Telugu Dhwanyalokamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ధ్వన్యాలోకము లోచనసహితము ఆంధ్రవ్యాఖ్య బాలానందినితో వ్యాఖ్వాత డా. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు ప్రకొళకులు శ్రీ జయలక్ష్మీ పబ్లికేషన్సు, హైదరాబాదు

ధ్వన్యాలోకము = లోచనసహితము అంధ్రవ్యాఖ్య బాలానందినితో రిడా వుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు ౧% న్న సంఖ్యా ర్‌ం ధా

ప్రథమ ముద్రణ 1998 ల వెల రూ. 300/- లో

(. బ్రకాళకులు . ద్‌ ౭192 శ్రీ జయలక్ష్మీ పబ్లికేషన్సు, డోర్‌ వెం. 22-311/97, వెస్టర్న్‌ హిల్స్‌, జలవాయువిహార్‌ రోడ్‌, కెపిహెచ్‌బి ఎదురుగా, కూకట్‌పల్లి (పోస్ట్‌), హైదరాబాదు - 500 072. ఫోన్‌ 880986. డిద్ధిబ్యూటర్స్‌" శ్రీ గోపాల్‌ పబ్లికేషన్ను, 3-3-860, ఆర్యసమాజ్‌ ఎదురుసందులో, కాచిగూడా, హైదరాబాదు - 27 ఫోన్‌ . 46568101 ట్రైప్‌ సెట్టింగ్‌ వసంతా గ్రాఫిక్స్‌, లక్థి-కా-పూల్‌, ఫోన్‌ - 3320742 ముద్రణ ' శ్రీ కళాంజలి గ్రాఫిక్స్‌, హైదరాబాద్‌ - 29

111 కృతిసమర్పణమ్‌ యో భాషాశాస్తపాణ్గిత్యా సర్వదేశసువిశ్రుత:, యద్వచో ద్రావిడే భాషాశాస్తే ఒశ్నోత్యగ్రమాన్యతామ్‌. 1 నిబన్టగ్రన్ధనిర్మాతా యో నిఘణఖ్బూనజీఘటత్‌, సాహితీమార్గసంచారచు జ్బుర్యో వాగ్మితాచణ:. 2 ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానమిత్యుక్తేర్యో నిదర్శనమ్‌, ఉద్ధరత్యాత్మనా సార్ధమన్యానపి చ యః సుధీ. 3 సదా విదేశశమనాగమనవ్యాపృతశ్చ యః, స్తోకముర్వ్యాం బహుతరం ప్రయాతి వియతి ద్రుతమ్‌. 4 ఆచార్యపదమధ్యక్షపదం సంకాయనేతృతామ్‌, కలాశాలాధిపతితామాప్పోద్య: కర్మదీక్తిత:. ర్‌ సప్రవర్నాణి హైద్రాబాద్విశ్వవిద్యాలయస్య యః, అవహత్‌ కౌలపత్యం చ సర్వైః శ్లాఘితపాలనః. 6 తస్మై సలోచనధ్వన్యాలోకవ్యాఖ్యా సుధీమతే, శ్రీకృష్ణమూర్తయే బాలానన్షిన్యేషా సమర్చ్యతే. 7 శ్రీ భద్రిరాజవరవంశసుధార్డవేన్లో విద్వద్వతంస హితమానస కృష్ణమూర్తే, నైకోన్నతాధికృతిలబ్భవిశాలకీర్తే రానన్దవర్ధనముపాయనమస్విదం తే. 8 = వుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు

క” ఆనందనీరాజనం ఈ ధరిత్రిని పరమార్ధ్థసాధనములు రెండె - వానికై భారతీయుం డెవండు పశ్చిమాశకు పరుగెత్త బనియు లేదు తత్త్వముకొరకు - కావ్యతత్త్వంబు కొరకు. కొళిదాసొదికవులు పెక్కండ్రు కలరు రసికు డనిన ఆనందవర్ధను డొకండె దూరదర్శి సాహిత్యపాథోనిధాన్‌ కుంభసంభవుం డభినవగుప్తు డొకడె. విబుధ విష్ణువక్షస్థృల విమల వాంతి వర్ధనైకకౌస్తుభము కావ్య ప్రకాశ సటిమతోడ ఆచార్య మమ్మటుల కృపను కావ్యజగతి ప్రస్థానషట్కమును గడచి. ఎల్లకవిత్వతత్త్వమను నీ కరదీపిక నాకు ఈ జగం బెల్లను జూపె, నన్నరువదేండ్లకు పారమహంస్యసంహితా యల్లక మగ్ను జేసి పరమావధిగా తెలిపెన్‌ వ్రజాంగనొ నల్లభు వేణుగాయకు కృషపాపరు వేదశిరోఒగ్రగోచరున్‌. కొకలుదీరినట్టి ధ్యనికొరుడు చూడ ప్రపంచసాహితీ లోకమునందు మేరుగిరి, లోచనదానము చేసి ఉత్తమ శ్లోకు డొకండు తద్గరిమ జూపెను, దానిని పెల్లగించి మూ కీకొనువాని గొల్లును సుధీంద్రుని పుల్లెల రామచంద్రునిన్‌. = “ఉత్పల” (శ్రీమాన్‌ ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్య)

ళా శ్రీః ప్రస్తావన “ధ్వనినాతిగభీరేణ కావ్యతత్వనివేశినా ఆనన్షవర్ధనః కన్య నాసీదానన్షవర్థనః”, = రాజశేఖరుడు

“ధ్వనికృతామ్‌ అలజ్కారసరణివ్యవస్త్థాపకత్వాత్‌' ?

• పండితరాయలు.

'నహృదయాలోకం' 'కావ్యాలోకం' అనే నామాంతరాలు గల ధ్వన్యాలోకాన్ని రచించిన జనందవర్ధనుడు కాశ్మీరదేశీయుడు. ఇతడు క్రీ.+ 855 నుండి 883 వరకు కాళ్మీరదేశాన్ని పాలించిన అవంతివర్మ ఆస్థానంలో ఉండేవా డని కల్పణుడు రాజతరంగిబిలో చెప్పి ఉన్నాడు -

ముక్తాకణ: శివస్వామీ కవిరానన్హవర్థనః,

'ప్రథాం రత్నాకరశ్చాగాత్సామ్రాజ్యే ఒవన్సివర్మణ: (రా. త. 5.34)

దీనిచేత అనేకమైన ఇతర వ్రమాజూలచేత అనందవర్ధనుడు శ్రీ.ళ. తొమ్మిదవశతాబ్దికి చెందినవాడని నిశ్చయించబడింది.

ఆనందవర్ధనుడు ఎంతటి మహాపండితుడో అంతటి మహాకవి. సహృదయ శిరోమణి. 'అర్హనచరితమ్‌', 'విషమబాణలీలా, “దేవీశతకం' ఇతడు రచించిన కావ్యాలు. “విషమబాలలీల' ప్రాకృతకావ్యం. “ధర్మోత్త మావివృతి' బౌద్ధపండితుడైన ధర్మకీర్తి రచించిన “ప్రమాణవినిశ్చయం” మీద వ్యాఖ్యానం. “తత్వాలోకం' వేదొంతశాస్తగ్రంథం.

తొమ్మిదవ శతాబినుండి నేటివరకు ఆనందవర్థనుని యశఃసొరభాన్ని నిరంతరము దశదిశలలో ప్రసరింపచేస్తూన్న అలంకారశాస్త గ్రంథం 'ధ్వన్యాలోకం'. లౌకికవ్యవహారంలో కూడ ఏదైనా ఒక వాక్యం పలికినప్పుడు ఆ వాక్యం పలికినవానిని పట్టి, సందర్భాన్ని పట్టి, ఆ వాక్యంలో ఉన్న పదాలు బోధించే అర్ధంకంటె అతిరిక్తంగా మరాక అర్ధం న్ఫురిస్తుం దనే విషయం సర్వవిదితం. అలా స్ఫురించే రెండవ అర్ధానికి వ్యంగ్యార్థం లేదా

ఇ

ప్రతీయమానార్థం అని పేరు. కావ్యంలో కేవలవాచ్యార్థంకంటె ఇలాంటి వ్యంగ్యార్థానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తే ఆ కావ్యం చాలా అందంగా ఉంటుంది; అలాంటి కావ్యానికే ధ్వని అని పేరు అని ఆనందవర్ధనుడు ఈ ధ్వన్యాలోకంలో ప్రతిపాదించాడు. ఆ వ్యంగ్యార్థంలో ఎన్ని భేదాలు ఉండడానికి అవకాశం ఉంటుంది; వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్రకాశింపచేయడానికి ఎలాంటి పదాలు ఉపయోగించాలి; ఇంకా ఏ అంశాలు పొటించాలి మొదలైన విషయాలను సవిస్తరంగా సోదాహరణంగా చర్చించాడు. పదావికి అభిధ, లక్షణ అనే వ్యాపారాలు మాత్రమే కాకుండా వ్యంజకత్వం, అనగా వ్యంగ్యార్థాన్ని బోధించడం అనే వ్యాపారం కూడా ఉందని ప్రతిపాదించాడు. వ్యంగ్యార్థం లేనిది కావ్యమే కాదన్నాడు. ఈ సిద్ధాంతం గూర్చి ఆనందవర్ధనునికి పూర్వం ఎవరైనా మ్ఞూలంగా చెప్పారేమో తెలియదు గాని దీనికి ఒక నియమితరూపం ఇచ్చినవాడు అఆనందవర్ధనుడే “కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిరితి బుధైః యః సమామ్నాతపూర్వః” ఇత్యాది ప్రథమకారికను బట్టి అలాంటి అభిప్రాయాలు ఆతనికి వూర్వమే అస్పష్టంగా ్రతిపాదించబడి ఉన్నా యని ఊహించవచ్చు. సమాసోక్తి-పర్యాయోక్త్యాదులలో ప్రతీయమానమైన మరొక అర్థం ఉన్న దని భామహోద్భటాదులు కూడ అంగీకరించారు కదా. వ్యంగ్యార్థమనేది ఒకటి ఉంది అని చెప్పడంలో ఎవరికీ విప్రతిపత్తి ఉండదు కాని వ్యంజకత్వం అనేదానిని ఒక స్వతంత్రమైన శబ్దవ్యాపారంగా అంగీకరించాలా అనే విషయంలోనే ఆభిప్రాయభేదం " ఉంది. ఈ విషయం సవిస్తరంగా అస్మద్విరచిత కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్య, బాలానందిని ట్రస్తావనలో చర్చించబడింది.

ధ్వన్యాలోకంలో కారికలు, వృత్తి (వ్యాఖ్యానం) ఉదాహరణలు అని మూడు భాగా లున్నాయి. వీటిలో కారికలు, వృత్తి కూడ ఆనందవర్ధనుడు రచించినవే. కారికలు మరెవరో రచించారు అనే కొందరి వాదనను డా. శే. కృష్ణమూర్తి మొదలైనవారు సంయుక్తంగా ఖండించి ఉన్నారు. పది పదిహేను తప్ప మిగిలిన ఉదాహరణశ్లోకా అన్నీ ప్రాచీనకవుల రచనల నుండి గ్రహించబడినవే.

ఆనందవర్ధనుడు ఈ గ్రంథంలో అనేకమైన నూతనవిషయాలు ప్రతిపాదించి ఉన్నాడు. అవి తరువాతి ఆలంకారికు లందరికీ మార్గదర్శకాలుగా ఉన్నాయి - శి వర్ణపదాదుల నంఘటన (కూర్పు)కు రసానికి ఉన్న సంబంధం; 2. ఒక కవి సఫలు డైనాడా విఫలు డైనాడా అని నిర్ణయించడానికి ఉపయోగించే

బెచిత్యాన్ని పాటించడం మొదలైన అంశాలు,

క!

3, మహాకావ్యాలలో అంగరసాలు అంగిరసాలు, ఎలా ఉండా లనే విషయం,

4. రసాలలోని దోషాలు,

ర్‌. రసాలలో పరస్పరం విరోధావిరోధాలు,

6. అలంకారళాస్తంలో ఇతరాలంకారికులు ప్రతిపాదించిన అలంకారాలు, గుణాలు, రీతులు, వృత్తులు మొదలైనవాటిని రనవత్కావ్యంలో తగు విధంగా ఉపయోగించడాన్ని గూర్చిన సూచనలు,

7. అలంకారం ఉపయోగించి చెప్పిన అర్జానికీ, ప్రతీయమానార్థానికీ మధ్య ఉన్న చమత్కారంలో భేదం,

8. _ ఒకకావ్యంలో ఏ రసం ప్రధానంగా ఉన్నదో కనుగొనడానికి ఉపయోగించవలసిన విధానం ఇత్యాదులు ఎన్నో ఉన్నాయి. ప్రాచీనాచార్యులు ప్రతిపాదించిన అలంకారసిద్ధాంతమైనా, రససిద్ధాంతమైనా,

రీతిసిద్ధాంతమైనా, ధ్వనిసిద్ధాంతమైనా, బె చిత్యసిద్ధాంతమైనా అన్నీ కూడా భారతీయభాషలో

రచించిన ఏ క్రావ్యానికైనా వర్తిస్తాయి. మన మస్తిష్కానికి దట్టంగా పట్టించుకొన్న

“వురాణమిత్యేతదసాధు సర్వం” అన్న భావాన్ని కొంచెం తప్పించుకొని, ఈ శాస్త్రంలోని

విషయాలు జాగర్తగొ చదివితే భారతీయసాహిత్యాలకే కాదు సకలదేశసాహిత్యాలకీ ఈ

సిద్ధాంతాలను సమన్వయించవచ్చును. ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలో ఉదాహరించిన

మొత్తం 222 శ్లోకాలలో 184 నంస్కృత శ్లోకాలు, 42 ప్రాకృత శ్లోకాలు. అభినవగుప్తడు లోచనంలో ఉదాహరించిన 138 శ్లోకాలలో సంస్కృతళ్లోకాలు 125, ప్రాకృతశ్లోకాలు 13. అక్కడక్కడ [ప్రాకృతకవిగోష్టాదులను గూర్చి కూడ వీరు నిర్దేశించి ఉన్నారు. ఎందరో ధ్వన్యాలోకానికి వ్యాఖ్యానాలు రచించినట్లు కనబడుతుంది కాని ఇప్పుడు మనకు “లోచనం' అనే అభినవగుప్తరచితవ్యాఖ్యానం మాత్రమే లభిస్తూన్నది. అభినవగుప్పుడు “చంద్రిక అనే ఒక (ప్రాచీనవ్యాఖ్యానాన్ని పేరుతో నిర్దేశించాడు. మరికొన్ని వ్యాఖ్యానాలను పేరులేకుండా నిర్దేశించాడు.

అభినవగువ్నడు :- ఈయన కూడ కాళ్ళీరదేశానికి నంబంధించినవాడే. పన్నెండవళతాబ్లికి చెందినవాడు. అపారమేధానంవన్నుడు, అసాధారణమైన వివిధశాన్తవాండత్యం నంపాదించినవాడు. కాశ్మీరతైవాచార్యుడు. ఈయన

ఇ!

కాశ్మీరశైవసిద్ధాంతానికి సంబంధించిన అనేక ఉద్గంథాలకు వ్యాఖ్యలు రచించాడు. అనేకస్తాత్రాలు నిర్మించాడు. అలంకారశాస్తానికి సంబంధించినంతవరకు ఈయన రచించిన భారతనాట్యశాస్త్రవ్యాఖ్య 'అభినవభారతి', ధ్వన్యాలోకవ్యాఖ్య “లోచనం” చాలా ప్రధానమైనవి. పేరుకు వ్యాఖ్యానాలు కావి ఇవి స్వతంత్రగ్రంథాలే. ఈయన వ్యాఖ్యావాలలో అడుగడుగునా అనేక శాస్రీయవిషయాల చర్చ కనబడుతుంది. అందుచేత ఇళరశాస్తాలతో పరిచయం లేనివాళ్లకి ఇవి కొరుకుడు పడవు.

ఒక విధంగా చెప్పాలంటే అభినవగుప్తుడు స్రాఢివాది. వ్యాఖ్యానాపదేశంతో స్వీయభావాలను మూలగ్రంథాలకు అంటకడతాడు. రనన్వరూపాన్ని గూర్చి ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయానికి అభినవగుప్తుడు చెప్పినదానికీ సంబంధం లేదు. ఈ విషయం అస్మదీయకావ్యప్రకాశవ్యాఖ్యాప్రస్తావనలోను “రసో వై కః” అను శీర్పికతో వారాణసేయ సంపూర్ణానంద నంస్కృత విశ్వవిద్యాలయంవారు ప్రచురించిన అస్మదీయనిబంధచతుష్టయసంగ్రహంలోను వివరించబడింది. ఇంకా అనేక స్థలాలలో కూడ అభినవగువ్తుడు ఆనందవర్ధనుని మతమే అని చెపుతూ తన అభిప్రాయాలను- చేర్చాడు. అలాంటి కొన్ని విషయాలు ఈ వ్యాఖ్యలో ఆ యా స్థలాలలో విశదీకరించడం జరిగింది. గ్రంథవిన్తరభీతిచేత ఇక్కడ వాటిని మళ్లీ ఉట్టంకించడంలేదు.

ధ్వన్యాలోకలోచనాలకు ఆ యా భాషలలో వ్యాఖ్యలు, అనువాదాలు చేసిన వారు గాని, ఈ గ్రంథాలమీద వ్యాసాలు (ఆర్టికల్స్‌) వ్రాసినవారు గాని గుర్తించని ఒక విషయాన్ని ధ్వన్యాలోకానికి 'దీవశిఖృ' అనే సంస్కాతవ్యాఖ్య (వ్రాసిన ఆచార్య చండికావ్రసాదశుక్ల చూపి ఉన్నారు. (ఇది 1989లో విశ్వవిద్యాలయ ప్రకాశన్‌, చౌక్‌, వారాణసి అనేవారు ప్రచురించారు).

“యత్రార్థః శబ్ద వా తమర్ధముపనర్జనీకృతస్వార్శౌ,

వ్యబ్మః కావ్యవిశేషః స ధ్వనిరితి సూరిళిః కథితః”'. (ధ్వ. 1.13)

అని ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన లక్షణం ప్రకారం '“ధ్వని' అనగా 'ఏ కావ్యంలో శబ్దార్థాలు తాము అప్రధానత్వం పొంది ఏదో ఒక్ష వ్యంగ్యార్థాన్ని బొధిస్తాయో ఆ కావ్యం' అని మాత్రమే అర్ధం. ఇంకా అనేకమైన ఇతరస్థలాలలో కూడ అనందవర్ధనుడు ధ్వనిశబ్దాన్ని కావ్యవిశేషం అనే అర్ధంలోనే ప్రయోగించాడు - (1) “వ్యబ్యప్రాధాన్యే హి ధ్వనిః” (2) “నను ధ్వనిః కావ్యవిశేష ఇత్యుక్తమ్‌” (3) “ధ్వనిసంజ్జితః ప్రకారః కావ్యస్య

4 వ్యజ్జీతః సోఒయమ్‌” (4) “వ్యజ్యోఒర్టో లలనాలావణ్యవ్రఖ్యః యః ప్రతిపాదిత: తన్య 'పప్రాధాన్యే ధ్వనిరిత్యుక్తమ్‌” (5) వ్యబ్యస్యార్థస్య ప్రాథాన్యే ధ్వనినంజ్థితకావ్యప్రకారః, గుణభావే తు గుభీభూతవ్యబ్ల్యతా” (6) “తదయమత్ర నంగ్రహః - యస్మిన్‌ రసో వా ఖాచో వా తాత్పర్యేణ ప్రకాశతే, సంవృత్త్యాభిహితం వన్తు యత్రాలంకార ఏవ వా, కావ్యా ధ్వని ధ్వనివ్యబ్ల్య(ప్రాధాన్యైకనిబన్ధనః సర్వత్ర తత్ర విషయో జ్టేయః సహృదయైర్దనై:” (7) ధ్వనేరిత్ధం గుజీభూతవ్యబ్ధ్యస్య చ సమాశ్రయాత్‌, న కావ్యార్థవిరామో౭స్తి యది స్యాత్రతిభాగుణః” మొ. వాచ్యార్థలక్ష్యార్థాలకంటె వేరుగా స్ఫురించే అర్ధాన్ని ఆనందవర్ధనుడు “వ్యంగ్యార్థం' లెదా “పతీయమానార్థం' అని మాత్రమే అన్నాడు కాని ధ్వని అని ఎక్కడా అనలేదు. ఆయన దృష్టిలో 'ధ్వని' అంటే కావ్యమే; వ్యంగ్యార్థం కాదు. (సంస్కృతాలంకారికుల ప్రకారం కావ్యం అనగా చమత్కారజనకమైన ఒక శోకం కావచ్చు, చిన్న వాక్యం కావచ్చు, శ్లోక-వాక్యసముదాయం కావచ్చు. ళ్లోకవాక్యాదిసముదాయాలకు లఘుకావ్య-మహాకావ్య- రూపకాదినామధేయాలు ఉండవచ్చు. అయితే 'కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిరితి' ఇత్యాదిప్రథమకారికలోనే ధ్వవి కావ్యానికి ఆత్మ అని చెప్పబడింది కదా అని ఆశంకించుకొని ఇక్కడ 'ఆత్మా' అనేదానికి స్వరూపం అని అర్ధం అని శుళ్లా విశదీకరించారు. ఇంకా అనేకమైన ఇతరస్థలాలలో కూడ ధ్వనిశబ్దానికి ధ్వనికావ్యం అనే అర్థమే చెప్పాలి అని స్పష్టీకరించారు. ఇది ఇలా ఉండగా లోచనకారుడు ధ్వనిశబ్దానికి వ్యంగ్యార్థం, వ్యంజకశబ్దం, వ్యంజనావ్యాపారం, వ్యంగ్యార్థం ఉన్న కావ్యం అని అర్థాల. చెప్పవచ్చును అని ప్రతిపాదించాడు. అయితే ఇది ఆనందవర్ధనుడు చెప్పినదానికి విరుద్ధం అనే విషయం ఆయనకు కూడ తెలుసు. అందుచేతనే - “కారికయా తు (ప్రాధాన్యేన ధ్వనిరూప ఏవ కావ్యరూపో ముఖ్యతయా ధ్వనిరితి ప్రతిపాధితమ్‌” (పేజి 106) (“అయితే కారికలో మాత్రం కావ్యరూపమైన నముదాయానికే ధ్వని అని పేరు అని (వ్రతిపాదించబడినది” అని దీని అర్థం).అభినవగుస్తుడు చేసిన ఈ వ్యాఖ్యానంతో తరవాత వచ్చిన చాలమంది అలంకారికులు, పండితులు కూడ “ధ్వని” “వ్యబ్య" శబ్దాలు పర్యాయశబ్బా లన్నట్లు భావించడం జరిగింది. ఈ భావం ఎంత దృఢంగా పాతుకొనిపోయిం దనగా ధ్వని అనగా వ్యంగ్యం కాదు, వ్యంగ్యం ఉన్న కావ్యం అని అంటే ఎవరూ అంగీకరించరు. ఇది అభినవగుప్తుని ప్రొఢివాదానికి ఒక మచ్చుతునక.

యె

“అనురణనరూపవ్యళ్ల్యే ధ్వనౌ” ఇత్యాదివాక్యాలకు అర్థం వ్రాస్తున్నప్పుడు “అనురణనరూపవ్యచ్ద్యే' అని కాని “అనురణనరూపధ్వనౌ” అని కాని అంటే సరిపోతుంది కదా “అనురణనరూపవ్యళ్లే ధ్వనౌ” అని అన్నా డెందుకు అనందవర్ధనుడు అని నందేహం కలిగినప్పుడు సరియైన సమాధానం దొరకక “అనురణన రూపవ్యంగ్యరూపమైన ధ్యవిలో” ఇత్యాదివిధంగా అర్ధం వ్రాశాను. ధ్వనిశబ్దానికి అభినవగుప్త్పుడు ఆవావశ్యకంగా వ్యంగ్యశబ్దపర్యాయత్వం తీసికొనివచ్చా డనే భావం నాకు తోచలేదు. వ్యాఖ్యానం అంతా వ్రాసి రెండవ ప్రూఫ్‌ (మొత్తం గ్రంథం అంతా కంపోజు అయినది) చూస్తున్న రోజులలో నేను శ్రీ శుక్షగారి ధ్వన్యాలోకవ్యాఖ్యాగ్రంథానికి ప్రారంభంలో ఉన్న “ఆవశ్యక నివేదన్‌” అనే ప్రస్తావన చూడడం జరిగింది. ఆయన ప్రతిపాదించిన విషయం సర్వథా యుక్తిసహంగా ఉన్నట్లు తోచింది. అప్పుడు ప్రూఫ్‌లో వీలున్న చోట్ల కొన్ని మార్చులు చేశాను. పై వాక్యాన్ని ఆనందవర్ధనుడు “ఆనురణనరూపవ్యంగ్యం గల ధ్వనికావ్యంలో” అనే అర్ధంలో ప్రయోగించాడు. అదే విధంగా ఆయన ప్రయోగించిన 'ఉపమాధ్వని' 'రూపకధ్వని' ఇత్యాదిపదాలకు ఉపమ వ్యంగ్యంగా ఉన్న ధ్వనికావ్యం, రూపకం వ్యంగ్యంగా ఉన్న ధ్వనికావ్యం ఇత్యాదివిధాలుగా అర్భాలు చెప్పాలి. ఆయన ఎంతో ఆలోచించి ఇచ్చిన ధ్వనిలక్షణాన్ని పూర్తిగా విస్మరించి మన ఇష్టం వచ్చిన అర్భాలు చెప్పడం అసంగతం కదా? ఈ విషయం తెలుగువారికి కూడా తెలియా లనే అభిప్రాయంతో ఇక్కడ చర్చించడం జరిగింది. ఈ విషయాన్ని గూర్చి అధికంగా తెలుసుకొనదలచిన వారు శుక్తా రచించిన ప్రస్తావన చదువుకొనవచ్చును.

అభినవగుప్తునికి తానేమీ చెప్పినా చెల్లిపోతుంది అనే ఆత్మవిశ్వాసం ఎక్కువ. అనేకశాన్తపాండిత్యం, ప్రతిభావైశిష్ట్రం ఈ రెండూ ఇందుకు కారబూలు. ఇంతటి మహామేధావి రచించిన వ్యాఖ్యానం సరిగా అర్ధం చేసికొనడం కూడ చాల కష్టమైన పని. దీనికి ప్రాచీనవ్యాఖ్యానా లేవైన ఉన్నాయేమో తెలియదు గాని 1867 సంవత్సరంలో కేరళదేశంలో జనించిన రామషారక అనే సండితుడు బాలప్రియ అనే చక్కని వ్యాఖ్యానం వ్రాశాడు. ఈయన కూడ అనేకగ్రంధాలు వ్యాఖ్యలు రచించిన మహాపండితుడు. ఈ వ్యాఖ్య సాహాయ్యంతోనే నేను లోచనాన్ని (119 ౦౦౧౫1౦౮|॥౦౧ ౦0/గం౧౮|1౦/౦౦ 10 50౧316 గింం॥యా అనే గ్రంథం వ్రాసే రోజులలో) అర్ధం చేసికొనకలిగాను. ఇప్పుడు తెలుగులో వ్యాఖ్య వ్రాయకలిగాను. ఈ విషయం ఎందుకు చెప్పవలసివచ్చిన దనగా - ఒక హిందీ వ్యాఖ్యారచయిత ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని గూర్చి వ్రాస్తూ “ఇదంతా

4!

అవతారికలరూపంలో ఉంది; విషయవివేచనం తక్కువ” అని అన్నాడు. అది చదవగానే “పాపం ఈయనకు సంస్కృతవ్యాఖ్యానసంప్రదాయం తెలియదేమో అనిపించింది. మూలంలోని ఒక పేరాలో ఉండే భావా న్నంతనీ స్పష్టమైన మాటలలో చెప్పి ఆ పేరాను ఇంట్రడ్యూస్‌ చేయడం మహామేధావులైన వ్యాఖ్యాతలు అవలంబించే పద్ధతి. అవతారిక అనగా ముండు రాబోయే విషయంలోనికి పఠితను '్రవేశింపచేసేది అని అర్ధం. ఆనందగిర్యాదులు శాంకరభాష్యాదులకు వ్రాసిన వ్యాఖ్యానాలలో ఈ పద్ధతి చూడవచ్చు. విషయం ఏమీ లేకుండా ఊకదంపుడుగా పేజీలకు పేజీలు వ్రాసేవాళ్లకు ఈ పద్ధతి నచ్చకపోవచ్చును. నంవృృతభాషలో ఉన్న సంక్షిప్తత్వం వ్యాఖ్యానాదులలో కూడ కనబడుతుంది.

ఇది కాక కేరళదేశీయుడే అయిన శ్రీమదుత్తుంగోదయరాజూ (ఈయన రాజవంశానికి చెందినవాడు) రచించిన 'కౌముది' అనే వ్యాఖ్యానం 1944 నంవత్పరంలో మద్రానులోని కుప్పుస్వామి శాస్తి రిసర్చి ఇన్‌స్టిట్యూట్‌నుండి ప్రకటించబడింది. కేవలం వథమోద్ద్యోతం మాత్రమే వ్రకటించబడింది. మిగిలిన మూడు ఉద్దోతాలకు కౌముదవ్యాఖ్య ఉన్నదో లేదో తెలియదు. ఈ వ్యాఖ్య బాలప్రియకంటె కొంచెం విసృతంగా ఉంది. మంచి వ్యాఖ్యానం. దీనితో పాటు కుప్పుస్వామిళాద్తి గారు రచించిన “ఉపలోచనం' అనే అతిసంక్షిప్తమైన టిప్పణి కూడ ప్రకటించబడింది. పేరు బాగానే ఉంది కాని సారం ఏమీ లేదు. మొత్తం 166 పంక్తులు ఉన్నాయి. అయితే ఈ పుస్తకంలో పాదికలో ఇచ్చిన పాఠాంతరాలు ఉపయోగకరంగా ఉన్నాయి. ఈ కౌముదీవ్యాఖ్య, పాఠాంతరాలు కూడ నాకు కొన్ని చోట్ల ఉవయోగించాయి. ఈ విధంగా అనేకగ్రంథసాహాయ్యంతో రూపు దిద్దుకొన్నది ఈ బాలానందినీ వ్యాఖ్య.

ఈ వ్యాఖ్యానం వ్రాస్తూన్న రోజులలో ఒకనాడు సహృదయులు, ప్రసిద్ధాంధ్ర మహాకవులు, అలంకారశాస్తప్రవీబులు అయిన శ్రీ ఉత్పల సత్యనారాయణాచార్యగారు ఫోముచేసినప్పుడు మాటల సందర్భంలో ప్రన్తుతం ఈ వ్యాఖ్య వ్రాస్తున్నా నని చెప్పగా వారు చాల సంతోషించి తొము చాలకాలం క్రీతం అనందవర్థనాభినవగుప్తులను గూర్చి వ్రాసిన రెండు పద్యాలు ఫోనులోనే చదివి వినిపించారు. దైవానుగ్రహంచేత ఈ వ్యాఖ్య పూర్తి ఆయి ముద్రఐభాగ్యం పొందినట్లయితే ఆ పద్యాలు దీనిలో ప్రారంభంలో ముద్రిస్తే బాగుంటుంది అనే అభిప్రాయం కలిగింది. అయితే అప్పుడు వారితో చెప్పలేదు. వ్యాఖ్య వ్రాయడం పూర్తి అయి ముద్రణం (ప్రారంభం అయిన తరవాత

4!

వారితో చెప్పగా వారు సంతోషపూర్వకంగా ఆ పద్యాలు పంపారు. వారి మొదటి నాలుగు పద్యాలు ఈ గ్రంథానికి తిలకాలంకారం వలె ఉన్నాయి. చివరి పద్యం బుగ్గన చుక్క. (అభినవగుప్తాచార్యుని వ్రధానాచార్యులలో ఉత్పలాచార్యులు ఒకరు). వారికి చాల కృతజ్ఞుడను.

ఆచార్య భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తిగారు భాషాశాస్తంలో, విశేషించి ద్రావడి భాషాశాస్తంలో విశ్వవిఖ్యాతి సంపాదించిన మహావండితులు, నహృదయులు, సాహితీప్రియులు. వారితో మాట్లాడుతున్నప్పుడు వారు ఉదాహరించే తెలుగు పద్యాలు, సంస్కృతళ్లోకాలు విన్నప్పుడల్లా పరిశోధనాప్రధానమైన భాషాశాస్త్రవిషయచింతనతోనే రాత్రింబగళ్లు గడిపేవారికి ఇంత సాహిత్యరుచి కూడా ఉన్నదా అని ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. ఉస్మానియావిశ్వవిద్యాలయంలో, ఆంధ్రరాష్ట్రంలో మరే విశ్వవిద్యాలయంలోనూ లేని భాషాశాన్త్రశాఖ నెలకొల్పి, పీఠాధ్యక్తులై ఈ శాఖకు అంతర్జాతీయగౌరవప్రతిపత్తులను సంపాదించిన మహామనీషి. బాల్యదశలో ఉన్న హైదరాబాదు విశ్వవిద్యాలయానికి ఏడు సంవత్సరాలపాటు కులపతియై దాని నర్వతోముఖాభివృద్ధికి పాటుబడిన కర్మశూరుడు. అన్మద్ధితైషులు. ఈ బాలానందినిని వారికి కృతి ఇవ్వాలనే అభిలాష కలిగి ఫోను చేసి అడగగానే అందుకు అంగీకరించినందుకు వారికి కృతజ్ఞుడను. వారి సపష్తతిపూర్తిమహోత్సవం నందర్భంలో ఈ కృతిని సమర్పించడం అధికముదావహం.

ధ్వన్యాలోకావికి తెలుగులో వ్యాఖ్య వ్రాయవలసీనదిగా నా మిత్రులు చాలమంది కోరి ఉన్నారు. లోచనం లేని ధ్వన్యాలోకం అనంపూర్ణమే. నాకు దానితో సహా ధ్వన్యాలోకానికి వ్యాఖ్య వ్రాసే శక్తి ఉన్నదా అని సందేహించి చాల కాలం ఉపేక్ష చేశాను. డిస్టిక్ట్‌ జడ్జిగా రిటైరైన శ్రీ రావినూతుల శ్రీనాథరావుగారితో రెండు సంవత్సరాలక్రితం మాత్రమే నాకు పరిచయమయింది. ఆయన న్యాయాధికారిపదవిలో ఉంటూ అలంకారశాస్తంలో మంచి పఠశ్రమ చేశారు. వారు తిరుపతిలో ఉన్నప్పుడు యూనివర్సిటీ లైబ్రరీ నుండి నేను రసగంగాధరంమీద వ్రాసిన 1౧9 ౧౦౧11౦110౧ ౦౧౧౦౧౦౮౦0౦0 10 50౧516౫ గ౦91య అనే పుస్తకం తెప్పించుకొని రెండు సంపుటాలూ కూడ ఆఅమూలాగ్రంగా చదివి దానిమీద నోట్సు రాసుకున్నారట. దాన్ని ఆధారంగా చేసికొని ఒక 'సేవరు వ్రాసి ప్రచురించారు. వారి విద్యాశ్రద్ధ అంతటిది. వారు ఒకసారి కలిసినప్పుడు మీరు తప్పకుండా ధ్వన్యాలోకానికి వ్యాఖ్య వ్రాయాలి అని పట్టపట్టారు. దానితో ప్రారంభించి పూర్తి చేశాను. దీన్ని కంపోజు చేయడం 1997 నవంబరులోనే పూర్తా

న!

అయినది. అది మొదలు ఎప్పుడు బైటకు వన్తుందని పదిరోజుల కొకసారి ఫోను చేస్తూండేవారు. కొద్దివారాల క్రితమే వారు స్వర్గస్థు లయ్యారు వారు ఈ గ్రంధం చూచి ఉంటే చాల సంతోషించి ఉండేవారు. దైవగతి అచింత్యం.

ధ్వన్యాలోకలోచనాలు మూలాలతో సహా ఈ వ్యాఖ్యానం ముద్రణలో దాదావు 1100 పేజీలు వచ్చింది. దీని ముద్రణం అధికధనసాధ్యం దీనిని ముద్రింపచేయడానికి ఉత్సహించిన శ్రీ చలమచర్ల శేషాచార్యులుగారిని అభినందిస్తూ భారతీయులకు గర్వకారణమైన సంస్కృతవాబ్మయంలోని, విశేషించి శాస్తాలలోని కొన్ని అంశాలైనా తెలుగువారికి యథాశక్తిగా స్పష్టమైన రీతిలో అంచజేయాలనే నా ప్రయత్నానికి సహకరిస్తున్నందుకు వారికి నా కృతజ్ఞత తెలుపుతున్నాను. హైదరాబాదు 17.1998 వుల్లెల శ్రీరామబం(దుడు

క మామాట అలంకారశాస్తానికి తలమానికం అనదగ్గ గ్రంధం ఆనందవర్ధన రచితమైన ధ్వన్యాలోకం దీనికి వ్యాఖ్య అభినవగుస్తుడు రచించిన లోచనం. ఈ రెండూ అలంకారశాస్తజిజ్ఞాసువులకు తప్పక అధ్యయనం చేయవలసినవి. ఇవి అర్ధం కావాలంటే అలంకారశాస్తసంప్రదాయపరిజ్ఞానంతో పాటు, న్యాయ, వ్యాకరణాది శాస్త్రాలలో తగినంత జ్ఞానం తప్పక అవసరం. ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడుగారు అలంకారశాస్తంలోనూ, న్యాయ వేదాంత, వ్యాకరణాది శాస్రాల్లోనూ లబ్బప్రతిష్థులైన పండితులు, కవులు శూజూ. వారు ఇదివరకే వళ్రోక్తిజీవితం, బౌచిత్యవిచారచర్చ, కొవ్యాదర్శం, కావ్యాలంకారం, కావ్యప్రకాశ, కావ్యమీమాంన, కావ్యాలంకారసూత్రవృత్తి మున్నగు అలంకారళాస్తగ్రంధాలకూ, లఘుసిద్ధాంతకౌముదికీ పలు వేదాంతగ్రంధాలకూ 'బాలానందిని” పేరుతో తెలుగు అనువాద వ్యాఖ్యానాలు రచించారు ఆ గ్రంథాలన్నీ విద్యార్థులకూ, ఆచార్యులకూ కూడా ఎంతో ఉపకరించాయి. విద్యార్ధిలోకానికి మరిం ఉపకరించాలనే లక్ష్యంతో ధ్వన్యాలోకానికీ, లోచనానికీ కూడా వ్యాఖ్య రచించి, వారు అవసరమైన అన్నిచోట్లా విపులమైన వివరణ లిచ్చారు. మేము ఈ గ్రంథప్రచురణ చేయటానికి ఏమాత్రం ధనాపేక్షా లేకుండా అనుమతించడం వారి సౌజన్యానికి, బె దార్యానికీ నిదర్శనం. వారికి మా హార్దిక ధన్యవాదాలు. ఈ గ్రంథం అన్ని స్థాయిలలోని విద్యార్థులకూ ఉపయుక్తమై మన్ననలు పాందగలదని విశ్వసిస్తున్నాము. ద్రకొళకులు

శ విషయసూచిక

('ప్రథభమోద్ద్యోతం పేజీ

1. _ ధ్వనినిరూపణ ప్రతిజ్ఞ 10

2 ధ్వన్యభావవాదాలు 11

3. _ వ్యంగ్యార్థస్థాపన 62

4 _వ్యంగ్యమే కావ్యాత్మ 122

ర్‌ ధ్వనికావ్యలక్షణం 149

6. సమాసోక్ష్యాదులలో ధ్వని అంతర్భూతరి కాదు 156

7 వివక్షితవాచ్య అవివక్షితవాచ్యధ్వనులు 220

8. ధ్వని భక్తిరూపం కాదు 228 ద్వితీయోద్ద్యోతం

శ. అవివక్షితవాచ్యధ్వని 270 10 _ అత్యంత తిరస్క్మృతవాచ్యధ్వని 281 11. అసంలక్ష్యక్రమధ్వని 285 12 రసవదాద్యలంకారాలు 3౩17 13 ఉపమాద్యలంకారధ్వనులు తీ62 తృతీయోద్ట్యోతం 14. పదప్రకాశఅవివక్షితవాచ్యం 508 15. వాక్యప్రకాశ అర్భాంతరసం క్రమితవాచ్యధ్వని 522 16. అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యధ్వని వర్ణపదవాక్యసంఘటనా ప్రబంధగతం 538 17 _ పంఘటనాస్వరూపం 55 4 18 ప్రబంధరూపధ్వనిలో అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యాన్ని

'ప్రకాశింపజేసే పద్ధతి 595 19 ముఖప్రతిముఖాదిసంధులను రసా భివ్యక్తి కి అనుగుణంగా కూర్చాలి 611

వేర్యె/1[ 20. సుప్పత్యయాదుల రసవ్యంజకత్వం 640 21 రసవిరోధులు 662 22 రసాలకు పరస్పరం అంగాంగిభావం 698 23 శాంతరసప్రతిపాదనం 723 24 _ కవి రసానుగుణమైన వాచ్యవాచకాలను ఉపయోగించాలి 743 25 ఇతరమతఖండనపూర్వకంగా శబ్దాల వ్యంజకత్వాల నిరూపణం 767 26. గుణీభూతవ్యంగ్యం 633 27. చిత్రకావ్యం 889 28 _ధ్వనిభేదాలు 903 29 రీతులు 932 చతుర్భోద్ద్యోతం 30. ధ్వనికి గల మరొక ప్రయోజనం - కవిప్రతిభా బహుముఖ వికాసం 943 31. రామాయణ భారతాల్లోని అంగిరసాలు 61 32. _ అవస్థాదేశకాలాది విశేషాలచేత వాచ్యార్థానికి కలిగే అనంత్యం 982 33, సుమేధస్కుల రచనలలో సంవాదాలు 1000 రశ ఉపసంహారం 1008

ఠథ్రీః ఓం స్వస్తి శ్రీగణేశాయ నమః ధ్వన్వాలోకః లోచనసహిత;ః బాలాననైిన్వాఖ్యయా ఆంధ్రఖావావ్వాఖ్యయా అలంకృత ప్రథమః ఉద్ద్యోత:. శ్రీన్న్మహరయే నమః ధ్వన్యాలోకః శ్లో. స్వేచ్చాకేసరిణః స్వచృస్వచ్చాయాయాసితేన్షవః, శ్రాయన్లాం వో మధురిపోః ప్రపన్నార్తిచ్చిదో నఖాః. బాలానందిని “వత్వా శ్రీతాతపాదాదీన్‌ పర్వశాప్రేమ సద్దురూన్‌, వివృణోమ్యాన్థభాషాయాం ధ్వన్యాలోకం సలోచనమ్‌.

ఆనందవర్ధనుడు “ధ్వన్యాలోకము' అవే ధ్వనిసిద్ధాంతవ్రతిపాదకగ్రంథం రచించడానికి ప్రారంభించి తాను సంకల్పించిన కార్యం నిర్విఘ్నంగా సమాప్తి పాందడానిణై 'స్వేష్టదేవతానమస్కారం చేయుచున్నాడు.

అ 'స్వేచ్భేతి. స్వేచ్భాకేసరిణః = తన ఇచ్చచేత సింహమైన, సింహరూపం ధరించిన, మధురిపోః = శ్రీమహావిష్ణువుయొక్క, స్వచ్భస్వచ్భాయాయాసితేన్హవః = స్వచ్భత్వంచేత, తమ మనోహరమైన ఆకారంచేతా బాధింపబడిన చంద్రుడు గల, 'వీటి పరిశుభ్రత్వం ముందు, వీటి అందమైన ఆకారం ముందు తన కాంతి మొదలైనవి వెలవెలబోవడంచేత చంద్రుడు బాధపడుతున్నాడు అని భావం. ప్రపన్నార్తిచ్చిదః = శరణుజౌొచ్చినవాళ్ల బాధలను ఛేదించు, నఖాః = గోళ్లు, వః = మిమ్ములను, త్రాయన్హామ్‌ = రక్షించుగాక.

లోచనమ్‌ శ్లో. అపూర్వం యద్వస్తు ప్రథయతి వినా కారణకలాం జగద్రావప్రఖ్యం నిజరసభరాత్సారయతి చ,

2 ధ్వన్వాలోక్షః

క్రమాత్రఖ్యోపాఖ్యాప్రసరసుభగం భాసయతి త

తృరస్వత్యాస్తత్త్వం కవిసహృదయాఖ్యం విజయతే.

బాలానందిని

ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకం రచించాడు. ధ్వన్యాలోకం అనగా ధ్వనిసిద్ధాంతాన్ని స్పష్టంగా చూపించే వెలుతురు అని అర్ధం. ఏ లోపాలూ లేని కన్ను ఉంటేనే కాని వెలుతురు ఉన్నంతమాత్రంచేత ప్రయోజనం లేదు. అందుచేత అభినవగుప్తుడు ధ్వన్యాలోకాన్ని వివరిస్తూ తొను వ్రాసిన వ్యాఖ్యానానికి 'లోచనం' (కన్ను) అని పేరు పెట్టాడు. ఈ లోచనవ్యాఖ్యానం వ్రాయడానికి ప్రారంభించి ఆ కార్యం నిర్విఘ్నంగా పూర్తి అవడం కోసం సంప్రదాయానుసారం నరన్వతీవ్మరణరూపమైన మంగళాచరణం చేస్తున్నాడు.

అపూర్వ్యమితి- యత్‌ = ఏది, కారణకలాం వినా= కారణలేశం కూడా లేకుండగా, అపూర్వమ్‌= క్రొత్తదైన, వస్తు = వస్తువును, ప్రథయతి =విస్తరింపచేస్తుందో, గ్రావప్రఖ్యమ్‌= జాతితో సమానమైన, జగత్‌= జగత్తును, నిజరసభరాత్‌ = తన రనమును నింవడంవల్ల, సారయతి చ= సారంగా, సరసంగా చేస్తుందో, శక్రమాత్‌= శ్రమంవలన, వ్రభ్యోపాఖ్యా ప్రసరసుభగమ్‌ = ప్రఖ్యోపాఖ్యా ప్రసారంచేత సుందర మయేటట్లుగా లేదా సుందరమై,. భాసయతి= ప్రకాశింపచేస్తుందో, తత్‌ = అట్టి, కవిసహృదయాఖ్యమ్‌ = కవి, సహృదయుడు అనే పేరు గల, సరస్వత్యాః తత్త్యమ్‌ = సరన్వతియొక్క తత్త్వము, విజయతే = నర్వోత్కర్షతో ఉన్నది.

వివరణ :- సకలవాబ్మయాధిష్టానదేవత సరస్వతి. వాజ్బయంలో ఒక శాఖ అయిన కావ్యానికి కూడా నరస్వతి అధిష్టానదేవతయే. కావ్యానికి సంబంధించినంతవరకు ఈ సరస్వతిలో కవి, సహృదయుడూ అనే రెండు తత్వాలు ఉన్నాయి. అనగా కవి, నహృదయుడూ ఈ ఇద్దరూ ఉన్నప్పుడే కావ్యసరన్వతీస్వరూవం పరిపూర్ణం అవుతుంది. లోకంలో ఘటం, పటం మొదలైన వస్తువులను సృష్టించడానికి మట్టి, నూలు మొదలైన ఉపాదానకారణాలు, కుమ్మరి, సాలెవాడు మొదలైన నిమిత్తకారణాలూ ఉండాలి. బ్రహ్మ చేసే నృష్టి కూడా ఇలాంటి కారణాలద్వారానే జరుగుతుంది. కాని సరస్వతీతత్వం ఇలాంటి కారణా లేవీ లేకుండగానే, అపూర్వమైన, ఇదివరకెన్నడూ కనీ, వినీ ఎరగని వన్తువుల్ని సృష్టిస్తుంది. అందుచేత ఇది చేసే నృష్టి బ్రహ్మదేవుని నృష్టి కంటె కూడా గొప్పది అని ధ్వని. జగత్తులో ఉన్న సారం లేని పదార్థాలను కూడా ఈ నరన్వతీ

దబ్రళమోద్దోతః తి తత్సం తన రసంతో నింపి సారవంతాలను చేస్తుంది. 'ప్రఖ్యా' అనగా కవిప్రతిభ. “ఉపాఖ్యా' అనగా చెప్పడం. ముందు కవి తన ప్రతిభను ఉపయోగించి మానసికంగా కొన్ని వన్తువుల్సి (ఒకానొక జగత్తును) సృజిస్తాడు. వాటినే (అ జగత్తునే) మాటలలో ప్రకటిస్తాడు. ఈ విధంగా చేయకలిగిన కవి, సహృదయుడు అనే రెండు రూపాలలో ఉన్న నరస్వతీతత్త్వం అన్ని తత్త్వాలకంటె ఉత్కర్వతో ప్రకాశిస్తూన్నది. ఏ సరస్వతీతత్త్వం క్రమంగా వ్రతిభా (వఖ్యా) వచనాల (ఉపాఖ్యా) ప్రసారంచేత నుందరమై, అపూర్వవస్తువును 'ప్రకాశింపచేస్తుందో, శిలవంటి జగత్తును సరసం చేస్తుందో అవి కూడా అన్వయం చెప్పుకొనవచ్చు. సరస్వతీతత్త్వం - లేవి కొత్త వస్తువును సృష్టించగలదు అని మొదటి వాక్యంలోను, పూర్వమే ఉన్న రసవిహీనమైన వస్తువును సరసం చేస్తుంది ఆవి రెండవ వాక్యంలోను, ఆ రెండింటినీ మనోహరంగా ఉండేటట్లు ప్రకాశింపచేస్తుంది అని మూడవ వాక్యంలోను చెప్పబడినది అని కొందరు వివరించారు. ఈవిధంగా ఈ శ్లోకంలో నరస్వతీమహిమప్రతిపాదనరూపమైన మంగళాచరణం చేయబడింది. లోచనమ్‌

భట్టేన్దురాజచరణాబ్దకృతాధివాస

హృద్యశ్రుతో ఒభినవగుప్తపదాభిధో. హమ్‌,

యత్కించిదప్యనురణన్‌ స్ఫుటయామి కావ్యా

లోకం స్వలోచననియోజనయా జనస్య.

బాలానందిని

భట్టేన్దురాజ చరణాబ్దకృతాధివాసహృద్యశ్రుత:ః = (గురువైన) భట్టేందురాజుయొక్క పద్మాలవంటి పాదాల దగ్గర నివసించడంచేత, పాదసేవ చేయడం చేత హృదయంలో ఉన్నశాస్రాలు గల, భట్టేందురాజు పాదపద్మాల శుశ్రూష చేసి తద్ద్వారా తన హృదయంలో సమన్తశాస్తాలు నింపుకొనినవాడు అని అర్ధం. పద్మాల సుగంధం ్రసరించడంచేత మవోహరములైనట్లు తనలో ఉన్న శాస్త్రాలన్నీ గురుచరణపంకజసుగంధ ప్రసారంచేత మనోహరంగా ఉన్నాయి ఆని ధ్వని. ఆధివాసశబ్దానికి పైనుంచి సువాననను పసరింపచేయడం అని కూడా అర్థం. అభినవగుప్తపదాభిధః = '“అభినవగుప్త' అనే పదం "పేరుగా గల, అహమ్‌ = నేను, యత్కిజ్బిత్‌ = ఏమేమో, అనురణన్‌ అపి = వెనక వెనకనే “గుయ్‌, గుయ్‌” అని ధ్వని చేమ్తున్నా కూడా, అనగా మూలగ్రంథం ఘంటానాదం అయితే దాన్నే అనునరించి సాగుతూన్న ఈ నా వ్యాఖ్యానం దాని అనునాదం వంటిది,

క! భ్వన్వాలోకః అనగా దానిని వెంబడించి వినవచ్చే ధ్వనివంటిది అని భావం. స్వలోచననియోజనయా = నా లోచనాన్ని సమకూర్చడంచేత, లోచనం అనగా మనస్సు లేదా ఆలోచన, జ్ఞానం" దానిని జతసరచడంచేత, జనస్య = జనానికి(పాఠకలోకానికి), కాన్యాలోకమ్‌ = కావ్యాలోకాన్ని, స్ఫుటయామి = స్పష్టం అయేటట్లు చేస్తున్నాను.

వి. ధ్వన్యాలోకానికి 'కావ్యాలోకం' '“సహృదయాలోకం' అవే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. ఆలోకం అనగా వెలుతురు. “ధ్వనికి సంబంధించిన వెలుతురు”, “కావ్యానికి సంబంధించిన వెలుతురు", “పహృదయులకు ఉపయోగపడే వెలుతురు” అని ఆ పదాలకి అర్ధం. నిర్దుష్టమైన నేత్రం లేకపోతే వెలుతురున్నా ఏమీ ప్రయోజనం ఉండదు. అందుచేత నా లోచనం అనే వ్యాఖ్యానం పరితలకు వేత్రంవలె ఉపయోగపడుతుంది అని భావం, ం

లోచనమ్‌

స్వయమవ్యుచ్భిన్నపరమేశ్వరనమస్కారసంపత్తిచరితార్జోఒపి వ్యాఖ్యాతృ శ్రోత్తాణామ్‌ అవిఘ్నేన అభీష్ట్యాఖ్యాశ్రవణలక్షణఫలసంపత్తయే సముచితాశీ; ప్రకటనద్వారేణ పరమేశ్వరసాంముఖ్యం కరోతి వృత్తికారః - స్వేచ్చేతి.--

బాలానందిని

వృత్తిని రచించిన ఆనందవర్ధనుడు తాను నిరంతరమూ పరమేశ్వరునికి నమస్కారం చేస్తూనే ఉంటాడు. ఆ విధంగా నమస్కారప్రకర్షచేత ఆతడు చరితార్ముడే. అయినా కూడా తన గ్రంధానికి ఎవరైనా మున్ముందు వ్యాఖ్యానం రచించబోతే వాళ్లకీ, తన గ్రంథం వినబోయేవాళ్లకీ (పరించబోయేవాళ్లకీ) కూడా వాళ్లు కోరుకొనే వ్యాఖ్యారచన

• గ్రంథశ్రవణం అనే ఫలాలు లభించడం కోనం తగిన ఆళీస్సును ప్రకటించడం ద్వారా పరమేశ్వరుని విషయంలో సంముఖత్వాన్ని స్వేచ్చేత్యాది శ్లోకంద్వారా చేస్తున్నాడు; అనగా ఈ వ్యాఖ్యాతలనూ శ్రోతలనూ కూడా పరమేశ్వరుని ఎదుట నిలబెడుతున్నాడు.

వివరణ: - ధ్వన్యాలోకంలో కారికలు, వృత్తి (కారికలకి వ్యాఖ్యానం), ఉదాహరణాలు అని మూడు విభాగా లున్నాయి. ఏవో కొన్ని తప్ప ఉదాహరణలు చాలావరకు ప్రాచీనకావ్యాలనుంచి గ్రహించినవే. ఇంక కారికలు, వృత్తీ ఈ రెండూ కూడా అనందవర్ధనుడే రచించాడా, లేదా పూర్వమే ఉన్న కారికలకి ఆనందవర్ధనుడు వ్యాఖ్యానం మాత్రమే వ్రాశాడా అనేది ప్రశ్న. కారికావృత్తిరచయితలు వేరు వేరు వ్యక్తులు అని కొందరు అభిప్రాయపడగా చాలామంది పండితులు ఈ రెండింటినీ రచించినవాడు

వ్రభమోద్దోతః క్‌ ఆనందవర్ధనుడే అని అంటున్నారు. ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు “వృత్తికారుడు ఈ ప్రార్ధనాళ్లోకం చెప్పినాడు” అని వ్రాయడాన్ని పట్టి ఇద్దరూ వేరు వేరు వ్యక్తులు అన్నట్లు కనబడుతుంది. మున్ముందు కొన్నిచోట్ల చూస్తే ఇద్దరూ ఒకరే అని ఈయన భావిస్తున్నట్లు కనబడుతుంది. కారికారచయితా వృత్తికారుడూ ఒక్కరే అని నిళ్చితంగా తెలిసిన గ్రంథాలలో కూడా వృత్తికారుడే కారికాకారుణ్ణి గూర్చి ప్రధమపురుషలో నిర్దేశించడం అలవాటుంది వ్యక్తి అవడానికి ఒకడే; కారికలు వ్రాసిన సమయంలో అతడు ఆ కాలానికి సంబంధించినవాడు; అళడే మళ్లీ లేఖిని తీసికొని వ్యాఖ్యానం వ్రాయడానికి ఉపశ్రమించినప్పుడు మరొకకాలానికి సేంబంధించినవా డవుతాడు. అందుచేత వేరు వేరు వ్యక్తులుగా భావించి కారికాకారుణ్ణి ప్రధమపురుషలో నిర్దేశించడం జరుగుతుంది. ఇది శాస్తగ్రంధాలలో చాలా చోట్ల ఉన్న సంప్రదాయం. ఇలాంటి అభిప్రాయభేదం కావ్యప్రకాశవిషయంలో కూడా ఉంది. ఈ విధంగా ఒక వ్యక్తియే తనను తాను ప్రధమపురుషలో నిగ్దేశించుకొంటున్నప్పుడు వ్యాఖ్యాతలు కొరికా - వృత్తికారులను వేరు వేరు వ్యక్తు లన్నట్లు నిర్దేశించడంలో ఆశ్చర్యం లేదు. ఇక్కడ అభినవగువ్తుడు వాడిన “...... కరోతి వృత్తికారః” అనే పదాలను పట్టి “స్వేచ్చాకేసరిణః” ఇత్యాది శ్లోకం వృత్తి (ప్రారంభంలో కూర్చిన మంగళళ్లోకం, కారికల ప్రారంభంలోనిది కాదు అని మాత్రమే మనం గ్రహించాలి. లోచనం "

మధురిపోః నఖావి వః యుష్మాన్‌, వ్యాఖ్యాతృశ్రోత్తాంస్తాయన్తామ్‌. తేషామేవ సంబోధనయోగ్యత్వాత్‌; సంబోధనసారో హి యుష్మదర్ధః. త్రాణం చాభీష్టలాభం ప్రతి సాహాయకాచరణమ్‌. తచ్చ తత్రతిద్వన్వి విఘ్నా పసరణాదినా భవతీతి, ఇయదత్ర త్రాణం వివక్షితమ్‌. నిత్యోద్యోగినళ్చ భగవతః అసంమోహాధ్యవసాయయోగిత్వేన ఉత్సాహప్రతీతేః వీరరసో ధ్వన్యతే.

బాలానందిని -

మధువు అనే రాక్షసుని శత్రువైన శ్రీమహావిష్ణువుయొక్క, నఖాః = గోళ్లు, వః = మిమ్ములను, అనగా వ్యాఖ్యాతలను, శ్రోతలను; త్రాయనామ్‌= రక్షించుగాక. ఇలాంటి గ్రంధాల ప్రారంభంవంటి సందర్భాలలో సంబోధన చేయడానికి తగినవాళ్లు వ్యాఖ్యాతలు శ్రోతలూ మాత్రమే అందుచేత వాళ్లనే నంబోధిస్తున్నట్లు గ్రహించాలి. ఎవళ్లైతే నంబోధించబడతారో వాళ్లనే యుష్మచ్చబ్దంచేత నిర్దేశించడం జరుగుతుంది అందుచేత యుష్మచ్భబ్దానికి (ఇక్కడ వః అనేదానికి) సంబోధించబడేవాళ్లే ప్రధానమైన అర్థం.

6 ధ్వన్వాలోకః ఇక్కడ త్రాణం (రక్షించడం) అనగా ఇష్టమైనది లభించడం విషయంలో సాహాయ్యం చేయడం. ఈ సాహాయ్యం చేయడం, ఇష్టలాభానికి అడ్డుతగిలే విఘ్నాలను తొలగించడం మొదలైన పనుల ద్వారా జరుగుతుంది. అందుచేత ఇక్కడ ఈ విధమైన త్రాణం (రక్షణం) మాత్రమే వివక్షితం అయినది. అనగా చెప్పడానికి ఉద్దేశించబడింది. భగవంతుడు ఎల్లప్పుడూ కూడ ఉద్యమశీలుడు. అందుచేత ఆయనలో ఏమాత్రం పారబాటు ఉండదు; దృఢమైన నిశ్చయం ఉంటుంది. ఈ విధంగా ఆయనలో గొప్ప ఉత్సాహం ఉన్నది అని ప్రతీయమానం అవడంచేత ఇక్కడ (ఉత్సాహం స్థాయిభావంగా గల) వీరరసం ధ్వనించబడుతున్నది. అనగా త్రివిధధ్వనులలో ఒకటైన రసధ్వని ఈ శ్లోకంలో ఉందని భావం. లోచనం

నఖానాం ప్రహరణత్వేన ప్రహరణేన చ రక్షణే కర్తవ్యే నఖానా మవ్యతిరిక్తత్వేన కరణత్వాత్‌, సాతిశయశక్తితా కర్శత్వేన సూచితా, ధ్వనితశ్చ పరమేశ్వరస్య వ్యతిరిక్షకరణూ పేక్షావిరహః. మధురిపోః ఇత్యనేన తస్య సదైవ జగత్రాసాపసరణోద్యమ: ఉక్తః.

బాలానందిని

గోళ్లు (వ్యాఘాల) ఆయుధాలు. రక్షణం చేయడం విషయంలో ఈ నఖాలు ఇక్కడ కరణాలు, అనగా సాధనాలు. అవ్యతిరిక్షసాధనాలు. వాటికి కర్శత్వం చెప్పబడడంచేత వాటి శక్తి అత్యద్భుతమైనది అనే విషయం నూచించబడింది. పరమేశ్వరునికి వ్యతిరిక్తమైన మరే కరణం అపేక్షా లేదు అని ధ్వనింపబడింది. “మధురిపోః' అనడంచేత పరమేశ్వరుడు జగత్తుకు కలిగే భయాన్ని తొలగించడానికి ఎల్లప్పుడూ ఉద్యుక్తుడై ఉంటాడు అనే విషయం చెప్పబడింది.

వివరణ. వ్యాఘ్రాదులు తను గోళ్లను ఇతరమృగాలను చంపడానికి సాధనంగా ఉపయోగించుకుంటాయి. అందుచేత అవి ఆ వ్యాఘాదులకు కరణాలు. ఏదైనా ఒక పనిని సాధించడానికి తప్పకుండా అవసర మయేదానికి (కొమ్మ నరకడానికి కత్తి వలె) “'కరణం' అని పేరు, బాహ్యం, అభ్యంతరం అని కరణం రెండు రకాలు. కత్తి మొదలైనవి బాహ్యకరణాలు. హస్తం మొదలైనవి ఆభ్యంతరకరణాలు ఇక్కడ రక్షణకు కరణాలు అని చెప్పిన నఖాలు ఆఅభ్యంతరకరణాలు. శరీరం కంటె వేరుగా లేవు. అందుచేత అవి అవ్యతిరిక్త (విడిగా లేని) కరణం. “దేవదత్తః అసినా శాఖాం

వ్రధమోద్ద్యోతః 7 ఛినత్తి” (దేవదత్తుడు కత్తితో కొమ్ము నరుకుతున్నాడు) ఇత్యాదివాక్యాలలో దేవదత్తుడు శర్త. కరణం అసి. దానిని తృతీయావిభక్తిలో ప్రయోగించడం జరిగింది. అలా కాకుండా “అసిః శాఖాం ఛినత్తి” (కత్తి కొమ్మను నరికివేస్తూన్నది) అని ప్రయోగిస్తే కరణమైన కత్తి కర్తగా చెప్పబడింది. ఈ విధంగా కరణంగా చెప్పవలసినదానిని కర్తగా చెప్పడంచేత అఆ కత్తి ఛేదనకార్యాన్ని అనాయాసంగా నిర్వహిస్తూన్నది అని నూచితం అవుతుంది. ఒక పనిని అనాయాసంగా జరుపుతున్నట్లు చెప్పాలనే ఉద్దేశంతో (వివక్షతో) కర్మ - కరణ - అధికరణూలను కర్తలుగా భావించి వాక్యనిర్మాణం చేసే పద్ధతి సంస్కృతభాషలో ఉన్నది. “ కాష్టాని భిద్యన్తే” (కజ్దలు పగిలిపోతున్నాయి - గొడ్డలి తగిలి తగలకుండానే బద్దలైపోతున్నాయి అని ఆర్ధం) “కుతారః ఛినత్తి” (గొడ్డలి ఛేదిస్తూన్నది),“స్థాలీ పచతి” (పాత్ర వండుతూన్నది) ఇత్యాదులు ఉదాహరణలు. ప్రకృతంలో “మధురిపువు నఖాలచేత మిమ్మల్ని రక్షించుగాక” అనడానికి బదులు “*నఖాలు రక్షించుగాక” అని నఖాలకు కర్శృత్వం చెప్పబడింది. దీనిని పట్టి రక్షణవిషయంలో నఖాలకు అత్యధికమైన శక్తి ఉన్నది అని నూచించబడుతున్నది. పరమేశ్వరుడు మిమ్మల్ని రక్షించడానికి ఆయన నఖాలే చాలు; ఇళర ఆయుధాలతో సని లేదు అనే వస్తువు (విషయం) ఇక్కడ ఛ్వనింపబడింది. లోకానికి బాధ కలిగించిన మధువు అనే వాణ్ణి సంహరించినవాడు అని “మధురిపో? అనడంచేత పరమేశ్వరుడు జగత్తుకు కలిగిన భయాన్ని తొలగించడానికి సర్వదా ఉద్యుక్తు డయే ఉంటాడు అనే వస్తువు కూడ ధ్వనించబడుతున్నది. లోచనం

శీదృశస్య మధురిపోః? స్వేచ్చయా కేసరిణః, నతు కర్మపారతన్వేణ, నావ్యన్యదీయేచ్చయా; అపి తు విశష్టదానవహననోచితతథావిధేచ్చా పరిగ్రహౌచిత్యాదేవ స్వీకృతసింహరూవ స్యేత్యర్థః. కీదృశాః నఖాః? ప్రపన్నానామార్తిం యే ఛిన్షన్తి; నఖానాం హి ఛేదకత్వముచితమ్‌. ఆర్తేః పునః ఛేద్యత్వం నఖాన్‌ ప్రత్యసంభావనీయమపి తదీయానాం నఖానాం స్వేచ్చా నిర్మాణౌచిత్యాత్‌ సంభావ్యత ఏవేతి భావః. అథవా త్రిజగత్కబ్ద్బకో హిరణ్యకశిపుః విశ్వస్యోక్సేశకర ఇతి స ఏవ వస్తుతః ప్రపన్నానాం భగవదేకశరణానాం జనానామార్తికారిత్వాత్‌ మూర్తెవార్తి:; తం వినాశయద్భిరార్తిరేవోచ్చిన్నా భవతీతి పరమేశ్వరస్య తస్యామప్యవస్థాయాం పరమకారుణికత్వముక్తమ్‌.

గ్‌! ధ్వన్వాలోకః బాలావందివి

ఎలాంటి మధురిపువు యొక్క? తన కోరికచేత సింహంగా అయిన మధురిపువు యొక్క. అంతేనే కాని కర్మకు అధీను డవడంచేత కాని, ఇతరుల ఇచ్చచేత గాని అయినవాడు కాదు. మరేమనగా సాధారణరీతులలో చంపడానికి శక్యం కాకపోవడం అనే ఒక విశేషం ఉన్న ఒక దానవుణ్ణి సంహరించడానికి తగిన ఆ విధమైన ఇచ్చను స్వీకరించడంలోని బెచిత్యంవల్లనే సింహరూపాన్ని స్వీకరించినవాడు అని అర్ధం. ఎలాంటి గోళ్లు? శరణు జొచ్చిన వాళ్ల బాధలను ఛేదించే గోళ్లు. గోళ్లు త్రుంచినేయకలగడం యుక్తమే. అయితే బాధ నఖాలచేత త్రుంచినేయబడడం అనేది మాత్రం ఊహించ శక్యం కానిది. అయినా కూడ ఈతని నఖాలు తన ఇచ్చానుసారం నృష్టించబడి ఉండడంచేత బాధకు వాటిచేత ఛేద్యత్యం (ఛేదించడానికి శక్యం అయి ఉండడం) సంభావ్యమే అని భావం. లేదా - మూడు లోకాలకీ కంటకం అయిన హిరణ్యకశిపుడు ప్రపంచకాని కంతకీ క్లేశం కలిగించేవాడు అవడంచేత భగవంతుణ్ణి ఒక్కనినే నమ్ముకొని ఉన్న భక్తులకు కూడ ఆర్తిని (పీడను) కలిగిస్తూ సాక్షాత్తు అతడే మూర్తీభవించిన ఆర్తి వలె ఉన్నాడు. అలాంటి హిరణ్యకశిపుణ్ణి నళింపచేసిన నఖాలు అర్తినే నళింపచేసిన ట్లవుతుంది. ఈ విధంగా ఆ అవస్థలో కూడ (రౌద్రనృసింహరూపంలో ఉన్నప్పుడు కూడ) పరమేశ్వరుడు ఎంతో కారుణికుడు ఆనే వమ్తవు ధ్వనింపబడుతున్నది.

లోచనం

కిం చ తే నఖాః న్వచ్చేన= స్వచ్చతాగుబేన వైర్మల్యేన; స్వచ్చ మృదుప్రభృతయో హి ముఖ్యతయా భావవృత్తయ ఏవ. స్వచ్భ్చాయయా చ = వ్రక్రహృద్యరూపయా ఆకృత్యా, ఆయాసితః = 'ఖేదితః ఇన్నుః యైః. అత్రార్థశక్తిమూలేన ధ్వనినా బాలచన్టత్వం ధ్వన్యతే. ఆయాసనేన తత్సన్నిధౌ చన్దస్య విచ్చాయత్వప్రతీతిరహృద్యత్వప్రతీతిశ్చ ధ్వన్యతే. ఆయాసకారిత్వం చ నఖానాం నుప్రసిద్ధమ్‌. నరహరినఖానాం తచ్చ లోకోత్తరేణ రూపేణ ప్రతిపాదితమ్‌. కిం చ తదీయాం స్వచ్భతాం కుటిలిమానం చ అవలోక్య జాలచసన్దః స్వాత్మని ఖేదమనుభవతి; తుల్యే=పి స్వచ్చకుటిలాకారయోగే అమీ ప్రపన్నార్తినివారణకుశలాః, న త్వహమితి వ్యతిరేకాలజ్కారో ఒపి ధ్వనితః. శిం చాహం పూర్వమేక ఏవ అసాధారణ వైశద్య షసృద్యాకారయోగాత్‌ సమస్త

వ్రభమోద్ధ్దోత: ఠి జనాభిలషణీయతాభాజనమభవమ్‌, అద్య పవునరేవంవిధా నఖా' దళ బాలచన్ర్రాకారాః సంతాపార్తిచ్చేదకుశలాశ్చేతి తానేవ లోకో బాలేన్దుబహుమానేన పశ్యతి; న తు'మా మిత్యాకలయన్‌ బాలేన్దురవిరతమాయాసమనుభవతీవ ఇత్యుత్రేక్షాపహ్నతిధ్వనిరపి. ఏవం వస్త్వలజ్కారరసభేదేన త్రిధా ధ్వనిరత్ర శ్లోకే అస్మద్గురుభిర్వ్యాఖ్యాత:. బాళానందిని

అంతే కాకుండా ఆ గోళ్లు, స్వచ్భేన = నస్వచ్భత్వం అనే గుణంచేత, అనగా నిర్మలత్వం చేత; 'న్వచ్చ' 'మృదు' మొదలైన పదాలు ప్రధానంగా భావాన్నే (స్వచ్భత్వం, మృదుత్వం మొదలైన ఛర్మాన్నే) బోధిస్తాయి కదా. స్వచ్చ్భమైనది, మృదువైనది ఇత్యాద్యర్థాలు లాక్షణికాలు అని అర్ధం. న్వచ్భ్చాయయా చ= వంకరగా, మనోహరంగా ఉన్న తమ ఆకారం చేతా, ఏ నఖాలచేత చంద్రుడు ఖేదం కలవాడుగా చేయబడినాడో (ఏ నఖాలు చంద్రుణ్ణి బాధపెట్టినాయో) అట్టివాటిచేత. ఇక్కడ అర్ధశక్తిమూలకమైన ధ్వనిచేత బాలచంద్రత్వం ధ్వనింవబడుతున్నది. అనగా - మనోహరమైన ఆకారంచేత ఆయానపెట్టడం అనే అర్ధంలోని శక్తిలో ఉన్న ధ్వనిచేత (వ్యంజనావ్యాపారంచేత) ఇక్కడ ఆయాస పెట్టబడుతూన్న చంద్రుడు పూర్ణచంద్రుడు కాడు, బాలచంద్రుడు అని ధ్వనింపచేయబడుతున్నది. వక్రనఖాలు తమ పోలిక ఉన్న వశ్రచంద్రుడికే బాధ కలిగిస్తాయి కాని పూర్ణచంద్రునికి కలిగించవు కదా అని అర్ధం. అయాసపెట్టడం అనడం చేత (చంద్రునికి నిజంగా ఖేదం అనేది ఉండదు గాన) వాటి దగ్గర చంద్రుడు కాంతిహీనుడైనాడు అవే అర్ధం, మనోహరంగా లేడు అనే అర్ధం, ధ్వనివ్యాపారంచేత బోధింపబడుతున్నాయి (ధ్యన్యతే). నఖాలు ఆయాసాన్ని (భేదాన్ని) కలిగిస్తాయి అనే విషయం సుప్రసిద్ధమే. నరహరినఖాల కున్న ఆ ఆయాసకారిత్వం అలౌకికమైన పద్ధతిలో ప్రతిపాదించబడింది. ఈ విధంగా నరహరినఖాలకి ఇతరనఖాలకంటె వైశిష్ట్యం ఉన్నట్లు సూచించబడింది. అందుచేత వ్యతిరేకాలంకారధ్వని. వాటి స్వచ్భత్వాన్నీ, వక్రత్వాన్నీ చూడగానే చంద్రుడు - “నాకూ వీటికీ కూడా స్వచ్భత్వం, కుటిలత్వం కూడా సమానంగానే ఉన్నా శరణుజొచ్చిన వాళ్ల ఆర్తిని నివారించే సామర్థ్యం వీటికే ఉంది. నాకు లేదు కదా” అని అనుకుంటూండడంచేత (ఉపమానభూత బాలచంర్రునికంటె ఉపమేయభూతనభఖాలకి వైశిష్ట్రం సూచింపబడడంచేత) మరొక వ్యతిరేకాలంకారధ్వని కూడ ఉన్నది. ఇంకా ఏమనగా గొప్ప స్వచృ్చత్వం, మనోహరమైన అకారం ఉండడంచేత

ణి భ్వన్వాలోకః వూర్వం లోకులు నన్ను మాత్రమే గౌరవభావంతో చూపేవారు. ఇవ్వడు బాలచంద్రాకారంలో ఉన్న ఇలాంటి పది నఖాలు వచ్చాయి. నంతాపరూపమైన పీడను కూడ తొలగిస్తున్నాయి అనే అభిప్రాయంతో ఈ లోకులు వాటినే గౌరవాభిమానంతో చూస్తున్నారు. కాని నన్నుచూడడం లేదు అని బాలేందువు నిరంతరమూ మనః ఖేదాన్ని అనుభవిస్తున్నాడా అన్నట్ట్లున్నాడు అని ఉశ్రేక్షాప హ్నూత్యలంకారధ్వని కూడ ఉన్నది. ఈ విధంగా ఈ శ్లోకంలో వస్తుధ్వవి, అలంశారధ్వవి, రసధ్వని అనే మూడు విధాలైన ధ్వనీ కూడా ఉన్నదని మా గురువులు వివరించారు.

వి. లోకు లందరూ నఖాలలో ఉన్న నఖత్వాన్ని నిషేధించి, వాటిమీద బాలచంద్రత్వాన్ని ఆరోపిస్తున్నారు. ఇవి నఖాలు కాదు, బాలచంద్రులు అనుకుంటున్నారు. అందుచేత అవహ్నుత్యలంకారం. నా విషయంలో లోకుల కుండే బహుమానం తగ్గిపోయినది కదా ఆని చంద్రుడు దుఃఖిన్తున్నట్లు ఊహించబడింది. అందుచేత ఉత్రేక్షాలంకారం. ఇలా ఉత్రేక్షించడానికి కారణం నఖాలమీద (నఖత్వాన్ని నిషేధించి) చంద్రత్వాన్ని ఆరోపించడం అనే అవహవాలకారం. అందుచేత అపహవాలంకారం అంగం; ఉశ్రేక్షాలంకారం అంగి. 'ఉత్రేక్షాపహ్బతి' అనగా ఉత్రేక్షకు ఉవకరించే (అంగంగా ఉన్న) అపహ్పుత్యలంకారం అని అర్ధం. అనగా ఈ రెండు అలంకారాలు అంగాంగిభావంతో కలిసిపోవడంచేత సంకరధ్వని (ధ్వన్యమావాలంకారద్వయనంకరం).

ధ్యన్యాలోకం

కా. కావ్యస్యాత్నా ధ్వవిరితి బుదైర్యః సమామ్నాతపూర్వః

శస్యాఖావం జగదురపరే ఖాక్తమహుప్తమన్న్యే,

కేచిద్వాచాం స్థితమవిషయే తత్త్వమూచుస్తదీయం

తేన బ్రూమః సహృదయమనఃప్రీతయే తత్స్వరూపమ్‌. ర్డీ

బాలానందివి

కావ్యస్య = కావ్యంయొక్క, ఆత్మా = ఆత్మ, ధ్వనిః ఇతి =ధ్వని అని, యః = ఏది, సమామ్నాతపూర్వః = పూర్వం చెప్పబడినదో, అపరే = కొందరు, తన్య = దానియొక్క, అభావమ్‌ = లేకపోవుటను, జగదుః = చెప్పినారు. అన్యే = మరికొందరు, తమ్‌ = దానిని, భాక్తమ్‌ = గౌణమునుగా, అహం: = చెప్పుచున్నారు. కేచిత్‌ = మరికొందరు, తదీయమ్‌ = దానికి సంబంధించిన, తత్త్వమ్‌ = తత్త్వమును, వాచామ్‌

బ్రభమోధ్హ్యోత: ॥1 = వాక్కులయొక్క, అవిషయే=విషయముకాకపోవుటయందు, స్థితమ్‌ = ఉన్నదానినిగా, ఊచు:= చెప్పిరి. తేన= అ కారణంచేత, సహృదయమనః ప్రీతయే = నహృదయుల మనస్సుయొక్క సంతోషంకోనం, తత్స్వరూపమ్‌ = దాని స్వరూపమును, బ్రూమః = చెప్పుచున్నాము. ధ్వన్యాలోకం

బుధైః కావ్యతత్త్వ్వవిద్భిః కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిరితి సంజ్ఞితః పరమృ్పరయా యః సమామ్నాతపూర్వః సమ్యక్‌ ఆ సమన్హాత్‌ మ్నాతః ప్రకటితః, తస్య సహృదయజనమనఃప్రకాశమానస్యాపి అభావమ్‌ అన్యే జగదుః. తదభావవాదినాం చామీ వికల్పాః సంభవన్ని. తత్ర కేచిదాచక్షీరన్‌- శబ్బార్థశరీరం తావళ్కావ్యమ్‌,. తత్ర చ శబ్దగతాః చారుత్వహేతవః అనుప్రాసాదయః ప్రసిద్దా ఏవ; అర్ధగతాళ్చోప మాదయః. నంఘాటనాధర్మాశ్చ యే మాధుర్యాదయః తే౭పి ప్రతీయన్సే. తదనతిరిక్తవృత్తయో వృత్తయో౭ఒపి యాః క్రైళచ్చిదువ నాగరికాద్యాః ప్రకాశితాః తా అపి గతాః శ్రవణగోచరమ్‌. రీతయశ్చ వైదర్భీప్రభృతయ:. తద్వ్యతిరిక్త ; కోఒయం ధ్వనిర్నామేతి?

జాలానందిని

బుధై : కావ్యతత్త్వం తెలిసినవాళ్లచేత, కావ్యాత్మ పేరు “ధ్వవి” అని “ధ్వని” బాగా, అంతటా ప్రకటింపబడింది. అలాంటి కావ్యాత్మ అయిన ధ్వని నహృదయుల మనస్సులలో వ్రకాశిస్తూనే ఉంది. అయినా కొందరు ధ్వని అనేది లేదు అని అన్నారు. ధ్వని లేదనే వాళ్లు చెప్పే వికల్పాలు ఈ విధంగా ఉండవచ్చు. వాళ్లల్లో (ధ్వన్యభావవాదులలో) కొందరు ఈ విధంగా చెప్పవచ్చు. - శబ్దార్ధాలే కదా కావ్యానికి శరీరం? ఆ రెండింటిలో (తత్ర చ) శబ్దాల సొందర్యానికి హేతువులైన అనుప్రాసాదులు శబ్దాలకు సంబంధించి ఉంటాయి. ఆవి అందరికీ తెలిసినవే. అర్థానికి సంబంధించిన ఉవమ మొదలైన అర్భాలంకారాలు కూడా ఆందరికీ తెలిసినవే. మాధుర్యం మొదలైనవి వర్ణాల కూర్చుకు సంబంధించినవి. అవి కూడా అందరికీ తెలుస్తూనే ఉన్నాయి.

12 ధ్వన్వాలోకః కొందరు 'ఉపనాగరిక' మొదలైన వృత్తులు ఉన్నాయి అని అంటారు. నిజానికి అవి వర్ణసంఘటనాధర్మాలే. వాటిని కూడా వింటున్నాం. 'వైదర్భి మొదలైన రీతులు కూడా ఉన్నాయి. అవి కూడా అందరూ వింటూన్నవే. వీటికి అన్నింటికీ భిన్నంగా 'ధ్వని" అంటూ ఇదేమిటి! (ఇది ధ్వన్యభావవాదాలలో మొదటి వాదం) లోచనం

అథ ప్రాధాన్యేనాభిధేయస్వరూపమభిదధత్‌ అప్రధానతయా ప్రయోజన ప్రయోజనం, తత్సంబద్ధం ప్రయోజనం చ సామర్భ్థ్యాత్‌ ప్రకటయన్‌ ఆదివాక్యమా హ కావ్యస్యాత్మేతి. కావ్యాత్మళబ్దసంనిధానాత్‌ బుధశబ్లోఒత్ర కావ్యాత్మా వబోధనిమిత్తక ఇత్యభిప్రాయేణ వివృణోతి - కావ్యతత్త్వవిద్భిః ఇతి. ఆత్మ శబ్దస్య తత్ప్వశబ్లేనార్థం వివృణ్వాన: సారత్వమ్‌, అపరశాబ్ద వైలక్షణ్యకారిత్వం చ దర్శయతి. ఇతిశబ్దః స్వరూపపరత్వం ధ్వనిశబ్దస్యాచష్టే, తదర్ధన్య వివాదాస్పదీభూతతయా నిశ్చయాభావేనార్థత్వాయోగాత్‌. 'ఏతద్వివృణోతి సంజ్దితః ఇతి. వస్తుతస్తు న తత్‌ సంజ్ఞామాత్రేణోక్తమ్‌. అపి తు అస్తేవ ధ్వనిశబ్బవాచ్యం ప్రత్యుత సమస్తసారభూతమ్‌. న హ్యన్యథా బుధాః తాదృశమామనేయురితి అభిప్రాయేణ వివృణోతి - తస్య సహృదయేత్యాదినా.

బాలానందిని

అభేతి :- అథ = గ్రంథం ప్రారంభించబడుతున్నది. ప్రధానంగా అభిధేయస్వరూపం చెపుతూ, అవ్రధానమైన ప్రయోజనప్రయోజనాన్నీ దానితో సంబంధించిన ప్రయోజనాన్నీ సామర్ధ్యంవల్ల నూచిస్తూ 'కావ్యస్యాత్మా' అని మొదటి వాక్యం చెవుతున్నాడు.

వి. ధ్వన్యాలోకం అనే ఈ గ్రంథంలో ప్రధానంగా ప్రతిపాదించబడే విషయం (అభిధేయం) ధ్వనిస్వరూపం. ధ్వనిస్వరూపజ్ఞానం ప్రయోజనం. దానికి (ధ్వనిస్వరూవ జ్ఞానానికి) ప్రయోజనం ప్రీతి; అనగా ఆనందం. ఈ విషయమే “ తత్స్వరూపం సహృదయమన:ః ప్రీతయే బ్రూమః” అని చెప్పబడింది. “ధ్వనిస్వరూపాన్ని సహృ్మదయుల ఫ్రీతికోనం చెవుతున్నాము” అనడంలో ప్రధానంగా చెప్పబడేది ధ్వనిన్వరూపం అని చెప్పినట్లయింది. ధ్వనిస్వరూపాన్ని చెప్పినందుకు ప్రయోజనం ఏమిటి? సహృదయుల మనస్సుకు ప్రీతి. ఇది అప్రధానం. ప్రధానంగా ప్రతిపాదించే ధ్వనిస్వరూపం దృష్ట్యా అది ఆప్రధానమే కదా? ఈ ట్రీతి ఎలా కలుగుతుంది? ధ్వనివ్వరూపం తెలుసుకుంటే

వ్రధమోద్ద్యోతు ఓ కలుగుతుంది. అందుచేత ధ్వనిస్వరూపం ప్రతిపాదించడానికి ప్రయోజనం దాని జ్ఞానం అనీ, దొని ప్రయోజనం ప్రీతి అనీ తేలింది. ఈ విధంగా ధ్వనిప్రతిపాదన ప్రయోజనమైన ధ్వనిన్వరూపజ్ఞానాన్ని, దాని ప్రయోజనమైన ప్రీతిని పేర్కొనడం ద్వారా, తత్సామర్థ్యంచేత, (అనగా వాచ్యంగా కాకుండా) సూచించినట్లయింది.

కావ్యేతి:- 'కావ్యాత్మ శబ్దం దగ్గరఉండడంచేత 'బుధ' శబ్దానికి కావ్యాత్మను తెలునుకొన్నవారు అని అర్ధం అనే అభిప్రాయంతో “బుధైః” అనే పదానికి “ కావ్యతత్త్వం తెలిసినవాళ్లచేత” అని అర్ధాన్ని వివరిస్తున్నాడు. “భావ్యాత్మవిద్భః”, “* అని కాకుండా “ కావ్యతత్త్వవిద్భిః” అనడంచేత “కావ్యాత్మ, అనేదానికి “కావ్యతత్త్వం' అని అర్ధం నూచిన్తూ అదేసారం అనీ, ఆది శబ్దాలవల్ల కలిగే ఇతర విధాలైన బోధల (జ్ఞానం) కంటె విలక్షణమైన దనీ చూపుతున్నాడు. “ధ్వనిః ఇతి” అని “ఇతి' శబ్దం ప్రయోగించబడింది. అందుచేత ఇక్కడ 'ధ్వని' శబ్దానికి 'ధ్వని' అనే శబ్దమే అర్ధం. అనగా కావ్యాత్మకు 'ధ్వని" అని పేరు అని చెప్పినట్ల్టయింది. ధ్వనిశబ్దానికి అర్ధం ఏమిటి అనేది వివాదాన్స్పదంగానే ఉంది, ఇంకా తేలలేదు. అలాంటప్పుడు ఇక్కడ “ధ్వని' శబ్దానికి అర్ధం ఆ శబ్దమే కొని దానికి ఏది అర్ధం అని చెప్పబోతున్నారో ఆది కాదు. ఈ విషయాన్నే 'నంజ్జిత:' (ధ్వని, అని పేరు గలది) అని వివరిస్తున్నాడు

వి. “ఇతి శబ్దః పదార్ధవిపర్యాసకృత్‌” అని ఒక న్యాయం ఉంది. అనగా ఒక పదం-ప్రక్కవ. ఇతి చేర్చగానే ఆ పదం అర్ధం మారిపోతుంది అని అర్ధం. “గౌ: ఆగచ్చతి' ' అనే వాక్యంలో 'గౌ ;' అనేదానికి 'గోవు' అని అర్ధం. “గోవు వన్తూన్నది' అవని వాక్యానికి అర్దం. - అయితే “గౌః ఇతి అహ” అన్నప్పుడు 'గౌః' అని అంటున్నాడు అని అర్ధం. ఇక్కడ '“గౌః' పక్కన “ఇతి' ఉండడంచేత 'గౌః' అనే పదానికి ఆర్ధం 'గౌః' అనే పదమే కాని 'గోవు' అనేది కాదు. అదే విధంగా ఇక్కడ వృత్తిలో “కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిః ఇతి సంజ్జితః” అన్నప్పుడు 'ధ్వనిః' పక్కన 'ఇతి' ఉండడంచేత దీనికి (ధ్వనిః' అనేదానికి) “ధ్వని' అనే పదమే అర్ధం. వ్యంగ్యం ఇత్యాదికార్థం తీసికొనకూడదు అని భావం.

ఈ విధంగా వృత్తికారుడు ్రాసినదానిని బట్టి కొవ్యాత్మకు (అది ఏదైనా కావచ్చును) “ధ్వని” అని పేరు అని చెప్పినట్టయింది. అయితే “ఇతి' అనే దానికి 'ధ్వనిః అనే దాని ప్రక్క చేర్చకుండా మరొక విధంగా చెప్పడం మంచి దని లోచనకారుడు చెప్పబోతున్నాడు.

వస్తుతస్తు ఇతి :- నిజానికి 'ధ్వని” అనేది పేరు మాత్రమే కాదు; 'ధ్వని' శబ్దానికి అర్థమైన, అ శబ్దంచేత ప్రతిపాదించబడే, అన్నింటిలోకి సారమైనది ఒకటి ఉండనే ఉన్నది. అలా కాకపోతే బుధులు అలాంటిదానిని చెప్పరు కదా అని “తస్య నహృదయ'

• ఇత్యాదివాక్యంచేత వివరిస్తున్నాడు. లోచనం ఏవం తు యుక్తతరమ్‌ :- ఇతిశబ్లో భిన్నక్రమః వాక్యార్థపరామర్శకః; ధ్వని లక్షణో ఒర్థ : కావ్యస్యాత్మేతి యః సమామ్నాతః ఇతి. శబ్దపదార్థకత్వే హి ధ్వనిసంజ్ఞితో ఒర్ధ ఇతి కా సంగతిః:? ఏవం చ ధ్వనిశబ్దః కావ్యస్వాత్మేత్యుక్తం భవేత్‌, గవితయమాహేతి యథా. నచ విప్రతిపత్తిస్థానమసదేవ; ప్రత్యుత నత్యేవ ధర్మిణి ధర్మమాత్రకృతా విప్రతిపత్తిః ఇత్యల మ్రస్తుతేన భూయసా సహృదయోద్వేజనేన. బాలానందిని ఏవమితి;:- కాని ఇలా చెపితే ఇంకా బాగుంటుంది. “కావ్య స్యాత్మా ధ్వనిరితి' " అన్న చోట ఉన్న 'ఇతి' శబ్దాన్ని 'ధ్వని' అనే దాని ప్రక్కనుంచి తీసి 'కావ్యస్యాత్మా అనే పదాల చివర చేరిస్తే అప్పుడు 'ఇతి' అనేది “ధ్వనిః కావ్యస్య ఆత్మా” అనే వాళ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. అప్పుడు “ధ్వనిరూపమైన ఏ అర్ధం కావ్యాత్మ అని చెప్పబడిందో” అనే అర్ధం ఏర్పడుతుంది. (ఇది బాగుంటుంది). అలా కాకుండా “'ధ్వని' అనేదావికి 'ధ్వవి' శబ్దమే అర్థం అని చెప్పి “ధ్వని అనే పేరుగల అర్ధం” అని అర్ధం చెప్పుకుంటే ఏం బాగుంటుంది? అలా చెప్పిన పక్షంలో “గవితృ్యయమాహ అగో ఇత్యయమాహ)” అన్న దానిలో వలె “ 'ధ్వని' శబ్దం కావ్యానికి ఆత్మ'అని చెప్పినట్లు అవుతుంది. వి'్రతిపత్తి స్థానం అసలే లేదనడానికి వీలులేదు. ధర్మి ఉన్నప్పుడే ధర్మాలను వట్టి విశ్రతిపత్తి ఏర్పడుతుంది. సరే - సహృదయులకు విముపు పుట్టించే నుదీర్ధమైన అప్రస్తుతచర్చ ఇంళటిళో చాలిద్దాం. వివరణ:- ఏదైనా ఒక వస్తువు విషయంలో “ఇది ఇలా ఉందా అలా ఉందా' అని ఏర్పడిన వివాదానికి 'వివ్రతివత్తి' అని పేరు. అ వమ్మవు 'విప్రతిపత్తిస్థానం'. ఉదాహరణకి - శబ్దం అనేది ఒకటి ఉంది. ఆది నిత్యమా లేక ఆనిత్యమా అని విచికిత్స కలిగితే అది విప్రతిపత్తి. కుందేటి శొమ్మువంటి అసలే లేవిదాని విషయంలో “ ఇది

వ్రళమోద్ధ్యోతః 5 వంకరగా ఉందా, విటాలుగా ఉందా” ఇత్యాది విప్రతిపత్తులకు అవకాశం లేదు. ధర్మాలు గల '“ధర్మి' అనేది ఒకటి ఉంటేనే దాని ధర్మాలను గూర్చి విప్రతిపత్తి ఉండవచ్చు. శబ్దం అనే ధర్మి ఒకటి ఉంటే దాని ధర్మాలైన నిత్యత్వ - అనిత్యత్వాల విషయంలో విప్రతిపత్తి ఉన్నట్లు. అదే విధంగా ధ్వనివిషయంలో కూడా. ధ్వని అనేది ఒకటి ఉంది అవి అందరూ అంగీకరించాలి. ఇంక వివ్రతిపత్తి అల్లా దేనిని గూర్చి అంటే ఈ ధ్వనే కావ్యాత్మ అవుతుందా లేశ ఇది అందరూ అంగీకరించిన అలంకారాదులలో అంతర్గతం అయిపోతుందా అన్న విషయంలోనే. లోచనం

బుధ స్యైకస్య ప్రామాదికమపి తథాభిధానం స్యాత్‌; న తు భూయసాం తద్యుక్తమ్‌. తేన బుధైరితి బహంవచనమ్‌. తదేవ వ్యాచ్టే పరమృరయ్సేతి: అవిచ్చిన్నేన ప్రవాహేణ తైరేతదుక్తం వివాపి విశిన్టవున్తకేషు విని వేశవాదిత్యభిప్రాయః. న చ బుధా భూయాంనః అనాదరణీయం వస్వాదరేణోపశేయు:, ఏతత్త్వాదరేవోపదిష్టమ్‌. తదాహ - సమ్యగామ్నాతపూర్వ ఇతి. పూర్వగ్రహణేన ఇదంప్రథమతా నాత్ర సంభావ్యత ఇత్యాహ, వ్యాచష్టే చ-నమ్యగాసమన్హాదామ్నాత: వ్రకటితః ఇత్యనేన. త స్యేతిాయస్యాధిగమాయ దప్రత్యుత యతనీయం కా ఈత్రాభావనంభావనా? అతః కిం కుర్మః ? అపారం మౌర్థ్యమభావవాదినామితి భావః.

జూలానందిని

ఒక్క పండితుడైతే సారబాటున చెప్పవచ్చు. కాని చాలామంది పండితులు అలా పారబాటున చెప్పారని అనడం యుక్తం కాదు. ఈ విషయాన్నే సపరమృరయా అని వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు. విశిష్టమైన ఏ పున్తకాలలోనూ చేర్చకపోయినా వాళ్లు అవిచ్చిన్న బ్రవాహరూవంలో ఈ విషయం చెపుతూ వస్తున్నారని అభిప్రాయం. ఆదరణయోగ్యం కాని విషయాన్ని చాలామంది పండితులు అదరపూర్వకంగా చెప్పరు కదా? ఈ విషయమైతే వారు ఎంతో ఆదరంతో ప్రతిపాదించి ఉన్నారు. ఈ విషయాన్నే నమ్యగామ్నాతవూర్యః ఇత్యాదివాక్యంచేత వివరిస్తున్నాడు. 'పూర్వ' వదం ప్రయోగించడం చేత ఇది ఇప్పుడే తొలిసారిగా ప్రతిపాదించబడుతున్నది అనడానికి వీలు కాదు అని చెపుతున్నాడు. దీనినే సమ్యక్‌ “అ సమ్యక్‌ అ సమవ్హాల్‌ అమ్నాతః ప్రకటితః” అని వివరిస్తున్నాడు. తస్యేతి : నిజానికి దేనిని గూర్చి తెలుసుకోవడం కోనం ప్రయత్నం

స ధ్వన్వాలోకః చేయవలసి ఉందో అదిలేదని ఊహించడం కూడా ఎలా శక్యం అవుతుంది ? అయితే చూత్రం మనం ఏం చెయ్యగలం ? అభావవాదులలో, ధ్వవి లేదనే వాళ్లలో, అంత అపారమైన మూర్గత్వం ఉంది అని భావం . లోచనం

న చాస్మాభిః అభావవాదినాం వికల్పా: శ్రుతాః; కింతు నంభావ్య దూష యిష్యన్తే. అతః పరోక్షత్వమ్‌. న చ భవిష్యద్వస్తు దూషయితుం యుక్తమ్‌, అనుత్పన్నత్వాదేవ. తదవి బుద్ధ్యారోపితం దూష్యతే ఇతి చేల్‌ బుద్ధ్యారోపితత్వాదేవ భవిష్యత్త్వహానిః. అతో భూతకాలోన్మేషాత్‌, పారోక్ష్యాత్‌, విశిష్టాద్యతనత్వప్రతిభానాభావాచ్చ లిటా ప్రయోగ: కృతః జగదురితి.

బాలానందిని

అవతొౌరిక: పై శ్లోకంలోని- “తస్యాభావం జగదుః” అనే వాక్యంలో “జగదుః” అని లిట్‌ ప్రయోగించబడింది. లిట్‌ పరోక్ష (ప్రయోక్త తాను ప్రత్యక్షంగా చూచి లేదా విని ఉండని) అనద్యతనభూతకాలికత్వాన్ని (గడచిన రాత్రి వన్నెండు గంటలకు పూర్వం జరిగి ఉండడాన్ని) బోధిస్తుంది. అలాంటి లిట్‌ను ప్రయోగించడాన్ని నమర్ధిన్తూ వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు- న చేతి:- మేము అఖావవాదులు చేసే వికల్పాలు ఏవీ వినలేదు: కేవలం అని ఇలా ఉండి ఉండవచ్చును అని ఊహించుకొని దూషిస్తున్నాం. అందుచేత అవి మాకు పరోక్షాలు. ఎప్పుడో రాబోయే దానివి దూషించడం యుక్తం కాకు; అవి ఇంకా పుట్టకపోవడమే అందుకు కారణం. దావిని (రాబోయే దానిని) కూడా బుద్ధిలో ఉంచుకొని (ఊహించి) దూషించవచ్చును కదా అని అనడానికి వీలు లేదు. అవి బుద్ధిలో ఉంచుకొనబడ్డాయి అనడంతో అవి భవిష్యత్తులో ఉంటాయి అనే మాట పోయింది. ఈ విధంగా భూతకాలం భాసించడం చేత, పరోక్షంగా ఉండడంచేత, అద్యతనత్వం (గడచిన రాత్రి తరవాత జరిగిఉండడం) కూడా భాసించకపోవడం చేతా '“జగదుః'అని లిట్‌లో (గదధాతువు) ప్రయోగించబడింది.

లోచనం

తద్వ్యాఖ్యానాయైన సంభావ్య దూషణం ప్రకటయిష్యతి. సంభావనాపి నేయమసంభ తో యుక్తా అపి తు నంభవత ఏవ. అన్యథా సంభావనానా మవర్యవసానం స్యాత్‌; దూషణానాం చ. అత: నంభావనామ్‌

వబ్రభమోద్ధోతః 17 అభిధాయిష్యమాణూం సమర్థయితుం పూర్వం సమృవన్తీత్యాహ. “సంభావ్యన్తే' ఇతి తూచ్యమానం పునరుక్తార్థమేవ స్యాత్‌. న చ సంభవస్యాపి సంభావనా, అపి ఈ వర్తమానకైవ న్ఫుటేతి వర్తమానేనైవ నిర్దేశః బాలావందిని

దానినీ (లిట్‌ను) వ్యాఖ్యానించడం కోనమే సంభావ్యమైన వికల్పాల దూషజూన్ని, (ఆయా అభానవాదులు చెప్పినట్లు ఊహించిన వికల్పాల దూషణూన్ని) ప్రకటించనున్నాడు. దేనినైతే ఊహిస్తామో అది అసంభవ మైనది(1౧౧౦|౦|8) కాకూడదు. ఏదైతే ఉండడానికి అవకాశం ఉంటుందో దాని సంభావన మాత్రమే చెయ్యాలి. అలా కాని పక్షంలో ఈ సంభావనలకీ (ఊహలకీ), దూషజూలకీ ఒక అంతం అనేది ఉండదు. అందుచేత మున్ముందు చెప్పబోయే నం భావనను (ఊహను) నమర్థించడంకోనం ముందుగా సంభవన్తి (ఇలాంటి ఊహ లన్నీ ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నది) అని అంటున్నాడు. 'సంభవన్లి' అన్నాడు కాని సంభావ్యన్తే అనలేదు. అలా అన్నట్లయితే పునరుక్తత్వం వస్తుంది. (అనగా ఆచక్షీరన్‌ ఇత్యాది విధంగా విధిలిజ్‌లు ప్రయోగించ బోతున్నాడు. విధిలిజ్‌ సంభావనను బోధిస్తుంది. ఇక్కడ సంభావ్యన్తే (ఊహించ బడుతున్నాయి) అని చెప్పి మళ్లీ సంభావవార్థకాలైన విధిలిజ్‌లను ప్రయోగిస్తే చెప్పిన అర్థమే మళ్లీ చెప్పడంచేత పునరుక్తి ఏర్పడుతుంది అన్ని అర్ధం). సంభావనకి మూలం అయిన నంభవం కూడా నంభావ్యమే అనకూడదు. అది ఉన్నదే. ఈ విషయాన్ని నూచించతంకోనం సంభవన్లి అని లట్‌ ప్రయోగించడం ద్వారా వర్తమానత్వం చెప్పబడింది (అనగా 'నంభవన్తి' అనడానికి బదులు 'నంభవేయు?” అనలేదు. ఆ విధంగా విధిలిజ్‌ ప్రయోగిస్తే సంభవం సంభావ్యమే అవి అర్ధం వన్తుంది. నంభవం (గింజనిక[) అనేది నిజంగా ఉంది. అది కేవలం ఊహ్యం కాదు. అందుచేత వర్తమానార్థక లట్‌ను ప్రయోగించడం జరిగింది అని అర్థం).

లోచనం

నను వంభవద్వస్తుమూలయా నంభావనయా యత్సంభావితం ఈతద్దూషయితుమ్‌ అశక్యమిత్యాశజ్క్యాహ వికల్పా ఇతి. న తు వస్తు నంభవతి తాదృక్‌ యత ఇయం సంభావనా, అపి తు వికల్పా ఏవ. తే చ తత్త్వావబోధ వన్చ్యతయా న్ఫురేయురపి. అత ఏవ ఆచక్షీరన్‌ ఇత్యాదయోఒత్ర సంభావన్నా క్త

18 ధ్వన్యాలోకు విషయాః లిజ్‌ ప్రయోగాః అతీతపరమార్థత్వే ఏవ పర్వవన్యన్తి. యథా:- .

“యది నామాస్య కాయస్య యదన్త స్తదృహిర్శవేత్‌

దణ్గమాదాయ లోకోఒయం శునః కొకొంశ్చ వారయేత్‌”. . ఇత్యత్ర. అర్భాత్‌ యద్యేవం కాయన్య దృష్టతా స్యాత్‌ తదైవమవలోక్యేతేతి భూతప్రాణతైవ. “యది న స్యాత్తతః కిం స్యాత్‌” ఇత్యత్రాపి “కిం వృత్తం యది పూర్వవత్‌ న భవనస్య సంభావనా” ఇత్యయమే వార్థః ఇత్యలమప్రకృతేన బహునా.

బాలానందివి

నవ్వితి: ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న వస్తువును ఆధారంగా చేసుకొని ఏర్పడిన సంభావనచేత (ఊహచేత) సంభావించబడినదానిని దూషించడం శక్యం కాదు కదా అని ఆశంకించుకొని 'వికల్పాః అని అంటున్నాడు. (నిజంగా వస్తువు ఉన్నట్లయితే దానిని పట్టి ఏర్పడిన సంభావనలు దూషించడం శక్యం కాకపోవడం నిజమే. కాని అలాంటి వస్తువు ఏదీ లేదు దానిని పట్టి సంభావన లన్నీ వచ్చాయని చెప్పడానికి. ఉన్నవల్లా వికల్పాలే. తత్త్వం (యథార్థన్వరూపం) తెలియకపోవడంచేత అలాంటి వికల్పాలు కలుగుతూనే ఉంటాయి. అందుచేతనే సంభావనను (ఊహను) మాత్రమే సూచించే ఆచక్షీరన్‌ ఇత్యాదివిధిలిజ్‌ ప్రయోగాలు భూతకాలానికి సంబంధించి ఉండడం అనే అర్భాన్నే (తాత్పర్యార్థాన్నే) బోధిస్తున్నాయి. (అతీతపరమార్థత్వే పర్యవన్యన్తి). “యది వామాస్య” ఇత్యాదిశ్లోకంలో ఎట్లో ఇక్కడ కూడా అట్లే “ఈ శరీరం లోపల ఉన్నది అంతా బైట ఉన్నట్లయితే మానవులు మీదకి వచ్చే కుక్కల్నీ కాకుల్నీ కూడా, ఒక కజ్ద చేతితో పట్టుకొని, తోలుకొంటూ ఉండేవాళ్లు” అన్నప్పుడు “శరీరం ఈ విధంగా కనబడే టట్లయితే ఈ విధంగా చూడబడేది” అనే అర్భాన్నిపట్టి భూతకాలానికే ఏ విధంగా ప్రాధాన్యం ఉంటుందో అదే విధంగా ఇక్కడ కూడా. “యదిన స్యాత్‌ తతః కిం స్యాత్‌”(లేకపోతే మాత్రం ఏమి అవుతుంది?) అన్నప్పుడు కూడా వెనుక చెప్పినట్లే “ఉండడానికి (భవనన్య) సంభావన లేకపోతే మాత్రం ఏమి అయింది” అనే అర్థం. (అనగా “యదివామాస్య” ఇత్యాది శ్లోకంలో విధిముఖంలో “శరీరంలో ఉన్న దంతా బైట ఉంటే” అని చెప్పడానికి బదులు నిషేధముఖంలో “అలా లేకపోతే మాత్రం ఏమి అవుతుంది” అని చెప్పినా కూడ “ఏమీ అవలేదు” అని భూతకాలప్రాధాన్యమే

దబ్రథమోద్దోతః ఏ కనబడుతుంది అని భావం). అప్రకృతమైన ఈ చర్చ ఇంతటితో చాలిద్దాం.

వివరణ:- “అత ఏవ ఆచక్షీరన్‌' మొదలు “నంభావనేత్యయమేవార్ధః:” వరకు ఉన్న లోచనవాక్యాలకు ఇంతవరకు చూపిన అర్ధం కొందరు వ్యాఖ్యాతలను అనునరించి వ్రాయబడింది. కాని వీటి అర్ధం మరొక విధంగా చెపితే బాగుంటుంది:- అనలు తత్త్వం తెలియకపోవడంచేత అనేకవిధాలైన వికల్పాలు (ఇలా చెప్పవచ్చా అలా చెప్పవచ్చా అనే అభిప్రాయాలు) తోచవచ్చును. అందుచేతనే (అత ఏవ) 'ఆచక్షీరన్‌' మొదలైన లిబ్‌ప్రయోగాలు ఈ చెప్పిన దంతా వరమార్శానికి అతీతం, అనగా తత్త్వం కాదు అనే అర్థంలో పర్యవసిస్తాయి. అనగా చివరికి శ్ర ఊహలన్నీ నమంజనంకాదు” అనే అర్ధాన్ని సూచిస్తాయి. “యది నామాన్య” ఇత్యాదిశ్లోకంలో ఎట్లో అట్లే. అనగా - శరీరంలోపల ఉన్న రక్తమాంసాదు లన్నీ బైట ఉంటే మానవులు మీదికి వచ్చి పడే కుక్కల్నీ కారుల్నీ తోలుకుంటూ కూర్చుండవలసిందే; కాని అలా బైట లేవు కదా? అందుచేత అవన్నీ బైట ఉండడం యథార్థం కాకపోయినా వైరాగ్యదృష్టి ఏర్పడడంకోసం అలా చెప్పడం జరిగింది. అదే విధంగా చాలా మంది చాలా వికల్పాలు చెపితే చెప్పవచ్చు. అయిన అవన్నీ యథార్థాలు కావు అని భావం. “ అత ఏవ” అనేది ఈ అర్థాన్నే నూచిస్తూన్నది.” “అర్భాత్‌ యద్యేవం..... భూత ప్రాణతైవ” అనేది మరొక వాక్యం. “భవేళ' 'వారయేత్‌' అని లిజ్‌లు ప్రయోగించినా “అవి ఆలా ఉండి ఉంటే ఇది ఇలా జరిగి ఉండేది” అని భూతకాలచ్భ్చాయయే గోచరిస్తూన్నది అని భావం.

“యది నామాపస్య కాయస్య' అనే వాక్యంలో విధిముఖంలో చెప్పినదానినే “యది న స్యాత్‌” ఇత్యాదివాక్యంలో నిషేధముఖంలో చెప్పినా భూతకాలసంబద్ధత్వం స్ఫురిస్తుంది అనే వ్యాఖ్యానం కూడా యుక్తం కాదని తోస్తుంది. ఇది మరొక ఉదాహరణం. నాస్తికవాదాన్ని ఖండిస్తూ “యది న స్యాత్తతః కిం స్యాదస్తి చేన్నాస్తికో హతః” అని ఒక ప్రసిద్ధవాక్యం ఉంది.” నాస్తికులు చెప్పినట్లు దేవుడు, పరలోకం మొదలైనవి లేకపోతే లేకపోవచ్చు. అయినా అవి ఉన్నాయనే దృష్టితో జాగర్తగా ప్రవర్తించడం మంచిది. ఆ విధంగా ప్రవర్తిస్తే పరలోకాదు లేవీ లేకపోయినా నష్టం ఏమీ లేదు. నిజంగా పరలోకాదులే ఉన్నాయా అవి లేవని స్వేచ్చగా ప్రవర్తించిన నాస్తికుడు చచ్చినట్లే” అని దీని భావం. ఈ వాక్యంలో కూడా 'యది నామాన్య' ఇత్యాదివాక్యంలో వలె “లేకపోతే ఏమి అయింది? “అని భూతకాలచ్భాయ గోచరిస్తూన్నదవి చెప్పడం కోనం అభినవగుప్తు డీ వాక్యం కూడా ఉదాహరించా డని చెప్పాలి.

20 ఛ్వన్యాలోకః లోచనం

తత్ర సమయా పేక్షణేన శబ్లోఒర్థప్రతిపాదక ఇతి కృత్వా వాచ్యవ్యతిరిక్తం నాస్తి వ్యబ్య్యమ్‌; నదపి వా తదభిధావృత్త్యాక్షిప్తం శబ్దావగతార్థబలాకృష్ట- త్వాద్భాక్తమ్‌; తదనాక్లిస్తమపి వా న వక్తుం శక్యం, కుమారీప్విన భర్శసుఖమతద్విత్సు ఇతి త్రయ ఏవైతే ప్రధానవిప్రతిపత్తిప్రకారాః.

బాలానందిని

ఈత్రేతి:- ధ్వని విషయంలో మూడు విధాలైన వ్రధానవివ్రతివత్తులు (అభిప్రాయభేదాలు) ఉన్నాయి. (1) ఒక శబ్దం సమయాన్ని, అనగా సంకేతాన్ని, పట్టి ఒక అర్ధాన్ని బోధిస్తుంది. (ఈ శబ్దానికి ఇది అర్ధం” అనే నిర్ణయానికి 'నంకేతం” లేదా నమయం' అవి పేరు). అందుచేత వాచ్యార్థమే కాని దానికంటె వేరుగా వ్యంగ్యార్ధం అనేది లేదు. (2) ఏదైనా ఉన్నా ఆది అభిధొవృత్తిచేత (శబ్దంలో ఉన్న ఒక ముఖ్యార్థాన్ని బోధించే శక్తిచేత)దూరంగా లాగి తీసినదే (ఆక్షిష్తమే); శబ్దం వినగానే తెలిసిన దాని అర్ధం ఐలంచేత అధికంగా లాగి తెలిసికొనబడిన అర్థం అవడంచేత అది భాళ్తం అయిన అర్థం మాత్రమే. (3) అభిధావృత్తిచేతనే ఆక్షి్తం అని చెప్పడానికి వీలులేకపోయినా భర్శనసుఖం ఎలా ఉంటుందో అనుభవం లేని అవివాహితయువతులు ఆ మభఖాన్ని గూర్చి ఎలా చెప్పజాలరో అదే విధంగా ఈ ప్రతీయమానార్థస్వరూపాన్ని స్పష్టంగా చెప్పడం అసంభావ్యం. ఈ విధంగా ధ్వని అవేదే లేదు అని, ఉన్నా అభిధావృత్తి బోధించే దూరమూరమైన అర్ధం అవీ, అలా అభిధానృత్తిబోధ్యం కాకపోయినా దావిని గూర్చి స్పష్టంగా చెప్పడం కుదరదు గాన అది లేనట్లే అని మూడు వాదాలకి అవకాశం ఉంది అని భావం

లోచనం

తత్రాభావవికల్పస్య త్రయః ప్రకారాః - శబ్దార్థగుణాలంకారాణామేవ శబ్బార్థళో భాకారిత్వాల్లోకశానస్తాతిరిక్తనున్షరశబ్దారమయన్య కావ్యన్య న శోభాహేతుః కళ్చిదన్యో౭స్తి యోఒస్మాభిర్న గణిత ఇత్యేకః ప్రకారః యోవా వ గణితః న శోభాళార్యేవ న భవతితి ద్వితీయ:. అథ శోభాకారీ భవతి ఈర్చ్యస్మదుక్త ఏవ గుణే వాలంకారే వాన్తర్భవతి; నామాన్తరకరచే తు కియదిదం పాణ్జిత్యమ్‌! అథాప్యుక్తేషు గుభేష్వలంకారేషు వా నాన్తర్చావః,

ద్రళమోద్ద్యోతః 21 (తథాపి) కించిద్విశేషలేశమాశ్రిత్య నామాన్తరకరణ ముపమావిచ్చిత్తిప్రకారాణామ సంఖ్యత్వాత్‌, తథాపి గుణాలజ్కారవ్యతిరిక్తత్వాభావ ఏవ. తావన్మాత్రేఐ చ కిం కృతమ్‌? అన్యస్యాపి వై చిత్యస్య శక్యోత్రేక్తత్వాత్‌. చిరన్తనైర్హి భరతముని వ్రభృతిభిర్యమకోపమే ఏవ శబ్దార్ధాలంకారత్వేనే స్టే) తత్రపళ్బదిక్‌ ప్రదర్శనం త్వన్యైరలంకారకారైః కృతమ్‌. తద్యతా- “కర్మణ్యణ్‌ "ఇత్యత్ర కుమ్భకారా ద్యుదాహరణం శ్రుత్వా స్వయం నగరకారాదిశబ్దా ఉర్రేక్య్యన్తే. తావతా క ఆత్మని బహుమానః? ఏవం ప్రకృతే౭పీతి తృతీయః ప్రకారః. ఏవమేకస్తిధా వికల్పః, అన్యా చ ద్వావితి పళ్ళు వికల్పా ఇతి తాత్పర్యార్థః. బాలానందివి

తశ్రేతి:- పైన చెప్పిన మూడు వికల్పాలలో 'ధ్వని అనేదే లేదు' అని చెప్పే అభావవిళల్పానికి మూడు వ్రకారాలు (వద్ధతులు)ఉంటాయి- “లోకంలోను (లౌశికవ్యవహారంలోను), శాస్త్రాలలోను ఉపయోగించే శబ్బ్దార్థాల కంటె భిన్నంగా ఉండే సుందరశబ్బ్దార్ధాలే కదా కావ్యం అంటే? ఆ శబ్బార్థాలకి శబ్దగుణాలు, అర్థగుజూలు, శబ్దాలంకారాలు, అర్భాలంకారాలు శోభను కలిగిస్తాయి. మేము పరిగణించకుండగా విదిలేసిన, వీటిని మించిన, శబ్దార్ధ్థశోభాహేతువు మరొకటి ఏదీ లేదు” అనేది మొదటి ప్రకారం. “మేం పరిగణించకుండా విదిలేసినది ఏదైనా ఉన్నా అది శోభాహేతువు కాదు”

• అనేది రెండవ 'ఫ్రకారం. కాదు; అది శోభాకరమే అంటారా- ఆది మేం చెప్పిన గుజాలలోనో అలంకారాలలోనో అంతర్గతం అయిపోతుంది(బేరిపోతుంది); దానికేదో ఒక కొత్త పేరు పెట్టడంలో పెద్ద పాండిత్యం ఏముంది!

అథాపీతి:- ప్రాచీనులు చెప్పిన గుజూలలో గాని అలంకారాలలో గాని ధ్వనికి అంతర్భావం లేదనే అనుకుందాం; ఉపమాసొందర్యరీతులు అసంఖ్యాకంగా ఉండడంచేత ఏదో ఒక చిన్న విశేషాన్ని పట్టి దానికి ఒక పేరు పెట్టారని కూడా అనుకుందాం; అలాగైనా కూడా ఈ ధ్వని ఏదో ఒక గుణమో, అలంకారమో అనవచ్చునేమో గాని ఒక అపూర్వవిషయం అని చెప్పడానికి వీలులేదు.

వివరణ:- అనగా చెప్పిన గుజూలంకారాదులలో అరితర్గతం కాశపొయివా మీరు చెప్పే ధ్వని అనేది ఒక ్రొత్త గుఐమ్మో' కొత్త అలంకారమో ళావచ్చును. ఉనమాలంకారంలో ఉన్న సౌందర్యవిశేషొన్ని వట్టి అనన్వయాలంకారం

59౫౨౫

22 ధ్వన్వాలోకః ఉపమేయోపమాలంకారం మొదలైన కొత్త అలంకారాలు అంగీకరించినట్లే ధ్వని అనేదానిని కూడా ఒక కొత్త అలంకారంగానో, గుణంగానో చెపితే చెప్పవచ్చును అని భావం. లోచనంలోని “ఉ పమావిచ్చిత్తివప్రకారాణామ్‌” అనే దానికి ఉపలక్షణచేత “ఉవమాదివిచ్చిత్తివ్రకారాణామ్‌ "(ఉవమ మొదలైనవాటి - గుణాలతో నవా- సొందర్యరీతులు) అని అర్థం.

తొవన్నాత్రేణేతి:- తావన్మాత్రంచేత ఏమయింది? ఇలాంటి వైచిత్రాలు మరి కొన్ని కూడా ఊహించవచ్చును కదా? ప్రాచీనులైన భరతముని మొదలైన వారు యమకాలంకారం శబ్దాలంకారం అనీ, ఉపమ అర్జాలంకొరం అనీ ఈ రెండు మాత్రమే అంగీకరించారు. తరవాత వచ్చిన అలంకారికులు భరతాదులు చెప్పిన అలంకారాలనే విస్తరించి చెప్పారు. ఉదాహరణకి- “కర్మణ్యణ్‌”(పా.సూ.3.2.1)అనే పాబినిసూత్రంలో “కుమృకారః" మొదలైన ఉదాహరణలు చూచి “నగరకారః” ఇత్యాది పదాలను న్వయంగా ఊహించి తెలునుకున్నంత మాత్రాన ఏదో గొప్ప పని చేసినట్లు బడాయి చెప్పుకోవడానికి ఏముంది? వ్రకృతంలో కూడా ఇంతే; ఇది మూడవ ప్రకారం. ఈ విధంగా మూడు ప్రధానవికల్పాలలో మొదటిది(అఆభావరూపవికల్పం) మూడు విధాలు; మిగిలిన వికల్పాలు రెండు. ఈ విధంగా మొత్తం ఐదు వికల్పా లని తాత్సర్యం.

వివరణ:- ఏధాతువు కైనా కర్మవాచకపదం ఉపపదంగా ఉన్నప్పుడు (పక్కన ఉన్నప్పుడు) దానికి (కర్మవాచకపదం తరవాత ఉన్న ధాతువుకి) 'అణ్‌' ప్రత్యయం వస్తుంది అని 'కర్మణ్యణ్‌' అనే సూత్రానికి అర్ధం. “కుమృమ్‌(కుమృ + అమ్‌) + కృ” అని ఉన్నప్పుడు “ళ్ళ” ధాతువు చివర 'అణ్‌' అనే ప్రత్యయం చేరి “కుమృకార” అవే శబ్దం విష్పన్నం అవుతుంది. ఈ ఉదాహరణను ఆధారంగా తీసికొని ఎవరైనా 'నగరకారఃి “తన్తువాయః' ఇత్యాది పదాలు తయారుచేసినంతమాత్రాన తానేవో కొత్త పదాలు కనిపెట్టా నవి అతడు నగర్వంగా చెప్పుకొంటే ఎంత హాస్యాస్పదంగా ఉంటుందో ధ్వని అవే "పేరుతో ఏదో ఒక కొత్త గుణమో అలంకారమో కనిపెట్టానని చెప్పుకుంటే కూడ అలాగే ఉంటుంది అవి“తద్యథా....బహంమానః” అనే వాక్యానికి భావం.

లోచనం

తానేవ క్రమేణాహ - శబ్దార్థశరీరం తావదిత్యాదినా. తావద్గహణేన

కస్యాప్యత్ర న విప్రతిపత్తిరితి దర్శ్మయతి. తత్ర * ఇట్టర్థె న తొవద్ధ్వనిః; యతః

వ్రభమోద్దోతః 29 సంజ్ఞామాత్రేణ హి కో గుణః? అథ శబ్బ్దార్థయోశ్చారుత్వం స ధ్వనిః?తథాపి ద్వివిధం చారుత్వం - స్వరూపమాత్రనిష్టం, సంఘటనాశ్రితం చ. తత్ర శబ్దానాం స్వరూపమాత్రకృతం చారుత్వం శబ్దాలంకారేభ్య:; సంఘటనాశ్రితం తు శబ్దగుణేభ్య:. ఏవమర్థానాం చారుత్వం స్వరూపమాత్రనిష్టముపమాదిభ్యః; సంఘటనాపర్యవసితం త్వర్థగుణేభ్య ఇతి న గుణాలంకారవ్యతిరిక్తో ధ్వనిః కళ్చిత్‌. సంఘటనాధర్మా ఇతి - శబ్దార్ధయోరితి శేషు. యద్గుణాలం౪-౦వ్యతిరిక్తం తచ్చారుత్వకారి న భవతి, నిత్యానిత్యదోషా అసాధుత్వదుఃశ్రవత్వాదయ ఇవ. చారుత్వహేతుశ్చ ధ్వనిః; తన్న తద్వ్యతిరిక్త ఇతి వ్యతిరేకీ హేతుః. బాలానందిని

చనేవేతి:- వరుసగా ఆ ఐదు వికల్పాలను గూర్చి “శబ్బార్థశరీరం తావత్‌” ఇత్యాదివాక్యాలలో చెపుతున్నాడు:- “తావత్‌ ఆనడంచేత ఈవిషయంలో (కావ్యానికి శబ్బార్థాలే శరీరం అనే విషయంలో) ఎవరికీ విప్రతిపత్తి (అభిప్రాయభేదం) లేదని అంటున్నాడు. అందులో శబ్దార్ధాలైతే ధ్వని కాదు. (వాటి రెండింటికీ గాని, ఏదో ఒకదానికి గొని) ధ్వని అని పేరు పెట్టినంత మాత్రంచేత ఏమి విశేషం వన్తుంది? అలా శాదు; శబ్బార్థాల సౌందర్యం ధ్వని అంటారా?(అద్‌ కుదరదు). స్వరూపంలో మాత్రం ఉన్నది, వాటి కూర్చులో ఉన్నది అని శబ్దార్థాల చారుత్వం(సొందర్యం) రెండు విధాలు. శబ్బాలంకారాల వల్ల శబ్దాలలో వచ్చే సౌందర్యం శబ్దస్వరూపమాత్రకృతం; శబ్బగుణాలవల్ల వచ్చే సౌందర్యం శబ్బసంఘటనాశ్రితం. అదే విధంగా ఉపమ మొదలైన అర్భాలంకారాలవల్ల అర్భాలలో వచ్చే సౌందర్యం అర్థన్వరూవమాత్రనిష్టం, అర్ధగుణాలవల్ల వచ్చేది అర్ధ్థసంఘటనాగతం. అందుచేత గుజాలంకారాలకంటె వేరుగా ధ్వని అంటూ ఏదీ లేదు. సంఘటనాధర్మాః అనేదాని ప్రక్కన శబ్దార్థయోః అని అధ్యాహారం తెచ్చుకొని “శబ్దార్ధాల సంఘటనల ధర్మాలు” అని అర్ధం చెప్పుకోవాలి.

ఈ విషయంలో ఆనుమానప్రయోగాన్ని నూచిస్తున్నాడు - యదితి. ఏది గుజాలంకారాలకంటె భిన్నమో ఆది సౌందర్యాన్ని కలిగించేది కాదు. (అనగా కావ్యానికి సౌందర్యం కలిగించాలంటే ఆది గుణమైనా కావాలి, అలంకారమైనా కావాలి), ఉదాహరణం- దోషాలలో నిత్యదోషాలైన ఆసాధుత్వాదులు, అనిత్యదోషాలైన దుజశ్రవత్వాదులు ఎట్లో అట్లే(ఆనగా గుణాలంకారభిన్నాలైన దోషాలు చారుత్వ హేతువులు ఎలా కావో అలాగే). ధ్వని చారుత్వానికి హేతువు అని అంటున్నావు. అందుచేత అది

24 ధ్వన్వాలోకః గుణాలంకారాలకంటె భిన్నం కాకూడదు; (గుణమైనా కావాలి, అలంకారమైనా కావాలి అని అర్ధం) అని వ్యతిరేక హేతువు. వివరణ. అనుమానప్రయోగంలోఉపయోగించే హేతువు అన్వయవ్యతిరేకి, శేవలాన్వయి, కేవలన్యతిరేకి అని మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఇది క్రేవలవ్యతిరేకి. వీటి స్వరూపం తర్కసంగ్రహ-తర్కభాషాదులనుండి గ్రహించాలి. అబినవగుప్తుడు సూచించిన అనుమానప్రయోగం నైయాయికభాషలో ఈ విధంగా ఉంటుంది. “ధ్వనిః గుణాలంకారవ్యతిరిక్తత్వాభావవాన్‌; చారుత్వహేతుత్వాత, యోహి గుణాలంకారవ్యతిరిక్తో భవతి స చారుత్వహేతుర్న భవతి; యథా అసాధుత్వదు:శ్రవత్వాదికో దోషః' - (ధ్వనిగుణాలంకారాలకంటె భిన్నం కాదు, ఎందుచేత ననగా ఇది చారుత్వానికి (కావ్యసౌందర్యానికి) హేతువు. గుణాలంకారాలకంటిె భిన్నమైనది ఏదీ చారుత్వ హేతువు అవడానికి వీలు లేదు. (గుణాలంకారభిన్నాలైన) అసాధుత్వదుఃశ్రవత్వదోషాలు చారుత్వహేతువులు కానట్లే. లోచనం నను వృత్తయో రీతయళ్ళ యథా గుణాలంకారవ్యతిరిక్తాః, చారుత్వహేతవళ్చ, తథా ధ్వనిరపి తద్వ్యతిరిక్తశ్చ చారుత్వహేతుళ్చ భవిష్యతీత్యసిద్ధో వ్యతిరేక ఇత్యనేనాభిప్రాయేణాహ - తదనతిరిక్తవృత్తయ: ఇతి. నైవ వృత్తిరీతీనాం తద్వ్యతిరిక్తత్వం సిద్ధమ్‌. తథాహి - అనుప్రాసాదీనామేవ దీష్తమసృణమధ్యమవర్ణనీయోపయోగితయా పరుషత్వలలితత్వమధ్యమత్వ స్వరూపవివేచనాయ వర్గత్రయసం పాదనార్థం తిస్రోఒనుప్రాసజూతయో వృత్తయ ఇత్యుక్తః; వర్తన్తే అనుప్రాసభేదా ఆస్వితి. యదాహ- -“సరూపవ్యజ్ఞునన్యాసం తిసృప్వేతాషు వృత్తిషు, పృథక్‌షృథగనుప్రాసముళన్తి కవయః సదా”. (ఉద్భ కావ్యా. 16) ఇతి. పృథక్‌ పృథగితి - పరుషానుప్రాసా నాగరికా; మసృణాను'ప్రాసా ఉపనాగరికా లలిళా; నాగరికయా విదగ్ధయా ఉపమితేతి కృత్వా. మధ్యమమకోమలపరు షమిత్యర్థః. అత ఏవ వైదగ్ధ్యవిహీనస్వభావసుకు మారాపరుషగ్రామ్యవనితా సొామ్యాదియం వృత్తిర్హామ్యేతి. తత్ర తృతీయ: కోమలానుప్రాన ఇతి

ద్రభమోద్దోతః జ్‌ వృత్తయోఒనుప్రాసజాతయ ఏవ. బాలానందిని

నన్వితి:- కావ్యంలో గుణాలంకారాలే కాకుండా వృత్తులూ, రీతులూ కూడా ఉంటాయి. అవి గుణాలంకారాలకంటి భిన్న మైనవే; కావ్యసొందర్యానికి హేతువులుగా కూడా ఉంటాయి. అదే విధంగా ధ్వని కూడా గుణాలంకారాలకంటె భిన్నంగా ఉండవచ్చు; కాన్యసొందర్య హేతువు కావచ్చు కదా? “అందుచేత చారుత్వహేతువైనది గుణమైనా కావాలి, అలంకారమైనా కావాలి” అనే నియమానికి వృత్తి - రీతులలో వ్యభిచారదోషం కదా, అనగా ఆ నియమం వాటి విషయంలో ప్రవర్తించదు కదా? వాటిలో ప్రవర్తించనట్లే ధ్వని విషయంలో కూడా ప్రవర్తించదు. అందుచేత ధ్వనిని గుణంగానో, అలంకారంగానో పరిగణించాలి అనే మాట యుక్తం కాదు అని ఆశంకించుకొని తదనతిరిక్రవృత్తయః ఏవ అని చెపుతున్నాడు. వృత్తులు గాని రీతులు గాని గుజాలంకారవ్యతిరిక్తాలు కాదు; తదంతర్గతాలే. ఎందుచేత ననగా - రౌద్రాదులలో దీప్తమైన విభావాదుల్నీ, శృంగారాదులలో మధురమైనవాటిని, హాస్యాదులలో మధ్యమవిషయాలనీ వర్ణించడానికి ఉపయోగించే విధంగా పరుషత్వ - లలితత్వ - మధ్యమత్వన్వరూపాల్ని వివేచించడంకోసం, అనుప్రాసలలోనే మూడు వర్గాలను ఏర్పాటు చేయాలనే అభిప్రాయంతో వృత్తులు అనే "పేరుతో మూడు అను(ప్రానజాతుల్సి అంగీకరించడం జరిగింది. “వర్తన్తే అనుప్రానభేదాః ఆను” అనే విశ్రహంచేత విభిన్న అనుప్రాసలు వీటిలో ఉంటాయి అని 'వృత్తి' శబ్దానికి అర్థం. ఈవిషయమే (ఉద్భటుడు కావ్యాలంకారసారసంగ్రహంలో) చెప్పి ఉన్నాడు. - సరూపేతి. “నమానమైన రూపం గల న్యంజనాలను వేరు వేరుగా ఈ వృత్తులలో కూర్చడం 'అనుప్రాన' అని కవులు అంగీకరిస్తున్నారు”.

కారికలోని 'సృథక్‌ వృథకో అనేదాని అర్ధం ఏమనగా - పరుషమైన అనుప్రాస ఉన్న వృత్తి'నాగరిక. మధురమైన అను(ప్రాన ఉన్నది 'ఉపనాగరిక'. దీనికే 'లలిత' అని కూడా "పేరు. (ఉవమితా నాగరికయా ఉపనాగరికా” అనే విగ్రహాన్ని అనుసరించి) వాగరికస్రీతో పోల్చబడుతుంది కాబట్టి దీనికి 'ఉపవాగరిక' అని పేరు. కోమలమూ కాకుండా, పరుషమూ కాకుండా ఉండేది మధ్యమం. అందుచేతనే నహజమైన సొకుమార్యంతో పారుష్యం లేని, అయితే జాఐతనం ఎరగని పల్లెటూరు పడుచుతో పోలిక ఉండడంచేత దీనికి 'గ్రామ్యవృత్తి' అని పేరు. ఈ మూడవ వృత్తి 'కోములానుప్రాన' ఈ విధంగా వృత్తులు అనుషప్రాసజాతులే కాని అను(ప్రాన అనే శబ్దాలంకారంకంటె

వం ఛ్వవ్యాలోకః భిన్నమైనవి కావు. వివరణ: కావ్యాలంకారపారవం[గ్రహంలో ఉద్భటుడు “పరుష, '"ఉపవాగరిక', 'శోమల' (దీనికే 'గ్రామ్యు' అవికూడా పేరు) అవి మూడు వృత్తులు చెప్పి ఉన్నాడు. “శషాఖ్యాం రేవవంయోగైష్టవర్దేణ చ యోజితా, వరుషా వామ వృత్తి: ప్యాత్‌ హాహ్యహ్యాద్వైశ్స్చ నంయుతా (1.4) శకారషకారాలు, క్ర ర్క మొదలైన రేఫనంయోగాలు, ట ఠడ ఢలు,వ్లావ్వూ హ్య మొదలైనవి. వీటి ప్రయోగం ఉన్నది 'వరుషవృత్తి'. “పరూవవంయోగయుతాం మూర్థ్ని వర్గాన్యయోగిభిః, వృర్తైర్యుతాం చ మవ్యన్తే ఉవనాగరికాం బుధాః” . (15) వమానమైన రూపంగల వర్షాల సంయోగం (క్క, వృ, చ్చ మొ.) నెత్తిమీద వర్గవంచమాక్షరా లున్న స్పర్శాక్తరాలు (కాదయో మావషానాః స్పర్శాః) (జ్క, బ్బా, జ్ఞ, మృ మొదలైనవి) ఉన్నది 'ఉపనాగరిక'. “శేషెర్వర్జైర్యధాయోడం కథితాం కోమలాఖ్యయా, బ్రామ్యాం వృత్తిం ప్రశంవన్తి కావ్యేష్వాదృతబుద్ధయః. (16) యథావకాశంగా వరుషోవవాగరికావృత్తులలో ఉపయోగించని వర్ణాలను ఉపయోగిస్తే 'కోమల'. దీనికే 'గ్రామ్య' అని కూడ పేరు. అభినవగుప్తుడు పరుషకి “వాగరిక' అవి, 'ఉపవాగరిక'కి 'లలిత' అని, కోమలకు “మధ్య అనీ కూడ ఫేర్లు పెట్టినాడు. 'వృత్తి' అనగా వ్యవహారం, వ్యాపారం. ఆ యా ఈసాదుల్ని అభివ్యక్తం చేయడం అవే వ్యాపారం ఈవర్డవిన్యానంలో ఉండడంచేత వృత్తి అవి పేరు పెట్టారు. “అతస్తాస్తావద్‌ వృత్తయః రపాద్యభి వ్యక్యనుగుణు వర్ణవ్యవహారాత్మికా:....” అని “సరూప” (1.7) అవే కారిక వ్యాఖ్యానంలో ఇందురాజు చెప్పి ఉన్నాడు. “వృత్తయః అనుప్రావజాతయ ఏవ”అన్న లోచనవాక్యానికి వృత్తులు అను (ప్రాసకు చెందిన జాతులవంటివి అని అర్ధం. పరుషత్వాదులతో కూడిన అను(ప్రాసాదులు అ వృత్తులను .వ్యజింపచేస్తాయి. గోత్వం, వృక్తత్వం మొదలైన జాతులు గోవు, వృక్తం మొదలైన వాటిలో ఉంటాయి. తమలో ఉన్న అ జాతుల్ని గోవు, వృక్తం మొదలైనవి వ్యక్తీకరిస్తాయి. గోవును చూడగానే దీవిలో గోత్వజాతి ఉన్నది కదా అవి తెలున్తుంది కదా? అదే విధంగా వృత్తులు ఏ అనుప్రాసలలో ఉంటాయో వాటిచేత వ్యక్తీకృతా లౌతాయి. అందుచేత ఈ వృత్తులు జాతులవంటివి అని అర్థం.

ద్రఠమోద్ద్యతు ః7

అయితే “వర్తన్తే అనుప్రానభేదాః ఆను” అని వెనుక చెప్పిన వ్యుతృత్తి ప్రకారం అను(ప్రానలు వృత్తులలో ఉంటాయి కాని వృత్తులు అనుప్రానలలో ఉండడంలేదు కదా. అప్పుడు జాతి వ్యక్తిలో (గోవు, వృక్షం మొదలైన వాటిలో) ఉందని చెప్పడానికి బదులు వ్యక్తియే జాతిలో ఉందని చెప్పినట్లయింది కదా? ఇది “నిత్యమేకమనేకానుగతం సామాన్యమ్‌ "(జాతి అనేది నిత్యం; ఆది అనేకవ్యక్తులలో ఉంటుంది) అన్న వైశేషకుల సిద్ధాంతానికి విరుద్ధం కదా అని ఆశంక కలుగుతుంది. దానికి సమాధానం చెప్పుతున్నాడు:-

లోచనం

న చేహ వైశేషికవద్వ్నృత్తిర్వివక్షితా, యేన జాతౌ జాళిమతో వర్తమానత్వం న స్యాత్‌; తదనుగ్రహ ఏవ హి తత్ర వర్తమానత్వమ్‌, యథాహ కళ్చిత్‌:-

“లోకోత్తరే హి గామ్బీర్యే వర్తన్తే పృథివిభృతః” ఇతి. తస్మాద్బృత్తయో ఒ౬నుప్రాసాదిభ్యో౬నతిరిక్తవృత్తయో నాభ్యధికవ్యాపారాః. అత ఏవ వ్యాపారభేదాభావాన్న పృథగనుమేయన్వరూపా అపీతి వృత్తి శబ్బన్య వ్యాపారవాచినోఒభిప్రాయు:ః. అనతిరిక్తత్వాదేవ వృత్తివ్యవవోరో భఖామహాదిభిర్న కృతః. ఉద్భటాదిభి: ప్రయుక్తేఒపి తస్మిన్‌ న అర్ధః అళ్చిద్‌ అధికో హృాదయపథమవతిర్ణ ఇత్యభిప్రాయేబాహ - గతాః శ్రవణగోచరమితి.

బాలానందివి

ఇక్కడ మేం చెప్పదలచిన వృత్తి (ఉండడం) వైశేషికులు చెప్పిన వృత్తి వంటిది కాదు. అలా చెప్పిన పక్షంలో జాతిమత్తు (వ్యక్తి) జాతిలో ఉంది అని చెప్పినట్టు అయేది. దానియందు(వృత్తిరూపజాతియందు) ఉండడం అన్నదానికి అర్ధం ఆ జాతిచేత అనుగ్రహింపబడడం (లాభం పాందడం) అని మాత్రమే. “రాజులు లోకోత్తరమైన, అసాధారణమైన, గాంభీర్యంలో ఉంటారు' అని ఎవరో అన్న వాక్యంలో ఎట్లో ఇక్కడ కూడా అట్లే. “రాజులు గాంభీర్యంలో ఉంటారు” అనే దానికి “గాంభీర్యం వల్ల రాజులకు కార్యనిర్వహణదక్షత్వం మొదలైన లాభం కలుగుతుంది"అని 'బ్హావం; అట్లే ఇక్కడ కూడా అనుప్రానలు వృత్తులలో ఉంటాయి (అనగా వృత్తులవల్ల అనుప్రానలకు లాభం కలుగుతుంది. అని మాత్రమే అర్ధం. అందుచేత వరుషాదివృత్తులకు అనుప్రాసాదులకంటె అధికమైన వృత్తులు, అనగా వ్యాపారాలు ఏవీ లేవు అని అభిప్రాయం). అను(ప్రాసాదులకంటె వేరుగా వృత్తులనేవి లేవు కాబట్టి భామహాదులు ఈవృత్తులను గూర్చి చెప్పలేదు. ఉద్పటాదులు వీటిని గూర్శి చెప్పినా కొత్త విషయం

28 ధ్వన్యాలోకః ఏదీ హృదయానికి గోచరం కాలేదు అనే అభిప్రాయంతో గతొః శ్రవణగోచరమ్‌ (మా చెవిని పడ్డాయి) అన్నాడు. (విన్నాం కాని వాటిలో విశేషం ఏదీ లేదు అని భావం). లోచనం రీతయశ్చేతి: తదనతిరిక్తవృత్తయో 2పి గతాః శ్రవణగోచరమితి సంబన్గ:. తచ్చ్భబ్దేనాత్ర మాధుర్యాదయః గుణాః, తేషాం చ సముచితవృత్త్యర్పటే యదన్యోన్యమేలనక్షమత్వేన పానక ఇవ గుడమరిచాదిరసానాం సంఘాత రూపతాగమనం, దీస్తలలితమధ్యమవర్ణనీయవిషయం గౌడీయవైదర్భ పొజ్బాలదేశహేవాకప్రాచుర్యదృశా తదేవ త్రివిధం రీతిరిత్యుక్తము. జాతిర్దాతిమతో నాన్యా, సముదాయశ్చ సముదాయినో నాన్య ఇతి వృత్తిరతయో న గుణాలబ్కారవ్యతిరిక్తా ఇతి స్థిత ఏవాసౌ వ్యతిరేకీ హేతుః. తదాహ - తద్వ్యతిరిక్త: కోఒయం ధ్వనిరితి. నైష చారుత్వస్థానం, శబ్దార్థరూపత్వాభావాత్‌; నావి చారుత్వూతంు:, గంణాలంకారవ్యతిరిక్తత్వాదితి తేనాఖణ్ణబుద్ధిసమాస్వాద్యమపి కావ్యమపోద్ధారబుద్య్యా యది విభజ్యతే తథాష్యత్ర ద్వనిశబ్దవాచ్యో న కళ్చిదతిరిక్తోఒర్గో లభ్యతే ఇతి నామ శబ్దేనాహ. బాలానందిని రీతయశ్చేతి ఇతి :- “రతయళ్చ' అనేదానికి కూడా “తదనతిరిక్తవృత్తయో పి గతాః శ్రవణగోచరమ్‌” అనే దానితో అన్వయం. ఇక్కడ తచ్చబ్దం గుణాలను నిర్దేశిస్తుంది. మాధుర్యాదిగుణాలకంటె భిన్నమైన వృత్తి (వ్యాపారం) లేని రీతులు కూడా మా చెవిని పడ్డాయి అని అర్ధం. ఒకదానితో ఒకటి కలవడానికి తగి ఉండడంచేత బెల్లం, మిరియాలు మొదలైన వాటి రసాలు (రుచులు)పానకంలో కలిసిపోయినట్లు ఆఅ మాధుర్యాదిగుణాలు దీప్తాదివర్షనీయౌచిత్యం గల విశిష్టవర్దరచనలో (లేదా ఆయా రసాల వ్యంజనకు ఉచితమైన వ్యాపారాన్ని సమకూర్చడంలో) ఒకదానితో ఒకటి చక్కగా కలిసిపోవడానికి తగి ఉండడంచేత దీప్తం, లలితం, మధ్యమం అయిన వర్ణించవలసినవాటి విషయంలో సముదాయాలుగా ఏర్పడతాయి. దీష్తవర్ణ్షనీయవిషయంలో అవి సంఘాతంగా ఏర్పడినప్పుడు గౌడరీతి అనీ, లలితవర్ణ్షనీయవిషయంలో సంఘాతంగా ఏర్పడినప్పుడు వైదర్భరీతి అనీ, మధ్యమవర్ణనీయ విషయంలో సంఘాతంగా ఏర్పడినప్పుడు పంచాలరీతి అనీ గౌడ-వైదర్భ-పాంచాల దేశకవుల స్వభావాన్ని లేదా స్వేచ్చను పట్టి వాళ్లలో

దబ్రభమోద్దోతః 29 ఎక్కువగా కనబడడంచేత వామనాదులు వాటికి మూడు విధాలుగా ఆ పేర్లు పెట్టారు. జాతి జాతిమత్తుకంటె భిన్నం కాదు. సముదాయం సముదాయుల కంటె భిన్నం కాదు. అందుచేత వృత్తులు రీతులూ కూడ గుణాలంకారాలకంటె భిన్నమైనవి కాదు. (అనగా ఇక్కడ వృత్తి జాతి, అనుప్రాన జాతిమత్తు. వృత్తికి అనుప్రాసలంకారాలకీ భేదం లేదు. రీతులు సముదాయాలు గుణాలు సముదాయులు- నముదాయం గలవి. అందుచేత వాటికీ పరస్పరభేదం లేదు అని అర్ధం).అందుచేత అనుమానప్రయోగంలో వెనక చూపిన కేవలవ్యతిరేకి హేతువు యుక్తమైనదే. వ్యభిచారదోషదుష్టం కాదు. అందుచేత తద్వ్యతిరిక్తః కోఒయం ధ్వనిః (గుణాలంకారాలకంటె భిన్నమైన ఈ ధ్వని అనేది ఏమిటి) అని అంటున్నాడు.

నైష ఇతి - ఇది (ధ్వని) చారుత్వానికి స్థానం కాదు; ఎందుచేత ననగా ఇది శబ్దస్వరూపమూ కాదు, అర్థస్వరూపమూ కాదు (చారుత్వం అనేది శబ్దంలో నైనా ఉండాలి అర్ధంలో నైనా ఉండాలి కదా అని భావం). ఇది చారుత్వస్థానం కాకపోయినా చారుత్వహేతువు అందామా అంటే అదీ కుదరదు. ఎందుచేత ననగా ఇది గుణమూ కాదు అలంకారమూ కాదు కదా? ఈ విధంగా కావ్యం అనేది నిజానికి అఖండమైన బుద్ధిచేత ఆస్వాదించతగినదే అయినా, దానిని విభాగబుద్ధిచేత విభజించి చూచినా దానిలో 'ధ్వని' అని చెప్పదగిన; శబ్బాగుణాలంకారాదులకంటె వేరుగా కొత్త విషయం ఏదీ కనబడడంలేదు అని 'వామ' అనే శబ్బ్దంచేత చెప్పుతున్నాడు.

వివరణ. వికసించిన అందమైన పద్మం, గులాబిపూవు మొదలైనవాటిని గావి, చక్కని చిత్రపటాన్ని గాన్ని చూచి ఆనందం అనుభవించాలంటే వాటి వరిపూర్ణస్వరూపం చూడాలి. వేరు వేరు విధాలుగా చూడకూడదు. అలా చూస్తే దానిలోని అందం శనబడదు. అదే విధంగా కావ్యం అనే దాన్ని కూడా పరిపూర్ణదృష్టితో (దాని మొత్తం స్వరూపం మనస్సులో ఆకళించుకొని) చూచి ఆనందం అనుభవించాలి. అఖండ బుద్ధిసమాస్వాద్యత్వం అంటే ఇదే. ఆ పుష్పాదుల్ని ఏ భాగానికి ఆ భాగం విడదీసి చూచినట్లుగా కావ్యాన్ని కూడా ఏ భాగానికి ఆభాగం విడదీసి చూస్తే అప్పుడు దానిలో శబ్దాలు, అర్భాలు, గుణాలు, అలంకారాలు మొదలైనవి కనబడతాయి. ఇది పరీక్షకుడు చేసే పని. ఆ విధంగా ఏకీలు కా కీలు విడదీసి చూచినా కావ్యంలో 'ధ్వని' అనేది ఏదీ శనబడడం లేదు అని “కోఒజయం ధ్వనిర్నామ” (ఏమిటి ఈ ధ్వని అనేది) అనడంలో భావం.

30 ధ్వన్వాలోక

అభినవగుప్తడు సహృదయశిరోమణి. ఆయన వ్యాఖ్యానాలలో చెణుకు ల్లాంటి మాటలు అప్రయత్నంగా దొర్దుతుంటాయి. అవి సారస్వత తత్త్వ ప్రతిపాదకాలుగా కూడ ఉంటాయి. “అఖణ్జబుద్ధిసమాస్వాద్యం కావ్యమ్‌” అనేది అలాంటి వాక్యాలలో ఒకటి. కావ్యం విషయంలో చెప్పిన ఈ వాక్యం కళాత్మక వన్తువు లన్నింటికీ వర్తిస్తుంది.

ధ్వన్యాలోకం

అన్యే బూయుః - నాస్త్యేవ ధ్వనిః. ప్రసిద్ధప్రస్థానవ్యతిరేకిణ: కావ్యవ్రకారన్య కొవ్యత్వవాోనే:ః. నహృదయహృదయాహ్ణాది శబ్దారయయత్వమేవ కావ్యలక్షణమ్‌. న చ ఉక్తప్రస్థానవ్యతిరేకిణః మార్గస్య తత్సమృవతి. నచ తత్సమయాన్తఃపాతినః సహృదయాన్‌ కొంశ్చిత్‌ పరికల్య్య తత్రసిడ్ద్యా ధ్వనౌ కావ్యవ్యపదేశః ప్రవర్తితోఒపి సకలవిద్వన్మనోగ్రాహితామవ లమ్బతే.

బాలానందిని

అన్యే ఇతి- మరికొందరు ఇలా అనవచ్చు. అసలు ధ్వని అనేదే లేదు. వ్రసిద్ధంగా ఉన్న మార్గానికి విరుద్ధంగా ఏదైనా ఒక కావ్యపద్ధతిని (కావ్యభేదాన్ని) గూర్చి చెప్పినా అది కావ్యమే కాజాలదు “సహృదయుల హృదయానికి ఆహ్లాదం కలిగించే శబ్బార్ధాలే కావ్యం” అని కావ్యానికి లక్షణం. ఈ చెప్పిన ప్రస్థానానికి విరుద్ధంగా ఉన్న మార్గానికి అది (కావ్యత్వం) కుదరదు. ఇలాంటిది కూడా కావ్యమే అనే మతానికి చెందిన (తత్సమయాన్తః పాతినః) కొందరు సహృదయుల్ని కూడగట్టుకొని, వాళ్ల ప్రపిద్దివి పట్టి ధ్వని కూడా కావ్యమే అని ఒక వాదం లేవదీసినా అది అందరు విద్వాంసుల మనస్సుల్నీ అకర్షించదు.

లోచనం

నను మా భూదసాౌ శబ్దార్థస్వభావః, మాచ భూత్తచ్చారుత్వహేతుః, తేన గుణాలంకారవ్యతిరిక్తోఒసౌ స్యాదిత్యాశజ్క్య్య ద్వితీయ మభావప్రకార మాహ-అన్యే ఇతి. భవల్వేవమ్‌, తథాపి నాస్తేవ ధ్వనిర్యాదృశస్తవ లిలక్షయిషితః. కావ్యస్య హ్యసౌ కళ్చిద్వక్తవ్యః. న చాసౌ నృత్తగీతవాద్యాది స్థానీయ: కాన్యన్య కళ్చిత్‌. కవనీయం కావ్యమ్‌; తస్య భావశ్చ కావ్యత్వమ్‌. న చ నృత్తగీతాది

వ్రభమోద్దోతః 3 శవనీయముచ్యతే. బాలానందిని

నన్వితి:-ఇది(ధ్వని) శబ్దన్వరూపం గాని అర్ధస్వరూపం కాని కాకపోవచ్చు. శబ్దార్ధాల సౌందర్యానికి హేతువు కూడా కాకపోవచ్చు. అందుచేత (శబ్బార్ధచారుత్వ హేతువు కాకపోవడంచేత) ఇది గుణాలంకారాలకంటి భిన్నం అయితే కూడా కొవచ్చు(అయితే మాత్రం నష్టం ఏమిటి?) అని ఆశంకించుకొని రెండవ అభావవాదం “అన్వే' ఇత్యాదివాక్యాలలో చెపుతున్నాడు. భవత్వితి - నువ్వు చెప్పినట్లే అయితే కావచ్చు; అయినో కూడ నువ్వు ఎలాంటి ధ్వనిని నిరూపించదలచుచున్నావో అలాంటిది లేనే లేదు. ఎందుచేత ననగా - అదేదో కావ్యానికి సంబంధించిన ఒకానొక వస్తువు అని చెప్పాలి కదా? (నువ్వు చెప్పే) ఈ ధ్వని నృత్త-గత-వాద్యాదులవంటి దన్నట్లు కనబడుతూన్నది. అలాంటి దీనికి కావ్యంతో ఏమీ సంబంధం లేదు. కావ్యం అనగా కవనీయం(చెప్పదగినది) కదా? కావ్యం యొక్క ధర్మం కావ్యత్వం, అనగా చెప్పదగినదిగా ఉండడం. నృత్తగీతాదుల్ని ఎవరూ కవనీయం అని అనరు కదా?

వివరణ:- కావ్యశబ్దం 'కుజ్‌ శబ్దే' అనే ధాతువు నుండి నిష్పన్న మైనది. “కవతే ఇతి కవిః; కవేః కర్మకావ్యమ్‌” అని కొందరు వ్యుత్పత్త్యర్థం చెపుతారు. “శబ్దం చేసేవాడు కవి; అతడు చేసినది కావ్యం” అని దీని అర్ధం. ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు 'శబ్లించదగినది' అని కావ్యశబ్బానికి అర్ధం చెప్పి ఉన్నాడు. ఏమైనా కావ్యం అనేది శబ్దార్ధస్వరూపం అని అర్థం. నువ్వు చెప్పే ఈ ధ్వని శబ్దన్వరూపమూ కాదు. అర్ధస్వరూపమూ కాదు, వాటికి సంబంధించిన గుజాలంకారాలూ కాదు. నృత్తగీతాదులవంటిది. ఇవి కవనీయాలు కావు కదా అని భావం.

లోచనం

వ్రసిద్ధేతి = ప్రసిద్ధం (ప్రస్థానం శబ్దార్థ తద్గుణాలంకారాశ్చేతి, ప్రతిష్టన్తే పరమృరయా వ్యవహరన్తి యేన మార్గేణ తత్రస్థానమ్‌, కావ్యప్రకారస్యేతి - కావ్యప్రకారత్వేన తవ మార్గోఒభి(పేతః, “కావ్యస్యాత్మా' + ఇత్యుక్తత్వాత్‌. నను కస్మాత్తత్కావ్యం న భవతీత్యాహ - సహృదయేతి. మూర్గస్యేతి - నృత్తగీతా క్షినికోచనాదిప్రాయ స్యేత్యర్థః. తదితి - సహృదయేత్యాది కావ్యలక్షణమిత్యర్థః.

32 ధ్వన్యాలోంః

నను యే తాదృశమపూర్వం కావ్యరూపతయా జానన్తి త ఏవ సహృదయాః. తదభిమతత్వం చ నామ కావ్యలక్షణముక్తప్రస్థానావ్యతిరేకిణ ఏవ భవిష్యతీత్యాశబ్క్యాహ-న చేతి. యథా హి ఖడ్గలక్షణం కరోమీత్యుక్షా ఆతానవితానాత్మా ప్రవ్రియమాణ:, సకలదేహాచ్చాదన:, సుకుమారళ్చిత్రతన్లు విరచితః, నంవర్తనవివర్తనసహిష్టు:. అచ్చ్భేదకః సుచ్చేద్య ఉత్కృష్ట: ఖడ్గ ఇతి బ్రువాణః, పరైః పట: ఖల్వేవంవిధో భవతి న ఖడ్గ ఇత్యయుక్తతయా పర్యనుయుజ్యమాన ఏవం బ్రూయాత్‌ ఈదృశ ఏవ ఖడ్లో మమాభి ట్రేత ఇతి తాదృ్భగేవైతత్‌. ప్రసిద్ధం హి లక్ష్యం భవతి న కల్పితమితి భావః. తదాహ - సకలవిద్వదితి.

బాలానందివి

ప్రసిద్ధేతీతి - ప్రసిద్ధమైన ప్రస్థానం అనగా శబ్జ్దార్థాలు, వాటి గుణాలంకారాలూను. ఒక పరంపరను అనునరించి ఏ మార్గంచేత, ప్రతిష్థన్తే = వ్యవహరిస్తారో, అది వ్రస్థానం. కావ్యప్రకారస్యేతీతి - “కావ్యస్యాత్మా'అని అంటూ నువ్వు దేనినైతే ఒక కావ్యప్రకారం అని, కావ్యభేదం అని, అంగీకరిన్తున్నావో ఆ మార్గం యొక్క అని అర్ధం. అది మాత్రం కావ్యం ఎందుకు కాకూడదు అనే దానికి సహృదయ ఇత్యాదికంచేత నమాధానం చెపుతున్నాడు. మార్గస్యేతీతి - నృత్తం, గీతం, కన్ను గీటడం వంటి మార్గంయొక్క అని అర్థం. *“ఠకఠళ్‌ నసంభవతి' అనే దానిలో 'ఠఠతొ అనగా నహృదయహృదయావ్లిది శబ్దారయయత్వం అనే కావ్యలక్షణం అని అర్ధం. వన్వితి - ఎవరైతే అపూర్వమైన అలాంటిదానినే (ధ్వనిరూసమైనదానినే) కావ్యంగా తెలుసుకుంటారో వాళ్లే సహృదయులు, అలాంటి సహృదయులకు అంగీకారయోగ్యం అవడం అనే కావ్యలక్షణం మేం చెప్పిన వ్రస్థానం కంటె భిన్నం కానిదానికే (అనగా మేం చెప్పినదానికే) వర్తిన్తుంది కదా అని ఆశంకించుకొని 'న చి ఇత్యాది వాక్యంచేత సమాధానం చెపుతున్నాడు. యథాహీతి- “ఖడ్గం అంటే ఏమిటో చెపుతాను" అని ప్రారంభించి - “ఖడ్గం అనేది వడుగు పేకల రూపంలో ఉంటుంది. దాన్ని విప్పితే దేహం అంతా కప్పుకోవచ్చు. చిత్రవర్దాలైన దారాలతో నేసి సుకుమారంగా ఉంటుంది. మడతపెట్టడానికీ, విప్పడానికీ వీలుగా ఉంటుంది. ఛేదించేందుకు, అనాయాసంగా ఛేదించడానికి, వీలుగా ఉంటుంది. అదే ఉత్కృష్టమైన ఖడ్గం” అని అంటూన్న వాణ్ణి - “ఏమయ్యా! దీన్ని బట్ట అంటారు కదా;

ట్రళమోద్ధ్యోతః తం ఖడ్గం ఎలా అవుతుంది” అని ఇతరులు అడిగినప్పుడు “నాకు ఇష్టమైన నేను చెప్పదలచిన ఖడ్గం ఇదే” అని అతడు సమాధానం చెపితే ఎలా ఉంటుందో (ధ్వని అంటూ ఏదో కల్పించి, అది ఉన్నదే కావ్యం అని మీరు చెప్పేది) అలాగే ఉంటుంది. లోకప్రసిద్ధిని అనుసరించి లక్షణం చెప్పాలి కాని ఏదో స్వయంగా కల్పించి చెప్పకూడదు కదా అని భావం. ఈవిషయాన్నే “సకలవిద్వత్‌” ఇత్యాదివాక్యంతో చెపుతున్నాడు. లోచనం

విద్వాంసో౭ఒపి హి తతృమయజ్ఞా ఏవ భవిష్యన్ని ఇతి శజ్కాం సకలశబ్దేన నిరాకరోతి. ఏవం హి కృతేఒపి న కించిత్‌ కృతం స్యాత్‌; ఉన్మత్తతా పరం పకటిరేతి భావః.

యనస్వత్రాభిప్రాయం వ్యాచప్టే - జీవితభూతో ధ్వనిస్తావత్తవాభిమతః, జీవితం చ నామ ప్రసిద్ధప్రస్థానాతిరిక్షమ్‌; అలంకారకారైరనుక్తత్వాత. తచ్చ న కావ్యమితి లొకే ప్రసిద్ధమితి, తస్యేదం సర్వం స్వవచనవిరుద్ధమ్‌. యది హి తత్కాన్యస్యానుప్రాఐకం తేనాణ్గీకృతం పూర్వపక్షవాదివా తచ్చిరన్తనైరనుక్త మితి ప్రత్యుత లక్షణార్హమేవ భవతి. తస్మాత్‌ ప్రాక్తన ఏవాభిప్రాయః.

బాలానందిని

ఆ సమయం, అనగా ధ్వని సమయం(నంప్రదాయం) తెలిసినవాళ్లే మా దృష్టిలో విద్వాంనులు అని అనవచ్చును. ఈ ఆశంకను తొలగించడం కోనం, నువ్వు చెప్పేది విద్వాంనులందరికీ ఆంగీకారయోగ్యం కావాలి కాని నువ్వు కూడగట్టుకొని వచ్చిన ఏ కొద్దిమందికో అయితే చాలదు అనే ఉద్దేశంతో 'నకలి శబ్దాన్ని వ్రయోగించి విరాకరిస్తున్నాడు. ఇలా చేసినా కూడ, అనగా ఏ కొద్దిమందినో కూడగట్టుకొని, వాళ్లకి నహృదయు లని పేరు పెట్టి, ఏమేమో చెప్పినా కూడ ఏమీ ప్రయోజనం లేదు; తమ ఉన్మత్తతను ప్రకటించుకోవడం మాత్రమే జరుగుతుంది అని భావం.

మూలంలో చెప్పిన ధ్వన్యభావవాదాన్ని కొందరు మరొక విధంగా ప్రతిపాదించారు; దాన్ని ఖండిస్తున్నాడు - యస్తితి(ధ్వన్యభావవాది ధ్వనివాదితో అంటూన్న మాటలివి)- “ధ్వని జీవితం అవి కదా నువ్వు చెప్పేది? వూర్వవు ఆలంకారికు లెవరూ జీవితాన్ని గూర్చి చెప్పలేదు; అందుచేత ఇది ప్రసిద్ధమైన ప్రస్థానం కంటె భిన్నమైనది. ఆది (ధ్వనిప్రధానమైనది) కావ్యం అని లోకంలో కూడా ఎక్కడా ప్రసిద్ధి లేదు. అందుచేత ధ్వనిని అంగీకరించవలసిన వ

తశ భ్వన్యాలోకః పని లేదు అని భావం” అని ఒకడు చేసిన వ్యాఖ్యానం న్యవచనవిరుద్ధం. ధ్వని కావ్యానికి జీవితం అని పూర్వపక్షి(అభావవాది) అంగీకరించిన పక్షంలో దాన్ని గూర్చి ప్రాచీను లెవరూ చెప్పలేదు గాన దాని లక్షణాదికం చెప్పడమే యుక్తం గాని చెప్పకుండా ఉండకూడదు. అందుచేత ఈ ప్రఘట్టకానికి మేం వెనక చెప్పిన భావమే యుక్తం. ధ్వన్యాలోకం

పునరపరే తస్యాభావమన్యథా కథయేయుః -న సమృవత్యేవ ధ్వనిర్నామ కళ్చిత్‌. కామనీయకమనతివర్తమానస్య తస్యోక్తేష్వేవ చారుత్వ హేతుష్వన్తర్భావాత్‌. తేషామన్యతమ స్యైవ వా అపూర్వ సమాఖ్యామాత్రకరణే యత్కిల్బున కథనం స్యాత్‌.

కిం చ వాగ్వికల్పానామానన్వాత్‌ నంభవత్యపి వా క్షస్మింశ్చిత్కావ్య లక్షణవిధాయిభిః ప్రసిద్ధెరప్రదర్శితే ప్రకారలేశే ధ్వనిర్బ్వనిరితి యదేతద లీకనవృ్శదయత్వభావనాముకులిత లోచనైర్చృత్యతే తత్ర హేతుంన విద్మః. సహస్రశో హి మహాత్మభి రన్యైరలబ్కారప్రకారాః ప్రకాశితాః ప్రకాశ్యన్తే చ. న చ తేషామేషా దశా శ్రూయతే. తస్మాత్‌ ప్రవాదమాత్రం ధ్వనిః న త్వస్య క్షోదక్షమం తత్వం కించిదపి ప్రకాశయితుం శక్యమ్‌.

బాలానందివి

పునరితి:- మరికొందరు అభావవాదాన్ని ఈ విధంగా ప్రతిపాదించవచ్చు. ధ్వని అంటూ కొత్తది ఏదీ ఉండడానికి అవకాశం లేదు. ఎందుచేత ననగా ఇది కూడా చారుత్వాన్ని కలిగించేదే కావాలి కదా? అలాంటప్పుడు అది చారుత్వహేతువులుగా ఇంతకు పూర్వమే అంగీకరించినవాటిలో దేనిలోనో ఒకదానిలో అంతర్గతం అవుతుంది. వాటిలో (చారుళ్వహేతువులలో) ఒకదాన్ని తీనుకొని దానికి ఒక క్రొత్త పేరు పెట్టినంతమాత్రంచేత ఏమేమో (సారరహితమైన విషయం) చెప్పినట్లే అవుతుంది.

కించేతి:- ఇంకొక విషయం ఏమిటంటే వాగ్వికల్పాలకి(ఓక విషయం చెప్పే విధానాలకి) అంతం అనేది లేదు. వ్రసిదలైన కావ్యలక్షఐవిధాయకులు ఇంతకు

వ్రభమోద్దోతః తర్‌ పూర్వం చెప్పని ఏదో ఒక చిన్న (ఏ ప్రాధాన్యం లేని) ప్రకారం (పద్ధతి) ఉంటే ఉండవచ్చు. దానిని పట్టుకొవి “ఓహో! ధ్వని! ధ్వని!” అంటూ లేని నహృదయత్వం ఆసాదించుకొని, అర్ధనిమీలితవేత్రాలతో ఇలా నృత్యం చేయడం ఎందుకో మాకు హేతు వేదీ కనబడడంలేదు. మహాత్ములైన ఇతరాలంకారికులు వేలకొలది ఆలంకారప్రకారాలు ప్రకాశింపచేసి ఉన్నారు; ఇంకా వ్రకాశింవచేస్తున్నారు కూడా . వాళ్లెవరూ ఈ విధంగా ధ్రవర్తించడం లేదు. అందుచేత “ధ్వని అనేది కేవలం '్రవాదం మాత్రమే(కల్పన మాత్రమే). గట్టిగా పరిశీలించి చూస్తే నిలిచే దీని తత్వం (యథార్థన్వరూపం) ఏదీ ప్రతిపాదించడం శక్యం కాదు. శా లోచనం

నను భవత్వసౌ చారుత్వహేతుః శబ్దారగుణాలంకారాన్తర్భూతశ్చ; తథాపి ధ్వనిరిత్యముయా భాషయా జీవితమిత్యసౌ న కేన చిదుక్త ఇత్యభిప్రాయ మాళబ్క్య్య తృతీయమభావవాదమువన్యన్యతి - వునరవర ఇతి. కామనీయకమితి- కమనీయస్య కర్మ చారుత్వహేతుతేతి యావత్‌.

నను విచ్చిత్తీనామసంఖ్యత్వాత్‌ కాచిత్తాదృశీ విచ్చ్శిత్తిరస్మాభిర్శష్టా, యా వాను(ప్రాసాదౌ, నాపి మాధుర్యాదౌ ఉక్తలక్షబే అన్తర్భవేత్‌ ఇత్యా శంబ్క్యాభ్యుపగమపూర్వకం పరిహరతి - వాగ్వికల్పానామితి. వక్తీతి వాక్‌ శబ్దః; ఉచ్యతే ఇతి వాక్‌ అర్థః; ఉచ్యతే అనయేతి వాక్‌ అభిధావ్యాపారః. తత్ర శబ్దార్థవైచిత్య'ప్రపళ్బుః అనన్తః. అభిధావైచిత్యప్రకారో ఒప్యసంఖభ్యేయః.

బాలానందీవి

నవ్వితి:- ఇది చారుత్వహేతువే కావచ్చు. శబ్దార్ధగుణాలంకారాలలో అంతర్భూతం అయితే కావచ్చును. ఆయినా ఇంతవరకు ఎవరూ కూడ “ధ్వని' అవే భాషతో (పేరు "పెట్టిికావ్యజీవితం అని చెప్పలేదు అని ఆశంకించుకొని మూడవ అభావవాదాన్ని “వునరవరే” ఇత్యాదివాక్యాలలో ్రతిపాదిన్తున్నాడు. “కామనీయకమ్‌' అనగా ఆందమైనదాని కర్మ. (శమనీయన్య కర్మ కామనీయకమ్‌). చారుత్వజ్ఞానానికి, ఇది అందంగా ఉంది అన్న జ్ఞానానికి, హేతువు అయి ఉండడం అని భావం.

వను విచ్చిత్తీనామిత్యొది :- శోభలు అసంఖ్యాకంగా ఉంటాయి. అలాంటి ఒక శోభను (విచ్చిత్తిని) మేం కనిపెట్టాం. అది పూర్వికులు లక్షణాలు చెప్పి ప్రతిపాదించిన

86 ధ్వన్వాలోకః అనుప్రాపాదులలో కాని మాధుర్యాదులలో కాని అంతర్గతం కాదు అని ఆశంకించుకొని ఆ వాదాన్ని అంగీకరిస్తూనే వాగ్వికల్పానామ్‌ ఇత్యాదివాక్యాలచేత పరిహరిన్తున్నాడు. (వాగ్వికల్పానామ్‌' అన్నదానిలో 'వాక్‌' అనేదానికి అనేకార్థాలు ఉన్నాయి. వికల్పశబ్దానికి వైచిత్యం అని అర్ధం-ఆాని విశదీకరిస్తున్నాడు). “వక్తీతి వాక్‌' (చెప్పేది కాబట్టి వాక్‌) అనే వ్యుత్పత్తిని ఆనుసరించి 'వాక్‌' అనగా 'శబ్దం' అని ఒక అర్థం. “ఉచ్యతే ఇతి వాక్‌” (చెప్పబడుతుంది కాబట్టి వాక్‌) అనే వ్యుత్పత్తిచేత “అర్ధం' అని అర్ధం. “ఉచ్యతే అనయా ఇతి వాక్‌ (దీనిచేత చెప్పబడుతుంది కాబట్టి వాక్‌) అవే వ్యుత్పత్తిచేత “అభిధావ్యాపారం' అని అర్ధం. వీటిలో శబ్దవైచిత్య(ప్రకారం, అర్ధవైచిత్య('ప్రకారమూకూడా అనంతమైనది. అభిధావైచిత్యప్రకారం కూడా లెక్కపెట్టడానికి శక్యంకానంత పంఖ్యలో ఉంటుంది. లోచనం

ప్రకారలేశ ఇతి - స హి చారుత్వహేతుర్లుణో వాలంకారో వాానచ సామాన్యలక్షణేన నంగృహీత ఏవ. యదాహం:ః - “కావ్యశోభాయాః కర్తారో ధర్మా గుణా; తదతిశయహేతవస్వలంకారాః” (వా.నూ.3.1.1-2). తథా “వగ్రాభిధేయశబ్బోక్తిరివ్టా వాచామలంకృతిః” (భామహాలంకారం 1.36) ఇతి. ధ్యవిర్ధ్వనిరితి వీప్పయా సంభ్రమం నూచయన్నాదరం దర్శయతి. నృత్యతే ఇతి తల్లక్షణకృద్భిః తద్యుక్షకావ్యవిధాయిఖిః, తచ్రృవణోద్భూతచమత్మారైశ్చ 'ప్రతిపత్సఖిః ఇతి శేషః ధ్వనిశబ్దే కోఒత్యాదర ఇతి భావః. ఏషా దశా ఇతి. స్వయం దర్చః పరైళ్చ న్తూయమానతేత్యర్థః వాగ్వికల్పాః వాశ్చ్రవృత్తి హేతు ప్రతిభావ్యాపారా ఇతి వా. తస్మాత్‌ ప్రవాదమాత్రమ్‌ ఇతి - సర్వేషామభావవాదినాం సాధారణ ఉపసంహారః. యతః శోభాహేతుల్వే గుణాలబ్కారేభ్యో న వ్యతిరిక్త, యతళళశ్చ వ్యతిరిక్తత్వే న శోభాహేతుః, యతశ్చ శోభాహేతుల్వేఒపి నాదరాస్పదం తస్మాదిత్యర్థవ.

బాలానందిని

వ్రకారలేశః ఇతి - చారుత్వహేతువైన అది (ధ్వని) గుణమైనా కావాలి. అలంకారమైనా కావాలి. ఏదైనా అది సామాన్యలక్షణం క్రిందికే వచ్చేస్తుంది. అలాంటి సామాన్యలక్షఐం వామనాదులు చెప్నే ఉన్నారు కదా? “కావ్యానికి శోభను కలిగించే

వ్రభమోద్దోతః 37 ధర్మాలు గుజూలు, అ శోభయొక్క అతిశయానికి హేతువులు (ఆ శోభను 'పెంపొందింపచేసేవి) అలంకారాలు” అని వామనుడు చెప్పాడు. 'వక్రమైన అనగా సుందరమైన అర్భాలయొక్క, శబ్దాల యొక్క కూర్చు వాక్కుల అలంకారంగా చెప్పబడింది" అని భామహండు చెప్పాడు. అందుచేత మీ ధ్వనికి ఈలక్షణాల్లోప్టేదో ఒక లక్షణం పట్టి అది వాటిలో అంతర్గతం అయిపోతుంది అని భావం. “ధ్వనివధ్వసిః” అనిరెండు మాట్లు ఆవృత్తి చేయడంచేత తొందరను సూచించడం ద్వారా ఆద్దరాన్ని చూపుతున్నాడు. నృత్యతే ఇతి- “దాని లక్షణం చెప్పినవాళ్లచేత, అది ఉన్న కావ్యం రచించే వాళ్లచేత, ఆ కావ్యాన్ని వినడంవల్ల కలిగిన చమత్కారం కలవాళ్లచేత” అవి అధ్యాహారం. వీళ్లందరూ ఏమేమో నృత్యం చేస్తున్నారు అని అర్ధం. 'ధ్వని' అనే మాటమీద ఎందుకు ఇంత ఆదరం అని భావం. ఏషా దశా = ఇలాంటి పరిస్థితి; అనగా తమకు దర్చం, ఇతరుల స్తోత్రాలు అందికోవడమూనూ అని అర్ధం.

తస్మాత్‌ వ్రవాదమాత్రం ధ్వని; అనేది అభావవాదు లందరూ కలిసి చేసిన ఉపనంహారం. ధ్వని శోభకి హేతువైన పక్షంలో గుజాలంకారాలకంటె భిన్నం కాజాలదు కాబట్టి, గుణాలంకారాలకంటె భిన్నం అయిన పక్షంలో అది శోభాహేతువు కాజాలదు కాబట్టి, ఏదో కొంత శోభకు హేతువు అని అంగీకరించినా అంత ఆదరం చూపవలిసింది కాదు కాబట్టి - ఈ మూడు హేతువులచేత కూడా ఏదో క్రొత్త పేరు పెట్టడం తప్ప ధ్వని అవేది లేదు అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

తథాచాన్యేన కృత ఏవాత్ర శ్లోకః -

యస్మిన్నస్తి న వస్తు కించన మన:ప్రహ్ణాది సాలంకృతి

వ్యుత్స్పన్నై రచితంచ నైవ వచనైర్వ॥్రోక్తిశూన్యం చ యత్‌,

కావ్యం తద్ధ్వనినా సమన్వితమితి ప్రీత్యా ప్రశంసన్‌ జడో

నో విద్మోఒభిదధాతి కిం సుమతినా పృష్టః స్వరూపం ధ్వనేః.

బాలావందివి (1)

తధా ఇతి - ఈ విషయమే చెపుతూ ఒకడు శ్లోకం ఒకటి రచించి ఉన్నాడు- యస్న్మిన్నితి :- యస్మిన్‌ = ఏ కావ్యంలో, మనఃప్రహ్లాది = మనస్సుకు ఆనందం కలిగించేది, సాలంకృతి = అలంకారాలతో కూడినదీ అయిన, వస్తు = వస్తువు,

38 ధ్వన్వాలోకః కించన=ఏదీ కూడా, నాస్తి = లేదో, యత్‌ = ఏది, వ్యుత్చవైః = వ్యాకరణశాన్తసంమతాలై మనోహరంగా ఉన్న వచనైః = పదాలచేత, న రచితమ్‌ = రచింపబడలేదో, యత్‌ = ఏది, వక్రోక్తిశూన్యమ్‌ = వక్రోక్తితో శూన్యమో, తత్‌ = అట్టి, కావ్యమ్‌ = కావ్యము, ధ్వనివా = ధ్వనితో, సమన్వితమ్‌ ఇతి = కూడినది అని అంటూ, ప్రీత్యా = ఆనందంతో, ప్రశంనన్‌. = ప్రశంసించే, జడః = మూర్ముడు, ధ్వనేః = ధ్వనియొక్క, స్వరూపమ్‌ = వ్వరూపాన్ని గూర్చి, వృష్టు= అడగబడినవాడై, కిమ్‌ = ఏమి, అభిదధాతి = చెప్పునో, నో విద్మః = ఎరుగము. లోచనం న చేయమభావసంభావనా నిర్మూలైవ దూషితా ఇత్యాహ - తథా చాన్యేన ఇతి. గ్రస్థకృత్సమానకాలభావినా మనోరథనామ్నా కవినా. యతో న సాలంకృతి అతో న మనఃప్రహ్లాది. అనేనార్ధాలంకారాణామభావ ఉక్త: వ్యుత్సన్నై రచితం చ నైవ వచనైరితి శబ్బాలంకారాణామ్‌. వక్రోక్తి: ఉత్కష్టా సంఘటనా; తచ్చూన్యమితి శబ్బార్ధగుణానామ్‌. వక్రోక్తిశూన్యశబ్దేన సామాన్య లక్షణాభావేన సర్వాలంకారాభావ ఉక్త ఇతి కేచిత్‌. తైః పునరుక్తత్వం న పరిహృత మేవేత్యలమ్‌. ప్రీత్యా ఇతి గతానుగతికానురాగేణేత్యర్థః. నుమతినా ఇతి జడేన పృష్టో భూభబ్గకటాక్షాదిభిరేవోత్తరం దదత్తత్స్వరూపం కామమాచక్షీత ఇతి భావః. బాలానందివి నేతి - ఈ ధ్వన్యభావనంభావనకు ఏమీ మూలం లేకుండానే దూషించలేదు అని తథా చ ఇత్యాది వాక్యంలో చెపుతున్నాడు. ఇలా ఆక్షేపిస్తూ శోకం వ్రాసినవాడు (గంథకారునికి సమకాలికుడైన మనోరథుడనే కవి. అలంకారాలు ఉన్నది కాకపోవడంచేత అది మనస్సుకు ఆనందకరం కాదు. దీనిచేత ఆర్భాలంకారాలు లేవని చెప్పినట్లయింది. వ్యుత్సన్నైః రచితం చ నైన వచనైః అనడంచేత శబ్దాలంకారాలు లేవని చెప్పబడింది. వక్రోక్తి అనగా ఉత్కృష్టమైన కూర్చు (సంఘటన). దానితో శూన్యం అనడంచేత శబ్దగుజాలు, అర్ధగుణాలు లేవని చెప్పబడింది. “వళ్రోక్షిబాన్య” శబ్దంచేత నుందరమైన ఉక్తి అనే సామాన్యలక్షణం లేదనడంచేత ఏ అలంకారాలూ లేవని చెప్పినట్లు అయింది అని కొందరు వాఖ్యానించారు. అలా వ్యాఖ్యానిస్తే (అర్భాలంకారశబ్దాలంకారాలు లేకపోవడాన్ని గూర్చి మొదటి పాదంలోను రెండో పాదంలోను చెప్పి ఉండడం చేత) పొనరుక్త్యదోషం వస్తుంది. ఆ దోషానికి ఆ వ్యాఖ్యాతఎ పరిహారం చెప్పలేదు. ఇంక

ద్రథభమోద్దోతు 39 చాలు (ఈ వ్యాఖ్యలో ఉన్న ఈ ఒక్క దోషం చూపితే చాలు). ప్రీత్యా అనగా గతానుగతి కానురాగంచేత, ఆనగా ఒకరిని చూచి మరొకరు అనక్షి చూపడంచేత అని అర్ధం. నుమతినేతి- జడునిచేత వ్రశ్నించబడితే కనుబొమ్మల విరుపులచేత, క్రీకంటి చూపుల చేత సమాధానం చెపుతూ దాని స్వరూపాన్ని గూర్చి చెప్పవచ్చునేమో అని భావం.

వివరణ. బుద్ధిమంతులెవరైనా వచ్చి ఏమిటయ్యా నువ్వు అంతగా పోగుడుతూన్న ధ్వని అంటూ అని ప్రశ్నిస్తే సమాధానం ఏమీ చెప్పలేకపోయినా ఎవడైనా జడమతి వచ్చి ఆ ప్రళ్చ వేస్తే అబ్బో దాని స్వరూపం ఏం వర్ణించమంటావు! అన్నట్లు కనుబొమ్మలు ఎగరేస్తూ, నేత్రకోజాలతో చూస్తూ ఏమేమో అభినయించి దాని న్వరూపాన్ని చెప్పడానికి ప్రయత్నించవచ్చు. అని పరిహాసోక్తి,

ధ్వన్యాలోకం

“భాక్తమాహంన్తమన్వే”” - అన్యే తం ధ్వనినంజ్జీతం కావ్యాత్మానం గుణవృత్తిమాహం:. యద్యపి చ ధ్వనిశబ్దసంకీర్తనేన కావ్యలక్షణవిధాయిభిః గుణవృత్తిః అన్నో వా న కళ్చిత్‌ ప్రకారః ప్రకాశితః, తథాపి, అముఖ్యవృత్తా కావ్యేషు వ్యవహారం దర్శయతా ధ్వనిమార్లో మనాక్‌ స్పృష్టోఒపి న లక్షిత ఇతి పరికల్య్య ఏవముక్తమ్‌ ల “భాక్తమాహుస్తమన్యే” ఇతి.

బాలానందిని

భాక్తమితి : - “ధ్వని అనే పేరు గల ఆ కావ్యాత్మ 'గుణవృత్తి' అని మరికొందరు అంటున్నారు. అయితే కావ్యలక్షణ విధాయకు లెవ్వరూ కూడ గుణవృత్తిని గొని, మరొక వ్రకారాన్ని (వృత్తిని) గోని, ధ్వని' అని పేరు పెట్టి ప్రతిపాదించి ఉండలేదు; అయినా కావ్యాలలో అముఖ్యమైన వృత్తిచేత, అనగా అభిధావృత్తి కంటె భిన్నమైన ముఖ్యం కాని వృత్తిచేత, వ్యవహారాన్ని చూపిన భామహ-వామనాదులు ధ్వనిమార్గాన్ని కొంచెం స్పృళించారు గాని దానికి (ధ్వనికి) స్పష్టంగా లక్షణం చెప్పలేదు అనే విషయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని (పరికల్పించి) “భాక్తమాహంస్తమన్యే” అనడం జరిగింది.

వివరణ. ధ్వని అనేది ఒకటుంది. కాని అది భక్తిలో (గౌబవృత్తిలో) అంతర్గతం అవుతుంది అని ్రాచీనాలంకారికు లెనరూ చెప్పలేదు కదా? అలాంటప్పుడు “శావ్యస్యాత్మా” ఇత్యాది శ్లోకంలో “భాక్తమాహంన్తమన్యే” (ఈ ధ్వని భక్తిలో, గౌణవృత్తిలో,

తం ధ్వన్వాలోకః చేరుతుంది అని కొందరంటున్నారు) అని ఎలా చెప్పబడింది అనే ప్రశ్నకు ఇక్కడ సమాధానం చెప్పబడింది. నిజమే, ధ్వని భాక్తం అని ఎవరూ చెప్పలేదు. అయినా భామహ వామనాదులు, కావ్యాలలో అభిధావృత్తికంటె భిన్నమైన గౌణవృత్తికి (ఇది లక్షబావృత్త్యంతర్గతమే) అనుప్రవేశం ఉందని చెప్పారు. లక్షణావృత్తిని అంగీకరించారు అంబే దానిలోని ప్రయోజనాంశం ధ్వనివిషయమే గాన దాన్ని వాళ్లు స్పృశించినట్లే. స్పష్టంగా మాత్రం చెవ్పలేదు. ఈ అభిప్రాయంచేత “భాక్తమాహంస్తమన్యే” అని చెప్పడం జరిగింది అని సమాధానం.

వివరణ. “గంగాయాం ఘోషః' అనేది లక్షణావృత్తికి ఉదాహరణం. లక్షణచేత గంగాశబ్బనికి 'గంగాతీరం' అని అర్ధం. 'గంగాతీరే ఘోషు' అనకుండా 'గంగాయాం” అనడంవల్ల గంగలో ఉన్న పావనత్వాదులు ఈ ఘోషంలో ఉన్నాయని నూచింప బడుతుంది. ఈ అంశం ధ్వనిచేతనే తెలుస్తుంది. “సింహాఒయం యోధః” (ఈ యోధుడు సింహం) అనే గౌణవ్రయోగంలో (సింహంలో ఉన్న శౌర్యధైర్యాదిగుణాలు యోధునిలో ఉండడంచేత వీనినే సింహం అనడం జరిగింది. అందుచే దీనికి గౌణ ప్రయోగం అని పేరు. ఇది లక్షణాభేదం). అనాయాసంగా శత్రునంహారాదికం చేయగలడు ఇత్యాద్యర్థాలు సూచించబడుతున్నాయి. అవి ధ్వనివిషయాలు. ఈ విధంగా కావ్యాలలో అభిధాభిన్నమైన వృత్తిని అంగీకరించిన భామహవామనాదులు ధ్వని అని పేరు పెట్టీ ధ్వనిని చెప్పకపోయినా ఆ ధ్వనిని అప్రత్యక్షంగా (1౧౮౪౦1౫) ఆంగీకరించినట్లే. అయితే దీనిని భాక్తంగా (లక్షణాసంబద్ధంగా) చెప్పారు.

లోచనం

ఏవ మేతే అభావవికల్పాః శృబ్ధలాక్రమేణాగతా:, న త్వన్యోన్యాసంబద్దా ఏవ. తథాహి - తృతీయాభావప్ర కారనిరూవణోపగ్రమే “పున? శబ్ద స్యాయమేవాభిప్రాయః. ఉపసంహారైక్యం చ నంగచ్చ్భతే. అభావవాదస్య సంభావనాప్రాణత్వేన భూతత్వముక్ష్తమ్‌, భాక్తవాదస్వవిచ్చిన్నః పుస్తకేషు ఇత్యభిప్రాయేణ భాక్తమాహుః ఇతి నిత్య ప్రవృత్త వర్తమానాపేక్తయాభిధానమ్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి:- ఈ అభావవికల్పా లన్నీ గొలుసుకట్టుగా ఏర్పడినవే; ఒకదానితో

ఒకటి సంబంధంలేనివి కావు. అందుచేతనే మూడవ అభావవాదాన్ని ప్రతిపాదించడానికి

వ్రఠమోద్దోతః 41 ప్రారంభించినప్పుడు “పునరవరే తస్యాభావమన్యథా కథయేయుః” అని 'వునః' శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం, “తస్మాత్‌” ప్రవాదమాత్రం ధ్వనిః” అని అభావవాదాలు మూడింటినీ ఒకే వాక్యంచేత ఉపవంహరించడం యుక్తంగా ఉంది.

అభావవాదశ్యేతి :- అభావవాదం పూర్తిగా సంభావన (ఊవూ) మీద ఆధారపడి ఉండడంచేత అది భూతకాలనసంబద్ధమైనది అని వెనక చెప్పి ఉన్నాం. భాక్తవాదం మాత్రం ్రాచీనకాలంనుండీ కూడా పుస్తకాలలో (గ్రంథాలలో) అవిచ్చిన్నంగా వస్తూనే ఈంది అనే అభిప్రాయంతో “సూర్యః పూర్వస్యాం దిశి ఉదేతి” ఇత్యాదులలో వలె, విత్యమూ జరుగుతూండే వర్తమానాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ఖాక్తమాహు: అని చెప్పడం జరిగెంది. (ఆహుః' అనేది బ్రూలొధాతువు లట్‌ ప్రథనుపురుష బహువచనం).

లోచనం

భజ్యతే సేవ్యతే పదార్థేన ప్రసిద్ధతయా ఉత్రేక్ష్యతే ఇతి భక్తిః, ధర్మః అభిధేయేన సామీప్యాదిః, తతః ఆగతః భాక్తః, లాక్షణికో ఒర్థవ, యదాహం? -

“అభిధేయేన సామీప్యాత్సారూప్యాత్సమవాయతః,

వైపరీత్యాత్‌ క్రియాయోగాల్లక్షణా పజ్బుధా మతా.” ఇతి.

గుణనముదాయవృత్తే: శబ్దస్యార్థభాగః తైక్ష్‌ణ్యూదిః భక్తి:, తత ఆగతో గౌటోఒర్థః భాక్తః, భక్తిః ప్రతిపాద్యే సామీష్యతైక్ష్యాదౌ శ్రద్ధాతశయః. తాం వప్రయోజనత్వేనోద్దిశ్య తత అగతో భాక్తః. ఇతి ముఖ్యార్ధబాధా, నిమిత్తం, ద్రయోజనమితి ఈయనద్భావః ఉపచారబీజమిత్యుక్తం భవతి.

బాలానందిని

భజ్యతే ఇతి- “భక్తి శబ్దానికి నాలుగు అర్థాలు చెప్పి తద్ద్వారా 'భాక్త' శబ్దానికి గౌణం, లాక్షబికం ఇత్యాద్యర్థాలు ఎలా వచ్చాయో, లక్షబాహేతువు ఏదో చెపుతున్నాడు. “భజ్యతే ఇతి భక్తి” అని విగ్రహం, గంగాతీరరూపపదార్థంచేత సపేవించబడుతుంది, అనగా సామీప్యాదులద్వారా వ్రవిద్భం అవడంచేత ఆశ్రయించబడుతుంది, అని అర్ధం. లేదా వక్తచేత గాని, శ్రోతచేత గొని గంగారూప శబ్బార్థంచేత, లోకప్రసిద్ధిని పురస్కరించుకొని ఊహించబడుతుంది అని అర్ధం. అనగా వాచ్యార్థంతో సామీప్యం మొదలైన ధర్మం 'భక్తి. ఆ భక్తి ద్వారా, సామీప్యాదిధర్మం ద్వారా, లభించినది 'భాక్తం', అనగా లాక్షణికార్థం. అందుచేతనే లక్షణను గూర్చి ఇలా చెప్పి ఉన్నారు.

42 ధ్వన్వాలోకః

అభిధేయనేతి : - “వాచ్యార్థంతో సామీప్యం, సాదృశ్యం, విడదీయరాని సంబంధం, వైపరీత్యం, క్రియాసంబంధం వీటి వల్ల లక్షణ ఏర్పడుతుంది; అందుచేత ఇది అయిదు విధాలు”. (దీనిని మున్ముందు లోచనకారుడే వివరించనున్నాడు (పేజీ 249)

“'భాళ్త' శబ్దానికి లక్షణావరంగా అర్థం చెప్పి గౌజార్ధపరంగా చెపుతున్నాడు - గుణసముదాయేతి - సింహాదిశబ్దం కొన్ని గుణాల నముదాయాన్ని బోధిస్తుంది. అనగా “సింహ” శబ్దం పింహత్వజాతిని గాని సింహత్వజాతివిశిష్టవ్యక్తిని గొవి బోధిస్తుంది. సింహంలో ఉన్న శౌర్యాదిగుబూలను కూడా ఆక్షేపంచేత (ఊహచేత) బోధిస్తుంది. ఈ విధంగా సింహాది శబ్దాలచేత ప్రత్యక్షంగా గాని, అప్రత్యక్షంగా గాని బోధించబడే గుణాల సముదాయంలో ఒక భాగమైన శౌర్యాదికం “భక్తి. దానిని-పట్టి వచ్చిన ఆర్ధం, గౌణూర్థం, “భాక్తం'.

దీనికే మరొక అర్థం చెపుతున్నాడు - భక్షిః ఇతి - 'భక్తి' అనగా - ప్రతిపాదించ దలచిన సామీప్యం, శౌర్యం మొదలైనవాటియందు అధికమైన శ్రద్ధ. దాన్ని ప్రయోజనంగా ఉద్దేశించి, దానివల్ల ఏర్పడినది 'భాక్తం” -అది గౌణమూ కావచ్చు. లాక్షణికమూ కావచ్చు. “భక్తి శబ్దానికి భంగం ఆని అర్థం. ఇక్కడ ముఖ్యార్థానికి బాధ అని అర్థం. ముఖ్యార్ధానికి బాధ కలిగినవ్వుడే, ముఖ్యార్ధం కుదరనవ్పుడే, లాక్షణికార్థం చెప్పవలసివస్తుంది. అందుచేత లక్షఐకు ముఖ్యార్ధబాధ కారణం. ఈ విధంగా “భక్తి శబ్దానికి నాలుగు అర్భాలు చెప్పడం ద్వారా లక్షణకి ముఖ్యార్థబాధ, ముఖ్యార్థసంబంధం, ప్రయోజనం అనే మూడూ బీజం అని చెప్పినట్లయింది.

లక్షణా హేతున్వరూపాదులను గూర్చి స్పష్టంగా తెలునుకొనగోరేవారు బాలానందినీసహితకావ్యవ్రకాశలో ద్వితీయోల్లానం చూడవచ్చు.

లోచనం

కావ్యాత్మానం గుణవృత్తిమితి - సామానాధికరణ్యస్యాయం భావః - యద్యప్యవివక్షితవాచ్యే ధ్వనిభేదే “నిఃశ్వాసాన్థ ఇవాదర్శః” ఇత్యాదావు వచారోఒస్తి తథాపి న తదాత్మైవ ధ్వనిః; తద్వ్యతిరేకేజాపి భావాత్‌ వివక్షితాన్యపరవాచ్యప్రభేదాదౌ అవివక్షితవాచ్యే ఒపి ఉపచార ఏవ, న ధ్వనిరితి వక్ష్యామః. తథా చ వక్ష్యతి-

వ్రభమోద్దోతః 43

“భక్త్యా బిభర్తి నైకత్వం రూపభేదాదయం ధ్వనిః,

అతివ్యాప్తేరథావ్యాప్తేర్న చాసొ లక్ష్యతే తయా” ఇతి.

శక్రస్య చిద్వనిభేదన్య పా చ స్యాదుపలక్షణమ్‌”. ఇతిచ.

బాలానందివి

కొవ్యేతి. “భాక్తమాహంః తమ్‌” అనే వాక్యానికి కావ్యాత్మ అయిన ధ్వని గుణవృత్తి అని అంటున్నారు అని అర్థం. (ఆశంక) “ధ్వనిర్నామ గుణవ్యతిరేకీ నాస్తి కచ్చిత్‌” (గౌణవృత్తికి భిన్నంగా ధ్వని అనేది ఏదీ లేదు) అని నిషేధముఖంగా చెప్పవచ్చు కదా? “కావ్యాత్మానం గుఐవృత్తిమ్‌ ఆహు:” అని సామానాధికరణ్యంచేత చెప్పడం ఎందుకు? అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు- సామానాధికరణ్య స్యేతి. ధ్వనికి గుణవృత్తికి తాదాత్మ్యం లేదు, అనగా ధ్వనీ, గుణవృత్తీ రెండూ ఒకటి కావు అనే విషయాన్ని ధ్వనివాదులు నిరాకరించాలి కాని ధ్వని ఉన్నచోట ఉపచారస్పర్శ (గుణవృత్తిస్పర్శ) ఉండదు అని నిరూపించవలసిన పని లేదు. ఎందుచేతననగా “ని;శ్వాసాన్స ఇవాదర్శః” ఇత్యాది అవివక్షితవాచ్యధ్వనిస్థలాలలో ధ్వనితో పాటు ఉపచారం (గౌణవృత్తి) కూడా ఉంది. అయినా ధ్వని ఉపచారస్వరూపం కాదు. ఎందుచేత ననగా వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనిభేదాదులలో ఉవచారం లేకపోయినా ధ్వని ఉంది. అయితే వివక్షితాన్యవరవాచ్యభేదాదులలో ఉవచారం ధ్వనీ కలిసి ఉండక పోయినా అవివక్షితవాచ్యధ్వనిస్థలాలలో ఆ రెండూ కలిసి ఉన్నాయి కాబట్టి వాటికి తాదాత్మ్యం చెప్పవచ్చును కదా అని ఆశంకించడానికి అవకాశం లేదు. “సువర్ణపుష్పామ్‌” ఇత్యాదులలో అవివక్షితవాచ్యత్వం ఉన్నా కూడ ఉపచారమే కాని ధ్వని లేదు అని ఆక్కడ చెప్పగలం. ఈ విధంగా ధ్వని - ఉపచారాల తాదాత్మమే నిషేధ్యం కాని ఏకాశ్రయత్వం (ఒకే ఉదాహరణలో కలిసి ఉండడం) నిషేధ్యం కాదని సూచించడానికై “ధ్వనిసంజ్ఞితం కావ్యాత్మానం గుణవృత్తిమ్‌ ఆహం:” అని సామానాధికరణ్య నిర్దేశం చేయబడింది అని భావం. (సామానాధికరణ్యం అనగా రెండింటిని విశేషణవిశేష్యాలుగా ఒకే విభక్తిలో చెప్పడం. ఉదా. “నీలమ్‌ ఉత్పలమ్‌”. ఇలా చెప్పినప్పుడు ఇక్కడ పేర్కొన్ననీలం' “ఉత్సలం' కూడ ఒకటే అని తాదాత్మ్యం స్పురిస్తుంది.

అయితే ఈ విషయం అంతా నేను చెపుతున్నది కాదు, ధ్వనికారుడే చెప్పనున్నాడు అవి చెపుతున్నాడు - తథా చ వక్ష్యతి ఇతి. ఈ విషయాన్న్లో “భక్త్యా బి భర్తి... లక్ష్యతే తయా” (కా.1-14) “కన్యచిద్ధ్వవి... ఉపలక్షణమ్‌” (కా.1.19) అని చెప్పబోతున్నాడు.

న! ధ్వన్వాలోకః లోచనం

గుణాః సామీప్యాదయో ధర్మాః తైక్ష్యాదయశ్చ. తైరుపాయై: వృత్తిః అర్భాన్తరే యస్య, తైరుపాయె: వృత్తిర్వా శబ్బస్య యత్ర స గుణవృత్తిః శబ్బో౭ర్టో వా. గుణద్వారేణ వా వర్తనం గుణవృత్తి; అముఖ్యో౭భిధావ్యాపారః- ఏతదుక్తం భవతి- ధ్వనతీతి వా, ధ్వన్యత ఇతి వా, ధ్వననమితి వా యది ధ్వనిః తథాప్యుపచరితశబ్దార్ధవ్యాపారాతిరిక్తో నాసౌ కళ్ళ్చిత్‌. ముఖ్యార్ధే అభిధైవేతి పారిశేష్యా దముఖ్య ఏవ ధ్వనిః, తృతీయరాశ్యభావాత్‌.

బాలానందిని

గుణా ఇతి- 'గంగాయాం ఘోషః' ఇత్యాద్యుదాహరణలలో సామీప్యం మొదలైనవి, “సింహో మాణవకః” ఇత్యాదులలో తీక్టత్వం (శౌర్యం) మొదలైనవి “గుణాలు. ఆ ఉపాయాలను (నిమిత్తాలను) బట్టి ఒక తీరశబ్దం మాణవకాదికమైన మరొక అర్ధంలో ప్రవర్తిస్తే అది 'గుణవృత్తి ఆ నిమిత్తాలచేత ఏ తీర-మాణవకాద్యర్థం బోధించబడుతుందో ఆ అర్ధం కూడా “గుణవృత్తి. ఆ విధంగా శబ్దం, అర్థం కూడా “గుణవృత్తి' అని చెప్పవచ్చు. అనగా గుటైః వృత్తి; యన్య (శబ్దన్య) సః గుణవృత్తి:” అనే విగ్రహంచేత శబ్దం గాని, “గుటైః వృత్తిః యస్మిన్‌ (అర్థే) స గుణవృత్తి:” అనే విగ్రహం చేత అర్ధంగావి 'గుణవృత్తి' అని చెప్పబడుతుంది. లేదా “గుణద్వారేణ వృత్తి: (వర్తనం) గుణవృత్తిః” అని విగ్రహంచేత గుణాల ద్వారా ప్రవర్తించడం, బోధించడం అని అర్థం. అప్పుడు ఆముఖ్యమైన అభిధావ్యాపారం అని 'గుణవృత్తి' శబ్దానికి అర్ధం.

వితదితి :- ఇది చెప్పబడినట్లు అవుతుంది. (ఇంతవరకు చెప్పినదాని భావం ఇది): “ధ్వనతీతి ధ్వనిః” అనే విగ్రహంచేత ధ్వనింప చేసేది 'ధ్వని. అనగా శబ్దం. “ధ్వన్యతే ఇతి ధ్వనిః” అవే విగ్రహంచేత ధ్వనిం చేయబడేదీ ధ్వని". అనగా వ్యంగ్యార్థం. “ధ్వననం ధ్వనిః' అనే విగ్రహం చేత ధ్వనింపచేయడం “ధ్వని అనగా వ్యంజనావ్యాపారం, ఈ విధంగా ఏ అర్ధం చెప్పినా ఈ ధ్వని అనేది ఉపచరితమైన (గౌణమైన) శబ్దమో, గౌణమైన అర్ధమో, గుణమైన వ్యాపారమో - ఈ మూడింటిలో ఏదో ఒకటి కావలసిందే కాని వాటికంటె భిన్నం అవడానికి అవకాశం లేదు. అందుచేత “ధ్వని అంటూ ఏదీ లేదు. ఒక పదానికి ఉన్న ముఖ్యార్థాన్ని అభిధయే బోధిస్తుంది. కాబట్టి ఇంక మిగిలిన రెండవ వృత్తియైన అముఖ్యవృత్తియే (గుణవృత్తియే) ధ్వని అని చెప్పాలి. అభిధావృత్తి, గుఐణవృత్తి అనేవి కాకుండా మూడవ రాశి (16౧1) ఏదీ లేదు కదా? అందుచేత మీరు

వ్రభమోద్దోతః ఉక్‌ చెప్పే ఈ ధ్వని భక్త్యంతర్గతమనే అని భాక్తవాదుల అభిప్రాయం. లోచనం

నను కేనైతదుక్తం ధ్వనిర్గుణ వృత్తిరిత్యాశజ్క్యాహ - యద్యపి చ ఇతి.

అన్యో వేతి- గుణాలబజ్కారప్రకార ఇతి యావత్‌. దర్శయతేతి - భట్టోదృటవామనాదినా. భామహేనోక్తమ్‌ -“శబ్బాళ్ళన్దోభిధానార్థాః?” ఇతి అభిధానస్య శబ్దాద్భేదం వ్యాఖ్యాతుం భట్టోద్భటో బభాషే - “శబ్దానామ్‌ అభిధానమ్‌ అభిధాన్యాపారః ముఖ్యో గుణవృత్తిశ్చ' ఇతి. వామనో౭పి సాదృశ్యాలక్షణా వశ్రోక్తి:” ఇతి. మవాక్‌ స్పష్ట ఇతి - తైస్తావత్‌ ధ్వని దిగున్మీలితా;: యథాలిభఖితపాఠకైన్తు న్వరూపవివేకం కర్తుమశక్నువద్భిః తత్స్వరూపవివేకో న కృతః, ప్రత్యుత ఉపాలభ్యతే, అభగ్ననారికేలవత్‌ యథాశ్రుత తద్గన్గోద్గహణమాత్రేణ. అత ఏవాహ- పరికల్ప్యైవముక్తమితి. యద్యేవంన యోజ్యతే తదా ధ్వనిమార్గః న్పృష్ట ఇతి పూర్వపక్షాభిధానం విరుధ్యతే.

బాలానందిని

వన్వితి -“ధ్వని గుణవృత్తియే” అని ఎవరు చెప్పారు అని ఆశంకించుకొని (వృత్తికారుడు) యద్యపి చ ఇత్యాది వాక్యంలో సమాధానం చెపుతున్నాడు. అన్యోవా అనగా గుణాలంకారాలవంటిది అని అర్ధం. అనగా ధ్వని అనేది గుణాలంకారాలలో ఒకటే, వాటినంటిదే, అని అఆభావవాదులు ఏ విధంగా స్పష్టంగా చెప్పలేదో అదే విధంగా భాక్తవాదులు కూడా “ధ్వని గుణవృత్తియే” అని చెప్పలేదు అని భావం. దర్శ్మయతా= చూపించిన భట్టోదృటవామనాదులచేత. భామహుడు కావ్యహేతువులను గూర్చి చెపుతూ -

“శబ్దాశ్ళన్లోఒభిధానార్థా ఇతిహాసాశ్రయా:ః కథాః,

లోకో యుక్తిః కలాశ్చేతి మన్తవ్యాః కావ్య హేతవః” (భామహాలంకారం 1.9)

అన్నాడు. భామహవివరణం అనే వ్యాఖ్యానం (ఇది ఇప్పుడు అలభ్యం) రచించిన భట్టోద్భటుడు శబ్దాలకీ అభిధావానికీ ఉన్న భేదాన్ని వివరించడం కోసం (అనగా అభిధానశబ్బ్దానికి కూడా) శబ్దం అనే అర్ధం అవడం చేత “శబ్దాలు, అభిధానం” అన్నప్పుడు పొనరుక్ష్యదోషం వస్తుందని దానిని పరిహరించడం కోసం)- “శబ్దాల అభిధానం; అనగా ముఖ్యమైన అభిధావ్యాపారం, గుణవృత్తీ కూడా” అని అన్నాడు.

గ్‌ ధ్వవ్యాలోకః (అనగా శబ్దాలకి అభిధావృత్తి, గుణవృత్తి అనే రెండు వృత్తులు (వ్యాపారాలు) ఉన్నాయవి చెప్పినట్లయింది) వామనుడు కూడా “సాదృశ్యాల్లక్షణూ వళ్రోక్తిః” (కావ్యా.నూ.॥4.3.8)అన్నాడు. “సాదృ్శశ్యంవల్ల లక్షణను గగ్రహించినప్పుడు అది వక్రోక్యలంకారం ” అని దాని అర్ధం. (ఈ విధంగా “అభిధానమ్‌' అనే శబ్దంచేత భామహుడు, 'గుణవృత్తి' శబ్దం చేత ఉద్భటుడు, “లక్షణా' శబ్దంచేత వామనుడు కావ్యాలలో గుణవృత్తిచేత వ్యవహారం ఉంటుంది అని చెప్పి ఉన్నారు అని భావం.) మనాక్‌ స్పృష్ట ఇతి- వారిచేత ధ్వనిపద్ధతి సూచించబడియే ఉంది. అయితే ఉన్నది ఉన్నట్లు మాత్రమే చదువుకునే వాళ్ళు వాళ్ళు సూచించిన ధ్వనిన్వరూపాన్ని విశదీకరించడానికి అసమర్శలై దాని స్వరూపాన్ని విశదీకరించకపోవడం సరికదా దాన్ని నిందించారు కూడా. దీని కంతకీ కారణం ఏమిటనగా ఒలవని కొబ్బరిపండు దొరికినవాళ్లు దాన్ని ఏం చేయాలో తెలియక తికమకపడినట్లు విన్న గ్రంథాన్ని విన్నట్లుగానే శంఠస్థం చేయడం అనే అలవాటే. అందుచేతనే పరికల్ప్యైనముక్తమ్‌ అని అన్నాడు. దీనికి ఈ విధంగా భావం చెప్పకపోతే “ధ్వనిమార్గం స్పృశించబడింది” అని పూర్వపక్షంలో చెప్పడం విరుద్ధం అవుతుంది. వివరణ. పైన చూపిన విధంగా భట్టోదృటవామనాదులు కావ్యాలలో అభిధావృత్తికే కాక గుణవృత్తికి కూడా అనుప్రవేశం ఉంది అని చెప్పి ఉన్నారు. గుణవృత్తిని అంగీకరిస్తే ధ్వనిని కూడా ఆంగీకరించినట్లే. ఎందుచేత ననగా “గంగాయాం ఘోషః' 'పింహో మాణవకః' ఇత్యాది లక్షణూగుణవృత్తుదాహరణలలో గంగాతీర- సింహసదృశత్వాద్యర్థాలు లక్షణావృత్తిగమ్యాలైనా పావనత్వ- శైత్యాది ప్రయోజనాలు ధ్వనిచేతనే గమ్యం అవుతాయి. అందుచేత ప్రాచీనాలంకారికులలో కొందరు గుణవృత్తిని అంగీకరించారంటే ధ్వనిదాకా వెళ్ళినట్లే. ఎటొచ్చీ వాళ్లు ఆ ధ్వనిన్వరూపాన్ని విశదీకరించలేదు. తరవాత వచ్చినవాళ్ళు ఈ రహన్యం గ్రహించక ధ్వని కూడా గుబవృత్తియే అని అనుకున్నారు. ఇందుకు యథాశ్రుతగ్రాహిత్వమే కారణం అని భావం. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు -“గుణవృత్తిని అంగీకరించిన భట్టొద్భటాదులే ధ్వవిస్వరూపం కూడా తెలపవలసి ఉంది. కాని వాళ్లు కాలిదాసాదికావ్యాలలో ధ్వనిష్థానాలైన శ్లోకాదుల్ని పైపైగా మాత్రమే చదివి, లోపలకి వెళ్ళలేకపోవడంచేత ధ్వనిస్వరూపం నిరూపించలేకపోయారు. పైపెచ్చు ధ్వనిని నిందించారు కూడ” అని ఈ ఘట్టంలోనవి

ద్రళమోద్దోతః త లోచనానికి భావం చెప్పారు. కాని ఉదృటాదుల తరవాత వచ్చిన ఆలంకారికులలొోనే ఈ దోషం ఉన్పట్లు చెప్పడం యుక్తం అని తోస్తుంది. వాళ్లు ధ్వనిమార్గాన్ని చూపినా వీళ్లు గ్రహించలేకపోయారు. వాళ్ల వ్రాతలు వీళ్లు పైపైనే అర్ధం చేసుకున్నారు అని భావమే యుక్తం. ఉద్భటవామనాదులు ధ్వనిని ఖండించినట్లు ఎక్కడా కనబడదు. అందుచేత “వ్రత్యుత ఉపాలభ్యతే” అనే లోచనవాక్యం వాళ్ల విషయంలో వర్తించదు కదా? “ధ్వనిమార్గః మనాక్‌ న్నృష్టః” అని వృత్తికారుడు అనడంచేత “ఉద్భటాదులు గుణవృత్తిని అంగీకరించడం ద్వారా ధ్వనిమార్గాన్ని కొంచెం న్నృశించారు” అని భావం చెవ్పవలపి వచ్చింది. ధ్వనిమార్గాన్ని గూర్చి ఉద్భటాదులకి కూడా తెలియదు, వాళ్లకి తెలిసినది అభిధావృత్తి, గుణవృత్తి మాత్రమే అన్నట్లయితే “ధ్వనిమార్గః మనాక్‌ స్పృష్టు” అనే వాక్యం అసంగతంగా ఉంటుంది అని “యద్యేవం” ఇత్యాదిలోచన వాక్యానికి భావం. ధ్వన్యాలోకం కేచిత్చునః లక్షణకరణశాలీనబుద్ధయః ధ్వనేన్తత్త్వం గిరామగోచరం సహృదయహృదయసంవేద్యమేవ సమాఖ్యాతవన్తవ తేనైవంవిధాను విమతిషు స్ధితాను నహృదయమనఃప్రీతయే తత్స్వరూపం బ్రూమః. బాలానందివి కేచిదితి- లక్షణం చెప్పే బుద్ధిప్రాగల్భ్యం లేని కొందరైతే “ధ్వనితత్వం మాటలకు అందదు; కేవలం వహృదయులు మాత్రమే, వాళ్లైనా తమ హృదయాలచేతనే, తెలునుకోకలుగుతారు” అని అన్నారు. ఈ విధంగా ధ్వని విషయంలో అభిప్రాయభేదాలు ఉన్నాయి. అందుచేత సహృదయుల మనస్సుకు ఆనందం కలిగించడం కోనం ఆ ధ్వని ప్వరూపాన్ని గూర్చి చెపుతున్నాం. లోచనం శాలీనబుద్ధయః ఇతి - అప్రగల్భృమతయః ఏతే చత్రయ ఉత్తరోత్తరం భవ్యబుద్ధయః. ప్రాచ్యా హి విపర్యస్తా ఏవ సర్వథా. మధ్యమాస్తు తద్రూపం జానానా అపి సన్దేహేన అపహ్నువతే. అన్యాస్తు అనపహ్పువానా అసి

తరి ధ్వన్వాలోకః లక్షయితుం న జానతే ఇతి క్రమేణ విపర్యాససన్దేహాజ్ఞానప్రాధాన్యమేషామ్‌. తేనేతి - ఏకైకోఒప్యయం వి'ప్రతిపత్తిరూపో వాళ్యార్థో నిరూపణే హేతుత్వం ప్రతిపద్యతే ఇత్యేకవచనమ్‌. ఏవంవిధాసు విమతిషు ఇతి నిర్ధారణే సప్తమీ ఆసు మధ్యే ఏకో౭పి యో విమతిప్రకారః తేనైవ హేతునా తత్స్వరూపం బ్రూమః ఇతి- ధ్వనిస్వరూపమ్‌ అభిధేయమ్‌. అభిధానాబిధేయలక్షణో ధ్వనిశాన్త్రయోః, వక్షశ్రోత్రోః వ్యుత్సాద్యవ్యుత్చాదకభావః నంబన్లః; విమతినివృత్త్యా తత్స్వరూపజ్ఞానం ప్రయోజనమ్‌, శాస్తప్రయోజనయోః పాధ్యసాధనభావః నంబన్థః ఇత్యుక్తమ్‌. జబాలానందిని శాలీనేతి - శూలీనబుద్దయః అనగా 'ప్రాగల్భ్యంలేని బుద్ధి గలవారు అని అర్ధం. వీళ్లు ముగ్గురూ, ఉత్తరోత్తరం, అనగా మొదటి వాళ్ల కంటె రెండోవాళ్లు, రెండోవాళ్లకంటె మూడోవాళ్లు, తెలివైనవాళ్లు. మొదటివాళ్లు, అనగా మూడు విధాల అభానవాదులూ కూడ, పూర్తిగా పారపాటుపడ్డవాళ్ళే. మధ్యములు, అనగా భాక్తవాదులు, ధ్వనిని గూర్చి తెలిసినా కూడ సందేహం చేత, అనగా ముఖ్య - గుణవృత్తులు కాక ధ్వని అనే మూడవ వ్యాపారం ఉందో లేదో అనే సందేహం చేత, దాన్ని కప్పెపుచ్చివేశారు. చివరివాళ్లు దానివి శప్పిపుచ్చలేదు కాని దానికి లక్షణం ఎలా చెప్పాలో వాళ్లకి తెలియదు. ఈ విధంగా ఈ మూడు తరగతుల వాదులలోనూ వరనగా విపర్యాసం (పారపడడం), నందేహం, అజ్ఞానం ప్రధానంగా కనబడుతున్నాయి. తేనేతి - విప్రతిపత్తిరూపమైన ఈ ఒక్కొక్క వాళ్యార్థం నిరూపణానికి హేతుత్వాన్ని పొందుతున్నది (ధ్వనిస్వరూపం నిరూపించడానికి కారణం అవుతున్నది) అని సూచించడం కోసం తేన అని ఏకవచనం ప్రయోగించబడింది. వివరణ. ఏదైనా ఒక విషయాన్ని గూర్చి ఇలా చెప్పాలా, అలా చెప్పాలా అన్న ఆలోచనకు 'విప్రతిపత్తి' అని పేరు. కావ్యంలో అనలు ధ్వని అనేది ఉందా లేదా అనేది మొదటిపక్షంలో విప్రతిపత్తి. ధ్వని గుణవృత్తికంటె వేరుగా ఉందా లేదా అనేది రెండవ పక్షంలో విశ్రతిపత్తి. ధ్వనికి లక్షణం చెప్పడం కుదురుతుందా కుదరదా అనేది మూడవ పక్షంలో వివ్రతిపత్తి. ఈ మూడింటిలో ఏ ఒక్క విప్రతిపత్తి ఉన్నా ధ్వనిన్వరూపం చెప్పవలసిన అవసరం ఏర్పడుతుంది ఆని సూచించడం కోసం “తెః' (ఆ విప్రతిపత్తులచేత) అవి బహువచనం కొకండా 'తేన' (ఆ విశ్రతిపత్తి చేత) అని ఏకవచనం ప్రయోగించబడింది అని అర్ధం.

చళమోద్దోతః త్ర

ఏవ మిత్యాది - ఏవంవిధాసు విమతిమ అనేది నిర్ధారణనప్తమి. వీటిలో ఏ విమతి'ప్రకారమైనా ధ్వనిన్వరూపనిరూపణానికి హేతువు కావచ్చును కాబట్టి దాని స్వరూపాన్ని చెప్పుతున్నాము అని భావం.

వివరణ: “ఏవంవిధాను విమతిషుి అన్నప్పుడు “యన్య చ భావేన భావలక్షణమ్‌” (పా.నూ.2-3-37) అనే సూత్రంచేత భావలక్షణ నప్తమి చెప్పవచ్చు, లేదా “యతళళ్చ నిర్భారణమ్‌” (పా.నూ. 2.3.42) నిర్ధారణసవ్తమి చెప్పవచ్చును. “పళ్బుసు రూప్యకేషు లభ్టేషు వ్యయితవాన్‌” అన్నప్పుడు భావలక్షణసప్తమి చెప్పి “ఐదురూపాయలు దొరకగా ఖర్చుపెట్టి వేశాడు” అని అర్థం చెపితే ఐదురూపాయలూ కూడా ఖర్చు పెట్టేశాడు అనే భావం రావచ్చు. “దొరకిన ఐదు రూపాయలలో ఖర్చు పెట్టినాడు” అని నిర్ధారణసప్తమి చెప్పినప్పుడు ఒకటైనా ఖర్చుపెట్టవచ్చు, రెండైనా ఖర్చు పెట్టవచ్చు ఇత్యాది రీతులలో భావం వన్తుంది. అదే విధంగా ఇక్కడ భావలక్షణసప్తమిని చెప్పిన పక్షంలో ఈ మూడు విప్రతిపత్తులూ ఉన్నాయి కాబట్టి ధ్వనిస్వరూపం చెపుతున్నాడు అవే అర్ధం రానడంచేత ధ్వనిన్వరూపనిరూపణూనికి విప్రతిపత్తితయం హేతువు అనే భావం వస్తుంది. నిర్ధారణ సప్తమి చెపితే మూడింటిలో ఏ ఒక్కటైనా హేతువే అనే భావం వస్తుంది. ఇలాంటి వన్నీ వ్యాఖ్యానకారులు చూపే సూక్ష్మాంశాలు. “గోషు దుహ్యమానాసు గతః” (ఆవుల పాలు పిదుకుచున్నప్పుడు వెళ్లాడు) అనేది భావలక్షణసస్తమికి ప్రసిద్దోదాహరణం. ఒకడు వెళ్ళడం అనే పనికి (భావం) పాలుపిదకడం అనే పని గుర్తుగా చెప్పబడింది. “గోషు కృష్ణా బహుక్షీరా” (ఆవులలో కపిలగోవు చాలా పొలు ఇన్తుంది) ఇది నిర్ధారణసప్తమికి ప్రసిద్ధొదాహరణం.

ధ్యవిస్వరూపమితి :- ఈ (శాస్త్రంలో) గ్రంథంలో, ప్రతిపాదించబడే విషయం ధ్వనిస్వరూపం. ధ్వనికీ శాస్రానికీ అభిధానాభిధేయభావసంబంధం. అనగా శాస్తం అభిధానం (చెప్పేది). ధ్వని అభిధేయం (చెప్పబడదగినది). వక్తకి శ్రోతకీ మధ్య వ్యుత్పాద్యవ్యుత్సాదకభావనంబంధం; అనగా శ్రోత బోధించదగినవాడు, వక్త బోధించే వాడు. ధ్వనివిషయంలో ఉన్న విమతి తొలగిపోయి ధ్వనిస్వరూపం చక్కగా తెలియడం ప్రయోజనం. శాస్తానికీ ప్రయోజనానికీ మధ్య నంబంధం సాధ్యసాధనభావసంబంధం; అనగా ప్రయోజనం సాధ్యం (సాధించతగినది), శాస్త్రం సాధనం (సాధించేది) అని “తత్స్వరూపం ఖ్రూమః” అనే వాక్యంచేత సూచించినట్లయింది. శీ

50 ధ్వవ్వాలోకః ధ్వవ్యాలోకం తస్యహి ధ్వనేః స్వరూపం సకలసత్కవికావ్యోపనిషద్భూతమతి రమణీయమ్‌, అణీయసీభిరపి చిరన్తనకావ్యలక్షణవిధాయినాం బుద్దిభిః అనున్మీలితపూర్వమ్‌, అథ చ రావమాయణమహాభారత ప్రభృతిని లక్ష్యే సర్వత్ర ప్రసిద్ధవ్యవహారం లక్రయతాం సహృదయానామ్‌ అనన్లో మనసి లభతాం ప్రతిష్టామితి ప్రకాశ్యతే. బాలానందివి తస్యేతి - ఆ ధ్వనియొక్క స్వరూపం నత్కవులందరి కావ్యాలలోని రహన్యం. చాలా అందమైనది. దీనిని కావ్యలక్షణం చెప్పిన ప్రాచీనుల సూక్ష్మబుద్భులు కూడ చూపలేదు. అయితే రానమూయణమహాభారతాదిలక్ష్యగ్రంథా లన్నింటిలోను దీని వ్యవహారం (ఉపయోగం), ప్రసిద్ధంగా ఉంది. అలాంటి ఈ ధ్వనిస్వరూపాన్ని గుర్తించిన సహృదయుల మనస్సులో ఆనందం(అనందవర్ధనుడు) ప్రతిష్టను పాందాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఇది ప్రకాశింపచేయబడుతున్నది. లోచనం అథ శ్రోత్సగతప్రయోజన ప్రయోజన ప్రతిపాదకం “సహృదయమన:ః పతయే” ఇతి భాగం వ్యాఖ్యాతు మాహ - తస్య హీతి. విమతిపదపతిత స్యేత్యర్థః ధ్వనేః స్వరూపం లక్షయతాం సంబన్దిని మనసి అనన్హీ నిర్భత్యాత్మా చమత్కారావరవర్యాయః, వ్రతిష్థాం వరైః వివర్యాసాద్యువవహతథై?ః అనున్మూల్యమానత్వేన స్థేమానం, లభతామ్‌ ఇతి ప్రయోజనం సంపాదయితుం తత్స్వరూపం ప్రకాళ్యతే ఇతి సంగతిః. ప్రయోజనం చ నామ తత్సమ్పాదకవస్తు ప్రయోక్సృతాప్రాణతయైవ తథా భవతీతి ఆశయేన “ప్రీతయే తత్స్యరూపం ట్రూమఃా ఇత్యేకవాక్యతయా వ్యాఖ్యేయమ్‌. తత్స్వరూపశబ్దం వ్యాచక్తాణః నంక్షేపేణ తావత్స్‌ వూర్వోదీరితవికల్పవళ్బుకోద్దరణం నూచయతి - సకలేత్యాదినా. సకలశబ్టేన నత్కవిశబ్టేన చ ప్రకారలేశే కస్మింశ్చిత్‌ ఇతి నిరాకరోతి. అతిరమణీయమితి భాక్తాద్య్యతి రేకమాహం. న హ్‌ “సింహో వటుః” “గజ్లాయాం

వ్రథమోద్దోతః ర్‌1 ఘోషః” ఇత్యత్ర రమ్యతా కాచిత్‌. ఉపనిషద్భూతశట్టేన తు అవూర్వ సమాఖ్యామాత్రకరణ ఇత్యాది నిరాకృతమ్‌. అణీయసీఖిః; ఇత్యాదినా గుణాలంకారానన్తర్భూతత్వం స్తూచయతి. అథ చ ఇత్యాదినా “తత్సృమయాన్తః పాతిన” ఇత్యాదినా యత్సామయికత్వం శజ్కితం తన్నిరవకాశీకరోతి. రామాయణమహాభారతశబ్టేన ఆదికవే:ః ప్రభృతి సర్వైరేవ నూరిభిః అస్యాదరః కృత ఇతి దర్శయతి. లక్షయతామ్‌ ఇత్యనేన వాచాం స్థితమ్‌ అవిషయే ఇతి పరాస్యతి. లక్ష్యతే అనేనేతి లక్షః లక్షణమ్‌. లక్షేఐణ నిరూపయన్తి లక్షయన్తి. తేషాం లక్షణద్వారేఐ నిరూపయతామిత్యర్థ:. బాలానందిని అథధేతి:- ఇవ్రుడు తన్య హీత్యాది వాక్యంచేత శ్రోతలలో ఉలడే ప్రయోజనంయొక్క ప్రయోజనాన్ని ప్రతిపాదించే (కావ్యస్యాత్మా ఇత్యాది శ్లోకంలోని) “వహృదయమన:ః ట్రీతయే” అనే భాగాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. తస్య హి అనగా విమతికి (అభిప్రాయభేదానికి) గురి అయిన అని అర్ధం. అలాంటి ధ్వనియొక్క స్వరూపాన్ని గుర్తించినవారి (దాని లక్షణం భ్రహెంచినవారి) మనస్సులో నుఖరూపము, చమత్కారం అనే మరొక పేరు గలదీ అయిన ఆనందం, ప్రతిష్టను, అనగా విపర్యాసాదులతో చెడిపోయిన ఇతరులు కదల్బజాలనంతగా స్థిరత్వాన్ని, పొందుగాక ఆని ఈ ప్రయోజనాన్ని సంపాదించడంకోనం దాని స్వరూపం వ్రకాశింపచేయబడుతున్నది అని అన్వయం. (ఆశంక)ధ్వని విషయంలో వి(ప్రతిపత్తులు ఉండడంచేత ధ్వనిస్వరూపాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు అని చెప్పడంవల్ల ధ్వనిన్వరూపనిరూపణకి ప్రయోజనం ఆ విప్రతిపత్తులు తొలగిపోవడమే అనే అర్ధం వస్తుంది. కాని అది ముఖ్యవ్రయోజనం కాజాలదు. ముఖ్యవ్రయోజనం ట్రీతియే. విప్రతిపత్తులను తొలగించడం ప్రీతికి అంగం మాత్రమే కదా? ఈ ఆశంకను మనస్సులో పెట్టకొని 'తేన బ్రూమః' ఇత్యాది చతుర్థపాదార్థాన్ని విశదీకరిస్తూ ప్రయోజన పదార్థాన్ని నిర్వచిన్తున్నాడు - ప్రయోజనం చేతి

• ప్రయోజనాన్ని ఏది సంపాదిస్తుందో (ఇక్కడ ప్రయోజనాన్ని సంపాదించేది ధ్వనిన్వరూవ నిరూపణం) అలాంటి వస్తువును ప్రయోగింపచేయడమే ప్రధాశజక్ష్యంగా-శలికానినే కదా ప్రయోజనం అంటాం. అనగా ఒక పని చేస్తున్నాంశింటే శకప్రయోజనరోకోసంి చేస్తాం. అందుచేత ఆ పవిని చేయించేది ప్రయోజనథ్నఅదే'ప్రధానమైనది. ప్రస్తుతంలో సహృదయమనః ప్రీతి అనేది ధ్వనిస్వరూపనిరూపణాల్ని చ్యేేస్తూన్నది. తీరదుచేత అదే

52 ధ్వన్యాలోకః ప్రధానప్రయోజనం. విప్రతిపత్తిని తొలగించడం దానికి అంగం మాత్రమే. అందుచేత (ధ్వనిస్వరూపనిరూపణం ద్వారా) విషప్రతివత్తులను తొలగించి, తద్వారా ప్రీతిని కలిగించడంకోసం ధ్వనిస్వరూపనిరూపణం చేస్తున్నాము అని ఒక వాక్యంగా కలిపి వ్యాఖ్యానించుకోవాలి. అంతేనే కాని “విప్రతిపత్తులు ఉన్నాయి కాబట్టి వాటిని తొలగించడం కోనం ధ్వనిస్వరూపనిరూపణం చేన్తున్నాం”, “సహృదయమన:ప్రీతికోసం ధ్వనిన్వరూపనిరూసపణం చేస్తున్నాం” అని వాక్యద్వయం చేత అర్ధం చెప్పకూడదు. అలా చెపితే ఏది ప్రధానప్రయోజనమో ఏది దానికి అంగమో తెలియదు అవి భావం.

తత్స్వరూపశబ్ధమితి - 'తత్స్వరూప' శబ్దాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తూ పకలేత్యాది వాక్యం చేత వెనుక చెప్పిన ఐదు విశల్పాలకీ కూడ నంక్షిప్తంగా సమాధానం చెపుతున్నాడు. పకలసత్కవి ఇత్యాదివాక్యంలో 'నకల', 'సత్కవి' అనే పదాలను ప్రయోగించడంచేత “ఇదేదో అత్యల్బమైన (అవ్రధానమైన) ప్రకారం అనే దానివి నిరాకరిస్తున్నాడు. అందరు సత్కవుల కావ్యాలలో ఉండడంచేత ఇది సర్వవ్యాషప్తమూ, పప్రధానమూ కూడ అని భావం. అతిరమబీయమ్‌ అనడంచేత ఇది భాళ్తం కాదు అని చెప్పుతున్నాడు. 'సింహో వటు?' “గంగాయాం ఘోషః' ఇత్యాది భాక్తవ్రయోగాలలో సొందర్యం ఏమీ లేదు కదా? “ఉపనిషద్భూత "అనడంచేత “ఏదో శ్రొత్త పేరు "పెట్టినంత మాత్రంచేత ఏమవుతుంది" అనే దానికి సమాధానం చెప్పినట్టయింది. ఇది కావ్యతత్త్వవేత్తలకు మాత్రమే అర్థం అయే, ఇతరులకు ఆర్ధం కొని పరమరహస్యం అని అర్ధం. ఆణీయసీఖి: ఇత్యాదివాక్యంచేత ఇది గుణాలంకా రాదులలో అంతర్గతం కాదు అని సూచిస్తున్నాడు. అథ చ ఇత్యాదివాక్టం చేత - “ఎవళ్లనో కొంతమందిని కూడగట్టుకొని “ధ్వని ధ్వని” అంటూ గొడవ చేస్తే ఏం ప్రయోజనం?” అన్న ఆక్షేపుతు సమాధానం చెపుతున్నాడు. రామాయణ మహాఖారతశబ్దం చేత ఆదికవి మొదలు అందరు కవులూ కూడా ధ్వనిని ఆదరించారు అని సూచిస్తున్నాడు. లక్షయతామ్‌ అనే పదంచేత ఇది మాటలలో చెప్పడానికి శక్యం కానిది అన్న వాదాన్ని విరాకరిస్తున్నాడు. “లక్ష్యతే అనేనేతి లక్ష” అనే విగ్రహంచేత 'లక్షః:' అనగా లక్షణం ఆవి అర్ధం, 'లక్షయన్ని' అనగా లక్షంచేత (లక్షఐంచేత) నిరూపిస్తున్నారు. 'లక్షయతామ్‌” అనగా లక్షఐణంద్వారా నిరూపించుచున్న (సహృదయులయొక్క) అని అర్థం.

లోచవం

సహృదయానామితి - యేషాం కావ్యానుశిలనాభ్యాస వశాద్విశదీభూతే

మనోముకురే వర్ణనీయతన్మయీభవనయోగ్యతా తే స్వహృదయ సంవాదభాజః

వథభమోద్దోతః 53 సహృదయాః. యథోక్తమ్‌ -

“మోఒర్జో ృదయనంవాదీ తస్య ఖావో రసోదృవః,

శరీరం వ్యాప్యతే తేన శుష్కం కొష్టమివాగ్నినా” ఇతి. అనన్హ ఇతి. రసచర్వణాత్మన; ప్రాధాన్యం దర్శయన్‌ రసధ్వనేరేవ సర్వత్ర ముఖ్యభూతమాత్మత్వమితి దర్శయతి. తేన యదుక్తమ్‌-

“ధ్వనిర్నామాపరో యో౭2పి వ్యాపారో వ్యజ్ఞునాత్మకః,

తస్య పిద్ధేఒపి భేదే స్యాత్‌ కొవ్యేఒంశత్వం న రూపతా”

ఇతి తదపహస్తితం భవతి. తథాహి - అబిధాభావనారసచర్వణాత్మ కేఒపి త్ర్యంశే కావ్యే రసచర్వణా తావజ్జీవితభూతేతి భవతో ఒప్యవివాదో౭స్తి. యథోక్తం త్వయైవ-

“కావ్యే రసయితా సర్వో న బోద్ధా న నియోగభాక్‌” ఇతి. తద్వస్వలంకారధ్వన్యభిప్రాయేణ అంశమాత్రత్వమితి సిద్ధసాధనమ్‌. రసధ్వన్యభి ప్రాయేణ తు స్వాభ్యుపగమటప్రసిద్దిసంవేదనవిరుద్ధమితి.

బాలానందిని

సహృదయానామితీతి - ఎవరి మనోముకురం (మన స్పనే అద్దం) కావ్యాలను మాటిమాటికి పరిశీలించడంవల్ల నిర్మలమై కావ్యాలలో వర్ణించే నాయకాది విభావాదులతో తన్మయత్వం చెందడానికి యోగ్యం అవుతుందో అలాంటి స్వహృదయసంవాదభాక్కులు “సహృదయులు.

వివరణ. “సహృదయ' శబ్దానికి 'హృదయేన సహ వర్తన్తే ఇతి సహృదయా?” అని, “సమానం హృదయం యేషాం తే సహృదయాః” అని రెండు విధాల విగ్రహం చెప్పవచ్చు. “హృదయం ఉన్నవాళ్లు”, “సమానమైన హృదయం ఉన్నవాళ్లు” అని ఆర్థం. తమ హృదయాలలో ఇతరుల హృదయాలతో సంవాదం పొందే వాళ్లు అని భావం. 'వంవాదం' అనగా ఒకే విధమైన ఆలోచన, అభిరుచి మొదలైనవి ఉండడం, పఠితల హృదయాలు, కవుల హృదయాలు సమంగా ఉండడంచేత వాళ్లిద్దరి మధ్యా హృదయసంవాదం ఉంటుంది. కవులచే సమర్పించబడిన విభావాదుల్ని ఈ పఠితలు ఆస్వాదించ కలుగుతారు. ఈ హృదయనంవాదం ((ఆగ౧౮1౧౫) లేనివాళ్లు ఆస్వాదించజాలరు.

ర్‌ ధ్వన్వాలోకః

యథా ఇతి - ఈ విషయమే భట్టనాయకుడు “యోఒర్ధః” ఇత్యాది కారికలో ప్రతిపాదించాడు - “ఏ అర్థం హృదయసంవాదిగా ఉంటుందో దాని భావం, అనగా భావన(నిరంతరచర్వణ) రసోత్పత్తికి హేతువు అవుతుంది (రసోద్భవః). నిప్పు ఒక్క మాటుగా ఎండిపోయిన కట్టెను అంతనూ వ్యాపించి నట్లు దానిచేత(రసంచేత) శరీరం అంతా కూడా వ్యాపించబడుతుంది. (రసానుభూతిప్రభావం ఒక్క హృదయంలోనే కాకుండా శరీరం అంతటిమీదా ప్రసరిస్తుంది)”.

అవన్ద ఇతి - 'అనన్దః' అనే పదాన్ని ప్రయోగించి రసచర్వణాస్వరూపమైన ఆనందం ద్రధాన మైనది అని చూవుతూ అంతటా కూడ రసధ్వనియే ముఖ్యమైనది, అదే ఆత్మఅని సూచిస్తున్నాడు. అందుచేత “ధ్వనిర్హ్నామాపరః” ఇత్యాదిభట్టనాయకవచనం నిరాకరించబడినట్లయింది. - “వ్యంజనారూపమైన ధ్వని అనే మరొళ వ్యాపారం ఏదైతే చెవృబడుతున్నదో అదొక భేదంగా (భిన్నవ్యాపారంగా) విద్ధించివా అది (అభిధాలక్షణూదులతో పాటు) కావ్యంలో ఒక అంశం అయితే కావచ్చును; అదే (ధానం అనడానికి వీలులేదు” అని ఈ కారిక భావం.

ధ్వని అనేది కావ్యంలోని అనేకాంశాలలో ఒక అంశం మాత్రమే అనడం యుక్తం కాదు. తథాహీతి - ఎందుచేత ననగా - అభిధ, భావన, రనచర్వణ అనే మూడు అంశా లున్న కావ్యంలో రనచర్వణ జీవితం అని నువ్వు కూడ అంగీకరించిన విషయమే. “రసాస్వాదం చేయగల ్రతివానికీ కావ్యంలో(కావ్యం చదవడానికి) అధికారం ఉంది; అంతేనే కాని దీనివల్ల ఏదో ఉపదేశం గ్రహించాలనుకొనేవాడికి గాని, వేదాదులనుంచి వలె ఏదైనా కర్తవ్యాన్ని(విధిని) తెలుసుకోవా లనుకొనేవానికి గాని అధికారం లేదు” అవి నువ్వే చెప్పావు కదా?

తదితి:- ధ్వని కూడా కావ్యంలో ఉండే అనేకాంశాలలో ఒకటి మాత్రమే అని నువ్వు అన్నమాట వన్తుధ్యని - అలంకారధ్వనులను గూర్చి అయితే సిద్ధసాధనం; అనగా” కావ్యంలో వన్తుధ్వని - అలంకారధ్వనులకి అంతగా ప్రాధాన్యం లేదు అని మేం కూడా అంగీకరించిన విషయమే; అందుచేత సిద్ధించినదానినే (అంగీకరించినదానినే) ఏదో శ్రొత్తవిషయం అన్నట్లు సాధించడం (సిద్ధసాధనం అనే) దోషం. నువ్వు చెప్పినది రవధ్వనవిని గూర్చియే అన్న పక్షంలో అది (నీ అభిప్రాయానికి) నువ్వే అంగీకరించినదావికి, లోకప్రసిద్ధికీ, స్వీయానుభవానికీ కూడా విరుద్ధం. రనం ప్రధానమైనది అవి నువ్వూ ఒప్పుకొని ఉన్నావు; లోకంలో ప్రసిద్ధి, నహృదయానుభవం కూడా రసానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తున్నాయి.అలాంటప్పుడు నీ మాట వీటికన్నింటికీ పరుద్ధం అని భావం.

వ్రథమోద్దోతః క్‌5్‌ లోచనం తత్ర కవేస్తావత్కిర్త్యాపి ప్రీతిరవ నంపాద్యా. యదాహ - “కీర్తిం న్వర్గఫలామాహంః” ఇత్యాది. శ్రోత్సాణాం చ వ్యుత్పత్తిప్రీతీ యద్యపి స్తః యథోక్తమ్‌ - “ధర్మార్థకామమోక్షేషు వైచక్షణ్యం కలాసు చ, కరోతి కీర్తిం ప్రీతిం చ సాధుకావ్యవిషవణమ్‌”

(భామహాలంకారం 1.2) ఇతి తథాపి తత్ర ప్రీతరేవ ప్రధానమ్‌. అన్యథా ప్రభునంమితేభ్యః వేదాదిభ్యః మిత్ర సంమితేభ్యశ్చేతిహాసాదిభ్యః వ్యుత్పత్తిహేతుభ్యః కోఒన్య కావ్యరూపన్య వ్యుత్పత్తి హేతోర్జాయానంమితత్వలక్షణో విశేష ఇతి ప్రాధాన్యేనానన్ద ఏవోక్తః. చతుర్వర్గవ్యుత్పత్తేరపి ఆనన్హ ఏవ పార్యన్తికం ముఖ్యం ఫలమ్‌..

అనన్ద ఇతి చ గ్రన్ధకృతో నామ. తేన న ఆనన్షవర్థనాచార్యః ఏతచ్చాస్త ద్వారేణ సహృదయహృదయేషు ప్రతిష్థాం, దేవతాయతనాదివత్‌ అనశ్వరీం స్థితిం, గచ్ళత్వితి భావ: యభథోక్తమ్‌ -

“ఉపేయుషామపి దివం సన్నిబన్ఫవిధాయినామ్‌,

అస్త ఏవ నిరాతజ్కం కొన్తం కొావ్యమయం వపుః ”

(భామహాలంకారం. 1.6) ఇతి- తథా మనసి ప్రతిష్టామ్‌ ఏవంవిధమస్య మనః, నహృదయచక్రవర్తీ ఖల్వయం 'గ్రన్ధకృదితి యావత్‌; యథా - “యుద్ధే ప్రతిష్టా పరమార్డునన్య” ఇతి. స్వనామప్రకటనం శ్రోత్తాణూం ప్రవృత్త్యబ్లమేవ సంభావనాప్రత్యయోత్పాదన ముఖేనేతి గ్రన్థాన్తే వక్ష్యామః. ఏవం గ్రన్ధకృతః, కవేః, శ్రోతుశ్చ ముఖ్యం ప్రయోజనముక్తమ్‌. బాలానందివి

తశ్రేతి :- కవి కీర్తిచేత కూడా చివరికి సంపాదించదగినది ఆనందమే. అందుచేతనే “కీర్తిక ఫలం స్వర్గం అని అంటున్నాడు” అని అన్నాడు. “ఉత్తమకావ్యాలను సేవించడం ధర్మార్థకామమోక్షాలలోను, కళలలోను నేర్పును, కీర్తిని, ప్రీతిని

56 ధ్వన్వాలోకః కలిగిస్తుంది” అని భామహండు చెప్పినట్లు శ్రోతలకి కూడా వ్యుత్పత్తీ, ప్రీతీ రెండూ కలిగి నా వాటిలో ప్రధానమైనది ప్రీతియే. అలా కాకపోతే వ్రభువువంటి వేదాలకంటె మిత్రులవంటి వ్యుత్పత్తికి హేతువులైన ఇతిహాసాదుల కంటె, వ్యుత్పత్తికి హేతువైన కావ్యం అనేదానికి భార్యాసంమితత్వం అనే విశేషం ఏమి ఉంది? అందుచేత ఆనందమే ప్రధానం అని చెప్పబడింది. ధర్మార్ధాదిచతుర్వర్గంలో కలిగే వ్యుత్పత్తికి కూడా చివరికి ముఖ్యమైన ఫలం ఆనందమే.

లగంథకర్త పేరు కూడా ఆనందుడే. అందుచేత ఈ శాన్తం ద్వారా ఆనందవర్థనాచార్యుడు సహృదయుల హృదయాలలో, దేవాలయాదులలో వలె, వినాశరహితమైన ద్రతిష్టను, అనగా స్థితిని, పొందుగాక అని భావం. “ఉత్తమత్రంథాలు రచించినవారు స్వర్గానికి వెళ్లిపోయినా వాళ్ల కావ్యరూపమైన మనోహరమైన శరీరం ఎలాంటి బాధలూ లేకుండా ఉండనే ఉంటుంది” అని చెప్పినట్లు సహృదయుల మనస్సులో- 'ఈతని మనన్సు ఇలాంటిది; ఈ గ్రంథకారుడు నసహృదయచ॥క్రవర్తి కదా?" అనే ప్రతిష్టను, అనగా బహుమానాన్ని పొందుగాక. “యుద్ధంలో అర్జునునకు ఉన్న ప్రతిష్ట, గౌరవం, చాల గొప్పది” అనే వాక్యంలో వలె ఇక్కడ కూడా ప్రతిష్టాశబ్దానికి గౌరవం అని అర్ధం. తన 'పేరు ప్రకటించుకొనడం గౌరవభావాన్ని పుట్టించడం ద్వారా శ్రోతలు ఏతచ్చాస్తశ్రవబానికై ప్రవర్తించడానికి అంగం (హేతువు) అవుతుంది అని గంథాంతంలో చెప్పగలం. ఈ విధంగా గ్రంథరచయితకి, కవికి, శ్రోతలకీ లభించే ముఖ్యమైన ప్రయోజనం చెప్పబడింది.

ధ్యన్యాలోకం

తత్ర ధ్వనేరేవ లక్షయితుమారబ్ధస్య భూమికాం రచయితు మిదముచ్యతే అ

యో౭౬ర్థః నహృదయశ్లాఘ్యః కావ్యాత్మేతి వ్యవస్థితః,

వాచ్యప్రతీయమానాఖ్యా తస్య భేదావుఖౌ స్పృతౌ. 2

కావ్యస్య హి లలితోచితసంనివేశచారుణః శరీర స్యేవాత్మా సారరూపతయా స్థితః, నహృదయళ్లాఘ్యః యోఒర్థన్తన్య వాచ్యః ప్రతీయమానశ్చేతి ద్వౌ భేదౌ.

వఠమోద్దోతః క్‌? బాలానందివి

తశ్రేతి - లక్షణం చెప్పడానికి ప్రారంభించిన ధ్వనికి సంబంధించిన భూమికను తయారుచేయడంకోనం చెప్పబడుతున్నది - యః ఇతి - సహృదయశ్లాఘ్యః = నహృదయులచేత శ్లాఘించదగిన, యః = ఏ, అర్థః = అర్ధం, కావ్యాత్మా ఇతి = కావ్యాత్మగా, వ్యవస్థితః = ఉన్నదో, లేదా కావ్యాత్మ అని నిర్ణయించబడి ఉన్నదో, తస్య = దానికి, వాచ్యప్రతీయమానాఖ్యౌ = వాచ్యమూ ప్రతీయమానమూ అని, ఉభౌ = రెండు, భేదౌ = భేదాలు, సృఠౌ= చెప్పబడినవి.

కావ్య'స్వేతి : లలితంగాను, ఉచితంగాను ఉన్న కూర్చుచేత అందంగా ఉన్న కావ్యానికి, శరీరానికి ఆత్మ ఉన్నట్టు, దానికి (శావ్యానికి) సారభూతమై, సహృదయులచేత శ్లాఘించబడే ఏ అర్ధం ఉందో దానికి వాచ్యార్థం, ప్రతీయమానార్థం అని రెండు భేదాలు ఉన్నాయి.

లోచనం

“వను ధ్వనిన్వరూపం బ్రూమః” ఇతి ప్రతిజ్హాయు వాచ్యప్రతీయ మానాఖ్యా ద్వౌ భేదౌ అర్ధస్యేతి వాచ్యాభిధానే కా నంగతిః కారికాయామ్‌ ఇత్యాశబ్క్య నబ్లతిం కర్తుమవతరణికాం కరోతి - తశ్రేతి. ఏవంవిధే అభిధేయే ప్రయోజనే చ స్థితే ఇత్యర్థః. భూమిరివ భూమికా; యథా అపూర్వనిర్మాణే చికీర్తికే పూర్వం భూమిర్విరచ్యతే, తథా ధ్వనిన్వరూపే ప్రతీయమానాఖ్యే నిరూవయితవ్యే నిర్వివాదసిద్ధవాచ్యాబిధానం భూమిః. తత్స్నే అధికవ్రతీయమానాంళోల్లిబనాత్‌. వాచ్యేన నమశీర్షియా గణనం తస్యాప్యనపహ్నవనీయత్వం ్రతిపాదయితుమ్‌. స్పతౌ ఇత్యనేన “యః సమామ్నాతపూర్వ:'ఇతి ద్రఢయతి. 'శబ్దార్థశరీరం కావ్య'మితి యదుక్తం తత్ర శరీరగ్రహణాదేవ కేనచిదాత్మనా తదనుప్రాఐకేన భావ్యమేవ. తత్ర శబ్దస్తావచ్చరీరభాగ ఏవ నంనివిళశతే; నర్వజననంవే ద్యధర్మత్వాత్‌ స్థూలకృశాదివత్‌. అర్థ: పునః సకలజనసంవేద్యో న భవతి, న హ్యర్థమాత్రేణ కావ్యవ్యపదేశః, లౌకికవైదికవాక్యేషు తదభావాత్‌. తదాహ - సహృదయశ్లాఘ్య ఇతి.

కలి ధ్వవ్వాలోకః బాలానందివి నన్వితి - “ధ్వనివ్వరూపం చెపుతాం” అని ప్రతిజ్ఞ చేసి (ప్రారంభించి) అర్ధంలో వాచ్యం, ప్రతీయమానం అనే రెండు భేదాలు ఉన్నాయి అని అంటూ 'కారికలో' వాచ్యాన్ని గూర్చి చెప్పడంలో సంగతి (బెచిత్యం) ఏముంది అని ఆశంకించుకొని సంగతిని చేయడానికి (యుక్తమే అని చెప్పడానికి) తత్ర ఇత్యాదివాక్యాలచేత అవతరణిక చేస్తున్నాడు. (ఏదైనా విషయాన్ని ప్రతిపాదించే ముందు దానికి ముందు చెప్పే చిన్న ఉపోద్దాతం 'ఆవతరణిక). తత్ర అనగా ఇంతవరకు చెప్పి నట్లు ఈ విధమైన అభిధేయం (గ్రంథవ్రతిపాద్యవిషయం), ప్రయోజనం (ట్రీతిరూపప్రయోజనం) ఉండగా అవి అర్థం. భూమికా అనగా భూమివంటిది అని అర్థం. శ్రాత్త నిర్మాఐం (గృహాదికం) చేయదలచినప్పుడు ముందుగా,వేలను వరిచేసినట్లు ప్రతీయమానం అనే పేరు గల ధ్వవి స్వరూపం నిరూపించవలసి ఉన్నప్పుడు వివాదం లేని (వాదిప్రతివాదులిద్దరికీ పంమతమైన) వాచ్యాన్ని గూర్చి చెప్పడం “భూమి”. ఎందుచేత ననగా దానిమీద అధికంగా వ్రతీయమానమైన అంళొన్ని (ధ్వనివి) నిర్మించవలని ఉంది. (విలబెట్టవలసి ఉంది). “వాచ్యప్రతీయమానాఖ్యౌ” అని వాచ్యంతో కలిపి (వాచ్యంతో నరిసమానంగా చేర్చి) చెప్పడం అది కూడా కప్పిపుచ్చడానికి శక్యం కాదు అని " ధ్రతిపాదించడంకోసం. అనగా శబ్దావికి వాచ్యార్ధం అనేది లేదు అవి ఎవరూ ఏ విధంగా అనలేరో అదే విధంగా ప్రతీయమానార్థం లేదు అని కూడా అనలేరు అని సూచించడంకోపం ఈ రెండువిధాలైన అర్భాల్నీ ఒకే ద్వంద్వనమాపంలో కలిపి చెప్పడం జరిగింది అని భావం. “స్బృతౌ” ఆనే మాటచేత “యః నమామ్నాతపూర్వః” అని వెనక చెప్పిన దానిని దృడీకరిస్తున్నాడు. శబ్దార్థేతి - “కావ్యానికి శబ్దార్థాలు శరీరం అన్నప్పుడు శరీరాన్ని గూర్చి చెప్పగానే ఆ శరీరాన్ని సజీవంగా ఉంచే ఒక ఆత్మ కూడా ఉండి తీరాలి. మానవాదుల శరీరం స్థూలంగాను, కృశంగాను పైకే అందరికీ కనబడ్డట్లు శబ్దం కూడా అందరికీ కనబడుతూ ఉండడంచేత అది శరీరభాగం క్రిందికే వస్తుంది. కాని అర్థం మూత్రం అందరికీ తెలిపేది కాదు. అయితే శబ్దంతో పాటు ఏదో ఒక అర్ధం ఉన్నంతమాత్రంచేత కావ్యం అనడానికి వీలులేదు. అలా అయితే లౌకికవాళ్యాల్నీ వైదికవాక్యాల్నీ కూడా కావ్యం అనవలసి వస్తుంది. ఈ విషయమే నహృదయశ్లాఘ్యః అనే పదంచేత చెవుతున్నాడు.

దచ్రభమోద్దోతుః 659 లోచనం

స ఏక ఏవార్థో ద్విశాఖతయా వివేకిభిః విభాగబుద్ధ్యా విభజ్యతే, తథాహి - తుల్యే అర్ధరూపత్వే కిమితి కస్మై చిదేవ సహృదయాః శ్లాఘన్తే? తద్భవితవ్యం తత్ర కేన చిద్విశేషేఐ. యో విశేషః న ప్రతీయమానభాగో వివేకి భిః విశేష హేతుత్వాదాత్మేతి వ్యవస్థావ్యతే. వాచ్యనంవలనావిమోహిత హృదయైన్తు తత్పృథగ్భావే విప్రతిపద్యతే, చార్వాకైరివ ఆత్మపృథగ్భావే. అత ఏవ అర్థః ఇతి ఏకతయా ఉపక్రమ్య సహృదయళ్లాఘ్య ఇతి విశేషణద్వారా హేతుమభిధాయ అపోద్ధారదృశా తన్య ద్వౌ భేదౌ అంశౌ ఇత్యుక్తమ్‌, నతు ద్వావప్యాత్మానౌ కావ్య స్యేతి.

బాలానందిని

స ఇతి - ఆ ఒకే అర్భాన్ని వివేకవంతులు విభాగబుద్ధిచేత రెండు శాఖలుగా విళభజిన్తున్నారు. అర్ధరూవత్వం తుల్యంగావే ఉన్నా అనగా ఇది ఆదీ కూడా అర్ధాలే అయినా, నహృదయులు ఒక రకమైన అర్థాన్నే ఎందుకు మెచ్చుకుంటున్నారు? అంటే దానిలో ఏదో ఒక విశేషం ఉండి ఉండాలి. ప్రతీయమానభాగమే, అనగా అర్ధంలో ఉన్న వాచ్య-వ్రతీయమానభాగాలలో వప్రతీయమానభాగమే, అ విశేషం. అందుచేత విశేషహేతువైన ఆ ప్రతీయమానభాగాన్ని వివేకవంతులు ఆత్మ అని ప్రతిపాదిస్తున్నారు. శరీరంకంటె వేరుగా ఆత్మ ఉంది అనే విషయంలో చార్వాకులు విప్రతిపత్తి (లేదు అనే బుద్దిని, ్రాంతివి) చూపుతున్నట్టు, ఈ ప్రతీయమావార్థం వాచ్యార్థంతో కలిసిపోవడంచేత విమోహం చెందిన హృదయాలు గల కొందరైతే అది (ప్రతీయమానార్థం అవేది) వేరుగా లేదు అని భ్రాంతి చెందుతూనవ్నారు..అందుచేతనే (కారికలో) “అర్థః” అని ఏకవచనంతో ప్రారంభించి (ఒక అర్థం అని ఉపత్రమించి), 'సహృదయళ్లాఘ్యః' అనే విశేషణంచేత 'హేతువును చెప్పి, అపోద్ధారదృష్టితో దానికి రెండు భేదాలు, అనగా అంశాలు ఉన్నాయి అవి చెప్పాడు; అంతేనే కాన్‌ రెండూ కావ్యానికి ఆత్మలే అని చెప్పలేదు. అపోద్ధారం అనగా విడదీసి చూపడం(ఉగింగ౧6).

లోచనం

కారికాభాగగతం కావ్యశబ్దం వ్యాకర్తుమాహ-కావ్యస్య హీతి. లలితశబ్దేన

గుణాలంకారానుగ్రహమాహం. ఉచితశబ్దేన రనవిషయమేవౌచిత్యం భవతీతి

80 ధ్వన్వాలోకః దర్శయన్‌ రనధ్వనేర్ణీవితత్వం సూచయతి. ఈతదభావే హి కిమపేక్షయేద మౌచిత్యం నాను సర్వత్ర ఉద్భోష్యతే ఇతి భావః. యో౭ఒర్థః ఇతి యదా అనువదన్‌ పరేణాప్యేతత్తావదభ్యుపగతమితి దర్శయతి. తస్యేత్యాదినా తదభ్యుపగమ ఏవ ద్వ్య్యంశత్వే సత్యుపపద్యతే ఇతి దర్శయతి. తేన యదుక్తం “చారుత్వహేతుత్వాద్దుణాలజ్కారవ్యతిరిక్తో న ధ్వనిః” ఇతి, తత్ర ధ్వనేరాత్మస్వరూపత్వాత్‌ హేతురసిద్ధ ఇతి దర్శితమ్‌. న హ్యాత్మా చారుత్వహేతుః దేహస్యేతి భవతి. అథాప్యేవం స్యాత్తథాపి వాచ్యే ఆనైకాన్సికో హేతుః; న హ్యలజ్కార్య ఏవాలంకారః, గుణీ ఏవ గుణః. ఏతదర్థమసపి వాచ్యాంశోపక్తేపః అత ఏవ వక్ష్యతి - “వాచ్యః ప్రసిద్దః” ఇతి. 2 బాలానందివి

కారికేతి - కారికాభాగంలో ఉన్న 'కావ్య' శబ్దాన్ని వ్యాఖ్యానించడానికి కావ్యన్య హీ ఇత్యాదికం చెవుతున్నాడు. లలితళబ్దంచేత కావ్యానికి గుణాలంకారాల అనుగ్రహం(సాహాయ్యం) ఉండాలని చెపుతున్నాడు. ఉచిత శబ్దంచేత బె చిత్యం అనేది రనవిషయకమే (రసానికి సంబంధించినదే) అయి ఉంటుం దని చూపుతూ రసధ్వనియే జీవితం అని చెపుతున్నాడు. రనమే లేకపోతే అంకటా ఘోషించబడే బెచిత్యం అనేది దేన్ని పట్టి ఏర్పడుతుంది అని భావం. అనగా బొచిత్యానౌచిత్యాలను రసాన్ని పట్టే విర్ణయించాలి; రసం లేకపోతే ఇచిత్యచర్చకు అవకాశం లేదు అని భావం. యః అర్థః అని యచ్చబ్దంచేత (యదా) అనువదిస్తూ పరుడు ఈ విషయం అంగీకరించే ఉన్నాడు అని చూపుతున్నాడు. 'ఏ అర్ధం ఉందో" అని చెప్పడంలో ఆ అర్ధం ఉందని అంగీకరించినవిషయమే, అని సూచించబడుతుంది అని భావం. ఆ అర్ధంలో వాచ్యం, వతీయమానం అని రెండు అంశాలు ఉంటేనే దాన్ని (సహృదయ శ్రాఘ్యార్థాన్ని) అంగీకరించడం కుదురుతుంది అని త'స్యేత్యాది పదాలచేత చూపుతున్నాడు. తేనేతి - అందుచేత, (ఈవిధంగా ధ్వనికి ఆత్మత్వాన్ని అంగీకరించడంచేత) ధ్వని చారుత్వానికి "హేతువు గాన “ఇది గుణాలంకారాలకంటె భిన్నం కాదు? అని పూర్వపక్షి చెప్పినది వరాస్తమైనది. ఎందుచేత ననగా - ధ్వని ఆఅత్మరూవం గాన - “చారుత్వహేతువు అవడం వల్ల” అనే హేతువు అసిద్ధం అని చూపబడింది. ఆత్మదేహానికి చారుత్వహేతువు కాదు కదా? అథవా - ఆత్మకూడ చారుత్వహేతువే అని అంగీకరించినా కూడ “ధ్వనిః

ద్రభమోద్దోతః 61 గుణాలంకారావ్యతిరిక్త:, చారుత్వహేతుత్వాత్‌” అని మీరు చూపిన అనునూన ప్రయోగంలోని “చారుత్వహేతుత్వాత్‌' అన్న హేతువుకు వాచ్యార్థంలో అవైకాంతికత్వం, అనగా వ్యభిచారదోషం. వాచ్యార్థం చారుత్వ హేతువే అయినా అది గుణాలంకారావ్యతిరిక్తం కాదు కదా? (పట్టకూడని చోట హేతువు పట్టడం వ్యభిచారదోషం). ఆలంకార్యమే అలంకారం కాదు కదా? గుణియే (గుణాశ్రయం) గుణం కాదు కదా? ఉపమాదులు అలంకారాలు, అర్థం అలంకార్యం, అలంకరించదగినది. అదే విధంగా శ్లేషాదులు గుణాలు; ఆర్ధం గుణి. ఆలంకార్యమైన అర్ధం అలంకారం కాజాలదు, గుణియైన అర్ధం గుణం కాజాలదు. అందుచేత చారుత్వహేతువైన వన్నీ అలంకారమైనా కావాలి, గుణమైనా కావాలి అని చెప్పే మీ ఆఅనుమానప్రయోగం వ్యభిచారదోషదుష్టం అని భావం. వితదర్ధమితి - ఇందుకోసం కూడా, అనగా భూమికావప్రదర్శనంకోనమే కాకుండా ఈ అవైకాంతికతాదోషం చూపడానికి కూడా, వాచ్యాంళాన్ని గూర్చి చెప్పడం జరిగింది. అందుచేతనే వాచ్వ: వ్రసిద్ధః అని చెప్పనున్నాడు. అనగా ప్రసిద్ధమైన స్థలంలోనే వ్యభిచారదోషం చూపాలి. ఏ వాచ్యార్థంలో వ్యభిచారం చూపించామో అలాంటి వాచ్యార్థం ప్రసిద్ధమే, చారుత్వహేతువుగా సర్వవిదితమే అని చెప్పడం కోసం “వాచ్యః ప్రసిద్ధః” అని ఉత్తరకారికలో చెప్పబోతున్నాడు అని అర్ధం. 2 ధ్వన్యాలోకం

కా తత్ర వాచ్యః ప్రసిద్గో యః ప్రకారైరుపమాదిభిః

బహుధా వ్యాకృతః పో౭న్వైః కావ్యలక్ష్మవిధాయిభిః.

తతో నేహ ప్రతన్యతే. న్‌! కేవలమనూద్యతే పునర్యథోపయోగమితి. బాలానందివి

తక్రేతి - ఆ రెండు విధాలైన అర్థాలలో ప్రసిద్ధమైన ఏ వాచ్యార్థం ఉందో అది ఇతరులచే ఉపమాదిప్రకారాలచే బహంధా విశదీకరించబడినది. కావ్యలక్ష్మవిధాయిభిః అవేది అన్వైః అనే పదానికి వృత్తికారుడు చెప్పిన అర్ధం. కావ్యలక్షణం చెప్పిన ఇతరులచే అని అర్ధం. తతః ఇతి - అందువల్ల అది ఇక్కడ విస్తరించబడదు. కేవలమితి - ఆవసరాన్నీ పట్టి ఆ వాచ్యార్థాన్నిగూర్చి అక్కడక్కడ ముచ్చటించడం మాత్రం జరుగుతుంది. 3

6వ ధ్వన్యాలోకః లోచనం తశ్రేతి - ద్యంశర్వే సత్యపీత్యర్థ:. ప్రసిద్ధ ఇతి- వనితావదనోద్యానేన్టూద యాదిః లౌకిక ఏవేత్యర్థః. “ఉపమాదిభిః ప్రకారైః న వ్యాకృతో బహుధా” ఇతి నంగతిః. అన్వైరితి కారికాభాగం కావ్యేత్యాదినా వ్యాచష్టే. తతో నేహ ప్రతన్యతే ఇతి విశేషప్రతిషేధేన శేషాభ్యనుజ్ణేతి దర్శ్మయతి - కేవలమిత్యాదినా. 3 బాలానందివి తశ్రేతి - తత్ర అనగా ద్వ్య్యంశత్వం ఉన్నప్పటికీ అని అర్థం. అనగా అర్థం వాచ్యం, ప్రతీయమానం అని రెండు విధాలున్నా కూడ అని అర్ధం. వ్రసిద్ధః ఇతి - యువతీముఖం, ఉద్యానం, చంద్రోదయం మొదలైన లోకప్రసిద్ధ మైనదే వాచ్యార్థం అని అర్థం. “ఉపమాదిబిః ప్రకారైః సః వ్యాకృతః బహుధా” అని అన్వయం. క్రాన్వేత్యాది పదంచేత కారికలోని అన్వైః అన్న పదాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. తతో నేహ ప్రతవ్యతే అని విశేషాన్ని విషేధించడంచేత మిగిలినది అంగీకార్యమే అవి, కేవలమ్‌ ఇత్యాదివాక్యంచేత చూపుతున్నాడు. వివరణ:- ప్రతననం అనగా తెలియని క్రొత్త విషయాన్ని సవిస్తరంగా చెప్పడం. అలాంటి ప్రతననం అనే విశేషాన్ని నిషేధించడంచేత మిగిలినదాన్ని అంగీకరించినట్లు అనగా అవనరాన్ని పట్టి తెలిసిన విషయాలనే సంక్షిస్తంగా అక్కడక్కడ నిర్దేశిస్తామని చెప్పిన ట్లయింది అని భావం. 3 ధ్వన్యాలోకం కా. ప్రతీయమానం పవునరన్యదేవ వస్త్వస్తి వాణీషు మహాకవీనామ్‌, యత్తత్‌ ప్రసిద్దావయవాతిరిక్తం విభాతి లావణ్యమివాజ్ఞనాసు.4 ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ వాచ్యాత్‌ వస్వస్తి వాణీషు మహాకవీనామ్‌. యత్తత్సహృ్మదయసుప్రసిద్ధం ప్రసిద్ధేభ్యః అలంకృతేభ్యః ప్రతీతేభ్యో వా అవయవేభ్య:ః వ్యతిరిక్తత్వేన ప్రకాశతే లావణ్యమ్‌ ఇవ అబ్గనాసు. యథా హ్యబ్గనాసు లావణ్యం పృథక్‌ నిర్వర్యమానం నిఖిలావయవవ్యతిరేకి కిమప్యన్యదేవ నహృదయ లోచనామృతం తత్త్వాన్తరం తద్వదేవ సోఒర్థ:.

ద్రథమోద్దోతః 4 బాలానందిని

వప్రతీయమానమితి -అబ్గనాను = ప్రీలయందు, యత్‌=ఏ, తత్‌ = అ, ప్రసిద్ధమైన, శ్రసిద్ధావయవాతిరిక్తమ్‌ = ప్రసిద్ధాలైన, లేదా అలంకరించబడిన, అవయవాలకంటె భిన్నమైన, లావణ్యమివ = లావణ్యుం వలె, విభాతి = ప్రకాశిస్తూన్నదో, అట్టి, మహాకవీనామ్‌ = మహాకవుల, వాజణీషు = వాక్కులలో, అన్యదేన = మరియొక, వాచ్యార్థాతిరిక్తమైన, ప్రతీయమానమ్‌ = ్రతీయమానమైన, వ్యంగ్యమైన, వన్తు = వస్తువు, అస్తి= ఉన్నది. 4

వ్రతీయమానమితి - మహాకవుల వాక్కులలో వాచ్యంకంటె భిన్నంగా వ్రతీయమానమైన వన్తువు ఉంది. నహృదయులలో వ్రసిద్ధమైన, సహృదయులకు మాత్రమే తెలియదగిన, అ ఏ ప్రతీయమానవస్తువు, గ్రసిద్దేభ్యః = అలకరించబడిన లేదా స్పష్టంగా కనబడుతున్న అవయవాలకంటె వేరుగా, అంగనలలో లావజ్యంవలె, ప్రకాశిస్తూ ఉంటుందో, ప్రీలలో సకలావయవాలకంటె భిన్నంగా ఉండి వేరుగా కవబడుతూవ్నా, వర్ణించి చెప్పడానికి శక్యం కాని (కిమపి) సహృదయుల వేత్రాలకి అమృతం అయిన లావణ్యం అనే ఒకానొక తత్వ్వవిశేషం ఉంటుందో, అలాంటిదే ఆ వ్రతీయమానార్థం కూడ.

లోచనం

అన్యదేవ వస్వితి. పునఃశబ్లో వాచ్యాద్విశేషద్యోతకః. తద్వతిరిక్తం సారభూతం చేత్యర్థః. మహాకనీనామ్‌ ఇతి బహువచనమ్‌ అశేషవిషయ వ్యాపకత్వమాహ. ఏతదభిధాస్యమాన ప్రతీయమానానుప్రాణిత కావ్యనిర్మాణ నివుణవ్రతిభాభాజనత్వేనైవ మవోకవివ్యవదేళో భవతీతి భావః. యదేవంవిధమస్తి తద్భాతి. న హ్యత్యన్హాసతో భానముపపన్నమ్‌. రజతాద్యపి వాత్యన్తమసద్భాతి. అనేన సత్వప్రయుక్తం భానమితి భానాత్సత్త్వమవగమ్యతే. తేన యద్‌ భాతి తదస్తి తథేత్యుక్తం భవతి. తేనాయం 'ప్రయోగార్థః - ప్రసిద్ధం వాచ్యం ధర్మి ప్రతీయమానేన వ్యతిరిక్తేన తద్వత్‌; తథా భాసమానత్వాత్‌, లావణ్యో పేతాబ్గనాబ్ధవత్‌.

వ్రసిద్ధశబ్బన్య సర్వప్రతీతత్వమ్‌ అలంకృతత్వం చార్థః. యత్తదితి సర్వనామసముదాయః చమత్కారసారతాప్రకటీకరణార్థమ్‌ అవ్యపదేశ్యత్వమ్‌,

ఈ భ్వన్వాలోకః అన్యోన్యసంవలనాకృతం చావ్యతిరే కభ్రమం దృష్టాన్తదార్జాన్తికయోః దర్శయతి. ఏతచ్చ కిమపీత్యాదినా వ్యాదష్టే. లావణ్యం హి నామ అవయవ సంస్థానాభివ్యబ్య్యమ్‌, అవయవవ్యతిరిక్తం ధర్మాన్తరమేవ. న చావయవానామేవ నిర్జ్ణషతా వా భూషణయోగో వా లావణ్యమ్‌. సృథబ్‌నిర్వర్యమానకాణాది దోషళూన్యళరీరావనయువయోగివ్యామువి, అలంకృతాయావమువి లావణ్యశూన్యేయమితి, అతథాభూతాయామపి కస్యాంచిత్‌ లావణ్యూమృత చన్టికేయమితి సహృదయానాం వ్యవహారాత్‌. బాలానందివి

అన్వదేవేతి - "వున? శబ్దం వాచ్యంకంటి ప్రతీయమానార్ధంలో ఒక విశేషం ఉంది అని సూచిస్తుంది. ఇది దానికంటె భిన్నమూ, సారమైనదీ కూడ అవి అర్థం. మహాకనీనామ్‌ అని బహుంువచనప్రయోగం, ఇది (ప్రతీయమానార్థం) నమస్త విషయాల్నీ వ్యాపించి ఉంది అవీ, ఎందరో మహాకవుల గ్రంథాలలో వ్యాపించి ఉంది అనీ చెప్పుతున్నది. ఈ గ్రంథంలో చెప్పబడబోయే ప్రతీయమానార్థంచేత సజీవంగా చేయబడిన కావ్యాల నిర్మాణంలో నేర్చు గల ప్రతిభకు పాత్రు లవడంచేతనే మహాకవి అనే పేరు లభిస్తుంది అని భావం. ఈ విధమైన ఏది (ఏ ప్రతీయమానం) ఉన్నదో అది జ్ఞానగోచరం అవుతుంది; తెలుస్తుంది. అసలే లేనిది (చెవులపిల్లి కొమ్ము వంటిది) తెలియడం (కనబడడం) యుక్తం కాదు కడా? ముత్యపు చిప్ప మొదలైన వాటిని చూచినప్పుడు అవి వెండి అనే జ్ఞానం కలుగుతున్నది. అందుచేత లేనిది కూడా కనబడడం ఉంది కదా అని ఆశంకించుకొని రజతాద్యపి అని చెపుతున్నాడు. అక్కడ కూడా అసలు లేవి వెండి కనబడడం లేదు. ఇంట్లోను, బజారులోను ఉంది కదా. అదే భ్రాంతిచేత కనబడుతున్నది. అంతేనే కాని రజలాదికం కుందేటి కొమ్ము వంటిది కాదు అని భావం. దీనిని బట్టి ఏ వన్తువుయొక్క జ్ఞానమైనా దాని ఉనికిని పట్టి మాత్రమే (అ వన్తువు ఉంటేనే) కలుగుతుంది అని చెప్పాలి. అందుచేత జ్ఞానాన్ని పట్టి దాని ఉనికి తెలుస్తుంది. అందుచేత ఏది తెలున్తుందో (దేవి జ్ఞానం కలుగుతుందో) అది అ విధంగా ఉంది అని చెప్పినట్లయింది. అందుచేత ఈవిధంగా అనుమానప్రయోగం చేయవచ్చు - “ప్రసిద్ధమైన వాచ్యార్థరూపధర్మి తనకంటె భిన్నమైన ప్రతీయమానార్థంతో కలిసి ఉంటుంది. ఎందుచేత ననగా అది ఆ విధంగా (ప్రతీయమానార్థసంవలితంగా) భాసిస్తూంది (తెలుస్తూంది); లావణ్యంతో కూడిన ప్రీశరీరం వలె.”

దలమోద్దోతః 65

వివరణ. దేనియందు మరొకటి ఉన్నది అని అనుమానప్రమాణంచేత పాధిస్తామో అది ధర్మి “పర్వతో నహ్నిమాన్‌ ధూమాత; యథా మహాననః” (పర్వతంమీద నిప్పు ఉంది; అక్కడ ధూమం ఉంది కాబట్టి; వంటింట్లోవలె) అనే అనుమానప్రయోగంలో పర్వతం మీద అగ్ని ఉంది అని సాధిస్తున్నాం. అందుచేత పర్వతం “ధర్మి; అగ్ని “ధర్మం, ధూమం “హేతువు, మహానసం 'ఉదాహరణం'.

వ్రసిద్ధేతి - 'వ్రసిద్ధ' శబ్దానికి అందరికీ తెలిసి ఉండడం, అలంకరించబడి ఉండడం అని రెండర్భ్థాలు. యత్తదితీతి - చమత్కారమే దీని (ప్రతీయమానార్థం యొక్క) పారం అని ప్రకటించడం కోసం 'యత్‌ తత్‌ అనే రెండు సర్వనామశబ్దాల సముదాయాన్ని ప్రయోగించడం-దృష్టాంతదార్‌ష్టాంతికాలు రెండూ కూడ చమత్కారానికి వంబంధించినంతవరకు మాటలలో వర్ణించడానికి శక్యం కాని వనీ, రెండూ కలిసిపోవడంచేత వేరు వేరు కాదనే భ్రమ కలుగుతుందనీ చూపుతూన్నది.

వివరణ. ఏదైనా ఒక విషయాన్ని స్పష్టీకరించడానికి చూపిన ప్రసిద్గోదాహరణం దృష్టాంతం. ఏ విషయం న్పష్టీకరించబడుతుందో ఆది దార్‌ష్టాంతికం. వ్రకృళంలో వాచ్యార్థంకంటె భిన్నంగా భాసించో ప్రతీయమానార్థం దార్‌ష్టాంతికం. స్త్రీల అవయవ నంస్థానంకంటె వేరుగా భాసించే లావణ్యం దృష్టాంతం. ఇక్కడ 'యత్‌ తత్‌ ' (ఏ, ఆ- అనగా ప్రసిద్ధమైన, భావవామాత్ర వేద్యమైన) అని రెండు సర్వనామ శబ్దాల సముదాయాన్ని ప్రయోగించడంవల్ల అత్యధికమైన చమత్కారం ఉన్నదని ప్రకటించబడుతుంది. లావణ్య -రసాలు రెండూ కూడా మాటలలో వర్ణించడానికి అందవనీ, వాచ్యప్రతీయ మానార్థాలు, అవయవనంస్థాన లావజ్యాలూ ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోవడంవల్ల వాచ్యం ద్రతీయమానం కూడా ఒకటే అని, అలాగే అవయవసంస్థానం లావణ్యం కూడా ఒకటే అనీ భ్రాంతికి అవకాశం ఉందనీ సూచించబడుతున్నది.

ఏతచ్చేతి:- ఈ విషయాన్నే కిమపి ఇత్యాది వాక్యంచేత వివరిస్తున్నాడు. అవయవాల కూర్చుచేత వ్యంజింపచేయదగిన, కాని అవయవాలకంబె వేరైన ఒకానొక ధర్మవిశేషమే కదా 'లావణ్యం' అంటే? అంతేనే కాని అవయవాలలో ఏ దోషమూ లేకపోవడం గాని, అలంకరించుకొనడం గావి 'లావణ్యం” కాదు. వేరు వేరుగా కనబడుతూ, కాణత్వాది (ఒంటికన్ను) దోషా లేవీ లేని శరీరావయవాలు ఉన్నా, అలంకరించుకున్నా కూడ ఒక ప్రీవి చూడగావే ఈమెలో లావణ్యం లేదనీ, మరొక న! అలా లేకపోయినా (ఏదో కాఐత్వదోవషం వంటిది ఉండి అలంకరించు క్‌

686 ధ్వన్వాలోకః కొనకపోయినా) “అవా! ఈమె లానజ్యామృతంతో నిండిన వెన్నెల కదా!” అనీ సపహృదయులలో వ్యవహారం కనబడుతున్నది కదా? ధ్వన్యాలోకం

న వ్యార్ధా వాచ్యసామర్థ్యాక్షివం వన్తమాత్రవ్‌, అలంకారరసాదయళశ్చ ఇత్యనేకప్రభేదభిన్నః దర్శయిష్యతే. సర్వేషు చ తేషు ప్రకారేషు తస్య వాచ్యాదన్యత్వమ్‌. తథా హ్యాద్యస్తావత్‌ ప్రభేదో వాచ్యాద్వురం విభేదవాన్‌. స హి కదాచిద్వాచ్యే విధిరూపే ప్రతిషేధరూప:. యథా -

గాథ : “భమ ధమ్మిఅ వీసత్ళో సో సుణట అజ మారిఓ దేణ,

గోలాణ ఇకచ్చకుడబ్గవాసిణా దరిఅసీహేణ”. (2) బాలానందివి

స ఇతి - ఆ ప్రతీయమానార్థం వాచ్యార్థసామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్తమైన (ఊహించి గ్రహించబడిన) వన్తుమాత్రం (ఏదో ఒక విషయం) అయినా కావచ్చు, అలంకార- రసాదులైనా కావచ్చు. ఈ విధంగా అనేక భేదాలచేత భిన్నభిన్నంగా ఉంటుందని చూపబడబోతుంది. ఆ అన్ని ప్రకారాలలోనూ (భేదాలలోనూ) ఆది (ప్రతీయమానార్థం) వాచ్యార్థంకంటె భిన్నంగానే ఉంటుంది. అది ఎట్లనగా (తథాహి) - మొదటి భేదం వాచ్యార్థంకంటె చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది. ఒకప్పుడు వాచ్యార్థం విధిరూపంలో (ఇది ఇలా చెయ్యి అనే రీతిలో) ఉంటే ఆది నిషేధరూవంలో (ఆలా చేయవద్దు అన్న రీతిలో) ఉంటుంది. ఎట్లనగా -

అతమేతి - ఒక ధార్మికుడు, దేవతాపూజాదులు చేసే వుణ్యాత్ముడు, గోదావరీతీరంలో ఉన్న పాదలలో వుష్పాలు కోయడానికి వస్తూండడంచేత ఒక స్వైరిణి అ ప్రాంతంలో తన ప్రియుణ్జి కలవడానికి విఘ్నం కలుగుతుంది. అత డక్కడికి రాకుండా చేయడానికి ఆమె ఒక ఉపాయం పన్ని పలికే మాట లివి. ఈ గాథ గాథానప్తశతిలోనిది. ధార్మిక = ధార్మికుడా! విశ్రబ్ధః = విశ్వాసం కలవాడవై, నిర్భయంగా, భ్రమ = తిరుగు. నః శునక: = ఆ కుక్క, గోదావరీ కచ్ళకుళ్ళవాసినా = గోదావరీనదియొక్క జలప్రాయ ప్రాంతంలోని పాడలలో నివసిస్తూన్న, తేన = ఆ, దృప్తసింహేన = గర్వించిన

బ్రభమోద్దోత 67 సింహంచేత, మారితః = చంపబడింది. లోచనం

నను లావణ్యం తావత్‌ వ్యతిరిక్తం ప్రథితమ్‌. ప్రతీయమానం కిం తదిత్యేవ న జానీమః. దూరే తు వ్యతిరేకప్రథేతి తథా భాసమానత్వమసిద్దో హేతురిత్యాశబ్క్య స హ్యర్థ ఇత్యాదినా స్వరూపం తస్యాభిధత్తే; సర్వేషు చ ఇత్యాదినా చ వ్యతిరేకప్రథాం సొధయిష్యతి.

తత్ర ప్రతీయమానస్య తావత్‌ ద్వౌ భేదౌ - లౌకికః, కావ్యవ్యాపారైక గోచరశ్చేతి. లౌకికో యః న్వశబ్బవాచ్యతాం కదాచిదధిశేతే, స చ విధిని షేధాద్యనేక ప్రకారః వన్తుశబ్దేనోచ్యతే. సోఒపి ద్వివిధః - యః పూర్వం క్వాపి వాక్యార్ధే అలజ్కారభావముపమాదిరూపతయా అన్వభూత్‌, ఇదానీం త్వనలజ్కార రూవ ఏవ అన్యత్ర గుణీభావాభావాత్‌; స వూర్వప్రత్యభిజ్ఞానబలాత్‌ అలంకారధ్వనిరితి వ్యపదిశ్యతే బ్రాహ్మాణశ్రమణన్యాయేన. తద్రూపతాభావేన తూపలక్షితం వస్తుమాత్రముచ్యతే. మాత్రగ్రహణేన హి రూపాన్తరం నిరాకృతమ్‌. యన్తు స్వప్ప్నేఒపి న స్వశబ్దవాచ్యః, న లౌకికవ్యవహారపతిత:, కిం తు శబ్ద నమర్చ్యమాణహృదయనంవాదనున్దరవిభావానుభావనముచిత ప్రాగ్వి నివిష్టరత్యాదివాసనానురాగసుకుమారన్వనంవిదానంద చర్వణావ్యాపార రృసనీయరూపః రసః, స కావ్యవ్యాపారైకగోచరః రసధ్వనిరితి, స చ ధ్వనిరేవేతి, స ఏవ ముఖ్యతయా ఆతల్మేతి.

బాలానందిని

(ఆశంక) నన్వితి. లావణ్యం "అనేది వేరుగా, అనయవాది నంస్థానంకంటె భిన్నంగా, ప్రసిద్ధంగా, అందరికీ తెలిసినదిగా ఉంది. అయితే నువ్వు చెప్పే ఈ వ్రతీయమానం అనేది ఏమిటో మాకేమీ తెలియడం లేదు; అలాంటప్పుడు అది వాచ్యార్థంకంటె భిన్నంగా ఉన్నట్లు తెలియడం లేదని వేరే చెప్పనక్కరలేదు. అందుచేత వెనుక నువ్వు చెప్పిన “తథా భాసమానత్వాత్‌” (వేరుగా కనబడుతున్నది కావున) అనే హేతువు అసిద్ధం; అని ఆశంకించుకొని స హ్యర్థ: ఇత్యాదిభాగంచేత దాని స్వరూపం చెపుతున్నాడు. సర్వేషు చ ఇత్యాదివాక్యంచేత పతీయమావార్థం వాచ్యార్థంకంటె భిన్న మైనది అనే విషయం కూడా సాధిస్తాడు.

తశ్రేతి :- లౌకికము, కావ్యవ్యాపారైకగోచరమూ (కనలం వ్యంజవారూవ కావ్యవ్యాపారం ద్వారా మాత్రమే వ్రతిపాదించతగినది) అని ప్రతీయమానార్థం రెండు విధాలు. వీటిలో లౌకికమైన అనగా లోకంలో తెలిసిన ఏ ప్రతీయమానార్థం ఉందో అది ఒక్కొక్కప్పుడు స్వశబ్దవాచ్యత్వాన్ని కూడా పొందుతుంది. అనగా ప్రతీయమానమైన లౌకిశార్థం ఒకప్పుడు ప్రతీయమానమే కాకుండా వాచ్యం కూడా కావచ్చు. విధిరూపంలోను, నిషేదరూపంలోను, ఇంకా అనేకరూపాలలోను ఉండే ఆ లౌకిక ప్రతీయమానార్థాన్ని “వన్తువు' అని అంటారు. అనగా వన్తుధ్వని అంటారు.

వస్తువు అంటే ఏమో చెప్పి 'వస్తుమాత్రం' లోని 'మాత్ర' శబ్బార్థాని వివరిస్తున్నాడు- సోఒపీలి : ఆ లౌకికవస్తువు కూడా రెండు విధాలు. పూర్వం అనగా వాచ్యత్వావస్థలో, ఉవమాదిరూవంలో అలంకారత్వాన్ని పొంది ఉండి, ఇవ్వడు, అనగా ప్రతీయమానత్వావస్థలో, మరొకదానికి దేనికీ అంగంగా (అప్రధానంగా) ఉండకపోనడంచేత (గుజీభావాభావాత్‌) అలంకారరూపంలో లేకపోయినా, వెనుకటి స్థితియొక్క గుర్తింపును పట్టి (వెనుకటి అలవాటును పట్టి) బ్రాహ్మఐణఐశ్రమబన్యాయంచేత అలంకారం అని చెప్పబడేది (ఒకటి).

అనగా ఒక వన్తువు (విషయం) వాచ్యంగా ఉన్నవ్వుడు ఆది ఏ ఉపమాలంకారమో అయి ఉండవచ్చు. దాన్ని అలంకారం అంటున్నా మంటే దానిచేత అలంకరించబడేది (అలంకార్యం) ఒకటున్న దన్నమాట. అందుచేత ఆ అలంకార్యం వ్రధానం, అలంకారం తాని దృష్ట్యా అవ్రధానం (గుజీభూతం). అయితే 'ప్రతీయమానావస్థలో ఈ వన్తునే ప్రధానం; దేనికీ గుణం(అవ్రధానం) కాదు. అందుచేత విజానికి దీన్ని అలంకారం అనకూడదు. అయినా వెనుకటి స్థితిని (వాచ్యత్వావన్థను) పట్టి అలంకారం అని, 'ఆలంకారధ్వని' అంటున్నాం. ఉదాహరణకి ఒక బ్రాహ్మణుడు బౌద్ధసంన్యాసి అయ్యాడు. అప్పు డింక అతడు బ్రాహ్మణుడు కాడు. అయినా పూర్వపుస్థితిని పట్టి బ్రాహ్మఐశ్రమణుడు (బ్రాహ్మణ బౌద్ధనంన్యాసి) అవి అంటున్నారు. దీన్ని అలంకారధ్వని అనడం కూడా అలాంటిదే.

తద్రూపేతి - తద్రూపంతో గుర్తించబడనిది మాత్రం, అనగా అలంకారంగా గుర్తించబడనిది వన్తు వనే చెప్పబడుతుంది. 'మాత్ర' శబ్దం ప్రయోగించడం చేత దీనికి మరొళ రూవం నిరాకరించబడింది(ఇది రెండవది).

ఈ విధంగా వస్తువు వాచ్యమైనా కావచ్చు. వ్రతీయమాన మైనా కావచ్చు. పూర్వం అది అలంకారంగా ఉంటే దాన్ని అలంకారధ్వని (ప్రతీయమానాలంకారం)

బ్రధమోద్దోతః 69 అనవచ్చు అని భావం. కొని రసం మాత్రం ఏ వాడూ వాచ్యం కాదు; ఆది వ్యంగ్యం మాత్రమే అని చెపుతున్నాడు. - యస్తితి :- ఏది (ఏ రసం) స్వప్పంలో కూడ న్వశబ్దవాచ్యం కాదో (సాధారణమైన 'రన' శబ్దంచేత గాని “శృంగార మొదలైన విశేషళబ్దాలచేత గాని వాచ్యం కాదు అని అర్థం), లౌకికవ్యవహారంలో పడేది కాదో, అనగా ఇది లౌకికమైన, లోకప్రసిద్ధమైన, విషయమే అవి చెప్పడానికి వీలైనది కాదో, మరేమనగా (కిం తు) శబ్దాలచేత సమర్చించబడేవీ, హృదయసంవాదంచేత సుందరమైనవీ అయిన విభావానుభావాలకు తగిన, పుట్టక నుంచీ ఉన్న (ప్రాగ్వినివిష్టు రత్యాది వాసనలను (రత్యాదుల సూక్ష్మరూపాలను) రంజింపచేయడం చేత (ఉద్బుద్దా లయేటట్లు చేయడంచేత - కదల్బడంచేత) సుకుమారమైన స్వాత్మచైతన్య (న్వనంవిద్‌) రూపానందాస్వాదవ్యాపారంచేత ఆస్వాదింవదగిన రూపం గలదో అట్టి రసం మాత్రం ఒక్క కావ్యవ్యాపారానికి మాత్రమే గోచరం అవుతుంది. అనగా కావ్యంలోని వ్యంజనావ్యాపారంచేతనే వ్యంగ్యం అవుతుంది. అందుచేత ఆది రనధ్వని; అదే ధ్వని; అదే ముఖ్యమైన దవడంచేత కావ్యానికి ఆత్మ

(విభావాను భావవ్యభిచారిభావాలు, స్థాయిభావాలు, వాటి పరస్పరనంబంధం, వీటి అన్నింటినీ గూర్చిన చర్చ మా కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్యానంలో చూడవచ్చు.)

వివరణ. ఈ సుదీర్ధనమానంలో ప్రతిపాదించిన రనస్వరూపాన్ని మామూలు మాటలలో ఈ విధంగా చెప్పవచ్చు. పంవిత్‌ అనగా జ్ఞానం, అనగా చైతన్యం. అదే ఆత్మ, అది ఆనందన్వరూపం. ప్రతివానిలోనూ రతి (ప్రేమ), హాసం, శోకం, కోపం, ఉత్సాహం, భయం, జుగువ్స (ఆసయించు కోవడం), ఆశ్చర్యం, శమం లేదా ఒక విధమైన వైరాగ్యం ఇవి నిగూఢంగా, నూక్ష్మరూపంలో, పుట్టకనుంచీ ఉంటాయి. అందుచేత వీటికి ష్థాయిభావాలని "పేరు. బాహ్యమైన కొన్ని పరిస్థితులు ఏర్పడి నప్పుడు నిగూఢంగా ఉన్న భావాలను కెలికినట్లయి అవి పైకి ఉబికి వస్తాయి. దీనివే 'రత్యాదులు- ఉద్బుద్ధాలవడం” అంటారు. ఉదాహరణకి కొన్ని పరిస్థితులలో ఒక సుందరిని చూచినప్పుడు పురుషునిలో విగూఢంగా ఉన్న రతి ఉద్బుద్ధం అవుతుంది; సుందరుణ్ణి చూచినప్పుడు స్త్రీలో నిగూఢంగా ఉన్న రతి ఉద్భుద్ధం అవుతుంది. వికృతవేషభాషాదులు చూచినప్పుడు హానం, విషాదకరదృశ్యాలు చూచినప్పుడు లేదా ఆలాంటి సంఘటనలు ఏర్పడినప్పుడు శోకం, శత్రువులు మొదలైన వాళ్లని చూచినప్పుడు కోపం ఈ విధంగా ఆయా పరిస్థితులలో ఆ యా భావాలు ఉద్భుద్దా లౌతాయి. ఇవన్నీ దైనందినజీవితంలో ప్రతివారిలోనూ కలిగే భావాలే; భావావేశాలే. కావ్యనాటకాదులలో కవినటాదులు ఆ

70 ధ్వన్వాలోకః యా వర్ణనలచేత, చతుర్విధాభినయాలచేతా వెనుక చెప్పిన పరిస్థితులవంటి పరిస్థితుల్ని శల్పించినప్పుడు కూడా నాటి ప్రభావంచేత పఠితలలోను, సామాజికులలోను నిగూఢంగా ఉన్న రతి-హాస-శోక-శ్రోధాదిభావాలు ఉద్చుద్ధాలవుతాయి. ఇవి లోకంలో జరిగిన సంఘటనలవల్ల కాక కావ్యాదులలో వర్ణించిన సంఘటనలవల్ల ఉద్చుద్ధాలయ్యాయి. అందుచేత ఇవి (సంఘటనాదులు, రత్యాదులు) అలౌకికాలే. ఈ రత్యాదులు తీవ్రతర స్థాయికి చేరుకున్నప్పుడు వీటికి శృంగారాదినానుధేయాలు పెట్టారు. ఇవన్నీ ఆనందరూప సంవిత్తుతో (చైతన్యంతో) సంబంధించినవే అవడంచేత ఆనందరూపాలు. ఈ రత్యాదులు లౌకికసంఘటనల ద్వారా ఉద్బుద్దాలై నప్పుడు అవన్నీ ఆనందరూపాలు కావు. వాటి నహజన్వభఖావాలను పట్టి వివిధరూపాలుగా ఉండవచ్చు. కావ్యాలలో వర్ణించిన నంఘటనలద్వారా, కావ్యవ్యాపారంద్వారా, ఉద్భుద్దా లైనప్పుడు మాత్రం అనందమయ సంవిద్రూపా లై పోతాయి. ఆనందమయచైతన్యరూపా లైపోతాయి. ఇదీ అభినవగుప్తుడు అనేకస్థలాలలో “లోచనాభిన వభారత్యాదులలో) ప్రతిపాదించిన రసన్వరూవ సారాంశం. “రసొనుభవం' 'రసాన్ని ఆస్వాదించడం' ఇత్యాది విధంగా వ్రతిపత్తిసొకర్యం కోసం మాట వరనకి అన్నా రనం వేరు దాని ఆస్వాదం వేరు కాదు; రనమే అస్వాదం; ఆస్వాదమే రసం అని కూడా రనచర్చ వచ్చినప్పు డల్లా చెపుతూ ఉంటాడు. లోదనం

యదూచే భట్టనాయకేన - “అంశత్వం న రూపతా” ఇతి, తద్వస్వలం కారధ్వన్యోరేవ యది నామోపాలమ్భృః. రసధ్వనిస్తు తేనై వాత్మతయాంగీకృతః; రనచర్వణాత్మన: తృతీయస్యాంశన్య అభిధాభావనాంశద్వయోత్తీర్ణత్వేన నిర్ణయాత్‌. వస్వలంకారధ్వన్యోః రసధ్వనిపర్యన్తత్వమేవేతి వయమేవ వక్ష్యామః తత్ర తకశ్రేత్యాస్తాం తావత్‌.

బాలానందివి

యదితి - “ (ధ్వని అనేది ఒకటి ఉందని అంగీకరించినా) అది కావ్యంలో ఒక అంశమే అవుతుందేమో కాని కావ్యరూపమే కాజాలదు”. అని భట్టనాయకు డేదైతే అన్నాడో అది వన్తుధ్వని -అలంకారధ్వనులకు మాత్రమే సంబంధించిన ఆక్షేపం అయితే కావచ్చు. రనధ్వవి అయితే కావ్యాత్మయే అవి అతడే అంగీకరించాడు. (అతడు దానికి రవధ్వని అని పేరు పెట్టకపోయినా) రసచర్వణారూవ మైన మూడవ అంశం, అభిధ, భావన అనే రెండు ఆంశాలకంటె అతీతమైనది, విర్ణయించి ఉన్నాడు కదా? వస్వ్రలం

వ్రథమోద్దోతః 71 కారధ్వనులకు చివరికి రనధ్వనిలోనే పర్యవసానం అని అక్కడక్కడ మేమే చెప్పనున్నాం. ఇంక ఈ విషయం ఇంతటితో నిలుపుఎ-౦.

వివరణ. భట్టనాయకుడు అభిధ, భావన, భుక్తి అని మూడు శబ్బవ్యాపారాలు అంగీకరించాడు. భుక్తి అంటే రనచర్వణ. అది ఆతని ప్రకారం కూడా కావ్యాత్క్మ మేం చెప్పేది కూడా రసధ్వని కావ్యాత్మ అవియే. అందుచేత వస్వలంకారధ్వనులు కొవ్యాత్మ కాజాలవు అని అతడు అంటే అది మాకూ అంగీకార్యమే అని భావం.

లోచనం

వాచ్యసామర్థ్యాక్షిప్తమ్‌ ఇతి భేదత్రయవ్యాపకం సామాన్యలక్షణమ్‌. యద్యపి ధ్వననం శబ్దస్యైవ వ్యాపారః తథాప్యర్థసామర్థ్యస్య నహకారిణుః నర్వత్ర అనపాయాత్‌ వాచ్యసామర్భ్యాక్షిప్తత్వమ్‌. శబ్దశక్తిమూలానురణ నవ్యత్ల్యేఒపి అర్థసామర్థ్యాదేవ ప్రతీయమానావగతిః; శబ్దశక్తిః కేవలం అవాన్తరసహకారిణీతి వక్ష్యామః. దూరం విఖేదవాన్‌ ఇతి. విధినిషేధా విరుద్దావితి న కన్యచిదపి విమతిః. ఏతదర్ధం ప్రథమం తావేవ ఉదాహరతి -

భ్రమ ధార్మిక విస్రబ్ధః స శునకోఒద్య మారితస్తేన,

గోదావరీనదీకూలలతాగహనవాసినా దృప్తసింహేన.

కస్యాశ్చిత్సంకేతస్థానం జీవితవర్వస్వాయమానం ధార్మికనం చరణాన్తరాయ దోషాత్‌, తదవలుప్యమానపల్లవకుసుమాదివిచ్భాయీకరణాచ్చ పరిత్రాతు మియమ్‌ ఉక్తిః. తత్ర స్వతఃసిద్ధమపి భ్రమణం శ్వభయేనాపోదితమితి ప్రతిప్రసవాత్మకః నిషేధాభావరూవః, న తు నియోగః (పైషాదిరూపోఒత్ర విధిః; అతినర్గప్రాప్తకాలయోర్హి ఆయం లోట్‌. తత్ర భావతదభావయోః విరోధాత్‌ ద్వయోస్తానత్‌ న యుగపద్వాచ్యతా, న క్రమేణ; విరమ్య వ్యాపారాభావనాత్‌. “విశేష్యం నాఖిదా గచ్చేత” ఇత్యాదినా అభిధావ్యాపారస్య విరమ్య వ్యాపారాసంభవాభిధానాత్‌.

బాలానందివి

వాచ్యేతి - “వాచ్యసామర్థ్యంచేత ఆక్షిపమైన” అనేది మూడు భేదాలకీ, అనగా

వస్తు - అలంకార - రనధ్వనులు మూడింటికీ, అన్వయించే సామాన్య లక్షణం. అనగా

72 భ్వన్వాలోకః ఈ మూడు ధ్వనులూ కూడ వాచ్యసామర్థ్యాక్షిప్తాలే. ధ్వననం (ధ్వనింపచేయడం) అనేది శబ్దానికే చెందిన వ్యాపారమే అయినా అన్నింటిలోనూ కూడా అర్ధసామర్థ్యం సహకారిగా తప్పకుండా ఉంటుంది కాబట్టి వాచ్యసామర్భ్యాక్షిప్తం అని చెప్పడం జరిగింది. శబ్దశక్తి మూలానురణన ధ్వనిలో కూడ ప్రతీయమావార్థం అర్థసామర్ధ్యంచేత తెలుస్తుంది; శబ్దశక్తి కేవలం మధ్యలో ఉండీ నహకారం చేస్తుంది అని (ఆ ఘట్టంలో) చెపుతాం.

దూరమితి - విధి - నిషేధాలు పరన్పరవిరుద్ధాలు అనే విషయంలో ఎవరికీ విమతి (అభిప్రాయభేదం) ఉండదు. ఇందుకోసం (అనగా వాచ్యార్ధ ధ్వన్యమానార్థాల మధ్య ఉన్న భేదాతిశయాన్ని చూపడంకోనం) ముందుగా వాటినే, వాచ్యవ్యంగ్యాలైన విధినిషేధాలనే, 'భమ ధార్మిక' ఇత్యాదిశ్లోకాల ద్వారా ఉదాహరిస్తున్నాడు. ఒక వాయిక తన జీనితసర్వన్వమైన నంకేతస్థానాన్ని ధార్మికుని సంచారం అనే విఘ్పదోషంనుంచి, అతడు చిగుళ్లు పువ్వులూ కోసినేయడంచేత శోభాళూన్యం అయిపోవడం నుంచీ రక్షించడానికి అంటూన్న మాట ఇది. తశ్రేతి - ఇక్కడ న్వతఃపిద్ధమే అయిన భ్రమణం కుక్కనుండి ఏర్పడిన భయంచేత నిషిద్ధమై ఉంది. అందుచేత విధి ప్రతివ్రసవరూపమైనది; నిషేధాభావరూవ మైనచి. అంతేనే కాని ఇది పైషాదిరూపమైన నియోగం కాదు. ఈ లోట్‌ అతినర్గప్రాప్తకాలార్థాలలో విధించినది.

వివరణ. పై ళ్లోకంలో భ్రమ అవి లోట్‌ మధ్యమపురు షైకవచనం ప్రయోగించ బడింది. 'తిరుగుము, 'సంచరించుము' అని అర్ధం. ఇది విధి. “ఇలా చెయ్యి” అని చెప్పడానికి 'విధి' అని పేరు. అయితే ఇక్కడ ఒక పవిని చేయడానికి ఉద్యమించనివావిని ఆ పనిలో క్రొత్తగా నియమించడం కాదు. అతడు ధార్మికు డవడంచేత పుష్పాదుల కోసం ఎవరి ప్రేరణా అక్కరలేకుండా తనంతట తానే సంచరిస్తాడు. ఎటొచ్చీ కుక్కకి భయపడి సంచరించడం మానేశాడు. అందుచేత ఇక్కడ ఉన్న విధి వ్రతిప్రసవాత్మక మైనది. నిషేధాన్ని నిషేధించడం “వ్రతిప్రసవం' అనగా ఈ విధి శ్వభయంనల్ల ఏర్పడిన సంచారని షేధాన్ని(సం చారాభావాన్ని) ని'షేధిస్తూన్నదే కావి జ్రాత్తగా సంచారాన్ని విధించడం లేదు. “సంచారం మానివేయవద్దు” అని చెప్పడంద్వారా సంచారాన్ని విధిస్తూన్నది. 'ఫైష' అనగా పెద్దవాడు ఒక చిన్నవాణ్ణి ఏదైనా పనిచేయడానికి నియోగించడం. ఇక్కడ లోట్‌కు ఇలాంటి (ఫైషరూపమైన విధి అర్థం కాదు. మరేమనగా. 'అతినర్గం' అనే అర్థంలో ప్రయోగించినలోట్‌. అతినర్గం' అనగా కామచారానుజ్ఞ; “నీకు ఇష్టం అవుతే చేయవచ్చు” అని చెప్పడం. ప్రస్తుతోదాహరణంలో ఈ విధమైన విధి; విధి వంటి విధి అని ఈ ఘట్టానికి అర్ధం.

వ్రభమోద్దోతః 73

“విధినిమన్తబూామన్రజాధీష్టవంప్రశ్నప్రార్థనేషు లిజ్‌” (3.3.161) అవే సూత్రం చేత లిట్‌ ఏ అర్థాలలో ప్రయోగించబడుతుందో చెప్పి “లోట్‌ చ” (3.3.162) అనే సూత్రంచేత లోట్‌ కూడా విధ్యాద్యర్థాలలోనే ప్రయోగించ బడుతుంది అని చెప్పబడింది. విధి అంటే 'నియోగం; నియమించడం. పెద్దవాడు చిన్నవాణ్ణి ఒక వని చెయ్యమని వియమిస్తే అది 'ఫైష'. నముజ్జి నియమిస్తే అది 'అమంత్రణం'. పెద్దవాణ్ణి ఒక వని చేయ మని కోరితే 'అధ్యేషణం'. ఈ శ్రీంది శోకం ఈ భావమే చెపుతూన్నది.

“కార్యమేన హి వక్తూణాం జ్యాయః నమకనీయపామ్‌,

వ్రవర్త్యాపేక్షయా ఖేదాత్‌ గ్రైషాదివ్యపదేశభాక్‌. “పైషాతినర్గప్రాప్తకాలేషు కృత్యాశ్చ” (3.3.133) అవే సూత్రం ప్రకారం అతినర్గార్థంలో కూడా లోట్‌ ప్రయోగించవచ్చును. '్రాప్తకాలం అనగా “ఒక పనిచేయడానికి తగిన నమయం వచ్చింది” అని అర్ధం.

భ్రమణనిషేధం వ్యంగ్యమే; ఇది వాచ్యం అని కాని, మరొక విధంగా గాని చెప్పడానికి వీలు లేదు అని ప్రతిపాదించడానికి ఉపశ్రమిస్తున్నాడు - తశ్రేతి- ఈ విధమైన ఈ వాక్యంలో భ్రమణం, భ్రమణాభావం ఈ రెండూ కూడా ఒకే సారి వాచ్యాలు అవుతాయి (అభిధచేతనే బోధించబడతాయి) అనడం కుదరదు; ఎందుచేత ననగా భావం (భ్రమణం ఉండడం) అభావం (భ్రమణం లేకపోవడం) అనేవి పరస్పరవిరుద్ద్ధాలు. శ్రముంగా వాచ్యా లవుతాయి అనడం కూడా కుదరదు. అనగా మొదట భ్రమణం వాచ్యం అవుతుంది; తరవాత భ్రమణాభావం వాచ్యం అవుతుంది, అనడం కూడా కుదరదు. ఎందుచేత ననగా విరమ్యువ్యాపాఠం లేదు. అనగా అభిధావ్యాపారం ఒక మాటు ఒక అర్ధం బోధించిన తరవాత కొంచెం సేపు ఆగి (విరమ్య) మరొక అర్థం చెప్పడం అనేది ఉండదు. తాను బోధించవలసిన ఆర్థం బోధించిన తరవాత ఆది ఇంక పనిచేయడం మానేస్తుంది అని అర్థం.

విశేష్యమితి - “విశేష్యం నాభిధా గచ్చ్భేత్‌” ఇత్యాదివాక్యం “విరమ్యవ్యాపారం కుదరదు' అని ప్రతిపాదిస్తున్నది కదా?

వివరణ. జాతిశక్తివాదం (ఒక శబ్దం అభిధచేత జాతినే బోధిస్తుంది అనే వాదం) ప్రకారం '“గో' శబ్దానికి “గోత్వం” అర్ధం. గోవు విశేష్యం, గోత్వం విశేషణం. 'గో' శబ్దం గోత్వం అనే అర్భాన్ని బోధించడంతో దాని శక్తి క్షీణించిపోతుంది; అంతటితో ఆగిపోతుంది. అందుచేత దాని అభిధాశక్తి విశేష్యం అయిన గోవును బోధించజాలదు. గోవు లేకుండా గోత్వం ఉండదు కనక గోత్వాన్ని పట్టి విశేష్యమైన గోవును ఆక్షేపించుకొనవలసిందే.

74 ధ్వన్యాలోకః “విశేష్యం వాభిధా గచ్చేత్‌ క్షీఐశక్తిర్విశేషవే” అని పూర్తి వాక్యం. “విశేషణాన్ని బోధించడంతోనే క్షీణించిన శక్తి గల అభిధ విశేష్యం దాకా వెళ్లదు” అని అర్ధం. అందుచేత అభిధ ముందు ఒక ఆర్భాన్ని బోధించి, కొంతసేపు ఆగి మరొక అర్ధాన్ని బోధిన్తుంది అని చెప్పే ప్రసక్తి లేదు అని భావం. లోచనం

నను తాత్పర్యశక్తిః అపర్యవసితా వివక్షయా, దృప్త - ధార్మిక - తదాదివదొర్భానన్వయరూపముఖ్యార్ధబాధబలేన, విరోధనిమిత్తయా విపరీతలక్షణయా చ వాక్యార్థీభూతని షేధప్రతీతిమ్‌ అభిహితాన్వయదృశా కరోతీతి శబ్బ్దశక్తిమూల ఏవ సోఒర్థః “ఏవమ్‌ అనేనోక్తమ్‌” ఇతి హి వ్యవహారః. ఈళ్‌ న వాచ్యాతిరిక్తు అన్యోఒర్థః ఇతి.

బాలానందివి

అభిధయే తాత్పర్యశక్తి సాహాయ్యంతో లక్షణ ద్వారా నిషేధరూపార్థాన్ని బోధిస్తుంది అని చెప్పవచ్చు; ధ్వనిని ఆంగీకరించడం ఎందుకు అని ఆశంకిన్తువ్నాడు:- నన్వితి - తాత్పర్యశక్తికి భ్రమఐవిధిలో పర్యవపానం లేదు. అందుచేత ఆ తాత్పర్యశక్తి వివక్షచేత 'ఈ విషయం చెప్పాలి' అని వశ్తకున్న ఇచ్చచేత, 'గర్వించిన (సింహం), “ఓధార్మికుడా! 'ఆ' (ప్రసిద్ధమైన సింహంచేత) అనే పదాల అర్జ్భాలు నిషేధరూపార్థం చెపితేనే కాని అన్వ్నయించకపోనతంచేత ఏర్పడిన ముఖ్యార్ధబాధయొక్క బలంచేత విరోధం నిమిత్తంగా గల (విరోధరూపనంబంధంచేత చెప్పవలసి ఉన్న) విపరీతలక్షణచేత, అభిహితాన్న్వయపద్ధతిప్రకారం వాళ్యార్థమైన నిషేధంయొక్క ప్రతీతిని కలగచేస్తుంది. కాబట్టి ఆ అర్థం (నిషేధరూపార్ధం) శబ్దశక్తి మూలమే. “ఇతడు ఇలా చెప్పాడు” అని లోకంలో అంటారు కదా? “అతడు ఇలా ధ్వనింపచేశాడు” అని అనరు కదా?) అందుచేత ఆ రెండవ ఆర్థం వాచ్యంకంటె భిన్నం కాదు.

వివరణ. మాటలాడే వ్యక్తి ఏ అభిప్రాయంతో మాటలాడుతున్నాడో దానిని పట్టి వాళ్యార్థం నిర్ణయించాలి. ఇక్కడ ఉన్న పదాలన్నీ తమ తమ అర్జాలు బోధించిన ఈరవాత తాత్పర్యశక్తిని పట్టి, ఇక్కడ ఏ ఆర్థం ఉద్దిష్ట మైనదో దానిని పట్టి, ఆ పదార్థాలకి ఒక దానికి మరొక దానితో ఉన్న నంబంధం నిర్ణయించాలి. ఇక్కడ 'దృప్త, 'ధార్మిక', 'శేన' వదాల అన్వయం కూడా భ్రమణరూపముఖ్యార్థం మాత్రమే గ్రహిస్తే కుదరదు. “ఓయీ! ఆ కుక్కని ఒక సింహం చంపేసింది” అని చెపితే చాలు. “ఓ ధార్మికా!

వ్రభమోద్దోతః 76 వ్రసిద్ధమైన అ సింహం కుక్కను చంపేసింది” అవి ఇంత వర్ణించి చెప్ప నవనరంలేదు. అందుచేత ముఖ్యార్ధబాధ కనబడుతున్నది. కావున విరోధరూవనంబంధాన్ని పురస్కరించుకొని విపరీతలక్షణచేత 'భ్రమ' అన్నదానికి 'మా భ్రమ' అవి అర్ధం చెప్పాలి. (ఆవకారం చేసిన ఒకనితో “మిత్రమా! వాకు గొప్ప ఉపకారం చేశావు” అని అన్నప్పుడు “చాలా అవకారం చేశావు” అని అర్ధం. ఇది విపరీతలక్షణ). ఈ విధంగా ఇక్కడ చెవదలచిన వాళ్యార్థం నిషేధమే. దావి జ్ఞానం అభిహితాన్వయవధ్ధతిలో విపరీతలక్షణచేతనే కలుగుతూన్నప్పుడు ధ్వనిని అంగీకరించడం ఎందుకు అని పూర్వపక్షం. (అభిహితాన్వయవాదం, అన్వితాభిధానవాదం, తొత్పర్యరూపవృత్తి ఈ విషయాలను సవిస్తరంగా మా కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్య బాలానందినిలో (18-21 పేజీల్లో) చూడవచ్చును). లోచనం

నైతత్‌; త్రయో హ్యత్ర వ్యాపారాః నంవేద్యన్తే - వదార్ధేషు సామాన్యాత్మనసు అభిధావ్యాపారః. సమయాపేక్షయా అర్భావగమనశక్తిర్హి అభిధా; నమయళ్ళ తావత్యేవ, న విశేషాంశే, ఆనన్న్యాత్‌ వ్యభిచారాచ్చైకన్య. తతో విశేషరూసే వాక్యార్ధే తాత్పర్యశక్తి: పరస్పరాన్వితే “సామాన్యా న్యన్యథాసిద్ధే ర్విశేషం గమయన్లి హి” ఇతి న్యాయాత్‌. తత్ర చ ద్వితీయకక్ష్యాయాం భ్రమేతి” విధ్యతిరిక్తం న కించిత్‌ ప్రతీయతే, అన్వయమాత్ర స్యైవ ప్రతిపన్నత్వాళ్‌. నహి “గజ్లాయాం ఘోషఃొ “సింహో వటుః” ఇత్యత్ర యథా అన్వయ ఏన బుభూషన్‌ ప్రతిహన్యతే యోగ్యతావిరహాత్‌ తథా తత్ర భ్రమణనిషేద్ధాన శ్వా సింహేన హత: తదిదానీం భ్రమణ నిషేధకారణవైకల్యాత్‌ భ్రమణం తవోచితమ్‌ ఇత్యన్వయన్య కాచిత్‌ క్షతిః అత ఏవ ముఖ్యార్థబాధా నాత్ర శజ్క్యేతి న విపరీతలక్షణాయా అవనరః;,

బాలానందిని

నేతి:- ఇది యుక్తం కాదు. ఇక్కడ మూడు వ్యాపారాలు తెలియవస్తున్నాయి. సామన్యస్వరూపాలైన పదార్ధాల విషయంలో అభిధావ్యాపారం ఉంటుంది. ఇది మొదటిది. అనగా 'గో' మొదలైన వదాలు అభిధావ్యాపారంచేత గోత్వాది పామాన్యరూపార్థాలను బోధిస్తాయి. సమయాపేక్షచేత, అనగా దీనికి ఇది అర్థం అవే నంకేతంయొక్క అపేక్షచేత, అర్ధం బోధించే శక్తియే కదా 'అభిధ' అంటే. సమయం

76 ధ్వన్యాలోకః (సంకేతం) కేవలం సామాన్యరూపపదార్ధం విషయంలోనే ఉంటుంది; విశేషం విషయంలో ఉండదు. ఎందుచేత ననగా విశేషాంశాలు అనంతంగా ఉంటాయి; ఒక విశేషం విషయంలో సమయం అంగీకరిస్తే మరొళ విశేషంలో వ్యభిచారం ఉంటుంది. ఉదాహరణకి 'గో” పదానికి ఒక గోవు విషయంలో పంకేతం అని చెపితే ఇతర గోవ్యక్తులవిషయంలో ఉండదు. ప్రపంచంలోని భూతభవద్భవిష్యద్‌గోవ్యక్తు లన్నింటి విషయంలో సంకేతం గ్రహించడం కుదరదు. అలా కుదరదు గొన గ్రహించని వాటి విషయంలో గోళబ్దాన్ని ఉపయోగిస్తే వ్యభిచారదోషం వస్తుంది.

వివరణ. సామాన్యాత్మన్వభిధావ్యాపారః” ఇత్యాదివాక్యాలకి కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసిన అర్ధం పైన చూపబడింది. కాని ఈ సందర్భంలో లోచనకారుడు చర్చిస్తున్నది వదాలకు జాతియందు శక్తి ఉంటుందా, వ్యక్తియందు ఉంటుందా, జాతినహితవ్యక్తియందు ఉంటుందా అన్న విషయం కాదు. ఒక వాక్యంలో ఉన్న పదాలలో ఏ పదాని కా పదం తన అర్థాన్ని మాత్రమే బోధిన్తుందా లేక ఇతరపదాల ఆర్భాలతో సంబంధించిన ఆర్భాన్ని బోధిన్తుందా అనే విషయం. అందుచేత ఈ వాక్యాలకి- “అభిధావ్యాపారం సామాన్య స్వరూపాలైన పదార్ధాల విషయంలో మాత్రమే ప్రవరిన్తుంది. విశేషాంశవిశిష్టమైన అనగా కర్శత్వకర్మత్వకరణత్వాది విశిష్టమైన ఇతరపదార్థాన్వితమైన, పదార్థాన్ని బోధించదు. తద్విశిష్టపదార్థం విషయంలో శబ్దానికి సంకేతం కుదరదు కదా? దాన్ని బోధించా లంటే మరొశ వ్యాపారం ముందుకు రావాలి, అదే తాత్సర్యవ్యాపారం” అని భావం గ్రహిస్తే బాగుంటుంది.

ఇప్పుడు రెండవ వ్యాపారాన్ని, దాని విషయాన్నీ వివరిన్తున్నాడు -తత: ఇత్యాది. తరవాత, అనగా అభిధ సామాన్యస్వరూపమైన అర్థాన్ని బోధించిన తరవాత, పరన్పరంతో అన్వయించిన విశేషరూపమైన నాక్యార్థంలో తాత్పర్యశక్తి వ్రవరిస్తుంది. అనగా ఒక వాక్యంలోని పదాల అర్భాలు వేటి కవి వేరువేరుగా అభిధ ద్వారా తెలిసిన తరవాత ఆ పదార్థాల మధ్య ఉన్న పరస్పసంబంధం (అదే వాక్యార్థం) తాత్పర్యశక్తి ద్వారా తెలుస్తుంది అని అర్ధం. 'సొమాన్యాని' ఇత్యాది శాస్త్రీయన్యాయం ఉంది కదా?

“షామావ్యాని = పదొాలచేత బోధించబడిన వదార్థరూపాలైన అర్భాలు, అన్యథా = విశేషాల బోధలేనిచో, అసిద్ధేః = క్రియాదులతో అన్వయం కుదరదు కాబట్టి, విశేషమ్‌ = పరస్పరాన్వయరూపవిశేషాన్ని గమయన్న్లి హి = తెలుపుతాయి కదా” అని దీని అర్థం.

వ్రళమోద్ద్యతః 77

పూర్వసక్షి చెప్పినట్లు ఇక్కడ లక్షణ కుదరదు అని వ్రతిపాదిస్తున్నాడు - తశ్రేతి. ఈవిధంగా తాత్పర్యశక్తికి విషయమైన (తత్ర) రెండవ కక్ష్యలో పదార్థాల పరస్పరాన్వయం మాత్రమే తెలుస్తుంది. ఆ అన్వయాన్ని పట్టి “నంచరించుము” అని విధి తప్ప మరేదీ (తిరగవద్దు అనే నిషేధం) తెలియదు. “గజ్లాయాం ఘోషు” “సింహో వటుః” ఇత్యాదులలో “గంగ అనే ఆధారంమీద గొల్లపల్లె”, “వటుడే సింహం” అని పదార్థాలకు పరస్పరాన్వయం చెప్పి వాక్యార్థం గ్రహాంచాలని ప్రయత్నించగానే యోగ్యత లేకపోవడంచేత, అనగా గంగకి ఘోషాధారతాయోగ్యత్వం, సింహవటువులకు అభేదం లేదు గాన, అన్వయమే ఏ విధంగా కుదరదో ఆ విధంగా ఇక్కడ “నువ్వు సంచరించడానికి అడ్డంగా ఉన్న కుక్కని సింహం చంపివేసింది; అందుచేత నీ సంచారానికి విఘ్నుం కలిగించే కారణాలేవీ లేవు గాన నువ్వు సంచరించవచ్చు' అని అన్వయం చెప్పడానికి ఏ విధమైన అభ్యంతరమూ లేదు. అందుచేత ఇక్కడ ముఖ్యార్ధబాధ ఉందని శంకించడానికి వీలు లేదు. అలాంటప్పుడు విపరీతలక్షణకి అవకాశం లేదు.

లోచనం

భవతు వాసౌ; తథాపి ద్వితీయస్థాననంక్రాన్తా తావదసొ న భవతి. తథాహి - ముఖ్యార్ధబాధాయాం లక్షణాయాః ప్రక్షష్తిః. బాధా చ విరోధ ప్రతీతిరేవ. న చాత్ర పదార్థానాం స్వాత్మని విరోధః. పరస్పరం విరోధ ఇతి చేత్‌

• పోఒయం తర్హి అన్వ్నయే విరోధః (ప్రత్యేయః. న చాప్రత్తిపన్నే అన్వ్నయే విరోధప్రతిపత్తిః. ్రతిపత్తిళ్చ అన్వయన్య నాభిధాశల్యు; తస్యాః పదార్థప్రతిపత్యుపక్తీణాయాః విరమ్యావ్యాపారాత్‌ ఇతి తాత్పర్యశత్త్యివాత్ర అన్వయపప్రతిపత్తి:.

బాలానందిని

ముఖ్యార్థబాధ లేదు గొన లక్షణ అంగీకరించడానికి వీలు లేదు అవి చెప్పి లక్షణను అంగీకరించినా కూడ దానిని రెండవ కక్ష్య అయిన తాత్పర్యశక్తికి సంబంధించి నట్లు చెప్పకూడదు అని చెపుతున్నాడు - భవత్వితి - ఇది (లక్షణ) ఉంటే ఉండనీ; అయినా ఇది ద్వితీయస్టానానికి, అనగా ద్వితీయకక్ష్య అయిన తాత్స్పర్యవృత్తికి, వంబంధించింది కాజాలదు. ఎందువలన అనగా - ముఖ్యార్థానికి బాధ కలిగినప్పుడు కదా లక్షణను చెప్పేది? ముఖ్యార్థానికి బాధ అనగా ముఖ్యార్థానికి విరోధమే. ఈ శ్లోకంలోని పదాల అర్భాలకి తమయందు (ఆ అర్థాలతో అ అర్భాలకే) విరోధం లేదు.

78 ధ్వన్వాలోకః తమతో తమకే విరోధం లేశపోయినా పరస్పరం, ఒక పదార్థంతో మరొక పదార్ధానికి, విరోధం ఉంది అని అంటావా; అయితే ఈ విరోధం ఒకదానితో మరొకటి అన్వయించడంలో విరోధం అని చెప్పాలి. అయితే పరస్పరాన్వయం తెలియనప్పుడు

విరోధప్రతీతి ఎలా కలుగుతుంది? పదార్థాల పరస్పరాన్వయజ్ఞానం అభిధాశక్తిచేత

శలగదు కదా? ఎందుచేత ననగా అ అభిధాశక్తి పదార్థజ్ఞానం కలిగినవెంటనే

క్షీబించిపోతుంది; అది కొంత సేపు అగి మళ్లీ పదార్ధాల అన్వయాన్ని బోధించే ప్రసక్తి లేదు. అందుచేత అన్వయజ్ఞానం కలగాలంటే అది తాత్పర్యశక్తిచేతనే కలుగుతుంది. ఈ

విధంగా అభిధావృత్తిచేత పదార్థాల జ్ఞానం మాత్రం కలిగే ప్రథమకక్ష్యలో ముఖ్యార్థానికి

విరోధరూపమైన బాధ లేదు; ద్వితీయకక్ష్యలో తాత్సర్యవృత్తి చేత పదార్థాల పరస్పరాన్వయల: కలగనే కలుగుతుంది. ఆ అన్వయజ్ఞానం కలిగినతరవాతనే ముఖ్యార్థబాధ ఉందా లేదా అన్న వ్రశ్చ ఉదయిస్తుంది. అందుచేత తాత్పర్యవృత్తిప్రవృత్తిరూస మైన రెండవ కక్ష్యలో లక్షణకి అవకాశం లేదు అని భావం.

లోచనం నవ్వేవమ్‌ “అబ్లుల్యగ్రే కరివరశతమ్‌” ఇత్యత్రాస్యన్వయపప్రతితిః స్యాత్‌? కిం న భవతి అన్వయప్రతీతిః దశదాడిమాదివాక్యవత్‌? కింతు ప్రమాబాన్తరీణ సోఒ౭న్వయః ప్రత్యక్షాదినా బాధితః ప్రతిపన్నోఒపి శుక్తికాయాం రజతమివేతి తదవగమకారియో. వాక్యస్యాప్రామాణ్యమ్‌,“సింహో మాణవకః” ఇత్యత్ర ద్వితీయకక్ష్యాని విషఠాత్పర్యశక్తిసమర్పితాన్వయబాధకోల్లాసానన్నరం అభిధాతాత్పర్యశక్తిదయవ్యతిరిల్తు తావత్త్మతీయైవ శక్తిః తద్బాధకవిధురీ కరణనిపుణూ లక్షణూభిధానా సముల్లసతి. బాలానందివి అభిధాశక్షిచేత ఒక వాక్యంలోని పదాల అర్థాలు తెలిసిన వెంటవే తాత్పర్యశక్తి

చేత ఆ అర్భాల పరస్పరాన్వయం తెలుస్తుంది అని చెప్పే పక్షంలో అసందర్భంగా ఉన్న భావాలు చెప్పే కొన్ని వాక్యాలలో కూడ పదార్థాల పరస్పరాన్వయం కలుగుతుం దని చెప్పవలసి వస్తుంది కదా అని ఆశంకించుకొని, ఎందుకు కలగదు? తప్పకుండా కలుగుతుంది అని అంగీకారరూపమైన సమాధానం చెపుతున్నాడు - వన్వేవమితి - ఇలాగైతే “వేలి చివర వంద ఏనుగు లున్నాయి” అనే వాక్యంలో కూడ అన్వయజ్ఞానం శలగాలి కదా? (ఇది ఆశంక). దీనికి సమాధానం -దశదాడిమాది వాక్యాలలో కలిగినట్లుగానే

ద్రతమోద్ద్యాతః 7 “అబ్లుల్యలే” ఇత్యాదివాక్యాలలో కూడా అన్వయం ఎందుకు కలగదు? తప్పకుండా కలుగుతుంది. అయితే - ముత్యపు చిప్ప మీద కనబడిన నెండి క్షణూంతరంలో బాధించబడినట్లు, అక్కడ గ్రహించబడిన అన్వయం వ్రత్యక్షం మొదలైన ఇతరప్రమాజాలచేత బాధింపబడిపోతుంది; అందుచేత ఆ అన్వ్నయజ్ఞానం కలిగించిన వాక్యం ప్రమాణంగా గ్రహించబడదు.

సింహః ఇతి -“సింహో మాణవకః” అనే చోట ద్వితీయకక్ష్యకి సంబంధించిన తాత్పర్యశక్తి ద్వారా ఇవ్వబడిన (లభించిన) అన్వయానికి బాధకం న్ఫురించగానే (సింహం పిల్లవాడూ ఇద్దరూ ఒక్కరే అనేది కుదరదు అనే జ్ఞానం కలగగానే) అ బాధజ్ఞానాన్ని తొలగించ గలిగిన “లక్షణ' అనే మరొక శక్తి పనిచేయడం ప్రారంభిస్తుంది. అది అభిధా - తాత్సర్యశక్తులకంటె భిన్నమైన మూడవ శక్తి.

వివరణ. ఆకాంక్ష యోగ్యత మొదలైనవి లేకపోతే ఏవో కొన్ని పదాలు ఒక చోట పోగుగా చేర్చినంతమాత్రాన నరియైన వాక్యార్థం ఏదీ రాదు అని చెప్పడానికి మహాభాష్యంలో (1.2.45) “దశ దాడిమాని, షడపూపాః, కుణ్ణమ్‌, అజాజినమ్‌, పలలపిజ్ణః, అధరోరుకమేతత్‌ కుమార్యాః, స్యైకృతస్య పితా ప్రతిశీనః” అనే వ్యర్థపదనముదాయం ఉదాహరణంగా చూపబడింది." “పది దానెమ్మపళ్లు; ఆరు అప్పాలు; అగ్నికుండం; మేకతోలు, మాంసం ముద్ద; కుమారి అధోవన్తం; 'స్యైకృతుని తండ్రి ఎదురుకోలు ఇవ్వబడ్వడు” అని వీటి అర్థాలు. అన్నీ కలిస్తే వాళ్యార్థం ఏదీ లేదు. అయితే చివరికి తేలే (ప్రామాణికమైన వాక్యార్థం లేకపోయినా ఈ మాటలలో (రెండేసి ఉన్నచోట) అన్వయం ఉండనే ఉంది కదా? అలాగే 'అంగుల్యటే' ఇత్యాదివాక్యంలో కూడా తాత్పర్యవృత్తిచేత అన్వయం ఏర్పడుతుంది. ప్రమాణాంతరంచేత ఈ వాక్యార్థం అఆప్రమాణం అయితే అది వేరే విషయం అని భావం.

లోచనం

నన్వేవం “సింహో వటుః” ఇత్యత్రాపి కావ్యరూపతా స్యాత్‌; ధ్వననలక్షణన్య ఆత్మనః అత్రాపి సమనన్తరం వక్ష్యమాణతయా భావాత్‌? నను ఘటే౭ఒపి జీవవ్యవహారః స్యాత్‌, ఆత్మనో విభుత్వేన తత్రాపి భావాత్‌? శరీరస్య ఖలు విళిష్టాధిష్టానయుక్తస్య సత్యాత్మని జీవవ్యవహారః, న యస్య కస్యచిదితి చేత్‌? గుణాలజ్కారౌ చిత్యసున్షరశబ్దార్థశరీరస్య సతి ధ్వననాఖ్యాత్మని

వ! ధ్వన్వాలోకః కావ్యరూపతావ్యవహారః. న చాత్మనోఒసారతా కాచిదితి చ సమానమ్‌. న చైవం భక్తిరేవ ధ్వనిః; భక్తిర్హి లక్షణావ్యాపారః తృతీయకక్ష్యానివేశీ - చతుర్థ్యాం తు కక్ష్యాయాం ధ్వననవ్యాపారః. తథాహి - త్రితయసంనిధౌ లక్షణా ప్రవర్తతే ఇతి తావద్భవన్త ఏవ వదన్తి. తత్ర ముఖ్యార్థబాధా తావత్‌ ప్రత్యక్షాది- ప్రమాణాన్తరమూలా. నిమిత్తం చ యదభిధీయతే సామీప్యాది తదపి ప్రమాణాన్తరావగమ్యమేవ, బాలానందివి

వన్వితి (ఆశంక) ఆర్భాంతరాన్ని ధ్వనింపచేయడం ఆవే ఆత్మ ఉంది అవి ఇప్పుడే చెప్పబోతున్నావు కదా? అందుచేత “సింహో వటుః” ఇత్యాదిలక్షఐావృత్తి సహితాలైన వాక్యాలు కూడా కావ్యాలు కావాలి కదా? ప్రతిబందితో వనమాధానం చెపుతున్నాడు (అడిగిన ప్రశ్నకి సూటిగా సమాధానం చెప్పకుండా అలాంటి ఎదురు ప్రశ్న వేపి సమాధానం చెప్పడానికి “ప్రతిబన్హ్యా సమాధానమ్‌” అని పేరు. అలాంటి ఎదురు ప్న 'వతిబంది) ఆత్మ సర్వవ్యాపి అవడంచేత ఘటంలో కూడా ఆత్మ ఉంటుంది శదా? అందుచేత ఘటాన్ని కూడా 'జీవుడు' అనాలి కదా? (దీనికి మొదటివాని సమాధానం) - విశిష్టమైన కరచరణాద్యవయవాలు ఇంద్రియాలు ఉన్న శరిరాన్నే దావిలో ఆత్మ ఉన్నప్పుడు జీవుడు అని వ్యవహరిస్తాం కాని, అత్మతో సంబంధం ఉన్న ప్రతీవస్తువునూ జీవుడు అనం అని షమాధానం చెవుతావా - అలా అయితే గుజూలు, అలంకారం, బెచిత్యం వీటితో మందరమైన శబ్బార్ధ్థరూపశరీరం ఉన్నదానినే ధ్వననం అనే ఆత్మ ఉంటే కావ్యం అని వ్యవహరించాలి అని మా నమాధానం. ఆత్మ అవేది మాత్రం ఏ నాటికీ సారరహితం కాదు అనే విషయం ఉభయత్రా సమానమే.

వ చైవమితి - ఇలా చెప్పడంవల్ల భక్తియే ధ్వవి అనకూడదు. భక్తి అనేది లక్షణావ్యాపారం. ఇది మూడవకక్ష్యతో నంబంధించినది. వాల్గవ కక్ష్యలో వచ్చే వ్యాపారం ధ్వనన వ్యాపారం. ఎందుచేత ననగా ముఖ్యార్థబాధ, నిమిత్తం (ముఖ్యార్ధంతో సంబంధం), ప్రయోజనం అనేవి మూడు ఉన్నప్పుడే లక్షణ '్రవర్తిన్తుంది అని మీరే అంటున్నారు కదా? అ మూడింటిలో ముఖ్యార్థబాధ అనేది ప్రత్యక్షం మొదలైన ఇతరప్రమాణాలచేత తెలియదగినది. సామీవ్యం మొదలైనది నిమిత్తం అని ఏది అంటున్నారో అది కూడా ఇతర ప్రమాజాలచేత తెలియదగినదే.

వ్రఠమోద్దోతః 81 లోచనం

యత్విదం వరోషన్య అతివవిత్రత్వశీతలత్వపేవ్యత్వాదికం వప్రయోజనమ్‌ అళశబ్దానరవాచ్యం, ప్రమాణూన్తరావ్రతినన్నం, వటోర్వా పరాశ్రమాతిశయశాలిత్వం, తత్ర శబ్ద్బన్య న తానన్న వ్యాపారః. తథాహి - తత్సామీప్యాత్తద్ధర్మత్వానుమానమనైకాన్లి కమ్‌, సింహశబ్దవాచ్యత్వం చ వటోః అసిద్ధమ్‌, అథ 'యత్ర యత్ర ఏవం శబ్దప్రయోగః తత్ర తత్ర తద్ధర్మయోగః" ఇత్యనుమానమ్‌. తస్యాపి వ్యాప్తిగ్రహణకాలే మౌలికం ప్రమాబూన్తరం వాచ్యమ్‌, న చాస్తి, న చ సృృతిరియమ్‌. అననుభూతే తదయోగాత్‌. వనియమాప్రతీతేః వక్తుః ఏతద్వివక్షితమ్‌ ఇత్యధ్యవసాయాభావప్రసంగా చ్చేతి అస్తి తావదత్ర శబ్ద స్యైవ వ్యాపారః. వ్యాపారశ్చ వాభిధాత్మా సమయాభావాళఠ్‌, న తాత్సర్యాత్మాా తస్యానయప్రతీతావేవ పరిక్షయాత్‌. న లక్షణాత్మా ఉక్తాదేవనహేతోః స్థలద్గతిత్వాభావాత్‌. తత్రాపి హి ఫ్థలద్గతిత్వే పునర్ముఖ్యార్థ బాధా, నిమిత్తం, ప్రయోజనమ్‌ ఇత్యనవస్తా స్యాత్‌. అత ఏవ యత్‌ కేనచిళ్‌ లక్షిఠలక్షటేతి నామ కృతం తద్‌ వ్యససమాత్రమ్‌, తస్మాత్‌ అభిధాతాత్పర్య లక్షణావ్యతిరిక్తు చతుర్భోఒసౌ వ్యాపారః ధ్వనన-ద్యోతన - వ్యజ్ఞున - ప్రత్యాయన

• అవగమనాదిసోదరవ్యపదేశనిరూపితః అభ్యుపగన్తవ్యః. యద్వక్ష్యతి -

ముఖ్యాం వృత్తిం పరిత్యజ్య గుణవృత్యార్థదర్శనమ్మ్‌

యదుద్దిశ్య ఫలం తత్ర శబ్లో నైవ స్థలద్గతి:.” _ (ధ్వన్యా-1.20) ఇతి.

బాలాసందిని

యత్త్వితి :- గొల్లపల్లె అతిపవిత్రమైనది, చల్లగా ఉంది, సేవించదగి ఉండి ఇత్యాదికమైన ప్రయోజనం (“గంగాయాం వోవః” అనే లక్షణూన్సలంలో) తెలియబడుతూన్నది. దీన్ని (పై వాక్యమే తప్ప) మరొక శబ్దం ఏదీ బోధించడం లేదు. ఇది ఇతరప్రమాజూలు వేటిచేతా కూడా తెలియడం లేదు. అదేవిధంగా నటువు యొక్క శబ్దానికి వ్యాపారం లేదవే మాట లేదు అనగా ఈ ప్రయోజనాలు కూడా శబ్బవ్యాపారంచేతనే ళ

82 ఛ్వన్వాలోకః

తఈథాహి ఇతి :- ఎందుచేతననగా దానికి దగ్గరగా ఉండడంవల్ల దాని ధర్మాలు దీనికీ ఉంటాయి అనే అనుమానం అనైకాంతికం, వ్యభిచారదోషదుష్టం. అనగా “తీరం గజ్లాగతాతిపవిత్రత్వాదిధర్మవళ్‌, గజ్లాసామీప్యాత్‌, మునిజనాదివత్‌” (గంగలో ఎలాంటి పవిత్రత్వాది ధర్మాలున్నాయో అలాంటి ధర్మాలు గంగాతీరంలో ఉంటాయి; ఎందువల్ల ననగా అది గంగకు దగ్గరగా ఉంది. ఉదాహరణకి మువిజనాదుల వలె) అని అనుమాన ప్రయోగం దోషరహితం కాదు. ఎందుచేతననగా గంగ దగ్గరనే ఉన్న మనిషి పుజ్జెలలో వ్యభిచారం. అవి గంగ దగ్గరనే ఉన్నా అపవిత్రాలే కదా?

సింహేతి :- వటువుకు సింహశబ్దవాచ్యత్వం కూడా అసిద్ధమ్మే అనగా “వటుః సింహధర్మవాన్‌, సింహశబ్దవాచ్యత్వాత్‌, నంప్రతిపన్న సింవావత” (వటువులో సింహధర్మాలన్ని ఉన్నాయి; ఎందుచేత ననగా ఆతడు సింహశబ్దం చేత వాచ్యుడు - అభిధయా బోధించబడుతున్నాడు, ఉదాహరణకి అందరికీ తెలిసి అంగకరించిణి సింహం వలె) అనే అనుమానం కూడా దుష్టమే. సింహ శబ్దవాచ్యత్వం అనే హేతువే లేదు కదా?

అధ ఇతి :- “యత్ర యత్ర ఏవం శబ్దప్రయోగః తత్ర తత్ర తద్ధర్మయోగు” (ఎక్కడైతే ఇలాంటి లాక్షణికళబ్దాలు ప్రయోగిస్తారో అక్కడల్లా దాని ధర్మాల నంబంధం ఉంటుంది. అని పైరెండు ఉదాహరణలకీ వర్తించే వ్యాప్తితో కూడిన హేతువును కూడా చెప్పడం కుదరదు.

• వివరణ. “యత్ర యత్ర'థోూమః తత్ర తత్ర వహ్నిః” - “ఎక్కడెక్కడ ధూమం ఉంటుందో అక్కడల్లా నిప్పు ఉంటుంది” అనేది వ్యాష్తి. వ్యాప్తిని పట్టి అనుమాన ప్రయోగాలు ఈ విధంగా చేయవచ్చు “తట: గజ్లాశబ్దవాచ్యవృత్తిధర్మవాన్‌; లక్షణయా గజ్లొశబ్దప్రయోగవిషయత్వాత్‌” “వటుః సింహశబ్దవాచ్యవృత్తిధర్మవాన్‌; లక్షణయా పింహశబ్దప్రయోగవిషయత్వాల” “య: లక్షణఖయా యతపదప్రయోగవిషయః సః తత్సదవాచ్యవృత్తిధర్మవాన్‌” (తీరంలో గంగాశబ్దవాచ్యమైన గంగలో ఏ ధర్మాలు ఉంటాయో అవి ఉన్నాయి; ఎందుచేత ననగా లక్షణచేత గంగాళశబ్దాన్ని దీని విషయంలో ప్రయోగిస్తున్నాం. వనటువులో సింహశబ్దవాచ్యమైన సింహంలో ఏ ధర్మాలుంటాయో ఆ భర్మాలువ్నాయి; ఎందుచేత ననగా లక్షణచేత సింహశబ్దాన్ని ఈ వటువు విషయంలో బ్రయోగిన్తున్నాం; లక్షఐచేత దేవి విషయంలో ఏ పదం ప్రయోగిస్తామో అ పదంచేత వాచ్యమైన దానిలో ఉండే ధర్మాలు దానిలో ఉండాలి అని వీటి అర్ధం)

ద్రళమోద్ద్వోతః 83

తస్యాపీతి :- (ఈ విధంగా చెప్పడం యుక్తం కాదు) ఎందుచేత ననగా ఈ అనుమానప్రయోగానికి తగిన వ్యాప్తిని గ్రహించడానికి మౌలికంగా (ప్రారంభంలో) ఏదైనా ఒక ప్రమాణం ఉండాలి కదా? అలాంటి దేదీ లేదు.

వివరణ. వంటిల్లు మొదలైన ్రదేశాలలో ధూమం ఉన్న చోటల్లా అగ్ని ఉండడం ప్రత్యక్షంగా చూచి ఆ ప్రత్యక్షప్రమాజూన్ని ఆధారంగా చేసికొని “యత్ర యత్ర ధూనుః తత్ర తత్రాగ్నిః” అని వ్యాప్తిని ఏర్పరచుకొంటారు కదా? ఇక్కడ చెప్పిన వ్యాప్తిని ఏర్పరచుకోవడానికి మౌలికమైన ప్రమాణం ఏదీ లేదు; అందుచేత ఈ వాదం యుక్తం కాదు.

న చేతి:- పోనీ ఇది సతి అందామా అంటే అదీ కుదరదు. పూర్వం అనుభవించి ఉన్నదానినే కదా న్మరించడం అనేది జరుగుతుంది? వియామకేతి - మరొకవిషయం ఏమిటంటే ఇక్కడ ఇదే ప్రయోజనం అని చెప్పాలి అనే నియమించేది ఏదీ లేదు గాన వక్త చెప్పదలచుకొన్నది ఇదే అని విశ్చయించడం కూడా.కుదరదు. ఈ కారణంచేత ఇతర వ్రమాజూదులేవీ ప్రయోజనాన్ని బోధించ జాలవు అని భావం. అందుచేత వ్రయోజవాన్సి తెలపడం విషయంలో శబ్దవ్యాపారం మాత్రమే ఉంది. అనగా భ్రయోజనం కూడా శబ్బ్దవ్యాపారంచేతనే తెలియాలి. ఈ శబ్దవ్యాపారం అభిధ అవడానికి వీలులేదు; సంకేతం లేదు కదా? తాత్పర్యరూపవ్యాపారం కూడా కాదు; అన్వయాన్ని బోధించడంతో అది క్లీజించి పోయింది. లక్షణూరూపమైన వ్యాపారం కూడా కాదు; వెనుక చెప్పిన ముఖ్యార్థబాధాది హేతువువల్ల స్థలద్గతిత్వం లేదు కదా.

వివరణ. ' గబ్గాయాం ఘోషు' అనే ఉదాహరణలో గంగాప్రవాహరూప ముఖ్యార్థాన్ని తీసికొని గంగాప్రవాహంలో ఘోషం ఉన్నది అని చెప్పడానికి వీలు లేకపోయింది. ప్రవాహంలో ఘోషం ఉండదు గాన ప్రవాహరూపార్థాన్ని బోధించడంలో గంగాశబ్దం కుంటు పడింది. స్థలద్గతి అయింది. అందుచేత ప్రవాహం అనే అర్థం విడిచి వేసి తీరం అనే అర్భాన్ని చెప్పవలసివచ్చింది. ఇప్పుడు పావనత్వాద్యర్థం చెవృవలని వచ్చినవుడు గంగాళబ్దం స్వార్ధాన్ని విడవవలసిన వని లేదు. గంగాప్రవాహరూపార్థానికీ పావనత్వాదికానికీ విరోధం (బాధ) లేదు కదా. పావనత్వాదికం గంగలో ఉంటుంది కదా? అందుచేత లక్షణకు మూలమైన స్వార్థబాధ లేదు గాన ప్రయోజనాన్ని కూడా లక్షణావృత్తిచేతనే చెప్పవచ్చు అనేది కుదరదు.

తత్రాపీతి -: పావనత్వాదిరూపార్ధబోధనం విషయంలో కూడా గంగాశబ్దం వ్థలద్గతియే అని చెప్పే పక్షంలో, అనగా పావనత్వాదిరూపార్థాన్ని లక్షణయా చెప్పాలి అనే

న! ఛభ్వన్వాలోకః పక్షంలో, మళ్ళీ ఈ లక్షణకోసం ముఖ్యార్థబాధ, నిమిత్తం, ప్రయోజనం అనే హేతుత్రయాన్ని అంగీకరించవలసి వమ్తుంది. ఈ రెండన లక్షణలోని ప్రయోజనం కూడా మరొక లక్షణచేత తెలున్తుంది అని చెప్పవలసివస్తుంది. ఈ విధంగా లక్షఐలకి ఒక అంతం అనేది ఉండదు గొన అనవస్థాదోషం ఏర్పడుతుంది. అత ఏనేతి- ఈ కారణంవల్లనే దీవికి ఒకడు “లక్షితలక్షణ” (అనగా గంగాశబ్దంచేత లక్షణావృత్తిచేత తీరరూపార్థం చెప్పిన తరవాత మళ్ళీ మరొక లక్షణచేత ప్రయోజనరూపార్థం బోధించబడుతుంది) అని పేరు పెట్టడం కేవలం వ్యసనం మాత్రమే. ఏదో పేరు పెట్టాలని పెట్టడం మాత్రమే, (నిజానికి ప్రయోజనరూపార్థాన్ని బోధించేది ధ్వవియే అని అర్ధం). తప్మాదితి - అందువల్ల అభిధా- తాత్సర్య-లక్షణలకంటె భిన్నమైన ఈ వాల్గ్లన వ్యాపారాన్ని అంగీకరించాలి. ఈ వ్యాపారమే ధ్వననం, ద్యోతనం, వ్యళ్ఞానం, ధ్రత్యాయనం, అవగమనం, మొదలైన పర్యాయపదాలలో నిర్దేశం చేయబడుతుంది. అందుచేతనే “ముఖ్యాంవృత్తిమ్‌” (ధ్వవ్యా 120) ఇత్యాదికారికలో ఈ విషయము చెప్పబోతున్నాడు.

వివరణ. “ఉళ్తాదేవ హేతోః స్థలద్గతిత్వాభావాత్‌” లోని “ఊక్తాదేవహేతోః” అనేదాన్ని ఒక హేతువుగాను, “స్థలద్గతిత్వాభావాళో, అనేదాన్ని మరొక హేతువుగాను భహించి అర్థం చెప్పవచ్చు. పైన చెప్పిన “నియమాద్రతిపత్తేః... ప్రనంగాచ్చ” అనే "హేకువునల్ల అని కాని, “తాత్సర్యవృత్తి ఆన్వయవ్రతీతి చేతనే క్షీబించినట్లు లక్షణ తీర వ్రకితిలోనే క్షీణించింది” అని కాని “ఉక్తాదేవ హేతోః” అనే దానికి ఖావం. “స్థలద్గతిత్వాభావాత్‌ ఇత్యాదికానికి పూర్వోళ్తార్రమే. ఈ సందర్భంలో కావ్యప్రకాశకారుడు చూపిన యుక్తులు మరొక విధంగా ఉన్నాయి. (చూ.కా.ప్ర.55-59 పేజీలు).

లోచనం

తేన సమయాపేక్షా వాచ్యావగమనశక్తిః అభిధాశక్తి: తదన్యథానుపపత్తి సనహాయార్థావబోధనశక్తిః తాత్పర్యశక్తి: ముఖ్యార్ధబాధాదినహకార్య పేక్షార్థ ప్రతిభాననళక్తిః లక్షణాళక్తి:. తచ్చ్భక్తిత్రయోపజనితార్ధావగమమూలజాత ఈత్రృతిభాసపవిత్రిత ప్రతిపత్మృప్రతిభాస హాయార్థద్యోత నశక్తిః ధ్వననవ్యాపారః, స చ ప్రాగ్వత్తం వ్యాపారత్రయం న్యక్కుర్వన్‌ ప్రధానభూతః కావ్యాత్మేత్యాశయేన నిషేరప్రముఖతయా చ ప్రతీయమానవిషయోఒపి నిషేధవిషయ ఇత్యుక్తమ్‌. అభ్యుపగమమాత్రేణ చైతదుక్తమ్‌. న త్వత్ర లక్షణా; అత్యన్త తిరస్కారాన్యసం

బ్రళమోద్దోతః లిక్‌ శత్రమణయోరభావాత్‌. న హ్యర్థశక్తిమూలే అస్యా వ్యాపారః. సహకారిభేదాచ్చ శక్తిభేదః స్పష్ట ఏవ. యథా తస్యైవ శబ్దన్య వ్యాప్తిసృృత్యాదిసహళృతన్య వివక్షావగతానుమాపకత్వవ్యాపారః, అక్షాదినహకృతన్య వా వికల్పకత్వ వ్యాపారః, ఏవమ్‌ అభిహితాన్వయవాదినామ్‌ ఇయదనపహ్నవనీయమ్‌. బాలానందిని

శేనేతి - అందుచేత సమయాన్ని (సంకేతాన్ని) అపేక్షించే వాచ్యార్థబోధశక్తి, అనగా నంకేతంమీద ఆధారపడి వాచ్యార్థాన్ని బోధించే శక్తి, అభిధాశకి. అభిధయొక్క అన్యథానుపపత్తి, అనగా వదార్థాల పరన్పరాన్వయం లేకుండా అభిధ ఒక్కటి మాత్రమే ఉండడంచేత ప్రయోజనం లేకపోవడం అనేది, సహాయంగా గల అర్థబోధనశక్తి తాత్పర్యశక్తి. ముఖ్యార్థబాధ మొదలైన నహకారుల అపేక్ష గల అర్థబోధనశక్తి లక్షణాశక్తి. ఆ మూడు శక్తుల వల్ల కలిగిన అర్థజ్ఞానం మూలాన కలిగిన ఆ వాచ్య- వరవ్పరాన్విత

• లజ్ష్యార్ధాల జ్ఞానంచేత పవిత్రితమైన జ్ఞాతలయొక్క ప్రతిళల సహాయంగా గల, అలాంటి వాళ్ల ప్రతిభను వట్టి మాత్రమే జరుగు, అర్ధద్యోతనశక్తి, అర్థాన్ని సూచించే శక్తి, ధ్వననవ్యాపారం. అది ముందు ఉన్న (వని చేసిన) మూడు వ్యాపారాలనీ కూడ తిరస్కరిస్తూ, తనకంటె ఆప్రధానమైన వాటినిగా చేస్తూ, తాను ప్రధానమై కావ్యాత్మగా ఉంటుంది అనే అభిప్రాయంతో ప్రయోజనవిషయకమైనా కూడ నిషేధద్వారకం అవడంచేత నిషేధవిషయమైనది అవి చెప్పబడింది. .

వివరణ. భ్రమధార్మిక' ఇత్యాది శ్లోకంలో 'సంచరించుము' అని వాచ్యార్థం, “నంచరించవద్దు” అని ధ్వన్యమానార్థం అని వృత్తిలో చెప్పబడింది. కాని ఇంతవరకు జరిగిన చర్చను పట్టి నంచరంచుము అనేది విపరీతలక్షణాగమ్యం అనీ, మరొకటి ఏదో ధ్వవించబడుతున్నదనీ చెప్పినట్లు స్పష్టం అవుతుంది. అందుచేత వృత్తిలో చెప్పిన విషేధానికి వ్యంగ్యత్వం అనంగతం కదా అని అళంకకు నమాధానంగా “విషేధప్రముఖతయా' ఇత్యాదికం చెప్పుతున్నాడు. భ్రమణనిషేధం లక్షజూాగమ్యమే. ఈ స్వైరిణి తన సంకేతస్ట్రావాన్ని రక్షించుకొనడానికీ, స్వేచ్ళగా విహరించడానికీ కోరుతున్నది అనేదే వ్యంగార్థం. పైన చెప్పిన ఈ ప్రయోజనం ధ్వనికి విషయం, అనగా ధ్వని ప్రతిపాద్యం. అయితే ఈ వ్యంగార్థం భ్రమణనిషేధం ద్వారా సాధించదగింది కాబట్టి వృత్తికారుడు ధ్వనికి విషయం నిషేధం అని చెప్పాడు. వాస్తవానికి ధ్వనివిషయం 'స్వైరవిహారాదికమే అని భావం.

తం ధ్వవ్యాలోకః

అభ్యుపగమ్మ్యేతి :- ఇంతకీ విజానికి ఇక్కడ లక్షణ లేదు. ప్రొాఢథివాదం మాత్రం చేత లేకపోయినా ఉందని అంగీకరించి ఇలా సమాధానం చెప్పాం. వాచ్యానికి అత్యంతతిరస్కారం, అవ్యార్థసంక్రమణం ఉంటేనే లక్షణ చెప్పాలి. ఇక్కడ ఇని లేవు గదా? అర్థమూలకమైన ధ్వనిలో లక్షణకి పని ఉండదు కదా? నహాకారిభేదాన్ని వట్టి కూడ శక్తిభేదం స్పష్టంగా తెలుస్తూనే ఉంది. అనగా అర్థశక్తిమూలధ్వనికి వక్షృ- బోద్ధవ్యాదివైశిష్టం సహకారి అయితే, లక్షణుకి ముఖ్యార్గబాధాదికం నహకారి గాన ఆ శక్తి వేరు, ఈ శక్తి వేరు అని భావం.

ఈ విషయాన్ని దృష్టాంతం చూసి విశదీకరిస్తున్నాడు - యథా ఇతి. అర్థం బోధించడానికే ప్రయోగించిన “గామానయ” (గోవును తీసికొనిరా) అనే శబ్దం (వాక్యం) వ్యాప్తినత్యాదులతో నవాకృతం అయినప్పుడు వివక్షను (ఈ వాక్యాన్ని ఉవ యోగించినవాడు చెప్పదలచిన దానిని) తెలునుకొనడం విషయంలో అనుమావకం అంటున్నాం. అదే శబ్దం (వాక్యం) చక్షురింద్రియాది సహకృతం అయినప్పుడు వికల్పకం అంటున్నాం. ఈ విధంగా అభిహితాన్వయవాది అభిధాదివ్యాపారత్రయాతీతమైన ధ్వని అనే నాల్గవ వ్యాపారం లేదని కప్పిపుచ్చడానికి శక్యం కాదు.

వివరణ. ఎవరైనా ఒక వ్యక్తి “గామ్‌ అనయ'” అన్న వాక్యం (ప్రయోగించి నప్పుడు అది విన్న పక్కవానికి వ్యాప్తిస్నృతి మొదలైనవి కలిగినప్పుడు, (పర్వతంమీద ఉన్న ధూమాన్సి చూడగానే “యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర తత్రాగ్ని:” అనే వ్యాప్తి న్మరణకు వచ్చి “పర్వతో వహ్నిమాన్‌; థఛూమాత్‌” అవే జ్ఞానం కలిగినట్లు) వాటి సహకారంవల్ల “అయం వక్తా ఏతద్వివక్షుః, ఏతచ్చబ్దప్రయోగాత్‌ొ” (ఈ వక్త ఈ విషయం చెప్పదలచుకున్నాడు; ఈ పదాలు ప్రయోగించాడు కాబట్టి) అనే అనుమితి కలుగుతుంది. ఈ విధంగా ఆ శబ్దానికి వ్యాప్తిస్స'త్యాది సహకారంనల్ల అనుమాపకత్వశక్తి వచ్చింది. అదే విధంగా ఈ వాక్యం విన్న సమయంలో కంటితో చూడడం కూడా సంభవించినప్పుడు ఆ చక్షురింద్రియ సహకారం వల్ల సవికల్పకజ్ఞానం కలుగుతుంది. అనగా కేవలం అవు అన్నమాట విన్నంత మాత్రాన అదేదో ఒక ఆవు అనే జ్ఞానం కలుగుతుందే కాని ఆది నల్లగా ఉందా, తెల్లగా ఉందా, బలిసి ఉందా, బక్కచిక్కి ఉందా ఇత్యాదిజ్ఞానం శలగదు. దీనికి నిర్వికల్పకజ్ఞానం అని పేరు. ఈ విధంగా అదే శబ్దానికి ప్రత్యక్షాది సహకారం కలిగినప్పుడు వికల్పకళ్వవ్యాపారం (శక్తి) కూడా ఏర్పడుతుంది. దీనిని పట్టి నహకారిభేదంవల్ల శక్తిభేదం కలుగుతుంది అని భావం.

బ్రభమోద్దోతః లి? లోచనం

యో౭ప్యన్వితాభిధానవాదీ *యత్స్పరః శబ్దః న శబ్దార్ధః” ఇతి హృదయే గృహీత్వా శరవదభిధావ్యాపారమేవ దీర్చదీర్ధమిచ్చతి, తన్య యది దీర్టో వ్యాపారః తదా ఏకః అసొ ఇతి కుతః? భిన్న విషయత్వాత్‌. అథానేకో౭సౌొ, తద్విషయసహకారిభేదాదసజాతీయ ఏవ యుక్తః, నజాతీయే చ కార్యే విరమ్యవ్యాపారః శబ్దకర్మబుద్ధ్యాదీనాం పదార్థవిద్శిః నిషిద్ధః. అసజాతీయే చ అస్మన్న్మయ ఏవ.

= జాలానందిని

య ఇతి - ఏ అవ్వితాభిధానవాది “శబ్దం ఏ అర్థం ప్రధానంగా గలదో అదే దాని అర్ధం” (శబ్దం ప్రధానంగా ఏ అర్భాన్ని బోధించడానికి ఉద్దిష్టం అయిందో అదే ఆ శబ్దానికి అర్థం) అని మనన్సులో సెట్టకొని (అనే అభిప్రాయంతో) అభిధావ్యాపారమే, బాణవ్యాపారం వలె, అతిదీర్ధమైనది - అనగా ఒక సమర్భుడైన ధానుష్కుడు ప్రయోగించిన బాణం ఒకే వ్యాపారం చేత (1 0౧6 ఇ%6గ౫ ౦౧|౧ ఎదుటివాని కవచాన్నీ, దాని లోపల ఉన్న చొక్కానీ, దొనిలోపల చర్మాన్నీ, దాని లోపల మాంసాదుల్నీ (ఒకేదెబ్బలో) ఏ విధంగా చీల్చి వేస్తుందో అదే విధంగా అభిధావ్యాపారం చాలా దీర్చం అవడం చేత అక్కడ చెప్పవలసిన అర్భాలన్నింటినీ అదే బోధిస్తుంది - అని అంగీకరిస్తాడో ఆతని మతంలో వ్యాపారం దీర్ధం ఆయిన పక్షంలో అది ఒకే వ్యాపారం ఆని చెప్పడం ఎట్లు? దాని విషయాలు వేరు వేరుగా. ఉన్నాయి కదా? అలా కాదు; అది అనేకమే (అనేకవ్యాపారపరంపరయే) అని అంగీకరించిన పక్షంలో విషయాలు వేరు, సహకారులు వేరు అనడం చేత ఆది నజాతీయం కాదనే చెప్పాలి. అనగా వాచ్య-లక్ష్య-వ్యంగ్యాలని చెప్పబడే అర్థాలు (విషయాలు) వేరువేరైనవి. వాటికి సహకారులైన సంకేత- ముఖ్యార్థబాధాది-వశ్రాదివైశిష్ట్యాదులు కూడా వేరువేరుగా ఉన్నాయి. అందుచేత వాటివి బోధించే వ్యాపారాలు కూడా నజాతీయాలు కాదు, వేరువేరు జాతికి చెందినవి అని చెప్పాలి. సజాతీయమైన కార్యం విషయంలో శబ్దకర్మబుద్ధ్యాదులకు పదార్థవేత్తలు విరమ్యవ్యాపారాన్ని నిషేధించారు. అనగా శబ్దం, కర్మ, బుద్ధి మొదలైనవి తాము చేయవలసిన కార్యాన్ని ఒకే వ్యాపారం చేత చేసినేసి వెనక్కి తప్పుకొంటాయి. కొంత సేపైన తరవాత మళ్లీ అటువంటి కార్యమే మరొకటి చేయడం అనేది వాటికి ఉండదు. ఉదాహరణకి 'ఘట' శబ్దం ఉందంటే అది అభిధావ్యాపారంచేత 'ఘటం'

లకి ధ్వన్వాలోకః అనే అర్ధాన్ని బోధించి, కొంచెం సేవు అగి మళ్లీ అటువంటి అర్భాన్ని ఆదే వ్యాపారంచేత బోధించదు. మరొక వ్యాపారంచేత (లక్షబూదికంచేత) వెనుక బోధించిన అర్ధానికి సజాతీయం కాని మరొక అర్థాన్ని (కుండలోని నీరు ఇత్యాద్యర్థాన్ని) బోధిస్తే బోధించవచ్చు. అదే విధంగా ఒక మారు పైకి లేచి చెట్టు కొమ్మమీద పడడం అనే వ్యాపారంచేత కొమ్మలో ఒక అంగుళం లోతుదాకా ఛేదించిన గొడ్డలి అదే వ్యాపారంచేత కొంతసేపు ఆగి మరొక అంగుళంలోతు దాకా ఛేదించజాలదు. అందుకు మళ్లీ మరొక శ్రొత్త వ్యాపారం కొవాలి. ఈ విధంగా వైయాయికాదులు శబ్దాదులకి నజాతీయకార్యం విషయంలో విరమ్యవ్యాపారాన్ని నిషేధించారు. ఈ విధంగా వాచ్యాద్యర్థాలన్నీ సజాతీయాలూ కావు, పజాతీయాలైనా వాటి నన్నింటినీ ఒకే వ్యాపారంచేత శబ్దం బోధించ జాలదు. వాచ్యాద్యర్థాలన్నీ నజాతీయాలు కావు, అనజాతీయాలే అని అంగీకరించానా అప్పుడు మా మతం, అనగా వాచ్యార్భాన్ని అభిధ, లక్ష్యార్థాన్ని లక్షణ, వ్యంగ్యార్థాన్ని ధ్వని ఆనే వేరువేరు వ్యాపారాలు భోధిస్తాయి అనే మతం అంగీకరించినద్లే. లోచనం

అభ యోఒసొ చతుర్ధకక్షానివిష్టోఒర్థః న ఏవ రుటితి వాక్యేనాభిధీయతే ఇత్యేవంవిధం దీర్ధదీర్హత్వం వివక్షితం తర్హి సంకేతాకరణాత్‌ కథం సాక్షాత్రతిపత్తిః. నిమిత్తేషు నంకేతః, వైమిత్తిళస్తు అర్థః నంకేతానపేక్ష ఏవేతి చేత్‌ పశ్యత శ్రోత్రియన్య ఉక్తికెశలమ్‌. యో హ్యసౌ పర్యన్తకక్షా భాగ్యర్థః ప్రథమం '్రతీతిపథమవతీర్ణః, తస్య పళ్చాత్తనాః పదార్థావగమాః నిమిత్తభానం గచ్చన్తీతి నూనం మీమాంసకన్య ప్రపొత్రం ప్రతి నైమిత్తికత్వ మభిమతమ్‌!

బాలానందిని

దీర్చదీర్చవ్యాపారం అనగా ఒకే వ్యాపారం అని గాని, నజాతీయమైన వ్యాపారం అవి కాని మా అభిప్రాయం కాదు; చెప్పదలచిన అర్థాన్ని వెంటనే చెప్పడం అవే విశేషమే మేం అనే వ్యాపార దీర్చృత్వం అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు- అథేతి. నాల్గవ కక్ష్యకి చెందిన ఏ వ్యంగ్యార్థం ఉందో అది వాక్యంచేత వెంటనే (వాక్యం విన్న వెంటనే) భోధించబడుతుంది; మేం చెప్పదలచిన దీర్ధదీర్ధత్వం ఇదే అని చెప్పినట్టయితే

• అ అర్థం (వ్యంగ్యార్థం) విషయంలో సంకేతం లేదు కదా? అలాంటప్పుడు వాక్యంవల్ల

వ్రభమోద్ధోతః 80 అ అర్థం సాక్షాత్తుగా (నేరుగా) ఎలా తెలున్తుంది? నిమిత్తాలయందే సంకేతం కొవాలి కాని నైమిత్తిశం అయిన ఈ వ్యంగ్యార్థం తెలియడానికి నంకేతం అవసరం ఉండదు అని అంటావా - అహా! చూడండి ఈ వేదపండితుని (ఛాందనుని) మాటల నేర్చు ఎలా ఉందో! చివరి కక్ష్యకి చెందిన ఏ వ్యంగార్థం వాక్యం విన్న వెంటనే జ్ఞానమార్గాన్ని పొందిందో (తెలిసిందో) దానికి తరవాత కలిగే పదార్థజ్ఞానాలు నిమిత్తాలట! ఈ విధంగా ఈ మీమాంపకుడు తన వ్రపొత్రుడికి తాను నైమిత్తికుణ్ణి అని అంగీకరిస్తున్నాడు!

వివరణ. వాళ్యం వివగానే వ్యంగార్థం స్ఫురిస్తుంది. మేం చెప్పే వ్యాపారదీర్చత్వం ఇదే అవి అవ్వితాభిధానవాది అయిన మీమాంసకుడు అన్నాడు. వ్యంగ్యార్థం విషయంలో ఆ వాక్యానికి నంకేతం లేదు కదా? అలాంటప్పుడు ఆ వాక్యం వ్యంగ్యార్భాన్ని ఎలా బోధిస్తుంది అని సిద్ధాంతి ప్రశ్నిస్తాడు. దీనికి సమాధానంగా - వ్యంగ్యార్థజ్ఞానానికి పదార్థాల జ్ఞానం నిమిత్తం, వ్యంగ్యార్థం నైమిత్తికం. పదార్థజ్ఞానం కలగడానికి సంకేతం ఉండాలి కాని నైమిత్తికమైన వాళ్యార్థం (వ్యంగ్యార్థం) తెలియడానాకి సంకేతం అవనరం లేదు అని మీమాంసకుడు సమాధానం చెప్పాడు. ఇలా అన్నందుకు పరిహాసపూర్వకంగా ఆక్షేపిస్తూ సిద్ధాంతి - చూడండి ఈ శ్రోత్రియుని తెలివి! వాక్యం విన్న వెంటనే నాల్గవ కక్ష్యకి చెందిన వ్యంగ్యార్థం ముందుగా తెలిసిపోతుందట; తరవాత కలిగే పదార్ధాల జ్ఞానం దీనికి నిమిత్తం ఆట. దీన్ని పట్టి నా ధ్రపొత్రుడికి నేను నైమిత్తికుణ్ణి అనగా నాకు వా ప్రపొత్రుడు కారణం. అని చెప్పినట్లవుతుంది కదా! అని అంటాడు. ఏ శాన్త్రగ్రంథం తీసినా అ గ్రంథరచయిత తాను ప్రతిపాదించే సిద్ధాంతానికి విరుద్ధంగా ఉన్న ఇతర శావ్రగ్రంథస్థవిషయాలతో పాటు, ఆ శాన్రకారు లెన్నడూ స్వప్పంలో కూడా చెప్పని కొన్ని విషయాలు కూడా కల్పించి వాటిని పరిహాసవూర్వకంగా ఖండిస్తూంటాడు. ఇది చూడగానే ఈ గ్రంథం చదివేవాళ్లు, “పాపం ఆ గ్రంథరచయితలు ఈ మాత్రం కూడా తెలియని దద్దమ్మలు కాబోలు” అనిపించి, “ఆహా! మా శాస్తం ఎంత గొప్పది” అని మురిసిపోతూ ఉంటారు. ఇది దార్శనికగ్రంథాలలో ఎక్కుగా కనబడుతుంది. పరమమాహేశ్వరుడైన అభినవగుప్తుడు కూడా గొప్ప దార్శనికుడు. అందుచేత ఈయన అడుగడుగునా ఇతరశాస్తకారుల విషయంలో ఇలాంటి పరిహాసోక్తులు, ఛలోక్తులు, విసురుతూ ఉంటాడు. తావన్మాత్రంచేత ఆ మీమాంసకాదులు ఏమీ తెలియని వెళ్జి ఛాందసులని ఎవరూ అనుకోకూడదు. అ గ్రంథాలు కూడా చదివి మంచి చెడ్డలు వ్వయంగా అర్ధం చేసుకొనే అలవాటున్నవాళ్లకి ఈ ప్రమాదం ఉండదు.

90 ధ్వన్వాలోకః లోచనం ఆభోచ్యతే - పూర్వం తత్ర సంకేతగ్రహణసం స్కృతస్య తథా ప్రతిపత్తిః భవతీతి అముయా వన్తున్ఫిత్యా నిమిత్తత్వం వదార్ధానామ్‌, తర్హి తదనుసరణోపయోగి న కించిదపి ఉక్తం స్యాత్‌. న చాపి ప్రాక్‌పదార్థేషు నంకేతగ్రవాణం వృత్తము; అన్వితానావేవ నర్వదా ప్రయోగాత్‌. ఆవాపోద్వాపాభ్యాం తథా ప్రయోగ ఇతి చేత్‌, సంకేత: పదార్ధమాత్ర ఏవేత్యభ్యుపగమే పాళ్చాత్యైవ విశేషప్రతీతిః, బాలానందిని పదార్ధజ్ఞానం తరవాళ జరిగినా పదార్థాలను గూర్చిన సంకేతం ముందుగానే కలిగి ఉంది కాబట్టి, అటాంటి నంకేతగ్రహణూన్ని పురస్కరించుకొని పదార్థాలు వాళ్యార్థజ్ఞానానికి నిమిత్తం అని చెప్పడంలో తప్పేమీ లేదు. సంకేతజ్ఞానం ఉన్న జ్ఞాత “గజ్గాయాం ఘోషః”అనే వాక్యాన్ని విన్న వెంటనే శ్రైత్యం, పావనత్వం మొదలైన చివరి అర్భాన్ని గ్రహిన్తున్నాడు కదా అని ఆశంకను లేవదీసి పరిహరిస్తున్నాడు- అథోచ్యతే ఇత్యాది - పదార్థాల విషయంలో ముందుగానే ఉన్న సంకేతజ్ఞానం సంస్కారం మనస్సులో ఉన్నవానికి, వ్యంగ్యార్థం అని చెప్పబడే చివరి అర్ధంయొక్క జ్ఞానం కలుగుతున్నది. ఈ వాన్నవికవరిస్ఫితిని వురవ్కరించుకొని వదార్ధాలు ఆ పార్యంతికార్థజ్ఞానానికి నిమిత్తం ఇవి అవవచ్చు. కదా అవి కూడా అనడానికి వీలు లేదు. పదార్భాలు..షార్యంతికార్థప్రతీతికి నిమిత్తాలు ఏ విధంగా అవుతాయో ఏమీ నిమిత్తం చెప్పలేదు కడా? అనగా సంకేతం గ్రహంచినవానికి అభిధాశక్తిచేత సంకేతితపదార్థాల జ్ఞానం కలగవచ్చును, కాని సంకేతితం కాని పార్యంతికార్థంయొక్క జ్ఞానం పదార్థసంకేతం వల్ల ఎల్లా కలుగుతుందో తగిన కారణం ఏమీ మీరు చెప్పలేకపోతున్నారు కదా అవి భావం.

వ చాపీతి - మరొక విషయం ఏమనగా- మీ మతం ప్రకారం ముందుగా పదార్థాల విషయంలో సంకేతగ్రహణం కూడా జరగలేదు. ఇతరపదాల అర్థాలతో అన్వయించే పదాలనే వాక్యంలో ప్రయోగిస్తారు కాబట్టి సంకేతం కేవలపదార్థాల విషయంలో కాదు, ఇతరపదార్థాలలో అన్వయించిన పదార్థాల విషయంలోనే అని కదా మీ మతం? ఆవాపోద్వాపాలచేత, అనగా ఒకపదం తీసివేసి మరొక పదం చేర్చడం, దాన్ని తీసివేసి మళ్లీ మొదటిదాన్ని చేర్చడం ఈ విధమైన ప్రక్రియ చేత, వేరు నేరు పదార్థాల

దబ్రథమోద్దోతః 91 విషయంలో కూడా నంకేతం సిద్ధిస్తుంది అని అంటారా? అలా అనే పక్షంలో విశేషజ్ఞానం, అనగా వాళ్యార్థజ్ఞానం, వాక్యం విన్నవెంటనే కలగక పదార్థజ్ఞానానంతరమే జరుగుతుంది; ఇది మీ మతానికి విరుద్ధం కాదా అని భావం. లోచనం

అభథోచ్యతే- దృష్టైవ రుటితి తాత్సర్య(ప్రతిపత్తి:, కిమత్ర కుర్మః ఇతి; తదిదం వయమపిన నాణ్గీకుర్ము, యద్వక్ష్యామః-

తద్వత్సచేతసాం సోఒర్జో వాచ్యార్థవిముఖాత్మనామ్‌,

బుద్దా తత్తావఖాసిన్యాం రుటిత్యేవావభానతే.” (ధ్వన్యా. 1.12) ఇతి, కింతు సాతిశయానుశీలనాభ్యాసాత్తత్ర నంభావ్యమానో౭ఒపి (క్రమః సజాతీయతద్వికల్ప పరస్పరానుదయాత్‌ అభ్యస్తవిషయవ్యాప్తి సమయ సృృతి త్రమవత్‌న సంవేద్యతే ఇతి నిమిత్తనైమిత్తికభావశ్చావశ్యాశ్రయణీయః, అన్యథా గౌణలాక్షబీకయెోోాః ముఖ్యాద్చేద:,“శుతిలిజ్లాదివ మాణషట్కన్య పారదౌర్చల్యమ్‌” ఇత్యాది ప్రక్రియావిఘాతః. నిమిత్తనైమిత్తికవైచిత్రేబై వాప్యాః సమర్థితత్వాత్‌, నిమిత్తతావైచిత్రే చాభ్యుపగతే కిమపరమస్మాసు అసూయయా.

యేఒప్యవిభక్తం స్ఫోటం వాక్యం తదర్థం చాహంః తైరప్యవిద్యా పదపతితైః నర్వేయమనుసరణీయా ప్రక్రియా. తదుత్తిర్ణత్వేతు సర్వం పరమేశ్వరాద్వయం బ్ర హ్మేత్యస్మచ్చాన్తకారేణ న న విదితం తత్త్వాలోక (గ్రన్ధం విరచయతా ఇత్యాస్తామ్‌..

బాలానందివి

అధథేతి :- (వదార్థసంకేతగ్రహణం నిమిత్తం అవునా కాదా అనే చర్చ మాట ఎలా ఉన్నా)- వాక్యం వినగానే తాత్పర్యజ్ఞానం కలుగుతున్నది; అందుకు మేం ఏమి చెయ్యాలి ? అంటారా ఈ విషయం మేం కూడా అంగీకరించం అనే మాట లేదు. అందుచేతనే “తద్వత్సచేతసామ్‌” ఇత్యాదికారికలో ఈ విషయమే చెప్పబోతున్నాం. పదార్థజ్ఞాన - పార్యంతికవ్యంగ్యార్థజ్ఞానాల మధ్య క్రమం ఉన్నాకూడ. (సహృదయుడు) ఎక్కువగా కావ్యానుశీలనం చేసి చేసి ఉండడం చేత నజాతీయాలైన, అనగా వాక్యార్థ ప్రతీతికి అంగం అవడంచేత సమానజాతీయాలైన, వాటి (పదార్థాల) వికల్పాల(జ్ఞానాల)

థిబై భృన్వాలోకు పరంవర భాసించక పోవడంవల్ల, బాగా అలవాటుపడ్డ విషయాలను గూర్చి వ్యాప్తిస్మతి = నమయస్నృతుల శ్రమం ఏ విధంగా గుర్తించబడదో అదే విధంగా గుర్తించబడడం లేదు. ఆందువల్ల నిమిత్త నైమిత్తిక భావాన్ని తప్పకుండా అంగీకరించాలి. అలా కాకపోతే “గౌణ-లాక్షబీకార్థాలు ముఖ్యార్థంకంటె భిన్నమైనవి” “శ్రుతిలింగాది షట్పమాజాలలో పారదౌర్చల్యం - మొదటిదొనికంటె రెండవది దుర్చలం, దానికంటే మూడవది దుర్చలం ఇత్యాది విధంగా పరమైనవాటికి దౌర్బల్యం”- ఈ విధమైన ప్రక్రియకి భంగం వస్తుంది, ఈ భేదదౌర్చల్యాదుల్ని నిమిత్తత్వంలో ఉన్న వైచిత్రాన్నే పట్టి నమర్థించడం జరిగింది శదా? ఈ విధంగా నిమిత్తతావైచిత్ర్యాన్ని తప్పకుండా అంగీకరించవలసి ఉన్నప్పుడు మీకు మేం అంటే ఎందుకు ఇంత కోపం?

వినరణ. నదార్థజ్ఞానానికీ, పార్యంతిక(చివరి) వాళ్యార్థణ్ఞానానికీ మధ్య శ్రమం లేక పోలేదు. తప్పకుండా ఉంది. అయినా నిరంతరం కావ్యానుశీలనం చేసేవాళ్ళు ఈ క్రమాన్ని గుర్తించకుండా వాళ్యాన్ని విన్న వెంటనే వాక్యార్థాన్ని గ్రహించారన్నట్లు కనబడుతుంది కాని పదార్థాలు తెలిసిన తరవాతనే వాళ్లు వాళ్యార్థం గ్రహిన్తున్నారు. “ఘటః 'వటః','తరుః' మొదలైన పదాలకి కుండ, బట్ట, చెట్టు అనే అర్థాల విషయంలో నంకేతం ఉంది అని తెలిసినవానికే ఈ పదాలు వినగానే ఈ ఆర్భాలు న్ఫురిస్తాయి. ఈయితే- ఈ పదాలు విన్న తరవాత “ఓవో! ఘటశబ్బానికి కుండ అవే అర్థంలో నంకేతం ఉంది కదా? అందుచేత దీనికీ అర్ధం ఇది” అని ఒక క్షణం అలోచించి అతడు ఆ అర్ధం గ్రహించడు. వెంటనే గ్రహిస్తాడు. తావన్నాత్రంచేత శబ్దశ్రవజానికి ఆర్ధగ్రహణజానికీ మధ్య సంకేతన్నృతి లేదనడానికి వీలు లేదు. అదే విధంగా దూరంగా ఉన్న పొగ చూచి అక్కడ నిప్పు ఉందని వెంటనే ఊహిస్తాడు. “యత్ర యత్ర ధూమః తత్ర తత్ర వహ్నిః” అనే వ్యాప్తిని గూర్చి అంతకుముందు తెలిసి ఉన్నవాడే ఆ విషయం ఊహించకలుగుతాడు. అనగా అక్కడ నిప్పు ఉంది అని తెలుసుకొనేటట్లుగా వానికి వ్యాప్తిస్నృతి కూడా కలిగిందనే అర్ధం. అయినా శీఘ్రత్వంలో అది ఉన్నట్లు కనబడదు. ఈ విధంగా ఎక్కువ అలవాటులో ఉన్న విషయాలలో ధూమాదిహేతువుచేత గాని, శబ్దంచేత గొని జ్ఞానం శలిగేటప్పుడు వ్యాప్తిన్నృతీ, సమయన్నృతీ మధ్యలో ఉన్నా కూడ ఆ శ్రమం ఏ విధంగా గుర్తించబడదో అబ్లే ఇక్కడ కూడాను. అందుచేత నిమిత్త నైమిత్తిక భావం (పదార్థజ్ఞానం నిమిత్తం, ఫార్యంతిక వాళ్యార్థజ్ఞానం నైమిత్తికం అని) అంగీకరించి తీరాలి. అలా అంగీకరించకపోతే గౌణలాక్షణీశార్థాల జ్ఞానానికి ముఖ్యార్థబాధ నిమిత్తం గాన ముఖ్యార్థం మౌలికనిమిత్తం; అందుచేత వాటి మధ్య భేదం ఉంది అవీ, శ్రుతిలింగాదిమీమాంసకోక్ష

బ్రభమోద్ధోతః త ప్రమాజాలలో ముందువాటికంటె తరవాతవి దుర్చలాలైన వనీ చెప్పడం కుదరదు. విమిత్తత్వంలో ఉన్న వైచిత్ర్యాన్నే పట్టి ఈ భేదదౌర్చల్యాదుల్ని స్థాపించడం జరిగింది కదా?

అభిధకే దీర్చదీర్థవ్యాపారం ఉందనే ఈ వాదాన్ని కావ్య ప్రకాశకారుడు కూడా చర్చించాడు. శ్రుతిలింగాదిన్వరూపతద్దౌరృల్యూాదులను గూర్చి నవిస్తరంగా మా కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్యలో వివరించబ డింది (చూ 260-270 పేజీలు).

యే పేతి :- ఏ వైయాకరణులు, పారమార్థికదృష్టితో పరిశీలిస్తే వాక్యంలో పదవర్ధాదివిభాగా లేవీ ఉండ వనీ, అవిభక్త్రమైన స్ఫోటమే వాక్య మనీ, వాక్యార్థంలో కూడా విభాగాలేవీ లేవనీ అన్నారో వాళ్లు కూడా అవిద్యాపదంలో పడి ఉన్నప్పుడు, అనగా వ్యావవోరికదళలో ఉన్నవ్పుడు, వదం, వదార్థం, వాక్యం, వాక్యార్ధం, అభిధాలక్షణావ్యంజనలు మొదలైన భేదాలన్నీ అంగీకరించవలసిందే. ఆ అవిద్యాదశను దాటిన పారమార్థికదశలో (తదుత్తీర్ణత్వే తు) అంతా పరమేశ్వరాద్వయమే; బ్రహ్మ ఒక్కటే పారమార్థికం, ఈ కాల్పవనికభేదా లేవీ సత్యాలు కావు అనే విషయం 'తత్తావలోకం' అనే గ్రంథం రచించిన మా శాస్తకారుడికి (అఆనందవర్ధనాచార్యుడికి) తలియకపోలేదు; సరే ఈ విషయం ఇంతటితో అవుదాం. ఇక్కడ నూచించిన వైయాకరణమతాన్ని- గూర్చిన విసృతవివరణకు చూ. మా కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్య, బాలానందిని 284-286 పేజీలు),

లోచనం.

యత్తు భట్టనాయకేనోక్తమ్‌- ఇహ దృస్తసింహాదిపదవ్రయోగే చ ధార్మిక ప్రయోగే చ భయానకరసావేశకృతైవ నిషేధావగతిః, తదీయభీరువీరత్వ ప్రకృతినియమావగమమన్తరేణ ఏకాన్తతో నిషేధావగత్యభావాత్‌ ఇతి, తత్‌ న కేవలార్థసామర్థ్యం నిషేధావగతేః నిమిత్తమ్‌ ఇతి - తత్రోచ్యతే- కేనోక్తమేతత్‌ “వకృప్రతిపతృవిశేషావగమవిరహేణ, శబ్దగతధ్వననవ్యాపారవిరహేణ చ నిషేధావగతిః” ఇతి? ప్రతిపతృప్రతిభాసహకారిత్వం హి అస్మాభిః ద్యోతనస్య 'ప్రాణల్వేనోక్తమ్‌, భయానకరపావేశశ్చ న వర్ష్యస్య. తప్య భయమాత్రోత్పత్త్య భ్యుపగమాత్‌. ప్రతిపత్తుశ్చ రసావేశో రసాభివ్యత్త్యైవ. రసశ్చ వ్యబ ఏవ; తస్య శబ్బవాచ్యత్వం తేనాపి నోపగతమితి వ్యబత్వమేవ. ప్రతిపత్తురపి రసావేశో న చియతః, న హ్యసొ నియమేన భీరుధార్మిక సబ్రహ్మచారీ సహృదయః.

థి ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

భట్టనాయకుడు ఈ సందర్భంలో చెప్పిన విషయాన్ని అనువదించి సమాధానం చెపుతున్నాడు - యత్తు ఇతి - భట్టనాయకుడు - “ఇక్కడ “'దృప్తసింహాడుది,” పదాలను ప్రయోగించడంలోను, “ధార్మికిపద ప్రయోగంలోను నిషేధం తెలియడానికి కారణం భయానకరసావేశమే; ఎందుచేత ననగా అ ధార్మికుడు భీరున్వభావం గలవాడా, వీరస్వభావం గలవాడా అనే విషయం తప్పకుండా తెలిస్తే తప్ప (లేదా ఆతనికి భీరుత్వంతో అవినాభావసంబంధం ఉంది, లేదా వీరత్వంతో అవినాభావసంబంధం ఉంది అనే విషయం తెలిస్తే తప్ప నిషేధజ్ఞానం కలగదు కాబట్టి కేవలం అర్థసామర్ధ్థ్యం నిషేధజ్ఞానానికి నిమిత్తం కాదు” అని అన్నాడు. అనగా కేవలం అర్ధసామర్థ్యాన్ని వట్టి నిషేధం తెలియదు; అ ధార్మికుడు పఏిరికివాడని తెలియడం ద్వారా భయానకరనం చేతనే నిషిధరూపార్ధం తెలుస్తుంది. అతడు వీరుడైతే అక్కడికి వెళ్ళడం మానడు కథా అని భట్టనాయకుని అభిప్రాయం.

తశ్రేతి :- ఈ విషయంలో చెవుతువ్నాం - వక్శప్రతిపత్సృవిశేషజ్ఞానం లేకుండా,

శబ్దంలో ధ్వననవ్యాపారం లేకుండా నిషేధజ్ఞానం కలుగుతుంది అని ఎవరన్నారు? అనగా ని'షేధరూపార్థం మాటలాడే వ్యక్తిని పట్టి, ఎవరితో అంటున్నారో అతని స్వభావాన్ని పట్టి, శబ్దంలో ఉన్న ధ్వనివ్యాపారాన్ని పట్టి మాత్రమే తెలున్తుందని మేం అంగీకరించిన విషయమే అని భావం. ద్యోతనానికి (వ్యంజనానికి) గ్రహించేవాని ప్రతిభ సహకారిగా ఉంటూ దానికి ప్రాణమై నిలిచి ఉంటుంది అని మేం చెప్పాం కదా? ఇక్కడ భయానకరసావేశం వర్ణించబడే ధార్మికునికి కాదు;- ఎందుచేత నవగా అతనికి భయం మాత్రమే కలుగుతుంది అని అంగీకరించబడింది.

వివరణ, భయానకరసావేశళ్చ న నివార్యతే” అన్నచోట న నివార్యతే క బదులు “న వర్ష్యస్య” అనే పాఠం యుక్తంగా ఉండడంచేత దానిని గ్రహించాం. “వక్సృ 'ప్రతిపతృృవిశేషావగమవిరహేణ” అన్నచోట “వ్రతిపత్తృశబ్దానికి బోద్ధవ్యుడు, ఎవరితో చెపుతున్నారో అతడు, అని అర్ధం. “ప్రతిపత్తుశ్చ రసావేశః” లోని ప్రతిపతృృళబ్దానికి సహృదయుడు అవి అర్థం.

'వ్రతిపత్తుశ్చ ఇతి - సహృదయునికి భయానకరసావేశం రసాభివ్యక్తి ఉంటేనే కలుగుతుంది. రసం ఎప్పుడూ వ్యంగ్యమే. రసం స్వశబ్దవాచ్యం అని అతడూ (ళట్టనాయకుడూ) అంగీకరించలేదు; అందుచేత అది వ్యంగ్యమే. అయితే ్రతిపత్తకి (సహృదయుడికి) కూడా రసావేశం తప్పక ఉంటుందనడానికి వీలులేదు; ఎందుచేతననగా

వ్రభమోద్దోతః రర ఈ సహృదయుడు తప్పకుండా పిరికివాడైన ఆ ధార్మికునితో నమానమైనవాడై ఉంటాడని చెప్పలేం. అనగా వర్ష్యమానునితో హృాదయనంవాదం లేనప్పుడు రసానుభూతి ఎలా కలుగుతుంది? అందుచేత ఇక్కడ భయానకరసావేశం ఉందనీ, తద్వారా మాత్రమే నిషేధరూపార్థం తెలున్తూన్న దనీ చెప్పడం యుక్తం కాదు అని భావం. లోచనం

అథ తద్విశేషోఒపి నహకారీ కల్ప్యతే; తర్హి వకృవతిపత్స వ్రతిభాప్రాబితో ధ్వననవ్యాపారః కిం న సహ్యతే? కిం చ వన్తుధ్వనిం దూషయతా రసధ్వనిః తదనుగ్రాహకః సమర్థ్యత ఇతి సుష్టతరాం ధ్వనిధ్వంసో ఒయమ్‌! యదాహ - “శ్రోధోఒపి దేవస్య వరేణ తుల్యః” ఇతి. అథ రస స్యైవేయతా (ప్రాధాన్యముక్తమ్‌? తత్‌ కో న సహతే? అథ వన్తుమాత్ర ధ్వనేరేతదుదాహరణం న యుక్త మిత్యుచ్యతే, తధాపి కావ్యోదాహరణత్వాత్‌ ద్వావపష్యత్ర ధ్వనీస్తః, కో దోషః?

బాలావందిని

అఖథేతి- ప్రతిపత్తయొక్క (నహృదయునియొక్క) భీరుత్వాదివిశేషంకూడా. సహకారిగా ఉంటుందని కల్పించబడుతుంది అంటావా- అనగా ధార్మికు డే విధంగా భీరునో సహృదయుడు కూడా భీరువే; అందుచేత అతనిలో భయానకరసావేశం కలగవచ్చును కదా అని అంటావా - అభ్లైతే (ఇలా కల్పించి భయానకరసావేశం ఉందని ఏదో విధంగా స్థాపించడానికి బదులు) వక్స - ప్రతివత్సృ (బోద్ధవ్య) ప్రతిభలచేత జీవింపచేయబడే ధ్వననవ్యాపారం ఉందని ఎందుకు సహించవు? మరొక విషయం ఏమనగా నువ్వు ఇక్కడ వస్తుధ్వనిని దూషిస్తూ (అది లేదని చెపుతూ) దావికి అనుగ్రాహకమైన (వస్తు అలంకారధ్వనులకి కూడా చివరికి రసధ్వనియందే తాత్పర్యం అని మేం అంగీకరించి ఉండడంచేత రసధ్వని వన్తుధ్వనికి అనుగ్రాహకం అని భావం) రనధ్వనిని నమర్థిస్తున్నావు! ఆహా! నువ్వు చేసే ఈ ధ్వనిధ్వంస (ధ్వనినిరాకరణం) అద్భుతంగా ఉంది! “దేవుడి కోపం కూడా వరంవంటిదే” అన్నట్లుంది! ఇక్కడ రసానికే ప్రాధాన్యం ఉంది అవి మాత్రమే మేం ఇంతవరకు చెప్పినదంతా అని అంటావా - దాన్ని ఎవరు సహించరు? అది మాకూ ఇష్టమే అని భావం. దీనిని వస్తుధ్వనికి మాత్రమే ఉదాహరణంగా చూపకూడదు, (దీనిలో రసధ్వని కూడా ఉంది కదా) అని అంటావా- అయినా కూడ ఇది కొవ్యోదాహరణం అవడం వల్ల రెండు ధ్వనులూ కూడా ఉన్నాయి; దోషం ఏమిటి?

రం ధ్వవ్యాలోకః లోచనం

యది తు రసానువేధేన వినా న తుష్యతి, తత్‌ భయానకరసానువేధో వాత్ర సహృదయహృదయదర్పణ మధ్యాస్తే. ఆపి తు ఉక్త నీత్యా సంభోగాభిలాష విభావసంకేతస్థానోచిత విశిష్టకాక్వాద్యనుభావశబ్దల నోదితశ్ళజ్లారరసానువేధ:, రవస్యాలౌకికత్వాత్‌, తావన్మాత్రాదేవ చానవగమాత్‌ వ్రథమం విర్వివాదసిద్ధ వివిక్తవిధినిషేధప్రదర్శనాభిప్రాయేణ చైతద్వన్తుధ్వవేరుదాహరణం దత్తమ్‌.

బాలాసందివి

యదీతి - ఇక్కడ రసానువేధ (రవవ్పర్భ) ఉందని అంటేనే కాని నువ్వు నంతోషించకపోతే, అలా అయినా కూడా ఇక్కడ భయానకరసానువేధ సహృదయ హృదయదర్పణంలో నిలవడం లేదు; అనగా ఇక్కడ ఉన్నది భయానకరవం కాదు. మరేమనగా “కప్యాళ్చిత్‌ నంకేతస్టానం జీవితవర్వస్వాయమానమ్‌” అని వెనుక చెప్పినట్లు వంభోగాభిలాషకు ఉద్దీపనవిభావం అయిన నంకేతష్టానం, అ సంభోగాభిలాషకే తగిన విశిష్టకాళ్వాద్యనుభావాలూ, వీటి కలయికచేత ఉదయించిన శృంగారరననవర్శే ఉంది. అయితే రనం అలౌకికమైనది. ఒక ఉదాహరణం ఇచ్చినంతమాత్రాన న్ఫురించదు. అందుచేత ఏ వివాదమూ లేకుండా సిద్ధమైన (అనగా వివాదానికి అవకాశం లేని) విస్పష్టంగా అర్ధం అవుతూన్న విధివిషేధాలను చూపించాలనే అభిప్రాయంతో ముందుగా దీన్ని వన్తుధ్వవికి ఉదాహరణగా ఇవ్వడం జరిగింది.

లోచనం

యన్తు ధ్వవివ్యాఖ్యానోద్యతః తాత్సర్యశక్తిమేవ, వివక్షాసూచకత్వమేవ వా ధ్వననమవోచత్‌, వ వాస్మాశం హృదయ మావర్ణయతి. యదాహం:ః “భిన్న రుచిర్హి లోకః” (రఘు 6.30) ఇతి. తదేతదళే యథాయథం ప్రతనిష్యామ ఇత్యాస్తాం తావత్‌.

థ్రమేతి - అతివృష్టోఒసి; ప్రాప్తప్తే భ్రమణకాలః, ధార్మికేతి - కుముమా ద్యుపకరజార్థం యుక్తం తే భ్రమణమ్‌. విప్రబ్ధ ఇతి - శజ్కాజారణవైకల్యాత్‌. న ఇతి- యస్తే భయవ్రకమ్పూమ్‌ అబ్గలతికామ్‌ అకృత. అద్యేతె-దిష్ట్యా వద్ధస ఇత్యర్థః. మారిత ఇతి - పునరస్యానుత్థానమ్‌. తేనేతి - యః పూర్వం

దవళమోధ్ధోతః ఖ7 కర్ణోపకర్ణికయా త్వయాప్యాకర్షితో గోదావరీకచ్చ గహనే ప్రతివనతీతి. పూర్వమేవ హి తద్రక్షాయై తత్తమయోపశ్రావితోఒలసౌ; న చాధునా తు దృప్తత్వాత్‌ తతో గహనాత్‌ నిఃసరతీతి ప్రసిద్ధగోదావరీతీరపరిసరానునరణమపి తావత్కథా శేషేభూతం కా కథా తల్లతాగహనప్రవేశశబ్కాయా ఇతి భావః, బాలానందివి

అభినవగుప్తునికి పూర్వం మరెవరో ధ్వన్యాలోకానికి వ్యాఖ్య రచించి ఉంటారు. వ్రథమోద్దోతం చివర అభినవగువ్తుడు వ్రాసిన శ్లోకాన్ని పట్టి ఆ వ్యాఖ్యానం పేరు “చంద్రిక' లేదా 'ధ్వవ్యాలోకచంద్రిక' అయి ఉంటుంది. ధ్వని విషయంలో ఆ వ్యాఖ్యాత వకటించిన అభిప్రాయం ఖండిన్తున్నాడు - యస్వితి. ధ్వనివ్యాఖ్యానం రచించడానికి ఉద్యుక్తుడై ఎవడు తాత్పర్యశక్తియే లేదా వివక్షను సూచించడమే ధ్వననం అని అన్నాడో అతడు మా హృదయాన్ని ఆకర్షించడం లేదు. “లోకుల రుచులు వేరువేరుగా ఉంటాయి” అన్నారు కదా? ఈ విషయం తగు విధంగా ముందు ముందు విశదీకరిస్తాం.

భ్రమ ధార్మిక - ఇత్యాదిశ్లోకంలోని కొన్ని పదాల భావం విశదీకరిన్తున్నాడు - క్రమేతి. ఇక్కడ లోట్‌ అతిసర్గప్రాప్రవాలార్థాలలో ఉవయోగించబడింది అవి వెనుక చెప్పి ఉన్నాడు. తదనుసారం భ్రమ అనేదానికి “నీకు ఇష్టం అయితే తిరగవచ్చు”. “నువ్వు తిరగడానికి తగిన నమయం వచ్చింది” అని అర్థం. ధార్మికేతి - పుష్పాదిపూజోపకరణాల కోనం నువ్వు సంచరించడం యుక్తమే. విస్రబ్ధః ఇతి - భయకారణం లేదు కాబట్టి విర్భయుడవై అని అర్ధం సఃఅనగా ఏది ని నన్నని శరీరాన్ని భయంచేత వఐకిపొయేటట్లు చేసేదో ఆది అని అర్ధం. అద్యేతి : ఇప్పుడు నీ అదృష్టం బాగుంది అవి సూచన. మారిత:ః ఇతి - ఇంక అది మళ్లీ లేవదు. తేనేతి - గోదావరీతీరజల(ప్రాయగహనంలో ఉందని దేనిని గూర్చి నువ్వు కూడా ఒక చెవినుంచి మరొక చెవితో (కర్ణోవకర్ణికయా) (ఆ నోటా ఆ నోటా) విని ఉన్నావో అట్టిదానిచేత అని భావం. తన సంకేతస్థానాన్ని రక్షించుకోవడం కోసం ఆమె వూర్వమే సఖ్యాదుల ద్వారా ఆతనికి సింహాన్ని గూర్చి తెలిపి ఉంది. ఇప్పుడైతే ఆ సింహం బాగా మదించి ఆ పొదనుంచి బైటకి వస్తుంది. అందుచేత అందరూ సంచరించే (ప్రసిద్ధ) గోదావరీతీరప్రాంతాల దగ్గరికి వెళ్లడం కూడా కథాశేషం అయిపోయింది. (ఏనాటి మాటగానో అయిపోయింది) ఆ తీగల పొదలో ప్రవేశిస్తాడు అనే శంకకి కూడా ఇంక అవకాశం ఎక్కడిది అని భావం. ళ్గా

98 ధ్వన్యాలోక్‌ ధ్వన్యాలోకం

క్వచిద్వాచ్యే ప్రతిషేధరూపే విధిరూపః యథా - గాథ. అత్తా ఏత్ధ ణీమజ్జఇ ఏత అహం దిఅసహం పలోఏహి,

మా పహిఅ రత్తిఅంధఅ సేజ్ఞావి మహ ణిమజ్జహిసి”.. (5

బాలానందిని

క్వచిదితి - కొన్నిచోట్ల వాచ్యం ప్రతిషేధరూపంగా ఉన్నప్పుడు వ్యంగ్యం విధిరూపంలో ఉంటుంది. ఎట్లనగా -

అత్తా ఇతి - “రేచీకటితో బాధపడుతూన్న పాంథుడా! నా అత్త ఇక్కడ మునిగి ఉంటుంది (ఈ కుక్కిమంచంమీద పడి ఉంటుంది). నేను ఇక్కడ ఉంటాను. పగలే చూచుకో (లోచనానుసారం “ఇది పగలు” అని అర్ధం) మా పక్కలలో పడ్డావు కనక"

లోచనం

అత్తా ఇతి;-

“శ్వశ్రూరత్ర నిమజ్జతి అత్రాహం దివసకం ప్రలోకయ

మా వథిక రాత్ర్యన్ధ శయ్యాయామావయోర్నిమజ్‌క్ష్య సి.”

మహ ఇతి నిపాతః అనేకార్థవృత్తి: అత్రావయోరిత్యర్థే న తు మమేతి. ఏవం హి విశేషవచనమేవ శజ్కాకారి భవేదితి 'ప్రచృన్నాభ్యుపగమో న స్యాత్‌. కాంచిత్‌ ప్రోషితభర్శకాం తరుణీమవలోక్య ప్రవృద్ధమదనాజ్కురః సంపన్నః పాన్థః అనేన నిషేధద్వారేణ తయాభ్యుపగత ఇతి నిషేధాభావో౭త్ర విధిః. న తు నిమన్తణరూపః అప్రవృత్తప్రవర్తనాస్వభావః; సౌభాగ్యాభిమానఖణ్జనా వ్రనంగాత్‌. అత ఏవ రాత్రన్సేతి సముచితనమయనంభావ్యమాన వికారాకులితత్వం ధ్వనితమ్‌. భావతదభావయోశళ్చ సాక్షాద్విరోధాత్‌ వాచ్యాద్వ్యబ్ధ్యస్య స్ఫుటమేవాన్యత్వమ్‌.

బాలానందిని

“శ్వత్రూ? ఇత్యాదికం 'అత్భా' ఇత్యాదిగాథకి సంస్కృతచ్చ్భాయ. మహ ఇతి-

“'మహ' అనే నిపాత అనేకారాలను బోధిస్తుంది. ఇక్కడ దీనికి మా ఇద్దరియొక్క అని

వ్రథమోద్దోతః 909 అర్ధం; 'వాయొక్క' అని కాదు. 'నాయొక్క' అని విశేషించి చెప్పడంవల్ల ప్రక్కనున్న అత్తకి శంక కలగవచ్చు. ప్రచ్భన్నాంగీకారం (అంగీకారాన్ని నిగూఢంగా చెప్పడం) కూడా కాకుండా పోతుంది. అనగా “నా మంచం మీదనే పడు” అని ప్రత్యక్షంగానే చెప్పినట్లయి సహృదయహృదయాపహ్లాదకం కాదు అని భావం.

కాంచిదితి - భర్త ప్రవాసం వెల్లిన ఒక తరుణిని చూడగానే రూపవయౌవనాది సంపన్నుడైన ఒక పాంథునికి మన్మథాంకురం వృద్ధిచెందింది. అలాంటి పాంథుణ్జి “మా ణీనుజ్జహిసి” అని నిషేధించడం ద్వారా ఇక్కడ అంగీకరించడం జరిగింది. ఈ విధంగా ఇక్కడ ఉన్న విధి (మమ శయనే నిమజ్జన్వ అనేది) నిషేధాభావరూసమే కాని ప్రవర్తించనివానిని ప్రవర్తింపచేయడం అనే న్వరూపం గల నిమంత్రణ (ఆహ్వాన) రూప విధి కాదు. అలాంటి విధి అయిన పక్షంలో ఆమె కున్న సౌొభాగ్యాభిమానం దెబ్బతినే అవకాశం ఉంటుంది.

వి. ఆ పాంథుని చేష్టాదులచేతనే ఆతనికి తన మీద ఆసక్తి ఉన్నట్లు ఆ తరుణి గ్రహించింది. అందుచేత ఆతనిలో లేని ప్రవృత్తిని కలిగించడం కోసం నిమంత్రణం చేయవలసిన పని లేదు. అందుచేత ఇక్కడ ప్రతీయమానమైన విధి నిమంత్రణరూపం కాదు. నిషేధాభావరూపమైనది. ఆతడు ప్రవర్తిస్తే నిషేధించకపోవడమే ఇక్కడ గమ్యం అవుతూన్న విధి. అలా కాక ఆ తరుణియే ముందుగా చారన తీసికొని ఈతన్ని నిమంత్రిస్తున్నది అంటే ఆమె సౌభాగ్యాభిమానానికి, బెట్టుకి, భంగం వాటిల్లుతుంది.

అత ఏవేతి :- అందుచేతనే రాత్యంధ అని సంబోధించడం ద్వారా సంభోగానికి తగిన రాత్రి సమయంలో జరగడానికి అవకాశం ఉన్న వికారాలచేత ఆకులురాలై ఉన్నది అని ధ్వనించబడింది. ఈ విధంగా ధ్వనింవచేయడం ద్వారా తన సౌభాగ్యాభిమానాన్ని తెలుపుకొన్నది. అని భావం. ఖావేతి - ఇక్కడ శయనపతనాభావం వాచ్యం; శయనపతనం వ్యంగ్యం. ఈ విధంగా వ్యంగ్యమైన శయనపతనభావానికి (శయనవపతనం ఉండడానికి, జరగడానికి), వాచ్యమైన శయనపతనాభావానికీ పరస్పరవిరోధం స్పష్టమే ఈ విధంగా వాచ్యంకంటె వ్యంగ్యం భిన్నం అనే విషయం స్పష్టం.

లోచనం

యత్వావా భట్టనాయకః - “అవామిత్యభినయవిశేషేణ

ఆత్మదశావేదనాచ్చాబ్బమేతదపి” ఇతి - తత్ర అహమితి శబ్బ్దస్య తొవన్నాయం

100 ధ్వన్వాలోకః సాక్షాదర్ధః; కాక్వాదిసహాయన్య చ తావతి ధ్వననమేవ వ్యాపార ఇతి ధ్వనేర్భూషణమేతత్‌. అత్తేతి ప్రయత్నేన అనిభృతసంభోగపరిహారః, అథ యద్యపి భవాన్‌ మదనళరాసారదీర్యమాణహృదయ ఉపేక్షితుం న యుక్తః, తథాపి, కిం కరోమి, పాపో దివసకోఒజయమ్‌. అనుచితత్వాత్‌ కుత్సితో జయ మిత్యర్థవ, (ప్రాకృతే పుంనపుంసకయోరనియమ:. న చ సర్వథా త్వాముపేక్సే యతోజఒత్రైవావాన్‌, తత్పలోకయు. వాన్యతోఒహం గచ్చామి. తదన్యోన్యవదనావలోకనవినోదేన దినం తావదతివాహయావ ఇత్యర్థవ ప్రతిపన్న మాత్రాయాం చ రాత్రావన్టీభూతో మదీయాయాం శయ్యాయాం మా శ్లిషః, అపి తు నిభృతనిభృతమేవ అత్తాభిధాననికటకణ్బకనిద్రాన్వేషణ పూర్వకమ్‌ ఇతీయదత్ర ధ్వన్యతే. బాలానందివి యదితి - 'అహమ్‌' అని అంటూ తన పరిస్థితిని ఒక విధమైన అభినయం ద్వారా తెలపడంవల్ల ఇది కూడా (వ్యంగ్యం అని మీరు చెప్పే ఈ విధి కూడా) వాచ్యమే అని భట్టనాయకుడు అన్నాడు అయితే ఇక్కడ అలోచించవలసినది ఏమనగా - “అహన్‌ు” అనే శబ్దానికి ఈ విధి సాక్షాత్తు (సూటియైన) అర్ధం అయితే కాదు. కాళ్వాదుల నహాయంతో ఈ శబ్దం పై అర్ధాన్ని (విధిరూపార్ధాన్ని) బోధిస్తుంది అని చెప్పాలి. అలా చెప్పిన పక్షంలో ఆది ధ్వననవ్యాపారమే అవుతుంది గాన ఇది మేం చెప్పే ధ్వనికి భూషణమే (కొని దూషణం కాజాలదు). అత్తా అనడం చేత నిభృతం కాని (రహన్యం కాని) నంభోగాన్ని ప్రయతృపూర్వకంగా పరిహరించాలి అని నూచింపబడుతున్నది. 'దివస' శబ్దానికి కుత్సితార్ధంలో “క' ప్రత్యయం చేర్చగా 'దివనకం' అయింది. 'చెడ్డ పగలు' అని అర్ధం. ఆ పదం ప్రయోగించడంలో ఉన్న విశేషాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు - అథేతి. మదనబాణాల ధారచేత చీల్చినేయబడుతున్న హృదయం గల నిన్ను ఉ పేక్తించడం యుక్తం కాకపోయివా, ఏం చెయ్యను, ఈ చెడ్డ పగటిభాగం నడుస్తూంది. అనుచితం అవడంచేత ఇది చాలా కుత్సితమైనది, చెడ్డది అని అర్థం. ప్రాకృతభాషలో పుంలింగనపుంనకలింగాల విషయంలో *నియమం లేదు. అందుచేత సంస్కృతంలో దివసశబ్దం పుంలింగమే అయినా ప్రాకృతంలో 'దిఅసఅం' అని నపుంసకలింగంలో ప్రయోగించబడింది అని అర్ధం. న చేతి- అయితే

వ్రభమోద్దోతః ఓ01 ఇంత బాధలో ఉన్న నిన్ను పూర్తిగా ఉపేక్తిస్తాను అని అనుకొనకు. ఎందుచేత నంటే నేనిక్కడే ఉన్నాను; చూడు. మరొక చోటికి ఎక్కడికీ వెళ్లను. అందుచేత పరస్పరావలోకనవినోదంలో ఈ పగటి భాగాన్ని గడిపివేద్దాం అని అర్థం. రాత్రి పడగానే గుడ్డివాడిలా నా శయ్యమీదకి వచ్చి పడి కౌగిలించుకొనకు. ఈ ఆత్త అనే దగ్గరనే ఉన్న కంటకం (ముళ్లకంప) నిద్రైించిందా లేదా అని తెలుసుకొని అతిరహస్యంగా, మెల్లమెల్లగా రా అని ఇంత అర్ధం ఇక్కడ ధ్వనింప చేయబడుతున్నది. ధ్వన్యాలోకం క్వచిద్వాచ్యే విధిరూపే అనుభయరూపః యథా:- గాథ. వచ్చ మహ వ్విఅ ఏక్కేఇజ హోన్తు ణీసాసరోఇఅవ్వాఇ, మా తుజ్జ వి తీఅ విణా దక్థిబహఅస్స జాఅన్తు. ళం, బాలానందిని _క్వచిదితి - కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థం విధిరూపంలో ఉంటుంది; వ్యంగ్యార్థం అనుభయరూపంగా ఉంటుంది. అనగా విధిరూపమూ కాదు, నిషేధరూపమూ కాదు. ఎట్లనగా - వచ్చ ఇతి- “పరే! వెళ్లు; ఈ నిట్టూర్చులూ, ఏడ్చులూ నా ఒక్కదానికే ఉండనీ. దాక్షిఖ్యహతుడవైన (పాపం! అందరినీ సమంగానే చూచుకుంటూన్నట్లు కనబడే విశాలహృదయం ఉన్నవాడవు నువ్వు!) నీకు తూడా, ఆమె దగ్గర లేకపోవడంచేత నిట్టూర్చులూ, ఏడ్చులూ, కలగకుండు గాక”, లోచనం “వ్రజ మమైవైకస్యా భవన్తు నిఃశ్వాసరోదితవ్యాని, మా తవాపి తయా వినా దొక్షిణ్యహతస్య జనిషత.” అత్ర వ్రదేతి విధిః. న ప్రమాదాదేవ నాయికాన్తరసంగమనం తవ, అపి తు గాఢానురాగాత్‌, యేనాన్యాదృక్‌ ముఖరాగః, గోత్రస్థలనాది చ. కేవలం పూర్వ కృతానుపాలనాత్మనా దాక్షిణ్యేన ఏకరూపత్వాభిమానేనైవ త్వమత్ర స్థితః. తత్సర్వథా శలోఒసి ఇతి తం యు కాభిప్రాయోఒత్ర ప్రతీయకే. నచా ఫరగ్యోటోదీరూపో మర. విధ్యన్తరమేవ అన్యనిపేధాభావః. ( “46 యాం శ ఎ శ తవ వ వన ఓకీ |

102 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

వ్రజేత్యాదికం వచ్చ ఇత్యాది గాథకి సంస్కృతచ్చ్భాయ. అశ్రేతి: ఇక్కడ 'వ్రజ' (వెళ్లుము) అని విధి. వ్యంగ్యార్థాన్ని వివరిస్తున్నాడు - నేతి - నువ్వు చేన్తున్న నాయికాంతరసంగమం పొరబాటుచేత కాదు; మరేమనగా ఆమెమీద గాఢానురాగం ఉండడం మూలానే. అందుచేత నీ ముఖకవళికలన్నీ అదో రకంగా ఉన్నాయి; గోత్రస్థలనాదికం కూడా జరుగుతూన్నది. (గోత్రం అంటే పేరు. ఎదుట ఉన్న వ్యక్తిని పారబాటున తనకు అతిపరిచితురాలైన మరొక వ్యక్తి పేరుతో పిలవడం గోత్రస్థలనం). శేవలం పూర్వం చేసిన పనుల్ని (పూర్వం నా విషయంలో చూపించిన పప్రేమాదుల్ని) పాటించడం అనే దాక్షిణ్యంతో, “వేను ఎల్లప్పుడూ నీ విషయంలో ఒకే విధంగా ఉన్నాను” అని చెప్పాలనే అభిమానంతో (పట్టుదలతో) మాత్రమే నువ్వు ఇక్కడ ఉన్నావు. నువ్వు అన్ని విధాలా శకుడవు, రహస్యంగా అపకారం చేసే స్వభావం ఉన్నవాడవు అని ఖండితనాయికలో (ప్రియునిచేత మోనగించబడిన నాయిక ఖండితనాయిక) ఉన్న ప్రగాఢకోపరూపమైన అభిప్రాయం ఇక్కడ వ్యంజింపబడుతున్నది. ఇది వ్రజ్యాభావరూప (వెళ్లవద్దు అని చెప్పడం, వెళ్లకపోవడం అవే) నిషేధమూ కాదు, వెళ్లకపోవడాన్ని నిషేధించే 'వెళ్లు అనే మరొక విధం కాదు. అందుచేత ఇక్కడ వాచ్యం విధిరూపం, వ్యంగ్యం అనుభయరూపం అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

క్వచిద్వాచ్యే ప్రతిషేధరూపే అనుభయరూప:. యథా - గాథ. దేఆ పసిఅం ణివత్తసు ముహససిజోహ్జావిలుత్తతమణివహే,

అహిసారిఆణం విగ్సం కరోసి అణ్హాణం విహఆసే. (౮)

బాలానందిని

శ్వచిదితి - కొన్ని చోట్ల వాచ్యం వ్రతిషేధరూపంలో ఉంటుంది; వ్యంగ్యం అనుభయరూపంగా ఉంటుంది. ప్రతిషేధరూపమూ కాదు, విధి రూపమూ కాదు అని అర్ధం. ఎట్లనగా - దే ఇతి - “ముఖచంద్రుని వెన్నెల చేత చీకటిని తొలగిస్తూన్నదానా! దయతేసి వెనక్కిర్హా ఒ! వోకొడరాలా! నువ్వు ఇతర అభిసారికలకి కూడా విఘ్నం చీన్తువావ”

ద్రథభమోద్దోతః 103 లోచనం

దే ఇతి నిపాతః ప్రార్ధగ్రాయామ్‌. ఆ ఇతి తావచ్చ్భబ్బార్ధే. తనాయమర్ధః-

“ప్రార్థయే తావత్‌ ప్రసీద నివర్తస్వ ముఖశళిజ్యోత్స్నావిలుప్రతమోనివ హే. అభిసారికొాణాం విఘ్నం కరోష్యన్యాసామపి హతాశే”.

అత్ర వ్యవసితాద్గమనాత్‌ నివర్తస్వేతి ప్రతీతేః నిషేధో వాచ్యః. గృహాగతా నాయికా గోత్రస్థలితాద్యపరాధిని వాయకే సతి తతః ప్రతిగన్తుం (వ్రవృత్తా, నాయకేన చాటూపక్రమపూర్వకం నివర్త్యకే. న కేవలం స్వాత్మనో మమ చ నిర్వృతివిఘ్నం కరోషి, యావదన్యాసామపి; తతస్తవ న కదాచన సుఖలవలాభో౭పి భవిష్యతీత్యత ఏవ హతాశాసీతి వల్లభాభిప్రాయరూపః చాటువిశేషః వ్యబ్శ్యః.

బాలానందిని

“జ అనే నిపాత ప్రార్ధనను సూచిస్తుంది. 'ఆ' అనే నిపాత “తావత్‌ అనే వదావికున్న అర్థాన్ని నూచిస్తుంది. అందుచేత పై గాథ అర్ధం ఇది “ప్రార్థ్ణయే తావత్‌” ఇత్యాదికం 'దే ఆ' ఇత్యాదిగాథకు సంస్కృతచ్చ్భాయ. ఇక్కడ “నువ్వు నిశ్చయించుకున్న గమనం నుంచి నివర్తించుము” అనే అర్ధం తెలుస్తూన్నది కాబట్టి వెళ్లవద్దు అని నిషేధం వాచ్యం. నాయకుడు గోతస్థలితాద్యపరాధం చేయడంతో ఇంటికి వచ్చిన నాయిక తిరిగి వెళ్లిపోవడానికి ఉద్య్యక్తురాలైంది. నాయుకుడు మంచి మాటలు (స్తుతివాక్యాలు) పలకడం ప్రారంభించి అమెను వెళ్లకుండా మరలేటట్లు చేస్తున్నాడు. నువ్వు కేవలం వా ఆనందానికి నీ ఆనందానికీ మాత్రమే కాదు, ఇతర స్రీల ఆనందానికి కూడా విఘ్నం కలిగిస్తున్నావు. దానివల్ల నీకు ఎన్నటికీ, నుఖలేశం కూడా లభించదు. అందుచేత నువ్వు హతాశురాలవు (దెబ్బతిన్న ఆశగలదానవు) అనే ప్రియుని అభిప్రాయం అయిన ఒకానొక చాటువాక్యవిశేషం వ్యంగ్యం.

లోచవం

యది వా సఖ్యా ఉపదిశ్యమానాపి తదవధీరణయా గచ్చన్తీ సఖ్యా ఉచ్యతే -న కేవలమాత్మనో విఘ్నం కరోషి, లాఘవాదబహంమానాస్పదమ్‌ ఆత్మానం కుర్వతీ, అత ఏవ హతాశాాయావద్వదనచశన్దికాప్రకాశితమార్గతయా అన్యాసామప్యభిసారికాణాం విఘ్నం కరోషీతి నఖ్యభిప్రాయరూప: చాటు

104 ధ్వన్వాలోక? విశేషః వ్యబ్య్యః. అత్ర తు వ్యాఖ్యానద్వయే ఒపి వ్యవసితాత్‌ ప్రతీపగమనాత్‌ ప్రియతమగృహగమనాచ్చ నివర్తస్వేతి వునరపి వాచ్య ఏవ విశ్రాన్తేః గుణీభూతవ్యబ్యభేదస్య పేయోరసవదలజ్కారస్య ఉదాహరణ మిదం స్యాత్‌, న ధ్వనేః, బాలానందిని

దీనికి మరొక విధంగా భావం చెపుతున్నాడు - యది వా ఇత్యాది - లేదా - సభఖురాలు ఉపదేశిస్తున్నా కూడ ఆమెను తిరస్కరించి వెల్లిపోతూన్న నాయికతో సఖురాలు -“నువ్వు నీ అంతట నువ్వే ప్రియుని దగ్గరికి వెడితే చులకనైపోవడం ద్వారా నిన్ను నువ్వే అనాదరానికి పాత్రనుగా చేసుకుంటూ, అందుచేతనే హతాశురాలవై, నీకు మాత్రమే విఘ్నం చేసుకొనడం కాదు, ముఖచంద్రికచేత మార్గాన్ని ప్రకాశింపచేయడం ద్వారా ఇతర అభిసారికలకి కూడా విఘ్నం చేస్తున్నావు” అని అంటూన్నది అని భావం చెపితే అప్పుడు సఖ్యభిప్రాయరూపమైన చాటువిశేషం వ్యంగ్యం అవుతుంది.

వివరణ. మొదటి వ్యాఖ్యానంలో తన ఇంటికి వచ్చిన ప్రియురాలు కోపించి తిరిగి వెళ్లిపోతూన్నప్పుడు ప్రియుడు బ్రతిమాలుతున్నాడు. రెండవ వ్యాఖ్యలో ప్రియుడు రమ్మనకుండానే నాయిక ఆతని ఇంటికి అభిసారికగా వెడుతున్నప్పుడు, అలా చేస్తే చులకనైపోతావు; వెళ్లవద్దు అని సఖురాలు బ్రతిమాలుతున్నది.

అత్ర తు ఇతి - ఈ రెండు విధాలైన వ్యాఖ్యలలోనూ కూడా (మొదటిదాని ప్రకారం? “నువ్వు నిశ్చయించుకొన్న తిరిగి వెల్లిపోవడంనుంచి విరమించు” (రెండవ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం) “ప్రియుని ఇంటికి వెళ్లడంనుంచి విరమించు” అనే వాచ్యార్థాలనే పైన చూపినరెండు వ్యంగ్యార్థాలూ (వరసగా) సమర్థిస్తున్నాయి. అందుచేత వ్యంగ్యార్థం చేత సమర్థింప బడుతూన్న వాచ్యార్థాలే ప్రధానాలుగా గోచరిస్తున్నాయి. అందుచేత ఇది (ఈ ళ్లోకం) గుణీభూతవ్యంగ్యంలో భేదమైన యేయోలంకారానికో, రసవదలంకారానికో ఉదాహరణం అవుతుంది కాని ధ్వనికి ఉదాహరణం కాదు.

వివరణ. నఖీవచనం అనే పక్షంలో నాయిక విషయంలో ఆమెకున్న భావరూపమైన రతి (స్నేహభావం) వ్యంగ్యం అవుతూ ఆమె చెప్పిన మాటల ద్వారా 'వివర్తస్వ' అనే వాచ్యార్థానికి అంగం అవడంచేత అది (పేయోలంకారరూపమైన గుణీభూతధ్వని అవుతుంది. నాయకుని మాటలు అనే పక్షంలో నాయకునికి నొయిక విషయంలో ఉన్న రతి (ప్రేమ) వ్యంగ్యమై ఆతడు పళిశిన మాటల ద్వారా పైన చెప్పిన

వ్రథభమోద్దోతః 105 వాచ్యార్థానికి అంగం అవుతూన్నది కాబట్టి అది రనవదలంకారరూప గుణీభూతవ్యంగ్యం అవుతుంది అని భావం. లోచనం

తేనాయమత్ర భావః- కాచిత్‌ రభసాత్‌ ప్రియతమమభినరన్తీ ఈద్స్భహాభిముఖమాగచ్చతా తేనైవ హృదయవల్లభేన ఏవముపళ్లోక్యతే అప్రత్యభిజ్ఞానచ్భలేన. అత ఏవ ఆత్మప్రత్యభిజ్ఞాపనార్థమేవ నర్మవచనం హతాశే ఇతి. అన్యాసాం చ విఘ్నం కరోషి, తవ చేప్పితలాభః భవిష్యతీతి కా ప్రత్యాశా. అత ఏవ మదీయం వా గృహమాగచ్చ, త్వదీయం వా గచ్చావ ఇత్యుభయత్రాపి తాత్స్పర్యాదనుభయరూపో వల్లభాభిప్రాయ: చాట్వాత్మా ఇయత్యేవ వ్యవతిష్టతే.

అన్యే తు - “తటస్థానాం సహృదయానామ్‌ అభిసారికాం ప్రతి ఇయమ్‌ ఉక్తి:” ఇత్యాహుః. తత్ర హతౌశే ఇత్యామన్తణాది యుక్తమ్‌ అయుక్తం వేతి సహృదయా ఏవ ప్రమాణమ్‌.

బాలానందివి

ఇది గుణీభూతవ్యంగ్యం కాకుండా ధ్వని కావాలంటే దీని భావం ఎలా చెప్పాలో ప్రతిపాదిన్తున్నాడు - తేనేతి. అందుచేత ఇక్కడ భావం ఇది - ఒక అభిసారిక తొందరతొందరగా ద్రియతముని ఇంటికి వెడుతూన్నది. ఇంతలో ఆమె హృదయవల్లభుడే ఆమె ఇంటి వైపు వస్తున్నాడు. అప్పుడతడు ఆమెను గుర్తించనట్టు అభినయిస్తూ ఈ మాటలతో ఆమెను స్తుతిస్తున్నాడు. ఒక మూల స్తుతిస్తూ తనను ఆమె గుర్తుపట్టేటట్లు చేసుకోవడం కోసం “హతాశే” అని వేళాకోళంగా పలకరించాడు. (వరిచయం ఉన్న వాళ్లు తప్ప ఇతరులు ఇలాంటి నర్మవచనం పలకరు కదా? “నువ్వు ఇతర అభిసారికలకి విఘ్నం కలిగిస్తున్నావు, నీ కోరిక తీరుతుందని మాత్రం నమ్మకం ఏముంది? అందుచేత నువ్వు మాయింటికేనా రా, లేదా ఇద్దరం కలిసి మీ ఇంటికి వెడదాం.” అని రెండింటి విషయంలోనూ తాత్పర్యం ఉంది. అందుచేత అనుభయరూపమైన, అనగా విధిరూపం కాని నిషేధరూపం కాని కానట్టి చాటురూపమైన ప్రియుని అభిప్రాయం వ్యంగ్యంగా, అంళలోనే నిలిచి పోతున్నది, అనగా దేనికీ అంగం కాకుండా స్వప్రాధాన్యంతోనే ఉంది. వెనుకటి రెండర్థాలు “తిరిగి వెళ్లవద్దు” అనే వాచ్యార్థానికి అంగం అయినట్లు ఇది

106 భ్వన్వాలోకః కాలేదు, ప్రధానంగానే ఉంది అని భావం. ధ్వన్యాలోకం

క్వృచిద్వాచ్యాద్విభిన్నవిషయత్వేన వ్యవస్థాపిత:. యథా - గాథ. కస్సవణ హోయి రోసో దట్టూణ పిఆఏ సవ్వణం అహరమ్‌.

సభమరపఉమగ్భాఇణి వారిఅవామే సహసు ఏహిమ్‌. (6) అన్యే చైవంప్రకారాః వాచ్యాద్విభేదినః ప్రతీయమానభేదాః సంభవన్తి. తేషాం దిజ్మాత్రమేతత్‌ ప్రదర్శితమ్‌. ద్వితీయో ఒపి ప్రభేదో వాచ్యాద్భిన్నః సప్రపజ్బుమగ్రీ దర్శయిష్యతే.

బాలానందిని

శ్వచిదితి - కొన్ని చోట్ల వాచ్యార్థం కంటె భిన్నమైన విషయం కలదిగా విర్ణయించబడినది. అనగా వాచ్యార్థం ఎవరిని ఉద్దేశించి చెప్పబడుతుందో ఆ వ్యక్తిని ఉద్దేశించి కాక మరొక వ్యక్తిని ఉద్దేశించి వ్యంగ్యార్థం చెప్పబడుతుంది అని అర్థం. వాచ్యార్థానికి విషయమైన వ్యక్తి వేరు, వ్యంగ్యార్థానికి విషయమైన వ్యక్తి వేరు అని భావం. ఎట్లనగా -

కన్స వా ఇతి : - ప్రవాసం నుంచి వచ్చిన భర్త తన భార్య అధరోష్ట మీద దంతక్షతం చూచి కోపించగా ఆమె నిరపరాధ అని ఆమె భర్తకూ, ఇతరులకూ చెప్పడంకోనం ఆమె నఖి అమెతో అంటూన్న మాటలు. వవ్రణమ్‌ -వ్రణంతో కూడిన, ప్రియాయాః అధరమ్‌ - ప్రియురాలి అధరోష్టాన్ని, దృష్ట్వా - చూచి, కస్య వా - ఎవనికి, రోషః - కోపం, న భవతి - కలగదు, సభ్రమరపద్మాఘాయిణి- తుమ్మెదతో కూడిన పద్మాన్ని ఆఘ్రాణించినదానా! వారితవామే - నివారించినా ప్రతికూలంగా ప్రవర్తించినదానా! (విననిదానా) |! ఇదానీమ్‌ - ఇప్పుడు, నహన్వ - సహించుము.

అన్యే ఇతి - వాచ్యం కంటె భిన్నగా ఉండే ఈ విధమైన వ్యంగ్యార్థ భేదాలు ఇంకా కొన్ని ఉండడానికి అవకాశం ఉంది. వాటిలో మచ్చుకు ఇంతవరకూ కొన్ని చూవబడ్డాయి.

ద్వితీయోఒపీతి - ఇంతవరకు ఉదాహరించినవి వస్తుధ్వని భేదాలు. రెండవదైన అలంకారధ్వనిరూపభేదం కూడా వాచ్యం కంటె ఎట్లు భిన్నంగా ఉంటుందో మున్ముందు

ద్రథమోద్దోతః 107 నవిస్తరంగా చూపబడుతుంది. లోచనం

ఏవం వాచ్యవ్యబ్యయో:ః ధార్మిక - పాన్ట - ప్రియతమాభిసారికా విషయైక్యేఒపి న్వరూపభేదాద్భేద ఇతి ప్రతిపాదితమ్‌. అధునా తు విషయభేదాదపి వ్యబ్ధ్యస్య వాచ్యాద్భేద ఇత్యాహ - క్వచిద్వాచ్యాదితి. వ్యవస్థాపిత ఇతి. విషయభేదో౭ఒపి విచిత్రరూపో వ్యవతిష్టమానః; నహృదయైైః వ్యవస్థాపయితుం శక్యతే ఇత్యర్థః.

“కస్య వాన భవతి రోషో దృష్ట్వా ప్రియాయాః సవ్రణఖమధరమ్‌,

సభ్రమరపద్మాఘాణళీలే వారితవామే సహస్వేదానీమ్‌”.

కస్స వేతి - అనీర్వాలో రపి భవతి రోషః దృష్ట్వైవ; అకృత్వాపి కుతళ్చిదేవ అవూర్వతయా ప్రియాయాః నవణమధరమవలోక్య. సభ్రమరవద్మాఘాణళీలే - శీలం హి కథంచిదపి వారయితుం న శక్యమ్‌. వారితే వారణాయామ్‌, వామే తదనణ్గీకారిణి, సహస్వేదానిమ్‌ ఉపాలమృ పరమ్పరామిత్యర్థః. అత్రాయం భావః -.కాచిదవినీతా కుతశ్చిత్‌ ఖణ్జితాధరా విశ్చితతత్సవిధసంనిధానే తద్భర్తరి తమ్‌ అనవలోకమానయేవ కయాచిత్‌ విదగ్ధసఖ్యా తద్వాచ్యతాపరిహారాయైవముచ్యతే. సహస్వేదానీమితి వాచ్యమ్‌ అవినయవతీవిషయమ్‌.

బాలావందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా ధార్మికుడు, పాంథుడు, ప్రియతమాభిసారిక అనే విషయాలలొ (ఉద్దేశించబడినవాళ్లలో) భేదం లేకపోయినా స్వరూపభేదాన్ని పట్టి వాచ్య-వ్యంగ్యాలకు భేదం ఉన్నదని ప్రతిపాదించబడింది. విషయభేదాన్ని పట్టి కూడా వ్యంగ్యం వాచ్యంకంటె భిన్నగా ఉంటుంది అని ఇప్పుడు చెపుతున్నాడు - కృచిద్వాచ్యాత్‌ ఇత్యాది. వ్యవస్థాపిత ఇతి. విషయభేదం కూడా విచిత్రరూపంగా ఉంటుందని నహృదయులు స్థాపించడానికి శక్యమే అనీ అర్ధం.“కన్స” ఇత్యాది ప్రాకృతగాథకి “కన్య' ఇత్యాదికం సంస్కృతచ్భాయ.

శస్య వేతి - తాను (సవ్రణం) చేసి ఉండక, మరే కారణం చేతనైన కూడ ప్రియురాలి అధరోష్టం, కొత్తగా నవ్రణం అయి ఉంటే అది చూడగానే కోపం లేనివానికి

చః భ్వవ్వాలోకు కూడా కోవం కలుగుతుంది. వభ్రమరవద్భామూణశీలే - (వృట్బకతో వచ్చిన) శీలాన్ని (వ్వళావాన్ని) ఏ విధంగానూ కూడ నివారించడం శక్యం కాదు కదా? వారిశచామే. (వారిత' శబ్దం భావార్థ క్షవ్రశ్యయాంతం. నివారించుట అవి అర్ధం) వివారించడంలో (వివారించినా) దానిని అంగీకరించనిదావా. ఇప్పుడు వించావరంవరను వహించుము అని అర్ధం. ఇక్కడ దీవి భావం ఇది - అవినిశురాలైన ఒకతె అరరాన్ని ఎవడో అండించాడు. (గాశచుంబనం చేసి అరరక్షతం కలిగించాడు). చతురురాలైన అమె వఖురాలు, అమె వన్గరవే భర్త ఉచ్నాడవి తెలిపి కూడా తెలియనట్లు నటిమ్తూ, ఆమెను ఎవరూ విందించకుండా ఉండడం కోనం (వాచ్యశాపరిహారాయ) అమెతో ఇలా అంటూన్నరి. ఈ విధంగా నవాస్వేదానిమ్‌ అనే వరం యొక్క వాచ్యార్థం అవినయవంతురాలైన అ స్రీ వివయంగా గలది (అ స్రీవి గూర్చి చెప్పినది). లోచవం

భరృవిషయం తు - అవరాధో వాస్తీత్యావేద్యమానం వ్యఖ్యమ్‌. పహసప్వేత్యపి చ తద్విషయం వ్యఖ్యమ్‌. తప్యాం చ ద్రియతమేన గాఢము పాలళ్యమావాయాంల తద్వ్యలికళజ్కి త(ప్రాతివేశకలోకవిషయం చ అవినయవ్రచ్భాదనేన వ్రత్యాయవం వ్యఖ్య్యమ్‌. వవత్తీిమధ్యే ఇయతా ఇలీ కృతాస్మీతి లామఘవమాత్మని గ్రహీతుం న యుక్తము ప్రశ్యుత ఆయం బహుమాన౬ వహవ్వ శొభవ్వ ఇచానిమ్‌ ఇతి వథీవిషయం పౌలాగ్యవ్రఖ్యావనం వ్యఖ్యమ్‌. అచ్యేయం తవ ప్రచ్ళన్నామరాగిజీ హృదయవల్లలా ఇళ్ళం రక్షితా: వున; వ్రకటరదవరంశనవచిదిః: న విరలేయ: ఇతి తచ్చార్యకాముక విషయనంబోధవం వ్యఖ్యమ్‌. ఇళ్ళ్చం మయా ఏతదవహ్పుతమ్‌ ఇతి వ్వవైదర్ద్యఖ్యావనం తటన్థవిదర్ధలొకవిషయం వ్యబ్య్యమ్‌ ఇతి- తదేతదుక్తం వ్యవష్థావిశశబ్దేన.

అద్ర ఇతి - వ్యితీయోద్దుతే - “అవంలక్ష్యత్రమవ్యబ్య: క్రమేయోద్యోతితః వరు” ఇతి వివక్షితావ్యవరవాచ్యన్య ద్వితీయవ్రఖేద వర్ణవావవరే. యథా హి విరి విషేధ శదమభయాత్మవా రూపేలు పంకలయ్య వమ్తధ్వచిం మవచన ఇతి.

వ్రఠమోర్ద్యోతు నం ఖాలావందివి

భర్శవిషయ మితి - ఈమె ఏ అవరాధమూ ఎరుగదు అవి తెలవలతే వ్యంగ్యార్థం భర్శవిషయమైనది. భర్తను ఉదేధశించి చెప్పివది. నహవ్వ (కోవ్పడకు) అవే వ్యంగ్యం. కూడా భర్శృవిషయమే. ఆమె చేపిన అవినయాన్ని కప్పివుచ్చి నమ్మకం కలిగించడం అవే వ్యంగ్యార్థావిళి విషయం - ఆమెను ద్రియుడు తీవ్రంగా విందిమ్తూండడం చూచి ఈమె శప్పు చేపి ఉంటుంది అవి శంకించే ఇరుగు పారుగు వాళ్లు. (అవగా ఈ వ్యంగ్యార్థం వాళ్లని గూర్చి మాచించబడింది). ఆమె తప్పు చేసినందుకు తిట్లు తింటూవ్నందుకూ వవతి వంతోషిమ్తూంటే “వియాయాః” అవే వరం బలం చేత (అవగా మవ్వు వి భర్తకు ద్రియురాలవు అవి మాచించడంచేత) అమె కున్న పౌభాగ్యాతిశయాన్ని (భర్మ్యవేమాతిశయ పాత్రత్వాచ్ని) ప్రకటించడం వవతులమ గూర్చివ వ్యంగ్యార్థం. వవతుల మధ్య వేవింత అవమాచావికి పాత్రురాలనయ్యాను అవి విన్ను మవ్వు చులకవ చేమకొవవలపివ వవి లేదు ; అవమానం కాదు కదా - ఇది పై పెచ్చు బహుమామమే. అందుచేత ఇప్పుడు వహవ్వ - శోభించుము అవి పాభాగ్యవ్రకటవరూవమైన వ్యంగ్యం వథివిషయమైనది (అ అవివితవవితమ గూర్చివది). వీ ప్రచ్ళవ్నామతాగిణి (రహవ్వపేమ గలది) అయిన వీ హృదయద్రియురాలివి ఇవ్పుడేదో విధంగా కాపాడివామ,, మళ్లీ ఎవ్నతూ ఇలా వృష్టంగా దంతవ్షతాలు ఏర్పడే టట్లు చెయ్యకు అవి ఆమె చౌర్యళాముకుడికి బోధించడం అతవివి ఉద్దేశించి చెప్పిన వ్యంగ్యార్థం. చూచారా; వేమ ఎంతతెలివిగా ఈ అవివయాన్ని కప్పెపుచ్చావో అవి తన వేర్పును చ్రకటించతం అక్కడ ఉన్న తటమ్ములైన (ఏ వత్షావిళీ చెందని) విదగ్ధణమల విషయమైన (అన్ని విషయాలు చట్టువ గ్రహించగలిగివ వేర్చరులమ) ఉద్దేశించి చెప్పిన వ్యంగ్యం. ఈ వివిధవ్యంగ్యాలవే వ్యవష్థాపిత శబ్దం చెపుతున్నది. వరః” అవి ఏవత్తితావ్యవరవాచ్యవ్యంగ్యావికి వంబంధించివ రెండవ భేరావ్ని ప్రతిపాదించే వేందర్భంలో అవి అర్ధం. విధిరూవం. విషేరరూవం,. తదమభయరూపం ఇత్యాది విధంగా వమ్త్మధ్వచివి వంకలవం చేషి మలభంగా చెప్పినట్లు అలంశారధ్వవివి గూర్చి చెప్పడం కష్టం, అలంకారాలు చాలా ఉన్నాయి కదా? అందుచేతనే వవ్రవళ్చామ్‌ అవి అన్నారు.

+10 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం

తృతీయస్తు రసాదిలక్షణ: ప్రభేదో వాచ్యసామర్థ్యాక్షిప్తః ప్రకాశతే; న తు సాక్షాత్‌ శబ్బవ్యాపారవిషయ ఇతి వాచ్యాద్విభిన్న ఏవ. తథాహి

• వాచ్యత్వం తస్య స్వశబ్దనివేదితత్వేన వా స్యాత్‌, విభావాది ప్రతిపాదనముఖేన వా; పూర్వస్మిన్‌ పక్షే స్వశబ్దనివేదితత్వాభావే రసాదీనామ్‌ అ ప్రతీతిప్రసబ్గః. న చ సర్వత్ర తేషాం స్వశబ్దనివేదితత్వమ్‌. యత్రాష్యస్తి తత్‌, తత్రాపి విశిష్టవిభావాది ప్రతిపాదన ముఖేనైవ ఏషాం ్రతీతి:. స్వశబ్దేవ సా కేవలమ్‌ అనూద్యతే, న తు తత్కృతా. విషయాన్తరే తథా తస్యాః అదర్శనాత్‌. న హి కేవల శృజ్లారాది శబ్దమాత్రభాజి విభావాదిప్రతి పాదనరహితే కావ్యే మనాగపి రసవత్త్వ 'ప్రతీతిరస్తి. యతశ్చ స్వాభిధానమన్తరేణ కేవలేభ్యోఒపి విభావాదిభ్యః విశిష్టేభ్యః రసాదీనాం ప్రతీతిః, కేవలాచ్చ స్వాభిధానాత్‌ అప్రతీతిః, తస్మాదన్వయవ్యతిరేకాభ్యామ్‌ అభిధేయసామర్య్యాక్షిప్తత్వమేవ రసాదీనామ్‌, న త్వభిధేయత్వం కథంచిత్‌ ఇతీ తృతీయో౭పి ప్రభేదః వాచ్యాత్‌ భిన్న ఏవ ఇతి స్థితమ్‌. వాచ్యేన త్వస్య సహేవ ప్రతీతిః ఇత్యగ్రే దర్శయిష్యతే.

బాలానందివి

తృతీయ ఇతి - రసాదిరూపమైన మూడవ ధ్వని(ప్రభేదమైతే వాచ్యార్థ సామర్థ్యం చేత ఆక్షిప్తమై (పైకి లాగబడి, ఊహింపబడి) ప్రకాశిస్తుంది; అంతే కాని సాక్షాత్తుగా (సూటిగా) శబ్దవ్యాపారానికి, అభిధావ్యాపారానికి, విషయం కాదు. (అభిధచేత తెలియదు). అందుచేత అది కూడా వాచ్యార్థం కంటె భిన్నమైనదే.

రసాదికం వాచ్యంకంటె భిన్నమైన దనే విషయం సమర్థిస్తున్నాడు - తథాహీతి. ఎందుచేత ననగా - రసాదులు స్వశబ్బాలచేత (శృంగారరసం, వీరరనం, ఇత్యాదిశబ్దాల చేత) బోధింపబడడంచేత వాటిని వాచ్యాలంటావా, లేదా విభావాదులను ప్రతిపాదించడం

వ్రభమోద్దోతః 111 ద్వారా బోధించబడుతూండడం చేత వాచ్యాలంటావా? మొదటి పక్షంలో రసాదులు న్వశబ్దాలచేత తెలువబడకపోతే వాటి ప్రతీతి (జ్ఞానం, అనుభవం) కలగదని చెప్పవలసివస్తుంది. అనగా రసాదుల్ని స్వశబ్దాలను ప్రయోగించే చెప్పాలి అన్నట్లయితే ఎక్కడైతే శృంగారాదిశబ్దాల ప్రయోగం ఉండదో (విభావాద్యుపస్థాపనం మాత్రమే ఉంటుందో) అక్కడ రసాదిప్రతీతి కలగదు అని చెప్పవలసి వన్తుంది. అది అనుభవవిరుద్ధం.

న చేతి - రసాదులు ఎక్కడైనా న్వశబ్దనివేదితాలే కావాలి అనడానికి వీలు -లేదు. ఎక్కడైనా (కొన్ని ఉదాహరణలలో) స్వశబ్బ్దవాచ్యత్వం ఉన్నా అక్కడ కూడా రసాది ప్రతీతి కలుగుతూన్నదంటే అందుకు కారణం విశిష్టాలైన విభావాదుల్ని ప్రతిపాదించడమే కాని స్వశబ్దాల ప్రయోగం కాదు. అక్కడ జరుగుతూన్న రనవ్రతీతి స్వశబ్దాలచే అనువదించబడుతున్నదే కాని స్వశబ్దప్రయోగంవల్ల కలగడం లేదు. ఎందుచేతన్‌నగా విషయాంతరంలో, అనగా న్వశబ్దప్రయోగం మాత్రమే ఉండి విభావాదిప్రతిపాదన లేని చోట్ల, ఆది (ఆ రసవ్రతీతి) కనబడడం లేదు. కేవలం శృంగారాదిశబ్బ్దాల ప్రయోగం మాత్రమే ఉండి విభావాదుల ప్రతిపాదనం లేని కావ్యంలో “దీనిలో రసం ఉంది' అన్న ప్రతీతి (రనఫ్రతీతి) కొంచెమైనా లేదు కదా?

యతశ్చేతి - న్వశబ్దప్రయోగం లేకపోయినా కేనలం విశిష్టాలైన విభావాదుల్ని వ్రతిపాదించడంవల్ల రసాది'ప్రతీతి కలుగుతూన్నది, కేవలం స్వశబ్దాలు ప్రయోగించి నంత మాత్రాన రసాదిప్రతీతి కలగడం లేదు. అందుచేత ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి రపాదులు వాచ్యార్థసామర్థ్యాక్షిప్తాలే కొని, ఏ విధంగానూ కూడ అవి వాచ్యాలు కావు, ఈ కారణంచేత రసాదిధ్వనిరూపమైన మూడన భేదం కూడా వాచ్యంకంబె భిన్నమే అనేది నిర్ధారణ చేసిన విషయం. అయితే ఇది (రసాదికం) వాచ్యంతో కలిసి పోయినట్టు, వాచ్యార్థంతో పాటే తెలుస్తున్నట్లు, కనబడుతుంది అవే విషయం మున్ముందు చూపబడుతుంది.

లోచనం

తృతీయస్తితి - తుశబ్టో వ్యతిరేకే. వస్వలంకారావపి శబ్దాభిధేయత్వమ్‌ అధ్యాసాతే తావత్‌. రసభావతదాభాసతత్రశమాః పునః న కదాచిదభిధీయన్తే; అథ చాస్వాద్యమానతాప్రాణతయా భాన్తి. తత్ర ధ్వననవ్యాపారాదృతే నాస్తి కల్పనాన్తరమ్‌. స్థలద్గతిత్వాభావే ముఖ్యార్థబాధాదేః లక్షణానిబన్సనన్య

112 ధ్వన్వాలోకః అనాశజ్కనీయత్వాత్‌. బెచిత్యేన ప్రవృత్తా చిత్తవృత్తే:ః ఆస్వాద్యత్వే స్థాయిన్యా రసః, వ్యభిచారిణ్యా భావః, అనౌచిత్యేన తదాభాసః, రావణ స్యేవ సీతాయాం రతేః. యద్యపి తత్ర హాస్యరూపతైవ, “శృజ్లారాద్ధి భవేద్ధాసః” ఇతి వచనాత్‌, తథాపి పాశ్చాత్యేయం సామాజికానాం స్థితి, తన్మయీభవనదశాయాం తు రతేరేవ ఆస్వాద్యతా ఇతి పొర్వాపర్యవివేకావధీరణేన “దూరాకర్షుమోహమన్త ఇవ మే తన్నామ్ని యాతే శ్రుతిమ్‌” ఇత్యాదౌ. తదసౌ శృబ్లారాభాస ఏవ. తదబ్గం భావాభాసః. చిత్తవృత్తేః ప్రశమ ఏవ ప్రశ్రాన్తాయాః హృదయ మాహ్లాదయతి యతో విశేషేణ, తత ఏవ తత్సంగృహీతోఒపి పృథగ్గణితః అసొ. యథా - ళ్లీ. ఏకస్మిన్‌ శయనే పరాబ్ముఖతయా వీతోత్తరం తొమ్యతో

రన్యోన్యస్య హృది స్థితేజప్యనునయే సంరక్షతో ర్లౌరవమ్‌,

దమృత్యోః శనకై రపాబ్గవలనామిశ్రీ భవచ్చక్షుషో -

రృగ్నో మానకలిః సహాసరభసవ్యావృత్తకణగ్రహమ్‌ (అమరుకం. 23) ఇత్యత్ర ఈర్వారోషాత్మనః మానస్య ప్రశమః,

బాలానందివి

తృతీయస్తు - అనే దానిలోని 'తు' శబ్దం వ్యతరేకాన్ని, రసాదిధ్వనికి వస్వలంశారధ్వనులకంటె భేదాన్ని, నూచిన్తుంది. వస్వలంకారాలు శబ్దవాచ్యత్వాన్ని కూడా అధిష్టిస్తాయి. వస్వలంకారాలు వాచ్యాలు కూడా అవుతాయి అవి అర్థం. రవ- భావ- రసాభాన- భావాభాస- భావప్రశమా లైతే ఏనాడూ వాచ్యాలు కావు. కాని ఆస్వాద్యమానత్వమే (ప్రాణంగా గలవై భాసిస్తాయి. అనగా రసాదులు భాసిస్తూవే ఉంటాయి. ఆస్వాదించబడడమే వాటి ప్రాణం. వాటి విషయంలో ధ్వననవాపారం తప్ప మరొక పద్ధతి (వ్యాపారం) ఏదీ లేదు. స్థలద్గతిత్వం లేనప్పుడు, అనగా శబ్దం వాటిని బోధించజాలదు అనేది లేనప్పుడు, లక్టణకి కారణమైన ముఖ్యార్ధబాధాదికం ఆశంకించతగినది కాదు. అనగా రసాదుల విషయంలో లక్షణావ్యాపారం ప్రవర్తించదు; అది ప్రవర్తించాలంటే ముఖ్యార్ధబాధాదులు ఉండాలి. ముఖ్యార్ధబాధ ఉండాలంటే అక్కడ (వ్రయోగించిన "శబ్దానికి అనుకున్న ఆ అర్థం (రసాదిరూపార్థం)

వ్రథమోద్దోతః 113 బోధించజాలకపోవడం అనే స్థలద్గతిత్వం ఉండాలి. అది లేదు గాన రసాదులు లక్షజూవృత్తిగోచరాలు కావు అని భావం.

ఇప్పుడు రసాదుల న్వరూపం సంక్షిప్తంగా చెపుతున్నాడు - బెచిత్యేనేతి. బెచిత్యంతో ప్రవర్తించినప్పుడు స్థాయి అయిన రత్యాదిరూపచిత్త వృత్తిని ఆస్వాదిస్తే అది రసం. బెచిత్యప్రవృత్తమైన వ్యభిచారిభావరూప చిత్త వృత్తిని ఆస్వాదిస్తే అది భావం. సీతా విషయంలో రావణుని రతి వలె అనౌచిత్యంతో ప్రవర్తించినరత్యాది రూపచిత్తవృత్తిని ఆస్వాదిస్తే అది రసాభాసం. “శృబ్లారాద్ది భవేద్ధాస:"' (శృంగారంనుంచి హాసం పుడుతుంది) అని చెప్పినట్లు అలాంటి శృంగారరసాభాసం హాస్యరసరూపమే అయినా - సామాజికులకు ఈ స్థితి (హాస్యానుభూతిరూపస్థితి) తరవాత ఏర్పడుతుంది “దూరాకర్షణ” ఇత్యాది శ్లోకంలో (ఇది మళ్లీ రెండవ ఉద్దోతంలో ఉదాహరించబడుతుంది.) ముందు వెనుక లన్నీ విమర్శించి నిర్ణయించని తన్మయీభావదశలో మాత్రం రతియే ఆస్వాదించ బడుతుంది కాబట్టి ఇది శృంగారంగానే భాసిస్తుంది. అప్పుడు తన్మయీభావస్థితిలో ఇది శృంగారాభాసమే. (హాస్యం కాదు. తన్మయీభావస్థితినుంచి బైటకు వచ్చి సహృదయుడు పౌర్వాపర్యవివేకంతో ఇక్కడ ఉన్న రతియొక్క ఆలంబనం అనుచితం అని గ్రహించి నప్పుడు మాత్రం ఆతనిక్షి హాస్యానుభూతి కలగవచ్చును అని భావం). దానికి (రసాభాసకి) అంగమైనది భావాభాసం.

భావశాంతిని ఉదాహరణపూర్వకంగా వివరిస్తున్నాడు - చిత్తవృత్తే: ఇతి- ప్రారంభం అయిన చిత్తవృత్తి యొక్క ప్రశమమే (శాంతించడమే) ఎక్కువగా హృదయాహ్లాదకంగా ఉంటుంది. అందులోని 'భావ' శబ్దంచేతనే భావశాంతిని కూడా గ్రహించడానికి వీలున్నా దానిని (భావశాంతిని) వేరుగా పరిగణించడం జరిగింది. ఎట్లనగా -

ఏకస్మిన్‌ ఇతి - (ఇది అమరుకంలోని శ్లోకం). ఏకస్మిన్‌ శయనే = శయనమునందు, సఖ్యాదుల బలవంతంచేత ఒక శయనం మీద పరుండిన తరవాత కూడ అని భావం, పరాబ్ముఖతయాపరాబ్ముఖత్వంతో, ఇంకా మనస్సులలో మానం ఉండడం చేత ఎడమొగం పెడమొగాలతో, వీతోత్తరమ్‌ = పోయిన తరువాతి క్రియలు కలుగునట్లుగా, శయనాధిరోహణానంతరకర్తవ్య క్రియ లేవీ లేకుండా, తామ్యతోః = మనస్సులలో ఉడికి పోతున్న వాళ్ళు, అన్యోన్యస్య = ఒండొరులయొక్క, హృది = హృదయమునందు, అనునయే= బ్రతిమిలాడుకొనడము, బతిమిలాడాలనే ఇచ్చ అని కి

114 ధ్వన్వాలోకః అర్థం. స్థితేఒపి = ఉన్నా కూడ, గౌరవమ్‌ = గౌరవమును, (బింకాన్ని), సంరక్షతోః = రక్షించుకొనుచున్నవాళ్తూ, శనకై: = మెల్లగా, అపాబ్గవలనామిశ్రీభవచ్చక్తుషోః = నేత్రాంతాలు కదలడంచేత కలిసిన చూపులు గల వాళ్లూ అయిన, దమృత్యోః = దంపతులయొక్క, మానకలిః; = మానంచేత ఏర్పడిన కలహం, సహాసరభసవ్యావృత్తకణగ్రహమ్‌ = వవ్వుతోను వేగంతోను తిరగడంచేత కలిగిన కంతాలింగనం కలుగునట్ట్లుగా, భగ్నః =

ఇక్కడ ఈర్వారోషరూప మైన మానంయొక్క 'ప్రశమం, ప్రశమరూపంలో సహృదయహృదయహ్లాదకంగా ఉంది. అందుచేత భావంకంటె వేరుగా భావళాంతి చెప్పబడింది అని అర్జం.

లోచనం

న చాయం రసాౌదిరర్థః “పుత్రస్తే జాతః” ఇత్యతో యథా హర్నో జాయతే తథా. నాపి లక్షణయా. అపి తు సహృదయన్య హృదయసంవాదబలాత్‌ విభావానుభావప్రతీీతౌ తన్మయీభావేనాస్వాద్యమాన ఏవ రన్యమానతైకప్రాణ: సిద్ధస్వభావసుఖాదివిలక్షణ: పరిస్ఫురతి. తదొహ - ప్రకొశతే ఇతి. తేన తత్ర శబ్దస్య ధ్వననమేవ వ్యాపారః అర్థసహకృత స్యేతి. విభావాద్యర్థోఒపి న పుత్ర జన్మహర్షన్యాయేన తాం చిత్తవృత్తిం జనయతీతి జననాతిరిక్ష: అర్థస్యాపి వ్యాపారః ధ్వననమేవోచ్యతే.

బాలానందివి

న చేరి-ళఈు రసాదిరూపమైన ఆర్థం “నీకు కుమారుడు కలిగాడు” అవే మాట వల్ల ఎలాంటి ఆనందం కలుగుతుందో అలాంటిది కాదు. ఇది లక్షఐచేత తెలియదగిన అర్థం కూడా కాదు. మరే మనగా విభావానుభావాల ప్రతీతి కలిగిన పిమ్మట సహృదయునకు హృదయనసంవాదబలంవల్ల తన్మయత్వం ఏర్పడడంచేత ఆస్వాదించబడుతుంది. దీవికి ఆస్వాదించబడడం ఒక్కటే (ప్రాణం; అనగా ఆస్వాదనమే రనం అని భావం. సిద్ధమైన స్వభావం గల సుఖాదులకంటె విలక్షణమై స్ఫురిస్తుంది. అనగా స్థిరంగా ఉన్న ఏ రత్యాది (సనుఖాది) స్థాయిభావాలు ఉంటాయో వాటికంటె విలక్షణంగా స్ఫురిస్తుంది. ఈ విషయాన్నే వ్రకాశతే అన్న పదంచేత చెపుతున్నాడు. అందుచేత రసాదుల విషయంలో అర్ధసహకృతమైన (అర్ధం సహాయంతో కూడిన) శబ్దానికి ఉన్న ధ్వననమే వ్యాపారం.

వ్రభమోద్దోతః 115 విభావాదులైన అర్థాలు కూఢా అలాంటి చిత్తవృత్తిని, అనగా రసాద్యనుభూతిని, వుత్రుడు జనించడంవల్ల కలిగిన వార్వం రీతిలో వుట్టించవు. అందుచేత విభావాదిరూపఅర్భాలకి కూడా రఫాదుల విషయంలో జననంకంటె (పుట్టించడంకంటె) ఆతిరిక్తమైన ధ్వననవ్యాపారమే ఉంటుంది. లోచనం

స్వశబ్టేతి - శృజ్లారాదిశబ్దేన అభిధావ్యాపారవశాదేవ నివేదితత్వేన. విభావాదీతి. తాత్సర్యశక్త్యేత్యర్థః. తత్ర స్వశబ్దస్యాన్వయవ్యతిరేకౌ రస్యమానతా సారం రసం ప్రతి నిరాకుర్వన్‌ ధ్వనన స్యైవ తావితి దర్శయతి -న చ సర్వశ్రేతి. యథా భట్టేన్దురాజస్య -

యద్విశ్రమ్య విలోకితేషు బహుళో నిఃస్థేమనీ లోచనే

యద్గాత్రాణి దరిద్రతి ప్రతిదినం లూనాబచ్దినీనాలవత్‌,

దూర్వాకాణ్తవిడమృకళశ్చ నిబిడో యత్సాణ్సీిమా గణ్జయోః

కృష్ణే యూని సయౌవనాను వనితాస్వేస్పైవ వేషస్థితిః. ఇత్యత్రానుభావవిభావబోధనోత్తరమేవ తన్మయీభవనయుక్ష్యా తద్విభావాను భావోచితచిత్తవృత్తివాస నానురళ్ళి తస్వనంవిదానందచర్వణాగోచరః అర్థః రసాత్మా స్ఫురత్యేవ అభిలాషచిన్తాత్సుక్యనిద్రొాధృతిగ్గాన్యాలన్యశ్రమ స్నృతివితర్కాదిశబ్దాభావే ఒపి

బాలానందిని

స్వశబ్టేతి - శృంగారాదిశబ్దంచేత అభిధావ్యాపారంచేతనే తెలుపబడడంచేత. విభావాదీతి - తాత్పర్యశక్తిచేత విభావోదులను ప్రతిపాదించడం ద్వారా అని ఆర్ధం. ఈ రెండు పక్షాలలో రస్యమానత్వమే సారంగా గల రసాన్ని గూర్చి స్వళబ్దానికి అన్వయవ్యతిరేకాలను నిరాకరిస్తూ అవి(అన్వయవ్యతిరేకాలు) ధ్వననానికే వర్తిస్తాయి అని న చ సర్వత్రేత్యాదికంచేత చూపుతున్నాడు.

వివరణ: 'యత్సత్తే యత్సత్త్యమ్‌ అన్వయః; యదభావే యదభావ: వ్యతిరేక; ఇది ఉంటేనే అది ఉంటుంది అని చెపితే అన్వయం. ఇది లేకపోతే అది ఉండదు అని చెప్పడం వ్యతిరేకం. కార్యకారణ భావాదుల్ని స్థాపించడానికి ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను ప్రమాణంగా చూపిస్తారు. నిప్పు ఉంటేనే వేడి ఉంటుంది అని అంటే ఆది అన్వయం.

[ ధ్వన్వాలోకః నిప్పులేశపోతే వేడి ఉండదు అంటే ఆది వ్యతిరేకం. ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి విప్పు వేడికి కారణం అని తేలింది. ప్రస్తుతంలో స్వశబ్దవాచ్యశ్వం ఉంటేనే రసప్రతీతి ఉంటుంది అనడానికి వీలులేదు. విభావాదినిబంధనం లేనిచోట స్వశబ్దవాచ్యత్వం ఉన్నా రసప్రతీతి లేదు కదా? అట్లే స్వశబ్బవాచ్యత్వం లేకపోతే రనద్రతీతి ఉండదు అవే వ్యతిరేకం కూడా కుదరదు. స్వశబ్దవాచ్యత్వం లేనిచోట కూడా విభావాదినిబంధనం ఉంటే రసప్రతీతి కలుగుతున్నది కదా? అందుచేత అన్వయవ్యతిరేకాలు చూపి స్వశబ్దవాచ్యత్వం రసప్రతీతికి కారణం అని నిరూపించడం కుదరదు. అయితే ధ్వననం ఉంటేనే రవవ్రతీతి ఉంటుంది. ధ్వననం లేపోతే రనప్రతీతి ఉండదు అని అన్వయవ్యతిరేకాలు చూపి రసప్రతీతిధ్వనుల మధ్య కార్యకారణభావం స్థాపించవచ్చును అని భావం.

యథా ఇతి - “యద్విశ్రమ్య” ఇత్యాది భట్టేందురాజరచితళ్లోకంలో అభిలాష

• చింతా - బిత్సుక్య - నిద్రా -ధృతి - గ్లాని - అలన్య - శ్రమ - స్పృతి - వితర్కాదిశబ్దాలు ప్రయోగించకపోయినా ఏ విధంగా అనుభావవిభావాలను గ్రహించిన వెనువెంటనే తన్మయీభావం ఏర్పడి ఆ విభావానుభావాలకు తగిన (రతిరూప) చిత్తవృత్తియొక్క వాసనచేత (వంస్కారంచేత) రంజితమైన సంవిదూపానందచర్వణకు గోచరమైన రవం అనే అర్థం(విషయం) తప్పక న్ఫురిన్తుందో అదే విధంగా స్వశబ్దవాచ్యత్వం లేకపోయివా రసప్రతీతి కలుగుతుంది. అందుచేత అన్ని చోట్లా అవి స్వశబ్దనివేదితాలు కావు అని భావం. “యద్విశ్రమ్య” ఇత్యాదిశ్లోకానికి అర్ధం ఇది-

యదితి - విశ్రమ్యజ మధ్య ఆగి, బహుశః = అనేక పర్యాయములు, విలోకితేషు = చూడడాలలో, లోచనే = నేత్రాలు, విఃస్థేమనీ ఇతి యత్‌ = స్థైర్యం లేనివిగా ఉన్నా యనేది ఏది కలదో, ఈ మొదటిపాదంలో 'అలన' అనే దృష్టి చెప్పబడింది, వ్రీడ, బెత్సుక్యం గమ్యం అవుతున్నాయి. గాత్రాణి = అవయవాలు, లూనాబ్దినీనాలవత్‌ = తుంపివేసిన తామరతూడు వలె, ప్రతిదినమ్‌ = ప్రతిదినమూ, దరిద్రతి ఇతి యత్‌ = కృళించిపోతున్నా యనేది ఏది కలదో, లూనేత్యాద్యుపమ మ్లానచ్చ్భాయత్వాదుల్ని (రంగువాడిపోవడం మొ.) సూచిస్తున్నది. గణ్జయోః = గండస్థలములమీద, దూర్వాకాణ్ఞవిడమ్బక:ః = దూర్వకాడను అనుకరించే, పాణ్ణిమా = పాండుత్వం, నిబిడః ఇతి యత్‌ = దట్టంగా ఉంది అనే మాట ఏది గలదో, కృష్ణే = కృష్ణుడు, యూని= యువకు డగుచుండగా, సయౌవనాను = యౌవనంతో కూడిన, వనితాసు = స్త్రీలలో, వేషస్థితిః - వేషం యొక్క స్థితి, ఏష్టైవ = ఇదే.

వ్రథభమోద్దోత: 117 లోచనం

ఏవం వ్యతిరేకాభావం ప్రదర్శ అన్వయాభావం దర్శయతి - యత్రాపషతి. తదితి స్వశబ్దనివేదితత్వమ్‌. ప్రతిపాదనముఖేనేతి - శబ్దప్రయుక్తయా విభావాదిప్రతిపత్త్యేత్త్యర్థవ. సా కేవలమితి. తథాహి-

“యాతే ద్వారవతీం తదా మధురిపౌ తద్దత్తరువ్పూనతాం

కాలిన్టీతటరూఢవఇ్టులలతామాలిబ్య సోత్కణ్ధయా,

తద్గీతం గురుబాష్పగద్గదగలత్తారస్వరం రాధయా

యేనాన్తర్ణలచారిభిర్దలచ రై రవ్యుత్క మాకూజితమ్‌”. ఇత్యత్ర విభావానుభావావమ్లానతయా ప్రతీయేతే. ఉత్కణ్థా చ చర్వణాగోచరం ప్రతిపద్యత ఏవ. సోత్కణ్గాశబ్ద: కేవలం సిద్ధం సాధయతి. ఉత్కమిత్యనేన తు ఉళినుభావానుకర్త్వణం కర్తుం సోత్కణ్ధశబ్దః ప్రయుక్త ఇత్యనువాదో౭పి వానర్థకః; వునరనుభావప్రతిపాదనే హి పునరుక్తి: అతన్మయీభావో వా.

బాలానందివి

వవమితి - ఈ విధంగా అన్వయవ్యతిరేకాలలో వ్యతిరేకం లేదని చూపించి యత్రాపీత్యాదికంచేత అన్వయం కూడా లేదని చూపుతన్నాడు. తత్‌ అనగా న్వశబ్దనివేదితత్వం వ్రతిపాదనముఖేన అనగా శబ్దప్రయుక్తమైన విభావాదిజ్ఞానం ద్వారా అని అర్ధం. సా కేవలమితి - అందువల్లనే “యాతే ద్వారవతీమ్‌” ఇత్యాది ళ్లోకంలో విభావానుభావాలు వాడిపోకుండా (న్పష్టంగా) కనబడుతున్నాయి. ఉత్కంఠ కూడ చర్వణకు (ఆస్వాదానికి) గోచరం అవుతూనే ఉంది. ఆస్వాదింపబడుతూనే ఉంది. ఇక్కడ ఉన్న సోత్కణ్థాశబ్దం కేవలం (విభావానుభావాలద్వారా) సిద్ధమైన విషయాన్నే మళ్లీ సాధిన్తూన్నది (చెపుతున్నది). అయితే విభావాదుల ద్వారా తెలిసినదానినే మళ్లీ అనువదిస్తూ 'సోత్కణ్గా' శబ్దం ప్రయోగించడంలో ఒక ప్రయోజనం లేకపోలేదు. అదే మనగా చెప్పిన ఈ విభావాన్ని “ఉత్కమ్‌” అనే పదంచేత అనుకర్షించడం(70 . దీవి ప్రయోజనం. అనగా రాధ ఎంత ఉత్కంఠతో విలపించిందంటే అక్క డున్న జలచరాలకి కూడా ఉత్కంఠ జనించే టట్టు ఏడ్చింది అని చెప్పడానికి మొదట ఒకసారి ఉత్కంఠను ఫేర్కొంటేనే దాన్ని పునర్షిన్లేశం చేయడం కుదురుతుంది కదా? ఇలాంటి ప్రయోజనం ఏదీ లేకుండా మళ్లీ అనుభావాన్ని ప్రతిపాదిస్తే అది పునరుక్తి అవుతుంది; తన్మయీభావం కూడా ఉండదు. “యాతే' ఇత్యాది శ్లోకానికి అర్ధం ఇది-

118 ధ్వన్వాలోకః

యాతే ఇతి- మధురిపౌ = శ్రీకృష్ణుడు, ద్వారవతీమ్‌ = ద్వారకను గూర్చి, యాతే = వెళ్లిపోయినవా డగుచుండగా, తదా = అప్పుడు, తద్దత్తయుమ్పానతామ్‌ = ఆతడు ఇచ్చిన కుదుపుచేత వంగిన, అతడు గోకులంలో ఉన్న రోజులలో విహారసమయంలో పైనుంచి దుమకడంచేత క్రిందికి వంగి ఉన్నది అని అర్ధం. కాలిన్తీతటరూఢవజ్డులలతామ్‌ = యమునానదీతీరంమీద మొలిచిన వంజులలతను, ఆలిబ్య = కౌగలించుకొని, సోత్కణ్ణయా = బెంగతో కూడిన, రాధయా = రాధచేత, గురుబాప్పగద్గద గలత్తారస్వరమ్‌ = అధికమైన కన్నీళ్లదేత (కంఠంలోనే నిలిపిన బాష్పంచేత) డగ్గుత్తికతో పైకి వన్తూన్న ఉచ్చస్వరం కలుగునట్ట్లుగా, తత్‌ = ఆ విగమైన, గీతమ్‌ = గానం చేయబడింది; యేన = దేని వేళ, అన్త్నర్దలచారిభిః = నీటిలో సంచరించే, జలచరైః అపి జసారసాదివక్తులచేత కూడ, జల” పెన సంచరించే హంపాదులే కాకుండా జలంలో సంచరించే సారసాదులు కూడా అని బావం, ఉత్కమ్‌ = ఉత్కంఠతో కూడినట్టుగా, ఉత్కూజితమ్‌ = బిగ్గరగా కూతకూయబడెనో.

ఇక్కడ ద్వారకకి వెళ్లిపోయిన శ్రీకృష్ణుడు ఆలంబనవిభావం. యమునా తీరాదులు ఉద్దీపనవిభావాలు. లతాలింగనాదులు అనుభావాలు. వీటివల్ల ఉత్కంఠ అనే వ్యభిచారిభావం గమ్యం అవుతూనే ఉన్నా 'సోత్కణ్ఞయా' అని దానిని స్వశబ్దంచేత చెప్పడం జరిగింది. ఇక్కడ సహృదయులకు కలిగే ఉత్కంఠారూపభావాస్వాదం అనుభావాదిజ్ఞానంవల్లనే జరుగుతుంది. కాని ఉత్కంలాశబ్దాన్ని ప్రయోగించినంతమాత్రాన జరగదు. ఆందుచేత ఇది విభావాదివ్యంగ్యమైన ఉత్కంఠను శబ్దంచేత అనువదించడమే_ అయితే ఈ అనువాదం నిష్ప్రయోజనం కాదు. ఎందుచేత ననగా రాధకు ఎంత ఉత్కంఠ ఉందో జలచరాదులికి కూడా అంత ఉత్కంఠా ఉందని చెప్పాలని కవి అభిప్రాయం. మళ్లీ వాటికి సంబంధించిన విభావానుభావాదుల్ని చెప్పనవసరం బేకుండా ఆమెకు ఎంత ఉత్కంఠ ఉందో అంత ఉత్కంఠతో అవి కూడా కూజించాయి అని చెప్పడంతో వాటికి సంబంధించిన విభావాదుల్ని కూడా ఊహించుకొనవచ్చు. వాటి విభావాదుల్ని కూడా ప్రతిపాదించవచ్చు కదా అని ప్రశ్న రావచ్చు. దానికి సమాధానం ఏమనగా మళ్లీ అవే విభావాదులు ప్రతిపాదిస్తే పునరుక్తిదోషం వస్తుంది; సహృదయులకు తన్మయీభావం కూడా ఉండదు.

లోచనం

న తు తత్కతేత్యత్ర హేతుమాహ-విషయాన్తరే ఇతి. 'యద్విశ్రమ్య”

ఇత్యాదౌ. నహియదభావే యద్భవతి తత్కతం తదితి భావః. అదర్శనమేవ

వ్రథమోద్దోతః 119 ద్రఢయతి న హీతి. కేవలళబ్దార్థం సృుటయతి - విభావాదీతి. కావ్య ఇతి. తవ మతే కావ్యతయా ప్రసజ్యమాన ఇత్యర్థః మనాగపీతి -

“శృజ్ఞారహాస్యకరుణరౌద్రవీరభయానకాః,

వీభత్సాద్భుతసంజ్లౌ చేత్యష్టా నాట్యే రసాః స్పృతాః”. ఇత్యత్ర. ఏవం స్వశబ్దేన సహ రసాదేః వ్యతిరేకాన్వయాభావమ్‌ ఉపపత్తా ప్రదర్శ్య తథైవ ఉపసంహరతి - యతశ్చేత్యాదినా కథంచిదిత్యన్తేన.

అభిధేయమేవ సామర్థ్యం సహకారిశక్తిరూపం విభావాదికం రసధ్వననే శబ్దన్య కర్తవ్యే, అభిధేయన్య చ పుత్రజన్మహర్షభిన్నయోగక్షేమతయా జననవ్యతిరిక్తే దివాభోజనాభావవిశిష్టపనతానుమితరాత్రిభోజన విలక్షణతయా చానుమానవ్యతిరిక్తే ధ్వననే కర్తవ్యే సామర్థ్యం శక్తి విశిష్ట నముచిత వాచకసాకల్యమ్‌ ఇతి ద్వయోరపి శబ్దార్థయో: ధ్వననం వ్యాపారః. ఏవం ద్వౌ పక్షౌ ఉపగ్రమ్య ఏకః దూషిత:, ద్వితియస్తు కథంచిద్దూషిత:, కథం చిదణ్గీకృత:. జననానుమానవ్యాపారాభిప్రాయేణ దూషితః, ధ్వననాభిప్రాయేణ అణ్గీకృత:.

౯... యన్వత్రాపి తాత్పర్యశక్తిమేవ ధ్వననం మన్యతే స న వస్తుతత్త్వవేదీ.

"విభావానుభావప్రతిపాదకే హి వాక్యే తాత్పర్యశక్తిః భేదే సంసర్గే వా పర్యవస్యేత్‌. న తు రస్యమానతాసారే రసే ఇత్యలం బహునా.

ఇతిశబ్లో హేత్వర్థే “ఇత్యపి హేతోః తృతీయో2పి ప్రకార వాచ్యాద్భిన్న ఏవ” ఇతి సంబన్థః. సహేవేతి - ఇవళబ్చేన విద్యమానో పి క్రమో న సంలక్ష్యతే ఇతి దర్శ్మయతి - అగ్ర ఇతి - ద్వితీయోద్ద్యోతే. తీ

బాలానందిని

న చేతి - “న చ తత్కతా” (రసాదిప్రతీతి స్వశబ్దగ్రహణంచేత కలగడంలేదు) అనడానికి “విషయాన్తరే” అని హేతువును చెపుతున్నాడు. “యద్విశ్రమ్య” ఇత్యాది విషయాంతరంలో అని అర్ధం. న హీతి - ఏది లేకపోయినా ఏది ఉంటుందో అది దొనివల్ల చేయబడింది కాదు కదా అని భావం. నహి ఇత్యాదిచేత రసప్రతీతి కనబడకపోవడాన్నే దృఢం చేస్తున్నాడు. “కేవలళ్ళజ్లారాది"లో ఉన్న 'కేవల” శబ్బార్థాన్ని విఖావాది ఇత్యాదికంచేత స్పష్టీకరిస్తున్నాడు. కావ్యే ఇతి - ఇక్కడ 'కావ్యే' అన్నదానికి నీ

120 ధ్వన్వాలోకః మతం ప్రకారం కావ్యం ఆనడానికి అవకాశం ఏర్పడేదానిలో అని అర్ధం. నిజానికి అది కావ్యం కాదని అభిప్రాయం. మనాగపీతి (కొంచెం కూడ). “శృబ్లారహాస్య' ఇత్యాది శోకంలో అన్ని రసాల పేర్లూ చెప్పినా ఏ రసమూ కూడ ప్రతీయమానం కాదు కదా అని భావం. ఏవమితి - ఈ విధంగా రసాదులకీ స్వశబ్దాలకీ మధ్య వ్యతిరేకమూ, అన్వయమూ కూడ లేదని యుక్తిచేత ప్రదర్శించి “యతశ్చ” మొదలు “కథజ్బిత్‌” వరకు ఉన్న వాక్యంచేత ఆ విధంగానే (వ్యతిరీకాన్వ్నయాలు లేవని చెపుతూ) ఉపసంహరిస్తున్నాడు.

మూలంలో “అభిధేయసామర్యాక్షిప్తత్వమేన రసాదీనామ్‌” అని చెపబడింది. అనగా రసాదులు ఆర్ధసామర్థ్యంచేతనే ఆక్షిప్తాలవుతాయి అవి అర్ధం. అయితే కేవలం అర్థ సామర్థ్యమే కాదు శబ్దసామర్థ్యం కూడా గ్రహించాలి అని చెప్పడంకోసం వివరిస్తున్నాడు- అభిధేయమేవేతి. శబ్దం రసాదిధ్య్వననం చేయవలసి ఉన్నప్పుడు విభావాదిరూపమైన అర్ధమే సహకారిశక్షిరూప మైన సామర్థ్యంగా ఉంటుంది. అనగా శబ్దం రసాదుల్ని ధ్వనింపచేసేటప్పుడు విభావాదిరూపార్థం ఆ శబ్దానికి సహకరించే శక్తిగా ఉంటూ ఆ శబ్దానికి ఉన్న సామర్ధ్యం అని చెప్పబడుతుంది అని భావం. అదేవిధంగా అర్థం కూడా ధ్వననం చేయవలసి ఉంది. ఈ ధ్వననం, పుత్రజన్మవల్ల కలిగే హర్షంకంటె భిన్నమైన స్వరూపం (భిన్న్మయోగక్షేమ) కలదవడంచేత పుట్టించడంకంటె భిన్న మైనది. అనగా విభావాద్యర్థం రసాదిప్రతీతిని కలిగిన్తుంది. ఈ రసాదికం పుత్రజన్మజన్యహర్షం వంటిది కాదు. విభావాద్యర్థంవల్ల కలిగే రసాదిప్రతీతి పుత్రజన్మవల్ల హర్షం పుట్టడం వంటిదికాదు అని అర్థం. దివేతి - అదే విధంగా ఈ ధ్వననం పగలు భోజనం లేకపోయినా బలిసి ఉండడంచేత అనుమితమైన (ఊహించబడిన) రాత్రిభోజనంకంటె విలక్షణం అవడంచేత అనుమానంకంటె భిన్న మైనది. అర్ధం ఇలాంటి ధ్వననం చేయాలంటే దానికి ఒక సామర్థ్యం ఉండాలి. విశిష్టాలైన, తగిన శబ్దాల సాకల్యమే (ఉచితశబ్దాల కొరత లేకపోవడమే) ఆ సామర్థ్యం, అనగా శక్తి. ఈ విధంగా ధ్వననం అనే వ్యాపారం శబ్బార్థాలు రెండింటిలోనూ కూడా ఉంటుంది.

వివరణ:- కొందరు “అర్ధాపత్తి' అనే ప్రమాణాన్ని అనుమానంకంటె భిన్నంగా అంగీకరిస్తారు. “పీనో దేవదత్తః దివా న భుక్కే” (దేవదత్తుడు బాగా బలిసి ఉంటాడు; ఆతడు పగలు భోజనం చెయ్యడు) అనేది ప్రసిద్ధోదాహరణం. అసలే భోజనం చేయనివాడు బలిసి ఉండడం కుదరదు. అందుచేత పగలు భోజనం చేయకపోయినా అతడు రాత్రి భోజనం చేన్తూంటాడు అని ఊహించవచ్చు. దీనిని కూడా అనుమానప్రమాణంలో చేర్చివేయవచ్చు నని నైయాయికాదుల అభిప్రాయం.

ద్రథమోద్దోతః 121 అభినవగుప్పుని మతం కూడా అదే అయి ఉంటుంది.

ఏనమితి - ఈ విధంగా స్వశబ్దనివేదితత్వమా, విభావాదిప్రతిపాదన ద్వారా జోధ్యత్వమా అని రెండు పక్షాలు ఉవత్రమించి మొదటిది దూషించబడింది. రెండవది ఒక విధంగా దూషించబడింది, ఒక విధంగా అంగీకరించబడింది. జననానుమాన వ్యాపారం అనే అభిప్రాయంచేత దూషించబడింది. ధ్వననాళిప్రాయంచేత అంగీకరించబడింది. అనగా - పుత్రజననశ్రవణంచేత హర్షజననం ఆనుమేయ మైనట్లు (ఊహించబడినట్లు) విభావాద్యర్థంచేత రసం అనుమేయం అవుతుంది అన్న అంశం దూషించబడింది. విభావాదులచేత రసం ధ్వన్యమానం అవుతుంది అనే అంశం అంగీకరించబడింది. మొత్తంమీద విభావాద్యర్థాల అవశ్యకత అంగీకరించబడింది అని భావం.

“రసాదులు అభిధేయసామర్థ్యం చేతనే ఆక్షిప్తా లవుతాయి” అని ప్రతిపాదించిన వృత్తికారువి అభిప్రాయం వ్రకారం తాత్ప్సర్యశక్తియే ధ్వననవ్యాపారం అన్నట్లు కనబడుతుంది. దీనిని తాత్పర్యశక్తికంటె భిన్నమైన నాల్గవ కక్ష్యలో చేరిన వ్యాపారంగా అతడు అంగీకరిస్తున్నట్లు లేదు. వాద్యార్థాల అన్వయం సరిగా కుదరకపోతే కుదిరేటట్లు చేసి అర్థం చెప్పే వ్యాపారమే కదా తొత్పర్యవృత్తి అనగా? అని కొందరు చెప్పిన దానిని ఖండిస్తున్నాడు - యమ్త ఇత్యాది - ఇక్కడ కూడా 'ధ్వననం' అనేది తాత్సర్యశక్తియే అని ఎవడైతే అన్నాడో అతడు వస్తుతత్వం తెలిసినవాడు కాదు. విభావానుభావాలను వ్రతిపాదించే వాశ్యంలో ఉన్న తాత్సర్యశక్తి భేదంలో నైనా పర్యవసిస్తుంది; లేదా నంనర్గంలో పర్యవపిస్తుంది. అంతే కాని రనస్యమానతయే (ప్రధానంగా గల రపంలో పర్యవసించదు. సరే ఇది ఇంతటితో చాలు.

వివరణ:- “గామ్‌ ఆనయ” (గోవును తీసికొనిరాా ఇత్యాదివాక్యాలలో ఇతరకర్మలకంబె, ఇతరక్రియలకంటె భేదమే వాక్యార్థం; దీన్ని తొత్పర్యశక్తి బోధిస్తుంది. ఆనగా నువ్వు తీసికొని రావలసింది ఘటాదుల్ని కాదు; గోవును తీసికొనిరావాలి అని ఇతర మైన ఘటాదికర్మలనుండి భేదం బోధించబడుతుంది. అలాగే నువ్వు చేయవలసింది తీసికొనివెళ్లడం మొదలైన పనికాదు; తీసుకొనిరావడం అనే పని అని ఇతర(క్రియలకంటె భేదం బోధించబడుతుంది. ఈ విధంగా బోధించబడే కర్మక్రియాదిభేదమే వాక్యార్థం. 'గామ్‌' అనే పదానికీ, 'ఆనయ' అనే పదానికీ నంసర్గం (పరస్పరాన్వయం]) అర్జ్భాత్‌ సిద్ధం అవుతుంది. అనగా వాటి ఆర్భాలు తెలిసిన తరవాత మానసికంగా వీటి అర్భాల్ని పట్టి వాటి అన్వయం తెలిసిపోతుంది అని కొందరి మతం. పదార్థపరస్పరసంబంధరూపమైన

122 భ్వన్యాలోకః సంసర్గమే తాత్పర్యవృత్తిబోధ్యమైన వాళ్యార్థం, భేదం ఆర్థం, అనగా అర్భాత్సిద్ధం అని మరికొందరి మతం.

ఈ విధంగా తాత్పర్యశక్తికి భేదాన్ని కాని, నంనర్గాన్ని కాని బోధించే శక్తి మాత్రమే ఉంది కాని రస్యమానతా'ప్రాణమైన రసాన్ని బోధించే శక్తి లేదు. అందువల్ల చతుర్థకక్ష్యానివిష్టమైన ధ్వననాన్ని అంగీకరించవలసిందే అని భావం.

ఇతీతి - 'ఇతి తృతీయభేదో౭పి' అన్న చోట ఇతి శబ్దానికి 'ఈ కారణంవల్ల" అని అర్ధం. “ఈ హేతువువల్ల కూడా మూడవవ్రకారం(రసాదికంకూడా) వాచ్యంకంటె భిన్నమే' ఆని అన్వయం. సహేవేతి - 'ఇవ'శబ్దం ప్రయోగించడంచేత నిజంగా క్రమం ఉంది కాని అది గుర్తింంబడదు అని చూపుతున్నాడు. అగ్రే అనగా ద్వితీయోద్దోతంలో.

ధ్యన్యాలోకం కా. _కావ్యస్యాత్మా స ఏవార్థస్తథా చాదికవేః పురా,

శ్రా జ్చాద్వన్త్యృవియోగోత్ళ: శోక: శ్లకత్వమాగతః. 5

వివిధవాచ్యవాచకరచనాప్రపజ్బుచారుణ: కావ్యస్య స ఏవార్థః సారభూత:ః. తథా చాదికవేః వాల్మీకేః నిహతసహచరీవిరహకాతర క్రౌళ్చాగ్రన్దజనితః శోక ఏవ ళ్లోకతయా పరిణత:. శోకో హి కరుణస్థాయిభావః. వ్రతీయమానన్య చాన్యభేదదర్శనే ఒపి రనభావముఖేనైవ ఉపలక్షణం ప్రాధాన్యాత్‌.

బాలానందివి

శావ్యస్యేతి - నః అర్ధ ఏవ = ఆ ధ్వన్యమాన (రసరూప) అర్థమే, కావ్యస్యకాన్యంయొక్క, ఆత్మా= ఆత్మ తథా చ = ఆ విధంగానే, అనగా కావునవే, పురా = పూర్వం, క్రౌబ్బద్వన్వ్వవియోగోత్ధ: = శ్రాంచపక్షుల ద్వంద్వంయొక్క వియోగంవల్ల పుట్టిన, శోకః = శోకం, శ్లోకత్వమ్‌ = శ్లోకత్వాన్ని, ఆగతః = పొందినది.

వివిధేతి - అనేకవిధాలైన వాచ్యాలయొక్క శబ్బాలయొక్క రచనావిస్తారంచేత

సుందరమైన కావ్యానికి అ అర్ధమే సార మైనది. ఇందుకు నిదర్శనం ఏమనగా (తథా చ) చంవబడిన సహచారిణియొక్క విరహంవల్ల దుఃఖిస్తూన్న శక్రౌంచపక్రియొక్క ఏడుపుచేత పుట్టించబడినదైన ఆదికవి అయిన వాల్మీకియొక్క శోకమే శ్లోకరూపంగా పరిణమించింది.

ద్రథమోద్దోత: 123 శోకం కరుణకి స్థాయిభావం కదా? అందుచేత శ్లోకానికి అనగా కావ్యానికి, రనం సారమైనది అని తెలుస్తూన్నది అని భావం.

'ప్రతీయమాన స్యేతి - ప్రతీయమానార్దానికి (ధ్వనించబడే అర్థానికి) ఇతర భేదా లున్నా, అనగా వస్తుధ్వని - అలంకారధ్వనులు ఉన్నా, రన - భావాలు ప్రధానం అయిన వవడంచేత వాటి ద్వారానే నిర్దేశించడం (గహణం) జరుగుతుంది.

లోచనం

ఏవం “ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ” ఇతీయతా ధ్వనిస్వరూపం వ్యాఖ్యాతమ్‌. అధునా కావ్యాత్మత్వమితిహానవ్యాజేన చ దర్శయతి - కావ్యస్మాత్మా ఇతి. స ఏవ ఇతి- ప్రతీయమానమాత్రే ఒపి ప్రశ్రాన్తే తృతీయ ఏవ రసధ్వనిరితి మన్తవ్యమ్‌; ఇతిహాసబలాత్‌ ప్రశ్రాన్తవృత్తిబలాచ్చ. తేన రస ఏవ వస్తుతః అత్మా, వస్వలంకారధ్వనీ తు సర్వథా రనం ప్రతి పర్యవస్యేతే ఇతి వాచ్యాదుత్కష్ణా తౌ ఇత్యభిప్రాయేణ “ధ్వని: కావ్యాత్మా” ఇతి సామాన్యేనోక్తమ్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా “వ్రతీయమానం పునరన్యదేవ” అనేదానిచేత ధ్వవిస్వరూపం వివరించబడింది. ఇప్పుడు ఇతిహావం చెప్పడం అనే వ్యాజంచేత ధ్వనియే కావ్యాత్మ అని చూపుతున్నాడు. కావ్యప్యాత్మా ఇత్యాది శ్లోకంలో “న ఏవ' (ఆదే) అని మొత్తం ప్రతీయమానార్థాన్సి అంతనీ గూర్చి, అనగా ధ్వని అని చెప్పబడే మూడు విధాల ధ్వనులను గూర్చి, ప్రారంభించినా, చెప్పిన ఇతిహాపాన్నిపట్టి, (ప్రారంభించిన వృత్తిగ్రంథాన్ని పట్టి కూడ (ఆత్మగా చెప్పబడేది) మూడవదైన రసధ్వనియే అని గ్రహించాలి. అందుచేత నిజానికి రసం ఒక్కటే ఆత్మ అయితే వస్వలంకారధ్వనులు అన్ని విధాలా చివరికి రసంలోనే పర్యవసిస్తాయి, రసధ్వనికి ఉపకరిన్తూ దానిలోనే ఇమిడిపోతాయి. అందుచేత అవి వాచ్యార్థంకంటె ఉత్కష్టమైనవి అవే అభిప్రాయంచేత “ధ్వనిః కావ్యస్య ఆత్మా” అని సామాన్యంగా (అన్నివిధాల ధ్వనులకీ వర్తించేటట్లు) చెప్పబడింది.

లోచనం

శోక ఇతి - క్రౌాబ్బాస్య ద్వన్వ్వవియోగేన, సహచరీహననోద్భూతేన సాహచర్యధ్వంసేన, ఉచ్ధిత; యః శోకః స్థాయిభావపి నిరపేక్షభావత్వాత్‌ విప్రలమృళశ్ళజ్లారో చితరతిస్థాయిభావాదన్య ఏవ. స ఏష తథాభూతవిభావ

124 ధ్వవ్వాలోకు తదుత్ఫాక్రన్దాద్యనుభావచర్వణయా హృదయసంవాదతన్మయీభావనశక్రమాదా స్వాద్యమానతాం వ్రతిపన్నః కరుణరసరూపతాం, లౌకికళోకవ్యతిరిక్తాం స్వచిత్తద్రుతినమాస్వాద్యసారాం ప్రతిపన్నః రసపరిపూర్ణకుమ్భోచ్చలనవళత్‌ చిత్తవృత్తినిష్యన్దస్వభావవాగ్విలాపాదివచ్చ సమయాన పేక్షత్వేఒపి చిత్తవృత్తి వ్యష్ఞాకత్వాత్‌ ఇతి నయేన, అకృతకతయైవ ఆవేశవశాత్‌ నసముచితశబ్దఛన్లో వృత్తాదినియ(న్తితళ్ళోకరూపతాం ్రాప్తః-

“మా నిషాద ప్రతిష్టాం త్వమగమ: శాశ్వతీ: సమాః,

యత్రొజ్బూమిథునాదేకమవధీః కొామమోహితమ్‌”. ఇతి

నతు మునేః శోక ఇతి మన్తవ్యమ్‌. ఏవం హి సతి తద్దుఃఖేన సో౭పి దుఃఖిత ఇతి కృత్వా రసస్యాత్మతేతి నిరవకాశం భవేత్‌. న చ దుఃఖసంతప్తన్య ఏషా దశా ఇతి. ఏవం చర్వణోచితశోకస్థాయిభావాత్మక కరుణరససముచ్చలన స్వభావత్వాత్‌ స ఏవ కావ్యస్యాత్మా, సారభూతస్వభావః అపరశాబ్దవైలక్షణ్య కారకః. ఏతదేవోక్తం హృదయదర్పణే -

“యావత్సూర్డో న చైతేన తొవన్నైన వమత్యముమ్‌” ఇతి.

బాలానందిని

శోకః ఇతి :- ఇక్కడ “శ్రౌల్చాద్వన్హ్వవియోగోత్థ:" అనే పదానికి శ్రాంచపక్షుల జంటయొక్క వియోగంవల్ల (పరస్పరవియోగంవల్ల) జనించిన అని అర్ధం. ఆ అర్ధంలోనే కారికాకారుడు ప్రయోగించి ఉంటాడు. ఆయితే అభినవగుప్తుడు తాను ప్రతిపాదించబోయే విషయానికి అనుగుణంగా ఈ సందర్భంలోని కొన్ని పదాల అర్థాలు మార్చి, కొన్నింటికి శ్రొత్త భావాలు చెప్పి వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. “ద్వన్వన్య వియోగః ద్వన్వ్వృవియోగః; శ్రాళ్చాన్య ద్వన్వ్వృవియోగః శ్రాళ్బద్వంద్వవియోగః; తస్మాత్‌ ఉళ్ళః” అని విగ్రహం గ్రహించి అర్ధం చెపుతున్నాడు. శ్రౌంచపక్షియొక్క, ద్వన్వ్వవియోగేన = నహచారిణి అయిన అడ శ్రాంచవక్షిని చంపినేయడంవల్ల కలిగిన పాహచర్యవినాశంచేత, అనగా జంటగా ఉండడానికి వివూతం కలగడంచేత, ఉదయించిన (వురుషశ్రాంచపక్షిలోని) ఏపష్టాయిభావమైన శోకం ఉందో ఆది. నిరసేక్షేతి - అయితే ఇక్కడ ఉన్న స్థాయిభావం శోకమే కాని విప్రలంభశృంగారానికి తగిన రతి అనే స్థాయిభావం కాదు. ఎందువలన అనగా మళ్లీ కలిసే ఆశ ఉన్నప్పుడే విప్రలంభానికి అవకాశం. అది లేనప్పుడు శోక -

దబ్రళమోద్దోతః 125 కరుణలకే అవకాశం అని భావం. స ఎవేతి - అదే (పురుషక్రాంచగతమైన శోకరూపస్థాయి భావమే) అ విధమైన, సాహచర్యం నళించిన క్రౌంచపక్షి అనే విభావంయొక్క, దానినుంచి బయలుదేరిన అరపు మొదలైన (దాని ఏడుపు మొదలైన) అనుభావాలయొక్కు చర్వణచేత (ఆస్వాదించడంచేత), వృాదయనంవాదము, తన్మయీభావమూ, మొదలైనవాటి శ్రమంవల్ల ఆస్వాద్య మానత్వాన్ని పొంది (ఆస్వాదించబడినదై) శరుణరసరూవత్వాన్ని పాందింది. ఇది లౌకికమైన శోకంకంటె భిన్నం అయినది. తన (సహృదయని) చిత్తం ద్రవించడంచేత ఆస్వాదించదగిన సారం కలది (ఈ కరుణరసం). నీటితో విండిన కుంభం తొణికి నట్లు చిత్తవృత్తిసావరూపాలైన వాక్కులు, నిలాపాదులవలె, “వమయాపేక్ష లేకపోయినా చిత్తవృత్తిని వ్యంజింపచేస్తాయి” అనే న్యాయంచేత(అవే తీరున) కృత్రిమత్వం ఏమీ లేకుండానే ఆవేశవశంవల్ల ఉచితమైన ఛందస్సు, వృత్తం మొదలైనవాటితో నియంత్రితం(నియమబద్ధం చేయబడిన) “మా నిషాద” ఇత్యాదిళ్లోక రూసం దాల్చింది. నతు ఇతి :- అంతేనే కాని మునికి శోకం కలిగిం దని అనుకొనకూడదు. అలా అన్నట్లయితే దాని దుఃఖంచేత అతనికి కూడా దుఃఖం కలిగింది అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. కాబట్టి రపమే ఆత్మ అని చెప్పడానికి అవకాశం ఉండదు. మరొక విషయం ఏ మనగా దుఃఖపీడితునికి ఈ స్థితి ఉండదు. అనగా అతడు శాపవచనం పలకడం గొవి, శ్లోకం రచించడంగాని కుదరదు. అందుచేత ఆ శ్లోకం చర్వణకు తగిన స్థాయిభావరూపమైన కరుబరపంయొక్కు పైకిపాంగడమే వ్వరూపంగా కలది కాబట్టి, (అనగా పైకి ఉబికి వచ్చిన కరుణరసం పాంగే ఆ శ్లోకం అని భావం) ఆ కరుణరసమే కావ్యాత్మ కావ్యానికి అంతకీ సారమైన స్వభావం గలది. ఇతర శాబ్బజ్ఞానాలకంటె (శబ్బాలవల్ల కలిగే ఇతరజ్ఞానంకంటె) విలక్షణం అయింది. ఏతదేవేతి-ఈ విషయమే - “ద్రానితో (ధనంతో) పూర్తిగా నిండేవరకూ దానిని పైకి కక్కజాలడు” అని హృదయదర్పణం లో చెప్పబడింది.

వివరణ:- ఇక్కడ ఒకటి రెండు విషయాలు పరిశీలించవలసి ఉంది. ప్రస్తుతం మనకు లభించే రామాయణంలో ఉన్న పాఠాన్ని అనుసరించి బోయవాడు మగపక్షిని చంపినట్లు, అప్పుడు ఆడపక్షి ఏడుస్తూండగా నాల్మీకి హృదయంలో శోకం కలిగినట్లూ తెలుస్తున్నది. ఆనందవర్దనుడు, అభినవగుప్తుడు కూడ చంపబడ్డది అడపక్షియే అని (వ్రాస్తున్నారు. కాని అభినవగుప్తుడు ఉదాహరించిన ఇప్పుడు రామాయణంలో కూడా లభ్యం అవుతున్న 'మా నిషాద” ఇత్యాది శ్లోకొన్నిపట్టి 'ఏకం కామమోహితమ్‌ అవధీః" అని ఉండడంచేత ఆ చంపబడింది పురుషపక్షియే అని తెలుస్తూంది. రామాయణంలోని

126 ధ్వన్వాలోకః పూర్వాపరళ్లోకాలను కొన్నింటిని పరిశిలించినా కూడ మగపక్షియే చంపబడినట్లు, అది చూచి వాళ్ళీకికి దుఃఖం కలిగినట్లు నృష్టంగా తెలుస్తూన్నది. కాశ్మీరప్రతిలో ఉన్న ఈ ఘట్టంలో మగపక్షి అన్న చోట అల్లా ఆడపక్షి అని ఉండి ఉండవచ్చును. మానిషాదేత్యాది శ్లోకంలో కూడా “యత్‌ శ్రౌబ్బామిథునాదేకశామవధీః కామమోహితామ్‌” అనే పాఠం ఉండి ఉండవచ్చు.

దీనికంటె ప్రధానమైనదీ ప్రాచీనులు కాని ఆధునికులు గొని అయిన ఏ వ్యాఖ్యాతలూ స్పృశించవిదీ అయిన మరొక అంశం ఉంది. “నిషాదుడు ఒకపక్షిని చంపివేయడంతో ఆ శ్రౌంచపక్తుల జంటకి వియోగం ఏర్పడింది, అది చూడగానే మునికి శోకం కలిగింది” ఆని మాత్రమే “శ్రౌబ్బద్వన్వ్వవియోగోళ్ళ: శోకః” అనే వాక్యంవల్ల స్పష్టంగా లభించే ఆర్థం. ధ్వనికారుడు వ్రాసిన ఈవాక్యానికి మూలం రామాయణంలోని వాళ్యాలే.

“శోకార్తస్య ప్రవృత్తో మే శ్లోకో భవతు నాన్యథా”(బా.కాం. 2.18)

“హో ఒమవ్యాహరణాద్భూయ; శోళః శ్లోకత్వమాగత:" (పొ.కాం. 2.40) ఈవిషయం అనందవర్థనుడే చతుర్భోద్యోతంలో స్పష్టంగా చెప్పాడు - “రామాయణే హి కరుణోరసః స్వయమాదికవినా సూచితః = 'శోక: ళ్లోకత్వ మాగత? ఇత్యేవంవాదినా” (ధ్వ.ఆ.4.5వ కారికవృత్తి. “నిషాదవిద్ధాజ్ఞజదర్శనోత్ళః శోకత్వమాపద్యత యస్య శోకః” (రఘు.14.70) అనే కాళిదాసవాక్యానికి కూడా అవే మూలం. నిషాదుడు చంపేసిన పక్షిని చూడగానే మునికి శోకం శలిగింది అనే'చాని. భానం కూడ. చంసినంత మూత్రాన చూచేవాళ్లకి కొంచెం శోకం కలిగితే కలగవచ్చు; చంపబడినదానిని గూర్చి రెండవది దీనంగా ఏడుస్తూంటే చూచేవాళ్లకి తప్పకుండా శోకం, జాలీ అధికంగా కలుగుతాయి. ఈ భావాన్నే వృత్తికారుడు “నిహతసహచరీ విరహకాతరక్రౌజ్బాగ్రన్దజనితః శోకః ఏవ” అనే మాటలలో వివరించాడు. దీనిని పట్టి పక్తుల విరహం చూడగానే మునికి శోకం కలిగింది. అతని శోకం శోకరూపంలో బైటకి అభివ్యక్తీ కరించబడింది. ఇది శోకరూపంలో రావడం కూడా అప్రయత్నంగానే జరిగింది; బ్రహ్మదేవుడే అలా పలికించాడు అని అక్కడ పూర్వావరాల పరిశీలనవల్ల స్పష్టంగా తెలుస్తూనే ఉంది.

కాని అభినవగుప్తుడు ఇక్కడ మునికి కలిగినది శోకం కాదు; కరుణరసమే అని నిరూపించడానికి గట్టిగా ప్రయత్నించాడు. మునికి తీవ్రమైన శోకం కలిగింది; శోకం శరుణరసానికి స్థాయిభావం. దాన్ని ఈ ళ్లోకంద్వారా ఆవిష్కరించాడు. అందుచేత కావ్యానికి రనం ఆత్మ అని మాత్రమే ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం. అభినవగుప్తుడు

తచ్రభమోద్దోతః 227 మాత్రం - మగపక్షికి ఆడపక్షితో ఉన్న ద్వంద్వం (జోడుకట్టి ఉండడం)బోయవానిచేత నశింపచేయబడింది. దానితో దాని మనసులో శోకం పుట్టింది. అ శోకాన్ని చూస్తూంటే ముని హృదయంలో కరుణరవస్స్ఫూర్తి కలిగింది. అందుచేత ఆదికవి మనస్సులో పుట్టిన శోకం, అనగా కరుణ, ళ్లోకంగా మారింది అని అర్ధం అని ప్రతిపాదించడానికి చాలా శ్రమపడ్డాడు. ఈ అర్థం రావడంకోసం 'ద్వన్హ్వ్యవియోగోత్థ:' అన్నచోట క్లిష్టకల్పన చేసి పాహచర్యధ్వంసవల్ల పక్షిలో కలిగిన అని అర్థం చెప్పాడు.

ఈ విధంగా క్లిష్ట్యాఖ్యానం చేయడానికి కారణం రసన్వరూపవిషయంలో ఆవందవర్థ్ధన అభినవగుప్తుల మధ్య అభిప్రాయభేదం ఉండడమే.

ఆనందవర్దనునివరకు ఉన్న, లోల్లట శంకుకాది ఆలంకారికుల అభిప్రాయం ప్రకారం, భవభూతిమురార్యాది కవుల అభ్మిపాయం ప్రకారమూ కూడా రసానికి ఆశ్రయం వాయకాదులే. నాయకాదులలో ఉన్నట్లు విబద్ధమైన రసాన్ని తెలుసుకొని నహృదయులు ఆనందిస్తారు. అంతవరకే. రసం నాయకాద్యాశ్రితంకాదు, సామాజిక - పతిత్రాద్యాశ్రితం అని మొట్టమొదట స్టాపించినవాడు భట్టనాయకుడు. అక్కడక్కడ భట్టవాయకుణ్ణి విమర్శిస్తూనే ఉన్నా చాలా వరకు కొన్ని సాధారణీకరణ - రసాశ్రయాది ప్రధానవిషయాలలో అభినవగుప్తుడు ఆతనినే అనుసరించాడు(రసాశ్రయవిషయంలో ఆనందవర్ధనాభినవగుప్తుల మధ్య ఉన్న మతఖేదాన్ని గూర్చి అస్మదీయకావ్యప్రకాశవ్యాఖ్య బాలానందివి ప్రస్తావన 42-44 పేజీలలో సవిస్తరంగా చర్చించబడింది) అందుచేత అభినవగుప్పుడు తన మతాన్ని అనుసరించి పక్షిగతస్థాయ్యాదుల జ్ఞానం ద్వారా మునిలో శరుణరసం కలిగింది అని ప్రతిపాదించడానికి పాటుబడ్డాడు.

నిజానికి మునిలో కరుణరసం పుట్టడానికి ఆలంకారికశాన్తం ఒప్పుకోదు. లోకంలో ఉన్న కారణ-కార్య-సహకారులకే కావ్యనాట్యాలలో విభావానుభావ వ్యభిచారు లని పేరు. వాటివల్లనే రసనిష్పత్తి కలుగుతుంది అని కదా సిద్ధాంతం? అనగా శావ్యవాటకాదులలో సమర్ప్చితాలైన విభావాదుల ద్వారానే సహృదయునికి రసానుభూతి కలుగుతుంది అని అర్ధం. ప్రత్యక్షంగా ప్రీపురుషాదిరతి చూస్తే, ఎవరైనా తిట్బకుంటూండగా, కొట్టకుంటూండగా చూస్తే అక్కడ శృంగార - రౌద్ర - వీరాదిరసానుభూతి కలగదు. అవన్నీ లౌకికానుభూతులే కదా? రసానుభూతి కావ్యనాట్యాదిజన్యం అవడంచేత ఆలౌకికం కదా. ఫ్రన్తుతంలో ముని పక్షిని వ్యాధుడు చంపడం, అది పడిపోవడం, అందుకు రెండవ పక్షి ఏడవడం అనే వాటివి స్వయంగా ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నాడు. అలా ప్రత్యక్షంగా లోకంలో కనబడేవి విభావాదులు అనడానికి వీలులేదు. వాటివల్ల ద్రష్టకి

126 ధ్వన్వాలోకః కలిగే అనుభూతి రసం అనడానికి వీలులేదు. అలా అంగీకరించడం అభినవగుప్తుడే అనేకస్థలాలలో చేసిన రసన్వరూవ్రతిపాదనకు విరుద్ధం. అందుచేత ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు చెప్పిన దంతా 'ట్రొఢివాదమాత్రమే. ఆనందవర్ధనాభిమతసిద్ధాంతానుగుణం కాదు. శక్రౌంచవధ చూడగానే మునికి శోశరూపభావావేశం కలిగింది; ఆ ఆవేశాన్ని శ్లోకంలో నిబంధించాడు. అందుచేత లళ్లోకానికి, శోకనమూహాత్మకళావ్యానికి, భావావేశప్రకటనమే, ప్రయోజనం (అది భావస్థితిలోనే ఉండిపోవచ్చు, తీవ్రమైన రనస్థితి పొందవచ్చు) అని మాత్రమే ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం. మరొక విషయం ఏమనగా- తిర్యగాదిగతమైన రత్యాదికం స్థాయిభావం ఆయినప్పుడు “తిర్యబ్‌మ్లేచ్చగతోఒపి వా” అని మమ్మటుడు చెప్పినట్లు అది రసాభాసమే కావాలి కాని రసం కాకూడదు.

“మా నిషాద” ఇత్యాదిశ్లోకానికి అర్థం - నిషాద = ఓ బోయవాడా! యత్‌ = ఎందువలన, శ్రౌళ్చామిభునాత్‌ = శ్రాళ్ళుపక్తుల జంటనుండి, కామమోహితమ్‌ = కానుుంచేత మోహింపబడి ఉన్న, ఏకమ్‌ = ఒక పక్షిని, అవధీః = చంపివావో, అందువలన, శాశ్వతీః = శాశ్వతమైన, పమాః = సంవత్సరములను (చాలా కాలంపాటు), త్వమ్‌ = నువ్వు, ప్రతిష్థామ్‌ = ప్రతిష్టను (జీవించి ఉండుటను) మా అగమః = పొందకుండెదవుగాక.

లోచనం

అగమ ఇతి ఛాన్ససేనాడాగమేన. సఏవేత్యేవకారేణ ఇదమాహ - నాన్య ఆత్మేతి. తేన యదాహ భట్టనాయకః =

శబ్దప్రాధాన్యమాశ్రిత్య తత్ర శాస్తం పృథగ్విదుః,

అర్ధతక్త్యేన యుక్తం తు వదన్వాఖ్యానమేతయో:,

ద్వ్యయోర్లుణత్వే వ్యాపారప్రాధాన్యే కొవ్యధీరృవేత్‌. ఇతి, తదపాస్తమ్‌. వ్యాపారో హి యది ధ్వననాత్మా రననాస్వభావః,తత్‌ న అపూర్వమ్‌ ఉక్తమ్‌. అథాభిధైవ వ్యాపారః తథాప్యస్యాః ప్రాధాన్యం నేత్యావేదితం ప్రాక్‌.

బాలావందివి

అగమ ఇతి:- “అగమః' - “గమ్‌ గతౌ” అనే ధాతువు లుజ్‌ మధ్యమపురు పైక వచనం. లుజ్‌లో ధాతువుకు ముందు “ఆట్‌ (అ) అనేది ఆగమంగా వచ్చి చేరి 'అగమః' అయినది. కాని 'మాజ్‌' (మా)ను ప్రయోగించి నప్పుడు ధాతువుకు అడాగమం రాకూడ

వ్రథమోద్దోతః 129 దవి “న మాజ్‌యోగే” (6.4.74) అనే సూత్రంచేత నిషేధించబడింది. 'మా గమః' అని అనాలి. ఇది ఆర్హపయోగం అవడంచేత అ చేర్చబడింది. రామాయణాది ఆర్వగంథాలు కూడ వేదంవంటివి అనీ లౌకికభాషకు చెప్పిన నియమాలు కొన్నిచోట్ల వాటికి వర్తించ వనీ అంటారు. “స ఏవ' అని 'ఏవ' కారంచేత రనమే కాని మరేదీ ఆత్మ కాదు అని చెపుతున్నాడు. అందుచేత భట్టనాయకుడు అన్న “శబ్దప్రాధాన్యమ్‌” ఇత్యాదికం నిరాకరించబడిన ట్లయింది.

శబ్దప్రాధాన్యేతి - తత్ర = శాన్త్ర -ఆఖ్యాన-కావ్యాలలో, శబ్దప్రాధాన్యమ్‌ =శబ్దానికి ప్రాధాన్యాన్ని ఆశ్రిత్య = ఆశ్రయించి, శాస్త్రమ్‌ = శాస్త్రాన్ని పృథక్‌ = వేరుగా, విదుః చెప్పుచున్నారు. అనగా శాస్త్రంలో శబ్దానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. అర్ధతత్వేన= అర్ధప్రాధాన్యంతో, యుక్తం తు = కూడినదాని నైతే, ఆఖ్యానమ్‌ = ఆఖ్యానమునుగా, వదన్తి = చెప్పుచున్నారు. ఏతయో: = ఈ, ద్వయోః = శబ్దార్థాలు రెండింటికీ, గుణత్వే = అ(ప్రాధాన్యం ఉండగా, వ్యాపారప్రాధాన్యే = వ్యాపారానికి మాత్రమే ప్రాధాన్యం ఉండగా, కావ్యధీః = కావ్యం అనే బుద్ధి, భవేత్‌ = అగును.

వ్యాపారో హి ఇతి - రననా(ఆస్వాదనా) స్వరూపమైన ధ్వననరూపవ్యాపారం ప్రధాన మైనది అని నీ అభిప్రాయ మైతే కొత్తవిషయం ఏమీ చెప్పినట్లు కాదు. అది మేం చెప్పిన విషయమే కదా అని భావం. అది కాక నువ్వనేది అభిధావ్యాపారం అయితే అలా అయినా కూడా దీనికి ప్రాధాన్యం (కావ్యంలో) లేదు అని వెనుకనే చెప్పి ఉన్నాం.

లోచనం

శ్లోకం వ్యాచష్టే - వివిధేతి. వివిధం తత్తదభివ్యజ్ఞనీయరసానుగుణ్యేన విచిత్రంకృత్వా వాచ్యే, వాచకే, రచనాయాం చ ప్రపళ్చేన యత్‌ చారు, శబ్బార్ధాలబజ్కారగుణయుక్తమిత్యర్థః. తేన సర్వత్రాపి ధ్వననసద్భావేఒపి న తథా వ్యవహారః, ఆత్మసద్భావేఒపి క్వచిదేవ జీవవ్యవహార ఇత్యుక్తం ప్రాగేవ. తేనైతన్నిరవకాశమ్‌. యదుక్తం హృదయదర్చణే - “సర్వత్ర తర్పి కావ్యవ్యవహారః స్యాత్‌” ఇతి. నిహతసహచరీతి విభావ ఉక్తః. ఆగ్రన్షితశబ్దేన అనుభావః. జనితః ఇతి :- చర్వణాగోచరత్వేనేతి శేషః.

నను శోకచర్వణాతః యది ళ్లోకః ఉద్భూతః తత్‌ ప్రతీయమానం వస్తు కావ్యస్యాత్మేతి కుత ఇత్యాశబ్క్యాహ - శోకో హి ఇతి. కరుణస్య తచ్చర్వణాగోచరాత్మన:ః స్థాయిభావ:. శోకే హి స్థాయిభావే యే విభావానుభావాః త్ర

+0 ధ్వన్వాలోకః తత్సముచితా చిత్తవృత్తి: చర్య్యమాణాత్మా రన ఇతి బెచిత్యాత్‌ స్థాయినః రసతాపత్తిరిత్యుచ్యతే. ప్రాక్‌ స్వసంవిదితం పరత్రానుమితం చ చిత్తవృత్తిజాతం సంస్కారక్రమేణ హృదయసంవాదమాదధానం చర్వణాయాముపయుజ్యతే యతః. బాలానందిని వివిధేతి :- వివిధేత్యాది వాక్యాల చేత శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. వివిధమ్‌' =. వ్యంజింపదగిన అ యా రసాలకు అనుగుణంగా విచిత్రంగా ఉండేటట్టు, వాచ్యమునందు, వాచకమునందు, రచనలోను (వాచ్యవాచకరచనలలోను) విస్తరింప చేయడంచేత ఏది ఆందంగా ఉంటుందో (అట్టి కావ్యంయొక్కు) శబ్దార్థాలంకారగుబాలతో కూడినది అని అర్ధం. అందుచేత ధ్వననం అనేది అన్నిచోట్లా ఉన్నా ఆ విధంగా వ్యవహారం లేదు. అనగా కావ్యం అని చెప్పడానికి ధ్వననం ఉన్నంతమాత్రాన చాలదు, దానితో పాటు శబ్బార్ధాలంకారగుణాదియోగం కూడా ఉండాలి అని భావం. ఆత్మ అంతటా ఉన్నా జీవు డనే వ్యవహారం కొన్ని చోట్ల (ఇంద్రియాదిసహితశరీరం)లోనే ఉంటుంది అని వెనక చెప్పే ఉన్నాం. అందుచేత (ధ్వననం ఉన్న దల్గా కావ్యం అయితే) అంతటా కూడ (సింహో మాణవకః ఇత్యాదులలో కూడ) కావ్యత్వవ్యవహారం ఉండాలి అని హదయదర్చణంలో చెప్పిన ఆక్షేపణకి అవకాశం లేదు. నిహతసహచరీ అనేదానిచే విభావం చెప్పబడింది. ఆక్రన్లితశబ్దంచేత అనుభావం చెప్పబడింది. జవితఈః ఇతి- “చర్వజూగోచరత్వేన' అని అధ్యాహారం. అనగా “శ్రౌళ్చాక్రన్షజనితః” అన్న పదానికి జశ్రౌాంచపక్షియొక్క అరవుచేత చర్వణాగోచరంగా చేయబడినది అని అర్ధం. నవ్వితి:- శోకచర్వణవల్ల శ్లోకం పుట్టిన పక్షంలో “ప్రతీయమానవస్తువు (అనగా రసం) కావ్యాత్మ” అని వెనుక చెప్పినది ఎలా కుదురుతుంది? అని ఆశంకించుకొని శోకో హీ ఇత్యాదికంతో సమాధానం చెపుతున్నాడు. కరుణనస్య = ఆ శోకంయొక్క చర్వణకు గోచరమైన స్వరూపం గల కరుణరసంయొక్క, స్థాయిభావం అవి అర్థం. శోకే హీ ఇతి - స్థాయిభావమైన శోకంలో ఏ విభావానుభావా లుంటాయో వాటికి అనుకూలమైన . చిత్తవృత్తియే ఆస్వాదింపడే స్వరూపం గల రసం. అందుచేత బెచిత్యాన్ని పట్టి (రసానుభూతికి ఉపయోగించేదిగా ఉండడంచేత), స్థాయియే రసంగా అవుతుంది అని చెప్పబడుతుంది. ఎందుచేత ననగా నహృదయునిచేత పూర్వమే అనుభవించబడినదీ, జౌంచాదులలో ఊహించబడినదీ అయిన చిత్తవృత్తి సముదాయం, అనగా స్థాయిభావం,

వ్రభమోద్దోత 131 సంస్కారక్రమంచేత, అనగా స్వానుభవ - స్వానుమానాల నంస్కారంయొక్క క్రమంచేత, హృదయనంవాదాన్ని కలిగిస్తూ చర్వణలో (రనచర్వణలో) ఉపయోగిన్తుంది.

వివరణ:- రతి - శోకాదిరూసమైన చిత్తవృత్తి మొదటినుంచీ నహృదయునిలో ఉంటుంది. విభావాదుల నవిాయంచేత వరులలో కూడ ఇది ఉన్నట్లు ఊహించబడుతుంది. అలాంటి స్థాయిభావరూపచిత్త వృత్తికి తగిన విభావానుభావాలు (ఉవస్థాపితాలు కాగానే) వర్ణింపబడగానే స్వీయానుభవనంస్కారంచేత, వరుల హృదయాలలో ఉన్నట్టుగా అనుమానం ద్వారా తెలిసికొని ఉన్నాడు గాన ఆ అనుమాన సంస్కారంచేత హృదయసంవాదిం ఏర్పడుతుంది. అప్పుడు అ చిత్తవృత్తి (స్థాయిాభావం) ఆస్వాదించబడుతుంది. ఈ విధంగా స్థాయిభావం రనచర్వణకి ఉపయోగపడుతుంది కాబట్టి స్థాయియే రసంగా అయింది అని అంటూంటారు.

లోచనం

నను ప్రతీయమానరూపమాత్మా తత్ర త్రిభేదం ప్రతిపాదితం, నతు రసైకరూపమ్‌. అనేన చేతిహాసేన రన స్యైవాత్మభూతత్వం భవతీత్యాశజ్క్య అభ్యువగమేనైవోత్తరమాహు - ప్రతీయమానన్య చేతి. అన్యో భేదః వన్వలంకారాత్మా భావగ్రహణేన వ్యభిచారిణోఒపి చర్య్యమాణస్య తావన్మాత్ర ిశ్రాన్తావపి స్థాయి చర్వణాపర్యవసానోచితరసప్రతిష్టామ్‌ అనవాప్యాపి ప్రాణత్వం భవతి ఇత్యుక్తమ్‌ యథా -

“నఖం నఖాగ్రేణ విఘట్టయన్తీ వివర్తయన్తీ వలయం విలోలమ్‌,

అమన్ధమాళిజ్లితనూపురేణ పాదేన మన్హం భువమాలిఖన్తీ”. ఇత్యత్ర లజ్ఞాయాః. రసభావశబ్దేన తదాభాసతత్రశమావపి సంగృహితావేవ. అవాన్తరవైచి శ్రే ఒపి తదేకరూపత్వాత్‌. ప్రాధాన్యాదితి :- రసపర్యవసానాదిత్యర్థః. తావన్మాత్రవిశ్రాన్తావపి చాన్యశాబ్దవైలక్షణ్యకారిత్వేన వస్వలంకారధ్వనేరపి జీవితత్వమ్‌ బెచిత్యాత్‌ ఉక్తమితి భావ 5

బాలానందిని

వన్వితి :- ప్రతీయమానమైనది (ధ్వనించబడేది) ఆత్మ అనీ, దానిలో మూడు భేదాలు ఉన్నా యనీ ప్రతిపాదించబడింది కాని అది (ప్రతీయమానం) కేవలం ఒక్క రసస్వరూప మైనదే అని ప్రతిపాదించబడలేదు కదా? ఈ ఇతిహాసాన్ని పట్టి చూస్తే రసం

32 భ్వవ్వాలోకః ఒప్కటే ఆత్మఅని చెప్పిన ట్లవుతూన్నది కదా అని ఆశంకించుకొని దానికి ఆంగీకారరూపమైన సమాధానం వ్రతీయమావస్య చ ఇత్యాదివాక్యంచేత చెపుతున్నాడు. అన్యభేదం అనగా వస్వ్వలంకారరూపమైన భేదద్వయం అని అర్థం. ఖావేతి - 'రసఖావముఖేన' అని భావాన్ని గ్రహించడంచేత చర్వించబడే (ఆస్వాదించబడే) వ్యభిచారిభావంకూడా తావన్మాత్రంలోనవే విశ్రమించినా, అనగా అ చర్వణతో ఆగిపోయినా, స్థాయిభావచర్వణ పర్యవసానం చెందడానికి ఉచితమైన రవ ప్రతిష్టను పాందకపోయినా కూడ, అనగా రవచర్వణవరకూ వెళ్లకపోయినా కూడ, దానికి (అలాంటి వ్యభిచారిభావానికి) కూడా [ప్రాణత్వం ఉంటుంది అవి చెప్పబడింది. 'నఖం నఖాలేణ' ఇత్యాది శ్లోకంలో లజ్ఞారూవవ్యభిచారిభావానికి ఎట్లో (ప్రాత్వం ఎట్లో) అబ్లే. శ్లోకానికి అర్ధం - నఖమ్‌ ఇతి.:- నఖాలేణ = నఖంయొక్క అగ్రభాగంచేత, నఖమ్‌=నఖాన్ని, విఘట్టయన్తీ = ఘట్టనం చేస్తూ, ఒక వేలి గోరుచివరి భాగాన్ని రెండవ చేతి గోరు చివరిభాగంతో కొంచెం చప్పుడు అయేటట్లు క్రిందికి అదుముతూ, విలోలమ్‌ = ఒదులై కదలుతూన్ను వలయమ్‌=కంకణూన్ని, వివర్తయన్తీ = (ముంజేతిమీద) తిప్పుతూ, ఆమథ్చమ్‌ = చాల మెల్లిగా, ఆశిజ్షీతనూపురేణ=గల గల ధ్వని చేస్తూన్న నూవురం గల, పాదేన = పాదంచేత, భువమ్‌ = భూమిని, ఆలిఖన్తీ = వ్రాస్తూ(ఆమె విలబడింది). వివరణ :- ఇక్కడ వలయం తిరుగున్నది అవి చెప్పడంచేత ప్రియతముడు కనబడకపోవడంవల్ల కలిగిన కృళత్వం ధ్వనిస్తూన్నది. నఖవిఘట్టన - పాదలేఖనాదులు అనుభావాలు. ప్రియతమవార్తాశ్రవణాదికం విభావం. వీటి అన్నింటిచేత లజ్జ అనే వ్యభిచారభావం వ్యంజింపబడుతున్నది. ఇది శృంగారరనంలో వర్యవసానాన్ని పొందకపోయినా, అవగా చివరికి శృంగారరసవ్యంజనోపయుక్తం కాకపోయివా సహృదయ హృదయచర్వజాగోచరం అవడంచేత (ప్రాణంగా ఉంది. లజ్జను మించి శృంగార వ్యంజనకు తగినవి మరేవీ ఇక్కడ వర్ణించబడలేదు కదా అని భావం. రసేతి:- రస-భావ శబ్దాలచేత రసాభాస - భావాభానలను కూడా సంగ్రహించినల్లే, వాటి ఆభాసత్వంచేత కొంత వైచిత్యం ఉన్నా అవి కూడా రసభావరూపాలే కదా? రసభావాలే కదా? ప్రాధాన్యాత్‌ అనగా రనంలో పర్యవసానం చెందుటవల్ల అని ఆర్థం. తావన్మాతశ్రేతి - వస్వలంకారాలు తావన్మాత్రంలో విశ్రాంతి పాందకపోయినా, అనగా వస్తువుగానో అలంకారంగానో మాత్రమే ఉండక రనంలో పర్యవసానం చెందడంచేత, ఇతరశబ్దజన్యజ్ఞానంకంటె కొంళ వైలక్రయ్యం కలిగిస్తూండడంచేత వస్వలంకారధ్వనులు

వ్రభమోద్దోతః ఓం కూడా, బెచిత్యాన్ని పురస్కరించుకొని జీవితంగా చెప్పబడ్డాయి అని భావం. క్‌ ధ్వన్యాలోకం

సరన్వతీ స్వాదు తదర్థవన్తు నిఃష్యన్హమానా మహతాం కవీనామ్‌

అలోకసామాన్యమభివ్యనక్తి పరిస్ఫురన్తం ప్రతిభావిశేషమ్‌. 6

తత్‌ వన్తుతత్త్సం నిఃష్యన్హమానా మహతాం కవీనాం భారతీ అలోకసామాన్యం ప్రతిభావిశేషం పరిన్ఫురన్తమ్‌ అభివ్యనక్తి. యేన అస్మిన్‌ అతివిచిత్రకవిపరమ్పరావాహిని సంసారే కాలిదాసప్రభృతయః ద్విత్రాః పజ్బుషాః వా మహాకవయః ఇతి గణ్యన్తే.

బాలావనందివి

పరవ్వతీతి - స్వాదు = మధురమైన, తత్‌ = ఆ, అర్థవన్తు = ధ్వనించబడే అర్థం అనే వస్తువును, విఃష్యన్హమావా = శ్రవిస్తూన్న, మహతామ్‌ = గొప్పవారైన, కవీనామ్‌ = శవులయొక్క, వరన్వతీ = వాక్కు, అలోకసామాన్యమ్‌ = లోకసామాన్యం కాని, పరిన్ఫురన్తమ్‌ = అంతటా ప్రకాశిస్తూన్న, ప్రతిభావిశేషమ్‌ = ప్రతిభావిశేషాన్ని, అభివ్యనక్తి = (ప్రకటిస్తూన్నది.

తత్‌ ఇతి - ఆ వమ్తుతత్త్వాన్ని ్రవిస్తూన్న మహాకవుల భారతి లోకసామాన్యం కాని, ప్రకాశిస్తూన్న ప్రతిభావిశేషాన్ని ప్రకటిస్తూన్నది. అతివిచిత్రమైన శవిపరంపరను వహించే ఈ సంసారంలో ఏ ప్రతిభావిశేషంం ఉండడంచేత కాళిదాసు మొదలైనవారు ఇద్దరు - ముగ్గురో, ఐదారుగురో మహాకవులుగా పరిగణించబడుతున్నారో.

లోచవం

ఏవమ్‌ ఇతిహానసముఖేన ప్రతీయమానన్య కావ్యాత్మతాం ప్రదర్శ స్వనంవిత్సిద్ధమప్యేతదితి దర్శ్మయతి - సరస్వతీతి. వాగ్రూపా భగవతీత్యర్థ:. వస్తుశబ్చేన అర్థశబ్దం, తత్త్వశబ్దేన చ వస్తుశబ్దం వ్యాచప్టే. నిఃష్యన్తమానేతి - దివ్యమానన్నరసం స్వయమేవ ప్రన్నువానా ఇత్యర్థః. యదాహ భట్టనాయకః-

“వాగ్టేనుర్దుగ్ధ ఏతం హి రసం యద్బాలతృష్ణయా,

తేన నాస్య సమః స స్యాద్దుహ్యతే యోగిభిర్హి యః”.

134 ధ్వన్వాలోకః తదావేశేన వినా ప్యాశ్రాన్యా హి యో యోగిభిర్దుహ్యతే. అత ఏవ - “యం సర్వశ్రైలాః పరికల్ప్య వత్పం మేరౌ స్థితే దోగ్థరి దోహదక్తే, ఖాస్వన్తి రత్నాని మహౌషధీశ్చ పృథూపదిష్టాం దుదుహుర్ధరిత్రీమ్‌” (కుమా 1.2)

ఇత్యనేన సారాగ్రవస్తుపాత్రత్వం హిమవత ఉక్తమ్‌. అభివ్యనక్తి పరిస్ఫురన్తమ్‌ ఇతి - ప్రతిపత్తూన్‌ ప్రతి సా ప్రతిభా న అనునీయమానా, అపి తు తదావేశేన భాసమానేత్యర్థః. యదుక్తమ్‌ అస్మదుపాధ్యాయభట్టతౌతేన -

“నాయకస్య కవేః శ్రోతుః సమానోఒనుభవస్తతః ఇతి. “ప్రతిభా అపూర్వవస్తునిర్మాణక్షమా ప్రజ్ఞా. తస్యాః విశేష రసావేశవైశద్య సౌన్దర్యమ్‌; కావ్యనిర్మాఐక్షమత్వమ్‌. యదాహ మునిః - “కవేరన్తర్గతం భావమ్‌” ఇతి. యేనేతి - అభివ్యక్తేన స్ఫురతా ప్రతిభావిశేషేణ నిమిత్తేన మహాకవిత్వగణనేతి యావత్‌. 6

బాలానందిని

ఏవమితి - వ్రతీయమానార్థం కావ్యాత్మ అనే విషయాన్ని ఇతిహాసం చెప్పడం ద్వారా ప్రదర్శించి ఇది(ప్రతీయమానార్థం కావ్యాత్మ అనే విషయం) స్వానుభవసిద్ధం కూడ అని చూపుతున్నాడు - సరస్వతీతి. సరస్వతి అనగా వాగ్రూప అయిన భగవతియే అవి అర్ధం. వన్తుశబ్దంచేత అర్ధశబ్దాన్ని, తత్త్వ్వశబ్దంచేత వస్తుశబాన్ని వివరిస్తున్నాడు. అనగా శ్లోకంలో ఉన్న 'అర్ధవస్తు' అనేదానికి వృత్తిలో “వస్తుతత్వం' అని అర్ధం చెప్పాడు. దానిని పట్టి అర్ధశబ్దానికి 'వన్తువు' అనీ “వస్తు'శబ్దానికీ “తత్త్వం'అనీ అర్ధం అని చెస్పినట్లయింది. మొత్తంమీద 'అర్ధవన్తు' అనేదానికి 'అర్ధతత్వం' అని అర్ధం అని తేలింది. నిష్యష్టమానా ఇతి - దివ్యమైన ఆనందరసాన్ని తనంత తానే చేపుతున్నది (వ్రవిస్తూన్నది) అవి అర్ధం. ఈ విషయమే భట్టనాయకుడు “వాగ్దేనుః?” మొదలైన మాటలలో చెప్పాడు -

వాగ్ధేమరితి - వాగ్టీనుః = వాక్కు అనే ధేనువు, ఏతం రసమ్‌ = ఈ రసాన్ని, యత్‌ = ఏ కారణంవల్ల, బాలతృష్టయా = నహృదయు డనే లేగదూడయం దున్న 'స్పేహంచేత, దుగ్దే = న్వయంగానే చేపుతుందో, తేన = ఆ కారణంచేత, యః = ఏది, యోగిభిః = యోగీశ్వరులచేత, దుహ్యతే = పితకబడుతుందో, నః = అది, అన్య = దీనికి, నమః = సమానమైనది, నహి = కాదు కదా?

తదావేశేనేతి - తదావేశేన వివాపి = రసావేశం లేకపోయినా ఏది ఆక్రమించడం

వ్రథమోద్దోతః 135 చేత, హఠయోగాదిప్రక్రియచేత, యోగులచేత పిదుకబడుతుందో.

వివరణ:- సహృదయు డనే లేగదూడమీద ఉన్న స్నేహంచేత వాగ్జేనువు స్వయంగానే రసం చేపి, పైకి కారివచ్చేటట్లు చేసి, తాగిన్తుంది. యోగీశ్వరులు కూడా రసాస్వాదం (ఆనందాస్వాదం) పొందుతారు; కాని వాళ్లు శ్రమపడి పిదికికొని త్రాగే ఆ రసానికీ ఈ రసానికీ పోలిక లేదు అని ళ్లోకభావం. తదావేశేన వినాపి అన్నదానికి వ్యాఖ్యాతలు రసావేశం లేకపోయినా, అని అర్ధం చెప్పారు. అంతకంటె “ ఆ ధేనువుయొక్క 'స్నేహావేశం లేకపోయినా” బలవంతంగా (ఆక్రాన్త్యా) పిండిన రసం అని అర్ధం యుక్తంగా ఉంటుంది.

అత ఏవేతి - అందుచేతనే 'యం నర్వశైలాః' ఇత్యాదిళ్లోకంలో హిమవంతుడు సారంచేత శ్రేష్టమైన వస్తువులకు పాత్రు డైనట్లు చెప్పబడింది. ళ్లోకార్థం -

యమితి - సర్వశైలా: సమస్తపర్వతాలు, యమ్‌ = ఏ హిమాలయాన్ని, వత్సమ్‌ = బేగ దూడనుగా, పరికల్చ్య = చేసి, దోహదక్తే = పిదుకుటయందు నమర్శ్భుడైన, మేరౌ ఇ మేరుపర్వతము, స్థితే = ఉండగా, లేదా “మేరౌ దోహదక్షే స్థితే” = మేరువు పిదికేవాడుగా ఉండగా, వృథూపదిష్టామ్‌ = వృథువుచేత చూపబడిన, ధరిత్రీమ్‌ = (గోరూపంలో) ఉన్న భూమిని, భాన్వన్తి =- ప్రకాశిన్తూన్న, రత్నాని = రత్నాల, మహౌషధీః చ = గొప్ప ఓషధులను, దుదుహం:; = పిదికినవో.

గోరూపంలో ఉన్న భూమి లేగదూడగా అయి పాలు త్రాగుతూన్న హిమవంతునికి ప్రేమాతిశయంచేత రత్నాలలోను, ఓషధులలోను ఉన్న మంచివాటి నన్నింటినీ ముందే ఇచ్చివేసి ఉంటుందని కాళిదాసు భావం. వాగ్దేనువు నహృదయుని కిచ్చే రనం కూడా యోగు లనుభవించే రసంకన్న చాలా గొప్పది అని భట్టనాయకుని భావాన్ని అభినవగుస్తు డిక్కడ విశదీకరిస్తున్నాడు.

అభివ్యవక్తీతి - “అభివ్యనక్తి” అనే వదం తరవాత 'ప్రతిపత్తూన్‌ ప్రతి' అని చేర్చాలి. ప్రకాశిస్తూన్న ప్రతిభావిశేషాన్ని ప్రతిపత్తలను గూర్చి, అనగా రసానుభూతి పాందే నహృదయులకు వ్రకటం చేస్తుంది అని అర్ధం. అనగా మహాకవులలోని ఆ ప్రతిభ నహృదయులకు, అనుమానప్రమాణగ్రాహ్యం కాదు; మరీమనగా రసావేశంచేత వాళ్లు ఆ మహాకవులలో ఉన్న ప్రతిభావిశేషాన్ని ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుంటారు అని భావం.

యదుక్తమితి - మా ఉపాధ్యాయులైన భట్టతౌతుడు - “తతః = ఆ కావ్యంవల్ల, నాయకన్య = నాయకునికి, కవే: = కవికీ, శ్రోతుః=శ్రోతకు కూడ,

136 భ్వవ్యాలోకః అనుభవః = అనుభవం (రసానుభవం), సమానః = సమానమే” అని చెప్పారు. ప్రతిభావంతుడైన మహాకవి కావ్యంవల్ల సహృదయుడు రసాస్వాదం పొందుతున్నా డంటే ఇతనికి కూడా అలాంటి ప్రతిభ ఉండాలి అని భావం.

వ్రతిఖేతి - పూర్వం ఎన్నడూ చెప్పబడని క్రొత్త వస్తువును (విషయాన్ని) నిర్మించడానికి సమర్ధమైన ప్రజ్ఞకు(బుద్ధికి) 'ప్రతిభ' అని పేరు. ఆ ప్రతిభయొక్క విశేషం అనగా రసావేశానికి అనుకూలమైన నిర్మలత్వం అనే సౌందర్యం, అనగా కావ్యనిర్మాణఐసమర్ధత్వం అని అర్ధం.

సరస్వతి కవిగతప్రతిభను సహృదయులకు వ్యక్తం చేస్తుంది అనే విషయంలో భరతుని 'కవేరన్తర్గ్ణతం భావమ్‌' అనే వాక్యాన్ని ప్రమాణంగా చూపుతున్నాడు. యదాహ ఇతి:- అక్క డున్న ళ్లోకాలు ఇవి =

“విభావేనాహృతో యో౭ర్ధస్త్వమభావేన గమ్యతే,

వాగజ్గపత్త్వాభినయై: స భావ ఇతి సంజ్చితః.

వాగళ్లముఖరాగైశ్చ సత్త్వేనాభినయేన చ,

కవేరన్తర్గతం భావం భావయన్‌ ఖావ ఉచ్యతే”.

“విభావంచేత ఉపస్థాపితమైన అర్థం అనుభావంచేత, వాచిక - ఆంగిక - సాత్విక అభినయాలచేత సూచించబడుతుంది. దానికే భావం అని పేరు”, “మాటలచేత, అవయవాలచేత, ముఖరాగంచేత, సాత్వికాభినయంచేత కవి మనస్సులోని భావాన్ని భావింపచేసేది భావం అని చెప్పబడుతుంది. దీనిని పట్టి సహృదయుడు కవియొక్కు భావాన్ని, అ భావాన్ని ప్రకటించిన ప్రతిభను స్పష్టంగా తెలుసుకొనకలుగుతాడు అని భరతుడు కూడ సూచించి నట్లయింది.

యేనేతి - అభివ్యక్తమై ప్రకాశిస్తూన్న ఏ ప్రతిభావిశేషం అనే నిమిత్తంచేతనే మహాకవులుగా పరిగణించడం జరుగుతుందో అని భావం. 6

ధ్వన్యాలోకం ఇదం చాపరం ప్రతీయమానస్యార్థస్య సద్భావసాధనం ప్రమాణమ్‌ - కా. శబ్దార్థశాసనజ్ఞానమాత్రేణైవ న వేద్యతే,

వేద్యతే సతు కొవ్యార్థతత్తృజ్డెరేవ కేవలమ్‌. ౯

శబ్బ్దార్థశాసనజ్ఞానమాత్రేఒపి పరం న వేద్యతే సో ఒర్థః యస్మాత్‌

వ్రథభమోద్దోతః 7 కేవలం కావ్యార్థతత్వడ్డెరేవ జ్ఞాయతే, యది చ వాచ్యరూప ఏవాసౌ అర్థః స్యాత్‌ తద్వాచ్యవాచకరూపపరిజ్ఞానాదేవ తత్పతీతిః స్యాత్‌. అథ చ వాచ్యవాచకలక్షణమాత్రకృతశ్రమాణాం కావ్యతత్వార్థ భావనా విముఖానాం స్వరశ్రుత్యాదిలక్షణమివ అప్రగీతానాం గాన్స్టర్వలక్షణ విదామ్‌ అగోచర ఏవ అసావర్థః. బాలానందిని

ఇదమితి:- ప్రతీయమానార్థం అనేది ఒకటి ఉంది అని సాధించే మరొక ప్రమాణం ఇది-

శబ్దేతి - సతు = ఆ ప్రతీయమానార్థ మైతే, శబ్దార్థశాసనజ్ఞానమాద్రేచైవ=జ శబ్టాలకీ అర్జాలకీ సంబంధించిన శాస్తంయొక్క జ్ఞానంమాత్రంచేతనే, న వేద్యతే= తెలియబడదు. కేవలము = కేవలము, కావ్యార్థతత్త్వజ్ఞైరేవ= కావ్యార్థతత్త్వం తెలిసినవాళ్లచేతనే, వేద్యతే ఇ తెలియబడుతుంది.

శబార్థేత్యాది - ఆ ప్రతీయమావార్థం ఎందువలన శబ్బార్ధ్థశాస్రాల జ్ఞానం ఉన్నంతమాత్రంచేత తెలియబడదో(అందువలన ) కావ్యార్ధతత్త్వ్వం తెలుసుకొన్న వాళ్లచేతనే తెలియబడుతుంది. ఈ అర్ధం వాచ్యరూపమే అయిన పక్షంలో వాచ్యార్థవాచకశబ్దాల స్వరూపం తెలుసుకొన్నంతమాత్రంచేతనే ఇది తెలియాలి(అలా తెలియడం లేదు). మరొక విషయం ఏ మనగా సంగీతశాస్త్రలక్షఐణం ఎంత బాగా తెలిసినవాళ్లైనా చక్కగా షాడజాలనివాళ్లకి స్వరాలు, శ్రుతులు మొదలైనవాటి స్వరూపం ఏ విధంగా తెలియదో ఆదే విధంగా వాచ్యార్థాలకు వాచకశబ్దాలకు సంబంధించిన లక్షణం(శాస్తం)లో మాత్రమే పరిశ్రమ చేసినవాళ్లే అయినా కావ్యతత్తార్థాన్ని భావన చేయడంలో వ్లిముఖులైన వాళ్లకి ఈ అర్థం గోచరం కాదు.

లోచనం

ఇదం చేతి-న కేవలం 'ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ' ఇత్యేతత్కారికా నూచితౌ న్వరూవవిషయభేదావేవ; యావద్భిన్నసామగ్రీవే ద్యత్వమపి వాచ్యాతిరిక్తత్వే వ్రమాణమితి యావత్‌. వేద్యతే ఇతి- నతు న వేద్యతే, యేన న స్యాదసావితి భావః. కావ్యన్య తత్వభూతః యోజఒర్థః తస్య భావనా

138 ధ్వన్యాలోకః వాచ్యాతిరేకేణ అనవరతచర్వణా, తత్ర విముఖానామ్‌. స్వరాః షడ్డాదయః సప్త. శుతిర్నామ శబ్దస్య వైలక్షణ్యమాత్రకారి యద్రూపాన్తరం తత్పమాణా న్వరతదన్తరాలోభబయుబేదకల్పితా ద్వావింళతివిధా. ఆదిళబ్లేన జాత్యంశకగ్రామరాగభాషావిభాగాన్తరభాషాదేశీమార్గా గృహ్యన్తే. ప్రకృష్టం గీతం గానం యేషాం తే ప్రగీతాః. గాతుం వా ప్రారబ్ధా ఇతి ఆదికర్మణి కః ప్రారమ్భేణ చాత్ర ఫలపర్యన్తతా లక్ష్యతే. 7 బాలానందిని

ఇదం చేతి:- “ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ” అనే కారికలో సూచింపబడిన స్వరూపభేదవిషయభేదాలే కాకుండా ఇది (ప్రతీయమానార్థం) వేరైన, అనగా వాచ్యార్థాన్ని తెలుసుకొనడానికి కావలసిన దొనికంటె వేరైన, సామగ్రిచేత తెలియదగి ఉండడం కూడా ఇది వాచ్యంకంటె భిన్న మైనది అని చెప్పడానికి ప్రమాణం అని భావం. వేద్యతే ఇతి:- తెలియబడ దన్న మాట లేదు. అందుచేత ఇది లేదు అనడానికి వీలు లేదు అని భావం. కావ్యేతి- కావ్యంయొక్క తత్వమైన ఏ అర్ధం ఉన్నదో దాని భావన, అనగా వాచ్యార్థంకంటె భిన్నంగా నిరంతరం చర్వణ చేయడం. దానియందు విముఖులైనవాళ్లకు. న్వరా లనగా షడ్డం మొదలైన ఏడు స్వరాలు. శ్రుతిర్నాము ఇతి. గీతాదిశబ్దాల పరస్పర భేదం మాత్రమే చేసే ఏ రూపాంతరం ఉన్నదో, అనగా గీతాది శబ్దాలను విన్నప్పుడు దానికి లవం మొదలైన కాలాంశాలను పట్టి ఏ రూపభేదం ఏర్పడుతుందో అదే పరిమాణంగా, కాలప్రమాణంగా, గలది స్వరం. ఇది స్వరం, దాని మధ్యభాగం - ఈ రెండింటి భేదాలను పట్టి ఇరవైరెండు విధాలు ఉంటుంది. ఈ విధంగా స్వరంయొక్క అంశమే శ్రుతి. అదిశబ్టేనేతి - “శ్రుత్యాది'లోని 'ఆది'శబ్బంచేత జాతి, అంశకం, గ్రామం, రాగం, భోష, విభాష, ఆంతరభాష, దేశి, మార్గం గ్రహించబడతాయి.

ప్రకృష్ణమైన గీతం, అనగా గానం, చేయగలవారు ప్రగీతులు. లేదా “ఆదికర్మణి క్షః కర్తరి చ” (పా.సూ.3.4.71)అనే సూత్రంప్రకారం ఆదికర్మ, అనగా ప్రారంభం అనే అర్ధంలో 'క్ష ప్రత్యయం చేర్చగా 'ఫ్రగీత'శబ్దం సిద్ధిస్తుంది. అనగా గానం చేయడానికి ప్రారంభించినవాళ్లు అని అర్ధం. ప్రారంభించినవాళ్లు అనడాన్ని పట్టి ఫలపర్యంతత్వం, అనగా చివరిదాకా ఆ గానాన్ని సాగించడం ఊహించాలి. అలా వ్రగీతులు కాని వాళ్లు అప్రగీతులు. శాస్తం(౧90గ) తప్ప ఎలా పాడాలో తెలియనివాళ్లు అవి అర్ధం. 7

వ్రభమోద్ధ్దోతః 139 ధ్యన్యాలోకం

ఏవం వాచ్యవ్యతిరేకిణో వ్యబ్యస్య సద్భావం ప్రతిపాద్య ప్రాధాన్యం తస్యైవ ఇతి దర్శయతి - కా; సో౭ఒర్థస్తద్వ్యక్తిసామర్ధ్థ్యయోగీ శబ్బశ్చ కశ్చన,

యత్నతః: ప్రత్యభిజ్టేయౌ తౌ శబ్దార్థ మహాకవేః:. 8 వ్యబ్యః అర్థం, తద్వ్యక్తిసామర్థ్యయోగీ శబ్దశ్చ కశ్చన, న శబ్ద్బమాత్రమ్‌. తావేవ శబ్బార్థై మహాకవేః ప్రత్యభిజ్టేయౌ. వ్యబ్ల్యవ్యళ్థకాభ్యామేవ సుప్రయుక్తాభ్యాం మహాకవిత్వలాభో మహాకవీనామ్‌; న వాచ్య వాచకరచనామాత్రేణ.

బాలానందిని

వివమితి - ఈ విధంగా వాచ్యంకంటిె భిన్నమైన వ్యంగ్యం అనేది ఒకటి ఉన్నది అని ప్రతిపాదించి కావ్యంలో దానిక్షే ప్రాధాన్యం అని చూపుతున్నాడు -సః ఇతి. సః అర్థ: = అ వ్యంగ్యార్థమూ, తద్వ్యక్తిసామర్ధ్థ్యయోగీ = ఆ వ్యంగ్యార్భాన్ని వ్యంజింపచేసే సామర్థ్యంతో కూడిన, కశ్చన శబ్దః = ఒకానొక శబ్దమూ, ఠౌ శబ్దార్థ = ఈ శబ్బార్థాలు, మహాకవేః = మహాకవికి (మహాకవిచేత), యత్నతః = ప్రయత్నపూర్వకంగా, ప్రళ్యభిష్టేయౌ = గుర్తించదగినవి.

తొవేవేతి - మహాకవి అలాంటి శబ్దార్ధాలనే బాగా గుర్తించాలి. బాగా ప్రయోగించబడిన వ్యంగ్య-వ్యంజకాలచేతనే మహాకవులకు మహాకవిత్వం లభిస్తుంది. వాచ్యవాచకాలను కూర్చినంతమాత్రాన కాదు. వ్యంజకళశబ్బ్దాలనీ, వ్యంగ్యార్థాలనీ బాగా గుర్తించి జాగర్తగా ప్రయోగిస్తేనే మహాకవి” అనే పేరుకు అర్హత లభిస్తుంది కాని ఏవేవో అర్భాలు బోధించే ఏవేవో శబ్దాలు అల్లినంతమాత్రాన లభించదు అని అర్థం.

లోచనం

ఏవమితి - న్వరూవభేదేన, భిన్నసామగ్రీజ్టేయత్వేన చేత్యర్థః. 'ప్రత్యభిజ్టేయౌ' ఇతి అర్హార్ధే కృత్యః. సర్వో హి తథా యతతే ఇతీయతా ప్రాధాన్యే లోకసిద్ధత్వం ప్రమాణముక్తమ్‌. నియోగార్థేన చ కృత్యేన శిక్షాక్రమ ఉక్తః. ప్రత్యభిజ్టేయశబ్దేన ఇదమాహ -

140 ధ్వన్యాలోకః

“కావ్యం తు జాతు జాయేత కస్యచిత్‌ ప్రతిభావతః” ఇతి నయేన యద్యపి స్వయమస్రైతత్‌ పరిస్ఫురతి తథాపి ఇదమిత్ధమితి విశేషతో నిరూప్యమాణం సహస్రశాభీభవతి. యథోక్తమ్‌ అస్మత్పరమగురుభిః శ్రీమదుత్సలపాదైః -

“తై స్టెరప్యుపయాచితైరుపనతస్తన్వ్యాః స్థితో ఒప్యన్తికే

కాన్తో లోకసమాన ఏవమపరిజ్ఞాతో న రన్తుం యథా,

లోకస్యైష తథానవేక్షితగుణ: స్వాత్మాపి విశ్వేశ్వరో

నైవాలం నిజవైభవాయ తదియం తత్రత్యభిజ్ఞోదితా” ఇతి. తేన జ్ఞాతస్యాపి విశేషతో నిళూపణమ్‌ ఆనునన్ఫానాత్మకం ప్రత్యభిజ్ఞానం, నతు తదేవేదమిత్యేతావన్మాత్రమ్‌. మహాకవేరితి - యో మహాకవిరహం భూయాసమ్‌ ఇత్యాశాస్తే. ఏవం వ్యబ్యస్యార్థన్య, వ్యళ్ఞకస్య శబ్దస్య చ ప్రాధాన్యం వదతా వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకభావస్యాపి ప్రాధాన్యముక్తమితి ధ్వనతి, ధ్వన్యతే, ధ్వననమ్‌ ఇతి త్రితయమప్యుపపన్నమ్‌ ఇత్యుక్తమ్‌. 8

బాలానందిని

వివమితి - ఏవమ్‌ = ఇట్లు, అనగా స్వరూపభేదంచేత, వేరు వేరు సామగ్రుల చేత (66040౧౧౪౧1) తెలియదగి ఉండడంచేత అని అర్థం, 'వ్రత్యభిజ్టేయౌ' అన్నప్పుడు అర్హార్థంలో కృత్యప్రత్యయం.

వివరణ:- ఇక్కడ '“ప్రతి' 'అభి' పూర్వకమైన జ్ఞాధాతువునకు “అచో యత్‌” (3.197) అనే నూత్రంచేత 'యత్‌ొ(య) ప్రత్యయం చేర్చగా 'ప్రత్యభిజ్టేయ' శబ్దం సిద్ధించింది. 'యళ్‌' వ్రత్యయం కృత్రత్యయాంతర్గ్లతమైన కృత్యప్రత్యయం. “అర్హ కృత్యతృచశ్చ'"(3.3-169) అనే నూత్రం ప్రకారం కృత్యప్రత్యయాలకి అర్హార్థం కూడా (తగిన అనే అర్ధం కూడా) చెప్పవచ్చు. అందుచేత 'ప్రత్యభిజ్ఞాతుమ్‌ అర్హా వ్రత్యభిజ్చేయౌ” అనే విగ్రహంచేత గుర్తించడానికి అర్హమైనవి, తగినవి, అని అర్థం లభిస్తుంది.

సర్వ ఇతి - ప్రతీ సహృదయుడు కూడ ఆ విధంగా, అలాంటి శబ్బార్ధాలను తెలునుకొనవలె ననే ఇచ్చచేత ప్రవర్తిస్తాడు కదా. అందుచేత వ్యంగ్యాని కున్న(ప్రాధాన్యం విషయంలో లోకట్రసిద్ధత్వమే (సహృదయలోకప్రసిద్ధత్వమే) ప్రమాణంగా చెప్పబడింది.

వివరణ:- అభినవగుప్తుడు ఈ శ్లోకానికి రెండు విధాల వ్యాఖ్యానం చేపి నట్లు

బ్రభమోద్దోతః 141 కనబడుతుంది. పైన చెప్పిన వ్యాఖ్యానం ్రకారం 'ఫప్రత్యభిజ్టేయౌ' అన్నప్పుడు (అర్హార్థకృత్యప్రత్యయం గ్రహించడంవల్ల) ప్రత్యభిజ్ఞానకర్తలు సహృదయు లని తెలుస్తూన్నది. దీనినిపట్టి - “ఆ వ్యంగ్యార్థమూ, ఆ వ్యంగార్థాన్ని బోధించే శబ్దమూ, మహాకవియొక్క (మహాకవి ఉపయోగించే) శబ్బ్దార్ధాలు రెండూ కూడ సహృదయులచేత గుర్తింపదగినవి” అని అర్ధం. ఇది మొదటి వ్యాఖ్యానం. “పైషాతిసర్గప్రాప్తకాలేషు కృత్యాశ్చ” (పా.సూ.3.3.163) అనే సూత్రంచేత 'ప్రత్యభిజ్టేయౌ' అన్నప్పుడు కృత్య ప్రత్యయమైన 'యళ్‌' వ్రత్యయానికి ఫైష, అనగా నియోగం (విధి) అని అర్థం చెప్పిన పక్షంలో ఈ (ప్రత్యభిజ్ఞానానికి కర్త మహాకవి. “కృత్యానాం కర్తరి వా” (పా.నూ.2.3.71) నూత్రంచేత కర్తర్ధంలో షష్టి “ఇలాంటి శబ్బార్ధాలను మహాకవి గుర్తించాలి” అని ఇప్పుడు అర్థం. ఇది రెండవ వ్యాఖ్యానం. “నియోగార్ధేన' ఇత్యాదికం ద్వితీయవ్యాఖ్యాసూచకం.

వియోగేతి - నియోగం(విధి) అనే అర్ధం గల కృత్యప్రత్యయంచేత, అనగా ఈ కృత్యప్రత్యయానికే నియోగం అనే అర్ధం గ్రహిస్తే, శిక్షాక్రమం, కవి చేయవలసిన అభ్యాసశ్రమం, చెప్పబడింది. 'ప్రత్యభిజ్టేయ' శబ్దంచేత ఈ విషయం చెపుతున్నాడు- “కావ్యమైతే ఎవడో వ్రతిభావంతునికి, ఎప్పుడో పుట్టవచ్చును” అనే న్యాయంచేత కావ్యం, లేదా ఏతాదృశశబ్బ్దార్థయుగళం, స్వయంగానే ప్రతిభావంతునికి స్ఫురించినా ఇది ఇట్లు - దీని స్వరూపం ఇది - అని విశేషరూపంలో నిరూపించబడిన ట్లయితే వేలకొలది (అనేక) శాఖలు కలది అవుతుంది. ఈ విషయమే (మరొక సందర్భంలో) మా పరమగురువులైన శ్రీమదుత్పలపాదులు ఇలా చెప్పి ఉన్నారు:

థైపెః ఇతి: - భట్టేందురాజు అభినవగుప్తుని సాక్షాద్గురువు. ఆయన గురువు శ్రీమదుత్పలదేవపాదులు. అందుచేతనే ఈయనను తన పరమగురువవి అభినవగుప్త్పుడు ఫేర్కొంటున్నాడు. ఈ ఉత్పలదేవపాదులు ప్రత్యభిజ్ఞాప్రస్థాన ప్రవర్తకులు, ఈ శ్లోకం ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞాశాస్త్రం చివర ఉన్న శ్లోకం.

ఈశ్వరుణ్జి గూర్చి సామాన్యరూపంలో తెలిసినా ఈ ఈశ్వరుని విశిష్టస్వరూపం తెలిస్తేనే కాని లోకులకు సామాన్యజ్ఞానంవల్ల ఫలితం ఏమీ ఉండదు. అందుకే ఈ గ్రంథం రచించాను అని ఉదొహరణపూర్వకంగా శ్రీమదుత్పలదేవ పాదులు చెపుతున్నారు: లైస్తై= ఆ యా, ఉపయాచితైః = దూతీసంప్రేషణూదుల ద్వారా బ్రతిమిలాడుకొనడాలచేత, ఉపనతః = వచ్చిన, కాన్తః = ప్రియుడు, తన్వ్యాః = తనపై అంతగా గాఢానురాగం గల ఆ యువతియొక్క, అన్లికే*సమీపమునందు, స్థితో చెపి = నిలబడి ఉన్నాకూడ, ఏవమ్‌

142 ధ్వన్వాలోకః = ఇ) నా (ప్రాఖప్రియుడే ఇతడు అని, అపరిజ్ఞాతః = గుర్తించబడనివాడై, లోకసనమాన:= ఇతరజనులతో సమానుడై, యథా ఏ విధంగా, రన్తుమ్‌ఆమెతో రమించడానికి, నైవ అలమ్‌ = నమర్శడు కాజాలడో, తథా= అట్లే, ఏషః ఈ, విశ్వేశ్వరః = పరమేశ్వరుడు, లోకస్య = లోకానికి, మానవులకు తదితరజీవులకు గూడ, స్వాత్మాపి = స్వాళ్మ(తమ ఆత్మయే ఆయినా కూడ, అనవేక్త్షితగుఖః = చూడబడని గుణాలు (విశిష్టలక్షణూలు) కలవాడై, నిజవైభవాయ=తన వైభవంకొరకు, తన సత్యస్వరూపం వాళ్లకి తెలిసేటట్లు చేయడానికి, నైవ ఆలమ్‌= సమర్భుడు కాడు; తన న్వస్వరూపాన్ని వాళ్లకి తెలుపజాలడు. అనగా వాళ్లు తమస్వస్వరూపమే అయిన పరమేశ్వరుణ్జి గుర్తించజాలరు అని భావం, ఈల్‌*=ఆ కారణంవల్ల, ఇయమ్‌=ఈ, ప్రత్యభిజ్ఞా=ప్రత్యభిజ్జ(శాస్తం), ఉదితా = చెప్ప బడింది.దగ్గరనే ఉన్న తనను ద్రియతముణ్ణిగా గుర్తించక ఇతరులనంటివాడే అని బావించే నాయికను ఆ నాయకు డే విధంగా రమింపచేయజాలడో అదే విధంగా తనను గూర్చిన విస్పష్టజ్ఞానం లేనివాళ్లకు ఈశ్వరుడు కూడా ఆనందదాయకుడు కాజాలడు అని భావం.

తేనేతి - అందుచేత ఇక్కడ వత్యభిజ్ఞానం అనగా సామాన్యరూపంలో తెలిసినదాని విశేషాలను గుర్తించడం, దానిని గూర్చిన అనువంధానం, పునఃపునరాలోచన చేయడం అని అర్ధం. అంతే కాని “సోఒయం దేవదత్తః” ఇత్యాదులలో వలె 'అదే ఇది” అని గుర్తించడం మాత్రమే కాదు.

వివరణ:- “కావ్యం తు జాతు జాయేత కన్యచిత్‌ ప్రతిభావతః” అనేది భామహుని వాక్యం అయి ఉండవచ్చు. ఫ్రస్తుతం భామహంని కావ్యాలంకారంలో “కాన్యం తు జాయతే జాతు కన్యచిత్‌ ప్రతిభావతః” అనే పాఠం లభిస్తూన్నది. అర్ధం నమానమే. “గురూపదేశాదధ్యేతుం శాస్తం జడధియోచప్యలమ్‌” అనేది పూర్వార్ధం (కావ్యా-1.5). ఒక గురువు దగ్గర చేరి దీక్షగా పట్టదలలో చదువుకుంటే జడబుద్ధి కలవాడు కూడ శాస్త్రాన్ని సాధించవచ్చు. వ్రతిభావంతులలో ఎవడో, ఏ నాడో ఒక కావ్యం రచిస్తే రచించగలడేమో” అని దీని భావం.

మహాకవేరితి - నేను మహాకవి కావా లని ఎవడు కోరుకుంటాడో వానికి. వవమితి - ఈ విధంగా వ్యంగార్థమూ, వ్యంజకశబ్దమూ ప్రధానం అని చెప్పడంతో వ్యంగ్యవ్యంజకభావానికి కూడా ప్రాధాన్యం ఉందని చెప్పిన ట్లయింది. అందుచేత “ధ్వనతి ఇతి ధ్వనిః” ధ్వనింపచేస్తుంది కాబట్టి 'ధ్వని' - శబ్దం; “ధ్వన్యతే ఇతి ధ్వనిః” ధ్వనింపచేయబడుతుంది కాబట్టి 'ధ్వని' - అర్ధం; “ధ్వననం ధ్వనిః” ధ్వనింపచేయడం

వ్రథభమోద్ధోతః శం “ధ్వని'-వ్యంజనావ్యాపారం, అని మూడు అర్భాలూ కూడా యుక్తమైనవే అని చెప్ప బడింది. 8 ధ్వన్యాలోకం

ఇదానీం వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకయోః ప్రాధాన్యేఒపి యద్వాచ్యవాచ కావేవ ప్రథమముపాదదతే కవయః తదపి యుక్తమేవ ఇత్యాహ:- కా. ఆలోకార్థీ యథా దీపశిఖాయాం యత్నవాన్‌ జనః,

తదుపాయతయా తద్వదర్థే వాచ్యే తదాదృత:. 9

యథా హ్యాలోకార్ధీ సన్నపి దీపశిఖాయాం యత్నవాన్‌ జనో భవతి తదుపాయతయా, న హి దీపశిఖామన్తరేణాలోకః సంభవతి; తద్వత్‌ వ్యభ్యమర్థం ప్రత్యాదృతో జన: వాచ్యేఒర్థే యత్నవాన్‌ భవతి. అనేన ప్రతిపాదకస్య కవేః వ్యబ్యమ్‌ అర్ధం ప్రతి వ్యాపారో దర్శితః.

బాలానందిని

ఇదానీమితి - వ్యంగ్యవ్యంజకాలకే ప్రాధాన్యం అయినా కవులు వాచ్యవాచకాఅనే ముందుగా గ్రహిస్తున్నా రనేది కూడా యుక్తమే అని ఇప్పుడు చెపుతున్నాడు.

ఆలోకార్థీ ఇతి - అలోకార్థీ ఇ వెలుతురును కోరే, జనః =జనుడు, యథా= ఏ విధంగా, తదుపాయతయా = దానికి ఉపాయంగా, దీపశిఖాయామ్‌ = దీపశిఖయందు, యత్నవాన్‌ = ప్రయత్నం కలవాడో, తద్వత్‌ = అట్లే, తదాదృతః= వ్యంగ్యార్థమునందు ఆదరం గల కవి, వాచ్యే = వాచ్యమైన, అర్థే = అర్ధమునందు, యత్నవాన్‌ = ప్రయత్నం కలవాడు.

యథా హీతి - వెలుతురు మాత్రమే కొవా లని కోరుకుంటున్నా, జనుడు ఏవిధంగా ఆ వెలుతురు లభించడానికి ఉపాయంగా దీపశిఖయందు ప్రయత్నవంతుడై ఉంటాడో (దీపశిఖకోసం ప్రయత్నం చేస్తాడో), దీపశిఖ లేకుండా వెలుతురు సంభవించదు కదా; అట్లే వ్యంగార్థం విషయంలో ఆదరం గల జనుడు వాచ్యార్థం విషయంలో యత్నవంతు డవుతాడు. దీనిచేత కావ్యవస్తువును ప్రతిపాదించే కవికి వ్యంగ్యార్థం విషయంలో వ్యాపారం ఉంటుంది అని చూపబడింది.

శతక ధ్వన్వాలోకః లోచనం

నను వప్రథమోపాదీయమానత్వాత్‌ వాచ్యవాచకతద్భావ స్ర్యైవ

(ప్రాధాన్యమిత్యాశబ్క్య ఉపాయానామేవ ప్రథమముపాదానం భవతీత్యభి ప్రాయేణ విరుద్గోజయం ప్రాధాన్యే సాధ్యే హేతుః ఇతి దర్శయతి - ఇదానీమిత్యాదినా. ఆలోకనవ్‌ం ఆలోక:. వనితావదనారవిన్నాది విలోకనమిత్యర్థ:. తత్ర చ ఉపాయో దీపశిఖా. రి

బాలానందిని

నన్వితి:- ముందు గగ్రహింపబడడంవల్ల వాచ్య - వాచక - వాచ్యవాచక భావాలకే ప్రాధాన్యం అని చెప్పాలి కదా అని ఆశంకించుకొని, ఎక్కడైనా ఉపాయాలనే ముందుగా గ్రహించడం జరుగుతుంది అనే అభిప్రాయంతో ప్రాధాన్యాన్ని సాధించడంకోసం నువ్వు చెప్పిన “ముందుగ్రహించబడడం” అనే హేతువు విరుద్ధం అని ఇదావీమ్‌ ఇత్యాదివాక్యంతో చూపుతున్నాడు. అలోకనమితి:- ఆలోక:ః అనగా చూడడం అని అర్థం. వనితాముఖపద్మాదివిలోకనం అని అర్ధం. అందుకు ఉపాయం దీపశిఖ.

వివరణ:- ఏ హేతువును చూపి ఒక విషయాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నం చేయబడుతుందో అది నిజానికి సాధ్యం లేకపోవడాన్ని సాధించే దైతే దానికి విరుద్ధహేతువు అని పేరు. ఉదాహరణకి - “శబ్దః నిత్యః; కార్యత్వాత్‌” (పుట్టించబడుతుంది కాబట్టి శబ్దం నిత్యం) అనే ప్రయోగంలో 'కార్యత్వాత్‌, అనేది అనిత్యత్వాన్ని సాధిస్తుంది కాని నిత్యత్వాన్ని సాధించజాలదు. ఆదే విధంగా అప్రధానమైన ఉపాయమే ముందు గ్రహించబడుతుంది గాని ప్రధానమైన ఉపేయం గ్రహించబడదు. అందుచేత వ్రథమోపాత్తత్వం అనేది అప్రధానత్వాన్నే సాధిస్తుంది గాని ప్రధానత్వాన్ని సాధించదు గాన ఈ హేతువు విరుద్ధం అని భావం.

“ఆలోక' శబ్దానికి ప్రసిద్ధమైన అర్ధం 'వెలుతురు'. దాన్ని గ్రహించకుండా ఇక్కడ అభినవగుప్తడు చూడడం అనే అర్ధం గ్రహించాడు. దీనిలో పెద్ద విశేషం లేదు. ఏదో ఒక క్రొత్త అర్ధం చెప్పడం “వనితావదనారవిన్దాదివిలోకనమ్‌ ” ఇత్యాదులు చేర్చడం వంటి చమత్కారాలు చేయడం ఈయనికి అలవాటు. |

ధ్వన్యాలోకం ప్రతిపాద్యస్యాపి తం దర్మయతుమాహ -

వ్రఠమోద్దోతః శ45్‌ కా యథా వదార్థద్వారేణ వాక్యార్థః సంప్రతీయతే,

వాచ్యార్థపూర్వికా తద్వత్రృతపత్తస్య వస్తున: 10 యథాహి పదార్ధద్వారేణ వాక్యార్థావగమః తథా వాచ్యార్థప్రతీతిపూర్వికా వ్యబస్యార్ధస్య ప్రతిపత్తి:

బాలానందిని

ప్రతిపాద్యస్యాపి=ప్రతిపాదించబడే వాచ్యార్థానికి కూడా, తమ్‌=వ్యంగ్యార్థాన్ని గూర్చి వ్యాపారాన్ని అని ఒక వ్యాఖ్యాత అర్ధం వ్రాశాడు. ప్రతిపాదించబడే వాచ్యార్థానికి కూడా వ్యంగ్యార్థంవిషయంలో వ్యాపారం ఉంటుం దని ఈ కారిక చెప్పుచున్న దని ఆయన అభిప్రాయం. కాని పై వాక్యంలో 'ప్రతిపాదకస్య' అనే పదానికి ప్రతిపాదించే కవికి అని వృత్తికారుడే అర్ధం చెప్పి ఉన్నాడు. అందుచేత ఇక్కడ “ప్రతిపాద్యస్య'” అనే పదానికి ఎవరిని ఉద్దేశించి కవి చెపుతున్నాడో వానికి, అనగా “పఠితకు' అని అర్ధం చెప్పడం యుక్తం. అలాగే 'తమ్‌' అనే పదానికి “వాచ్యార్ధజ్ఞానయత్నమును” అని అర్థం చెప్పాలి. అనగా- ప్రతిపాద్యుడైన శ్రోత లేదా పఠిత కూడా ఆ న్యంగ్యార్థం దాకా వెళ్ళే ముందు వాచ్యార్థాన్ని తెలుసుకొనే ప్రయత్నం చేస్తాడు అని అర్థం. ప్రతిపాద్యునికి కూడా దానిని చూపడానికి చెపుతున్నాడు-

యథా ఇతి. వాక్యార్థ:= వాక్యార్థం, యథా=ఏ విధంగా, పదార్ధద్వారేణఐ=పదాల అర్భాలద్వారా, సంప్రతీయతలే=తెలియబడుతుందో, తద్వత=అట్లే, తన్య వస్తునః = ఆ వ్యంగ్యార్థం యొక్క, ప్రతిపత్‌ = జ్ఞానం, వాచ్యార్థపూర్వికాజ వాచ్యార్థజ్ఞానపూర్వకమైనది.

యథా హీతి:- వాళ్యార్థజ్ఞానం ఏ విధంగా పదార్థాల జ్ఞానం ద్వారా కలుగుతుందో (ముందుగా పదాల ఆర్భాలు తెలిసిన పిమ్మటనే కలుగుతుందో) వ్యంగ్యార్థజ్ఞానం కూడా అదే విధంగా వాచ్యార్థజ్ఞానపూర్వక మైనది; ముందు వాచ్యార్థం తెలిసిన తరవాతనే కలుగుతుంది.

లోచనం

'ప్రతిపదితి భావే క్విస్‌. 'తస్య వస్తున” ఇతి - వ్యబ్యరూపస్య సార 'స్యేత్యర్థః. అనేన ళ్లోకేన అత్యన్తసహృదయో యో న భవతి తస్యైష స్ఫుటనంవేద్య ఏవ క్రమః. యథా అత్యన్తశబ్దవృత్తజ్ఞో యో న భవతి తస్య పదార్థ్ధవాక్యార్థక్రమః. కాష్టాప్రాపస్తహృదయభావస్య తు వాక్యవృత్తకుశల స్యేవ 15

146 భ్వన్యాలోకః నన్నపి క్రమః అభ్యస్తానుమానావివాభావన్నృత్యాదివదనంవేద్య ఇతి దర్శితమ్‌. 10 బాలానందిని

వ్రతిపదితి - ప్రతిపత్‌ అనేది భావార్థంలో "క్విప్‌' ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడినది. జ్ఞానం అవి అర్ధం. తన్య వన్తునః అనగా వ్యంగ్యరూపమైన సారంయొక్క అవి అర్ధం. ఎవడైతే బాగా సహృదయుడు కాడో వానికి ఈ వాచ్యవ్యంగ్యార్థాల మధ్య ఉన్నత్రమం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. శబ్దాల పద్ధతి బాగా తెలియనివానికి అనగా భాషలో మంచి ప్రవేశం లేనివానికి, పదార్థవాక్యార్ధాల మధ్య ఉన్న శ్రమం ఎట్లు స్పష్టంగా తెలుస్తుందో అట్లే ఇది కూడా. భాషాప్రవేశం సరిగా లేనివాడు ముందు ఒక్కొక్క పదానికే. అర్థం మెల్లి మెల్లిగా తెలుసుకొని తరవాత వాక్యార్థం తెలుసుకుంటాడు. అందుచేత వానికి ఆ రెండింటి మధ్యా ఉన్న శ్రమం తెలున్తుంది. అదే విధంగా నహృదయత్వం తక్కువగా ఉన్నవానికి వాచ్యార్థ - వ్యంగ్యార్ధాల మధ్యఉన్నక్రమం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది అవి భావం.

కొష్టా ఇతి;- అత్యున్నతస్థితిని పొందిన సహృదయత్వం కలవానికి మాత్రం వాక్యస్వభావం విషయంలో మంచి నేర్పు ఉన్నవానికి వలె, వాటి రెండింటి మధ్యా శ్రమం ఉన్నా కూడ అది, బాగా అలవాటు ఉన్నవానికి అనుమితికి అవినాభావన్నృతికీ, అనగా వ్యాప్తిస్మృతికీ, ఉన్న క్రమం వలె, తెలియదు అని చూపబడింది.

ధూమం చూడగావే అగ్ని ఉందనే అనుమితి కలుగుతుంది. నిజానికి ధూమం చూడగానే ధూమం ఉన్నచోటల్లా అగ్ని ఉంటుంది అనే అంళకు పూర్వమే తెలిసిన వ్యాప్తిజ్ఞానం న్నృతికి వచ్చి తరవాతనే ఈ అనుమితి కలిగింది. ఆయినా అలవాటు ఎక్కువగా ఉండడంచేత ఆ సృతి కలిగినట్లే అనిపించదు. అట్లే ఇక్కడ కూడా అని భావం. 10

ధ్వన్యాలోకం

ఇదానీం వాచ్యార్థప్రతీతిపూర్వకత్వేఒపి తత్రతీతేః వ్యబభ్య స్యార్ధస్య ప్రాధాన్యం యథా న వ్యాలుపష్యతే తథా దర్శయతి - కా. _స్వసామర్థ్యవశేనైవ వాక్యార్థం ప్రతిపాదయన్‌

యథా వ్యాపారనిష్పత్తౌ పదార్థో న విభావ్యతే. 11

వ్రళమోద్దోతః 147 యథా న్వసామర్థ్యవశేనైవ వాక్యార్థం 'ప్రకాశయన్నపి పదార్థః వ్యాపారనిష్పత్తౌ న భావ్యతే విభక్తతయా. కా తద్వత్సచేతసాం సో౭ర్టో వాచ్యార్థవిముఖాత్మనామ్‌,

బుద్ధా తత్త్వార్ధదర్శిన్యాం రుటిత్యేవావభాసతే. 12

బాభలానందిని

ఇదానీమితి - వ్యంగ్యార్థప్రతీతి వాచ్యార్థప్రతీతిపూర్వమే అయినా, ముందు వాచ్యార్థజ్ఞానం కలిగిన తరవాతనే వ్యంగ్యార్థజ్ఞానం కలిగినా, వ్యంగ్యార్థాని కున్న ప్రాధాన్యం ఎలా తగ్గిపోదో అది, ఇప్పుడు చూపుతున్నాడు-

స్వేతి - పదకొండు, పన్నెండు కారికలకు ఒకటే అన్వయం. “స్వసామర్ధ్యవశేసైవ= తన సామర్థ్యం చేతనే, వాక్యార్థమ్‌ = వాక్యార్థాన్ని ప్రతిపాదయన్‌=ప్రతిపాదిస్తూన్న, పదార్థః = పదార్థం, వ్యాపారనిష్పత్తౌ = వాక్యార్థప్రతిపోదనరూసమైన వ్యాపారమునందు, అనగా వాక్యార్థజ్ఞానంలో, యథా =ఎట్టు, న విభావ్యతే=వేరుగా తెలియబడదో”

యథా ఇతి - తన సామర్థ్యంచేతనే వాక్యార్థాన్ని (ప్రకాశింపచేస్తున్నా కూడ వదార్థం (పదాల అర్థం) నాక్యార్థబోధనరూపవ్యాపారం జరగడంలో ఏ విధంగా, వేరుగా తెలియబడదో-

తద్వదితి:- “తద్వత్‌ = అదే విధంగా, వాచ్యార్థవిముఖాత్మనామ్‌ = వాచ్యార్థం విషయంలో విముఖమైన మనస్సులు గల, వాచ్యార్థం విషయంలో ఆసక్తి లేని, సచేత సామ్‌ు= నవృదయులయొక్క, తత్త్వార్ధదర్శిన్యామ్‌ = తఈత్తార్ధాన్ని చూచే, బుద్ధా=బుద్ధియందు, రుటిత్యేన = వెంటనే, అవభాసతే = స్ఫురిస్తుంది”.

లోచనం

న వ్యాలుష్యత ఇతి - (ప్రాధాన్యేన తత్పర్యనానుసరణరణరణకత్వరి తా మధ్యే విశ్రాన్తిం న కుర్వత ఇతి క్రమస్య సతోఒప్యలక్షణం ప్రాధాన్యే హేతుః. స్వసామర్థ్యమాకాబ్‌క్షాయోగ్యతాసన్నిధయః:. విభావ్యతే ఇతి. విశబ్దేన విభక్తతా ఉక్తా. విభక్తతయా న భావ్యత ఇత్యర్థః. అనేన విద్యమాన ఏవ క్రమో న సంవేద్యత ఇత్యుక్తమ్‌. తేన యత్‌'స్ఫోటాభిప్రాయేణ అసన్నేవ క్రమ ఇతి వ్యాచక్షతే తత్‌ ప్రత్యుత విరుద్ధమేవ. వాచ్యేఒర్ధే విముఖః విశ్రాన్తినిబస్ధనం పరితోషమలభమానః ఆత్మా హృదయం యేషామ్‌ ఇత్యనేన సచేతసా

148 భ్వన్యాలోకః మిత్య స్ర్యైవ అర్ధ అభివ్యక్త:. సహృదయానామేవ తర్హి అయం మహిమాన్తు. న తు కావ్యస్యాయం కళశ్చిదతిశయ:; ఇత్యాశబ్క్యాహ- అవభాసతే ఇతి. తేనాత్ర విభక్తతయా న భాసతే, న తు వాచ్యస్య సర్వథైవానవభాస;ః. అత ఏవ తృతీయోద్ద్యోతే ఘటప్రదీ పదృష్టాన్తబలాత్‌ వ్యబప్రతీతికాలే ఒపి వాచ్యప్రతీతిర్న విఘటతే ఇతి యద్వక్ష్యత్‌ తేన సహాస్య గ్రస్థస్య న విరోధ; 11, 12 బాలానందిని

న వ్యాలుప్యత ఇతి - ప్రాధాన్యంవల్లనే, అనగా వ్యంగ్యార్థం (ప్రధానం అవడంవల్లనే, దానివరకూ వెళ్లాలనే వేడుకచేత (రబరణక) తొందరపెట్టబడినవారై మధ్యలో విశ్రాంతిని చెయ్యరు(ఆగరు). అందువల్ల క్రమం ఉన్నాదాన్ని గుర్తించకపోవడం వ్యంగ్యార్థ ప్రాధాన్యానికి హేతువు. “స్వసామర్థ్యమ్‌' అనగా అకొాంక్షాయోగ్యతాసంనిభులు. విభావ్యతే ఇతి-- 'వి' శబ్దంచేత విభక్తంగా ఉండడం చెప్పబడింది. వేరుగా గుర్తించబడదు అని అర్థం. దీనిచేత శ్రమం ఉంది కాని ఆ ఉన్న శ్రమమే గుర్తించబడడంలేదు అని చెప్పబడింది. అందుచేత - స్ఫోట అనే అభిప్రాయంచేత క్రమమే లేదు అని కొందరు చేసిన వ్యాఖ్యానం ఆసంగతమే కాదు కదా విరుద్ధం కూడా.

అనగా ఇక్కడ కొందరు వాక్యార్థ్ధం అనగా వైయాకరణులు చెప్పిన ఏ విభాగాలూ లేని స్ఫోట అనే అర్థం గ్రహించి అనలు శ్రమమే లేదు అని వ్యాఖ్యానించారు. అది ఆసంగతం అవడమే కాకుండా 'న విభావ్యతే' అని క్రమం ఉన్నా వేరుగా ఉన్నట్లు గుర్తించబడదు అని చెప్పిన దానికి విరుద్ధం అని భావం.

వాచ్యే ఇతి - “వ్యాచ్యార్థవిముఖాత్మనామ్‌” అనగా వాచ్యార్థమునందు, విముఖమైన, అనగా వాచ్యార్థంతోనే ఆగిపోవడంచేత తృప్తి చెందని, ఆత్మ అనగా హృదయం కలవాళ్లకు, అనడంచేత సహృదయులకు అనే అర్ధం స్పష్టం అవుతున్నది. అయితే ఇది నసహృదయుల మహిమమాత్రమే కావచ్చును కదా? ఇది కావ్యంలో ఉన్న అతిశయం ఏమీ కాదు అని ఆశంకించుకొని అవభాసతే అంటున్నాడు. తేనేతి - సహృదయులకు భాసిస్తూన్నది అని చెప్పడంచేత, ఇక్కడ విడిగా భాసించడం లేదు అంతేనే కాని వాచ్యం అవేది అసలే భాసించదు అని అర్థం కాదు. అత ఎవేతి - అందువల్లనే, అనగా వాచ్యం దానిన్వరూపంలో భాసిస్తూనే ఉంటుంది, కాని వాచ్యవ్యంగ్యాల విభాగం మాత్రం భాసించదు అని అంగీకరించడంవల్ల, వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతికాలంలో కూడ వాచ్యార్థప్రతీతి తొలగిపోదు అని ఘట-ప్రదీపదృష్టాంతంతో

వ్రభమోద్దోతః 149 తృతీయోద్దోతంలో (33 వ కారికలో) ఇతడు చెప్ప నున్న దానితో ఈ గ్రంథానికి విరోధం లేదు. 11. 12. ధ్వన్యాలోకం

ఏవం వాచ్యవ్యతిరేకిణ: వ్యబ్గస్యార్థస్య సద్భావం ప్రతిపాద్య ప్రకృతే ఉపయోజయన్నాహ- కా. యత్రార్థః శబ్లో వా తమర్ధముపసర్జనీకృతస్వార్మా,

వ్యజ్క: కొవ్యవిశేషః స ధ్వనిరితి సూరిభిః కథితః. 13

యత్రార్థః వాచ్యవిశేషః వాచకవిశేషః శబ్దో వా తమర్ధం వ్యజ్బః స కావ్యవిశేషో ధ్వనిరితి. అనేన వాచ్యవాచకచారుత్వహేతుభ్య: ఉపమాదిభ్యః అనుప్రాసాదిభ్యశ్చ విభక్త ఏవ ధ్వనేః విషయ ఇతి ధర్శితమ్‌. యదప్యుక్తమ్‌ - “ప్రసిద్ధప్రస్థానాతిక్రమిణో మార్గస్య కావ్యత్వహానేః ధ్వనిః నాస్తి” ఇతి తదప్యయుక్తమ్‌. యతః లక్షణకృతామేవ స కేవలం న ప్రసిద్ధం, లక్ష్యే తు పరీక్ష్యృమాణే స ఏవ సహృదయహృదయాపహ్ష్లాదకారి కావ్యతత్త్వమ్‌; తతో ఒన్యచ్చిత్రమేవేతి దర్శయిష్యామః. యదప్యుక్తమ్‌ - “కామనీయకమనతివర్తమానస్య తన్య ఉక్తాలజ్కారేష్వన్తర్భావః'” ఇతి తదవ్యనమీచీనమ్‌. వాచ్యవాచకమాత్రాశ్రయిణి ప్రస్థానే వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకసమాశ్రయేణ వ్యవస్థితస్య ధ్వనేః కథమన్తర్భావః? వాచ్యవాచకచారుత్వహేతవో హి తస్య అబ్గభూతాః, స తు అబణ్గిరూప ఏవేతి ప్రతిపాదయిష్య మాణత్వాత్‌. పరికరళ్లోకశ్చాత్ర-

వృ్యవ్యళ్లుకసమృన్థనిబన్సనతయా ధ్వనేః,

వాచ్యవాచకచారుత్వ హేత్వన్త:పాతితా కుతః.

150 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా వాచ్యంకంటె భిన్నమైన వ్యంగ్యార్థం ఉన్న దని ప్రతిపాదించి దానికి వ్రకృతమైన లక్షణంలో ఉపయోగాన్ని తెలుపుతూ చెపుతున్నాడు- యత్రేతి - యత్ర=ఏ కావ్యంలో, అర్థం = అర్ధం కాని,శబ్దో వా = శబ్దంకాని, ఉపసర్జనీకృత స్వార్భౌజఅప్రధానంగా చేయబడిన తానూ అర్థమూ కలవై, అనగా అర్థం తననీ, శబ్దం అర్భాన్నీ అప్రధానంగా చేసినవై, తమ్‌=ఆ, అర్ధమ్‌ =వ్యంగ్యార్థమును, వ్యబ్ముః= వ్యంజింపచేయుచున్నాయో, సః = అట్టి, కొవ్యవిశేష=థావ్యవిశేషం, ధ్వనిః ఇతి=ధ్వని అని, కరఠితః=చెప్పబడింది. 13

యత్ర ఇతి - దేనిలో అర్థమూ అనగా వాచ్యార్థవిశేషమూ, శబ్బమూ అనగా వాచకవిశేషమూ,అ అర్జాన్ని వ్యంజింపచేస్తాయో ఆ కావ్యవిశేషం ధ్వని అని చెప్పబడింది.

అనేనేతి - ఇలా చెప్పడంచేత ధ్వనియొక్క విషయం అనగా ధ్వనియొక్క స్థానం, (ధ్వని అని చెప్పదగినది) వాచ్యమైన అర్ధంయొక్క వాచకమైన శబ్దంయొక్క చారుత్వానికి హేతువులైన ఉపమాదులకంటె(అర్భాలంకారాలకంటె) అనుప్రాసాదులకంటె (శబ్దాలంకారాలకంటె) వేరైనది అని చూపబడింది. “ప్రసిద్ధమైన ప్రస్థానాలకంటె భిన్నమైన మార్గం కావ్యం అని చెప్పడానికి తగదు కాబట్టి 'ధ్వని' అనేది లేదు అని వెనుక వూర్వపక్షి చెప్పినది కూడ అయుక్తమే. ఎందువల్ల ననగా - అది(ధ్వని) కేవలం కావ్యలక్షణం చెప్పిన వారిలో మాత్రమే ప్రసిద్ధం కాదు. లక్ష్యమైన (కావ్యాదుల్ని) పరిశిలిస్తే మాత్రం అదే (ధ్వనే) సహృదయుల హృదయాలకి ఆహ్లాదం కలిగించే కావ్యతత్త్యం. దానికంటె భిన్నమైనది (ధ్వనిరహితమైనది) చిత్రకావ్యం మాత్రమే అని ముందు చూపగలం.

యదవ్యుక్తమితి - “సౌందర్యాన్ని అతిక్రమించని ఆ ధ్వని, అనగా ధ్వని కూడ కావ్యసొందర్యహేతువే కాబట్టి అది, అలంకారాదుల ప్రకారాలలోనే అంతర్భావం చెందుతుంది” అని చెప్పిన మాట కూడ సమీచీనం కాదు. వ్యంగ్యవ్యంజకభావాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న (సిద్ధించిన) ధ్వనికి వాచ్యవాచకత్వమాత్రాన్ని ఆశ్రయించిన ప్రస్థానంలో అంతర్భావం ఎట్లుకుదురుతుంది? వాచ్యవాచకాల చారుత్వానికి హేతువైన అలంకారాలు ఆ ధ్వనికి అంగమైనవి అనీ, ధ్వని ఐతే ఎప్పుడూ అంగిరూపంగానే ఉంటుం దనీ ప్రతిపాదించబడబోతున్నది (ప్రతిపాదించబోతున్నాం). ఈ విషయంలో ఇది పరికరళ్లోకం

• వ్యత్య్యేతి:- ధ్వనేః = ధ్వని, వ్యబ్యవ్యజ్ఞాకసంబన్థ నిబనృనతయా= వ్యంగ్యవ్యంజకభావ నంబంధం ఆధారంగా కలదవడంచేత, వాచ్యవాచకచారుత్వ హేత్వన్త:పాతితా= వాచ్యవాచకాల సౌందర్యానికి హేతువైనవాటిలో, అంళర్గతత్వం, కుతః= ఎట్లు కుదురుతుంది?

వ్రఠతమోద్దోతః 151 లోచనం

నద్భావమితి- నత్తాం సాధుభావం చేత్యర్థ:. ద్వయం హి ప్రతిపిపాదయిషితమ్‌. ప్రకృత ఇతి లక్షణే. ఉపయోజయన్‌ ఉపయోగం గమయన్‌. తమర్థమితి చాయముపయోగః. స్వశబ్ద ఆత్మవాచీ. స్వశ్చార్థళ్చ తౌ స్వార్థె. తౌ గుణీకృతౌ యాభ్యామ్‌. యథానంఖ్యేన తేనార్థో గుణీకృతాత్మా శబ్దః గుణీకృతాభిధేయ:.

తమర్ధమితి - “సరన్వతీ స్వాదు తదర్ధవస్తు” ఇతి యదుక్తమ్‌. వ్యక్ష్కృ: ద్యోతయతః. వ్యబ ఇతి ద్వివచఎనేదమాహ - యద్యప్యవివక్షితవాచ్యే శబ్ద ఏవ వ్యళుకః తథాపి అర్థస్యాపి సహకారితా న త్రుట్యతి. అన్యథా అజ్బ్జాతార్థోఒపి శబ్దః తద్వ్యళ్ఞుకః స్యాత్‌. వివక్షితాన్యపరవాచ్యే చ శబ్దస్యాపి సహకారిత్వం భవత్యేవ; విశిష్టశబ్దాభిధేయతయా వినా తస్యార్థస్యావ్యష్థకత్వాత్‌ ఇతి సర్వత్ర శబ్దార్ధయోః ఉభయోరపి ధ్వననం వ్యాపారః. తేన యదృ్భట్టనాయకేన ద్వివచనం దూషితం తద్గజనిమీలికయైవ. అర్థః శబ్దో వేతి తు వికల్పాభిధానం ప్రాధాన్యాభిప్రాయేణ.

బాలానందినవి

పత్తామితి - “నద్భావమ్‌” అనే పదానికి సత్త(ఉండుట), సాధుత్వం అనగా ప్రాధాన్యం, ఉత్తమత్వం అని రెండర్థాలు, ఎందుచేత ననగా ఇక్కడ ధ్వని ఉన్న దనీ, అదే శ్రేష్టమైన దనీ రెండు విషయాలూ ప్రతిపాదించడానికి ఇచ్చయింపబడుతున్నాయి కదా? ప్రకృతే అనగా లక్షఐమునందు. ఉపయోజయన్‌ = ఉపయోగాన్ని పాందిస్తూ. 'తమర్ధమ్‌" అని అ వ్యంగ్యార్థాన్ని పరామర్శించడమే ఇక్కడ ఉపయోగించడం. వ్యంగ్యం ఉన్న దని స్థాపించిన తరవాతనే కదా “ఆ వ్యంగ్యాన్ని” అని దానిని పరామర్శించడం ద్వారా ఉపయోగించడం జరుగుతుంది? స్వేతి - న్వశబ్దం తాను అనే అర్భాన్ని బోధిస్తుంది. స్వశ్చ అర్హశ్చ స్వార్భె అని ద్వంద్వసమాసం. అవి వేటిచేత అప్రధానంగా చేయబడినవో అట్టి అర్ధశబ్దాలు. యథాసంఖ్యంగా అన్వయించగా అర్ధం తనను తాను ఆప్రధానమైనదానినిగా చేనుకుంటుంది. శబ్దం అర్భాన్ని అప్రధానమైన దావినిగా చేస్తుంది అని అర్ధం లభిస్తుంది. తమర్థమితి - “సరస్వతీ స్వాదు తదర్ధవన్తు" "అనే శ్లోకంలో ఏది చెప్పబడిందో దానిని. వ్యబః ద్యోతింపచేస్తాయో, వ్యంజింపచేస్తాయో.

152 ధ్వన్వాలోకః

కొన్ని చోట్ల శబ్దం వ్యంజకంగా ఉంటుంది, కొన్ని చోట్ల అర్ధం వ్యంజకంగా ఉంటుంది కదా? అందుచేత 'వ్యనక్తి' (అర్ధః వ్యనక్తి, శబ్దః వ్యనక్తి) అని ఏకవచనమే ప్రయోగించాలి కాని “వ్యజ్బః' అని ద్వివచనం ఎందుకు ప్రయోగించాడు అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు- వ్యజ్క: ఇతి. 'వ్యబ్క:ః" అని ద్వివచనంచేత ఈ విషయం చెపుతున్నాడు - ఏ మనగా, అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలో శబ్దమే వ్యంజకం అయినా అర్ధం కూడా సహకారిగా ఉండడానికి ఏ అడ్డూ లేదు. అలా కాకపోతే అర్ధం తెలియని శబ్దం కూడా వ్యంజకం కావలసి వస్తుంది. అదే విధంగా వివక్షితాన్యపరవాచ్య ధ్వనిలో కూడ శబ్దం కూడా సహకారిగా ఉండనే ఉంటుంది. విశిష్టమైన శబ్దంచేత, అనగా తత్తద్రసానుగుణగుణాదు లున్న శబ్దంచేత, బోధించబడితే తప్ప ఆ అర్థం వ్యంజికం కాజాలదు కదా? అందుచేత అన్నిచోట్లా కూడ, అన్ని విధాలైన ధ్వనులలోనూ కూడ, ధ్వననవ్యాపారం శబ్బార్ధాలు రెండింటికీ కూడా ఉంటుంది. అందుచేత ఇక్కడ చేసిన ద్వివబనప్రయోగాన్ని భట్టనాయకుడు దూషించడం గజనిమీలికచేత చేసినదే.

వివరణ:- మత్తులో ఉన్న ఏనుగు చుట్టుప్రక్కల ఏం జరుగుతూన్నదో కూడ పట్టించుకోకుండా ఒక విధమైన నిర్లక్ష్యభానంతో ఉన్నట్లు కళ్లు సగం మూసుకొని ఉంటుంది. ఈ విధంగా నిర్లక్యభావంతో ఏమీ ఆలోచించకుండా ఉండడాన్ని 'గజనిమీలిక' అంటారు. ఇది లాక్షణికప్రయోగం.

అర్ధశబ్దాలు రెండింటికీ ధ్వననవ్యాపారం ఉన్న పక్షంలో 'అర్థః శబ్దః చ' అనాలి కాని 'వా' శబ్దం ఎలా ప్రయోగించాడు అని ఆశంకించుకొని నమాధానం చెపుతున్నాడు. అర్థః ఇత్యాది - అర్ధః శబ్లో వా అని వికల్పం చెప్పడం ప్రాధాన్యాభిప్రాయంచేత. అనగా రెండూ వ్యంజకాలే అయినా కొన్ని చోట్ల ధ్వననం విషయంలో అర్థానికి (ప్రాధాన్యం ఉంటుంది; కొన్ని చోట్ల శబ్దానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. ఆ కారణంచేత “వా' శబ్దాన్ని ఉపయోగించి అర్థమైనా, శబ్దమైనా వ్యంజింవచేన్తుంది అని చెప్పబడింది అని భావం.

లోచనం

“కావ్యం చ తద్విశేషశ్చ అసౌ” “కావ్యస్య వా విశేషః”. కావ్యగ్రహణాత్‌ గుణాలంకారోప సృతశబ్దార్థపృష్టపాతీ ధ్వనిలక్షణ ఆత్మేత్యుక్తమ్‌. తేనై తన్నిరవకాశం శ్రుతార్థాపత్తావపి ధ్వనివ్యవహారః స్యాదితి. యచ్చోక్తమ్‌ - “చారుత్వ'ప్రతీతిస్తర్హి కావ్యస్యాత్మా స్యాత్‌” ఇతి తదణ్గీకుర్మ ఏవ. నామి ఖల్వయం వివాద ఇతి. యచ్చోక్తమ్‌ - “చారుణః ప్రతీతిర్యది కావ్యాత్మా

వ్రభమోద్దోతు 153 వ్రత్యక్షాదివ్రమాణాదపి సా భవన్తీ తథా స్యాత్‌” ఇతి తత్ర శబ్బార్రయయ కావ్యాత్మాభిధానప్రస్తావే క ఏష ప్రసబ్గ ఇతి న కించిదేతత్‌. స ఇతి:- అర్భో వా శబ్లో వా, వ్యాపారో వా. అర్భోఒపి; వాచ్యో వా ధ్వనతీతి; శబ్దోఒప్యేవమ్‌. వ్యబ్గ్యో వా ధ్వన్యత ఇతి; వ్యాపారో వా శబ్దార్ధయోః ధ్వననమితి. కారికయా తు ప్రాధాన్యేన సముదాయ ఏవ కావ్యరూపో ముఖ్యతయా ధ్వనిరితి ప్రతిపాదితమ్‌. విభక్త ఇతి:- గుబాలబ్కారాబాం వాచ్యవాచకభావ(ప్రాబత్వాత్‌, అన్య చ తదన్యవ్యబ్యవ్యళ్ఞాకభావసారత్వాత్‌ నాస్య తేష్వన్తర్భావ ఇతి. అనన్యత్ర భావో విషయశబ్దార్థః. ఏవం తద్వ్యతిరిక్తః కోటయం ధ్వనిః ఇతి నిరాకృతమ్‌. లక్షణకృతామేవేతి. లక్షణకారాప్రసిద్ధతా విరుద్ధో హేతు;. తత ఏవ హి యత్తేన లక్షణీయతా. లక్ష్యే త్వప్రసిద్ధత్వమ్‌ అసిద్గో హేతుః. యచ్చ నృత్తగీతాదికల్పం, తత్‌ కావ్యస్య న కించిత్‌. చిత్రమితి - విన్మయకృద్వృత్తాదివశాత్‌, నతు సహృదయాభిల షణీయచమత్కారసారరననిఃప్పన్ననమయమ్‌ ఇత్యర్థః. కావ్యానుకారిత్వా ద్వా చిత్రమ్‌. ఆలేఖమాత్రత్వాద్వా, కలామాత్రత్వాద్వా. అగ్ర ఇతి:-

ప్రధానగుణభావాభ్యాం వ్యజ్య స్యైవం వ్యవస్థితమ్‌,

ద్విధా కొవ్యం తతో౭న్యద్యత్తచ్చిత్రమభిధీయతే (ధ్వన్యా. 3.42) ఇతి తృతీయోద్ద్యోతే వక్ష్యతి. పరికరార్థం కారికార్థస్య అధికావాపం కర్తుం శ్లోక పరికరళ్లోకః.

బాలానందిని

“కావ్యవిశేషః' అనేదానికి రెండు విధాల ఆర్థం చెప్పడోనికై రెండు విధాల విగ్రహవాక్యాలు చెపుతున్నాడు - కొవ్యమితి - “కావ్యం చ తద్విశేషశ్చ అసొ” అనే విగ్రహంలో అసౌ = ఈ ధ్వని, కావ్యమూ, దాని విశేషమూ కూడ అని అర్ధం. అనగా ఈ ధ్వని కావ్యమూ అవుతుంది, దానిని ఇతర శాస్తాదులనుండి వేరుచేసే వైశిష్టమూ అవుతుంది అని ఈ కర్మధారయసమాసంవల్ల వచ్చే భావం. 'కావ్యస్య విశేష కావ్యవిశేషు' అని షష్టీతత్పురుష చెప్పి నట్లయితే ధ్వని కాన్యంలోనే ఉండే విశేషం; ఇతరశాస్తాదులలో ఉండదు అని భావం. 'కొవ్య' శబ్దాన్ని గ్రహించడంవల్ల ధ్వనిరూపమైన ఆత్మ

154 ధ్వన్వాలోకః గుణాలంకారాలచేత ఉపస్కృతమైన (అందం కలదిగా చేయబడిన) శబ్బార్థాల వెనుకనే ఉంటుంది అని చెప్పబడింది. దీనిచేత, అనగా గుణాలంకారోపస్కృతశబ్దార్థపృష్ట పాతి య్రైనదే ధ్వని అనడంచేత, శ్రుతార్థాపత్తిలో కూడా 'ధ్వని' అనే వ్యవహారం రావచ్చు కదా అన్న ఆక్షేపణకి అవకాశం లేదు.

వివరణ:- అర్భాపత్తి రెండు విధాలు - ఒక వ్యక్తి పగలు భోజనం చేయకపోయినా బలిసి ఉన్నాడు అని ప్రత్యక్షాదుల ద్వారా తెలుసుకొని “ఇతడు రాత్రి భోజనం చేన్తున్నాడు' అవే అర్ధాన్ని (విషయాన్ని) ఊహించినట్లయితే అది దృష్టార్థాపత్తి. “పీనః దేవదత్తః దివా న భుక్సే” అని శబ్దం విని “రాత్రౌ భుక్సే” అనే వాక్యం కల్పించిన ట్లయితే అది శ్రుతార్థాపత్తి. “పీనః దేవదత్తః దివా న భుక్కే”ఇత్యాది వాక్యాలు గుణాలంకారాలచేత ఉపస్సృతాలు కాకపోవడంచేత “రాత్రౌ భుక్సే” అని ప్రతీయమానం అవుతున్నా ఇది ధ్వని కాదు అని భావం.

యచ్చేతి - “ అయితే - చారుత్వంయొక్క ప్రతీతియే కావ్యాత్మ” అవుతుంది" ' అని ఏ ఆక్షేపం చెయ్యబడుతుందో అది మాకు అంగీకార్యమే. ఈ వివాదం అంతా "పేరు విషయంలోనే కదా?

వివరణ:- చారుత్వానికి హేతువులుగా వ్రసిద్ధాలైేన గుజాలంకారాలకంటె ధ్వని భిన్నమైనది, అదే ఆత్మ అని చెప్పడానికి బదులు చారుత్వప్రతీతియే(చారుత్వం శనబడడమే) ఆత్మ అని చెపితే సరిపోతుంది కదా; మధ్యలో ఈ ధ్వని అనేది ఎందుకు అని ఆక్షేపం చేసేవాని భావం. చారుత్వప్రతీతియే ఆత్మ అనే విషయం మాకు కూడా అంగీకార్యమే. మేం దానినే 'ధ్వని' అంటున్నాం. మీరు 'చారుత్వప్రతీతి' అంటున్నారు. “మన కున్న తగాదా అల్లా పేరు విషయంలోనే” అని భావం.

మరొక ఆక్షేపణకి సమాధానం చెపుతున్నాడు - యచ్చేతి - “అందమైన విషయంయొక్క వ్రతీతియే ఆత్మ అయితే ప్రత్యాక్షాదిప్రమాణాలవల్ల కలిగే చారువిషయజ్ఞానం కూడా ఆత్మ కావలసి ఉంటుంది” అనే ఆక్షేపణ ఏది ఉందో అది ఒళ విషయమే కాదు; నిఃసారమైన దని భావం. శబ్దార్రరయయమైన కావ్యానికి ఆత్మ ఏది అని విచారించే నందర్భంలో ఈ ప్రసంగం ఏమిటి? ఈ ఆక్షేపణకి అర్ధమే లేదు అని భావం. సః ఇతి:- కారికలోని 'సః' అనేదానికి అర్థం కాని, శబ్దం కాని వ్యాపారం కాని అని అర్థం. ((ధ్వనతీతి ధ్వనిః' అని విగ్రహంచేత) ధ్వనింపచేస్తుంది కాబట్టి వాచ్యార్థం ధ్వని. శబ్దం కూడా ఇట్లే - అనగా ధ్వనింపచేస్తుంది కాబట్టి 'ధ్వని' (“ధ్వన్యతే ఇతి ధ్వనిః” అనే విగ్రహంచేత) ధ్వనింపచేయబడుతుంది కాబట్టి వ్యంగ్యం కూడా 'ధ్వని' (ధ్వననం

వ్రధమోద్దోతః 155 ధ్వవిః అనే విగ్రహంచేత) శబ్దార్ధాల రెండింటిలోనూ ఉన్న ధ్వననవ్యాపారం (ధ్వనింపచేయడం అనే వ్యాపారం) కూడా 'ధ్వని'యే. కొరికయా ఇతి:- ధ్వనిశబ్దానికి 'పైన చెప్పిన అర్భాలన్నీ ఉన్నా కారికలో మాత్రం ప్రాధాన్యాన్ని పట్టి వీటి అన్నింటి సముదాయం అయిన, అనగా శబ్ద-వాచ్య - వ్యంగ్య - వ్యజ్ఞానా వ్యాపారసముదాయమైన, కావ్యమే ముఖ్యంగా, (రూఢిచేత) 'ధ్వని' అని ప్రతిపాదించబడింది.

విభక్త ఇతి - గుణాలంకారాలకు వాచ్యవాచకభావం (ప్రాణం, దీనికి దానికంటె వేరైన వ్యబ్యవ్యళ్లాకభావం సారం. అందుచేత దీనికి (ధ్వనికి) వాటిలో (గుజాలంకారాలలో) అంతర్భావం కుదరదు. అనన్యత్ర ఇతి:- మరొకదానిలో దేనిలో ఉండకపోవడం “విషయ” శబ్దానికి అర్థం. ధ్వనియొక్క విషయం విభక్తమై ఉన్నది, అనగా ధ్వని గుణాలంకారాదులు వేటిలోను లేదు అని అర్ధం. ఏవమితి - ఈవిధంగా “వాటికంటె(గుజాలంకారాలకంటె) భిన్నంగొ ఈ ధ్వని అంటూ ఏమిటి?” అనే పూర్వపక్షి వాదం విరాకరించబడింది. లక్షణకృతామేవేతి - (ప్రసిద్ధమైన ఆ ్రస్థానంకంటె వేరుగా ఉండడంచేత 'ధ్వని' అనే కావ్యప్రకారం లేదు" అని పూర్వపక్తి చెప్పినదానికి అర్థం లక్షణకారులలో ప్రసిద్ధంగా లేదని అర్థమా, లక్ష్యాలలో లేదని అర్థమా? ఈ రెండు విశల్పాలూ కూడ అయుకళ్తులే అని చెపుతున్నాడు. లక్షఐకారులలో ఇది అప్రసిద్ధం అనే "హేతువు విరుద్ధం. కావ్యవిశేషాలలో ధ్వనిలక్షణం పట్టడంచేత అవి కావ్యశబ్దవాచ్యాలే అయినా కూడా లక్షణకారాప్రసిద్ధత్వం అనే హేతువు ప్రవర్తింపచేయబడుతున్నది. అందుచేత ఈ హేతువు 'విరుద్ధం' . శబ్దం అనిత్యం అని తెలియక ఎవడైనా “శబ్దః నిత్యః. కృతకత్వాత్‌ అని ప్రయోగం చూపినంతమాత్రాన కృతకత్వ హేతువు విరుద్ధం కాకపోదుకదా? తత ఇతి - నువ్వు చెప్పినట్లు ఇది లక్షణకారులలో అప్రసిద్ధం కనకనే దీన్ని ప్రయత్నపూర్వకంగా లక్షణాదులు చెప్పి ప్రతిపాదించాలి. లక్ష్యంలో వ్రసిద్ధం కాదు అనడం అయుక్తం అంటున్నాడు = లక్ష్యే త్వితి - లక్ష్యాలలో ధ్వని ప్రసిద్ధంగా ఉండనే ఉంది. అందుచేత 'లక్ష్యే ఆప్రసిద్ధత్వాత్‌' అనే హేతువు అసిద్ధం.

గుణాదివ్యతిరిక్తమైన మీరు చెప్పే ధ్వని నృత్తగీతాదులవంటిదే అవుతుంది అని అభావవాది చేసిన దూషణానికి సమాధానం చెపుతున్నాడు - యచ్చేతి - నృత్తగీతాది నమానమైనది ఏది ఉందో దానికీ శబ్దారరూపమైన మనం మాటలాడుతున్న కావ్యానికీ ఏమీ సంబంధం లేదు. ఆ ఆక్షేపం నిరాధారం అని భావం. చిత్రమితి - ధ్వనికంటి భిన్నమైనది ఆశ్చర్యం కలిగించే వృత్తాదులు, అనుప్రాసాదులు ఉపయోగించడంనల్ల అది ఆశ్చర్యకరం మాత్రమే కాని సహృదయుల హృదయాలచేత అభిలషించదగిన,

156 ధ్వన్వాలోకః చమత్కారమే సారం గల, రసనిష్యుంద (రసప్రవాహ) మయం కాదని అర్ధం. లేదా ధ్వని కావ్యాన్ని అనుకరించడంచేత దీనిని చిత్రం అని అనవచ్చు. ప్రతిమాదులు విష్వాదులను అనుకరించడాన్ని గాని, చిత్రపటంలో చిత్రించడాన్నిగాని, ఏదైనా కళనుగాని చిత్రం అని అన్నట్లు కూడా దీనిని కూడా చిత్రం అనవచ్చు. అగ్ర ఇతి:- ఈ విషయం తృతీయోద్గోతంలో “ప్రధానగుణభావాభ్యామ్‌” అనే కారికలో చెప్పబోతున్నాడు. పరికరళ్లేకం అనగా పరికరం కోసం, కారికలో చెప్పిన అర్థాన్ని విశదీకరించడంకోసం చెప్పిన శ్లోకం. ధ్వన్యాలోకం

నను యత్ర ప్రతీయమానస్యార్థస్య వైశద్యేన అప్రతీతిః స నామ మా భూద్ధ్వనేః విషయః, యత్ర తు ప్రతీతిరస్తి యథా న మాసోక్త్యాక్షేపానుక్తనిమిత్తవిశేషోక్తి వ ర్యాయెోోక్తావ వ్నాతి దీపకసంకరాలంకారాదౌ తత్ర ధ్వనేః అన్తర్భావః భవిష్యతి ఇత్యాది నిరాకర్తుమ్‌ అభిహితమ్‌ - “ఉపసర్జనీకృతస్వార్థె” ఇతి. అర్జ్భో గుణీభూతాత్మా, గుణీభూతాభిధేయః శబ్దోవా యత్ర అర్భాన్తరమ్‌ అభివ్యనక్తి స ధ్వనిరితి తేషు కథం తస్య అన్తర్భావః?? వ్యభ్శ్య (ప్రాధాన్యే హి ధ్వనిః, న చైతత్‌ సమాసోక్ష్యాదిషు అస్తి. సమాసోక్తౌ తొవత్‌ - శ్లో, ఉపోఢరాగేణ విలోలతారకం తథా గృహీతం శశినా నిశాముఖమ్‌, యథొ సమస్తం తిమిరాంశుకం తయా పురోఒపి రాగాధలితం న లక్షితన్హ్స్‌ ఇత్యాదౌ వ్యళ్ళ్యే అనుగతం వాచ్యమేవ ప్రాధాన్యేన ప్రతీయతే; సమా రోపిత నాయికానాయకవ్యవహారయోః; నిశాశశినోరేవ వాక్యార్థత్వాత్‌.

బాలానందివి

ఆశంక - నన్వితి - ప్రతీయమానమైన అర్థం ఎక్కడైతే స్పష్టంగా తెలియదో అది ధ్వనికి విషయం కొకపోతే కాకపోవచ్చు. సమాసాోక్తి - ఆక్షేప - అనుక్షనిమిత్తవిశేషోక్తి = పర్యాయోక్త్ష - అపహ్ప్బతి - దీపక- నంకరాలంకారాదులలో ఎక్కడైతే దాని (ప్రతీయమానార్థంయొక్క) ప్రతీతి ఉన్నదో దానియందు (అ అలంకారాలలో) ధ్వని

వ్రతమోద్దోతః 157 అంతర్గతం కావచ్చును కదా- ఇత్యాద్యాక్షేపాన్ని నిరాకరించడానికి 'ఉపసర్జనీకృతస్వార్యా' 'అని చెప్పబడింది. ఎక్కడైతే తనను తాను అప్రధానంగా చేసికొన్న వాచ్యార్థం కాని, అప్రధాన్‌ంగో చేయబడిన అర్థం గల శబ్దం గొని మరొక అర్భాన్ని అభివ్యక్తం చేస్తుందో అది ధ్వని. అలాంటప్పుడు దానికి వాటిలో అంతర్భావం ఎలా కుదురుతుంది? వ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉంటేనే కదా ధ్వని? ఇది (వ్యంగ్యప్రాధాన్యం) సమాసోక్యాదులలో లేదు. నమాసోక్ష్యలంకారంలో అయితే - 'ఉపోఢరాగేణఐ' ఇత్యాది శ్లోకంలో వాయికానాయకభావాన్ని ఆరోపించిన నిశా - శశాంకులే వాక్యార్ధం అవడంవల్ల వ్యంగ్యంచేత ఆనుసరించబడిన వాచ్యార్థమే ప్రధానంగా తెలుస్తూన్నది. శ్లోకానికి అర్థం ఇది-

ఉపోఢేతి - ఉపోఢరాగేణ = గ్రహించబడిన రాగం గల, రాగశబ్దానికి ఎరువు అనురాగం అని రెండర్థాలు, శశినా = చంద్రునిచేత, విలోలతారకమ్‌ = చంచలములైన తారకలు గల, తారకశబ్దానికి నక్షత్రాలు, కనుగ్రుడ్లు లేదా నేత్రాంతాలు అని రెండర్థాలు, నిశాముఖమ్‌ = నిశయొక్క ముఖం, ముఖశబ్బానికి ప్రారంభం, మొగం అని రెండర్భాలు, తథా = ఆ విధంగా, గృహీతమ్‌=గ్రహించబడింది; యథా= ఎట్లనగా, పురః = ఎదుట, తూర్పుదిక్కున అని రెండవ ఆర్ధం. రాగాత్‌ = రాగంవల్ల, సంధ్యారాగం పోగానే, అనురాగంవల్ల అని రెండర్భాలు, గలితమ్‌ = జారిపోయిన, తయా= ఆరాత్రితో, సమన్తమ్‌= మిశ్రితమైన, తిమిరాంశుకమ్‌= చీకటితో కలిసిన కిరణసముదాయం, నల్లనివన్తం అని రెండర్థాలు, న లక్షితమ్‌ = గుర్తించబడలేదు.

వివరణ:- ఇక్కడ ప్రయోగించిన కొన్ని శబ్దాలను పట్టి నిశా-విశాకరుల మధ్య వరీగిన వ్యవహారం గమ్యం అవుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ సమాసోక్త్యలంకారం.

లోచనం

యత్రేతి అలంకారే. వైశద్యేనేతి చారుతయా స్ఫుటతయా చేత్యర్థః. అభిహితమితి భూతప్రయోగః; ఆదౌ వ్యబ్మః ఇత్యస్య వ్యాఖ్యాతత్వాత్‌. గుణీకృతాత్మేతి. ఆత్మేత్యనేన స్వశబ్దస్యార్గో వ్యాఖ్యాత: న చైతదితి వ్యబ్యస్య (ప్రాధాన్యమ్‌. ప్రాధాన్యం చయద్యపి జ్ఞప్తొన చకాస్తి, 'బుద్ధౌ తత్తావభాసిన్యామ్‌' ఇతి నయేన అఖణ్జచర్వణావిశ్రాన్నేః, తథాపి వివేచకైః జీవితాన్వేషణే క్రియమాణే యదా వ్యట్లోజర్థః పునరపి వాచ్యమేవ అనుప్రాణయన్‌ ఆస్తే తదా తదుపకరణత్వాదేవ తస్యాలంకారతా. తతో వాచ్యాదేవ తదుపస్కృతాత్‌

158 ధ్వన్వాలోకః చమత్కారలాభ ఇతి. యద్యవి నర్యన్తే రనధ్వనిరస్తి, తథావి మధ్యకక్ష్యానివిష్టోా౭సొ వ్యబ్యః అర్ధః న రసోన్ముభఖీ భవతి స్వాతన్వ్యేణ; అపి తు వాచ్యమేవార్థం సంస్కర్తుం ధావతి ఇతి గుణీభూతవ్యబ్ధ్యతా ఉక్తా, బాభళానందిని యత్ర = ఏ అలంకారంలో, వైశద్యేన= రమణీయంగాను న్ఫుటంగాను అని అర్ధం. ముందుగానే 'వ్యబ్మః' అనేది వ్యాఖ్యానించబడి ఉండడంచేత '“ఆహ' అని అనకుండా 'అభిహితమ్‌' అని భూతకాలప్రయోగం చేయబడింది. గుణీకృతాత్మేతి- “ఆత్మా అనేదానిచేత 'ఉపసర్జనీకృతస్వార్భె' లోని “స్వ' శబ్బ్దార్ధం వ్యాఖ్యానించబడింది. న చైఠదితి. ఏతత్‌ అనగా వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం. ధ్వనియైనా, గుణీభూతవ్యంగ్యమైనా రెండు స్థలాలోనూ కూడ వ్యంగ్యార్థప్రతీతిసమయంలో (ప్రాధాన్యంయొక్క ప్రతీతి ఉండకపోవడం సమానమే ఆయినా తరవాత (ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యాల జ్ఞానం కలుగుతుంది అని చెపుతున్నాడు. ప్రాధాన్యం చేతి “బుద్ద్ధౌ తత్త్యావభాసిన్యాం రుటిత్యేవావభాసతే” అని వెనక చెప్పినట్లు నసహృదయులకు అఖండమైన వ్యంగ్యార్థచర్వణయందు విశ్రాంతతియే కలుగుతుంది. ఆ క్షణంలో ఇది ప్రధానమా అప్రధానమా అనే ఆలోచనకు అవకాశం ఉండదు. అందుచేత వ్యంగ్యార్థన్ఫూర్తిసమయంలో (జ్ఞప్తా) ప్రాధాన్యం పప్రకాశించక పోయినా, గోచరించకపోయినా, అ అఖండచర్వణావిశ్రాంతి జరిగిన తరవాత వివేచకులు ఇక్కడ ప్రధానమైనది ఏది అని జీవితంయొక్క అన్వేషణం చేసే సమయంలో వ్యంగ్యార్థం కూడా మళ్లీ వెనక్కి వెళ్లి వాచ్యార్థాన్నే జీవింపచేస్తూ (వాచ్యార్థానికే ప్రాణం పోస్తూ) కనబడుతుంది. అప్పుడు ఆది (వ్యంగ్యార్థం) ఆ వాచ్యార్థానికి ఉపకరణం అవడం మూలానే అది (వ్యంగ్యార్థం) అలంకారం అవుతుంది. అందువల్ల (వ్యంగ్యం అలంకారంగా అవడంవల్ల) ఆ వ్యంగ్యంచేత ఉపస్కృతమైన వాచ్యంవల్ల చమత్కారం కలుగుతుంది. యద్యపీతి - చివరకి రనధ్వని ఉన్నా, మధ్యకక్ష్యలో ఉన్న వ్యంగ్యార్థం స్వతంత్రంగా రసోన్ముఖం కాకుండా వాచ్యార్థాన్ని సంస్కరించడానికే పరుగెత్తుతుంది. అందుచేత ఇది గుణీభూతవ్యంగ్యం అని చెప్పబడింది. వివరణ:- సమాసోక్ష్యాదులలో వాచ్యం ప్రథమకక్ష్యకి, వస్తువ్యంగ్యం ద్వితీయకక్ష్యకీ, రనధ్వని మూడవ కక్ష్యకీ సంబంధించి ఉంటాయి.

వ్రభమోద్ధ్దోతః 159 లోచనం

వమాసోక్తావితి-

యత్రోకై గమ్యతే ఒన్యో౭ర్థస్తత్సమానైర్విశేషణై:,

సా సమాసోక్తిరుదితా సంక్షిప్తార్ణతయా బుధైః. (భామహకావ్యా. 2.79) ఇత్యత్ర సమాసోళ్తేః లక్షణస్వరూపం, హేతుః; నామ, తన్నిర్వచనమ్‌ ఇతి పాదచతుష్టయేన క్రమాదుక్తమ్‌. ఉషోఢోరాగః సాన్ట్యోఒరుణిమా ప్రేమ చ యేన. విలోలాః తారకాః జ్యోతీంషి నేత్రత్రిభాగాశ్చ యత్ర తథేతి. రుటిత్యేవ (పేమరభసేన చ గృహీతమ్‌ అభాసితం, పరిచుమ్బితుమ్‌ ఆక్రాన్తం చ, నిశాయాః ముఖం ప్రారమృః, వదనకోకనదం చ ఇతి. యథేతి - రుటితిగ్రహణేన (ప్రేమరభసేన చ. తిమిరం చాంశుకొళ్చ సూక్ష్మాంశవ: తిమిరాంశుకమ్‌. రశ్శిశబలీకృతం తమఃపటలమ్‌. తిమిరాంశుకం నీలజాలికా నవోఢాప్రాఢవధూచితా. రాగాత్‌ రక్తత్వాత్‌ సన్భాకృతాత్‌ అనన్తరం (పేమరూపాచ్చ హేతోః. పురోఒపి పూర్వస్యాం దిశి అగ్రే చ, గలితం వ్రశాన్తం వతితం చ తయా రాత్రా కరణభూతయా సనుస్తమ్‌ మిశ్రితమ్‌, ఉపలక్షణత్వేన వా. న లక్షితమ్‌, రాత్రిప్రారమ్భ్సోఒసావితి న జ్ఞాతమ్‌. తిమిరసంవలితాంశుదర్శనే హి రాత్రి ముఖమితి లోకేన లక్ష్యతే నతు స్ఫుట ఆలోకే. నాయికాపక్షే తు తయేతి కర్శపదమ్‌. రాత్రిపక్షే తు అపిశబ్లో లక్షితమిత్యస్యానన్తరః.

బాలానందిని

సమాసోక్తావితి - సమాసోక్సికి భామహుండు కావ్యాలంకారంలో ఇచ్చిన లక్షణం చూపుతున్నాడు-యత్రేతి. “యత్ర=ఎక్కడ, ఉక్త్షాజ ప్రకృతార్థంయొక్క చెప్పడమునందు, ప్రకృతార్థం చెప్పబడగా, తత్సమానైః= దానితో సమానాలైన, సాధారజాలైన, విశేషటైః = విశేషబూలచేత, అన్యః = మరియొక, అర్థః= అర్ధం, గమ్యతే= తెలియబడునో, సా = అది, సంక్షిస్తార్ణరయా= సంక్షిప్తమైన, ఒకే వాక్యంలో చేర్చబడిన, రెండర్థాలు కలదగుటచేత, నమాసోక్తిః = నమాసోక్తిగా, బుధైః= పండితులచేత, ఉదితా = చెప్పబడింది.

ఇత్యశ్రేతి- ఈ శ్లోకంలో సమాసోక్తిలక్షఐం యొక్క స్వరూపం, హేతువు, పేరు, చొని విర్వచనం(వరవగా) వాలుగు పొదాలలో చెప్పబడ్డాయి. ఉపోఢేతి-ఎవనిచేత రాగం

160 భ్వన్వాలోకః అనగా సంధ్యాకాలసంబంధమైన ఎరుపు (నాయకుని పక్తంలో) (పేమ, ధరించబడ్డాయో అట్టి. విలోలేతి- చంచలాలైన నక్షత్రాలు, నేత్రాంతాలు దేనియందో అది. తథా=హటాత్తుగా, రేమావేశంతోను, గృహీతవ్‌ు=వ్రకాశింవచేయబడి౦ది; చుంబించడానికీ ఆక్రమించబడింది. నిశయొక్క, ముఖమ్‌= ప్రారంభం. ముఖపద్మం. యథా ఇతి :- హటాత్తుగా గ్రహించడంచేత, (ప్రేమావేశం వల్ల కలిగిన తొందరచేత “తిమిరం చ ఆంశుకాశ్చ తిమిరాంశుకమ్‌” అనే విగ్రహంచేత చీకటీ, సూక్ష్మకిరణాలు; అనగా సూక్ష్మకిరణాలతో మిశ్రమైన చీకటి అని అర్ధం. నాయిక పక్షంలో క్రొత్తగా వివాహంచేసుకొన్న ట్రొంఢాంగనకు తగిన (ఆమె ధరించే) నల్లని జాలిక, పల్చని మేలిమునుగు లేదా “నీలజాళికా' అనేది కామశాన్రప్రసిద్ధమైన నీలవర్ణమైన పట్టువస్తం. రాగాత్‌= సంధ్యవల్ల ఏర్పడిన ఎరుపురంగుకు తరవాత; ్రేమరూపమైన రాగంవల్ల, పురః అపి=తూర్చు దిక్కున. ఎదుట, గలితమ్‌= శాంతించినది, జారిపడిపోయినది. తయా రాత్ర్యా= కరణమైన రాత్రితో, సమన్తమ్‌= మిశ్రితమైనది. తిమిరమూ, సన్ననికిరణాలూ కలవడానికి రాత్రి కరణం. అందుచేత 'తయా'అన్నప్పుడు కరణార్ధంలో తృతీయావిభక్తి అని అర్థం. లేదా 'తయా' అన్నప్పుడు తృతీయ, ఉపలక్షణార్థంలో చెప్పవచ్చును. అనగా “జటాభిః తాపసః” ఇత్యాదులలో వలె “ఇత్సంభూతలక్షవే”(2.3.21) అనే సూత్రంచేత తృతీయ. రాత్రి అవడంమూలాన తిమిరాంశుకొలు కలిసినట్టున్నాయి అని తెలుస్తూన్నది అని అర్ధం. న లక్షితమ్‌= ఇది రాత్రి ప్రారంభం ఆని తెలియబడలేదు. చీకటితో కలిసిన శీరణాలు చూచినప్పుడు జనులు ఇది రాత్రి ప్రారంభం అని తెలుసుకుంటారు కొని వెలుతురు బాగా ఉన్నప్పుడు గుర్తించరు కదా? వాయికాపక్షంలో 'తయా' అవేది కర్శపదం. నాయికచేత అని అర్థం. రాత్రిచేత ఏర్పడిన తొలగిన తిమిరాంశుకాన్ని లోకులు గుర్తించలేదు. తన తిమిరాంశుకాన్ని నాయిక గుర్తించలేదు అని అర్ధం. “వురో2పి న లక్షితమ్‌” అన్న వాక్యంలోని 'అపి' శబ్దాన్ని రాత్రిపక్షంలో “లక్షితం' తరవాత చేర్చి “న లక్షితమపి” (చూడబడలేదు కూడ) అని అర్ధం చెప్పుకోవాలి. నాయికాపక్షంలో మాత్రం 'పురః అపి' (ఎదుటనే అయినా కూడ) అని చెప్పుకోవాలి అని అర్ధం. లోచనం

అత్ర చ నాయకేన పశ్చాద్గతేన చుమృనోప(క్రమే పురో నీలాంశుకన్య గలనం వతనమ్‌.యది వా-“వురః అగ్రే నాయకేన తథాగృహీతం ముఖమ్‌” ఇతి సంబన్థః. తేనాత్ర వ్యజ్యే ప్రతీతేఒపి న (ప్రాధాన్యమ్‌. తథాహి

• నాయకవ్యవహారో నిశాశశినావేవ శృజ్లారవిభావరూపొ నంస్కుర్వాణః

వ్రఠమోద్దోతః 161 అలబ్కారతాం భజతే. తతస్తు వాచ్యాద్విభావీభూతాద్రననిఃష్యన్ష:ః.

యను వ్యాచష్టే - “తయా నిశయా ఇతి కర్శపదమ్‌; నచ అచేతనాయాః కర్ళత్వమ్‌ ఉపపన్నమ్‌ ఇతి శబ్దేనైవాత్ర నాయకవ్యవహారః ఉన్నీతః, అభిధేయ ఏవ, న వ్యబ్య్యః ఇత్యత ఏవ సమాసోక్తి:” ఇతి -స ప్రకృతమేవ గ్రన్ధార్థమత్యజత్‌ “వ్యజ్ల్యేనానుగతమ్‌ ఇతి. ఏకదేశవివర్తి చేళ్ధం రూపకం స్యాత్‌ - “రాజహం సైరవీజ్యన్త శరదైవ సరోన్నపాః” ఇతివత్‌, నతు సమాసోక్తిః, తుల్యవిశేషణూభావాత్‌. గమ్యతే ఇతి చానేన అభిధావ్యాపార నిరాసాత్‌; ఇత్యలమవాన్తరేణ బహునా. నాయికాయాః నాయకే యో వ్యవహారః స నిశాయాం సమారోపితః నాయికాయాం నాయకన్య యో వ్యవహారః న శశిని నమారోపితః ఇతి వ్యాఖ్యానే నైకశేషప్రనబ్లః.

బాలానందిని

అశ్రేతి :- ఇక్కడ - వెనక ఉన్న నాయకుడు చుంబనం చేయడానికి ఉపత్రమించగానే అగ్రభాగంలో నీలాంశుకంయొక్క గలనం, అనగా అది క్రిందికి పడిపోవడం. లేదా (“పురః గలితం” అని కాకుండా “పురః ముఖం గృహీతమ్‌” అని చెప్పినట్టయితే) “అగ్రభాగంలో నాయకునిచేత ముఖం ఆ విధంగా గ్రహించ బడింది” అని అన్వయం చెప్పవచ్చును. తేనేతి - ఈ విధంగా ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థం 'ప్రతీయమానం అవుతున్నా దానికి ప్రాధాన్యం లేదు. ఎందుచేత ననగా - వనాయకవ్యవహారం శృంగారానికి విభావాలైన నిశాశశాంకులనే సంన్కరిమ్తూ (వాటికే నంబంధిన్తూ) అలంకారత్వాన్ని పాంతుతున్నది. తరవాత వాచ్యం విభావం అవడంతో దానివల్ల రననిఃష్యందం (రసప్రసాౌరం) జరుగుతుంది.

ఇక్కడ మరొక రెవరో చేసిన వ్యాఖ్యను అనువదించి దానిని నిరాకరిస్తున్నాడు

• యస్త్యితి - “తయా (నిశయా) అనేది కర్శపదం. అచేతనమైన నిశకు కరృత్వం కుదరదు గాన ఇక్కడ శబ్దంచేతనే నాయకవ్యవవోరం ఊహించబడడంచేత అభిధేయమే(వాచ్యమే) అయింది. వ్యంగ్యం కాదు. అందుచేతనే ఇక్కడ నమాసోక్షి” అని వ్యాఖ్యానించినవాడు “వ్యజ్ల్యేన అనుగతమ్‌” అనే ప్రకృతవృత్తిగ్రంథార్థాన్నే విడిచివేశాడు. “వ్యంగ్యంతో కూడిన” అని వృత్తికారుడు స్పష్టంగా చెపుతూండగా నాయకవ్యవహారం వ్యంగ్యమే కొదు, వాచ్యమే అనడం వృత్తిగ్రంథవిరుద్ధం అని భావం. |

162 ధ్వన్వాలోకః ఆతడు చెప్పిన వ్యాఖ్యానం ప్రకారం ఇది - “సరస్సు లనే రాజులు శరత్కాలంచేత, రాజహంసలచేత వీచబడినవి” అనే వాక్యంలో వలె ఏకదేశవివర్తిరూపకం అవుతుంది కాని సమాసోక్తి కాదు. ఎందువల్ల ననగా అలా గ్రహించినప్పుడు తుల్యవిశేషణాలు ఉండవు.

వివరణ:- 'రాజహం సైః' ఇత్యాది శ్లోకార్ధంలో 'సరోన్ఫపాః' అని సరస్సులయందు నృపత్వాన్ని ఆరోపించడంవల్ల శరత్కాలంమీద చామరగ్రాహిజీత్వాన్ని, హంసలమీద చామరత్వాన్ని ఆరోపించగా ఏకదేశవివర్తిరూపకం అవుతుంది. ఆదే విధంగా ఇక్కడ కూడా “తిమిరాంశుకమ్‌” తిమిరమే అంశుకం అని తిమిరంమీద అంఛుకత్వాన్ని ఆరోపించి అర్థం చెపితే నిశాదులయందు నాయికాత్వారోపాదులు చేసికొని దీనివి కూడా ఏకదేశవివర్తిరూపకం అనవలసివస్తుంది. వాచ్యార్థానికి గమ్యార్థానికి సమంగా అన్వయించే విశేషజూ లున్నప్పుడే నమాసోక్తి. 'తిమిరాంశుకం' ఇత్యాదులకు సమానవిశేషణత్వం లేకపోతే అది సమాసోక్తి కాజాలదు.

గమ్యతే ఇతి:- (పైన చూపిన సమాసోక్తి లక్షణంలో) 'గమ్యతే' అనడంచేత అభిధావ్యాపారం నిరాశరించబడింది కదా? సరే, అధికమైన ఈ అవాంతరచర్చ ఇంతటితో చాలు.

నాయికాయా ఇతి - నాయకుని విషయంలో నాయికయొక్క ఏ వ్యవహారం ఉంటుందో అది రాత్రియందు ఆరోపించబడింది; నాయికవిషయంలో నాయకుని ఏ వ్యవహారం ఉంటుందో అది చంద్రునిమీద ఆరోపించబడింది అని వ్యాఖ్యానం చేసుకుంటే ఏకశేషకి ప్రనక్తి లేదు.

వివరణ:- వృత్తిలో “స మారోపితనాయికానాయకవ్యవహారయో?” అని ఉన్నది. “వాయికా చ నాయకళ్చ” అని సమానరూపాలైన పదాలకు ద్వంద్వసమానం చేసి నప్పుడు “పుమాన్‌ స్తియా”(1.2.67) అనే పాణినినూత్రంచేత స్రీవాచకం లోపించి పురుషవాచకం మిగిలి “నాయికా చ నాయకశ్చ నాయకౌ” అని రూపం ఏర్పడుతుంది కాబట్టి “సమారోపితనాయకవ్యవహారయోః” అనాలి కదా అని ఆశంకించుకొని పై విధంగా అర్ధం చెప్పుకోవడానికి అనుగుణంగా “నాయికానాయకవ్యవహారౌ” అని ప్రయోగించడం జరిగింది అని సమాధానం చెప్పాడు.

ధ్వన్యాలోకం ఆక్షేపేఒపి వ్యబ్గవిశేషాక్షేపిణోఒపి వాచ్య స్యైవ చారుత్వమ్‌.

వ్రభమోద్దోతః 163 ప్రాధాన్యేన వాచ్యార్థః ఆక్షేపోక్తిసామర్భ్యాదేవ జ్ఞాయతే. తథాహి - తత్ర శబ్ట్దోపారూఢో విశేషాభిధానేచ్చయా ప్రతి షేధరూపో య ఆక్షేపః స ఏవ వ్యబ్య్యవిశేషమ్‌ ఆక్షిపన్‌ ముఖ్యం కావ్యశరీరమ్‌. చారు త్వోత్కర్షనిబన్ధనా హి వాచ్యవ్యబ్య్యయోః ప్రాధాన్యవివక్షా. యథా -

“అనురాగవతీ సన్ఫ్యా దివసనస్తత్పురఃసరః,

అహోః దైవగతికీదృక్తథాపి న సమాగమః”. (8)

అత్ర సత్యామపి వ్యబ్యప్రతీతౌ వాచ్యస్యైవ చారుత్వమ్‌. ఉత్కర్షవదితి తస్కైవ ప్రాధాన్యవివక్షా. యథా చ దీపకాపహ్నుత్యాదౌ వ్యబ్యత్వేనోపమాయాః ప్రతీతావపి ప్రాధాన్యేనావివక్షితత్వాత్‌ న తథా వ్యపదేశః తద్వదత్రాపి ద్రష్టవ్యమ్‌.

బాలానందిని

అక్షేసే౭పీతి:- అక్షేపాలంకారంలో కూడ వ్యంగ్యవిశేషాన్ని ఆక్రేపించే దైనా (ఊహించి పైకి లాగడం ఆక్షేపం) వాచ్యానికే చొరుత్వం (నుందరత్వం) ఉంటుంది. ఆక్షేపొన్ని చెప్పడంయొక్క సామర్థ్యంవల్లనే, వాచ్యార్థం ప్రధానంగా తెలుస్తుంది. ఎందుచేతననగా - ఏదో ఒక విశేషాన్ని చెప్పాలనే ఇచ్చచేత శబ్దాన్ని అధిష్టించి ఉన్న (శబ్దంలో ఉన్న అనగా వాచ్యమైన) నిషేధరూపమైన ఏ ఆక్షేపం ఉందో, వ్యంగ్యవిశేషాన్ని ఆక్షేపించే అదే ముఖ్యమైన కావ్యశరీరం. వాచ్యవ్యంగ్యార్థాల ప్రాధాన్యవివక్ష వాటి చారుత్వంయొక్క ఉత్కర్షనుపట్టి ఏర్పడుతుంది కదా? అనగా వాచ్యవ్యంగ్యాలలో దేనిలో చారుత్వం ఎక్కవ ఉంటుందో దానికి (ప్రాధాన్యం అని చెప్పాలి అని అర్థం. ఎట్లనగా - 'అనురాగవతీ' ఇత్యాది శ్లోకంలో వ్యంగ్యప్రతీతి ఉన్నా కూడ వాచ్యంయొక్కు చారుత్వమే అధికంగా ఉంది గాన దానికే ప్రాధాన్యం అని చెప్పడంలో అభిలాష శ్లోకానికి అర్ధం ఇది -

అనురాగవతీ ఇతి - సవ్భ్యా= సంధ్య, అనురాగవతి=అనురాగం కలది. దివసః= దివనం, తత్పురఃసరః = దానికి ముందే నడుస్తూన్నది. దైవగతిః = దైవగతి, శీదృశి = ఎట్టిదో కదా! తథాపి= అట్లయినా కూడా, సమాగమః = కలయిక, న = లేడు.

న! ధ్వన్వాలోకః అహో = ఏమి ఆశ్చర్యం! వివరణ:- ఇక్కడ ఇద్దరు నాయికానాయకుల మధ్య పరస్పరడ్రేమ, సాన్నిహిత్యమూ ఉన్నా సమాగమం కుదరడంలేదు అనే వ్యంగ్యార్థం ఉన్నా దానికంటె వాచ్యార్థంలోనే చమత్కారం అధికంగా ఉండడంచేత దానికే ప్రాధాన్యం అని భావం. యథా చ ఇతి - (మరి యొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా) - దీపకం, అపహ్పతి మొదలైనవాటిలో ఉపమ వ్యంగ్యంగా ప్రతీయమానం అవుతున్నా దానికి ప్రాధాన్యం చెప్పాలనే అభిప్రాయం లేకపోడంచేత వీటిని ఆ పేరుతో ఎట్లు నిర్దేశించడం ఉండదో, అనగా వీటిని ఉపమ అని ఎట్లు అనమో ఇక్కడకూడ అట్లే చూచుకోవాలి. లోచనం ఆక్షేప ఇతి:- ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య యో విశేషాభిధిత్సృయా, వక్ష్యమాణోక్తవిషయః న ఆక్షేపో ద్విధా మతః (భామహకావ్యా 2.68) ఈతత్రాద్యో యథా - “అహం త్వొం యది నేక్షేయ క్షణమప్యుత్సుకా తతః, ఇయదేవాస్త్వితోఒన్యేన కిముక్తేనాప్రియేణ తే: (భామహకావ్యా. 2.69) ఇతి వక్ష్యమాణవిషయః నిషేధాత్మాక్తేపః. తత్ర “ఇయదస్తు' ఇత్యేతదేవ అత్ర “మియే' ఇత్యాక్షిపత్‌ సత్‌ చారుత్వవిబన్టనమితి ఆక్షే ప్యేబాక్షేపకమ్‌ అలంకృతం సత్‌ ప్రధానమ్‌. బాలానందిని ఆఅక్షేప ఇతి:- ఆక్షేపాలంకారానికి భామహోక్తలక్షణం చెపుతున్నాడు- ప్రతిషేధ ఇతి- విశేషాభిధిత్స్వయా= ఒక విశేషాన్ని చెప్పాలనే ఇచ్చచేత, ఇష్టన్య = ఇష్టమైనదానియొక్క, వక్ష్యమాణోక్తవిషయః = చెప్పబడబోయేది, చెప్పబడింది విషయంగా గల, యః = ఏ, ప్రతిషేధః ఇవ = విషేధం వలె ఉంటుందో, సః=ఆ, ఆక్షేపః= ఆక్షేపాలంకారం, ద్విధా= రెండు విధాలుగా, మతః= చెప్పబడింది. వివరణ:- ఏదో ఒక విశేషాన్ని చెప్పాలనే అభిప్రాయంతో ఇష్టమైనదానిని ఒకదానిని నిషేధించినట్లు నిషేధించడం, నిజంగా అది నిషేధం కాదని భావం, ఆక్షేపాలంకారం. ఏదో చెప్పబోయి దానిని నిషేధించడం ఒక భేదం. చెప్పినదానిని నిషేధించడం రెండవ భేదం.

బ్రభమోద్ద్యోతః 155

తత్రాద్య ఇతి - వాటిలో మొదటి భేదం ఎట్టనగా-

అహమ్‌ ఇతి - తనను విడచి దూరదేశప్రవాసం వెళ్లబోతూన్న ప్రియునితో దీయురాలు అంటూన్న మాటలు - అహమ్‌=నేను, క్షణమపీ= క్షణకాల మైనను, త్వామ్‌ =నిన్ను, నేశ్రేయ యది = చూడకపోతే, తత:= దానివలన, ఉత్సుకాణ బెంగగొన్నదాన నవుతాను. ఇయదేవ= ఇంతమాత్రమే, అస్తు= అగుగాక (చాలును). తే = నీకు, అప్రియేణు= ప్రియం కాని, ఉశ్తేన = చెప్పబడిన, అన్యేన= ఇతరవిషయంచేత, కిమ్‌= ఏమి ప్రయోజనం?

వివరణ:- నిన్ను క్షణం చూడకపోయినా నాకు బెంగగా ఉంటుంది. (నువ్వు వెళ్లిపోతే నాకు మరణం తప్పదు) ఇంక నీ కప్రియమైన మాట చెప్పడం ఎందుకులే అని భావం. “నేను మరణిస్తాను” అని చెప్పబోయినదానికి ఇక్కడ నిషేధం.

తశ్రేతి - ఇక్కడ “నేను మరణిస్తాను” అనే అర్థాన్ని ఆక్షేపిస్తూన్న (సూచిస్తూన్న) “ఇయదస్తు” అనేదే చారుత్వానికి హేతువుగా ఉంది. అందుచేత ఆక్షేష్యం అయిన “ఆహం (మియే ' అనేదే ఆక్షేపకం అయిన “ఇంత చాలు' అనే దాన్ని అలంకరిస్తూన్నది. అందుచేత వాచ్యార్థమే ప్రధానం.

లోచనం

ఉక్తవిషయస్తు యథా మమైవ-

భో ఖోః కిం కిమకొణ్ల ఏవ పతితస్త్వం పాన్గ కాన్యా గతిః

తత్తాదృక్‌తృషితస్య మే ఖలమతిః సోఒజయం జలం గూహతే,

అస్థానోపనతామకాలసులభాం తృష్ణాం ప్రతి క్రుధ్య ఖోః

తైలోక్యప్రథితప్రభావమహిమా మార్గః పునర్మారవః. అత్ర కళ్చిల్సేవక: ప్రాప్తః ప్రాషవ్యమస్మాత్‌ కిమితి న లభే ఇతి ప్రత్యాశావిశస్యమాన హృదయః కేన చిదమునా అక్షేపేఐణ ప్రతిబోధ్యకే. తత్రాక్షేపేణ నిషేధరూపేణ వాచ్య స్యైవాసత్పురుషసే వాతద్వైఫ ల్యతత్కతోద్వేగాత్మన: శాన్తరసస్థాయిభూత నిర్వేదవిభావరూపతయా చమత్కృతిదాయిత్వమ్‌.

| బాలానందిని

ఉక్షేతి- చెప్పబడినదానిని గూర్చిన నిషేధం వల్ల ఏర్పడిన ఆక్షేపాలంకారద్వితీయ

భేదానికి ఉదాహరణం నా శ్లోకమే ఎట్లనగా-

166 ధ్వన్వాలోకః

భోః ఇతి - భోః భోః పాన్థ = ఓయీ! ఓయీ! పాంథుడా]! త్వమ్‌=నీవు, అకాబ్దు ఏవ = సమయం కాని సమయంలో హటాత్తుగానే, పతితః = పడిపోయావు; కిం కిమ్‌= ఏమిటిది ఏమిటిది? (పాంథుని సమాధానం) - అన్యా= మరియొక, గతిః = గతి, కా ఏమున్నది? ఖలమతిః= చెడ్డబుద్ధి గల, నః అఆయమ్‌= అ ఈ మరుమార్గం, తత్తా దృక్‌తృషితస్యజ ఆ విధంగా అంతగా దప్పికొన్న, మే = నా విషయమునందు, జలమ్‌= నీటిని, గూహతే= దాచివేస్తూన్నది. (మళ్లీ మొదటవాడు అంటూన్న మాటలు) - భోః = ఓయీ! అస్థానోపగతామ్‌= తగని స్థానంలో వచ్చిన, అకాలసులభామ్‌= కాలంకాని కాలంలో సులభంగా కలుగుతూ ఉండే, తృష్టాం ప్రతి= దప్పీకను గూర్చి, క్రుధ్య= కోపించుము. మారవః = మరుదేశానికి సంబంధించిన, మార్గః పునః= మార్గం అయితే, శైలోక్యప్రథితప్రభావమహిమా= మూడు లోశాలలోనూ ప్రసిద్ధమైన, ప్రభావమూ మహిమా కలది.

అశ్రేతి - ఇక్కడ ఒక రాజుదగ్గరిళోే ధనికుని వద్దకో వచ్చిన ఒక సేవకుడు ఇతని నుంచి పొందవలసినదానిని దేన్నీ పాందలేకుండా ఉన్నానే అని ఎదురు చూడడంతో పీడింపబడుతున్న హృదయం కలవాడై ఎవనిచేతనో ఈ ఆక్షేపం ద్వారా ఉపదేశించబడు తున్నాడు. నువ్వు నీ దాహాన్ని నిందించు కాని మరుమారాన్ని నిందించవద్దు అని పాంథుడు చెసిన మరుమార్గనిందను నిషేధించడంచేత ఇది ఆక్షేపాలంకారం. (ఉక్త)నిషేధరూప మైన ఈ ఆక్షేపంచేత, అసత్సురుషసేవ, దాని నిష్ఫలత్వం, దానివల్ల కలిగిన మనణ్లేశం- ఏతద్రూపమైన వాచ్యమే శాంతరసానిక్షి స్థాయి అయిన నిర్వేదానికి విభావంగా ఉండి చమత్కారాన్ని కలిగిస్తున్నది. అందుచేత వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం; వ్యంగ్య మైన నిర్వేదానికి కాదు అని భావం.

లోచనం

వామనన్య తు '“ఉపమానాక్షేపః” ఇత్యాక్రేపలక్షణమ్‌, ఉపమానన్య చన్హాదేః ఆక్షేపః, అస్మిన్‌ సతి కిం త్వయా కృత్యమితి. యథా- శ్లో తస్యాస్తన్ముఖమస్తి సొమ్యసుభగం కిం పార్వణేనేన్దునా

సొన్షర్యస్య పదం దృశౌయది చ తైః కిం నామ నీలోత్సలై:,

కిం వా కోమలకొన్తిభిః కిసలయైః సత్యేవ తత్రాధరే

హీ ధాతు: పునరుక్తవస్తురచనారమేష్వపూర్వో గ్రహః. అత్ర వ్యజ్ల్యోఒప్యుపమార్థః వాచ్యస్యైవోపస్కురుతే. కిం తేన కృత్యమితి

వ్రభమోద్ద్యోతః 17 త్వపహస్తనారూప ఆక్షేపో వాచ్య ఏవ చమత్కారకారణమ్‌. యది వా ఉపమానస్యాక్షేపః సొమర్థ్యాదాకర్షణమ్‌. యథా-

ఐన్టం ధనుః పాణ్గ్లుపయోధరేణ శరద్దధానార్ధనఖక్షతాభమ్‌,

ప్రసాదయన్తీ సకలజ్కమిన్లుం తొపం రవేరభ్యధికం చకొర. ఇత్యత్ర ఈర్వ్యాకలుషితనాయకాన్తరముపమానమాక్షిప్తమపి వాచ్యార్థమే వాలంకరోతీతి. ఏషా తు సమాసోక్త్‌ిరేవ; తదాహ - చారుత్యోత్కర్వేతి. అత్రైవ ప్రసిద్ధం దృష్టానమాహ-అనురాగవతీతి. తేనాక్షేపప్రమేయన మర్థనమేవ అపరిసమాప్తమితి మన్తవ్యమ్‌. తత్రోదాహరణత్వేన సమాసోక్తిశ్లోకః పఠితః.

బాలానందినవి "

వామనస్యేతి - వామనుని ఆక్షేసలక్షణ మైతే “ఉపమానాక్షేపః” అని. “ఉపమానాక్షేపశ్చ ఆక్షేపః” (4.3.27) అని పూర్తినూత్రం. చంద్రాద్యుపమానముయొక్క, ఆక్షేపః; ఇది ఉండగా నీచేత ఏమి పని? అని నిషేధం అని అర్ధం. ఎట్లనగా- , తస్యాః ఇతి- సొమ్యుసుభగమ్‌= సొమ్యుమూ సుందరమూ అయిన, తస్యాఃజ ఆమెయొక్క, తత్‌ ముఖమ్‌= ఆ ముఖం, అస్తి= ఉన్నది. పార్వటేన= పర్వానికి (పూర్ణిమకు) సంబంధించిన, ఇన్దునా= చంద్రునిచేత, కిమ్‌= ఏమి ప్రయోజనం? సొన్దర్యస్య= సౌందర్యానికి, పదమ్‌= స్థానమైన, దృశౌ= నేత్రాలు, యది చా ఉన్నట్లైతే, నీలోత్పలైః= నల్ల కలవలచేత, కిం నామ= ఏమి ప్రయోజనం? తత్ర= అ, అధరే= అధరోష్టం, సత్యేవ= ఉండగా, కోమలకాన్తిభిః:= కోమలమైన కాంతిగల, కిసలయై:= చిగుళ్లచేత, కిం నామ = ఏమి ప్రయోజనం? పునరుక్తవస్తురచనారమ్చేషు= పునరుక్తాలైన వస్తువుల రచనల ఆరంభాలయందు, ఉన్న వస్తువుల వంటి వాటినే మళ్లీ రచించడంలో, ధాతు; = బ్రహ్మదేవునియొక్క, అపూర్వః= శ్రొత్తదైన, గ్రహః= పట్బదల, హీ= హాస్యాస్పద మైనది కదా?

అశ్రేతి - ఇక్కడ (ముఖపార్వణచంద్రాదులమధ్య) ఉపమ వ్యంగ్యంగా ఉన్నాకూడ అది వాచ్యానికే ఉపకారకంగా ఉంది. “దానివల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి” అని అోసివుచ్చివేయడం రూపంలో వాచ్యంగానే ఉన్న ఆక్షేపమే చమత్కారజనకంగా ఉంది.

“ఉపమానాక్షేపః” అనే లక్షణాన్ని మరొక విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు- యది వా ఇతి- ఉపమానన్య ఆక్షేపః అన్నదానికి సామర్ధ్యంచేత పైకి లాగడం, అనగా వ్యంజింపచేయడం అని అర్థం చెప్పిన పక్షంలో ఉదాహరణం ఎట్లనగా-

168 ధ్వన్వాలోకః ఐన్టమ్‌ ఇతి - ఆర్రనఖక్షతాభమ్‌= తడిగా ఉన్న నఖక్షతం వంటి కాంతి గల, ఐచ్చం ధనుః= ఇంద్రధనస్సును, పాణుపయోధరేణ= తెల్లని పయోధరంచేత, మేఘం, స్తనం అని రెండర్భ్థాలు, దధానా= ధరిస్తూన్న, శరత్‌= శరదృతువు, సకలజ్కమ్‌= కలంకంతో కూడిన, కలంకశబ్దానికి మచ్చ, దోషం అనీ రెండర్ధాలు. ప్రసాదయన్తీ= వ్రనన్నుణ్ణి చేస్తూ, నిర్మలంగా స్పష్టంగా ఉండేటట్లు చేస్తూ, సంతోష పెడుతూ, రవేః= నూర్యునియొక్క, తాపమ్‌= తాపాన్ని, వేడి, మనస్తాపం అని రెండర్భాలు, అభ్యధికమ్‌= అధికమైనదానినిగా, చకార= చేసెను. ఇత్యత్రేతి- ఇక్కడ ఈర్వతో బాధపడుతూన్న మరొక నాయకుడు అనే ఉపమానం ఆక్షిప్తం అయినా అది వాచ్యార్థాన్నే అలంకరిస్తూన్నది. ఏషా తు ఇతి - అయితే వామనుని ప్రకారం ఇది ఆక్తేపాలంకారం అయినా భామహంనీ ప్రకారం సమాసోక్తియే. తదాహేతి - చారుత్వోత్కర్నేత్యాదివాక్యంచేత వృత్తికారుడు ఆ విషయాన్నే, అనగా వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం వ్యంగ్యానికి కాదు అనే విషయాన్నే, చెపుతున్నాడు అని అర్ధం. అధతైవేతి- ఈ విషయంలోనే ప్రసిద్ధ మైన అనురాగవతీత్యాది దృష్టాంతం చెపుతున్నాడు. తేనేతి- అందుచేత, అనగా దీన్ని దృష్టాంతంగా మాత్రమే చూపడంచేత ఆక్షేపా లంకారప్రమేయం(విషయం) యొక్క సమర్థనం పరిసమాప్తంకాదనే((ఏవ'ను “ఆపరిసమాప్తమ్‌' తరవాత చేర్చుకోవాలి) తెలుసుకోవాలి. తశ్రేతి - తత్ర= ఆక్షేపాలం కారనమర్ధన విషయంలోనే నమాసోక్తి ఉన్న శ్లోకం పఠించబడింది. - అనగా ప్రస్తుతం ఆక్షేపాలంకారాన్ని గూర్చిన చర్చ జరుగుతూన్నది. 'అనురాగవతీ' ఇత్యాదిశ్లోకంలో ఉన్నది సమాసోక్త్యలంకారం, ఆక్షేపాలంకారం కాదు. ఇది కేవలం “వాచ్యవ్యంగ్యాల ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యాలను చమత్కారోత్కర్హను పట్టి నిర్ణయించాలి” అనే విషయాన్ని నిరూపించడంకోసం ఉదాహరణంగా ఇవ్వబడింది. అందుచేత ఆక్షేపాలంకారాన్ని గూర్చిన చర్చ ఇంతకు ముందే పూర్తి అయిపోయిం దని అనుకోకూడదు. ఈ శ్లోకంకూడా ఆ చర్చలో భాగమే అని భావం. లోచనం అహోదైవగతిరితి - గురుపారతన్ర్యాదినిమిత్త; అసమాగమః ఇత్యర్థః. తస్వైవేతి-వాచ్యస్ట్యైవేతి యావత్‌. వామనాభిప్రాయేజాయమాక్షేవః, భామహాభిప్రాయేణ తు సమాసోక్తిః, ఇత్యముమాశయం హృదయే గృహీత్వా సమాసోక్ష్యాక్షేపేయోః యుక్తా ఇదమేకమేవోదాహరణం వ్యతరద్‌ గ్రన్ధకృత్‌.

వ్రభమోద్దోతః ౪9 ఏషాపి నమాసోక్తిర్వాస్తు ఆక్షేపో వా; కిమనేనాస్మాకమ్‌? నర్వథా అలంకారేషు వ్యబ్యం వాచ్యే గుణీభవతీతి నః సాధ్యమ్‌ ఇత్యత్ర ఆశయో౭త్ర గ్రన్టే అస్మద్గురుభిః నిరూపిత:ః. బాలానందిని

అహో ఇత్యాది- సమాగమం జరగకపోవడానికి కారణం పెద్దవాళ్లమీద ఆధారపడి ఉండడం (పారతంత్ర్యం, స్వాతంత్ర్యం లేకపోవడం) అని అర్ధం. తస్యైవ అనగా వాచ్యానికే అని అర్ధం. అనురాగవతీత్యాదిశోకంలో వామనుని అభిప్రాయం ప్రకారం, (అనగా ఉపమానాన్ని వ్యంజింపచేయడం ఆక్షేపం అనే రెండవ పక్తంలో) ఆక్షేసాలంకారం. భామహుంని మతం 'ప్రకారం అయితే సమాసోక్తి. ఈ అభిప్రాయాన్ని మనస్సులో ఉంచుకొని గ్రంథకారుడు నమాసోక్తి - ఆక్షేపాలంకారాలు రెండింటికీ కలిపేసి (యుళ్య) (లేదా యుక్తిచేత, లాఘవంకొరకు) ఈ ఒక్క ఉదాహరణమే ఇచ్చాడు. ఏషాపీతి - ఇదైనా సమాసోక్తి కానీ, ఆక్షేపం కాని; ఏదైతే మాత్రం మన కేమి? ఆఅలంకారాలలో వ్యంగ్యం వాచ్యానికి అంగం అవుతుంది, అప్రధానంగా ఉంటుంది అని అన్ని విధాలా మేం సాధించవలసిన విషయం అని ఈ గ్రంథంలో అభిప్రాయం (వృత్తికారుని అభిప్రాయం) అని మా గురువుగారు నిరూపించారు.

లోచనం

ఏవం ప్రాధాన్యవివక్షాయాం దృష్టానముక్ష్వా వ్యవదేశోఒపి ప్రాధాన్యకృత ఏవ భవతీత్యత్ర దృష్టాన్తం స్వపరసిద్ధమ్‌ ఆహ- యథా చేతి. ఉపమాయా ఇతి - ఉపమానోపమేయభావస్యేత్యర్థ:. తయేత్యుపమయా, దీపకే హి - “ఆదిమధ్యాన్తవిషయం త్రిధా దీపకమిష్యతే” ఇతి లక్షణమ్‌.

మణీః శాణోల్లీఢః సమరవిజయీ హేతిదలిత:

కలాశేషశ్చన్లః సురతమృదితా బాలలలనా,

మదక్షీణో నాగ: శరది సరిదాశ్యానపులినా

తనిమ్నా శోభన్తే గలితవిభవాశ్చార్ధిషు జనాః. ఇత్యత్ర దీపనకృతమేవ చారుత్వమ్‌.

బాలానందిని ఏవమితి- ప్రాధాన్యవివక్షలో ఈ విధంగా దృష్టాంతం చెప్పి “పేరు పెట్టడం

170 భ్వన్వాలోకః కూడా ప్రాధాన్యాన్ని పట్టే జరుగుతుంది” అవి నిరూపించడంకోసం తనకు ఇతరులకూ కూడా అంగీకారయోగ్య మైన దృష్టాంతాన్ని యథాచేత్యాది వాక్యాలలో చెపుతున్నాడు,. ఉపమాయాః ఇతి- '“ఉపమా' అనగా ఇక్కడ ఉపమానోపసమేయభావం అని అర్ధం. “'తయా' అనగా ఉపమచేత. దీపకే హి ఇతి - “దీవకే హి...దీపనకృతమేవ చారుత్వమ్‌'

• అని అన్వయం. ఒక ధర్మం అనేకమైన వాటితో అన్వయించడం దీసనం. ఆ దీపనం ఉన్నది దీపకాలంకారం.

ఆదీతి - ఇది భామహు డిచ్చిన లక్షణం(భామహకావ్య.2.25) “వాక్యంయొక్క ఆదియందు గొని, మధ్యయందుగాని, అంతమునందు గాని దీపకపదం ఉన్నట్టయితే అది మూడు విధాలైన దీపకం” అని దీని అర్ధం,

మణిః ఇతి -, శాబోల్లీఢః = శానంచేత ఒరయబడిన, సొనబట్టిన, మణిః= మాణిక్యం, హేతిదలిత:= ఆయుధాలచేత చీల్చివేయబడిన(గాయాలు తగిలిన), సమరవిజయీ= యుద్ధంలో విజయం పాందినవాడూ, కలాశేషః = ఒక్క కళయే మిగిలిన, చన్దః= చంద్రుడు, సురతమృదితాజ= సురతంలో మర్దించబడిన(నలిగిన), బాలలలవా= యువతీ, మదక్ష్తీణఐ:= మదంచేత కృశించిన, నాగః= షనుగు, శరది= శరత్కాలమునందు, ఆశ్యానపులినా= కొంచెం పన్నగిలిన ఇసుక తిన్నెలు గల, సరిత్‌= నదీ, ఆర్థిషు= యాచకుల విషయంలో, గలితవిభవాః= తరిగిపోయిన ఐశ్వర్యం గల, జనాః చ = జనులూ, తనిమ్నా= కృళత్వంచేత, శోభన్తే= ప్రకాశిస్తున్నారు.

ఇత్యగ్రేతి - ఈ శ్లోకంలో సొందర్యం-చీపనంవల్లవే కలిగినది; అంతే కాని మణి, సమరవిజయి మొదలైన వాటి మధ్య ఉన్నట్టు వ్యంగ్యమైన ఉపమానోసమేయభావంచేత కాదు అని అర్ధం. “తనిన్నూ శోభన్తే” అనేది దీపకపదద్వయం - అది వాక్యం చివర ఉండడంచేత ఇది అంత్యదీపకం.

లోచనం

“అపహ్నతిరభీష్టస్య కించిదన్తర్గతోపసమా” (భామహకావ్య-3.21) ఇతి. ఈత్ర అపహ్నత్సైవ శోభా) యథా -

“నేయం విరౌతి భృజ్హాలి మదేన ముఖరా ముహుః,

అయమాకృష్యమాణస్య కన్ష్దర్పధనుషో ధ్వని. (భామహకావ్యా-3.22) ఇతి.

వ్రభమోద్దోతః 171 బాలానందివి

అపహ్నతికి భామహోక్తలక్షణం చూపి అక్కడ కూడ శోభ వాచ్యమైన అపహ్బతిచేతనే అని చెపుతున్నాడు. అపహ్నతి: ఇతి - అభీష్టస్య= వర్ణించడానికి ఇష్టమైన దానియొక్క(లో), కించిత్‌= కొంచెము, ఉపమాజ ఉవమ, అన్తర్గతా= అంతర్గతంగా ఉన్నట్లయితే, అపహ్నుతిః:= అపహ్నుత్యలంకారము.

తశ్రేతి - అక్కడ కూడ శోభ అవహ్నతిచేతనే కలుగుతున్నది. ఎట్లనగా-నేతి- ఇయమ్‌=ఈ, భృబ్లాలి:=తుమ్మెదల పంక్తి, మదేన=మదంచేత, ముహంః=మాటి మాటికి, ముఖరా=ఆతిగా వాగుతూ, న విరౌతి=ధ్వని చేయడం లేదు. అయమ్‌=ఇది, ఆకృష్య మాణన్య= లాగబడుతూన్న, కన్దర్పధనుషః= మన్మథుని ధనన్చుయొక్క; ధ్వనిః = ధ్వని.

వివరణ:- ఇక్కడ భృంగాలీరావ మన్మథచాపధ్వనుల మధ్య ఉన్న వ్యంగ్యమైన ఉపమానోపమేయభానంకంటె వాచ్యమైన అపహ్నవమే అధికచమత్కారజనకంగా ఉంది గాన అదే ప్రధానం.

ధ్వన్యాలోకం

అనుక్తనిమిత్తాయామపి విశేషోక్తా - ల్లో అహాతోఒపి సహాయమై;ః ఓమిత్యుక్షా విముక్తనిద్రో౭పి, +*-40 గీన్తుమవా అపి పథిక: సంకోచం నైవ శిథిలయతి. (9)

ఇత్యాదౌ వ్యబ్యస్య ప్రకరణసామర్థ్యాత్‌ ప్రతీతిమాత్రమ్‌. న తు తత్రతీతినిమిత్తా కాచిచ్చారుత్వనిష్పత్తిః ఇతి న ప్రాధాన్యమ్‌.

బాలానందిని

అనుక్తేతి - చెప్పబడని నిమిత్తం గల విశేషోక్తిలో కూడ -

ఆహూత ఇతి - సహాయైః = సహాయులచేత (కలిసి ప్రయాణం చేస్తూన్నవారిచేత) ఆహూతోచిపి= పిలవబడినవాడైనా, ఓమ్‌ ఇతి= నరే వస్తున్నాను అని, ఉక్ప్వాజ పలికి, విముక్తనిద్రోఒపి= విడవబడిన నిద్రకలవాడైనా, గన్తుమనవాః అసి = వెళ్లాలని అనుకుంటున్నవాడైనా, వథికః=పాంథుడు, నంకోచమ్‌= ముణిచిపెట్ళకొని పండుకోవడాన్ని, నైవ శిథిలయతి= శిథిలం చేయడం లేదు-

ఇత్యాదులలో ప్రకరణసొమర్థ్యంవల్ల వ్యంగ్యార్థం ఏదో స్ఫురిన్తూన్నదే తప్ప దాని స్ఫురణంవల్ల సొందర్యనిష్పత్తి ఏదీ లేదు గాన దానికి ప్రాధాన్యం లేదు.

172 ధ్వన్యాలోకః లోచనం ఏవమాక్షేపం విచార్య ఉద్దేశక్రమేణ ప్రమేయాన్తరమాహ-అనుక్త విమిత్తాయామ్‌ ఇతి. శ్లో. ఏకదేశన్య విగమే యా గుణాన్తరసంస్తుతిః, విశేషప్రథనాయాసా విశేషోక్తిరితి స్పృతా. యథా- స ఏకప్రీణి జయతి జగన్తి కుసుమాయుధః హరతాసి తనుం యస్య శమ్మ్భునా న హృతం బలమ్‌. ఇయం చాచిన్త్యనిమిత్తా ఇతి నాస్యాం వ్యబ్యస్య సద్భావః. ఉక్తనిమిత్తాయామపి వస్తుస్వభావమాత్రత్వే పర్యవసానమితి తత్రాపి న వ్యబ్యసద్భావశబ్కా- యథా- శ్లో కర్పూర ఇవ దగ్గో౭పి శక్తిమాన్‌ యో జనే జనే, నమో౭స్త్వ్వనన్తవీర్యాయ తస్మై కుసుమధన్వనే. తేన ప్రకారద్వయమవధర్య తృతీయం ప్రకారమాశబ్కతే - అనుక్తనిమిత్తాయా మపీతి. వ్యజ్యస్వేతి - శీతకృతా ఖల్వార్తి రత్ర నిమిత్తమితి భట్టోద్భట:. తదభి'ప్రాయేణాహ - న త్వత్ర కాచిచ్చారుత్వనిష్పత్తిరితి. యత్తు రసికైరపి నిమిత్తం కల్పితం - “కాన్తా సమాగమే గమనాదపి లఘుతరముపాయం స్వప్నం మన్యమానః నిద్రాగమబుద్ధ్య్యా సంకోచం నాత్యజత” ఇతి, తదపి నిమిత్తం చారుత్వహేతుతయా నాలంకారవిద్భిః కల్పితమ్‌, అపితు విశేషోక్తిభాగ ఏవ న శిథిలయతీత్యేవంభూతో ఒభివ్యజ్యమాననిమిత్తోపస్కృత శ్చారుత్వ హేతుః. అన్యథా తు విశేషోక్తరవేయం న భవేత్‌. ఏవమభిప్రాయద్వయ మపి సాధారణోళ్యా గ్రన్ధకృత్‌ నస్యరూపయత్‌, నతు బెద్భటేనైవాభిప్రాయేణ గ్రన్జో వ్యవస్థిత ఇతి మన్తవ్యమ్‌. బాలానంద్‌ని ఏవమితి - ఈ విధంగా ఆక్షేపాలంకారాన్ని గూర్చిన విచారణ చేసి (మధ్య చేసిన దీపకావహ్నుతివిచారణ దృష్టాంతం చూపడంకోసం చేసిన ప్రాసంగికవిచారణ) ఉద్దేశక్రమంచేత, అనగా “సమాసోక్ష్యాక్షేప” ఇత్యాదివాక్యంలో పూర్వం నిర్దేశించిన

బ్రభమోద్దోత? 173 శ్రమంచేత, ఇప్పుడు చెప్పవలసి ఉన్న విషయాంతరాన్ని గూర్చి అనుక్షనిమిత్తాయోమ్‌ ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు.

ఏకదేశప్యేతి - ఏకదేశస్య= ఒకభాగం లేదా అంశంయొక్క, విగమే = తొలగిపోవడం జరగగా, విశేషప్రథనాయ= ఏదో ఒక విశేషాన్ని చెప్పడం కొరకు, యాజ ఏ, గుణాన్తరసంస్తుతి:= మరియొక గుణంయొక్క చెప్పడం కలదో, అసొ= ఇది, విశేషోక్తిరితి= విశేషోక్తి అని, న్నృతా= చెప్పబడినది. ఎట్లనగా-

స ఇతి: యస్య = ఎవనియొక్క, తనుమ్‌=శరీరాన్ని, హరతాపి = హరించిన్నా శమ్భునా= శివుని చేత, బలమ్‌ = బలం, న హృతమ్‌ = హరించబడలేదో, ఏకః= ఒక్కడే అయి ఉండి, త్రీభి జగన్తి= మూడు జగత్తులను, జయతి= జయించు చున్నాడో, సః కుసుమాయుధః = ఆఅ మన్మథుడు, జయతి = నర్వోత్కర్షగా ఉన్నాడు.

దేహం పోయినా బలం ఉన్నట్లు ఇక్కడ వర్ణించబడింది. దానికి ఏదో కారణం ఉండాలి. కాని ఆది ఊహింప శక్యం కానిది అని చెపుతున్నాడు - ఇయం చ ఇతి, ఇది ఊహింవ శక్యం కొని నిమిత్తం గలది అవడంచేత దీనిలో (అచింత్యనిమిత్త విశేషోక్తిలో) వ్యంగ్యం లేదు. ఉక్ష్తనిమిత్తాయామపీతి:- చెప్పబడిన నిమిత్తం గల విశేషోక్తిలో కూడ చివరికి వనన్తున్వభావమాత్రమునందే పర్యవసానం (చివరికి వస్తున్వభావమే చెప్పినట్లు అవుతుంది) గాన అక్కడ కూడా వ్యంగ్యం ఉంటుం దనే శంక లేదు. ఎట్లనగా -

కర్పూర ఇతి - యః = ఏ మన్మథుడు, దగ్గో౭పి= కాల్చివేయబడినా కూడా, కర్పూర ఇవ = కాల్బబడిన కర్పూరం వలె, జనే జనే= ప్రతిజనుని విషయంలోనూ, శక్తిమాన్‌= శక్తి గలవాడో, అవార్యవీర్యాయ= నివారించ శక్యం కాని వీర్యం గల, తస్మై కుసుమధన్వనే= ఆ మన్మథునకు, నమః అస్తు* నమస్కారం అగుగాక.

జేనేతి - ఆ కారణం చేత మొదటి రెండు భేదాలను తిరస్కరించి (విడిచి) మూడవ వ్రకారాన్ని గూర్చి అనుక్తనిమిత్తాయామపి ఇత్యాదికంచేత ఆశంకిస్తున్నాడు, వ్యజ్య స్యేతి - ఇక్కడ ఆ పాంథుని ఆర్తి చలిచేత కలిగినది అని భట్టాద్భృటుడు అన్నాడు. ఆ అభిప్రాయంచేతనే - “ఈ వ్యంగ్యంలో చారుత్వనిషృత్తి ఏమీ లేదు” అని అంటున్నాడు. యత్తు ఇతి - “లేచి వెళ్లడంకంటె కూడా తన ప్రియురాలి సమాగమానికి స్వప్నం లఘు తరమైన ఉపాయం అని భావిస్తూ ఆ పొంథుడు, నిద్ర వస్తుం దనే ఆశతో సంకోచం విడవడ లేదు” అని కొందరు రసికులు ఏ నిమిత్తాన్ని కల్పించారో ఆ నిమిత్తం కూడా చారుత్వానికి హేతు వని అలంకారవేత్తలు కల్పించలేదు. మరే మనగా వ్యంజింపచేయబడుతూన్న నిమిత్తంచేత ఉపస్కృతమైన “న శిథిలయతి” అనే ఈ

శక ధ్వన్వాలోకః విధమైన విశేషోక్తిభాగనే చారుత్వహేతువు. అలా కాని వక్షాన, అనగా వ్యంజింపచేయబడుతున్న నిమిత్తంచేత ఉపస్కృతం అవడం అనేది లేకపోతే, ఇది విశేషోక్తే కాజాలదు. ఏవమితి - ఈ విధంగా గ్రంథకారుడు సాధారణరూపంలో ఈ రెండు అభి'ప్రాయాలనూ కూడ, అనగా భట్టోద్భటుని అభిప్రాయాన్స్నీ, రసికుల అభిప్రాయాన్నీ కూడ నిరూపించాడు. అంతేనే కాని ఇక్కడ ఈ గగ్రంథభాగం ఉద్భటుని అభిప్రాయం మాత్రమే పురన్కరించుకొని వ్యవస్థితం అయిన దని (ప్రతిపాదించబడిందని) అనుకొనకూడదు. ధ్వ్యన్యాలోకం పర్యాయోక్తేఒపి యది ప్రాధాన్యేన వ్యబ్యత్వం తద్భవతు నామ తస్య. ధ్వనావన్తర్భావః న తు ధ్వనేస్తత్రాన్తర్భావః. తస్య మహావిషయత్వేన, అబ్గిత్వేన చ ప్రతిపాదయిష్యమాణత్వాత్‌. న పునః పర్యాయోక్తే భామహోదాహృతసదృశే వ్యబ్య స్యైవ ప్రాధాన్యమ్‌, వాచ్యస్య తత్ర ఉపసర్జనీభావేన అవివక్షితత్వాత. అపహ్నుతిదీపకయోః పునః వాచ్యస్య ప్రాధాన్యం వ్యబ్గస్య చ అనుయాయిత్వం ప్రసిద్ధమేవ. బాలానందివి పర్యాయోక్తే ఒపీతి - పర్యాయోక్తాలంకారంలో కూడా ప్రాధాన్యంతో వ్యంగ్యత్వం ఉంటే (వ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉంటే) దానికి ధ్వనిలో అంతర్భానం ఉంటే ఉండవచ్చు. ఆంతే కాని ధ్వనికి దానిలో (పర్యాయోక్తంలో) అంతర్భావం కుదరదు. ఎందుచేత ననగా ధ్వని మహావిషయం అనీ, అనగా ధ్వనియొక్క పరిధి అతివిసృతం అనీ, ధ్వనియే అంగి అనీ ప్రతిపాదించబడబోతూన్నది. న పునరితి - భామహుడు ఉదాహరించినదానితో సమానమైన పర్యాయోత్తంలో వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యమే లేదు. అక్కడ వాచ్యం అప్రధానంగా ఉండా లని వివక్ష (వక్త ఇచ్చ) లేదు. అపహ్నుతిదీసకాలంకారాలలో అయితే వాచ్యానికి ప్రాధాన్యం, వ్యంగ్యానికి తదనుసారిత్వం (వ్యంగ్యం వాచ్వానికి వెనక దానికి అంగంగా ఉండడం) ప్రసిద్ధమే. లోచనం వర్యాయోక్తే ఒపీతి -

వ్రభమోద్దోతః 175 ళ్ల. పర్యాయోక్తం యదన్యేన వ్రకారేణాభిధీయతే,

వాచ్యవాచకవృత్తిఖ్యాం శూన్యేనావగమాత్మనా (ఉద్భట కావ్యా. 4.47) ఇతి లక్షణమ్‌. యథా- శ్లో శత్రుచ్చేదదృఢేచృస్య మునేరుత్సథగామినః,

రామస్యానేన ధనుషా దేళితా ధర్మదేశనా. ఇతి

అత్ర భీష్మస్య భార్గవప్రభావాభిభావీ ప్రభావః ఇతి యద్యపి ప్రతీయతే, తథాపి తత్సహాయేన “దేశితా ధర్మదేశనా” ఇత్యభిధీయమానేనైవ కావ్యార్గోఒలంకృతః. అత ఏవ “వర్యాయేణ ్రకారాన్తరేణ అవగమాత్మనా వ్యళ్ష్యేన ఉపలక్షితం నద్యదభిధీయతే తదభిధీయమానమ్‌ ఉక్తమేవ నళ్‌ పర్యాయోక్త మిత్యభిధీయతే” ఇతి లక్షణపదమ్‌, పర్యాయోక్తమితి లక్ష్యపదమ్‌, అర్భాలంకారత్వం సామాన్యలక్షణం చేతి సర్వం యుజ్యతే. యది తు అభిధీయతే ఇత్యస్య బలాద్వ్యాఖ్యానమ్‌ 'అభిధీయతే ప్రతీయతే ప్రాధాన్యేన' ఇతి, ఉదాహరణం చ “భమ ధమ్మిఅ” ఇత్యాది తదా అలజ్కారత్వమేవ దూరే సంపన్నమ్‌, ఆత్మతాయాం పర్యవసానాత్‌. తదా చాలంకారమధ్యే గణచాన కార్యా. భేదాన్తరాణి చాస్య వక్తవ్యాని. తదాహ - యది ప్రాధాన్యేనేతి. ధ్వనావితి ఆత్మన్యన్తర్భావాత్‌ ఆత్మైవాసౌ న అలంకారః స్యాదిత్యర్థని

తశ్రేతి- యాదృశః అలంకారత్వేన వివక్షితః తాదృశే ధ్వనిః వాన్తర్భవతి. న తాదృగస్మాభి: ధ్వనిరుక్తః; ధ్వనిర్హి మహావిషయః: సర్వత్ర భావాత్‌ వ్యాపకః, నమస్తప్రతిష్థాస్థానత్వాచ్చ అణ్లీ. న చాలంకారః వ్యాపకః, అన్యాలంకారవళ్‌, న చ అణ్గీ, అలంకార్యతన్తత్వాత్‌. అథ వ్యాపకత్వాణ్గిత్వే తస్య ఉపగమ్యేతే, త్యజ్యతే చాలంకారతా, తర్షి అస్మన్న్మయ ఏవ అయమ్‌ అవలమృ్యతే కేనలం మాత్పర్యగ్రహాత్‌ పర్యాయోక్తవాచా ఇతి భావః.

బాలానందివి

వర్యాయోక్తేఒపీతి - వర్యాయోక్తానికి ఉదృటుడు కావ్యాలంకారసార

నంగ్రహంలొో ఇచ్చిన లక్షణం చూవుతున్నాడు-

176 ధ్వన్వాలోళః

పర్యాయోక్తమితి- “వాచ్యవాచకవృత్తిభ్యామ్‌ = వాచ్యవాచకవృత్తులతో, శూన్యేన= శూన్యమైన, అవగమాత్మనా= అవగమనరూప మైన, అర్ధసామర్ధ్యంచేత బోధించడం అనే రూపం గల, ప్రకారేణ= ప్రకారంచేత, యత్‌= ఏది, అభిధీయతే = చెప్పబడుతుందో అది, పర్యాయోక్తమ్‌= పర్యాయోక్తం”. ఇది లక్షణం. ఎట్లనగా-

శత్రు ఇతి - శత్రుచ్భేదదృఢేచ్ళస్య= శత్రువులను ఛేదించుటయందు దృఢమైన ఇచ్చ గల, ఉత్పథగామిన;= చెడ్డమార్గంలో నడుస్తూన్న, మునేః = ముని యైన, రామస్య= పరశురామునకు, అనేన= ఈ భీష్మునిచేత, ధనుషా= ధనస్సుతో, ధర్మదేశనా= ధర్మోపదేశం, దేశితాజ ఇప్పించబడింది.

అశ్రేతి - ఇక్కడ భీష్ముని ప్రభావం పరశురాముని ప్రభావాన్ని అణచి వేసింది అని ధ్వవించబడుతున్నా, అది (ఆ వ్యంగ్యార్థం)సహాయంగా గల'దేశితా ధర్మదేశనా' అని వాచ్యమైనదానిచేతనే కావ్యార్థ్ధం అలంకరించబడింది. అందువల్లనే (వాచ్యమే కావ్యార్థాన్ని అలంకరించడంవల్లనే) పర్యాయేఐణ= అవగమరూపమైన ్రకారంచేత, వ్యంగ్యంతో కూడినదిగా ఏది వాచ్యరూపంగా బోధించబడుతూన్స్నదో అట్టి అభిధీయమానం వాచ్యంగా చెప్పబడుతూనే ఉండి పర్యాయోక్తం అని చెప్పబడుతుంది అని లక్షణపదం, అనగా లక్షఐవాక్యం, పర్యాయోక్తం అనే లక్ష్యపదం, అర్థాలంకారత్వం అనే సామాన్య లక్షణం అన్నీ యుక్తంగా ఉన్నాయి.

వివరణ:- అనగా లక్షణాన్ని పట్టే దీనిలో వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థంతో జోడించబడి ఉంటుంది ఆని తెలుస్తున్నది. 'పర్యాయోక్త' అనే పేరు కూడా సార్ధ్థకమే. అర్భాలంకారంగా పరిగణించడం కూడా కుదురుతుంది. వ్యంగ్యానికే ప్రాధాన్యం ఉన్న పక్షంలో అది అలంకార్యం అవుతుంది కొని అలంకారం కాదు కదా? అని భావం.

యదీతి - 'ఆభిధీయతే” అన్న పదానికి “అభిధీయతే ప్రతీయకే ప్రధానతయా"” (ప్రధానంగా వ్రతీయమానం అవుతున్నది) అని బలాత్కారంగా వ్యాఖ్యానం చేసి “భమ ధమ్మిఅ” ఇత్యాదికం ఉదాహరణగా ఇవ్వబడిన ట్లయితే అప్పుడు దీనికి అలంకారత్వమే పోతుంది. ఎందువలన అనగా ఇది ఆత్మగా పర్యవసానం చెందుతుంది. అప్పుడు దీనిని అలంకారాల మధ్య చేర్చకూడదు. (ప్రధానవ్యంగ్యాలు బహువిధాలుగా ఉంటాయి కాబట్టి) దీనికి ఎన్నో అవాంతరభేదాలు కూడా చెప్పవలసి ఉంటుంది. ఈ విషయాన్నే = యది ప్రాధాన్యేవ ఇత్యాదివాక్యాలలో చెపుతున్నాడు. ధ్వనావితి - ఇది ఆత్మలో అంతర్భూతం అయిపోతుంది కాబట్టి ఇది ఆత్మయే అవుతుంది కాని అలంకారం అవదు అని అర్ధం. తశ్రేతి - ఎలాంటి దానిని అలంకారంగా చెప్పాలని అనుకుంటున్నారో

ద్రథమోద్ద్యోతః 177 అలాంటిదానిలో ధ్వని అంతర్గతం కాదు. మేం అలాంటి ధ్వనిని చెప్పలేదు. ఎందుచేత ననగా ధ్వనివిషయం చాలా విసృతం అయినది. అంతటా ఉండడంవల్ల అది వ్యాపక మైనది. (గుణాదులైన) అన్నింటి ప్రతిష్టకు (స్థితికి) స్థానం అవడంవల్ల అంగి. లోకటప్రసిద్ధ మైన కటకాద్యన్యాలంకారాలు ఏ విధంగా వ్యాపకాలు కావో అదే విధంగా ఈ అలంకారం కూడా వ్యాపకం కాదు. ఇది అలంకార్యంమీద ఆధారపడి ఉంటుంది; ఇందువల్ల ఇది అంగి కాజాలదు. అలా కాక దీనికి వ్యాపకత్వాన్నీ, అంగిత్వాన్నీ అంగీకరిస్తే, అలంకారత్వం విడిచివేస్తే అప్పుడు మా సిద్ధాంతమే అంగీకరించిన ట్లవుతుంది. కేవలం మాత్సర్యంవల్ల ఏర్పడిన పట్టుదలవల్ల పర్యాయోక్తం అని పేరు పెట్టడం మాత్రమే జరుగుతుంది. లోచనం

న చేయదపి (ప్రాక్తనైః దృష్టమ్‌; అపి తు అస్మాభిరేవ ఉన్మీలితమితి దర్శయతి - న పునరితి. భామహస్య యాదృక్తదీయం రూపమ్‌ అభిమతం తాదృగుదాహరణేన దర్శితమ్‌. తత్రాపి నైవ వ్యభ్యన్య ప్రాధాన్యమ్‌ చారుత్వాహేతుత్వాత్‌. తేన తదనుసారితయా తత్సదృశం యదుదాహరణా న్త్లరమపి కల్ప్యతే తత్ర నైవ వ్యభ్యహ్రాధాన్యమితి సంగతి:

యది తు తదుక్తముదాహరణమనాదృత్య 'భమ ధమ్మిఅ' ఇత్యాద్యుదాహయతే తదస్మచ్చిష్యత్రైవ. కేవలం తు నయమనవలమృ్బ్య అపశ్రవదేన ఆత్మసంస్కారః ఇత్యనార్యచేష్టితమ్‌. యదాహంరైతిహాసికాః - “అవజ్ఞయా ప్యవచ్చాద్య శృణ్వన్నర కమృచ్చ్భతి భామహేన హ్యుదాహృతమ్‌-

“గ్భహేష్వధ్వసు వా నాన్నం భుఖ్ముాహే యదధీతినః,

విప్రా న భుఖ్మతే” ఇతి.

ఏతద్ధి భగవద్వాసుదేవవచనం పర్యాయేణ రసదానం నిషేధతి. యత్‌ స ఏవాహ- “తచ్చ రసదాననివృత్తయే” ఇతి. న చాస్య రసదాననిషేధస్య వ్యబ్ధ్యస్య కించిచ్చారుత్వమస్తి యేన ప్రాధాన్యం శజ్క్యేత. అపి తు తద్‌వ్యజ్యోపోద్చలితం విప్రభోజనేన వినాయదన్న భోజనం తదేవోక్త ప్రకారేణ పర్యాయోక్తం సత్‌ ప్రాకరణికం భోజనార్థమలంకురుతే. న హ్యస్య నిర్విషం 12

178 ధ్వన్వాలోకః భోజనం భవత్వితి వివక్షితమితి పర్యాయోక్తమలంకార ఏవేతి చిరన్తనానా మభిమత ఇతి తాత్సర్యమ్‌. బాలానందిని

ఇంత మాత్రంకూడా ప్రాచీను లెవరూ చూడలేదు; మేమే దీనిని కనుగొన్నాం అని న వున; ఇత్యాదివాక్యంలో చెపుతున్నాడు. ఖామహస్యేతి - భామహంనికి దాని (పర్యాయోక్తంయొక్క) ఎలాంటి స్వరూపం అభిమత మైనదో అలాంటి రూపమే ఉదాహరణలచేత చూపబడింది. దొనిలో కూడ వ్యంగ్యం చారుత్వహేతువు కాదు; అందువల్ల దానికి ప్రాధాన్యం లేదు. అందుచేత దానివే అనుసరించి దానితో నమానమైన మరొక ఉదాహరణం కల్పించినా దానిలో కూడ వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉండదు అని అన్వయం.

యది తు ఇతి - ఆ ఉదాహరణాన్ని కాదని 'భమ ధమ్మిఅ' ఇత్యాదికాన్ని ఉదాహరిస్తే అప్పుడు నువ్వు కూడా మూ శిష్యుడ వైనట్లే. అలా చేయడం కేవలం నీతి మార్గాన్ని అనుసరించకుండా, ఆనగా సవినయగౌరవంగా తెలియని విషయాన్ని గురువు = నుంచి యథావిధిగా గ్రహించకుండా, వంకర దారిలో విషయం విని (గ్రహించి) తనను నంస్కారవంతుణ్ణి చేసుకొనడం (విద్య నేర్వడం) అనార్యులు చేసే పని(చెడ్డపని). ఈ విషయంలోనే ఐతిహాసికులు ఇలా అంటున్నారు. - “అవజ్ఞయా= విద్యయందు, గురువునందు అనాదరభావంతో, అవచ్భాద్య = తనను కప్పిపుచ్చుకొని, అనగా రహస్యంగా కుటిలమార్గంలో, శృజ్వన్‌= శాన్త్రం విన్నవాడు, నరకమ్‌ బుచ్చ్భతి= నరకం పొందును.

భామహేనేతి - భామహుడు పర్యాయోక్తానికి ఈ ఉదాహరణ ఇచ్చి ఉన్నాడుకదా? గృహేషు ఇతి - యత్‌ = దేనిని, అధీతినః= వేదాధ్యయనం చేసిన, వి(ప్రాః= బ్రాహ్మణులు, న భుళుతే= తినరో, అన్నమ్‌= అలాంటి అన్నాన్ని, గృహేషు= ఇంట్లో కాని, అధ్వసు వా =మార్గాలలో గాని (ప్రయాణాలలో గాని) న భుల్బ్ముహే= తినము”.

ఏతదితి - భగవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు పలికిన ఈ వచనం పర్యాయంచేత, అనగా వాచ్యంగా కాకుండా, అవగమనారూపవ్యాపారంచేత, విషదానాన్ని నిషేధిస్తూన్నది. ఎందువలన అనగా భామహండే తరవాత “తచ్చ రనదాననివృత్తయే” “ఆహారంలో విషం పెట్టడాన్ని నివర్తింపచేయడానికి "అని అన్నాడు (భామహాలంకారం. 3-8-9).

వ్రథమోద్దోత: 179

వివరణ:- “గృహేప్వధ్వను .... ద్విజాః” అని శ్రీకృష్ణుడు శిశుపాలునితో అన్నాడు. అని దీనిని పర్యాయోకినికి ఉదాహరణగా చూపి ఇలా ఆనడంలో అభిప్రాయం ఏమనగా “శిశుపాలుని ఇంట్లో భోజనం చేస్తే వాడు ఆహారంలో విషం కలిపే వ్రమాదం ఉంది గాన తన్నివృత్తికోసం” అని కవి తన మాటలలో అన్నాడు. దీనిని పట్టి ఇదే “గృహ్వేష్వథ్వసు వా' అనే వాక్యంలోని వ్యంగ్యార్థం అని భామహుడే అంగీకరించాడని భావం.

న చాన్య ఇతి - వ్యంగ్యమైన ఈ రనదాననిషేధానికి ప్రాధాన్యం ఉంది అని శంకించడానికైనా దీనిలో ఏ మాత్రం సౌందర్యం లేదు. మరేమనగా - అ వ్యంగ్యార్థం చేత ఉపోదృలితమైన (బలం చేకూరిన) విప్రులు భుజించకుండా భోజనం చీయకపోవడం అనేది (అనే వాచ్యార్ధం) ఏది ఉన్నదో అదే ఈ ప్రకారంచేత పర్యాయోక్తమై ప్రాకరణికమైన భోజనరూపార్థాన్ని అలంకరిస్తూన్నది. “నువ్వు పెట్టే భోజనంలో విషం లేకుండా ఉండాలి” అని చెప్పడంలో తాత్పర్యం లేదు. అందుచేత ఇది పర్యాయోక్తాలంకారమే అని ప్రాచీనులకు అభిమతం అని దీని తాత్సర్యం.

లోచనం

అపహ్నతిదీపకయోరితి - ఏతత్‌ పూర్వమేవ నిర్గీతమ్‌. అత ఏవాహ

• ప్రసిద్ధమితి. ప్రతీతం, ప్రసాధితం, ప్రామాణికం చేత్యర్థః, పూర్వం చైతత్‌ “ఉపమాదివ్యపదేశభాజన మేవ తద్యథా న భవతి” ఇత్యముయా ఛాయయా దృష్టాన్తతయా ఉక్తమపి ఉద్దేశక్రమపూరణాయ (గ్రన్ధశయ్యాం యోజయితుం పునరప్యుక్తం 'వ్యబ్యప్రాధాన్యాభావాన్న ధ్వనిః” ఇతి ఛాయాన్తరేణ. వస్తు పునరేకమేవ ; ఉపమాయా-ఏవ వ్యబ్యత్వేన ధ్వనిత్వాశజ్కనాత్‌.

జాలానందిని

అపహ్నతీతి - ఇది (అపహ్పుతిదీపకాలలో వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం, వ్యగ్యం కేవలం దాన్ని అనుసరించి ఉంటుంది అనేది) వెనుకనే నిర్ణయుంచబడింది. “అది (దీపకాపహ్నుత్యాదికం) ఉపమాదిశబ్దాలతో పిలవడానికే యోగ్యం ఏ విధంగా కాదో ఆ విధంగా "” అనే చ్భృాయలో ($౧66౮9 0 9౫0/950౧) వెనుక దీన్ని దృష్టాంతంగా (యధాచ దీపకాపహ్నుత్యాదౌ” ఇత్యాదివాక్యంలో) చెప్పినా, ఉద్దేశక్రమాన్ని (వెనుక చేసిన 'సమాసోళ్యిక్షేవ” ఇత్యాదినామతోనిర్దేశాన్ని)ి వూరించడం కోసం “వీటిలో వ్యంగ్య(ప్రాధాన్యం లేదు గాన వీటికి ధ్వనిత్వం లేదు” అనే మరొక చ్భ్చాయలో మళ్ళీ

+80 ధ్వవ్వాలోకః ఇక్కడ చెప్పబడింది. విషయం మాత్రం (అక్కడా ఇక్కడా కూడ) ఒకటే, ఎందుచేతననగా రెండు చోట్లూ కూడ “ఉపమ వ్యంగ్యం కాబట్టి ఈ అలంకారాలలో ధ్వని ఉంది” అన్న ఆశంకయే చేయబడింది. లోచనం యత్తు వివరణకృత్‌ - దీపకన్య సర్వత్రోపమాన్వయో నాస్తీతి బహంవా ఉదాహరణ ప్రపజ్చేన విచారితవాన్‌ తత్‌ అనుపయోగి, నిఃసారం, సుప్రతిక్తేపం చ. శ్లో మదో జనయతి ప్రీతిం సానజ్ఞం మానభజ్ఞానమ్‌, స ప్రియాసంగమోత్కణ్ఞాం పాసహ్యాం మనన: శుచమ్‌". (భామహకావ్యా 2.27) ఇతి. అ(తావ్యుత్తరోత్తరజన్యత్వేఒపి ఉవమానోవమేయభావన్య సుకల్పత్వాత్‌. న హి క్రమికాణాం నోపమానోపమేయభావ:, తథాహి :- ళీ. రామ ఇవ దశరథోఒ భూద్దశరథఇవ రఘురజో౭ పి రఘుసదృశః, అజ ఇవ దిలీవవంశళ్చిత్రం రామన్య కీర్తిరియమ్‌. ఇతి న న భవతి. తస్మాత్‌ క్రమికత్వం సమం వా ప్రాకరణికత్వమ్‌ ఉవమాం నిరుణద్ధీతి కోట యం త్రాసః ఇత్యలం గర్హభీదోహానువర్తనేన. బాలానందిని యత్‌ ఇతి - దీవకాలంకారానికి (కొన్నింటిలో ఉన్నా) అన్ని ఫ్థలాలలోమ ఉపమాన సంబంధం ఉండదు అని వివరణకారుడు చాలా ఉదాహరణలు వవివరంగా చూపి విచారణ చేశాడు. దానిలో ఏమాత్రం సారం లేదు; దాన్ని అనాయానంగా విరసించవచ్చు. ( ఈ వివరణకారు డెవరో అతవి గ్రంథం ఏదో మనకిప్పుడు తెలియదు, అది కూడ ఒక ధ్వవ్యాలోకవ్యాఖ్య అయి ఉంటుంది) మదః ఇతి - “మదం ట్రీతిని పుట్టిస్తుంది. ఆది (ప్రీతి) మావాన్ని (ప్రణజఇయకోపాన్ని) తొలగించే మన్మభుణ్ణి పుట్టిస్తుంది. అతడు(మన్మథుడు) ప్రియురాలి సంగమం విషయం లో అత్యాసక్తిని పుట్టిస్తాడు. అది (ఉత్కంత) మనస్సుకు దుఃఖాన్ని కలిగిమ్తంది”.' అశ్రేతి - ఇద్కడ కూడా ఉత్తరోత్తరజన్యత్వం ఉన్నా(ముందు చెప్పినదావిమండి తరవాత చెప్పినవి పుట్టినా) ఉవమావోపమేయభఖావం అనాయాసంగా కల్పించవచ్చును

వ్రభమోద్దోతః 191 కదా? క్రమంలో చెప్పిన వాటికి ఉపమానోపమేయభావం లేదు అనే మాట లేదు కదా? ఎందుచేత ననగా- రామ ఇతి - “రాముడు దశరథుడు వలె ఉండెను; రఘువు దశరథుడు వలె ఉండెను. అజుడు కూడ రఘువుతో సమానుడై ఉండెను. దిలీపవంశం అంతా అజుడు వలె ఉండెను. ఇదంతా రాముని కీర్తి ఏమి ఆశ్చర్యం?” ఇతీతి - ఈ విధంగా (క్రమంగా ఉన్నవాళ్ల మధ్య ఉపమావోపమేయభావం) ఉండ దవే మాట లేదు కదా?(ఈ శ్లోకం బహుశా ఈ వందర్భంకోవం అభినవగువ్తుడే రచించి ఉంటాడు). తస్మాదితి - అందువల్ల క్రమికత్వం కాని, ఒకచోట చెప్పిన అన్నింటియందూ ఒకే విధంగా ప్రాకరణికత్వం గాని ఉపమను అడ్డుకుంటుంది..ఉపమ కుదరకుండా చేస్తుంది అని ఏమి టీ భయం? నరే ఇంతటితో గాడిదపాలు పిదకడం కొనసాగింపు చాలు. ధ్వ్యన్యాలోకం సంకరాలంకారేఒపి యదా అలంకారః అలంకారాన్తర చ్భాయామ్‌ అనుగృహ్హాతి తదా వ్యబస్య ప్రాధాన్యేన అవివక్షితత్వాత్‌ న ధ్వనివిషయత్వమ్‌. అలంకారద్వయనంభావనాయాం తు వాచ్యవ్యబ్యయోః సమం ప్రాధాన్యమ్‌. అథ వాచ్యోపసర్జనీభావేన వ్యబ్యస్య తత్రావస్థానం తదా సో౭పి ధ్వనివిషయో౭స్తుునతున ఏవ ధ్వనిరితి వక్తుం శక్యమ్‌. పర్యాయోక్తనిర్దిష్య్యాయాత్‌. అపి చ సంకరాలంకారే౭పి క్వచిత్‌ సంకరోక్త్‌రేవ ధ్వనిసంభావనాం నిరాకరోతి. బాలావందివి సంకరేతి - సంకరాలంకారంలో కూడా ఎప్పుడు ఒక అలంకారం మరి యొక అలంకారంయొక్క ఛాయను అనుగ్రహిన్తుందో, మరొక అలంకారానికి నహాయకంగా ఉంటుందో, అప్పుడు వ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉన్నట్లు చెప్పా లని ఇచ్చయింపబడలేదు గాన (అవివక్షితత్వాత్‌) ఆది ధ్వనికి విషయం కాదు. రెండు అలంకారాలు కలిసి ఉన్నట్లు చెప్పడానికి వీలయి నష్పుడు మాత్రం వాచ్యవ్యంగ్యాలకి ప్రాధాన్యం నమంగానే ఉంటుంది. మరి (ఆథ) వాచ్యంయొక్క ఉవసర్జనత్వంతో, అనగా వాచ్యం అవప్రధానంగా

182 ధ్వన్వాలోకః ఉండి, అక్కడ వ్యంగ్యం (ప్రధానంగా) ఉన్నట్లయితే అది కూడా (అలాంటి సంకరాలంకారం కూడా) ధ్వనికి విషయం అవుతే అవుగాక, కాని అదే ధ్వని అని చెప్పడానికి మాత్రం వీలులేదు. పర్యాయోక్తులంకారం విషయంలో చెప్పిన న్యాయమే ఇక్కడ వర్తిస్తుంది. మరొక విషయం ఏమనగా - సంకరం అని చెప్పడమే ఏ విధమైన సంకరాలంకారంలోనూ కూడా ధ్వని ఉండే అవకాశాన్ని నిరాకరిస్తుంది. అనగా సంకరాలంకారానికి సంబంధించిన ఏ భేదంలోనూ కూడా ధ్వనికి అవకాశం లేదని 'నంకరం' అనే పేరును పట్టే తెలుస్తుంది. రెండు క్రీరనీరన్యాయంలో కలిసిపోయి నప్పుడు ఒకదానికి ప్రాధాన్యం మరొకదానికి అప్రాధాన్యం అనేది ఉండదు కదా అని భావం. లోచవం సంకరాలంకారే ఒపీతి- శ్ల. విరుద్దాలంక్రియోల్లేఖే సమం తద్వృత్త్య్యసంభవే, ఏకస్య చ గ్రహే న్యాయదోషాభావే చ సంకరః. ఇతి లక్షణాత్‌ ఏకః ప్రకారః. యథా మమైవ- శ్టో శశివదనా సితసరసిజనయనా సితకున్షదన్తపజ్షీరియమ్‌, గగనజలస్థలసంభవహృద్యాకారా కృతా విధినా. ఇతి అత్ర “ళ+శీ వదనవుస్యాః” ““తద్వద్వా వదనముస్యాః” ఇతి రూపకోపమోల్తే ఖాద్యుగప ద్వయాసంభవాత్‌ ఏకతరపక్షత్యాగగ్రహణే ప్రమాణా భావాత్‌ నంకర ఇతి వ్యబ్య్యవాచ్యతాయా ఏవ అనిశ్చయాత్‌ కా ధ్వని సంభావనా? యో౭పి ద్వితీయః ప్రకారః - శబ్దార్ధాలంకారాణామేకత్ర భావ ఇతి తత్రాపి ప్రతీయమానస్య కొ శబ్కా? యథా- “స్మర స్మరమివ ప్రియం రమయసే యదాలిబ్గనాత్‌” ఇతి అతైవ యమకముపమా చ. తృతీయః ప్రకారః - యత్రైకత్ర వాక్యాంశే అనేకః అర్భాలంకారః తత్రాపి ద్వయోః సామ్యాత్‌ కస్య వ్యబ్యతా? యథా -

వధమోద్దోతః 183 శ్లో తుల్యోదయావసానత్వాద్‌ గతేఒస్తం ప్రతి భాస్వతి,

వాసాయ వాసర: కన్తో విశతీవ తమోగుహామ్‌. (భామహ కావ్యా3.48) ఇతి. అత్రహి స్వామివిపత్తిసముచితవ్రతగ్రహణ హేవాకికులపుత్రకరూపణమ్‌ ఏకదేశవివర్తి రూపకం దర్శయతి. ఉత్రేక్షా చ ఇవశళబ్దేనోక్తా. తదిదం ప్రకారద్వయముక్తమ్‌. శ్లో, శబ్దార్థవర్య్యలంకారా వాక్య ఏకత్ర వర్తినః,

నంకర్వ్పైక వాక్యాంశవ్రవేశాద్వాభిధీయకే. (ఉద్భటకావ్యా.5.9) ఇతి చ.

బాలానందిని

నంళరాలంకారేఒపీతి - నంకరాలంకారంలో వెొదటి టేదానిళకి లక్షజోదాహరణలు చూపుతున్నాడు - విరుద్దేతి :- “నిరుద్ధాలం్రియోల్లేఖే = విరుద్ధాలైన అలంకారాలను కూర్చగా, సమమ్‌= సమంగా (ఒకే నమయంలో కలిసి), తద్వత్త్యసంభవే= వాటి ఉనికియందు అనంభవం ఉండగా (అవి రెండూ ఒకే సమయంలో ఉండడం కుదరకపోగా) ఏకస్య= ఒకదానియొక్క, గ్రహే= గ్రహణమునందు, న్యాయదోషాభావే చ= న్యాయం కావి, దోషం కాని లేకపోగా, సంకరఃజ నంకరాలంకారము”. ఈ లక్షణం ప్రకారం ఒక భేదం. దీనికి ఉదాహరణం నా శ్లోకమే ఎట్లనగా- శళీతి- శశివదనా = చంద్రుడే ముఖం గా కలది, (చంద్రునివంటి ముఖం కలది) అసితసరసిజనయనా= నల్లని పద్మాలే లేదా కలవలే నేత్రాలుగా గలది (అఆసితసరసిజాల వంటి నేత్రాలు కలదీ), పితకువ్రదశనపక్ష్మి:= తెల్లని మల్లిమొగ్గలే దంతాలపంక్షి గలది, (తెల్లని కుందపంక్తివంటి దంతాలు గలదీ) అయిన, ఇయమ్‌= ఇది (ఈమె), గగనజలస్థలభవహృద్యాకారా= గగన-జల-స్టలనంభవములచేత(వలె), ఆకాశసంభవుడైన చంద్రుడు, జలసంభవమైన పద్మం, స్థలసంభవమైన కుందం, వీటితో లేదా వీటివలె, మనోహరమైన ఆకారంగలదిగా, విధివా=బ్రహ్మచేత, కృతాజచేయబడినది.

అశ్రేతి - ఇక్కడ “శశీ వదనమ్‌ ఆస్యాః” (చంద్రుడే దీని ముఖము) అని గాని, “శశివత్‌ ముఖమ్‌ అస్యాః” (చంద్రునివంటి ముఖం ఈమెది) అని గాని రూపక - ఉపమాలంకారాల కూర్చు ఉంది; కాని ఒకే సమయంలో రెండిటినీ గ్రహించడం కుదరదు. ఒక దాన్ని విడిచి మరొకదాన్ని గ్రహించడానికి తగిన ప్రమాణం ఏదీ లేదు.

$84 ధ్వన్వాలోకః అందుచేత రెండు అలంకారాల (సందేహ) సంకరం ఉంది. అందువల్ల ఏది వాచ్యమో ఏది వ్యంగ్యమో నిశ్చయించడానికే అవకాశం లేదు. అలాంటప్పుడు ఇక్కడ ధ్వనికి అవకాశం ఎక్కడ ఉంది?

వివరణ :- పై శ్లోకంలో రూపకాలంకారపక్షంలో రాత్రిని వర్ణిస్తూన్నట్లూ, ఉపమాలంకారం అయితే వనితను వర్ణిస్తున్నట్లూ గ్రహించాలి. స్త్రీకి చంద్రుడే ముఖం అని చెప్పడం అంత యుక్తం కాదు కదా?

యో౭ఒపీతి :- శబ్బాలంకార - అర్భాలంకారాలు ఒకే చోట ఉండడం అనే రెండవ సంకరాలంకారభేదం ఏదైతే ఉందో దానిలో కూడా ప్రతీయమానార్థం ఉంటుందనే శంక కూడ ఏమి ఉంటుంది ? దీనికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - న్మరేతి - యమ్‌ = ఎవనిని, ఆలిబ్ల్గనాత్‌ = ఆలింగనం వల్ల, రమయసే = క్రీడింపచేస్తున్నావో, స్మరమివ జ మన్మథునివంటి, ప్రియమ్‌ = ప్రియుణ్లి, స్మర =స్మరించుము. అత్రేతి = ఇక్కడ “న్మర” స్మర” అని శబ్దాలంకాఠరమైన యమకం, “స్మరమివ” అనే అర్భాలంకారమైన ఉపమ కలిసి ఉన్నాయి. ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థం ఏదీ ఉండే ప్రసక్తి లేదని అభిప్రాయం.

తృతీయ ఇతి - ఒక వాళక్యాంశంలో అనేకార్థాలంకారాలు కలిపి ఉండడం అనే మూడవ సంకరభేదంలో కూడా ఆ రెండు అలంకారాలు నమంగానే ఉన్నప్పుడు దేనిని వ్యంగ్యం అనగలం? ఎట్లనగా - తుల్యేతి - భాస్వతి =సూర్యుడు, అస్తంగతే =అస్తమించగా, దివపః=పగలు, తుల్యోదయావసానత్వాత్‌=సమమైన ఉదయం (అభివృద్ధి), అవసానమూ (వినాశమూ) కలిగి ఉండడం వల్ల, క్లాన్నణాఅలపినదై, దుఃఖాశ్రాంతమై, వాసాయ = నివాొనం కొరకు, తఈమోగుహామ్‌ = చీకట్‌ అవే గుహను, విశతీవ = ప్రవేశిస్తున్నట్లు ఉన్నది.

అత్ర ఇతి - ఇక్కడ ఏకదేశవివర్తిరూపకం, అనగా 'తమస్సే గుహ) అనే రూపకం, వానరమునందు, ప్రభువుయొక్క ఆపదకు తగిన వ్రతాన్ని గ్రహించడానికి ఉద్యుక్తుడైన (ూవాకి) కులపుత్రకుని (సత్కులప్రనూతుడైన రాజాశ్రతయువకుని) రూవణాన్ని (ఆరోపాన్ని) చూపుతున్నది.

వివరణ:- “తమోగుహామ్‌' అని తమస్సునందు గుహాత్వాన్ని ఆరోపించడం చేత దివనం తన ప్రభువుకు ఆపద వచ్చినప్పుడు తాను కూడ దానికి తగిన కష్టమైన వ్రతాన్ని అవలంబించడంచేత ఉత్సాహవంతుడైన యువకుడనీ, సూర్యుడు ప్రభువు అనీ, అతడు ఆస్తమించడం స్వామికి కలిగిన ఆపద అనీ, రూపణలకు దారి తీస్తూన్నది. అందుచేత ఇక్కడ ఏకదేశవివర్తిరూపకాలంకారం ఉంది. 'విశతీవ' అన్నప్పుడు ఇవ

వ్రథమోద్దోతః ఖిక్‌ శబ్దం ఉత్రేక్షను బోధిస్తూన్నది. ఈ విధంగా ఇక్కడ రెండు అర్భాలంకారాలు కలిసి ఉన్నాయి. రెండూ సమంగానే ఉన్నాయి. దీనిలో ఒకటి వ్యంగ్యం, రెండవది వాచ్యం అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. తదితి: ఈ విధంగా ప్రకారద్వయం ఈ క్రింది కారికలో చెప్పబడింది. అనగా సందేహనంకరం, ఏకవాచకానుప్రవేశసంకరం అనే రెండు భేదాలు చెప్పబడ్డాయి. శబ్టేతి - ఏకత్ర=ఒకచోట, వర్తిన: = ఉండే, శబ్బార్ధవర్యలంకారా: = శబ్బార్థాలకు సంబంధించిన ఆలంకారాలు, అనగా ఒకే చోట శబ్దాలంకారం, అర్భాలంకారం ఉండడం, నంకరః=నంకరాలంకారం. ఏకవాక్యాంశన్రవేశాద్వా=ఒకే వాళ్యాంశంలో అనేక ఆలంకారాలు ప్రవేశించడంవల్లనైనా, అభిధీయతే = సంకరాలంకారంగా చెప్పబడుతుంది. వివరణ:- ఈ విధంగా సందేహసంకరం, శబ్బార్ధాలంకారసంకరం, ఒక వాక్యాంశంలో రెండు అర్భాలంకారాలు ఉండడంచేత ఏర్పడిన నంకరం చూపబడ్డాయి. లోచనం చతుర్ధ్థస్తత పప్రకారః యత్ర అనుగ్రాహ్యానుగ్రహకభావః అలం కారాణూమ్‌. యథా - శ్లో, ప్రవాతనీలోత్సలనిర్విశేషమధీరవిపేక్షిత మాయతాక్ష్యా, తయా గృహీతం ను మృగాజ్గనాభ్యస్తతో గృహీతం ను మృగాణ్గనాభిః. (కుమా 1.46) అత్ర మృగాబ్లనావలోకనేన తదవలోకనస్యోపమా యద్యపి వ్యజ్యా తథాపి వాచ్యస్య సా సన్దేహాలంకారస్య అభ్యుత్థానకారిణీల్వేన అనుగ్రాహకత్వాత్‌ గుణీభూతా; అనుగ్రాహ్యత్వేన హి సన్దేహే పర్యవసానమ్‌. యథోక్తమ్‌ - పరస్పరోపకారేణ యత్రాలంకృతయ: స్థితొః, స్వాతన్ర్యేణాత్మలాభం నో లభన్తే సోఒ పి సంకర: (ఉద్భట కావ్యా 5.64) తదాహ - యదాలంకార ఇత్యాది. ఏవం చతుర్ధేఒపి ధ్వనితా నిరాకృతా. మధ్యమయోస్తు వ్యబ్యసంభావనైవ నాస్తీత్యుక్తమ్‌. ఆద్యే తు ప్రకారే శశివదనేత్యాద్యుదాహృతే కథంచిదస్తి సంభావనా ఇత్యాశజ్క్య నిరాకరోతి. అలజ్కారద్యయేతి. సమమితి - ద్వయోరప్యాన్టోల్యమానత్వాత్‌ ఇతి భావః.

186 ధ్వన్వాలోకు బాలానందివి

చతుర్ధః ఇతి - ఎక్కడైతే అలంకారాల మధ్య అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం ఉంటుందో, అనగా ఒక అలంకారం మరొక అలంకారంమీద ఆధారపడి ఉంటుంట్చో అది వాల్ల్నవ సంకరాలంకార ప్రకారం. ఎట్లనగా - ప్రవాతేతి - ప్రవాతనీలోత్పలనిర్విశేషమ్‌. = అధికమైన గాలి ఉన్న చోట ఉన్న నల్లకలవకంటె భేదం లేని (నల్లకలవవంటి), అధీరవిటేక్షితమ్‌ = చంచలమైన చూపు, ఆయతాక్ష్యా = విశాలమైన నేత్రాలు గల, తయా=ఆ పార్వతిచేత, మృగాబ్లనాభ్య: = ఆడలేళ్లనుండి, గృహీతం ను= గ్రహించబడిందో, మృగాబ్గనాభిః = ఆడలేళ్లచేత, తతః = ఆమెనుండి, గృహీతం ను = గ్రహించబడినదో!

అశ్రేతి - ఈ శ్లోకంలో ఆడలేళ్ల చూపులతో పార్వతి చూపులకు ఉనమ వ్యంగ్యంగానే ఉన్నా, అది వాచ్యమైన సందేహాలంకారానికి ఉత్తానం కలిగించేది అవడం వల్ల, (సందేహాలంకారం పుట్టడానికి ఉపఠరిస్తూండడంవల్ల) దావికి అనుగ్రాహకం; (ఉపమ సందేహాలంకారాన్ని అనుగ్రహిస్తూన్నది. ఉపమే లేకపోతే వందేహం కలగదుకదా?) అందువల్ల ఇది అప్రధానమై, అనుగ్రాహ్యమైన నందేహాలంకారంలో పర్యవసానం చెందుతూన్నది. ఈ విషయమే క్రింది లక్షణకారికలో చెప్పబడింది.

పరన్ప్సరేతి - య(త్ర=ఎక్కడ, వరన్పరోవకారేణ=వరన్పరోవకారంతో, పరన్పరోపకారకాలుగా, స్థితాః:= ఉన్న, అలంకృతయ:=అలంకారాలు. స్వాతంత్రేణ= స్వాతంత్ర్యంతో, ఆత్మలాభమ్‌ =పుట్బకను, నో లభన్తే=పొందవో, నః అపి=అదికూడ, సంకరః = సంకరాలంకారం.

ఈదితి- అఆ విషయాన్నే “యదా అలంకారః” ఇత్యాదివాక్యంలో చెపుతున్నాడు. ఎవమితి - ఈ విధంగా నాల్గవ '్రకారంలో కూడ ధ్వనిత్వం విరాకరించబడింది. మధ్యప్రకారంలో (ద్వితీయ తృతీయభేదాలలో) అయితే ధ్వని ఉండే ప్రనంగమే లేదని చెప్పబడింది. ఆద్యే ఇతి- 'శశివదనా' ఇత్యాదిళ్లోకం ఉదాహరించి ప్రతిపాదించిన మొదటి వ్రకారంలో అయితే ఏదో విధంగా వ్యంగ్యానికి సంభావన (వ్యంగ్యం ఉండే అవకాశం) ఉంది అని ఆశంకించుకుని అలంకారద్వయే త్యాదివాక్యంలో నిరాకరిస్తున్నాడు. సమమితి- రెండు అలంకారాలు కూడ ఊగులాడుతున్నాయి కాబట్టి అని భావం.

లోచనం

నను యత్ర వ్యభ్య్యమేవ '్రాధాన్యేన భాతి తత్ర కిం కర్తవ్యమ్‌?

యథా-

వ్రభమోద్దోతః 187 గాథ. హోఇణ గుణాణురాట ఖలాణం ణవరం పసిద్ధిసరణాణమ్‌,

కిర పహిణుసఇ ససిమణం చనే పిఆముహే దిట్టే. ళ్లో “భవతి న గుణానురాగః ఖలానాం కేవలం వ్రసిద్ధిశరణానామ్‌,

కిల ప్రస్నొతి శశిమణి: చన్దే న ప్రియాముఖే దృష్ట” (సంస్కృతచ్భాయ).

అత్రార్థాన్తరన్యాసస్తావత్‌ వాచ్యత్వేనాభాతి; వ్యతిరేకాపహ్నుతీ తు వ్యబ్యత్వేన 'ప్రధానతయా ఇత్యభిప్రాయేణాశబ్కతే-అథేతి. తత్రోత్తరమ్‌- తదాసో౭పీతి. నంకరాలంకార ఏవాయుం న బఖవతి, అవి ళు అలంకారధ్వనినామాయం. ధ్వనేః ద్వితీయో భేదః యచ్చ పర్యాయోక్తే నిరూపితం తత్సర్వమత్రాప్యనుసరణీయమ్‌.

అథ సర్వేషు నంకరప్రభేదేషు వ్యబ్యనంభావనానిరాసప్రకారం సాధారణమాహ తపి'చేతి. “క్వచిదపి సంకరాలంకారే చ” ఇతి సంబన్ధః. సర్వభేదభిన్న ఇత్యర్థః. నంకీర్ణతా హి మిశ్రత్వం లోలీభావః, తత్ర కథమే కన్య ప్రాధాన్యం క్షీరజలవత్‌?

బాలానందిని

వవ్వితి- (ఆశంక) వ్యంగ్యమే ప్రధానంగా భాసించే చోట ఏమి చెయ్యాలి? ఎలాంటి స్థలాలలో అనగా- భవతీతి- కేవలమ్‌ =కేవలం, ట్రసిద్ధిశరణానామ్‌=లోకంలో ఉన్న ప్రసిద్ధియే శరణంగా గల, పదిమంది అనే విషయం నమ్మడమే కాని స్వయంగా ఆలోచించుకునే శక్తి లేని, ఖలావామ్‌-దుష్పులకు (మూఢులకు), గుజానురాగః= గుణాలపైన అనురాగం, న భవతి=*ఉండదు. శశిమణి:=చంద్రకాంతమణి, చన్టేచంద్రుడు, దృష్టేచూడబడినవాడగుచుండగా, ప్రస్నాతి=ప్రవిస్తుంది, ప్రియాముఖే= థియాముఖం చూడబడినప్పడు, న కిల=దన్రవించదుకదా?

అడ్రేతి = ఇక్కడ ఆర్భాంతరన్యాసం అయితే వాచ్యంగానే భాసిస్తూన్నది గొని వ్యతిరేక - అపహ్నుళులు మాత్రం వ్యంగ్యాలై ప్రధానంగా భాసిస్తున్నాయి అనే అభిప్రాయంతో ఆశంకిస్తూన్నాడు. అథేతి -

వివరణ :- ఉపమానంగా ప్రసిద్ధమైన చంద్రుని కంటె ప్రియాముఖం చాలా సుందరమైనది అని ధ్వనించడంచేత వ్యతిరేకాలంకారధ్వని. “అక్కడ కనబడుతూన్నవాడు చంద్రుడు కాదు; ప్రియాముఖమే చంద్రుడు” అనే అర్థం గమ్యం అవడంచేత

188 ధ్వన్వాలోకః అపహ్నుత్యలంకారధ్వని. వాచ్యమైన అర్భాంతరన్యాసంకంటె ఈ వ్యంగ్యాలంకారాలే ట్రధానంగా ఉన్నాయి అని భావం.

తదాసో ఒపీత్యొదికం ఈ ఆశంకకు సమాధానం. అప్పుడిది సంకరాలంకారమే కాదు. మరే మనగా- అలంకారధ్వని అనే పేరుగల ధ్వనియొక్క ద్వితీయభేదం. యచ్చ ఇతి- పర్యాయోక్తం విషయంలో చెప్పినదంతా ఇక్కడ కూడా అన్వయించుకోవాలి. అనగా ఈ రెండింటిలో ఒకదానిని మరొకదానిలో అంతర్గతం చెయ్యాలంటే పరిమితమైన విషయంగల ఈ అలంకారాన్ని మహావిషయంగల ధ్వనిలో ఆంతర్గతం చెయ్యాలి కాని, ధ్వనిని దీనిలో అంతర్గతం చేయడం యుక్తం కాదు.

అఖథేతి:-ఇప్పుడు సంకరభేదాలన్నింటిలోనూ కూడా వ్యంగ్యస్థితి నిషేధించే పద్ధతిని సాధారణంగా (అన్నింటికీ వర్తించే విధంగా) చెపుతున్నాడు - అపి చేతి 'సంకరాలంకారేఒపి చ క్వచిత్‌" అన్న పదాలలో 'అపి' ని 'క్వచితొ వక్క చేర్చి “క్వచిదపి సంకరాలర౮కారే చ ” అని అన్వయించుకోవాలి. 'క్వచిదపి' అనగా 'సర్వభేదాలచేత భిన్నమైన' అని అర్ధం, “సంకరాలంకారానికి చెందిన ఏ భేదంలోనూ కూడా ” అని భావం. సంకీర్ణతా ఇతి : సంకీర్ణత అనగా మిశ్రం అవడం, పూర్తిగా కలిసిపోవడం (లోలీభావః) దానిలో, కలిసిపోయిన క్రీరనీరాలలో వలె, ఒకదానికి ప్రాధాన్యం అని చెప్పడం ఎలా కుదురుతుంది?

ధ్వన్యాలోకం

అప్రస్తుతప్రశంసాయామపి యదా సామాన్యవిశేషభావాత్‌, నిమిత్తనిమిత్తిభావాద్వా అభిధీయమానస్యాప్రస్తుతస్య ప్రతీయమానేన ప్రస్తుతేన అభిసంబన్ధః తదా అభిధీయమానప్రతీయమానయోః సమమేవ ప్రాధాన్యమ్‌. యదా తావత్‌ సామాన్యస్య అభిధీయమానస్య ప్రాకరణ్‌కేన విశేషేఐ ప్రతీయమానేన సంబన్గః తదా విశేషప్రతీతౌ నత్యామపి ప్రాధాన్యేన తత్సామాన్యేన అవినాభావాత్‌ సామాన్య స్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌. యదాపి విశేషస్య సామాన్యనిష్టత్వం తదాపి సామాన్యస్య ప్రాధాన్యే, సామాన్యే సర్వవిశేషాణామ్‌ అన్తర్భావాత్‌ విశేషస్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌. నిమిత్త నిమిత్తిభావే చ అయమేవ న్యాయ: , యదా

వ్రఠమోద్దోతః ణం తు సారూప్యమాత్రవశేన అప్రస్తుతప్రశంసాయామ్‌ అప్రకృతయోః సంబన్థః తదాప్యప్రస్తుతస్య సరూపస్య అభిధీయమానస్య ప్రాధాన్యేన అవివక్షాయాం ధ్వనానేవ అన్తఃపాత:. ఇతరథాతు అలజ్కారాన్తరమేవ. బాలానందినవి

అవ్రస్తుతేతి - అప్రస్తుతప్రశంపసలో కూడ సామాన్యవిశేషభావంవల్ల గొని, విమిత్తనిమిత్తిభావంవల్ల గాని, వాచ్యమైన ఆప్రస్తుతానికి ప్రతీతమానమైన (వ్యంగ్యమైన) ప్రన్తుతంతో ఎప్పుడు సంబంధం ఉంటుందో అప్పుడు వాచ్యప్రతీయమానార్థాలు రెండింటికీ కూడ ప్రాధాన్యం సమంగానే ఉంటుంది. వాచ్యమైన అప్రస్తుతసామాన్యానికి ('ప్రాకరణికమైన (ప్రస్తుతమైన) ప్రతీయమానవిశేషంతో నంబంధం ఉండడంవల్ల ఆ సామాన్యం ద్వారా విశేషప్రతిపత్తి ప్రధానంగా కలిగినప్పుడు కూడా ఆ విశేషానికి దాని సామాన్యంతో అవినాభావనంబంధం ఉండడంవల్ల సామాన్యనికి కూడా (ప్రాధాన్యం ఉంటంది. విశేషం సామాన్యనిష్టం అయినప్పుడు కూడా, అనగా విశేషంవల్ల సామాన్య ప్రతిపత్తి ప్రధానంగా కలిగినప్పుడు కూడా, అన్ని విశేషాలు సామాన్యంలో అంతర్భావం చెందుతాయి కాబట్టి విశేషానికి కూడా (ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. విమిత్తనిమిత్తిభావంతో కూడా ఇదే న్యాయం(పద్ధతి). ఎప్పుడైతే సారూప్యమాత్రంచేత, అప్రస్తుతప్రశంసలో, అప్రశకృతప్రకృతాలకి సంబంధం ఏర్పడుతుందో, అప్పుడు కూడా అప్రస్తుతనమానరూపం అయిన వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం ఉన్నట్లు చెప్పదలపకపోతే అప్పుడు దానికి ధ్వనిలోనే అంతర్భావం. మరొక విధంగా అయితే, వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం చెప్పాలనే అభిప్రాయం ఉంటే, ఆది ఒక అలంకారాంతరమే అవుతుంది.

లోచనం

ఖ అధికారాదపేతస్య వన్తునోఒన్యస్య యా స్తుతిః

అప్రస్తుతప్రశంసా సా త్రివిధా పరికీర్తితా. (భామహకావ్యా. 3.29)

అప్రస్తుతస్య వర్ణనం ప్రస్తుతాక్షేపిణ ఇత్యర్థః. న చ ఆక్షేపః త్రివిధో భవతి - సామాన్యవిశేషభావాత్‌, నిమిత్తనిమిత్తిభావాత్‌, సారూప్యాచ్చ. తత్ర ప్రథమే ప్రకారద్వయే ప్రస్తుతాప్రస్తుతయోః తుల్యమేవ ప్రాధాన్యమితి ప్రతిజ్ఞాం కరోతి - అప్రన్తుతేత్యాదినా ప్రాధాన్యమిత్యన్తేన. తత్ర సామాన్యవిశేషభావే ఒపి ద్వయీ గతిః - సామాన్యమ్‌ అ(్రాకరణికం శబ్దేనోచ్యతే, గమ్యతే తు

190 ధ్వన్వాలోకః ప్రాకరణికో విశేషః, స ఏకః ప్రకారః. యథా- శ్లో అహో సంసారనైర్చ్హణ్యమహో దౌరాత్యమాపదామ్‌,

అహో నిసర్గజిహ్నస్య దురన్తా గతయో విధేః. అత్ర హి దైవప్రాధాన్యం సర్వత్ర సామాన్యరూపమ్‌ అప్రస్తుతం వర్ణితం ప్రకృతే వస్తుని క్వాపి వినష్టే విశేషాత్మని పర్యవస్యతి. తత్రాపి విశేషాంశస్య సామాన్యేన వ్యాప్తత్వాత్‌ వ్యబ్యవిశేషవత్‌ సామాన్యస్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌. న హి సామాన్యవిశేషయోః యుగపత్‌ ప్రాధాన్యం విరుధ్యతే.

బాలానందిని

అప్రస్తుతప్రశంసోలంకారంలో వ్యంగ్యప్రాధాన్యం ఉన్నదా లేదా అనే చర్చకు ముందు దాని స్వరూపం తెలపడంకోసం లక్షణం చెపుతున్నాడు-

అధికారాదితి - అధికారాత్‌= (ప్రస్తుతత్వంనుండి, అపేతన్య= తొలగిన, అప్రస్తుతమైన, అన్యస్య= మరియొక, వస్తునః=వన్తువుయొక్క, యా = ఏ, స్తుతిః= స్తుతి, అనగా వర్ణనం ఉన్నదో, సా= అది, త్రివిధా= మూడు విధాలైన, అప్రన్తుతప్రశంసాజ అప్రస్తుతవప్రశంనగా, మతా= చెప్పబడింది.

అప్రస్తుతస్యేతి - ప్రస్తుతాన్ని ఆక్షేపించే, బైటకు లాగే, ఊహింపచేసే, అప్రన్తుతవస్తువుయొక్క వర్ణనం అప్రస్తుతప్రశంన అని అర్ధం. సామాన్య విశేషభావంవల్ల, విమిత్తనిమిత్తిభావంవల్ల, సాదృశ్యంవల్ల ఈ ఆక్షేపం మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. అనగా వర్ణించబడేవాటిలో ఒకటి సామాన్యం రెండవది విశేషం అయి ఉంటుంది. అదొక భేదం. ఒకటి నిమిత్తం అవుతుంది రెండవది నిమిత్తి (కార్యం) అవుతుంది; అది రెండవది. వర్ణించబడే రెండింటికీ ఏదో సాదృశ్యం ఉంటుంది. అది మూడవది.

తత్రేతి ఈ మూడు భేదాలలోని మొదటి రెండు భీదాలలో ప్రస్తుత = అప్రన్తుకాల ప్రాధాన్యం తుల్యంగానే ఉంటుం దని అప్రస్తుత మొదలు ప్రాదాన్యమ్‌ అనుదానివరకూ ఉన్న వాక్యసముదాయంచబేత ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, అనగా నిరూపించడానికి ముందు చెపుతున్నాడు. తత్ర ఇతి:- ఆ సామాన్యవిశేషభావంలో కూడా రెండు విధాలైన గతి ఉంటుంది(రెండు పద్ధతు లుంటాయి). అప్రాకరణికమైన(అప్రస్తుతమైన) సామాన్యం శబ్దంచేత బోధించబడుతుంది, పప్రాకరణికమైన విశేషం గమ్యంగా ఉంటుంది- అదొక ప్రకారం. ఎట్లనగా- అహో ఇత్యాది “సంసారంయొక్క నిర్ణయత్వం ఎంత ఆశ్చర్యకర మైనది? ఆపదల చెడ్డతనం ఎంత ఆశ్చర్యకరమైనది? స్వభావంచేత వక్రుడైన విధియొక్క

వ్రభమోద్దోతః 191 గతులు, కార్యవిధానాలు ఎంత చెడ్డవి!”.

అత్ర హీతి:- ఇక్కడ - అంతటా సామాన్యరూపంలో ఉన్న అ(్రన్తుతమైన దైవప్రాధాన్యం వర్ణించబడినదై నశించిన ఏదో ఒక విశేషాత్మకమైన వస్తువునందు పర్యవసానం చెందుతున్నది. అనగా - అచింతితమైన ఆపద ఏదో కలిగి ఎవరో మరణించడం వంటి ఒక విశేషం జరిగింది అది ప్రస్తుతం. ఆ విశేషాన్ని మాటలలో చెప్పకుండా “ప్రతివిషయంలోనూ దైవం చాలా 'వ్రధానమైనది” అనే అప్రస్తుత వస్తువు(విషయం) చెప్పబడింది. ఇది చివరికి పైన చెప్పిన విశేషార్ధంలోనే పర్యవసానం చెందుతుంది. ఈ విధంగా ఇక్కడ అవ్రన్తుతమైన “దైవగతి నిసర్గవశ్ర మైనది” అనే సామాన్యంచేత ప్రస్తుతమైన ఆపద్విశేషం గమ్యం అవుతున్నది అని భావం. తత్రాపీతి - దానిలో కూడ విశేషాంశం సొమాన్యంచేత వ్యాష్తమైనది గాన, అనగా విశేషాంశం ఉన్నచోట తప్పకుండా సామాన్యాంశం కూడా ఉంటుంది గాన; వ్యంగ్యమైన విశేషం వలె, వాచ్యమైన సామాన్యం కూడా వ్రధానమైనదే. సామాన్యవిశేషాలు రెండింటికీ ఒకే సమయంలో (ప్రాధాన్యం ఉండడంలో విరోధం ఏదీ లేదు కదా?

లోచనం

యదా తు విశేషః అప్రాకరణికః ప్రకారణికం సామాన్యమాక్షిపతి తదా ద్వితీయః ప్రకారః యథా-

" వితత్తస్య ముఖాత్‌ కియత్కములినీపత్రే కణం పాథసో యన్ముక్తామణిరిత్యమంస్త స జడః శృణ్వన్యదస్మాదపి, అజ్బుల్యగ్రలఘుక్రియాప్రవిలయిన్యాదీయమానే శనై: తతశ్రోడ్డీయ గతో హహేత్యనుదినం నిద్రాతి నాన్త:శుచా.

అత్రాస్థానే మహత్త్వసంభావనం సామాన్యం ప్రస్తుతమ్‌. అప్రస్తుతం తు జలబిస్టా మణిత్వనంభావనం విశేషరూవం వాచ్యమ. తత్రాపి సామాన్యవిశేషయోర్యుగపత్‌ '్రాధాన్యే న విరోధ ఇత్యుక్తమ్‌. ఏవమేకః ప్రకారః ద్విభేదో౭పి విచారితః - యదా తావదిత్యాదినా విశేషస్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌ ఇత్యన్తేన. బాలానందిని యదా ఇతి - అ(ప్రాకరణికమైన విశేషం ఎప్పుడు ప్రాకరణికమైన సొమాన్యాన్ని

192 ధ్వన్వాలోక్షః ఆక్షేపిస్తుందో అప్పుడు రెండవ ప్రకారం ఎట్లనగా-

ఏతదితి - ఇది భల్లటశతకంలోని పద్యం. ఒక మూర్చుని మూర్ధత్వాన్సి గూర్చి ఆశ్చర్యంతో మాటలాడుళూన్న ఒకనితో అతని మిత్రుడు అంటూన్న మాటలు. తస్య వావియొక్క, ముఖాత్‌= ముఖంనుండి, ఏతత్‌= ఇది, కియత్‌= ఎంత? అతడు అలా మాటలాడా డంటే ఆశ్చర్యం ఏమిటి అని అర్ధం. యత్‌= ఎందువలన అనగా, నః జడః ౨ ఆ మూర్ముడు, కమలినీపత్రే= తామరాకుపైన, స్థితమ్‌= ఉన్న, వారిణః కణమ్‌* జలబిందువును, ముక్తిమణిః ఇతి= ముత్యం అని, అమంన్త= తలచెను, అస్మాదపి= దీవికంటె కూడ, అన్యత్‌= మరి యొక విషయాన్ని, శృయు= వినుము. శనైః = మెల్లగా, ఆదీయమానే= గ్రహించబడుచు, అబ్లుల్యగ్రలఘుక్రియాప్రవిలయిని= వేళ్ల చివరి భాగాల లఘువైన క్రియచేత (తేలికగా ముట్టకోవడంచేత) అది వ్రేళ్లమీదనే లీనమై పోగొ, మమ= నా ముత్యం, ఉర్జీయ= ఎగిరి, క్వ= ఎక్కడికి, గతః= వెళ్లిపోయినది, ఇతి = అని, అనుదినమ్‌ = ప్రతిరోజూ, అన్నశుదా = లోపల దుఃఖంచేత, న నిద్రాతి నిద్రపోవడంలేదు.

అశ్రేతి- ఏమీ అవసరం లేని విషయంలో (నిష్రయోజనమైన విషయంలో) గొప్పగా భావించడం అనే సామాన్యం ఇక్కడ ప్రస్తుతం. జలబిందువును మణి అనుకోవడం విశేషరూపమైన వాచ్యం. అక్కడ కూడా సామాన్యవిశేషాలకీ ఒకే సమయంలో ప్రాధాన్యం చెప్పినా విరోధం లేదని చెప్పబడింది. ఈ విధంగా రెండు భేదాలు ఉన్న ఒక ప్రకారం, యదా తావత్‌ మొదలు విశేషస్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌ అనే వరకు ఉన్న గ్రంథభాగంచేత విదారించబడింది.

లోచనం

ఏతమేవ న్యాయం నిమిత్తనైమిత్తికభావే అతిదిశన్‌ తస్యాపి ద్విప్రకారతాం దర్శయతి- నిమిత్తేతి. కదాచిత్‌ నిమిత్తమ్‌ అప్రస్తుతం సత్‌ అభిధీయమానం నైమిత్తికం ప్రస్తుతమ్‌ ఆక్షిపతి. యథా- శ్లో యే యాన్త్యభ్యుదయే ప్రీతిం నోజ్ఞన్తి వ్యసనేషు చ,

తే బాన్ధవాస్తే సుహృదో లోకః స్వార్ధపరోఒపరః. అత్రాప్రస్తుతం సుహృద్బాన్సవరూపత్వం నిమిత్తం సజ్జనాసక్ష్యా వర్ణయతి నైమిత్తికీం శ్రద్దేయవచనతాం ప్రస్తుతామాత్మనః అభివ్యబ్కుమ్‌. తత్ర నైమిత్తిక

వ్రథమోద్హాతః 193 వ్రతీతావపి నిమిత్తవతీతిరేవ (వధానీభవతి అను(ప్రాణకత్వేనేతి వ్యబ్యవ్యష్థాకయో:ః ప్రాధాన్యమ్‌. బాలానందిని

ఏతమితి - ఈ న్యాయాన్నే నిమిత్తనైమిత్తికభావస్థలంలో అతిదేశిస్తూ(పట్టిస్తూ) అది కూడ రెండు విధా లైనది అని చూపుతున్నాడు - నిమిత్తేతి ఒకప్పుడు చెప్పబడుతూన్న (వాచ్యంగా ఉన్న) నిమిత్తం అఫ్రస్తుతమై ఉండి, ప్రస్తుతమైన నైమిత్తికాన్ని(కార్యాన్ని) ఆక్షేపిస్తుంది. ఎట్లనగా- యే ఇతి - ఏ = ఎవరు, అభ్యుదయే= అభ్యుదయంలో, ఐశ్వర్యాద్యభివృద్ది కలిగినప్పుడు, ప్రీతిమ=ఆనందాన్ని, యాన్తి=పాందుతారో, వ్యసనేషు= ఆపదలలో, న ఉబ్బన్తి చ=విడిచిపెట్టరో, తే=వాళ్లే, బాన్థవాః=బంధువులు త్రే=వాళ్లే, నుహృదః=మిత్రులు అపరః:=ఇతరమైన, లోకః=లోకం, స్వార్ధపరః= స్వార్ధపర మైనది.

అగ్రేతి - ఇక్కడ వక్త నైమిత్తికము (కార్యం) ప్రస్తుతమూ అయిన తన శ్రభ్టేయవచనత్వాన్ని (తాను చెప్పిన మాట తప్పక నమ్మదగినది అనే విషయాన్ని) వ్యంజింపచేయడంకొరకై అప్రస్తుతమైన సుహృద్చాంధవరూపత్వాన్ని నజ్జనులయందు ఆసక్తితో, అక్కడ నున్న సజ్జనులను దృష్టిలో ఉంచుకొని వాళ్లు వినడం కోసం, వర్ణిస్తున్నాడు.

వివరణ:- ఇక్కడ సజ్జనానళ్ష్యా, అన్న పదం నరిగా అన్వయించడంలేదు, పాఠాంతరం ఏదైనా ఉండవచ్చును. ఒక పుస్తకంలో ఈ పారమే గ్రహించినా క్రింద “సజ్ఞ్జరానన్దోక్ష్యా' అనే పాఠాంతరం చూపబడింది. ఆ పదానికి కూడా నరిగా అర్ధం కుదరడం లేదు. ఈ శ్లోకం ఎక్కడిదో తెలియదు. జరాసంధుడు అంటున్నాడు అని అర్ధం అయితే 'సజ్జరాసంధోళ్ష్యు' కాక “జరాసంధః స్వోళ్యు” (జరాసంధుడు తనమాటలచేత) అని ఉండవచ్చును. ఇది కేవలం ఊహమాత్రం. సజ్ఞనాసకళ్ష్యాకి, ఎవరైనా సంతృప్తికరమైన అర్ధం చెపితే శ్రమే లేదు. వ్యాఖ్యాతలు అక్షరార్థం మాత్రమే చెప్పారు.

తత్రేతి:- అక్కడ నైమిత్తికం అయిన శ్రద్దేయవచనత్వం ధ్వనింపబడుతున్నా నిమిత్తజ్ఞానమే దానికి ప్రాణం పోసేదిగా ఉండడంచేత వ్యంగ్యవ్యంజకాలు రెండింటికీ (తుల్యమైన) ప్రాధాన్యమే ఉంది.

లోచనం

కదాచిత్తు నైమిత్తికమ్‌ అప్రస్తుతం వర్ష్యమానం ప్రస్తుతం నిమిత్తం

వ్యనక్తి. యథా సేతౌ-

194 భ్వన్వాలోక్టః ళ్టో సగ్గం అపారిజాఅం కోత్సుహలచ్చిరహిఅం మహుమహస్స ఉరమ్‌,

సుమరామి మహణపురఓ అముద్ధఅన్హం చ హరజడాపబ్భ్బారమ్‌. అత జామ్బవాన్‌ కౌన్తుభలక్ష్మీవిరపితవారివక్షఃన్మరణాదికవ్‌ అప్రస్తుతనైమిత్తికం వర్ణయతి ప్రస్తుతం వృద్ధసేవాచిరజీవిత్వవ్యవహా కౌశలాది నిమిత్త్రభూతం మన్రితాయామ్‌ ఉపాదేయమ్‌ అభివ్యబ్ముమ్‌. తత్ర నిమిత్తప్రతీతావపి నైమిత్తికం వాచ్యభూతమ్‌. ప్రత్యుత తత్‌ నిమిత్తాను ప్రాభితత్వేన ఉద్భురకన్థరీకరోత్యాత్మానమితి సమప్రధానతైవ వాచ్యవ్యబ్యయో:.

బాలానందిని

కదాచిదితి - ఒకప్పుడు అప్రస్తుతమైన నైమిత్తికం వర్ణింపబడినదై నిమిత్తాన్ని వ్యంజింప చేస్తుంది. ఉదాహరణకు సేతుబంధకావ్యంనుంచి ఒక శోకం ఎట్లనగా- ళో ప్వర్ణమపారిజాతం కౌస్తుభలక్ష్మీరహితం మధుమథనస్యోరః,

స్మరామి మథనాత్‌ పురతః: అముగ్ధచన్థం చ హరజటాప్రాగ్భారమ్‌.

(ఇది సంస్కృతచ్చ్భాయ).

స్వర్గమితి. మథనాత్‌ పురతః= సముద్రమథనంకంటె ముందు, అపారిజాతమ్‌= పారిజాతవృక్షం లేని, స్వర్గమ్‌= న్వర్గాన్ని, కౌస్తుభలక్ష్మీరహితమ్‌= కౌస్తుభమూ, లక్ష్మీ లేని, మధుమథనన్య= మహావిష్ణువుయొక్క, ఉరః=వక్షఃస్థలాన్ని, అముగ్ధచన్ధమ్‌= సుందరమైన చంద్రకళ లేని, హరజటాస్రాగ్భారమ్‌= శివుని జటాజూటపు ముందుభాగాన్ని స్మరామి= న్మరిస్తున్నాను.

అగ్రేతి- ఇక్కడ జాంబవంతుడు, మంత్రిత్వంలో గ్రహింపదగిన, అనగా మంత్రినిగా నియమించడానికి అవసరమైన, నిమిత్తమైన, ప్రస్తుతమైన వృద్ధసేవ, చిరజీవిత్వం, వ్యవహారకౌశలం మొదలైనవాటిని వ్యంజింపచేయడంకొరకు అప్రస్తుతమూ, వైమిత్తికమూ అయిన కౌస్తుభ - లక్ష్మీదేవులు లేని విష్ణువక్తంస్థలాన్ని స్మరించడం మొదలైన దానిని వర్ణిస్తున్నాడు. వాటిలో నిమిత్తం వ్యంగ్యం అయినా నైమిత్తికం వాచ్యంగా ఉంది. (అయినా అది అప్రధానం కాదనేమాట అటుండగా) మీదుమిక్కిలి (ప్రత్యుత) అది అనగా వాచ్యమైన నైమిత్తికం, నిమిత్తంచేత అనుప్రాణితం అవడంచేత (ప్రాణం పోసినట్లు అవడంచేత) తనను తాను పైకి ఎత్తబడిన మెడ కలదానినిగా (ఉద్భురకన్గరీకరోతి)(ప్రధానమైన దానినిగా) చేనుకుంటూన్నది. అందుచేత ఈ వాచ్యవ్యంగ్యాలు రెండింటికీ ఉన్న ప్రాధాన్యం సమానమే.

వభమోద్దోతః 195 లోచనం

ఏవం ద్వౌ ప్రకారౌ ప్రత్యేకం ద్వివిధౌ వివిచ్య తృతీయ: ప్రకారః పరీక్ష్యతే సారూప్యలక్షణః. తత్రాపి ద్వౌ ప్రకారౌ - అప్రస్తుతాత్‌ కదాచిత్‌ వాచ్యాత్‌ చమత్కారః. వ్యజ్యం తు తన్ముఖ(ేక్షన్‌ు. యథా అస్మదుపాధ్యాయభట్టేన్దురాజస్య- శ్లో. ప్రాణా యేన సమర్పితాస్తవ బలాద్యేన త్వముత్తాపిత:

స్కన్టే యస్య చిరం స్థితోఒసి విదధే యస్తే సపర్యామపి,

తస్యాస్య స్మితమాత్రకేణ జనయన్‌ ప్రాణాపహారక్రియాం

ఖ్రాతః ప్రత్యుపకారిణాం ధురి పరం వేతాల లీలాయసే. అత్ర యద్యపి సారూప్యవశేన కృతఘ్నః కశ్చిదన్యః ప్రస్తుతః ఆక్షిష్యతే తధాపి అ(ప్రస్తుతస్యైవ వేతాలవృత్తాన్తన్య చమత్కారకారిత్వమ్‌. న హ్యచేత నోపాలమృవత్‌ అసమావ్యమానోఒజయమ్‌ అర్థం, నచన హృద్య ఇతి వాచ్యస్యాత్ర ప్రధానతా.

బాలానందిని

ఏవమితి:- ఈ విధంగా ఒక్కొక్కటి రెండేసి విధాలుగా ఉన్నరెండు ప్రకారాలను గూర్చి వివేచనం చేసి ఇప్పుడు సారూప్యరూపమైన మూడవ ప్రకారం పరీక్షించబడుతున్నది. దీనిలో కూడ రెండు ్రకారాలున్నాయి. ఒకప్పుడు అప్రస్తుతమైన వాచ్యంవల్లనే చమత్కొరం కలుగుతుంది. వ్యంగ్యం అయితే దాని ముఖం చూస్తూ ఉంటుంది. దానిమీద ఆధారపడి ఉంటుంది(తన్ముఖపేక్షం). ఉదాహరణంగా మా ఉపాధ్యాయులైన భట్టేందురాజు శ్లోకం ఎట్టనగా-

ప్రాణా ఇతి - ఇది ఏ సందర్భంలో ఎవరు అంటున్నారో తెలియదు. వేతాల అనేది కూడా నిజంగా వేతాలుణ్ణ్జి ఉద్దేశించి పలికినదో లేక ఒక కృతఘ్నుణ్జి సంబోధిస్తూన్న గౌఐప్రయోగమో కూడ తెలియదు. భ్రాతః= సోదరా! వేతాల= వేతాలమా, యేన= దేనిచేత, తవ= నీకు, (ప్రాణాః = ప్రాణాలు, నమర్చితాః= సమర్పించబడ్డాయో, యేన=జ దేనిచేత, బలాత్‌= బలంవల్ల, త్వమ్‌= నీవు, ఉత్భాపిత:= పైకి లేపబడినావో, యస్య= దేనియొక్క, న్కన్చే= మ్రానునందు, సెద్దకొమ్మమీద, చిరమ్‌= చిరకాలం, స్థితః అసి= ఉన్నావో, యః= ఏది, తే = నీకు, సపర్యామపి= సేవను కూడ, విధధే= చేసెనో, స్మిత

196 భ్వన్యాలోకః మాత్రకేణ= చిరునవ్వుమాత్రంచేతనే, తస్య= అట్టి, ఆన్య= దీనికి, ప్రాణాపహారక్రియామ్‌= (ప్రాణాలను హరించే క్రియను, జనయన్‌= కలిగిస్తూన్న నువ్వు, ప్రత్యుపకారిణామ్‌= ప్రత్యుపకారంచేసేవాళ్లయొక్క, ధురి= అగ్రభాగంలో, పరమ్‌= అధికంగా, లీలాయసే= ప్రకాశిస్తున్నావు.

వివరణ:- వేతాళానికి కొంతకాలం నివాసస్థానంగా ఉన్న ఒక చెట్టును ఆ వేతాళమే చంపివేసి ఉంటుందని పై అర్థం చెప్పబడింది. లేదా ఆభిచారికప్రయోగంచేత తనను పుట్టించి తనకు బలం చేకూర్చినవానినే అది చంపివేసింది అనే అర్ధం గ్రహిస్తే యచ్చ్భబ్దాలకి 'యేన=ఎవనిచేత' ఇత్యాద్యర్థం, 'స్కన్టే=*భుజంమీద' అని అర్ధం చెప్పుకోవాలి. “యేన సముళ్ళాపిత:ః' అనేది ఈ రెండవ అర్గానికి అనుకూలంగా ఉంది. అభిచారిక క్రియలచేత వేతాలాన్ని పుట్టించడాన్ని “వేతాళసముత్థాపనం” అంటారు.

అత్రేతి - ఇక్కడ సాదృశ్యంవల్ల ఎవడో ఒక కృతఘ్నుడైన ప్రస్తుతపురుషుణ్జి ఆక్షేపించినా అవ్రస్తుతమైన వేతాలవృత్తాంతమే చమత్కారజనకంగా ఉంది. అచేతనవన్తువును నిందించడం ఏ విధంగా అసంభావ్యమో (నిజంగా జరగడానికి వీలులేనిదో) ఆ విధంగా ఈ అర్భం అసంభావ్యం కాదు, చమత్కారకారిగా లేకపోనూ లేదు. అందుచేత ఇక్కడ వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం.

లోచనం

యది పునః అచేతనాదినా అత్యన్తాసంభావ్యమానతదర్థవిశేషణేన అఫ్రస్తుతేన వర్ణితేన ప్రస్తుతమాక్షిష్యమాణం చమత్కారకారి తదా వస్తుధ్వనిరసౌ. యథా మమైవ:-

ఖావవ్రాత హరాజ్జనన్య హృదయాన్యాక్రమ్య యన్నర్త్వయన్‌

భజ్గీభిర్వివిధాభిరాత్మృహృదయం ప్రచ్భాద్య సంక్రీడసే,

స త్వామాహ జడం తతః సహృదయంమన్యత్వదు:శిక్షితో

మన్యేఒముష్య జడాత్మతా స్తుతిపదం త్వత్సామ్యసంభావనాత్‌. కళ్చిన్మహాపురుష: “వీతరాగోఒపి సరాగవత్‌” ఇతి న్యాయేన గాఢవివేకాలోక తిరసృతతిమిరప్రతానో౭పి లోకమధ్యే స్వాత్మానం ప్రచ్భాదయన్‌ లోకంచ వాచాలయన్‌, ఆత్మని అధప్రతిభాసమేవ అణ్గీకుర్వన్‌ తేనైవ లోకేన మూర్గ్థొఒయమితి యదవజ్ఞాయతే తదీయం లోకోత్తరం చరితం ప్రస్తుతం

వథమోద్ధోతః 197 వ్యబ్యతయా ప్రాధాన్యేన ప్రకాశ్యతే. జడోఒయమితి హి ఉద్యానేన్దూదయాది ర్భావో లోకేనావజ్ఞాయతే; స చ ప్రత్యుత కస్యచిద్విరహిణ:ః జెత్సుక్య చిన్తాదూయమానమానసతామ్‌, అన్యస్య ప్రహర్హ్వపరవశతాం కరోతీతి హఠాదేవ లోకం యథేచ్భం వికారకారణాభిర్న యతి. న చ తస్య హృదయం కేనాపి జ్ఞాయతే కీదృగయమితి, ప్రత్యుత మహాగమ్మ్భీరః అతివిదగ్ధః సుష్టు గర్వహీనః అతిశయేన క్రీడాచతురః స యది లోకేన జడ ఇతి తత ఏవ కారణాత్‌ ప్రత్యుత వైదగద్య్యసంభావననిమిత్తాత్‌ సంభావితః, ఆత్మా చ యత ఏవ కారణాత్‌ ప్రత్యుత జాడ్యేన సంభావ్యః తత ఏవ సహృదయ: సంభావితః. తదస్య లోకస్య జడోఒసీతి యద్యుచ్యతే తదా జాద్యమేవంవిధస్య భావవ్రాతస్య అతివిదగ్ధస్య ప్రసిద్ధమితి ప్రత్యుత స్తుతిరితి జడాదపి పాపీయానయం లోక ఇతి ధ్వన్యతే. తదాహ-యదా త్వితి. బాలానందిని

యది వునః ఇతి:- ఏ మాత్రమూ కుదరని అప్రస్తుతార్ధవిశేషణూలు గల వర్ణించబడిన అచేతనాదికమైన అప్రస్తుతంచేత ఆక్షిప్తం అయే ప్రస్తుతం చమత్కొగకారి అయితే మాత్రం అది వస్తుధ్వని అవుతుంది. అనగా అచేతనంవంటి ఏదైనా ఒక అప్రస్తుతాన్ని వర్ణిస్తాడు అది అచేతనం అవడంచేత అక్కడ ఉపయోగించిన విశేషాషణాలేవీ దాని కే మాత్రమూ కూడ కుదరవు. అలాంటి అప్రస్తుతంచేత ప్రస్తుతం అక్షేపించబడినప్పుడు అది వస్తుధ్వని అవుతుంది అని అర్ధం. దీనికి ఉదాహరణంగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా - భావవ్రాతేతి - భావవ్రాత =చంద్ర- ఉద్యానాదిపదార్ధాల సముదాయమా! జనస్య= జనునియొక్క, హృదయాని=హృదయాలను, హరాత=బలాత్కొారంగా, ఆగర్రమ్య= ఆక్రమించి; వివిధాభిః=అనేకవిధాలైన, భబ్గీభి:=రీతులచేత, నర్త్వయన్‌= నృత్యం చేయిస్తూ, అత్మహృదయమ్‌ =నీ హృదయాన్ని, ప్రచ్భాద్య= కప్పిపుచ్చి, యత్‌= ఎందువల్ల, సంకజ్రీడసే= ఆడుకొంటున్నావో, తతః=అఆ విధంగా నువ్వు క్రీడిస్తూండడంవల్ల, సహృదయం మన్యత్వదు:శిక్షిత:= నేనే సహృదయుడను అని తలచుకోవడంచేత దుర్వినీతుడైన, సః అతడు, త్వామ్‌ =నిన్ను, జడమ్‌=జడమైన దానినిగా, అహ=చెపుతున్నాడు. త్వత్సామ్యసంభావనాత్‌= నీతో సామ్యంయొక్క సంభావనవలన, నీతో సామ్యం లభించే అవకాశం ఉండడంవల్ల, అముష్య= వీని యొక్క, జడాత్మతా= జడాత్మత్వం, స్తుతిపదమ్‌=

198 ధ్వన్వాలోక; స్తుతికి స్థానం, స్తుతించతగినది అని, మన్యే= తలుస్తున్నాను.

వివరణ:- నువ్వు ఒక ప్రక్క వానిని పట్టుకొని నీ ఇష్టం వచ్చినట్లు అనేకవిధాల ఆడిస్తూంటే ఆ విషయం గ్రహించక, తానేదో గొప్ప సహృదయుణ్ణి అని అనుకుంటూ నిన్ను జడం అంటున్నాడు. నిజానికి నిన్ను జడం అన్నవాడే జడుడు. అయితే నిన్ను జడం అంటున్న వానిని జడుడంటే నీతో వాడికి సామ్యుం ఏర్పడి, వాణ్ణి స్తుతించినట్లే అవుతుంది అని భావం. ముందుగా ఇక్కడ వ్యంగ్యమైన ప్రస్తుతార్థాన్ని వివరిస్తున్నాడు- కళ్చిదితి - ఒకానొక మహాపురుషుడు గాఢమైన వివేకం అనే కాంతిచేత తిరస్కరింబడిన అంధకారవిస్తారం కలవాడైనా జ్ఞానంచేత అజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా నశింపచేసికొన్నవాడైనా “రాగం పూర్తిగా తొలగిపోయిన వాడైనా రాగం ఉన్నవాడు వలె” (జ్ఞాని ప్రవర్తిస్తాడు) అనే న్యాయాన్ని అనుసరించి లోకుల మధ్యలో తన అసలు స్వరూపాన్ని కప్పిపుచ్చుకొని ఉంటే లోకం తనను గూర్చి (ఇష్టంవచ్చినట్లు) వాగేటట్లు చేస్తూ వాళ్లు అనుకుంటూన్నట్లుగా తనయందు అజ్ఞానాన్నే అంగీకరిస్తూ. అనగా తనకేమీ తెలియనట్లే ప్రవర్తిస్తూ. ఆ లోకంచేతనే వీడు మూర్చుడు అని అవమానించబడుతూంటాడు. అలాంటి జ్ఞాని యొక్క లోకోత్తరమైన, సామాన్యజనుల కెవరికీ అర్ధం కాకపోవడం చేత లోకాతీతమైన, చరితం (నడవడి)ప్రస్తుతం. అది ఇక్కడ వ్యంగ్యంగా ప్రధానంగా ప్రకాశింపచేయ బడుతూన్నది (బోధించబడుతూన్నది).

వివరణ :- మహాజ్ఞాని తన అజ్ఞానాంధకారాన్ని పూర్తిగా తొలగించుకున్నా కూడ పైకి మాత్రం సామాన్యమానవుని కంటె తక్కువగా పిచ్చివాడు వలె ప్రవర్తిస్తూంటాడు. అందుచేతనే తత్వజ్ఞానం లభించిన వానికి ఈ లోకంలో అందరూ జడులవలె, పిచ్చివాళ్ల వలె, పిశాచగ్రస్తుల వలె కనబడతారు; వాళ్లకి అతడు ఈ విధంగా కనబడతాడు అని ఒక ప్రసిద్ధశ్లోకంలో చెప్పబడింది -

“జ్ఞాతతత్త్వన్య లోకో ఒ2యం జడోన్నత్రపిశాచవత్‌,

జ్ఞాతతత్త్వో ఒపి లోకస్య జడోన్నత్తపిశాచవత్‌.”

ఇప్పుడు వాచ్యార్థం వివరిస్తున్నాడు - జడో ఒయమితి- ఉద్యానం, చంద్రోదయం మొదలైన భావాన్ని (వస్తుజాలాన్ని)ి ఇది జడం అని అంటూ లోకం అనాదరం చేస్తుంది. అయితే ఈ ఉద్యానాదికం జడం కాకపోవడం సరికదా పైగా - విరహవంతుడైన వానికి బెత్సుక్య (బెంగ) చింతలతో పీడింపబడిన మనస్సు కలిగి ఉండడాన్ని, (మనస్సులో బెంగ మొదలైనవాటివల్ల పీడను) మరొకనికి ఆనందపరవశత్వాన్నీ కలగచేస్తూ ఈ లోకాన్ని (జనుల్నందరినీ) తన ఇష్టం వచ్చినట్లు, బలాత్కారంగా

వ్రథమోద్దోతః 199 తన వశంలో ఉంచుకొని అనేకమైన బెత్సుక్యాదివికారాలు కలిగింపచేయడంచేత నృత్యం చేయిస్తుంది. అయితే ఇది (ఈ భావవ్రాతం - పదార్థజాతం) ఎలాంటిదో దాని హృదయం మాత్రం ఎవరికీ తెలియదు. లోకం అనుకుంటున్న దానికి విరుద్ధంగా (ప్రత్యుత) చాల గంభీరమూ, మంచి నేర్చుగలదీ, చక్కగా ఉన్నదీ, గర్వం లేనిదీ, క్రీడించడంలో మంచి చాతుర్యం గలదీ అయిన ఆ భావవ్రాతం, అనాదరం చూపడానికి బదులు, మంచి నేర్పుగలది అని ఊహించడానికి నిమిత్తమైన (ప్రత్యుత) అదే కారణం వల్ల, అనగా జనుల్ని అందరినీ నృత్యం చేయిస్తూ ఆడుకుంటూన్నది అనే కారణంవల్ల, “ఇది జడమైనది” అని లోకుల చేత గౌరవించబడితే, అదే కారణం వల్ల (జడుడని అనడమే గౌరవించడం అవడంవల్ల) సహృదయుడు తాను కూడ జాడ్యం చేత దూషించబడడానికి బదుల్లు (ప్రత్యుత) గౌరవించతగినవాడే అవుతాడు. అందుచేత ఈ లోకాన్ని గూర్చి “జడ: అసి”, “నువ్వు జడము” అని అన్నట్లయితే ఈ విధమైన చాల నేర్చుగల భావవ్రాతం యొక్క జాడ్యం చాలా ప్రసిద్ధమైనది గాన అది (లోకం విషయంలో) నింద అవడానికి బదులు స్తుతియే అవుతుంది.

దీని సంపిండితార్థం ఇది :- ఉద్యాన చంద్రోదయాది భావవ్రాతం, వస్తు సముదాయం, ఉంది. మేమే సహృదయులం అనుకుంటూన్న నహృదయులు ఈ భావవ్రాతాన్ని జడం అంటున్నారు. అయితే - ఈ భావనవ్రాతం మంచి నేర్పుతో సామర్థ్యంతో, కొందరిని ఏడ్పిస్తూ, కొందరిని నవ్విస్తూ వాళ్లని అనేక విధాల పీడిస్తూ తాను అది చూచి ఆడుకొంటూన్నది అంత నేర్చు, గాంభీర్యం మొదలైనవి ఉన్న భావవ్రాతాన్ని పట్టుకొని “ఇది జడం” అని అంటున్నారంటే “జడ' శబ్దానికి మంచినేర్పూ, గాంభీర్యం మొదలైనవి ఉండడం అని కొత్త అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఈ దృష్ట్యా చూస్తే లోకం భావనవ్రాతాన్ని జడం అన్నట్లుగా, ఎవరైనా ఈ లోకాన్ని (సహృదయులం అనుకొనేవాళ్లని కూడా) 'జడం' అని అన్నట్టయితే అది నిందకాదు సరి కదా స్తుతియే అవుతుంది అని భావం.

ఇంతవరకూ చెప్పినది అప్రస్తుతమైన వాచ్యార్థం జడాదపీతి :- ఈ వాచ్యార్థం వల్ల గమ్యమైన మరొక వ్యంగ్యార్థం ఏమనగా - “ఈ లోకం జడం కంటె కూడా చాల చెడ్డది” అని. ఈ విషయాన్నే వృత్తికారుడు యదా తు ఇత్యాదికంచేత విశదీకరిస్తున్నాడు.

లోచనం ఇతరథా త్వితి. ఇతరథైవ వున; అలంకారాన్తరత్వమ్‌,.

200 ధ్వూన్వాలోకః అలంకారవిశేషత్వమ్‌, న వ్యబ్యస్య కథంచిదపి ప్రాధాన్యే ఇతి భావః... బాలానందిని ఇతరఖథేతి - మరొక విధంగా మాత్రమే, అనగా వాచ్యం ప్రధానంగా వివక్షితం కానప్పుడే, అలంకారాన్తరత్వమ్‌=అలంకారవిశేషత్వం ఉంటుంది. ఏ విధంగా నైనా వ్యంగ్యానికే ప్రాధాన్యం ఉంటే మాత్రం అలంకారత్వం ఉండదు అని భావం. ధ్వన్యాలోకం తదయమత్ర సంక్షేపః - శ్లో, వ్యజ్యస్య యత్రాప్రాధాన్యం వాచ్యమాత్రానుసారిణః, సమాసోక్త్యాదయస్తత్ర వాచ్యోలంకృతయః; స్ఫుటాః, వ్యఖ్యస్య ప్రతిభామాత్రే వాచ్యార్థానుగమే ౭పి వా, న ధ్వనిర్యత్ర వా తస్య ప్రాధాన్యంన ప్రతీయతే. తత్పరావేవ శబ్దారై యత్ర వ్యజ్యం ప్రతి స్థితౌ, ధ్వనేః స ఏవ విషయో మన్తవ్యః సంకరోబ్హిత:. తస్మాత్‌ న ధ్వనేః అన్యత్రాన్తర్భావః. బాలానందిని తదితి.- అందువల్ల ఇంతవరకూ చెప్పిన విషయానికి సంక్షేపం ఇది :- వ్యజ్య స్యేతి :- వాచ్యమాత్రానుయాయిన; =వాచ్యాన్ని మాత్రమే అనుసరించే, వాచ్యాన్ని అనుసరించి మాత్రమే ఉంటూ దానికి ఉపకారకంగా ఉండే అని అర్ధం. వ్యబ్య్యస్య = వ్యంగ్యానికి, యత్ర =ఎక్కడ, అప్రాధాన్యమ్‌ = ప్రాధాన్యం ఉండదో, తత్ర = అక్కడ, సమాసోక్యాదయః = సమాసోక్తి మొదలైన, వాచ్యాలంకృతయ: = అర్భాలంకారాలు, స్ఫుటాః = స్పష్టమైనవి. వ్యభ్యస్యేతి - వ్యభ్య్యస్య = వ్యంగ్యంయొక్క, ప్రతిభామాత్రే = భానం మాత్రమే ఉన్నా, వాచ్యార్థానుగమేఒపి వాజవాచ్యార్థాన్ని అనుసరించడం మాత్రమే ఉన్నా, వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థంకంటె వివిక్తంగా స్వతంత్రంగా లేకపోయినా అని అర్ధం యత్ర = ఎక్కడ, తస్య = ఆ వ్యంగ్యంయొక్క, ప్రాధాన్యమ్‌ = ప్రాధాన్యం, న ప్రతీయతే వా= కనబడదో అక్కడనైనా, ధ్వనిః న = ధ్వని కాదు.

వథమోద్దోతః 201

తత్పరావితి- యత్ర=ఎక్కడ, శబ్దార్థా=శబ్దార్థాలు, వ్యబ్యం ప్రతి = వ్యంగ్యాన్ని గూర్చి తత్పరావేన = దానియందే పరమతాత్పర్యం కలవై, స్థితౌ = ఉన్నాయో, సః ఏవ = సంకరోజీత* = అదే, సంకరంతో శూన్యమైన, “ఇక్కడ వాచ్యానికి ప్రాధాన్యమా వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యమా” ఇత్యాది సందేహాలకి తావు లేని, ధ్వనేః విషయః = ధ్వని యొక్క విషయంగా, ధ్వనిస్థానంగా, మన్తవ్యః = తెలియదగినది

తస్మాదితి - అందువల్ల ధ్వనికి ఇతరమైన దానియందు దేనియందూ అంతర్భావం లేదు.

లోచనం

ఉద్దేశే యదాదిగ్రహణం కృతం సమాసోక్తీత్యత్ర ద్వన్వ్వే, తేన వ్యాజన్తుతివ్రభృతిః: అలంకారవర్లోఒపి నంభావ్యమానవ్యజ్య్యానువేశః సంభావితః. తత్ర సర్వత్ర సాధారణముత్తరం దాతుముపక్రమతే - తదయమత్రేతి. కియద్వా ప్రతిపదం లిఖ్యతామ్‌ ఇది భావః.

బాలానందిని

ఉద్దేశే ఇతి - “సమాసోక్తి సంకరాలంకారాదౌ” అనే వృత్తిలోని ఉద్దేశరూపమైన (వామగ్రహణరూపమైన) ద్వంద్వసమాసంలో చేయబడిన '“ఆది' శబ్బ్దంచేత వ్యంగ్యం నంబంధం ఉన్నట్లుగా ఊహించడానికి వీలున్న ఏ వ్యాజస్తుత్యాద్యలంకార సముదాయం కూడా వాటిలో (సమాసోకళ్ష్యాదివర్గంలో) చేరుతుందని ఊహించబడిందో( ఊహించడానికి అవకాశం ఉందో) వాటి అన్నింటి విషయంలో సాధారణమైన, వాటికి అన్నింటికీ వర్తించే, సమాధానం తదయమత్రే త్యాదికం చేత చెపుతున్నాడు. అడుగడుగునా, ప్రతీ అలంకారాన్నీ నిర్దేశిస్తూ ఎంతని వ్రాయగలం అని భావం.

లోచనం

తత్ర వ్యాజస్తుతిర్యథా - కిం వృత్తాన్తైః పరగృహగతై: కింతు నాహం సమర్థః

తూష్ణీం స్థాతుం ప్రకృతిముఖరో దాక్షిణాత్యస్వభావః, గేహే గేహే విపణిషు తథా చత్వరే పానగోష్టా -

మున్మత్తేవ భ్రమతి భవతో వల్లభా హన్త కీర్తి: అత్ర వ్యభ్శం స్తుత్యొాత్మకం యత్‌ తేన వాచ్యమేవోపస్కియతే.

202 ఛ్వన్వాలోకః బాలానందిని తగ్రేతి :- అందు వ్యాజస్తుతి ఎట్లనగా - కిమితి - పరగృహగతైః = పరుల ఇళ్లకి చెంధిన, వృత్తానైైః = వృత్తాంతాలచేత, కివ్‌, = ఏమి ప్రయోజనం? కింతు = కాని, ప్రకృతిముఖరః = స్వభావం చేతనే అతిగా మాట్లాడే వాడను, దాక్షిణాత్యస్వభావః = దాక్షిణాత్యుల స్వభావం కలవాడను అయిన, అహమ్‌ = నేను, తూస్టీమ్‌ = మౌనంగా, స్థాతుమ్‌ = ఉండడానికి, న సమర్థః = నమర్శుణ్ణి కాను. భవతః = నీ యొక్క, వల్లభా = ప్రియురాలైన, (ఇష్టమైన), కీర్తి: ఎక్రీర్తి ఉన్మత్తేవ=ఉన్మాదం చెందినది వలె, గృహే గృహే=ఇంటింటా, విపణిషు =బజార్గలోను, తథా=జమరియు, చత్వరే=నాలుగు వీళథుల మొగలలోను, గ్రామస్థులందరూ సాయంకాలాదిసమయాలలో ఏవేవో ముచ్చటించుకుంటూ కూర్చుండే గామమధ్యవ్రదేశాదులకు కూడా చత్వరం అని పేరు. పానగోష్ట్యామ్‌=కల్లు దుకాణాలలోను, అందరూ కలిసి మదిరాపానం చేసే ప్రదేశం లేదా అలాంటి వాళ్ల కలయిక పానగోస్టి ్రమతి=తిరుగుతున్నది. అగ్రేతి - ఇక్కడ స్తుతిరూపమైన ఏ వ్యంగ్యార్థం ఉన్నదో దానిచేత వాచ్యార్థమే ఉపస్కరించబడుతున్నది; సొగనుగా ఉండేటట్లు చేయబడుతున్నది. లోచనం యత్తూదాహృతం కేన చిత్‌ - అఆసీన్నాథ పితామహీ తవ మహీ జుతా తతో ఒనన్తరం మాతా సంప్రతి సామ్చురాశిరశనా జాయా కులోద్భూతయే, పూర్ణే వర్షశతే భవిష్యతి పునః సైవానవద్యా స్నుషా యుక్తం నామ సమగ్రనీతివిదుషాం కిం భూపతీనాం కులే. ఇతి, తదస్మాకం గ్రామ్యం ప్రతిభాతి, అత్యన్తాసభ్యస్మృతిహేతుత్వాత్‌. కా చానేన స్తుతిః కృతా? త్వం వంశక్రమేణ రాజేతి హి కియదిదమ్‌? ఇత్యేవంప్రాయా వ్యాజస్తుతిః సహృదయగోష్టీషు నిన్లితేత్యుపేక్ష్యైవ. బాలానందివి జ యత్తు ఇతి :- అతడెవడో ఏదైతే ఉదాహరించాడో - - ఆసీదితి - నాథ=రాజా! మహీజభూమి, తవ=నీకు, సితామహీ = పితామహిగా,

దబ్రథమోద్దోతః 203 ఆసీత్‌ *ఆయిఉండెను. తతః అనన్తరమ్‌=అటుపిమ్మట, మాతా=తల్లి అయింది. అమ్బ్చురాశిరశనా=నముద్రమే వడ్డాణంగా గల, సొ=ఆమె, నంవ్రతి=ఇప్పుడు, కులోద్భూతయే= కులంయొక్క అభివృద్దికొరకు (సంతానం కలగడం కోనం అని రెండవ అర్ధం), జాయా=భార్య అయింది. నర్దశతే = నూరు సంవత్సరాలు, పూర్ణే=పూర్ణమైన దగుచుండగా, సైవ=ఆమెయే, పున:=మళ్లీ, అనవద్యా=దోషాలు లేని, స్పుషా= కోడలుగా, భవిష్యతి=కాగలదు. సమగ్రనీతివిదుషామ్‌ = సమస్తమైన నీతులను ఎరిగిన, భూపతీనామ్‌ = రాజులయొక్క , కులే = కులమునందు, యుక్తం నామ కిమ్‌ = ఇది తగిన దేనా?

తదితి - అది మాకు గ్రామ్యంగా ఉన్నట్లు కనబడుతుంది. ఎందుచేత ననగా అత్యంతము అనభ్యమైన విషయాన్ని న్మరింపచేస్తున్నది. ఇలా చెప్పడంచేత ఏమి స్తుతి చేసి నట్టయింది? నువ్వు వంశశక్రమంచేత రాజువు అయ్యావు అని చెప్పడం (ఇతరరాజులకంటిె వీనిలో ఉన్న దిగ్విజయం చేసి రాజ్యనంపొదనం చేయడం వంటిది చెప్పనప్పుడు) అనలు ఏమిటిది! ఈ విధంగా ఉండే వ్యాజస్తుతి సహృదయుల గోష్టిలో నింద్యమైనది; అందుచేత ఇలాంటిదాన్ని ఉపేక్షించాలి.

లోచనం శ్ల యస్య వికారః ప్రభవన్నప్రతిబన్గస్తు హేతునా యేన, గమయతి తమభిప్రాయం తత్రతిబన్థం చ భావోఒసౌ. (రుద్రట కావ్యా. 7.38) ఇతి.

అత్రాపి వాచ్యప్రాధాన్యే భావాలంకారతా. యన్య చిత్తవృత్తివిశేషస్య సంబన్టే వాగ్‌వ్యాపారాది:ః వికారః అప్రతిబన్ధః అనియతః ప్రభవన్‌ తం చిత్త వృత్తివిశేషరూవమ్‌ అభిప్రాయం యేన హేతునా గమయతి న హేతుర్యథేష్టోపభోగ్యత్వాదిరర్థః భావాలంకారః. యథా- శ్లో- ఏకాకిని యదబలా తరుణీ తథాహ

మస్మిన్‌ గృహే గృహపతిశ్చ గతో విదేశమ్‌,

కం యాచసే తదిహ వాపమియం వరాకీ

శ్వశ్రూర్శమాన్థబధిరా నను మూఢ పాన్గ.

అత్ర వ్యబ్యమ్‌ ఏకైకత్ర పదార్ధే ఉపస్కారకారీతి వాచ్యం పప్రధానమ్‌. వ్యబ్య్యప్రాధాన్యే తు న కాచిదలంకారతేతి నిరూపితమిత్యలం బహంనా.

204 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని వ్యాజస్తుతిప్రభృతి; అని ప్రభృతిశబ్దం ప్రయోగించడం వల్ల వ్యాజస్తుతిని గూర్చి చర్చించిన తరవాత మరొక అలంకారమైన భావాలంకారాన్ని గూర్చి పరిశీలించడం కోసం రుద్రటుడు చెప్పిన దాని లక్షణం చూపుతున్నాడు - యస్యేతి - యస్య = ఏ చిత్తవృత్తివిశేషంయొక్క, వికొరః = వికారము, అవ్రతిబస్ట:= అడ్డు లేనిదై, ప్రభవన్‌ = సమర్ధం అగుచు, అడ్డులేని సామర్థ్యంతో అని భావం, యేన హేతునా = ఏ హేతువు చేత, తమ్‌ అభిప్రాయమ్‌ = ఆ అభిప్రాయాన్నే, తత్పతిబన్ధం చ= దొని ప్రతిబంధాన్నీ, గమయతి = వ్యంజింపచేయునో, అసౌ = ఇది, భావః = భావాలంకారం. అతశ్రాపీతి - ఇక్కడ కూడ వాచ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నట్లయితే భావాలంకారం అవుతుంది. యస్య = ఏ చిత్తవృత్తివిశేషానికి నంబంధించిన వాగ్వ్యాపారం (సంభాషణ) వంటి వికారం ఏ అడ్డూ లేకుండా తన సామర్థ్యాన్ని చూపుతూ ఆ చిత్తవృత్తి విశేషరూపమైన అభిప్రాయాన్ని ఏ హేతువుచేత వ్యంజింపచేన్తుందో ఆ హేతువు, “ఇష్టం వచ్చినట్లు భోగించవచ్చు” ఇత్యాది రూపమైన అర్ధం భావాలంకారం. ఎట్లనగా - యథా ఇతి - మూఢ పాన్ట = = మూఢుడవైన ఓ పాంథుడా! అబలా = అబలను, తథా = మరియు, తరుణీ = యువతినీ అయిన, అహమ్‌ = నేను, అస్మిన్‌ గృహే= ఈ గృహంలో, యత్‌ = ఏ కారణంవలన, ఏకాకినీ = ఒంటరిగా ఉన్నానో, గృహపతిః చ = నా గృహపతి కూడ, విదేశమ్‌ = విదేశాన్ని గూర్చి, గతః = వెళ్లినాడో, తత్‌ = అందువలన, ఇహ = ఇక్కడ, వాసమ్‌ = నివాసాన్ని గూర్చి, కమ్‌ = ఎవరిని, యాచసే = కోరుతున్నావు? మమ=నాయొక్క వరాకీ = దీనురాలైన, ఇయం శ్వతశ్రూః = ఈ అత్త, అస్థబధిరా నను = గ్రుడ్డిది చెవిటిదీ కూడ కదా ? అగ్రేతి - ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థం ఒక్కొక్క పదార్ధంలోనూ కూడ ఉవస్కారం (ఒకొ విధమైన విశిష్టత్వం) కలగచేస్తూన్నది. అందుచేత వాచ్యమే ప్రధానం. వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం అంగీకరిస్తే మాత్రం అలంకారత్వం ఏదీ ఉండదు అని నిరూపించబడింది. ఈ విషయంలో చాలా చెప్పడం చాలు. లోచనం యత్రేతి కావ్యే. అలంకృతయ ఇతి అలంకృతిత్వాదేవ చ వాచ్యోపస్కారకత్వమ్‌. ప్రతిభామాత్ర ఇతి. యత్రోపమాదౌ మ్లిష్టార్థప్రతీతిః. వాచ్యర్థానుగమః ఇతి. వాచ్యేన అర్ధేన అనుగమః సమం ప్రాధాన్యమ్‌

ద్రభమోద్దోతః 205 అప్రస్తుతప్రశంసాయామివేత్యర్థ:. న వ్రతీయతే ఇతి. స్ఫుటతయా ప్రాధాన్యం న చకాస్తి, అపి, తు బలాత్‌ కల్ప్యతే, తధాపి, హృదయే నానుప్రవిశతి.యథా

• “దే పసిఅణిఆతాసు” ఇత్యత్ర అన్యకృతాసు వ్యాఖ్యాసు, తేన చతుర్ను ప్రకారేషు న ధ్వనివ్యవహారః సద్భావేఒపి వ్యబ్యస్య అప్రాధాన్యే మ్లిష్టప్రతీతౌ వాచ్యేన సమప్రాధాన్యే అస్స్ఫుటే (ప్రాధాన్యే చ. క్వ తర్హి అసౌ ఇత్యాహ - తత్పరావేవేతి. నంకరేణ అలంకారానుప్రవేశసంభావనయా ఉజిత: ఇత్యర్థవ, సంకరాలంకారేణ ఇతి తు అసత్‌, అన్యాలంకారోపలక్షణత్వే హి క్లిష్టం స్యాత్‌. బాలానందిని

పరికరళ్లోకాల అర్ధం వివరిస్తున్నాడు - యత్రేతి - యత్ర అనగా ఏ కావ్యంలో అని అర్ధం. అలంకృతయః ఇతి. అవి అలంకారాలు అవడంచేతనే వ్యంగ్యం వాచ్యార్థాపస్కారకం అవుతుంది. అనగా వ్యంగ్యం అప్రధానం అవడానికి కారణం అది వాచ్యమాత్రాన్ని అనుసరించి ఉండడం. అందుకు కారణం అది వాచ్యార్థానికి ఉపస్కారకంగా ఉండడం. ఇలాంటి పరిస్థితిలోనే అలంకారానికి అవకాశం ఉంటుంది. కాబట్టి 'అలంకృతి' పదంచేత ఈ విషయాలు సూచింపబడ్డాయి అని అర్ధం. 'వ్యబ్గ్య వ్రతిభామాత్రే' అనే దానిని సోదాహారణంగా వివరిస్తున్నాడు - యత్రేతి- ఉపమ మొదలైనవి ఉన్నచోట ఎక్కడ అస్పష్ట (మ్లిష్ట్ర) మైన వ్యగ్యార్థంయొక్క ప్రతీతి కలుగుతుందో అక్కడ వ్యంగ్యానికి ప్రతిభామాత్రమే, కేవలం భాసించడమే, ఉంటుంది అని అర్ధం. మొదటి శ్లోకంలో 'వాచ్యమాత్రానుయాయినః' అని చెప్పిన తరవాత రెండవ శ్లోకంలో “వాచ్యార్థానుగమే' అని చెప్పడంవల్ల వునరుక్తిదోషానికి అవకాశం లేకుండా దీనికి మరొక అర్ధం చెపుతున్నాడు - వాచ్యేతి - నాచ్యమైన అర్ధంతో అనుగమం (అనుసరించడం), అనగా అఫ్రస్తుతప్రశంసాలంకారంలో వలె దొనితో సమానమైన ప్రాధాన్యం, అని అర్థం. న ప్రతీయతే అనగా దాని ప్రాధాన్యం సుటంగా కనబడదు; బలవంతంగా దానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నట్లు కల్పించబడుతుంది. అయినా అది హృదయంలో ప్రవేశించదు. మనస్సుకు నచ్చదు. “ప్రార్థయే తావత్‌ ప్రసీత' ఇత్యాదులలో (ఈ గాథ పూర్వం ఉదాహరించబడింది చూ. ళ్లో.6) ఇతరులు చేసిన వ్యాఖ్యలు ఏ విధంగా హృదయంగమంగా లేవో అట్టే. తేనేతి. అందుచేత వ్యగ్యం ఉన్నా దానికి ప్రాధాన్యం లేకపోవడం, అస్పష్టంగా గోచరించడం, వాచ్యంతో సమానమైన ప్రాధాన్యంతో ఉండడం,

206 ధ్వన్యాలోకః (ప్రాధాన్యం అస్ఫుటంగా ఉండడం అనే నాలుగు ప్రకారాలలోను కూడ “ధ్వని' అనే వ్యవహారం ఉండదు. దానిని ధ్వని అనకూడదు. క్వేతి - అయితే ఈ ధ్వనివ్యవహారం ఎక్కడ ఉండాలో తత్పరావేవ ఇత్యాదిళ్లోకంలో చెపుతున్నాడు. “సంకరోజితః” అనగా అలంకారానికి స్థానం ఉంటుంది అనే శంకకు అవకాశం లేనిది అని అర్ధం. “సంకరాలంకారంతో శూన్యమైనది' (సంకరాలంకారం లేనిది) అవే అర్ధం మాత్రం సరియైనది కాదు. ఇక్కడ 'సంకర' అనేది ఇతరాలంకారాలకి ఉపలక్షకం అని చెప్పడం కిష్టల్పన అవుతుంది. ధ్వన్యాలోకం

ఇతశ్చ నాన్తర్భావః, యతః కావ్యవిశేషః అణ్గీ ధ్వనిరితి కథితః. తన్య వునః అబ్గాని-అలజ్కారాః, గుణాః, వృత్తయశ్చేతి ప్రతిపాదయిష్యన్తే. న చ అవయవ ఏవ పృథగ్భూతః అవయవీతి ప్రసిద్ధి: అపృథగ్భావే తు తదబ్గత్వం స్యాత్‌, నతు తత్వమేవ. యత్రాపి వా తత్త్వం తత్రాపి ధ్వనేః మహావిషయత్వాత్‌ న తన్నిషస్టత్వమేవ.

బాలానందిని

ఇతశ్చేతి - ఈ కారణం వల్ల కూడా ధ్వనికి ఇతరమైనవాటిలో అంతర్భానం లేదు. ఎందువల్లననగా - అంగియైన కావ్యవిశేషం ధ్వని అని చెప్పబడింది. దానికి అలంకారాలు, గుణాలు, వృత్తులు అంగొలని ్రతిపాదించనున్నాం. అవయవాన్నే అనయవినుంచి వేరు చేసి అవయవి అనడం ప్రసిద్ధం కాదు. వేరుచేయకపోతే అది దానికి (అంగికి)ి అంగంగానే ఉంటుది. కాని అదిగానే (అంగిగానే) అయిపోదు ఎక్కడైనా అదిగానే అయిపోవడం నంభవిస్తే అనగా అంగియైఎన ధ్వనిగానే అయిపోతే కూడ ధ్వని మహావిషయం అవడంవల్ల తన్నిష్టత్వమే (ధ్వని దానిలోనే ఇమిడిపోవడం) ఉండదు.

లోచనం

ఇతశ్చేతి - న క్రేవలమన్యోన్యవిరుద్దవాచ్యవాచకభావ -

వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకభావనమాశ్రయత్వాన్న తాదాత్యమలజ్కారాణాం ధ్వనేశ్చ,

వ్రథమోద్దోతః 207 యావత్‌ స్వామిభృత్యవదణ్గిరూపాబ్లరూపయోః, విరోధాదిత్యర్థ:. అవయవ ఇతి- ఏకైక ఇత్యర్థః. తదాహ - పృథగ్ఫూత ఇతి. అథ పృథగ్భూత: తథా మా భూత్‌; సముదాయమధ్యపతితః తర్హ్యస్తు తథా ఇత్యాశబ్క్యాహ - అపృథగ్భావే త్వితి. తదాపి న స ఏక ఏవ నముదాయః, అన్యేషామపి సముదాయినాం తత్ర భావాత్‌. తతృముదాయమధ్యే చ ప్రతీయమానమప్యస్తి న చ తదలజ్కారరూపమ్‌, వ్రధానత్వాదేవ. యత్తు అలజ్కారరూపం తత్‌ అప్రధానత్వాత్‌ న ధ్వనిః, తదాహ తత్త్వమేవ ఇతి. నను అలంకార ఏవ కళ్చిత్‌ త్వయా ప్రధానతాభిషేకం దత్వా ధ్వనిరితి, ఆత్మేతి చ ఉక్త ఇత్యాశజ్క్య ఆహ- యదపివా ఇతి. న హి సమాసోక్ష్యాదీనామ్‌ అన్యతమ ఏవాసొ తథాస్మాభిః కృతః. తద్వివిక్తత్వేఒపి తస్య భావాత్‌; సమాసోక్తాద్యలంకార న్వరూపస్య సమస్తస్య అభావేఒపి తస్య దర్శితత్వాత్‌ “అత్తా ఏళ్ళ ఇతి, 'కస్స వా ణ' ఇత్యాది. తదాహ - న తన్నిష్టత్వమేవేతి. బాలానందిని

ఇతశ్చేతీతి - అలంకారాలకీ ధ్వనికీ తాదాత్మ్యం లేకపోవడానికి, అనగా అలంకారమే ధ్వని అని గొని, ధ్వనియే అలంకారా లని గాని అనడానికి అవకాశం లేకపోవడానికి, కారణం అవి పరన్పరవిరుద్ధాలైన వాచ్యవాచకభావ- వ్యంగ్యవ్యంజక భావాలను ఆశ్రయించి ఉండడమే కొదు, మరి ఇంకా ఏమనగా - అంగిరూప - అంగరూపమైన వాటికి, స్వామిభృత్యులకు వలె విరోధం (అత్యంతభేదం) ఉండడంవల్ల కూడా అని అర్ధం.

వివరణ - అలంకొారాలూ, ధ్వనీ ఒకటే అనడానికి వీలులేదు, ఎందువల్ల ననగా అలంకారాలు తమకీ శబ్దాలకీ మధ్య ఉన్న వాచ్యవాచకభావంమీద ఆధారపడి ఉంటే ధ్వని తనకీ శబ్దానికీ మధ్య ఉన్న వ్యంగ్యవ్యంజకభావం మీద ఆధారపడి ఉంది. ఇదొక కారణం ఉంటూండగా అలంకారాలు అంగం, ధ్వని అంగి అవడంచేత కూడా ఈ రెండూ ఒకటే అని (వీటికి తాదాత్మ్యం ఉన్నదని) చెప్పడానికి వీలు లేదని భావం.

అవయవ ఇతి - ఒక్కొక్క అవయవం అని అర్ధం. ఈ అర్థాన్నే పృథగ్ఫూతః అనే మాటలో చెపుతున్నాడు; అథేతి - పృథగ్ఫ్భూతమైనది (విడిగా ఉన్నది) అలా (అవయవిగా) కాకపోతే కాకపోవచ్చు; సముదాయమధ్యంలో ఉన్నది, (మిగిలిన అవయవాలన్నిటితోను

208 ధ్వన్యాలోకః కలిసి ఉన్నది) అట్లు కావచ్చు గదా అని ఆశంకించుకొని (వృత్తికారుడు) చెపుతున్నాడు- అప్పథగ్భావే తు ఇతి. తదపీతి - అలా చెప్పినప్పుడు కూడా అది ఒక్కటే సముదాయం కాదు. ఇంకా మిగిలిన సముదాయులు కూడా దానిలో ఉన్నాయి కదా ? సముదాయుల మధ్య ప్రతీయమానం కూడా ఉంటే అది అలంకారమే కాదు; ఎందుచేత ననగా ప్రధానంగా ఉంది కనక. అది అలంకారరూపమే అని నిరూపిస్తారా - అప్పుడు ధ్వని కాదు . ఈ విషయాన్నే న తు తత్త్యమేవ అని చెపుతున్నాడు. వివరణ - ఒకచోట పది కలిస్తే అది “సముదాయం”. ఆ సముదాయంలో ఉన్న ఒక్కొక్కటీ 'సముదాయి' నన్వితి - నువ్వు ఏదో అలంకారానికే ప్రాధాన్యాభిషేకం చేసి దానికి 'ధ్వని' అనీ ఆత్మ అనీ పేర్లు పెడుతున్నావు అని ఆశంకించుకొని “'యత్రాపి వా” ఇత్యాదికం చేత (వృకా) సమాధానం చెపుతున్నాడు. న హీతి :- సమాసోఖ్యాదులలో ఒకదానిని తీసికొని మేం అలా చేయలేదు. ఎందుచేత ననగా సమాసోక్ష్యాదిభిన్న స్థలాలలో కూడా ధ్వని ఉంటుంది. సమాసోక్త్యాదులకు సంబంధించిన న్వరూపం అంతా లేకపోయినా “అత్తా ఏళ్ళ” “కన్స వా ణఐ” ఇత్యాదిస్థలాలలో ధ్వని ఉన్నది అని మేం చూపి ఉన్నాం కదా? ఈ విషయాన్నే (వృకా) న తన్నిష్టత్యమేవ అన్న మాటలలో చెపుతున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం “సూరిభిః కథితః” ఇతి విద్వదుఎబ్జేయముక్తి; నతు యథా కథంచిత్‌ ప్రవృత్తేతి ప్రతిపాద్యతే. ప్రథమేహి విద్వాంసో వైయాకరణాః, వ్యాకరణమూలత్వాత్‌ సర్వవిద్యానామ్‌. తే చ శ్రూయమాణేషు వర్ణేషు ధ్వనిరితి వ్యవహరన్తి. తథైవ అన్యైః తన్మతానుసారిభిః సూరిభిః కావ్యతత్వార్థదర్శిభిఃి వాచ్యవాచకసంమిత్రః శబ్బాత్మా కావ్యమితి వ్యపదేశ్యః వ్యజ్ఞకత్వసామ్యాత్‌ ధ్వనిరిత్యుక్తః. న చైవంవిధస్య ధ్వనేః వక్ష్యమాణ ప్రభేదతద్భేదసంకలనయా మహావిషయస్య యత్రకాశనం తదప్రసిద్ధాలంకారమాత్రప్రతిపాదనేన తుల్యమితి తద్భావితచేతసాం యుక్త ఏవ సంరమృః. న చ తేషు కథంచిత్‌ ఈర్ష్య యాకలుషిత

ద్రభమోద్దోతః 209 శేముషీకత్వమ్‌ ఆవిష్కరణీయమ్‌. తదేవం ధ్వనేస్తావదభావవాదినః ప్రత్యుక్తాః బాలానందిని

మారిభిః ఇతి - ఈ ఉక్తి, అనగా ధ్వనిని గూర్చి చెప్పినది, విద్వాంనులచేత ప్రారంభించబడినదే కాని ఏదో విధంగా నవిరాధారంగా చెప్పినది కాదు అని “సూరిఖిః కథితః” అనే మాటలచేత ప్రతిపాదించబడుతున్నది. ప్రథమే హి ఇతి:- సమస్త విద్యలకీ మూలం వ్యాకరణమే; అందువల్ల వైయాకరణులు విద్వాంసులలో మొదటివాళ్లు, అగ్రగణ్యులు. వాళ్లు చెవికి వినబదే వర్ణాల విషయంలో ధ్వని అని వ్యవహరిస్తున్నారు. ఆ వర్ణాలను 'ధ్వని' అంటున్నారు. అదే విధంగా కావ్యతత్త్వార్థాన్ని పరిశీలించి చూచిన ఇతరపండితులచేత కూడా, ఆ వైయాకరణుల మతాన్నే అనునరించి, వాచ్యవాచక సహితమైన సంమిశ్రమూ, శబ్దాత్మయైన కావ్యమూ కూడ వ్యంజకత్వం అనే దాని సామ్యం వల్ల, అనగా ఆ వర్ణధ్వని ఏ విధంగా వ్యంజకమో ఇది కూడా అదే విధంగా వ్యంజకం అవడంవల్ల, “ధ్వని” అని చెవబడ్డాయి. నేతి :- చెప్పబడబోయే వ్రభేదాలను, అంతరభేదాలనూ కలపగా మహావిషయం గల ఈ విధమైన ధ్వనిని ప్రకాశింపచేయడం, (ప్రతిపాదించడం) ఏదో అ(్రసిద్ధమైన అలంకారాన్ని ప్రతిపాదించడం వంటిది కాదు; అందువల్ల ఈ ధ్వనిచేత భావితమైన చిత్తం కలవాళ్ల నంరంభం, ఈ ధ్వనిని గూర్చి బాగా మననం చేసి, దానిని మనస్సులో ఆకళించుకున్న నాళ్లు హడావిడి చేయడం, యుక్తమే. వాళ్లమీద ఏదో ఈర్వ పెట్టుకొని వాళ్లందరూ కలుషితమైన మనస్సులు కలవారు అని అనకూడదు. లేదా వాళ్ల విషయంలో కలుషమైన శేముషిని ఎవరూ ప్రకటించగూడదు. ఈ నిధంగా ధ్వన్యభావవాదులు నిరాకరించబడ్డారు.

లోచనం

విద్వదుపజ్జేతి - “విద్వద్భ్యః ఉపజ్ఞా ప్రథమః ఉపక్రమః యస్యా ఉక్తే” ఇతి బహువ్రీహిః. తేన “ఉపజ్ఞోపగక్రమమ్‌” ఇతి తత్పురుషాశ్రయం నపుంసకత్వం నిరవకాశమ్‌. శ్రూయమాణేతి :- శోత్రశష్కులీమ్‌ సన్హానేన ఆగతాః అన్త్యాః శబ్బాః శ్రూయన్త ఇతి ప్రక్రియాయాం శబ్దజా: శ్రూయనూణాః ఇత్యుక్తమ్‌. తేషాం ఘణజ్ఞానురణనరూపత్వం తావదస్తి; తే ధ్వనిశబ్దేనోక్తాః, యథాహ భగవాన్‌ భర్శహరిః - 14

210 ద్వన్వాలోక్షః శ్లో, యః సంయోగవియోగాభ్యాం కరణైరుపజన్యతే, స స్పోటః శబ్దజాః శబ్దా ధ్వనయో౭వ్యైరుదాహృతాః.

(వా.ప.బ్రహ్మకాండ 102) ఇతి. ఏవం ఘజ్బాదినిర్‌హ్రాదస్థానీయః అనురణనాత్మా ఉపలక్షితః వ్యబ్లో౭ఒప్యర్థః ధ్వనిః ఇతి వ్యవహృతః. తథా శ్రాయమాణా యే వర్షా నాదశబ్దవాచ్యాః అన్య బుద్ధినిర్లాహ్యస్ఫోటాభివ్యజ్ఞాకాః, తే ధ్వనిశబ్దేన ఉక్తా: యథాహ భగవాన్‌ స ఏవ - శ్లో, ప్రత్యమైః అనుపాఖ్యేయైః గ్రహణానుగుణై స్తథా,

ధ్వనివ్రకాళితే శట్టే స్వరూవమవధార్యతే. (వా.ప.బ.కాండ 83) ఇతి. తేన వ్యజ్లుకౌ శబ్బార్థావపి ఇహ ధ్వనిశబ్దేన ఉక్తా. బాలానందిని

విద్యదువళ్టేతి - “విద్వద్భ్యః ఉపజ్ఞా యస్యాః సా విద్వదువజ్ఞా” అని బహంద్రీహి సమాసం గ్రహించడం చేత “విద్వాంసులవల్ల, ఉపజ్ఞ, అనగా మొట్టమొదటి ఉవక్రమం, దేనికో “ఏ ఉక్తికో ఆది” అని అర్ధం. ఇలా చెప్పడంచేత 'ఉపజ్ఞోపత్రమమ్‌' అని తత్పురుషని పట్టి వచ్చే నపుంసకత్వం నిరవకాశమైనది.

వివరణ - వృత్తిలో 'విద్వదుపజ్ఞా ఇయముక్తిః' అని 'విద్వడుపజ్ఞా' శబ్దం స్తీలింగంలో ప్రయోగించబడిండి. కాని “ఉపజ్ఞోపత్రమం తదాద్యాచిఖ్యాసాయామ్‌” (2-4-25) అనే పాజినిసూత్రం ప్రకారం తరవాతవచ్చే విశేష్యం ఏదైనా ఈ పదం నపుంనకలింగం లో ఉండాలి. “ఉపజ్ఞా' '“ఉపత్రమ' శబ్దాలు అంతమునందున్న తత్పురుషనమాసం, “అది ఆదియందు కలది” అనే అర్ధంలో నవుంసకలింగంలో ఉంటుంది” అని సూత్రానికి అర్ధం. “పాణిన్యుపజ్ఞం గ్రన్ధః” “నన్దోపక్రమం ద్రోణః” , ఇత్యాదులు ఉదాహరణలు. “పాణినే: ఉపజ్ఞా పాణిన్యుపజ్ఞమ్‌” “నన్నన్య ఉపశ్రమః నన్దోపక్రమమ్‌” అని విగ్రహవాక్యాలు. '“ఉపజ్ఞా' తెలియబడినది అని 'ఉపత్రమః' ప్రారంభించబడినది అనీ అర్ధాలు. పాణినేః, నన్దస్య అనేవి కర్తర్ధకషష్ట్యృంతాలు “పాణినికి అనగా పాణినిచేత ప్రప్రథమంగా తెలియబడిన గ్రంథం”, నందునిచేత ప్రప్రథమంగా ప్రారంభించబడిన ద్రోణం (కుంచం వంటి ఒక పరిమాణం)” అని అర్భాలు. ఈ విధంగా ఇక్కడ ఠూడా “విదుషామ్‌ ఉపజ్ఞా విద్వదుపజ్ఞమ్‌” అని

ద్రభమోద్దోతః 2211 నపుంసకలింగంలో ఉండాలి కదా అని ఆశంకించుకొని ఈ సూత్రం తత్పురుష సమానం విషయంలోనే ప్రవర్తిస్తుంది గాని బహుబ్రీహిలో ప్రవర్తించదు. అందుచేత పైన చూపినట్లు బహువ్రీహి గ్రహించాలి అని అభినవగుప్తుని సమాధానం.

కాని ఇది ఏదో సమర్ధనం మాత్రమే అన్నట్లు కనబడుతుంది. ప్రత్యేకంగా “ఉపజ్ఞా' శబ్దం ప్రయోగించడంలో వృత్తికారుని ఆశయం ధ్వని అనే దాన్ని తొలిసారిగా విద్వాంనులే తెలుసుకొన్నారు, దానిని గూర్చి చెప్పారు, ఆని చెప్పడమే ఉద్దేశ్యం అయి ఉంటుంది. అనగా తదాద్యాచిఖ్యాస ఉన్నదన్న మాట. అలాంటప్పుడు పాణిని విశేషంగా విధించిన ఈ సూత్రాన్నే అన్వయించి షష్టీతత్పురుష చెప్పడమే యుక్తం. - వ్యధికరణబహంవ్రీిహిసమాశ్రయణం అగతికగతి. “సప్తమీ విశేషభే బహుద్రిహౌ” (22.35) అనే సూత్రంచేత 'కళ్ళేకాలః ఇత్యాదులలో నప్తమ్యంతానికి పూర్వనిపాతవిధాన సొమర్ధ్యంవల్ల వ్యధికరణ బహం'్రీహి అంగీకరించాలి అని భట్టోజి దీక్షితులు, “కళ్టేస్థ కాలః యన్య నః” అని విగ్రహంచెప్పి 'స్థ' శబ్దానికి లోపం చేయగా ఈ రూపం పిద్ధిన్తుంది; దీనికి “సప్తమ్యుప మాన పూర్వపదస్యోత్తరపదలోపశ్చ,'..... కట్టేస్థ: కాలో ఒన్య కట్ళేకాల:” అని “అనేకమన్యపదార్థే” (2.2.24) అనే నూత్రంలో భాష్యకారవచనం ధ్రమాణం అని బాలమనోరమాకారుడు వ్రాశారు. ఎక్కడైనా ప్రయోగాలను సమర్ధించడం కోనం వ్యధికరణజ్ఞాపనాన్ని భట్టోజీదీక్షితులు అంగీకరించి ఉంటాడు. అందుచేత వ్యధికరణ బహంగ్రీహ్యాశయణం అగతికగతియే. “విద్వద్భ్యః ఉపజ్ఞా యస్యాః విద్వదుపజ్ఞా” అని చెప్పడం “రావణాత్‌ భయం యస్య నః రావఐభయః” ఇత్యాదుల వలె అనంగతంగానే ఉంటుంది. అంతే కొక ఉపజ్ఞాశబ్బానికి ఎప్రథమజ్ఞానం” అని అర్ధం కాని “ప్రథమః ఉపత్రమః” అని కాదు. అందుచేత ఈ సమర్థనం చింత్యం. వృత్తికారుడు “విద్వదుఎజ్టేయముక్తి: ” అనే వ్రాసి ఉండవచ్చు. అభినవగుప్పునికి లభించిన ప్రతిలోని స్రీలింగపాళం లేఖకదోషకృతం కావచ్చును.

శ్రూయమాణేస్వితి - ఇప్పుడు - వ్యంగ్యార్థం, వ్యంజకశబ్దం, ఆ శబ్దంయొక్క అర్థం, వ్యంజనావ్యాపారం ఈ నాలుగింటికీ కూడా 'ధ్వని' అని పేరు విద్వాంసులలో వ్రసిద్ధంగా ఉంది. దానికి కూడ వైయాకరణుల సంమతి ఉన్నది అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. శ్రోత్రశష్కులీమ్‌ ఇత్యాది. సంతానంచేళ, అనగా అవిచ్చిన్న ధారారూపంలో, చక్కిలంవంటి శ్రోతావచ్చిన్నాకాశాన్ని (చెవిని) చేరిన చివరిశబ్దాలే వినబడతాయి. అవే ప్రక్రియలో శబ్దాలవల్ల వుట్టే శబ్దాలు వినబడతాయి. అని చెప్పబడింది. ఆ శబ్దాలకు ఘంటానురణనరూపత్వం ఉంది. అవి “ధ్వని' శబ్బంచేత చెప్పబడ్డాయి. ఈ విషయాన్నే

212 భ్వన్వాలోకః పూజ్యుడైన భర్శృహరి “యః సంయోగ ఇత్యాదికారికలో చెప్పాడు. యః ఇతి :- కరణైః = పాధవాలైన తాల్వాదిస్థానాలచేత, నంయోగ వియోగాభ్యామ్‌ = వాటి కలయికచేత విడిపోవడంచేత, యః = ఏది, ఉపజన్యతే = పుట్టించబడుతుందో, సః= అది, స్ఫోటః = స్ఫోట. అవ్యై:= ఉత్పత్తివాదులైన ఇతరులచేత, శబ్దజా? = శబ్దాలవల్ల పుట్టిన, శబ్బాః= శబ్దాలు, ధ్వనయః మి ధ్వనులుగా, ఉదాహృతా:= చెప్పబడినవి.

వివరణ - వైశేషికుల సిద్ధాంతం ప్రకారం శబ్దం అనిత్యం. ఆది సంయోగం వల్ల గాని, వియోగంవల్ల గావి, ఏర్పడుతుంది. ఖేరీని దండంతో కొట్టినప్పుడు ఆ ఖేరీ దండంనంయోగంవల్ల శబ్దం పుడుతుంది. ఒక వెదురుకజ్ణను రెండు బద్దలుగా చీల్చినప్పుడు శబ్దం పుడుతుంది. ఇది వియోగజశబ్దం. విడదీయడంవల్ల పుట్టినది. కొంతదూరంలో ఉన్నవాడు ఈ రెండు విధాలైన శబ్దాలూ వినకలుగుతాడు. దానికి కారణం ఏమనగా గాలికి వీటిలో ఒక అల బయలు దేరి, దావిని బట్టి మరొక అల, దానివి వట్టి మరొక అల, ఈ విధంగా అలలు వరసగా పుట్టినట్టు, పంయోగంవల్ల గాని, వియోగంవల్ల గాని పుట్టిన మొట్టమొదటి శబ్దంనుంచి మరొక శబ్దం, దానినుంచి మరొక శబ్దం ఈ విధంగా శబ్దసంతానం పుడుతుంది. ఈ విధంగా శబ్దాలు పుట్టడాన్ని వీచీనవంతానవ్యాయంలో పుట్టడం అంటారు. ఈ విధంగా వుడుతూ పుడుతూ అంతటా వ్యాపించే శబ్దాలలో చివరిది చెవిలో ప్రవేశించినప్పుడు “ఆ శబ్దం నాకు వినబడింది” అని అనుకుంటాం. వైశేషికుల మతం ప్రకారం చెవి రంధ్రంలో ఉన్న ఆకాశమే శ్రోశ్రేంద్రియం. చెవి ఆకారం చక్కిలం ఆకారం వలె ఉండడంచేత “కర్ణశష్కులి' అని వ్యవహరిన్తూంటారు. అందుచేత మవం వివేది భేరీశబ్లమూ కాదు. పాట్యమానవంశశబ్దమూ కాదు. ఆ శబ్దంనుంచి పుట్టిన శబ్బసంతానంలో మున చెవిదాళా వచ్చిన శబ్దం. ఇంకా దాని నుంచి శబ్దాలు పుట్టి ముందుకు సాగవచ్చు. మనకు సంబంధించినంతవరకు మన చెవిలో పడ్డది అంత్యశబ్దం.

అదే విధంగా కంఠతాల్వాదిస్థావాలతో వాయువుకు సంయోగవిభాగాలు ఏర్పడడంవల్ల మొట్టమొదట పుట్టిన శబ్దం స్ఫోట. అదే ఆర్థబోధకం, ఇది తరవాత పుట్టే శబ్దాలకి కారణం. స్ఫోట అనే మొదటి శబ్దం నుంచి పుట్టిన శబ్బాలే (శబ్దజశబ్బ్దాలే) ధ్వనులు అని వైశేషికాదులు అంటారు అని భర్శహరి ఈ కారికలో వాళ్లమతం ఆనువదించాడు.

స్ఫోటరూపమైన ఈ ్రథమశబ్దం నుంచి పుట్టిన శబ్దాలు (ధ్వనులు) ఘంటానురణనం వంటివి, అనగా దేవాలయాదులలోని ఘంటలు మైోగించగానే

వ్రభమోద్ద్యోతః 213 పుట్టిన మొదటి శబ్దం నుంచి వరవగా పుట్బకొని వచ్చిన శబ్దనంతానం వంటివి.

ఏవమితి - ఈ విధంగానే ఘంటాదుల అనురణనం (ప్రతిధ్వని) వంటి వ్యంగ్యార్థమూ, అనురణనం వంటిది కాకపోయినా అనురణనం వంటిదిగా భావించబడే రసాదివ్యంగ్యమూ (అనురణనాత్మోపలక్షిత) కూడ ధ్వని అని వ్యవహరించబడుతుంది. ఈ విధంగా వ్యంగ్యమైన అఆర్హానికి 'ధ్వని' అనే పేరు ఎట్లు వచ్చిందో ప్రతిపాదించాడు.

తథా ఇది :- అదే విధంగా నాదశబ్దవాచ్యాలు (నాదం అనే పేరు గల), అంత్యబుద్ది నిర్హాహ్యస్ఫోటాభివ్యంజకాలు అయి, చెవికి వినబడే వర్షాలు కూడా 'ధ్వని' శబ్దంచేత చెప్పబడుతున్నాయి, వాటికి కూడా 'ధ్వని' అని పేరు. పూజ్యుడైన ఆ భరృహరియే “ప్రత్యయై:” ఇత్యాదిళేకంలో ఈ విషయం ప్రతిపొదించాడు.

ప్రత్యయైః ఇతి :- అనుపాఖ్యేయై: = (ప్రత్యేకంగా ఒక్కొక్క ధ్వనివల్ల కలిగిన బుద్ది స్ఫోటను నృుటంగా ప్రకాశింపచేయకపోవడంచేత) వీటి స్వరూపం ఇది అని చెప్పడానికి శక్యం కానివి, తథా = అథైనా, గ్రహణానుగుటైః = గ్రహించడానికి అనగా చివరి ధ్వనివల్ల జనించిన వ్యక్తస్పాటజ్ఞువానికి అనుకూలంగా ఉన్న, ప్రత్యయైః = పూర్వ పూర్వధ్వనులవలన పుట్టిన బుద్ధులతో కలిసి, ధ్వనిప్రకాశితే=చివరి ధ్వనిచేత ప్రకాశింప చేయబడిన, శబ్చే*శబ్దమునందు, స్వరూపమ్‌=న్వరూపం, అనగా శ్రమరహితమైన స్ఫోటయొక్క స్వరూపం, అవధార్యతే = సృటంగా నిశ్చయించబడుతుంది.

తేవేతి - అందుచేత ధ్వనిని ప్రకాశింపచేసే శబ్బార్ధాలు కూడ ధ్వనిశబ్దం చేత ఇక్కడ ( ఈ శాస్త్రంలో) చెప్పబడ్డాయి.

వివరణ - వైయాకరణులు అంగీకరించిన స్ఫోటసిద్ధాంత నంక్షిప్తస్వరూపం ఇది - “గౌః” అన్న పదం విన్న వెంటనే ఒక పదం యొక్క జ్ఞానం కలుగుతున్నది. “గౌః ఆశ్రమం ధ్రవిశతి” అని విన్న వెంటనే ఒక వాక్యంయొక్క జ్ఞానం కలుగుతున్నది. “గాగ అవే దానిలో మూడు ధ్వనులు, గ్‌+*బొ+:' ఉన్నాయి. “గౌ: ఆశ్రమం ధ్రవిశతి” అనే దొనిలో కూడా'గ్‌ మొదట 'ఇ' వరకు అనేకధ్వనులు ఉన్నాయి. ఈ ధ్వనులు ఒక్కొక్కటి వింటున్నప్పుడు ఒక్కొక్క ధ్వని ఉన్నట్లు అవి వేరు వేరుగా తెలుస్తున్నట్లు కనబడినా మొదటి ధ్వనితో ప్రారంభించి చివరి ధ్వని దగ్గరికి వచ్చే సరికి బుద్ధిలో ధ్వనులు ఏవీ గోచరించవు. వాక్యం ఒకటే బుద్ధిలో భాసిస్తుంది. ఇదంతా అతి శీఘ్రంగా జరిగిపోతుంది. కొంచెం జాగర్తగా పరిశీలించి చూచుకుంటే ఆఖరి ధ్వని పూర్తి అయే వరికి అ క్షణంలో అఖండమైన వాక్యంయొక్క జ్ఞానం మాత్రమే మిగులుతుంది. ధ్వనుల జ్ఞానం ఏమీ ఉండదు. ఆదే విధంగా ఆ అఖండవాక్యంవల్ల తెలిసే ఆర్థం

214 ధ్వవ్వాలోకః కూడా అఖండమే. మొత్తం అర్ధం బుద్ధిలో స్ఫురించే నమయానికి ఈ పదం వల్ల ఈ ఆర్థం తెలిసింది. దీనివల్ల ఇది తెలిసింది అన్న భేదప్రతీతి ఏ మాత్రమూ ఉండదు. ఈ ఆఖండవాక్యమే స్ఫోట. అది నిత్యం. ఈ వాక్యంలో ఉన్న ధ్వనులన్నీ ఒకదాని తరవాత ఒకటి అ స్ఫోటరూపవాక్యాన్ని బుద్ధ్యారూఢం చేయడానికి ఉపయోగిస్తాయి. ఈ స్ఫోటను స్ఫుటం చేయడంలో అన్నిధ్వనులకీ సమానమైన వ్యాపారమే ఉంటుంది. ఆ స్ఫోట లేదనడానికి వీలు లేదు, ఏకవాక్యత్వజ్ఞానం కలుగుతూన్నది కదా. ధ్వనులు దానిని ఎలా వ్యక్తం చేస్తున్నాయి అని అడిగితే వివరించి చెప్పడం కష్టమే; అయితే ఈ పని జరుగుతూనే ఉంది.

ఈ స్ఫోటాభివ్యక్తీకరణప్రక్రియ అనిర్వచనీయం అని చెప్పడానికి భర్శహరి ఒక ఉదాహరణం ఇచ్చాడు. వేదంలోని ఒక అనువాకమో, లేదా ఒక ళ్లోకమో ఉంది. ఒకమారు చదివాం; మనస్సుకు పట్టలేదు; రెండు మార్లు చదివాం; మనస్సుకు పట్టలేదు. పదిమాట్లు చదివాం; ఆది పూర్తిగా మనస్సుకు వశం అయిపోయింది. ఎప్పుడడిగితే అప్పుడు మనన్సులోనికి వచ్చేస్తుంది. ఇది పదవ మారు చదవడంవల్ల వచ్చిందా? కాదు. పదిమార్లు చదవడంవల్ల వచ్చింది. అనగా ప్రతిపర్యాయంలోను కొంత కొంత మనస్సుకు పడుతూనే ఉంది. ఎన్నవ పర్యాయం ఎంత మనస్సుకు పట్టింది అని ఎవరూ చెప్పజాలరు. అదే విధంగా ఏ ధ్వని ఎంత స్ఫోటను వ్యక్తీకరించింది అంటే నమాధానం కుదరదు. అసలు వ్యక్తీకరించబడే స్ఫోటలో భాగాలు లేవు కదా ఆది అఖండం కదా? శ్లో యథానువాకః శ్లోకో వా సోఢత్వముపగచ్చృతి,

అనవృత్త్యానతు న గ్రన్థః ప్రత్యావృత్తి నిరూవ్యతే, శ్లీ. ప్రత్యమై రనుపాభ్యేయై: గ్రహణానుగుజైస్తథా, ధ్యవిప్రకాళితే శట్టే స్వరూపమవధార్యతే., (వాక్య. ప. బ్రహ్మకాండ. 82, 83)

ఈ విధంగా స్ఫోటవ్యంజకమైనవాటికి వైయాకరణులు “ధ్వని' అని పేరు పెట్టడం చేత ఈ శాస్త్రంలో వ్యంగ్యార్థవ్యంజకాలైన శబ్దార్ధాలకి కూడా ధ్వని అనే పేరు పెట్టబడింది అని భావం.

లోచనం కించ వర్ణేషసు తావన్మాత్రపరిమాణేష్వపి నత్సు, యథోక్తమ్‌ - శ్ల. అల్పీయసాపి యత్నేన శబ్బముచ్చారితం మతిః, యది వా నైవ గృహ్లాతి వర్ణం వా సకలం సుతమ్‌.

వ్రభమోద్దోతః 215 తేషు తావత్స్వేవ శ్రూయమాణేషు వక్తుర్యః అన్యః ద్రుతవిలమ్బితాది వృత్తి భేదాత్మా ప్రసిద్ధాదుచ్చారణవ్యాపారాత్‌ అభ్యధికః సః నిరుక్తః, యదాహస ఏవ - శ్లో. శబ్బస్యోర్ధ్యమభివ్యక్రేర్పృత్తిభేదే తు వైకృతాః, ధ్వ్యనయః సముపోహన్తే పృోటాత్మా తైర్న భిద్యతే. (వాక్యప. బ్రహ్మకాండ 77)

అస్మాభిరపి ప్రసిద్ధేభ్యః శబ్దవ్యాపారేభ్యః అభిధా- తాత్పర్య - లక్షణారూపేభ్య: అతిరిక్షో వ్యాపారః ధ్వనిరిత్యుక్తవ ఏవం చతుష్కమపి ధ్వనిః. తద్యోగాచ్చ సమస్తమపి కావ్యం ధ్వనిః. తేన వ్యతిరేకావ్యతిరేకవ్యపదే శోఒపి న యుక్తః.

బాలానందివి

కించేతి - వర్ణాల పరిమాణంలో మార్పు ఏమీ ఉండదు. అనగా వర్ణంలో భాగాలు (అవయవాలు ) అవేవి ఉండవు. (మన చెవికి వర్ణం ఎంత పరిమాణంతో ఉన్నట్లు వినబడుతుందో అంతే దాని పరిమాణం). ఈ విషయమే ఈ క్రింది ళోకంలో చెప్పబడింది.

అల్పీయసొపీతి. ఆల్బీయసా = అత్యల్పమైన, యత్నేన = యత్నంచేత, ఉచ్చారితమ్‌ అపి = ఉచ్చరించబడినదైనప్పటికీ, శబ్దమ్‌ = శబ్దాన్ని మతిః = బుద్ధి, మృటమ్‌ = స్పష్టంగా, యది వా నైవ గృహ్హాతి = గ్రహించనైనా గ్రహించదు. సకలమ్‌ = సమస్తమైన, వర్ణమ్‌ = వర్జాన్సి, గృహ్లాతి వా = గ్రహించనైనా గ్రహిన్తుంది.

వివరణ - ఒక వర్షాన్ని ఎంత అల్పమైన ప్రయత్నంతో ఉచ్చరించినా దానిని బుద్ధి గ్రహిస్తే వూర్తిగానైనా గ్రహిస్తుంది; లేదా అనలే గ్రహించదు. ఎందుచేతననగా వర్ణాలకి అవయవాలు లేవు. అవయవాలు ఉన్న పక్షంలో ఒక భాగాన్ని గ్రహించడం, మరొకభాగాన్ని గ్రహించకపోవడం, పూర్తిగా గ్రహించడమూ ఇత్యాదులుంటాయి. అవయవాలు లేనిదానిని గ్రహిస్తే పూర్తిగా గ్రహించడమే, లేకపోతే అనలు శగ్రహించకపొవడమే అని భావం.

శేషు ఇతి :- “వర్లేషు తావన్మాత్రపరిమాణేషు నత్సు, తేషు తావత్స్వ్వేవ శ్రూయమాణేషు ” అని మధ్యనున్న శ్లోకం కలుపుకొని అన్వ్నయించుకొనాలి. వర్ణాల

216 ధ్వన్వాలోకః పరిమాణం, ఎంత ఉందో అంతమాత్రమే వినబడుతూండగా వాటిని ఉచ్చరించడం కోసం చేయవలసిన ప్రసిద్ధమైన వ్యాపారమే కాకుండా ద్రుతవిలంబితాదివృత్తి భేదరూపమైన మరొక వ్యాపారం వక్తలో ఏదైతే ఉన్నదో అది కూడా ధ్వని అని చెప్పబడింది. ఈ విషయాన్ని భర్శహరియే చెప్పి ఉన్నాడు.

శబ్దస్యేతి - శబ్దన్య - స్ఫోటరూవమైన శబ్దంయొక్క, అభివ్యశ్తేః = ప్రాక్కృతధ్వనులవలన కలిగిన అభివ్యక్తికంటె, ఊర్చ్వమ్‌ = పైన, తరవాత పుడుతూన్న, వైకృతాః = వైళ్సృతధ్వనులు, వృత్తిభేదే = ద్రుతాదివృత్తిభేదం విషయంలో, సముపోహన్తే = కారణం అవుతున్నాయి. తైః = ఆ వైకృతధ్వనుల చేత, స్ఫోటాత్మాజస్ఫోటరూపశబ్దం, న భిద్యతే = భేదం పొందదు.

వివరణ - వైయాకరణులు 'ప్రాకృతధ్వని, వైకృతధ్వని అని రెండు విధాలైన ధ్వనిని అంగీకరిస్తారు. స్ఫోటను వ్యంజింపచేసేది ప్రాకృతధ్వని; దాని తరవాత వృత్తిభేదాన్ని, ద్రుతాదివృత్తులను కలిగించేది వైళృతధ్వని. ఖ్లీ. ప్పోటస్య గ్రహణే హేతుః ప్రాకృతో ధ్వవిరివ్యతే,

వృత్తిభేదే నిమిత్తత్వం నైకృతః ప్రతిపద్యతే”. (ఇది నంగ్రహకారుని శ్లోకం).

“స్ఫోటను గ్రహించడానికి హేతువైనది ప్రాకృతధ్వని; వృత్తిభేదానికి నిమిత్త మైనది వైక్ళతధ్వని” అని దీని భావం.

మంత్ర - ళ్లోక- వాక్యాదుల్ని ఉచ్చరించేటప్పుడు ద్రుతం, మధ్యమం; విలంబీతం అని మూడు వృత్తులుంటాయి. మామూలుగా ఏ అక్షరానికి ఎంత మాత్ర (కాలం) ఉంటుందో అంతమాత్రను ఇన్తూ ఒక విధమైన వేగంలో చదివితే అది “ద్రుతవృత్తి. కొంచెం ఆలస్యంగా, వేగం తగ్గించి, చదివితే అది “విలంబిత వృత్తి” ద్రుతమూ కాక విలంబితమూ కాక మధ్యలో ఉన్నది 'మధ్యవృత్తి-.

“అభ్యాసార్థం ద్రుతా వృత్తిర్మధ్యా వై చిన్తనే సృతా,

శిష్యాణామువదేశార్థం వృత్తిరిష్టా విలమ్బితా”. అని ప్రాతిశాఖ్యాదిప్రసిద్ధ శ్లోకం. దీనిలో పాఠభేదాలున్నాయి. “ అభ్యాపార్ధే ద్రుతాం వృత్తిం ప్రయోగార్థే తు మధ్యమామ్‌,

శిష్యాణామువదేశార్ధే కుర్యాదత్తిం విలమ్బితామ్‌” (బుగ్వేదప్రాతిశాఖ్య - 13.48)

“కంఠస్థం చేయడం కోసం చదివేటప్పుడు ద్రుతవృత్తిని ఉపయోగించాలి. అర్ధచింతన చేసేటప్పుడు (లేదా యాగాదులలో మంత్రాలను వినియోగించేటప్పుడు) మధ్యమవృత్తిని ఉపయోగించాలి. శిష్యులకి ఉపదేశించేటప్పుడు విలంబిశవృత్తిని ఉపయోగించాలి” అని ఆర్థం.

వ్రథతమోద్దోతు 217 వైకృతధ్వనులవల్ల కలిగే ఈ ద్రుతాదులవల్ల ప్రాకృతధ్వనివ్యంజితమైన స్ఫోటలో ఏమీ భేదం రాదు; అది కుదించబడుతుంది లేదా పొడిగించబడుతుంది; అంతమాత్రమే అని “శబ్బ్దన్య”' ఇత్యాదికారిక భావం, అస్మాభి; ఇతి :- మేం కూడా ప్రసిద్ధమైన అభిధా - అక్షణా-తాత్సర్య రూపాలైన శబ్దవ్యాపారాలకంటె అతిరిక్తంగా (అధికంగా) ఒక వ్యాపారాన్ని (వ్యంజనావ్యాపారాన్ని) అంగీకరించాం. దానిని కూడా (వైయాకరణులు వైకృతధ్వనిని ధ్వని అన్నట్లు) 'ధ్వని' అంటున్నాం, ఈ విధంగా వ్యంగ్యార్థం, శబ్దం, దాని అర్ధం, వ్యంజనా వ్యాపారం అనే చతుష్కం ధ్వనియే. ఈ నాలుగింటికీ ధ్వని అని పేరు. ఇది ఉండడం వల్ల సమస్తమైన అనగా వ్యంగ్య - వాచ్య - వాచక- వ్యాపారరూపమైన, కావ్యం కూడా ధ్వనియే. ఈ విధంగా “ధ్వని అనేది ఐదింటికి పేరు అని చెప్పినట్లయింది. తేనేతి అందుచేత వ్యతిరేకాన్ని అవ్యతిరేకాన్ని నిర్దేశించడం అయుక్తం కాదు. అనగా ఒక దృష్టితో చూస్తే కావ్యంలో ధ్వని ఉంది కాబట్టి కావ్యస్యాత్మాధ్వనిః (కావ్యానికి ధ్వని ఆత్మ) ఇత్యాదులలో కావ్యం వేరు దానిలో ఉండే ధ్వని వేరు అన్నట్లు, “కావ్యవిశేషఃు స ధ్వనిః? (ఆ కావ్యవిశేషం ధ్వని అని చెప్పబడింది) ఇత్యాదుల్లో కావ్యమే ధ్వని అన్నట్టూ వ్యవహరించడంలో దోషం లేదు అని భావం. లోచనం వాచ్యవాచక సంమిశ్ర ఇతి మధ్యమపదలోపీ నమాసః. “గామశ్వం పురుషం వశుమ్‌” ఇతివత్‌ సముచ్చయో౭2౭త్ర చకారేణ వినాపి. తేన వా చ్యో౭పి ధ్వనిః; వాచకో౭పి శబ్లో ధ్వనిః, ద్వయోరపి వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌, ధ్వనతీతి కృత్వా. “సంమితశ్ర్యతే విభావానుభావసంవలనయా” ఇది వ్యజ్యో౭ఫి ధ్వనిః, ధ్వన్యత ఇతి కృత్వా. శబ్దనం శబ్దః, శబ్దవ్యాపారః. న చాసౌ అభిధారూపః, అపి తు ఆత్మభూత;ః, సోఒపి ధ్వననం ధ్వనిః. కావ్యమితి వ్యపదేశ్యశ్చ యోఒర్థః సోఒపి ధ్వనిః, ఉక్తప్రకారధ్వనిచతుష్టయమయ త్వాత్‌. అత ఏవ సాధారణ హేతుమాహ - వ్యజ్ఞుకత్వసామ్యాదితి. వ్యబ్యవ్యజ్ఞాకభావః సర్వేషు సామాన్యరూపః సాధారణ ఇత్యర్థః. బాలానందిని వ్యంగ్యాదులు ఐదింటికీ కూడా ధ్వని అని పేరు అని ఇంతవరకు ప్రతిపాదించిన

218 ధ్వన్వాలోకః దానికి అనుగుణంగా “వాచ్యవాచకనంమిత్రః శబ్దాత్మా” అనే పదాల అర్ధం వివరిన్తున్నాడు- వాచ్య వాచకేతి: అభినవగుప్తడు మామూలుగా చేసే క్లిష్టారకల్పనలలో ఇదొకటి. వాచ్యవాచకసంమితశ్ర అనే పదానికి “వాచ్యవాచకసహితః సంమిశః” అని మధ్యమపదలోపి సమాసం (శాకప్రియః పార్థివః శాకపార్థివః ఇత్యాదులలో వలె). అప్పుడు దానికి. వాచ్యం, వాచకం, సంమిశ్రం అని అర్ధం.” గామ్‌, అశ్వమ్‌, వురుషమ్‌, పశుమ్‌” ఇత్యాదులందు వలె 'చ' ప్రయోగించకపోయినా నముచ్చయార్థం (అది ఇదీ కూడ అని చెపితే అది సముచ్చయం) చెప్పవచ్చును. తేనేతి. అందుచేత వాచ్యమైన అర్థమూ ధ్వనియే, వాచకమైన శబ్దమూ ధ్వనియే. ఎందుచేత ననతా 'ధ్వనతీతి ధ్వనిః' అనే విగ్రహంచేత రెండూ తూడ వ్యంజింపచేస్తాయి కాబట్టి వాటికి 'ధ్వని' అనిపేరు. సంమిశ్రః' అనేదానికి “సంమిశ్ర్యతే, విభావానుభావసంకలనయా” అనే వ్యుత్వత్తి చేత విభావానుభావాదులను చేర్చి కలపబడుతుంది అని అర్ధం. అనగా వ్యంగ్యం. ఇది కూడా “ధ్వన్యతే ఇతి ధ్వనిః ” అనే వ్యుత్పత్తిచేత ధ్వనియే. “శబ్దాత్మా' అనే దానిలోని “శబ్ద' శబ్దానికి శబ్బనం, అనగా శబ్బ్దంయొక్క వ్యాపారం అని ఆర్థం. ఇది అభిధాదిరూపమైన వ్యాపారం కాదు; మరేమనగా ఆత్మయైన వ్యాపారం. అది కూడా ధ్వనియే. ఈ అర్ధంలో “ధ్వననం ధ్వనిః” అని వ్యుత్పత్తి. ఈ విధంగా వ్యంజనావ్యాపారం ధ్వని అయింది. కావ్యమితి - కావ్యం అని చెప్పదగిన ఏ అర్థం ఉందో అది కూడా ధ్వనే, అది పైన చెప్పిన నాలుగు ప్రకారాలతో కూడినది కదా? అందుచేతనే ఈ ఐదు విధాల ధ్వనులకు సమంగా వర్తించే సాధారణ హేతువును “వ్యజ్ఞుకత్వసామ్యాత్‌” అనే పదంతో చెపుతున్నాడు. ఈ అన్ని పక్షాలలోను మూడ వ్యంగ్యవ్యంజకభావం సామాన్యరూపంగా, అనగా సాధారణంగా (అన్నింటికీ వర్తించేదిగా) ఉంది.

వివరణ:- నిజానికి ఆనందవర్ధనుడు ఈ వాక్యంలో చెప్పదలచినది - “వైయాకరణులు ఏ విధంగా ధ్వని అని వ్యవహరిస్తున్నారో అదే విధంగా వారి మతాన్ని అనుసరిస్తూ కావ్యతత్త్వార్ధవేత్తలైన పండితులచేతకూడ వైయాకరణులు చెప్పిన ధ్వని ఏ విధంగా స్ఫోటవ్యంజకమో అదేవిధంగా కావ్యం కూడా వ్యంగ్యార్థవ్యంజకం అవడంచేత (వ్యజ్ఞుకత్వసామ్యాత్‌) కావ్యం అని చెప్పదగిన, వాచ్యవాచకమిశ్రమైన శబ్దరూపం “ధ్వని' అని చెప్పబడింది” అని మాత్రమే. అభినవగుప్తుడు దీరికి ఇంత అర్ధం లాగాడు. “యత్రార్థః” ఇత్యాదికారికలో కూడ ధ్వనిశబ్బాన్ని ధ్వనికారుడు కావ్యపరంగానే వాడాడు. చాలా చోట్ల అదే పద్ధతి కనబడుతుంది.

ద్రథమోద్ధోతః 229 లోచనం యత్సునరేతదుక్తమ్‌ - “వాగ్వికల్పానామానన్న్యాత్‌” ఇత్యాది తత్ప్సరిహరతి - న చైవంవిధస్యేతి. వక్ష్యమాణః: ప్రభేదో యథా- ముఖ్యే ద్వే రూపే. తద్భేదా యథా - అర్భాన్తరసంక్రమితవాచ్యః, అత్యన్తతిరస్కృత వాచ్యః ఇతి అవివక్షితవాచ్యస్య, అసంలక్ష్యక్రమవ్యబ్య్య:, సంలక్ష్య క్రమవ్యబ్య్యః ఇతి వివక్షితాన్యపరవాచ్య స్యేతి. తత్రాప్యవాన్తర భేదాః. మహావిషయ స్యేతి- అశేషలక్ష్యవ్యాపిన ఇత్యర్థః. విశేష గ్రహణేన అవ్యాపకత్వమాహం. మాత్రశబ్దేన అబ్గిభావమ్‌. తత్ర ధ్వనిస్వరూపే భావితం ప్రణిహితం చేతో యేషాం, తేన వా చమత్కారరూేపుణ భావితవ్‌ు అధివానితవు, అత ఏవ ముకులితలోచనత్వాదివికారకారణం చేతో యేషామితి. అభావవాదిన: ఇతి. అవాన్తరప్రకారత్రయభిన్నా అపీత్యర్థః. బాలానందిని యదితి - “వాగ్వికల్పానామానన్త్యాత్‌” ఇత్యాది పూర్వవక్షి వాదానికి న చైవంవిధ స్యేత్యాదికంచేత సమాధానం చెపుతున్నాడు. చెప్పబడనున్న ప్రభేదం ఎట్లనగా- దాని ముఖ్యరూపాలు రెండు. వాటి భేదా లెట్లనగా - “అర్భాంతరసం ్రమితవాచ్యం,” “అత్యంతతిరస్కృత వాచ్యం' అనేవి అవివక్షితవాచ్య భేదాలు. “అసంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం” “నంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం' అని వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనిభేదాలు. వాటిలో కూడ అవాంతరభేదాలు చాలా ఉన్నాయి. వివరణ:- “ముఖ్యే ద్వే రూపే” అనగా అవివక్షితవాచ్యం, వివక్షితాన్య పరవాచ్యం అని అర్థం. మహావిషయస్యేతి: నమస్తలక్ష్యాలలోను వ్యాపించి ఉన్నది అని అర్ధం. అలంకార విశేష, అని “విశేష పదం గ్రహించడంచేత అది వ్యాపకం కాదు అని చెపుతున్నాడు. అనగా “ఏదో అప్రసిద్ధాలంకారవిశేషం కల్పించి దానికి “'ధ్వని' అని 'పేరుపెడుతున్నారు” అనే వాదం సరియైనది కాదు. అలంకారవిశేషమాత్రం అయితే దానికి సర్వవ్యాపకత్వం ఉండదు. మేం చెప్పే ధ్వని సర్వవ్యాపకం అని భావం. మాత్రేతి :- 'మాత్ర” శబ్దం ప్రయోగించడంచేత అలాంటి ఆలంకారవిశేషం అంగి కాజాలదు అని చెపుతున్నాడు. త్రేతి:- తత్ర = ఆ ధ్వనిస్వరూపంలో, భావితమ్‌ = ఏకాగ్రంగా ఉండేటట్లు చేయబడిన, చిత్తం కలవారు, లేదా, తేన= చమత్కారరూపమైన

220 ధ్వన్యాలోకః దానిచేత, భావితమ్‌ = అధివాసితమైన, సుగంధం కలదిగా చేయబడిన, సంస్కరించబడిన, అందుచేతనే ఆనరదపారవశ్యంలో కళ్ళు మూతలు పడడం వంటి వికారానికి కారణమైన చిత్తం గలవారు అని “తద్భావితచేతసామ్‌” అనుదానికి అర్ధం. అభావవాదినః ఇతి. అభానానికి సంబంధించిన మూడు అవాంతరభేదాలు ప్రతిపాదించేవాళ్లతో సహా అందరు అభావవాదులు అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం

అస్తి ధ్వనిః న చ అసౌ అవివక్షితవాచ్య:ః, వివక్షి తాన్యపరవాచ్యశ్చ ఇతి ద్వివిధః సామాన్యేన. తత్రాద్యస్యోదాహరణమ్‌. శ్లో సువర్ణపుష్పాం పృథివీం చిన్వవ్తి వురుషాస్తయః,

శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ యశ్చ జానాతి 'సేవితుమ్‌. (10) ద్వితీయస్యాపి : శ్లో. శిఖరిణి క్వ ను నామ కియచ్చిరం కిమభిధానమసావకరోత్తపః,

తరుణి యేన తవాధరపాటలం దశతి బిమృవఫలం శుకశావక:. బాలానందిని (1! )

అస్తీతి : ధ్వని ఉంది, లేదనడానికి వీలులేదని అర్థం. పామాన్యంగా (మాలంగా) ఇది అవివక్షితవాచ్యధ్వని, వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వని అని రెండు విధాలు. వాటిలో మొదటిదానికి ఉదొహరలణం-

సువర్డేతి : శూరశ్చ = శూరుడు, కృతవిద్యశ్చ = విద్యలు చక్కగా నేర్చినవాడు, యః చ= ఎవడు, సేవితుమ్‌=పేవించడానికి, జూవాతి = బాగా తెలుసుకొనుచున్నాడో వాడు, అనగా ప్రభువుకు అనుగుణంగా ప్రవర్తిస్తూ ఎట్లు సేవించాలో తెలిసినవాడూ, త్రయః పురుషాః = ముగ్గురు పురుషులు, సువర్ణ పుష్పామ్‌ = బంగారాన్ని పుష్పించే, వృథివీమ్‌ = భూమిని, (భూమి మీద) చిన్వన్తి = పుష్పాలు కోనుకొంటున్నారు, ప్రోగుచేసుకొంటున్నారు.

ద్వితీయస్యేతి - రెండవదానికి కూడా ఉదాహరణం ఎట్లనగా - శిఖరిణీతి - తరుణి = ఓ! తరుబీ! అసౌ శుకశావకః= ఈ చిన్నారి చిలక, క్వను వామ= ఏ, శిఖరిజీ= పర్వతంమీద, కియత్‌ చిరమ్‌= ఎంత కాలం, కిమభిదానమ్‌= ఏమి పేరు గల, తపఃజ

వ్రతమోద్దోతః 221 తసన్సును, అకరోజ్‌= చేసెచో! యేన= దేనిచేత, తవ= నీయొక్క, అధరపాటలమ్‌= అధరోష్టం వలె పాటలవర్ణమైన, బిమృఫలమ్‌= దొండపండును, దశతి= కొరుకుతూన్నదో. లోచనం

తేషాం ప్రత్యుకౌ ఫలమాహ - అస్తీతి. ఉదాహరణపృష్టే భాక్తత్వం సుశజ్కం సుపరిహరం చ భవతీత్యభిప్రాయేణ ఉదాహరణదానావకాశార్థం, భాక్తత్వాలక్షణీయత్వే ప్రథమం పరిహరణయోగ్యేఒపి అప్రతిసమాధాయ, భవిష్యదుద్దోతానువాదానుసారేణ వృత్తికృదేవ ప్రభేదనిరూపణం కరోతి - స చేతి. పజ్బాధాపి ధ్వనిశబ్బార్థే యేన, యత్ర, యతః, యస్య, యస్మై ఇతి బహంద్రీహ్యర్థాశ్రయేణ యథోచితం సామావాధికరణ్యం సుయోజ్యమ్‌. వాచ్యే అర్థే తు ధ్వవౌ వాచ్యశబ్లేన స్వాత్మా, తేన ఆవివక్షితః అప్రధానీకృతః స్వాత్మా యేన ఇత్యవివక్షితవాచ్యో వ్యళ్లుకః అర్థ: ఏవం వివక్షితాన్యపరవాచ్యే౭పి. యది వా కర్మధారయేణ అర్భవళక్షే అవివక్షితళ్చాసా వాచ్యశ్చేతి. వివక్షితాన్యపరశ్చాసొ వాచ్యశ్చేతి - తత్రార్థః కదాచిదనుపపద్యమానత్వాదినా విమిత్తేన అవివక్షితః భవతి. కదాచిదుపపద్యమాన: ఇతి కృత్వా వివక్షిత ఏవ, వ్యబ్యపర్యన్తాం తు ప్రతీతిం న్వసొభాగ్యమహిమ్నూ కరోతి. అత ఏవ అర్ధ: ఆత్ర ప్రాధాన్యేన వ్యళ్ఞుకః, పూర్వత్ర శబ్దః. నను వివక్షా చ ఆన్యపరత్వం చేతి విరుద్ధమ్‌? అన్యపరత్వేనైవ వివక్షణాత్‌ కో విరోధ?

బాలానందిని

శేషామితి - అభావవాదాలను విరాకరించినందువల్ల లభించిన ఫలాన్ని అస్తి ఛథ్వవిః అనే మాటలలో చెపుతున్నాడు. ఉదాహరణేతి అభావవాదాలను విరాకరించిన తరువాత ముందుగా భాక్తత్వ - అలక్షణీయత్వవాదాలను పరిహరించాలి. అయినా వాటికి నమాధానం చెప్పకుండా ముందు ఉదాహరణలు చూపించి, తరవాత భాక్షత్వవాదాన్ని ఆశంకించడంలోను, పరిహరించడంలోనూ కూడా సొలభ్యం ఉంటుంది అనే అభిప్రాయంతో ఉదాహరణలు ఇవ్వడానికి అవకాశం ఏర్పరచుకోవడంకోసం న చేత్యాది గ్రంథం ప్రారంభిస్తున్నాడు. అదేవిధంగా ద్వితియోద్ద్యోతంలో అవివక్షితవాచ్యస్య ఇత్యాదులలో ఈ అవివక్షితవాచ్య - వివక్షితాన్య పరవాచ్యాలను అనువదించనున్నాడు. ముందుగా వాటిని గూర్చి కారికలలో ఎక్కడా చెప్పకుండా వాటిని అనువదించడం

222 ధ్వన్వాలోకః (ముందు చెప్పినదానిని మళ్ళీ నిర్దేశించడం అనువాదం) అయుక్తం. అందుచేత రాబోయే ఉద్ద్యోతంలో చేయబోయే అనువాదాన్ని అనుసరించి వృత్తికారుడే ముందు ఆ భేదద్వయాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. అలా ముందు ప్రతిపాదించడంవల్ల వాటిని అక్కడ అనువదించడం యుక్తమే అవుతుంది అని అర్ధం. ఈ కారణం చేత కూడా స చేత్యాది గ్రంథం ప్రారంభిన్తున్నాడు.

పజ్బాధాపీతి: యేన, యత్ర, యతః, యస్య, యస్మై అని బహుబ్రీహి సమాసం ఆశ్రయించడంచేత, ఐదు విధాలైన 'ధ్వని'శబ్బార్థంలో తగువిధంగా సామావాధికరణ్యం చక్కగా కుదుర్చుకొనవచ్చును.

వివరణ:- “అవివక్షితవాచ్య: ధ్వనిః” అని ఈ రెండు పదాలకీ సామానాధికరణ్యం చెప్పబడింది. విశేషణవిశేష్యభావాదులున్నరెండింటిని ఒకే విభక్తిలో ప్రయోగించడం పామానాధికరణ్యం. “యేన' ఇత్యాద్యర్థాలు గ్రహించి బహుంబ్రీహిసమాసం ద్వారా ఈ సొమానాధికరణ్యాన్ని సమర్థించవచ్చు అవి ఆర్థం. “ అవివక్షితః వాచ్యః యేన” (ఏ శబ్దంచేత వాచ్యార్థం వివక్షితం కాదో అది) అనే విగ్రహంచేత లేదా అవివక్షితం వాచ్యం యస్మిన్‌ నః” (దేనియందు వాచ్యం వివక్షితం కాదో ఆది) అనే విగ్రహం చేత లేదా “అవివక్షితం వాచ్యం యస్మాత్‌” (దేనివలన వాచ్యం వివక్షితం కాదోఅది) అనే విగ్రహం చేత, లేదా(అవివక్షితం వాచ్యం యస్మై” (దేనికొరకు అనగా దేని అర్థంగా వాచ్యం వివక్షితం కాదో అది) అనే విగ్రహంచేత, లేదా “అవివక్షితం వాచ్యం యన్య” (దేనికి సంబంధించినదిగా వాచ్యం వివక్షితం కాదో) అది అనే విశ్రహంచేత శబ్దం అవివక్షిత వాచ్యం అవుతుంది. ఈ విధంగా “ధ్వని అనగా శబ్దం” అనే పక్షంలో అర్ధసమన్వయం చేసుకోవాలి: “ధ్వని అనగా వాచ్యార్థం” అని రెండవ పక్షంలో కూడా “అవివక్షితం వాచ్యం యేన (వాచ్యేన) లేదా యస్మిన్‌ లేదా యస్మాత్‌ లేదా యస్య లేదా యస్మై” అని విగ్రహం చెప్పుకోవాలి. “ధ్వని అనగా వ్యంగ్యం”అనే మూడవ పక్షంలో కూడా “అవివక్షితం వాచ్యం యేన (వ్యఖ్యేన) లేదా యస్మిన్‌ లేదా యస్మాత్‌ లేదా యన్య లేదా యస్మై” అని విగ్రహం చెప్పుకోవాలి “ధ్వని అనగా వ్యంజనావ్యాపారం” అనే నాల్గవ పక్షంలో కూడా “అవివక్షితం వాచ్యం యేన (వ్యళ్లానావ్యాపారేణ) లేదా యస్మిన్‌ లేదా యస్మాత్‌ లేదాయన్య లేదా యస్మై” అని విశ్రహం చెప్పుకోవాలి. “ధ్వని అనగా కాన్యం” అనే ఐదవ పక్షంలో కూడా “అవివక్షితం వాచ్యం యేన (కావ్యేన) లేదా యస్మిన్‌ లేదా యస్మాళ్‌ లేదా యన్య లేదా యస్మై” అని విగ్రహం చెప్పుకోవాలి.

“ద్వని అనగా వాచ్యం” అనే రెండవ పక్షంలో చెప్పిన “అవివక్షితం వాచ్యం

బ్రఠమోద్దోతః 223 యేన” ఇత్యాదివిగ్రహాలలో వాచ్యశబ్దానికి స్వాత్మ (తను) అని అర్థం చెప్పుకోవాలని ఒక విశేషం చూవుతున్నాడు- వాచ్వేఒర్థే తు ఇతి. వాచ్యార్థం ధ్వని అనే పక్షంలో మాత్రం వాచ్యశబ్దంచేత స్వాత్మ అవి అర్ధం చెప్పాలి. అప్పుడు ఏ వాచ్యార్థం చేత వాచ్యార్థం అనగా తన న్వరూపం వివక్షితం కాదో, అనగా ఏ వాచ్యార్థం తనను తొను అప్రధానం చేనుకొంటుందో అది అని అర్ధం. ఈ విధంగా వ్యంజకమైన వాచ్యార్థం అవివక్షితవాచ్యం అవుతుంది.

వివమితి - వివక్షితాన్యపరవాచ్యం విషయంలో కూడా ఇదే విధంగా చెప్పుకోవాలి. అనగా “వివక్షితః అన్యపరశ్చ వాచ్యః యేన లేదా యస్మిన్‌ లేదా యస్మాత్‌ లేదా యస్య లేదాయస్క్మై” అని శబ్ద - వాచ్యార్థ- వ్యంగ్యార్థ - వ్యంజనావ్యాపార- కావ్య రూపాలైన పంచవిధధ్వనులకు నమన్వయం అయే విధంగా విగ్రహవాక్యాలు చెప్పుకోవాలి అని అర్ధం. “ధ్వని అవగా వాచ్యార్థం” అనే ద్వితీయపక్షంలో వెనక చెప్పినట్లుగానే ఇక్కడ కూడా 'వాచ్య' శబ్దానికి 'స్వాత్మ' అని అర్ధం చెప్పుకోవాలి.

అయితే ఈ రెండవ పక్తంలో బహంద్రీహికి బదులు కర్మధారయ చెప్పినా బాగానే ఉంటుందని చెపుతున్నాడు - యది వా ఇతి. లేదా అర్ధపక్షంలో (వాచ్యార్థం కూడా ధ్వనియే అనే పక్షంలో) “అవివక్షితశ్చాసొ నాచ్యః” (అవివక్షితమైన వాచ్యం). “*వివక్షితాన్యపరశ్చ అసౌ వాచ్యశ్చ” (వివక్షితాన్యపరమైన వాచ్యం) అని కర్మధారయ సమాసం భ్రహించవచ్చును. తత్రేతి. ఈ భేదాలలో కొన్ని చోట్ల ఆర్థం అనుపపన్నంగా ఉండడం (కుదరకపోవడం) మొదలైన కారణాలచేత అవివక్షితం అవుతుంది. కొన్నిచోట్ల ఉపపన్నం అవడంచేత వివక్షితం అవుతూనే తన సొభాగ్యమహిమచేత (సౌందర్య విశేషంచేత) వ్యంగ్యం వరకు ప్రతీతిని (జ్ఞానాన్ని) కలగచేస్తుంది. అండుచేతనే ఇక్కడ, అనగా అనుపపత్తి ఏదీ లేనిచోట, ప్రధానంగా వ్యంజకంగా ఉంటుంది. అనుపపత్తి ఉన్నచోట (పూర్వత్ర) మాత్రం ప్రధానంగా శబ్దం వ్యంజకంగా ఉంటుంది.

నను ఇతి - (ఆశంక) వివక్ష అన్యవరత్వం అనేది విరుద్ధం కదా? (సమాధానం) ఆన్యపరంగా వివక్షచేయడంలో దోషం ఏముంది?

వివరణ:- ఒక ప్రక్క ఏ అనుపపత్తీ లేకపోవడం చేత వాచ్యార్థం వివక్షితం (చెప్పడానికి ఉద్దేశింపబడింది) అంటున్నావు, మళ్ళీ అది ఇతరపరం (వ్యంగ్యార్థం కోనం ఉద్దేశింపబడింది) అంటున్నావు. ఇవి (వివక్షితత్వ - అన్యపరత్వాలు) పరస్పర విరుద్దాలు కదా అని ఆశంక. ఆన్యపరంగా ఉండేటట్లు వివక్షితం అయినది అని దీని భావం చెప్పుకోవాలి. అప్పుడు విరోధం ఏముంది? అని సమాధానం.

224 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

సామాన్యేనేతి : వస్త్యలంకారరసాత్మనా హి త్రిభేదోఒపి ధ్వనిః ఉభాభ్యామేవ అభ్యాం సంగృహీత ఇతి భావః. నను తన్నామపృష్షే ఏతన్నామనివేశనస్య కిం ఫలమ్‌? ఉచ్యతే- అనేన హి నామద్వయేన ధ్వననాత్మని వ్యాపారే పూర్వప్రసిద్ధాభిధాతాత్పర్యలక్షణాత్మకవ్యాపార త్రితయావగ తార్థప్రతీతే: ప్రతిపతృగతాయాః, ప్రయోక్రభిప్రాయరూపాయాశ్చ వివక్షాయాః సహకారిత్వముక్తమితి ధ్వనిస్వరూపమేవ నామభ్యాం ప్రోజ్జీవితమ్‌.

బాలానందిని

సామాన్యేనేతి - వస్తు - అలంకార- రసరూపాలలో మూడు భేదాలు గల ధ్వని రెండు భేదాలచేత సంగ్రహించబడినది అని భావం. దాని (ధ్వవియొక్క) పేర్గ తరువాత ఈ పేర్లు (రెండు) చేర్చడంవల్ల ఏమి ప్రయోజనం? అనగా వస్వాదిరూపాలలో ధ్వని మూడు విధాలు అని ప్రతిపాదించిన తరవాత ఇక్కడ ఈ రెండు పేర్లు చెప్పడం ఎందుకు అని ఆశంకకు వమాధానం చెప్పబడుతున్నది - ప్రతిపత్తకు (జ్ఞాతకు అనగా శ్రోతకు) పూర్వప్రసిద్ధాలైన అభిధా -తాత్సర్య - లక్షణారూపాలైన మూడు వ్యాపారాల ద్వారా కలిగిన అర్థప్రతీతి (జ్ఞానం), వ్రయోక్తయొక్క (వాక్యం ప్రయోగించేవాని) అభిప్రాయం రూపమైన వివక్త ఈ రెండూ కూడా ధ్వననం అనే వ్యాపారంలో నహకారాలుగా ఉవకరిస్తాయి అని ఈ రెండు పేర్లచేత చెప్పబడుతున్నది. అందుచేత ఈ రెండు పేర్లు కూడ ధ్వనిస్వరూపాన్నే ప్రోజ్జీవింపచేస్తున్నాయి. అందుచేత ఈ పేర్లు చెప్పడం కూడ అవసరమే అని అర్థం.

లోచవం

సువర్ణపుష్పామితి- నువర్జాని వుష్ఫ్యతీతి సువర్షపుష్పా. ఏతచ్చ వాక్యమేవ అసంభవత్స్వార్ధమ్‌ ఇతి అవివక్షితవాచ్యమ్‌. అత ఏవ పదార్థమ్‌ అభిధయా, అన్వయం చ తాత్పర్యశక్యా అవగమయ్యైవ, బాధకవశేన తముపహత్య సాదృశ్యాత్‌ సులభనమృద్ధిసంభారభాజనతాం లక్షయతి. తల్లక్షణాప్రయోజనం శూరకృతవిద్య సేవకానాం ప్రాశస్త్యమ్‌ అశబ్బవాచ్యత్వేన గోప్యమానం సత్‌ నాయికాకుచకలశయుగలమివ మహార్ధతామ్‌ ఉపయత్‌ ధ్వన్యతే ఇతి - శబ్బో ఒత్ర ప్రధానతయా వ్యజ్ఞకః, అర్థస్తు తత్సహకారితయా

వ్రభమోద్దోతః 225 ఇతి చత్వారో వ్యాపారాః.

• -.. బాలానందిని

“పదార్థమభిధయా' అనే పాఠం స్థానంలో” “పదార్థమభిధాయ” అని ఉంటే బాగుంటుంది. నువర్ణపుషామితి :- సువర్గాని పుష్యతీతి సువర్ణపుష్పా =' సువర్షాలను పుష్పించేది. ఈ వాక్యం బోధించే అర్ధమే అసంభవం. (భూమి బంగారం పుష్పించదు కదా?) అందుచేత ఇది అవివక్షితవాచ్యం. దీని వాచ్యార్థం వివక్షితం కాదు అని అర్ధం. అందువల్లనే అభిధాశక్తిచేత పదార్ధాన్ని (వాచ్యార్థాన్ని) తాత్సర్యశక్తిచేత పదార్థాల పరస్వరాన్వయాన్నీ, తెలిపిన పిమ్మటనే బాధక వశంచేత ( ఆ అర్ధం కుదరక పోవడం అనే బాధకం చేత) దాన్ని విడిచిపెట్టి, సాదృళ్యంవల్ల సులభమైన సమృద్ధిసంభారానికి పాత్రత్వాన్ని లక్షణయా బోధిన్తుంది. ఇందుకు నిమిత్తం సాదృశ్యం. అనగా నేలమీద పూసిన బంగారు పూవులు ఏరుకోవడం వంటిదే ఈ శూరాదులు సంపాదించే సమృద్ధి . అని ఈ రెండింటికీ ఉన్న సామ్యం. తల్లక్షణేతి - ఈ లక్షణకు ప్రయోజనం అయిన శూర = కృతవిద్య - సేవకుల ప్రాశస్త్యం శబ్దంచేత వాచ్యం కాకపోవడంచేత, నాయికా కుచకలశయుగలం వలె, కప్పబడి ఉండి గొప్ప విలువను పొందింది, అనగా చాలనుందరమైనది. అట్టి ఈ ప్రయోజనం ధ్వనింపబడుతున్నది. ఇక్కడ ప్రధానంగా వ్యంజింపచేస్తూన్నది శబ్దం. అర్థం దానికి సహకారిగా ఉంది. ఈ విధంగా ఇక్కడ నాలుగు వ్యాపారాలు - అభిధ, తాత్సర్యం, లక్షణ, ధ్వననం అనేవి ఉన్నాయి.

వివరణ:- నిగూఢంగా ఉండి వ్యంగ్యార్థం నారీకుచకుంభద్వయం వలె చమత్కారజనకంగా ఉంటుంది అనే విషయంలో సాధారణంగా ఈ క్రింది శ్లోకం వ్రసిద్ధంగా ఉదాహరిస్తూంటారు.

“నాన్టీపయోధర ఇవాతితరాం ప్రగొఢః(ప్రకాశః)

నో గూర్జరీస్తవ ఇవాతితరొం నిగూఢః,

అర్జో గిరామపిహిత : పిహితశ్చ కశ్చిత్‌

పొభాగ్యమేతి మరహట్టవధూకుచాభ:.”

లోచనం

శిఖరిణీతి నహి నిర్విఘహ్మోత్తమసిద్ధయో౭పి శ్రీపర్వతాదయః ఇమాం సిద్ధిం విదధ్యుః. దివ్యకల్పసహస్రాదిశ్చ అత్ర కాలః. న చైవంవిధోత్తమ ఫలజనకఠ్వేన పళ్చాగ్నిప్రభృత్యపి తపః శ్రుతమ్‌. తవేతి భిన్నం పదమ్‌. నే

226 ధ్వన్వాలోకళః సమాసేన విగలితతయా న ప్రతీయేత - తవ దశతీత్యభిప్రాయేణ. తేన యదాహంః - “వృత్తానురోధాత్‌ త్వదధరపాటలమితి న కృతమ్‌” ఇతి, తదసదేవ. దశత్యాస్వాదయతి, అవిచ్చిన్న ('ప్రబన్ధతయా, న త్వౌదరికవత్‌ పరం భుజ్‌క్తే అపి తు రసజ్ఞో 2త్రేతి తత్రాప్తివదేవ రసజ్ఞతాప్యస్య తపఃప్రభావాదేవేతి. శుకశావక్ష ఇతి తారుణ్యాదుచితకాలలాభోఒపి తపస ఏవేతి. అనురాగిణశ్చ ప్రచ్భన్నస్వాభిప్రాయఖ్యాపన వైదగ్ధ్యపటువిరచనాత్మకవిభావోద్దీపనం వ్యబ్గ్య్యమ్‌. బాలానందిని శిఖరిజీతీతి- నిర్విఘ్నమైన ఉత్తమసిద్భులు గల (ఉత్తమసిద్భుల్ని నిర్విఘ్నంగా ఇచ్చే) శ్రీపర్వతాదులు కూడా ఇలాంటి సిద్ధిని ఇవ్వకపోవచ్చు. దివ్యకల్పసహస్రాది చరిమితమైన కాలం కూడా ఇవ్వకపోవచ్చు. పంచాగ్నిమధ్యతపస్సు వంటి తపస్సు కూడా ఇలాంటి ఉత్తమఫలాన్ని వుట్టించేదిగా వినబడలేదు. తవేతి - సమానంలో యుష్మచ్చబ్బాన్ని చేర్చి “త్వదధరపాటలం” అని అన్నట్లయితే (అది సమాసంలో అప్రధానం ఆయిపోవడంచేత) దాని అర్ధం విడిగా తెలిసి 'ఈవ దశతి' అనే అర్థాన్ని సూచించడానికి వీలుపడదు. అందుచేత “తవ' అని వేరు పదంగా ప్రయోగించాడు. అందుచేత ఇది నీ అధరం వలె ఉన్నది కాబట్టి శుకకాబకం నీ అధరాన్నే కొరుకుతున్నా ననే భావంతో సంతోషిస్తూ కొరుకుతుంది అనే అర్ధం సూచించబడుతుంది అని భావం. అందుచేత 'త్వదధరపాటలమ్‌' అని చెప్పవలసి ఉన్నా వృత్తం చెడిపోతుంది కాబట్టి “తవ' అనే పదాన్ని వేరుగా ప్రయోగించాడు అని అన్నవాళ్ల మాట యుక్తం కాదు. మామూలుగా అయితే యుష్మచ్భబ్బానికి 'అధర' శబ్దంతో అన్వయం ఉన్నది కాబట్టి దానితో సమానం చెయ్యాలి. అలా చేయకుండా 'తవ' అనేదాన్ని వేరుగా ప్రయోగించి దానితో అన్వయించే 'అధర' శబ్దానికి 'పాటల' శబ్దంతో సమానం చేయడం అయుక్తం. ఇది అనమర్థసమాసం అవుతుంది అని దోషంగా పరిగణించాలి. వ్యాఖ్యాత తలుచుకుంటే దోషాన్నికూడా గుణంగా ఎలా నిరూపించడంకోసం ప్రయత్నిస్తాడో ఇదొక ఉదాహరణ. దశతీతి - “దశతి ' అనగా ప్రబంధం, అనగా ఆస్వాదిస్తూనే ఉండడం అనే కార్యసంతానం, అవిచ్చిన్నంగా ఉండేటట్లు ఆస్వాదిస్తూన్నది. అంతేనే కాని తిండిబోతు వలె మొత్తం అంతా నమిలివేయడం లేదు. మరే మనగా ఈ విషయంలో రసజ్ఞత్వంతో ప్రవర్తిస్తూన్నది. అందుచేత దీనికి ఈ బింబఫలం ఏ విధంగా తపఃప్రభావంచేత

వ్రథమోద్దోతః 227 లభించిందో ఇలాంటి రనజ్ఞత కూడా తపఃప్రభావంచేతనే లభించిం దని భావం. “శుక శావకః' అనడంచేత ఇది యౌవనంలో ఉండడంవల్ల తగిన కాలం లభించడం కూడా తపఃప్రభావంవల్లనే అని సూచన. అనురాగిణశ్చేతి - అనురాగవంతుడు గూఢంగా ఉన్న తన అభిప్రాయాన్ని తెలపడం కోసం చాతుర్యంతో చాటువాక్యాలు పలకడం రూపంలో (ద్వారా) విభావాన్ని ఉద్దీపింపచేయడం వ్యంగ్యం.

వివరణ:- అనురాగవంతుడైన ఒక యువకుడు తన మనస్సులోని అభిప్రాయాన్ని (యువతీబింబోష్టచుంబనేచ్భను) వ్యక్తం చేయడం కోసం చాతుర్యంతో మంచి మాటలు పలుకుతూ తన రతికి ఆలంబనవిభావమైన యువతిని ఉద్దపింపచేస్తున్నాడు (ఆమెలో (పేమోద్రేకాన్ని కలిగిన్తున్నాడు) అనే విషయం వ్యంగ్యం.

లోచనం

అత్రచ త్రయ ఏవ వ్యాపారాః అభిధా, తాత్పర్యం, ధ్వననం చేతి. ముఖ్యార్ధబాధాద్యభావే మధ్యమకక్ష్యాయాం లక్షణాయాః తృతీయసాః అభావాత్‌. యదివా ఆకస్మికవిశిష్టప్రశ్నార్థానుపపత్తేః ముఖ్యార్ధబాధాయాం సొదృశ్యాత్‌ లక్షణా భవతు మధ్యే; తస్యాస్తు ప్రయోజనం ధ్వన్యమానమేవ. తత్తుర్యకక్ష్యానివేశి. కేవలం పూర్వత్ర లక్షైవ ప్రధానం ధ్వననవ్యాపారే సహకారి; ఇహ తు అభిధాతాత్పర్యశక్తీ. వాక్యార్థ సొన్షర్యాదేవ వ్యబ్యార్ధప్రతిపత్తే:. కేవలం లేశేన లక్షణావ్యాపారోపయోగో ఒప్యస్తీత్యుక్తమ్‌. అసంలక్ష్య క్రమవ్యజ్ల్యే తు లక్షణాసమున్మేషమాత్రమపి నాస్తి; అసంలక్ష్యత్వాదేవ క్రమస్య ఇతి వక్ష్యామః. తేన ద్వితీయే ఒపి భేదే చత్వార ఏవ వ్యాపారాః 13

బాలానందిని

అతక్రేతి - ఇక్కడ అభిధ, తాత్సర్యం, ధ్వననం అని మూడే వ్యాపారా లున్నాయి. ముఖ్యార్థబాధాదులు లేకపోవడంవల్ల తృతీయకక్ష్యలో లక్షణ లేదు కదా? లేదా - ఆకస్మికంగా ఒక విశిష్టమైన శ్చ వేయడం అనేది అనుపపన్నం అవడం చేత ముఖ్యార్థానికి బాధ కలిగినట్ల్టయితే అప్పుడు మధ్యలో సాదృశ్యమూలలక్షణ కూడా ఉంటే ఉండవచ్చు. అనగా “అసొ శుకశాబకః ” అనడంచేత సొదృశ్యంవల్ల కాముకుడైన యువకుడు అనే అర్ధం, “ అధరపాటలం బిమృఫలం దశతి” అనడంచేత సాదృశ్యంవల్ల అధరాస్వాదం అనే లాక్షణికార్థం ఉన్న దని అంగీకరిస్తే అంగీకరించవచ్చు అని భావం, అయితే ఈ లక్షణకి ధ్వన్యమానమైన అర్థమే ప్రయోజనం. ఆ ధ్వన్యమానార్థ్ధం నాల్గవ

228 ధ్వన్యాలోకః కక్ష్యకు సంబంధించినది. మొదటి ఉదాహరణలో (సువర్ణపుష్పచయనరూపవాచ్యార్థం అనుపపన్నం అవడంచేత) ప్రధానంగా లక్షణయే ధ్వననవ్యాపారానికి సహకారిగా ఉంది. కాని ఇక్కడ అభిధాతాత్పర్యశరక్తులు ప్రధాన సహకారులుగా ఉన్నాయి. ఎందుచేత ననగా ఇక్కడ వాఠ్యార్థసొందర్యంవల్లనే వ్యంగ్యార్థప్రతిపత్తి (జ్ఞానం) కలుగుతున్నది. లక్షణావ్యాపారోపయోగం కూడా కొంచెం మాత్రమే ఉంది అని చెప్పబడింది.

అసంలక్ష్యేతి - అసంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యంలో అయితే లక్షణాసమున్మేషమాత్రం కూడా ఉండదు. (లక్షణ ఏ మాత్రమూ కనబడదు). ఎందువలన అనగా అక్కడ (శ్రమమే గుర్తించబడదు అని చెప్పగలం. అందుచేత రెండవ భేదంలో కూడా నాలుగు వ్యాపారాలు ఉన్నాయి. 13.

ధ్వన్యాలోకం

యదప్యుక్తమ్‌ భక్తిః ధ్వనిరితి తత్‌ ప్రతిసమాధీయతే -

కా. భక్త్యా బిభర్తి నైకత్వం రూపభఖేదాదయం ధ్వనిః.

అయముక్తప్రకారః ధ్వనిః భళ్యి నైకత్వం బిభర్తి భిన్నరూపత్వాత్‌, వాచ్యవ్యతిర్తిక్తస్య అర్ధస్య వాచ్యవాచకాభ్యాం తాత్పర్యేణ ప్రకాశనం యత్ర వ్యబ్య్యప్రాధాన్యే స ధ్వనిః - ఉపచారమాత్రం తు భక్తి:

బాలానందిని

యదితి - ' భక్తియే ధ్వని' అని ఏదైతే చెప్పబడిందో అది విరాకరించబడుతున్నది.

భఖ్యి ఇతి - రూపభేదాత్‌ = స్వరూపాలలో భేదం ఉండడం వల్ల, అయం ధ్వనవిః = ఈ ధ్వని, భత్త్యా = భక్తితో, ఏకత్వమ్‌ = ఏకత్వాన్ని, న బిభర్తి = ధరించదు.

అయమితి - ఆయమ్‌ = చెప్పబడిన ప్రకారాలు (భేదాలు) గల ధ్వని భక్తితో ఏకత్వాన్ని పొందదు. ఎందువలన అనగా ఇది దానికంటె భిన్నమైన రూపం గలది. ఎక్కడైతే వాచ్య - వాచకాలు (శబ్బార్థాలు) తత్పరత్వంచేత (అనగా దానికే ప్రాధాన్యం ఇస్తూ) వాచ్యంకంటె భిన్నమైన అర్భాన్ని ప్రకాశింపచేస్తాయో, వ్యంగ్యార్థానికే ఎక్కడ ప్రాధాన్యం ఉంటుందో, అది 'ధ్వని. కేవలం ఆరోపమాత్రం “భక్తి.

లోచనం అత ఏవ ఉభయోదాహరణపృష్ట ఏవ భాక్తమహంరిత్యనుభాష్య

ద్రఠమోద్దోతః 229 దూషయతి. అయం భావః - భక్తిశ్చ ధ్వనిశ్చ ఇతి కిం పర్యాయవత్తాద్రూప్యమ్‌? అథ పషృథివీత్వమివ పృథివ్యాః అన్యతో వ్యావర్తకధర్మరూపతయా లక్షణమ్‌? ఉత కాక ఇవ దేవదత్తగృహస్య సంభవదూత్రాత్‌ ఉపలక్షణమ్‌? తత్ర ప్రథమం పక్షం నిరాకరోతి - భక్సా బిభర్తీతి. ఉక్తప్రకార ఇతి పజ్బును అర్ధేషు యోజ్యమ్‌ - శచ్దే, అర్థే, వ్యాపారే, వ్యళ్ల్యే, సముదాయే చ. రూపభేదం దర్శయితుం ధ్వనేస్తావద్రూపమాహ - వాచ్యేతి. తాత్సర్యేణ విశ్రాన్తిధామతయా, 'ప్రయోజనత్వేనేతి యావత్‌. ప్రకాశనమ్‌ ద్యోతనమిత్యర్థః. ఉపచారమాత్రమితి. ఉపచారః గుణవృత్తిః లక్షణా, ఉపచరణమ్‌ అతిశయితో వ్యవహార ఇత్యర్థః. మాత్రశబ్దేనేదమాహ- యత్ర లక్షణూవ్యాపారాత్‌ తృతీయాత్‌ అన్య: చతుర్థః ప్రయోజనద్యోతనాత్మావ్యాపారః వస్తుస్థిత్యా సంభవన్నపి అనుపయుజ్యమాన త్వేన అనాద్రియమాణత్వాత్‌ ఆసత్కల్పః “ యమర్థమధికృత్య” ఇతి హి ప్రయోజనలక్షణమ్‌, తత్రాపి లక్షణాస్తీతి కథం ధ్వననం లక్షణం చేతి ఏకం తత్వం స్యాత్‌? బాలాసందివి

అత ఎవేతి - అందువలననే, అనగా 'శఇఖరిణి' ఇత్యాది ద్వితీయభేదంలో కూడా కొన్ని చోట్ల నాలుగు వ్యాపారా లుండడం వల్ల, ఈ రెండు ఉదాహరణల తరువాత “భాక్తమాహుః” అనే దానిని అనువదించి దూషిస్తున్నాడు. దీని భావం ఇది - భక్తి, ధ్వని అనేవాటికి (మీరు చెప్పే) తాద్రూప్యం పర్యాయశబ్దాల మధ్య ఉన్న తాద్రూప్యం వంటిదా, లేదా పృథివీత్వం సృథివిని ఇతరపదొర్థాలనుంచి వేరుచేసినట్లు భక్తి అనేది ధ్వనిలో ఉండే వ్యావర్తకధర్మమా (ఇతరవ్యాపారాదులనుండి వేరుచేసే దీనిలో మాత్రమే ఉండే ధర్మమా), దేవదత్త గృహానికి కాకి వలె సంభవమాత్రం చేత ఉపలక్షణమా?

వివరణ:- 'పృథివీత్వం' అనేది పృథివిలోనే ఉంటుంది. పృథివి కానివాటిలో ఉండదు. అందుచేత ఇది సృథివిని ఇతర పదార్థాలనుండి వేరు చేస్తుంది. పృథివీత్వం ఉన్నదే వృథివి అని పృథివికి లక్షణంగా కూడ ఉపయోగిస్తుంది. భక్తి ఈ విధమైన ఇతర వ్యావర్తకలక్షణమా అని ప్రశ్న. దేవదత్తుని ఇల్లు ఏది అని ఎవరో ఆడిగి నప్పుడు “అదిగో ఆ కాకి వాలి కూర్చున్న ఇల్లు దేవదత్తుని ఇల్లు” అని కాకిని ఉపలక్షణంగా (గుర్తుగా) చెప్పవచ్చు. అ కాకి ఆ సమయంలో అఆ ఇంటిమీద ఉండడం యాదృచ్చికం.

230 భ్వన్వాలోకః అడిగినవాడు ఆ యింటికి చేరేసరికి అది ఎగిరిపోవచ్చు. అయినా ఆ సమయానికి అది గుర్తుగా ఉపయోగించింది. భక్తి ధ్వనికి అలాంటి ఉపలక్షణమా అని ప్రశ్న.

తత్రేతి. ఈ మూడు పక్షాలలో మొదటి పక్షాన్ని “బిభర్తి నైకత్వమ్‌” ఇత్యాదికం చేత నిరాకరిస్తున్నాడు. ఉక్తప్రకారః అనే దానికి శబ్దం, అర్ధం, వ్యాపారం, వ్యంగ్యం, వీటి అన్నింటి సముదాయమైన కావ్యం అనే ఐదు అర్భాలలోను అన్వయించాలి. రూపభేదమ్‌ ఇతి:- ధ్వనికీ భక్తికీ ఉన్న రూపభేదాన్ని చూపడానికి వాచ్యేత్యాదికంచేత ధ్వనియొక్క రూపాన్ని చెవుతున్నాడు. తొత్పర్యేణ అనగా విశ్రాంతిధామంగా, అనగా పరమప్రయోజనంగా అని అర్ధం. ప్రకాశనమ్‌ అనగా ద్యోతింపచేయడం, అనగా బోధించడం అని అర్ధం. ఉపచారమాత్రమితీతి. ఉపచారం అనగా గుణవృత్తి; లక్షణ అని అర్థం. దీనికి ఈ అర్ధం ఎలా వచ్చిందో చెపుతున్నాడు - ఉపచరణమితి. ఉపచరణం అనగా అతిశయితమైన వ్యాపారం అని అర్ధం. అనగా ఏ శబ్దానికి ఏ అర్ధంలో వ్యవహారం వ్రసిద్ధంగా ఉంటుందో దాన్ని దాటి ఆ అర్ధంతో సంబంధం ఉన్న అర్థంలో ఆ శబ్దాన్ని వ్యవహరించడం అతిశయితవ్యవహారం.

మాత్రేతి - ' ఉపచారమాత్రం' అనే దానిలోని 'మాత్ర' శబ్బ్దంచేత ఈ విషయాన్ని చెపుతున్నాడు. ఎక్కడైతే మూడవదైన లక్షణావ్యాపారంకంటె వేరైన, ప్రయోజనాన్ని వ్యంజింపచేయడం అనే నాల్గవ వ్యాపారం వస్తుస్థితిచేత సంభవించినా, ( ఆ వ్యాపారానికి నిజంగా అవకాశం ఉన్నా) అది ఉపయోగిం చకపోవడంచేత ఆదరించబడనిదై లేనిదానితో నమానంగా ఉంటుందో, “ దేనిని గూర్చి ప్రవర్తిస్తాడో అది ప్రధానమైనది” అని కదా,” “యమర్థమధికృత్య ప్రవర్తతే తత్‌ ప్రయోజనమ్‌” (న్యాయదర్శనం 1.1.24) అనే నూత్రం చెపుతూన్నది. అలాంటి స్థలాలలో కూడ లక్షణ ఉంటూన్నది. అలాంటప్పుడు 'ధ్వననం” “లక్షణ' అనేవి రెండూ ఒకే తత్వం ఎలా అవుతుంది?

ధ్వన్యాలోకం

మా చైతత్‌; స్యాత్‌ భక్తిః లక్షణం ధ్వనేః ఇత్యాహ - కా. _అతివ్యాప్తేరథావ్యాప్తే ర్న చాసొ లక్ష్యతే తయా. 14

నైవ భక్త్యా ధ్వనిర్లక్ష్యతే. కథమ్‌? అతివ్యాస్తే:ః అవ్యాస్తేశ్చ. తత్ర అతివ్యాప్తిః ధ్వనివ్యతిరిక్తే2పి విషయే భక్తే: సంభవాత్‌. యత్ర హి వ్యబ్యకృతం మహత్‌ సౌష్టవం నాస్తి తత్రాి ఉపచరితశబ్దవృత్తా

బ్రథభమోద్దోత: 231 ప్రసిద్య్యనురోధప్రవర్తితవ్యవహారాః కవయో దృశ్యన్తే. యథా శ్లో. పరిమ్లానం పీనస్తనజఘనసంగాదుభయత స్తనోర్మధ్యస్యాన్త:ః పరిమిలనమప్రాప్య హరితమ్‌, ఇదం వ్యస్తన్యాసం శ్లథభుజలతాక్షేపవలనై : కృశాజ్ఞ్యాః సంతాపం వదతి బిసినీపత్రశయనమ్‌. (12) బాలానందిని మా ఇతి - ఇది (ఏకత్వం) లేకపోవచ్చు. భక్తి ధ్వనికి లక్షణం కావచ్చును. అనే ఆశంకతో చెపుతున్నాడు - అతివ్యాస్తే : ఇత్యాది. అతివాస్తేః = అతివ్యాప్తివలన, అథ= మరియు, అవ్యాసప్తేః = అవ్యాప్తివలనా, అసౌ = ఈ ధ్వని, తయా = భక్తిచేత, న లక్ష్యతే = గుర్తించబడదు. వైవేతి - భక్తిచేత ధ్వని లక్షితం కాదు. (భక్తిని ధ్వనికి లక్షణంగా చెప్పకూడదు) ఎందువలన? ఆతివ్యాస్తీ, అవ్యాస్తీ కూడ ఉండడంవల్ల. ధ్వనికంటె భిన్నమైన విషయంలో కూడ భక్తి ఉండడానికి అవకాశం ఉండడంవల్ల అతివ్యాప్తి. ఎందుచేత ననగా - వ్యంగ్యంవల్ల కలిగిన గొప్ప మంచితనం (చమత్కారాతిశయం) లేని చోట కూడా ఉపచరితమైన శబ్దవృత్తితో ప్రసిద్ధిని అనుసరించి ప్రవర్తింపచేయబడిన వ్యవహారం కలవారుగా కవులు కనబడుతున్నారు. అనగా ధ్వనివల్ల ఏ మాత్రం చమత్కొరం లేకపోయినా కొన్నిచోట్ల కవులు లౌకికప్రసిద్దిని అనుసరించి లాక్షణికశబ్దాల ప్రయోగం చేస్తూన్నట్లు కనబడుతున్నది అని అర్థం. ఎట్లనగా - పరిమ్లానమితి - రత్నావళిలో రాజు సాగరికను గూర్చి అంటూన్న మాటలు. పీనస్తనజఘనసంగాత్‌ = బలిసిన స్తనాలయొక్క జఘనంయొక్క సంబంధం వల్ల, ఉభయతః = ఆ రెండూ ఆనిన రెండు చోట్టయందు, పరిమ్లానమ్‌ = వాడిపోయినదీ, తనోః = కృశించిన, సన్నని, మధ్యన్య = నడుముయొక్క, అన్త్నః = మధ్యయందు, పరిమిలనమ్‌ = (శరీరంతో) సంబంధాన్ని, అ(ప్రాప్య = పొందక, హరితమ్‌ = ఆకుపచ్చగా ఉన్నదీ, శ్రథభుజలతాక్తేపవలనై ః = శిథిలంగా (పట్ట లేకుండా) భుజలతలను పడవేయడంచేత, దార్లడాలచేతా, వ్యస్తవ్యానమ్‌ = తారుమారు చేయబడిన కూర్చు కలదీ అయిన, బిసినీపత్రశయనమ్‌ = తామరాకుల శయనం, కృళాజ్యాః:=సన్నని శరీరంగల ఆమెయొక్క, సంతాపమ్‌ = సంతాపాన్ని, వదతి = చెప్పుచున్నది.

232 ధ్వన్యాలోకః లోచనం

ద్వితీయం పక్షం దూషయతి - అతివ్యాప్తేరితి. అసౌ ఇతి ధ్వనిః. తయేతి భక్త్యా. నను ధ్వననమ్‌ అవశ్యం భావీతి కథం తద్వ్యతిరిక్తో ఒస్తి విషయః ఇత్యాహ - మహత్‌ సౌష్టవనమ్‌ ఇతి. అత ఏవ ప్రయోజనస్య అనాదరణీయత్వాత్‌ వ్యజ్ఞకత్వేన న కృత్యం కించిదితి భావః. మహద్‌ గ్రహణేన గుణమాత్రం తద్‌ భవతి. యథోక్తమ్‌ - “ నమాధిరన్యధర్మస్య క్వాప్యారోపో వివక్షితః” ఇతి దర్శయతి. నను ప్రయోజనాభావే కథం తథా వ్యవహారః ఇత్యాహ ప్రసిద్యమరోధేతి. పరమ్బరయా తథైవ ప్రయోగాత్‌.

వయం తు బ్రూమః - ప్రసిద్ధిర్యా ప్రయోజనన్య అనిగూఢతేత్యర్థః, ఉత్తానేనాపి రూపేణ తత్రయోజనం చకానత్‌ నిగూఢతాం నిధానవదపేక్షత ఇతి భావః. వదతి ఇత్యుపచారే హి స్ఫుటీకరణప్రతిపత్తిః ప్రయోజనమ్‌. యద్యగూఢం స్వశబ్దేనోచ్యేత కిమచారుత్వం స్యాత్‌? గూఢతయా వర్ణనే వా కిం చారుత్వమధికం జాతమ్‌? అనేనైవాశయేన వక్ష్యతి “యతః ఉక్ష్యన్తరేణ అళక్యం యత్‌” ఇతి.

బాలానందివి

ద్వితీయమితి - అతివ్యాస్తేః ఇత్యాదికంచేత రెండవ పక్షాన్ని దూషిస్తున్నాడు. అసౌ అనగా ధ్వని. తయా అనగా భక్తిచేత. నను ఇతి:- ధ్వననం అనేది తప్పకుండా ఉంటుంది కదా? అది లేని విషయం ఎలా ఉంటుంది, అని ఆశంకించుకొని మహత్‌ సొష్టవమ్‌ ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అందువల్లనే అనగా గొప్ప సౌష్టవం ఏదీ లేకపోవడంవల్లనే, ప్రయోజనం అఆదరించతగినది కాదు కాబట్టి అలాంటి వ్యంజకత్వంచేత ఏమీ వని లేదు అని భావం. మహత్‌ సౌష్టవం అనే దానిలో 'మహత్‌ొ అనడంవల్ల అక్కడ ధ్వననం ఉన్నా అది “మరొకదాని ధర్మాన్ని మరొకదానిమీద ఆరోపించాలని ఇచ్చ ఉన్నట్లయితే అది సమాధి అనే గుణం” అని చెప్పినట్లు ఏదో గుణం మాత్రమే అవుతుంది అని చూపుతున్నాడు. “నన్వితి. ప్రయోజనం లేకపోతే అ విధంగా వ్యవహారం ఎలా జరుగుతున్నది అని ఆశంకించుకొని ప్రసిద్ధ్యనురోధేత్యాదికంతో

ద్రథమోద్దోతః 233 సమాధానం చెపుతున్నాడు. ప్రసిద్ధ్యనురోధం అనగా అందరూ వపరంవరగా ఆ విధంగానే ప్రయోగించడం వల్ల అని అర్థం. ప్రసిద్దిశబ్దానికి లోకప్రసిద్ధి లేదా కవివ్రసిద్ధి అని అర్ధం చెప్పి మరొక విధంగా

వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - వయం తు బ్రూమః ఇతి. మేం అయితే దీని అర్ధం ఇలా చెపుతున్నాం. ప్రసిద్ధి అనగా ప్రయోజనం గూఢంగా లేకపోవడం అని అర్ధం. ఉత్తానేతి:- అ ప్రయోజనం, అనగా ధ్వనిస్థలంలో ఉండే ప్రయోజనం, స్పష్టమైన రూపంలో ప్రకాశిస్తున్నా నిధి వలె గూఢత్వాన్ని అపేక్తిస్తుంది అని భావం. “వదతి' అనే ఉపచారానికి స్ఫుటీకరణజ్ఞానం ప్రయోజనం. అగూఢమైన ఈ ప్రయోజనం స్వశబ్దంచేత చెప్పబడినా అచారుత్వం ఏమి ఉంటుంది? గూఢంగా వర్ణిస్తే మాత్రం అధికమైన చారుత్వం ఏమి ఉంటుంది? ఈ ఆశయంచేతనే - “యతః” -“ఉక్త్యనరేణాశక్యం యత్‌" (ధ్వ. ఆ. 1.15) (ఏది మరొకమాటచేత చెప్పడానికి శక్యం కాదో) అని చెప్పనున్నాడు.

వివరణ:- ప్రయోజనం నిగూఢంగా ఉండాలి. అలా లేకపోవడం ప్రసిద్ధి. ఏదైతే ప్రయోజనం అని అంటామో దానిని నిగూఢంగా కొక వాచ్యరూపంలో చెప్పినా చొరుత్వానికి ఏమీ లోపం లేనప్పుడు ఆ విధమైన ప్రసిద్ధి ధ్వనికి చారుత్వాన్ని ఇవ్వదు. అందుచేత అక్కడ ధ్వని లేనట్టే. కొన్ని ధ్వనులలో కూడా ప్రయోజనం సుస్పష్టంగావే తెలియవచ్చు. కాని దానిని వాచ్యంగా చెప్పడం కుదరదు. అందుచేత అది నిగూఢంగా ఉన్నట్లే. అది ధ్వనివిషయం అవుతుంది. ప్రకృతంలో అచేతనమైన బిసినీపత్రశయనం నోటితో చెప్పజాలదు గొన 'వదతి' అనేది బె పచారికప్రయోగం. 'స్పష్టంగా సూచిస్తూన్నది' అనే అర్థాన్ని బోధించడం ఈ టబెపచారికవ్రయోగానికి ప్రయోజనం. అయితే “*టిసినీపత్రశయనం సంతాపం వదతి” అనడానికి బదులు “ బిసినీపషత్రశయనం సంతాపం స్పష్టతయా గమయతి” అని చెప్పి పైన చూపిన ప్రయోజనాన్ని వాచ్యం చేసినా ఆందానికేమీ లోపం రాదు. 'వదతి' అని కొంచెం గూఢంగా చెప్పినంత మాత్రం చేత ఎక్కువ అందం రాలేదు అని భావం. అందుచేత ధ్వనిస్థలంలో ఏ ప్రయోజనాదికం వ్యంజింపబడుతుంది అని అంటామో దానిని అలా ధ్వనింపచేస్తేనే అందం ఉంటుంది. దాన్ని వాచ్యంగా చెప్పినా కూడ చమత్కారంలో లోపం ఏదీ లేదు అన్నట్లు కనబడితే అది ధ్వనికి స్థానం కాదు అని ఈ ప్రఘట్టకం భావం.

234 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం తథా- గౌథ. చుమ్చిజ్జఇ అసహుత్తం అవరున్గిజ్ఞఇ సహస్స్పహుత్తమ్మి, విరమిఅ పుణో రమిజ్జఇ పిఓ జణో బణత్ధి పునరుత్తమ్మ్‌ శతకృత్వో౭వరుధ్యతే సహస్రకృత్వః చుమృ్బ్యతే, విరమ్య పునా రమ్యతే ప్రియో జనో నాస్తి పునరుక్తమ్‌. (సంస్కృతచ్చాయ) ఈథా- గాథ. కువిఆఓ పసన్నాఓ ఓరణ్దముహీఓ విహసమాణాట, జహ గహిఓ తహ హిఅఅం హరన్తి ఉచ్చిస్తమహిలాట్ట తథా:- గౌథ. అజ్ఞాఎం పహారో ణవలదాఏ దిణ్లో పిఏణ థణవట్టే, మిఉఓ వి దూసహో వ్విఅ జాఓ హిఅఏ సవత్తీణమ్మ్‌ క్ర భార్యాయాః ప్రహారో నవలతయా దత్తః ప్రియేణ స్తనపృష్టే, మృదుకోఒపి దుఃసహ ఇవ జాతో హృదయే సపత్సీనామ్‌. (సంస్కృతచ్చాయ) తథా - శ్లో. పరార్థే యః పీడామనుభవతి భజ్లేఒపి మధురో యదీయః సర్వేషామిహ ఖలు వికారోఒ ప్యభిమతః, న సంప్రాప్తో వృద్ధిం యది స భృశమక్షేత్రపతిత: కిమిక్షోర్జోషో౭సౌ న వునరగుణాయా మరుభువః.(16) ఇత్యత్ర ఇక్తుపక్తే అనుభవతిశబ్దః. న చైవంవిధః కదాచిదపి ధ్వనేర్విషయః

వ్రథమోద్దోతః 235 బాలానందిని

తథా ఇతి - మరియు-శతకృత్వ : ఇతి-ప్రియః జనః = ప్రియజనుడు, 'జన' శబ్దం ప్రీపురుషసాధారణవాచకంగా ప్రయోగించబడుతుంది. అందుచేత 'ప్రియో జనః' ప్రియుడు కావచ్చు, క్రేయసి కావచ్చు. శత కృత్వః=వంద(అనేక) పర్యాయాలు, అవరుధ్యతే= కౌగలించుకొనబడతాడు (బడుతుంది). సహన్రకృత్వః=వెయ్యి (చాలా) సార్లు, చుమ్స్యతే = ముద్దుపెట్టుకొనబడతాడు (బడుతుంది). విరమ్య = విరమించి, పునః = మళ్ళీ, రమ్యతే =రమించబడతాడు (బడుతుంది). పునరుక్తమ్‌ = పునరుక్తదోషం, నాస్తి= లేదు.

తథా ఇతి - మరియు - కుపితొః ఇతి - స్ర్వైరిణ్యః మహిలాః = కులటలు, మపితాః = కోపించినవాళ్లె, ప్రనన్నాః = ప్రసన్నురాళ్లయి, అనరుదితవదనాః ఏడుస్తూన్న ముఖాలు కలవాళ్సె, విహసన్త్యః = నవ్వుచున్నవాశై, యథా = ఏ విధంగా, గృహీతా?ః = గ్రహించబడుతారో, తథా = అబ్లే, హృదయం హరన్తి = హృదయాన్ని హరిస్తారు.

తథా ఇతి - మరియు - ఖార్యాయా ఇతి :- ప్రియేఐ = ప్రియునిచేత, నవలతయా=నూతనమైన లతచేత, భార్యాయాః=భార్యయొక్క, స్తనపవృష్టే = స్తనాల పై భాగముమీద, దత్తః = ఇవ్వబడిన, ప్రహారః = దెబ్బ, మృదుకః అపి = చాల మృదువే అయినా, ససత్నీనామ్‌ = సవతులయొక్క, హృదయే = హృదయమునందు, దుఃనహః ఇవ = సహింప శక్యం కానిది వలె, జాతః = అయినది.

తథా ఇతి - మరియు - పరార్థే ఇతి - యః = ఏది, పరార్థే = పరులకొరకై, పీడామ్‌ = యంత్రంలో నలగగొట్టబడడం అనే పీడను, అనుభవతి = అనుభవిస్తుందో, భట్లే 2పి = నుక్కలు చేసినా, విరిచినా, మధురః = మధురమయినదో, యదీయః = దేని సంబంధమైన, వికారః అపి = వికారం (బెల్లం, వంచదార, మధురఖాద్యాలు మొదలైన రూపాలలో మార్చు) కూడా, ఇహ = ఇక్కడ, సర్వేషామ్‌ = అందరికీ, అభిమతః చాల ఇష్టమైనదో, సః = అట్టి చెరకు, అక్షేత్రపతితః = క్షేత్రం కాని క్షేత్రంలో, చెడ్డ క్షేత్రంలో పడినదై, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, నృద్ధిమ్‌ = వృద్ధిని, న సం'్రాష్తః యది = పాందక పోయినట్లయితే, అసౌ = ఇది, ఇక్టోః = చెరకుయొక్క, దోషః = దోషమా, పునః = అంతేకాని, అగుణాయా: = గుణాలు లేని, మరుభువః = ఎడారియొక్క దోషం, న= కాదా?

ఇత్యత్రేతి ఏ ఇక్కడ ఇక్తుపక్తంలో 'అనుభవతి' శబ్దం లాక్షణికప్రయోగం,. అచేతనమైన ఇక్ష్తువుకు దుఃఖానుభూతి ఉండదు కదా? నేతి :- ఇలాంటిది ఏనాటికీ కూడ ధ్వనికి విషయం కాదు.

236 భ్వన్యాలోకః లోచనం అవరున్సిజ్ఞఇ ఆలిబ్గ్యతే. వునరుక్తమిత్యనుపాదేయతా లక్ష్యతే. ఉక్తార్ధస్యానంభవాత్‌. “కుపితాః ప్రసన్నాః అవరుదితవదనాః విహసన్త్యః, యథా గృహీతాస్తధా హృదయం హరన్తి స్వెరిట్యో మహిలాః”. (కువిఆఓ' ఇత్యాదిగాథకి సంస్కృతచ్చాయ) అత్ర గ్రహణేన ఉపాదేయతా లక్ష్యతే. హరణేన పరతన్తతాపత్తి:. తథా - అజ్జేతి - కనిష్టభార్యాయాః స్తనసృష్టే నవలతయా కాన్తేన ఉచితక్రీడాయోగేన మృదుకో౭ఒపి ప్రహారో దత్తః సపత్నీనాం సొభాగ్యసూచకం తత్‌ క్రీడాసంవిభాగమ(ప్రాప్తానాం హృదయే దుఃనహో జాతః, మృదుకత్వాదేవ. అన్యస్య దత్తో మృదుః ప్రహారః అన్యస్య చ సంపద్యతే; దుఃనహళ్ళ మృదురపీతి చిత్రమ్‌. దానేనాత్ర ఫలవత్త్వం లక్ష్యతే. తథా పరార్థేతి - యద్యపి ప్రన్తుతమహాపురుషాపేక్షయా 'అనుభవతి' శబ్దః ముఖ్య ఏవ, తథాపి అప్రస్తుతే ఇక్షౌ ప్రశస్యమానే పీడాయా అనుభవనేన అసంభవతా పీడావత్తం లక్ష్యతే. తచ్చ పీడ్యమానల్వే పర్యవస్యతి. నన్వస్తి అత్ర ప్రయోజనం, తత్‌ కిమితి న ధ్వన్యతే ఇత్యాశజ్క్యాహ - న చైవంవిధ ఇతి.14 బాలానందిని అవరున్గిజ్ఞఇ ఇతి. అవరుద్ధ్యతే అనగా కౌగలించుకొనబడుతున్నది అని అర్థం. పునరుక్షమ్‌ అనేదానిచేత అనుపాదేయత్వం లక్షణచేత బోధించబడుతుంది. 'ఉక్త' అనే అర్ధం కుదరదు కదా? అనగా - చెప్పినదానినే మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడం 'వునరుక్తి' దోషం. అది పరిహరించదగినది. ఇక్కడ మాటల ప్రసంగం ఏమీ లేదు గాన “పునరుక్తి శబ్దానికి లక్షఐచేత “అనుపాదేయం, చేయతగినది కాదు” అని అర్ధం. పునరుక్తం అనేది లేదు అనగా ఇలాంటి వాటిలో ఆనుపాదేయత్వం లేదు అని అర్ధం. దీనికి అధికఫలశాలిత్వం ఉంది అని చెప్పడం ప్రయోజనం. అయినా ఇది వ్యంగ్యం అయినా, లక్ష్యార్ధంకంటె అధికంగా చమత్కారజనకంగా లేదు అని భావం.

వ్రభమోద్దోతః 237

కుపీతొః ఇత్యొది - అశ్రేతి - ఇక్కడ “గ్రహణం” చేత ఉపాదేయత్వం, అనగా ఆ స్వెరిణులు ఏ విధంగా ఆ యా సమయాలలో ప్రవర్తిస్తున్నా కాముకులకు అంగీకారయోగ్యలే అని, హరణంచేత వాళ్లకి పూర్తిగా లొంగిపోవడం అనేదీ, లక్షణచేత బోధించబడుతున్నాయి. “ వాళ్లు ఆ యా విధాల ప్రవర్తిస్తూ కాముకుల్ని తమకు వళశుల్ని చేసుకుంటారు” అనేది మొదటిలక్షణకీ, “కాముకులు అంత వైవశ్యం చెందుతారు” అనేది రెండవ లక్షణకూ ప్రయోజనం. వ్యంగ్యాలైన ఈ ప్రయోజనాలలో అంత చమత్కారాతిశయం లేదని భావం.

తథా అబ్జేతి - ప్రియుడు ఉచితమైన శ్రీడావ్రనంగంలో కనిష్టభార్య స్తనోపరిప్రదేశంమీద నవలతతో ఇల్లా అన్నాడు - ఒక చిన్న దెబ్బ కొట్టాడు. ఆ దెబ్బ చాలా మృదువుగానే ఉన్నా, అది సౌభాగ్య (ప్రియ(్రేమపాత్రత్వ) నూచకమైన అ శ్రీడానంవిభాగాన్ని ( ఆ శ్రీడలో పాలు పంచుకోవడాన్ని) పాందజాలకపోయిన సవతుల హృదయంలో సహించశక్యం కానిది అయింది. అందుకు కారణం ఆ దెబ్బ మృదువుగా ఉండడమే. అనగా ఆ ప్రియుడే కోపంతో ఆ నవలతతోనే, అ స్తనోపరిభాగం మీదనే గట్టిగా కొట్టి ఉంటే వాళ్లందరూ నంతోషించి ఉండే వారని భావం. ఒకరిని కొట్టిన మృదువైన దెబ్బ మరొకరికి తగలడం, మృదువైనా భరింపరానిదిగా ఉండడం - ఇదంతొ ఆశ్చర్యకరం. ఇక్కడ దానంచేత ఫలవత్త్వం, అనగా కనిష్టభార్య చరితార్జురా లవడం లక్షఐయా బోధించబడుకుంది. ఆ ప్రహారం సుఖోపభోగయోగ్యంగా ఉండడం ప్రయోజనం. అది అంతగా చమత్కొారజనకం కాదని భావం.

తథా - వరార్థే ఇతి ; ఈ శ్లోకంలో అవ్రన్తుతమైన ఇక్షువృత్తాంతం సూచించబడుతున్నది. యద్యపీతి. వ్రస్తుతుడైన మహాపురుషుని ఆపేక్షచేత, ( ఆ మహాపురుషుని దృష్ట్యా చూస్తే) 'అనుభవతి' శబ్దానికి ముఖ్యార్థం చెప్పినా కుదురుతున్నా ఇక్కడ చెప్పబడుతున్న అప్రన్తుతమైన ఇక్తువు విషయంలో సంభవించిన 'పీడానుభవం చేత” ఏీడావత్స్వం (పీడ కలిగిఉండడం) లక్షణయా బోధించబడుతుంది. అది (పీడా వత్తం) పీడించబడడం (నలగకొట్టబడడం) అనే అర్ధంలో పర్యవసానం చెందుతుంది. కష్టావన్ధలో ఉండడం అనేది ప్రయోజనం. అది చమత్కారంగా లేదని భావం. నన్వితి. ఈ ఉదాహరణ లన్నింటిలోనూ ప్రయోజనం ఉంది కదా? అది ఎందుచేత ధ్వనింపచేయబడడం లేదు అని ఆశంకించుకొని నవైవంవిధః ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అనాదరపాత్రమైన ఈ విధమైన ప్రయోజనం 'ధ్వని' అని వ్యవహరించడానికి యోగ్యం కొదు అని వృత్తికారుని ఆశయం. 14

238 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్వాలోకం యతః; - ఉక్త్యన్త రేణాశక్యం యత్తచ్చారుత్వం ప్రకాశయన్‌, శబ్దో వ్యజుకతాం బిభ్రద్ధన్యుక్తేర్విషయీభవేత్‌. 15 అత్ర చోదాహృతే విషయే న ఉక్ష్యనరాశక్యచారుత్వవ్యక్తి హేతుః శబ్ద: బాలానందిని యతః ఇతి - ఎందువలన అనగా - ఉక్తీతి. యత్‌ = ఏది, ఉక్త్యన్నరేణ = మరొక విధంగా చెప్పడంచేత, అశక్యమ్‌ = శక్యం కాదో, తత్‌ = అలాంటి, చారుత్వమ్‌ = సౌందర్యాన్ని, ప్రకాశయన్‌ = ప్రకాశింపచేస్తున్నదై, వ్యజ్ఞ్యకతామ్‌= వ్యంజకత్వాన్ని, బిభ్రత్‌ = ధరించుచున్న, శబ్దః = శబ్దం, ధ్వన్యుక్తేః - ధ్వని అనే పేరుకు విషయీభవేత్‌=విషయం అగును. అశ్రేతి - ఉదాహరించిన ఈ విషయంలో (వదతి ఇత్యాదులలో) శబ్దం (ధ్వవి లేకుండా) మరొక విధంగా చెప్పి నంపాదించడానికి శక్యం కాని చారుత్వాన్ని వ్యంజింపచేయడానికి హేతువుగా లేదు. లోచనం యత - ఉక్ష్యన్తరేణేతి - ఉక్త్యన్తరేణ ధ్వనివ్యతిరిక్తేన స్ఫుటేన శబ్దార్థ వ్యాపారవిశేషేణ ఇత్యర్థః. శబ్ద ఇతి వజ్బున్వర్థేష యోజ్యవ్‌. ధ్వన్యుక్రేర్విషయీభవేదితి- ధ్వనిశబ్దేన ఉచ్యత ఇత్యర్థః. ఉదాహృత ఇతి- వదతీత్యాదౌ. 15 బాలానందిని యత ఇత్యాది - ఉక్త్యనరేణ - ధ్వనికంటె భిన్నమైన, స్ఫుటమైన శబ్బార్థాల వ్యాపారవిశేషంచేత అని అర్ధం. 'శబ్బ్ద' అనే దాన్ని ఐదు అర్భాలలోను సమన్వయించాలి. అనగా - “శబ్దః ధ్వన్యుక్తేః విషయూభవేత” అన్నప్పుడు ఒక్క శబ్దమే కాదు - “ శబ్మ్యతే అభిధీయతే” అనే వ్యుత్పత్తిచేత వాచ్యార్ధం. “శబ్య్యతే అనేన” అనే వ్యుత్పత్తిచేత వాచకళబ్దమూ, “ శబ్బ్యతే వ్యజ్యతే” అనే వ్యుత్చత్తిచేత వ్యంగ్యమూ, 'శబ్దనం శబ్దః" అనే

వథమోద్దోతః 239 వ్యుత్పత్తిచేత వ్యంజనావ్యాపారమూ, నాలిగింటి సముదాయం అయిన కావ్యమూ కూడా గ్రహించబడతాయి.

ధ్వన్యుక్తేరితి - “ధ్వన్యుక్తేః విషయీభవేత్‌” అనగా 'ధ్వని' శబ్దంచేత చెప్పబడుతుంది అని అర్థం. ఉదాహృతే అనగా పైన ఉదాహరించిన శ్లోకాలలోని 'వదతి' ఇత్యాదులలో అని అర్ధం. 15

ధ్వన్యాలోకం

కించ -

కొ. రూఢొా యే విషయేఒన్యత్ర శబ్దాః స్వవిషయాదపి, లావణ్యాద్యాః ప్రయుక్తొస్తే న భవన్తి పదం ధ్వనేః. 16

తేషు చ ఉపచరితశబ్దవృత్తిః అస్తీతి తథావిధే చ విషయే క్వచిత్‌ సంభవన్నపి ధ్వనివ్యవహారః ్రకారాన్తరేణ ప్రవర్తతే. న తథా- విధశబ్దముఖేన.

బాలానందిని

కిం చేతి - మరొక విషయ మేమనగా- స్వవిషయాత్‌ = తమ విషయంకంటి, తమ చేత వాచ్యమైన లవణరసయుక్షత్వం మొదలైన అర్ధంకంటె, అన్యత్ర = భిన్నమైన, విషయే ఎపి = అర్థంలో కూడ, యే =ఏ, లావణ్యాద్యాః = 'లావణ్య' మొదలైన, శబ్బాః = శబ్టాలు, ప్రయుక్తాః = ప్రయోగించబడినవో (బడుచున్నాయో), రూఢాః =రూఢాలైన, తే = అవి, ధ్వనే : = ధ్వనికి, పదమ్‌ = స్థానం, న భవన్తి = కావు.

తేషు ఇతి - వాటిలో కూడ ఉపచరితమైన శబ్దవృత్తి ఉంది, అనగా వాటిలో భక్తి ఉంది గాని ధ్వని లేదు అని భావం. తధావిధే ఇతి :- అలాంటి ప్రదేశాలలో కొన్ని చోట్ల “ధ్వని అనే వ్యవహారం సంభవించినా (ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నా) అది మరొక ప్రకారంచేత ఏర్పడినదే కాని ఆ విధమైన శబ్దాల ద్వారా, (లావణ్యాదిశబ్దాలు ఉండడంచేత) ఏర్పడింది కాదు.

లోచనం

ఏవం యత్ర ప్రయోజనం సదపి నాదరాస్పదం తత్ర కో ధ్వననవ్యాపారః

ఇత్యుక్వై యత్ర మూలతః ఏవ ప్రయోజనం నాస్తి, భవతి చ ఉపచారః

240 ధ్వన్వాలోకః తత్రాపి కో ధ్వననవ్యాపారః ఇత్యాహ కించేతి. లావణ్యాద్యా యే శబ్బాః స్వవిషయాత్‌, లవణరసయుక్తత్వాదే: స్వార్థాత్‌, అన్యత్ర హృద్యత్వాదౌ రూఢాః, రూఢత్వాదేవ త్రితయసంనిధ్య పేక్షణవ్యవధానశూన్యాః, యదాహ- “నిరూఢా లక్షణాః కాశ్చిత్సామర్థ్యాదభిధానవత్‌” ఇతి, తే తస్మిన్‌ స్వవిషయాదన్యత్ర ప్రయుక్హా అపి న ధ్వనేః పదం భవన్తి; న తత్ర ధ్వనివ్యవహారః. ఉపచరితా శబ్దన్య వృత్తిః గౌణీ లాక్షణికీ చ ఇత్యర్థః. ఆదిగ్రహణేన “అనులోమ్యమ్‌' “ప్రాతికూల్యమ్‌' 'సబ్రహ్మచారీి ఇత్యేవమాదయ:ః శబ్దాః లాక్షణికాః గృహ్యన్నే. లోమ్నామ్‌ అనుగతమ్‌ అనులోమం మర్దనమ్‌ : కూలన్య ప్రతిపక్షతయా స్థితం స్రోతః ప్రతికూలమ్‌, తుల్యగురుః సబ్రహ్మచారీ ఇతి ముఖ్యో విషయః; అన్యః పునః ఉపచరిత ఏవ. న చాత్ర ప్రయోజనం కిం చిదుద్దిళ్య లక్షణూ ప్రవృత్తేతి న తద్విషయో ధ్వనన వ్యవహారః. నను “ దేవడితి లుణాహి పలుత్రమ్మిగమి జ్వాలవణుజ్వ్వలం గుమరిఫోల్లపరణ్య”" ఇత్యాదౌ లావణ్యాదిశబ్దనంనిధానే అస్తి ప్రతీ యమానాఖభివ్యక్తిః? సత్యమ్‌, సాతు న లావణ్యశబ్దాత్‌. అపి తు సమగ్ర వాక్యార్థ ప్రతీత్యనన్తరం ధ్వననవ్యాపారాదేవ. అత్ర హి ప్రియతమాముఖ స్యైవ సమస్తాశాప్రకాశకత్వం ధ్వన్యతే ఇత్యలం బహునా. తదాహ - ప్రకారాన్తరేణేతి. వ్యళ్ఞాకత్వేనైవు నతు ఉపచరితలావణ్యాదిశబ్దప్రయోగాదిత్యర్థః. 16 బాలానందిని ఏివమితి - ఈ విధంగా - ఎక్కడైతే ప్రయోజనం ఉన్నా అది ఆదరించతగినది కాదో అక్కడ ధ్వననవ్యాపారం ఏముంటుంది అని చెప్పి, ఇప్పుడు- ఎక్కడైతే ప్రయోజనం అసలే ఉండదో, ఉపచారం మాత్రం ఉంటుందో అక్కడ కూడా ధ్వనన వ్యాపారం ఏమి ఉంటుంది అని కించ ఇత్యాదికంతో చూపుతున్నాడు. లావణ్యేతి - “లావణ్య” మొదలైన ఏ శబ్దాలు, స్వవిషయాత్‌ - లవణరనంతో కూడి ఉండడం మొదలైన తమ స్వార్ధంకంటె, భిన్నమైన హృద్యత్వం (మనోహరత్వం) మొదలైన అర్థాలలో రూఢాలో, ఆ విధంగా రూఢా లవడంచేత, “నిరూఢాః” ఇత్యాదివాక్యంలో చెప్పినట్లు ముఖ్యార్థబాధ, ముఖ్యార్థ నంబంధం, ప్రయోజనం ఇనే మూడింటి సాంనిధ్యాన్ని అపేక్షించడం అనే వ్యవధానంతో

ద్రభమోద్దోతః 241 శూన్యాలో, ఆ శబ్దాలు స్వార్ధంకంటె భిన్నమైన అర్భాలలో ప్రయోగింపబడినా కూడ ధ్వనికి స్థానం కావు. అందుచేత ఆ పదాలను ప్రయోగించినచోట ధ్వని అనే వ్యవహారం ఉండదు.

వివరణ:- లావణ్య మొదలైన శబ్దాల వాచ్యార్థం లవణరసం కలిగి ఉండడం మొ. అయితే అవి ఆ స్వార్ధంకంటె భిన్నమైన మనోహరంగా ఉండడం మొదలైన అర్థాలను రూఢిచేత బోధిస్తూంటాయి. అవి ఆ అర్థాలలో రూఢాలైపోవడంచేత లక్షణకి కావలసిన ముఖ్యార్ధబాధాదిత్రయాపేక్ష వాటికి లేదు అయినా వీటిని లాక్షణిక శబ్దాలని అంటారు. నిరూఢా: ఇత్యాది కారికార్థం ఈ విషయమే చెపుతున్నది. “కొళ్చిల్‌ లక్షణా:= కొన్ని లక్షణలు, సామర్భ్యాల్‌= నియమంచేత,ు ఆయా అర్భాలను బోధించడానికే ప్రయోగించబడడం అనే సామర్థ్యంవల్ల, అభిధానవత్‌ = అభిధవలె, నిరూఢా:ః = నిరూఢమైనవి. ఆ యా అర్భాలను రూఢపదాల వలె బోధిస్తూంటాయి” అని దీని అర్థం. ఈ విధంగా ఈ పదాలు స్వార్ధంకంటె భిన్నమైన అర్ధాన్ని బోధించడానికి ప్రయోగించబడినా కూడ, అనగా ఒక విధంగా వీటిలో ఉపచారం ఉన్నా కూడ, అవి ధ్వనికి స్థానాలు కావు. అందుచేతనే అలాంటి చోట ధ్వని ఉన్నదని అనకూడదు అని భావం.

ఉపచరితేతి - “ ఉపచరితశబ్దవృత్తి:” అనే పదంలో చెప్పిన ఉపచరితశబ్దవృత్తి (అనగా) శబ్దంలో ఉన్న ఉపచరితమైన వృత్తి; అది 'గౌణి' కావచ్చు 'లాక్షణికి' కావచ్చును అని అర్ధం. 'లావణాద్యాః' అని 'ఆది' పదం ప్రయోగించడంచేత 'ఆనులోమ్యమ్‌ి “ప్రాతికూల్యమ్‌' సబ్రహ్మచారిన్‌ ఇత్యాదిలాక్షణిక శబ్దాలు గ్రహించబడతాయి. “లోమాలకు అనుగతమైన” అనగా శరీరంమీద ఉన్న రోమాలు ఎటువైపు వంగి ఉన్నాయో అటు వైపు చేసే శరీరమర్దనం 'అనులోమం'-ఒడ్డుకు ఎదురుగా ఉన్న ప్రవాహం “ప్రతికూలం” నమానమైన గురువు గలవాడు నబ్రహ్మచారి' ఇవి ముఖ్యార్భాలు. వీటికి చెప్పే ఇతరార్థాలు ఉపచరితార్థాలు. అయితే ఇక్కడ ఈ లక్షణ ఏ ప్రయోజనాన్నీ ఉద్దేశించి ప్రవర్తించడం లేదు. అందుచేత ఆ ప్రయోజనం బోధించడానికై ధ్వననవ్యాపారం ఏదీ లేదు.

నను ఇతి. (ఆశంక) లావణ్యాది శబ్దాలున్న 'దేవడితి' ఇత్యాది వాక్యాలలో వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతి ఉన్నది కదా? (సమాధానం) నిజమే; ఉంది. ఆ వ్యంగ్యార్థప్రతీతి “లావణ్య' శబ్దం ఉండడం మూలాన కాదు మరేమనగా సమగ్రమైన వాక్యార్థం తెలిసిన తరువాత పనిచేయడం ప్రారంభించిన ధ్వననవ్యాపారంవల్లనే ఈ వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతి కలుగుతున్నది. ఇక్కడ “ప్రియురాలి ముఖమే సమస్తదిక్కులను ప్రకాశింప !6

242 ధ్వన్యాలోకః చేస్తూన్నది” అనేది వ్యంగ్యార్థం కదా? సరే ఇంతటితో ఈ చర్చ చాలు. ఈ విషయాన్నే “ ప్రకారాన్తరేణ' అనే దానిచేత చెపుతున్నాడు. వ్యంజకత్వం కూడా ఉండడంవల్లనే అక్కడ '“ధ్వని' అనే పేరు ఉపయోగిస్తున్నాం కాని 'లావణ్య' మొదలైన ఉపచరితశబ్ట్దాల ప్రయోగంవల్ల కాదు అని అర్ధం. 16 ధ్వన్యాలోకం అపి చ- కా. ముఖ్యాం వృత్తిం పరిత్యజ్య గుణవృత్తార్థ్ధదర్శనమ్‌, యదుద్దిశ్య ఫలం తత్ర శబ్లో నైవ స్థలద్గతిః 17

తత్రహి చారుత్వాతిశయప్రకాశనలక్షణే ప్రయోజనే కర్తవ్యే యది శబ్ద్బస్యాముఖ్యతా తదా తస్య ప్రయోగే దుష్టతైవ స్యాత్‌. న చైవమ్‌.

బాలానందిని

యత్‌ ఫలమ్‌ = ఏ ఫలాన్ని, ఉద్దిళ్య = ఉద్దేశించి, ముఖ్యామ్‌ = ముఖ్యమైన, వృత్తిమ్‌ = వృత్తిని (అభిధావృత్తిని), పరిత్యజ్య = విడచి, గుణవృత్తా = గుణవృత్తిచేత, అర్ధదర్శనమ్‌ = అర్ధప్రతిపాదనం చేయబడుతున్నదో, తత్ర = దాని విషయంలో, శబ్దః= శబ్దం, స్థలద్గతిః - తొట్రుపాటు చెందుతున్న గమనం కలది, ప్రవర్తించనిది, నైవ = కాదు.

తత్రేతి - అక్కడ చారుత్వాతిశయంతో కూడిన అర్ధాన్ని ప్రకాశింపచేయడం అనే లక్షణం గల ప్రయోజనం చేయవలసి ఉండగా, సాధించవలసి ఉండగా, శబ్దానికి ముఖ్యత్వం లేకపోతే, (అనగా శబ్దం అందుకు ఉపకరించకపోతే) అది దుష్టమే అవుతుంది. (కాని) అలాంటిది ఏమీ లేదు

లోచనం

ఏవం యత్ర యత్ర భక్తిః తత్ర తత్ర ధ్వనిరితి తావత్‌ నాస్తి. తేన యది ధ్వనేః భక్తిః లక్షణం తదా భక్తిసంనిధా సర్వత్ర ధ్వనివ్యవహారః స్యాత్‌ ఇత్యతివ్యాప్తిః అభ్యుపగమ్యాపి బూమః - భవతు యత్ర యత్ర భక్తి స్తత్ర తత్ర ధ్వనిః; తథాపి యద్విషయో లక్షణావ్యాపారః న తద్విషయః ధ్వనన వ్యాపారః. న చ భిన్నవిషయయోః ధర్మధర్మిభావః. ధర్మ ఏవ చ

దబ్రథమోద్దోతః 243 లక్షణమిత్యుచ్యకే. తత్ర లక్షణా తావత్‌ అముఖ్యార్ధవిషయో వ్యాపారః. ధ్వననం చ ప్రయోజనవిషయమ్‌. న చ తద్విషయో౭పి ద్వితీయః లక్షణా వ్యాపారః యుక్తః; లక్షణాసామగ్ర్యభావాత్‌ ఇత్యభిప్రాయేణాహ - అపిచేత్యాది. బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా ఎక్కడెక్కడ భక్తి ఉంటుందో అక్క డల్లా ధ్వని ఉంటుంది అనే దైతే లేదు. అందుచేత భక్తి ధ్వనికి లక్షణం అన్నట్లయితే భక్తి ఉన్న చోట్లన్నింటిలోనూ ధ్వనివ్యవహారం ఉండవలసి ఉంటుంది గాన అతివ్యాప్తి దోషం. పోనీ మీ వాదాన్ని అంగీకరించే మాట్లాడతాం- ఎక్క డెక్కడ భక్తి ఉంటుందో అక్కడల్లా ధ్వని ఉంటుందని అయితే అగుగాక అయినా కూడ లక్షణావ్యాపారం ఏది విషయంగా గలదో ధ్వననవ్యాపారం అదే విషయం గలది కాదు అనగా లక్షణావ్యాపారానికి ఏది విషయమో ధ్వననవ్యాపారానికి కూడా అదే విషయం కాదు. వేరు వేరు విషయాలు కలవాటికి ధర్మధర్మిభావం ఉండదు. ధర్మాన్నే లక్షణం అంటాం. ఆ రెండింటిలో లక్షణ అముఖ్యార్ధవిషయమైన వ్యాపారం, అనగా లక్షణావ్యాపారానికి విషయం తీరాద్యముఖ్యార్థం. ధ్వననం ప్రయోజనం విషయంగా గలది, అనగా ధ్వననవ్యాపారానికి విషయం ప్రయోజనం అందుచేత భక్తికి (లక్షణకి) విషయం వేరు ధ్వననానికి విషయం వేరు అవడంచేత భక్తి ధ్వననానికి ధర్మం కాజాలదు ధ్వననం భక్తికి ధర్మి (ధర్మానికి ఆశ్రయం ధర్శి) కాజాలదు ధర్మధర్మిభావం లేనప్పుడు ఒకటి మరొకదానికి లక్షణం ఎలా అవుతుంది? గంధవత్త్వం అనేది పృథివిలో ఉన్న ధర్మం. అందుచేత అది పృధివికి లక్షణం అయింది. అలాంటిది ఇక్కడ లేదు కదా అని భావం

నచేతి- ప్రయోజనం విషయంగా గల రెండవ లక్షణావ్యాపారాన్ని అంగీకరించడం యుక్తం కాదు. ఎందుచేత ననగా - లక్షణకి అవసరమైన ముఖ్యార్థబాధాది సామగ్రి లేదు అని ఆపి చ ఇత్యాదికం చేత ప్రతిపాదిస్తున్నాడు.

లోచనం

ముఖ్యాం వృత్తిమ్‌ అభిధావ్యాపారం పరిత్యజ్య పరిసమావ్య, గుణవృత్త్యా లక్షణారూపయా అర్ధస్య అముఖ్యస్య దర్శనం ప్రత్యాయనా, సా యత్‌ ఫలం ప్రయోజనరూపమ్‌ ఉద్దిశ్య క్రియతే, తత్ర ప్రయోజనే తావత్‌ ద్వితీయో వ్యాపారః. న చాసౌ లక్షదైవ. యతః స్థలన్తీ బాధకవ్యాపారేణ

క! ధ్వన్వాలోకః విధురీక్రియమాణా, గతిః అవబోధనశక్తిః;: యస్య శబ్దస్య తదీయః వ్యాపారః లక్షణా. న చ ప్రయోజనమవగమయతః శబ్దస్య బాధకయోగః. తథాభావే తత్రాపి. నిమిత్తాన్తరస్య ప్రయోజనాన్తరస్య చ అన్వేషణేన అనవస్థానాత్‌. తేనాయం లక్షణలక్షణాయా:ః న విషయః ఇతి భావ:. 'దర్శనమ్‌' ఇతి ణ్యన్తో నిర్దేశః. కర్తవ్య ఇతి. అవగమయితవ్య ఇత్యర్థః. అముఖ్య ఇతి. బాధకేన విధురీకృతతేత్యర్థ:. త స్యేతి - శబ్బ్దస్య. బాలానందిని ముఖ్యామితి: ముఖ్యాం వృత్తిమ్‌ = అభిధావ్యాపారాన్ని, పరిత్యజ్య = నమాప్తం చేసి, గుణవృత్తా = లక్షణూారూపమైన గుణవృత్తిచేత, అముఖ్యార్థం యొక్క, దర్శనమ్‌ = జ్ఞానం కలిగించడం, యత్‌ ఫలమ్‌ = కర్మ యైన ఏ ప్రయోజనరూపమైన ఫలాన్ని, ఉద్దేశించి చేయబడుతుందో ఆ ప్రయోజనం విషయంలో రెండవ వ్యాపారమే (అభిధకంటె భిన్నమైన మరొక వ్యాపారమే) ప్రవర్తించాలి. ఆ వ్యాపారం లక్షణయే అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. ఎందుచేత ననగా ఏ శబ్దంయొక్క గతి, అనగా శక్తి, స్థలన్తీ = బాధకమైన ప్రమాణంయొక్క వ్యాపారంచేత ప్రతిహత మైపోతుందో, అడ్డుకొనబడుతుందో, అలాంటి శబ్దంయొక్క వ్యాపారం లక్షణ. న చేతి - శబ్దం ప్రయోజనాన్ని బోధించడానికి ఉద్యుక్తం అయినప్పుడు బాధకప్రమాణంతో సంబంధం లేదు. అనగా అది ప్రయోజనాన్ని బోధించడానికి ఉద్యుక్తం అయినప్పుడు బాధకప్రమాణంతో సంబంధం లేదు అనగా అది ప్రయోజనాన్ని బోధించకుండా అడ్డుకొనే బాధక ప్రమాణం ఏదీ లేదు. తథాభావే ఇతి - అలాంటి బాధకం ఏదైనా ఉన్నా ప్రయోజనాన్ని బోధించడానికి కూడా (తత్రాపి) మరొక నిమిత్తం, అనగా సంబంధం, మరొక ప్రయోజనం, వెదకవలసి ఉంటుంది. (ఆ ద్వితీయప్రయోజనాన్ని బోధించడానికి లక్షణ ఆశ్రయించవలసివస్తే మరాక మూడవ ప్రయోజనం వెదకవలసి వస్తుంది, ఈ విధంగా అనవస్థాదోషం ఏర్పడుతుంది. అందుచేత ఇది (ప్రయోజనరూపార్థం) లక్షణలక్షణకి విషయం కాదు అని భావం. “దర్శనమ్‌' అనేది ణ్యన్తమైన ((పేరణార్ధకణిచ్‌ ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడిన దాని) నిర్దేశం. చూపించడం అని అర్ధం. కర్తవ్యే అనగా తెలియచేయవలసినదై ఉండగా అని అర్థం. అముఖ్యతా అనగా బాధక ప్రమాణంచేత ప్రతిహతం అవడం అని అర్ధం. తస్య అనగా ఆ శబ్దంయొక్క అని అర్ధం. వివరణ:- లక్షణలక్షణ అనగా ముఖ్యార్ధాన్ని పూర్తిగా వదలివేసిన లక్షణ

వ్రధమోద్దోతః 245 “ఉపాదానలక్షణ”, “లక్ష్రణలక్షణ” అని లక్షణ రెండు విధాలు. కున్నా ప్రవిశన్తి ఇత్యాదులలో కుంతాదిశబ్దాలు కుంతాదిధారులను లక్షణయా బోధిస్తాయి. కుంతాలు స్వయంగా ప్రవేశించజాలవు. అందుచేత వాటిని ధరించేవాళ్లు అని అర్థం చెప్పడం ద్వారా కుంతాలకి ప్రవేశం కుదిరే టట్లు చేయబడింది అయితే లక్ష్యార్ధమైన కుంతధారులతో పాటు ముఖ్యార్ధమైన కుంతాలకి కూడా ప్రవేశం ఉంటుంది. దీనికి ఉపాదానలక్షణ అని పేరు. 'గజ్లాయాం ఘోషః' అనే చోట గంగాప్రవాహం ముఖ్యార్ధం, తీరం లక్ష్యార్థం. ఘోషం తీరంమీదనే ఉంటుంది. కాని ప్రవాహంలో ఉండదు. అందుచేత ఘోషాధారత్వానికి సంబంధించినంతవరకు ప్రవాహరూపార్ధం పూర్తిగా పరిత్యజించబడుతుంది. ఇది లక్షణలక్షణ. లోచనం

దుష్టతైవేతి. ప్రయోజనావగమస్య సుఖసంపత్తయే హి న శబ్దః ప్రయుజ్యతే తస్మిన్‌ అముఖ్యార్ధే. యది చ “సింహో వటు:ః” ఇతి శౌర్యాతిశయే ౬ ప్యవగమయితవ్యే స్థలధ్గతిత్వం శబ్దస్య తర్హి తత్ర్రతీతిం నైవ కుర్యాదితి కిమర్థం తస్య ప్రయోగః? ఉపచారేణ కరిష్యతి ఇతి చేత్‌ తత్రాపి ప్రయోజనాన్తర మన్వేష్యం, తత్రాప్యుపచార ఇతి అనవస్థా. అథ న తత్ర స్థలద్గతిత్వం తర్హి ప్రయోజనే అవగమయితవ్యే న లక్షణాఖ్యో వ్యాపార, తత్సామగ్ర్యభావాత్‌. న చ వాస్తి వ్యాపారః న చాసావభిధా, సమయస్య తత్రాభావాత్‌. యత్‌ వ్యాపారాన్తరమ్‌ అభిధాలక్షణాతిరిక్తం స ధ్వననవ్యాపారః. న చైవమితి-న చప్రయోగే దుష్టతా కాచిత్‌, ప్రయోజనన్య అవిఘ్సేనైవ ప్రతీతే:. తేన అభిధైవ ముఖ్యేఒ ర్ధే బాధకేన ప్రవివిత్సుః నిరుధ్యమనా సతీ అచరితార్ధత్వాత్‌ అన్యత్ర వ్రసరతి. అత ఏవ అముఖ్యోఒ స్యాయమర్ధ ఇతి వ్యవహారః. తథైవ చాముఖ్యతయా నజ్కేతగ్రహణమవపి తత్ర్యాస్తీత్యభిధాపుచ్చభూతైవ లక్షణా. 17

బాలానందిని

దుష్టతైవేతీతి : ప్రయోజనేతి- ప్రయోజనజ్ఞానం, అనగా శౌర్యాతిశయాదుల జ్ఞానం, అనాయాసంగా కలగడంకొరకే కదా ఆ శబ్దం (సింహాదిశబ్దం) ఆ అముఖ్యార్థంలో (వట్వాద్యర్థంలో) ప్రయోగించబడుతున్నది? అలాంటప్పుడు 'సింహో వటు: అనే

246 ధ్వన్వాలోకః వాక్యం (వటురూపార్థంతోపాటు) శౌర్యాతశయరూపమైన అర్థాన్ని కూడా బోధించడం విషయంలో శబ్దం ( సింహశబ్దం) స్థలద్గతి అయిన పక్షంలో దాని (శౌర్యాతిశయాదికం యొక్క) జ్ఞానాన్ని చేయజాల నప్పుడు దాన్ని ప్రయోగించడం ఎందుకు? అలా కాదు; ఆ శబ్దం ఉపచారంచేత శౌర్యాతశయరూపార్థాన్ని బోధిస్తుంది అని ఆశంకించుకుని చెపుతున్నాడు - ఉపచారేదేతి - ఉపచారంచేత శార్యాతిశయరూపార్ధాన్ని బోధిస్తుంది అన్నట్లయితే అలా ఉపచారం అంగీకరించినందుకు మరొక ప్రయోజనం వెదకవలసి ఉంటుంది. ఆ ప్రయోజనం బోధించడానికి మల్లి ఉపచారం అంగీకరించాలి. ఈ విధంగా అనవస్థాదోషం ఏర్పడుతుంది. అందుచేత శబ్దం స్థలద్గతి అనడానికి వీలు లేదు అని భావం. అథేతి :- శార్యాతశయరూపార్ధాన్ని బోధించడంలో శబ్దానికి స్థలద్గతిత్వం లేదు అని అంగీకరించినట్టయితే లక్షణారూపవ్యాపారంచేత ఇది బోధించబడుతుంది అనడానికి వీలు లేదు. దానికి (లక్షణకి) కావలసిన (ముఖ్యార్థబాధాది) సామగ్రి లేదు కదా? అయితే వ్యాపారం ఏదీ లేదు అనడానికి వీలు లేదు.

ఆ వ్యాపారం అభిధ అనడం కుదరదు. సమయం (ఆ అర్భాన్ని బోధించడానికి తగిన సంకేతం) లేదు కదా? అందుచేత అభిధా - లక్షణలకంటె భిన్నమైన మరొక వ్యాపారం ఏదైనా చెప్పాలి. ఆ వ్యాపారమే 'ధ్వనన' వ్యాపారం.

న చైవమితీతి - నేతి - ప్రయోజనం నిర్విఘ్నంగానే తెలుపబడుతున్నది; అందుచేత ప్రయోగంలో దుష్టత్వం ఏమీ లేదు. తేన ఇతి: అందుచేత అభిధయే ఇక్కడ ప్రవేశించాలని అభిలషించివా, ముఖ్యార్ధం బోధించకుండా బాధక ప్రమాణంచేత అడ్డుకొనబడినదై, తాను అనుకొన్న పని సాధించలేక మరొక అర్ధాన్ని బోధించడానికి (తీరరూపాద్యర్థాలను బోధించడానికి) ప్రసరిస్తుంది. అందుచేతనే ఇది దీని అముఖ్యార్థం అని వ్యవహారం (చెప్పడం) ఉంది. ముఖ్యార్ధంలో నంకేతగ్రహణం ఎలా ఉందో (తలైవచ) అదేవిధంగా ఆ అర్ధంలో కూడా అముఖ్యార్థంగా సంకేతగ్రహణం ఉంది (అనగా ఒక శబ్దానికి ఏ అర్ధం పడితే ఆ అర్ధం దీని అముఖ్యార్థం అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. ఏదో ఒక అర్ధం మాత్రమే దాని ముఖ్యార్థం అని చెప్పి నట్లు ఏదో ఒక అర్ధమే దాని అముఖ్యార్ధం అని కూడా చెప్పాలి. అందుచేత ఒక విధంగా చూస్తే ఆ శబ్దానికి ఆ అముఖ్యార్ధం విషయంలో కూడా సంకేతం ఉన్న దనే చెప్పాలి అని భావం). అందువల లక్షణ అభిధకు తోకే; దానితో సంబంధించిన దాని అంగమే.

వ్రథమోద్దోతుః 247 ధ్వన్యాలోకం

తస్మాత్‌ -

కా. వాచకత్వాశ్రయేనైవ గుణవృత్తిర్యవస్థితా,

వ్యజ్ఞుకత్వైకమూలస్య ధ్వనేః స్యాల్లక్షణం కథమ్‌. 18

తస్మాదన్యో ధ్వని: అన్యా చ గుణవృత్తి:. అవ్యాప్తిరపష్యస్య లక్షణస్య. న హి ధ్వనిప్రభేదః వివక్షితాన్యపరవాచ్యలక్షణ:, అన్యే చ బహవః తద్భేదప్రకారాః భక్త్యా వ్యాష్యన్తే. తస్మాద్భక్తిరలక్షణమ్‌.

బాలానందిని

ఈస్మాదితి - అందువల్ల, వాచకల్వేతి - వాచకత్వాశ్రయేటైవ = వాచకత్వాన్నే (అభిధవే) ఆశ్రయించడంచేత, వ్యవస్థితా = ఉన్న, గుణవృత్తిః = గుణవృత్తి, భక్తి, లక్షణ, వ్యళ్దాకత్వైకమూలస్య = వ్యంజకత్వం అనేది ఒక్కటే మూలంగా గల, ధ్వనేః= ధ్వనియొక్క, లక్షణమ్‌ = లక్షణం, కథం స్యాత్‌ = ఎట్లవుతుంది?

తస్మాదితి = అందువలన ధ్వని వేరు గుణవృత్తి వేరు. ఈ లక్షణానికి అవ్యాప్తి కూడా ఉంది. వివక్తితాన్వపరవాచ్యం ఆనే ధ్వనిప్రభేదమూ, ఇతర మైన ఎన్నో ధ్వనిభేదాలూ భక్తిచేత వ్యాపింపబడడం లేదు గదా - వాటిలో భక్తి లేదు కదా? అందువల్ల భక్తి ధ్వనికి లక్షణం కాజాలదు.

లోచనం

ఉపసంహరతి - తస్మ్నాదితి. యతః అభిధాపుచ్చభూతైవ లక్షణా తతో హేతోః వాచకత్వమ్‌ అభిధావ్యాపారమ్‌ అశ్రితా, తద్పాధనేన ఉత్సానాత్‌ ఈత్వుచృ్చభూతత్వాచ్చ గుణవృత్తిః, గౌణలాక్షణికప్రకార ఇత్యర్థవ సా కధం ధ్వనేః వ్యజ్ఞానాత్మన: లక్షణం స్యాత్‌? భిన్నవిషయత్వాదితి. ఏతదుపసంహరతి

• తస్మాదితి - యతః అతివ్యాప్తిరుక్తా. తత్రసట్లేన చ భిన్నవిషయత్వం తస్మాదిత్యర్థ:. ఏవమ్‌ - “అతివ్యాప్తేరధావ్యాప్తేర్ష చాసౌ లక్ష్యతే తయా” ఇతి కారికాగతాతివ్యాప్తిం వ్యాఖ్యాయ అవ్యాప్తిం వ్యాచష్టే - అవ్యాప్తిరప్య స్యేతి. అస్య గుణవృత్తిరూప స్యేత్యర్థః. యత్ర యత్ర ధ్వనిస్తత్ర తత్ర యది

248 ధ్వన్వాలోకః భక్తిర్భవేన్న స్యాదతివ్యాప్తిః. న చైవమ్‌; అవివక్షితవాచ్యే స్త్రి భక్తిః “ సువర్ణ పుష్పామ్‌” ఇత్యాదౌ. “శిఖరిణి” ఇత్యాదౌ తు సా కథమ్‌? నను లక్షణా తావద్గెణమపి వ్యాప్నోతి. కేవలం శబ్దస్తమర్ధం లక్షయిత్వా తేనైవ సహ సామానాధికరణ్యం భజతే “సింహో వటుః” ఇతి. అర్జో వార్థాన్తరం లక్షయిత్వా స్వవాచకేన తద్వాచకం సమానాధికరణం కరోతి. శబ్బార్థె వా యుగపత్తం లక్షయిత్వా అన్యాభ్యామేవ శబ్బార్థాభ్యాం మిశ్రీభవతః ఇత్యేవం లాక్షణికాద్‌ గౌణస్య భేదః. యదాహ- “గౌణే శబ్దప్రయోగః న లక్షణాయామ్‌” ఇతి. తత్రాపి లక్షణా అస్యేవేతి సర్వత్ర సైవ వ్యాపికా. బాలానందిని ఉవనంవారతీతి. “తస్మాత ఇత్యాదివాక్యంచేత ఈ విషయాన్ని ఉపసంహరిస్తున్నాడు (ముగిస్తున్నాడు). యతః ఇతి - లక్షణ అభిధకు పుచ్చం మాత్రం అయి ఉండడంవల్ల వాచకత్వాన్ని, అనగా అభిధావ్యాపారాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటుంది. ఆ అభిధావ్యాపారానికి బాధ కలగడంచేత ఇది లేస్తూండడంచేత, దానికి పుచ్చం అవడంచేత, గుణవృత్తి, అనగా, గౌణలాక్షణికప్రకారం, వ్యంజనారూపమైన ధ్వనికి లక్షణం ఎలా అవుతుంది? ఆ రెండింటి విషయాలు వేరు వేరైనవి కదా? ఈ విషయాన్ని తస్మాదిత్యాది వాక్యంచేత ఉపసంహరిస్తున్నాడు. అతివ్యాప్తి చెప్పబడింది; వీటి విషయాలు భిన్నమైనవి అని కూడా చెప్పబడింది. అందువల్ల అని అర్థం. ఏవమ్‌ ఇతి: ఈ విధంగా “ అతివ్యాప్తేరథావ్యాస్తేర్స చాఒసౌొ లక్ష్యతే తయా” అనే కారికలో చెప్పిన అతివ్యాప్తిని విశదీకరించి ఇప్పుడు అవ్యాప్తిర స్యేత్యాదివాక్యం చేత అవ్యాప్తిని విశదీకరిస్తున్నాడు. అస్య అనగా గుణవృత్తిరూపమైన అని అర్ధం. యతశ్రేతి- ఎక్క డెక్కడ ధ్వని ఉంటుందో అక్క డల్లా భక్తి ఉంటే అవ్యాప్తి ఉండదు. కాని ఇది ఇలా లేదు “ సువర్షపుష్పామ్‌” ఇత్యాది అవివక్తితవాచ్యస్థలంలో భక్తి ఉంది. కాని “శిఖరిణి” ఇత్యాది శోకంలో అది ఎలా ఉంటుంది? గౌణస్థలంలో కూడ లక్షణ ప్రసరిస్తుంది గాన వివక్షితాన్యపరవాచ్యోదాహరణంగా చూపిన “ శిఖరిణి” ఇత్యాదికంలో కూడా అది (లక్షణ) ఉండనే ఉంది కదా? అక్కడ అది లేదని చెప్పడం అసంగతం కదా అని ఆశంకించి, ఆ పకారంగా అంగీకరించినా కూడ “వివక్షితాన్యపరవాచ్య” ఇత్యాది వృత్తికారగ్రంథాన్ని వ్యాఖ్యానించడానికై ముందు ఆ పూర్వపక్తం ప్రతిపాదిన్తున్నాడు - నవ్వితి. గౌణం ఉన్న స్థానాన్ని కూడ లక్షణ

వ్రధమోద్దోతః 249 వ్యాపిస్తుంది కదా అనగా గౌణవృత్తిస్టలాలలో కూడ లక్షణ ఉంటుంది కదా? గౌణ స్థలంలో ఉన్న విశేషం అల్లా ఏమనగా - 'సింహ' శబ్దం ఆ అర్జాన్ని (వటురూపార్ధాన్ని) లక్షణయా బోధించి “సింహో వటుః” అని దానితోనే (వటు శబ్దంతోనే) సామానాధికరణ్యాన్ని పొందుతుంది (రెండు శబ్దాలు వేరు వేరు రూపాలలో ఒకే విషయాన్ని (వన్తువును) బోధించడానికి సామానాధికరణ్యం అని పేరు). అర్జో వా ఇతి:- లేదా “సింహం” అనే అర్ధం “వటువు' అనే మరొక అర్థాన్ని లక్షణయా బోధించి స్వవాచకమైన “సింహ' శబ్దం తద్వాచకమైన 'వటు' శబ్దంతో సమానాధికరణం అయే టట్లు చేస్తుంది. శబ్దార్థ వా ఇతి.- లేదా 'సింహ' శబ్దం, సింహం అనే అర్ధం ఈ రెండూ కలిసి “వటువు' అనే అర్భాన్ని లక్షణయా బోధించి ఇతరశబ్బ్దార్ధాలతో (సింహశబ్దతదర్భాలతో) మిశ్రం అవుతాయి. (శబ్దాలు మిశ్రం అవడం అనగా రెండూ ఒకే ధర్మిని బోధించడం. అర్థాలు మిశ్రం అవడం అనగా అభేదాన్వయం పొందడం). లాక్షణికంకంటె గౌణూనికి ఉన్న భేదం ఇదే కదా? “గౌణంలో లక్ష్యవాచకపదం (వటుః ఇత్యాదికం) ప్రయోగించబడుతుంది. లక్షణలో అది ప్రయోగించబడదు” అని అంటారు కదా? ఈ విధంగా గౌణ స్థలంలో కూడ లక్షణ ఉండనే ఉంటుంది కాబట్టి అంతటా అది వ్యాపించి ఉంటుంది. లోచనం

సా చ ప్బవిధా - తద్యథా - అభిధేయేన సంయోగోత్‌, ద్విరేఫశబ్దస్య హి యః అభిధేయః భ్రమరశబ్ద: ద్వౌ రేఫొ యస్యేతి కృత్వా, తేన భ్రమర శబ్దేన యస్య సంయోగః సమృన్ధః షట్పదలక్షణార్థస్య సో ఒర్భో ద్విరేఫశబ్టేన లక్ష్యతే; అభిధేయసంబన్టం వ్యాఖ్యాతరూపం నిమిత్తీకృత్య. సామీప్యాత్‌ “గజ్ఞాయాం ఘోషః”. సమవాయాదితి సంబన్ఫాదిత్యర్థ:, “యష్టీః ప్రవేశయ” ఇతి యథా. వైపరీత్యాత్‌ యథా - శత్రుముద్దిశ్య కళ్చిత్‌ బ్రవీతి “కిమివ ఉపకృతం న తేన మమ” ఇతి. క్రియాయోగాదితి - కార్యకారణభావాదిత్యర్థః. యథా అన్నాపహారిణి వ్యవహారః “ప్రాణానయం హరతి” ఇతి. ఏవమనయా లక్షణయా పళ్ళావిధయా విశ్వమేవ వ్యాప్తమ్‌.

బాలానందిని సా చేతి - “అభిధేయేన సంయోగాత్సామీప్యాత్సమవాయతః, వైపరీత్యాత్‌ క్రియాయోగాల్లక్షణా పళ్చాధా స్పృతా” అన్న పూర్వోదాహృతళ్లోకాన్ని సోదాహరణంగా వివరిస్తూ లక్షణ ఐదు విధాలు

250 ధ్వన్వాలోకః అనే విషయం నిరూపిస్తున్నాడు - ఆ లక్షణ ఐదు విధాలు. అదెట్లనగా “అభిధేయేన సంయోగాత”, “ద్వౌ రేఫొ యస్య” (దేనిలో రెండు రేఫలు ఉన్నవో అది) అనే విగ్రహంచేత “ ద్విరేఫ” శబ్దానికి 'భ్రమర' శబ్దం అర్ధం. ఆ 'భ్రమర' శబ్దంతో తుమ్మెద అనే అర్థానికి సంయోగం అనగా సంబంధం, ఉంది. ఆ సంబంధాన్ని పట్టి “ద్విరేఫ” శబ్దం లక్షణచేత 'తుమ్మెద' అనే అర్భాన్ని బోధిస్తుంది. ఇందుకు నిమిత్తం పైన చెప్పినట్లుగా అభిధేయంతో (భ్రమరశబ్దంతో) సంబంధమే, “గజ్లాయాం ఘోష” అన్నచోట సామీప్యాన్ని పురస్కరించుకొని లక్షణ. సమవాయాత్‌ అనగా సంబంధం వలన అని అర్ధం. ఉదాహరణ - “యటష్టీః ప్రవేశయ” (కజ్ఞలను లోనికి ప్రవేశపెట్బము) (ఇక్కడ కజ్దలతో నంబంధం ఉండడంవల్ల 'యష్టి' శబ్దం యష్టిధారుల్ని లక్షణయా బోధిస్తుంది) వైపరీత్యం వల్ల ఎట్లనగా - శత్రువుని గూర్చి ఒకడు “అతడు నాకు ఎంత ఉపకారం చెయ్యలేదు?” అని అంటాడు. (ఇక్కడ “ఉపకృతమ్‌” అనేది విపరీతలక్షణచేత “అవకృతమ్‌ు' అనే అర్ధాన్ని బోధిన్తంది). “క్రియాయోగాత్‌'' అనగా - “కార్యకారణభావంవల్ల” అని అర్ధం. ఎట్లనగా - అన్నం అపహరించిన వాణ్ణి గూర్చి “వీడు ప్రాణాలు హరిన్తున్నాడు” అని అంటాం. ఈ విధంగా ఐదు విధాలైన లక్షణచేత (అముఖ్యవ్యవహారగోచరమైన) నమస్తమూ కూడ వ్యాప్తమై ఉన్నది. అనగా అముఖ్యార్థాన్ని గ్రహించవలసిన ప్రతి ఉదాహరణలోనూ కూడా ఈ ఐదు విధాల లక్షణలలో ఏదో ఒకటి ఉండి తీరుతుంది అని భావం. ప్రథమోధ్ద్యోతంలోని రెండవ కారిక క్రింద ఈ శ్లోకం మరొక విధంగా ఉంది. “అభిధేయేన సామీప్యాత్సారూప్యాత్సమవాయతః;, వైపరీత్యాత్‌ క్రియాయోగాల్లక్షణా పజ్బుధా మతా” ఇక్కడ లోచనకారుడు చేసిన వ్యాఖ్యను పట్టి “సారూప్యాత్‌” అనేది లేదు. కాని తరువాతి వాక్యంలోనే “తధాహి. సాదృశ్యలక్షణా అస్తేవ” అని ఆయనే వ్రాస్తున్నాడు. అందుచేత ఈ కారికలో “సాదృశ్యాత్‌' లేదా “సారూప్యాత్‌” అనేది కూడా ఉండాలి. లోచనం తథాహి - “శిఖరిణి' ఇత్యత్ర అకస్మికప్రశ్నవిశే షాది బాధకాను ప్రవేశే సాదృశ్యాత్‌ లక్షణా అస్తేవ. నన్వత్ర అణ్గీకృతైవ మధ్యే లక్షణా? కథం తర్హి ఉక్తమ్‌ వివక్షితాన్యపరేతి? తద్భేదోఒత్ర ముఖ్య: అసంలక్ష్యక్రమాత్మావివక్షితః. తద్భేదళశబ్టేన చ రసభావతదాభాసతత్రశమభేదాః తదవాన్తరభేదాశ్చ; న చ

వ్రభమోద్దోతు 251 తత్ర లక్షణయా ఉపపత్తిః: తథాహి - విభావానుభావప్రతిపాదకే కావ్యే ముఖ్యేఒర్థే తావత్‌ బాధకానుప్రవేశోఒపి అసంభావ్య ఇతి కో లక్షణావకాళః? బాలానందిని

తథాహి ఇతి - అది యుక్తమే కదా? (ఈవిధంగా) “శిఖరిణి” ఇత్యాదిశ్లోకంలో అకస్మికంగా ఒక విశిష్టపద్దతిలో ప్రశ్నించడం మొదలైన బాధకాలకు (ముఖ్యార్ధ బాధకాదులకు) అనుప్రవేశం ఉండడంచేత, సాదృశ్యంవల్ల లక్షణ తప్పక ఉంది. అందుచేత వివక్షితాన్యపరవాచ్యంలో భక్తి లేదు అనడం యుక్తం కాదు అని పూర్వపక్షం. లక్షణ ఉందని అంగీకరిస్తూ వృత్తిలో చెప్పినదానిని మరొకవిధంగా సమర్థిస్తున్నాడు- (సిద్ధాంతి ప్రశ్చ) నన్వితి. మధ్యలో లక్షణ ఉందని (వెనుక) మేమే అంగీకరించాం కదా? (పూర్వపక్షి ప్రశ్న) అయితే మరి 'వివక్షితాన్యపరవాచ్య' అని (వృత్తిలో) ఎలా చెప్పారు? (సమాధానం చెపుతున్నాడు) ఇక్కడ “వివక్షితాన్యపరవాచ్య' అనడంచేత అనంలక్ష్యక్రమ రూపమైన దాని ముఖ్యభేదం వివక్తితమైనది (చెప్పడానికి ఉద్దేశింపబడింది). “తద్భేద వ్రకారాః' అని “తద్భేద' శబ్బ్దంచేత రస-భావ- రసాభాస - భావాభాన - భావప్రశమాది భేదాలు, వాటి అవాంతరభేదాలైన శృంగారాదులు వివక్తితమైనవి వాటిలో లక్షణకు ఉపపత్తి లేదు కదా? ఎందుచేతననగా విభావానుభావాలను ప్రతిపాదించే కావ్యంలో, ముఖ్యార్ధం విషయంలో బాధకానికి అనుప్రవేశం కూడా ఉండదు. అలాంటప్పుడు లక్షణకి అవకాశం ఏముంది?

లోచనం

నను కిం బాధయా? ఇయదేవ లక్షణాస్వరూపమ్‌” “అభిధేయా వినాభూతప్రతీతిర్లక్షణోచ్యతే” ఇహ చాభిధేయానాం విభావానుభావాదీనామ్‌ అవినాభూతా రసాదయ ఇతి లక్ష్యన్స్తే. విభావానుభావయోః కారణకార్యరూపత్వాత్‌; వ్యభిచారిణాం చ తత్సహ కారిత్వాత్‌ ఇతి చేత్‌ మైవమ్‌. ధూమశబ్దాత్‌ ధూమే ప్రతిపన్నే హి అగ్ని స్మృతిరపి లక్షణాకృతైవ స్యాత్‌. తతః అగ్నేః శీతాపనోదస్కృతి: ఇత్యాదిరపర్యవసితః శబ్దార్థ: స్యాత్‌. ధూమశబ్దస్య స్వార్ధవిశ్రాన్తత్వాత్‌ న తావతి వ్యాపారః ఇతి చేత్‌ ఆయాతం తర్చి ముఖ్యార్ధబాధో లక్షణాయా జీవితమితి. సతి తస్మిన్‌ స్వార్ధవిశ్రాన్యభావాత్‌. న చ విభావాదిప్రతిపాదనే బాధకం కించిదస్తి.

252 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని (ఆశంక) నము ఇతి - బాధ ఎందుకు? (ముఖ్యార్ధబాధ ఉండాలనే నియమం ఏమిటి) “వాచ్యార్థంతో అవినాభూతమైన (విడిచి ఉండకుండా వాచ్యార్థంతో కలిసి ఉన్న ) మరొక అర్ధం యొక్క ప్రతీతియే (జ్ఞానమే) లక్షణ అని చెప్పబడుతుంది” అని ఇంత మాత్రమే కదా లక్షణాస్వరూపం? ఇక్కడ అభిధేయాలైన విభావానుభావాదులళో అవినాభూతాలుగా ఉండే రసాదులు లక్షణచేత బోధింపబడతాయి. (రసాదులకు. సంబంధించి నంతవరకు) విభావానుభావాలు కార్యకారణరూపాలు, వ్యభిచారులు వాటికి సహకారులు. ( ఈ విధంగా రసానికి విభావానుభావాదులతో అవినాభావనంబంధం ఉన్నదని భావం). (నమాధానం) ఇలా చెప్పకూడదు. ఇలా అంగీకరించిన పక్షంలో “ధూమ ' శబ్దంవల్ల ధూమం తెలియబడగానే తరవాత కలిగే అగ్నిసృతి కూడా లక్షణచేతనే కలుగుతుం దని చెప్పవలసి వస్తుంది. దానివల్ల అగ్ని చలిని పోగొడుతుంది అనే విషయంయొక్కు స్మృతి కలుగుతుంది. ఈ విధంగా శబ్దార్థానికి అంతం అనేది ఉండదు. “(అక్కడ ఆ దోషం ఉండదు) 'ధూమ' శబ్దం స్వార్ధవిశ్రాంతం గాన, అనగా తనకు ఎంత అర్ధమో అంత అర్ధం బోధించి విశ్రమిస్తుంది (ఊరుకుంటుంది) గాన, దానికి అంతవరకు (అగ్ని శీతబాధాద్యపనాయకత్వాదిన్నతివరకు) వ్యాపారం ఉండదు” అని - నువ్వు నమాధానం చెపితే లక్షఐకి ముఖ్యార్ధబాధ జీవితం అని అంగీకరించినట్లే అయింది. ముఖ్యార్ధబాధ ఉంటే స్వార్ధవిశ్రాంతి ఉండదు కదా? విభావాదులను ప్రతిపాదించడంలో బాధకం ఏదీ కూడా లేదు. (అందుచేత విభావాదులు రసాన్ని లక్షణయా బోధిస్తాయి అనడానికి వీలులేదు అని భావం) లోచనం నన్వేవం ధూమావగమానన్తరమ్‌ అగ్నిస్మరణవత్‌ విభావాదిప్రతిపత్త్య నన్తరం రత్యాదిచిత్తవృత్తిప్రతిపత్తిరితి శబ్బవ్యాపార ఏవాత్ర నాస్తి? ఇదం తొావదయం వ్రతీతిన్వరూవజ్ఞః మీమాంనకః వ్రష్టవ్యః - కిమత్ర పరచిత్తవృత్తిమాత్రే ప్రతిపత్తి రేవ రసప్రతిపత్తిరభిమతా భవతః? న చైవం భ్రమితవ్యమ్‌. ఏవంహి లోకగతచిత్తవృత్త్యనుమానమాత్రమితి కా రసతా? యస్వలౌకికచమత్కారాత్మా రసాస్వాదః కావ్యగతవిభావాదిచర్వణాప్రాణ: నాసౌ స్మరణానుమానాదిసామ్యేన ఖిలీకారపాత్రీకర్తవ్య:. కిం తు లౌకికేన కార్యకారణానుమానాదినా సంస్కృతహృదయః విభావాదికం ప్రతిపద్యమాన

వ్రథమోద్ద్రోతః 253 ఏవన తాటస్ట్యేన ప్రతిపద్యతే, అపి తు హృదయనసంవాదొపరపర్యాయ నహవృదయత్వపరవశీకృతతయా పూర్ణీ భవిష్యదసాస్వాదాబ్కురీభావేన అనుమానన్మరణాదినరణి మనారు హ్రైవ తన్మయీభవనోచితచర్వణా ప్రాణతయా. బాలానందిని

నను ఇతి (అశంక) ఈ విధంగా ధూమజ్ఞానం కలిగిన తరువాత అగ్నిన్మరణ కలిగినట్లు విభావాదుల జ్ఞానం కలిగిన తరవాత రత్యాదిచిత్తవృత్తుల జ్ఞానం కలుగుతుంది. అందుచేత రసం విషయంలో శబ్ద్బవ్యాపారమే లేదు.

వివరణ:- ఈ అర్థాన్ని అనుమానప్రయోగం ద్వారా విశదీకరించవచ్చును. “విమతా రత్యాది ్రతీతిః న శాబ్లీ, శబ్దజన్యార్థప్రతీతిజన్యత్వాత్‌, ధూమళబ్దజనితార్థ ప్రతీతిజన్యాగ్ని సృతివత” “వివాదాస్పదమైన రత్యాదిప్రతీతి (జ్ఞానం) శబ్బ్దజన్యం కాదు. ఎందువల్ల ననగా - ఇది శబ్దంవల్ల కలిగిన అర్ధజ్ఞానంవల్ల కలుగుతుంది. (ఉదాహరణ)

• ధూమశబ్దంవల్ల కలిగిన అర్ధజ్ఞానంవల్ల కలిగిన అగ్నిన్నృతి వలె” అని దీని అర్ధం.

అయితే నువ్వు ఇక్కడ సాధించదలచినది పరులలో ఉన్న చిత్తవృత్తియొక్క జ్ఞానం శబ్ద్బవ్యాపారంవల్ల కలగదు అనే విషయమా? లేదా రసప్రతీతి శబ్దజన్యం కాదు అనే విషయమా? మొదటి పక్షంలో సిద్ధసాధనదోషం (అందరూ అంగీకరించినదే కొత్తగా చెపుతూన్నట్టు సాధించడం అనే దోషం). రెండవ పక్షంలో రసప్రతీతి లోకంలో ఉన్న అన్ని విధాల ప్రతీతులకంటి విలక్షణమైనది గాన నీ అనుమానానికి నువ్వు దృష్టాంతం చూపించజాలవు అనే అభిప్రాయంతో పరిహాసపూర్వకంగా ప్రళ్నిస్తున్నాడు

• ఇదమ్‌ ఇతి: ప్రతీతిస్వరూపాన్ని (జ్ఞానస్వరూపాన్ని) గూర్చి బాగా తెలిసిన ఈ మీమాంసకుణ్ణి ఒక (ప్రశ్న అడగాలి - కిమితి - ఇక్కడ (కావ్యంలో) కేవలం పరుల చిత్తవృత్తియొక్క వ్రతిపత్తియే రనప్రతిపత్తి అని నీకు అంగీకార్యమా అని (అడగాలి). ఈ విధంగా భ్రాంతి చెందవద్దు. ఇలా చెప్పేపక్తంలో లోకంలో ఉన్న చిత్తవృత్తులను అనుమానంచేత తెలుసుకోవడం మాత్రమే అయితే దానికి రసత్వం ఏమిటి? యస్పితి. రసాస్వాదం అనేది అలౌకికచమత్కారస్వరూప మైనది. కావ్యంలో ఉన్న విభావాదుల చర్వణయే (ఆస్వాదనమే) దానికి ప్రాణం. అలాంటి రసాస్వాదాన్ని పట్టుకొని ఇది స్మరణం వంటిది, అనుమానం వంటిది అని అంటూ దాన్ని, కించపరచడం, చులకనగా చూడడం, యుక్తం కాదు. (న ఖిలీకరణపాత్రీకర్తవ్య)

254 ధ్వన్వాలోకః కింతు ఇతి - మరేమనగా లౌకికమైన కార్యకారణూానుమానాదికంచేత సంస్కరించబడిన హృదయం కలవాడు, అనగా ధూమాదికార్యాన్ని పట్టి వహ్నాది కారణాన్ని అనుమానంచేత తెలుసుకొనే సంస్కారం మనస్సులో ఉన్నవాడు, విభావాదుల్ని తెలుసుకుంటూనే వాటిని తాటస్థ్యంతో (తన కేమీ నంబంధం లేదన్నట్లు) గ్రహించడు; మరేమనగా హృదయసంవాదం అనే మరొక పర్యాయపదం గల సహృదయత్వంచేత కలిగిన పారవశ్యంతో, పరిపూర్ణం కానున్న రసాస్వాదం అంకురించడంచేత అనుమానం, స్మరణం మొదలైన వాటి పద్దతిని ఆరోహించకుండానే (అనుసరించకుండానే) తన్మయీ భావానికి తగిన చర్వణకు ప్రాణంగా ( విభావాదుల్ని) గ్రహిస్తాడు. లోచనం న చాసౌ చర్వణా ప్రమాణాన్తరతో జాతా పూర్వం, యేనేదానీం స్మృతిః స్యాత్‌. న చాధునా కుతశ్చిత్‌ ప్రమాణాన్తరాత్‌ ఉత్పన్నా, అలౌకిక ప్రత్యక్షా ద్యవ్యాపారాత్‌. అత ఏవ అలౌకిక ఏవ విభావాదివ్యవహారః. యదాహ - “విభావో విజ్ఞానార్ధః ” (నా.శా.7.3). లోకే కారణమేవాభిదీయతే న విభావః అనుభావో౭ఒపి అలౌకిక ఏవ “యదయమనుభావయతి వాగబ్గసత్త్వ్వకృతో ఒభినయః” (నా.శా.7.3) తస్మాత్‌ అనుభావః ఇతి. తచ్చిత్తవృత్తి తన్మయీభవనమేవ హ్యనుభవనమ్‌. లోకే తు కార్యమేవోచ్యతే నానుభావః,. అత ఏవ వరకీయా చిత్తవృత్తి: న గమ్యతే ఇత్యబభిప్రాయేణ “విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగాద్రస నిష్పత్తిః” ఇతి సూత్రే స్థాయిగ్రహణం న కృతమ్‌. తత్‌ ప్రత్యుత శల్య భూతం స్యాత్‌. స్థాయినస్తు రసీభావః బెచిత్యాదుచ్యతే, తద్విభావానుభావోచితచిత్తవృత్తినంస్కారనున్ల్సర చర్వణోదయాత్‌: హృదయ సంవాదోపయోగిలోకచిత్త వృత్తిపరిజ్ఞానావస్థాయామ్‌ ఉద్యానవులకొదిభిః; స్థాయిభూతరత్యాద్యవగమాచ్చ. వ్యభిచారీ తు చిత్తవృత్త్యాత్మత్వేఒవి ముఖ్యచిత్తవృత్తివరవళ ఏవ చర్వ్యతే ఇతి విభావానుభావమధ్యే గణిత అత ఏవ రస్యమానతాయాః ఏపైవ నిష్పత్తిః, యత్‌ ప్రబన్ధ ప్రవృత్తబన్మస మాగమాదికారణోదితహర్చాదిలౌకి కచిత్త వృత్తిన గ్భావేన చర్వణారూపత్వమ్‌. అతః చర్వణామాత్రాభివ్యజ్థునమేవ, నతు

బ్రథమోద్దోతః 255 జ్ఞాపనమ్‌, ప్రమాణవ్యాపారవత్‌. నాప్యుత్పాదనమ్‌, హేతువ్యాపారవత్‌. బాలానందిని

న చేతి - ఇప్పుడు ఈ చర్వణ స్మృతి అనడానికి ఇది పూర్వం ఏ ఇతరవ్రమాణాల చేతా కలిగి ఉండలేదు. ఇప్పుడు కూడా ఏ ఇతర ప్రమాణాల వల్లా వుట్టడం లేదు. ఆలౌకికవస్తువు విషయంలో 'ప్రత్యక్షాదిప్రమాణాలు పనిచేయవు కదా? అందువల్లనే, అనగా రసప్రతీతి అలౌకికం అవడంవల్లనే (దానికి కారణం అయినవాటి విషయంలో కూడా) అలౌకికమైన విభావాదిపదాలతో వ్యవహారం చేయబడుతున్నది. అందుచేతనే (భరతముని) “ విభావశబ్దం విజ్ఞానం అనే అర్ధం కలది” అని చెప్పాడు.

అనగా - విశిష్ట్రయా భావ్యన్తే జ్ఞాయన్సే స్థాయివ్యభిచారిఐః అనేన” (దీనిచేత స్థాయి - వ్యభిచారిభావాలు విశిష్టరూపంలో తెలియబడతాయి) అనే వ్యుత్పత్తిచేత పగ్రమదోద్యానాదికం విభావం అని చెప్పబడుతుంది. విశిష్టమైన చిత్తవృత్తియొక్క జ్ఞానం శ్రేవలం అనుభావాలవల్లనే కలగదు. బాష్పాద్యనుభావాలకి అనేక ఇతరకారణూలు కూడా ఉండవచ్చును కదా. అందుచేత చిత్తవృత్తిజ్ఞానానికి విభావాలు బాగా ఉపకరిస్తాయి అని ఆర్థం.

లోకేత్వితి - లోకంలో అయితే దానిని కారణం అనే అంటారు కాని 'విభావం'” అనరు. అనుభావం కూడా అలౌకికమే. వాక్కుచేత, అంగంచేత (అవయవాలచేత) సత్సంచేత చేయబడిన అభినయం అనుభవింపచేస్తుంది కాబట్టి 'అనుభావం' అని (భరతముని చెప్పాడు). ఆ చిత్తవృత్తితో తన్మయీభావమే కదా అనుభవనం అనగా?

అనగా - పరుల చిత్తవృత్తిని తెలుసుకొనడం మాత్రమే అనుభవనం కాదు. మరే మనగా స్థాయి మొదలైన ఆ చిత్తవృత్తులకు సంబంధించి సామాజికులు తన్మయత్వం చెందడమే అనుభవనం. అనగా ఆ యా చిత్తవృత్తులను భావన చేయగా చేయగా ఆ వృత్తుల జాతికే చెందిన ఈమ చిత్తవృత్తులు ఉద్భుద్దాలవడంతో వాటిని అనుభవించడం అనుభవనం అని అర్థం.

లోకే త్వితి - లోకంలో అయితే దాన్ని కార్య మనే అంటారు కాని 'అనుభావం' అనరు. అందువల్లనే, అనగా అనుభవనం అనేది పరకీయచిత్తవృత్త్యనుమితి కాక పైన చెప్పిన విధంగా ఉండడంవల్లనే, (రసానుభూతిసమయంలో) పరుల చిత్తవృత్తి తెలియబడదు; (మరేమనగో సామాజికులు తను చిత్తవృత్తినే అనుభవిస్తారు) అనే అభిప్రాయంతో విభావేత్యాదిరనసూత్రంలో స్థాయి” చెప్పబడలేదు. దాన్ని చెప్పి

256 ధ్వన్వాలోకః ఉన్నట్టయితే అది శల్యం అయి ఉండేది.

వివరణ:- “ విభావానుభావవ్యభిచారినంయోగాత్‌” అనగానే " కస్య” (దేనికి) అని ఆకాంక్ష కలుగుతుంది. దాన్ని పూరించడానికి “స్థాయినః' అని చెప్పవలసి ఉంది. అయితే ముని కావాలనే 'స్థాయినః' అనే పదం సూత్రంలో చేర్చలేదు. అనుభావాలను చెపితే వాటిని పట్టి స్థాయిని గూర్చి చెప్పకుండానే తెలుస్తుంది కదా? “స్థాయి' ని కూడా సూత్రంలో చెప్పిన పక్షంలో పరుల చిత్తవృత్తిని గ్రహించడమే రసం అనే అనిష్టమైన అర్ధం వచ్చే అవకాశం ఉంటుంది.

“స్థాయిభావమే రసం అవుతుంది” అని అక్కడక్కడ భరతాదులు అన్నారు కదా? అది ఎలా కుదురుతుంది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు- స్థాయినస్తు ఇతి. దానికి (స్థాయిభావానికి) సంబంధించిన విభావానుభావాలకు తగిన చిత్తవృత్తియొక్క సంస్కారంచేత నుందరమైన చర్వణ నవృదయులలో ఉదయించడంవల్ల, (వాయకాదిగతమైన) స్థాయి రసంగా అవుతుంది అని బె చిత్యాన్ని పట్టి చెప్పబడుతుంది. స్థాయిభావాన్ని రసం అనడంలో మరొక నిమిత్తం కూడా ఉందని చెపుతున్నాడు - హృదయేతి. హృదయసంవాదానికి ఉపయోగించే లోకచిత్తవృత్తిజ్ఞానం కలిగే అవస్థలో ఉద్యానపులకాదులచేత స్థాయి అయిన రత్యాదికం తెలియబడడంవల్ల కూడా (స్థాయి రనం అవుతుంది” అని చెప్పడం జరిగింది.)

వివరణ:- వృాదయనంవాదం ఉంటేనే కాని రనచర్వణ కలగదు. హృదయసంవాదం కలగడానికి మూలకారణం లోకచిత్తవృత్తిజ్ఞానమే. లోకచిత్తవృత్తులను గూర్చిన జ్ఞానం లేనివానికి హృదయసంవాదం కలగదు కదా? లోకచిత్తవృత్తిని తెలునుకునే దశలో ప్రమదలు మొదలైన కారజూలకీ, పులకలు మొదలైన కార్యాలకీ, వీటి కన్నింటికీ కూడా కారణం స్థాయిభావమే (నాయకాదిగతస్థాయిభావమే) అని మాటి మాటికీ చూచి ఉండడంచేత తెలుసుకొని ఉంటాడు. అలా తెలుసుకొని ఉండడంవల్ల వాయకాదిగత స్థాయిని గ్రహిస్తాడు. అనగా నాయకాదులలో' వీటి కన్నింటికీ కారణమైన స్థాయిభావం ఉందని తెలునుకొంటాడు అని భావం.

స్థాయి వలె వ్యభిచారిభావం కూడా చిత్తవృత్తియే కదా? అందుచేత స్థాయిని ఏ విధంగా పేర్కొనలేదో అదే విధంగా వ్యభిచారిభావాన్ని కూడా పేర్కొనకుండా ఉండాలి కదా అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుళున్నాడు - వ్యభిచారీతి-

వ్యభిచారిభావం కూడా చిత్తవృత్తాత్మకమే అయినా అది ముఖ్యచిత్తవృత్తి అయిన స్థాయిభావానికి పరవశం కాబట్టి, అనగా స్థాయిభావం అధీనంలో ఉంటుంది కాబట్టి,

వ్రథమోద్దోతః 257 దానికి పరవశంగా ఉండే ఆస్వాదించబడుతుంది గాని స్వతంత్రంగా ఆస్వాదించబడదు. అనగా స్థాయి దృష్ట్యా అది అప్రధానం. అందుచేత విభావానుభావాల మధ్య చేర్చి చెప్పబడింది.

అత ఏవేతి- అందువల్లనే, ఏషా = సూత్రంలో చెప్పిన నిష్పత్తి, రస్యమానతాయాః నిష్పత్తి: ఏవ = రసింపబడడంయొక్క నిష్పత్తియే అని ఈ వాక్యంలో అన్వయం చెప్పుకోవాలి. అనగా 'రసనిష్పత్తిశబ్బానికి' 'రసంయొక్క నిష్పత్తి' అని కాదు, రసింపబడడం యొక్క నిష్పత్తి అనగా రసించబడడం అనేది జరగడం అని అర్ధం. రస్యమానత అంటే ఏమిటో చెపుతున్నాడు - యదితి- నిరంతరమూ (ప్రబంధ) జరిగే బంధునమాగమాది కారణాలవల్ల పుట్టే హర్షం మొదలైన లౌకికచిత్తవృత్తిని తిరస్కరించడంచేత, అనగా అలాంటి అనందా లన్నింటినీ మించి ఉండడంచేత, చర్వణబారూపమై ఉండడం ఏదైతే ఉన్నదో అదే రస్యమానతానిష్పత్తి. అనగా ఏ చర్వణ లౌకికానందా లన్నింటినీ మించి ఉంటుందో ఆ చర్వణయే రస్యమానతానిష్పత్తి అని భావం. అందువల్ల ఇక చర్వణ (రసవిషయక చర్వణ) వ్యంజనయే. అంతేనే కాని ప్రమాణాల వ్యాపారం వలె జ్ఞాపకం కాదు, హేతువ్యాపారం వలె ఉత్పాదకమూ కాదు.

వివరణ:- చక్తురింద్రియాది ప్రమాజాలు ఉన్న వస్తువునే జ్ఞాపింపచేస్తాయి. ఇది (ఈ నిష్పత్తి) జ్ఞాపకం కాదు. దండచక్రాదులు అంతకు ముందు లేని ఘటాదుల్ని పుట్టిస్తాయి. ఇది అలాంటి పుట్టించడం కూడా కాదు.

లోచనం

నను యది నేయం జ్ఞప్తిః న వా నిష్పత్తిః తర్హి కి మేతత్‌? నన్వయమ్‌ అసౌ అలౌకికో రసః ? నను విభావాదిరత్ర కిం జ్ఞాపకో హేతుః ఉత కారకః? న జ్ఞాపకః న కారకః, అపి తు చర్వణోపయోగీ. నను క్వ ఏతద్బష్టమ్‌ అన్య త? యత ఏవన దృష్టం తత ఏవ అలౌకికమ్‌ ఇత్యుక్తమ్‌. నన్వేవం రసః అప్రమాణం స్యాత్‌? అస్తు; కిం తతః ? తచ్చర్వణాత ఏవ ప్రీతివ్యుత్పత్తిసిద్ధే: కిమన్యదర్ధనీయమ్‌? నన్వప్రమాణకమేతత్‌? న; స్వసంవేదసిద్ధత్వాత్‌. జ్ఞానవిశేషస్యైవ చర్వణాత్మత్వాత్‌. ఇత్యలం బహునా.

బాలానందిని

(ప్రశ్చ) నవ్వితి:- ఇది జ్ఞప్తీ (జ్ఞాపకం) కాక నిష్పత్తీ (పుట్టక) కాకపోతే ఏమిటిది? (ఉత్తరం) నన్వితి - ఈ రసం అలౌకికం కదా? జ్ఞప్తి, నిష్పత్తి మొదలైనవి లౌకిక యీ

258 ధ్వన్వాలోళః విషయాలకే కాని అలౌకికవిషయాలకి సంబంధించవు అని భావం. (ప్రశ్న) నన్వితి - విభావాదికం దీని (రసం) విషయంలో జ్ఞాపక హేతువా లేక కారక హేతువా?

వివరణ:- ఘటాదిదర్శనానికి దీపం హేతువు. ఉన్నదానినే చూపుతున్నది కాబట్టి అది జ్ఞాపకహేతువు. ఘటాదులు తయారు చేయడానికి దండం, చక్రం మొదలైనవి హేతువులు. అవి లేనిదానిని పుట్టిస్తున్నాయి. అందుచేత కారకహేతువులు. మీరు రసానికి హేతువులంటూన్న విభావాదులు జ్ఞాపకహేతువులా కారకహేతువులా అని వం!

(ఉత్తరం) నేతి :- జ్ఞాపకమూ కాదు, కారకమూ కాదు. మరేమనగా చర్వణుూనికి ఉపయోగిస్తుంది.( ప్రశ్చ) నవ్వితి:- ఇది (ఈపద్ధతి) మరి ఇతర విషయాలలో ఎక్కడ ఉంది? (ఉత్తరం) యత ఇతి- మరొక చోట ఎక్కడా కనబడదు కాబట్టే దీన్ని అలౌకికం అంటున్నాం. (ప్రశ్న) వన్వితి- ఇలా అయితే రసం ప్రమాణం కాకుండా పోతుంది కదా? (ఉత్తరం) అస్పితి. కానీ, ఐతే నేమి? దాని చర్వణవల్లనే ప్రీతీ, వ్యుత్పత్తీ లభిస్తూండగా ఇంక కోరవలసిందేమున్నది? (ప్రశ్న) దీనికి ఏమీ ప్రమాణం లేదు కదా? (ఉత్తరం) అలా అనకూడదు. ఇది స్వానుభవసిద్ధం. చర్వణ అనేది కూడా ఒక జ్ఞానవిశేషమే. సరే ఇంక అధిక ప్రసంగం చాలు.

లోచనం

అళతశ్చ రసోఒయమలెౌకికః యేన లలితపరుషానుప్రాసస్య అర్జ్భా భిధానానుపయోగినోఒపి రసం ప్రతి వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌. కా తత్ర లక్ష్రణాయాః శజ్కాపి? కావ్యాత్మకశబ్దనిష్పీడనైనైవ తచ్చర్వణా దృశ్యతే. దృశ్యతే హి తదేవ కావ్యం పున; పునః పఠన్‌ చర్వమాణశ్చ సహృదయో లోకః. నతు కావ్యస్య తత్ర “ఉపాదాయాపి యే హేయాః” ఇతి న్యాయేన కృత ప్రతీతికన్య అనుపయోగ ఏవేతి శబ్బస్యాపీహ ధ్వననవ్యాపారః. అత ఏ వాలక్ష్యక్రమతా.

బాలానందిని

అతళ్ళ ఇతి : ఈ కారణంచేత కూడా ఈ రసం అలౌకికం. దేనిచేత ననగా అర్థం బోధించడానికి అంతగా ఉపయోగించని లలిత - పరుషానుప్రాసకూడా రసం విషయంలో వ్యంజకంగా ఉంటుంది. అనగా రసం లౌకికం అయిన పక్షంలో లోకంలో శబ్దాలు బోధించే అర్ధం మాత్రమే వ్యవహారోవయోగి అయినట్లు ఇక్కడ కూడా అర్ధం మాత్రమే రసవ్యంజనాహేతువుగా ఉండాలి. అలా కాకుండా అర్జానికి ఏ మాత్రం ప్రాధాన్యం లేని

బ్రళమోద్దోతః 269 శబ్దంతో మాత్రమే సంబంధించిన లలిత - పరుషానుప్రాసాదులు కూడా రసవ్యంజకాలుగా ఉన్నాయి. అదుచేత కూడా రసం అలౌకికం అని భావం.

కా ఇతి - అలాంటప్పుడు (అభిధకే స్థానం లేనప్పుడు) ఇక్కడ లక్షణకు స్థానం ఉంటుందా అనే శంకకు కూడా అవకాశం ఎలా ఉంటుంది? అభిధావ్యాపారాపేక్ష లేని శబ్బస్వరూపమే రసవ్యంజకం అవుతుంది అనే విషయానికి అనుభవాన్ని ప్రమాణంగా చూపుతున్నాడు - కావ్యాత్మకేతి. కావ్యాత్మకమైన శబ్దాన్ని పండడం చేతనే రనచర్వణ కనబడుతూన్నది. అదే కావ్యాన్ని మాటిమాటికీ చదువుతూ చర్వణం చేస్తూ ఉండే సహృదయమైన లోకం, అనగా సహృదయుల సముదాయం, ప్రత్యక్షంగా మనచేత చూడబడుతూన్నది కదా. నేతి:- చర్వణం విషయంలో (తత్ర) చేయబడిన (రస) వ్రతీతి గల (రనప్రతీతి కలిగించిన) కావ్యానికి, “గ్రహించి విడిచిపెట్టదగినవి” అనే న్యాయం చేత అనుపయోగంలేదు కదా? అందుచేత రనవిషయంలో (ఇహ) శబ్దానికి కూడా ధ్వననవ్యాపారం ఉంటుంది. అందుచేతనే అలక్ష్యక్రమత అంగీకరించబడింది.

వివరణ:- శబ్దరూపమైన కావ్యాన్ని మాటిమాటికీ చదువుతూ నహృదయులు రసచర్వణ చేస్తూన్నారంటే శబ్దంలో రసవ్యంజకత్వం ఉందని అర్ధం. అందుచేత -

“ఉపాదాయాపి యే హేయాస్తానుపాయాన్‌ ప్రచక్షతే,

ఉపాయానాం హి నియమో నానశ్యనువతిస్థతే".

“అవసరాన్ని బట్టి స్వీకరించినా కూడా వేటిని అవసరం తీరిన తరవాత విడిచివేస్తారో అవి ఉపాయాలు. ఉపాయాల విషయంలో తప్పకుండా నియమం ఉండదు. అనగా ఒక పని సాధించడానికి ఒకే ఉపాయం అనే మాట ఉండదు. అనేక ఉపాయాలు ఉండవచ్చును”.అని చెప్పిన “ఉపాయ'” లక్షణం శబ్దరూప మైన కావ్యానికి పట్టదు. మాటి మాటికీ దానిని చదువుతూనే ఉంటారు గదా? పని అయిపోవడం, విడిచివేయడం అనేది వాటి విషయంలో లేదు కదా అని భావం. వాచ్యార్థం దాకా వెళ్ల నవసరం లేకుండా, అనగా కొంత సేపు అక్కడ ఆగవలసిన పని లేకుండా శబ్దంవల్లనే రసాభివ్యక్తి కలుగుతుంది. కాబట్టే అలక్ష్యక్రమత్వాన్ని అంగీకరించడం కుదిరింది.

లోచనం

యత్తు వాక్యభేద:ః స్యాదితి కేన చిదుక్తమ్‌, తదనభిజ్ఞతయా, శౌస్త్రం

హి సకృదుచ్చారితం సమయబలేన అర్ధం ప్రతిపాదయత్‌ యుగపద్విరుద్దానేక

260 ధ్వన్వాలోకః సమయస్మృత్యయోగాత్‌ కథమర్థద్వయం ప్రత్యాయయేత్‌? అవిరుద్దత్వే వా తావానేకో వాక్యార్థః స్యాత్‌. క్రమేణాపి విరమ్యవ్యాపారాయోగః; పునరుచ్చారితే ఒపి వాక్యే స ఏవ; సమయప్రకరణాదేః తాదవస్థ్యాత్‌. ప్రకరణ సమయపప్రాప్యార్థతిరస్కారేణ అర్భాన్తరప్రత్యాయకత్వే నియమాభావ ఇతి తేన “అగ్నిహోత్రం జహుయాత్‌ స్వర్గకామ:” ఇతి శ్రుతౌ ఖాదేత్‌ శ్వమాంసమ్‌ ఇత్యేష నార్థః ఇత్యత్ర కా ప్రమేతి ప్రసజ్యతే. తత్రాపి న కాచిదియత్తా ఇతి అనాశ్వాసతా ఇత్యేవం వాక్యభేదో దూషణమ్‌. బాలానందిని

యత్తు ఇతి - ఒకే వాక్యం వాచ్యార్థాన్నీ వ్యంగ్యార్థాన్నీ రెండింటినీ బోధిస్తే వాక్యభేదదోషం (ఒక వాక్యానికి రెండు అర్భాలు చెప్పడం 'వాక్యభేద దోషం”. ఇది శాస్త్రాలలో సర్వథా పరిహరణీయం) వస్తుందని ఎవడో అన్నాడు. అది తెలివి తక్కువతనం చేతనే. శొస్తం హీతి - ఒక మాటు ఉచ్చరించబడి సంకేతబలంచేత అర్జాన్ని ప్రతిపాదించే శాస్త్రం (శాస్త్రవాక్యం) విరుద్ధమైన అనేకనంకేతాల స్మృతి ఒకే సమయంలో కలగదు కాబట్టి (విరుద్దాలైన) రెండు అర్ధాలను ఎలా ప్రతిపాదిన్తుంది? ఆ రెండర్థాలకు విరోధం లేని పక్షంలో ఆరెండూ కలిసి ఒకే అర్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. (ఒకే నమయంలో రెండర్భ్ధాలు బోధించకపోయినా ఒకదాని తరవాత ఒకటి బోధించవచ్చును కదా అనడానికి కూడా వీలులేదు) ఒక అర్థాన్ని బోధించి విరమించి మళ్లీ మరొక అర్ధం బోధించడానికి వ్యాపారం కుదరదు. (పోనీ అదే వాళ్యాన్ని మళ్లి ఉచ్చరించి మరొక అర్ధం కూడా చెప్పవచ్చు కదా అనడానికి కూడా వీలులేదు) మళ్లి ఆ వాక్యాన్ని ఉచ్చరించినా కూడా అదే సంకేతం, అదే ప్రకరణాదికం ఉంటుంది కదా? ప్రకరణేతి:- ప్రకరణంచేత, సంకేతంచేత లభించే అర్ధాన్ని తిరస్కరించి, దాన్ని కాదని, మరొక అర్థం బోధిస్తే నియమం లేకుండా పోతుంది. అప్పుడు “అగ్నిహోత్రం జుూహుయాత్‌ స్వర్గకామః” (స్వర్గం కోరుకునేవాడు అగ్నిహోత్రహోమం చెయ్యాలి) అనే శ్రుతివాక్యానికి “ఖాదేత్‌ శ్వమాంసమ్‌” (కుక్కమాంసం తినాలి) అనే అర్థం చెప్పకూడ దనడానికి ప్రమాణం ఎమిటి అని ప్రశ్నకు అవకాశం ఏర్పడుతుంది. ఆ చెప్పే ఇతరార్థాల విషయంలో ఇన్ని అర్థాలు మాత్రమే చెప్పాలి అనే నియమం లేకపోవడం చేత అనిశ్చితత్వం (ఈ అర్థమే బోధించాలి అనే నిశ్చయం లేకపోవడం) ఏర్పడుతుంది. ఈ విధంగా (శాస్త్రంలో) వాక్యభేదం దోషం.

వ్రభమోద్దోతః 261 లోచనం

ఇహ తు విభావాద్యేవ ప్రతిపాద్యమానం చర్వణావిషయతోన్ముఖమితి నమయాద్యువయోగాభావ:ః. న చ నియుక్షో2హముత్ర కరవాణి “కృతార్జో ఒహమ్‌' ఇతి శాస్త్రీయ ప్రతీతిసదృశమద:. తత్ర ఉత్తరకర్తవ్యౌన్ముఖ్యేన లౌకికత్వాత్‌. ఇహతు విభావాదిచర్వణాద్భుతపుష్పవత్‌ తత్కాలసారైవ ఉదితానతు పూర్వాపరకాలానుబన్ధినీతి లౌకికాస్వాదాత్‌ యోగివిషయాచ్చ అన్య ఏవాయం రసాస్వాద:. అత ఏవ “శిఖరిరణి” ఇత్యాదావపి ముఖ్యార్ధబాధాది క్రమమనపే క్షైవ నహృదయాః వక్రభిప్రాయం చాటుప్రీత్యాత్మకం సంవేదయన్తే. అత ఏవ గ్రస్ధకారః సామాన్యేన వివక్షితాన్యపరవాచ్యే ధ్వనౌ భక్తే: అభావమ్‌ అభ్యధాత్‌. అస్మాభిస్తు దుర్దురూటం ప్రత్యాయయితుముక్తమ్‌ - భవత్వత్ర లక్షణా. అలక్ష్యక్రమే తు కుపితోఒ సీ కిం కరిష్యసీతి. యది తు న కుష్యతే “సువర్ణపుష్పామ” ఇత్యాదౌ అవివక్షితవాచ్యేఒపి ముఖ్యార్ధబాధాదిలక్షణూ సామగ్రీమ్‌ అనపేక్ష్యైవ వ్యజ్యార్థవిశ్రాన్తిరిత్యలం బహునా. ఉపనంహరతి - తస్నాద్‌ భక్తిరితి. 18

బాలానందిని

శాస్త్రంలో వాక్యభేదానికి అవకాశం వచ్చేటట్లు వాక్యార్థం ప్రతిపాదిస్తే అది దోషంగా పరిగణించబడుతుంది. అది యుక్తమే. ఇక్కడి పరిస్థితి వేరు అని చెపుతున్నాడు -ఇహతు ఇతి - కావ్యంలో అయితే ప్రతిపాదించబడే విభావాదికమే చర్వణావిషయత్వానికి ఉన్ముఖంగా ( చర్వణ కలిగించేదిగా) ఉంటుంది. అందుచేత నసమయాదుల ఉపయోగం ఏదీ ఇక్కడ ఉండదు. “నేను ఈ పని చేయడానికి నియుక్తుణ్ణి ఆయ్యాను, అందుచేత ఈ కర్మ చేస్తాను” అని, “నేను చేయదగిన కర్మ పూర్తి చేశాను” అని శాస్రీయవిషయాలలో (పూర్వాపరసమయాలలో) ప్రతీతి (జ్ఞానం) ఉంటుంది. ఇది అలాంటిది కాదు. శాస్త్రంలో వాక్యం విన్న తరవాత చేయవలసిన పని విషయంలో ఉన్ముఖత్వం ఉంటుంది. ఆందుచేత అది లౌకికం. కావ్యంలో అయితే విభావాదుల చర్వణ ఆశ్చర్యకరమైన వుష్పంవలె తత్కాలమందే సారం గలదిగా (పుట్టుకతోనే పరిమళంతో) పుడుతుంది. అంతేనే కాని దీని పూర్వాపరకాలాలతో సంబంధం ఉండదు. అందువల్ల ఈ రసాస్వాదం లౌకికాస్వాదం కంటె, యోగులకు గోచరమైన

262 ధ్వన్యాలోకః ఆనందాస్వాదంకంటె కూడ భిన్నమైనదే.

అత ఏవేతి: అందువల్లనే, అనగా రసాస్వాదానికి అనితరసాధారణమైన వైశిష్ట్యం ఉండడంవల్లన్నో “శిఖరిణి” ఇత్యాదిళ్లేకూలలో కూడా సహృదయులు ముఖ్యార్థబాధ మొదలైన క్రమాన్ని అ పేక్షించకుండగానే చాటు ప్రతిరూపమైన వక్తయొక్క అభిప్రాయాన్ని గ్రహిస్తారు. అందుచేతనే గ్రంథకారుడు వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనిలో భక్తి ఉండదు అని సామాన్యరూపంలో చెప్పాడు. అయితే మేం మాత్రం మొండి పట్టుదలతో వాదించేవాడికి నచ్చచెప్పడం కోసం- “నరే ఇక్కడ లక్షణ ఉంటే ఉండనీ; ఎంత కోపం వస్తే మాత్రం అలక్ష్యక్రమంలో ఏం చేస్తావు?” అని చెప్పాం. నీకు కోపం రాదంటే - “సువర్షపుష్పామ్‌” ఇత్యాదికమైన అవివక్షితవాచ్యంలో కూడా ముఖ్యార్థబాధ మొదలైన లక్షణాసామగ్రిని అ పేక్రించకుండానే, అనగా దాన్ని పట్టించుకొనకుండానే, వ్యంగ్యార్థంలో విశ్రాంతి ఉంది అని అంటాం. నరే. ఇంక అతిగా చెప్పి చాలు. ఉపసంహరతీతి '- 'తస్మాద్‌ భక్తి: అలక్షణమ్‌” అని ఈ విషయాన్ని ముగిస్తున్నాడు. 18

ధ్వన్యాలోకం

కా. కస్యచిద్ధ్యనిభేదస్య సొ తు స్యాదుపలక్షణమ్‌.

సా పునర్భక్తిః వక్యమాణప్రభేదమధ్యాదన్యతమస్య భేదస్య యది నామ ఉపలక్షణతయా సంభావ్యేత ; యది చ గుణవృత్తైవ ధ్వనిర్లక్యత ఇత్యుచ్యతే తదభిధావ్యాపారేణ తదితరః అలంకారవర్గః సమగ్ర ఏవ లక్ష్యత ఇతి ప్రత్యేక మలంకారాణాం లక్షణకరణవైయర్ధ్య ప్రసంగ:

బాలానందివి

కస్యేతి - కన్య చిత్‌ = ఒకానొక, ధ్వనిభేదస్య=ధ్వనిభేదానికి, సా = భక్తి, ఉపలక్షణమ్‌ = ఉపలక్షణం, స్యాత్‌ తు = ఐతే కావచ్చును.

సా ఇతి: కాని ఆ భక్తి చె ్పబడబోయే భేదాలలో ఏదైన ఒక భేదానికి ఉపలక్షణం అయితే కావచ్చు. (తావన్మాత్రంచేత) గుణవృత్తిచేతనే ధ్వని లక్తించబడుతుంది అని చెప్పినట్ల్టయితే అభిధావ్యాపారంచేత ఇతరమైన సమగ్రమైన అలంకారసముదాయం లక్షితం అవుతుంది గాన అలంకారాలకి ప్రత్యేకంగా లక్షణం చెప్పడం వ్యర్థం కావలసి వస్తుంది.

దబ్రథమోద్దోతః 263 లోచనం

నను మా భూద్ధ్వనిరితి భక్తిరితి చైకం రూపమ్‌. మా చ భూద్భక్తిః ధ్వనేః లక్షఐమ్‌. ఉపలక్షణం తు భవిష్యతి. యత్ర ధ్వనిర్భవతి తత్ర భక్తిరష్యస్తీతి భవత్యుపలక్షితో ధ్వనిః. న తావదేతత్‌ సర్వత్రాస్తి. ఇయతా చ పరన్య కిం సిద్ధమ్‌? కిం వానః త్రుటితమ్‌? ఇతి తదాహ కస్యచిదిత్యాది. నను భక్తిస్తావత్‌ చిరన్తనైరుక్తా. తదుపలక్షణముఖేన చ ధ్వనిమపి సమగ్రభేదం లక్షయిష్యన్ని జ్ఞాస్యన్లి చ; కిం తల్లక్షణేనేత్యాశజ్క్యాహ - యది ఇతి. అభిధానాభిధేయభావో హ్యలంకారాణాం వ్యాపకః తతశ్చ అభిధావృత్తే వైయాకరణమీమాం సక్రైః నిరూపితే కుత్రేదానీమ్‌ అలంకారకారాణాం వ్యాపారః ? తథా హేతుబలాత్‌ కార్యం జాయతే ఇతి తార్కికైరుక్తే కిమిదానీమ్‌ ఈశ్వరప్రభృతీనాం జ్ఞాతాణాం కర్శాణాం వా కృత్యమపూర్వం స్యాదితి సర్వో నిరారమృ 2 స్యాత్‌? తదాహ - లక్షణకరణవైయర్థ్యప్రసజ్ఞి ఇతి.

బాలానందిని

నన్వితి - ధ్వనీ భక్తీ అనేది ఒకటే కాకపోతే కాకపోవచ్చు. భక్తి ధ్వనికి లక్షణం కూడా కాకపోవచ్చు. కాని ఉపలక్షణం కావచ్చును. ఎక్కడ ధ్వని ఉంటుందో అక్కడ భక్తి కూడా ఉంటుంది అని ధ్వని భక్తిచేత ఉపలక్తితం అవుతుంది.

వివరణ:- “కాకవద్దేవదత్తగృహమ్‌” ఇత్యాదులలో కాకి దేవదత్తగృహానికి ఉపలక్షణం (గుర్తు) అయినట్లు భక్తి ధ్వనికి ఉపలక్షణం అని చెప్పవచ్చును కదా అని ఈ పూర్వపక్షి ఆశయం.

ఈ పూర్వపక్షాన్ని నిరాకరిస్తూ కారికను ప్రవేశపెడుతున్నాడు - న తొవదితి. ఇది

(ధ్వని ఉన్నచోట భక్తి ఉంటుంది అనేది) అంతటా (అన్ని ధ్వనులలోను) లేదు. ఎక్కడైనా కొన్ని ధ్వనులలో ఉండి భక్తి ధ్వనికి ఉపలక్షణం అని చెప్పినంత మాత్రాన పూర్వపక్షికి ఏం లాభం వచ్చింది? మాకు ఏమి నష్టం వచ్చింది? ఈ విషయాన్నే కస్య చిదిత్యాదికం చేత చెపుతున్నాడు. నవ్వితి(ఆశంక). భక్తిని అతిప్రాచీనులైన శాస్త్రకారులు అంగీకరించారు. దాన్ని ఉపలక్షణంగా గ్రహించి తద్ద్వారా సకలభేదాలతో సహా ధ్వనిని గుర్తిస్తారు. దానిని గూర్చి తెలుసుకుంటారు కూడ. అలాంటప్పుడు దానికి (ధ్వనికి) లక్షణం చెప్పడం ఎందుకు అని ఆశంకించుకొని యది చ ఇత్యాదికంచేత సమాధానం చెపుతున్నాడు.

264 ధ్వన్వాలోకః వివరణ:- ధ్వనికి మీరు లక్షణం చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తున్నా రంటే ఎందుకు? ఇతరవిషయాలనుంచి వేరు చేసి చూపించడానికి కదా? ఎప్పటినుంచో శాస్తకారులందరూ అంగీకరించిన భక్తి ఉండనే ఉంది. దాని సహాయంతో ధ్వనిని, దాని సకలభేదాలను కూడ గుర్తిస్తారు, తెలుసుకుంటారు కూడ. ఆ విధంగా మీరు ధ్వనికి లక్షణం చెప్పి సాధించా లనుకున్న పని అంతకు ముందునుంచీ ఉన్న భక్తిచేతనే జరిగిపోతూండగా కొత్తగా ఈ ధ్వనిలక్షణప్రదర్శనప్రయాస ఎందుకు అని భావం. యది చేత్యాది వాక్యంచేత వృత్తికారుడు సమాధానం చెపుతున్నా డని అర్ధం. అభిధానేతి అభిధానాభిధేయభావం (చెప్పేది చెప్పబడేది అనే సంబంధం) అలంకారా లన్నింటికీ వ్యాపకం అందువల్ల అభిధావ్యాపారం వైయాకరణులూ మీమాంసకులూ కూడా నిరూపించారు ఇంక ఆలంకారికులు చేయవలసినది ఏముంటుంది? వివరణ:- అభిధావ్యాపారాన్ని గూర్చి వైయాకరణులు మీమాంసకులు నిరూపించే ఉన్నారు అభిధావ్యాపారం శబ్బార్ధాలమధ్య ఉన్న అభిధానాభిధేయభావ సంబంధానికి మూలం. అన్ని అలంకారాలలోను ఈ అభిధానాభిధేయభావం ఉంది. దీనికి మూలమైన అభిధను గూర్చి వైయాకరణాదులు చెప్పిన తరవాత అలంకారికులు చెప్పడానికి ఇంక ఏమి మిగులుతుంది అని భావం. తథా ఇతి - అదే విధంగా కారణంవల్ల కార్యం పుడుతుందని తార్కికులు చెప్పిన తరవాత ఇప్పుడింక ఈశ్వరుడు మొదలైన కర్తలు గాని, వాళ్లని గూర్చి తెలుసుకున్నవాళ్లు గాని ఏం చెయ్యాలి? ఆ విషయాన్నే లక్షణకరణవైయర్థ్యప్రసంగః ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. వివరణ-- గుణవృత్తియే ధ్వనిని గుర్తింపచేన్తుంది; అందుచేత ధ్వని లక్షణధ్వనిభేదాదులను చెప్పవలసిన అవసరం లేదు అనే పక్షంలో అభిధావ్యాపారాన్ని గూర్చి స్థూలంగా చెప్పిన తరవాత ఆ వ్యాపారంచేత వ్యాప్తాలైన అలంకారాలను, వాటి అవాంతరభేదాదుల్నీ చెప్పడం అనవనరం అయిపోతుంది సామాన్యరూపంలో కార్యకారణభావాన్ని గూర్చి చెప్పిన తరవాత జగత్కర్తయైన ఈశ్వరుడు, ఆయన స్వరూపప్రభావాలు, ఆయనను గూర్చి తెలిసిన వారు ఈవిషయా లన్నీ చెప్పడం వ్యర్థం అనవలసి వస్తుంది. వీటి విషయంలో ఏ విధంగా వ్యర్థత్వాన్ని చెప్పలేమో భక్తి ధ్వనికి ఉపలక్షణం అని అంగీకరించినా కూడ ధ్వనిలక్షణాదిప్రతిపాదనం అనావశ్యకం కాదని భావం.

వ్రథమోద్దోతః 265 ధ్వన్యాలోకం

కించ - కా. లక్షణే౭న్వ్యైః కృతే చాస్య పక్షసంసిద్ధిరేవ నః 19

కృతే ఒపి వా పూర్వైః ధ్వనిలక్షణే పక్షసంసిద్ధిరేవ నః. యస్మాత్‌ ధ్వనిరస్తీతి నః పక్షః. స చ ప్రాగేవ సంసిద్ధ ఇతి అయత్నసంపన్న సమీహితార్థాః సంవృత్తాః స్మః.

యే౭పి సహృదయహృదయసంవేద్యమనాఖ్యేయమేవ ధ్వనేరాత్మానమ్‌ అమ్మాసిషుః తేఒపి న పరీక్ష్యవాదిన:; యతః; ఉక్తయా నీత్యా వక్ష్యమాణయా చ ధ్వనేః సామాన్యవిశేషలక్షణే ప్రతిపాదితేఒపి యద్యనాఖ్యేయత్వం తత్సర్వేషామపి వస్తూనాం తత్‌ ప్రసక్తమ్‌. యది పునః ధ్వనేరతిశయోక్ష్త్యా అనయా కావ్యాన్తరాతిశాయి 'తైః స్వరూపమాఖ్యాయతే తత్తే౭పి యుక్తాభిధాయిన ఏవ.

ఇతి శ్రీ రాజానకాన్షవర్ధనాచార్యవిరచితే ధ్వన్యాలోకే ప్రథమ ఉద్దోత:. బాలానందిని

కిం చేతి- మరియు - లక్షణే ఇతి - అస్య = ఈ ధ్వనియొక్క, లక్షణే= లక్షణం, అన్వైఐ= ఇతరులచేత, కృతే= చేయబడిన దగుచుండగా, నః = మాయొక్క, పక్షసంసిద్ధిః ఏవ= పక్షంయొక్క సిద్ధియే.

కృతే ఇతి - పూర్వమే ఇతరులచేత ధ్వనిలక్రణం చెప్పబడే ఉంటే మా పక్షం సిద్ధించి నట్లే) ఎందువలన అనగా - ధ్వని ఉంది అని మా పక్షం. ఆ పక్షం పూర్వమే సిద్ధించింది కాబట్టి ఏమీ ప్రయత్నం చేయకుండానే సిద్ధించిన కోరిన పని కలవాళ్లం అయ్యాం.

266 ధ్వన్వాలోకః

యే౭పీతి :- ధ్వనిస్వరూపం సహృదయహృదయవేద్యమే కాని మాటలలో చెప్పడానికీ శక్యం కాదు అని ఎవరు అన్నారో వాళ్లు కూడా పరీక్షించి చెప్పినవాళ్లు కారు. ఎందుచేత ననగా పైన చెప్పిన పద్ధతిచేతా, ముందు చెప్పబడ నున్న పద్ధతిచేతా ధ్వనియొక్క సామాన్యవిశేషలక్షణాలు చెప్పిన తరవాత కూడా ఇది మాటలలో చెప్ప శక్యం కానిది అన్నట్లయితే అన్ని వస్తువుల విషయంలోనూ ఈ మాటే చెప్పవచ్చు. అలా కాక వాళ్లు ఈ అతిశయోక్తితో 'ధ్వనికావ్యం ఇతరకావ్యాలన్నింటికంటె ఉత్కృష్టమైనది" అని చెప్పుచున్న ట్లయితే అప్పుడు వాళ్లు యుక్తం గానే చెప్పుచున్నారు.

శ్రీ రాజానక అనందవర్ధనాచార్యులు రచించిన ధ్వన్యాలోకంలో ప్రథమోద్యోతం సమాప్తం. లోచనం

మా భూదపూర్వోన్మీలనమ్‌; పూర్వోన్మీలితమేవ అస్మాభిః సమ్యక్‌ నిరూపితం, తధాపి కో దోషః ఇత్యభిప్రాయేణాహ - కిం చేత్యాది. ప్రాగేవేతి. అస్మత్రయత్సాదితి శేషః. ఏవం త్రిప్రకారమ్‌ అభావవాదం, భక్త్యనర్భ్ఫూతతాం చ నిరాకుర్వతా అలక్షణీయత్వమ్‌ ఏతన్మధ్యే నిరాకృతమేవ. అత ఏవ మూలకారికా సాక్షాత్‌ తన్నిరాకరణార్థా న శ్రూయతే. వృత్తికృత్తు నిరాకృతమపి వ్రమేయళశయ్యావూరణాయ కళ్టేన తత్పక్షమనూద్య నిరాకరోతి - యే౭పీత్యాదినా.

బాలానందిని

మా ఇతి :- ఇది క్రొత్తగా చెప్పడం కాకపోవచ్చు. పూర్వం చెప్పబడినదే మాచేత చక్కగా నిరూపించబడీంది అలా అయినప్పుడు దోషం ఏముంది? అనే అభిప్రాయంతో కించేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. ప్రాగేవేతి.- 'అస్మత్రయత్నాత్‌' అని అధ్యాహారం. మా ప్రయత్నంకంటె ముందుగానే అని అర్ధం (ఆశంక) కారికాకారుడు ఇతరపక్షాలను నిరాకరించినట్లు అలక్షణీయత్వపక్షాన్ని ఎందుకు నిరాకరించలేదు అనే శంకను పరిహరిస్తూ యే౭౬పి ఇత్యాదిగ్రంధాన్ని అవతరింపచేస్తున్నాడు (వ్యాఖ్యానానికి తీసుకుంటున్నాడు)

ద్రథమోద్దోతః 267 = ఏవమితి - ఈవిధంగా మూడు విధాలైన అభావవాదాన్నీ, భక్త్యంతర్భూతత్వాన్నీ నిరాకరించిన కారికాకారుడు వీటి మధ్య అలక్షణీయత్వాన్ని నిరాకరించి నట్లే అనగా ధ్వనిని ప్రదర్శించడం ద్వారా ఇతరపక్షాలను నిరాకరించాడు; ధ్వని లక్షణీయం కాని పక్షంలో అది కుదరదు అందుచేత పక్షాంతరాలను నిరాకరించడం ద్వారా వాటితో ముడివడి ఉన్న అలక్షణీయత్వపక్తం కూడా నిరాకరించబడినట్లే అని భావం.

అత ఏవేతి " అందువల్లనే సాక్షాత్తుగా అలక్షణీయత్వవాదాన్ని నిరాకరించే మూలకారిక కనపడడంలేదు. వృత్తికారు డైతే పైన చెప్పినట్లు నిరాకరింపబడినదే అయినా ఆ పక్షాన్ని, ప్రమేయాల కూర్పును పూరించడంకోసం; యేపీత్యాది గ్రంథంచేత నిరాకరిస్తూన్నాడు.

లోచనం

ఉక్తయా నీత్యా “యత్రార్థః శబ్లో వా” ఇతి సామాన్యలక్షణం ప్రతిపాదితమ్‌. వక్ష్యమాణయా తు నీత్యా విశేషలక్షణం భవిష్యతి “అర్భాన్తరే సంగక్రమితమ్‌” ఇత్యాదినా. తత్ర ప్రధమోద్దోతే ధ్వనేః సామాన్యలక్షణమేవ కారికాకారేణ కృతమ్‌. ద్వితీయోద్ద్యోతే కారికాకారః అవాన్తరవిభాగం విశేషలక్షణం చ విదధత్‌ అనువాదముఖేన మూలవిభాగం ద్వివిధం నూచితవాన్‌. తదాశయానుసారేణ తు వృత్తికృత్‌ అతైవ ఉద్ద్యోతే మూలవిభాగమవోచత్‌ “స చ ద్వివిధః”' ఇతి. సర్వేషామితి- లౌకికానాం శాస్రీయాణాం చేత్యర్థః.. అతిశయోక్ష్యా ఇతి. యథా “తాన్యక్షరాణి హృదయే కిమపి స్ఫురన్ని” ఇతివ దతిశయోక్యా అనాఖ్యేయతోక్తా సారరూపతాం ప్రతిపాదయితుమ్‌ ఇతి శివమ్‌. 19

బాలానందిని

ఉక్తయా ఇతి - చెప్పబడిన పద్ధతిచేత “యత్రార్ధః శబ్లో వా” అని సామాన్యలక్షణం ప్రతిపాదించబడింది. చెప్పబడబోయే పద్ధతిచేత “అర్భాన్తరే సంక్రమితమ్‌” ఇత్యాదికంచేత విశేషలక్షణం వస్తుంది ప్రధమోద్దోతంలో కారికాకారుడు ధ్వనిసామాన్యలక్షణం మాత్రమే చెప్పాడు. ద్వితీయోద్ద్యోతంలో కారికాకారుడు, అవాంతరవిభాగాన్నీ విశేషలక్షణాన్నీ చెపుతూ రెండు విధాలైన మూలవిభాగాన్ని అనువాదం ద్వారా ప్రతిపాదించాడు వృత్తికారుడైతే కారికాకారుని ఆశయాన్నే అనుసరించి “స చద్వివిధః” ఇత్యాదివాక్యాలలో,

268 ధ్వన్వాలోక్షః ఈ ఉద్దోతంలోనే మూలవిభాగం చేశాడు సర్వేషామ్‌ అనగా లౌకికవస్తువులకు శాస్రీయవిషయాలకూ కూడ అని అర్ధం. అతిశయోక్త్యేతి “ఆ అక్షరాలే(మాటలే) ఏమేమో నా హృదయంలో మోగుతున్నాయి” అన్న చోట వలె ధ్వని సారరూపమైనది అని ప్రతిపాదించడంకొరకు అతిశయోక్తిచేత “ఇది చెప్ప శక్యం కానిది” అని చెప్పబడింది. ఇతి శివమ్‌. 19 లోచనం

ళో కిం లోచనం వినా లోకో భాతి చన్దికయాపి హి,

తేనాభినవగుప్తోఒత్ర లోచనోల్మీలనం వ్యధాత్‌. శ్లో యదున్మీలనశక్ష్యైవ విశ్వమున్మీలతి క్షణాత్‌,

స్వాత్మాయతనవిశ్రాన్తాం తాం వన్దే ప్రతిభాం శివామ్‌.

ఇతి శ్రీమహామా హేశ్వరాచార్యవర్యాభినవగుప్తోన్మీలితే సహృదయాలోకలోచనే ధ్వనిసజ్కేతే ప్రథమ ఉద్యోతః. బాలానందిని

కిమితి:- లోచనం వినా= లోచనం అనే ఈ వ్యాఖ్యానం లేకుండా, ఆలోకః= కావ్యాలోకం అనే నామాంతరం గల ధ్వన్యాలోకం, చథన్టికయా= మరెవరో రచించిన చంద్రిక అనే వ్యాఖ్యానంచేత, అపి కిం భాతి= ప్రకాశిస్తుందా? (మరొక అర్ధం) లోచనం వినా = నేత్రం లేకుండా, లోకః = లోకం, చన్టికయా= వెన్నెలచేత, అపి కిం భాతి= ప్రకాశిస్తుందా? వెన్నెల ఉన్నా నేత్రం లేకపోతే లోకం ఏ విధంగా ప్రత్యక్షవిషయం కాదో అదే విధంగా లోచనవ్యాఖ్యానం లేకపోతే ధ్వన్యాలోకం, చంద్రికావ్యాఖ్యానం ఉన్నా స్పష్టంగా అర్ధం కాదు అని భావం, తేన= ఆ కారణంచేత, అభినవగుప్తః= అభినవగుప్తుడు, అత్ర= ఇక్కడ (ఈ గ్రంధంమీద) లోచనోన్మీలనమ్‌= లోచనం అనే వ్యాఖ్య యొక్క వికానమును, తన జ్ఞానంయొక్క ప్రకాశతో కూడిన లోచనవ్యాఖ్యానమును (నేత్రములు తెరచుటను), వ్యధాత్‌= చేసెను.

ప్రథమోద్దోతాంతంలో కూడ 'పరాదేవతా' నమస్కారరూపమైన మంగళాచరణం కూర్చుచున్నాడు - యదితి. యదున్మీలనశక్త్యైవ= ఏ ప్రతిభయొక్క స్పందనం అనే

వ్రదమోద్దోతః 269 శక్తిచేతనే, (పారాంతరం) యదున్మీలనయుక్ష్యైవజ ఏ శక్తి యొక్క స్పందనంయొక్క సంబంధంచేతనే, విశ్వమ్‌= ప్రపంచము, క్షణాత్‌ = క్షణంలో, ఉన్మీలతి= ప్రకొశిస్తుందో, క్షణాత్‌ అనడంవల్ల ఇతరాపేక్ష ఏదీ లేకుండా సకలజగత్సృష్టి సూచింపబడుతున్నది. స్వాత్మాయతనవిశ్రాన్తావు= న్వన్వరూవమునందే విశ్రమిన్తూన్న, వ్రతిభామ్‌= జ్ఞానస్వరూపురాలైన, తామ్‌= ఆ, శివామ్‌= శక్తిని, వన్దే*నమస్కరిస్తున్నాను

యదున్మీలనళక్ష్యైవ = ఏ ప్రతిభయొక్క ప్రకాశశక్తి చేతనే, విశ్వమ్‌ = కావ్య ప్రపంచం, క్షణాత=క్షణకాలంలో, ఉన్మీలతి = నవనవంగా భాసిస్తుందో, స్వాత్మా యతన విశ్రాన్తామ్‌ = స్వాత్మ అనే స్థానంలో విశ్రమిస్తూన్న అనగా వాసనారూపంలో ఉన్న, శివామ్‌ = రసావేశంచేత సుందరమైన, తామ్‌ = ఆ, ప్రతిభామ్‌ = కవుల ప్రజ్ఞను, వన్లే = నమస్కరిస్తున్నాను, అని కూడ మరొక అర్ధం.

పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన బాలానందిని అను లోచనసహితధ్వన్యాలోకాంధ్ర భాషావ్యాఖ్యానమునందు ప్రథమోద్దోతం సమాప్తం. ఛఆాతుదా తదా తభ.

అథ ద్వితీయ ఉద్యోతః ధ్వన్యాలోకం ఏవమ్‌ అవివక్షితవాచ్యవివక్షితాన్యపరవాచ్యత్వేన ధ్వనిః

ద్విప్రకారః ప్రకాశితః. తత్ర అవివక్షితవాచ్యస్య ప్రభేదప్రతిపాదనాయ ఇదముచ్యతే- కొ. అర్జాన్తరే సంక్రమితమత్యన్తం వా తిరస్కృతమ్‌,

అవివక్షితవాచ్యస్య ధ్వనేర్వాచ్యం ద్విధా మతమ్‌. 1 తథావిధాభ్యాం చ తాభ్యాం వ్యబ్యస్యైవ విశేషః. తత్రార్థాన్తర సంశక్రమితవాచ్యో యథా - శ్లో. స్నిగ్ధశ్యామలకొన్తిలిప్త్రవియతో వేల్లదృలాకా ఘనా

వాతా: శీకరిణః పయోదసుహృదామానన్దకేకాః కలాః,

కామం సన్తు దృఢం కరోరహృదయో రామో౭స్మి సర్వం సహే

వైదేహీ తు కథం భవిష్యతి హహాహాదేవి ధీరాభవ. (17)

ఇత్యత్ర రామశబ్దః. అనేన హి వ్యబ్యధర్మాన్తరపరిణత: సంజ్జీ ప్రత్యాయ్యతే, న సంజ్ఞిమాత్రమ్‌.

బాలానందిని

ఏివమితి :- ఈ విధంగా అవివక్షితవాచ్యం, విపక్షితాన్యపరవాచ్యం అని రెండు విధాలైన ధ్వని ప్రకాశింపచేయబడినది (ప్రతిపాదించబడింది). వాటిలో అవివక్షిత వాచ్యంయొక్క భేదాలను ప్రతిపాదించడానికి ఇది చెప్పబడుతున్నది -

అర్భాన్తరే ఇతి - అవివక్షితవాచ్యన్య ధ్వనేః=అవివక్షితవాచ్యధ్వనియొక్క, వాచ్యమ్‌=వాచ్యం, అర్భాన్తరే సంక్రమితమ్‌=మరొక అర్ధంలో సంక్రమించినది అని, వా=లేదా, అత్యన్తమ్‌=అత్యంతమూ, తిరస్కృతమ్‌=కప్పివేయబడినదీ అని, ద్విధా= రెండువిధాలుగా, మతమ్‌=చెప్తబడింది.

ద్వితీయోద్దోత: 271

తథా ఇతి - ఆ విధాలైన ఆ రెండు వాచ్యాలచేత వ్యంగార్థానికే కొంత విశేషం కలుగుతుంది. వాటిలో అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యధ్వనికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

స్నిర్టేతి - స్నిగ్థశ్యామలకాన్తి లిప్తవియత:=నిగనిగలాడుతూన్న నల్లని కాంతి చేత పూయబడిన ఆకాశం గల, వేల్లద్వలాకాః= (దగ్గర ఎగురుతూ) క్రీడిస్తూన్న కొంగల పంక్తులు గల, ఘనా;ః=మేఘాలు, శీకరిణ:=తుంపరలతో కూడిన, వాతాః:=వాయువులు, పయోదసుహృదామ్‌= మేఘాల మిత్రులైన నెమళ్లయొక్క, కలాః=మధురములైన, ఆ నన్లకేకా:=ఆనందంతో కూడిన కేకాధ్వనులు, సన్తు కామమ్‌=ఉంటే ఉండుగాక, దృఢథమ్‌=దృఢంగా, కలోరహృదయః=కఠినమైన హృదయం--గల నేను, రామః= (సకలదుఃఖాలకీ పాత్రుడైన) రాముడను, అస్మి=అయి ఉన్నాను, సర్వమ్‌=అంతనూ కూడ, సహే=సహిస్తాను, తు=కాని, వైదేహీ=సీత, కథమ్‌ =ఎట్లు ఉండునో కదా! హహా హా=అయ్యో! దేవి=ఓ!దేవీ! , ధీరా=ధీరురాలవుగా, భవ=ఉండుము.

ఇత్యత్రేతి - ఈ శోకంలో రామశబ్దం అర్భాంతరసం(క్రమితవాచ్యం. ఈ పదంచేత, వ్యంగ్యాలైన కొన్ని ఇతరధర్మాలు కలవాడుగా మారిన సంజ్జి తెలుపబడుతున్నాడు; కేవలం సంజ్ఞిమాత్రమే తెలుపబడడంలేదు. (సంజ్ఞ అనగా పేరు). పేరు గలది లేదా కలవాడు 'సంజ్జి.

లోచనం ద్వితీయ ఉద్యోతః

యా స్మర్యమాణా శ్రేయాంసి సూతే ధ్వంసయతే రుజః.

తామభీష్టఫలోదారకల్పవల్లీం స్తువే శివామ్‌.

వృత్తికారః సంగతిమ్‌ ఉద్దోతస్య కుర్వాణః ఉపతక్రమతే - ఏవమిత్యాది. ప్రకాశిత ఇతి. యమా వృత్తికారేణ సతా ఇత్యర్తః. న చైతత్‌ ఉత్సూత్రం మయోక్తమ్‌; అపి తు కారికాకారాభిప్రాయేణేత్యాహ- తత్రేతి. తత్ర ద్విప్రకారప్రకాశనే వృత్తికారకృతే యన్నిమిత్తభూతం భీజభూతమ్‌ ఇతి సంబన్థవ యది వా తత్రేతి పూర్వశేషః. తత్ర ప్రథమోద్ధ్యోతే వృత్తికారేణ ప్రకాశితః అవివక్షితవాచ్యస్య యః ప్రభేదః అవాన్తర ప్రకారః తత్ర్రతిపాదననాయ ఇదముచ్యతే, తదవాన్తరభేద ప్రతిపాదనద్వారేనైవ చ అనువాదద్వారేణ అవివక్షితవాచ్యస్య యః ప్రభేదః, వివక్షితాన్యపరవాచ్యాత్‌ ప్రభిన్నత్వం తత్ర

272 భ్వన్వాలోకః తిపాదనాయేదముచ్యతే. భవతి మూలతో ద్విభేదత్వం కారికాకారస్యాపి సంమతమేవేతి భావః. బాలానందిని వ్యాఖ్యానకారుడు ద్వితీయోద్ద్యోతప్రారంభంలో దేవీ స్తుతిరూోపమంగళాచరణం చేన్తున్నాడు- యేతి. యా=ఏ పార్వతి, న్మర్యమాణా=న్మరించబడుచున్నదై, శ్రేయాంసి =శ్రేయన్సులను, నూతే=కనునో, వుట్టించునో, రుజః=బాధలను, ధ్వంనయతే=నళింపచేయునో, తామ్‌ =అట్టి, అభీష్టఫఘలుదానకల్పవల్లీమ్‌=ఇష్టమైన ఫలముల విషయంలో ఉదారమైన కల్పలత అయిన, శివామ్‌=దేవిని, స్తువే= స్తుతిస్తున్నాను. వృత్తికార ఇతి - వృత్తికారుడు ఈ రెండవ ఉద్దోతానికి పూర్వోద్ద్యోతంతో సంగతిని నమన్వయరూవనంబంధాన్ని చేన్తూ ఏవమిత్యాదికంతో ఉవపగక్రమిన్తున్నాడు. ప్రకాశితః=వృత్తికారుడుగా ఉండి నాచేత వివరించబడింది అని భావం. నేను సూత్రంతో (కారికతో) నంబంధం లేకుండా ఈ విషయం చెప్పలేదు; కారికాకారుని అభిప్రాయం ప్రకారమే చెప్పాను అనే అభిప్రాయంతో తత్ర ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు అనగా ఇక్కడ కారికాకారుడు ధ్వనికి రెండు విధాలు చెపుతున్నాడు. దీనిని మనస్సులో ఉంచుకుని వృత్తికారుడు ప్రధమోద్ద్యోతంలోనే ఈ భేదాలను గూర్చి చెప్పి ఉన్నాడు. అతడు అలా చెప్పడానికి ఆధారం ఈ కారికయే అని అర్ధం. తత్ర=వృత్తికారుడు చేసిన ప్రకారద్వయ ప్రతిపాదనంలో, ఏది నిమిత్తమో, అనగా అలా ప్రతిపాదించడానికి బీజమో అది చెప్పబడుతున్నది అని “ఉచ్యతే”తో సంబంధం. యది వా ఇతి - లేదా - 'తత్ర' అనేది పూర్వానికి శేషం, అనగా పూర్వోక్తంతో అన్వయిస్తుంది. అప్పుడు 'తత్ర' అనగా ప్రధమోద్దోతంలో అని అర్ధం. అ ప్రధమోద్ద్యోతంలో వృత్తికారునిచేత అవివక్షితవాచ్యంయొక్క ఏ ప్రభేదం, అనగా అవాంతరప్రకారం ప్రకాశించబడిందో దానిని ప్రతిపాదించడానికి ఇది చెప్పబడుతున్నది. తదవాన్తరేతి- దాని అవాంతరభేదాలను ప్రతిపాదించడం ద్వారామాత్రమే, అనువాదం ద్వారా, అవివక్షిత వాచ్యానికి వివక్షితాన్యపరవాచ్యంకంటి ఏ ప్రభేదం, అనగా భిన్నత్వం, ఉందో దాన్ని (తిపాదించడంకొరకు ఇది, అనగా ఈ కారిక, చెప్పబడుతున్నది, ఈ విధంగా మూలతః (ప్రధానంగా) రెండు భేదాలు (వివక్షితవాచ్యం, అవివక్షితవాచ్యం అనే రెండు భేదాలు) ఉన్నాయి, ఈ విషయం కారికారునికి కూడా సంమతమే అని భావం.

ద్వితీయోద్దోతః 273 లోచనం

సంక్రమితమ్‌ ఇతి ణిచా వ్యళ్ఞానావ్యాపారే యః సహకారివర్గః తస్య అయం (ప్రభావ ఇత్యుక్తం తిరస్కృతశబ్దేన చ. యేన వాచ్యేన అవివక్షితేన సతా అవివక్షితవాచ్యో ధ్వనిర్వ్యపదిశ్యతే తద్వాచ్యం ద్విధేతి సంబన్థః. యో ఒర్ధః ఉపపద్యమానో =పి తావతైవానుపయోగాత్‌ ధర్మాన్తరసంవలనయా అన్యతా మివ గతః లక్ష్యమాణః అనుగతధర్మీసూత్రన్యాయేనాస్తే స రూపాన్తరపరిణత ఉక్తః. యస్తు అనుపపద్యమాన ఉపాయతామాత్రేణార్థాన్తరప్రతిపత్తిం కృత్వా పలాయత ఇవ స తిరసృత ఇతి. నను వ్యజ్యాత్మనో యదా ధ్వనేర్భేదః నిరూప్యతే తదా వాచ్యస్య ద్విధేతి భేదకథనం న సంగతమితి ఆశజ్క్యాహ - తథావిధాభ్యాం చేతి-చో యస్మాదర్థీ. వ్యజ్ఞుకవైచిత్ర్యాద్ధి యుక్తం వ్యబ్య వైచిత్ర మితి భావః. వ్యజ్ఞుకే త్వర్థీ యది ద్వనిశబ్దః తదా న కళ్చిద్దోషః ఇతి భావః.

బాలానందిని

సజ్ర్రమితమితి - “నజ్కమితమ్‌” (సంక్రమింపచేయబడినది అనే అర్థాన్ని బోధించే) ణిచ్‌ ప్రత్యయంచేత ('ణిచ్‌' ప్రత్యయం ప్రేరణను బోధిస్తుంది) 'తిరస్కృత' శబ్దంచేతా వ్యంజనావ్యాపారంలో సహకారివర్గం (లక్షణ, వక్షృవిశేషం, వివక్ష మొదలైనది) ఉన్నదో దాని ప్రభావమే ఇది (సంక్రమించడం) అని చెప్పబడింది (తిరస్కృత' శబ్దం కూడ ఈ అర్భాన్నే చెపుతూన్నది. వివక్షితం కాని ఏ వాచ్యంచేత ధ్వని 'అవివక్షితవాచ్యం' అని చెప్పబడుతూన్నదో ఆ వాచ్యం రెండు విధాలు అని నంబంధం (అన్వయం). యోలఒర్థః ఇతి - ఏ అర్ధం (రామో 2స్మి ఇత్యాదులలోని రామాదిరూపమైన అర్ధం) ఉపపన్నమే అయినా (కుదురుతున్నా) తావన్మాత్రంచేత ఉపయోగం లేకపోవడం వల్ల కొన్ని ఇతరధర్మాల కలయికచేత మరొకటిగా మారిపోయింది అన్నట్లు కనబడుతూ అనుగతమైన ధర్మిగా సూత్రం వలె ఉంటుందో, (అనగా లక్షణయా బోధించబడే ఇతర ధర్మాలు కూడా వచ్చి చేరినా ఆ వాచ్యార్థం మాత్రం పుష్పాలలో దారం వలె అనుస్యూతంగా వస్తూనే ఉంటుంది అని అర్థం) అది రూపాంతరంగా పరిణమించింది, మార్పు చెందినది అని చెప్పబడుతుంది. యస్వితి- ఏ అర్ధం అయితే (“నిఃశ్వాసాన్థః' ఇత్యాదులలోని అంధాదిపదార్థం) ఉపపన్నం కానిదై (కుదరనిదై) కేవలం ఉపాయంగా మాత్రం 1్ప

274 ధ్వన్యాలోకః ఉపయోగించి అర్భాంతరజ్ఞానం కలిగించి పారిపోయిందా అన్నట్లు అవుతుందో అది తిరస్కృతం అని చెప్పబడుతుంది. (ఆశంక) “వ్యంగ్యార్థరూపమైన ధ్వనియొక్క భేదాలను నిరూపించే సందర్భంలో “వాచ్యం రెండు విధాలు" అని వాచ్యార్థభేదాలను గూర్చి చెప్పడం అసంగతం కదా' అని ఆశంకించుకొని తథావిధాభ్యామ్‌' ఇత్యాదికంచేత సమాధానం చెపుతున్నాడు ఇక్కడ ఉన్న “చికు “తస్మాత్‌ (ఆ కొరణంవల్ల) అని అర్ధం. వ్యంజకమైన దాని (వాచ్యార్థంయొక్క) వైచిత్యంవల్ల వ్యంగ్యంయొక్క వైచిత్రం యుక్తమే కదా అని భావం. వ్యజ్ఞుకస్యేతి - ధ్వనిశబ్బానికి 'వ్యంజకం' అని అర్ధం చెప్పిన పక్షంలో ఏ దోషమూ లేదు అని భావం.

వివరణ :- కారికలోని 'ధ్వనేః అనే పదానికి వ్యంగ్యార్థంయొక్క అని కాకుండా వ్యంజకమైనదానియొక్క అని అర్ధం చెప్పవచ్చు. ప్రథమోధ్ద్యోతంలో ప్రతిపాదించినట్లు వాచ్యం కూడా 'ధ్వని' అని చెప్పవచ్చును కదా? అప్పుడు అవివక్షితవాచ్యస్య అనగా “అవివక్షితమైన వాచ్యం గల, అనగా న్వస్వరూపం గల” అని అర్ధం చెప్పుకొనవచ్చు. ఈ విధంగా “ధ్వని అయిన, అనగా వ్యంజకమైన అవివక్షితవాచ్యం రెండు విధాలు” అని అర్ధం చెప్పడంచేత పై ఆశంకకు అవకాశం లేదు అని అర్థం.

లోచనం

భేదప్రతిపాదకేనైవ అన్వర్థనామ్నా లక్షణమపి సిద్ధమ్‌ ఇత్యభిప్రాయేణ ఉదాహరణమాహ - అర్జాన్తరసంక్రమితవాచ్యో యథా ఇతి - అత్ర ళ్ళ్లోకే రామశబ్దః ఇతి సంగతిః. స్నిగ్దయా జలసంబన్థసరసయా శ్యామలయా, ద్రవిడవనితోచితాసితవర్ణయా కాన్య్యా చాకచక్యేన లిప్తమ్‌ ఆచ్చురితం వియత్‌ నభః యై: వేల్లన్త్యః విజృమృమాణాః, తథా చలన్త్యః పరభాగవశాత్‌ ప్రవర్షవశాచ్చ బలాకాః సితపక్షివిశేషాః యేషు తే ఏవంవిధాః మేఘాః. ఏవం నభస్తావద్దురాలోకం వర్తతే, దిశో౭పి దుఃసహాః; యతః సూక్ష్మకణోద్దారిణ: వాతా ఇతి మన్దమన్షత్వమేషామ్‌, అనియతదిగాగమనం చ బహువచనేన సూచితమ్‌. తర్హి గుహాసు క్వచిత్రవిశ్య ఆస్యతామ్‌ ఇత్యత ఆహ - పయోదానాంయే సుహృదః తేషు చసత్సుయే శోభనహృదయాః మయూరాః తేషామానన్లేన హర్షేణ కలాః షడ్డసంవాదిన్యః మధురాః కేకాః శబ్దవిశేషాః

ద్వితీయోద్దోతః 275 తాళ్చ సర్వం పయోదవృత్తాన్తం దుఃసవాం స్మారయన్తి, స్వయం దుఃసహా ఇతి భావ;ః. ఏవమ్‌ ఉద్దీపన విభావోద్దీపితవిప్రలమః పరస్పరాధిష్టానత్వాద్రతేః విభావానాం సాధారణతామభిమన్యమానః ఇత ఏవ ప్రభృతి ప్రియతమాం హృదయే నిధాయైవ స్వాత్మవృత్తాన్తం తావదాహ - కామం సన్వితి. దృఢమితి సాతిశయమ్‌. కలోరహృ్మదయ ఇతి - రామశబ్బార్ధధ్వనివిశేషావకాశదానాయ కలోరపదమ్‌. యథా 'తద్గేహం' ఇత్య్యుక్తేఒపి 'నతఖిత్తి' ఇతి. అన్యథా రామపదం దశరథకులోద్భృవత్వ కౌసల్యా స్నేహపాత్రత్వబాల్యచరితజానకీ లాభాదిధర్మాన్తరేణ పరిణతమర్థం కథం న ధ్వనేదితి. అస్మీతి- స ఏవాహం భవామీత్యర్థవ. బాలానందిని

ఫేదేతి '- భేదాన్ని ప్రతిపాదించే (అర్భాంతరసంక్రమితం) అనే సార్ధకనామధేయం చేతనే దాని లక్షణం కూడ చెప్పబడినట్లయినది, అనే అభిప్రాయంచేత ఉదాహరణమే చెపుతున్నాడు - అర్భాన్తరసంక్రమితవాచ్యో యథా అని. “ దేని వాచ్యార్థం మరొక అర్ధంలో సంక్రమించిందో అది అర్భాంతరసం[క్రమితవాచ్యం అని పేరులానే లక్షణం తెలుస్తూన్నది. అందుచేత లక్షణం వేరే చెప్పకుండా ఉదాహరణం చెపుతున్నాడని భావం. అత్రేతి

• ఈ శ్లోకంలో రామశబ్దం అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యం అని అన్వయం.

శోకార్థం వివరిస్తున్నాడు - స్నిగ్ధయా ఇతి. స్నిగ్ధ్థయా = జలసంబంధంచేత నరసంగా ఉన్న, నిగనిగలాడుతూన్న, శ్యామలయా = దవిడాంగనలకు తగిన నల్లని వర్ణం గల, కానా = చాకచక్యంచేత, ధగధగలాడడంచేత, లిప్తమ్‌ = అంతటా, పూయబడిన, అకాశం వేటిచేతనో అట్టివి. వేల్లన్త్యః = విజృంభిస్తూన్నవి మరియు చలిస్తూన్నవి మేఘాలు రావడం అనే మంచి అదృష్టంచేత సంతోషిస్తూన్న, బలాకాః = తెల్లని పక్షివిశేషములు (కొంగలు) వేటియందో అట్టి మేఘాలు. ఈ విధంగా ఆకాశం వైపైతే చూడడమే బాధాకరంగా ఉంది. దిక్కులు కూడా సహింప శక్యం కాకుండానే ఉన్నాయి. ఎందువల్ల ననగా - వాయువులు సూక్ష్మమైన జలకణాల్ని చిమ్ముతున్నాయి. అందుచేత ఇవి మందమందంగా వీచుతున్నాయని, బహువచనంచేత ఇవి ఒక దిక్కునుంచి అని కాకుండా అన్ని వైపులనుంచీ వీచుతున్నాయి అనీ సూచించబడింది

• అయితే ఏ గుహలోనో ప్రవేశించి కూర్చోవచ్చు కదా అని ఆశంకించుకొని

276 ధ్వన్యాలోకః చెపుతున్నాడు ఏవి మేఘాలకు మిత్రములో, ఆ మేఘాలున్నప్పుడు ఉత్సాహపూరిత హృదయాలు అవుతాయో అలాంటి నెమళ్త, ఆఅనందంచేత, కలాః = షడ్డస్వరంతో సమానములై మధురములైన, కేకాః= శబ్దవిశేషాలు. ఆ కేకాధ్వనులను సహించడమే కష్టం. అంతే కాకుండా అవి సహించశక్యం కాని మేఘవృత్తాంతాన్ని స్మరింపచేస్తాయి అని భావం. ఈ విధంగా ఉద్దీపనవిభావాలచేత ఉద్భుద్ధం చేయబడిన, రెచ్చగొట్ట బడిన, విప్రలంభం కలవాడై రతి పరస్పరాధిష్టితం అవడంవల్ల, అనగా రతి తనలోను తన ప్రియురాలైన పీతలోనూ కూడా ఉండడం వల్ల, విభావాలు కూడా సాధారణమైనవే. ఆనగా ఇద్దరికీ సమంగా బాధ కలిగించేవే, అని తెలుపుతూ, ఇక్కడినుంచి (ఈ వాక్యం నుంచి) ప్రియతమను హృదయంలోనే ఉంచుకొని, (ఆమెను స్మరిస్తూ) కామం సన్విత్యాది వాక్యం చేత తన వృత్తాంతాన్ని తెలుపుతున్నాడు.

దృఢమ్‌ అనగా అత్యధికంగా అని అర్ధం. కరోరహృదయ ఇతి 'రామ' శబ్దానికి అర్ధమైన ధ్వనివిశేషానికి అవకాశం ఇవ్వడం కోసం (700౪640146) “కఠోరహృదయ' పడం ప్రయోగించబడింది. 'తద్గేహమ్‌' ఇత్యాదిశ్లోకంలో (ఈ శోకం మూడవ ఉద్ధ్యోతంలో రాబోతుంది 93) 'తద్గేహమ్‌' అని చెప్పిన తరవాత కూడా ఏ విధమైన అర్థం ధ్వనింపబడాలో సూచించడం కోసం 'నతభిత్తి' అనే పదం చేర్చినట్లే ఇది కూడా. ఈ పదం చేర్చక పొతే రామళబ్దం కవి అనుకొన్న అర్ధానికి బదులు దశరథుని కులంలో పుట్టడం కౌసల్యాస్నేహపాత్రు డవడం, బాల్యచరిత్ర, జానకీలాభం మొదలైన అర్థాలను వ్యజింపచేయవచ్చు. అలా జరగకుండా ఉండడం కోసం ఈ పదం చేర్చబడింది. అస్మి ఇతి - నేను ఈ రాముడుగానే ఉన్నాను అని భావం.

లోచనం

“భవిష్యతి' ఇతి క్రియాసామాన్యమ్‌. తేన కిం కరిష్యతీత్యర్థః, అథ చభవనమేవ అస్యాః అసంభావ్యమిత్యర్థః. ఉక్తప్రకారేణ హృదయనిహితాం ప్రియాం నస్మరణళబ్దవికల్పపరమృరయా ప్రత్యక్షీభావితాం, హృదయ స్ఫోటనోన్ముభఖీం ససంభ్రమమాహ - హహాహా ఇతి దేవీతి. యుక్తం తవ ధైర్యమ్‌ ఇత్యర్థః. అనేనేతి. రామశబ్దేన అనుపయుజ్యమానార్ధేన ఇతి భావః. వ్యబ్య్యం ధర్మాన్తరం ప్రయోజనరూపం రాజ్యనిర్వాసనాద్యసంభఖ్యేయమ్‌. తచ్చ అసంఖ్యత్వాత్‌ అభిధావ్యాపారేణ అశక్యసమర్పణమ్‌. క్రమేణార్చ్య మాణమపి ఏకధీవిషయభావాభావాత్‌ న చిత్రచర(ణాపదమితి న

ద్వితీయోద్దోతః 277 చారుత్వాతిశయకృత్‌ - ప్రతీయమానం తు తత్‌ అసంఖ్యమ్‌ అనుద్భిన్న విశేషత్వేనైవ కిం కిం రూపం న నహతే ఇతి చిత్రపానకరసాపూపగుడమోదక స్థానియవిచిత్రచర్వణాపదం భవతి యధోక్తమ్‌-“ఉక్ష్యన్తరేణాశక్యం యత్‌” (ధ్వన్యా. 1-15) ఇతి. ఏష ఏవ సర్వత్ర ప్రయోజనస్య ప్రతీయమానత్వేన ఉత్కర్వహేతు:ః మన్తవ్యః. మాత్రగ్రహణేన సంజ్జీ నాత్ర తిరస్కృత ఇత్యాహ. బాలానందిని

భవిష్యతీతి - 'భవిష్యతి' అనే పదం క్రియాసొమాన్యాన్ని, సామాన్యరూపంలో క్రియను, బోధిస్తుంది, అందుచేత 'కథం భవిష్యతి' అన్నదానికి “ఏమి చేస్తుందో” అని అర్ధం. దీని అసలు అర్ధం కూడా గ్రహించవచ్చును. ఈప్పుడు ఆమె ఉనికియే (భవనమే) ఊహింప శక్యం కానిది అని అర్ధం. (ప్రాణాలతో ఉండకలుగుతుందో లేదో అని భావం). ఉక్తేతి - చెప్పిన విధంగా హృదయంలో ఉంచుకొనబడినదై జలధరాద్యుద్ధీపకాలు ప్రియతమకు కూడా సాధారణమైనవి అని స్మరించడం, “వైదేహి” అనే శబ్దం, “కథం భవిష్యతి" అని వికల్పం అనగా వితర్కం - ఈ స్మరణ - శబ్ద - వికల్పాల పరంపరచేత ప్రత్యక్తంగా ఉన్నట్లు భావనచేయబడి గుండెను బ్రద్దలు కొట్టడానికి అభిముఖురాలుగా (సిద్ధంగా) ఉన్న ఆ ప్రియురాలితో “హహా హా” అని అంటున్నాడు. దేవీతి:- నువ్వు సౌమాన్య ప్రీవి కావు దేవివి. అందుచేత నువ్వు ధైర్యంగా ఉండడం యుక్తం అని వ్యంగ్యార్థం అనేనేతి. ఏమైనా సహిస్తాను అనే ప్రకృతార్థానికి ఉపయోగించని అర్ధం గల రామళబ్దంచేత అని భావం (రామశబ్దానికి మామూలు అర్ధం రాముడు అని మాత్రమే కదా) ॥

వ్యజ్యమ్‌ ఇతి ప్రయోజనరూపమైన వ్యంగ్యమైన రాజ్య నిర్వాసనాధి ధర్మాంతరం (రాజ్యనిర్వాసనం మొదటైన ఇతరధర్మాలన్నీ వ్యంగ్యాలు, అవి వ్రయోజనరూపమైనవి) లెక్కింపశక్యం కానిది. అది (ఆ ధర్మాంతరం) అసంఖ్యేయం అవడంచేత అభిధావ్యాపారంచేత దానిని సమర్చించడం (భోధించడం) అశక్యం. ఒకదాని తరవాత ఒకటి చొప్పున ఆ ధర్మాలన్నింటినీ అభిధద్వారానే బోధించాలన్నా అవి అన్నీ ఒక్క మాటు బుద్ధిలో ఇమడకపోవడంచేత చిత్రమైన చర్వణకు గోచరం కాజాలవు. _ అందుచేత చారుత్వాతిశయం కలిగించవు, అసంఖ్యాకం అయినా కూడ అది(ధర్మాంతరం) వ్యంగ్యం అయినట్లయితే, వోోషాలన్నీ స్ఫుటంగా గోచరించకుండానే ఏ ఏ రూపం దాల్బజాలదు? (ఊహించగలవాని శక్తిని పట్టి) ఎన్నో వర్ణింప శక్యం కాని

278 ధ్వన్యాలోకః రూపాలు దాలుస్తుంది అని అర్ధం) ఈ విధంగా ఇది చిత్రమైన పానకం, చిత్రమైన రసం, చిత్రమైన అపూపం (అప్పం) బెల్లంతో సంన్కరించిన మధురభక్ష్యం, వీటితో సమానమైన విచిత్రమైన చర్వణకు స్థానం అవుతుంది. వ్యంగ్యార్థంలో రాజ్యభ్రంశాది విశేషాలన్నీ వేరువేరుగా భాసించకపోయినా, పానకంలో వేసిన పచ్చకర్పూరం, ఏలకులు, పంచదార, ఇతరద్రవ్యాలు మొదలైనవాటి రుచి వేరువేరుగా తెలియకపోయినా అన్నీ కలిని ఒక విచిత్రమైన రుచిని కలిగించినట్టు, నమూవోత్మకంగానే చర్వణాగోచరాలవుతాయి అని అర్ధం. ఈ విషయమే ' ఉక్త్యనరేణాశక్యం యత్‌” అని వెనుక చెప్పబడింది.

ఏమ ఇది :- అంతటా కూడా (ఇతరన్ఫలాలన్నింటిలోనూ కూడా) ప్రతీయమానమైన ప్రయోజనంయొక్క ఉత్కర్షకు ఇదే హేతువు అని గ్రహించాలి. న సంజ్ఞిమాత్రమ్‌ అని 'మాత్ర' శబ్దాన్ని ప్రయోగించడంచేత ఇక్కడ సంజ్ఞి (రాముడు) కప్పివేయబడలేదు అని చెపుతున్నాడు. “రాజ్యభ్రంశాద్యసంఖ్యాకకష్టాలకు పాలైన రాముడు” అని అర్థం చెప్పడంచేత వ్యంగ్యార్థంతో పాటు వాచ్యమైన రామరూపార్థం కూడా గ్రహించబడింది అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

యథా చ మమైవ విషమబాణలీలాయామ్‌ - గాథ. తాలా జాఅన్తి గుణా జాలా దే సహిఅఏహిం ఘేప్పన్తి,

రఇకిరణానుగ్గహిఆఇం హోన్తి కమలాఇం కమలాఇం. (8)

తదా జాయన్తే గుణా యదా తే సహృదయైర్సహ్యన్తే,

రవికిరణానుగృహీతాని భవన్తి కమలాని కమలాని

(సంస్కృతచ్చ్భాయ. ఇత్యత్ర ద్వితీయః కమలశబ్దః. బాలానందిని

యథా ఇతి : నేనే రచించిన విషమబాణలీలలో నుండి (మరొక ఉదాహరణం) ఎట్లనగా:

తదా ఇతి: యదా = ఎప్పుడు, సహృదయై: = సహృదయులచేత, గృహ్యన్తే= గహించబడతాయో, తదా = అప్పుడు, తే= అవి, గుణా:= గుణాలుగా, జాయన్తే =

ద్వితీయోద్దోతః 279 అవుతాయి. రవికిరణానుగృహీతాని = సూర్యకిరణాలచేత అనుగ్రహించబడిన, కమలాని = కమలాలు, కమలాని = కమలాలుగా, భవన్తి = అవుతున్నాయి.

అక్రేతి : - ఇక్కడ రెండవ కమలళబ్దం (అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యం).

లోచనం

తాలా తదా :జాలాయదా. ఘేప్పన్తి గృహ్యన్తే. అర్భాన్తరనన్యాసమాహ

• రవికిరణేతి. కమలశబ్ద ఇతి. లక్ష్మీపాత్రత్వాది ధర్మాన్తరశతచిత్రతాపరిణతం సంజ్జినమాహేత్యర్థ:. తేన శుద్ధే అర్ధే ముఖ్యే బాధా, నిమిత్తం, తత్రార్ధే తద్ధర్మసమవాయః, తేన నిమిత్తేన రామశబ్దః ధర్మాన్తరపరిణతమ్‌ అర్ధం లక్షయతి, వ్యజ్య్యాని అసాధారణాని అశబ్దవాచ్యాని ధర్మాన్తరాణి. ఏవం కమలశబ్దః. గుణశబ్దస్తు సంజ్ఞిమాత్రమాహేతి - తత్ర యద్బలాత్‌ క్రెళ్చిదారోపితం తదప్రాతీతికమ్‌. అనుపయోగబాధితో హ్యర్థోఒస్య ధ్వనేర్విషయః ; లక్షణా మూలం హ్యస్య,

బాలానందిని

తాలాఇతి:- తాలా = తదా, జాలా = యదా, ఘేప్పన్ని = గృహ్యన్తే అని ప్రాకృతపదాలకు సంస్కృతపర్యాయాలు. రవికిరణేత్యాదికంచేత అర్భాంతరన్యాసం చెపుతున్నాడు. కమలశబ్ద ఇతి - రెండవ 'కమల'శబ్బం లక్ష్మీపాత్రత్వం మొదలైన వందల కొలది ధర్మాంతరాల చిత్రత్వంలో పరిణమించిన సంజ్ఞిని, (పద్మాన్ని) బోధిస్తూన్నది అని అర్థం.

ఈ సందర్భంలో కొందరు చేసిన వ్యాఖ్యను నిరాకరిస్తున్నాడు. లేనేతి .- “తేన... యత్‌ బలాత్‌ కైళ్చిదారోపితం తదప్రాతీతికమ్‌” అని అన్వయం. తేన = ఇలా చెప్పడంచేత, అనగా పూర్వశ్లోకంలో రామళబ్దం వ్యంగ్యధర్మాంతరపరిణతం అని, ఈ శ్లోకంలో రెండవ కమ శబ్దం వ్యంగ్యధర్మాంతరపరిణతం అనీ చెప్పడంచేత, (ఇతరులు చెప్పినది అనువదిస్తున్నాడు)- ముఖ్యమై శుద్దమైన (రాముడు, కమలము, అనే) అర్ధంలో బాధ ఉంది. రాముడు నేను రాముణ్లి అని చెప్పడం, కమలాలు కమలాలు అని చెప్పడం అయుక్తం గాన ముఖ్యార్ధబాధ ఉంది అని అర్ధం. లక్షణచేత ధర్మాంతరపరిణతత్వం అనే అర్థాన్ని బోధించడానికి నిమిత్తం ముఖ్యార్ధానికీ దానికీ (ధర్మాంతరాలకీ) సంబంధం ఉండడం. ఆ నిమిత్తంచేత రామళశబ్దం ధర్మాంతర పరిణతమైన రామరూపార్థాన్ని అక్షణయా బోధిస్తుంది. శబ్బాలచేత వాచ్యాలు కాని,

280 ధ్వన్వాలోకః అసాధారణమైన ధర్మాంతరాలు, నిర్వేద-గ్లాని-మోహాదులు వ్యంగ్యాలు కమలశబ్దం విషయంలో కూడా ఇంతే. గుణశబ్దం మాత్రం (తచ్చబ్దంచేత పునర్నిర్లిష్టమైనా) సంజ్జిని (గుణాలను) మాత్రమే బోధిస్తుంది అని అక్కడ (ఆ శ్లోకాలలో) బలాత్కారంగా (క్లిష్టకల్పన చేసి) కొందరు ఏదైతే ఆరోపించారో అది ప్రతితిసిద్ధం కాదు. అనగా సహృదయులు అ విధంగా గ్రహించరు అని భావం. అందుకు కారణం చెపుతున్నాడు

• అనుపయోగేతి :- ఈ ధ్వనికి అనుపయోగంచేత బాధితమైన అర్థం విషయం కదా? దీనికి అక్షణ మూలం కదా.

వివరణ :- ఎక్కడైతే వాచ్యార్థం అనుపయోగంచేత, ఉపయోగించకపోవడం చేత, బాధితం అవుతుందో అదే ఈ అర్భాన్తరసంక్రమితవాచ్యధ్వనికి స్థానం. నేను రాముణ్జీ అని చెప్పడంలో ఉపయోగం ఏమీ లేదు. అందుచేత రామరూపార్ధం బాధితం అయి రాజ్యనిర్వాసనాదిక్లేశనముదాయాన్ని ధ్వనింప చేస్తుంది. రాజ్య నిర్వాననాదిక్లేశం వ్యంగ్యమే కాని లక్ష్యం కాదు. లక్షణ ఎప్పుడూ ఏదో ఒక ధర్మాన్ని పురస్కరించుకుని ప్రవర్తిస్తుంది గాని అనేకధర్మాలను పురస్కరించుకొని ప్రవర్తించదు. అయితే ఈ ధ్వనిలో లక్షణ సహకారిగా మాత్రం ఉంటుంది. లక్షణలో ఉండే ముఖ్యార్ధబాధ దీనిలో కూడా ఉంది కాబట్టి అంతవరకే దీని లక్షణామూలత్వం అని భావం.

లోచనం

యత్తు హృదయదర్సణే ఉక్తమ్‌ - “హ హాహేతి సంరమార్గోఒయం చమత్కార?” ఇతి; తత్రాపి సంరమృః ఆవేగః విప్రలమృవ్యభిచారీతి రసధ్వని స్తావదుపగతః, నచ రామశబ్దాభివ్యక్షారసాహాయ్యకేన వినా సంరమ్మోల్లాసో౬పి. “అహం నహే, తస్యాః కిం వర్తతే” ఇత్యేవమాత్మాహి సంరమృ:, కమలపదే చ కః సంరమృ ఇత్యాస్తాం తావత్‌. అనుపయోగాత్మికా చ ముఖ్యార్థబాధా తాస్తీతి లక్షబామూలత్వాత్‌ అవివక్షితవాచ్యభేదతాస్య ఉపపన్నైవ; శుద్ధార్ధస్య అవివక్షణాత్‌. న చ తిరస్కృతత్వమ్‌, ధర్మిరూపేణ తస్యాపి తావత్యనుగమాత్‌. అత ఏవచ పరిరణతవాచోయుక్ష్యా వ్యవహృతమ్‌.

బాలానందిని యత్తు ఇతి :- “ ఇక్కడ ఉన్న చమత్కారం 'హ హా హా' అనేదానిచేత

ద్వితీయోద్దోత: 281 గమ్యమైన నంరంభంయొక్క అర్ధం, అనగా అ నంరంభంయొక్క కార్యం” అని హృదయదర్పణంలో ఏదైతే చెప్పబడిందో అక్కడ కూడా సంరంభం అనగా ఆవేగం విప్రలంభానికి వ్యభిచారిభావం గాన రసధ్వని అయితే అంగీకరించబడినట్లే. అయితే “రామ' శబ్దంచేత అభివ్యక్తమైన అర్ధంయొక్క సాహాయ్యం లేకుండా కేవలం “హహా హా” అనేదానివల్ల సంరంభం వ్యక్తం కాదు ఇక్కడ నువ్వు చెప్పే సంరంభం - “నేనైతే సహిస్తాను; ఆమె పరిస్థితి ఎలా ఉంటుందో” అనేదే కదా? “రామ' శబ్దానికి పైన చెప్పిన అర్భాంతరసంక్రమితత్వం లేకపోతే అది సూచితం కాదు కదా అని భావం. ఈ శ్లోకంలో ఏదో విధంగా సంరంభకృతచమత్కారం ఉందని అంగీకరించినా “కమల' పదంలో ఏం సంరంభం ఉంది? అందుచేత ఈ విషయం ఇంతటితో ఆపుదాం. అనుపయోగేతి ఉపయోగించకపోవడం అనే ముఖ్యార్ధబాధ ఇక్కడ ఉంది; అందుచేత ఇది అక్షణామూలం అవడంచేత, దీనిని అవివక్షితవాచ్యంలో ఒక భేదంగా చెప్పడం యుక్తమే. శుద్ద్ధార్థం (కేవలముఖ్యార్థం) వివక్షితం కాదు కదా? న చేతి - శుద్దార్ధం తిరస్కరించబడడం అనేదో (పూర్తిగా అంతర్హితం అయిపోవడం అనేది) కూడా లేదు. ఎందుచేత ననగా అది ధర్మిరూపంలో లక్ష్యార్ధంలోను, వ్యంగ్యార్థంలోనూ కూడా అనుగతంగా భాసిస్తూన్నది. అందుచేతనే “వ్యబభ్యధర్మాన్తరపరిణతః” అని “పరిణత' అనే పదం ప్రయోగించబడింది ధర్మి కూడా కొంచెం మార్పు చెందిన ఆకారంలో రెండు అర్భాలలోను కనబడుతూన్నది కాబట్టి 'పరిఐత' అని చెప్పబడింది. అలా కాకపోతే ఇది కూడా “తిరోహిత” అని చెప్పబడేది. ధ్వన్యాలోకం అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యో యథా ఆదికవేః వాల్మీకేః - శ్లో రవిసంక్రాన్తసొభాగ్యస్తు షారావృతమణ్ణల:, నిఃశ్వాసాన్థ ఇవాదర్శశ్చన్దమా న ప్రకాశతే. ఇతి. (19) అత్రాన్థశబ్ద:. గాథ. గఅణం చ మత్తమేహం ధారాలులిఅజ్ఞుణాఇం అ వణాఇం, ణిరహజ్కారమిఅజ్కౌా హరన్తి నీలాటవిణిసాట. (26) అత్ర మత్తనిశరహజ్కారశబ్లౌ

282 ధ్వన్యాలోక్షః బాలానందిని

అత్యన్తేతి - అదికవియైన వాల్మీకియొక్క అత్యన్తతిరసృతవాచ్యం గల శ్లోకం ఎట్లనగా -

రవీతి .- రవిసంక్రాన్త సౌభాగ్య: = సూర్యునియందు సంక్రమించిన సోభాగ్యం కలవాడు, తుషారావృతమణ్ణల:ః = మంచుచేత కప్పబడిన మండలం కలవాడు అయిన, చన్ధమా:ః = చంద్రుడు, నిఃశ్వాసాన్థః = నిట్టూర్పు చేత గ్రుడ్డిదైన, ఆదర్శ ఇతి = అద్దం వలె, న ప్రకాశతే = ప్రకాశించడం లేదు.

అగ్రేతి :- ఇక్కడ అంధశబ్దం అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం.

గగనమ్‌ ఇతి - మత్తమేఘమ్‌ =మదించిన మేఘాలు గల, గగనం చ = ఆకాశమూ, ధారాలులితార్జునాని = వర్షజలధారలచేత నలిపిచవేయబడిన అర్జున వృక్షాలు గల, వనాని = వనాలు, నిరహజ్కారమృగాజ్కాః = అహంకారం లేని చంద్రుడు గల, నీలాః అపి = నల్లగా ఉన్నా, నిశాః = రాత్రులు, హరన్తి = మనస్సును హరిస్తున్నాయి. అగ్రేతి .- ఇక్కడ 'మత్త' 'నిరహజ్కార' శబ్దాలు అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యాలు,

లోచనం

ఆదికవేరితి:- ధ్వనేః లక్ష్యప్రసిద్దతామాహ - రవీతి - హేమన్తవర్ణనే పళజ్బవట్యాం రామస్యోక్తిరియమ్‌. అస్థ ఇతి చోపహతదృష్టిః. జాత్యన్థస్యాపి గర్భే దృష్ట్యుపఘాతాత్‌; “అన్గో జయం పురోఒపి న పళ్యతి'ఇత్యత్ర తిరస్కారః అన్ఫార్ధ్థస్య న తు అత్యన్తమ్‌. ఇహ తు ఆదర్శస్య అన్ఫత్వమారోప్యమాణమపి న సహ్యమితి అన్థశబ్లోఒత్ర పదార్థస్ఫుటీకరణాశక్తత్వం నష్టదృష్టిగతం నిమిత్తీకృత్య అదర్శ్గం లక్షణయా ప్రతిపాదయతి. అసాధారణ విచ్చాయత్వానుపయోగిత్వాది ధర్మజాతమసంఖ్యం ప్రయోజనం వ్యనక్తి.

బాలానందిని

ఆదికవేరితి :- ధ్వని లక్ష్యంలో ప్రసిద్ధంగా ఉంది అని రవీత్యాదెవాక్యంలో చెపుతున్నాడు. పంచవటిలో 'హేమంతవర్ణనసందర్భంలో ఇది రాముడన్న మాట. అన్గః అనగా దెబ్బతిన్న చూపవు కలవాడు అని అర్ధం. పుట్బకతో అంధుడుగా ఉన్నవాని దృష్టి కూడ గర్భంలోనే దెబ్బతిని ఉంటుంది “వీడు గ్రుడ్డివాడు ; (అంధుడు) ముందు ఏముందో చూడడంలేదు" ఇత్యాది వాక్యాలలో అన్ఫశబ్బార్థం తిరస్కృతమే కాని పూర్తిగా తిరస్కృతం కాదు. అనగా అక్కడా అంధత్వారోపం ఉందని అర్థం. ఇక్కడైతే ఆదర్శానికి

ద్వితీయోద్దోతః 283 అంధత్వం ఆరోపించాలన్నా కుదరదు ; అందుచేత ఇక్కడ అన్గశబ్దం దృష్టిచెడిపోయిన వానిలో ఉన్న పదార్థాలని స్పష్టీకరింపజాలక పోవడం అనేదాన్ని నిమిత్తంగా చేనుకొని లక్షణావృత్తి చేత అద్దాన్ని బోధిస్తుంది. అసాధారణమైన కాంతిరాహిత్యం, ఉపయోగించక పోవడం మొదలైన అనంఖ్యమైన (చంద్రునిలోని) ధర్మసముదాయాన్ని (లక్షణ) పయోజనరూపంలో వ్యంజింపచేస్తుంది. లోచనం

భట్టనాయకేన తు యదుక్తం - ఇవశబ్బయోగాత్‌ గౌణతాప్యత్ర న కొచిత్‌ “ఇతి తత్‌ శ్లోకార్థమ్‌ అపరామృశ్య. ఆదర్శచన్హమసోర్శి సాదృశ్య” మివ శబ్దో ద్యోతయతి. నిఃశ్వాసాన్థ: ఇతి చాదర్శవిశేషణమ్‌. ఇవశబ్దస్య అన్ఫార్ధేన యోజనే ఆదర్శః చన్హమాః ఇత్యుదాహరణం భవేత్‌. యోజనం చైతదివ శబ్దస్య కిష్టమ్‌. న చ నిఃశ్వాసేన అన్ధ ఇవాదర్శః, స ఇవ చన్దమాః ఇతి కల్పనా యుక్తా. జైమినీయసూడ్రే హ్యేవం యోజ్యతే న కావ్యేఒపీత్యలమ్‌.

బాలానందిని

భట్ట నాయకేనేతి-'ఇక్కడ ఇవశబ్దం ఉండడంవల్ల గౌణత్వం కూడా ఏదీ లేదు” అని భట్టనాయకుడు అన్నది ళ్లోకార్థాన్ని పరిశీలించకపోవడంచేత అన్నమాటే; ఎందుచేతననగా - ఇక్కడ ఇవశబ్దం అద్దానికీ చంద్రునికీ సాదృశ్యాన్ని ద్యోతింపచేస్తుంది (సూచిస్తూంది). “నిఃశ్వాసాన్టః అనేది ఆదర్శానికి విశేషణం (అందుచేత “చన్టమాః ఆదర్శః ఇవ“ అని అన్వయం చెప్పాలి). ఇవశబ్బాన్ని అంధశబ్దార్థంతో అన్వయిస్తే, అనగా “నిఃశ్వాసాస్థ ఇవ ఆదర్శః” అని అన్వయిస్తే 'ఆదర్శం చంద్రుడు' అని అర్ధం వస్తుంది. ఇవశబ్బాన్ని ఈ విధంగా యోజనచేయడం, అనగా “నిఃశ్వాసాంధమైనది వలె ఉన్న ఏ అద్దం ఉన్నదో ఆ అద్దం రూపంలో ఉన్నాడు చంద్రుడు" అని అవ్వయించడం క్లీఫకల్పన అవుతుంది. ఇవశబ్బానికి రెండు చోట్లా అన్వయం చేసి “నిఃశ్వాసంచేత అంధమైనది వలె ఆదర్శం ఉంది. ఆ ఆదర్శం వలె చంద్రుడున్నాడు" అనే కల్పన అయుక్తం. ఒక పదాన్ని రెండు చోట్ల అన్వయించి అర్ధం చెప్పడం జైమినిసూత్రంలో చేయవచ్చునేమో కాని కావ్యంలో కూడా ఇలా చేయడం కుదరదు. ఇంక దీనిని గూర్చిన విమర్శ చాలు.

వివరణ:- ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు భట్టనాయకుణ్ణి చేసిన పరిహాసాన్ని పట్టి అతడు పూర్వమీమాంసాపండితుడేమో అనిపిస్తుంది. మీమాంసకులు విధివాక్యాలలో

284 ధ్వన్వాలోకః భావనను అంగీకరిస్తారు. భట్టనాయకుడు కావ్యశబ్దాలకి భావనావ్యాపారం అంగీకరించాడు. మీమాంసకుల భావనకీ, ఈ భావనకీ ఏ మాత్రం సంబంధం లేక పోయినా నామమాత్రసాదృశ్యాన్ని పురస్కరించుకొని అభినవగుప్తుడు ఈతనిని పూర్వమీ మాంనకు డని ఆక్షేపించి ఉండవచ్చు. మేం ధ్వనిని వైయాకరణుల నుంచి తీసుకొన్నాం అని ధ్వనివాదులు చెప్పినట్లు మేం భావనను మీమాంసకులనుంచి తీసుకొన్నాం అని భట్టనాయకుడు హృదయదర్పణంలో ఏవైనా ఉపపత్తులు చూపించి ఉన్నాడేమో తెలియదు. అయితే ద్వితీయోద్ద్యోతంలోని నాల్గవ కారిక వ్యాఖ్యలో భట్టనాయకమత ప్రతిపాదననందర్భం చూస్తే భట్టనాయకుడు పూర్వమీమాంసకుల భావనాసిద్ధాంతం అనుకరించాడేమో అనిపిస్తుంది. (అక్కడ చూడండి) లోచనం గఅణమితి - “గగనం చ మత్తమేఘం ధారాలులితార్జునాని చ వనాని, నిరహజ్కారమృగాజ్కాః హరన్తి నీలా అపినిశాకా ఇతి చ్భాయా. చళబ్దః అపిశబ్దార్ధే. గగనం మత్తమేఘమపి, న కేవలం తారకితమ్‌; ధారాలులితార్జునవృక్షాణఖ్యపి వనాని, న కేవలం మలయమారుతాన్దోలిత సహకారాణి? నిరహజ్కారమృగాబ్కా నీలాః అపి నిశాః, న కేవలం సితకర కరథవలితాః, హరన్సి ఉత్సుకయన్తీత్యర్థ. మత్తశబ్దేన సర్వథైవ ఇహ అసంభవత్సాార్ధేన బాధితమద్యోపయోగక్షీబాత్మకముఖ్యార్ధేన సాదృశ్యాత్‌ మేఘాన్‌ లక్షయతా అసమళ్టసకారిత్వదుర్నివారత్వాదిధర్మసహన్రం ధ్వన్యతే. నిరహజ్కారశబ్దేనాపి చన్దం లక్షయతా తత్సారతన్త్యవిచ్చాయళ్వోజ్జిగమిషారూప జిగీషాత్యాగప్రభృతిః. బాలానందిని చశబ్ద ఇతి - చశబ్జానికి 'అపి' శబ్బార్థం చెప్పాలి. 'గగనం చ' 'అర్జునాని చో, అన్నచోట్ల రెండు చశబ్దాలకు అపి అనేదాని అర్ధం చెప్పాలి అని అర్ధం ఈ విధంగా చెప్పడంవల్ల అపిశబ్బార్థంచేత గమ్యమైన అర్జ్భాన్ని చెపుతున్నాడు గగనమితి. కేవలం నక్షత్రాలతో నిండినదే కాదు, మదించిన మేఘాలు కలదిగా కూడ ఉన్న ఆకాశం, కేవలం మలయమారుతంచేత కదల్బబడిన తీయమామిచెట్ట్లున్న వనాలే కాదు, ధారాలులితార్దున

ద్వతీయోద్దోతః 285 వృక్షాలు కూడా అయిన వనాలూ, కేవలం చంద్రుని కిరణాలచేత తెల్లగా చెయబడినవే కాదు నిరంహంకారమృగాంకాలు, నీలాలుకూడా అయిన నిశలు, హరన్తి=జె త్సుక్యాన్ని కలిగిస్తాయి అని అర్ధం. అనగా నక్షత్రాలు కనబడే ఆకాశం మలయమారుతంచేత ఊగుతూన్న తీయమామిడితోటలు, చం(ద్రకిరణాలచేత తెల్లనైన రాత్రులు బెత్సుక్యజనకాలనే మాట ్రసిద్దమే. అవే కాక ఇవి కూడా యువకుల మనస్సులలో బెంగను రగుల్కొలుపుతాయి అని భావం.

మత్తేతి - ఇక్కడ మత్తశబ్బాని కున్న అర్థం అన్ని విధాలా అసంభవం. మద్యం తాగడంచేత మత్తెక్కినవాడు అనే దీని ముఖ్యార్థం బాధితం. అందుచేత ఇది సాదృశ్యంచేత లక్షణయా మేఘాన్ని బోధిస్తుంది. మేఘానికి అన్వయిస్తుంది. ఈ విధంగా అన్వయించి అసమంజసమైన పని చేయడం, నివారింవ శక్యం కాకపోవడం మొదలైన వేలాది ధర్మాలను ధ్వనింపచేన్తుంది. 'నిరహంకార' శబ్దం కూడా చంద్రుణ్ణి లక్షణయా బోధిన్తూ ఆ చంద్రుడు పరాధీనుడై పోవడం, కాంతిరహెతుడై పోవడం, పైకి రావాలనే కోరిక అనే జయేచ్చను విడిచివేయడం మొదలైనవి ద్వనింపచేయ బడుతున్నాయి. 1

ధ్వన్యాలోకం కా. అసంలక్ష్యక్రమోద్దోతః క్రమేణ ద్యోతితః వరః, వివక్షీతాభిధేయస్య ధ్వనేరాత్నా ద్విధా మతః, 2

ముఖ్యతయా ప్రకాశమానః వ్యభ్య్యః అర్థః ధ్వనేరాత్మా సచ వాచ్యార్థాపేక్షయా కళ్చిదలక్ష్యక్రమతయా ప్రకాశతే, కశ్చిత్‌ క్రమేణ ఇది ద్విధా మతః.

బాలానందిని

అసంలక్ష్యేతి :- వివక్షితాభిధేయస్య = వివక్షితవాచ్యమైన, ధ్వనేః=ధ్వని కావ్యం యొక్క, అత్మా= స్వరూపం, అసంలక్ష్యక్రమోద్ద్యోతః=గుర్తింప శక్యం కాని కమం గల ద్యోతన (వ్యంజన) వ్యాపారం కలది అనీ, పరః=మరొకటి, క్రమేణ=క్రమంచేత, ద్యోతిత;=వ్యంజితం అనీ, ద్విధా= రెండు విధాలుగా, మతః=చెప్పబడినది.

ముఖ్యతయా ఇతి :- ధ్వనికావ్యంయొక్క ఆత్మఅయిన, ముఖ్యంగా ప్రకాశించే వ్యంగ్యార్థం ఒకటి వాచ్యార్థాపేక్షయా. (వాచ్యార్థం దృష్ట్యా ) అసంలక్ష్యక్రమంగా,

286 ధ్వన్వాలోకః (వాచ్యార్థానికీ తనకీ ఉన్న శ్రమం గుర్తించబడని విధంగా) ప్రకాశిస్తుంది. మరొకటి క్రమం చేత (క్రమం గుర్తించబడేటట్లు) ప్రకాశిస్తుంది. లోచనం

అవివక్షితవాచ్యస్య ప్రభిన్నత్వమ్‌ ఇతి యదుక్తం తత్‌ కుతః? నహి స్వరూపాదేవ భేదః భవతీతి ఆశబ్క్య వివక్షితవాచ్యాదేవాస్య భేదః భవతి, వివక్షాతదభావయో; విరోధాత్‌ ఇత్యభిప్రాయేణాహ:- అసంలక్ష్యేతి. సమ్యక్‌ లక్షయితుం క్రమో యస్య తాదృశః, ఉద్ద్యోతః ఉద్దోతనవ్యాపారః అస్యేతి బహువ్రీహిః. ధ్వనిశబ్దసాంనిధ్యాత్‌ వివక్షితాభిధేయత్వేన అన్యపరత్వమ్‌ అత్రాక్షిప్తవ్‌ ఇది స్వకణ్ణేన నోక్తమ్‌. ధ్వనేరితి :- వ్యబ్శ్య స్యేత్యర్థః. ఆత్మా ఇతి

• పూర్వళ్ళోకేన వ్యబ్యన్య వాచ్యముఖేన భేద ఉక్తః. ఇదానీం "తు ద్యోతనవ్యాపారముఖేన ద్యోత్యస్య స్వాత్మనిష్ట ఏవేత్యర్థః, వ్యబ్యస్య ధ్వనేః ద్యోతనే స్వాత్మని కః క్రమః ఇత్యాశబ్క్యాహ-వాచ్యార్థాపేక్తయేతి. వాచ్యోఒర్లో విభావాది:.

బాలానందిని

అవివక్షికేతి - వెనక ప్రథమకారిక “అవతారికలో” అవివక్షితవాచ్యస్య ప్రభేద ప్రతిపాదనాయ అని అవివక్షితవాచ్యంయొక్క ప్రభిన్నత్వం అని చెప్పబడింది కదా? అది ఎట్లు కుదురుతుంది? స్వరూపంవల్లనే భేదం కుదరదు కదా? అని ఆశంకించుకొని దీనికి వివక్షితవాచ్యంకంటె మాత్రమే భేదం కుదురుతుంది. ఎందువల్లననగా వివక్ష ఉండడం, వివక్ష లేకపోవడం అనేవి పరస్పరవిరుద్దాలు కదా అనే అభిప్రాయంతో చెపుతున్నాడు.

వివరణ:- అక్కడ “అవివక్షితవాచ్యన్య ప్రభేదవ్రతిపాదనాయ” అన్నప్పుడు “అవివక్షతవాచ్యంయొక్క అవాంతరభేదాలను ప్రతిపాదించి తద్వారా దీనికీ వివక్షితాన్య పరవాచ్యానికీ ఉన్న భేదం ప్రతిపాదించనలసి ఉంది; అండుచేత ఇది చెప్పబడుతున్నది" అని లోచనకారుడు ఇక్కడే వ్యాఖ్యానించాడు. అదే భావాన్ని మళ్ళీ ఇక్కడ చెపుతున్నాడు. అక్కడ నువ్వు “అవివక్షితవాచ్యంయొక్క ప్రభేదం” అని అన్నావు. భేదం అనేది తననుండి తనకే ఉండదు కదా? మరొక టేదైనా ఉన్నప్పుడు దానికంటె ఇది భిన్నం అని చెప్పడానికి అవకాశం ఉంటుంది. అది ఏది అని ఆశంకించుకొని

ద్వితీయోద్దోతః 287

• అది అవివక్తితవాచ్యం. దానినుంచే వివక్తితవాచ్యానికి భేదం చెప్పాలని ఉద్దేశించబడింది. అక్కడ వివక్ష లేదు. ఇక్కడ ఉంది. వివక్ష అవివక్ష అనేవి పరస్పరభిన్నాలు కదా? ఈ భేదం తత్కతమే అని భావం.

సమ్యగితి - బాగుగా గుర్తించడానికి శక్యమైన క్రమం దేనికో అలాంటి ఉద్ద్యోతం, అనగా ఉద్దోతనవ్యాపారం కలది అని బహువ్రీహి నమాసం. ఆశంక) కారికలో “వివక్షితాన్యపరాభిధేయస్య” అని చెప్పాలి కదా? అలా కాక 'వివక్షితాభిధేయస్య' అని మాత్రమే ఎందుకు చెప్పాడు అని ఆశంకించుకొని లోచనకారుడు సమాధానం చెపుతున్నాడు. ధ్వనీతి:- ఈ పదం ప్రక్కనే 'ధ్వనేః, అనే పదం ఉంది. అందుచేత వివక్షితాభిధేయం అనగానే అభిధేయం వివక్షితమై ఉండి అది ధ్వనిపరంగా ఉంటుంది అనే అర్ధం ఆక్షిప్తం అవుతుంది. అందుచేత అన్యపరం అని కంఠతః (వోటితో) చెప్పలేదు. ధ్యనేః అనగా వ్యంగ్యంయొక్క అని అర్ధం. అత్మేతి :- “అర్భాన్తరే సంత్రమితమ్‌” ఇత్యాది పూర్వళ్లోకంలో అవివక్షితవాచ్యధ్వనియొక్క భేదం వాచ్యముఖేన, అనగా వాచ్యం ద్వారా, చెప్పబడింది. ఇప్పుడైతే వ్యంజనావ్యాపారం ద్వారా వ్యంగ్యం యొక్క తనలోనే ఉన్న భేదం చెప్పబడింది. అనగా అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలోని ఒక భేదంలో వాచ్యం ఇలా ఉంటుంది, మరొక దొనిలో వాచ్యం అలా ఉంటుంది అని అ ధ్వనినే సాక్షాత్తు నిర్దేశిస్తూ దాని భేదాలు చెప్పబడ్డాయి అని భావం.

వ్యజ్యన్య ఇతి :- వ్యంగ్యరూవమైన ధ్వనిని ద్యోతింపచేయడంలో స్వస్వరూపంలోనే క్రమం అనేది ఏముంటుంది అని ఆశంకించుకొని 'వాచ్యార్థా పేక్షయా” అని అన్నాడు. అనగా ఈ క్రమం ధ్వనిలోనే ఉన్న క్రమం కాదు, వాచ్యార్థాపేక్షయా, (అనగా వాచ్యార్థానికీ ధ్వనికీ) ఉన్న క్రమం అని అర్థం. వాచ్యార్థం అనగా (ఇక్కడ ) విభావాదికం. 2

ధ్వన్యాలోకం

తత్ర - కా రసభావతదాభాసతత్రశాన్వ్యాదిరక్రమః,

ధ్వనేరాత్మాజ్సిభావేన భాసమానో వ్యవస్థితః. 3 రసాదిరర్గో హి సహేవ వాచ్యేన అవభాసతే - స చాణ్గిత్వే నావభాసమానః ధ్వనేరాత్మా,

288 భ్వన్వాలోకః బాలానందిని

తత్రేతి - ఆ రెండు విధాలైన వివక్షితవాచ్యధ్వనిలో -

రపేతి -- అబ్గీభావేన= అంగిగాా భాసమాన;=ప్రకాశిస్తూన్న, అక్రమః= క్రమలేని (క్రమం తెలియని), రసభావతదాభాసతత్పశాన్యాది; = రసం, భావం, రసాభాసం, భావాభాసం, భావశాంతి మొదలైనది, ధ్వనేః= ధ్వనికావ్యంయొక్క అత్మా=ఆత్న్మగా, వ్యవస్థితః= ఉన్నది. |

రసాదిః ఇతి - రసం మొదలైన అర్ధం వాచ్యంతో కలిసి భాసించినట్లుగా భాసిస్తుంది. అది ఆ విధంగా అంగిగా భాసించినట్టయితే అది ధ్వనికావ్యం యొక్క అత్మ

లోచనం

తశ్రేతి - తయోర్మధ్యాదిత్యర్థవ. యో రసాదిరర్థః స ఏవాక్రమః ధ్వనేరాత్మా న త్వక్రమ ఏవ సః, క్రమవత్త్వమపి హి తస్య కదాచిద్భవతి. తదా చ అర్థశక్త్యుదృవానుస్వానరూపభేదతేతి వక్ష్యతే. ఆత్మశబ్దః స్వభావవచన:. ప్రకారమాహం. తేన రసాదిర్యో ఒర్థః స ధ్వనేః అక్రమో నామ భేదః. అసంలక్ష్య (క్రమ ఇతి యావత్‌. నను కిం రసాదిరర్గో ధ్వనేః ప్రకారః నేత్యాహ; కింతు యదా అబ్గిత్వేన ప్రధానత్వేన అవభాసమానః. ఏతచ్చ ప్రధానలక్షణే “గంణీళృతస్వార్గా” ఇత్యత యుద్యావి నిరూవితం తథావి రసవదాద్యలంకారప్రదర్శనావకాశదానాయ అనూదితమ్‌. సచ రసాదిధ్వనిః వ్యవస్థిత ఏవ; న హి తచ్చూన్యం కావ్యం కించిదస్తి.

బాలానందిని

తగ్రేతి :- ఆ రెండింటి మధ్యనుండి అని అర్ధం. రసభావేత్యాది కారికలో - “అంగిగా భాసిస్తూన్న అక్రమమైన రసభావాదికం ధ్వనియొక్క ఆత్మ” అని అన్వయం చెప్పాలి. అలా చెప్పిన పక్షంలో రసాదులన్నీ ఆక్రమాలే అని అర్థం వస్తుంది. కాని భావాలు కొన్ని చోట్ల సంలక్ష్యక్రమాలుగా కూడా ఉంటాయి అని ముందు చెప్పనున్నాడు. అందుచేత దాని అర్ధం ఈ విధంగా వివరిస్తున్నాడు - యో రసాదిరితి- రసాదికమైన ఏ అర్థం ఉండో అక్రమమైన అదే ధ్వనియొక్క ఆత్మ అయితే రసాదికం అనంలక్ష్యక్రమమే అనే నియమం లేదు ఒకప్పుడు దానికి (భావాదికానికి) సంలక్ష్య

ద్వితీయోద్దోతః 289 క్రమత్వం కూడా ఉంటుంది. అప్పుడు అది అర్ధశక్తుదృవానుస్వానరూపంలో ఒక భేదంగా ఉంటుంది అని చెప్పబడగలదు. అత్మశబ్ద ఇతి - ఆత్మశబ్దం స్వభావం అనే అర్ధం బోధిస్తుంది, 'ఇక్కడ ప్రకారం అని దీనికి అర్థం. తేనేతి - అందుచేత రసం మొదలైన ఏ అర్ధం (విషయం) ఉన్నదో అది అక్రమం అనే ఒక భేదం, అనగా అసంలక్ష్యక్రమం. నను ఇతి - రసాదిరూపమైన అర్ధం ఎల్లప్పుడూ ధ్వనియొక్క అక్రమం అనే భేదమేనా? కాదు అని చెపుతున్నాడు. మరేమనగా - ఎప్పుడైతే అది అంగిగా, వ్రధానంగా, భాసిస్తుందో అప్పుడే అది ధ్వనియొక్క అత్రమం అనే భేదం అని అర్ధం. ఏతచ్చేతి - ఈ విషయం, ధ్వని ప్రధానంగా ఉన్నప్పుడే అది ధ్వనిప్రభేదం అవుతుందనే విషయం, “గుణీ కృతస్వారౌ” ఇత్యాతిధ్వనిసామాన్యలక్షణంలోనే చెప్పబడింది. అయినా (రసాదిధ్వని ఆప్రధానం అయినప్పుడు) రసవదొాద్యలంకారాలు అవుతాయి అనే విషయం ప్రకాశింపచేయడానికి అవకాశం ఇవ్వడం కోసం ఇక్కడ ఆ విషయమే మళ్లీ అనువదించబడింది. ఆ రసాదికం ధ్వనిగా నిశ్చితమే అయిఉుంది. అది లేని కావ్యం ఏదీ ఉండదు కదా? లోచనం

యద్యపి రసేనైవ సర్వం జీవతి కావ్యం, తథాపి తస్య రసస్య ఏకఘవచమత్కారాత్మనో౭పి కుతశ్చిదంశాత్‌ ప్రయోజకీభూతాత్‌ అధికోఒసొ చమత్కారో భవతి. తత్ర యదా కళ్ళ్చిదుద్రిక్తావస్థాం ప్రతిపన్నో వ్యభిచారీ చమత్కారాతిశయప్రయోజకో భవతి తదా భావధ్వనిః. యథా - శ్లో తిస్టేత్‌ కోపవశాత్‌ ప్రభావపిహితా దీర్ధం న సా కుష్యతి

స్వర్గాయోత్పతితా భవేన్మయి పునర్భావార్థమస్యా మనః,

తాం హర్తుం విబుధద్విషో౭పి నచ మే శక్తాః పురోవర్తినీం

సా చాత్యన్తమగోచరం నయనయోర్యాతేతి కోఒజయం విధిః.

అత్రహి విప్రలమృరససద్భావేఒపి ఇయతి వితర్కాఖ్యవ్యభిచారి చమత్రియాప్రయుక్తః ఆస్వాదాతిశయః.

బాలానందిని

యద్యపీతి - అన్ని కావ్యాలు కూడా రసంచేతనే జీవిస్తాయి; అయినా, రసం అనేది చమత్కారంయొక్క ఒక ముద్దయే అయినా (ఏకఘనచమత్కారాత్మనో ఒపి) ఈ రసానికి కారణమైన ఒకానొక అంశంవల్ల (విభావాదికంవల్ల) ఈ చమత్కారం అధికంగా

[0

290 ధ్వన్వాలోకః కలుగుతుంది. వాటిలో ఉద్రిక్తావస్థను పొందిన ఏదైన ఒక వ్యభిచారిభావం ఎప్పుడు చమత్కారాతిశయానికి కారణం అవుతుందో అప్పుడు అది భావధ్వని అవుతుంది. ఎట్లనగా - తిష్టేత్‌ ఇత్యాది :- విక్రమోర్వశీయంలో ఊర్వశీవిరహంతో బాధపడుతూన్న పురూరవుని మాటలివి. కోసవశాత్‌= కోపంవల్ల, ప్రభావపిహితా= తిరస్కరిణీవిద్యా ప్రభావంచేత అంతర్జానం చెందినదై, తిష్టేత్‌= ఉండునా? (“నైతద్యుక్తమ్‌, యతజణు ఇది యుక్తం కాదు; ఎందువలన అనగా” అని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి). సా= ఆమె, దీర్ధమ్‌=దీర్ధంగా, న కుపష్యతి= కోపించదు. స్వర్గాయ= స్వర్గం కొరకు (స్వర్గానికి), ఉత్పతితా భవేత్‌ = ఎగిరిపోయి ఉంటుందా? (పైవలె అధ్యాహారం) పునః= కాని, అస్యాః మనః=ఆమె మనస్సు, మయి= నాయందు, భావార్దమ్‌=(పేమభావం చేత ఆగర్రమైనది. మే పురోవర్తినిమ్‌= నా ఎదుట ఉన్న, తామ్‌= ఆమెను, హర్తుమ్‌= హరించుటకు, విబుధద్విషోఒపి=రాక్షసులు కూడా, న శత్తాః:=నమర్హులు కారు.సాచ ఆమె, నయనయోః=నేత్రాలకి, ఆగోచరమ్‌= అవిషయత్వమును, యాతా=పాందినది, పూర్తిగా కనబడకుండా పోయింది. ఇతి= అని, అయంజ= ఈ, విధిః=దైవం, కః=ఏమిటి? అగ్రేతి - ఇక్కడ ఈ ళ్లోకంలో మాత్రం (ఇయతి) విప్రలంభరనం ఉన్నా వితర్కం అనే వ్యభిచారిభావంయొక్క చమత్కారంచేత కలిగే అస్వాదాతిశయం ఉంది (ఆస్వాదమే అధికంగా ఉంది). లోచనం వ్యభిచారిణ: ఉదయున్సి తృపాయత్రిధర్మకాః. యదాహ- “*వివిధమాభిముఖ్యేన చరన్తీతి వ్యభిచారిణ:” ఇతి. తత్రోదయావస్థా ప్రయుక్త కదాచిత్‌. యథా - శ్లో, యాతే గోత్రవిపర్యయే శ్రుతిపథం శయ్యామనుప్రాప్రయా నిర్భాతం పరివర్తనం పునరపి ప్రారబ్బుమజ్లీకృతమ్‌, భూయస్తత్రకృతం కృతం చ శిథిలక్షి ప్రైకదోర్లేఖయా తన్వజ్యా న తు పారిత: స్తనభరః క్రష్టుం ప్రియస్యోరస:. అత్ర హి ప్రణయకోపస్యోజ్జగమిషయైవ యదవస్థానం “నతు పారితః:” ఇత్యుదయావకాశనిరాకరణాత్‌ తదేవాస్వాదజీవితమ్‌., స్థితిః

ద్వితీయోద్దోతః 291 పునరుదాహృతా “తిస్టేత్‌ కోపవశాత్‌” ఇత్యాదినా. బాలానందివి

తగ్రేతి :- వాటిలో ఒకప్పుడు ఉదయావస్థచేత ఏర్పడిన చమత్కారం ఉంటుంది. ఎట్లనగా - యాతే ఇతి- గోత్రస్థలనంవల్ల నాయికకు కోపం ఉదయించబోయింది అని కవి ఈ శ్లోకంలో వర్ణిస్తున్నాడు, ఆ నాయిక ప్రవర్తన ఇక్కడ “జానాతి, ఇచ్చతి, యతతే, చేష్టతే”- (తెలుసుకుంటాడు, కోరుతాడు, ప్రయత్నిస్తాడు, వ్రవర్తిస్తాడు అనగా చేస్తాడు) అనే వద్ధతిలో జరిగిందని చెప్పబడుతున్నది. శయ్యామ్‌=శయ్యను, అనుప్రాప్తయా= పొందిన, ప్రియునితో కూడ శయనించిన యువతిచేత, గోత్రవిపర్యయే=గోత్రస్థలనం, అనలు పేరుకు బదులు మరొక సీ పేరును పెట్టి పిలవడం, శ్రుతిపథమ్‌= శ్రవణ మార్గాన్ని, యాతే = పొందిన దగుచుండగా, పరివర్తనమ్‌= అటువైపు తిరిగిపోవడం, నిర్భ్యాతమ్‌= ఆలోచించబడింది. అటువైపు -తిరిగిపోవాలని ఆమె అనుకుంది. పునరపి=మరియు, ప్రారబృ్బమ్‌ =ప్రారంభించడానికి, అభ్గీకృతమ్‌= అంగీరించబడింది. ముందు అనుకొని తరవాత అలా చేయాలని నిశ్చయించుకుంది. భూయః =మల్లి, తత్‌=ఆ పరివర్తనం, ప్రకృతమ్‌= ప్రారంభించబడింది. భూయ:=మళ్లీ అనగా తరవాత, శిథిలక్షి పెక దోర్లేఖయా=శిథిలంగా అటువైపు ఉంచబడిన ఒక బాహువు గల, తన్వజ్యా = ఆ తన్వంగిచేత, తత్‌= ఆ పరివర్తనం, కృతం చ చేయబడింది కూడా. ఇష్టం లేకపోయినా ఒక బాహువు అటువైవు మెల్లిగా త్రిప్పి పెడమోగంతో పడుకోబోయింది. తు=కాని, ప్ర్రియస్య=ప్రియునియొక్క. ఉరసః=వక్షః స్థలం నుంచి, స్తనభరః=స్తనభారం, క్రష్టుమ్‌=లాగుకొనుట, న పారిత= శక్యం కాలేదు.

అత్ర హీతి: ఇక్కడ “న తు పారితః” అని కోపం ఉదయించడానికి అవకాశమే లేకపోయింది అని చెప్పడంవల్ల ప్రణయకోపం వెల్లిపోవాలని (తొలగిపోవాలని) ఇచ్చతోనే ఉండడం అనేది ఏది కలదో అది అస్వాదజీవితంగా ఉంది. ఇది భావోదయానికి ఉదాహరణం. “తిస్టేత్‌ కోపవశాత్‌” ఇత్యాదిళ్లోకంలో వితర్కం అనే వ్యభిచారిభావం యొక్క స్థితి ఉదాహరించబడింది.

లోచనం

క్వచిత్తు వ్యభిచారిణః ప్రశమావస్థ్టయా ప్రయుక్తః చమత్కొారః. యథోదాహృతం ట్రాక్‌ “ఏకస్మిన్‌ శయనే పరాబ్ముఖతయా' ఇతి. ఆయం తత్ర శమః ఇత్య్యుక్తమ్‌. అత్ర చ ఈర్య్యావిప్రలమృస్య రసస్యాపి ప్రశమః ఇతి

292 ధ్వన్వాలోక్షః శక్యం యోజయితుమ్‌.

క్వచిత్తు వ్యభిచారిణః సన్ఫిరీవ చర్వణాస్పదమ్‌. యథా - గాథ. ఓసురు సుమ్‌రి ఆఇం ముహు చుమ్బిడి చేణ,

అమిఅరసఘోణ్లాణం పడిజాణిఉ తేణ.

• “ఈర్వాశ్రుశోభితాయా ముఖం చుమ్చితం యేన, అమృతరసనిగరణానాం తృప్తిర్‌జ్ఞాతా తేన”. ఇత్యత్ర శ్రుత్యుక్తే తు కోపే కోపకషాయగద్గదమన్దరుదితాయాః యేన ముఖం చుమ్బితం తేన అమృతరసనిగరణవిశ్రాన్తిపరంపరాణాం తృప్తి: జ్ఞారేతి కోపప్రసాదనన్ధి: చమత్కొారస్థానమ్‌. బాటానందిని

క్వచిదితి- కొన్ని చోట్ల అయితే వ్యభిచారిభావంయొక్క (ప్రశమావస్థచేత చమత్కారం కలిగించబడుతుంది. వెనుక ఉదాహరించిన “ఏకస్మిన్‌ శయనే పరాబ్ముఖతయా” ఇత్యాది శ్లోకంలో కోపప్రశమం అని (కొందరిచేత) చెప్పబడింది. అయితే-ఇక్కడ ఈర్య్యా విప్రలంభరనంయొక్క ప్రశమం కూడా ఉన్నదని చెప్పవచ్చును.

క్వచిదితి:- కొన్ని చోట్ల అయితే వ్యభిచారిభావాల సంధియే చర్వణాగోచరం అవుతుంది. ఎట్లనగా - ఈర్వేతి - యేన =ఎవనిచేత, ఈర్వ్యాశ్రుశోభితాయా:= ఈర్వ్వచేత కలిగిన కన్నీళ్లతో ప్రకాశిస్తూన్న ప్రియురాలియొక్క, ముఖమ్‌=ముఖము, చుమ్బితమ్‌= చుంబించబడిందో, తేన= వానిచేత, అమృతరననిగరణానామ్‌= అమృతరనం మింగడాలయొక్క (గుటకలయొక్క) తృప్తిః=తృప్తి, జ్ఞాతాజ తెలియబడినది.

ఇత్యత్ర ఇతి:- ఇక్కడ కోపం ఈర్వ్యాశబ్దంచేత చెప్పబడినా - కోపకషాయం చేత గద్గదమైన మందమైన రోదనం గల (గద్గదకంఠంతో మందంగా ఏడుస్తూన్న) పియురాలి ముఖం ఎవడు చుంబిస్తాడో వాడు అగి ఆగి అమృతరసం గుటకలు వేస్తుంటే వాటి పరంపరవల్ల కలిగే తృప్తిని తెలునుకుంటాడు అని కోపవ్రసాదాల సంధి, అనగా ప్రియురాలిలో కలిగిన కోపం, ప్రసాదం - ఈ రెండింటి సంధి, చమత్కార జనకంగా ఉంది.

• (దీని సంస్కృతచ్భాయ ఇది కావచ్చును అని (ఇతి ఛాయేవ ప్రతిభాతి ) అని బాలప్రియావ్యాఖ్యాకారుడు అన్నాడు)

ద్వితీయోద్దోత: 293 లోచనం క్వచిద్వభిచార్యన్తరశబలతైవ విశ్రాన్తిస్థానమ్‌ . యథా - శ్లో, క్వాకార్యం శశలక్ష్మణ: క్వ చ కులం భూయో౭పి దృశ్యేతసా దోషాణాం ప్రశమాయ మే శ్రుతమహాో కోపే=పి కొన్తం ముఖమ్‌, కిం వక్ష్యన్య్యృపకల్మషాః కృతధియ: స్వప్నేఒపి సా దుర్లభా చేతః స్వాస్థ్యము పైహి కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం ధాస్యతి. అత్ర హి వితర్కౌత్సుక్యే, మతిస్మరణే, శజ్కాదైన్యే, ధృతిచిన్తనే పరస్పరం బాధ్యబాధకభావేన ద్వన్వ్వృశో భవన్తీ, పర్యన్తే తు చిన్తాయా ఏవ ప్రధానతాం దదతీ పరమాస్వాదస్థానమ్‌. ఏవమన్యదప్యుత్రేక్య్యమ్‌. ఏతాని చోదయనంధిశబలత్వాదికాని కారికొయామాదిగ్రహణేన గృహీతాని. బాలానందిని క్వచిదితి :- కొన్ని చోట్ల ఇతరవ్యభిచారిభావాలతో కలవడమే విశ్రాంతిస్థానం, అనగా చిత్తవిశ్రాంతిస్థానం, చమత్కారకారణం అని అర్ధం. ఎట్లనగా ఎ క్వాకార్యమ్‌ ఇతి .- దేవయానిని చూచి యయాతి అనుకుంటూన్న మాట లని కొందరు కావ్యప్రకాశవ్యాఖ్యాతలు వ్రాశారు. కాని ఇది ఏ కావ్యంలోదో, నాటకంలోదో తెలియదు. అకార్యమ్‌= మునికన్యాభిలాషారూపమైన ఆకార్యం, క్వ=ఎక్కడ? శశలక్ష్మణ:ః=చంద్రుని యొక్క, కులమ్‌ =కులము, క్వ=ఎక్కడ(వితర్కం). సా=ఆమె, భూయః:= మల్లీ, అపి దృశేతే= చూడబడుతుందా? (కెత్సుక్యం). నః=జమనయొక్క, శ్రుతమ్‌ = శాస్తశ్రవణం,దోషాణామ్‌=దోషాలయొక్క, ప్రశమాయ=వినాశంకొరకే కదా? (మతి) అహో=ఏమి ఆశ్చర్యం? కోపేఒపి =కోపంలో కూడా, ముఖమ్‌= ఆమె ముఖం, కాన్తమ్‌=మనోహరమైనది. (స్మరణం). అపకల్మషాః=తొలగిన పాపాలు గల (పాపాలు లేని). కృతధియ:=పండితులు. కిమ్‌=ఏమి, వక్ష్యన్ని=పలికెదరో? (శంక). సా=ఆమె, స్వప్నేఒ౭పి=స్వప్పంలో కూడా, దుర్లభా=దుర్లభమైనది (దైన్యం), చేత:=చిత్తమా! స్వాస్థ్యమ్‌ = స్వస్థతను, ఉ పైహి=పాందుము (ధృతి). ధన్యః=ధన్యుడైన, కః; యువా= ఏ యువకుడు, అధరమ్‌= అధరోష్టాన్ని, ధాస్యతి = పానం చేస్తాడో (చింత). అగర్రేతి - ఇక్కడ వితర్క - బెత్సుక్యాలు, మతి-స్మరణలు, శంకా - దైన్యాలు, ధృతి-చింతలు రెండేసి పరస్పరం బాధ్యబాధకాలుగా అవుతూ చివరికి చింతకే

294 భ్వన్యాలోక్షః ప్రాధాన్యం ఇస్తూ మిక్కిలి ఆస్వాదానికి స్థానం అవుతున్నాయి. వితర్కొౌత్సుక్యాలు మతిస్మరణలచేత బాధించబడుతున్నాయి. మతిస్మరణలు వితర్కొౌత్సుక్యాలచేత బాధించబడుతున్నాయి ఇత్యాది విధంగా ఈ జంటలలో పరస్పరం బాధ్యభాధకభావం ఉన్నది అని అర్థం.

ఏవమితి - ఈ విధంగానే ఇతరమైనవాటిని గూర్చి కూడా ఊహించుకోవాలి. ఈ ఉదయ-సంధి -శబలత్వాదులు కారికలో ఆదిపదంచేత (ప్రశాన్యాదిలోని “ఆది” పదంచేత) గ్రహింపబడ్డాయి.

లోచనం

నన్వేవం విభావానుభావముఖేనాపి అధికచమత్కారః దృశ్యతే ఇతి విభావధ్వనిః అనుభావధ్వనిశ్చ వక్తవ్యః. మైవమ్‌- విభావానుభావౌ తావత్‌ స్వశబ్దవాచ్యావేవ. తచ్చర్వణాపి చిత్తవృత్తిప్వేవ పర్యవస్యతీతి రసభావేభ్యో నాధికం చర్వణీయమ్‌. యదా తు విభావానుభావావపి వ్యజ్యా భవతః తదా వస్తుధ్వనిరపి కిం న సహ్యతే? యదా తు విభావాభాసాద్రత్యాభాసోదయః తదా విభావానుభాసాచ్చర్వణాభాస ఇతి రసాభాసస్య విషయః, యథా రావణకావ్యాకర్ణనే శృబ్ణారాభాసః. యద్యపి “శృళ్ళారానుకృతిర్యాతు స హాస్యః” ఇతి మునినా నిరూపితం తథాప్యాత్తరకాలికం తత్ర హాస్యరసత్వమ్‌.

“దూరాకర్షణమోహమన్త ఇవ మే తన్నామ్ని యాతే శ్రుతిం

చేతః కొలకలామపి ప్రకురుతే నావస్థితిం తాం వినా” ఇత్యత్ర తు న హాస్యచర్వణావసరః.

బాలానందిని

నన్వితి :- (ఆశంక) ఈ విధంగానే విభానుభావాల ద్వారా కూడా అధికమైన చమత్కారం కనబడుతున్నది కాబట్టి 'విభావధ్వని", 'అనుభావధ్వనీ' కూడా చెప్పవలసి ఉంటుంది? (సమాధానం) మైవమితి. ఇది నరికాదు. విభావానుభావాలైతే స్వశబ్దాల చేతనే చెప్పబడతాయి. అందుచేత వాటి చర్వణ కూడా చిత్తవృత్తులలోనే, అనగా రత్వాదిచిత్త వృత్తిచర్వణలలోనే, వర్యవసానం చెందుతుంది. ఆ కారణంచేత రనభావాలకంటె అధికంగా చర్వణీయమైనది ఏదీ ఉండదు, యదా తు ఇతి. విభావానుభావాలు కూడా వ్యంగ్యాలే అయినప్పుడు వస్తుధ్వని కూడా ఎందుకు

ద్వితీయోద్దోతు 295 సహించబడదు. అనగా అవి వ్యంగ్యాలుగా ఉన్నచోట్ల వాటిని వ్యంగ్యాలే అని అంగీకరించవచ్చు. ఆ ధ్వని వస్తుధ్వని అని చెప్పవచ్చు. అందుకు అభ్యంతరం ఏమీ ఉండకూడదు అని భావం.

రనభావేత్యాదికారికలో '“తదాభాన' శబ్దంచేత నిర్దిష్టమైన అభానను నిరూపిస్తున్నాడు, యదా త్వితి ఎప్పుడైతే విభావాభాసంవల్ల రత్యాభాసం ఉదయిస్తుందో అప్పుడు విభావాన్ని అనుసరించి ఏర్పడడంచేత (ఆ చర్వణ) చర్వణాభాసం అవుతుంది. అది. రసాభాసానికి విషయం అవుతుంది. రావణునికి సంబంధించిన వాక్యాలు విన్నప్పుడు ఉన్న శృంగారాభాస దీనికి ఉదాహరణం. _

వివరణ. రావణునికి సీత విషయంలో కలిగిన రతికి సీత ఆలంబనవిభావం. నిజానికి అది యుక్తమైన ఆలంబనం కాదు కాబట్టి ఆలంబనాభాసమే.. ఆ ఆలంబనాన్నిపట్టి కలిగిన రతి కూడా ఆభాసమే (రత్యాభాసం). దీనివల్ల కలిగిన చర్వణాభానం ఎక్కడ ఉంటుందో అది రసాభాసానికి విషయం.

యద్యపీతి : “శృంగారంయొక్క అనుకరణం హాస్యం” అని భరతముని నిరూపించినా కూడ అక్కడ హాస్యరసత్వం ఉత్తరకాలంలో (శృంగారాభాసచర్వణా నంతరం) కలిగేది. అనగా ముందు అక్కడ ఉన్న వర్గనాదులను బట్టి శృంగారచర్వణ జరిగిపోయిన తరవాత పరిత అయ్యో ఇదంతా అయుక్తం కదా అని తెలుసుకుంటాడు; అప్పుడు హాస్యరసస్ఫూర్తి కలుగుతుంది అని భావం. 'దూరాకర్షణ” ఇత్యాది శ్లోకంలో మాత్రం హాస్యరనచర్వణకి అవకాశం లేదు.

“* ఏత్రైరాకులితస్య విక్షతరతేరజ్లై రనజ్ఞాతురై:

సంపద్యేత కథం తదాప్తిసుఖమిత్యేతన్న వేద్మి సుటమ్‌.”

అని ఈ శ్లోకానికి ఉత్తరార్ధం. దూరాకర్షణేతి - దూరాకర్షుమోహమన్రే ఇవ=దూరంనుంచి ఆకర్షించేది మోహింపచేసేదీ అయిన మంత్రం వలె ఉన్న, తన్నామ్ని=ఆమె పేరు, శ్రుతిమ్‌=చెవిని, యాతే=పాొందినదగుచుండగా, మే చేతః=నా చిత్తం, కాలకలామపి=అత్యల్పకాలమును కూడ (కాలం పాటు కూడ), తాం వినా =అఆమె లేకుండా, అవస్థితిమ్‌=నిలకడను, న ప్రకురుతే=చేయడం లేదు, అనబ్బాతురై;ః =మన్మథునిచేత పీడితాలైన, ఏతై:=ఈ, అబ్లెః:= అవయవాలతో, ఆకులితస్య= వ్యాకులుణ్లిగా చేయబడిన, విక్షరతేః=తొలగింపబడిన ఇతరవిషయరుచి గల నాకు, తదాప్తిసుఖమ్‌= ఆమెను పాందడంవల్ల సుఖం, కథమ్‌= ఎట్లు, సంపద్యేత=లభించును, ఇతి= అని, స్ఫుటమ్‌=స్పష్టంగా, న జానే=ఎరుగను.

296 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

నను నాత్ర రతి; స్థాయిభావో2స్తి) పరస్పరాస్థాబన్ధాభావాత్‌ కేనైతదుక్తం రతిరితి? రత్యాభాసో హి సః. అతశ్చాభాసతా, యేనాస్య సీతా మయ్యుపేక్షికా ద్విష్టా వేతి ప్రతిపత్తి; హృదయం న స్పృశత్యేవ. తత్సర్మే హి తస్యాప్యభిలాషో విలీయేత. న చ మయి ఇయమ్‌ అనురక్తా ఇత్యపి నిశ్చయేన కృతం, కామకృతాత్‌ మోహాత్‌. అత ఏవ తదాభాసత్వం వస్తుతః తత్ర స్థాష్యతే శుక్తౌ రజతాభాసవత్‌. ఏతచ్చ శృజ్ణారానుకృతిశబ్దం ప్రయుళ్లానో మునిరపి సూచితవాన్‌. అనుకృతి:, అముఖ్యతా, అభాసః ఇతి హి ఏకోఒర్థః. అత ఏవ అభిలాషే ఏకతరనిస్టేఒపి శృజ్ణారశచ్చేన తత్ర తత్ర వ్యవహారః తదాభాసతయా మన్తవ్యః. శృజ్లారేణ వీరాదీనామపి ఆభానతా ఉపలక్షితైవ. ఏవం రసధ్వనేరేవామీ భావధ్వనిప్రభృతయః: నిఃష్యన్దాః, ఆస్వాదే ప్రధానం ప్రయోజకమ్‌ ఏవమ్‌ అంశం విభజ్య పృథక్‌ వ్యవస్థాప్యతే. యథా గన్బయుక్తిజ్జైః ఏకరససంమూర్భితామోదోపభొగే ఒపి శుద్ధమాంస్యాది ప్రయుక్తమిదం సౌరభమ్‌ ఇతి.

బాలానందినవి

నన్వితి - (ఆశంక) ఇక్కడ స్థాయిభావమైన రతి లేనే లేదు కదా? పరన్పర (పేమ అనేది ఇక్కడ లేదు కదా? (సమాధానం) ఇది రతి అని నీతో ఎవరు అన్నారు? అది రత్యాభాస కదా? ఇది ఆభాసమే అనడానికి కారణం ఏమిటనగా - “సీత నా విషయంలో ఉపేక్షాభావంతో ఉంది. లేదా ద్వేషంతో ఉంది” అనే ఆలోచనే వాని హృదయంలో కలగడం లేదు. అలాంటి ఆలోచన ఉంటే వాని అభిలాష కూడా అణిగిపోతుంది. “ఈమెకు నామీద అనురాగం ఉంది” అనే నిశ్చయంతో కూడా అతడు అలా చేయడం లేదు, ఎందుచేత ననగా కామజనితమైన మోహంలో ఉన్నాడు. అందుచేతనే నిజానికి దానియండు (తత్ర), అనగా వాని అభిలాషయందు, రత్యాభాసత్వం, శుక్తి యందు రజతాభాసం వలె స్థాపించబడుతున్నది. ఈ విషయాన్ని “శృజ్లారానుకృతి” శబ్దాన్ని ప్రయోగించిన ముని కూడ సూచించి ఉన్నాడు. 'అనుకృతి', 'అముఖ్యత' 'ఆభాస' వీటి కన్నింటికీ అర్ధం ఒకటే కదా? అందువల్ల - అభిలాష ఒకరిలో మాత్రమే ఉన్నా కూడా అక్కడక్కడ '“శృంగార' శబ్దంతో వ్యవహరిస్తూండడానికి

ద్వితీయోద్దోతః 297 కారణం శృంగారాభాన అవడంచేత మాత్రమే అని గ్రహించాలి. శృంగారంచేత వీరాదుల అభాసత్వం కూడా ఉపలక్షణచేత చెప్పినట్లే, పైన చెప్పిన కారణాలచేత కొన్నిచోట్ల కనబడే శృంగారాన్ని శృంగారాభాన అని మాత్రమే ఏ విధంగా చెప్పాలో అదేవిధంగా అలాంటి పరిస్థితులలో వీరరసాదుల్ని కూడా వీరరసాద్యాభాసలని మాత్రమే అనాలి అని అర్ధం. చెప్పవలసిన దానిలో ఒక అంశాన్ని మాత్రం చెప్పడం 'ఉపలక్షణం'. దీనిని బట్టి మిగిలినవి కూడా ఊహించుకోవాలి. ఏవమితి -ఈ విధంగా ఈ భావధ్వని మొదలైనవి రసధ్వనియొక్క నిఃష్యందాలే (దానినుంచి జారి వచ్చినవే). ఈ విధంగా (పైన చెప్పిన విధంగా) ఆస్వాదానికి ప్రధాన కారణమైన అంశాన్లి విభజించి ఇవి వేరుగా ఏర్పరుపబడుతున్నాయి. ఏకరసంగా కలిసిపోయిన (అనేక) సువాననల అనుభవం చేస్తూన్నప్పుడు కూడా, “ఈ సుగంధం శుద్దమైన మాంసి మొదలైనవాటివల్ల వస్తూన్నది” అని వివిధసువాననద్రవ్యాలను కలపడంలో నేర్చు కలవాళ్లు ఏ విధంగా అంటూంటారో ఇది కూడా అంతే. లోచనం రసధ్వనిస్తు స ఏవ యోఒత్ర ముఖ్యతయా విభావానుభావవ్యభిచారి సంయోజనోదితస్థాయిప్రతిపత్తికస్య ప్రతిపత్తుః స్థాయ్యంశచర్వణాప్రయుక్త ఏవ ఆస్వాదప్రకర్ష. యధా- శ్లో. కృచ్రేణోరుయుగం వ్యతీత్య సుచిరం భ్రాన్వా నితమృస్థలే మధ్యేఒస్యాస్రివలీతరజ్గవిషమే నిఃష్పన్దతామాగతా, మద్దృష్టిస్తృషితేవ సంప్రతి శనైరారుహ్య తుజ్లా స్తనౌ, సాకొంక్షం ముహంరీక్షతే జలలవప్రస్యన్షినీ లోచనే. అత్ర హి నాయికాకారానువర్శ్యమానస్వాత్మప్రతికృతిపవిత్రచిత్ర ఫలకావలోకనాత్‌ వత్సరాజనస్య పరస్పరాస్థాబన్స్ధరూపో రతిస్థాయిభావో విభావానుభావనంయోజనవశేన చర్వణారూఢ ఇతి తదలం బహునా. స్థితమేతత్‌ - రసాదిః అర్ధః అబ్గిత్వేన భాసమానః అసంలక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య ధ్వనేః ప్రకార ఇతి. సహేవేతి - ఇవశబ్చేన అసంలక్ష్యతా విద్యమానత్వేఒపి క్రమస్య వ్యాఖ్యాతా - వాచ్యేనేతి :- విభావానుభావాదినా.

298 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

రసేతి - విభావానుభావవ్యభిచారిభావాలు కలవడంచేత కలిగిన స్థాయిభావజ్ఞానం గల జ్ఞాతకు స్థాయిభావాంశంయొక్క చర్వణచేత కలిగిన ఏ అన్వాదాతిశయం కలుగుతుందో అదే ఇక్కడ ముఖ్యంగా రసధ్వని అని చెప్పబడుతుంది.

వివరణ- జ్ఞాత (సామాజికుడు లేదా పఠిత) విభావానుభావవ్యభిచారిభావాల సంయోగాన్ని, ఒక చోట కూర్చబడి ఉండడాన్ని, గహించగానే అతనికి స్థాయి భావజ్ఞానం కలుగుతుంది. అప్పుడు అతడు వాటి అన్నింటితో కలిసిన స్థాయిభావాంశాన్ని చర్వణం చేస్తాడు. ఆ చర్వణంవల్ల అత్యధిక మైన ఆస్వాదమే ప్రధానంగా ఉన్నప్పుడు రసధ్వని అని చెప్పబడుతు౧ది అని భావం. ఎట్లనగా - కృద్రేణేతి - రత్నావళిలో రాజు విదూషకునితో అంటూన్న మాటలివి- మద్దృష్టి=నా దృష్టి, కృద్చేణ=అతికష్టంగా, అస్యాః = ఈమెయొక్క, ఊరుయుగమ్‌=ఊరువుల ద్వయాన్ని, వ్యతీత్య = దాటి, నితమృస్థలే=నితంబప్రదేశమునందు, సుచిరమ్‌= చాలాకాలము, భ్రాన్వా=తిరిగి, త్రివళీతరబ్గవిషమే=మూడు వళు లనే తరంగములచేత విషమంగా ఉన్న, మధ్యే=నడుమునందు, నిఃష్పన్దతామ్‌ =నిశ్చలత్వాన్ని, ఆగతా=పొందినదై, సంప్రతి= ఇప్పుడు, తుజ్లౌ= ఉన్నతములైన, స్తనౌజస్తవాలను, శనై:=మెల్లిగాా ఆరుహ్య=ఎక్కి, తృషితేవ= దప్పికొన్నది వలె, జలలవప్రస్యన్దినీ=జజలలవాలను ్రవిస్తూన్న లోచనే= నేత్రాలను, ముహుః = మాటి మాటికి, ఈక్షతేజచూస్తున్నది.

వివరణ:- ఈ శ్లోకంలో ఊరుయుగమూ, నితంబమూ కూడ అతి విశాలంగా ఉన్నట్లు, నడుము సన్నంగా ఉన్నట్టు, స్తనములు పెద్దవిగా ఉన్నట్లు గమ్యం అవుతుంది. దీనిచేత నాయికయొక్క సౌొందర్యాతిశయం ధ్వనిస్తూన్నది. నేత్రాలు జలలవా లున్న వనడంచేత నాయికయొక్క అధికవిరహదుఃఖం గమ్యం అవుతున్నది. ఎవరో ఒక వనిత అరణ్యంలో తిరుగుతున్నట్లు ఒక వృత్తాంతం కూడా ధ్వనింప చేయబడుతున్నది.

అత్ర హీతి - ఇక్కడ నాయికయొక్క ఆకారంచేత దానితో పాటు (దాని ప్రక్కనే) చూడబడుతూన్న తన చిత్రం చేత పవిత్రమైన చిత్రఫలకాన్ని చూడడంవల్ల వత్సరాజు యొక్క పరస్పరం ఆసక్తి కలిగి ఉండడం అనే రతిస్థాయిభావం విభావానుభావాల కూర్చ్పువల్ల చర్వణారూఢమైనది. అందుచేత ఇది రసధ్వని అని అర్ధం. ఇంక అధికంగా ఛాసి చాలును.

స్థితమితి - అంగిగా భాసిస్తూన్న రసాద్యర్థం అసంలక్ష్యక్రమధ్వనియొక్క

ద్వితీయోద్దోత: 299 ప్రకారం అని ఇది నిర్ణయించిన విషయం. నహేవేతి - “ఇన” శబ్దంచేత క్రమం ఉన్నా అది కనబడకపోవడం వివరించబడింది. వాచ్యేనేతి - విభావాదికంతో అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం

ఇదానీం రసవదలబ్కారాత్‌ అలక్ష్యక్రమద్యోతనాత్మనో ధ్వనేః వివిక్షో విషయ ఇతి ప్రదర్శ్యతే - కొ. వాచ్యవాచకచారుత్వ హేతూనాం వివిధాత్మనామ్‌,

రసొదిపరతా యత్రస ధ్వనేర్విషయో మతః: - త రసభావతదాభాసతత్ర్రశమలక్షణం ముఖ్యమర్థమనువర్తమానాః యత్ర శబ్బార్ధాలజ్కారా గుణాశ్చ పరస్పరం ధ్వన్యపేక్షయా విభిన్న రూపా వ్యవస్థితాః తత్ర కావ్యే ధ్వనిరితి వ్యపదేశః. బాలానందిని

ఇదానీమితి - అలక్ష్యక్రమద్యోతనాత్మకమైన ధ్వనియొక్క విషయం రసవదలంకారంకంటె భిన్నమైనది అని చూపబడుచున్నది.

వాచ్వేతి - వివిధాత్మనావ్‌ = అనేకవిధముటైన, వాచ్యవాచక చారుత్వ హేతూనామ్‌=వాచ్యానికీ, వాచకానికీ (శబ్దానికీ) వాటి చారుత్వానికీ హేతువులైన వాటికీ, యత్ర=ఎక్కడ, రసాదిపరతా = రసాదులకు అధీనాలై ఉండడమో, నః=అది, ధ్వనేః=ధ్వనియొక్క, విషయః=విషయంగా, మతః=చెప్పబడింది.

రసేతి- ధ్వన్యపేక్షచేత అనగా ధ్వనిదృష్ట్యా పరస్పరమూ వేరువేరైన స్వరూపాలు గల శబ్బార్థాలంకారాలు, గుణాలు కూడ ఏ కావ్యంలో రస-భావ-రసాభాస-భావాభాస- రసప్రశమ - భావప్రశమరూసమైన ముఖ్యార్థాన్ని అనువర్తిస్తూ (దానికి అనుగుణంగా ఉంటూ ఉంటాయో ఆ కావ్యంలో ధ్వని అని నిర్దేశం (ఆ కావ్యం '“ధ్వని' అని చెప్పబడుతుంది)

లోచనం

నను అణ్గిత్వేనావభాసమాన ఇత్యుచ్యతే; తత్ర అబ్బత్వమపి కిమస్తి

రసాదేః యేన తన్ని రాకరణాయ ఏతద్విశేషణమ్‌ ఇత్యభిప్రాయేణ ఉపతక్రమతే

300 ఛ్వాన్వాలోకు

• ఇదానీమిత్యాదివా. అబ్గత్వమస్తి రసాదీవాం రసవత్‌ - ప్రేయ - ఊర్జస్వి- సమాహితాలజ్కారరూపతాయామ్‌ ఇతి భావః. అనయా చ భజ్యా రసవదాదిషు అలంకారేషు రసాదిధ్వవేః వాన్తర్భావః ఇతి మూచయతి. పూర్వం హి సమాసోళ్యదిషు వస్తుధ్వనేః వాన్తర్భావః ఇతి దర్శితమ్‌. వాచ్యం చ వాచకం చ తచ్చారుత్వహేతవశ్చేతి ద్వన్వ్వ:ః. వృత్తావపి శబ్దాశ్చ అలజ్కారాశ్చ అర్భాళ్చ అలజబ్కారాశ్చ ఇతి ద్వన్వ్వ:. పూర్వమేవైతదుక్తమ్‌ ఇతి అర్థః. బాలావందిని

వవ్వితి : అంగిగా భాసిష్తున్న అవి అంటున్నావు; అయితే రసాదికం అంగంగా ఉండడం కూడా జరుగుతుందా? అలాంటిదాన్ని నిరాకరించడం కోసమే కదా ఈ (అభ్గిర్వేవావభాపసమాన:) విశేషణం ఉపయోగించావు? అనే అభిప్రాయంతో ఇదావీమ్‌ ఇత్యాదికంతో ఉపత్రమిన్తున్నాడు. రనవత్‌- ప్రేయస్‌- ఊర్జస్వి- సమాహితాలంకార రూపంలో రపాదులకు అంగత్వం ఉంది ఆవి భావం. ఈ విధంగా చెప్పడంచేత రపాదులు రసవదాద్యలంకారాలలో ఆంతర్భావం చెందవు అని సూచిస్తున్నాడు. వస్తుధ్వవి వనమాసోఖ్యదులలో అంతర్గతం కాదు అని వెనుక ప్రతిపాదించబడింది కదా? “వాచ్యం చ వాచకం చ (తచ్చారుత్వ) హేతవశ్చ” అవి ద్వంద్వసమాసం చెప్పాలి. అంతే కాని వాచ్వవాచకాల చారుత్వావికి హేతువులు అవి షష్టీతత్పురుష కాదు అవి అర్ధం. ఆదే విధంగా వృత్తిలో “శబ్దార్థాలంకారాః:” అన్నప్పుడు “శబ్దాశ్చ అలంకారొశ్చ, అర్భాళ్చ, అలంకారాశ్చ అని ద్వంద్వసమావం చెప్పుకోవాలి. మతః ఇతి. ఈ విషయం పూర్వమే చెప్పబడింది అని అర్ధం.

లోచనం

ననూక్తం భట్టనాయకేన - “రసో యదా పరగతతయా ప్రతీయతే తర్హి తాటస్థ్యమేవ స్యాత్‌; న చ స్వగతత్వేన రామాదిచరితమయాత్‌ కావ్యాత్‌ అసౌ ప్రతీయతే స్వాత్మగతత్వేన చ ్రతీతౌ స్వాత్మని రసస్య ఉత్పత్తిరేన అభ్యుపగతా స్యాత్‌. సా చాయుక్తా; సీతాయాః సామాజికం ప్రతి అవిభావత్వాత్‌. కాన్తాత్వం సాధారణం వాసనావికాసహేతువిభావతాయాం ప్రయోజకమితి చేత్‌- దేవతావర్షనాదౌ తదపి కథమ్‌? న చ స్వకాన్తాస్మరణం మధ్యే సంవేద్యతే; అలోకసామాన్యానాం చ రామాదీనాంయే సముద్రసేతుబన్థ్ఫాదయః: విభావాః

ద్వితీయోద్దోత: 301 తే పాధారణ్యం కథం భజేయు:; ? న చోత్సాహాదిమాన్‌ రామః న్మర్యతే, అననుభూతత్వాత్‌. శబ్బాదపి తత్పతిపత్తా న రసోపజన;, ప్రత్యక్రాదివ నాయక మిథునప్రతిపత్తౌ. ఉత్పత్తిపక్షే చ కరుణన్య ఉత్పాదాత్‌ దుఃఖిత్వే కరుణ పేక్షాను పునరప్రవృత్తిః స్యాత్‌. తత్‌ న ఉత్పత్తిరపి, నాప్యభివ్యక్తి:. శక్తిరూపన్య హి శృజ్ణారస్య అభివ్యక్తా విషయార్జనతారతమ్య ప్రవృత్తి: స్యాత్‌: తత్రాపి కిం స్వగతో౭భివ్యజ్యతే రవః పరగతో వేతి పూర్వవదేవ దోషః. తేన న ప్రతీయతే, వోత్పద్యతే, వాభివ్యజ్యతే కావ్యేన రవః. కిం తు అన్యశబ్దవైలక్షణ్యం కావ్యాత్మన: శబ్దస్య త్య్రంశతాప్రసాదాత్‌. తత్రాభిధాయకత్వం వాచ్యవిషయమ్‌. భావకత్వం రసాదివిషయమ్‌. భోగకృత్వం నహృదయవిషయమ్‌ ఇది త్రయః అంశభూతా: వ్యాపారాః. తత్ర అభిధాభాగో యది శుద్ధః స్యాత్‌ తత్తన్రాదిభ్యః శాన్రవ్యాయేభ్య: శ్లేషాద్యలంకారాణాం కో భేదః? వృత్తిభేదవైచిత్యం చాకిం చిత్కరమ్‌. శ్రుతిదుష్టాదివర్ణనం చ కిమర్ధమ్‌? తేన రసభావనాఖ్యో ద్వితీయో వ్యాపారః, యద్వశాత్‌ అభిధా విలక్షభైవ. తచ్చైతద్భావకత్వం నామ రసాన్‌ ప్రతి యత్‌ కావ్యస్య తద్విభావాదీవాం సాధారణత్వాపాదనం వామ. భావితే చ రపే తన్య భోగ; యః అనుభవస్మరణప్రతిపత్తిభ్యః విలక్షణ ఏవ (దుతివిన్తరవికాసాత్మా రజన్తమోవై చిత్రానువిద్ధ్శనత్వమయనిజచిత్స్వ భావనిర్వృతివిశ్రాన్తిలక్షణ:ః పరబ్రవ్మాస్వాదనవిధః. న ఏవ చ ప్రధానభూతః అంశ: సిద్ధరూపః ఇతి. వ్యుత్పత్తిర్నామ అప్రధానమేవ” ఇతి. బాలానందివి

ఇక్కడ ప్రసంగవశం చేత రసస్వరూపం చెప్పడానికి ముందుగా ఇతరుల మతాలను ఆనువదిస్తున్నాడు - నమ ఇత్యాది - భట్టనాయకుడు ఈ విధంగా చెప్పి ఉన్నాడు కదా? “రసం” అనగా రత్యాదికం, ఇతరులలో ఉన్నట్లుగా గహించబడితే (దానితో సహృదయుల కేమీ నంబంధం లేకపోవడంచేత) తటస్థత్వమే ఉంటుంది. అనగా పసహృదయులకు దాని విషయంలో ఏమీ ఆసక్తి ఉండదు. రామాది చరిత్రరూపమైన కావ్యంవల్ల ఇది (రత్యాదికం) తనలోనే ఉన్నట్లు కూడా గ్రహించబడదు. తనలో (అనగా నహృదయునిలో) ఉన్నట్లు గ్రహించబడితే రవం తనయందే వుట్టతున్నది అని

302 ధ్వన్వాలోకః అంగీకరించిన ట్లవుతుంది. అది యుక్తం కాదు; సీత సామాజికుణ్ణి గూర్చి (సామాజికుడికీ) విభావం కాదు కదా. (సీత సామాజికునికి ఆలంబనవిభావం కానప్పుడు తద్విషయకమైన రతి సామాజికుడిలో'ఎలా కలుగుతుంది?). సాధారణమైన కాంతాత్వం సహృదయునిలో ఉన్న రత్యాదివాసన వికసించడానికి హేతువై విభావత్వాన్ని పొందవచ్చును కదా అని అంటే అది దేవతావర్గనాదులలో ఎలా కుదురుతుంది? (అనగా సీతను సీతగా కాక ఒక కాంతగా మాత్రమే గ్రహించడంవల్ల సహృదయుని మనస్సులో దాగి ఉన్న రత్యాదికం ఉద్బుద్ధం అవుతుంది. ఆ విధంగా సీత కూడా సహృదయుడికి విభావం కావచ్చు కదా అనడం యుక్తం కాదు. దేవతావర్గనాదులలో సహృదయుడు (పప్రారంభంనుంచి ఆ దేవతను పూజ్యతాబుద్ధితోనే చూస్తూ ఉంటాడు; అలాంటప్పుడు ఆమెను కేవలం కాంతగా సాధారణదృష్టితో చూడడం కుదరదు కదా అని భావం). న చేతి.- అలాంటి ఘట్టాలు చూస్తున్నప్పుడు తన కాంత సృతిపథంలోనికి వస్తుంది; అప్పుడు రత్యాద్యుద్పోధం, కలుగుతుంది అనడానికి మధ్యలో అలాంటి స్మృతి ఏదీ లేదు కదా?

శృంగారరసంలోనే కాదు వీరరసాదులలో కూడా ఇలాంటి అనుపపత్తులు ఉంటాయి అని చెపుతున్నాడు - అలోక ఇతి :- లోకసామాన్యులు కొని రామాదుల నముద్రసేతుబంధనాది (నహృదయగతోత్సాహ) విభావాలు సాధారణరూసపంలో ఎలా కనబడతాయి? అనగా ఉత్సాహంతో చేయవలసిన సముద్రసేతుబంధనాదికం నేను కూడా చేయగలను అనే ఆలోచన గాని, హృదయసంవాదం గాని సహృదయులకు కలగదు అని అర్ధం. రామాదులలో ఉన్న ఉత్సాహరూపస్థాయిభావంయొక్క జ్ఞానం వల్ల నహృదయులకు రసోద్పోధం కలిగించవచ్చును అని కూడా చెప్పడానికి వీలు లేదు అని అంటున్నాడు - న చేతి:- ఉత్సాహాదు లున్న రాముడు స్మరింపబడుతున్నాడు అనడానికి కుదరదు. పూర్వం ( ఆ రాముణ్జి ఆ స్థితిలో) చూడలేదు కదా? (స్మరించడం అనేది వెనుక చూచినదానినే కదా?) ప్రత్యక్షంగా చూడకపోయినా కావ్యంవల్ల అలాంటి రాముని అనుభవం (జ్ఞానం) కలుగుతుంది అనడం కూడ యుక్తం కాదు. నాయికానాయకులను ప్రత్యక్షంగా చూచినా కూడా ఏ విధంగా రసోత్పత్తి కలగదో అదే విధంగా కావ్యశబ్దంవల్ల కలిగిన అనుభవం (జ్ఞానం) వల్ల కూడా రసోతృత్తి కలగదు. ఉత్పత్తిపక్షంలో మరొక దోషం చెపుతున్నాడు- ఉత్పత్తితి:- రనం పుడుతుంది అనే పక్షంలో సహృదయులలో కరుణ పుట్టడంవల్ల వాళ్లకి దుఃఖం కలుగుతుంది అప్పుడు వాళ్లు కరుణరసప్రధానాలైన నాట్యాలను మళ్లీ చూడడానికి ప్రవర్తించరు. అందుచేత రసానికి ఉత్పత్తి కుదరదు.

ద్వితీయోద్దోతః 303

అభివ్యక్తి కూడా కుదరదు. ఆనగా ముందునుంచీ ఉన్న ఘటాదిపదార్థాలు దీపకాంతిచేత ఏ విధంగా అభివ్యక్తం అవుతాయో అదే విధంగా నహృదయహృదయ గతాలైన రసాలు అభివ్యక్షాలవుతాయి అనడంకూడ యుక్తం కాదు. ఎందుచేత ననగా ఘటాదులు ముందుగానే ఉన్నట్లు రసాదులు నహృదయునిలో ముందుగానే లేవు కదా అని భావం రత్యాదిరూపమైన రసం సూక్ష్మరూపంలో సహృదయునిలో ఉంటుంది, అందుచేత అది కూడా ఘటాదుల వలె సిద్ధరూపమే అని చెప్పడం కుదరదు అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు - శక్తిరూపస్య ఇతి శక్తిరూపమైన, అనగా వాసనారూపమైన, శృంగారం (రత్యాదికం) అభివ్యక్తం అవుతుంది అని చెప్పినట్లయితే విషయాన్ని సంపాదించడం విషయంలో తారతమ్యంతో ప్రవృత్తి జరగవలసివస్తుంది.

వివరణ:- విషయార్దనతారతమ్య ప్రవృత్తి: అన్నప్పుడు విషయం అనగా రత్యాధదికి విషయమైన కాంతాదికం, అనగా రత్యభివ్యక్తుపాయం. చీకట్లో ఉన్న వస్తువుల్ని ఎక్కువ స్పష్టంగా చూడా లనుకున్న కొలదీ ఎక్కువ కాంతిని సంపాదించడానికి ప్రయత్నించవలసపి ఉన్నట్లు వాసనారూపంలో లోపల ఉన్న రత్యాదికం ఇంకా ఇంకా అధికంగా అభివ్యక్తం కావడం కోసం దానికి ఉపాయమైన విభావాదులను అధికాధికంగా నంపాదించుకోవడంకోనం నహృదయులు ప్రయత్నించవలసి వన్తుంది. అనగా విభావాదుల అనుభవంయొక్క పరిమితిని పట్టి రత్యాద్యనుభూతి పరిమితి మారుతూ ఉంటుందని చెప్పవలసి వస్తుంది.

ఈత్రాపీతి :- ఈ అభివ్యక్తిపక్తంలో కూడా స్వగతమైన (సహృదయగతమైన) రత్యొదికం అభివ్యక్తం అవుతుందా, లేక పరగతమైనది అభివ్యక్తం అవుతుందా అని ప్రశ్న ఉదయిస్తుంది. అప్పుడు వెనుక చెప్పిన దోషమే ఇక్కడ కూడా వర్తిస్తుంది. అనగా న్వగతమైనది అభివ్యక్తం అవుతుంది అంటే సీతాదులకు విభావత్వం కుదరరదు. పరగతమైనది అభివ్యక్తం అవుతుందని అని అంటే అప్పుడు తాటస్థ్యం ఉంటుంది అని భావం.

తేనేతి :- అందుచేత కావ్యం ద్వారా రసం ప్రతీతిగోచరం (తెలిసేటట్లు) చేయబడదు, పుట్టించబడదు; అభివ్యక్తం చేయబడదు.

ఇప్పుడు భట్టనాయకుడు తన మతం చెపుతున్నాడు - కింతు ఇతి - కావ్య శబ్దానికి మూడు అంశాలు ఉండడంయొక్క అనుగ్రహంవల్ల (మూడు అంశాలు ఉండడంవల్ల) ఇతరశబ్దాలకంటె (శాస్తాదిగతశబ్దాలకంటి) వైలక్షణ్యం ఉంది. వాటిలో వాచ్యం విషయంగా గల అభిధాయకత్వం, రసాదులు విషయంగా గల భావకత్వం,

304 ధ్వన్వాలోకః సహృదయులు విషయంగా గల భోగకృత్వం అనే మూడు అంశాలైన వ్యాపారాలు ఉన్నాయి. అనగా అభిధ వాచ్యార్థాన్ని బోధిస్తుంది, భావన రసాదిప్రతీతి కలిగిస్తుంది, భోగకృత్వం సహృదయులలో భోగాన్ని, ఆస్వాదాన్ని, కలిగిస్తుంది అని అర్ధం. తగ్రేతి : అభిధ కేవలం శుద్ధంగా ఉంటే, అనగా ఇతర వ్యాపారాల సంబంధం లేకుండా ఉంటే శాస్త్రాలలో అవలంబించే తంత్రం మొదలైన న్యాయాలకీ శ్లేష మొదలైన అలంకారాలకీ భేదం ఏముంటుంది?

వివరణ:- తంత్రం అనగా అనేకఅర్థాలను బోధించాలనే ఇచ్చతో ఒకే పదాన్ని ఒకేసారి ఉచ్చరించడం. ఈ పద్ధతి ప్రకారం శాస్త్రాలలో (అక్కడ కూడా చాలా అరుదుగానే) ఒక పదాన్నే రెండు మాట్లు అవృత్తి చేసి దానికి రెండర్థాలు చెపుతుంటారు. ఉదాహరణకి భట్టోజిదీక్షితులు “హలన్య్యమ్‌” అనే పాణిని సూత్రాన్ని రెండు మాట్లు ఆవృత్తి చేసి రెండు విధాల అర్థం చెప్పాడు. అలాంటి వద్దతి కావ్యాలలో కూడా అంగీకరిస్తే “సర్వదో మాధవః” ఇత్యాదులలో శ్లేషాలంకారం చెప్పడం ఎందుకు? తంత్రంచేతనే పని జరిగిపోతుంది అని అర్థం.

వృత్తీతి :- కావ్యాలలో ఉపనాగరికాదివృత్తు లుంటాయి. అవి శాస్తాదులలో ఉండవు. అదే విశేషం అని చెప్పవచ్చు కదా అంటే అది (వృత్తిభేదవైచిత్యం) ఎందుకూ పనికిరాని చిన్న విషయం. అభిధ ఒక్కటే; మరే వ్యాపారాలు లేవు అనుకుంటే ట్రతిదుష్టం మొదలైన దోషాలను అంగీకరించడం ఎందుకు? ఈ దోషాలున్నా అభిధ తన పని చేసుకొనడానికి అభ్యంతరం ఏదీ లేదు కదా? మీ అభిప్రాయం ప్రకారం అది ఒక్కటీ ఉంటే చాలు కదా అని భావం.

తేన ఇతి :- ఆ కారణంచేత రసభావన (రసాదిభావన) అనే అభిధ తరవాత పనిచేసే రెండవ వ్యాపారం ఉంది. ఈ వ్యాపారం కూడా ఉండడంవల్లనే కావ్యశబ్దాలలో ఉన్న అభిధావ్యాపారానికి ఒక వైలక్షణ్యం ఉంది. భావకత్యం అంటే ఏమనగా - కావ్యం రత్యాదిరసాలకి సంబంధించిన విభావాదుల్ని (విభావానుభావవ్యభిచారిభావాలను) రసాల విషయంలో సాధారణంగా కనబడేటట్టు చేయడమే. అనగా సాధారణీకరణమే భావకత్వం.

ఖావితే ఇతి - రసం అనగా రామాదిగతరత్యాదికం, భావితం అయిన పిమ్మట (సహృదయులకు) దాని భోగం (భవతి అని అధ్యాహారం) కలుగుతుంది. అనగా రామాదిగతమైన రత్యాదికాన్ని సహృదయులు భావన చేసి చేసి ఆస్వాదించి నప్పుడు

ద్వతీయోద్దోత: 305 అది రసం అని చెప్పబడుతుంది. రత్యాదులు సాధారణరూపంలో గ్రహించబడడంచేత తాటస్థ్యాదిదోషాలు ఉండవు అని భావం.

ఆ భోగంయొక్క స్వరూపాన్ని చెపుతున్నాడు - యః ఇతి:- ఇది లౌకికాలైన అనుభవాలు, స్మృతులు అనే జ్ఞానాలకంటె విలక్షణ మైనది. చిత్తద్రుతి, చిత్తవిస్తరం, చిత్తవికాసం వీటి స్వరూపంలో ఉంటుంది. (కొన్ని రసాలలో ద్రుతి, కొన్నింటిలో విస్తరం, కొన్నింటిలో వికాసం కలుగుతుంది. ఈ విషయం తరవాత స్పష్టం అవుతుంది “స్పష్టమగ్రే భవిష్యతి”. రజస్‌ ఇతి - ఇంకా ఈ భోగం రజస్తమోగుణాల వైచిత్యంతో కలిసిపోయిన సత్వగుణం అధికంగా ఉన్న స్వాత్మచైతన్యరూప ఆనందంలో విశ్రమించడం అనే, విగళితవేద్యాంతరంగా - ఇతర విషయాల జ్ఞానం ఏదీ లేకుండా - నిలిచిపోవడం అనే, లక్షణం గలది. అనగా అలా స్వాత్మచైతన్యానందంలో నిలిచిపోవడమే భోగం. (అందుచేత) ఇది పరబ్రహ్మానుభవంతో సమాన మైనది. అదే ప్రధానమైనది. సిద్ధరూపము. అనగా ఇది చైతన్యవిశ్రాంతిరూపం అవడంచేత, చైతన్యం నిత్యసిద్ధం అవడంచేత భోగం కూడా సిద్ధరూపం. కావ్యంలోని ప్రధానాంశం ఈ భోగమే. కొవ్యంవల్ల కలిగే వ్యుత్పత్తి దీని తరవాతనే; అది అప్రధానం. ఇది రసవిషయంలో భట్టనాయకుడు ప్రతిపాదించిన మతం.

లోచనం

అత్రోచ్యతే - రసస్వరూప ఏవ తావద్విప్రతిపత్తయః ప్రతివాదినామ్‌. తథాహి - పూర్వావస్థాయాం యః స్థాయీ స ఏవ వ్యభిచారిసంపాతాదినా ప్రాప్తపరిపోషః అనుకార్యగత ఏవ రసః. నాట్యే తు ప్రయుజ్యమానత్వాత్‌ నాట్యరసః ఇతి కేచిత్‌. ప్రవాహధర్శ్మిణ్యాం చిత్తవృత్తౌ చిత్త వృత్తే: చిత్తవృత్త్యన్తరేణ కవ పరిపోషార్థః? విస్మయళోకక్రోధాదేశ్చ క్రమేణ తావత్‌ న పరిపోష ఇతిన అనుకార్యే రసః. అనుకర్తరి చ తద్భావే లయాద్యననుసరణం స్యాత్‌. సామాజికగతే వా కః చమత్కారః? ప్రత్యుత కరుణాదౌ దుఃఖ(ప్రాప్తి:. తస్మాణ్‌ నాయం పక్షః. కస్తర్హి? ఇహ అనన్యాత్‌ నియతస్య అనుకారః న శక్యః, నిష్రయోజనన్య విశిష్టతాప్రతీతౌ తాటస్ట్యేన వ్యుత్పత్త్యభావాత్‌.

తస్మాత్‌ అనియతావస్థాత్మకం స్థాయినముద్దిశ్య విభావానుభావ వ్యభిచారిభిః సంయుజ్యమానైః “అయం రామః సుఖి” ఇతి స్మృతివిలక్షణా గగ

306 ధ్వన్వాలోక్షః స్థాయిని ప్రతీతిగోచరతయా ఆస్వాదరూపా ప్రతిపత్తి: అనుకర్రాలమ్బనా నాట్ర్యైకగామినీ రనః. న చ న వ్యతిరిక్తమాధారమపేక్షతే; కింతు అనుకార్యాభిన్నాభిమతే నర్తకే; ఆస్వాదయితా సామాజిక: ఇత్యేతావన్మాత్రమ్‌ అదః;. తేన నాట్య ఏవ రసః, న అనుకార్యాదిషు ఇతి కేచిత్‌. బాలానందిని అత్రేతి - ఈ విషయంలో చెప్పబడుచున్నది. ప్రతివాదులకు రసస్వరూపం విషయంలోనే విప్రతిపత్తులు (విభిన్నాభిప్రాయాలు) ఉన్నాయి. ఎట్లనగా (తథాహి) - ముందుగా నాట్యస్థలంలో ఉన్న విషప్రతిపత్తులను వివరిస్తున్నాడు. రామాదులను నటులు అనుకరిస్తారు. అందుచేత రామాదులు అనుకార్యులు. ఆ అనుకార్యులలో లలనాద్యాలంబనవిభావాలచేత రత్యాదిస్థాయిాభావం పుట్టించబడుతుంది. చానివి ఉద్యానాదులైన ఉద్దీపనవిభావాలు ఉద్దీపింపచేస్తాయి. కటాక్షం మొదలైన అనుభావాలు అ స్థాయిభావం ప్రతీతియోగ్యం అయ్యేటట్లు (కెలియదగేటట్లు) చేస్తాయి. ఉత్కంఠ మొదలైన వ్యభిచారిభావాలు పోషిస్తాయి. అప్పుడు ఆ స్థాయిభావమే రసం అవి చెప్పబడుతుంది. అది రామాద్యనుకార్యులలోనే ఉంటుంది. నటుణ్జీ చూచి రామాదులుగా భావించడం ద్వారా ఆ రసం నటునిలో ఉన్నట్లు వానిమీద ఆరోపించి సామాజికులు ఆస్వాదిస్తారు. ఇది భట్టలోల్లటాదుల మతం. దీన్ని ముందు చూపుతున్నాడు. = పూర్వావస్థాయామితి :- పూర్వావస్థలో, అనగా పరిపోషణానికి ముందు, ఏదైతే స్థాయియో అదే వ్యభిచార్యాదులను కలపడం (సంపాత) మొదలైనవాటిచేత పరిపోషాన్ని పొంది రసం అవుతుంది. అది అనుకార్యునిలోనే ఉంటుంది. దీనిని నాట్యంలో ప్రయోగిస్తారు కాబట్టి ఇది నాట్యరనం. (దీన్ని 'వాట్యరనం' అని భరతాదులు అన్నారు) అని కొందరు (భట్టలోల్లటాదులు). శ్రీశంకుకాదులు ఈ మతాన్ని దూషించి రసాన్ని మరొక విధంగా ప్రతిపాదించారు. దానిని చెపుతున్నాడు - వ్రవాహధర్మిణ్యామ్‌ ఇతి. చిత్తవృత్తి ప్రవాహం వంటిది. (మాటిమాటికీ ఉదయిన్తూంటుంది, అణీగి పోతూంటుంది). అలాంటి స్థాయిభావరూపవృత్తిని అలాంటివే అయిన వ్యభిచారులు పోషించడం అనగా ఏమిటి? విస్మయళోకక్రోధాదిచిత్తవృత్తులకు క్రమంగా పరిపోషణం ఉండదు కూడ. అనగా విస్మయం, శోకం, క్రోధం మొదలైన చిత్తవృత్తులు ప్రారంభంలో చాలా తీవ్రంగా ఉంటాయి, క్రమక్రమంగా వాటి తీవ్రత తగ్గిపోతుంది. అందుచేత వాటిని క్రమంగా పోషించడం అనేది ఉండదు అని అర్థం. అందుచేత రసం అనుకార్యునిలో ఉండదు.

ద్వితీయోద్దోతు 307 అనుకర్తయైన నటునిలో రసం ఉంటే అతడు సంగీతతాలాదులలోని లయను సరిగా అనుసరించజాలడు. సామాజికునిలో ఉంటుంది అంటే దానిలో చమత్కారం ఏమి ఉంటుంది? చమత్కారం లేకపోవడం నరికదా మీదు మిక్కిలి కరుణాదులు (సామాజికునిలోనే ఉంటా యని అంటే) అతనికి దుఃఖం కలగాలి అందుచేత ఈ పక్షం కుదరదు అయితే మరి ఏ పక్తం కుదురుతుంది? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పడానికి ఉఎక్రమిస్తూ స్థాయ్యనుకరణ రనం అనే పక్షాన్ని కూడా నిరాకరిస్తున్నాడు-ఇ హేత్యాది : ఆయా వ్యక్తులలో ఉన్న రత్యాదిభావాలు అనంతవిధాలుగా ఉంటాయి. మందతమ

• మందతర-మంద-మధ్యమ. ఇత్యాది భేదాలలో అసంఖ్యాకంగా ఉండి, నియతంగా ఉండని రత్యాదిభావాల్ని అనుకరించడం శక్యం కాదు. అనుకరించి ప్రయోజనం కూడా లేదు. విశిష్టత్వం ప్రతీతం అయితే, అనగా ఆ స్థాయిభావాలు ఆ యా వ్యక్తులకు సంబంధించినవి అని కూడా తెలుస్తే అప్పుడు తాటన్త్యంచేత వ్యుత్పత్తి కలగదు అనగా ఆయా స్థాయి భావాలు ఆ యా రామాదులకు సంబంధించినవి అని నటుడు ఆ విధంగానే వాటిని అనుకరిస్తే సామాజికులకు కూడా ఆ యా వ్యక్తులకు సంబంధించినవి అనే జ్ఞానం కలగడంచేత అప్పుడు వాళ్లకు తటస్థతాభావం'(బె దాసీన్యం) కలుగుతుంది. అప్పుడు అలాంటి కావ్యాలవల్ల చతుర్వర్లోపాయవ్యుత్పత్తి కలగదు అని భావం. ఈ విధంగా స్థాయ్యనుకరణమే రసం అనే పక్షం కూడా అయుక్తం అని తేలింది.

తన మతం చెపుతున్నాడు - తస్మాదితి - అందువల్ల అనియతమైన అవస్థయైన స్థాయిని ఉద్దేశించి (నటునిచేత) ప్రయోగించబడుతూన్న విభావానుభావవ్యభిచారుల చేత, అనగా విభావాదిలింగాలచేత, “ఈ రాముడు సుఖం కలవాడు”, అనగా “" ఈ రామునిలో సీతను గూర్చిన రతి ఉన్నది”, అని సామాజికులకు ఒక అనుమితిరూప జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఇది స్మృతికంటె విలక్షణమైనది. దీనిలో స్థాయిప్రతీతి గోచరం అవడంచేత ఇది ఆస్వాదరూపమైనది. దీనికి ఆలంబనం అనుకర్త ఎందువల్ల ననగా చిత్రతురగన్యాయంచేత, దూరంనుంచి నిజమైన గుజ్జం ప్రమాణంలో ఉన్న చిత్రాన్ని చూచి ఇది గుజ్జమే అనే ప్రతీతి కలిగినట్లు, సామాజికులకు నటునియందు రామాదిబుద్ధి కలుగుతుంది. అందుచేత ఈ జ్ఞానం నటాలంబనమే. దీనిలో స్థాయిభావం విషయం అవడంచేత విషయసొందర్యాన్ని పట్టి ఈ అనుమితిజ్ఞానం (ప్రతీతి) ఆస్వాదరూపంగా ఉంటుంది.

వాట్యేతి :- ఈ అనుమితిరూపప్రతీతియే నాట్యంలో మాత్రమే ఉంటే రసం. స చేతి - రసం అనుకార్యుడైన రామాదినాయకునికంటె అభిన్నుడుగా భావించబడిన

3068 ధ్వన్వ్యాలోకః నర్తకునిలోనే ఉంటుంది. దీనికి మరొక ఆధారంయొక్క అపేక్ష ఉండదు. ఆస్వాదించేవాడు సామాజికుడు. దీని స్వరూపం ఇంత మాత్రమే. అందుచేత రసం నటాశ్రయం అని చెప్పడంచేత, ఇది నాట్యంలోనే ఉంటుంది. అనుకార్యాదులలో ఉండదు అని కొందరు (శ్రీశంకుకాదులు) ప్రతిపాదించారు. లోచనం అన్యే తు - అనుకర్తరి యః స్థాయ్యవభాసః అభినయాది సామగ్రాదికృతః భిత్తావివ హరితాలాదినా అశ్వావభాన:ః, స ఏవ లోకాతీతతయా ఆస్వాదాపరసంజ్ఞయా ప్రతీత్యా రస్యమానో రస ఇతి నాట్యాద్రసాః నాట్యరసాః. అపరే వునః విభావానుభావమాత్రమేవ విశిష్టసామగ్ర్యా సమర్చ్యమాణం తద్విభావనీయానుభావనీయస్థాయరూపచిత్త వృత్తుచితవాసనానుషక్తం స్వనిర్భతిచర్వణావిశిష్టమేవ రసః. తత్‌ నాట్యమేవ రసాః. అన్యే తు శుద్ధం విభావమ్‌, అపరే శుద్ధమనుభావమ్‌. కేచిత్తు స్థాయిమాత్రమ్‌, ఇతరే వ్యభిచారిణమ్‌, అన్యే తత్సంయోగమ్‌, ఏకే అనుకార్యమ్‌, కేచిత్తు సకలమేవ సముదాయం రసమాహు: ఇత్యలం బహునా. బాలానందిని అన్యే ళు ఇతి - మరి కొంద రైతే - హరితాలం మొదలైన రంగులచేత గోడమీద చిత్రించబడిన అశ్వం నిజమైన అశ్వం కాక ఏ విధంగా అశ్వావభాసమో అట్లే అభినయాదిసామగ్రిచేత ఏర్పడిన అనుకర్తలోని (నటునిలోని) ఏ స్థాయ్యాభాసం ఉంటుందో అదే, లోకాతీతం అవడంచేత అస్వాదం అనే మరొక పేరుతో పిలవబడే ప్రతీతి చేత (జ్ఞానంచేత) (సామాజికులచేత) రసింపబడుచు రసం అని చెప్పబడుతున్నది. నాట్యంవల్ల ఏర్పడిన రసాలు అవడంచేత ఇవి నాట్యరసాలు అని చెప్పబడుతున్నాయి. అపరే ఇతి - విశిష్టమైన సామగ్రిచేత, అనగా భావకత్వంతో కూడిన నాట్యాది సామగ్రిచేత, సామాజికులకు సమర్పించబడి (అందించబడి) వాటిచేత, అనగా విభావాను భావాఖచేత విభావనీయమూ, అనుభావనీయమూ అయిన స్థాయిరూపచిత్త వృత్తికి తగిన (సామాజికగతమైన) వాననతో నంబంధించినదై తన (సామాజికుని) ఆనందరూపమైన చర్వణలో విషయమైన విభావానుభావమాత్రమే రసం అని మరి కొందరు అంటున్నారు. అందువల్ల నాట్యమే రసాలు అని అర్ధం. అనగా విభావానుభావాలు

ద్వతీయోద్దోతః 309 నటనానికి తగి ఉండడం అనే నాట్యరూపాలు గాన నాట్యమే రసాలు అని ఈ పక్షంలో నాట్యరసాః అనే పదానికి అర్ధం. కేవలం అనుభావమే రసం అని కొందరు, స్థాయి మాత్రమే రసం అని కొందరూ, వ్యభిచారిభావం రసం అని కొందరు, స్థాయివ్యభిచారుల సంయోగం రసం అని కొందరు, అనుకరించడానికి శక్యమైనదే రసం అని కొందరు, అన్నింటి సముదాయం రసం అని కొందరూ చెప్పుతున్నారు. ఇంక ఈ విషయంలో చాలా చెప్పడం చాలిద్దాం. లోచనం

కావ్యే ఒపి లోకనాట్యధర్మిస్థానియేన స్వభావోక్తివ క్రోక్తి ప్రకారద్వయేన అలౌకిక ప్రసన్న మధురౌజస్వి శబ్దసమర్యుమాణవిభావాదియోగాదియమేవ రసవార్తా. అస్తు వాత్ర నాట్యాద్విచిత్రరూపా రసప్రతీతిః:. ఉపాయవైలక్షణ్యాత్‌. ఇయమేవ తావదత్ర సరణిః.

ఏవం స్థితే ప్రథమపక్ష ఏవ ఏతాని దూషణాని; ప్రతీతే: స్వపరగతత్వాది- వికల్పనేన. సర్వపక్షేషు చ ప్రతీతిః అపరిహార్యా రసస్య. అప్రతీతం హి పిశాచవత్‌ అవ్యవహార్యం స్యాత్‌. కిం తు యథా ప్రతీతిమాత్రత్వేన అవిశిష్టత్వేఒపి ప్రాత్యక్షికీ, ఆనుమానికీ, ఆగమోత్తా, ప్రతిభానకృతా, యోగిప్రత్యక్షజా చ ప్రతీతిః ఉపాయవైలక్షణ్యాదన్వైవ తద్వదియమపి ప్రతీతిః చర్వణాస్వాదన భోగాపరనామా భవతు. తన్నిదానభూతాయాః హృదయసంవాదాద్యుప కృతాయా: విభావాదిసామాగ్ర్యాః లోకోత్తరరూపత్వాత్‌. రసాః ప్రతీయన్తే ఇతి ఓదనం పచతీతివద్వ్యవహార:. ప్రతీయమాన ఏవ హి రసః. ప్రతీతిరేవ విశిష్టా రసనా. సా చ నాట్యే లౌకికానుమానప్రతీతేః విలక్షణా, తాం చ 'ప్రముఖే ఉపాయతయా సందధానా. ఏవం కావ్యే అన్యశాబ్దప్రతీతేః విలక్షణా, తొం చ ప్రముఖే ఉపాయతయా అపేక్షమాణా.

బాలానందిని

ఇంతవరకు చెప్పిన రసాన్ని గూర్చిన మతాలలో భట్టనాయకుని మతం ప్రధానంగా కావ్యానికి వర్తించేదిగా ఉంది. ఇతరమతా లన్నీ నాట్యానికి సంబంధించినవి. ఈ రసం నాట్యంలో వలెనే కావ్యంలో కూడా ఉంటుంది అని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు - కాన్యేఒపి ఇతి - కావ్యంలో కూడా లోకధర్మినాట్యధర్ములతో సమానమైన స్వభావోక్తి,

316 ధ్వన్వాలోకవ వక్రోక్తి అనే ప్రకారద్వయంచేత అనేకమైన ప్రనన్నములు, మధురములు, ఓజస్వులు అయిన శబ్దాలచేత సమర్పించబడే విభావాదుల సంబంధంవల్ల రసవ్యవహారం (రసం) ఇలాగే ఉంటుంది. వివరణ:- నాట్యంలో లోకధర్మి, నాట్యధర్శి అని రెండు విధాలైన నాట్యం ఉంటే కావ్యంలో లోకధర్మి వంటి స్వభావోక్తి, నాట్యధర్మి వంటి వక్రోక్తి ఉంటాయి. నాట్యంలో విభావాదులు చతుర్విధాభినయాలచేత సమర్ప్చింపబడతాయి, కావ్యంలో వ్రసాద-మాధుర్య-ఓజోవ్యంజకాలైన అలౌకికళబ్దాలద్వారా విభావాదులు సమర్ప్చించబడతాయి. ఈ విధంగా ఉపాయాలు వేరైనా ఉపేయమైన రసంయొక్క స్వరూపం మా।తం రెండింటిలోనూ ఒకటే. స్వభావాభినయోపేతం నానాస్రీపురుషాశ్రయమ్‌, యదీదృశం భవేన్నాట్యం లోకధర్మీ తు సా స్కృతా. (భ.నా.శా.13.71) “స్వభావంయొక్క అభినయంతో కూడినదై అనేకవిధాలైన స్రీ పురుషులతో సంబంధించిన నాట్యం లోకధర్శ్మి-. ప్వరాలజ్కారసంయుక్తమస్వస్థపురుషాశ్రయమ్‌, యదీదృశం భవేన్నాట్యం నాట్యధర్మీ తు సొ స్కతా(భ. నా. శా. 13.73) “గానంతోను అలంకారాలతోను కూడినది, పురుషుడు తాను ఉండవలసిన విధంగా (న్వస్థ) ఉండకుండా స్రీబలాన్ని ఆశ్రయించి, స్రీచేత ప్రేరేపింప తగినట్లుగా, ఉండేది అయిన నాట్యం నాట్యధర్మి”. అస్తు వా ఇతి:- ఉపాయాలలో వైలక్షణ్యం(భేదం) ఉండడంవల్ల కావ్యంలోని రసప్రతీతి నాట్యంలోని రసప్రతీతికంటె భిన్నంగా ఉంటే ఉండవచ్చు. రెండు చోట్లా ఉన్న రసాన్ని నిరూపించే పద్ధతి మాత్రం ఇదే. ఏవమితి :- ఇది ఇలా ఉండగా ప్రతీతి న్వగతమా, పరగతమా అని వికల్పం చేసి చూపిన దూషణలు మొదటి పక్తంలోనే (భట్టలోల్లటాదుల ఉత్పత్తిపక్షంలోనే) వర్తిస్తాయి. అన్ని పక్షాలలోనూ కూడా (సహృదయులకు) రస ప్రతీతి అవరిహార్య మైనది. (ఏపక్షంలోనూ కూడా రనప్రతీతి లేదనడానికి వీలులేదు). పిశాచం వలె అది అప్రతీతం అయితే దాన్ని గూర్చి వ్యవవారించడమే (01500645510గ)కుదరదు. అయితే ప్రతీతిమాత్రత్వంచేత (అన్ని పక్ష్తాలలోను ఉన్నది ప్రతీతియే కాబట్టి) విశేషం ఏమీ లేకపోయినా, ప్రత్యక్షంవల్ల కలిగిన ప్రతీతి, అనుమానంవల్ల కలిగినది, ఆగమంవల్ల కలిగినది, యోగిప్రత్యక్షంవల్ల కలిగినదీ అని ఉపాయభేదాన్ని పట్టి ఆ ప్రతీతు లన్నీ వేరు

ద్వితీయోద్దోతః 311 అయినట్లు ఈ రసప్రతీతి కూడా చర్వణం, ఆస్వాదనం, భోగం అని ఇతరనామధేయాలు కలది కావచ్చును. హృాదయసంవాదాదులచేత ఉపకృతమైన విభావాదిసామగ్రి ఈ రసప్రతీతికి మూలకారణం ఆ సామగ్రి లోకోత్తరరూప మైనది. అందుచేత ఈ ప్రతీతి కూడా లోకోత్తరం అవడంచేత దీనికి ఇలాంటి అలౌకికమైన పేర్లే పెట్టడం జరిగింది అని భావం

రసాః ఇతి - “రసా; ప్రతీయన్తే” (రసాలు ప్రతీతము లౌతున్నాయి - రసాల (ప్రతీతి కలుగుతున్నది) అని లోకంలో ఉన్న వ్యవహారం “ఓదనం పచతి' (అన్నం వండుచున్నాడు) అనే వ్యవహారం వంటిది (అన్నం అయిన తరవాత ఇంక వండడం ఎందుకు. అందుచేత అక్కడ “అన్నం తయారయే టట్లు వండుతున్నాడు” అని అర్ధం) ఎందువల్ల ననగా ఏదైతే ప్రతీయమానమో అదే రసం. విశిష్టమైన, అనగా విభావాదివిశిష్ట స్థాయిభావం విషయంగా గల, ప్రతీతియే రనన (రసాస్వాదం). ఆ నాట్యంలోని ఆ రసప్రతీతి లౌకికమైన అనుమానప్రతీతికంటె విలక్షణ మైనది; కాని ప్రారంభంలో ఆ లౌకికానుమానప్రతీతిని ఉపాయంగా గ్రహిస్తుంది. (లోకంలో కారణ-కార్య-సహకారాలకు రత్యాదులకు మధ్య అవినాభావసంబంధాన్ని (వ్యాప్తిని) గ్రహించినవాడే నాట్యంలో రసానుభూతిని పొందకలుగుతాడు కదా) అదే విధంగా కావ్యంలోని రసప్రతీతి ఇతర శాబ్ద /శబ్బజన్య) ప్రతీతులకంటె విలక్షణ మైనది. కాని ప్రారంభంలో శాబ్దప్రతీతిని ఉపాయంగా అపసేక్తిస్తుంది.

లోచనం

తస్మాదనుత్థానోపహత:ః పూర్వపక్షః. రామాదిచరితం తు న సర్వస్య హృదయసంవాదీతి మహత్సాహసమ్‌. చిత్రవాసనావిశిష్టత్వాచ్చేతసః. యదాహ

• “తాసామనాదిత్వమ్‌ ఆశిషో నిత్యత్వాత్‌” (యో.నూ.4.10) “జాతి దేశకాలవ్యవహితానామప్యానన్తర్యం స్మృతిసంస్కారయోరేకరూపత్వాత్‌” (యోగ.సూ.4.9). తేన ప్రతీతిస్తావద్రసస్య సిద్ధా. సా చ రసనారూపా ప్రతీతి రుత్పద్యతే. వాచ్యవాచకయో:ః తత్ర అభిధాదివివిక్తో వ్యజ్ఞునాత్మాధ్వననవ్యాపార ఏవ. భోగీకరణవ్యాపారశ్చ కావ్యస్య రనవిషయో ధ్వననాత్మ ఏవ; నాన్యత్కిబ్బోత్‌. భావకత్వమపి సముచిత గుణాలబజ్కారపరి[గ్రహాత్మకమస్మాభిేరేవ వక్ష్యతే, కిమేతదపూర్వమ్‌? కావ్యం చ రసాన్‌ ప్రతి భావకమితి యదుచ్యతే తత్ర భవతైవ భావనాదుత్పత్తిపక్ష ఏవ ప్రత్యుజ్జీవితః. న చ కావ్యశబ్బానాం

312 ధ్వన్వాలోకః కేవలానాం భావకత్వమ్‌; అర్భాపరిజ్ఞానే తదభావాత్‌. న చ కేవలానామర్థానామ్‌; శబ్దాన్తరీణార్భ్యమాణత్వే తదయోగాత్‌. ద్వయోస్తు భావకత్వ మస్మాభిరేవోక్తమ్‌

• “యత్రార్థ: శబ్లో వా తమర్థం వ్యబ్మః:” ఇత్యత్ర. తస్మాత్‌ వ్య్ఞకత్వాఖ్యేన వ్యాపారేణ గుణాలజ్కారౌచిత్యాదికయా ఇతికర్తవ్యతయా కావ్యం భావకం రసాన్‌ భావయతి ఇతి త్య్యంశాయామపి భావనాయాం కరణాంశే ధ్వననమేవ నిపతతి. భోగోఒపి న కావ్యశబ్దేన క్రియతే, అపి తు ఘనమోహాన్యసంకటతాని వృత్తిద్వారేణ ఆస్వాదాపరనామ్ని అలౌక్‌కే ద్రుతివిస్తారవికాసాత్మని భోగే కర్తవ్యే లోకోత్తరే ధ్వననవ్యాపార ఏవ మూర్చాభిషిక్తః. తచ్చేదం భోగకృత్త్వం రసస్య ధ్వననీయత్వే సిద్ధే దైవసిద్ధమ్‌; రన్యమానతోదితచమత్కారానతిరిక్తత్వాద్‌ భోగస్యేతి. నత్త్వాదీనాం చ అబ్బాణ్గిభావవైచిత్యస్యానన్హ్యాత్‌ ద్రుత్యాదిత్వేన అస్వాదగణనా న యుక్తా. పరబ్రహ్మాస్వాదసబ్రహ్మచారిత్వం చాస్వస్య రసాస్వాదస్య. వ్యుత్సాదనం చ శాననప్రతిపాదనాభ్యాం శాస్తేతిహాసకృతాభ్యాం విలక్షణమ్‌. యథా రామస్తధాహమ్‌ ఇతి ఉపమానాతిరిక్తాం రసాస్వాదోపాయస్వప్రతిభావిజృమ్భా రూపాం వ్యుత్పత్తి మన్నే కరోతీతి కముపాలభామహే? తస్మాత్‌ స్థితమేతత్‌ - అభివ్యజ్యన్తే రసాః, ప్రతీత్యైవ చ రస్యన్తే ఇతి. తత్ర అభివ్యక్తిః ప్రధానతయా భవతు అన్యథా వా; ప్రధానత్వే ధ్వని; అన్యథా అలంకారః. తదాహ- ముఖ్యమర్థ మితి. వ్యవన్శితా ఇతి:- వూర్వోక్తయుక్తిభిః విభాగేన వ్యవస్థాపితత్వాదితి భావః. 4 బాలానందిని తస్మాదితి:- ఏ పక్షంలోనైనా రసప్రతీతి తప్పకుండా ఉండితీరుతుంది గాన భట్టనాయకుని పూర్వపక్షం అనుత్థానోపహతం, అనగా అసలు అలా పూర్వపక్షం చేయడానికే అవకాశం లేకపోవడంచేత లేవకపోవడంచేతనే (అవకాశం లేకపోవడంచేతనే) ఉపహతం (కొట్టబడినది) అయిపోయింది రామాదీతి - రామాదుల చరిత్ర అందరికీ హృదయసంవాది కాదు అని ఏదైతే చెప్పబడిందో అది గొప్ప సాహసమే. ఎందువల్ల ననగా మనస్సు విచిత్రమైన వాసనలతో క7డి ఉంటుంది. ఈ విషయాన్ని పతంజలి

ద్వితీయోద్దోతః 313 యోగసూత్రంలో తాసామిత్యాదినసూత్రద్వయంలో చెప్పి ఉన్నాడు.

ఆసూత్రాల అర్ధం - ఈ సూత్రాలలో 'తాసామ్‌' ఇత్యాదిసూత్రం నాల్ల్నవపాదంలో 10 వ సూత్రం; జాతీత్యాదిసూత్రం 9వ నూత్రం. జాతీతి :- ఒక మనుష్యుడు మరణానంతరం వచ్చిన జన్మలో మార్చారభావం పొందినప్పుడు చాలా దగ్గరగా ఉన్న మనుష్యవాననయే అభివ్యక్తం కావాలి కాని చాలా దూరంగా ఉన్న మార్గారవాసన ఎలా అభివ్యక్తం అవుతుంది? అనగా ఆ మార్చారం మనుష్యుడు వలె ప్రవర్తించాలి కదా అనే ఆశంకకు సమాధానంగా ఈ సూత్రం చెప్పబడింది. సంస్కారమూ, సృృతీ ఒకే రూపంలో ఉండాలి. పూర్వసంస్కారం ఎలా ఉంటుందో న్నృతి కూడా అలాగే ఉంటుంది. సంస్కారం ఒక విధంగాను నృతి మరొక విధంగాను ఉండదు. అందుచేత జన్మలచేత, దేశంచేత, కాలంచేత వ్యవధానం ఏర్పడినా కూడా ఆ సంస్కారం, స్మృతీ కూడ కలుస్తాయి. అనగా కొన్ని వందల జన్మలకి పూర్వం అతిదూర దేశంలో అతిదీరకాలానికి ముందు ఈ జీవునికి మార్దాలజన్మ, దాన్ని పట్టి వచ్చిన వాసనలు ఉండవచ్చు. ఆ వాననలే ఇప్పుడు మార్దాలజన్మ వచ్చినప్పుడు ఉద్చుద్దాలయి వాటికి తగిన న్మతిని కలిగించి ఆవిధంగా ప్రవర్తింపచేస్తాయి. ఈ విధంగా ఆ సంస్కారాలు ఈ జన్మకు అనంతరాలు (పక్కనే ఉన్నవి) అవుతాయి అని భావం.

ఆఅనంతపూర్వజన్మ లున్నాయి అని చెప్పడానికి ప్రమాణం ఏమిటి అనే ప్రశ్నకు సమాధానంగా “తాసామనాదిత్వమ్‌” ఇత్యాదిసూత్రం చెప్పబడింది. కోరిక (ఆశిషః) నిత్యంగా ఉంది కాబట్టి వాసనలు అనాదు లని తెలుస్తూన్నది అని నూత్రార్థం. అనగా ప్రతిప్రాణీ కూడ నేను ఇలాగే ఉండాలి. నాకు మరణం రాకూడదు అనుకుంటూ ఉంటాడు. ఈ జన్మలో మరణదుఃఖం అనుభవించలేదు. ఐనా మరణూన్ని గూర్చి భయపడుతున్నాడు. దీనినిపట్టి పూర్వజన్మలో కలిగిన మరణవానన ఈతనిలో ఉందని స్పష్టం అవుతుంది. అనగా ఆనంతమైన జన్మలు, అనంతమైన వాసనలు ప్రతిజీవునికీ ఉంటాయవి ఊహించవచ్చు. ఈ సూత్రాల విస్శృతవ్యాఖ్యానం అస్మద్విరచితయోగసూత్ర వ్యాఖ్య బాలానందినిలో చూడవచ్చు. పేజి 149 - 153.

ఈ విధంగా పాతంజలయోగసూత్రంలో చెప్పినట్టు మానవుని చిత్తం విచిత్ర వాననలతో నిండి ఉంటుంది గొన ఏ విషయంతో నైనా హృదయసంవాదం ఉండవచ్చు. అందుచేత లోకోత్తరమైన చరితం చూచినప్పుడు సహృదయునికి హృదయసంవాదం కలగదనడం సాహసమే అని భావం. అయితే భట్టనాయకుడు తన వ్యాపార త్రయవాదాన్ని స్థాపించడానికి ముందు దానికి ఉపపత్తి చూపించే సందర్భంలో

314 భ్వన్వాలోకః ఇలా అన్నాడు కాని సాధారణీకరణం ద్వారా రామాదిచరిత్రల విషయంలో కూడా సహృదయులకు హృదయసంవాదం ఉంటుందని అంగీకరించే ఉన్నాడు. అందుచేత అభినవగుప్తుడు చేసిన ఈ అధిక్షేపానికి ఆధారం లేదు.

దేనేతి :- అందుచేత రసంయొక్క ప్రతీతి ఉంటుంది అనే విషయం మాత్రం నిశ్చితం. రసనారూపమైన ప్రతీతి పుడుతుంది. శబ్బ్దార్ధాలలో ఉన్న, అభిధావ్యాపారంకంటె భిన్నమైన వ్యంజనారూపమైన ధ్వననవ్యాపారం మాత్రమే ఆ ప్రతీతిని కలిగిస్తుంది. (నువ్వు చెప్పిన) కావ్యంలో ఉండే రనవిషయకమైన భోగీకరణవ్యాపారం ధ్వననరూపవ్యాపారమే కాని మరేమీ కాదు. తగిన గుజాలనీ, అలంకారాలనీ స్వీకరించడం అనే భావకత్వం కూడా మేమే సవిస్తరంగా చెప్పనున్నాం. దీనిలో కొత్త విషయం ఏముంది? కావ్యం రసాలను గూర్చి భావకం, అనగా కావ్యం రసాలను భావింపచేస్తుంది, అని అంటూ (భావనవల్ల రసం ఉత్పన్నం అవుతుంది అని చెప్పినట్లయింది గాన) నువ్వే భావన ద్వారా ఉత్పత్తి పక్షాన్ని పునరుజ్జీవితం చేసినట్లయింది. కేవలం కావ్యశబ్దాలే భావకాలవుతాయి అనడానికి వీలులేదు; అర్ధం తెలియకపోతే వాటికి భావకత్వం ఉండదు కదా? కేవలం అర్భాలకి కూడా భావకత్వం ఉండదు; మరొక శబ్దంచేత, అనగా లౌకిక శబ్బాలచేత ఆ అర్థం చెప్పినా ఆ భావకత్వం ఉండదు కదా? శబ్బార్ధాలు రెండూ కలిసి భావకాలు అవుతాయి అనే విషయం “యత్రార్ధః శబ్బో వా వ్యబ్మృః” అనే చోట మేమే చెప్పాం.

తస్మాదితి - అందువల్ల “కావ్యం వ్యంజకత్వం అనే వ్యాపారంచేత గుజాలంకారాల బెచిత్యం మొదలైన ఇతికర్తవ్యంతో (చేయవలసిన విధానంతో) భావకంగా ఉంటూ రసాల్ని భావింప చేస్తుంది” అనే మూడు అంశా లున్న భావనలో కరణాంశలో (సాధనం ఏది అనే అంశంలో) ధ్వననమే వచ్చి నిలుస్తుంది.

వివరణ. ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు మీమాంసకుల పరిభాషను ఉపయోగించాడు. ఏదైనా ఓక క్రియాపదాన్ని వినగానే “ఆ పని చెయ్యాలి' లేదా 'ఆ సని చేస్తున్నాడు" ఇత్యాదిరూపంలో ఏదో ఒక పనిని సాధించడం అనేది బోధించబడుతుంది. ఆ పనిని సాధించే ప్రయత్నానికి 'భావన' అని పేరు. “కుఠారేణ కాష్టం “ఛిన్బాత్‌” (గొడ్డలితో కజ్ది ఛేదించాలి) అనే వాక్యం ఉంది. దీనిలోని “ఛిన్సాత్‌ అనే మాట వినగానే ఒక పని చెయ్యాలి (భావయేత్‌) అని తెలుస్తుంది. 'భావయేత్‌' అనగానే “కిం భావయేత” “కేన భావయేత”, “కథం భావయేత్‌” అని మూడు ఆకాంక్షలు (ప్రశ్నలు) ఉదయిస్తాయి, “కిం భావయేత్‌' అనేదానికి “భేదనం భావయేత్‌” అనీ, 'కేన భావయేత్‌' అనే దానికి

ద్వితీయోద్దోతః 315 “కుఠారేణ భావయేత్‌' అనీ 'కథం భావయేత్‌ొ అనేదానికి “కుఠారం ఉత్‌క్షిష్య ఉతక్షిష్య పాతయిత్వా పాతయిత్వా భావయేత్‌” అనీ ఆ వాక్యంలోనే ఉన్న పదాలను పట్టి సమాధానాలు వస్తాయి. 'కిం భావయేత్‌ (దేన్ని ఉండేటట్టు, పుట్టేటట్టు, కలిగేటట్లు చెయ్యాలి, సాధించాలి) అనేదానికి 'సాధ్యాకాంక్ష' అని పేరు “కేన భావయేత్‌” (దేనిచేత సాధించాలి) అనే దానికి కరణాకాంక్ష అని పేరు. 'కథం భావయేత”' (ఎలా సాధించాలి) అనే దానికి “ఇళత్ళంభావాకాంక్ష' అని పేరు. ఈవిధంగా ఈ వాక్యానికి 'కుఠారేణ, తం ఉళ్‌క్షిప్యోతక్షిష్య, పాతయిత్వా పాతయిత్వా కాష్టచ్భేదనం భావయేత"అనే అర్ధం సిద్ధిస్తుంది. “యజేత స్వర్గకామః” ఇత్యాది వైదికవాక్యాలలో కూడా “ప్రయాజాదిభిః కరటై: యాగేన న్వర్గం భావయేత్‌” ఇత్యాదిరూపంలో అర్థం ఏర్పడుతుంది. దీనికి 'ఆర్ధభావన' అని "పేరు. దీనిని ప్రతిక్రియాపదం కూడా బోధిన్తుంది.

('ప్రకృతంలో “కావ్యం భావింపచేన్తుంది” అన్నప్పుడు ఈ మూడు ఆకాంక్షలు ఉన్నాయి. దేనిని భావింపచేస్తుంది? రసాన్ని. దేనిచేత భావింపచేస్తుంది? వ్యంజకత్వం అనే వ్యాపారంచేత. అనగా ఇది కరణం. ఎలా భావింవచేన్తుంది? ఉచిత గుణాలంకారాదినిబంధనం ద్వారా. భావనావ్యాపారాన్ని అంగీకరించిన భట్టనాయకుడు దీనిని పట్టి మీమాంసనుంచి దీనిని గ్రహించి, కొంత మార్చు చేశాడని తెలుస్తున్నది. “కావ్యం రసాన్ని భావింపచేస్తుంది” అన్నంతవరకు చాలా పోలిక ఉంది. పునః పునరనుసంధానరూపమైన భావనకీ దీనికీ సంబంధం లేదు. అందుచేతనే కాబోలు అభినవగుప్తుడు ఈతనిని మీమాంసకుణ్ణిగా గ్రహించి “జైమినిసూత్రే హ్యేవం యోజ్యతే' అని వేళాకోళం చేశాడు.

భోగోఒపి ఇతి - కావ్యశబ్దంచేత భోగం కూడా చేయబడదనే మాట లేదు. అయితే అది ఏ విధంగా చేయబడుతుందనగా - దట్టంగా ఉన్న మోహరూపమైన అజ్ఞానంవల్ల కలిగిన నంకటతను (ఆనందాంశావరణాన్ని) తొలగించడం ద్వారా ఆస్వాదం అనే మరొక పేరు గల, ద్రుతివిస్తరవికాసరూపమైన, ఆలౌకికమైన, భోగం చేయవలసి ఉన్నప్పుడు (కలిగించవలసి ఉన్నప్పుడు) లోకోత్తరమైన ధ్వనన వ్యాపారమే మూర్ధాభిషిక్తం (ఆ విషయంలో ధ్వననవ్యాపారానికే పట్టం కట్టాలి). దావికి ఆశ్రయం అవడం చేత కావ్యం సహకారి అని భావం.

వివరణ. కావ్యశబ్దం భోగాన్ని చేస్తుంది అనే మాట కూడా నిజమే. అయితే అది అత్మని ఆవరించి ఉన్న మోహరూపమైన అజ్ఞానాన్ని ధ్వననవ్యాపారం ద్వారా తొలగించి ఈ భోగాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ భోగానికే ఆస్వాదం అని కూడా పేరు. నువ్వు

316 ధ్వన్వాలోకః చెప్పినట్లు ద్రుతి-విన్తర-వికాసాలు కూడా దీనిలో ఉంటాయి. ఈ విధంగా భోగం అనగా అనందాంశాన్ని ఆవరించి ఉన్న అజ్ఞానాన్ని ఈ ధ్వననవ్యాపారం తొలగించి వేయడంతో విభావాదులతో కూడిన రత్యాదిస్థాయిభావాలచేత అవచ్చిన్నమైన, (వాటితో కూడిన) ఆత్మచైతన్యంయొక్క ఏ సాక్షాత్కారం కలుగుతుందో అదే అని తేలింది తచ్చేతి - రసం ధ్వననీయం అని ఎప్పుడైతే నిర్ణయించేమో అప్పుడు నువ్వు చెప్పిన భోగకృత్త్రం దైవసిద్ధం; ఎందువల్ల ననగా - రసించబడడంచేత కలిగిన చమత్కారం కంటె భోగం భిన్నం కాదు. భోగం అనగా అలాంటి చమత్కారమే కదా అని అర్ధం. భోగం ద్రుతివిస్తరవికాసరూపమైనది అని భట్టనాయకు డన్నదానిని మనస్సులో ఉంచుకొని అంటున్నాడు - సత్స్వాదీనామ్‌ ఇతి - సత్త్వాది గుణాల అంగాంగిభావంలో ఉండే వైచిత్యం అనంతంగా ఉంటుంది. అందుచేత ఆస్వాదం ద్రుత్యాదిరూపాలలో మూడు విధాలుగానే ఉంటుందనడం యుక్తం కాదు. వివరణ. మూడు గుణాలలో ఒక్కొక్కదాని ఉద్రేకాన్ని పట్టి ద్రుత్యాదులు మూడూ కలుగుతాయని చెప్పినట్ట్లుంది. కాని ఆ మూడు గుణాలలో ఒకటి అంగిగాను రెండు అంగాలుగాను ఉండడం, అందులో కూడ అల్పత్వాధిక్యాలు మొదలైన భేదాలు, వీటివల్ల కలిగే వైచిత్రం అనంతంగా ఉంటుంది. కారణాల ఆనంత్యంచేత కార్యాలైన చిత్తవృత్తులు కూడా అనంతంగానే ఉంటాయి. అందుచేత ద్రుత్యాదులు మూడే కలుగుతాయి అనడం యుక్తం కాదు అని అర్థం. పరబ్రహ్మేతి :- నువ్వు చెప్పినట్లు రసాస్వాదం పరబ్రహ్మాస్వాదసబ్రహ్మచారి అనేది అలాగే కావచ్చును; మాకూ అంగీకార్యమే అని అర్థం. వ్యత్పత్తి అవ్రధానం అని భట్టనాయకు డన్నదాని విషయంలో చెపుతున్నాడు. వ్యుత్పాదనం చ ఇతి :- కావ్యం చేసే వ్యుత్సాదనం (ఉపదేశం) శాగ్రేతిహాసాలచేత, అనగా వేదపురాణాదులచేత, చేయబడిన శాసనప్రతిపాదనలకంటె, అనగా వేదంచేసే శాసనం కంటె, పురాణూదులు చేసే విషయప్రతిపాదనంకంటె, అతిరిక్తమైన రసాస్వాదానికి ఉపాయమైన తన ప్రతిభ యొక్క విజృంభణం అనే వ్యుత్పత్తిని చివరికి కలగచేన్తుంది కావ్యం. ఇందుకు ఎవర్ని తప్పు పడతాం? అనగా పురాఖాదులవల్ల నేను రాముడు ప్రవర్తించినట్లు ప్రవర్తించాలి అని మాత్రమే బుద్ధి కలుగుతుంది. కావ్యం అయితే అంతకు మించి, అనగా దానితో పాటు, ప్రతిభావికానం కూడా చివరికి కలగచేస్తుంది అంటే ఈ విషయంలో ఎవరిని నిందించాలి? పురాజఖాదులకంటె అధికంగా వ్యుతృత్తిని కలిగిస్తూన్నందుకు కావ్యాన్ని నిందించాలా అని సపరిహానప్రళ్న.

ద్వితీయోద్దోతః 317

తస్మాదితి - అందుచేత, రసాలు వ్యంజింపచేయబడతాయి, ్రతీతిచేతనే రసించబడతాయి (ఆస్వాదించబడతాయి) అనేది నిశ్చితమైన విషయం. ప్రతీత్యైవ రపస్యన్తే అనగా రసన ప్రతీతిరూపమే అని భావం. అయితే ఈ అభివ్యక్తి ప్రధానంగా కావచ్చు లేదా అప్రధానంగా కావచ్చు. ప్రధానంగా అభివ్యక్తం అయితే అది రసధ్వని అవుతుంది అప్రధానంగా అయితే రసాద్యలంకారం అవుతుంది. ఈ విషయమే - ముఖ్యమర్థమ్‌ అనే మాటలలో చెపుతున్నాడు. వ్యవస్థితాః ఇతి- వెనుక చూపిన యుక్తులచేత గుణాలంకారాదులు ధ్వనికంటె ఏ విధంగా భిన్నమైనవో ప్రతిపాదించబడింది కదా అని భావం. 4

ధ్యన్యాలోకం కా. ప్రధానేఒన్యత్ర వాక్యార్ధే యత్రాజ్గం తు రసాదయః, కావ్యే తస్మిన్నలంకారో రసొదిరితి మే మతిః. ర్‌

యద్యపి రసవదలంకారన్య అన్వైః దర్శితో విషయః తథాపి యస్మిన్‌ కావ్యే ప్రధానతయా అన్యః అర్థః వాక్యార్థీభూత: తస్య చ అబ్గభూతా యే రసాదయః తే రసాదేరలంకారస్య విషయాః ఇతి మామకీనః పక్షః. తద్యథా చాటుషు (ప్రేయోలంకారస్య వాక్యార్థత్వేఒపి రసాదయ: అబ్గభూతాః దృశ్యన్తే.

బాలానందిని

ప్రధానే ఇతి - అన్యత్ర = రసాదులకంటె భిన్నమైన, వాక్యాగ్ధే జు వాక్యార్ధమునందు, యత్ర = ఏ కావ్యంలో,రసాదయః=రసాదులు, అబ్గం తు = అంగంగా ఉంటాయో, తస్మిన్‌ కావ్యే = అ కావ్యంలో, రసాదిః= రసం మొదలైన, అలంకార: ఇతి= అలంకారం అని, మే మతి:ః=నా అభిప్రాయం.

యద్యపీతి - రసవదలంకారానికి ఇతరులచేత విషయం చూపబడి ఉన్నా, ఏ కావ్యంలో మరొక అర్ధం ప్రధానంగా వాక్యార్థం అయి ఉంటుందో, దానికి ఏ రసాదులు అంగంగా ఉంటాయో అవి రసాద్యలంకారానికి విషయాలు అని నాపక్షం (నామతం). ఆదెట్లనగా - - చాటువులలో (ప్రీతిజనకవాక్యాలలో) ప్రేయోలంకారం వాక్యార్థం అయినప్పటికీ దానికి రసాదులు అంగంగా ఉన్నట్లు కనబడుతున్నాయి. (ఒక వాక్యం ప్రధానంగా ఏ విషయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుందో దాన్ని 'వాక్యార్థం' అంటారు).

318 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

అన్యడక్రేతి - రసన్వరూపే, వస్తుమాత్రే, అలంకారతాయోగ్యే వా. మే మతిః ఇతి అన్యపక్షం దూష్యత్వేన హృది నిధాయ అభీష్టత్వాత్‌ స్వపక్షం పూర్వం దర్శయతి- తధాపీతి. స హి పరదర్శితో విషయః భావినీత్యా నోపపన్న ఇతి భావః. యస్మిన్‌ కావ్యే ఇతి స్పష్టత్వేన అసంగతం వాక్యమ్‌ ఇళ్ళం యోజనీయమ్‌ - యస్మిన్‌ కావ్యే తే పూర్వోక్తాః రసాదయః అబ్గభూతాః వాక్యార్ధీభూతశ్చ అన్యోఒర్థః, “చి శబ్దః “తు' శబ్దస్యార్థే; తన్య కావ్యస్య సంబన్ధినో యే రసాదయః అబ్గభూతాః తే రసాదేరలంకారస్య రసవదా ద్యంకారశబ్దస్య విషయాః, స ఏవ అలజ్కారళబ్దవాచ్యో భవతి యోలఒబ్లభూతః న త్వన్య ఇతి యావత్‌ - అత్రోదాహరణమాహ - తద్యథేతి. తదిత్యబ్లత్వమ్‌. యథాత్ర వక్ష్యమాణోదాహరణే, తథా అన్యత్రాపీత్యర్థ:. భామహాభిప్రాయేఐ చాటుషు ప్రేయోలంకారన్య వాక్యార్థత్వే ఒపి రసాదయ: అబ్గభూతాః ఇత్యేకం వాక్యమ్‌. భామహేన హి గురుదేవన్నపతివుత్రవిషయప్రీతి వర్ణనం (పేయోలంకార ఇత్యుక్తమ్‌. తత్ర (పేయాన్‌ అలంకారః యత్ర నః ప్రేయోలంకారః అలంకరణీయః ఇహోక్తః:. న త్వలజ్కారన్య వాక్యార్థత్వం యుక్తమ్‌. యది వా వాక్యార్థత్వం ప్రధానత్వమ్‌, చమత్కారకారితేతి యావత్‌. ఉద్భృటమతానుసారిఐస్తు భజ్‌క్వా వ్యాచక్షతే - చాటుషు చాటువిషయే వాక్యార్ధే చాటూనాం వాక్యార్థత్వే (పేయోలంకారస్యాపి విషయః ఇతి పూర్వే ణ నంబన్ధః. ఉద్భటమతే హి భావాలంకార ఏవ పప్రేయ ఇత్యుక్తః, గ్రేమ్షా భావానాముపలక్షణాత్‌. న కేవలం రసవదలంకారస్య విషయః యావల్‌ ప్రేయః వ్రభృతేరపీత్యపిశబ్బార్థ. రనవచ్చబ్దేన ప్రేయఃశబ్టేన చ సర్వ ఏవ రసవదాద్యలంకారాః ఉపలక్షితాః. తదేవాహ- రసాదయ: అజ్బభూతా: దృళ్యన్తే ఇతి. ఉక్తవిషయ ఇతి శేషః.

బాలానందిని

అన్యగ్రేతి. రసన్వరూపం కాని (ఏ రసం అంగం అవుతుందో దానికంటె

భిన్నమైన రనం గాని). వమ్తుమాత్రం గాని అలంకారత్వానికి యోగ్యమైనది గావి.

ద్వితీయోద్దోతః 319 ఉవమాద్యలంకారం ధ్వనించబడితే దానికి అలంకారత్వం ఉండదు; అందుచేత “అలంకారతాయోగ్యే” అన్నాడు. మే మతి: అని ఇతరుల పక్షం దూష్యం అని విశ్చయించి, ఇష్టం అవడంచేత తన పక్షాన్ని ముందుగా తథాపి ఇత్యాదికంచేత చూపుతున్నాడు వరులచేత చూపబడిన విషయం చెప్పబోయే యుక్తిచేత (భావినీత్యా) ఉపపన్నం (యుక్తియుక్తం) కాదు అని భావం. వృత్తిలో “యస్మిన్‌ కావ్యే. తన్య చ అబ్గభూతాః” అని చెప్పబడింది. యచ్చ్భబ్దతచ్చ్భబ్దాలకు పరస్పరాన్వయం చెప్పాలి గాన “ఏ కావ్యంలో ఇతరార్థం వ్రధానమో,” తన్య = ఆ కావ్యానికి ఏ రసాదులు అంగమైనవో” అని అర్థం చెప్పాలి. అది అసంగతం. రసాదులు ప్రధానవాక్యార్థానికి అంగాలు కాని కావ్యానికి అంగాలు కాదు కదా? అందుచేత ఈ వాక్యానికి నరియైన అన్వయాన్ని చెపుతున్నాడు- యస్మిన్‌ ఇతి - అసంగతం అని స్పష్టంగా కనబడుతూన్న “యస్మిన్‌ కావ్యే” ఇత్యాది వాక్యాన్ని ఈ విధంగా అన్వయించుకోవాలి - ఏ కావ్యంలో వూర్వం చెప్పిన అ రసాదులు అంగంగా ఉంటాయో, మరొక అర్థం వాక్యార్థం అవుతుందో, - 'తన్య చ' అన్నచోట 'చ' శబ్దానికి “తు' శబ్బార్థం చెప్పాలి - కాని ఆ కావ్యానికి సంబంధించిన ఏ రసాదులు (వాళ్యార్థానికి) అంగం అయినవో అవి రసాద్యలంకారానికి, అనగా రనవదాద్యలంకారశబ్దానికి విషయాలు. ఏది అంగమో అదే అలంకారశబ్దవాచ్యం అవుతుంది, మరొకటి (అంగం కానిది) కాదు అని భావం. తద్యథా ఇత్యాదికంచేత ఈ విషయంలో ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. తత్‌ అనగా అంగత్వం అని అర్ధం. ఈ చెప్పబోయే ఉదాహరణంలో ఎట్లో ఇతర స్థలాలలో కూడా అట్లే అని అర్ధం. భామహుని అభిప్రాయం ప్రకారం “చాటువులలో ప్రేయోలంకారం వాక్యార్థం అయినా రసాదులు అంగాలుగా కనబడుతున్నాయి”. అని ఇది ఒక వాక్యం. ఎందుచేతననగా - భామహండు గురు - దేవ-నృవతి- పుత్రాదుల విషయమైన ట్రీతిని వర్ణించడం ప్రేయోలంకారం అని చెప్పాడు. తశ్రేతి - తత్ర = ఆ భామహుని మతం ఈ విధంగా ఉండగా- ఇహ= ఈ చాటుప్విత్యాది వాక్యంలో, “పేయాన్‌ అలంకారః యత్ర నః ధేయోలంకారః” అనే విగ్రహంచేత (ప్రేయస్‌ అనే అలంకారంచేత అలంకరణీయమైన వాక్యార్థం చెప్పబడుతుంది. అంతే కావి అలంకారానికి వాక్యార్థ్ధత్వం యుక్తం-కాదు. వివరణ. “కిం హాస్యేన” ఇత్యాదిళ్లోకంలో వర్ణింంబడుతూన్న రాజుయొక్క ప్రభావాదికమే వాక్యార్థం కాని ప్రేయోరూపాలంకారం వాక్యార్థం కాదు. అందుచేత వృత్తిలోని 'పేయోలజ్కార'శబ్దాన్ని బహంద్రీహినమాసంగా గ్రహించి '“పఫేయోలంకారం

320 భ్వన్వాలోకః కలది” “పేయోలంకారంచేత అలంకరించదగినది” అని అర్ధం చెప్పాలి. అంతే కాని అలంకారం వాక్యార్ధం అనడం యుక్తం కాదు. యదివా ఇతి. లేదా వాళ్యార్థశబ్దానికి ప్రధానమైనది అనగా చమత్కొారకారి అని అర్థం. ఈ అర్థం చెప్పిన పక్షంలో బహంద్రీహిసమానం చెప్పవలసిన అవసరం ఉండదు. వివరణ. భామహుడు ప్రేయోలంకారానికి ఇచ్చిన లక్షభోదాహరణలు ఇవి. శ్ల. డ్రుయో గృహాగతం కృష్ణమవాదీద్విదురో యథా, ఆద్య యా మమ గోవిన్ద జాతా త్వయి గృహాగతే, కాలేనైషా భవేత్రీతి: తవైవాగమనాత్సున:. (భా. కావ్యా. 3.5) “పేయోలంకారం ఎట్లనగా_- విదురుడు తన ఇంటికి వచ్చిన శ్రీకృష్ణునితో ఇలా అన్నాడు - 'గోవిందా! ఈ నాడు నువ్వు మా యింటికి రావడం వల్ల ఏ అనందం కలిగిందో ఆ ఆనందం కాలాంతరంలో నువ్వు మాయింటికి వచ్చినప్పుడే కలుగుతుంది ' ఇక్కడ భక్తిపాత్రుడైన శ్రీకృష్ణుని విషయంలో విదురునికున్న ప్రీతి వర్ణింపబడింది గాన (ప్రేయోలంకారం. వృత్తిలోని వాక్యానికి పైన చెప్పిన అర్థం భామహోక్త(ప్రేయోలంకొర తల్లక్ష్యాలను అనుసంధించినది. ఇప్పుడు ఉద్భృటమతానుసారులు ఈ వాక్యానికి చెప్పిన అర్ధం విశదీకరిస్తున్నాడు = ఉదృటేతి:- ఉదృటమతాన్ని ఆనునరించినవాళ్లు ఈ వాక్యాన్ని విభజించి వాఖ్యానిస్తున్నారు. వాక్యార్థత్వం చాటువులయందు, అనగా చాటువుల విషయమునందు ఉండగా, అనగా చాటువులు వాక్యార్థం అయినప్పుడు, (చాటు: అని అధ్యాహారం; ఆ చాటుకావ్యం) ప్రేయోలంకారానికి కూడా విషయం అవుతుంది అని వెనుకటిదానితో “రసాదేః అలంకారన్య విషయాః” లోని వివషయళబ్దంతో (ఏకవచనంగా మార్చుకొన్నవిషయః' అనే దానితో) నంబంధం. ఎందుచేత ననగా ఉద్భటుని మతంలో భావాలంకారమే, భామహండు చెప్పిన ప్రేమచేత ఇతరభావాలను కూడా ఉపలక్షణచేత హించి, ప్రేయోలంకారం అని చెప్పబడింది. వివరణ. శ్లో. రత్యాదికానాం ఖావానామనుభావాదిసూచనైః యత్కొవ్యం బధ్యతే సద్భిః తత్‌ పేయస్వదుదాహృతమ్‌ (కా.అ.సా.సం. 4.2) “రత్యాదిభావాలను వాటి అనుభావాదులచేత సూచిస్తూ ఏ కావ్యం నిర్మించబడుతుందో అది 'పేయన్వత్‌ అనగా ప్రేయోలంకారం కలది అని చెప్పబడినది”. “ఇది ఉద్భటుని లక్షణం. ఇక్కడ రత్యాదికానామ్‌ అని ఆదిశబ్దప్రయోగంచేత స్థాయి - వ్యభిచారి - సాత్తికభావాలు, 'అనుభావాది' లోని” 'ఆది' శబ్దం చేత విభావ - వ్యభిచారి - స్వశబ్దాలూ

ద్వితీయోద్దోత: 321 గ్రహింపబడతాయి. భావాలు అలంకారాలుగా ఇక్కడ చెప్పబడుతున్నాయి అని వ్యాఖ్యాకారుడైన ప్రతీహారేందురాజు చెప్పాడు.

“వ్యాక్యార్ధత్యేఒపి' అనే చోట ఉన్న 'అపి' శబ్దాన్ని పేయోలంకారస్య తో అన్వయించి, పేయోలంకారస్యాపి' అని పైన చెప్పబడింది. ఈ అపిశబ్దానికి ప్రయోజనం చెపుతున్నాడు - న కేవలమితి కేవలం రసవదలంకారానికే విషయం కాదు (ప్రేయోలంకారం మొదలైనవాటికి కూడా విషయం అని “అపి' శబ్దానికి అర్ధం. రసవచ్చ్భబ్దంచేత, పేయఃశబ్దంచేత, రసవదాద్యలంకారాలు అన్నీ ఉపలక్షణచేత గ్రహింపబడతాయి ఈ విషయాన్నే రసాదయః అజ్జభూతా: దృళ్యన్తే” అనే మాటలలో చెపుతున్నాడు. '“ఉక్తవిషయే” అని అధ్యాహారం. చెప్పబడిన చాటుస్థలమునందు అని అర్ధం. అనగా చాటుస్థలాలలో రసాదులు అంగాలుగా కనబడుతున్నాయి అని ఆ వాక్యానికి అర్థం

వివరణ. గుర్వాదులయందున్న ప్రీతిని వర్ణించడమే (పేయోలంకారం. చాటుస్థలంలో ఆ (పేయోలంకారానికే ప్రాధాన్యం ఉంటుంది రసాదులు ఆ ప్రీతికి గొని, ఆ ప్రీతికి విషయమైన రాజుయొక్క ప్రభావాదికానికి గాని అంగంగా ఉంటాయి అని భామహమతానుసారంగా వృత్తిలోని 'తద్యథా' ఇత్యాది వాక్యానికి అర్ధం. రత్యాది భావాల వర్ణనం భావాలంకారం, అదే ప్రేయోలంకారం. 'కిం హాస్యేన' ఇత్యాదులలో చాటువు వాక్యార్థం. అక్కడ రసవదలంకారం భావాలంకారం ఉంటాయి అని ఉద్భటమతం ప్రకారం అర్థం.

ధ్యన్యాలోకం స చ రసాదిరలజ్కారః శుద్ధః సంకీర్టో వా. తత్రాద్యో యథా - శ్లో, కిం హాస్యేన న మే ప్రయాస్యసి పునః ప్రాప్రశ్చిరాద్దర్శనం కేయం నిష్కరుణ ప్రవాసరుచితా కేనాసి దూరీకృత:, స్వప్నాన్తేష్వితి తే వదన్‌ ప్రియతమవ్యాసక్తకణగ్రహో బుద్దా రోదితి రిక్రబాహువలయస్తారం రిపుస్రీజన:. (21 ఇత్యత్ర కరుణరసస్య శుద్ధస్యాబ్గభావాత్‌ స్పష్టమేవ రసవదలంకార త్వమ్‌. ఏవమేవంవిధే విషయే రసాన్తరాణాం స్పష్ట ఏవ అబ్గభావః. బాలానందిని

స చేతి - ఆ రసాద్యలంకారం శుద్ధమైనా కావచ్చు లేదా సంకీర్ణం కావచ్చు. వాటిలో మొదటిది ఎట్లనగా - ల్ని

322 ధ్వన్వాలోకు

కిమితి - హాస్యేన = హాస్యంచేత, కిమ్‌=ఐఏమి ప్రయోజనం. చిరాయ= చిరకాలానికి, మే దర్శనమ్‌= నా దృష్టిని, ప్రాప్తః=పాందిన నువ్వు, వునః=తిరిగి, న ప్రయాన్యసి=వెళ్లవు. చాలాకాలానికి కనబడిన నువ్వు మళ్లీ వెల్లి పోవద్దు. నిష్కరుణ= జాలిలేనివాడా!' ఇయమ్‌=ఈ, ప్రవాసరుచితా=ప్రవాసమునందు ఆసక్తి, కా= ఏమిటి? కేన=ఎవనిచేత, దూరీకృతః=దూరం చేయబడినావు? స్వప్పాన్తేషు= స్వప్నాంతముల యందు, ఇతి=ఈవిధంగా, వదన్‌=పలుకుచు, ప్రియతమ వ్యాసక్తకణ్గగ్రహఃజ పియతమునియందు లగ్నమైన కంఠగ్రహణం గల, (ప్రియతముని కంఠాన్ని ఆశ్లేషించుకొని ఉన్న), తే= నీయొక్క రిపుస్ర్తీజనః=శత్రు స్రీ జనం, బుద్ద్వా=మేల్కొని, రిక్తబాహంవలయ:;= శూన్యమైన బాహువలయం కలదై, తారమ్‌=బిగ్గరగా, రోదితి=ఏడ్చుచున్నది.

ఇత్యశ్రేతి - ఇక్కడ శుద్ధమైన కరుణరనం అంగంగా ఉండడంవల్ల రసవదలంకారత్వం స్పష్టమే. ఈవిధంగా ఈ రకమైన ఇతరరసాలకు కూడా అంగత్వం

లోచనం

శద్ధ ఇతి : రసాన్తరేణ అబ్గభూతేన అలబ్కారాన్తరేణ వా న మిశ్ర అమిశ్రస్తు సంకీర్ణః. స్వప్పస్య అనుభూతసదృశత్వేన భవనమితి హసన్నేవ ప్రియతమ: స్వప్నే అవలోకిత:. న మే ప్రయాస్యసి పునః ఇతి- ఇదానీం త్వాం విదితశఠభావం బాహుపాశబనాత్‌ న మోక్ష్యామి. అత ఏవ రిక్తబాహువలయ ఇతి. స్వీకృతస్య చోపాలమో యుక్త ఇత్యాహ - కేయం నిష్కరుణేతి. కేనాసీతి:- గోత్రస్థలనాదిష్వపి న మయా కదాచిత్‌ ఖేదితోఒసి స్వప్నాన్తేషు స్వప్నాయితేషు, సుప్తప్రలపితేషు పునః పునరుద్భూతతయా బహుషు. ఇతి వదన్‌ యుష్మాకం సమృన్టీ రిపుస్రీజనః ప్రియతమే విశేషేణ ఆసక్తః కణ్ణగ్రహః యేన తాదృశ ఏవ సన్‌ బుద్దా శూన్యవలయాకారీకృత బాహుపాశః సన్‌ తారం ముక్తకణ్ధం రోదితీతి.

బాలానందిని

శుద్గ ఇతి :- అంగమైన ఇతరరసంళే కాని, మరొక అలంకారంతో కాని మిశ్రం కానిది శుద్ధం. వాటితో కలిసినది నంకీర్ణం. పూర్వం జాగ్రదవస్థలో ఏవిధంగా అనుభవించబడి ఉంటుందో స్వప్నం అదే విధంగా ఉంటుంది గాన ప్రియతముడు నవ్వుతున్నట్టుగానే స్వప్పంలో చూడబడ్డాడు. నమే ప్రయాస్వసి పునః ఇతి - నువ్వు

ద్వితీయోద్దోతః 323 ఎలాంటి శరుడవో, గూఢంగా విప్రియం చేసేవాడవో, తెలిసి పోయింది. ఇప్పుడింకనా బాహుపాశబంధంనుంచి విడవను. అందువల్లనే రిక్రబాహవలయ: అని చెప్పబడింది. స్వీయజనాన్ని (స్వీకృతన్య) నిందించడం యుక్తమే అని కేయం నిష్కరుణ అనే మాటలలో చెప్పుచున్నాడు. కేనాసీతి - గోత్రస్థ్టలనాదులు జరిగినప్పుడు కూడా నేను నిన్ను ఎన్నడూ బాధించలేదు. స్వప్నాన్తేషు - మాటి మాటికి ఇలా జరగడంచేత అనేకమైన స్వప్నాయితములయందు, అనగా నిద్రలో కలవరించడాలయందు. ఇతీతి = ఈ విధంగా పలుకుచున్న మీ శత్రుస్తీజనం, ప్రియతమునియందు అధికంగా లగ్నం చేయబడిన కంఠగ్రహణం కలదై మేల్కొని శూన్యమైన, వలయాకారంగా చేయబడిన బాహుపాశం కలదై ఎలుగెత్తి ఏడ్చుచున్నది. లోచనం

అత్ర ళోకస్థాయిభావేన న్వవ్నదర్శనోద్దీవితేన కరుణరసేన చర్వ్యమాణేన సున్షరీభూతః నరపతిప్రభావః భాతీతి కరుణ: శుద్ధః ఏవ అలంకారః. న హి “త్వయా రిపవో హతాః” ఇతి యాదృగనలంకృతో ఒయం వాక్యార్థః తాదృగయమ్‌. అపి తు నున్దరతరీభూతో ఒత్ర వాక్యార్థః. సౌన్దర్యం చ కరుణరనకృతమేవేతి. చథ్దాదినా వన్తునా యథా వన్వ్వన్తరం వదనాద్యలంక్రియతే తదుపమితత్వేన చారుతయా అవభాసాత్‌, తథా రసేనాపి వన్తు వా రసాన్తరం వా ఉపస్కృతం సున్షరం భాతి ఇతి రసస్యాపి వస్తున ఇవ అలంకారల్వే కో విరోధః?

బాలానందిని

అక్రేతి - ఇక్కడ శోకం స్థాయిభావంగా గలది, స్వప్నంలో చూడడంచేత ఉత్థాపితమూ అయిన, చర్వణచేయబడుచున్న కరుణరసంచేత రాజుయొక్క ప్రభావం సుందరంగా అయి భాసిస్తూన్నది. అందువల్ల శుద్ధమైన కరుణరసమే అలంకారం. “నీచేత శత్రువులు చంపబడ్డారు' అనే అలంకారరహితమైన వాక్యార్థం ఎలాంటిదో ఇది అలాంటిది కాదు కదా? మరేమనగా ఇక్కడ వాక్యార్థం చాలా సుందరంగా ఉండేటట్లు చేయబడింది. ఈ సౌందర్యం కరుణరసంవల్లనే వచ్చింది. మరొక వస్తువైన ముఖాదికం చంద్రాదివస్తువుతో పోల్బబడడంచేత ఎక్కువ అందంగా భాసించడంవల్ల, ఆ వస్తువుచేత (చంద్రాదివస్తువుచేత) ఏ విధంగా అలంకరించబడుతుందో అదే విధంగా ఒక వస్తువు గాని, మరొక రసం గాని రసంచేత కూడా సుందరంగా ప్రకాశిస్తుంది. అందుచేత రనం

324 ధ్వన్యాలోకః కూడా వస్తువువలె అలంకారం అయితే విరోధం ఏముంది? లోచనం నను రసేన కిం కుర్వతా అత్ర ప్రకృతః అర్థః అలంక్రియతే? తర్పి ఉపమయాపి కిం కుర్వత్యా అలంక్రియతే? నను తయా ఉపమీయతే 'ప్రస్తుతోఒర్థవ. రసేనాపి తర్పి సరసీక్రియతే సో౭ర్థః ఇతి స్వసంవేద్యమేతత్‌. తేన యత్‌ కేచిత్‌ అచూచుదన్‌ - “అత్ర రసేన విభావాదీనాం మధ్యే కిమలం క్రియతే?” ఇతి తదనభ్యుపగమపరాహతమ్‌, ప్రస్తుతార్థస్య అలంకార్యత్వేన అభిధానాత్‌. అస్యార్థస్య భూయసా లక్ష్యే సద్భావ ఇతి దర్శయతి- ఏవమితి. యత్ర రాజాదేః ప్రభావఖ్యాపనం తాదృశ ఇత్యర్థః. బాలానందిని (వళ్లు నన్వితి - రనం ఏం చేస్తూ ప్రకృతార్థాన్ని అలంకరిస్తుంది? (ఎదురుప్రశ్చ).

అయితే ఉపమ కూడా ఏం చేస్తూ ప్రకృతార్థాన్ని అలంకరిన్తుంది? (మొదట ప్రశ్న

వేసినవాని సమాధానం) ఉపమచేత ప్రన్తుతార్థం పోల్చబడుతుంది కదా? (రెండవవాని

నమాధానం) అయితే రనంచేత కూడా ఆహప్రకృతార్ధం నరనంగా ఉండేటట్లు

చేయబడుతుంది; ఈ విషయం (ఒకరు చెప్పనక్కరలేదు) ఎవరి మట్టుకు వారికే తెలుస్తుంది. అందుచేత 'ఇక్కడ రనం విభావాదులలో దేన్ని అలంకరిస్తుంది?" అని కొందరు చేసిన ఆక్షేపణ అంగీకరించపోవడంచేతనే త్రిప్పికొట్టబడింది. విభావాదులలో ఒకదానిని అలంకరిస్తుందని మేం అంటే కదా ఈ ఆక్షేపఐకి అవకాశం అని భావం.

ప్రస్తుతార్థమే దానిచేత అలంకరించబడుతుంది అని కదా మేం అంగీకరించినది?

అస్వేతి:- ఈ విషయం (రసం అలంకారంగా ఉండడం) చాలా లక్ష్యాలలో ఉంది అని

ఏవమిత్యొది వాక్యంచేత చూపుతున్నాడు. ఏవంవిధే విషయే అనగా ఎక్కడైతే రాజాదుల

ప్రభావాన్ని వర్ణించడం ఉంటుందో అలాంటిదానియందు అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం సంకీర్దో రసాదిః అబ్బభూతః యథా - శ్లో. క్షిప్తో హస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహతోఒప్యాదదానోఒ౦శుకాన్తం గృహ్హన్‌ కేశేష్వపాస్తశ్చరణనిపతితో నేక్షితః సంభ్రమేణ,

ద్వితీయోద్ధోత 325 ఆలిజ్గిన్‌ యోఒ వధూతస్రిపురయువతిభిః సాశ్రునేక్రోత్పలాభిః కామీవార్హాపరాధ:ః స దహతు దురితం శామృవో వః శరాగ్ని:.(22)

ఇత్యత్ర త్రిపురరిపుప్రభావాతిశయస్య వాక్యార్దత్వే ఈర్వ్యా విప్రలమృస్య శేషసహితస్య అబ్గభావ ఇతి. ఏవంవిధ ఏవ రసవదాద్య లంకారస్య న్యాయ్యో విషయః. అత ఏవ చ ఈర్వ్యావిప్రలమృకరుణ యోః అబ్గత్వేన వ్యవస్థానాత్‌ సమావేశో న దోషః. యత్ర హి రసస్య వాక్యార్థీభావః తత్ర కథమలంకారత్వమ్‌? అలంకారో హి చారుత్వ హేతుః ప్రసిద్ధః న తు అసౌ అత్మైవ ఆత్మనః చారుత్వహేతుః.

బాలానందిని

సంకీర్ణ ఇతి : అంగమైన సంకీర్ణరసాదికం ఎట్లనగా -

క్షిపు ఇతి :- ఇది అమరుశతకంలోని మంగళళ్లోకం. యః=ఏ శరాగ్శి, సాశ్రునేత్సోత్పలాభి:= కన్నీళ్ళతో కూడిన ఉత్పలములవంటి నేత్రాలు గల, త్రిపురయువతిభి:= త్రిపురాసురస్రీలచేత, ఆర్హాపరాధ:=పచ్చిగా ఉన్న (కొత్తదైన, అప్పుడే చేసిన) అపరాధం గల, కామీవ=కాముకుడు వలె, హస్తావలగ్నః=చేతులకు తగుల్కొంటూ, హనస్తస్పర్శ చేస్తూ, క్షిప్తఃజదూరంగా విసిరివేయబడిందో, ప్రసభమ్‌=బలాత్కారంగా, ఆఅంశుకాన్తమ్‌=వ(స్రాంతాన్ని, ఆదదానః అపి=గ్రహిస్తున్నా, అభిహత:ః=కొట్టబడినదో, శ్రేశేషు=కేశములయందు, గృహ్హన్‌=గ్రహిస్తూ, అపాన్తః=విదిలించుకొనబడినదో, చరణనిపతితః= పాదాలమీద పడినదై, సంభ్రమేణ=తొందరచేత, నేక్షిత;=చూడబడలేదో, జలిబ్గన్‌=కౌగిలించుకొంటూ, అవధూతః=తిరస్కరించబడిందో, సః=ఆ, శామృవః=శివుని సంబంధమైన, శరాగ్నిః=బాణాగ్ని, వః=మీయొక్క, దురితమ్‌=పాపమును, దహతు= కాల్చివేయుగాక,

ఇత్యత్రేతి - ఈ శ్లోకంలో త్రిపురారియైన పరమేశ్వరుని ప్రభావాతిశయం వొక్యార్థం. దానికి శ్లేషసహితమైన ఈర్వ్యావివ్రలంభం అంగం. ఈ విధమైనదే రసవదాద్యలంకారానికి విషయం అని చెప్పడం న్యాయసంమతం, అందుచేతనే, ఈర్వావిప్రలంభకరుణలు (మరొకదానికి)అంగంగా ఉండడం చేతనే, ఒక చోట కలిసి ఉండడంలో దోషం లేదు. రసమే ఎక్కడ వాక్యార్థంగా ఉంటుందో అక్కడ దానికి

326 ధ్వన్వాలోక్షః అలంకారత్వం ఎలా కుదురుతుంది? చారుత్వానికి హేతువైనదే అలంకారం అని ప్రసిద్ధం కదా? ఈ రసం తనకు తానే చారుత్వహేతువు కాజాలదు. లోచనం

క్షిప్త ఇతి :- కామిపక్షే అనాదృతః ఇతరత్ర ధుతః. అవధూత ఇతిన ప్రతీప్సితః ప్రత్యాలిబ్గనేన. ఇతరత్ర సర్వాబ్గధూననేన విశరారూకృతః. సాశ్రుత్వమేకత్ర ఈర్వ్యయా అన్యత్ర నిష్ప్రత్యాశతయా. కామీవేత్యనేన ఉపమానేన శ్రేషానుగృహీతేన ఈర్వ్యావిప్రలమో యః ఆకృష్టః తస్య శ్లేషోపమాసహితస్య అబ్గత్వమ్‌, న కేవలస్య. యద్యప్యత్ర కరుణో రసో వాస్తవోఒప్యస్తి తధాపి స తచ్చారుత్వప్రతీత్యై న వ్యాప్రియతే ఇత్యనేన అభిప్రాయేణ శ్లేషసహిత స్యే త్యేతావదేవ అవోచత్‌; న తు కరుణసహిత స్యేత్యపి. ఏతమర్థమ్‌ అపూర్వతయా ఉశ్చేక్షితం (ద్రథీకర్తుమాహ- ఏవంవిధ ఏవేతి. అత ఏవేతి:- యతో౭ఒత్ర విప్రలమృస్య అలంకారత్వం న తు వాక్యార్థతా అతో హేతోరిత్యర్థః. న దోష ఇతి యది హ్యన్యతరస్య రసస్య ప్రాధాన్యమభవిష్యత్‌ న ద్వితీయో రసః సమావిశేత్‌. రతిస్థాయిభావత్వేన తు సాపేక్షభావో విప్రలమృః. న చ ళోకస్థాయిభావత్వేన నిరపేక్షభావన్య కరుణన్య విరుద్ధ ఏవ. ఏవమలంకారళశబ్దప్రసంగేన సమావేశం ప్రసాధ్య ఏవంవిధ ఏవేతి యదుక్తం తత్రైవకారస్య అభిప్రాయం వ్యాచప్టే - యత్ర హీతి.

బాలానందిని

క్షిప్త ఇతి :- కాముకుని పక్షంలో ఆనాదరం చేయబడినవాడు అని, రెండవపక్షంలో దులిపి వేయబడినది అని అర్థం. తిరస్కరించబడినవాడు అని చెప్పడంచేత ప్రత్యాలింగనంచేత సాదరంగా స్వీకరించబడలే దని భావం. శరాగ్నిపక్షంలో చిమ్మివేయబడినది అని భావం. కన్నీళ్లు కలిగి ఉండడం ఒక పక్షంలో ఈర్వ్యచేత, రెండవ పక్షంలో రక్షణ విషయంలో ఆశ లేకపోవడం చేత. కామీవ అనేశ్లేషచేత అనుగ్రహించబడిన ఉపమానంచేత ఏ ఈర్వ్యావిప్రలంభం (ఈర్వ్వవల్ల ఏర్పడిన వియోగం) స్పష్టీకరించబడిందో శ్లేషోపమాసహితంగా ఉండే అది పురరిపుప్రభావరూపవాక్యార్థానికి అంగం; అంతే కాని కేనలవిప్రలంభం అంగం కాదు. ఇక్కడ వాస్తవమైన కరుణరసం కూడా ఉన్నా అది ఆ

ద్వితీయోద్దోతః 327 వాక్యార్థంయొక్క చారుత్వం తెలియడానికి వనిచేయడంలేదు. అనే అభిప్రాయం చేత 'శ్లేషసహితస్య' అని మాత్రమే చెప్పాడు కాని 'కరుణసహితన్య' అని కూడ చెప్పలేదు. క్రొత్తగా తనచేత ఊహించబడిన (ప్రతిపాదించబడిన) ఈ విషయాన్ని దృఢం చేయడం కొరకు 'ఏవంవిధ ఏవ' అని అంటున్నాడు. అత ఏవేతి:- ఇక్కడ విప్రలంభం అలంకారమే కాని వాక్యార్థం కాదు అందువలన అని అర్ధం. న దోషః ఇతి:- ఈ రెండు రసాలలో ఒకటి ప్రధానం అయి ఉండేటట్టయికే అప్పుడు రెండవ రనం ఇక్కడ చేరక పోయేది. విప్రలంభం రతి స్థాయిభావంగా కలదవడంచేత సాపేక్షభావం, అనగా మున్ముందు కలుస్తామనే ఆశయొక్క అపేక్ష ఉన్నది. అది శోకం స్థాయిభావంగా కలదవడంచేత నిరపేక్షభావమైన కరుణకి విరుద్ధమే.

వివరణ. విరుద్ధమైన రెండు రసాలను ఒక చోట కూర్చకూడదు. కాని ఆ రెండూ మరొకదానికి దేనికైనా అంగాలైనప్పుడు చేర్చవచ్చు. అందుచేతనే పరస్పర విరోధం గల కరుణవిప్రంభాలకి ఇక్కడ సమావేశం చేసినా దోషం లేదని భావం.

ఏవమితి- ఈవిధంగా అలంకారశబ్దప్రసంగంచేత రెండు విరుద్ధరసాల సమావేశాన్ని సాధించి 'ఏవంవిధ ఏవ' అన్నదానిలో ఉన్న ఏవకారంయొక్క అభిప్రాయాన్ని “యత్ర హి' ఇత్యాదివాక్యంచేత వీశదీకరిన్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం తథా చాయమత్ర సంక్షేపః - శ్లో రసభావాదితాత్పర్యమాశ్రిత్య వినివేశనమ్‌, అలంకృతీనాం సర్వాసామలంకొత్వసాధనమ్‌.

తస్మాద్యత్ర రసాదయ:ః వాక్యార్ధీభూతాః స సర్వః న రసాదేరలంకారస్య విషయః, సః ధ్వనేః ప్రభేద:ః. తస్య ఉపమాదయః అలంకారాః. యత్ర తు ప్రాధాన్యేన అర్భాన్తరస్య వాక్యార్థీభావే రసాధిభిః చారుత్వనిష్పత్తిః క్రియతే స రసాదేః అలంకారతయా విషయః.

బాలానందిని | తథా బేతి - ఇంతవరకు చెప్పిన విధంగా ఇక్కడ దీని సంక్షేపం ఇది. రసేతి :- రనభావాదితాత్పర్యమ్‌ =రనభావాదులయందే తాత్పర్యాన్ని,

328 ధ్వన్యాలోకః అశ్రిత్య=ఆశ్రయించి, వినివేశనమ్‌ =కూర్చడం, సర్వాసామ్‌=సమస్తమైన, అలంకృతీనామ్‌= అలంకారాలయొక్క, అలంకారత్వసాధనమ్‌ =అలంకారత్వంయొక్క సాధనము.

తస్మాదితి - అందువల్ల ఎక్కడ రసాదులు వాక్యార్థం అవుతాయో (ప్రధానంగా ఉంటాయో) అది అంతా రసాద్యలంకారానికి అనగా రసాదులు చేసే అలంకరణానికి విషయం కాదు. అది ఒక ధ్వనిభేదం (రసాదిధ్వనికావ్యం) ఆ ధ్వనికావ్యానికి ఉపమాదులు అలంకారాలుగా ఉంటాయి. కాని ఎక్కడ మరొక అర్ధం ప్రధానమైన వాక్యార్థంగా ఉంటుందో, దానికి రసాదులు చారుత్వాన్ని సమకూరుస్తాయో, అది రసాదులు అలంకారం అవడానికి విషయం (స్థానం).

లోచనం

సర్వాసామ్‌ ఉపమాదీనామ్‌. అయం భావః-ఉపమాదీనామలంకారత్వే యాదృశీ వార్తా తాదృశ్యేవ రసాదీనామ్‌. తదవశ్యమన్యేన అలంకార్యేణ భవితవ్యమ్‌. తచ్చ యద్యపి వస్తుమాత్రమపి భవతి, తధాపి తస్య పునరపి విభావాదిరూపతాపర్యవసానాత్‌ రసాదితాత్పర్యమేవేతి సర్వత్ర రసధ్వనేరేవ ఆత్మభావ:. తదుక్తమ్‌- రసభావాదితాత్సర్యమ్‌ ఇతి. త స్యేతి:- ప్రధానస్య ఆత్మ భూతస్య. ఏతదుక్తం భవతి - ఉపమయా యద్యపి వాచ్యోఒర్థః అలంక్రియతే, తథాపి తస్య తదేవ అలంకరణం యత్‌ వ్యజ్యార్భాభివ్యజ్ఞునసామర్థ్యాధానమితి వస్తుతో ధ్వన్యాత్మైవాలంకార్య:. కటకకేయూరాదిభిరపి హి శరీరసమవాయి భిః చేతన ఆత్మైవ తత్తచ్చిత్త వృత్తివి శేషాచిత్యసూచనాత్మతయా అలంక్రియతే. తథా హి - అచేతనం శవశరీరం కుబ్బలాద్యుపేతమపి న భాతి, అలంకార్యస్యాభావాత్‌. యతిశరీరం కటకాదియుక్తం హాస్యావహం భవతి, అలంకార్యస్య అనౌచిత్యాత్‌. న హి దేహస్య కించిదనౌచిత్యమితి వస్తుతః ఆత్మైవ అలంకార్య:. “అహమలంకృత:” ఇత్యభిమానాత్‌. రసాదేః అలంకారతాయా:ః ఇతి వ్యధికరణషష్ట్యా, రసాదేః యా అలంకారతా తస్యాః స ఏవ విషయః. ఏతదనుసారేథైవ పూర్వత్రాపి వాక్యే యోజ్యమ్‌. రసాదికర్శకస్య అలంకరణక్రియాత్మన:ః విషయః ఇతి.

బాలానందివి సర్వాసామ్‌ ఇతి - నమస్తమైన ఉపమాదులైన అని అర్థం దీని భావం ఇది

ద్వితీయోద్దోతః 329

• ఉపమాదులు అలంకారాలు అని చెప్పడంలో ఏలాంటి పద్ధతియో రసాదుల అలంకారత్వంలో కూడా అదే పద్ధతి. అందువల్ల అలంకరించదగింది మరొకటి తప్పకుండా ఉండాలి. ఆ అలంకార్యం వస్తుమాత్రం కూడా కావచ్చును, అయినా ఆవస్తువు కూడా తిరిగి విభావాదిరూపంలో పర్యవసిస్తుంది. (చివరికి విభావాదిరూపం అవుతుంది) అప్పుడు దానికి కూడా రసాదులయందే తాత్పర్యం ఉంటుంది కాబట్టి అంతటా కూడా రసధ్వనికే ఆత్మత్వం ఈ విషయమే 'రసభావాదితాత్సర్వమ్‌' ఇత్యాదికంచేత చెప్పబడింది.

తస్యేతి - 'తస్య ఉపమాదయో ఒలంకారాః' అనే వాక్యంలో తస్య అనగా - ప్రధానమూ ఆత్మా అయిన ఆ రసాదికి అని అర్ధం ఎతదితి - ఈ విషయం చెప్పినట్లయింది - ఉపమచేత వాచ్యార్థమే అలంకరించబడినా దానిని (వాచ్యార్థాన్ని) అలంకరించడం అంటే ఏమిటనగా వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేసే సామర్థ్యాన్ని దానియందు సమకూర్చడమే. అందువల్ల నిజానికి అలంకార్యం ధ్వనిరూపమైన ఆత్మయే. శరీరంతో సంబంధించిన కటకకేయూరాదులచేత కూడ ఆ యా చిత్తవృత్తుల బెచిత్యాన్ని సూచించే విధంగా అలంకరించబడేది చేతనమైన ఆత్మయే కదా?

వివరణ. శరీరం మీద ధరించే అలంకారాలు ధరించేవాని చిత్తవృత్తికి అనుగుణంగా, ఉచితంగాకూడా ఉంటాయి. యువకుల లేదా యువతుల శరీరాలమీద ధరించిన అలంకారాలు వాళ్ల రాగిత్వానికి తగిన విధంగా (బెచిత్యంతో) ఉంటాయి యతిశరీరంమీద రుద్రాక్షమాలాదండకమండలాదులు వాళ్ల చిత్త వృత్తికి ఉచితమైనవిగా ఉంటాయి. అలంకారాలు ధరించేటప్పుడు అలంకార్యచిత్తవృత్తాచిత్యం కూడా పరిగణనలోనికి తీసికొనబడుతుంది

తథాహి ఇతి - అది యుక్తమే కదా? అచేతనమైన శవశరీరం కుండలాదులతో కూడినదైనా ప్రకాశించదు అక్కడ అలంకొర్యమైన ఆత్మ లేదు కదా? సంన్యాసిశరీరం కటకాదులతో కూడినట్టయితే హాస్యాస్పదం అవుతుంది. ఎందుచేత ననగా అలంకార్యంలో బెచిత్యం లేదు దేహానికి సంబంధించినంతవరకు అనౌచిత్యం ఏదీ లేదు. అందుచేత నిజానికి అలంకార్యం ఆత్మయే ఎందుచేత ననగా “అహమ్‌ అలంకృత;' (నేను అలంకరించబడ్డాను) అనే అభిమానం చేతనుడికే ఉంది కాని కేవల శరీరానికి లేదు కదా? “రసాదేః అలంకారతాయా:” అన్నచోట ఉన్న షష్టీవిభక్తులు వ్యధికరణషష్టులు. అనగా సమానాధికరణషష్టులనుగా గ్రహించి విశేషణవిశేష్యభావం (రసాదియైన అలంకారతయెక్క అని) చెప్పకూడదని అర్థం అందుచేత రసాదులయొక్క

330 ధ్వన్వాలోక్షః ఏ అలంకారత్వం ఉందో దానికి అదే విషయం, అనగా ఆశ్రయం.

ఎతదనుసారేణ ఇతి - దీనిని అనుసరించి పూర్వవాక్యంలో కూడా అర్ధం చెప్పుకోవాలి. రసాదికరృకమైన అలంకరణక్రియారూపానికి విషయం (కాదు) అని అన్నయం చెప్పాలి. 'న రసాదేః అలంకారః' అనేదానికి “రసాదికమైన అలంకారానికి విషయం కాదు”అని మామూలు అర్ధం చెప్పడం జరగచ్చు అలా కాకుండా ఇక్కడ కూడా వ్యధికరణషష్టీవిభక్తులుగా గ్రహించి- రసాదే:ః=రసాదులయొక్క అనగా రసాదులు చేసే (రసాదికరృకమైన-రసాదులు కర్తగా గల) అలంకారస్య=అలంకరణానికి అని అర్థం చెప్పుకోవాలి అని భావం.

ధ్వ్యన్యాలోకం

ఏవం ధ్వనేః ఉపమాదీనాం రసవదలంకారస్య చ వివిక్త విషయతా భవతి. యది తు చేతనానాం వాక్యార్థీభావో రసాద్యలంకారస్య విషయః ఇత్యుచ్యతే తర్హి ఉపమాదీనాం ప్రవిరల విషయతా నిర్విషయతా వా అభిహితా స్యాత్‌. యస్మాదచేతన వస్తువృత్తే వాక్యార్ధభూతే పునః చేతనవస్తువృత్తాన్యయోజనయా యథాకథంచిద్భవితవ్యమ్‌. అథ సత్యామపి తస్యాం యత్ర అచేత నానాం వాక్యార్ధీభావః నాసౌ రసవదలంకారస్య విషయః ఇత్యుచ్యతే, తత్‌ మహతః కావ్యప్రబన్ధస్య రసనిధానభూతస్య నీరసత్వమభిహితం స్యాత్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా ధ్వనికి, ఉపమాద్యలంకారాలకీ, రసవదలంకారానికీ విషయాలు (స్థానాలు) వేరు వేరైనవి అనేది కుదురుతుంది చేతనాలు వాక్యార్థం అవుతే అప్పుడు అది రనవదలంకారానికి విషయం అవుతుంది అని చెప్పినట్లయితే అప్పుడు ఉపసమాదులకు విషయం చాలా తక్కువ అయిపోతుంది, అసలే లేకుండా కూడా పోవచ్చు. ఎందువల్ల ననగా అచేతనపదార్థాల వృత్తాంతం వాక్యార్థం అయినప్పుడు అక్కడ మళ్ళీ చేతనవస్తువృత్తాంతాన్ని ఏదో విధంగా కల్పించవలసి ఉంటుంది.

ద్వితీయోద్దోతః 331 అచేతనవృత్తాంతం వాచ్యార్థంగా ఉన్న చోట్లలో చేతనవస్తువృత్తాంతయోజన ఉన్నా కూడ అది రనవదలంకారానికి విషయం కాదు అని అంటే అప్పుడు రసానికి నిధానం (నిధి అయిన అఆతివిసృతమైన కావ్యప్రబంధం (ఎన్నో కావ్యాలు) నీరసం అని చెప్పినట్లవుతుంది. లోచనం ఏవమితి - అస్మదుక్తేన విషయవిభాగేనేత్యర్థవ. ఉపనూదీనామితి:- యత్ర రసస్య అలంకార్యతా రసాన్నరం చాబ్లభూతం నాస్తి తత్ర శుద్దా ఏవ ఉపమాదయః. తేన నంసృష్ట్యా నోపమాదీనాం విషయాపహార ఇతి భావః. రసవదలంకారస్య చేతి :- అనేన భావాద్యలంకారా అపి (ప్రేయస్వ్యూర్దస్వి సమాహితా గృహన్తే. తత్ర భావాలంకారస్య శుద్ధస్య ఉదాహరణం యధా:- శ్లో తవ శతపత్రపత్రమృదుతామతలశ్చరణ శృలకలహంసనూపురకలధ్వనినా ముఖరః, మహిషమహాసురన్య శిరసి ప్రసభం విహిత: కనకమహామహీధ్రగురుతాం కథమమృ గతః. ఇత్యత్ర దేవీస్తోత్రే వాక్యార్ధీభూతే వితర్కవిస్మయాదిభావస్య చారుత్వహేతుకేతి తస్యాబ్గత్వాత్‌ భావాలంకారస్య విషయః. బాలానందిని ఏవమితి - మేము చెప్పిన విషయవిభాగంచేత అని అర్ధం ఉపమాదీనామ్‌ ఇతి - ఎక్కడ రసం అలంకార్యంగా ఉంటుందో, దానికి అంగంగా మరొక రసం ఏదీ ఉండదో అక్కడ శుద్ధమైన ఉపమాద్యలంకారాలే. అందుచేత రసవదాదులతో సంసృష్టిచేత ఉపమాదులకు విషయాపహారం, స్థానం లేకపోవడం, ఉండదు. అనగా రసం ఉండి దానికి అంగంగా మరొక రసం ఉన్నట్లయితే రసవదలంకారం అవుతుంది. అక్కడనే ఉపమాద్యలంకారాలు ఉన్నా అవి రసవదలంకారసంసృష్టాలుగానే ఉంటాయి గాని శుద్దరూపంలో ఉండవు. అందుచేత అలాంటి సంసృష్టికి అవకాశం లేని స్థలూలే శుద్దోపమాదులకు స్థలాలు అని అర్ధం. రసవదలంకారస్య చేతి. రసవదలంకారం అనేదానిచేత (పేయస్వి - ఊర్జస్వి- సమాహితాలంకారాలు కూడా గ్రహించబడతాయి.

332 ధ్వన్వాలోకః వివరణ. భావం మరొకదానికి అంగం అవుతే అది (పేయోలంకారం. దీనికే భావాలంకారం అని కూడా పేరు. ప్రేయస్వి, రేయాన్‌, అనేవి కూడా దీని పేర్లే,.రసాభాస- భావాభాసలు మరొకదానికి అంగాలైతే ఊర్జస్వి అలంకారం. భావశాంతి అపరాంగం అంయితే సమాహితాలంకారం. తత్ర ఇతి- వాటిలో శుద్ధమైన భావాలంకారానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - తవేతి :- అమ్బ =తల్లీ! శతపత్రపత్రమృదుతామ్రతల:=పద్మపు రేకువలె మృదువుగాను ఎజ్జగాను ఉన్నతలం (అరికాలు) గలది, చలకలహంసనూపురకలధ్వనినా = కదలుతున్న కలహంసల వంటి నూపురముల మధురధ్వనిచేత, ముఖరః= మైగుతూన్నది అయిన, తవ=నీయొక్క, చరణః=పాదం, ప్రసభమ్‌=బలాత్కారంగా, మహిషమహాసురస్య=మహిషమహాసురుని, శిరసి=శిరస్సుమీద, నిహితః=ఉంచబడినద్రె కనకమహామహీ(ధ్రగురుతామ్‌=మే రువర్వతం వంటి బరువును, కధమ్‌=ఎట్సు, గతః=పాందినది. వాని అంత పెద్ద శిరన్సు నలిగిపోవడంచేత ఇది బరువైనది అని తెలుస్తూన్నది అని భావం. ఇత్యశ్రేతి-- ఇక్కడ వాక్యార్థమైన దేవీస్తుతిలో వితర్కం, విస్మయం మొదలైన భావం చారుత్వానికి హేతువై దానికి అంగం అయింది. అందువల్ల ఇది (శుద్ధమైన) భావాలంకారానికి విషయం. లోచనం రసాభాసస్య అలంకారతా యథా మమైవ స్తోత్రే - శ్లో సమస్తగుణసంపదః సమమలంక్రియాణాం గణైె రృవన్తి యది భూషణం తవ తథాపి నో శోభసే, శివం హృదయవల్లభం యది యథా తథా రజ్జుయే స్తదేవ నను వాణి తే భవతి సర్వలోకోత్తరమ్‌. అత్ర హి పరమేశస్తుతిమాత్రం వాచః పరమోపాదేయమితి వాక్యార్ధే శృబ్ణారాభాసశ్చారుత్వహేతు:ః శ్లేషసహితః. న హ్యయం పూర్ణః శృబ్లార: నాయికాయాః నిర్గుణత్వే ని "లంకారత్వే చ భవతి. “ఉత్తమయువప్రకృతిః ఉజ్వలవేషాత్మకః” ఇతి చాభిధానాత్‌.

ద్వితీయోద్దోత: 333 బాలానందిని

సమస్తేతి - వాణి=నా వాణీ! అలంక్రియాణాం గట్టైవ: సమమ్‌=అలంకారాల గణాలతో కూడా, సమస్తగుణసంపదః=సమన్తమైన గుణసంపదలు, తవ=నీకు, భూషణమ్‌ =భూషణంగా, భవన్తి యది= అయినను, తధాపి=అట్లయినా కూడ, యథా తధా=ఏదో విధంగా, హృదయవల్లభమ్‌= హృదయప్రియతముడైన, శివమ్‌ శివుణ్ణి, రజ్ఞయేః యది=రంజింవచేనినట్లయితే, తదేవ=అదే, తే=నీకు, నర్వ లోకోత్తరమ్‌=సమస్తలోకాలలో శ్రేష్టమైనదిగా, భవతి నను =అవుతుంది కదా?

అత్ర హి ఇతి - ఇక్కడ వాక్కునకు అత్యంతోపాదేయమైన (సర్వథా స్వీకరించవలసిన) విషయం పరమేశ్వరుని స్తుతిమాత్రమే అనేది వాక్యార్థం ఆ వాక్యార్థంలో శ్లేషసహితమైన శృంగారాభాస చారుత్వానికి హేతువుగా ఉంది ఇది పూర్ణమైన శృంగారం కాదు నాయికగుణాలూ అలంకారాలూ లేనిదైతే పూర్ణశ్శంగారం కాదు కదా? “శృంగారంలో ఉత్తములైన యువతీయువకులు ప్రకృతిగా ఉండాలి వారి వేషం ఉజ్వలంగా ఉండాలి” అని నాట్యశాస్త్రంలో చెప్పబడింది కదా?;

వివరణ. ఇక్కడ 'యథా కథం రళ్ఞాయే:' అని చెప్పడంచేత ప్రతీయమానమైన నాయికకు తగిన గుణాలు, అలంకారాలు లేవు అని సూచించబడింది.

లోచనం

భావాభాసాబతా యథా- శ్లో స పాతు వో యస్య హతావశేషాస్తత్తుల్యవర్దాజ్డునరళ్డితేషు,

లావణ్యయుక్తేష్పుపి విత్రసన్తి దైత్యాః స్వకాన్తానయనోత్పలేషు.

అత్ర రౌద్రప్రకృతీనామ్‌ అనుచితః త్రాసః భగవత్రభావకారణకృత ఇతి భావాభాసః. ఏవం తత్ర్రశమస్యాబ్లత్వమపి ఉదాహార్యమ్‌.

బాలానందిని

భావేతి - భావాభాసం అంగం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - స ఇతి "- యస్య= ఏ శ్రీమహావిష్ణువుయొక్క, హతావశేషాః= చంపగా మిగిలిన, దైత్యాః= దైత్యులు, లావణ్యయుక్తేష్వపి= లావణ్యంతో కూడినవైనా, తత్తుల్యవర్ణాళ్టునరజ్జీతేషు= వానితో సమాన మైన కాటుకచేత పూయబడిన, స్వకాన్తానయనోత్పలేషు=తమ భార్యల ఉత్పలాల వంటి నేత్రాలయందు(నుండి), విత్రసన్సిజ భయపడుచున్నారో.

334 ధ్వన్వాలోక్షః అగ్రేతి - ఇక్కడ రౌద్రస్వభావం గలవాళ్లకు భయం కలగడం భగవంతుని ప్రభావం అనే కారణంచేత చేయబడింది గాన, ఇది భావాభాస. ఇది వాక్యార్థమైన భగవత్రభావానికి అంగం అవడంచేత ఊర్ణ్దస్వలంకారం అని భావం. ఏవమితి - ఈ విధంగా భావప్రశమానికి కూడ ఉదాహరణ చూచుకోవాలి. లోచనం “మే మతి” ఇత్యనేన యత్‌ పరమతం సూచితం తద్దూషణ ముపన్యస్యతి - యదీత్యాదినా. పరస్య చాయమాశయః; - అచేతనానాం చిత్తవృత్తిరూపరసాద్యసంభవాత్‌ తద్వర్థనే రససవదలంకార స్యానా శబ్క్యత్వాత్‌ తద్విభక్త ఏవ ఉపమాదీనాం విషయ ఇతి. ఏతద్దూషయతి - శర్తీతి తస్మాద్వచనాద్ధేతోరిత్యర్థః. నను అచేతనవర్ణనం విషయ ఇత్యుక్షమ్‌ ఇత్యాశజ్య హేతుమాహ - యస్మాదితి. యథాకథంచిదితి :- విభావాదిరూపతయా. తస్యామితి :- చేతనవృత్తానయోజనాయామ్‌. నీరసత్వమితి:- యత్ర హి రన; తత్ర అవళ్యం రసవదలజ్కారః ఇతి పరమతమ్‌. తతః న రసవదలంకారశ్చేత్‌ నూనం తత్ర రసో నాస్తీతి పరమతాభిప్రాయాత్‌ నీరసత్వముక్తమ్‌. న త్వస్మాకం రసవదలంకారస్యాభావే నీరసత్వమ్‌; అపితు ధ్వన్యాత్మభూతరసాభావే. తాదృక్చ రసః అత్ర అస్తేవ. బాలానందిని మే ఇతి :- “ప్రధానేఒన్యత్ర వాక్యార్ధే” ఇత్యాది కారికలో “మే మతిః” అని చెప్పడం ద్వారా పరుల ఏ మతం సూచించబడిందో దాని దూషణాన్ని యదీత్యాదికంచేత ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. పరస్యేతి :- పరుని అభిప్రాయం ఇది - అచేతనపదార్థాలకు చిత్తవృత్తిరూపాలైన రసాదులు ఉండడం సంభవం కాదు. అందువల్ల వాటి వర్ణనలో రనవదలంకారం ఉంటుం దని ఊహించడానికి కూడా అవకాశం లేదు. అందుచేత ఉపమాదులకు రసవదాదులు ఉండేదానికంటె భిన్నమైన స్థలమే విషయం. ఈ మతాన్ని తర్షీ.త్యాదికం చేత దూషిస్తున్నాడు. తర్హి అనగా ఆవిధంగా చెప్పడం వల్ల అని అర్ధం. చేతనవర్ణన ఉన్న చోటనే రసవదాద్యలంకారాలు ఉంటాయి, అచేతనవర్ణనా స్థానాలలో ఉపమాద్యలంకారాలు ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఈ రెండింటికీ వేరు వేరు స్థానాలు కేటాయించవచ్చు అని చెప్పడంవల్ల అని భావం.

ద్వితీయోద్దోతః 335

నన్వితి :- అచేతనవర్గ్షనం ఉపమాదులకి విషయం అని చెప్పాం కదా అని ఆఅశంకించుకొని అలా చెప్పినా ఉపమాదులకు విరలవిషయత్వం గాని, నిర్వియత్వం గౌని ఏర్పడుతుంది అనేది యధాతధంగానే ఉంటుంది అని చెప్పడానికి హేతువును యస్మాదిత్యాదికంచేత ప్రతిపాదిస్తున్నాడు. యధాకథంచిత్‌ అనగా విభావాదిరూపంలో అని అర్ధం తస్యామితి- చేతనవృత్తాంతాన్ని కూర్చినప్పుడు అని అర్ధం. నీరసత్వమితి:- రసం ఉన్నచోటల్లా రసవదలంకారం అని పరుల మతం. మాకైతే రసవదలంకారం లేకపోయినా నీరసత్వం ఉండదు. ఎక్కడైతే ధ్వన్యాత్మ అయిన రసం ఉండదో అక్కడ మాత్రమే నీరసత్వం. అలాంటి రసం చేతనవృత్తాంతయోజన ఉన్న చెప్పబోయే ఉదాహరణలలో(అత్ర) ఉండనే ఉంది.

ధ్వన్యాలోకం

యథా- శ్లో తరబజ్గభ్రూభజ్లా క్షుభితవిహగ శ్రేణిరశనా

వికర్షన్తీ ఫేనం వసనమివ సంరమృశిథిలమ్‌,

యధావిద్ధం యాతి స్థలితమభిసన్టాయ బహుశో

నదీరూపేణేయం ధ్రువమసహనా సా పరిణతా. (23) యథా వా:- శ్లో తన్వీ మేఘజలార్రపల్లవతయా ధౌతాధరేవాశ్రుభిః

శూన్యేవాభరణై:ః స్వకాలవిరహాద్విశ్రాన్తపుష్పోద్గమా,

చిన్తామౌనమివాశ్రితా మధుకృతాం శబ్టైర్వినా లక్ష్యతే

చణ్జీ మామవధూయ పాదపతితం జాతానుతాపేవ సా. (24) యథా వా- శ్లో. లేషాం గోపవధూవిలాససుహృదాం రాధారహఃసాక్షిణాం

క్షేమం భద్రకలిన్షశ్రైలతనయాతీరే లతావేశ్ననామ్‌,

విచ్చిన్నే స్మరతల్పకల్పనమృదుచ్చేదోపయోగే ఒధునా

తే జానే జరరీభవన్తి విగలన్నీలత్విషః పల్లవాః. (25)

336 ధ్వన్యాలోకః ఇత్యేవమాదౌ విషయే అచేతనానాం వాక్యార్ధీభావేఒపి చేతనవస్తు వృత్తాన్యయోజనా అస్త్యేవ. బాలానందిని యధేతి - ఎట్లనగా - తరళ్లేతి - తరబ్గభ్రూభజ్లా = తరంగాలే కనుబొమ్మల విరుపులుగా కలదీ, క్షుభితవిహగ్రేబిరశనా = చెదరగొట్టబడిన పక్షుల పంక్తులే వడ్డాణంగా గలదీ, సంరమృశిధిలమ్‌= తొందరచేత జారిపోతూన్న, వసనమిన = వస్త్రాన్ని వలె, ఫేనమ్‌ = నురుగును, వికర్షన్తీ= లాగుచున్నదీ, బహుశః = అనేక పర్యాయాలు, స్థితమ్‌ = తొట్రుపాటును, అభిసంధాయ = పొంది, ఆవిద్ధమ్‌ = కుటిలంగా, యధా ఇ ఎందువలన, యాతి = వెడుతున్నదో, అందువలన, సా ఇయమ్‌ =ఆ ఈ ఊర్వశి అసహనా = కోపంతో కూడినదై, నదీరూపేణ = నదీరూపంచేత, పరిణతా = మారిపోయింది స్థలితమ్‌ అభిసన్ఫాయ అనగా నదీపక్షంలో శిలాదులమీద తొట్రుపడుతూ, ఎగుడుదిగుడుగా ప్రవహిస్తూ అని అర్థం. ఊర్వశిపక్ష్రంలో నా స్థలితాన్ని, అపరాధాన్ని మనన్సులో తలచుకొని అని అర్ధం ఈ శ్లోకం, రాబోయే ళ్లోకం కూడా విక్రమోర్వశీయంలో అంతర్జితయైన ఊర్వశికోసం వెదకుతున్న, ఉన్మాదావస్థలో ఉన్న పురూరవుని మాటలు. యథా వా - మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - తన్వీ ఇతి - ఈ శోకం వెనక ఇయమ్‌ అనే పదం ఉంది దీనిలోనికి అన్వయిన్తుంది. తన్వీ = సన్నంగా ఉన్నది (ఇది లతకి నాయికకీ కూడ వర్తిస్తుంది) మేఘజలార్దపల్లవతయా= మేఘజలం చేత తడిసిన చిగుళ్లు కలదవడంచేత, అశ్రుభిః= కన్నీళ్లచేత, ధౌతేవ = కడగబడింది వలె ఉన్నది, స్వకాలవిరహాత్‌=తన కాలము కొక పోవడంచేత, విశ్రాన్తపుష్పోద్గమా=ఆగిపోయిన పుష్పముల ఆవిర్భావం కలదై, అభరభై:= ఆభరణాలతో, శూన్యా ఇవ = శూన్యమైనది వలె ఉన్నది, మధుకృతామ్‌ = తుమ్మెదల యొక్క, శబైః వినాజశబ్దములు లేకుండా, చిన్తానొనమ్‌=చింతవలన మౌనమును, ఆశ్రితా ఇవ= అశ్రయించినది వలె ఉన్నది అయిన, ఇయమ్‌= ఈ లత, పాదపతితమ్‌= పాదాలమీద పడిన, మామ్‌=నన్ను, అవధూయ = తిరస్కరించి, జాతానుతాపా= పుట్టిన పళ్చాత్తాపంగల, సా=ఎ అఆ, చణ్జీవ= కోపన్వభావురాలైన ఊర్వశివలె, లక్ష్యతే= కనబడుచున్నది. యథా వా ఇతి మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - తేషామితి - భద్ర = ఓ! సౌమ్యుడా! గోపవధూవిలాననుహృదామ్‌ = గోపికల

ద్వతీయోద్దోతః 337 విలాసాలకు మిత్రములు, రాధారహఃసాక్తిణామ్‌ =రాధయొక్క రహస్యానికి సాక్షులూ అయిన, కలిన్హశైలతనయాతీరే - యమువాతీరమునందున్న, తేషామ్‌ = అ, లతా వేళ్ళనామ్‌ = లతాగృహాలకు, క్రేమమ్‌ = క్రేమమా? అధునా = ఇప్పుడు, స్మరతల్పకల్పన మృదుచ్చేదోవయోగే = మన్మథశయ్యానిర్మాణంకొరకు, మృదువుగా త్రుంచడం అనే ఉపయోగం, విచ్చిన్నే = ఆగిపోయిన దగుచుండగా, తే వల్లవాః = అఆ చిగుళ్లు, విగలన్నీలత్విషః = పోతూన్న నీలకాంతి గలవై, జరరీభవన్తి = ముదిరి పోతున్నాయి అని, జానే = అనుకొంటున్నాను.

ఇత్యేవమాదీతి - ఈ మొదలైన విషయంలో అచేతనవస్తువులకే వాక్యార్థత్వం ఉన్నాకూడ చేతనవన్తువుల వృత్తాంతాన్ని చేర్చడం ఉండనే ఉంది.

లోచనం

తరజ్సేతి - తరబ్లా ఏవ భ్రూభబ్లాః: యస్యాః. వికర్షన్తీ విలమ్బమానం బలాత్‌ ఆక్షిపన్తీ. వసనమ్‌ అంశుకమ్‌. ప్రియతమావలమృనని షేధాయేతిభావ:. బహుశః యత్‌ స్థలితం యే అపరాధాః తేన అభిసంధాయ హృదయేన ఏకీకృత్య, అనహమానా మానినీత్యర్థః, అథ చ మద్వియోగపళ్చాత్తాపాన హిష్టుః తాపశాన్నయే నదీభావం గతేతి.

బాలానందిని

తరక్షేతి - తరంగాలే కనుబొమ్మల విరుపులు ఎవతెకో ఆమె. వికర్షన్తీ = ద్రేలాడుచున్నదానిని బలాత్కారంగా లాగికొంటూన్నది, వసనమ్‌ = వన్తమును, థపియతముడు పట్పకొనకుండా నిషేధించడానికి అవి భావం అనేకపర్యాయాలు ఏ స్థితమ్‌ = అపరాధాలు జరిగినవో, వాటివి, అభిసంధాయ = హృదయంలో ప్రోగుచేసికొని, (అన్నింటినీ స్మరిస్తూ), అనహ(మా)వా= మానవంతురాలు. మరియు నా వియోగంవల్ల కలిగిన పశ్చాత్తాపాన్ని సహించజాలనిదై ఆ తాపం శాంతించడానికి నదీత్వాన్ని పొందినది అని భావం.

లోచనం

తన్వీతి :- వియోగకృశావ్యనుతప్తా చాభరణాని త్యజతి. స్వకాలః వినన్తగ్రీష్మపాయ: ఉపాయచిన్తనార్థం మౌనమ్‌. కిమితి పాదపతితమపి దయితమ్‌ అవధూతవత్యహమ్‌ ఇతి చ చిన్తయా మౌనమ్‌. చణ్జీ కోపనా. ఏతౌ శ్లోకౌ న దీలతావర్గన పరౌ తాత్పర్యేణ పురూరవనః ఉవ్మాదాక్రాన్తస్యోక్తి రూపా. 22

338 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని తన్వీతి - వియోగంచేత కృశించినది, పశ్చాత్తాపం చెందినదీ కూడ అయినది ఆభరణాలను విడిచివేయును స్వకాలః = వసంతగ్రీష్మాల వంటి కాలం. చిన్తామౌనమ్‌ అవగా ఉపాయాన్ని ఆలోచించడంకొరకు మౌనం, పాదాలమీద పడినా కూడ ప్రియుణ్ణి ఎందుకు తిరస్కరించానా అనే చింతచేత మౌనం అని అర్జాలు. చణ్జీ=కోపస్వభావం గలది. తొత్పర్యంచేత (ప్రధానంగా) నదీలతావర్ణనపరాలైన ఈ రెండు శ్లోకాలు ఉన్మాదాక్రాంతుడైన పురూరవుడు పలికినవి. లోచనం తేషామితి - హేభద్ర! తేషామితి, యే మమైవ హృదయే స్థితాః తేషామ్‌. గోపవధూనాం గోపీనాం యే విలాససుహృదః నర్మసచివాః తేషామ్‌. ప్రచ్భన్నా- నురాగిణీనాం హి నాన్యో నర్మసుహృదృవతి. రాధాయాశ్చ సాతిశయం (ప్రేమస్థానమిత్యాహ-రాధాసంభోగానాం సాక్షాత్‌ యే ద్రష్టారః. కలిన్షశ్రైలతనయా యమునా, తస్యాస్తీరే లతాగృహాణాం క్షేమం కుశలమ్‌ ఇతి కాక్వా ప్రశ్నః. ఏవం తం పృష్ట్వా గోపదర్శన ప్రబుద్ధసంస్కారః ఆలమృనోద్దీపన విభావస్మరణాత్‌ ప్రబుద్ధరతిభావమ్‌, ఆత్మగతమ్‌, బెత్సుక్యగర్భమ్‌ ఆహ ద్వారకాగతో భగవాన్‌ కృష్ణః- స్మరతల్పస్య మదనశయ్యాయా:ః కల్పనార్థం మృదు సుకుమారం కృత్వా యః ఛేదః త్రోటనం స ఏవ ఉపయోగ; సాఫల్యమ్‌. అథచ స్మరతల్చే యత్‌ కల్పనం క్లుప్తిః స ఏవ సుకుమారః ఉత్కృష్ట ఛేదోపయోగః త్రోటనఫలమ్‌, తస్మిన్‌ విచ్చిన్నే మయి (అనాసన్స్నే) కా స్మరతల్పకల్పనా ఇతి భావః. అత ఏవ పరస్పరానురాగనిశ్చయగర్భమేవాహ-తే జానే ఇతి. వాక్యార్థస్యాత్ర కర్మత్వమ్‌ అధునా జరఠీభవన్తీతి. మయి తు సంనిహితే అనవరతకథితోపయోగాత్‌ న ఏతే జరాజీర్ణతాభిలీకారం కదాచిదవాప్పువన్తీతి భావః. విగలన్తీ నీలా త్విట్‌ యేషామ్‌ ఇత్యనేన కతిపయకాల ప్రోషితస్యాపి బె త్సుక్యనిర్భరత్వం ధ్వనితమ్‌. ఏవమ్‌ ఆత్మగతేయ ముక్తి, యది వా గోపం ్రత్యేవ సంప్రధారణోక్తి: బహుభిరుదాహరటైః; మహతో భూయనః ప్రబన్టస్య ఇతి యదుక్తం తత్సూచితమ్‌. -

ద్వితీయోద్ధోతః 339 బాలానందిని

తేషామితి. ఓ భద్రుడా! తేషామ్‌ = ఏవి ఇంకా నా హృదయంలో మెదులుతూనే ఉన్నాయో అవి గోపవధూనామ్‌ = గోపికలయొక్క (కు), ఏవి విలాసనుహృడ: = నర్మసచివులో (పేమకు సంబంధించిన రహస్యాలు కూడ చెప్పుకోవడానికి తగి ఉండి, ఆ వ్యవహారంలో సహాయం చేసే వాళ్లు నర్మసచివులు) రహస్యమైన అనురాగం గల స్త్రీలకి మరొక నర్మనచివుడు ఉండడానికి అవకాశం లేదు. అది రాధకు అత్యంత(ప్రేమపాత్రయైన స్థానం అని చెపుతున్నాడు- ఏవి ప్రత్యక్షంగా రాధాసంభోగం చూచాయో. కలిన్హ్రైలతనయా = యమున. దాని తీరంమీద ఉన్న లతాగృహాలకి, కేమమ్‌ = కుశలమా? కాకుస్వరంచేత ఇది ప్రశ్న. ద్వారకలో ఉన్న భగవంతుడైన కృష్ణుడు వానిని ఇలా ప్రశ్నించి, ఆ గోపాలుణ్లి చూడడంచేత 'ప్రబుద్ధమైన సంస్కారం కలవాడై, ఆలుంబనోద్దీపనవిభావాల స్మరణంచేత రతిభావం 'ప్రబుద్ధం కాగా, తనలో తానే, బెత్సుక్యగర్భంగా అంటున్నాడు - స్మరతల్పన్య = మదనశయ్యయొక్క కల్పనంకొరకు, మృదు = సుకుమారంగా, ఏ, భేదః = త్రుంచడం గలదో అదే, ఉపయోగః = సఫలత్వం, ఇంకా (మరొక అర్ధం) స్మరతల్పంమీద ఏ, కల్పనమ్‌ = అమర్చడం కలదో, అదే, నుకుమారః = ఉత్కృష్టమైన, ఛేదోపయోగ: = తుంచడానికి ఫలం, అది విచ్చిన్నమైన దగుచుండగా? నేను అక్కడ లేనప్పుడు స్మరతల్పకల్పన ఏ ముంటుంది? అని భావం. అందువల్లనే పరస్పరానురాగనిశ్చయపూర్వకంగా నమ్మకంతో, తే జానే అంటున్నాడు. జానే (తెలుసుకొనుచున్నాను) అనే క్రియలో వాక్యార్థం కర్మ పల్లవాలు ముదిరిపోతున్నాయి అనే విషయం ఎరుగుదును అని అర్ధం. అధునా జరరఠీ భవన్తీతి :- నేను అక్కడ ఉంటే నిరంతరమూ పైన చెప్పిన పనిలో ఉపయోగించడం వల్ల ఈ పల్లవాలు జరాజీర్ణములై పోవడం అనే అనాదరానికి గురి కావు అని భావం. జారిపోతూన్న నీలమైన కాంతి కలవి అని చెప్పడంచేత ఎంతో కాలం క్రితమే గోకులం విడచి ప్రవాసం వెళ్లినా కూడ ఆ కృష్ణుని కున్న బె త్యుక్యనిర్భరత్వం (తీవ్రమైన బెంగ) ధ్వనించబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఇది తనలోనే అనుకొన్న మాట కావచ్చు, లేదా గోపాలునితో విషయం తెలుసుకోవాలని పలికిన మాట కావచ్చు బహంభిరితి - ఈ విధంగా చాలా ఉదాహరణలు చూపి మహతః ప్రబన్థస్య = అత్యధికమైన ప్రబంధానికి (నీరసత్వం చెప్పినట్లు అవుతుంది) అని ఏదైతే చెప్పబడిందో ఆ విషయం సూచించబడింది.

340 ధ్వన్వాలొక్ష ధ్వన్యాలోకం అథ యత్ర చేతనవస్తువృత్తాన్త్యయోజనాస్తి తత్ర రసాదిః అలంకారః; తదేవం సతి ఉపమాదయో నిర్విషయాః ప్రవిరలవిషయా వా స్యుః. యస్మాత్‌ నాస్త్యేవ అసౌ అచేతనవస్తువృత్తాన్తః యత్ర చేతన వస్తువృత్తానయోజనా నాస్తి? అన్తతో విభావత్వేన. తస్మాదబ్గత్వేన న రసాదీనామలంకారతా. యః పునః అణ్గీ రసః భావోవా సర్వాకారమలం కార్యః స ధ్వనేరాత్మేతి. బాలానందిని చేతనవస్తువర్ణ్షనం ఉన్నచోట రసవదాద్యలంకారాలను అంగీకరించవచ్చు. ఉపమాద్యలంకారాలకి అచేతనవస్తువర్ణనస్థానాలలో అవకాశం ఉంటుంది అని పూర్వ పక్షి చెప్పగా అచేతనవస్తువర్ణనస్థలాలలో కూడ చేతనవృత్తాంతారోపం ఉంటుంది. అని సిద్ధాంతి సమాధానం చెప్పాడు. అలాంటి చేతనవృత్తాంతారోపం ఉన్నా కూడ అచేతన వృత్తాంతం వాక్యార్థం అయిన చోట రసవదలంకారం అంగీకరించవలసిన పనిలేదు అని పూర్వపక్షి చెప్పగా, అలా చెప్పే పక్షంలో చాలా స్థలాలు రసరహితాలని చెప్పవలసి వస్తుంది, అది యుక్తం కాదు అని సూచిస్తూ అచేతనవృత్తాంతం వాక్యార్థంగా ఉండి చేతనవృత్తాంతారోపం ఉన్న మూడు ఉదాహరణలు చూపి ఇవన్నీ నీరసాలు అనకూడదు కదా అనే భానం వ్యక్తీకరిస్తాడు సిద్దాంతి. అప్పుడు పూర్వపక్షి - సరే, ఇలాంటివి నీరసాలు అనడం యుక్తం కాదని మీరు అంటున్నారు గాన ఇక్కడ కూడా రసవదలంకారం అంగీకరిస్తాం, అని చెప్పే పక్షంలో (సిద్ధాంతి) సమాధానం చెపుతున్నాడు - అథేతి. ఎక్కడైతే చేతనవస్తువృత్తాంతయోజన ఉంటుందో అక్కడ కూడా రసాద్యలంకారమే అని చెప్పే పక్షంలో కూడా ఉపమాదులకు స్థానం లేకుండా పోతుంది; లేదా అతివిరళమైన స్థానం ఉంటుంది. ఎందువల్లననగా - చేతనవస్తువృత్తాంతయోజన ఉండని అచేతనవస్తువృత్తాంతమే ఉండదు. చివరికి అచేతనవస్తువుల్ని విభావంగా నైనా ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. అందుచేత చేతన వృత్తాంతాలు ఉన్న చోటా, అచేతనవృత్తాంతాలు వాక్యార్థం అయిన అన్ని చోట్లా కూడ రసవదలంకారమే అంగీకరించవలసి ఉంటే ఉపమాద్యలంకారాల స్వతంత్రస్థితికి అవకాశం ఉండదు కదా అని భావం. అందుచేత (చేతనవృత్తాంతం వాక్యార్థమా,

ద్వితీయోద్దోతః 341 అచేతన వృత్తాంతం వాక్యార్థమా అనే ప్రశ్నతో సంబంధంలేకుండా) రసాదులు దేనికైనా అంగం అయినప్పుడు అవి అలంకారాలు రసంకాని భావంకాని అంగి అయి ఉండి అన్ని విధాలా అలంకార్యంగా ఉన్నప్పుడు అది ధ్వనికావ్యంయొక్క ఆత్మ అవుతుంది లోచనం అధేత్యాది - నీరసత్వమత్ర మా భూ దిత్యభిప్రాయేణేతి శేషః నను యత్ర చేతనవృత్తస్య సర్వథా నానుప్రవేశః న ఉపమాదేర్విషయః భవిష్యతి ఇత్యాశజ్క్యాహ - యస్నాదిత్యాది. అన్తత ఇతి. స్తమృపులకాద్యచేతనమపి వర్ణ్యమానమ్‌ అనుభావత్వాత్‌ చేతనమ్‌ అక్షిపత్యేవ తావత్‌; కిమత్రోచ్యతే? అతిజడో౭పి చగ్షోద్యానప్రభృతిః స్వవిశ్రాన్తోఒపి వర్ష్యమానః అవశ్యం చిత్తవృత్తి విభావతాం త్యక్ష్వా కావ్యే అనాఖ్యేయ ఏవ స్యాత్‌; శాస్తేతిహాసయోరషి వా, ఏవం పరమతం దూషయిత్వా స్వమతమేవ ప్రత్యామ్నాయేన ఉపసంహరతి

• తస్మాదితి. యతః పరోక్తః విషయవిభాగః న యుక్తః ఇత్యర్థః. భావో వా ఇతి వాగ్రహణాత్‌ తదాభాసప్రశమాదయ. సర్వాకారమితి క్రియావిశేషణమ్‌. తేన సర్వప్రకారమిత్యర్థ:. అలంకొర్య: ఇతి. అత ఏవ నాలంకార ఇతి భావః. 5 బాలానందిని అథేత్యాది. పైన ఉదాహరించిన శ్లోకాలవంటివాటిలో నీరసత్వం లేకుండా ఉండడం కోసం అనే అభిప్రాయంచేత అని అధ్యాహారం. అనగా ఈ కారణంచేత వీటిలో రసవదాద్యలంకొరాలు అంగీకరించవచ్చును అని భావం. నను ఇతి - ఎక్కడైతే చేతనవృత్తానికి అనుప్రవేశం లేదో అక్కడ ఉపమాదులకు అనుప్రవేశం ఉంటుంది. కదా అని ఆశంకించుకొని యస్మాదిత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అన్తత: ఇతి- 'స్తమృపులాకాది' అని పారం అయి ఉంటుంది 'స్తమృం' అనగా ఒక రకం గడ్డి, వరివెన్ను అని అర్జాలు. “పులాక' అనగా పాల్లు. వర్ణింపబడే స్తంబం, పులాకం మొదలైన అచేతనం కూడ అనుభావం అవడంవల్ల చేతనాన్ని ఆక్షేపిస్తుంది (ఊహింపచేస్తుంది). ఈ విషయంలో ఏం చెప్పాలి! అతిజడమైన చంద్రోద్యానాదికం స్వవిశ్రాంతంగానే, అనగా దేనికీ సంబంధించినట్లు కాక స్వతంత్రరూపంగానే వర్ణించబడినా కూడ, అది (ఏదో ఒక) చిత్తవృత్తికి విభావం కాకపోతే కావ్యంలో చెప్పతగనిదే అవుతుంది. (కావ్యంలోనే కాదు) శాగ్రేతిహాసాల్లో అయినా ఇంతే. ఏవమితి- ఈ విధంగా పరుల

342 ధ్వన్వాలోకః మతాన్ని దూషించి తన మతాన్నే తిరిగి మరొకసారి ప్రతిపాదిస్తూ తస్మాదిత్యాదికంచేత ఉపసంహరిస్తున్నాడు. తస్మాత్‌ అనగా పరులు చెప్పిన విషయవిభాగం యుక్తంగా లేదు కాబట్టి అని అర్ధం. భావో వా అని వాశబ్దాన్ని గ్రహించడంచేత భావాభాస భావప్రశమాదులు గ్రహించబడతాయి. సర్వాకారమ్‌ అనేది క్రియావిశేషణం అన్ని విధాలా అని అర్ధం. అలంకార్య ఇతి-- అందుచేతనే ఇది అలంకారం కాదు అని భావం. ధ్వన్యాలోకం కించ - కా. తమర్థమవలమృన్తే యే=ఒజ్సినం తే గుణాః స్పృతాః, అజ్డాశ్రితాస్త్రృలంకారాః మన్తవ్యాః కటకాదివత్‌. 6. యే తమర్థం రసాదిలక్షణమణ్గినం సన్తమవలమ్బన్తే తే గుణాః శౌర్యాదివత్‌. వాచ్యవాచకలక్షణాని అజ్లాని. యే పునః తదాశ్రితాః తే అలబ్కారాః మన్తవ్యాః కటకాదివత్‌. బాలానందిని కించేతి - ఇంకా మరేమనగా - తఈమితి:- యే = ఏవి, అణ్గినమ్‌ = అంగి అయిన, తమ్‌ అర్థమ్‌ = ఆ అర్ధాన్ని, ఆవలమృన్తే = ఆశ్రయించి ఉంటాయో, తే = అవి, గుణాః సృతాః = గుణాలని చెప్పబడ్డాయి కటకాదివత్‌ = కటకాదుల వలె, అబ్గాశ్రితా;: తు=అవయవాలను ఆశ్రయించిన వైతే, అలంకారాః = అలంకారాలుగా, మన్తవ్యాః = తెలియదగినవి. యే ఇతి:- అంగిగా ఉన్న రసాదిరూపమైన ఆ అర్జ్భాన్ని ఏవి ఆశ్రయించి ఉంటాయో అవి శౌర్యాదులవలె, గుణాలు. వాచ్యవాచకరూపములైనవి అంగాలు. ఏవి వాటిని అశ్రయించి ఉంటాయో అవి, కటకాదులవలె, అలంకారాలుగా తెలియదగినవి లోచనం అలంకార్యవ్యతిరిక్తశ్చ అలంకారః అభ్యుపగన్తవ్యః, లొకే తథా సిద్ధత్వాత్‌. యథా గుణివ్యతిరిక్తో గుణ:. గుణాలంకారవ్యవహారశ్చ గుణిన్యలంకార్యే చ సతి యుక్తః. స చ అస్మత్పక్ష్త ఏవ ఉపపన్నః ఇత్యభిప్రాయద్వయేనాహ -

ద్వితీయోద్దోతః 343 కించేత్యాది. న కేవలమేతావద్యుక్తిజాతం రసస్యాణ్గిత్వే, యావదన్యదపీతి నముచ్చయార్ధ:ః. కారికావ్యభిప్రాయద్వయేనైన యోజ్యా. కేవలం ప్రథమాభిప్రాయే ప్రధమం కారికార్థం దృష్టాన్తాభిప్రాయేణ వ్యాఖ్యేయమ్‌. ఏవం వృత్తి గ్రన్గోఒపి యోజ్యః 6 బాలానందిని

అలంకార్యేతి:- గుణం గుణి (గుణంకలది) కంటె ఎలా భిన్నమైనదో అదే విధంగా అలంకారం అలంకార్యంకంటె భిన్నం అని అంగీకరించాలి. లోకంలో ఆ విధంగానే ప్రసిద్ధి ఉంది కదా? గుణం, అలంకారం అనే వ్యవహారం గుణి, అలంకార్యమూ ఉన్నప్పుడే యుక్తంగా ఉంటుంది అది మా పక్తంలోనే ఉపపన్నం, యుక్తియుక్తం అవుతుంది అనే అభిప్రాయంతో కించేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. రసం అంగి అనడానికి ఇంతవరకు పైన చూపిన యుక్తుల సముదాయమే కాదు, మరొక కారణం లేదా యుక్తి కూడా ఉంది అని కించ అనే సముచ్చయానికి (మరియు అనడానికి) అర్థం. కారికకి అర్ధం ఈ రెండు అభిప్రాయాలకు అనుగుణంగా చెప్పుకోవాలి. మొదటి అభిప్రాయం మాత్రమే అయితే మొదటి కారికార్థాన్ని దృష్పాంతంగా చూపబడింది. అన్నట్లుగా వ్యాఖ్యానించాలి. వృత్తిగ్రంథం కూడా ఈ విధంగానే అన్వ్నయించాలి

వినరణ:- తమర్థమవలమృన్తే ఇత్యాది పూర్వార్ధాన్ని మొదటి అభిప్రాయానికి, “అలంకారంకంటె భిన్నంగా అలంకార్యాన్ని అంగీకరించాలి” అనేదానికి దృష్టాంతంగా చెప్పినట్లు వ్యాఖ్యానించాలి. అంగియైన అ రసాన్ని ఆశ్రయించినవి గుణాలని చెప్పబడి నట్టు అంగాలను ఆశ్రయించినవి ఆలంకారాలని చెప్పాలి అని వ్యాఖ్యానించాలి అని భావం. వృత్తిగ్రంథానికి కూడా ఇదే విధంగా “శౌర్యాదులవలె గుణాలు అంగియైన రసాదిని ఆశ్రయించినట్లు అలంకారాలు, కటకాదుల వలె, శబ్బారరూపాలైన అంగాలను ఆశ్రయించి ఉంటాయి అని అర్థం చెప్పుకోవాలి (ఇలా చెప్పడంలో విశేషం ఏమిటో తెలియదు).

ధ్వన్యాలోకం

తథాచ - కొ. శృజ్ఞార ఏవ మధురః సర్వప్రహ్లాదనో రసః.

తన్మయం కావ్యమాశిత్య మాధుర్యం ప్రతితిష్టతి. గ

344 ధ్వన్వాలోకః

శృజ్లార ఏవ రసాన్తరాపేక్ష్రయా మధురః; ప్రహాదహేతుత్వాత్‌. తత్ర్రకాశనపరశ బ్ధారమయతయా కావ్యస్య స మాధుర్యలక్షణో గుణః శ్రవ్యత్వం పునః ఓజసో౭ఒపి సాధారణమితి.

బాలానందిని

తథా చ = ఆ విధంగా,

శృజ్లార ఇతి:- శృబ్లారః ఏవ=శృంగారమే, పరః ప్రహ్లాదనః = అత్యధికంగా ఆహ్లాదాన్ని కలిగించే, మధురః రసః = మధురమైన రసం. మాధుర్యమ్‌ = మాధుర్యం, తన్మయమ్‌ = శృంగారమయమైన, కావ్యమ్‌ = కావ్యాన్ని, ఆశ్రిత్య = ఆశ్రయించి, ప్రతితిష్టతి = ఉండును.

శృజ్ఞార ఏవేతి:- శృంగారమే మధురమైనది. ఎందుచేత ననగా ఇతరరసాలకంటె ఇది ఆనందానికి హేతువు మాధుర్యం అనే ఆ గుణాన్ని ప్రకాశింపచేసేవి శబ్బార్థాలు. అందుచేత ఆది అలాంటి శబ్బార్ధాలు గల కావ్యంలో ఉంటుంది. శ్రవ్యత్వం అయితే ఓజస్సులో కూడా సాధారణమే; అనగా మాధుర్యంలో వలె ఓజస్సులో కూడా ఉంటుంది. అందుచేత ఉభయసాధారణం అని అర్ధం.

లోచనం

నను శబ్దార్థయోః మాధుర్యాదయో గుణాః, తత్‌ కథముక్తం రసాదికమణ్గినం గుణా ఆశ్రితాః ఇతి ఆశజ్క్య ఆహ - తథా చేత్యదినా. తేన వక్ష్యమాణేన బుద్ధిస్టేన పరిహారప్రకారేణ ఉపపద్యతే చైతదిత్యర్థః. శృజ్ఞార ఏవేతి- మధురః ఇత్యత్ర హేతుమాహ - పరః ప్రహ్లాదనః ఇతి. రతౌ హి నమస్త దేవతిర్యబ్నరాది జాతిష్వవిచ్చిన్నైవ వాసనా ఆస్త ఇతి న కళ్చిల్‌ తత్ర తాదృర్‌ యః న హృదయసంవాదమయః, యతేరపి హి తచ్చమత్కారో ఒస్తేవ. అత ఏవ మధుర ఇత్యుక్తమ్‌. మధురో హి శర్కరాదిరసః వివేకినః అవివేకినో వా, స్వస్థస్య ఆతురస్య వా రుటితి రసనానిపతితస్తావదభిలషణీయ ఏవ భవతి. తన్మయమితి. సః శృజ్ణారః ఆత్మత్వేన ప్రకృతో యత్ర వ్యబ్యతయా. కొావ్యమితి శబ్దార్థావిత్యర్థః. ప్రతితిష్టతీతి. ప్రతిష్థాం గచ్చతీతి యావత్‌.

ద్వితీయోద్దోతః 345 ఏతదుక్తం భవతి- వస్తుతః మాధుర్యం నామ శృజ్ఞారాదేః రసస్యైవ గుణ$. తన్మధురరసాభివ్యజ్ఞుకయోః శబ్బార్థయోః ఉపచరితమ్‌; మధురశృజ్ఞారరిసాభివ్యక్తి సమర్థతా శబ్దార్థయోర్మాధుర్యమితి హి తల్లక్షణమ్‌. తస్మాత్‌ యుక్తముక్తం తమర్ధమిత్యాది. కారికార్థం వృత్త్యాహ - శృబ్లార ఇతి. నను “శ్రవ్యం నాతిసమస్తార్ధశబ్దం మధురమిష్యతే' (భామహకావ్యా 2.2.3) ఇతి మాధుర్యస్య లక్షణమ్‌. నేత్యాహ- శ్రవ్యత్వమితి సర్వం లక్షణము పలక్షితమ్‌. ఓజసో౭పీతి- యో యః శస్త్రం ఇత్యత్ర హి శ్రవ్యత్వమ్‌ అసమస్తత్వం చాస్త్యేవేతి భావః బాలానందిని నన్వితి - మాధుర్యాదిగుణాలు శబ్దార్ధాలలో ఉంటాయి కదా? గుణాలు అంగి అయిన రసాదికాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటాయని ఎలా చెప్పుతున్నావు అని ఆశంకించుకొంణ తథా చేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. నా బుద్ధిలో ఉన్న చెప్పబడబోయే పరిహారప్రకారంచేత ఇలా చెప్పినది ఉపపన్నమే (యుక్తిసంగతమే) అని అర్థం. శృజ్ఞార ఏవేతి - మధురం అని చెప్పడానికి హేతువును చెప్పుతున్నాడు - పరః ప్రహ్లాదన: ఇతి - దేవతలు, తిర్యగ్ధంతువులు మానవులు మొదలైన సమస్తజాతులలోనూ కూడ రతియందు వాసన అవిచ్చిన్నంగా ఉంటుంది. అందుచేత దానివిషయంలో హృదయసంవాదం లేనివాడు ఒక్కడు కూడ ఉండడు. చివరికి సంన్యాసికి కూడ దాని చమత్కారం తప్పక ఉంటుంది అందువల్లనే మధురం అని చెప్పబడింది. మధురమైన పంచదారరసం వంటి రసం, నాలుకమీద పడగానే, వివేకవంతునికైనా, అవివేక్‌కైనా, స్వస్థునికైనా, రోగి కైనా వెంటనే అభిలషించ తగినదిగా అవుతుంది తన్న్మయమితి -ఆ శృంగారం దేనియందు, వ్యంగ్యంగా, ఆత్మగా, ప్రకృతమై, అనగా అధికంగా ప్రస్తుతమై, ఉంటుందో అది తన్మయం (ఇక్కడ తత్ర్రకృతవచనే మయట్‌ (5.4.21) అనే సూత్రంచేత మయట్‌ ప్రత్యయం అని సూచించడానికి ప్రకృతః అన్నాడు) కావ్య మితి - శబ్బార్థములు అని అర్థం. ప్రతితిష్టతీతి

• ప్రతిష్టను పొందుతుంది అని భావం. వితదుక్తం భవతీతి:- ఈ చెప్పిన దాని అభిప్రాయం ఇది - నిజానికి మధుర్యం అనేది శృంగారాదిరసంయొక్క గుణమే. అది మధురరసాన్ని వ్యంజింపచేసే శబ్బార్థాల మీద ఆరోపించబడింది. శబ్దార్థాల మాధుర్యం అనగా మధురమైన శృంగారరసాన్ని

346 ధ్వన్వాలోక్షః వ్యక్తం చేసే సామర్ధ్యం అని లక్షణం కదా? అందువల్ల “తమర్ధమ్‌” ఇత్యాది కారికలో గుణాలు రసాశ్రయాలు అని చెప్పినది యుక్తమే. కారికయొక్క అర్జాన్ని శృజ్లారః ఇత్యాదివృత్తిలో వివరిస్తున్నాడు- నన్వితి. శ్ర్య్యం 'నాతిసమస్తార్ధశబ్దం మధురమిష్యతే' “అంతగా సమాసాలు నేని అర్ధశబ్బాలు గలదై శ్రవ్యంగా ఉండేది మధురం అని చెప్పబడుతుంది”. అని కదా మాధుర్యలక్షణం? కాదని చెపుతున్నాడు - శ్రవ్యత్వమితి. సర్వమితి :- (భామహుండు చెప్పిన) శ్రవ్యమిత్యాదిలక్షణం ఉపలక్షణయా (కేవలం గుర్తుగా దీనిలో కూడ నాతినమస్తార్థశబ్దత్వం ఉంటుంది అని అభిప్రాయంతో) చెప్పినదే. ఓజసోఒపీతి- “యో యః శస్త్రం బిభర్తి ఇత్యాదులలో కూడ శ్రవ్యత్వం, అసమస్తత్వం కూడా ఉన్నాయి అని భావం.?. ధ్వన్యాలోకం కొ. శృజ్ఞారే విప్రలమాఖ్యే కరుణే చ ప్రకర్షవత్‌, మాధుర్యమార్ధతాం యాతి యతస్తత్రాధికం మన:. 8 విప్రలమృళశ్ళబ్లారకరుణయోస్తు మాధుర్యమేవ ప్రకర్షవత్‌ సహృదయహృదయావర్జనాతిశయనిమిత్తత్వాదితి. బాలానందిని శృజ్ఞారే ఇతి :- విప్రలమ్భాఖ్యే శృజ్లారే = విప్రలంభం అనే పేరు గల శృంగారమునందు, కరుణే చ = కరుణయందు, మాధుర్యమ్‌ = మాధుర్యం, ప్రకర్షవత్‌ న! ఆధిక్యం గలది, యతః = ఎందువలన అనగా, తత్ర = వాటిలో, మనః = మనస్సు, అధికమ్‌ = అధికంగా, ఆర్టతామ్‌ = ఆర్రతను, యాతి = పొందుతుంది. విప్రలమ్మేతి:- విప్రలంభశృంగార - కరుణరసాలలో అయితే మాధుర్యమే ప్రకర్ష కలది అయి ఉంటుంది. ఎందువల్ల ననగా సహృదయుల హృదయాలను అధికంగా ఆకర్షించడానికి అది నిమిత్తంగా ఉంటుంది. లోచనం సమోగళ్ళజ్లారాత్‌ మధురతరః విప్రలమృః, తతోఒపి మధురతమః కరుణః ఇతి తదభివ్యజ్ఞనకౌశలం శబ్దార్థయోః మధురతరత్వం, మధురతమత్వం చ ఇత్యభిప్రాయేబణాహ - శృజ్ఞార ఇత్యాది. కరుణే చేతి చ

ద్వితీయోద్దోతః ౩347 శబ్దః క్రమమాహ, ప్రకర్షవదితి. ఉత్తరోత్తరం తరతమయోగేన ఇతి భావః. ఆర్ధతామితి- సహృదయస్య చేతః స్వాభావికమనావిష్టత్వాత్మకం కారిన్యం, క్రోధాదిదీప్తరూపత్వం, విస్మయహాసాదిరాగిత్వం చ త్యజతీత్యర్థ:. అధికమ్‌:- ఇతి- క్రమేభణేత్యాశయః. తేన కరుణేఒపి సర్వధైవ చిత్తం ద్రవతీత్యుక్తం భవతి. నను కరుణేఒపి యది మధురిమాస్తి తర్హి పూర్వకారికాయాం శృబ్లార ఏవ ఇత్తేవకారః కిమర్థః? ఉచ్యతే - నానేన రసాన్తరం వ్యవచ్చిద్యతే అపితు ఆత్మ భూతస్య రసస్టైవ పరమార్ధతో గుణాః మాధుర్యాదయః, ఉపచారేణ తు శబ్బ్దార్థయోరిత్యేవకారేణ ద్యోత్యతే. వృత్త్యార్థమాహ- విప్రలమ్మేతి. బాలానందిని

సంఖోగేతి - విప్రలంభళ్ళగారం సంభోగళ్ళంగారం కంటె మధురతరం, దానికంటె మధురతమం కరుణ అందుచేత దానిని వ్యక్తీకరించడంలోని నేర్పే శబ్బార్ధాలలో ఉన్న మధురతరత్వ - మధురతమత్వాలు అనే అభిప్రాయంతో శృజ్ణార ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. కరుణే చ అన్నప్పుడు 'చ' శబ్దం [క్రమాన్ని బోధిస్తుంది. ప్రకర్వవదితి. ఉత్తరోత్తరం తారతమ్యభావంతో అని భావం. (వెనుకటిదానికంటె రెండవదానిలో అధికంగా ఉంటుంది అని భావం) ఆర్ధతొమితి - సహృదయుల చిత్తం 'ఆవేశం లేకపోవడం” అనే స్వాభావికంగా ఉన్న కాఠిన్యాన్ని, క్రోధాదులవల్ల కలిగే దీప్తత్వాన్నీ, విసయహాసాదులలో ఉండే రాగిత్వాన్ని, అనగా వాటిచేత పూయబడి విక్షిప్తం అవడాన్ని విడిచివేస్తుంది అని అర్ధం. అధికమితి :- క్రమంగా అధికం అని భావం. తేనేతి :- అందుచేత కరుణలో కూడ చిత్తం పూర్తిగా ద్రవిన్తుంది అని చెప్పినట్లయింది .నన్వితి = కరుణలో కూడా మాధుర్యం ఉంటే వెనుకటి కారికలో “శృబ్లార ఏవ” అని 'ఏవి శబ్దం ఎందువల్ల ప్రయోగించబడింది? సమాధానం చెప్పబడుతుంది - దీనిచేత (ఏవకాఠంచేత) ఇతరరసం వ్యవచ్చిన్నం చేయబడడంలేదు అనగా ఇక్కడ ఇతరరసాల్ని పరిహరించడం ఏవశబ్దానికి అర్ధం కాదు. మరేమనగా - నిజానికి మాధుర్యాదిగుణాలు ఆత్మయైవ రసానికి మాత్రమే సంబంధించినవి; కొని ఉపచారం చేత (ఆరోపణచేత) శబ్దార్ధాలలో ఉన్నట్లు చెప్పబడుతున్నాయి అని ఏవకారంచేత సూచించబడుతున్నది,

వృత్త్యా ఇతి :- కారిక అర్ధాన్ని విప్రలమ్చేత్యాదివృత్తిచేత వివరిస్తున్నాడు.

348 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం కా. రౌద్రాదయో రసా దీపా లక్ష్యన్తే కొవ్యవర్తినః, తద్వ్యక్తి హేతూ శబ్దార్థావాశ్రిత్యోజో వ్యవస్థితమ్‌. 9 రౌద్రాదయః రసాః పరాం దీప్తిమ్‌ ఉజలతాం జనయన్తీతి లక్షణయా త ఏవ దీప్తి రిత్యుచ్యతే. తత్రకాశనపరః శబ్దః దీర్ధసమాస రచనాలంకృతం వాక్యమ్‌. యథా - శ్లో చజ్బుద్భృుజభ్రమితచణ్దగదాభిఘాత సంచూర్ణితోరుయుగలస్య సుయోధనస్య, స్త్యానావబద్ధఘనశోణితశోణపొణీ రుత్తంసయిపష్యతి కచాంస్తవ దేవి భీమ: (26) తత్పకాశనపరళ్చార్ణోఒన పేక్షితదీర్ధన మాసరచనః ప్రనన్న వాచకాభిధేయః. యథా - శ్లో యో యః: శస్త్రం బిభర్తి స్వభుజగురుమదః పాబ్దవీనాం చమూనాం యోయః పాఇన్దాలగోత్రే శిశురధికవయా గర్భశయ్యాం గతో వా, యో యస్ర్తత్కర్మసాక్షీ చరతి మయి రణే యశ్చ యశ్చ ప్రతీపః క్రోధాన్సస్తస్య తస్య స్వయమపి జగతామన్తకస్యాన్తకోఒ హమ్‌. (27) ఇత్యాదౌ ద్వయోరోజస్వ్వమ్‌. బాలానందిని రౌద్రేతి - కావ్యవర్తినః = కావ్యంలో ఉన్న, రౌద్రాదయః రసాః= రౌద్రాది రసాలు, దీప్యా = దీప్తిచేత, లక్ష్యన్తే= గుర్తింపంబడతాయి. ఓజః= ఓజోగుణం, తద్వ్యక్తిహీతూ = ఆ రౌద్రాదుల అభివ్యక్తికి హేతువులైన, శబ్దార్థౌ= శబ్బార్థాలను, ఆశ్రిత్య= ఆశ్రయించి, వ్యవస్థితమ్‌ =ఉన్నది. రౌద్రేతి - రౌద్రాదిరసాలు అత్యధికమైన దీప్తిని, ఉజ్వ్వలతను కలిగిస్తాయి. అందుచేత లక్షఐచేత ఆ రౌద్రాదులే దీప్తి అని చెప్పబడుతున్నది. దీర్ధసమానరచనచేత

ద్వితీయోద్దోత్య 349 అలంకృతమైన వాక్యమే వాటిని (రౌద్రాదులను) ప్రకాశింపచేసే శబ్దం. ఎట్లనగా. =

చబ్బాదితి - వేణీసంహారంలో భీముడు (దదౌపదితో అంటూన్న మాటలివి. దేవి = క్షీదేవీ! చజబ్బుద్భుజభ్రమితచణ్ఞగదాభిఘాతసంచూర్ణితోరుయుగలస్య = కదలుతూన్న భుజాలచేత త్రిప్పబడిన, తీవ్రమైన, గదయొక్క దెబ్బచేత చూర్ణం చేయబడిన రెండు తొడలూగల, సుయోధనన్య=నుయోధనునియొక్క, స్తానావబద్ధఘనళశోణితశోణు పాణిః=చిక్కనైన, చేతిలో నిలచిన దట్టమైన రక్తంచేత ఎల్జనైన హస్తాలు కలవాడై, భీమః =భీముడు, తవ కచాన్‌=నీ కేశ పాశాలను, ఉత్తంసయిష్యతి= అలంకరించగలడు.

తత్రకాశనేతి - దీర్చసమాసరచనాపేక్ష లేకుండానే ప్రనన్నమైన (స్పష్టమైన) వక్తవ్యవిషయం గల, ఆ రౌద్రాన్ని ప్రకాశింపచేయడంకొరకు ఉద్దిష్టమైన అర్ధం ఎట్లనగా =ఎయో యః ఇతి :- వేణీ సంహారంలో పితృవధవార్త విని కోపోర్దీప్తుడైన అశ్వత్ధామ మాట లివి. పాణ్బవీనామ్‌= షాండవుల నంబంధమైన, చమూనామ్‌= సేనలలో, స్వభుజగురుమద:ః=తన భుజాల గొప్ప మదం గల, యః యః=ఎవడెవడు, శన్తమ్‌= ఆయుధాన్ని, భిభర్తి=ధరిస్తున్నాడో, పాజ్బ్చాలగోత్రే=పాంచాలవంశంలో, శిశుః=శిశువుగాని, అధికవయాః= అధికమైన వయస్సుకలవాడు గాని (యువకుడు లేదా వృద్దుడు గొని), గర్భశయ్యామ్‌= గర్భశయ్యను, గతో వా= పొందినవాడు గాని, యః యః = ఎవడెవడైతే ఉన్నాడో, యః యః=ఎవడెవడు, తత్కర్మసాక్షీ=ఆకర్మకు (నా తండ్రిని చంపడానికి) సాక్షిగా ఉన్నాడో, మయి=నేను, రణే=యుద్ధమునందు, చరతి=సంచరించుచుండగా, యశ్చ యశ్చ=ఎవడెవడు, ప్రతీపః=అడ్డుపడతాడో, తస్య తస్య=అలాంటి ప్రతి ఒక్కనికీ, న్వయమ్‌=సాక్షాత్తు, జగతామ్‌ అన్తకస్యాపి=జగత్తులను నశింపచేసే యమునికి కూడా, క్రోధాన్ధః=క్రోధం చేత అంధుడనైన, అహమ్‌=నేను, అన్తక;=సంహారకుడను.

ఇత్యాదొ ఇతి- ఈ విధమైన వాటిలో రెండింటికీ (శబ్బార్ధాలు రెండింటికీ కూడ ఓజస్యం ఉన్నది. (మొదటి శ్లోకంలో శబ్దానికి రెండవదానిలో అర్భానికి).

లోచనం

రౌద్రేత్యాది- ఆదిశబ్దవ ప్రకారే. తేన వీరాద్భుతయోరపి గ్రహణమ్‌. దీప్తిః ప్రతిపత్తుః హృదయే వికాసవిస్తారప్రజ్వలనస్వభావా. సా చ ముఖ్యతయా ఓజ:ళబ్దవాచ్యా. తదాస్వాదమయాః రౌద్రాదయః. తయా దీష్యా ఆస్వాదవిశేషాత్మికయా కార్యరూపయా లక్ష్యన్తే రసాన్తరాపృథక్తయా. తేన కారణే కార్యోపచారాత్‌ రౌద్రాది ౦వ ఓజఃశబ్దవాచ్యః. తతో లక్షితలక్షణయా

350 ధ్వన్వాలోకః తత్ర్రకాశనపరః; శబ్దః దీర్చసమాసరచనవాక్యరూపో౭పి దీప్తిరిత్యుచ్యతే. యథా చచ్చాత్‌ ఇత్యాది. తత్రృకాశనపరశ్చార్థః ప్రసన్నైః. గమకైః వాచక్రైః అభిధీయమానః సమాసాన పేక్ష్యపి దీప్తిరిత్యుచ్యతే. యధా యో యః ఇత్యాది. బాలానందిని

రౌద్రేతి - రౌద్రాదయః అనేదానిలోని ఆదిపదం ప్రకారార్థంలో. (రౌద్రం వంటివి అని అర్ధం). అందుచేత వీరాద్ధుతాలు కూడా గ్రహించబడతాయి. అనగా వీటిలో కూడ దీప్తి ఉంది అని అర్ధం. 'దీప్తి' అనగా ప్రతిపత్తయొక్క (గ్రహించేవానియొక్క) హృదయంలో కలిగే వికాసరూపమూ, విస్తారరూపమూ అయిన ప్రజ్వలన (జ్వలించే, మంటలు మండే) స్వభావం గల చిత్తవృత్తి ముఖ్యంగా అది (దీప్తి) ఓజవశబ్దంచేత బోధించబడుతుంది. దాని అస్వాదస్వరూపాలైన రౌద్రాదులు, ఆస్వాదవిశేషరూపమైన వాటి కార్యమైన ఆ దీప్తి చేత లక్షణావృత్తిచేత ఇతరరసాలకంటె భిన్నమైనవిగా గుర్తించ బడతాయి. (బోధించబడతాయి)

వివరణ:- ఓజ:శబ్బానికి ముఖ్యార్థం దీప్తి రౌద్రాదులలో ఆ దీప్తియొక్క ఆస్వాదం ఉంటుంది. ఆ విధంగా అది రౌద్రాదుల కార్యం, ఆస్వాదవిశేషరూపమైన ఈ దీప్తి తన కారణమైన రౌద్రాదుల్ని ఇతర రసాలనుండి వేరుగా చూవుతూ వాటిని లక్షణావృత్తి చేత బోధిస్తుంది ఓజస్సు అనగా దీప్తి, ఆ 'దీప్తి' పదానికే లక్షణచేత రౌద్రాదులు అని అర్ధం.

తేనేతి - అందుచేత కారణంలో కార్యాన్ని ఆరోపించడంవల్ల, అనగా ఓజస్సుకు కారణాలైన రౌద్రాదులందు కార్యమైన ఓజస్తాన్ని ఆరోపించడం ద్వారా ఓజ:శబ్దంచేత రౌద్రాదులు బోధింపబడతాయి. అటుపిమ్మట లక్షితలక్షణచేత ఆ రౌద్రాదులను ప్రకాశింపచేసే దీర్చ సమాసరచనవాక్యరూపమైన శబ్దంకూడా దీప్తి అని చెప్పబడుతుంది.

వివరణ:- లక్షణచేత బోధించబడిన (లక్షితమైన) అర్థంచేత మరొక అర్ధాన్ని లక్షణయా భోధించడం లక్తితలక్షణ అని కొందరంటారు. శక్యార్థంతో పరంపరా సంబంధం లక్షితలక్షణ అని మరికొందరు. ఓజ:శబ్దవాచ్యం దీప్తి. ఆ దీప్తిశబ్దం లక్షణయా రౌద్రాదుల్ని బోధిస్తే ఆ రౌద్రాదిరూపలక్ష్యార్థం లక్షణచేత శబ్దాన్ని బోధిస్తుంది. లేదా'దీప్తి' శబ్దమే పరంపరాసంబంధంచేత శబ్దాన్ని బోధిస్తుంది. రెండు విధాలా కూడ ఇది లక్షితలక్షణ.

యథా ఇతి - ఎట్టనగా- చంచదిత్యాది శబ్దం దీప్తి అని చెప్పబడుతుంది.

తత్రకొాశనేతి - ప్రనన్నములైన అనగా శీఘ్రంగా అర్థాన్ని బోధించే (గమకైః)

ద్వితీయోద్దోతః 351 శబ్బాలచేత బోధింపబడేదీ, రౌద్రాదులను ప్రకాశించడానికి ఉద్దిష్టమైనదీ అయిన అర్థం కూడ సమాసాపేక్ష లేకుండా కూడ దీప్తి (ఓజస్సు) అని చెప్పబడుతుంది. ఉదాహరణం “యో యః” ఇత్యాదికం. లోచనం

చజ్చదితి :- చచ్చుద్భ్యాం వేగాదావర్తమానాభ్యాం భుజాభ్యాం భ్రమితా యేయం చణ్ఞూ దారుణా గదా తయా యో౭భితః సర్వత, ఊర్వోః ఘాతః తేన నమ్యక్‌ చూర్ణితం పునరనుత్భానోపహతం కృతమూరుయుగలం యుగపదేవ ఊరుద్వయం యస్య తం సుయోధనమనాదృత్తైవ, స్తానేతి ఆశ్యానతయా న తు కాలాన్తరశుష్కతయా అవబద్ధం "హస్తాభ్యామ్‌ అవిగలద్రూషమ్‌, అత్యన్తమాభ్యన్తరతయా ఘనం న తు రసమాత్రస్వభావం యత్‌ శోణితం రుధిరం తేన శోభౌలోహితౌ పాణీ యస్య సః, అత ఏవన భీమః కాతర త్రాసదాయీ, తవేతి:- యస్యాః తత్తదపమానజాతం కృతం దేవ్యనుచితమపి తస్యాః తవ, కచాన్‌ ఉత్తంసయిష్యతి ఉత్తంసవతః కరిష్యతి, వేబీత్వమ పహరన్‌ కరవిచ్యుతళోణితశకలై: లోహితకునుమాపీడేనేవ యోజయిష్యతి ఇత్యుగ్రేక్షా. దేవీత్యనేన కులకలత్రఖిలీకారస్మరణకారిణా క్రోధస్యైవ ఉద్దీపన విభావత్వం కృతమితి నాత్ర శృబ్లారశబ్కా కర్తవ్యా సుయోధనస్య చ అనాదరణం ద్వితీయగదాఘాతదానాద్యనుద్యమః. స చ సంచూర్లితోరుత్వాదేవ. స్యాన గ్రహణేన ద్రౌపదీమన్యుప్రక్షాలనే త్వరా సూచితా. సమాసేన చ నంతతవేగవహనస్వభావాత్‌ త్వాత్యేవ, మధ్యే విశ్రాన్ని మల భమానా, చూర్ణితో రుద్వయసుయోధనానాదరణపర్యన్లా ప్రతీతిః ఏకత్వేనైవ భవతీతి బెద్ధత్యస్య పరం పరిపోషికా. అన్యే తు సుయోధనసంబన్ధి యత్‌ స్త్యానావబద్ధం ఘనం శోణితం తేన శోణపాణిరితి వ్యాచక్రతే.

బాలానందిని

చచ్చాదితి - చబ్బద్భ్యామ్‌ = వేగంగా తిరుగుతూన్న, భుజాలచేత త్రిప్ప బడిన, యా ఇయమ్‌ = ఏ ఈ, చణ్ఞూ = దారుణమైన, గదాగద గలదో దానిచేత, యః = ఏ, అభితః = అన్ని వైపులా. ఊర్వోః = తొడలయొక్క, ఘాతః = కొట్టడమో, దానిచేత,

352 ధ్వన్వాలోకః సమ్యక్‌ = బాగుగా, చూర్గితమ్‌ = మళ్లీ లేవడం లేకుండగా కొట్టబడిన, ఊరుయుగలమ్‌ = రెండు ఊరువులూ కూడ ఒకే మారు (కొట్టబడినవి) ఎవనికో, అలాంటి నుయోధనుణ్జ లెక్కచేయక (ఊరుయుగలస్య సుయోధనస్య అనేది అనాదరే షష్టిగా స్వీకరించి ఈ అర్ధం చెప్పబడింది) స్త్యానేన = చిక్కగా ఉండడంచేత గట్టి పడిన, అంతే కాని కొంత కాలం నిలవ ఉండడంచేత ఎండడంచేత కాదు, అవబద్ధమ్‌ = చేతులకు బాగా అంటుకొని ఉన్న, చేతులనుండి కారిపోని, చాలా లోపలిది అవడం చేత గట్టిపడినది, కాని పల్చగా లేనిది అయిన, ఏ, శోణితమ్‌ = రక్తం ఉన్నదో దానిచేత, శోణౌ = ఎజ్జగా ఉన్న హస్తములు కలవాడు, అందువల్లనే, భీమః = ఫిరికివాళ్లకి భయం పుట్టించేవాడు, తవేతి-- ఏ నీకు పట్టపురాణికి తగని ఆ అవమానసముదాయం చేయబడిందో అట్టి నీయొక్క, కచములను, ఉత్తంసయిష్యతి = శిరోభూషణం కలవాటినిగా చేస్తాడు. ఒంటి జడగా ఉండడాన్ని తొలగించి చేతినుండి రాలిన రక్తపు ముద్దలచేత ఎజ్జ్బపూవుల శిరోభూషణంతో వలె కూర్చగలడు అని ఉగ్రేక్ష. సత్కులానికి సంబంధించిన భార్యయొక్క అవమానాన్ని స్మరింపచేసే “దేవి” అనేదానిచేత కోపానికే ఉద్దపనవిభావంగా ఉండే టట్టు చేయబడింది. అందుచేత ఇక్కడ శృంగారశంక చేయదగినది కాదు. రెండవ మారు గదతో కొట్టడానికి ఉద్యమించక పోవడమే సుయోధనుణ్లి అనాదరించడం. అది కూడా (రెండవ దెబ్బ కొట్టడంకొరకు ప్రయత్నించకపోవడం కూడా) మొదటి దెబ్బకే అతని తొడలు చూర్ణం అయి పోవడంవల్లనే. 'స్త్యాన' శబ్దాన్ని గ్రహించడంచేత, చిక్కగా ఉన్న అని చెప్పడంచేత (ద్రౌపది కోపాన్ని కడిగివేయడంలో ఆతని కున్న తొందర సూచించబడింది. సమాసంచేత, మధ్యలో విచ్చేదం లేకుండా వేగంతో నడవడం అనే న్వభావం (నమాసానికి)ి ఉండడంవల్ల మధ్యలో విశ్రాంతిని పాందని, చూర్ణితోరుద్వయుడైన సుయోధనుని అనాదరంవరకూ ఉన్న ప్రతీతి (జ్ఞానం) ఒక్క ఊపులోనే ఏర్పడుతుంది కాబట్టి అది (ఆ ప్రతీతి) బె ద్ధత్యాన్ని ఎక్కువగా పోషిస్తూన్నది. అన్యేతు ఇతి'- అనాదరేషష్టిని గ్రహించి అర్ధం చెప్పబడింది. అందుకు కారణం సుయోధనస్య అనే పదం సమాసమధ్యలో ఉన్న శోణితశబ్దంతో అన్వయించడం వ్యాకరణరీత్యా అయుక్తం అనే అభిప్రాయం. కొందరైతే నుయోధనునికి సంబంధించిన స్వ్యానావబద్ధమైన ఏ శోభితం ఉన్నదో దానితో శోణపాణియై అని అర్థం చెప్పారు. లోచనం య ఇతి - స్వభుజయో: గురుః మదః యస్య చమూనాం మధ్యే అర్జునాదిరిత్యర్థః. పాళ్చాలరాజపుత్రేణ ధృష్ట ద్యుమ్నేన ద్రోాణస్య వ్యాపాదనాత్‌

ద్వితీయోద్దోతః 353 తత్కులం ప్రత్యధికః క్రోధావేశః అశ్వత్థామ్నః. తత్కర్మసాక్షీతి కర్ణప్రభృతిః రణే సంగ్రామే కర్తవ్యే మయి మద్విషయే ప్రతీపం చరతి సమరవిఘ్నమాచరతి. యద్వా మయి చరతి సతి సంగ్రామే యః ప్రతీపం ప్రతికూలం కృత్వాస్తే స ఏవంవిధో యది సకలజగదన్తకో భవతి తస్యాప్యహమన్తకః కిముత అన్యస్య మనుష్యస్య దేవస్య వా? అత్ర పృధగ్భూతైరేవ క్రమాద్విమృశ్యమానై: అర్జెః పదాత్పదం క్రోధః పరాం ధారామాశ్రిత ఇత్యసమస్తస్యైవ దీప్తినిబన్ధనమ్‌. ఏవం మాధుర్యదీప్తీ పరస్పరప్రతిద్వన్వితయా సితే శృజ్లారాదిరౌద్రాదిగతే ఇతి ప్రదర్శ్మయతా తత్సమావేశవైచిత్ర్యం హాస్యభయానకబీభత్సశళాన్తేషు దర్శితమ్‌. హాస్యస్య శృబ్లారాబ్ల్గతయా మాధుర్యం ప్రకృష్టం, వికాసధర్మతయా చ ఓజో=పి ప్రకృష్ణమితి సామ్యం ద్వయోః. భయానకస్య మగ్నచిత్తవృత్తిస్వభావత్వేఒపి విభావస్య దీప్తపజయా ఓజః ప్రకృష్టం, మాధుర్యమల్పమ్‌. బీభత్సేఒప్యేవమ్‌. శాన్తే తు విభావవైచిత్ర్యాత్‌ కదాచిదోజః ప్రకృష్టం, కదాచిన్మాధుర్యమితి విభాగ. 9 బాలానందిని స్వభుజయో: ఇతి.- సేనల మధ్య తన భుజముల గొప్ప మదం గల ఏ అర్జునుడు మొదలైనవా డున్నాడో అని అర్ధం పాంచాలరాజు వుత్రుడైన ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణుణ్ణి చంపడంవల్ల ఆతని కులంమీద అశ్వత్థామకు అధికమైన క్రోధావేశం. తత్కర్నసాక్తి అనగా కర్ణాదులు. రణే = యుద్ధం చేయవలసి ఉండగా, ఎవడు, మయి ఇ నా విషయంలో, ప్రతీపం చరతి = యుద్దానికి విఘ్నం చేస్తాడో? “చరతి' అనేదానిని లట్‌ ప్రథమపురుషైకవచనంగా తీసికొని పై అర్థం చెప్పబడింది. దాన్ని చరచ్చ్భబ్ద సప్తమ్యంతరూపంగా గ్రహించి చెపుతున్నాడు - యద్వా ఇతి. లేదా నేను సంచరిస్తూండగా యుద్ధంలో ఎవడు నాకు ప్రతికూలంగా ఉంటాడో అలాంటివాడు నకల జగత్తును అంతమొందించేవాడే అయినా ఆతనికి కూడా నేను అంతకుణ్జి ఇతరులైన మనుష్యదేవాదుల మాట చెప్పాలా? అశ్రేతి - ఇక్కడ వేరువేరుగానే ఉండి క్రమంగా విమర్శించబడుతూన్న అర్భాలచేత క్రోధం ఒక పదంనుంచి మరొక పదానికి అన్నట్లు ఉన్నతమైన ధారను పొందింది. అందుచేత ఇక్కడ సమాసం లేకపోవడమే ద్‌ప్తికి కారణం. 2

354 ధ్వన్వాలోకః

ఏవమితి :- వరస్పరవైరులుగా ఉన్న మాధుర్యదీవ్నలు ఈ విధంగా శృంగారాదులలోను, రౌద్రాదులలోను ఉంటాయి అని ప్రదర్శించిన గ్రంధరచయిత చేత హాస్య - భయానక - బీభత్స - శాంతాలలో వాటి సమావేశంవల్ల కలిగే వైచిత్రం చూపబడింది హాస్యం శృంగారానికి అంగం. అందుచేత మాధుర్యం ప్రకృష్ణంగా ఉంటుంది. వికాసధర్మం కూడా దినిలో ఉండడంచేత ఓజస్సు కూడా అధికంగానే ఉంటుంది. అందుచేత హాస్యంలో రెండింటికీ సమప్రాధాన్యం భయానకరనం మగ్నమైపోయిన చిత్తవృత్తులు కలిగి ఉండడం అనే స్వభావం కలదైనా, అనగా భయానకరసంలో చిత్తవృత్తు లన్నీ అణగిపోయినా, విభావం దీప్తం అవడంచేత ఓజస్సు 'ప్రకృష్ణంగా ఉంటుంది; మాధుర్యం అల్పంగా ఉంటుంది. బీభత్సంలో కూడా ఇంతే. శాంతంలో అయితే విభావాల వైచిత్యంవల్ల ఒకప్పుడు ఓజస్సు ప్రకృష్ట్ణంగా ఉంటుండి. ఒకప్పుడు మాధుర్యం ప్రకృష్టం అని విషయవిభాగం. 9

ధ్వన్యాలోకం కా సమర్పకత్వం కొావ్యస్య యత్తు సర్వరసాన్‌ ప్రతి, స ప్రసాదో గుణో జేయ సర్వసాధారణ క్రియ:. 10.

ప్రసాదస్తు స్వచ్చతా శబ్బార్ధ్భయోః, సచ సర్వరససాధారణో గుణః సర్వరచనాసాధారణశ్చ వ్యజ్యార్థాపేక్షయైవ ముఖ్యతయా వ్యవస్థితో మన్తవ్యః

బాలానందిని

సమర్పకత్వమ్‌ ఇతి :- కావ్యస్య = కావ్యంయొక్క, సర్వరసాన్‌ ప్రతి = సమన్తరసములను గూర్చి (రనముల యొక్క), యత్‌ = ఏ, సమర్పకత్వమ్‌ = స్పష్టంగా అందించడం కలదో, సః = అది, నర్వసాధారణక్రియః = అన్నింటికీ సాధారణమైన క్రియ గల, పప్రసాదః గుణః = ప్రసాదగుణంగా, జ్ఞేయః = తెలియ దగినది.

ప్రసాద ఇతి :- శబ్బార్థాల స్వచ్భత్వం ప్రసాదం. అది సర్వరసాలకు సర్వరచనలకీ సాధారణమైన గుణం. ముఖ్యంగా అది వ్యంగ్యార్థంమీదనే ఆధారపడి ఉంటుంది అని గ్రహించాలి.

లోచనం సమర్చకత్వం సమ్యగర్చకత్వమ్‌, హృదయసంవాదేవ ప్రతిపత్తన్‌

ద్వితీయోద్దోతః 355 ప్రతి స్వాత్మావేశేన వ్యాపకత్వం ర్సుటితి శుష్కకాష్టాది దృష్టాన్తేన అకలుషోదక దృష్టాన్తేన చతదకాలుష్యం ప్రసన్నత్వం నామ సర్వరసానాం గుణ:ః. ఉపచారాత్తు తథావిధే వ్యజ్యే ఒర్జే యచ్చబ్దార్థయోః సమర్చకత్వం తదపి ప్రసాదః తమేవ వ్యాచష్టే ప్రసాదేతి. నను రసగతో గుణః? తత్కథం శబ్దార్థయోః స్వచ్భతా ఇత్యాశబ్క్యాహ- స చేతి:- చశబ్దః అవధారణే. సర్వరససాధారణ ఏవ గుణ, స ఏవ చ గుణః ఏవంవిధః. సర్వా యేయం రచనా శబ్దగతా చార్ధగతా చ సమస్తా చాసమస్తా చ తత్ర సాధారణ:. ముఖ్యతయేతి. అర్ధస్య తావత్సమర్పకత్వం వ్యబ్య్యం ప్రత్యేవ సంభవతి, నాన్యథా. శబ్దస్యాపి స్వవాచ్యార్చకత్వం నాను కియదలౌకికం యేన గుణః స్యాదితి భావః. ఏవం మాధుర్యౌజఃప్రసాదా ఏవ త్రయోగుణాః ఉపపన్నాః భామహాభిప్రాయేణ. తే చ ప్రతిపత్రాస్వాదమయాః ముఖ్యతయా,.తతః అస్వాద్యే ఉపచరితారసేః. తతః తద్వ్యఖ్ఞుకయోః శబ్దార్థయోరితి తాత్పర్యమ్‌. 10 బాలానందిని

సమర్పకత్వమితి - బాగా అర్పించడం, ప్రతిపత్తలను గూర్చి (అనగా గ్రహించే సహృదయులను గూర్చి) హృదయసంవాదంచేత, ఎండిన కజ్దిమీద ఉన్న అగ్నియొక్క దృష్టాంతంచేత, వెంటనే స్వాత్మావేశం చేత వ్యాపింపచేయడం.

వివరణ:- బాగా ఎండిన కజ్దకు నిప్పు ముట్టించగానే అది ఏ విధంగా ఒక్కమాటు భగ్గుమని ఆ కజ్జని అంతనీ వ్యాపిస్తుందో అదే విధంగా కావ్యం, సహృదయులలో హృదయసంవాదం కలిగించి, అన్ని రసాలూ సహృదయహృదయాలలో ఆవేశించి అతిశీఘంగా, వెంటనే, వ్యాపించే టట్లు చేస్తుంది. అదే కావ్యంలో (రసాలలో) ఉన్న ప్రసాదగుణం అనగా.

అకలుషేతి:- కలుషంకాని ఉదకం యొక్క దృష్టాంతంచేత ఆ అకాలుష్యమ్‌, ప్రసన్నత్వం అనే సకలరసాలలోను ఉండే గుణం.

స్వచ్చమైన జలంలో పరిశుభ్రమైన వస్త్రం తడవగానే ఆ జలం ఆ వస్తాన్నంతనీ ఏ విధంగా వెంటనే వ్యాపించి తడిసి పోయేటట్లు చేస్తుందో అదేవిధంగా రసాలను సహృదయహృదయంలో (ప్రసరింపచేసే గుణం ప్రసాదం అని అర్ధం. అయితే ఈ ప్రసాదగుణం కావ్యంలో ఉంటుందని చెప్పి నట్లు అయింది కదా అని ఆశంకించుకొని చెప్పుతున్నాడు - ఉపచారాదితి. ఆ విధమైన అనగా రసాదిరూపమైన, వ్యంగ్యార్థం

356 భ్వన్యాలోకః విషయంలో శబ్బార్ధాల కున్న ఏ సమర్చకత్వం ఉన్నదో అది కూడ ఉపచారంవల్ల (ప్రసాదమే. అనగా '్రసాదగుణం వాస్తవంలో రసగతమే. ఆ రసగతమైన ప్రసాదాన్ని శబ్బార్ధాలు సమర్పిస్తున్నాయి. అందుచేత శబ్బార్ధాలలో ఉన్న ఆ సమర్చకత్వం కూడా ఉపచారంచేత (లక్షణచేత) ప్రసాదం అని చెప్పబడుతుంది. ఈ విషయాన్నే ప్రసాదేత్యొదికం చేత వివరిస్తున్నాడు.

నన్వితి :- ప్రసాదగుణం రసంలో ఉంటే స్వచ్భత్వం శబ్దార్ధాలలో ఉండడం ఏమిటి అని ఆశంకించుకొని చెప్పుతున్నాడు - స చేతి - చ శబ్దానికి అవధారణం (నిశ్చితత్వం) అర్ధం. అనగా 'ఏవ' కు ఏ అర్ధమో ఆ అర్ధం గ్రహించాలి. దానిని రెండు చోట్ల అన్వయించి స సర్వసాధారణ ఏవ గుణ: (ఆ గుణం అన్నిరసాలకీ సాధారణమే) అనీ, స ఏవ సర్వ సాధారణో గుణః (అదే అన్ని రసాలకీ సాధారణమైన గుణం) అనీ అర్భాలు చెప్పాలి.

సర్వా ఇతి :- శబ్బ్దగతమూ, అర్థ్ధగతము, సమస్తమూ (సమాసాలతో కూడినదీ) అసమస్తమూ అయిన ఏ యీ సమస్తరచన ఉందో దానిలో కూడ ఈ గుణం సాధారణ మైనది. ముఖ్యతయేతి :- వాచ్యార్థానికి సమర్చకత్వం అనేది వ్యంగ్యాన్ని గూర్చి మాత్రమే ఉంటుంది. అనగా వాచ్యార్థం చేయకలిగిన దల్తా వ్యంగ్యార్థాన్ని సమర్పించడమే అని అర్ధం. అదే విధంగా శబ్దం కూడా న్వవాచ్యార్థాన్ని సమర్ప్చిస్తుం దంటే దానిలో అలౌకికత్వం ఎంత (ఏమి) ఉంది గుణం అని చెప్పడానికి?

వివరణ:- చాచ్యార్థానికి ఉన్న వ్యంగ్యార్థసమర్చకత్వంలో కాని, శబ్దానికి ఉన్న వాచ్యార్థసమర్పకత్వంలో కాని అలౌకికత్వం ఏమీ లేదు. అందుచేత ఆ సమర్చకత్వాలని గుణం అనడానికి వీలు లేదు. అందుచేత రసం తనను అవేశింపచేసి సహృదయ హృదయాలలో వ్యాపించడమే గుణం. అందుచేత ముఖ్యంగా గుణం రసనిష్టమే. కేవలం ఉపచారంచేత శబ్బార్ధాలలో ఉన్నట్లు చెప్పబడుతున్నది అని భావం.

ఏవమితి :- ఈ విధంగా భామహుని అభిప్రాయం ప్రకారం మూడు గుణాలు మాత్రమే ఉపపన్నమైనవి (యుక్తియుక్షమైనవి) అవి ముఖ్యంగా ్రతిపత్తయొక్క (జ్ఞాతయొక్క, సహృదయుని) ఆస్వాదరూప మైనవి. సహృదయునిలో ఉన్న వాటిని ఆస్వాద్యమైన రసంమీద ఆరోపించడం జరిగింది. తరవాత వాటిని వ్యంజింప చేసే శబ్దార్ధాలమీద ఆరోపించడం జరిగింది అని తాత్పర్యం. 10

ద్వాతీయోద్దోతః 357 ధ్వన్యాలోకం

కా. శ్రుతిదుష్పాదయో దోషా అనిత్యాయే చ దర్శితాః,

ధ్వన్యాత్మన్యేవ శృజ్ఞారే తే హేయా ఇత్యుదాహృతాః. 11

అనిత్యా దోషాశ్చ యే శ్రుతిదుష్టాదయః సూచితాస్తేఒపి న వాచ్యే అర్థమాత్రే; న చ వ్యష్ల్యే శృబ్ఞారవ్యతిరేకిణి శృజ్లారే వా ధ్వనే రనాత్మభూతే; కిం తరి? ధ్వన్యాత్మన్యేవ శృబ్లారే అణ్గితయా వ్యజ్ద్యే తే హేయా ఇత్యుదాహృతా:. అన్యథా హి తేషామనిత్యదోషతైవ న స్యాత్‌. ఏవమ్‌ అసంలక్ష్యక్రమద్యోత్యో ధ్వనేరాత్మా ప్రదర్శితః సామాన్యేన.

బాలానందిని

శ్రుతీతి :- యే = ఏ, శ్రుతిదుష్పాదయః = శ్రుతిదుష్టం మొదలైన, అనిత్యాః దోషాః = అనిత్యదోషాలు, దర్శితాః = చూపబడ్డాయో, తే = అవి, ధ్వన్యాత్మభూతే = ధ్వనికి ఆత్మయైన, శృజ్లారే ఏవ = శృంగారమునందే, 'హేయా: ఇతి = పరిహరించతగినవి అని, ఉదాహృతా:ః = చెప్పబడ్డాయి.

అనిత్యా ఇతి. శ్రుతిదుష్టం మొదలైన ఏ దోషాలు అనిత్యా లని నూచించ బడ్డాయో అవి కూడా వాచ్యార్థమాత్రంలో కాని, శృంగారంకంటె భిన్నమైన వ్యంగ్యంలో కాని ధ్వనికావ్యాకి ఆత్మకాని శృంగారంలో కాని, ఉంటాయని, అనగా వ్రతివాచ్యార్థానికి, వ్రతివ్యంగ్యార్థానికీ సంబంధించి ఉంటా యని, చెప్పబడలేదు; మరేమనగా అంగిగా వ్యంగ్యమైన, ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మయైన శృంగారంలోనే అవి పరిహరించదగినవి అని చెప్పబడ్డాయి. అలా కాకపోతే - అనగా అవి అన్నివిధాలైన వాచ్యార్ధాలలోను, వ్యంగ్యార్థాల లోనూ కూడ పరిహరించతగినవి అని చెప్పినట్లయితే, వాటికి అనిత్యదోషత్వమే ఉండదు. (నిత్యదోషాలుగానే పరిగణించబడతాయి). ఏవమితి - ఈ విధంగా ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మయైన అనంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం సామాన్యరూవంలో చూపబడింది.

లోచనం

ఏవమస్మత్స్పక్ష ఏవ గుణాలంకారవ్యవహారో విభాగేన ఉపపద్యతే

ఇతి ప్రదర్శ నిత్యానిత్యదోషవిభాగోఒపి అస్మత్పక్త ఏవ సంగచ్చతే ఇతి

358 ధ్వన్వాలోకః దర్శయితుమాహ - శ్రుతిదుప్పాదయ ఇత్యాది. వాన్తాదయ: అసభ్యస్కృతి హేతవ:ః శ్రుతిదుష్టాః, అర్ధదుష్టాః వాక్యార్ధబలాత్‌ అశ్లీలార్థప్రతిపత్తికారిణ:; యథా- “ఛిద్రాన్వేషే మహాంస్తబ్ళో ఘాతాయైవోపసర్పతి” ఇతి. కల్పనాదుష్టాస్తు ద్వయో:ః పదయోః కల్పనయా. యథా - రుచిం కురు ఇత్యత్ర క్రమవ్యత్యాసే. శ్రుతికష్టస్తు అధాక్తీత్‌, అక్షౌత్సీత, తృణేఢి ఇత్యాది. శృడ్ణార ఇతి ఉచిత రసోపలక్షణార్థమ్‌. వీరశాన్తాద్భుతాదావపి తేషాం వర్దనాత్‌. సూచితా ఇతి :- నత్వేషాం విషయవిభాగప్రదర్శనేన అనిత్యత్వం భిన్నవృత్తాదిదోషేభ్య: వివిక్తం ప్రదర్శితమ్‌. నాపి గుణేభ్యః వ్యతిరిక్తత్వమ్‌. బీభత్సహాస్యరౌద్రాదౌ తు ఏషా మస్మాభిః; ఉపగమాత్‌ శృబ్గారాదౌ చ వర్ణనాత్‌ అనిత్యత్వం చ దోషత్వం చ సమర్థితమేవేతి భావః. 11 బాలానందిని

వివమితి - ఇవి గుణాలు, ఇవి అలంకారాలు అని వేరు వేరుగా గుణాలంకారాల విభాగం మా పక్షంలోనే కుదురుతుంది అని చూపించి, ఇవి నిత్యదోషాలు, ఇవి అనిత్య దోషాలు అనే విభాగం కూడా మా పక్షంలోనే కుదురుతుంది అని చూపడానికి శ్రుతిదుష్పాదయః ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు.

“శ్రుతిదుష్టార్థదుష్టే చ కల్పనాదుష్టమిత్యపి ,

శ్రుతికష్టం తథైవాహుర్వాచాం దోషం చతుర్విధమ్‌”.

ఇత్యాది శోకాలలో భామహుడు శ్రుతిదుష్టాదిదోషాలను నిరూపించాడు. వాటిని సోదాహరణంగా చూపుతున్నాడు - వాన్తాదయః ఇతి :- అసహ్యమైన వస్తువుల సృృతికి హేతువులైన వాన్త మొదలైనవి శ్రుతిదుష్టాలు (కక్కడం అనే అసహ్యార్థాన్ని స్ఫురింప చేసి వినడానికే ఎబ్బెట్టుగా ఉంటాయి, వాక్యార్ధం బలంవల్ల మొత్తం వాక్యార్థం గ్రహిచేటప్పటికి) అశ్లీలార్థ ప్రతీతి కలిగించేవి అర్ధదుష్టాలు. ఉదా - ఛిద్రాన్వేషీ త్యాదికం (ఇది రాజవర్ణనం. “ఛిద్రాలను వెతుకుతూ ఉంటాడు, చాలా మొండివాడు. చంపడం కోసం దగ్గరికి వస్తాడు” అని అర్ధం దీనివల్ల పురుషశేఫోరూపమైన అశ్లీలార్థం తోస్తుంది కాబట్టి అర్ధదుష్టం). రెండు పదాల కల్పనవల్ల (కూర్చువల్ల) అశ్లీలార్థం వస్తే అది కల్పనాదుష్టం. ఎట్లనగా కురు రుచిమ్‌ అనే పదాల శ్రమం మార్చి రుచింకురు అని చెప్పినప్పుడు (చింకు' అనే యోన్యతర్గతాంకురార్థం గల పదం ఏర్పడడంచేత) ఇది కల్పనాదుష్టం.

ద్వితీయోద్దోతః 359 “అధాక్షీత (కాల్చెను), “అక్షౌత్సీత్‌ (నలగకొట్టాడు,) “తృణేఢి' (హింసిస్తున్నాడు) ఇత్యాదులు శ్రతిదుష్టదోషం ఉన్నవి (వినడానికే కటువుగా ఉంటాయి). శృజ్ఞారే ఇతి:- “శృబ్లారే అనేది తగిన రసాలను ఉపలక్ష్తణచేత బోధించడం కోసం. ఎందువల్లననగా శృంగారరసంలోనే కాకుండా వీర -శాంత - అద్భుతరసాదులలో కూడ (శ్రుతిదుష్టాదిదోషాలు) పరిహరించదగినవే. సూచితాః ఇతి :- సూచించబడ్డాయే కాని వీటికి విషయవిభాగం చూపించి (ఇవిఇక్కడ ఉంటే దోషాలు, ఇక్కడ ఉంటే కాదు అనే విషయాన్ని చూపించి) తద్ద్వారా ఇవి అనిత్యదోషాలనీ, అందుచేత భిన్నవృత్తం మొదలైన నిత్యదోషాలకీ వీటికీ భేదం ఉందనీ చూపబడలేదు. గుణాలకంటె దోషాలు" భిన్నమైన వని కూడా చూపబడలేదు మేమైతే బీభత్స - హాస్య-రౌద్రాదులలో శ్రుతి దుష్టత్వాదులు ఉండవచ్చుననీ, శృంగారాదులలో వీటిని పరిహరించాలనీ చెప్పి వీటి అనిత్యత్వాన్నీ, ద్లోషత్వాన్నీ కూడా సమర్థించాం అని భావం. 11 ధ్వన్యాలోకం కా. తస్యాజానాం ప్రభేదా యే ప్రభేదాః స్వగతొశ్చ యే. తేషామానన్యమన్యోన్యసంబన్థపరికల్పనే. |ల అజణ్గితయా వ్యజ్యో రసాదిః వివక్షితాన్యపరవాచ్యస్య ధ్వనేః ఏక అత్మా యః ఉక్తః తస్యాజ్ఞానాం వాచ్యవాచకానుపాతినామ్‌ అలంకారాణాం యే ప్రభేదాః నిరవధయః, యే చ స్వగతాః తస్య అజ్గీనః అర్ధస్య రసభావతదాభాసతత్ర్రశమలక్షణాః, విభావాను భావవ్యభిచారిప్రతిప్తాదనసహితా:ః అనన్తాః స్వా/శయాపేక్ష్తయా నిఃసీమానః విశేషాః తేషామ్‌ అన్యోన్య సంబన్థ పరికల్పనే క్రియమాణే కస్య చిదన్యతమస్యాపి రసస్య ప్రకారాః పరిసంఖ్యాతుం న శక్యన్తే కిముత సర్వేషామ్‌. తథాహి - శృజ్ఞారస్య అబ్గినస్తావదాద్యా ద్వౌ భేదౌ - సంభోగో విప్రలమృశ్చ, సంభోగస్య చ పరస్పరథప్రేమదర్శన సురత విహరణాది లక్షణాః ప్రకారాః. విప్రలమృస్యాపి అభిలాషేర్వావిరహప్రవాసవిప్ర

360 ధ్వన్యాలోకః లమ్ఫాదయ:. తేషాం చ ప్రత్యేకం విభా నుభావవ్యభిచారిభేద:. తేషాం చ దేశకాలాద్యాశయావస్థాభేద ఇతి స్వగతభేదాపేక్షయా ఏకస్య తస్య అపరిమేయత్వమ్‌, కింపునరబ్గప్రభేదకల్పనాయామ్‌? తేహ్యబ్గప్రభేదాః ప్రత్యేకమణ్గిప్రభేదసంబన్ధపరికల్పనే క్రియమాణే సతి ఆనన్త్యమేవ ఉపయాని. బాలానందిని.

తస్యేతి :- తస్య = ఆ వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనియొక్క, యే ప్రభేదాః: = ఏ ప్రభేదములు కలదో, స్వగతాశ్చ = తమకు (ఆ అంగములకు) సంబంధించిన, యే ప్రభేదాః = ఏ ్రభేదములు కలవో, తేషామ్‌ = వాటి యొక్క, అన్యోన్యసమృన్థ పరికల్పనే = పరస్పరనంబంధముయొక్క కల్పన చేయబడగా, ఆనన్వ్యమ్‌ = అనంతత్వము.

అజ్సితయా ఇతి :- వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనియొక్క ఆత్మయైన ఏ ఒక రసాదివ్యంగ్యం అంగిగా చెప్పబడిందో దాని అంగాలైన వాచ్యవాచకసంబద్ద్ధాలైన అలంకారాల ఏ అవధిలేని ప్రభేదాలు ఉన్నవో, అంగి అయిన ఆ అర్ధ్థంయొక్క రస- భావ- తదాభాస - తత్రశమలక్షణాలైన, విభావానుభావవ్యభిచారిప్రతిపాదనంతో కూడిన, అనన్లాః = తమ ఆశ్రయాల అపేక్షచేత అంతం లేని ఏ స్వగతభేదాలు ఉన్నాయో వాటికి పరస్పరసంబంధాల పరికల్పన చేయబడగా ఏ ఒక్కరసం యొక్క ప్రకారాలు కూడ లెక్కించడానికి శక్యం కావు, అన్ని రసాల ప్రకారాల మాట చెప్పాలా? ఎట్లనగా (తధాహి) అంగియైన శృంగారానికి సంభోగం, విప్రలంభం అని మొదట రెండు భేదాలు. సంభోగానికి పరన్పరప్రేమతో పరస్పరదర్శనం, నురతం, ఏహారం మొదలైన రూపాలు గల ప్రకారాలు ఉంటాయి. విప్రలంభానికి కూడా అభిలాషా విప్రలంభ - ఈర్వావిప్రలంభ

• విరహవిప్రలంభ - ప్రవాసవిప్రలంభాది భేదాలు ఉంటాయి. వాటిలో ఒక్కొక్కదానికి విభావానుభావవ్యభిచారులు వేరు వేరుగా ఉంటాయి. వాటికి కూడ దేశం, కాలం మొదలైనవి, ఆశ్రయాలు (కారణాలు), అవస్థలు వీటి భేదాలు ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఓక రసాన్ని తీసుకొంటే దానిలోనే ఉన్న భేదాలను పట్టి అది అపరిమేయంగా ఉంటుంది. దాని అంగాలకి సంబంధించిన భేదాలు కూడా ఏర్పరిస్తే ఇంక చెప్పాలా? ఆ అంగాల వ్రభేదాలకు ఒక్కొకదానికి దాని అంగికి నంబంధించిన ్రభేదాలతో సంబంధం కల్పిస్తే ఆ భేదాలు అనంతాలు అవుతాయి.

ద్వితీయోద్దోత: 361 లోచనం

అబ్బానామితి - అలజ్కారాణాము. న్వగతా ఇతి. అత్మగతా: సంభోగవిప్రలమాద్యాః ఆత్మీయగతా: విభావాదిగతా: తేషాం లోష్ట ప్రస్తారేఐ అబ్గాజ్లిభావే కా గణనేతి భావః. స్వాశ్రయః - స్రీపుంసప్రకృత్యాచిత్యాది:, పరస్పరం (ప్రేమా దర్శనమితి ఉపలక్షణం సంభాషణాదేరపి. సురతం చాతుఃషష్టికమ్‌ ఆలిబ్గనాది. విహరణముద్యానగమనమ్‌. అఆదిగ్రహణేన జలక్రీడా పానకచద్రోదయక్రీడాది. అభిలాషవిప్రలమృ: ద్వయోరవి అన్యోన్యజీవిత సరపాస్వాభిమానాత్మికాయాం రతావుత్చన్నాయామపి కుతళ్చిత్‌ హేతోః అప్రాప్తస్తమాగమత్వే మన్తవ్య:ః. యధా సుఖయతీతి కిముచ్యతే ఇత్యతః ప్రభృతి వత్సరాజరత్నావల్యో:, న తు పూర్వం రత్నావల్యాః. తదా హి రత్యభావే కామావస్థామాత్రం తత్‌. ఈర్చ్యావిప్రలమ్భృ: ప్రణయఖణ్ణనాదినా ఖణ్జీతయా నహ. విరహవిప్రలమృః పునః ఖణ్గితయా ప్రసాద్యమానయాపి ప్రసాదమ్‌ అగృహ్హన్యా పశ్చాత్తాపపరీతత్వేన విరహోత్కణితయా సహ మన్తవ్య£ ప్రవాసవిప్రలమృః (ప్రోషితభర్శకయా సహ ఇతి విభాగః. ఆదిగ్రహణాత్‌ శాపాదికృతః విప్రలమృ ఇవ చ విప్రలమృః. వజ్బనాయాం హ్యభితలషితో విషయో న లభ్యతే, ఏవమత్ర. తేషాం చేతి :- ఏకత్ర సంభోగాదీనామ్‌, అపరత్ర విభావాదీనామ్‌, అశ్రయో మలయాదిః మారుతాదీనాం విభావానామితి యదుచ్యతే తత్‌ దేశశబ్దేన గతార్థమ్‌. తస్మాదాశ్రయ: కారణమ్‌. యథా మమైవ - శ్ల. దయితయా గ్రథితా స్రగియం మయా హృదయధామని నిత్యనియోజితా,

గలతి శుష్కతయాపి సుధారనం విరహదాహరుజాం పరిహారకమ్‌.

తస్యేతి :- శ్ళబ్లారన్య. అజ్షినాం రసాదీనాం వ్రభేదాః తత్సమృన్థకల్పనేత్యర్థః

బాలానందిని అజ్బానామ్‌ ఇతి :- అజ్బానామ్‌ అనగా అలంకారాలయొక్క అని అర్ధం స్వశబ్బానికి

362 భ్వన్వాలోక్షః తాను తనకు సంబంధించినది అని రెండర్థాలు. ఆ రెండర్ధాలతో అన్వయిస్తూ వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - స్వగతాః ఇతి :- తనలో ఉన్న సంభోగవిప్రలంభాదిభేదాలు, తమవాటికి సంబంధించినవి అనగా తమ విభావాదులకు సంబందించిన భేదాలు, లోష్టప్రస్తారంచేత అనగా చయనం మొదలైన యజ్ఞాలలో గరుడాదివివిధాకారాలు వచ్చేటట్లు ఇటూ అటూ మారుస్తూ ఇటకలు పరిచినట్లు, అంగాంగిభావం ఏర్పరిస్తే లెక్క ఏ ముంటుంది అని భావం. వివిధవృత్తాలలోని గణాలను ఇటూ అటూ మారిస్తే అసంఖ్యాకాలైన వృత్తాలు ఏర్పడతాయి, ఇలాంటి మార్పుకు ప్రస్తారం అని పేరు, ఆ పద్ధతిలో అంగాంగిభావం అని బాలప్రియావ్యాఖ్యాకారుడు వ్రాశాడు. అది యుక్తంగానే ఉంది కాని లోష్టశబ్దానికి అన్వయం కుదరదు. స్వాశ్రయాః అనగా స్రీపురుషప్రకృతుల బెచిత్యం మొదలైనవి. పరస్పరము (పేమతో చూచుకోవడం అనేది సంభాషణాదులకు ఉపలక్షణం. సురతం అనగా అరవైనాలుగు విధాలైన ఆలింగనాదిరూపసురతం (కామశాన్తప్రసిద్ధం). విహరణం అనగా ఉద్యానగమనం. అది అనడంచేత జలక్రీడ, పానగోవ్మి (ఆపాన), చందోదయనమయుంలో క్రీడించడం మొదలైనది గ్రహించబడుతుంది.

అభిలాషేతి :- ఈమె నా జీవితసర్వస్వం, ఇతడు నా జీవితసర్వస్వం అనే అభిమానరూపమైన రతి ఇద్దరిలోను పుట్టినా కూడ ఏ కారణంచేతనైనా సమాగమం జరగక పోతే అది అభిలాషవిప్రలంభం అని గ్రహించాలి. ఎట్లనగా - రత్తావళినాటికలో వత్సరాజు విదూషకునితో అన్న “సుఖయతిీతి కిముచ్యతే” అనే వాక్యంతో ప్రారంభించి వత్పరాజరత్నావళుల మధ్య అభిలాషావిప్రలంభం. ఇంతకుముందు రత్నావలిది అభిలాషావిప్రలంభం కాదు. (ఈ మాటలు విన్నతరవాతనే రాజుకు తనమీద అభిలాష ఉందని రత్నావళికి తెలిసింది) అంతకు ముందు రతి లేదుగాన ఆమెది కామావస్థమాత్రమే. (పరస్పరం తీవ్రంగా ఉంది అని నిశ్చితమైన రతియే శృంగారానికి స్థాయిాభావం. ఈ వాక్యాలు వినడానికి ముందు రత్నావళికి రాజుమీద ప్రేమ ఉన్నా తనమీద ఆతని కున్నదనే విషయం తెలియదు. అందుచేత అది సరియైన రతి కాదు అని అర్ధం). ఖండితనాయికతో ప్రణయాన్ని ఖండించడం మొదలైన కారణా చేత ఏర్పడిన విప్రలంభం ఈర్వ్యావిప్రలంభం. ఖండితనాయిక ప్రియుడు ఎంత బ్రతిమాలినా ప్రసన్నురాలు కాక తరవాత పశ్చాత్తాపంతో నిండినదై విరహంచేత ఉత్కంఠితురానైతే అలాంటి నాయికతో విరహం విరహవిప్రలంభం. భర్త ప్రవానంలో ఉన్న నాయికతో విరహం ప్రవాస

ద్వాతీయోద్దోతః 363 విప్రలంభం. 'ఆది' శబ్దం ప్రయోగించడంవల్ల శాపాదులవల్ల వచ్చిన విప్రలంభం కూడా గ్రహించబడుతుంది.

వజ్బునాయామ్‌ :- విప్రలంభశబ్బ్దానికి ముఖ్యార్ధం వంచన. వంచన చేసినప్పుడు కావాలనుకున్న విషయం లభించదు కదా? ఇక్కడ కూడా కావాలను కొన్న వ్యక్తి లభించకపోవడంవల్ల ఈ విప్రలంభం విప్రలంభం (వంచన) వంటిది అనే అభి ప్రాయంతో దాని కా పేరు పెట్టబడింది అని అర్ధం. వృత్తిలో తేషాం చ ప్రత్యేకం ఇత్యొదివాక్యంలో ఉన్న తేషామ్‌ అనే పదానికి అర్ధం చెపుతున్నాడు- “తేషాం చేతి :- ఒక చోట (మొదటివాక్యంలో) తేషామ్‌ అనగా సంభోగాదులయొక్క అని, మరొక చోట విభావాదులయొక్క అనీ అర్ధం. “దేశకాలాద్యాశయ” అన్న పదానికి దేశకాలాదులు, ఆశ్రయం అనగా కారణం అని అర్ధం. కొందరు అశ్రయశబ్దానికి మరొక అర్ధం చెప్పారు. అది అయుక్తం అని చెపుతున్నాడు ఆశ్రయ: ఇతి :- ఆశ్రయం అనగా మారుతాదివిభావాలకు ఆశ్రయమైన మలయపర్వతాదికం అని ఏ అర్ధం చెప్పబడిందో అది దేశశబ్దంచేత గతార్థం అయిపోయింది. అనగా దేశశబ్దంచేతనే ఈ అర్ధం చెప్పబడింది. మళ్లీ అదే అర్ధం చెపితే పొనరుక్ష్యం అని అర్ధం. అందుచేత అశ్రయళశబ్దానికి కారణం అని అర్థం. ఉదాహరణంగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా -

దయితయా ఇతి :- దయితయా = ప్రియురాలిచేత, గ్రథితా = కట్టబడిన, మయా = నా చేత, హృదయదామని = హృదయస్థానమునందు, నిత్యనియోజితా = నిత్యమూ ఉంచబడిన, ఇయం ్రక్‌ = ఈ పుష్పమాల, శుష్కతయాపి = ఎండిపోవడం చేత కూడ, ఎండిపోయినా కూడ, విరహదాహరుజామ్‌ = విరహతాపబాధలకు, పరిహారకమ్‌ = తొలగించేదైన, సుధారనమ్‌ = అమృతరసాన్ని, గలతి = ్రవిస్తూన్నది.

వివరణ:- 'శుష్కతయాపి'కి శుష్కతరాపి అనే పారం ఉండవచ్చు. ఇక్కడ పుష్పమాలిక ఉద్దీపకం అవడంచేత విరహపీడను కలిగించవలసి ఉన్నా ప్రియురాలు గుచ్చినది అవడం అనే కారణవిశేషంచేత విరహపీడాపరిహారకమైన సుధారసం స్రవిస్తూన్న దని చెప్పబడింది. అందుచేత ఇది కారణకృతభేదానికి ఉదాహరణం. 12

ధ్వన్యాలోకం

కా. దిజ్మాత్రం తూచ్యతే యేన వ్యుత్సన్నానాం సచేతసామ్‌,

బుద్ధిరాసాదితాలోకా సర్వత్రైవ భవిష్యతి. 13.

364 ధ్వన్యాలోకః

దిజ్మాత్రకథనేన హి వ్యుత్సన్నానాం సహృదయానామ్‌ ఏకత్రాపి రసభేదే సహాలంకారై; అబ్గాబ్గిభావపరిజ్ఞానాత్‌ ఆసాదితాలోకా బుద్ధిః సర్వతైవ భవిష్యతి.

బాలానందిని

దిజ్మాత్రమితి - తు = కాని, దిబ్మాత్రమ్‌ = దిక్కు (మార్గం) మాత్రమే, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది - యేన = దేనిచేత, వ్యుత్పన్నానామ్‌ = వ్యుత్పత్తి గల, నచేతసామ్‌ జ సహృదయులయొక్క, బుద్ధి: = బుద్ధి, సర్వత్రైవ = అన్ని విషయాలలోను కూడ, అసాదితాలోకా = పొందబడిన జ్ఞానం కలదిగా, భవిష్యతి = కాగలదో.

దిజ్మాత్రేతి - దిబ్మాత్రం చెవ్పడంచేతనే, మార్గం చూవడంచేతనే, వ్యుత్పత్తిమంతులైన సహృదయులకు ఒక్క రసభేదంలోనే అలంకారాలతో కూడ అంగాంగిభావం తెలియడంవల్ల్డ, వాళ్ల బుద్ధి, అన్ని విషయాలలోను కూడ పొందబడిన జ్ఞానం కలది కాగలదు.

లోచనం

యేనేతి - దిబ్మాల్రోక్తేనేత్యర్థ:. నచేతసామితి మవోకవిత్వం సహృదయత్వం చ స్రేప్పూనామితి భావః. సర్వత్రేతి- సర్వేషు రసాదిష్వా సాదిత ఆలోకః అవగమః; సమ్యక్‌ వ్యుత్పత్తి ; యయా ఇతి సంబన్థః. 13

బాలానందిని

యేనేతి - చెప్పబడిన ఏ దిజ్మాత్రంచేత అని అర్థం. సచేతసామితి - మహకవి' త్వాన్ని, సహృదయత్వాన్ని పొంద గోరుతున్న వారికి అని భావం. సర్వత్రేతి సమస్త మైన రస్రాదులయందు పాందబడిన, ఆలోకః = అవగమం, బాగా వ్యుత్పత్తి, ఏ బుద్ధిచేతనో అని అన్వయం. 13.

ధ్వన్యాలోకం

తత్ర - కా. శృజ్ఞారస్యాజ్డినో యత్నాదేకరూపానుబన్గవాన్‌,

సర్వేష్వేవ ప్రభేదేషు నానుప్రాసః ప్రకాశకః. 14

అబ్గీనో హి శృబ్గారస్య యే ఉక్తాః ప్రభేదాః తేషు సర్వేషు ఏక

ద్వితీయోద్దోతః 365 ప్రకారానుబన్చితయా ప్రబన్టేన ప్రవృత్తః అనుప్రాసః న వ్యళ్ఞాకః, అజ్గీన ఇత్యనేన అబ్గభూతస్య శృబ్లారస్య ఏకరూపానుబన్థ్యనుప్రాస నిబన్థనే కామచారమాహం. బాలానందిని తశ్రేతి :- దిబ్మాత్రం చూపవలసి ఉండగా. శృబ్లార స్యేతి - అణ్గిన: = అంగియైన, శృబ్లారస్య = శృంగారంయొక్క, సర్వేష్వేవ = సమస్తమైన, ప్రభేదేషు = భేదాలలో, యత్నాల్‌ = ప్రయత్నంవల్ల, ఏకరూపానుబన్థవాన్‌ = ఒకే విధమైన సాతత్యం కల, అనుప్రాసః = అనుప్రాస, ప్రకాశకః = ప్రకొశకం, న = కాదు. అబ్గేనవ ఇతి:- అంగియైన శృంగారంయొక్క ఏ ప్రభేదాలు చెప్పబడ్డాయో వాటిలో అన్నింటిలోనూ కూడ ఒకే ప్రకారమైన అనుబంధం ఉండే టట్టు, అవిచ్చిన్నంగా ఉండేటట్లు, ప్రవృత్తమైన అనుప్రాస వ్యంజకం కాదు అజ్గినః అనడంచేత శృంగారం అంగం అయితే మాత్రం ఒకే రూపంలో అవిచ్చిన్నంగా ఉండే అనుప్రానను కూర్చడం విషయంలో స్వేచ్చను చెప్పుచున్నాడు. లోచనం తడ్రేతి - వక్తవ్యే దిబ్మాత్రే సతీత్యర్థః. యత్నాదితి - యత్నతః క్రియమాణత్వాదితి హేత్వర్థః అభి(్రేతః. ఏకరూపం తు అనుబన్టం త్యక్ష్వా విచిత్ర: అనుప్రాసః నిబధ్యమానో న దోషాయేత్యేకరూపగ్రహణమ్‌ 14. బాలానందిని తద్రేతి - దిజ్మాత్రం చెప్పవలసి ఉండగా అని అర్ధం, యత్నాదితి :- ప్రయత్నపూర్వకంగా చేయబడినందువల్ల అని హేతువును సూచించుచున్నది. ఇదే ఆప్రకాశకత్వానికి హేతువు అని అర్ధం. ఒకే విధమైన అనుబంధాన్ని (అవిచ్చిన్నత్వాన్సి) విడిచి విచిత్రమైన అనుప్రాన నిబంధింపబడినా కూడ ఆది దోషం కాదు అని నూచించడం కోనం ఏకరూప అని చెప్పబడింది. ధ్వన్యాలోకం కొ. ధ్వ్యన్యాత్మభూతే శృజ్ఞారే యమకొదినిబన్సనమ్‌, శక్తావపి ప్రమాదిత్వం విప్రలమ్మే విశేషతః. 15

366 ధ్వన్వాలోకః

ధ్వనేరాత్మభూతః శృజ్లారః తాత్సర్యేణ వాచ్యవాచకాభ్యాం ప్రకాశ్యమానః, తస్మిన్‌, యమకాదీనాం యమకప్రకారాణాం నిబన్ధనం దుష్కరశబ్దభబ్గశ్లేషాదీనాం శక్తావపి ప్రమాదిత్వమ్‌. ప్రమాదిత్వమ్‌ ఇత్యనేన ఏతద్దర్శతే - కాకతాలీయేన కదాచిత్‌ కస్యచిత్‌ ఏకస్య యమకాదేః నిష్పత్తావపి భూమ్నా అలంకారాన్తరవత్‌ రసాబ్గత్వేన నిబన్గో న కర్తవ్య ఇతి. “విప్రలమ్మే విశేషతః” ఇత్యనేన విప్రలమ్మే సౌకుమార్యాతిశయః: ఖ్యాష్యతే. తస్మిన్‌ ద్యోత్యే యమకాదేః అబ్గిస్య నిబన్ధః నియమాత్‌ న కర్తవ్య ఇతి.

బాలానందిని

ధ్వన్యాత్మేతి :- ధ్వన్యాత్మభూతే = ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మ అయిన, శృజ్లారే = శృంగారమునందు, శక్తావపి = శక్తి ఉన్నారూడ, యమకాదినిబన్ధనమ్‌ = యమకాదుల కూర్చు, ప్రమాదిత్వమ్‌ = పారబాటే అవుతుంది, విప్రలమ్మే = విప్రలంభంలో. విశేషతః = అధికంగా ప్రమాదిత్వం అవుతుంది.

ధ్వనేరితి - వాచ్యవాచకాలచేత (శబ్బార్థాల చేత ) తత్పరత్వంతో ధ్వన్యాత్మ అయిన ఏ శృంగారం ్రకాశించబడుతుందో దానియందు శక్తి ఉన్నాకూడ యమ కాదీనామ్‌ = యమక భేదాలయొక్క, దుష్కరబంధాదులయొక్క, శబ్దభంగశ్లేషాదుల యొక్క కూర్పు ప్రమాదమే (పొరబాటే). ప్రమాదిత్వమ్‌ అనడంచేత - కాకతాలీయంగా ఎక్కడైనా ఒకప్పుడు ఒక యమకాదికం నిష్పన్నం అయినా (ఏర్పడినా) ఇతరాలంకారాలకు వలె రసానికి అంగంగా దీనిని అధికంగా కూర్చకూడదు అని చూపబడుతున్నది. విప్రలమ్మే విశేషతః అనడంవల్ల విప్రలంభంలో ఎక్కువ సౌకుమార్యం ఉంటుందని నృష్టీకరించబడుచున్నది. విప్రలంభాన్ని వ్యంజింప చేయవలసి ఉన్నప్పుడు యమకాది యైన అంగాన్ని అసలు కూర్చకూడదు.

లోచనం

యమకాదీత్యాది శబ్దః ప్రకారవాచ్‌. దుష్కరం మురజబన్సాది. శబ్బభబ్లశ్లేష ఇతి. అర్థశ్లేషో న దోషాయ. రక్తస్త్యమ్‌ ఇత్యాదౌ. శబ్దభబ్లోఒపి క్లిష్ట ఏవ దుష్టః న త్వశోకాదౌ. 15

ద్వితీయోద్దోత:ః 367 బాలానందిని యమకాదీతి - యమకొది అనే దానిలోని ఆదిశబ్దం ప్రకారం అనే అర్భాన్ని బోధిన్తుంది. అనగా యమకమూ, అలాంటివీ అని అర్ధం. దుష్కరమ్‌ = శ్రమపడి కూర్చదగిన మురజబంధచక్రబంధాదికం. శబ్దభబ్గశ్లేష ఇతి :- రక్తస్వమ్‌ ఇత్యాదులలోని అర్ధశ్లేష దోషం కాదు. శబ్బ్దభంగళ్లేష కూడా క్లిష్టంగా ఉంటేనే దుష్టం, అళోకాది పదాలలో కాదు. (రక్తస్త్యమ్‌ ఇత్యాదిశ్లోకం 19 వ కారిక దగ్గర రాగలదు. చూ. 33 వ శ్లోకం) ధ్వన్యాలోకం

అత్ర యుక్తిరభిధీయతే - కా. _ రసాక్షిపత్తయా యస్య బన్గః శక్యక్రియో భవేత్‌,

అపృథగ్యత్ననిర్వర్త్యః సోఒలజ్కారో ధ్వనౌ మతః. 16

నిష్పత్తావాశ్చర్యభూతో ఒ౭పి యస్యాలంకారస్య రసాక్షిప్తతయైవ బన్ధః శక్యక్రియః భవేత్‌ సః అస్మిన్‌ అలక్ష్యక్రమ వ్యబ్యధ్వనావలంకారో మత;. తస్యైవ రసాబ్లత్వం ముఖ్యమిత్యర్థః. యథా- శ్లో కపోలే పత్రాలి కరతలనిరోధేన మృదితా

నిపీతో ని;శ్వాసైరయమమృత హృద్యోఒధరరసః,

ముహు; కజ్టే లగ్నస్తరలయతి బాష్పః స్తనతటీం

ప్రియో మన్యుర్హ్జాతస్తన నిరనురోధే నతువయమ్‌. (2%)

బాలానందిని

అక్రేతి - ఈ విషయంలో యుక్తి చెప్పబడుతున్నది. రసేతి :- యస్య = ఏ అలంకారంయొక్క, బన్ఫః = కూర్చు, రసాక్షిప్తతయా = రసంచేత ఆక్షిప్తం అవడంచేత, ఆవశ్యకంగా గుర్తింపబడడంచేత, అపృథగ్యత్ననిర్వర్య:= వేరైన ప్రయత్నం లేకుండగానే సాధించవలసిందిగా, శక్యక్రియః =శక్యమైన క్రియగలది (చేయ శక్య మైనది), భవేత్‌ = అవుతుందో, సః= అట్టి, అలంకారః= అలంకారమే, ధ్వనౌ= ధ్వనికావ్యమునందు, మతః= అంగీకరించబడినది.

విష్పత్తావితి - ఏ అలంకారంయొక్క కూర్చు, పూర్తి అయిన తరవాత ఆశ్చర్యజనకమైనా (చమత్కారజనకమైనా) రసాక్షిప్తం అవుతూనే చేయడానికి శక్యం

368 ధ్వన్వాలోకః అవుతుందో అది ఈ అసంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం అయిన ధ్వనికావ్యంలో అలంకారంగా అంగీకరించబడింది అలాంటి అలంకారానికే ముఖ్యమైన రసాంగత్వం ఉంటుంది అని అర్ధం ఎట్లనగా - కపోలే ఇతి -- కపోలే= గండస్థలంమీద, పత్రాలీ= మకరికాదిపత్రాల పంక్తి, కరతలనిరోధేన= అరిచేతి రాపిడిచేత, మృదితా= మర్దించబడింది, తుడిచి వేయబడింది; అమృతహృద్యః= అమృతంవలె మనోహరమైన, అయమ్‌= ఈ, అధరరసః= అధరరసం, నిఃశ్వాసై:= నిట్టూర్పులచేత, నిపీతః= త్రాగివేయబడింది ముహు:= మాటిమాటికి, కళ్చే= కంరమునందు, లగ్నః= లగ్నమైన, బాప్పః= కన్నీరు, స్తనతటీమ్‌= స్తనతటమును, తరలయతి= చంచలంగా చేస్తూన్నది నిరనురోధే= అనుకూలత్వం లేనిదానా, ఎంత బ్రతిమాలినా విననిదానా, తవ= నీకు, మన్యుః= కోపం, ప్రియః; = ప్రియం (యుడు)గా, జాతః = అయినది తు= కాని, వయమ్‌=మేము, న = కొదు లోచనం యుక్షిరితి - సర్వవ్యాపకం వస్విత్యర్థవ. రసేతి - రససమవధాస విభావాదిఘటనామేవ కుర్వన్‌ తన్నాన్తరీయకతయా యమాసాదయతి న ఏవాత్రాలంకారో రసమార్లే, నాన్యః. తేన వీరాద్భుతాదిర సేష్వపి యమకాది కవేః ప్రతిపత్తుశ్చ రసవిఘ్నకార్యేవ. గడ్డరికాప్రవాహోపహత సహృదయ ధురాధిరోహణవిహీనలోకావర్జ్దనాభిప్రాయేఐణ తు మయా శృజ్నారే విప్రలమ్మే చ ఇత్యుక్తమితి భావః. తథా చ - “రసే ఒబ్గత్వం తస్మాదేషాంన విద్యతే” ఇతి సామాన్యేన వక్ష్యతి. నిష్పత్తావితి - 'ప్రతిభానుగ్రహాత్‌ స్వయమేవ సంపత్తౌ నిష్పాదనాన పేక్షాయామిత్యర్థ:. అశ్చర్యభూత ఇతి. కథమేష నిబద్ధ ఇత్యద్భుతస్థానమ్‌. కరకిసలయన్యస్తవదనా, శ్వాసతాన్తాధరా ప్రవర్తమాన బాష్పభరనిరుద్ధకణ్ధీ. అవిచ్చిన్నరుదితచబ్బుత్కుచతటా రోషమపరిత్యజన్తీ చాటూక్త్యా యావత్‌ వసాద్యతే తావదీర్యావివలమ్బు గతాను భావచర్వణావహితచేతస ఏవ వక్తుః శ్లేషరూపకవ్యతిరేకాద్యా అయళత్న నిష్పాద్యాః చర్వయితురపి న రసచర్వణావిఘ్నమాదధతీతి. బాలానందిని యుక్తిరితి - అన్నింటికీ వర్తించే వస్తువు (విషయం) అని అర్ధం. రసేతి - రసంమీదనే మనస్సును ఏకాగ్రం చేయడంచేత విభావాదుల కూర్పును మాత్రమే చేస్తూ

ద్వితీయోద్దోతః 369 వాటితో నాంతరీయకంగా, విడదీయడానికి వీలులేకుండా, ఏ అలంకారాన్ని పాందుతాడో (కూర్చకలుగుతాడో) అదే ఈ రనసమార్గంలో అలంకారం; మరొకటి కాదు. అందుచేత వీరఅద్భుతాదిరసాలలో కూడ యమకాదికం కవికీ, సహృదయునికీ అంతటా కూడా రసవిఘ్నం తప్పకుండా చేస్తుంది. "అయితే - గొజ్జెల మంద పద్ధతిలో పడిపోయి సహృదయులలో అగ్రస్థానాన్ని అధిష్టించజాలని కొందరు జనుల్ని ఆకర్షించడం కోసం మాత్రమే నేను వెనక “శృంగారంలోను, విశేషించి విప్రలంభంలోను యమకాది ప్రయోగంచేయకూడదు” అని చెప్పాను అని భావం. అందుచేతనే “వీటికి రసంలో అంగత్వం లేదు” అని సామాన్యరూపంలో చెప్పనున్నాడు.

నిష్పత్తావితి - ప్రతిభానుగ్రహంవల్ల న్వయంగా నంపన్నమై శ్రమపడి ఏర్పరచవలసిన అవసరం లేనప్పుడు అని అర్ధం ఆశ్చర్యభూత ఇతి - ఇది ఎంత చక్కగా కూర్చబడిందో అని ఆశ్చర్యానికి హేతువు. కరేతి - చిగురువంటి అరిచేతిలో ముఖం

ఉగఉంచుకొని, శ్వాసచేత వాడిపోయిన అధరోష్టం కలదై, ఉబికివస్తూన్న బాష్పభారంచేత

అడ్డుకొనబడిన కంఠం కలదై అవిచ్చిన్నంగా ఏడవడంచేత కదలుతూన్న కుచతటం గలదై, రోషం విడవని నాయిక చాటువచనంచేత ప్రసన్నురాలుగా చేపికొనబడే వరకూ, వక్త, ఈర్వావిప్రలంభానికి సంబంధించిన అనుభావాల ఆస్వాదంలో సావధానమైన చిత్తం కలవాడై, ప్రయత్నపూర్వకంగా నిష్పాద్యాలు (ఏర్పరచవలసినవి) కాని ఏ శ్లేష- రూపక--వ్యతిరేకాద్యలంకారాలు కూర్చాడో అవి చర్వణ చేసే సహృదయునికి కూడా రసచర్వణలో విఘ్నం కలిగించడంలేదు.

వివరణ:- 'అధరరనః”లోని 'రస' శబ్దానికి 'ఆస్వాదించదగినది' 'మాధుర్యం' అని రెండర్భాలు. “కట్టే లగ్నః" అనే దానికి కంఠంలో తగుల్కొన్నది, కంఠాశ్లేషం చేస్తున్నాడు అని రెండర్భాలు. 'ప్రియః' అనగా ఇష్టమైనది. ప్రియుడు అని రెండర్భాలు. ఈ విధంగా శ్లేషాలంకారం. మొత్తం శ్లోకంలోనే అర్ధశ్లేష ఉంది. “మన్యు: ప్రియః” అని రూపకాలంకారం. “వయంతు న ప్రియాః” అని వ్యతిరేకాలంకారం. ఆద్యపదంచేత అను(ప్రాసాలంకారం గ్రహించబడుతుంది.

ధ్వన్యాలోకం

రసాబ్గత్వే చ తస్య లక్షణమ్‌ అపృథగ్యత్ప్ననిర్వర్యత్వమితి యోరసం బన్ఫుమ్‌ అధ్యవసితస్య కవే; అలంకారః తాం వాసనామ్‌ అత్యూహ్య యత్నాన్తరమాస్థితస్య నిష్పద్యతీ స న రసాొబ్గమితి. జ!

3270 భ్వన్వాలోకః యమకే చ ్రబన్దేన బుద్ధ్గిపూర్వకం క్రీయమాణే నియమేనైవ యత్నాన్తరపరిగ్రహః ఆపతతి శబ్బవిశేషాన్వేషణరూపః. అలబ్కా రాన్తరేష్వపి తత్తుల్యమితి చేత్‌ - నైవమ్‌; అలంకారాన్తరాణి హి నిరూప్యమాణదుర్భటనాన్యపి రససమాహితచేతసః ప్రతిభానవత: కవే; అహంపూర్వికయా పరాపతన్ని. యథా కాదమ్బర్యాం కాదమ్బరీ దర్శనావసరే, యథా చ మాయారామశిరోదర్శనే విహ్వలాయాం సీతాయాం సేతౌ. యుక్తం చైతత్‌;్‌ యతో రసాః వాచ్యవిశేషైరే వాక్షేప్తవ్యాః తత్ర్రతిపాదకైశ్చ శబ్దైః తత్రకాశినో వాచ్యవిశేషా ఏశ్ష రూపకాదయోఒలజ్కారా:ః. తస్మాన్న తేషాం బహిరబ్గత్వం రసాభివ్యక్తా. యమక దుష్కరమార్లేషు తు తత్‌ స్థితమేవ. యత్తు రసవన్తి కానిచిద్యమకాదీని దృశ్యన్తే తత్ర రసాదీనామబ్లతా యమకాదీనాం తు ఆజ్గీతైవ. రసాభాసే తు అబ్గత్వమప్యవిరుద్ధమ్‌. అణ్గితయా తు వ్యజ్గ్యే రసే నాబ్గిత్వం; పషృథక్‌ప్రయత్న నిర్వర్త్యత్వాద్యమకాదేః. బాలావందివి రసేతి :- రసాంగం ఆనడావికి తగిన అలంకారావికి లక్షణం ఏమనగా - “వేరే ప్రయత్నంచేత సాధించవలసిన అవసరం లేకపోవడం”. అందువల్ల రసం విబంధించాలని విశ్చయించుకొని ఉన్న కవి ఆ వాననను అనగా రసబంధాధ్యవసాయవాననను, ఉల్లంఘించి, మరొక ప్రయత్నం అవలంబించి ఏ అలంకారాన్ని సమకూరుస్తాడో ఆది రపానికి అంగం కాదు బుద్ధిపూర్వకంగా యమకాన్ని అవిచ్చిన్నంగా కూర్చే టప్పుడు శబ్దవిశేషాలను వెదకడంకోనం, తప్పనిసరిగా, మరొక ప్రయత్నాన్ని ప్వీకరించడం వచ్చి పడుతుంది. అలబ్కారేతి - ఇది ఇతర ఆలంకారాలవిషయంలో కూడా నమానమే కదా

ఆని అనడావికి వీలు లేదు. ఎందుచేత ననగా, బాగా పరిశీలించి చూస్తే కూర్చడానికి * చాలా కష్టమైనవే అన్నట్లు కనబడినా, ఇతరాలంకారాలు, రనంమీద బుద్ధిని ఏకాగ్రం చేసిన ప్రతిభావంతుడైన కవికి మేం ముందు, మేం ముందు అవి పోటీపడుతూ వచ్చి

ద్వితీయోద్దోతః 371 వడతాయి. ఉదాహరబణకి- కాదంబరిలో కాదంబరిని చూచిన నమయంలోను, 'పేతుబంధకావ్యంలో రాముని మాయానిర్మితశిరన్సును చూచి సీత వ్యాకులత చెంది వప్పుడూను. ఇది యుక్తమే కూడ - ఎందువల్లననగా - రసాలు వాచ్యవిశేఎషాలచేతా (విశిష్టమైన ఎ-చ్యార్ధాలచేతా) వాటిని ప్రతిపాదించే శబ్దాలచేతా ఆక్రేపించబడతాయి (ఊహించబడతాయి). రూపకాద్యలంకారాలు ఆ రసాన్ని ప్రకాశింవచేపే (తత్రకాశిన:) వాచ్యవిశేషాలే. అందుచేత ఆవి రసాభివ్యక్తికి బహిరంగాలు కాదు; (ఆంతరంగాలే) యమకాలలోను, మురజచక్రబంధాదిదుష్కరమార్గాలలోను ఆది (బహిరంగత్వం) తవృ్పకుండా ఉంది. కొన్ని యమకాదులు, రసం ఉన్నవి, ఏవి కనబడుతున్నాయో అక్కడ యమకాదులకే అంగిత్వం, రసాదులు వాటికి అంగాలు, రసాభానలో అయితే యమకాదులకు అంగత్వం కూడా అవిరుద్ధమే అయితే ఎక్కడైతే రసం అంగిగా వ్యంగ్యం ఆవుతుందో అక్కడ యమకాదులు, వేరే ప్రయత్నంచేత సంపాదించబడినవి ఆవడంచేత, రసావికి ఆంగాలు కావు (అక్కడ రసం దారి రసానిదే యమకాదుల దారి యమకాదులదే. యమకాదులు రసాన్ని పోషించడం అవేది అక్కడ ఉండదు అని ఆర్ధం). లోచనం

లక్షణమితి - వ్యాపకమిత్యర్థః. 'ప్రబన్టేన క్రియమాణః' ఇతి నంబన్గ:. అత ఏవ బుద్దిపూర్వకత్వమవశ్యంభావీతి బుద్ధిపూర్వకశబ్దః ఉపాత్తః. రససమవధానాదన్యో యత్నో యత్సాన్తరమ్‌. నిరూప్యమాణూని సన్సి దుర్చటాని. బుద్ధిపూర్వం చికీర్షితాన్యపి కర్తుమశక్యానీత్యర్థ:. తథా నిరూవ్యమాణే దుర్చటనాని; కథమేతాని రచితాని ఇత్యేవం విస్మయావహానీత్యర్థ:. అహం పూర్వ: అ(గ్ర్య ఇత్యర్థః. అఆహమాదౌ అహమాదౌ ప్రవర్త ఇత్యర్థః. అహంపూర్వం ఇత్యన్య భావః అహంపూర్వికా. అహమితి నిపాత;ః విభక్తిప్రతిరూపకః అస్మదర్థవృత్తి: ఎతదితి:- అహంవూర్వికయా పరావతనమిత్యర్థ:.

బాలానందివి

లక్షణమితి - అన్నింటికీ వర్తించేది (వ్యాపకం) అని అర్థం 'ప్రబవ్టేన క్రియమాణే' అని అన్వయం. అందువల్లనే, అనగా ప్రబంధంచేత, అనగా అవిచ్చిన్నంగా, వరసగా చేయబడడంవల్లనే అలా చేయడానికి తప్పకుండా బుద్ధిపూర్వకత్వం ఉంటుంది అని చెప్పడంకోసం “బుద్ధిపూర్వక” శబ్దం గ్రహించబడింది. 'యత్నాన్తరమ్‌' అనగా రనసంమీద

372 ధ్వన్వ్యాలోకః చిత్తాన్ని ఏకాగ్రం చేయడంకంటె భిన్నమైన యత్నం అని అర్థం “నిరూపష్యమాణాని సన్తి దుర్చటాని నిరూప్యమాణదుర్ధటాని” బుద్ధిపూర్వకంగా చేయ నిచ్చయించబడినా కూడా చేయడానికి శక్యం కానివి అని అర్ధం అట్లే - పరిశీలించగా దుర్భటమైనవి, వీటిని ఎలా రచించకలిగాడు అని ఆశ్చర్యం కలిగించేవి అని అర్ధం “అహంపూర్వః'” అనగా ముందు ఉండేవాడు అని అర్థం, నేను ముందు చేస్తాను, నేను ముందు చేస్తాను అని ముందు ఉండేవాడు అని అర్ధం. “అహంపూర్వస్య భావ: అహంపూర్వికా” అని విగ్రహం. అలా అంటూ ముందు ఉండేవాని ధర్మం అని అర్ధం అహమ్‌ అనేది విభక్తివలె కనబడే నిపాత (అవ్యయం) నేను అని దీని అర్ధం యుక్తం చైతత్‌ అన్నప్పుడు 'ఏతత్‌' అనగా ఇలా 'అహంపూర్వికతో వచ్చిపడడం' అని అర్ధం ధ్వన్వ్యాలోకం అ స్యైవార్థస్య సంగ్రహశ్లోకాః - శ్లో రసవన్తి హి వస్తూని సాలంకారాణి కాని చిత్‌, ఏకేనైవ ప్రయత్నేన నిర్వర్త్యన్తే మహాకవేః. శ్లో యమకొదినిబన్ధే తు పృధగ్యత్నోఒస్య జాయతే, శక్తస్యాపి రసేఒజ్జిత్వం తస్మాదేషాం న విద్యతే. శ్లో, రసాభాసొజ్ఞభావస్తు యమకాదేర్న వార్యతే, ధ్వన్యాత్మభూతే శృజ్ణారే త్వజ్గతా నోపపద్యతే. బాలానందిని అస్యేతి - ఈ అర్భాన్నే సంగ్రహించే శ్లోకాలు ఇవి - రసేతి - కానిచిత్‌= కొన్ని, సాలంకారాణి= అలంకారాలతో కూడిన, రసవన్ని= రసం గల, వస్తూని= వస్తువులు, మహాకవేః= మహాకవియొక్క, ఏకేన ప్రయత్నేనైవ= ఒక్క ప్రయత్నంచేతనే, నిర్వర్త్యన్తే= జరపబడతాయి. యమకేతి -"యమకాదినిబన్టే తు= యమకాదులను కూర్చడంలో అయితే, శక్తస్యాపి= సమర్శడైనను, అస్య= కవికి, పృధక్‌= వేరుగా, యత్నః = ప్రయత్నం, జాయితే= కలుగును తస్మాత్‌= ఆ కారణంవల్ల, ఏషామ్‌=ఈ అలంకారాదులకు, రసే = రసమునందు, అబ్గత్వమ్‌= అంగత్వము, న విద్యతే= లేదు.

ద్వితీయోద్దోత: 373 రసాభాసేతి - యమకాదేః= యమకాదికానికి, రసాభాసాబ్లభావస్తు= రపాభాసానికి అంగత్వం అయితే, న వార్యతే= నివారించబడదు. ధ్వన్యాత్మభూతే= ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మయైన, శృద్లారే తు= శృంగారంలో అయితే, అబ్లతా= (యమకాదులకు) అంగత్వం, న ఉపపద్యతే = ఉపపన్నం కాదు, కుదరదు. లోచనం కానిచిదితి:- కాలిదాసాదికృతానీత్యర్థః శక్తస్యాపి పృధగ్యత్నం జాయతే ఇతి సంబన్థః. ఏషామితి - యమకాదీనామ్‌. “ధ్వన్యాత్మభూతే శృజ్ణారే” ఇతి యదుక్తం తత్‌ ప్రాధాన్యేన అర్ధళ్లోకేన సంగృహ్హీతే -ధ్వన్యాత్మభూతే. ఇతి 16 బాలానందిని కాని చిదితి - కాలిదాసాదులు రచించినవి అని అర్ధం “శక్తస్యాపి పృధక్‌ యత్న: జాయతే” అని అన్వయం ఎఏషామితి- యమకాదుల యొక్క “ధ్వన్యాత్మభూతే శృద్ణారే "అని (15వకారిక) చెప్పినదానినే ప్రధానంగా, ధ్వన్యాత్మభూతే ఇత్యాది ళ్లోకార్థం చేత సంగ్రహిస్తున్నాడు. _ 16 ధ్వన్యాలోకం ఇదానీం ధ్వన్యాత్మభూతస్య శృజ్ణారస్య వ్యశ్ఞాకః అలంకారవర్గః ఆఖ్యాయతే- కా. ధ్వన్యాత్మభూతే శృజ్ణారే సమీక్ష్య వినివేశితః, రూపకాదిలంకారవర్గ ఏతి యధార్థతామ్‌. 17 అలంకారో హి బాహ్యాలంకారసామ్యాత్‌ అజ్జిన; చారుత్వహేతుః ఉచ్యతే. వాచ్యాలంకారవర్గశ్చ రూపకాదిః యావానుక్తః వక్ష్యతే చ కశ్చిత్‌, అలంకారాణా మనన్తత్వాత్‌, స సర్వోఒపి యది సమీక్ష్య వినివేశ్యతే తదలక్ష్యక్రమవ్యబ్యన్య ధ్వనేః అణ్గినః సర్వస్యైవ చారుత్వ హేతు: నిష్పద్యతే. బాలానందిని ఇదానీమితి .- ఇప్పుడు ధ్వనికి అత్మయైన శృంగారాన్ని వ్యంజింపచేసే అలంకారాల సముదాయం చెప్పబడుతున్నది ఎ

374 భ్వన్వాలోకళః

ధ్వన్యాత్మేతి - ధ్వన్యాత్మభూతే = ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మయైన, శృజ్ణారే= శృంగారంలో, సమీక్ష్య= బాగా పరిశీలించి, వినివేశిత:= కూర్చబడిన, రూపకాది:= రూపకం మొదలైన, అలంకారవర్గః= అలంకారనముదాయం, యధార్థతామ్‌= యథార్ధత్వాన్ని, అలంకరించేది అనే పేరుయొక్క సార్ధకత్వాన్ని, ఏతి = పొందును.

అలంకార: ఇతి.- బాహ్యాలైన ఆభరణాలతో సామ్యంవల్ల అలంకారం అంగికి చారుత్వహేతు వని చెప్పబడుచున్నది. రూపకం మొదలైన మొత్తం అలంకారసముదాయం ఎంత ఉందో, అలంకారాలు అనంతాలు కాబట్టీ మునుముందు ఏ అలంకారసముదాయం ఇతరులచేత చెప్పబడ నున్నదో, అది అంతా కూడా బాగా వరిశీలించి కూర్చబడిన ట్లయితే, అవ్వడు అంగి అయిన నమన్త్నమైన అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యకావ్యమైన ధ్వనికావ్యానికీ కూడ చారుత్వహేతువు అవుతుంది.

లోచనం

ఇదానీమితి - హేయవర్గః ఉక్తః, ఉపాదేయవర్గస్తు వక్తవ్య ఇతి భావః. వ్యజ్ఞుక ఇతి. యశ్చ యథా చేత్యధ్యాహారః. యథార్థతామితి చారుత్వహేతుతామిత్యర్థః. ఉక్త ఇతి- భామహాదిభిదలంకారలక్షణకారై:. వక్ష్యతే చేత్యత్ర హేతుమాహ- అలంకారాణఖామనన్తత్వాదితి. ప్రతిభానన్యాత్‌ అన్వైరపి భావిభిః కైళిదిత్యర్థ:. 17

బాలానందిని

ఇదానీమితి - ఇంతవరకు పరిహరించవలసిన అలంకారాల వర్గం చెప్పబడింది. స్వీకరించదగినవాటి వర్గం ఇప్పుడు చెప్పవలసి ఉంది అని భావం. వ్యజ్ఞుక ఇతి:- “యశ్చ, యథా' అని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి. “ఏది ఎట్టు వ్యంజకమో” అని అర్థం చెప్పుకోవాలి అని భావం. యథార్థతామితి - సౌందర్య హేతుత్వాన్ని అని అర్ధం. ఉక్త: ఇతి :- భామహుడు మొదలైన అలంకారలక్షణకారులచేత చెప్పబడినది అని అర్థం. చెవ్పృబడగలదు కూడ అన్నదానికి 'అలంకారాణామనన్తత్వాత్‌' అనే దానిని హేతువుగా చెపుతున్నాడు. ప్రతిభ అనంతమైనది," అందువల్ల రాబోయే కొందరు ఇతర కావ్యలక్షణ కారులచేత కూడ చెప్పబడును అని అర్థం. 17

ధ్వన్యాలోకం

ఏషా చాస్య వినివేశనే సమీక్షా-

ద్వితీయోద్దోత: 375 కా. వివక్షా తత్పరత్వేన నాజ్లీత్వేన కదాచన,

కాలే చ గ్రహణత్యాగౌ నాతినిర్వహణైషితా. 18

నిర్వ్యూఢావపి చాజిత్వే యత్నేన ప్రత్యవేక్షణమ్‌,

రూపకాదేరలజ్కారవర్గస్యాజ్డిత్వసాధనమ్‌. 19 రనబన్టేషు అత్యాదృతమనా: కవిః యమ్‌ అలంకారం తదబ్గతయా వివక్షత యథా -

బాలానందిని

ఏషా ఇతి - ఈ అలంకారవర్గంయొక్క కూర్పులో జాగర్తగా పరిశీలించే విధానం ఇది - వివక్షా ఇతి:- తత్పరత్వేన= రసాదిపరంగానే, వివక్తా= చెప్పవలె ననే ఇచ్చ, కదాచన= ఎన్నడూ కూడ, అజఖ్గిల్వేన= అంగిగా (ఆ అలంకారాలే అంగిగా ఉండే టట్టుగా) న= వివక్తలేకపోవడం, కాలే చ= తగిన కాలంలో, గ్రహణత్యాగౌ= గ్రహించడం, విడవడం, నాతినిర్వహభబైషితా= అతిగా నిర్వహించాలని కోరకపోవడం, నిర్వ్యూఢౌ అపి= నిర్వహించినా కూడ, అబ్గత్వే= అంగత్వంలో, యత్నేన= ప్రయత్నంచేత, ద్రత్యవేక్తణమ్‌= పరీక్షించడం, రూపకాదేః=రూపకం మొదలైన, అలజ్కారవర్గస్య= అలంకారసముదాయంయొక్క అబ్గత్వసాధనమ్‌= అంగత్వానికి సాధనము.

రసేతి - రససబంధాదులయందు చాలా ఆదరంతో కూడిన మనస్సుగల కవి ఏ అలంకారాన్ని దానికి అంగంగా చెప్పదలచుకుంటాడో - ఎట్లనగా -

లోచనం

సమీక్షేతి :- సమీక్ష్యేత్యనేన శబ్దేన కారికాయాముక్తేతి భావః. శ్లోకపాదేషు చతుర్ను ళ్లోకార్టే చాబ్గత్వసాధనమిదమ్‌. రూపకాదేరితి ప్రత్యేకం సంబన్ధవ. యమలజ్కారం తదబ్గతయా వివక్షతి నాణ్గిత్వేన, యమవసరే గృహ్హాతి, యమనవసరే త్యజతి, యం నాత్యన్తం నిర్వోఢుమ్‌ ఇచ్చతి యం యత్నాదబ్గత్వేన వ్రత్యవేక్షతే, నఏవముపనిబధ్యమాన: రసాభివ్యక్తి హేతుర్భవతీతి వితతం మవోవాక్యమా. తన్మవోవాక్యమధ్యే చ ఉదాహరణావకాశమ్‌, ఉదాహరణన్వరూపమ్‌, తద్యోజనం, తత్సమర్థ్ధనం చ నిరూపయితుం గ్రన్ధాన్తరమితి వృత్తిగ్రస్థస్య సంబన్ద:.

376 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

సమీక్షేతి - పై కారికలో సమీక్ష్య అనే శబ్దంచేత చెప్పబడిన సమీక్ష అని భావం నాలుగు శ్లోకపాదాలలోను, శ్లోకార్థంలోను ఇది అంగత్వసాధనం. అనగా ఒకటిన్నర శోకొలలో అలంకారాలకి అంగత్వం ఎలా ఏర్పరచాలో చెప్పబడింది. “రూపకాదేః అలంకారవర్గస్య'" అనేది ఒక్కొక్కదానితో సంబంధిస్తుంది. అనగా “రూపకాదే: అలంకారవర్గస్య తత్పరత్వేన వివక్షా అబ్బత్వసాధనమ్‌” ఇత్యాదివిధంగా ఈ సార్ధళ్లోకంలో ఉన్న అయిదువాక్యాంశాలతో వేరు వేరుగా అన్వయించాలి అని అర్థం.

వృత్తిలో “రసబన్టేషు అత్యాదృతమనాః” ఇక్యాదివాక్యాలలో యచ్చబ్దాలు ప్రయోగించి ఉదాహరణలు ప్రత్యుదాహరణలు చూపుతూ, వాటిని సమన్వయిస్తూ “శ్యామాస్వబ్గం” ఇత్యాది శోకం తరవాత “స ఏవముపనిబధ్యమానః” ఇత్యాదివాక్యంలో తచ్చ్భబ్దం ఉపయోగించాడు పై యచ్చ్భబ్దాలన్నింటికీ ఆ తచ్చబ్దంతో అన్వయం గాన ఈ వాక్యాలు అన్నీ కలిసి ఒక విస్తృతమైన మహావాక్యం అని వివరిస్తున్నాడు - యమ్‌ ఇత్యాది “ఏ అలంకారాన్ని అంగిగా కాక అ రసాదికి అంగంగా చెప్పదలుస్తాడో, దేనిని తగు సమయంలో స్వీకరిస్తాడో, దేనిని తగని సమయంలో విడిచివేస్తాడో, దేనిని ఎక్కువగా నిర్వహించడానికి ఇచ్చయించడో, దేనిని అంగంగా ఉండే టట్లు ప్రయత్నపూర్వకంగా పర్యవేక్షిస్తూ ఉంటాడో, ఈ విధంగా కూర్చబడే అలంకారం రసాభివ్యక్తికి హేతువు అవుతుంది అని విసృతమైన మహావాక్యం. ఆ మహావాక్యం మధ్యలో ఉన్న మిగిలిన గ్రంధం అంతా ఉదాహరణావకాశాన్ని, ఉదాహరణ స్వరూపాన్ని, దాని సమన్వయాన్నీ, దాని సమర్థనాన్నీ నిరూపించడంకోనం ఉంది అని వృత్తి గ్రంధానికి సంబంధం (అన్వయం).

ధ్వన్యాలోకం

శ్లో... చలాపొజ్హాం దృష్టిం స్పృశసి బహుశో వేపథుమతీం

రహస్యాఖ్యాయీవ స్వనసి మృదు కర్గాన్తికచర;,

కరౌ వ్యాధూన్వత్యాః పిబసి రతిసర్వస్వమధరం

వయం తత్త్యాన్వేషాన్మధుకర హతాస్త్యం ఖలు కృతీ. (29) అత్ర హి భ్రమరస్వభావోక్తిః అలంకారః రసానుగుణ:.

ద్వితీయోద్దోతః 377 బాలానందిని

చలేతి:- ఇది అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో తుమ్మెద శకుంతలమీదికి వస్తూండగా అక్కడే ఉండి చాటునుంచి చూస్తున్న దుష్యంతుడు అ తుమ్మెదతో అంటూన్న మాటలు. మధుకర= ఓ! తుమ్మెదా చలాపాజ్ఞామ్‌= చంచలమైన నేత్రాంతాలు గల, దృష్టిమ్‌= దృష్టిని, వేపధుమతీమ్‌= కంపం గల ఈ శకుంతలనూ, “చలాపాజ్లాం దృష్టిమ్‌” అన్న తరవాత 'వేపధుమతీమ్‌' అనేదానిని దృష్టికి విశేషణంగా అన్వయించడం కంటె శకుంతలను నిర్దేశిస్తున్నట్లుగా చెప్పడం మంచిది “చలాపాబ్గం దృష్టః" అనే పాఠం ఇంకా మంచిది. చంచలములైన నేత్రాంతాలు కలుగునట్లు చూడబడుచూ అని అర్ధం బహంశః= అనేక పర్యాయాలు, స్పృశసి= స్పృళిస్తున్నావు రహస్యాఖ్యాయీవ = రహస్యం చెపుతూన్నదానవు వలె, కర్ణాన్తికచరః= చెవుల దగ్గర తిరుగుతూ, మృదు= మృదువుగా, స్వనసి=ధ్వని చేస్తున్నావు కరౌ=చేతులను, వ్యాధూన్వత్యాః= విదిపివేయు చున్న ఈమె యొక్క, రతిసర్వస్వమ్‌= రతిసర్వస్వమైన, అధరమ్‌= అధరోష్టాన్ని, పిబసి= పానం చేస్తున్నావు. వయమ్‌= మేము, తత్వాన్వేషాత్‌= ఆమె ఎవరి కన్య అనే తత్వాన్ని అన్వేషించడంవల్ల, హతా;ః= నిరాశుల మైనాము త్వమ్‌= నువ్వు, కృతీ ఖలు= పుణ్యాత్ముడవు కదా?

అద్రేతి:- ఇక్కడ భ్రమరస్వభావాన్ని వర్ణించే స్వభావోక్ష్యలంకారం రసానికి అనుగుణంగా ఉంది.

లోచనం

చలాపాజామితి - హే మధుకర వయమేవంవిధాభిలాషచాటుప్రవణా అపి, తత్వాన్వేషణాత్‌ వస్తువృత్తే అన్విష్యమాణే హతాః ఆయాసమాత్రపాత్రీ భూతాః జాతాః. త్వం ఖల్వితి నిపాతేన అయత్పసిద్ధం తవైవ చరితార్థత్వమ్‌ ఇతి శకున్తలాం ప్రత్యభిలాషిణః దుష్యన్తస్యేయముక్తిః: తథా హి కథమేతదీయకటాక్షవిషయా భూయాస్మ? కథమేషా అస్మదభిప్రాయవ్యళ్ఞుకం రహోవచనమాకర్ణ్యాత్‌? కథం ను హఠాత్‌ అనిచ్చన్యా అపి పరిచుమ్బృనం విధేయాస్మ? ఇతి యదస్మాకం మనోరాజ్యపదవీమ్‌ అధిశేతే తత్తవాయత్ససిద్ధమ్‌. 'భ్రమరో హి నీలోత్పలధియా తదాశజ్కాకరీం దృష్టిం పునః పునః స్పృశతి శవణావకాశపర్యన్తత్వాచ్చ నేత్రయోః ఉత్పలశజ్కానపగమాత్‌ తత్రైవ దన్ధ్వన్యమాన: ఆస్తే. సహజసౌొకుమార్యకాతరాయాళ్చ రతినిధానభూతం

378 ధ్వన్యాలోకః వికసితారవిన్షువలయామోదమధరం పిబతీతి భ్రమరస్వభావోక్తిరలంకారః అబ్గతామేవ ప్రకృతరసస్య ఉపగతః. అన్యే తు భమరస్వభావే ఉక్తిర్యస్యేతి భ్రమరస్వభావోక్తిరూపవ్యతిరేకః ఇత్యాహు:. బాలానందిని

చలాపాళ్తేతి - ఓ! మధుకరమా! ఈ విధవ్లైన అభిలాషయందో చాటువాక్యాలయందు ఆసక్తి కలవార మైనా మేము తత్వాన్వేషణాత్‌= వస్తువృత్తం, యథార్థవిషయం అన్వేషించడంవల్ల, అనగా ఉన్న పరిస్థితిని పరిశీలిస్తే, (ఇది పైన చెప్పిన అర్ధంకంటె వేరుగా ఉంది. బాగున్నది ఆ అర్ధం చెప్పుకున్నా పూర్వాపరసందర్భాలను పట్టి దోషం లేదు). హతాః= కేవలం ఆయాసానికి పొత్రులంగా అయినాం. త్వంఖలు అనే నిపాతచేత(ఖలు) నీకే చరితార్థత్వం అప్రయత్ససిద్ధంగా లభించింది అని, ఇది శకుంతలయందు అభిలాష గల దుష్యంతుని మాట. ఇది యుక్తమే - ఆమె కటాక్షానికి ఎలా విషయం అవుదాం. (ఆమె కటాక్షవీక్షణాలు మనమీద ఎలా ప్రసరిస్తాయి) మన అభిలాషను సూచించే రహస్యంగా చెప్పే మాటలను ఆమె ఎలా వింటుంది; అమె అంగీకరించకపోయినా హటాత్తుగా పట్టుకొని ఆమెను ఎలా చుంబించాలి, అని మా మనోరాజ్యపదవిలో ఉన్న దంతా నీకు ఏ ప్రయత్నం చేయకుండానే సిద్దించింది. తుమ్మెద నల్లకలువ అనే బుద్దితో ఆ భ్రాంతిని కలిగించే దృష్టిని మాటిమాటికి స్పృశిస్తూన్నది. నేత్రాలు చెవులదగ్గర ఉన్న ప్రదేశందాకా (చెవులదాకా) ఉండడంవల్ల ఉత్పలాలనే భ్రాంతి తొలగక 'గుంయ్‌ గుంయ్‌' అంటూ అక్కడే ఉంటూంది. సహజమైన సౌకుమార్యంచేత కలిగిన భయంతో కంగారుపడుతూన్న ఆమెయొక్క, రతికి నిధానం (నిధి) అయిన వికసించిన పద్మాల, కలవల సువాసనవంటి నువానసతో మధురంగా ఉన్న అధరోష్టాన్ని పానం చేస్తూన్నది అని ఈ భ్రమరస్వభావోక్ష్యలంకారం ప్రకృతరసానికి అలంకారత్వాన్నే పొందింది. అన్యే తు ఇతి'- కొందరు “భ్రమరస్వభావే ఉక్తిః యస్య సః భ్రమరస్వభావోక్తిః?” అనే విగ్రహాన్ని గ్రహించి ఇక్కడ రూపక వ్యతిరేకాలంకారా లని చెపుతున్నారు.

వివరణ:- భ్రమరంమీద నాయకత్వాన్ని ఆరోపించడంచేత రూపకం అనీ, చతుర్ధపాదంలో “నువ్వు నాకంటె అదృష్టం ఉన్నదానవు” అని చెప్పడంచేత వ్యతిరేకాలంకారం అని వాళ్ల అభిప్రాయం అయితే నిజానికి ఇక్కడ భ్రమరస్వభావాన్ని వర్ణించడంచేత నాయకవ్యవహారం గమ్యం అవుతున్నది గాన ఇది సమాసోక్త్యలంకారమే

ద్వతీయోద్దోతః 379 అనే అభిప్రాయంతో దీనిని ఇతరుల మతం అని చెప్పాడు. ధ్వన్యాలోకం

“నాజ్గిత్వేనేతి” - న ప్రాధాన్యేన. కదాచిద్రసాదితాత్పర్యేణ వివక్షితోఒపి హ్యలంకారః కళ్చిదణిత్వేన వివక్షితో దృశ్యతే. యథా - శ్లో చక్రాభిఘాతప్రసభాజ్ఞయమైవ చకొర యో రాహువధూజనస్య,

ఆలిజ్గినోద్దామవిలాసవన్థ్యం రతోత్సవం చుమృనమాత్రశేషమ్హ్స్‌ అత్ర హి పర్యాయోక్తస్యాణ్గిత్వేన వివక్షా రసాదితాత్పర్యే సత్యపీతి.

బాలానందిని

నేతి - 'న అణ్గిత్వేన' అనగా ప్రాధాన్యంచేత కాదు అని అర్ధం. ఒకప్పుడు రసాదులందు తాత్సర్యంచేత (రసాదులకే అలంకారంగా ఉండాలి అనే ఉద్దేశ్యంచేత) చెప్పదలచిన దైనా ఒక అలంకారం అంగిగా వివక్షిత మైనట్లు (చెప్పదలవబడినట్లు) కనబడుతుంది. ఎట్లనగా-

చక్రేతి- యః= ఏ శ్రీ మహావిష్ణువు, చశ్రాభిఘాతప్రసభాజ్ఞయైవ= చక్రం చేత కొట్టడం అనే బలాత్కారంగా (తొందరగా) ఇచ్చిన ఆజ్ఞచేతనే, రాహువధూజనస్య= రావువుయవెొక్క శ్రీలయెుక్క, రలతోత్సవన్‌ం = నురతోత్సవాన్ని, ఆలిబ్గనోద్దామవిలానవన్థ్యమ్‌= ఆలింగనరూపమైన అతితీవ్రమైన విలానలతో శూన్యమైనదానినిగాను, చుమ్చనమాత్రశేషమ్‌= చుంబనం మాత్రమే శేషం కలదానినిగాను, చకొార= చేసెనో!

అగ్రేతి - ఇక్కడ రసాదుల విషయంలో తాత్పర్యం ఉన్నా పర్యాయోక్తాన్ని అంగిగా చెప్పాలనే ఇచ్చ ఉన్నది.

లోచనం

చక్రాభిఘాత ఏవ ప్రసభాజ్ఞా అనుల్లబ్బనీయ: నియోగః తయాయః రాహు దయితానాం రతోత్సవం చుమృనమాత్రశేషం చకార, యతః ఆలిబ్ల్గనమ్‌ ఉద్దామమ్‌ ప్రధానం యేషు విలాసేషు తైః వన్ధ్యః శూన్యోఒసౌ రతోత్సవః. అత్రాహ కళ్ళిత్‌ - “పర్యాయోక్తమేవాత్ర కవే: ప్రాధాన్యేన వివక్షితమ్‌; న తు రసాది; తత్కధముచ్యతే రసాదితాత్పర్యే సత్యపి ఇతి? మైవమ్‌; వాసుదేవప్రతాపో హ్యత్ర వివక్తితః స చాత్ర చారుత్వహేతుతయా న చకాస్తి. అపి తు పర్యాయోక్తమేవ. యద్యపి చాత్ర కావ్యే న

380 ధ్వన్వాలోకః కాచిద్దోషాశబ్కా, తధాపి దృష్టాన్తవదేతత్‌ - యత్‌ ప్రకృతస్య పోషణీయస్య స్వరూప తిరస్కారకః అబ్గభూతో ౬ ప్యలంకార:ః సంపద్యతే. తతశ్చ క్వచిదనౌచిత్యమాగచ్భతీతి ఆయం [గ్రన్ధకృత ఆశయః తధా చ గ్రస్థకార ఏవమగ్రే దర్శయిష్యతి - 'మహాత్మనాం దూషణోద్ధోషణమ్‌ ఆత్మన ఏవ దూషణమ్‌ ఇతి నేదం దూషణోదాహరణం దత్తమ్‌” బాలానందిని

చక్రాభిఘాత '- ఇతి చక్రాభిఘాతమే ప్రసభాజ్ఞ, ఉల్లంఘించడానికి శక్యం కాని ఆజ్ఞ. దానిచేత ఏ మహావిష్ణువు రాహువుయొక్క ప్రియురాళ్లయొక్క రతోత్సవాన్ని చుంబనం మాత్రమే మిగిలినదానినిగా చేశాడో? ఎందువలన అనగా ఆలింగనమే, ఉద్దామమ్‌ = ప్రధానమైనది ఏ విలాసలయందో వాటితో శూన్యమైనది ఈ రతోత్సవం, అత్రేతి - ఇక్కడ ఒకడు - “కవి ఇక్కడ పర్యాయోక్తాలంకారాన్నే ప్రధానంగా చెప్పదలచాడు? అలాంటప్పుడు రసాదులందు తాత్పర్యం ఉన్నాకూడ అని ఎలా అంటున్నారు?” అనో అన్నాడు. ఇట్లు కాదు. ఇక్కడ చెప్పదలచినది వాసుదేవుని ప్రతాపం కదా? అది ఇక్కడ చారుత్వానికి హేతువుగా ప్రకాశించడం లేదు? మరేమనగా వర్యాయోక్తమే చారుత్వహేతువుగా ప్రకాశిస్తూన్నది. ఈ వాక్యంలో (శ్లోకంలో) దోషాశంక ఏదీ లేకపోయినా ఇది - అంగం అయిన అలంకారం, కూడ ప్రకృతమైన, పోషించదగిన, దాని స్వరూపాన్ని అణచివేసేదిగా ఉంటుంది అని చెప్పడానికి దృష్టాంతంగా చెప్పబడింది. అందువల్ల కొన్ని చోట్ల అనౌచిత్యం వస్తుంది అని మాత్రమే గగ్రంధకారుని ఆశయం. అంతేనే కాని ఈ శ్లోకంలో దోషం ఉందని కాదు. అందుచేతనే గ్రంధకారుడు మున్ముందు - “మహాత్ముల దూషణాలను ఎత్తి చూపడం తనను దూషించుకొనడమే అవుతుంది” అని చెప్పబోవుచున్నాడు. అందుచేత దీనిని దూషణానికి ఉదాహరణంగా ఇవ్వలేదు.

ధ్వన్యాలోకం

అబ్గత్వేన వివక్షితమపి యమవసరే గృహ్దాతి నానవసరే. అవసరే గృహీతిర్యథా- క్ట ఉద్దామోత్కలికాం విపాణ్తురరుచం ప్రారబృజృమాం క్షణా

దాయాసం శ్వసనోద్గమైరవిరలై రాతన్వతీమాత్మన:,

అద్యోద్యానలతామిమాం సమదనాం నారీమివాన్యాం ధ్రువం

పశ్యన్‌ కోపవిపాటలద్యుతి ముఖం దేవ్యాః కరిష్యామ్యహమ్‌.

కు

ఇత్యత్ర ఉపమాతశ్తేషస్య. (

ద్వితీయోద్దోతః 381 బాలానందిని

అజ్గత్వేనేతి - అంగంగా చప్పదలచబడిన దైనా దేనిని తగిన నమయంలోనే (గ్రహిస్తాడు కాని ఆసమయంలో గగ్రహించడో - సమయంలో గ్రహించడం ఎట్లనగా - ఉద్దామేతి -- ఇది రత్నావళినాటికలోని శ్లోకం. ఉద్దామోత్కలికామ్‌ = అధికమైన బయలుదేరుతున్న మొగ్గలు కలది, (నాయిక పక్తంలో అత్యధికమైన ఉల్లాసం, ఉత్కంర, ఉత్సాహం కలది అని అర్ధం), విపాణ్గురరుచమ్‌ = తెల్లని కాంతి గలది, క్షణాత్‌ = క్షణకాలంలో, ప్రారబృజృమృామ్‌ = ప్రారంభించబడిన విజృంభణం కలది (ప్రారంభించబడిన ఆవులింతలు గలది). అవిరలైః = అధికమైన, శ్వసనోద్గమైః = వాయుసంచారముల చేత, (నిట్టూర్చులు వెడలడాలచేత), ఆత్మన: = తనకు, ఆయాసమ్‌ = ఆయాసాన్ని, తన్వతీమ్‌ = చేస్తూన్నదీ అయిన, ఇమామ్‌ = ఈ, ఉద్యానలతామ్‌ = ఉద్యానలతను, సమదనామ్‌ = మదనవృక్తంతో కూడినది (మన్మధునితో కూడిన), అన్యాం నారీమివ = మరి యొక స్రీనివలె, పశ్యన్‌ = చూస్తూన్న, అహమ్‌ = నేను, అద్య = ఇప్పుడు, దేవ్యాః ముఖమ్‌ = దేవి ముఖాన్ని, కోపవిపాటలద్యుతి = కోపంచేత ఎజ్జనైన కాంతి గలదానినిగా, కరిష్యామి = చేయగలను. (ధ్రువమ్‌ = నిశ్చయము.

అశ్రేతి - ఇక్కడ ఉపమాశ్లేషల కూర్చు (రసాంగంగా సరియైన సమయంలో (స్థానంలో) చేయబడింది).

లోచనం

ఉద్దామావ ఉద్గతాః కలికాః యస్యాః ఉత్కలికాశ్చ రుహరుహికాః. క్షణాత్‌ తస్మిన్నేవ్హాసరే ప్రారబ్ధా జృమ్ఫా వికాసః యయా జృమ్భా చ మన్మధకృతః అబ్గమర్హ:, శ్వసనోద్గమై: వసన్తమారుతోల్లాసైః ఆత్మనః లతాలక్షణస్య, ఆయాసనమ్‌ ఆన్టోాలనయత్నమ్‌ ఆతన్వతీమ్‌; నివిశ్వాసపరమృ్పరాభిశ్చ ఆత్మనః ఆయాసం హృదయస్థితం సన్తాపమ్‌ ఆతన్వతీం ప్రకటీకుర్వాణామ్‌, సహ మదనాఖ్యేన వృక్షవిశేషేణ మదనేన కామేన చ. అత్రోవమాళ్లేషః ఈర్వ్యావిప్రలమృస్య భావినః మార్గపరిశోధకత్వేన స్థితః చర్వణాభిముఖ్యం కుర్వన్నవసరే రసస్య ప్రముఖభావదశాయాం పురః సరాయమాణ: గృహీత ఇతి భావః. అభినయోఒప్యత్ర ప్రాకరణికే ప్రతిపదమ్‌. అ(ప్రాకరణికే తు వాక్యార్థాభినయేన అపాబ్లాదినా. న తు సర్వధా నాభినయః ఇత్యలమవాన్తరేణ.

382 భ్వన్వాలోకః ధ్రువశబ్దశ్చ భావీర్యావకాశప్రదానజీవితమ్‌. బాలానందిని

ఉద్దామా ఇతి :- అధికమైన, బయలుదేరిన మొగ్గలు దేనికో అది. ఉత్కలికాః అనగా రుహరుహికలు, ఉత్కంఠ అని అర్ధం. క్షణాత్‌ = అ సమయంలోనే, ప్రారంభించబడిన, జృృమ్భా = వికాసము, దేనిచేతనో అది. జృమా అనగా మన్మథపారవ శ్యంవల్ల అంగమర్హనం. శ్వసనోద్గమైః = వసంతవాయువుల ఉల్తాసాలచేత, ఆత్మనః = లతయైన తనయొక్క, ఆయాసమ్‌ = ఊగే ప్రయత్నాన్ని, చేస్తూన్నది, నిట్టూర్పుల పరంపరలచేత, ఆయాసమ్‌ = తన హృదయంలో ఉన్న సంతాపాన్ని, ఆతన్వతీమ్‌ = ప్రకటిస్తూన్నది. మదనం అనే ఒకానొక వృక్షతో కూడినది; కామంతో కూడినది.

అక్రేతి - ఇక్కడ ఉపమాసహితమైన శ్లేషాలంకారం రాబోయే (ద్వితీయాంకణ. చివర వర్ణించబోయే) వాసవదత్తాగతేర్యాజన్యవిప్రలంభానికి దారిలో అడ్డు తొలగిస్తూ (మార్గపరిశోధకత్వేన) దానిని చర్వణకి అభిముఖం చేస్తూ, అవసరంలో, అనగా రసం ప్రముఖం కాబోయే ముందు (రసచర్యణ ప్రారంభం కాబోయే ముందు) ముందు నడుస్తూండేటట్లు (పురః;సరాయమాణ:) గ్రహించబడింది అని భావం. ఈ సందర్భంలో నటులకు మార్గదర్శనం చేన్తున్నాడు - అభినయః ఇతి - ఇక్కడ (ఈ ళ్లోకం చదువుతూన్నప్పుడు) ప్రాకరణికార్థం. (లతారూపార్థంలో) ప్రతిపదానికి అభినయం చెయ్యాలి. ప్రతిపదంయొక్క అర్భాన్ని అభినయం ద్వారా సూచించాలి. అ(ప్రాకరణికార్థంలో (నాయికార్థంలో) అయితే అపాంగవీక్షణం మొదలైన వాళ్యార్థాధినయం చేత (నాట్యంచేత) సూచించాలి. అంతేనే కాని రెండవ అర్ధంలో పూర్తిగా అభినయం లేకపోవడం అనేది లేదు. ఇంక ఈ అవాంతరవిషయాన్ని గూర్చిన చర్చ చాలు. 'ధ్రువి శబ్దం రాబోయే ఈర్ష్యకు అవకాశం ఇవ్వడంలో జీవితం వంటిది. అనగా రాబోయే ఈర్ష్యను స్పష్టంగా సూచిస్తూన్నది.

ధ్వన్యాలోకం'

గృహీతమపి చ యమవసరే త్యజతి తద్రసానుగుణతయా అలబ్కారాన్తరాపేక్షయా. యథా శ్లో రక్తస్త్యం నవపల్లవైరహమపి శ్లాఘ్యైః ప్రియాయా గుణైః

త్వామాయాన్తి శిలీముఖా ః స్మరధనుర్ముక్తాః శరా మామపి,

ద్వితీయోద్దోతః 383

కాన్తాపాదతలాహతిస్తవ ముదే తద్వన్మమాప్యావయోః

సర్వం తుల్యమశోక కేవలమహం ధాత్రా సశోకః కృతః. (32)

అత్ర హి ప్రబన్ఫప్రవృత్తోఒపి శ్లేషః వ్యతిరేకవివక్షయా త్యజ్యమాన: రసవిశేషం పుష్టాతి. నాత్ర అలంకారద్వయసంనిపాత:; కిం తర్చి? అలజ్కారాన్తరమేవ శ్లేషవ్యతిరేక లక్షణం నరసింహవదితి చేత్‌ - న; తస్య ప్రకారాన్తరేణ వ్యవస్థాపనాత్‌. యత్ర హి శ్లేష విషయ ఏవ శబ్దే ప్రకారాన్తరేణ వ్యతిరేకప్రతీతిర్దాయతే స తస్య విషయః. యథా- “స హరిర్నామ్నా దేవః స హరిర్వరతురగనివహేన” ఇత్యాదెా. అత్ర హ్యన్య ఏవ శబ్దః శ్లేషస్య విషయ: అన్యశ్చ వ్యతిరేకస్య. యది చైవంవిధే విషయే అలజ్కారాన్తరత్వకల్పనా క్రియతే తత్పంసృష్టేః విషయాపహార ఏవ స్యాత్‌.

బాలానందిని

గృహీతమితి - గహించబడినదానిని కూడ దేనిని ఏ(ఏ అలంకారాన్ని) ఆ రసానికి ఆనుగుణంగా ఉండే విధంగా మరొక అలంకారాన్ని అపేక్షించడంచేత ఒక తగు సమయంలో విడిచిపెడతాడో - ఎట్లనగా -

రక్త ఇతి :- అశోక = అశోకమా |! త్వమ్‌ = నువ్వు, నవపల్లవైః = నూతనములైన చిగుళ్లచేత, రక్తః = ఎజ్జగా ఉన్నావు. అహమపి = నేను కూడ, ప్రియాయాః = ప్రియురాలియొక్క, శ్లాఘ్ర్యైః = శ్రాఘించదగిన, గుటైః = గుణాలచేత, రక్తః = అనురాగం కలవాడను. శిలీముఖాః = తుమ్మెదలు, త్వామ్‌ = నిన్ను గూర్చి, ఆయాని = వస్తూన్నవి. తథా = అట్లే, స్మరధనుర్ముక్తా ః = మన్మథుని ధనున్సునుండి విడవబడిన, శిలీముఖా: = బాణాలు, మామ్‌ అపి = నన్ను గూర్చి కూడ, ఆయాన్ని = వస్తూన్నవి. (నా మీద పడుచున్నాయి). కాన్తాపాదతలాహతిః = కాంతయొక్క అరికాలిచేత కొట్టడం, తవ = నీ యొక్క, ముదే = సంతోషంకొరకు (పుష్పవికాసానికి) అవుతుంది? మమాపి = నాకుకూడ, తద్వత్‌ = అట్లే, ముదే = సంతోషంకొరకు అవుతుంది (మోదజనకం అవుతుంది). సర్వమ్‌ = అంతాకూడ, తుల్యమ్‌ = సమానమే. కేవలమ్‌ = కేవలం, అహమ్‌ = నేను, ధాత్రా = బ్రహ్మదేవునిచేత, సశోకః = శోకంతో కూడినవాడనుగా, కృతః

384" ధ్వన్యాలోకః = చేయబడ్డాను. వివరణ:- స్రీలు (పద్మినీజాతికి చెందిన స్రీలు మాత్రమే) ముట్టుకుంటే ప్రియంగులత వికసిస్తుంది మద్యాన్ని దానిమీద పుక్కిలిస్తే బొగడచెట్టు, పాదంతో తన్నితే అశోకవృక్తం, చూస్తే తిలకవృక్తం, కౌగలించుకుంటే గోరింటచెట్టు, పరిహాస వాక్యాలు పలుకుతే మందారవృక్షం, గట్టిగా తియ్యగా నవ్వుతే సంపెంగ చెట్టు లేదా తీగ, నోటిగాలికి మామిడిచెట్టు, పాట పాడితే నమేరువృక్తం, దాని ఎదట నృత్యం చేస్తే కర్ణికారవృక్తం వికసిస్తాయి అని కవిసమయం (00౧౪6౧5 ౦౧ 01 19 ౧౦619) ళో ప్రీణాం స్పర్శాత్రియబ్బుర్వికసతి నకులః సీధుగణ్డూషసేకాత్‌ పాదాఘాతాదశోకస్తి లకకురవకౌ వీక్షణాలిజ్లనాభ్యామ్‌. మన్హారో నర్మవాక్యాత్‌ పటుమధుహసనొచ్చమృకో వక్రవాతా చ్చూతో గీతొన్నమేరుర్వికసతి చ పురో నర్తనాత్కర్జికార:. అనే ప్రసిద్ధశ్లోకంలో ఈ కవిసమయాలు చెప్పబడ్డాయి. అత్ర హీతి - ఇక్కడ అవిచ్చిన్నంగా వరసగా ప్రవర్తించినదైనా శ్లేషాలంకారం వ్యతిరేకాలంకారాన్ని చెప్పాలనే ఇచ్చచేత విడువబడినదై రసవిశేషాన్ని (విప్రలంభాన్ని) పోషిస్తూన్నది. ఇక్కడ రెండు అలంకారాల కలయిక కాదు. మరేమనగా ఇది నరసింహమూర్తి వలెశ్లేషవ్యతిరేకం అనే స్వరూపం గల మరొక స్వతంత్రమైన అలంకారమే అని చెప్పవచ్చు కదొ? అలా చెప్పకూడదు. ఆది (మీరు చెప్పే అలంకారంవంటిదాని స్వరూపం) మరొక విధంగా నిర్ణయించబడింది. ఎక్కడైతే శ్లేషకి విషయం (స్థానం) అయిన శబ్దంలో మరొక 'ప్రకారంచేత వ్యతిరేకాలంకారప్రతీతి కలుగుతుందో అది దానికి (శ్లేషవ్యతిరేకానికి) విషయం. ఎట్లనగా - స హరిః ఇత్యాదులలో- సః దేవః ఆ దేవుడు, నామ్నా = 'పేరుచేత, హరిః = హరి (నువ్వు) వరతురగనివహేన = శ్రేష్టమైన గుజ్ఞాల సముదాయంచేత, సహరిః = సహరివి. (హరిశబ్దానికి అశ్వం అని కూడా అర్ధం) అత్ర హీతి - ఇక్కడ శ్లేషవిషయమైన హరిశబ్దం వేరు, వ్యతిరేకానికి విషయం అయిన శబ్దం (నహరి శబ్దం) వేరు. ఇలాంటి విషయాలలో (రక్తస్వం ఇత్యాదులలో) మరొక అలంకారం అని కల్పిస్తే సంసృష్టికి (రెండు అలంకారాల కలయిక సంసృష్టి) చోటు లేకుండా చేసినట్లు అవుతుంది. లొ్‌చనం రక్తో లోహితః, అహమపి రక్తః ప్రబుద్ధానురాగః, తత్ర చ ప్రబోధకో విభావః తదీయపల్లవరాగః ఇతి మన్తవ్యమ్‌. ఏవం ప్రతిపాదమ్‌ ఆద్యోఒర్థః

ద్వతీయోద్దోతః 385 విభావత్వేన వ్యాఖ్యేయః. అత ఏవ హేతుశ్లేషోఒటయమ్‌. సహోక్తుపమాహే త్వలంకారాణాం హి భూయసా శ్లేషానుగ్రాహకత్వమ్‌. అనేనైవ అభిప్రాయేణ భామహః: న్యరూపయత్‌ -“తత్సహోక్తుపమా హేతునిర్దేశాత్రి విధం మతమ్‌” ఇత్యుక్త్వా. న త్వన్యాలంకారానుగ్రహనిరాచికీర్ణ్వయా. రసవిశేషమితి - విప్రలమృమ్‌. నశోకశబ్చేన వ్యతిరకమానయతా శోకనహభూతానాం వ్యభిచారిణాం విప్రలమృపరిపోషకాణామ్‌ అవకాశో దత్తః. కిం తర్తీతి - సంకరాలంకార ఏక ఏవాయమ్‌; తత్ర హి కిం త్యక్తం కిం వా గృహీతమ్‌ ఇతి పరస్యాభిప్రాయః. తస్యేతి సంకరస్య. ఏకత్ర హి విషయే అలజ్కార ప్రతిభోల్లాసః సంకరః. 'సహరి' శబ్దః ఏకో విషయః. నః హరిః, యది వా సహ హరిఖిః సహరిః ఇతి. అత్ర హీతి హి శబ్దః తు శబ్దస్యార్ధే. రక్తస్త్రమ్‌ ఇత్య(్రేత్యర్థః. అన్య ఇతి రక్త ఇత్యాది:. అన్యశ్చ అళోకసళోకాది:. నన్వేకం వాక్యాత్మకం విషయ మాశ్రిత్య ఏకవిషయత్వాదస్తు సంకర ఇత్యాశబ్క్యాహ - యదీతి - ఏవంవిధే వాక్యలక్షణే విషయే. విషయ ఇత్యేకత్వం వివక్తితం బోధ్యమ్‌. ఏకవాక్యాపేక్షయా యద్యేకవిషయత్వమ్‌ ఉచ్యతే తన్న క్వచిత్సంసృష్టిః స్యాత్‌; సంకరేణ వ్యాప్త త్వాత్‌. బాలానందిని

రక్త ఇతి - రక్తః = ఎజ్జనైనదానవు, నేను కూడ, రక్త 2 = ఉద్చుద్ధమైన అనురాగం కలవాడను. ఆ విధంగా ప్రబుద్ధం చేసే విభావం దాని పల్లవాల ఎరుపు అని గ్రహించవలెను. ఈ విధంగా ప్రతీ పాదంలోనూ మొదటి అర్ధాన్ని విభావంగా వ్యాఖ్యానించాలి - అందుచేతనే ఇది హేతుశ్లేష (హేత్వలంకారంతో కూడిన శ్లేష). సహాోక్తి- ఉపమా - హేత్వలంకారాలు చాలవరకు శ్లేషను అనుగ్రహించేవిగా ఉంటాయి. ఈ అభిప్రాయంచేతనే, భామహుడు - తత్సహోక్తి ఇత్యదివచనంచేత నిరూపించాడు, అంతేనే కాని ఇతరాలంకారాల అనుగ్రహాన్ని నిరాకరించాలనే అభిప్రాయంతో కాదు. తత్‌ = ఆ శ్లిష్టమైన వచనం, సహాోక్తి - ఉపమా - హేత్వలంకారాల నిర్దేశంవల్ల, త్రివిధమ్‌ = మూడు విధాలైనది అని ఆ కారికార్థానికి అర్ధం అనగా ఇలా చెప్పడంలో భామహంని అభిప్రాయం చాల వరకు శ్లేషాలంకారానికి సహోక్తి ఉపమా హేత్వలంకారాలు అనుగ్రాహకాలుగా, శ్లేషాలంకారం ఆవిర్భవించడానికి కారణాలుగా, ఉంటాయని

386 ధ్వన్వాలోకః చెప్పడం మాత్రమే కావి దీవికి ఇతరాలంకారాలు అనుగ్రాహకాలు కావు అని చెప్పడం కాదు. రసవిశేషమ్‌ ఇతి - విప్రలంభాన్ని. పశోకేతి - వ్యతిరేకాలంకారాన్ని తీసుకొవి వమ్తాన్న నళోకశబ్దంచేత శోకంతో కూడొ ఉండే, వివ్రలంభవరిపోషకాలైన విర్వేదచివ్తాదివ్యభిచారులకు అవకాశం ఇవ్వబడింది. కింతర్హీతి- ఇది ఒక్క సంకరాలంకారమే - అందుచేత ఇక్కడ ఏది విడవబడింది. ఏది గ్రహించబడింది అనగా ఒక అలంకారాన్ని విడచి మరొక అలంకారం గ్రహించబడింది. అని చెప్పడానికి అవకాశం ఏముంది అవి పరుల అభిప్రాయం. తస్యేతి - సంకరంయొక్క. ఒక విషయంలో రెండు అలంకారాల జ్ఞానం కలగడం 'సంకరం); వహరిశబ్దం ఒక విషయం, వః హరిః అనీ మరియు (యది వా) “పహ హరిభిః” అనీ. అవగా విష్ణువు పక్షంలో సః హరిః అనీ రాజు పక్రంలో పహరిః అవీ చెప్పవలపి ఉన్నా పహరి అవేదానిలోని అక్షవాల ఆనుపూర్వి ఒకే విధంగా ఉండడంచేత ఏకవిషయం అని చెప్పబడింది. అత్ర హి ఇతి- హి కితు అని ఆర్థం. రక్తస్తమ్‌ ఇత్యాదిశ్లోకంలో అయితే అని అర్ధం. అన్యః ఇతి + రశ్తః ఇత్యాదిశబ్దం. అన్యశ్చ అనగా అశోక సశోక మొదలైనది. (ఆశంక) నవ్వితి. పదాలను పట్టి, ఏకవిషయత్వం లేకపోయినా వాక్యం అనే విషయం ఒకటే కదా, దానిని పట్టి నంకరం అంగీకరించవచ్చును కదా అని ఆశంకించి నమాధానం చెపుతున్నాడు - యదీతి - ఏవంవిధే విషయే = వాక్యరూపమైన విషయంలో. విషయే అన్నచోట ఏకత్వం కూడా వివక్తితం. అందుచేత ఒక్క విషయంలో అని అర్ధం. ఏకవాక్యేతి :- ఏకవాళ్యాన్ని పట్టి ఏకవిషయత్వం అవి చెప్పే పక్షంలో ప్రతీచోటా సంకరమే చెప్పవలపి ఉండడంచేత వంవృష్టికి ఎక్కడా కూడా అవకాశం లేకుండా పోతుంది అని ఆర్థం. ధ్యన్యాలోకం

శ్రేషముఖేనైవాత్ర వ్యతిరేకస్య ఆత్మలాభ ఇతి నాయం సంసృష్టే ర్విషయః ఇతి చేత్‌ న? వ్యతిరేకస్య ప్రకారాన్తరేణాపి దర్శనాత్‌. యథా-

జ నో కల్పాపాయవాయోరదయరయదలత్‌క్షాధరస్యాపి శమ్యా గొఢోద్గీర్జోజ్ఞులశ్రీరహని న రహితా నో తమ:కజ్ఞలేన, ప్రొప్తోత్పత్తి 2 పతజ్ఞొన్న పువనరుపగతా మోషముష్టత్విషో వో వర్తి; పైవాన్యరూపా మఖయతు నిఖిలద్వీపదీపస్య దీప్తి:

(32)

ద్వాతీయోద్దోతః 387

అత్ర హి సామ్యప్రపజ్బుప్రతిపాదనం వినైవ వ్యతిరేకో దర్శిత:. నాత్ర శ్లేషమాత్రాత్‌ చారుత్వప్రతీతిరస్తీతి శ్లేషస్య వ్యతిరేకాబ్గత్వేనైవ వివక్షితత్వాత్‌ న స్వత: అలంకారతా ఇత్యపి న వాచ్యమ్‌. యత ఏవంవిధే విషయే సామ్యమాత్రాదపి సుప్రతిపాదితాత్‌ చారుత్వం దృశ్యత ఏవ. యథా-

బాలానందిని

ఇక్కడ వ్యతిరేకం శ్లేషద్వారా మాత్రమే పుట్బతున్నది - అందుచేత ఇది సంనృష్టికి విషయమే కాదు అనడం యుక్తం కాదు. ఎందువల్ల ననగా - వ్యతిరేకం మరొక ప్రకారంచేత కూడ, శ్లేషలేకుండా కూడ, కనబడుతున్నది. ఎట్లనగా -

వో ఇతి - అదయరయదలత్‌క్షాధరన్య = అత్యధికమైన వేగంచేత అద్దలైపోతూన్న పర్వతాలు గల, కల్పాపాయవాయోరపి = ప్రళయకాలవాయువుకు (చేత) కూడ, నో శమ్యా = శాంతింప చేయ శక్యం కానిది, అహవి = పగటియందు, గాఢోర్గీర్డోజ్వులశ్రీ: = గాఢంగా అవిర్భవింపం చేయబడిన ప్రకాశిస్తూన్న శోభ కలది, తమఃకజ్ఞలేన = తమస్సు అనే కాటుకచేత, న రహితా నో = శూన్యం కానిది కానిదీ, అనగా శూన్యమైనదీ, పతజ్ఞాత్‌ = నూర్యుని నుండి, (ప్రాప్తోత్పత్తిః = పోందబడిన ఉత్పత్తి కలది, పతబ్లశబ్దానికి సూర్యుడు, మిడత అవి రెండర్థాలు. మామూలు దీపవర్తి మిడతచేత ఆర్పివేయబడుతుంది, ఇది పతంగంనుంచే పుట్టింది), మోషం పునః = వినాశమునైతే (ఆరిపోవడాన్నైతే), న ఉపగతా = పాొందనిది, నిఖిలద్వీపదీపస్య = పమస్తద్వీపముల దీపమైన, ఉష్ణత్విషః = సూర్యునియొక్క, అన్యరూపా ఏవ = మరొక విధమైన రూపం గలదే ఆయిన, వర్తిః = వర్తి, (వత్తి) అయిన, దీప్తి; = కాంతి, వః = మిమ్మల్ని, సుఖయతు = సుఖం కలవారినిగా చేయుగాక.

అధ్రేతి - ఇక్కడ సామ్యాన్ని విసృతంగా ప్రతిపాదించడం లేకుండానే వ్యతిరేకం చూపబడింది. వాత్రేతి:- ఇక్కడ కేవలం శ్లేషవల్ల చారుతాప్రతీతి కాదు గాన శ్లేష వ్యతిరేకానికి అంగంగానే వివక్తితం అవడంవల్ల దానికి స్వతః అలంకారత్వం (ప్వతంత్రాలంశారత్వం) లేదు అవి కూడ చెప్పకూడదు. ఎందునల్లననగా ఇలాంటి విషయంలో బాగా ప్రతిపాదించబడిన కేవలసామ్యుంవల్ల కూడా చారుత్వం కనబడుతూన్నడి. ఎట్టనగా -

386 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

ననూపమాగర్భః వ్యతిరేక: ఉపమా చ శ్లేషముఖేనైవ ఆయాతీతి శ్లేషోఒత్ర వ్యతిరేకస్య అనుగ్రాహక ఇతి సంకరస్టైవ విషయ యత్రతు అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావ: నాస్తి తత్ర ఏకవాక్యగామిత్వే ౬ పి సంసృష్టిరేవ; తదేతదాహ - శ్లేషేతి - శ్లేష బలానీతోపమాముఖేన ఇత్యర్థః. ఏతత్పరిహరతి నేతి. ఆయం భావః-కిం సర్వత్రోపమాయా; స్వశబ్దేనాభిధానే వ్యతిరేకో భవతి, ఉత గమ్యమానత్వే? తత్రాద్యం పక్తం దూషయతి- ప్రకారాన్తరేణేతి. ఉపమాభిధానేన వినాపీత్యర్థః.

బాలానందిని

వవ్వితి - (ఆశంక) వ్యతిరేకశాలంకారం ఉపమాగర్భం కదా? (వ్యతిరేకంలొ ఉపమ ఉంటుంది కదా?). ఇక్కడ ఉపమ శ్లేషద్వారానే వచ్చింది; అందుచేత శ్లేష ఇక్కడ వ్యతిరేకానికి అనుగ్రాహకం గాన ఇది సంకరానికే (శ్లేషవ్యతిరేకొాల సంకరానికి) విషయం అవుతుంది. ఎక్కడైతే అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం ఉండదో అక్కడ (రెండు అలంకారాలూ) ఒకే వాక్యంలో ఉన్నా కూడ సంసృష్టి అవుతుంది. ఈ విషయాన్ని శ్లేషేత్యాది వాక్యంచేత చెపుతున్నాడు. శ్లేషముఖేన అనగా శ్లేషచేత తీసికొని రాబడిన ఉపమర్వారా అని ఆర్ధం. దీనిని న ఇత్యాదికంచేత పరిహరిస్తున్నాడు. దీని భావం ఇది = ఉపమ అన్ని చోట్ల స్వశబ్దవాచ్యం అయినప్పుడే వ్యతిరేకాలంకారం ఏర్పడుతుందా లేక ఉపమ గమ్యమానం అవుతున్నప్పుడు అవుతుందా? వీటిలో ప్రకారాన్త రేణ ఇత్యాదికం చేత మొదటి పక్షాన్ని దూషిస్తున్నాడు, ప్రకారాన్తరేణాపి అనగా ఉపమను చెప్పకపోయినా కూడ అని అర్థం.

లోచనం

శమ్యా శమయితుం శక్ష్యేత్యర్థః. దీపవర్తిన్తు వాయుమాత్రేణ శమయితుం శక్యతే. తమ ఏవ కజ్జలం తేన. న నో రహితా అపితు రహిత్రైవ. దీపవర్తిస్తు తమసాపి యుక్తా భవతి. అత్యన్తమప్రకటత్వాత్‌, కజ్జలేన చోపరిచరేణ, పతజ్లాత్‌ అర్కాత్‌, దీపవర్తిః పునః శలభాద్ధ్వంసతే నోత్పద్యతే = పొమ్యేతి - సామ్యస్య ఉపమాయాః ప్రపక్పేన ప్రబన్దేన యత్‌ ప్రతిపాదనం స్వశబ్దేన తేన వినాపీత్యర్థః. ఏతదుక్తం భవతి - ప్రతీయమానైవ ఉపమా

ద్వాతీయోద్దోతః 389 వ్యతిరేకస్య అనుగ్రాహిణీ భవన్తీ నాభిధానం స్వకణ్ధేన అపేక్షతే. తస్మాన్న శ్లేషోపమా వ్యతిరేకస్య అనుగ్రాహిత్వేన ఉపాత్తా. నను యద్యపష్యన్యత్ర నైవం తథాపీహ తత్రావణ్యేన సా ఉపాత్తా. తదప్రావణ్యే స్వయం చారుత్వ హేతుత్వా భావాత్‌ ఇతి శ్లేషోపమాత్ర పృథగలంకారభావమేవ భజతే. తదాహ

• నాత్రేతి. ఏతదసిద్ధం, స్వసంవేదనబాధితత్వాత్‌ ఇతి హృదయే గృహీత్వా న్వనంవేదనమ్‌ అపహ్నవానం పరం శ్లేషం వినా ఉపమామాత్రేణ చారుత్వసంపన్నము దాహరణాన్తరం దర్శయన్‌ నిరుత్తరీకరోతి యత ఇత్యాదినా. బాలానందిని

శమ్యా = శమింప చేయుటకు శక్యమైనది అని అర్ధం దీపవర్తి అయితే చిన్న గాలికే శమింప చేయడానికి శక్యం అవుతుంది, తమస్పే కాటుక (దీపంపైన కట్టే నల్లని పొగ), న నో రహితా - మరేమనగా రహితమైనదే. దీపవర్తి అయితే చీకటితో కూడ కలిసి ఉంటుంది. పైనఎగిరే కజ్ఞలంచేత చాల అప్రకటంగా ఉంటుంది కదా? పతజ్లాత్‌ = సూర్వ్యునినుండి. దీపవర్తి ఆయితే మిడతచేత ఆరిపోతుంది. కాని దానినుంచి పుట్టదు సామ్యేతి - సామ్యస్య = ఉపమయొక్క, ప్రపళ్చేన = అవిచ్చిన్నంగా స్వశబ్దంచేత ఏ ప్రతి పాదనం ఉన్నదో అది లేక పోయినా కూడ అని అర్ధం. ఇది చెప్పినట్లయింది - ఉపమ ప్రతీయమానం (గమ్యమానం) అవుతూనే వ్యతిరేకానికీ అనుగ్రాహకం అవుతుంది. స్వకంఠంచేత, స్వశబ్దంచేత, దానిని చెప్పవలసిన ఆవశ్యకత లేదు. అందువల్ల శ్లేషోపమ (క్లేషసహితోపమ) వ్యతిరేకానుగ్రాహకంగా గగ్రహించబడలేదు. నన్వితి (ఆశంక) ఇతర ప్రదేశాలలో ఇలా కాక పోయినా ఇక్కడ మాత్రం వ్యతిరేకాలంకారాన్ని అనుగ్రహించడానికే అది గ్రహించబడింది. దానియందు (వ్యతిరేకమునందు) దీనికి తాత్పర్యం లేకపోతే అది స్వయంగా (స్వతంత్రంగా) చారుత్వహేతువుగా లేదు కదా? అందుచేత ఇక్కడ శ్లేషో పమకు వేరు (స్వతంత్రమైన) అలంకారత్వమే లేదు. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు - నా శ్రేతి. (ఆశంకకు సమాధానం) ఇది అసిద్ధం (నువ్వు చెప్పిన శ్లేషోపమామాత్రంవల్ల చారుత్వం లేదు అనే మాట యుక్తం కాదు) ఎందుచేతననగా ఇది స్వానుభవానికి విరుద్ధం అని మనస్సులో ఉంచుకొని, స్వానుభవాన్ని కప్పి పుచ్చుతూన్న పూర్వపక్షిని యత ఇత్యాదికంచేత, శ్లేష లేకుండా ఉపమామాత్రంచేతనే చారుత్వం ఉన్న మరొక ఉదాహరణ చూపి నిరుత్తరుణ్ణి చేస్తున్నాడు.

390 ధ్వన్యాలోకః ధ్వన్యాలోకం శ ఆకశ్రన్తాః స్తనితై ర్విలోచనజలాన్యశ్రాన్త ధారామ్భుఖి స్తద్విచ్చేదభువశ్చ శోకశిఖినస్తుల్యాస్తడిద్విభమై:, అన్తర్మే దయితాముఖం తవ శశీ వృత్తి: సమైవావయో స్తత్కిం మామనిశం సఖే జలధర త్వం దగ్గుమేవోద్యత:. (ఖు ఇత్యాదౌ. బాలానందిని ఆక్రన్దా ఇతి - ఆక్రన్టాః = నా ఆక్రందగాలు (బిగ్గరగా ఏడ్చులు) స్తనితైః = ఉరుములతో, తుల్యాః = సమానమైనవి. విలోచనజలాని = కన్నీళ్లు, అశ్రాన్త ధారామ్చుటా = నిరంతరమైన ఉదకధారలలో సమానములు. తద్విచ్భ్చేదభువః ఇ ఉదక ధారలు అగిపోయినప్పుడు కలిగిన, శోకశిఖినః = శోకాగ్పులు, తడిద్విభ్రమైః = మెరుపుల విలాసలతో సమానములు, మే అన్తః = నాలోపల, దయితాముఖమ్‌ = ప్రియురాలి ముఖం ఉన్నది. తవ = నీలోపల. శశీ = చంద్రుడున్నాడు. ఆవయో; = మన ఇద్దరియొక్క, వృత్తి : = ప్రవృత్తి, నమైవ = నమమైనదే. తత్‌ = అందువల్ల, నఖే జలధర = మిత్రమా, మేఘమా! త్వమ్‌ = నువ్వు, అనిశమ్‌ = ఎల్లప్పుడు, మామ్‌ = నన్ను, దగ్గుమేవ = కాల్చివేయుటకే, కిమ్‌ ఉద్యతః = ఎందుకు ఉద్యుక్తుడవై ఉన్నావు ? ఇత్యాదులలో. వివరణ:- మన ఇద్దరికీ చాలా పోలికలున్నాయి. అందుచేత బంధువులం. నువ్వు నన్ను ఎక్కువగా పీడిస్తున్నావు కాని నేను నీకేమీ బాధ కలిగించడం లేదు అని నూచించడంవల్ల వ్యతిరేకాలంకారం. ఇక్కడ శ్లేష లేకుండగానే జలధరవిరహుల మధ్య సామ్యం మొదటి మూడు పాదాలలోను చెప్పబడింది. అందుచేత వ్యతిరేకస్థలాలలో ప్రతి ఉదాహరణలోనూ శ్లేష ఉపమానుగ్రాహకంగా ఉంటుంది అనడానికి వీలు లేదు. అందుచేత రక్తన్వమ్‌ ఇత్యాదిశ్లోకంలో శ్లేషకి స్వతంత్రస్థితి లేదు అనడం యుక్తం కాదు. లోచనం ఉదాహరణళ్లోకే తృతీయాన్తపదేషు తుల్యశబ్దః అభిసంబన్థనీయ:. అన్యత్‌ సర్వం “రక్షన్వమ్‌” ఇతివద్యోజ్యమ్‌.

ద్వితీయోద్దోతః 391 బాలానందిని

“ఆగ్రన్హాః?” ఇత్యాద్యుదాహరణళ్లోకంలో స్తనితైః ఇత్యాది తృతీయాంతపదాలతో తుల్యశబ్దం అన్వయించాలి. మిగిలినది అంతా “రక్తస్వమ్‌” ఇత్యాదిళ్లోకం వలెనే అన్వయించుకోవాలి. అనగా - స్తనితాదికం ఆక్రందనాదులకు హేతువు అని గ్రహించాలి అని అర్ధం,

ధ్వన్యాలోకం

రననిర్వవాబైకతానహవృదయ: యం చ నాత్యన్తం నిరో ఢుమిచ్చతి; యథా శ్లో కోపాత్కోమలలోలబాహలతికాపాశేన బద్వా దృఢం

నీత్వొ వాసనికేతనం దయితయా సాయం సఖీనాం పురః,

భూయో నైవమితి స్థలత్కలగిరా సంసూచ్య దుశ్చేష్టితం

ధన్యో హన్యత ఏవ నిహ్నుతిపరః (ప్రేయాన్‌ రుదత్యా హసన్‌.

(అమరు - 9) (3౯) అత్ర హి రూపకమాక్షిప్తమ్‌ అనిర్వ్యూఢం చపరం రసపుష్టయే. బాలానందిని

రసేతి - రసాన్ని నిర్వహించడంలోనే ఏకాగ్రమైన హృదయం కలవాడై (కవి) దేనిని పూర్తిగా నిర్వహించడానికి ఇచ్చయించడో - ఎట్లనగా -

కోపాదితి:- కోపాత్‌ = కోపంవల్ల, కో ములలో లబాహులతికాపాశేన = కోమలమైన బాహులతాపాశంచేత, దృఢమ్‌= దృఢంగా, బద్ద్వా = బంధించి, వాననికేతనమ్‌ == శయ్యాగృహమును గూర్చి, నీత్వా = తీసికొని వెళ్లి, సాయమ్‌ = సాయంకాలమునందు, సఖీనామ్‌ = నఖురాండ్రయొక్క, పురః = ఎదుట, దుశ్చేష్టితమ్‌ = చేసిన చెడ్డ పనిని, సంసూచ్య = నూచించి, భూయః= మళ్లీ, ఏవమ్‌ = ఇట్లు, న =చెయ్యవుకదా అని, స్థలత్కలగిరా = తొట్రుపడుతూన్న మధురమైన వాక్కు గల, రుదత్యా = ఏడుస్తూన్న, దయితయా = ద్రియురాలిచేత, హసన్‌ = నవ్వుతూ, నిహ్నతిపరః = తన అపరాధం కప్పిపుచ్చడానికి వ్రయత్నిస్తూన్న ధన్యః = ధన్యుడైన, (ప్రేయాన్‌ = ప్రియుడు, హన్యతే ఏవ = కొట్టబడును.

392 ధ్వన్వాలోకః అశ్రేతి - ఇక్కడ రూపకం ప్రారంభించబడినా ( ఆక్షిప్తమపి) రసపుష్టిని దృష్టిలో ఉంచుకొని చివరిదాకా నిర్వహించబడలేదు. లోచనం ఏవం గ్రహణత్యాగౌ సమర్థ్య “నాతినిర్వహటైషితా” ఇతి భాగం వ్యాచష్టే - రసేతి - చకారః నమీక్షాప్రకారసముచ్చయార్థః. బాహులతి కాయాః బన్ఫనీయపాశత్వేన రూపణం యది నిర్వాహయేత్‌ దయితా వ్యాధవధూః:, వాసగృహం కారాగారపజ్టురాదీతి పరమనౌచిత్యం స్యాత్‌. సఖీనాం పురః ఇతి - భవత్యః అనవరతం బ్రువతే నాయమ్‌ ఏవం కరోతీతి తత్పశ్యన్వి దానీమ్‌ ఇతి భావః. స్థలన్తీ కోపావేశేన కలానీమధురా చ గీర్యస్యాః సా. కాపా గీరిత్యాహ - భూయో నైవమిత్యేవంరూపా. ఏవమితి యదుక్తం తత్కిమిత్యాహ

• దుశ్చేష్టితమ్‌. నఖపదాది. సంసూచ్య అబ్గుల్యాదినిర్దేశేన. హన్యత ఏవేతి -న తు సఖ్యాదికృతః అనునయః అనురుధ్యతే యతః అసౌ హసనం నిమిత్తీకృత్య నిహ్నతిపరః ప్రియతమళశ్చ; తదీయం వ్యలీకం కా సోఢుం సమర్ధేతి. బాలానందివి వినమితి:- ఈ విధంగా (రసపోషణదృష్టిచేత) అలంకారాల గ్రహణాన్ని త్యాగాన్నీ సమర్ధించి నాతినిర్వహణైషితా అనే భాగాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - రసేతి. చకారం పర్యవేక్ష ప్రకారాన్ని సముచ్చయం చేయడంకొరకు. ఇది మరొక సమీక్షాప్రకారం అని చెప్పడంకొరకు. బాహుంలతిక బంధించే పాశం అనే రూపణూన్ని చివరి దాకా నిర్వహిస్తే, దయితయే ఒక వ్యాధస్త్రీ, వానగృహమ్‌ కారాగారం లేదా పంజరం ఇత్యాది విధంగా రూపకాలు కొనసాగిప్తే చాలా అనౌచిత్యం కలుగుతుంది. సఖీనాం పురః ఇతి :- ఇతడు ఇలా చేపే మనిషి కాదు అని మీరు ఎల్లప్పుడూ అంటూండేవాళ్లు కదా? ఇవ్చుడు చూడండి ఎలాంటివాడో అని భావం. న్థలన్తీ = కోపావేశంచేత తొట్రుపాటుపడుతున్నది, కలా = మధురము అయిన మాట గలది. ఏమిటి ఆ మాట అనగా చెవుతున్నాడు - భూయః: నైవమ్‌ అనే ఆమాట. ఏవమ్‌ (ఇల్లాగ) అని ఆంది కదా? అదేమిటో చెపుతున్నాడు - దుశ్చేస్టితమ్‌ - నఖచిహ్న్హాదికాన్ని. సంసూచ్య =ట్రేలితో చూపడం మొదలైనవాటి ద్వారా సూచించి, హన్యత ఏవ ఇతి - తప్పకుండా కొట్టబడతాడు? అంతేనే కాని సఖులు మొదలైనవాళ్లు బ్రతిమాలినా అందరు ఒప్పుకోదు. ఎందువల్లననగా

ద్వితీయోద్దోతః 393 ఏదో నవ్వేన్తూ కప్పివుచ్చుకోవాలని చూన్తున్నవాడు, అందులోనూ ధ్రియతముడు - అలాంటివాడు చేసిన అపరాధాన్ని ఎవతె నహించగలదు? ధ్వన్యాలోకం నిర్వోఢుమిష్టమపి యం యత్నాదబ్గత్వేన ప్రత్యవేక్షతే) యథా - శ్లో శ్యామాస్వజ్ఞం చకితహరిణీప్రేక్షణే దృష్టిపాతం

గణ్జచ్భాయాం శశిని శిఖినాం బర్హ భారేషు కేశాన్‌,

ఉత్పశ్యామి ప్రతనుషు నదీవీచిషు భ్రావిలాసాన్‌

హనైైకస్థం క్వచిదపి న తే భీరు సాదృళ్యమస్తి.

(మేఘ 2.41)(36) ఇత్యాదౌా.

స ఏవముపనిబధ్యమానః అలజ్కారః రసాభివ్యక్తి హేతు; కవేర్భవతి. ఉక్తప్రకారాతిక్రమే తు నియమేనైవ రసభబ్గ హేతుః సంపద్యతే. లక్ష్యం చ తథావిధం మహాకవిప్రబన్దేష్వపి దృశ్యతే బహుశః. తత్తు నూక్తినహనద్యోతితాత్మనాం మహాత్మనాం దోషోద్ధోషణమ్‌ అత్మన ఏవ దూషణం భవతీతి న విభజ్య దర్శితమ్‌, కింతు రూపకాదేరలజ్కారవర్గస్య యేయం వ్యజ్ఞాకత్వే రసాదివిషయే లక్షణదిగ్దర్శితా తామనుసరన్‌ స్వయం చాన్యల్లక్షణము్రేక్షమాణో యద్యలక్ష్యక్రమప్రతిభమ్‌ అనన్తరోక్తవేనం ధ్వనేరాత్మానముప నిబధ్నాతి సుకవిః సమాహితచేతాః తదా తస్యాత్మలాభో భవతి మహానితి.

బాలానందివి

విర్వోఢుమితి - నిర్వహించడానికి ఇష్టమైనా ఏ అలంకారాన్ని అంగంగా

ఉండేటట్లు ప్రయత్నపూర్వకంగా చూస్తాడో - ఎట్లనగా.

394 ధ్వన్వాలోకః

శ్యామాస్వితి - ఇది మేఘనందేశంలోని శ్లోకం. శ్యామాసు = ప్రియంగులతల యందు, అబ్గమ్‌ = శరీరాన్నీ, చకితహరిణీపేక్షణే = భయపడిన ఆడలేడి చూపులో, దృష్టిపాతమ్‌ = దృష్టిప్రసారాన్నీ, శశిని = చంద్రునిలో, గండచ్భాయామ్‌ = గండస్థల కాంతిని, శిఖినామ్‌ = నెమళ్లయొక్క, బర్హభారేషు = పింఛభారాలయందు, కేశాన్‌ = కేశాలను, ప్రతనుషు = చిన్నవైన, నదీవీచిషు = నదీతరంగాలయందు, భ్రూవిలాసాన్‌ ఇ కనుబొమ్మల విలాసాలను, ఉత్పశ్యామి = ఊహిస్తున్నాను. భీరు = భయస్వభావం గలదానా, క్వచిదపి = ఎక్కడా కూడ, తే సాదృశ్యమ్‌ = నీ సాదృశ్యం, ఏకస్థమ్‌ = ఒక చోట ఉన్నదిగా, నాస్తి = లేదు. హన్త = ఎంతకష్టం!

ఇత్యాదులలో. స ఇతి - ఈవిధంగా కూర్చబడుతున్న అలంకారం కవియొక్క రసాభివ్యక్తికి హేతువు అవుతుంది. చెప్పిన పద్ధతులను అతిక్రమిస్తే అది రసభంగానికి "హేతువు అవుతుంది. మహాకవుల ప్రబంధాలలో కూడ అనేకస్థలాలలో ఆ విధమైనది (ఈ పద్ధతులను అనుసరించకపోవడంచేత రసభంగానికి హేతువైన అలంకారప్రయోగం) కనబడుతుంది. అయితే - వేలకొలది సూక్తుల (ఉత్తమ కావ్యాల - సంస్కృతాలంకారి కుల ప్రకారం ఒక్క శ్లోకం లేదా ఒక చక్కని వాక్యం కూడా కావ్యమే) ప్రకాశింప చేయబడిన బుద్ధి గల మపోత్ముల దోషాలను ఉద్బోషించడం తనను తానే దూషించుకొనడం అవుతుంది. అందుచేత దానిని విభజించి, ఇక్కడ ఇది అని విశ్లేషించి, చూసబడలేదు, కిం త్వితి - కాని ఎవరైనా ఒక సుకవి సావధానచిత్తుడై, రసాది విషయంలో రూపకాద్యలంకారవర్గానికి ఉన్న వ్యంజకత్వాన్ని ఈ ఏ లక్షణమార్గం చూపబడిందో దానిని అనుసరిస్తూ, స్వయంగా కూడా మరొక లక్షణాన్ని (మరికొన్ని పద్ధతుల్ని) ఊహించుకుంటూ ఇంత క్రితమే చెప్పబడిన అలక్ష్యశ్రమంవంటి ఈ ధ్వనికావ్యాత్మను కూర్చినట్టయితే అప్పుడు ఆ కవికి గొప్ప పూజ్యమైన ఆత్మలాభం (సుకవిత్వలాభం) కలుగుతుంది.

లోచనం

నిర్వోఢుమితి = నిఃశేషేఐ పరిసమాపయితుమిత్యర్థః. శ్యామాను సుగన్ధిప్రియబ్లులతాసు, పాణ్గిన్నూ, తనిమ్నా, కబ్బకితత్వేన చ యోగాత్‌, శళినీతి - పాణ్డురత్వాత్‌, ఉత్స్పశ్యామీతీ యత్నేన ఉత్రేక్షే జీవితసంధారణాయే త్యర్థవ. హన్నేతి కష్టమ్‌. ఏకస్థసాదృశ్యాభావే హి దోలాయమానోఒహం సర్వత్ర స్థితః న కుత్రచిదేకత్ర ధృతిం లభే ఇతి భావః. భీర్వితి-యోహి కొాతరహృదయో

ద్వితియోద్దోతః 396 భవతి నాసౌ సర్వస్వమేకస్థం ధారయతీత్యర్థః. అత్ర హి ఉత్రేక్షాయాః తద్భావాధ్యారోప రూపాయాః అనుప్రాణకం సాదృశ్యం యథా ఉపక్రాన్తం తథా నిర్వాహితమపి విప్రలమృరసపోషకమేవ జాతమ్‌. తత్తు లక్ష్యం న దర్శితమితి సంబన్థః ప్రత్యుదాహరటే హ్యదర్శితేఒపి ఉదాహరణానుశీలనదిశా కృతకృత్యతేతి దర్శయతి-కింత్వితి. అన్యల్లక్షణమితి. పరీక్షాప్రకారమిత్యర్థవ. తద్యథా అవసరే త్యక్తస్యాపి పునర్గహణమిత్యాది. యధా మమైవ - శ్లో. శీతాంశోరమృతచ్చటా యది కరాః కస్మాన్మనో మే భృశం

నంప్లష్యన్య్యథ కాలకూటపటలీసంవాససందూపషితాః,

కిం ప్రాణాన్న హరన్తుత ప్రియతమాసంజల్పమనాక్షరై

రక్ష్యన్తే కిము మోహమేమి హపహానో వేద్మి కేయం గతి: ఇత్యత్ర రూపక - నందేహ - నిదర్శనాః త్యక్త్వా పునరుపాత్తాః రసపోషణాయ ఇత్యలమ్‌ . 18.19.

బాలానందివి

నిర్వోఢుమితి - పూర్తిగా సమాప్తి చెందించుటకు అని అర్థం. అనగా చివరి దాకా నడిపించడానికి అని అర్ధం. శ్యామాసు =సుగంధం గల పియంగులతలయందు. అవి తెలుపుతోను, తనుత్వం (సన్నంగా ఉండడం) తోను, చిన్నముండ్లు కలిగి ఉండడంతోను సంబంధించి ఉండడంవల్ల, అనగా ప్రియంగులతలు తెల్లగా సన్నంగా చిన్న చిన్న పులకాంకురాల వంటి ముళ్లతో ఉంటాయి అని అర్థం. శశివీతి - తెల్లగా ఉండడంవల్ల. ఉత్పశ్యామీతి ప్రయత్నపూర్వకంగా ఊహించుకుంటున్నాను. ఏదో విధంగా ప్రాణాలు నిలబెట్టకొనడం కొరకు అని అర్ధం. హన్త ఇతి - ఎంత కష్టం. ఓకే చోట ఉండే సాదృశ్యం లేకపోవడంతో, నేను ఊగులాడుతూ అన్ని చోట్లా ఉండి (అన్నిచోట్లకీ వెళ్లి) ఎక్కడా, కూడ ఒక చోట ధృతిని (నిలకడను, ధైర్యాన్ని) పాందలేకుండా ఉన్నాను అని భావం. భీరు ఇతి. భయంతో నిండిన హృదయం కలవాడు (పిరికిగుండెవాడు) తన కున్న ధనం అంతా (ఎవరైనా మొత్తం అపహరిస్తారనే భయంచేత) ఒక చోట ఉంచడు అని అర్ధం. (అందుచేత నువ్వు నీ ఆ యా అవయవాల సాదృళ్యాన్ని వేరు వేరు వస్తువులలో ఉంచావు కాని ఒక చోట ఉంచలేదని భావం). అత్ర హీతి - ఇక్కడ తద్భావారోప రూపమైన, అనగా ఆది కానిదానిని అదిగా కావాలని ఊహించడం అనే స్వరూపంగల,

396 ధ్వన్వాలోకః ఉళ్రేక్షకు అనుప్రాబకమైన (ప్రాణంపోసే) సాదృశ్యం ఎలా ఉపక్రమించబడిందో అలాగే చివరివరకూ నిర్వహించబడినా విప్రలంభరసానికి పోషకమే అయింది. తత్తు ఇతి

• ఆ లక్ష్యం అయితే చూపబడలేదు అని అన్వయం. ప్రత్యుదాహరణం చూపకపోయినా ఉదాహరణలని జాగర్తగా పరిశీలించడం మొదలైనవాటిచేత కృతకృత్యత లభిస్తుంది అని కిం త్వితి ఇత్యాదికంచేత చూపుతున్నాడు. అన్యల్లక్షణమ్‌ ఇతి :- అనగా పరీక్షించే పద్ధతి అని అర్ధం. అది ఎట్లనగా తగిన సమయంలో విడవబడినదానిని కూడ మళ్లీ గ్రహించడం మొదలైనది. ఉదాహరణంగా నా శ్లోకమే ఎట్టనగా- శీతాంశోరితి:- శీతాంశో: = చంద్రునియొక్క, కరాః = కిరణాలు, అమృతచ్చటాః యది = అమృతపు ముద్దలే అయితే, మే మనః = నా మనస్సును, కస్మాత్‌ = ఎందువల్ల, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, సంప్లుష్యన్ని = ఎండింపచేస్తున్నాయి (వేచేన్తున్నాయి)? అథ = అటు కాక, కాలకూటవటలీనంవానవందూషితాః = కాలకూటవిషనముదాయంతో (సముద్రంలో) కలిసి ఉండడంచేత దూషితము లైనట్లయికే, ప్రాణాన్‌ = ప్రాణాలను, కిమ్‌ = ఎందువల్ల, న హరన్తి = హరించడంలేదు? ఉత =లేదా, ప్రియతమా సంజల్పమన్రాక్షరై: = ప్రియతమానామోచ్చారణం అనే మంత్రాక్షరాలచేత, కిం రక్ష్యన్తే = ప్రాణాలు) రక్షించబడుతున్నాయా? కిము = ఎందువలన, మోహమ్‌ = మోహమును, ఏమి = పొందుచున్నాను? హహహా= అయ్యో! ఇయం గతిః = ఈ గతి, కా = ఏమిటో, నో వేద్మి = తెలుసుకొన జాలకున్నాను. ఇత్యత్రేతి - రూపక - సందేహ - నిదర్శనలు విడిచి, రసపోషణంకోసం మళ్లీ గ్రహించబడినవి. ఇంక చాలు. వివరణ:- శీతాంశోః కరాః అమృతచ్చటాః అనే రూపకాన్ని గ్రహించి కస్మాత్‌ మనః సంవ్షష్యన్తి అని దానిని విడిచినేయడం జరిగింది. అథ (లేదా) అంటూ ఆ రూపకాన్ని మళ్లీ గ్రహిస్తూనే- అనగా చంద్రకరాలు అమృతచ్చ్భటలు అనే విషయాన్ని ఆంగీకరిన్తూనే, కాలకూటనంబంధంవల్ల నందూషితము లయ్యాయా అని సందేహాలంకారం కూర్చబడింది. ఆ సందేహం కిం ప్రాణాన్‌ న హరన్తి కాలకూట నంబంధంచేత దూషితాలైతే ప్రాణాలు తీయాలి కదా, అందుచేత అది కాదు అని ఆ నందేవాం విడవబడింది. వ్రియతమానంజల్పమంటత్రాక్సరాలచేత ప్రాణాలు తీయడంలేదేమో అని మళ్లీ ఆ నందేహన్ని నంగ్రహించి నిదర్శనాలంకారం ఉవయోగించబడింది. ఇక్కడ మాటలాడుతున్నది ప్రియావిరహంతో బాధపడుతున్నవాడు; అందుచేత ప్రియతమయొక్క మాటలాడడం (మాటల)లోని

ద్వితీయోద్దోతః 397 మంత్రాక్షరాలు అని చెప్పడం కుదరదు. ఆమె దగ్గర లేదు కదా. అందుచేత ప్రియతమురాలి నామాన్ని వునః పునరుచ్చరించడం అనే మంత్రాక్షరాలు అని అర్ధం యుక్తం అని తోస్తుంది. ఇక్కడ నిదర్శన ఎలా చెప్పాలో స్పష్టంగా తెలియడం లేదు. రక్షణం అనేది చేతనకర్శృకమైనది దానిని మంత్రాక్తరాలు చేస్తున్నట్లు చెపుతున్నాడు. అందుచేత -

“అయం మన్దర్యుతిర్భాస్వానస్తం ప్రతి యియాసతి,

ఉదయః పతనాయేతి శ్రీమతో బోధయన్నరాన్‌ . (భామహాలంకారం 3.34) “ఉదయం (అత్యున్నతి) చివరికి పతనానికే దారి తీస్తుంది అని ఐశ్వర్యవంతులక్రు బోధిస్తూ సూర్యుడు అస్తమించనున్నాడు” అని దీని భావం. ఇక్కడ నిజంగా సూర్యుడు బొధించడం లేదు. అందుచే బోధయన్నివ (బోధిస్తున్నాడా అన్నట్లు) అని అర్ధం చెప్పాలి. దీనిని పట్టి శ్రీమంతులకు సూర్యునికీ ఉపమానోపమేయభావం గమ్యం అవుతుంది. ఈ విధంగా ఇది నిదర్శన. అదే విధంగా ఇక్కడ కూడా 'రక్ష్యన్తే ఇవ' (రక్షించబడుతున్నాయా అన్నట్లుంది) అని అర్థం చెప్పుకొని నిదర్శన అని చెప్పవచ్చునేమో అని తోస్తూన్నది. ఈ నిదర్శన కిము మోహమేమి అనే వాక్యంచేత త్యజించబడింది. నో వేద్మి కేయం గతిః అని ఆ నిదర్శన మళ్లీ పరిగ్రహించబడింది. లేదా మేమనః కస్మాత్‌ సంవ్షవ్యన్తి అనే వాక్యంచేత రూపకం త్యజించబడింది. కిం ప్రాజున్‌ న హరన్తి అనేదానిచేత నందేహాలంకారం త్యజించబడింది. కిము మోహమేమి అనేదానిచేత నిదర్శన త్యజించబడింది. నో వేద్మి శేయం గతిః అనే దానిచేత అవన్నీ మళ్లీ సరిశ్రహించ బడ్డాయి అని చెప్పుకొనవచ్చును. పైన చెప్పిన పద్ధృతిలో ఆ యా అలంకారాల పునఃపరిగ్రహం అభ్యూహ్యంగా ఉంది. అయినా అదే యుక్తంగా కనబడుతుంది. 18,19,

ధ్వన్యాలోకం

కా. క్రమేణ ప్రతిభాత్యాత్మా యోఒస్యానుస్వానసంనిభః

శబ్దార్థశక్తి మూలత్వాత్‌ సోఒపి ద్వేధా వ్యవస్థితః. _ 20

అస్య వివక్తితాన్యపరవాచ్యస్య ధ్వనేః సంలక్ష్యక్రమవ్య బ్య్యత్వాత్‌ అనురణనప్రఖ్యః య ఆత్మా సో౭పి శబ్దశక్తిమూల: అర్థ శక్తిమూలశ్చేతి ద్విప్రకారః.

బాలానందివి క్రమేణేతి :- అన్య = ఈ వివక్షితాన్య్నపరవాచ్యధ్వనికావ్యముయొక్క,

398 ధ్వన్యాలోకః అనుస్వాననంనిభః = ప్రతిధ్వనితో సమానమైన, యః = ఏ, ఆత్మా = ఆత్మ, క్రమేణ = శ్రమంచేత, ప్రతిభాతి =భాసించువో, సోఒపి=అది కూడ, శబ్బార్ధశక్తిమూలత్వాత్‌= శబ్దశక్తి- అర్ధశక్తి మూలం అవడంవల్ల, ద్వేధా = రెండు విధాలుగా, వ్యవస్థితః = ఏర్పరుపబడినది. అస్యేతి - ఈ వివక్షితాన్యపరవాచ్యమైనధ్వనికావ్యం నంలక్ష్యశక్రమం అవడంచేత అనురణనరూపమైన దీని ఆత్మ ఏది కలదో అది కూడ శబ్దశక్తిమూలం, అర్థ శక్తిమూలం అని రెండు విధాలు. లోచనం ఏవం వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనేః ప్రథమం భేదమ్‌ అలక్ష్యక్రమం విచార్య ద్వితీయం భేదం విభక్తుమాహ - క్రమేణేత్యాది. ప్రథమజపొద: అనువాదభాగః హేతుక్వేన ఉపాత్తః. ఘజణ్బాయాః అనురణనమ్‌ అభిఘాతజ శబ్బాపేక్షయా క్రమేబైన భాతి. సో౭పీతి:- న కేవలం మూలతో ధ్వనిః ద్వివిధః, నాపి కేవలం వివక్షితాన్యపరవాచ్యో ద్వివిధః; అయమపి ద్వివిధ ఏవేతి అపిశబ్బార్థ:. 20. బాలానందిని ఏవమితి - ఈ విధంగా వివక్షితాన్వపరవాచ్యధ్వనియొక్క ప్రథమభేదమైన అలక్ష్యశ్రమూన్ని గూర్చి చెప్పి, రెండవ భేదాన్ని విభజించడంకొరకు 'క్రమేణేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అనువాదభాగమైన మొదటి భాగం హేతువుగా చెప్పబడింది. ఘంటయొక్క అనురణనమ్‌= మొదటి ధ్వనిని అనుసరించి ఏర్పడి కొంతసేపు వినబడే ధ్వని, ప్రతిధ్వని, ఘంటను మైగించడంవల్ల కలిగిన శబ్దం దృష్ట్యా క్రమంగానే తెలుస్తుంది. పో౭ఒపీతి ధ్వని మూలతః (వ్రప్రథమంగా) రెండు విధాలు అని మాత్రమే కాదు. కేవలం వివక్షితాన్యవరవాచ్యధ్వని మాత్రమే రెండు విధాలు కాదు. ఇది కూడ రెండు విధాలు అని 'అపి' శబ్బనికి అర్థం. ధ్వ్యన్యాలోకం నను శబ్దశక్త్యా యత్రార్భాన్తరం ప్రకాశతే న యది ధ్వనేః ప్రకారః ఉచ్యతే; తదిదానీం శ్లేషస్య విషయ ఏవాపహృత: స్యాత్‌? నా పహృత ఇత్యాహ-

ద్వితీయోద్దోతః 399 కొ. ఆక్షిప్త ఎవాలంకారః శబ్దశక్త్యా ప్రకొశతే, యస్మిన్ననుక్తః శబ్దేన శబ్దశక్తుదృవో హి సః. 21 యస్మాత్‌ అలంకారః, న వస్తుమాత్రమ్‌, యస్మిన్‌ కావ్యే శబ్దశక్త్యా (ప్రకాశతే సః శబ్ద శర్త్యుద్భవో ధ్వనిరిత్యస్మాకం వివక్షితమ్‌. వస్తుద్వయే చ శబ్దశక్త్యా ప్రకాశమానే శ్లేష; యథా - శ్లో యేన ధ్వస్తమనోభవేన బలిజిత్కాయః పరా ప్రీకృతో యశ్పోద్వృత్తభుజజ్డిహారవలయో గజ్గా్థంచ యో౭ఒధారయత్‌, యస్యాహుః శశిమచ్చిరో హర ఇతి స్తుత్యం చ నామామరాః పాయాత్స స్వయమన్థకక్షయకరస్తాం సర్వదోమాధవః. (37) బాలానందిని నన్వితి :- (ఆళంక) ఎక్కడైతే శబ్దశక్తిచేత మరొక అర్ధం ప్రకాశిన్తుందో ఆది ధ్వని కాన్యం ప్రకారం అని చెప్పినట్లయితే ఇప్పు డింక శ్లేషకి విషయమే అపహరించబడినదై పోతుంది? (శ్లేషకి స్థానమే లేకుండా పోతుంది) అపహరించబడలేదని చెపుతున్నాడు. ఆక్షిన్స ఇతి - యస్మిన్‌ =ఏ కావ్యమునందు, శబ్ళేన=ళబ్దంచేత, అనుక్తః=చెప్పబడకపోయినా కూడ, అలంకారః=అలంకారం, శబ్దశక్య్యా=శబ్దశక్తిచేత, ఆక్షివ ఏవ=ఆక్షిస్తమై (ఊహించబడినదై), ప్రకాశతే = ్రకాశిన్తుందో, సః=అది, శబ్దశక్తుద్భవ:ః హి=శబ్దశక్తివల్ల ఉద్భవించిన ధ్వనికావ్యం కదా? యస్మాదితి -ఎందువల్ల - ఏ కావ్యంలో అలంకారం, వస్తుమాత్రం కాదు, శబ్ద శక్తిచేత 'ప్రకాశిస్తుందో అది శబ్దశక్త్యుద్భవధ్వనికావ్యం అని మాచేత చెప్పదలపబడిన (మం చెప్పదలచిన) విషయం. శబ్దశక్తిచేత రెండు వస్తువులు ప్రకాశస్తే ఆది శ్లేష. ఎట్లనగా - యేనేతి :- ఇది చంద్రకుడనే కవి రచించిన శ్లోకం. దీనికి విష్ణుపరంగాను శివవరంగాను రెండర్థాలు. విష్ణుపక్తంలో పదచ్చేదం - యేన, ధ్వస్తమ్‌, అనః, అభవేన, బలిజిల్‌, కాయః, పురా, స్రీకృతః, యః, చ, ఉద్వృత్తభుజబ్గ్లహా, రవలయః, అగమ్‌, గొమ్‌, చ, యః, అఆధారయత్‌, యన్య, ఆహం:, శశిమచ్చ్భిరోహర?, ఇతి, స్తుత్యమ్‌, చ, వామ, అమరాః, పాయాత్‌, పః, స్వయమ్‌, అన్ధకక్షయకరః, త్వామ్‌, సర్వదః, మాధవః.

400 ధ్వన్వాలోకః శివుని పక్షంలో పదచ్చేదం - యేన, ధ్వస్తమనోభవేన, బలిజిత్కాయః, పురా, అస్రీకృత:, యః, ఉద్వృత్తభుజబ్దహారవలయః, గజ్లామ్‌, చ, యః, అధారయత, యస్య, ఆహం:, శశిమత్‌, శిరః, హరః, ఇతి, స్తుత్యమ్‌, చ, నామ, అమరాః, పాయాత్‌, సః, అన్ధకక్షయకరః, త్వామ్‌, సర్వదా, ఉమాధవః. విష్ణుపక్షంలో అర్ధం = యేన = ఎవనిచేత, అన;ః=శకటము, ధ్వస్తమ్‌= నశింపచేయబడిందో, విష్ణువు శ్రీకృష్ణుడుగా అవతరించి శిశువుగా ఉన్నప్పుడు శకట రూపంలో వచ్చిన అసురుణ్జి సంహరించాడు, అభవేన=పుట్టుక లేదా సంసారం లేని, యేన=ఎవనిచేత, బలిజిత్‌=బలిని జయించిన, కాయః=తన శరీరం, పురా=పూర్వం, ప్రీకృత:=ప్రీగా, మోహినిగా, చేయబడిందో, యశ్చ, =ఎవడు, ఉద్వృత్త భుజబ్లహా=దృస్తుడైన కాలియుడనే సర్పాన్ని హింసించాడో, రవలయః=శబ్బాలకు అనగా పేర్లకు లయస్థానమో, నామరూపాదులన్నీ పరబ్రహ్మలో లీనం అయిపోతాయని వేదాంతులు చెపుతాయా' యః=జ ఎవడు, అగమ్‌=గోవర్థనపర్వతాన్నీ, గాం చ=భూమినీ (వరాహావతారంలో), అధారయత్‌=ధరించెనో, యస్యజఎవనియొక్క, శశిమచ్చిరోహర:= “శశినం మథ్నాతీతి శశిమత్‌” చంద్రుణ్ణి పీడించే రాహంవు. ఆ రాహువుయొక్క శిరస్సును హరించినాడని, స్తుత్యమ్‌=స్తుతించదగిన, నొమ=పేరును, అమరాః=దేవతలు, ఆహం:=చెపుతూంటారో, అన్గకక్షయకృత్‌=యాదవులకు క్షయమును, అనగా ద్వారకారూపనివాసమును, కల్పించిన, సర్వదః=అన్నీ ఇచ్చే, సః=ఆ, మూధవః=లక్ష్మీపతియైన విష్ణువు, స్వయమ్‌=స్వయంగా, త్వామ్‌ =నిన్ను, పాయాత్‌=రక్షించుగాక. శివుని పక్షంలో అర్ధం - ధ్వస్తమనోభవనేన=నశింపచేయబడిన మన్మథుడు గల, యేన=ఎవని చేత, పురా=పూర్వం(త్రిపురదైత్య వధకాలంలో) బలిజిత్కాయ:=బలిని జయించిన విష్ణువుయొక్క శరీరం, అస్త్రీకృత:=అస్తంగా, బాణంగా చేయబడిందో, శివుడు భూమిని రథంగాను, బ్రహ్మదేవుణ్ణి సారథినిగాను, మేరుపర్వతాన్ని ధనస్సుగాను, వాసుకిని నారిగాను, చంద్రసూర్యుల్ని రథచథ్రాలుగాను, విష్ణువును బాణంగాను, అగ్నిని బాజాగ్రంగాను చేసికొని వెళ్ళి త్రిపురానురనంహారం చేశాడని పురాణకథ. యః చ= ఎవడు, ఉద్వృత్తభుజబహారవలయ;=ఉద్గతాలైన నర్పాలు హారంగాను వలయాలుగాను కలవాడో, యః=ఎవడు, గజ్గాం చ = గంగను కూడ, అధారయత్‌= ధరించెనో, యస్యజఎవని యొక్క, శిరః శిరస్సు, శశిమత్‌=చంద్రుడు కలదో, హరః ఇతి= సర్వలోకసంహారకుడు అని, స్తుత్యమ్‌=స్తుతించదగిన, వోమ=ఎవనిపేరును, అమరాః=దేవతలు, ఆహుః= చెప్పుతుంటారో, సః=అట్టి, అన్గకక్షయ కరః:=అంధకాసురుణ్ణీ

ద్వితీయోద్దోతః 401 నశిం చేసిన, ఉమాధవః= ఉమాపతియైన, శివుడు, సర్వదా=ఎల్లప్పుడూ, త్వామ్‌=నిన్ను, నస్వయమ్‌=న్వయంగా, పాయాత్‌ =రక్షించుగాక. లోచనం

కారికాగతం “హి” శబ్దం వ్యాచపష్టేయస్మాదితి. అలజ్కారశబ్దస్య వ్యవచ్చ్భేద్యం దర్శయతి - న వస్తుమాత్రమితి. చశబ్దః తుశబ్దస్యార్ధే. యేనేతి - యేన ధ్వస్తం బాలక్రీడాయామ్‌ అన: శకటమ్‌. అభవేన అజేన సతా. బలినః దొనవాన్‌ యో జయతి తాదృక్‌ యేన కాయ: వపుః పురా అమృతహరణకాలే స్త్రీత్వం 'ప్రాపితః, యశ్చ ఉద్వృత్తం కాలియాఖ్యం భుజబ్గం హతవాన్‌, రవే శబ్దే లయో యస్య, 'అకారో విష్ణుః ఇత్యుక్తేః: యళ్చాగం గోవర్ధనపర్వతం గాం చ భూమిం పాతాలగతామ్‌ అధారయత్‌. యస్య చ నామ న్తుత్యమ్‌ బుషయః ఆహు:, కిం తత్‌? శశినం మథ్నాతీతి, క్విప్‌, రాహంః, తస్య శిరోహరః మూర్చాపహారక ఇతి. న త్వామ్‌ మాధవః విష్ణుః నర్వదః పాయాత్‌. కీదృక్‌? అన్టకనామ్నాం జనానాం యేన క్షయః నివానః ద్వారకాయాం కృతః. యది వా మౌసలే ఇషీకాభిః తేషాం వినాశో యేన కృతః. ద్వితీయోఒర్థ: - యేన ధ్వన్తకామేన నతా బలిజితో విష్ణోః నంబన్టీ కాయః వురా త్రిపురనిరహనావసరే ఆస్రీకృతః, శరత్వం నీతః, ఉద్వృత్తాః భుజజ్లా ఏవ హారాః వలయాశ్చ యస్య, మన్దాకినీం చ యః అధారయత్‌, యస్య చ బుషయః శశిమచ్చన్హయుక్తం శిర ఆహుః, హర ఇతి చ యన్య వాను స్తుత్యమాహుః, న భగవాన్‌ స్వయమేవ అన్ఫకాసురస్య వినాశకారీ త్వాం పర్వదా సర్వకాలమ్‌ ఉమాయా ధవో వల్లభః పాయాదితి. అత్ర వస్తుమూత్రం ద్వితీయం ప్రతీతం నాలజ్కార ఇతి శ్లేషస్యైవ విషయ:

బాలానందిని

కొరికేతి - యస్మాత్‌ ఇత్యాదికంచేత కారికలో ఉన్న 'హి' శబ్దాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. వన్తుమాత్రమే కాదు అని అంటూ అలంకారశబ్దంచేత మినహాయించబడినదానిని చూపుతున్నాడు. వస్తుద్వయే చ అన్నచోట 'చ' శబ్దానికి 'తు' కాని అని అర్ధం. యేనేతి - ఎవనిచేత బాలక్రీడలో, అనః=శకటం, నశింపచేయబడిందో, ర్‌

402 ఛ్వన్వాలోకుః అభవేన- పుట్టకలేనివాడై ఉండి, బలినవ;=దానవులను ఏది జయించువనో అట్టి, కాయః = శరీరం, పురా = అమృతహరణకాలంలో, స్త్రీత్వాన్ని పాందించబడిందో, ఎవడు ఉద్నృత్తమ్‌=మదంతో కూడిన, కాలియుడనే సర్పాన్ని పీడించి నాడో. రవంలో అనగా శబ్దంలో ఎవనికి లయమో, అనగా తాదాత్మమో “అకారం విష్ణువు” అని చెప్పబడింది కదా? ఎవడు అగమ్‌ = గోవర్ధనపర్వతాన్ని, గాం చ = పాతాలంలో ఉన్న భూమినీ ధరించెనో, ఎవని పేరు స్తుత్యమైనది అని బుషులు అంటారో. అది ఏది? “శశినం మర్నాతి” అనే అర్ధంలో 'క్విప్‌' ప్రత్యయం. శశిమత్‌ అనగా రాహువు. వాని శిరస్సును హరించినవాడు అని. అట్టి అన్నీ ఇవ్వ నమర్శడైన, మాధవః=విష్ణువు నిన్ను రక్షించుగాక. ఎలాంటివాడు? అంధకు లను పేరు గల జనులకు ఎవనిచేత, క్షయ:=ద్వారకలో నివాసం ఏర్పరచబడిందో, లేదా మౌసలపర్వంలో చెప్పినట్టు తుంగగడ్డిచేత వాళ్ల, కయః=వివాశం చేయబడీందో, రెండవ అర్ధం. నశింపచేయబడిన మన్మథుడు గల ఎవనిచేత విష్ణువుయొక్కు శరీరం, పురా = త్రిపురదహనసమయంలో, అస్తీకృత:=శరత్వాన్ని పొందించబడిందో, ఉద్వృత్తాః= క్రూరములైన నర్చాలు ఎవని హారాలూ వలయాలూనో, ఎవడు మందాకినీనదిని ధరించెనో, ఎవని శిరస్సు శశిమత్‌= చంద్రునితో కూడినది అని బుషులు అంటారో, హరుడు అనే ఎవని పేరు స్తుతింపదగింది అని అంటారో, స్వయంగా అంధకాసురుణ్ణి, సంహరించిన భగవంతుడు, ఉమయొక్క ధవః= వల్లభుడైన శివుడు, నిన్ను నర్వదా=ఎల్లప్పుడూ, రక్షించుగాక. అత్రేతి - ఇక్కడ గమ్యం అవుతూన్న రెండవది వస్తువే కాని అలంకారం కాదు. అందుచేత ఈ కావ్యం శ్లేషకే విషయం. ధ్వన్యాలోకం నను అలబ్కారాన్తరప్రతిభాయామపి శ్లేషవ్యపదేశో భవతీతి దర్శితం భట్టోద్భటేన; తత్పునరపి శబ్దశక్తి మూలో ధ్వనిర్న్షిరవకాశః ఇత్యాశబజ్క్య ఇదముక్తం 'ఆక్షిప్తః' ఇతి. తదయమర్థః- యత్ర శబ్దశక్ష్యా సొక్షాదలబజ్కొారాన్తరం వాచ్యం సత్‌ ప్రతిభాసతే స సర్వః శ్లేషవిషయః, యత్ర తు శబ్దశక్ష్యా సామర్భ్థ్యాక్షిప్తం వాచ్యవ్యతిరిక్తం వ్యబ్యమేవాలజ్కారాన్తరం ప్రకాశతే స ధ్వనేః విషయః. శబ్దశక్త్యా సాక్షాదలబజ్కారాన్తర(ప్రతిభా యథా -

ద్వితియోద్దోతః 403 శ్లో తస్యా వినాపి హారేణ నిసర్జాదేవ హారిణౌ,

జనయామాసతుః కన్య వినయం న వయోధరౌ. (38

అత్ర శృజ్లారవ్యభిచారీ విస్మయాఖ్యో భావః సాక్షా ద్విరోధాలంకారశ్చ ్రతిభానత ఇతి విరోధచ్భాయానుగ్రాహిణ: శ్లేషస్యాయం విషయ:ః, న త్వనుస్వానోపమవ్యబ్యస్య ధ్వనేః.

బాలానందిని

నవ్వితి - (ఆశంక) మరొక అలంకారం భాసించినా కూడ శ్లేష అని చెప్పవచ్చు అని భట్టాదృటుడు అన్నాడు కదా? ఆతడు చెప్పిన దావిని బట్టి శబ్దశక్తిమూలధ్వనికి అవకాశం ఉండదు - అని ఆశంకించుకొని (కారికలో) 'ఆక్షిస్తః' అని చెప్పబడింది. అందువల్ల ఇక్కడ అర్ధం ఇది - ఎక్కడైతే మరొక అలంకారం కూడా సాక్షాత్తుగా (మాటిగా)ళబ్దశక్తిచేత, వాచ్యమై భాసిన్తుందో అదంతా శ్లేషకు విషయం. కాని ఎక్కడైతే శబ్దశక్తిచేత, వాచ్యంకంటె భిన్నమైన, వ్యంగ్యమే అయిన, మరొక అలంకారం (సాక్షాత్తుగా కాక) సామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్తమై (అర్ధసామర్థ్యం చేత లాగబడినదై ) ప్రకాశిన్తుందో అది ధ్వనికి విషయం. సాక్షాత్తు శబ్దశక్తిచేత మరొక అలంకారం భాసించడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా =

తస్యా ఇతి - హారేణ వినాపి = హారం లేకపోయినా, హారిభౌ=హారులైను (మనోహరాలు, హారం కలవి అని రెండర్భాలు), తస్యాః పయోధరౌ= ఆమె స్తనములు, శ్రస్య=ఎవనవికి, విస్మయమ్‌=ఆశ్చర్యాన్ని, న జనయామాసతుః=పుట్టించలేదు?

అధ్రేతి - ఇక్కడ శృంగారానికి వ్యభిచారియైన విస్మయం అనే భావం, సాక్షాత్తు విరోధాభాసాలంకారమూ భాసిస్తున్నాయి. అందుచేత ఇది విరోధాలంకారచ్భాయను అనుగ్రహించే శ్లేషకే విషయం కాని అనుస్వానం వంటి వ్యంగ్యంగల ధ్వనికావ్యానికి విషయం కాదు.

లోచనం

అక్షివ్షళబ్బన్య కారికాగతన్య వ్యవచ్చేద్యం దర్శయితుం చోద్యేనోప(క్రమతే - నన్వలంకారేత్యాదినా. తస్యా వినాపీతి - అపిశబ్లోఒజయం విరోధమాచక్షాణః అర్ధద్వయే ఒపి అభిధాశక్తిం నియచ్చ్భతి - హరతః హృదయమ్‌ అవశ్యమితి హారిణౌ, హారో విద్యతే యయోస్తావితి హారిబావితి - అత ఏవ

త్రిక ధ్వన్వాలోకః విస్మయశబ్లో2 స్యైవార్థన్య ఉపోదృలక:. ఆపిశబ్దాభావే తున తత ఏవ అర్ధద్వయస్యాభిధా స్యాత్‌. స్వసౌన్దర్యాదేవ స్తనయోర్విస [య హేతుత్వోపపత్తే; విస్మయాఖ్యో భావః ఇతి దృష్టాన్తాభిప్రాయేణోపాత్తమ్‌. యధా విస్మయః శబ్దేన ప్రతిభాతి 'విస్మయమ్‌' ఇత్యనేన శబ్దేన తధా విరోధో౭పి ప్రతిభాతి “అపి' ఇత్యనేన శబ్దేన. బాలానందిని ఆక్షిప్తేతి - కారికలో ఉన్న ' ఆక్షిప్త' శబ్బంచేత వ్యవచ్చ్భేద్యమైనదానిని (వేరు చేయవలసిన దానిని) చూపడానికై నన్వలంకారేత్యాదికంతో (ప్రారంభిస్తున్నాడు. తపా వినాపీతి :- ఈ 'అపి' శబ్బవిరోధాన్ని బోధిస్తూ (హారిణౌ' అనే శబ్దంయొక్క) అభిధాశక్తిని “హృదయాన్ని తప్పక హరించేవిగాన హారిజౌ” “హారం వేటిపై ఉన్నదో అనీ హారిణౌ” అని రెండర్థాలూ బోధించే టట్లు నియమిస్తూన్నది. అందువల్లనే. 'అపి' శబ్దం ఉండడంవల్లనే, విస్మయ' శబ్దం ఈ అర్జానికే ఉపోదృలకం. “అపి' శబ్దం లేకపోతే దానివల్లనే (విన్మయశబ్దంవల్లనే) అర్ధద్వయపప్రతీతి కలగదు. స్తనాలు తమ సొందర్యం వల్లనే విన్మయాన్ని కలిగించవచ్చును కదా? వివరణ. 'అసి” శబ్దం ప్రయోగించకుండా “హారం వినా హారిబౌ తస్యాః పయోధరౌ కస్య విస్మయం న జనయామాసతు:” అని అన్నట్టయితే “సహజంగానే అవి విన్మయజనకాలుగా ఉన్నాయి” అనే అర్ధం వన్తుంది.'విస్మయ'” శబ్దాన్ని ప్రయోగించినంతమాత్రంచేత 'హారిణౌ' అనేదానికి రెండు అర్థాలు చెప్పాలనే దృష్టి కలగదు. 'ఆపి' శబ్దం ప్రయోగించడంవల్ల 'హారం వినా అపి హారిజౌ' అనడంతో అపి శబ్దవాచ్యమైన విరోధాన్ని పరిహరించడం కోసం రెండు అర్థాలు చెప్పవలసి వస్తుంది అని అర్ధం. విస్న్మయాఖ్యః ఇతి - 'విస్మయాఖ్యః భావః అనేది దృష్టాంతప్రదర్శనార్థం చెప్పబడింది. విస్మయం అనే భావం 'విస్మయ” శబ్దంచేత ఏ విధంగా భాసిస్తూన్నదో అదే విధంగా '“అపి' శబ్దంచేత విరోధం కూడా భాసిస్తూన్నది అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య తు ధ్వనేః వాచ్యేన శ్లేషేణ విరోధేన వా వ్యజ్జితస్య విషయ ఏవ. యథా మమైవ -

ద్వితీయోద్దోతః 405 శ్లో శ్యాఘ్యాశేషతనుం సుదర్శనకరః సర్వాజ్గలీలాజిత తైలోక్యాం చరణారవిన్హలలితేనాక్రాన్తలోకో హరిః, బిభ్రాణాం ముఖమిన్తురూపమఖిలం చన్హాత్మచక్షుర్ణధత్‌ స్థానే యాం స్వతనోరపశ్యదధికాం సా రుక్కిణీ వో ఒవతాౌల్‌. (39) అత్ర వాచ్యతయైవ వ్యతిరేకచ్చ్భాయానుగ్రాహీ శ్లేషః ప్రతీయతే. యథాచ - శ్లో భ్రమిమరతిమలసహృదయతాం ప్రలయం మూర్చాం తమః శరీరసాదమ్‌; మరణం చ జలదభుజగజం ప్రసహ్య కురుతే విషం వియోగినీనామ్‌. ల) యథావా- గాథ. చమహిఅమాణసకజ్బుణపజ్క అణిమ్మహిఅపరిమలా జస్స, అఖబ్సీఅదాణపసారా బాహుప్పలిహా వ్విఅ గజన్దా. (41) “ఖణిజ్ఞత మాన సకొాజ్చానపజ్కజనిర్మథితపరిమలా యస్య, అఖబ్సితదానప్రసరా బాహుపరిఘా ఇవ గజేన్హావా. (సంస్కృతచ్చాయ). అత్ర రూపకచ్చాయాను గ్రాహీ శ్లేషో వాచ్యతయైవావభాసతే. బాలానందివి అలక్ష్యేతి - (అనురణనరూపవ్యంగ్యానికి ఇది స్థానం కాకపోయినా) వాచ్యమైన శ్లేషచేత గాని, విరోధంచేత గాని వ్యంజింప బడిన (రతిరూప) అలక్ష్య శ్రమవ్యంగ్యానికైతే విషయమే . (మరొక) ఉదాహరణగా నా ళ్లోకమే ఎట్లనగా - శ్లాఘ్యతి :- సుదర్శనకరః = సుదర్శనం హస్తమునందు కలవాడు, చూడడానికి అందమైన చేతులు కలవాడు అని మరొక అర్థం, చరణారవిన్హలలితేన = పాదారవింద శ్రీడచేత, ఆగ్రాన్తలోక:=ఆశ్రమించబడిన లోకం గలవాడు, చ్షాత్మ చక్తు;:= చంద్రరూపమైన

406 భ్వన్వాలోకః నేత్రమును, ధధత్‌ = ధరిస్తూన్నవాడు అయిన, హరిః = శ్రీకృష్ణుడు, శ్చాఘ్యాశేషతనుమ్‌ =శ్ఞాఘించదగిన సమస్త శరీరం కలదీ, సర్వాబ్గలీలాజితత్రెలోక్యమ్‌= సకల అవయవాల లీలచేత జయించబడిన మూడు లోకాలు గలదీ, ఇన్దురూపమ్‌= చంద్రుని వంటి రూవం గల, (చంద్రరూవమైన), అఖిలమ్‌=నమన్తమైన, ముఖమ్‌=ముఖమును, బిభ్రాణామ్‌=ధరించుచున్నదీ అయిన, యామ్‌= ఏ రుక్మిణిని, న్వతనోః=తన శరీరంకంటె, అధికామ్‌= అధికురాలినిగా, స్థానేజయుక్తంగానే, అపశ్యత్‌=చూచెనో, సా రుక్మిణీ=ఆ రుక్మిణి, వః=మిమ్ములను, అవతాత్‌=రక్షించుగాక. అర్రేతి - ఇక్కడ వ్యతిరేకచ్చాయను అనుగ్రహిస్తూన్న శ్లేష వాచ్యంగానే తెలూస్తూన్నది. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - భ్రమిమితి - జలదభుజగజమ్‌=మేఘ మనే సర్బంవల్ల పుట్టిన, విషమ్‌=జబం అనోవిషం, విషశబ్దానికి జలం, గరలం అని రెండర్భాలున్నాయి, వియోగినీవామ్‌* వియోగవతులకు, భ్రమిమ్‌త్రిప్పును, ఆరతిమ్‌=దేనిమీదా ఇష్టం లేకపోవడాన్ని, అలనహృదయతామ్‌= మందమైన హృదయం కలిగి ఉండడాన్నీ, హృదయదౌర్చల్యాన్నీ, వ్రలయమ్‌=బాహ్యేంద్రియాలు వనిచేయకపోవడాన్నీ, మూర్భామ్‌=మూర్భను, తమః=చీకటినీ, అంధత్వాన్నీ, శరీరసాదమ్‌= శరీరం క్షీణించిపోవడాన్నీ, మరణం చ=మరణాన్నీ, ప్రనహ్య=బలాత్కారంగా, కురుతే=చేయును. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఖజ్జితేతి- న్య = ఎవనియొక్క _ఖజణ్జీితమాననకాబ్బనపబజ్కజనిర్మథిత పరిమలాః=ఖండించబడిన శత్రుమానసాలనే సద్మాలచేత వ్యాపింపచేయబడిన వ్రతాపాలు గల, ఖండించబడిన మాననసరోవరమునందున్న బంగారు పద్మాల మథించబడని పరిమలం గల అని రెండవ అర్ధం, అఖబ్బీతదానప్రసరాః=ఖండించబడని దానం యొక్క (మదోదకంయొక్క అనిరెండవ అర్ధం) (వ్రసారం గల, బాహుపరిఘాః=పరిఘల వంటి బాహువులు, గజేన్హా ఏవ=గజేంద్రములే., అశ్రేతి - ఇక్కడ రూపకచ్భాయను అనుగ్రహించే శ్లేష వాచ్యంగానే భాసిస్తూన్నది. లోచనం నను కిం సర్వథాత్ర ధ్వనిర్నాస్తి ఇత్యాశజ్క్యాహ - అలక్ష్యేతి. విరోధేన వేతి. వాగ్రహణేన శ్లేషవిరోధ నంకరాలంకారో ఒయమితి దర్శయతి. అనుగ్రహ యోగాత్‌, ఏకతరత్యాగగ్రహణనిమిత్తాభావో హి వాశబ్దేన సూచ్యతే.

ద్వితీయోద్దోతః 407

సుదర్శనం చక్రం కరే యస్య. వ్యతిరేకపక్షే సుదర్శనౌ శ్చాఘ్యౌ కరావేవ యన్య. చరణారవిన్షస్య లలితం త్రిభువనాక్రమణక్రీడనమ్‌. చన్చరూపం చక్షుః ధారయన్‌. వాచ్యతయైవేతి. స్వతనోరధికామితి శబ్దేన వ్యతిరేకస్య ఉక్తత్వాత్‌.

భుజగళబ్దపర్యాలోచనాబలాదేవ విషశబ్ద: జలమభిధాయాపి న విరన్తుముత్సహతే, అపి తు ద్వితీయమర్ధం హాలాహలలక్షణమ్‌ ఆహ. తదభిధానేన వినా అభిధాయా ఏవ అసమాస్తత్వాత్‌. భ్రమిప్రభృతీనాం తు మరణాన్తానాం సాధారణ ఏవార్థవ,

నిరాశీకృతత్వేన ఖణ్గితాని యాని మానసాని శత్రుహృదయాని తాన్యేవ కొజ్బానపబ్కజాని; ససారత్వాత్‌, తైః హేతుభూతై:. ణిమ్మహిఅపరిమలా ఇతి, ప్రసృతప్రతాపప్రనరాః అఖణ్జితవితరణప్రసరాః. బాహుపరిఘా ఏవ యస్య. గజేన్హా ఇతి. గజేన్దశబ్దవశాత్‌ చమహిఅశబ్దః, వరిమలళశబ్దః, దానశబ్దశ్చ తోటనసౌరభమదలక్షణానర్థాన్‌ ప్రతిపాద్యాపి న పరిసమాప్తాభిధావ్యాపారా భవన్తీత్యుక్తరూపం ద్వితీయమపి అర్ధమ్‌ అభిదధత్యేవ.

బాలానందిని

వవ్వితి - ఇక్కడ ఏ ధ్వనీ కూడా లేదా అని ఆశంకించుకొని అలక్ష్య ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అనురణనధ్వని లేకపోయినా రతిరూపఅసంలక్ష్యక్రమధ్వని ఉంది అని వృత్తికారుని అభిప్రాయం. విరోధేన వా ఇతి. 'వా' అనడంచేత (తస్యాః ఇత్యాది శ్లోకంలో) శ్రేషవిరోధాలంకారాల నంకరం అని చూపుతున్నాడు. అనుగ్రహం ఉండడంవల్ల, అనగా విరోధ - శ్లేషలకు అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం ఉండడంవల్ల ,రెండింటిలో ఒకదానిని విడవడానికి గాని, గ్రహించడానికి గాని నిమిత్తం లేదు అని 'వా' శబ్దం నూచిస్తూన్నది.

సుదర్శనమితి - సుదర్శనం ఎవని చేతిలో ఉన్నదో అతడు. వ్యతిరేకపక్షంలో సుదర్శనౌ= శ్చాఘింపదగిన, కరములు ఎవనికి ఉన్నవో అని అర్ధం. చరణారవిందంయొక్క, లలితమ్‌= త్రిభువనాలను ఆక్రమించడం అనే క్రీడ. చంద్రరూపమైన నేత్రాన్ని ధరిస్తూన్నవాడు. వాచ్యతయైవేతి - 'స్వతనోః అధికామ్‌' అనే శబ్దంచేత వ్యతిరేకాలంకారం వాచ్యంగానే చెప్పబడింది కదా?

408 ధ్వన్వాలోకః భుజగేతి :- 'భుజగ' శబ్దాన్ని గూర్చి పర్యాలోచించడంయొక్క బలంవల్లనే “విష' శబ్దం జలం అనే అర్భాన్ని చెప్పికూడా దానితో ఆగిపోవడానికి అంగీకరించదు. ఇంకనేమంటే హలాహలం అనే రెండవ అర్ధం కూడా చెపుతుంది. అది చెప్పే వరకు అభిధ సమాప్తం కాదు. 'భ్రమి' మొదలు 'మరణ' శబ్దం వరకూ ఉన్నవాటైతే సాధారణమైన అర్ధమే. నిరాశీతి - నిరాశకలవిగా చేయబడిన ఖండితాలైన ఏ మానసాని = శత్రుహృదయాలు కలవో ఆవే బంగారు పద్మాలు. సారవంతములు కదా? హేతువులైన ఆ హృదయాలచేత. జిమ్మహిఅపరినులా ఇతి. ప్రసరించిన ప్రతాపసారం గల, ఆఖండితమైన వితరణప్రసారం గల బాహుపరిఘలే ఎవనియొక్కు గజేంద్రాలో, “గబేచ్చ'శబ్బ్దబలంవల్ల “చమహిఆ'శబ్దం, 'పరిమల'శబ్బం, “దాన'శబ్దం కూడా ఖండించడం, సరిమలం, మధ అనే అర్ధాలను ప్రతిపాదించిన తరవాత కూడ వాటి అభిధావ్యాపారం పరిసమాస్తం కాదు. అందుచేత పైన చెప్పిన రెండవ అర్థాన్ని కూడా తప్పక అభిధచేతనే బోధిస్తాయి. ధ్వన్యాలోకం స చాక్షిప్త; అలంకారః యత్ర పున: శబ్దాన్తరేణాభిహితస్వరూపః తత్ర న శబ్దళక్త్యుదృవానురణనరూపవ్యబ్యధ్వనివ్యవహారః. తత్ర వక్రోక్యుదివాచ్యాలంకారవ్యవహార ఏవ. యథా ఖీ దృష్ట్యా కేశవ గోపరాగహృతయా కించిన్న దృష్టం మయా తేనైవ స్థలితాస్మి నాథ పతితాం కిం నామ నాలమృసే, ఏకస్త్యం విషమేషు భఖిన్నమనసాం సర్వాబలానాం గతి ర్గ్‌ప్యైవం గదితః సలేశమవతాద్గోస్టే హరిర్వశ్చిరమ్‌. (42 బాలానందిని స చేతి - ఎక్కడైతే ఆక్షిషమైన ఆ అలంకారమే మళ్లీ మరొక శబ్దంచేత చెప్పబడిన స్వరూపంకల దవుతుందో అక్కడ శబ్దశక్త్యుదృవానురణనరూపవ్యంగ్యం అనే వ్యవహారం ఉండదు. అక్కడ వక్రోళ్ష్యాదివాచ్యాలంకారవ్యవహారమే ఉంటుంది. ఎట్లనగా - దృష్టా ఇతి - కేశవ= ఓ! కృష్ణా! గోపరాగహ్హతయా= ఆవుల పరాగంచేత హరించబడిన, దృష్ట్యా= దృష్టిచేత, మయా= నాచేత, కించిత్‌= ఏమీ కూడ, న దృష్టమ్‌=

ద్వుతీయోద్దోతః 409 చూడబడలేదు. తేవైవ= ఆ కారణంచేతనే, స్థలితా ఆస్మి= తొట్రుపడితిని, నాథ= ప్రభూ! పతితామ్‌= పడిపోయిన నన్ను, కిం నామ = ఎందువల్ల, నాలమృసే= పట్టుకొనవు? విషమేషు= ఎగుడుదిగుడు ప్రదేశములందు, ఖిన్నమనసామ్‌= ఖేదం చెందిన మనస్సు కల, సర్వాబలానామ్‌= దుర్చలు లందరికీ, త్వమ్‌ ఏకః= నువ్వు ఒక్కడవే, గతిః= గతివి; ఏవమ్‌= ఈ విధంగా, గోష్టే= గోశాలలో, గోప్యా= గోపికచేత, సలేశమ్‌= సూచనాపూర్వకంగా, గదితః= పలకబడిన, హరిః = విష్ణువు, వః= మిమ్ములను, చిరమ్‌= చిరకాలము, పాతు= రక్షించుగాక అని బాహ్యార్థం.

కేశవా! గోప-రాగహతయా= గోపాలునియందు (నీయందు) అనురాగంచేత హరించబడిన, దృష్ట్యాజ దృష్టిచేత; మయా= నాచేత, కించిత్‌= ఏమీ, న దృష్టమ్‌= చూడబడలేదు. నేను వెనకముందు లేవీ చూచుకోలేదు తేనైవ= ఆ కారణంచేతనే, స్థలితా అస్మి= పొరబాటు పని చేశాను. నాథ= నాథా! పతితామ్‌= (నా విషయంలో) పతిత్వాన్ని, భర్శృత్వాన్ని, కిం నామ నాలమ్బ'సే= ఎందుకు అవలంబించకున్నావు? త్వమ్‌ ఏకః=నువ్వు ఒక్కడవే, విషమేషుఖిన్నమనసామ్‌= మన్మథునిచేత పీడించబడిన మనస్సులు గల, సర్వాబలానామ్‌= సమస్తస్రీలకు, గతిః= గతివి. గోప్యా ఇత్యాది చతుర్ధపాదానికి వెనుక చెప్పిన అర్థమే

లోచనం

ఏవమాక్షిప్తశబ్బస్య వ్యవచ్చేద్యం ప్రదర్శ ఏవకారస్య వ్యవచ్చేద్యం దర్శయితుమాహ - స చేతి. ఉభయార్థప్రతిపాదనసమర్థశబ్దప్రయోగే, యత్ర తావదేకతరవిషయనియమనకారణమభిధాయాః నాస్తి యధా - “యేన ధ్వస్తమనోభవేన” ఇతి, యత్ర వా ప్రత్యుత ద్వితీయాభిధావ్యాపార సద్భావావేదకం ప్రమాణమస్తి, యథా-“తస్యా వినా” ఇత్యాదౌ, తత్ర తావత్‌ సర్వథా “చమహిఅ” ఇత్యన్సే సో౭ఒర్జోఒభిధేయ ఏవేతి స్ఫుటమదః. యత్రాప్యభిధాయా ఏకత్ర నియమహేతుః ప్రకరణాదిర్విద్యతే తేన ద్వితీయస్మిన్నర్ధే నాభిధా సంక్రామతి, తత్ర ద్వితీయ: అర్థ: అసౌ ఆక్షిప్త ఇత్యుచ్యతే; తత్రాపి యది పునస్తాదృక్‌ శబ్దో విద్యతే యేన అసౌ నియామకః ప్రకరణాదిరపహతశక్తిక:ః సంపాద్యతే, అత ఏవ సా అభిధాశక్తిః బాధితాపి సతీ 'ప్రతిప్రనూతేవ తత్రాపి న ధ్వనేర్విషయః ఇతి తాత్పర్యమ్‌. చ శబ్దః అపిశబ్బార్ధే

40 భ్వన్వాలోకః ఛిన్నక్రమః, ఆక్షిప్తో౭పి ఆక్షిప్త్రతయా రుటితి సంభావయితుమారబ్గో ఒపీత్యర్థః. న త్వసావాక్షిష్తు, కిం తు శబ్బాన్తరేణ అన్యేన అభిధాయా:ః ప్రతిప్రసవాత్‌ అభిహితస్వరూపః నంపన్నః. పునర్గహణేన (్రతిప్రసవం వ్యాఖ్యాతం సూచయతి. తేన ఏవకారః ఆక్షిప్తాభాసం నిరాకరోతీత్యర్థ:. బాలానందిని ఏవమితి - ఈ విధంగా “ఆక్షిప్త ఏవ” ఇత్యాది కారికలలోని 'ఆక్షిప్త'శబ్బంచేత వ్యవచ్చ్భేద్యమైనదానిని (వేరుచేయతగినదానిని) చూపి ఇప్పుడు “ఏవ కారంచేత వ్యవచ్చేద్యమైనదానిని చూపడావికి స చ ఇత్యాదికంతో చెపుతున్నాడు. ఉభయేతి - రెండు అర్భాలను ప్రతిపాదించడానికి సమర్థమైన శబ్దాలను ప్రయోగించినప్పుడు, ఎక్కడైతే అభిధను ఒకే అర్భాన్ని బోధించడానికి నియమించడానికి తగిన కారణం ఏటీ- లేదో అట్టి “యేన ధ్వస్తమనోభవేన” ఇత్యాదులలోను, ఎక్కడేతై నియమించడానికి తగిన కారణం లేకపోవడం సరికదా పైగా (ప్రత్యుత) రెండవ అభిధావ్యాపారం ఉన్నదని చెప్పే ప్రమాణం ఉన్న “తస్యా వివా” మొదలు “చమహిఅ” వరకు ఉన్న వాలుగు ఉదాహరణలలోను అన్ని విధాలా ఆ ఆర్ధం (రెండవ అర్ధం) అభిధేయమే, అభిధావ్యాపారంచేత వాచ్యమే, అనే విషయం స్పష్టమే. అభిధను ఒక అర్ధం బోధించడానికే వియమించే ప్రకరణజాదికం ఉండడంచేత, అనగా ప్రకరబాదికాన్ని పట్టి ఒక శబ్దం ఒక అర్భాన్నే బోధించనలసిన ఉండడంచేత, ఎక్కడ అభిధ రెండవ అర్భాన్ని చెప్పడానికి వ్రసరించదో, అక్కడ ఈ రెండవ అర్థం ఆక్షివ్తం అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. కాని అక్కడ ఒకానొక శబ్దం ప్రయోగించడంవల్ల నియామకమైన (అభిధను ఒక అర్భాన్ని మాత్రమే బోధించే టట్లు చేసే) ప్రకరణాదికం తొలగించబడిన (నియమన)క్తి కలదైపోతుంది. అనగా అక్కడ వ్రకరజాదికానికి ఉన్న నియమనశక్తి తొలగించబడుతుంది. అందువల్ల ఆ అలిధాశక్తి (ప్రకరజూదికంచేత) బాధించబడినా కూడ ్రతిప్రసూతం అయినట్లు (తిరిగి ప్రాణం పోసినట్లు) అవుతుంది. అక్కడ కూడా ధ్వనికి విషయం కాదు అని తాత్చర్యం. వివరణ:- శాస్త్రంలో ఏదైనా ఒకటి విధించి, విధించినదానిని కొన్ని సందర్భాలల్‌

నిషేధించి, మళ్లీ కొన్ని సందర్భాలలో ఆ నిషేధాన్ని నిషేధించి మొదటి విధినే తిరిగి నిలిపినట్లయితే దానికి ప్రతివ్రనవం అని పేరు. ప్రకృతంలో ఒక శబ్దానికి రెండు ఆర్భాలను బోధించే శక్తి ఉంది అని చెప్పబడింది. ఆయితే కొన్ని చోట్ల ఆ శబ్దాన్ని

ద్వితీయోద్దోతః త ప్రయోగించినా అక్కడుండే ప్రకరణాదుల్ని పట్టి ఈ అర్ధమే చెప్పాలి, రెండన అర్ధం చెప్పకూడదు అని చెప్పబడుతుంది. అయితే ఆ ళ్లోకంలోనో వాక్యంలోనో ఉన్న మరొక శబ్దాన్ని పట్టి “ప్రకరణంచేశ రెండవ అర్ధాన్ని నిషేధించకూడదు, ఆ అర్థంకూడ చెప్పాలి"అని చెప్పబడుతుంది. ఇది ప్రతిప్రనవం.

చ శబ్ద ఇతి - “స చాక్షిస్తః' అన్నచోట “చ' శబ్దానికి 'ఆపి' ఆని ఆర్ధం. దానిని ఆక్షిప్తః; తరవాత చేర్చుకొని “ఆక్షిస్తః చ= ఆక్షిప్తోఒపి” అని అన్వయించుకోవాలి. (భిన్నక్రమత్వం అనగా పదాల శ్రమంలో మార్పు చేయడం). అప్పుడు - ఆక్షిప్తః అపి= విన్న వెంటనే ఆక్షిప్తమైనట్లు ఊహించబడినదైనప్పటికీ అని అర్థం. ఇది ఆక్షిప్తం కాదు; మరే మనగా - శబ్బాన్తరేణ= విశేషం శబ్దచేత, అభిధయొక్క ప్రతిప్రసవం వల్ల, అది వాచ్యమే అవుతుంది. యత్ర పునః అన్నప్పుడు పునఃశబ్దంచేత పైన వివరించిన ప్రతిప్రసవాన్ని నూచిస్తున్నాడు. తేవేతి - అందుచేత “ఆక్షిప్త ఏవ” అనే కారికలోని 'ఏవ' కారం ఆక్షిస్తాభాసాన్ని, ఆక్షిప్తంవలె కనబడేదానిని, నిరాకరిస్తూన్నది అని అర్థం.

లోచనం

హే కేశవ - గోధూలిహృ తయా దృష్ట్యా న కించిద్దృష్టం మయా, తేన కారణేన స్థలితాస్మి మార్లే. తాం పతితాం సతీం మాం కిం నామ, కః ఖలు హేతుః: యత్‌ నాలమృసే హస్తేన. యతః త్వమేవైకః అతిశయేన బలవాన్‌ నిమ్నోన్నతేషు సర్వేషామబలానాం బాలవృద్ధాబ్గనాదీనాం ఖిన్నమనసాం, గన్తుమశక్నువతాం గతిః ఆలమ్బృనాభ్యుపాయ: ఇత్యేవం విధేఒర్ధేయద్య స్యేతే ప్రకరభేన నియన్తితాభిధాశక్తయః శబ్దాః తథాపి ద్వితీయే ఒర్థే వ్యాఖ్యాస్యమానే అభిధాశక్తిర్నిరుద్ధా సతీ 'సలేశమ్‌' ఇత్యనేన ప్రత్యుజ్జీవితా. అత్ర సలేశం సనూచనమిత్యర్థః. అల్పీభవనం హి సూచనమేవ.

హే! కేశవ! గోపస్వామిన్‌, రాగహృతయా దృష్ట్యేతి. కేశవగేన ఉపరాగేణ హృతయా దృష్ట్యేతి వా సంబన్థః. స్థలితాస్మి ఖణ్జితచరిత్రా జాతాస్మి, పతితామ్‌ ఇతి:- భర్శభావం మాం ప్రతి. ఏక ఇత్యసాధారణసౌభాగ్యశాలీ త్వమేవ. యతః సర్వాసామ్‌ అబలానాం మదనవిధురమనసామ్‌, ఈర్వాకాలుష్య నిరాసేన సేవ్యమానః సన్‌ గతిః జీవితరక్షోపాయ ఇత్యర్థః.

తలి ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని హీ శేశవేతి - “ఓ! కేశవా! గోధూలిచేత హరించబడిన చూపుచేత నేను ఏదీ చూడకపోయాను. ఆ కారణంచేత మార్గంలో తొట్రుపడ్డాను. పడిపోయిన నన్ను కిం నామ= కారణం ఏమిటి, నువ్వు చెయ్యి ఊత ఇచ్చి పట్టుకొనడం లేదు? ఎందువల్ల ననగా నువ్వు ఒక్కడవే చాలా బలం కలవాడవు. నిమ్నోన్నతప్రదేశాలలో, ఖిన్నమనసామ్‌= శ్రమపడుతున్న మనస్సు కల, నడవజాలని, అబలానామ్‌= బాలవృద్ధ-అంగనాదులకు, గతి;= ఆలంబనం పొందడానికి ఉపాయమైనవాడవు'. - ఈ విధమైన అర్ధాన్ని బోధించడానికే ఇక్కడున్న శబ్బాలన్నీ ప్రకరణంచేత నియంత్రితమైన అభిధాశక్తి కలవైనా కూడ, ప్రకరణం ఈ పదాలకున్న అభిధాశక్తిని ఈ అర్ధంమాత్రమే బోధించడానికి నియమించినా కూడ, వ్యాఖ్యానించబడబోయే రెండవ అర్హాన్ని బోధించకుండా ఈ విధంగా అడ్డుకొనబడిన అభిధాశక్తి 'సలేశమ్‌' అనే పదంచేత పునరుజ్జీవితం అయింది. ఇక్కడ సలేశమ్‌- అనగా “సూచనాసహితంగా' అని అర్ధం. లేశశబ్దానికి అసలు అర్ధం అల్పంగా ఉండడం అని ఆర్ధం. అల్పంగా ఉండడం అనగా ఇక్కడ సూచనమే కద? ఎక్కువ మాటలు ఉపయోగించకుండా తక్కువ మాటలలో చెప్పడం సూచనం అని భావం. హీ కేశవేతి - ఓ! కేశవా, గోప= స్వామీ! (రక్షకుడా) రాగంచేత, అనురాగంచేత హరించబడిన చూపుచేత, లేదా కేశవ+ఉపరాగేణ= కేశవుని యందు (నీయందు) ఉన్న ఉపరాగం (అనురాగం)చేత, హరించబడిన దృష్టిెచేత అని అన్వయం. స్థలితాస్మి= ఖండితమైన చరిత్ర కలదానను అయినాను. పతితామ్‌ అనగా నొవిషయంలో భర్శత్వాన్ని అని అర్ధం. ఏకః అనగా అసాధారణమైన సౌందర్యం గల నీవు మాత్రమే, ఎందువలన, సర్వాబలానామ్‌= మదనపీడితమైన మనస్సుగల స్రీలకందరికీ, ఈర్వాకాలుష్యాన్ని విడచి సేవించబడినవాడవై, గతిః= జీవితరక్రోపాయం అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం ఏవంజాతీయకః సర్వ ఏవ భవతు కామం వాచళ్షేషస్య విషయః. యత్ర తు సామర్భ్యాక్షిప్తంు సదలజ్కారాన్తరం శబ్దశక్త్యా ప్రకాశతే స సర్వ ఏవ ధ్వనేః విషయః:. యథా- “అత్రాన్తే కుసుమసమయయుగముపసంహరన్‌ అజ్బమృత గ్రీష్మాభిధానః పుల్లమల్లికాధవలాట్టహాస:ః మహాకాలః”. (హర్షదరితం.

ద్వితీయోద్దోతః 413 ద్వితీయోచ్చ్వాసం. కాని లభ్యమానగ్రంథంలో “అత్రాన్తరే” కి బదులు “తత్రస్థస్య చాన్య కదాచిత్‌” అని ఉంది). యథాచ - ళ్లు ఉన్నతః ప్రోల్లసద్దారః కాలాగురుమలీమసః, పయోధరభరస్తస్యాః కం న చశ్రేఒభిలాషిణమ్‌. (43) యథావా - ళ్లు _దత్తానన్లాః ప్రజానాం సముచితసమయాకృష్ణసృ ష్టైః పయోఖిః పూర్వాహ్లే విప్రకీర్ణా దిళి దిశి విరమత్యహ్ని సంహారభాజః, దీప్తాం శోర్జీర్షదు:ఖప్రభవభవభయోదన్వదుత్తారనావో గావో వః పావనానాం వరమపరిమితాం ప్రీతిముత్పాదయన్తు. (శశ ఏషూదాహరణేషు శబ్దశక్ష్యా ప్రకాశమానే సతి అప్రాకరణికే అర్భాన్తరే వాక్యస్యానంబద్దార్థ్ధాభిధాయిత్వం మా వ్రసాజ్‌క్షీదితి అ(పాకరణికప్రాకరణికార్థయో: ఉవ మానోవవేయుభావః కల్పయితవ్యః సామర్థ్యాత్‌ ఇతి అర్భాక్షిప్తో జయం శ్లేషః న శబ్లోపారూఢ ఇతి విభిన్న ఏవ శ్లేషాత్‌ అనుస్వానోపమవ్యబ్ల్యస్య ధ్వనేః విషయః. బాలానందిని ఏవమితి - ఈ విధమైనది సమస్తమూ కూడ వాచ్యశ్లేషాలంకారానికి విషయం ఆయితే కావచ్చు. అయితే ఎక్కడ మరొక అలంకారం శబ్దశక్తిచేత సామర్భ్యాక్షిప్తమై, వాచ్యం కొక కేవలం ఊహించబడినదై, వ్రకాశిన్తుందో అది సమస్తమూ కూడ ధ్వనికి విషయం. ఎట్లనగా - అశ్రేతి - ఇంతలో వసంతర్హువుకు సంబంధించిన రెండు మాసాలను ఉపసంహరిస్తూ మనోహరాలుగా ఉండే టట్లు చేయబడిన అంగళ్లు గల, అనగా అంగళ్లను మనోహరంగా ఉండేటట్లు చేసిన, వికసించిన మల్లికలు గల భీష్మం అనే మవాకాలం విజృంభించెను. “ఇంతలో - కృతయుగాదుల్ని ఉవనంహరిన్తూ

శకి ధ్వన్వాలోళః భయంకరమైన పేరు గల వికసించిన మల్లికలవంటి అట్టహాసం కల మహాకాలుడు విజృంభించిను” అని వ్యంగ్యార్థం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఉన్నతః ఇతి - ఉన్నతః= ఉన్నతమూ, పోల్లసద్ధారః= ప్రకాశిస్తూన్న హారాలు కలదీ, కాలాగురుమలీమసః= కాలాగురువుచేత నల్లగా ఉన్నదీ, అయిన, తస్యాః = అమెయొక్క, పయోధరభరః= స్తనభారం, కమ్‌= ఎవనిని, అభిలాషిఐమ్‌= అభిలాష కలవానినిగా, న చజ్రే= చెయ్యలేదు? గమ్యమానవర్షర్తుపక్తంలో, “ఉన్నతమూ, ప్రకాశిస్తూన్న జలధారలు కలదీ, కాలాగురువు వలె నల్లనిదీ అయిన ఆ ప్రాృృట్కాలంయొక్క, పయోధరభరః= మేఘసముదాయం, ఏ పాంథుణ్జి అభిలాష కలవానినిగా చేయలేదు” అని అర్థం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - దత్తానన్హాః ఇతి - సముచితసమయాకృష్టసృష్టైః = తగిన సమయంలో ఆకర్షించబడి విడవబడిన, పయోభిః= ఉదకాలచేత, ప్రజానామ్‌= ధ్రజలకు, దత్తానన్హాః= ఇవ్వబడిన ఆనందం గలవి, పూర్వాహ్లే* పూర్వాష్టామునందు, దిశి దిశి= '్రతి డిర్కునందూ, విప్రకీర్ణాః= వ్యాపించినవి, అహ్ని= పగటిభాగం, విరమతి సతి = విరమిస్తూండగా, సంహారభాజః =ఉఊపసంహారాన్ని పొందేవీ, దీర్చ....నావః - దీర్ధఎ దీర్ధమైన, దుఃఖ= దుఃఖానికి, ప్రభవ=ఉత్పత్తిస్థానమైన, భవభయ= నంసారభయం అనే, ఉదన్వత= సముద్రంయొక్క, ఉత్తార=దాటుటయందు, నావః= నావలు అయిన, ఇవన్నీ 'గావ?కు విశేషజూలు, దీప్తాంశోఃజ మార్యునియొక్క, గావః= కిరజూలు, పావనానామ్‌= పవిత్రులైన, వః =మీకు, పరమ్‌= మిక్కిలి, అపరిమితామ్‌= అపరిమితమైన, ప్రీతిమ్‌= అనందాన్ని, ఉత్పాదయన్తు= పుట్టించుగాక.

ఏప్వితి - ఈ ఉదాహరణాలలో ఆ్రాకరణికమైన మరొక అర్థం శబ్దశక్తిచేత ప్రకాశిస్తూన్నది(తెలియబడుతున్నది). ఇలా న్ఫురిన్తూన్న రెండవ అర్ధానికి ప్రకరణంలో ఏమీ సంబంధం లేకపోవడంచేత ఈ వాక్యం అసంబద్ధమైన అర్ధాన్ని, ఎక్కడా అన్వయించని అర్థాన్ని, బోధిస్తూన్నది అని చెప్పవలసి ఉంటుంది (అవంబడ్దార్థాన్ని బోధించడం కూడా దోషమే కదా.) అలాంటి దోషం కలగకుండా ఉండాలంటే (ప్రాకరణికార్థానికీ, అహ్రాకరణికార్థానికీ సామర్థ్యాన్ని వట్టి ఉపమానోపమేయభావం కల్పించాలి. అందుచేత అర్థసామర్భ్యాన్ని వట్టి వచ్చిన శ్లేష శబ్దాలలో లేదు. అనగా శబ్దంలో ఉన్న అభిధాశక్తివల్ల ఏర్పడినది కాదు. అందుచేత ఇది మామూలు శ్లేషకంటె భిన్నం అయినది. ఇది అనుస్వానోపమమైన (అనుస్వానం వంటి) ధ్వనికి విషయం.

ద్వితీయోద్దోతః 415 లోచనం

ఏవం శ్లేషాలంకారస్య విషయమ్‌ అవస్థాప్య ధ్వనేరాహ - యత్రత్వితి

• కుసుమనమయాత్మకం యద్యుగం మాసద్వయం తదుపనంహరన్‌. ధవలాని హృద్యాని అట్టాని ఆపణా యేన తాద్నక్‌ పుల్లమల్లికానాం హానః వికాసః సితిమా యత్ర. “పుల్లమల్లికా ఏవ ధవలాట్టహానః అస్య” ఇతితు వ్యాఖ్యానే జలదభుజగజమ్‌ ఇత్యేతత్తుల్యమేతత్‌ స్యాత్‌. మహాంళ్చాసొ దినదైర్ధ్యదురతివాహతాయోగాత్‌ కాలః నమయః. అత్ర తు బుతువర్ణన ప్రస్తావనియనన్రితాభిధాశక్తయః అత ఏవ “అవయవప్రసిద్దేః సముదాయప్రసిద్ధిః బలీయసీ” ఇతి న్యాయమ్‌ అపాకుర్వన్తః 'మహాకాల' ప్రభృతయః శబ్బాః ఏతమేవ అర్ధమ్‌ అభిధాయ కృతకృత్యా ఏవ. తదనన్తరమర్శ్థావగతిః ధ్వననవ్యాపారాదేవ శబ్దశక్తిమూలాత్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈవిధంగా శ్లేషాలంకారానికి విషయాన్ని నిర్ణయించి ధ్వనియొక్క విషయాన్ని గూర్చి చెపుతున్నాడు - యత్ర త్వితి - కుసుమేతి :- వసంతర్తురూపమైన ఏ, యుగమ్‌= మానద్వయం ఉన్నదో, దానిని ఉపనంహరిస్తూ, ధవలాని= మనోహరములైన, అట్టాని= అంగళ్లు దేనిచేతనో, తాదృక్‌= అట్టి, వికసించిన మల్లికలయొక్క, హాసః= వికాసం, తెలుపు, దేనియందో అది. పుల్లమల్లికలే ధవలమైన అట్టహాసం దేనికో అది అని వ్యాఖ్యానిస్తే “జలదభుజగజమ్‌” అనే దానివంటిదే అవుతుంది.

వివరణ:- “పుల్లమల్లికాధవలాట్టహానః” అనే పదానికి వికసించిన మల్లికాలత లనే (మల్లిపువ్వు లనే) తెల్లని అట్టహాసం (చాల బిగ్గరగా ఉన్న నవ్వు) అని వికసించిన మల్లికలమీద ధవలాట్టహానత్వాన్ని ఆరోపించిన పక్షంలో ఈ రూపకాన్ని ఆధారంగా చేసికొని యుగమే యుగం, ఉపసంవహారమే ప్రలయకాలసంహారం, మహాకాలమే మహాకాలుడు అని చెప్పవలసివన్తుంది. అప్పుడు అది వాచ్యమైన శ్లేషానుప్రాణిత సావయవరూపకం అయిపోతుంది. 'భ్రమిమ్‌ అరతిమ్‌' ఇత్యాది శ్లోకంలో వలె అట్ట హాసత్వారోపబల౪వల్ల యుగాదిశబ్దాలకి అర్ధద్వయం అభిధచేతనే చెప్పవలసి వస్తుంది. అప్పుడిది ధ్వనికి ఉదాహరణం కాజాలదు. అందుచేత పుల్లాశ్చ తాః మల్లికాళ్చ పుల్లమల్లికాః; వికసించిన మల్లికలు, ధవలాని అట్టాని యై: తే ధవలాట్టా;. వేటిచేత (ఏ

తా ధ్వన్వాలోకః హాసౌలచేత) అట్టాలు, అంగళ్లు, ధవళంగా, అనగా మనోహరంగా ఉన్నాయో అవి ధవలాట్టాలు. ధవలాట్టాః చ తే హాసాశ్చ ధవలాట్టహాసా:. హృద్యములైన, మనోహరంగా చేయబడిన అంగళ్లు గల హాసాలు, అనగా వికాసాలు, అనగా తెలుపు. పుల్లమల్లికానాం ధవలాట్టహాసాః యస్మిన్‌= దేనియందు పుల్లమల్లికల ధవలాట్టహాసాలు ఉన్నవో అట్టి మహాకాలం అని అర్థం చెప్పాలి.

మహాన్‌ ఇతి :- మహాన్‌ చ అసౌ కాలశ్చ మహాకాల:. పగళ్లు దీర్ధంగా " ఉండడంవల్ల గడపడం చాలా కష్టం. అలాంటి కష్టం ఉండడంచేత గొప్పదైన సమయం అని అర్ధం. అశ్రేతి - ఇక్కడ 'మహాకాల'మొదలైన శబ్దాల అభిధాశక్తులు బుతువర్ణన వ్రస్తావంచేత ఒకే అర్భాన్ని బోధించేటట్లు నియమితాలయిపోయాయి. అందుచేత “అవయవప్రసిద్దేః సముదాయప్రసిద్ధిః బలీయసీ” అనగా “అవయవార్థంకంటె సముదాయార్ధం బలవత్తరమైనది” అనే న్యాయాన్ని కూడా విడిచిపెట్టి ఈ అర్భాన్ని మాత్రమే బోధించి కృతకృత్యాలయిపోయాయి. తాము చేయవలనిన వని ముగించుకొన్నాయి. అయినా కూడ మరొక అర్థం స్ఫురిస్తూన్నదంటే అది ధ్వననవ్యాపారం వల్లనే (ఆభిధవల్ల కాదు). ఆ ధ్వననవ్యాపారం శబ్దశక్తిమూలక మైనది.

వివరణ:- ప్రకరణం ప్రకారం చెప్పవలసిన గ్రీష్మాగమనరూపార్ధం చెప్పిన తరవాత ఈ పదాలవల్ల “కృతయుగం మొదలైన యుగాల్ని ఉపసంహరిస్తూ భయంకరమైన "పేరు గల (గ్రీష్మాభిధానః) వికసించిన మల్లికలవంటి అట్టహాసం గల, మహాకాలుడు (లోకనంహారకుడైన రుద్రుడు) విజృంభించెను” అనే రెండవ అర్ధం స్ఫురిస్తూన్నది. ఇది ధ్వననవ్యాపారంచేతనే స్ఫురిస్తూన్నది గాని అభిధచేత కాదు. ఎందువలన అనగా ప్రకరణం బుతురూపమైన ఒక్క అర్జ్భాన్ని మాత్రమే ఈ వాక్యం చెప్పేటట్లు నియతం చేసింది.

ఈ నియమనం ఎంత అనివార్యం అనగా 'మహాకాలః' ఇత్యాది శబ్దాలు ప్రసిద్ధమైన - “అవయవ ప్రసిద్ధేః:” ఇత్యాదినియమాన్ని కూడా పాటించకుండా ప్రకరణానికి అనుకూలమైన ఆర్భాన్ని మాత్రమే బోధించాయి. ఏదైన ఒక పదం యోగంచేత, అనగా శబ్దవ్యుత్పత్తిని అనుసరించి, ఒక ఆర్ధం చెప్పవచ్చు. కాని భాషలో నిరంతరప్రయోగవశంచేత ఆ శబ్దం తప్పనిసరిగా ఆ యౌగికార్థంతో సంబంధం ఉన్న ఏదో ఒక అర్భానే బోధిస్తుంది. “పబజ్కజ” శబ్దం ఉంది. దీన్ని పంకంనుంచి పుట్టిన పద్మం, కలవ, నాచు, నత్తగుల్ల మొదలైన అన్ని అర్భాలలోను ప్రయోగించడానికి అవకాశం ఉంది. కాని దీని ప్రయోగం “పద్మం” అనే అర్ధంలోనే చెయ్యాలని భాషాసంప్రదాయం ఉంది. అందుచేత దీనికి

ద్వితీయోద్దోతః త “పద్మం' అనే అర్ధంలో “రూఢి' ఏర్పడిపోయింది. “రూఢి: యోగాద్‌ బలీయసీ” అని శా(స్తనియమం. యోగంకంటె రూఢి బలవత్తరమైనది. అందుచేత తప్పనినరి అయితే తప్ప యౌగికార్థం గ్రహించకూడదు. రూఢ్యర్థాన్నే గ్రహించాలి అఆవయవపప్రసిద్ధేః= ఒక పదంలోని అవయవాల అర్ధంకంటె, నముదాయ్రనిద్ధిః= మొత్తం వదాల సముదాయంయొక్క అర్ధం, బలవత్తరమైనది” అని ఈ న్యాయం 'రూఢిర్యోగాదృలీయసీ” అనేదానినే వేరు మాటలలో చెపుతున్నది. 'మహాకాలః' అనే శబ్దానికి లోకసంహారకుడైన మహాకాలుడు అని రూఢివల్ల ఏర్పడిన అర్ధం. దానినే గ్రహించాలి కాని ఇక్కడ ప్రకరణవళంచేత ఈ పదం కూడా రూఢార్థాన్ని పరిత్యజించి యౌగికార్థాన్ని బోధించింది (వాచ్యమైన మొదటి అర్ధంలో). లోచనం

అత్ర ' కేచిన్మన్యన్తే - “యత ఏషాం శబ్దానాం పూర్వమ్‌ అర్జాన్తరీ అభిధాన్తరం దృష్టం తత: తథావిధే అర్భాన్తరే దృష్టతద భిధాశక్తేరేవ ప్రతిపత్తుః నియనన్రితాభి ధాళశక్తికేభ్యః ఏతేభ్యః వ్రతివత్తి; ధ్వననవ్యాపారాదేవేతి శబ్దశక్తిమూలత్వం వ్యబ్య్యత్వం చేత్యవిరుద్ధమ్‌” ఇతి.

అన్యే తు - “సా అభిధైవ ద్వితీయా అర్థసామర్థ్యం గ్రీష్మస్య భీషణదేవతావిశేషసాదృశ్యాత్మకం సహకారిత్వేన యతః అవలమృతే తతో ధ్యననవ్యాపారరూపా ఉచ్యతే” ఇతి.

ఏకే తు - “శబ్దక్లేషే తావత్‌ భేదే సతి శబ్బస్య, అర్ధశ్లేషేఒపి శక్తిభేదాచ్భబ్దభేద ఇతి దర్శనే ద్వితీయ: శబ్దన్తత్రానీయతే. న చ కదొచిదభిధావ్యాపారాత్‌ యథా ఉభయోరుత్తరదానాయ శ్వేతో ధావతి ఇతి, ప్రశ్నోత్తరాదౌ వా తత్ర వాచ్యాలంకారతొ. యత్ర తు ధ్వననవ్యాపారాదేవ శబ్ద అనీతః తత్ర శబ్జ్దాన్తరబలాదవి తదర్శానరం (వతివన్నం ప్రతీయమానమూలత్వాత్‌ ప్రతీయమానమేవ యుక్తమ్‌” ఇతి.

ఇతరేతు “ద్వితీయపక్షవ్యాఖ్యానే యదర్ధసామర్థ్యం తేన ద్వితీయా అభిధైన ప్రతిప్రసూయతే. తతశ్చ ద్వితీయో౭ర్థః అభిధీయత ఏవ నతు ధ్వన్యతే. తదనన్తరం తు తస్య ద్వితీయార్థస్య ప్రతిపన్నస్య ప్రథమార్ధేన ర

418 ధ్వన్వాలోకః ప్రాకరణికేన సాకం యా రూపణా సా తావద్భాత్యేవ, న చ అన్యతః శబ్బాదితి సో ధ్వననవ్యాపారాత్‌; తత్ర అభిధాళక్తేః కస్యాశ్చిదపి అనాశజ్కనీయత్వాత్‌. తస్యాం చ ద్వితీయా శబ్దశక్తిర్మూలమ్‌. తయా వినా రూపణాయాః అనుళత్ళానాత్‌. అత ఏవ అలజ్కారద్వనిరయువమితి యుక్తవ. వక్ష్యతే చ “అసమృద్ధార్థాభిధాయకత్వం మా ప్రసాజ్‌క్షీత” ఇత్యాది. పూర్వత్ర తు 'సలేశమ్‌' ఇతి శబ్దేనైవ అసమృద్ధతా నిరాకృతా. 'యేన ధ్వస్త' ఇత్యత్ర అసమృద్ధతా నైవ భాతి. “తస్యా వినాపి” ఇత్యత్ర “అపి' శబ్దేన, 'శ్లాఘ్యా' ఇత్యత్ర అధికశబ్దేన, “భమిమ్‌” ఇత్యాదౌ చ రూపకేణ అసంబద్ధతా నిరాకృతా ఇతి తాత్పర్యమ్‌. బాలానందినవి

ఇలాంటి స్థలూలో అభిధావ్యాపారం తన పనిని ఎంతవరకూ సాగిస్తుందో, ధ్వననవ్యాపారం ఎక్కడినుంచి ప్రారంభం అవుతుందో ఈ విషయాన్ని గూర్చి ఉన్న అభిప్రాయభేదాలను విశదీకరిస్తున్నాడు - అత్ర ఇతి - ఈ విషయంలో కొందరు ఈ విధంగా భావిస్తున్నారు - ఈ శబ్దాలకు మరొక అర్థం విషయంలో కూడా మరొక అభిధ ఉన్నది అని చూడబడి ఉండడంచేత, ఆ విధమైన అర్భాంతరంలో ఆ శబ్దానికి ఉన్న మరొక అభిధాశక్తిని చూచి ఉన్న (తెలిసికొని ఉన్న) ప్రతిపత్తకే (జ్ఞాతకే) నియంత్రితమైన అభిధాశక్తి గల (ఒక అర్థాన్ని మాత్రమే బోధించే విధంగా ఏ శబ్దాల అభిధ నియమితం అయినదో అట్టి) ఈ శబ్బాలవల్ల రెండవ అర్ధంయొక్క జ్ఞానం కలుగుతూన్న దంటే అది ధ్వననవ్యాపారం వల్లనే. దాని జ్ఞానం శబ్దశక్తివల్ల కలుగుతున్నదిగాన ఇది శక్తిమూలం అనీ ధ్వననవ్యాపారంవల్ల కలుగుతూన్నది గాన వ్యంగ్యం అనీ చెప్పడంలో విరోధం లేదు. (అనగా ఈ శబ్దానికి ఈ రెండవ అర్ధం కూడా ఉంది అని తెలిసినవానికే కదా ఆ రెండవ అర్ధం ప్రతీతి కలగడం? అందుచేత ఆ రెండవ అర్థం శబ్దశక్తిమూలమే. అయితే దానికి రెండు అర్థాలు చెప్పగలిగిన రెండు అభిధలు ఉన్నారెండవ అభిధ ప్రకరణాదులచేత అడ్డుకొనబడింది గాన అది పని చేయజాలదు. అందుచేత ఆ ద్వితీయార్ధప్రతీతి ధ్వనన వ్యాపారంచేతనే కలుగుతుంది అని అర్థం.

అన్యే తు ఇతి - మరి కొందరు ఇలా అంటున్నారు - “ఆ రెండవ అభిధయే గ్రీష్మం భయంకర మైన దేవతావిశేషం (మహాకాలుని) వంటిది అనే ఆర్థసామర్థ్యాన్ని నహకారిగా అవలంబిస్తూన్నది; అందుచేత అదే ధ్వననవ్యాపార రూపం అయినది” అని చెప్పబడుతున్నది.

ద్వొతీయోద్దోతః 419

వివరణ:- ఈ మతం ప్రకారం రెండవ అర్హ్జాన్ని బోధించేది కూడా అభిధయే; అది పూర్వం గ్రహించి ఉన్న రెండవ అభిధ. అయితే అర్థసామర్థ్యంచేత గ్రీష్మానికీ, భయంకర దేవతావిశేషానికీ మధ్య ఆక్షిప్తమైన (లాగబడిన, ఊహించబడిన) సాదృశ్యం ఈ ద్వితీయార్థజ్ఞానానికి సహకారిగా, (ఉపయోగించేదిగా) ఉండడంచేత ఈ అభిధనే ధ్వననం అని అంటున్నాం. అంతమాత్రమే. అందుచేత సంకేతం గ్రహించినంతమాత్రాన అర్ధం బోధించే అభిధ శుద్ధమైన అభిధ సంకేతగ్రహణంతో పాటు అర్థసామర్థ్యాది నహకారాన్ని కూడా అపేక్షించే అభిధ ధ్వననం అని వీళ్ల అభిప్రాయం.

ఏకే తు ఇతి. కొందరు ఇలా అంటున్నారు - శబ్లశ్లేషలో శబ్దానికి భేదం ఉంటుంది; అర్థశ్లేషలో కూడ “శక్తి భేదం వల్ల శబ్దభేదం” అనే న్యాయం ప్రకారం అక్కడ (శబ్దశ్లేషలోనూ కూడ) రెండవ శబ్దం తీసికొని రాబడుతుంది.

వివరణ:- శక్తిభేదం అనగా అర్ధాన్ని బోధించే శక్తి యొక్క భేదం. ఉదా- హరి శబ్దానికి విష్ణువు అనే అర్ధం ఉంది. సింహం అనే అర్థం కూడా ఉంది. హరిశబ్దంలో ఉన్న విష్ణువు అనే అర్థాన్ని బోధించే శక్తి వేరు, సింహరూపార్ధాన్ని బోధించే శక్తి వేరు. శక్తి భేదాన్ని పట్టి ఈ హరిశబ్దం వేరు, ఆ హరిశట్దం వేరు. శక్తిభేదం అనగా మొత్తంమీద అర్ధభేదం అని తేలింది. అర్థభేదాన్ని పట్టి శబ్దాలకు భేదం అని అర్ధం. 'హరి' అనే వదాలలోని ఆనుపూర్వి ఒకే విధంగా ఉన్నా విష్ణువాచక హరిశబ్దం వేరు; సింహవాచకం వేరు. అందుచేత రెండవ ఆర్ధం చెప్ప వలసివచ్చినప్పుడు అక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాల పోలిక ఉన్న శబ్దాంతరాలు అక్కడికి తెచ్చుకొని అర్ధం చెప్పుకోవాలి అని అర్ధం.

న చేతి - ఆ రెండవ శబ్దం, ఒకప్పుడు, అనగా ప్రకరణాదికాన్ని పట్టి రెండు అర్భాలు చెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు, ఆ రెండర్థాలనీ అభిధావ్యాపారంవల్లనే చెప్పవలసి ఉండడంవల్ల అక్కడికి తీసికొని రాబడుతుంది. ఉదాహరణకి రెండు ప్రశ్నలకు సమాధానంగా ఉద్దిష్టమైన శ్వేతో ధావతి ఇత్యాదులలోను, (ప్రశ్ళోత్తరాదులలోను ఉన్న శ్లేష వాచ్యాలంకారం, యత్ర తు ఇతి - ఎక్కడైతే (అభిధ ప్రకృతార్థంలోనే నియమితం అయినచోట) ధ్వననవ్యాపారాన్నిపట్టి శబ్దం తీసికొని రాబడుతుందో అక్కడ ఆ రెండవ ఆర్ధం మరొక శబ్బ్దంయొక్క బలంవల్లనే తెలియబడినా కూడ, ప్రతీయమానమైన (అనగా ధ్వననంవల్ల లభించిన) శబ్దం దానికి మూలం అవడంచేత ఆ అర్ధం ప్రతీయమానం (వ్యంగ్యం) అనడమే యుక్తం.

వివరణ:- ఒకడు పక్కవానిని “కః ఇతో ధావతి? కింగుణవిశిష్టః నః?” అని రెండు ప్రశ్నలు వేశాడు. దానికి సమాధానంగా “శ్వేతో ధావతి” అని సమాధానం

420 ధ్వన్వాలొకః చెప్పాడు. మొదటి ప్రశ్నకు సమాధానం 'శ్వా ఇతః ధావతి' ఇటువైపు కుక్కపరుగెత్తుతున్నది. (ప్రశ్నకు సమాధానం శ్వేతః ధావతి” (తెల్లగా ఉన్నది పరుగెత్తుతున్నది). రెండర్భాలూ ప్రకృతాలే. అందుచేత శ్వేతః అనే మొదటి పదం, తెచ్చిపెట్టకొన్న శ్వేతః అనే రెండవ పదమూ కూడ అభిధచేతనే తమ తమ అర్భాలను (రెండర్భాలను) బోధిస్తున్నాయి. అందుచేత ఈ శ్లేష వాచ్యాలంకారం.

ళ్లీ యత్తు పర్య్వమయోగస్య నిర్ఫేదః క్రియతే బుధైః

విదగ్ధగోష్ట్యాం వాక్ష్యైర్వా తద్ధి ప్రశ్నోత్తరం విదుః. విదగ్గుల గోష్టిలో పండితులు వాక్యాలచేత ప్రశ్నలను విడగొడతారు. అది ప్రశ్శోత్తరం అని ప్రళ్నోత్తరలక్షణం. ఉదాహరణ- ళ్లు “కాహమస్మి గుహా వక్తి ప్రశ్నేఒముషిన్‌ కిముత్తరమ్‌,

కథముక్తం వన జానాసి కదర్థయసి యత్సఖే.

నేను ఎవరిని? అని గుహ అడుగుతున్నది. దీనికి సమాధానం ఏమిటి? మిత్రమా! చెప్పినా తెలుసుకొనకుండా ఎందుకు ఇలా బాధిస్తావు? ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం (కథ + ముక్తమ్‌ = కథముక్తమ్‌) 'కథ” లచే'త విడవబడిన (అవి తీసివేసిన) కదర్థయసి, అనేది. 'కదర్ణయసి'లోని 'క“థ'లు తీసేస్తే 'దర్యసి' మిగులుతుంది. నువ్వు దరి అయి ఉన్నావు (దరి అంటే గుహ) అని సమాధానం. ఇక్కడ కూడా అన్ని అర్థాలూ వాచ్యాలే.

“కుసుమసమయ” ఇత్యాదివాక్యంలోని పదాలను ధ్వననవ్యాపారాన్ని పట్టి తెచ్చుకోవడం జరిగింది. అందుచేత ఆక్కడ అర్భాంతరాలు శబ్దాంతరాలచేత బోధించబడినా అక్కడ ఆ శబ్దాంతరాలు (వాచ్యార్ధం బోధించిన శబ్దాలతో సమానమైన ఆనుపూర్వి గల శబ్దాంతరాలు) ధ్వననవ్యాపారబలంచేత తెచ్చుకున్నవి కాబట్టి అక్కడ ఆ అర్ధం వ్యంగ్యమే అని వీరి అభిప్రాయం. ఇతరే తు ఇతి - రెండవ వక్షంయొక్క వ్యాఖ్యానంలో (అన్యేతు ఇత్యాదికంలో) ఏ అర్ధసామర్ధ్యం చెప్పబడిందో దానిచేత రెండవ అభిధ ప్రతిప్రసూతం అవుతుంది, అనగా పునరుజ్జీవితం అవుతుంది. అందువల్ల రెండవ అర్ధం కూడా అభిధచేతనే బోధించబడుతుంది కాని ధ్వనించబడదు. రెండవ అర్థం తెలిసిన తరవాత ఆ తెలిసిన రెండవ అర్థానికి ప్రాకరణికమైన మొదటి అర్థంతో ఏ రూపణ (ఆరోపం) ఉంటుందో ఆది తప్పక భాసిస్తుంది, అనగా ధ్వననవ్యాపారంచేతనే తెలుస్తుంది. మరి ఏ ఇతరశబ్దంవల్ల అది భాసించదు గాన ధ్వననవ్యాపారంవల్లనే భాసిస్తుంది. అక్కడ (అభేదారోపంలో) ఏ అభిధాశక్తీ కూడ ఉంటుందని ఆశంకించడానికి వీలు లేదు కదా?

ద్వితీయోద్దోతః 421 ఆ రూపణయందు (కు) రెండవ శబ్దశక్తి మూలం. అది లేకుండా రూపణానికి అవకాశమే లేదు కదా? అందువల్లనే ఇది అలంకారధ్వని అని చెప్పడమే యుక్తం. వృత్తికారుడే - అసమృద్ద్ధార్థాభిధాయిత్వం మా ప్రసాజ్‌క్షీత్‌ ఇత్యాదికం చెప్పనున్నాడు కదా అనగా ఉపమానోపమేయభావం కల్పించాలి, ఆ అంశం మాత్రమే వ్యంగ్యం అని ఆతడే చెప్పినాడు అని అర్ధం. పూర్వత్రేతి - దృష్ట్యా కేశవ ఇత్యాది పూర్వోదాహరణంలో సలేశం అనే పదంచేతనే అర్ధద్వయానికి అసంబద్ధత్వం నిరాకరించబడింది. అనగా - అక్కడ ప్రధానంగా వివక్షితమైన అర్ధం ద్వితీయార్ధమే ; వ్రథమార్ధం రెండవ అర్ధాన్ని రహస్యంగా ఉంచడానికే అందుచేత అక్కడ రూపణాదికం చేయవలసిన అవసరం లేదు. యేన ధ్వస్త ఇత్యాదికంలో (మాధవ - ఉమాధవులు ఇద్దరూ కూడ స్తుత్యులుగా ప్రకృతులే కాబట్టి) అసంబద్ధత భాసించడమే లేదు. తస్యా వినాపి అనే శ్లోకంలో “అపి” శబ్దంచేత, శ్లాఘ్యాశేష ఇత్యాది శ్లోకంలో అధికామ్‌ అనే పదంచేత, ్రమిమ్‌ ఇత్యాది శ్లోకంలో రూపకాలంకారంచేత అనంబద్ధత నిరాకృతమైనది. అందుచేత అన్ని ఉదాహరణలలోను శ్లేష వాచ్యమే. రూపకకల్పనావళశ్యకత కూడ లేదు అని భావం. లోచనం

పయోభిరితి పానీయైః క్షీరైశ్చ. సంహారః ధ్వంసః, ఏకత్ర ఢౌకనం చ. గావః రశ్మయః సురభయశ్చ. అసంబద్దార్థాభిధాయిత్వమితి. అసంవేద్య మానమేవేత్యర్థః. ఉపమానోపమేయభావ ఇతి - తేన ఉపమారూపణ వ్యతిరేచన నిహ్నవాదయః వ్యాపారమాత్రరూపా ఏవ అత్ర ఆస్వాదప్రతీతేః ప్రధానం విశ్రాన్తిస్థానమ్‌, నతు ఉపమాదీతి సర్వత్రాలజ్కారధ్వనౌ మన్తవ్యమ్‌. సామర్భ్యాదితి - ధ్వననవ్యాపారాదిత్యర్థః.

బాలానందివి

దత్తానవ్వాః ఇత్యాదిళ్లోకంలోని కొన్ని పదొలకి అర్థాలు చూపుతున్నాడు - పయోభిరితి నీళ్లచేత, కీరములచేత అని రెండర్జాలు. సంహారః అనగా ధ్వంసం,ధేనువుల పక్షంలో ఒక చోటికి చేర్చడం. గౌవః = కిరణాలు, దేనువులు కూడ.

ఈ శ్లోకానికి వ్యంగ్యమైన రెండవ అర్ధం ఇది - సముచిత సమయాకృష్ట సృష్టెః = తగిన సమయాలలో, (ప్రాతః సాయంకాలాలలో లాగబడి, పితకబడి, ఇవ్వబడిన, పయోభఖిః = క్రీరములచేళ, ప్రజానామ్‌ = ప్రజలకు, దత్తానన్హా : = ఇవ్వబడిన ఆనందం కలవీ, పూర్వాహ్ఞే = పూర్వాష్హామునందు, దిశి దిశి = ప్రతిదిక్కునందు, విప్రకీర్ణాః మేతశ్రై

త22 ఛ్వన్వాలోకః ఇ వ్యాపించినవీ, దీప్తాంళో £ = సూర్యుని యొక్క, నూర్వుడు ప్రకాశిస్తూ ఉండు, అహి = ప్రగటిభాగం, విరమతి = విరమించిన దగుచుండగా, సంహారభాజ:ః = ఒక చోట కలియుటను పాందేవీ, గోష్టాలలో చేరేవీ, దీర్స.. =... నావః= దీర్ధమైన దుఃఖానికి ఉత్పత్తి స్థానమైన సంసారభయసముద్రాన్ని దాటడానికి నావలూ అయిన, గోదానం చేయడంచేత వాటి క్షీరంతో హోమాదులు చేయడంచేత సంసారసముద్రాన్ని దాటవచ్చునని శాస్త్రాలు చెపుతున్నాయి. గావః = గోవులు. పావనానాం వః పరమ్‌ అపరిమితాం ప్రీతిమ్‌ ఉత్పాదయన్తు = సూర్యకిరణపసక్షంలో వలెనే అర్ధం. అసంబద్దార్ధాభిధాయిత్యమితి - తెలియబడకుండానే అని అర్ధం. అనగా రెండవ ఆర్థం స్ఫురించిన వెంటనే ప్రతిపత్తకు ప్రకృతానికి ఈ ఆర్భానికీ ఏమీ సంబంధం లేదే అవి అవిపించకపోవచ్చును. అనిపించకపోయినా రెండవ అర్ధం అసంబద్దార్థం అనే మాట వాస్తవమే కదా? అలాంటి అసంబద్దార్థాన్ని బోధించడం కవిపక్షాన చోషమే అవుతుంది. అందుచేత తద్దోషపరిహారార్థం ఉపమానోపసమేయభావాదికం కల్పించాలి అని భావం. ఉపమానోవమేయభఖావ ఇతి - తేనేతి - అందుచేత వ్యాపారమాత్రరూపాలైన ఉపమా (ఉవమితి) - రూపణ - వ్యతిరేచన (భేదదర్శన) - నిహ్నవాదులే ఆస్వాదింప బడతాయి కాబట్టి ప్రధానమైన చమత్కారవిశ్రాంతిస్థానం ఆ వ్యాపారాలే. ఆ వ్యాపారాల జ్ఞానంవల్లనే చమత్కారం కలుగుతుంది. అందువల్ల ఉపమేయా దులవల్ల చమత్కారం శలగదు అనే విషయం అన్ని అలంకార ధ్వనులలోనూ గుర్తు ఉంచుకోవాలి. అనగా ఉవమారూనకళవ్యతిరేకాది ధ్వనులలో ఆ అలంకారాలలో వ్రధానమైన ఉపమానోసమేయభావం, ఆరోపణం, భేదాన్ని చూపడం- ఇలాంటి వ్యాపారాలలో మాత్రమే చమత్కారం ఉంటుంది. దాన్ని గ్రహిస్తే చాలు. అంతకు మించి ఇక్కడ ఉపమేయం ఏది; సొదృశ్యం సరిగా ఉందా లేదా; ఇత్యాదివిచారణలతో లోతుగా విమర్శిస్తే దానిలో ఉన్న అందం కాస్తా చెడిపోతుంది. పామర్దాదితి - ధ్వనన వ్యాపారంవల్ల అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం అన్యేఒపి చాలంకారాః శబ్దశక్తిమూలాను స్వానరూపవ్యజ్ల్యే ధ్వనౌ సంభవన్వేవ. తథాహి - విరోధో౭పి శబ్దశక్తిమూలానుస్వానరూపో దృశ్యతే. యథా స్థాణ్వీశ్వరాఖ్యజనపదవర్ణనే భట్టబాణస్య - “యత్ర చ మాతబ్గగామిన్యః శీలవత్యశ్చ, గౌర్యో విభవరతాశ్చ, శ్యామాః

ద్వితీయోద్దోతః 423 పద్మరాగిణ్యశ్చ, ధవలద్విజశుచివదనాః మదిరామోదిశ్వననాళ్ళ ప్రమదాః (హర్షచ. తృతీయోచ్చ్వాసం)

అత్ర హి వాచ్యో విరోధచ్భాయాను గ్రాహీ వా శ్లేషో ఒయమితి న శక్యం వక్తుమ్‌. సాక్షాతశటబ్టేన విరోధాలంకారస్య అప్రకాశితత్వాత్‌. యత్ర హి సాక్షాత్‌ శబ్బావేదితో విరోధాలంకారః తత్ర హి శ్లిష్ణోక్తా వాచ్యాలంకారస్య విరోధస్య శ్లేషస్య వా విషయత్వమ్‌. యథా తథతైవ- “సమవాయ ఇవ విరోధినాం పదార్థానామ్‌. తథాహి - “సంనిహిత బాలాన్థకారాపి భాస్వన్మూర్తిః” ఇత్యాదౌ. యథా వా మమైవ - శ్లు సర్వైకరణమక్షయమధీశమీశం ధియాం హరిం కృష్ణమ్‌,

చతురాత్నానం నిషప్కియమరిమథనం నమత చక్రధరమ్‌. (45) అత్ర హి శబ్దశక్తిమూలానుస్వానరూపః విరోధః స్ఫుటమేవ ప్రతీయతే.

బాలానందిని

అన్యే ఇతి - శబ్దశక్తిమూలానురణనరూపవ్యంగ్యంలో ఇతర అలంకారాలు కూడ సంభవిస్తాయి. ఇతరాలంకారాలు ఉండే అవకాశం కూడ ఉంది.ఆదెట్లనగా (తథాహి) - శబ్దశక్తిమూలానుస్వానరూపమైన విరోధంకూడా కనబడుతుంది భట్టబాణుడు స్టాణ్వీశరం అనే జనపదాన్ని వర్ణించే ఘట్టంలో ఎట్లనగా -

యత్రేతి -ఏ జనపదంలోని స్త్రీలు మాతంగగామినులో (ఏనుగు వంటి నడక గలవారు, ఆఅంత్యజుజ్జే కూడే వారు అని రెండర్థాలు). శీలవతులో; గౌరలో (గౌరవర్ణం శలవారు, పార్వతులు అని రెండర్భాలు) విభవరతలో (ఐశ్వర్యంమీద ఆసక్తి కలవారు, భవుడు లేని స్థానాలయందు, ఆసక్తి కలవాడు అని రెండర్థాలు) శ్యామలో ( యౌవన మధ్యస్థలు, నల్లగా ఉన్న వాళ్లు అని రెండర్థాలు) పద్మరాగిణులో (పద్మరాగమాణిక్యాలు కలవాళ్లు, పద్మాలవంటి ఎరుపుగలవాళ్లు అని రెండర్థ్భాలు) ధవలద్విజశుచివదనలో (తెల్లని దంతాలు గల పరిశుద్దములైన ముఖాలు కలవాళ్లు, పవిత్రులైన బ్రాహ్మణుల వలె పరిశుద్ధములైన ముఖాలు కలవాళ్లు అని రెండర్థాలు) మదిరామోదిశ్వసనలో 2

శత2త ధ్వన్వ్యాలోకః మద్యం సువాసనతో కూడిన శ్వాస కలవాళ్లో. అగ్రేతి:- ఇక్కడ విరోధాలంకారంగాని, విరోధచ్భాయను అనుగ్రహించే శ్లేషగావి వాచ్యం అని చెప్పడానికి శక్యం కాదు. సాక్షాత్తుగా శబ్దంచేత (అపిశబ్దంచేత) విరోధాలంకారం ప్రకాశింప చేయబడడం లేదు కదా? ఎక్కడైతే విరోధాలంకారం సాక్షాత్తుగా శబ్దంచేత నివేదించబడుతుందో అలాంటి శ్లిష్టోక్తిలో (శ్లేష ఉన్న ఉక్తిలో) వాచ్యాలంకారమైన విరోధానికి గాని, శ్లేషకు గాని విషయత్వం ఉంటుంది. (అది విరోధానికిగాని, శ్లేషకు గాని విషయం అవుతుంది) ఆ ఘట్బంలోనే ఉదాహరణం ఎట్లనగా. సమవాయ ఇతి :-అది విరోధులైన పదార్ధాల సముదాయం (ఒకచోట చేరిక) వలె ఉంది. సంనిహితమైన బాలాంధకారం, కేశాల నల్లదనం, కలదైనా (చిరు చీకటి కలదైనా అని రెండవ అర్థం) భాస్వన్మూర్తి (ప్రకాశిస్తూన్న మూర్తి గలది, సూర్యుని మూర్తి అవి రెండర్భాలు) ఇత్యాదులలో. యథా వా ఇతి - మరొక ఉదాహరణం నా శ్లోకమే ఎట్లనగా - సర్వేతి - సర్వైకశరణమ్‌ = అందరికీ ప్రధాన శరణ అయినవాడు. అందరికీ ఒకే ఇల్లు అయినవాడు అని గమ్యమానార్ధం, అక్షయమ్‌ = నాశంలేనివాడు, ఇల్లు లేనివాడు అని కూడ అర్ధం. అధీశమ్‌ = ప్రభువు అయినవాడు, బుద్దికి ప్రభువు కానివాడు అని మరొక అర్ధం. ధియామ్‌ = బుద్భలకు, ఈశమ్‌ = ప్రభువు అయినవాడు, హరిమ్‌ = పాపహరుడు, పచ్చని రంగు గలవాడు అని కూడ అర్ధం. కృష్ణమ్‌ = కృష్ణుడు. నల్లని వాడు అని రెండవ అర్ధం. చతురాత్మానమ్‌ = పరాక్రమయుక్తమైన, నేర్పు గల, స్వరూవం లేదా బుద్ధి కలవాడు. నిప్కియమ్‌ = క్రియలు లేనివాడు, అరిమథనమ్‌ = శత్రునంహారకుడు, అరం అనగా చక్రానికి ఉండే ఆకు. అరంకలది అరి. చక్రాన్ని మథించేవాడు అని మరొక అర్ధం. చశ్రధరమ్‌ = చక్రాన్ని ధరించేవాడు అయిన శ్రీమహా విష్ణువును, నమత = నమస్కరించండి. అత్ర హీతి - ఇక్కడ శబ్దశక్తిమూలానుస్వానరూపవిరోధం స్ఫుటంగానే తెలుస్తూన్నది. లోచనం మాతక్సేతి - మాతబ్దవద్‌ గచ్చన్సి తాః శబరాంళ్చ గచ్చన్తీతి విరోధః. విభవేషు రతాః, విగతమహాదేవస్టానే చ రతాః. పద్మరాగరత్తయుక్తాః, పద్మనదృశలౌహిత్యయుక్తాశ్చ. ధవలైః ద్విజైః గన్నై శుచి నిర్మలం వదనం

ద్వితీయోద్దోతః 425 యాసామ్‌ ధవలద్విజవత్‌ ఉత్కృష్టవిప్రవత్‌ శుచి వదనం చ యాసామ్‌. యత్ర హీతి + యస్యాం శ్లేషోక్తౌ కావ్యరూపాయాం, తత్ర యో విరోధ: శ్లేషో వేతి సబ్కరః తస్య విషయత్వమ్‌. న విషయో భవతీత్యర్థ:. కస్య? వాచ్యాలజ్కారస్య వాచ్యాలంకృతేః, వాచ్యాలంకృతిత్వ స్యేత్యర్థః. తత్రైవ విరోధే శ్లేషే వా వాచ్యాలంకారత్వం సువచమితి యావత్‌. బాలేషు కేశేషు అన్థకారః కార్‌ష్ట్యమ్‌. బాలః ప్రత్యగ్రశ్చ అన్ఫకారః తమః.

నను మాతట్లేత్యాదావపి ధర్మద్వయే యః చకార: న విరోధద్యోతక ఏవ. అన్యథా ప్రతిధర్మం, సర్వధర్మాన్తే వా, న క్వచిద్వా చకారః స్యాత్‌ యది సముచ్చయార్థః స్యాత్‌ ఇత్యభిప్రాయేణ ఉదాహరణాన్తరమాహ - యథేతి, శరణం గృహమ్‌. అక్షయరూపమ్‌ అగృహం కథమ్‌? యోన ధీశః నస కథం ధియామీశః? యో హరిః కపిలః న కథం కృష్ణః? చతురః పరాక్రమయుక్తః యస్యాత్మాన కథం నిష్కియః? అరీణామ్‌ ఆరయుక్తానాం యో నాశయితా స కథం చక్రం బహంమానేన ధారయతి? విరోధ ఇతి విరోధనమ్‌ ఇత్యర్థః, వ్రతీయతే ఇతి - స్ఫుటం నోచ్యతే కేనచిదితి భావః,

బాలానందిని

మాతళ్లేతి- మాతంగాల వలె, ఏనుగుల వలె నడుస్తారు. మాతంగులను, శబరులను పొందుతారు అని విరోధం. విభవాలయందు. ఐశ్వర్యాలయందు, ఆసక్తి కలవాళ్లు, మహాదేవుడు లేని స్థానంలో ఆసక్తి కలవాళ్లు. వద్మరాగరత్నాలతో కూడిన వాళ్లు పద్మాలతో సమానమైన ఎరువుతో కూడిన వాళ్లు. తెల్లనైన ద్విజాలతో దంతాలతో, శుచియైన. నిర్మల మైన ముఖాలు కలవాళ్లు. యత్ర హీతి. కావ్యరూపమైన ఏ శ్లేషోక్తి యందు విరోధమా శ్లేషయా అనే (సందేహ) సంకరం ఉంటుందో అక్కడ దానికి విషయత్వం. అనగా అది విషయం అవుతుంది అని అర్ధం. దేనికి? వాచ్యాలంకారానికి; వాచ్యాలంకృతిత్వానికి అని అర్ధం. (ఏ శ్లేషోక్తిరూపకావ్యంలో విరోధాలంకారం సాక్షాత్తు శబ్దంచేత బోధించబడుతుందో అక్కడ విరోధ - శ్లేష- సందేహరూపనంకరానికి విషయత్వం అని భావం) తత్రైవేతి. అక్కడనే విరోధాన్ని కాని, శ్రేషాలంకారాన్ని గాని వాచ్యాలంకారం అని తప్పకుండా చెప్పవచ్చు అని తాత్పర్యం. బాలేష్వితి - బాలేషు = కేశములయందు,

426 ధ్వన్యాలోకః అస్థకారః = నలుపు, బాల; = కొత్తదైన, అంధకార: = చీకటి. నవ్వితి - మాతళ్లేత్యాదివాక్యంలో ఏ చకారం ఉన్నదో అది విరోధాన్ని ద్యోతింపచేస్తూన్నది. అలా కాక ఈ చకారం సముచ్చయార్ధంలో ప్రయోగించబడినట్ల్టయితే (ఇదీ అదీ కూడ అని చెప్పడం సముచ్చయం. రామః లక్ష్మణ: చ ఇత్యాదులలో వలె) ప్రతి ఒక్క ధర్మం తరవాత లేదా అన్ని ధర్మాల తరవాత చకారం ప్రయోగించి ఉండాలి; లేదా ఎక్కడా కూడా దీనిని ప్రయోగించి ఉండకూడదు. అప్పుడిది సముచ్చయార్థకం అయిఉండేది అనే అభిప్రాయంతో మరొక ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు - యథా ఇతి. వివరణ:- ఈ వాక్యంలో విరోధం ఉన్న నాలుగు యుగ్మాలు పేర్కొనబడ్డాయి. ప్రతి రెండవదాని తరవాత చశబ్దం ఉపయోగించ బడింది. మాతజ్గగామిన్య:ః - శీలవత్యః చ. శ్యామాః - పద్మరాగిణ్యః చ ఇత్యాదివిధంగా. దీనిని పట్టి కవి ఇక్కడ చ శబ్దాలను నాలుగు చోట్లా కూడ విరోధాన్ని ద్యోతింపచేయడానికే ఉపయోగించి నట్లు తెలుస్తూన్నధి. అలా కాకపోతే ఘటం చ, వటం చ, ఫలాని చ అనయ అన్నట్లు నముచ్చయార్థంలో అన్ని పదాల తరవాతా చ శబ్దాన్ని ఉపయోగించి ఉండాలి. లేదా ఘటం, పటం, ఫలావి చ అనయ అన్పట్లు చివరి పదం దగ్గర ఉపయోగించి ఉండాలి. లేదా ఘటం, వటం, ఫలావి అనయ అన్నట్లు అనలు ఉపయోగించకుండా నైన ఉండవచ్చు. అందుచేత ఈ చ శబ్దాలు విరోధాన్ని నూచిన్తూన్నాయి గాన విరోధాలంకారం వాచ్యం అయిపోయింది అని ఆశంకించుకొని మరొక ఉదాహరణ చూపాడని భావం. శరణమితి - శరణమ్‌ = గృహం, అక్షయరూపం అనగా గృహంకానిది ఎలా అవుతుంది? ఎవడు న ధీశః = అధీశః = ధీశుడు కాడో, అతడు, ధియామ్‌ ఈశః = బుద్ధులకు ప్రభువు ఎలా అవుతాడు? ఎవని ఆత్మ చతురః =పరాత్రమయుక్తమో అతడు నిప్కియుడు ఎలా అవుతాడు ? ఆరీణామ్‌ = అరములు (చత్రం ఆకులు) కలవాటిని, చశ్రాలను, ఎవడు నశింపచేస్తాడో అతడు చక్రాన్ని ఆదరపూర్వకంగా ఎలా గ్రహిస్తాడు? విరోధ: ఇతి - విరోధనశ్రియ అని ఆర్థం. ప్రతీయతే ఇతి - దేనిచేతా కూడా స్పష్టంగా చెప్పబడడం లేదు అని భావం. ధ్వన్యాలోకం ఏవంవిధో వ్యతిరేకోఒపి దృశ్యతే; యథా మమైన- ళ్ల ఖం యేఒప్యుజలయన్లి లూనతమసో యే వా నఖోద్భాసినో యే పుష్టన్తి సరోరుహశ్రియమసి క్షిపొబ్బభాసశ్చ యే,

ద్వతీయోద్దోతః 427 యే మూర్ధస్వవభాసినః క్షితిభృతాం యే చామరాణాం శిరాం స్యాక్రామన్వుభయే పి తే దినపతేః పాదాః శ్రియే సన్తు వః. ఏవమన్యేఒ౬వి శబ్బళక్తివూలానుస్వానరూవ వో

ధ్వనిప్రకారాః సన్తి. తే సహృదయై: స్వయమనుసర్తవ్యాః - ఇహ తు

గన్ధవిస్త్ర్యభయాన్న తత్ర్రపజ్బః కృతః. బాలానందిని

ఏవమితి:- ఈ విధమైన (శబ్దశక్తి మూలానుస్వానరూపమైన) వ్యతిరేకాలంకారం కూడ కనబడుచున్నది. ఉదాహరణకు నా శ్లోకమే ఎట్టనగా -

ఖమితి - లూనతమనః,= తొలగించబడిన చీకటి (పాపం అని రెండవ అర్ధం) గల, యే = ఏవి, ఖమ్‌ = ఆకాశాన్ని, అత్యుజ్వ్వలయన్తి = చాలా ప్రకాశింప చేస్తున్నాయో, యేవా= ఏవి, నఖోద్భాసినః = గోళ్లతో ప్రకాశిస్తున్నవో (ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపచేయడంలేదో అని మరొక అర్ధం). యే = ఏవి, నరోరుహశ్రియమపి = పద్మాల శోభను కూడ, పుష్టన్తి = పోషిస్తున్నాయో, యే =ఏవి, క్లిప్తాబ్టభానః = తిరస్కరించ బడిన వద్మకాంతి గలవో, యే = ఏవి, క్షితిభృతామ్‌ = పర్వతాలయొక్క, మూర్ధసు = శిఖరాలమీద, (శిరస్సులమీద అని రెండవ అర్ధం), అవభాసినః = ప్రకాశిస్తూన్నవో, యే చ = ఏవి, అమరాణామ్‌ = దేవతలయొక్క, శిరాంసి = శిరస్సులను, ఆజ్రామన్ని = ప్రజామసమయములో ఆశ్రమిస్తున్నాయో, తే = అట్టి, ఉభయేఒఫి = రెండువిధాలైన, దినపతేః పాదాః = మార్యుని కిరణాలు, వః = మీయొక్క, శ్రియే = ఐశ్వర్యంకొరకు, సన్తు = అగుగాక.

వివరణ:- పాదశబ్దానికి కిరణాలు, పొదాలు అని రెండర్భాలు. సూర్యుని రెండు విధాలైన పాదాలు ఇక్కడ వర్ణించబడుతున్నాయి. నఖోద్భాసినః, క్రిప్తాబ్బభాసః, అమరాజూం శిరాంసి ఆశ్రామన్తి అనేవి చరణాలకి సంబంధించినవి. లూనతమసః అనేది కిరణాలకి పాదాలకీ కూడ నంబంధించినది. మిగిలినవి కిరజాలకి నంబంధించినవి. ఇక్కడ ఈమస్సును తొలగించడంవంటి ధర్మాలచేత కిరణాలతో సమానములైన సూర్య చరణాలకి ఆకాశాన్ని ప్రకాశింవచేయక పోవడం మొదలైన ధర్మాలను పట్టి కిరణాలకంటె వ్యతిరేకం

ధ్వవింపబడుతున్నది . వివమితి - ఈ విధంగా ఇంకా ఇతరమైన శబ్దశక్తి మూలానుస్వానరూప వ్యంగ్య

ద్రకారాలున్నాయి. సహృదయులు వాటిని స్వయంగా ఊహించుకోవాలి. గ్రంథం

428 ధ్వవ్వాలోకః పెరిగిపోతుం దనే భయంచేత వాటి విస్సృతవివరణం చేయబడలేదు. లోచనం నఖైరుద్భానన్తే యే, అవశ్యం ఖే గగనే న ఉద్భాసన్తే. ఉభయే రశ్మ్యాత్మానః అబ్బులీపార్‌ష్ట్యాద్యవయవిరూపాశ్చేత్యర్థః 21. బాలానందిని నఖైరితి - ఏవి నఖాలచేత ప్రకాశిస్తున్నాయో, (ఆవశ్యం' అని ఎందుకు అన్నాడో తెలియడం లేదు) ఖే=ఆకాశంలో, న ఉద్భాసన్తే=ప్రకాశించడంలేదో, ఉభయే= శిరణరూపాలు, ్రేళ్లు మణవ మొదలైన అవయవాలు ఉండే అవయవులైన చరణాలుకూడ అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం కా. అర్థళక్షుదృవస్త్వన్యో యత్రార్థః స ప్రకాశతే, యస్తాత్సర్వేణ వస్త్వన్యద్వ్యనక్ష్త్యుక్తిం వినా స్వతః. 22 యత్రార్ధ ః నస్వసామర్థ్యాదర్థాన్తరమభివ్యనక్తి శబ్దవ్యాపారం వినైవ సః అర్ధశక్త్యుద్భవః నామ అనుస్వానోపమవ్యజ్యో ధ్వనిః. యథా- శ్లో ఏవంవాదిని దేవర్నా పార్శే పితురధోముఖీ , లీలాకమలపత్రాణి గణయామాస పార్వతీ. (7) బాలానందిని అర్ధేతి - యత్ర = ఎక్కడ, యః అర్థః = ఏ అర్థం, ఉక్తిం వినా = శబ్దం లేకుండా. అనగా శబ్దవ్యాపారం లేకుండా, స్వతః = స్వయంగా, తాత్పర్యేణ = ధ్వనన వ్యాపారంచేత, అన్యద్వస్తు = మరియొక వస్తువును, వ్యనక్తి = వ్యంజింపచేయునో, సః=అఆ, అన్యః = మరియొక, శబ్దశక్త్యుద్భవంకంటె భిన్నమైన, అర్థశక్త్యుద్భవః ణా అర్థశక్తివల్ల పుట్టిన, అర్థః = అర్ధం, ప్రకాశతే = ప్రకాశించుచున్నది యత్రేతి - ఎక్కడ అర్ధం శబ్దవ్యాపారం లేకుండానే, తన సామర్థ్యంవల్ల మరియొక అర్భాన్ని వ్యంజింప చేస్తుందో అది అర్ధశక్త్యుద్భవం అనే పేరు గల అనుస్వానో సపమవ్యంగ్యమైన ధ్వనికావ్యం. ఎట్లనగా -

ద్వితీయోద్దోత: 429

వివమితి - ఇది కుమారసంభనంలో సప్తర్షులు హిమవంతుని వద్దకు వెళ్లి పార్వతిశి పరమేశ్వరున కిచ్చి వివాహం చేయవలసిందిగా కోరుతూన్న ఘట్టంలోనిది. దేవర్నా = దేవర్షియైన- అంగిరసుడు, ఏవంవాదిని = ఇలా వపలుకుచుండగా, పితుః = తండ్రియొక్క, పార్శ్వే = పార్వ మునందున్న, పార్వతీ = పార్వతి, అధోముఖీ = క్రిందికి వంచబడన ముఖం కలదై, లీలాకమలపత్రాణి = విలాసార్థమైన పద్మము నందలి శేకులను, గణయామాన = లెక్కపెట్టెను.

లోచనం

ఏవం శబ్దశక్తుద్భృవం ధ్వనిముక్తా అర్థశక్త్యుద్భృవం దర్శయతి - అర్ధేతి. అన్య ఇతి - శబ్బశక్తుద్భవాత్‌. స్వత: తాత్పర్యేణ ఇతి అభిధావ్యాపారని రాకరణపరమిదం ధ్వననవ్యాపారమాహ న తు తాత్పర్యశక్తిము సాహి వాచ్యార్థప్రతీతావేవ ఉపక్షీభేత్యుక్తం ప్రాక్‌. అనేవైవ ఆశయేన వృత్తౌ వ్యాచష్టే

• యత్రార్థః స్వసామర్భ్యాదితి. స్వతః ఇతి శబ్దః స్వశబ్దేన వ్యాఖ్యాత: . ఉక్తిం వినేతి వ్యాచష్టే - శబ్బవ్యాపారం వినైవేతి. ఉదాహరతి యథా ఎవమితి.

బాలానందివి

శ్లోతి - శబ్దశక్త్యుద్భవధ్వనిని చెప్పి అర్ధశక్త్యుద్భవధ్వనిని చూపుతున్నాడు - అర్జేతి, అన్యః ఇతి - శబ్బ్దశక్త్యుద్భవంకంటె వేరైనది. స్వతః = స్వయంగా. తొత్పర్యేణ అనే ఈ పదం అభిధావ్యాపారాన్ని నిరాకరించడానికి ఉద్దిష్టమైనది. ధ్వననవ్యాపారం అర్భాన్ని బోధిన్తుంది. అంతేకాని తొత్పర్యశక్తిని బోధించదు. అ తాత్పర్యశక్తి వాచ్యార్థాన్ని బోధించడంతోనే క్షీణించినది అని పూర్వం చెప్పబడింది. ఈ అభి్రాయంతోనే వృత్తిలో యత్రార్థః స్వసామర్భ్యాత్‌ అని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. కారికలో ఉన్న స్వతః అనే శబ్దం న్వసామర్థ్యాత్‌ లోని స్వశబ్దంచేత వ్యాఖ్యావించబడినది. అనగా తాత్పర్వేణ అనే దానికి సామర్భ్యాత్‌ అనే పదంచేత, న్వతః అనే పదానికి పామర్థ్యాత్‌ అనే దానికి ముందు న్వశబ్దం చేర్చడంచేత అర్ధం వివరించబడింది. ఉక్షిం వినా అనే దావిని శబ్బవ్యాపారం వినైవ అనే పదాలచేత వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. యథా ఏవమ్‌ ఇత్యాదికంతో ఉదాహరిస్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

అత్ర హి లీలాకమలపత్రగణనమ్‌ ఉపసర్జనీకృతస్వరూపం

శబ్దవ్యాపారం వినైవ అర్భాన్తరం వ్యభిచారిభావలక్షణం ప్రకాశయతి.

430 ధ్వన్వాలోకః న చాయమలక్ష్యక్రమవ్యబ్గ్య స్యైవ ధ్వనేః విషయః; యతః యత్ర సాక్షాత్‌ శబ్దనివేదితేభ్యః విభావానుభావవ్యభిచారిభ్యః రసాదీనాం ప్రతీతిః, స తస్య కేవలస్య మార్గః. యథా కుమారసంభవే మధు ప్రసట్లే వసన్తపుష్పాభరణం వహన్వ్యా దేవ్యా ఆగమనాదివర్ణనం మనోభవశరసంధానపర్యన్తం శంభోళ్చ పరివృత్తధైర్యస్య చేష్టావిశేష వర్ణనాది సాక్షాచ్భబ్దనివేదితమ్‌. ఇహతు సొమర్భ్యాక్షిప్త్రవ్యభిచారిముఖేన రసప్రతీతిః. తస్మాదయమన్యో ధ్వనేః ప్రకారః. బాలానందివి అశ్రేతి - ఇక్కడ లీలాకమలపత్రగణనం తన స్వరూపాన్ని అప్రధానం చేసి శబ్ద్బవ్యాపారం లేకుండానే వ్యభిచారిభావస్వరూపమైన మరొక (లజ్ఞారూప మైన) అర్ధాన్ని బోధిస్తూన్నది. ఇది అలక్ష్యషక్రమవ్యంగ్యధ్వనికావ్యానికే విషయం కాదు. ఎందువల్ల నవగా ఎక్కడైతే విభావానుభావవ్యభిచారులు సాక్షాత్‌ శబ్దాలచేత నివేదించబడతాయో (తెలుసబడతాయో) వాటివల్ల రసాదివ్రతీతి కలుగుతుందో, అదే కేవలమైన దానియొక్క (అనంలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యధ్వనికావ్యంయొక్క) మార్గం. ఎట్లనగా కుమారసంభవంలో వసంళతర్తుప్రసంగంలో వసంతపుష్పాలను ఆభరజూలుగా ధరించి దేవి రావడం మొదలు మన్మథుడు బాణం సంధించినంతవరకూ వర్ణనం, ధైర్యం చెదిరిన శివుని చేష్టావిశేషాన్ని వర్ణించడం మొదలైనది సాక్షాత్తు శబ్బ్దంచేత చెవ్పబడినది. ఇలాంటి ఘట్టం ఆనంలక్ష్యక్రమానికి లక్ష్యం అని అర్థం. ఇక్కడైతే అర్ధసామర్థ్యంచేత వ్యభిచారి ద్వారా రవద్రతీతి కలుగుతుంది. అందువల్ల ఇది ధ్వనికావ్యంయొక్క మరొక ప్రకారం. లోచనం అర్భాన్తరమితి - లజ్ఞాత్మకమ్‌. సాక్షాదితి, వ్యభిచారిణాం యత్ర అలక్ష్యక్రమతయా వ్యవధివన్న్యైన ప్రతిపత్తిః స్వవిభావాదిబలాత్‌ తత్ర సాక్షాత్‌ శబ్దనివేదితత్త్వం వివక్షితమితి న పూర్వాపరవిరోధ:. పూర్వం హ్యుక్తం వ్యభిచారిణామపి భావత్వాత్‌ న స్వశబ్దతః ప్రతిపత్తిరిత్యాది విస్తరత:ః. ఏతదుక్తం భవతి - యద్యపి రసభావాదిరర్గో ధ్వన్యమాన ఏవ భవతి న వాచ్యః కదాచిదపి తథాపి న న సర్వః అలక్ష్యక్రమస్య విషయః. యత్ర హి

ద్వితీయోద్దోత: 431 విభావానుభావేభ్యః స్థాయిగతేభ్యః వ్యభిచారిగతేభ్యశ్చ పూర్వేభ్య:ః రుటిత్యేవ రసవ్యక్తి ః; తత్ర అస్తు అలక్ష్యక్రమ:. యథా - ళ్లు నిర్వాణభూయిష్టనుథాస్య వీర్యం సంధుక్షయన్తీవ వపుర్గుణేన,

అనుప్రయాతా వనదేవతాభిరదృళ్యత స్థావరరాజకన్యా. ఇత్యాదౌ సంపూర్ణాలంబనోద్దీపనవిభావతాయోగ్యస్వభావవర్ణనమ్‌. శ్లో. ప్రతిగ్రహీతుం ప్రణయిప్రియత్వాత్రిలోచనస్తాముపచక్రమే చ.

సంమోహనం నామ చ పుష్పధన్వా ధనుష్యమోఘం సమధత్త బాణమ్‌.

ఇత్యనేన విభావతోపయోగః ఉక్తః. ళ్లో హరస్తు కించిత్రవిలుప్తధై ర్యశ్చన్లోదయారమృ ఇవామ్బురాళి:,

ఉమాముఖే బిమృఫలాధరోష్టే వ్యాపారయామాస విలోచనాని.

అత్ర హి భగవత్యాః ప్రథమమేవ తత్ర్రవణత్వాత్‌ తస్య చేదానీం తదున్ముఖీభూతత్వాత్‌ ప్రణయిప్రియతయా చ పక్షపాతన్య సూచితన్య గాఢీ భావాత్‌ రత్యాత్మనః స్థాయిభావస్య బెత్సుక్యావేగచాపల్యహర్తాదేశ్చ వ్యభిచారిణః సాధారణీభూత:ః అనుభావవర్గః ప్రకాళిత ఇతి విభావానుభావ చర్వబైవ వ్యభిచారిచర్వణాయాం పర్యవన్యతి. వ్యభిచారిణాం పారతన్ర్యాదేవ స్రక్సూత్ర కల్పస్థాయిచర్వణావిశ్రాన్తే: అలక్ష్యక్రమత్వమ్‌.

ఇహ తు పద్మదలగణనమధోముఖత్వం చాన్యథాపి కుమారీణాం సంభావ్యతే ఇతి రుటితి న లజ్ఞాయాం విశ్ర్రయతి హృదయమ్‌, అపితు ప్రాగ్‌వృత్తత వశ్చర్యాది వృత్తాన్తానున్మరణేన తత్ర వ్రతివత్తిం కరోతీతి క్రమవ్యబ్గ్యతైవ. రసస్తు అత్రాపి దూరత ఏవ వ్యభిచారిస్వరూపే పర్యాలోచ్య మానే భాతీతి తదపేక్షయా అలక్ష్యక్రమతైవ. లజ్ఞాపేక్షయా తు తత్ర లక్ష్య శ్రమత్వమ్‌. అముమేవ భావమ్‌ ఏవశబ్దః కేవలశబ్దశ్చ సూచయతి.

బాలానందిని

అర్భాన్తరమితి - లజ్ఞారూపమైన మరొక అర్థాన్ని. పాక్షాదితి. వృత్తిలో సాక్షాత్‌

శబ్దనివేదితేభ్యః విభావానుభావవ్యభిచారిభ్యః అనడంచేత వ్యభిచారిభావం కూడా సాక్షాత్‌

432 ధ్వవ్యాలొకః శబ్దనివేదితం అవుతుంది. అనగా వాచ్యం అవుతుంది అని చెప్పినట్టయింది. కాని వ్యభిచారిభావాలు వ్యంగ్యాలే కాని వాచ్యాలు కావని వెనక ప్రతిపాదించబడింది. ఇది దానికి విరుద్ధంగా ఉంది కదా అని ఆశంకించుకొని వృత్తికారుని అభిప్రాయం విశదీకరిస్తున్నాడు - వ్యభిచారిణామ్‌ ఇతి - ఎక్కడైతే వ్యభిచారిభావాలు తమ విభావాదుల బలంవల్ల వ్యవధి లేకుండా, ఆలక్ష్యక్రమాలుగా, గ్రహించబడతాయో అక్కడ అవి సాక్షాత్‌ శబ్బ్దనివేదితాలని, అనగా వ్యవధానం లేకుండా శబ్దాలచేత తెలుపబడతాయని చెప్పడమే ఇక్కడ వృత్తికారుని అభిప్రాయం (అంతేనే కొని అవి వాచ్యా లవుతాయని చెప్పడం అభిప్రాయం కాదు), ఆందుచేత పూర్వాపరవిరోధం లేదు. ఏతదుక్షం భవతీతి:- ఇక్కడ ప్రతిపాదించిన విషయం ఇది - రసభావాది రూపమైన అర్ధం ఎల్లప్పుడూ కూడ ధ్వనింపబడేది గానే ఉంటుంది కాని అది ఎన్నడూ " వాచ్యం కాదు అనే మాట సత్యమే అయినా ఆ రసభావాద్యర్థ్ధం అంతాకూడ అలక్ష్య శ్రమానికి విషయం కాదు; అనగా అవి తప్పకుండా అలక్ష్యక్రమాలుగానే ఉండాలనే నియమం లేదు. ఎక్కడైతే, స్థాయికి సంబంధించిన విభావానుభావాలు, పరిపూర్ణంగా ఉన్నప్పుడు వాటివల్ల వెంటనే రసప్రతీతి కలుగుతుందో అక్కడ అది అలక్ష్యక్రమమే కానచ్చు. ఎట్లనగా -కుమారనంభవంలోని తృతీయ నర్గలో - శివుల్ణే వివాహం ఆడాలనే దృఢమైన అభిలాష గల పార్వతి హొమవత్పర్వతంమీద తపస్సు చేసుకొంటూన్న శివువికి, సభీసమేతురాలై, తండ్రి అనుమతితో, సపర్యలు చేస్తూ ఉంటుంది. ఇంద్రుడు పేరేపించగా మన్మథుడు శివునికి పార్వతిమీద అనురాగం కలిగించడం కోసం సమయానికై వేచి ఉంటాడు. ఆతని మిత్రుడు అంతకు ముందే ఆ వనం అంతా వికసితకుసుమాదులతో నుశోభితం అయేటట్లు చేసి ఉన్నాడు. ఇక్కడ ఉదాహరించిన మూడు శ్లోకాలు ఆ ఘట్టంలోనివి. నిర్వాదేతి - అథ = అటుపిమ్మట (అంతలో), అస్య = ఈ మన్మథునియొక్క, నిర్వాణభూయిష్టమ్‌ = దాల వరకు ఆరిపోయిన (ఆణిగిపోయిన), వీర్యమ్‌ = పరాశ్రమాన్ని, శివుణ్ణి తప్పకుండా కామవశుజ్జి చేస్తానని ఎంతో ధీమాతో వచ్చిన మన్మథునికి ఆ ధ్యానముద్రలో ఉన్న శివుణ్ణి చూడగానే గుండె జారిపోయింది. వపుర్గుభేన = శరీర సొందర్యంచేత, సంధుక్షయన్తీవ = రగుల్కొలుపుతూన్నది వలె ఉన్న, స్థావరరాజకన్యా = పార్వతి, వనదేవతాభిః = వనదేనతలచేత, అనుయాతా = అనుసరించ బడినదై, అదృశ్యత = కనబడెను. ఇత్యాదావితి:- ఈ మొదలైన శ్లోకాలలో ఆలంబనవిభావత్వానికీ (పార్వతి

ద్వితీయోద్దోతః 433 ఆలంబనవిభావం), ఉద్దీపనవిభావత్వానికీ (ఆమె సౌందర్యం, వసంత పుష్పాభరణ ధారణూదికం ఉద్దీపనవిభావం) యోగ్యమైన స్వభావం పరిపూర్ణంగా వర్ణించబడింది.

ప్రతిగ్రహీతుమితి - త్రిలోచనః = మహేశ్వరుడు, ప్రణయిప్రియత్వాత్‌ = తనపై పేమకలవాళ్లు ప్రియులుగా కలవాడగుట వలన, భక్తులయందు (పేమ ఉన్నవా డవడంవల్ల, తామ్‌ = పార్వతి సమర్పిస్తూన్న పుష్పమాలను, వ్రతిగ్రహీతుమ్‌ = స్వీకరించడానికి, ఉపచక్రమే చ = ఉపశ్రమించాడు. పుష్పధన్వా = మన్మథుడు, ధనుషి = ధనుస్సుమీద, సంమోహనం నామ = సంమోహనం అనే పేరుగల, అమోఘమ్‌ = వ్యర్థం కాని, బాణమ్‌ = బాఐమును, సమధత్త = నంధించెను.

ఇత్యనేనేతి - దీనిచేత ఆలంబనోద్దీపనవిభావత్వాల ఉపయోగం చెప్పబడింది. హరస్తు ఇతి - హరస్తు = శివుడైతే, చన్రోదయారమ్మే = చంద్రోదయప్రారంభంలో, అమ్బురాశిరివ = సముద్రం వలె, కించిత్‌ = కొంచెం, పరివృత్తధైర్యః = సడలిన ధైర్యం కలవాడై, బిమృఫలాధరోష్టే = దొండపండు వంటి అధరోష్టం గల, ఉమాముఖే = ఉమాముఖమునందు, విలోచనాని = నేత్రాలను, వ్యాపారయామాస = ప్రసరింపచేసెను. అత్ర హీతి - ఇక్కడ పార్వతికి మొదటినుంచి ఆతనిమీద ఆసక్తి ఉండడంవల్ల, ఇపుడు అతడు ఆమె విషయంలో నుముఖత్వం చూపడంవల్ల, ప్రణయిప్రియత్వంచేత సూచించబడిన పక్షపాతం గాఢం అవడంవల్ల, రతిరూపమైన స్థాయిభావానికీ, బె త్సుక్య = ఆవేగ - చొపల్య - హర్షాదివ్యభిచారిభావాలకీ సాధారణూలైైన అనుభావాల వర్గం ప్రకాశింపచేయబడింది. అందుచేత విభావానుభావచర్వణయే వ్యభిచారిచర్వణలో పర్యవసానం పొందుతుంది. అనగా విభావానుభావాల ద్వారా వ్యభిచారిభావం వ్యంగ్యం అవడంచేత విభావాదుల చర్వణ చివరికి వ్యభిచారిచర్వణకి దారి తీస్తుంది. వ్యభిచారి భావాలు పరాధీన మైనవి. అందుచేత వాటి చర్వణ వుష్పమాలలో దారం వలె అనుస్యూతంగా వస్తూన్న స్థాయిభావచర్వణలో విశ్రమిన్తుంది. అందుచేత ఆ ఘట్టంలో విభావాదిజ్ఞానం కలిగిన వెంటనే వ్యభిచారిభావచర్వణ, వ్యభిచారిభావచర్వణ జరిగిన వెంటనే రసచర్వణా కలిగాయి. ఇదంతా అతిశీఘ్రంగా జరగడంచేత అలక్ష్యశ్రమత్వం ఉంది అని భావం.

ఇహ తు ఇతి - ఇక్కడైతే - బాలికలు పద్మాల రేకులు లెక్కపెట్టడం, తలవంచుకొని కూర్ప్చొనడం మొదలైనవి ఇతరకారణాలచేత కూడ జరగవచ్చును గాన ఈ అనుభావాలు తెలిసిన వెనువెంటనే హృదయాన్ని లజ్జయందు విశ్రమింపచేయవు, అనగా లజ్జచేతనే ఈమె ఈ విధంగా చేస్తూన్న దని తెలియడానికి అవకాశం లేకపోవడంచేత 20

శీ34 ధ్వన్వాలోకః సహృదయునికి లజ్ఞాభావప్రతీతి వెంటనే కలగదు. మరేమనగా పూర్వం ఆమె శివుని కొరకై చేసిన తపస్సు మొదలైన వృత్తాంతాన్ని స్మరించడం చేత, తద్ద్వారా ఈ పద్మపత్రగణన

• ఆధోముఖత్వాదికం లజ్ఞాప్రతిపత్తిని (లజ్ఞారూసవ్యభిచారిభావజ్ఞానాన్ని) కలిగిస్తుంది. అందుచేత ఈ లజ్జకు క్రమవ్యంగ్యత్వమే. ఈ అనుభావజ్ఞానానికీ లజ్ఞా వ్రతీతికీ మధ్య తపశ్చర్యాదిస్మరణావశ్యకత ఉండడంచేత లజ్ఞాప్రతీతిలో కొంత ఆలన్యం జరుగుతుంది గొన ఇది సంలక్ష్యత్రమవ్యంగ్యమే అవిఅర్ధం.

రనస్తు ఇతి - ఇక్కడ వ్యభిచారిస్వరూపాన్ని గూర్చిన పర్యాలోచన దూరంగా, అనగా ఆలస్యంగా, చేసిన తరవాత వ్యభిచారిచర్వణ జరగగానే వెంటనే రసచర్వణ కలుగుతుంది. అందుచేత ఇక్కడ లజ్ఞాపేక్తయా ఇది సంలక్ష్యశ్రమవ్యంగ్యం గావి రసాపేశ్ణయా అసంలక్ష్యత్రమవ్యంగ్యమే. ఈ భావాన్నే, ఎప్పుడైనా భావం సంలక్ష్యత్రమం కావచ్చును గాని రసంమాత్రం ఎల్లప్పుడూ అసంలక్ష్యశ్రమమే అనే భావాన్నే అలక్ష్యక్రమస్వైవ అనే చోట ఉన్న ఏవశబ్దం, న తస్య కేనలస్వ్య అన్నచోట ఉన్న శేవలశబ్దమూ నూచిన్తున్నాయి.

ధ్వన్వాలోకం

యత్ర చ శబ్దవ్యాపారసహాయ: అర్థ: అర్భాన్వరస్య వ్యజ్ఞకత్వేన ఉపాదీయతే న నాస్య ధ్వనేర్విషయః -యథా - శ్ల సంకేతకాలమనసం విటం జ్ఞాత్వా విదగ్గయా,

హసన్నేత్రార్పితాకూతం లీలాపద్మం నిమీలితమ్‌.(48,) అత్ర లీలాకమలనిమీలనస్య వ్యజ్దకత్వమ్‌ ఉక్ష్యెవ నివేదితమ్‌.

బాలానందివి లై

యత్రేతి - ఎక్కడ మరొక శబ్దంయొక్క వ్యాపారం సహాయంగా గల అర్థం, అనగా శబ్ద్బవ్యాపారంయొక్క సాహాయ్యం తీసికొన్న అర్థం, ఆర్భాంతరాన్ని వ్యంజింపచే సేదిగా గ్రహించబడుతుందో, మరొక అర్థాన్ని వ్యంజింప చేన్తుందో, అది ఈ ధ్వవికి విషయం కాదు. ఎట్లనగా -

సంకేతేతి - విటమ్‌ = విటుణ్జీ, సంకేతకాలమనసమ్‌ = పంకేతకాలమునందు మనస్సు కలవాణ్ణిగా, సంకేతకాలాన్ని తెలుసుకొన గోరుచున్నవానినిగా, జ్ఞాత్వా తెలుసుకొని, విదగ్ధయా = నెరజాణచేత, హనన్నేత్రార్పితాకూతమ్‌ = నవ్వుతూన్న

ద్వితియోధ్దోతః 435 (వికసించిన) నేత్రాలలో ఉంచబడిన గూఢాభిప్రాయం కలుగునట్లుగా, లీలాపద్మమ్‌ = విలాసార్ధమైన వద్మం, నిమీలితమ్‌ = రేకులు ముడుచుకొనే టట్లు చేయబడింది

అగ్రేతి - ఇక్కడ లీలాకమలనిమీలనానికి ఉన్న వ్యంజకత్వం శబ్దాలచేతనే తెలపబడింది. అందుచేత ఇది ఈ సంలక్ష్యత్రమన్యంగ్యకోటిలో చేరదు అని అర్ధం.

లోచవం

ఉక్తింవినా ఇతి యదుక్తం తద్వ్యవచ్చేద్యం దర్శయితుముపతక్రమతే

• యత్ర చేతి - చశబ్దః తుళబ్దస్యార్ధే. అస్యేతి - అలక్ష్యక్రమస్తు తత్రాపి స్యాదేవేతి భావ. ఉదాహరతి - సంకేతేతి. వ్యజ్ఞుకత్వమితి - ప్రదోషసమయం ప్రతీతి శేషః. ఉక్ష్యైవేతి - ఆద్యపాదత్రయేటేత్యర్థ:. యద్యపి చాత్ర శబ్బాన్తర నంనిధానేఒపి ప్రదోషార్థం ప్రతి న కన్యచిదభిధాళక్తిః పదస్యేతి వ్యజ్ఞకత్వం న విఘటితం తథాపి శబ్దేనైవోక్తమ్‌ - అయమర్ధ్థః అర్భాన్తరస్య వ్యజ్ఞాక ఇతి. తతశ్చ ధ్వనేః యత్‌ గోస్యమానతోదితచారుత్వాత్మకం [ప్రాణితం తదపహస్తితమ్‌. యథా కళ్చిదాహ - “గమ్భీరోఒహం నమే కృత్యం కోజపి వేదన నూచితమ్‌, కించిద్‌ బ్రవీమి” ఇతి. తేన గామ్భీర్యనూచనార్థః ప్రత్యుత ఆవిష్పృత ఏవ అత ఏవాహ - వ్యజ్ఞుకత్వమితి; ఉక్త్యైవ ఇతి చ. 22.

బాలానందిని

ఉక్తిమితి -“అర్ధశక్తుధ్భవః” ఇత్యాదికారికలో “ఉక్తిం వినా” అని ఏది చెప్పబడిందో దానిచేత వ్యవచ్చే ద్యమైన దానిని (దూరం చేయదగిన దావిని) చూపడానిశై యత్ర చ ఇత్యాదికంతో ఉపత్రమిస్తున్నాడు. ఇక్కడ 'చ'కు 'తు' అని అర్ధం. అస్య ఇతి. ఈ ధ్వనికి, అనగా పంలక్ష్యక్రమధ్వవికి, విషయం కాదు అని చెప్పడంచేత అక్కడ కూడ అలక్ష్యక్రమధ్వని ఉండవచ్చునని భానం. ఉదాహరిస్తున్నాడు - సంకేతేతి. వ్యజ్ఞకత్వమిలి- ప్రదోష సమయాన్ని గూర్చి వ్యంజకత్వం అవి ఆర్ధం. ఉక్త్యా ఎవ ఇతి - మొదటి మూడు పాదాలచేత అని అర్ధం. యద్యపి ఇతి - ఇక్కడ ఇతరశబ్దాలు ఉన్నా కూడ ప్రదోషం (సాయంకాలపు వేళ) అనే అర్ధాన్ని గూర్చిన అభిధాశక్తి ఏ పదానికీ లేదు గాన వ్యంజకత్వానికి ఏమీ విఘాతం రాకపోయినా - ఈ అర్ధం మరొక అర్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తుంది అవి శబ్దంచేతనే (మూడు పాదాలచేతనే) చెప్పబడింది. అనగా పద్మపురేకులను ముడవడం సాయంకాలనమయాన్ని వ్యంజింపచేస్తుంది అవనే విషయం మొదటి

4పకి భ్వన్వాలోకః మూడు పాదాల ద్వారా చూపబడింది అని భావం. తతశ్చ ఇతి - అందువల్ల రహస్యంగా ఉంచడంవల్ల చారుత్వం కలగడం అనే ధ్వనియొక్క జీవితం (ప్రాభితమ్‌) మెడమీద చెయ్యివేసి గెంటివేయబడింది (అసహస్తితమ్‌). ఉదాహరణకి - ఎవడైనా ఇలా అంటే “నేను చాలా గంభిరుణ్ణి; నేను సూచించకపోతే నేను ఏపని చేయదలుస్తున్నానో ఎవడూ తెలుకొనజులడు అందుచేత కొంచెం చెపుతాను” అప్పుడు అతడు గాంభీర్యంచేత సూచించదగిన విషయాన్ని సూచించడానికి బదులు ఆవిష్కరించి నట్లే అవుతుంది. 'ప్రకృతంలో సాయంకాలరూపమైన అర్ధం వ్యంజింపచేయబడబోతుంది అని ప్రథమ పాదత్రయం స్పష్టంచేయడం కూడా ఇలాంటిదే అని భావం బాలప్రియావ్యాఖ్యానంలో దీని భావం మరొక విధంగా చెప్పబడింది “గంభీరుడు తాను చేయదలచుకున్న పనిని మాటలలో చెప్పడు, ఎప్పుడైనా సూచిస్తే సూచిస్తాడు” అనే లోకవ్యవహారాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని ఒకడు ఇలా అన్నాడు - “నేను గంభీరుణ్జి కాను. అందుచేత సూచింపబడిన నా కృత్యాన్ని గూర్చి ఎవడూ తెలుకొనజాలడు. అందుచేత కొంచెం చెపుతాను” అని శ్లోకభాగావికి అర్ధం. గామ్భీర్య సూచనార్ధః అనగా గాంభీర్యమాచకమైన ముఖవికాధాతజ్ఞి భావరూపమైన విషయం. అత ఇతి - అందుచేతనే వృత్తికారుడు వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌ ఉక్ష్యైవ అని అన్నాడు. అనగా ఇక్కడ ఉన్న వ్యంజకత్వం, ధ్వనింపచేస్తుందనే విషయం, మాటలచేతనే తెలపబడింది అని అన్నాడు కాని వ్యజ్యార్థవ శబ్బ్దానేఐ ప్రదర్శితః (ఇక్కడ ఉన్న వ్యంగార్థం మరొక శబ్దంచేత చూపబడింది) అని అనలేదు. ధ్వన్యాలోకం తథాచ - కా. _శబ్బార్థిళక్త్యాక్త్షిప్తోఒపి వ్యబ్లోఒర్థః కవినా పునః, యత్రావిష్కియతే స్వోళ్ష్యా సాన్యైవాలంకృతిర్వనేః. 23 శబ్దశక్ష్యా అర్థశక్ష్యా, శబ్బార్థశక్ష్యా వా ఆక్షిప్తోజపి వ్యబ్శ్యః అర్ధః కవినా పునర్యత్ర స్వోక్త్యా ప్రకాశీక్రియతే సః అస్మాత్‌ అనుస్వానోపమ వ్యజ్యాత్‌ ధ్వనేః అన్య ఎవ అలంకారః. అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య వా సతి సంభవే స తాదృగన్యోఒలంకారః

ద్వొతీయోద్దోతః 437 బాలానందిని

తథాచేతి- ఆవిధంగా -

శబ్బార్థశక్ష్యా = శబ్బ్దార్ధశక్తిచేత, ఆక్షిస్తోఒపి = ఆక్షిప్తమైనా కూడ, వ్యభ్యః అర్థః = వ్యంగ్యమైన అర్ధం, కవినా = కవిచేత, పునః = మరల, యత్ర = ఎక్కడ, స్వోళ్యా = ఆ అర్భాన్నే వాచ్యం చేసే మరొక మాటచేత, ఆవిద్కియతే = ఆవిష్కరించబడుతుందో, సా = ఆది, ధ్వనేః = ధ్వనికంటె, అన్యా = భిన్నమైన, అలంకృతిరేవన = అలంకారమే.

శబ్టేతి - శబ్దశక్తిచేత అర్ధశక్తిచేత లేదా శబ్దార్థశక్తిచేత అక్షిస్తమైనా కూడ వ్యంగ్యార్థం కవిచేత మరల ఎక్కడైతే తద్వాచకమైన మరొక మాటచేత ప్రకాశింపచేయబడుతుందో అది ఈ అనుస్వానోపమవ్యంగ్యం అనే ధ్వవిశావ్యంకంటె భిన్నమైన అలంకారమే. అక్కడ అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యానికి అవకాశం ఉన్న పక్షంలో అది అలాంటిదే మరొక అలంకారం కావచ్చును.

లోచనం

పక్రాన్వపకారద్వయోపనంహారం తృతీయప్రకారసూచనం చైకేనైవ యత్నేన కరోమీత్యాశయేన సాధారణమవతరణపదం ప్రక్షిపతి వృత్తికృత్‌ - తథా చేతి. తేన చ ఉక్తప్రకారద్వయేన అయమపి తృతీయ: ప్రకారః మన్తవ్య ఇత్యర్థః. శబ్బశ్చార్థశ్చ శబ్దార్థౌ చేత్యేకశేషః. సా అన్యైవేతి. న ధ్వనిరసౌ, అపితు శ్లేషాదిరలంకార ఇత్యర్థః. అథవా ధ్వనిశబ్దేన అలక్ష్యక్రమః తస్యాలంకార్యనస్య అబ్గినః సః వ్యబ్శ్యః అర్థ అన్యః వాచ్యమాత్రాలంకారాపేక్షయా ద్వితీయో లోకోత్తరశ్చాలంకార ఇత్యర్థః. ఏవమేవ వృత్తౌ ద్విధా వ్యాఖ్యాస్యతి.

బాలానందివి

ఏదైన ఒక ళ్లోకానికి గొని వాక్యానికి గాని వ్యాఖ్యానం వ్రాసేముందు దానికి సంబంధించిన కొంత విషయాన్ని చెపుతూ ఆ ళ్లోకాన్ని గాని వాక్యాన్ని గాని వ్యాఖ్యానానికి గహించడం జరుగుతుంది. ఈ విధంగా ముందు వ్రాసిన దానికి అవతారిక అని పేరు. పై కారికకు వృత్తికొరుడు తథా చ అని అవతారిక వ్రాశాడు. ఇంతవరకు ఈ విధంగా చెప్పుకున్నాం కనక ఆని తథా చ అనేదానికి అర్ధం. వెనకటి కారికలో అర్ధశక్త్యుద్భవధ్వనిని గూర్చి చెవ్పబడింది. తథా చ అనగా అర్ధశక్తిమూలధ్వని ఇలా ఉంటుందని ప్రతిపాదించబడింది కనక అని అర్ధం చెప్పాలి. ఈ అర్ధం ఈ కారికలో చెప్పబోయే అర్ధంతో సరిగా అన్వయించదు అందుచేత లోచనకారుడు దానికి తగువిధమైన అర్థం

438 ఛువ్వాలోకు మాచిమ్తవ్నాడు - వ్రక్షాన్తేతి - ఉవత్రమెంచిన. శబ్బశక్తిమూలర్వవి. అర్దశక్తిమూలరధ్వవి అవి రెండు వ్రకారాలమ ఉవపవంహరిమ్తూ ఒకే వ్రయిత్వంచేత తృతీయప్రకారమాచవ కూడ చేప్తామ అవే అభిప్రాయంచేత వృత్తికారుడు పాధారణమైవ, అన్నింటికి వర్తించే. తధా చ అనే ఆవతరణవదావ్ని ప్రయోగిన్తువ్నాడు. అందుచేత పైవ చెప్పిన వ్రశాతద్వయంతో పాటు ఈ మూడవ ప్రకారం కూడా గ్రహెంచాలి అవి అర్థం. 'శబ్దార్జ' అవేది ఎకశేష. శబ్దశ్చ భహెంచడంచేతవే వృత్తికారుడు శబ్దశభ్యా అర్ధశక్యా - శబ్బార్ధశవ్యా అవి అర్ధం చెప్పాడు. పావ్వైచేతి - అది ధ్వవ కాదు. భుంలక్ష్యక్రమధ్వవి కాదు) మరేమవగా శ్రేషాద్యులంకారమే అవుతుంది అవి అర్ధం.

రమే అవ్వా అలంకృతిః (నంలక్ష్యత్రమధ్యవికంలె భిన్నమైన అలంకారం) అవే అవ్వయం చ్రశారం పై అర్ధం చెప్పబడింది. వృత్తికారుడే మాచించివవిదంగా దీవికి మరొక అర్ధం చెపుతున్నాడు - అథవా ఇతి - లేదా ర్వవిశబ్దంచేత అలక్ష్యత్రమచ్వవి భహెంచబడుతుంది. అంగి. అలంశార్యమూ అయిన అ ర్యవికి అ వ్యంగ్యార్థర వాచ్యమాత్రాలంకారా పేక్తయా వేరైన, రెండవదైన. లొళకొత్తర మైన అలంకారం అఎ అర్థం. ఈ విధంగానే వృత్తిలో రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యావిస్తాడు.

ధ్యవ్యాలోకం

తత్ర శబ్దశక్ష్యా యథా - శ్లే. వత్సే మా గొ విషాదం శ్వనవమురుజవం వంత్యజోర్హ్యవ్రవృత్తం

కము కో వా గురుప్తే భవతు బలభఖిదా జృమ్మితేనాత్ర యాహి,

వ్రత్యాఖ్యావం మరాజణుమితి భయశమనచ్చద్మనా కారయిత్వా

య స్మైలక్ష్మీమదాద్వ: న దహతు దురితం మన్ఫమూఢాం వయోధిల

౮ బాలావందివి

తత్రేతి - వాటిలో శబ్దశకిచేత ఎట్లవగా - వత్చే ఇతి - వత్చే = ఓ! వత్సా! అమ్మా! విషాదమ్‌ = దుఃఖముమ, మా గాః = పాందఠుము. ఊర్చూవ్రవృత్తమ్‌= పైకి ప్రవరిమ్తాన్న. ఉరుజవమ్‌= గొప్ప వేగం గల, శ్వవనమ్‌= శ్వానమ, వంత్యజ = విడువుము. తే = వికు, గురుః = గొప్పదైవ, కన్చుః = కంపం, కో వా = ఏమిటి? ఎందుకు? ఐలలిదా = బలాన్ని

యాహాా వెళ్లుము. ఇది ఒక అర్ధం. విషాదమ్‌= విషం తిన్న ఈశ్వరుణ్ణి, మా గాః పాందకుము. ఉరుజవమ్‌= గొప్పనేగు గల, శ్వ్యసనమ్‌= వాయుదేవుల్ణి. ఊర్పవ్రవృత్తమ్‌= పైకి జ్వాలాశూవంలో లేచే అగ్నిదేవుణ్ణి. త్యజ = విడువుము. కమృనా జలాధివతియైన వరుయబిడు. కో వా = బ్రహ్మదేవుడు. తే నికు. గురుః = గురువు బృమ్బితేవ = రనమదమత్తుకైన. బలభిరా= ఇంద్రువిచేత. భవతు= అగుగాక అతవితో వీకు వని లేదు అవి రెండవ అర్హం. ఇతా ఈ వరంగా. భయశమనవచ్చద్మనా = భయాన్ని శాంతించచేయడం అవే మనచేత. మరాబామ్‌= దేవతలయొక్క.. చ్రత్యాఖ్యావమ్‌= ప్రత్యాఖ్యానమును, కారయిత్వా చేయించి. వయోధి:= వముత్రుడు. మన్టమూశామ్‌= సముద్రమధవంచేత మూఢురాలుగా ఉన్న, అ హడావిడిలో ఎమ చెయ్యాలో తెలియకుండా ళన్న. లక్ష్మీమ్‌ = లక్ష్మిని. యప్వ్మై= ఎ శ్రీిమవిచిమువువకు. అదాత= ఇచ్చెచో, మః = అ శ్రీమవాచివ్ణువు, వః = మీయొక్క. దురితమ్‌ = పాపమును, దహశు= రహెంచుగాక. లోచనం

విషమత్తితి విషాదః ఊర్చ్వ్యప్రవృత్తమ్‌ అగ్నిమిత్యత్ర చార్టు మన్తవ్య౬ శకము: అపాం పతి౬ కో బ్రహ్మ వా తవ గురు౬ బలలిదా ఇచ్చే జృమ్మితేన వశ్వర్యమదమత్తేనేత్యర్థవ జృమ్భితం చ గాత్రనంమర్హనాత్మకం బలం భినత్తి. అఆయాసకారిత్వాత్‌. వ్రత్యాఖ్యానమితి వచసైవ అత్ర ద్వితియో ఒర్థు అభిధీయతే ఇతి నివేదితమ్‌. కారయిత్వా ఇతి - సా హి కమలా వుజ్దరీకాక్షమేవ హృదయే విధాయ ఉతచ్చితేతి వ్య్వయమేవ దేవాన్తరాణాం వ్రత్యాఖ్యానం కరోతి. వ్వభావనుకుమారతయా తు మన్హరావ్టాలితజలధితరబ్లభబ్ల వర్యాకులీకృతాం తేన వ్రతిబోధయతా తత్పమర్థాచరణమన్యత్ర దోషోద్చాటనేన అత్ర యాహేతి చాళలినయవిశేషేణ నకలగుణాదరరర్శకేన కృతమ్‌. అత ఎవ వ్రశ్యాఖ్యానం మన్టమూఢాం లక్ష్మీం కారయిత్వా ప్రయోధిర్య స్మై తామదాళ్‌ వ చో యుష్మాకం దురితం దహతు ఇతి నమృన్ధః

త4౦ ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

విషమితి -- 'విషమ్‌ అత్తీతి విషాదః' - విషం తినేవాడు. ఊర్వప్రవృత్తమ్‌ అనేదానికి అగ్ని అని కూడా అర్ధం తెలియదగినది. కమ్పః = జల(్రభువు, కః = బ్రహ్మదేవుడు వీళ్లల్లో ఎవరైనా నీకు గురువే. బలభిదా= ఇంద్రునితో, జృమితేన= ఐశ్వర్యమదమత్తుడు. గాత్రసంమర్హనరూపమైన జృంభితం అవులింత, ఒళ్లు విరువు, ఆయాసం కలిగించడంవల్ల, బలం భఖినత్తి = బలాన్ని పోగొడుతుంది. ప్రత్యొఖ్యానం అనే పదంచేతనే ఇక్కడ రెండవ ఆర్థం వాచ్యంగా బోధించబడుతున్నది అని ; తెలుపబడింది. కారయిత్వేతి : ఆ లక్ష్మి పుండరీకాక్షుళ్ణే హృదయంలో ఉంచుకొని నముద్రంనుంచి లేచింది కాబట్టీ ఇతరదేవతలను ఆమెయే తిరస్కరిస్తుంది. కాని ఆమె న్వభావంచేతనే నుకుమారురాలు అవడంచేత మందరపర్వతంచేత చిలికి వేయబడిన సముద్రతరంగభంగాలచేత వ్యాకులత చెంది ఉంది. అందుచేత ఆమెకు బోధిస్తూ సముద్రుడు ఇతరులలో ఉన్న దోషాలను ఉద్భాటించడంచేత, “ఇటు వెళ్లు” అని (మహావిష్ణువులో ఉన్న) సకలగుజాలను, అతనిపై ఆదరాన్ని సూచించే అభినయవిశేషంచేతా ఆమెకు అనుకూల మైన వీట్‌ చేశాడు. అందువల్లనే 'మనృమూఢామ్‌' అన్నాడు. ఇతి = చెప్పబడిన ప్రకారంచేత, భయాన్ని తొలగించే మిషతో మనృమూఢయైన లక్ష్మిచేత దేవతల 'ప్రత్యాఖ్యానం చేయించి సముద్రుడు ఎవనికి ఆమెను ఇచ్చెనో ఆతడు, వః= మీయొక్క, పాపాన్ని దహించుగాక అని అన్వయం.

ధ్వన్యాలోకం

అర్థశక్త్యా యథా - శ్లో అమ్బా శేతేఒత్ర వృద్ధా పరిణతవయసామగ్రణీరత్ర తొతో

నిణశేషాగారకర్మశ్రమశిథిలతనుః కుమృదాసీ తథాత్ర,

అస్మిన్‌ పాపాహమేకా కతిపయదివసప్రోషితప్రాణనాథా

పాన్థాయేత్ధం తరుణ్యా కథితమవసరవ్యాహృతివ్యాజపూర్వమ్‌.

(50)

ఉభయశక్త్యా యథా- “దృష్ట్యా కేశవ గోపరాగహృతయా” ఇత్యాదౌ.

ద్వాతీయోద్దోతః కత బాలానందిని

అర్ధేతి:- అర్ధశక్తిచేత ఎట్లనగా - రూపవంతుడైన ఒక పాంథుణ్ణి చూచి కామపీడితురాలైన ఒక స్వైరిణి అంటూన్న మాట లివి - అమ్బా ఇతి '- వృద్ధా = వృద్ధ అయిన, అమ్బా = తల్లి, అత్ర = ఇక్కడ, శేతే= శయనించుచున్నది, శయనిస్తుంది, పరిణతవయసామ్‌ = ముదిరిపోయిన వయస్సుకలవారిలో, అగ్రణీ:ః = అగ్రనాయకుడైన, తాతః= నాతంగ్రీ, అత్ర = ఇక్కడ, తథా = మరియు, నిఃశేషాగారకర్మశ్రమశిథిలతను:= ఇంటి పని అంతాచేయడంచేత కలిగిన శ్రమచేత శిథిలమైన శరీరం గల, కుమృదాసీ న ఇంటి దాసి, అత్ర = ఇక్కడ. కతిపయదివసప్రోషితప్రాణనాథా = కొన్ని దినాల క్రితం ప్రవానం వెళ్లిన భర్త గల, పాపా = పాపాత్మురాలనైన, అహమ్‌ = నేను, ఏకా= ఒకత్తెను, అస్మిన్‌ = ఈ ప్రదేశంలో శయనిస్తాను. ఇత్ళమ్‌ = ఇట్లు, తరుణ్యా = యువతిచేత, అవనరవ్యాహృతివ్యాజవూర్వమ్‌ = తగిన నమయమును గూర్చి చెవ్పడంలో వ్యాజపూర్వకంగా, పాన్సాయ = బాటసారికి, కథితమ్‌ = చెప్పబడింది.

వివరణ:- ఆమె చెప్పిన మాటలను పట్టి వ్యంగ్యార్థం తెలియడానికి ఆవకాశం ఉంది. అయినా కవి “అవనరవ్యాహృతివ్యాజపూర్వమ్‌” అని ఆ వ్యంగ్యాన్ని స్పష్టం చేశాడు.

ఉభయేతి : శబ్దార్థోభయశక్తిచేత ఎట్లనగా - వూర్వం చూపిన “దృష్ట్యా కేశవ గోపరాగహృతయా” (శ్లో. 42) ఇత్యాదులలో.

లోచనం

అమ్మేతి - అత్ర ఏకైకస్య పదస్య వ్యజ్ఞకత్వం నహృదయై: సుకల్ప్యమితి న్వకణ్ణేన నోక్తమ్‌. వ్యాజళబ్లోఒత్ర స్వోక్తిః ఏవముపనంహారవ్యాజేన ప్రకారద్వయం సోదాహరణం నిరూప్య తృతీయప్రకారమాహ - ఉభయేతి - శబ్దశక్తిస్తావత్‌ గోపరాగాది శబ్దశ్లేషవశాత్‌. అర్థశక్తిస్తు ప్రకరణవశాత్‌. యావదత్ర రాధారమణన్య అభిలతరుణీజనచ్చన్నానురాగగరిమాన్స్పదత్వం న విదితం తావదర్భాన్తరన్య అప్రతీతేః. 'సలేశమ్‌' ఇతి చాత్ర స్వోక్తి: 23

బాలానందిని

అన్రేతి - ఇక్కడ ఒక్కొక్కపదం ఏ విధంగా ఆర్భాంతరవ్యంజకంగా ఉందో సహృదయులు సులభంగా కల్పించుకొనవచ్చు. అందుచేత స్వకంఠంచేత (మేం) చెప్పలేదు. ఇక్కడ 'వ్యాజ' శబ్దం స్వోక్తిని అనగా వ్యంగ్యాత్థాన్ని వాచ్యం చేసే మాట. ఈ

తత2 ధ్వన్వాలోకః విధంగా ఉపసంహారవ్యాజంచేత రెండు ప్రకారాలను ఉదాహరణపూర్వకంగా నిరూపించి ఉభయేత్యాదికంచేత మూడవ ప్రకారం చెపుతున్నాడు. 'గోపరాగ' మొదలైనచోట్ల ఉన్న శబ్దశ్లేషను పట్టి శబ్బశక్తి. వ్రకరణాన్ని పట్టి అర్ధశక్తి. రాధారమణుడు సకలతరుజీజనుల రహస్యానురాగగరిమకు ఆస్పదమైనవాడు అనే విషయం తెలిసేవరకు అర్భాంతరప్రతీతి (రెండవ అర్ధంయొక్క జ్ఞానం) కలగదు కదా? ఇక్కడ 'సలేశమ్‌' అనేది స్వోక్తి అనగా వ్యంగ్యార్థాన్నే వాచ్యం చేసే మాట. 23 ధ్యన్యాలోకం కా. ప్రొఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరః సమృవీ స్వతః, అర్జోఒపి ద్వివిధో జ్లేయో వస్తునోఒన్యస్య దీపకి 24 అర్థశక్తుదృవానురణనరూపవ్యభ్యే ధ్వనాయో వ్యళ్ఞుకోఒర్థకి ఉక్తః తస్యాపి ద్వౌ వ్రకారౌ-కవేః, కవినిబద్ధన్య వా వక్తుః ప్రొఢోక్తిమాత్రనిష్పన్న శరీర: ఏకః, స్వతఃసమృవీ చ ద్వితీయః. కవిప్రొఢోక్తిమాత్రనిష్పన్న.శరీరో యథా- గొథ.నట్టేహి సురహిమాసో ణ దావ అప్పేఇ జుఅఇజణలక్థముహే, అహిణవసహఆరము హే ణవపల్లనపత్తలే అణజ్డిస్స శరే. (51) బాలానందిని ప్రొఢోక్తీతి :- అన్యస్య= మరియొక, వన్తువునకు, దీవకః = వ్రకాశకమైన, వ్యంజకమైన, అర్థ: అపి = అర్ధంకూడ, (ప్రొఢోక్తిమాత్ర నిష్పన్నశరీ రః= ప్రొఢోక్తిమాత్రంచేత నిష్పన్న మైన శరీరం (స్వరూపం) గలది, స్వతఃసంభవీ= స్వయంగా పంభవించేది అని, ద్వివిధః రెండు విధాలైనదిగా, జ్లేయః = తెలియదగినది. అర్జేతి - అర్ధశక్త్యుదృవానురణ రూపవ్యంగ్యమైన ధ్వవికావ్యంలో ఏ అర్ధం వ్యంజకం అని చెప్పబడిందో దానికి కూడ రెండు ప్రకారా లున్నాయి. కవి యొక్క గాని, కవిచేత కల్పించబడిన వక్తయొక్కగాని ప్రాఢోక్తిమాత్రం చేతనే నిష్పన్నమైన శరీరం కలది ఒకటి. స్వత:నంభవి రెండవది. శవీతి :- కవి ప్రొఢోక్తిమాత్రంచేత నిష్పన్నమైన (ఏర్పడిన) శరీరం (స్వరూపం కలది ఎట్లనగా - “నజ్టేహి” ఇత్యాదిగాథ.

ద్వాతీయోద్దోతః తతర లోచనం

ఏవమర్థశక్తుద్భృవస్య సామాన్యలక్షణం కృతమ్‌. శ్లేషాద్యలంకారేభ్యశ్చాస్య విభక్తః విషయ ఉక్తః. అధునాన్య ప్రభేదనిరూపణం కరోతి - ప్రొఢోక్తీ త్యాదినా. యః అర్భాన్తరన్య దీపకః వ్యజ్ఞుకః అర్ధ: ఉక్తః సోఒపి ద్వివిధ: న కేవలమనుస్వానోపమో ద్వివిధః, యావత్తద్భేదో యో ద్వితీయః సో౭పి వ్యజ్ఞాకార్థద్వైవిధ్యద్వారేణ ద్వివిధ ఇతి అపిశబ్దస్యార్థః. (ప్రొథోక్తానపి అవాన్తరభేదమాహ - కవేరితి. తేన ఏతే త్రయో భేదా భవన్తి. ప్రకర్నేణ ఊఢః. నంపాదయితవ్యేన వన్తునా ప్రావ్వః తత్కుళల: (ప్రొాఢః. ఉక్తిరవి సమర్పయితవ్యవస్వర్పణోచితా ప్రొఢేత్యుచ్యతే.

“నజ్జ్ఞయతి సురభిమాసో న తొవదర్ప్వయతి యువతిజనలక్ష్యముఖాన్‌,

అభినవసహకొారముఖాన్‌ నవపల్లవపత్రలాననజ్గిస్య శరాన్‌”

(నంన్కృతచ్చ్భాయ)

అత్ర వసన్తః చేతనః అనబ్గ్లస్య నఖా నజ్బయతి కేవలం న తావదర్భయతి ఇత్యేవంవిధయా సమర్పయితవ్యవస్వర్పణకుశలయా ఉక్తా సహకారోద్భేదినీ వనన్తదశా యత ఉక్తా అతో ధ్వన్యమానం మన్మథోన్మాథస్యారమృం క్రమేణ గాఢగాఢీభవిష్యన్తం వ్యనక్తి. అన్యథా వసన్తే నపల్లవసహకారోద్గమ ఇతి వస్తుమాత్రం న వ్యళ్ఞాకం స్యాత్‌. ఏషా చ కదేరేవ ఉక్తిః ప్రాఢా.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా అర్ధశక్త్యుదృవంయేుక్క సామాన్యలక్షణం చెప్పబడింది. శ్లేషాద్యలంకారాలకంబె దీనికి విభిన్నమైన విషయం (స్థానం) చెప్పబడింది (చూవబడింది). ఇప్పుడు ప్రొఢోక్తీత్యాదికంచేత దీని భేదాలను నిరూపిస్తున్నాడు. యః ఇతి - అర్భాంతరానికి దీపకః = వ్యంజకమైన, ఏ అర్ధం చెప్పబడిందో ఆది కూడా రెండు విధాలు. కేవలం అనుస్వానోపమమే రెండు విధాలైనది కాదు, దాని రెండవ భేదం కూడా వ్యంజకమైన అర్ధంయొక్క ద్వైవిధ్యంచేత, రెండు విధాలు అని “అర్జోఒపి” లోని 'అపి' శబ్దానికి అర్థం. ప్రొఢోక్సియొక్క అవాంతరభేదం కూడా 'కవే:” ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. అందుచేత ఈ భేదాలు మూడు ఉంటాయి. “ప్రకర్షేణ ఊఢ:ః సంపాదయితవ్యేన

కతత ధన్వాలోకః వస్తునా (ప్రాప్తః ప్రొఢః” అని విగ్రహం. సంపాదించదగిన వస్తువుచేత అత్యధికంగా పాందబడినవాడం; అనగా నంపాదించదగిన వన్తువును అత్యధికంగా సంపాదించగలిగినవాడు; అనగా మంచి నేర్పరి అని అర్ధం. అలాంటి (ప్రొఢుని ఉక్తి “ప్రొఢోక్సి. సమర్చించదగిన, అనగా తెలుపదగిన, వస్తువును (విషయాన్ని) అర్పించడానికి తగిన ఉక్తి కూడ ప్రొఢమే. “ప్రాఢా చ సా ఉక్తిశ్చ” అనే విగ్రహంచేత అలాంటి ఉక్తి 'ప్రొఢోక్సి అని అర్ధం. నజ్జయతీతి - సురభిమానః = వసంతము, యువతిజనలక్ష్యముఖాన్‌= యువతిజనమే లక్ష్యంగా గల అగ్రభాగాలు గల, నవపల్లవపత్ర్తలాన్‌= నూతనమైన చిగుళ్ళచేత పత్రలములైన, బాజాలు సూటిగా వేగంగా వెళ్లడానికి వాటికి రెక్కలు కడతారు. పత్రశబ్దానికి ఇక్కడ రెక్కలని అర్ధం. అలాంటి పత్రాలు కట్టినవి పత్రలములు. ఈ బాజాలు నవపల్గవాలచేత పత్ర్త్రలాలుగా ఉన్నాయి అని ఆర్ధం. అభినవ సహకారముఖాన్‌ = శ్రాత్త సహశారపుష్పాలు మొదలైన, అనబ్గన్య శరాన్‌ = మన్మథుని బాణాలను, సజ్ఞయతి = సిద్ధం చేన్తూన్నది. న తావదర్పయతి = కాని వాటిని ఇంకా ఇవ్వడం లేదు; ప్రయోగించడానికి మన్మథునికి ఇంకా ఇవ్వలేదు. అశ్రేతి-చేతనుడైన, అనగా ఆరోపించబడిన చేతనత్వం గల, “మన్మథమిత్రుడైన వనంతుడు కేవలం సిద్ధం చేన్తున్నాడు కాని ఇవ్వడం లేదు” ఇత్యాదివిధమైన, సమర్పించదగిన వన్తువును సమర్ప్చించడంలో నేర్పుగల ఉక్సి (మాట) చేత నహశారవృక్షాలను వికసింపచేసే టట్లు చేపే వసంతదళ చెప్పబడింది. ఈ విధంగా చెప్పబడడంచేత ఇది ( ఈ ఉక్తి) క్రమంగా అతిగాఢం కానున్న మన్మథపీడాప్రారంభాన్ని ధ్వనింపచేన్తూన్నది. ఈ విధంగా చెప్పకుండా - “వసంతర్హువులో పల్లవాలతో మామిడిపువ్వులు బయలుదేరుతున్నాయి అని మాత్రమే చెప్పినట్లయితే ఆ విధంగా చెప్పబడిన వస్తువు ( విషయం) ఇంత అర్ధాన్ని వ్యంజింపజాలదు. ఇది కవియే చెప్పిన ట్రొఢమైన ఉక్షి. వివరణ:- అచేతనమైన వనంతం ఈ విధంగా బాణాలు తయారుచేయడం మొదలైనది లోకంలో జరిగే పని కాదు. కవి ఆ విధంగా కల్పించాడు. అందుచేత ఇది శవిప్రాఢోక్తిమాత్రసిద్ధమైన విషయం - కవి ప్రత్యక్షంగా కాక తాను నిర్మించిన పాత్రచేత ఇలాంటి విషయం చెప్పిస్తే అది కవినిబద్ధవక్ష్మప్రాఢోక్షిమాత్రసిద్ధం. ఆ చెప్పిన విషయం సంభావ్యమే అయితే, లోకంలో అసంభవం కాకపోతే, అది స్వతఃసంభవి అయిన ఆర్థం.

ద్వితీయోద్దోతః 44ీర్‌ ధ్వన్యాలోకం కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరో యథా - ఉదాహృతమేవ “'శిఖరిణి' ఇత్యొది. యథా వా - గాథ. సాఅరవిఇజ్ణజోవ్వణహత్థాలమృం నముణ్జమన్తేహిమ్‌, అబ్బుట్టాణం విల మమ్మహన్స దిజ్గం తుహ థణేహిమ్‌. (52) స్వతఃసంభవీ చయ బె చిత్యేన బహిరపి సంభావ్యమానసద్భావః న కేవలం భణితివశేనైవ అభినిష్పన్నశరీరః. యథోదాహృతమ్‌ - “ఏవంవాదిని” ఇత్యాది. యథా వా- గౌథ.సిహిపిళ్ళుకబ్లపూరా జాఆ వాహస్స గవ్విరీ భమఇ, ముత్తాఫలరఇఅపసాహణాణం మళ్లే సవత్తీణమ్‌. (53) బాలానందిని కవీతి - కవినిబద్ధవక్ష్మృప్రాఢోక్తి మాత్రనిష్పన్న శరీరం ఎట్లనగా - వెనక ఉదాహరించిన “'శిఖరిణి' (శ్లో, 12) ఇత్యాదికం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - 'సాఆర' ఇత్యాదిగాథ. వ్యతః ఇతి:- ఏది కేవలం భణితి (శక్తి) వశంచేతనే, అనగా వాస్తవంలో అలాంటిది లేకపోయినా కవి లేదా కవినిబద్దవక్త చెప్పడంవల్లనే, ఏర్పడిన స్వరూపం కలది కాక బైట లోకంలో కూడ ఉచితంగా ఉంటుందో అది స్వతఃసంభవి. ఎట్లనగా వెనక ఉదాహరించిన “ఏవంవాదిని' (శ్లో. 47) ఇత్యాదికం. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - 'సిహి' ఇత్యాదిగాథ. లోచవం శిఖరిణీతి - అత్ర 'లోహితం బిమృఫలం శుకః దశతి' ఇతి న వ్యజ్ఞుకతా కాచిత్‌. యదా తు కవినిబద్ధస్య సాభిలాషన్య తరుణస్య వక్తుః ఇత్ధం ప్రొఢోక్తిః తదా వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌. “సొాదరవితీర్ణయౌవనహస్తాలమృం సమున్నమద్భ్వామ్‌, అభ్యుత్థానమివ మన్మథస్య దత్తం తవ స్తనాభ్యామ్‌”. (సంస్కృతచ్చ్భాయ) న్తవౌ తావ దివా వ్రధానభూతౌ, తతో౭ఒపి గౌరవితః కామః తాభ్యామభ్యుత్థానేన ఉపచర్యతే. యౌవనం చానయోః పరిచారకభావేన

446 ధ్వన్వాలోక్షః స్థితమ్‌; ఇత్యేవంవిధేనోక్తి వైచిత్రేణ “త్వదీయస్తనాలోకన ప్రవృద్ధమన్మథావస్థః కోన భవతి?” ఇతి భజ్యా స్వాభిప్రాయధ్వననం కృతమ్‌. “తవ తారుణ్యేన ఉన్నతె స్తనౌ” ఇతి హి వచనే న వ్యజ్ఞుకతా. న కేవలమితి - ఉక్తివైచిత్యం తావత్‌ సర్వథైవ ఉపయోగి భవతీతి భావః.

“శిఖిపిచ్చకర్ణపూరా జాయా వ్యాధస్య గర్విణీ భ్రమతి,

ముక్తొఫలరచితప్రసాధనానాం మధ్యే సవత్నీనామ్‌”. (సంస్కృతచ్చ్భాయ)

శిఖిమాత్రమారణమేవ తదాసక్తన్య కృత్యమ్‌. అన్యాసు త్వాసక్తః హస్తినో ఒప్యమారయదితి హి వచనేన ఉక్తమ్‌ ఉత్తమసౌభాగ్యమ్‌. రచితాని వివిధభళ్గీభిః (వ్రసాధనానీతి తాసాం నంభోగవ్య[గ్రిమాభావాత్‌ తద్విరచనశిల్పకౌశలమేవ పరమితి దౌర్భాగ్యాతిశయ ఇదానీమితి ప్రకాశితమ్‌. గర్వశ్చ బాల్యావివేకాదినాపి భవతీతి నాత్ర స్వోక్తిసద్భావః శబ్క్య:. ఏష చార్థః యథా యథా వర్ణ్యతే, అస్తాం వా వర్ణనా, బహిరసి యది ప్రత్యక్షాదినా అవలోక్యతే తథా తథా సౌభాగ్యాతిశయం వ్యాధవధ్వా ద్యోతయతి. 24

బాలానందిని

శిఖరిజీతి - అత్రేతి - “ఎల్జిని దొండపండును చిలక కొరుకుతున్నది” అని మాత్రమే చెపితే ఇక్కడ వ్యంజకత్వం ఏదీ ఉండదు. కవి చిత్రించిన (కవినిబద్ద), అభిలాషతో కూడిన ఒక యువకుడు ఈ విధంగా పలికిన 'ప్రొఢోక్తి ఆయినప్పుడే దీనికి వ్యంజకత్వం ఉంటుంది...సాదరేతి - సాదరవితీర్ణయౌవన హస్తాలమృమ్‌= ఆదరపూర్వకంగా (యౌవనంచేత) ఇవ్వబడిన, యౌవనంయొక్క చేయూత కలుగునట్లుగా, నమున్నమద్భ్యామ్‌ = లేచుచున్న, తవ స్తవాభ్యామ్‌ = నీ స్తనాలచేత, మన్మథన్య = మన్మభునకు, అభ్యుత్థానమ్‌= అభ్యుత్థానం, ఎవరైవా వచ్చినప్పుడు లేచి వాళ్లకి సాదరంగా ఎదురుగా వెళ్లడం అభ్యుత్థానం, దత్తమివ = ఇవ్వబడిందా అన్నట్లున్నది.

ప్తవౌ ఇతి:- ఇక్కడ ప్రధానమైనవి స్తనాలు. అవి కూడా అభ్యుత్భానంచేత మన్మథునికి ఉపచారం చేస్తున్నా యంటే వాటికంటె గౌరవించబడ్డవాడు మన్మథుడు. ఈ ఉభయులకీ (న్తనాలకీ, మన్మథునికీ) యౌవనం పరిచారకుడుగా సేవ చేస్తుందా అన్నట్టుంది. (ఇక్కడ అచేతనాలైన న్తన - యౌవనాలలో చేతనవృత్తాంతాన్ని ఆరోపించడంచేత నమాసోక్తి. అది ఉద్రేక్షకు అంగం). ఈ విధమైన ఉక్షివైచిత్యంచేత

ద్వితీయోద్దోత? తశ? “నీ న్తవాలు చూస్తే ఎవని మన్మథావస్థ తీవ్రం-కాదు?” అని భంగిచేత (కొత్తపద్ధతిలో) తన అభిప్రాయంయొక్క ధ్వననం చేయబడింది. ఇలా కాకుండా “తొరుణ్యంచేత నీ స్తనాలు ఉన్నతంగా ఉన్నాయి” అని మాత్రమే చెపితే వ్యంజకత్వం ఉండదు. న కేవలమ్‌ ఇతి - “కేవలం భణితివిశేషంచేతనే-కాదు” అని అనడానికి “భణితివిశేషం (ఉక్షివైచిత్యం) అన్నివిధాలూ ఉపయోగించేదిగా ఉంటుంది; ఇంక విశేషం ఏమనగా అ చెప్పినది కొన్ని చోట్ల లోకంలో సంభావ్యంగా ఉంటుంది, కొన్ని చోట్ల ఉండదు; అంతే” అని భావం.

శిఫఖీతి - వ్యాధన్య = వ్యాధునియొక్క, శిఖిపిచ్చకర్ణపూరా = నెమలిపింఛం కర్ణాభరణంగా గల, జాయా= (క్రొత్త) భార్య, ముక్తాఫలరచితప్రసాధనానామ్‌= ముత్యాలతో అల్లిన ఆలంకారాలు గల, సవత్నీనామ్‌= (వాని పూర్వభార్యలైన) సవతులయొక్క, మధ్యే= మధ్యయందు, గర్విబీ= గర్వం గలదై, భ్రమతి = తిరుగుతున్నది.

శిఖిమాత్రేతి - ఆమెయందు ఆసక్తుడైన ఆ వ్యాధుడు చేస్తూన్న పనల్తా కేవలం వైమళ్ళను చంపడం మాత్రమే. ఇతరభార్యలయందు ఆనక్తుడై ఉన్నప్పుడు ఏనుగుల్ని కూడా చంపేవాడు. ఇలా చెవృడంచేత ఆవెకు ఉన్న ఉత్తవుమైన సొభాగ్యం(భర్శయేమపాత్రత్వం) చెప్పబడింది. అలంకారాలు, రచితాని = అనేకమైన భంగులలో కూర్చబడ్డాయి, అని చెప్పడంవల్ల వాళ్లకు సంభోగాన్ని గూర్చిన వ్యగ్రత్వం (ఈ&వ్రమైన ఆలోచన) లేకపోవడంచేత ఇప్పుడు వాళ్లకున్న దల్లా ముత్యాలతో అలంకారాలు అల్లుకునే విశిల్పంలో నేర్చు మాత్రమే. అందుచేత ఇప్పుడు పాపం వాళ్ల దౌర్భాగ్యం ఎంత అధికంగా ఉంది! అని వ్యంజించబడింది.

(ఆశంక) అ నూతనగర్వానికి హేతువు సొభాగ్యాతశయమే కదా? ఆ అర్ధం 'గర్విజీ' అనే సదంచేత వాచ్యంగా చెప్పబడింది కదా అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు = గర్వశ్శ ఇతి :- గర్వం బాల్య-అవివేకాదులచేత కూడ కలగవచ్చును. అందుచేత ఇక్కడ గర్వం స్వపదంచేత చెప్పబడింది అని శంకించకూడదు. ఇది స్వతఃసంభవి అనే విషయాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు - ఏష ఇతి - ఈ విషయం ఎలా ఎలా వర్ణించబడుతుందో (వర్ణించినకొలదీ) వర్ణ్షనంమాట అటుండగా, బైటకూడా (వ్రత్యాక్షాదికంచేత చూడబడినట్టయితే, అలా అలాగే (అంతగానూ కూడ) వ్యాధుని భార్యయొక్క సౌభాగ్యాతిశయాన్ని వ్యంజింపచేన్తుంది. 24

448 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం కా. అర్థశక్తేరలజ్కారో యత్రాప్యన్య:ః ప్రతీయతే, అనుస్వానోపమవ్యజ్య్యః స ప్రకొరోఒపరో ధ్వనేః. 25 వాచ్యాలంకారవ్యతిరిక్తః యత్ర అన్యః అలంకార: అర్ధసామర్థ్యాత్‌ ప్రతీయమానః అవభాసతే సః అర్ధశక్తుద్భృవః నామ అనుస్వానరూప వ్యబ్గ్యః అన్నో ధ్వనిః. బాలానందివి అర్ధేతి- యత్ర= ఎక్కడ, అర్థశక్తే:= అర్ధశక్తివల్ల, అన్యః = మరొక, ఆలంకారోఒపి= అలంకొరం కూడ, '్రతీయతే = వ్యంజింపబడునో, అనుస్వానోపమవ్యబ్ల్యః= అనుస్వానోపమవ్యంగ్యం అనే, సః= అది, ధ్వనే:= ధ్వనికావ్యంయొక్క, అపరః ప్రకారఃజ మరియొక ప్రకారం. వాచ్యేతి - ఎక్కడ వాచ్యాలంకారంకంటె భిన్న మైన మరొక అలంకారం అర్థసామర్థ్యంవల్ల ప్రతీయమానం (వ్యంగ్యం) అవుతూ భాసిస్తుందో అక్కడ అది అర్థశక్త్యుద్భవ మైన, అనుస్వానరూపవ్యంగ్యమనే మరొక ధ్వనికావ్యప్రకారం. లోచనం ఏవమర్థళక్త్యుద్భృవః ద్విభేదః వన్తుమాత్రవ్యజ్ఞునీయత్వే వస్తుధ్వనిరూపతయా నిరూపిత:ః. ఇదానీం త స్యైవాలంకారరూపే వ్యజ్ఞునీయే అలంకారధ్వనిత్వమపి భవతీత్యాహ - అర్థేత్యాది. న కేవలం శబ్దశక్తేరలంకొర; వ్రతీయతే పూర్వోక్తనీిత్యా యావదర్ధశక్తేరపి. యది వా న కేనలం యత్ర వస్తుమాత్రం ప్రతీయతే యావదలంకారోఒపి ఇత్యపిశబ్దార్ధః. అన్యశబ్దం వ్యాచష్టే - వాచ్యేతి. 25 బాలానందిని ఎవమితి - ఈ విధంగా వస్తుమాత్రం వ్యంజింపబడేదిగా ఉన్నప్పుడు, రెండు భేదాలు గల అర్థశక్యుద్భవధ్వని వస్తుధ్వనిరూపంగా నిరూపించబడింది. వ్యంజింపదగినది అలంకారరూప మైనప్పుడు అదే (అర్థశక్త్యుద్భవమే) అలంకారధ్వని కూడ అవుతుందని చెపుతున్నాడు - అర్థేత్వాది నేతి - పూర్వం చెప్పిన పద్దతిలో కేవలం శబ్దశక్తివల్లనే కాదు,

ద్వితీయోద్దోతః తతత్రి అర్థశక్తివల్ల కూడ అలంకారం వ్యంజింపబడుతుంది అని అర్ధం. లేదా - కేవలం వస్తువు మాత్రమే వ్యంజింపబడదు, అలంకారం కూడా వ్యంజింపబడుతుంది అని “అసి” శబ్దానికి అర్ధం.

వివరణ:- “యత్రాప్యన్య: వ్రతీయతే” లోని 'అపి' శబ్దాన్ని 'అర్థశక్తేః' అనే దానిలో అన్వయించి “అర్ధశక్తేరపి' అని అర్ధం చెపితే మొదటి విధంగాను, 'అలంకారః' తో అన్వయించి “అలంకారోఒపి” అని అర్ధం చెపితే రెండవ విధంగాను వ్యాఖ్యానం చేయవచ్చును అని భావం.

అన్యేతి - 'అన్య'శబ్దాన్ని “వాచ్యాలంకారంకంటె అన్యమైన” అని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

తస్య ప్రవిరలవిషయత్వమ్‌ అశజ్క్య్య ఇదముచ్యతే - కా. రూపకాదిరలజ్కారవర్లో యో వాచ్యతాం గతః,

| సర్వో గమ్యమానత్వం బిభ్రద్భూమ్నూ ప్రదర్శితః. 26

అన్యత్ర వాచ్యతేన ప్రసిద్గో యో రూపకాదిః అలజ్కారః సోఒన్యత్ర ప్రతీయమానతయా బాహుల్యేన వప్రదర్శితః తత్రభవద్శిః భట్టో దృటాదిభిః. తథాచ నసన్దేహాదిషు ఉపమారూపకాతిశయోక్తీనాం ప్రకాశమానత్వం ప్రదర్శితమితి అలజ్కారాన్తరస్య అలజ్కారాన్తరే వ్యబ్యత్వం న యత్నప్రతిపాద్యమ్‌.

బాలానందిని

త'స్వేతి - దానికి అనగా అర్థశక్తిచేత అలంకారం వ్యంగ్యం అవడానికి, విషయం చాలా విరలంగా ఉంటుందని ఆశంకించి ఇది చెప్పబడుచున్నది -

రూపకాదిరితి - య; = ఏ, రూపకాదిః = రూపకం మొదలైన, అలంకారవర్గః= అలంకారసముదాయం, వాచ్యతామ్‌ = వాచ్యత్వాన్ని, శ్రితః= ఆశ్రయించినదో, స సర్వః = ఆది అంతా కూడ, భూమ్నా = చాలావరకు, గమ్యుమానత్వమ్‌ = వ్యంగ్యత్వాన్ని, భిభ్రల్‌= ధరిన్తూన్నదిగా, ప్రదర్శితః = చూపబడినది.

అన్యత్రేతి - ఏ రూపకాద్యలంకారం కొన్ని చోట్ల వాచ్యం అని ప్రసిద్ధమో అది మరి కొన్ని చోట్ల చాలవరకు ప్రతీయమానంగా (వ్యంగ్యంగా) ఉంటుంది అని పూజ్యులైన జా

450 ధ్వన్వాలోక్షః భట్టోద్భటాదులచేత చూపబడినది. ఆ విధంగా ససందేహాద్యలంకారాలలో ఉపమారూపక అతిశయోక్తులు ప్రకాశిస్తూంటాయి అని ప్రదర్శించబడింది. కొన్ని ఆలంకారాలచేత మరికొన్ని అలంకారాలు వ్యంగ్యా లవుతాయి అనే విషయాన్ని ప్రతిపాదించడానికి పెద్ద ప్రయత్నం అవనరం లేదు. లోచనం ఆశక్క్యేతి - శబ్దశక్య్యా శ్లేషాద్యలంకారః భాసతే ఇతి సంభావ్యమేతత్‌. అర్ధశక్త్యా తు కోఒలంకారః భాతి ఇత్యాశజ్కాబీజమ్‌. సర్వ ఇతి ప్రదర్శిత ఇతి చ పదేన అసమావనా అత్ర మిధ్యైవేత్యాహ. “ఉపమానేన తత్త్వం చ ఖేదం చ వదతః పునః, ససందేహం వచః స్తుత్వ్యై ససన్దేహం విదుర్యథా. ఇతి. “తస్యాః పాణిరయం ను మారుతచలత్పత్రాజ్లులిః పల్లవవ” ఇత్యాదౌ ఉపమా రూపకం చ ధ్వన్యతే. అతిశయోక్తేశ్చ ప్రాయశః సర్వాలబజ్కారేషు ధ్వన్యమానత్వమ్‌. అలంకారాన్తర స్యేతి - యత్రాలంకారోఒపి అలజ్కారాన్తరం ధ్వనతి తత్ర వస్తుమాశ్రేణ అలబ్కారాన్తరం ధ్వన్యత ఇతి కియదిదమసంభావ నీయమితి తాత్సర్యేణ అలజ్కారాన్తరళబ్లో వృత్తికృతా ప్రయుక్తః న (ప్రకృతోపయోగీ; న హి అలంకారేణ అలంకారః ధ్వన్యతే ఇతి ప్రకృతమదః. అర్థశక్త్యుద్భవే ధ్వనౌ వస్వివ అలబజ్కారోఒపి వ్యబ్యః ఇత్యేతావత: ప్రకృతత్వాత్‌. తథా చ ఉపసంహారగ్రన్థే - “తే ఒలబజ్కారాః పరాం ఛాయం యాన్తి ధ్వన్యబ్లతాం గతాః” ఇత్యత్ర ళ్లోకే వృత్తికృత్‌ - “ధ్వన్యబ్లతా చోభాభ్యాం ప్రకారాభ్యామ్‌” ఇత్యుపశ్రమ్య “తత్రేహ ప్రకరణాత్‌ వ్యబ్గత్వేనేత్యవగన్తవ్యమ్‌” ఇతి వక్ష్యతి. అన్తరశబ్లో వా ఉభయత్రాపి విశేషపర్యాయః. వైషయికీ నప్తమీ. నతు ప్రాగ్వాఖ్యాయామివ నిమిత్తనప్తమీ. తదయమర్థః - వాచ్యాలంకార విశేషవిషయే వ్యజ్య్యాలంకారవిశేషో భాతీతి ఉదృ్భటాదిభిరుక్తమేవేతి అర్ధశక్య్యా అలంకారః వ్యజ్యతే ఇతి తై రుపగతమేవ. కేవలం తే అలంకారలక్షణకారత్వాత్‌ వాచ్యాలంకారవిశేషవిషయత్వేనాహు: ఇతి భావః. 26

ద్వతీయోద్దోతః కర్‌ 1 బాలానందిని

ఆశక్క్యేతి - శబ్దశక్తిచేత శ్లేషాద్యలంకారాలు భాసిస్తాయి అనేది సంభావ్యమే; జరగడానికి అవకాశం ఉన్నదే. కాని అర్థశక్తిచేత ఏ అలంకారం భాసిన్తుంది? అనేది ఆశంకకు బీజం. (కారికలో ఉన్న) 'సర్వః' 'ప్రదర్శితః' అనే పదాలు ఈ విషయంలో అసంభావన (అర్థశక్తిచేత అలంకారాలు భాసించడానికి అవకాశం లేదు అనే మాట) మిథ్యయే అని తెలుపుతున్నాయి.

ఉపమానేనేతి - ఇది భట్టోదృటు డిచ్చిన నసందేహాలంకారలక్షణం. స్తుత్యై = స్తుతికొరకు, ఉపమానేన= ఉపమానంతో, తత్త్వం చ= అభేదాన్నీ, పునః = మరల, భేదం చ= భేదాన్నీ, వదతః= చెపుతున్నవానియొక్క, సనవ్హేహమ్‌= సందేహంతో కూడిన, వచః= వచనాన్ని, నసన్లేహమ్‌=నసందేహాలంకారాన్నిగా, విదుః=తెలియుచున్నారు. యథా= ఎట్లనగా- ప్రస్తుతం లభ్యం అవుతన్న పుస్తకంలో 'యథా'కు బదులు బుధాః అని ఉంది).

ఈస్యాః ఇతి - అయమ్‌ = ఇది, తస్యాః = ఆమెయొక్క, పాణిఃను = హస్తమా, మారుతచలత్పత్రాబ్లులిః=గాలిచేత కదలుతూన్న పత్రాలే వ్రేళ్లుగా గల, పల్లవః= చిగురా?

ఇత్వాదౌ ఇతి : ఈ మొదలైన సనందేహాలంకారస్థలాలలో ఉపమ కాని, రూపకం కాని ధ్వనించబడుతున్నది. చాలావరకు అన్ని అలంకారాలలోనూ కూడ అతిశయోక్తి ధ్వనించబడుతూ ఉంటుంది.

అలంకారాన్తరస్యేతి - అలంకారం కూడా మరొక అలంకారాన్ని ధ్వనింపచేస్తూండగా వస్తుమాత్రంచేత అలంకారం ధ్వనింపచేయబడుతుంది అంటే దీనిలో అసంభావ్యత్వం ఏముంది అని చెప్పడంలో తాత్పర్యంచేత అలంకారాంతరళబ్దం ((అలంకారాన్తరే' అనే శబ్దం) వృత్తికారునిచేత ప్రయోగించబడింది గాని ఇది ప్రకృతోపసయోగి కాదు. అలంకారంచేత మరొక అలంకారం ధ్వనింపచేయబడుతుంది అనే విషయం 'ప్రకృతం కాదు కదా? ఆర్థశక్తుద్భవధ్వనిలో వస్తువు వలె అలంకారం కూడా వ్యంగ్యం కావచ్చును అనే విషయం మాత్రమే ప్రకృతవిషయం. అట్లే (ఆందువల్లనే) ఉపసంహారగ్రంథంలో కూడ “తే ౬లజ్కారా:” ఇత్యాది ళ్లోకంలో (28వ కారిక) - “ఇక్కడ ధ్వన్యంగత్వం రెండు విధాల జరుగుతుంది” అని ఉపక్రమించి “ఇక్కడ ప్రకరణాన్ని పట్టి (అలంకారం) వ్యంగ్యం అవడం ద్వారా (ధ్వన్యంగం అయింది) అని తెలుసుకోవాలి” అని చెప్పనున్నాడు

“ఆలంకారే అలంకారాన్తరస్య వ్యబ్యత్వమ్‌” అనే దానికీ “ఒక అలంకారం మరొక అలంకారంచేత వ్యంగ్యం అవడానికి నిమిత్తం అవడం” అని అర్ధాన్ని (గ్రహించి

కక్‌ 2ై ధ్వన్వాలోకః ఇంతవరకూ వివరించాడు. ఇప్పుడు మరొళ విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - అన్తరశబ్ద ఇతి - లేదా - రెండు చోట్లా “అన్తర' శబ్దానికి 'విశేషం' అని అర్ధం. 'అలంకారాన్తరే' అనేది పైన చేసిన వ్యాఖ్యలో వలె నిమిత్తార్థకం కాదు. దీనిని విషయసస్తమిగా (గ్రహించాలి. అప్పుడు ఇది అర్ధం - “వాచ్యలంకారవిశేషవిషయంలో అనగా వాచ్యాలంకారవిశేషం ఉన్న స్థలంలో వ్యంగ్యాలంకారవిశేషం భాసిస్తూన్నది అని ఉద్భృటాదులు చెప్పే ఉన్నారు. అందుచేత ఆర్ధశక్తిచేత ఆలంకారం వ్యంజింపబడుతుంది అని వాళ్లు అంగీకరించియే ఉన్నారు అయితే వాళ్లు అలంకారలక్షణాలను చెప్పేవాళ్లవడంచేత ఇలా వ్యంజింవచేయడం వాచ్యాలంకారవిశేషవిషయం అంటున్నారు. అనగా వాద్యార్థవిషయం అనకుండా, అనగా వాచ్యార్ధం అలంకారాన్ని వ్యంజింపచేస్తుంది అని అనకుండా, ఆ విధంగా అంటున్నారు. అదే భేదం” అని భావం. 26 ధ్వన్యాలోకం

ఇయత్పునరుచ్యత ఏవ - కా అలజ్కారాన్తరస్యాపి ప్రతీతౌ యత్ర భాసతే,

తత్పరత్వం న వాచ్యస్య నాసొ మార్గో ధ్వనేర్మతః. 27

అలంకారాన్తరేషు తు అనురణనరూపాలంకారప్రతీతౌ సత్యామపి యత్ర వాచ్యస్య వ్యబ్యప్రతిపాదనౌన్ముభ్యేన చారుత్వం న ప్రకాశతే నాసౌ ధ్వనేర్మార్గః. తథా చ దీపకాదావలజ్కారే ఉపమాయాః గమ్యమానత్వే౭పి తత్పరత్వేన చారుత్వస్య అవ్యవస్థానాత్‌ న ధ్వని వ్యపదేశః; యథా - గాథ. చన్హమఊ&ఎహి ణీసా ణలినీ కమలేహి కుసుమగుచ్చేహి లఅ,

హంసేహి సరఅసోహా కవ్వకహా సజ్జనే హి కరఇ గురుఈ. (54)

“చన్సమయూబైర్నిశా నలినీ కమలైః కుసుమగుచ్చైర్లతా,

హం సై: శారదళోభా కావ్యకథా సజ్జనై: క్రియతే గుర్వీ”.

(ఇతి చ్భాయా).

ఇత్యాదిషు ఉపమాగర్భత్వేపి సతి వాచ్యాలంకారముఖేనైవ చారుత్వం

ద్వాతీయోద్దోత: న! వ్యవతిస్టతే. న వ్యభ్యాలజ్కారతాత్పర్యేణ, తస్మాత్తత్ర వాచ్యాలంకారముఖేనైవ కావ్యవ్యపదేశో న్యాయ్య:. బాలానందిని

ఇయదితి - ఈ విషయం మాత్రం తప్పకుండా చెప్పబడుతుంది -

అలజ్కారాన్తరేతి : అఆలజ్కారాన్తరస్యజ మరొక అలంకారంయొక్క, ప్రతీతౌ అపి= ప్రతీతి ఉన్నా కూడా, యత్ర = ఎక్కడ, వాచ్యన్య = వాచ్యానికి, వాచ్యాలంకారానికి, తత్పరత్వమ్‌= దానియందు ఎక్కువ మక్కువ, న భాసతే = భాసించడంలేదో, ఆసౌ= ఇది, ధ్వనేః= ధ్వనియొక్క, మార్గః= మార్గంగా, న మతః= ఆంగీకరించబడలేదు

అలంకారేతి - ఇతరాలంకారాలలో అనురణనరూపమైన ఆలంకారప్రతీతి ఉన్నా కూడా, ఎక్కడ వాచ్యానికి వ్యంగ్యప్రతిపాదనోన్ముఖత్వంచేత, వ్యంగ్యప్రతిపాదన చేయడంలో తాత్పర్యంచేత, చారుత్వం ప్రకాశించదో అది ధ్వనికావ్యంయొక్క మార్గం కాదు. అందువల్లనే దీపకాద్యలంకారాలలో ఉపమాలంకారం గమ్యం అవుతున్నా దానియందు దీనికి తాత్ప్సర్యం ఉండడం ద్వారా చారుత్వం లేదు గొన, అనగా ఉపమను వ్యంజింపజేసి తద్ద్వారా చారుత్వాన్ని సంపాదించా లనే అభిప్రాయంతో దీపకాదుల్ని ఉపయోగించడం లేదు గాన, అక్కడ 'ధ్వని' అనకూడదు. ఎట్లనగా -

చగ్దేతి ;= చన్హమయూఖై: = చంద్రుని కిరణాలచేత, నిశా = రాత్రి, కమలై:= వద్మాలచేత, నలినీ= పద్మలత, కుసుమగుచ్చై:= వుష్పగుచ్భాలచేత, లతా= లత, హం సైః= హంనలచేత, శారదశోభా= శరత్కాలశోభ, సజ్జనైః= సజ్జ్దనులచేత, కావ్యకథాణ శావ్యకథ, గుర్వీ= గొప్పదిగా, క్రియతే= చేయబడును.

ఇత్యొదిప్వితి - ఈ మొదలైన వాటియందు ఉపమాగర్భత్వం ఉన్నా కూడ, అనగా ఈ వాచ్యాలంకారాలలో ఉపమ అంతర్గతంగా ఉన్నాకూడ, చారుత్వం వాచ్యాలంకారం ద్వారా మాత్రమే కలుగుతున్నది గాని వ్యంగ్యాలంకారతాత్పర్యంచేత కాదు అందువల్ల అక్కడ వాచ్యాలంకారాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా తీసికొని దానిని కావ్యం (ఆలంకారకావ్యం) అనడం న్యాయమైనది.

లోచనం

నను పూర్రోంవ యదీదముక్తం కికోర్ధం తవ యత్న'- ఇత్యాశబ్క్యాహ- ఇయదితి - అస్మాభిరితి వాక్యశేషః. పునఃశబ్దస్తదుక్తాద్విశేషద్యోతక;. చన్నమళూ ఇతి. చన్హమయూఖాదీనాం న నిశాదినా వినా కో౭పి పరభాగలాభః.

ఉర్‌శీ ధ్వన్వాలోకః సజ్జనానామపి కావ్యకథాం వినా కీదృ్శశీ సాధుజనతా? చన్షమయూఖైశ్చ నిశాయా గురుకీకరణం భాస్వరత్వసేవ్యత్వాది యత్‌ క్రియతే, కమలైః నలిన్యాః శోభాపరిమలలక్ష్మ్య్యాది, కుసుమగుచ్చైర్ల్ణతాయాః అభిగమ్యత్వమనో హరత్వాది, హం సైః శారదశోభాయాః శ్రతిసుఖకరత్వమనోహరత్వాది తత్సర్వం కావ్యకథాయాః సజ్జనైరిత్యేతావానయనర్థో గురుః క్రియతే ఇతి దీపకబలాత్‌ చకాస్తి. కథాశబ్ద ఇదమాహ - ఆసతాం తావత్‌ కావ్యస్య కేచన నూక్ష్మా విశేషాః, సజ్జనైర్వినా కావ్యమిత్యేష శబ్లోఒపి ధ్వంనతే. తేషు తు సత్సు ఆస్తే సుభగం కావ్యశబ్దవ్యపదేశభాగపి శబ్దసన్హర్భమాత్రమ్‌. తథా తైః క్రియతే యథా ఆదరణీయతాం ప్రతిపద్యతే ఇతి దీపకస్యైవ ప్రాధాన్యం నోపమాయా£ బాలానందిని నవ్వితి - ఈ విషయం పూర్వికులే చెప్పి ఉన్నట్లయితే ఇంక నీ ప్రయత్నం ఎందుకు అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - ఇయదితి - వాక్యం చివర “అస్మాభిః' ఆని అధ్యాహారం. మాచేత చెప్పబడుతున్నది అని అర్ధం “పునః శబ్దం వాళ్లు చెప్పినదానికంటె విశేషాన్ని ద్యోతింపచేన్తుంది. అనగా వాళ్లు చెప్పనిది మేం చెపుతున్నాం అని అర్ధం. చన్చమడఊ ఇతి. చంద్రకిరణాదులకు నిశాదులు లేకపోతే ఏమీ వైళిష్ట్యం (సొందర్యం) ఉండదు. కావ్యకథ లేకపోతే సజ్జనులకు సజ్జనత్వం ఏమిటి? చంద్రకిరణాలచేత రాత్రికి ప్రకాశించడం, సేవ్యత్వం మొదలైన ఏ గౌరవం నంపాదించబడుతుందో, పద్మాలచేత కమలలతకు ఏ శోభ, లక్ష్మిమొదలైనది చేయబడుతుందో, పుష్పగుచ్భాలచేత లతకు ఏ దగ్గరకు వెళ్లదగి ఉండడం, మనోహరత్వం మొదలైనది చేయబడుతుందో అదంతా కావ్యకథకు సజ్జనులచేత చేయబడుతుంది అనే అర్థం 'గురు: క్రీియతే' (గొప్పదిగా చేయబడుతుంది) అనేదాని బలంవల్ల ప్రకాశిస్తుంది. “కావ్యకథా' లోని 'కథా' శబ్దం ఈ అర్భాన్ని చెపుతున్నది - కావ్యంయొక్క కొన్ని నూక్ష్మవిశేషాలు ఉంటే ఉండుగాక; నజ్ఞనులు లేకపోతే కావ్యం అనే శబ్దమే ధ్వస్తం అయిపోతుంది. సజ్జనులు కనక ఉన్నట్లయితే అందంగా ఉన్న, కేవలశబ్దనందర్భం (శబ్దాలకూర్చుకూడా) కావ్యశబ్దంచేత పిలవడానికి యోగ్యం అవుతుంది. వళ్లు దాన్ని ఆదరించతగిన దానినిగా చేస్తారు అని ఈ విధంగా దీపకానికే ప్రాధాన్యం కాని ఉపమకు ప్రాధాన్యం లేదు.

ద్వాతీయోధ్ఫోతః ఉీక్‌క్‌ ధ్వన్యాలోకం

యత్ర తు వ్యభ్యపరత్వేనైవ వాచ్యన్య వ్యవస్థానం తత్ర వ్యబ్యముఖేనైవ వ్యపదేశో యుక్తః. యథా- శ్లో. ప్రాప్తశ్రీరేష కస్మాత్‌ పునరపి మయి తం మన్గభేదం విదధ్యా

న్నిద్రామప్యన్య పూర్వామనలసమనసో నైవ సంభావయామి,

సేతుం బధ్నాతి భూయః కిమితి చ నకలద్వీపనాథానుయాత

స్వ్వ్రయ్యాయాతే వితర్కానితి దధత ఇవాభాతి కమృః పయోధే:.

(5%)

యథా వా మమైవ -

లావణ్యకాన్తిపరిపూరితదిజ్ముఖే ఒస్మిన్‌

'స్మేరేజధునా తవ ముఖే తరలాయతాక్తి,

కోభం యదేతి న మనాగపి తేన మన్యే

సువ్యక్తమేవ జలరాశిరయం పయోధిః. (56) ఇత్యేవంవిధే విషయే అనురణనరూవరూవకాశ్రయేణ కావ్యచారుత్వవ్యవస్థానాత్‌ రూపకధ్వనిరితి వ్యపదేశో న్యాయ్యః.

బాలానందిని

యత్రేతి :- కాని ఎక్కడైతే వాచ్యం వ్యంగ్యపరంగానే ఉంటుందో అక్కడ వ్యంగ్యముఖంచేతనే (వ్యంగ్యమైన అలంకారాన్ని పట్టి మాత్రమే) పేర్కొనడం యుక్తం. ఎట్లనగా ప్రాప్తేతి - ప్రాప్తశ్రీః=పొందబడిన లక్ష్మికల, ఏషు=ఇతడు, మయి = నాయందు, పునరపి = మరల, తం మన్ఫఖేదమ్‌ = ఆఅ మథధించడంవల్ల కలిగే ఖేదాన్ని, విదధ్యాత్‌ = చేస్తాడా? అనలసమననః= సోమరితనం లేని మనమ్స గల, అన్య = ఇతనికి, పూర్వాం విద్రామపి= వెనుకటి నిద్రను కూడా, వైవ సంభావయామి= ఊహించను, భూయః= మళ్లీ, సేతుమ్‌= సేతువును, బధ్నాతి=కడతాడా? కిమితి చ = ఎందువల్ల, పకలద్వీపనాథాను యాతః= సమస్తమైన ద్వీపాధితులచేత అనుసరించబడి ఉన్నాడు?

456 ధ్వన్వాలోక? ఇతి= ఈ విధంగా, త్వయి ఆయాతే = నువ్వు వచ్చినవాడవగుచుండగా, నువ్వు రాగానే, వితర్కాన్‌=ఊహలను, దధతః ఇవ= ధరించుచున్నాడా అన్నట్టున్న పయోధేః= సముద్రంయొక్క, కమ్చః=కంపం, అభాతి = ప్రకాశిస్తూన్నది (కనబడుతూన్నది),

యథా ఇతి - మరొక ఉదాహరణం నా శ్లోకమే ఎట్లనగా -

లావణ్యేతి - తరలాయతాక్షి = చంచలములైన విశాలనేత్రాలు కలదానా! లావణ్యకాన్తిపరిపూరితదిబ్ముఖే= లావణ్యకాంతిచేత నింపబడిన దిబ్ముఖాలు గల, ఆస్మిన్‌= ఈ, తన ముఖే= నీ ముఖం, య్మేరే=వికసించిన దగుచుండగా, అయం పయోధిః:= ఈ సముద్రం, మనాగీపి= కొంచెం కూడ, యత్‌= ఎందువలన, క్షోభమ్‌ =క్షోభను, న ఏతి = పొందడంలేదో, తేన = దానిచేత, సువ్యక్తమేవ= సుస్పష్టంగావే, జలరాశిః = జలరాశి, 'లడయోరభేద:' అనే న్యాయాన్ని అనుసరించ '“జడరాశి' అని అర్థం.

ఇతీతి - ఈ విధమైన విషయంలో అనురణనరూవమైన రూవకాన్ని ఆశ్రయించడంవల్ల కావ్యానికి చారుత్వం ఏర్పడడంవల్ల దానిని రూపకధ్వని అని అనడమే న్యాయం.

లోచనం

ఏవం తు కారికార్ధమ్‌ ఉదాహరణేన ప్రదర్శ అస్యా ఏవ కారికాయాః వ్యవచ్చేద్యబలేన యః అర్థః అభిమతః - యత్ర తత్పరత్వం న ధ్వనేర్మార్గః ఇత్యేవంరూప: తం వ్యాచష్టే - యత్ర త్వితి,

బాలాసందిని

వివమితి - ఈ విధంగా కారికయొక్క అర్థాన్ని ఉదాహరణచేత చూపించి, వ్యవచ్చేద్యబలంచేత, అనగా ఈ కారికలో చెప్పినదానికంటె భిన్నంగా ఉన్న స్థలాలలో ఇది వర్తించదు అని చెప్పవలసి ఉండడంచేత, - ఎక్కడైతే తత్పరత్వం ఉంటుందో అది ధ్వనికి మార్గం అనే ఏ అర్ధం అభిమతమైనదో దానిని 'యత్ర తు" ఇత్యాదికంచేత వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు.

వినరణ:- పై కారికలో “యత్ర భాసతే, తత్పరత్వం న వాచ్యస్య” అని ఎక్కడ ఆలంకారాంతరం భాసిస్తూన్నా వాచ్యానికి ఆ అలంకారంమీద తాత్పర్యం ఉండదో అది ధ్వనికి స్థానం కాదు అని చెప్పడంచేత అలాంటిదానికంటె భిన్నమైన స్థలాలలో, అనగా ఎక్కడైతే వ్యంగ్యమైన అలంకారం విషయంలో వాచ్యానికి తాత్పర్యం ఉంటుందో అక్కడ ధ్వని అని చెప్పవచ్చును అని తేలింది. అలాంటి స్థలాలను 'యత్రకు' ఇత్యాదికంచేత చూపుతున్నాడు అని అర్ధం.

దాతీయోద్యోతః తక్‌? లోచనం

తత్ర చ వాచ్యాలంకారేణ కథాచిద్వ్యబ్లమలజ్కొరాన్తరమ్‌, యదివా వాచ్యాలంకారస్య సద్భావమాత్రం న వ్యజ్ఞాకతా, వాచ్యాలంకారన్య అభావ ఏవ ఇతి త్రిధా వికల్ప:. బలసముదాయవతి నరపతౌ నసముద్రపరిసరవర్తిని పూర్ణచన్హ్రోదయతదీయబలావగాహనాదినా నిమిత్తేన పయోధేస్తావత్కమ్చో జాతః. సః అనేన సన్దేహేన ఉత్రేక్ష్యతే ఇతి ససన్దేహోత్రేక్త్రయోః సంకరాత్‌ సంకరాలంకారో వాచ్యః. తేన చ వానుదేవరూపతా తస్య నృపతేః ధ్వన్యతే. యద్యపి చాత్ర వ్యతిరేకో భాతి, తథాపి న పూర్వవాసుదేవస్వరూపాత్‌, నాద్యతనాత్‌. అద్యతనత్వే భగవతో ఒపి ప్రాప్తశ్రీకత్వేన, అనాలస్యేన, సకలద్వీపాధిపతివిజయిత్వేన చ వర్తమానత్వాత్‌.

న చ సందేహోత్రాక్షానుపపత్తిబలాత్‌ రూపకస్య అక్షేపః, యేన వాచ్యాలం కారోవస్కారకత్వం వ్యబ్య్యన్య భవేత్‌. యో యః అనంట్రాప్తలక్ష్మీకః, నిర్వ్యాజవిజీగీషాక్రాన్తః: స స మాం మధ్నీయాదిత్యాద్యర్థసంభావనాత్‌. న చ పునరపీతి, పూర్వామితి, భూయ ఇతి చ శబ్టెః అయమాకృష్ణోఒర్థః. పునరర్థస్య భూయోర్ధస్య చ కర్శృభేదే ఒపి సము దైక్యమా్రేణాప్యుపపత్తే:; యథా పృథ్వీ పూర్వం కార్తవీర్యేణ జితా, పునరపి జామరగ్స్యేనేతి. పూర్వా నిద్రా చ సిద్దా రాజపుత్రాద్యవస్థాయామపీతి సిద్ధం రూపకధ్వనిరేవాయమితి. శబ్బవ్యాపారం వినైవ అర్ధసొన్దర్యబలాత్‌ రూపణాప్రతిపత్తే:.

బాలానందిని

తశ్రేతి - ఒకప్పుడు వాచ్యమైన ఆలంకారంచేత మరొక అలంకారం వ్యంగ్యం అవుతుంది. లేదా ఒకప్పుడు వాచ్యాలంకారం ఒకటి ఉంటుంది కాని అది మరొక అలంకారాన్ని దేనినీ వ్యంజింపచేయదు, లేదా ఒకప్పుడు వాచ్యాలంకారమే ఉండదు ఈ విధంగా మూడు విధాలైన వికల్పం ఉంటుంది. దీనిని వీలును పట్టి (యథాప్రయోగం) ఉదాహరణలలో సమన్వయించుకోవాలి. ఉదాహరిన్తున్నాడు - ప్రాప్తేతి- అనంతమైన సేనానముదాయంతో ఎవరో ఒక రాజు నముద్రపరిసరాలలో ఉన్నపుడు, పూర్ణచంద్రోదయం, అతని సేన తనలోనికి దిగడం మొదలైనవాటిచేత సముద్రంలో

458 ధ్వన్వాలోకః కంపం ఏర్పడింది. అది ఈ సందేహంచేత ఉత్రేక్షించబడుతున్నది. అందుచేత ఇక్కడ ససందేహ - ఉగ్ర్రేక్షాలంకారాల సంకరం ఉండడంవల్ల సంకరాలంకారం వాచ్యం. దీనిచేత ఈ రాజు వాసుదేవనరూపుడు అని ధ్వనించబడుతున్నది యద్యపీతి :- ఇక్కడ వ్యశిరేకాలంకారం కూడా భాసిస్తున్నా అది పూర్వవాసుదేవస్వరూపంకంటె వ్యతిరేకం కాని, ఇప్పుడున్న వాసుదేవునికంటె కాదు. ఇప్పుడైతే భగవంతుడైన వాసుదేవుడు ప్రాప్తశ్రీకుడై, లక్ష్మిని పాందినవాడై, సోమరితనం లేనివాడై, సకలద్వీపాధిపతివిజేతయై ఉన్నాడు కదా? వివరణ :- ఇక్కడ ఈ రాజుకు వాసుదేవరూపత్వం వ్యంగ్యం అవడంవల్ల" రూపకాలంకారం వ్యంగ్యం అని చెప్పబడింది. అయితే ఇక్కడ “ఈ రాజుకూ శ్రీమహావిష్ణువుకూ భేదం (వ్యతిరేకం) ఉంది అని కూడా గమ్యం అవుతూన్నది కదా? అందుచేత ఇక్కడ వ్యతిరేకాలంకారధ్వని అని చెప్పాలి కదా అని ప్రశ్న. దీనికి సమాధానం ఏమనగా - ఇక్కడ వ్యతిరేకం భాసిస్తూన్న దన్నమాట నిజమే. అయితే ఈ వ్యతిరేకం ఇప్పుడున్న వాసుదేవుని స్వరూపాన్ని పట్టికాదు. సముద్రమథనానికి పూర్వం ఉన్న వానుదేవస్వరూపాన్సి వట్టి మాత్రమే. ఇప్పుడున్న శ్రీమహావిష్ణువుకు లక్ష్మీ ఉంది. ఆలస్యమూ (మాంద్యమూ) లేదు. సకలద్వీపాధిపతివిజేతగా కూడ ఉన్నాడు. అందుచేత ఇక్కడ ఈ రాజునందు అద్యతనశ్రీమహావిష్ణుత్వారోపణ ఉండడం వల్ల రూపకధ్వనియే. (ఆశంక)రాత్రివేళ ఆ రాజును చూడగానే సముద్రానికి “ఇతడు వానుదేవుడే” అనే వ్రకీతి కలిగితేనే కదా ఈ వితర్కాలన్నీ? అందుచేత వ్యంగ్యమైన ఈ రూపకం వాచ్యమైన నంశరాలంకారానికి ఉపకారకంగా (సమర్థించేదిగా) ఉండడంచేత గుబీభూతవ్యంగ్యం అయిపోయినది కదా? ఈ ఆశంకను నివారిస్తున్నాడు - న చేతి :- సందేహోత్రేక్షయొక్క అనుపపత్తి యొక్క బలంవల్ల (రాజునందు విష్ణుత్వారోపం లేకపోతే సందేహాలంకారసహిత ఉత్పేక్షాలంకారం కుదరదు గాన)రూపకం ఆక్షేపించబడడం లేదు (ఊహించి తెచ్చుకొనబడడం లేదు). అలా అయిన పక్షంలో వ్యంగ్యం వాచ్యాలంకారానికి ఉపస్కారం (దీన్ని బలపరిచేది) అయి ఉండేది. ఎందువలన అనగా ఎవడెవడు ఆహ్రాస్తలక్ష్మీకుడో (ఎవనికెవనికి లక్ష్మి లభించలేదో) అతడు నన్ను మథించవచ్చును; ఎవడెవడు నిర్వ్యాజవిజిగీషాక్రాంతుడో (ఎవనికి స్థిరమైన జయించాలనే ఇచ్చ ఉంటుందో) అతడు నామీద సేతువు బంధించవచ్చు ఇత్యాది విషయాలను (సముద్రుడు) ఊహించవచ్చును. (అలాంటి ఊహచేత ఇలాంటి సందేహం కలగవచ్చు కదా? అందుచేత రూపణం ఉంటేనే సందేహం కలుగుతుంది అనే నియమం లేదు గాన ధ్వన్యమానరూపకం

ద్వితీయోద్దోతః 459 వాచ్యాలంకారోపస్కారం అనడానికి వీలులేదు అని భావం).

వ్యంగ్యార్థం స్వపదాల ద్వారా వాచ్యం వంటిది అయిపోయింది అనే ఆశంకను నివారిస్తూన్నాడు - స చేతి :- 'పునరపి' అని 'పూర్వామ్‌' అనీ, 'భూయః' అనీ ఇక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాలచేత ఈ అర్ధం (విష్ణుత్వారోపణరూపమైన అర్ధం) లాగబడుతుంది కదా అనడానికి వీలులేదు. పునఃశబ్బార్థం, భూయ:శబ్బార్ధం కూడా కర్శభేదం ఉన్నా కూడ సముదైక్యమాత్రంచేత కూడా ఉపపన్నం అవుతుంది (కుదురుతుంది) కదా? “భూమి పూర్వం కార్తవీర్యునిచేత జయించబడింది; మళ్లీ పరశురామునిచేత జయించ బడింది” అని ఎలా అనవచ్చునో ఇక్కడ కూడా అట్లే. పూర్వనిద్ర రాజపుత్రాద్యవస్థలో సిద్ధిస్తుంది. అందువల్ల ఇది రూపకధ్వనియే. ఎందువల్ల ననగా శబ్దవ్యాపారం (అభిధ) లేకుండానే అర్ధసొందర్యబలంవల్ల రూపణం తెలుస్తూన్నది.

వివరణ:- “శ్రీమహావిష్ణువు ఒక పర్యాయం సముద్రమథనం (నా మథనం) చేసి లక్ష్మిని పొంది ఉన్నాడు కదా? మళ్లీ ఎందుకు చేస్తాడు? అతనిలో పూర్వం ఉన్న నిద్రకూడా కనబడడంలేదు. అందుచేత వామీద నిద్రించడానికి రాడు కదా? సేతుబంధం మళ్లీ ఎందుకు చేస్తాడు?” ఈ విధంగా “పునః, “పూర్వాం', 'భూయః' అనే పదాలు వ్రయోగించడంవల్ల ఆ విష్ణువే మళ్లీ వచ్చినట్ట సముద్రుడు అనుకొంటున్నాడని స్పష్టం అవుతుంది. ఈ విధంగా ఈ పదాలను పట్టి వ్యంగ్యమైన రూపకం స్పష్టం అయిపోయింది కదా? ఇంక ఇది వ్యంగ్యం ఎలా అవుతుంది అని ప్రశ్న. పునః, భూయః అన్నంతమాత్రంచేత పూర్వం ఏ విష్ణువు మంథనాదికర్తయో అతడే వచ్చాడని అనుకుంటున్నాడని చెప్పవలసిన పని లేదు. లక్ష్మి కావాలనుకొన్నవా డల్లా నన్ను మథించవచ్చు. విజిగీష ఉన్నవాడు 'వ్రతీవాడు నామీద సేతువు కట్టవచ్చు. అందుచేత నన్ను నుళ్లీ మథించాలని వచ్చాడా, మళ్ళీ నామీద సేతువుకట్టడానికి వచ్చాడా అనికూడా సముద్రం అనుకొనవచ్చును కదా? కర్త ఒక డ్రైనప్పుడే 'పునః'(మళ్లీ) అని అనాలి ఆనే నియమం లేదు. “ఈ భూమిని పూర్వం కార్తవీర్యార్డునుడు జయించాడు. మళ్లీ పరశురాముడు జయించాడు” ఇత్యాది రీతులలో చెప్పడం ఉంది కదా? అదే విధంగా 'పూర్వపు నిద్ర' అనేది విష్ణువునకు సంబంధించిన పూర్వనిద్ర అని చెప్పవలసిన పని లేదు. రాజ్యాభిషిక్తుడు కానప్పుడు, రాజపుత్రుడుగా మాత్రం ఉన్నకాలంలో ఏ చింతా లేకుండా నిద్రించేవాడు కదా? ఆ నిద్ర అని చెప్పవచ్చును. ఈ విధంగా ఇది పదాల అభిధాశక్తితో పని లేకుండా వాచ్యార్థ (వాచ్యనంకారాలంకార) సొందర్యబలంవల్ల వ్యంగ్యమైన రూపకధ్వని అని ఈ చిన్న ప్రఘట్టానికి భావం.

460 ధ్వన్వాలోక్టః లోచనం “యథాచ - శ్ల. జ్యోత్స్నాపూరప్రసరధవలే సైకఠే౭స్మిన్‌ సరయ్వా వాదద్యూతం సుచిరమభవత్సిద్ధయూనోః కయోళ్చిత్‌, ఏకో౭వాదీత్రథమనిహతం కేశినం కంసమన్యో మత్వా తత్త్వం కథయ భవతా కో హతస్తత్ర పూర్వమ్‌. ఇతి కేచిదుదాహరణమత్ర పఠన్సి. తదసత్‌. భవతేత్యనేన శబ్దబలేనాత్ర “త౦్వ వాసుదేవః” ఇత్యర్థస్య స్ఫుటీకృతత్వాత్‌. బాలానందిని కొందరు దీనికే మరొక ఉదాహరణగా వృత్తిలో “యథా చ” అని ప్రారంభించి “జ్యోత్స్నా” ఇత్యాది శ్లోకం ఉన్నట్లు చెపుతున్నారు. ఆది యుక్తం కాదు అని వ్రతిపాదిన్తున్నాడు. యథా చ ఇతి - ఇంకా ఎట్లనగా - జ్యోత్సేతి - నరయ్య్వాః = సరయూనదియొక్క, జ్యోత్సాపూరప్రనరధవలే = వెన్నెలయొక్క ప్రవాహం వ్రసరించడంచేత తెల్లనైన, అస్మిన్‌ సైకతే=ఈ ఇసుకతిన్నెమీద, శయోళ్చిత్‌ = కొందరు, సిద్దయూనోః = ఇద్దరు సిద్ధయువకుల మధ్య, వాదద్యూతమ్‌= వాదద్యూతం (పందెం కట్టి చేసిన వాదం) సుచిరమ్‌ = చాలసేపు, అభవత్‌ = అయింది. ఏకః= ఒకడు, కేశినమ్‌= కేశి అనే రాక్షసుణ్ణి, ప్రథమనిహతమ్‌= ముందు చంపబడిన వావినిగా, అవాదీత=పలికెను. అన్యః=జమరొకడు, కంనమ్‌=కంనుణ్డి ముందు చంవబడినవానినిగా చెప్పెను. మత్త్యా=ఆలోచించి, తత్త్వమ్‌=యథార్థమును, కథభయ=చెప్పుము. తత్ర=వాళ్లలో, పూర్వమ్‌ =ముందుగా, కః=ఎవడు, భవతా=నీచేత, హతః= చంపబడ్డాడు? ఇతీతి - ఇట్లు కొందరు ఇక్కడ ఒక ఉదాహరణం చదువుతున్నారు. అది అయుక్తం. ఇక్కడ ఉన్న 'భవతా' అనే శబ్దంచేత “నువ్వు వాసుదేవుడవు” అనే అర్థం స్పష్టం చేయబడుతూన్నది కదా? అందుచేత దీనిని అర్ధశక్తిమూలరూపకొలంకార ధ్వనికి ఉదాహరణగా చూపడం అయుక్తం అని భావం. లోచనం లావణ్యం సంస్థానముగ్ధిమా. కాన్తిః ప్రభా. తాభ్యాం పరిపూరితాని నంవిభళ్షాని వృాద్యాని నంపాదితాని దిబ్ముఖాని యేన అధునా

ద్వితీయోద్దోతః న! కోపకాలుష్యాదనన్తరం ప్రసాదౌన్ముఖ్యేన స్మేరే ఈషద్విహసనశలే తరలాయతే ప్రసాదాన్టోలనవికాసనున్లరే అక్షిణీ యస్యాస్తస్యాః ఆమన్తణమ్‌. అథ చ అధునా న ఏతి, వృత్తే తు క్షణాన్తరే క్రోభమగమత్‌. కోపకషాయపాటలం స్మేరం చ తవ ముఖం సన్ధ్భ్యారుణపూర్ణశశధరమబణ్దలమేవేతి భావ్యం క్షోభేణు చలచిత్తతయా సహృదయస్య. న చైతి, తత్సువ్యక్తమన్వర్ధతయాయం జలరాశి: జాడ్యసజ్బాయః. జలాదయః శబ్బాః భావార్థప్రధానాః ఇత్యుక్తం ప్రాక్‌. అత్ర చ క్రోభో మదనవికారాత్మా సహృదయన్య త్వన్ముఖావలోకనే న భవతి ఇతి ఇయత్యభిధాయా విశ్రానతయా రూవకం ధ్వన్యమానమేవ. వాచ్యాలంకారశ్చాత్ర శ్లేషః. న చ న వ్యళ్ఞాకః. అనురణనరూపం యద్రూపకమ్‌ అర్థశక్తివ్యబ్యం తదాశ్రయేణేహ కావ్యన్య చారుత్వం వ్యవతిష్టతే. తతస్తే నైవ వ్యపదేశః ఇతి నమృ్బన్థః . బాలానందివి

లావథణ్యేత్యాది శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు :- లావణ్యమితి - లావణ్యమ్‌= అవయవసంనివేశంయొక్క సౌందర్యం. కాన్తి;:=ప్రభ. ఈ రెండింటిచేత, పరిపూరితాని= నింవబడిన, హృద్యములుగా, మనోహరాలుగా, చేయబడిన, దిబ్ముఖాలు దేనిచేతనో అది (ముఖం), అధునా=ఇప్పుడు, కోపకాలుష్యం తొలగిపోయిన తరవాత ప్రసాదానికి ఉన్ముఖత్వం చూపడంచేత, స్మేరే = కొంచెం నవ్వుతూన్న. తరలాయతే = ప్రసాదంచేత కలిగిన ఆందోలనంచేత (చంచలత్వంచేత) వికాసంచేత నుందారాలైన, వేత్రాలు ఎవతెకో ఆమె. ఆమెయొక్క సంబోధనం.

వ్యంగ్యానికి అనుగుణంగా ఉండే మరొక ఆర్థం కూడా చెపుతున్నాడు - అథ చేతి:- మరియు జరిగిపోయిన క్షణాంతరంలో క్షోభ చెందాడు కాని ఇప్పుడు శోభ పొందడంలేదు. కోపకషాయమై ఎజ్జగాను, చిరునవ్వుతో విశసించినదిగాను ఉన్న నీ ముఖం నంధ్యారుణవూర్ణచంద్రమండలవే గాన నవృ్శదయుడైనవానికి, చిత్తచలనరూవమైన క్షోభ కలగాలి. కాని కలగలేదు. అందువల్ల ఇతడు సుస్పష్టంగా సార్థకవామధేయత్వంచేత, (సార్థఠనామధేయం గల) జలరాశి, జాత్యంయొక్క ప్రోగు. జలాదిశబ్దాలు భావార్థప్రధానమైనవి అని వెనుక చెప్పబడింది (జల-జర్థ అనగా జడత్వం అని అర్థం చెప్పుకోవాలి అని భావం).

462 భ్వన్వాలోకః వివరణ:- ఇక్కడ '“క్లోభ' శబ్దానికి వ్యాఖ్యాత రెండు అర్భాలు నూచిస్తున్నాడు. "'స్మేరముఖం చూడగానే సహృదయునికి కలిగే చిత్తచాంచల్యం అని ఒక అర్థం. నముద్రంలో కలిగే జలనసంచలనం అని మరొక అర్ధం. ఈ రెండు క్షోభలకీ అభేదాధ్యవసాయం. క్షోభశబ్దానికి మొదటి అర్ధం మాత్రమే చెప్పిన పక్షంలో ముఖసౌందర్యం మాత్రమే వ్యంజితం అవుతుంది కాని ముఖానికి చంద్రాభేదం వ్యంజితం కాదు. అందుచేత రెండర్థాలు చెప్పుకోవాలి. అదే విధంగా జలానికీ జాడ్యానికీ అభేదాధ్యవసాయం. ఇక్కడ రూపకధ్వనిని ప్రతిపాదిన్తున్నాడు - అత్రేతి - ఇక్కడ “నీ ముఖం చూడగానే సహృదయునికి మదనవికారరూపమైన క్షోభ(కలగాలి; కాని) కలగడం లేదు” ఇంళమాత్రం అర్ధమే బోధించి అభిధ విశ్రమించింది. దాని తరవాత రూపకం (ముఖమునందు చంద్రత్వారోపం) వ్యంగ్యమే. ఇక్కడ శ్లేష వాచ్యాలంకారం. అది వ్యంజకంకాదు. (అర్ధమే వ్యంజకం). ఈవిధంగా అర్ధశక్తి వ్యంగ్యమైన అనురణనరూపమైన ఏ రూపకం ఉన్నదో దానిని ఆశ్రయించడంచేతనే ఇక్కడ కావ్యానికి చారుత్వం ఏర్పడింది. అందుచేత దీనికి ఆ పేరే (అర్థశక్తివ్యంగ్యానురణనరూపకధ్వని అనే పేరే) పెట్టాలి అని అన్వయం. ధ్వన్యాలోకం ఉపమాధ్వనిర్యథా - గాథ:వీరాణం రమఇ ఘుసిణరుణమ్మి ణ తదా పిఆథణుచ్చళ్లే, దిట్టీ రిఉగఅకుమృత్ళలమ్మి జహ బహలసిన్లూరే. (57) యథా వా మమైవ విషమబాణలీలాయామ్‌ అసురపరాక్రమణే కొమదేవస్య - గాథ: తం తొణ సిరిసహోఅరరఅణాహరణమ్మి హిఅఅమేక్కరసమ్‌, బిమవ్చాహరే పిఆణం ణీవేసిఅం కుసుమబాణేన. (58) “తత్తేషాం శ్రీసహోదరరత్నాహరణే హృదయమేకరసమ్‌, బిమ్చాూధరే ప్రియాణాం నివేళితం కుసుమబాణీన”. తొ (ఇతి చ్భాయా)

ద్వితీయోద్దోత: 463 బాలానందిని

ఉపమా ఇతి - ఉపమాధ్వని ఎట్లనగా - 'వీరాజాం' ఇత్యాది (దీని సంప్కృతచ్భాయ వ్యాఖ్యానంలో ఇవ్వబడింది) వీరాజామ్‌= వీరులయొక్క, దృష్టిః= దృష్టి, బహలసిన్దురే= అధికమైన సిందూరం గల, రిపుగజకుమృస్థలే= శత్రువుల గజాల కుంభస్థలంమీద, యథా = ఎట్లు రమిస్తూన్నదో, తథా = అట్టు, ఘునృణారుటే= కుంకుమచేత ఎజ్జనైన, ప్రియాస్తనోత్సళ్లే = ప్రియురాలి స్తనతటంమీద, న రమతే = రమించడంలేదు.

యథా ఇతి - విషమబాణలీల అనే నా కావ్యంలోనే కామదేవుడు అనురుల విషయంలో పరాశక్రమం చూపిన సందర్భంలోన శ్లోకం మరొక ఉదాహరణగా ఎట్లనగా-

తదితి :- శ్రీనహోదరరత్నాహరణే= లక్ష్మికి తోడబుట్బవులైన రత్నాలను తీసికొనిరావడంలో, 'పకరనమ్‌= ప్రధానమైన ఆనక్తి గల, తేషామ్‌= ఆ అసురుల యొక్క, తత్‌= ఆ, హృదయమ్‌= హృదయం, కుసుమబాటేన = మన్మభునిచేత, ప్రియాజూమ్‌= ప్రియురాళ్లయొక్క, బిమ్బాధరే= దొండపండువంటి అధరోషస్టమునందు, వివేశితమ్‌= ఉంచబడింది.

లోచనం

తుల్యయోజనత్వాత్‌ ఉపమాధ్వన్యుదాహరణయోః లక్షణం న స్వకట్టేన యోజితమ్‌,

“వీరాణాం రమతే ఘుసృణారుణే న తథా ప్రియాస్తనోత్సళ్లే,

దృష్టీ రిపుగజకుమృస్థలే యథా బహలసిన్తూరే”.

ప్రసాధితప్రియతమాశ్వాననపరతయా నమనన్తరీభూతయుద్ధత్వరిత మనస్కతయా చ దోలాయమానదృష్టిత్వేఒపి యుద్ధే త్వరాతిశయ ఇతి వ్యతిరేకో వాచ్యాలంకార:ః. తత్ర తు యేయం ధ్వన్యమానోవమా ప్రియకుచకుడ్మలాభ్యాం నకలజనత్రాసకరేష్వపి శాత్రవేషు మర్దనోద్యతేషు గజకుమృస్థలేషు తద్వశేన రతిమాదదానామివ బహుమాన ఇతి సైవ వీరతాతిశయచమత్కారం విధత్తే ఇత్యుపమాయాః ప్రాధాన్యమ్‌.

అసురపరాక్రమణ ఇతి - తైలోక్యవిజయో హి తత్రాస్య వర్ష్యతే తేషామనురాజాం పాతాలవాసినాం యైః పునః పునః ఇన్చపురావమరనాది కిం కిం న కృతం, తద్ధదయమితి యత్‌ తేభ్యస్తేభ్య: అతిదుష్కరేభ్యః అపి

షకిక ధ్వన్వాలోకః అకమ్పనీయవ్యవసాయం తచ్చ, శ్రీసహోదరాణామ్‌ అత ఏవ అనిర్వాచ్యో తృర్షాణామిత్యర్థః. తేన రత్నానామ్‌ ఆ సమన్తాత్‌ హరణే ఏకరసం తత్పరం యత్‌ హృదయం తత్‌ కుసుమబాణేన సుకుమారతరోపకరణసంభారేణ ప్రియాణాం బిమ్బాధరే నివేశితమ్‌, తదవలోకనపరిచుమృనదర్శనమాత్ర కృతకృత్యతాభిమానయోగి తేన కామదేవేన కృతమ్‌. తేషాం హృదయం యదత్యన్తం విజిగీషాజ్వలనజాజ్వలమానమభూదితి యావత్‌, అత్ర అతిశయోక్తి: వాచ్యాలంకారః. ప్రతీయమానా చోపమా సకలరత్నసారతుల్యో బిమ్పాధర ఇతి హి తేషాం బహుమానః వాస్తవ ఏవ. అత ఏవన రూపకధ్వని:. రూపకస్య ఆరోప్యమాణత్వేన అవాస్తవత్వాత్‌. తేషామసురాణాం వస్తువృత్తైవ సాదృశ్యం స్ఫురతి. తదేవ చ సాదృశ్యం చమత్కారహేతుః ప్రాధాన్యేన. బాలానందిని తుల్యేతి - ఉపమాధ్వన్యుదాహరణాల రెండింటియొక్క లక్షణసమన్వయం పైన చూపిన రూపకధ్వన్యుదాహరణలక్షణసమన్వయం వలెనే ఉంటుంది. అందుచేత (వృత్తికారుడు) న్వకంరంచేత ఆ ఉదాహరణలకు లక్షణఐనమన్వయం చేయలేదు. వీరాణామిత్యొదిళ్లేకభావం వివరిస్తున్నాడు- వ్రసాధితేతి - అలంకరించుకొని ఉన్న ప్రియతమలను ఓదార్చడంలో తత్పరులై ఉండడంచేత, దగ్గరపడిన యుద్ధంకొారకు తొందరపడుతూన్న మనన్సు కలవారగుటచేత, ఆ యోధుల దృష్టి దోలయమానంగా ఉన్నా యుద్ధం విషయంలో వాళ్లకు చాల తొందర ఉంది. అందుచేత వ్యతిరేకం వాచ్యాలంకారం. అయితే ప్రియాకుచకుడ్మలాలతో ఏ ఉపమ వ్యంజించబడుతున్నదో దానిని పట్టి (తద్వశేన) జను లందరికీ భయం కలిగించేవీ, మర్దించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నవీ ఆయిన శత్రుగజకుమృస్థలాలమీద ఆసక్తిని పొందుతున్నారా అన్నట్లున్న యోధులకు వాటిమీదనే అధికమైన ఆదరం ఉంది. అందుచేత అదియే (ఆ ఉపమయే) వీరతాతిశయంచేత ఏర్పడిన చమత్కారాన్ని కలిగిస్తూన్నది. ఆ కారణంచేత ఉపమకే ప్రాధాన్యం. అసురపరాశ్రమణ ఇతి :- ఇక్కడ ఆతడు (మన్మథుడు) చేసిన మూడు లోకాల విజయం వర్ణించబడుతూన్నది. పాతాలంలో నివసించే ఆ అసురులు మాటిమాటికి ఇంద్రనగరాశక్రమణాదికం ఏ మేమి చేయలేదు! అలాంటి వాళ్ల హృదయం చాలా చేయ

ద్వితియోద్దోతు 485 శక్యం కాని ఆయా పనులనుంచి కూడ వెనుకకు మరల్య శక్యం కాని హృదయం, శ్రీసహోదరములు, అందుచేతనే చెప్పడానికి శక్యం కొని ఉత్కర్ష గలవి అని అర్ధం. ఆ రత్నాలయొక్క, ఆహరణే= అంతటా, పూర్తిగా, హరించడంలో, ఏకరసమ్‌= తత్పరమైన ఏ హృదయం కలదో అది మన్మథునిచేత, అతిసుకుమారమైన ఉపకరణాల సంభారం గల మన్మథునిచేత, ప్రియురాళ్ల బింబాధరం మీద నిలపబడింది; దానిని బాగా చూడడం, పూర్తిగా చుంబనం చేయడం, కేవలం చూడడం వీటిచేతనే కృతకృత్యులం అయ్యాం అనే అభిమానం కలదిగా ఆ కామదేవునిచేత చేయబడింది. వాళ్ల హృదయం

• ఏదైతే (క్షణకాలం క్రితంవరకూ) మిక్కిలి జయేచ్చ అనే అగ్నిచేత ప్రజ్వలిన్తూ ఉండేదో అలాంటిది అని భావం.

అగ్రేతి - ఇక్కడ వాచ్యాలంకారం అతిశయోక్తి. ఉపమ వ్యంగ్యమైనది. బింబాధరం సకలరత్ప్నసారంతో తుల్యమైనది అనే అభిప్రాయంచేత వాళ్లకి దానిమీద అభిమానం వాస్తవమైనదే. అందువల్లనే ఇది రూపకధ్వవి కాదు. రూపకం ఆరోపించబడేది అవడంవల్ల అవాస్తవం కదా? ఆ అసురులకు సాదృశ్యం యథార్థంగావే ఉన్నట్లు న్ఫురిమ్తంది. ఆ అ సాదృశ్యమే ప్రధానంగా చమత్కారానికి హేతువు.

ధ్వన్యాలోకం ఆక్షేపధ్వనిర్యథా - శ్లో స వక్తుమభిలాన్‌ శక్రో హయగ్రీవాశ్రితాన్‌ గుణాన్‌,

యోఒ౬మ్బ్చుకుమ్మైః పరిచ్చేదం జ్ఞాతుం శక్తో మహోదధేః. (59)

అత్రాతిశయోక్ష్యా హయగ్రీవగుణానామవర్ణనీయతా ప్రతిపాదన రూపస్య అసాధారణతద్విశేషప్రకాశనపరన్య ఆక్షేపస్య ప్రకాశనమ్‌.

బాలానందిని

అక్షేపేతి :- ఆక్షేపధ్వని ఎట్లనగా -

స ఇతి - య; = ఎవడు, అమ్బుకుమ్మై:= జలకుంభాలచేత, మహోదధేః= మహాసముద్రంయొక్క, వరిచ్భేదమ్‌= ప్రమాణాన్ని, జ్ఞాతుమ్‌= తెలిసికొనుటకు, శక్ష= సమర్శుడో, సః = అతడు, హయగ్రీవాశ్రితాన్‌= హయగ్రీవుణ్ణి ఆశ్రయించిన, అఖిలాన్‌= సమస్తమైన, గుణాన్‌= గుణాలను, జ్ఞాతుమ్‌= తెలిసికొనుటకు, శక్తం= సమర్శ్భుడు. త

4686 ధ్వన్వాలోకః అశ్రేతి - ఇక్కడ అతిశయోక్తిచేత, హయశ్రీవుని గుణాలు వర్ణింపశక్యం కానివి అని ప్రతిపాదించడం అనే ఆసాధారణమైన అతని విశేషాన్ని వ్రకాశింపచేసేది అయిన అక్షేపంయొక్క ప్రకాశనం చేయబడుతున్నది. వివరణ:- ఉద్భటుడు చెప్పిన లక్షణం ప్రకారం లోకంలో కనబడని విషయాన్ని “సంభావ్యం కావచ్చును' అన్నట్లు చెప్పడం ఆతిశయోక్తిలో ఒక భేదం:- “నిమిత్తతో వచో యత్తు లోకొతిశ్రాస్తగోచరమ్‌, మన్వన్తేఒతిశయోక్షిం తామలంకారతయా బుధాః. ఫదే ఒనన్యత్వమన్యత్ర నానాత్వం యత్ర బధ్యతే, తథా సంఖావ్యమానార్థనిబన్టే ఒతిశయోక్తిగీ:”. (ఉద్భటకా. సా.స. 2.11,12) ఇక్కడ లోకంలో ఎన్నడూ చూడని సముద్రజలాన్ని బిందెలతో కొలవడం సంభావ్యం అన్నట్లు వర్ణించబడింది గాన అతిశయోక్తి. ఈ అతిశయోక్షి హయత్రీవుని గుణాలు వర్ణింప శక్యం కానివి అని ప్రతిపాదించడం అనే రూసం గల ఆక్రేపాన్ని వ్యంజంపచేస్తూన్నది, అతని గుణాలు లెక్కింప శక్యం కావు అని చెప్పడంలోని ప్రధానాభిప్రాయం ఆతనిలో అసాధారణాలైన విశేషాలు ఉన్నాయి ఆని చెప్పడం. ఇక్కడ ఆతని గుణాలను చెప్పాలని ప్రారంభించినట్లు, చెప్పడం శక్యం కాదులే అని నిషేధించి నట్టు గమ్యం తద్ద్వారా ఆతనిలోని అసాధారణవిశేషాలు సూచించబడ్డాయి గాన ఇది గమ్యమాన ఆక్షేపం. “ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య యో విశేషాభిదిత్సృయా, ఆక్షేప ఇతి తం సన్తః శంసన్లి క వయః పదా” (ఉద్భట కా.సా.నం.2.2) లోచనం అతిశయోక్ష్త్యేతి - వాచ్యాలంకారరూవయేత్యర్థః. అవర్జనీయతా ప్రతిపాదనమేవ ఆక్షేపస్య రూపమ్‌, ఇష్టప్రతిషేధాత్మకత్వాత. తస్య ప్రాధాన్యం విశేషణద్వారేఐణ ఆహ - అసాధారణేతి. బాలానందిని అతిశయోక్ష్యేతి - వాచ్యాలంకారరూసమైన అతిశయోక్షిచేత అని అర్ధం. వర్డింప శక్యం కాకపోవడాన్ని ప్రతిపాదించడమే ఆక్షేపాలంకారస్వరూపం. ఇష్టమైనదానియొక్క ప్రతినిషేధం దీని న్వరూపం గదా? అనగా లెక్కపెట్టడం ఇష్టం. అది శక్యం కాదు అవి నిషేధించడం చేత ఇది ఆక్షేపాలంకారం అని భావం. అ ఆక్షేపాలంకారమే ఇక్కడ

ద్వితీయోద్దోతః 467 ప్రధానమైనది అనే విషయాన్ని అసాధారణేత్యాది విశేషాలచేత చెపుతున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం అర్భాన్తరన్యానధ్వనిః శబ్దళక్తిమూలానురణ రూవవ్యబ్గ్యః అర్థశక్తిమూలానురణనవ్యబ్యళ్చ సంభవతి. గాథ : దేవ్వాఏత్తమ్మి ఫలే కిం కీరఇ ఏత్తిఅం పుణా భణిమో, కజ్కీల్లపల్లవాః పల్లవాణం అణ్జాణ ణ సరిచ్చా. (60) పదప్రకాశశ్చాయం ధ్వనిరితి వాక్యస్య అర్భాన్వరతాత్పర్యేఒపి సతిన విరోధః. బాలానందిని అర్ధావ్తరేతి - అర్భాంతరన్యాసధ్వనికావ్యం శబ్దశక్తిమూలానురణనరూపవ్యంగ్యం గాను, అర్థశక్తి మూలానురణ నరూప వ్యంగ్యంగాను కూడ ఉండవచ్చు. వాటిలో మొదటి దానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - (సంస్కృతచ్భాయ వ్యాఖ్యానంలో ఉన్నది). బైవాయత్తే ఇతి - ఫలే = ఫలము, దైవాయత్తే= దైవాధీనమైన దగుచుండగా, కిం శ్రీయతామ్‌= ఏమి చేయబడుగాక (ఏం చెయ్యాలి)? ఏతావత్‌ వునః = ఇంతమాత్రం “ఆయితే, భణూమః = చెపుతున్నాం (చెపుతాం). రక్తాశోకపల్లవ:= రక్తాశోకవృక్తం యొక్క చిగురు, అన్యేషామ్‌= ఇతరమైన, పల్గవానామ్‌= పల్గవాలకు, న సదృశః = సమానం కాదు. పదేతి - ఈ ధ్వని పదప్రకాశం. అందువల్ల వాక్యానికి మరొక అర్ధంలోని (అప్రస్తుతప్రశంసారూపార్థంలో) తాత్సర్యం ఉన్నా కూడ విరోధం లేదు. లోచనం సమృవతేత్యనేన ప్రనజ్ఞాత శబ్దశక్తిమూలస్యాత్ర విచార ఇతి దర్శయతి. “దైవాయత్తే ఫలే కిం క్రియతామతావత్పునర్భణామః:, రక్తాశోకపల్లవాః పల్లవానామన్వేషాం న సదృశాః”. అశోకస్య ఫలమా(మ్రాదివన్నాస్తి. కిం క్రియతామ్‌? పల్లవాస్తు అతీవ హృద్యాః ఇతి ఇయతా అభిధా సమాస్తెన. అత్ర ఫలశబ్దస్య శక్తివశాత్‌, సమర్ధకమస్య వస్తునః పూర్వమేవ ప్రతీయతే. లోకోత్తరజిగీషాతదు పాయ ప్రవృత్తస్యాపి హి

468 భ్వన్యాలోకః వలం నంవల్లక్షణం దైవాయత్తం కదాచిన్న భవేదపీత్యేవంరూవం సామాన్యాత్మకమ్‌.

నన్వన్య నర్వవాక్యన్య అవ్రస్తుతప్రశంసా ్రాధాన్యేన వ్యజ్యా; తత్కథమర్జాన్తరన్యాసస్య వ్యబ్యతా? ద్వయోర్యుగపదేకత్ర ప్రాధావ్యాయోగాత్‌ ఇత్యాశజ్క్యాహ - పదటప్రకొశేతి. సర్వో హి ధ్వనిప్రపబ్బః పదప్రకాశః వాక్యప్రకాళశ్చేతి వక్ష్యతే. తత్ర ఫలపదే ఒర్భాన్తరన్యాధ్వనిః ప్రాధాన్యేన. వాక్యే తు అప్రస్తుతప్రశంసా. తత్రాపి పునః ఫలపదోపాత్తసమర్థ్యసమర్థకభావ ప్రాధాన్యమేవ భాతీతి అర్భాన్తరన్యాసధ్వనిరేవాయమ్‌ ఇతి భావః.

బాలానందిని

సంభవతీతి-- అర్ధశక్తిమూలధ్వనిని గూర్చి చర్చిస్తూన్న ఈ ఘట్టంలో ప్రసంగవశంచేత శబ్దశక్తిమూలధ్వనివిచారం చేయబడుతున్నది అని సంభవతి అనే పదంచేత చెపుతున్నాడు.

దైవాయత్తే ఇత్యాది. అశోకస్యేతి - చూతవృక్షాదులకు ఉన్నట్లు అశోకవృక్తానికి ఫలం ఉండదు ఏం చెయ్యగలం? దీని చిగుళైతే చాలా మనోహరంగా ఉంటాయి. ఇంతమాత్రంతోనే అభిధ సమాప్తం అవుతుంది అళ్రేతి - ఇక్కడ ఫలశబ్దంయొక్క శక్తినల్ల ఈ విషయాన్ని నమర్థించేది పూర్వమే (దైవాయత్తే ఫలే అనే నూటలు వినగానే) గమ్యం అవుతుంది. “లోకోత్తరమైన జయేచ్చతో దానికి తగిన ఉపాయం విషయంలో ప్రవర్తించినవానికి కూడా సంపద్రూపమైన ఫలం దైవాధీనమై ఒకప్పుడు కలగకపోవచ్చును కూడ” అనే రూపంలో సామాన్యాత్మకంగా ఉంటుంది.

వివరణ'- “అశోకవృక్తానికి ఫలం ఉండదు” అనేది ప్రకృతార్థం. ఫలశబ్దం శబ్దశక్తిమూలధ్వనిచేత 'సంపద్రూపమైన ప్రయోజనం' అనే అర్భాన్ని బోధిస్తుంది. 'అశోకానికి ఫలాలు ఉండవు' అనే ప్రకృతార్థాన్ని సమర్ధించే - ఎవరికైనా సంపదలు దైవాధీనమైనవి; ఒకప్పుడు అవి లభించకపోవచ్చును” అనే సామాన్యరూపమైన అర్ధం లభిస్తుంది. ఈ అర్ధం ఫలశబ్దాన్నిపట్టి లభించింది గాన ఇది శబ్దశక్తి మూలక అర్భాంతరన్యాసధ్వని.

నవ్వితి - (ఆశంక) ఇక్కడ మొత్తం వాక్యంలో ప్రధానంగొ అప్రస్తుతప్రశంస వ్యంగ్యంగా కనబడుతున్నది. అలాంటప్పుడు అర్భాంతరన్యాసకు వ్యంగ్యత్వం ఎలా కుదురుతుంది? ఒకచోట, ఒకే మాటు రెండు ప్రధానంగా ఉండడం కుదరదు కదా అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు - పద ప్రకాశేతి:- సమస్తమైన ధ్వనిప్రపంచమూ కూడ పదప్రకాశం, వాక్యప్రకాశం అయి ఉంటుం దని చెప్పబడగలదు ఫలపదంలో

ద్వితీయోద్దోతః 469 అర్భాంతరవ్యాసధ్వని ప్రధానంగా ఉంది వాక్యంలో అయితే అప్రస్తుతప్రశంస వ్యంగ్యంగా ఉంది అయితే ఆ రెండింటిలోను ఫలపదంచేత గ్రహించబడిన సమర్థ్యసమర్థకభావాని కున్న ప్రాధాన్యమే భాసిస్తూన్నది అందుచేత ఇది అర్భాంతరన్యాసధ్వనియే అని భావం ధ్వన్యాలోకం ద్వితీయస్యోదాహరణ౦ యథా - గాథ: హిఅఅట్టావిఅమణ్గుం అవరుణ్ణముహం హి మం పసాఅన్త, అవరద్ధస్స విణ హుదే మహుజాణఅ రోసిఉం సక్కమ్‌ (61)

“హృదయస్థాపితమన్యుమరోషముభీమపి మాం ప్రసాదయన్‌,

అపరాధ్ధస్యాపి న ఖలు తే బహుజ్ఞ రోషితుం శక్యమ్‌(ఇతి ఛాయా).

అత్ర హీ వాచ్యవిశేషేణ సొపరాధస్యాపి బహుజ్జస్య కోపః కర్తుమశక్య ఇతి సమర్ధకం సామాన్యమ్‌ అన్వితమ్‌ అన్యత్‌ తాత్సర్యేణ ప్రకాశతే.

బాలానందిణ

ద్వితీయ స్యేతి - రెండవదైన అర్థశక్తిమూలానురణనరూపవ్యంగ్యాననికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

హృదయేతి - హృదయస్థాపితమన్యుమ్‌ = హృదయంలో ఉంచబడిన కోవం కలదాననై, అరోషముఖీమపి = రోషం లేని ముఖం కలదాననైనా, మామ్‌ = నన్ను, ప్రసాదయన్‌= అనుగ్రహింపచేసుకొనుచున్న, బహుజ్ఞ = చాలా తెలివైనవాడా! అపరాద్ధస్యాపి = అపరాధం చేసినవాడవైనా, తే= నీకు, రోషితుమ్‌= కోపించడానికి, న శక్యం ఖలు= శక్యం కాదు కదా?

అశ్రేతి - ఇక్కడ వాచ్యవిశేషంతో అన్వయిస్తూ “అపరాధం చేసినవాడైనా తెలివైన వాడు కోపించడం యుక్తం కాదు” అని సమర్థకమైన మరియొక సామాన్యం తాత్పర్యంచేత 'ప్రకాశిస్తూన్నది.

లోచనం

హృదయే స్టాపితో న తు బహిః ప్రకటితో మన్యుః మయా. అత ఏవ

అప్రదర్శితరోషముఖీమపి మాం 'పప్రసాదయన్‌, హే బహుజ్ఞ! అపరాద్ధస్యాపి

తాం ద్వన్యాలోకః రోషకరణం న శక్యమ్‌. అత్ర చ 'బహంజ్ఞ' ఇత్యామన్తణార్జో విశేషపర్యవసిత:. అనన్తరం తు తదర్ధపర్యాలోచనాత్‌ యత్‌ సామాన్యరూపం సమర్థకం ప్రతీయతే తదేవ చమత్కారకారి - సాహి ఖణ్జితా సతీ వైదగ్య్యానునీతా తం ప్రత్యసూయాం దర్శయన్తీ ఇత్ళమాహ. యః కళ్చిద్‌ బహంజ్ఞః ధూర్తః న ఏవం సాపరాధో౭పి స్వాపరాధావకాశమాచ్చ్భాదయతీతి మా త్వమాత్మని బహుమానం మిథ్యా గహీరితి. అన్వితమితి - విశేషే సామాన్యస్య సంబద్ధత్వాదితి భావః. బాలానందిని

హృదయే ఇతి - హృదయంలో ఉంచుకొనబడినా బైటకు ప్రకటించబడని కోపం గలదానను, అందువల్లనే చూపబడని రోషం గల ముఖం కలదాననైనా నన్ను ఆనుగ్రహింపచేసుకుంటూన్న ఓ! బహంజ్ఞుడా! అపరాధం చేసినవాడ వైనా నువ్వు కోప్‌ం చూపడానికి శక్యం కాదు.

అశ్రేతి - ఇక్కడ ఉన్న 'బహంజ్ఞ' అనేది ఏకవచనంలో ఉంది. అందుచేత “నేనేమీ అపరాధం చేయలేదు; కోపం విడిచిపెట్టు” అని ఏ నాయకుడు బ్రతిమాలుచున్నాడో అ వ్యక్తిని మాత్రమే బోధిస్తుంది. అనన్తరం తు ఇతి :- తరవాత దాని అర్దాన్ని పర్యాలోచించగా సామాన్యరూపమైన నమర్థకం గమ్యం అవుతుంది. ఆదే చమత్కారం కలిగించేది. ఖండితురాలై వైదగ్ధ్యంచేత (నేర్పుగా) బ్రతిమాలుకొనబడుతూన్న ఆమె ఆళనిపై తనకున్న కోపాన్ని చూపుతూ ఇలా అంటూన్నది - “చాలా తెలివైన ప్రతి ధూర్తుడూ కూడ ఇలా అపరాధం చేసి కూడ తన అపరాధావకాశాన్ని కప్పిపుచ్చు కుంటుంటాడు; అందుచేత నువ్వు “నే వేదో గొప్పవాణ్ణి” అని అనుకొనకు. ఈ విధంగా గమ్యమైన సామాన్యం విశేషాన్ని నమర్శిన్తూన్నది గాన ఇది అర్భశక్తీ మూలార్జ్థాన్తరంన్యాసానురణనధ్వని అని భానం. అన్వితమితి - సామాన్యం విశేషంతో సంబంధించి ఉంటుంది కదా అని భావం.. వృత్తిలో “సామాన్యం వాచ్యవిశేషేణ అన్వితమ్‌” అని అన్వయం.

ధ్వన్యాలోకం

వ్యతిరేకధ్వనిరపి ఉభయరూపః నంభవతి. తత్రాద్యస్యో

దొహరణం ్రాక్ర్రదర్శితమేవ. ద్వితీయస్యోదాహరణం యథా -

ద్వితీయోద్దోతః శా గాథ: జాఏజ్జ వబుద్దేసే ఖుజ్జ వ్విఅ పాఅట గడిఅవత్తో

మా మాణుసమ్మి లోవి తొఎక్కరసో దరిద్గో అ. (62)

“జాయేయ వనోద్దేశే కుబ్బ ఏవ పొదపో గలితపత్రః,

మా మానుషే లోకే త్యాగైకరసో దరిద్రశ్చ”. (ఇతి చాయా)

అత్ర హి త్యాగైకరసస్య దరిద్రస్య జన్మానభినన్దనం త్రుటితపత్ర కుబ్బపాదపజన్మాభినందనం చ సాక్షాచ్భబ్బవాచ్యమ్‌. తథావిధాదపి పాదపాత్తాదృశస్య పుంసః ఉపమానోపమేయత్వప్రతీతిపూర్వకం శోచ్యతాయామాధిక్యం తాత్పర్యేణ ప్రకాశయతి.

బాలానందిని

వ్యతిరేకేతి :- వ్యతిరేకధ్వని కూడ ఉభయరూసం సంభవిస్తుంది. వాటిలో మొదటిది(శబ్దశక్తిమూలం) వెనక (“ఖం యే ఒత్యుజ్వ్వృలయన్తి” “రక్తస్వం నవపల్లవైః” అనే శ్లోకాలలో) చూపబడింది. రెండవదానికి (అర్థశక్తిమూలకవ్యతిరేణానురణ ధ్వనికి) ఉదాహనం ఎట్లనగా -

జాయేయ ఇతి - గలితపత్ర్తః= రాలిపోయిన ఆకులు గల, కుబ్దః = గూనిదైన, పొట్టిదైన, పాదపః ఏవ= వృక్తంగానే, వనోద్దేశే = వనప్రదేశమునందు, జాయేయ= పుట్బదును గాక. త్యాగైకరసః= దానం చేయడంలో చాలా అసక్తి కలవాడినిగాను, దరిద్రశ్చ = దరిద్రుడనుగాను, మానుషే లోకే = మనుష్యలోకంలో (మనుష్యుల మధ్య) మా = పుట్టక పోవుదునుగాక.

అశ్రేతి :- ఇక్కడ త్యాగైకరసుడైన దరిద్రుని జన్మను అభినందించకపోవడం, అకులు లేని పొట్టి చెట్బ జన్మను అభినందించడం సాక్షాత్తు శబ్దంచేత చెప్పబడుతున్నది. ఇది ఉపమానోపమేయపప్రతీతిపూర్వకంగా అ విధమైన చెట్టకంటె కూడ అలాంటి పురుషుని శోచ్యత (చూచి జాలిపడదగి ఉండడం) అధికమైన దని, తాత్సర్యంచేత ప్రకాశింపచేస్తూన్నది.

లోచనం

వ్యతిరేకధ్యనిరపీతి - అపిశబ్దేన అర్థాన్తరన్యాసనదేవ ద్విప్రకారత్వ మాహ.

ప్రాగితి - “ఖం యే౭ఒత్యుజ్వలయన్తి” ఇతి, “రక్తస్వం నవపల్లవైః” ఇతి.

472 భ్వన్వాలోకః జాయేయ, వనోద్దేశ ఏవ వనస్యైకాన్తే గహనే యత న్భుటతర బహువృక్షసంపత్త్యా '్రేక్షతేఒపి న కళ్చిత, కుబ్బ ఇతి రూపఘటనాదౌ అనుపయోగీ. గలితపత్ర ఇతి - ఛాయామపి న కరోతి; తస్య కా పుష్పఫలవత్తా ఇత్యభిప్రాయః.. తాదృళోఒపి కదాచిత్‌ ఆజ్బారికస్యోపయోగీ భవేత్‌, ఉలూకాదీనాం వా నివాసాయేతి భావః. మానుష ఇతి :- సులభార్థిజనే ఇత్యర్థః లోక ఇతి - యత్ర లోక్యతే సః అర్థిభిః తేన చార్జిజనః; నచకిం చిచ్చక్యతే కర్తుమ్‌, తన్మహద్వైశసమితి భావః. అత్ర వాచ్యాలంకారో న కళ్చిత్‌. ఉపమానేత్యనేన వ్యతిరేకన్య మార్గపరిశుద్దిం కరోతి ఆధిక్యమితి - వ్యతిరేకమిత్యర్థః. బాలానందిని వ్యతిరేకేతి - 'అఏ) శబ్దంచేత అర్భాంతరన్యాసానికి వలెదీనికి కూడ రెండు భేదాలు ఉంటాయని చెపుతున్నాడు. ప్రాగితి :- “ఖం యేఒత్యుజ్బలయన్తి” అని, “రక్తస్వం నవపల్లవైః” అని. జాయేయ=వుట్టెదనుగాక. వనోద్దేశ ఏవ=జ వనంలో ఒక మూల వ్రవేశింప శక్యంకాని ప్రదేశంలో, ఎక్కడైతే అనేకవృక్షాలు బాగా పెరిగి అత్యధికంగా ఉండడంచేత ఎవడూ కూడ నన్ను చూడడో అక్కడ. కుబ్గ్ద ఇతి ;: రూపం తయారు చేయడానికి కూడ ఉపయోగించనిది. వంకరటింకరగా ఉండడంచేత ఆ కజ్జతో ఏవైన మూర్తులు, దేవతామూర్త్యాదులు, కూడా తయారుచేయడానికి ఉపయోగించదు అని భావం. గలితపత్ర ఇతి (రాలిపోయిన ఆకులు గల) అది నీడ కూడ ఇవ్వజాలదు; అలాంటిదానికి పుష్పాలూ ఫలాలూ ఉండడం అనేది ఎక్కడి మాట! అలాంటిదైనా "ఒకప్పుడు బొగ్గులు తయారుచేసి జీవించేవానికి ఉపయోగించవచ్చు, గుడ్డగూబలు మొదలైనవి నివసించడానికి ఉపయోగించవచ్చు అని బభావం. లోక ఇతి :- ఎక్కడైతే అతడు యాచకులచేత చూడబడతాడో, అతనిచేత యాచకులు చూడబడతారో, కాని ఏమీ చేయడానికి శక్యంకాదో; అయ్యో! ఇది ఎంత క్రూరమైన హింస అని భావం. అత్రేతి 2 ఇక్కడ వాచ్యాలంకారం ఏదీ లేదు. 'ఉపమాని ఇత్యాది వాక్యంచేత వ్యతిరేకానికి మార్గశుద్ధి చేస్తున్నాడు; (దారి సాపు చేస్తున్నాడు) ఆధిక్యమ్‌ ఇతి - వ్యతిరేకమును అని అర్ధం. (రెండింటి మధ్య ఉపమానోపమేయభావం ఉంటూ ఉపమానంలో కాని ఉపమేయంలో కాని ఏదైన ఆధిక్యం ఉంటే వ్యతిరేకాలంకారం).

ద్వితీయోద్దోతః జ్‌ ధ్వన్యాలోకం

ఉధ్రేక్షాధ్వనిర్వథా - శ్లో, చన్దనాసక్తభుజగని:శాసానిలమూర్భితః, మూర్శయత్యేష పథికొన్‌ మధౌ మలయమారుతః. (63)

అత్ర హి మధా మలయమారుతన్య పథికమూర్భా కారిత్వం మన్మథోన్మా థదాయిత్వేనైవ. తత్తు చన్షనాసక్తభుజగని:శ్వాసానిల మూర్చితత్వేన ఉతత్రేక్షితమితి ఉధత్చేల్షా సాళ్షాదనుక్తావి వాక్యార్థసామర్థ్యాత్‌ అనురణనరూపా లక్ష్యతే.

బాలానందిని

ఉద్చేక్షా ఇతి - ఉత్రేక్షాధ్వని ఎట్లనగా - మధా = వసంతబుతువునందు, చచ్చవాసక్తభుజగని:శ్వాసానిలమూర్భితః= చందనవృక్తాలమీద లగ్నమైన సర్పాల శ్వానల గాలితో వ్యాప్తమైన, ఏషః= ఈ, మలయమారుతః= మలయవాయువు, పథికాన్‌= పాంథులను, మూర్చ్భయతి= మూర్భచెందే టట్లు చేస్తున్నది.

అశ్రేరి - ఇక్కడ - వనంతర్తువులో మలయమారుతం పథికులకు మూర్చ కలిగించడం అనేది మన్మథపీడాజనకత్వంచేతనే. కాని ఆది (మూర్భ కలిగించడం) చందనవృక్షాలమీద లగ్నములైన సర్పాల శ్వాసవాయువులు వ్యాప్తం అయి ఉండడంచేత కలిగినదిగా ఉత్రేక్షించబడింది. ఈ విధంగా ఉత్రేక్ష సాక్షాత్తు చెపబడకపోయినా అనురణనరూపంలో వాళ్యార్థసామర్థ్యంచేత గుర్తించబడుతున్నది.

లోచనం

ఉర్రేక్షితమితి - విషవాతేన హి మూర్చితః బృంహితః ఉపచితః మోహం కరోతి. ఏకళ్చ మూర్చిత: పథికమధ్యే అన్యేషా మపి ధైర్యచ్యుతిం విదధళ్‌ మూర్భాం కరోతీతి ఉభయథా ఉశ్రేక్షా. నన్వత్ర విశేషణమధికీభవత్‌ హేతుతయైవ సంగచ్చ్భతే. తత: కిమ్‌? న హి హేతుతా పరమార్ధత:. తథాపి తు హేతుతా ఉద్రేక్ష్యతే ఇతి యత్కిజ్బిదేతత్‌.

తశ ఛ్వన్వాలోళః బాలానందిని ఉన్రేక్షితమితి - విషవాయువుచేత, మూర్చిత:ః=జ నింవబడినది, వృద్ది పొందించబడినది, మోహం కలిగిస్తుంది. “మూర్చిత' శబ్దానికి పైన చెప్పిన వ్యాపించబడిన “వృద్ధిపాందించబడిన' అనే అర్ధం, మూర్భచెందిన, మోహం చెందిన అనే అర్ధం కూడా ఉన్నాయి. 'శ్వాసానిలమూర్చ్భిత' లోని 'మూర్చిత' శబ్దానికి ఈ రెండవ అర్ధం కూడా తీసికొని రెండవ ఉత్రేక్త కూడా ఉందని చెపుతున్నాడు - ఏకశ్చేతి:- పథికులలో ఒకడు మూర్చ చెందితే ఇతరులను కూడా ధైర్యం కోల్పోయే టట్లు చేసి వాళ్లకి కూడా మూర్చ కలిగిస్తాడు అని రెండు విధాల ఉశత్రేక్ష. అనగా మలయమారుతం విషవాయువుచేత వృద్దిపాందడం, మోహావస్థను పొందడం ఈ రెండూ కూడ పథికులకు మూర్భ కలిగించడంలో హేతువులుగా ఉత్రేక్షించబడుతున్నాయి అని అర్ధం. నవ్వితి (ఆశంక) ఇక్కడ “చన్దనాసక్షేత్యాది' విశేషం అధికంగా ఉంది. అది హేతుగర్భంగా ఉండడంచేత దాన్ని హేతువుగా చెపితేనే కుదురుతోంది (హేతువును చెప్పేసిన తరవాత ఉత్రేక్ష వాచ్యం అయిపోయినట్లే. ఇంక వ్యంగ్యం ఎలా అవుతుంది). (నమాధానం) అయితేనేం? హేతువు అయితే మాత్రం ఏమి? అని అర్ధం. హేతుత్వం వాస్తవమైనది కాదు కదా. అయివా (వాస్తవం కాకపోయినా) దాన్ని హేతువుగా ఉత్రేక్షించడం జరిగింది. అందుచేత నీ ఆశంకలో వన ఏమీ లేదు (న కించిదేతత్‌). ధ్వన్యాలోకం న చైవంవిధే విషయే ఇవాది శబ్దప్రయోగమన్తరేణ అనంబద్ధతైవ శక్యతే వక్తువ్‌. గమకత్వాత్‌. అన్యత్రావి తదవయోగే తదర్భావగతిదర్శనాత. యథా - గౌథ: ఈసాకలునస్స వి తుహ ముహస్ప ణం ఏస పుణ్ణిమాచన్లో, అజ్జ సరిసత్తణం పావితఊోణ అబే విఅ ణ మా. (64) “ఈర్వాకలుషస్యాపి తవ ముఖన్య నన్వేష పూర్ణిమాచన్దః అద్య సదృశత్వం ప్రాప్యాజ్డ ఏవ న మాత". (ఇతి ఛాయా) యథావా -

ద్వితీయోద్దోతః తక్‌ శ్లో శత్రాసాకులః పరిపతన్‌ పరితో నికేతాన్‌

పుంభిర్న క్రైశ్చిదపి ధన్విభిరన్వబన్గి,

తస్గా తథాపి న మృగః క్వచిదజ్గనాఖి

రాకర్ణపూర్ణనయనేషు హతేక్షణశ్రీ:. (65) శబ్బార్థవ్యవహారే చ ప్రతీతిరేవ ప్రమాణమ్‌.

బాలానందిని

న చేతి - ఇలాంటి విషయంలో ఇవాదిశబ్దాల ప్రయోగం లేకపోతే (వాక్యార్థం) అనంబద్ధంగానే ఉంటుంది అని చెప్పడానికి శక్యం కొదు. ఇవాదులు కేవలం సూచకములు మాత్రమే కదా? అనగా 'ఇవ' ఇత్యాది పదాలు సంభావనారూపాద్యర్థాలను బోధించవు; ఆ వాక్యంలో ఉన్న అర్భాన్నే సూచిస్తాయి అని అర్ధం. అన్యత్రాపేతి ఇతరస్థలాలలో వాటిని ప్రయోగించకపోయినా కూడ వాటి అర్ధం తెలియబడడం ఉంది కదా? ఎట్లనగా -

ఈర్ష్యా ఇతి - ఏషః పూర్ణిమాచన్చః = ఈ పూర్ణిమాచంద్రుడు, తవ= నీ యొక్క, ఈర్వాకలుషితస్యాపి= కోపంచేత కలుషమైనదైనా కూడ, ముఖన్య= ముఖంయొక్క, నదృ్శశత్వమ్‌= సామ్యాన్ని, ప్రాష్య= పొంది, అద్య= ఇప్పుడు, అల్లే ఏవ = శరీరమునందే, న మాతి = ఇమడడంలేదు.

మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

అాసాకులః ఇతి - త్రాసాకులః = భయంచేత వ్యాకులమై, నికేతాన్‌ పరితః= అన్ని ఇళ్లవైపూ, పరిపతన్‌= వరిగెత్తుచున్న, మృగః= లేడి, ధ్వనిభిః= ధనుర్ధరులైన, పుంభి:= పురుషులచేత, కైశ్చిదపి= ఎవళ్లచేతా కూడా, న అన్వబన్ది= అనుసరింపబడలేదు. తథాపి= అట్లయినా కూడ అబ్గనాభిః = స్రీలచేత, ఆకర్ణపూర్ణనయనేషుహతేక్షణ్రీః= చెవివరకునిండిన (చెవివరకు నారి లాగి విడవబడిన అని కూడ అర్ధం) నేత్రా లవే బాజూలచేత కొట్టబడిన నేత్రాల శోభగలదై, క్వచిదపి ఎక్కడా కూడ, న తసా=నిలవలేదు.

శబ్దార్థేతి - శబ్బార్ధాలకి సంబంధించిన వ్యవహారంలో ప్రసిద్ధియే ప్రమాణం.

లోచనం

తదితి - తస్య ఇవాదేరప్రయోగేఒపి తస్యార్ధస్య ఉత్రేక్షారూపస్య

అవగతే:ః వ్రతీతేః దర్శనాత్‌. ఏతదేవ ఉదాహరతి - యథేతి =

476 ధ్వవ్వాలోకు ఈర్వాకలుషితస్యాపి ఈషదరుణచ్చ్భాయాకన్య. యది తు ప్రసన్నముఖన్య సాదృశ్యముద్వ హేత్‌, సర్వదా వా తత కిం కుర్యాత్‌! త్వన్ముఖం తు ఏతద్భవతీతి మనోరథానామపి అవథమ్‌ ఇదమ్‌ ఇత్యపిశబ్దస్యాభిప్రాయః. అజ్లే స్వదేహేన మాత్యేవ. దళ దిశః పూరయతి యతః. అద్య ఇయతా కాలేన ఏకం దివనమాత్రమపీత్యర్థః. అత్ర వూర్ణచథ్టేణ వూరణం న్వరనసిద్ధమ్‌ ఏవముత్రేక్ష్యతే. బాలానందిని తదితి - తన్య= ఇవాదిశబ్దంయొక్క, ప్రయోగం లేకపోయినా, తన్య అర్ధస్య= ఉఊత్రేక్షారూవమైన అర్ధంయొక్క, అవగతేవ = వ్రతీతియొక్క, దర్శనంవల్ల. దీనినే ఉదాహరిస్తున్నాడు - యథేతి - ఈర్వాకలుషస్యాపి, కొంచెం ఎజ్జని కాంతిగలదైనా ద్రనన్నంగా ఉన్న ముఖంయొక్క కాంతిని ధరించినా, లేదా ఎల్లవుడూ ధరించినా ఇంకా ఏం చేసి ఉండేవాడో! ఆ చంద్రుడు ఈ నీ ముఖంగా అవుతా డనేది మనోరథాలకి కూడ విషయం కాదు, మనమ్సులో కూడ కోరుకొనడానికి శక్యం కాదు, అని అపి శబ్దంయొక్క అభిప్రాయం. అబ్లే= తన దేహంలో, న మాత్యేవ = ఇమడడమే లేదు. (ఆ ఆనందాన్ని శరీరంలో పట్టజాలకుండా ఉన్నాడు). ఎందువలన అనగా పది దిక్కుల్సీ నింపివేస్తున్నాడు. అద్య= ఇంతకాలానికి, ఒక రోజు మాత్రమే అని అర్ధం. ఇక్కడ పూర్ణచంద్రుడు దిక్కులను నింవడం అనేది నహజంగానే జరిగే వవి. అది ఈ విధంగా ఉత్రేక్షించబడుతున్నది లోచనం నను ననుశబ్దేన వితర్కోత్రేక్షారూపమాచక్షాణేన అసంబద్ధతా నిరాకృతేతి

సంభావయమాన ఉదాహరణాన్తరమాహ - యథా వేతి. వరితః సర్వతః నికేతాన్‌ పరిపతన్‌ ఆక్రమన్‌, న క్రైళ్చిదపి చాపపాణిభిరసౌ మృగ: అనుబద్ధః తథాపి న క్వచిత్‌ తస్టా తఆతాసచాపలయోగాత్‌ స్వాభావికాదేవ. తత్ర చ ఉత్రేక్షా ధ్వన్యతే - అబ్గవాభిః ఆకర్ణపూర్ణై: వేత్రశరైః; హతా ఈక్తణశ్రీః నర్వన్వభూతా యన్య యతో౭సౌ న తస్టా. నను ఏతదపి అనంబద్ధమ్‌ అన్తు ఇత్యాశబ్కాహ - శబ్దార్ధేతి.

ద్వితీయోద్దోత: కౌ బాలానందివి

నన్వితి - వితర్భ్కరూవమైన ఉత్రేక్షను ఈ గాథలో ఉన్న 'నను' శబ్దం బోధిన్తూన్నది. దానిచేత అపరబద్ధత్వం తొలగిపోయింది కదా అనే ఆశంకను ఊహించుకొని మరొక ఉదాహరణం చెపుతున్నాడు - యథా వా ఇతి - వరితః = అన్ని వైవులా, గృహాలను, పరివతన్‌ = ఆశ్రమిన్తూన్నదై ఈ లేడి ధనన్సు ధరించిన ఎవరిచేతా కూడ తఈరమబడడం లేదు. అయినా కూడ అది స్వాభావికమైన భయంవల్ల కలిగిన చాపలంవల్ల ఎక్కడా కూడా నిలబడలేదు. అక్కడ ఉశత్రేక్ష వ్యంగ్యం అవుతున్నది - స్రీలచేత, ఆకర్ణపూర్ణవేత్రశరాలచేత దాని సర్వస్వం అయిన నేత్రశోభ కొట్టబడింది. అందువల్లనే అది ఒకచోట విలవలేదు.

వన్వితి- ఇది కూడా అనంబద్దార్థమే అంటాం అని అశంకించుకొని శబ్చర్థేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. ఇలాంటి వాక్యాలలో ఇవాదులు లేకపోయినా కూడ నహృదయులు ఉత్రేక్ష ఉన్నట్లు గ్రహించడం వ్రసిద్ధంగా ఉంది. శబ్దార్ధసంబంధం పండితలోళ దని వృత్తికారుని వాక్యానికి భావం.

ధ్వన్యాలోకం

శ్లేషధ్యనిర్యథా - శ్ల. రమ్యా ఇతి ప్రాప్తవతీః వతాకొః రాగం వివిక్తా ఇతి వర్మయస్తీః,

యస్యామసేవన్త నమద్వలీకా: సనమం వధూభిర్వలభీర్యువాగ్ణు

అత్ర వధూభిః సహ వలభీః అ పేవన్త ఇతి వాక్యార్థ ప్రతీతేరనన్తరం వధ్వ ఇవ వలభ్యః ఇతి శ్లేషప్రతీతిః అశబ్దాపి అర్ధసామర్శ్యాత్‌ ముఖ్యత్వేన వర్తతే.

బాలానందివి

శ్లేషేతి :- శ్లేషధ్వని (అర్ధశక్తిమూలానురణ రూవశ్లేషధ్వవి) ఎట్లనగా -

రమ్యాః ఇతి = నుందరములైనవి అవడంచేత, పతాళాః= వతాకాలను, అలంకారణార్థం కట్టిన జెండాలను, '్రాప్తవతీ:= పాందినవీ, స్రీల పక్షంలో నుందరు లవి ప్రసిద్భలను పాందినవాళ్లు అని అర్ధం గమ్యం అవుతుంది. వివిక్త ఇతి = రహన్యప్రదేశాలుగా ఉండడంవల్ల, ఠాగమ్‌= నంభోగాలిలాషను. వర్ణయన్నీః ఇ

478 ధ్వన్యాలోకః వృద్ధిపొందించున్నవీ. స్త్రీల పక్షంలో చక్కని వేరు వేరుగా విభక్తములైన అవయవాలు కలవాళ్లు అవడంచేత అనురాగాన్ని వృద్ధిపాందిన్తున్నవాళ్లు అని గమ్యార్థం. నమద్వలీకాః = వంపుగా ఉన్న చూర్లు గలవి ఆయిన, స్రీల పక్షంలో వంగుతున్న నడుము నందలి ముడతలు గలవారు అని గమ్యార్ధం. వలభీః=ఇళ్ల పైెభాగాలను, యువానః= యువకులు, వధూఖిః నమమ్‌ = స్రీలతో కూడ, యస్యామ్‌= ఏ నగరియందు, అసేవన్త = సేవించిరో. అశ్రేతి - ఇక్కడ స్త్రీలతో కూడ వలభులను సేవించిరి అని వాక్యార్థజ్ఞానం కలిగిన తరవాత వలభులు స్త్రీల వలె ఉన్నారు అని శ్లేష తెలియబడుతున్నది. ఈ శ్లేషప్రతీతి అశాబ్దమైనా కూడ అర్థసామర్థ్యంవల్ల ముఖ్యంగా ఉన్నది. అనగా 'పతాకాః ప్రాష్తవతీ:' ఇత్యాదివదాలు మూడు ద్వితీయాబవాునచనంలో ఉన్నాయి. అందుచేత ద్వితీయాబహువచనంలో ఉన్న 'వలభఖీః” అనే దానితోనే అన్వయించి దానికి తగిన అర్థాన్ని బోధిస్తాయి. 'వధూభిః' అనేది తృతీయాబహువచనంలో ఉంది గాన డ్వావిలో ప్రత్యక్షంగా అన్వయించవు. అందుచేత వాళ్యార్థం తెలిసిన తరవాత ఈ శబ్దాలలోని రెండవ అర్థం గమ్యం అవుతుంది. అదే ప్రధానమైన దని భావం. లోచనం వతాకాః ధ్వజపటాన్‌ ప్రాప్తవతీః; రమ్యా ఇతి హేతోః. పతాకాః ప్రసిద్దీః ప్రొన్తవతీ:. కిమాకారాః వ్రతీతీః:?? రమ్యా ఇత్యేవమాకారా:ః. వివిక్తాః జనసంకులత్వాభావాదితి హేతోః. రాగం సంభోగాభిలాషం వర్ణయన్తీ:. అన్యే తు రాగం చిత్రశోభామితి. తథా రాగమ్‌ అనురాగం వర్ధయన్తీః అన్యే తు రాగం చిత్రశోభామితి. తథా రాగమ్‌ అనురాగం వర్ధయన్న్తీః, యతో హేతోః వివిక్రాః విభక్తాబ్య్యః లటభాః. యాః నమన్ని వలీకాని ఛదిపర్యన్తభాగాః యాసు. నమన్త్యః వల్గ్యః త్రివలీలక్షణాః యాసామ్‌. నమమితి సహేత్యర్థః. బాలానందిని పతొకా ఇతి. పతాకాః = ధ్వజపటములను పొందినవి; రమ్యములైనవి అనే కొరణంవల్ల, పతాళాః= వ్రసిద్గులను పొందినారు. ఎలాంటి ప్రసిద్దులు? సుందరమైన వారు అనే ప్రసిద్ధులు. వివిఖ్వః= జననంకులాలు కాకపోవడంవల్ల రహస్యంగా ఉన్నవి. ఆ కారణుంవల్ల, రాగమ్‌= సంభోగాభిలాషను, వృద్ధి పాందిస్తూన్నవి. 'రాగమ్‌' అనగా చిత్తరువుల శోభను అని కొందరు అర్ధం చెప్పారు. అట్లే రాగమ్‌= అనురాగాన్ని వృద్ధిపాందిస్తూన్నవి. ఎందువలన అనగా ఏ స్త్రీలు, వివిక్తాః= విభక్తములైన అవయవాలు,

ద్వతీయోద్దోతః తాం అందంగా విడివిడిగా తేలిన అవయవాలు, గల లటభలు అనగా అధికసొందర్యవతులైన వెరజాణలు. వంగిన, వలీకాని=ఛదిపర్యంతభాగాలు, ఇంటి కప్పుల చివరి భాగాలు వేటియందో ఆవి. సమమ్‌ అనగా సహ అని, కూడా అని, అర్థం. లోచనం

నను నమశబ్దాత్తుల్యార్థోఒపి ప్రతీతః? సత్యమ్‌; సోజసి శ్రేషబలాత్‌. శ్లేషశ్చ నాభిధావృత్తేః ఆక్షిప్తః, అపి తు అర్ధసొన్షర్యబలాదేవ ఇతి సర్వథా ధ్వన్యమాన ఏవ శ్లేషః. అత ఏవ వధ్వ ఇవ వలభ్యః ఇత్యభిదధతాపి వృత్తికృతా ఉపమాధ్వనిరితి నోక్తమ్‌. శ్లేషస్యైవాత్ర మూలత్వాత్‌. 'సమా' ఇతి హి యది స్పష్టం భవేత్‌ తదా ఉపమాయా ఏవ స్పష్టత్వాత్‌ శ్లేష: తదాక్షిప్తః స్యాత్‌. “'పమమ్‌' ఇతి నిసాతః అలుసా సహార్థవృత్తిః వ్యజ్ఞుకత్వబలేవైన క్రియావిశేషణ త్వేన వబ్బశ్లేషతామేతి. న చ తేన వినా అభిధాయా అపరిపుష్టతా కాచిత్‌. అత ఏవ సమాప్తాయామేవ అభిధాయాం సహృదయైరేవ స ద్వితీయః అర్థః అప్పథక్‌ ప్రయత్నేనైవ అవగమ్యః. యథోక్తం ప్రాక్‌ - “శబ్దార్థశాసనజ్ఞానమాత్రేవైవ'

• ఇత్యాది. ఏతచ్చ సర్వోదాహరణేషు అనునర్తవ్యమ్‌. “పీనల్సైత్ర: దివా నాత్తి" ' ఇత్యత్ర అభిధైవ అపర్యవసితేతి సైవ స్వార్ధనిర్వాహాయ అర్భాన్తరం శబ్బాన్నరం వా ఆకర్పతీతి అనుమానన్య శ్రుతార్థాపత్తేర్వా తార్కికమీమాంసకయోః న ధ్వని ప్రనబ్గః ఇత్యలం బహునా. తదాహ - అశబ్దాపీతి.

బాలానందివి

నన్వితి = ఇక్కడ ఉన్న 'సుమమ్‌' అవే శబ్దంచేత “తుల్యమైన' అనే అర్థం కూడ తెలుస్తూన్నది కదా? నిజమే, అది కూడా శ్లేషబలంవల్లనే తెలుస్తూన్నది. ఇక్కడ ఉన్న శ్లేష అభిధావృత్తిచేత ఆక్షిప్తం కాదు. అర్థసొందర్యబలంవల్లనే అది ఆక్షిప్తం అవుతూన్నది. అందుచేత అన్ని విధాలా శ్లేష ధ్వన్యమానమే (కొని అభిధేయం కాదు). అందుచేతనే “వధ్వ ఇవ వలభ్యః” (వలభులు వధువులు వలె ఉన్నవి) అని అంటున్నా కూడ వృత్తి కారుడు ఉసమాధ్వని అని చెప్పలేదు. దీవికి మూలం శ్లేష అవడమే ఇందుకు కారణం, “'సమాః' అని (వధూఖభిః సమాః అని) స్పష్టంగా చెప్పి ఉన్నట్లయితే అప్పుడు ఉపమయే స్పష్టం అవుతుంది కాబట్టి శ్లేష దానిచేత ఆక్షిస్తం అయి ఉండేది. 'సమమ్‌' అనే నిపాత సామంజన్యంచేత నహళబ్దార్థాన్ని (కఠూడా అనే అర్ధాన్ని) బోధిన్తుంది. అది

4తి0 ధ్వన్వాలోకః వ్యంజకత్వబలంచేతనే క్రియావిశేషణంగా గ్రహించబడి (సమంగా అనే అర్ధంలో గహించబడి) శబ్దశ్లేషత్వాన్ని పొందుతుంది. శ్లేషధ్వనిని స్థాపిన్తున్నాడు - న చేతి. శ్లేషధ్వని లేకపోయినా అభిధకు ఏమీ అపరిపుష్టత్వం (పూర్తి అర్థాన్ని చెప్పకపోవడం) లేదు. అందువల్లనే అభిధ సమాస్తం అయిపోయిన తరవాత సహృదయులు ఆ రెండవ అర్ధాన్ని, దౌని కోసం వేరే ప్రయత్నం ఏదీ లేకుండానే గ్రహించ కలుగుతారు. ఈ విషయం వెనక -'శబ్దార్ధశాసనజ్ఞానమా్రే టైవ' (17) అనే కారికలో చెప్పబడింది. ఈ విషయం (అనగా ధ్వన్యమావార్థం లేకపోతే వాచ్యార్థానికి ఏమీ లోపం రాదు అనే విషయం) అన్ని ఉదాహరణలలోను అనుసరించాలి (గుర్తుంచుకోవాలి). ఆలా కాని పక్షంలో, వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థనిష్పత్తికి హేతువు అని చెప్పినట్లయితే, అది గుణీభూతధ్వని అయిపోతుంది అని భావం). “చైత్రుడు బలినీ ఉన్నాడు, పగలు భోజనం చేయడంలేదు” అనే చోట అభిధ అసమాప్తంగా ఉండడంచేత ఈన అర్భాన్ని పూర్తి చేసుకోవడం కోసం (“రాత్రి భోజనం చేస్తున్నాడు” అనే) మరియొక అర్జాన్నిగాని, “రాత్రా అత్తి” అని శబ్దాన్ని కాని ఆకర్షిస్తుంది, అందుచేత ఇది తార్కికులనముతం ధ్రకారం అనుమానానికి గొని, మీమాంనకుల మతం ్రకారం శ్రుతార్థాపత్తికి కాని విషయం అవుతుంది. అందుచేత అలాంటిచోట ధ్వనికి అవకాశం లేదు; సరే ఇంక అధికంగా చర్చించి చాలు. ఈ విషయాన్నే అశబ్దాపి ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం యథాసంఖ్యధ్వనిర్యథా = శ్లో అజ్బ్కురితః పల్లవితః కోరకితః పుష్పితశ్చ సహకారః, అబ్బురితః పల్లవితః కోరకిత: పుష్పితశ్చ హృది మదనః. (67 అత్ర ఫి యథోద్దేశమనూద్దేశే యచ్చారుత్వమనురణనరూపం మదనవిశేషణభూతాబ్కురితాదిశబ్దగతం తన్మదనసహకారయోః తుల్యయోగితాసముచ్చయలక్షణాద్వాచ్యాదతిరిచ్యమాన మాలక్ష్యతే. ఏవమన్యే ఒప్యలంకారాః: యథాయోగం యోజనీయాః. బాలానందివి యథాసంఖ్యాలంకారధ్వని ఎట్లనగా -

ద్వితీయోద్యోతః శరి1

అబ్బురితః ఇతి - నహకారః= చూతవృక్తం, అబ్బురితః= అంకురించింది; పల్లవితః = చిగిర్చింది కోరకితః= మొగ్గతొడిగింది పుష్పితశ్చజ పుష్పించింది. మదనః= మన్మథుడు, హృది=హృదయంలో, అబ్కురితః= అంకురించాడు, పల్లవిత;ః=చిగిర్బాడు కోరకిత:= మొగ్గతొడిగాడు, పుష్పితశ్చ= పుష్పించాడు.

అత్ర హీతి- ఇక్కడ ముందు ఒక వరనలో చెప్పిన విధంలో ఆ వరననే అనుసరించి మళ్లీ చెప్పడంలో మదనునికి విశేషణాలైన “అంకురిత' మొదలైన శబ్దాలలో అనురణన రూపమైన ఏ చారుత్వం ఉన్నదో అది మదన- సహకారవృక్షాలకు సంబంధించిన తుల్య యోగితా - సముచ్చయరూపమైన వాచ్యంకంటె ఉత్కృష్టంగా కనబడుతున్నది ఎవమితి :- ఇదే విధంగా ఇతరాలంకారాలు కూడ యథాసంభవంగా నమన్వయించుకోవాలి.

లోచనం

ఎవమన్యే౭పీతి - నర్వేషామేవార్థాలంకారాణాం ధ్వన్యమానతా దృశ్యతే. యథా చ దీపకధ్వనిః :- శ్లో మా భవన్తమనలః పవనో వా వారణో మదకల: పరశుర్యా,

వజ్రమిన్దకరవిప్రసృతం వా స్వస్తి తేఒ౭న్తు లతయా సహ వృక్ష. ఇత్యత్ర “బాధిష్ట' ఇతి గోప్యమానాదేవ దీపకాత్‌ అత్యన్త స్నేహాస్నదత్వప్రతిపత్త్యా చారుత్వనిష్పత్తి:.

బాలానందిని

సర్వేషామితి :- అన్ని అలంకారాలూ కూడా వ్యంగ్యాలు అవడం కనబడుతున్నది. దీపకధ్వవికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

మా ఇతి - భవన్తమ్‌= నిన్ను, అనల: = అగ్ని గాని, పవనో వా = గాలిగాని, మదకలః= మదం చేత ధ్వనిచేస్తూన్న, వారణః= ఏనుగ గాని, పరశుర్వా = గండ్రగొడ్డలి గాని, ఇన్చకరవిప్రసృతమ్‌= ఇంద్రుని హస్తంనుంచి ప్రసరించిన, వజ్రమ్‌= వజం కాని, “బాధిష్ట' అని దీపకపదాన్ని (అన్నింటితోను అన్వయించే పదాన్ని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి) మా బాధిష్ట = బాధించకుండుగాక. వృక్ష = వృక్షమా లతయా, సహ= లతతో కూడ, తే= వీకు, స్వస్తి= క్షేమం, అస్తు = అగుగాక,

ఇత్యత్రేతి - ఇక్కడ దాచబడిన (గోప్యమానాత్‌) 'బాధిష్ట” అనే దీపకంవల్ల అత్యంతము స్నేహపాత్రమైనది ఆ లతాసహితవృక్తం అని తెలియడంచేత చారుత్వం త్రి

482 ధ్వన్వాలోకః నిష్పన్న మవుతున్నది. అత్యంతస్నేహపాత్రుల విషయంలో అమంగళకరమైన పదాలు నోటితో కూడ ఉచ్చరించకూడ దనేది మన భారతీయసంప్రదాయం. లోచనం అప్రస్తుత ప్రశంసాౌధ్వనిరపి = ఢుణ్డులన్లో మారిహిసి కబ్బఅకలిఆఇం కేఅఇవణాఇం, మాలఇ కునుమసరిచ్చం భమర భమన్తో ణ పాలిహిసి. “అన్వేషయన్‌ మరిష్యసి కణ్బకకలితాని కేతకీవనాని, మాలతీకుసుమసదృశం భ్రమర భ్రమన్న ప్రాప్స్యసి” (సంస్కృతచ్చాయ) ప్రియతమేన సాకముద్యానే విహరన్తీ కాచిన్నాయికా భ్రమరమేవమాహేకో భృళ్లన్య అభిధాయాం ప్రస్తుతత్వమేవ. న చ ఆమన్తణాద(ప్రస్తుతత్వావగతిః, ప్రత్యుత ఆమన్తణం తస్యాః మౌగ్ధ్యవిజృమ్భితమితి అభిధయా తావన్నాప్రన్తుత ప్రశంసా సమాప్యా. సమాప్తాయాం పునరభిధాయాం వాచ్యార్థబలాదన్యాపదేశతా ధ్వన్యతే. యత్సౌభాగాభిమాన పూర్ణా సుకుమారపరిమల మాలతీకుసుమసదృకి కులవధూ:ః నిర్వ్యాజప్రేమపరతయా కృతకవైదగ్భ్యలబ్ధ ప్రసిద్ధ్యతిశయాని శమ్భృలీకల్దుకవ్యాప్తాని, దూరామోదకేతకీవనస్థానీయాని వేశ్యాకులాని ఇతశ్చేతశ్చ చజూర్యమాణం ప్రియతమమ్‌ ఉపాలభతే. బాలావందిని అప్రన్తులేతి := అప్రనస్తుతప్రశంసాధ్వని కూడ ఉన్నది. ఉదా - అన్వేషయన్నితి :- భ్రమర=ఓ తుమ్మెదా! కజ్బకకలితాని=ముళ్లతో నిండిన, కేతకీ వవాని= మొగలిపాదలను, అన్వేషయన= అన్వేషిస్తూ, మరిష్యసి= మరణించగలవు. భ్రమన్‌= ఎంత తిరిగినా కూడ, మాలతీకుసుమనదృశమ్‌= మాలతీపుష్పంతో సమాన మైనదానిని, న ప్రాప్స్యసి = పొందవు. వ్రీయేతి - ప్రియతమునిళో కూడ ఉద్యానంలో విహరిస్తున్న ఒక నాయిక తుమ్మెదతో ఇలా అంటూన్నది గాన భృంగవృత్తాంతం చెప్పబడుతూన్నది. అందుచేత అది ప్రస్తుతమే. (అభిధలో భృంగం వ్రస్తుతమే) పిలవడంవల్ల, అనగా పిలవడానికి యుక్తం కాని భృంగాన్ని సంబోధించడంవల్ల, భృంగం (ళృంగవృత్తాంతం) అధప్రమ్తుతం అనడానికి వీలులేదు. ఆలా అనడానికి వీలులేకపోవడమే కాకుండా మీదు మిట్కిలి

ద్వతీయోద్దోతః త483 (ఫ్రత్యుత) అలా పిలవడం ఆమెయొక్కు ముగ్ధత్వమువల్ల విజృంభించినది (జరిగినది) గాన అభిధచేత అప్రస్తుతప్రశంన (ఆఫప్రస్తుతవిషయ కథనం) సంభావ్యం కాదు. అభిధచేత బోధించబడే విషయం ప్రన్తుతమే అని అర్ధం. అభిధ పూర్తి అయిపోయిన తరవాత వాచ్యార్థబలంవల్ల ఇది అన్యాపదేశం అనే విషయం ధ్వనించబడుతున్నది. అదే మనగా- సొభాగ్యాభిమానంతో నిండి ఉన్నదీ, నుకుమారపరిమలం గల మాలతీపుష్పంతో సమానురాలూ అయిన కులవధువు, నిర్వ్యాజమైన (ప్రేమతో విండినదై ఉండడంచేత, కృత్రిమమైన వైదగ్ధ్యం (చాతుర్యం) విషయంలో అత్యధికప్రసిద్ది పాందినవీ, తార్పుడు కత్తె లనే ముళ్లతో నిండినవీ, దూరం దాకా సువాసన గల మొగలిపాదలవంటివీ అయిన వేశ్యాగృహాలలో ఇక్కడా అక్కడా కుత్సితమైన రీతిలో తిరుగుతూన్న తన ప్రియతముణ్ణి నిందిస్తూన్నది. లోచనం

అపహ్నుతిధ్వనిర్యథా అస్మదుపాధ్యాయభట్టేన్దురాజన్య - శ్ల, యః కొలాగురుపత్రభజ్గరచనావాసైకసారాయతే

గౌరాజ్సీకుచకుమృభూరిసుభగాభోగే సుధాధామని,

విచ్చేదానలదీపితోతృవవితాచేతోధివాసోదృవం

పన్హాపం వినినీషురేష వితతైరజ్లెర్నతాళ్లి స్మరః.

అత చథన్సమణలమధ్యవర్తినః లక్ష్మణుః వియోగాగ్నివరిచిత వనితావృదయోదితప్తోషమలీమసచ్చవి మన్మథాకారతయా అపహ్నవో ధ్వన్యతే.

అథైవ నసన్దేహధ్వనిః - యతళ్చన్దవర్తినః తస్య నామాపిన గృహీతమ్‌, అవీతు గౌరాళ్ళీనవాభోగస్టానీయే చన్టమనీ కాలాగురువత్రభబ్ల విచ్చిత్త్యాస్పదత్వేన యః సారతామ్‌ ఉత్కష్టతామ్‌ ఆచరతీతి తన్న జానీమః శిమేతద్వస్వితి ససన్దేహో౭పి ధ్వన్యతే.

బాలానందిని

అసహ్నతీతి - మా ఉపాధ్యాయులైన భబ్బేన్సురాజు శ్లోకంలో అపహ్నతిధ్వవి ఎట్లనగా -

యః ఇతి - నతాణ్గిః వంగిన శరీరంగల ఓ! లతాంగి! యః = ఏది, గౌరాణ్గీకుచకుమృభూరినుభగాభోగే= తెల్లని శరీరం గల వనితయొక్క కుచకుంభం

484 ధ్వవ్వాలోకః వలె మిక్కిలి సుందరమైన వైశాల్యం గల, సుధాధామని= చంద్రునియందు, కాలాగురు పత్తభబ్లరచనావాసైకసారాయతే= కాలాగురుచేత (నల్లని అగురుచేత) చేయబడిన పత్రరీతుల అవాసంయొక్క ప్రధానమైన సారంగా అవుతున్నదో (గౌరాంగీవిశాల స్తనతటంమీద కాలాగురువుతో ఆకులు చిగుళ్లు మొదలైన ఆకారాలలో వేసిన అందమైన బొమ్మలవలె ఉన్నది అని అర్భం), ఏవ:=ఆఅది, విచ్చేదానలదీవి తోత్క వనితాచేతోధివాసోద్భవమ్‌= వియోగాగ్నిచేత ప్రజ్వలింపచేయబడిన ఉత్కంఠితలైన వనితల చిత్తములయందు నివసించడంచేత కలిగిన, సన్హాపమ్‌= సంతాపాన్ని, వితత్రైః= విస్సృతములైన, శిథిలంగా ఇటుఅటూ జార్చబడిన, అబ్లెః= అవయవాలచేత, వినీషు;= తొలగించుకొనడానికి ఇచ్చయిస్తూన్న, స్మరః = మన్మథుడు. వివరణ:- చంద్రబింబం మధ్య కనబడుతూన్నది కళంకం కాదు - విరహాగ్నితొ ప్రజ్వలిస్తూన్న వనితల మనస్సులలో నివసించడంవల్ల వేగిపోయిన మన్మథుడు ఆ చంద్రబింబం మధ్య తన కాళ్లూ, చేతులూ మొదలైన అవయవాలు శిథిలంగా పడవేసి ఆ సంతాపాన్ని తగ్గించుకోవడం కొరకు ప్రయత్నిస్తున్నాడు. ఆ మన్మథుడే కలంకంలాగు కనబడుతున్నాడు అని ళ్లోకానికి భావం. అశ్రేతి - ఇక్కడ చంద్రమండలం మధ్య నున్న కళంకాన్ని, వియోగాగ్నితో కూడిన వనితల హృదయాలలో కలిగిన వేగిపోవడంచేత మలినమైన కాంతి గల మన్మథుని ఆకారంగా వర్ణించడంచేత అపహ్నవాలంకారం ధ్వనింపబడుతున్నది. “అది కళంకం కాదు; మరేమనగా అలాంటి మన్మథుడు” అని చెప్పినట్ల్టయితే వాచ్యాపహ్నుతి అయి ఉండేది. అలా చెప్పకపోవడంవల్ల అపహ్నుతిధ్వని అని భావం. అత్రైైవేతి - ఇక్కడనే సనందేహధ్వని కూడా ఉన్నది. ఎందువల్ల ననగా - చంద్రబింబం మధ్య నున్నదాని పేరు కూడ చెప్పలేదు. గౌరాణ్గీస్తవాభోగంతో సమానమైన చంద్రబింబంలో ఏది కాలాగురురచితపత్తసౌందర్యం గలదై సారత్వాన్ని, ఉత్కష్టత్వాన్ని కలిగిస్తూన్నదో అది ఏమిటో మాకు తెలియడం లేదు అని సపందేహాలంకారం కూడ ధ్వనించబడుతుంది. “చంద్రుని మధ్య ఏ కలంకం కనబడుతున్నదో” అని స్పష్టంగా చెప్పకపోవడంచేత అది కలంకమా ఏదైనా మరొక వస్తువా అని వక్తకు సందేహం ఉన్నట్లు వ్యంగ్యం అవుతున్నది గాన సనందేహధ్వని అవి భావం. లోచనం వూర్వమనణ్గీ కృతవణయావ్‌ు అనుతప్తాం విరవోత్కణ్థితాం వల్లభాగమన(ప్రతీక్షాపరత్వేన కృతప్రసాధనాదివిధితయా వాసకసజ్జీభూతాం

చ్వితీయోద్దోతః శీత్రిర్‌ వూర్ణచ(న్లోదయావనరే దూతీముఖానీతః ప్రియతమః త్వదీయ కుచకలశన్యస్తకాలాగురుపత్రభబ్లరచనా మన్మథోద్దీపనకారిణీ ఇతి చాటుకం కుర్వాణః చన్రవర్త్‌నీ చేయం కువలయదలశ్యామలకాన్నిరేవమేవ కరోతీతి (ప్రతివస్తూపమాధ్వనిరపి. బాలానందిని

వూర్వమితి :- ఒక నాయిక ప్రియుడు చూపిన ప్రణయాన్ని ముందు అంగీకరించలేదు. తరవాత ఆమెకు పశ్చాతాపం కలిగింది విరహోత్కంరితురాలై వల్లభుని రాక కోసం నిరీక్షిస్తూ చక్కగా అలంకరించుకొని వానకసజ్జికగా తయారయింది. పూర్ణచంద్రోదయసమయంలో దూతికను పంపగా ఆ ప్రియతముడు వచ్చాడు. “నీ కుచకలశంమీధ ఉన్న కాలాగురుపత్రరచన మన్మథోద్దీప్తిని కలిగిస్తూన్నది” అని చాటువాక్యాలు (ప్రియవాక్యాలు) పలుకుతూ అతడు “చంద్రునిలో ఉన్న ఈ నల్లకలువరేకులు వలె శ్యామలమైన కాంతి కూడ ఇదే విధంగా కామోద్దీపకంగా ఉంది" అని అంటున్నాడు. అందుచేత ప్రతివస్తూపమాధ్వని కూడ ఇక్కడ ఉంది. నీ కుచకలశంమీద ఉన్న పత్రరచన ఏ విధంగా మన్మథోద్దీపకంగా ఉందో చంద్రునిలోని ఆ కలంకం కూడ అదే విధంగా మన్మథోద్దీపకంగా ఉంది అని ప్రతివస్తూవమ వ్యంగ్యం అవుతున్నది అని భావం.

లోచనం

నుధాధామనీతి చన్నవర్యాయతయోపాత్తమపి వదం నన్తావం వినినీషురిత్యత్ర హేతుతామపి వ్యనక్తీతి హేత్వలంకారధ్వనిరపి.

త్వదీయకుచళోభా మృగాబ్కశోభా చ సహ మదనముద్దీపషయత; ఇతి సహాోక్తిధ్వనిరపి. “త్వత్కుచసదృశః చన్టః, చన్చసమః త్వత్కుచాభోగః” ఇత్యర్థ ప్రతీతేః ఉపమేయోపమాధ్వనిరపి. ఏవమన్యెఒప్యత్ర భేధాః శక్యోత్రేక్షాః. మహాకవివాచః అస్యాః కామధేనుత్వాత్‌. యతః - శ్లో, హేలాపి కస్యచిదచిన్యృఫలప్రనూత్తై

కస్యాపి నాలమణవేజఒపి ఫలాయ యత్నః,

దిగ్ధన్తిరోమచలనం ధరణీం ధునోతి

ఖాత్సంపతన్నపి లతాం చలయేన్న భృజ్ణి:.

486 ఛ్వన్వాలోకః ఏషాం తు భేదానాం సంసృష్టిత్వం సంకరత్వం చ యథాయోగం చిన్యమ్‌. బాలానందిని

సుధేతి :- 'సుధాధామని' (అమృతానికి స్థానమైన చంద్రునియందు) అని 'చంద్ర' శబ్దానికి పర్యాయంగా ఉపయోగించబడినా ఈ వదం “సంతాపాన్ని తొలగించ తలచుకొనుచున్ననాడు” అని చెప్పడంలో హేతుత్వాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది. అందుచేత ఇక్కడ హేత్వలంకారధ్వని కూడ ఉంది. త్వదీయేతి - “నీ కుచశోభ మృగాంకళోభా కూడ మదనోద్దీపకాలుగా ఉన్నాయి” అని సహోక్త్యృలంకారధ్వని కూడ ఉంది. త్యదితి = “చంద్రుడు నీ కుచాలవలె ఉన్నాడు. నీ కుచాభోగం చంద్రునితో సమంగా ఉంది' అనే ఆర్థం వ్యంగ్యం అవడంచేత ఉపమేయోపమాధ్వని కూడ ఉంది. ఈ విధంగా ఇక్కుడ ఇంకా మరికొన్ని అలంకారధ్వనిభేదాలు ఊహించడానికి వీలు ఉంది. ఎందువల్ల ననగా = ఈ మహాకవి వాక్కు కామధేనువు. యతః ఇతి - ఎందువల్ల అనగా -

'హీలాపీతి :- కస్యచిత్‌= ఒకనియొక్క, హేలాపి= విలాస కూడ, ఒకడు అలవోకగా చేసిన పని కూడ, అచిన్త్యఫలప్రసూత్రై= ఊహింపశక్యం కాని ఫలితాలను ఇవ్వడానికి సమర్థం అవుతుంది. కస్యాపి= ఒకానాకని, యత్నః = ప్రయత్నం, అఐవే= అత్యల్పమైన, ఫలాయ:= పలం ఇవ్వడానికి, న అలమ్‌= సమర్థం కాదు, దిగ్భనిరోమచలనమ్‌= దిగ్గజం, యొక్క రోమాల కదలిక కూడ, ధరణీమ్‌= భూమిని, ధువోతి= ఊపివేస్తుంది. ఖాత్‌= ఆకాళంనుంచి, వంపతన్నపి= వచ్చి వేగంగా పడుతున్నా కూడ, భృబ్లః= తుమ్మెద, లతామ్‌= లతను, న చలయేత్‌= చలింపచేయజాలదు.

అందువల్ల మహాకవుల రచనలో ఇన్ని విశేషాంశాలు ఉండడంలో ఆశ్చర్యం లేదని భావం. ఎషామితి :- ఈ భేదాల సంనృష్టి - సంకరాలను కూడా యథావకాశంగా ఊహించుకొనాలి.

లోచనం అతిశయోక్తి ధ్వనిర్యథా మమైవ- ళ్లో కేలీకన్టలితస్య విభ్రమమధోర్థ్శుర్యం వపుస్తే దృళౌ భళ్లీభజ్గురకామకార్ముకమిదం భ్రూనర్మకర్మక్రమః, అపాఠేఒపి వికొరకారణమహో వశ్రామ్భుజన్మాసవః సత్యం సున్ఫరి వేధసస్రిజగతీసారస్త్వమేకా కృతిః.

ద్వితీయోద్ద్యోత ఉరి?

అత్ర మధుమాసమదనానవానాం త్రైలొోకే సుభగతా అన్యోన్యం పరిపోషకత్వేన. తే తు త్వయి లోకోత్తరేణ వపుషా సంభూయ స్థితాః ఇతి అతిశయోకిర్వన్యతే. “ఆపాతేఒపి వికారకారణమ్‌” ఇత్యాస్వాదపరంపరా క్రీయయాపి వినా వికారాత్మనః ఫలస్య సంపత్తిరితి విభావనాధ్వనిరపి. “విభ్రమమధోర్శర్యమ్‌'' ఇతి తుల్యయోగితాధ్వనిరపి. ఏవం నర్వా లజ్కారాబాం ధ్వన్యమానత్వమస్తీతి మన్త్నవ్యమ్‌; న తు యథా క్రెళ్చిల్‌ నియతవిషయీకృతమ్‌. యథాయోగమితి - క్వచిదలజ్కారః, క్వచిద్వస్తు వ్యజ్ఞాకమిత్యర్భ్థో యోజనీయ ఇతి. 27

బాలావందిని

అతిశయోక్తీతి - అతిశయోక్తిధ్వనికి ఉదాహరణంగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా -

కేలీతి - తే దృశౌజ నీ నేత్రాలు, కేలీకన్సలితస్య= విలాసిజనుల శ్రీడయొక్క చవాంకురావిర్భావం కలిగిన, (అప్పుడే విలాసిజనుల శ్రీడను ఆంకురింపచేసిన), విభ్రమమధాోః= శృంగార చేష్టలనే నసంతర్తువుయొక్క, ధుర్యమ్‌= భారవహనక్షమమైన, అనగా కామోద్దీపనాదికార్యభారాన్ని వహించకలిగిన, వపుః= శరీరం (శరీరంగా ఉన్నాయి). నీ వేత్రద్వయం కొంచెం కాలం శ్రీతమే ఆవిర్భవించిన వనంతుని కామోద్దీపనాది కార్యాలు చేసే శరీరమే అని భావం. భ్రూనర్మకర్మక్రమః= నీ కనుబొమ్మల విలానశ్రమం, ఇదమ్‌= ఈ, భఖ్లీభబ్లురకా మకార్ముకమ్‌= వివిధభంగులలో వంగుతూన్న మన్మథధనున్సు. వత్రామ్భృుజన్మా= ముఖపద్మంనుండి పుట్టిన, ఆసవ;= ఆసవం (అధరరనం అనే ఆనవం) ఆపాతేఒపి= కొంచెం ఆస్వాదించినా కూడ, వికారకారణమ్‌= వికారాలకి కారణం. అహో= ఏమి ఆశ్చర్యం! సున్హరి= ఓ! సుందరీ! సత్యమ్‌ = నిజంగా, త్వమ్‌= నువ్వు, త్రిజగతీసారః= మూడు లోకాలలో సారమైన, వేధసః= బ్రహ్మదేవునియొక్క ఏకా= ఒక్క, కృతిః= కృతివి.

అశ్రేతి - మధుమాన - మదన - ఆసవాలు పరస్పరం ఒకదాని నొకటి పోషించుకుంటాయి. అందుచేత అవి మూడు లోకాలలోను సౌభాగ్యం ఉన్నవి. అవన్నీ శలిసి నీలో లోకోత్తరమైన శరీరంతో ఉన్నాయి అని అతిశయోక్తి ధ్వనించబడుతూన్స్నది. “ఆపాతేఒపి వికారకారణమ్‌” అని చెప్పడంచేత ఆస్వాదపరంపరాక్రియ, అలాగ మాటి మాటికి ఆస్వాదిస్తూనే ఉండడం అనే క్రియ, లేకపోయినా వికారరూసమైన ఫలం సంపన్నం అయింది అని చెప్పడంచేత విభావనాధ్వని కూడ (కారణం లేకపోయినా

488 ధ్వన్వాలోక్షః కార్యం పుట్టడం విభావన). “విభ్రమమధోః ధుర్యమ్‌' అని చెప్పడంచేత తుల్యయోగితాధ్వని. వివరణ:- “మ్యూనస్యాపి విశిష్టేన గుణసామ్యవివక్షయా, తుల్యకొర్యక్రియాయోగాదితుక్త్యా తుల్యయోగితా” (భామహ కావ్యా. 3.27)

అని భామహృుని లక్షణం ప్రకారం - తక్కువదానికి కూడా విశిష్టమైన దానితో గుణసామ్యం ఉందని చెప్పాలనే ఇచ్చచేత, అది విశిష్టమైనదానితో సమానమైన పని చేసినట్లు వర్ణించడం తుల్యయోగిత. ఈ లక్షణం ప్రకారం నేత్రద్వయానికీ వసంతానికీ సామ్యం చెప్పాలనే ఇచ్చచేత “నీ నేత్రద్వయం మధువు వలె కామోద్దీపవాదిభారం వహిస్తూన్నది' ' అని గమ్యం అవడంచేత తుల్యయోగితాధ్వని అని అర్ధం.

ఏవమితి - ఈ విధంగా సర్వాలంకారాలు కూడ ధ్వనింపబడడం ఉంది అని గహించాలి. అంతేకాని కొందరు చెప్పినట్లు కొన్ని ఆలంకారాలు మాతమే ధ్వనించబడతాయి అనే మాట యుక్తం కాదు. యథాయోగమితి - కొన్ని చోట్ల వాచ్యమైన అలంకారం అలంకారాంతరాన్ని వ్యంజింవచేన్తుంది, మరికొన్ని చోట్ల వన్తువు వ్యంజింపచేస్తుంది అనే విషయాన్ని సమన్వయం చేసుకోవాలి అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

ఏవమలంకారధ్వనిమార్గం వ్యుత్పాద్య తస్య ప్రయోజనవత్తాం ఖ్యాపయితుమిదముచ్యతే - కౌ. శరీరీకరణం యేషాం వాచ్యత్వేన వ్యవస్థితమ్‌,

తేఒలబ్కొరాః పరాం ఛాయాం యాన్తి ధ్వన్యజ్ఞతాం గతాః. 28 ధ్వన్యబ్లతా చ ఉభాభ్యాం ప్రకారాభ్యాం - వ్యజ్ఞుకత్వేన వ్యబ్గ్యత్వేన చ. తతశ్రేహ ప్రకరణాత్‌ వ్యబ్యత్వేనేత్యవగన్తవ్యమ్‌. వ్యబ్యత్వేఒప్య లజ్కారాణాం ప్రాధాన్యవివక్తాయామేవ సత్యాం ధ్వనావన్తఃపాతః ఇతరథా తు గుణీభూతవ్యబ్గ్యత్వం ప్రతిపాదయిష్యతే.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా అలంకారధ్వనిమార్గాన్ని విశదీకరించి దానికి ప్రయోజనం

ఉన్న దనే విషయాన్ని తెలపడంకోసం ఇది చెప్పబడుతున్నది -

ద్వితీయోద్దోతః 489

శరీరీతి - యేషామ్‌= ఏ' అలంకారాలకు, వాచ్యత్వేన= వాచ్యత్వంచేత, శరీరీకరణమ్‌= కావ్యశరీరంగా చేయడం, వ్యవస్థితమ్‌= ఉన్నదో, తే అలజ్కారాః= అ అలంకారాలు, ధ్వన్యబ్లతామ్‌= ధ్వనికావ్యానికి అంగత్వాన్ని, గతాః= పాందినవై, పరామ్‌= గొప్ప, ఛాయామ్‌= శోభను, యాన్తి= పొందుతున్నాయి.

ధ్వన్యబ్గతేతి - వ్యంజకంగా ఉండడంచేత, వ్యంగ్యంగా ఉండడంచేత, రెండు విధాల అలంకారాలు ధ్వనికావ్యాంగాలు అవుతాయి. అందులో ఇక్కడ ప్రకరణూన్ని పట్టి(ధ్వన్యమానాలంకారాల విషయం చర్చించబడుతున్నది గాన) వ్యంగ్యాలుగా ఉండి ధ్వనికావ్యానికి అంగంగా ఉండడాన్ని గ్రహించాలి. అలంకొరాలు న్యంగ్యాలైనా కూడ వాటికి ప్రాధాన్యం చెప్పాలనే ఉద్దేశ్యం ఉన్నప్పుడే వాటికి ధ్వనిలో ఆంతర్భావం. అలా కాని పక్షంలో వాటికి గుబీభూతవ్యంగ్యత్వం ్రతిపాదించబడగలదు.

లోచనం

నను ఉక్తస్తావచ్చిరన్తనైః అలంకారాః. తేషాం తు భవతా యది వ్యజ్యత్వం వ్రదర్శితం కిమియతా ఇత్యాశజ్క్యాహ - ఎవమిత్వాది. యేషామలంకారాణూాం వాచ్యత్వేన శరీరీకరణం, శరీరభూతాత్‌ ప్రస్తుతాత్‌ ఆర్భానరభూతతయా అశరీరాణాం కటకాదిస్థానీయానాం శరీరతాప్రతిపాదనం వ్యవస్థితం సుకవీనామ్‌ అఆయత్నసంపాద్యతయా, యది వా వాచ్యక్వే సతి యేషాం శరీరతాపాదనమపిన వ్యవస్థితం, దుర్ధటమితి యావత్‌, తేఒలజ్కారాః ధ్వనేర్వ్యాపారస్య కావ్యస్య వా అబ్గతాం, వ్యబ్యస్వరూపతయా, గతాః సన్తః పరాం దుర్లభాం ఛాయాం కాన్సిమ్‌ ఆత్మరూపతాం యాన్సి.

ఏతదుక్తం భవతి - సుకవిః విదగ్ధపురన్రీవత్‌ భూషణం యద్యపి శ్లిష్టం యోజయతి తథాపి శరీరతాపత్తిరేవ అస్య కష్టసంపాద్యా, కుబ్కుమపీతికాయా ఇవ. ఆత్మతాయాస్తు కా నంభావనాపి? ఏవంభూతా చేయం వ్యబ్యతాయా అప్రధానభూతాపి వాచ్యమాత్రాలంకారేభ్యః ఉత్కర్వమలంకారాణాం వితరతి. బాలక్రీడాయామివ రాజత్వమివ ఇత్యముమర్థ్ధం మనసి కృత్వా ఆహ- ఇతరథా త్వితి. 18

490 ఛ్వన్వాలోకః టాలానందిని

నవ్వితి - ప్రాచీనులు అలంకారాలను గూర్చి చెప్పే ఉన్నారు; వాటికే వ్యంగ్యత్వాన్ని నువ్వు ప్రదర్శించావు. తావన్మాత్రంచేత ఎం సాధించినట్లు ఆని ఆశంకించుకొని ఏవమిత్యాదికం చెవుతున్నాడు. వాచ్యాలయిన అలంకారాలు (లోకంలో కటకాద్యలంకారాలవంటివి అవడంచేత, శరీరమైన ్రస్తుతార్థంకంటె భిన్నమైనవి. అందుచేత అవి శరీరం (కావ్యశరీరం) కావు. వాటిని కూడ సుకవులు ఆనాయాసంగా శరీరంగా చేయకలుగుతున్నారు.

కారిక పూర్వార్థంలో ఉన్న 'వాచ్యత్వేన' అనే దానిని తృతీయంగా గ్రహించి పై అర్ధం చెప్పబడింది. దానిని 'వాచ్యత్వే” అని సప్తమ్యంతంగా గ్రహించి “వాచ్యత్వే న వ్యవస్థితమ్‌' అని వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు - యది వా ఇతి :- వాచ్యాలవడంచేత వ అలంకారాలను శరీరంగా చేయడం కూడ శక్యం కాని పనియో అని అర్ధం ఆ అలంకారాలు, వ్యంగ్యరూపాలై, ధ్వన్యబ్లతాం గతాః=ధ్వనివ్యాపారానికి, లేదా ధ్వనికావ్యానికి అంగత్వాన్ని పొందినవై, పరామ్‌= దుర్లభమైన, గొప్ప, భఛాయామ్‌= కాంతిని, ఆత్మరూపత్వాన్ని, పాందుతాయి.

ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - సుకవి, మంచి నేర్చు గల స్త్రీ భూషణాలను శరీరంమీద కూర్చినట్లు, ఆలంకారాలను చాల అందంగా (శరీరంలో) కలిసిపోయేటట్లు కూర్చినా కూడ వాటిని శరీరంగా చేయడం, శరీరాంతర్గతం చేయడం ఎంతో శ్రమపడితేవే కాని శక్యం కాదు. కాశ్మీరకుంకుమాన్ని శరీరం మీద వేసి మర్దించి దాని పచ్చరంగు శరీరానికి పట్టేట్లు, శరీరంలో కలిసిపోయే టట్లు చేయడం ఎంత కష్టమో అంత కష్టం. అలాంటప్పుడు దాన్ని ఆత్మగా చేయడం అనేది ఊహించడానికి కూడ శక్యం కాని పని. వ్యంగ్యత్వం ఎలాంటి దనగా - అది అప్రధానమైనా కూడ కేవలం వాచ్యాలుగా ఉన్న అలంకారాలకంటె ఈ (వ్యంగ్యాలైన) అలంకారాలకి ఉతక్కర్షను ఇస్తుంది. ఇది బాల్యక్రీడలో కూడ రాజత్వం వంటిది. అనగొ పదిమంది బాలలు కలిసి తమలో ఒకణ్ణి రాజును చేసి ఆడుకుంటూన్నప్పుడు ఆ సమయంలో రాజత్వం ఇచ్చిన ఆ బాలునికి ఇతరబాలురకంటె వైశిష్ట్యం ఉన్నట్లు. ఈ విషయాన్నే మనస్సులో ఉంచుకొని ఇతరథా తు ఇత్యాదిక౦ చెపుతున్నాడు. 28

ధ్వన్యాలోకం

అభ్గీత్వేన వ్యబ్యతాయామపి అలజ్కారాణాం ద్వయీ గతిః-

కదాచిద్వస్తుమాత్రేణ వ్యజ్యన్తే కదాచిదలంకారేణ - తత్ర-

ద్వాతీయోద్దోత: తృత్రి1 కా. వ్యజ్యన్తే వస్తుమాశ్రేణ యదాలంకృతయస్తదా,

ధువం ధ్వన్యజ్ఞతా తాసాం

అత్ర హేతుః

క్రావ్యవృత్తిస్తదాశ్రయా. 29 యస్మాత్తత్ర తథావిధవ్యజ్యాలంకారపరత్వైనైవ కావ్యం ప్రవృత్తమ్‌. అన్యథా తు తద్వాక్యమాత్రమేవ స్యాత్‌. బాలానందిని

అజిత్వేనేతి :- అలంకారాలు అంగిగా వ్యంజింపజేయబడే టప్పుడు కూడ రెండు పద్దతు లుంటాయి -ఒకప్పుడు వస్తుమాత్రంచేతనే వ్యంజింపబడతాయి; ఒకప్పుడు అలంకారంచేత. అందులో -

వ్యజ్యన్తే ఇతి :- ఆలంకృతయః = అలంకారాలు, యదా= ఎప్పుడు, వస్తుమాత్రేణ= వస్తుమాత్రంచేత, తయా= ఆ వ్యంగ్యతచేత, వ్యజ్యన్తే= వ్యంజింపచేయబడునో, తాసామ్‌= వాటికి, ద్రువమ్‌= తప్పక, ధ్వన్యబ్లతా= ధ్వనిలో అంగత్వము, అనగా అవి ధ్వవిలో ఒక భేదం అని అర్థం.

ఇందుకు కారణం ఏమనగా-

కావ్యేతి - కావ్యవృత్తిః:= కవివ్యాపారంయొక్క ప్రవృత్తి. తదాశ్రయా= ఆ అలంకారాలను ఆశ్రయించినది, అనగా అలంకారాలను గూర్చి ఏర్పడినది

యస్నాదితి - ఎందువలన అక్కడ కొవ్యం అ విధమైన వ్యంగ్యాలంకారాన్ని ప్రధానంగా దృష్టిలో ఉంచుకొని (వ్యంగ్యాలంకారపరత్వేన) ప్రవర్తించినదో అందువల్ల అవి ధ్వన్యంగములు అని భావం. అలా కాకపోతే అది (లౌకికమైన) వాక్యం మాత్రమే అవుతుంది.

లోచనం

తక్రేతి - ద్వయ్యాం గతౌ సత్యామ్‌. “అత్ర హేతుః” ఇత్యయం వృత్తిగ్రన్ధః - కావ్యస్య కవివ్యాపారస్య, వృత్తి: తదాశ్రయా అలంకారప్రవిణా యతః. అన్యథేతి - యది న తత్పరత్వమిత్యర్థః. తేన తత్ర గుణీభూతవ్యబ్గ్యతా నైవ శజ్క్యేతి తాత్సర్యమ్‌.

492 భ్వన్వాలోకః బాలావందిని

తత్రేతి - రెండు విధాలైన గతి ఉండగా అని అర్ధం. “అత్ర హేతుః” అనేది వృత్తికి చెందినది, కారికాభాగం కాదు. ఎందువలన - కావ్యస్య = కవివ్యాపారం యొక్క వృత్తి, తదాశ్రయా=జ అలంకారాలయందు ఆదరం కలదో, అన్యథేతి - ఆలంకారపరత్వం లేని పక్షంలో అని అర్ధం తేనేతి- అందుచేత అక్కడ గుణీభూతవ్యంగ్యత్వం శంకించతగినది కాదు అని తాత్చ్సర్యం వస్తుమాత్రంచేత అలంకారాలు వ్యంజింపబడినచోట అలంకార ధ్వనినే అంగీకరించాలి కాని గుణీభూతధ్వనిగా గ్రహించకూడదు అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

తాసామేవ అలంకృతీనామ్‌- కా. అలంకారాన్తరవ్యజ్య్యభావే

పునః

ధ్వన్యజ్గతా భవేత్‌,

చారుత్వోత్కర్వతో వ్యజ్యప్రాధాన్యం యది లక్ష్యతే. 30 ఉక్తం హ్యేతత్‌ - “చారుత్వోత్కర్హనిబన్ధనా వాచ్యవ్యబ్యయోః ప్రాధాన్యవివక్షా' ఇతి. వస్తుమాత్రవ్యబ్యత్వే చాలంకారాణామ్‌ అనన్తరోపదర్శితేభ్య ఏవ ఉదాహరణేభ్యః విషయ: ఉన్నేయః. తదేవమ్‌ అర్ధమాత్రేణ, అలజ్కారవిశేషరూపేణ వా అగ్ధేన అర్భాన్తరస్య అలంకారస్య ప్రకాశనే చారుత్వోత్కర్పనిబన్ధనే సతి ప్రాధాన్యే అర్థశక్తుదృవానురణనరూపవ్యబ్గ్యః ధ్వనిః అవగన్తవ్యః.

బాలానందిని

తొసామేవేతి - ఆ అలంకారాలకే -

అలజ్కారాన్తరేతి - అలంకారాన్తరవ్యంగ్యభావే(పునః)= మరొక అలంకారంచేత వ్యంగ్యత్వం ఉన్నట్లయితే, చారుత్వోత్కర్నత:= చారుత్వంయొక్క ఆధిక్యంవల్ల, వ్యబ్గప్రాధాన్యమ్‌ = వ్యంగ్యంయొక్క ప్రాధాన్యం, లక్ష్యతే యది = చూడబడినట్లయితే, ధృ్య్యబ్గతా= ధ్వన్యంగత్వం, ధ్వనికావ్యాగత్వం, ధ్వనిభేదత్వం, భవేత్‌= అగును.

ద్వాతీయోద్దోత: 493

ఉక్తమితి - “వాచ్యవ్యంగ్యాల ప్రాధాన్యవివక్ష చారుత్వంయొక్క ఉత్కర్షమీద ఆధారపడి ఉంటుంది” అని (వెనకనే) చెప్పబడింది కదా? అలంకారాలు వస్తుమాత్ర వ్యంగ్యా లవడానికి విషయం, అనగా అవి (అలంకారాలు) ఏ విధంగా వస్తుమాత్రంచేత వ్యంగ్యాలవుతాయో, ఇంత క్రితమే చూపబడిన ఉదాహరణలనుండి ఊహించదగినది తదేవమితి - అందువల్ల ఈ విధంగా అర్ధమాత్రంచేత గాని, అలంకారవిశేషరూపమైన అర్ధంచేతగాని, మరియొక అర్ధం గాని, మరియొక అలంకారం గాని ప్రకాశించబడినప్పుడు చారుత్వంయొక్క ఆధిక్యం మీద ఆధారవడిన (ప్రాధాన్యం ఉన్న వక్షంలో అర్థశక్తుదృవానురణనరూపవ్యంగ్యరూపమైన ధ్వనికావ్యం అని తెలుసుకొనాలి.

లోచనం

“తాసామేవ అలంకృతీనామ్‌” ఇత్యయం పఠిష్యమాణకారికోపస్కారః. “పునః” ఇతి కారికామధ్యే ఉపస్కారః. ధ్వన్యజ్గతేతి - ధ్వనిభేదత్వమిత్యర్థః. వ్యభ్యప్రాధాన్యమితి - అత్ర హేతు: చారుల్వోత్కర్శత: ఇతి. యదీతి - తదప్రాధావ్యే తు వాచ్యాలబ్కార ఏవ ప్రధానమితి గుణీభూతవ్యబ్య్యతేతి భావః. నను అలంకారః వన్తునా వ్యజ్యతే అలంకొారాన్తరేఐ చ వ్యజ్యతే ఇత్యత్ర ఉదాహరణాని కిమితి న దత్తానీతి ఆశజ్క్యాహ - వస్త్వితి, ఏతత్సంక్షిష్య ఉవనంహరతి - తదేవమితి. వ్యబ్యన్య వ్యళ్ఞుకన్య చ (ప్రత్యేకం వస్వలంకారరూపతయా ద్విప్రకారత్వాత్‌ చతుర్విధో ఒ౬యమ్‌ అర్ధశక్త్యుద్భవః ఇతి తాత్పర్యమ్‌. 29, 30

బాలానందివి

తాసామితి - “తాసామేవ అలంకృతీనామ్‌” అనేది చదవబోయే కారికకు ఉపస్కారం; అనగా దాని అర్ధాన్ని పూరించడానికి చేర్చబడింది అని అర్ధం. “పునః” అనే పదం కారికామధ్యలో ఉపస్కారం. ధ్వన్యజ్ఞతా ఇతి. ధ్వనిభేదత్వం అని అర్థం. వ్యజ్యప్రాధాన్య మితి - “చారుత్వోత్కర్వతః” అనేది దీనికి (వ్యంగ్యప్రాధాన్యానికి) హేతువు. యదీతి - వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం లేని పక్తంలో వాచ్యాలంకారమే ప్రధానం అవుతుంది. అప్పుడు అ వ్యంగ్యం గుణీభూతవ్యంగ్యమే అవుతుంది అని భావం. నన్వితి .- అలంకారం వస్తువుచేత వ్యంజించబడుతుంది, మరొక అలంకారంచేత వ్యంజింపబడుతుంది అనే దానికి ఉదాహరణలు చూపలేదేమి? అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - వస్ప్వితి. ఈ విషయా న్నంతనీ సంక్షేపించి తదేవమ్‌ ఇత్యాదికంతో చెపుతున్నాడు

ల! ధ్వన్వాలోకః వ్యభ్య స్యేతి : వ్యంగ్యమూ వ్యంజకమూ కూడ ఒక్కొక్కటి వస్వలంకారరూపంలో రెండు విధా లవడంచేత ఈ అర్థశక్త్యుద్భవం నాలుగు విధాలు అని తాత్సర్యం 29, 30 ధ్వన్యాలోకం ఏవం ధ్వనేః ప్రభేదాన్‌ ప్రతిపాద్య తదాభాసవివేకం కర్తుమ్‌ ఉచ్యతే - కా యత్ర ప్రతీయమానో ఒర్థః ప్రమ్లిష్టత్వేన భాసతే, వాచ్యస్యాజ్లితయా వాపి నాస్యాసొ గోచరో ధ్వనేః 31 ద్వివిధోఒపి ప్రతీయమానః స్ఫుటః అస్ఫుటశ్చ. తత్ర య ఏవ న్ఫుటః శబ్దశక్త్యా అర్థశక్త్యా వా ప్రకాశతే స ఏవ ధ్వనేర్మార్గః నేతర:. స్ఫుటోఒపి యః అభిధేయస్య అబ్గత్వేన ప్రతీయమాన: అవభాసతే సః అస్య అనురణనరూపవ్యబ్యస్య ధ్వనేః అగోచరః. యథా - గొథ. కమలాఅరా ణం మలిఆ హంసా ఉడ్డావిఆ ణ అ పిఉచ్చా, కేణ వి గొముతడాఏ అబృం ఉత్తాణఅం ఫలిహమ్‌. (68) అత్రహి ప్రతీయమాననస్య ముగ్ధవధ్వాః జలధరప్రతిచిమృుదర్శనస్య వాచ్యాబ్గత్వమేన. బాలానందిని ఏవమితి - ఈవిధంగా ధ్వనియొక్క ప్రభేదాలను ప్రతిపాదించి ధన్యాభానవివేచన చేయడంకోసం చెప్పబడుతున్నది - యశ్రేతి - యత్ర= ఎక్కడ, ప్రతీయమానః అర్థః= వ్యంగ్యమైన అర్థం, ప్రమ్లిష్టత్వేన= అస్పష్టంగా, దేనితోనో కలసిపోయినట్లు, భాసతే= భాసిస్తుందో, వాచ్యస్య= వాచ్యంయొక్క, అబ్లతయా వాపి= అంగంగా గాని, భాసిస్తుందో, అసౌ= ఆ ప్రతీయమానార్థం, ధ్వవేః= ధ్వని కావ్యానికి, గోచరః= గోచరం, న = కాదు. ద్యివిధోఒపీతి రెండు విధాలైన (శబ్దశక్తిమూల - అర్ధశక్తిమూల) ప్రతీయమానార్థమూ కూడ న్ఫుటంగాను, అస్ఫుటంగానూ కూడ ఉండవచ్చు. వాటిలో శబ్దశక్తిచేతగాని, అర్థశక్తిచేతగాని భాసించే ఏ అర్ధం స్ఫుటంగా ప్రకాశిస్తుందో అదే ధ్వనిమార్గం, రెండవది

ద్వితీయోద్దోత: నో కాదు. స్ఫుటమైనది కూడా ఏది అభిధేయానికి (వాచ్యానికి) అంగంగా వ్రతీయమానమై భాసిస్తుందో అది ఈ అనురణనరూపవ్యంగ్యరూవధ్వనికి గోచరం కాదు. ఎట్లనగా =

కమలాఅరా ఇతి - (దని ఛాయ లోచనంలో ఉంది) శేనాపి = ఎవనిచేతనో, గొమళతడాగే= గ్రామంలోని చెరువులో, అభ్రమ్‌= ఆకాశం, ఉత్తానితమ్‌= వెల్లగితలా చేయబడినదై, క్షిస్తమ్‌= విసరబడినది., కమలాకరాః= పద్మలతలు, న మలితాః= నలగగొట్టబడలేదు; హంసాశ్చ= హంసలుకూడ, సహసా= హటాత్తుగా, న ఉడ్డాయితా:= ఎగరగొట్టబడలేదు.

అధ్రేతి - ఇక్కడ ముగ్యరాలైన స్రీ మేఘప్రతిబింబాన్ని చూడడం అనే వ్యంగ్యార్థం వాచ్యానికి అంగంగానే ఉంది.

లోచనం

ఏవమితి - అవివక్తితవాచ్యో వివక్షితాన్యపరవాచ్య ఇతి ద్వౌ మూలభేదౌ. ఆద్యస్య ద్వౌ భేదౌ - అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యః, అర్భాన్తరసంక్రమితవాచ్యశ్చ. ద్వితీయస్య ద్వా భేదౌ - అలక్ష్యక్రమః అనురణనరూపళ్చ. ప్రథమః అనన్తభేదః. ద్వితీయః ద్వివిధః - శబ్దశక్తిమూల: అర్థశక్తిమూలళ్చ. పళశ్చిమస్తివిధః - కవిప్రొఢోక్తికృత శరీర, కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢోక్తికృతశరీరః, స్వతఃసంభవీ చ.తే చ ప్రత్యేకం వ్యబ్య్యవ్యజ్ఞాకయోః ఉక్తభేదనయేన చతుర్ధేతి ద్వాదశవిధః అర్థశక్తిమూల:. ఆద్యాశ్చత్వారో భేదా ఇతి షోడశ ముఖ్యభేదా:, తేచ పదవాక్యప్రకాశత్వేన ప్రత్యేకం ద్వివిధా వక్ష్యన్తే. అలక్ష్యక్రమన్య తు వర్ణపదవాక్యసంఘటనాప్రబన్టప్రకాశ్యక్వేన పంచత్రింశద్భేదాః,.

తదాభాసేభ్య:ః ధ్వన్యాభాసేభ్యః వివేకః విభాగః. అ స్యేత్యాత్మభూతన్య ధ్వనేః అసౌ కావ్యవిశేషో న గోచర: న విషయ ఇత్యర్థః.

“కమలాకరా న మలితా హంపా ఉడ్డొయితానచ సహసా,

కేనాపి గ్రామతడాగే ఒభ్రముత్తానితం క్షిప్రమ్‌”. ఇతి చ్భాయా.

అన్యేతు పిఉచ్చా పితృష్వసా ఇళ్ళమామన్య్యతే. కేనాపి అతినిపుణేన. వాచ్యాబ్గత్వమేవేతి - వాచ్యేనైవ హి విస్మయవిభావరూపేణ ముగ్ధిమాతిశయః వ్రతియతే ఇతి వాచ్యాదేవ చారుత్వసంపత్‌. వాచ్యం తు స్వాత్మోపపత్తయే అర్జాన్తరం స్వోపకారవాళ్ళుయా వ్యనక్తి.

496 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

ఏవమితి : అవివక్షితవాచ్యం, వివక్తితాన్యపరవాచ్యం అని మౌళికభేదాలు రెండు. అవివక్షితవాచ్యానికి అఆత్యంతతిరసృతవాచ్యం, అర్జాన్తరసం([క్రమితవాచ్యం అని రెండు భేదాలు. వివక్షితాన్యపరవాచ్యానికి అలక్ష్యక్రమంర్ధ అనురణనరూపం అని రెండు భేదాలు. ఇవి నాలుగు భేదాలు. మొదటిదైన అలక్ష్యక్రమ భేదాలు అనంతంగా ఉంటాయి. రెండవది (అనురణనరూపధ్వని) శబ్దశక్తిమూలం, అర్ధశక్తిమూలం అని రెండు విధాలు. చివరిది (అర్ధశక్తిమూలం౦) కవిప్రొడఢోక్తికృతశరీరం అనీ, కవినిబద్ధవక్షృప్రొఢోక్తికృతశరీరం అనీ, స్వతఃసంభవి అనీ మూడు విధాలు. ఈ మూడు భేదాలూ కూడ ఒక్కొక్కటి పైన చెప్పిన వ్యంగ్యవ్యంజక భేదం చేత నాలుగేసి విధాలు గౌన అర్ధశక్తిమూలధ్వని పన్నెండు విధాలు.

అనగా (1) కవిప్రాఢోక్తిసిద్ధవన్తునా వస్తుధ్వవనిః, (2) కవి(ప్రొఢోక్తిసిద్ధవస్తునా అలంకారధ్వనిః, (3) కవి'్రాఢోక్తిసిద్ధాలంకారేణు వస్తుధ్వనిః, (4) కవి(ప్రొఢోక్తిసిద్ధాలంకారేణ అలంకారధ్వనిః (5) కవినిబద్దవక్షృప్రొఢోక్తిసిద్ధవన్తునా వస్తుధ్వనిః (6) కవినిబద్ధవక్షృ (ప్రొఢోక్తిసిద్ధవస్తునా అలంకారధ్వనిః (7) కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢోక్తిసిద్ధాలంకారేణ వస్తుధ్వనిః (8) కవినిబద్ధవక్ష్మప్రాఢోక్తిసిద్ధాలంకారేణ అలంకారధ్వనిః (9) స్వతఃసంభవివస్తునా వస్తుధ్వనిః (10) స్వతఃసంభవివస్తునా అలంకారధ్వనిః (11) స్వతఃసంభవ్యలంకారేణ వస్తుధ్వనిః (12) స్వతఃసంభవ్యలంకారేణ అలంకారధ్వనిః అని 12 భేదాలు అని అర్ధం. ఈ పన్నెండు భేదాలు, మొదటి నాలుగు భేదాలూ కలిస్తే ముఖ్యమైన భేదాలు పదహారు. ఈ పదహారుభేదాలూ కూడ పదప్రకాశత్వంచేత, వాక్యప్రకాశత్వంచేత ఒక్కొక్కటి రెండేసి విధాలని చెన్పబోతున్నాం. ఆ విధంగొ మొత్తం ముప్పైరెండు భేదాలు. అలక్ష్యక్రమం వర్ణ-పద-వాక్య-సంఘటనా - ప్రబంధాలచేత వ్యంగ్యం అవుతుంది. అవి కలవగా ముప్పై ఐదు భేదాలు. (పద-వాక్యప్రకాశ్యత్వాన్ని పట్టి వచ్చిన రెండు భేదాలు ముందే చెప్పబడ్డాయి. ఇంక మిగిలినవి వర్ణ-సంఘటనా- ప్రబంధప్రకాశ్యత్వాలు మూడే. ఆ ముస్పైరెండూ, ఈ మూడూ కలుస్తే ముస్పైఐదు భేదాలని భావం.)

తదాభాసేభ్య ఇతి :- ధ్వన్యాభాసలనుండి, వివేకం అనగా విభాగం. అన్య= ఆత్మయైన ధ్వనికి ఆ కావ్యవిశేషం, గోచరః = విషయం, కాదు అని అర్ధం.

అన్యేతు ఇతి - కొందరైతే 'పితృప్వస:' (అత్తా!) అనే అర్ధం గల 'పిఉచ్చా అనేది సంబోధన అని అన్నారు. కేనాపి - చాలా నేర్చు గల ఎవనిచేతవో, వాచ్యాబ్గత్వమేవేతి

ద్వతీయోద్దోతః క్రి”

• విస్మయానికి విభావం అయిన వాచ్యార్థంచేతనే ముగ్ధతయొక్క అతిశయం, అత్యధికమైన అమాయకత్వం గమ్యం అవుతున్నది అందుచేత సౌందర్యసంపద అంతా వాచ్యంవల్లనే లభిస్తూన్నది వాచ్యం మాత్రం తను ఉపపన్నం అవడానికి (కుదరడానికి) తనకు ఉపకారం కలగాలనే వాంఛచేత మరొక అర్ధాన్ని వ్యంజింప చేస్తూన్నది ధ్వన్యాలోకం

ఏవంవిధే విషయే అన్యత్రాపి యత్ర వ్యజ్యా పేక్షయా వాచ్యస్య చారుత్య్వోత్కర్షప్రతీత్యా ప్రాధాన్యమవసీయతే తత్ర వ్యబ్యస్య అబ్గత్వేన ప్రతీతేః ధ్వనేః అవిషయత్వమ్‌. యథా - గాథ. వాణీరకుడజ్లోడ్డీణసఉణికోలాహలం సుణన్తీఏ,

ఘరకమ్మవావడాఏ బహుఎ సీఅన్తి అజ్ఞాఇం. (69)

ఏవంవిధో హి విషయః ప్రాయేణ గుణీభూతవ్యబ్యనస్య ఉదాహరణత్వేన నిగర్దేక్ష్యతే.

బాలానందిని

ఏివమితి+- ఇతరత్రా కూడ ఎక్కడ ఇలాంటి విషయంలో వ్యంగ్యంకంటె వాచ్యంలో చారుత్వోత్కర్న కనబడడంచేత దానికి (వాచ్యానికి) ప్రాధాన్యం నిర్ణయించబడుతుందో అక్కడ వ్యంగ్యం (వాచ్యానికి) అంగంగా కనబడడంచేత అది ధ్వనికి విషయం కాదు. ఎట్లనగా -

వాజణీరేతి- (దీని సంస్కృతచ్చ్భాయ లోచనంలో ఉంది) వేతసలతాగహనోడ్డీన శకునికోలాహలమ్‌= పేపడొంక(ప్రబ్బలిపాద)లనుండి ఎగిరిన పక్షుల కోలాహలాన్ని శృణ్వత్యాః= వింటూన్న, గృహకర్మవ్యాపృళాయా:= ఇంటి పనులలో వ్యాషృతురాలైన, వధ్వాః= స్రీయొక్క, అబ్గుని= అవయవాలు, సీదన్లి= సడలిపోతున్నాయి.

ఏవంవిధ ఇతి - ఇలాంటి విషయం సాధారణంగా గుణీభూతవ్యంగ్యానికి ఉదాహరణంగా నిర్దేశింపబడగలదు.

లోచనం

“వేతసలతాగహనోడ్డీ నశకునికోలాహలం శృణ్వత్వాః,

గృహకర్మవ్యాషృతాయా: వధ్యాః సీదన్య్యజ్ఞాని" ఇతి చాయా. శై

498 ధ్వన్వ్యాలోకః

అత్ర దత్తసంకేతచౌర్యకాముకరతసముచితస్థాన(ప్రాప్తిః ధ్వన్యమానా వాచ్యమేవ ఉపస్కురుతే. తధాహి - గృహకర్మవ్యాపృతాయా ఇత్యన్యపరాయా అపి, వధ్వా ఇతి సాతశయలజ్ఞాపారతన్త్యబద్ధాయా అపి, అజ్లానీత్యేకమపి న తాదృగబ్లం యద్‌ గామ్భృీర్యావహిళ్ధవశేన సంవరీతుం పారితమ్‌, సీదన్తీతి ఆస్తాం గృహకర్మసంపాదనం, స్వాత్మానమపి ధర్తుం న ప్రభవన్తీతి, గృహకర్మయోగే న స్ఫుటం తథా లక్ష్యమాణానీతి - అస్మాదేవ వాచ్యాత్‌ సాతిశయమదనపరవశతాప్రతీతేః చారుత్వసంపత్తి:.

బాలానందిని

అగ్రేతి - ఇక్కడ సంకేతం ఇచ్చిన చౌర్యకాముకుడు (జారుడు) సురతానికి తగిన స్థానానికి చేరినట్లు (పక్షుల కోలాహలంచేత) ధ్వనించబడుచున్నది ఈ ధ్వని వాచ్యాన్నే ఉపస్కరిస్తున్నది. (వాచ్యానికే అందం కలిగిస్తూన్నది). ఎట్లనగా (తధాహి) - గృహకర్మలలో వ్యాషృతురాలై ఉన్న దనడంచేత ఆమె పరాధీనురాలవడంచేత బైటకు వెళ్లకుండా బద్భురాలైనది అని, 'అజ్లాని' (అవయవాలు) అనడంచేత గాంభీర్యంచేత, ఆకారాన్ని దాచుకోడం ద్వారా (అవహిళ్ళ) ఒక్క అవయవం కూడా కప్పిపుచ్చుకోవడానికి శక్యం గాలేదని, 'సీదన్తి' అనడంచేత ఇంటి పనులు చక్కబెట్టుకొనడం మాట అటుంచి తనను తానే నిలబెట్బకొనజూలకుండా ఉందని, గృహకర్మలో వ్యాషృతురా లవడంచేత అవయవాలు స్పష్టంగా సడలిపోతూన్నట్లు గుర్తించడానికి వీలులేకుండా ఉన్నాయని ఈ వాచ్యార్ధంవల్లనే, అనగా పక్షుల కోలాహలం వినగానే ఆమె సకలావయవాలు నడలిపోయాయి అనే వాచ్యార్థంవల్లనే, తెలున్తున్నాయి. ఈమె అత్యధికంగా మదనపరవశురాలై ఉంది అనేది కూడా తెలుస్తూన్నది ఈ విధంగా చారుత్వసంపత్తి వాచ్యార్థంవల్లనే కలుగుతూన్నది. అందుచేత ధ్వన్యమానార్థం వాచ్యార్థానికి అంగంగా ఉండడంవల్ల ఇది గుణీభూతవ్యంగ్యమే అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

యత్ర తు ప్రకరణాదిప్రతిపత్త్యా నిర్ధారితవిశేషో వాచ్యోఒర్థవ పునః ప్రతీయమానాబ్గత్వేనైవావభాసతే సః అస్యైవ అనురణనరూప వ్యబ్యస్య ధ్వనేర్మార్గః. యథా -

ద్వితీయోద్దోతః న! గాథ. ఉచ్చిణసు పడిఅ కుసుమం మాఘుణ సేహాలిఅం హలిఅసుహ్హే,

అహ దే విసమవిరావో ససురేణ సుఓ వలఅసద్దో. (70)

అత్ర హి అవినయపతినా సహ రమమాణా సఖీ బహి; శ్రుతవలయకలకలయా సఖ్యా ప్రతిబోధ్యతే. ఏతదపేక్షణీయం వాచ్యార్థప్రతిపత్తయే. ప్రతిపన్నే చ వాచ్యేజఒర్ధే తస్య అవినయ(ప్రచ్చ్భాదనతాత్పర్యేణ అభిధీయమానత్వాత్‌ వునః వ్యబ్యాబ్గత్వమేవేతి అస్మిన్న్సనురణనరూపధ్వనౌ అన్తర్భావ:.

బాలానందిని

యత్రేతి - ఎక్కడ ప్రకరణాదుల జ్ఞానంచేత నిర్ధారణచేయబడిన విశేషం గల వాచ్యార్థం, అనగా ప్రకరణాదులను పట్టి ఇక్కడ ఇదే గ్రహించాలి అని నిర్ధారణ చేయబడిన వాచ్యార్థం, మళ్లీ ప్రతీయమానార్థానికి అంగంగానే భాసిస్తుందో అది ఈ అనురణనరూపవ్యంగ్యమైన ధ్వనికావ్యంయొక్క మార్గమే ఎట్లనగా -

ఉచ్చిణను ఇతి - (దీని ఛాయ లోచనంలో ఇవ్వబడింది) హాలికస్సుషే= ఓ వ్యవసాయదారుని కోడలా! పతితమ్‌= రాలిన, కుసుమమ్‌ = పువ్వునే, ఉచ్చిను= ఏరుకొనుము. శేషాలికామ్‌= శేషాలికాలతను, మ ధునిహి= దులపకుము, విషమవిపాకః= విషమమైన ఫలితం గల, ఏషః= ఈ, వలయశబ్దః= వలయాలశబ్దం, తే శ్వశురేణ= నీ మామచేత, శ్రుతః= వినబడినది.

అక్రేతి - ఇక్కడ అవినయపతితో (జారునితో) రమిస్తూన్న సఖురాలు బైట వినబడిన వలయాల కలకలధ్వని గల (గాజులమోతగల) సఖురాలిచేత జాగర్త అని హెచ్చరించబడుతూన్నది. వాచ్యార్థం తెలియడానికి ఈ వ్యంగ్యార్థం అవసరమే. వాచ్యార్ధం తెలిసిన తరవాత అది అవినయాన్ని కప్పిపుచ్చడంలో తాత్సర్యంచేత చెప్పబడుతూండడం వల్ల అది (వాచ్యార్థం) వ్యంగ్యార్థానికి ఆంగమే అవుతున్నది. అందుచేత దీనికి ఈ అనురణనరూపవ్యంగ్యధ్వనిలోనే అంతర్భావం.

లోచనం

యత్రత్వితి : ప్రకరణమ్‌ ఆదిర్యస్య శబ్దానరసంనిధానసామర్థ్యలిబ్లాదే:ః

తదవగమాదేవ యత్రార్థః నిశ్చితసమస్తస్వభావ:. పునః వాచ్య: పునః స్వశబ్దేన

500 ధ్వన్వాలోకః ఉక్తః అత ఏవ స్వాత్మావగతేః సంపన్నపూర్వత్వాదేవ తావన్మాత్రార్థపర్యవసాయీ న భవతి తధావిధశ్చ ప్రతీయమానస్య అబ్గతామేతీతి సోఒస్య ధ్వనేర్విషియ ఇత్యనేన వ్యభ్యతాత్పర్యనిబన్ననం స్ఫుటం వదతా వ్యబ్య్యగుణీభావే తు ఏతద్విపరీతమేవ నిబన్ధనం మన్తవ్యమిత్యుక్తం భవతి.

“ఉచ్చిను పతితం కుసుమం మా ధునీహి శేఫాలికాం హాలికస్నుషే,

ఏష తే విషమవిపాకః శ్వశురేణ శ్రుతో వలయశబ్దవా. ఇతి చ్భాయా.

యతః శ్వశురః శేఫాలికాలతికాం ప్రయత్తై రక్ష్సన్‌ తస్యాః ఆకర్షణధూననాదినా కుష్యతి. తేనాత్ర విషమపరిపాకత్వం మన్తవ్యమ్‌. అన్యథా స్వోక్ష్యైవ వ్యబ్యాక్షేపః స్యాత్‌. అత్ర చ “కస్స వాణ హోఇ రోసో” ఇత్యేతదనోో సారేణ వ్యాఖ్యా కర్తవ్యా వాచ్యార్థస్య ప్రతిపత్తయే లాభాయ తద్‌ వ్యబ్య మపేక్షణీయమ్‌. అన్యధా వాచ్యో౭ర్థః న లభ్యేత. స్వతఃసిద్ధతయా అవచనీయ ఏవ సోలర్థః స్యాదితి యావత్‌. నన్వేవం వ్యబ్యస్య ఉపస్కారతా ప్రత్యుత ఉక్తా భవేత్‌ ఇత్యాశబ్క్యాహ - ప్రతిపన్నే చేతి. శబ్దేనోక్త ఇతి యావత్‌. 31

బాలానందిని

యత్రేతి:- 'ప్రకరణాది' శబ్దానికి “ప్రకరణం ఆది; యస్య” ప్రకరణం ఆదియందు (మొదలుగా) గల అనే విగ్రహంచేత శబ్బాంతరసంనిధి, సామర్ధ్యం, లింగం మొదలైనవి అని అర్ధం. (“సంయోగో విప్రయోగళ్చ ఇత్యాదిశ్లోకాలలో భర్శహరి చెప్పిన అర్ధనియామకాలైన ప్రకరణాదులు కావ్య ప్రకాశలో సోదాహరణంగా వివరించబడ్డాయి) వాటిని తెలుసుకొనడంవల్లనే ఎక్కడ వాచ్యార్థంయొక్క సమస్తస్వభావం నిశ్చితమైనదో, పునః వాచ్యః= మళ్లీ స్వశబ్దంచేత చెప్పబడినదై, అందువలననే, తన స్వరూపంయొక్క జ్ఞానం పూర్వమే సంపన్నం అయి ఉండడంవల్ల తావన్మాత్రమునందే (వాచ్యార్థమాత్రం లోనే) పర్యవసానం చెందేది కాదో, అలాంటిది ప్రతీయమానమైన దానికి అంగత్వాన్ని పొందుతుంది (అంగం అవుతుంది) అందువల్ల అది ధ్వనికి విషయం అవుతుంది. ఈ విధంగా వ్యంగ్యమునందు తాత్పర్యం ఉండడం ధ్వని అని చెప్పడానికి కారణం అని చెప్పడంచేత, అనగా వాఛ్యార్థానికి ఎక్కడ వ్యంగ్యార్థాన్ని వ్యంజింపచేయడంలోనే తాత్సర్యం ఉంటుందో అక్కడనే ధ్వని అని అనాలి అని చెప్పడంచేత, గుణీభావంలో, గుణీభూతవ్యంగ్యంలో, అందుకు (గుణీభావానికి) కారణం దీనికి విపరీతంగా ఉండడమే,

చ్వితీయోద్దోత: 501 అనగా వాచ్యార్థానికి వ్యంగ్యార్ధవ్యంజనయందు తాత్పర్యం లేకపోవడం, వ్యంగ్యార్థం వాచ్యానికి ఉపకరించడం అనేవి ఉండడమే అని చెప్పినట్లయింది

యత: ఇతి - నీ మామ శేఫాలికాలతను ప్రయత్నపూర్వకంగా కాపాడుకుంటున్నాడు. అందువల్ల దానిని లాగినా ఇంకా అలాంటిది ఏదైనా చేసినా కోపిస్తాడు అందుచేతనే దాని ఫలితం (అలా దులపడంవల్ల కలిగే ఫలితం) విషమంగా ఉంటుంది అని గ్రహించాలి. అలా కాకపోతే, (నీ మామ వచ్చి చూస్తాడు ఇత్యాదికం మరొకటి ఏదైనా చెపితే) వాచ్యార్థంచేతనే వ్యంగ్యార్థం ఆక్షిప్తం అయిపోతుంది. అప్పుడు దీనికి ధ్వనిత్వం ఉండదు అని భావం అత్ర చేతి - ఇక్కడ “కస్స్పవాణ హోలు రోసో” ఇత్యాదిగాధలో వలె వ్యాఖ్య చెయ్యాలి. అనగా అక్కడ ఉన్న వ్యక్తుల భేదాన్ని పట్టి వేరు వేరు వ్యంగ్యార్భాలు ధ్వనిస్తాయి అని చెప్పాలి వాచ్యేతి - వాచ్యార్ధంయొక్క, ప్రతిపత్తమే= లాభంకొరకు ఈ వ్యంగ్యం అక్షేపించదగి ఉంది. ఈ గాథలోని వాచ్యార్థం పూర్తి కావాలంటే ఈ వ్యంగ్యార్థం అవనరం. ఇది కాకపోతే వాచ్యార్థం రాదు (పూర్తికాదు) ఎందుచేత ననగా ఈ వాచ్యార్థం స్వతఃసిద్ధమే గాన ఈ వాచ్యార్థాన్ని చెప్పవలసిన పనియే లేదు. అనగా శేఫాలికాలతను దులపకూడదు అనే విషయం ఉపపతితో రమిన్తూన్న అ నాయికకి కూడా తెలిసినదే అవడంచేత చెప్పవలసిన పని లేదు. నన్వితి :- అయితే వాచ్యం వ్యంగ్యానికి ఉపకరించడానికి బదులు (ప్రత్యుత) వ్యంగ్యమే వాచ్యానికి ఉపస్కారంగా ఉంది అని చెప్పిన ట్లయింది కదా అని ఆశంకించుకొని ప్రతిపన్నే చ ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. ప్రతిపన్నే అనగా శబ్దంచేత చెప్పబడినది కాగా అని అర్థం.

వివరణ:- ముందు వాచ్యార్థం పూర్తికావాలంటే దాన్ని సమర్ధించడానికి వ్యంగ్యార్థం కావాలి దీని సహాయంతో వాచ్యార్థం తెలిసింది అప్పుడు మళ్లీ ఈవాచ్యార్థం వ్యంగ్యార్థానికే ఉపస్కారం అవుతూ - ఓహో! అక్కడ రమిస్తూన్న యువతికీ, కాముకునికీ, మామ మొదలైన వాళ్లకీ, ఉదాసీనులకీ వేరు వేరు అర్భాలు తెలియడం కోసం, ఆమె అవినయాన్ని కప్పెపుచ్చడంకోసం, ఈ వాచ్యార్ధం చెప్పబడింది కదా అనే భావాన్ని కలిగించడంద్వారా వ్యంగ్యార్థానికే సహాయపడుతూ దానికి ప్రాధాన్యం కల్పిస్తూన్నది. అందుచేత ఇది అనురణనరూపవ్యంగ్యమే అని భావం 31.

ధ్వన్యాలోకం

ఏవం వివక్తితవాచ్యస్య ధ్వనేః తదాభాసవివేకే ప్రస్తుతే సతి

అవివక్షితవాచ్యస్యాపి తం కర్తుమాహ -

502 ధ్వన్వాలోకః కా. అవ్యుత్పత్తేరశక్తేర్వా నిబన్ఫో యః స్థలద్గతేః,

శబ్దస్య స చ న జ్లేయః సూరిభిర్విషయో ధ్వనేః. 32

స్థలద్గతేః ఉపచరితస్య శబ్దస్య అవ్యుత్పత్తేః అశక్తేర్వా నిబన్లో యఃస చన ధ్వనేర్వియః.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా వివక్షితవాచ్యధ్వనికి సంబంధించిన ధ్వన్యాభాసయొక్క వివేచనం ్రన్తుతమై ఉండగా (ఇప్పుడు) అవివక్షితవాచ్యధ్వనికి నంబంధించిన ధ్వన్యాభాసను కూడ వివేచించడానికి చెపుతున్నాడు -

అవ్వుత్సత్తే; ఇతి'- అవ్యుత్పత్తేః= వ్యుత్పత్తిలేకపోవడంవల్ల గాని, అశక్తేః వా అశక్తివల్ల గాని, స్థలద్గతే:= గౌణమైన, శబ్దస్య = శబ్దంయొక్క, యః నిబన్ధః= ఏ కూర్పు కలదో, సః చ= ఆది కూడ, సూరిభిః= పండితులచేత, ధ్వనేః విషయః = ధ్వనికావ్యానికి విషయంగా, స్థానంగా, న జ్ఞేయః= తెలియదగినది కాదు.

స్థలదితి - స్థలద్గతే:= ఊపచరితమైన శబ్దాన్ని సరియైన వ్యుత్పత్తి లేకపోవడంవల్ల గొని, అశక్తివల్ల గాని కూర్చడం ధ్వనికావ్యానికి విషయం కాదు.

లోచనం

తదాభాసవివేకే వ్రన్తుతే నతీతి నప్తమీ హేతౌ. తదాభాన వివేక ప్రస్తావలక్షణాత్‌ ప్రసజ్బాదితి యావత్‌. కస్య తదాభాస ఇత్యపేక్షాయూమాహ

• వివక్షితవాచ్యస్యేతి. స్పష్టే తు వ్యాఖ్యానే ప్రస్తుత ఇత్యసంగతమ్‌. పరిసమాప్తొ హి వివక్తితాభిధేయస్య తదాభాసవివేకః. న త్వధునా ప్రస్తుతః. నాప్యుత్తరకాలమనుబదధ్నాతి. స్థలద్గతేరితి. గౌణస్య లాక్షణికస్య వా శబ్ద స్యేత్యర్థవ. అవ్యుత్పత్తి: అనుప్రాసాదినిబన్ధన తాత్పర్యప్రవృత్తి: యథా-

“పేజ్ఞక్రేమప్రబన్గప్రచురపరిచయే ప్రొఢసీమన్తినీనాం

చిత్తాకాశావకొాశే విహరతి సతతం య: స సొభాగ్యభూమి?”. అత్రానుప్రాసరసికతయా పేబ్ధదితి లాక్షణికః, చిత్తాకాశ ఇతి గౌణః ప్రయోగః కవినా కృతోఒపి న ధ్వన్యమానరూపసున్దరప్రయోజనాంశపర్యవసాయీ. అశక్తిః వృత్త పరి పూరణాద్యసామర్థ్యమ్‌. యథా-

ద్వితీయోద్దోత:ః 503 విషమకాణ్జకుటుమృకసంచయ ప్రవర వారినిధౌ పతతా త్వయా, చలతరజ్గివిఘూర్ణితభాజనే విచలతాత్నని కుడ్యమయే కృతా. అత్ర ప్రవరాన్తమాద్యపదం చన్దమస్యుపచరితమ్‌. భాజనమిత్యాశయే

కుడ్యమయ ఇతి చ విచలే. అత్రైతత్‌ కామపి కాన్తిం న పుష్యతి, బుతే

వృత్తపూరణాత్‌. బాలానందిని

తదాభాసేతి :- “తదాభానవివేకే ప్రస్తుతే” అన్నప్పుడు సప్తమి హేత్వర్థకం - అనగా దాని అఆభాసయొక్క వివేకం చేయబోవడం అనే ప్రసంగంవల్ల దేనియొక్క తదాభాన? అనే ప్రశ్నకు నమాధానంగా వివక్తితవాచ్యస్య అని చెపుతున్నాడు. అనగా వివక్షిత వాచ్యధ్వన్యాభాసవివేకం చేయవలసి ఉన్నదిగాన అని అర్ధం స్పష్టే తు ఇతి - స్పష్టంగా ఉన్న అర్ధం గ్రహిస్తే 'ప్రస్తుతే' అనేది అసంగతం అవుతుంది. అనగా “వివక్షితాభిధేయ ధ్వన్యాభాసవివేకం ప్రస్తుతం అయి ఉండగా” అని స్పష్టంగా కనబడే అర్ధం చెప్పిన పక్షంలో 'ప్రస్తుతే' అనే మాట కుదరదు. పరినమాస్తా ఇతి - ఎందువలన అనగా వివక్షితాభిధేయతదాభాసవివేకం చివరికి చేయబడుతుంది. ఇప్పుడు అది ప్రస్తుతం కాదు. దీని వెంటనే కూడ ఆ విషయం రాదు.

స్థలద్గతేరితి - గౌణం లేదా లాక్షణికం అయిన శబ్దంయొక్క అని అర్ధం. అవ్యుత్పత్తి అనగా అనుషప్రాసాదులను కూర్చడంలో ఆనక్తితో ప్రవర్తించడం. ఎట్లనగా -

(పేఖ్ధదితి :- యః= ఎవడు, ప్రొఢసీమన్నినీనామ్‌= ప్రొఢలైన స్రీలయొక్క, (ప్రేజ్ధత్‌ ప్రేమప్రబన్ధప్రచురపరిచయే - ప్రేజ్ఞత్‌= చంచలమైన, (ప్రేమ= ప్రేమయొక్క, ప్రబన్ధ= వ్రకృష్టమైన బంధంతో, స్థిరంగా చేయడంతో, ప్రచురపరిచయే= అధికమైన పరిచయం గల, చిత్తాకాశావకాశే = ఆకాశం వంటి చిత్తంయొక్క ప్రదేశంలో, సతతమ్‌= ఎల్లప్పుడూ, విహరతి= విహరిస్తాడో, సః = అతడు, సౌభాగ్యభూమి:= సౌభాగ్యానికి స్థానం అయినవాడు.

అశ్రేతి - ఇక్కడ కవి అనుప్రాసయందు రసికు డవడంచేత “పేళ్ధతః' అని లాక్షణికప్రయోగాన్ని “చిత్తాకాశ అని గౌణప్రయోగాన్ని చేసినా అది (ఆ ప్రయోగం) ధ్వనింపబడే సుందరమైన ప్రయోజనాంశంలో పర్యవసానం చెందడం లేదు

504 ధ్వన్వాలోకః వివరణ :- ప్రేజ్ధత్‌= ఉయ్యాలలో ఊగుతూన్న అని అర్ధం. ఆ పదాన్ని “చంచలమైన “అస్థిరమైన' అనే లాక్షణికార్థంలో ప్రయోగించువాడు. అప్రత్యక్షత్వాదులచేత ఆకాశంతో సమానమైనది అనే అభిప్రాయంతో చిత్తాన్ని ఆకాశంతో పోలుస్తూ “చిత్తాకాశ' అని గౌణప్రయోగం చేశాడు ఇలా లాక్షణిక గౌాణప్రయోగాలు చేసినందుకు ప్రయోజనంగా సుందరమైన అర్ధం ఏదైనా వ్యంగ్యం కావాలి. అలాంటి దేదీ లేదు. అందుచేత ఇది అవ్యుత్పత్తికృతప్రయోగం అశక్తిరితి - అశక్తి అనగా వృత్తాన్ని చక్కగా పూరించడం మొదలైనవాటిలో సామర్థ్యం లేకపోవడం ఎట్లనగా - విషమేతి - విషమకాణ్ణకుటుమృకసంచయ(ప్రవర= మన్మథుని కుటుంబాన్ని వృద్ధిపాందించడంలో శ్రేష్టుడవైన చంద్రుడా, చలతరబ్గవిఘూర్షితభాజనే= చంచలములైన తరంగాలు తిరగడానికి స్థానమైన, వారినిధౌజ సము(ద్రమునందు, పతతా= పడుచున్న, త్వయా= నీచేత, కుడ్యమయే= గోడవంటి(స్థిరమైన), ఆత్మని= నీయందు, విచలతా= చంచలత్వం, కృతా= చేయబడింది. అగ్రేతి - ఇక్కడ “పవర' వరకు ఉన్న మొదటిపదం ఉపచరితం. “భాజనం” అనే పదం స్థానం అనే అర్ధంలోను, 'కుడ్యమయే' అనే శబ్దం అచంచలము అనే అర్ధంలోనూ ప్రయోగించబడింది. ఇక్కడ ఈ శబ్దాల ప్రయోగం వృత్తాన్ని పూరించడం తప్ప ఏ విధమైన సౌందర్యాన్నీ పోషించడంలేదు లోచనం స చేతి - ప్రథమోద్దోతే యః “పసిద్ధ్యనురోధప్రవర్తితవ్యవహారాః కవయః” ఇత్యత్ర “వదతి బిసినీపత్రశయనమ్‌” ఇత్యాదిభాక్త ఉక్తః, నన కేవలం ధ్వనేః న విషయః యావత్‌ అయమన్యో4పీతి 'చ' శబ్దస్యార్థ:. బాలానందిని స చేతి :- ప్రథమోద్యోతంలో “ప్రసిద్ధ్యనురోధప్రవర్తితవ్యవహారాః కవయః” అని అన్నచోట ఏ “వదతి బిసినీపత్రశయనమ్‌” ఇత్యాదికాలు భాక్తప్రయోగాలు మాత్రమే అని చెప్పబడ్డుయో, ధ్వనికి విషయం కానివి ఆవి మాత్రమే కాదు, వాటితో పాటు ఇవి కూడా ధ్వనికి విషయం కాదు, అని చెప్పడం కోసం 'న '' అన్నచోట 'చ' శబ్దం ప్రయోగించబడింది.

ద్వితీయోద్దోత: 505 ధ్వన్యాలోకం

యతః- కొ. సర్వేష్వేవ ప్రభేదేషు స్ఫుటత్వేనావభాసనమ్‌,

యద్వ్వభ్యస్యాజ్సిభూతస్య తత్పూర్ణం ధ్వనిలక్షణమ్‌. 33 తచ్చోదాహృతమేవ.

ఇతి శ్రీరాజానకానన్దవర్ధనాచార్యవిరచితే ధ్వన్యాలోకే ద్వితీయ ఉద్ద్యోతః బాలొనందిని

ఎందువలన అనగా -

సర్వేష్వితి - నర్వేష్వేవ= సమస్తమైన, ప్రభేదేషు= భేదాలలో, అణ్గిభూతస్య= అంగి అయిన, వ్యబ్యస్యజ వ్యంగ్యంయొక్క, యత్‌= ఏ, స్ఫుటత్వేన= స్ఫుటంగా, అవభాసనం= భాసించడం ఉన్నదో, తత్‌= అది, పూర్ణమ్‌= పూర్ణమైన, ధ్వనిలక్రణమ్‌= ధ్వనికావ్యంయొక్క లక్షణం

తచ్చేతి - అది ఉదాహరించబడిన విషయం కలదే అలాంటి ధ్వనికొవ్యానికి స్థానాలైన వాటిని ఉదాహరించి ఉన్నాము అని అర్థం.

శ్రీ రాజానకొనందవర్థనాచార్యులు రచించిన ధ్యన్యాలోకంలో ద్వితీయోద్యోతం సమాప్తం. లోచనం

ఉక్తమేవ ధ్వనిస్వరూపం తదాభాసవివేకహేతుతయా కారికాకారః అనువదతీత్యభిప్రాయేణ వృత్తికృదుపస్కారం దదాతి - యతః ఇతి. అవబాననమితి - “భావానయానే (దవ్యానయునవ్‌ం” ఇతి న్యాయాదవభాసమానం వ్యబ్యమ్‌. ధ్యనిలక్షణమ్‌ ధ్వనేః స్వరూపం పూర్ణమ్‌. అవభాసనం వా జ్ఞానం తత్‌ ధ్వనేః లక్షణం ప్రమాణమ్‌, తచ్చ పూర్ణం, పూర్ణధ్వనిస్వరూపనివేదకత్వాత్‌. అధవా జ్ఞానమేవ ధ్వనిలక్షణమ్‌, లక్షణస్య

506 ధ్వన్వాలోకః జ్ఞానపరిచ్చేద్యత్వాత్‌. వృత్తా ఏవకారేణ తతో ఒన్యస్య భాసరూపత్వమేవేతి సూచయతా తదాభాసవివేకహేతుభావో యః ప్రక్రాన్తః స ఏవ నిర్వాహిత ఇతి శివమ్‌. శ్లో, ప్రాజ్యం ప్రోల్తాసమాత్రం సద్భేదేనాసూత్ర్యతే యయా, వన్దేఒభినవగుప్తోఒహం పశ్యన్తీం తామిదం జగత్‌. ఇతి శ్రీమహామాహేశ్వరాచార్యవర్యాభినవగుప్తోన్మీలితే సహృదయాలోకలోచనే ధ్వనిసంకేతే ద్వితీయ ఉద్ద్యోత:. బాలానందిని ఉక్తమేవేతి :- చెప్పబడిన ధ్వన్యాభానస్వరూపాన్ని వివిక్తంగా తెలుసుకొనడానికై హేతువు అవడంచేత, అనగా ధ్వనిస్వరూపం స్పష్టంగా తెలుస్తేనే తదాభాసస్వరూపం కూడా స్పష్టంగా తెలుస్తుంది గాన, కారికాకారుడు అనువదిస్తున్నాడు. “భావానయనే ధర్మానయనమ్‌' అని శాస్త్రీయన్యాయం. ఏదైన ఒక భావాన్ని, ధర్మాన్ని తీసికొనిరావాలంటే వ్యాన్ని (ఆ భావంతో నమవేతమైన ద్రవ్యాన్ని) తీసికొని రావాలి అని దీని అర్ధం. సౌందర్యాన్ని తీసికొని రావాలంటే సుందరమైన ద్రవ్యం తీసికొనిరావాలి అదే విధంగా + ఇక్కడ 'అవభాసనమ్‌' అనగా భాసించుట అని అసలు అర్ధం. ఆ భాసించడం అనేది దేనిలో ఉందో అది, అనగా భాసించే వ్యంగ్యం, అని గ్రహించాలి ఆ వ్యంగ్యం పూర్ణం ధ్వనిలక్షణమ్‌= ధ్వనియొక్క పూర్ణమైన స్వరూపం. పైన చెప్పిన ప్రకారం వ్యంగ్యం ధ్వనిస్వరూపం అని చెప్పిన ట్లయింది అయితే వ్యంగ్యార్థకమైన “అవభాననమ్‌' అనే పదానికి “అభ్గిభూతస్య వ్యబ్యస్య"' అనే దానితో అన్వయం కుదరదు 'అంగియైన వ్యంగ్యంయొక్క వ్యంగ్యం' అనే అర్ధం అనుపపన్నం కదా? అందుచేత అవభాసనళబ్దానికి మరాక అర్థం చెపుతున్నాడు - అవభాననం వా ఇతి లేదా 'అవభాననమ్‌' అనగా జ్ఞానం అది ధ్వనియొక్క, లక్షణమ్‌= ప్రమాణం. అది పూర్ణమైనది. ఎందువల్ల ననగా ఇది పూర్ణమైన ధ్వనిస్వరూపాన్ని బోధిస్తూన్నది లక్షణశబ్బానికి ప్రమాణం అని అర్ధం చెప్పవలసిన పని లేకుండా అసాధారణధర్మం అనే ప్రసిద్ధార్థాన్నే (గ్రహించి వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - అథవా ఇతి. లేదా - జ్ఞానమే ధ్వనికి లక్షణం.'ఎందుచేత ననగా లక్షణం జ్ఞానంచేత, (లక్ష్యజ్ఞానంచేత) పరిచ్భేద్యంగా, నిర్ణయించతగినదిగా, ఉంటుంది కదా. ఈ విధంగా లక్షణానికీ, లక్ష్యజ్ఞానానికీ పరిచ్చేద్యపరిచ్చేదకభావం

ద్వితియోద్దోతః 507 ఉండడంవల్ల అభేదారోపంచేత లక్షణంగా చెప్పబడింది అని అర్ధం వృత్తౌ ఇతి - వృత్తిలో “ఏవ'కారంచేత (ఉదాహృతవిషయమేవ అన్నచోట ఏవకారం చేత) ఆ ధ్వనికంటె భిన్నమైనది ధ్వన్యాభానమే కాని ధ్వని కాదు అని సూచిస్తూ వృత్తికారుడు ఏ ధ్వన్యాభాసవివేకహేతుత్వాన్ని ఉవక్రమించాడో దానివే నిర్వహించాడు - అంతా మంగళప్రదం ద్వితీయోద్ద్యోత వ్యాఖ్యను శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యులు దేవీస్తుతితో ముగిస్తున్నారు

• ప్రాజ్యమితి - యయా= మాయారూపమైన ఏ పరమేశ్వరిచేత, (ప్రాజ్యమ్‌= అతివిసృత మైన ఈ జగత్తు, ప్రోల్లాసమాత్రమ్‌= కేవలం ఆభానమాత్రంగానే, సద్భేదేన= పరమార్థనత్‌ అయిన బ్రహ్మకంటె భిన్నంగా, ఆసూత్ర్యతే= ప్రకాశింంచేయబడుతున్నదో, ఇదమ్‌= ఈ, జగత్‌= జగత్తును, పశ్యన్తీమ్‌= చూచుచున్న, తామ్‌= ఆ పరమేశ్వరిని, అభినవగుప్తః= అభినవగుప్తుడనైన, అహమ్‌= నేను, వన్దే= నమస్కరిస్తున్నాను. శ్రీమహామాహేశ్వరుడు ఆచార్యవర్యుడు అయిన అభినవగుస్తునిచేత విశకసింపచేయబడిన సహృదయాలోకలోచనంలో ధ్వనిసంకేతంలో ద్వితీయోద్దోతం నమాప్తం పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన సలోచనధ్యన్యాలోకాంధ్రవ్యాఖ్య “బాలానందినిలో ద్వితీయోద్యోతం సమాప్తం.

508 భ్వన్వాలోక్షః అథ తృతీయ ఉద్దోతః ధ్వన్యాలోకం

ఏవం వ్యబ్యముఖేనైవ ధ్వనేః ప్రదర్శితే సప్రభేదే న్వరూపే పునర్వ్యళ్ఞుకముఖేన ఏతత్‌ ప్రకాశ్యతే - కా. అవివక్షితవాచ్యస్య పదవాక్యప్రకాశతా,

తదన్యస్యానురణనరూపవ్యఖ్యస్య చ ధ్వనే:. 1

అవివక్షితవాచ్యస్య అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యే ప్రభేదే పదప్రకాశతా యథా మహర్షే వ్యాసస్య - “సస్తైతాః సమిధః శ్రియః”. యథా వా కాలిదాసస్య - “కః సన్నద్ధే విరహవిధురాం త్వయ్య్యు పేక్షేత జాయామ్‌”

యథా వా - “కిమివ హి మధురాణాం మణ్దనం నాకృతీనామ్‌”. ఏషూదాహరణేషు 'సమిధః” ఇతి, “సన్నద్ధః' ఇతి, “మధురాణామ్‌ి ఇతి చ పదాని వ్యజ్ఞుకత్వాభిప్రాయేణ కృతాని. బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా వివిధభేదాలతో కూడిన ధ్వనికావ్యన్వరూపం వ్యంగ్యముఖంగా, వ్యంగ్యం దృష్ట్యా, చూపబడింది. ఇప్పుడు మళ్లీ భేదసహితమైన ఆ ధ్వనికావ్యంయొక్క న్వరూపమే వ్యంజకముఖంగా కూడ చూపబడుతున్నది. అనగా వ్యంజకాల భేదాన్ని పట్టి ఏర్పడే ధ్వనికావ్యభేదాలు కూడా ప్రకాశింపచేయబడుతున్నాయి.

అవివక్షితేతి - అవివక్షితవాచ్యన్య= అవివక్షితవాచ్యము, తదన్యస్య= దానికంటె భిన్నమైన వివక్తితాన్యపరవాచ్యమైన, అనురణనరూపవ్యబ్యస్య= అనురణనరూవ వ్యంగ్యమైన, ధ్వనేః చ= ధ్వనికీ కూడ, పదవాక్యప్రకాశతా= పదప్రకాశత, వాక్యప్రకాశత కూడ ఉంటాయి.

అవివక్షితేతి - అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం అనే ఆవివక్షితవాచ్యధ్వనియొక్క భేదంలో పదప్రకాశత, పదంచేత ప్రకాశించడం, మహర్షియైన వ్యాసుని వాక్యంలో ఎట్లనగా - “ఈ ఏడూ లక్ష్మికి సమిధలు”. కాలిదానుని వాక్యంలో ఎట్లనగా - “నువ్వు సంనద్భడవై

తృతీయోద్దోతః 509 ఉండగా భార్యను ఎవడు ఉపేక్షిస్తాడు?”, మరొకటి ఎట్లనగా “మధురములైన ఆకారాలకి ఏది అలంకారం కాదు? ఈ ఉదాహరణలలో “సమిధ: “సంనద్ధే, “మధురాజూమ్‌' అనే వదాలు వ్యంజకాలుగా ఉండాలనే అభిప్రాయంతోనే ప్రయోగించబడ్డాయి.

వివరణ:- మొదటి వాక్యానికి సంబంధించిన పూర్తి శోకం లోచనంలో ఇవ్వబడింది. మేనుదూతంలో యక్తుడు మేమఘునితో అన్న మాటలోనిది రెండవ వాక్యం, అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో దుష్యంతుడు నారచీరలు ధరించినా నుందరంగానే కనబడుతూన్న శకుంతలను గూర్చి అన్న వాక్యం మూడవది.

లోచనం -

శ్లీ. స్మరామి స్మరసంహారలీలాపాటవశాలినః,

ప్రసహ్య శమ్మోర్దేహార్ధం హరన్తీం పరమేశ్వరీమ్‌.

_ఉద్ద్యోతాన్నరసంగతిం కర్తుమాహ వృత్తికారః - ఏవమిత్యాది. తత్ర వాచ్యముఖేన తావత్‌ అవివక్షితవాచ్యాదయో భేదాః; వాచ్యశ్చ యద్యపి వ్యజ్ఞక ఏవ, యథోక్తమ్‌ - “యత్రార్ధః శబ్లోవా” ఇతి, తతశ్ళ వ్యళ్ఞుకముఖేనాపి భేద ఉక్త, తథాపి స వాచ్యోఒర్థః వ్యబ్యముఖేనైవ భిద్యతే. తథా హి - అవివక్షితవాచ్యో వ్యభ్గ్యేన న్యగ్భావితః; వివక్షితాన్యపరవాచ్య ఇతి వ్యజ్యార్థ ప్రవణ ఏవ ఉచ్యతే, ఇత్యేవం మూలభేదయోరేవ యథాస్వమ్‌ అవాన్తర భేదసహితయోః: వ్యజ్ఞకరూపో యోఒర్థః స వ్యబ్యముఖ(పేక్షితాశరణతయైవ భేదమాసాదయతి. అత ఏవాహ - వ్యభ్యముభేనేతి.

బాలానందిని

తృతీయోద్ద్యోతప్రారంభంలో వ్యాఖ్యాత అభినవగుప్తాచార్యులు పరమేశ్వర న్మరణరూపమంగళాచరణం చేయుచున్నారు.

స్మరామీతి - స్మరసంహారలీలాపాటవశాలినః= మన్మథసంహారం అనే లీలయందు సామర్ధ్యంతో ప్రకాశిన్తూన్న, శమ్మోః= ఈశ్వరునియొక్క, దేహార్ధమ్‌= దేహార్ధమును, ప్రసహ్య= బలాత్కారంగా, హరన్తీమ్‌=' హరిస్తూన్న, పరమేశ్వరీమ్‌= పరమేశ్వరిని, న్మరామి= స్మరిస్తున్నాను.

510 ధ్వన్వాలోకః

ఉద్యోలేతి = మరియొక (మూడవ) ఉద్గ్య్యోతంయొక్క నంగతిని, ద్వితీయోద్ద్యోతానికీ దీనికీ సంబంధాన్ని, ఏర్పరచడంకొరకు వృత్తికారుడు ఏవమిత్యాదికం చెపుతున్నాడు.

వెనుకటి ఉద్దోతంలో వ్యంజకాలలోని భేదాన్ని పట్టి ధ్వనిలో ఏర్పడే భేదాలు చెప్పబడుతున్నాయి అని వృత్తికారుడు అంటున్నాడు. కాని వ్యంజకమైన వాచ్యంలో ఉండే భేదాలను పట్టి ధ్వనిలో ఏర్పడే భేదాలు కూడా వెనుకటి ఉద్దోతంలో చెప్పబడ్డాయి కదా? అందుచేత వ్యంజకభేదాలను పట్టి ఏర్పడే భేదాలు ఇప్పుడే నిరూపిస్తున్నట్లు చె పడడం అనంగతం కదా అని ఆశంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు = ఈశ్రేతి - ధ్వనిలో అవివక్షితవాచ్యత్వాది భేదాలు వాచ్యముఖాన (వాచ్యాన్ని వట్టి) ఏర్పడ్డాయి. అందుచేత “యత్రార్ధః శబ్లో వా” అని చెప్పినట్లు వాచ్యం కూడా వ్యంజకమే. అందుచేత వాచ్యముఖాన కూడా ధ్వనిభేదాలు చెప్పబడినా - వాచ్యార్ధంలో వ్యంగ్యాన్ని పట్టే (వ్యబ్యముఖేనైవ) భేదాలు ఏర్పడతాయి. అది ఎట్లనగా (తధాహి) - వ్యంగ్యంచేత తిరస్కరించబడిన వాచ్యమే అవివక్షితవాచ్యం అని చెప్పబడుతుంది. వ్యంగ్యాన్ని వ్యంజింవచేయడానికే వ్రధానంగా ఉద్దిష్టమైన వాచ్యార్థాన్నే వివక్షితాన్యపరవాచ్యం అంటారు. ఈ విధంగా వాటి అవాంతరభేదాలతో కూడిన మూలభేదాలు రెండింటిలోనే (అవివక్షితవాచ్య - వివక్షితాన్యపరవాచ్యాలలోనే) వ్యంజకరూపమైన ఏ అర్ధం (వాచ్యార్థం) ఉన్నదో అది, వ్యంగ్యంయొక్క ముఖంచూడడమే శరణ గలదై, అనగా పూర్తిగా వ్యంగ్యంమీద ఆధారపడి, తనలోని భేదాన్ని పొందుతుంది. అనగా వ్యంజకాలైన ఈ వాచ్యార్థాలను పట్టి వ్యంగ్యార్థంలో భేదాలు ఏర్పడడానికి బదులు, వ్యంగ్యార్భాన్ని పట్టే ఈ వాచ్యార్థాలలో భేదాలు ఏర్పడుతున్నాయి అని అర్ధం. అందుచేతనే వ్యభ్యముఖేన అని అంటున్నాడు.

లోచనం

కించ యద్యప్యర్థో వ్యజ్ఞుకః తథాపి వ్యభ్యతాయోగ్యోఒప్యసౌ భవతీతి, శబ్దస్తు న కదాచిద్య్యబ్ధ్య: అపి తు వ్యజ్ఞుక ఏవేతి. తదాహ = వ్యజ్ఞుకముఖేనేతి. న చ వాచ్యస్యావివక్తితాదిరూపేణ యో భేదస్తత్ర నర్వథైవ వ్యజ్ఞుకత్వం నాస్తీతి పునవశబ్దేనాహ. వ్యళ్థుకముఖేనాపి భేదః సర్వథైవ న న ్రకాశితః, కింతు వ్రకాశితోఒ౭వ్యధునా వృనః శుద్ధవ్యళ్టుకముభేన. తథాహి - వ్యబ్య్యముఖట్రేక్షితయా వినా పదమ్‌, వాక్యమ్‌, వర్షాః, పదభాగః, సంఘటనా,

తృతీయోద్దోత: 511 మహావాక్యమితి స్వరూపత ఏవ వ్యళ్టకానాం భేద:, న చైషామ్‌ అర్ధ్థవత్‌ కదాచిదపి వ్యబ్యతా సంభవతీతి వ్యజ్ఞుకైకనియతం స్వరూపం యత్‌ తన్ముఖేన భేదః ప్రకాళ్యతే ఇతి తాత్పర్యమ్‌. బాలానందిని

కిం చేతి- మరొక విషయం ఏమనగా - అర్ధం (వాచ్యార్థం) వ్యంజకమే అయినా అది వ్యంజింపచేయబడడానికి కూడ యోగ్యంగా ఉంటుంది. కొన్ని చోట్ల అది వ్యంగ్యం అవడానికి కూడా అవకాశం ఉంది. కాని శబ్బ్దంమాత్రం ఎల్లప్పుడూ వ్యంజకంగానే ఉంటుంది కాని ఏ నాడూ ఇది వ్యంగ్యం కాజాలదు. ఈ విషయాన్నే వ్యజ్ఞుకముఖేన అనే మాటలో చెపుతున్నాడు. న చేతి - వాచ్యార్థానికి అవివక్షితత్వాదిరూపంచేత ఏ భేదం ఉన్నదో అక్కడ అర్జానికి వ్యంజకత్వం అసలు లేనే లేదు అన్న మాట లేదు అనగా వ్యంజకత్వం ఉన్నది, అని పునఃశబ్దంచేత చెపుతున్నాడు వ్యంజకముఖంచేత కూడ ధ్వనిభేదం (వెనక) అనలే ప్రకాశింపబడలే దన్న మాట లేదు. ప్రకాశింపబడినా కూడ ఇప్పుడుమాత్రం శుద్దమైన వ్యంజకాల ముఖాన, ఎన్నడూ తాము వ్యంగ్యాలు కాజాలని వ్యంజకాల ద్వారా, చెప్పబడుతున్నది. అది యుక్తమే కదా (తథాహి). పదం, వాక్యం, వర్ణాలు, పదభాగం, సంఘటన, మహావాక్యం అనే ఈ వ్యంజకాల భేదం వాటి స్వరూపంలోనే ఉంది; వ్యంగ్యాన్నిపట్టి ఈ భేదాలు ఏర్పడడంలేదు. అంతేకాదు - అర్ధం వలె ఇవి ఎన్నడూ వ్యంగ్యా లవడం సంభవించదు. అందువల్ల కేవలం వ్యంజకాలుగా ఉన్నవాటిలో నియతంగా ఉండే ఏ స్వరూపం ఉన్నదో దాని ముఖాన మాత్రమే, తద్ద్వారా మాత్రమే, భేదం ప్రకాశించబడుతుంది అని తాత్పర్యం.

లోచనం

యస్తు వ్యాచప్టే - “వ్యజ్యానాం వస్త్వలంకారరసానాం ముఖేన' ఇతి, స ఏవం ప్రష్టవ్యః - ఏతత్తావత్రిభేదత్వం న కారికాకారేణ కృతమ్‌. వృత్తికారేణ తు దర్శితమ్‌. న చేదానీం వృత్తికారః భేదప్రకటనం కరోతి, తతశ్చ ఇదం కృతమ్‌, ఇదం క్రియతే ఇతి కర్శభేదే కా సంగతిః? న చైతావతా సకల(ప్రాక్తనగ్రన్ధసంగతిః కృతా భవతి; అవివక్షితవాచ్యాదీనామపి ప్రకారాణాం దర్శితత్వాత్‌ ఇత్యలం నిజపూజ్యజనసగోతై: సాకం వివాదేన.

512 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

యస్తు ఇతి - “వ్యంగ్యాలైన వస్వలంకారరసాల ముఖంచేత (ద్వారా)” అని ఎవడైతే 'వ్యబ్యముఖేనైవ' అనే పదానికి వ్యాఖ్యానం చేశాడో అతణ్జి ఈ విధంగా అడగాలి

• “ఈ మూడు భేదాలు ఉన్నట్లు కారికాకారుడు చెప్పలేదు. ఆ భేదాలు చూపినవాడు వృత్తికారుడు. ఇప్పుడు వృత్తికారుడు భేదప్రకటనం చేయడం లేదు (కారికాకారుడు చేస్తున్నాడు). అలాంటప్పుడు కర్తలు వేరైనప్పుడు - ఇది చేయబడింది, ఇది చేయబడు తూన్నది అనడంలో బెచిత్యం ఏముంది? మరొక విషయం ఏమనగా - ఇలా చెప్పినంతమాత్రంచేత వెనుకటి గ్రంథాని కంతకీ సంగతి, ఈ ఉద్దోతంలో చెప్పబడేదానితో సంబంధం, చెప్పినట్లు కాదు కూడ. ఎందువల్ల ననగా వెనుకటి ఉద్ద్యోతంలో అవివక్షితవాచ్యం మొదలైన ప్రకారాలు కూడ చెప్పబడ్డాయి. సరే, మాకు పూజ్యులైన వారితో సగోత్రులైనవారితో (సమానులైన వారితో) వివాదం చాలు.

లోచనం

చకారః కారికాయాం యథాసంఖ్యశజ్కానివారణాయ. తేన అవివక్షిత వాచ్యో ద్విప్రభేదోఒపి ప్రత్యేకం పదవాక్యప్రకాశ ఇతి ద్విధా. తదన్యస్య వివక్షితా భిధేయస్య సంబన్ఫీ యో భేదః క్రమద్యోత్యో నామ స్వభేదసహితః సో౭పి ప్రత్యేకం ద్విధైవ. అనురణనేన రూపం రూపణం సాదృశ్యం యస్య తాదృక్‌ వ్యభ్య్యం యత్త స్యేత్యర్థః.

మహర్షేరిత్యనేన తదనుసంధత్తే యత్‌ ప్రాగుక్తమ్‌ - “అథ చ రామాయణ మహాభారత ప్రభృతిని లక్ష్యే దృశ్యతే” ఇతి.

ధృతిః క్షమా దయా శౌచం కారుణ్యం వాగనిష్టురా,

మిత్రాణాం చానభిద్రోహః: సప్పైతాః సమిధః శ్రియః సమిచ్చబ్దార్థస్య అత్ర సర్వథా తిరస్కారః, అసంభవాత్‌. నమిచ్చబ్దేన చ వ్యబ్య్యోఒర్ధః అనన్యా పేక్షలక్ష్యుద్దీపనక్షమత్వం సప్తానాం వక్షభిశ్రేతం ధ్వనితమ్‌. యద్యపి “నిఃశ్వాసాన్థ ఇవాదర్శః” ఇత్యాద్యుదాహరణాదప్యయమర్థో లభ్యతే, తధాపి ప్రసజ్ఞాత్‌ బహులక్ష్యవ్యాపిత్వం దర్శయితుమ్‌ ఉదాహరణాన్త రాణ్యుఖని. అత్ర చ వాచ్యస్య అత్యన్తతిరస్కారః పూర్వోక్తమనుసృత్య యోజనీయః. కిం పునరుక్తేన? సన్నద్ధపదేన చాత్ర అసంభవత్సార్ధేన ఉద్యతత్వం

తృతీయోద్దోతః క్‌13 లక్షయతా వక్షభిపేతా నిష్కరుణకత్వాప్రతికార్యత్వా(పేక్షాపూర్వకారిత్వాదయః ధ్వన్యన్తే. తథైవ మధురశబ్దేన నర్వవిషయరళ్వకత్వతర్పకత్వాదికం లక్షయతా సాతిశయాభిలాషవిషయత్వం నాత్రాశళ్చర్యమితి వక్తభిప్రేతం ధ్వన్యతే. బాలానందిని చకార ఇతి - కారికలోని చకారం యధానంఖ్యంగా అన్వయిస్తుందనే శంకను నివర్తింవచేయడంకొరకు; అనగా ఈ కారికలో చెప్పిన అవివక్షివాచ్యం, అనురణనరూపవ్యంగ్యం ఈ రెండూ వరసగా పదప్రకాశము, వాక్యప్రకాశమూ అవుతా యనే అర్ధం రాకుండా ఉండడంకొరకై 'ధ్వనేఃకి వెనుక 'చి ఉపయోగించబడింది. దానిని పట్టి ఈ రెంటిలో ఒక్కొక్కదానికి పదవాక్యప్రకాశత ఉంటుంది అనే అర్ధం వస్తుంది తేనేతి - అందుచేత రెండు విధాలైన అవివక్షితవాచ్యం (అత్యంతతిరసృతవాచ్య

• అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యాలు రెండూ కూడ) ఒక్కొక్కటి పదప్రకాశం అనీ వాక్యప్రకాశం అనీ రెండు విధాలు. తదన్యస్య= దానికంటె భిన్నమైన వివక్షితాభిధేయంయొక్క క్రమద్యోత్యం అనే ఏ భేదం కలదో, అది తన అవాంతరభేదాలతో కూడ, ఒక్కొక్కటి రెండేసి విధాలు అనురణనేన= మారుమైోగడంతో, రూపమ్‌= రూపణం= సాదృశ్యం, దేనికో అలాంటి వ్యంగ్యం ఏదైతే ఉన్నదో దానికి అని అర్ధం. మహర్షే అనడంచేత “అథ చ రామాయణమహాభారతప్రభృతిని లక్ష్యే దృశ్యతే” అని వెనుక చెప్పిన దానిని ఇక్కడ కలుపుతున్నాడు. ధృతి: ఇతి - “ధైర్యం, ఓర్పు, దయ, శౌచం(మనోవాక్కాయాలలో పరిశుద్ధత్వం) కారుణ్యం, పారుష్యం లేని వాక్కు, మిత్రులకు ద్రోహం చేయకపోవడం ఈ ఏడూ లక్ష్మికి సమిధలు”. ఇక్కడ సమిచ్చబ్దానికి “కట్టెలు. అనే వాచ్యార్థం కుదరదు కాబట్టి పూర్తిగా తిరస్కరించబడుతుంది. సమిచ్చబ్దంచేత “ఈ ఏడూ ఇతరాపేక్ష ఏమీ లేకుండా లక్ష్మిని పెంపొందించడానికి సమర్ధమైనవి” అని వక్తచెప్పదలచుకున్న అర్ధం ధ్వనించబడుతున్నది. అనగా నమిచ్చబ్దం లక్షణచేత ఉద్దీపకత్వాన్ని బోధిస్తుంది ఇతరాపేక్ష ఏదీ లేకపోవడాన్ని వ్యంజింపచేస్తుంది అని ఆర్థం. “నిఃశ్వాసాన్థ ఇవాదర్శః” (చూ. శ్లో. 120) మొదలైన వూర్వం ఉదావారించిన శ్లోకాలలో కూడ ఈ అర్హం (“అంధ శబ్దానికి ఆఅత్యంతతిరసృతవాచ్యత్వంవల్ల) లభిస్తున్నా వ్రసంగంచేత, దీనికి అనేక ఉదాహరణలు చూపవచ్చు ననే అభిప్రాయంతో ఇతర ఉదాహరణలు కూడ చెప్పబడ్డాయి. ఇక్కఢ్య, చి3

514 ధ్వన్యాలోక్షః వాచ్యం ఏ విధంగా అత్యంతం తిరస్కృతమైనదో వెనక (120 శ్లోకంలో) చెప్పిన పద్ధతిని అనుసరించి గ్రహించాలి. మాటిమాటికి చెప్పడం ఎందుకు?

సంనద్ధేతి = ఇక్కడ సంనద్ధశబ్దవాచ్యార్థం కుదరదు. అందుచేత ఆ శబ్దం లక్షణచేత ఉద్యుక్తుడవడం అనే-అర్జాన్ని బోధిస్తూ వక్త చెప్పదలచిన నిష్కరుణత్వం, ప్రతిక్రియ చేయడానికి శక్యం కాకపోవడం, సరియైన ఆలోచన లేకుండా పనిచేయడం మొదలైన అర్భాలు వ్యంజింపచేస్తుంది. అట్లే 'మధుర' శబ్దం సకలవిషయాలను రంజింపచేయడం, తృప్తి కలిగించడం మొదలైన అర్భాలను లక్షణచేత బోధిస్తూ, “ఈమె అత్యధికమైన అభిలాషకు విషయమైన దంటే ఈ విషయంలో ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు” అని వక్త చెప్ప దలచిన అర్ధాన్ని ధ్వనింపచేన్తుంది.

ధ్వన్యాలోకం

తస్యైవ అర్భానరనం(క్రమితవాచ్యే యథా - “రామేణ ప్రియజీవితేన తు కృతం ్రేమ్లుః ప్రియే నోచితమ్‌”. అత్ర రామేబేత్యేతత్పదం సాహసైకరసత్వాదివ్యజ్యాభిసంక్రమితవాచ్యం వ్యళ్ఞుకమ్‌. యథా వా- గాథ. ఏమేఅ జణో తిస్సా దేఉ కవోలోపమాఇ ససిబిమృమ్‌,

పరమత్ధవిఆరే ఉణ చన్లో చన్లో విఅ వరాట. (710 అత్ర ద్వితీయశ్చన్షశబ్ద: అర్భాన్తరసంగక్రమితవాచ్యః,

బాలానందిని

తస్యేతి - అవివక్షితవాచ్యానికే సంబంధించిన అర్భాన్తరసంక్రమితవాచ్యంలో ఉదాహరణం ఎట్లనగా - రామేణ ఇతి. పూర్తిశ్లోకం లోచనంలో ఇవ్వబడింది. రావణుడు తన ఎదుట మాయాసీతాశిరళ్ళేదం చేసినప్పుడు సీతను ఉద్దేశించి రాముడు అంటూన్న మాటలు - ప్రియే= ప్రియురాలా! గ్రూరేణ= ్రూరుడైన, రక్షసాజ రాక్షసునిచేత, తే= నీ యొక్క (నువ్వు చేసిన) ప్రత్యాఖ్యానరుషః= ప్రత్యాఖ్యానంవల్ల కలిగిన కోపానికి, సముచితమ్‌= తగిన పని, తే= నీ విషయంలో, కృతమ్‌= చేయబడింది. త్వయా చ= నీచేత కూడ, తత్‌= వాని గ్రూరకార్యం, కులజనః= కులజనం (కులంలోనివారందరూ) యథా= ఎట్టు, శిరః= శిరస్సును, ఉచ్చైః= ఉన్నతంగా, ధత్తే= ధరించునో, తథా=

తృతియోద్దోతః క్‌15 ఆవిధంగా, సోఢం చ=* నహించబడినది. సంప్రతి= ఇప్పుడు, త్వద్వ్యాపదః= నీ ఆపదకు, సాక్షిణాజ సాక్షిగా ఉన్నవాడు, ఇదం ధనుః= ఈ ధనస్సును, వ్యర్థమ్‌= వ్యర్థంగా, బిభ్రతా= ధరిస్తున్నవాడు, ప్రియజీవితేన= ఇష్టమైన తన జీవితం కలవాడు అయిన, రామేణ తు= రాముని చేత నైతే, పేమ్ష:= (పేమకు, ఉచితమ్‌= తగిన విధంగా, న కృతమ్‌= చేయబడలేదు. అగ్రేతి - ఇక్కడ 'రామేణ' అనే పదం సాహనమునందు ప్రధానమైన (అధికమైన)

• ఆనక్తి కలిగి ఉండడం మొదలైన వ్యంగ్యం విషయంలో సంక్రమించిన వాచ్యం గలదై వ్యంజకంగా ఉంది. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - " ఏమేఅ ఇతి(దీని సంస్కృతచ్భాయ లోచనంలో ఇవ్వబడింది) తస్యాః= ఆమెయొక్క, కపోలోపమాయామ్‌= చెక్కిళ్లకు ఉపమయందు,జనః= జనం, ఏవమేవ= ఈ విధంగానే, శశిబిమ్బమ్‌= చంద్రబింబాన్ని, దదాతి= ఇస్తూ ఉంటుంది. పరమార్ధవిచారే= పరమార్థాన్ని గూర్చి ఆలోచిస్తే (నిజం చెప్పవలసివస్తే), వరాకః= దీనుడైన (పాపం) చన్ధః= చంద్రుడు, చన్హ ఇవ = చంద్రుడువలెనే ఉన్నాడు. + అగ్రేతి - ఇక్కడ రెండన చన్హశబ్దం అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యం. లోచనం తస్వైవేతి :- అవివక్షితవాచ్యస్య యః ద్వితీయో భేదః త స్యేత్యర్థః. శ్లో “ప్రత్యాఖ్యానరుషః కృతం సముచితం క్రూరేణ కే రక్షసా సోఢం తచ్చ తథా త్వయా కులజనో ధత్తే యథోచ్చైః శిరః, " వ్యర్థం సంప్రతి భిభతా ధనురిదం త్వద్వ్యాపద: సొక్షిణా” ఇతి. రక్షృస్వభావాదేవ యః క్రూరః, అనతిలబ్బ్యశ్రాసనత్వదుర్మదతయా చ ప్రసహ్య నిరాక్రియమాణ: క్రోధాన్టః, త స్యైతత్తావత్‌ స్వచిత్తవృత్తిసముచిత మనుష్పానం యత్‌ మూర్ధకర్తనం నామ, మాన్యోఒపి కశ్చిన్మమాజ్ఞాం లభ్బయిష్య తీతి. త ఇతి- యథా తాదృ్భగపి తయా న గణితః తస్యాః తవేత్యర్థః. తదపి తథా అవికారేణ ఉత్సవాపత్తిబుద్ధ్యా నేత్రవిస్ఫారతాముఖబ్రసాదాదిలక్ష్యమాణయా సోఢమ్‌. యథా యేన ప్రకారేణ, కులజన ఇతి యః కళ్చిత్‌ పామరప్రాయో౭పి కులవధూశబ్దవాచ్యః. ఉచ్చైః శిరో ధత్తే. ఏవంవిధాః కిల వయం కులవధ్వః భవామ ఇతి. అథ చ శిరఃకర్తనావసరే త్వయా శీఘ్రం కృత్యతామ్‌ ఇతి తథా

516 ధ్వన్వాలోకః సోఢం తథా ఉచ్చెః శిరో ధృతం యథా అన్యో౭పి కులస్రీజనః ఉచ్చెః శిరః ధత్తే నిత్యప్రవృత్తతయా. ఏవం రావణస్య తవ చ సముచితకారిత్వం నిర్వ్యూఢమ్‌. బాలానందిని

రక్ష ఇతి - ఎవడైతే రాక్షసస్వభావంచేతనే క్రూరుడో, అతడు దృఢమైన పట్టుదలతో (పనహ్యా)నీచేత నిరాకరించబడినవాడై, “నా శాననాన్ని ఎవరూ ఉల్లఘించడానికి వీలు లేదు” అనే దుర్మదం కలవా డవడంచేత క్రోధాంధుడై, “ఇతరు లెవరూ కూడ ఈ విధంగా నా శాసనాన్ని ధిక్కరించకుందురు గాక” అనే ఉద్దేశ్యంతో, తన చిత్తవృత్తికి తగిన, నీ శిరస్సును ఛేదించడం అనే పని చేశాడు. తే ఇతి :- అలాంటివాడు కూడ ఎట్లు నీ చేత ఆ విధంగా లెక్కచేయబడలేదో అట్టి నీయొక్క అని అర్ధం. తదపీతి :- అది కూడ, తథా= ఆ విధంగా, నేత్రవికాసమూ, ముఖం ప్రసన్నంగా ఉండడం మొదలైనవాటిచేత ఊహించదగిన “ఉత్సవం లభించింది” అనే బుద్ధితో ఏలాంటి వికారమూ లేకుండా, యథా= ఏ ్రకారంచేత, కులజన ఇతి కులవధువు అనే శబ్దంచేత పిలవదగిన పామరప్రాయమైన (పామరజనం వంటి) అతిసాధారణమైన (యః కళ్చిత్‌) జనం కూడ, ఉచ్చైః శిరో ధత్తే= 'కులవధువులం అంటే మేం ఇలాగే ఉంటాం” అని తల పైకెత్తుకొని ఉంటారో. మరొక అర్ధం చెపుతున్నాడు - అథ చేతి - మరియు శిరస్సును ఛేదించే సమయంలో “శీఘ్రంగా భేదించు” అన్నట్లు నువ్వు ఆ విధంగా సహించావు, శిలన్సుపైకి ఎత్తినావు, ఎలా అనగా ఇతరకులస్రీజనం కూడ తమ శిరస్సులను ఎల్లప్పుడు కూడ (నిత్యప్రవృత్తతయా) పైకి ఎత్తుకొని సంచరిస్తారో. ఈ విధంగా రావణుడు, నువ్వూ కూడ తమకు తగిన పనులు నిర్వహించారు.

లోఛనం

మమ వునః నర్వవేవ అనుచితం వర్యవసితమ్‌. తథాహి; రాజ్యనిర్వాననాదినిరవకాశీకృతధ నుర్వ్యాపారస్యాపి, కలత్రమాత్రరక్షణ ప్రయోజనమపి యచ్చాపమభూత్‌ తత్సంప్రతి త్వయి అరక్షితవ్యాపన్నాయామేవ నిష్రయోజనమ్‌; తథాపి చ తద్భ్ధారయామి. తత్‌ నూనం నిజజీవితరక్షైవాస్య ప్రయోజనత్వేన సంభావ్యతే. న చైతద్యుక్తమ్‌. రామేణేతి - అసమసాహసరసత్వ నత్యనంధత్వోచితకారిత్యాది వ్యబ్యధ ర్మాన్తరవరిణతేనేత్యర్భః. “కాపురుషాదిధర్మ పరిగ్రహస్తు ఆదిళశబ్దాత్‌” ఇతి యద్వ్యాఖ్యాతం తదసత్‌,

తృతీయోద్దోతః 517 కాపురుషన్య హి ఏతదేవ ప్రత్యుత ఉచితం స్యాత్‌. ప్రియే ఇతి :- శబ్బమాత్రమేవ ఏతదిదానీం సంవృత్తమ్‌. ప్రియశబ్దస్య యత్‌ ప్రవృత్తినిమిత్తం యత్‌ ప్రేమనామ తదప్యనౌచిత్యకలజ్కితమితి శోకాలమ్బనోద్దీపనవిభావయోగాత్‌ కరుణరసో రామస్య స్ఫుటీకృత ఇతి. బాలానందిని

మమేతి - నాకైతే అంతా అనుచితంగానే పర్యవసించింది. ఎట్లనగా (తథాహి) - రాజ్యం నుంచి నన్ను లేవకొట్టివేయడం మొదలైన కారణాలచేత నాకు ధనన్సును ఉపయోగించే అవకాశమే లేకుండా పోయింది. ఆ విధంగా ఏ ధనస్సుకు భార్యను రక్షించుకొనడం మాత్రమే ప్రయోజనంగా మిగిలిందో అది ఇవ్పుడు నువ్వు రక్షింపబడకపోవడంచేత మరణించగా ప్రయోజనశూన్యం అయిపోయింది అయినా నేను దానిని పట్టుకొనే ఉన్నాను. ఇంక ఇప్పుడు నా జీవితాన్ని రక్షించుకొనడమే దాని ప్రయోజనం అన్నట్లు అయింది. ఇది యుక్తం కాదు. రామేణేతి - సాటిలేని సాహసం కలిగి ఉండడం, సత్యసంధత్వం, ఉచితకార్యకారిత్వం మొదలైన, వ్యంగ్యములైన ఇతరధర్మాల రూపంలో పరిణమించిన (బోధించే) 'రామేణ' అనే పదం అని అర్ధం.

“'సాహసైకరనత్వాది' లోని 'ఆది' పదంచేత కాపురుషత్వం (నీచపురుషత్వం) మొదలైన ధర్మాలు గ్రహించబడతాయి అని చేసిన వ్యాఖ్యానం అయుక్తం. కాపురుషునికి ఇది అనుచితం అవడానికి బదులు ఉచితమే అవుతుంది కదా? ప్రియే ఇతి -- ఇప్పుడిది మాటమాత్రంగా మిగిలింది. ప్రియశబ్దప్రవృత్తినిమిత్రమైన (ప్రవృత్తినిమిత్తం అనగా అర్థం. ఒక శబ్దాన్ని ప్రయోగించడానికి అర్థమే నిమిత్తం) ఏ ప్రేమ అనేది ఉందో అది కూడ అనౌచిత్యం చేత కలంకితం అయిపోయింది. ఈ విధంగా శోకానికి సంబంధించిన ఆలంబన (మృతురాలుగా భావించబడిన సీత) ఉద్దీవన (తదీయాసాధారణ పేమస్మరజాదికం) విభావాల యోగంవల్ల రాముని కరుణరసం స్పష్టం అవుతున్నది.

లోచనం

ఏమేఅ ఇతి -

“ఏవమేవ జనస్తస్యా దదాతి కపోలోపమాం శశిబిమృమ్‌,

పరమార్థవిచారే పునశ్చన్షశ్చన్ద ఇవ వరాకళొ (ఇతి చాయా)

ఏవమేవేతి - స్వయమవివేకాన్థతయా. జనః ఇతి - లోకప్రసిద్ధగతాను గతికతామాత్రశరణ:. తస్యా ఇతి అసాధారణగుణగణమహార్ధవపుషః.

518 భ్వన్వాలోకః కపోలోపమాయామితి - నిర్వ్యాజలాఎణ్యసర్వస్వభూత ముఖమధ్యవర్తిప్రధాన భూతకపోలస్యోపమాయాం ప్రత్యుత తదధికవస్తు కర్తవ్యం, తతో దూరనికృష్ణం శశిబిమృం కలబ్కవ్యాజజిహ్మీకృతమ్‌. ఏవం యద్యపి గడ్డరికాప్రవాహపతితో లోకః తథాపి యది పరీక్షకాః పరీక్షన్తే తద్వారాకః, కృపైకభాజనం యః చన్ల ఇతి ప్రసిద్ధ స చన్ద ఏవ క్షయిత్వవిలాస శూన్యత్వమలినత్వధర్మాన్తరసంక్రాన్తః యోజర్థః. అత్ర చ యథా వ్యబ్యధర్మాన్తరసంక్రాన్తిః తథా పూర్వోక్తమను సంధేయమ్‌. ఏవముత్తరత్రాపి. బాలానందిని

వివమితి - తాము అవివేకంచేత అంధులవడంచేత. జనః ఇతి - లోకంలో ప్రసిద్ధమైన గతానుగతికత్వమే శరణంగా గల జనం. గతానుగతికత్వం అనగా ఒకడు ఒక మార్గంలో వెడుతూంటే గ్రుడ్డిగా వాని వెనకనే వెళ్లడం. తస్యా ఇతి - అసాధారణాలైన గుణాల గణంచేత చాలా విలువైన శరీరం గల ఆమెయొక్క. కపోలోసమాయామితి = అకృత్రిమమైన లావణ్యానికి సర్వస్వమైన ముఖం మధ్య ఉన్న ప్రధానమైన కపోలానికి ఉపమయందు; ఆ కపోలంకంటె అధికమైన వస్తువును ఉపమానంగా చూపడానికి బదులు, దానికంటె ఎంతో నికృష్ట్ణం అయిన, శశిబిమృమ్‌ = కలంకం అనే వ్యాజం గల చెవులపిల్లిచేత మలినం చేయబడిన చంద్రబింబం. ఏవమితి - ఈ విధంగా గడ్డరికాప్రవాహంలో, గొజ్జెల మందపద్ధతిలో, లోకం అంతా పడి ఉన్నా పరీక్షకులు జాగర్తగా పరీక్షిస్తే అప్పుడు, వరాకః= కేవలం జాలికి స్థానమైన, జాలిపడదగిన, ఏ చంద్రు డనే ప్రసిద్ధి కలవాడు ఉన్నాడో వాడు చంద్రుడే. ఏ అర్ధం, చంద్రరూపార్థం, ఉన్నదో అది క్షయిత్వం, విలాసశూన్యత్వం, మలినత్వం మొదలైన ధర్మాంతరాలలో సంక్రమించినద. అక్రేతి - ఇక్కడ (ఈ రెండు ఉదాహరణలలో) ఏ విధంగా వ్యంగ్యాలైన ధర్మాంతరాల సంక్రమణం జరుగుతుందో అది వెనుక ద్వితీయోద్ద్యోతప్రారంభంలో స్నిగ్ధేత్యాదిశ్లోకం దగ్గర చెప్పిన విధంగా ఇక్కడ నమన్వయించుకొనాలి. ఇట్లే ముందు ముందు కూడ.

ధ్వన్యాలోకం

అవివక్షితవాచ్యస్య అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యే ప్రభేదే వాక్యప్రకాశతా

యథా -

తృతీయోద్దోతః 519 శ్లో, యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ,

యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పళ్యతో మునేః. (72) అనేన హి వాక్యేన నిశార్థః న చ జాగరణార్ధః కళ్చిద్వివక్షిత:. కిం తర్చి? తత్త్వజ్ఞానావహితత్వమ్‌ అతత్త్య్వపరాబ్ముఖత్వం చ మునేః ప్రతిపాద్యతే ఇతి తిరసృతవాచ్యస్యాస్య వ్యజ్ఞకత్వమ్‌.

బాలానందిని

అవివక్షితేతి - అవివక్షితవాచ్యంయొక్క అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం అనే ప్రభేదంలో వాకృప్రకాశత ఎట్లనగా -

యేతి - సర్వభూతానామ్‌= నకలప్రాణులకు, యా = ఏది, నిశా= రాత్రియో, శస్యామ్‌= దానియందు, సంయమీ=జ సంయమవంతుడైన జ్ఞాని, జాగర్తి= మేల్కొని ఉంటున్నాడు, యస్యామ్‌= దేనియందు, భూతాని= ప్రాణులు, జాగ్రతి= మేల్కొని ఉంటాయో, సా = అది, పళ్యత:= చూస్తున్న, మునేః = మునికి, నిశా= రాత్రి.

అనేనేతి - ఈ వాక్యంచేత నిశ అనే అర్ధం గాని, జాగరణం అనే అర్ధం గాని ఏదీ వివక్షితం కాదు (చెప్ప నిశ్చయించబడడం లేదు). మరే మనగా - ముని తత్త్వ జ్ఞానంలోనే సావధానచిత్తుడై ఉండడం, అపారమార్ధికాలైన విషయాలమీద పరాబ్ముఖుడై ఉండడం ప్రతిపాదించబడుతున్నది. అందువల్ల తిరస్కృతవాచ్యమైన ఈ వాక్యం వ్యంజకంగా ఉంది.

లోచనం

ఏవం ప్రథమప్రభేదన్య ద్వావపి ప్రకారౌ పద(ప్రకాశకత్వేన ఉదాహృత్య వాక్య ప్రకాశకత్వేన ఉదాహరతి - యా నిశేతి. వివక్షిత ఇతి. తేన హి ఉక్తేనన కశ్చిదుపదేశ్యం ప్రత్యుపదేశః సిద్ధ్యతి. నిశాయాం జాగరితవ్యమ్‌, అన్యత్ర రాత్రివదాసితవ్యమ్‌ ఇతి కిమనేనోక్తేన? తస్మాద్బాధితస్వార్థమేతద్వాక్యం సంయమినః లోకోత్తరతాలక్షణేన నిమిత్తేన తత్వదృష్టా అవధానం, మిథ్యాదృష్టా చ పరాజ్ముఖత్వం ధ్వనతి. సర్వశబ్బార్థస్య చాపేక్షికతయాపి ఉపపద్యమానతేతి న సర్వశబ్దార్ధాన్యథానుపపత్తా అయమర్ధః ఆక్షిప్తో మన్తవ్యః. సర్వేషాం బ్రహ్మాది స్థావరాన్హానాం చతుర్ద్హశానామపి భూతానాం యా నిశా వ్యామోహజననీ

520 ధ్వన్వాలోకః తత్త్వ్వదృష్టి:, తస్యాం సనంయమీ జాగర్తి కథం ప్రాష్యేతేతి. నతు విషయవర్ణనమాత్రాదేవ సంయమీతి యావత్‌. యది వా సర్వభూతనిశాయాం మోహిన్యాం జాగర్తి కధమియం హేయేతి. యస్యాం తు మిధ్యాదృష్వా సర్వాణి భూతాని జాగ్రతి అతిశయేన సుప్రబుద్ధరూపాణి సా తస్య రాత్రిః అప్రబోధవిషయః. తస్యా హి చేష్టాయాం నాసౌ ్రబుద్ధః. ఏవమేవ లోకోత్తరాచారవ్యవస్థితః పశ్యతి మన్యతే చ. తస్రైవాన్తర్చహిష్కరణ వృత్తి: చరితార్థా. అన్యస్తు న పశ్యతి న చ మన్యతే ఇతి తత్త్వదృష్టిపరేణ భావ్యమితి తాత్సర్యమ్‌. ఏవం చ పశ్యత ఇత్యపి మునేరిత్యపి చన స్వార్థమాత్రవిశ్రాన్తమ్‌. అపి తు వ్యబ్య్య ఏవ విశ్రామ్యతి. యత్తచ్భబ్దయోశ్చ న స్వతన్రార్థతేతి సర్వ ఏవాయమాఖ్యాతసమూహః పదసమూహః వ్యబ్యపరః తదాహ - అనేన హి వాక్యేనేతి. ప్రతిపాద్యత ఇతి - ధ్వన్యత ఇత్యర్థః. బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా మొదటి భేదమైన అవివక్షితవాచ్యంయొక్క రెండు 'ప్రకారాలను పదప్రకాశకత్వంచేత ఉదాహరించి, ఇప్పుడు వాక్యప్రకాశకత్వంచేత ఉదాహరిస్తున్నాడు - యా నిశా ఇతి. (ఇది భగవధ్గీతలోని శ్లోకం) వివక్షిత ఇతి చెప్పబడిన దానిచేత, అనగా నిశాదిపదవాచ్యమైన రాత్రాద్యర్థంచేత ఉపదేశింపదగినవానిని గూర్చి ఏ విధమైన ఉపదేశము సిద్ధించదు కదా? రాత్రియందు మెలకువతో ఉండాలి, పగలు" రాత్రియం దున్నట్టు ఉండాలి అని చెప్పడంచేత ఏం ప్రయోజనం? అందువల్ల ఈ వాక్యం బాధితమైన స్వార్ధం కలదై సంరయమవంతుడు లోకోత్తరుడుగా ఉంటాడు, ఈ లోకానికి అందని అత్యున్నతమానసికస్థితిలో ఉంటాడు అనే కారణంచేత ఈతనికి తత్వదృష్టియందు ఏకాగ్రతను, మిధ్యాదృష్టియందు అసత్యమైన లౌకికదృష్టియందు, విముఖత్వాన్నీ ధ్వనింపచేస్తూన్నది.

(ఆశంక) “సర్వభూతాలకీ ఏది రాత్రో” అన్నప్పుడు ఈ అన్ని భూతాలలో సంయమి కూడ చేరుతాడు కాని “ఆ సంయమి మేల్కొని ఉంటాడు” అని చెప్పడంచేత ఆతనిని ఈ అందరినుంచీ మినహాయించి నట్లు అయింది. ఈ విధంగా సర్వశబ్దప్రయోగంవల్లనే నువ్వు చెప్పిన వ్యంగ్యార్థం ఆవిష్కరించబడిపోవడంచేత ఇది ధ్వనికాదు. ఈ ఆశంకను సర్వశబ్దార్థస్య ఇత్యాదికంచేత పరిహరిస్తున్నాడు. సర్వళబ్దార్థం

తృతీయోద్దోతః 521 ఆపేక్షికంగా ఉపపన్నం కావచ్చు. ఎవరి అపేక్షయా (ఎవరిని పట్టి) సర్వులు అంటే సంయమి అపేక్తయా సర్వులు, అనగా సంయమి తప్ప మిగిలినవాళ్లందరూ అని నర్వశబ్బార్థానికి అర్ధం అందుచేత సర్వశబ్బార్థం మరొక విధంగా ఉపపన్నం కాదు కాబట్టి ధ్వనింపచేయబడుతున్నట్లుగా చెప్పే అర్థం అక్షిప్తం అవుతున్నది, లాగబడుతుంది, (అందుచేత ధ్వని కాదు) అని అనకూడదు సర్వేషామితి :- బ్రహ్మాదిస్థావరాంతాలైన పద్నాలుగు విధాలైన భూతాలకు ఏది రాత్రియో, వ్యామోహం కలిగించే ఏ తత్వదృష్టి ఉందో, దానియందు సంయమి, అది నాకు ఎలా లభిస్తుందా అనే ఆలోచనతో మెలకువతో ఉంటాడు కేవలం భోగాలను విడిచివేసినంతమాత్రంచేత సంయమి కాజాలడు అని తాత్పర్యం వివరణ:- బ్రాహ్మ - ప్రాజాపత్య - ఐన్ట - పిత్య - గాంధర్వ - యాక్ష - రాక్షస - 'పైశాచాలనే ఎనిమిది విధాల దైవభూతాలు, మనుష్యులు, పశు-పక్షి-సరీసృప-కీటక- స్థావరాలనే ఐదు విధి-ల తిర్యగ్యోనికి చెందిన భూతాలు అని మొత్తం భూతాలు పద్నాలుగు విధాలు దీనిని గూర్చి “అష్టవికల్పో దైవ: ఇత్యాదిసాంఖ్యకారికలో చెప్పబడింది తత్త్స్వదృష్టి వ్యామోహం కలిగిస్తుం దని చెప్పడం అయుక్తం కదా అని ఆశంకించుకొని మరొక విధంగా వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - యది వా ఇతి - సర్వభూతాలకీ నిశ అయిన మోహినియైన, అవిద్యయందు సంయమి, దీనిని ఎలా వదల్బుకోవాలా అని జాగరూకుడై ఉంటాడు ఏ మిధ్యాదృష్టియందు సకలభూతాలు, జాగ్రతి = బాగా మేల్కొని ఉంటాయో, (తగుల్కొని ఉంటాయో) అది అతనికి రాత్రి, అనగా మేల్కొనడం అనేది లేని విషయం దాని చేష్టలో ఇతడు మేల్కొని ఉండడు, (వశుడై ఉండడు) లోకోత్తరమైన ప్రవర్తనలో ఉన్నవాడు (సంయమి) ఇలాగే చూస్తాడు, ఆలోచిస్తాడు కూడ. ఆతని అంతరేంద్రియాల ప్రవర్తనం బాహ్యేంద్రియాల ప్రవర్తనా కూడ సార్ధక మైనది ఇతరుడైతే, సంయమి కానివాడైతే, ఇలా చూడడు, ఆలోచించడు కూడ. అందుచేత తత్త్వదృష్టిపరుడై ఉండాలి అని తాత్పర్యం ఏవం చేతి - ఈ విధంగా “పశ్యత:' అనేది, “మునేః” అనేదీ కూడ స్వారమాత్రంలోనే విశ్రమించడంలేదు దానిలో ఆగిపోవడం లేదు మరేమనగా వ్యంగ్యార్థంలోనే విశ్రమిస్తున్నాయి. ఈ విషయాన్నే అనేన హి వాక్యేన అని చెపుతున్నాడు. ప్రతిపాద్యతే ఇతి. ధ్వనించబడుతున్నది అని అర్ధం.

522 ధ్వన్యాలోకః ధ్వన్యాలోకం త స్యైవార్థానరసంక్రమితవాచ్యస్య వాక్యప్రకాశతా యథా- గాథ.విసమఇటఓ కొణ వి కాణ వి వాలేఇ అమిఅణిమ్మ్నాట, కాణ వి విసామిమట శాణ వి అవిసామట కొలో. (73) “విషమయితః కేషామసి కేషామపి ప్రయాత్యమృతనిర్మాణః, కేషామపి విషామృతమయః కేషామప్యవిషామృతః: కాల?”. (సంస్కృతచ్చ్భాయా) అత్ర హి వాక్యే విషామృతశబ్టాభ్యాం దుఃఖసుఖరూపసం[క్రమిత వాచ్యాభ్యాం వ్యవహార ఇత్యర్థాన్నరసంక్రమితవాచ్యస్య వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌. బాలానందిని తస్యైవేతి :- అఆ అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యమే వాచ్యప్రకాశం ఎట్లనగా - విషమయిత: ఇతి. కాలః= కాలం, కేషామపి= కొంతమందికి, విషమయిత:ః= విషమయంగా చేయబడింది గాను, కేషామపి= కొంతమందికి, అమృతనిర్మాణః= అమృతంతో నిర్మించబడినదిగాను, కేషామపి= కొంతమందికి, విషామృుతమయః= విషమయంగాను అమృతమయంగాను, కేషామపి= కొంతమందికి, అవిషామృత:ః= విషం కాని అమృతం కాని కాకుండాను, ప్రయాతి= గడచును. అగ్రేతి :- ఈ వాక్యంలో సుఖదుఃఖరూపములలో సంశ్రమింపచేయబడిన వాచ్యార్ధం గల విషామృతశబ్దాలచేత వ్యవహారం (విషయప్రతిపాదనం) గా అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యం వ్యంజకంగా ఉంది. లోచనం విషమయితో విషమయతాం ప్రాప్తః. కేషాం చిద్దుష్కృతినామ్‌, అతివివేకినాం వా; కేషాం చిత్సుకృతినామ్‌, అత్యన్తవివేకినాం వా అతిక్రామతి అమృతనిర్మాణ;. కేషాం చిత్‌ మిశ్రకర్మణాం, వివేకావివేకవతాం వా విషామృతమయః;, కేషామపి మూఢప్రాయాణాం, ధారాప్రాప్తయోగభూమికా రూఢానాం వా అవిషామృతమయః కాల అతిగక్రామతి ఇతి సమ్బన్గః,

తృతీయోద్దోతు 523 విషామృతవదే చ లావణ్యాదిళబ్దవత్‌ నిరూశలక్షణారూవతయా సుఖదుఃఖసాధనయోర్వర్తేతే. యథా - విషం నిమృమ్‌, అమృతమ్‌ కపిత్ధమితి. న చాత్ర నుఖదుఃఖసాధనే తన్మాత్రవిశ్రాన్తే, అపి తు న్వకర్తవ్య సుఖదుఃఖపర్యవసితే. న చ తే సాధనే సర్వథా న వివక్షితే, నిఃిసాధనయోః తయోరభావాత్‌. తదాహ సంక్రమితవాచ్యాఖ్యామితి. కేషాం చిదితి చాస్య విశేషే సంక్రాని:. అతిక్రామతి ఇత్యస్య చ క్రియామాత్రసంక్రాన్తిః. కాల ఇత్యస్య సర్వవ్యవహారసంక్రాన్తిః. ఉపలక్షణార్థం తు విషామృతగ్రహణ మాత్రసంక్రమణం వృత్తికృతా వ్యాఖ్యాతమ్‌. తదాహ - వాక్య ఇతి. బాలానందిని

విషమయిత:= విషమత్వాన్ని పొందినది. కేషాం చిత్‌= కొందరికి, పాపాత్ములకు లేదా అతివివేకవంతులకు కొందరికి-పుణ్యాత్ములకు గాని లేదా ఏ మాత్రం వివేకం లేని వాళ్లకి గొని, అమృతంతో నిర్మించబడిందిగా గడుస్తుంది. కొంతమందికి - మిశ్రమైన కర్మలు కలవాళ్లకి అనగా వుణ్యమూ పావమూ సమంగా ఉన్నవాళ్లకి - లేదా వివేకమూ ఆవివేకమూ కూడా ఉన్నవాళ్లకి విషముయం గాను అమృతమయంగానూ కూడ ఉంటుంది. కొంత మందికి - మూఢులవంటివాళ్లకి లేదా క్రమంగా లభించిన యోగభూమికలను అధిష్టించినవాళ్లకు, విషమయమూ కాకుండా, అమృతమయమూ కాకుండా కాలం గడుస్తుంది అని సంబంధం విషామృతపదే ఇతి విష అమృత' పదాలు లావణ్యాదిశబ్దాల వలె నిరూఢలక్షణారూపా లవడంచేత నుఖసాధనం, దుఃఖసాధనం అనే అర్థాలను బోధిస్తాయి. 'విష' శబ్దం దుఃఖసాధనం అనే అర్ధాన్నీ, “అమృతశబ్దం సుఖసాధనం అనే అర్జాన్నీ బోధిస్తాయి ఉదాహరణకి “వేపపండు విషం, వెలగపండు అమృతం” అన్నట్లు. అయితే ఇక్కడ సుఖసాధనం దుఃఖసాధనం అనే అర్ధాలు అంతమాత్రంలోనే విశ్రమించవు, ఆగిపోవు; వాటిచేత కలిగించదగిన సుఖదుఃఖాలలో పర్యవసిస్తాయి. అనగా సుఖం, దుఃఖం అనే అర్భాలను బోధిస్తాయి అయితే ఆ సాధనాలు పూర్తిగా అవివక్షితాలు కూడ (చెప్పడానికి ఉద్దేశించబడనివి కూడ) కాదు, సాధనాలు లేని సుఖదుఃఖాలు ఉండవు కదా? ఈ విషయాన్నే సంక్రమితవాచ్యాభ్యామ్‌ అనే పదంచేత చెపుతున్నాడు.

వివరణ:- “విషం నిమృమ్‌, అమృతం కపిత్ధమ్‌” ఇత్యాదులలో నిరూఢలక్షణచేత నింబం దుఃఖసాధనం అనీ, కపిళత్ధం సుఖసాధన మనీ అర్ధం లభిస్తుంది అంతవరకే

524 ధ్వన్వాలొకః అర్ధం అక్కడ వివక్షితం. ఇక్కడ కాలం కొంతమందికి దుఃుఖమయంగా గడుస్తుంది, కొంతమందికి సుఖమయంగా గడుస్తుంది, ఇత్యాద్యర్థం వివక్షితం. అందుచేత విషపదానికి ఏదో ఒక సాధనంవల్ల కలిగే దుఃఖం అనీ, సుఖపదానికి ఏదో ఒకకారణంవల్ల కలిగే సుఖం అనీ లాక్షణికార్థాలు ఒకానొక విధమైన దుఃఖం, ఒకానొక విధమైన సుఖం అని వ్యంగ్యార్థం ఈ విధంగా విష-అమృతపదాల అర్థాలు సాధనరూపంలో సంక్రమించాయి అని భావం.

కేషాంచిదితి - కేషాంచిత్‌ అనేది విశషరూపంలో సంక్రమిస్తుంది. అనగా “కేషాం చిత్‌” అనే సర్వనామశబ్బానికి 'ఫలానా అని తెలియని కొంతమందికి అని అర్ధం. అయితే “పాపాత్ములైనవాళ్లకు మొదలైన విశేషార్ధంలో ఇది సంశక్రమిస్తూన్నది. అనగా “అతిక్రానుతీతి -అతిక్రామతి అనేది క్రియామాత్రంలో సంక్రమిస్తుంది అనగా 'అతిత్రామతి' అనే పదానికి 'గడచుచున్నది' అని అర్ధం. కాని ఇక్కడ ఈ అర్థం “భవతి(ఉంటుంది, అవుతుంది) అనే సామాన్యక్రియారూపార్ధంలో సంక్రమిస్తుంది కాల ఇతి - కాలశబ్దం సర్వవ్యవహారాలు అనే అర్ధంలో సంక్రమిస్తుంది అనగా “కాలం' అని మాత్రమే అర్థ కాకుండా జరిగే సమస్తవ్యవహారాలూ అనే అర్ధాన్ని బోధిస్తుంది. ఉపలక్షణార్థమితి . వృత్తికారుడు ఉపలక్షణకొరకై (చెప్పవలసినదానిలో కొంత భాగం మాత్రమే చెప్పడం ఉపలక్షణం) విష అమృతశబ్దాలకు సంక్రమణం అని మాత్రమే చెప్పాడు. మిగిలిన పదాలు కూడా అర్భాంతరసంక్రమితా లని ఆయన అభిప్రాయం కూడా. అందుచేతనే 'వాక్సే' అని అన్నాడు

ధ్వన్యాలోకం

వివక్షితాభిధేయస్య అనురణనరూపవ్యబ్ధ్యస్య శబ్దశక్త్యుద్భవే ప్రభేతే పదప్రకాశతా యథా - శ్లో, ప్రాతుం ధనైరర్థిజనస్య వాళ్ళాం దైవేన సృష్టో యది నామ నాస్మి,

పథి ప్రసన్నామ్చుధరస్తడాగః కూపో౭ఒ థవా కిం న జడః కృతో ఒహ్మ్‌

74

అత పా జడ ఇతి వదం నిర్విణ్ళేన వర్షా ఆత్మ సమానాధికరణతయా ప్రయుక్తమ్‌ అనురణనరూపతయా కూప సమానాధికరణతాం స్వశక్ష్యా ప్రతిపద్యతే.

తృతీయోద్దోతః 525 బాలానందిని

వివక్షితేతి - వివక్షితాభిధేయానికి సంబంధించిన అనురణనవ్యంగ్యంయొక్క శబ్దశక్త్యుద్భవప్రభేదంలో పదప్రకాశత ఎట్లనగా -

ప్రాతుమ్‌ ఇతి - ధనైః= ధనాలచేత, అర్ధిజనస్యజ యాచకజనంయొక్క, వాబ్భామ్‌= కోరికను, (ప్రాతుమ్‌= పూరించడానికి, దైవేన= దైవంచేత, యది నామ నృష్టః నాస్మి= సృష్టింపబడకపోయినా, జడ: =జడుడనైన, అహమ్‌= నేను, పథి= మార్గమునందు, ప్రసన్నామ్చుధరః= ప్రసన్నమైన ఉదకం ధరించిన, తడాగః= చెరువుగా గాని, అథవా= లేక, కూప:= నుయ్యిగా గాని, కిమ్‌=ఐ ఎందువలన, న కృతః= చేయబడలేదు?

అశ్రేతి - ఇక్కడ నిర్వేదం చెందిన (చింతాగక్రాంతుడైన) వక్తచేత తనకు సమానాధికరణంగా తనకు చెందేదిగా ప్రయోగించబడిన 'జడః' అనే పదం అనురణనరూపంగా న్వశక్తిచేత కూపానికి సమానాధికరణం, కూపానికి వర్తించేది అయింది.

లోచనం

ఏవం కారికాప్రథమార్ధలక్షితాన్‌ చతురః వ్రకారాన్‌ ఉదాహృత్య ద్వితీయకారికార్థస్వీకృతాన్‌ షడన్యాన్‌ వ్రకారాన్‌ కమేణోదాహరతి వివక్షితాభిధేయ స్యేత్యాదినా - ప్రాతుమితి-పూరయితుమ్‌. ధనైరితి బహువచనం యః యేనార్థీ తస్య తేనేతి సూచనార్థమ్‌. అత ఏవార్థిగ్రహణమ్‌ జనస్యేతి. బాహుల్యేన లోకో ధనార్థీ న తు గుభైరుపకారార్థీ. దైవేనేతి అశక్య పర్యనుయోగేనేత్యర్థః. అస్మీతి. అన్యో హి తావదవశ్యం సృష్టః న త్వహమితి నిర్వేదః. ప్రసన్నం లోకోపయోగి అమ్బు ధారయతీతి. కూపోఒథవేతి. లోకైరప్యలక్ష్యమాణ ఇత్యర్థః. అత్మసమానాధికరణతయేతి. జడ: కిం కర్తవ్య తామూఢ ఇత్యర్థః. అథ చ కూపః జడ:, అర్ధితా కస్య కీదృశీతి అసంభవద్వి వేక ఇతి. అత ఏవ జడ: శీతలః, నిర్వేదసంతాపరహిత:. తథా జడః శీతలజలయోగితయా పరోపకారసమర్ధః. అనేన తృతీయార్ధేన అయం జడశబ్దః తటాకార్టేన వునరుక్తార్థనంబన్థ ఇత్యబిపాయేణ అవా - కూపసమానాధికరణతామితి. స్వశక్త్యేతి శబ్దశక్తుద్భవత్వం యోజయతి

526 ధ్వన్వ్యాలోకః బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా కారికయొక్క ప్రధమార్ధంలో చెప్పబడిన నాలుగు ప్రకారాలను ఉదొాహరించి ఇప్పుడు కారిక ద్వితీయార్ధంలో చెప్పబడిన మిగిలిన నాలుగు భేదాలను క్రమంగా వివక్షితాఖిధేయ ఇత్యాదికంచేత ఉదాహరిన్తున్నాడు. ప్రాతుమితి - పూరించుటకు, ఎవనికి ఏది (గోసువర్దాదికం) కావలెనో వానికి అది ఇవ్వడం ద్వారా అని సూచించడం కోసం “'ధనైః' అని బహువచనం ప్రయోగించబడింది. అందువల్లనే 'అర్ధి' శబ్దాన్ని గ్రహించడం జరిగింది. జనస్య ఇతి :- సాధారణంగా లోకం ధనమే కావా లని అనుకుంటుంది గాని గుణాలచేత ఉపకారాన్ని కోరదు అని భావం. దైవేనేతి - ఇలా ఎందుకు చేస్తున్నావు అని అడగడానికి శక్యం కాని దైవంచేత. అస్మీతి

• తప్పకుండా మరొక డెవరైనా అలాంటి సామర్థ్యం కలవాడు సృష్టించబడి ఉంటాడు; వేను మాత్రం అలా సృష్టించబడలేదు అని నిర్వేదం. ప్రనన్నమ్‌ = నిర్మలమైన లోకానికి ఉపయోగించే నీటిని ధరించేది; కూపః అథవా ఇతి - లోకులచేత చూడబడకుండా ఉండే కూపం అని అర్ధం - ఆత్మసమానాధికరణతయేతి. జడః= ఏమి చెయ్యాఖో తెలియని స్థితిలో ఉన్నవాడు అని అర్ధం. మరియు కూపం కూడ, జడః= ఎవనికి ఏది కావాలి అనే వివేకం ఉండే అవకాశం లేనిది. అందువలననే జడం= చల్లనిది, నిర్వేదరూపమైన సంతావం లేనిది. మరియు జడం= “లడయో:ః అభేదః” అనే న్యాయంచేత, చల్లని జలం ఉండడంచేత పరోపకారసమర్థ్ధము అని అర్ధం.

వృత్తిలో “జడ' శబ్దానికి కూవనమానాధికరణత్వం మాత్రమే చెప్పబడింది. తటాకసమానాధికరణత్వం కూడ ఎందుకు చెప్పబడలేదు అనే ఆశంకకు సమాధానం చెవుతున్నాడు - అనేన ఇతి :- ఈ మూడవ అర్ధంచేత (“శీతలజలయోగితయా పరోపకారసమర్ధః” అనే అర్ధంచేత) జడశబ్దం తటాకరూపార్థంలో పునరుక్షారసంబంధం కలదవుతుంది అనే అభిప్రాయంతో “కూపసమానాధికరణతామ్‌” అని అన్నాడు. అనగా

• 'ప్రసన్నామ్చుధర:' అనే విశేషణం తడాగశబ్దానికి ప్రయోగించబడింది. ఈ జడశబ్బాన్ని కూడా దానికి విశేషణంగా చేస్తే పైన చెప్పిన మూడవ అర్ధం, “ప్రసన్నాంబుధరః” అనేదాని అర్ధం చాలావరకు ఒకటే అవడంచేత పునరుక్తత్వదోషం కలుగుతుంది. అందుచేత జడశబ్దానికి తటాకసమానాధికరణత్వం చెప్పబడలేదు అని భావం. స్వశక్ష్యా అని చెప్పడంచేత ఇది శబ్బశక్తుద్భవం అనే విషయాన్ని సూచిస్తున్నాడు.

తృతీయోద్దోత: 527 ధ్వన్యాలోకం

తస్యైవ వాక్యప్రకాశతా యథా హర్షచరితే సింహనాదవాక్యేషు- “వృత్తేఒస్మిన్‌ మహాప్రలయే ధరణీధారణాయ అధునా త్వం శేషః

ఏతద్ధి వాక్యమనురణనరూపమ్‌ అర్భాన్నరశబ్దశక్త్యా స్ఫుటమేవ ప్రకాశయతి.

బాలానందిని

తస్యైవ ఇతి - దాని వాక్యప్రకాశ - అనగా వివక్షితాభిధేయంయొక్క అనురణన రూపవ్యంగ్యంలోని శబ్దశక్త్యుద్భృవభేదంయొక్క వాక్యప్రకాశత, ఎట్లనగా -

హర్షచరితంలోని సింహనాదుని వాక్యాలలో “ఈ మహాప్రలయం జరిగిన తరవాత ఇప్పుడు ధరణీధారణానికి నువ్వే శేషుడవు” (దీని అర్ధం లోచనంలో న్పష్టం అవుతుంది). ఏతద్ధి ఇతి - ఈ వాక్యం అనురణనరూపమైన అర్భాంతరాన్ని శబ్దశక్తిచేత స్పష్టంగానే ప్రకాశింపచేస్తూన్నది.

లోచనం

మహాప్రలయ ఇతి - మహస్య ఉత్సవన్య ఆ సమన్హాత్‌ పలయో యత్ర తాదృశి శోకకారణభూతే వృత్తే ధరణ్యాః రాజధురాయాః ధారణాయ ఆశ్వాసనాయ త్వం శిష్యమాణః, ఇతీయతా పూర్ణే వాక్యార్థే కల్పావసానే భూపీఠభారోద్వహనక్షమ ఏకః నాగరాజ ఏవ దిగ్రన్తిప్రభృతిష్వపి ప్రలీనేషు ఇత్యర్భాన్తరమ్‌.

బాలానందిని

మహాప్రలయే ఇతి - మహస్య= ఉత్సవంయొక్క, ఆ= అంతటా, ప్రలయం దేనియందో అట్టి శోకకారణమైన విషయం జరిగినదగుచుండగా, ధరణ్యాః= రాజ్యభారం యొక్క, ధారజాయ= ఆశ్వాసనం కొరకు, ఊరడింపచేయుటకు, నువ్వే, శేషః= మిగిలినవాడవు. దీనిచేతనే వాక్యార్థం పూర్తి అయినా - “కల్పావసానంలో, దిగ్గజాలు మొదలైనవి కూడ అణగిపోయిన తరవాత, భూపీఠభారాన్ని వహించడానికి సమర్భడైనవాడు వాగరాజైన ఆదిశేషుడే” అని మరొక అర్ధం వ్యంగ్యం (హర్షునికీ నాగరాజుకీ మధ్య ఉపమానోపమేయభావం వ్యంగ్యం).

528 బ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం అస్యైవ కవిప్రాఢోక్తిమాత్ర నిష్పన్నశరీరస్య అర్థశక్త్యుద్భవే ప్రభేదే పదప్రకాశతా యథా, హరివిజయే - గాథ. చూఅంకురావణంసం ఛణమప్య(ప్ప) సరమహగ్శణ మణహరసురామోఅమ్‌, అసమప్పిఅం పి గహిఅం కుసుమసరేణ మహుమాసలచ్చిముహమ్‌. (75) అత్ర హి అసమర్ప్చితమపి కుసుమశరేణ మధుమాసలక్ష్మీముఖం గృహీతమ్‌ ఇతి అసమర్పితమపీత్యేతదవస్థాభిధాయిపదమ్‌ అర్థశక్త్యా కుసుమశరస్య బలాత్కారం ప్రకాశయతి. బాలానందిని అస్పైవేతి - కవి(ప్రొఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరమైన దీనికే నంబంధించిన, అనగా వివక్షితాభిధేయానురణనరూపవ్యంగ్యంయొక్క, అర్థశక్తుద్భవప్రభేదంలో పదవ్రకాశత ఎట్లనగా - చూళొబ్కురేతి - చూతాబ్కురావతంసమ్‌= చూతాంకురం కర్ణభూషంగా కలది, క్షణ ప్రసరమహార్ధమనోహరనురామోదమ్‌= గొప్పదైన ఉత్సవంయొక్క ్రసారంచేత మనోహరదేవుని, అనగా మన్మధుని, చమత్కారం కలదీ అయిన, మధుమాసలక్ష్మీముఖమ్‌ వ వసంతలక్ష్మీప్రారంభం, అనమర్ప్చితమపి= సమర్చించబడకపోయినా కూడ, కుసుమశరేణ= మన్మధునిచేత, గృహీతమ్‌= గ్రహించబడింది. అద్రేతి - ఇక్కడ మధుమాసలక్ష్మియొక్క ముఖం, సమర్పించబడకపోయినా కూడ మన్మధునిచేత గ్రహించబడినది అని, “అసమర్చితమపి' అనే ఈ అవస్థను బోధించే పదం అర్థశక్తిచేత కుసుమళరుని యొక్క బలాత్కారాన్ని ధ్వనింపచేస్తూన్నది. లోచనం చూతాజ్కురావతంసం క్షణప్రసరమహార్హమనోహరసురామోదమ్‌, అసమర్పితమపి గృహీతం కుసుమశరేణ మధుమాసలక్ష్మీముఖమ్‌. (సంస్కృతచ్చ్భాయ).

తృతీయోద్ద్యోతః 529 మహార్థేణ ఉత్సవప్రసరేణ మనోహరసురస్య మన్మథదేవస్య ఆమోదః చమత్కార: యత్ర తత్‌. అత్ర మహార్ధశబ్దన్య పరనిపాత:. ప్రాకృతే నియమాభావాత్‌. ఛణ ఇత్యుత్సవ:ః. ముఖం ్రారమృః వక్రం చ. తచ్చ సురామోదయుక్తం భవతి. మధ్వారమ్మే కామః చిత్త మాక్షిపతీత్యేతావానయమర్థః కవిప్రాథఢోక్ష్యా అర్భాన్తరవ్యళ్ఞుకః సంపాదితః,

అత్ర కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢో క్తిశరీ రార్థశక్త్యుద్భవే పదవాక్యప్రకాశతాయామ్‌ ఉదాహరణద్వయం న దత్తమ్‌. “ఫ్రౌఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరః సంభవీ స్వతః" ఇతి ప్రాచ్యకారికాయా ఇయతైవోదాహృతత్వం భవేదిత్యభిప్రాయేణ. తత్ర పదప్రకాశతా యధా -

“సత్యం మనోరమాః కొమాః సత్యం రమ్యా విభూతయః,

కిం తు మత్తొజనాపాజ్ఞభజ్ఞలోలం హి జీవితమ్‌”. ఇత్యత్ర కవినా యో విరాగీ నిబద్ధః తత్రైఢోక్య్యా జీవితశబ్దః అర్థశక్తిమూలతయా ఇదం ధ్వనయతి - సర్వ ఏవామీ కామాః విభూతయశ్చ స్వజీవితమాత్రోప యోగినః, తదభావే హి సద్భిరపి తైః; అసద్రూపతా ఆపష్యతే. తదేవ చ జీవితం ప్రాణధారణరూపత్వాత్‌, ప్రాణ వృత్తేశ్చ చాబ్బల్యాత్‌ అనాస్థాపదమితి విషయేషు వరాకేషు కిం దోషోద్దోషణదౌర్జన్యేన? నిజమేవ జీవితముపాలభ్యమ్‌. తదపి చ నిసర్గచళ్బులమితి న సొపరాధమిత్యేతావతా గాఢం వైరాగ్యమితి. వాక్యప్రకాశతా యథా- “శిఖరిణి” ఇత్యాదౌ.

బాలానందిని

మహార్దేశేతి - చాలా విలువ గల ఉత్సవప్రసారంచేత, మనోహరసురస్య= మన్మథునియొక్క, ఆమోద:= చమత్కారం దేనియందో అట్టి, ప్రాకృతంలో నియమం లేకపోవడంచేత, ఇక్కడ మహార్హశబ్దానికి పరనిపాత. అనగా - “మహార్ధశ్చాసొ క్షణప్రసరశ్చి అనే కర్మధారయనమానంలో మహార్థశబ్దానికి పూర్వనిపాతచేత “మహార్ధప్రసరః” అని కావలెను. కాని ప్రాకృతంలో అ నియమం లేకపోవడంచేత “క్షణప్రసరమహార్థ” అని మహార్థశబ్బ్దానికి సమాసంలో పరనిపాత చేయబడిం దని అర్ధం. 'ఛణ' అనగా ఉత్సవం, 'ముఖ' శబ్దానికి ప్రారంభం, వదనం అనిరెండర్థాలు. అది నురామోదంతో (మదగంధంతో

త్రైత

530 ధ్వన్వాలోక్షః కూడి ఉంటుంది. వసంత(ప్రారంభంలో మన్మథుడు చిత్తాన్ని ఆకర్షిస్తాడు అనే ఇంతమాత్రం అర్ధం కవిప్రాఢోక్తిచేత అర్భాంతరాన్ని వ్యంజింపచేసేదిగా చేయబడింది.

అ్రేతి.- ఇక్కడ కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢోక్తిశరీ రార్థశక్త్యుద్భవధ్వనికి వదప్రకాశతా వాక్యప్రకాశతలయందు రెండు ఉదాహరణలు ఇవ్వబడలేదు. “్రాఢోక్తి” ఇత్యాది పూర్వోక్తకారికలో (2.24) చెప్పిన వాటికి ఇంతమాత్రంచేతనే ఉదాహరణలు ఇచ్చినట్లు అవుతుంది కదా అనే అభిప్రాయంచేత పైరెండు ఉదాహరణలు మాత్రమే ఇవ్వబడినది. దానిలో అనగా కవినిబద్ధవక్ష్మ(ప్రౌఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరంలో పదప్రకాశత ఎట్లనగా-

సత్యమితి - కామాః= కామాలు, భోగాలు, మనోరమాః= మనోహరమైనవి; సత్యమ్‌= నిజమే, విభూతయః= ఐశ్వర్యాలు, రమ్యాః= సుందరమైనవి; నత్యమ్‌= నిజమే, కిం తు= కాని, జీవితమ్‌= జీవితం, మత్తాబ్గనాపాబ్సభబ్లలోలమ్‌= మదించిన ప్రీయొక్క శ్రీకంటి చూపు మలుపు వలె చంచలమైనది.

ఇత్యగ్రేతి - ఇక్కడ కవిచేత నిబద్భుడైన వైరాగ్యవంతుడైన ఏ వక్త ఉన్నాడో ఆతని ప్రొఢోక్తిచేత 'జీవిత' శబ్దం అర్థశక్తిమూలత్వంచేత ఈ అర్భాన్సి ధ్వనింపచేస్తుంది ఏమనగా

• అన్ని కామాలు, అన్ని ఐశ్వర్యాలూ కూడ తన జీవితమాత్రానికే ఉపయోగిస్తాయి, ఆ జీవితం లేకపోతే అవన్నీ ఉన్నా అవి లేనివాటివంటివే అయిపోతాయి. జీవితం ప్రాణధారణరూప మైనది. ఆ ప్రాణాలు నిలవడం చంచలమైనది. అందుచేత దీనిని గూర్చి అంతగా శ్రద్ధను, నమ్మకాన్ని చూపడానికి వీలులేదు. అందుచేత పాపం! విషయాలలో ఏవో దోషాలు ఉన్నా యని చాటడం అనే దౌర్జన్యం ఎందుకు? తన జీవితాన్నే నిందించుకోవాలి. నిజానికి దానినీ నిందించకూడదు. చంచలంగా ఉండడమే చాని స్వభావం. ఈ విధంగా వైరాగ్యం గాఢం అవుతుంది వాక్యేతి - వాక్యప్రకాశత ఎట్లనగా - శిఖరిణి' (శ్లో.12) ఇత్యాదులలో; ఇక్కడ వ్యంగ్యం కవినిబద్ధవక్షృప్రాఢోక్తిసిద్ధం అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

అత్రైవ ప్రభఖేదే వాక్యప్రకాశతా - యథోదాహృతం ప్రాక్‌ - “సజ్జేహి సురహిమాసో” ఇత్యాది. అత్ర “సజ్జ్ఞయతి సురభిమాసః, న తావదర్పయతి అనజ్లాయ శరాన్‌ ఇత్యయం వాక్యార్థః కవి(ప్రౌఢోక్తి మాత్ర నిష్పన్నళరీరః మన్మథోన్మాథకదనావస్థాం

తృతీయోద్దోతః 531 వసన్తసమయస్య సూచయతి. బాలానందిని

అశ్రైవేతి - ఈ ్రభేదంలోనే, అనగా కవిప్రాఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరంయొక్క అర్ధశక్త్యుద్భవప్రభేదంలో వాక్యప్రకాశత ఎట్లనగా - వెనుక ఉదాహరించిన “నట్టే హి సురహిమాసో” ఇత్యాదికం (శ్లో.51). ఇక్కడ - వసంతర్హువు బాజూలను సిద్ధంచేస్తూన్నది కాని వాటిని మన్మథునికి ఇవ్వడంలేదు” అనే వాక్యార్థం కవిప్రౌఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరం. ఇది వనంతసమయంయొక్క మన్మథపీడాయుద్దావస్థను సూచిస్తూన్నది.

ధ్వన్యాలోకం

స్వతఃసంభవిశరీరార్థశక్త్యుద్భవే ప్రభేదే పదప్రకాశతా యథా- గాథ. వాణిఅఅ హత్తిదన్లా కుత్త అహ్మాణ బాధకిత్తీ అ,

జావ లులిఆలఅముహీ ధరమ్మి పరిసక్కఏ సుహ్హా. (76)

అత్ర 'లులితాలకముఖీ' ఇత్యేతత్పదం వ్యాధవధ్వాః స్వతః సంభావితశరీ రార్థశక్ష్యా సురతక్రీడాసక్తిం సూచయత్‌ తదీయసన్య భర్తుః సతతసంభోగక్షామతాం ప్రకాశయతి.

బాలానందిని

స్వత ఇతి - న్వతః సంభవిశరీరార్థశక్త్యుద్భవప్రభేదంలో పదప్రకాశత ఎట్లనగా - (సంస్కృతచ్చ్భాయ వ్యాఖ్యానంలో ఇవ్వబడింది).

వాణిజకేతి - వాణిజక= ఓ! వర్తకుడా! లులితాలకముఖీ= నలిగిన ముంగురులు ముఖంపైన ఉన్న, ఎగురుతూన్న ముంగురులు గల, స్పుషా= కోడలు, గృ హే= ఇంటిలో, యావత్‌= ఎంతవరకు, పరిష్వక్కతే= సవిలాసంగా తిరుగుతూ ఉంటుందో అంతవరకు, అస్మాకమ్‌= మాకు, హస్తిదన్తాః= ఏనుగు దంతాలు, వ్యాఘ్ర కృత్తయళశ్చ= వ్యాఘచర్మలు, కుతః= ఎక్కడివి?

అక్రేతి - ఇక్కడ 'లులితాలకముఖి' అనే పదం స్వతఃనంభావితళరీరార్థశక్తిచేత, లోకంలో ఇలా జరగదు అనడానికి వీలులేని స్వరూపం గల అర్ధశక్తిచేత, వ్యాధవధువుకు ఉన్న అత్యధికసురతశ్రీ డాసక్తిని సూచిస్తూ, ఆమె భర్త నిరంతరసంభోగంచేత దుర్చలుడైనా డని వ్యంజింపచేస్తూన్నది.

532 ధ్వన్వాలోకః లోచనం “వాణిజక హస్తిదన్తా: కుతో ఒస్మాకం వ్యాఘ్రకృత్తయశ్చ, యావల్లులితాలకముఖీ గృహే పరిష్వక్కతే స్నుషా.” (ఇతి చ్భాయా) సవిభ్రమం చంగ్రమ్యతే. అత్ర లులితేతి స్వరూపమాత్రేణ విశేషణ మవలిప్తతయా చ హస్తిదన్తాద్యపా(నా్రా హరణం సంబావ్యమితి వాక్యార్థస్య తావత్యేవ న కాచిదనుపపత్తిః. బాలానందిని సవిభ్రమమితి - విలాసపూర్వకంగా, ఒయ్యారంగా, తిరుగుతున్నది. “పరిష్యక్కతే' కి అర్ధం. (ఆశంక) 'లులితాలకముఖి' అనే పదంచేత వ్యాధవధువుయొక్క సురతాసక్తి నూచితమైన వక్సంలో ఇది 'హస్తిదంతాదులు అలభ్యములు అనే వాచ్యాన్ని నమర్గిస్తూండడంచేత ఈ వ్యంగ్యార్థం వాచ్యసిద్ధ్యంగమైన గుణీభావం చెందుతుంది కదా అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - అశ్రేతి - ఇక్కడ ప్రయోగించివ్న “లులితాలకముఖీ' అనే విశేషణం ఆమెయొక్క స్వరూపాన్ని వర్ణించడంకోసం ఉపయోగించబడింది. ఆమె భర్తహస్తిదంతొదులను తీసికొనిరాకపోవడానికి కారణం ఆమె నిరంతరసురతాసక్తురాలై ఉండడమే కానవసరంలేదు. “ఇప్పటికే కావలసినంత ధనం సంపాదించాను" అనే గర్వం మొదలైన కారణాలచేత కూడ అతడు హస్తి - వ్యాఘాదులను చంపకపోవచ్చును కదా? అందుచేత ఈ విశేషణంచేత వ్యంగ్యమైన అర్ధం సహాయం లేకపోయినా వాక్యార్థం కుదురుతుంది గాన దోషం లేదు. ధ్వన్యాలోకం తస్యైవ వాక్యప్రకాశతా యథా- గొథ.సిహిపిళ్ళుకణ్లఊోరా బహుఆ వాహస్స గవ్విరీ భమఇ ముత్తాఫలరఇఅపసాహణాణం మళ్లే సవత్తీణమ్‌. (77) అనేనాపి వాక్యేన వ్యాధవధ్వాః శిఖిపిచ్చకర్ణ పూరాయాః నవపరిణీతాయాః కస్యాశ్చిత్‌ సౌభాగ్యాతిశయ:ః ప్రకాశ్యతే. తత్సమ్మోగ్రైకరతో మయూరమాత్రమారణసమర్థః పతిర్జ్దాత ఇత్యర్థ ప్రకాశనాత్‌. తదన్యాసాం చిరపరిణీతానాం ముక్తావలరచిత

తృతీయోద్దోతః 533 ప్రసాధనానాం దౌర్భాగ్యాతిశయః ఖ్యాప్యతే. తత్సమ్మోగకాలే న ఏవ వ్యాధః కరివరవధవ్యాపారసమర్థ ఆసీదిత్యర్థప్రకాశనాత్‌. బాలానందిని తస్వైవేతి - స్వతఃసంభవిశరీ రార్థశక్త్యుద్భవ ప్రభేదంలోనే వాక్యప్రకాశత ఎట్లనగా

• సిహీతి - ఇది 53వ శ్లోకంగా వెనక వచ్చినది వ్యాఖ్యానాదులు అక్కడ చూడవచ్చును అనేవాపీతి - ఈ వాక్యంచేత కూడ నెమలిపింఛం కర్ణభూషణంగా ధరించిన, క్రొత్తగా వివాహం చేసికొనబడిన ఒకానొక వ్యాధస్రీయొక్క సౌభాగ్యాతిశయం వ్యంజించ బడుతున్నది “అమె సంభోగంలోనే అత్యాసక్తి గల భర్త కేవలం నెమళ్లను మాత్రమే చంపగలిగిన స్థితిలో ఉన్నాడు” అనే అర్ధాన్ని వ్యంజింపచేయడంవల్ల చాలా కాలం క్రితం వివాహంచేసికొనబడిన, ముత్యాలతో అలంకారాలు నిర్మించుకొన్న ఇతరస్రీల దౌర్భాగ్యాతిశయం స్పష్టం చేయబడుతున్నది ఎందువల్లననగా - వాళ్ల సంభోగం చేసే కాలంలో ఆ వ్యాధుడే శ్రేష్టములైన ఏనుగులను కూడా చంపడానికి సమర్భుడై ఉండేవాడు అనే అర్ధం వ్యంజింపబడుతున్నది. లోచనం సిహిపిచ్చేతి - పూర్వమేవ యోజితా గాథా. బాలానందిని పూర్వమితి - ఈ గాధ పూర్వమే (శ్లో 53) సమన్వయించబడింది. ధ్వన్యాలోకం నను ధ్వనిః కావ్యవిశేష ఇత్యుక్తమ్‌; తత్కథం తస్యపదప్రకాశతా. కావ్యవిశేషో హి విశిష్టార్థప్రతిపత్తి హేతుః శబ్దసందర్భవిశేషః. తద్భావళ్చ పదప్రకాశత్వే నోపపద్యతే. పదానాం స్మారకత్వేన అవాచకత్వాత్‌. ఉచ్యతే - స్యాదేష దోషః యది వాచకత్వం ప్రయోజకం ధ్వనివ్యవహారే స్యాత్‌. న త్వేవమ్‌; తస్య వ్యజ్ఞకత్వేన వ్యవస్థానాత్‌. కిం చ కావ్యానాం శరీరాణామివ నంస్థానవిశేషావచ్చిన్న నముదాయసాధ్యాపి చారుత్వప్రతీతిః అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం భాగేషు కల్ప్యతే ఇతి పదానామపి వ్యజ్ఞుకత్వముఖేన వ్యవస్థితో ధ్వనివ్యవహారః న విరోధీ.

534 ధ్వన్యాలోకః బాలానందిని

నన్వితి - (ఆశంక) “యత్రార్థః శబ్దో వా” ఇత్యాదికారికలో ధ్వని అనగా కావ్యవిశేషం అని చెప్పబడింది కదా? అలాంటప్పుడు ధ్వని పదప్రకాశం ఎలా అవుతుంది? శావ్యవిశేషం అంటే విశిష్టమైన (వాచ్యమూ వ్యంగ్యమూ అని విశిష్టమైన) అర్ధంయొక్క జ్ఞానానికి హేతువైన శబ్దసందర్భవిశేషం (ఒకవిధమైన శబ్దాల కూర్పు) కదా? ధ్వని పదవ్రకాశం అని చెప్పే పక్షంలో ఆ విధంగా అవడం, అనగా విశిష్టార్థప్రతిపత్తి హేతుశబ్ద నందర్భవిశేషత్వం, కుదరదు కదా; ఎందువల్లననగా పదాలు ఆ యా అర్థాలను స్మరింపచేస్తాయే కాని వాచకాలు కావు కదా; అనగా వాక్యార్థ్ధానుభవాన్ని కలిగించవు కదా? ఉచ్యతే ఇతి-(సమాధానం)చెప్పబడుతున్నది ధ్వనివ్యవహారంలో, “ఇది ధ్వని” అని చెప్పడానికి వాచకత్వం ప్రయోజకం (నిమిత్తం) అయితే నువ్వు చెప్పిన ఈ దోషం పట్టవచ్చు. కాని అది అలా కాదు. ఎందుచేత ననగా - పదం వ్యంజకం అని స్థాపించాం కదా? అనగా అది వాచకం అవడంచేత ధ్వనివ్యవహారానికి కారణం అవుతుంది అని మేం చెప్పలేదు కదా అని అర్ధం కిం చేతి - మరొక విషయం ఏ మనగా - శరీరాల వతి కావ్యాలు కూడా ఒక విధమైన అవయవాల కూర్చువల్ల ఏర్పడిన సముదాయరూపాలలో ఉండి చారుత్వప్రతీతిని కలిగిస్తాయి అనే మాట వాస్తవమే అయినా ఈ చారుత్వప్రతీతి అన్వయవ్యతిరేకాలచేత (ఈ భాగం, (అవయవం) ఉంటే చారుత్వం ఉంది; ఈ భాగం లేకపోతే చారుత్వం లేదు అని నిర్ణయించడంచేత) భాగాలలో కూడ (అవయవాలలో కూడ) కల్పించబడుతుంది అందుచేత పదాలు కూడా వ్యంజకాలే గాన ఆ వ్యంజకత్వం ద్వారా వాటి విషయంలో కూడ వ్యవస్థితమైన (ఉన్న) ధ్వనివ్యవహారం విరుద్ధం కాదు.

లోచనం

నన్వితి - సముదాయ ఏవ ధ్వనిరితి పక్షే చోద్యమేతత్‌. తద్భావశ్చ ఇతి. కొవ్యవిశేషత్వమిత్యర్థః. అవాచకత్వాదితి యదుక్తం సోజయమప్రయోజకో హేతుః ఇతి ఛలేన తావద్దర్శయతి - స్యాదేష దోష ఇతి. ఏవం ఛలేన పరిహృత్య వస్తువృత్తేనాపి పరిహరతి - కిం చేతి. యది పరో బూయాత్‌ -న మయా అవాచకత్వం ధ్వన్యభావే హేతూకృతమ్‌; కిం తూక్తం కావ్యం ధ్వనిః. కావ్యం చ అనాకాబ్‌క్షాప్రతిపత్తికారి వాక్యం న పదమితి తత్రాహ - సత్యమేవం; తథాపి పదం న ధ్వనిరిత్యస్మాభిరుక్తమ్‌; అపి తు సముదాయ ఏవ; తథా చ “పదప్రకాళో ధ్వనిః” ఇతి ప్రకాశపదేనోక్షమ్‌. నను పదస్య తత్ర తథావిధం

తృతీయోద్దోతః 535 సామర్ధ్యమితి కుతః అఖబ్లు ఏవ ప్రతీతిక్రమః ఇత్యాశజ్క్యాహ - కొవ్యానామితి. జ్వరి హి ప్రాక్‌ వివేకకాలే విభాగోపదేశః ఇతి. బాలానందిని

నన్వితి - ఈ చోద్యం (ఆక్షేపం) వాచక - వాచ్య-వ్యంగ్యాదుల సముదాయమే ధ్వని అనే పక్షాన్ని అనుసరించి చేయబడుతూన్నది తద్భావశ్చేతి - కావ్యవిశేషత్వం అని అర్ధం. అవాచకత్వొదితి : “అవాచకత్వాత్‌' అని ఏ హేతువు చెప్పబడిందో అది అప్రయోజకం, అనగా నువ్వు అనుకున్న సాధ్యాన్ని సాధించజాలదు, అని ముందుగా ఛలంచేత చెపుతున్నాడు - స్యాదేష దోషః ఇతి.

వివరణ:- “పదాలచేత వాటి అర్థాలు స్మరించబడతాయి. న్మరించబడిన ఆ అర్భాలు ఆకాంక్షమొదలైనవాటి సాహాయ్యంతో వాక్యార్థజ్ఞానాన్ని కలిగిస్తాయి” అనే మతం ప్రకారం పదప్రకాశత్వం, అనగా పదాలచేత స్మరింపచేయబడడం అనేది వాటి అర్భాలలోనే ఉంటుంది. అనగా వాటి అర్భాలనే వదాలు న్మరింవచేస్తాయి; వ్రకాశింపచేయడం అనగా అదే కదా? అలా పదాలచేత ప్రకాశింపచేయబడిన (స్మరింపచేయబడిన) అర్థాలలో కావ్యవిశేషత్వరూపమైన ధ్వనిత్వం లేదు కదా? (ఆ అర్థాలు ధ్వని అనే కావ్యవిశేషం కాదు కదా?) ధ్వనిని ప్రకాశింపచేసేది వాక్యమే కదా? అందుచేత “పదంన ధ్వనిప్రకాశకమ్‌, అవాచకత్వాత్‌' (పదం వాచకం కాదు గాన ధ్వనిప్రకాశకం కాదు) అని తేలింది అని పూర్వపక్షి అభిప్రాయం దీనికి చెప్పవలసిన అసలు సమాధానం తరవాత చెప్పబోతూ ముందుగా ఛలంచేత నమాధానం “స్యాదేష దోషః ఇత్యాదికంతో చెపుతున్నాడు అని ఈ లోచనగ్రంథానికి భావం

“'ఛలం' అనగా వాది ఒక అభిప్రాయంతో పలికిన మాట అభిప్రాయం తెలిసి కూడ తెలియనట్లు ఆ మాటను వక్రీకరించి సమాధానం చెప్పడం. ఉదా - “నవకమ్బలోఒయం పురుషః” అని ఎవరైనా అన్నప్పుడు “ఇతని కంబళ కొత్తది” అని అతని మాటకు అర్ధం తెలిసినా కూడ తెలియనట్లు “తామ్మిది కంబళ్లు ఉన్నాయి” అనే అర్ధం గ్రహించి “ఇతడు దరిద్రుడు, రెండు కంబళ్లు కూడా కొనుక్కోజాలడు, నవకంబళాలు ఎక్కడ సంపాదించగలడు” అని రెండవవాడు చెప్పినట్టయితే దానిని ఛలంచేత సమాధానం చెప్పడం అని న్యాయశాన్తవ్రసిద్ధం. “పదం వాచకం కాబట్టి ధ్వనివ్యవహార ప్రయోజకం ' అని మేం ఎప్పుడు చెప్పాం? 'వ్యంజకం కాబట్టి ధ్వనివ్యవహార ప్రయోజకం' అని కదా మేం చెప్పినది” అనే సమాధానం కూడా ఇలాంటిదే

536 ధ్వన్వాలోకః ఏవమితి - ఈ విధంగా ఛలంచేత ఆక్షేపాన్ని పరిహరించి కిం చ ఇత్యాదికంచేత, యధార్థవిషయం కూడా చెప్పడం ద్వారా పరిహరిస్తున్నాడు.- యదీతి - “ధ్వన్యభాపాచిక్రి అవాచకత్వం హేతువు అని నేను అనడం లేదు. నువ్వు “కావ్యం ధ్వని” అని కదా అన్నావు? ఆకాంక్ష ఏదీ కలగకుండా పూర్తిగా ఒక విషయాన్ని బోధించే వాక్యమే కావ్యం అవుతుంది కాని పదం కావ్యం కాదు కదా?” అని ప్రతివాది అంటే అందుకు సమాధానం చెపుతున్నాడు - నువ్వు చెప్పినది నిజమే పదం ధ్వని అని మేమూ అనలేదు ధ్వని అంటే సముదాయమే అందుచేతనే “పద'ప్రకాశో ధ్వనిః” అని “ప్రకాశ శబ్దం ప్రయోగించాం. నను ఇతి (ఆశంక) పదానికి అలాంటి సామర్థ్యం (ధ్వని'ప్రకాశనసామర్థ్యం) ఉండే పక్షంలో వాక్యంవల్ల అఖండమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది అని చెప్పడం ఎలాకుదురుతుంది అని ఆశంకించుకొని కావ్యానామ్‌ ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు ఉక్తం హీతి :- వివేకకాలంలో విభాగోపదేశం అని వెనుక చెప్పబడింది కదా వాక్యార్థం అఖండమైనా ఇది ఎలా లభించింది అని విమర్శించే టప్పుడు ఆ వాక్యాన్ని ఎక్కడి కక్కడ (పదవర్థాదిరూపంలో) విభజించి పరిశీలన జరుగుతుంది అని వెనక చెప్పి ఉన్నాం కదా అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం శ్లో “అనిష్టస్య శ్రతిర్యద్వదాపాదయతి దుష్టతామ్‌, శ్రుతిదుప్పాదిషు వ్యక్తం తద్వదిష్టస్కృతిర్గుణమ్‌. పదానాం స్నారకతఠత్వేఒపి పదమాత్రావభాసినః, తేన ధ్వనేః ప్రభేదేషు సర్వేప్వేవాస్తి రమ్యతా. విచ్చిత్తిశోభినైకేన భూషణేనేవ కామినీ, పదద్యోత్యేన సుకవేః ధ్వనినా భాతి భారతీ”. ఇతి పరికరశ్లోకాః బాలొనందిని అనిష్ట స్యేతి - శ్రుతిదుష్టాదిషు= శ్రుతిదుషాదులయందు, అనిష్టస్య= అనిష్టమైన దానియొక్క, అనిష్టార్థమును స్మరింపచేసేదానియొక్క, శ్రుతిః= శ్రవణం, యద్వత్‌= ఏ విధంగా, దుష్టతామ్‌= దుష్టత్వాన్ని, ఆపాదయతి= కలిగిస్తుందో, తద్వత్‌= ఆ విధంగానే, ఇష్టస్టృతి:=ఇష్టమైనదాని సృతి, గుణమ్‌= గుణమును, వ్యక్తమ్‌ = స్పష్టంగా, ఆపాదయతి= కలిగిస్తుంది.

తృతీయోద్దోతః క్‌37

శేన= ఆ కారణంచేత, పదానామ్‌= పదాలు, స్మారకఠ్వేఒపి= స్మారకములే అయినా కూడ, ధ్వనేః= ధ్వనియొక్క, నర్వేష్వేవ= సమస్తమైన, ్రభేదేషు= భేదములయందు, పదమాత్రావభాసినః= పదమాత్రంవల్ల భాసించే ధ్వనికి, రమ్యతా= రమ్యత్వం, అస్త్యేవ= తప్పక ఉంది.

విచ్చిత్తిశోభినా= అందంతో శోభిస్తూన్న, ఏకేన= ఒక, భూషభేన= అలంకారంచేత, కామినీవ= స్రీవలె, పదద్యోత్యేన= ఒక పదంచేత వ్యంగ్యమైన, ధ్వనినా= ధ్వనిచేత, సుకవేః= సుకవియొక్క, భారతీ= వాక్కు, భాతి= ప్రకాశిస్తూన్నది.

ఇవి పరికర ళ్లోకాలు.

లోచనం

నను భాగేషు పదరూపేషు కథం సా చారుత్వప్రతీతిరారోపయితుం శక్యా? తాని హి స్మారకాణ్యేవ తత: కిమ్‌? మనోహారివ్యజ్ఞ్యార్థస్మారకత్వాద్ది చారుత్వప్రతీతినిబన్సనత్వం కేన వార్యతే? యథా (శ్రుతిదుష్టానాం పేలవాదిపదానామ్‌ అసభ్యపేలాద్యర్థం ప్రతి న వాచకత్వమ్‌; అపి తు స్మారకత్వమ్‌, తద్వశాచ్చ చారుస్వరూపం కావ్యం శ్రుతిదుష్టమ్‌; తచ్చ శ్రుతిదుష్టత్వమన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం భాగేషు వ్యవస్థాష్యతే, తథా ప్రకృతేఒపీతి; తదాహ - అనిష్టస్యేతి - అనిష్టార్రస్మారకస్యేత్యర్థః. దుష్టతామ్‌ ఇతి అచారుత్వమ్‌. గుణమితి చారుత్వమ్‌. ఏవం దృష్టానమభిధాయ పాదత్రయేణ, తుర్యేణ దార్‌ష్టాన్తికార్థ: ఉక్త: అధునా ఉపసంహరతి - పదానామితి. యత ఏవమిష్టార్థస్కృతిః చారుత్వమావహతి తేన హేతునా సర్వేషు ప్రకారేషు నిరూపితన్యు పదమాత్రావభాసినోఒపి, పదప్రకాశస్యాపి ధ్వనేః రమ్యతా అస్తి స్మారకత్వేఒపి పదానామ్‌ ఇతి సమన్వయః:. అపిశబ్ద:ః కాకాక్షిన్యాయేన ఉభయత్రాపి సంబధ్యతే అధునా చారుత్వప్రతీతౌ పదస్యాన్వయవ్యతిరేకౌ దర్శయతి - విచ్చిత్తీతి.. 1

బాలానందిని

నన్వితి (ఆశంక) పదరూపాలైన భాగాలలో అ చారుత్వప్రతీతి అరోపించడానికి ఎలా శక్యం అవుతుంది? పదాలు స్మరింపచేసేవి మాత్రమే కదా? (సమాధానం) మనోహరమైన వ్యంగ్యార్థాన్ని స్మరింపచేయడంనల్ల ఏర్పడే చారుత్వప్రతీతికారణత్వాన్ని

538 భ్వన్వాలోకః (చారుత్వానుభవానికి కారణంగా ఉండడాన్ని) ఎవరు నివారిస్తారు? ఉదాహరణకి - శ్రతిదుష్టాలైన (శ్రుతిదుష్టత్వరూపదోషం ఉన్నదిగా చెప్పబడే) పేలవాదిశబ్దాలు అసభ్యమైన 'పీల' (ఈ శబ్దానికి లాటబాషలో పురుషాంగం అని అర్ధం) మొదలైన అర్థాలను బోధించడంలేదు. అవి కేవలం ఆ అర్ధాన్ని స్మరింపచేస్తున్నాయి. దానితో అందంగా ఉండే కావ్యం శ్రుతిదుష్టం అయిపోతూన్నది. ఆ శ్రుతిదుష్టత్వం, కావ్యానికి వచ్చిన ఆ శ్రుతిదుష్టత్వం, అన్వయవ్యతిరేకాలచేత భాగాలమీద (కావ్యావయవాలైన పదాలమీద) నిలపబడుతున్నది అనగా కావ్యానికి ఈ శ్రుతిదుష్టత్వం ఈ ఫలానా పదంవల్ల వచ్చింది; ఇది లేకపోతే వచ్చేది కాదు అని విచారణ చేసి ఆ పదాలమీద స్థిరీకరించబడుతుంది; అదే విధంగా ఇక్కడ కూడా. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు - అనిస్టస్యేతి. అనిష్టస్య అనగా అనిష్టార్ధాన్ని స్మరింవజేసేది అని అర్ధం. దుష్టతామ్‌= చారుత్వం లేకపోవడాన్ని; గుణమ్‌= చారుత్వాన్ని. ఈ విధంగా మూడు పాదాలచేత దృష్టాంతం చెప్పి నాల్గవ పాదంచేత దార్‌ష్టాంతికమైన విషయం చెప్పబడింది. అధునా ఇతి - ఇప్పుడు పదానామ్‌ ఇత్యాదికంచేత ఉపసంహరిస్తున్నాడు. ఈ విధంగా ఇష్టన్మృతి చారుత్వాన్ని కలగజేస్తూన్నది గొన, ఆ ఆకారణంచేత, పదాలు స్మారకాలు మాత్రమే అయినా, సమస్తమైన ప్రకారాలలో నిరూపించబడిన ధ్వని, పదమాత్రావభాసిన:. అపి= పదప్రకాశమే అయినా కూడ, అని అన్వయం “స్మారకత్వేఒపి' అన్నచోట ఉన్న “అపి” శబ్దం, కాకాక్రిన్యాయంచేత, రెండు చోట్లా కూడ, అనగా అటు “స్మారకత్వే' అనేదానితోను, ఇటు “పదమాత్రావభాసినః అనేదానితోను కూడ, అన్వయిస్తుంది. (కాకికి కంటి గ్రుడ్డు ఒకటే ఉంటుందనీ, అది మెడ ఇటువైపుకు త్రిప్పి చూస్తే ఆ కంటి గ్రుడ్డు ఈ వైపుకు వన్తుందనీ, ఆ వైపుకు త్రిప్పి చూస్తే ఆ వైపుకు వెడుతుం దనీ అంటారు. ఇదే “కాకాక్షిన్యాయం). అధునేతి - ఇప్పుడు పదానికి చారుత్వప్రతీతివిషయంలో విచ్శిత్తీత్యాదిళ్లోకంచేత అన్వయవ్యతిరేకాలను చూపుతున్నాడు. 1 ధ్వన్యాలోకం కా. యస్త్వలక్ష్యక్రమవ్యజ్ఞో ధ్వనిర్వర్హపదాదిషు, వాక్యే సంఘటనాయాం చ స ప్రబన్ఫేఒపి దీష్యతే. 2 బాలానందిని యః ఇతి - యః= ఏ, అలక్ష్యక్రమవ్యబ్శ్యః= అలక్ష్యత్రమవ్యంగ్యమైన, ధ్వని;ః=

తృతీయోద్దోతః 539 ధ్వని ఉన్నదో, సః= అది, వర్ణపదాదిషు= వర్షాలు పదాలు మొదలైనవాటియందు, వాక్షే= వాక్యమునందు, సంఘటనాయాం చ= సంఘటనలోను, ్రబన్టేఒపి= ప్రబంధంలోను కూడ, దీష్యతే= ప్రకాశిస్తూన్నది. లోచనం

ఏవం కారికాం వ్యాఖ్యాయ తదసంగృహీతమ్‌ అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యం ప్రపజ్బాయితుమ్‌ ఆహ - యస్త్వితి. తు శబ్దః పూర్వభేదేభ్యః అస్య విశేషద్యోతకః. వర్ణసముదాయళ్ళ్చ పదమ్‌. తత్సముదాయో వాక్యమ్‌. సంఘటనా పదగతా వాక్యగతా చ. సంఘటితవాక్యసముదాయః ప్రబన్థః ఇత్యభిప్రాయేణ వర్ణాదీనాం గవాణము. నవ్తమ్యా నిమిత్తల్వముక్తవు. దీవ్యతే అవభానతే సకలకావ్యాభాసకతయేతి పూర్వవత్‌ కావ్యవిశేషత్వం సమర్ధితమ్‌. 2

బాలానందిని

వివమితి = ఈ విధంగా (మొదటి) కారికను వ్యాఖ్యానించి, అ కారికలో నంగ్రహించబడని అలక్ష్యత్రమాన్ని గూర్చి విన్ఫృతంగా వివరించడానికి చెపుతున్నాడు - యస్వితి - 'తు' శబ్దం వెనుకటి భేదాలకంటె దీనికి ఉన్న విశేషాన్ని నూచిన్తుంది. వర్ణాల సముదాయం పదం. వాటి సముదాయం వాక్యం. సంఘటన (కూర్చు) పదాలకీ, వాక్యాలకీ కూడ సంబంధించినది. కూర్చబడిన వాక్యాల నముదాయం ప్రబంధం - ఈ అభిప్రాయంచేత వర్ణాదులు యథాశ్రమంగా గ్రహించబడ్డాయి. “పదాదిషు'లోని 'ఆది' శబ్దంచేత పదంలోని ఒక భాగం, పదద్వయం మొదలైనవి గ్రహించబడతాయి. సప్తమిచేత నిమిత్తత్వం చెప్పబడింది. అనగా 'పదాదిషు' 'వాక్యే' ఇత్యాదులలోని సప్తమి ఆధారార్థం కాదు, నిమిత్తార్ధ్థం. అందుచేత అలక్ష్యక్రమధ్వనికి పదాదులు ఆధారం అని కాక పదాదులు అలక్ష్యక్రమధ్వని భాసించడానికి నిమిత్తం అని అర్థం గ్రహించాలి అని ఆర్ధం. దీష్యతే = సకలకావ్యాన్ని భాసింపచేసేదిగా ప్రకాశిస్తుంది. ఈ విధంగా పద- వాక్యాదులు నిమిత్తంగా గల ధ్వని కావ్యాన్ని అంతనీ ప్రకాశింపచేస్తుంది అని చెప్పడంచేత “ధ్వని అనగా కావ్యవిశేషం' అని వెనుక చెప్పినదానిని నమర్థించిన ట్లయింది అని భావం. 2

ధ్వన్యాలోకం తత్ర వర్ణానామ్‌ అనర్థకత్వాత్‌ ద్యోతకత్వమ్‌ అసంభవి ఇత్యాశజ్క్య

క40 ధ్వన్యాలోకః ఇదముచ్యతే- కా. శషా సరేఫసంయోగో ఢకారశ్చాపి భూయసా,

విరోధినః స్యుః శృజారే తేన వర్గా రసచ్యుతః. ౬

తఏవతు నివేశ్యన్తే భీభత్సాదౌ రసే యదా,

తదాతం దీపయన్వేవ తేన వర్గా రసచ్యుతః. డీ శోకద్వయేన అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం వర్థానాం ద్యోతకత్వం దర్శితం భవతి.

బాలానందిని

తశ్రేతి :- వర్గాలకు అర్ధం ఉండదు గాన అవి వ్యంజకాలు అవడం అసంభవీం అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు -

శపషొ ఇతి “- శషౌ= శకారషకారాలు, సరేఫసంయోగః= రేఫనంయోగంతో తూడీిన, ఢకొారశ్చాపి = ఢకారం, రేఫసంయుక్తాలైన వర్గాలు, ఢకారమూ కూడ అని అర్థం. భూయసా= అధికంగా ప్రయోగించబడినవై, శృజ్ణారే= శృంగారమునందు, విరోధిన:= విరోధులు, స్యుః= అవుతాయి. వర్ణాః= వర్గాలు, రసచ్యుతః న= శృంగారాదిరసాలు గ్రవించేవి కావు.

త ఏవేతి - తు= కాని, త ఏవ= ఆ శషాదివర్షాలే, యదా= ఎప్పుడు, బీభత్సాదౌ= బీభత్సం మొదలైన, రసే= రసమునందు, రసం వ్యంగ్యం కావా లనుకొన్నప్పుడు, నివేశ్యన్తే= కూర్చబడతాయో, తదా= అప్పుడు, తమ్‌= ఆ బీభత్సాదిరసాన్ని, దీపయన్తేవ= తప్పక ఉద్దీప్తం చేస్తాయి. తేన= ఆ కారణం చేత, వర్ధాః= వర్గాలు, రసచ్యుతః= రసాన్ని స్రవించేవిగా ఉంటాయి.

శ్లేకేతి - ఈరెండు శ్లోకాలచేత వర్ణాల కున్న వ్యంజకత్వం అన్వయవ్యతిరేకాలచేత చూపబడినట్టయింది

లోచనం

భూయసేతి ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే తేన శకారః భూయసా ఇత్యాది వ్యాఖ్యాతవ్యమ్‌. రేఫప్రధానః సంయోగః ర్క ర్హ (ర్ల ఇత్యాదిః. విరోధిన ఇతి

• పరుషా వృత్తిర్విరోధినీ శృజ్లారస్య యతస్తే వర్ణాః భూయసా ప్రయుజ్యమానా

తృతీయోద్దోతః క41 న రసాంళశ్చ్యాతన్సి '్రవన్సి. యది వా తేన శృజ్లారవిరోధిత్వేన హేతునా వర్షాః శషాదయః రసొత్‌ శృబ్లారాత్‌ చ్యవన్తే, తం న వ్యజ్ఞయన్తీతి వ్యతిరేక ఉక్తః. అన్వయమాహ - త ఏవ తు ఇతి. శాదయః. తమితి బీభత్సాదికం రనమ్‌. దీపయన్తి ద్యోతయని. కారికాద్వయం తాత్పర్యేణ వ్యాచప్టే - శోకద్వయేనేతి. యథాసంఖ్యప్రసబ్లపరిహారార్థం శ్ళోకాభ్యామితి న కృతమ్‌. పూర్వశళోకేన హి వ్యతిరేక ఉక్తః, ద్వితీయేన చ అన్వయః. అస్మిన్‌ విషయే శృజ్ణారలక్షణే శషాదిప్రయోగః సుకవిత్వమభివాళ్ళుతా న కర్తవ్య ఇత్యేవంఫలత్వాత్‌ ఉపదేశస్య కారికాకారేణ పూర్వం వ్యతిరేక ఉక్తః. న చ సర్వథా న కర్తవ్యః అపితు బీభత్సాదౌ కర్తవ్య ఏవేతి పశ్చాదన్వయః. వృత్తికారేణ అన్వయపూర్వకో వ్యతిరేక ఇతి శ్రైలీమనుసర్హుమ్‌ అన్వయ: పూర్వముపాత్తః. బాలానందిని

భూయసేతి - 'భూయసా' అనేది ఒక్కొక్క దానితో వేరు వేరుగా సంబంధిస్తుంది. అందుచేత “శకారః భూయసా”, “షకారః భూయసా” ఎక్కువగా ఉపయోగించిన శకారం, ఎక్కువగా ఉపయోగించిన షకారం ఇత్యాదివిధంగా అర్ధం చెప్పుకోవాలి. రేఫ ప్రధానంగా ఉండే ర్క, ర, ర్ర మొదలైనవి రేఫసంయోగం. విరోధిన ఇతి :- పరుషవృత్తి శృంగారానికి విరోధి. “శషాభ్యాం రేఫసంయోగైః టవర్లేణ చ యోజితా, పరుషా నామ వృత్తిః స్యాత్‌” అని భట్టోద్భటుడు చెప్పిన పరుషవృత్తి శృంగారానికి విరోధి అని భావం... యత: ఇతి - ఎందువలన అనగా అ వర్ణాలు అధికంగా ప్రయోగించబడిన ట్టయితే, రసాలను స్రవించవు. యది వా ఇతి - లేదా, తేన = శృంగారానికి విరోధు లవడంచేత, వర్ణాః= శషాదివర్ణాలు, రసాత్‌= శృంగారంనుండి, చ్యవన్తే= దూరం అవుతాయి; దానిని వ్యంజింపచేయవు అని వ్యతిరేకం చెప్పబడింది.

అన్వయం చెపుతున్నాడు - త ఏవ తు ఇతి - శాదులు, తమితి - బీభత్సాద రసాన్ని, దీపయన్తి= వ్యంజింపచేస్తాయి. కారికాద్వయాన్ని వాటి తాత్పర్యం వివరించడం ద్వారా వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - శ్లోకద్వయేన ఇతి. యథాసంఖ్యం గ్రహించే అవకాశాన్ని పరిహరించడం కోసం '“శ్లోకాభ్యామ్‌” అనలేదు. ఎందుచేత ననగా - పూర్వశ్లోకంలో వ్యతిరేకం చెప్పబడింది, రెండవ శ్లోకంలో అన్వయం చెప్పబడింది. -... వివరణ:- “శోకద్వయేన అన్వయవ్యతిరేకాభ్యామ్‌” అనడానికి బదులు “ద్వాభ్యాం

542 ధ్వన్వాలోకః శ్లోకాభ్యామ్‌ అన్వయవ్యతిరేకాభ్యామ్‌” అని చెప్పిన పక్షంలో యథాసంఖిక్రైణా-తీసుక్షొని మొదటి శ్లోకంచేత అన్వయం, రెండవ ళ్లోకంచేత వ్యతిరేకం చెప్పబడింది అనుకొనడానికి వీలుంటుంది కాని మొదటి శ్లోకంలో వ్యతిరేకం (శషాదిప్రయోగం ఉండకూదడనీ) రెండవ శ్లోకంలో అన్వయం (బీభత్సాదులలో శషాదిప్రయోగం ఉండవచ్చుననీ) చెప్పబడింది అని అర్థం.

అస్మిన్నితి - “సుకవి కావాలనుకొన్నవాడు శృంగారరూపమైన ఈ విషయంలో శషాదిప్రయోగం చేయకూడదు” అనేది ఈ ఉపదేశానికి ఫలం; అందుచేత కారికాకారుడు ముందుగా వ్యతిరేకం చెప్పాడు. “వాటి ప్రయోగం ఏ విధంగానూ కూడ చేయదగినది కొదు అనే మాట లేదు. బీభత్సాదులలో వాటి ప్రయోగం తప్పకుండా చెయ్యాలి” అని అన్వయాన్ని తరవాత చెప్పాడు. అయితే, ముందు అన్వయం రావాలి; తరవాత వ్యతిరేకం చెప్పాలి అనే పద్దతిని అనుసరించి వృత్తికారుడు అన్వయాన్ని ముందు చెప్పాడు.

లోచనం

ఏతదుక్తం భవతి - యద్యపి విభావానుభావవ్యభిచారిప్రతీతిసంపదేవ రసాస్వాదే నిబన్సనం, తథాపి విశిష్టశ్రుతికశబ్బసమర్చ్యమాణాస్తే విభావాదయః తథా భవన్తీతి స్వనంవిత్సిద్దమద:. తేన వర్ణానామపి శ్రుతిసమయోప లక్ష్యమాణార్థాన పేక్ష్యపి శ్రోత్రైకగ్రాహ్యః మృదుపరుషాత్మాస్వభావ:ః రసాస్వాదే నహకార్యేవ. అత ఏవ చ సహకారితామేవ అభిధాతుం నిమిత్తసప్తమీ కృతా. వర్ణసదాదిష్వితి. న తు వర్హైరేవ రసాభివ్యక్తిః, విభావాదినంయోగాద్ధి రసనిష్పత్తిరిత్యుక్తం బహుశః. శ్రోత్రైకగ్రాహ్యోఒపి చ స్వభావో రసనిష్యన్దే వ్యాప్రియత ఏవ, అపదగీతధ్వనివత్‌, పుష్కరవాద్యనియమిత విశిష్టజాతికరణ (ఘైాణాద్యనుకరణళబ్దవచ్చ.

బాలానందిని

ఏతదితి - ఇద్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - రసాస్వాదానికి కారణం విభావ - అనుభావవ్యభిచారిప్రతీతిసమృద్ధియే అయినా విశిష్టమైన అనగా ఉపనాగరికాదివృత్తి విశిష్టమైన, శ్రవణం గల, ఉపనాగరికాదివృత్తివిశిష్టాలై వినబడే, శబ్బాలచేత సమర్ప్చించబడి నప్పుడే ఆ విభావాదులు అలాగ (రసాస్వాదనిబంధనంగా) అవుతాయి అనేది స్వానుభవనిద్ధం. అందుచేత వినే నమయంలో గగ్రహించబడే అర్ధాలను

తృతీయోద్దోతః 543 అపేక్షించకపోయినా, కేవలం చెవులచేతనే గ్రహించదగిన మృదు-పరుషరూపమైన శబ్దాల స్వభావం రసాస్వదంలో నహకారిగా ఉండనే ఉంటుంది. అందుచేతనే, ఈ వర్గాలస్వభావం సహకారిగా ఉంటుంది అని చెప్పడం కోసమే, 'వర్ణపదాదిషు' అని నిమిత్తనవ్తమి ఉవయోగించబడింది రసాభివ్యక్తి వర్గాలచేతనే కలగదు; విభావాదిసంయోగంవల్లనే రసనిషృత్తి జరుగుతుంది అని అనేక పర్యాయాలు చెప్పబడింది, పదాలు లేని గీతధ్వనివలె, పుష్కరవాద్యంమీద నియమితమైన విశిష్టమైన జాతుల, కరణాల, ఘాణూదుల అనుకరణళశబ్దాల వలె కేవలం చెవులచేత మాత్రమే గ్రహించబడే మృదు-పరుషాదిరూపవర్ణస్వభావం కూడ రసం న్రవించడంలో (్రవింపచేయడంలో) ఉద్యుక్తం అవుతుంది (ఉపయోగిన్తుంది).

వివరణ - పదాలు ఏవీ లేకపోయినా (సాహిత్యం లేకపోయినా) మంచి సంగీతవిద్వాంసులు చేసే ఆలాపన, వీణాదినాదం ఏ విధంగా రసాస్వాదజనకంగా ఉంటుందో, మృదంగాదివాద్యాల మీద పలికించే లయబద్ధమైన నాదం ఏ విధంగా రసాస్వాదజనకంగా ఉంటుందో అదే విధంగా వర్ణన్వభావం రసాస్వదజనకంగా (నహకారిగా) ఉంటుంది అని అర్ధం “పుష్కరం' అనగా చేతులతో కాని, దండాదులతో కాని కొట్టి శబ్దాన్ని పుట్టించే చర్మభాగం. 'కరణం'” లయబద్ధమైన ధ్వని. జాతి అనగా సప్తస్వరాలు. '(ఘాణ' అనే దాని అర్ధం తెలియలేదు. బహుశా ముక్కురంధ్రాలలో ఒకటి మూసి ఒకదానితో వ్రేళ్లతో నొక్కుతూ న్వరాలూ పలికించేవారేమో!

ధ్వన్యాలోకం

పదే చ అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య ద్యోతనం యథా- శ్దో ఉత్కమ్బినీ భయపరిస్థలదంశుకాన్తా

తే లోచనే ప్రతిదిశం విధురే క్షిపన్తీ,

క్రూరేణ దారుణతయా సహసైవ దగ్గా

ధూమాన్గితేన దహనేన న విక్షితాసి. (78) అత్ర హి తే ఇత్యేతతృదం రసమయత్వేన స్ఫుటమేవ అవభాసతే

బాలానందిని పదే ఇతి - ఒకానొక పదం ఉన్నప్పుడు అలక్ష్యక్రమవ్యంజనం ఎట్లనగా -

క్‌డత ధ్వన్వాలోక్షః ఉత్కమ్బినీ ఇతి - ఇది తావనవత్సరాజంలోని శ్లోకం. ఉత్కమ్బినీ= వణకిపోతూన్నదానవు, భయపరిస్థలితాంశుకాన్తా= భయంచేత జారుచున్న వస్తాంతం కలదానవూ, విధురే= వ్యాకులంగా ఉన్న, కే= ఆ, లోచనే= నేత్రాలను, ప్రతిదిశమ్‌= ప్రతిదిక్కు వైపూ, క్షిపన్తీ= విసురుచున్నదానవూ, ప్రసరింపచేస్తూన్నదానవూ అయిన, నువ్వు, క్రూరేణ= క్రూరమైన, ధూమాన్దితేన= ధూమంచేత 'గ్రుడ్డిదిగా చేయబడిన, దహనేన= అగ్నిచేత, సహసైవ= వెంటనే, దగ్గా= కాల్బబడితివి న వీక్తితాసి= చూడబడలేదు. అగ్రేతి - ఇక్కడ 'తే' అనే పదం రసమయంగా సహృదయులకు స్పష్టంగానే భాసిస్తూన్నది కదా. ఈ శ్లోకం తరవాత కొన్ని ప్రతులలో ఈ క్రింది శ్లోకం కూడా ఉన్నదట. దానికి అభినవగుస్తవ్యాఖ్య లేదు. ప్రక్తిప్తమై ఉంటుంది. “క్రుగితి కనకచిత్రే తత్ర దృష్టే కురళ్లే రభసవికసితాస్తే దృప్టిపాతాః ప్రియాయాః,

• పవనవిలులితానాముత్సలానాం పలాశ ప్రకరమిన కిరన్తః స్మర్వమాణా దహన్తి” ఇవ; బహుశా రామాయణకథామూలకమైన ఏ నాటకంలోనో సీతావిరహతప్తుడైన రాముని మాట లయి ఉంటాయి. రుగితీతి : తత్ర= అక్కడ, కనకచిత్రే= బంగారంచేత చిత్రమైన, కురబ్లే= లేడీ, రుగితి= హటాత్తుగా, దృష్టే చూడబడినదగుచుండగా, రభసవికసితాః= తొందరతో వికసించినవీ, పవనవిలులితానామ్‌= గాలిచేత తీగలనుంచి వేరు చేయబడిన (ఎగరగొట్టబడిన), ఉత్పలానామ్‌= నల్లకలువలయొక్క, పలాశప్రకరమ్‌= రేకుల సముదాయాన్ని, కిరన్తీవ= చిమ్ముచున్నవా అన్నట్లున్నవీ అయిన, ద్రియాయా:= ప్రయురాలియొక్క, తే దృష్టిపాతాః= ఆ దృష్టిప్రసారములు, న్మర్యమాణాః= స్మరించబడుచు, దహన్తి= కాల్చివేస్తున్నాయి. పై శోకంలో వలె ఈ శ్లోకంలో కూడ 'తే' శబ్దం రసమయంగా భాసిస్తూన్నది. లోచనం పదే చేతి - పదేచ సతీత్యర్థః. తేన రసప్రతీతిః విభావాదేరేవ. తే విభావాదయః యదా విశిష్టేన కేనాపి పదేన అర్వ్యమాణాః రసచమత్కార విధాయినో భవన్సి తదా పదస్వైవాసొ మహిమా సమర్చ్యత ఇతి భావః.

తృతీయోద్దోత: క545 బాలానందిని

పదే చేతి - పదం ఉంటూండగా అని అర్ధం. అందుచేత. రసప్రతీతి విభావాదులవల్లవే కలుగుతుంది; అ విభానాదులు ఎప్పుడైతే విశిష్టమైన ఏదైనా ఒక పదంచేత సమర్పించబడినవై రననచమత్కారజనకాలు అవుతాయో అప్పుడు ఈ మహిమ (రసచమత్కారవిధాయకత్వం) ఆ పదానికే సమర్చించబడుతుంది, దానిదే అన్నట్లు చెప్పబడుతుంది అని భావం.

లోచనం

ఆత్ర హీతి - వాసవ దత్తాదాహాకర్ణన ప్రబుద్ధశోకనిర్భరస్య వత్సరాజ స్యేదం పరిదేవితవచనమ్‌. తత్ర చ శోకో నామ ఇష్టజనవినాశప్రభవః ఇతి తన్య జనన్య యే భ్రూక్షేపకటాక్షప్రభృతయః పూర్వరతివిభావతామవలమ్బన్తే స్మత ఏవ అత్యన్తవినష్టాః సన్తః ఇదానీం సృతిగోచరతయా నిర పేక్షభావత్వప్రాణం కరుణముద్దీపయన్తీతి స్థితమ్‌. తే లోచనే ఇతి తచ్చబ్దః తల్గోచన గతన్వనంవే ద్యావ్యవదేశ్యానన్తగుణగణన్మరణాకారద్యోతకః రనన్య అపాధారణనిమిత్తతాం ప్రాప్తః. తేన యతక్కేన చిత్‌ చోదితం పరిహృతం చ శఈన్మిథ్యైవ. తథాహి చోద్యమ్‌ - ప్రక్రాన్తపరామర్శకస్య తచ్చబ్దస్య కథమియతి సామర్థ్యమ్‌ ఇతి. ఉత్తరం చ - రసావిష్పోఒత్ర పరామ్రష్టా ఇతి. తదుభయమను త్థానోపహతమ్‌, యత్ర హి అనూద్దిశ్వమానధ ర్మాన్తరసాహిత్యయోగ్య ధర్మయోగిత్వం వన్తునః యచ్చ్భబ్దేన అభిధాయ తద్బుద్ధిస్థధ ర్మాన్తరసాహిత్యం తచ్చ్భబ్దేన నిర్వాచ్యతే, యత్రోచ్యతే - “యత్తదోర్నిత్యసంబన్టత్వమ్‌”' ఇతి తత్ర పూర్వప్రశ్రాన్తపరామర్శకత్వం తచ్చ్భబ్దస్య. యత్ర పునః నిమిత్తోపనతస్మరణ విశేషాకారసూచకత్వం తచ్చబ్దస్య 'స ఘటః' ఇత్యాదౌ యథా తత్రకా పరామర్శకత్వకథా ఇతి ఆస్తామలీకపరామర్శకైః పణ్గితంమనై్వై: సహ వివాదేన,

బాలానందిని

అత్ర హీతి - ఇది నాసవదత్త అగ్నిదాహంలో దగ్భరాలైపోయింది అని వినడంచేత బయలుదేరిన శోకంలో నిండిన వత్సరాజు విలపిస్తూ పలికిన వచనం శోకం అవేది ఇష్టజనంయొక్క వినాశంవల్ల కలుగుతుంది. పూర్వం ఆ ఇష్టజనంయొక్క ఏ కనుబొమ్మల డ్రెఫ్‌

546 ధ్వన్వాలోళః విరుపులు క్రీకంటిచూపులు మొదలైనవి రతికి విభావాలుగా ఉండేవో అవే ఇప్పుడు పూర్తిగా నశించినవై కేవలం స్పృతికి గోచరాలవుతూ (స్మరించబడుతూ) మళ్లా కలుస్తాం అనే ఆశ లేకపోవడం అనేది ప్రాణంగా గల కరుణరసాన్ని ఉద్దీపించేస్తాయి అనేది నిశ్చితంగా అందరూ అంగీకరించిన విషయం (స్థితమ్‌). (మళ్లీ కలుస్తాం అనే ఆశ ఉంటే అది విప్రలంభం అవుతుంది). తే లోచనే అనే దానిలోని తచ్చ్భబ్దం తనకు మాత్రమే తెలిసిన, వర్ణింప శక్యం కాని, అఆ లోచనాలలో ఉన్న, అనంతగుణగణాల స్మరణం యొక్క ఆకారాన్ని వ్యంజింపచేస్తూ రసానికి అసాధారణనిమిత్తం అవుతూన్నది. అనగా 'ఆ నేత్రాలు అనడం వల్ల ఏ నేత్రాలు ఒకానొకప్పుడు అనిర్వాచ్యమైన ఆనందాన్ని కలిగించేవో అవి అని స్మరిస్తూన్నట్లు తెలియడంచేత ఆతని శోకం ఎంత తీవ్రంగా ఉంటదో సూచిస్తున్నాయి అని భావం. ఠేనేతి - అందుచేత ఒకడు (ఒక వ్యాఖ్యాత - బహుశా చంద్రికాకారుడు కావచ్చు) ఒక ఆక్షేపం (చోద్యం) లేవదీసి ఏ పరిహారం చెప్పి ఉన్నాడో అది మిథ్యయే. అనగా ఆ చోద్యానికి గాని సమాధానానికి గాని ఇక్కడ ప్రనంగమే లేదని అర్ధం. తథా హీతి - అతడు చేసిన చోద్యం ఇది - “ఉపక్రమించినదానిని పరామర్శించే, అనగా ఏదైతే ప్రారంభంలో చెప్పబడిందో దానిని నిర్దేశించే, తచ్చబ్దానికి ఇంత అర్థం వ్యంజింపచేసే సామర్ధ్యం ఎక్కడ ఉంది”? దానికి - “ఇక్కడ ఆ నేత్రాలను పరామర్శించే వక్త రసావిష్పుడు. అనగా వక్త యైన వత్సరాజు శోకావిష్పడై ఈ పదం ప్రయోగించాడు కాబట్టి దీని కింత అర్ధం సూచించే సామర్థ్యం లభించింది” అని సమాధానం. తదితి :- ఈ ఉభయమూ కూడ అనుత్ఫానోపహతమే. అనగా ఈ చోద్యానికీ సమాధానానికీ కూడ ఏ మాత్రమూ అవకాశం లేదని అర్థం. యత్రేతి - ఎక్కడైతే ఒక వస్తువుకు అనూద్దిశ్యమానధర్మాంతరంతో, కలిసి ఉండడానికి తగిన ధర్మంతో, సంబంధం ఉండడం చెప్పి బుద్ధిస్థమైన ఆ ధర్మాంతరంతో సాహిత్యం తచ్చబ్దంచేత చెప్పబడుతుందో

• అలాంటప్పుడే “యచ్చ్భబ్దతచ్చ్భబ్దాల నంబంధం నిత్యం” అని అంటారు - అక్కడ తచ్చబ్దం పూర్వపరామర్శకం అని చెప్పబడుతుంది. కాని ఎక్కడైతే, ఉదాహరణకి “స ఘటః” (ఆ ఘటం) ఇత్యదులలో తచ్చ్భబ్దం ఏదో కారణంచేత కలిగిన స్పృతివిశేషంయొక్క ఆకారాన్ని సూచిస్తుందో అక్కడ పరామర్శకత్వకథ ఏముంది? సరే! అర్థం లేకుండా పరామర్శలు (విమర్శలు) చేసే పండితంమన్యులతో (మేమే పండితులం అనుకునేవాళ్లు పండితంమన్య్యులు) వివాదం చాలును. వివరణ:- ఉద్దేశం అనగా ఒక విషయాన్ని ముందుగా నిర్దేశించడం. అనూద్దేశం అనగా ఆ విషయాన్నే మళ్లీ నిర్దేశించడం. 'యత్తదోః నిత్యసంబంధ:' అని ఒక నియమం

తృతీయోద్దోత? 547 ఉంది. యచ్చబ్బ్దానికీ తచ్చబ్బానికీ సంబంధం అని దీని అర్థం. అనగా యచ్చబ్దం ప్రయోగించి ఏదైనా ఒక విషయం చెప్పబడింది అంటే దానినే (యచ్చ్భబ్దంచేత చెప్పబడినదానినే) తరవాత వాక్యంలో వచ్చే తచ్చబ్దం పరామర్శిస్తుంది అని అర్థం. అయితే ఈ నియమాన్ని గ్రుడ్డిగా ప్రవర్తింపచేసి తచ్భబ్దం ఎక్కడ ప్రయోగించబడినా అది తప్పకుండా ముందు చెప్పబడినదానిని పరామర్శిస్తుంది అని చెప్పకూడదు. దానికి కూడా కొన్ని విశిష్టస్థానాలు(అపవాదాలు)న్నాయి. ఒక వ్యక్తిలో ఈ ధర్మం ఉంది గొన అతనిలో చెప్పబోయే ఈ రెండవధర్మం కూడా ఉండే యోగ్యత కలిగింది అని చెప్పేటప్పుడు ఈ నియమం ప్రవర్తిస్తుంది. ఉదాహరణకి“యః విద్వాన్‌ సః పూజ్యః” ఇత్యాదులలో 'యః విద్వాన్‌' అనే యచ్చ్భబ్ద్బఘటితవదసముదాయంలో “ఎవడైతే విద్వాంసుడో” అని ఒకనిలో విద్వత్వ్వం అనే ధర్మం ఉన్నట్లు చెప్పబడింది. 'నః పూజ్యః" అనే తచ్చ్భబ్దఘటితపదసముదాయంలోని ఈచ్చబ్దం ఆ వ్యక్తినే పరామర్శించడంచేత ఈ రెండవవదసముదాయం “ఆతనిలో విద్దత్వంఉంది కాబట్టి పూజ్యత్వం కూడా ఉంది” అని చెవుతూన్నది. ఈ విధంగా ఎవనిలోనైనా లేదా దేనిలో చైనా ఒక ధర్మం గాని లేదా శ్రియాదికం గాని ఉందని చెప్పి ఆతనిలోవే లేదా దానిలోనే మరొక ధర్మం గాని లేదా శ్రీయాదికం గాని ఉన్నదని చెప్పడం కోనం యచ్చ్భబ్ద్ల-తచ్చ్భబ్దాలను ప్రయోగించిన వొక్యంలోనే ఈ 'యత్తదోర్నిత్యనంబన్థః' అనేది ప్రవర్తిస్తుంది. అక్కడమాత్రమే తచ్చ్భబ్దం పూర్వవరామర్శకం అవుతుంది. అంతేనే కాని ఏదో కారణంచేత వూర్వం అనుభవించిన దానిని లేదా చూచి ఉన్నదానిని గుర్తుకు తెచ్చుకొని తచ్చబ్బాన్ని ఉపయోగిస్తే అది కూడ పూర్వపరామర్శకం అనకూడదు. ఆది కేవలం న్మరణాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది. ఉదాహరణకి 'నః ఘటః' అన్నప్పుడు తచ్చబ్దం “పూర్వం ఏ వాడో తాను చూచినది” అవే అర్భాన్ని మాత్రమే, నృృతిని మాత్రమే, బోధిస్తుంది. ఇది కూడ పూర్వపరామర్శకం అనడానికి ఈ వాక్యానికి ముందు ఈ ఘటాన్ని గూర్చి ఏమీ చెప్పలేదు కదా అని ఈ ఘట్టం తాత్పర్యం, లోచనం

ఉత్కమినీత్యాదినా తదీయభయానుభావోత్రేక్షణం మయా అనిర్వాహితప్రతీకారమితి శోకావేశన్య విభావః. తే ఇతి - సాతిశయ విభ్రమైకాయతనరూపే అపి లోచనే విధురే కాందిశీకతయా నిర్లక్తే క్షిపన్తీ “ర్ట; తాతా? క్వాసావార్యపుత్రః?” ఇతి తయో; లోచనయో;ః తాదృశీ చావస్టేతి

క్‌48 ధ్వన్వాలోకః సుతరాం శోకోద్దీపనమ్‌. క్రూరేణేతి - తస్యాయం స్వభావం ఏవ. కిం కురుతామ్‌? తథాపి చ ధూమేన అన్ఫీకృత:ః ద్రష్పుమసమర్థః ఇతి నతు సవివేక స్యేదృశానుచితకారిత్వం సంభావ్యతే; ఇతి స్మర్యమాణం తదీయం సౌన్దర్యమిదానీం సాతిశయశోకావేశవిభావతాం ప్రాప్తమితి. “తే శబ్టే సతి సర్వోఒజయమర్థః నిర్వ్యూఢ;. ఏవం తత్ర తత్ర వ్యాఖ్యాతవ్యమ్‌. బాలానందివి ఉత్కమినీతి - 'ఉత్కంపినీ' ఇత్యాదికంచేత వాన వదత్తకు కలిగిన భయంయొక్క అనుభావాల (కార్యాల) ఊహ వేను ఆ భయానికి ప్రతిక్రియ చేయజాలకపోయాను కదా అని శోకావేశానికి నిభావం. తే ఇతి:- అత్యధికమైన విలాసాలకు ఏకైకష్ణావాలైనవైనా, లోచనాలను, విధురే= కాందిశీకత్వంచేత (ఎటువైవు పరుగెత్తాలా అనే అలోచనబేళ) ఏ లక్ష్యమూ లేని విధంగా, ప్రనరింపచేన్తూ, “నన్ను రక్షించే వారెవరు? ఆర్యపుత్రు డెక్కడ ఉన్నాడో కదా!” అవి ఆ నేత్రాలకు ఆ విధమైన అవస్థ కలిగింది = అని ఆత్యధికంగా శోకోద్దీవనం జరుగుతున్నది. శ్రూరేజేతి - అ అగ్ని స్వభావమే అలాంటిచి; ఏం చేస్తాడు? అంతే కాదు - భూమంచేత రగుడ్డివాడుగా చేయబడి చూడడానికి అనమర్ధుడుగా అయ్యాడు. అలా కాకపోతే వివేకవంతుడు ఇలాంటి అనుచితం చేయడం అనేది ఊహించరావిడి. ఈ విధంగా న్మరించబడుతూన్న ఆమె సౌందర్యం ఇప్పుడు అత్యధికళోకావేశానికి విభావం అయింది. ఈ ప్రకారం 'తే' శబ్దం ఉండడం మూలాన ఈ అర్ధం అంతా నిర్వహించబడింది. అక్కడక్కడ రాబోయే ఉదాహరణలలో కూడా ఈ విధంగానే వ్యాఖ్యానించాలి. ధ్వన్యాలోకం పదావయవేన ద్యోతనం యథా - శ్లో, వ్రీడాయోగాన్నతవదనయా నన్నిధానే గురూణాం బద్గోతృమృం కుచకలశయోర్మన్యుమన్త ర్నిగృహ్య, తిస్టేత్యుక్తం కిమివ న తయా యత్సముత్సృజ్య బాప్పం మయ్యాసక్ష్తశ్చకితహరిణీహారినేత్రత్రిభాగ:. (79) ఇత్యత్ర త్రిభాగశబ్ద:.

చృతీయోద్దోత: రకం బాలానందిని పదేతి - వదావయవంచేత వ్యంజింపచేయడం ఎట్లనగా - వ్రీడేతి :- గురూణామ్‌= పెద్దలయొక్క, నంనిధోనే= సమీపమునండు (సంనిధానం అనగా అక్కడ ఉండడం), కుచకలశయో; కుచకలశలయందు, బద్గోతృమ్పమ్‌= కట్టబడిన (కలిగించబడిన) కంపంగల, మన్యుమ్‌= దుఃఖాన్ని, అన్త:= లోపల, నిగృహ్య= నిగ్రహించుకొని, వ్రీడాయోగాత= సిగ్గువల్ల, నతవదనయాజ వంచబడిన ముఖం గల, తఈయా* ఆమెచేత, భాష్పమ్‌= కన్నీటిని, సముత్సృజ్య= విడచి, చఠితహరణీహారి నేత్రత్రిభాగఃుః భయపడిన బేడి (కన్ను) వలె మనోహరం అలున నేత్రాంతం, మయి= నాయందు, యత్‌= ఎందువలన, అనక్తః= ప్రసరింపచేయబడినదో, అందువలన, ఆమె నేత్రాంతాన్ని వామీద ్రనరింవచేసిం దనగా అలా చేయడంచేత, తిస్థ= అగిపో(వెళ్లవద్దు), ఇతి అని, కిమివ నోక్షమ్‌= చెప్పబడలేదా? ఇతీతి - ఇక్కడ త్రిభాగశబ్దం (ద్యోతకంగా ఉంది). (ఇది చకితేత్యాది దీర్ధపదంలో ఉత అవయవం), లోచనం త్రిభాగశబ ఇతి:-గురుజిననువధీర్యాపి సా మాం యథా తథాపీ సాభిలాష మన్యుదైన్యగర్వమన్థరం విలోకితవతీత్యేవ స్మరణేన పరస్పరహేతుకత్వప్రాణ ప్రవాసవిప్రలమోద్దీవనం త్రిభాగశబ్దసంనిధౌా స్ఫుటం భాతీతి. బాలానందిని త్రిభాగేతి :- ఆమె గురుజనాన్ని కూడా లక్ష్యం చేయక ఏదో విధంగా అభిలాష, దుఃఖం లేదా కోపం (వద్దన్నా వెడుతున్నాడని) దైన్యం, గర్వం వీటితో మందంగా నోవైపు చూచింది అని స్మరించడంచేత పరస్పర హేతుకత్వం ప్రాణంగాగల ప్రవొసవివ్రలంభం యొక్క ఉద్దీపనం ఈ త్రిభాగశబ్దం ఉండడంవల్ల స్ఫుటంగా ఖాసిస్తున్నది. వివరణ:- ఇవి ఒళడు తన మిత్రునితో చెపుతున్న మాటలు, లేదా తనలో తాను అనుకుంటూన్న మాటలు, ఈ విప్రలంభానికి వాయికానాయకులిద్దరిలోనూ ఉన్న అవస్థానవిశేషం ప్రాం (పరస్పరహేతుకత్వ(ప్రాణ). ధ్వన్యాలోకం వాక్యరూపళ్చ అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యః ధ్వనిః శుద్ద; అలంకార సంకీర్ణశ్చేతి ద్విధా మతః. తత్ర శుద్ధస్య ఉదాహరణం యథా

550 ధ్వన్వాలోకః రామాభ్యుదయే “కృతకకుపితై:” ఇత్యాదిశ్లోకః. ఏతద్ధి వాక్యం పరస్పరానురాగం పరిపోషప్రాప్తం ప్రదర్శ్మయత్‌ సర్వత ఏవ పరం రసతత్త్వం ప్రకాశయతి. బాలానందిని

వాక్యేతి :- వాక్యరూపమైన అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యధ్వని శుద్ధం, అలంకారనంకీర్ణం అని రెండు విధాలుగా అంగీకరించబడింది. వాటిలో శుద్దానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా = రామాభ్యుదయంలోని “కృతకకుపితః” ఇత్యాదిళ్లోకం. పూర్తి శోకం లోచనంలో ఇవ్వబడింది.

శృతకకుపితై: ఇతి :- ప్రియే= ప్రియురాలా! కృతకకుపితై:= కృత్రిమాలైన కోపాలచేత, బాష్పామోభి:= కన్నీళ్లచేత, సదైన్యవిలోకితైః= దైన్యంతో కూడిన చూపులచేత, తఈథా= ఆ విధంగా, అమృ్బయా= తల్లిచేత, ధృతాపి= అడ్డగించబడినదానవైనా, యన్య= ఎవనియొక్క, ప్రీత్యా= ప్రేమచేత, వనమపి= వనాన్ని కూడ, గతా= పాందావో (వనానికి వచ్చావో), తవ= అట్టి నీయొక్క, నః ద్రియః= ఆ ప్రియుడు, భవతీం వినా= నువ్వు లేకుండగా, నవజలధరశ్యామాః= నూతన మేఘాలతో నల్లనైన, దిశః= దిక్కులను, పళ్యన్‌= చూస్తూ, కఠిన హృదయ:*= కఠినహృదయుడై, లేదా ఈ పదం “నః ద్రియః' కు ముందు అన్వయించవచ్చును. జీవత్యేవ= జీవించియే ఉన్నాడు.

ఎతద్గీతి - ఈ వాక్యం పరిపుష్టిని పొందిన పరస్పరానురాగాన్ని ప్రదర్శిస్తూ అంతటా కూడ (శ్లోకం అంతా కూడ) గొప్ప రనతత్త్వాన్ని ప్రకాశింపచేన్తూన్నది.

లోచనం

వాక్యరూపశ్చేతి - ప్రథమానిద్దేశేన అవ్యతిరీకనిర్దేశస్య అయమభిప్రాయః

• వర్ణపదతద్భాగాదిషు సత్సేవ అలక్ష్యక్రమః వ్యబ్గ్యః నిర్భానమానో2పి సమస్తకావ్యవ్యావక ఏవ నిర్భాసతే, విభావాదిసంయోగప్రాణత్వాత్‌, తేన వర్షాదీనాం నిమిత్తత్వమాత్రమేవ; వాక్యం తు ధ్వనేరలక్ష్యక్రమస్య న నిమిత్తతామాత్రేణ వర్ధాదివదుపకారి; కిం తు సమగ్రవిభావాదిప్రతిపత్తి వ్యావృతత్వాత్‌ రసాదిమయవేంవ తత్‌ నిర్భానతే ఇతి 'వాక్య' ఇత్యేతత్కారికాయాం న నిమిత్తసప్తిమీమాత్రం, అపి తు అనన్యత్రభాన

తృతీయోద్దోత: 551 విషయార్థమపీతి. బాలానందిని

వాక్సేతి - “వాక్యరూపః అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యః” అని వప్రథమచేత నిర్దేశించి ఈ అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం వాక్యరూప మైనది, వాక్యంకంటె భిన్నం కాదు అని చెప్పడంలో అభిప్రాయం ఇది - వర్గాలు, పదాలు, పదభాగాలూ ఉంటూండగానే అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం భాసిస్తూన్నా కూడ అది సమస్త కావ్యంలోనూ వ్యాపించే భాసిస్తుంది, ఎందుచేత ననగా దానికి విభావాదినంయోగమే ప్రాణం. అనగా - వర్షాదు లున్నప్పుడు అసంలక్ష్యక్రమం భాసించివా అది అవి ఉండడంవల్ల మాత్రమే భాసించడం లేదు, మొత్తం కావ్యంలో (శోకరూపవాక్యంలో) విభావాదిసంయోగం ఉండడం మూలాన అది భాసిస్తూన్నది. అందుచేత వర్షాదులు కేవలం నిమిత్తమాత్రమే అయితే - వాక్యం అలక్ష్యక్రమధ్వనికి, వర్ణాదుల వలె, కేవలం నిమిత్తంగా ఉండడం ద్వారా ఉపకారకం కాదు; మరేమనగా అది (వాక్యం) సమగ్రమైన విభావాదుల ప్రతిపత్తి కలిగించడం అనే పనిలో నిమగ్నం అయి ఉండడంవల్ల రసాదిమయంగానే భాసిస్తుంది. అందుచేత 'యన్వ్యలక్ష్య[క్రమ” ఇత్యాదికారికలోని 'వాక్యే' అనే నప్తమి నిమిత్తసప్తమి మాత్రమే కాదు; మరే మనగా ఇతరమైన వాటిలో (వర్జ్దాదులలో) లేని విషయార్థం కలది కూడ (విషయసప్తమి కూడ).

లోచనం

శుద్ధ ఇతి అర్భాలంకారేణ కేనాప్యసంమిత్రః.

“కృతకకుపితై రాష్పామ్సోభిః సదైన్యవిలోకితై

ర్వనమపి గతా యస్య ప్రీత్యా ధృతాపి తథామృయా,

నవజలధరశ్యామాః పశ్యన్‌ దిశో భవతీం వినా

కరినహృదయో జీవత్యేవ ప్రియే స తవ ప్రియః”

అత్ర తథా తైస్తైః మాత్రా ధృతాపి ఇత్యనురాగపరవశత్వేన గురువచనోల్లబ్బనమపి త్వయా కృతమితి. 'వీయే” “ప్రియః ఇతి పరస్పరజీవితసర్వస్వాభిమానాత్మకః రతిస్థాయిభావ ఉక్తః. నవజలధరేతి అసోఢపూర్వప్రావృషేణ్యజలదాలోకనం విప్రలమోద్దీపనవిభావత్వేనోక్తమ్‌.

552 భ్వన్వాలోకః జీవత్యేవేతి సాపేక్షభావతా ఏవకారేణ కరుణావకాశనిరాకరణాయ ఉక్తా, సర్వత ఏవేతి - నాత్ర అన్యతమన్య పదస్య అధికం కించిద్రసవ్యక్తిహే తుత్వమిత్యర్థః. రసతత్త్యమితి:- విప్రలమృళశ్ళజ్లారాత్మతత్త్వమ్‌. - బాలానందిని శుద్ధః ఇతి - ఏ అర్భాలంకారంతోనూ మిశ్రం కానిది. అత్రేతి - ఇక్కడ - ఆ యా పద్ధతుల నుషయోగించి తల్లిచేత అడ్డుకొనబడినదొనవైనా కూడ అని చెప్పడంచేత నువ్వు నాయం దున్న అనురాగంచేత పరవశురాలవై గురుజనుల మాట కూడ ఉల్లంఘించావు అని (నూచించబడుతున్నది) 'ప్రియే' ప్రియః” అనే పదాలచేత ఒకరిపై ఒకరి కున్న “నాజీవితసర్వస్వం' ఇనే అభిమానరూపమైన రతిస్థాయిభావం చెప్పబడింది. నవజలధర - అనే పదంచేత పూర్వం ఎన్నడూ సహించబడని నూతన వర్షాకొాలమేఘదర్శనం విప్రలంభోద్దీపనవిభావంగా చెప్పబడింది. జీవత్యేవ అని “ఏవ” కారంచేత కరుణరసానికి అవకాశం లేకుండా ఉండడానికి సాపేక్షభావత (మళ్లీ కలుస్తాం అనే ఆశతో ఉండడం) చెప్పబడింది. (కరుణవిప్రలంభాల స్వరూపం చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. ఇంక కలవం అనే భావం నాయికానాయకుల కుంటే కరుణరసం; కలుస్తాం అనే ఆశ ఉంటే విప్రలంభం). సర్వత ఏవేతి :- ఇక్కడ ఏదో ఒక పదం అధికంగా రసాభివ్యక్తికి హేతువుగా ఉండడం అనేది లేదు అని అర్ధం. రసళత్త్యమితి :- విప్రలంభళ్ళంగారంయొక్క లేదా విప్రలంభ శృంగారం అనే ఆత్మయొక్క, తత్త్వం. ధ్వన్యాలోకం అలజ్కారాన్తరసంకీర్లో యథా - “స్మరనవనదీపూరేణోఢా:” ఇత్యాదిశ్లోకః. అత్ర హి రూపకేణ యథోక్తవ్యజ్ఞుకలక్షణానుగతేన ప్రసాధితో రసః సుతరామభివ్యజ్యతే. బాలానందిని అలంకారేతి :- మరియొక అలంకారంతో సంకీర్ణమైన (వాక్యరూపఅలక్ష్య క్రమవ్యంగ్యం) ఎట్లనగా - “స్మరనవనదీపూరేణోఢాః” ఇత్యాది శ్లోకం. (ఈ ళ్లోకం లోచనంలో ఇవ్వబడింది). స్మరేతి - ప్రియాః= ప్రేయసీప్రియులు, స్మరనవనదీపూరేణ= మన్మథుడనే క్రొత్త నదీప్రవాహంచేత, ఊఢాః= మోయబడినవారై, అ ప్రవాహంలో కొట్టుకొనిపోయినవారై, పునః= మరల, గురుపేరుభిః= పెద్దవా ళ్లనే సేతువులచేత,

తృతీయోద్ధోతః కరత విధృతాః: యదపి= ఆపివేయబడిన వాళ్లెనాకూడ, అపూర్ణమనోరథాః= పూర్ణంకాని కోరికలు గలవారై, ఆరాత్‌= దగ్గరవే, తిస్టన్తి= ఉంటున్నారు. తదసి= అట్టెనా కూడ, లిఖిత ప్రఖ్ర్యైః= చిత్రించబడినవాటితో సమానములైన, ఆబ్లెః= అవయవాలళో, పరస్పరము, ఉన్ముఖాఃా అభిముఖులై, నయననలినీవాలానీతమ్‌= వేత్రా లనే తామరతూడుల ద్వారా తీసికొని రాబడిన, రసమ్‌= రసాన్ని, పిబన్సి = త్రాగుచున్నారు.

అత్ర హీతి - ఈ శ్లోకంలో పూర్వం చెప్పబడిన వ్యంజకళలక్షణంతో కూడిన రూపకంచేత అలంకరించబడిన రపం చక్కగా వ్యంజింపచేయబడుతున్నది.

లోచనం

“స్మరనవదీపూరేణోఢాః పునర్గురుసేతుఖి

ర్యదపి విధృతొస్తిష్టన్యారాదపూర్ణమనోరథాః,

తదపి లిఖిత ప్రఖ్యైరజ్లై: పరస్పరమున్ముఖా

నయననలినీనాలానీతం పిబన్తి రసం ప్రియావా.

రూపకేణేతి :- స్మర ఏవ నవనదీపూరః ప్రావృషేణ్యప్రవాహః, సరభసమేవ (ప్రవృద్ధత్వాత్‌. తేన ఊఢాః పరస్పరసాంముఖ్యమబుద్ధి పూర్వమేవ నీతావి అనన్తరం గురవః శ్వత్రూప్రభృతయః ఏవ సేతవః, ఇచ్చాప్రసరరోధకత్వాళ్‌, అథ చ గురవః అలజ్ళాః తథాపి పరస్పరోన్ముఖతాలక్షభేన అన్యోన్యతాదాత్మ్యేన స్వదేహే సకలవృత్తినిరోధాత్‌ లిభిత ప్రాయై: అబ్లెః నయనాన్యేవ నలినీనాలాని తైః ఆనీతం పరస్పరాభిలాషలక్షణమాస్వాదయన్న్తి, పరస్పరాభిలాషాత్మక దృష్టెచ్చటామిశ్రీకారయుక్య్యాపి కాలమతివాహయన్తీతి. నను నాత్ర రూపకం నిర్వూఢం; హంసచగ్రవాకాదిరూపేణ నాయకయుగలస్య అరూపితత్వాత్‌. తే హి హంసాద్యా ఏకనలినీవాలానీతనలిలల పానక్రీడాధూషూచితా ఇత్యాశజ్క్యాహ - యధోక్తవ్యష్ఞాకేతి - ఉక్తం హి పూర్వమ్‌ - “వివక్షా తత్పరత్వేన' ఇత్యాదౌ 'నాతినిర్వహటైషితా' ఇతి ప్రసాధిత ఇతి. విభావాదిభూషణద్వారేణ రసో౭ఒపి ప్రసాధిత ఇత్యర్థః. 3,4

బాలానందిని రూపకేణేతి - న్మర ఏవ = మన్మథుడే, నవనదీపూరః= వర్షాకాలంలో ప్రవాహం.

554 ధ్వన్వాలోకః ఎందువల్ల ననగా అతిశీఘ్రంగా పొంగింది. దానిచేత, ఊఢాః= అనుకొనకుండానే పరస్పర అభిముఖత్వాన్ని పొందించబడినవారు, తరవాత, గురవః= అత్త మొదలైన "పెద్దవాళ్లే సేతువులు, ఇచ్చాప్రసారానికి అడ్డుతగులుతారు కదా? మరియు (మరొక ఆర్థం) గురవః= పెద్దవి అవడంచేత లంఘింప శక్యంకాని "సేతువులు, వాటిచేత విధృతాః= అడ్డుకొనబడిన ఇచ్చ కలవాళ్లు. అందువల్లనే తీరని మనోరథం కలవాళ్సె ఉంటున్నారు. అయినా కూడ పరస్పరం ఉన్ముఖులుగా ఉండడం అనే పరస్పరతాదాత్మ్యం చేత ఈమ దేహంలో సనమస్తవృత్తులు నిరోధించబడిపోవడంవల్ల చిత్రించి నట్లుగా కదలకుండా ఉన్న అవయవాలతో, నేత్రాలే తామరతూడులు, వాటిచేత తీసికొని రాబడిన, రనమ్‌= వరన్సరాభిలాషారూవమైన రసాన్ని ఆస్వాదిన్తున్నారు. పరస్పరాభిలాషారూపమైన అనగా పరస్పరాభిలాషను మాచించే దృష్పుల కాంతులను కలవడం ద్వారా కాలం గడుపుతున్నారు. నన్వితి (ఆశంక). నాయకయుగలాన్ని హంసచ(క్రవాకాదిరూపంలో రూపించి ఇక్కడ రూపకం పూర్తిగా నిర్వహించబడలేదేమి? వివరణ:- 'నాయికా చ నవాయకశ్ళ నాయకెౌ”, 'హంయసీ చ హంసళ్ళ్చ హంసొ), “చశ్రవాకీ చ చశ్రవాకశ్చ చక్రవాకౌ” అని ఏకశేష గ్రహించి అర్థం చెప్పుకోవాలి. వాయకయుగలంమీద హంనమిథునత్వాన్నో, చత్రవాకమిథునత్వాన్నో ఆరోపిస్తే ప్రారంభించిన రూపకాన్ని చివరివరకూ కొనసాగించిన ట్లవుతుంది కదా? శే హీతి - ఆ హంసాదులు ఒక తామరతూడు ద్వారా తీసికొనిరాబడిన నీటిని త్రాగే ఆటలు మొదలైనవాటికి తగినవి కదా? అని ఆశంకించుకొని యథోక్తవ్యంజక అని చెప్పుతున్నాడు. ఉక్తమితి - వెనక “వివక్షా తత్సరత్వేన” ఇత్యాదికారికలో (2.18) “నాతి విర్వహభైషితా” (పట్టకున్న అలంకారాన్ని చివరివరకూ నడిపించాలని కోరకపోవడం అలంకారాల ప్రయోగంలో తీసికొనవలసిన మెలకువ) అని చెప్పబడింది కదా? ఇక్కడ రూసపకప్రయోగం అక్కడ చెప్పినదానికి అనుకూలంగా ఉంది అని అర్ధం. ప్రసాధిత ఇతి. విభావాదులను అలంకరించడం ద్వారా రనం కూడా అలంకరించబడింది అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం అలక్ష్యక్రమవ్యబ్యః సంఘటనాయాం భాసతే ధ్వనిరిత్యుక్తమ్‌. తత్ర సంఘటనాస్వరూపమేవ తావన్నిరూప్యతే -

తృతీయోద్దోతః 555 కా. అసమాసా సమాసేన మధ్యమేన చ భూషితా, తథా దీర్ధసమాసేతి త్రిధా సంఘటనోదితా. ర్‌ కచ్చిత్‌. తాం కేవలమనూద్య ఇదముచ్యతే - కా. గుణానాశ్రిత్య తిష్టన్తీ మాధుర్యాదీన్‌ వ్యనక్తి సా, రసాన్‌- సా సంఘటనా రసాదీన్‌ వ్యనక్తి గుణానాశ్రిత్య తిష్టన్తీతి. బాలానందిని అలక్ష్యేతి :- అలక్ష్యశ్రమవ్యంగ్యధ్వని సంఘటనలో భాసిస్తుంది అని చెప్పబడింది. ముందుగా అ సంఘటవాన్వరూపం విరూపించబడుతున్నది - అసమాపా ఇతి - అసమాసా* నవమాసాలు లేనిది, మధ్యమేన నమాసేన= అంత పెద్దది కొక మధ్యరకంలో ఉండే వమానంచేత, భూషితా చ= అలంకరించబడింది, తథా= మరియు, దీర్ధసమాసా ఇతి= దీర్ధనమాసాలు కలది అని, సంఘటనా= వంఘటనా, ఉదితా"= చెప్పబడింది. శైళ్చిల్‌= కొందరిచేత. ఇది వృత్తికారుని పూరణం. తొమితి :- కేవలం దానినే అనువదించి ఇది చెప్పబడుతూన్నది - గుణువితి - సాః= అ సంఘటన, మాధుర్యాదీన్‌* మాధుర్యం మొదలైన, గుణాన్‌= గుణాలను, ఆశ్రిత్య= ఆశ్రయించి, తిష్టన్తీ= ఉంటూన్నదై, రసాన్‌= రసాలను, వ్యనక్తి= వ్యంజింపచేయును. పా ఇతి :- అ సంఘటన గుజూలను ఆశ్రయించి ఉంటూ రపాదులను వ్యంజింప చేస్తుంది. లోచనం సంఘటనాయామితి భావే ప్రత్యయః. వర్ధాదివచ్చ నిమిత్తమాత్రే సప్తమీ. ఉక్తమ్‌ఇతి - కారికాయామ్‌. విరూస్యతే ఇతి :- గుభేభ్యః వివిక్తతయా విచార్యత ఇతి యావత్‌. రసాన్‌ ఇతి కారికాయాం ద్వితీయార్ధస్య ఆద్యం పదమ్‌. “రసాొంస్తన్నియమే హేతురౌచిత్యం వక్శవాచ్యయో:” ఇతి కారికార్ధమ్‌.

556 ధ్వన్వాలోకః బహువచనేనాద్యర్థః సంగృహీత ఇతి దర్శయతి - రసాదీనితి. బాలానందిని సంఘటనాయామితి:- సంఘటనాశబ్దం భావార్థంలో “'యచ్‌ ప్రత్యయం చేర్చగా ఏర్పడింది. ఇక్కడ కూడ 'వర్ణపదాదిషు' అన్న చోట చెప్పినట్లు నిమిత్తమాత్రసప్తమి. సంఘటన కూడ రసఫప్రతీతికి నిమిత్తం అని మాత్రమే అర్ధం; రసం నంఘటనలో ఉంటుం దని కాదు అని భావం. ఉక్తమితి - కారికలో చెప్పబడింది. నిరూప్యతే ఇతి - గుజూలకంటె భిన్నంగా విచారించబడుతున్నది. అనగా గుణాలకీ సంఘటనకీ ఉన్న భేదం నిరూపించబడుతుంది అని భావం. 'రసాన్‌' అనేది కారికలోని ద్వితీయార్ధానికి సంబంధించిన మొదటి పదం. “రసొంప్తన్నియమే హేతురౌచిత్యం వకృృవాచ్యయో:" అనేది పూర్తి కారికార్ధం. 'రసాన్‌' అని బహువచనంచేత, “ఆది' అనే అర్థం సంగ్రహించబడింది. అనగా “రసాదీన్‌” అనే అర్థం రొవడంకోపం బహువచనం ప్రయోగించబడింది, అవి సూచించడానికి “రపాదీన్‌' అన్నాడు. ధ్యన్వ్యాలోకం అత్ర చ వికల్య్యం - గుణానాం నసంఘటనాయాళ్చ ఐక్యం వ్యతిరేకో వా? వ్యతిరేకేఒపి ద్వయీ గతిః - గుణాశ్రయా సంఘటనా, సంఘటనాశ్రయా ఛా గుణాః ఇతి. తతైక్యపక్తే సంఘటనా శ్రయగుణపక్షే చ గుణానాత్మభూతాన్‌ ఆధేయభూతాన్వా ఆశ్రిత్య తిష్టన్తీ సంఘటనా రసాదీన్‌ వ్యనక్తీత్యయమర్థః. యదా తు నానాత్వపక్షే గుణాశయసంఘటనా తదా గుణానాశ్రిత్య తిస్టన్తీ గుణపరతన్తభావా నతు గుణరూపైవేత్యర్థః. కిం పునరేవం వికల్పనస్య ప్రయోజనమితి? అభిధీయతే - యది గుణాః నంఘటనా చేత్యేకం తత్త్వం సంఘటనాశ్రయా వా గుణాః, తదా సంఘటనాయాః ఇవ గుణానామ్‌ ఇనియతత్వప్రనబ్గః. గుణానాం హి మాధుర్యప్రసాదప్రకర్షః కరుణవిప్రలమృశ్ళజ్లారవిషయ ఏవ. రౌద్రాద్భుతాదివిషయమోజః. మాధుర్యప్రసాదౌ రససభావతదాభాసవిషయావేవేతి విషయనియమో

తృతీయోద్దోత: శ67 వ్యవస్థితః, సంఘటనాయాస్తు న విఘటతే. తథా హి:- శృద్ణారేఒపి దీర్చసమాసా దృశ్యతే రౌద్రాదిస్వసమాసా చేతి. బాలానందిని అశ్రేతి - గుణాలూ, సంఘటనా ఒకటేనా కొక అవి వేరు వేరైనవా అని ఇక్కడ వికల్పించవలసి ఉంది. రెండూ వేరే అన్నా కూడ - సంఘటన గుణాలను ఆశ్రయించి ఉంటుందొ లేక గుణాలు నంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటాయా అనిరెండు పద్ధతులు ఉండవచ్చు. రెండూ ఒకటే అన్న పక్షంలోను, గుణాలు సంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటాయి అనే పక్షంలోనూ కూడ, తన న్వరూపమే అయిన, లేదా తన అధేయాలైన (తనలో ఉన్న) గుణాలను అశ్రయించి ఉన్నసంఘటన రసాదులను వ్యంజింపచేన్తుంది అని అర్ధం వస్తుంది. రెండూ ఒకటి కాదు; నేరు వేరైనవి అనే పక్షంలో సంఘటన గుణాలను ఆశ్రయించి ఉంటుంది అని పక్షం అంగీకరిస్తే అప్పుడు నంఘటన గుణాలను అశ్రయించి, వాటికి పరతంత్రమై (వాటిమీద ఆధారపడినదై) ఉంటుంది, అంతేకాని ఇది గుణరూపం కాదు అని అర్థం అవుతుంది. ఈ వికల్చ్పన అంతా ఎందుకు అని ప్రశ్చించవచ్చును. చెపుతాను విను - గుణాలూ, సంఘటనా రెండూ ఒకటే అన్నా లేదా గుణాలు నంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటాయి అని అన్నా, అప్పుడు సంఘటనకు వలె గుణాలకి కూడా నియతమైన విషయం (నిశ్చితమైన స్థానం) లేదని చెప్పవలసివస్తుంది. కాని గుణాలలో, మాధుర్యవ్రసాదాల ప్రకర్ష కరుణ - విప్రలంభ - శృంగారవిషయమైనది. అనగా కరుణ - వివ్రలంభశ్శంగారాలలోనే మాధుర్య - ప్రసాద గుణాల ప్రకర్ష ఉంటుంది. ఓజస్సు రౌద్రాద్భుతాదివిషయమైనది; వాటిలో ఉంటుంది. మాధుర్య ప్రసాదగుణాలు రస-భావ-తదాభాసవిషయాలు, వాటికి సంబంధించినవి. ఈ విధంగా గుణాలకు నంబంధించినంతవరకు విషయనియమం వ్యవస్థితంగా (నిశ్చితంగా) ఉంది. ఇలాంటి విషయనియమం సంఘటన విషయంలో విఘటితం అయిపోతుంది

• కుదరదు. ఎందువల్ల ననగా - దీర్ధసమాసాలు ఉన్న సంఘటన శృంగారంలో కూడా కనబడుతున్నది; సమాసాలు లేనిది రౌద్రాదులలో కూడ కనబడుతున్నది. లోచనం అత్ర చేతి - అస్మిన్నేవ కారికార్టే. వికల్సేన ఇదమర్ధజాతం కల్చయితుం వ్యాఖ్యాతుం. శక్యమ్‌. కిం తదిత్యాహ - రుణావామితి. త్రయః పక్షాః యే సంభావ్యన్తే తే వ్యాఖ్యాతుం శక్యాః. కథమిత్యాహ - తతైక్యపక్ష ఇతి.

558 ధ్వన్యాలోకః ఆత్మభూతానితి. స్వభావస్య కల్పనయా ప్రతిపాదనార్థం ప్రదర్శితభేదస్య స్వాశ్రయవాచోయుక్తిః దృశ్యతే శింశపాశ్రయం వృక్షత్వమితి. ఆధేయభూతొనితి. సంఘటనాయా ధర్మా గుణాః ఇతి భట్టోదృటాదయః. ధర్మాళ్చ ధర్మ్యాశ్రితా ఇతి ప్రసిద్గో మార్గః. గుణపరతగన్రేతి. అత్రన ఆధారాధేయభావః ఆశ్రయార్థః నహి గుణేషు సంఘటనా తిష్టతీతి. తేన రాజాశ్రయః 'ప్రకృతివర్గ ఇత్యత్ర యథా రాజాశ్రయౌచిత్యేన అమాత్యాదిప్రకృతయ ఇత్యమర్థః, ఏవం గుణీేషు పరతన్తన్వభావా, తదాయత్తా, తన్ముఖథేక్షిణీ నంఘటనా ఇత్యయమర్థః లభ్యతే ఇతి భావః. బాలానందివి అత్ర చేతి- ఈ కారికార్థంలోనే వికల్పంచేత ఈ అర్థజాతం, విషయసముదాయం, కల్పించడానికి, వ్యాఖ్యానించడానికి శక్య మైనది. అదే మనగా చెపుతున్నాడు - గుజావామితి. ఏ మూడు వక్షాలు సంభావించబడుతున్నాయో (ఉండడానికి ఆవకాళం ఉన్నట్లు చెప్పబడుతున్నాయో) అవి వ్యాఖ్యానించడానికి శఠ్య మైనవి. ఎట్లనగా చెపుతున్నాడు - తఖైక్యపక్షే ఇతి. అత్మభూతావితి:- నంఘటనా గుణాలూ ఒకటే ఆనే పక్షంలో “గుణానాశ్రిత్య తిస్టన్తీ” (గుణాలను ఆశ్రయించి ఉన్నదై) అవి ఆధారాధేయభావం చేత (గుణాలు ఆధారం, సంఘటన ఆధేయం అని) నిర్దేశం ఎలా కుదురుతుంది అనే ఆశంకకు సమాధానం సూచిన్తున్నాడు - స్వభావస్యేతి. ఒక వన్తువుయొక్క స్వభావాన్ని ప్రతిపాదించడంకోసం అది తనకంటె భిన్నమైన దని కల్పించి భేదాన్ని ప్రదర్శించడం ద్వారా తనకు తాను ఆశ్రయం అన్నట్లు ఎప్పడం కనబడుతుంది. ఉదాహరణకి శింశపను వృక్షత్వం ఆశ్రయించి ఉందని అంటాం. శింశప అనేది ఒక వృక్తం. అందుచేత శింశపాత్వానికి వృక్షత్వానికీ భేదం లేకపోయినా శింశపలో వృక్తత్వం ఉంది అని చెప్పినట్లు గుణసంఘటనల ఐక్యపక్షంలో కూడ సంఘటన గుణాలను ఆశ్రయించి ఉందని వ్యవహరించడంలో తప్పులేదని అర్థం. ఆధేయభూతానితి - గుణాలు సంఘటనయొక్కు ధర్మాలు అని భట్టోద్భటాదులు. ధర్మాలు ధర్మిని ఆశ్రయించి ఉంటాయనేది ప్రసిద్ధమైన మార్గం. గుణపరతద్రేతి :- ఇక్కడ '“ఆశ్రయ' శబ్దానికి ఆధారాధేయఖావం అని అర్థం కాదు. (బల్ల మీద పుస్తకాలు ఉన్నట్లు) గుణాలలో సంఘటన ఉండదు కదా? అందుచేత “అమాత్యాది ప్రకృతినర్గం

తృతియోద్దోతః 559 రాజును ఆశ్రయించి ఉన్నది” అన్నప్పుడు రాజాశ్రయత్వానికి బెచిత్యం కుదరాలంటే (1రాజపరతంత్రాః' అని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి) అమాత్యాది ప్రకృతులు రాజుకు

అధీనులై ఉంటారు అని ఏ విధంగా అర్ధమో అదే విధంగా సంఘటన గుణాల

విషయంలో పరాధీనత్వం కలది, వాటిమీద ఆధారపడి ఉన్నది, వాటి ముఖంకేసే

చూస్తూ ఉంటుంది (తన్ముఖ(పేక్షిజీ) అనే అర్ధం లభిన్తుంది అని భానం.

లోచవం సంఘటనాయా ఇవేతి ; - ప్రథమపక్షే తాదాత్మేన సమానయోగ

క్లేమత్వాత్‌ ఇతరత్ర తు ధర్మల్వేనేతి భావ: భవత్వనియతవిషయతా

ఇత్యాశబ్క్యాహ - గుణానాం హీతి. హి శబ్దః తు శబ్బార్ధే. న త్వేవముపపద్యతే;

ఆపద్యతే తు న్యాయబలాదిత్యర్థః. నస ఇతి - యోఒయం నియమ ఉక్తః

అసావిత్యర్థవ. తథాత్వే లక్ష్యదర్శనమేవ హేతుత్వేనాహ - తథాహేతి.

బాలానందిని సంఘటనవాయా ఇతి. మొదటి పక్షంలో రెండింటికీ (గుజాలకీ సంఘటనకి)

తాదాత్యం (ఏకత్వం) ఉండడంచేత ఆ రెండూ నమానయోగక్షేమాలు అవుతాయి. (ఒకదానికి వర్తించేదే రెండవదానికి కూడా వర్తిస్తే ఆ రెండింటినీ నమానయోగక్షేమాలు అని శాస్త్రకారులు అంటూంటారు). గుణాలూ సంఘటనా ఒకటే కాబట్టి సంఘటన విషయంలో ఏది వర్తిస్తుండో అదే గుణాల విషయంలో కూడా వర్తించాలి కదా అని భావం). రెండవ పక్షంలో (గుణాలు సంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటాయి అనే పక్షంలో) కూడా ధర్మి ఎలా ఉంటే ధర్మాలు కూడా అలా ఉండాలి కదా అని ఆర్ధం. భవత్వితి - అనియతవిషయత్వం గుణాలకి కూడా వస్తే రానీ అని ఆశంకించుకొని గుణావాం హి ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. హి క 'తు' అని అర్థం. గుజూలకైతే అనియతవిషయత్వం కుదరదు; కాని ఈ రెండు పక్షాలలో ఏ పక్షం అంగీకరించినా న్యాయబలంవల్ల అనియతవిషయత్వం వచ్చివడుతుంది. అందుచేత రెండు పక్షాలూ అంగీకారయోగ్యాలు కావని భావం. సః ఇతి = గుజాలలో చెప్పిన నియమం సంఘటన విషయంలో విఘటితం అయిపోతుం దని చెప్పడానికి లక్ష్యాలలో ఆ విధంగా శనబడడమే హేతువు అని తథాహీత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు.

560 భ్వన్యాలోకః ధ్వన్యాలోకం

తత్ర శృజ్ళారే దీర్ధసమాసా యథా “మన్హార కుసుమరేణుపిళ్టరితాలకా” ఇతి. యథా వా- శ్లో అనవరతనయనజలలవనిపతనపరిముషితపత్రలేఖం తే,

కరతలనిషణ్ణమబలే వదనమిదం కం న తొాపయతి. (80) ఇత్యాదౌ. తథా రౌద్రాదిషప్యసమాసా దృశ్యతే) యథా - “యో యః శన్తం బిభర్తి న్వభుజగురుమదః” ఇత్యాదౌ. తస్మాత్‌ న షంపుటనాస్వరూపాః, న చ సంఘటనాశ్రయాః గుణాః.

బాలానందిని

తశ్రేతి - శృంగారంలో దీర్ధ్థసమాసం గల సంఘటనకు ఉదాహరణం ఎట్లనగా = మన్గారేతి:- “మందారపుష్పాల వుష్పాడిచేత పసుపుపచ్చగా చేయబడిన ముంగురులు కలది”. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

అనవరకేతి - ప్రఇఖయకుపితయైన నాయికను బ్రతిమాలుకుంటూన్న నాయకుని మాటలివి. అబలే= ఓ! వనితా! అనవరళ....లేఖమ్‌ - అనవరత = ఎడతెగని, నయనజల= కన్నీళ్యయొక్క, లవ= తుంపరలయొక్క లేదా బిందువులయొక్క, నిపతన= వడడంచేత, పరిముషిత= అపహరించబడిన, పత్రలేఖమ్‌= పత్ర్తరచనలు గలదీ, కరతలనిషణ్డమ్‌= అరచేతిలో కూర్చున్నదీ అయిన, ఇదమ్‌= ఈ, తే వదనమ్‌= నీ ముఖం, కమ్‌= ఎవనిని, న తాపయతి = తపింపచేయడం లేదు?

ఇత్యాదులలో (శృంగారంలో దీర్చసమాససంఘటన ఉన్నది). అదే విధంగా రౌద్రాదులలో కూడ సమాసాలు లేని సంఘటన కనబడుతుంది. ఎట్లనగా - “యో యః శస్త్రం బిభర్తి స్వభుజగురుమదః” (శ్లో. 28) ఇత్యాదులలో. అందువల్ల గుజాలు నంఘటనాన్వరూపాలు కావు, సంఘటనను అశ్రయించినవి కూడ కావు.

వివరణ:- సంఘటన, గుఖాలు ఒక్కటే అని చెప్పినా, గుణాలు నంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటా యని చెప్పినా మాధుర్యప్రసాదాలు సమాసరహితసంఘటనా ఒకటే అని కాని, లేదా అవి అలాంటి సంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటా యని కాని చెప్పాలి. అదే విధంగా ఓజన్సు, దీర్చసమాససంఘటనా ఒకటే అని కాని, ఓజస్సు

తృతీయోద్దోతః 561 అలాంటి నంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటుందని కాని చెప్పాలి. అలా చెప్పిన పక్షంలో మాధుర్యప్రసాదవిషయమైన శృంగారాదులలో నమాసరహితసంఘటనే ఉండాలి కాని దీర్ధృసమానసంఘటన ఉండకూడదు. కాని లక్ష్యాలలో కనబడుతూన్నది. అదే విధంగా ఓజోవిషయాలైన రౌద్రాదులలో దీర్థనమాసఘటన మాత్రమే ఉండాలి. అలా లేని లక్ష్యాలు కూడా కనబడుతున్నాయి. గుణాల విషయం నిశ్చితంగా అనుభవసిద్ధంగొ ఉంది గాన దానిని మార్చడానికి వీలులేదు. అందుచేత పై రెండు పక్షాలు అసంగతాలే అని భానం. లోచనం

దృశ్యతే ఇత్యుక్తం దర్శనస్థానముదాహరణమాసూత్రయతి - తత్రేతి. నాత్ర శృజ్లారః కళ్చిదితి అశజ్క్య ద్వితీయముదాహరణమాహ - యథా వేతి. ఏషా హి ప్రణఖయకుపితనాయికాప్రసాదనాయోక్తిర్హాయక స్యేతి. తస్నాదితి. వైతద్వ్యాఖ్యానద్వయం కారికాయాం యుక్తమితి యావత్‌.

బాభావందిని

దృశ్యతే ఇతి :- కనబడుతూన్నది అని చెప్పబడింది. అది కనబడుతూన్న స్థానమైన ఉదాహరణజుూన్ని తశ్రేత్యాదికంచేత ప్రదర్శిస్తున్నాడు. ఇక్కడ (మందారేత్యాదివాక్యంలో) శృంగారం ఏదీ లేదు కదా అని ఆశంకించుకొని రెండవ ఉదాహరణం చెపుతున్నాడు - యథా వేతి. ఏషా ఇతి:- ఇది ప్రఇఖయకోపనం వచ్చిన నాయికను ప్రసన్నురాలిని చేసనుకొనడంకొరకు నాయకుడు అంటూన్న మాట. తస్మాదితి. అందుచేత కారికకు చెప్పిన ఈ రెండు విధాల వ్యాఖ్యానమూ కూడ యుక్తం కాదని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

నను యది సంఘటనా గుణానాం నాశ్రయః తత్కిమాలమృ్బనా ఏతే పరికల్బ్యన్హామ్‌? ఉచ్యతే - ప్రతిపాదితమేవ ఏషామాలమ్బనమ్‌- కొ. తమర్ధవలమృన్తే యేఒజ్సినం తే గుణాః సృతౌః,

అజ్జాశితాస్త్రృలంకొరా మన్తవ్యాః కటకొదివత్‌. ఇతి.

అథవా భవన్తు శబ్దాశయా ఏవ గుణాః: న చైషామను(ప్రాసాదితుల్యత్వమ్‌ు. యస్మాత్‌ అనుప్రాసాదయః తథ

562 భ్వన్వాలోకః అనపేక్షితార్థశబ్బ్దధర్మా ఏవ టవ్రతిపాదితాః. గుణాన్తు వ్యబ్గ్యవిశేషావభాసివాచ్యప్రతి పాదన సమర్థశబ్దధర్మా ఏవ. శబ్బధర్మత్వం చైషామ్‌ అన్యాశ్రయత్వే౭పి శరీరాశ్రయత్వమివ శౌర్యాదీనామ్‌. బాలానందిని

వన్వితి - గుణాలకి సంఘటన ఆశ్రయం కాకపోతే అవి దేనిని ఆశయంగా చేనుకొని ఉంటా యని కల్పించాలి? చెపుతున్నాను విను. వీటికి ఏది ఆశ్రయమో “తమర్థమవలమృన్తే” (2.6) ఇత్యాదికారికలో ప్రతిపాదించబడియే ఉన్నది. అథవా ఇతి- లేదా గుణాలు శబ్దాన్నే ఆశ్రయంగా చేసుకొని ఉంటే ఉండవచ్చును. అంతమాత్రంచేత ఇవి అనుషప్రాసాదుల వంటివి అయిపోవు. ఎందువల్ల ననగా అనుప్రాసాదులు అర్ధం అపేక్ష ఏ మాత్రం లేకుండా కేవలం శబ్దధర్మాలుగానే వ్రతిపాదించబడ్డాయి. కాని గుణాలు వ్యంగ్యవిశేషాన్ని భాసింవచేసే వాచ్యాన్ని దతిపాదించడానికి సమర్ధమైన శబ్దాలలో మాత్రమే ఉండే ధర్మాలు. శౌల్యాదులు ఇతరమైనదానిని, అనగా ఆత్మను, ఆశ్రయించి ఉన్నా శరీరాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నాయని చెప్పినట్లు, ఈ గుణాలు (రనధర్మాలయినా) శబ్దధర్మాలు అని చెప్పవచ్చు.

లోచనం

కిమాలమృనా ఇతి - శబ్బార్ధాలమ్బనత్వే హి తదలంకారేభ్య: కో విశేషః ఇత్యుక్తం చిరన్తనైరితి భావః. ప్రతిపాదితమేవేతి :- అస్మన్మూలగ్రన్థకృతే త్యర్థః. అధవేతి - న హ్యేకాశ్రితత్వాదేవ ఐక్యమ్‌, రూపన్య సంయోగస్య చ ఐక్యవ్రనంగాత్‌. నంయోగే ద్వితీయమపేక్ష్యమితి చేత్‌ - ఇవోపి వ్యబ్ల్యోపకారవాచ్యా పేక్షా అస్త్యేవేతి సమానమ్‌. న చాయం మమ స్థిత: పక్షః, అపి తు భవత్వేషామవివేకినామభిప్రాయేణాప్‌ శబ్దధర్మత్వం శౌర్యాదీనామివ శరీరధర్మత్వమ్‌. అవివేకీ హి బెపచారికత్వవిభాగం వివేక్తుంసమర్థః. తథాపి న కళ్చిద్దోషః ఇత్యేవం పరమేతదుక్తమిత్యేతదాహ - శబ్దధర్మత్వమితి. అన్యాశ్రయత్వే౭పీతి. ఆత్మనిష్టత్వేపేత్యర్థః.

బాలానందిని

శిమాలమృనా ఇతి - గుణాలు శబ్బాలనూ అర్భాలనూ ఆశ్రయించి ఉన్నట్లయితే

గుణాలకి ఆ శబ్టాలంకార - అర్భాలంకారాలకంటె విశేషం (వాటికీ, ఈ గుణాలకీ భేదం)

తృతీయోద్దోతః 5863 ఏమి ఉంటుంది అని (ప్రాచీనులు అన్నారు అని భానం. అనగా గుణూలు కూడా శబ్బార్థాలను ఆశ్రయించి ఉండేటట్లయితే వాటకీ అలంకారాలకీ భేదం ఉండదు; అందుచేత గుణాలు సంఘటనాశ్రితా లనీ అలంకారాలు శబ్బార్థాశ్రితా లనీ చెప్పడం మంచిది అని ప్రాచీనులు అన్నారు కదా? ఇప్పుడు నువ్వు గుణాలు నంఘటనాశ్రయాలు కావని అంటున్నావు; మరి అవి దేనిని ఆశ్రయించి ఉంటాయి? అని భావం. వ్రతిపాదితమేవేతి :- మా మూలగ్రంథ(కారికా) రచయితచేత అని అర్ధం. అథవా ఇతి :- ఒకదానిని ఆశ్రయించి ఉన్నంతమాత్రంచేత (రెండు వస్తువులు) ఒకటే అయిపోవు. అలా అయే పక్షంలో రూపమూ, సంయోగమూ ఒకటి అయిపోవాలి. అనగా రూపం, సంయోగం అనే రెండు గుణాలు ఒక ఘటాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నా అవి రెండూ వేరు వేరే కాని ఒకటి కాదు కదా అని భావం. సంయోగే ఇతి :- సంయోగంలో రెండవ వస్తువు అపేక్షించబడుతుంది కదా అని అంటావా - ఇక్కడ (గుణాల విషయంలో) కూడా వ్యంగ్యానికి ఉపకారకమైన వాచ్యార్థం అపేక్ష ఉంది గాన సమానమే. వివరణ:- ఘటంలో రూపం, సంయోగం అనేవి రెండూ ఉన్నా యనే మాట నిజమే, కాని సంయోగానికి ఘటంతో పాటు మరొథ వన్తువు కూడా (పటమో, హస్తమో) ఉండాలి కదా? అందుచేత ఒకే ఘటాన్ని ఆశ్రయించుకొని ఉన్నంతమాత్రంచేత రూవసంయోగాలకు ఏకత్వం చెప్పడానికి వీలు లేదు. ఇక్కడ అలాంటిది ఏదీ లేదు శదా అని పృచ్ళకుని అభిప్రాయం. ఇక్కడ కూడా అలాంటి విశేషం (వాచ్యాపేక్షిత్వం) గుణాలకి ఉంది కదా అని సమాధానం. వృత్తిలో ఉన్న శబ్దధర్మత్వమ్‌ ఇత్యాదివాక్యం భావాన్ని వివరిస్తున్నాడు - న చేతి

• నిజానికి ఈ పక్షం (గుణాలు శబ్దాశ్రితాలు అనే పక్షం) వాది కాదు; నాకు అంగీకార్యం కాదు. మరే మనగా - అవివేకుల అభిప్రాయం ప్రకారం శౌర్యాదులు శరీరధర్మాలు అన్నట్లు గుణాలు శబ్దధర్మాలు అయితే అవుగొక. వివేకం లేనివాడు పెపచారికత్వ విభాగాన్ని చేయజాలడు కదా? అన్వ్యాశ్రయత్వే పీతి :- ఆత్మనిష్టమైనా కూడ అని అర్థం. వివరణ :- శౌార్యాదులకు సంబంధించినంతవరకు 'అన్యాశయత్వేఒపి' అనగా “ఆత్మాశయాలైనా' అనీ, గుణాలకు నంబంధించినంతవరకు “కావ్యాత్మ అయిన రసానికి నంబంధించినవైనా” అనీ అర్థం. గుణాలు శబ్బార్భాశ్రితా లనే మాట బె పచారికం అనే వివేకం లేని వాళ్లు అవి శబ్బాశ్రితాలే అని అనుకున్నంతమాత్రంచేత యథార్ధస్థితికి భంగం వాటిల్లదు అని అర్థం,

564 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం నను యది శబ్దాశ్రయా గుణాః తత్సంఘటనారూపత్వం, తదాశ్రయత్వం వా తేషాం ప్రాప్త్రమేవ; న హ్యసంఘటితా:ః శబ్బాః అర్థవిశేషప్రతిపాద్యరసాద్యాశ్రితానాం గుణానామ్‌ అవాచకత్వాత్‌ అశ్రయా భవన్తి. నైవమ్‌, వర్ణవదవ్యఖ్యత్వన్య రసాదీనాం ప్రతిపాదితత్వాత్‌. బాలానందివి నన్వితి (ఆశంక) గుబాలు శబ్బాశ్రయాలు అని చెప్పినట్లయితే అప్పుడు అవి సంఘటనారూపాలో లేదా సంఘటనాశ్రయాలో అని చెప్పినట్లే అవుతుంది. ఎందువల్ల ననగా - కూర్చబడని (అసంఘటితా) శబ్బాలు అర్ధబోధకాలు (ఆకాంక్షాదిరహితా ర్థబోధకాలు) కాకపోవడంచేత అర్థవిశేషంచేత ప్రతిపాదించదగిన రసాదులను ఆశ్రయించి ఉండే ఆ గుణాలకు ఆశ్రయాలు కాజాలవు కదా? నైవమితి - (సమాధానం) ఇట్లు కాదు; రసాదులు వర్ణాలచేత పసదాలచేతా కూడ వ్యంగ్యాలవుతాయి అని ప్రతిపాదించాం కదా? లోచనం శబ్దాశ్రయా ఇతి :- ఉపచారేణ యది శబ్దేషు గుణాః తదేదం తాత్పర్యమ్‌

• శృజ్లారారదిసాభి వ్యజ్థుకవాచ్యప్రతిపాదనసామర్థ్యమేవ శబ్బస్య మాధుర్యమ్‌. తచ్చ శబ్దగతం విశిషఘ్టుటనయైవ లభ్యతే. అథ సంఘటనా న వ్యతిరిక్తా కాచిత్‌, అపి తు సంఘటితా ఏవ శబ్దాః. తదాశ్రితం తత్సామర్థ్యమితి సంఘటనాశ్రితమేవేత్యుక్తం భవతీతి తాత్సర్యమ్‌. బాలానందిని శబ్దాశ్రయా ఇతి - ఉపచారేణేతి : గుణాలు శబ్ట్దాలలో ఉపచారంచేత ఉన్నాయి అని అంటే దాని తాత్సర్యం ఇది - శబ్టాని కున్న మాధుర్యం అంటే - శృంగారాదిరసాలను అభివ్యంజింపచేసే వాచ్యాన్ని ప్రతిపాదించ గలిగిన సామర్థ్యమే. శబ్దాలలో ఉన్న సామర్థ్యం ఒకానొక విశిష్టమైన ఘటనచేతనే లభిస్తుంది. అథేతి :- మరి నంఘటన అనేది కూడా ఏదో వ్యతిరిక్తమైన (శబ్దాలకంటే భిన్నమైన) దేదీ కాదు; మరేమనగా (ఒక

తృతీయోద్దోత: 565 పద్ధతిలో) కూర్చబడిన శబ్దాలే సంఘటన. అనగా ఆ సామర్థ్యం (రసాభివ్యంజకే

వాచ్యప్రతిపాదన సామర్థ్యం) అలా కూర్చబడిన శబ్దాలను ఆశ్రయించి ఉన్నది కాబట్టి

సంఘటనాశ్రితమే అవుతుంది అని తాత్సర్యం.

లోచనం నను శబ్దధర్మత్వం శబ్దెకాత్మకత్వం వా తావతా అస్తు. కిమయం

మధ్యేసంఘటనానుప్రవేశః ఇత్యాశజ్క్య స ఏవ పూర్వపక్షవాదీ ఆహ - న హీతి

= అర్థవిశేషై: నతు పదాన్తరనిర పేక్షశుద్ధపదవాచ్యైః సామాన్వైః ప్రతిపాద్యా

వ్యజ్యా యే రసభావతదాభాసతత్ప్రశమాః, తదాశ్రితానాం, ముఖ్యతయా

తన్నిష్థానాం గుణానామసంఘటితాః శబ్దాః ఆశ్రయా న భవన్తి. ఉపచారేణాపీతి

భావః. తత్ర హేతు; అవాచకత్వాదితి. న హి అసంఘటితాః వ్యజ్యోపయోగి

నిరాకాజ్‌క్షరూపం వాచ్యమ్‌ అహురిత్యర్థ:. ఏతత్పరిహరతి - నైైవమితి.

వర్ణవ్యజబ్యో పా యావద్రన ఉక్తః తావదవాచకస్యాపి వదన్య

శ్రవణమాత్రావసేయేన స్వసౌభాగ్యేన వర్ణవదేవ యద్రసాభివ్యక్తి హేతుత్వం

స్ఫుటమేవ లభ్యత ఇతి తదేవ మాధుర్యాదీతి కిం నసంఘటనయా? తథా చ. పదవ్యజ్లో యావద్ధ్వనిరుక్తః తావత్‌ శుద్ధస్యాపి పదస్య స్వార్ధస్మారకత్వేనాప్‌

రసాభివ్యక్తియోగ్యార్థ్గావభానకత్వ మేవ మాధుర్యాదీతి తత్రాపి కః

సంఘటనాయాః ఉపయోగః?

బాలానందిని వవ్వితి - ఇలా చెప్పడంచేత గుణాలకు శబ్దధర్మత్వంకాని, శబ్దెకాత్మత్వం

(శబ్దాలతో అభేదం) గాని కావచ్చు, మధ్యలో ఈ నంఘటనని దూర్చడం ఎందుకు?అని ఆశంకించుకొని ఆ పూర్వపక్షియే అంటున్నాడు - న హీతి - వ్యంగ్యాలైన ఏ రస-భావ- తదాభాస-తత్ర్రశమాలు ఉన్నాయో అవి అర్ధవిశేషాలచేతనే ప్రతిపాదించబడతాయి కాని ఇతరపదాల అపేక్ష ఏమీ లేని శుదపదాలచేత వాచ్యాలైన సామాన్యాలచేత (జాతిరూపార్ధాలచేత) ప్రతిపాదించబడవు. అందుచేత ముఖ్యంగా ఆ అర్ధవిశేషాలను ఆశ్రయించిన వాటియం దున్న, గుణాలకి సంఘటితాలు కాని శబ్దాలు ఉపచారంచేత కూడ ఆశ్రయాలు శాజాలవు అని భావం. ఇందుకు 'అవాచకత్వాత్‌' అనేది హేతువు. వంఘటితాలు కాని పదాలు వ్యంగ్యానికి ఉపయోగించే నిరాకాంక్షమైన (ఆకాంక్ష ఏదీ

566 ధ్వవ్యాలోకు లేకుండా పరిపూర్ణమైన) వాచ్యాన్ని బోధించవు కదా అవి ఆర్థం. దీవిని వైవమ్‌ అవి పరిహరిస్తున్నాడు. వర్దేతి - రసం వర్దాల చేతకూడ వ్యంగ్యం అవుతుంది అవి చెప్పబడింది. అంటే వర్ణం వలెనే పదం కూడా అర్థం ఏదీ బోధించకుండావే, శ్రవణమాత్రంచేతవే శ్రహించతగిన తన పౌందర్యంచేత రసాభివ్యక్తికి హేతువు కావచ్చును అనే విషయం స్పష్టంగానే లభిమ్మంది. అదే మాధుర్యాదికం. ఇంక సంఘటన ఎందుకు? తథా చేతి = అదే విధంగా - ధ్వవి వదంచేతవే వ్యంగ్యం అవుతుం దని అంగీకరించినప్పుడు శుద్ధమైన (ఇతరపదాలతో సంఘటితం కాని) పదమే తన అర్జాన్ని న్మరింపచేయడం మాత్రంచేశవే కూడ రసాభివ్యక్తికి యోగ్యమైన అర్థాన్ని ప్రకాశింపచేయకలుగుతుంది అని చెప్పాలి. ఇదే (ఇలా వ్రకాశింపచేయడమే) మాధుర్యాదికం. అందువల్ల అక్కడ కూడ (శబ్దార్ధవిషయంలోకూడ) పసంఘటవకు ఉపయోగం ఏమి ఉంది? ధ్వన్యాలోకం

అభ్యుపగతే వా వాక్యవ్యబ్య్యత్వే రసాదీనాం న నియతా కాచిత్‌ సంఘటనా తేషామాశ్రయత్వం ప్రతిపద్యతే ఇతి అనియతనంఘటనా శబ్బా ఏవ గుణానాం వ్యబ్శ్యవిశేషానుగతా ఆశ్రయాః.

నను మాధుర్యే యది నామైవముచ్యతే తదుచ్యతామ్‌. ఓజనః పునః కథమ్‌ అనియతసంఘటనశబ్దాశ్రయత్వమ్‌? న హ్యసమాసా సంఘటనా కదాచిదోజనః ఆశ్రయతాం ప్రతిపద్యతే. ఉచ్యతే - యది న ప్రసిద్దిగ్రూమాత్రదూషితం చేతః తదత్రాపి న న బ్రూమవి ఓజసః కథమసమాసా నంఘెటనా నాశ్రయః? యతః రౌద్రాదీన్‌ ప్రకాశయతః; కావ్యన్య దీప్తి; ఓజ: ఇతి ప్రాక్‌ వ్రతిపాదితమ్‌. తచ్చ ఓజ:ః యద్యనమాసాయామపి నంఘటనాయాం స్యాత్‌ తత్కో దోషః భవేత్‌? న చాచారుత్వం నహృదయసంవేద్యమస్తి. తస్మాత్‌ అనియత సంఘటనశబ్దాశ్రయత్వే గుణానాం న కాచిత్‌ క్షతి;ః. తేషాంతు చక్షురాదీనామివ యథాన్వం విషయనియముతన్య నస్వరూపన్య న కదాచిద్వ్యభిచారః. తస్మాత్‌ అన్యే గుణా, అన్యా చ సంఘటనా. న

తృతీయోద్దోతు 567 చ నంఘటనామాశ్రితా గుణాః ఇత్యేకం దర్శనమ్‌. అథవా నంఘటవారూపా ఏవ గుణాః. బాలావందివి

అభ్యువగతే ఇతి - రపాదులు వాక్యంచేత వ్యంజింవచేయబడతాయి అని అంగీక్షరించివా వియతమైన ఏ వంఘటవా కూడ వాటికి ఆశ్రయం కాదు. అందుచేత వ్యంగ్యవిశేషంతో వంబంధించిన, అవియతసంఘటన గల శబ్టాలే, ఇలాంటి వంఘటవే ఉండాలి అనే వియమం లేవి శబ్దాలే, గుణాలకి ఆశ్రయాలు.

వవ్వితి (ఆశంక) మాధుర్యం విషయంలో ఇలా తెపితే చెప్పవచ్చు వేమో కాని ఓజస్సు అవియతమైన వంఘటన గల శబ్దాలను ఎలా ఆశ్రయించి ఉంటుంది? వమాసాలులేని వంఘటన ఎన్నడూ ఓజన్సుకు ఆశ్రయం కాదు కదా? ఉచ్యతే ఇతి - (నమాధానం) చెపుతాను విను. లోకంలో అలా వ్రసిద్ది ఉంది కదా అన్నంతమాత్రంచేత ఒక విధమైన వట్టదలచేత మీ మనమ దూషితం కాకపోతే ఈ విషయంలో కూడ చెప్పము అనే మాట లేదు; తప్పక చెపుతాం. నమాసాలు లేని సంఘటన ఓజమ్సుకు ఆశ్రయం ఎందుకు కాకూడదు? ఎందువలన అనగా రసాదులమ ధ్రకాశింవచేపే కావ్యంయొక్క దీప్తియే ఓజస్సు అవి వెనక వ్రతిపాదించబడింది. ఆ ఓబిమ్స సమాసాలు లేవి సంఘటనలో కూడా ఉంటే ఏమి దోషం వమ్తంది? అలాంటి చోట వహృదయుల హృదయాలచేత తెలియచగిన అచారుత్వం ఏదీ లేదు కదా? అందువల్ల గుజూలు అనియతాలైన సంఘటవలను ఆశ్రయించి ఉంటాయని చెప్పివా కూడ ఏ డదోషమూ లేదు. వేత్రాలు మొదలైనవాటికి ఆ యా విషయాలు నిశ్చితంగా ఉన్నట్లు ఈ గుజాలకి కూడా ఆ యా విషయాలమీద వియమితం అయిన న్వరూపానికి ఎన్నడూ వ్యభిచారం లేదు. అనగా ఫలావా గుణానికి ఫలావాది విషయం అవి నిశ్చితంగా చెప్పిన నియమానికి ఎప్పుడూ వ్యభిచారం లేదు. అందువల్ల గుణాలు వేరు సంఘటన వేరు. గుణాలు వంఘటనను ఆశ్రయించి ఉండడం అవేది కూడ లేదు అని ఒక మతం. అధవా ఇతి

• లేదా గుణాలు వంఘటవారూపాలే.

లోచనం

నను వాక్యవ్యళ్ళ్యే ధ్వనౌ తర్హి అవశ్యమనుప్రవేష్ట్య్యం వంఘటనయా; న్వసౌన్హర్యం వాచ్యసౌన్దర్యం వా తయా వివా కుత: ఇత్యాశజ్క్యాహ - అభ్యువగత ఇతి. వా శబ్దః అపిశబ్దార్ధే వాక్యవ్యబ్ల్యత్వేఒపీత్యత్ర యోజ్యః.

568 ద్వన్వాలోకః ఏతదుక్తం భవతి - అనుప్రవిశతు వా సంఘటనా; న హి తస్యాః సంనిధానం ప్రత్యాచక్ష్మహే. కిం తు మాధుర్యస్య న నియతా సంఘటనా ఆశ్రయో వా స్వరూపం వా; తయా వినా వర్ణపదవ్యజ్ల్యే రసాదౌ భావాత్‌ మాధుర్యాదేః. వాక్యవ్యజ్ష్యేఒపి తాదృశీం నంఘటనాం విహాయాపి వాక్యస్య తద్రసవ్యళ్ఞక త్వాత్‌; నంఘటనా నంనిహితాపి రనవ్యక్తా అప్రయోజికేతి. తస్మాదౌపచారికత్వేఒపి శబ్బాశ్రయా ఏవ గుణాః ఇత్యుపసంహరతి - శబ్దా ఏవేతి. బాలానందివి

నవ్వితి :- అట్లయితే వాక్యంచేత వ్యంగ్యమైన ధ్వనిలో సంఘటన తప్పక ప్రవేశించవలసి ఉంటుంది (నంఘటన ఉండితీరాలి). అది లేకపోతే తన (వ్యంగ్యంయొక్క) సౌందర్యం కాని, వాచ్యసొందర్యం కాని ఎలా ఉంటుంది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - అభ్యుపగతే ఇతి - ఇక్కడ “వా' శబ్దానికి 'అవి" అని అర్ధం. వాక్యవ్యంగ్యత్వంలో కూడ అని అర్ధం. ఇక్కడ ప్రతిపాదించిన విషయం ఇది - అక్కడ సంఘటన ప్రవేశిస్తే (ఉంటే) ప్రవేశించుగాక. దాని ఉనికి మేం నిరాకరించడంలేదు. కాని మాధుర్యానికి నియతమైన (నిశ్చితమైన) సంఘటన ఆశ్రయం అని కాని, దాని స్వరూపమే అని కాని చెవ్పడానికి లేదు. అది (సంఘటన) లేకపోయినా కూడ వర్ణపదాలచేత వ్యంగ్యమైన రసాదికంలో మాధుర్యాదులు ఉంటున్నాయి కదా? (అదే విధంగా) వాక్యవ్యంగ్యంలో కూడ అలాంటి సంఘటన లేకపోయినా వాక్యం ఆయా రసాలను వ్యంజింపచేయవచ్చును. అందువల్ల (కొన్ని వాక్యవ్యంగ్యస్థలాల్లో) సంఘటన ఉన్నా కూడ రసాదివ్యంజనకు అది కారణం అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. అందువల్ల బెపచారికత్వదృష్టితో మాటలాడినా కూడ గుజాలు శబ్దాశ్రయాలే అని శబ్దా ఏవ ఇత్యాదివాక్యంతో ఉపనంహరిస్తున్నాడు.

లోచనం

నన్వితి. వాక్యవ్యబ్యధ్వన్యభిప్రాయేణేదం మన్తవ్యమితి కేచిత్‌. వయం తు బ్రూమః: - వర్ణపదవ్యచ్ళ్యేఒపి ఓజసి రౌద్రాదిస్వథావే వర్ణపదానామేకాకినాం స్వసౌన్దర్యమపి న తాదృగున్మీలతి తాద్యావత్తాని నంఘటనాజ్కితాని న కృతానీతి సామాన్యేనైవాయం పూర్వపక్ష:. ప్రకాశయత ఇతి “లక్షణ హేత్వో:”

తృతీయోద్హోతః 509 ఇతి శతృప్రత్యయ:. రౌద్రాదిప్రకాశనాలక్ష్యమాణమ్‌ ఓజ: ఇతి భావః. న చేతి = చ శబ్లో హేకౌ. యస్మాత్‌ “యో యః శన్తమ్‌” ఇత్యాదౌ నాచారుత్వం ప్రతిభాతి తస్మాదిత్యర్థ:. తేషాం త్వితి - గుణానామ్‌. యథాస్వమితి -శృజ్లార వివ పరమో మనఃప్రహ్లాదనో రసః ఇత్యాదినా చ విషయనియమ ఉక్త ఏవ. అథవేతి - రసాభివ్యక్తావేతదేవ సామర్థ్యం శబ్దానాం యత్‌ తథా తథా సంఘటమానత్వమితి భావః బాలావందిని

నవ్వితి :- ఈ ప్రశ్చ(పూర్వపక్షం) వాక్యవ్యంగ్యధ్వనిని దృష్టిలో పెట్టుకొని చేసినది వివింఠహించాలి అని కొంద రన్నారు. అయితే మేం ఇలా అంటాం - వర్ణాలచేత, పదంచిత వ్యంగ్యమైన రౌద్రాదిన్వభావమైన ఓజస్సులో కూడ ఆ వర్షాలు, పదాలు ఒంటరిగా ఉన్నంతవరకు, వాటిని సంఘటనలో చేరిన వాటినిగా చేయనంతవరకు వాటి సహజసొందర్యం కూడ వికసించదు అని. ఈ పూర్వపక్షం సామాన్యరూపంచేతనే వర్ణ-పద-వాక్యవ్యంగ్యాల కన్నింటికీ సంబంధించే విధంగానే చేయబడింది. ప్రకాశయతః అన్నవ్వుడు “లక్షఐహేత్వోః” అని “శతృవత్యయం. “రౌద్రాదివకాళకంగా ఊహించబడుకున్న” అని అర్ధం.

వివరణ:- “లక్షణ హేత్వో: శ్రీయాయాః” (పా.సూ.3.2.26) అనే సూత్రంచేత లక్షణం (గుర్తు) హేతువు అనే ఆర్భాన్ని బోధించే ధాతువు కంటె పరమైన లట్‌కు శతృ- శానచ్‌ప్రత్యయాలు వస్తాయి. పర స్మైెపదధాతువైతే 'శతృ' ప్రత్యయం, ఆత్మనేపదధాతువైతే శానచ్‌ ప్రత్యయం. “శయానా భుజ్ఞుతే యవనాః' (యవనులు పండుకొని తింటారు) అనే చోట శానచ్‌ప్రత్యయం. అలా పండుకొని తినడం యవనుల లక్షణం, గుర్తు అని అర్ధం. ఇక్కడ “వ్రకాశయతః' అనేతి శత్మప్రత్యయాంతషష్టీవిభక్తి. రౌద్రాదులను ప్రకాశింపచేయడానికి గుర్తుగా ఉన్న అని అర్ధం.

వ చేతి - 'న చ అచారుత్వమ్‌' అన్నప్పుడు 'చ' శబ్దం హేత్వర్థకం. ఏకారణంవల్ల “యో యః శన్తమ్‌” ఇత్యాదులలో అచారుత్వం భాసించడంలేదో అందువల్ల అని అర్ధం. తేషాం తు అనగా గుజాలయొక్క అని అర్థం. యథాస్వమ్‌ ఇతి. (యథాస్వమ్‌ అనగా దేనికి ఏదో అది దానికి అని అర్థం), “శృబ్లార ఏవ పరమః మనఃప్రహ్లాదనో రసః” ఇత్యాదులలో అ యా గుజాల విషయనియమం చెప్పబడింది. అథవేతి - శబ్దాలకి ఉన్న రసాన్ని అభివ్యక్తం చేపే సామర్ధ్యం అనేది ఏ మనగా - ఆ యా విధంగా

570 ధ్వన్వాలోకః సంఘటితాలు అవడమే అని భావం. ధ్వవ్యాలోకం

యత్తూక్తం - “సంఘటనావత్‌ గుణానామపి అనియత విషయత్వం టప్రాప్పోతి, లక్ష్య వ్యభిచారదర్శనాత్‌” ఇతి, తత్రాపష్యేతదుచ్యతే - యత్ర లక్ష్యే పరికల్పితవిషయవ్యభిచారః తత్‌ విరూపమేవాస్తు. కథమచారుత్వం తాదృశే విషయే సహృదయానాం నావభాసతీతి చేత్‌, కవిశక్తితిరోహితత్వాత్‌. ద్వివిధో హి దోషః - కవేః అవ్యుత్పత్తికృతః అశక్తికృతళ్చ. తత్ర అవ్యుత్పత్తికృతో దోషః శక్తితిరసృతత్వాత్‌ కదాచిన్న లక్ష్యతే. యస్వశక్తికృతో దోషః సః రుటితి ప్రతీయతే. పరికరళ్లోకశ్చాత్ర -

“అవ్యుత్పత్తికృతో దోషః శక్త్యా సంవ్రియతే కవేః,

యస్త్యశక్తికృతస్తస్య స రుటిత్యవభాసతే”.

తథా హి - మహాకవీనామప్యుత్తమదేవతావిషయ ప్రసిద్ధనంభోగ శృజ్ణారనిబన్ధనాద్యనౌచిత్యం శక్తితిరసృతత్వాత్‌ గ్రామ్యత్వేన న ప్రతిభాసతే. యథా కుమారసంభవే దేవీసంభోగవర్ణనమ్‌. ఏవమాదౌ చ విషయే యథా బెచిత్యాత్యాగః తథా దర్శితమేవా(ే. శక్తితిరస్కృతత్వం చాన్వయవ్యతిరేకాభ్యామవసీయతే. తథా హి శక్తిరహితేన కవినా ఏవంవిధే విషయే శృజ్లార ఉపనిబధ్యమానః న్ఫుటమేవ దోషత్వేన ప్రతిభాసతే. నన్వస్మిన్‌ పక్షే “యో యః శస్త్రం బిభర్తి” ఇత్యాదౌ కిమచారుత్వమ్‌? అవ్రతీయమానవేవ ఆరోవయామః. తస్మాద్గుణవ్యతిరిక్తత్వే గుణరూవత్వే చ సంఘటనాయాః అన్యః కశ్చిన్నియమహేతుర్వక్తవ్య ఇతి. ఉచ్యతే -

తృతియోద్దోతః 571 బాలానందిని

యత్తు ఇతి “లక్ష్యాలలో వ్యభిచారం కనబడడంవల్ల సంఘటనకి వలె గుణాలకి కూడా అనియతవిషయత్వం (నిశ్చితమైన స్టానం లేకపోవడం) ఏర్పడుతుంది” అని వెనక ఏ ఆశంక చేయబడిందో ఆ విషయంలో కూడ ఇదిగో సమాధానం చెపుతున్నాం. ఏర్చరచిన విషయానికి ఏ లక్ష్యంలో అయితే వ్యభిచారం కనిపిస్తూన్నదో అది విరూపమే (దోషయుక్తమే) అవుగాక. అలాంటి విషయంలో సహృదయులకు అచారుత్వం ఎందుకు కనబడడంలేదు అని ప్రల్చిస్తే- అందుకు కారణం అక్కడ ఉండే దోషం కవిప్రతిభచేత కప్పివయబడడమే. కవికి సరియైన వ్యుత్చత్తి లేకపోవడంచేత కలిగేదీ, శక్తి (ప్రతిభ) లోపించడంచేత కలిగేదీ అని దోషం రెండు విధాలు. వాటిలో, అవ్యుత్పత్తివల్ల ఏర్పడిన దోషం శక్తిచేత కప్పబడిపోవడంచేత ఒకప్పుడు పైకి కనబడకపోవచ్చును. కాని అశక్తిచేత ఏర్పడిన దోషం మాత్రం వెంటనే కొట్టవచ్చినట్లు కనబడుతుంది. ఈ సందర్భంలో చెప్పిన వరికరళ్లోకం ఇది -

అవ్వ్యుతృత్తీతి - “కవియొక్క అవ్యుత్పత్తిచేత, సరియైన వ్యుత్పత్తి లేకపోవడంచేత, ఏర్పడిన దోషం ఆతని శక్తిచేత, ప్రతిభచేత, కప్పబడిపోతుంది. కాని ఆకనికి ప్రతిభ లోపించడంచేత ఏర్పడే దోషం మాత్రం వెంటనే తెలిసిపోతుంది”

తథా హీ తి. అది ఎట్లనగా - ఉత్తమదేవతలకు సంబంధించిన ప్రసిద్ధమైన సంభోగళ్ళంగారాన్ని వర్ణించడం మొదలైన మహాకవులు చూపిన అనౌచిత్యం వాళ్ల ప్రతిభచేత కప్పబడిపోయి గ్రామ్యంగా కనబడదు. ఉదాహరణకి - కుమారనంభవంలోని దేవీసంభోగవర్ణనం. ఇలాంటి విషయాలలో బె చిత్యాన్ని విడవకుండా ఉండడం ఎలాగో ముందు చూపబడింది. శక్తితిరస్మృతత్వం అన్వయవ్యతిరేకాలచేత నిర్ణయించబడుతుంది. కవి ప్రతిభావంతు డైతే దోషం కనబడకపోవడం అన్వయం, కవిప్రతిభాదరిద్రుడైతే దోషం కనబడడం వ్యతిరేకం. ఈ అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి దోషం శక్తితిరస్కృతం అని నిర్ధారణ చేయబడుతుంది అని అర్ధం. తథాహీతి. ఎందువల్ల ననగా - ఈవిధమైన విషయంలో (పూజ్యదేవతాదివిషయంలో) శక్తిరహితుడైన కవి శృంగారాన్ని నిబంధిస్తే (కూరుప్తే) ఆ దోషం స్పష్టంగా బాసిస్తుంది. నవ్వితి - అయితే ఈ పక్షంలో “యో యః శన్రమ్‌” ఇత్యాదులలో ఆచారుత్వమేనా? (నమాధానం) అచారుత్వం ఏదీ కనబడకపోయినా మనం ఆరోపిస్తున్నాం. తస్మాదితి. అందువల్ల సంఘటన గుణాలకంటె భిన్నమైనది అని చెప్పినా, అది గుణరూపమే అని చెప్పినా దీని విషయంలో నియమానికి తగిన హేతువు ఏదైనా చెప్పాలి. సరే, ఆ నియమహేతువు చెప్పబడుతున్నది-

572 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

శక్తిః ప్రతిభానం వర్ణనీయవస్తువిషయనూతనోల్లేఖశాలిత్వమ్‌. వ్యుత్పత్తి: తదుపయోగినమస్తవన్తుపౌర్వావర్యపరామర్శకౌశలమ్‌. తస్యేతి కవేః. అనౌచిత్యమితి :- ఆస్వాదయిత్యాణాం యః చమత్కారావిఘాతః తదేవ రససర్వస్వమ్‌; ఆస్వాదాయత్తత్వాత్‌. ఉత్తమదేవతాసంభోగపరామర్శీ చ పితృసంభోగ ఇవ లజ్ఞాతబ్కాదినా కళశ్చమత్కారావకాశ ఇత్యర్థః. శక్రితిరస్కృతత్వాదితి. సంభోగోఒపి హ్యసౌ తథా వర్ణితః ప్రతిభానవతా కవినా యథా తత్రైవ విశ్రానృం హృదయం పౌర్వాపర్యపరామర్శం కర్తుం న దదాతి యథా నిర్వ్యాజపరాక్రమస్య పురుషన్య అవిషయే౭పి యుధ్యమానస్య తావత్తస్మిన్న వసరే సాధువాదో వితీర్యతే న తు పౌర్వాపర్యపరామర్శే తథాత్రాపీతి భావః. దర్శితమేవేతి. కారికాకారేణేతి భూతప్రత్యయః. వక్ష్యతే హ్‌ - “అనౌచిత్యాదృతే నాన్యద్రసభబ్గస్య కారణమ్‌” ఇత్యాది. అప్రతీయమానమేవేతి

• పూర్వాపరపరామర్శవివేకశాలిభిరపి ఇత్యర్థః. గుణవ్యతిరిక్తత్వే ఇతి. వ్యతిరేకపక్తే హి సంఘటనవాయాః నియమహేతురేవ నాస్తి. ఐక్యపక్షే౭పి న రసో నియమహేతుః ఇతి అవ్యో వక్తవ్యః,

బాలానందిని

శక్తిరితి - శక్తి అనగా వ్రతిభానం వర్ణించవలసి ఉన్న వస్తువును గూర్చిన కొత్త కొత్త భావనలతో (ఉల్లేఖ) నిండి ఉండడం. దానికి అనగా వర్షనీయవన్తువునకు, ఉపయోగించే సమన్తవస్తువుల పౌర్వాపర్యాన్ని (ముందువెనకలను, శ్రమాన్ని) పరామర్శించడంలో, న్పృశించడంలో, నేర్పు “వ్యుత్పత్తి. తస్య అనగా కవియొక్క. అనౌచిత్యమితి - ఆస్వాదించేవాళ్ల చమత్కారానికి విఘాతం కలగకుండా ఉండడమే రససర్వన్వం. ఎందుచేత ననగా రనం అనేది లేదా చమత్కారం అనేది ఆస్వాదంమీదనే అధారపడి ఉంటుంది. ఉత్తములైన దేవతల సంభోగాన్ని పరామర్శించినప్పుడు తలిదండ్రుల సంభోగాన్ని వర్ణించినప్పుడు వలె లజ్జ, పాపభీతి మొదలైనవి కలిగితే ఇంక చమత్కారానికి అవకాశం ఏది అని అర్ధం. శక్తి తిరనృతత్వాదితి. ప్రతిభానవంతుడైన కవి ఈ నంభోగాన్ని కూడా ఎలా వర్ణించా డనగా హృదయం దానియందే విశ్రమించి వెనకముందు విషయాలను గూర్చి ఆలోచించే అవకాశం ఇవ్వదు. నహజమైన పలాశ్రమం గల

తృతీయోద్ద్యోతః 673 పురుషుడు తగని విషయంలో, అనగా పెద్దలతోనో, బాలాదులతోనో యుద్ధం చేస్తూన్నప్పుడు ఆ సమయంలో మాత్రమే అహా! సాధు! సాధు! అని సొధువాదమే (చాలా బాగుంది అని మెచ్చుకోవడమే) చేయబడుతుంది గాని ముందు వెనక విషయాలు ఆలోచించినప్పుడు సాధువాదం ఎలా చేయబడదో అట్లే ఇక్కడ కూడ. ఇలాంటి స్థలాలలో ముందు వెనకల ఆలోచన లేనంతవరకు తాత్కాలికంగా చమత్కారం కలగవచ్చును. పౌర్వాపర్యపరామర్శలో ఇలాంటి వర్ణనలు చేయడం అనుచితమే అని గ్రహించబడుతుంది అని అభిననగుప్తని అభిప్రాయం. దర్శితమేవేతి. “అనౌచిత్యాదృతే వాన్యద్రసభబ్గన్య కారణమ్‌” ఇత్యాదికారికలలో ఈ విషయం చెప్పబడబోతుంది. అయితే వృత్తివ్రాసే నమయానికి కారికలు రచించి సిద్ధంగా ఉన్నాయి గాన “కారికాళారుడు చూపించాడు” అని (వృత్తికారునిచేత) భూతార్థక క్షప్రత్యయం ప్రయోగించబడింది. అప్రతీయమానమేవేతి :- పూర్వాపరపరామర్శవివేకం ఉన్నవాళ్లచేత కూడ ఇక్కడ అనౌచిత్యం ఏదీ గుర్తించబడకపోయినా అని అర్ధం. గుణవ్వతిరిక్తత్వే ఇతి - గుణాలు వేరు సంఘటన వేరు అనే పక్తంలో సంఘటనకు సంబంధించినంతవరకు నియమహేతువే లేదు. రెండూ ఒకటే అనే పక్షంలో కూడ రసం నియమహేతువు కాజాలదు; అందుచేత మరొకటి ఏదైనా చెప్పాలి. ధ్వన్యాలోకం

కా. తన్నియమే హేతురౌచిత్యం వక్సృవాచ్యయోః. 6

తత్ర వక్తా కవిః. కవినిబద్గో వా; కవినిబద్ధళ్చాపి రసభావరహితః, రసభావసమన్వితో వా; రసో౭పి కథానాయకాశ్రయః: తద్విపక్షాశ్రయో వా; కథానాయకళ్చ ధీరోదాత్తాదిభేదభిన్నః పూర్వ: తదనన్తరో వా ఇతి వికల్పాః. వాచ్యం చ ధ్వన్యాత్మరసాబ్ల్గం రసాభాసాబ్గం వా, అభినేయార్థమ్‌, అనభినేయార్థం వా, ఉత్తమప్రకృత్యాశయం తదితరాశయం వా ఇతి బహుప్రకారమ్‌. తత్ర యదా కవిః అపగతరసభావః వక్తా తదా రచనాయాః కామచారః. యదాపి కవినిబద్ధః వక్తా రసభావరహితః తదా స ఏవ; యదా తు కవిః కవినిబద్దో వా వక్తా రసభావసమన్వితః, రసశ్చ ప్రధానాశ్రితత్వాత్‌

8574 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాత్మభూతః తదా నియమేనైవ తత్ర అసమాసామధ్యసమాసే ఏవ సంఘటనే. బాలానందిని

తన్నియమే ఇతి - వక్షవాచ్యయో:= వక్తయొక్క, వాచ్యంయొక్క, బె చిత్యమ్‌= బొచిత్యం, తన్నియమే= నంఘటనయొక్క నియనుమునందు, హేతు:= హేతువు.

తక్రేతి - అందులో వక్త కవి కావచ్చు, కవినిబద్భుడు (కవికల్పితుడైనవాడు) కావచ్చు. కవినిబద్భుడైన వక్త కూడ రసభావశూన్యుడు కావచ్చు, రసభావసమన్వితుడు కావచ్చు. రసం కూడా కథానాయకుణ్ణీ ఆశ్రయించింది కావచ్చు, వాని శత్రువును ఆశ్రయించినది కావచ్చు. కథానాయకుడు కూడ ధీరోదాత్తాదిభేదాలచేత భిన్నుడైన మొదటివాడు (కథానాయకుడు) కావచ్చు, లేదా వాని తరవాతివాడు, అనగా ఉపనాయకుడు కావచ్చు. ఈ విధంగా వక్త మొదలైనవాళ్ల విషయంలో వికల్పాలు ఉంటాయి. వాచ్యం (అర్థం ప్రతిపాదించే విషయం) ధ్వన్యాత్మ (ధ్వనిరూపం) అయిన రసానికి అంగం (వ్యంజకం) కావచ్చు, రసాభాసానికి అంగం కావచ్చు; అభినయించతగినది కావచ్చు, అభినయించడానికి వీలులేని పాఠ్యం మాతవేం కావచ్చు. ఉత్తమవ్రకృతులైనవాళ్లకి నంబంధించినది కావచ్చు, అనుత్తమవ్రకృతులకు సంబంధించినది కావచ్చు - ఈ విధంగా వాచ్యం కూడా అనేక విధాలలో ఉంటుంది.

తత్రేతి- రసభావాలు లేని కవి వక్తగా ఉన్నప్పుడు రచన విషయంలో కామచారం, "స్వేచ్చ, కవినిబద్భుడైన వక్త రసభావరహితు డైతే కూడ అదే - కామచారమే. అయితే - ఎప్పుడైతే కవి గావి, కవినిబద్ధవక్తగాని రసభావసమన్వితుడై ఉంటాడో, రసం ప్రధానవ్యక్షిని ఆశ్రయించి ఉండడంచేత ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మగా ఉంటుందో అప్పుడు, అక్కడ తప్పనినరిగా సమాసాలు లేని సంఘటన, మధ్యసమాసాలు ఉన్న సంఘటనా ఉపయోగించాలి.

లోచనం

తన్నియమ ఇతి కారికాశేషః. కథాం నయతి స్వకర్తవ్యాబ్గభావమ్‌ ఇతి కథానాయక:. యో నిర్వహణే ఫలభాగీ. ధీరోదాత్తాదీతి. ధర్మయుద్ధవీరప్రధానో ధీరోదాత్తః. వీరరౌద్రప్రధానో ధీరోద్ధతః. వీరశ్ళబ్లారప్రధానో ధీరలలితః. దానధర్మవీరశాన్తప్రధానః ధీరప్రశాన్న ఇతి చత్వారో నాయకాః క్రమేణ సౌత్వత్యారభటేీకైశికీ భారతీల క్షణ వృత్తిప్రధానాః. పూర్వః కథానాయకః. తదనన్తరః

తృతీయోద్దోతః 575 ఉపనాయకః. వికల్పా ఇతి - వక్ళృభేదా ఇత్యర్థః. వాచ్యమితి. ధ్వన్యాత్మా ధ్వనిన్వభావః యో రనః తన్య అబ్గం వ్యజ్ఞాకమిత్యర్థః. అభినేయః వాగబ్గసత్తాహార్య్యై: ఆభిముఖ్యం సాక్షాత్కారప్రాయం నేయః అర్థః వ్యబ్యరూపః ధ్వనిస్వభావో యన్య తదభినేయార్థం వాచ్యమ్‌; న ఏవ హి కావ్యార్థః ఇత్యుచ్యతే. తస్రైవ చ అభినయేన యోగః. యదాహ మునిః - “వాగబ్గనత్తోపేతాన్‌ కావ్యార్ధాన్‌ భానయన్తి” ఇత్యాది. తత్ర తత్ర రసాభినయనాన్తరీయకతయా తు తద్విభావాదిరూపతయా వాచ్యః అర్థః అభినీయతే ఇతి వాచ్యమ్‌ అభినేయార్థమిత్యే షైవ యుక్తతరా వాచోయుక్తిః. న త్వథత వ్యవదేశివద్భావో వ్యాఖ్యేయః, యథాన్వైః. తదితరేతి మధ్యమ ప్రకృత్యాశ్రయమ్‌ అధమప్రకృత్యాశ్రయం చేత్యర్థః. బాలానందిని

తన్నియమే ఇత్యాదికం కారికలోని మిగిలిన భాగం. దీని పూర్వార్థం ఉత్తరార్థంలోని “రసాన్‌' అనే మొదటి పదం వెనక ఇవ్వబడ్డాయి. కథామ్‌ = కథను, నయతి= తన శృర్తవ్యానికి అంగత్వాన్ని పొందిస్తాడు గాన “కథానాయకుడు”. ఎవడు నిర్వహణసంధిలో (చివరికి) ఫలం పొందుతాడో అతడు. ధీరోదత్తాదీతి :- ధర్మవీర-యుద్ధవీరప్రధానుడు ధీరోదాత్తుడు. వీర-రౌద్రప్రధానుడు ధీరోద్ధతుడు. వీర-శృంగార ప్రధానుడు ధీరలలితుడు. దానవీర-ధర్మవీర - శాంతప్రధానుడు ధీరప్రశాంతుడు. ఈ నలుగురు నాయకులు వరసగా సాత్వ్వతీ - అరభటీ - కైశికీ - భారతీరూపాలైన వృత్తులు ప్రధానంగా గలవారై ఉంటారు. (సాత్వత్యాదుల లక్షణాలు ్రతాపరుద్రీయాదులలో చెప్పబడ్డాయి). వూర్వః అనగా కథానాయకుడు. తదనన్తరః అనగా ఉపనాయకుడు. వికల్పాః ఇతి - వక్సృభేదాలు అని అర్ధం. వాచ్యమితి - ధ్వన్యాత్మా= ధ్వనిస్వభావమైన, ధ్వనిరూపమైన, ఏ రసం ఉందో దానికి, అబ్గమ్‌= వ్యంజకము అని అర్ధం. అభినేయ ఇతి :- అభినేయః= వాక్‌- అంగ - సత్వ - ఆహార్యాలచేత, సాక్షాత్కారం వంటి అభిముఖత్వాన్ని, నేయః పొందించదగిన, అర్థఃజ ధ్వని రూసమైన న్యంగ్యార్థం దేనికో అది అభివనేయార్ధమైన వాచ్యం. అనగా ఏ వాచ్యార్థం వాచిక - ఆంగిక-సాత్విక-ఆహార్యాభినయాల ద్వారా ధ్వనిరూపమైన వ్యంగ్యార్థాన్ని కళ్లకి కట్టినట్లు చూపిస్తుందో అది 'అభినేయార్ధం'. స ఇతి. అదే కావ్యార్థం అని చెప్పబడుతుంది. దానికే అభినయంతో సంబంధం. అందుచేతనే

576 భ్వన్వాలోళః భరతముని అక్కడ' - “వాక్‌-అంగ-నత్వాలతో కూడిన అర్భాలను (భావాలు) భావింపచేస్తాయి” అని అంటాడు. వాచ్యార్థం రసానికి విభావాదిరూపంలో ఉండి రసాభినయంతో నాంతరీయకంగా (విడదీయడానికి వీలులేనిదిగా) అభినయించ బడుతుంది. అందుచేత “వాచ్యం అభినేయార్ధం” అని చె డం చాల యుక్తమైనదే - అందుచేత కొందరు చేసినట్లు ఇక్కడ వ్యపదేశివద్భావం చేత వ్యాఖ్యానించనవసరంలేదు.

వివరణ :- పైన వివరించినట్లు 'అభినేయార్ధమైన వాచ్యం' అనగా - ఏ వాచ్యం రసరూపవ్యంగ్యార్భాన్ని చతుర్విధాభినయాల ద్వారా అభిముఖం చేస్తుందో అది అని అర్ధం. దీవిని పట్టి అభివేయమైనది న్యంగ్యార్థమే కాని వాచ్యార్ధ్థం కాదని తేలింది. అయితే వాచ్యార్థాన్నే అభినేయమైన అర్ధం అని చెప్పడం ఉంది. అప్పుడు “అభినేయః అర్ధః యన్య” “ఏ వాచ్యం యొక్క అర్ధం అభినేయమో ఆది” అనే విగ్రహంలో యచ్చ్భబార్థం "కూడా అర్ధమే గాన '“వాచ్యార్ధంయొక్క అర్ధం” అని, చెప్పినట్లవుతుంది. దీనిని వ్యపదేశివద్భావంచేత నమర్ధించవలసి ఉంటుంది. రాహువు శిరస్సు మాత్రమే. ఇతరశరీరం లేదు. అందుచేత రాహువు అంటేనే శిరన్సు అని అర్ధం. కాని దాహంవు వేరు శిరస్సు వేరు అన్నట్లు భావించి “రాహోః శిరః” 'రాహువు యొక్క శిరన్సు' అని వ్యవహారం ఉంది. దీనిని వ్యపదేశివద్భానం అంటారు. అదే విధంగా “వాచ్యార్థం యొక్క అర్ధం అభినేయం” అని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు నమర్థించారు. రసాభినయనానికి నాంతరీయకంగా వాచ్యార్థం కూడా అభినయించబడుతుంది. అందుచేత ఇది “అభినేయార్థం' “అభినయించదగిన అర్థం” అని కూడా వ్యాఖ్యానించిన పక్షంలో ఈ వ్యపదేశివద్భానం అవనరం ఉండదు అని “న త్వత్ర” ఇత్యాదివాక్యానికి భావం.

తదితరేతి :- మధ్యమ ్రకృత్యాశ్రయం, అధమప్రకృత్యాశయం అవి అర్థం.

లోచనం

ఏవం వక్షృభేదాన్‌ వాచ్యభేదాం శ్చాభిధాయ తద్గతమౌచిత్యం నియామకమాహ తత్రేతి. రచనాయాః ఇతి. సంఘటనాయాః. రసభావవిహీనః అవావివ్చః తావసాది రుదానీవోఒవి ఇతివృత్తాఖతయా యద్యవి ప్రధానరసానుయాయ్యేవ తథాపి తావతి రసాదిహీన ఇత్యుక్తమ్‌. న ఏవేతి కామచారః., ఏవం శుద్ధవశ్రాచిత్యం విచార్య వాచ్యాచిత్యేన సహ తదేవాహ

• యదా త్వితి. కవిర్యద్యపి రసావిష్ట ఏవ వక్తా యుక్తః, అన్యథా “న ఏవ వీతరాగశ్చేతొ ఇతి స్థిత్యా నీరసమేవ కావ్యం స్యాత్‌. తథాపి యదా

తృతీయోద్దోతః 577 యమకాదిచిత్రప్రదర్శనప్రధానోఒసౌ భవతి తదా రసొదిహీన ఇత్యుక్తమ్‌. నియమేన రసభావసమన్వితో వక్తా న తు కథజ్పి దపి తటస్థ. రసళ్చ ధ్వనాత్మభూత ఏవ న తు రసవదలంకారప్రాయః. తదా అసమాసా మధ్యమసమాసే ఏవ సంఘటనే, అన్యథాతు దీర్థసమాసాపీత్యేవం యోజ్యమ్‌. తేన నియమశబ్దస్య ద్వయోశ్షైవకారయోః పౌనరుక్త్ష్యమనాశబజ్క్యమ్‌. బాలానందిని

వివమితి - ఈ విధంగా వకృృభేదాలను, వాచ్యభేదాలను చెప్పి సంఘటనా నియామకం అయిన వక్ళృ-వాచ్యాచిత్యాన్ని చెపుతున్నాడు - తత్రేతి. రచనాయా: అనగా నంఘటన యొక్క అని అర్ధం. రసేతి - రనభావాలు లేనివాడు, భావావేశం లేనివాడు అయిన తాపనుడు మొదలైన ఉదాసీనుడు కూడ ఇతివృత్తంలో ఒక అంగం అవడం చేత ప్రధానరసానుసారియే అయినా ఆతనికి సంబంధించినంత వరకు అతడు రనవిహీనుడు అని చెప్పబడింది. స ఏవ ఇతి - కామచారం అని ఆర్ధం. ఏవమితి - ఈ విధంగా శుద్భడైన వక్తయొక్కబె చిత్యాన్ని (వక్తకు మాత్రమే సంబంధించిన బె చిత్యాన్ని) విచారించి వాచ్యాచిత్యంతో కలిపి ఆ వశ్రాచిత్యాన్నే చెపుతున్నాడు - యదొత్వితి. కవి రసావిష్ప్రడైన వక్తగా ఉండడమే యుక్తం; అలా కాని పక్షంలో “న ఏవ వీతరాగశ్చేత్‌” అని ముందు చెప్పనున్నట్లు ఆ కావ్యం నీరసం అయిపోతుంది; అయినా కూడ ఈ కవి యమకాదిచిత్రప్రదర్శనప్రధానుడైతే, (యమకాదులకే (ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడయితే) అప్పుడు అతడు రసాదిహీనుడు అని చెప్పబడింది. వృత్తిలో “నియమేన ఏవ తత్ర అనమాసామధ్యమసమాపే ఏవ సంఘటనే” అనే వాక్యంలో 'నియమేన' అనే పదం, అవధారణార్థకాలైన రెండు “ఏవ” కారాలు (ప్రయోగింపబడ్డాయి. ఈమూడింటికి ఇళరవ్యవచ్చేదమే (మరొక విధంగా ఉండగూడదు అనేదే) అర్థం. అందుచేత పొనరుక్ష్య దోషం ఉన్నట్లు కనబడుతుంది. తత్పరిహారార్థమై వాటికి వేరు నేరు పదాలతో సమన్వయం చూపుతున్నాడు - వియమేనేతి. వక్త నియమంచేత (తప్పనిసరిగా) రసభావసమన్వితుడై ఉండాలి కొని ఎట్టి పరిస్థితిలోను తటస్థుడుగా ఉండకూడదు. రనం కూడ ధ్వన్యాత్మయే అయి ఉండాలి గాని రసవదలంకారంవంటిది కాకూడదు. అలాంటప్పుడు సంఘటనలు అసమాసమధ్యసమాసాలే ఉండాలి. మరొక విధంగా అయితే (పైన చెప్పినట్లు కవి రసభావసమన్వితుడు కాకపోయినా, రసం ధ్వన్యాత్మ కాకపోయినా) దీర్చసమాససంఘటన కూడ ఉండవచ్చు అని అన్వయించుకోవాలి. ఇలా అన్వ్నయించుకొనడంచేత “నియమి త్రి

578 ధ్వన్వాలోళః శబ్దానికీ, రెండు “ఏవి కారాలకీ పొనరుక్ష్యం ఉందని ఆశంకించడానికి వీలులేదు. ధ్వన్యాలోకం కరుణవిప్రలంభశృజ్ఞారయోస్తు అసమాసైవ సంఘటనా. కథమితి చేత; ఉచ్యతే - రసో యదా ప్రాధాన్యేన ప్రతిపాద్యస్తదా తత్పతీతౌ వ్యవధాయకా విరోధినశ్చ సర్వాత్మనైవ పరిహార్యాః, ఏవం చ దీర్ధసమాసా నంఘటనా సమాసానామనేకప్రకారసంభావనయా కదాచిద్రసప్రతీతిం వ్యవదధాతీతి తస్యాం నాత్యన్త మభినివేశః శోభతే; విశేషతః అభినేయార్ధే కావ్యే. తతో౭న్యత్ర చ విశేషతః కరుణ విప్రలమృశ్ళజ్లారయోః:. తయోర్హి సుకుమారతరత్వాత్‌ స్వల్పాయా మప్యస్వచృ్భతాయాం శబ్దార్థయోః ప్రతీతిః మన్థరీభవతి. రసాన్తరే వునః వ్రతిపాద్యే రౌద్రాదౌ మధ్యమనమాసా నంవుటనా కదాచిద్ధీరోద్ధనాయకసంబన్థవ్యాపారాశ్రయేణ దీర్ధసమాసాపి వా తదాక్షేపావినాభావిరసోచితవాచ్యాపేక్షయా న విగుణా భవతీతి సాపి నాత్యన్తం పరిహార్యా. బాలానందిని కరుణేతి - కరుణ - విప్రలంభళ్శంగారాలలో అయితే సమాసాలు లేని అసంఘటనే ఉండాలి. ఎట్లు అంటే; చెపుతున్నాను విను. రసాన్ని ప్రధానంగా ప్రతిపాదించవలసి ఉన్నప్పుడు దాని ప్రతీతికి వ్యవధానం కలిగించేవి, విరోధులూ కూడ అన్ని విధాల పరిహరించదగినవి. అందుచేత దీర్చసమాసాలున్న సంఘటన సమాసాలను అనేక 'ప్రకారాలలో ఊహింపచేయవచ్చును; అందుచేత ఒకప్పుడు రసప్రతీతిని కప్పివేయవచ్చు (రనవ్రతీతికి అడ్డుతగలవచ్చు). అందుచే దీర్చసమాననంఘటన విషయంలో ఎక్కువ పట్టుదల శోభించదు. విశేషించి అభినేయార్థమైన కావ్యంలోను (దృశ్యకావ్యంలోను) దానికంటె భిన్నమైన శ్రవ్యకావ్యంలో విశేషించి కరుణవిప్రలంభశ్శంగారాలలోను ఇది శోభించదు. ఆ రెండూ (కరుణ-విప్రలంభశృంగారాలు) అతిసుకుమారాలు అవడం వల్ల శబ్దార్ధాలలో ఏ కొంచెం అస్వచ్భత ఉన్నా వాటి ప్రతీతి మందం అయిపోతుంది.

తృతీయోద్ద్యోతః ర్‌79 రౌద్రం మొదదలైన మరొక రసం ప్రతిపాదించవలసి ఉన్నప్పుడు మధ్యమసమాససంఘటన ఉండవచ్చు. ఒకప్పుడు ధీరోద్దతనాయకునికి సంబంధించిన వ్యాపారాన్ని ఆశ్రయించడం చేత (వర్షించడంచేత) ఆ దీర్చసమాససంఘటనాక్షేపంతో (దీర్చసమాససంఘటనలో అలాంటి సమాసాలను చేర్చడంతో) అవినాభావి అయిన, విడదీయరాని సంబంధంతో ఉన్న, వాచ్యంయొక్క అపేక్షచేత దీర్థసమానరచన కూడ విగుణం కాదు; అందుచేత దానిని పూర్తిగా పరిహరించవలసిన పనిలేదు.

వివరణ:- ధీరోద్ధత్తుని వ్యాపారం వర్ణించే సందర్భంలో ఉపయోగించే రసోచితమైన వాచ్యార్థం దీర్చసమానరచనతో అవినాభావసంబంధం కలిగి ఉంటుంది. అనగా అక్కడ ఉపయోగించే వాచ్యార్థం రసోచితంగా ఉండాలంటే దీర్చసమానసంఘటన అవసరం అవుతుంది. అలాంటప్పుడు అలాంటి నంఘటన విగుణం కాదు గాన దానిని పూర్తిగ పరిహరించవలసిన పని లేదు అని అర్ధం.

లోచనం

కథమితి చేదితి :- కిం ధర్మసూత్రకారవచనమేతదితి భావః? ఉచ్యతే ఇతి:- న్యాయోపపత్త్యా ఇత్యర్థః. తత్రతీతావితి. తదాస్వాదే యే వ్యవధాయకాః అస్వాదవిన్నురూపాః విరోధినళ్చ తద్వివరీతాస్వాదమయా ఇత్యర్థః, సంఖభావనయేతి- అనేకప్రకారః సంభావ్యతే; సంఘటనా తు సంభావనాయాం ప్రయోక్తీతి ద్వౌ ణిచౌ. విశేషత: అభినేయార్ధేతి. అత్రుటితేన వ్యభ్శ్యేన తావత్‌ సమాసార్థాభినయః న శక్యః కర్తుమ్‌; కాక్వాదయః అన్తరప్రసాదగానాదయశ్చ తత్ర దుష్పయోజాః బహుతరనందేహప్రసరా చ తత్ర ప్రతిపత్తిః న నాట్యే అనురూపా స్యాత్‌. ప్రత్యక్తరూపత్వాత్తస్యా ఇతి భావః. అన్యత్ర చేతి. అనభినేయార్ధేఒపి. మన్గరీభవతీతి - ఆస్వాద: విఘ్పితత్వాత్‌ ప్రతిహన్యతే ఇత్యర్థః. తస్యా దీర్చసమాసనంఘటనాయాః యః ఆక్షేపః తేన వినాయోన భవతి వ్యజ్యాభివ్యజ్ఞుకస్తాదృళో రసోచితో రసాభివ్యజ్ఞకతయా ఉపాదీయమాన:ః వాచ్యస్తస్య యాసావపేక్షా దీర్ధసమానసంఘటనాం ప్రతి సా అవైగుణ్యే హేతు:. వాయకస్య ఆక్షేపః వ్యాపారః ఇతి యద్వ్యాఖ్యాతం తన్న శ్లిష్యతీవేత్యలమ్‌.

580 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని కథమితి చేదితి - కరుణవిప్రలంభాలలో అసమానసంఘటనే ఉండా లని ఇదేమైనా ధర్మసూత్రకారుని వచనమా అని భావం. ఉచ్యతే ఇతి. న్యాయోపపత్తిచేత చెప్పబడుతుంది అని అర్ధం. తత్రతీతావితి : దాని ఆస్వానంలో ఏవి, వ్యవధాయకాః= ఆస్వాదానికి విఘ్నంగా ఉంటాయో, విరోధినః చ= దానికి (ప్రధానరసానికి) విపరీతమైన ఆస్వాదరూపాలుగా ఉంటాయో అని అర్ధం. సంఖభావనయా ఇతి. (సమాసం) అనేక విధాల ఊహించబడుతుంది. సంఘటన ఆ సంభావనలో ప్రయోక్రి, పేరకం. వివరణ : 'సమ్‌” పూర్వక భూధాతువుకు 'ణిచో (ప్రేరణార్థంలో) ప్రత్యయం చేర్చడంచేత 'నంభావయతి' ఇత్యాది రూపాలు సిద్ధిస్తాయి. దానినుంచి 'ల్యుట్‌ ప్రత్యయం చేయగా ఏర్పడన రూపం 'సంభావనా' అనేది. 'ఉండేటట్లు చేయడం' అవి దాని అసలు అర్ధం. ఊహించడం అనేది ప్రసిద్ధార్థం. 'ణిచ్‌ ప్రత్యయాంతానికి మళ్లీ జిచ్‌ ప్రత్యయం చేర్చవచ్చు. కాని అది లోపిస్తుంది. దాని అర్ధం మాత్రం మిగులుతుంది. ఉదాహరణకి “గమ్‌' ధాతువుకు 'జిచొ ప్రత్యయం చేరిస్తే 'గమయతి' అవుతుంది. వెళ్ళేటట్లు చేస్తున్నాడు; పంపుతున్నాడు. ఆ జిచ్‌ ప్రత్యయాంతంమీద మళ్లీ ఒక బిచప్రత్యయం చేర్చినా అది లోపించి “గమయతి' అనే అవుతుంది. అప్పుడు దానికి వెళ్లేటట్లు చేసేటట్లు చేస్తున్నాడు, పంపేటట్లు చేస్తున్నాడు అని అర్ధం. అదే విధంగా ఇక్కడ 'సంభావనా' అవే పదం రెండు 'జిచ్‌' ప్రత్యయాలు చేర్చడంచేత ఏర్పడింది. అందువల్ల ఇక్కడ భావం ఏమనగా ్రతిపత్త అనేకప్రకారాల నమాసాల సంభావన చేస్తాడు. అలా చేసేటట్లు దీర్థసమాసఘటితసంఘటన చేస్తుంది అని అర్ధం. ఇక్కడ వ్యాఖ్యాత చెప్పదలచిన విషయం ఏ మనగా - దీర్ధనమాసాలు ప్రయోగించి నపుడు అక్కడ ఉన్న సమాసాన్ని శ్రోత కర్మధారయగానో, బహుబ్రీహిగానో పంచమీతత్సురుషగానో, షష్టీతత్పురుషగానో ఈ విధంగా అనేకవిధాల గ్రహించడానికి వీలు ఉండడంచేత రసప్రతీతికి భంగం వాటిల్లవచ్చు. విశేషత: అభినేయార్థేతి : వ్యంగ్యమైన రసం తెగి పోకుండా చూచుకుంటూ సమాసార్ధాన్ని అభినయించడం శక్యం కాదు. కాక్వాదిస్వరాలను, మధ్య మధ్య ప్రసాదగానం మొదలైనవి ప్రయోగించడం కూడ కష్టం. ((పేక్షకుల చిత్తాన్ని రంజింపచేయడం కోసం మధ్య మధ్య లఘువుగా చేసే గానం ప్రసాదగానం. దీర్థసమాసాలున్నప్పుడు అవేమీ కుదరవు. పదాలు విడివిడిగా ఉంటే ఇలాంటి వన్నీ శక్యం అవుతాయి అని భావం), అర్థజ్ఞానం కూడా అనేకసందేహాలకి అవకాశం ఇచ్చేదిగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా

తృతీయోద్దోతః 581 సందేహబహులమైన అర్థజ్ఞానం ప్రత్యక్షరూవం అవడంచేత నాట్యానికి నప్పదు.

మస్థరీభవతీతి:- ఆస్వాదం విఘ్నితమై దెబ్బతింటుంది అని అర్ధం. తదాక్షేపా ఇత్యాదివాక్యానికి అర్ధం చెపుతున్నాడు - తస్యాః ఇతి, తస్యాః = దీర్ధసమాస సంఘటన యొక్క, ఏ, ఆక్షేపం. (తనను, చాచ్యార్థాన్ని, బోధించవలసిన శబ్దసముదొాయంలో కూర్చడం) ఉన్నదో అది లేకుండా ఏది (ఏ వాచ్యార్థం) వ్యంగ్యాభివ్యంజకం, కాదో, అట్టి, రసోచితః=రసాభివ్యంజకంగా స్వీకరించబడుచున్న ఏ వాచ్యార్థం ఉన్నదో దానికి దీర్చసమాన నంఘటనను గూర్చిన ఏ ఆపేక్ష ఉన్నదో అది వైగుణ్యం లేకపోవడానికి హేతువు. మామూలు మాటలలో దీని భావం ఇది-వాచ్యార్థం రౌద్రాదిరసాలను వ్యంజింపచేయవలసి ఉంది. అందుకు ఆ వాచ్యార్థం ఉచితంగా, తగినదిగా ఉండాలి. అది తగినదిగా ఉండాలంటే దానికి దీర్చసమాసాల అవసరం ఉంటుంది. దీర్చనమాసాల ప్రయోగానికి, రౌద్రరసాన్ని వ్యంజింప చేయవలసిన వాచ్యార్థానికీ అవినాభావసంబంధం ఉంది. అందుచేత అలాంటి చోట్ల వాచ్యార్థం దీర్ధసమాసనంఘటనను అపేక్షిస్తుంది గాన అక్కడ అలాంటి సంఘటనను ఉపయోగించడంలో వైగుణ్యం (దోషం)ఏదీ లేదు.

నాయకస్యేతి - 'తదాక్షేప' అనేదానికి కొందరు వ్యాఖ్యాతలు చెప్పిన 'నాయకుని ఆక్షేపం, అనగా వ్యాపారం, అర్ధం ఇక్కడ నరిపడ్డట్లు కనబడదు; సరే చాలును.

ధ్వన్యాలోకం

సర్వాసు చ సంఘటనాసు ప్రసాదాఖ్యో గుణో వ్యాపీ. సహి నర్వరనసాధారణ: నర్వనంవంటనాసాధారణశ్చేత్యుక్తవ్‌. ప్రసాదాతిక్రమే హ్యసమాసాపి సంఘటనా కరుణవిప్రలమృశ్ళజ్లారౌ న వ్యనక్తి. తదపరిత్యాగే చ మధ్యమసమాసాపి న న ప్రకొాశయతి. తస్మాత్‌ సర్వత్ర ప్రసాదః అనుసర్తవ్యః. అత ఏవ చ 'యో యః శస్త్రం బిభర్తి ఇత్యాదౌ యద్యోజస: స్థితిర్నేష్యతే తత్రసాదాఖ్య ఏవ గుణ, న మాధుర్యమ్‌. న చాచారుత్వమ్‌, అభిప్రేతరసప్రకాశనాత్‌. తస్మాత్‌ గుణఖావ్యతిరిక్తత్వే గుణవ్యతిరిక్తత్వే వా సంఘటనాయాః యుథోక్తాదౌచిత్యాత్‌ విషయనియమో౭స్తీతి తస్యా అవి రసవ్యళ్ఞుకత్వమ్‌. తస్యాశ్చ రసాభివ్యక్తినిమిత్తభూతాయాః యోచ-

582 ధ్వన్వాలొకః యమనన్తరోక్షో నియమహేతుః స ఏవ గుణానాం నియతో విషయ ఇతి గుణాశ్రయేణ వ్యవస్థానమప్యవిరుద్ధమ్‌. బాలానందిని

ప్రసాదం అనే గుణం అన్ని సంఘటనలలోను వ్యాపించి ఉంటుంది. అది అన్ని రసాలకి సాధారణం, ఇన్ని సంఘటనలకీ సాధారణం అని చెప్పబడింది. ప్రసాదం లేకపోతే నమాసాలు లేని నంనుటన కూడ కరుణవివప్రలంభళ్ళంగారాలను వ్యంజింపచేయదు. ఆ ప్రసాదాన్ని విడవకపోతే మధ్యమసమాసనంఘటన కూడ వ్యంజింపచేయ దనేమాట లేదు (తప్పక వ్యంజింపచేస్తుంది). అందువల్ల అంతటా కూడ ప్రసాదాన్ని అనుసరించాలి. అందువల్లనే “యో యః శస్త్రం బిభర్తి” ఇత్యాదులలో ఓజస్సు ఉన్నట్లు అంగీకరించని పక్షంలో ఇక్కడ ప్రసాదం అనే గుణమే ఉంది గాని మాధుర్యం అనే గుణం కాదు. అయినా చారుత్వం లేకపోలేదు. ఎందుచేత ననగా ఏ రసం వ్యంజింపచేయా లని అనుకున్నాడో అది వ్యంజింపచేయబడుతూనే ఉంది. అందుచేత సంఘటన గుజాలకంటె అభిన్నం అయినా భిన్నం అయినా కూడ ఇప్పుడు చెప్పిన బెచిత్యాన్ని పట్టి విషయనియమం, ఎక్కడ ఏ విధమైన సంఘటన ఉండాలి అనే నియమం, ఉన్నది గాన అది కూడ రసవ్యంజకమే. రసాభివ్యక్తికి నిమిత్తమైన ఆ సంఘటనకు ఇంత క్రితమే చెప్పిన ఏ నియమహేతువు ఉన్నదో అదే గుణాలకు వనియతమైన విషయం గాన నంఘటన గుణాశ్రయం అని చెప్పడం కూడ విరుద్ధం కాదు.

లోచనం

వ్యాపీతి - యా కా చిత్సంఘటనా సా తథా కర్తవ్యా, యథా వాచ్యే ర్సుటితి భవతి ప్రతీతిః ఇతి యావత్‌. ఉక్తమితి - “సమర్చకత్వం కావ్యస్య యత్తు" ఇత్యాదినా. న వ్యనక్తీతి - వ్యజ్ఞుకస్య స్వవాచ్యస్యైవ అప్రత్యాయనాదితి భావః. తదితి - ప్రసాదన్య అపరిత్యాగే అభిష్టత్వాత్‌ అత్రాస్థే స్వకళ్ణేన అన్వయవ్యతిరేకావుక్తౌ. న మాధుర్యమితి. ఓజోమాధుర్యయోర్తి అన్యోన్యా భావరూపత్వం ్రాబ్నిరూపితమితి తయో: సంకర: అత్యన్హం శ్రుతిబాహ్యః ఇతి భావః. అభింపేకేతి - ప్రసాదేనైవ స రసః ప్రకా*+తః, న న ప్రకాశిత ఇత్యర్థః. తస్మాదితి. యది గుణాః సంఘటనైకరూషాః తథాపి గుణనియమ ఏవ

తృతీయోద్దోత: 583 నంవుటనాయా నియమః. గుణాధీననంవుటనా వక్షేఒప్యేవమ్‌. సంఘటనాశ్రయగుణపక్షేఒపి నంఘటనాయా నియామకత్వేన యత్‌ వక్సృవాచ్యాచిత్యం హేతుత్వేనోక్తం తద్గుణానామపి నియమహేతురితి పక్షత్రయే౭పి న కళ్చిద్విప్లవ ఇతి తాత్పర్యమ్‌. 5,6. బాలానందిని వ్యాపీతి:-సంఘటన ఏదైనా, దానిని వాచ్యార్థం వెంటనే తెలిసే విధంగా చెయ్యాలి అని తాత్సర్యం. ఉక్తమితి - “సమర్చకత్వం కావ్యస్య యత్తు” (2.10) ఇత్యాదికంచేత చెప్పబడినది. న వ్యనక్తీతి - రనవ్యంజకమైన తన వాచ్యార్థాన్నే బోధించకపోవడంవల్ల అని భావం. తదితి-ప్రసాదం అభీష్టం అవడంచేత దానిని విడవకూడదు అనే విషయంలో అన్వయవ్యతిరేకాలు స్వకంఠంచేత చెప్పబడ్డాయి. ప మాధుర్యమితి. ఓజస్సు, మాధుర్యం అనేవి వేరు వేరు అయినవి (అన్యోన్యాభావరూపాలు - ఓజస్సు మాధుర్యం కాదు, మాధుర్యం ఓజస్సు కాదు) అని వెనుక నిరూపించబడింది గొన వాటి సంకరం వినరానిది. అనగా శృంగారాదులలో ఓజస్సు, రౌద్రాదులలో మాధుర్యం ఉండడం అసంభావ్యం అని అర్ధం. తప్మాదితి. గుణాలూ సంఘటనలు ఏకరూపాలే (ఒకటే) అని అంగీకరించినా కూడ గుణాలకు ఏ నియమమో అదే సంఘటనలకి కూడా వర్తిస్తుంది. వంఘటనలు గుజాలకి అధీనాలై ఉంటాయి అనే పక్షంలో కడా ఇంతే. గుబాలు సంఘటనలను అశ్రయించుకొని ఉంటాయి అనే పక్షంలో సంఘటనకు నియామకం కావడంలో ఏ వక్సృ-వాచ్యౌచిత్యం హేతువుగా చెప్పబడిందో అదే గుణాల నియమానికి కూడా హేతువు అవుతుంది. ఈ విధంగా మూడు పక్షాలలోను కూడ ఏమీ విప్లవం లేదు అని తాత్సర్యం. 5.6 ధ్వన్యాలోకం కా. విషయాశ్రయమప్యన్యదౌచిత్యం తాం నియచ్చతి, కావ్యప్రభేదాశ్రయత: స్థితా భేదవతీ హి సా. 7 వక్శృవాచ్యగతౌచిత్యే సత్యపి విషయాశయమ్‌ అన్యదౌచిత్యం సంఘటనాం నియచ్చ్భతి. యతః కావ్యస్య ప్రభేదాః ముక్తకం నంన్మృతపాకృతావ బ్రంళనిబద్భవ్‌ం; నందానితకవిశేషక

584 ధ్వన్వాలోకః కలాపకకులకాని; పర్యాయబన్థః, పరికథా, ఖణ్గకథా - సకలకథే, సర్గబన్థం, అభినేయార్ధమ్‌, ఆఖ్యాయికా-కథే ఇత్యేవమాదయః. తదా ఛయేణాపి సంఘటనా విశేషవతీ భవతి. తత్ర ముక్తకేషు రసబన్సాభిని వేశినః కవేః తదాశ్రయమౌచిత్యమ్‌. తచ్చ దర్శితమేవ. అన్యత్ర కామచారః. బాలానందిని

విషయేతి - విషయాశ్రితమ్‌ = విషయాన్ని ఆశ్రయించిన, అన్యత్‌= మరియొక, బెచిత్యమపి= బొచిత్యం కూడ, తామ్‌= సంఘటనను, నియచ్చతి= నియమించును. సా=ఐ సంఘటన, కావ్యభేదాశ్రయత;ః= కావ్యభేదాల ఆఅశ్రయంవల్ల, భేదవతీ= భేదం కలదిగా, స్థితా హి= ఉన్నది కదా?

వక్రితి - వక్తకు వాచ్యానికి సంబంధించిన బెచిత్యం ఉండగా కూడ విషయానికి సంబంధించిన మరొక బెచిత్యం సంఘటనను నియమిస్తుంది. ఎందువలన అనగా - సంస్కృతప్రాకృత అపభ్రంశభాషలలో కూర్చబడిన ముక్తకం, సందానితకం, విశేషకం, కలాపకం, కులకం, పర్యాయబంధం, పరికథ, ఖండకథ, సకలకథ, వర్గబంధం, అభినేయార్థం, అఖ్యాయిక, కథ ఈ మొదలైన కావ్యప్రభేదాలు ఉన్నాయి. వాటిని ఆశ్రయించడంచేత కూడ సంఘటన విశేషం కలిగి ఉంటుంది. అనగా ఆ కావ్యభేదాలను పట్టి కూడ సంఘటన వేరు వేరుగా ఉంటుంది. వాటిలో ముక్తకాలలో కవి రనబంధాలి నివేశం (రసంలో పట్బదల) కలవాడైైతే బెచిత్యం దానిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటుంది. అది వెనక చూపబడింది. రసబంధాభినివేశం లేనప్పుడు కామచారం (స్వేచ్చ).

లోచనం

నియామకాన్తరమప్యస్తీత్యాహ = విషయాశ్రయమితి. విషయశబ్దేన సంఘాతవిశేష ఉక్తః, యథా హి సేనాద్యాత్మకసంఘాతనివేశీ పురుషః కాతరోఒపి తదౌచిత్యాదనుగుణతర్దైవాస్తే తథా కావ్యవాక్యమవి సంఘాత విశేషాత్మకసన్టానితకాదిమధ్యనివిష్టం తదౌచిత్యేన వర్తతే. ముక్తకం తు విషయశళబ్దేన యదుక్తం తత్సంథాతాబావన స్వాతన్త్యమాత్రం ప్రదర్శయితుం, స్వప్రతిష్టితమాకాశమితి యథా. అసిశబ్టేనేదమాహ - సత్యపి

తృతీయోద్దోతః అ ర8ి5్‌ వక్శృవాచ్యాచిత్యే విషయౌచిత్యం కేవలం తారతమ్యభేదమాత్రవ్యాప్తమ్‌; న తు విషయౌచిత్యేన వకృవాచ్యాచిత్యం నివార్యతే ఇతి.

బాలానందిని

నియానుకేతి - మరొక నియామకం కూడా శన్నది అని చెపుతున్నాడు. విషయాశ్రయమితి. విషయశబ్దంచేత ఒక నముదాయవిశేషం చెప్పబడుతున్నది. సేన మొదలైన ఒక నముదాయంలో చేరిన ఒక వురుషుడు పిరికివాడైనా, ఆ సముదాయౌచిత్యాన్ని పట్టి దానికి అనుగుణంగానే ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో అదీ విధంగా సంఘాతవిశేషరూపమైన నందానితకాదుల మధ్య చేరిన కావ్యవాక్యం కూడ దానికి తగిన విధంగానే ఉంటుంది.

“విషయ' శబ్దానికి అర్ధం సంఘాతం అయితే సంఘాతరూపంలో ఉండని ముక్తకాన్ని వృత్తికారుడు విషయంగా ఎందుకు ప్రతిపాదించాడు అనేదానికి సమాధానం చెప్పుతున్నాడు - ముక్తకం తు ఇతి. ముక్తకొన్ని విషయంగా ఎందుకు "పేర్కొన్నా డనగా, వంఘాతం లేకుండా ఆది న్వతంత్రంగా నిలవగలదు అని చెప్పడంకోసం. “ఆకాశం స్వప్రతిష్టితం” అని చెప్పినట్టు.

వివరణ: ముక్తకం ఇతరాపేక్ష లేని స్వతంత్రరచన. అయినా అది రసనిష్యంది అవడంచేత సంఘటనను నియమించడంలో దానికి స్వాతంత్ర్యం ఉంది అని చెప్పడం కోనం వృత్తికారుడు దానిని గ్రహించాడు. పంచమహాభూతాలలో వాలుగు భూతాలు దేని మీద నిలిచాయి అని ప్రశ్నిస్తే ఆకాశంలో నిలిచాయి అని సమాధానం. ఆకాశం దేనిమీద నిలచింది అని ప్రశ్నిస్తే ఆకాశం ఆకాశంలోనే నిలిచింది; స్వతంత్రమైనది అని చెప్పినట్లు ఇక్కడ ముక్తకాని కున్న స్వాతంత్ర్యం సూచించబడింది అని భావం.

అపిశబ్టేనేతి :- 'విషయాశ్రయమపి'లోని అపిశబ్దంచేత - “వక్ష వాచ్యాచిత్యం ఉన్నా కూడ విషయౌచిత్యం' కేవలం తారతమ్యభేదాన్ని మాత్రం నూచిస్తుంది; అంతేనే కాని విషయౌచిత్యంచేత వక్ష్మృవాచ్యాచిత్యం నివారించబడదు, అనగా అవసరం లేకుండా పోదు” అని చెపుతున్నాడు.

లోచనం

ముక్తకమితి - ముక్తమ్‌ అన్యేన అనాలిభ్గితమ్‌. తస్య సంజ్ఞాయాం కన్‌. తేన న్వతన్రతయా పరినమాప్తనిరాకాబ్‌క్షార్థమపి ప్రబనృ్సమధ్యవర్తి న ముక్తకమితీత్యుచ్యతే. ముక్తక స్యైవ విశేషణం సంస్కృతేత్యాది. క్రమభావిత్వాత్‌

586, భ్వన్వాలోక్షః తథైవ నిర్దేశః. ద్వాభ్యాం క్రియాసమాప్తా సందానితకమ్‌, త్రిభిః విశేషకమ్‌, చతుర్భిః కలాపకమ్‌, పళ్బప్రభృతిభిః కులకమ్‌ ఇతి క్రియాసమాప్తికృతా భేదా ఇతి ద్వన్వ్వేన నిర్దిష్టా:. అవాన్తరక్రియాసమాప్తావపి వసన్తవర్ణనాదిః ఏకవర్ణనీయోద్దేశేన ప్రవృత్తః పర్యాయబన్థః. ఏకం ధర్మాదిపురుషార్థముద్దిశ్య ప్రకారవైచిత్రేఐ అనన్తవృత్తాన్నవర్గప్రకారా పరికథా. ఏకదేశవర్ణనా ఖణ్బకథా. సమస్తఫలాన్తేతివృత్తవర్ణనా సకలకథా. ద్వయోరపి (ప్రాళృతప్రసిద్ధత్వాత్‌ ద్వన్వ్వేన నిర్దేశః. పూర్వేషాం తు ముక్తకాదీనాం భాషాయామనియమః. మహాకావ్యరూపః పురుషార్థఫలః సమస్తవస్తువర్ణనాప్రబన్థం సర్గబన్ధః సంస్కృత ఏవ. అభినేయార్థం దశరూపకం నాటికాత్రోటకరాసకప్రకరణికొద్యవాన్తరప్రపజ్బు సహితమ్‌ అవేకభాషావ్యామిశ్రరూపమ్‌. ఆఖ్యాయికా ఉచ్చ్వాసాదినా వక్రాపరవ్రాదినా చ యుక్తా, కథా తద్విరహితా. ఉభయోరపి గద్యబన్ధ న్వరూపతయా ద్వవ్వేన నిర్దేశ. ఆదిగ్రహనాత్‌ చమ్బూ:. యథాహ దణ్జీ - “గద్యపద్యమయీ చమ్బూః” ఇతి. అన్యగ్రేతి - రనబన్ఫానఖినివేశే. బాలానందిని

ముక్షకమితి. 'ముక్షమ్‌” ఇతరమైనదానితో దేనితోనూ కలవనిది అని అర్థం. 'ముక్త' శబ్దానికి నంజ్ఞార్థంలో 'కన్‌' అనే ప్రత్యయం చేర్చగా 'ముక్తకమ్‌' అవుతుంది. అనగా ఇది ఒకదానికి పేరు గాన రూఢపదం. అందుచేత వ్రబంధమధ్యలో ఉన్న ఏదైన శ్లోకం పూరాపరళ్లోకాల ఆకాంక్ష లేని పరిసామాప్తమైన అర్థం స్వతంత్రంగా బోధించినా దాన్ని “'ముక్తకం' అనకూడదు. “నంస్కృత(ప్రాకృతాపభ్రంశనిబద్ధమ్‌” అనేది (ఏకవచనంలో ఉండడంచేత) 'ముక్తకమ్‌' అనేదానికే విశేషణం. సంస్కృతప్రాకృత అపభ్రంశభాషలు (ముందు సంస్కృతం తరవాత [ప్రాకృతభాషలు తరవాత అపభ్రంశభాషలు అని) శ్రమంగా ఉన్నవి అవడంచేత ఆ క్రమంలోనే నిర్దేశించబడ్డాయి. రెండు శ్లోకాలతో క్రియ పూర్తి అయితే 'సందానితకం'; మూడు శోజాలచేత “విశేషకం'”. నాలుగు ళ్లోకాలచేత 'కలాపకం'; ఐదు మొదలు శోకాలచేత 'కులకం'. ఈ భేదాలు క్రియాసమాప్తిని పట్టి ఏర్పడ్డవి కాబట్టి ఈ అయిందిటినీ ద్వంద్వసమాసంచేత నిర్దేశించాడు. అవాంతర క్రియాసమాప్తి ఉన్నా అనగా ఏ శ్లోకానికి ఆ శ్లోకం పరిపూర్ణార్థం బోధించేదిగా ఉన్నా, వనంతవర్ణనం మొదలైన ఒక వర్ణనీయ విషయాన్ని ఉద్దేశించి ప్రవర్తించినది

తృలీయోద్దోతు 587 “వర్యాయబంధం” ( ఈ మధ్య చాలామంది నంస్కృతకవులు ఇలాంటి రచనలు చేస్తున్నారు. అస్మద్విరచిత “వ్యాఘీతనయనంవాద', 'వనంతవర్ణన', 'న కదాచిదనీద్శశం జగత్‌ ఇత్యాదులు ఇందుకు ఉదాహరణలు) ఏదైనా ఒక ధర్మాదిపురుషార్థాన్ని ఉద్దేశించి విచిత్రవ్రకారాలతో అనంతమైన వృత్తాంతాలవర్గన వ్రకారంలో ఉండేది “వరికథ”. ప్రసిద్ధమైన ఇతివృత్తంలోని ఒక భాగాన్ని వర్ణించడం “'ఖండకథ'. ఫలం అంతమందు గల పూర్తి ఇతినృత్తంయొక్క వర్ణన “సకలకథ”. ఈ రెండూ ప్రాకృత భాషలో ప్రసిద్ధాలు గాన “ఖణ్జకథాపరికథఖే” అని ద్వంద్వసమాసంలో నిర్దేశం చేయబడింది. ఇంతకు ముందు చెప్పిన ముక్షకాదులకు మాత్రం భాష విషయంలో నియనుం లేదు. (అవి ఏ భాషలో నైనా ఉండవచ్చు). పురుషార్థం ఫలంగా గలదీ, మహాశావ్యరూవమూ అయిన సమస్తవస్తువులను వర్ణించే ప్రబంధం 'నర్గబంధం'; ఇది నంస్కృతంలోనే ఉంటుంది. వాటిక, త్రోటకం, రానకం, ప్రకరణిక మొదలైన అవాంతరవిస్పృతితో కూడిన దశరూపకం, అనగా “నాటకం సప్రకరణం భాణః ప్రహసనం డిమః, వ్యాయోగసమవాకారౌ వీథ్యచ్కేహామృగా దశ'' అని చెప్పిన రూపకదశకం “అభినేయార్థం . ఈ అభినేయార్థంలో అనేక భాషలు కలిసి ఉంటాయి. ఉచ్చ్వానం మొదలైన వాటితోను, వక్ష్ర- ఆపరవశ్రాదిఛందన్సులతోను కూడినది 'ఆఖ్యాయిక'. అని లేనిది 'కశథ'. ఈ రెండూ గద్యబంధరూపాలవడంచేత “ఆఖ్యాయికాకథఖే" అని ద్వంద్వంలో నిర్దేశించబడ్డయి. “ఆది' అనడంచేత చంపువును గ్రహించాలి. “గద్యపద్యమయీ చమ్బూః” (గద్యపద్య మయమైనది చంవువు) అని దండి చెప్పాడు. అన్యత్రేతి - రసబనాభినినేశం లేనప్పుడు. ధ్వన్యాలోకం

ముక్తకేషు ప్రబస్టేష్వివ రసబన్నాభినివేశినః కవయో దృశ్యన్తే. యథా వ్యూమరుకన్య కవేః ముక్తకాః శృజ్ధారరనన్యన్చినః 'ప్రబన్ఫాయమానాః ప్రసిద్ధా ఏవ. సందానితకాదిషు తు వికటనిబన్గనౌ చిత్యాత్‌ మధ్యమసమాసాదీర్ధృసమాసే ఏవ రచనే. ప్రబన్ధాశ్రయేషు యభథోక్త్షప్రబన్థాచిత్యమేవ అనునర్తవ్యమ్‌. పర్యాయబన్సే పునః అసమాసామధ్యమసమాసే ఏవ సంఘటనే. కదాచిదర్ధౌెచిత్యాశ్రయేణ దీర్థసమాసాయామపి సంఘటనాయాం పరుషా గ్రామ్యా చ వృత్తిః

586 భ్వన్వాలోకః పరిహర్తవ్యా. పరికథాయాం కామచారః. తశ్రేతివృత్తమాత్రోపన్యాసేన నాత్యన్తం రసబన్ఫాభినివేశాత్‌. ఖబకథాసకలకథయోస్తు ప్రాకృత సిద్ధయోః కులకాదినిబన్సనభూయస్వాత్‌ దీర్థసమాసాయామపి న విరోధః. వృత్యాచిత్యం తు యథారసమనుసర్తవ్యమ్‌. సర్గబన్సే తు రసతాత్పర్యే యథారసమ్‌ బెచిత్యమ్‌. అన్యథా తు కామచారః, ద్వయోరపి మార్గయోః సర్గబన్థ విధాయినాం దర్శనాత్‌. రసతాత్పర్యం సాధీయః. అభినేయార్ధే తు సర్వథా రసబన్టే అభినివేశః కార్యః. బాలానందిని

ముక్తకేష్వితి:- ముక్తకాలలో కూడ ప్రబంధాలలో వలెనే కవులు రసబంధం చెయ్యా లనే పట్టుదల కలవాళ్లు కనబడుతున్నారు. ఉదాహరణకి - అమరుకకవి రచించిన ముక్తకాలలో ప్రబంధాలలో వలె శృంగారరసం చిప్పిలుతూంటుందనే విషయం ప్రసిద్ధమే. (స్వతంత్రమైన) సందానితకాదులలో వికటమైన కూర్చు ఉండడమే ఉచితం గాన మధ్యమసమాససంఘటన గాని దీర్చసమాససంఘటన గాని ఉండాలి. అయితే ఈ నందానితకాదులు ప్రబంధాల మధ్య ఉంటే ఆ ప్రబంధంలో ఎలాంటి బెచిత్యం పాటించాలో దొనినే వీటి విషయంలో పాటించాలి. పర్యాయబంధంలో అయితే అసమాససంఘటన, మధ్యమసమాససంఘటన మాత్రమే ఉండాలి. ఒకప్పుడు అర్భౌచిత్యాన్ని పట్టి దీరృసమాసమైన సంఘటన అవలంబించినా కూడ పరుషవృత్తినీ, (గామ్యువృత్తినీ పరిహరించాలి. పరికథలో కామచారం (ఎలా వీలుగా ఉంచే అలా చేయవచ్చు) ఎందుచేత ననగా దానిలో కధ చెప్పడానికే ప్రాధాన్యం ఉండడంచేత రనబంధం విషయంలో అంతగా అభినివేశం (పట్టుదల) ఉండదు. (ప్రాకృతభాషలో ప్రసిద్దాలైన ఖండకథా-సకలకథలలో అయితే కులకాదుల కూర్చు ఎక్కువగా ఉండడంచేత దీర్ధసమాససంఘటన ఉన్నాకూడ విరోధం లేదు. కాని రసానుగుణంగా వృత్తుల బెచిత్యం మాత్రం పాటించాలి. సర్ణబంధంలో అయితే రసం విషయంలో తాత్పర్యం ఉంటే రసానుసారం బెచిత్యం పాటించాలి. రసబంధాభినివేశం లేకపోతే కామచారం. రెండు మార్గాలలోను నర్గబంధనిర్మాతలు కనబడుతున్నారు; అయితే రసతాత్పర్యం ఉండడం మంచిది. అభినేయార్థంలో మాత్రం అన్ని విధాలా రసబంధంలో పట్టుదల వహించాలి.

తృతీయోద్ద్యోత 589 లోచనం

నను ముక్తకే విభావాదిసంఘటనా కథం యేన తదాయత్తో రసః స్వాదిత్యాశబ్క్యాహ - ముక్త కేష్వితి. అమరుకస్వేతి -

“కథమపి కృతప్రత్యాపత్తౌ "ప్రియే స్థలితోత్తరే

విరహకృళయా కృత్వా వ్యాజప్రకల్పితమశ్రుతమ్‌,

అసహనసఖీశ్రోత్రప్రాప్తిం విశజ్క్య్య ససంభ్రమం

వివలితదృశా శూన్యే గేహే సముచ్చ్వసితం తత”. ఇత్యత్ర ళ్లోకే స్ఫుటైవ విభావాదినంపత్ర్రతీతి:. వికటేతి:- అసమాసాయాం హి సంఘటనాయాం మన్ధరరూపా ప్రతీతి: సాకాజ్‌క్షా సతీ చిరేణ క్రియాపదం దూరవర్య్యనుధావన్తీ వాచ్యప్రతీతావేవ విశ్రాన్తాసతీ న రసతత్వచర్వణాయోగ్యా స్యాదితి భావః. ప్రబన్గాశ్రయేప్వితి సందానితకాదిషు కులకాన్సేషు. యది వా ప్రబస్టే౭పి ముక్తకస్యాస్తు నద్భావః, పూర్వాపరనిరపేక్షేణాపి యేన రసచర్వణా క్రియతే తదేవ ముక్తకమ్‌. యథా “త్వామాలిఖ్య ప్రణయకుపితామ్‌” ఇత్యాదిళ్లోక;. కదాచిదితి రౌద్రాదివిషయే. నాత్యన్తమితి. రనబన్టే యో వాత్యన్తమభినివేశః తస్మాదితి సంగతి: వృత్యాచిత్యమితి. పరుషోపనాగరికా (గ్రామ్యాణాం వృత్తీనామౌచిత్యం యథాప్రబన్ధం యథారసం చ. అన్యథా ఇతి

• కథామాత్రతాత్సర్యే వృత్తిష్వపి కొమచారః. ద్యయోరపీతి సప్తమీ. కథాతాత్సర్యే సర్గబన్లో యథా భట్టజయన్తకస్య కాదమ్బరీకథోసారమ్‌. రసతాత్సర్యం యథా రఘువంశాది. అన్యే తు సంస్కృత ప్రాకృతయో:ః ద్వయో: ఇతి వ్యాచక్షతే. తత్ర తు రసతాత్పర్యం సాధీయ:ః ఇతి యదుక్తం తత్కిమపేక్తయేతి నేయార్ధం స్యాత్‌. 7

బాలానందిని

నన్వితి - విభావాదులసంఘటనమీద అధారపడి ఉన్న రసం కలగడానికి ముక్తకంలో వాటి సంఘటన ఎలా కుదురుతుంది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు

• ముక్తకేష్వితి. అమరుకస్యేతి.

కథమపీతి - కథమపి= ఎట్లో, కృతప్రత్యాపడ్తౌ= చేయబడిన తిరిగి రాక గల, తిరిగి

690 ధ్వన్వాలోకః వచ్చిన, ప్రియే= ప్రియుడు, స్థలితోత్తరే= గోత్రస్థలనంతో కూడిన ప్రత్యుత్తరం కలవాడగుచుండగా, ఏదో సమాధానం చెపుతూ గోత్రస్థలనం చేయగా, వ్యాజప్రకల్పితమ్‌= ఏదోవంకచేత చేయబడిన, అశ్రుతమ్‌= వినకపోవుటను, కృత్వా= చేసి, ఆ గోత్రస్థలితాన్ని విననట్టు అభినయించి, విరహకృశయా= విరహంచేత కృశించిన ఆమెచేత, అసహనసఖీశ్రోత్రప్రాప్తిమ్‌= తనకు జరిగిన ఆ అవమానాన్ని సహించని సఖురాళ్ల చెవిని పొందుటను, వాళ్లకు వినబడుటను, విశజ్క్య్య = శంకించి, ససంభమమ్‌= తొందరతో కూడినట్లుగా, వివలితదృశా= త్రిప్పబడిననేత్రాలు కలదిగా అయి, తతః= అటుపిమ్మట, శూన్యే గేహే= శూన్యగృహంలో, సముచ్చ్వసితమ్‌= నిట్టూర్చ్సు విడవబడినది. నిట్టూర్పు ఆ సఖురాళ్లకి వినబడితే వాళ్లు తనకు జరిగిన అవమానాన్ని నహించ రనీ, తాను వాళ్లందరిలో చులకనైపోతా ననీ భయపడి ఆమె ఎవరూ లేని గది వైపు తిరిగి నిట్టూర్చింది అని భావం.

ఇత్యత్రేతి - ఈ ళ్లోకంలో విభావాదుల సమృద్ధియొక్క జ్ఞానం స్ఫుటంగావే ఉంది కదా? వికటేతి - సంఘటన సమాసరహితం అయినప్పుడు అర్థప్రతీతి చాలా మందంగా ఉంటుంది. అడుగడుగునా ఆకాంక్ష కలుగుతూండగా దూరంగా ఉన్న క్రియాపదందగ్గరికి చేరేటప్పటికి ఆ జ్ఞానం వాచ్యార్థంలోనే విశ్రాంతి చెందుతుంది (వాచ్యార్థంతోనే ఆగిపోతుంది). అలాంటప్పుడు ఆ ప్రతీతి రసచర్వణయోగ్యం కాజాలదు అని భావం. వ్రబన్గాశ్రయేప్వితి :- (ఇక్కడ చెప్పిన నియమం స్వతంత్రంగా ఉన్న సందొనితకాదులకే వర్తిస్తుంది) ప్రబంధమధ్యలో అక్కడక్కడ ఉన్న నందానితకం మొదలు కులకం వరకు ఉన్నవాటిలో ముక్తకం ప్రబంధాల మద్య ఉండ దని వెనక చెప్పి ఉన్నాడు. ప్రబంధమధ్యలో కూడ దానిని అంగీకరించవచ్చును అని ఇప్పుడు చెపుతున్నాడు. యది వా ఇతి. లేదా ప్రబంధంలో కూడ ముక్తకం ఉండవచ్చు. పూర్వపరాపేక్ష లేకుండా దేనిచేత రసచర్వణ చేయబడుతుందో అదే ముక్తకం. ఉదాహరణకి

• “త్వామాలిఖ్య” ఇత్యాదివేవందూతగతళ్లోకం. అందుచేత “వ్రబంధాన్ని ఆశ్రయించినవాటిలో” అని చెప్పినవాటిలో సందానితకాదులతో పాటు ముక్తకాన్ని కూడ చేర్చుకొనవచ్చును అని భావం. కదాచిదితి - రౌద్రాదులలో అని అర్థం. నాత్యన్తమితి - రసబంధంలో ఏ అత్యంతాభినివేశం లేదో దానివల్ల (ఆ కారణంవల్ల) అని అన్వయం. వృత్యాచిత్యమితి. ప్రబంధానుసారంగాను, రసానుగుణంగానూ కూడ పరుష- ఉపనాగరికా-గ్రామ్యవృత్తుల బెచిత్యం. అన్యధా ఇతి- కథామాత్రమునందే తొత్పర్యం ఉంటే వృత్తుల విషయంలో కూడ కామచారమే అని అర్ధం. ద్వ్యయోః అపి అని

తృతీయోద్దోతః 591 సప్తమీవిభక్తి. కథామాత్రతాత్పర్యానికి భట్టజయంతకుడు రచించిన 'కాదంబరీసారం” ఉదాహరణం. రనతాత్పర్యానికి రమువంశాదికం ఉదాహరణం. కొందరు 'ద్వయో?' అనే పదానికి 'సంస్కృత-ప్రాకృతములు రెండు అని అర్ధం చెప్పారు. ఈ అర్ధం చెపితే “రసతాత్పర్యం సాధీయ:” (రనతాత్పర్యం మంచిది) అని చెప్పిన సొధీయన్వ్యం దేనిని అపేక్తించి? అనగా రసతాత్పర్యం దేనికంటే మంచిదని చెప్పినట్లు? దీనికి సమాధానంకోసం కొత్త అర్ధం కల్పించుకొనవలసి వస్తుంది. 7 ధ్వ్యన్యాలోకం

ఆఖ్యాయికాకథయోస్తు గద్యనిబన్ధనబాహుల్యాత్‌ గద్యే చ ఛన్హో బన్ఫభిన్నప్రస్థానత్వాత్‌ ఇహ నియమే హేతురకృతపూర్వోఒపి మనాక్‌ క్రియతే - కా. ఎతద్యథోక్తమౌచిత్యమేవ తస్యా నియామకమ్‌,

సర్వత్ర గద్యబన్థేఒపి ఛన్లో నియమవర్గితే. రి

యదేతదౌచిత్యం వకృవాచ్యగతం నసంఘటనాయా నియామకముక్తవ్‌ ఏతదేవ గద్యే ఛన్జోనియమవర్ణితే ఒపి విషయాపేక్షం నియమహేతుః. తథాహి - అత్రాపి యదా కవిః కవినిబద్గో వావక్తారసభావరహితః తదా కామచారః. రసభావసమన్వితే తు వక్తరి పూర్వోక్తమేవ అనుసర్తవ్యమ్‌, తత్రాపి చ విషయౌ చిత్యమేవ. ఆఖ్యాయికాయాం తు భూమా మధ్యమసమాసాొదీర్చసమాసే ఏవ సంఘటనే. గద్యస్య వికటబన్థాశ్రయేణ ఛాయావత్తాత్‌. తత్ర చ తస్య ప్రకృష్యమాణత్వాత్‌. కథాయాం తు వికటబన్టప్రాచుర్యేఒపి గద్యస్య రసబన్లోక్షమ్‌ బెచిత్యమ్‌ అనుసర్తవ్యమ్‌.

బాలానందిని

అఖ్యాయికేతి - ఆఖ్యాయికా-కథలలో అయితే గద్యనిబంధన అధికంగా

ఉంటుంది. అందుచేత వీటి మార్గం ఛందచోబంధంకంటిె భిన్నంగా ఉంటుంది. అందుచేత

592 ధ్వన్వాలోకః గద్యవిషయంలో నంమఘటనానియమానికి వంబంధించిన హేతువు వూర్వం చెప్పబడకపోయినా ఇప్పుడు కొంచెం చెప్పబడుతున్నది.

ఏతదితి. ఛన్జోనియమవర్డితే= ఛందోనియమాలు లేని, గద్యబన్టేఒఏ= గద్యబంధంలో కూడ, సర్వత్ర= అంతటా, ఏతత్‌= ఈ, బెచిత్యమేవ= బెచిత్యమే, యథోక్తమ్‌= పైన చెప్పిన విధంగా, నియామకమ్‌= నియామకము.

యదితి - వక్శ-వాచ్యాలకి సంబంధించిన ఏ బెచిత్యం సంఘటనకు నియామకంగా చెప్పబడిందో విషయాపేక్షమైన ఆ బెచిత్యమే ఛందోనియమవర్ణిత మైన గద్యంతో కూడ నియమానికి (సంఘటనానియమానికి) హేతువు. అది ఎట్లనగా (తథాహి) - ఇక్కడ కూడ కవి లేదా కవినిబద్ధవక్త రనభావరహితుడైతే అప్పుడు కామచారమే. వక్త రసభావనమన్వితు డైతే మాత్రం వెనక చెప్పిన బె చిత్యమే అనుసరించాలి. అందులోను విషయౌచిత్యమే పాటించాలి. ఆఖ్యాయికలో అయిజే సంఘటనలు చాలవరకు మధ్యమసమాసాలు గాను, దీర్ధసమాసాలు గాను ఉండాలి. ఎందువల్ల ననగా వికటబంధం అవలంబిస్తేనే గద్యలో సొగసు ఉంటుంది. ఆభ్యాయికలో అది (వికటబంధం) అధికంగా ఉంటుంది. కథలో అయితే, గద్య వికటబంధప్రచురంగా ఉన్నా రసబంధం విషయంలో చెప్పిన బెచిత్యాన్ని పాటించాలి.

లోచనం విషయాపేక్షమితి - గద్యబన్థస్య భేదా ఏవ విషయత్వేన అనుమన్తవ్యాః.8 బాలానందిని

గద్యేతి - గద్యబంధంలో ఉన్న భేదాలనే ఇక్కడ విషయంగా గ్రహించాలి. అనగా

= “విషయాపేక్షమ్‌' అవేదానికి గద్యకావ్యాలలో ఉన్న భేదాలను పట్టి అని అర్ధం. 8. ధ్వన్యాలోకం

కా. రసబన్జోక్రమౌచిత్యం భాతి సర్వత్ర సంశ్రితా,

రచనా విషయాపేక్షం తత్తు కించిద్విఖేదవత్‌. రి

అథవా పద్యవద్గద్యప్రబన్టేఒపి రసబన్లోక్తమౌచిత్యం సర్వత్ర సంశ్రితా రచనా భవతి. తత్తు విషయాపేక్షం కించిద్విశేషవదృవతి న తు సర్వాకారమ్‌. తథాహి - గద్యబన్టే ఒప్యతిదీర్ధసమాసా రచనాన వివ్రలమృళశ్ళజ్లారకరుణయో: అఖ్యాయికొాయామపి శోభతే.

తృతీయోద్ద్యోతః 593 నాటకాదావప్యసమాసైవ. న రౌద్రవీరాదివర్లనే. విషయాపేక్షం త్వౌచిత్యం ప్రమాణతః అపకృష్యతే (ప్రకృష్యతే చ. తథాహి - ఆఖ్యాయికాయాం నాత్యన్తమసమాసా స్వవిషయే౭౬పి; నాటకాదౌ నాతిదీర్ధ్థసమాసా చేతి సంఘటనాయాః దిక్‌ అనుసర్తవ్యా. బాలానందిని రసేతి - నర్వత్ర= అంతటా కూడ, రసబన్లోక్తమ్‌= రసబంధం విషయంలో

చెప్పబడిన, కొచిత్యమ్‌= బెచిత్యాన్ని సంశ్రితా= ఆశ్రయించిన, రచనా= సంఘటన, భాతి= ప్రకాశిస్తుంది. విషయా పేక్షమ్‌= విషయాన్ని అపేక్తించిన, తత్తు ఆ రసొచిత్యం అయితే, కించిత్‌= కొంచెం, విభేదవత్‌= భేదం కలది.

అథవేతి - లేదా పద్యంలో వలెవే గద్యబంధంలో కూడ, అంతటా సంఘటన రసబంధం విషయంలో చెప్పిన బెచిత్యాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటుంది. విషయాపేక్షమైన, విషయభేదాన్ని పట్టి ఏర్పడిన, ఆ బెచిత్యంలో మాత్రం కొంచెం విశేషం ఉంటుంది; ఆంతే కాని పూర్తిగా భేదం ఉండదు. అది ఎట్లనగా - ఆఖ్యాయికారూపమైన గద్యబంధంలో కూడ విప్రలంభళ్ళంగొర-కరుణరసాలలో అతిదీర్ధమైన నమాసొలున్న రచన శోభించదు. వాటకాదులలో కూడ రౌద్రనీరాదివర్ణ్షనలో సమాసరహితమైన రచన శోభించదు. అనగా వాటకాదులలో రచన అసమాసనంగానే ఉండాలి; కాని రౌద్రవీరాదివర్ణనలలో మాత్రం అది శోభించదు అని అర్థం. విషయాపేక్షమైన, అనగా కథా - ఆఖ్యాయికా - నాటకాది విషయాలమీద ఆధారపడి ఉన్న, బెచిత్యమైతే రసొచిత్యరూపమైన ప్రమాణాన్ని పట్టి తగ్గవచ్చు, హెచ్చవచ్చు కూడ. అది ఎట్లనగా (తథాహి) - (మధ్యసమాస -దీరసమాసాలు ఉండవలసిన) ఆఖ్యాయికలో కూడ, స్వవిషయంలో కూడ, అనగా శృంగారకరుణాదులలో కూడ, పూర్తిగా సమాసరహితమైన రచన శోభించదు. నాటకాదులలో (సమాసాధిక్యం ఉండకూడని నాటకాదులలో) స్వవిషయంలో, అనగా రౌద్రవీరాదులలో కూడ అతిదీర్చ వమాసమైన సంఘటన ళశోభించదు. ఈ విధంగా పంఘటన విషయంలో ఈ పద్దతి అనుసరించతగినది. రసౌచిత్యానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తూ, కొంతవరకు ప్రబంధౌచిత్యాన్ని కూడ దృష్టిలో ఉంచుకొని తగిన సంఘటనను ఉపయోగించాలి అని సంపిండితార్థం.

లోచనం

స్థితపక్షం తు దర్శ్మయతి - రసబన్సోక్తమితి. వృత్త చ వాశబ్దః అస్యైవ పక్షస్య స్థితిద్యోతక;. యథా - త్రం

594 భ్వన్యాలోకః

“ద్రియో నరపతిర్వహ్నిః విషం యుక్తా నిషేవితమ్‌,

స్వార్గాయ యది వా దుఃఖసంభారాయైవ కేవలమ్‌”. ఇతి

రచనా సంఘటనా, తర్హి విషయౌచిత్యం సర్వథైవ త్యక్తమ్‌? నేత్యాహ

• తదేవ రసౌచిత్యం విషయం సహకారితయా అపేక్ష్య, కించిద్విభేదః అవాన్తర వైచిత్రం విద్యతే యస్య సంపాద్యత్వేన తొద్భశం భవతి. ఏతద్వ్యాచష్టే
• తత్త్వితి. సర్వాకారమ్‌ ఇతి క్రియావిశేషణమ్‌. అసమాసైవ ఇతి. సర్వత్రైవేతి శేషః. తథా హి వాక్యాభినయలక్షణే “చూర్ణపాదైః ప్రనన్నైః?” ఇత్యాది మునిరభ్యధాత్‌. అత్రాపవాదమాహ - న చేతి. నాటకాదావితి. స్వవిషయే ౭పీతి సంబన్గః, 9

బాలానందివి

స్థితేతి - (సంఘటనను గూర్చిన అవేకపక్షాలు ప్రతిపాదించి ఇప్పుడు) ఉన్న పక్షాన్ని (అసలు విషయాన్ని) రనబన్లోక్తమిత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. వృత్తిలోని “వొ శబ్దం (అథవా లోని 'వా' శబ్దం)నిలబడేది ఈ పక్షమే ఆని నూచిన్తుంది. 'అథవా' అనేది మరొక పక్షాన్ని బోధించే పదం కదా? ఇక్కడ ఈ అర్ధం ఎలా లభిస్తుంది అని ఆశంకించుకొని 'వా' శబ్దానికి తాను చెప్పిన అర్థంలో ప్రయోగం చూపుతున్నాడు - యథా ఇతి. ప్రియః ఇతి “స్రీలు, రాజు, అగ్ని, విషం ఈ నాలుగూ తెలివిగా సేవిస్తే తనకు (అలా సేవించేవానికి) లాభం కలిగిస్తాయి. లేదా ఇవి కేవలం దుఃఖసంభారాన్ని కలిగించేవిగానే ఉంటాయి”.

ఇక్కడ యదివా లోవి 'వా' శబ్దం మొదట చెప్పినదానిని అంతా కొట్టేసి - “తెలివిగా సేవించినా, తెలివి తక్కువగ్గా సేవించినా వీటివల్ల దుఃఖనంభారమే కాని స్వార్ధలాభం ఉండదు” అనే విషయాన్ని స్థిరీకరిస్తూన్నది. అదే విధంగా ఇక్కడ 'వా' శబ్దం ఈ పక్షమే చివరికి నిలిచే పక్షం అన్నట్లు సూచిస్తూన్నది అని భావం.

కారికను వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - రచనా అనగా సంఘటన. తర్తీతి - అయితే విషయౌచిత్యాన్ని పూర్తిగా విడిచి పెట్టినట్లేనా? కొదంటున్నాడు - తదితి. ఆ రసౌచిత్యమే తనకు సహకారిగా విషయాన్ని అపేక్షించి, కించిత్‌= కొంచెం, విభేదః.= అవాంతరవైచిత్ర్యం, నంపాదించదగినదిగా దేనికి ఉన్నదో (దేనిచేత సంపాదించవలసి ఉందో) అలాంటిదిగొ అవుతుంది. ఏతదితి - దీనినే (వృత్తికారుడు) 'తత్తు' ఇత్యాదికంచేత వివరిస్తున్నాడు. “సర్వాకారమ్‌' అనేది క్రియావిశేషణం. అసమాసైవేతి - సర్వత్ర (అంతటా కూడ) అని

తృతీయోద్దోతః 595 అధ్యాహారం. అందుచేత వాక్యాభినయలక్షణంలో ముని “స్పష్టార్థాలైన విడివిడిగా ఉండే పాదాలచేతనే” అని చెప్పాడు. ఇందుకు నచ ఇత్యాదికంచేత అపవాదం చెపుతున్నాడు నాటకాదావితి “స్వవిషయే పి” అనేది దీనితో కూడ నంబంధిన్తుంది.9 ధ్వన్యాలోకం

ఇదానీవులక్ష్య్యకవువ్యబ్లో్యో ద్వానిఃి (వ బన్ఫాత్మా రామాయణమహాభారతాదౌ ప్రకాశమానః ప్రసిద్ధ ఏవ. తస్యతు యథా ప్రకాశనం తత్‌ ప్రతిపాద్యతే - కా. విభావభావానుభానసంచార్యౌచిత్యచారుణ:,

విధిః కథాశరీరస్య వృత్తస్యోత్రేక్షితస్య వా. 10

ఇతినృత్తవశాయాతాం త్యక్త్వాననుగుణాం స్థితిమ్‌,

ఉ్రేక్షాప్యన్తరాభీష్టరసోచితకథోన్నయ: 11

సన్జిసన్య్యజిఘుటనం రసాభివ్యక్త్య పేక్షయా,

నతు కేవలయా శాస్తస్థితిసమ్పాదనేచ్చయా. 12

ఉద్దీపనప్రశమనే యథావసరమన్తరా,

రసస్యారబ్ధవిశ్రాన్తేరనుసన్థానమజ్డిన£ 13

అలజ్బృతీనాం శక్తావప్యానురూప్యేణ యోజనమ్‌,

ప్రబన్గస్య రసాదీనాం వ్యజ్ఞాకత్వే నిబన్ధనమ్‌. 14

బాలానందివి

ఇదానీమితి - ప్రబంధరూపమైన అలక్ష్యక్రమధ్వని రామాయణ మహాభారతాదులలో ప్రసిద్ధ మైనదే. దాని ప్రకాశనం ఎట్లు చెయ్యాలో ఇప్పుడు ప్రతిపాదించబడుతున్నది.

విభావేతి - విభావభావానుభావసంచార్యౌచిత్యచారుణః = విభావ-భావ- అనుభావ-సంచారిభావాల బెచిత్యంచేత సుందరమైన, వృత్తస్య= జరిగినది గాని, ఉఊశ్రేక్షితన్య వా= కల్పించబడినది కాని అయిన, కథాశరీరస్య= కథాశరీరంయొక్క, విధిః= ఏర్పాటు, ఇతివృత్తవశాయాతామ్‌= ఇతివృత్తాన్ని పట్టి వచ్చిన, అననుగుణామ్‌= తగని, స్థితిమ్‌= స్థితిని, త్యక్వా= విడిచి, అన్తరా= మధ్యయందు, ఉత్రేక్ష్యాపి=

596 ధ్వన్వాలోకు కల్పించియైనా, అభీష్టరసోచితకథోన్న్సయ:= ఇష్టమైన రసానికి తగిన కథయొక్క కూర్చు, రసాభివ్యక్ష్యపేక్రయా= రసాన్ని అభివ్యక్తీకరించడంకోసం, తుజ కాని, కేవలయా= కేవలమైన, శాస్త్రస్థితిసంపాదనేచ్చయా= శాస్ర్రస్థితియొక్క సంపాదనమునందు ఇచ్చచేత, న = కాదు. సన్ఫిసన్ధ్యబ్లఘటనమ్‌ = సంధులయొక్క, సంధ్యంగాలయొక్క కూర్చు, అణ్గినః రసస్య= అంగియైన రసంయొక్క, అన్తరాజ మధ్య మధ్య, యథావసరమ్‌జ= సమయానుకూలంగా, ఉద్దీపనప్రశమనే= ఉద్దీపనం చేయడం శాంతింపచేయడం, ఆరబ్భవిశ్రాన్తే:= (ప్రారంభించబడిన విశ్రాంతి గల ఆ రసంయొక్క, అనుసంధానమ్‌= అనుసంధానం, దానిని మళ్లీ స్పృశించడం, శక్తా అపి= సామర్థ్యం ఉన్నా కూడ, ఆనురూప్యేణ= రసానుగుణంగా ఉండే టట్లు మాత్రమే, అలంకృతీనామ్‌= అలంకారాలయొక్క, యోజనమ్‌= కూర్చడం, ఇది, ప్రబన్ధస్య = ప్రబంధంయొక్క, రసాదీనాం వ్యజ్ఞకత్వే = రసాదుల వ్యంజకత్వమునందు, నిబన్ధనమ్‌ = కొరణం. ప్రబంధం రసాదులను వ్యంజింపచెయ్యాలంటే ఈ విధంగా చెయ్యాలి అని అర్ధం. 10 -14 లోచనం

ఏవం సంఘటనాయాం చ అలక్ష్యక్రమః దీష్యతే ఇతి నిర్ణీతమ్‌. ప్రబన్చే దీష్యత ఇతి తు నిర్వివాదోఒయమర్ధః ఇతి నాత్ర వక్తవ్యం కించిదస్తి. కేవలం కవిసహృదయాన్‌ వ్యుత్పాదయితుం రసవ్యజ్ఞునే యా ఇతికర్తవ్యతా ప్రబన్ధస్య సా నిరూప్యా ఇత్యాశయేనాహ - ఇదానీమితి. ఇదానీం తత్ర్రకారజాతం ప్రతిపాద్యతే ఇతి సంబన్థః.

బాలానందిని

వివమితి - ఈ విధంగా అలక్ష్యక్రమం సంఘటనలో కూడ (ప్రకాశిస్తుంది అని నిర్ణయించబడింది. ప్రబంధంలో అది ప్రకాశిస్తుంది అనేది వివాదం ఏమీ లేకుండా సిద్ధమైన విషయమే; అందుచేత ఆ విషయంలో చెప్పవలసింది ఏదీ లేదు. కేవలం కవులకు సహృదయులకు వ్యుత్పత్తి కలిగించడంకోసం, వాళ్లకి మార్గదర్శనం చేయడం శోసం, రసవ్యంజన విషయంలో ప్రబంధంలో ఏమి చెయ్యాలో అది నిరూపించబడుతూన్నది అనే అభిప్రాయంతో అంటున్నాడు - ఇదానీమ్‌ ఇతి : ఇప్పుడు, ఈత్‌= ఆ పద్ధతి అంతా ప్రతిపాదించబడుచున్నది అని అన్వయం.

తృతీయోద్దోతః 597 ధ్వన్యాలోకం ప్రబన్ఫోఒపి రసాదీనాం వ్యజ్ఞుక ఇత్యుక్తమ్‌; తస్య వ్యజ్ఞుకత్వే నిబస్ధనమ్‌ - ప్రథమం తావత్‌ విభావభావానుభావసంచార్యౌచిత్య చారుణ; కథాశరీరస్య విధిః; యథాయథం ప్రతిపిపాదయిషిత రసభావాద్యపేక్రయా య ఉచితో విభావః, భావః, అనుభావః, సంచారీ వా తదౌచిత్యచారుణః కథాశరీరస్య విధిః వ్యజ్ఞుకత్వే నిబన్సనమేకమ్‌. భావౌచిత్యం తు ప్రకృత్యాచిత్యాత్‌. ప్రకృతిర్హి ఉత్తమమధ్యమాధమ భావేన దివ్యమానుషాదిభావేన చ విభేదినీ. తాం యథా యథమనునృత్య అనజ్కీర్ణ:ః స్థాయీ భావః ఉవనిబదధ్యామాన; బెచిత్యబాగ్‌ భవతి. అన్యథా తు కేవలమానుషాశ్రయే దివ్యన్య, కేవలదివ్యాశ్రయేణ వా కేవలమానుషస్య ఉత్సాహాదయః ఉపనిబధ్యమానా అనుచితా భవన్తి, తథా చ కేవలమానుషస్య రాజాదేర్వర్లనే సప్తార్ణవలబ్బనాదిలక్షణా వ్యాపారాః ఉపనిబధ్యమానాః సౌష్టవభృతో౭పి నీరసా ఏవ నియమేన భవన్ని; తత్ర తు అనౌచిత్యమేవ హేతుః. బాలావందిని వ్రబన్లోఒపీతి - ప్రబంధం కూడ రసాదివ్యంజకం అని చెప్పబడింది. దానికి (ప్రబంధానికి) ఉన్న వ్యంజకత్వానికి కారణం ఏమనగా - ముందుగా, విభావ-భావ- అనుభావ-సంచారిభావాల బెచిత్యంచేత సుందరమైన కథాశరీరంయొక్క విధి, అనగా నిర్మాణం. తగువిధంగా ప్రతిపాదించదలచిన రనభావాదుల దృష్ట్యా ఏ విభావం, ఏ భావం, ఏ అనుభావం, లేదా ఏ సంచారిభావం ఉచితంగా ఉంటుందో వాటి బెచిత్యంచేత అందంగా ఉన్న కథాశరీరాన్ని నిర్మించుకోవడం వ్యంజకత్వంలో ఒక నిబంధనం, కారణం. తశ్రేతి :- వాటిలో విభావౌచిత్యం అనేది పసిద్ధమే. భావౌచిత్యం ప్రకృత్యాచిత్యాన్ని పట్టి లభిస్తుంది. ప్రకృతి ఉత్తమత్వ - మధ్యమత్వ - అధమత్వాలచేత, దివ్యత్వ -

598 ధ్వన్వాలోకః మానుషత్వాదులచేత వేరు వేరుగా ఉంటుంది. (అనగా ఉత్తమత్వ-దివ్యత్వాదులు ప్రకృతిభేదా లని అర్ధం). ఆ ప్రకృతిని తగిన విధంగా అనుసరించి అసంకీర్ణమైన, ఏ విధమైన అనిశ్చితత్వానికీ తావు లేని, స్థాయిభావం కూర్చబడినట్లయితే అది బెచిత్యం కలదై (ఉచితంగా) ఉంటుంది. అలా కాకుండా దివ్యప్రకృతికి కేవలమానుష వ్యవహారాలను ఆశ్రయించడం చేత, కేవలమానుషునికి కేవలదివ్యవ్యవ హారాశ్రయణం చేత కూర్చబడిన ఉత్సాహోదులు అనుచితంగా ఉంటాయి. అందుచేతనే కేవలమానుషుడైన రాజాదిపురుషుణ్ణి వర్షించేటప్పుడు సప్తార్షవాలను దాటడంమొదలైన వ్యాపారాలు కూర్చబడినట్లయితే అవి పైకి అందంగానే ఉన్నా తప్పకుండా నీరసాలే అవుతాయి. అందుకు కారణం అనౌచిత్యమే. లోచనం

ప్రథమం తావదితి:- ప్రబన్ధస్య వ్యళ్థకత్వే యే ప్రకారాః తే గ్రమేబైవ ఉపయోగినః. పూర్వం హి కథాపరీక్షాా తత్ర అధికావాపః, ఫలపర్యన్తతానయనమ్‌, రసం ప్రతి జాగరణమ్‌. తదుచితవిభావాదివర్షనే అలంకారౌచిత్యమితి. తత్‌ క్రమేణ పజ్బుకం వ్యాచష్టే - విభావేత్యాదినా. తదౌచిత్యేతి - శృబ్గారవర్ణనేచ్చునా తాదృశీ కథా సంశ్రయణీయా యస్యామ్‌ బుతుమాల్యాదేః విభావస్య, లీలాదే: అనుభావస్య, హర్షధృత్యాదేః సంచారిణ:, స్ఫుట ఏవ సద్భావ ఇత్యర్తః. ప్రసిద్ధమితి లోకే భరతశాస్త్రే చ. వ్యాపారా ఇతి:- తద్విషయోత్సాహోపలక్షఐమేతత్‌. స్థాయ్యౌచిత్యం హి వ్యాఖ్యేయత్వేన ఉపక్రాన్తం నానుభావౌచిత్యమ్‌. సౌష్టవభృతోఒపీతి:- వర్ణనామహ్నిమ్నేత్యర్థ:. తత్ర తు ఇతి :- నీరసత్వే.

బాలానందిని

ప్రథమం తావదితి - ప్రబంధానికి ఉన్న వ్యజకత్వంలో ఏ ప్రకారాలు, పద్ధతులు, ఉన్నాయో అవి చెప్పిన క్రమంలోనే ఉపయోగిస్తాయి. ముందు కథ్రాపరీక్ష చేసుకోవాలి. ఆ కథలో అధికంగా కొన్ని చేర్పులు, మార్పులు (అధికావాపః) చేసి, ఫలం దాకా దానిని నడిపించాలి. రసం విషయంలో మెలకువతో ఉండాలి. రసానికి ఉచితమైన విభావాదుల వర్ణనంలో అలంకారప్రయోగం ఉచితంగా ఉండావ. ఈ ఐదింటిని క్రమంగా విభావేత్యాదికారికలచేత వివరిస్తున్నాడు. తదౌచిత్యేవ - శృంగారాన్ని వర్ణించాలని

తృతీయోద్దోతః 599 అనుకునేవాడు ఏ శఠథలో బుతువులు, మాలలు మొదలైన విభావాలు, లీలాద్యనుభావాలు, హర్షధృత్యాదిసంచారిభావాలు స్పష్టంగా ఉంటాయో అలాంటి కథనే ఎంచుకోవాలి. వ్రసిద్ధమితి. లోకంలోను భరతశాస్త్రంలోనూ కూడ ప్రసిద్ధమైనది. వ్యాపారాః ఇతి. ఇది సవ్తసముద్రలంఘనాదివ్యాపారం చేసే ఉత్సాహానికి ఉపలక్షణం. స్థాయిభావౌచిత్యాన్ని గూర్చి వివరించడానికి ఉపక్రమించడం జరిగింది గాని అనుభావాల బచిత్యాన్ని గూర్చి కాదు కదా. సౌష్టవభృతోఒపి ఇతి :- వర్షనామహిమచేత అందంగానే ఉన్నా అని అర్ధం. తత్ర తు ఇతి - నీరసత్వంలో అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం నను నాగలోకగమనాదయః సాతవాహన'ప్రభృతీనాం శూయన్తే, తదలోకసామాన్యప్రభావాతిశయవర్ణనే కిమనౌచిత్యం నర్వోర్వీ భరణక్షమాణాం క్షమాభుజామితి; నైతదస్తి; న వయం బ్రూయో యత్‌ వ్రభావాతిశయనవర్ణ్షనమనుచితం రాజ్ఞామ్‌; కిం తు కేవలమానుషాశయేణ యా ఉత్పాద్యవస్తుకథా క్రియతే తస్యాం దివ్యమౌచిత్యం న యోజనీయమ్‌. దివ్యమానుష్యాయాం తు కథాయావ్‌ం ఉభయౌచిత్యయోజనమవిరుద్ధవేంవ. యథా పాణ్ణవాదికథాయామ్‌. సాతవాహనాదిషు తు యేషు యావదవదానం శూయతే తేషు తావన్మాత్రమనుగమ్యమానమ్‌ అనుగుణత్వేన ప్రతిభాసతే. వ్యతిరిక్తం తు తేషామేవ ఉపనిబధ్యమానమ్‌ అనుచితమ్‌. తదయమత్రపరమార్థః - అనౌచిత్యాదృతే నాన్యద్రసభజ్ఞస్య కారణమ్‌, ప్రసిడ్దాచిత్యబన్గస్తు రసస్యోపనిషత్సరా. అత ఏవ చ భరతే ప్రఖ్యాతవస్తువిషయత్వం, ప్రఖ్యాతో దాత్తన్సాయకత్వం చ నాటకస్య అవశ్యకర్తవ్యతయా ఉపన్యస్తమ్‌. తేన హి నాయకౌచిత్యానౌచిత్యవిషయే కవిర్న వ్యాముహ్యతి.

600 ఛ్వన్వాలోక్షః యన్తూత్పాద్యవన్తు నాటకాది కుర్యాత్‌ తన్య అప్రసిద్ధానుచితనాయకస్వభావవర్ణనే మహాన్‌ ప్రమాదః. బాలానందిని

నన్వితి (ఆశంక) సాతవాహనాదులు నాగలోకాదులకు వెళ్లినట్లు వింటున్నాం. అందుచేత సకలభూభారాన్ని భరించడంలో సమర్శలైన రాజులయొక్క లోకసామాన్య౧ కొని ప్రభావాతిశయాన్ని వర్ణించడంలో అనౌచిత్యం ఏముంది? నైతదస్తీతి:- అది కాదు విషయం. రాజుల ప్రభావాతిశయాన్ని వర్ణించడం అనుచితం అని మేం అనడం లేదు. మేం అనేదల్లా ఏమి టనగా - కేవలమానుషాశ్రయం గల ఏ ఉత్పాద్య(కల్పిత) కథ కూర్చబడుతుందో దానిలో దివ్యమైన(దేవతాపురుషులకే సాధ్యం అయిన) బెచిత్యం కూర్చకూడదు అని మాత్రమే. దివ్య-మానుష్యకథలో అయితే రెండింటికీ సంబంధించిన బెచిత్యాన్ని కూర్చడం విరుద్ధం కాదు. ఉదాహరణకి పాండవాదుల కథలో వలె. సాతవాహనాదుల విషయంలో వాళ్లు చేసిన ఘనకార్యం (అవదానం) ఎంతైతే వ్రసిద్ధంగా వినబడుతుందో ఆంతమాత్రం అనునరించినా కూడ అనుగుణంగానే భాసిస్తుంది. అంతకు మించి వాళ్ల వ్యవహారమే ఏదైనా కూర్చబడిన ట్లయితే అది అనుచితం. అందువల్ల ఈ విషయంలో (గుర్తుంచుకొనదగిన) పరమార్ధం ఇది.

అనాచిత్యాదితి - అనౌచిత్యాత్‌ బుతే= అనౌచిత్యం తప్ప, రసభబ్గస్య కారణమ్‌= రసభంగానికి కారణం, అన్యత్‌= మరొకటి ఏదీ, నః= లేదు. ప్రసిద్సెచిత్యబన్టస్తు= లోకశాస్తాదులలో ప్రసిద్ధమైన బెచిత్యాన్ని కూర్చడం అయితే, రసస్య= రసంయొక్క, పరా= గొప్ప, ఉపనిషత్‌= రహస్యం.

అత ఎవేతి - అందువల్లనే నాటకంలో తప్పకుండా ప్రసిద్ధమైన కథావస్తువు ఉండా లనీ ప్రసిద్ధుడైన ఉత్తమనాయకుడు ఉండాలనీ భరతనాట్యశాస్త్రంలో చెప్పబడింది. ఆ విధంగా ఉంటే నాయకుని బెచిత్య-అనౌచిత్యాల విషయంలో కవి వ్యామోహం చెందడు. ఏ కవి కల్పితకథావస్తువు గల నాటకాదుల్ని రచిస్తాడో అతడు అధ్రసిదుడు. అనుచితుడూ అయిన నాయకుని న్వభావాన్ని వర్ణించడంలో పెద్ధ పారబాటు జరుగుతుంది.

లోచనం

వ్యతిరిక్తం'త్వితి :- అధికమిత్యర్థః. ఏతదుక్తం భఎతి - యత్ర వినేయానాం

ప్రతీతిఖబ్గనా న జాయతే తాదృగ్వర్ణనీయమ్‌. ఆత్ర కేవలమానుషస్య ఏకపదే

తృతీయోద్దోతః 601 సప్తార్ణవలబ్బనమసంభావ్యమానతయా అన్నతమితి హృదయే న్ఫురత్‌ ఉపదేశ్యస్య చతుర్వర్గోపాయస్యాపి అలీకతాం బుద్దా నివేశయతి. రామాదేస్తు తథావిదమపి చరితం పూర్వప్రసిద్దిపరంపరోపచిత సంప్రత్యయోపారూఢ మసత్యతయా న చకాస్తి. అత ఏవ తస్యాపి యదా ప్రభావాన్తరముత్రేక్ష్యతే తదా. తాదృశమేవ. న త్వసంభావనాపదం వర్ణనీయమితి. తేన హీతి - ప్రఖ్యాతోదాత్తవాయకవస్తుత్వేన. వ్యాముహ్యతీతి - కిం వర్ణయేయమ్‌ ఇతి. యస్తు ఇతి - కవిః, మహాన్‌ ప్రమాద ఇతి - తేన ఉత్పాద్యవస్తు నాటకాది న నిరూపితం మునినేతి న కర్తవ్యమితి తాత్సర్యమ్‌. ఆదిశబ్దః ప్రకారే, డిమాదేః ప్రసిద్ధదేవచరితస్య సంగ్రహార్థః. బాలానందిని వ్యతిరిక్తం త్వితి :- అధికము అని అర్థం. ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - వధేయులకు (బుద్ధిగణణపవలసినవాళ్లకి) దేని విషయంలో (నిజంగా ఇది ఇలా జరిగి ఉంటుందా అనే భావం కలగడంచేత) జ్ఞానంయొక్క ఖండనం జరగదో అలాంటిదే వర్ణించాలి. క్రేవలమానవుడు ఒక్క ఊపులో ఏడు సముద్రాలు దొటడం అసంభావ్యం, అందుచేత ఇది అసత్యం అని ఉపదేశ్యుని (వినేయుని) హృదయంలో స్ఫురిస్తే చతుర్వర్గ్లోపాయం కూడ (కావ్యాలలో బోధించే చతుర్విధపురుషార్ధాలను గూర్చిన ఉపదేశం కూడ) అసత్యమే అన్న భావం బుద్దిలో ఏర్పడుతుంది. రామాదుల విషయంలో అయితే ఆ విధమైన (లోకోత్తరమైన) చరితం కూడ పూర్వంనుంచీ వస్తూన్న వ్రసిద్దిపరంపరచేత పోషించబడిన నమ్మకంలో ప్రవేశించి అసత్యంగా కనబడదు. అందువల్లనే ఆ రామాదుల విషయంలో కూడ మరొక ప్రభావం కల్పించబడినట్లయితే అది కూడ అలాంటిదే (నమ్మబడనిదే) అయిపోతుంది. అందువల్ల అలా జరగవచ్చు అని ఊహించడానికి వీలుకాని దానిని వర్ణించకూడదు అని తాత్పర్యం. తేన హీతి - ప్రసిద్ధమైన ఉదాత్తవాయకుడు గల వస్తువు అవడంచేత (న) వ్యాముహ్యతీతి:- ఏమి వర్ణించాలా అని (వ్యామోహం చెందడు). యస్తు ఇత్‌ : ఏ కవి. మహాన్‌ ప్రమాదః ఇతి. అందుచేతనే భరతముని ఉత్పాద్యవస్తువుగల (కల్పితకథావస్తువు గల) నాటకాదికాన్ని నిరూపించలేదు గాన అలాంటి దానిని రచించకూడదు అని తాత్పర్యం. 'నాటకాది' లోని 'ఆది' శబ్దం ప్రకారార్థకం. (ఈ రకమైనవి, ఈ కోవకు చెందినవి అనే అర్ధాన్ని

802 ధ్వన్వ్యాలోకః బోధిస్తుంది). డిమం మొదలైన ప్రసిద్ధదేవచరితం గల రూపకాలను సంగ్రహించడానికి ఉపయోగించబడింది. లోచనం

అన్యస్తు - “ఉపలక్షణముక్తో బహువ్రిహిరితి ప్రకరణమత్రోక్తమ్‌” ఇత్యాహ. “నాటికాది” ఇతి హ్‌ పాఠః. తత్రాదిగ్రహణం ప్రకారసూచకమ్‌ - తేన మునినిరూపితే నాటికాలక్షణే “ప్రకరణనాటకయోగాదుత్సాద్యం వస్తు నాయకో నృపతి?” ఇత్యత్ర యథాసంఖ్యేన ప్రఖ్యాతోదాత్తనృపతినాయకత్వం బోద్ధవ్యమ్‌ ఇతి భావః.

బాలానందిని

అస్యస్తు ఇతి - “యస్తు ఉత్పాద్యవస్తు నాటకాది” అనే వృత్తివాక్యంలోని “నాటకాది' లోని 'ఆది' పదానికి 'మొదలైన' అనే అర్ధం కాకుండా 'నాటకంవంటివి' అని "పైన వ్యాఖ్య చేయబడింది. ఆ వ్యాఖ్యను అనుసరించి నాటకంలో ఏ విధంగా ప్రసిద్ధమైన కథావస్తువు ఉంటుందో ఆ విధంగా ప్రఖ్యాతకథావస్తువు గల డిమ - వ్యాయోగాదులు మాత్రమే గ్రహించబడతాయి. అందుకొరకే ఆ విధంగా వ్యాఖ్యానం చేయబడింది. కొని కొందరు వ్యాఖ్యాతలు “పైన చెప్పబడిన బహు(వ్రీహి ఉపలక్షణం; అందుచేత ఇక్కడ ప్రకరణాన్ని గ్రహించాలి” అని వ్యాఖ్యానించారు. (నాటకం ఉత్పాద్యవస్తువు అవడానికి వీలులేదు గాన ఇక్కడ 'నాటక' శబ్దం ఉత్పాద్యవస్తువైన ప్రకరణూన్ని చెపుతుంది అని ఆ వ్యాఖ్యాత అభిప్రాయం).

నాటికొదీతి : లేదా 'నాటికాది' అని పాఠం ఉండి ఉంటుంది. అప్పుడు 'అది' శబ్దం 'ప్రకారసూచకం (నాటికమాదిరి అని అర్ధం;'అందుచేత ప్రకరణాదికం గ్రహించవచ్చు). ముని చెప్పిన - “ప్రకరణనాటకయోగాదుత్సాద్యం వన్తు నాయకో నృపతిః” (నాటిక ప్రకరణనాటకాల కలయికవల్ల ఏర్పడుతుంది. వస్తువు ఉత్స్పాద్యం; నాయకుడు మాత్రం ప్రసిద్భుడైన రాజు) అనే నాటికాలక్షణంలో యథాసంఖ్యంచేత ప్రఖ్యాతోదాత్తన్రపతి నాయకత్వం ఉంటుందని గ్రహించాలి.

వివరణ:- పై లక్షణంలో చెప్పినట్టు నాటికలో ప్రకరణలక్షణా లుండడంచేత వస్తువు ఉత్పాద్యం అని, నాయకుడు ప్రఖ్యాతు డనీ యథాసంఖ్యంగా గ్రహించాలి. ఆ విధంగా 'నాటికాది' పదంచేత నాటికవలె ఉత్పాద్యవస్తువైన ప్రకరణాదికం అనే అర్థం లభిస్తుంది అని భావం.

తృతీయోద్దోతః 603 ధ్వన్యాలోకం

నను యద్యుత్సాహాదివర్ణనే కథం చిత్‌ దివ్యమానుష్యాద్యాచిత్య పరీక్షా క్రియతే తత్‌ క్రియతామ్‌, రత్యాదౌ తు కిం తయా ప్రయోజనమ్‌? రతిర్హి భారతవర్నోచితేనైవ వ్యవహారేణ దివ్యానామపి వర్ణనీయా ఇతి స్థితి:. నైవమ్‌; తత్రౌచిత్యాతిక్రమేణ సుతరాం దోషః. తథాహి - అధమటప్రకృత్యాచిత్యేన ఉత్తమప్రకృతేః శృబ్ణారోపనిబన్ధనే కా భవేన్నోపహాస్యతా?

త్రివిధం ప్రకృత్యాచిత్యం భారతవర్షే౭ప్యస్తి శృబ్గారవిషయమ్‌. యత్తు దివ్యమౌచిత్యం తత్‌ తత్ర అనుపకారకమేవ ఇతి చేత్‌ - న వయం దివ్యమౌచిత్యం శృజ్లారవిషయమ్‌ అన్యత్‌ కించిద్‌ బ్రూమః; కిం తర్హి? భారతవర్షవిషయే యథా ఉత్తమనాయకేషు 6 జాదిషు శృజ్లారోపనిబన్ధః తథా దివ్యాశ్రయో౭పి శోభతే. న చ రాజాదిషు ప్రసిద్ధగ్రామ్యశృజ్ణారోపనిబన్ధనం ప్రసిద్ధం నాటకాదౌ; తథైవ దేవేషు తత్‌ పరిహర్తవ్యమ్‌, నాటకాదేః అభినేయార్థత్వాత్‌ అభినయస్య చ సంభోగశ్ళజ్ఞారవిషయస్య అసభ్యత్వాత్‌ తత్ర పరిహార ఇతి చేత్‌ - న. యద్యభినయస్య ఏవం విషయస్యాసభ్యతా తత్కావ్య స్యైవంవిధస్య సా కేన నివార్యతే? తస్మాత్‌ అభినేయార్ధే అనభినేయార్ధే వా కావ్యే యదుత్తమప్రకృతే:ః రాజాదేః ఉత్తమప్రకృతిభిః నాయికాదిభిః సహ (గ్రామ్యునంభోగవర్ణ్గనం తత్‌ పిత్రోః సంభోగవర్ణనమివ సుతరామసభ్యమ్‌. తథైవ ఉత్తమదేవతాదివిషయమ్‌.

బాలానందిని

నన్వితి (ఆశంక) ఉత్సాహాదిభావాల వర్ణన విషయంలో దివ్యమానుష్యాదులకు

సంబంధించిన బెచిత్యపరీక్త చేస్తే చేయవచ్చు; కాని రత్యాదుల విషయంలో అ

604 ధ్వన్వాలోకః పరీక్షబేత ఏమి ప్రయోజనం? దివ్యపురుషుల రతి కూడ భారతవర్నానికి ఉచితమైన వ్యవహారంచేతనే వర్జించాలి అని కదా పద్ధతి? నైవమితి (సమాధానం) ఇట్లు కాదు. రతివిషయంలో బెచిత్యాన్ని అధమప్రకృతులకు ఉచితమైన రీతిలో నిబంగ్నో హాస్యాస్పదం కాకుండా ఉంటుందా? త్రివిధమితి (ఆశంక) భారతవర్సంలో కూడా శృంగారవిషయమైన మూడు విధాలైన బెచిత్యం ఉంటుంది; దివ్యమైన బెచిత్యం ఏదైతే ఉందో అది శృంగారం విషయంలో ఉపకారకం కాదు కదా? నేతి (సమాధానం) శృంగొరవిషయంలో దివ్యమైన టబెచిత్యం అనేది వేరుగా ఒకటి ఉందని మేం అనడంలేదు. మరేమనగా - భారతవర్పంలో ఉత్తనాయకులైన రాజాదులలో ఏ విధమైన శృంగారోపనిబంధం చేయబడుతుందో, దివ్యాశ్రయం కూడా అలాగే ఉంటే శోభిన్తుంది. రాజాదుల విషయంలో వ్రసీద్ధగ్రామ్యశ్ళంగారాన్ని నిబంధించడం నాటకాదులలో ప్రసిద్ధం కాదు కదా? అదే విధంగా దేవాదుల విషయంలో కూడ దానిని పరిహరించాలి. నాటకొాదేరితి:- (ఆశంక) నాటకాదికం లోని వన్తువు అభినయించదగిన దవడంచేత సంభోగళ్ళంగారాభినయం అనభ్యంగా ఉంటుంది. అందుచేత వాటిలో మాత్రమే దానిని పరిహరించడం జరుగుతుంది అని అంటే - (సమాధానం) అది యుక్తం కాదు.

ఇలాంటి విషయం ఉన్న అభినయం అసభ్యం అవుతే ఇలాంటి విషయమే ఉన్న కావ్యంలో కూడా దాని అసభ్యత్వం ఎవరు కాదనగలరు? అందువల్ల అభినేయార్థ కావ్యమైనా (దృశ్యకావ్యమైనా), అనభినేయార్థకావ్యం (శ్రవ్యకొవ్యం) అయినా ఉత్తమప్రకృతులైన రాజాదులకు ఉత్తమ్రకృతులైన నాయికలతో గ్రామ్యునంభోగం వర్ణించడం జననీజనకుల సంభోగాన్ని వర్ణించడం వలె చాల అసభ్యం. ఉత్తమదేవతాది విషయసంభోగవర్ణనం కూడ అట్లే.

ధ్వన్యాలోకం

న చ సంభోగశ్ళజ్లారస్య నురతలక్షణ ఏవైకః ప్రకారః; యావదన్యేఒపి ప్రభేదాః పరస్పరథ్రేమదర్శనాదయః సంభవన్తి. తే కస్మాదుత్తమప్రకృతివిషయే న వర్మ్యన్నే? తస్మాదుత్సాహవద్రతావపి ప్రకృత్యౌచిత్యమ్‌ అనుసర్తవ్యమ్‌. తథైవ విస్మయాదిషు. యతేవంవిధే విషయే మహాకవీనామపి అసమీక్ష్యకారితా లక్ష్యే దృశ్యతే సదోష

తృతీయోద్దోతు 605 ఏవ. నతు శక్తితిరసృతత్వాత్తేషాం న లక్ష్యత ఇత్యుక్తమేవ. అనుభావౌచిత్యం తు భరతాదౌా వప్రసిద్ధమేవ. బాలానందిని న చేతి - నంభోగళ్ళంగారానికి నురతరూపమైన ఒకే వ్రకారం కాదు; (ప్రేమతో పరన్పరం చూచుకోవడం మొదలైనవి ఇతరమైన ప్రభేదాలు కూడా ఉంటాయి. ఉత్తమవ్రకృతుల విషయంలో వాటిని కూడా వర్ణించవచ్చును కదా? అందువల్ల ఉత్సాహం విషయంలో వలె రతివిషయంలో కూడా ప్రకృత్యాచిత్యం అనుసరించదగినదే. విస్మయం మొదలైన వాటిలో కూడా ఇంతే. ఇలాంటి విషయాలలో మహాకవులు కూడ సరిగా ఆలోచించకుండా చేయడం లక్ష్యాలలో కనబడితే అది దోషమే. అయితే అది వాళ్ల ప్రతిభచేత కవ్పబడిపోవడంవల్ల గుర్తించబడదు అనే విషయం వెనక చెప్పే ఉన్నాం. అనుభావాల బెచిత్యం భరతనాట్యశాస్తాదులలో ప్రసిద్ధమే. లోచనం కథం తర్పి నంభోగళ్ళజ్లారః కవినా నిబధ్యతామ్‌ ఇత్యాశబ్క్యాహ - న చేతి. తథైవేతి. మునినాపి స్థానే స్థానే ప్రకృత్యాచిత్యమేవ విభావానుభావాదిమ బహంుతరం ప్రమాణీకృతమ్‌ “సరే బోత్తమమధ్యమానాం నీచానాం సంభ్రమేణ” ఇత్యాది వదతా. బాలానందిని కథమితి :- అయితే ఉత్తమస్రకృతుల విషయంలో సంభోగళ్ళంగారం ఎలా నిబంధించాలి అని ఆశంకించుకొని న చేత్యాదికంచేత సమాధానం చెపుతున్నాడు. తథైవేతి:- భరతముని కూడ అడుగడుగునా - “ఉత్తమమధ్యమఅధమప్రకృతుల భావావిష్కరణం స్టైర్యంతో జరిగినట్టు, నీచులది తొందరతో జరిగినట్లు ఇత్యాది విధంగా చెప్పుతూ విభావానుభావాదివిషయంలో అత్యధికంగా ప్రకృత్యాచిత్యమే ప్రమాణంగా గ్రహించాడు. ధ్వన్యాలోకం ఇయత్తూచ్యతే = భరతాదివిరచితాం స్ధితిం చానువర్తమానేన మహాకవిప్రబన్థాంశ్చ పర్యాలోచయతా, స్వప్రతిభాం చానుసరతా కవినా అవహితచేతసా భూత్వా విభావాద్యాచిత్యభ్రంశపరిత్యాగే పరః

606 ధ్వన్వాలోకః ప్రయత్నోవిధేయః. బె చిత్యవత:ః కథాశరీరస్య, వృత్తస్య ఉత్రేక్షితస్య వా గ్రహో వ్యజ్ఞుక ఇత్యనేన ఏతత్రతిపాదయతి - యదితిహాసాదిషు కథాసు రసవతీషు వివిధాసు సతీష్వపి యత్తత్ర విభావాద్యాచిత్యవత్‌ కథాశరీరం తదేవ గ్రాహ్యం నేతరత్‌, వృత్తాదపి చ కథాశరీరాత్‌ ఉత్రేక్షితే విశేషతః ప్రయత్నవతా భావ్యమ్‌. తత్ర హ్యనవధానాత్‌ స్థలతః కవేః అవ్యుత్పత్తిసంభావనా మహతీ భవతి. పరికరశ్లోకశ్చాత్ర- శ్లో కథాశరీరముత్పొాద్యవస్తు కార్యం తథా తథా, యథా రసమయం సర్వమేవ తత్రతిభాసతే. బాలానందిని ఇయదితి - ఇంతమాత్రం అయితే చెప్పబడూతున్నది - కవి భరతాదులు చేసిన మర్యాదను అనుసరిస్తూ, మహాకవుల ప్రబంధాలను బాగా పరిశీలిస్తూ, తన ప్రతిభను అనుసరిస్తూ, సావధానచిత్తుడై విభావాదుల బెచిత్యంయొక్క భ్రంశను విడిచిపెట్టడానికి (బెచిత్యం చెడిపోకుండా ఉండడానికి) చాలా ప్రయత్నం చెయ్యాలి. “జరిగినది కాని కల్పితం కొని అయిన బెచిత్యం గల కథాశరీరాన్ని గ్రహించడం రసవ్యంజకం అవుతుంది" అని చెప్పడంచేత ఈ విషయాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు - ఏమనగా - ఇతిహాసాదులలో పైకి రసవంతాలుగా కనబడే అనేకవిధాలైన కథలు ఉన్నా కూడ వాటిలో ఏ కథాశరీరంలో విభావాద్యాచిత్యం ఉంటుందో దానిని గ్రహించాలి. జరిగిన కథాశరీరంకంటె కల్పితకథాశరీరం విషయంలో విశేషించి ప్రయత్నవంతుడై ఉండాలి. అక్కడ ఏకాగ్రత లేకపోవడంవల్ల తొట్రుపడిన కవి విషయంలో ఈతనికి వ్యుత్పత్తి చాలా తక్కువ అని అనుకోవడానికి తగిన అవకాశం అత్యధికంగా ఉంటుంది. ఈ విషయంలో ఒక పరికరళ్లోకం - కథాశరీరమితి:- ఉత్పాద్యవస్తు= ఉత్సాద్యవస్తువుగల, కథాశరీరమ్‌= కథాశరీరం, తథా తథా= ఆ యా విధంగా, కార్యమ్‌= చేయదగినది; తత్‌ సర్వమేమా అది అంతా కూడ, యథా= ఏ విధంగా, రససమయమ్‌=జ రసమయంగా, ప్రతిభాసతే= భాసిస్తుందో.

తృతీయోద్ధోతః 807 లోచనం ఇయత్త్వితి - లక్షణజ్జత్వం, లక్ష్యపరిశీలనమ్‌, అదృష్టప్రసాదోదితస్వప్రతిభా శాలిత్వం చొనుసర్తవ్యమితి సంక్షేపః. రసవతీష్విత్యనాదరే నప్తమీ. రసవత్త్యం చ అవివేచకజనాభిమానాభిప్రాయేణేతి మన్తవ్యమ్‌. విభావాద్యాచిత్యేన హి వినా కొ రసవత్తా? కవేరితి - నహి తత్ర ఇతిహాసవశాదేవ మయా నిబద్ధమితి జాత్యుత్తరమపి సంభవతి. బాలానందిని ఇయత్తితి - టూకీగా చెప్పాలంటే - లక్షణం బాగా తెలిసి ఉండడం, లక్ష్యాలను పరిశీలించడం, అదృష్టం (పూర్వపుణ్యవశం)చేత, దేవతామహాపురుషాదివ్రసాదంచేతా లభించిన ప్రతిభ కలిగి ఉండడం - వీటిని అనుసరించాలి. రసవతీషు అనేది అనాదరార్థంలో సప్తమి. వాటికి రసవత్త్వం అనేది వివేచన చేయజాలని జనుల అభిమానాన్ని (పట్టుదలను) పట్టి అనే అభిప్రాయంచేత అని గ్రహించాలి. విభావాద్యాచిత్యం లేకపోతే రసవత్త ఏమిటి? కవేరితి - కథాశరీరాన్ని స్వయంగా కల్పించి నప్పుడు “నేనేం చెయ్యాలి; ఇతిహాసంలో ఉన్నదాన్ని వట్టి నేను నిబంధించాను” అని జాత్యుత్తరం (నమీచీనం కాని ఉత్తరం) ఇవ్వడం కూడా కుదరదు కదా? ధ్వన్యాలోకం తత్ర చాభ్యుపాయః సమ్యగ్విభావాద్యాచిత్యానుసరణమ్‌. తచ్చ దర్శితమేవ. కించ - శ్లో సన్తి సిద్ధరసప్రఖ్యా యే చ రొమాయణాదయః, కథాశ్రయా న తైర్యోజ్యా "స్వేచ్చా రసవిరోధినీ. తేషు హి కథాశ్రయేషు తావతీ స్వేచ్చెవ యోజ్యూ. యదుక్తమ్‌

• “కథా మార్గే న చాల్చో౭ఒపి వ్యతిక్రమః"”. స్వేచ్భాపి యది యోజ్యా తద్రసవిరోధినీ న యోజ్యా. బాలానందిని తత్రేతి - విభావాదుల బెచిళ్యాన్ని బాగా అనునరించడం అందుకు (రనమయత్వసంపాదనానికి)ి ఉపాయం. ఆ విషయం వెనకనే చూపించబడింది.

608 ధ్వన్యాలోకు మరొక విషయం ఏమనగా -

సన్తీతి - సిద్ధరసప్రఖ్యాః= సిద్దంగా ఉన్న రసాలు గలవిగా ప్రసిద్ధమైన, యే= ఏ, రామాయణాదయః= రామాయణాదులు కలవో, తైః= వాటితో, రసవిరోధినీ= రసానికి విరుద్ధం అయిన, కథాశ్రయా= కథకు సంబంధించిన, 'స్వేచ్భా= స్వేచ్భ, న యోజ్యా= చేయదగినది కాదు.

కేసు ఇతి - కథకు ఆశ్రయాలైన వాటి విషయంలో స్వేచ్చయే చేయదగినది కాదు. “కథామార్గంలో అల్పమైన అతిక్రమణం కూడ చేయగూడదు” అని చెప్పబడింది కదా? ఏమైన స్వేచ్చను అనలంబించినా రసవిరుద్ధమైన స్వేచ్చ అవలంబించతగదు.

లోచనం

తత్ర చేతి - రసమయత్వసంపాదనే. సిద్దేతి - సిద్ధః ఆస్వాదమాత్రశేషః న తు భావనీయః రసో యేషు. కథానామాశ్రయాః ఇతిహాసాః. తైరితిహాసార్థెః తైః నహ స్వేచ్భా న యోజ్యా. సహార్ధశ్చాత్ర విషయవిషయిభావ ఇతి వ్యాచ్టే = తేష్వితి సప్తమ్యా, స్వేచ్చా తేషు న యోజ్యా, కథం చిద్వా యది యోజ్యతే తత్తత్చసిద్ధరసవిరుద్ధా న యోజ్యా. యథా రామస్య ధీరలలితత్వయోజనేన నాటికానాయకత్వం కళ్చిత్‌ కుర్యాత్‌ ఇతి తు అత్యన్తాసమళ్టాసమ్‌. యదుక్తమ్‌ ఇతి - రామాభ్యుదయే యశోవర్మణా - “స్థితమితి యథా శయ్యామ్‌”

బాలానందిని

శత్ర చేతి - రసమయత్వసంపాదనంలో. సిద్ధేతి = సిద్ధః= ఆస్వాదించడం మాత్రమే మిగిలి ఉన్న, అంతే కాని సంపాదించవలసినది కాని, రసం వేటియందో అవి. కథలకు ఆశ్రయాలైన ఇతిహాసాలు. తైః= అ ఇతిహానవిషయాలతో కూడ, స్వేచ్చ చేయదగినది కాదు, థైః= (వాటితో) అనే పదం చేత బోధించబడే సహార్ధం, (కూడా అనే అర్ధం) ఇక్కడ విషయవిషయిభావం అని చెప్పడానికి తేషు అని సస్తమిని ఉపయోగించి వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. వాటివిషయంలో స్వేచ్చను ఉపయోగించకూడదు; అథవా ఉపయోగించినా ఆ యా వ్రసిద్దరసాలకి విరుద్ధమైన స్వేచ్చ ఉపయోగించకూడదు. ఉదాహరణకి - రాముణ్ణి ధీరలలితుణ్ణిగా చిత్రించి ఎవడైనా ఆతనిని నాటికకి నాయకుణ్ణిగా చేసినట్లయితే అది చాలా అసమంజనమైన పని (రామాయణంలో రామునికి నంబంధించిన రసం వీరరనం కదా?) యదుక్తమితి : రామాభ్యుదయంలో యళోవర్మ “స్థెతమితి యథాశయ్యామ్‌” అని అన్నాడు.

తృతీయోద్దోతః 609

వివరణ: దీని భావం ఏమిటో తెలియలేదు. 'కథామార్లే న చాల్పోఒప్యతిక్రమః' "అనే వాక్యం రామాభ్యుదయంలోనిదేమో? ఇది ఆ సందర్భంలో చెప్పిన మరొక వాక్యమేమో!

భోజమహారాజు శృంగారప్రకాశలో -

“బొచిత్యం వచసాం ప్రకృత్యమగతం సర్వత్ర పొత్రోచితొ

వుష్టిః స్వావసరే రనసస్య చ కథామార్గే న చాతిక్రమః,

శుద్ధి: ప్రస్తుతసంవిధానకవిథా ప్రొఢిశ్చ శబ్దార్థయోః

విద్వద్భిః వరిభావ్యతామవహితై: ఎతావదేవాస్తు నళొ. అనే శోకం ఉదాహరించి ఉన్నాడు. ఈ శ్లోకం యశోవర్మరచించిన రామాభ్యుదయనాటకం ప్రస్తావనలోనిది (డా. రఘవన్‌, శృంగారప్రకాశ పేజి 402)

“విద్వాంసులు (మేం ప్రయోగించే ఈ నాటకంలోని) ప్రకృతులను అనుసరించిన వాక్కుల బెచిత్యాన్ని, అంతటా కూడ పొత్రలకు ఉచితమూ తగిన సమయాలలో చేయబడినదీ అయిన రనపుష్టినీ, కథామార్గాన్ని అతిక్రమించకపోవడాన్నీ, ప్రస్తుతమైన కథానిర్వహణంలో శుద్ధినీ, శబ్బార్ధాల ప్రొధత్వాన్ని సావధానచిత్తులై సరిశిలింతురుగాక, మా కింతమాత్రమే చాలును” అని దీని భావం.

ఆనందవర్థనుడు ద్వితీయపాదాంతంలో ఉన్న మాటలకు “అల్పోఒపి” అని కూడ చేర్చి “కథామార్గీ న చాల్చోఒప్యతిక్రమ:” అని ఇక్కడ ఉదాహరించాడు. అభినవగుప్పడు 'యదుక్తమ్‌ ఇతి" అని (ప్రతీక గ్రహించి “రామాభ్యుదయే యశో వర్మణా” అని పూరించాడు. ఈ మాటలు యశోవర్మరచించిన రామాభ్యుదయంలోనివి అని అర్ధం. యశోవర్మ అష్టమళతాబ్దిలో కన్నౌజ్‌లో రాజుగా ఉండేవాడు. ఆతని రామాభ్యుదయం ఇప్పుడు అలభ్యం. భవభూతి ఈతని అస్థానంలోనే ఉండేవాడు. యశోవర్మ రామాభ్యుదయం వ్రాశాడనటానికి ఈ లోచనకారుని వాక్యమే ఆధారం అని రాఘవన్‌ వ్రాశాడు.

ముద్రితమైన (చబౌఖాంబాప్రతిలో) లోచనంలో “యదుక్తమితి. రామాభ్యుదయే యశోవర్మణా - “స్థితమితి యథా శయ్యామ్‌"' అని ఉద్భృతిచిహ్నాలతో "(6౮౦0610౧ గ౧౧౦గ౮)'ముద్రించబడింది. పైన నూచించినట్లు ఇదేమీ అర్ధం అవడం లేదు. లేఖకప్రమాదం అయి ఉంటుంది. “యదుక్షమితి. రామాభ్యుదయే యశోవర్మణా” దానితో ఆ విషయం పూర్తి అయిపోయింది. తరవాతిపేరాలో “కథంచిద్రసాననుగుణాం వ్ర

610 ధ్వన్వాలోకః స్థితిం త్యక్త్వా” ఇత్యాదివృత్తివాక్యంలోని 'స్థితిమ్‌' అనే దానిని 'స్థితిమితి' అని ప్రతీకగా తీసికొని అభినవగుప్తుడు దానికి “కథాశ్రయామ్‌” అని అర్ధం వ్రాసి (స్థితిమితి - కథాశ్రయామ్‌” కథకు సంబంధించిన స్టితిని అని అర్ధం) ఉంటాడు. దానిని ఈ వికృతరూపంలో లేఖకులు మన కందించారు. ధ్వ్యన్యాలోకం ఇదమవరం ్రబన్ఫన్య రసాభివ్యఖ్ఞుకత్వే నిబన్ధనమ్‌ -

ఇతివృత్తవశాయాతాం కథంచిద్రసాననుగుణాం స్థితిం త్యక్షా పునరుత్రేక్ష్యాప్యన్తరాభిష్టరసోచితకథోన్నయో విధేయః. యథా కాలిదాసప్రబన్టేషు. యథా చ సర్వసేనవిరచితే హరివిజయే. యథా

చమదీయ ఏవ అర్జునచరితే మహాకావ్యే. కవినా కావ్యముపనిబద్నతా

సర్వాత్మనా రసపరతన్రేణ భవితవ్యమ్‌. తత్ర ఇతివృత్తే యది రసాననుగుణాం స్ధితిం పశ్యేత్‌ తదా ఇమాం భజ్య్వాపి స్వతన్తతయా రసానుగుణం కథాన్తరమ్‌ ఉత్పాదయేత్‌. నహి కవేరితి వృత్త మాత్రనిరరహణేన కిం చిత్‌ ప్రయోజనమ్‌. ఇతిహాసాదేవ తల్సిద్ధే:.

బాలానందిని ఇదమితి - ప్రబంధం రసాభివ్యంజకం కావడానికి మరొక నిబంధనం (కారణం)

ఏమనగా - ఇతివృత్తాన్ని పట్టి వచ్చినా ఏదో విధంగా రసానికి అనుగుణంగా లేని స్థితిని విడిచి, మళ్లీ ఊహించి (కల్పించి) యైనా మధ్యయందు ఇష్టమైన రసానికి ఉచితమైన కథను చేర్చాలి. ఉదాహరణకి కాలిదాసుని ప్రబంధాలలో వలె; సర్వసేనుడు రచించిన హరివిజయంలో వలె; నాదే అయిన అర్జునచరితమహాకావ్యంలో వలె. కావ్యం రచిస్తూన్న కవి అన్ని విధాలా రసపరతంత్రుడై ఉండాలి. ఇతివ్నత్తంలో రసానికి అనుగుణంగా లేని స్థితి కనబడితే దానిని భగ్నం చేసియైనా స్వతంత్రంగా రసానుగుణమైన మరొక కథను పుట్టించాలి. కవి కేవలం ఇతివృత్తాన్ని నిర్వహించినంతమాత్రాన ప్రయోజనం ఏమీ లేదు. ఆ పని ఇతిహాసంనుంచే జరుగుతుంది కదా?

తృతీయోద్దోత్వ 611 లోచనం

స్థితిమితి - కథాశ్రయామ్‌. కాలిదాసేతి - రఘువంశే అజాదీనాం రాజ్ఞాం వివాహాదివర్ణనం నేతిహాసేషు నిరూపితమ్‌. హరివిజయే కాన్తానునయనాబ్గత్వేన పారిజాతహరణాది నిరూపితమితిహాసేష్వదృష్టమపి. తథా అర్జునచరితే అర్జునన్య పాతాలవిజయాది వర్ణితమితిహోసావ్రసిద్ధవు. ఏతదేవ యుక్తమిత్యాహ - కవినా ఇతి.

బాలానందిని

స్థితిమితి - కథకు సంబంధించిన స్థితిని. కాలిదాసేతి - రఘువంశంలో ఉన్న అజాదిరాజుల వివాహాదివర్షనం ఇతిహాసాలలో చెప్పబడలేదు. హరివిజయంలో ప్రియురాలిని బ్రతిమాలడాొనికి అంగంగా పారిజాతహరణజాదికం, ఇతిహాసాలలో లేకపోయినా, వర్ణించబడింది. అదే విధంగా అర్జునచరితంలో ఇతిహాసాప్రసిద్ధమైన, అర్జ్హునువి పాతాలవిజయాదికం వర్ణించబడింది. ఇలా చేయడమే యుక్తం అని కవినా ఇత్యాదికం చేత చెపుతున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

రసాదివ్యళ్ఞుకత్వే ప్రబన్ధస్య చేదమన్యన్ముఖ్యం నిబన్ధనం, యత్‌ సన్ఫీనాం ముఖప్రతిముఖగర్భావమర్శనిర్వహణాఖ్యానాం తదబ్లానాం చ ఉవక్తేపాదీనాం వంటనం రసాభివ్యక్త్యపేక్షయా; యథా రత్నావల్యామ్‌, న తు కేవలం శాస్ర్రస్థితిసంపాదనేచ్చయా. యథా వేణీనంవోరే విలాసాఖ్యన్య (వతిముఖనన్థ్యజన్య (వకృత రసాననుగుణమపి ద్వితీయే ఒజ్కే భరతమతానుసరణ మాత్రేచ్చయా ఘటనమ్‌.

బాలానందిని

ప్రబంధం రసాభివ్యంజకం కావడానికి మరొక ముఖ్యమైన నిబంధనం ఏదనగా

• రత్సావళిలో వలె, రసాభివ్యక్త్యపేక్షచేత (రసాభివ్యక్తికోసం) ముఖ-ప్రతిముఖ-గర్భ- అవమర్శ-నిర్వహణూ లనే పేర్డు గల సంధులను వాటి అంగాలైన ఉపక్ష్తేపాదులను కూర్చడం. అయితే వీటిని కేవలం శాస్త్రంలో ఉన్న స్థితిని సంపాదించా లనే ఇచ్చచేత,

612 ధ్వన్యాలోకః (శాస్త్రంలో చెప్పారు కదా అని రసోపకారకాలు కాకపోయినా) కూర్చకూడదు. ఎట్లనగా

• వేణీసంహారంలోని ద్వితీయాంకంలో కేవలం భరతుని మతాన్ని అనుసరించా లనే ఇచ్చచేత, ప్రకృతరసానికి అనుగుణం కాకపోయినా విలాసం అనే ప్రతిముఖసంధ్యంగం చేర్చబడింది. లోచనం

సన్ఫీనామితి - ఇహ ప్రభునంమితేభ్యః శ్రుతిస్మృతిప్ర భృతిభ్య: కర్తవ్యమిదమిత్యాజ్ఞామాత్రపరమార్ధేభ్య: శాధ్తేభ్య: యే న వ్యుత్పన్నాః, న చాప్యస్య ఇదం వృత్తమ్‌ అముష్మాత్‌ కర్మణ: ఇత్యేవం యుక్తియుక్త కర్మఫలనసంబన్గప్రకటనకారిభ్యః మిత్రసంమితేభ్యః ఇతిహాసశాగ్రేభ్యః, లఘువ్యుత్పత్తయః, అథ చ అవశ్యం వ్యుత్సాద్యాః ప్రజార్థసంపాదనయోగ్యతా (కాొన్నాః రాజవుత(పాయాః తేషాం వృృాదయాను(వ వేశముఖేన చతుర్వర్గోపాయవ్యుత్పత్తిరాధేయా. హృదయానుప్రవేశశ్చ రసాస్వాదమయ ఏవ.

బాలానందిని

సంధీనామితి - “ఇతి చెయ్యాలి” అని అజ్ఞ ఇవ్వడంలోనే పరమతాత్పర్యం గలవి, ప్రభువువంటివీ అయిన శ్రుతిస్మృత్యాది శాస్తాలవల్ల ఏ రాజపుత్రాదులవంటి వాళ్లు వ్యుత్సన్నులు కాజాలరో, “ఈ పనిచేయడంవల్ల ఫలానావానికి ఇది జరిగింది అని యుక్తియుక్తంగా చేసే పనికీ దానివల్ల కలిగే ఫలానికీ ఉన్న సంబంధాన్ని బోధించే ఇతిహాసశాస్తాలవల్ల కూడా ఎవరు వ్యుత్పత్తి సంపాదించజాలరో, అయితే ప్రజల ప్రయోజనాలను సంపాదించవలసిన యోగ్యత సంపాదించుకొనవలసినవా ళృవడంచేత తప్పకుండా వ్యుత్పత్తి కలిగించవలసినవాళ్లుగా ఉంటారో వాళ్ల హృదయంలో (ప్రవేశంపచేయడం ద్వారా వాళ్లకి ధర్మార్థకామమోక్షాలనే చతుర్వర్గాన్ని సాధించే ఉపాయాల విషయంలో వ్యుత్పత్తి కలిగించాలి. హృదయంలో ప్రవేశించడం అంటే ఆది రసాస్వాదమయమే.

లోచనం

స చ రసః చతుర్వర్లోపాయవ్యుత్పత్తినాన్తరీయకవిభావాది సంయోగ

ప్రసాదోపనత ఇత్యేవం రసోచితవిభావాద్యుపనిబన్టే రసాస్వాద వైవశ్యమేవ

తృతీయోద్దోతః 613 స్వరసభావిన్యాం వ్యుత్చత్తౌ ప్రయోజకమితి ప్రీతిరేవ వ్యుత్పత్తేః ప్రయోజికా. ప్రీత్యాత్మాచ రసః. తదేవ నాట్యమ్‌, నాట్యమేవ వేదః ఇత్యస్మదుపాధ్యాయ:. న చైతే ప్రీతివ్యుత్పత్తీ భిన్నరూపే ఏవ, ద్వయోరప్యేకవిషయత్వాల్‌. విభావాద్యాచిత్యమేవ హి నత్యతః ప్రీతేర్షిదానమితి ఆసకృదవోచామ. విభావాదీనాం తద్రసోచితానాం యథాస్వరూపవేదనం ఫలపర్యన్తీభూతతయా వ్యుత్పత్తిరిత్యుచ్యతే. ఫలం చ నామ యదదృష్ట వళాద్దేవతాప్రసాదాదన్యతో వా జాయతే. న చ తదుపదేశ్యమ్‌. తతః ఉపాయే వ్యుత్పత్త్యయోగాత్‌. తేనోపాయక్రమేణ ప్రవృత్తస్య సిద్ధిః, అనుపాయద్వారేణ ప్రవృత్తస్య నాశః ఇత్యేవం నాయకప్రతినాయకగతత్వేన అర్భానర్థోపాయవ్యుత్పత్తి: కార్యా. బాలానందిని

స చేతి :- ఆ రసం చతుర్వర్గోపాయవ్యుత్పత్తికి తప్పనిసరిగా ఉండవలసిన విభావాదుల నంయోగంయొక్క అనుగ్రహంచేత లభిస్తుంది. ఈ విధంగా రసానికి ఉచితమైన విభావాదులను కూర్చడంతో రసాస్వాదంవల్ల కలిగే వివశత్వమే తదనుగుణంగా కలిగే వ్యుత్పత్తికి ప్రయోజకం (కారణం, సంపాదకం). అందువల్ల వ్యుత్పత్తిని ప్రవర్తింపచేసేది అనగా వ్యుత్పత్తికి కార్యం, ప్రీతియే. ప్రీతిస్వరూపమైనదే రసం. రసమే నాట్యం. నాట్యమే వేదం అని మా ఉపాధ్యాయులు చెప్పి ఉన్నారు. ఈ ప్రీతివ్యుత్పత్తుల రూపాలు వేరు వేరైనవి కాదు. ఎందువల్ల ననగా - రెండింటికీ విషయం ఒకటే. నిజానికి ప్రీతికి మూలకారణం విభావాదులౌచిత్యమే అని చాలా పర్యాయాలు చెప్పి ఉన్నాం. ఆ రసాలకు ఉచితమైన విభావాదుల యథార్థస్వరూపజ్ఞానమే ఫలంవరళకూ తీసికొని వెడుతుంది గాన వ్యుత్పత్తి అని చెప్పబడుతుంది. ఫలం అనగా - ఏదైతే అదృష్టవశంచేత గాని, దేవతాప్రసాదం వల్ల గాని, మరి ఇతరకారణాలవల్ల గాని కలుగుతుందో అది. అది (ఫలం) ఉపదేశించవలసిన పని లేదు. దానివల్ల (పలాన్ని గూర్చి ఉపదేశించడంవల్ల) ఉపాయం విషయంలో వ్యుత్పత్తి కలగదు కదా? అందుచేత “ఉపాయాలను అనుసరించి వ్యవహరించినవానికి సిద్ది లభిస్తుంది, ఉపాయాలద్వారా కాక మరొక విధంగా వ్యవహరించినవానికి నాశం కలుగుతుంది” ఇత్యాదివిధంగా నాయకప్రతినాయకులలో ఉన్నట్లు అర్భానర్జోపాయాల వ్యుత్పత్తి కలిగించాలి. అనగా - అర్హకరమైన, ప్రయోజననంపాదకాలైన ఉపాయాలను అవలంబించి నాయకుడు కార్యసిద్ధి

614 ధ్వన్వాలోక్షః సాధించాడు, అనర్థకరమైన ఉపాయాలను అవలంబించి ప్రతినాయకుడు నశించాడు అని సదసదుపాయాల విషయంలో వ్యుత్పత్తిని కలిగించాలి. లోచనం

ఉపాయళశ్చ కర్రా ఆశ్రీయమాణ: పబ్బు అవస్థాః భజతే. తద్యథా - స్వరూపమ్‌, స్వరూపాత్‌ కించిత్‌ ఉచ్చూనతామ్‌, కార్యసంపాదనయోగ్యతామ్‌, ప్రతిబన్టోపనిపాతేన ఆశజ్క్యమానతామ్‌, నివృత్తప్రతిపక్ష్రత్రాయాం బాధకబాధనేన సుధృఢఫలపర్యన్తతామ్‌. ఏవమార్తిసహిష్టూనామ్‌, విప్రలమృభీరూణామ్‌, (పేక్షాపూర్వకారిణాం తావదేవం కారణోపాదానమ్‌. తా ఏవంవిధాః పజ్బావసాః కారణగతా: మునినోక్తాః -

“సంసాధ్యే ఫలయోగే తు వ్యాపారః కొరణస్య యః,

తస్యానుపూర్వ్యా విజ్ఞేయాః పజ్చావస్తాః ప్రయోక్సృభిః,

ప్రారమృళశ్ళ ప్రయత్నశ్చ తథా ప్రాస్తేశు సంభవః,

నియతా చ ఫలప్రాప్తిః ఫలయోగశ్చ పజ్బుమః. (నా.శా.27- 7, 9) ఇతి.

బాలానందిని

ఉపాయశ్చేతి - కర్తచేత ఆశ్రయించబడే ఉపాయం ఐదు అవస్థలను పాందుతుంది. (ఆ ఉపాయానికి ఐదు అవస్థలు ఉంటాయి). ఎట్లనగా - న్వరూపాన్ని (అనగా ఉపాయాన్ని అనుష్టించడానికి ప్రారంభించడాన్ని) స్వరూపంనుంచి కొంచెం ఉబకడాన్ని (అనగా పుష్టిచెందడాన్ని), కార్యసంపాదనయోగత్వాన్నీ, విఘ్నాలు వచ్చిపడడంచేత ఏ మౌతుందా అని ఆశంకించబడడాన్నీ. శత్రువులు (విఘ్నాలు) తొలగిపోవడంతో బాధకమైన దానిని బాధించడంచేత సునిశ్చితమైన ఫలపర్యంతత్వాన్ని (తప్పకుండా పలం లభిస్తుందనే నిశ్చయాన్నీ) ఈ ఐదు అవస్థలనూ పొందుతుంది. ఎంతటి శమనైనా సహించగలవాళ్ళూ, కార్యానికి విఘ్నా లేవీ రావు కదా అని భయపడుతూండేవాళ్లూ అయిన, బాగా ఆలోచించి పనిచేసేవాళ్లందరూ ఈ విధంగానే కారణాలను (ఉపాయాలను) అవలంబిస్తారు. కారణాలకి సంబంధించిన ఈ విధమైన ఐదు అవస్థలనూ ముని చెప్పి ఉన్నాడు.

సంసాధ్యే ఇతి - ఫలయోగే = ఫలసంబంధం నంసాధ్యే= సాధింప దగినదై ఉండగా, కారణస్య= నాయకాదులయొక్క, యః ఛృాపారః = ఏ వ్యాపారం ఉన్నదో,

తృతీయోద్దోతః 615 తన్య= దానియొక్క, పబ్బు అవస్థాః= ఐదు అవస్థలు, ప్రయోక్షృభిః;= ఉపాయాలను ప్రయోగించేవాళ్లచేత, ఆనుపూర్వ్యా= వరుసగా, విజ్టేయాః= తెలియదగినవి. ప్రారమృళశ్చ= ప్రారంభమూ, ప్రయత్నశ్చ= ప్రయత్నము, తథా= మరియు, ప్రాస్తే:= ఫల్రాప్తియొక్క, సంభవ:ః= సంభవం (లభించవచ్చుననే ఊహ), నియతా= తప్పనిసరియైన, ఫలప్రాప్తి;= ఫలలాభం (తప్పక లభిస్తుందనే అభిప్రాయం) పజ్బమః= ఐదవదైన, ఫలయోగశ్చ= ఫలసంబంధము. లోచనం

ఏవం యా ఏతాః కారణస్యావస్టాః తత్సంపాదకం యత్‌ కర్తురితివృత్తం పళ్బుధా విభక్తం, త ఏవ ముఖప్రతిముఖగర్భావమర్శనిర్వహణాఖ్యాః అన్వర్థనామాన:ః పజ్బు సంధయః ఇతివృత్తఖబ్దా:, సంధీయన్నే ఇతి కృత్వా. తేషామపి సంధీనాం స్వనిర్వాహ్యం ప్రతి తథా క్రమదర్శనాత్‌ అవాన్తరభిన్నాః ఇతివృత్తభాగాః నంధ్యజ్లాని - “ఉపక్ష్రేపః పరికరః పరిన్యాసో విలోభనమ్‌” ఇత్యాదని.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా ఏ ఈ కారణానికి నంబంధించిన అవస్థలు ఉన్నాయో, వాటిని సంపాదించే కర్తయొక్క ఏ ఇతివృత్తం ఐదు విధాలుగా విభజించబడుతుందో అవే ముఖ-ప్రతిముఖ-గర్భ-అవమర్శ-నిర్వహణా లనే సార్థకనామధేయాలు గల ఐదు సంధులు; ఇతివృత్తఖండాలు (అవి ఒకదాని తరవాత ఒకటి) సంధించబడతాయి గాన సంధులు. ఆ సంధులకు కూడ తమచేత నిర్వహించబడదగిన, తాము నిర్వహించవలసి ఉన్న, ఫలాన్ని గూర్చి ఆ విధమైన క్రమం ఉండడంవల్ల వాటి అవాంతరభిన్నాలైన ఇతివృత్తభాగాలు సంధ్యంగాలు - ఉపక్తేపం, పరికరం, పరిన్యాసం, విలోభనం మొదలైనవి.

లోచనం

అర్ధప్రకృతయో ఒత్రైవాన్నర్భూతాః తథాహి - స్వాయత్తసిద్ధేః బీజమ్‌, బిన్దు;, కార్యమ్‌ ఇతి తిస్రః. బీజేన సర్వవ్యాపారాః, బిన్దునా అనుసంధానం, కార్యేఐ నిర్వాహః, సందర్శనప్రార్థనావ్యవసాయరూపా హ్యేతాస్తిస్రః అరే సంపాద్యే కర్తుః ప్రకృతయ: స్వభావవిశేషాః, సచివాయత్తసిద్ధిత్వే తు సచివస్య

616 ధ్వన్వాలోక్షః తదర్ధమేవ వౌ, స్వార్ధమేవ వా, స్వార్ధమపివా ప్రకృతత్వేన ప్రకీర్ణత్వప్రసిద్ధత్వాభ్యాం ప్రకరీపతాకావ్యపదేశ్యతయా ఉభయప్రకారనంబన్ఫీ వ్యాపారవిశేషః ప్రకరీపతాకాశబ్దాభ్యాముక్త ఇతి. ఏవం ప్రస్తుతఫలనిర్వాహణాన్తస్య ఆధికారికస్య వృత్తస్య పజ్బుసంధిత్వం పూర్ణసంధ్యబ్లతా చ సర్వజన వ్యుత్పత్తి దాయినీ నిబన్ధనీయా. ప్రాసణ్గికేత్వితివృత్తే నాయం నియమ ఇత్య్యుక్తమ్‌ - “ప్రాసజ్లికే పరార్థత్వాన్న హ్యేష నియమో భవేత్‌” ఇత్తి మునినా. బాలానందిని అర్ధప్రకృతయ ఇతి - అర్ధప్రకృతులు కూడ దీనిలోనే (సంధులలోనే) అంతర్గతాలు. ఎట్లనగా - స్వాయత్తసిద్ధికి (తన కార్యాన్ని తానే సాధించుకొనగలిగిన నాయకునికి) బీజం, బిందువు, కార్యం అని మూడు అర్ధసిద్దులు. “బీజం' అనేదాని చేత సర్వవ్యాపారాలు ్రహించబడతాయి. (సర్వవ్యాపారాలకి 'బీజం' అని పేరు). “బిందువు' అవేదానిచేత అనుసంధానం (చేయవలసిన పనులను గూర్చిన పునర్విమర్శ) చెప్పబడుతుంది. “కార్యం' చేత పనిని పూర్తి చేయడం చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా విషయాలను జాగర్తగా పరిశీలించడం, వాటిని గూర్చిన కోరిక, సాధించడానికి ఉద్యమించడం అనే రూపం గల ఈ మూడూ, అర్ధే= సంపాదించవలసినదానియందు, కర్తయొక్క, ప్రకృతయః= స్వభావాలు. నాయకుడు సచివాయత్తసిద్ధి అయితే (కార్యసాధనానికి మంత్రి మొదలైన ఇతరులమీద ఆధారపడినవా డైతే) ఆ సచివుడు నాయకుని కోసమో, తనకోసమో, కసకోసం కూడానో (అనగా తనకోసమూ నాయకునికోసమూ కూడానో) ప్రవర్తిస్తాడు గాన ఆ వ్యాపారవిశేషం ప్రకీర్ణత్వ (ఇతరవ్యాపారాలతో కలిసిపోవడం) ప్రసిద్ధత్వాలచేత “ప్రకరి' 'పతాక' అని చెప్పబడుచు రెండు విధాలకు (నాయకార్థత్వస్వార్థత్వాలకు) సంబంధించి ఉంటుంది. అందుచేత ఇది 'ప్రకరీ' 'పతాక' శబ్బ్దాలచేత చెప్పబడుతుంది. ఈ విధంగా ప్రస్తుతమైన ఫలాన్ని నిర్వహించే వరకూ గూడ అధికారికమై (ప్రధానంగా ప్రారంభంనుంచి చివరిదాకా ఉన్న) వృత్తానికి ఐదు సంధులనూ, పూర్ణమైన సంధ్యంగాలను కూర్చాలి. ఇది సర్వజనులకు వ్యుత్పత్తిని కలిగించేదిగా ఉంటుంది. ప్రాసంగికమైన ఇతివృత్తం విషయంలో ఈ నియమం లేదు అని ముని చెప్పి ఉన్నాడు- “ప్రాసంగిక ఇతివృత్తంలో అది పరార్థం గాన ఈ నియమం ఉండదు".

తృతీయోద్దోత: 617 లోచనం

ఏవం స్థితే రత్నావల్యాం ధీరలలితస్య నాయకన్య ధర్మావిరుద్ధ సంభోగసేవాయామ్‌ అనౌచిత్యాభావాత్‌, ప్రత్యుత “న నిఃసుఖ: స్యాత్‌” ఇతి శ్లాఘ్యత్వాత్‌ పృథ్వీరాజ్యమహాఫలానుబన్థి కన్యాలాభఫలోద్దేశేన ప్రస్తావనోపక్రమే పజ్బాపి నంధయః అవస్థాపజ్బాకసహితాః నముచితసన్థ్యబ్గపరిపూర్ణా: అర్ధప్రకృతియుక్తాః దర్శితా ఏవ. “ప్రారమ్భే ఒస్మిన్‌ స్వామినో వృద్ధి హేతౌ” ఇతి హి బీజాదేవ ప్రభృతి “విశ్రాన్తవిగ్రహకథ:” ఇతి, “రాజ్యం నిర్జితశత్రు” ఇతి చ వచోభి: “ఉపభోగసేవావనరోఒయమ్‌” ఇత్యుపక్షేపాత్‌ ప్రభృతి హి నిరూపితమ్‌. ఏతత్తు సమస్తసన్థ్యబ్గిస్వరూపం తత్పాఠపృష్టే ప్రదర్శ్యమానమ్‌ అతితమాం గ్రన్ధగౌరవమావహతి. ప్రత్యేకేన తు ప్రదర్శమానం పూర్వాపరాను సన్ధానవస్థ్యృతయా కేవలం సంమోహదాయి భవతీతి న వితతమ్‌.

బాలావందివి

ఈ విషయాలను “యథా రత్తావల్యామ్‌” అని వృత్తికారుడు చూపిన లక్ష్యంలో సమన్వయిస్తున్నాడు - ఏవమితి. ఇలా ఉండగా - రత్నావళిలో ధీరలలితుడైన వాయకుడు ధర్మావిరుద్ధమైన సంభోగాన్ని సేవించడంలో అవౌచిత్యం ఏదీ లేదు గాన, మీదుమిక్కిలి “న విఃషుఖ: స్యాత్‌” (కౌటిల్యుని అర్ధశాస్త్రం) (సుఖాలు అనుభవించకుండా ఉండకూడదు) అనే శాస్రవచనానుసారం అది. శ్లాఘనీయం గాన, సమస్తభూమండలరాజ్యలాభరూపమైన మహాఫలంతో సంబంధించిన కన్యాలాభం అనే ఫలాన్ని ఉద్దేశించి ప్రస్తావనాప్రారంభంలోనే ఐదు అవస్థలళో కూడిన, తగిన సంధ్యంగాలలో పరిపూర్ణాలైన ఐదు సంధులు అర్ధప్రకృతులతో సహా చూపబడ్డాయి. “ప్రారంభేఒస్మిన్‌ స్వామినో వృద్ధి హేతౌ” అనే బీజం నుండి ప్రారంభించి “విశ్రాన్తవిగ్రహకథః" అవి, “రాజ్యం నిర్జితశత్రు” అనే మాటలచేత “ఉపభోగసేవావసరోజయమ్‌” అని ఉపక్షేపం మొదట నిరూపించబడింది. ఈ సమస్తసంధ్యంగాల స్వరూషిన్ని ఆ నాటికలోని మాట లన్నీ ఉదాహరిస్తూ (తత్పాఠపృష్టే) చూపించడం ప్రారంభిస్తే దానివల్ల గ్రంథగౌరవం చాల ఎక్కువ అయిపోతుంది. ఆ వాక్యా లేవీ ఉదాహరించకుండా వేరువేరుగా చూపిస్తే పూర్వాపరసందర్భాలు తెలియక పఠితకు కేవలం సంమోహాన్ని కలిగిస్తుంది. అందుచేత విస్తృతంగా చూపబడలేదు. (ఈ విషయం అంతా అర్ధం కావాలంటే అ వాటిక

618 ధ్వన్యాలోకః చదువుకుంటూ ఈ సంధిసంధ్యంగాదుల సమన్వయం చేసుకోవడం ఒకటే ఉపాయం అని అభినవగుప్తపాదుల అభిప్రాయం) లోచనం అస్యార్థస్య యత్నావధేయత్వేన ఇష్టత్వాత్‌ స్వకణ్ణేన యో వ్యతిరేక ఉక్తః “న తు కేవలయా” ఇతి తస్యోదాహరణమాహ - న త్వితి. కేవలశబ్దమ్‌ ఇచ్చాశబ్దం చ ప్రయుళ్లానస్య అయమాశయః - భరతమునినా సన్మ్యజ్ఞానాం రసాబభూత మితి వృత్త ప్రాశస్తోత్సాదనమేవ ప్రయోజనముక్తమ్‌. నతు పూర్వరణ్లాబ్గవత్‌ అదృష్టసంపాదనం, విఘ్నాదినివారణం వా. యభథోక్తమ్‌ - “ఇష్టస్యార్థస్య రచనా వృత్తాన్తస్యానపక్షయః, రాగప్రాప్తిః: ప్రయోగస్య గుహ్యానాం చైవ గూహనమ్‌, ఆశ్చర్యవదభిఖ్యానం ప్రకాశ్యానాం ప్రకాశనమ్‌, అజ్ఞానాం షడ్విధం హ్యేతద్భృష్టం శాస్త్రే ప్రయోజనమ్‌. (నా.శా.2153). ఇతి తతశ్చ - “సమ్సీహా రతిఖోగార్జా విలానః పరికీర్తితః” (నా.శా.21.78) ఇతి ప్రతిముఖసంధ్యబ్లవిలాసలక్షణే “రతిభోగ శబ్దః ఆధికారికరసస్థాయి భావోపవ్యళజ్ఞుకవిభావాద్యుపలక్షణార్థత్వేన ప్రయుక్తః యథాతత్త్వం నాధిగతార్థ ఇతి; ప్రకృతో హ్యత్ర వీరరసః. బాలానందిని అస్యేతి :- ఈ విషయంలో ప్రయత్నపూర్వకంగా సావధానచిత్తులై ఉండడం అవసరం అవడంచేత “కేవలం శాస్త్రంలో చెప్పారు కదా అని సంధ్యంగాదులు కూర్చకూడదు"” అని స్వకంఠంతో ఏ వ్యతిరేకం చెప్పబడిందో దానికినతు ఇత్యాదికంచేత ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. “కేవల” శబ్దాన్ని “ఇచ్చా' శబ్బాన్నీ వ్రయోగించడంలో వృత్తికారుని అభిప్రాయం ఇది - రసానికి అంగం అయేటట్లు ఇతివృత్తంయొక్క (ప్రాశస్త్యాన్ని పుట్టించడమే సంధ్యంగాల ప్రయోజనం అని భరతుడు చెప్పాడు. అంతేనే కాని పూర్వరంగాంగాలకు వలె అదృష్టాన్ని సంపాదించడం గాని, విఘ్నాదుల నివారణం కాని వీటి ప్రయోజనం కాదు. ఇతడు ఏమని చెప్పినా డనగా -

తృతీయోద్దోతః 619

ఇష్టస్యేతి - ఇష్టన్య అర్ధస్య = ఇష్టమైన విషయంయొక్క, రచనాజ రచన, వృత్తాన్తస్య= వృత్తాంతంయొక్క, అనపక్తయః= క్షీణించకపోవడం, ప్రయోగన్య= నాట్యష్రయోగానికి, రాగప్రాప్తిః= రాగంయొక్క ప్రాప్తి. గుహ్యానామ్‌= రహన్యంగా ఉంచవలసినవాటియొక్క, గూహనమ్‌ = కప్పిపుచ్చడం, ఆశ్చర్యవదభిఖ్యానమ్‌= ఆశ్చర్యకరమైనవాటిని చెప్పడం ప్రకాశ్యానామ్‌ = ప్రకాశించదగినవాటియొక్క, టప్రకాశనమ్‌= ప్రకాశింపచేయడం, ఏతత్‌ = ఇది, ఆబ్లానామ్‌= అంగాలయొక్క, ఫలమ్‌= ఫలంగా, శాగ్తే= శాస్తమునందు, దృష్టమ్‌= చూడబడినది.

అందువలన - “రతిభోగం కోసం అభిలాష విలాన అని చెప్పబడినది” అని చెప్పిన ప్రతిముఖసంధ్యంగమైన విలాసయొక్క లక్షణంలో “రతిభోగ” శబ్దం ఆధికారికమైన (కావ్యం మొదటినుంచి చివరీ వరకూ ఉండే) రసంయొక్క స్థాయిభావాన్ని వ్యంజింపచేసే విభావాదులకు ఉపలక్షణంగా ప్రయోగించబడింది. కవి దాన్ని సరిగా అర్ధం చేసుకొనలేదు. ఇక్కడ ప్రకృతరనం వీరరనసం కదా? అనగా 'రతి' శబ్దాన్ని ప్రసిద్ధరత్యర్థంలోనే భహించి శృంగారానికి సంబంధించిన విలాసను పొరబాటున ఘటించినాడు అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

ఇదం చావరం (వ్రబన్సన్య రనవ్యజ్ఞుకత్వే నిమిత్తం యదుద్దీవనప్రశమనే యథావసరమన్తరా రసన్య - యథా రత్మావల్యామేవ. పునరారబ్ధవిశ్రాన్తే రసస్యాజ్గినః అనుసంధిశ్చ. యథా తాపసవత్సరాజే.

బాలానందిని

ఇదమితి - ప్రబంధం రసవ్యంజకం అవడానికి మరొక నిమిత్తం ఏదనగా - సమయానుకూలంగా రసాన్ని ఉద్దీపింపచేయడం, శాంతింపచేయడం అనేవి. ఉదాహరణకి రత్నావళిలోనే. ప్రారంభించిన విశ్రాంతిగల అంగియైన రసంయొక్క అంగాలను అనుసంధించడం - మళ్లా కూర్చడం ఉదాహరణకి - తాపసవత్సరాజంలో.

లోచనం

ఉద్దీపన ఇతి - ఉద్దీపనం విభావాదిపరిపూరణయా, యథా - “అయం స రాజూ ఉదయణోత్తి” ఇత్యాది సాగరికాయాః, ప్రశమనం వాదవదత్తాయాః పలాయనే. పునరుద్దీపనం చిత్రఫలకోల్లేఖే. ప్రశమనం సుసంగతాప్రవేశే

620 భ్వన్వాలోకః ఇత్యాది. గాఢం హ్యనవరతపరిమృదితః రసః సుకుమారమాలతీకుసుమవత్‌ రుటిత్యేవ మ్రానిమవలమ్చేత. విశేషతస్తు శృజ్లారః. యదాహ మునిః-

“యద్వామాభినివేశిత్తం యతళశ్చ వినివార్యతే,

దుర్గ్లభత్వం యతో నార్యా కామినః సాపరా రతిః” (నా.శా.24.199)ఇతి.

వీరరసాదావపి యథావసరముద్దీపనప్రశమనాభ్యాం రుటిత్యేవ అద్భుత ఫలకల్చే సాధ్యే లబ్బే ప్రకటీచికీర్షిత ఉపాయోపేయభావ: న ప్రదర్శిత ఏవ స్యాత్‌.

బాలానందిని

ఉద్దీపన ఇతి - విభావాదులను పూరించడంచేత (రసాన్ని) ఉద్దీప్తం చేయడం (రగుల్కొల్పడం). ఎట్లనగా - “అయం స రాఆ ఉదయణోత్తి” ఇత్యాది సాగరికా వచనాలు (ఇవి ఉద్దీపకాలు). వానవదత్తనుండి పారిపోవడంలో ప్రశమనం. చిత్రఫలకవర్గనంలో మళ్లీ ఉద్దీపనం. నునంగత వచ్చినప్పుడు ప్రశమనం - ఇత్యాదికం (రత్నావళిలో). గాఢంగా, నిరంతరంగా ఒకే రసాన్ని పట్టుకుని మర్దిస్తే (అవిచ్చిన్నంగా ఒకే రసాన్ని నిబంధిస్తే) అది సుకుమారమాలతీకుసుమం వలె వాడిపోతుంది. శృంగారం అసలేను. అందుచేతనే ముని ఇలా అన్నాడు -

యదితి:- యత్‌= ఏ కారణంవల్ల, వామాభినివేశిత్వమ్‌= స్రీ ప్రతికూలంగా ప్రవర్తించడానికి అభిలషిన్తుందో, యతః చ = ఎందువల్ల, వినివార్యరే= స్త్రీచేత సంభోగం నివారించబడుతుందో, నార్యా= స్రీచేత, కామినః= ప్రియునియొక్క, యత;ః= ఎందువలన, దుర్లభత్వమ్‌= దుర్లభత్వమో, సా = అదే, పరా= ఉత్కృష్టమైన, రతి;ః= రతి. సంభోగానికి అనేకవిఘ్నాూలు కలిగించిన కొలదీ అలాంటి స్రీయొక్క నంభోగం పరమానందసంధాయకం అని భావం.

వీరేతి - వీరరసొదులలో కూడ సమయానుసారంగా ఉద్దీపనప్రశమనాలు లేని పక్షంలో ఆశ్చర్యకరమైన ఫలంవలె సాధ్యం హటాత్తుగా లభిస్తే వీరుని ఉత్సాహానికీ ఫలానికీ మధ్య ఉన్న ఏ ఉపాయోపేయభావం ప్రకటింప నిచ్చయించబడిందో అది ప్రదర్శితం కాకుండానే ఉండిపోతుంది. ఉద్దీపనప్రశమనలు లేకుండా ఒక్క ప్రయత్నంలోనే హటాత్తుగా లభిస్తే అదేదో ఆశ్చర్యకరమైన, ఇంద్రజాలాదికల్పితమైన, ఫలంలా కనబడుతుంది. వీరుని ఉత్సాహం అనే ఉపాయంచేత ఇది సాధించబడింది అనే భావం కలగదు అని భావం.

తృలీయోద్దోతః 621 లోచనం

పునరితి - ఇతివృత్త వశాదారబ్ధా ఆశబ్క్యమానప్రాయా, న తు సర్వథైవోపన తా విశ్రాన్నిః విచ్చేదవి యస్య స తథా. రసస్య రసాబ్లభూతన్య కస్యాపీతి యావత్‌. తాపసవత్సరాజే హి వాసవదత్తావిషయః జీవితసర్వస్వాభిమానాత్మా (పేమబన్థః తద్విభావాద్యాచిత్యాత్‌ కరుణవిప్రలమాదిభూమికాః గృహ్హన్‌ సమస్తేతివృత్తవ్యాపీ. రాజ్యప్రత్యాపత్త్యా హి సచివనీతిమహిమోపనతయా తదబ్గభూతపద్మావతీలాభానుగతయా అనుప్రాణఖ్యమానరూపా పరమామ్‌ ఆఅభిలషబీయతమతాం ప్రాప్తా వాసవదత్తాధిగతిరేవ తత్ర ఫలమ్‌. నిర్వహణే హి - “ప్రాప్తా దేవీ భూతధాత్రీ చ భూయః సంబన్టోఒభూద్దర్వుకన” ఇత్యేవం దేవీలాభప్రాధాన్యం నిర్వాహితమ్‌. ఇయతి చ ఇతివృత్తవైచిత్రచిత్రే భిత్తిస్థానీయ:ః వానవదత్తా(పేమబన్థ: ప్రళథమమవ్రారమ్భాత్‌ వ్రభృతి; పద్మావతీవివాహాదౌ తస్యైవ వ్యాపారాత్‌. తేన స ఏవ వాసవదత్తావిషయః 'పేమబన్దః కథా వశాదాశజ్క్యమానవిచ్చేదోఒప్యనుసంహితః. తథాహి - ప్రథమే తావదజ్కే స్ఫుటం స ఏవోపనిబద్ధః “తద్వక్రేన్దువిలోకనేన దివసో నీతః ప్రదోషస్తథా తద్గోఫ్ట్యైవ” ఇత్యాదినా, “బద్గోత్కణ్ణమిదం మనః కిమథవా (పేమాసమాప్తోత్సవమ్‌” ఇత్యన్తేన. ద్వితీయేఒపి - “దృష్టిర్నామృతవర్షిణీ స్మితమధు ప్రస్యన్షి వక్తం న కిమ్‌” ఇత్యాదినా స ఏవ విచ్చిన్నోఒప్యను సంహితః. తృతీయే ఒపి-

“సర్వత్ర జ్వలితేషు వేశ్ళ్ససు భయాదాలీజనే విద్రుతే

శ్వాసోతృమృవిహస్తయా ప్రతిపదం దేవ్యా పతన్యా తథా,

హా నాఖేతి ముహు: ప్రలాపపరయా దగ్గం వరాక్యా తయా

శాన్తేనాపి్‌ వయం తు తేన దహనేనాద్యాపి దహ్యామహే. ఇత్యాదినా.

బాలానందిని

పునరితి : ఇతివృత్తవశంవల్ల ఆరంభించబడినది, ఆశంకించబడేటట్లుగా ఉన్నది,

కాని పూర్తిగా రానిది అయిన, విశ్రాన్నిః= విచ్చేదం, దేనికో అది అనగా - ఇతివృత్తాన్ని పట్టి

622 ధ్వన్వాలోకః రసానికి విచ్చేదం [ప్రారంభం అవుతూన్నది; విచ్ళేదం కలగుతుందా అన్న ఆశంక శలగూతూన్నది కాని పూర్తిగా అది (విచ్చేదం) రాలేదు. అలాంటి రసంయొక్క అని “ఆరబ్ధవిశ్రాన్తేః' అనే వృత్తిగతళబ్దానికి అర్ధం. రసస్య అనగా ఇక్కడ “రసాంగం అయిన ఏదైన ఒకదానియొక్క” అని అర్ధం. (దాని అనుసంధి - మళ్లీకూర్చడం). తొపసవత్సరాతే ఇతి:- తాపసవత్సరాజంలో ఈమె నా జీవితసర్వస్వం అనే అభిమానం స్వరూపంగా గల వాసవదత్తను గూర్చిన (వత్సరాజులో ఉన్న) ప్రేమబంధం దాని విభావాదుల బె చిత్యంవల్ల కరుణ - విప్రలంభాదిభూమికలను ధరిస్తూ సమస్తమైన ఇతివృత్తాన్ని వ్యాపించి ఉంది. నచివుని నీతిమహిమచేత తీసికొనిరాబడినదీ, దానికి (పచివనీతికి లేదా రాజ్యప్రాప్తికి)ి అంగమైన పద్మావతీలాభంతో కూడినదీ అయిన రాజ్యపున:ప్రాప్తిచేత జీవింపచేయబడిన రూపం గలదై మిక్కిలి అభిలషింవదగి ఉండడాన్ని పొందిన వానవదత్తాప్రాప్తియే ఈ నాటకానికి ఫలం. విర్వహణసంధిలో “ప్రొప్తా' ఇత్యాదికంచేత దేవీలాభానికే (ప్రాధాన్యం నిర్వహించబడింది. పూర్తిశ్లోకం ఇది - “దృష్టా యూయం నిర్జితా విద్విషశ్చ ప్రాప్తా దేవీ భూతధాత్రీ చ భూయః, సంబన్గోఒభూద్దర్శకేనాపి సార్ధం కిం తే దుఃఖం యత్తతః శాన్తమద్య”. “మీరు కనబడ్డారు. శత్రువులు జయించబడ్డారు. దేవి, భూమీ కూడ పొందబడ్డాయి. దర్శకునితో సంబంధం (బాంధవ్యం) ఏర్పడింది. ఇంక దుఃఖం ఏముంది. ఇవ్వుడు అంతా శాంతించింది”. అంతటి ఇతివృత్తవైచిత్యం అనే చిత్రంలో ప్రథమమంత్రణం మొదలు వాసవదళ్తాప్రేమబంధం ఛిత్తివలె (చిత్రాలు చిత్రించే గోడవలె) ఉంది. పద్మావతీవివాహాదులు కూడ ఇదే నడిపించింది కదా? అందుచేత కథావశంవల్ల విచ్చిన్నమైపోతున్నట్లు ఆశంకింపబడుతున్నా కూడా వాసవదత్తావిషయకమైన ఆ (పేమబంధమే మళ్లీ అనుసంధించబడింది (కూర్చబడింది). ఎట్లనగా - ప్రథమాంకంలో

• “ఆమెముఖపద్మాన్ని చూస్తూ పగలు గడపబడింది; ఆమె మాటలే చెప్పుకుంటూ సాయం సమయం గడపబడింది” మొదలు, 'ఈమనస్సు బెంగగొని ఉంది. ఐతేమాత్రం ఏమిటి? (ప్రేమ అసమాస్తమైన ఉత్సవం కలదిగానే ఉండిపోతుంది వరకు స్పష్టంగా అదే (ప్రేమబంధమే) నిబంధించబడింది. రెండవ అంకంలో కూడా విచ్చిన్నమైన అదే
• “దృష్టిః” ఇత్యాదికంచేత అనుసంధింపబడింది. పూర్తి శోకం ఇది - “దృష్టిర్నామృతవర్షిణీ స్మితమధుప్రస్యన్ది వక్షం నకిం నో వార్థం హృదయం న చన్దనరసస్పర్మాని చాజ్జాని వా -

తృతీయోద్దోతః 623 కస్మిన్‌ లబ్ధపదేన తే కృతమిదం కక్రూరేణ పీతొగ్నినా

నూనం వజ్రమయోఒన్య ఏవ దహనస్త స్యేదమాచేష్టితమ్‌*.

“నీ దృష్టి అమృతం వర్షించేది కాదా? నీ ముఖం చిరునవ్వు అనే తేనెను జాలువార్చేది కాదా? నీ హృదయం అర్దం కాదా? నీ అవయవాలు చందనరనం వంటి న్పర్శ కలవి కావా? ఏ అవయవంమీద అడుగు పెట్టి క్రూరమైన వచ్చని (మద్యపానం చేసిన అని మరొక అర్థం) అగ్నిచేత ఈ పని చేయబడింది? ఈ అగ్ని వజ్రమయమైన మరొక అగ్నియే. ఇది ఆ అగ్ని చేసిన వనే”.

మూడవ అంకంలో కూడా సర్వత్రేత్యాదికం చేత అనుసంధించబడింది.

సర్వత్రేతి - “అంతటా ఇళ్లు మండిపోతూండగా, సఖురాండ్రందరూ భయపడి పారిపోగా, శ్వాసవల్ల కలిగిన వణకుచేత దుర్చలురాలై అడుగడుగునా ఆ విధంగా పడిపోతూ హా నాథా! అని మాటి మాటికీ కేళఠలు వేస్తూ దీనురాలైన అ దేవి కాలిపోయింది. మేమైతే ఆ శాంతించిన అగ్నిచేత కూడా ఇప్పటికీ కాల్చివయబడు తున్నాం”. “దేవ్యా దగ్ధమ్‌” అనేది భావే ప్రయోగం,

లోచనం

చతుర్ధే౭పి -

దేవీస్వీకృతమానసన్య నియతం స్వప్నాయమాననస్య మే

తద్గోత్రగ్రహణాదియం సువదనా యాయాత్కథం న వ్యథామ్‌,

ఇత్సం యన్తణయా కథం కథమసపి క్షీణా నిశా జాగ్రతో

దొక్షిణ్యోపహతేన పా ప్రియతమా స్వషప్నే౭౬పి నాసాదితా. ఇత్యాదినా. పళ్బామేఒపి సమాగమటప్రత్యాశయా కరుణే నివృత్తే, విప్రలమేఒబ్బురితే -

“తథాభూతే తస్మిన్‌ మునివచసి జాతాగసి మయి

ప్రయత్నాన్తర్దూఢాం రుషముపగతా మే ప్రియతమా,

ప్రసీదేతి ప్రోక్షా న ఖలు కుపితేత్యుక్తి మధురం

సముద్భిన్నా పీతైర్వయనసలిలై: స్థాస్యతి పురః.” ఇత్యాదినా. షష్టేఒపి' “త్వత్సంప్రాప్తివిలోభితేన సచివై: ప్రాణా మయా ధారితాః” ఇత్యాదినా.

624 భ్వన్వాలోక్షః బాలానందిని

చతుస్థేఒపీతి:- నాల్గవ అంకంలో కూడ “దేవీ” ఇత్యాదిళ్లోకంచేత అనుసంధించబడింది.

దేవీతి :- దీవేస్వేకృతమాననస్యజ వాసవదత్తచేత స్వీకరించబడిన మనస్సు గల, నిరంతరము వాసవదత్తనే తలుస్తూన్న, స్వప్పాయమానస్య= స్వప్పం చూస్తూన్న, మే = నాయొక్క, తద్గోత్రగ్రహణాత్‌= ఆమె పేరును గ్రహించడంవల్ల, ఇయమ్‌= ఈ, సువదనా= సుందరవదన (పద్మావతి), కథమ్‌= ఎట్టు, వ్యథామ్‌= వ్యధను, న యాయాత్‌= పొందకుండా ఉంటుంది? ఇత్ధమ్‌= ఇట్లు, యన్తణయా= నియంత్రణచేత. బలవంతంగా నిద్ర ఆపుకొనడంచేత, జాగ్రతః= నేను మేల్కొని ఉండగానే, నిశా = రాత్రి, కథం కథమపి= ఎట్లో, క్షీజా= గడచింది. దాక్షిణ్యోపహతేన= దాక్షిణ్యంచేత పీడితుడనైన (దెబ్బతీయబడిన) నాచేత, సా ప్రియతమా= ఆ ప్రియతమ, స్వప్నేఒపి=స్వప్పుంలో కూడ, నాసాదితా = పాందబడలేదు.

ఐదవ అంకంలో కూడ సమాగమం జరగవచ్చు నని ఎదురు చూడడంచేత కరుణ విస్తరించి విప్రలంభం అంకురించగా “తథాభూతే” ఇత్యాదిశ్లోకంచేత అనుసంధానం చేయబడింది.

ఈతథాభూతే ఇతి: తస్మిన్‌ మునివచసి= ఆ మునివాక్యం, తథాభూలే= అలాంటిదై ఉండగా, మయి= నేను, జాతాగసి= కలిగిన అపరాధం కలవాడనై ఉండగా. అపరాధంచేసిన వాడనై ఉండగా, ప్రయత్నాన్తర్గూఢామ్‌ = ప్రయత్నపూర్వకంగా లోపల గూఢమైన, రుషమ్‌= కోపాన్ని, ఉపగతా= పొందిన, మే ప్రియతమా నా ప్రియతమ. ప్రసీద= అనుగ్రహించుము, ఇతి= అని, ప్రోక్తః పలకబడినదై, న ఖలు కుపితా = నేను కోపించలేదు కదా, ఇతి = అని, ఉక్తిమధురమ్‌= మాటచేత మధురంగా, సముద్భిన్నా= ఒక్కమాటు బద్దలై, ఒక్కమాటు హటాత్తుగా పైకి ఉబికివచ్చిన దుఃఖం గలదై. పీతై:= తాగివయబడిన, లోలోన అణచుకొనబడిన, లేదా సముద్భిన్నాపేతై:= ఒక్కమారుపెల్లుబికి దిగమ్రింగబడిన, నయనసలిలైః= కన్నీళ్లతో, పురః =నా ముందు, స్థాస్యతి = నిలబడగలదు

ఆరవ అంకంలో కూడ “త్వత్సం ప్రాప్తి” ఇత్యాదికంచేత అనుసంధానం చేయబడింది. పూర్తి శ్లోకం ఇది -

“త్వత్సంప్రాప్తివిలోికేన సచివై: ప్రాణా మాయా ధారితాః

తన్మత్వాఒత్యజత; శరీరకమిదం నైవాస్తే నిఃస్నేహతా,

తృతీయోద్దోతః శ25

అఆసన్నోఒవసరన్తవానుగమనే జాతా ధృతిః కిం త్త్వయం

భీదో యచ్చ తవానుగం న హృదయం తస్మిన్‌ క్షణే దారుణే-. నచివులచేత నీ సంప్రాప్తిని గూర్చి ఆశపెట్టబడిన నాచేత ప్రాణాలు ధరించబడ్డాయి. దానిని తలచి (వాళ్లమాటనుపట్టి ఈ శరీరాన్ని నేను విడవలేదు. అయినా స్నేహం లేక పోవడం అనేది లేదు. అయితే ఇప్పుడు నిన్ను అనుసరించడానికి సమయం సమీపించింది. ధైర్యం (నిశ్చయం) కలిగింది. కాని ఇప్పుడు నాకున్న ఖేదం అల్లా అదే - ఆ దారుణమైన క్షణంలో నా హృదయం నిన్ను అనుసరించి వెళ్లలేదు.

ధ్వన్యాలోకం

ప్రబన్ధవిశేషస్య నాటకాదే రసవ్యక్తినిమిత్తమిదం చాపరమవ గన్తవ్యం యదలంకృతీనాం శక్తావప్యానురూప్యేణ యోజనమ్‌. శక్తో హి కవిః కదాచిదలంకారనిబన్ధనే తదాక్షిప్తతయైవ అన పేక్షితరసబన్థః ప్రబన్ధమారభతే. తదుపదేశార్థమిదముక్తమ్‌. దృశ్యన్తే చ కవయః అలబ్కారనిబన్ఫనైకరసాః అన పేక్షితరసాః ప్రబన్టేషు.

బాలానందిని

ప్రబన్బస్యేతి:- నాటకాదిప్రబంధవిశేషంయొక్క రసాభివ్యక్తికొరకు మరొక నిమిత్తం ఇది కూడా తెలుసుకోవాలి; అదే మనగా శక్తి ఉన్నా కూడా అలంకారాలను అనురూపంగా ఉండేటట్లే (తగు మోతాదులోనే) ఉపయోగించడం. ప్రతిభావంతుడైన కవికూడ ఒకప్పుడు అలంకారాలను కూర్చడం విషయంలో దానిమీదనే ఎక్కువ దృష్టి పెట్టుకొని రసబంధంమీద అశ్రద్ధ చూపుతూ ప్రబంధం ప్రారంభిస్తాడు. అలాంటి ప్రతిభావంతుడైన కవికి ఉపదేశించడంకోసం ఇది చెప్పబడింది. ఎందువల్ల ననగా ప్రబంధాలలో అలంకారాలు కూర్చడంలోనే అధికమైన అభిరుచికలవారై రసాన్ని గూర్చి పట్టించుకొనని కవులు కనబడుతున్నారు.

లోచనం

“'అలంకృతీనామ్‌' ఇతి యోజనాపేక్షయా కర్మణి షష్టీ. దృశ్యన్తే చేతి - యథా స్వప్పవాసవదత్తాఖ్యే నాటకే -

“స్వజ్చితపక్ష్మకపాటం నయనద్వారం స్వరూపతాడేన,

ఉద్దాట్య సా ప్రవిష్టా దయగృహం మే నృపతనూజా”. ఇతి. 14 తరి

626 భ్వన్యాలోక్షః బాలానందిని

అలంకృతీనామితి : యోజనను అపేక్షించి కర్మణి షష్టి అనగా యోజనంలో కర్మ అలంకారాలు. అందుచేత 'అలంకృతీనామ్‌' అన్నప్పుడు కర్మార్థకషష్టి ప్రయోగించబడింది అని అర్ధం. దృశ్యన్తే చేతి - ఉదాహరణకి స్వప్పవాసవదత్తనాటకంలో -

స్వజ్వీతేతి -సా నృపతనూజా= ఆ రాజకుమారి (వాసవదత్త), స్వజ్చీతపక్ష్మక పాటమ్‌= బాగా దగ్గరిగా నొక్కబడి ఉన్న రెప్ప లనే తలుపులు గల, నయనద్వారమ్‌= నేత్రాలనే ద్వారాన్ని, స్వరూపతాడేన= తన రూపం అనే తాడనంచేత (తలుపు తట్టడంచేత), ఉద్భాట్య= తెరచి, మే హృదయగృహమ్‌= నా హృదయం అనే గృహాన్ని, ప్రవిష్టా= ప్రవేశించింది.

వివరణ. ఇక్కడ 'నయనద్వారమ్‌' అనే రూపకం శృంగారానికి అనుగుణంగా ఉంది. అంతటితో అపకుండా ఇంకా రెండు మూడు రూపకాల ప్రయోగం రసానుగుణంగా లేదని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

కించ - కా. అనుస్వానోపమాత్నాపి ప్రభేదో య ఉదాహృతః,

ధ్వనేరస్య ప్రబన్చేషు భాసతే సో౭పి కేషు చిత్‌. 15

అస్య వివక్షితాన్యపరవాచ్యస్య ధ్వనేః అనురణనరూపవ్యజ్లో౬పి యః ప్రభేదః ఉదాహృత: ద్విప్రకారః సోఒపి ప్రబన్ఫేషు కేషు చిత్‌ ద్యోతతే. తద్యథా మధుమథనవిజయే పాబ్బాజన్యోక్తిషు యథావా మమైవ కామదేవస్య సహచరసమాగమే విషమబాణలీలాయామ్‌. యథాచ గృధ్రగోమాయుసంవాదాదౌ మహాభారతే.

బాలానందిని

కిం చేతి- మరియు -

అనుస్వానేతి - అనుస్వానోపమాత్మాపి= అనుస్వానంవంటి స్వరూపం గల, అస్య ధ్వనేః= ఈ ధ్వనికావ్యముయొక్క, యః ప్రభేదః= ఏ ప్రభేదం, ఉదాహృత:= చెప్పబడిందో, సో౭పి= అది కూడ, కేషుచిత్‌ = కొన్ని, ప్రబన్టేషు= ప్రబంధాలలో, భాసతే= భాసిస్తుంది.

తృతీయోద్దోత: 627

అస్వేతి - ఈ వివక్షితాన్యవరవాచ్యధ్వనికావ్యానికి సంబంధించిన ఏ అనురణన రూపవ్యంగ్యం అవే ప్రభేదం చెప్పబడిందో, రెండు విధాలైన ఆది కూడ కొన్ని ప్రబంధాలలో రసాదివ్యంజకంగా భాసిస్తూన్నది.

తదితి:- అదెట్లనగా - మధుమధనవిజయంలో పొాంచజన్యుని మాటలలో అదే విధంగా నా విషమబాణలీలలోనే కామదేవుని సహచరుల సమాగమంలో ఇంకా - మహాభారతంలోని గృధ్రగోమాయుసంవాదంలో.

లోచనం

న కేవలం ప్రబన్టేన సాక్షాద్వ్యజ్లో రసః యావత్పారంపర్యేణాపీతి దర్శయితుముపక్రమతే - కిం చేతి. అనుస్వానోపమః - శబ్దశక్తిమూలః: అర్ధశక్తిమూలశ్చ యో ధ్వనేః ప్రభేదవ ఉదాహృత:ః సః కేషు చిత్‌ ప్రబనేషు నిమిత్తభూతేషు వ్యజ్ఞుకేషు సత్సు వ్యబ్య్యతయా స్థితః సన్‌. అ స్యేతి రసాదిధ్వనేః ప్రకృతస్య. భాసతే వ్యజ్ఞాకతయేతి శేషః. వృత్తిగ్రన్గో౭ ప్యేవమేవ యోజ్యః, అథవా అనుస్వానోపమః ప్రభేదః ఉదాహృత: యః ప్రబన్టేషు భాసతే అస్యాపి “ద్యోత్యోఒలక్ష్యక్రమః కశ్చిత్‌" ఇత్యుత్తరళ్లోకేన కారికావృత్త్యోః సంగతిః.

ఏతదుక్తం భవతి - ప్రబన్చేన కదాచిదనురణనరూపవ్యజ్లో ధ్వనిః సాక్షాద్యజ్యతే స తు రసాదిధ్వనౌ పర్యవస్యతీతి. యది తు స్పష్టమేవ వ్యాఖ్యాయతే తదా గ్రనృన్య పూర్వోత్తరాలక్ష్యక్రమవిషయన్య మధ్యే గ్రన్గోజయమసంగతః స్యాత్‌. నీరసత్వం చ పాళ్బజన్యోక్యాదీనాముక్తం స్యాత్‌ ఇత్యలమ్‌.

బాలానందిని

న కేవలమితి - ప్రబంధంచేత రసం సాక్షాత్తుగానే కాకుండా పారంపర్యంచేత కూడా వ్యంజించబడుతుంది అని చూపడానికి ఉపగ్రమిస్తున్నాడు - కిం చేతి. శబ్దశక్తిమూలమూ, అర్థశక్తిమూలమూ అయిన ఏ అనుస్వానోపమధ్వనిప్రభేదం చెప్పబడిందో, అది, కేషుచిత్‌ ప్రబన్టేపు= కొన్ని ప్రబంధాలు నిమిత్తాలుగా ఉండి వ్యంజకా లవుతూండగా తాను వ్యంగ్యంగొ భాసిస్తుంది. వృత్తిగంథం కూడా ఈ విధంగానే అన్వయించాలి. లేదా - పూర్వం చెప్పబడిన ఏ అనుస్వానోపమప్రభేదం ప్రబంధాలలో ఉన్నదో దానికి కూడ, “ద్యోత్య:ః అలక్ష్యక్రమ: కశ్చిత్‌" అనే రాబోయే

628 ధ్వన్వాలోక్షః కారికతో కారికావృత్తులు రెండింటికీ అన్వయం. (“కొన్నిచోట్ల అలక్ష్యక్రమం ద్యోత్యం, వ్యంగ్యం అవుతుంది” అని అర్ధం). వితదితి : ఇది చెప్పినట్లయింది - ఒకప్పుడు ప్రబంధంచేత అనురణనరూపవ్యంగ్యం సాక్షాత్తుగా వ్యంజింపచేయబడుతుంది. అది చివరికి రసాదిధ్వనిలో పర్యవసానం చెందుతుంది. ఇలా కాకుండా పైకి స్పష్టంగా కనబడే అర్ధమే (గ్రహిస్తే వెనకా ముందూ కూడ అలక్ష్యక్రమాన్ని గూర్చి చర్చిస్తూన్న గంథం మధ్య ఈ గ్రంథానికి అర్ధం అసంగతంగా ఉంటుంది. పాంచజన్యాదుల మాటలు రసశూన్యా'లని చెప్పినట్లు అవుతుంది. ఇంక చాలు.

వివరణ :- ఇక్కడ కూడ అభినవగుప్తడు తన మామూలు ధోరణిలో మూలగ్రంథానికి సమతానుగుణంగా వ్యాఖ్య చేశాడు. ఎక్కడైనా సరే రసం ఉండితీరాలని ఈయన వాదం. ఇది కేవలం ప్రాఢథవాదంమాత్రమే. “కొన్ని ప్రబంధాలలో అనుస్వానోపమధ్య్వని కూడ భాసిస్తుందని చెప్పడమే కారికా - వృత్తికారుల అభిప్రాయం అనేది స్పష్టం. ఈ విషయం ఈయనకీ తెలుసు. అలక్ష్యక్రమధ్వనిని గూర్చి చర్చించే ఘట్టంలో లక్ష్యక్రమధ్వనిప్రసంగం అసంగతం అనే వాదం అయుక్తం. అలక్ష్య(క్రమధ్వనిప్రసంగంలో “ఇదానీమ్‌ అలక్ష్యక్రమవ్యబ్గ్య:ః ధ్వనిః ప్రబనాత్మా' అని ఉపక్రమించి వృత్తిలోను, “ప్రబన్ధస్య రసాదీనాం వ్యజ్ఞుకత్వే నిబన్సనమ్‌” అని కారికలోను ప్రబంధగతఅలక్ష్యక్రమధ్వనిచర్చ చేయబడింది. ప్రబంధంలో అలక్ష్య క్రమమే కాదు పంలక్ష్యక్రమం కూడా ఉండవచ్చు అని ఇక్కడ కారికావృత్తులలో చెప్పడంలో దోషం ఏముంది? పాంచజన్యాదుల వాక్యాలు నీరసాలు అన్నట్లు అవుతుంది అనే వాదం కూడ దృఢం కాదు. ప్రతిచోటా రసం ఉండా లని ముందు నిర్ణయించుకోవడంవల్ల ఈ ఆపత్తి వస్తుంది. సర్వత్ర రసం ఉండా లని పట్ట పట్టినా, ఏదో విధంగా ప్రతీదీ రసంలోనే పర్యవసిస్తుంది అని అన్నా పండితరాయలు చెప్పినట్లు ఆనందజనకాలుగా మహాకవులు వర్ణించిన జలప్రవాహవేగాలు, జలోత్పతనవతనాదులు, కపి-బాలాదిచేష్టలు మొదలైనవాటికి అర్థం లేకుండా పోతుంది. వాటికి చివరికి ఏదో ఒక రసంలో పర్యవసానం ఉంటుం దని వాదిస్తే “గౌః చలతి” “మృగో ధావతి” ఇత్యాదులు కూడా ఏదో విధంగా రసవంతాలైన వాక్యాలే అని చెప్పవలసి వస్తుంది. ప్రతీ అర్థమూ కూడ ఏదో రసానికి విభావంగానో, అనుభావంగానో, వ్యభిచారిభావంగానో ఉపయోగిస్తుంది కదా? “యత్తు రసవదేవ కావ్యమ్‌” ఇతి సాహిత్యదర్బబణే నిర్దీతం తన్న; వస్వలంకొార ప్రధానానాం కావ్యానామ్‌ అకావ్యత్వాపత్తే:. న చేష్టాపత్తి:; మహాకవిసంప్రదాయస్యాకులీభావ

తృతీయోద్దోతః 629 వ్రనంగాళ్‌. తథా చ జలవ్రవావావేగనివతనోత్పతనభ్రమణాని కవిభిర్వర్షితాని కపిబాలాదివిలసితాని చ, న చ తత్రాపి యథాకధంచిత్‌ పరమ్పరయా రసస్పర్శో౭స్తీత్యేవేతి వాచ్యమ్‌. ఈదృశ్యరసస్పర్శస్య 'గౌః చలతి' “మృగో ధావతి” ఇత్యాదావతిప్రసక్తత్వేన అప్రయోజకత్వాత్‌ అర్ధమాత్రన్య విభావానుభావవ్యభిచార్యన్యతమత్వాత్‌'' (ర.గం. 9 పేజీ). అందుచేత కావ్యాలలో రసానికి అగ్రస్థానం ఇచ్చినా ఆనందవర్ధనుడు కొన్ని ప్రబంధాలలో సంలక్ష్యక్రమధ్వనిప్రాధాన్యాన్ని కూడ అంగీకరించా డనే విషయం ఆ యా ఘట్టాలను పరిశీలిస్తే స్పష్టం అవుతుంది. లోచనం గాథ. “లీలాదాఢా శధ్యూడ్డాసఅలమహిమణ్దలసళశ్చిఅ అబ్బ, కీస్మసుణాలాహరతుజ్ఞఆఇ అబ్గమ్మి". (ఇది లోచనంలో ఉన్న పాఠం. కాని బాలప్రియావ్యాఖ్యాత “ఇతి పాఠః అని మరొక పాఠం ఇచ్చి దాని నంస్కృతచ్చ్భాయకూడా ఇచ్చాడు. దీని తరవాత వచ్చే 'మివఅహజణ్ణి' ఇత్యాది గొథ విషయంలో కూడ ఇట్లే చేశాడు. ఆయన మూలగ్రంథం చూచి ఈ విధంగా సవరించాడో లేక గాథలో లేఖకదోషాదులున్నా యని సవరించాడో తెలియదు. ప్రాకృతజ్ఞులు నిర్ణయించాలి). (“లీలాదాఢగ్గుద్ధరిఅస అలమహీమణణలసృవిఅఅజ్జ, కీసముణాలహరణం వితుర్సుగురు అఇ అజ్గమ్మి”) లీలాదంక్షోదతసకలమహీమణ్గల స్తైవాద్య, కస్మాన్సణాలాభరణమపి తవ గురు భవత్యజ్లే. ఇతి చ్భాయా. ఇత్యాదయ: పాళ్ళజన్యోక్తయః రుక్కిణీవిప్రలబ్ధవాసుదేవాశయప్రతిభేద నాభిప్రాయమ్‌ అభివ్యజ్ఞాయన్తి. సోఒభివ్యక్తః ప్రకృతరసస్వరూపపర్యవసాయీ. సహచరాః వసన్తయౌవనమలయానిలాదయ:. తైః సహ సమాగమే. గాథ. మిఅవహణ్జిఅరోరోణిరజబ్కుసో అవివేఅరహిఓ వి, సవిణ వి తుమమ్మి పుణోవన్తి అ అతన్తి పంముసిమ్మి. (హుమ్మి అవమత్శిఅరేహో ణిరబ్కుసో అహవివేఅరహిటవి, సివిణేవి తుమమ్మి ఫుణో (వత్తిహి) భన్తిం ణ పసుమరామి.)

630 ధ్వన్వాలోకః

“భవామ్యపహస్తితరేఖో నిరజ్కుశో ఒథ వివేకరహితో౭పి,

స్వప్నేఒపి తన పునః (ప్రతీహి) భక్తిం న ప్రస్మరామి”. ఇతి చ్భాయా. ఇత్యాదయో యౌవనన్య ఉక్తయ: తత్తన్నిజన్వభావవ్యజ్ఞుకాః; సరన; ప్రకృతరసపర్యవసాయీ. యథా చేతి - శృశానావతీర్ణం పుత్రదాహార్ధముద్యోగినం జనం విప్రలబ్బం గృధ్రో దివా శవశరీరభక్షణార్థీ శీఘ్రమేవాపసరత యూయమిత్యాహ -

అలం స్థిత్వా శృశానేఒస్మిన్‌ గృధ్రగోమాయుసంకులే,

కజ్కొలబహలే ఘోరే సర్వప్రాణిభయంకరే.

న చేహ జీవితః కశ్చిత్‌ కాలధర్మముపాగత:,

ప్రియో వాయది వా ద్వేష్యః ప్రాణినాం గతిరీదృశీ. ఇత్యాద్యవోచత్‌. గోమాయుస్తు నిశోదయావధి అమీ తిస్టన్తు, తతః గృధ్రాదపహృత్యాహం భక్షయిష్యామీత్యభిప్రాయేణావోచత్‌ -

ఆదిత్యోఒయం స్థితో మూఢా; స్నేహం కురుత సొంప్రతమ్‌,

బహువిఘ్నో ముహూర్తో౭యం జీవేదపి కదాచన,

అముం కనకవర్ణాభం బాలమసప్రాప్త్రయౌవనమ్‌,

గృధ్రవాక్యాత్కృథం బాలాస్త్యక్ష్యధ్వమవిశజ్కితా:. ఇత్యాది. స చాభిప్రాయో వ్యక్తః శాన్తరస ఏవ పరినిష్టితతాం ప్రాప్తః.

బాలానందిని

లీలేతి: లీలాదం ప్ర్రాగ్రోద్ధతసకల మహీమణ్లల స్యైవ= విలాసపూర్వకంగా కోర చివరి భాగంమీద ఎత్తబడిన సమస్తభూమండలం కలవాడే అయిన, తవ= నీకు, అద్య= ఇప్పుడు, మృణాలాభరణమపి= తామరతూడు అనే ఆభరణం కూడ, అబ్లే= శరీరంమీద, కస్మాత్‌= ఎందువలన, గురు= బరువుగా, భవతి= అగుచున్నది?

ఇత్యాదయ ఇతి. ఈ మొదలైన పాంచజన్యుని మాటలు రుక్కిణీవియోగం గల వానుదేవుని డ్రేమను అవిష్కరించే అభిప్రాయాన్ని వ్యంజింవచేన్తున్నాయి. వ్యంజింపచేయబడిన అది వ్రకృతస్వరూవంలో (విప్రలంభంలో) పర్యవసానం చెందుతున్నది. సహచరాః= వసంతయౌవనమలయానిలాదులు, వారితో సమాగమంలో.

తృతీయోద్దోతః 631 మిఅవ ఇత్యాది: పైన చెప్పినట్లు బాలప్రియాకారుడు దీనికి మరొక పాఠం ఇచ్చినాడు. ఈగాధయే కావ్యప్రకాశలో కూడ ఉదాహరించబడింది. అది రెండవదానికి దగ్గరగా ఉంది. ఒక పదం అధికంగా ఉంది. దానిని బ్రాకెట్టులో ఇచ్చినాము. ఆపహస్తితలేఖ:= తొలగించబడిన మర్యాదలు (కట్టుబాట్లు)కలవాడను, నిరబ్కుశః= నిరంకుశుడను, అథ= మరియు, వివేకరహిత;ః అపి= వివేకం లేనివాడను, భవామి= అగుదును. ఇలాంటివాడను అయితే కావచ్చు. స్వప్పేఒపి= స్వప్నంలో కూడ, త్వయి= నీయందు, భక్తిం పునః= భక్తినైతే, న ప్రస్మరామి= మరువను, ప్రతీహి= తెలుసుకొనుము. ఇత్యాదయః ఇతి: ఈ మొదలైన యౌవనంయొక్క మాటలు ఆ యా నైజన్వభావ వ్యంజనం చేస్తున్నాయి. ఆ స్వభావం ప్రకృతరసంలో పర్యవసానం చెందుతుంది. యధాచేతి. ఇంకొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - శ్మశానానికి వచ్చి మరణించిన పుత్రుణ్ణి దహించడంకొరకు ఉద్యమిస్తూన్న జనాన్ని మోనంచేయడం కోసం, పగలు శవశరీరం భుజించాలని కోరుతూన్న గ్రద్ధ - “మీరందరూ శీఘ్రంగా వెళ్లి పొండి” అని చెపుతున్నది. అలమితి - గృధ్రగోమాయుసంకులే= గగ్రద్దలతోను నక్కలతోను వ్యాకులంగా ఉన్న, కజ్కాలబహలే= అస్థిపంజరాలు అధికంగా ఉన్న, ఘోరే= ఘోరమైన, సర్వప్రాణిభయంకరే= సకలప్రాణులకూ భయంకరమైన, అస్మిన్‌ శ్మశ్రానే= ఈ శ్మశానంలో, స్థిత్వా= ఉండి, అలమ్‌= చాలును (వెనుకకు వెల్లిపొండి). కాలధర్మమ్‌= మరణాన్ని. ఉపాగత;= పొందినవాడు, కళ్చిత్‌= ఎవడూ కూడ, ప్రియో నా= ఇష్ప్టుడైనా, ద్వేష్యః వా= శత్రు వైనా, ఇహ= ఈ లోకంలో, న జీవితః= జీవించలేదు. ప్రాణినామ్‌= ప్రాణుల యొక్క, గతిః= గతి, ఈదృశీ= ఇట్టిదే. ఇత్యాదీతి - ఇత్యాదికం పలికింది. నక్క అయితే “వీళ్లు రాత్రి అయ్యేవరకు ఉంటే అప్పుడు నేను గ్రద్దనుంచి లాగికొని భక్తిస్తాను” అనే అఈభిప్రాయంతో ఇలా అంది - ఆదిత్య ఇతి:- మూఢా; = మూఢులారా! అయమ్‌ ఆదిత్య;ః= ఈ సూర్యుడు, స్థితః= ఇంకా ఉన్నాడు, సాంప్రతమ్‌= ఇప్పుడు, స్నేహమ్‌= స్నేహమును, కురుత= చెయ్యండి, అయం ముహూర్తః= ఈ ముహూర్తం, అనగా ఈ సంధ్యాకాలం, బహువిఘ్నః= అనేక విఘ్నాలు కలది. ఇది రాక్షసవేళ అవడంచేత ఈ బాలునికి ఏ భూతావేశమైనా ఉన్నట్లయితే ఈ సమయం దాటగానే ఆ భూతావేశాదులు తొలగి ఇతడు లేవవచ్చును అని భావం. బాలాః= మూఢులారా! కనకవర్ణాభమ్‌= బంగారం వంటి వర్ణంగల, అదప్రాప్తయౌవనమ్‌= పాొాందబడని యౌవనం గల, అముమ్‌=ఈ, బాలమ్‌= బాలుణ్ణి, అవిశజ్కితాః= సందేహం లేనివాళ్లై, గృధ్రవాక్యాత్‌= (గద్దమాటవలన, కధమ్‌= ఎట్లు

632 ధ్వన్యాలోక త్యక్ష్యధ్వమ్‌= విడచెదరు?

ఇత్యాది - ఈ మొదలైనవి. వ్యక్తమైన ఆ అభిప్రాయం శాంతరసంలోనే పరినిష్టితత్వాన్ని పొందింది. 15

ధ్వన్యాలోకం

కా. సుప్తిజ్‌వచనసంబన్లైస్తథా కారకశక్తిభి:,

కృత్తద్ధితసమాసైశ్చ ద్యోత్యోఒలక్ష్యక్రమ: క్వచిత్‌. 16

అలక్ష్యక్రమో ధ్వనేరాత్మారసాదిః సుబ్విశేషైః, తిజ్విశేషైః, వచనవిశే షైః, సంబన్థవిశే షైః, కారకశక్తిభిః, కృద్విశే షై, తద్ధితవిశే షై: సమా సైశ్చేతి చశబ్దాన్నిపాతోపసర్గకాలాదిభిః ప్రయుక్త అభివ్యజ్యమానో దృశ్యతే. యథా - క్ట శ్లో. న్యక్కారో హ్యయమేవ మే యదరయస్తత్రాప్యసౌ తాపస:

సోజఒప్యతైవ నిహన్తి రాక్షసకులం జీవత్యహో రావణః,

ధిగ్గిక్కక్రజితం ప్రబోధితవతా కిం కుమృకర్ణేన వా

స్వర్గగ్రామటికావిలుణనవృథోచ్చూనై:ః కిమేభిర్భుజై:. (61)

అత్ర హి ళ్లోకే భూయసా సర్వేషామపేష్యాం స్ఫుటమేవ వ్యజ్ఞకత్వం దృశ్యతే. తత్ర “మే యదరయః” ఇత్యనేన సుప్‌సంబన్ద వచనా నామభివ్యజ్ఞకత్వమ్‌. “తత్రాప్యసౌ తాపనః”” ఇత్యత్ర తద్ధితనిపాతయోః. “సో౭ప్యతైవ నిహన్తి రాక్తసకులం జీవత్యహో రావణః” ఇత్యత్ర తిజ్‌ కారకశక్తీనామ్‌. “ధిగ్‌ధికృక్రజితమ్‌” ఇత్యాదౌ శ్లోకార్ధే కృత్తద్ధితసమాసోప సర్గాణామ్‌. ఏవంవిధస్య వ్యజ్వకభూయస్వే చ ఘటమానే కావ్యస్య సర్వాతిశాయినీ బన్ఫచ్భాయా సమున్మీలతి. యత్ర హి వ్యజ్యావభాసినః పద స్యైకస్యైవ తావదావిర్భావః తత్రాపి కావ్యే కాపి బన్ఫచ్భాయా, కిముత యత్ర తేషాం బహూనాం సమవాయ:ః.

-తృతీయోద్దోతః 633 యథాత్ర అనన్తరోదితే శ్లోకే. అత్ర హి రావణ ఇత్యస్మిన్‌ పదే అర్భాన్తరనండక్రమిత వాచ్యేన ధ్వనివభేదేన అలంకృతేఒపి పునరనన్తరోక్తానాం వ్యజ్ఞుకప్రకారాణా ముద్భాసనమ్‌. దృళ్యన్తే చ మహాత్మనాం ప్రతిభావిశేషభాజాం బాహుల్యేనైవంవిధాః బన్గప్రకారా:. బాలానందిని సుప్తిజితి - క్వచిత్‌ = కొన్ని చోట్ల, సుప్తిజ్‌వచనసంబన్లై:= సుప్‌ప్రత్యయాలచేత, తిజ్‌ప్రత్యయాలచేత నంబంధాలచేత (షష్టిచేత బోధించబిడే సంబంధొాలచేత), కారకశక్తిభి;= కర్మత్వకరణత్వాది కారకశక్తులచేత, కృత్తద్ధితసమా సైశ్చ= కృత్రత్యయ, తద్దితప్రత్యయ- సమాసాలచేత, అలక్ష్యక్రమః= అలక్ష్యక్రమం, ద్యోత్యః= వ్యంగ్యమైనది. అలక్ష్యేతి - ధ్వనికావ్యానికి ఆత్మలైన రసాదికమైన అలక్ష్యక్రమం వ్రయోగించబడిన నుబ్విశేషాలచేత, తిజ్విశేషాలచేత, వచనవిశేషాలచేత, సంబంధవిశేషాలచేత, కారకశక్తులచేత, కృద్విశేషాలచేత, సమాసాలచేత, 'సమాసైళ్చ్ళ' లోని 'చ' శబ్దంచేత, నిపాత - ఉపసర్గ - కాలాదులచేత, వ్యంజింపచేయబడుచు కనబడుతున్నది. వివరణ : 'రామ' “కృష్ణ' ఇత్యాది నామవాచకాలకి చేర్చే 'సు-బె-జస్‌' మొదలైనవి నుఫ్‌ ప్రత్యయాలు. భవతి - భవతః - భవన్తి ఇత్యాది క్రియాపదాలలోని 'తి-తః-అన్తి' మొదలైనవి తిజ్‌ప్రత్యయాలు. ఏకవచన - ద్వివచనాదులు వచనాలు. షష్టిచేత బోధించబడే స్వస్వామిభావాదులు సంబంధాలు. కర్త, కర్మ కరణం, సంప్రదానం, అపాదానం, అధికరణం అనేవి కారకశక్తులు. ధాతువులకు చేర్చే “య' 'తవ్య' క్తి, “త్వా మొదలైనవి కృత్ర్రత్యయాలు. నామవాచకాలకు చేర్చీ అణ్‌, త్వ, ఇన్‌ మొదలైనవి తద్ధితప్రత్యయాలు. తత్పురుషబహు(వ్రీహ్యాదులు సమాసాలు. “చి, 'వా' మొదలైనవి నిపాతాలు. “ప్ర' 'పర' మొదలైనవి ఉపసర్గలు. భూత-వర్తమానాదులు కాలాలు. యథా ఇతి:- ఉదాహరణం ఎట్లనగా- న్యక్కొర ఇతి:- రాముడు రాక్షససంహారం చేస్తూన్న నమయంలో రావణుడు తనలో అనుకూంటూన్న మాటలు. ఈ శ్లోకం హనుమన్నాటకంలోనిది. మే= నాకు, అరయ: ఇతి యత్‌= శత్రువు లుండడం అనే మాట ఏది కలదో, అయమేవ= ఇదే, న్యక్కార;= అవమానం. తత్రాపి= అందులోనూ, తాపసః= తాపసుడైన, అసౌ= ఈ మానవుడు శత్రువు. సో౭ఒపి= అతడు కూడ, అత్రైవ= ఇక్కడనే, రాక్షసకులమ్‌=

634 ధ్వన్యాలోకః రాక్రససముదాయాన్ని, నిహన్తి= చంపుతున్నాడు. అహో= ఏమి ఆశ్చర్యం! రావణః= రావణుడు, జీవతి= జీవించియే ఉన్నాడు! శక్రజితమ్‌= ఇంద్రజిత్తును గూర్చి, ధిక్‌ ధిక్‌= నింద అగుగాక; ప్రబోధితవతా= మేల్కొలపబడిన, కుమృకర్ణేన= కుంభకర్ణునిచేత, కిమ్‌= ఏమి ప్రయోజనం? స్వర్గగ్రామటికావిలుణ్సన వృథోచ్చూనైః= స్వర్గం అనే చిన్న (గ్రామాన్ని దోచుకొన్నవి, వ్యర్థంగా బలిసినవీ అయిన, ఏభిః= ఈ, భుజైః= భుజాలచేత, కిమ్‌= ఏమి ప్రయోజనం? అత్ర హీతి - ఈ శ్లోకంలో చాలవరకు ఇవి అన్నీ వ్యంజకాలుగా ఉండడం కనబడుతుంది. 'మే యత్‌ అరయః” అన్నప్పుడు 'మే' అనే సుబంతం, దానిచేత బోధించబడే సంబంధం, 'అరయః' అనే బహువచనం దానిచేత బోధించబడే బహుత్వం ఇవన్నీ అభివ్యంజకాలు. “తత్రాపి అసౌ తాపసః” అన్నప్పుడు 'అపి' అనే నిపాత, 'తాపన' “తత్ర అనేచోట తద్ధితప్రత్యయాలు వ్యంజకాలు. “సోఒప్యతైవ నిహన్తి రాక్షసకులం జీవత్యహో రావణః” అన్నప్పుడు 'నిహన్తి' 'జీవతి' అన్నచోట వర్తమానార్థకతిజ్‌ప్రత్యయాలు, కర్శ-కర్మ-కారకాలు వ్యంజకాలు. “ధిగ్‌ ధిక్‌ శక్రజితమ్‌” ఇత్యాది శ్లోకొర్ధంలో “శర్రజితమ్‌' “ప్రబోధితవతా', అనేవాటిలోని కృత్‌ప్రత్యయాలు, “గ్రామటికా' లోని తద్ధితప్రత్యయం స్వర్గత్యాదిసమాసం వ్యంజకాలు. వ్యంజకాలు అధికసంఖ్యలో ఉన్న ఈ విధమైన కావ్యంయొక్క బంధసౌందర్యం అన్నింటినీ మించి వికసిస్తుంది. ఏ కావ్యంలో వ్యంగ్యాన్ని భాసింపచేసే ఒక్కపదం మాత్రమే కనబడుతుందో అ కావ్యంలోనే ఒకానాక అనిర్వాచ్యమైన బంధసౌందర్యం ఉంటుంది. అలాంటివి చాలా ఒక చోట కలిసినప్పుడు వేరే చెప్పాలా? ఇందుకు ఇప్పుడే చూపిన ఈ శ్లోకమే ఉదాహరణం. ఈ ళ్లోకంలో 'రావణః:' అనే పదం అర్జాంతరసంక్రమితతవాచ్యమైన ధ్వనిభేదంచేత అలంకరించబడే ఉన్నా ఇంకా తరవాత చెప్పిన వ్యంజక(పవ్రకారా లన్నీ సాంవు తెన్తున్నాయి. వ్రతిభావిశేషవంతులైన మహాత్ములయొక్క ఈ విధమైన బంధవిధానాలు అత్యధికంగా కనబడుతున్నాయి. లోచనం ఏవలమక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య రసాదిధ్వనేః యద్యపి వర్ణేభ్య: ప్రభృతి ప్రబన్ధపర్యన్తే వ్యజ్ఞకవర్గే నిరూపితే న నిరూపణీయాన్తరమవశిష్యతే, తథాపి కవిసహృదయానాం శిక్షాం దాతుం పునరపి సూక్ష్మదృశా అన్వయవ్యతిరేకా వాశ్రిత్య వ్యళ్ఞుకవర్గమాహ - సుప్తిజిత్యాది. వయం తు ఇత్ళమేతదనన్తరం సవృత్తికం వాక్యం బుధ్యామహే - సుబాదిభి:. యోఒనుస్వానోపమః భాసతే

తృతీయోద్దోతః 635 వ[్రభిప్రాయాదిరూప: అస్యాపి సుబాదిభిర్వ్య్యక్తన్య అనుస్వానోపమన్య అలక్ష్యక్రమవ్యజ్లో ద్యోత్యః; క్వచిదితి పూర్వకారికయా నహ సంమీల్య సంగతిరితి. సర్వత్ర హి సుబాదీనామభిప్రాయవిశేషాభివ్యజ్ఞుకత్వమేవ. ఉదాహరణే స తు అభివ్యక్తప్రాయః యథాస్వం విభావాదిరూపతాద్వారేణ రసాదీన్వ్యనక్తి.

ఏతదుక్తం భవతి - వర్షాదిభిః ప్రబన్ఫానైః సాక్షాద్వా రసోఒభివ్యజ్యతే విభావాదివ్రతిపాదనద్వారేణ, యది వా విభావాదివ్యళ్టునద్వారేణ వరమ్బరయేతి. తత్ర బన్ఫస్ట్యైతల్‌ వఠతమ్బరయా వ్యజ్ఞుకత్వం ప్రసజ్ఞాదాదావుక్తమ్‌. అధునాతు వర్ణపదాదీనాముచ్యత ఇతి. తేన వృత్తావపి “అభివ్యజ్యమానో దృశ్యతే” ఇతి, “వ్యజ్ఞుకత్వం దృశ్యతే" ఇత్యాదౌ చ వాక్యశేషః అధ్యాహార్య: “విభావాది వ్యజ్ఞునద్వారా పారమృరేణ” ఇత్యేవంరూప:.

బాలానందిని

ఏవమితి - అలక్ష్యక్రమమైన రసాదిధ్వనికి వ్యంజకాలైన వర్గాలు మొదలు ప్రబంధం వరకూ ఉన్న వాటిని అన్నింటినీ నిరూపించిన తరవాత ఇంక నిరూపించవలసిన విషయ మేదీ మిగలకపోయినా కవులకు, సహృదయులకు శిక్షను ఇవ్వడంకొరకై, సూక్ష్మదృష్టిచేత అన్వయవ్యతిరేకాలను ఆశ్రయించి, మళ్లీ రసాదిధ్వనివ్యంజకవర్లాన్ని గూర్చి సుప్తిజిత్యాదికంతో చెపుతున్నాడు.

ఈ కారికలోను, వృత్తిలోను కూడ సుబాదులు కొన్ని చోట్ల అలక్ష్యక్రమవ్యంజకాలు కావచ్చును అని చెప్పబడింది. కాని అవి అలక్ష్యక్రమాలైన రసాదులను వ్యంజింపజాలవు. అవి లక్ష్యక్రమాలైన ఆ యా విషయాలను వ్యంజింపచేసి తద్ద్వారా అలక్ష్యక్రమవ్యంజకా లవుతాయి కాని, సాక్షాత్తు అలక్ష్యక్రమవ్యంజకాలు కాజాలవు అని అభినవగుప్తుని అభిప్రాయం. అందుచేత ఈ కారికావృత్తుల్ని తదనుగుణంగా వ్యాఖ్యానించాలి అని 'ప్రతిపాదిస్తున్నాడు - వయం తు ఇతి. మేమైతే దీని తరవాత వచ్చే వృత్తిసహితమైన వాక్యాన్ని ఈ విధంగా అర్ధం చేసుకుంటున్నాం. సుబాదులచేత వక్తయొక్క అభిప్రాయం మొదలైనవాటి రూపంలో ఉన్న ఏ అనుస్వానోపమవ్యంగ్యం భాసిస్తుందో, సుబాదులచేత వ్యంగ్యమైన ఈ అనుస్వానోవమవ్యం౦ంగ్యం కూడ అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యాన్నే వ్యంజింపచేస్తుంది. ఈ కారికలో ఉన్న “క్వచిత్‌ అనే దాన్ని పూర్వకారికతో కలిపి

636 ధ్వన్వాలోక్షః అన్వయం చెప్పుకోవాలి.

అనగా అభినవగుప్తుని ప్రకారం ఈ కారికలో ఉన్న “సుప్తిజ్‌వచనసంబన్లై:” ఇత్యాది తతీయాంతపదాలను వెనుకటి కారికలో 'ఉదాహృత:' వరకు ఉన్న వాక్యంతో కలిపి అన్వయించి ఆ కారికలో ఉన్న “అన్య ధ్వనేః భాసతే” అనే పదాలను ఈకారికలోని “కృ్వచిదలక్ష్యక్రమః” “ద్యోత్యః” అనే వాటితో కలిపి అన్వయించుకోవాలి. అప్పుడు - “సుప్తిజ్‌వచనసంబనై:, కారకశక్తిభి:, కృత్తద్ధితసమాసైశ్చ యః అనుస్వానోపమాత్మా ప్రభభేదః ఉదాహృతః సోఒపి అస్య ధ్వనేః వ్యజ్ఞుకతయా భాసతే; ఏవం సుప్తిజాదిభిః క్వచిత్‌ ఆలక్ష్యక్రమః ద్యోతః” అనే వాక్యం లభిస్తుంది. “సుప్తిజాదులచేత వ్యంగ్యమైనదిగా ఏ అనుస్వానోపమరూపభేదం చెప్పబడిందో అది కూడ ఈ ధ్వనికి (అలక్ష్యక్రమధ్వనికి) వ్యంజకంగా భాసిస్తుంది. ఈ విధంగా సుప్తిజాదులు కొన్ని చోట్ల (పరంపరయా) అలక్ష్యక్రమద్యోతకా లవుతాయి” అని అర్ధం.

సర్వత్రహీతి - ఎందుచేత ననగా - సుబాదులు ప్రతిచోటా అభిప్రాయవిశేషాన్నే వ్యంజీంపచేస్తాయి. ఉదాహరణంలో అభివ్యక్తమైన ఆ అభిప్రాయం తన స్వరూపాన్ని పట్టి విభావాదిరూపతాద్వారా (విభావాదులుగా అయి) రసాదులను వ్యంజింపచేస్తుంది.

ఏతదితి :- దీని తాత్పర్యం ఏమనగా - వర్ణాలు మొదలు ప్రబంధం వరకూ ఉన్నవి విభావాదులను ప్రతిపాదించడం ద్వారా సాక్షాత్తు రసాన్ని వ్యంజింపచేస్తాయి, లేదా విభావాదులను వ్యంజింపచేయడం ద్వారా పరంపరయా వ్యంజింపచేస్తాయి. బంధం వరంపరయా ఎలా వ్యంజకం అవుతుందో అది ప్రసంగశంవల్ల ముందుగానే చెప్పబడింది. ఇప్పుడు వర్ణపదాదుల విషయంలో అది చెప్పబడుతున్నది. అందుచేత వృత్తిలో ఉన్న “అభివ్యజ్యమానో దృశ్యతే” “వ్యజ్ఞుకత్వం దృశ్యతే” ఇత్యాదివాక్యాలకు “విభావాదివ్యజ్ఞునద్వారతయా పారమృ్బర్యేణ"” “విభావాదులను వ్యంజింపచేయడానికి ద్వారంగా పారంపర్యంచేత” అనే పదాలు చేర్చి అర్థం చెప్పుకోవాలి.

లోచనం

మమారయ ఇతి. మమ శత్రుసద్భావో నోచిత ఇతి సమృన్దానౌచిత్యం (కోధవిభావం వ్యనక్తి ఆరయః ఇతి బహువచనమ్‌. తపో విద్యతే యస్యేతి పౌరుషకథాహీనత్వం తద్ధితేన మత్వర్థీయేన అభివ్యక్తమ్‌. తత్రాపిశబ్టేన నిపాతసముదాయేన అత్యన్తాసంభావనీయత్వమ్‌. మత్కర్శృకా యది జీవన

తృతీయోద్దోతః 637 క్రియా తదా హననక్రియా తావదనుచితా. తస్యాం చ స కర్తా అపిళబ్దేన మనుష్యమాత్రకమ్‌. అత్రైవేతి - మదధిష్టితో దేశః అధికరణమ్‌. నిఃశేషేణ హన్యమానతాయా రాక్షసబలం కర్మేతి తది దమనంభావ్యమానముపనతమితి పురుషకారాసంపత్తి:ః ధ్వన్యతే తిబ్‌కారకశక్తి ప్రతిపాదకైళ్చ శబ్టైః. రావణ ఇతి తు అర్భాన్తరసంతక్రమితవాచ్యత్వం పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాతమ్‌. ధిగ్ధిగితి నిపాతన్య శక్రం జితవానిత్యాఖ్యాయికేయమితి ఉపపదనమాసేన నహకృతః. స్వర్గేత్యాదిసమాసస్య స్వపారుషానుస్మరణం ప్రతి వ్యళ్ఞాకత్వమ్‌. గ్రామటికేతి స్వార్థికతద్ధితప్రయోగస్య స్రీప్రత్యయసహితస్య అబహుమానాస్పదత్వం ప్రతి, విలుణ్గనశబ్దే విశబ్దస్య నిర్ణయావస్కన్లనం ప్రతి వ్యజ్ఞకత్వమ్‌. వృథాశబ్దన్య నిపాతస్య స్వాత్మపౌరుషనిన్హాం ప్రతి వ్యళ్ఞకతా. భుజైరితి బహువచనేన ప్రత్యుత భారమాత్రమేతదితి వ్యజ్యతే. తేన తిలశస్తిలశోఒపి విభజ్యమానే ఒత్ర శ్లోకే సర్వ ఏవాంశః వ్యజ్ఞకత్వేన భాతీతి కిమన్యత్‌? ఏతదర్ధప్రదర్శనస్య ఫలం దర్శయతి - ఏవమితి. ఏకస్య పదన్య ఇతి యదుక్తం తదుదాహరతి - యథాశ్రేతి. బాలానందిని

మమేతి - 'అరయః” అనే బహువచనం నాకు శత్రువు లుండడమే అనుచితం అనే క్రోధవిభావమైన సంబంధానౌచిత్యాన్ని వ్యంజింపచేస్తూన్నది. తాపసః అన్నప్పుడు “ఎవనికి తవన్సు ఉన్నదో అతడు” అని మతుప్‌ ్రత్యయార్ధంలో వచ్చిన తద్దితప్రత్యయంచేత అతనిలో పౌరుషం అనే మాటే లేదు అని సూచించబడింది. “ఠత్రాపి' అనే నిపాతనముదాయరూపమైన శబ్దంచేత ఏ మాత్రమూ ఊహించడానికి శక్యం కాకపోవడం వ్యంజింపబడుతున్నది. నేను కర్తగా గల జీవనక్రియ ఉన్నప్పుడు (నేను జీవించి ఉండగానే) హననక్రియ అనుచిత మైనది. ఆ హననక్రియలో అతడు కర్తగా ఉన్నాడు. “అపి” శబ్దంచేత మనుష్యమాత్రుడైన అతడు కర్తగా ఉన్నాడు అని వ్యంగ్యం. అతైవేతి. నాచేత అధిష్టించబడిన దేశమే అధికరణంగా ఉంది. నిశ్శేషంగా చంపబడడంలో రాక్షససేన కర్మ. ఇదంతా ఊహించరానిదిగా ఉంది. అలాంటిది వచ్చిపడింది అని తిబ్‌ - కొారకశక్తి ప్రతిపాదకశబ్బాలచేత తనకు పురుషకారసంపత్తి లేకపోవడం వ్యంజింవబడుతున్నది - “రావణః అన్నప్పుడు అది అర్భాంతర

638 ఛ్వన్వాలోకః సంక్రమితవాచ్యం అవడం, (మహేంద్రపురీమర్ధనాదికంచేసినవాడు అనే అర్థం) పూర్వమే వ్యాఖ్యానించబడింది. 'శక్రజితమ్‌' అనే ఉపపదసమాసంతో సహకృతమైన 'ధిక్‌ ధిక్‌ అనే నిపాతచేత అతడు శక్రుణ్ణి జయించా డన్నది ఆఖ్యాయిక మాత్రమే అని వ్యంజింపబడుతుంది. (సహకృత;" అనేది సష్టీవిభక్తి. “'నిపాతస్య'కు విశేషణం). స్వర్గత్యాదిసమాసం తన పౌరుషాన్ని స్మరింపచేయడాన్ని గూర్చి వ్యంజకం. స్రీప్రత్యయం చేర్చిన “గ్రామటికా” అనే స్వార్ధంలో వచ్చిన కప్రత్యయరూపతద్ధితవ్రయోగం స్వర్గం బహుమానాస్పదం కాదు అని వ్యంజింపచేస్తున్నది. విలుణ్ణనశబ్దంలోని “వి శబ్దం నిరయంగా ఆగక్రమణూన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నది. నిపాత అయిన 'వృథా' శబ్దం తన పౌరుషనిందను వ్యంజింవచేన్తూన్నది. “'భుజైఐ అని బహువచనంచేత ఇవి ఉపయోగించడానికి బదులు భారమాత్రమే అని వ్యంజింపబడుతున్నది. ఈ విధంగా ఈ ళ్లోకాన్ని నువ్వుగింజంత చిన్న చిన్న ముక్కలుగా విభజించగా ప్రతి అంశమూ వ్యంజకంగానే ప్రకాశిస్తూన్నది; ఇంకేం కావాలి! ఈ అర్థాన్ని చూపినందుకు ఫలాన్ని “ఏవంవిధస్య' ఇత్యాదికంచేత చూపుతున్నాడు. “వ్యజ్యావభాసినః ఏకస్యైవ పదస్యణ అని చెప్పినదానికి యథా అత్ర అని ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం

యథా మహర్షే వ్యాసన్య - శ్లో. అతిక్రాన్తసుఖాః కాలాః ప్రత్యుపస్థితదారుణాః,

శ్యః శ్వవి పాపీయదివసా పృథివీ గతయౌవనా. (82) అత్ర హి కృత్తద్ధితవచనైః అలక్ష్యక్రమవ్యబ్య్యః, “పృథివీ గతయౌవనా' ఇత్యనేన చ అత్యన్తతిరసృతవాచ్యో ధ్వనిః ప్రకాశితః.

బాలానందిని

యథా ఇతి - మహర్షియైన వ్యాసుని శ్లోకం ఉదాహరణగా ఎట్లనగా -

అతిక్రాన్తేతి - అతిక్రాన్తసుఖా:= అతిక్రమించిన (గడచిపోయిన) సుఖం గల, కాలా:ః= కాలాలు, ప్రత్యుపస్థితదారుణా:= వచ్చిపడిన దారుణమైన కష్టాలుగలవి. శ్వః శ్వః= రేపు రేవు, పాపీయదివసాఐ అత్యధికంగా పాపములైన రోజులు గల, పృథివీ= భూమి, గతయౌవనా= పోయినా యౌవనం గలది.

అత్రేతి - ఇక్కడ కృతద్దితవచనాలచేత అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం ప్రకాశించబడింది. “పృథివీ గతతయౌవనా” అనేదానిచేత అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యధ్వని ప్రకాశితమైనది.

తృతీయోద్దోతః 639 లోచనం

అతిక్రాన్తం న తు కదాచన వర్తమానతామవలమృమానం సుఖం యేషు కాలాః ఇతి సర్వ ఏవ; న తు సుఖం ప్రతి వర్తమాన: స కో౭ఒపి కాలలేశ ఇత్యర్థః. ప్రతీపాన్యుపస్థితాని వృత్తాని ప్రత్యావర్తమానాని, తథా దూరభావీన్యపి (ప్రత్యుపస్థితాని నికటతయా వర్తమానాని భవన్తి, దారుణాని దుఃఖాని యేషు తే. దుఃఖం బహుప్రకారమేవ ప్రతివర్తమానాః సర్వే కాలాంశాః ఇత్యనేన కాలస్య తావన్సిర్వేదమభివ్యజ్ఞాయత: శాన్త్వరసవ్యజ్ఞాకత్వమ్‌. దేశస్యావ్యాహ - పృథివీ శ్వః శ్వః ప్రాతః ప్రాతః. దినాద్దినం, పాపీయదివసా పాపానాం సంబన్ధినః పాపిష్టజనస్వామికాః దివసా యస్యాం సా తథోక్తా. స్వభావత ఏవ తావత్కాలో దుః;ఖమయః, తత్రాపి పాపిష్టజనస్వామికపృథివీలక్షణ దేశదౌరాత్మ్యాత్‌ విశేషతః దుఃఖమయః ఇత్యర్థ:. తథాహి - శ్వః శ్వః దినాద్ధినం గతయౌవనా వృద్ధస్రీవత్‌ అసంభావ్యమానసంభోగా, గతయౌవన తయా హి యోయః దివసః ఆగచ్చతి స న పూర్వపూర్వా పేక్తయా పాపీయాన్‌, నికృష్టత్వాత్‌. యది వా ఇయసునన్త; అయం శబ్దః మునినైవం ప్రయుక్తః ణిజన్తో వా. అత్యన్తేతి:-సో౭పి ప్రకారః అ స్యైవ (రసస్య)అబ్గతామేతీతి భావః.

బాలానందిని

అతిక్రాన్తమితి - గడచిపోయిన, ఎప్పుడూ కూడ వర్తమానత్వాన్ని అవలంబించని, సుఖం ఏ కాలాలలోనో అవి; అన్ని కాలాలూ అలాగే ఉన్నాయి. సుఖాన్ని గూర్చి ఉంటూన్న (సుఖం ఉన్న) ఒక్క కాలలేశం కూడా లేదు అని అర్ధం. ప్రతీపాని= ప్రతికూలంగా ఉన్న (ఇది 'ప్రతి' అన్నదాని అర్ధం), ఉపస్థితాని= గడచిపోయివా కూడ మళ్లీ తిరిగి వచ్చినవి, దూరం అవుతూన్నా పత్యుపస్థితాని= దగ్గరగా ఉంటూన్నవి అయిన, దారుజాని= దుఃఖాలు వేటియందో అవి. సమస్తమైన కాలాంశాలు కూడ అనేకవిధాలైన దుఃఖాన్ని కలిగించడంకోసమే ఉంటున్నాయి అని కాలం నిర్వేదాన్ని వ్యంజింవచేన్తూ శాంతరసాన్ని వ్యంజింవచేన్తూన్నది. దేశం విషయం కూడ చెపుతున్నాడు - పృథివీ= భూమి, శ్వః శ్వః, ప్రతిప్రాతఃకాలమూ, దినం తరవాత దినం, పాపీయదివసా= పాపాత్ములకు సంబంధించిన ('పాపీయ' శబ్బానికి అర్ధం) అనగా పాపిషులైన జనులు ప్రభువులుగా గల దివసములు దేనియందో అది. సహజంగానే

640 ధ్వన్యాలోకః కాలం దుఃఖమయం. అందులోను పాొపిషులైన జనులు ప్రభువులుగా ఉన్న పృథివీరూపమైన దేశంయొక్క దుష్టత్వంవల్ల ఇంకా దుఃఖమయ మైనది అని అర్ధం. “శ్వః శ్వ” అనే పదాలకి 'గతయౌవనా' అనే దానితో కూడ అన్వయం చూపుతున్నాడు _ తథాహీతి. శ్వః శ్వ:= దినం తరవాత దినం, (రోజు రోజుకీ, గతయౌవనా= గడిచిపోయిన యౌవనం కలదవడంచేత వృద్ధస్రీ వలె సంభావ్యం కాని సంభోగం కలది. ఏ ఏ దివసం వస్తూన్నదో అది ప్రతిదీ పూర్వపూర్వదివసం కంటె, పాపీయాన్‌= నికృష్టమైనది అవడంవల్ల ఎక్కువ పాపమైనది. పైన 'పాపీయ' శబ్దానికి పాపులకు సంబంధించినది అని అర్ధం చెప్పబడింది. ఇక్కడ “ఎక్కువ పాపం గలది' అని అర్ధం చెప్పబడింది. “పాపి శబ్దానికి ఛప్రత్యయం చేర్చగా 'పాపీయ'” అని అకొరాంతరూపం సిద్ధిస్తుంది. అది మొదట (గ్రహించబడింది. ఇక్కడ 'పాప' శబ్దానికి 'ఇయసున్‌' (ఇయస్‌) ప్రత్యయం చేర్చగా 'పాపీయస్‌' శబ్దం సిద్ధిస్తుంది. 'అధిక పాపం గల' అని అర్ధం. అప్పుడు “పాపియస్‌' అనేది సకారాంతశబ్దం. ఈ విషయాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు - యది వా ఇతి. లేదా ముని చేత ఇయసునంతళబ్దం వప్రయోగించబడింది. ( ఆ విధంగా అది అర్హప్రయోగం గాన సాధువు) లేదో ణిజన్తం ప్రయోగించబడింది. వివరణ:- ఇయనున్‌ ప్రత్యయాంత మైతే 'పాపియస్‌" సకారాంతం గొన “పాపీయదివసాః' కాకుండా 'పాపియోదివసా:' కావాలి. అందుచేత “లోకాన్‌ పాపీయసః కరోతి" అనే అర్థంలో పాపీయళశ్ళబ్దానికి బిచ్‌ ప్రత్యయం చేర్చగా, తరవాత కర్రర్థంలో అబ్‌ ప్రత్యయం చేయగా “పాపీయ' అని అకారాంతశబ్దం కావచ్చును. 'లోకులను పాపాత్ములనుగా చేసేది" అని అర్ధం. అప్పుడు “పాపీయదివసాః' అనే ప్రయోగం కుదురుతుంది అని భావం. అత్యన్తేతి. ఆ ప్రకారం కూడ (అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం కూడ) దీనికే (ఈ శాంతానికే) అంగం అవుతుంది అని భావం. ధ్వన్యాలోకం ఏషాం చ సుబాదీనామేకైకశః, సముదితానాం చ వ్యజ్ఞకత్వం మహాకవీనాం ప్రబన్ఫేషు ప్రాయేణ దృశ్యతే. సుబన్తస్య వ్యజ్ఞుకత్వం యథా -

తృతీయోద్ధోతః 641

తాలైః శిజ్బద్వలయసుభగై: కానయా నర్తితో మే

యామధ్యాస్తే దివసవిగమే నీలకణ్ధిః సుహృద్వ:. (83)

బాలానందివి

ఏషామితి:- సాధారణంగా ఈ సుప్రత్యయాదులు ఒక్కొక్కటిగాను (రెండు మూడు) కలిసి వ్యంజకాలుగా ఉండడం మహాకవుల ప్రబంధాలలో చూడబడుతున్నది. సుబంత్రం వ్యంజకంగా ఉండటానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

తాలై: ఇతి. ఇది మేఘదూతంలోనిది. దీని పూర్వార్ధం -

“తన్మధ్యే చ సృటికఫలకా కొజ్బునీ వాసయపష్టి

ర్మూలే బద్దా మణిభిరనతి'ప్రాఢవంశప్రకాై?” తన్మధ్యే= ఆ వృక్షముల మధ్య, సృటికఫలకా= సృటికమాణిక్యవికారమైన ఫలకం గలదీ, అనతిప్రాఢవంశప్రకాశైం= అంతగా ముదరని వెదురు కజ్జ నంటి కాంతి గల, మణిభిః= మణులచేత, మూలే= మూలమునందు, బద్ద్ధా= కట్టబడినది, కాళ్ళనీ= బంగారువికారమైన, వానయష్టిః= నివసించే దండం ఉన్నది. శిజ్ఞద్వలయసుభగైః= ధ్వనిచేన్తూన్న వలయాలచేత సుందరములైన, తాలై:= తాళాలచేత, మే కాన్తయా= నా ప్రియురాలిచేత, నర్తితః= నాట్యం చేయించబడిన, వః సుహృత్‌= మీ మిత్రుడైన, నీలకణణ:= నెమలి, దివసవిగమే= రాత్రియందు, యామ్‌= ఏ యపష్టిని, అధ్యాస్తే= అధిష్టించి ఉంటుందో.

లోచనం

సుఐన్తస్యేతి:- సముదితత్వే తూదాహరణం దత్తం; వ్యస్తత్వే చోచ్యతే ఇతి భావః. తాలైరితి బవువచనమనేకవిధం వైదగ్య్యం ధ్వనత్‌ విప్రలమ్మోద్దీపకతామేతి.

బాలానందిని

సుబన్తస్యేతి. వీటిలో కొన్ని కలిసి వ్యంగ్యాలుగా ఉండడానికి ఉదాహరణం వెనక చూపబడింది. ఇవి విడి విడిగా వ్యంజకాలుగా ఉండడానికి చూపబడుతుంది అని భావం. 'తాలై:' అని బహువచనం ఆ నెమలిని వివిధభంగులలో నాట్యం ఆడించడానికి యక్షిణి కున్న వేరు వేరు విధాల తాళాలు వేసే నేర్పును ధ్వనింపచేస్తూ విప్రలంభాన్ని ఉద్దప్తం చేస్తూన్నది.

యీ |

642 భ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం తిబన్తస్య యథా- గాథ. అవసర రోం చిఅ ణిమ్మిఆఇం మా పుంస మే హఅచ్చీఇం, దంసంణమేత్తుమృత్తేహిం జహిం హిఅఅం తుహణ ణాఅమ్‌. (94) యథా వా- గాథ.మా పన్థం రున్టీఓ అవేహి బాలఅ అహోసి అహిరీట, అమే అ ణీరిచ్చాట సుణ్గఘరం రక్థిదవ్వం ణో. (85) బాలానందిని తిజంతానికి వ్యంజకత్వం ఎట్లనగా - (ఈ రెండింటి సంస్కృతచ్చ్భాయలు వ్యాఖ్యలో ఇవ్వబడ్డాయి). అపసరేతి. అపసర= తొలగిపో. రోదితుమేవ= ఏడవడానికే, నిర్మితే= పుట్టించబడిన, హతే= కుత్సితములైన, మే అక్షిణీ= నా నేత్రాలను, మా వృుంనయు= (నిన్ను చూడడం కోనం) పెద్దవి అయేటట్లు చెయ్యకు. దర్శనమాత్రోన్మత్తాభ్యామ్‌= చూడగానే ఉన్మత్తములైన, యాభ్యామ్‌= వేటిచేత, తవ హృదయమ్‌= నీ హృదయం, ఏవంరూపమ్‌= ఈ విధమైనదిగా, న జ్ఞాతమ్‌= తెలియబడలేదో. మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - మా ఇతి - అస్రాఢ= ప్రాఢుడవు కాని, బాలక= ఓ] చిన్నవాడా! పన్థానమ్‌= మార్గాన్ని, మా రుధః= అడ్డుపెట్టకుము. అపేహి= తాలగుము. అహో= ఏమి ఆశ్చర్యం! ఆహ్రీకః అసి= సిగ్గు లేనివాడవుగ్గా ఉన్నావు. వయమ్‌= మేము, పరతన్హాః= పరాధీనలము. యతః = ఎందువలన అనగా, మామకమ్‌= నా సంబంధమైన, శూన్యగృహమ్‌= ఎవరూ లేని ఇల్లు, రక్షభీయమ్‌= రక్తించదగినదిగా, వర్తతే= ఉన్నది. లోచనం “అపసర రోదితుమేవ నిర్మితే మా పుంసయ హతే అక్షిజీ మే, దర్శనమాత్రోన్మత్తాఖ్యాం యాభ్యాం తవ హృదయమేవంరూవం న జ్ఞాతమ్‌”. (సంస్కృతచ్చాయ). ఉన్మత్తో హి న కించిజ్ఞానాతీతి న కస్యాప్యత్రాపరాధః. దైవేనేళ్ళమేవ

తృతీయోద్దోతః 643 నిర్మాణం కృతమితి అవసర మా వృథా ప్రయానం కార్వీ దైవన్య వివరివర్తయితుమళక్యత్వాదితి తిబ్గ్లన్తో వ్యజ్ఞుకః, తదనుగృహీతాని పదాన్తరాణ్యపీతి భావః.

“మా పన్గానం రుధః అప్లేహి బాలక అప్రాఢ అహో అసి అహీకః,

వయం పరతన్తా యత: శూన్యగృహం మామకం రక్షణీయం వర్తతే”.

(సంస్కృతచ్చ్భాయ) ఇత్యత్ర అపేహీతి తిజన్తమిదం ధ్వనతి. త్వం తావదప్రాఢ:, లోకమధ్యే యదేవం ప్రకాశయసి, అస్తి తు సంకేతస్థానం శూన్యగృహం తరైవాగన్తవ్యమితి. బాలానందిని

ఉన్నల్తో హి ఇతి :- ఉన్మత్తునికి ఏమీ తెలియదు కదా? అందుచేత ఈ విషయంలో ఎవరి తప్పూ లేదు. ఇదంతా దైవకృతనే. తొలగిపో, అనవసరంగా ప్రయాస పడకు. దైవాన్ని ఎవరూ మార్చజాలరు కదా అని 'అపసర' అనే తిబంతం, దానిచేత అనుగ్రహించబడిన ఇతరపదాలూ కూడ వ్యంజకాలు అని భావం.

మా పన్ఫానమ్‌ ఇత్యాది ళ్లోకంలో అపేహి అనే తిబంతం - “నువ్వు ఇంకా ప్రొఢుడవు (లోకజ్ఞానం ఉన్న యువకుడవు) కావు. అందుచేతనే పదిమందిలోనూ ఈ విధంగా అందరికీ తెలిసే టట్లు ప్రవర్తిస్తున్నావు. శూన్యగృహం సంకేతస్థానంగా ఉంది; అక్కడికి రా” అని వ్యంజింపచేస్తూన్నది.

ధ్వన్యాలోకం

సమృన్టస్య యథా- గాథ, అణ్గత్త వచ్చ బాలఅ హ్లాఅన్తిం కిం మం పులోఎసి ఏఅమ్‌,

భో జాఆభీరుఆణం తడం విఆ ణ హోఈ. (86.

“అన్యత్ర వ్రజ బాలక స్నాన్తీం కిం మాం ప్రలోకయ స్యేతత్‌,

భో! జాయాభీరుకాణాం తటమేవ న భవతి” (సంస్కృతచ్చాయ)

బాలానందిని సంబన్థస్యేతి - నంబంధానికి ద్యోతకత్వం ఎట్లనగా - అన్యత్రేతి - బాలక= ఓ చిన్నవాడా! అన్యత్ర= మరొక చోటికి, వ్రజ= వెళ్లుము.

644 ధ్వన్వాలోకః స్నాన్తీమ్‌= స్నానం చేస్తూన్న మామ్‌= నన్ను, కిం ప్రలోకయసి= ఎందుకు చూస్తావు? భోః= ఓయీ! ఏతత్‌= ఈ, తటమ్‌= ఒడ్డు, జాయాభిీరుకాణామ్‌= భార్యకి భయపడేవాళ్లకి. న భవతి ఏవ= కానేకాదు, అలాంటివాళ్లు ఇక్కడికి రాకూడదు. లోచనం “అన్యత్ర వ్రజ బాలక” - అ(ప్రొఢబుద్దే! స్నాన్తీం మాం కిం ప్రకర్షేణ ఆలోకయసి? ఏతత్‌, భో ఇతి సోల్లుణ్సనమాహ్వానమ్‌; జాయాభీరుకాణా సంబన్టి తటమేవ న భవతి, అత్ర జాయాతో యే భీరవ: తేషామేతత్‌ స్థానమితి (తేషాం నైతత్‌ స్థానమితి) దూరాపేతః సమృన్ధః ఇత్యనేన సమృన్టేన ఈర్వాతిశయః ప్రచ్చన్నకామిన్యాభివ్యక్తః. బాలానందిని అన్యగ్రేతి - బాలక= ప్రొాఢం కాని బుద్ధికలవాడా! (పిరికివాడా) స్నానం చేస్తూన్న నన్ను ఎందుకు అలా ఎగా దిగా చూస్తావు? “భో' అనేది అవహేళనతో కూడిన పిలుపు. ఇది భార్యలకి భయపడేవాళ్లకు సంబంధించిన తీరం కాదు. అత్రేతి - “ఈ స్థానం భార్యలకు భయపడేవాళ్లది కాదు” అని చెప్పడంచేత, “నాతో సంబంధం అనేదే కుదరదు” అని సంబంధంచేత (జాయాభీరుకాణామ్‌ అనే షష్టికి అర్ధమైన సంబంధంచేత) ప్రచ్భన్నకామిని (జారిణి) (అతడు అంతగా భార్యాసక్తుడై ఉన్నందుకు) తన అత్యధికమైన ఈర్ష్యను వ్యంజింపచేస్తూన్నది. ధ్వన్యాలోకం కృతకప్రయోగేషు ప్రాకృతేషు తద్ధితవిషయే వ్యజ్ఞుకత్వమావేద్యత ఏవ. అవజ్ఞాతిశయే కః. సమాసానాం చ వృత్తౌచిత్యేన వినియోజనే. నిపాతానాం వ్యజఖ్ఞుకత్వం యథా - శ్లో, అయమేకపదే తయా వియోగః ప్రియయా చోపనతః సుదుఃసహో మే, నవవారిధరోదయాదహోభిర్భవితవ్యం చ నిరాతపార్ధరమ్యైః. (87) ఇత్యత్ర చశబ్దః. యథా వా- శ్దో ముహురజ్గులిసంవృతాధరోష్టం ప్రతి షేధాక్షరవిక్షబాభిరామమ్‌, ముఖమంసవివర్తి పక్ష్మలాక్ష్యాః కథమప్యున్నమితం న చుమ్బితం తు(88)

తృతీయోద్దోతః 645 అత్ర తుశబ్దః. నిపాతానాం ప్రసిద్ధమపీహ ద్యోతకత్వం రసాపేక్షయా ఉక్తమితి ద్రష్టవ్యమ్‌. బాలానందిని “కృతేతి"- చేయబడిన 'క'ప్రయోగం గల (క' ప్రత్యయం చేర్చిన) ప్రాకృతశబ్దాలలో తద్ధిత ప్రత్యయవిషయంలో వ్యంజకత్వం తెలుస్తూనే ఉంది. అత్యధికమైన అనాదరాన్ని బోధించడంకొరకు 'క” ప్రత్యయం చేర్చబడుతుంది (ఉదా. బాలక, జాయాభీరుక ఇత్యాదులు), వృత్తుల బెచిత్యాన్ని పాటిస్తూ సమాసాలను వినియోగించడంలో వ్యంజకత్వం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. నిపాతలకు వ్యంజకత్వం ఎట్లనగా- అయమితి - విక్రమోర్వశీయంలో పురూరవుని మాటలు, మే= నాకు, ఏకపదే= హటాత్తుగా, సుదుః:సహః= చాల సహించశక్యం కాని, తయా ప్ర్రియయా వియోగః= ఆ ప్రీయురాలితో వియోగం, ఉవనత:= వచ్చినది. అవోభిః;= దివసాలచేత, నవవారిధరోదయాత్‌= నూత్నమేఘాల ఉదయంవల్ల, నిరాతపత్వరమైై:= ఎండ లేకపోవడంచేత రమ్యాలుగా, భవితవ్యం చ= అవడంకూడ (జరిగింది). ఇక్కడ చశబ్దం వ్యంజకం, మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా- ముహరితి:- అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో దుష్యంతుని మాటలు. పక్ష్మలాక్ష్యాఃజ అందమైన (దట్టంగా వక్రంగా ఉన్న) రెప్పలు గల నేత్రాలు అ శకుంతలయొక్క, ముహం:= మాటిమాటికి, అబ్లులిసంవృతాధరోష్టమ్‌= వేళ్లచేత కప్పబడిన అధరోష్టంకలదీ, ప్రతి షేధాక్షరవిక్ల్షబాభిరామమ్‌= “వద్దు, వద్దు" అని నిషేధాక్షరాలచేత వ్యాకులంగానూ మనోహరంగానూ ఉన్న అంసవివర్తి= బుజంవైపు తిరిగిన, ముఖమ్‌= ముఖము, కథమపి= ఎలాగో, ఉన్నమితమ్‌= పైకి ఎత్తబడింది; తు= కావి, న చుమ్చితమ్‌= చుంబించబడలేదు. ఇక్కడ తుళబ్దం వ్యంజకం, *'చ' 'తు, 'వా' మొదలైన నిపాతలు, ఇతరనామవాచకాదుల వలె తమ అర్ధాన్ని బోధిస్తాయా, లేక సూచిస్తాయా (అనగా అక్కడ ఉన్న అర్భాన్నే సూచిస్తాయా) అని విమర్శ ఉంది. బోధిస్తాయి అనగా అవి తత్తదర్ధవాచకాలు అని అర్ధం. సూచిస్తాయి అంటే అవి కొత్తగా ఏ అర్థమూ బోధించవు; అక్కడ ఉన్న పదవిన్యాసాన్ని పట్టి లభించే అర్భాన్నే ద్యోతింపచేస్తాయి అని అర్ధం. ఈ రెండవ పక్షాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని చెపుతున్నాడు - విపాతానామితి - నిపాతలు ద్యోతకాలు అనే విషయం ప్రసిద్ధమే అయినా వాటికి ఇక్కడ చెప్పిన ద్యోతకత్వం

646 ధ్వన్యాలోకః రసాపేక్షయా చెప్పినది. అనగా అవి ఆ యా అర్భాలను సూచిస్తాయి అనే ఉద్దేశ్యంతో వాటిని మేం ద్యోతకాలు అనడంలేదు; రసాదులను వ్యంజింపచేస్తాయి కాబట్టి ద్యోతకాలు అంటున్నాం అని భావం. లోచనం కృతకేతి కగ్రహణం తద్ధితోపలక్షణార్థమ్‌ కృతః కప్రత్యయప్రయోగో యేషు కావ్యవాక్యేషు. యథా - '“జాయాభీరుకాణామ్‌' ఇత్యాది. యే హ్యరసజ్ఞాః ధర్మపత్నీషు ప్రేమపరతన్రాః తేభ్యః కోఒన్యో జగతి కుత్సితః స్యాదితి కప్రత్యయః అవజ్ఞాతశయద్యోతకః. సమాసానాం చేతి. కేవలానామేవ వ్యళ్ఞుకత్వమావేద్యతే ఇతి సంబన్టః. చళబ్ద ఇతి - జాతావేకవచనమ్‌. ద్వౌ చశబ్బౌ ఏవమాహతుః. కాకతాలీయన్యాయేన గబ్జస్యోపరి స్ఫోట ఇతి వత్‌ తద్వియోగళశ్చ వర్షసమయశ్చ నమువనతౌ, ఏతదలం వ్రవారణాయు. అత ఏవ రమ్యవదేన సుతరాముద్దీపనవిభావత్వముక్తమ్‌. తుశబ్ద ఇతి. పశ్చాత్తాపసూచకః సన్‌ తావన్మాత్రపరిచుమృనలాభేనాపి కృతకృత్యతా స్యాదితి ధ్వనతీతి భావః. ప్రసిద్ధమపీతి. వైయాకరణాదిగృహేషు (ప్రాక్‌ప్రయోగస్వాతన్త్యప్రయోగాభావాత్‌, షష్ట్యాద్యశ్రవణాత్‌, లిబ్లసంఖ్యావిరహాచ్చ వాచ్యవైలక్షణ్యేన ద్యోతకా నిపాతా ఇత్యుద్ధోష్యతే ఏవేతి భావః. బాలానందిని కృతకేతి - 'కృతక' అని 'క'ను గ్రహించడం తద్దితప్రత్యయాలన్నింటికి ఉపలక్షణం అవడంకోసం. “జాయాభీరుకాణామ్‌” మొదలైన ఏ కావ్యవాక్యాలలో 'క' ప్రత్యయ ప్రయోగం చేయబడిందో అవి కృత ప్రయోగాలు. ఎవరు రసజ్ఞులు కాక కేవలం ధర్మపత్నులందు మాత్రమే ప్రేమకు పరాధీనులో వాళ్లకంటె కుత్సితుడు ఈ జగత్తులో ఎవడుంటాడు అని “క' ప్రత్యయం అత్యధికమైన అనాదరాన్ని సూచిస్తూన్నది. సమాసానాం చేతి. కవలసమాసాలకే వ్యంజకత్వం తెలియబడుతున్నది అని అన్వయం. చశబ్ద: ఇతి:- ఇది 'జాతౌ ఏకవచనం'. పై శోకంలో రెండు చకారాలున్నాయి గాన “చశబ్దః' అని ఏకవచనం ప్రయోగించినా ఇది చ జాతికి చెందినవి అని జాత్యర్థకం అని గ్రహించాలి. “గోవు సాధుజంతువు” అన్నప్పుడు గోవు అని ఏకవచనం ప్రయోగించినా

తృతీయోద్దోతః 647 గోజాతికి చెందిన వన్నీ అని గ్రహించినట్లు అని భావం. ద్వౌ ఇతి - ఇక్కడ ఉన్న రెండు చళబ్దాలు ఈ ఆర్ధం చెపుతున్నాయి - కంతిమీద కురువు లేచినట్లు ఆమె వియోగమూ, వర్గాస్షమయమూ రెండూ కూడ కాకతాలీయన్యాయంచేత ఒకే మాటు వచ్చిపడ్డాయి. నా ప్రాణాలు తీయడానికి ఇది చాలు. అందువల్లనే రమ్యపదంచేత వూర్తిగా ఉద్దీపన విభావంగా ఉన్నది అని చెప్పబడింది. తుళబ్ద ఇతి - 'తు' శబ్దం వశ్చాత్తాపాన్ని నూచిన్తూ అ మాత్రం పరిచుంబన లభించినా కృతకృత్యత కలిగి ఉండేది అని ధ్వనిస్తూన్నది అని భావం. ప్రసిద్ధమపీతి :- వాక్యానికి ప్రారంభంలో కొన్ని నిపాతలకు ప్రయోగం ఉండకపోవడంచేత, వాటిని స్వతంత్రంగా ప్రయోగించకపోవడంచేత, షష్ట్యాదివిభక్తులు చేర్చకపోవడంచేత, లింగం, నంఖ్య లేకపోవడంచేత నిపాతలు వాచకాలు కొక (వాచకవైలక్షణ్యేన)ద్యోతకాలు అని వైయాకరణాదుల ఇళ్లల్లో ఘోషిస్తూనే ఉంటారు అని భావం.

వివరణ. 'చ రామః లక్ష్మణ: ఆగతౌ' “వా రామః లక్ష్మణ: ఆగతః” 'తు ముఖం న చుమితమ్‌' ఇత్యాదివిధంగా వాక్యానికి ముందు కొన్ని నిపాతలను ప్రయోగించరు. నిపాతలను వేటినీ ఇతరపదాలతో కలిపి మాత్రమే తప్ప స్వతంత్రంగా ప్రయోగించరు. లింగవిభక్తివచనాదులు కూడ వీటికి ఉండవు. అందుచేత ఇవి ద్యోతకాలే కొని వాచకాలు కావు అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

ఉపసర్గాణాం వ్యజ్ఞుకత్వం యథా- శ్లో నీవారాః శుకగర్భకోటరముఖభ్రష్టాస్తరూణామధ:

ప్రస్నిగ్గాః కృచిదిజ్లుదీఫలభిద: సూచ్యన్త ఏవోపలాః,

విశ్వాసోపగమాదభిన్నగతయ: శబ్దం సహన్తే మృగా

స్తాయాధారపథాశ్చ వల్కలశిఖానిష్యన్దలేఖాజ్కితా:. (89) ఇత్యాదౌా.

బాలానందివి

ఉపనర్గలకు వ్యంజకత్వం ఎట్లనగా -

వీవారా ఇతి : నీవారాః = నెవరు ధాన్యపు గింజలు, తరూణామ్‌ అధః = చెట్లక్రింద, శుకగర్భకోటరముఖభ్రపష్టాః= చిలుకలు గర్భములందు గల తొజ్జల

648 ధ్వన్యాలోకః ముఖాలనుండి జారినవి. క్వచిత్‌ = కొన్నిచోట్ల, ్రస్పిగ్గాః= బాగా నున్నగా ఉన్న, ఉపలాః= రాళ్లు, ఇబ్లుదీఫలభిదః= గారకాయలను నలగకొట్టినవిగా, హూచ్యన్త ఏవ= సూచించబడుతున్నాయి. విశ్వాసోవగమాత= విశ్వాసాన్ని పొందడం వలన, అభిన్న్షగతయ:= మార్చబడని నడక గల, మృగా:= లేళ్లు, శబ్బ్దమ్‌= శబ్దాన్ని, సహన్తే= నహిన్తూన్నవి. తోయాధారవథాళ్చ = జలాశయమార్గాలు కూడ, వల్కల శిఖానిష్యన్దలేఖాన్వితాః= నారచీరల అగ్రభాగాలనుండి కారిన నీళ్లయొక్క రేఖలచేత చిహ్నితాలైనవి. ఇత్యాదులలో. లోచనం

ప్రకర్తేణ స్నిగ్భాః ఇతి ప్రశబ్దః ప్రకర్షం ద్యోతయన్‌ ఇబ్లుదీఫలానాం నసరనత్వమాచక్షాణః అశ్రమస్య సౌన్షర్యాతిశయం ధ్వనతి. “తావసన్య ఫలవిశేషవిషయః అభిలాషాతిరేకః ధ్వన్యతే” ఇతి త్వసత్‌. అభిజ్ఞానశాకున్తలే హి రాజ్ఞః ఇయముక్తిః న తాపసస్యేత్యలమ్‌.

బాలానందిని

ప్రకర్షచేత (మిక్కిలి) నున్నగా ఉన్నాయి అని “ప్ర' శబ్దం ప్రకర్షను ద్యోతింపచేస్తూ ఇంగుదీఫలాలు నరసాలుగా (నూనెతో నిండి) ఉన్నాయని చెపుతూ ఆశ్రమంయొక్క సౌందర్యాతిశయాన్ని ధ్వనింపచేస్తూన్నది. “తాపనునికి ఫలాల విషయంలో ఉన్న అత్యధికాభిలాష ధ్వనించబడుతున్నది” అని (ఇతరులు చేసిన) వ్యాఖ్య సరియైనది కాదు. ఇది అభిజ్ఞానశాకుంతలంలో రాజు అన్న మాట కాని తాపనుని మాట కాదు; సరే చాలు.

ధ్వన్యాలోకం

ద్విత్రాణాం చోపసర్గాణామేకత్ర పదే యః ప్రయోగః సో౭ఒపి రసవ్యక్ష్యనుగుణతయైవ నిర్జోషః యథా - “ప్రభ్రశ్యత్యుత్తరీయత్విషి తమసి సముద్వీక్ష్య వీతావృతీన్‌ ద్రాగ్‌ జన్తూన్‌” ఇత్యాదౌ. యథా వా

• “మనుష్యవృత్తా సముపాచరన్తమ్‌” ఇత్యాదౌా.

బాలానందిని

ఒక పదంలో రెండు మూడు ఉపసర్గల ప్రయోగం కూడ రసాభివ్యక్తికి అను

గుణంగా ఉండడంచేతనే నిర్జోషము. ఎట్లనగా-ప్రభ్రశ్యదితి. “ఉత్తరీయం వంటి కాంతి

తృతీయోద్దోతః 649 గల చీకటి జారిపోతూండగా వెంటవే తొలగిన ఆవరణ గల ప్రాణులను చూచి” ఇత్యాదులలో (మయూరుని సూర్యశతకం. 4) మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - మనుష్యేతి. “మనుష్యవృత్తిలో (మానవుడుగా) ప్రవర్తిస్తూన్న” ఇత్యాదులలో. లోచనం

ద్విత్రాబామిత్యనేన ఆధిక్యం నిరస్యతి. సమ్యగుచ్చిః విశేషేణ ఈక్షిత్వే భగవత; కృపాతిశయో వ్యక్త: శ్లో. మనువ్యవృత్తా సముపాచరన్తం స్యబుద్ధిసామాన్యకృతాను(భి)మానాః

యోగీశ్వరై రపష్యసుబోధమీశ త్వాం బోద్ధుమిచృన్త్యబుధాః స్వతర్కై:. నమ్యుగ్‌ భూతమ్‌ ఉపాంళు కృత్వా ఆ సమన్తాత్‌ చరన్త మిత్యనేన లోకాను జిఘృక్షాతిశయ:ః తదాచరతః పరమేశ్వరన్య ధ్వనిత:ః.

బాలానందిని

ద్విత్రాణామ్‌ అనడం చేత అంతకంటె అధికంగా ఉపయోగించడాన్ని నిషేధిస్తున్నాడు. గసముద్వీక్ష్య'లో “సమ్‌”, 'ఉద్‌' అని రెండు ఉపనర్గలు ప్రయోగించడం చేత) బాగా, ఎత్తుగా విశేషరూపంలో చూడడంలో బగవంతుడైన సూర్యుని కృపాతిశయ౧ అభివ్యక్తం అవుతున్నది.

మమేతి. స్వబుద్ధిసామాన్యకృతాభిమానాః= తమ సామాన్యబుద్ధిచేత చేయబడిన అహంకారం గల, అబుధాః= అపండితులు, మనుష్యవృత్తా= మానవవృత్తిలో (సాధారణమానవుడువలె), సముపాచరన్తమ్‌= ప్రవర్తిస్తూన్నవాడవు, యోగీశ్వరైరపి= యోగీశ్వరులచేత కూడ, అసుబోధమ్‌= తేలికగా తెలియళశక్యుడవు కాని, త్వామ్‌ = నిన్ను, స్వతరై:= తమ తర్కాలచేత, బోద్ధుమ్‌= తెలుసుకొనుటకు, ఇచ్చన్తి= కోరుచున్నారు.

(సముపాచరన్తమ్‌' లో 'నమ్‌' 'ఉవ' 'ఆ'-అను మూడు ఉపసర్గలున్నాయి.) బాగుగా, రహస్యంగా, ఆ= అంతటా, సంచరిస్తూన్న అనడం చేత ఆ విధంగా చేస్తూన్న పరమేశ్వరుని కున్న లోకాలను అనుగ్రహించాలనే ఇచ్చయొక్క అతిశయం ధ్వనించబడింది.

ధ్వన్యాలోకం

నిపాతానామవి తథ్జెవ - యథా - “అవో బతాసి

స్పృహణీయవీర్యః” ఇత్యాదౌ. యథా వా-

650 ధ్వన్వాలోకః శ్లో యే జీవన్తి న మాన్తియే స్మ వపుషి ప్రీత్యా ప్రనృత్యన్తిచ

ప్రస్యన్గి బ్రమదాశ్రవః పులకితా దృష్టే గుణిన్యూర్జితే,

హా ధిక్కృష్ణమహో క్వ యామి శరణం తేషాం జనానాం కృతే

నీతొనాం ప్రలయం శఠేన విధినా సాధుద్విషః పుష్యతా. (90) ఇత్యాదౌా.

బాలానందిని

నిపాతలయొక్క కూడ అబ్లే (రెండు మూడు నిపాతల ప్రయోగం కూడ రసాభివ్యక్తికి అనుగుణంగా ఉంటేనే నిర్దోషం). ఎట్లనగా. అహో ఇతి - “అహా! శబాస్‌! శ్లాఘించతగిన పరాక్రమం కలవాడవుగా ఉన్నావు” ఇత్యాదులలో. (ఇక్కడ “అహో 'బత' అని రెండు నిపాతల ప్రయోగం). మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

యే ఇతి - ఊర్జితే = ఉత్కప్పుడైన, గుణిని= గుణవంతుడు, దృష్టే= చూడబడిన వాడగుచుండగా, యే= ఎవరు, జీవన్తి స్మ ఉత్తమజీవనం కలవారుగా ఉండేవారో, యే= ఎవరు, ట్రీత్యాజ అనందంతో, వపుషి =శరీరంలో, న మాన్తి న్మ= ఇమిడేవారు కారో, ప్రన్యన్షివ్రమదాశ్రవః= న్రవిస్తూన్న ఆనందబాష్పం కలవారై, వులకితా:= పులకించినవారై, ప్రనృత్యన్ని = నృత్యం చేస్తూండేవారో, సాధుద్విషః= సత్చురుషులను ద్వేషించేవాళ్లను, పుష్యతా= పోషించే, వఠేన విధినా= దుష్టదైవంచేత, ప్రలయం నీతానామ్‌= నశింపచచేయబడిన, తేషాం జనానాం కృతే= = ఆ జనులకొరక్రై, క్వ= ఎక్కడికి, శరణం యామి= శరణుజొచ్చెదను. హా=ఐ అయ్యో! ధిక్‌ = ఛీ! అహో = ఆహా!. ఇత్యాదులలో (హా, ధిక్‌, అహో, అని మూడు నిపాతల ప్రయోగం).

లోచనం

తథైవేతి. రసవ్యజ్ఞుకత్వేన ద్విత్రాణామపి ప్రయోగో నిర్జోష ఇత్యర్థః.

శ్చాఘాతిశయః: నిర్వేదాతిశయళశ్చ అహో, బత, హా, ధిక్‌ ఇతి చ ధ్వన్యతే. బాలానందిని

తథైవేతి - రసవ్యంజకాలుగా రెండు మూడు నిపాతల ప్రయోగం నిర్జోషం అని అర్థం. 'అహో' 'బత' అనే రెండు నిపాతలు పై వాక్యంలో శ్యాఘాతిశయాన్ని. హా, ధిక్‌, అహో అనేవి (శ్లోకంలో) నిర్వేదాన్ని ధ్వనింప చేస్తున్నాయి.

తృతీయోద్దోతః 651 ధ్వన్యాలోకం

పదపౌనరుక్త్యం చ వ్యజ్ఞుకత్వాపేక్షయైవ కదాచిత్‌ ప్రయుజ్యమానం శోభామావహతి. యథా - తో యద్వజ్బునాహితమతిర్ప్వహచాటుగర్భం

కార్యోన్ముఖః ఖలజన: కృతకం బ్రవీతి,

తత్సాధవోన న విదన్తి విదన్తి కింతు

కర్తుం వృథా ప్రణయమస్య న పారయన్తి. (91) ఇత్యాదౌా.

బాలానందివి

వ్యంజకత్వా పేక్షచేతనే ఒకప్పుడు ప్రయోగించబడే పదాల పౌనరుక్ష్యం కూడ శోభను కలిగిస్తుంది. ఎట్లనగా -

యదితి *- వళ్చనాహితమతి:= వంచనయందు ఉంచబడిన బుద్ది గల, వంచించాలనే కోరిక గల, కార్యోన్ముఖ:= తన పని సాధించుకొనడంలో ఉన్ముఖుడైన, ఖలజన:= దుష్టుడు, కృతకమ్‌ = కృత్రిమమైన, అనత్యమైన వాక్యమును, బహంచాటుగర్భమ్‌ = అధికమైన చాటువు (మంచి పొగడ్త) గర్భమునందు కలుగునట్లుగా, యల్‌ బవీతి= పలుకుచున్నాడు అనేది ఏది కలదో, తత్‌= దానిని, సాధవః= సత్పురుషులు, నన విదన్తి = అర్ధం చేసుకొన రనే మాట లేదు. విదన్తి = అర్ధం చేసుకుంటారు; కింతు = కొని, అస్య = వీనియొక్క, వప్రణయమ్‌= పైకి కనపరచే ప్రణయాన్ని, వృథాకర్తుమ్‌= వ్యర్థం చేయడానికి, కాదనడానికి, న పారయన్ల్తి= సమర్భులు కారు. ఇత్యాదులలో, (ఇక్కడ 'విదన్తి' అనే పదం పునరుక్తమైనది).

లోచనం

ప్రసజ్లాత్‌ పొనరుక్యాన్తరమపి వ్యళ్ఞుకమాహ - పదపొనరుక్త్యమితి = పదగ్రహణం వాక్యాదేరపి యథాసంభవముపలక్షణమ్‌. విదన్తీతి - త ఏవహి సర్వం విదన్సి సుతరామితి ధ్వన్యతే. వాక్యపౌనరుక్త్యం యథా - “పశ్య; ద్వీపాదన్యస్మాదపి” ఇతి వాక్యానన్తరం “కః సందేహః, ద్వీపాదన్యస్మాదపి' ఇత్యనేన ఈప్పితప్రాప్తిరవిఘ్నితైవ ధ్వన్యతే. “కిమ్‌ కిమ్‌? స్వస్థాః భవన్తి

652 ధ్వన్వాలోకః మయి జీవతి” ఇత్యనేనామర్శాతిశయః. “సర్వక్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాబ్లసున్లరీ” ఇత్యున్మాదాతిశయ:. బాలానందివి ప్రపంగంవల్ల, వ్యంజకమైన మరొక పౌనరుక్యాన్ని గూర్చి కూడ చెపుతున్నాడు - పదపొవరుక్ష్యమితి “పద” లహణం యథాసంభవంగా వాక్యాదులకు కూడ ఉవ లక్షణం. అనగా కొన్ని చోట్ల వాళ్యాదుల పొనరుక్త్యం కూడ వ్యంజకం కావచ్చును అవి అభిప్రాయం. వాక్యపొనరుక్త్యం(రత్తావళిలో)ఎట్లవగా-“పశ్య; ద్వీపాదన్యస్మాదపి - అవి చెప్పిన తరవాత మళ్లీ “కః సందేహ, ద్వీపాదన్యస్మాదపి” అవి చెప్పడంచేత అలీష్టప్రాప్తి విర్విఘ్పంగా జరగగలదవి ధ్వవించబడుతున్నది. (వేజీపంహారంలో) “కిమ్‌ కిమ్‌? స్వష్తా భవన్తి మయి జీవతి” అవే దాని పౌవరుక్త్యంచేత (భీమపేనువి) కోపాతిశయం ధ్వవించబడుతున్నది (విక్రమోర్వశీయంలో) “వర్వక్షితిభృతాం నాథ దృష్టా వర్వాజ్సమనవ్లరీ” అవేగావి పౌొనరుక్ష్యంచేత (వురూరవుని) ఉవ్మాదాతిశయం ధ్వవించబడుతుంది. (ధ్వవ్యాలోకపలితలు ఆ యా రూపకాలలోని అ యా ఘట్టాలలో వరిచితులే అయి ఉంటారు గాన వినరభయంచేత ఈ వాక్యాలు ఏ సందర్భాలలో వచ్చాయో వివరించలేదు). ధ్వన్యాలోకం కాలస్య వ్యశ్ఞాకత్వం యథా- గాథ - సమవిపమణివ్విసేపా పమవ్తఓ మస్టమన్దపంఅఆరా, అఇరా హోహిన్త్‌ పహా మణోరహాణం పి దుల్లజ్బా,. (92) “*పమవిషమవిర్విశేషా: సమన్తతో మన్దమన్దనంచారాః, అచిరాదృవిష్యన్లి పన్గానో మనోరథానామపి దుర్లజ్ఞాః. (ఇతి చ్భాయా) అత్ర హ్యచిరాద్భవిష్యన్తి పవ్ధాన ఇత్యత్ర భవిష్యన్తీత్యస్మిన్‌ పదే ప్రత్యయ: కాలవిశేషాభిధాయీ రపపరిపోషహేతు: ప్రకాశతే. ఆయం హి గాథార్థః ప్రవానసవిప్రలమృళశ్ళ్శజ్లారవిభావతయా విభావ్యమానో రనవాన్‌.

తృతీయోద్తోతః 653 బాలానందిని

కాలం వ్యంజకం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

సమవిషమేతి - పన్ఫాన: = మార్గాలు, సమవిషమనిర్విశేషాః= ఎత్తుపల్లాల భేదాలు లేవివి, సమన్తత:= అంతటా, మన్హమన్త్నపంచారాః:= మందమందంగా ఉండే మనుష్య వంచారం గలవీ, మనోరథావామపి= మనోరథాలకు కూడ, దుర్లజ్ఞ్యాఃా దాట శక్యం కానివీ, అచిరాత= కొద్ది కాలంలో, భవిష్యన్తి= కాగలవు.

అశ్రేతి - ఇక్కడ “అచిరాద్భవిష్యన్తి పన్ఫానః” అవే చోట 'భవిష్యన్తి' అవే పదంలో బ్రత్యయం (ప్య) కాలవిశేషాన్ని (భవిష్యత్కాలాన్ని) చెపుతూ రపపరిపోషణావికి హేతువుగా 'ప్రకాశిస్తూన్నది. ఈ గాథార్థం ప్రవాపవిప్రలంభళ్శంగారానికి విభావంగా భావించబడినదై రపవంతంగా ఉన్నది.

లోచనం

కొలస్యేతి - తిబన్తవదానుప్రవిష్టస్యాప్యర్థకలావన్య కారకకాల సంఖ్యోపగ్రహరూపప్య మధ్యే అన్వయవ్యతిరేకాభ్యాం సూక్ష్మదృ్శశా భాగగతమపి వ్యళ్ఞాకత్వం విచార్యమితి భావః. రసపరిపోషేతి : ఉద్రేక్యమాణ: వర్వాస్షమయః కన్సుకారీ కిముత వర్తమాన ఇతి ధ్వన్యతే.

బాలావందిని

ఖిజవేతి - తిజంతపదంలో చేరిన కారకం, కొలం, పంఖ్య (వచనం), ఉపగ్రహం (కర్శగామి ఫలబోధకమైన ఆత్మవేపదం, వరగామిఫలాన్ని బోధించే పరప్మైపదం) ఏతద్రూవమైన విషయవముదాయం మధ్య సూక్ష్మదృష్టితో ఆన్వయవ్యతిరేకాలను ఉపయోగించి ఆ యా భాగాలలో ఉన్న వ్యంజకత్వాన్ని పరిశీలించాలి అవి భావం. రసపరిపోషేతి- వర్షాకాలం రాబోతుందంటేనే వణుకు పట్టిస్తూన్నది: అది వర్తమానం అయితే ఏం చెప్పాలి అవి ధ్వవించబడుతున్నది.

ధ్వ్యవ్యాలోకం

యథొౌత్ర ప్రత్వయాంళో వ్యజ్ఞాకః తథా క్వచిత్రకృత్యంశో ఒపి దృశ్యతే. యథా - శ్లో తద్గేహం వతభిత్తి మన్దిరమిదం లబ్దావగౌహం దివః

పా ధేమర్ధరతీ చరవ్త కరిణామేతా ఘవాభా ఘటాః,

654 ధ్వన్వాలోకః స క్షుద్రో ముసలధ్వనిః కలమిదం సంగీతకం యోషితా మాశ్చర్యం దివ సైరిజోయమియతీం భూమిం సమారోపితః(33) అత్ర శ్లోకే దివసై రిత్యస్మిన్‌ పదే ప్రకృత్యంశోఒపి ద్యోతకః.

సర్వనామ్నాం చ వ్యజ్దకత్వం యథా అనన్తరోక్తళ్లోకే. అత్ర చ

నర్వనామ్నావేవ వ్యజ్ఞుకత్వం వాది వ్యవస్థావ్య కవినా

కేత్వాదిశబ్బ్దప్రయోగో న కృతః. అనయా దిశా సహృదయైరన్యే౭పి వ్యళ్ఞకవిశేషాః స్వయముత్రేక్షణీయాః. ఏతచ్చ సర్వం పదవాక్య రచనాద్యోతనోక్త్యవ గతార్థమపి వైచిత్రేణ వ్యుత్పత్తయే పునరుక్తమ్‌. బాలానందిని

యథా ఇతి. ఇక్కడ (భవిష్యన్తి అన్నప్పుడు) ప్రత్యయరూపమైన భాగం (న్య అవేది) ఎలా వ్యంజకమో అబే కొన్నిచోట్ల ప్రకృత్యంశం (ప్రకృతిరూపపదభాగం కూడ) వ్యంజకంగా కనబడుచున్నది. ఎట్లనగా -

తద్గేహమితి - తత్‌ గేహమ్‌ = ఆ ఇల్లు, నతఖిత్తి = వంగిపోయిన గోడలు కలది, ఇదం మన్దిరమ్‌= ఈ భవనం, దివః= ఆకాశంనుంచి, లబ్ధావకాశమ్‌= పాొందబడిన అవకాశం గలది; సా= ఆ, ధేను;= ఆవు, జరతీ= ముసలిది. కరిణామ్‌ = ఏనుగుల యొక్క, ఏతాః= ఈ, ఘనాభాః= మేఘాలనంటి కాంతి గల, ఘటాః= సమూహాలు, నదన్తి= ధ్వని చేస్తున్నాయి. సః= ఆ, క్షుద్రః= నికృష్టమైన, ముసలధ్వనిః= రోకళ్ల చప్పుడు; ఇదమ్‌= ఈ, కలమ్‌= మధురమైన, యోషితాం సంగీతకమ్‌= స్త్రీల సంగీతకం

(గీత నృత్తవాద్యాలు మూడింటికీ కలసి 'సంగీతకం' అని పేరు). ఆయం ద్విజః= ఈ

బ్రాహ్మబుడు, దివసైః = కొన్ని దివసాలచేతనే, ఇయతీమ్‌ = ఇంతటి, భూమిమ్‌=

సమృద్ధిసీమను, నమారోపితః= అధిష్టింపచేయబడ్డాడు.

అగ్రేతి - ఈ శ్లోకంలో '“దివసైః అనే పదంలోని 'దివస” అనే ప్రకృత్యంశం వ్యంజకం. సర్వనామశబ్దాలు ఎలా వ్యంజకాలో ఇప్పుడే చెప్పిన శ్లోకంలోనే (చూడవచ్చు). ఇక్కడ సర్వనామశబ్బాలు (తత్‌, ఇదమ్‌, సా, ఏతాః, సః; ఇదమ్‌) వ్యంజకాలు అనే విషయాన్ని హృదయంలో ఉంచుకొని (సర్వనామాలే వ్యంజకాలుగా ఉన్నాయి కదా అనే అభిప్రాయంతో) కవి 'క్వ', ఇత్యాదిశబ్దాలు (తద్‌ గేహం క్వ, ఇదం మన్దిరం క్వ

తృతీయోద్దోతః 655 ఇత్యాది విధంగా) ప్రయోగించలేదు. అనయా ఇతి. ఈ పద్ధతినే అనుసరించి సహృదయులు ఇతరమైన వ్యంజకవిశేషాలను కూడ స్వయంగా ఊహించుకోవాలి. పద-వాక్య- రచనలు ద్యోతకాలు అని చెప్పడంచేతనే ఇది అంతా గతార్థమే (చెప్పినట్లే) అయినా వైచిత్యంచేత వ్యుత్పత్తికోసం మళ్లీ చెప్పబడింది. లోచనం

దివసార్గో హ్యతాత్యన్తానంభావ్యమాఎనతామస్యార్థన్య ధ్వనతి. సర్వనామ్నాం చేతి. ప్రకృత్యంశస్య చేత్యర్థః. తేన ప్రకృత్యంశేన సంభూయ సర్వనామవ్యజ్ఞుకం దృశ్యతే ఇత్యుక్తం భవతీతి న పౌొనరుక్ష్యమ్‌. తథా హి - తదితి పదం నతభిత్తీత్యేతత్రకృత్యంశసహాయం సమస్తామబ్గలనిధానభూతాం మూషకాద్యాకీర్ణతొం ధ్వనతి. తదితి హి కేవలముచ్యమానే సముత్కర్నా తిశయో౭పి సంభావ్యేత. న చ నతభిత్తిశబేనాప్యేతే దౌర్భాగ్యాయతనత్వ సూచకాః విశేషాః ఉక్తాః. ఏవం సా ధేనురిత్యాదావపి యోజ్యమ్‌. ఏవంవిధే చ విషయే స్మరణాకారద్యోతకతా తచ్చబ్దస్య, నతు యచ్చ్భబ్దసంబద్ధతేత్యుక్తం ప్రాక్‌. అత ఏవాత తదిదంళబ్దాదినా నృత్యనుభవయోరత్యన్త విరుద్ధ్దవిషయతాసూచనేన ఆశ్చర్యవిభావతా యోజితా. తదిదంశబ్దాద్యభావే తు నర్వమనబ్గతం స్యాదితి తదిదమంశయోరేవ ప్రాణత్వం యోజ్యమ్‌. ఏతచ్చ ద్విశః సామస్త్యం త్రిశః సామస్త్యమితి వ్యళ్ఞుకమిత్యుపలక్షణపరమ్‌. తేన లోష్టప్రస్తారన్యాయేన అనన్తవైచిత్యముక్తమ్‌. యద్వక్ష్యన్య్యన్యేఒపీతి. అతివిక్షిప్తపయా శిష్యబుద్ధిసమాధానం న భవేదిత్యభి ప్రాయేణ సంగక్షిపతి - ఏతచ్చేతి. వితత్యాభిధానే ప్రయోజనం స్మారయతి వైచిశ్రేణేతి.

బాలానందిని

దివసార్థః ఇతి - ఇక్కడ దివసం అనే అర్ధం (సంవత్సరాలలో కాదు, మాసాలలో కాదు, దివసాలలో అనే అర్థం) ఈ విషయం ఏ మాత్రమూ ఊహింప శక్యం కాకుండా ఉంది అని ధ్వనింపచేస్తూన్నది. సర్వనామ్నాం చేతి :- నర్వనామాలు, ప్రకృత్యంశం ఈ రెండూ కలిసి అని అర్ధం. ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించడంచేత - “సర్వనామం 'ప్రకృత్యంశంతో కలిసి వ్యంజకంగా కనబడుతూన్నది” అని చెప్పినట్లయింది. ఇలా

656 ధ్వన్వాలోక్షః చెప్పడంచేత పౌనరుక్త్యం లేదు? అనగా “ప్రకృత్యంశోఒపి ద్యోతకః” అనేదావిచేతవే సర్వనామం కూడా ప్రకృత్యంశమే గాన అది కూడ ద్యోతకం అవుతుంది అని చెప్పినట్టే అయింది గాన మళ్లీ “సర్వనామ్నాం ద్యోతకత్వం” అని చెప్పడంలో పౌనరుక్త్యం లేదు అని భావం.

తథాహీతి - అది ఎట్లనగా - 'తత్‌' అనే పదం 'నతభిత్తి' అనే ప్రకృత్యంశంయొక్క సహాయంతో నమస్త అమంగాళలకీ స్థానమైన మూషకాదులతో నిండి ఉండడాన్ని సూచిస్తూన్నది. 'తత్‌' అని మాత్రమే అంటే సముత్కర్హ్మయొక్క అతిశయం కూడ (అంతటి ఇల్లు అన్నట్లు) ఊహించబడవచ్చును. దౌర్భాగ్యానికి స్థానం అని సూచించే ఈ విశేషాలను 'నతభిత్తి” శబ్దం కూడ బోధించదు. 'సా ధేను? ఇత్యాదులలో కూడా ఈ విధంగానే అన్వయించుకోవాలి. ఇలాంటి ప్రదేశాలలో తచ్చ్భబ్దం స్మరణాకారాన్ని ద్యోతింపచేస్తుంది కాని దీనికి యచ్చ్భబ్దంతో సంబంధం ఉండదు అని (“తే లోచనే” అనే చోట, చూ. శ్లో. 78) పూర్వం చెప్పబడింది. అందుచేతనే ఇక్కడ తదిదం శబ్దాదులచేత స్మృృత్యనుభవాల విషయాలు అత్యంతవిరుద్ధమైనవి అని సూచించడంచేత ఆశ్చర్యానికి విభావం అని చెప్పబడింది. తదిదంశబ్దాదులు లేకపోతే అంతా అసంగతంగానే ఉంటుంది గాన తదిదమంశాలు ఇక్కడ ప్రాణం వంటివి అని అర్థం చేసుకోవాలి.

వివరణ. “తత్‌ గేహమ్‌' ( ఆ ఇల్లు), 'సా ధేనుః' ( ఆ అవు), 'న ముసలధ్వనిః' (ఆ రోకళ్ళ చప్పుడు) అని తచ్చ్భబ్బాలచేత స్మరింపచేయబడుతూన్న ఇల్లూ, ఆవూ, ముసలధ్వనీ “ఇదమ్‌ మన్హిరమ్‌' (ఈ భవనం) 'ఏతాః కరిణాం ఘటాః” (ఈ ఏనుగుల గుంపులు) “ఇదం నంగీతకమ్‌' (ఈ సంగీతకం) అని ఇదమ్‌-ఏతచ్చ్భబ్బాలచేత ప్రత్యక్షంగా అనుభవిన్తూన్నట్లు (చూస్తూన్నట్లు) చెప్పబడే భవన - గజ - సంగీతాలూ పరస్పరం అంత్యంతవిరుద్ద్ధాలు. పై మూడూ న్మతివిషయాలు, తరువాతి మూడూ అనుభవవిషయాలు. ఈ విధంగా ఈ శబ్దాలు అత్యంతవిరుద్ధవిషయాలు అని చెప్పడం ద్వారా ఆశ్చర్యానికి విభావాలను కూర్చడం జరిగింది. అందుచేత ఈ శబ్దాలు (తదిదమంశాలే) ఇక్కడ [ప్రాణంవంటివి అని అర్థం.

ఏతచ్చేతి-ఇది ఈ ఘట్టంలో వ్యంజకాలుగా చెప్పినవి రెండు కలిసి వ్యంజింప చేయడం మూడు కలిసి వ్యంజింపచేయడం ఇత్యాదులకు ఉపలక్షణం. అందుచేత ఇటుకలను పరిచిన పద్ధతిలో అనంతమైన వైచిత్రం చెప్పబడింది. అందుచేతవే “అన్యేఒపి వ్యజ్ఞుకవిశేసాః” అని చెప్పనున్నాడు. ఇంకా ఇంకా చెప్పుకుంటూ పోతూన్నకొలదీ విక్షేపం కలిగి శిష్యుల బుద్ధికి ఏకాగ్రత ఉండదు అనే అభిప్రాయంచేత సంక్షేపిస్తున్నాడు

తృతీయోద్ద్యోతః 657 = ఏతచ్చేతి. అయితే విస్తరించి చెప్పడంలో ఉన్న ప్రయోజనాన్ని న్మరింపచేస్తున్నాడు - వైచిశ్రేణేతి. ధ్యన్యాలోకం

నను చార్జసామర్థ్యాక్షేప్యా రసాదయ ఇత్యుక్తమ్‌? తథా చ సుబాదీనాం వ్యంజకత్వవైచిత్యకథనమ్‌ అనన్వితమేవ. ఉక్తమత్ర పదానాం వ్యజ్ఞుకత్వోక్ష్యవసరే. కిం చ అర్థవిశేషాక్షేష్యత్వే ఒపి రసాదీనాం తేషామర్ధవిశేషాణాం వ్యళ్ఞకశబ్దావినాభావిత్వాత్‌ యథా ప్రదర్శితం వ్యళ్ఞుకస్వరూపపరిజ్ఞానం విభజ్య ఉపయుజ్యతే ఏవ. శబ్దవిశేషాణాం చాన్యత్ర చ చారుత్వం యద్విభాగేనోపదర్శితం తదపి తేషాం వ్యజ్ఞుకత్వేనైవావస్థితమిత్యవగన్తవ్యమ్‌.

బాలానందిని

నన్వితి:- (ఆశంక) రసాదులు ఆర్థసామర్థ్యంచేత ఆక్షేపించబడతాయి అవీ చెప్పబడింది కదా? అలాంటప్పుడు సుబాదులకు వ్యంజకత్వంలో ఒక వైచిత్రం ఉంది అని చెప్పడం అసంగతమే కదా? ఉక్తమితి:- (సమాధానం). ఈ విషయాన్ని గూర్చి పదాలు వ్యంజకాలు అని చెప్పిన సందర్భంలో (సమాధానం) చెప్పబడే ఉంది. మరొక విషయం ఏమనగా - రసాదులు అర్థవిశేషంచేత ఆక్రేపించబడినా కూడ ఆ అర్థవిశేషాలు వ్యంజకాలైన శబ్దాలతో అవినాభావం కలవై ఉండడంవల్ల (ఆ అర్ధవిశేషాలు బోధించడానికి శబ్దాలు తప్పకుండా ఉండాలి గాన) పైన చూపిన విధంగా ఎక్కడి కక్కడికి విభజించి (విడగొట్టి) వ్యంజకాల న్వరూపంయొక్క పరిజ్ఞానం తప్పక ఉపయోగిన్తుంది. ఇతరగ్రంథంలో (భామహవివరణంలో) కొన్ని శబ్దాలకు ఉన్న సౌందర్యం వేరు వేరుగా చూపబడిం దంటే అది కూడా ఆ శబ్దాల కున్న వ్యంజకత్వం మీదనే ఆధారపడి ఉందని లహించాలి.

లోచనం

నన్వితి - పూర్వనిర్ణీతమ ప్యేతత్‌ అవిస్మరణార్థమ్‌, అధికాభిధానార్థం చ. ఆక్షిప్తమ్‌. ఉక్తమత్రేతి. న వాచకత్వం ధ్వనివ్యవహారోపయోగి యేన అవాచకన్య వ్యష్ఞుకత్వం న స్వాత్‌ ఇతి ప్రాగేవోక్తము. న తున శ్త2

6586 ధ్వన్యాలోకః గీతాదివద్రసాభివ్యజ్ఞుకత్వేఒపీ శబ్దస్య తత్ర వ్యాపారో౭స్త్యేవ; నచ వ్యజ్ఞునాత్మైవేతి భావః. ఏతచ్చాస్మాభిః ప్రథమోద్ధోతే నిర్ణీతచరమ్‌. న చేదమస్మాభిరపూర్వముక్తమిత్యాహ - శబ్దవిశేషాణాం చేతి. అన్యత్రేతి. భామహవివరణే. విభాగేనేతి:- ్రకృన్హ్ననాదయః శబ్బాః శృబ్లారే చారవః, బీభత్సే త్వచారన ఇతి రసకృత ఏవ విభాగః. రసం ప్రతి చ శబ్దన్య వ్యళ్ఞాకత్వమేవేత్యుక్తం ప్రాక్‌. బాలానందిని

నన్వితి. ఈ విషయం పూర్వం నిర్ణయించబడినా కూడ, మరిచిపోకుండా ఉండడంకోసం, ఇంకా కొంత అధికమైన విషయం చెప్పడంకోసమూ ఈ ఆక్షేపం లేవదీయబడింది. ఉశ్తమత్రేతి. ధ్వని అనే వ్యవహారానికి ఉపయోగించేది వాచకత్వం కాదు; అలా చెప్పిన పక్షంలో వాచకం కానిది వ్యంజకం కాదు అని అనడానికి వీలుండేది అని వెనుకనే చెప్పబడింది. రసాన్ని అభివ్యంజింపచేయడంలో, గీతాదులకు వలె, శబ్దానికి వ్యాపారం లేదనే మాట లేదు. (తప్పకుండా ఉంది). ఆ వ్యాపారం వ్యంజనా రూపమే, (వాచకత్వం కాదు) అని భావం. ఈ విషయం మాచేత ప్రథమోద్దోతంలో పూర్వమే నిర్ణయించబడింది. నేతి. ఈ విషయం మేం కొత్తగా చెప్పిన దేమీ కాదు అని శబ్దవిశేషాణాం చేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. అన్యత్ర ఇతి. భామహవివరణంలో (ఇది భామహుని కావ్యాలంకారానికి ఉద్భటుడు రచించిన వ్యాఖ్య. నాలుగైదు ఖండితపత్రాలు మాత్రమే ఆ మధ్య కొందరికి లభించాయి). విభాగేనేతి. గ్రకృందనాదిశబ్దాలు శృంగారరసంలో అందంగా ఉంటాయి, బీభత్సంలో అయితే అందంగా ఉండవు అనే ఈ విభాగం రసాన్ని పట్టి చేసినదే (ఈ విభాగం భామహవివరణంలో ఉండి ఉంటుంది). రసాన్ని గూర్చి శబ్దానికి వ్యంజకత్వమే (వాచకత్వం కాదు) అని వెనకనే చెప్పబడింది.

ధ్వన్యాలోకం

యత్రాపి తత్సంప్రతి న ప్రతిభాసతే తత్రాపి వ్యజ్ఞుకే రచనాన్తరే యద్దృష్టం సౌష్టవం తేషాం ప్రవాహపతితానాం తదేవ అభ్యాసాత్‌ అపోద్ధ్భతానామపి అవభాసతే ఇతి అవసాతవ్యమ్‌. కోఒన్యథా తుల్యే వాచకత్వే శబ్దానాం చారుత్వవిషయః విశేషః స్యాత్‌? అన్య ఏవాసౌ

తృలీయోద్దోతః 659 సహృదయసంవేద్య ఇతి చేత్‌? కిమిదం సహృదయత్వం నామ? కిం రనభావానపేక్షకావ్యాశ్రితన మయవిశేషాభిజ్ఞత్వమ్‌, ఉత రన భావాదిమయకావ్యస్వరూపపరిజ్ఞాన నైపుణ్యమ్‌? పూర్వస్మిన్‌ పక్షే తథావిధసహృదయవ్యవస్థాపితానాం శబ్దవిశేషాణాం చారుత్వనియమో వన స్యాత్‌ - పునః సమయాన్తరేణాన్యథాపి వ్యవస్థాపనసంభవాత్‌. ద్వితీయస్మింస్తు పక్షే రసజ్జతైవ సహృదయత్వమితి. తథావిధైః సహృదయైః: సంవేద్యః రసాదిసమర్పణసామర్థ్యమేవ వైసర్గికం శబ్బానాం విశేష ఇతి వ్యళ్ఞాకత్వాశ్రయ్యేవ తేషాం ముఖ్యం చారుత్వమ్‌. వాచకత్వాశ్రయాబాం తు ప్రసాద ఏవార్థాపేక్షాయాం తేషాం విశేషః. అర్భానపేక్షాయాం తు అనుప్రాసాదిరేవ. బాలానందిని

యత్రాపీతి:- ఆ శబ్దాలకి 'ఇప్పుడు ఎక్కడైనా రపవ్యంజకత్వం భాసించకపోయినా, రసవ్యంజకం అయిన ఇతరరచనలో ఆ శబ్దాల కున్న ఏ సౌష్టవం చూడబడిందో ఆ సొష్టవమే, ఆ ప్రవాహంలో పడిన (రసద్యోతకాలుగా కొన్ని చోట్ల చూడబడిన) ఆ శబ్దాలను వేరు చేసినా కూడ (అపోద్దృతానామ్‌) వాటిలో కనబడుతుంది అని నిర్ణయించాలి. అలా కాకపోతే శబ్దాలన్నింటికీ వాచకత్వం తుల్యమే అయినప్పుడు చారుత్వవిషయంలో ఏమి విశేషం ఉంటుంది?

వివరణ:- ఏ శబ్దాలు రసవ్యంజకాలు అని అంటున్నామో అవి కొన్ని వాక్యాలలో రసవ్యంజకాలు కాకపోవచ్చు. అయినా కూడ కొన్ని చోట్ల అవి రసవ్యంజకాలు అయి ఉండడం చూచి ఉన్నాం కాబట్టి అలాంటి పదాలన్నింటిని ఏరి ఇవన్నీ రనవ్యంజకాలు అని నిర్ణయించుకోవాలి. ఇలా చేయకపోతే అన్ని శబ్దాలూ వాచకాలే అయి ఉన్నప్పుడు ఈ శబ్బాలలో చారుత్వం ఉంది, వీటిలో లేదు అని నిర్ణయించడానికి ఏమి విశేషం చూపకలుగుతాం అని భావం.

అన్య ఇతి :- (ఆశంక) ఈ విశేషమే వేరు. దీనిని నహృదయులు మాత్రమే గ్రహించకలుగుతారు అని అంటారా - (సమాధానం) ఏమి టీ సహృదయత్వం అంటే? రసభావాలతో పని లేని, కావ్యగతనియమవిశేషాలను (కావ్యాలలో ఉండే కొన్ని

660 ధ్వన్వాలోకః పద్ధతులను) తెలిసికొని ఉండడమా లేక రసభావాదిమయమైన కావ్యం స్వరూపాన్ని గుర్తించగలిగిన నేర్పా? మొదటి పక్షంలో అలాంటి సహృదయులు నిర్ణయించిన శబ్దవిశేషాలు తప్పకుండా సుందరంగా ఉంటాయి అని చెప్పడం కుదరదు. ఎందువల్ల ననగా మల్లీ కొన్ని పద్ధతులు, కట్టుబాట్లు (సమయాన్తరేణ) అవలంబించి మరొక విధంగా కూడ నిర్ణయించడానికి అవకాశం ఉండవచ్చు. రెండవ పక్షంలో సహృదయత్వం అంటే రసజ్ఞత్వమే అని చెప్పిన ట్లవుతుంది. శబ్దాలలో సహజంగా ఉండే రసాదిసమర్ప్చణ సామర్థ్యమే అలాంటి సహృదయులచేత తెలియదగిన, వాటిలో ఉన్న విశేషం; అది వ్యంజకత్వాన్నే ఆశ్రయించి ఉంటుంది; అందుచేత ముఖ్యమైన చారుత్వం అలాంటి శబ్బాలకే. వాచకత్వాన్ని ఆశ్రయించిన శబ్బ్దాలకైతే, అర్ధం బోధించడం విషయంలో (వాటికి) కావలనిన విశేషం (వ్రసాదమే. వాటికి అర్భాపేక్ష లేని వక్షంలో అనుప్రాసాద్యలంకారాలే అవుతాయి.

వివరణ:- ఏ శబ్దాలు వ్యంజనావ్యాపారం కలవై రసాదులను నమర్చించడానికి నమర్థములై ఉంటాయో వాటిలోనే ముఖ్యమైన చారుత్వం ఉంటుంది. ఆ విధమైన రసాదిసమర్పణసామర్థ్యమే ఆ శబ్దాలలో విశేషం. కేవలం వాచకత్వం మాత్రమే ఉన్న శబ్బ్దాలలో ఉండే విశేషం ప్రసాదం. అవ్వు డవి నాచ్యార్థాన్ని నుగ్రాహ్యంగా బోధించకలుగుతాయి. అర్ధం అవసరమే లేకపోతే అక్కడ శబ్బాలంకారాలే అని భావం.

లోచనం

యత్రాపీతి:- స్రక్చన్దనాదిశబ్దానాం తదానీం శృజ్ణారాదివ్యబ్దకత్వాభావే ఒపి వ్యజ్ఞుకత్వళక్తి ర్ఫూయసా దర్శనాత్‌ తదధివాననున్దరీభూతమర్థం ప్రతిపాదయితుం సామర్థ్యమస్తి. తథాహి - '“తటీ తారం తామ్యతి' ఇత్యత్ర తటశబ్దస్య పుంస్త్వ్రనపుంసకత్వే అనాదృత్య స్రీత్వమేవాశ్రితం సహృదయై:“స్తీతి నామాపి మధురమ్‌” ఇతి కృత్వా. యథా వా అస్మదుషాధా యస్య విద్వత్కవిసహృదయచక్రవర్తినః భట్టేన్దురాజన్య - శ్లో ఇన్టీవరద్యుతి యధా బిభృయాన్న లక్ష్మ

స్యుర్విస్మయైకసుహృదో౭ఒస్య యదా విలాసాః,

స్యాన్నామ పుణ్యపరిణామవశాత్త థాపి

కిం కిం కపోలతలకోమలకాన్తిరిన్దు:

తృతీయోద్దోతః 661

అత్ర హి - ఇన్టీవరలక్ష్మవిన్మయసుహృద్విలాననామపరిణామ కోమలాదయ: శబ్దాః శృజ్లారాభివ్యజ్టనదృష్టశక్తయ: అత్ర పరం సౌన్షర్యమావహన్ని. అవశ్యం చైతదభ్యుపగన్తవ్యమిత్యాహ - కోఒన్యథేతి. అసంవేద్యస్తావదసౌ న యుక్త ఇత్యాశయేనాహ - సహృదయేతి. పునరితి :- అనియనన్తితపురుషేచ్భ్చాయత్తో హి సమయః కథం నియతః స్యాత్‌? ముఖ్యం చారుత్వమితి. విశేష ఇతి వూర్వేణ నంబన్థ:. అర్భాపేకాయామితి. వాచ్యాపేక్షాయామిత్యర్థః. అనుప్రాసొదిరేవేతి. శబ్బాన్నడేణ సహ యా రచనా తదపేక్షోఒసౌ విశేష ఇత్యర్థః. ఆదిగ్రహణాత్‌ శబ్దగుణాలంకారాణాం సంగ్రహః, అత ఏవ రచనయా ప్రసాదేన చారుత్వేన చోపబృ్బంహితా ఏవ శబ్దాః కావ్యే యోజ్యా ఇతి తాత్సర్యమ్‌. 15, 16.

బాలానందిని

యత్రాపీతి - అప్పుడు (అ వాక్యంలో) ప్రక్‌చందనాదిశబ్దాలు శృంగారాది వ్యంజకాలు కాకపోయినా వీటికి ఆలాంటి వ్యంజకత్వశక్తి ఉన్నట్లు చాలా చోట్ల చూచి ఉండడంవల్ల ఆ శృంగారాదుల సుగంధం అంటుకొని ఉండడంచేత సుందరమైన అర్భాన్ని ప్రతిపాదించడానికి సామర్ధ్యం ఉంది. అది ఎట్లనగా - 'తటీ తారం తామ్యతి' (తీరం అధికంగా సంతాపం చెందుతున్నది) అనే చోట తటశబ్దానికి పుంలింగనపుంసక లింగాలు కూడా ఉన్నావాటిని ఆదరించక “స్రీ అనే పేరు కూడ మధురమే” అవడంచేత సహృదయులు స్రీలింగమే ఆశ్రయించారు. విద్వత్కవిసహృదయచక్రవర్తి అయిన మా ఉపాధ్యాయుడు భట్టేందురాజు శ్లోకం మరొక ఉదాహరణగా ఎట్లనగా ఇన్టీవరద్యుతీతి: యదా= ఎప్పుడు, ఇన్టీవరద్యుతి= నల్లకలువ కాంతి వంటి కాంతి గల, లక్ష్మ= కలంకాన్ని, న బిభృయాత్‌= ధరించడో, యదా= ఎప్పుడు, అస్య విలాసౌః= వీని విలాసాలు, విస్మయైకసుహృద:= ఆశ్యర్యానికి లేదా వికాసానికి ఏకైక మిత్రులుగా, స్యుః అగువో, తథాపి అట్రైనా కూడ, ఇన్చు;=ఐ చంద్రుడు, పుణ్యపరిపాకవశాత్‌= పుణ్యపరిపాకంవల్ల, పుణ్యం పంచడంవల్లు, కపోలతలకోమలకాన్నిః= చెక్కిలివంటి కోమలమైన కాంతి గలవాడు, స్యాన్నామ కిం కిమ్‌ = అవుతాడా!

అశ్రేతి. ఇక్కడ ఇన్లీవర-లక్ష్మ-విస్మయసుహృద్‌-విలాస-నామ-పరిణామ - కోమలాది శబ్దాలు శృంగారరసాన్ని వ్యంజింపచేయడంలో (పూర్వం) చూడబడిన శక్తి

662 ధ్వన్యాలోకః గలవి. అవి ఇక్కడ అధికమైన సౌందర్యాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. ఈ విషయం తప్పక అంగీకరించాలి అని కో ఒన్యథా ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. అయితే ఇది తెలియబడనిది, గుర్తింపరానిది మాత్రం కాదు అనే అభిప్రాయంతో చెపుతున్నాడు-సహృదయేతి. పునరితి:- సమయం అనేది (ఇది ఇలా ఉండాలి అని చేసుకునే నిర్ణయం) అనియంత్రితం అయిన, ఎలాంటి నియంత్రణూ లేని, పురుషేచృ్ళమీద ఆధారపడి ఉంటుంది; అది నిశ్చితరూపంలో ఎలా ఉంటుంది? ఈ రోజున చేసిన ఒక సమయాన్ని రేపు మరొకరు మార్చివేయవచ్చు కదా అని భావం. ముఖ్యం చారుత్వమితి:- దీనికి విశేషః అనే వెనక ఉన్న పదంతో అన్వయం. అర్ధాపేక్షాయామితి. వాచ్యార్థాపేక్షయందు అని అర్థం. అనుప్రాసొదిరేవ ఇతి. ఈ విశేషం శబ్దాంతరంతో ఉన్న రచనను అ పేక్లిస్తుంది అని అర్ధం. (అనుప్రాసాదికం కొన్ని శబ్దాల కూర్పువల్లనే కలుగుతుంది కదా?) అందువల్ల రచనతోను, వ్రసాదంతోను, చారుత్వంతోను పరిపుష్టాలైన శబ్దాలే కావ్యంలో కూర్చదగినవి అని తాత్పర్యం. 15, 16. ధ్వ్యన్యాలోకం

ఏవం రసాదీనాం వ్యజ్ఞకన్వరూవమభిధాయ తేషామేవ విరోధిరూపం లక్షయితుమిదముప[క్రమ్యతే - కొ. ప్రబస్టే ముక్తకే వాపి రసాదీన్ననుమిచృతా,

యత్నః కార్యః సుమతినా పరిహారే విరోధినామ్‌. 17

ప్రబస్ఫే ముక్షకే వాపి రసభావనిబన్సనం ప్రత్యాదృతమనాః కవిర్విరోధిపరిహారే పరం యత్నమాదధీత. అన్యథా త్వస్య రసమయ: శ్లోకః ఏకోఒపి న సంపద్యతే.

బాలానందిని

ఈ విధంగా రసాదులను వ్యంజింపచేసేవాటి స్వరూపం చెప్పి ఆ రసాదుల వీరోధిరూపాన్ని గుర్తించడానికి ఇది ఉపశ్రమించబడుతున్నది:-

ప్రబన్టే ఇతి:- ప్రబన్టే= ప్రబంధంలో కాని, ముక్తకే వాపి= ముక్తకంలో గొని, రపఫాదీన్‌= రసాదులను, బన్ఫుమ్‌= కూర్చుటకు, ఇచ్చజా= కోరుచున్న, సుమతినా= మంచి బుద్దికలవానిచేత, విరోధినామ్‌= విరోధులయె"క్క, పరిహారే= పరిహారమునందు, యత్నః= ప్రయత్నం, కార్యః= చేయదగినది.

తృతీయోద్దోతః 663

వ్రబస్ఫే ఇతి:- ప్రబంధంలో నైనా, ముక్తకంలో నైనా రనభావాల కూర్పును గూర్చి ఆదరంతో కూడిన మనస్సు గల కవి విరోధులను పరిహరించడంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. అట్లు కాక పోతే ఈతని శ్లోకం ఒక్కటి కూడా బాగా రసమయం కాజాలదు.

లోచనం

రసాదీనాం యద్‌ వ్యజ్ఞుకం వర్ణపదాదిప్రబన్ఫాన్తం తస్య స్వరూపమభిధా యేతి నంబన్థః. ఉవక్రమ్యత ఇతి:- విరోధినామువీ లక్షణకరణే ప్రయోజనముచ్యతే శక్యహానత్వం నామ అనయా కారికయా; లక్షణం తు విరోధిరనసంబన్టీత్యాదినా భవిష్యతీత్యర్థః. 17

ఖాలానందిని

రసాదీనామితి - వర్ణపదాదులు మొదలు ప్రబంధం వరకు రసాదివ్యంజక మైనది ఏది ఉన్నదో దాని స్వరూపం చెప్పి అని నంబంధం. ఉపక్రమ్యతే ఇతి. విరోధుల లక్షణం కూడా చెప్పడానికి ప్రయోజనం ఏమనగా - వాటిని పరిహరించడానికి శక్యం అవడమే అని ఈ కొరికలో చెప్పబడుతున్నది. విరోధిరసలక్షణమైతే “విరోధిరససంబని” ఇత్యాదికారికలలో చెప్పబడగలదు అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

కాని వునస్తాని విరోధీని యాని యత్నతః కవేః వరి హర్తవ్యానీత్యుచ్యతే - కొ. విరోధిరససంబన్థివిభావాదిపరిగ్రహః,

విస్తరేణాన్వితస్యాపి వస్తునోఒన్యస్య వర్ణనమ్‌. 16

అకొణ్గ వివ విచ్చిత్తిరకాళ్ణే చ ప్రకొశనమ్‌,

పరిపోషం గతస్యాపి పొన:పున్యేన దీపనమ్‌,

రసస్య స్యాద్విరోధాయ వృత్త్యనౌచిత్యమేవ చ. 19

బాలానందిని

కానీతి. కవి ప్రయత్నపూర్వకంగా పరిహరించవలసిన ఆ విరోధులు ఏవి అనగా చెవుతున్నాడు - విరోధితి - విరోధిరససంబన్ధివిభావాదిపరి[గ్రహః= విరోధిరసాలకి సంబంధించిన విభావాదులను పరిగ్రహించడం, అన్వితస్యాపి= పధానకథతో సంబంధం

664 ధ్వన్వాలోకః ఉన్నదైనా, అన్యస్య వస్తునః= మరియొక వస్తువుయొక్క, విస్తరేణ వర్ణనమ్‌= విసృతంగా (అధికంగా) వర్ణించడం, అకాణ్ణే ఏవ= సమయం కాని సమయంలో, హటాత్తుగా, విచ్చిత్తిః;= రసాన్ని విచ్చిన్నం చేయడం, అకాళ్ళే= అసమయంలో, (్రకాశనమ్‌= ప్రకాశింపచేయడం, పరిపోషమ్‌= పరిపోషణను, గతస్యాపి= పొందినదానికి (ని) కూడ, పొనఃపున్యేన= మాటి మాటికి, దీపనమ్‌= ప్రజ్వలింపచేయడం, రగుల్కొాల్పడం, వృత్త్యనౌచిత్యమేవ= వృత్తుల, వ్యవహారాల, అనౌచిత్యమూ, రసస్య= రసంయొక్క విరోధాయ= విరోధంకొరకు, స్యాత్‌= అగును. లోచనం

నను “విభావభావానుభావసంచార్యాచిత్యచారుణః” ఇతి యదుక్తం తత ఏవ వ్యతిరేకముఖేన ఏతదప్యవగంస్యతే? మైవమ్‌; వ్యతిరేకేణ హి తదభావమాత్రం ప్రతీయతే, నతు తద్విరుద్ధమ్‌. తదభావమాత్రం చ న తథా దూషకం యథా తద్విరుద్ధమ్‌. పథ్యానుపయోగో హి న తథా వ్యాధిం జనయతి యద్వదపథ్యోపయోగ;. తదాహ - యత్నత ఇతి. వభావేత్యాదినా శ్లోకేన యదుక్తం తద్విరుద్ధం విరోధీత్యాదినా అర్ధశ్లోకేనాహ. ఇతివృత్తేత్యాదినా శ్లోకద్వయేన యదుక్తం తద్విరుద్ధం విస్త రేణేత్యర్థళ్లోకేనాహ. ఉద్దీపనేత్యర్థశ్లోకస్య విరుద్ధం అకాణణ ఇత్యర్ధళ్లోకేన. రస స్యేత్యర్థళ్లోకోక్తన్య విరుద్ధం పరిపోషం గత స్యేత్యర్థళ్టోకేన. అలంకృతీనామిత్యనేన యదుక్తం తద్విరుద్ధమ్‌, అన్యదపి చ విరుద్ధం వృత్త్యనౌచిత్యమిత్యనేన.

బాలానందిని

నన్వితి '(ఆశంక) 'విభావభావ' ఇత్యాది (కా.10-14) కారికలలో ఏదైతే చెప్పబడిందో దానికి వ్యతిరేకముఖేన చూచుకుంటే ఇది తెలుస్తుంది కదా? అనగా రసవ్యంజన విషయంలో ఏ జాగ్రత్తలు తీసికోవాలో ఆ కారికలలో చెప్పబడింది. అందుకు వ్యతిరేకంగా ఉండకూడదు అనే విషయం తెలుస్తూనే ఉన్నది కదా. మళ్లీ విరోధిలక్షణాలని గూర్చి చెప్పడం ఎందుకు అని ప్రశ్చ. మైనమితి - (సమాధానం) అలాకాదు. వ్యతిరేకంచేత అవి (ఉండవలసిన లక్షణాలు) లేకపోవడం అనేది మాత్రమే తెలుస్తుంది కాని దానికి ఏది విరుద్ధమో తెలియదు. దానికి విరుద్ధమైనది ఏ విధంగా దూషకమో తదభావమాత్రం (కేవలం ఉండవలసిన లక్షణం లేకపోవడం) అంత దూషకం కాదు. అపథ్యవస్తువుల

తృతీయోద్దోతః 665 ఉపయోగం ఎలా వ్యాధిని కలిగిస్తుందో పథ్యవస్తువులను సేవించకపోవడం అంతగా కలిగించదు. ఆ విషయమే యత్నతః ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. “విభావ' ఇత్యాది శోకంచేత (కా.10) చెప్పబడినదానికి విరుద్ధమైనదానిని “విరోధి' ఇత్యాది అర్ధళ్లోకంలో (1/18) చెపుతున్నాడు. “ఇతివృత్త” ఇత్యాదిళోకద్వయంచేత (కా. 11,12) చెప్పబడినదానికి విరుద్ధమైనదానిని '“విస్తరేఐ' అనే అర్ధశ్లోకంలో (18, '/,) చెపుతున్నాడు. “ఉద్దీపన” ఇత్యాద్యర్థళ్లోకంలో (/,, 13) చెప్పబడినదానికి విరుద్ధమైనదానిని “అవాణ్ణ' ఇత్యా ద్యర్థళ్లోకంలో(/_,19) చెపుతున్నాడు. “రసన్య'ఇత్యాద్యర్థళ్లోకం(/,1ఊ)లో చెప్పినదానికి విరుద్ధమైనదానిని “పరిపోషంగతస్య' ఇత్యాద్యర్థళ్లోకం (1/ లి 19) లో చెపుతున్నాడు. 'అలంకృతీనామ్‌' ఇత్యాది శ్లోకంలో (శా. 14) చెప్పినదానికి విరుద్ధమైనదానినీ, ఇతరవిరుద్ధవిషయాన్ని 'వృత్త్యనౌచిత్యమ్‌' (కా. 19) అనే మాటలో చెపుతున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం

(ప్రకృతరసాపేక్షయా విరోధీ యో రసః తస్య సమృన్దినాం విభావభావానుభావానాం పరిగ్రహో రసవిరోధహేతుకః సమ్భావనీయ:. తత్ర విరోధిరసవిభావపరిగ్రహో యథా - శాన్తరనవిభావేషు తద్విభావతయైవ నిరూపితేషు అనన్తరమేవ శృజ్లారాదివిభావవర్లనే. విరోధిరసభావపరిగ్రహో యథా- ప్రియం ప్రతి ప్రణయకలహకుపితాసు కామినీషు వైరాగ్యకథాభిరనునయే. విరోధిరసానుభావపరిగ్రహో యథా

• ప్రణయకుపితాయాం ప్రియాయాం అప్రసీదన్తాం నాయకస్య కోపావేశవివశస్య రౌద్రానుభావవర్ణనే.

బాలానందిని

ప్రస్తుతేతి - వ్రస్తుతమైన రసం దృష్ట్యా విరోధియైన ఏ రసం ఉంటుందో దానికి సంబంధించిన విభావ-భావ-అనుభావాలను స్వీకరించడం (కూర్చడం) రసవిరోధానికి హేతువుగా తెలియదగింది. వాటిలో విరోధిరసంయొక్క విభావాలను పరిగ్రహించడం ఎట్లనగా - శాంతరసవిభావాలు అ శాంతరసానికి సంబంధించిన విభావాలుగానే నిరూపించబడిన తరవాత వెంటనే శృంగారరసవిభావాలను వర్షించినప్పుడు విరోధిరసానికి సంబంధించిన వ్యభిచారిభావాల పరిగ్రహం ఎట్లనగా - కొమినులు ప్రియుని విషయంలో

666 ద్వన్వాలోకః ప్రజయకలహంచేత కోపంతో ఉన్నప్పుడు వైరాగ్యానికి సంబంధించిన విషయాలు చెప్పి బ్రతిమాలుకొనడంలో విరోధియైన రసానికి చెందిన అనుభావాల పరిగ్రహం ఎట్లనగా

• ప్రణయకుపిత అయిన ద్రియురాలు ప్రసన్నురాలు కానప్పుడు కోపావేశవివశుడైన నాయకుని రౌద్రానికి సంబందించిన అనుభావాలను వర్ణించడంలో లోచనం

ఏతత్‌ క్రమేణ వ్యాచ ష్టే- ప్రస్తుతరసాపేక్షయేత్యాదినా. హాస్యశృజ్లారయోః, వీరాద్భుతయోః, రౌద్రకరుణయోః, భయానకబీభత్సయో; (శాన్తబీభత్సయో:) న విభావవిరోధ ఇత్యభిప్రాయేఐ శాన్తళ్శ్ళబ్లారావువన్యస్తా) వ్రశను రాగయోర్విరోధాత. విరోధినో రసన్య యో భావః వ్యభిచారీ తస్య పరిగ్రహః. విరోధినస్తు యః స్థాయీ, స్థాయితయా తత్పరిగ్రహః అసంభావనీయ ఏవ, తదనుత్థానప్రనంగాత్‌: వ్యభిచారితయా తు పరిగ్రహః భవత్యేవ. అత ఏవ సామాన్యేన భావగ్రహణమ్‌. వై రాగ్యకథాభిరితి:- వైరాగ్యశబ్దేన నిర్వేదః శాన్తన్య యః స్థాయీ స ఉక్త: యథా - “ప్రసాదే వర్తన్వ ప్రకటయ ముదం సంత్యజి రుషమ్‌” ఇత్యాద్యుపక్రమ్య అర్జాన్తరన్యాసః “న ముగ్ధే ప్రత్యేతుం ప్రభవతి గతః కాలహరిణః” ఇతి. మనాగపి నిర్వేదానుప్రవేశే సతి రతేః విచ్చేదః జ్ఞాశవిషయసతత్త్వో హి జీవితసర్వస్వాభిమానం కథం భజేత? న హి జ్ఞాతశుక్తికారజతతత్త్వ: తదుపాదేయధియం భజతే బుతే సంవీతిమాత్రాత్‌. కథాభిః ఇతి బహువచనం శాన్తరసస్య వ్యభిచారిణః ధృతిమతిప్రభృతీన్‌ సంగృహ్షాతి.

బాలానందిసి

దీనిని క్రమంగా ప్రస్తుతరసా'పేక్షయా ఇత్యాదికంతో వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. హాస్య - శృంగారాలు, వీర-అద్భుతాలు, రౌద్ర-కరుణలు, భయానక-బీభత్సాలు (శాంత- బీభత్సాలు) వీటిలో విభావాలకి విరోధం ఉండదు; అనగా ఒకదాని విభావం మరొకదానికి కూడా విభావం కావచ్చు, అనే అభిప్రాయంచేత శాంత-శృంగారాలు పేర్కొనబడ్డాయి. ప్రశమానికీ రాగానికీ విరోధం కదా? విరోధియైన రసంయొక్క ఏ భావం, వ్యభిచారిభావం, ఉన్నదో దానిని స్వీకరించడం అని అర్ధం. అంతే కాని విరోధిరసం యొక్క స్థాయిని స్వీకరించడం అని కాదు. ఎందుచేత ననగా దొనిని స్థాయిభావంగా భహించడం

తృతీయోద్దోతః 6687 సంభావ్యం (ఊహించళక్యం) కాదు. ఆ స్థాయిభానం లేచే ప్రసంగమే లేదు కదా? అనగా ఆ స్థాయిబావం లేస్తే ప్రకృతస్థాయి పూర్తిగా మరుగున పడి పోతుంది అని అర్ధం. అయితే విరోధిరసస్థాయిని స్థాయిగా కాకుండా వ్యభిచారిభానంగా గ్రహించడం కుదురుతుంది. అందువల్లనే సామాన్యరూపేణ 'భావ' పదం ప్రయోగించడం జరిగింది.

వివరణ:- ముప్పైమూడు వ్యభిచారిభావాలు చెప్పబడ్డాయి. అయితే తొమ్మిది స్థాయిభావాలు కూడా పరిపుష్టాలు కానప్పుడు వ్యభిచారిభావాలు కావచ్చును అని సిద్ధాంతం. ఇక్కడ వృత్తిలో 'విభావన్యభిచారిభావానుభావానామ్‌' అనకుండా “విభావభావ' అనడంచేత ఆ ముప్పైమూడు ప్రసిద్ధవ్యభిచారిభావాలే కాకుండా ఈ స్థాయిత్వానావన్న రత్యాదిభావాలను కూడా గ్రహించడానికి వీలవుతున్నది అని భావం.

వైరాగ్యకథాభి:ః అని వైరాగ్యశబ్దంచేత శాంతస్థాయి అయిన ఏ నిర్వేదం ఉన్నదో అది గ్రహించబడుతుంది. ఉదాహరణకి - 'వ్రసాదే వర్తన్వ' ఇత్యాదికంతో ప్రారంభించి

“న ముగ్దే” ఇత్యాద్యర్థాంతరన్యాసం. పూర్తిశ్లోకం ఇది - శ్ల. ప్రసాదే వర్తస్వ ప్రకటయ ముదం సంత్యజ రుషం

ప్రియే శుష్యన్యజ్ఞాన్యమృతమివ తే సిజ్బుతు వచః, విధానం సౌఖ్యానాం క్షణమభిముఖం స్థాపయ ముఖం వ ముగ్గే ప్రత్యేతుం ప్రభవతి గతః కాలహరిణ:.

ప్రసాదే ఇతి - ప్రణఇయకోపంతో ఉన్న నాయికతో నాయకుడు అంటూన్న మాటలు, ప్రియే= ఓ! ప్రియురాలా! ప్రసాదే= ప్రసాదమునందు, వర్తన్వ= ఉండుము, అనుగ్రహించుము. ముదమ్‌= సంతోషమును, ప్రకటయ:= ప్రకటించుము, రుషమ్‌= రోషమును, సంత్యజ= విడువుము. తే = నీయొక్క, అమృతమివ= అమృతం వంటి, వచః= వచనము, శుష్యన్తి= ఎండిపోతూన్న, అబ్లాని= నా అవయవాలను, సిళ్చతు= తడుపుగాక. సొఖ్యానామ్‌= సొఖ్యాలకు, నిధానమ్‌= నిధి అయిన, ముఖమ్‌= ముఖమును, క్షణమ్‌= క్రఐకాలంపాటు, అభిముఖమ్‌= అభిముఖమైన దానినిగా, స్థాపయ= ఉంచుము, ముగ్దే= తెలివితక్కువదానా! గతః= వెళ్లిపోయిన, కాలహరిణ:= కాలం అనే లేడి, ప్రత్యేతుమ్‌= తిరిగి వచ్చుటకు, న ప్రభవతి= సమర్థం కాదు.

... మనాగపీతి :- ఏ కొంచెమైనా నిర్వేదం ప్రవేశించిం దంటే రతి విచ్చిన్నం అయి పోతుంది. విషయయథార్థస్వరూపం తెలిసినవాడు “ఈమెయే నా జీవితసర్వస్వం” అనే అభిమానాన్ని ఎలా పొందుతాడు? ముత్యపు చిప్పమీద కనబడిన వెండి తత్యాన్ని భహించినవాడు, భ్రాంతిలో ఉన్నప్పుడు తప్ప, అది గహించదగినది అని అనుకొనడు

668 ధ్వన్యాలోకః కదా? కథాభిః అనే బహువచనం శాంతరసానికి వ్యభిచారులైన ధృతి-మత్యాదులను సంగ్రహిన్తుంది. ధ్వ్యన్యాలోకం

అయం చాన్యో రసభబ్లహేతుః యత్‌ ప్రస్తుతరసాపేక్షయా వస్తునోఒన్యస్య కథం చిదన్వితస్యాపి విస్తరేణ కథనమ్‌. యథా విప్రలమృళ్ళజ్లారే నాయకన్య కన్య చిద్వర్ణయితుముపక్రాన్తే కవేర్యమకాద్యలజ్కారనిబన్థనరసికతయా మవాతా వ్రబన్టేన పర్వతాదివర్ణనే.

అయం చాపరో రసభబ్గహేతురవగన్తవ్యః యదకాణ్ణ ఏవ, విచ్చిత్తిః రసస్య, అకాణ్జ ఏవ చ ప్రకాశనమ్‌. తత్రానవసరే విరామో రసస్య యథా - నాయకస్య కస్యచిత్‌ స్పహణీయసమాగమయా నాయికయా కయా చిత్‌ పరాం పరిపోషపదవీమ్‌ ప్రాప్తే శృజ్లారే, విదితే చ పరస్పరానురాగే సమాగమచిన్తోచితం వ్యవహారముత్సృజ్య స్వతన్త్రతయా వ్యాపారాన్తరవర్ణనే. అనవసరే చ ప్రకాశనం రనసస్య యథా - ప్రవృత్తే ప్రవృత్తవివిధవీరసంక్షయే కల్పసంక్షయకల్ప్చే సంగ్రామే రామదేవప్రాయస్యాపి తావన్నాయకస్య అనుపక్రాన్తవిప్రలమృళ్ళజ్లా రస్య నిమిత్తముచితమన్తరేభైవ శృజ్లారకథాయామవతారవర్షనే. న చైవం విధే విషయే దైవవ్యామోహితత్వం కథాపురుషస్య పరిహారః, యతః రసబన్థ ఏవ కవేః ్రాధాన్యేన ప్రవృత్తినిబన్ధనం యుక్తమ్‌. ఇతివృత్తవర్ణ్షనం తదుపాయ ఏవ ఇత్యుక్తం ప్రాక్‌ - “ఆలోకార్థీ యథా దీపశిఖాయాం యత్నవాన్‌ జనః” ఇత్యాదినా.

బాలానందిని

అయమితి - రనభంగానికి హేతువైన మరొక విషయం ఏమనగా -

ప్రకృతరసాపేక్షచేత (ప్రకృతరసం దృష్ట్యా) వేరైన ఏదైనా ఒక విషయాన్ని, అది ఏదో

తృతీయోద్దోతః శ69 విధంగా ప్రకృతకథతో సంబంధం ఉన్నది అయితే కావచ్చును, సవిస్తరంగా వర్ణించడం ఎట్లనగా - ఒక నాయకుని విప్రలంభశ్ళ్శంగొరం వర్ణించడానికి ఉపథశ్రమించినప్పుడు, కవికి యమకాద్యలంకారాలను కూర్చడంలో అభిరుచి ఉండడంచేత ఎంతో ఆడంబరంతో (మహతా ప్రబన్టేన) పర్వతాదులను వర్ణించడం. రసౌన్ని సమయం కొని సమయంలో విచ్చిన్నం చేయడం, నమయం కాని సమయంలో ప్రకాశిపచేయడం - ఇది కూడా మరొక రసభంగహేతువు అని తెలుసుకోవాలి. సమయం కాని నమయంలో (అనవనరే) రసం విరమంచడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - ఒకానొక నాయకునికి, శ్లాఘ్యమైన సమాగమం గల ఒక నాయిక విషయంలో శృంగారం పరిపుష్టం అయి, పరస్పరానురాగం తైెలియబడిన దగుచుండగా నమాగమోపాయచింతకు తగిన వ్యవహారం విడిచిపెట్టి స్వతంత్రంగా (దానితో సంబంధంలేని) మరొక వ్యాపారాన్ని వర్ణించడం, ఆఅనవనసరంలో రసాన్ని ప్రకాశింపచేయడం ఎట్లనగా - ఎంతోమంది వీరులు నశిన్తూన్న మవోావలయంవంటి యుదధద్సం ఒక (వక్క జరుగుతూండగా, వివ్రలంభశ్శంగారప్రసంగమే లేని మహాధీరోదాత్తుడైన శ్రీరాముని నంటి నాయకుడు కూడ, తగిన కారణం ఏదీ 'లేకుండానే శృంగారకథలో వ్రవేశించి నట్లు వర్ణించడం, ఇలాంటప్పుడు - కథావురుషుడు దైవవ్యామోహితు డయ్యాడు అని చెప్పడం కవి అభిప్రాయం అనడం సరియైన పరిహారం (సమాధానం) కాదు. ఎందువలన అనగా- కవి ప్రధానంగా రసాన్ని నిబంధించడంలోనే ప్రవృత్తుడై ఉండడం యుక్తం; కథ చెప్పడం శేవలం దానికి (ఠరసనిబంధవానికి) ఉపాయం మాత్రమే అని “ఆలోకార్డీ....” ఇత్యాదికంలో (కా. 19) వెనక చెప్పబడింది కదా? లోచనం నన్వన్యదనున్మత్త: కథం వర్జయేత్‌, కిముత విస్తరత ఇత్యాహ - కథం చిదన్విత స్వేతి. వ్యాపారాన్తరేతి. యథా వత్సరాజచరితే చతుర్ధేజ్కే - రత్నావలినామధేయమప్యగృహ్హత: విజయవర్మవృత్తాన్నవర్షనే. అపి తావదితి శబ్దాభ్యాం దుర్యోధనాదేస్తద్వర్హనం దూరాపాస్తమితి వేణీసంహారే ద్వితీయాబ్క మేవోదాహరణత్వేన ధ్వనతి. అత ఏవ వక్ష్యతి “దైవవ్యామోహితత్వమ్‌” ఇతి. పూర్వం తు సంధ్యజ్లాభిప్రాయేణ ప్రత్యుదాహరణముక్తమ్‌. కథాపురుషస్యేతి ప్రతినాయక స్యేతి యావత్‌.

670 ధ్వన్వాలోకః బాలానందివి

వవ్వితి - ఉన్మత్తుడు కొని వాడెవడైనా మరొక విషయం వర్షిస్తాడా? అందులోనూ సవిస్తరంగావా? అని ఆశంకించుకొని కథంచిదన్వితస్య అని చెపుతున్నాడు. వ్యాపారాన్తరేతి = ఉదాహరణకి - వత్సరాజచరితం చతుర్థాంకంలో రత్నావలి పేరు కూడా ఎత్తకుండా విజయవర్మ వృత్తాంతం వర్ణించడం. అపి తావత్‌ అనే శబ్బాలచేత దుర్యోధనాదులకు సంబంధించిన ఆ శృంగారవర్ణన అసలే అనుచితం అని వేణీసంహారంలోని ద్వితీయాంకాన్నే ఉదాహరణగా ధ్వనింపచేస్తున్నాడు. అందుచేతనే “దైవవ్యామోహితత్వమ్‌” అవి చెప్పనున్నాడు. పూర్వం సంధ్యంగం దృష్ట్యా ఈ ఘట్టం ప్రత్యుదాహరణంగా చూపబడింది, కథాపురుషస్వేతి - ప్రతినాయకునియొక్క అని అర్ధం.

వివరణ:- విప్రలంభశ్ళంగారంతో సంబంధం ఉన్నట్లు ప్రసిద్మడైన శ్రీరాముళ్లే యుద్ధఘట్టంలో విప్రలంభశ్శంగారసంబద్భుణ్ణిగా వర్ణించకూడదు అని అంటే దుర్యోధనుని మాట చెప్పాలా. అంతవరకు శృంగారస్పర్శే లేని ఘట్టంలో శృంగారాన్ని ప్రవేశపెట్టడం చాల అనుచితం. అందుచేత ఇక్కడ వృత్తికారుడు 'రామదేవప్రాయస్యాపి నాయకస్య" అని అన్నా అతని మనన్సులో ఉన్నది వేజినంవోరద్వితీయాంకంలోని భానుమతీదుర్యోధనుల శృంగారవర్ణ్షనయే. అందుచేతనే “దైవవ్యామోహితత్వం కథాపురుషవ్య”' అని అన్నాడు. ఇది దుర్యోధనుని విషయంలోనే కుదురుతుంది కొని రొముని విషయంలో కుదరదుక్షదా అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

అత ఏవ చ ఇతివృత్తమాత్రవర్ణనప్రాధాన్యే అబజ్బాజణ్గీభావ రహితరసభావనిబన్గనే చ కవీనామేవంవిధాని స్థలితాొని భవన్తీతి రసాదిరూపవ్యబ్యతాత్పర్యమేవైషాం యుక్తమితి యత్న అస్మాభిః ఆరబ్ధః న ధ్వనిప్రతిపాదనమాత్రాభినివేశేన.

పునశ్చాయమన్యః రసభబ్గ హేతురవధారణీయః యత్‌ పరిపోషం గతస్యాపి రసస్య పౌన;ఃపున్యేన దీపనమ్‌. ఉపభుక్తో హి రనః న్వసామగ్రీలబృ్బవరిపోషః వునః వునః వ రామృళ్యమాన;ః పరిమ్హానకుసుమకల్పః కల్పతే.

తృతీయోద్దోతః 671

తథా వృత్తే: వ్యవహారస్య యదనౌచిత్యం తదపి రసభబ్గహేతు రేవ. యథా - నాయకం ప్రతి నాయికాయాః కస్యాశ్చిదుచితాం భణ్గిమన్తరేణ స్వయం సంభోగాభిలాషకథనే. యది వా వృత్తీనాం భరతప్రసిద్ధానాం క్రైశిక్యాదీనాం కావాలంకారాన్తర ప్రసిద్ధానాముపనాగరి కాద్యానాం వా యదనౌచిత్యమ్‌ అవిషయే నిబన్సనం తదపి రసభబ్గహేతుః. ఏవమేషాం రసవిరోధినామ్‌ అన్యేషాం చ అనయా దిశా స్వయముశ్ర్రేక్షితానాం పరిహార సత్కవిభిః అవహితైః భవితవ్యమ్‌.

బాలానందిని

అత ఏవ ఇతి :- అందుచేతనే ఇతివృత్తవర్ణ్షనమాత్రానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంచేత, ఆంగాంగిభావం లేని రసభావాదుల్ని నిబంధించడంచేత కవులు ఇలాంటి పారబాట్లు చేస్తూ ఉంటారు. అందుచేత వీళ్లు రసాదిరూపమైన వ్యంగ్యం విషయంలో తాత్పర్యంతో (శద్దతో) ఉండడం యుక్తం అని చెప్పడానికే మేం ఈ ప్రయత్నం అంతా (ప్రారంభించాం కాని కేవలం ధ్వనిని ప్రతిపాదించాలవే పట్టుదలచేత కాదు.

పునశ్చేతి:- ఇంకా మరొక రసభంగహేతువును తెలుసుకోవాలి - అదే మనగా - పరివుష్టిని పొందిన, పరిపుష్టిని పొంది అనుభవించబడిన, రసాన్నే మళ్లీ మళ్లీ పరామర్శిస్తే అది వాడిపోయిన పువ్వువంటిది అయిపోతుంది.

తథా ఇతి:- మరియు, వృత్తే:= వ్యవహారంయొక్క ఏ అనౌచిత్యం ఉన్నదో అది కూడ రసభంగానికి హేతువే. అదెట్లనగా - ఎవరైనా ఒక నాయిక ఉచితమైన భంగిని (రీతివి) విడిచిపెట్టి ఒక నాయకునితో తనకున్న సంభోగాభిలాషను స్వయంగా తెలియపర్చడం లేదా -వృత్తినామ్‌= భరతవాట్యవాస్తంలో ప్రసిద్ధాలైన క్రైశిక్యాదివృత్తులను గాని, ఇతర కావ్యాలంకారగ్రంథాలలో ప్రసిద్ధమైన ఉపనాగరిక మొదలైన వృత్తులను గొని అనుచితవిషయంలో కూర్చడం కూడ రనభంగానికి హేతువు. సత్కవులు ఈ విధమైన రసవిరోధుల్నీ, ఈ పద్ధతిని అనుసరించి స్వయంగా ఊహించుకొన్న రసవిరోధుల్నీ పరిహరించడానికి సావధానచిత్తులై ఉండాలి.

లోచనం

అత ఏవ చేతి - యతో రనబన్ధ ఏవ ముఖ్యః కవివ్యాపారవిషయ:,

ఇతివృత్తమాత్రవర్సన(పాధాన్యే నతి యదజ్లాణ్సి భావరహితానామ్‌,

672 ధ్వన్వాలోకః అవిచారితగుణప్రధానభావానాం రసభావానాం నిబన్ధనం తన్నిమిత్తాని స్థలితాని సర్వే దోషా ఇత్యర్థః. న ధ్వనిప్రతిపాదనమాత్రేతి. వ్యజ్లోఒర్భో భవతు మావా భూత్‌, కస్తత్రాభినివేశః? కాకదన్తపరీక్షాప్రాయమేవ తత్‌ స్యాదితి భావః. వృత్త్యనౌచిత్యమేవ చేతి బహుధా వ్యాచష్టే. తదపీత్యనేన చశబ్దం కారికాగతం వ్యాచష్టే రసభజ్లేహేతురేన ఇత్యనేన ఏవకారన్య కారికాగతన్య భిన్న క్రమత్వముక్తమ్‌. రసస్య విరోధాయైవేత్యర్తః. నాయకం ప్రతీతి- నాయకస్య హి ధీరోదాత్తాదిభేదభిన్నస్య సర్వథా వీరరసాను వేధేన భవితవ్యమితి తం ప్రతి కాతరపురుషోచితమ్‌ అధైర్యయోజనం దుష్టమేవ. బాలానందిని అత ఏవ చేతి:- రసబంధమే ముఖ్యమైన కవివ్యాపారవిషయం కావాలి; అందుచేతను, ఇతివృత్తవర్ణనానికి మాత్రమే ప్రాధాన్యం ఇచ్చే పక్షంలో ఆంగాంగిభావం లేకుండా, ఏది ప్రధానం ఏది అవ్రధానం అనే ఆలోచన లేకుండా, రనభావాలను నిబంధించడం మూలాన సమస్తమైన స్థలితాలు, దోషాలు కలుగుతాయి; అందువల్లనూ అని అర్ధం. న ధ్వనిప్రతిపాదనమాత్రేతి:- వ్యంగ్యార్థం ఉంటే ఉండవచ్చు లేకపోతే లేకపోవచ్చును. ఆ విషయంలో వట్బ్టదల ఎందుకు? అది కాకదంతపరీక్షవంటిది; కాకికి దంతాలు ఉంటాయా ఉండవా, ఉంటే ఎన్ని ఉంటాయి అనే పరీక్ష ఎలా వ్యర్ధమో ఇది కూడా అంతే అని అర్ధం. అనగా ఈ ఘట్టంలో మేం ప్రతిపాదించదలచినది రసభంగం లేకుండా ఏ ఉపాయాలు అవలంబించాలి అని మాత్రమే; ఇక్కడ ధ్వనిని గూర్చి చర్చించడం మా ధ్యేయం కాదు అని భావం. వృత్తీతి : “వృత్తనౌచిత్యమేవ చ” అనే కారికాగతభాగాన్ని అనేకవిధాల వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. తదపి అనేదానిచేత కారికలో ఉన్న “చ' శబ్దాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. రసభణ్గ హేతురేవ అనేదానిచేత కారికలో ఏవకారం (“వృత్త్యనౌచిత్యమేవ” లోని ఏవకారం) భిన్నక్రమం (దీనిని 'విరోధాయ'తో అన్వయించాలి) అని చెప్పబడింది. “రసన్య విరోధాయైవ” అని అర్ధం. నాయకం ప్రతీతి:- ధీరోదాత్తాదిభేదభిన్నుడైన వాయకునిలో సర్వవిధాల వీరరసనంబంధం ఉండాలి గాన వాని విషయంలో పిరికివావికి తగిన అధైర్యం కూర్చడం దుష్టమే అని అర్ధం. వివరణ:- నాయిక వాయకునితో సంభోగాభిలాషను స్వయంగా వ్యక్తంచేసింది అనగా నాయకునికి ధైర్యం లేకపోవడంచేత అలా చేయవలసి వచ్చింది అని అర్ధం

తృతీయోద్దోత 673

ధీరోదాత్తాదిచతుర్విధనాయకులు కూడ వీరరసనంబంధం ఉన్నవాళ్లవడం చేత వాళ్లని

పిరికివాళ్లనుగా చిత్రించడం అయుక్తం అని వ్యాఖ్యాత అభిప్రాయం. ధ్వన్యాలోకం

పరికరళశ్లోకాశ్చిత్ర -

ముఖ్యా వ్యాపొరవిషయాః సుకవినాం రసాదయః,

తేషాం నిబన్గనే భావ్యే (వ్యం) తైః సదైవాప్రమాదిభి:.

నీరసస్తు ప్రబన్గో యః సోఒ పళబ్లో మహాన్‌ కవేః,

స తేనాకవిరే స్యాదన్యేనాస్పృతలక్షణ:

పూర్వే విశ్ళజ్ఞలగిరః కవయః ప్రాప్తకీర్తయః,

తాన్‌ సమాశ్రిత్య న త్యాజ్యా నీతిరేషా మనీషిణా.

వాల్మీకివ్యాసముఖ్యాళ్చ యే ప్రఖ్యాతాః కవీశ్వరాః.

తదభిప్రాయబాహ్యోఒయం నాస్మాభిర్ధరితో నయః. ఇతి. బాలానందిని

ఈ విషయంలో పరికరళ్లోకాలు -

“సుకవుల ముఖ్యమైన వ్యాపారవిషయాలు రసాదులు. అందుచేత వాళ్లు ఎల్లపుడు ఆ రసాదుల నిబంధనం విషయంలో ప్రమాదం (పొరబాటు) లేకుండా ఉండాలి”

“విరసమైన ప్రబంధం కవికి గొప్ప అపశబ్దం (అపకీర్తి హేతువు). అలాంటి ద్రబంధం రచించినా అతడు అకవియే అవుతాడు. ఇతరులెవరూ ఆతడు చూపిన మార్గాన్ని న్మరించరు కూడ”.

“*ప్రాచీనులైన కొందరు కవులు విశ్శంఖలమైన వాక్కు కలవారే అయినా వాళ్లకి కీర్తి లభించేసింది. బుద్దిమంతుడెవడూ వాళ్లని అనుకరిస్తూ ఈ నీతిని విడవగూడదు.

“మేం చూపించిన ఈ నీతి (మారగం) వాల్మీకి వ్యాసుడు మొదలైన ప్రసిద్గులైన ఏ కవులున్నారో వాళ్ల అభిప్రాయానికి బాహ్యం కాదు”. వాళ్ల అభిప్రాయాన్ని అనుసరించినదే అని అర్థం. త్తి

674 ధ్వన్వ్యాలోకః లోచనం

తేషామితి - రసాదీనామ్‌. తైరితి = సుకవిభిః. సోఒపళశబ్ద ఇతి - దుర్యశ ఇత్యర్థః. నను కాలిదాసః పరిపోషం గతస్యాపి కరుణస్య రతివిలాపేషు పొనఃపున్యేన దీపనమకార్నీత్‌ తత్కోఒయం రసవిరోధినాం పరిహారనిర్చన్ధ ఇత్యాశజ్క్యాహ - పూర్వ ఇతి. న హి వసిష్టాదిభిః కథం చిద్యది సృృతిమార్గః త్యక్త: తద్వయమపి తథా త్యజూమః. అచిన్త్య హేతుకత్వాత్‌ ఉపచరితానామితి భావః. ఇతిశబ్దేన పరికరశ్ళోకసమాప్తిం సూచయతి. 19

బాలానందిని

తేషామితి - రసాదులయొక్క. తైరితి - సుకవులచేత. సోఒపశబ్ద ఇతి - అపకీర్తి అని అర్ధం. నన్వితి - కాలిదాసు రతివిలాపఘట్టంలో కరుణరనం పరిపోషాన్ని పొందిన కూడ మళ్ళీ మళ్ళీ దానిని ఉద్దీపింపచేశాడు. అలాంటప్పుడు రసవిరోధుల్ని పరిహరించా లంటూ ఈ నిర్చ్భంధం ఏమిటి? అని ఆశంకించుకొని పూర్వే ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. వసిష్టాదులు ఎందుచేతనో న్నతివిహితమైన మార్గం త్యజించారు కదా అని మనం కూడ అలా త్యజించం కదా? ఉన్నతచరిత్రవంతులు చేసే పనికి హేతువును మనం ఊహించజాలం అని భావం. 'ఇతి' శబ్బ్దంచేత పరికరళ్లోకాల సమాప్తిని నూచిస్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

కొ. వివక్షితే రసే లబ్ధప్రతిష్టే తు విరోధినామ్‌,

బాధ్యానామణ్గిభావం వా ప్రాప్తానాముక్తి రచృలా. 20

స్వసామగ్ర్యా లబ్ధ్బపరిపోషే తు వివక్షితే రసే విరోధినాం విరోధిరసాజ్లా నాం బాధ్యానామ్‌, అబ్గబావం వా ప్రాప్తానాం సతామ్‌ ఉక్తిర్ష దోషాయ. బాధ్యత్వం హి విరోధినాం శక్యాభిభవత్వే సతి; నాన్యథా, తథా చ తేషాముక్షిః ప్రస్తుతరసపరిపోషాయైవ సంపద్యతే, అబభ్గభావం టప్రాప్తానాం చ తేషాం విరోధిత్వవేవ నివర్తతే. అబ్గభావప్రాప్తిర్హి తేషాం స్వాభావికీ సమారోపకృతా వా. తత్ర యేషాం నైసర్గికీ తేషాం తావదుక్తావ వ్రిరోధః ఏవ. యథా విప్రలమృళ్ళజ్లారే

తృతీయోద్దోతః 675 తదబ్లానాం వ్యాధ్యాదీనామ్‌. తేషాం చ తదజ్లానామేవ అదోషో నాతదజ్లానామ్‌. తదబ్గత్వే చ సంభవత్యపి మరణస్యోపన్యాసో న జ్యాయాన్‌. ఆశ్రయవిచ్చేదే రసస్యాత్యన్తవిచ్చేదప్రాప్తే:. కరుణస్య తు తథావిధే విషయే పరిపోషో భవిష్యతీతి చేత్‌ - న; తస్య అప్రస్తుతత్వాత్‌. ప్రస్తుతస్య చ విచ్చేదాత్‌. యత్ర తు కరుణరస స్యైవ కావ్యార్భత్వం తత్రావిరోద:. ళ్ళబ్ళ్గారే వా వమురణన్య అదీర్ధకాలప్రత్యాపత్తిసంభవే కదాచిదుపనిబన్ధః నాత్యన్తవిరోధీ. దీర్చకాలవ్రత్యాపత్తౌ తు తస్యాన్తరా వ్రవాహవిచ్చేద ఏవేతి ఏవంవిధేతివృత్తనిబన్ధృనం రసబస్థప్రధానేన కవినా పరిహర్తవ్యమ్‌. బాలానందిని

వివక్షితే ఇతి :- వివక్షితే= ప్రతిపాదించదలచిన, రసే*= రనం, లబ్బప్రతిస్టే= పొందబడిన ప్రతిష్ట కలదగుచుండగా, బాధ్యావామ్‌= బాధ్యములు కాని, అబ్లభావం ప్రొప్తానాం వాః= అంగత్వాన్ని పొందినవి గాని అయిన, విరోధినామ్‌= విరోధిరసాల, ఉక్తి:= చెప్పడం, అచ్చలా= నిర్హుష్టమైనది.

'స్యేతి. ప్రతిపాదించదలచిన రసం తన సామగ్రిచేత పరిపుష్టిని పొందిన తరవాత, విరోధినామ్‌= విరోధిరసాంగాలయొక్క (ను) బాధ్యాలుగా గాని, వా=*= అంగత్వం పొందినవిగా గాని చెప్పడంలో దోషం లేదు. విరోధులు తిరస్కరించడానికి శక్యం అవుతేనే అవి బాధ్యములవుతాయి; మరొక విధంగా కావు. తిరస్కరించడానికి, అణచివేయడానికి, శక్యమైన విరోధుల్నే బాధ్యాలు అంటారు అని అర్ధం. అందుచేత అలాంటివాటిని చెప్పడం ్రస్తుతరసాన్ని పోషించడానికే ఉపయోగిన్తుంది. అవి (విరోధులు) అంగత్వం పాందుతే వాటి విరోధిత్వమే తొలగిపోతుంది. వాటికి అంగభావం లభించడం స్వాభావికంగా జరగవచ్చు, సమారోపంచేత జరగవచ్చు. వేటికి స్వాభావికమైన అంగత్వమో వాటిని చెప్పినా విరోధం లేదు. అయితే దాని అంగాలను చెపితేనే దోషం లేదు కాని దాని అంగాలు కానివాటిని చెపితే అదోషం కాదు (దోషమే). మరణం విప్రలంభశ్శంగారాంగం అవడానికి అవకాశం ఉన్నా దాన్ని చెప్పడం ఆంత మంచిది కాదు, ఆశ్రయం విచ్చిన్నం అయిపోతుంది కదా? అలాంటి విషయంలో (మరణం

876 ధ్వన్వాలోకః వర్ణిస్తే) కరుణకు పోషణం కలుగుతుంది కదా అని ప్రశ్నించవచ్చు కాని అది యుక్తం కాదు. అది ఇక్కడ ప్రస్తుతం కాదు కదా? ప్రస్తుతమైన విప్రలంభం విచ్చిన్నమైపోయింది కదా? ఎక్కడైతే కకుణరసమే కావ్యార్థమో (ప్రస్తుతరనమో) అక్కడ (మరణం వర్ణించినా) విరోధం ఉండదు. అదీర్ధకాలంలో పునఃసమాగమం కలుగుతుంది అనే సంభావన ఉన్నట్లయితే ఒకప్పుడు శృంగారంలో (మరణూన్ని) ఉపనిబంధించినా అంతగా విరోధి కాదు. దీర్ధకాలానికి కాని పునఃసమాగమం లేనప్పుడు ఆ శృంగారరసప్రవాహం మధ్యలో విచ్చిన్నం అయిపోతుంది. అందుచేత రనప్రధానుడైన కవి ఈ విధమైన ఇతివృత్తాన్ని నిబంధించడాన్ని పరిహరించాలి. లోచనం

ఏవం విరోధినాం పరిహారే సామాన్యేనొక్తే ప్రతిప్రసవం నియతవిషయ మాహ - వివక్షిత ఇతి. బాధ్యానామితి - బాధ్యత్వాభిప్రాయేఐణ అబ్గత్వాభిప్రాయేణ వేత్యర్థః. అచ్చలా నిర్జోషేత్యర్థః. బాధ్యత్వాభిప్రాయం వ్యాచష్టే - బాధ్యత్వం హీతి. అబ్గభావాభిప్రాయముభయథా వ్యాచష్టే. తత్ర ప్రథమం స్వాభావికప్రకారం నిరూవయుతి -- తదజ్లానామితి. నిరపేక్స్షబావతయా సాపేక్ష భావవిప్రలమృళ్ళజ్ఞారవిరోధిన్యపి కరుణే యే వ్యాధ్యాదయః సర్వథాబ్లత్వేన దృష్టాః తేషామితి. తే హి కరుణే భవన్వ్త్యేవ, త ఏవ చ భవన్తీతి. శృజ్లారే తు భవన్వేవ, నాపి త ఏవేతి. అతదజ్ఞానామితి:- యథా అలస్యాగ్ర్యజుగుప్పానా మిత్యర్థవ. తదబ్గత్వే చేతి. “సర్వ ఏవ శృబ్లారే వ్యభిచారిణ:” ఇత్యుక్తత్వాదితి భావః ఆశ్రయస్య స్త్రాపురుషాన్యతరన్య అధిష్టానస్య అపాయే రతిరేవ ఉచ్చిద్యేత తస్య జీవితసర్వస్వాభిమానరూపత్వేన ఉభయాధిష్టానత్వాత్‌, ప్రస్తుతస్యేతి - వివ్రలమృస్యేత్యర్థః. కొవ్యార్ధత్వమితి - ప్రస్తుతత్వమితి. నన్వేవం సర్వ ఏవ వ్యభిచారిణః ఇత్యేతద్విఘటితమ్‌ ఇత్యాశజ్క్యాహ - శృజ్ఞారే వేతి అదీర్ధకాలే యత్ర మరణే విశ్రాన్తిపదబన్థ ఏవ నోత్పద్యతే తత్రాన్య వ్యభిచారిత్వమ్‌. కదాచిదితి. యది తాదృశీం భణ్గీం ఘటయితుం సుకవేః కౌశలం భవతి; యథా -

తృతీయోద్దోతః 677 “త్రీర్ధే తోయవ్యతికరభవే జహ్ను కన్యాసరయ్యో: దేహన్యాసాదమరగణనాలేఖ్యమాసాద్య సద్యః, పూర్వాకొరాధికచతురయా సంగత: కొన్తయాసౌ లీలాగారేష్వరమత పునర్నన్షనాభ్యన్తరేషు”. (రఘు 8. 95). అత్ర స్ఫుటైవ రత్యబ్లతా మరణస్య. అత ఏవ సుకవినా మరణే పద

బన్టమాత్రం న కృతమ్‌, అనూద్యమానత్వేనైన ఉపనిబన్బనాత్‌. పదబన్ధనివేశే

తు సర్వథా శోకోదయ ఏవ అతిపరిమితకాలప్రత్యాపత్తిలాభే ఒపి. బాలానందివి

ఏవమితి - ఈ విధంగా విరోధులను పరిహరించాలి అని సామాన్యరూపంలో చెప్పి నియతవిషయమైన (ప్రత్యేకం కొన్నింటికి సంబంధించిన) ప్రతిప్రసవాన్ని (నిషేధాన్ని) చెవుతున్నాడు - వివక్షిత ఇతి. బాధ్యానామితి - బాధ్యత్వాభిప్రాయం చేత గాని, ఆంగాత్వాప్రాయం చేత గాని అవి అర్ధం. అచలా దోషరహితం అని ఆర్ధం. బాధ్యత్వం అనేదాని అభిప్రాయాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. బాధ్యత్వం హీతి. అబ్గభావానికి అభిప్రాయాన్ని రెండు విధాల వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు. వాటిలో ముందుగా స్వాభావికమైన ప్రకారాన్ని నిరూపిస్తున్నాడు - తదబ్ఞానామితి. కరుణరస పునఃసమాగమాళశ లేకపోవడంచేత, పునఃవమాగమాశ ఉన్న విప్రలంభళశృంగారానికి విరోధి అయివా దానియందు

(కరుజయందు) ఏ వ్యాధ్యాదులు సర్వథా అంగాలుగా చూపబడుతున్నాయో వాటి

యొక్క అని అర్ధం. అవి కరుణరసంలో తప్పకుండా ఉంటాయి. అనే ఉంటాయి.

శృంగారంలో నైతే అవి తప్పకుండా ఉంటాయి. అయితే అవి మాత్రమే కాదు. అతదజ్ఞానామితి. ఉదాహరణకి - ఆలస్య - బెగ్ర్య - జుగుప్సలు అని అర్ధం. తదబ్గత్వే చేతి. “శృంగారంలో అన్ని వ్యభిచారులూ కూడ ఉంటాయి” అని చెప్పడంవల్ల అని భావం. అశ్రయస్య= అధిష్టానమైన స్రీపురుషులలో ఒకరియొక్క మరణం కలగగా రతియే పూర్తిగా తొలగిపోతుంది. ఎందుచేత ననగా అది (రతి) జీవిత నర్వస్వాభిమానరూపం అవడంచేత ఇద్దరినీ ఆశ్రయించుకొని ఉంటుంది. ప్రస్తుత స్యేతి

-విప్రలంభంయొక్క అని అర్ధం. కావ్యార్థత్వమితి. ప్రస్తుతం అయి ఉండడం అని అర్ధం.

అయితే మరి “అన్ని వ్యభిచారులూ ఉంటాయి”. అనే మాట విఘటితం అయిపోయింది

కదా అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు -శృళ్ళారే వేతి. ఎక్కడైతే మరణం (మరణవర్షనం) దీర్చకాలం ఉండదో అక్కడ మరణించినట్లు ఆలోచనయే విశ్రాంతిపదాన్ని పాందదు;

678 ధ్వన్వాలోకః అనగా మనస్సులో ధృఢంగా నాటుకొనదు. అలాంటి చోట ఇది వ్యభిచారి అవుతుంది. కదాచిదితి - అలాంటి భంగిని (రీతిని) కూర్చేశక్తి కవికి ఉంటే. ఎట్లనగా- తీర్థే ఇతి. రఘువంశంలో ఇందుమతీవిరహతప్తుడైన అజుని దేహత్యాగాది వర్ణనం. జహ్నుకన్యాసరయ్వోః= గంగాసరయూనదులయొక్క, తోయవ్యతికరభవే= జలాల కలయిక చేత ఏర్పడిన, తీర్థే తీరమునందు, దేహన్యాసాత్‌= దేహాన్ని ఉంచడం వల్లు, ఆమరగణనాలేఖ్యమ్‌= దేవతాపురుషుల లెక్కలో లేఖనాన్ని, ఆసాద్య= పొంది, పూర్వాకారాధికచతురయా= పూర్వపు ఆకారం కంటె ఎక్కువ నేర్చుగల (నుందరియైన) కాన్తయా= ప్రియురాలితో, పునః= మల్లీ, సంగతః= కూడినవాడై, అసౌ= ఇతడు, (అజుడు), నన్దనాభ్యన్తరేషు - నందనవనమధ్యవ్రదేశాలలో, లీలాగారేషు= విలాసగృహాలలో, అరమత= రమించెను. అన్రేతి :- ఇక్కడ మరణం రతికి అంగంగా ఉండడం స్పష్టంగానే తెలుస్తూన్నకి అందువల్లనే ఈ సుకవి మరణంలో పదబంధం మాత్రం అనగా ఆతడు మరణించినట్లు మనస్సులో స్థిరంగా ఉండిపోవడాన్ని, చెయ్యలేదు. ఎందుచేతననగా మరణాన్ని అనువదిస్తున్నట్లు నిబంధించాడు. పదబంధం కూర్చినట్లయితే, అతిపరిమితమైన కాలంలో పునఃసమాగమం జరిగినా, తప్పకుండా శోకోదయం కలుగుతుంది. వివరణ : “గంగాసరయూసంగమంలో పడి మరణించాడు" అని చెప్పి తరవాత ఏ విధగా వర్ణించినా మరణించాడు అనే విషయం మనస్సులో నాటుకుపోతుంది. అచిరకాలంలో పునఃనమాగమం జరిగినా కూడ శోకోదయం తప్పదు. అలా కాకుండా ఒక జరిగిన విషయాన్ని మామూలుగా పేర్కొన్నట్లు “దేహం ఆ తీర్ధంలో ఉంచడంవల్ల దేవతల గణనలో చేరిపోయాడు” అని చెప్పడంలో వదబంధం లేదు గొన (నహృదయహృదయాలలో) శోకోదయానికి అవకాశం లేదు అని భావం. లోచనం అథ దూరపరామర్శకన హృదయసామాజికాభిప్రాయేణ మరణన్య అదీర్చకాలవ్రత్యావత్తేరబతా ఉచ్యతే, వాన్త, తావనవత్ప్సరాజే ఒపి యౌగస్థరాయణాదినీతిమార్గాకర్ణననంస్కృతమతీనాం వానవదత్తామరణ బుద్ధేరేవ అభావాత్‌ కరుణస్య నామాపి న స్యాదితి అలమవాన్తరేణ బహునా. తస్మా త్‌ దీర్ధకాలతాత్ర పదబన్థలాభ ఏవేతి మన్తవ్యమ్‌. ఏవం నైసర్గికాబ్గతా వ్యాఖ్యాతా. సమారోపితత్వే తద్విపరీతేత్యర్థలబ్ధత్వాత్‌ స్వకళ్దేన న వ్యాఖ్యాతా.

తృతీయోద్దోతః 679 బాలానందిని

“అదీర్ధకాలప్రత్యాపత్తిసంభవే” అనే వృత్తివాక్యానికి “అదీర్ధకాలమైన ఏ మరణంలో (సహృదయుల మనన్సుకు) విశ్రాంతతిపదబంధమే ఉండదో, అనగా మరణించాడన్న భావం మనన్సులో బాగా నాటుకొనదో అక్కడ” అని వ్యాఖ్యానించబడింది. కొందరు దీనిని మరొక విధంగా వ్యాఖ్యానించారు. దానిని నిరాకరిస్తున్నాడు - అథేతి. దూరం వరకు ఆలోచించగలిగిన సహృదయులైన సామాజికుల దృష్ట్యా అదీర్హకాల(బ్రత్యాపత్తి అయిన మరణం అంగం అవుతుంది అని అర్ధం చెప్పే పక్షంలో, ఆహా! తాపసవత్సరాజంలో కూడా యౌగంధరాయణాదుల నీతిమారాన్ని విని ఉండడంచేత నంస్కృతములైన బుద్ధిగలవాళ్లకు వాసవదత్త మరణించిందనే బుద్దియే కలగదు గాన అక్కడ కరుణరసం పేరుకు కూడా ఉండదు. నరే అధికమైన ఈ అవాంతరచర్చ చాలు. అందువల్ల ఇక్కడ దీర్చకాలత్వం (ప్రతీతి విశ్రాంతి) పదబంధలాభం విషయంలోనే అని గ్రహించాలి. ఏవమితి. ఈ విధంగా నైనర్గికాంగత్వం విశదీకరించబడింది. సమారోపితం అయినప్పుడు అంగత్వం దీనికి (నైసర్గికాంగత్వానికి) విపరీతంగా ఉంటుంది. ఈ విధంగా దాని న్వరూపం అర్భాల్లభ్యం కాబట్టి (చెప్పక పోయినా ముందే చెప్పిన మరొక విషయాన్ని పట్టి తెలుస్తుంది కాబట్టి) తన మాటలలో (వృత్తికారునిచేత) వ్యాఖ్యానించబడలేదు.

ధ్వన్యాలోకం

తత్ర లబ్ధ్బప్రతిష్టే తు వివక్తితే రసే విరోధిరసాజ్లానాం బాధ్యత్వేన ఉకావదోషః యథా - శ్లో. క్వాకార్యం శశలక్ష్మణ:ః క్వ చ కులం భూయో౭పి దృశ్యేత సా

దోషాణాం ప్రశమాయమే శ్రుతమహో కోపే౭పి కొన్నం ముఖమ్‌,

కిం వక్షన్త్యపకల్మషాః కృతధియ: స్వప్నేఒపి సా దుర్లభా

చేతః స్వాస్థ్యము 'పైహి కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం పాస్యతి.

(94)

యథా వా- పుబ్దరీకస్య మహాశ్వేతాం ప్రతి ప్రవృత్తనిర్భరానురాగస్య ద్వితీయమునికుమారోపదేశవర్ణనే.

680 ధ్వన్యాలోకః బాలానందిని

తత్రేతి:- ప్రతిపాదింపదలచిన రసం ప్రతిష్ట పొందిన తరవాత వైతే విరోధి రసాంగాలను బాధ్యాలుగా చెప్పినా (కూర్చినా) దోషం లేదు. ఎట్లనగా -

శ్వేతి - ఈ శ్లోకం కావ్యవ్రకాశలో కూడ ఉదాహరించబడింది. అకార్యమ్‌= మునికన్యాభిలాషరూపమైన అకార్యం, క్వజ ఎక్కడ? శశలక్ష్మణః= చంద్రునియొక్క, కులమ్‌= కులము, క్వ చ = ఎక్కడ? (వితర్కం) సా= ఆమె, భూయః = మరల, అపి దృశ్యేత= చూడబడునా? (బెత్సుక్యం). నః= మనయొక్క, శ్రుతమ్‌= శాస్తశ్రవణం, దోషాణామ్‌= దోషాలయొక్క, ప్రశమాయ= నాశనం కొరకే కదా? (మతి). అహోజ ఏమి ఆశ్చర్యం? కోపేఒపి= కోపంలోకూడ, ముఖమ్‌= ఆమె ముఖం, కాన్తమ్‌= మనోహరంగా ఉంది (స్మరణం). అపకల్మషాః= తొలగిన పాపాలు గల, కృతధియ:ః= పండితులు, కిమ్‌= ఏమి, వక్ష్యన్తి= చెప్పగలరో (అంటారో) (శంక). సా= ఆమె, స్వప్పేఒ౭పి= స్వప్నంలో కూడ, దుర్గ్లభా= దుర్లభ అయినది (దైన్యం). చేతః= చిత్తమా! స్వాస్థ్యమ్‌= స్వస్థతను, ఉపైహి= పొందుము (ధృతి). ధన్యః= ధన్యుడైన, కః యువా= ఏ యువకుడు, అధరమ్‌= అధరోష్టమును, పాస్యతి= పానం చెయ్యగల్‌డో! (చింత).

మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - మహాశ్వేతయందు ప్రవర్తించిన అత్యధికమైన అనురాగం గల పుండరీకునికి రెండవ మునికుమారుడు చేసిన ఉపదేశాన్ని వర్ణించడం.

లోచనం

ఏవం ప్రకారత్రయం వ్యాఖ్యాయ కక్రమేణోదాహరతి - తత్రేత్యాదినా. క్వాకార్యమితి - వితర్క బెత్సుక్యేన, మతిః సృృత్యా, శజ్కా దైన్యేన, ధృతిః చిన్నయా చ బాధ్యతే. ఏతచ్చ ద్వితీయోద్ద్యోతారమృ ఏవోక్తమస్మాభిః ద్వితీయేతి ఎ విపక్షీభూతవిభావాద్యవధారణే 2పిహి అశక్యవిచ్భేదత్వేన దార్థ్యమేవ అనురాగస్య ఉక్తం భవతీతి భావః.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈవిధంగా ప్రకారత్రయాన్ని వ్యాఖ్యానించి క్రమంగా ఉదాహరిస్తున్నాడు = క్వాకొార్యమితి. వితర్కం బెత్సుక్యంచేత, మతి స్మృతిచేత, శంక దైన్యంచేత ధృతి చింతచేత బాధించబడుతున్నది. ఈ విషయం మేం ద్వితీయోద్దోతప్రారంభంలోనే చెప్పి ఉన్నాం. ద్వితీయేతి. విపక్షములైన వైరాగ్యానికి చెంఏన విభావాదుల అవధారణం ఉన్నా కూడా అనురాగానికి విచ్ళేదం కలిగించడం శక్యం కాలేదు గాన అనురాగానికి

తృతీయోద్ఫోతః 681 దార్థ్యమే చెప్పబడింది (అనురాగం చాలా దృఢంగా ఉన్నట్లే చెప్పబడింది) అని భావం. ధ్వన్యాలోకం

స్వాభావిక్యామబ్గభావప్రాప్తావదోషో యథా- శ్లో భ్రమిమరతిమలసహృదయతాం ప్రలయం మూర్భాం తమః శరీరసాదమ్‌, మరణం చ జలదభుజగజం ప్రసహ్య కురుతే విషం వియోగినీనామ్‌. (95) ఇత్యాదౌ. బాలానందివి అంగత్వప్రాస్తి స్వాభావిక మైనప్పుడు దోషం లేకపోవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా

• “భ్రమిమ్‌' ఇత్యాదులలో (ఈ ళ్లోకం ద్వితీయోద్దోతంలో 41వ శోకంగా వచ్చినది. అర్భాదులు అక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి). ఇక్కడ కరుణలో ఉచితమైన వ్యాధికి అనుభావాలైన తల తిరగడం మొదలైనవి విప్రలంభంలో కూడా ఉంటాయి. అందుచేత వీటి అంగత్వం స్వాభావికం ధ్వన్యాలోకం సమారోపితాయామప్యవిరోధో యథా - “పాణ్గు క్రామమ్‌” ఇత్యాదౌ. యథావా - “కోపాత్కోమలలోలబాహులతికాపాశేన” ఇత్యాదౌ. బాలానందిని ఆరోపించబడిన అంగత్వ(ప్రాష్తిలో కూడ విరోధాభావం ఎట్లనగా - “పాణ్గు' ఇత్యాదులలో. పూర్తి శోకం లోచనంలో ఇవ్వబడింది. పాణ్లు ఇథి - సభి= ఓ సఖీ! తవ= నీయొక్క, నితాన్తమ్‌= మిక్కిలి, ఈ శ్రీయావిశేషణం పాణ్గు మొదలైన అన్ని విశేషణాలకీ అన్వయిస్తుంది. పాణ్ణు= తెల్లనైన, కామమ్‌= చిక్కిన, వదనమ్‌= ముఖమూ, నరసమ్‌= అనురాగంతో కూడిన (అన్న రనంతో కూడిన అని మరొక అర్ధం), హృదయమ్‌= హృదయమూ, అలనమ్‌= ఏ పనులూ చేయజాలని, వవుః చ= శరీరమూ, హృదన్తః:= హృదయం లోపల, క్లేత్రియరోగమ్‌= ఈ శరీరంలో చికిత్స చేయ శక్యం కాని రోగాన్ని, విరహరూపమైన అసాధ్యరోగాన్ని అని అర్ధం, ఆవేదయతి= సూచిస్తున్నది.

682 ధ్వన్వాలోకః

యథా వా ఇతి :- మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా 'కోపాత్కోమల' ఇత్యాదియందు (ఈ శ్లోకం ద్వితీయోద్దోతంలో 36వ ళ్లోకంగా వచ్చినది).

లోచనం

సమారోపితాయామితి : అబ్గభావప్రాప్తావితి శేషః.

పొణ్లు కామం వదనం హృదయం సరసం తవాలసం చ వపుః,

ఆవేదయతి నితాన్తం క్షేత్రియరోగం సఖి హృదన్తః.

అత్ర కరుణోచితో వ్యాధి: శ్లేభబ్యా స్థాపిత:. కోపాదితి బద్ధేతి హన్యళ ఇతి చ రొద్రానుభావానాం రూపకబలాదారోపితానాం తదనిర్వాహాదేవాబ్లత్వమ్‌. తచ్చ పూర్వమేవోక్తం “నాతినిర్వహటైషితా” ఇత్యత్రాన్తరే.

బాలానందివి

సమారోపితాయామితి. 'అబ్గభావ(ప్రాప్తా' అని అధ్యాహారం. అరోపించబడిన అంగత్వప్రాప్తియందు అని అర్ధం. అగ్రేతి. “పాణ్గు ఇత్యాది శ్లోకంలో కరుణకు ఉచితమైన వ్యాధి శ్లేషపద్ధతిలో స్థాపించబడింది. అనగా రెండింటికి సాధారణమైన అనుభావాలను చూపడంచేత, విప్రలంభంలో ఆరోసించబడి దానికి అంగమైనది. కోపాదితి. 'కోపంవల్ల', 'కట్టి', 'కొట్టబడతాడు' అని రూపకబలంచేత ఆరోపించబడిన రౌద్రానుభావాలు, ఆ రూపకాన్ని చివరివరకు నడిపించకపోవడంచేతనే శృంగారాంగా లయ్యాయి. ఈవిషయం '“నాతినిర్వహభైషితా' అనే ఘట్టంలో వెనుకనే చెప్పబడింది.

ధ్వన్యాలోకం

ఇయం చాబ్గభావ'ప్రాప్తిరన్యా యదాధికారికత్వాత్‌ ప్రధానే ఏకస్మిన్‌ వాక్యార్ధే రనయోర్భావయోర్వా వరన్పరవిరోధినోః ద్వయోః అబ్గభావగమనం తస్యామపి న దోషః. యథోక్తం 'క్షిప్తో హస్తావలగ్నః ఇత్యాదౌ. కథం తత్ర అవిరోధ ఇతి చేత్‌ - ద్వయోరపి తయోరన్యపరత్వేన వ్యవస్థానాత్‌. అన్యపరత్వే౭పి విరోధినోః కథం విరోధనివృత్తి రితి చేత్‌, ఉచ్యతే - విధౌ విరుద్ధసమావేశస్య దుష్టత్వం నానువాదే. యథా -

తృతీయోద్ధ్యతః 683 ఏహి గచ్చ పతోత్తిష్ట వద మౌనం సమాచర, వివమాశాగ్రహగస్తైః క్రీడన్తి ధనినోర్థిభిః. (96)

ఇత్యాదౌ. అత్రహి విధిప్రతి షేధయోరనూద్యమానత్వేన సమావేశేన

విరోధః, తథా ఇహాపి భవిష్యతి. ళ్లోకే హ్యస్మిన్‌ ఈర్వావిప్రలమృ శృబారకరుణవస్తునోః న విధీయమానత్వమ్‌. తిపురిపుప్రభావాతి శయన్య వాక్యార్థత్వాత్‌, తదబ్గత్వేన చ తయోః వ్యవస్థానాత్‌. ఎాలానందిని

ఇయం చేతి - ఈ మరియొక అంగత్వప్రాప్తి ఏదనగా - ఆధికారికం (వర్ణించడానికి ఉద్దిష్టం) అవడం చేత ప్రధానమైన ఒక వాక్యార్థంలో పరస్పరవిరోధులైన రెండు రసాలు గావి, భావాలు గాని అంగత్వాన్ని పాందడం; అలాంటి అంగభావప్రాప్తిలో కూడ దోషం లేదు. “క్షిపో హస్తావలగ్నః” ఇత్యాదులలో చెప్పినట్టు. (ఈ శ్లోకం వెనక ద్వితీయోద్ద్యోతంలో 23వ ళ్లోకంగా వచ్చినది). అక్కడ విరోధం ఎందుకు లేదు అంటే, అక్కడ ఆ రెండూ మరొకదానికి అధీనాలుగొ స్థాపించబడడంవల్ల. అన్యపరాలైనంత మాత్రాన విరోధుల మధ్య విరోధం ఎలా నివర్తిస్తుంది? చెపుతున్నాం, విను- విరుద్ధమైనవాటి నమావేశం విధిలోనే దుష్టం కాని, అనువాదంలో కాదు. ఎట్లనగా -

ఏహీతి - ఏహి = రమ్ము గచ్చవ వెళ్ళుము, పత= క్రింద పడుము, (పాదాలకి నమస్కారం చేయుము) ఉత్తిష్ట= లెమ్ము, వద= (ఏమి చెప్పాలో) చెప్పుము. మౌనం సమాచరజ= నోరు మూసికొని కూర్చొనుము. ఏవమ్‌= ఇట్లు, ధనినః= ధనవంతులు, ఆశాగ్రహగ్రస్తై= ఆశ అనే గ్రహంచేత ఆవహించబడిన. ఆర్థిభిః;= యాచకులతో, క్రీడన్తి= ఆడుకొనుచున్నారు. ఇక్కడ విధిప్రతిషేధాలు అనువదించబడుతున్నట్లుగా

కూర్చబడడంచేత ఏ విధంగా విరోధం లేదో అదేవిధంగా ఇక్కడ కూడా ఉంటుంది. ఈ

శ్లోకంలో ఈర్వ్యా-వివప్రలంభశృంగార - కరుణరసా లనే వస్తువులు విధించబడడం లేదు.

తిపురనంహారకుని ప్రభావాతిశయం ఇక్కడ ప్రధానంగా చెప్పదలచిన (విధేయమైన) వాక్యార్థం. దానికి అంగంగా ఆ రెండూ ఉన్నాయి.

వివరణ : ఏహీత్యాదిళ్లోకంలో వాక్యార్థం (విధేయం) 'ధనినః శ్రీడన్లి' అనేది. “ఏహీతి శ్రీడన్తి” “గచ్చేతి క్రీడన్తి” ఇత్యాదివిధంగా గమవాగమనాదులు క్రీడకు అంగంగా

684 ధ్వన్వాలోకః చెప్పబడ్డాయి. అవి పరస్పరవిరుద్ద్ధాలైనా మరొక దానికి అంగాలవడంచేత ఏ విధంగా దోషం లేదో అట్లే ఇక్కడ కూడ. లోచనం

అన్యేతి. చతుర్జోఒయం ప్రకారః ఇత్యర్థః. పూర్వం హి విరోధినః ప్రస్తుతరసాన్తరే అబ్గితా ఉక్తా; అధునా తు ద్వయోర్విరోధినోః వస్వన్తరే అబ్గభావః ఇతి విశేష; "క్షిప్త ఇతి. వ్యాఖ్యాతమేతత్‌ “ప్రధానేఒ౭న్యత్ర వాక్యార్ధే” ఇత్యత్ర. నను అన్యపరత్వేఒపి స్వభావ: న నివర్తతే, స్వభావకృత ఏవ చ విరోధః ఇత్యభిప్రాయేణాహ - అన్యపరత్వే౭పీతి. విరోధినోరితి. తత్సభావయోరితి హేతుత్వాభిప్రాయేణ విశేషణమ్‌. ఉచ్యత ఇతి. అయం భావః - సామగ్రీవిశేషవతితత్వేన భావానాం విరోధావిరోధౌ, న స్వభావమాత్రనిబన్ధనౌ శీతోష్ణయోరపి విరోధాభావాత్‌. విధావితి. “తదేవ కురు; మా కార్నీ” ఇతి యథా. విధిశబ్దేనాత్ర ఏకదా ప్రాధాన్యముచ్యతే. అత ఏవ “అతిరాత్రే షోడశినం గృహ్హన్తి. న గృహాన్ని” ఇతి విరుద్ధవిధిః వికల్పపర్యవసాయీతి వాక్యవిద:ః. అనువాద ఇతి. అన్యాబతాయామిత్యర్థః. శ్రీడాబత్వేన వ్యూత్ర విరుద్ధానామర్థానామభిధానమితి రాజనికట వ్యవస్థితాతతాయిద్వయన్యాయేన విరుద్దానామప్యన్యముఖ(పేక్షితాపరత న్రీకృతానాం శ్రౌతేన క్రమేణ స్వాత్మృవరామర్శేఒ ప్యవిశ్రామ్యతామ్‌, కా కథా పరస్పరరూపచిన్తాయాం యేన విరోధః స్యాత్‌. కేవలం విరుద్ధత్వాత్‌ అరుణాధికరణస్థిత్యా యో వాకీయ ఏషాం పాశ్చాత్య: సంబస్థః సంభావ్యతే స విఘటతామ్‌.

బాలానందిని

అన్వ్యేతి - ఇది నాల్లవ ప్రకారం అని అర్ధం. పూర్వం విరోధిరసంయొక్క అంగం ప్రస్తుతమైన మరొక రసానికి అంగం ఎలా అవుతుందో చెప్పబడింది. ఇప్పుడైతే విరోధులైన రెండు మరొక వన్తువునకు అంగాలుగా ఎలా అవుతాయో చెప్పబడుతున్నది అనేది విశేషం. “క్షిప్తా ఇతి. “ప్రధానే ఒన్యత్ర వాక్యార్థే' అనే కారిక దగ్గర ఇది వ్యాఖ్యానించబడింది. నన్వితి - (ఆశంక) అన్యపరం అయినంత మాత్రాన స్వభావం

తృతీయోద్దోతః 885 ఎలా మారుతుంది? విరోధం అనేది స్వభావసిద్ధంగా వచ్చినదే కదా అనే అభిప్రాయంతో అన్యపరత్వేఒపీత్యాదికం చెపుతున్నాడు. విరోధినోరితి. విరోధినోః అనగా 'విరుద్ధన్వభావం గలవైనప్పటి'కీ అని విరోధనివృత్తి కలగదు అనడానికి హేతుత్వాన్ని చెప్పే అభ(ప్రాయంచేత ఉపయోగించిన విశేషణం (ద్వయోః అనే దానికి విశేషణం). ఉచ్యతే ఇతి. దీని భావం ఇది - పదార్ధాలకు విరోధావిరోధాలు కేవలం న్వభావమాత్రంచేత ఏర్పడవు; పామళ్రీవిశేషంలో పడడంచేత, అనగా చేరడంచేత, కలుగుతాయి. అందుచేత ఒకప్పుడు శీతోష్టస్పర్శలకు కూడ విరోధం ఉండదు.

వివరణ: పదార్థాలలో ఒకదానికి మరొక దానితో విరోధం ఉంటుంది; మరొక దానితో విరోధం ఉండదు అంటే ఈ విరోధావిరోధాలు కేవలం వాటి స్వభావాన్ని వట్టిమాత్రమే కాక విశిష్టసామగ్రితో వాటికి అనుప్రవేశం (నంబంధం) ఉండడంచేత కలుగుతాయి. ఘటత్వానికీ పటత్వానికీ సామానాధికరణ్యం ఉండదు - అనగా రెండూ ఒక వన్తువులో ఉండవు. ఆదే విధంగా శీతస్పర్శకీ ఉష్ణస్పర్శకీ సామానాధికరణ్యం ఉండదు. అందుచేత వీటికి సామానాధికరణ్యం లేకపోవడం అనే విరోధం స్వాభావికం (స్వభావాన్ని పట్టి ఏర్పడినది). శీతన్సర్శ ఏ వదార్ధంలో ఉందో ఆ పదార్ధం కొన్ని ద్రవ్యాలచేత ఏర్పడుతుంది. ఆ ద్రవ్యాలలో ఉప్పస్పర్శను అడ్డుకునే శక్తి (పతిబంధకత్వం) ఉంది గాన ఆ ద్రవ్యాలవల్ల పుట్టిన పదార్థంలో ఉష్పస్పర్శ ఉండదు. శీతస్పర్శే ఉంటుంది. ఒక పదార్థంలో సుగంధం ఉంది. అ పదార్థం ఏ ద్రవ్యాలతో తయారవుతుంటో వాటిలో సుగంధాభావాన్ని అడ్డుకునే శక్తి ఉంటుంది. అందుచేత ఆ ద్రవ్యాలతో తయారయిన పదార్థంలో సుగంధమే కాని సుగంధాభావం ఉండదు. ఇలాంటి స్థలాలలో శతస్పర్శ సురభిగంధాలకీ ఉష్ణస్పర్శ-అనురభిగంధాలకీ విరోధం ఏర్పడిందంటే అది (ఆ విరోధం) ఉత్పత్తిప్రతిబంధరూపమైనది. కొన్నిచోట్ల ఒక పదార్థాన్ని పుట్టించే పామగ్రిలో (ఉదా. శీతస్పర్శ గల జలం, ఉపష్పస్పర్వగల తేజస్సు నహకారులుగా ఉన్న తండులాదులతో అన్నం మొదలైనవి వండేటప్పుడు) ఉష్ణన్సర్శ ప్రతిబంధకత్వమూ ఉండకపోవచ్చు, శీతస్పర్శ ప్రతిబంధకత్వమూ ఉండకపోవచ్చు. అలాంటపుడు ఆ పదార్థంలో శీతోష్ణస్పర్శలకి విరోధమే లేదు. విధిప్టలంలో ప్రవృత్తిసామగ్ర్యనుప్రవేశం ఉంటుంది. (ప్రవర్తింపచేపే సామశ్రియొక్క అనుప్రవేశం ఉంటుంది) నిషేధస్థలంలో నివృత్తిసామగ్ర్యనుప్రవేశం ఉంటుంది. అందుచేత విరుద్ధసామగ్ర్యనుప్రవేశాన్ని పట్టి విధినిషేధాలకి విరోధం అని భావం.

686 ధ్వన్వాలోకః

విధావితి - రెండు విరుద్ధాంళాలు ఒక విధిలో కలవవు కాని అనువాదంలో అవి కలవవచ్చు అని వృత్తికారుడు “విధౌ విరుద్ధసమావేశస్య దుష్టత్వం, నానువాదే” అనే వాక్యంలో చెప్పిన దానిని వివరిస్తున్నాడు-తదేవేతి. ఎట్లనగా-“ఆ పనియే చేయుము” “ఆ పని చేయవద్దు” అన్నట్టు. ఒకే పనిని నిర్దేశిస్తూ ఈ పని చేయుము; ఈ పని చేయకుము అని విధిస్తున్నాడు. ఒకే పనిని చేయడం చేయకపోవడం అనేది ఒకే సమయంలో కుదరవు గాన ఇది దుష్టమైన వాక్యం అని అర్ధం. విదిశబ్టేనేతి. ఇక్కడ విధిశబ్దంచేత ఒకే సమయంలో ప్రాధాన్యం అనే అర్ధం చెప్పబడుతుంది. “కురు మాకార్షీ” అనే వాక్యంలో ఒకే సమయంలో ఒకే వ్యక్తి చేయడానికి చేయకుండా ఉండడానికీ ప్రాధాన్యం ఇవ్వజాలడు గాన ఇది దుష్టమైనది అని అర్ధం.

ఆత ఏవేతి - అందువలననే, అనగా ఒకే నమయంలో రెండింటికి (ప్రాధాన్యం కుదరదు గాన, అతిరాత్రంలో షోడశిని గ్రహిస్తారు. 'అతిరాత్రంలో షోడళిని గ్రహించరూో” అవి విరుద్ధమైనవాటియొక్క విధి వికల్పంలో పర్యవనన్నం అవుతుంది అని వాక్య శాస్త్రజ్ఞులు (మీమాంసకులు) చెప్పారు.

వివరణ : జ్యోతిప్టోామయాగఘట్టంలో “వాతిరాత్రే షోడశినం గృపహ్దాతి” (అతిరాత్రంలో షోడశిని గ్రహించకూడదు) “అతిరాత్రే షోడశినం గృహ్దాతి” (అతిరాత్రంలో షోడళిని గ్రహించాలి) అని రెండు వాక్యాలు ఉన్నాయి. ఈ రెండు వాక్యాలు రెండు విరుద్ధమైన విషయాలు చెపుతున్నాయి. రెండూ శ్రుతివాక్యాలే అవడంచేత నమానమైన ప్రామాఖ్యం కలవే. అందుచేత షోడళిగ్రహణం వైకల్పికం, అనగా చేయవచ్చు, అవసరం లేదనుకుంటే మానివేయవచ్చు అని మీమాంసాశాన్తంలో నిర్ణయించారు. “అతిరాత్రం' అంటే ఏమిటి, 'షోడశి' అంటే ఏమిటి ఈ విషయాలన్నీ ఆ శాస్త్రంలో చర్చించబడ్డాయి. ్రస్తుతం మనకు వాటి ఉపయోగం లేదు. ఇక్కడ మనకు ఉపయోగించే విషయం - 'నమస్రాధాన్యం గల రెండు పరస్పరవిరుద్దాలైనవి ఒక చోట ఉండవు", అనేది మాత్రమే.

అనువాదే ఇతి- మరొకదానికి అంగం అయినప్పుడు అని అర్ధం. ఈ ళ్లోకంలో విరుద్ద్ధాలైన అర్భాలు (వాక్యార్థం అవడంచేత ప్రభానమైన;) క్రీడకు అంగంగా చెప్పబడ్డాయి. అందుచేత ఒక రాజు దగ్గర ఉన్న ఇద్దరు ఆతతాయులవలె (పరస్పరద్వేషంతో ఒకరి నొకరు చంపాలనుకునే దుష్టులవలె) ఇవి విరుద్దాలే అయినా మరొకదాని ముఖం కేసి చూన్తూ ఉండవలసినవి (అప్రధానమైనవి) అవడంచేత తాము ఏ శ్రమంలో వినబడుతున్నాయో (చెప్పబడ్డాయో) ఆ శక్రమంచేత తమను తామే స్వతంత్రంగా

తృతీయోద్దోతః 687 గుర్తించుకొనలేని పరిస్థితిలో ఉన్నాయి. ఇంక అవి ఒకదాని స్వరూపాన్ని మరొకటి ఎలా గుర్తిస్తాయి? వాటికి అలాంటి విరోధం ఏమిటి? అయితే ఇవి విరుద్ధాలవడంచేత అరుణాధికరణన్యాయంచేత వాక్యంలో వీటి పాశ్చాత్యసంబంధం (తరవాత ఎర్పడే సంబంధం) ఏదైతే ఉండడానికి అవకాశం ఉందో అది విఘటితం అయితే కావచ్చును.

వివరణ- “అరుణయా పిజ్లాక్ష్యా ఏకహాయన్యా గవా సోమం క్రీబాతి” అనే వాక్యం ఉంది. మీమాంసా సిద్ధాంతం ప్రకారం శాబ్బబోధలో భావన ముఖ్యవిశేష్యంగా ఉంటుంది. అందుచేత “సోమక్రయణం భావయేత్‌' అని ప్రధానవాక్యార్థం. భావనలో తృతీయాంతా లన్నీ కరణంగా అన్వయిస్తాయి. అరుణాదిశబ్బాఖకి అరుణత్వాదులలో లక్షణ, అరుణత్వంచేత, పచ్చని కళ్లు ఉండడం (ఏింగాక్షీత్వం) చేత, ఏకహాయనీత్వం (ఒక సంవత్సరం వయస్సు కలిగి ఉండడంచేత) సోమశ్రయజణూన్ని భావించాలి. అని అర్ధం ముందు ఏర్పడుతుంది. కాని అరుణత్వాదుల్నిచ్చి కొనడం కుదరదు గాన తరవాత (“అరుణయా' ఇత్యాదులన్నీ 'గవా'కి విశేషణాలుగా గ్రహించబడి - అరుణవర్ణ- పింగాక్షీత్వ-ఎకహాయనీత్వాదులతో కూడిన గోవుచేత సోమశ్రయణం సాధించాలి అని అన్వయం ఏర్పరచుకోవాలి. ఇదే పాశ్చాత్యసంబంధం. తరవాత వచ్చిన అన్వయం. అదే విధంగా ఇక్కడ “యః ఆగచ్చ్భతి న ఏవ గచ్చతి” ఇత్యాదివిధంగా ఏర్పడే పాశ్చాత్యాన్వయంలో విరోధం కనబడితే కనబడవచ్చును అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

న చ రసేషు విధ్యనువాదవ్యవహారో నాస్తీతి శక్యం వక్తుమ్‌; తేషాం వాక్యార్థత్వేనాభ్యుపగమాత్‌; వాక్యార్థస్య వాచ్యస్య చ యౌ విధ్యనువాదౌ తౌ తదాక్షిప్తానాం రసానాం కేన వార్యేతే? యైర్వా సాక్షాత్కావ్యార్థతా రసాదీనాం నాభ్యుపగమ్యతే, తై స్తేషాం తన్నిమిత్తతా తావదవశ్యాభ్యుపగన్తవ్యా. తథాప్యత్ర శ్లోకే న విరోధః. యస్మాద నూద్యమానాబ్గనిమితోభయరనవస్తుస హకారిణో విధీయమా నాంశాద్భావ విశేషప్రతీతిరుత్పద్యతే, తతశ్చ న కశ్చిద్విరోధ:. దృశ్యతే హి విరుద్దభయనహకారిణః కారణాత్‌ కార్యవిశేషోత్పత్తిః. విరుద్ధఫలోత్ప్చాదనహేతుత్వం హి యుగపదేకస్య కారణస్య విరుద్ధం

688 ధ్వన్వాలోకః

నతు విరుద్దోభయసహకారిత్వమ్‌. ఏవంవిధవిరుద్ధపదార్థవిషయః:

కథమభినయ: ప్రయోక్తవ్య ఇతి చేత్‌ - అనూద్యమానైవంవిధ

వాచ్యవిషయే యా వార్తా సాత్రావి భవిష్యతి. ఏవం

విధ్యనువాదాశ్రయేణాత్ర శ్లోకే పరిహృతస్తావద్విరోధ:.

బాలానందివి న చేతి - రసాల విషయంలో విధి అనువాదం అనే వ్యవహారం ఉండదు అని

చెప్పడానికి వీలు లేదు; రసాలు కూడ వాక్యార్థమే అని అంగీకరించబడింది కదా?

వాచ్యమైన వాక్యార్థానికి ఏ .విధిత్వానువాదత్వాలు ఉన్నాయో అవి వాచ్యార్థంచేత

ఆక్షిప్తాలైన (వ్యంగ్యాలైన) రసాలకు ఉండవు అని ఎవరు నిరాకరించగలరు? రసాదులు

సాక్షాత్తుగా కావ్యార్ధాలు అని ఆంగీకరించనివారు కూడా వాటికి కావ్యార్థం నిమిత్తం ఆశి అంగీకరించితీరాలి. ఆ పద్ధతిలో కూడ ఈ శ్లోకంలో విరోధం లేదు. ఎందువల్లననగా అనువదించబడుతూన్న అంగాలు (క్షిప్తత్వాదులు) నిమిత్తంగా గల రెండు రసాలనే

వస్తువు నహకారిగా గల విధీయమానాంశంవల్ల ఒకానొక విశిష్టభావంయొక్క ప్రతీతి కలుగుతుంది. అందువల్ల విరోధం ఏదీ లేదు. పరస్పరవిరుద్దాలైన రెండు సహకారులుగా గల కారణంనుంచి కార్యవిశేషంయొక్క ఉత్పత్తి కనబడుతున్నది కదా? ఒక కారణం ఒకే సమయంలో విరుద్దాలైన ఫలాలను పుట్టించడం విరుద్ధం కాని ఒక కారణం రెండు విరుద్ధవస్తువులను సహకారులుగా తీసికోవడం విరుద్ధం కాదు కదా? ఏవంవిధేతి:- (ప్రశ్న) ఈ విధమైన విరుద్ధములైన పదార్థాలు విషయంగా గల అభినయం ఎలా ప్రయోగించడం కుదురుతుంది అని ప్రశ్నిస్తే - (సమాధానం) ఈ విధమైన వాచ్యార్థాలను అనువదించేటప్పుడు ఏమి నమాధానమో, ఏ వద్ధతో, అదే వార్త, పద్ధతి, ఇక్కడ కూడా ఉంటుంది. ఈ విధంగా విధ్యనువాదనయాన్ని (పద్ధతిని) ఆశ్రయించడంచేత ఈ శ్లోకంలో విరోధం పరిహరించబడింది.

"=. లోచనం నను ప్రధానతయా యద్వాచ్యం తత్ర విధిః. అప్రధానత్వేన తు వాచ్యే

అనువాదః. న చ రసస్య వాచ్యత్వం త్వయైవ సోఢమిత్యాశబ్కమానః పరిహరతి - న చేతి. ప్రధానాప్రధానత్వమాత్రకృతౌ విధ్యనువాదౌ. తౌచ వ్యబ్య్యృతాయామపి భవత ఏవేతి భావః. ముఖ్యతయా చ రస ఏవ కొవ్య

తృతీయోద్దోతః 689 వాక్యార్థ ఇత్యుక్తమ్‌. తేన అముఖ్యతయా యత్ర సోఒర్థః తత్ర అనూద్యమాన విభావాదిసమాక్షిప్తత్వాద్రనస్య అనూద్యమానతా; తదాహ - వాక్యార్థస్యేతి. యది వా మా భూదనూద్యమానతయా విరుద్ధయోః రసయోః సమావేశ, సహకారితయా తు భవిష్యతి ఇతి సర్వథా విరుద్దయోః యుక్తియుక్తో జ్లాజ్గిభావః, నాత్ర ప్రయాసః కళ్చిదితి దర్శ్మయతి - యైర్వేతి. తన్నిమిత్రతేతి. కావ్యార్థః విభావాదిర్నిమిత్తం యేషాం రసాదీనాం తే తథా, తేసాం భావస్తత్తా. అనూద్యమానాః యే హస్తక్షేపాదయః రసాబ్గభూతాః విభావాదయః: తన్నిమిత్తం యదుభయం కరుణవిప్రతిమ్భాత్మకం రసవిస్తు, రససజాతీయం, తత్సహకారి యన్య విధీయమానన్య శామృవశరవహ్నిజనితదురితదాహలక్షణన్య తస్మాద్భావవిశే షే(ప్రేయోలబ్కారవిషయే భగవత్ర్రభావాతిశయలక్షణే ప్రతీతిరితి సంగతిః. విరుద్ధం యదుభయం వారితేజోగతం శీతోష్ణం తత్సహకారి యన్య తణులాదేః కారణస్య తస్మాత్కార్యవిశేషస్య కోమ లభక్తకరణ లక్షణస్య ఉత్పత్తి: దృశ్యతే. సర్వత్ర హీత్తమేవ కార్యకారణ ఖావః బీజుబ్కురాదౌ, నాన్యథా, బాలానందివి

నన్వితి - ఏది ప్రధానంగా వాచ్యమో అక్కడ విధి ఉంటుంది. వాచ్యం అప్రధానం అయితే అక్కడ అనువాదం. రసం వాచ్యం అని నువ్వే సహించలేదు కదా? అని ఆశంకించుకొని పరిహరిస్తున్నాడు - వ చేతి :- విధిత్వ అనువాదత్వాలు ప్రధానత్వా అఫప్రధానత్వాలచేత ఏర్పడతాయి. అవి వ్యంగ్యత్వంలో (వ్యంగ్యార్థం విషయంలో శఈూడ) ఉండవచ్చును అని భావం. రసం ముఖ్యం అవడంచేత అదే కావ్యంలో వాక్యార్థం అని చెప్పబడింది. అందుచేత ఎక్కడ ఆ అర్థం (వాక్యార్ధం) అముఖ్యంగా ఉంటుందో అక్కడ రసానికి మూడ అనూద్యమానత్వం (రనం కూడా అనువదించబడుతుంది అని చెప్పడం) యుక్తమే. యదివా ఇతి లేదా అనువదించ బడుతున్న విభావాదులచేత ఆక్షిప్తం అవడంవల్ల రసం అనువదించబడుతున్నది అని చెప్పవచ్చును. ఆ విషయమే వాక్యార్థన్య ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. యదివా ఇతి:- లేదా విరుద్ధాలైన రసాలు అనువదించబడుతున్నాయి గాన ఒక చోట వాటి సమావేశం కుదురుతుంది అని చెప్పకపోయినా సహకారులుగా, అనగా ప్రధానవాక్యార్థానికి తత

690 ధ్వన్వాలోకః సహకరించేవిగొ, వాటిని ఒక చోట చేర్చవచ్చును. ఈ విధంగా విరుద్దాలైన రసాదుల మధ్య అన్ని విధాలా అంగాంగిభావం కుదురుతుంది. ఈ విషయంలో ప్రయాస ఏదీ లేదు అని చెపుతున్నాడు - యైర్వా ఇతి. తన్నిమిత్తతేతి :- కావ్యార్థమైన విభావాదికం ఏ రసాదులకు నిమిత్తమో వాటి ధర్మం “తన్నిమిత్తతా”. అనగా కావ్యార్థమైన విభావాదికం రసాదులకు నిమిత్తంగా ఉండడం అని అర్ధం. యస్మాత్‌ ఇత్యాదివృత్తివాక్యాన్ని వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు - అనూద్యమానా ఇతి. అనువదించబడుతున్న, రసాంగాలైన ఏ హస్తక్షేపాదివిభావాలు గలవో ఆవి నిమిత్తంగా గల ఏ ఉభయవిధమైన, కరుణ విప్రలంభాత్మకమైన, రసవస్తు= రససజాతీయమైనది ఉన్నదో, (ఇది అప్రధానం అవడంచేత రసనజాతీయమే కాని రనం కాదు అనే అభిప్రాయంతో “రససజాతీయమ్‌” అన్నాడు) అది విధించబడే ఈశ్వరునిబాణాగ్నివల్ల జరిగే పాపదహనానికి సహకారిగా ఉండడంవల్ల (ప్రేయోలంకారానికి స్థానమైన భగవంతుని ప్రభావాతిశయం అనే స్వరూపం గఠౌ భావవిశేషంయొక్క ప్రతీతి అని అన్వయం.

వివరణ: ఈ ళ్లోకంలో ప్రధానంగా విధించబడేది శివుని బాణాగ్ని పాపాలను దహించడం అనేది. హస్తక్షేపం మొదలైన విభావాలచేత కరుణ - విప్రలంభరసాలు వ్యక్తం అవుతూన్నయి. అవి అప్రధానమై దురితదాహానికి సహకారులుగా ఉన్నాయి. అట్టి రసాలచేత ప్రేయోలంకారానికి స్థానమైన భగవత్రభావాతిశయం ప్రతీతం అవుతున్నది.

విరుద్ధమితి - జలంలోను, తేజస్సులోను ఉన్న శీతోష్టాలు రెండూ పరస్పరవిరుద్దాలు. అలాంటి విరుద్ధాలైన శీతోష్టాల సహాయంచేత తండులాదికొారణాలు కోమలమైన అన్నం అనే కార్యాన్ని పుట్టించడం చూడబడుతుంది. బీజాంకురాదులైన అన్నింటిలోనూ కూడ ఈ విధంగానే కార్యకొారణభావం ఉంటుంది; మరొక విధంగా కాదు. అనగా తేజస్సు, జలం మొదలైన వస్తువులు సహకారులుగా ఉన్న బీజాదులవల్ల అంకురరూపమైన కార్యం వుడుతుంది అని భావం.

లోచనం

నను విరోధస్తర్షి సర్వత్ర అకించిత్కరః స్యాదిత్యాశజ్క్యాహ - విరుద్ధఫలేతి. తథా చాహు:ః - “నోపాదానం విరుద్ధస్య” ఇతి. నన్వభినేయార్థే కావ్యే యది ఈదృశం వాక్యం భవేత్తదా యది సమస్తాభినయః క్రియతే తదా విరుద్దార్ధవిషయః కథం యుగపదభినయ: కర్తుం శక్య ఇత్యాశయే నాశజ్కృమాన ఆహ - ఏవమితి. ఏతత్పరిహరతి - అనూద్యమానేతి. అనూద్యమానమేవంవిధం

తృతీయోద్ద్రోతః 691 విరుద్ధాకారం వాచ్యం యత్ర తాదృశో యో విషయః - “ఏహి గచ్చ పతోత్తిష్ట' ఇత్యాదిః తత్ర యా వార్తా సా అత్రాపీతి. బాలానందిని

నన్వితి - అయితే విరోధంవల్ల ఎక్కడొ కూడ ఏ బాధాలేదన్నట్లు అవుతుంది కదా అని ఆళంకించుకొని విరుద్ధఫలేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. అందుచేతనే “ఒక వస్తువు విరుద్ధకార్యాలకి ఉపాదానం కాదు” అని అంటారు.

వివరణ - ఇక్కడ “నోపాదానం విరుద్ధన్య”కు బదులు “వోత్పాదనం విరుద్ధస్య' అని పాఠం ఉండవచ్చును అని బాలద్రియాకారుడు వ్రాశాడు. “విరుద్దఫలాలను పుట్టించదు” అని అర్ధం స్పష్టంగా ఉంటుంది గాన అది యుక్తమే.

నవ్వితి - (ఆశంక) అభినయించదగిన అర్ధం కల కావ్యంలో (రూపకంలో) ఈ విధమైన వాక్యం ఉంటే, మొత్తం ఆ వాక్యం భావాన్నంతా అభినయించవలసి ఉంటే ఒకే సమయంలో విరుద్ద్ధార్ధాలను అభినయించడం ఎలా కుదురుతుంది అనే అభిప్రాయంతో ఆళంకిన్తూ ఏవమిత్యాదికం చెఎతున్నాడు. ఈ ఆళంకను పరిహరిస్తున్నాడు - అనూద్యమానేతి - అనువదించబడే ఈ విధమైన, విరుద్ధ్వ్వరూపం గల వాచ్యం ఉన్న - “ఏహి గచ్చ పతోత్తిష్ట” ఇత్యాదివాక్యాలలో ఎట్లో అదే విధంగా చెయ్యాలి.

లోచనం

ఏతదుక్తం భవతి - “క్షిప్తో హస్తానలగ్నః” ఇత్యాదౌ ప్రాధాన్యేన భీతవిప్లుతాది దృష్ప్యపపాదనక్రమేణ (ప్రాకరణికస్తావదర్థః ప్రదర్శయితవ్యః. యద్యప్యత్ర కరుణో౭ఒపి పరాబ్గమేవ తథాపి విప్రలమాపేక్షయా తస్య తావన్నికటం ప్రాకరణికత్వం; మహేశ్వరప్రభావం ప్రతి సోపయోగత్వాత్‌. విప్రలమృస్య తు 'కామీవ' ఇత్యుక్రేక్షోపోమాబలేన ఆయాతస్య దూరత్వాత్‌. ఏవం చ “సాస్రనేత్రోత్సలాభిః” ఇత్యన్తం ప్రాధాన్యేన కరుణోపయోగాభినయ కమేణ, లేశతస్తు విప్రలమృస్య కరుణేన సొదృశ్యాత్‌ సూచనాం కృత్వా, “కామీవ” ఇత్యత్ర యద్యపి ప్రణయకోపోచితః అభినయః కృతః తథాపి తతః ప్రతీయమనో౭ఒప్యసౌ విప్రలమృః సమనన్తరమభినీయమానే - “స దమతు దురితమ్‌” ఇత్యాదౌ సాటోపాఖినయసమర్ప్చిత: యో భగవత్రభావః

692 ధ్వన్యాలోకః తత్రాబతాయాం వఠ్యవన్యతీతి న కళ్చిద్విరోధః. ఏతం విరోధపరిహారముపసంహరతి - ఏవమితి. బాలానందిని

“క్షిప్తో హస్తావలగ్నః” ఇత్యాది శ్లోకాలలోని విరుద్ధార్థాభినయం చేయవలసి వచ్చినప్పుడు ఎట్లు చెయ్యాలో చూపుతున్నాడు - ఏతదితి :- ఇది చెప్పినట్టయింది- “క్షిప్తో హస్తావలగ్నః” ఇత్యాదులలో ప్రధానంగా భీతదృష్టి - విప్లతదృష్టి మొదలైన దృష్పులను ఉపపాదించి ఆ శ్రమంచేత ముందు ప్రాకరణికార్థాన్ని ప్రదర్శించాలి (ఈ దృష్టిభేదాలు నాట్యశాస్తప్రసిద్ధాలు. భయపడినవాళ్లు ఎలా చూస్తారో, కంగారు పడుతున్నవాళ్లు ఎలా చూస్తారో ఇలాంటి దృష్టులన్నీ దానిలో ప్రతిపాదించబడ్డాయి). ఇక్కడ కరుణరసం కూడ (విప్రలంభళ్ళంగారం వలె) సరాంగమే అయినా ఇది మహేశ్వరుని ప్రభావాన్ని సూచించడం విషయంలో విప్రలంభంకంటె దగ్గరగా ఉంటుంది. అందుచేత దాని (ప్రాకరణికత్వం (ప్రకృతనంబంధిత్వం) అధికమైనది ఎక్కువగా ఉపయోగకరంగా (మహేశ్వరప్రభావిష్కరణంలో) ఉంటుంది. 'కామీవ' అన్నప్పుడున్న ఉత్రేక్షనో, ఉపమనో పట్టి వచ్చిన (అవగతమైన) విప్రలంభమైతే దూరమైనది. అందుచేత “సాస్రనేత్రోత్పలాభి:” వరకూ కూడ ప్రధానంగా కరుణకు అనుగుణమైన అభినయం నడిపిన్తూ, విప్రలంభానికి కరుణతో సొదృళ్యం ఉంది గాన లేళంగా దాని (వివలంభంయొక్క) నూచన కూడా చేసి “కామీవ” అన్నప్పుడు వ్రణయకోపానికి ఉచితమైన అభినయం చేసినా, ఆ అభినయంవల్ల ఈ విప్రలంభం ప్రతీయమానం అయినా, వెంటనే అభినయించవలసి ఉన్న “స దహతు దురితమ్‌” ఇత్యాదికంలో సాటోపంగా అభినయంచేత సమర్చితమైన భగవత్ర్రభావంలో అది (విప్రలంభం) అంగంగా పర్యవసానం చెందుతుంది గాన విరోధం ఏమీ లేదు. ఈ విరోధపరిహారాన్ని ఏవమ్‌ ఇత్యాదివాక్యం చేత ఉపసంహరిస్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

కిం చ నాయకస్యాభినననీయోదయున్య కన్యచిళ్‌ ప్రభావాతిశయవర్ణనే తత్చతిపక్షాణాం యః కరుణో రసః సః పరీక్షకాణాం న వైక్షబ్య మాదధాతి, ప్రత్యుత ప్రీత్యతిశయనిమిత్తతాం 'ప్రతిపద్యత ఇత్యతస్తస్య కుణ్గశక్తికత్వాత్‌ తద్విరోధవిధాయినః న

తృతీయోద్దోతః 693 కశ్చిద్దోషః. తస్మాద్వాక్యార్ధీభూతస్య రసస్య భావస్య వా విరోధీ రసవిరోధీతి వక్తుం న్యాయ్యః:, న త్వబ్గభూతస్య కన్య చిత్‌. బాలానందిని

కించేతి - మరొక విషయం ఏమనగా - అభినందించదగిన అభ్యుదయం గల ఒకానొక నాయకుని ప్రభావాతిశయాన్ని వర్ణించేటప్పుడు అతని శత్రువులకు సంబంధించిన కరుణరనం పరీక్షకులకు మనణ్లేశం కలిగించకపోవడం సరికదా ఆనందొతిశయానికి నిమిత్తంకూడ అవుతుంది. అందుచేత దానికి (వీరానికి లేదా రౌద్రానికి) విరోధాన్ని కలిగించే ఆ కరుణరసం శక్తి కుంఠితం అయిపోతుంది గాన (దీన్ని నిబంధించినా) దోషం ఏమీ లేదు. అందుచేత ఏదైతే వాక్యార్థమైన రసానికి గాని, భావానికి గాని విరోధిగా ఉంటుందో అదే రసవిరోధి అని చెప్పడం న్యాయం (యుక్తం) కాని అంగమైన మరాకదానికి దేనికో విరోధియైనది రసవిరోధి కాదు.

లోచనం

విషయాన్తరే తు ప్రకారాన్తరేణ విరోధపరిహారమాహ - కించేతి - పరీక్షకాణామితి సామాజికానాం వివేకశాలినామ్‌. న వైళ్లబ్యమితి. న తాదృశే విషయే చిత్తద్రుతిరుత్పద్యతే, కరుణాస్వాదవిశ్రాన్త్యభావాత్‌, కిం తు వీరస్య యో౭సొ క్రోధో వ్యభిచారితాం ప్రతిపద్యతే తతృలరూపోఒసౌ కరుణరనః స్వకారణాభివ్యజ్ఞునద్వారేణ వీరాస్వాదాతిశయ ఏవ పర్యవన్యతి. యథోక్తమ్‌

• “రౌద్రన్య చైవ యత్కర్మ స జ్టేయః కరుణో రసః” ఇతి. తదాహ - ప్రీత్యతి శయేతి. అత్రోీదాహరణమ్‌-

కురవక కుచాఘాతక్రీడార సేన వియుజ్యసే

బకులవిటపిన్‌ స్మర్తవ్యం తే ముఖాసవసేచనమ్‌,

చరణఘటనాశూన్యో యాస్యస్యశోక సళోకతా

మితి నిజవురత్యాగే యస్య ద్విషాం జగదు: స్రియః.

భావస్య వేతి. తస్మిన్‌ రసే స్థాయినః ప్రధానభూతస్య వ్యభిచారిణోవా. యథా విప్రలమృళ్ళజ్ళారే బెత్సుక్యస్య.

694 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

విషయేతి *- మరొక విషయంలో (ప్రకారాంతరంచేత (మరొకవిధంగా) విరోధపరిహారం చెపుతున్నాడు- కించేతి. పరీక్షకానామితి. వివేకవంతులైన సామాజికులకు అని అర్ధం. న వైళ్లబ్యమితి. అలాంటి విషయంలో కరుణరసాస్వాదంలో చిత్తం

_ విశ్రమించదు గాన చిత్తద్రుతి కలగదు. మరేమనగా - వీరరసానికి వ్యభిచారి అయిన

క్రోధానికి ఫలం ఈ కరుణరసం; అందుచేత ఇది తన కారణాన్ని (క్రోధాన్ని) వ్యంజింపచేయడం ద్వారా వీరరసాస్వాదాతిశయంలోనే పర్యవసానం చెందుతుంది. అందుచేతనే - “రౌద్రం యొక్క కార్యమే కరుణరసం” అని అన్నాడు. ఈ విషయాన్నే ప్రీశ్యతిశయేత్యాదికం చేత చెపుతున్నాడు ఇందుకు ఉదాహరణం -

కురవకేతి - యన్య = ఎవనియొక్క, ద్విషాం స్రియః= శత్రువుల స్రీలు, నిజపురత్యాగే = తమ పట్టణాలను విడిచి వెళ్లిపోయేటప్పుడు, - “కురవక వ కురవకవృక్షమా! (గోరింటచెట్టా!) కుచాఘాత క్రీడాసుఖేన= కుచములతో కొట్టడం అనే క్రీడాసుఖం నుండి, వియుజ్యసే= దూరం అవుతున్నావు. వకులవిటపిన్‌= ఓ! పాగడచెట్టా! ముఖానవసేచనమ్‌= ముఖాసవంతో తడపడం, తే = నీకు (నీచేత), స్మర్తవ్యమ్‌= న్మరించదగినది. అళోకః అళోకవృక్తమా! చరణఘటనాశూన్యః= పాదన్పర్శతో శూన్యమైనదానవై, సశోకతామ్‌= నశోకత్వాన్ని (శోకాన్ని), యాన్యసి= పొందగలవు, ఇతి = అని, జగదు:ః= పలికిరో.

వివరణ : ఇక్కడ కరుణరసం వర్జ్యమాననాయకగతవీరరసానికి పోషకంగానే ఉండి వీరరసాస్వాదంలో అతిశయాన్ని కలిగిస్తూన్నది. ఆందుచేత విరోధం లేదు అని భావం.

ఖావన్య వేతి. ఆ రసంలోని స్థాయిభావానికి గాని, ప్రధానమైన (వాక్యార్ధమైన) వ్యభిచారి భావానికి గాని విరోధియైన అని అర్ధం. ఉదాహరణకు - విప్రలంభశృంగారంలో బొత్సుక్యానికి (విరుద్ధమైనది రసవిరోధి).

ధ్వన్యాలోకం

అథవా వాక్యార్ధీభూతస్యాపి కస్యచిత్కరుణరసవిషయస్య తాదృశేన శృజ్లారవన్తునా భణ్మి విశేషాశయేణ నంయోజనం రసపరిపోషాయైవ జాయతే యతః పకృతిమధురాః పదార్థాః

తృతీయోద్ధోతః 695 శోచనీయతాం ప్రాప్తాః ప్రాగవస్థాభావిభిః సంస్మర్యమాటై: విలాసైః అధికతరం శోకావేశముపజనయన్తి. యథా - శ్లో అయంస రశనోత్కర్నీ పీనస్తనవిమర్దనః,

నాభ్యూరుజఘనస్పర్శీ ' నీవీవిస్రంసనః కరవ (97) ఇత్యాదౌ. తదత్ర త్రిపురయువతీనాం శామృవః శరాగ్నిః అఆర్హాపరాధః కామీ యథా వ్యవహరతి స్మృతథా వ్యవహృతవానిత్యనేవాపి ప్రకారేణ అస్త్యేవ నిర్విరోధత్వమ్‌. తస్మాద్యథా యథా నిరూప్యతే తథా తథాత్ర దోషాభావ:.

బాలానందిని

అథవా ఇతి - లేదా - ఒకానొక కరుణరసవిషయం వాక్యార్థం (ప్రధానం) అయినా కూడ, భంగివిశేషాన్ని, (విశిష్టమైన ఒక పద్ధతిని) అశ్రయించి శృంగారవన్తువుతో కలపడం రసపోషణానికే ఉపయోగిస్తుంది. ఎందువల్ల ననగా - న్వభావతః మధురాలైన కొన్ని పదార్థాలు విచారించవలసినవి (శోచనీయములు) అయినప్పుడు పూర్వావస్థకు సంబంధించిన విలాసాలతో స్మరించబడుచు అత్యధికమైన శోకావేశాన్ని కలిగిస్తాయి. ఎట్లనగా-

అయమ్‌ ఇత్యాది. మహాభారతంలో భూరిశ్రవస్సు హస్తం తెగి రణభూమిలో పడి ఉండగా దానిని పట్టుకొని విలపిస్తూన్న ఆతని భార్యలు అంటూన్న మాటలు - రశనోత్కర్షీ= వడ్డాణాలను లాగినదీ, పీనస్తనవిమర్హనః = పీనస్తనములను మర్చించినదీ, విన్రంసన:= పోకముడిని శిథిలం చేసినదీ అయిన, నః కరః= అ చెయ్యి, ఆయమ్‌= ఇదే.

ఇత్యాదులలో (ఇక్కడ శృంగారరసానికి సంబంధించిన పూర్వపు అనుభవాలు స్మరించబడి కరుణకు పోషకంగా ఉన్నాయి అని భావం). తదితి - అందువలన ఇక్కడ శివుని శరాగ్ని త్రిపురయువతుల విషయంలో ఆర్రాపరాధుడైన (ఆంతక్రితమే అపరాధం చేసి ఉన్న) కాముకుడు ఏ విధంగా వ్యవహరిస్తాడో ఆ విధంగా వ్యవహరిస్తూన్నది అవి అన్వయించుకున్నా కూడ విరోధం ఏమీ లేదు. అందుచేత ఈ విషయాన్ని పరిశీలించిన కొలదీ దోషం లేకపోవడమే కనబడుతున్నది.

696 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

అధునా పూర్వస్మిన్నేవ శ్లోకే క్షిప్త ఇత్యాదౌ ప్రకారాన్తరేణ విరోధం పరిహరతి - అథవా ఇతి. అయం చాత్ర భావః= పూర్వం విప్రలమృకరుణయోః అన్యత్రాబ్లభావగమనాత్‌ నిర్విరోధత్వముక్తమ్‌. అధునా తు స విప్రలమృః కరుణస్యైవ అబ్గతాం ప్రతిపన్నః కథం విరోధీతి వ్యవస్థాప్యతే. తథా హి - కరుణో రసో నామ ఇష్టజనవినిపాతాదేర్విభావాదిత్యుక్తమ్‌. ఇష్టతా చ నామ రమణీయతామూలా. తథా చ “కామీవార్రాపరాధః” ఇత్యుత్రేక్షయా ఇదముక్తమ్‌ - శామృవశరవహ్నిచేష్టితావలోకనే ప్రాకనప్రణయకలహవృత్తాన్తః స్మర్యమాణః ఇదానీం విధ్వస్తతయా శోకవిభావతాం ప్రతిపద్యతే. తదాహ- భణ్గీవిశే షేతి. అగ్రామ్యుతయా విభావానుభావాదిరూపతాప్రాపణ యా గ్రామ్యోక్తి, “రహితయేత్యర్థః - అతైవ దృష్టాననమూహ- యథా అయమితి. అత్ర భూరిశ్రవసః సమరభువి నిపతితం బాహుం దృష్ట్వా తత్కాన్తానామేత దనుశోచనమ్‌. రశనాం మేఖలాం సంభోగావసరేషూర్హ్వ్యం కర్షతీతి రశనోత్కర్నీ

బాలానందిని

అధునేతి - ఇప్పుడు 'క్లిప్తః ఇత్యాది పూర్వోదాహృతళ్లోకంలోనే మరొక విధంగా విరోధపరిహారాన్ని చెపుతున్నాడు - అథవేతి. ఇక్కడ భావం ఇది - విప్రలంభ - కరుణలు రెండూ ప్రధానవాక్యార్థమైన శంభుప్రభావాతిశయానికి అంగం అవడంచేత విరోధం లేదని వెనక చెప్పబడింది. విప్రలంభం కరుణకే అంగం అవుతుంది; అలా అవడంలో విరోధం ఏముంది అని ఇప్పుడు స్థాపించబడుతున్నది. ఎట్లనగా - కరుణరనం అనేది ఇష్టజనవినాశం మొదలైన విభావంవల్ల కలుగుతుంది అని చెప్పబడింది. ఇష్టత్వం అనేదానికి రమణీయత్వం మూలం. అందుచేత - 'కామీవార్రాపరాధ:' అనే ఉత్రేక్షచేత ఇది చెప్పబడింది - శాంభవశరాగ్ని చేస్తూన్న చేష్టలు చూస్తూంటే (త్రిపురకాంతలకు) పూర్వపు ప్రఖయకలహవృత్తాంతం స్మృతికి వచ్చి, ఇప్పుడు అది నశించిపోవడంచేత శోకానికి విభావం అవుతూన్నది. ఆ విషయాన్నే - భజ్లివిశేషేణ అనే మాటతో చెపుతున్నాడు. భంగివిశేషాన్ని ఆశయించడంచేత అనగా గ్రామ్యత్వం లేకపోవడంచేత అని అర్ధం. అనగా గ్రామోక్త్యులు లేకుండగా విభావానుభావాదరూపాలను పొందించడంచేత అని

తృతీయోద్దోతః 697 అర్థం. ఇందుకు దృష్టాంతం చెప్పుతున్నాడు - యథా అయమితి. ఇక్కడ - యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్న భూరిశ్రవన్సు బాహంవును చూచి అతని కాంతల విలాపం ఇది. రశనామ్‌= వడ్డాణమును, సంభోగనమయాలలో పైకి లాగేది రళశనోత్కర్షి ధ్వన్యాలోకం

ఇత్ళం చ - శ్లో క్రామన్త్యః క్షతకోమలాజ్డులివలద్రక్షై: సదర్శ్భాః స్గలీః

పొదై:ః పాతితయావకైరిన పతద్బాష్పామ్చుధాతాననాః,

భీతా భరృకరావలమ్బితకరాస్త్యద్వైరినార్యోఒధునా

దొవాగ్నిం పరితో భ్రమన్తి పునరప్యుద్యద్వివాహా ఇవ. (99) ఇత్యేవమాదీనాం సర్వేషామేవ నిర్విరోధత్వమవగన్తవ్యమ్‌. ఏవం తావద్రసాదీనాం విరోధిరసాదిభిః;: నమావేశానమావేశయోః విషయవిభాగో దర్శిత:.

బాలానందిని

ఈ విధంగానే -

క్రొమవ్మ్యః ఇత్యాది :- ఒక కవి రాజును స్తుతిస్తున్నాడు. క్షతకోమలాబ్గులిగల ద్రక్తిః = గొయవడిన కోమలములైన వ్రేళ్లనుండి కారుతున్న రక్తం కల, పాతితయావకై: ఇవ= పూయబడిన లత్తుక కలవి వలె ఉన్న, పాదైః= పాదాలతో, సదర్భాః= దర్భలతో కూడిన, స్థలీ= స్థలాలను, మెట్ట ప్రదేశాలను, క్రామన్త్య:ః= నడచి దాటుచున్న గలదాబష్పామ్బ్చు ధౌతాననాః= కారుతున్న కన్నీటీచేత కడిగివేయబడిన ముఖాలు గల, భీతాః= భయపడిన, త్వచ్భత్రునార్యః=నీ శత్రువుల స్రీలు, అధునా= ఇప్పుడు, భర్శకరావలమ్బితకరాః= భర్తలచేత పట్టకొనబడిన హస్తాలు కలవారై, పునః అపి= మరల, ఉద్యద్వివాహా ఇవ = జరుగుతూన్న వివాహం కలవాళ్లు వలె, దావాగ్నిం వరితః= డావార్చి చుట్టూ, భ్రమన్తి= తిరుగుతున్నారు. పాదాలకు పారాణి పెట్టుకొని వధువు వివాహంలో లాజహోమానంతరం భర్త తన చెయ్యి పట్టకొని ముందు నడుస్తూండగా అగ్నిప్రదక్షిణం చేస్తుంది. ఆ సమయంలో పాగకి కన్నీళ్లు రావడం సహజం. ఈ విషయాన్ని మనస్సులో పెట్ళకొని చేసిన వర్ణన ఇది.

698 భ్వన్వాలోక్షః

ఈ మొదలైన వాటిలో అన్నింటిలోనూ విరోధం లేకపోవడం గ్రహించాలి. ఏవమితి

• ఏ విధంగా రసాదులకు విరోధిరసాదులతో సమావేశం ఎలా చెయ్యాలి, ఎలా చేయగూడదు అని విషయవిభాగం చూపబడింది.

లోచనం

అమునా విరోధోద్ధరణప్రకారేణ బహుతరం లక్ష్యముపపాదితం భవతీత్యభిపేయేణాహ ఇత్ధం చేతి. హోమాగ్నిధూమకృతం బాష్పామ్బు, యదివా బన్ఫుగృహత్యాగదు:ఖోద్భవమ్‌, భయం కుమారీజనోచితః సాధ్వసః. 'ఏవమియతా “అబ్గభావం ప్రాప్తానాముక్తిరచ్భలా” ఇతి కారికాభాగోపయోగి నిరూపితమిత్యుపసంహరతి - ఏవమితి. తావద్ధహణేన వక్తవ్యానరమప్యస్తీతి సనూచయతి. 20

బాలానందిని

అమునా ఇతి - ఈ విరోధోద్ధరణ(ప్రకారంచేత, విరోధాన్ని ఎలా పరిహరించాలో ఇక్కడ చెప్పిన పద్ధతిచేత, ఎన్నో లక్ష్యాలను నమర్థించినట్లయింది అనే అభిప్రాయంతో ఇళ్ళం చ ఇత్యాదివాక్యం చెపుతున్నాడు. కన్నీరు హోమాగ్నిధూమంచేత కలిగినది లేదా బంధుగృహాన్ని విడవడంవల్ల కలిగినది. భయం అనగా ఆడపిల్లలలో సహజంగా ఉండే జంకు. ఏవమితి. ఈ విధంగా, ఇంతవరకు - “అబ్గభావం ప్రావ్తానాముక్తిరచ్ళలా” అనే కారికాభాగానికి ఉపయోగించే విషయం నిరూపించబడింది అని ఉపనంహరిన్తున్నాడు. “తావత్‌ అనడంచేత ఇంకా చెప్పవలసినది ఉన్నది అని సూచిస్తున్నాడు.

ధ్వన్యాలోకం

ఇదానీం తేషామేకప్రబన్థనివేశనే న్యాయ్యో యః క్రమః తం ప్రతిపాదయితుమ్‌ ఉచ్యతే - కొ. ప్రసిద్ధేఒపి ప్రబన్దానాం నానారసనిబన్థనే,

ఏకో రసో౭జ్లీకర్తవ్య స్తే షాముత్కర్నమిచృతా. 21

ప్రబన్టేషు మహాకావ్యాదిషు నాటకాదిషు వా విప్రకీర్ణతయా అజ్గాజ్గిభావేన బహవః రసాః ఉపనిబధ్యన్తే ఇత్యత్ర ప్రసిద్ద సత్యామపి యః రసబన్హానాం ఛాయాతిశయయోగమిచ్చతి తేన తేషామన్యతమః

తృతీయోద్దోతః 699 కళ్చిద్వివక్షితః రసః అణ్గ్‌త్వేన వినివేశయితవ్య ఇత్యయం యుక్తతరః బాలానందిని ఇదానీమితి - ఇప్పుడు ఆ రఫాలను ఒక ప్రబంధంలో కూర్చడంలో యుక్తమైన మార్గాన్ని ప్రతిపాదించడం కోసం చెప్పబడుతున్నది - ప్రసిద్ధే ఇతి :- ప్రబన్ఫానామ్‌ - ప్రబంధాలలో, నానారసనిబన్థనే= అనేకవిధాలైన రసాలను కూర్చడం, ప్రసిద్దేఒపి= వ్రసిద్ధమైనను, తేషామ్‌= ఆ ప్రబంధాలయొక్క, ఉత్కర్నమ్‌= ఉత్కర్నను, ఇచ్చతా= కోరుచున్నవానిచేత, ఏక: రనః= ఒక రసం, అట్లీ కర్తవ్యః= అంగిగా చేయదగినది. ప్రబన్ఫేష్విత్‌ - మహాకావ్యాదులు గాని, నాటకాదులు గాని అయిన ప్రబంధాలలో అనేక రసాలు ఇక్కడొకటి అక్కడొకటి అనే రీతిలో (విప్రకీర్ణతయా) అంగాంగిభావంతో నిబంధించబడతాయి అనే ప్రసిద్ధి ఉన్నా కూడ ఏ కవి ప్రబంధాలకు శోభాతిశయం రావాలని కోరతాడో అతడు ఆ రసాలలో తాను చెప్పదలచిన ఒక రసాన్ని అంగిగా కూర్చాలి అనేది చాలా యుక్తమైన మార్గం. లోచనం తదేవావతారయతి - ఇదానీమిత్యాదినా. తేషాం రసానాం క్రమ: ఇతి యోజనా. ప్రసిద్ధేఒపీతి భరతముని ప్రభృతిభిర్నిరూపితే ఒపీత్యర్థ:. తేషామితి 'ప్రబన్ఫానామ్‌. మహాకావ్యాదిష్విత్యాదిశబ్దః ప్రకారే, అనభినేయాన్‌ భేదానాహ; ద్వితీయన్తు అభినేయాన్‌. వివకీర్ణతయేతి - నాయకప్రతినాయక పతాకాప్రకరీనాయకాదినిష్టయేత్యర్థ:. అజ్జాడ భావేనేత్యేకనాయకనిస్టత్వేన. యుక్తతర ఇతి - యద్యపి సమవాకారాదౌ, పర్యాయబన్దాదౌ చ నైక స్యాబ్గత్వం తథాపి నాయుక్తతా తస్యాపి. ఏవంవిధో యః ప్రబన్గః తద్యథా నాటకం, మహాకావ్యం వా తదుత్కష్టతరమితి తరశబ్దస్యార్థవ. 21 బాలానందిని తదేవేతి - దానినే (ఇంకా చెప్పవలసి ఉన్న విషయాన్నే) ఇదానీమ్‌ ఇత్యాదివాక్యం చేత ్రవేశపెడుతున్నాడు (అవతారయతి). “ఆ రసములయొక్క క్రమం” అని అన్వయం. ప్రసిద్ధేఒపీతి - భరతమున్యాదులచేత నిరూపించబడినా కూడ అని అర్థం.

700 ధ్వన్వాలొకః తేషామ్‌ అనగా ప్రబంధాలయొక్క అని అర్ధం. 'మహాకావ్యాదిషు” అనేదానిలోని 'అది' శబ్దం ప్రకారార్థం. (వంటివి అని అర్ధం). అందుచేత ఇది (ఈ పదం) అభినయింవ వీలుకాని అర్ధం కలవాటిని (శ్రవ్యకావ్యాలను) బోధిస్తుంది. రెండవపదం అభినేయార్థాలను (దృళ్యకావ్యాలను) బోధిన్తుంది. వివ్రకీర్ణతయా ఇతి. నాయకునియందు , 'ప్రతినాయకునియందు, పతాకానాయకునియందు, ప్రకరీనాయకునియందు ఉన్నట్లుగా అని అర్ధం. అజ్ఞాజ్సిభావేనేతి - ఒకనాయకునియందు ఉన్నట్లుగా అని అర్థం. యుక్తతరః ఇతి :- సమవకారాదులలోను పర్యాయబంధాదులలోనూ కూడ ఒక రసం అంగిగా ఉండడం కుదరకపోయినా వాటిలో అయుక్తత్వం లేదు. ఈ విధమైన ప్రబంధం, ఉదాహరణకి నాటకం గాని, మహాకావ్యం గాని చాలా ఉత్కష్టమైనది అని “తర' శబ్బానికి అర్ధం. 21 ధ్వన్యాలోకం

నను రసాన్తరేషు బహుషు ప్రాస్తపరిపోషేషు సత్సు కథమేకస్య అణ్గితా న విరుధ్యతే ఇత్యాశబజ్క్య ఇదముచ్యతే - కొ. రసాన్తరసమావేశః ప్రస్తుతస్య రసస్య యః,

నోపహన్త్యజ్ఞతాం సోఒస్య స్థాయిత్వేనావభాసిన:. 22

ప్రబన్టేషు ప్రథమతరం ప్రస్తుతః పునః పునరను సంధీయమాన త్వేన స్థాయీ యో రసః తస్య సకలప్రబన్ధవ్యాపినః రసాన్తరైరన్తరాల వర్తిభిః; సమావేశో యః స నాజ్సితాముపహని.

బాలానందిని

నన్వితి :- అనేకములైన ఇతరరసాలు పరిపుష్టి చెంది ఉంటూండగా ఒక రసానికే అంగిత్వం అనేది విరుద్ధం కాకుండా ఎట్టుంటుంది అని ఆళంకించుకొని ఇది చెప్పబడుచున్నది - రసాన్తరేతి. యః= ఏ, రసాన్తరసమావేశః= ఇతరరసాల కూర్చు గలదో అది, స్థాయిత్వేన= స్థాయిగా, అవభాసినః= భాసిస్తూన్న, ప్రస్తుతస్య= ప్రస్తుతమైన, అస్య రసస్య= ఈ రసంయొక్క, అణ్గితామ్‌= అంగిత్వాన్ని, న ఉపహన్న్తి = చెడగొట్టదు.

వ్రబన్ఫేష్వితి : ప్రబంధాలలో ఏ రసం ముందుగా ్రస్తుతమై (ప్రారంభించబడి, ప్రవేశపెట్టబడి) మాటి మాటికీ అనుసంధానం చేయబడుతూ స్థాయిగా (మొదటినుంచి

తృలీయోద్దోతః 701 చివరిదాకా స్థిరంగా) ఉంటుందో, మొత్తం ప్రబంధాన్నంతనీ వ్యాపించి ఉన్న దాని అంగిత్వాన్ని, మధ్య ఉండే ఇతర రసాలతో సమావేశం తాలగించజాలదు. లోచనం

నన్వితి - స్వయం లబ్ధ పరిపోషత్వే కథమబ్గత్వమ్‌? అలబ్బపరిపోషత్వే వా కథం రసత్వమ ఇతి "రసత్వమబ్గత్వం చాన్యోన్యవిరుద్ధమ్‌. తేషాం చాబ్లత్వాయోగే కథమేకన్య అబ్గత్వముక్తమ్‌ ఇతి భావః. రసాన్తరేతి. ప్రస్తుతన్య నమస్తేతివృత్తవ్యాపినః తత ఏవ వితతవ్యాప్తికత్వేన అజ్గీభావోచితస్య రసన్య రసాన్తరైః ఇతివృత్తవ శాయాతత్వేన పరిమితకథాశకలవ్యాపిభిః యః సమావేశః, సముపబృంహణం, స తస్య స్థాయిల్వేనేతివృత్తవ్యాపితయా భాసమానన్య నాజ్లీతాముపహన్తి; అబ్గితాం పోషయత్యేవేత్యర్థ:.

బాలానందిని

నన్వితి. ఒక రనం తాను పరివుష్టిని పొందితే అది అంగం ఎలా అవుతుంది? పరిపోషం పొందకపోతే అది రనం ఎలా అవుతుంది? అందుచేత రసత్వం, అబ్గత్వం అనేవి పరస్పరవిరుద్దాలు. రసాలకి అంగత్వం కుదరకపోతే వాటిలో ఒకటి అంగి అని ఎలా చెప్పబడుతుంది? అని (పూర్వపక్షిి భావం. రసాన్తరేతి. ప్రస్తుతమూ, సమస్త ఇతివృత్తాన్నీ వ్యాపించి ఉన్నదీ, ఈ విధంగా విస్తృతమైన వ్యాప్తికల దవడంచేతనే అంగిత్వానికి తగినదీ అయిన రసానికి, ఇతివృత్తవశంచేత వచ్చినవి అవడంచేత పరిమిత కథాఖండాన్ని మాత్రమే వ్యాపించి ఉండే ఇతరరసాలతో, సమావేశం, వాటి ద్వారా ఒక విధమైన పరిపుష్టి (సముపబ్బంహణం), మొత్తం ఇతివృత్తాన్నంతనీ వ్యాపించి ఉండడం చేత స్థాయిగా భాసిస్తూన్న ఆ రస్తానికి ఉన్న అంగిత్వాన్ని బాధించజాలదు; మీదు మిక్కిలి అంగిత్వాన్ని పోషిన్తుంది అని అర్థం.

లోచనం

ఏతదుక్తం భవతి - అబ్లభూతాన్యపి రసాన్తరాణి స్వవిభావాదిసామగ్ర్యా స్వావస్థాయాం యద్యపి లబ్ధ్బపరిపోషాణి చమత్కారగోచరతాం ప్రతిపద్యన్సే తథాపి స చమత్కారః తొవత్యేన న పరితుష్య విశ్రామ్యతి, కిం కు చమత్కారాన్తరమనుధావతి. సర్వతైవాజ్ఞాభ్గిభావే అయమేవోదన్త:;; యదాహ తత్రభవాన్‌ -

702 ధ్వన్వాలోకః గుణ: కృతాత్మసంస్కారః ప్రధానం ప్రతిపద్యతే, ప్రధానస్తోపకారే హి తథా భూయసి వర్తతే. ఇతి. బాలానందిని ఏతదితి. ఇక్కడ ఈ విషయం చెప్పినట్లవుతుంది - అంగాలైన ఇతరరసాలు తమ తమ విభావాదిసామగ్రిచేత, తమ పరిధిలో (స్వావస్థాయాం) పరిపుష్టిని పొందె చమత్కారగోచరాలైనా కూడ ఆ చమత్కారం అంతటితో సంతోషించి (సంతృప్తి) చెంది విశ్రమించదు. మరేమనగా మరొక చమత్కారం వైపు పరుగెడుతుంది. అంగాంగి భావం ఉన్న ప్రతిచోటా ఇదే వృత్తాంతం (పరిస్థితి). అందుచేతనే పూజ్యుడు ఇలా అన్నాడు - గుణ ఇతి - గుణః= అంగమైనది (అప్రధానమైనది) కృతాత్మసంస్కారజ చేసుకొనబడిన ఆత్మసంస్కారం గలదై (తనను తాను సంస్కరించుకుని), ప్రధానమ్‌= ప్రధానమును, ప్రతిపద్యతే= పొందును. తథా= ఆ విధంగా (ముందు తనను తాను సంస్కరించుకుంటే) ప్రధానస్య= ప్రధానానికి, భూయసి= అధికమైన, ఉపకారే= ఉపకారమునందు, వర్తతే= ఉండును. వివరణ:- ఇక్కడ చెప్పినట్లు అంగరసం ముందుగా తాను పరిపుష్టి చెందిన తరవాత ప్రధానరసానికి ఉపకారకం అవుతుంది అని భావం. ఈ శ్లోకం ఎక్కడిదో తెలియలేదు. శ్లోకనూచికలో (ధ్వన్యాలోకం చివర) నాట్యశాస్త్రంలోనిది అని వ్రాశారు. కాని అక్కడ కనబడలేదు. ఇలాంటి శ్లోకం నాట్యశాస్త్రంలో ఉంటుందా అనేది కూడ సందేవాన్సదమే. దీని పద్ధతిని పట్టి చూస్తే పతంజలి-భర్శహరి-కుమారిలభట్టులలో ఒకరిదై ఉండాలని తోస్తుంది. అభినవగుప్తాచార్యులు తత్రభవాన్‌ అని నిర్దేశించాడంటే ఈయన ముగ్గురిలో ఒకరై ఉండాలి. పరిశీలనీయం. 22 ధ్వన్యాలోకం ఏతదేవోపపాదయితు మిదముచ్యతే ఆ కొ. కొర్యమేకం యథా వ్యాపి ప్రబన్ఫస్య విధీయతే, తథా రసస్యాపి విధౌ విరోధో నైవ విద్యతే. 23 నంధ్యాదిమయన్య ప్రబన్ధశరీరస్య యథా కార్యమేక మనుయాయి వ్యాపకం కల్ప్యతే న చ తత్‌ కార్యాన్తరైః న సంకీర్యతే,

తృతీయోద్దోతః 703 న చ తైః సంకీర్యమాణస్యాపి తస్య ప్రాధాన్యమపచీయతే, తథైవ రనస్యాప్యేకస్య సంనివేశే క్రియమాణే విరోధోన కళ్చిత్‌, ప్రత్యుత ప్రత్యుదితవివేకానామనుసంధానవతాం సచేతసాం తథావిధే విషయే ప్రహాదాతిశయః ప్రవర్తతే. బాలానందివి

ఏతవేదితి. ఈ విషయాన్నే ఉపపాదించడానికి ఇది చెప్పబడుచున్నది.

కొార్యమితి - ప్రబన్సస్య = ప్రబంధానికి, వ్యాపి= వ్యాపించిన (ప్రారంభంనుంచి చివరిదాక వ్యాపించిన), ఏకకార్యమ్‌= ఒక కార్యం, యథా= ఎట్లు, విధీయతే= విధించబడుతుందో, తథా= అట్టే (ప్రబంధా న్నంతనీ వ్యాపించేటట్లు), రసన్య = రనంయొక్క, విధౌ అపి= విధియందు, (కూర్చడంలో) కూడ, విరోధః= విరోధం, న విద్యతే= లేదు.

సంధ్యాదీతి - సంధ్యాదిమయమైన, (ముఖ ప్రతిముఖాది సంధుల రూపంలో ఉన్న) ప్రబంధశరీరాన్నంతనీ వ్యాపించి ఉండేటట్లు ఒక కార్యం ఏ విధంగా ఏర్పరచబడుతుందో, అది ఇతరకార్యాలతో కలవదనే మాట ఏ విధంగా లేదో, వాటితో కలిసినా కూడ దాని ప్రాధాన్యం ఏ విధంగా తగ్గదో అదే విధంగా ఒక (ప్రధానమైన) రనం యొక్క సంనివేశం చేసినా కూడ విరోధం ఏదీ ఉండదు. విరోధం లేకపోవడమే కాకుండా వివేకవంతులైన పూర్వాపరానుసంధానం గల సహృదయులకు ఆ విధమైన విషయంలో ఆనందాతిశయం కూడ కలుగుతుంది. ట్య లోచనం

ఉపపాదయితుమితి - దృష్టాన్తస్య సముచితస్య నిరూపణేనేతి భావః. న్యాయేన చైతదేవోపపద్యతే; కార్యం హి తావదేకాధికారికం వ్యాపకం ప్రాసణ్గికకార్యాన్తరోపక్రియమాణమ్‌ అవశ్యమణ్గీ కర్తవ్యమ్‌. తత్సృష్టవర్తినీనాం నాయకచిత్తవృత్తీనాం తద్బలాదేవ అబ్లాణ్గిభావః ప్రవాహాపతిత ఇతి కిమత్రాపూర్వమితి తాత్సర్యమ్‌. తథేతి వ్యాపితయా. యది వా ఏవకారః భిన్న క్రమః. తథైవ తేనైవ ప్రకారేణ కార్యాజ్ఞాబ్గిభావరూపేణ రసానామపబలాదేవ అసావాపతతీత్యర్థ:. తథా చ వృత్తౌ వక్ష్యతి - “త్రథైవేతి”.

704 భ్వన్వాలోకః కార్యమితి. “స్వల్పమాత్రం యదుత్సృష్టం బహుధా యద్విసర్పతి” (నా.శా.19.22) ఇతి లక్షితం బీజమ్‌; బీజాత్‌ ప్రభృతి “ప్రయోజనానాం విచ్చేదే యదవిచ్చేదకారణమ్‌; యావత్సమాప్తిర్చన్థస్య సతు బినుః” (నా.శా.19.23) ఇతి బిన్సురూపార్థప్రకృత్యా నిరర్వహణపర్యన్తం వ్యాప్నోతిితదాహ- అనుయా యీతి. అనేన బీజం బిన్దుశ్చే త్యర్థప్రకృతీ సంగృహీతే. కార్యాన్తరైరితి “ట్ర. గర్భాదావిమర్శాద్వాపతాకా వినివర్తతే” (నా.శా.19.29) ఇతి ప్రాసణ్గికం యత్‌ పతాకాలక్షణార్థప్రకృతినిష్టం కార్యం, యాని చ తతోఒపి ఊన వ్యాప్తితయా ప్రకరీలక్షణాని కార్యాణి తైరిత్యేవం పజ్బానామర్థప్రకృతీనాం వాకైకవాక్యతయా నివేశ ఉక్త: తథావిధ ఇతి - యథా తొపసవత్సరాజే. ఏవమనేన శోకేన అబజ్యాణ్గితాయాం దృష్టాన్తనిరూపణమితివృత్తబలాపతితత్వం చ రసాబ్బాణ్సిభావ 'స్యేతి ద్వయం నిరూపితమ్‌. వృత్తిగ్రన్గోఒప్యుభయాభి ప్రాయేభైవ నేయః. బాలానందిని ఉపపాదయితుమితి - తగిన దృష్టాంతం చూపించి ఉపపాదించుటకు అని అర్ధం. న్యాయేనేతి - న్యాయం (యుక్తి) చేత కూడ ఇది ఉపపన్నం అవుతుంది (కుదురుతుంది). ఆధికారికమూ (ముఖ్యమూ) సర్వప్రబంధశరీరవ్యాపకమూ, 'ప్రాసంగికాలైన ఇతర కార్యాలచేత ఉపకరించబడేదీ అయిన ఒకే కార్యాన్ని తప్పకుండా (ప్రబంధాదులలో) అంగీకరించాలి. నాయకుని చిత్తవృత్తు లన్నీ ఆ కార్యం వెనకనే నడుస్తూంటాయి; అందుచేత దాని బలంవల్లనే (నాయకచిత్తవృత్తులు ఆధికాధికమైన కార్యం వెనుకనే నడుస్తాయి కావుననే) వాటికి (ఆ వివిధ చిత్తవృత్తులకు) అంగొంగిభావం ప్రవాహపద్ధతిలో వచ్చేస్తుంది; దీనిలో కొత్త విశేషం ఏముంది; అని తాత్పర్యం. తథేతి - వ్యాపకంగా అని అర్ధం. లేధా ఏవకారం భిన్నక్రమం. అనగా 'నైవ' లోని 'ఏవ' కారాన్ని తీసికొని వచ్చి “తథా తో అన్వయించాలి. “తథైవ' అవుతుంది. ఆ ప్రకారంచేతనే, కార్యంలో ఉండే అంగాంగిభావరూవంచేతనే, రసాలకు కూడా, తవ్పనినరిగా (బలాత్‌) ఇది (అంగాంగిభావం) వచ్చిపడుతుంది అని అర్ధం. అందుచేతనే (ఏవ ను 'తథా' తో అన్వయించి) 'తథైవ' అని వృత్తిలో చెప్పనున్నాడు. కార్యమితి. “స్వల్పంగా విడవబడినదై (చల్లబడినదై, ఉంచబడినదై) ఏది బహువిధాల విస్తరిస్తుందో అది బీజం” అని బీజం నిర్వచించబడింది, ఆ లీజం

తృతీయోద్దోతః 705 మొదలు - “ప్రయోజనాలకు విచ్చేదం కలిగినప్పుడు, ఏది ప్రబంధనమాప్తి వరకు, అవి విచ్చిన్నం కాకుండడానికి కారణమో అది బిందువు” అని చెప్పిన బిందువనే అర్థ ప్రకృతితో కలిసి నిర్వహణసంధివరకూ వ్యాపించేది కార్యం. ఆ విషయమే 'అనుయాయి" అనే మాటలో చెపుతున్నాడు. ఈ విధంగా 'బీజం' 'బిందువు' అనే రెండు అర్ధప్రకృతులు చెప్పబడ్డాయి. కార్యాన్తరైరితి. “పతాక గర్భసంధివరకు గాని, విమర్శనంధివరకు గాని వ్యాపించి ఉండి మరలుతుంది” అని ప్రాసంగికమైన 'పతాక' అనే అర్ధప్రకృతితో సంబంధించిన కార్యమూ, దానికంటె తక్కువ వ్యాప్తి కలవి అవడంచేత “ప్రకరి” అని చెప్పబడే కార్యాలు, వాటితో (కలుస్తున్న) అని చెప్పడంచేత అయిదు అర్థప్రకృతులూ కూడ వాక్షైకవాక్యత్వంతో (ప్రధానమైన వాక్యార్థంతో సంబంధించేవిగా) కూర్చాలి అని చెప్పబడింది. తథావిధే ఇతి : ఉదాహరణకు తాపసవత్సరాజం. ఏవమితి. ఈ విధంగా ఈ ళ్లోకంచేత అంగాంగిభావం విషయంలో దృష్టాంతాన్ని చూపడం, రసాలకు ఉండే అంగాంగిభావం ఇతివృత్తబలంచేతనే వస్తుంది అని చెప్పడం అనే రెండు పనులు చేయబడ్డాయి. వృత్తిగ్రంథాన్ని కూడ ఈ అభిప్రాయంతోనే సమన్వయించుకోవాలి.

వివరణ:- రసాల మధ్య అంగాంగిభావం ఏ విధంగా ఉంటుంది అనే దానికి దృష్టాంతం చూపుతున్నట్లు మాత్రమే పైకి కనబడినా, రసాలకు ఆ విధంగా అంగాంగిభావం ఎందుకు ఏర్పడుతుందో కారణం కూడా ఈ ళశ్లోకంలోను, వృత్తిలోనూ చెప్పబడింది అని భావం. కావ్యనాటకాదులలో కథ ఆధికారికం, పతాక, ప్రకరి అని మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకి - రామాయణంలో మొదటి నుంచి చివరి దాకా నడిచే ప్రధానేతివృత్తమైన సీతారామకథ అధికారికం. ప్రధానకథతో చాలా దూరం నడిచే నుగ్రీవవృతాంతం పతాక, అంతకంటె తక్కువ దూరం ప్రధానకథతో సంబంధించి నడిచే శబరీవృత్తాంత - విభీషణవృత్తాంతాదులు “ప్రకరి'.

ధ్వన్యాలోకం

నను యేషాం రసానాం వరన్పరావిరోధ:ఏ యథా - వీరళ్ళజ్లారహాన్యయో:, రౌద్రశ్శబ్గారయోః, వీరాద్భుతయో:, వీరరౌద్రయోః, రౌద్రకరుణయో:, శృజ్ణారాద్భుతయోర్వా, తత్ర భవతు అబ్లాజ్గిభావ:ః. తేషాం తు న కథం భవేద్యేషాం పరస్పరం బాధ్యబాధకభావః? యథా - శృజ్ణారబీభత్సయోః, వీరధభయానకయోః, ట్‌ |

706 ధ్వన్వొలోక్ష శాన్తరౌద్రయోః, శాన్తశృజ్లారయోర్వా? ఇత్యాశబ్క్య ఇదముచ్యతే - కా. అవిరోధీ విరోధీ వా రసో౭జ్లిని రసాన్తరే,

పరిపోషం న నేతవ్యస్తథా స్యాదవిరోధితా. 24

అణ్గిని రసాన్తరే శృబ్లారాదౌ ప్రబన్ధవ్యజ్గ్యే సతి అవిరోధీ విరోధీ వా రసః పరిపోషం న నేతవ్య:. తత్ర అవిరోధినో రసస్య అణ్గిరసాపేక్షయా అత్యన్తమాధిక్యం న కర్తవ్యమితి ప్రథమః పరిపోషపరిహారః. ఉత్కర్హసామ్యేఒపి తయోర్విరోధాసంభవాత్‌. యథా - గాథ. ఏకన్లో రుఅఇ పిఆ అబ్బన్తో సమరతూరణిగ్గ్దోసో,

జేహేణ రణరసేణ అ భడస్స దోలాఇఅం హిఅఅమ్‌. (99) యథావా- , శో కణాచ్చిత్తాక్షమాలావలయమివ కరే హారమావర్తయన్తీ

కృత్వా పర్యజ్కబన్థం విషధరపతినా మేఖలాయా గుణేన,

మిథ్యామన్రాభిజాపసురదధరపుటవ్యజ్లీతావ్యక్తహాసా

దేవీ సన్ఫ్యాభ్యసూయాహసితపశుపతిస్తత్ర దృష్టాతు వోదఒవ్యాత్‌. ఇత్యత్ర. (100)

బాలానందివి

నన్వితి (ఆశంక) - ఏ రసాలకు పరస్పరవిరోధం లేదో, ఎట్లనగా వీర - శృంగారాలకీ, శృంగార - హాస్యాలకీ, రౌద్ర - శృంగారాలకీ, వీర - అద్భుతాలకీ, వీర - రౌద్రాలకీ, రౌద్ర - కరుణలకీ, శృంగార - అద్భుతాలకీ, అక్కడ (రెండు రసాలమధ్య]) అంగాంగిభావం ఉంటే ఉండవచ్చు. కాని వేటిక్రైతీ పరస్పరం బాధ్యబాధకభావం ఉందో (ఒకటి రెండవ దాన్ని బాధించేదిగా ఉంటుందో) వాటికి ఎట్లు కుదురుతుంది? ఎట్లనగా

• శృంగార-భీభత్సాలకీ, వీర- భయానకాలకీ, శాంత - రౌద్రాలకీ, శాంత - శృంగారాలకీ, అని ఆశంకించుకొని ఇది చెప్పబడుచున్నది -

అవిరోధీ ఇతి - రసాన్తరే = మరొక రసం, అబణ్గిని= అంగిగా ఉంటూండగా, అవిరోధీ= అవిరోధిగాని, విరోధీ వా= విరోధి గాని అయిన, రసః= రసం, పరిపోషమ్‌=

తృతీయోద్దోతః 707 పరిపోషాన్ని, న నేతవ్యః= పొందించదగినది కాదు. తథా= ఆవిధంగా, అవిరోధితొజ విరోధాభావం, స్యాత్‌ = కలుగును.

అజ్గినీతి :- శృంగారాదిరసాంతరం అంగిగా ప్రబంధంలో వ్యంగ్యం అవుతూండగా దానికి విరోధియైన రసాన్ని కాని, అవిరోధియైన రసాన్ని గాని పరిపుష్టి చెందించగూడదు. వాటిలో అవిరోధియైన రసానికి అరగిరసంకంటె చాలా ఆధిక్యం ఇవ్వకూడదు అనెది మొదటి పరిపోషపరిహారం; పరిపోషాన్ని పరిహరించడంలో మొదటి పద్ధతి. ఎందువలన అనగా - ఉత్కర్ష సమంగా ఉన్నా కూడ వాటికి విరోధం ఉండదు. సహజంగా అవిరోధులైన రెండు రసాలకూ సమానమైన ఉఊత్కర్ష ఉన్నా విరోధం ఉండదు గాని అంగిరసంకంటె అంగరసానికి ఉత్కర్న ఇస్తే మాత్రం దోషం (విరోధం) అని భావం. ఎట్లనగా -

ఏకన్లో ఇతి - దీని ఛాయ వ్యాఖ్యానంలో ఇవ్వబడింది. ఏకతః= ఒక ప్రక్క ప్రియా= ధ్రియురాలు, రోదితి=ఐ ఏడ్చుచున్నది. అన్యతః= మరొక ప్రక్క, నమరతూర్యని ర్భోషః= యుద్ధవాద్యధ్వని. భటన్య= భటునియొక్క, హృదయమ్‌= హృదయం, స్నేహేన= 'స్నేహంచేతా, రణర సేన= యుద్గోత్సాహంచేతా, దోలాయితమ్‌= ఊగులాడినది.

మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా -

కణ్గాదితి - కణ్ఞాత - కంఠంనుంచి, హారమ్‌= హోరమును, ఛిత్తా= భేదించి, కరే= హన్తమునందు, అక్షమాలావలయమివ= జపమాలావలయమును వలి, ఆవర్తయన్షీ= త్రిప్వుచున్నదీ, మేఖలాగుటేన= వడ్డాణంచేత, విషధరపతినా(ఇవ)= వానుకిచేత వలె, పర్యజ్కబన్ధమ్‌= పర్యంకబంధాన్ని (జపం చేసుకునేటప్పుడు మోకాళ్లు పైకెత్తి వాటికీ నడుముకీ కలిపి చుట్టి వస్త్రాదికంతో కట్టడం పర్యంకబంధం). కృత్వా= చేఫి, మిథ్యా మవ్రాభిజాపస్ఫురదధరపుటవ్యళ్ఞోతావ్యక్తహాసా= అసత్యమైన (ఉట్బ్టుట్టిగా) మంత్రజపం చేత కదలుతూన్న అధరపుటమునుండి సూచించబడుతూన్న అస్పష్టమైన నవ్వు గలదిగా, తత్ర = అక్కడ, దృష్టా చూపబడిన, సన్బాభ్యసూయాహసితపశుపతి:= (శివునిచేత అర్చించబడుతూన్న) సంధ్యయందు అసూయచేత నవ్వించబడిన శివుడు గల, దేవీ= దేవి, వః= మిమ్ములను, అవ్యాత్‌= రక్షించుగాక, అనే చోట.

వివరణ ;:- మొదటి శ్లోకంలో వీరరసం అంగి, విప్రలంభం అంగం. ఈ రెండింటికి నహజవిరోధం లేదు. ఇక్కడ రెండింటికీ సమానమైన పరిపోషమే చేయబడింది గాన విరోధం లేదు. రెండవ శ్లోకంలో విప్రలంభం అంగి, హాస్యం అంగం. సహజంగా విరోధం లేని ఈ రెండింటికీ ఇక్కడ సమానమైన పరిపోష చేయబడింది.

706 భ్వన్వాలోక్షః లోచనం

శృజ్లారేణ వీరస్య అవిరోధః, యుద్ధనయపరాక్రమాదినా కన్యారత్న లాభాదౌ. హాస్యస్య తు స్పష్టమేవ తదబ్గత్వమ్‌. హాసస్య స్వయమపురుషార్థ స్వభావత్వేఒపి సమధికతరరళ్టనోత్పాదనేన శృజ్లారాబ్తతయైవ తథాత్వమ్‌. రౌద్రస్యాపి తేన కథజ్బిదవిరోధ:ః. యథోక్తమ్‌ - “శృజ్ళారశ్చ తైః ప్రసభం సేవ్యతే”. తైరితి రౌద్రప్రకృతిభిః రక్షోదానవోద్ధతమను ష్యైరిత్యర్థః. కేవలం నాయికావిషయమౌగ్ర్యం తత్ర పరిహర్తవ్యమ్‌. అసమావ్యపృథివీసమార్దనాది జనితవిసయతయా తు వీరాద్భుతయోః సమావేశః. యథాహ ముని; - “వీరస్య చైవ యత్కర్మ సోఒద్భుత:” ఇతి. వీరరౌద్రయోః ధీరోద్ధతే భీమసేనాదౌ సమావేశః. శ్రోధోత్సాహయో; అవిరోధాత్‌. రౌద్రకరుణయోరపి మునినైవోక్త:-

“రౌద్రస్యైవ చ యత్కర్మ స జ్ఞేయ: కరుణో రసః” ఇతి.

శృజ్ణారాద్భుతయోరితి - యథా రత్నావల్యామై(న్హజాలికదర్శనే. శృజ్ణారబీభత్సయోరితి:- యయోర్హి పరస్పరోన్మూలనాత్మకతయైన ఉద్భవ: తత్ర కః అజ్బాబ్గీభావః? ఆలమృననిమగ్నరూపతయా చ రతిరుత్తిష్టతి, తతః పలాయమానరూపతయా జుగుప్సేతి సమానాశ్రయత్వేన తయోరన్యోన్య సంస్కారోన్మూలనత్వమ్‌. భయోత్సాహావప్యేవమేవ విరుద్దౌ వాచ్యా. శాన్తస్యాపి తత్త్వజ్ఞానన ముత్ధితన మన్తనంసారవిషయనిర్వేదప్రాణత్వేన నర్వతః నిరీహస్వభావన్య విషయాసక్తిజీవితాభ్యాం రతిక్రోధాభ్యాం విరోధ ఏవ.

బాలానందిని

శృజ్దారస్యేతి - యుద్ధం, నీతిప్రయోగం, పరాత్రమం మొదలైనవాటిచేత కన్యారత్నాన్ని పాందడం మొదలైన సందర్భాలలో వీరానికి శృంగారంతో విరోధం ఉండదు. హాన్యం శృంగారాంగం అనే విషయం స్పష్టమే. హాస్యం స్వతంత్రంగా పురుషార్థస్వభావం కలది కొకపోయినా అత్యధికమైన మనోరంజనం కలిగించడం ద్వారా శృంగారానికి అంగంగా ఉంటూ పురుషార్జోపయోగిగా ఉంటుంది. రౌద్రానికి శృంగారంతో ఏదో విధంగా విరోధం లేదని చెప్పాలి. “వాళ్లచేత శృంగారం కూడ

తృతీయోద్దోతః 709 బలాత్కారంగానే సేవించబడుతుంది” అని భరతముని చెప్పాడు. వాళ్లు అనగా - రౌద్రప్రకృతులైన రాక్షస - దానవ-ఉద్ధతమనుష్యులు అని అర్థం. అయితే నాయిక విషయంలో మాత్రం వాళ్లు ఉగ్రంగా ప్రవర్తిస్తున్నట్లు చూపకూడదు. ఊహింప శక్యం కాని పృథివీసంపాదనాదులవల్ల విస్మయ కలుగుతుంది గాన వీర-అద్భుతాలకు కలయిక కుదురుతుంది. “వీరుడు చేసు పనియే అద్భుతం” అని ముని అన్నాడు. శ్రోధానికీ ఉత్సాహానికీ విరోధం లేదు గాన భీమసేనాదులలో వీరరౌద్రాదుల కలయిక ఉంటుంది. రౌద్రకరుణల కలయిక కూడ - “రౌద్రంయొక్క కర్మయే కరుణరసం” అని మునిచేతనే ప్రతిపాదించబడింది. శృంగారాదృుతయోరితి. రతావళిలో ఐంద్రజాలికదర్శన ఘట్టంలో వలె. ఇప్పుడు విరుద్ధరసాలను గూర్చి చెవుతున్నాడు - శృజ్లారబీభత్సయోరితి. ఒకదాని నొకటి పెకిలించివేస్తూనే పుట్టేవాటి మధ్య అంగాంగిభావం ఏమిటి? రతి ఆలంబనంలో మునిగిపోతూన్న స్వరూపంతో ఆవిర్భవిస్తుంది; జుగుప్స ఆలంబనంనుంచి దూరంగా పారిపోతూన్న స్వరూపంతో ఆవిర్భవిన్తుంది. అందుచేత ఈ రెండింటికీ ఆశ్రయం ఒకటే అయిన పక్షంలో ఒకదాని సంస్కారాన్ని మరొకటి 'పెకిలించివేస్తుంది. భయోత్సాహాలు కూడ ఈ విధంగానే విరుద్దాలని చెప్పాలి. తత్త్వజ్ఞానంచేత కలిగిన, సమస్తసంసారవిషయాలమీద నిర్వేదమే శాంతానికి ప్రాణం. దేనిమీదా ఆసక్తి లేకపోవడం అనే న్వభావం గల ఈ శాంతానికి రతిక్రోధాలతో విరోధమే. లోచనం అవిరోధీ విరోధీ వేతి. వాగ్రహణస్య అయమభిప్రాయః- అజ్గిరసాపేక్షయా యన్య రసాన్తరస్యోత్కర్నో నిబధ్యతే తదా తదవిరుద్ధోఒపి రసో నిబద్ధః చోద్యావహః. అథ తు యుక్తా అజ్గిని రసే అబ్లభావతానయేన ఉపపత్తిర్ధటతే తద్విరుద్ధో౭పి రసో వక్ష్యమాణేన విషయభేదాదియోజనేన ఉపనిబధ్యమానః న దోషావహ ఇతి విరోధావిరోధా అకించిత్కరౌ. వినివేశనప్రకార ఏవ త్వవధాతవ్యమ్‌ ఇతి. అజ్లినీతి సపస్తమ్యనాదరే. అణ్గినం రసవిశేషమనాదృత్య న్యక్కృత్య అబ్గరసః న పోషయితవ్య ఇత్యర్థవ. అవిరోధితేతి నిర్జోషతేత్యర్థః. పరిపోషప్రకారే త్రీన్‌ ప్రకారానాహ - తడ్రేత్యాదినా తృతీయ ఇత్యన్నేన. నను న్యూనత్వం కర్తవ్యమితి వాచ్యే ఆధిక్యస్య కా సంభావనా, యేనోక్తమాధిక్యం న కర్తవ్యమ్‌ ఇత్యాశబ్క్యాహ - ఉత్కర్వసామ్య ఇతి.

710 భ్వన్వాలోకః

“ఏకతో రోదితి ప్రియా అన్యత: సమరతూర్యనిర్దోషః,

'స్నేహేన రణరసేన చ భటస్య దోలాయితం హృదయమ్‌” ఇతి చాయా. రోదితి ప్రియేత్యతః రత్యుత్కర్వ. సమరతూర్యేతి భట స్యేతి చ ఉత్సాహోత్కర్జ. దోడాయితమితి తయోరన్యూనాధికతయా సామ్యముక్తమ్‌. ఏతచ్చ ముక్తకవిషయమేవ భవతి న తు ప్రబస్థవిషయమితి కేచిదాహు:, తచ్చాసత్‌, అధికారికేష్వితివృత్తేషు త్రివర్గఫలసమప్రాధాన్యస్య సంభవాత్‌. తథా హి - రత్నావవాల్యాం సచివాయత్తసిద్ధిత్వాభిప్రాయేణ పృథివీరాజ్యలాభ ఆధికారికం ఫలమ్‌; కన్యారత్సలాభః ప్రాసణ్గికం ఫలమ్‌. నాయకాభి'ప్రాయేణ తు విపర్యయ ఇతి స్థితే మన్తిబుద్దౌ నాయకబుద్దా చ స్వామ్యుమాత్యబుద్ధ్యేకత్వాత్‌ ఫలమితి నీత్యా ఏకీక్రియమాబాయాం సమప్రాధాన్యమేవ పర్యవస్యతీ, యథోక్తమ్‌ - “కవేః ప్రయత్నాన్నేత్తూణాం యుక్తానామ్‌” ఇత్యలమవాన్తరేణ బహంనా.

అవిరోధీ విరోధీ వా ఇతి. 'వా' అనడంలో అభిప్రాయం ఇది - అంగియైన రసంకంటె మరొక రసానికి ఉత్కర్హనిబంధించే పక్షంలో అ విధంగా అంగిరసావిరుద్ధమైన రసాన్ని నిబంధించినా అది చోద్యానికి (ఇలా ఎలా చేశారు అనే ప్రశ్నకు) దారి తీస్తుంది. అందుకు సమాధానంగా ఏదైన ఒక యుక్తి ప్రదర్శించడంచేత అంగియైన రసంలో మరొక రసం అంగంగా అవడానికి ఉపపత్తి కుదిరితే, అలాంటప్పుడు విరుద్ధరసాన్ని కూడా, చెప్పబోయే విధానంలో, విషయభేదాల యోజనచేత, (ఈ రసానికి ఆశ్రయం వేరు దానికి ఆశ్రయం. వేరు ఇత్యాదివివిధోపపత్తులు చూపడం చేత) కూర్చడంలో దోషం ఏమీ ఉండదు. అందుచేత ఈ సందర్భంలో విరోధావిరోధాలు ఎందుకూ ఉపయోగించవు. (ఆవి విరుద్ధరసాలైనా అవిరుద్ధరసాలైనా ఈ సందర్భంలో భేదం ఏమీ లేదు. ఆవిరుద్ధరసాల్నీ అంగాలుగా నిబంధించవచ్చు. విరుద్ధరసాల్నీ వేరుగా సమర్థించి నిబంధించవచ్చు). అయితే వాటిని ఏ విధంగా కూర్చాలి అనే విషయంలో మాత్రమే సావధానంగా ప్రవర్తించాలి. అజ్లినీతి. ఈ సప్తమి అనాదరార్థకం. అంగియైన రసాన్ని అనాదరించి దానిని అణగద్రాక్కి, అంగరసాన్ని పోషించకూడదు అని అర్థం. అవిరోధితేతి :- నిర్దోషత్వం అని అర్ధం. పరిపోషపరహారానికి తత్ర అనేది మొదలు 'తృతీయః' వరకు ఉన్న వాక్యాలచేత, మూడు పద్ధతులు చూపుతున్నాడు. నన్వితి

తృలీయోద్దోత: 711 (ఆశంక) (అంగరసానికి) న్యూనత్వం చెయ్యాలి అని చెప్పవలసి ఉండగా దానికి ఆధిక్యం ఇచ్చే సంభావనయే లేదు కదా, “ఆధిక్యం న కర్తవ్యమ్‌” అని అన్నావేమి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - ఉత్కర్పసామ్యే ఇతి. ఏకత: ఇత్యాది. “రోదితి ప్రియా' 'అనడంచేత రతియొక్క ఉత్కర్హ “సమరతూర్య” “భటస్య” అనడంచేత ఉత్సాహోత్కర్వ “దోలాయితమ్‌' అని ఆ రెండూ (రత్యుత్సాహాలు రెండూ) హెచ్చుతగ్గులు లేకుండా సమంగా ఉన్నా యని చెప్పబడింది.

ఏతచ్చేతి :- ఇది (ఉత్కర్షసామ్యం) ముక్తకాలలోనే కాని ప్రబంధాలలో ఉండదు అని కొందరు అంటున్నారు. అది అయుక్తం. అధికారికారికాలైన (ప్రధానమైన) ఇతివృత్తాలలో త్రివర్గఫలాలకు సమానమైన ప్రాధాన్యం సంభవిస్తుంది కదా? అది ఎట్లనగా - రత్నావలిలో సచివాయత్తసిద్ధిత్వాభిప్రాయంచేత, (నాయకుని కార్యసిద్ధి సచివునిమీద ఆధారపడి ఉంది అనే దృష్టితో చూస్తే) పృథివీరాజ్యలాభం ఆధికారిక (ప్రధాన) ఫలం; కన్యారత్సలాభం ప్రాసంగికమైన ఫలం, అయితే నాయకాభిప్రాయంచేత (నాయకుని దృష్ట్యా చూస్తే) దీవికి విపర్యయం; అనగా కన్యారత్నలాభం ఆధికారికం, రాజ్యలాభం ప్రాసంగికం. ఇలా ఉండగా-“స్వామి-అమాత్యుల బుద్ధి కలిస్తేనే ఫలం” అనే నీతిచేత మంత్రిబుద్దినీ, వాయకబుద్ధినీ ఏకంచేసి చూడగా (రెండు ఫలాలకీ తన్మూలభూతవీరశ్ళంగారాలకీ) సమానమైన ప్రాధాన్యమే అని పర్యవసిన్తుంది (చివరికి తేలుతుంది). అందుచేతనే - “కవియొక్క వప్రయత్నంవల్ల యుక్తులైన నేతలకు ......” అని చెప్పబడింది. ఇంతటితో అవాంతర చర్చ చాలు.

ధ్వన్యాలోకం

అజబ్గిరసవిరుద్దానాం వ్యభిచారిణాం ప్రాచుర్యేణ అనివేశనమ్‌; నివేశనే వా క్షిప్రమేవ అజణ్గిరస వ్యభిచార్యనువృత్తిరితి ద్వితీయ: అబ్గల్వేన పునః పునః ప్రత్యవేక్షా పరిపోషం నీయమానస్యాపి అబ్లభూతస్య రసస్యేతి తృతీయః. అనయా దిశా అన్యేఒపి ప్రకారాః ఉత్రేక్షణీయాః. విరోధినస్తు రసస్య అజ్గిరసాపేక్షయా కస్యచిన్న్యూనతా సంపాదనీయా. యథా శాన్తే అబ్గీని శృజ్లారస్య, శృట్లారే వా శాన్తస్య. పరిపోషరహితస్య రసస్య కథం రసత్వమితి చేత్‌ - ఉక్తమత్రాణ్గిరసాపేక్షయేతి ఆ అజ్గీనో

712 ధ్వన్వాలోకః వా రసస్య యావాన్‌ పరిపోషః తావాన్‌ తస్య న కర్తవ్యః, స్వతస్తు జి న్‌ జిం ళ్‌ కా! బలి అది సంభవీ పరిపోషః కేన వార్యతే? ఏతచ్చా పేక్షికం ప్రకర్ష్మయోగిత్వమేకస్య రనన్య బవాురేసేషు వ్రబన్ఫేషు రసానావు అజ్యాబ్గిభావ మనభ్యుపగచ్భతాప్యశక్య ప్రతిక్షేపమిత్యనేన ప్రకారేణ అవిరోధినాం విరోధినాం చ రసానామ్‌ అజ్గాణ్గిభావేన సమావేశే ప్రబన్టేషు స్యాదవిరోధ:. ఏతచ్చ సర్వం యేషాం రసో రసాన్తరస్య వ్యభిచారీభవతి ఇతి దర్శనం తన్మతేనోచ్యతే. మతాన్తరే తు రసానాం స్థాయినో భావా ఉపచారాద్రసశబ్దేనోక్తాః, తేషామ్‌ అబ్గత్వం నిర్విరోధమేవ. బాలానందిని

అజ్లీతి. అంగిరసానికి విరుద్ధాలైన వ్యభిచారిభావాలను ఎక్కువగా కూర్చకపోవడం, కూర్చినా కూడ వెంటనే ఆంగిరసానికి సంబంధించిన వ్యభిచారిభావాలను అనువర్తించడం (తీసికొని రావడం) అనేది రెండవ ప్రకారం. అంగమైన రసాన్ని పరిపోషం పొందిన్తున్నా అది అంగంగానే ఉండే టట్లు మాటిమాటికి పరిశీలించుకుంటూ ఉండడం మూడవ ప్రకారం. ఈ మార్గంలో మరి కొన్ని ఇతరప్రకారాలు కూడా ఊహించుకోవాలి.

విరోధినః ఇతి. ఏదైనా అంగరసం (అంగికి) విరోధి అయితే దానికి కొంచెం న్యూనత్వం సంపాదించాలి. ఉదాహరణకి - శాంతం అంగిగా ఉన్నప్పుడు శృంగారానికి న్యూనత్వం, శృంగారం ఆంగిగా ఉన్నప్పుడు శాంతానికి న్యూనత్వం. పరిపోషం లేని రసం రసం ఎలా అవుతుంది అని ప్రశ్నించవచ్చు. అంగిరసాపేక్షయా (తక్కువపరిపోషం) అని'సమాధానం ఇదివరకే చెప్పబడింది. అంగిరసానికి ఎంత పరిపుష్టి చేయబడుతుం౦దో అంత పరిపుష్టి అంగరసానికి చేయకూడదు; కాని దానికి ఎంతవరకు పరిపోషం ఉండాలో దానివి చేయకూడదని ఎవరు నివారిస్తారు? (అంటారు). అనేకరసాలుండే ప్రబంధంలో ఆ రసాలకు అంగాంగిభావాన్ని అంగీకరించనివాళ్లు కూడా, ఒక రసానికి ఇతరరసాపేక్షయా ప్రకరం ఉంటుంది అనే విషయం నిరాకరించజాలరు. ఈ విధంగా విరోధిరసాలనైనా, అవిరోధిరసాలనైనా అంగాంగిభావంతో ప్రబంధాలలో కూర్చడంలో దోషం ఉండదు. ఇదంతా - ఒక రసం ఇతరరసానికి వృథధిచారిభావంగా పని చేస్తుంది అని అంగీకరించేవాళ్ల మళం ప్రకారం చెప్పినది. గుకాంతరంలో అయితే - రసాల

తృతీయోద్దోతః 713 స్థాయిభావాలనే ఉపచారంచేత రసం అని అంటారు అని అంగీకరించడంచేత వాటికి అంగత్వం అవిరుద్ధమే. లోచనం

ఏవం ప్రథమం ప్రకారం నిరూప్య ద్వితీయమాహ అజ్లీతి. అనివేశనమితి

• అబ్గభూతే రసే ఇతి శేషః. నన్వేవం నాసౌ పరిపుష్ణో భవేదిత్యాశబ్క్య మతాన్తరమాహ - నివేశనే వేతి. అత ఏవ వాగ్రహణమ్‌ ఉత్తరపక్షదార్థ్యం సూచయతి న వికల్చమ్‌. తథా చ ఏక ఏవాయం ప్రకారః. అన్యథాతు ద్వౌ స్యాతామ్‌. అజ్గినో రసస్య యః వ్యభిచారీ తస్యానువృత్తిః అనుసంధానమ్‌. యథా - “కోపాత్కోమలలోల” ఇతి ళ్లోకే అబ్లిభూతాయాం రతావబ్గత్వేన యః క్రోధః ఉపనిబద్ధవ తత్ర “బద్య్వా దృఢమ్‌” ఇత్యమర్షస్య నివేశితన్య క్షిప్రమేవ “రుదత్యా' ఇతి 'హనన్‌' ఇతి చ రత్యుచితేర్వాత్సుక్యహర్హానుసంధానమ్‌.

బాలానందిని

ఈ విధంగా మొదటి పరిహారాప్రకారాన్ని చెప్పి రెండవదానిని చెవుతున్నాడు - అజ్లీతి. అనివేశనమితి. 'అంగమైన రనమునందు' అని అధ్యాహారం. అట్లయితే ఇది పరిపుష్టమే కాదు కదా అని ఆశంకించుకొని మరొక మతం చెపుతున్నాడు - నివేశనే వా ఇతి. అందువల్లనే 'వా' అని చెప్పడం ఈ రెండవ పక్షం దృఢమైనది అని సూచిస్తూన్నది గాని వికల్పాన్ని బోధించడం లేదు. అందుచేత ఇదంతా ఒకటే ప్రకారం. 'వా' అనేది వికల్పాన్ని బోధించే పక్షంలో ఇవి రెండు ప్రకారాలు అవుతాయి. అజ్సినః ఇతి:- అంగియైన రనంయొక్క ఏ వ్యభిచారిభావం ఉంటుందో దాని అనువృత్తి, అనగా అనునంధానం (మళ్లీ కూర్చడం). ఎట్లనగా - “కోపాత్కోమలలోల' అనే శ్లోకంలో అఆంగియైన రతిలో అంగంగా క్రోధం కూర్చబడింది. దానిలో (ఆ శక్రోధంలో) (వ్యభిచారిగా) “బద్ధ్వా దృఢమ్‌” అని అమర్హం కూర్చబడింది. వెంటనే 'రుదత్యా" 'హసన్‌' అనే మాటలచేత రతికి ఉచితాలైన ఈర్వా - బె త్సుక్క-హర్జాల అనునంధానం చేయబడింది.

లోచనం

తృతీయం ప్రకారమాహ - అజ్గిల్వేనేతి. అత్ర చ తాపసవత్సరాజే వత్సరాజన్య పద్మావతీవిషయ: నంభోగళ్ళజ్లారః ఉదాహరణీకర్తవ్య:. అన్యేఒపీతి. విభావానుభావానాం చాపి ఉత్కర్వః న కర్తవ్య:, అణ్గిరసవిరోధినాం

714 ధ్వన్వాలోకః నివేశనమేవ వా న కార్యమ్‌, కృతమపి చ అజ్గిరనవిభావానుభావైః ఉపబృంహణీయమ్‌. పరిపోషితా అపి విరుద్ధరసవిభావానుభావాః అబ్గత్వం ప్రతి జాగరయితవ్యాః ఇత్యాది స్వయం శక్యముత్రేక్షితుమ్‌.

ఏవం విరోధ్యవిరోధిసాధారణం ప్రకారమభిధాయ విరోధివ విషయాసాధారణదోషపరిహారప్రకారగతత్వేనై విశేషాన్తరమప్యాహ - విరోధిన ఇతి. సంభవీతి. ప్రధానవిరోధిత్వేనేతి శేషః.

బాలానందిని

మూడవ ప్రకారం చెపుతున్నాడు - అజ్గత్వేనేతి. దీనికి తాపసవత్సరాజంలో వత్సరాజుయొక్క పద్మావతీ విషయమైన సంభోగళ్ళంగారం ఉదాహరణంగా చెప్పుకోవాలి. అన్యేఒపీతి. (1) విభావానుభావాల ఉత్కర్పం కూడ చేయకూడదు (2) అంగిరసొనికి విరనోధులైన విభావానుభావాలనే కూర్చకూడదు. (3) అలాంటివాటిని కూర్చినా అంగిరసానికి సంబంధించిన విభావానుభావాలచేత ఉపబృ్బంహణం (సంవర్ధనం) చెయ్యాలి. (4) విరుద్ధరసానికి సంబంధించిన విభావానుభావాలను పోషించినా కూడ వాటిని అంగత్వం విషయంలో జాగరూకంగా ఉండే టట్లు చెయ్యాలి, అనగా అంగాలుగా మాత్రమే ఉండే టట్లు చూచుకోవాలి - ఈ విధమైన ప్రకారాంతరాలను స్వయంగానే ఊహించుకొనవచ్చు. ఎఏవమితి. ఈ విధంగా (అంగంగా కూర్చే) విరోధిరసానికీ, అవిరోధిరసానికీ కూడ సాధారణమైన (రెండిటికీ సమంగా వర్తించే) ప్రకారం చెప్పి విరోధిరసం విషయంలో అసాధారణమైన దోషపరిహారప్రకారానికి సంబందించిన మరొక విశేషం కూడ చెపుతున్నాడు - విరోధినః ఇతి. సంభవీతి - 'ప్రధావావిరోధిత్వేన' అని అధ్యాహారం. అనగా ప్రధానరసానికి విరుద్ధం కాకుండా సంబంధించే అని అర్థం.

లోచనం

ఏతచ్చేతి. ఉపకార్యోపకారకభావో రసానాం నాస్తి, స్వచమత్కారవిశ్రాన్త త్వాత్‌. అన్యథా రసత్వాయోగాత్‌; తదభావే చ కథమబ్లాణ్గితా ఇత్యపి యేషాం మతం తైరపి కస్య చిత్‌ రసన్య ప్రకృష్ణత్వం, భూయ; ప్రబన్ధవ్యాపకత్వమ్‌, అన్యేషాం చ అల్పప్రబన్థానుగామిత్వమ్‌ అభ్యువగన్తవ్యమ్‌; ఇతివృత్త సంఘటనాయా ఏవ అన్యథా అనుపపత్తే: భూయః ప్రబన్టవ్యాపకన్య చ రసస్య రసాన్తర్రెర్యది న కాచిత్‌ సంగతిః తదితివృత్తస్యాపి న స్యాత్‌.

తృతీయోద్దోతః 75 సంగతిశ్చేదయమేవ ఉపకార్యోకారకభావ:. నచ చమత్కారవితశ్రాన్తేః విరోధః కళ్చిదితి సమనన్తరమేవోక్తమ్‌. తదాహ - అనభ్యుపగచృ్చతాపీతి. శబ్బమాద్రేణాసొ నాభ్యుపగచ్చతి. అకామ ఏవాభ్యుపగమయితవ్య ఇతి భావః.

అన్యస్తు వ్యాచష్టే - “ఎతచ్చాపేక్షికమ్‌” ఇత్యాదిగ్రన్ధః ద్వితీయమతమభి (పేత్య, యత్ర రసానాముపకార్యోపకారకభావః నాస్తి. తత్రాపి హి భూయో వృత్త వ్యాప్తత్వమేవాణ్గిత్వమితి; ఏతచ్చాసత్‌; ఏవం హి “ఏతచ్చ సర్వమ్‌” ఇతి సర్వశబ్దేన ఉపనంహారః ఏకపక్షవిషయః, మతాన్తరేపీత్యాదినా చ యః ద్వితీయపక్షోపక్రమః నః అతీవ దుఃిష్టః ఇత్యలం పూర్వవయ్య్యైః సహ బహునా సంలాపేన.

బాలానందినవి

ఏతచ్చేతి. “రసాలు నేటి కవి తమ చమత్కారంలో విశ్రమిస్తాయి; అందుచేత రసాలకు పరస్పరం ఉపకార్యోపకారకభావం ఉండదు. అవి స్వచమత్కొరవిశ్రాంతాలు కాకపోతే రసాలే కావు. వాటికి రసత్వం లేకపోతే రసాలు పరన్పరం అంగాంగిభావంతో ఉంటాయి అవేదేలేదు” అనే వాళ్లు కూడ ఒక రసం ప్రబంధంలోని అత్యధికమైన భాగంలో వ్యాపించి ప్రకృష్టంగా ఉంటుందనీ, మిగిలినవి ప్రబంధంలో అల్పభాగాన్నే ఆశ్రయించి ఉంటా యనీ అంగీకరించి తీరాలి. అలా కాకపోతే ఇతివృత్తం కూర్చే కుదరదు. ప్రబంధంలోని అధికభాగంలో వ్యాపించి ఉన్న రసానికి ఇతరరసాలతో ఏమీ సంగతి (సంబంధం) లేకపోతే ఇతివృత్తానికి కూడా సంబంధం ఉండదు. (అనగా విసృతమైన ఇతివృత్తానికీ అల్పమైన ఇతివృత్తాలకీ పరస్పరం సంబంధమే ఉండదు అని అర్ధం). ఈ సంగతి ఉందా - అదే కదా ఉపకార్యోపకారకభావం అంబే? చమత్కారవిశ్రాంతికి కూడా ఏమీ విరోధం ఉండదని ఇంత క్రితమే చెప్పి ఉన్నాం. ఈ విషయాన్నే అనభ్యుపగచ్చతాపి ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. ఇలా చెప్పేవాడు మాటకి మాత్రమే అంగీకరించడం లేదు. ఇష్టం ఉన్నా లేకపోయినా ఇతన్ని ఒప్పించవలసిందే అని భావం.

అన్యస్తు ఇతి :- మరొకడు ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించాడు-“ఏతచ్చ ఆపేక్షికమ్‌” ఇత్యాదిగ్రంథం 'మతాన్తరే తు' అని చెప్పబోయే రెండవ దృష్టిలో ఉంచుకొని చెప్పబడింది. రసాలకి ఉపకార్యోపకారకభావం లేనిచోట కూడ ఇతివృత్తంలోని అధికభాగంలో వ్యాపించి ఉండడమే అంగిత్వం అనగా " అని. ఈ వ్యాఖ్యానం అయుక్తం. ఇలా

716 ధ్వన్వాలోకః చెప్పినట్టయితే 'ఏతచ్చ సర్వమ్‌' అని సర్వశబ్దంచేత ఒక పక్షాన్ని ఉపసంహరించడమూ, “మతాన్తరేఒపీ' ఇత్యాదికంచేత రెండవ పక్షాన్ని ఉపతక్రమించడమూ ఇదంతా కలపడానిక శక్యం కాకుండా ఉంటుంది (కుదరదు). సరే మన పూర్వవంశ్యులళతో ఎక్కువగా మాటలాడి చాలు. లోచనం

యేషామితి - భావాధ్యాయసమాప్తావస్తి శ్లోక: -

బహూనాం సమవేతానాం రూపం యస్య భవేదృహు,

స మన్తవ్యో రసః స్థాయీ శేషాః సంచారిణో మతాః. ఇతి. తత్రోక్తక్రమేణ ఆధికారికేతివృత్తవ్యాపికా చిత్తవృత్తిరంవశ్యమేవ స్థాయిత్వేన భాతి. ప్రాసణ్గికవృత్తాన్తగామినీ తు వ్యభిచారితయేతి రస్యమానతాసమయే స్థాయివ్యభిచారిభావస్య న కళ్చిద్విరోధ ఇతి కేచిద్వాచచక్షిర. తథా చ భాగురిరపి “కిం రసానామపి స్థాయినంచారితా అస్తి” ఇత్యాక్షిష్య అభ్యుపగమేనైవ ఉత్తరమవోచత్‌ “బాఢమస్తి” ఇతి.

అన్యే తు స్థాయితయా పఠితస్యాపి రసన్య రసాన్తరే వ్యభిచారిత్వమస్తి; యథా క్రోధస్య వీరే వ్యభిచారితయా పఠితస్యాపి స్థాయిత్వమేవ రసాన్తరీ; యథా తతృ్వజ్ఞానవిభావకస్య నిర్వేదస్య శాన్తే వ్యభిచారిణో వా నత ఏవ వ్యభిచార్యన్తరా పేక్షయా స్థాయిత్వమేవ; యథా విక్రమోర్వశ్యామ్‌ ఉన్మాదన్య చతుర్ధే ఒజ్కే ఇతి, ఇయన్తమర్థం బోధయతుమయం శ్లోక: “బహూనాం చిత్తవృత్తిరూపాణాం భావాన్తాం మధ్యే యస్య బహులం రూపం యథోపలభ్యతే స స్థాయీ భావి;;న చ రసః రసీకరణయోగ్య:ః, శేషాస్తు సంచారిఐ” ఇతి వ్యాచక్షతే. న తు రసానాం స్థాయిసంచారిభావేన అజ్బాబ్గితోక్తేతి. అత ఏవాన్యే రసస్థాయీతి షష్ట్యా, సప్త్రమ్యా, ద్వితీయయా వాశ్రితాదిషు గమిగామ్యాదీనామితి సమాసం పఠన్తి, తదహ - మతాన్తరే౭పీతి. రసశబ్దేనేతి:- “*రసాన్తరనమావేశః ప్రన్తుతస్య రసస్య యః” ఇత్యాదిప్రాక్తనకారికానివిష్టేనేత్యర్థః. 24

బాలానందిని యేషామితి - భావాధ్యాయనమాపష్తిలో ఒక శ్లోకం ఉంది. బహూనామితి.

తృతీయోద్దోతః 717 సమవేతానామ్‌= ఆత్మయందున్న, బహూనామ్‌= అనేకభావాలలో, చిత్తవృత్తులలో, యస్య రూపమ్‌= ఏ భావం యొక్క రూపం, బహు= అధికమైన ప్రబంధాన్ని వ్యాపించేదిగా ఉంటుందో, సః= ఆ, రసః= రసం, స్థాయీతి= స్థాయి అని, మన్తవ్యః=: తెలియదగినది. శేషాః= మిగిలినవి, సంచారిణః= సంచారిభావాలుగా, మతొః= చెప్పబడినవి.

ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన క్రమంచేత (పద్ధతిలో) ఆధికారికమైన ఇతివృత్తాన్ని వ్యాపించి ఉన్న చిత్తవృత్తి తప్పక స్థాయిగా భాసిస్తుంది. ప్రాసంగికవృత్తాంతానికి సంబంధించినది మాత్రం వ్యభిచారిగా భాసిస్తుంది. ఈ విధంగా రస్యమానతా (ఆస్వాద) నమయంలో కూడ స్థాయిత్వానికీ, వ్యభిచారిత్వానికీ ఏమీ విరోధం లేదు అని కొందరు వ్యాఖ్యానించారు. భాగురి కూడ - “రసాలకి కూడ స్థాయిత్వం, సంచారిత్వం ఉంటుందా” అని ప్రశ్నించుకొని - “తప్పక ఉంటుంది" అని అంగీకారరూపమైన ఉత్తరమే ఇచ్చాడు (మొదటిమతం ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని అనుసరించిన దని భావం).

అన్వే తు ఇతి: మరి కొందరైతే - స్థాయిగా చెప్పబడిన రసానికి కూడా రసాంతరంలో వ్యభిచారిత్వం ఉండవచ్చును. ఉదాహరణకి - క్రోధం వీరరనంలో వ్యభిచారిగా చెప్పబడినా దానికి రసాంతరంలో (రౌద్రంలో) స్థాయిత్వం ఉంది. తత్వజ్ఞానం విభావంగా గల నిర్వేదానికి శాంతంలో స్థాయిత్వం ఉంది. ఒకప్పుడు వ్యభిచారిగా భావంగా ఉంటూనే ఒక భావం మరొక వ్యభిచారిబావం దృష్ట్యా స్థాయి అవుతుంది. ఉదాహరణకి - విక్రమోర్వశిలో నాల్గవ అంకంలో ఉన్మాదం వితర్కాపేక్షయా స్థాయి అయింది. ఈ శ్లోకం ఇంత అర్ధాన్ని బోధించడం కోసం చెప్పబడింది. శ్లోకార్థం వివరిస్తున్నాడు - బహూనామితి. చిత్తవృత్తిరూపాలైన అనేకభావాల మధ్య ఏ చిత్తవృత్తికి ఏ విధంగా అధికమైన రూపం కనబడుతుందో అది స్థాయిభావం. అదే సరసం, అనగా రసీకరణానికి యోగ్యం. మిగిలినవన్నీ సంచారిభావాలే అని వ్యాఖ్యానిస్తున్నారు. అంతేనే కాని రసాలకు (కొన్నిటికి) స్థాయిత్వంచేత (కొన్నింటికి) సంచారిత్వంచేత అంగాంగిభావం చెప్పబడలేదు. అందువలననే ఇతరులు 'రసస్థాయీ' అనే పదాన్ని 'రసంయొక్క స్థాయి" అని లేదా “రసమునందు స్థాయి” అని లేదా “ద్వితీయాశ్రితాతీతపతిగతాత్యస్త ప్రాప్తాపన్నైః” అనే పాణిని సూత్రం (2. 124) దగ్గర ఉన్న “గమ్యాదీనాముప సంఖ్యానమ్‌” అనే వార్తికంలో చెప్పిన గమ్యాదులలో ఈ స్థాయిపదావ్ని చేర్చి “రసమును స్థాయి” అని కాని (రసస్య స్థాయీ, రసే స్థాయీ, రసం స్థాయీ అని విగ్రహాలు) సమాసంగా

718 ధ్వన్వాలోకః పఠిస్తున్నారు. రసః స్థాయీ అని వ్యస్తపదాలు కాకుండా సనుస్తపదంగా గ్రహిస్తున్నారు అని అర్ధం. ఈ విషయమే మతాన్తరీపీతీత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. రసశబ్టేనేతి. “రసాస్తరసమావేశః ప్రస్తుతస్య రసస్య యః” ఇత్యాది పూర్వకారికలోని రసశబ్దం చేత అని అర్ధం. 24 ధ్వన్యాలోకం

ఏవమవిరోధినాం విరోధినాం చ ప్రనబ్ధస్థేన అణ్గినా రసేన నమావేశే సాధారణమవిరోధోపాయుం ్రతిపాద్య ఇదానీం విరోధివిషయమేవ తం ప్రతిపాదయితుమిదముచ్యతే - కా. విరుద్దెకాశ్రయో యస్తు విరోధీ స్థాయినో భవేత్‌,

స విభిన్నాశ్రయః కార్యస్తస్య పోషేఒప్యదోషతా. 25

ఐకాధికరణ్యవిరోధీ, నైరన్తర్యవిరోధీ చేతి ద్వివిధో విరోధీ. తత్ర ప్రబన్టస్టేన స్థాయినా అజణ్గినా రసేన బెచిత్యాపేక్రయా విరుద్దె కాశ్రయో యో విరోధీ యథా వీరేణ భయానకః, స విభిన్నాశ్రయః కార్యః. తస్య వీరస్య య ఆశ్రయ: కధానాయకః తద్విపక్షవిషయే సంనివేశయితవ్యః. తథా సతి చ తస్య విరోధినోఒపి యః పరిపోషః న నిర్జోషః. విపక్తవిషయే హి భయాతిశయవర్షనే నాయకస్య నయపరాక్రమాది సంపత్సుతరాముద్దోతితా భవతి. ఏితచ్చ మదీయే అర్జునస్య పాతాలావతరణప్రసళ్లే వైశద్యేన ప్రదర్శితమ్‌.

బాలానందిని

వివమితి - ఈ విధంగా ప్రబంధంలో ఉన్న అంగి యైన రసంతో, అవిరోధిరసాలను, విరోధిరసాలను కూర్చడంలో సాధారణమైన అవిరోధోపాయాన్ని చెప్పి ఇప్పుడు విరోధిరసాల కూర్చు విషయానికి మాత్రమే చెందిన అవిరోధోపాయాన్ని ప్రతిపాదించడానికి ఇది చెప్పబడుతున్నది. విరుద్ధేతి వల స్థాయినః= స్థాయి రసానికి, విరోధీ= విరోధియైన; యః= ఏది, విరుద్దెకాశ్రయ:= విరుద్ధమైన ఒక ఆశ్రయం కలదిగా, భవేత్‌= అవుతుందో, సః అది, విభిన్నాశయ:= విభిన్నములైన ఆశ్రయాలు కలదిగా, కార్యః= చేయదగినది.

తృతీయోద్దోతః 719 తన్య= దానియొక్క, పోషేఒపి= పోనణం చేసినా కూడ, అదోషతా= దోషం లేదు. 25

ఐకాధికరణ్యేతి. ఒకే అధికరణంలో ఉండడంలో విరోధం గలది, వెనువెంటనే రావడంలో విరోధం గలది అని విరోధి రెండు విధాలు. వాటిలో ప్రబంధంలో ఉన్న స్థాయి అయిన, అంగి అయిన, రసంతో, బెచిత్యాపేక్షచేత విరుద్ధమైన ఏకాశ్రయం గల (ఒకే ఆశ్రయంలో ఉండడంలో విరుద్ధమైన) ఏ విరోధిరనం ఉన్నదో, ఉదాహరణకి వీరరనంతో భయానకం, అది వేరు వేరు ఆశ్రయాలు కలదిగా చేయదగినది; ఆ వీరానికి ఆశ్రయుడైన కథానాయకుని శత్రువుతో నంబంధించినట్లు భయానకాన్ని తూర్చాలి. అలా చేసిన ట్లయితే విరోధియైనా ఆ రసాన్ని పోషించడంలో దోషం లేదు. శత్రువు విషయంలో (శత్రువుకు) అత్యధికమైన భయం ఉన్నట్లు వర్ణించిన ట్లయితే నాయకుని నీతి పరాశక్రమాదినంపద పూర్తిగా (ప్రకాశింపచేయబడినది అవుతుంది. ఇది నా అర్జునచరితకావ్యంలో అర్జునుడు పాతాలంలో ప్రవేశించే సందర్భంలో స్పష్టంగా చూవబడింది.

లోచనం

అథ సాధారణం ప్రకారముపసంహరన్‌ అసాధారణమాసూత్రయతి- వివమితి. తమిత్యవిరోధోపాయమ్‌. విరుద్ధేతి విశేషణం హేతుగర్భమ్‌. యస్తు స్థాయీ స్థాయ్యంతరేణ అసంభావ్యమానైకాశ్రయత్వాత్‌ విరోధీ భవేత్‌, యథా ఉత్సాహేన భయం, స విభిన్నాశయత్వేన, నాయకవిపక్షాదిగతత్వేన కార్యః. తస్వేతి. తస్య విరోధినోఒపి తథా నిబద్ధస్య పరిపుష్టతాయాః ప్రత్యుత నిర్ణోషనాయకోత్కర్నాధానాత్‌. అపరిపోషణం తు దోష ఏవేతి యావత్‌. అపిశబ్దః భిన్నక్రమః. ఏవమేవ వృత్తావపి వ్యాఖ్యానాత్‌. ఐకాధికరణ్యమ్‌ ఏకాశ్రయేణ సంబన్థమాత్రమ్‌; తేన విరోధీ యథా - భయేనోత్సాహ:. ఏకాశ్రయత్వేఒపి సంభవతి కశ్చిన్నిరన్తరత్వేన నిర్వ్యవధానత్వేన విరోధ, యథా రత్యా నిర్వేదః, వ్రదర్శితమితి - “సముత్ధితే ధనుర్ధ్వనౌ భయావహే కిరీటినో మహా పప్లవోఒభవత్సురే పురన్దరద్విషామ్‌” ఇత్యాదినా. 25

బాలానందిని

అథేతి - ఇప్పుడు సాధారణమైన (విరోధ్యవిరోధిరససాధారణమైన) ప్రకారాన్ని

(విరోధవరిహారప్రకారాన్ని) ఉపనంహరిస్తూ అసాధారణ ప్రకారాన్ని సూత్రిస్తున్నాడు -

720 ధ్వన్వాలోకః

ఏవమితి. “విరుద్దైెకాశ్రయం' లోని విరుద్దపదం హేతుగర్భం. హేతువును సూచిస్తుంది. ఏ స్థాయి మరొక స్థాయితో కలిసి ఒకే ఆశ్రయంలో ఉండడం అసంభావ్యం అవడంచేత (తుదరకపోవడంచేత) విరోధియో, ఉదాహరణకి - భయం ఉత్సాహంతో కలిసి ఒకే పురుషునిలో ఉండడం కుదరనట్టు, దానికి ఆశ్రయం వేరు అన్నటు, అది నాయకుని శత్రువు మొదలైన వాళ్లలో ఉన్నట్లు, నిబంధించాలి. తస్యేతి. ఆ విధంగా చేయబడిన, ఆ విధంగా నిబద్ధమైన అది, విరోధియే అయినా కూడ దాని పరిపుష్టత్వం నాయకుని ఉత్కర్షను కలిగించడంచేత దోషం కాదు. పోషించకపోతే అది దోషమే అవుతుంది కూడ అని భావం. “పోషేఒప్యదోషతా” లోని 'అపి' శబ్దం భిన్నక్రమం. అనగా దానిని 'తన్య' తో చేర్చాలి: అందుచేతనే వృత్తిలో 'తన్య విరోధినోఒపి' అని వ్యాఖ్యానం చేయబడింది.

బకాధికరణ్యమితి. ఐకాధికరణ్యమ్‌ అనగా ఒకే ఆశ్రయంతో సంబంధమాత్రం. దానిచేత (ఒకే ఆశయంతో సంబంధంచేత) విరోధి ఎట్లనగా - భయంతో ఉత్సాహం (ఒకే ఆశ్రయంలో ఉండడం). ఏకొశ్రయత్వేఒపీతి. ఏకాశ్రయత్వం సంభవించినా ఒక్కొక్కటి నిరంతరత్వంచేత, వ్యవధానం లేకుండా కూర్చడంచేత విరోధి అవుతుంది. ఉదాహరణకి రతితో నిర్వేదం. రతి, నిర్వేదం ఒకే ఆశ్రయంలో ఉండవచ్చును గాని ఒకదాని తరవాత వెంటనే నురొకటి రాకూడదు. మధ్య మరొక దానిని చేర్చాలి అని భావం. ప్రదర్శితమితి. సముత్సితే ఇత్యాది:- “శ్రవేణ తస్య తు ధ్వనేర్విలుప్తమూలబన్టనవ్‌ఎ అశేషదైత్యయోషితాం శ్లథీబభూవ జీవితమ్‌” అనేది ఉత్తరార్ధం.

“అర్జునుని భయంకరమైన ధనుర్ధ్వని బయలువెడలగానే దైత్యుల పురంలో గొప్ప ఉపద్రవం చెలరేగింది. ఆ ధ్వని వినగానే సకలదైత్యస్రీల జీవితం మూలబంధం కదిలిపోయి శిథిల మైపోయింది”. ఇక్కడ వీరరసం (చత్సాహం) అర్జునునిలో ఉన్నట్లా, భయానకం (భయం) శత్రువులలో ఉన్నట్టూ వర్ణించబడింది గాన దోషం లేదని భావం.

ధ్వన్యాలోకం ఏవమైకాధికరణ్యవిరోధినః ప్రబన్ధస్టేన స్థాయినా రసేన అబ్గభావగమనే నిర్విరోధిత్వం యథా తథా తద్దర్శితమ్‌. ద్వితీయస్య తు తత్రతిపాదయితుముచ్యతే - కా. ఏకాశ్రయత్వే నిర్జోషో నైరన్తర్యే విరోధవాన్‌, రసాన్తరవ్యవధినా రసో వ్యజ్యః సుమేధసా. 26

తృలీయోద్దోతః 721

యః పునరేకాధికరణత్వే నిర్విరోధో, నైరన్తర్యే తు విరోధీ న రసౌన్తరవ్యవధానేన ్రబన్టే నివేశయితవ్యః. యథా శాన్తళ్ళబ్లారౌ నాగానన్దే నివేశితౌ.

బాలానందిని

ఏవమితి. ప్రబంధంలో ఉన్న స్థాయిరసానికి ఏకాధికరణత్వవిరోధం గలదానిని అంగంగా చేసినా ఏ విధంగా విరోధం ఉండదో చూపించబడింది. రెండవ విధమైన దానికి విరోధాభావం చూపడానికి ఇది చెప్పబడుతున్నది-

ఏకేతి. ఏకాశ్రయత్వే= ఒకే ఆశ్రయం కలిగి ఉన్నా, నిళ్లోషు=-+బోషం లేనిది, నైరన్తర్యే= వ్యవధానం లేకపోతే, విరోధవాన్‌= విరోధం కలదీ ఆయిన, రసః= రసం, సుమేధసా= మంచి బుద్ధి గలవానిచేత, రసాన్తరవ్యవధినాజ మరొక రసంతో వ్యవధిచేత, వ్యబ్యః= వ్యంజింపదగినధి. 26

య ఇతి. ఏ రసమైతే ఏకాధికరణత్వం ఉన్నా కూడ విరోధం లేనిదో, నస్యవధానం లేకపోతే మాత్రం విరోధియో ఆది మరొక రసంయొక్క న్యయధానం చేత కూర్చడగినది. వాగానందంలో శాంతశ్ళంగారాలు కూర్చినట్ట్లు,

లోచనం

ద్వితీయస్యేతి :- వైరన్తర్యవిరోధినః. తదితి. నిర్విరోధిత్వమ్‌. ఏకాశ్రయత్వేన నిమిత్తేన యో నిర్దోషః న విరోధీ, కింతు నిరన్తరత్వేన నిమిత్తేన విరోధమేతి న తథావిధవిరుద్ధరసద్వయావిరుద్ధేన రసాౌన్తరేణ మధ్యే నివేశితేన యుక్తః కార్యః ఇతి కారికార్థః. ప్రబన్థ ఇతి బాహూల్యాఫేక్షమ్‌. ముక్తకేఒపి కదాచిదేవం భవేదపి. యద్వక్ష్యతి. - “ఏకవాక్యస్థయోరపి” ఇతి. యశఖేతి. తత్ర హి - “రాగస్యాస్పదమిత్యవైమి న హి మే ధ్వంసీతి న 'ప్రత్యయః” ఇత్యాదినా ఉపక్షేపాత్‌ ప్రభృతి పరార్థశరీరవితరణాత్మక నిర్వహణపర్యన్తః శాన్తో రసః తస్య విరుద్దో మాల్యవతీవిషయః శృబ్లారః తదుభయావిరుద్ధమద్భుత మన్తరీకృత్య శ్రమప్రపసరసంభావనాభిప్రాయేణ కవినా నిబద్ధ. “అహో గీతమహో వాదిత్రమ్‌” ఇతి. ఏతదర్ధమేవ - “వ్యక్తిర్వ్యజ్థునధాతునా” ఇత్యాది నీరసప్రాయమప్యత్ర నిబద్ధమత్ర అద్భుతరస

4

722 ధ్వన్వాలోకః పరిపోషకతయాత్యన్తసరసతావహమితి. “నిర్జోషదర్శనాః కన్యకా:” ఇతి చ క్రమప్రసరో నిబద్ధ: యథాహుః - చిత్తవృత్తి ప్రసరప్రసంఖ్యానధనాః సాంఖ్యాః “పురుషార్ధ హేతుకమిదం నిమిత్తనైమిత్తిక ప్రసంగేన” ఇతి. అనన్తరం చ నిమిత్తనైమిత్తికప్రసంగాగతః యః శేఖరకవృత్తాన్తోదితహాస్యోపకృత: శృజ్లారః తన్య విరుద్డో యః వైరాగ్యశమపోషకః; నాగీయకలే బరాన్టి జాలావలోకనాదివృత్తానః మిత్రావసోః ప్రవిష్టస్య మలయవతీనిర్గమన కారిణః “సంనర్బద్భిః సమన్హాత్‌" ఇత్యోదికావ్యోపనిబద్ధక్రోధ వ్యభి చార్యుపకృత వీరరసాన్తరితో నివేశితః. బాలానందిని

ద్వితీయస్వేతి - నైరంతర్యంచేత విరోధి అయినదానియొక్క తదితి. నిర్విరోధిత్వం (విరోధం లేకపోవడం). ఒకే ఆశ్రయం కలిగి ఉండడం అనే నిమిత్తంచేత ఏది నిర్జోషమో, విరోధి కాదో, కాని నిరంతరత్వం అనే నిమిత్తంచేత విరోధాన్ని పొందుతుందో, అది, మధ్యలో ఆ విధములైన రెండు విరుద్ధరసాలను అవిరుద్ధమైన మరొక రనంతో కూడేటట్లు చెయ్యాలి. అనగా ఆ రెండు విరుద్ధరసాల మధ్య, రెండింటికీ విరోధం లేని మరొక మూడన రసం కూర్చాలి అని అర్ధం. ప్రబన్స ఇతి. ఇది ప్రబంధంలో ఎక్కువగా వీలవుతుందిగాన “ప్రబన్టే” అని చెప్పబడింది. అప్పుడప్పుడు ఇది ముక్తకంలో కూడ జరగవచ్చును. అందుచేతనే “ఏకవాక్యస్థయోరపి” (ఒక వాక్యంలో ఉన్న రెండు రసాలకు కూడా) అని చెప్పనున్నాడు (కా. 3. 27). యథా ఇతి. నాగానందంలో “ఈ శరీరం రాగానికి స్థానం; ఇది నశించదు అనే నమ్మకం నాకు లేదు” ఇత్యాదికంచేత ముఖసంధ్యంగమైన ఉపక్షేపం మొదలు ఇతరులకొరకై శరీరాన్ని అర్పించడం అనే రూపం గల నిర్వహణసంధివరకు శాంతరసం నడిపించబడింది. దానికి విరుద్ధమైన మలయవతీవిషయకమైన శృంగారం - “అహో గీతమ్‌! అహో వాదిత్రమ్‌!” (ఆహా! ఏమి గీతం! ఏమి వాద్యం) అని ఆ రెండింటికీ (శాంతశ్ళంగారాలు రెండింటికీ) విరుద్ధం కాని అద్భుతరసాన్ని మధ్యలో చేర్చి క్రమంగా ప్రసరించే సంభావనయొక్క అభిప్రాయంచేత (క్రమంగా ప్రనరించే విధంగా) విబంధించబడింది. ఇందు నిమిత్తమే ఇక్కడ కూర్చిన = “వ్యక్తిర్య్యజ్ఞనధాతునా” ఇత్యాదికం నీరసం వంటిదే అయినా అద్భుతరసాన్ని పోషించేది అవడంచేత అత్యంతసరసత్వాన్ని కలిగిస్తూవ్నది. ఈ విధంగా “నిర్జోష

తృలీయోద్దోతః 723 దర్శనాః కన్యకాః” (కన్యలను చూచినా దోషం లేదు) అని నాయకనిష్టరతిభావం క్రమంగా ప్రవరించేటట్లు నిబద్ధమైనది. యథా ఇతి - చిత్తవృత్తుల ప్రసారంయొక్క వర్జ్దనమే లేదా నిరోధమే ధనంగా గల సాంఖ్యులు ఇట్లే చెప్పి ఉన్నారు కదా? (సాంఖ్యకారికలోని పూర్తి శోకం ఇది) -

పురుషార్థ హేతుకమిదం నిమిత్తనైమిత్తికప్రసంగేన,

ప్రకృతేర్విభుత్వయోగాన్నటవద్‌ వ్యవతిస్టతే లిబ్గమ్‌. (సాం. కా. 42)

పురుషార్థేతి. ఇదం లిబ్లమ్‌= ఈ లింగశరీరం, పురుషార్ధ హేతుకమ్‌= పురుషునకు భోగమోక్షాలను సంపాదించిపెట్టడమే హేతువుగా కలదై, (పురుషునకు భోగాదులను నంపాదించడం కోనమే) నిమిత్తనైమిత్తికప్రసంగేన= నిమిత్తాలైన ధర్మాధర్మాదులయొక్క, నైమిత్తికాలైన స్టూలశరీరాదులయొక్క సంబంధంచేత, నటవత్‌= నటుడువలె, ప్రకృతే:= 'ప్రకృతియొక్క, విభుత్వయోగాత్‌= వ్రభుత్వంయొక్క సంబంధంవల్ల (వ్రకృతిశక్తివల్ల), వ్యవతిష్థతే= ప్రవర్తిస్తూన్నది.

ధర్మాధర్మాలు వాటివల్ల వచ్చిన స్టూలదేహాదులు వీటి సంబంధంవల్ల సూక్ష్మశరీరం దేవమనుష్య పశుపక్ష్యాది వివిధశరీరాలు ధరిన్తూ ఉంటుంది అని సాంఖ్యులు చెప్పినట్లు వివిధనిమిత్తాలయొక్క, వాటి కార్యాలయొక్క సంబంధంచేత ఒళదాని తరవాత ఒకటిగా చిత్తవృత్తులు ప్రసరిస్తూంటాయి అని ఈ కారికను ఉదాహరించడంలో భావం.

అనన్తరమితి:- అనంతరం నిమిత్తనైమిత్తికప్రసంగంచేత శృంగారరసం వచ్చింది. దానికి శేఖరవృత్తాంతంలోని హాస్యరసం ఉపకారకంగా ఉంది. దీని తరవాత మలయవతి అక్కడినుండి వెళ్లడానికి వీలు కల్పిస్తూ మిత్రావస్తువును ప్రవేశింపచేసి, “సంసర్పద్భిః సమన్హాత్‌” ఇత్యాదికావ్యంలో నిబద్ధమైన శ్రోధరూపవ్యభిచారిభావంచేత ఉపకృతమైన వీరరసాన్ని మధ్యలో కూర్చి శృంగారానికి విరుద్ధమైనదీ, వైరాగ్యశమాలను పోషించేదీ అయిన సర్పకలేబర-అస్థిసముదాయాలను చూడడం మొదలైన వృత్తాంతం చేర్చబడింది. (వాగానందం చదువుతే ఈ విషయాలన్నీ స్పష్టం అవుతాయి).

ధ్వ్యన్యాలోకం

శాన్తశ్చ తృష్టాక్రయసుఖన్య యః; పరిపోషః తల్లక్షణో రసః

ప్రతీయత ఏవ. తథా చోక్తమ్‌ -

724 ధ్వన్వాలోకః యచ్చ కొమసుఖం లోకే యచ్చ దివ్యం మహత్సుఖన్‌, తృష్టాకయసుఖ సైతే నార్హ తః షోడశీం కలామ్‌. (101) యది నామ సర్వజనానుభవయోగ్యతా అన్య నాస్తి నైతావతా

అసౌ అలోకసానున్య మహాభావచిత్తవృత్తివిశేషః ప్రతిక్షేస్తం శక్యః. న

చ వీరే తస్యాన్తర్భావః కర్తుం యుక్తః. తస్యాభిమానమయత్వేన

వ్యవస్థాపనాత్‌. అస్య చ అహజ్కారప్రశమైకరూపతయా స్థితే:

తయోశ్సైవంవిధవిశేషసద్భావేఒపి యద్యైక్యం పరికల్ప్యతే తద్వీర .

రౌద్రయోరపి తథా ప్రసబ్గః. దయావీరాదీనాం చ చిత్తవృత్తివిశషాణాం

సర్వాకారమహంకారరహితత్వేన శాన్తరసప్రభేదత్వమ్‌; ఇతరథా తు వీరప్రభేదత్వమితి వ్యవస్థాపష్యమానే న కళశ్చిద్విరోధ:. తదేవమస్తి శాన్తో రసః. తస్య చ అవిరుద్ధరసవ్యవధానేన ప్రబన్దే విరోధిరససమావేశేఒపి నిర్విరోధత్వమ్‌, యథా ప్రదర్శితే విషయే. బాలానందిని

శాన్తశ్చేతి - ఆశాక్షయసుఖంయొక్క ఏ పరిపోషం ఉన్నదో తద్రూపమైన శాంతరనం అనుభవగోచరమే. ఈ విషయమే చెప్పబడింది -

యచ్చేతి “ఈ లోకంలో వివిధకామాల అనుభవంవల్ల కలిగే ఏ సుఖం ఉన్నదో, దేవలోకసంబంధియైన ఏ గొప్ప సుఖం ఉన్నదో ఈ రెండు సుఖాలూ కూడ ఆళను విడిచిపెట్టడంవల్ల కలిగే సుఖంయొక్క పదహారవ అంశానికి కూడ పోలవు”.

యదీతి. ఈ శాంతరసం సకలజనుల అనుభవానికి గోచరం కాకపోతే తావన్మాత్రంచేత లోకసాధారణం కాని మహానుభావులలో ఉండే ఈచిత్త విశేషమే లేదని నిరాకరించడానికి శక్యం కాదు. దీనిని వీరరసంలో అంతర్గతం చేయడం యుక్తం కాదు. అది (వీరరసం) అహంకారప్రధానం అని స్థాపించబడింది. అహంకార ప్రశమమే దీని (శాంతరసంయొక్క) వ్రధానన్వరూపంగా ఉంటుంది. ఈ విధమైన భేదం ఉన్నా కూడ ఈ రెండూ ఒకటే అన్నట్లయితే వీరరౌద్రాలు కూడా ఒకటే అని చెప్పవలసి వస్తుంది. దయావీరం మొదలైన చిత్తవృత్తివిశేషాలలో పూర్తిగా అహంకారం అనేది లేకపోతే అవి కూడ

తృతీయోద్ద్యోతః 725 శాంతరసభేదాలే. అలా కాకపోతే (అహంకారస్పర్శ ఉంటే) వీరరసభేదాలు అని వ్యవస్థ చేస్తే విరోధం ఏమీ లేదు. అందుచేత ఈ విధంగా శాంతరసం ఉంది. విరోధిరసాలతో సమావేశం ఉన్నా కూడ మధ్యలో అవిరుద్దరసాల వ్యవధానం కల్పిస్తే, పైన చూపినట్టు (నాగానందోహరణంలో వలె) విరోధం ఉండదు. లోచనం

నను నాస్యేవ శాన్తరసః, తస్య తు స్థాయ్యేవ నోపదిష్టో మునినా ఇత్యాశజ్క్యాహ - శాన్తశ్సేతి. తృష్లానాం విషయాభిలాషాణాం యః క్షయః, సర్వతో నివృత్తిరూపః నిర్వేదః తదేవ సుఖం, తన్య స్థాయిభూతన్య యః పరిపోషో రస్యమానతాకృతః తదేవ లక్షణం యస్య స శాన్తో రసః. ప్రతీయత ఏవేతి. స్వానుభవేనాపి నివృత్తభోజనాద్యశేషవిషయేచ్చావ్రనరత్వకాలే సంభావ్యత ఏవ.

అన్యే తు సర్వచిత్తవృత్తిప్రశమ ఏవాన్య స్థాయీతి మన్యన్తే, తృష్టాసద్భావన్య ప్రనజ్యప్రతి షేథరూపత్వే చేతోవృత్తిత్వాభావేన భావత్వాయోగాత. వర్యుదాసే త్వస్మత్సక్ష ఏవ అయమ్‌.

అన్యేతు -

న్వం స్వం నిమిత్తమాసాద్య శాన్తాద్భావ: ప్రవర్తతే,

పునర్నిమిత్తాపాయే తు శాన్త ఏవ ప్రలీయతే. ఇతి భరతవాక్యం దృష్టవన్తః సర్వరససామాన్యస్వభావం శాన్తమాచక్షాణాః అనుపజాతవిశేషాన్తరచిత్తవృత్తిరూపం శాన్తన్య స్థాయిభావం మన్య న్నే. ఏతచ్చ నాతీవ అస్మత్సక్షాద్దూరమ్‌. (ప్రాగభావ(ప్రధ్వంసాభావకృతస్తు విశేషః. యుక్తశ్చ ప్రధ్వంన ఏవ తృష్టానామ్‌. యథోక్తం “వీతరాగజన్మాదర్శనాత్‌” ఇతి.

బాలానందిని

నవ్వితి - (ఆశంక) శాంతం అనే రనమే లేదు; దానికి ముని స్థాయిభావం ఏదీ చెప్పలేదు కదా? అని ఆశంకించుకొని శాన్తశ్చ ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. తృష్టానామ్‌= విషయాభిలాషలయొక్క, యః= ఏ, క్షయః= అన్ని విధాలా, అన్నింటినుండీ, నివర్తించడం అనే రూపం గల నిర్వేదం గలదో, అదే సుఖం, స్థాయి యైన దానియొక్క, ఏ, పరిపోషః=

726 ధ్వన్వాలోకః రస్యమానత్వం వల్ల ఏర్పడిన పరిపుష్టి గలదో, అదే లక్షణంగా గల శాంతరసం. ప్రతీయతే ఏవేతి. భోజనాదులైన సమస్తవిషయాలయందు ఇచ్చ 'ప్రనరించడం నివర్తించిన సమయంలో స్వానుభవంచేత కూడ ఇది (నిర్వేదరూపసుఖం) ఉండడానికి అవకాశం ఉన్నదని తెలియబడుతుంది.

అన్యే ఇతి - కొందరు సమస్తచిత్తవృత్తుల ప్రశమమే దీనికి స్థాయి అని అంటున్నారు. (తృష్ణాక్షయ' శబ్దానికి కూడ ఇదే అర్ధం అని వారి అభిప్రాయం). కాని తృష్టాసద్భావంయొక్క, అనగా సమస్త చిత్త వృత్తులప్రసారంయొక్క, ప్రసజ్యప్రతి షేధరూపం అని అంగీకరిస్తే, అనగా చిత్తవృత్తుల అత్యంతాభావం అని అన్నట్లయితే అది (అభావం) చేతోవృత్తి కాదు గాన భావం (స్థాయిభావం) అనడం కుదరదు. పర్యుదాన అయితే, అనగా అధర్మాదిపదాలకి ధర్మవిరుద్ధమైన పాపాదులు అని అర్థం చెప్పినట్లు సర్వచిత్తవృత్తులకూ విరోధియైన చిత్తవృత్తివిశేషం అని చెప్పినట్లయితే, అప్పుడు అది మా పక్షమే అవుతుంది. అనగా నిర్వేదరూపమైన చిత్తవృత్తివిశేషం అని చెప్పి నట్లవుతుంది.

వప్రసజ్యప్రతిషేధ పర్యుదాన అనెవి పారిభాషికపదాలు. నిషేధార్థకమైన 'నట్‌ శ్రీయతో అన్వయిస్తే ప్రసజ్యప్రతిషేధ; ఉత్తరపదంతో అన్వయిస్తే పర్యుదాస. ఉదాహరణకి

• “అనశ్వారోహణమ్‌” అన్నప్పుడు 'నజ్‌కు ఆరోహణక్రియతో అన్వయం చెపితే “అశ్వాన్ని ఎక్కకపోవడం' అని అర్ధం. ఉత్తరపదంతో అన్వయం చెపితే “గుజ్జం కాని దానిపైన (ఏనుగువంటిదానిపైన) ఎక్కడం” అని అర్ధం. ఇక్కడ నజ్‌ప్రయోగం లేకపోయినా కొంతవరకు తత్సదృశార్థమైన 'క్షయ' శబ్దాన్ని ప్రయోగించడంచేత ఈ పారిభాషికపదాలు ఉపయోగించబడ్డాయి. |

అన్యే తు ఇతి - మరి కొందరైతే - “ప్రతిభావమూ కూడ తన తన నిమిత్తాన్ని పొంది శాంతం నుంచి వుడుతుంది; ఆ నిమిత్తం తాలగగానే తిరిగి శాంతంలోనే అణిగిపోతుంది' ' అనే భరతవాక్యం చూచి “సమస్తమైన రసాల అభావమే శాంతం అని అంటూ, ఏ విశేషమూ (ఏ భావవిశేషమూ) పుట్టని ఆంతరమైన (లోపలిదైన) చిత్తవృత్తియే శాంతానికి స్థాయిభావం అని అంటున్నారు. ఇది కూడా మా పక్షానికి చాలా దూరం కాదు. భేదం అల్లా ప్రాగభావప్రధ్య్వంసాభావాలను పట్టి మాత్రమే.

వివరణ:- ఒక వస్తువు పుట్టే క్షణం వరకూ ఆ వస్సువు లేదు. అలా లేకపోవడం ప్రాగభావం. పుట్టిన ఒక వస్తువు కాలాంతరంలో నశిస్తె అది ప్రధ్వసాభావం. ఏ చిత్తవృత్తీ పుట్టకపోవడమే (చిత్తవృత్తిప్రాగభావమే) స్థాయి అని వాళ్లు అంటున్నారు. పుట్టిన

తృతీయోద్దోతః 727 చిత్తవృత్తులన్నీ నశించడం (ప్రధ్వంసాభావం) స్థాయిభావం అని మేం అంటున్నాం. చిత్తవృత్తులు లేకపోవడం ఇద్దరికీ సమానమే అని భావం. యుక్రశ్చేతి. తృష్ణల ప్రధ్వంసయే స్థాయిభావం అని చెప్పడం యుక్తం. అందువల్లనే న్యాయదర్శనంలో “వీతరాగజన్మాదర్శనాత్‌” (న్యాసూ. 3.124) (రాగం నశించిన వాళ్లకు పునర్జన్మ కనబడడం లేదు) అని చెప్పబడింది. (రాగప్రాగభావం కాకుండా రాగప్రధ్వంసాభావం చెప్పబడింది అని అర్ధం). లోచనం -ప్రతీయత ఎఏవేతి. మునినాప్యణ్గీక్రియత ఏవ “క్వచిచ్చమ:” ఇత్యాది వదతా. న చ పర్యన్తావస్టా వర్ణనీయా యేన సర్వచేష్టోపరమాదనుభావాభావేన అప్రతీయమానతా స్యాత్‌. శృజ్లారాదేరపి ఫలభూమౌ అవర్ణనీయతైవ; పూర్వభూమౌ తు - “తస్య ప్రశాన్తవాహితా నంస్కారాత్‌” “తచ్చిద్రేషు ('ప్రత్యయాన్తరాణి నంస్కారేభ్యః” ఇతి నూత్రద్వయనీత్యా చిత్రాకారా యమనియమాదిచేష్టా రాజ్యధంరోద్వనాదిలక్షణా వా శాన్నస్యాపి జనకాదేర్శృష్టెవేతి. అనుభావనద్భావాద్యమనియమాది మధ్యసంభావ్యమాన భూయోవ్యభిచారినద్భావాచ్చ పతీయత ఏవ. బాలానందిని వ్రతీయత ఏవేతి. “క్వచిచ్చమః” (కొన్నిచోట్ల శమం) ఆని అంటూన్న మునిచేత కూడ అంగీకరించబడింది. చేష్టలన్నీ ఉడుగుట మొదలైనవి శాంతానికి అనుభావా లని చెప్పాలి. అవి ప్రయోగయోగ్యాలు కాదు. అందుచేత అనుభావాల ద్వారా శాంతాన్ని వ్యంజింపచేయడం కుదరదు అనే ఆశంకకి సమాధానం చెపుతున్నాడు -న చేతి. దాని పర్యంతావస్థను, చివరి అవస్థను, వర్ణించవలసిన పని లేదు; అలాంటి అవసరం ఉంటే సకలచేష్టలు ఉపరమించడంవల్ల అనుభావాలు లేకపోవడంచేత శాంతం ప్రతీయమానం కాదు అనే ఆక్షేపానికి అవకాశం ఉండేది. ఫలభూమిలో, చివరిభూమికలో, శృంగారాదులు కూడ అవర్షనీయాలే. సురతం వర్ణించకూడదు కదా అని బాలప్రియాకారుడు వ్రాశాడు. కాని ఇక్కడ “శృంగారాదేః” అనడంచేత ఇతరరసాలు కూడా హించాలి కదా? అందుచేత ఏ రసమైనా “పరాకాష్ట చెందినప్పుడు అది అనుభవైకవేద్యమే; వర్ణింప శక్యం కాదు అని భావం బాగుంటుంది.

728 భ్వన్వాలోకః వూర్వభూమౌ ఇతి - ఫలభూమిలో అవర్గనీయమైనా పూర్వభూమికలో తన్య ఇత్యాది సూత్రద్వయంలో చెప్పిన రీతిలో చిత్రాకారమైన యమనియమాది చేష్ట, లేదా శాంతుడైనా జనకునివంటివానికి రాజ్యభారవహనవాదిరూపమైన చేష్ట కనబడుతూనే ఉన్నాయి. అందుచేత అనుభావాలు ఉంటాయి. ఇవ కాక యమనియమాదుల మధ్య ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న అనేకవ్యభిచారిభావాలు కూడా ఉంటాయి. అందుచేత శాంతం తప్పక ్రతీతిగోచరం అవుతుంది. వివరణ:- “తస్య ప్రశాన్తవాహితా సంస్కారాత్‌'' (3. 10) “తచ్చిద్రేషు ప్రత్యయాన్తరాణి సంస్కారేభ్యః” (4. 27) ఈ రెండూ పాతంజలయోగదర్శనంలోని సూత్రాలు. చిత్తవృత్తులను నిరోధించడంవల్ల నిరోధసంస్కారం కలుగుతుంది. మనస్సు ఆ స్థితినుండి బైటకు రావడానికి వ్యుత్ధానం అని "పేరు. ఈ వ్యుత్శానానికి సంబంధించిన సంస్కారం వ్యుత్ళానసంస్కారం. నిరోధసంస్కారం బలీయమైన వ్యుత్ధానసంస్కారాలను అణచివేస్తుంది. “సంస్కారాత్‌= నిరోధసంస్కారంవల్ల, తస్య= చిత్తానికి, ప్రశాంతవాహితా= ప్రశాంతంగానే అనగా ఆ నిరోధంతోనే, నిరంతరం ఉండడం జరుగతుంది” అని మొదటి నూత్రానికి అర్థం. అనగా నిరోధనంస్కారం దృఢంగా ఉన్న చిత్తం ఎల్లప్పుడూ వ్యుత్ధానాలు లేకుండా ప్రశాంతంగా ఉంటుంది అని భావం. చిత్తానికి పురుషునికీ ఉన్న విశేషాన్ని గుర్తించ కలిగినవాని మనస్సు వివేకం వైపు మైగ్గుదల చూపుతూ కైవల్యాభిముఖమై ఉంటుంది. అయితే - “తచ్చ్ళిద్రేషు= వివేకం వైపు మైగ్గుదల చూపేటప్పుడు మధ్య మధ్య సమయాలలో, సంస్కారేభ్యః= నంస్కారాలవల్ల, ప్రత్యయాన్తరాణి= ఇతరప్రత్యయాలు కలుగుతుంటాయి” అని రెండవ నూత్రానికి అర్ధం. వివేకం వైపు మొగ్గిన చిత్తం కలవానికి కూడ మధ్య మధ్య, పూర్వం ఉన్న వ్యుత్ధానసంస్కారాలను పట్టి 'నేను' 'వాది" “తెలునుకుంటున్నాను' “తెలునుకొనలేకున్నాను” ఇత్యాదివిధాలైన జ్ఞానాలు కలుగుతూంటాయి అని భావేం. అందుచేత శాంతరసాశ్రయుడైన వ్యక్తిలో కూడ విశిష్టమైన కొన్ని చేష్టలు కనబడుతూ ఉంటాయి. అందుచేత అవన్నీ అనుభావాలుగొ ఉండడంచేత శాంతరసవ్యంజనం అనంభావ్యం కాదు అని ఈ నూత్రాలను ఉదాహరించడంలో అభినవగుప్తుని అభిప్రాయం. బోచనం నను న ప్రతీయతే; నాస్య విభావాః సన్తీతి చేత్‌ - న; ప్రతీయతే ఏవ తావదసొ. తస్య చ భవితవ్యమేవ (ప్రాక్తనకుశలపరిపాకపరమేశ్వరాను

తృతీయోద్ద్యోతః 729 గ్రహాధ్యాత్మరహన్యశాన్తవీతరాగపరిశీలనాదిఖిః విభావైః ఇతి ఇయతైవ విభావానుభావవ్యభిచారినద్భావః స్థాయా చ దర్శితః. నను తత హృదయసంవాదాభావాద్రస్యమానతైవవానుపపన్నా. క ఏవ మాహస నాస్తీతి? యతః ప్రతీయత ఏవేత్యుక్తమ్‌. నను ప్రతీయతే; సర్వస్య శ్లాఘాస్పదం న భవతి. తర్హి వీతరాగాణాం శృజ్లారో న శ్లాఘ్య ఇతి సోఒపి రసత్వాత్‌ చ్యవ్యతామితి, తదాహ - యది నామేతి. నను ధర్మప్రధానోఒసౌ వీర ఏవేతి సమ్ఫృావయమాన ఆహ -స చేతి. తస్యేతి వీరస్య. అభిమానమయత్వేనేతి. ఉత్సాహో హ్యహమేవంవిధ ఇత్యేనంప్రాణ ఇత్యర్థః. అస్య చేతి శాన్తస్యం తయోశ్చేతి. ఈహామయత్వనిరీహాోమయత్వాభ్యామత్యన్తవిరుద్ధయోరపీతి చశబ్బార్థ:. వీరరౌద్రయోస్తు అత్యన్తవిరోధోఒపి నాస్తి. సమానం రూపం చ ధర్మార్థకామోపార్థనోపయోగిత్వమ్‌. బాలానందిని నన్వితి:- (ఆశంక) శాంతరసానికి విభావాలే లేవు; అందుచేత దీని ప్రతీతి కలగదు. (సమాధానం) ఆది యుక్తం కాదు. దీని ప్రతీతి కలుగుతూనే ఉంది. దానికి పూర్వజన్మకృత పుణ్యకర్మ, పరమేశ్వరానుగ్రహం, అధ్యాత్మరహస్యాలను బోధించే శాస్రాలను పరిశీలించడం, రాగరహితులైన మహాపురుషుల పరిశీలన మొదలైన విభావాలు ఉండి తీరాలి. అందుచేత ఇంతవరకు చెప్పినదానిని పట్టి శాంతానికి విభావ-అనుభావ- వ్యభిచారులు ఉన్నా యవీ, స్థాయి కూడ ఉన్నదనీ చూపబడింది. నన్వితి:- (ఆశంక) ఈ శాంతరసం విషయంలో హృదయనంవాదం ఉండదు; అందుచేత దీనిని ఆస్వాదించడమే అనుపవన్నం కదా? (సమాధానం) ఎవరన్నారు హృదయనంవాదం లేదని? ఇది ప్రతీయమానం అవుతున్న దని చెప్పేం కదా? నవ్వితి (శంక), నిజమే; ప్రతీయమానం అవుతూన్నది; కాని అందరికీ శ్లాఘావిషయం కాదు. (సమాధానం) అట్లయితే వీతరాగులకు (వైరాగ్యవంతులైన జ్ఞానులకు) శృంగారం కూడా శ్రాఘ్యం కాదు; అందుచేత దానిని కూడా రసత్వంనుంచి తొలగించండి. ఈ విషయమే యది నామేత్యాది వాక్యంలో చెపుతున్నాడు. నవ్వితి. ధర్మప్రధానమైన ఈ శాంతరసం వీఠరరసమే అని సంభావన చేస్తూ దానిని పరిహరించడం కోసం చెపుతున్నాడు -స చేతి. తఈస్యేతి. వీరరసంయొక్క అభిమానమయత్వేనేతి. “నేను ఇంతటివాణ్ణి” అనే భావమే ఉత్సాహానికి

730 భ్వన్వాలోకు ప్రాణం కదా అని అర్ధం. అస్య చేతి వాంతరసంయొక్క. ఒకటి ఈహామయం (కోరికలతో నిండినది), రెండవది అనీహామయం. ఈ విధంగా అత్యంతవిరుద్ద్ధాలైనా అని “చి శబ్దానికి అర్ధం. వీరరౌద్రాలకైతే అత్యంతవిరోధం కూడ లేదు. ధర్మార్థకామోపయోగిత్వం అనే రూపం కూడ సమానం. లోచనం

నన్వేవం దయావీరో, ధర్మవీరో, దానవీరో వానాసౌొ కశ్చిత్‌. శాన్తస్యైవేదం నామాన్తరకరణమ్‌. తథా చ మునిః-

దానవీరం ధర్మవీరం యుద్ధవీరం తథైవ చ,

రసం వీరమపి ప్రాహ బ్రహ్మా త్రివిధసంమితమ్‌. ఇత్యాగమపురఃసరం త్రైవిధ్యమేవాభ్యధాత్‌. తదాహ - దయావీరాదీనాం చేతి. ఆదిగ్రహణేన ధర్మవీరదానవీరయోః గ్రహణమ్‌. విషయజుగుప్పారూపత్వాత్‌ బీభత్సే ఒన్తర్భావ: శబ్క్యతే. సా త్వస్య వ్యభిచారిణీ భవతి న తు స్థాయితామేతి. పర్యన్తనిర్వాహే తస్యా మూలత ఏవ విచ్చేదాత్‌.

అధికారికత్వేన తు శాన్తో రసో న నిబద్ధవ్య ఇతి చన్దికాకారః. తచ్చేహాస్మాభిః న పర్యాలోచితమ్‌; ప్రసజ్లాన్తరాత. మోక్షఫలత్వేన చాయం పరమపురుషార్థ నిష్టత్వాత్‌ సర్వరసేభ్యః ప్రధానతమః:. న చాయమస్మదుపాధ్యా భట్టతౌతేన కావ్యకాతుకే, అస్మాభిళ్చ తద్వివరణే బహుంతరకృతనిర్ణయ పూర్వపక్షసిద్ధాన్త ఇత్యలం బహునా.

బాలాొనందిని

నన్వితి - (ఆశంక) దయావీరం అనేది ఒక టుంది కదా - ఇది ధర్మవీరం కాని దానవీరం కాని కాజాలదు. ఇది శాంతానికే పెట్టిన మరొక పేరు. అందుచేతనే ముని - “బ్రహ్మదేవుడు దానవీరం, ధర్మవీరం, యుద్ధవీరం అని మూడు విధాలైన వీరరసాన్ని చెప్పాడు” అని ఆగమపూర్వకంగా (బ్రహ్మవచన నిర్దేశపూర్వకంగా) వీరరసానికి త్రివిధత్వమే చెప్పాడు. ఈ విషయాన్నే దయావిరాదీనాం చ అని చెపుతున్నాడు. అది" శబ్దం ప్రయోగించడంచేత ధర్మవీరదానవీరాలను గ్రహించాలి. విషయేతి. కొందరు విషయజుగుప్సారూపం అవడంచేత శాంతాన్ని బీభత్సంలో అంతర్గతం చేయవచ్చు అని శంకిస్తున్నారు. కాని విషయజుగుప్ప దీనికి వ్యభిచారిభావం కావచ్చును కొని స్థాయి

తృతీయోద్దోతః 731 కాజాలదు. శాంతరసాన్ని చివరిదాకా నిర్వహించేటప్పటికి ఈ జుగువ్స కూడా సమూలంగా పోతుంది కదా? అనగా దేనినిగూర్చీ రాగద్వేషాదులు లేకపోవడమే శాంతానికి పరమావధి. అ స్థితిలో జుగుప్స కూడా పూర్తిగా నశిస్తుంది అని బావం. ఆధికారిత్వేనేతి:- శాంతరసాన్ని వ్రధానరసంగా (ఆధికారికల్వేన) నిబంధించకూడదు అని చంద్రికాకారుడు. దీనిని గూర్చి మేము ఇక్కడ చర్చించలేదు. అది వేరే ప్రసంగం అవుతుంది కదా? శాంతరసం మోక్షఫలం అవడంచేత పరమపురుషార్థానికి సంబంధం ఉన్న దవడంచేత ఇది అన్ని రసాలకంటె ఎక్కువ ప్రధానమైనది. ఈ విషయం మా ఉపాధ్యాయడైన భట్టతౌతుడు కావ్యకౌతుకంలోను, దాని వివరణంలో మేమూ అనేక విధాల పూర్వపక్షసిద్ధాంతాలలో నిర్ణయం చేసి ఉన్నాం. ఇంతటితో ఈ విషయం ముగించుదాం. ధ్వన్యాలోకం

ఏతదేవ స్థిరీకర్తుమిదముచ్యతే - కా. రసాన్తరాన్తరతయోరేకవాక్యస్థయోరపి,

నివర్తతే హి రసయోః సమావేశే విరోధితా. 27 రసాన్తరవ్యవహితయోః ఏకప్రబన్థస్థయోర్విరోధితా నివర్తత ఇత్యత్ర న కాచిత్‌ భ్రాన్సిః. యస్మాదేకవాక్యస్థయోదపి రసయోరుక్తయా నీత్యా విరుద్ధతా నివర్తతే. యథా -

భూరేణుదిగ్గాన్నవపారిజాతమాలారజోవాసితబాహు మధ్యా:

గాఢం శివాభి: పరిరభ్యమాణాన్‌ సురాజ్డినాళ్లిష్టభుజున్తరాలాః.(102)

సశోణితై: క్రవ్యభుజాం స్ఫురద్భిః పకైః ఖగానాముపవీజ్యమానాన్‌,

సంవీజితొశ్చన్షనవారిసేకైః సుగన్దిభిః; కల్పలతాదుకూలై: (103)

విమానపర్యజ్కుతలే నిషణ్లాః కుతూహలావిష్టతయా తదానీమ్‌,

నిర్ధిశ్యమానాన్‌ లలనాజ్టులీభిర్వీరాః స్వదేహాన్‌ పతితానపశ్యన్‌.(104) ఇత్యాదౌ. అత పా ళ్ళబ్గారబీభత్సయెో: తదబృయోర్వా వీరరసవ్యవధానేన సమావేశోన విరోధీ.

732 ధ్వన్వాలోకః బాలానందివి ఏతదేవేతి- ఈ విషయాన్నే స్థిరం చేయడం కోసం ఇది చెప్పబడుతున్నది- రసేతి. ఏకవాక్యస్థయోరపి= ఒక వాక్యంలో ఉన్నవైనా, రసాన్తరాన్తరితయో:= మరొక రసంచేత అంతరితాలైన (వ్యవధానం కల్పించిన), రసయోః= రెండు రసాల యొక్క, సమావేశే= ఒక చోట కూర్చడం జరిగినా కూడ, విరోధితా= విరోధిత్వం, నివర్తతే= తాలగును. 27 రసాన్తరేతి. ఒకే ప్రబంధంలో ఉండి మరొక రసంచేత వ్యవహితాలైన (రెండు: విరుద్ధరసాల విరోధిత్వం) నివర్తిస్తుంది అనే విషయంలో భ్రాంతి ఏమీ లేదు. ఎందువల్ల ననగా - ఒక వాక్యంలో ఉన్న రసాల విరోధం కూడ చెప్పిన రీతిచేత (మధ్య మరొక రవం చేర్చడం చేత) నివర్తిస్తుంది. వాక్యంలోనే విరోధం లేనప్పుడు ప్రబంధం విషయం చెప్పాలా అని భావం. ఎట్లనగా - భూరేణుదిగ్దానిత్యాది వాక్యంలో. (ఇక్కడ శ్లోకాలు మూడైనా వాక్యం ఒకటే). భూరేణు ఇత్యాది :- ఈ శ్లోకాలే కావ్యప్రకాశలో కూడ ఉదాహరించబడ్డాయి. యుద్ధంలో ప్రాణాలు త్యజించిన వీరులు ఆ పుణఖ్యంచేత వెంటనే స్వర్గానికి వెళ్లి విమానాధిరూఢులై తమ ప్రక్క చేరిన అప్పరనలతో ఆనందిస్తూ క్రిందపడి ఉన్న తమ దేహాలను, వాళ్లు ్రేళ్లతో చూపుతుండగా, చూస్తున్నట్లు వర్ణిస్తూన్న శ్లోకాలు. తదా= అప్పుడు, విమానపర్యజ్కతలే= విమానాలలో ఉన్న పరువులమీద (సోఫాలమీద) నిషణ్ఞా:ః= కూర్చున్న, నవపారిజాతమాలారజోవాసితబాహుమధ్యాః= నూతనములైన పారిజాతపుష్పమాలలోని పుష్పాడిచేత సువాసన కలవిగా చేయబడిన భుజమధ్య ప్రదేశాలు కలవారు, సురాబ్గనాళ్లిష్టభుజాన్తరాలా:= అప్స్పరసలచేత కౌగలించుకొనబడిన వక్షఃస్థలాలు కలవారు, చన్షనవారి సేకైః= మంచిగంధపు నీళ్ల తడుపు గల, సుగన్ధిభిః= మంచి వాసన గల, కల్పలతాదుకూలై:= కల్చ్పలతలయం దున్న వస్తాలచేత, నంవీజితాః= వీచబడినవారూ అయిన, వీరాః= వీరులు, భూరేణుదిగ్గాః:= భూమియందున్న పరాగంచేత పూయబడినవీ, శివాభిః:= ఆడనక్కలచేత, గాఢమ్‌= గాఢంగా, వరిరభ్యమాబూన్‌= కౌగలించుకొనబడుచున్నవీ, క్రవ్య్యభుజామ్‌= మాంనం తినే, ఖగానామ్‌= పక్తులయొక్క, పక్షైః= రెక్కలచేత, ఉపవీజ్యమానాన్‌= వీచబడుచున్నవి. లలనాబ్లులీభి:= స్త్రీల వ్రేళ్లచేత, నిర్ణిశ్యమానాన్‌= చూపబడుచున్నవీ అయిన, పతితాన్‌= పడిన, స్వదేహాన్‌= తమ దేవోలను, కుతూపహలావిష్టతయా= కుతూహలంచేత ఆవేశించబడడంతో, కౌతూకావేశంతో, అపశళ్యన్‌ = చూచిరి.

తృతీయోద్దోతః 733

అత్ర హీతి. ఇక్కడ శృంగారబీభత్సాల మధ్య లేదా వాటి అంగాల మధ్య వీరరసవ్యవధానం చేసి వాటి సమావేశం చేయడం విరోధి కాదు.

లోచనం

స్థిరీకర్తుమితి. శిష్యబుద్ద్ధావిత్యర్థః. అపిశబ్దేన ప్రబన్ధవిషయతయా సిద్దోఒయమర్థ ఇతి దర్శ్మయతి. భూరేణ్వితి. విశేషటైరతీవ దూరాపేతత్వ మనమ్బావనాన్పదముక్తమ్‌. న్వదేహానిత్యనేన దేహత్వాభిమానాదేవ తాదాత్యసంభావనానిష్పత్తేః ఏకాశ్రయత్వమనస్తి. అన్యథా విభిన్నవిషయత్వాత్‌ కో విరోధ? నను వీర ఏవాత్ర రసః, న శృబ్ళ్ణారో న బీభత్స:, పరంతు రతిజుగుప్సే హి వీరం ప్రతి వ్యభిచారిభూతే. భవత్వేవమ్‌; తథాపి ప్రకృతోదాహరణతా తావదుపపన్నా. తదాహ - తదబ్గయోర్వా ఇతి. తయోః అల్లే తతస్థాయి భావావిత్యర్థః. వీరరసేతి. “వీరాః స్వదేహాన్‌” ఇత్యాదినా తదీయోత్సాహాద్యవగత్యా కర్శకర్మణోః సమస్తవాక్యార్ధానుయాయితయా ప్రతీతిరితి మధ్యపాఠాభావేఒపి సుతరాం వీరస్య వ్యవధాయకతేతి భావః.

బాలానందిని

స్థిరీకర్తుమితి. శిష్యుల బుద్ధిలో అని అర్ధం. “అపి' శబ్దంచేత ప్రబంధవిషయకంగా, ఈ అర్థం (విషయం) సిద్ధమే అని చూపుతున్నాడు. వాక్యంలోనే ఇలా ఉన్నప్పుడు ప్రబంధం విషయం చెప్ప పని లేదు అని సూచించడంకోసం “అపి' శబ్దం ప్రయోగించబడింది అని అర్ధం. భూరేజ్వితి. “భూరేణుదిగ్ధాన్‌” ఇత్యాదిదేహవిశేషణాలచేత ఆ దేహాలు తమవే అని ఊహించడానికి శక్యం కొని రీతిలో దూరంగా తొలగిపోవడం, విలక్షణత్వం వ్యంజింపబడింది.

ఇక్కడ ఒక ఆశంక కలుగుతుంది. అలంబనం ఒక్కటైనప్పుడే శృంగారబీభత్సాలకు విరోధం. ఒకే వస్తువు విషయంలో రతి, జుగుప్పా ఒకే సమయంలో కలగవు గాన వాటికి విరోధం. ఇక్కడ బీభత్సానికి ఆలంబనం నేలమీద పడి ఉన్న శరీరాలు. శృంగారానికి ఆలంబనం విమానారూఢాలైన దివ్యశరీరాలు. ఈ విధంగా ఆలంబనం వేరువేరుగా ఉన్నప్పుడు విరోధం ఏముంది? దీనికి నమాధానం చెపుతున్నాడు - స్వదేహేతి ఎ “వ్వదేవహాన్‌” అనడంచేత దేవోత్వాభిమానంచేతనే ఈ దేహాలకీ ఆ దేవోలకీ తాదాత్యంయొక్క సంభావన సిద్ధిస్తుంది గాన ఏకాశ్రయత్వం ఉంది. ఈ తాదాత్మ్యబుద్ధి

734 ధ్వన్యాలోకు లేకపోజే రెండు రసాల విషయాలు వేరువేరైనప్పుడు విరోధం ఎక్కడుంటుంది? అనగా అప్పరోగతమైన శృంగారబీభత్సాలకి దేహద్వయాభిమాని యైన వీరు డొక్కడే ఆలంబనం గాన విరోధం అని భావం. నన్వితి - (ఆశంక) ఇక్కడ రసం వీరరసమే; శృంగారమూ లేదు బీభత్సమూ లేదు. అయితే రతిజుగుష్పలు ఆ వీరానికి వ్యభిచారులుగా ఉన్నాయి. భవతు ఇతి. నువ్వు "చెప్పినది సత్యమే కావచ్చు. అయినా ్రకృతవిషయం ప్రతిపాదించడంలో దీన్ని ఉదాహరణంగా చెప్పడం అనుపపన్నం (ఆయుక్తం) కాదు. ఆ విషయాన్నే తదబ్లయోర్వా అని చెపుతున్నాడు. తదబ్బయో: అనగా అఆ బీభత్సళ్ళంగారాల స్థాయిభావాలు అని అర్ధం. వీరరసేతి. “వీరాః స్వదేహాన్‌” ఇత్యాదికంచేత వాళ్ల ఉత్సాహం తెలియడంచేత వ్యంగ్యమైన వీరరసం, కర్ళకర్మలు (నవ... మధ్యాః' ఇత్యాది కర్తలు, “భూరేణుదిగ్గాన్‌' ఇత్యాదికర్మలు) సమస్తవాళ్యార్థాన్నీ అనుసరిస్తూ కనబడడంచేత మధ్యలో, (ఉత్సాహాద్యోతకాన్ని దేనినీ) పరించకపోయినా సర్వథా వ్యవధాయకంగా (రెండు రసాలకీ లేదా వాటి స్థాయిభావాలకీ మధ్య) ఉంది అని భావం. వివరణ:- వాక్యంలోని పదాల కూర్పులో క్రమం ఎలా ఉన్నా “వీరాః స్వదేహాన్‌ పతితాన్‌” అనే మాటలచేత సాహపంతో యుద్ధభూమిలోనికి దూకడం, అక్షిప్తాలైన గర్వాదులు, వీటితో సంవలితమైన ఉత్సాహం గమ్యం అవుతున్నది గాన వీరరసస్ఫూర్తి స్పష్టంగా ఉంది. వాక్యనిర్మాణపద్ధతిని పట్టి దీనిని మధ్య మధ్య కూర్చకపోయినా దీని స్ఫూర్తి ద్వితీయాంతాలచేత వ్యంగ్యమైన బీభత్సానికి, ప్రధమాంతాలచేత వ్యంగ్యమైన శృంగారానికీ మధ్య కలుగుతూనే ఉంది అని భావం. 27 ధ్వన్యాలోకం కొ. విరోధమవిరోధం వా సర్వత్రేత్ధం నిరూపయేత్‌, విశేషతస్తు శృజ్ణారే నుకుమారతరో హ్యాసౌ. 28 యభథోక్తలక్షణానుసారేణ విరోధావిరోధౌ సర్వేషు రసేషు ప్రబన్టే అన్యత్ర చ నిరూపయేత్‌ సహృదయః., విశేషతస్తు శృజ్లారే. స హి రతిపరిపోషాత్మకత్వాత్‌, రతేశ్చ స్వల్పేనాపి నిమిత్తేన భబ్గిసంభవాత్‌ సుకుమారతమః సర్వేభ్యో రసేభ్యః మనాగపి విరోధిసమావేశం న సహతే.

తృతీయోద్దోతః 735 బాలానందివి

విరోధమితి - సర్వత్ర= అన్ని రసాల విషయంలోను, విరోధమ్‌= విరోధాన్ని గొని, అవిరోధం వా= అవిరోధాన్ని గాని, ఇత్ధమ్‌= ఈ విధంగా, నిరూపయేత్‌= పరీక్షించవలెను. శృజ్లారే తు= శృంగారంలో అయితే, విశేషతః= విశేషించి పరీక్షించవలెను. అసౌ= అది, సుకుమారతమ;= అత్యంతసుకుమారం కూడా. 28

యథోక్తేతి. ఇంతవరకు చెప్పిన లక్షణాలను అనునరించి, వ్రబంధంలో నైనా అన్య కావ్యాలలో అయినా, సర్వరసాలలోనూ కూడ, సహృదయుడు, విరోధావిరోధాలను పరిశీలించాలి. శృంగారంలో అయితే బాగా పరిశీలించాలి. ఎందువల్ల ననగా శృంగారం రతిపరిపోషస్వరూపం. ఏ చిన్న నిమిత్తంచేతనైనా కూడ రతికి భంగం వాటిల్లవచ్చు. అందువల్ల శృంగారం అన్ని రసాలకంటె ఎక్కువ సుకుమార మైనది; విరోధిసమావేశాన్ని ఏ మాత్రమూ సహించదు.

లోచనం

అన్యత్ర చేతి - ముక్తకాదౌ. స హి శృజ్లారః సుకుమారతమ: ఇతి సంబన్థః. సుకుమారస్తావద్రసజాతీయః. తతో౭ఒసపి కరుణః, తతో౭పి శృజ్లార ఇతి తమప్రత్యయ:. 28

బాలానందిని

అన్యత్ర చేతి - ముక్తకాదులలో. “న హి శృబ్లారః సుకుమారతమః” అని అన్వయం. రసజాతికి చెందినది ప్రతీదీ (ప్రతిరసమూ) సుకుమారమే. వాటిలో (మిగిలినవాటికంటి) కరుణ నుకుమారం (సుకుమారతరం). దానికంటె కూడ ఎక్కువ సుకుమారం శృంగారం. అందుచేత 'సుకుమారతమః' అని “తమ' ప్రత్యయం వప్రయోగించబడింది. 28

ధ్వన్యాలోకం

కా. అవధానాతిశయవాన్‌ రసే తతైవ సత్కవిః,

భవేత్తస్మిన్‌ ప్రమాదో హి రుటిత్యేవోపలక్ష్యతే.

తత్రైవ చ రసే సర్వేభ్యోఒపి రసేభ్యః సౌకుమార్యాతిశయ యోగిని కవిః అవధానవాన్‌ ప్రయత్నవాన్‌ స్యాత్‌. తత్రహి ప్రమాద్యతస్తస్య సహృదయమధ్యే క్షిప్రమేవావజ్ఞానవిషయతా భవతి.

736 ధ్వన్యాలోకః శృజ్లారరసో హి సంసారిణాం నియమేన అనుభవవిషయత్వాత్‌ సర్వరసేభ్యః కమనీయతయా ప్రధానభూత:. ౪ బాలానందిని

అవధానేతి.:- సత్కవిః= మంచి కవి, తత్ర రసే ఏవ= ఆ శృంగొరరసమునందే, అవధానాతిశయవాన్‌= ఎక్కువ ఏకాగ్రత కలవాడుగా, భవేత్‌= ఉండవలెను. తస్మిన్‌= ఆ రసం విషయంలో, ప్రమాదః= పారబాటు, ర్సుటిత్యేవ= వెంటనే, ఉపలక్ష్యతే= చూడబడును. 29

తతైవేతి. కవి అన్ని రసాలకంటె సొకుమార్యాతిశయం ఉన్న ఆ రసంవిషయంలోనే, అవధానవంతుడై, అనగా ప్రయత్నవంతుడై ఉండాలి. దాని విషయంలో అతడు పొరబాటు చేసినట్లయితే వెంటనే అతడు సహృదయుల మధ్య అవమానానికి గురి అవుతాడు. ఎందువల్ల ననగా శృంగారరసం 'ప్రాణు లందరికీ తప్పక అనుభవవిషయం అవడంచేత అన్ని రసాలకంటె సుందరమై ప్రధాన మైనది. (దీనికి స్పష్టారం అవడంచేత లోచనం లేదు).

ధ్వన్యాలోకం

ఏవంచసతి - కొ. వినేయానున్ముఖీకర్తుం కావ్యశోబార్థమేన వా,

తద్విరుద్ధరసస్పర్శస్తదజ్లానాం న దుష్యతి. 30 శృబ్లారవిరుద్ధరన న్పర్శః శృబ్లారాబ్లానాం యః; నన కేవలమవిరోధలక్షణయోగే సతి న దుష్యతిి యావద్వినేయాను న్ముఖీకర్తుం కావ్యశోభార్థమేవ వా క్రియమాణో న దుష్యతి. శృజ్లారరసాబ్దెరు న్ముభీకృత్తాః సన్హోహి వినేయాః సుఖం వినయోపదేశాన్‌ గృవ్వాన్తి. నదాచారోవదేళరూపా హా వాటకాదిగోన్నీ వినేయజనహితార్ధమేవ మునిభిరవతారితా.

తృతీయోద్ద్యోతః 737 బాలానందిని ఏవం చ ఇతి. ఇది ఇలా ఉండగా - వినేయానితి, వినేయాన్‌= శిష్యులను, ఎవరికి వినయం నేర్పాలో వాళ్లను, ఉఊన్న్ముఖీకర్తుమ్‌= ఉన్ముఖులనుగా, చెప్పే విషయంమీద శ్రద్ధ కలవాళ్లనుగా, చేయుటకు గాని, కొావ్యశోభార్థమేవ వా= కొవ్యంయొక్క శోభకొరకు గాని, తదబ్లానామ్‌= శృంగారరో యొక్క అంగాలకు, తద్విరుద్ధరసస్పర్శః= శృంగారానికి విరుద్ధమైన రసాల స్పర్శ, న్న దుష్యతి= దుష్టం కాదు. 30 శృజ్లారేతి. శృంగారాంగాలకు శృంగారవిరుద్ధరసాలతో నంబంధం కేవలం అవిరోధలక్షణాలు ఉండడంమాత్రంచేతనే దోషం లేనిది కాకుండా, వినేయులను ఉన్ముఖులనుగా చేయడంకొరకు, లేదా కావ్యశోభను పంచడంకొరకూ చేయబడినా కూడ దుష్టం కాదు. అనగా శృంగారవిరుద్ధాలైన రసాలతో శృంగారానికి సంబంధించిన అంగాలకు వేట్‌కైనా సంబంధం ఏర్పరచినప్పుడు పైన చెప్పిన అవిరోధోపాయాలను అవలంబిస్తే విరోధం తొలగిపోతుంది. ఇంతే కాదు; వినేయులను ఉపదేశ్య విషయోన్ముఖుల్నిగా చేయడంకోసం కాని, లేదా కావ్యశోభను పెంచడంకోసం గొని కూడా శృంగారాంగాలను విరుద్ధరసాలకి చేర్చినా కూడ దోషం లేదు అని భావం. శృళ్ణారరసాళ్సైరితి. వినేయులు శృంగారరసాంగాలచేత ఉన్ముఖులుగా చేయబడి వినయోపదేశాలను సుఖంగా, సంతోషపూర్వకంగా, గ్రహిస్తారు. సదాచారోపదేశరూపమైన వొటకాదిగోప్టి వినేయులహితంకోసమే మునులచేత లోకంలో ప్రవేశపెట్టబడింది. లోచనం ఏవం చేతి- యతో౭ఒసౌ సర్వసంవాదీత్యర్థః. తదితి. శృబ్ణారస్య విరుద్దా యే శాన్తాదయః తేష్వపి తదబ్లానాం శళృబ్ళారాజ్లానాం సంబన్టీ స్పర్శః న దుష్టః తయా భజ్యా రసాన్తరగతా అపి విభావానుభావాద్యాః వర్ణనీయా యయా శృజ్లారాబ్లభావముపాగమన్‌. యథా మమైవ స్తోత్రే - త్వాం చన్ద్చచూడం సహసా స్పృశన్తీ ప్రాణేశ్వరం గాఢవియోగతప్తా, సొ చన్దకాన్తాకృతిపుత్రికేవ సంవిద్విలియాపి విలీయతే మే. ఇత్యథత శాన్నవిభావానుభావానామపి శృజ్గారభబజ్య్యా నిరూపణవమ్‌. వినేయానున్ముఖీకర్తుం యా కావ్యశోభా తదర్థం వైవ దుష్యతీతి సంబనస్థః. వా త

738 ధ్వన్యాలోకః శబ్దేన పక్షాన్తరముచ్యతే. తదేవ వ్యాచస్టే - న కేవలమితి. వాళబ్ద 'స్యైతద్వ్యాఖ్యానమ్‌. అవిరోధలక్షణం పరిపోషపరిహారాది పూర్వోక్తమ్‌. వినేయానుమ్మఖీకర్తుం యా కావ్యశోభా తదర్థమపి వా విరుద్ధసమావేశః న కేవలం పూర్వోర్తైః ప్రకారైః, న తు కావ్యశోభా వినేయోన్ముభీకరణమన్తరేణ ఆస్తే, వ్యవధానావ్యవధానే నాపి లభ్యేతే యథాన్యైర్వ్యాఖ్యానే. సుఖమతి- రళ్టనాపురఃసరమిత్యర్థః. నను (క్వ) కావ్యం క్రీడారూపమ్‌; క్వ చ వేదాదిగోచరా ఉపదేశకథా ఇత్యాశబ్క్యాహ - సదాచారేతి. మునిభిరితి. భరతాదిభిరిత్యర్థ:. ఏతచ్చ (వ్రభుమిత్రనంమితేభ్య:ః శాగ్రేతిహాసేభ్య:ః ప్రీతివూర్వకం జాయాసంమితత్వేన నాటకకావ్యగతం వ్యుత్పత్తికారిత్వం పూర్వమేవ నిరూపితమస్మాభిరితి న పునరుక్తభయాదిహ లిఖితమ్‌. బాలానందిని

వివం చేతి - శృంగారం సర్వహృదయనంవాది అవడంవల్ల అని అర్ధం. తదితి. శృంగారానికి విరుద్ధాలైన ఏ శాంతాదులు ఉన్నాయో వాటిలో కూడ, తదజ్ఞానామ్‌= శృంగారాంగాలకు సంబంధించిన స్పర్శ దుష్టం కాదు. రసాంతరాలకి సంబంధించిన విభావానుభావాదులను కూడ అవి ఏ భంగిచేత (పద్ధతిలో) శృంగారానికి అంగత్వం పాందాయో అదే భంగిచేత వర్ణించాలి. ఉదాహరణకు నా స్తోత్రంలోనే “త్వాం చన్ట చూడమ్‌” ఇత్యాది శ్లోకంలో శాంతానికి సంబంధించిన విభావానుభావాలు కూడ శృంగారానికి సంబంధించిన విభావానుభావాల పద్దతిలో నిరూపించబడ్డాయి. త్వామితి. గాొఢవియోగతప్తా= వియోగంచేత అత్యధికంగా తపింపచేయబడిన, మే= నాయొక్క, నంవిత్‌= అంతఃకరణవృత్తి, జ్ఞానం, చన్షచూడమ్‌= చంద్రుడు శిరోభూషణంగా గల, త్వామ్‌= నిన్ను, నహసా= హటాత్తుగా, న్పృళన్తీ= న్నృశిస్తూన్నదై, సా= అ, చన్షకాన్తాకృతిపుత్రికేవ= చంద్రకాంతమణులతో చేయబడిన బొమ్మవలె, విలీయాపి= కరిగిపోయి కూడ, విలీయతే= విలీనం అవుతున్నది.

కారికను వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు = వినేయానితి. వినేయులను ఉన్ముఖులనుగా చేయడానికి ఏ కావ్యశోభ ఉన్నదో దానికొరకు చేయబడినది దుష్టం కాదు అని సంబంధం. (కావ్యశోభార్థమేవ లోని 'ఏవ'ను 'న' తో చేర్చి 'నైవ' అని అర్ధం చెప్పబడింది). “వా శబ్దాన్ని గ్రహించడంచేత మరొక పక్షం, అనగా విరోధపరిహారంకొరకు వెనక

తృతీయోద్ద్యోతః 739 చెప్పినవాటికంటె భిన్నమైన వక్తం చెప్పబడుతున్నది. దీనినే న కేవలమ్‌ ఇత్యాదికంచేత వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. పరిపోషపరిహారాదికమైన అవిరోధలక్షణం పూర్వం చెప్పబడింది. విరుద్ధరససమావేశం కేవలం పూర్వోక్తప్రకారాలచేతనే కాదు, వినేయులను ఉన్ముఖులను చేయడానికి ఏ కావ్యశోభ అవసరమో దానికొరకు కూడ చేయబడుతుంది. వినేయులను ఉన్ముఖులను చేయకుండా కావ్యశోభ అనేది ఉండదు. వివరణ: “వ్యవధానావ్యవధానే నాపి లభ్యతే యథాన్వైః వ్యాఖ్యాతే” అనే వాక్యానికి అర్ధం స్పష్టంగా లేదు. బాలప్రియలో 'క్వచిల్లభ్యత ఇతి' అని వ్రతీక ఇవ్వబడింది. కాని పై వాక్యంలో గాని, ముందువెనకలలో గాని అది లేదు. అందుచేత “వ్యవధానావ్యవధానే నా క్వచిల్లభ్యతే, యథా అన్వైః వ్యాఖ్యాతే” అని వాక్యం ఉండి ఉంటుంది. “కొన్నిచోట్ల రసాంతరవ్యవధాన అవ్యవధానాలలో కూడ కావ్యశోభ లభించదు' 'యథాన్వైః వ్యాఖ్యాతే' అనేది ఎక్కడ అన్వయిన్తుందో తెలియదు. “*వినేయులను ఉన్ముఖులను చేయడానికి గాని, కావ్యశోభ కోసం గాని అని ఇతరులు చేసిన వ్యాఖ్య" అని బాలప్రియకారుడు వ్రాసినాడు. సమన్వయం చూపలేదు. వికల్పార్థం చెప్పిన పక్షంలో వినేయోన్ముఖీకరణం కోనం చేసిన శృంగారాంగసమావేశంలో కావ్యశోభ ఉండకపోవచ్చు అని అర్థం వస్తుంది. కావ్యశోభ లేక పోతే వినేయోన్ముఖీకరణం ఎలా కుదుకుతుంది? అందుచేత వినేయోన్ముఖీకరణం కోసం కావ్యశోభను పెంచాలంటే శృంగారాంగసమావేశం చెయ్యాలి అని ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించాలి అని అభినవగుప్తుని అభిప్రాయం అయి ఉంటుంది. కాని కావ్యశోభాతిశయపోషణం లేకపోయినా కొవ్యశోభ చెడకుండా ఉంటే వినేయోన్ముఖీకరణం కుదురుతుంది గాన వికల్పార్థంలో దోషం ఏమీ లేదు. కారికను చూచినా వృత్తిని పరిశీలించినా కూడ మేము ధ్వన్యాలోక భాగవ్యాఖ్యలో చూపిన - “వినేయులను ఉన్ముఖులను చేయడంకోసంగాని, లేదా కావ్యశోభకొారకు గాని శృంగారాంగాలకు విరుద్ధరసాలతో సంబంధం ఏర్పరచవచ్చు" అనే అర్ధమే లభిస్తుంది. వృత్తికారుడు - “శ్ళబ్లారాడ్డై:” మొదలు “మునిభిరవతారితా” అనే వాక్యాలచేత “వినేయానున్ముఖీకర్తుమ్‌” అనే అంశాన్ని వివరించి “కిం చ” మొదలు “న విరోధ” వరకు ఉన్న వాక్యంచేత “కావ్యశోభార్థమేవ నా” అనే దానిని వివరించాడు. కొని అభినవగుప్తుడు - 'వా' అనేది పూర్వం చెప్పిన అవిరోధాపాయాలను దృష్టిలో పెట్టకొని మరొక “వినేయులను ఉన్ముఖులను చేయడంకొరకై కావ్యశోభ సంపాదించడం కోసం” అనే వికల్పాన్ని చెపుతున్నది. “ఉన్ముఖీకరణంకోసంగాని, కావ్యశోభకోసంగాని'

740 ధ్వన్వాలోకు అని అర్ధం కాదు అని వ్యాఖ్యానించాడు. పైన సూచించినట్టు దీనివల్ల ఏమి ప్రయోజనమో తెలియదు. ఇలాంటి ప్రాఢవాదాలు అభినవగుప్తునిలో (క్రొత్త కాదు. సుఖమితి. రంజనాపురన్సరంగా, వినేయుల మనస్సులను రంజింపచేన్తూ అవి అర్ధం. నన్వితి. కావ్యం అనేది క్రీడ వంటిది. (వినోదంవంటిది). అలాంటి కావ్యం ఎక్కడ, వేదొదులకు సంబంధించిన ఉపదేశకథ ఎక్కడ అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు- సదాచారేతి. మునిభిరితి - భరతాదులచేత అని అర్ధం. ప్రభుమిత్రసంమితాలైన శాస్ర్రేతిహాసాలకంటె (అధికంగా) ప్రీతిపూర్వకంగా జాయాసమ్మితాలైన, నాట్యకావ్యాలలో ఉన్న వ్యుత్పత్తిజనకత్వాన్ని గూర్చి పూర్వమే నిరూపించి ఉన్నాం. పునరుక్తదోషభయంవల్ల ఇక్కడ మల్లీ వ్రాయలేదు. ధ్వన్యాలోకం కిం చ ళృజబ్గారన్య నకలజనమనోవారాభిరామత్వాల్‌ తదబ్గసమావేవః కావ్యే శోభాతిశయం పుష్టాతీత్యనేనాపి ప్రకారేణ విరోధిని రసే శృజ్ణారాబ్లసమావేశః న విరోధీ. తతశ్చ - సత్యం మనోరమా రామౌః సత్యం రమ్యా విభూతయః:, కిం తు మత్తాజినాపాజ్ఞభబ్బలోలం హి జీవితమ్‌. (1605) ఇత్యాదిషు నాస్తి రసవిరోధదోషః. బాలానందిని కిం చేతి. మరియు శృంగారం సకలజనులకు మనోహరంగా, నుందరంగా ఉంటుంది గాన దాని అంగాలను కావ్యంలో కూర్చడం శోభాతిశయాన్ని పోషిస్తుంది. ఈ వ్రకారంచేత కూడ విరోధిరసంలో శృంగారాంగాల సమావేశం విరోధి కాదు. అందువల్ల “సత్యం మనోరమాః” ఇత్యాదులలో రసవిరోధదోషం లేదు. వివరణ:- పై ళ్లోకం, వెనక లోచనంలో (తృతీయోద్దోతం మొదటి కారిక వృత్తి దగ్గర) ఉదాహరించబడింది. అక్కడ 'రామాః'కు బదులు 'కామాః' అనే పాఠం ఉన్నది. ఇక్కడ ఉన్న వృత్తిని పట్టి పై కారికలో వినేయోన్ముఖీకరణ - కావ్యశోభార్థత్వాల మధ్యనే వికల్పం అని పైన మేము చెప్పినట్లు స్పష్టం అవుతున్నది.

తృతీయోద్దోతః 741 లోచసం

నను శృబ్లారాబతాభజ్యా యద్విభావాదినిరూసణమ్‌ ఏతావతైవ కిం వినేయోన్ముఖీకారః? న; అస్తి ప్రకారాన్తరమ్‌. తదాహ - కిం చేతి. శోభాతిశయ మితి. అలంకారవిశేషముపమాప్రభృతిం పుష్యతి సున్షరీకరోతీత్యర్థవ. యథోక్తమ్‌

• “కావ్యశోభాయాః కర్తారః ధర్మాః గుణాః, తదతిశయ హేతవ స్వ్వలంకారా?" (కా, సూత్రం. 3.1.1, 2) ఇతి. మత్తాణ్గినేతి. అత్రహి శాన్తవిభావే సర్వస్యానిత్యత్వే వర్ణ్యమానే న కస్య చిద్విభావస్య శృబ్లారభబజ్యా నిబన్ధః కృతః, కింతు సత్యమితి పరహృదయానుప్రవేశేనోక్తమ్‌. న ఖలు అలీకవైరాగ్యకాతుక రుచిం ప్రకటయామః, అపి తు యస్య కృతే సర్వమభ్యర్థ్యతే తదేవేదం చలమితి; తత్ర మత్తాబ్బనాపాబ్గబ్ల్దస్య శృంగారం ప్రతి సంభావ్యమాన విభావాను భావత్వేనాబ్లన్య లోలతాయాముపమానతా ఉక్తేతి, ప్రియతమా కటాక్షో హి సర్వస్యాభిలషణీయ ఇతి చ తత్రీత్యా ప్రవృత్తిమాన్‌ గుడ జీహ్వికయా ప్రసక్తానుప్రసక్తవస్తుతత్త్యసంవేదనేన వైరాగ్యే పర్యవన్యతి వినేయః.

బాలానందిని

నన్వితి - శృంగారాంగత్వరీతిచేత విభావాదుల నిరూపణంమాత్రంచేతనే వినేయోన్ముఖీకరణం జరుగుతుందా? కాదు, మరొక (ప్రకారం కూడా ఉంది. దానిని చెపుతున్నాడు - కిం చేతి. శోభాతిశయమితి. ఉపమ మొదలైన అలంకారవిశేషాన్ని కూడ పోషిస్తుంది; సుందరంగా ఉండేటట్లు చేస్తుంది. “కావ్యశోభను కూర్చే ధర్మాలు గుణాలు, ఆ శోభను అతిశయింపచేసేవి అలంకారాలు” అని వామనుడు చెప్పి ఉన్నాడు కదా? మత్తాబ్గనేతి. సర్వమూ అనిత్యము అని శాంతవిభావం వర్ణించబడుచున్నది; అంతే కాని శృంగారవద్ధతిలో ఏ విభావాన్నీ కూడ నిబంధించలేదు. కొని సత్యమ్‌ అని పరులహృదయాలను ప్రవేశించి చెప్పబడింది. అనగా అందరూ అనుకునే విషయం చెప్పబడీంది. మేము వైరాగ్యకౌతుకంమీద ఏదో అసత్యమైన రుచిని మాత్రం వ్రకటించడంలేదు; మరే మనగా దేనికొరకై (ఏజీవితంకొరకై) ఇదంతా కోరబడుతూన్నదో అదే చంచల మైనది. ఆ జీవితంలో శృంగారానికి విభావంగాను, అనుభావంగాను ఉండే అవకాశం కలదవడంచేత దానికి అంగమైన మత్తాంగనాపాంగభంగం (మత్తెక్కి ఉన్న యువతియొక్క క్రీకంటి చూపు విరువు) చంచలత్వానికి ఉపమానంగా చెప్పబడింది.

742 ధ్వన్వాలోకః ప్రతివానికీ ప్రియురాలి కటాక్షం అభిలషణీయమే గాన దానియందు ( ఈ విధమైన ఉవమానమునందు) టవ్రీతి గల వినేయుడు దానియందు (వవర్తించి గుడజిహ్వికాన్యాయంచేత (చేదుమందు త్రాగించే ముందు బెల్లం తినిపించి నాలుకకు తీపి కలిగించడం గుడజిహ్వాకాన్యాయం) ప్రసక్తానుప్రసక్తమైన (ఒకదాని తరవాత ఒకటిగా గొలుసుకట్టుగా వచ్చే) వస్తుత్వంయొక్క బోధచేత వైరాగ్యంలో పర్యవసానం చెందుతాడు. ఇక్కడ “శోభాతిశయం పుష్టాతి"కి ఈయన చేసిన వ్యాఖ్య ఎంతవరకు అక్షరానుగుణంగా ఉన్నదో ఆలోచిస్తే తెలుస్తుంది. 31. ధ్వన్యాలోకం కొ. విజ్ఞాయేత్ళం రసాదీనామవిరోధవిరోధయో:, విషయం సుకవి: కొవ్యం కుర్వన్ముహ్యతి న క్వచిత్‌. 32 ఇత్ఫవునేన అనన్తరోక్తేన (వ కారీణ రసాదీనాంరన భావతదొాభాసానాం పరస్పరం విరోధస్య అవిరోధస్య చ విషయం విజ్ఞాయ సుకవిః కావ్యవిషయే ప్రతిభాతశయయుక్తః కావ్యం కుర్వన్‌ న క్వచిన్ముహ్యతి. బాలానందిని విజ్ఞాయేతి:- సుకవిః= మంచి కవి, ఇళ్ళమ్‌= ఇట్లు, రసాదీనామ్‌= రసాదులయొక్క, అవిరోధవిరోధయో:= అవిరోధవిరోధాలయొక్క, విషయమ్‌= విషయమును, విజ్హాయ= తెలుసుకొని, కావ్యం కుర్వన్‌= కావ్యం రచిస్తూ, క్వచిత్‌= ఎక్కడా కూడ, న ముహ్యతి= మోహం చెందడు. 31 ఇళ్ధమితి. ఇంతక్రితమే చెప్పిన ఈ పద్ధతిచేత రసాదులకు, అనగా రస-భావ- రసాభాస-భావాభాసలకు, పరస్పరం ఉన్న విరోధంయొక్క, అవిరోధంయొక్క విషయాన్ని తెలుసుకొని సుకవి, కావ్యవిషయంలో ప్రతిభాతిశయంతో కూడినవాడై కావ్యం రచించినట్లయితే ఎక్కడా కూడ పారపాటు చేయడు. లోచనం తదేతదుపసంహరన్‌ అస్య ఉక్తనన ప్రకరణస్య ఫలమాహ - విజ్ఞాయేళ్ళమితి.

తృతీయోద్దోతః 743 బాలానందిని

తదితి. ఈ విషయాన్ని ఉపసంహరిస్తూ ఇంతవరకూ చెప్పిన ప్రకరణంయొక్క

ఫలాన్ని విజ్ఞాయేళ్ళమ్‌ ఇత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. 31 ధ్వన్యాలోకం

ఏవం రసాదిషు విరోధావిరోధనిరూపణస్య ఉపయోగిత్వం ప్రతిపాద్య వ్యళ్ఞుకవాచ్యవాచకనిరూపణస్యాపి తద్విషయస్య తత్‌ ప్రతిపాద్యతే - కా. వాచ్యానాం వాచకానాం చ యదౌచిత్యేన యోజనమ్‌,

రసాదివిషయేణ్లైతత్‌ కర్మ ముఖ్యం మహాకవేః. 32

వాచ్యానామ్‌ ఇతివృత్తవిశేషాణాం వాచకొనాం చ తద్విషయాణాం రసాదివిషయేణ బె చిత్యేన యద్యోజనమేతన్మహాకవేః ముఖ్యం కర్మ, అయమేవ హి మహాకవేః ముఖ్యః వ్యాపారః యద్రసాదీనేవ ముఖ్యతయా కావ్యార్థీకృత్య తద్వ్యక్ష్యనుగుణల్వేన శబ్దానామర్థానాం చ ఉపనిబస్థనమ్‌.

బాబానందిని

ఏవమితి. రసాదులకు సంబంధించిన విరోధావిరోధాల నిరూపణం ఏ విధంగా ఉపయోగకరమో ప్రతిపాదించి రసాదివిషయకమైన వ్యంజక - వాచ్య - వాచక నిరూపణం కూడ ఏ విధంగా ఉపయోగకరమో చెపుతున్నాడు =

వాచ్యానామితి. వాచ్యానామ్‌ు= వాచ్యములయొక్క, వాచకొనాం చ= వాచకొాలయొక్క, రసాదివిషయేణ= రసాదులు విషయంగా గల, రసౌాదులకు సంబంధించిన, బెచిత్యేన= బెచిత్యంతో, యత=ఏ, యోజనమ్‌= కూర్చడం కలదో, ఏతత్‌= ఇది, మహాకవేః;= మహాకవియొక్క, ముఖ్యం కర్మ= ముఖ్యమైన పని.

వాచ్యానామితి. రసాదులు విషయంగా గల వాచ్యాలను, అనగా ఇతివృత్త విశేషాలను, వాచకాలను, రసాదులకు సంబంధించిన బె చిత్యంతో (రసాదుల బె చిత్యం చెడిపోకుండా ఉండేటట్లు) కూర్చడం అనేది మహాకవి చేయవలసిన ముఖ్యమైన కర్మ రసాదులను కావ్యంలో ముఖ్యమైన వాక్యార్థంగా చేసికొని వాటిని వ్యంజింపచేయడానికి

744 భ్వన్యాలోకః అనుగుణంగా ఉండేటట్లు శబ్దాలను, అర్ధాలను కూర్చడమే మహాకవియొక్క ముఖ్యవ్యాపారం కదా? లోచనం

రసాదిషు రసాదివిషయే వ్యళ్ఞుకాని యాని వాచ్యాని విభావాదీని, వాచకాని సుప్తిజ్లాదీని తేషాం యన్నిరూపణం తస్యేతి. తద్విషయస్యేతి - రసాదివిషయస్య. తదితి - ఉపయోగిత్వమ్‌. ముఖ్యమితి. “ఆలోకార్థీ” ఇత్యళత యదుక్తం తదేవ ఉవనంవ్శాతవు, వువోకవేరితి సిద్ధవతృలనిరూవణవు. ఏవం హి మవోకవిత్వం నాన్యథేత్యర్థః. ఇతివృత్త విశేషాణామితి. ఇతివృత్తం హి ప్రబన్ధవాచ్యం తస్య విశేషాః ప్రాగుక్తాః

• “విభావభావానుభావనంచార్యాచిత్యచారుణ:, విధిః కథాశరీఠన్య” ఇత్యాదినా. కావ్యార్థీకృత్యేతి. అన్యథా లౌకికశాస్తీయవాక్యాగర్థేభ్యః: కః కావ్యార్ధస్య విశేషః? ఏతచ్చ నిర్లీతమాద్యోద్ద్యోతే - “కావ్యస్యాత్మాన ఏవార్థః” ఇత్యత్రాన్తరే.

బాలానందివి

రసాదిప్వితి - రసాదివిషయమునందు ఏ వాచ్యాలైన విభావాదులు, వాచకాలైన సుబంతతిజంతాదులు గలవో, వాటి ఏ నిరూపణమో దానియొక్క (వాటి నిరూపణం యొక్క), తద్విషయ స్యేతి. రసాదివిషయకమైన. తదితి - ఉపయోగిత్వము. ముఖ్యమితి “అఆలోకార్థీ” (కా. 119) అనే కారికలో చెప్పబడిన విషయమే ఉపసంహరించబడింది. మహాకవేరితి. అలాంటివాడు మహాకవి కాబోతాడు గాన ఆ ఫలం సిద్ధించినట్లుగొ భావించి “మహాకవి” అని నిర్దేశం చేయబడింది (అన్నం వండుతున్నాడు అన్నట్టు). మహాకవిత్వం అనేది ఈ విధంగానే లభిస్తుంది కాని మరొక విధంగా కాదు అని అర్ధం. ఇతివృత్త విశేషాణామితి. ఇతివృత్తం ('ప్రబంధానికి వాచ్యం. ప్రబంధంలో చెప్పబడేది. దాని విశేషాలు - “విభావభావ” (3.10) ఇత్యాదికారికచేత చెప్పబడినవి. కావ్యార్థీకృత్యేతి. అలా కాకపోతే లౌకికశాస్రీయవాక్యార్థాలకంటి కావ్యార్థానికి విశేషం ఏముంటుంది? ఈ విషయం మొదటి ఉద్ద్యోతంలో “కావ్యస్యాత్మా స ఏవార్థః” (1-5) అనే కారిక దగ్గర నిర్ణయించబడింది. 32

ధ్వన్యాలోకం

ఏతచ్చ రసాదితాత్పర్యేణ కావ్యనిబన్ధనం భరతాదావపి సుప్రసిద్ధమేవేతి ప్రతిపాదయితుమాహ - కా. రసొద్యనుగుణత్వేన వ్యవహారో౭ర్థశబ్దయోః,

బెచిత్యవాన్‌ యస్తా ఎతా వృత్తయో ద్వివిధాః స్థితాః. 33

వ్యవహారో హి వృత్తి రిత్యుచ్యతే. తత్ర రసానుగుణ బెచిత్యవాన్‌ వాచ్యాశ్రయః యో వ్యవహారః తా ఏతా: కైశిక్యాద్యాః వృత్తయః. వాచకాశ్రయాశ్చ ఉపనాగరికాద్యాః. వృత్తయో హి రసాదితాత్పర్యేణ సంనివేశితాః కామపి నాట్యస్య కావ్యస్య చ చ్భ్చాయామావహని, రసాదయో హి ద్వయోరపి తయోః జీవభూతా:ః. ఇతివృత్తాది తు శరీరభూతమేవ.

బాలానందిని

వితచ్చేతి. రసాదులయందు తొత్పర్యంతో కావ్యం రచించడం భరతాదులలో కూడ నుప్రసిద్ధమే అని ప్రతిపాదించడానికి చెపుతున్నాడు రసేతి. రసాద్యనుగుణత్వేన

• రసాదులకు అనుగుణంగా, బెచిత్యవాన= బెచిత్యం గల, అర్థశబ్దయో:= అర్థ్ధశబ్బ్దాలయొక్క, వ్యవహారః= వ్యవహారమే, ద్వివిధాః= రెండువిధాలైన, ఏతా:= ఈ, వృత్తయః= వృత్తులుగా, స్థితాః= ఉన్నవి. 33

వ్యవహారానికే వృత్తి అని పేరు. దానిలో రసానుగుణమైన, బెచిత్యం గల, వాచ్యానికి సంబంధించిన ఏ వ్యవహారం ఉన్నదో అదే కైశిక్యాదివృత్తులు. వాచకాన్ని (శబ్దాన్ని) ఆశ్రయించినవి ఉపనాగరికాదివృత్తులు. రసాదులందు తాత్పర్యంచేత కూర్చబడిన వృత్తులు నాట్యానికి కావ్యానికీ కూడ ఒకానొక (వర్ణింప శక్యం కాని) సౌందర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. ఎందుచేత ననగా - ఆ రెండింటికీ రసాదులు జీవులు. ఇతివృత్తాదికం అయితే శరీరం మాత్రమే.

లోచనం

ఎతచ్చేతి:- యదస్మాభిరుక్తమిత్యర్త:. భరతాదావిత్యాదిగ్రహణాత్‌

అలజ్కారశా(స్తేషు పరుషాద్యా వృత్తయ ఇత్యుక్తం భవతి. ద్వయోరపి తయోరితి.

746 భ్వన్వాలోకః వృత్తిలక్షణ యోర్వ్య్యవహారయోరిత్యర్థవి జీవభూతా ఇతి. “వృత్తయ: కావ్య మాతృకాః” ఇతి బ్రువాణేన మునినా రసోచితేతివృత్తసమాశ్రయణోపదేశేన రసస్టైవ జీవత్వముక్తమ్‌. భామహాదిభిశ్చ -

స్వాదుకావ్యరసోన్మిశ్రం వాక్యార్థముపయుజ్ఞతే,

ప్రధమాలీఢమధవః పిబన్సి కటు భేషజమ్‌. (భామహ కావ్యా. 5.3) ఇత్యాదినా రసోపయోగజీవిత:ః శబ్దవృత్తిలక్షణో వ్యవహారః ఉక్తః. శరీరభూత ఇతి - “ఇతివృత్తం హి నాట్యస్య శరీరమ్‌” ఇతి మునిః. నాట్యం చరస ఏవేత్యుక్తం ప్రాక్‌.

బాలొనందిని

ఏతచ్చేతి= మేము ఏది చెప్పామో అది అని అర్ధం. 'భరతాదౌ'” అని 'ఆది' శబ్దం ప్రయోగించడంవల్ల పరుషాదివృత్తులు అలంకారశాస్త గ్రంథాలలో చెప్పబడ్డాయి అని చెప్పినట్లయింది. ద్వయోరసపి తయో: ఇతి. వృత్తిరూపములైన రెండు వ్యవహారాలయొక్క అని అర్ధం. జీవభూతా ఇతి. “వృత్తులు కావ్యానికి తల్లులు” అని చెప్పిన భరతుడు, రసానికి తగిన ఇతివృత్తాన్ని గ్రహించా లని ఉపదేశించడంచేత రనమే జీవితం అని చెప్పాడు.

“మధురమైన కావ్యరసంతో కలిసిన వాక్యాల్థాన్ని ఆస్వాదిస్తారు. ముందుగా కొంచెం తేనె నాకిన వాళ్లు (ముందు తేనె నాకి) చేదైన మందు త్రాగుతారు”.

ఇత్యాది వాక్యాలచేత భామహాదులు కూడ శబ్దవృత్తిరూపమైన వ్యాపారానికి రసోపయోగమే జీవితం అని చెప్పి ఉన్నారు. శరీరభూతమితి. “నాట్యానికి శరీరం ఇతివృత్తమే కదా” అని భరతుడు చెప్పాడు. నాట్యం అంటే రసమే అని వెనక చెప్పబడింది.

ధ్వన్యాలోకం

అత్ర కేచిదాహుః - “గుణగుణివ్యవహారో రసాదీనామితి వృత్తాదిభిః సహయుక్తః,నతు జీవశరీరవ్యవహారః, రసాదిమయం హి వాచ్యం ప్రతిభాసతే, న తు రసాదిభ్యః పృథగ్భూతమ్‌” ఇతి. అత్రోచ్యతే - యది రసాదిమయమేవ కావ్యం యథా గౌరత్వమయం శరీరం,

తృతీయోద్దోతః 747 ఏవం సతి యథా శరీరే ప్రతిభాసమానే నియమేనైవ గౌరత్వం ప్రతిభానతే నర్వన్య తథా వాచ్యేన నహైవ రసాదయో౭2పి సహృదయస్య అసహృదయస్య చ ప్రతిభాసేరన్‌. న చైవమ్‌; తథా చైతత్రతిపాదితమేవ ప్రథమోద్ద్యోతే. బాలానందిని అత్రేతి:- ఇక్కడ కొందరు ఇలా అంటున్నారు - “రసాదులకు ఇతివృత్తాదులతో గుణగుణీభావమే యుక్తం కాని జీవశరీరవ్యవహారం యుక్తం కాదు. అనగా ఇతివృత్తాదికం గుణి, రసం దానిలో ఉండే గుణం అని చెప్పాలి కాని రసం జీవితం, ఇతివృత్తం శరీరం అనడం యుక్తం కాదు. వాచ్యం రసాదిమయంగా భాసిస్తుంది గాని రసాదులకంటె వేరుగా భాసించడం లేదు కదా? ఇక్కడ (నమాధానం) చెప్పబడుతున్నది - శరీరం గౌరత్వమయం (తెలుపు) అన్నట్లు వాచ్యం రసాదిమయం అయితే, శరీరం కనబడినప్పుడు తప్పకుండా అందరికీ తెలుపు కూడా కనబడినట్ట్లు, సహృదయుననికి, కానివానికీ కూడ వాచ్యంతో పాటు రసాదులు కూడా భాసించాలి. అలా భాసించడం లేదు. ఈ విషయం ప్రథమోద్గ్దోతంలో ప్రతిపాదించియే ఉన్నాం. లోచనం గుణగుణివ్యవహార ఇతి. అత్యన్తఎరమిశ్రితతయా ప్రతిభాననాత్‌ ధర్మధర్మివ్యహారో యుక్తః. నత్వితి. క్రమస్యాసంవేదనాదితి భావః. ప్రథమేతి:- “శబ్బార్థశాసనజ్ఞానమాత్రేభైవ న వేద్యతే” ఇత్యాదినా ప్రతిపాదితమద:. బాలానందివి గుణగుణివ్యవహార ఇతి. పూర్తిగా కలినిపోయినట్లు భాసించడంచేత ధర్మధర్మివ్యవహారమే యుక్తం. నత్వితి. ఇతివృత్తాదులకీ రసానికీ మధ్య క్రమం ఏదీ గోచరించడం లేదు గాన అని భావం. ప్రథమేతి. 'శబ్బార్థశాసన' (1.7) ఇత్యాదికారికలో ఈ విషయం ప్రతిపాదించబడింది. ధ్వన్యాలోకం స్యాన్మతమ్‌ -రత్నానామివ జాత్యత్వం ప్రతిపత్భృవిశేషతః సంవేత్యం వాచ్యానాం రసాదిరూపత్వమితి. నైవమ్‌; యతః యథా జాత్యత్వేన

748 ధ్వన్వాలోకః ప్రతిభాసమానే రత్సే రత్నస్వరూపానతిరిక్తత్వమేవ తస్య లక్ష్యతే తథా రసాదీనామపి విభావానుభావాదిరూపవాచ్యావ్యతిరిక్తత్వమేవ లక్ష్యేత. .న చైవమ్‌; న హి విభావానుభావవ్యభిచారిణ ఏవ రసాః ఇతి కస్యచిదవగమః. అత ఏవ చ విభావాదిప్రతీత్యవినాభావినీ రసాదీవాం ప్రతీతిరితి తత్రతీత్యోః కార్యకారణభావేన వ్యవస్థానాత్‌ క్రమః అవశ్యంభావీ. స తు లాఘవాత్‌ న ప్రకాశ్యతే “ఇత్యలక్ష్యక్రమా ఏవ సన్తః వ్యజ్య్యా రసాదయ:” ఇత్య్యుక్తమ్‌. బాలానందిని స్యాన్మతమితి - రత్నాల జాత్యత్వం (ఉత్తమజాతికి చెంది ఉండడం) వలె, వాచ్యాల రసాదిరూపత్వం జ్ఞాతృవిశేషం వల్ల, (తెలుసుకొనేవానిలో ఉన్న విశేషం వల్ల లేదా విశిష్టబుద్ధి గల జ్ఞాతచేత) తెలియబడుతుంది. అని మీ మతం కొవచ్చు; అది కూడ యుక్తం కాదు. ఎందువల్ల ననగా - జాత్యంగా కనబడే రత్సంలో జాత్యత్వం ఆ రత్న స్వరూపం కంటె అభిన్నమే (భిన్నం కాదు) అన్నట్లు ఏ విధంగా తెలుస్తూన్నదో అదే విధంగా రసాదులు కూడ విభావానుభావాదిరూపవాచ్యంకంటె అవ్యతిరిక్తములుగా (వేరుకానివిగా) కనబడాలి; అలా కనబడడంలేదు. విభావానుభావవ్యభిచారులే రసాలని ఎవరూ అనుకొనడంలేదు కదా? అందువల్లనే రసాదుల ప్రతీతి విభావాదుల ప్రతీతికంటె అవినాభావి, అనగా విభావాదిప్రతీతి కలిగిన తరవాత తప్పక రసాది ప్రతీతి కలుగుతుంది, అని ఆ రెండు ప్రతీతులకు (విభావాదిప్రతీతి - రసాదిప్రతీతులకు) కార్యకారణభావం నిర్ణీతమై ఉండడంవల్ల వాటికి తప్పక క్రమం ఉంటుంది. అయితే లాఘవంవల్ల (శీఘ్రత్వంవల్ల) ఆ క్రమం ప్రకాశించబడడంలేదు అని “రసాదులు వాటి క్రమం గుర్తించబడకుండానే వ్యంగ్యాలు” అని (వెనక) చెప్పబడింది. లోచనం నను యద్యస్య ధర్మరూపం తత్తత్రతిభానే సర్వన్య నియమేన భాతీత్యనైకాన్తికమేతత్‌. మాణిక్యధర్మో హి జాత్యత్వలక్షణః విశేష న తత్రతిభాసేఒపి నియమేన భాతీత్యాశబ్కతే - స్యాదితి. ఏతత్పరిహరతి - నైవమితి. ఏతదుక్తం భవతి - అత్యన్తోన్మగ్నస్వభావత్వే సతి తద్ధర్మత్వాదితి

తృతీయోద్దోతః 749 విశేషణమస్మాభిః కృతమ్‌. ఉన్మగ్నరూపతా చ న రూపవజ్ఞాత్యత్వస్య అత్యన్తలీనస్వభావత్వాత్‌. రసాదీనాం చోన్మగ్నతా అస్వేవేత్యేవం కేచిదేతం బాలానందిని

నన్వితి - ఏది దేని ధర్మమో అది ఆ ధర్మిభాసించినప్పుడు ప్రతివానికీ కూడ తప్పక భాసిస్తుంది (కనబడుతుంది) ఆనే ఈ నియమం అనైకాంతికం; వ్యభిచారదోషదుష్టం. ఎందువల్ల ననగా మాణిక్యంయొక్క ధర్మమైన జాత్యం అనే విశేషం అ మాణిక్యం భాసించివా కూడ ప్రతివానికీ (ఆ మాణిక్యం చూచే ప్రతివానికీ) తప్పకుండా కనబడదు కదా అని ఆళంకిస్తున్నాడు - స్యాదితి. ఈ ఆశంకను పరిహరిస్తున్నాడు - నైవమితి. ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - 'తద్ధర్మత్వాత్‌' అనేదానికి అత్యన్తోన్మగ్నస్వభావత్వే సతి అని విశేషణం మాచేత చేయబడింది, అనగా మాకు అభిమతమైనది. జాత్యత్వం రూపం వలె, ఉన్మగ్నరూవం కాదు; ఎందువల్ల ననగా అది చాలా లీనమైన స్వభావం గలది. రసాదులకైతే ఉన్మగ్నత్వం ఉండనే ఉంది - అని కొందరు ఈ గ్రంథాన్ని (నైవమ్‌ మొదలు “న చైవమ్‌” వరకు ఉన్న గ్రంథాన్ని) వివరించారు.

వివరణ: “ధర్మిణః ప్రతిభానే తన్య ధర్మోఒపి ప్రతిభాసతే, తద్ధర్మత్వాత్‌, శరీరధర్మగౌరత్వాదివత్‌” అని అనుమానప్రయోగం. ధర్మిభాసించినప్పుడు (తెలిసినప్పుడు) ధర్మం కూడ తెలుస్తుంది, దాని ధర్మం కాబట్టి, శరీరధర్మమైన తెలుపు మొదలైనవి నలె అని దీని అర్ధం. దీనిపైన పూర్వపక్తి చేసిన ఆక్షేపణ ఏమనగా రత్నం అందరికీ కనబడుతున్నా దానిలో ఉన్న జాత్యత్వం అనే ధర్మం అందరికీ కనబడడం లేదు; అందుచేత “తద్ధర్మత్వాత్‌' అనే హేతువు వ్యభిచారదోషదుష్టం. అందుచేత ఇతివృత్తాది ధర్మమైనా రసం అందరికీ తలియబడకపోవచ్చు. అందుచేత మా ప్రశ్న అలాగే ఉంది. దీనికి సమాధానంగా సిద్ధాంతి - 'తద్దర్మత్వాత్‌' అనే దానికి 'ఉన్మగ్పస్వభావత్వే సతి' (స్పష్టంగా కనబడేస్వభావం కలిగియున్న ధర్మంఅవడంవలన అని అర్ధం) అని విశేషణం తగిలిస్తాం. శరీరంలో ఉన్న గౌరత్వాదిధర్మం ఉన్మగ్నస్వభావం; అందుచేత శరీరం చూచినవాళ్లందరికీ గౌరత్వాదిధర్మం కనబడుతుంది. అలాగే రసం కూడా ఉన్మగ్న స్వభావమే. అందుచేత ఇతివృత్తాదులు తెలుసుకొన్న వాళ్లకందరికీ, వాళ్లు సహృదయులైనా కాకపోయినా అది తెలియవలసి ఉంటుందనే మా ఆక్షేపణ యథాస్థితంగావే ఉంది అని అన్నాడు అని ఈ గ్రంథానికంతకీ భావమని కొందరు వ్యాఖ్యానించారు ఆని తాత్సర్యం.

750 భ్వన్వాలోక్షః లోచనం

అస్మద్గురవస్తు - అత్రోచ్యత ఇత్యనేన ఇదముచ్యతే - యది రసాదయో వాచ్యానాం ధర్మాః తథా సతి ద్వౌ పక్ష - రూపాదిసదృశా వా స్యుః, మాణిక్యగత జాత్యత్వసదృశా వా. న తావత్‌ ప్రథమః పక్ష, సర్వాన్‌ ప్రతి తథా అనవభాసాత్‌ నాపి ద్వితీయః జాత్యత్వవత్‌ అనతిరిక్తత్వేన అప్రకాశనాత్‌. ఏష చ హేతురాద్యేఒపి పక్షే సంగచ్చత ఏవ. తదాహ - స్యాన్మతమిత్యాదినా నచైవమిత్యన్తేన. ఏతదేవ సమర్థయతి - న హీతి. అత ఏవ చేతి. యతోన వాచ్యధర్మత్వేన రసాదీనాం ప్రతీతిః, యతశ్చ తత్ర్రతీతౌ వాచ్యప్రతీతి: (న) సర్వథా అనుపయోగినీ తత ఏవ హేతోః క్రమేణ అవళ్యం భావ్యమ్‌; సహభూతయోరుపకారాయోగాత్‌. స తు సహృదయభావనాభ్యాసాన్న లక్ష్యతే, అన్యథా తు లక్ష్యేతాపి ఇత్యుక్తం ప్రాక్‌. యస్యాపి ప్రతీతివిశేషాత్మైవ రప ఇత్య్యుక్తిః ప్రాక్‌ తస్యాపి వ్యపదేశివత్వాత్‌ రసాదీనాం ప్రతీతిరిత్యేవమన్యత్ర.

బాలానందిని

అస్మద్గురవస్తు ఇతి - మా గురువులైతే ఇలా అన్నారు - 'అత్రోచ్యతే' అనేదానిచేత ఇది చెప్పబడుతున్నది - రసాదులు వాచ్యాల ధర్మాలైన ట్లయితే అప్పుడు రెండు పక్షాలకి అవకాశం ఉంది - అవి రూపాదుల వంటివైనా అయి ఉండాలి, మాణ్‌క్యాలలో ఉన్న జాత్యత్వంతో సమానమైనవైనా అయి ఉండాలి. మొదటిపక్షం అయితే కుదరదు. అందరికీ ఆ విధంగా కనబడడంలేదు కదా? రెండవ పక్షమూ కుదరదు, ఎందుచేత ననగా జాత్యత్వం వలె అతిరిక్తం కానిదిగా ప్రకాశించడం లేదు. (అనగా వాచ్యంకంటె అతిరిక్తంగానే ప్రకాశిస్తూన్నది అని అర్ధం). ఈ హేతువు మొదటి పక్షంలో కూడ సంగతం అవుతుంది. (అనగా రూపాదులు శరీరాదులకంటె భిన్నంగా ఎలా కనబడడంలేదో ఆ విధంగా రసాదులు వాచ్యం కంటె భిన్నంగా కనబడకపోవడం అనేది లేదు). ఈ విషయాన్నే “స్యాన్మతమ్‌” అనేదానితో (ప్రారంభించి “న చైవమ్‌” వరకు ఉన్న గ్రంథంలో చెపుతున్నాడు. దీనినే సమర్గిస్తున్నాడు -న హీతి. అత ఏవ చేతి:- రసాదులు వాచ్యధర్మంగా వ్రకాశించకపోవడంవల్లా, వాటి ప్రతీతియందు వాచ్య'ప్రతీతి పూర్తిగా అనుపయుక్త మైనది కాకపోవడంవల్లా, ఈ కారణంవల్లనే ఈ రెండింటికీ క్రమం తప్పకుండా ఉండాలి. ఒకే సమయంలో పుట్టినవాటి మధ్య ఉపకారం ఉండదు. (అనగా కారణం

తృతీయోద్దోతః 751 ముందు ఉండాలి తరవాత కార్యం పుట్టాలి) కాని ఆ క్రమం సహృదయుల భావనాభ్యాసం వల్ల గుర్తించబడడంలేదు. అలా కాకపొతే గుర్తించబడవచ్చును కూడ అని వెనక చెప్పబడింది. రసం అనేది ఒకానొక 'ప్రతీతివిశేషంమాత్రమే అని చెప్పేవాడు కూడ (రాహోః శిరః ఇత్యాదులలో వలె) వ్యపదేశివత్వంచేత రసాదుల ప్రతీతి అని చెప్పాలి; ఈ విషయం మరొక చోట విశదీకరించబడింది. ధ్వన్యాలోకం

నను శబ్ద ఏవ ప్రకరణాద్యవచ్చిన్నః వాచ్యవ్యబ్యయో; సమమేవ (ప్రతీతిముపజనయతీతి కిం తత్ర క్రమకల్పనయా? న హి శబ్దస్య వాచ్యప్రతీతిపరామర్శ ఏవ వ్యళ్లుకత్వే నిబన్ధనమ్‌, తథాహి - గీతాదిశబ్దేభ్యోఒపి రసాభివ్యక్తిరస్తి. న చ తేషామన్తరా వాచ్యపరామర్శః. అత్రాపి బ్రూమః - ప్రకరణాద్యవచ్చేదేన వ్యజ్ఞుకత్వం శబ్బానామితి అనుమతమేవైతదస్మాకమ్‌. కింతు తద్‌ వ్యజ్ఞుకత్వం తేషాం కదాచిత్‌ స్వరూపవిశేషనిబన్థనమ్‌, కదాచిద్వాచకశక్తినిబన్ధనమ్‌. తత్ర యేషాం వాచకళక్తినిబన్సనం తేషాం యది వాచ్యవతీతిమన్తరేటైవ స్వరూపప్రతీత్యా నిష్పన్నం తద్భవేత్‌ న తర్హి వాచకశక్తినిబన్ధనమ్‌. అథ తన్నిబన్ధనమ్‌ - తన్నియమేనైవ వాచ్యవాచకప్రతీత్యుత్తరకాలత్వం వ్యబ్ల్యప్రతీతేః ప్రాప్త్రమేవ. స తు క్రమో యది లాఘవాన్న లక్ష్యతే తత్‌ కిం క్రియతే?

బాలానందిని

నన్వితి:- (ఆశంక) ప్రకరణాదులచేత అవిచ్చిన్నమైన (సహకరించబడిన) శబ్దమే వాచ్యవ్యంగ్యాల రెండింటి ప్రతీతినీ సమంగానే (ఒకే సమయంలో) కలగజేస్తుంది. దీనిలో (ముందు వాచ్యప్రతీతి కలుగుతుంది, తరవాత వ్యంగ్యప్రతీతి కలుగుతుంది అని) క్రమాన్ని కల్పించడం ఎందుకు? శబ్దం వాచ్యప్రతీతిని పరామర్శిస్తేనే (ముందు వాచ్యాన్ని బోధిస్తేనే) వ్యంజకం అవుతుంది అనడానికి వీలు లేదు కదా? ఎందువలన అనగా - గీతాదిశబ్దాలనుండి కూడ రసాభివ్యక్తి కలుగుతున్నది. గీతాదిశబ్దాలకు

752 ధ్వన్వాలోకః మధ్యలో (రసప్రతీతి కలిగించడానికి ముందు) వాచ్యార్థపరామర్శ ఏదీ లేదు కడా? అర్రాపీతి:- ఈ విషయంలో కూడ చెపుతున్నాం - శబ్దాలు ప్రకారణాద్యవచ్చేదంచేతనే, ప్రకరణాదుల నిర్ణయంచేతనే, వ్యంజకాలు అనే విషయం మాకు కూడా ఆనుమళమే. అయితే - శబ్దాలకున్న ఆ వ్యంజకత్వం ఒకప్పుడు స్వరూపవిశేషంమీద (ఆ శబ్దాల స్వరూపవిశేషం మీద మాత్రమే) ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒకప్పుడు వాచకశక్తిమీద ఆధారపడి ఉంటుంది. ఏ శబ్దాల వ్యంజకత్వం వాచకశక్తిమీద (అర్ధబోధకత్వంమీద) ఆధారవడి ఉంటుందో వాటి వ్యంజకత్వం వాచ్యప్రతీతితో వని లేకుండా స్వరూపప్రతీతిచేతనే (శబ్దాల శ్రవణ మాత్రంచేతనే) నిష్పన్నం అయితే అప్పుడు అది (ఆ వ్యంజకత్వం) వాచకశక్తనిబంధనం (వాచకశక్తిచేత ఏర్పడినది) కాదు. అలా కొక వాచకళక్తినిబంధనమే అని అంటామా - అప్పుడు వ్యంగ్యార్థప్రతీతి తప్పక వాచ్యవాచకభావప్రతీతి తరవాతనే జరుగుతుంది అనేది సిద్ధించనే సిద్ధిస్తుంది. అయితే లాఘవంవల్ల, శీఘ్రాతిశయంవల్ల, ఆ శ్రమం గుర్తించబడకపోతే ఏమి చెయ్యాలి? లోచనం

నను భవన్తు వాచ్యాదతిరిక్తాః రసాదయః, తత్రాపి క్రమో న లక్ష్యతే ఇతి తావత్‌ త్యయైవోక్తమ్‌. తత్కల్పనే చ ప్రమాణం నాస్తి. అన్వయవ్యతిరేకాభ్యా మర్థప్రతీతిమన్తరేణ రనప్రతీత్యుదయస్య పదవిరహితన్వరాలాపగీతాదౌ శబ్బమాత్రోపయోగకృతన్య దర్శనాత్‌. తతశ్చ ఏకయైవ సామగ్ర్యా సహైవ వాచ్యం వ్యజ్యాభిమతం చ రసాది భాతీతి వచనవ్యళ్ఞునవ్యాపారద్వయేన న కించిదితి తదాహ - నన్వితి. యత్రాపి గీతశబ్బానామర్భోఒస్తి తత్రాపి తత్రృతీతిరనుప యోగినీ; గ్రామరాగొనుసారేణ అపహస్తితవాచ్యానుసారతయా రసోదయ దర్శనాత్‌. న చాపి సా సర్వత్ర భవన్తీ దృశ్యతే; తదేతదాహ - న చేతి. తేషామితి గీతాదిశబ్దానామ్‌. ఆదిశబ్టేన వాద్యవిలపితశబ్బాదయో నిర్దిష్టాః. అనుమతమితి. “యత్రార్థః శబ్లో వా” ఇతి హ్యవోచామేతి భావః. న తర్తీతి. తతశ్చ గీతవదేవ అర్భావగమం వినైవ రసాభానః స్యాత్‌ కావ్యశబ్లేభ్యః, న చైవమితి వాచకశక్తిరపి తత్రాపేక్షణీయా; సా చ వాచ్యనిష్టైవ ఇతి ప్రాగ్వాచ్చ్యే వ్రతివత్తిరిత్యువగన్నవ్యమ్‌. తదాహ - అథేతి. తదితి వాచకశక్తిః. వొచ్యవాచకభావేతి. సైవ వాచకశక్తి రిత్యుచ్యతే. ఏతదుక్తం భవతి - మా

తృతీయోద్దోతః 753 భూద్వాచ్యం రసాదివ్యళ్ఞుకమ్‌. అస్తు శబ్దాదేవ తతతీతి;, తథాపి తేన స్వవాచకశక్తిః తస్యాం కర్తవ్యాయాం సహకారితయా అవశ్యా పేక్షణీయా ఇత్యాయాతం వాచ్యప్రతీతే:ః పూర్వభావిత్వమితి. బాలానందిని నన్వితి:- (పూర్వపక్షవివరణం) రసాదులు వాచ్యకంటె అతిరిఖలు అయితే కావచ్చును. వాటి విషయంలో క్రమం గుర్తించబడడంలేదు అని నువ్వే చెప్పావు అలా కల్పించడంలో ప్రమాణం లేదు. ఎందువల్ల ననగా - పదాలు లేని స్వరాలాపరూపమైన గీతాదులలో అర్ధప్రతీతి లేకుండగానే, శబ్ద (ధ్వని) ప్రయోగమాత్రంచేతనే, రసప్రతీతి కలగడం అన్వయవ్యతిరేకాలచేత తెలుస్తూన్నది. (అన్వయవ్యతిరేకాలను పట్టి అర్థప్రతీతి లేకుండానే అని కూడ అన్వయించవచ్చు). అందుచేత - వాచ్యార్థము, వ్యంగ్యం అని చెప్పే రసాదికమూ కూడ ఒకే సామగ్రిచేత భాసిస్తూన్నది గాన వాచకత్వం వ్యంజకత్వం అనే రెండు వ్యాపారాలను అంగీకరించడంవల్ల ప్రయోజనం ఏదీ లేదు. ఈ విషయాన్నే నన్విత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. గీతశబ్ట్దాలకి అర్ధం ఉన్నచోట్ల కూడ అర్ధప్రతీతి విరుపయోగ మైనదే. ఎందువల్ల ననగా - ఆయా గొమరాగాలను అనునరించడంలో అర్భానుసరణం తొాలగించబడినా, విచ్చిన్నం అయిపోయినా, రసోదయం కనబడుతూన్నది. మరొక విషయం ఏమనగా అ రసప్రతీతి కూడా అన్ని చోట్లా కలగడంలేదు. ఈ విషయమే న చేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. తేషామితి. గీతాదిశబ్దాలయొక్క, “గీతాదిశబ్దేభ్యః' లోని 'ఆది' శబ్బంచేత వాద్యశబ్ద - విలాపశబ్దాదులు నిగ్దేశించబడ్డాయి. (సిద్ధాంతం వివరిస్తున్నాడు) - అనుమతమితి. “యత్రార్తః శబ్దో వా” (113) ఇత్యాది కారికలో చెప్పి ఉన్నాం అని భావం. న తర్షీతి. అలా చెప్పిన ట్లయితే అర్ధజ్ఞానం లేకుండానే గీతాదులనుంచి వలె, కావ్యశబ్బాలవల్ల రసప్రతీతి కలిగి ఉండేది. కాని అలా కలగడంలేదు. అందువల్ల ఆ విషయంలో వాచకశక్తిని కూడ అపేక్షింపవలసి ఉంది. ఆ వాచకశక్తి వాచ్యానికి సంబంధించినది గాన ముందుగా దాని ప్రతిపత్తి ఉంటుందని అంగీకరించాలి. ఆ విషయమే అథేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. ('తన్నిబన్ధనమ్‌'లోని) *'తత' అనగా వాచకశక్తి అని అర్ధం. వాచ్యవాచకభావేతి. ఈ వాచ్యవాచకభావమే “వాచకశక్తి' అని చెప్పబడుతుంది. ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - వాచ్యం రసాదివ్యంజకం కాకపోతే కాకపోనీ; శబ్దంవల్లనే రసాదిప్రతీతి కలగనీ, అయినా కూడ శబ్దం రసాదిప్రతీతిని చేయవలసి ఉన్నప్పుడు, అందుకు సహకారిగా తన వాచకశక్తిని కూడా అపేక్షిస్తుంది. ఈ 4ప

754 ధ్వన్వాలోకః విధంగా రసాదిప్రతీతికి ముందు వాచ్య ప్రతీతి ఉండాలి అనేది వచ్చేసింది (ఉండాలి అని చెప్పినట్లే అయింది). ధ్వన్యాలోకం

యది చ వాచ్యవ్రతీతిమన్తరీభైవ వ్రకరణాద్యవచ్చిన్న శబ్దమాత్రసాధ్యా రసాదిప్రతీతిః స్యాత్‌ తదనవధారితప్రకరణానాం వాచ్యవాచకభావే చ స్వయమవ్యుతృ్పన్నానాం ప్రతిపత్తాణాం కావ్యమాత్రళవణాదేవాసౌ భవేత్‌. సహభావే చ వాచ్యప్రతీతేరనుప యోగః. ఉపయోగే వానసహభావః. యేషామపి స్వరూపవిశేషప్రతీతి నిమిత్తం వ్యళ్ఞకత్వం, యథా గీతాదిశబ్టానాం, తేషామపి స్వరూపప్రతీతేః వ్యబ్యప్రతీతేశ్చ నియమభావీ క్రమః. తత్తు శబ్దస్య (క్రియాపౌర్వాపర్యమనన్యసాధ్యతతృల వుటనాస్వాశు భావినీషు వాచ్యేనావిరోధినీ, అబిధేయాన్తరవిలక్షణే రసాదౌ న ప్రతీయతే.

బాలానందిని

యది చేతి - రసాదిప్రతీతి వాచ్యప్రతీతితో పని లేకుండా ప్రకరణాద్యవచ్చిన్నమైన శబ్దమాత్రంచేతనే సాధ్యం అయితే, అప్పుడు ప్రకరణం తెలిసి ఉండి, వాచ్యవాచకభావంలో న్వయంగా వ్యుత్పన్నులు కాని వ్రతివత్తలకు కూడా (జ్ఞాతలకు కూడా) కావ్యశ్రవణమాత్రంచేతనే ఇది (రసాదిప్రతీతి) కలగాలి. రెండు ప్రతీతులు ఒకేసారి కలిగే పక్షంలో వాచ్యప్రతీతివల్ల ఉపయోగం ఏమీ ఉండదు. ఉపయోగం ఉంటుంది అంటే రెండూ ఒకే సమయంలో కలగవు. గీతాదికశబ్బ్దాలవిషయంలో వలె శబ్దాల స్వరూపవిశేషంయొక్క ్రతీతియే వ్యంజకత్వానికి కారణం అని అనేవాళ్లు కూడ స్వరూపప్రతీతికీ, వ్యంగ్యప్రతీతికీ మధ్య క్రమం తప్పక ఉంటుందని అంగీకరించాలి. శబ్దం చేయవలసిన, ఇతర ఉపాయాలు వేటిచేతా సాధ్యం కాని, ఆ రసాది ప్రతీతియే ఫలంగా గల శబ్దంయొక్క సంఘటనలు అతిశీఘ్రంగా జరిగిపోతూన్నప్పుడు, వాచ్యంతో విరోధంలేనిది, ఇతరవాచ్యార్థంకంటె విలక్షణమూ అయిన రసాదికం విషయంలో ఆ క్రీియాపౌర్వాపర్యం (ప్రతీతి క్రమం) గుర్తించబడడంలేదు.

తృతీయోద్దోతః 765 లోచనం

నను గీతళబ్దవదేవ వాచకశక్తిరత్రాప్యనుపయోగినీ, యత్తు క్వచిత్‌ శ్రుతేఒపి కావ్యే రసప్రతీతిర్న భవతి తత్ర ఉచితః ప్రకరణావగమాదిః సహకారీ నాస్తీత్యాశజ్క్యాహ - యది చేతి. ప్రకరణావగమో హి క ఉచ్యతే? కిం వాక్యానరసహాయత్వమ్‌? అథ వాక్యాన్తరాణాం నంబన్థి వాచ్యమ్‌? ఉభయపరిజ్ఞానేఒ౭పి న భవతి ప్రకృతవాక్యార్థావేదనే రసోదయ:. స్వయమితి. ప్రకరణమాత్రమేవ పరేణ కేనచిద్యేషాం వ్యాఖ్యాతమితి భావః నచ అన్వయవ్యతిరేకవతీం వాచ్యప్రతీతిమపహ్నుత్య అదృష్టసద్భావాసద్భావా శరణత్వేనాశ్రితౌ మాత్సర్యాదధికం కించిత్‌ పుష్టీత ఇత్యభిప్రాయః.

బాలానందిని

నవ్వితి. గీతశబ్దంలో వలెనే ఇక్కడ కూడా వాచకశక్తి అనుపయుక్తమైనదే. ఎక్కడైనా కావ్యం వినిన తరవాత కూడ రసప్రతీతి కలగలేదంటే అందుకు కారణం తగిన, సహకారియైన, వ్రకరణాదిజ్ఞానం లేకపోవడమే అవి ఆశంకించి చెపుతున్నాడు = యది చేతి. ప్రకరణావగమం అని దేనిని అంటావు? వాక్యాంతరం నహాయంగా ఉండడం ప్రకరణావగమమా లేదా వాక్యాంతరాలకు సంబంధించిన వాచ్యార్ధమా? ఆ రెండింటి జ్ఞానం ఉన్నా కూడ ్రకృతవాక్యార్థం తెలియనంతవరకు రసోదయం కలగదు. స్వయమితి. ఎవరికైతే మరొక డెవడో ప్రకరజూన్ని మాత్రమే విశదీకరించి చెప్పి ఉంటాడో వాళ్లకు (అర్థజ్ఞానం లేకుండా రసవ్రతీతి కలగదు) అని భావం.

వాక్యంవల్ల రసాది(ప్రతీతి కలగాలంటే అదృష్టవిశేషం కూడా నహకారిగా ఉండాలి; అది లేక పోవడం చేతనే వాచ్యప్రతీతి లేనప్పుడు రసాదిప్రతీతి కలగడంలేదు అని ఆళంకించుకొని సమాధానం చెపుతున్నాడు - న 'బేతి. అన్వయవ్యతిరేకాలున్న వాచ్యార్థప్రతీతిని కప్పిపుచ్చి (కాదని) శరణగా అశ్రయించబడిన అదృష్టం ఉండడం లేకపోవడం అవేవి మాత్సర్యాన్ని పెంచడం తప్ప మరి దేన్నీ పోషించవు అని అభిప్రాయం. ఇది బాలప్రియాకారుడు చూపిన అర్ధం. రసప్రతీతికి అదృష్టం కూడా సహకారిగా ఉండాలి అని పూర్వపక్షి అన్నట్లు ఊహించుకొని చెప్పిన సమాధానంగా ఉంది ఇది. కాని దీనికి - “అన్వయవ్యతిరేకాలచేత రనవ్రతీతికి కారణంగా నిర్భ్ధారితమై ఎదుట ఉన్న వాచ్యార్థవ్రతీతిని కాదని కనబడని ప్రకరణూదిప్రతీతియొక్క నత్వానత్త్వాలను

766 ధ్వన్వాలోకః శరణుచెందడం ఏదో విధంగా మా వాదం కాదనాలనే అసూయను పెంచుతుంది తప్ప విషయప్రతిపాదనకు ఉపయోగించదు అని అర్థం చెపితే బాగుంటుందేమో. లోచనం

నన్వస్తు వాచ్యప్రతీతేరుపయోగః, క్రమాశ్రయేణ కిం ప్రయోజనమ్‌? సహభావమాత్రమేవ హ్యుపయోగ ఏకసామ గ్ర్యధీనతాలక్షణ మిత్యాశద్క్యాహ = సహేతి. ఏవం హ్యుపయోగ ఇతి అనుపకారకే సంజ్ఞాకఃరణమాత్రం వన్తుశూన్యం స్యాదితి భావః. ఉపకారిణో హి పూర్వభావితా ఇతి త్వయాప్యణ్గీకృతమిత్యాహ - యేషామితి. తద్దృష్టాన్ననైవ వయం వాచ్యప్రతీతేరపి పూర్వభావితాం సమర్థయిష్యామ ఇతి భావః. నను సంశ్చేత్‌ క్రమః కింన లక్ష్యతే ఇత్యాశబ్క్యాహ - తత్త్వితి. క్రియాపొర్వాపర్యమిత్యనేన క్రమస్య స్వరూవమాహం. క్రియతే ఇతి. క్రియే వాచ్యవ్యభ్యప్రతీతీ. యది వా అభిధావ్యాపారో వ్యజ్ఞానాపరపర్యాయః ధ్వననవ్యాపారశ్చేతి క్రియే. తయోః పౌర్వాపర్యం న ప్రతీయతే. క్వేత్యాహ - రసాదౌ విషయే. కీద్శశ? అభిధేయాన్తరాత్‌ తదభిధేయవిశేషాత్‌ విలక్షణే నర్వథభైవ అనభిధేయే; అనేన భవితవ్యం తావత్రృమేటేత్యుక్తమ్‌. తథా వాచ్యేన అవిరోధిని; విరోధిని తు లక్ష్యత ఏవేత్యర్థః. కుతో న లక్ష్యతే ఇతి నిమిత్తసప్తమీనిర్దిష్టం హేత్వన్తరగర్భం హేతుమాహ = ఆశుభావినీప్వితి. అనన్యసాధ్యతతృలఘటనాసు, ఘటనాః పూర్వం మాధుర్యాదిలక్షణా:ః ప్రతిపాదితాః గుణనిరూపణావసరే; తాధ్చ తతృ్ఫలా;. రసాదిప్రతీతిః ఫలం యాసామ్‌, తథా అనన్యత్తదేవ సాధ్యం యాసొమ్‌. న హ్యోజోఘటనాయాః కరుణాదిప్రతీతిః సాధ్యా.

ఏతదుక్తం భవతి - యతో గుణవతి కావ్యే అనంకీర్ణవిషయతయా సంఘటనాప్రయుల్తి తతః క్రమో న లక్ష్యతే. నను భవత్వేవం సంఘటనానాం స్థితి, క్రమన్తు కిం న లక్ష్యతే అత ఆహ - ఆశభావినీషు. వాచ్యప్రతీతికాలప్రతీక్షణేన వినైన రుటిత్యేవ తా రసాదీన్‌ భావయని, తదాస్వాదం విదధతీత్యర్థ£

తృతీయోద్దోత 757 బాలానందిని

నన్వితి. వాచ్యప్రతీతికి ఉపయోగం ఉంటే ఉండవచ్చు; క్రమాన్ని ఆశ్రయించడంచేత ఏమి ప్రయోజనం? ఒకే సామగ్రిమీద అధారపడి ఉండడం అనే లక్షణం గల నహభావంమాత్రమే (కూడా ఉండడం మాత్రమే) కదా ఉపయోగం అంటే అర్ధం? అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - సహేతి. ఉపకారకం కానిదానిని చూసించి ఇదే “ఉపయోగం” అనగా అది పేరు మాత్రం పెట్టడం అవుతుంది కాని వస్తువు శూన్యమే లేదా వస్తుశూన్యమైన పేరుపెట్టడం మాత్రమే అవుతుంది. ఉపకారకం ముందు ఉండాలి అని నువ్వుకూడా అంగీకరించిన విషయమే అని చెపుతున్నాడు - యేషామితి. ఆ దృష్టాంతంచేతనే మేము వాచ్యప్రతీతి కూడ ముందు ఉంటుంది అని సమర్థిస్తాము అని భావం. నన్వితి. క్రమం ఉంటే ఎందువలన గుర్తించబడడంలేదు అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - తత్వితి. క్రియాపొర్వాపర్యే అనేదానిచేత క్రమంయొక్క స్వరూపాన్ని చెవుతున్నాడు. “క్రియేతే ఇతి క్రియీ” (చేయబడేవి గాన క్రియలు) అనే విగ్రహంచేత వాచ్యప్రతీతివ్యంగ్యవ్రతీతులు. లేదా అభిధావ్యాపారము, “వ్యంజన' అనే మరొక పర్యాయపదం గల ధ్వననవ్యాపారమూ క్రియలు. ఆ రెండింటి పౌర్వాపర్యం వ్రతీతం అవడంలేదు (తెలియడంలేదు). ఎక్కడ అనగా చెవుతున్నాడు - రసాదౌ = రసదివిషయమునందు. ఎలాంటిది? అభిధేయాన్తరాత్‌= ఆ శబ్దంచేత చెప్పబడే అభిధేయవిశేషంకంటె విలక్షణ మైనది; ఏ విధంగానూ కూడ అభిధేయం, వాచ్యం, కానిది. దీనిచేత క్రమం అనేది ఒకటి ఉండాలని చెప్పినట్టయింది. మరియు వాచ్యంతో విరోధం లేనిది. వాచ్యవిరోధి ఆయితే మాత్రం క్రమం గుర్తించబడుతుంది అని అర్ధం. ఎందుచేత గుర్తించబడదు, నిమిత్తసప్తమిచేత నిర్దిష్టమైన (ఘటనాసు ఆశుభావినీషు” అనేచోట నప్తమి హేతువును సూచించే సప్తమి అని అభిప్రాయం) మరొక హేతువు గర్భమునందు గల హతువును చెవుతున్నాడు - ఆళుఖావినీష్వితి. అనన్యపాధ్యతతృలఘటనాసు - ఘటనాః అనగా వెనుక గుణనిరూపణసందర్భంలో ప్రతిపాదించబడిన మాధుర్యాదిలక్షణములు గల ఘటనలు అని అర్థం. అవి, తతృలా:ః= ఆ రసాదిప్రతీతియే ఫలం గలవి. మరియు అవి అనన్యసాధ్యాలు, అనగా రసాదికం తప్ప మరొకటి ఏవీ వాటికి సాధ్యం కాదు అని అర్ధం. ఓజోఘటనకు కరుణాదిప్రతీతి సాధ్యం కాదు కదా?

ఈ విషయం చెప్పినట్లయింది - గుణాలు ఉన్న కావ్యంలో సంకరానికి అవకాశం లేకుండా (ఆ యా శబ్ద) సంఘటనలు ప్రయోగించబడినవి గాన క్రమం గుర్తించబడదు,

758 భ్వన్వాలోక సరే) సంఘటనలు ఈ విధంగా ఉంటే ఉండవచ్చు, క్రమం ఎందుచేత గుర్తించబడదు? ఇందుకు నమాధానంగా చెపుతున్నాడు ఆశుభావినీషు. వాచ్యప్రతీతికాలంకోసం నిరీక్షించకుండానే వెంటనే అవి రసాదుల్ని భావింపచేస్తాయి; వాటి ఆస్వాదం కలిగిస్తాయి అని అర్ధం. లోచనం

ఏతదుక్తం భవతి - నంఛంటనావ్యభత్వాదసాదీనాం అనుపయుక్తేఒప్యర్థవిజ్ఞానే పూర్వమేవ ఉచితసంఘటనాశ్రవణ ఏవ యత అనూత్రితో రసాస్వాదః తేన వాచ్యవతీత్యుత్తరకాలభవేన పరిస్ఫుటాస్వాదయుక్తో ఒపి పశ్చాదుత్పన్నత్వేన న భాతి. అభ్యస్తే హి విషయే అవినాభావప్రతీతిక్రమ: ఇత్ళమేవ న లక్ష్యతే. అభ్యాసో హ్యయమేవ యత్‌ ప్రణిధానాదినాపి వినైవ సంస్కారస్య బలవత్తాత్‌ సదైవ ప్రభుభుత్సుతయా అవస్థాపనమ్‌ ఇతి. ఏవం యత్ర ధూమస్తత్రాగ్నిరితి ృదయస్థత్వాద్‌ వ్యాష్తేః వక్షధర్మజ్ఞానమాత్రమేవోవయోగి భవతీతి వరామర్శస్థానమా(శ్రమతి; రుటిత్యుత్పన్నే హి ధూమజ్ఞానే తద్వ్యాప్తిసృృత్యుప్రకృతే తద్విజాతీయ ప్రణిధానానుసరణాదిప్రతీత్యన్తరానుప్రవేశవిరహాత్‌ ఆశుభావిన్యామగ్నిప్రతీతౌ క్రమో న లక్ష్యతే తద్వదిహాపి. యది తు వాచ్యావిరోధీ రసో న స్యాత్‌ ఉచితొ చ ఘటనా న భవేత్‌ తల్లక్ష్యేతైవ క్రమ ఇతి.

చశికాకారస్తు పఠితమనుపఠతి ఇతి న్యాయేన గజనిమీలికయా వ్యాచచక్షే - తస్య శబ్దస్య ఫలం, తద్వా ఫలం వాచ్యవ్యబ్య(ప్రతీత్యాత్మకం తస్య ఘటనా నిష్పాదనా యతః అనన్యసాధ్యా శబ్దవ్యాపారైకజన్యేతి. న చాత్రార్థసతత్త్స్వం వ్యాఖ్యానే కించిదుత్పశ్యామ ఇతి అలం పూర్వవంై్యైః సహ వివాదేన బహంనా.

బాలానందిని

ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - రసాదులు సంఘటనావ్యంగ్యాలు. అందువల్ల అర్ధజ్ఞానం ఉపయుక్తం కాకపోయినా (వాచ్యార్థం జెలియబడకపోయినా) అంతకు వూర్వమే నంఘటనను వినగానే రసాస్వాదం కొంచెం స్ఫురిస్తుంది. అందుచేత

తృతీయోద్దోతః 759 వాచ్యార్థప్రతీతి కలిగిన తరవాత పుట్టిన దవడంచేత స్పష్టమైన ఆస్వాదంతో కూడినదైనా అది తరవాత వుట్టినట్లుగా భాసించదు. బాగా అలవాటుపడిన విషయంలో అవినాభావప్రతీతిక్రమం - (ఒకదానిని ఒకటి విడవకుండా ఉండేవాటి ప్రతీతి కలిగే శ్రమం) ఇలాగే ఉంటుంది. అభ్యాసం అనగా ఇదే - ఏమనగా, మనస్సును నిలపడం మొదలైనది ఏదీ లేకపోయినా, సంస్కారం బలంగా ఉండడంవల్ల ఎల్లప్పుడూ కూడ స్మృతిని ప్రబుద్ధం చేసే ఇచ్చ కలదానినిగా ఉంచడం. అనగా ఏదైనా విషయాన్ని గూర్చిన సంస్కారం బలవత్తరంగా ఉంటే దానిని న్మరించడంకోసం మనస్సును ఏకాగ్రం చేయకపోయినా అది ఎప్పుడు పైకి వద్దామా ఎప్పుడు పైకి వద్దామా అన్నట్లు ఉండేటట్లు ఆ సంస్కారం చేస్తుంది అని అర్ధం. ఎవమితి. ఎక్కడెక్కడ ధూమం ఉంటుందో అక్కడలా అగ్ని ఉంటుంది అనే వ్యాప్తి హృదయంలో (స్టిరంగా) ఉండడంచేత వహ్యనుమితి కలగడానికి పక్షధర్మతాజ్ఞానం మాత్రం ఉంటే చాలు, అది పరామర్శస్థానాన్ని ఆక్రమిన్తుంది. అనగా పరామర్శతో పని లేకుండా అదే (పక్షధర్మతాజ్ఞానమే) అది చేసే పని చేన్తుంది. దాని (వ్యాప్తియొక్క) స్మృతిచేత ఉపకృతమైన ధూమజ్ఞానం వెంటనే పుట్టగా దానికి (ూమజ్ఞానావికి) విజాతీయమైన ప్రణిధానాన్ని (మనస్సును ఏకాగ్రం చేయడాన్ని) అనుసరించడం మొదలైన ్రతీతులు మధ్యలో ట్రవేశించకపోవడంవల్ల అగ్నిప్రతీతి వెంటనే కలుగుతుంది గాన శ్రమం గుర్తించబడదు. ఇక్కడ కూడా అట్లే. అయితే రసం వాచ్యానికి అవిరోధి కాకపోతే ఘటన ఉచితంగా లేకపోతే క్రమం గుర్తించబడుతుంది.

వివరణ;:- దూరం నుంచి పర్వతంమీద పాగ ఉన్నట్లు చూచినవానికి “పర్వతో వహ్నిమాన్‌” (ఈ పర్వతంమీద అగ్ని ఉంది) అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. దీనికి “అనుమితి' అని పేరు. ఈ జ్ఞానం కలగాలంటే ముందుగా కొన్ని జ్ఞానాలు ఉండాలి. “యత్ర యత్ర ధూమః, తత్ర తత్రాగ్నీః:”' (ఎక్కడెక్కడ ధూమం ఉంటుందో అక్కడల్లా నిప్పు ఉంటుంది) అనే జ్ఞానం ముందుగా ఉండాలి. దీనికి వ్యాప్తిజ్ఞానం అని పేరు. రోజూ చూస్తూ ఉండడంవల్ల ఈ జ్ఞానం వాని మనస్సులో దృఢంగా పాతుకొని పోయి ఉంటుంది. 'పర్వతంమీద ధూమం ఉంది' అనే జ్ఞానం (దీనికి పక్షధర్మతాజ్ఞానం అని పేరు) కలగగానే మనస్సులో సంస్కారరూపంలో ఉన్న వ్యాప్తి స్మరణకి వస్తుంది. అప్పుడు 'వహ్నివ్యాష్యధూమవానయం పర్వతః” (ఈ పర్వతంమీద వహ్నివ్యాష్యమైన ధూమం ఉంది) అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఎక్కడైనా కూడ అనుమితి జ్ఞానం కలిగిందంటే ఇన్ని జ్ఞానాలు వరసగా ఉవ్నాయనే అర్థం. వ్యాప్తిజ్డానసంస్కారం బలీయంగా

760 ధ్వన్వాలోకః ఉన్నప్పుడు ధూమజ్ఞానం కలగగానే వ్యాప్తిస్పృతి కలుగుతుంది. పక్షధర్మతాజ్ఞానం కలిగిన వెంటనే పరామర్శమీద బుద్దిని నిలపకుండానే అనుమితి కలుగుతుంది. అయితే అన్ని జ్ఞానాలూ వరసగా లేకపోలేదు, ఉన్నాయి. ఉన్నావాటి క్రమం తెలియదు. ఇందుకు కారణం అనుమితి జ్ఞానం అతిశీఘ్రంగా కలగడం. అదే విధంగా ఇక్కడ కూడా అని భావం. చన్దికాకారన్తు ఇతి- చంద్రికాకారుడైతే - “ఉన్నది ఉన్నట్లుగానే చదువుతాడు” అనే న్యాయంచేత గజనిమీలికతో (మదించిన ఏనుగ కళ్లు నగం సగం మూసికొని చుట్టు ప్రక్కల ఏమవుతుందో పట్టించుకొనకుండా అలా నడుస్తూనే ఉంటుంది. అది గజనిమీలిక) దీనిని “ఆ శబ్దంయొక్క ఫలంయొక్క లేదా వాచ్యవ్యంగ్యార్థప్రతీతి రూపమైన ఆ ఫలం యొక్క ఘటన, అనగా నిష్పాదన, అనన్యసాధ్యమైనది; కేవలం శబ్బ్దవ్యాపారంచేతవే కలిగేది. అందువలన” అని వ్యాఖ్యానించాడు. ఈ వ్యాఖ్యానంలో ఏ మాత్రము అర్ధసంగతి మాకు కనబడడంలేదు. ఇంతటితో మన పూర్వవంశ్యులతో అధికంగా వివాదం పెంచుకొని చాలును. వివరణ : సిద్ధాంతకౌముదిలో (అవ్యయీభావప్రకరణంలో) భట్టోజీదీక్షితులు చెప్పినట్లు వంశం జన్మచేత, విద్యచేత రెండు విధాలు (వంళో ద్విధా విద్యయా జన్మనా చ). అలంకార శాస్రాధ్యయనం చేసినవాళ్లందరూ ఒకే విద్యావంశానికి చెందుతారు అనే అభిప్రాయంతో ఈయన వెనక కూడ ఒక చోట 'పూర్వవంత్యైః' అంటాడు. అభినవగుప్త్పడు “తత్తు” మొదలు “వ్రతీయతే” వరకు ఉన్న వృత్తివాక్యానికి చేసిన వ్యాఖ్య ప్రొఢివాదమే అని తోన్తుంది. వాచ్యవ్యంగ్యాల ప్రతీతులలో క్రమం ఉన్నా అది గుర్తించబడడం లేదు అనే విషయం ప్రస్తుతం. వాటికి క్రమం లేదు సహభావమే, అనే పూర్వపక్షి వాదాన్ని నిరాకరిస్తూన్న సందర్భంలో వ్రాసిన వాక్యం ఇది. “శబ్దస్య అనన్యసాధ్యతతృలఘటనాను, ఆశుభావినీషు తత్తు క్రియాపొర్యాపర్యం న ప్రతీయతే” అని అన్వయం. “శబ్దం మాత్రమే చేయకలిగిన, ఇతరమైనవాటిచేత చేయ శక్యం కొని అ రసాదిరూవవలంయొక్క వుటనలు అతి శవంగా జరిగిపోవడంవల్ల శ్రీయాపొర్యాపర్యం - అభిధావ్యంజనారూప[క్రియల శ్రమం, గుర్తించబడడంలేదు” అని అర్ధమే ఇక్కడ యుక్తం. ఇలా ఉండగా శబ్బసంఘటనలు, గుణాలు వీటి వసంగొన్ని తీసుకొని రావడానికి ఇక్కడ అవకాశం లేదు. శబ్బసంఘటన వినగానే కొంచెం రసన్ఫూర్తి కలుగుతుంది. వాచ్యార్థం తెలియగానే వెంటనే జరుగుతుంది అని అభినవగుప్తుడు చెప్పదలచిన విషయం. 'యో యః శస్త్రం బిభర్తి' ఇత్యాదులలో ఓజోగుఐం లేకపోయినా

తృతీయోద్దోతః 761 రనవ్రతీతి కలుగుతుందని అంగీకరించి ఉన్నారు కదా? నూర్యశతకంలోని ఓజోభరితసంఘటనలో రౌద్ర - వీరాదులు వ్యంగ్యం అవుతున్నాయా? ఆనందవర్ధనుడు ఈ సందర్భంలో శబ్దసంఘటన ఎక్కడా ఎత్తలేదు. అభినవగుప్తుడే దానిని ప్రవేశపెట్టి రెండు మూడు పర్యాయాలు నిర్దేశిస్తూ వెళ్లాడు. అందుచేత చంద్రికాకారుని వ్యాఖ్యానమే వృత్తిగ్రంథవివక్షితార్థానికి దగ్గరగా ఉన్నట్లు తోస్తుంది. అభినవగుప్తుడు తన భావాలను ఏచో విధంగా మూలగ్రంథంలో చొప్పించడానికి వెనుకాడడు అనేది బాగా పరిశీలిస్తే అందరికీ తెలున్తుంది. ఏమైనా ఆయన మహాపండితవిమర్శకుడు. అందుచేత మనం కూడ “ఇత్యలం పరమపూజ్షైః సహ వివాదేన బహునా” అనే మాటలతో ఈ చర్చ ముగించడం మంచిది. ధ్వన్యాలోకం

క్వచిత్తు లక్ష్యత ఏవ. యథానురణనరూపవ్యబ్గ్య్యప్రతీతిషు. తత్రాపి కథమితి చేత, ఉచ్యతే - అర్ధశక్తి మూలానురణనరూప వ్యబ్యే ధ్వనౌ తావదభిధేయన్య తత్సామర్థ్యాక్షి వన్య చ అర్ధన్య అభిధేయాన్తరవిలక్షణతయా అత్యన్తవిలక్షణే యే ప్రతీతీ తయోః అశక్యనిహ్నవః నిమిత్తనిమిత్తిభావ ఇతి స్ఫుటమేవ తత్ర పొర్వాపర్యమ్‌. యథా ప్రథమోద్ధ్యోతే ప్రతీయమానార్థ సిద్ధ్యర్థము దాహృతాసు గాథాసు. తథావిధే చ విషయే వాచ్యవ్యబ్య్యయోరత్యన్తవిలక్షణత్వాత్‌ యైవ ఏకన్య థవ్రతీతి; సైవ ఇతరస్యేతి న శక్యతే వక్తువు. శబ్దశక్తిమూలానురణనరూపవ్యజ్ష్యే తు ధ్వనౌ-

“గావో వః పావనానాం పరమపరిమితాం ప్రీతిముత్పాదయన్లు” ఇత్యాదౌ అర్ధద్వయప్రతీతౌ శాబ్బ్యామ్‌, అర్ధద్వయస్యోపమానోపమేయ భావప్రతీతిరుపమావాచకపదవిరహే సతి అర్థసామర్థ్యాదాక్షి ప్తేతి, తత్రాపి సులక్షమభిధేయవ్యజ్యాలంకారప్రతీత్యోః పౌర్వాపర్యమ్‌.

బాలావందిని

క్వచిదితి - కొన్ని చోట్లలో అయితే (వస్తుధ్వన్యలంకారధ్వన్యాదులలో) పొర్వాపర్యం

762 ధ్వన్వాలోకః గుర్తింపబడుతూనే ఉంటుంది. ఉదాహరణకి అనురణనరూపవ్యంగ్యప్రతీతులలో అక్కడమాత్రం ఎలా గుర్తింపబడుతుంది అంటారా - చెపుతాం వినండి - అర్థశక్తి మూలానురణనరూపవ్యంగ్యమైనధ్వనికావ్యంలో వాచ్యార్థమూ, దాని సామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్తమైన (లాగబడిన అర్థమూ (వ్యంగ్యార్థమూ) ఇతరవాచ్యార్థాలకంటె విలక్షణంగా గోచరిస్తూంటాయి. అలాంటి ఈ రెండు అర్భాల ప్రతీతుల మధ్య ఉన్న నిమిత్తనిమిత్తి భావం (వాచ్యార్థం నిమిత్తం, వ్యంగ్యార్థం నిమిత్తి) కప్పిపుచ్చడానికి శక్యం కానిది. అందుచేత అక్కడ పౌర్వాపర్యం స్ఫుటంగానే కనబడుతుంది. ఇందుకు ప్రథమోద్ద్యోతంలో ప్రతీయమానార్ధం అనేది ఒకటి ఉన్నది అని స్థాపించే ఘట్టంలో ఇచ్చిన (“భ్రమ ధార్మిక ” ఇత్యాది) గాథలు ఉదాహరణం. అలాంటి స్థలాలలో వ్యాచ్యార్థవ్యంగార్థాలు చాలా ఏలక్షణంగా (పరస్పరభిన్నంగా, విరుద్ధంగా) ఉండడంవల్ల ఒక అర్ధంయొక్క ప్రతీతియే రెండవ అర్ధంయొక్క ప్రతీతికూడా అని చెప్పడానికి వీలు లేదు. శబ్దశక్తిమూలానురణనరూపవ్యంగ్యం అయిన ధ్వనికావ్యంలో అయితే - “గావో వః పావనామ్‌” (చూ. 44వ శ్లోకం) ఇత్యాదులలో శబ్దంవల్ల రెండు అర్భాల ప్రతీతి కలిగిన తరవాత, ఉపమావాచకపదం ఏదీ లేకపోయినా ఆ రెండు అర్భాల మధ్య ఉపమానోపమేయభావప్రతీతి అర్ధసామర్థ్యంచేత అక్షిప్తం అవుతున్నది. అందువల్ల అక్కడ కూడా వాచ్యార్ధప్రతీతికి, అలంకారప్రతీతికీ మధ్య ఉన్న పౌర్వాపర్యం అనాయాసంగా గుర్తించవచ్చు. లోచనం

యత్ర తు సంఘటనావ్యబ్యత్వం నాస్తి తత్ర లక్ష్యత ఏవేత్యాహ - క్వచిత్వితి. తుల్యే వ్యబ్యత్వే కుతో భేద ఇత్యాశబ్కతే - తత్రాపీతి. స్పుటమేవేతి -

అవివక్షితవాచ్యస్య పదవాక్యప్రకాశతా,

తదన్యస్యానురణనరూపవ్యజ్మ్యస్య చ ధ్వనేః. (కా. 3.1) ఇత్తి హి పూర్వం వర్ణసంఘటనాదికం నాస్య వ్యజ్ఞాకత్వేనోక్తమితి భావః. గాథాస్వితి. “భమధ మ్మిఅ” ఇత్యాదికాసు. తాశ్చ తత్రైవ వ్యాఖ్యాతాఃి శాబ్యామితి. శాబ్బ్యామపీత్యర్థః. ఉపమావాచకం యథేవాది. అర్థసామర్భ్యాదితి. వాక్యార్థసామార్థ్యాదితి యావత్‌.

తృతీయోద్ద్యోతః 763 బాలానందిని

యత్ర తు ఇతి. ఎక్కడైతే సంఘటనావ్యంగ్యత్వం లేదో అక్కడ (క్రమం) తప్పక గుర్తించబడుతుంది అని చెపుతున్నాడు - క్వచిత్తితి. వ్యంగ్యత్వం (రసాదులకీ వస్వలంకారాలకీ) తుల్యమే అయినప్పుడు ఈ భేదం ఎట్లు అని ఆశంకిస్తున్నాడు- తత్రాపీతి. స్ఫుటమేవేతి. వెనక చెప్పిన “అవివక్షితవాచ్యన్య” ఇత్యాదికారికలో వర్గసంఘటనాదికం దీనికీ (వస్వలంకారవ్యంగ్యానికి) వ్యంజకంగా చెప్పబడలేదు అని భావం.

వివరణ:- ఇది కూడ అభినవగుప్తుని స్వతంత్రవ్యాఖ్యానమే. వెనకటి వలెనే ఇక్కడ కూడా వృత్తిలో లేని సంఘటన ప్రసంగం తీసికొనివచ్చి వ్యాఖ్యానించాడు. ఇవి వర్ణసంఘటనాదివ్యంగ్యాలుగా చెప్పబడలేదు గాన ఇవి సంలక్ష్యక్రమాలు అని ఈయన వ్యాఖ్య. వ్యంగ్యార్థం వాచ్యవిరుద్ధమైనది గాన ఇక్కడ సంలక్ష్యక్రమత అని వృత్తికారుడు = “వాచ్యేనావిరోధిని రసాదౌ న ప్రతీయతే” అనే వాక్యంలో ముందు సూచించాడు. ఆ విషయమే ఇక్కడ “ఉచ్యతే' ఇత్యాదికంచేత వివరించాడు.

గాధాస్వితి. “భమ ధమ్మిఅ” ఇత్యాదిగాథలలో. అవి అక్కడనే వ్యాఖ్యానించ బడ్డాయి. శాబ్బ్యామితి. శబ్దంవల్ల కలిగినదైనా అని అర్ధం. (“అపి' శబ్దం చేర్చి అర్ధం చెప్పుకోవాలి). ఉపమావాచకం అనగా 'యథా' “ఇవ మొదలైనది. అర్ధసామర్థ్యాత్‌ - వాక్యార్థసామర్థ్యంవల్ల అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

వదప్రకాశళశబ్ద శక్తి మూలానురణనరూపవ్యంగ్యేఒపి ధ్వనౌ విశేషణపదస్య ఉభయార్థసంబన్ధయోగ్యస్య యోజకం పదమన్తరేణ యోజనమశాబ్బమప్యర్థాదవస్థితమితి అత్రాపి పూర్వవదభిధేయతత్సా మర్భ్యాక్షిప్తాలంకారమాత్రప్రతీత్యోః సుస్థితమేవ పౌర్వాపర్యమ్‌. ఆర్ధ్యపి చ వ్రతిపత్తిః తథావిధే విషయే ఉభయార్థనంబన్నయోగ్య శబ్దసామర్థ్యప్రసావితేతి శబ్బశక్తిమూలా కల్ప్యతే.

బాలానందివి

పదప్రకాశశబ్ద్బమూలానురణనరూపవ్యంగ్యమైన ధ్వనిలో కూడ (“ప్రాతుం ధనైః"

• ఇళ్యాదియైన 74 శ్లోకంలో) రెండు అర్భాలతోను అనగా 'కూప' 'అహం' పదార్థాలతో,

764 భ్వన్వాలోకః సంబంధానికి తగిన విశేషణపదాన్ని (1జడ' శబ్బాన్ని)ి యోజకమైన (ఇవాది) పదం లేకపోయినా, వాటితో కూర్చడం శబ్బసిద్ధం కాదు; అర్ధంవల్ల ఏర్పడింది. అందుచేత ఇక్కడ కూడ వెనుకటి వలెనే వాచ్యాలంకార (దీపక) ప్రతీతికీ, దాని సామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్త్రమైన ఉపమాలంకారప్రతీతికీ పొర్వాపర్యం బాగుగానే (స్పష్టంగా) ఉన్నది. ఆర్థ్యపీతి. ఇలాంటి స్థలాలలో వ్యంగ్యార్థప్రతిపత్తి అర్ధంవల్ల కలిగినది (ఆర్థ్యపి) అయినా కూడ, రెండు అర్థాలతో (వాచ్యవ్యంగ్యార్థాలతో) సంబంధానికి తగిన (జడాది) శబ్దాల సామర్ధ్యంచేత కలిగినది గాన శబ్దశక్తిమూల మని చెప్పబడుతున్నది. లోచనం

ఏవం వాక్యప్రకాశశబ్దశక్తిమూలం విచార్య పదప్రకాశం విచారయతి - పదప్రకొశేతి. విశేషణపద'స్యేతి. జడ ఇత్యస్య. యోజకమితి కూప ఇతిచ అహమితి చ ఉభయసమానాధికరణతయా సంవలనమ్‌. అభిధేయం చతత్సామర్థ్యాక్షిప్తు చ తమోరలజ్కారమాత్రయోః యో ప్రతీతీ తయోః పౌర్వాపర్యం క్రమః. నుస్థితమ్‌ నులక్షితమిత్యర్థః. మాత్రగ్రవాణేన రసప్రతీస్తత్రాప్య లక్ష్యక్రమైవేతి దర్శ్మయతి. నన్వేవమార్ధత్వం శబ్దశక్తిమూలత్వం చేతి విరుద్ధమిత్యాశబ్క్యాహ ఆర్థ్యపీతి. నాత్ర విరోధః కళ్చిదితి భావః ఏతచ్చ వితత్య పూర్వమేవ నిర్ణీతమితి న పునరుచ్యతే.

బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా వాక్యప్రకాశశబ్దశక్తి మూలాన్ని గూర్చి విచారించి పదప్రకాశాన్ని విచారిస్తున్నాడు - పదప్రకొశేతి. వశేషణపదత్యేతి. 'జడ' అనేదానియొక్క. యోజకమితి. 'కూప:” అనీ, 'అహమ్‌'అనీ రెండింటికీ సమానాధికరణంగా కూర్చేది. అభిధేయమితి. అభిధేయమైన అలంకారమూ దొని సామర్ధ్యంచేత ఆక్షిస్తమైన అలంకారము ఈ రెండింటిమాత్రంయొక్క ఏ ప్రతీతులు గలవో వాటి పౌర్యాపర్యం, క్రమం. సుస్థితమ్‌ అ బాగా గుర్తించబడినది అని అర్ధం. 'మాత్ర' అనే పదాన్ని ప్రయోగించడంచేత అక్కడ కూడ రనప్రతీతి అలక్ష్యక్రమమే అని చూపుతున్నాడు. నన్వితి. ఈ విధంగా ఆర్థత్వం (అర్థంచేత ఆక్షేపించబడడం) శబ్బశక్తిమూలత్వం అనేవి విరుద్ధం కదా అని ఆశంకించుకొని ఆర్థ్యపి ఇత్యాదికం చెపుతున్నాడు. ఇందులో విరోధం ఏదీ లేదని భావం. ఈ విషయం విన్తరించి వెనకనే నిర్ణయించబడింది; మళ్ళీ ఇక్కడ చెప్పబడడం లేదు.

శృతీయోద్దోతు 765 ధ్వన్యాలోకం

అవివక్షితవాచ్యస్య తు ధ్వనేః ప్రసిద్ధస్వవిషయవైముఖ్య ప్రతీతిపూర్వకమేవ అర్భాన్న్వరప్రకాశనమితి నియమభావీ క్రమః. తత్ర అవివక్షితవాచ్యత్వాదేవ వాచ్యేన సహ వ్యబ్యస్య క్రమప్రతీతివిచారో న కృతః. తస్మాదభిధానాభిధేయప్రతీత్యోరివ వాచ్యవ్యబ్యప్రతీత్యోః నిమిత్తనిమిత్తిభావాత్‌ నియమభావీ క్రమః. స తూక్తయుక్ష్యా క్వచిల్లక్ష్యతే క్వచిన్న లక్ష్యతే.

బాలానందిని

అవివక్షితేతి. అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలో అయితేప్రసిద్ధమైన తన అర్ధం విషయంలో వైముఖ్యంయొక్క ప్రతీతి ముందుగా కలుగుతూండగా (వాచ్యార్థాన్ని విడిచివేసి) మరొక అర్ధం ప్రకాశింపచేయబడుతున్నది గాన క్రమం తప్పకుండా ఉంటుంది. దాని పేరే 'అవివక్షితవాచ్యం' గాన వాచ్యంతో వ్యంగ్యంయొక్క శ్రమప్రతీతిని గూర్చిన విచారం చేయబడలేదు. అందుచేత శబ్దవ్రతీతి - వాచ్యార్థప్రతీతులక్సు వలె వాచ్యప్రతీతివ్యంగ్యప్రతీతులకు కూడ నిమిత్తనైమిత్తిక్షభావం ఉంది గాన, (నిమిత్తం నిమిత్తికంటె తప్పకుండా ముందు ఉండాలి గాన) క్రమం తప్పనిసరి యైనది. అయితే

• పైన చెప్పిన యుక్తి ప్రకారం ఆశ్రమం కొన్ని చోట్ల గుర్తించబడుతుంది, కొన్ని చోట్ల గుర్తించబడదు.

లోచనం

స్వవిషయేతి. అన్ఫశబ్దాదేరపి ఉపహతచక్తుష్కాదిః స్వో విషయః తత్ర యుద్ద్వైముఖ్యవ్‌ం, అనాదరః ఇత్యర్థః విచారో న కృత ఇతి. నామధేయనిరూపణద్వారేణేతి శేషః సహభావస్య శజ్కితుమత్రాయుక్తత్వాదితి భావః. ఏవం రసాదయః కైశిక్యాదీనామ్‌, ఇతివృత్తభాగరూపాణాం, వృత్తీనాం జీవితముపనాగరికాద్యానాం చ సర్వస్యాస్యోభయస్యాపి వృత్తివ్యవహారస్య రసాదినియన్రితవిషయత్వాదితి యత్రస్తుతం తతనట్లేన రసాదీనాం వాచ్యాతిరిక్తత్వం సమర్థయితుం క్రమో విచారిత ఇత్యేతదుపసంహరతి - తస్నాదితి. అభిధానస్య శబ్దరూపస్య పూర్వం ప్రతీతి; తతః అభిధేయస్య.

766 ధ్వన్వాలోకః తదాహ తత్రభవాన్‌-

“విషయత్వమనాపన్నైః శబైర్నార్థః ప్రకాశ్యతే” ఇత్యాది.

“అతో ఒనిర్‌జ్ఞాతరూపత్వాత్‌ కిమా హేత్యభిధీయఆ”ఇతిచ, అత్రాపి చావినాభావవత్‌ సమయస్య అభ్యస్తత్వాత్‌ క్రమో న లక్ష్యేతాపి.

బాలానందిని

స్వవిషయేతి. “నిఃశ్వాసాన్ధ ఇవాదర్శః”' ఇత్యాదులలో (శో.20)'అన్ఫ' శబ్బాదులకు “కళ్లు చెడిపోయినవాడు” ఇత్యాదులు న్వవిషయం (స్వార్ధం).దానియందు దానికి వైముఖ్యం అనగా అనాదరం. విచారో న కృతః ఇతి. “నామధేయాన్ని నిరూపించడం ద్వారా" అని అధ్యావోరం. వాచ్యం వివక్షితవేం కానవ్వ్చుడు నవహూభావం (వాచ్యవ్యంగ్యార్భాలప్రతీతి ఒకే సమయంలో జరుగుతుంది అనేది) శంకించడానికి కూడ అయుక్తం అని భావం. ఏవమితి. ఈ విధంగా - రసాదులు ఇతివృత్తభాగరూపాలైన కైళిక్యాదివృత్తులకీ, ఉవవాగరికాదివృత్తులకీ జీవితం, ఉభయవిధమైన ఈ సమస్తవృత్తివ్యవహారం కూడా రసాదులచేత నియంత్రితమైన విషయం కలది కదా; (అనగా ఉభయవిధవృత్తుల్లో ప్రయోగం కూడ రసాదులను ఆధారంగా తీసుకొని చేయబడుతుంది అనే విషయం ప్రస్తుతం. ఆ విషయాన్ని గూర్చి చర్చించే సందర్భంలో ప్రసంగవశంచేత, రసాదులు వాచ్యంకంటె అతిరిక్తమైనవి అవే విషయాన్ని సమర్థించడం కోనం వాటి క్రమం కూడా విచారించబడింది. ఈ విషయాన్ని తస్మాదిత్యాదికంచేత ఉపసంహరిస్తున్నాడు. అభిధానం, అనగా శబ్దం, ముందుగా తెలుస్తుంది. తరవాత అర్ధం తెలున్తుంది. అందుచేతనే పూజ్యుడు ఇలా అన్నాడు - “శబ్దాలు విషయత్వాన్ని పొందకపోతే, అనగా అవి బుద్ధిగోచరాలు కాకపోతే, అలాంటి శబ్బాలచేత అర్ధం ప్రకాశింపబడదు”. అందుచేతను శబ్దరూవపం తెలియనప్పుడు “ఏమన్నావు? అనిప్రశ్నించడం జరుగుతుందా” అని కూడ చెప్పాడు. (అనగా ఎవరైనా ఒక వాక్యం పలికినప్పుడు ఆ మాటలు సరిగా వినబడకపోతే శ్రోత “ఏమన్నావు?” అని మళ్లీ ప్రల్సిస్తాడు. దీనిని పట్టి శబ్దం తెలిస్తేనే అర్ధం తెలుస్తుంది అనేది స్పష్టం). అయితే శబ్బార్ధాల విషయంలో కూడ వినాభావం వలె సమయం (సంకేతం)అభ్యస్తం అయి ఉండడంచేత ఒకప్పుడు క్రమం గుర్తించబడదు కూడ. అనగా ధూమాగ్వ్యాదులకు అవినాభావ సంబంధం తెలిసినవాళ్లకి ధూమం చూడగానే వహ్షిజ్ఞానం వెంటనే, క్రమం గుర్తింపజాలనంత శీఘ్రంగా ఎలా కలుగుతుందో; శబ్దానికి అర్ధం విషయంలో ఉన్న

తృతీయోద్ద్రోతః 767 సంకేతంయొక్క జ్ఞానం దృఢంగా ఉన్నవానికి అదే విధంగా శీఘ్రంగా అర్ధజ్ఞానం కలుగుతుంది అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం తదేవం వ్యజ్ఞుకముఖేన ద్వనిప్రకారేషు నిరూపితేషు కళ్ళిద్‌ బ్రూయాత్‌- కిమిదం వ్యజ్ఞుకత్వం నామ? వ్యజ్య్యార్థప్రకాశనం నహి వ్యళ్టుకత్వం, వ్యబ్యత్వం చార్థస్య; వ్యజ్ఞకసిద్ధ్యధీనం వ్యబ్య్యత్వమ్‌, వ్యబ్యాపేక్తయా చ వ్యజ్ఞుకత్వసిద్ధిరితి అన్యోన్యనంశ్రయాద వ్యవస్థానమ్‌. బాలానందిని తదేవమ్‌ ఇతి:-ఈ విధంగా వ్యంజకముఖంగా ధ్వని'ప్రకారాలు నిరూపించబడిన తరవాత ఎవరైనా ఈ విధంగా ్రశ్నించవచ్చు- “ఏమిటి ఈ వ్యంజకత్వం అంటే?” వ్యంగ్యార్థాన్ని ప్రకాశింపచేయడమే వ్యంజకత్వం; అర్థం వ్యంగ్యం, అని చెప్పడం కుదరదు కదా? ఎందుచేత ననగా - వ్యంజకం అనేది ఒకటి సిద్దిస్తే వ్యంగ్యత్వం సిద్ధిన్తుంది; వ్యగ్యం అనేది ఒకటి ఉంటే దానిని పట్టి వ్యంజకత్వం సిద్దిస్తుంది. ఈ విధంగా ఒకదానిమీద ఒకటి ఆధారపడి ఉండడంచేత వ్థవస్థ ఉండదు. అనగా - వ్యంజకం అంటే ఏమిటి అని ప్రల్నిస్తే వ్యంగ్యాన్ని బోధించేది అనీ, వ్యంగ్యం అంటే ఏమిటి అని ప్రశ్నిస్తే వ్యంజింపబడేది అనే సమాధానం చెపితే అన్యోన్యాశ్రయదోషం అని అర్థం. లోచనం ఉద్ద్యోతారమ్భే యదుక్తం వ్యజ్ఞాకముఖేన ధ్వనేః స్వరూపం ప్రతిపాద్యత ఇతి తదిదానీముపసంహరన్‌ వ్యజ్ఞుకభావం ప్రథమోద్ద్యోతే సమర్ధ్థితమపి శిష్యాణామేకప్రఘట్టకేన హృది నివేశయితుం పూర్వపక్షమాహ - తదేవమితి. కళ్చిదితి - మీమాంసకాదిః. కిమిదమితి. వక్ష్యమాణ: చోదకస్యాభిప్రాయ;:. బాలానందిని ఉద్భోతేతి - వ్యంజకముఖంచేత ధ్వనిన్వరూవం ప్రతిపాదించబడుతుంది అని తృతీయోద్ద్యోతప్రారంభంలో చెప్పబడినది. అ విషయాన్ని ఉవనంహరిన్తూ

768 ధ్వన్యాలోకః ప్రథమోద్ద్యోతంలో సమర్ధించబడినదైనా వ్యంజకభావాన్ని(వ్యంజకత్వాన్ని)ి గూర్చి ఒక్కప్రఘట్టకంలో చెపితే శిష్యుల హృదయాలలో స్థిరంగా నిలిచిపోతుంది అనే

అభిప్రాయంతో పూర్వపక్షం చెపుతున్నాడు - తదేవమితి. కళ్చిదితి - మీమాంసకాదులు.

కిమిదమితి. చోదకుని (పూర్వపక్తి) అభిప్రాయం చెప్పబడబోతున్నది.

ధ్వన్యాలోకం నను వాచ్యవ్యతిరిక్తస్య వ్యబ్శస్య సిద్ధిః ప్రాగేవ ప్రతిపాదితా,

తత్సిద్ధ్యధీనా చ వ్యళ్ఞాకసిద్ధిరితి కః పర్యనుయోగావసరః? సత్యమేతత్‌;

ప్రాగుక్తయుక్తిభిః వాచ్యవ్యతిరిక్తస్య వస్తునః సిద్ది: కృతా) స త్వర్ణో

వ్యభ్య్యతయైవ కస్మాద్వ్య్యపదిశ్యతే? యత్ర చ ప్రాధాన్యేనావస్థానం

తత్ర వాచ్యతయైవాసౌ వ్యపదేష్పుం యుక్తః, తత్పరత్వాద్వాక్యస్య.

అతశ్చ తత్రకాశినో వాక్యస్య వాచకత్వమేవ వ్యాపారః. కిం తస్య వ్యాపారాన్తరకల్పనయా?' తస్మాత్తాత్సర్య విషయో యోర్ధః న

తావన్ముఖ్యతయా వాచ్య:. యా త్వన్తరా తథావిధే విషయే వాచ్యాన్తర వతీతిః సా తత్రతీతే: ఉపాయుమాత్రం వదార్థప్రతీతిరివ వాక్యార్థప్రతీతే:ః

బాలానందిని నన్వితి. వాచ్యంకంటె వ్యతిరిక్తమైన వ్యంగ్యం ఉన్నదని వెనుకనే ప్రతిపాదించబడింది

కదా? అందుచేత వ్యంగ్యం అంటూ ఒకటుందని సిద్ధిస్తే వ్యంజకం సిద్ధిస్తుంది అని అంటూ ప్రశ్నకు అవకాశం ఎక్కడ ఉంది? ఇది నిజమే - పూర్వం చూపిన యుక్తులచేత వాచ్యం కంటె భిన్నమైన వస్తువు ఒకటి ఉందని సాధించబడింది. కాని అర్ధం వ్యంగ్యం అని ఎందుకు చెప్పబడుతున్నది? అది ఎక్కడ (ప్రధానంగా ఉంటుందో అక్కడ అదే వాచ్యం అని చెప్పడం యుక్తం. ఎందుచేత ననగా వాక్యం తత్పరమైనది; అనగా ఆ అర్ధాన్ని బోధించడానికే ఉద్దిష్టమైనది. అందువల్ల ఆ అర్థాన్ని ప్రకాశింపచేసే వాక్యంయొక్క వ్యాపారం వాచకత్వమే. దానికి మరొక వ్యాపారం కల్పించడం ఎందుకు? అందుచేత ఏ అర్ధం తాత్పర్యవిషయమో అదే ముఖ్యం అవడంచేత వాచ్యం. అలాంటి స్థలాలలో మధ్య మరొక అర్ధం ఏదైతే గోచరిస్తూన్నదో అది దానియొక్క (రెండవఅర్ధంయొక్క)

తృతీయోద్దోతః 769 ప్రతీతికి, పదార్ధజ్ఞానం వాక్యార్థజ్ఞానానికి ఉపాయం అయినట్లు ఉపాయం మాత్రమే. లోచనం

ప్రాగేవేతి. ప్రథమోద్దోతే అభావవాదనిరాకరణే. అతశ్చ న వ్యజ్ఞుకసిద్ద్యా తత్సిద్ధి: యేన అన్యోన్యాశయః: శజ్క్యేత; అపి తు హేత్వనరైస్తస్య సాధితత్వాదితి భావః. తదాహ - తత్పిద్ధీతి. సత్వితి - అస్త్యసౌ ద్వితీయో ఒర్థః, తస్య యది వ్యబ్య ఇతి నామ కృతమ్‌ వాచ్య ఇత్యపి కస్మాన్న క్రియతే? వ్యబ్యఇతి వా వాచ్యాభిమతస్యావి కస్మాన్న క్రియతే? అవగమ్యమానత్వేన హి శబ్బార్థత్వమ్‌;తదేవ వాచకత్వమ్‌. అభిధా హి యత్పర్యన్తా తతైవాభిధాయక త్వముచితమ్‌;తత్పర్యన్తతా చ ప్రధానీభూతే తస్మిన్నర్ధే ఇతి మూర్భాభిషిక్తం ధ్వనేః యద్రూపం నిరూపితం తత్రైవ అభిధావ్యాపారేణ భవితుం యుక్షమ్‌. తదాహ- యత్ర చేతి. తత్రకాళిన ఇతి - తద్‌ వ్యజ్యాభిమతం ప్రకాశయత్యవశ్యం యద్వాక్యం తస్యేతి. ఉపాయమాత్రమిత్యనేన సాధారణ్యోక్స్యా భాట్టం, ప్రాభాకరం, వైయాకరణం చ పూర్వపక్షం సూచయతి - భాట్టమతే హి -

“వాక్యార్థమితయే యేషాం ప్రవృత్తౌ నాన్తరీయకమ్‌,

పాకే జ్వాలేవ కాష్టానాం పదార్థప్రతిపాదనమ్‌”

(శ్లోకవార్తికం, వాక్యాధికరణం. 343) ఇతి శబ్దావగతై:ః పదార్థెః తాత్సర్యేణ యోఒర్ధ ఉత్పాద్యతే స ఏవ వాక్యార్థః; స ఏవ చ వాచ్య ఇతి. ప్రాభాకరదర్శనేఒపి దీర్హదీర్టో వ్యాపారః నిమిత్తిని వాక్యార్ధే, పదార్థానా తు నిమిత్తభావః పారమార్థిక ఏవ. వైయాకరణానాం తు నః అపారమార్థిక ఇతి విశేషః. ఏతచ్చ అస్మాభిః ప్రథమోద్దోత ఏవ వితత్య నిర్ణీతమితి న పునరాయస్యతే; గ్రస్థయోజనైవ తు క్రియతే. తదేతన్మతత్రయం పూర్వపక్షే యోజ్యమ్‌.

బాలానందిని ప్రాగేవేతి. ప్రథమోద్ద్యోతంలో అభావవాదనిరాకరణఘట్టంలో. అందువల్ల వ్యంజకం సిద్ధిస్తే వ్యంగ్యం సిద్ధిస్తుంది అనే మాట లేదు. అలా అయితే అన్యోన్యాశ్రయం శంకించడానికి అవకాశం ఉండేది. ఇతరహేతువులచేతనే వ్యంగ్ల్యాన్ని సాధించడం తి

770 ధ్వన్వాలోకః జరిగింది కదా అని భావం. ఆ విషయమే తత్సిద్ధీత్యాదికం చేత చెపుతున్నాడు. స త్వితి

• రెండవ అర్ధం కూడా ఉంటే ఉండనీ; దానికి వ్యంగ్యం అని పేరు పెట్టారు కదా? వాచ్యం అనే పేరు మాత్రం ఎందుకు పెట్టకూడదు? లేదా నువ్వు వాచ్యం అని దేనిని అంటున్నావో దానికి వ్యంగ్యం అని మాత్రం పేరు ఎందుకు పెట్టకూడదు? శబ్బార్ధత్వం(ఒక శబ్దానికి అర్ధం అవడం) అనగా ఏమిటి? ఆ శబ్దంవల్ల తెలియబడడమే కదా? శబ్దాని కున్న వాచకత్వం అంటే అదే. అభిధ ఎంతవరకు ఉంటుందో(పనిచేస్తుందో) అంతవరకు ఆ శబ్దానికి అభిధాయకత్వం చెప్పాలి. ఏ అర్ధం ప్రధానమైనదో అంతవరకు అభిధ పనిచేస్తుంది. అందుచేత ధ్వనియొక్క ఏ రూపం మూర్చాభిషేకం చేసి చూపబడిందో అభిధావ్యాపారం దాని విషయంలోనే ఉంటుంది అనడం యుక్తం. ఆ విషయమే - యత్ర చేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. ఉపాయమాత్రం అని సాధారణంగా(అన్నింటికీ అన్వయించేటట్లు) అనడం చేత పూర్వపక్షం భాట్టమత ప్రకారం, ప్రాభాకరమతం ్రకాకం, వ్రైయాకరణమతం ప్రకారం ఉందని సూచిస్తున్నాడు. భాట్టమతంలో-

“వాక్యార్ధేతి -వాక్యార్థమితయే=వాక్యార్థజ్ఞానంకొరకు, తేషామ్‌=ఆ పదాలకు, వదార్థ్ధవ్రతిపాదనవ్‌=వదార్థాలను వతిపాదించడం, పాకేజవంటయుందు, కాష్టానామ్‌=కట్టెలకు, జ్వాలేవ=జ్వాలవలె, నాన్తరీయకమ్‌ = తప్పనిసరి అయినది”. అని శబ్దాలవల్ల తెలియబడిన పదార్భ్థాలచేత, తాత్పర్యంచేత, ఏ అర్ధం పైకి తీయబడుతుందో అదే వాక్యార్థం; అదే వాచ్యం. ప్రాభాకరమతంలో కూడ నిమిత్తియైన వాక్యార్థం విషయంలో వ్యాపారం(అభిధావ్యాపారం) దీర్ధదీర్ధంగా ఉంటుంది. పదార్థాలకు ఉన్న(వ్యాక్యార్థ) నిమిత్తత్వం సత్యం కాదు, అంతే విశేషం. ఇదంతా మాచేత ప్రథమోద్ద్యోతంలోనే సవిస్తరంగా నిర్ణయించబడింది. అందుచేత మళ్లీ శమపడకుండా కేవలం గ్రంథసమన్వయం మాత్రమే చేయబడుతున్నది. పూర్వపక్షంలో ఈ మూడు మతాలూ సమన్వయించుకోవాలి.

ధ్వన్యాలోకం

అభఆతోచ్యతే - యత ళబ్బః స్వార్థముభిదదధానః అర్భాన్తరమవగమయతి తత్ర యత్తస్య స్వార్ధాభిధాయిత్వం, యచ్చ తదర్భానరావగమ హేతుత్వం తయోరవిశేషో విశేషో వా? తావదవశేషః, యస్మాత్తౌ ద్వౌ వ్యాపారౌ భిన్నవిషయౌ భిన్నరూపౌ చ ప్రతీయేతే ఏవ.

తృతీయోద్దోత 771 తథా హి వాచకత్వలక్షణో వ్యాపారః శబ్దస్య స్వార్ధవిషయః, గమకత్వలక్షణన్త్వర్థాన్నరవిషయః, నచ న్వవరవ్యవహారో వాచ్యవ్యబ్యయోరపహ్న్హోతుం శక్యః, ఏకస్య సంబన్ధిత్వేన ప్రతీతేః, అపరస్య సంబన్ధిసంబన్టిత్వేన. వాచ్యో హ్యర్థః సాక్షాచ్చబ్దస్య సంబన్టీ; తదితరస్తు అభిధేయసామర్భ్యాక్షిప్తః నంబన్దిసంబన్టీ. యది చ స్వసంబన్ధిత్వం సాక్షాత్తస్య స్యాత్తదా అర్భానరత్వవ్యవహార ఏవన స్యాత్‌. తస్మాద్విషయభేదస్తావత్తయో: వ్యాపారయోః సుప్రసిద్ధ. రూపభేదోఒపి ప్రసిద్ద ఏవ. న హియైవ అభిధానవక్తిః సైవ అవగమన శక్తిః. అవాచకస్యాపి గీతళశబ్దాదే రసాదిక్షనార్ధావగమదర్శనాత్‌. అశబ్దస్యాపి చేష్టాదేః అర్ధవిశేషప్రకాశనప్రసిద్ధేః. తథా హి - “రీడా యోగాన్నతవదనయా”ఇత్యాదిళ్లోకే చేష్టావిశేషః సుకవినా అర్ధప్రకాశన హేతుః ప్రదర్శిత ఏవ. తస్మాద్భిన్నవిషయత్వాత్‌, భిన్నరూపత్వాచ్చ స్వార్ధాభిధాయిత్వమ్‌, అర్భాన్తరహేతుత్వం చ శబ్దయోః యత్తయోః నష్ట ఏవ భేదః. విశేషశ్చేన్న తర్హీదానీమవగమ్యమానన్య అభిధేయసామర్థ్యాక్షిప్తస్య అర్భాన్తరన్య వాచ్యత్వవ్యపదేశ్యతా. శబ్దవ్యాపారగోచరత్వం తు తస్య అస్మాభిః ఇష్యత ఏవ; తత్తు వ్యజత్వేనైవ న వాచ్యత్వేన. ప్రసిద్ధాభిధానాన్తరసంబనయోగ్యత్వేన చ తస్యార్ధాన్తరన్య ్రతీతేః శబ్బాన్తరేణ స్వార్భాభిధాయినా యద్విషయీకరణం తత్ర ప్రకాళశనోక్తిరేవ ఉచితా. బాలానందిని

అత్రేతి :- ఇక్కడ చెప్పబడుచున్నది - ఏ స్థలంలో ఒక శబ్దం తన అర్ధాన్ని బోధిస్తూ మరొక అర్భాన్ని కూడా తెలుపుతుందో అక్కడ ఆ శబ్దాని కున్న స్వార్ధాభిధాయకత్వానికి, అర్భాంతరాన్ని తెలపడంలో హేతువు అవడానికి విశేషం (భేదం) ఉందా లేదా? విశేషం

772 ధ్వన్యాలోకః లేదనడానికి వీలులేదు. ఎందువల్ల ననగా ఆ రెండు వ్యాపారాలు వేరు వేరు విషయాలు కలవిగాను, వేరు వేరు రూపాలు కలవిగాను కనబడుతూనే ఉన్నాయి. ఎందువల్లననగా

• శబ్దంలో ఉన్న వాచకత్వం అనే వ్యాపారం స్వార్ధవిషయకమైనది. అనగా ఆ వ్యాపారంచేత ఆ శబ్దం స్వార్ధాన్ని బోధిస్తుంది. గమకత్వం అనే వ్యాపారం అయితే మరొక అర్థం విషయంగా గలది. అనగా ఆ శబ్దం గమకత్వ (వ్యంజనా) వ్యాపారంచేత మరొక అర్భాన్ని బోధిస్తుంది. వాచ్యవ్యంగార్థాల కున్న స్వపరవ్యవహారం, అనగా వాచ్య్యార్థం శబ్దంయొక్క స్వార్ధం అనీ, వ్యంగార్థం దానియొక్క పరార్థం (మరియొక అర్ధం అనీ ఉన్న వ్యవహారం) కప్పిపుచ్చడానికి శక్యమైనది కాదు; ఎందుచేతననగా ఒకటి (వాచ్యార్థం) శబ్దంతోప్రత్యక్షంగా) సంబంధించినట్లు కనబడుతున్నది, రెండవది సంబంధించినదానితో సంబంధించినదిగా కనబడుతున్నది. ఎందువల్లననగా - వ్యాచ్యార్ధం సాక్షాత్తు శబ్దంతో సంబంధించినది; వాచ్యార్థసామర్థ్యం చేత ఆక్షిస్తమైన , లాగబడిన, రెండవది; సంబంధించిన దానితో సంబంధించినది. రెండవది కూడా స్వసంబంధి (శబ్బసంబంధి) అయితే అప్పుడు అర్భాంతరం అని న్యవహరించడమే కుదరదు. అందువల్ల అ వ్యాపారాల విషయభేదం నుప్రసిద్ధమే. వాటి రూపభేదం కూడా ప్రసిద్ధమే. ఏది అభిధానశక్తియో అదే అవగమనశక్తికాదు కదా? గీతాదిశబ్దం వాచకం (అర్ధబోధకం) కాకపోయినా దానినుండి రసాదిరూపమైన అర్ధంయొక్క అవగమనం కనబడుతున్నది; చేష్టాదికం శబ్దం కాకపోయినా దానివల్ల అర్ధవిశషంయొక్క (ప్రకాశనం ప్రసిద్ధమైనదే. అందుచేతనే “ వ్రీడాయోగాన్నతవదనయా” (శ్లో.79)అనే శ్లోకంలో చేష్టావిశేషం అర్ధప్రకాశనంలో హేతువు అని సుకవిచేత చూపబడియే ఉన్నది. అందుచేత శబ్దంయొక్క విషయం నేరు; రూపం వేరు అవడం వల్ల, దానికి ఉన్న స్వార్ధాభిధాయిత్వానికి అర్భాంతరావగమహేతుత్వానికీ .భేదం స్పష్టమే. ఆ రెండింటికీ విశేషం లేదన్నట్లయితే అర్థసామర్ధ్యంచేత ఆక్షిప్తమై ఇప్పుడు తెలియబడుతూన్న అర్భాంతరం కూడా వాచ్యమే అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. ఆ రెండవ అర్థం శబ్దవ్యాపారానికి గోచరం అనే విషయం మాకూ అంగీకార్యమే; అయితే వ్యంగ్యంగా అది శబ్దవ్యాపారగోచరం కాని వాచ్యంగొ కాదు. ప్రసిద్ధేతి - అ అర్భాంతరం ప్రసిద్ధమైన శబ్బాంతరంతో సంబంధానికి యోగ్యంగా ప్రతీయమానం అవుతూండడంవల్ల తన వాచ్యార్థాన్ని బోధించే మరొక శబ్దంచేత విషయంగా చేసుకొనబడుతున్నది, అవగమింపచేయబడుతూన్నదనగా, ఆ విషయంలో ప్రకాశనం (వ్యంజింపచేయడం) అనడమే యుక్తం.

తృతీయోద్దోత: 773 లోచనం

అడ్రేతి పూర్వపక్షే. ఉచ్యతే ఇతి - సిద్ధాన్తః వాచకత్వం గమకత్వం చేతి స్వరూపతో భేదః. స్వార్టే అర్భాన్తరే చేతి క్రమేణేతి విషయతో భేదః. నను తస్మాచ్చేద్గమ్యతే ఒసావర్థః కథం తర్హి ఉచ్యతే అర్భాన్తరమితి? నోచేత్‌ స తన్య కళ్చిదితి కో విషయార్థః ఇత్యాశజ్క్యాహ న చేతి. న సా దితి. ఏవకారో భిన్నక్రమః. నైవ సాదిత్యర్థః. యావతా న సాక్షాత్సంబన్థిత్వం తేన యుక్త ఏవ అర్భాన్తరవ్యవహార ఇతి విషయభేద ఉక్తః. నను భిన్నేఒపి విషయే అక్షశబ్బాదేర్చహ్వర్థస్య ఏక ఏవ అభిధాలక్షణో వ్యాపారః ఇత్యాశజ్క్య రూపభేదముపపాదయతి- క్రమభేదో౭పీతి. ప్రసిద్ధిమేవ దర్శయతి -న హీతి. విప్రతిపన్నం ప్రతి హేతుమాహ-అవాచకస్యాపీతి: యదేవ వాచకత్వం తదేవ గమకత్వం యది స్యాదవాచకస్య గమకత్వమపి న స్యాత్‌, గమకత్వే నైవ వాచకత్వమపి స్యాత్‌. న చైతదుభయనముసి గీతశట్దే, శబ్బవ్యతిరిక్తే చాధోవ క్రత్వ కుచకమ్పబాష్పావేశాదౌ; తన్య అవాచకస్యాపి అవగమకారిత్వదర్శనాత్‌, అవగమకారిణో ఒపష్యవాచకత్వేన ప్రసిద్ధత్వాదితి తొత్పర్యమ్‌. ఏతదుపసంహరతి = తసొద్భిన్నేతి. వాచ్యత్వం వ్యాభిధావ్యాపారవిషయతా, న తు వ్యాపారమాత్రవిషయతా. తధాత్వే తు సిద్ధసాధన మిత్యేతదాహ - శబ్దవ్యాపారేతి.

బాలానందిని

అత్రేతి - ఈ పూర్వపక్షం విషయంలో, ఉచ్యతే ఇతి. సిద్ధాంతం చెప్పబడుతుంది అని అర్ధం. వాచకత్వం అనీ గమకత్వం అనీ(ఆ వ్యాపారాలకు) స్వరూపత: భేదం ఉంది. క్రమంగా మొదటిది స్వార్ధంబోధించడంలోను, రెండవది మరొక అర్థాన్ని బోధించడంలోను

• అని విషయాన్ని పట్టి భేదం. నన్వితి(ఆశంక) ఆ అర్ధం ఆ శబ్దం వల్లనే గమ్యం అవుతే దానిని అర్భాంతరం ఎలా అంటారు? అలా కాకపోతే (దానిచేత గమ్యం కాకపోతే) దానికి ఇదేమీ అవదు. అలాంటప్పుడు(దాని వ్యాపారానికి;విషయం అనే మాటకి అర్ధం ఏమిటి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - న చేతి. న స్యాదితి. 'ఏవ'కారం భిన్నక్రమం"నైవ స్యాత్‌"(కానే కాదు) అని అర్ధం. “అర్భాన్తరవ్యవహార ఏవ లోని ఏవ ను'నితో చేర్చాలి” అని అర్ధం. (అర్భాంతరానికి శబ్దంతో) సాక్షాత్సంబంధిత్వంలేదు గాన అర్భాంతరం

774 భ్వన్వాలోక్షః అని వ్యవహరించడం యుక్తమే అని విషయభేదం చెప్పబడింది. నన్వితి. విషయం భిన్నమైనా కూడా అనేకార్థాలైన 'అక్ష' మొదలేన శబ్దాలకి అభిధారూపవ్యాపారం ఒకటే కదా అని ఆశంకించి రూపభేదాన్ని ఉపపాదిస్తున్నాడు రూపభేదో౭పీతి. ప్రసిద్ధినే చూపుతున్నాడు - న హీతి. విప్రతిపన్నుణ్ణిఈవిషయం అంగీకరించనివానినిగూర్చి) హేతువు చెపుతునాడు - అవాచకస్యాపీతి. వాచగత్వమే గమకత్వం అని అన్నట్లయితే అప్పుడు వాచకం కానిది గమకం అవడానికి వీలుండదు. గమకత్వం ఉంటే వాచకత్వం ఉండకూడదు. (వాచకంకాని) గీతశబ్దంలోను, శబ్దవ్యతిరిక్తమైన అధోముఖత్వ - కుచకంపన - బాష్పావేశాదికంలోను ఈ ఉభయం కూడ లేదు. గీతశబ్దం వాచకం కాకపోయినా రసాద్యవగమం చేస్తూన్నది. (అధోముఖత్వాదిచేష్ట) అవగమం చేస్తూన్నా అది వాచకం కాదనే విషయం ప్రసిద్ధం అని తాత్పర్యం. తస్మాద్భిన్నేత్యాదికంచేత దీనిని ఉపసంహరిస్తున్నాడు. న తర్తీతి. వాచ్యత్వం అనగా అభిధావ్యాపారానికి గోచరం అవడం; అంతేనే కాని ఏదో ఒక వ్యాపారానికి విషయం అవడం కాదు. అలా అయితే సిద్ధసాధనతాదోషం(మేం అంగీకరించిన దానినే ఏదో కొత్త విషయం అన్నట్లు సాధించడం) అనే దోషం వస్తుంది అని శబ్బవ్యాపారేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. లోచనం

నను గీతాదౌ మా భూద్వాచకత్వమ్‌. ఇహ త్వర్థాన్తరేఒపి శబ్దస్య వాచకత్వమేవోచ్యతే; కిం హి తద్వాచకత్వం సంకోచ్యతే ఇత్యాశబజ్క్యాహ- ప్రసిద్ధేతి. శబ్బాన్తరేణ తస్యార్భాన్వరస్య యద్విషయీకరణం తత్ర ప్రకాశనోక్త్‌రేవ యుక్తా న వాచకత్వోక్తిః శబ్బస్య; నాపి వాచ్యత్వోక్తి రర్ధస్య తత్ర యుక్తా. వాచకత్వం హి సమయవశాదవ్యవధానేన ప్రతిపాదకత్వమ్‌; యథా తస్యైవ శబ్దస్య స్వార్థ. తదాహ - స్వార్ధాభిధాయినేతి. వాచ్యత్వం హి సమయబలేన నిర్య్యవధానం ప్రతిపాద్యత్వం; యథా త స్యైవార్థస్య శబ్బాన్తరం ప్రతి. తదాహ వ్రసిద్ధేతి. 'ప్రసిద్దేన వాచకతయా అభిధానాన్తరేణ యః సంబస్థః వాచ్యత్వం తదేవ, తత్ర వా యత్‌ యోగ్యత్వం తేనోపలక్షితస్య. న చైవంవిధం వాచకత్వమర్ధం ప్రతి శబ్ద స్యేహాప్తి. నాపి తం శబ్దం ప్రతి తస్యార్థస్య ఉక్తరూపం వాచ్యత్వమ్‌. యది నాస్తి తర్హి కథం తస్య విషయీకరణ ముక్తమిత్యాశజ్క్యాహ- ప్రతీతేరితి. అధ చ ప్రతీయతే సోజర్థవి నచ వాచ్యవాచకత్వవ్యాపారేబేతి

తృతీయోద్దోతః 775 విలక్షన ఏవాసౌ వ్యాపార ఇతి యావత్‌. బాలానందిని

నన్వితి:- గీతాదులలో వాచకత్వం లేకపోతే లేకపోనీ ఇక్కడైతే, అర్భాంతరం విషయంలో కూడ శబ్దానికి వాచకత్వమే చెప్పబడుతుంది. దాని వాచకత్వాన్ని ఎందుకు సంకుచితం చెయ్యాలి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - ప్రసిద్ధేతి. శబ్దాంతరం “(గజ్గాయాం ఘోషః'ఇత్యాదులలో “గబ్ల' శబ్దం)ఆ అర్థాంతరాన్ని (శైత్యపావనత్వాద్యర్థాన్ని) విషయంగా చేసుకోవడాన్ని ప్రకాశనం అని చెప్పడమే యుక్తం, అంతేనే కాని శబ్దాన్ని వాచకం అని, అర్జాన్ని వాచ్యం అనీ అనడం యుక్తం కాదు. సంకేతాన్ని పట్టి, ఒక శబ్దం ఒక అర్భాన్ని వ్యవధానం లేకుండా(సాక్షాత్తుగా) ప్రతిపాదించడం వాచకత్వం- ఆ శబ్దమే. (గజ్ఞాశబ్దమే ప్రవాహరూసమైన) స్వార్ధాన్ని బోధించి నట్లు. ఆ విషయమే స్వార్ధాభిధాయినా ఇత్యాదికం చేత చేవుతున్నాడు. వాచ్యత్వమితి - వాచ్యత్వం అనగా సంకేత బలంచేత వ్యవధానం లేకుండా బోధించబడడం. అదే అర్ధం (శీతత్వపావనత్వాది రూపార్ధం) శబ్దాంతరానికి (శితపావనశబ్దాలకి) వాచ్యం అయినట్లు. ఆ విషయమే ప్రసిద్ధేత్యాదికంచేత చేపుతున్నాడు. ప్రసిద్దేన = వాచకంగా వ్రసిద్ధ్దమైన మరొక శబ్దంతో, ఏ, సంబన్థః=వాచ్యత్వరూపసంబంధం గలదో, అదే లేదా దానియందు ఏ యోగ్యత్వం ఉన్నదో దానితో కూడిన . న బేతి:-ఇక్కడ శబ్దానికి అర్ధం విషయంలో ఈ విధమైన వాచకత్వం లేదు; ఆ శబ్దం విషయంలో ఆ అర్ధానికి పైన చెప్పిన వాచ్యత్వం వంటి వాచ్యత్వమూ లేదు. యదితి. లేకపోతే దానికి (శబ్దానికి) విషయీకరణం ఎలా చెప్పబడింది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - ప్రతీతేరితి. అయినా కూడ (శబ్బవాచ్యం కాకపోయినా కూడ) అర్ధం ప్రతీయమానం అవుతున్నది; అయితే వాచ్యవాచక వ్యాపారంచేత తెలియబడడంలేదు. అందుచేత ఈవ్యాపారం విలక్షణమైనది అని భావం.

వివరణ: ప్రపసిద్ధేత్యాదివృత్తిగతవాక్యం భావం మామూలు మాటలో చెప్పాలంటే ఇది - “గబ్లాయాం ఘోషః” ఇత్యాదులలోని గంగాదిశబ్ట్దాలకి వాటి ప్రవాహాది వాచ్యార్థాలు ఉండనే ఉన్నాయి. అయినా ఆ పదాలు తమ వాచ్యర్థాలతో పాటు శీతలత్వా ద్యర్థాంతరాలను కూడా బోధిస్తున్నాయి. ఈ అర్భాలని కూడా వాచ్యాలే ఆనాలా మరొక "పేరు ఏదైనా పెట్టాలా అనేది ప్రశ్న, శీతత్వాద్యర్థాలను సాక్షాత్తుగా బోధించే పదాలు 'శీత' ఇత్యాదులు ఉన్నాయి. ఆ పదాలకి ఆ అర్థాలు వాచ్యాలే. ఆ పదాలకి వాచ్యాలైన

776 ధ్వన్వాలోకః శీతత్వాద్యర్థాలను గంగాదిపదాలు తెలుపుతున్నాయంటే ఈ అర్ధాలు గంగాదిపదాలకి కూడా వాచ్యాలవడం కుదరదు. అందుచేత ఈ అర్ధాలు ఈ వదాలచేత ప్రకాశింపచేయబడుతున్నాయి, వ్యంజింపచేయబడుతున్నాయి. అని మాత్రమే అనాలి. దీన్ని పట్టి వాచకత్వం వేరు వ్యంజకత్వం వేరు అనీ, వాచ్యత్వం వేరు వ్యంగ్యత్వం వేరు అనీ చెప్పక తప్పదు. ధ్వన్యాలోకం

న చ పదార్ధవాక్యార్థ్యాయో వాచ్యవ్యభ్యయోః. యతః వదార్థవ్రతీతిః అనత్ర్యైవేతి కైశ్చిద్విద్వద్భిరాన్సితవు. వైర వ్యనత్యత్వమస్యా నాభ్యుపేయతే తైర్వాక్యార్థవదార్థయోః ఘటతదుపాదానకారణన్యాయః; అభ్యుపగన్తవ్యః. యథా హి ఘటే నిష్పన్నే తదుపాదానకారణానాం న పృథగుపలమృ: తథైవ వాక్యే తదర్ధే వా ప్రతీతే పదతదర్భ్థానామ్‌. తేషాం తదా విభక్తతయోపలమ్మే వాక్యార్ధబుద్ధిరేవ దూరీభవేత్‌. న త్వేష వాచ్యవ్యబ్యయో ర్న్యాయః, న పొ వ్యజ్శ్యే వ్రతీయుమానే వాచ్యబుద్సిర్టూరీభవతి, వాచ్యావభాసావినాభాతేన తస్య ప్రకాశనాత్‌. తస్మాద్ధటప్రతీప న్యాయస్తయోః. యథైవ హి ప్రతీపద్వారేణ ఘట ప్రతీతావుత్చ్సన్నాయాం నప్రదీపప్రకాశో నివర్తతే తద్వ ద్వ్యబ్యప్రతీతౌ వాచ్యావభాస:. యత్తు వ్రఢవోద్ద్యాతే “యథావదార్భద్వారేణ” ఇత్యాద్యుక్తం తదుపాయమాత్రత్వాత్‌ సామ్యవివక్షయా.

బాలానందిని

న చేతి - వాచ్యవ్యంగ్యాల విషయంలో పదార్ధవాక్యార్థన్యాయం యుక్తం కాదు. ఎందువల్ల ననగా పదార్థజ్ఞానం అసత్యమే అని కొందరు పండితులు గట్టిగా చెప్పారు. పదార్ధవ్రతీతి అసత్యం అని అంగీకరించని వాళ్లు కూడా వాక్యార్థపదార్థాలవిషయంలో ఘటతదుపాదానన్యాయం అంగీకరించాలి. ఘటం తయారైన తరవాత దాని ఉపాదానకారణాలు వేరుగా ఏ విధంగా గ్రహించబడవో అదే విధంగా వాక్యం కాని,

తృతీయోద్దోతః 777 దాని అర్ధం కాని తెలిసిన తరవాత పదాలు, వాటి అర్థాలు వేరుగా గ్రహించబడవు. అప్పుడు కూడ పదపదార్థాలు వేరుగా కనబడే పక్షంలో వాక్యార్థబుద్ధియే దూరం అయిపోతుంది. కాని వాచ్యవ్యంగ్యాల విషయంలో ఈ పద్ధతి లేదు. వ్యంగ్యం పతీయమానం అవుతున్నప్పుడు వాచ్యబుద్ద్ధి దూరం కాదు కదా? ఎందువల్ల ననగా- అది (వ్యంగ్యం) వాచ్యార్థభావంతో అవినాభూతంగా (విడదీయరానిదిగా) ప్రకాశిస్తుంది. అందువల్ల వీటి విషయంలో ఘటవ్రదీప న్యాయం ప్రవర్తిస్తుంది. దీపసాహాయ్యంచేత ఘటజ్ఞానం కలిగిన తరవాత కూడా దీపప్రకాశం ఏ విధంగా నివర్తించదో అట్లే వ్యంగ్యప్రతీతి కలిగిన తరవాత కూడ వాచ్యజ్ఞానం నివర్తించదు. వప్రథమోద్ద్యోతంలో “యథాపదార్థద్వారేణ” (కా - 1-10) ఇత్యాదికం ఉపాయ మాత్రత్వంచేత ఉన్న సామ్యాన్ని చూపడం కోసం మాత్రమే చెప్పబడింది.

లోచనం

నన్వేవం మా భూద్వాచకళక్తిః;, తథావి తాత్పర్యశక్తి రృవిష్యతీత్యాశబ్క్యాహ - న చేతి. క్రెశ్చిదితి వైయాకరటై:. యైరపీతి భాట్టప్రభృతిభి:. తమేవ న్యాయం వ్యాచషస్టే - యథా హీతి. తదుపాదానకారణానామితి - సమవాయికారణాని కపాలాని అనయోక్ష్యా నిరూపితాని. సౌగతకాపిలమతే తు యద్యప్యుపాదాతవ్యఘటకాలే ఉపాదానానాం న సత్తా, ఏకత్ర క్షణక్షయిత్వేన, పరత్ర తిరోభూతత్వేన, తథాపి పృథక్తయా నాస్తుపలమృ ఇతీయత్యంశే దృష్టాన్త:. దూరీభవేదితి. అర్జెకత్వస్యాభావాదితి భావః ఏవం పదార్ధవాక్యార్ధన్యాయం తాత్పర్యశక్తి సాధకం ప్రకృతే విషయే నిరాకృత్య అభిమతాం ప్రకాశశక్తిం సాధయితుం తదుచితం ప్రదీపఘటన్యాయం ప్రకృతే యోజయన్నాహ - తస్నాదితి. యతో౭సౌ పదార్థ్ధవాక్యార్థన్యాయో: నేహ యుక్తః తస్యాత్‌ ప్రకృతం న్యాయం వ్యాకరణపూర్వకం దార్‌ష్టాన్తికే యోజయతి - యథైవ హీతి. నను పూర్వముక్తమ్‌-

యథా పదార్థద్వారేణ వాక్యార్థః సంప్రతీయతే,

వాక్యార్థపూర్వికా తద్వత్‌ ప్రతిపత్తస్య వస్తునః.

778 ధ్వన్వాలోకః ఇతి తత్కథం స ఏవ న్యాయః ఇహ యత్నేన నిరాకృతః ఇత్యాశజ్క్యాహ యత్త్వితి. తదితి. న తు సర్వథా సామ్యేనేత్యర్థ:. బాలానందిని

నన్వితి:- ఈ విధంగా వాచకశక్తి కుదరకపోతే కుదరకపోవచ్చు, తాతృర్యశ్రక్తి ఉండవచ్చు కదా అని అఆళశంకించి, న చేత్యాదికం చెపుతున్నాడు. కెశ్చిదితి - వైయాకరణులచేత. యైరపీతి. భాట్టాదులచేత. ఆ న్యాయాన్నే వివరిస్తున్నాడు- యథాహీతి. తదుపాదానకారణానామితి. ఈ మాటచేత నమవాయికారణాతైన కపాలాదులు చెప్పబడ్డాయి.

వివరణ : నైయాయికులు సమవాయికారణం అని దేన్ని అంటారో దానినే వేదాంతులు మొదలైన వాళ్లు ఉపాదానకారణం అంటారు. కుండకి మట్టి సమవాయికారణం, అదే ఉపాదానకారణం. అయితే కుండ తయారయిన తరవాత మట్టి కనసడదు అనడానికి వీలులేదు. అందుచేత వ్యాఖ్యాత వైయాయికులు చెప్పిన సమవాయికారణం గ్రహించాడు. నైయాయికులు మట్టితో పాటు కపాలాదుల్ని కూడా సమవాయికారణం అంటారు. రెండు మూడు భాగాలు మట్టితో చేసి వాటిని అకికి కుండ తయారుచేస్తారు. ఆ భాగాలకి కపాలాలని పేరు. అవి కుండకి సమవాయికారణం. కుండ తయారైన తరవాత ఆ కపాలాలు వేరుగా కనబడనట్లు అని అభిప్రాయం. ఉపాదానం మట్టి మొదలైన వైతే వాటి కార్యమైన ఘటాదులు ఉపాదాతవ్యాలు, తయారుచేసి గ్రహించదగినవి అని అర్ధం.

సౌగతేతి. బౌద్ధ - సాంఖ్యుల మతంలో ఉపాదాతవ్యమైన ఘటం తయారైన కాలంలో ఉపాదానాలు ఉండవు. ఎందుచేత ననగా బౌద్ధమతం ప్రకారం నర్వం క్షణికమే గాన ఉపాదానకారణం కుండ తయారైన తరవాత కూడా ఉండే ప్రనక్తియే లేదు. సాంఖ్యమతం ప్రకారం కార్యం పుట్టిన తరవాత కారణం తిరోహితం అయిపోతుంది; కనబడదు. అందుచేత ఈ రెండు మతాలప్రకారం ఘటజ్ఞానకాలంలో దాని ఉపాదానం ఉండే ప్రసక్తియే లేకపోయినా వేరుగా కారణం కనబడకపోవడం అనే విషయంలో మాత్రమే ఇది దృష్టాంతంగా చూపబడింది.దూరీభవేదితి:- అర్జెకత్వం ఉండకపోవడం వల్ల అని భావం. ఏవమితి :- ఈ విధంగా తాత్పర్యశక్తిని సాధించే పదార్థ్ధవాక్యార్థన్యాయం ప్రకృతవిషయంలో (వాచ్యవ్యంగ్యార్ధాల విషయంలో) కుదరదని చేప్పి తనకు

తృతీయోద్దోతః 779 అంగీకార్యమైన ప్రకాశశక్తిని సాధించడంకొరకు దానికి తగిన ప్రదీపఘటన్యాయాన్ని సమన్వయిస్తూ చెపుతున్నాడు - తస్మాదితి. ఇక్కడ ఏ కారణంవల్ల పదార్థవాక్యార్థ్య్యాయం యుక్తం కాదో అందువల్ల ప్రకృతమైన న్యాయాన్ని (ఘటప్రదీపన్యాయాన్ని) విశదీకరిస్తూ దార్జార్‌ష్టాంతికంలో పదార్ధవాక్యార్ధన్యాయం చెప్పబడింది కదా; ఆ న్యాయమే ఇక్కడ ప్రయత్నపూర్వకంగా ఎందుకు నిరాకరించబడుతున్నది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు

• యాత్య్వితి. తదితి:- పూర్తిగా సామ్యం ఉండడంచేత అలా చెప్పలేదు అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం

నన్వేవం యుగపదర్ధద్వయయోగిత్వం వాక్యస్య ప్రాప్తమ్‌, తద్భావే చ తస్య వాక్యతైవ విఘటతే, తస్యా ఐకార్థ్యలక్షణత్వాత్‌, నైష దోషః; గుణప్రధానభావేన తయోః వ్యవస్థానాత్‌. వ్యబ్యస్య హి క్వచిత్‌ ప్రాధాన్యం వాచ్యస్య ఉపసర్జ్దనభావః; క్వచిద్వాచ్యస్య ప్రాధాన్య మపరస్య గుణభావ:. తత్ర హి వ్యబ్యప్రాధాన్యేధ్వనిరిత్యుక్తమేవ. వాచ్యప్రాధాన్యే తు ప్రకారాన్తరం నిర్దేక్ష్యతే, తస్మాత్‌ స్థితమేతత్‌ - వ్యబ్యృపరత్వేఒ౭పి కావ్యస్య న వ్యజ్యస్యాభిధేయత్వమ్‌, అపి తు వ్యబ్యత్వమేవ.

బాలానందిని

నవ్వితి:- ఇలా చెప్పినట్లయితే ఒక వాక్యానికి ఒకే సమయంలో రెండు అర్థాలతో వంబంధం ఉందని చెప్పినట్లవుతుంది. అలారెండర్థాలు ఉంటే అది 'వాక్యం' అనడమే కుదరదు. ఒక అర్ధం ఉండడం అనేది వాక్యానికి లక్షణం కదా? ఈ దోషం లేదు; ఎందుచేత ననగా వాటిలో ఒకటి అప్రధానంగాను, మరొకటి పధానంగాను ఉంటాయి. కొన్నిచోట్ల వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది, వాచ్యానికి అహప్రాధాన్యం ఉంటుండి. కొన్ని చోట్ల వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉంటుంది. రెండవ దానిని అప్రాధాన్యం ఉంటుంది. వ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉంటే అది (ఆ కావ్యం) ధ్వని అని చెప్పబడే ఉంది. వాచ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉంటే మరొక ప్రకారం నిర్దేశించబడుతుంది. అందువల్ల - కావ్యం వ్యంగ్యపరమైనా కూడ వ్యంగ్యార్థం అభిధేయం కాదు అనే విషయం నిశ్చితమైనది.

780 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

ఏవమితి:- ప్రదీపఘటవత్‌ యుగపదుభయావ భాస ప్రకారేఖేత్యర్థః. తస్యా ఇతి వాక్యతాయా:. ఐకార్థ్యలక్షణమ్‌, అర్జెకత్వాద్ధి వాక్యమేకమిత్య్యుక్తమ్‌. సకృత్‌ శ్రుతో హి శబ్దః: యతైవ సమయస్కృతిం కరోతి స చేదనేనైవావగమితః తద్విరవ్యువ్యాపారాభావాత్‌ నవముయున్మరణానాం బవాూనాం యుగపదయోగాత్‌ కోఒర్థభేదస్య అవసరః? పునః శ్రుతస్తు సృతో వాపి నాసావితి భావః. తయోరితి. వాచ్యవ్యబ్యయోః. తత్రేతి ఉభయోః ప్రకారయోర్మధ్యాత్‌ యదా ప్రథమః ప్రకారః ఇత్యర్థః. ప్రకారాన్తరమితి - గుణీభూతవ్యబ్లసంజ్థితమ్‌. వ్యభ్యత్వమేవేతి - ప్రకాశ్యత్వమేవేత్యర్థః.

బాలానందిని

ఏనమితి - దీపమూ ఘటమూ ఒకే సమయంలో భాసించినట్లు భాసిస్తే అని అర్థం. తస్యాః అనగా వాక్యత్వంయొక్క. ఐకార్థ్యం అనే లక్షణం. బోధించబడే అర్ధం ఒకటి అయినప్పుడు అలా బోధించేది ఒక వాక్యం అని (అర్జైకత్వాదేక ౦ వాక్యం సాకాజ్‌క్షం చేద్విభాగే స్యాత్‌". (జైమినిసూత్రం 2-1-46) చెప్పబడింది కదా. ఒకమాటు విన్న శబ్దం ఏ అర్థానికి సంబంధించిన సంకేతాన్ని న్మరింవచేస్తుందో ఆ అర్ధం ఆ శబ్దంచేత బోధించబడిన తరవాత, విరమ్యవ్యాపారం లేకపోవడంవల్ల, అనేక సంకేతన్మృతులు ఒకే సమయంలో కలగకపోవడంవల్ల, అర్థభేదానికి అవకాశం ఎక్కడుంటుంది? మళ్ళీ ఆ శబ్దాన్ని విన్నా, స్మరించినా ఆది అది కాదు అని భావం.

వివరణ: ఒక శబ్దాన్ని ఒక మారు విన్నప్పుడు దానికి ఒక అర్ధంలో ఉన్న సంకేతం స్మరించబడుతుంది. అ అర్ధం తెలుస్తుంది. ఆ శబ్దానికి ఉన్న అభిధాశక్తి కొంతసేపు ఆగి మళ్ళీ పనిచేయడం ప్రారంభించడం అనేది ఉండదు. ఆ శబ్దానికి అనేకార్థాల విషయంలో సంకేతాలున్నా వాటి స్మృతు లన్నీ ఒక్క సమయంలో కలగవు. ఆ శబ్దాన్నే మళ్ళీ ఉచ్చరించినా నృతి కలిగినా అది ఆ శబ్దం కాదు, అది దాని సృృతి కాదు. అది వేరే శబ్దం, అది వేరే సృృతి. అందుచేత ఒక వాక్యానికి రెండు అర్భాలు ఉండడానికి వీలులేదు అని అభిప్రాయం.

తయోరితి. వాచ్యవ్యంగ్యాలయొక్క. తత్రేతి. ఆ రెండు ప్రకారాల మధ్యనుండి మొదటిప్రకారం ఎవుడుంటుందో అవుడు అని అర్థం. వకారాన్తరమితి

తృతీయోద్దోతః 781 గుణీభూతవ్యంగ్యం అనే పేరు గల మరొక ప్రకారం. వ్యబ్యత్వమేవేతి. ప్రకాశ్యత్వమే అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం

కించ వ్యజ్యన్య ప్రాధాన్యేనావివకాయాం వాచ్యత్వం తావద్భృవద్భిర్నాభ్యుపగన్తవ్యమ్‌, అతత్పరత్వాచ్భబ్దన్య. తదస్తి తావద్వ్యబ్గ్యః శబ్దానాం కశ్చిద్విషయ ఇతి. యత్రాపి తస్య ప్రాధాన్యం తత్రాపి కిమితి తస్య స్వరూపమపహ్నాయతే? ఏవం తావద్వాచకత్వా దన్యదేవ వ్యబ్గకత్వమ్‌; ఇతశ్చ వాచకత్వాద్వ్యజ్ఞుకత్వస్య అన్యత్వం యద్వాచకత్వం శబ్దైకాశ్రయమ్‌, ఇతరత్తు శబ్బాశ్రయమర్థాశ్రయం చ. శబ్బార్థయోర్వ్వ్యయోరపి వ్యళ్ఞుకత్వస్య ప్రతిపాదితత్వాత్‌.

బాలానందిని

కించేతి- మరొక విషయం ఏమనగా - వ్యంగ్యం ప్రధానంగా వివక్షితం కానప్పుడు శబ్దం తత్పరం కాదు గాన, అనగా వాక్ళంయొక్క తాత్పర్యం వ్యంగ్యాన్ని బోధించడానికి కాదు గొన, మీరు దానిని వాచ్యం అనడానికి వీలులేదు అంటున్నారు. అందువల్ల శబ్దాలకు విషయమైన వ్యంగ్యం అనేది ఒకటి ఉంది అని మీరూ అంగీకరించినట్లయింది. దానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నచోట కూడ దాని స్వరూపం ఎందుకు కప్పివేయబడుతుంది, అనగా అ వ్యంగ్యం ఉన్నట్లు మీరు ఎందుకు అంగీకరించడంలేదు? (అది వాచ్యమే అని ఎందుకు అంటారు?) ఈ విధంగా వ్యంజకత్వం అనేది వాచకత్వం కంటె భిన్నమే. ఈ కారణంవల్ల కూడ వ్యంజకత్వం వాచకత్వంకంటె భిన్నమైనది. అది ఏమనగా - వాచకత్వం అవేది కేవలం శబ్దంలో మాత్రమే ఉంటుంది. రెండవదైతే (వ్యంజకత్వం అయితే) శబ్దంలోను అర్ధంలోనూ కూడా ఉంటుంది. శబ్బార్ధములు రెండూ వ్యంజకాలని ప్రతిపాదించి ఉన్నాం కదా?

లోచనం

నను “యత్పరః శబ్దః స శబ్దార్థ: ఇతి వ్యబ్యస్య ప్రాధాన్యే వాచ్యత్వమేవ న్యాయ్యమ్‌. తర్హి అప్రాధాన్యే కిం యుక్తం వ్యబ్యత్వమ్‌ ఇతి చేత్‌, సిద్గో నః పక్షః, ఏతదాహ -కించేతి. నను 'ప్రాధాన్యే మా భూద్వ్యఖ్య్యత్వ మిత్యాశజ్క్యాహ

782 భ్వన్వాలోక్షః

• యత్రాపీతి. అర్భాన్తరత్వం సంబన్ధిసంబన్టిత్వమనుపయుక్త సమయత్వమితి వ్యబ్యతాయాం నిబన్గనం, తచ్చ ప్రాధాన్యేఒపి విద్యత ఇతి స్వరూపమహేయ మేవేతి భావః. ఏతదుపసంహరతి - ఏవమితి. విషయభేదేన స్వరూపభేదేన చేత్యర్థః. తొవదితి వక్తవ్యాన్తరమాసూత్రయతి. తదేవాహ - ఇతశ్చేతి. అనేన సామగ్రీభేదాత్‌ కారణభేదోఒప్యస్త్రీతి దర్శయతి. ఏతచ్చ వితత్య ధ్వనిలక్షణే - “యత్రార్థః శబ్జో వా” ఇతి 'వా' గ్రహణం, “వ్యబజ్కః" ఇతి ద్విర్వచనం వ్యాచక్షాథైరస్మాభిః ప్రథమోద్ద్యోత ఏవ దర్శిత మితి పునర్న విస్తార్యతే. బాలానందిని

నన్వితీ (ఆశంక) “శబ్దం ఏ అర్ధం బోధించడం కోసం ప్రయోగించబడుతుందో అదే ఆ శబ్దానికి అర్ధం” అనే న్యాయం ప్రకారం వ్యంగ్యం ప్రధానం అయితే (ఆ వాళ్యాన్ని ఆ అర్ధం బోధించడానికే ప్రయోగించడం జరిగింది గాన) అదే వాచ్యార్థం అనడం న్యాయసంమతం. (సమాధానం) అయితే అప్రధానం అయితే అది వ్యంగ్యం అని చెప్పడం యుక్షమే అని కదా అర్ధం? అప్పుడు మా పక్షం సిద్ధించినట్లే (వాచ్యం కంటె భిన్నంగా వ్యంగ్యం అనేది ఉంది అని కదా మేం చెప్పేది. ఎక్కడో అక్కడ వ్యంగ్యం ఉన్నట్లు నువ్వు అంగీకరించావంటే మా పక్షం గెలిచినట్లే అని భావం) ఈ విషయమే కించేత్యాదికంచేత చెపుతున్నాడు. నన్వితి. (ప్రాధాన్యం ఉన్నట్టైతే వ్యంగ్యత్వం ఉండదు అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - యత్రాపీతి. ఒక అర్ధం వ్యంగ్యం అనడానికి అది మరొక అర్ధం. (వాచ్యభిన్నమైన అర్ధం) అయి ఉండడం, శబ్దంతో ప్రత్యక్షంగొ సంబంధించిన అర్ధంతో సంబంధించి ఉండడం, సంకేతంతో పని లేకపోవడం అనేవి కారణాలు. ఇవన్నీ ప్రధానవ్యంగ్యంలో కూడ ఉండనే ఉన్నాయి. అందుచేత వ్యంగ్యన్వరూవం కాదనడానికి వీలు లేదు అని భావం. ఈ విషయాన్ని ఉపసంహరిస్తున్నాడు - ఏవమితి. విషయభేదంచేత స్వరూవభేదంచేతా కూడా అని అర్ధం. “తావత్‌ అనే పదంచేత ఇంకా చెప్పవలసిన మరొక విషయం ఉన్నదని సూచిస్తున్నాడు. ఈ విషయం అంతా ధ్వనిలక్షణంలో “యత్రార్థః శబ్దో వా” అని “వా శబ్దగ్రహణాన్నీ, “వ్యబ్మ్యః” అని ద్వివచనాన్నీ వ్యాఖ్యానిస్తూ మాచేత ప్రథమోద్దోతంలోనే సవిస్తరంగా చూపబడింది గాన మల్లీ విస్తరించబడడం లేదు.

తృతీయోద్దోతః 783 ధ్వ్యన్యాలోకం

గుణవృత్తిస్తు ఉపచారేణ లక్షణయా చ ఉభయాశ్రయాపి భవతి - కింతు తతో౭పి వ్యజ్ఞుకత్వం స్వరూపతః విషయతశ్చ భిద్యతే. రూపభేదస్తావదయమ్‌ - యదముఖ్యతయా వ్యాపొరః గుణవృత్తి: ప్రసిద్దా. వ్యజ్ఞాకత్వం తు ముఖ్యతయైవ శబ్దస్య వ్యాపార: న హ్యర్థాత్‌ వ్యబ్య్యత్రయప్రతీతిః; యా తస్యా అముఖ్యత్వం మనాగపి లక్ష్యతే.

బాలానందిని

గుణవృత్తి అయితే ఉపచారంచేత, లక్షణచేతా కూడా ఏర్పడి శబ్దార్థాలను రెండింటిని ఆశ్రయించి కూడ ఉంటుంది. కాని వ్యంజకత్వం స్వరూపాన్ని పట్టి, విషయాన్నీ పట్టీ కూడ ఆ గుణవృత్తికంటె కూడ భిన్నంగా ఉంటుంది. స్వరూపం భేదం అయితే ఇది - గుణవృత్తి అముఖ్యమైన వ్యాపారంగా ప్రసిద్ధమైనది. వ్యంజకత్వం అయితే శబ్బ్దంయొక్క ముఖ్యంగా ఉండే వ్యాపారమే. అర్ధంవల్ల ఏ మూడు వ్యంగ్యాల ప్రతీతి కలుగుళున్నదో అది ముఖ్యం కాదని కొంచెం కూడ గుర్తించబడడం లేదు. (అముఖ్యంగా కనబడడంలేదు కదా).

లోచనం

ఏవం విషయభేదాత్‌, స్వరూపభేదాత్‌, కారణభేదాచ్చ వాచకత్వాన్ముఖ్యాత్‌ (వకాళకత్వన్య భేదం (వ్రతిపాద్య ఉభయాశ్రయత్వావిశేషాత్తర్హి వ్యళ్ఞాకత్వగౌణత్వయోః కో భేద ఇత్యాశజ్క్య్య అముఖ్యాదపి ప్రతిపాదయితు మాహ - గుణవృత్తిరితి ఉభయాశ్రయాపీతి. శబ్దార్ధాశ్రయా. ఉపచారలక్షణయోః ప్రథమోద్ద్యోత ఏవ విభజ్య నిర్జీతం స్వరూపమితి న పునర్లిఖ్యతే. ముఖ్యతయైవేతి. అస్థలితగతిత్వేనేత్యర్థః. వ్యబ్య్యత్రయమితి వస్వలజ్కారరసాత్మకమ్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా విషయభేదంవల్ల, స్వరూపభేదంవల్ల, కారణభేదం వల్ల కూడ ముఖ్యమైన వాచకత్వంకంటె ప్రకాశకత్వానికి ఉన్న భేదాన్ని ప్రతిపాదించి, ఉభయాశ్రితత్వాన్ని పట్టి విశేషం ఏదీ లేదు గాన వ్యంజకత్వగౌణత్వాలకు భేదం ఏమిటి;

784 ధ్వన్వాలోకః అనగా వ్యంజకత్వం శబ్బార్ధాలను రెండింటినీ ఆశ్రయించి ఉంటుంది, గౌణత్వం కూడా ఆ రెండింటినీ ఆశ్రయించి ఉంటుంది; అలాంటప్పుడు ఆ రెండింటికి భేదం ఏమిటి, అని ఆశంకించి అముఖ్యం అయిన గౌణికంటె కూడ వ్యంగ్యానికున్న భేదాన్ని ప్రతిపాదించడం కోసం చెపుతున్నాడు - గుణవృత్తిరితి. ఉభయాశ్రయాపి - శబ్బార్థాలను ఆశ్రయించినది. ఉపచారంయొక్క లక్షణంయొక్క న్వరూపాన్ని విభజించి ప్రథమోద్ద్యోతంలోనే నిర్ణయించబడింది. అందుచేత మళ్లీ వ్రాయడం లేదు. ముఖ్యతమైవేతి. స్థలధ్గతి కానిదిగానే అని అర్థం. (నృలద్గతిత్వాదుల భావం ప్రథమోద్ద్యోతంలో వివరించబడింది). వ్యభ్యత్రయమితి. వస్వలంకారరసరూపమైన వ్యంగ్యాల త్రయం. ధ్వన్యాలోకం

అయం చాన్యః స్వరూపభేదః - యద్గుణవృత్తిరముఖ్యత్వేన వ్యవస్థితం వాచకత్వమేవోచ్యతే. వ్యజ్ఞుకత్వం తు వాచకత్వాదత్యన్తం విభిన్నమేవ. ఏతచ్చ ప్రతిపాదితమ్‌.

అయం చాపరో రూవభేదః యద్గుణవృత్తౌ యదార్థః అర్భానరముపలక్షయతి - తదా ఉపలక్షణీయార్థాత్మనా పరిణత ఏవాసౌ సంపద్యతే. యథా “గజ్గాయాం ఘోషః” ఇత్యాదా. వ్యబ్య్యత్వమార్గే తు యదార్భోఒర్భాన్తరం ద్యోతయతి తదా స్వరూపం ప్రకాశయన్నేవ అసావన్యస్య ప్రకాశకః ప్రతీయకే, ప్రదీపవత్‌. యథా

• “లీలాకమలపత్రాణి గణయామాస పార్వతీ” ఇత్యాదౌ. యది చ యత్ర అతిరస్కృతస్వప్రతీతిరర్థః అర్భాన్నరం లక్షయతి తత్ర లక్షణా వ్యవహారః క్రియతే. తదేవం సతి లక్షదైవ ముఖ్యః శబ్దవ్యాపారః ఇతి పొన్‌. యస్మాత్‌ ప్రాయేణ వాక్యానాం వాచ్యవ్యతిరిక్త తాత్పర్యవిషయార్థావభాసిత్వమ్‌.

బాలానందిని అయమితి. ఇది కూడ మరొక న్వరూపభేదం - అదేమనగా అముఖ్యంగా ఉన్న

తృతీయోద్దోతః 785 వాచకత్వమే గుణవృత్తి అని చెప్పబడుతుంది. వ్యంజకత్వం అయితే వాచకత్వం కంటె అత్యంతం భిన్నమైనది. ఈ విషయం ఇప్పుడే వ్రతిపాదించబడింది. ఇది మరొక రూపభేదం, అదేదనగా - గుణవృత్తిలో ఒక అర్ధం మరొక అర్ధాన్ని ఉపలక్షించినప్పుడు, చెప్పినప్పుడు, అది (ఆ అర్ధం) ఉపలక్షితమైన అర్ధం రూపంలో మారిపోతుంది. ఉదాహరణకి - “గబ్బాయాం ఘోషః”' ఇత్యాదులలో. కాని వ్యంజకత్వమార్గంలో ఒక అర్ధం మరొక అర్ధాన్ని ప్రకాశింప చేసినప్పుడు, దీపం వలె, తన స్వరూపాన్ని ప్రకాశింపచేస్తూనే మరొక అర్థాన్ని ప్రకాశింపచేస్తూ కనబడుతుంది. ఉదొహరణకి - “లీలాకమలపత్రాణి గణయామాస పార్వతీ” ఇత్యాదులలో. (ఆశంక) అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యస్థలంలో గుణవృత్తికీ వ్యంజకత్వానికీ న్వరూపాభేదం లేకపోయినా ఇతరస్థలాలలో రెండింటికీ స్వరూపాభేదం అంగకరించవచ్చును కదా అని ఆశంకించుకొని (సమాధానం) చెపుతున్నాడు = యది చేతి. తిరస్కరించబడని తన ప్రతీతి గల అర్థం మరొక అర్భాన్ని బోధించినచోట అది లక్షణచేతనే బోధిస్తుంది అని చెప్పినట్లయికే అప్పుడు లక్షణయే ముఖ్యవ్యాపారం, అవి చెప్పినట్లవుతుంది. ఎందువల్ల ననగా - వాక్యాలు వాచ్యంకంటె అతిరక్తమైన, తాత్పర్యవిషయమైన, అర్థాన్నే బోధిస్తూ ఉంటాయి కదా? అనగా “ఏవం వాదిని” ఇత్యాదులలోని వాచ్యార్థం తన స్వరూపం తిరస్కరించబడకుండానే, స్వార్ధబాధాదికం లేకుండానే, లజ్ఞారూపార్థాన్ని బోధిస్తూన్నది. అలాంటి చోట కూడ అది లక్షణయే అని చెప్పినట్టయితే అంతటా లక్షణయే ప్రధానం (ముఖ్యం) అని చెప్పవలసివస్తుంది. ఎందువల్లననగా వాక్యాలు సాధారణంగా వాచ్యార్థంకంటె భిన్నమైన తాత్పర్యార్థాన్నే బోధిస్తాయి కదా అని భావం. లోచనం

వాచకత్వమేవేత్తి. తత్రాపి హి తథైవ సమయోపయోగః అస్త్యేవేత్యర్థ:. ప్రతిపాదితమితి. ఇదానీమేవ, పరిణత ఇతి - స్వేన రూపేణ అనిర్భాసమాన ఇత్యర్థః.

బాలానందిని

వాచకత్వమేవేతి. గుణవృత్తిలో కూడ వాచకత్వంలో వలె సంకేతంయొక్క ఉపయోగం, ఉన్నది కదా అని అర్థం. ప్రతిపాదితమితి - ఇప్పుడే ప్రతిపాదించబడింది. పరిణత ఇతి. తన రూపంలో భాసించనిది అని అర్థర. ల్‌రి

786 ధ్వన్యాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం

నను త్వత్పక్షేఒపి యదార్థః వ్యబ్య్యత్రయం ప్రకాశయతి తదా శబ్దస్య కీదృశో వ్యాపారః? ఉచ్యతే - ప్రకరణాద్యవచ్చిన్నశబ్దవశేనైవ అర్ధస్య తథావిదం వ్యజ్ఞకత్వమితి శబ్బ్దన్య తత్రోపయోగః కథమపహ్నాయతే? విషయభేదో౭పి గుణవృత్తివ్యజ్ఞకత్వయోః స్పష్ట ఏవ. యతః వ్యళ్టుకత్వస్య రసాదయః, అలజబ్కారవిశేషాః, వ్యబ్యరూపావిచ్చిన్నం వస్తు చ ఇతి త్రయం విషయః. తత్ర రసాదిప్రతీతిః గుణవృత్తిరితి న కేన చిదుచ్యతే, న చ శక్యతే వక్తుమ్‌. వ్యజ్యాలంకారదనవతీతిరవి తథ్జెవ. వన్తుచారుత్వవతీతయే స్వశబ్దానభిధేయత్వేన యత్‌ ప్రతిపాదయితుమిష్యతే తద్‌ వ్యబ్యమ్‌. తచ్చ సర్వం న గుణవృత్తేర్విషయ:ః. ప్రసిద్యనురోధాభ్యామపి గౌణానాం శబ్దానాం ప్రయోగదర్శనాత్‌. తథోక్తం ప్రాక్‌. యదపి చ గుణవృత్తే;: విషయః తదపి చ వ్యళ్ఞకత్వానుప్రవేశేన. తస్మాద్గుణవృత్తేరపి వ్యజ్ఞకత్వస్యాత్యన్తవిలక్షణత్వమ్‌. వాచకత్వ గుణవృత్తివిలక్షణస్యాపి తస్య తదుభయాశ్రితత్వేన వ్యవస్థానమ్‌.

బాలానందిని

నన్వితి. నీ పక్తంలో కూడా ఒక అర్ధం మూడు వ్యంగ్యాలను ప్రకాశింపచేసి నప్పుడు శబ్దంయొక్క వ్యాపారం ఎటువంటిది? (సమాధానం) చెప్పబడుతున్నది:- అర్ధం ప్రకరణాద్యవిచ్చిన్నమైన (ప్రకరణాదులచేత ఉపకృతమైన) శబ్బవశంచేతనే అలాంటి అర్థాన్ని వ్యంజింపచేస్తున్నప్పుడు ఆ విషయంలో శబ్దానికున్న ఉపయోగాన్ని కప్పిపుచ్చడం ఎలా కుదురుతుంది? గుఐవృత్తి - వ్యంజకత్వాల విషయభేదం కూడ స్పష్టమే. రసాదులు, అలంకారవిశేషాలు, వ్యంగ్యరూపావచ్చిన్నమైన వస్తువు ఈ మూడూ వ్యంజకత్వానికి విషయం. వాటిలో రసాదిప్రతీతి గుణవృత్తి అని ఎవ్వడూ అనడు, అనడానికి శక్యంకాదు కూడ. వ్యంగ్యాలైన అలంకారాల ప్రతీతి కూడ అట్లే. వస్తువులో

తృతీయోద్దోతః 787 చారుత్వం కనబడడంకొరకు ఏది వాచ్యం కాకుండా ప్రతిపాదించడానికి ఇచ్చయించ బడుతుందో అది వ్యంగ్యం. అదంతా గుణవృత్తికి విషయం కాదు. వ్రసిద్ధిచేతను, అనురోధంచేతనూ కూడ గౌణశబ్దాలు ప్రయోగించడం కనబడుతున్నది. ఈ విషయం పూర్వమే చెప్పబడింది. గుణవృత్తికి విషయం అవడం అనేది కూడ వ్యంజకత్వంయొక్క సంబంధంచేతనే. అందువల్ల గుణవృత్తికంటె కూడ వ్యంజకత్వం చాల విలక్షణమైనది. అది వాచకత్వంకంటె గుణవృత్తికంటె విలక్షణంగా ఉన్నా కూడ అ రెండింటిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటుంది. లోచనం

కీదృశ ఇతి. ముభ్యో వా న వా? ప్రకారాన్తరాభావాత్‌. ముఖ్యత్వే వాచకత్వమ్‌; అన్యథా గుణవృత్తి:ః గుణః నిమిత్తం సాదృశ్యాది. తద్వారికా వృత్తి: శబ్బస్య వ్యాపారః గుణవృత్తిరితి భావః. ముఖ్య ఏవాసౌ వ్యాపారః; సామగ్రీభేదాచ్చ వాచకత్వాద్వ్యతిరిచ్యతే ఇత్యభిప్రాయేబాహ- ఉచ్యత ఇతి. ఏవమనృ్భలద్గతిత్వాల్‌ కళడంచిదవి ననుయానువయోగాత్‌ సృథగాభాసమానత్వాచ్చేతి త్రిభిః ప్రకారైః వ్రకాశకత్వనస్య ఏతద్విపరీతరూవ (తయాయాశ్చ గుణవృత్తేః, స్వరూపభేదం వ్యాఖ్యాయ విషయభేదమప్యాహ = విషయభేదో౭పీతి. వస్తుమాత్రం గుణవృత్తేరపి విషయ ఇత్యభిప్రాయేణ విశేషయతి - వ్యజరూపావచ్చిన్నమితి. వ్యజ్ఞుకత్వన్య యో విషయః న గుణవృత్తేః: న విషయః, అన్యశ్చ తస్యా విషయభేదో యోజ్యః. తత్ర ప్రథమం ప్రకారమాహ - తత్రేతి. న చ శక్యత ఇతి - లక్షణాసామగ్ర్యాస్తత్రా విద్యమానత్వాదితి హి పూర్వమేవోక్తమ్‌. తఖైవేతి. న తత్ర గుణవృత్తిర్యుక్తేత్యర్థం.

బాలానందిని

శీదృశ ఇతి. ముఖ్యమైనదా, కాదా? మరొక ప్రకారం లేదు కదా? ముఖ్యం అయితే వాచకత్వమే, అలా కాకపోతే గుణవృత్తి. నిమిత్తమైన సాదృశ్యాదికం గుణం. అది ద్వారంగా గల శబ్దంయొక్క వ్యాపారం గుణవృత్రి అని భావం. ఈ వ్యాపారం (వ్యంజనావ్యాపారం) ముఖ్యమే. అయితే సామగ్రీభేదాన్ని పట్టి ఇది వాచకత్వంకంటె వ్యతిరక్తంగా (భిన్నంగా) ఉంటుంది అనే అభిప్రాయంతో ఉచ్యతే అని సమాధానం చెపుతున్నాడు. ఈ విధంగా స్థలద్గతి కాకపోవడంవ్యు విధంగానూ కూడ సంకేతంయొక్క

788 ధ్వన్వాలోకః ఉపయోగం లేనిదవడంవల్ల, వేరుగా భాసిస్తూండడంవల్ల - ఈ మూడు ప్రకారాలచేత ప్రకాశకత్వానికీ (వ్యంజకత్వానికీ), వీటికి విపరీతమైన రూపత్రయం గల గుణవృత్తికీ స్వరూపభేదం విశదీకరించి విషయభేదం కూడ చెపుతున్నాడు - విషయఖేదోఒపీతి. వన్తుమాత్రం గుణవృత్తికి కూడ విషయం కావచ్చు అనే అభిప్రాయంచేత వ్యబ్యరూపావచ్చిన్నమ్‌ అని విశేషణం చేర్చుచున్నాడు. వ్యంజకత్వానికి ఏది విషయమో అది గుణవృత్తికి విషయం కాదు. (ప్రథమోద్దోతంలో చెప్పిన) ఇతరవిషయభేదం కూడ నమన్వయించుకోవాలి. వాటిలో మొదటి ప్రకారం చెపుతున్నాడు. తగ్రేతి. న చ శక్యత ఇతి. అక్కడ లక్షణకు కావలసిన సామగ్రి లేదని వెనుకనే చెప్పబడింది. తథైవేతి. అక్కడ గుణవృత్తి యుక్తం కాదు అని అర్థం. లోచనం

వస్తునో యత్సూర్వం విశేషణం కృతం తద్వ్యాచప్టే - చారుత్వప్రతీతయే ఇతి. న సర్వమితి. కించిత్తు భవతి, యథా - “నిఃశ్వాసాన్ధ ఇవాదర్శః" ఇతి. యదుక్తమ్‌ - “కస్యచిద్ధ్వనిభేదస్య సా తు స్యాదుపలక్షణమ్‌” ఇతి. ప్రసిద్ధితో లావణ్యాదయః శబ్దాః, వృత్తానురోధవ్యవహారానురోధాదే:ః “వదతి బిసినీ పత్రశయనమ్‌” ఇత్యేవమాదయ:ః. ప్రాగితి. ప్రథమోద్ద్యోతే. “రూఢా యే విషయే ఒ౬న్యత్ర” ఇత్యత్రాన్తరే. న సర్వమితి యథాస్మాభిః వ్యాఖ్యాతం తథా స్ఫుటయతి- యదపి చేతి. గుణవృత్తే రితి పబ్బమీ. అధునా ఇతర రూపోవజీవకత్వేన తదితరస్మాత్‌ తదితరరూపోవజీవకత్వేన చ తదితరస్మాదిత్యనేన పర్యాయేణ వాచకత్వాత్‌ గుణవృత్తేశ్చ ద్వితయాదపి భిన్నం వ్యజ్ఞకత్వమిత్యుపపాదయతి - వాచకత్వేతి. చోఒవధారణే భిన్నక్రమః. అపిశబ్దోఒపి న కేవలం పూర్వోక్తో హేతుకలాపః యావత్తదుభయాశ్రయత్వేన ముఖ్యోపచారాశ్రయత్వేన యద్‌ వ్యవస్థానం తదపి వాచకగుణవృత్తి విలక్షణ సైవేతి వ్యాప్తిఘటనమ్‌. తేనాయం తాత్సర్యార్థః - తదుభయా శ్రయత్వేన వ్యవస్థానాత్‌ తదుభయవైలక్షణ్యమితి.

తృతీయోద్దోత: 789 బాలానందిని

వన్తువుకు పూర్వం ఉపయోగించిన (వ్యజ్యరూపావచ్చిన్నమ్‌) విశేషణాన్ని వివరిస్తున్నాడు - చారుత్వప్రతీతయే ఇతి. న నర్వమితి. ఏదైనా ఒకటి కావచ్చును - “నిఃశ్వాసాస్థ ఇవాదర్శః” ఇత్యాదులలో చెప్పినట్లు. అందుచేతనే “కన్య చిద్ధ్యనిభేదన్య'

• (5.119) అని వెనక చెప్పబడింది. ప్రసిద్దివల్ల 'లావణ్య' మొదలైన శబ్దాలు ప్రయోగించబడతాయి. వృత్తానురోధం, వ్యవహారానురోధం మొదలైనవాటివల్ల “వదతి బిసినీపత్రశయనమ్‌"” ఇత్యాదులు ప్రయోగించబడతాయి. ప్రాగితి - ప్రధమోద్ద్యోతంలో “రూఢా యే విషయేఒన్యత్ర” (కా.1.16) అనే కారికదగ్గర. “న సర్వమ్‌” అనే దానిని మేము ఏ విధంగా వ్యాఖ్యానించి ఉన్నామో దానినే స్పష్టీకరిస్తున్నాడు - యదపి చేతి. గుణవృత్తేః

• ఇది పంచమ్యంతం. అధునేతి. ఇతరరూపం ఉపజీవకంగా కలదగుటచేత, అనగా గుణవృత్తిని ఆశ్రయించి ఉండడంచేత, తదితరంకంటె, అనగా వాచకత్వంకంటె, తదితరరూనం ఉవజీవకంగా కలిగి ఉండడంచేత, అనగా వాచకత్వాన్ని ఆశ్రయించడంచేత, తదితరంకంటె, అనగా గుణవృత్తి ప్రకారం కంటె - ఈ విధంగా పర్యాయంచేత, వాచకత్వంకంటె, గుణవృత్తికంటె, ఈ రెండింటికంటె కూడ వ్యంజకత్వం భిన్నమైనది అని ఉపపాదిస్తున్నాడు - వాచకత్వేతి. 'చ'కు ఆవధారణం (నిశ్చితత్వం) అర్థం. ఇది భిన్నక్రమం. “విలక్షణస్య'తో అన్వయిన్తుంది. అనగా “వాచకత్వగుణ వృత్తిత్వ విలక్షణ స్యైవ” అని అర్ధం. “అపి' శబ్దం కూడ భిన్నక్రమం (వ్యవస్థానమ్‌' తో అన్వయిస్తుంది) కేవలం వెనక చెప్పిన హేతుసముదాయమే కాదు - ఆ రెండింటిని ఆశ్రయించుకొని, అనగా ముఖ్యమైన వాచకత్వాన్ని, ఉపచారరూపమైన గుణవృత్తినీ, ఆశ్రయించుకొని ఉండడం అనేది కూడ వాచక - గుణవృత్తి విలక్షుమైనదానికే కుదురుతుంది అని వ్యాష్తిని చెప్పినట్లయింది. “ఏది దేనిని ఆశ్రయించుకొని ఉంటుందో అది దానికంటె విలక్షణమైనది” అని వ్యాప్తి. అందుచేత ఇక్కడ తాత్పర్యార్థం ఇది - ఆ రెండింటినీ అఆశ్రయించుకుని ఉండడంవల్ల ఆ రెండింటికంటె దీనికి వైలక్షణ్యం ఉన్నది.

ధ్వన్యాలోకం

వ్యజ్ఞాకత్వం హి క్వచిద్వాచకత్వాశ్రయేణ వ్యవతిష్టతే, యథా వివక్షితాన్యపరవాచ్యే ధ్వనౌ, క్వచిత్తు గుణవృత్తాశ్రయేణ - యథా అవివక్షితవాచ్యే ధ్వనౌ. తదుభయాశ్రితత్వప్రతిపాదనాయైవ చ ధ్వనేః వ్రథమతరం ద్వౌ ప్రభేదావుపన్యస్తా. తదుభయాశ్రితత్వాచ్చ

790 భ్వన్వాలోకః తదేకరూపత్వం తన్య న శక్యతే వక్తుమ్‌ు. యస్మాత్‌ న తద్వాచకత్సైకరూవమేవ, క్వచిల్లక్షణాశయేణ వృత్తే, నచ లక్షదైకరూపమేవ, అన్యత్ర వాచకత్వాశ్రయేణ వ్యవస్థానాత్‌. న చోభయథధర్మత్వేనైవ తదేకైకరూపం న భవతి, యావద్వాచక త్వలక్షణాదిరూపరహితశబ్ధధర్మత్వేనాపి. తథా హి - గీతధ్వనీనామపి వ్యజ్ఞకత్వమనస్తి రసాదివిషయమ్‌. న చ తేషామ్‌ వాచకత్వం లక్షణా వా కథంచిల్లక్ష్యతే. శబ్బాదన్యత్రాపి విషయే వ్యజ్ఞుకత్వస్య దర్శనాత్‌, వాచకత్వాదిశబ్బ ధర్మప్రకారత్వమయుక్తం వక్తుమ్‌ు. యది చ వాచకత్వలక్షణాదీనాం శబ్దప్రకారాణాం ప్రసిద్ధప్రకారవిలక్షణత్వేఒపి వ్యజ్ఞకత్వం ప్రకారత్వేన పరికల్ప్యతే తచ్భబ్ద స్యైవ ప్రకారత్వేన కస్మాన్న పరికల్ప్యతే. తదేవం శాబ్దే వ్యవహారే త్రయః ప్రకారాః - వాచకత్వం, గుణవృత్తి:, వ్యజ్ఞుకత్వం చ. తత్ర వ్యజ్ఞుకత్వే యదా వ్యబ్యప్రాధాన్యం తదా ధ్వనిః, తస్య 'చ అవివక్షితవాచ్యః వివక్షితాన్యపరవాచ్యశ్చేతి ద్వౌ ప్రభేదౌ అనుక్రాన్తా ప్రథమతరం తౌ సవిస్తరం నిర్జీతౌ. బాలానందిని

వ్యజ్తుకత్వం హీతి. వ్యంజకత్వం కొన్ని చోట్ల వాచకత్వాన్ని ఆశ్రయించి ఉంటుంది

• ఉదాహరణకి వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనిలో. కొన్ని చోట్ల గుణవృత్తిని ఆశ్రయించి ఉంటుంది, ఉదాహరణకి * అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలో ధ్వని ఆ రెండింటినీ ఆశ్రయించి ఉంటుందని ప్రతిపాదించడం కొరకే మొట్టమొదట రెండు ధ్వని భేదాలు చెప్పబడ్డాయి. ఆ రెండింటినీ ఆశ్రయించి ఉండడంచేత అది (వ్యంజకత్వం) తద్రూపమే (వాచక ధూపమే లేదా గుణవృత్తిరూపమే) అని చెప్పడానికి శక్యం కాదు. ఎందువల్లననగా - అది వాచకత్వైకరూపం (కేవలవాచకత్వరూపం) కాదు; కొన్ని చోట్ల లక్షణని ఆశ్రయించి ఉంటూన్నది కదా? లక్షవైకరూపమే కాదు; వాచకత్వాన్ని ఆశ్రయించి కూడ ఉంటూన్నది కదా? ఇది ఉభయధర్మం అఆవడంచేత ఏ ఒక్కదాని స్వరూపం కలదీ కాదు అని కూడా

తృతీయోద్ద్యోతః 791 అనడానికి వీలులేదు; ఎందుచేత ననగా (యావత్‌) ఇది వాచకత్వం, లక్షణ మొదలైన రూపాలు లేని శబ్బ్దంయొక్క ధర్మంగా కూడ ఉంది. అదెట్లనగా - గీతధ్వనులకు కూడ రసాదివిషయకమైన వ్యంజకత్వం ఉంది. ఆ గీతధ్వనులకు ఏ విధంగానూ కూడ వాచకత్వం కాని, లక్షణ కాని కనబడడంలేదు. శబ్దంకంటె భిన్నమైనవాటిలో (చేష్టాదులలో) కూడ వ్యంజకత్వం కనబడుతున్నది, అందువల్ల ఇది వాచకత్వాది శబ్దధర్మాలలో ఒక ప్రకారం అని చెప్పడం అయుక్తం. వ్యంజకత్వం ప్రసిద్ధమైన ప్రకారాలకంటె విలక్షఐమైనా కూడ వాచకత్వం, లక్షణ మొదలైన శబ్దప్రకారాలలోని ఒక ప్రకారంగా కల్పించబడితే, (అలా కల్పించడానికి బదులు) శబ్దంయొక్క ప్రకారంగానే ఎందుకు కల్పించబడడంలేదు? అందుచేత - ఇంతవరకు చెప్పిన విధంగా శబ్దానికి సంబంధించిన వ్యవహారంలో వాచకత్వం, గుణవృత్తి, వ్యంజకత్వం అని మూడు ప్రకారాలు ఉంటాయి. వ్యంజకత్వం ఉన్నప్పుడు వ్యంగ్యానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నట్లయితే అప్పుడు అది ధ్వనికావ్యం. అవివక్షిత వాచ్యం, వివక్షితాన్యపరవాచ్యం అని దాని రెండు వభేదాలు ముందుగానే ఉపక్రమించి సవిస్తరంగా నిర్ణయించబడ్డాయి. లోచనం ఏతదేవ విభజతే - వ్యజ్ఞుకత్వం హీతి. ప్రథమతరమితి. ప్రథమోద్దోతే *'స' చ ఇత్యాదినా గ్రన్ధేన. హేత్వన్తరమపి సూచయతి -న చేతి. వాచకత్వ గౌణ త్వోభయవృత్తానవైలక్షణ్యాదితి హేతుః సూచిత: తమేవ ప్రకాశయతి - తథాహీత్యాదినా. తేషామితి - గీతాదిశబ్బానామ్‌. హేత్వన్తరమపి సూచయతి - శబ్దాదన్యత్రేతి. వాచకత్వగౌణత్వాభ్యామన్యద్వ్యళ్ఞు కత్వం శబ్బాదన్యత్రాపి వర్తమానత్వాత్‌, ప్రమేయత్వాదివత్‌ ఇతి హేతుః సూచితః, నన్వన్యత్ర అవాచకే యద్వ్యజ్ఞకత్వం తద్భవతు వాచకత్వాదేర్విలక్షఐమ్‌, వాచకే తు యత్‌ వ్యళ్ఞాకత్వం తదవిలక్షణమేవాస్విత్యాశబ్క్యాహ - యదీతి. ఆదిపదేన గౌణం గృహ్దాతి. శబ్దక్యేవేతి. వ్యజ్ఞుకత్వం వాచకత్వమితి యది పర్యాయే కల్చ్ప్యేతే తర్హి వ్యజ్ఞుకత్వం శబ్ద ఇత్యపి పర్యాయతా కస్మాన్న కల్ప్యతే; ఇచ్భ్చాయా అవ్యాహతత్వాత్‌, వ్యజ్ఞాకత్వస్య తు వివిక్తం స్వరూపం దర్శితం తద్విషయాన్తరే కథం విపర్యస్యతామ్‌. ఏవం హి పర్వతగత:ః ధూమః అనగ్నిజోఒపి స్యాదితి

792 ధ్వన్యాలోకః భావః. అధునా ఉపపాదితం విభాగముపనంహరతి - తదేవమితి. వ్యవహారగ్రహణేన సముద్రఘోషాదీన్‌ వ్యుదస్యతి. బాలానందిని

ఏతదితి. దీనినే వ్యజుకత్వం హి ఇతి అని విభజిస్తున్నాడు. ప్రథమతరమితి. ప్రథమోద్దోతంలో “స చ' ఇత్యాది గ్రంథంచేత. మరొక హేతువును కూడ సూచిస్తున్నాడు. =వచేతి. వాచకత్వం, గౌణత్వం అనే రెండింటి వృత్తాంతంకంటె వైలక్షణ్యంవల్ల; అనగా వాచ్యత్వం గౌణత్వం అనే రెండు వృత్తులకంటె భిన్నమైన దవడంచేత అని అర్ధం. ఆ విషయాన్నే తథాహి ఇత్యాది గ్రంథంచేత విశదీకరిస్తున్నాడు తేషామితి - గీతాదిశబ్దాలకు. మరొక హేతువును నూచిస్తున్నాడు - శబ్దాదన్యత్రేతి. “వ్యంజకత్వం వాచకత్వ - గౌణత్వాలకంటె భిన్నమైనది; శబ్దం కానివాటిలో కూడ ఉన్నది కాబట్టి; ప్రమేయత్వాదికం వలె” అని హేతువు సూచించబడింది. నన్వితి. (ఆశంక). వాచకం కాని గీతాదిశబ్దంలో ఉన్న వ్యంజకత్వం వాచకత్వాదికంకంటె విలక్షణం అయితే కావచ్చు. వాచకంలో ఉన్న ఆ వ్యంజకత్వం ఆ వాచకత్వంకంటె విలక్షణం కానిదే కావచ్చు కదా అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - యదీతి. “ఆది' పదంచేత గౌణం గ్రహించబడుతుంది. శబ్ద స్వైవేతి. వ్యంజకత్వం, వాచకత్వం అనేవి పర్యాయపదాలు అని కల్పించే పక్షంలో వ్యంజకత్వం, శబ్దం పర్యాయా లని ఎందుకు కల్పించడం లేదు? మీ ఇచ్చకి అడ్డు ఏముంది! వ్యంజకత్వానికి వివిక్తమైన, అనగా వాచకత్వంతో సంబంధంలేని, స్వరూపం (గీత ధ్వన్యాదులలో) చూపబడింది. అది విషయాంతరంలో (వాచకత్వం ఉన్న చోట) మాత్రం ఎందుకు మార్చుచెందాలి? ఇలా అయితే, అనగా వాచకత్వాదిమూలకమైన వ్యంజకత్వం వాచకత్వాదిమూలం కాకపోతే, వాచకత్వాది స్వరూపమే అయితే, పర్వతం మీద ఉన్న ధూమం అగ్నివల్ల పుట్టినది కాదని కూడ అనవచ్చు. ఇప్పుడు ఉపపాదించబడిన విభాగాన్ని ఉపసంహరిస్తున్నాడు - తదేవమితి. *'వ్యవహార' శబ్దం ప్రయోగించడంచేత సముద్రఘోషాదుల్ని వ్యావర్తింప చేస్తున్నాడు. అవి శబ్బ్దాలైనా వాటితో వ్యవహారం చేయబడదు కదా అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

అన్యో బ్రూయాత్‌ - నను వివక్షితాన్యపరవాచ్యే ధ్వనౌ గుణ వృత్తితా

నాస్తీతి యదుచ్యతే తద్యుక్తమ్‌. యస్మాద్వాచ్యవాచకప్రతీతిపూర్వికా

తృతీయోద్దోతః 793 యత్రార్థాన్తర ప్రతిపత్తి: తత్ర కథం గుణవృత్తివ్యవహారః? నహి గుణవృత్తౌ యదా నిమిత్తేన కేన చిద్విషయాన్తరే శబ్ద ఆరోష్యతే అత్యన్తతిరసృతస్వార్థః, యథా “అగ్నిర్మాణవకః” ఇత్యాదౌ, యదా వా స్వార్థమంశేనాపరిత్యజన్‌ తత్సమృన్ధ ద్వారేణ విషయా న్తరమాక్రామతి, యథా - “గజ్లాయాం ఘోషః” ఇత్యాదౌ తదా వివక్షితవాచ్యత్వముపపద్యతే. అత ఏవచ వివక్షితాన్యపరవాచ్యే ధ్వనౌ వాచ్యవాచకయోర్వ్వ్యయోరపి స్వరూపప్రతీతిరర్థావగమనం చ దృశ్యత ఇతి వ్యళ్ఞుకత్వవ్యవహారో యుక్ష్యనురోధీ. స్వరూపం ప్రకాశయన్నేవ పరావభాసకః వ్యళ్ఞాక ఇత్యుచ్యతే; తథావిధే విషయే వాచకత్వస్ట్యైవ వ్యళ్ఞుకత్వమితి గుణవృత్తివ్యవహారో నియమేనైవ న శక్యతే కర్తుమ్‌. బాలానందిని

అన్య ఇతి. మరొకడు ఇట్లు చెప్పవచ్చును - (ఆశంక) వివక్తితాన్యపరవాచ్యధ్వనిలో గుణవృత్తిత్వం లేదు అని చెప్పడం యుక్తమే. కారణం ఏమనగా ఎక్కడ మరొక అర్థం యొక్క ప్రతీతి వాచ్యవాచకప్రతీతిపూర్వకమైనదో, (వాచ్యవాచకజ్ఞానం కలిగిన తరవాత కలుగుతుందో) అక్కడ గుణవృత్తి వ్యవహారం ఎలా కుదురుతుంది? “అగ్ని ర్మాణవకః” (పిల్లవాడు అగ్ని) ఇత్యాదులలో వలె ఏదైన నిమిత్తంచేత ఒక శబ్దం ఎక్కడైతే పూర్తిగా తన అర్ధాన్ని క్రప్పిపుచ్చివేసి మరొక విషయంలో ఆరోపించబడుతుందో (పై ఉదాహరణలో 'అగ్ని' శబ్దం తన అర్థాన్ని పూర్తిగా విడిచివేసి పిల్లవానియందు ఆరోపించబడినట్లు), లేదా “గజ్లాయాం ఘోషః” ఇత్యాదులందు వలె ఎప్పుడైతే ఒక శబ్దం తన అర్థాన్ని ఒక అంశంచేత విడవకుండా ఆ అర్ధంతో ఉన్న సంబంధం ద్వారా మరొక విషయాన్ని (అర్ధాన్ని) ఆక్రమిస్తుందో, (పై ఉదాహరణంలో 'గజ్లా' శబ్దం తన (ప్రవాహరూపార్ధాన్ని కొంతవరకు విడిచివేసి ప్రవాహానికి దగ్గర ఉన్న తీరాన్ని బోధ్రించినట్లు) అలాంటి గుణవృత్తియందు వివక్షితవాచ్యత్వం కుదరదు కదా? అందువల్లనే వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనిలో వాచ్యవాచకాల రెండింటియొక్క న్వరూపప్రతీతి కలుగుతుంది, అర్భావగమనం (ద్వితీయార్థావగమనం) కూడ కనబడుతుంది గాన

794 ధ్వన్వాలోకః వ్యంజకత్వవ్యవహారం యుక్తియుక్తంగా ఉంటుంది. ఏది తన న్వరూపాన్ని ప్రకొశింపచేస్తూనే మరొకదానిని ప్రకాశింపచేస్తుందో అదే వ్యంజకం అని చెప్పబడుతుంది. అలాంటి విషయంలో వాచకత్వమే వ్యంజకంగా ఉంది గాన గుణవృత్తి అని వ్యవహరించడం కుదరదు అనే విషయం నిళ్చితమే. లోచనం

నను వాచకత్వరూపోపజీవకత్వాత్‌ గుణవృత్త్యనుజీవకత్వాదితి చ హేతుద్వయం యదుక్తం తదవివక్తితవాచ్యభాగే సిద్ధం న భవతి; తన్య లక్షదైకశరీరత్వాదిత్యభిప్రాయేణ ఉపక్రమతే-అన్యో బూయాదితి. యద్యపి చ తస్య తదుభయాశ్రయత్వేన వ్యవస్థానాదితి బ్రువతా నిర్ణీతచరమేవైతత్‌, తథాపి గుణవృత్తేః అవివక్షితవాచ్యస్య చ దుర్షిరూపం వైలక్షణ్యం యః పశ్యతి తం ప్రత్యాశజ్కానివారణార్జోఒజయముపక్రమ:. అత ఏవాద్యభేద స్య్వాజ్గీకరణ పూర్వకమయం ద్వితీయభేదాక్షేపః. వివక్షితాన్యపరవాచ్య ఇత్యాదినా పరాభ్యుపగమస్య స్వాణ్గీకారో దర్శ్యతే. గుణవృత్తివ్యవహారాభావే హేతుం దర్శయితుం తస్యా ఏవ గుణవృత్తేస్తావద్వృత్తాన్తం దర్శయతి - న హీతి. గుణతయా వృత్తి: వ్యాపారః గుణవృత్తిః. గుణేన నిమిత్తేన సాదృశ్యాదినా చ వృత్తిః అర్భాన్తరవిషయే ఒపి శబ్బన్య సామానాధికరణ్యమితి గౌణం దర్శయతి. యదా వా స్వార్థమితి లక్షణాం దర్శయతి. అనేన భేదద్వయేన చ స్వీకృతమవివక్షితవాచ్యభే దద్వయాత్మకమితి సూచయతి. అత ఏవ అత్యన్త తిరస్కృతవాచ్యశబ్టేన, విషయాన్తరమాక్రామతి చ ఇత్యనేన శబ్దేన తదేవ భేదద్వయం దర్శయతి. అత ఏవ చేతి - యత ఏవన తత్ర ఉక్త 'హేతుబలాద్గుణవృత్తివ్యవహారో న్యాయస్తత ఇత్యర్థః. యుక్తిం లోకప్రసిద్ధి రూపామబాధితాం దర్శయతి - స్వరూపమితి. ఉచ్యత ఇతి ప్రదీపాదిః. ఇన్టి యాదేస్తు కరణత్వాత్‌ న వ్యజ్ఞుకత్వం ప్రతీత్యుత్పత్తౌ.

బాలానందివి నన్వితి. వాచకత్వరూప్తాన్ని అపేక్షించే దవడం, గుణవృత్తిని అపేక్షించడం అనే,

తృతీయోద్దోతః 795 "పైన చెప్పిన హేతుద్వయ (వ్యంగ్యత్వం వాచ్యత్వగౌణత్వాలకంటె భిన్నమైనది అని స్థాపించడానికి చెప్పిన హేతుద్వయం) అవివక్షితవాచ్యభాగంలో సిద్ధం కాదు; కుదరదు, ఎందుచేత ననగా అది లక్షణారూపమైనది అనే అభిప్రాయంచేత ఉపక్రమిస్తున్నాడు - అన్యో బ్రూయాదితి. యద్యపీతి. అది (వ్యంజకత్వం) ఆ రెండింటినీ (వాచకత్వగౌఐత్వాలను) ఆశ్రయించి ఉన్నది కదా అని చెప్పడం ద్వారా ఈ విషయం వెనుకనే నిర్ణయించబడినా, (అందుచేత ఈ ఆశంకకు అవకాశం లేకపోయినా), గుఐవృత్తికీ, అవివక్షితవాచ్య ధ్వనికీ ఉన్న వైలక్షణ్యం (భేదం) నిరూపించబడడానికి శక్యం కానిది అని అనుకొనే వాని ఆశంకను నివారించడం కోసమే ఈ ఉపక్రమం. అందువల్లవే ఆ మొదటి భేదాన్ని (వివక్షితాన్యపరవాచ్యాన్ని) అంగీకరిస్తూ ఈ రెండవభేదం (అవివక్షితవాచ్యం) విషయంలో ఆకైెపం చేయబడుతున్నది. వివక్షితాన్యపరవాచ్వే ఇత్యాదికంచేత పరులు అంగీకరించిన దానిని తాను కూడా అంగీకరించి నట్లు చూపబడుతున్నది. గుణవృత్తివ్యవహారం లేకపోవడానికి (వివక్షితవాచ్యధ్వని గుణవృత్తి కాదనడానికి) హేతువును చూపడం కోసం ముందు ఆ గుణవృత్తియొక్క వృత్తాంతాన్ని చూపుతున్నాడు - న హీతి. గుణతయా= అవ్రధానంగా, వృత్తిః= శబ్దవ్యాపారం, 'గుణవృత్తి' నిమిత్తమైన సాదృశ్యాదిగుణంచేత, వృత్తిః= శబ్దం మరొక అర్థం విషయంలో కూడ, ప్రవర్తించడం, దానితో సామానాధికరణ్యం, “గుణవృత్తి, అని గౌణూన్ని చూపుతున్నాడు. యదా వా స్వార్థమ్‌ అని లక్షణను చూపుతున్నాడు. అనగా 'యదా నిమిత్తేని ఇత్యాదికంచేత గుఖవృత్తినీ, “యదా వా” ఇత్యాదికం చేత లక్షణావృత్తిని నిర్దేశిస్తున్నాడు అని అర్ధం. అవివక్తితవాచ్యభేదద్వయ రూపమైన వ్యంగ్యం ఈ భేదద్వయంచేత స్వీకరించబడింది, అనగా అది దీనిలో అంతర్గతం అయిపోతుంది అని సూచిస్తున్నాడు. అందుచేతనే “అత్యంతతిరస్కృత స్వార్థ” అనే పదంచేత “విషయాన్తరమాక్రామతి” అనే దానిచేత ఆ భేదద్వయాన్నే చూపుతున్నాడు. అత ఏవ చేతి - పైన చెప్పిన హేతువుల బలంవల్ల గుణవృత్తి అనే వ్యవహారం యుక్తం కాదు గాన అని అర్ధం. లోకప్రసిద్ధిరూపమైన, అబాధితమైన (కాదనడానికి వీలులేని) యుక్తిని చూపుతున్నాడు - స్వరూపమితి. ఉచ్యత ఇతి. ప్రదీపాదికం (చెప్పబడుతుంది) ఇంద్రియాదికం ఆయితే కరణం (సాధనం) గాన ప్రతీతి కలగడంలో వ్యంజకం కాదు. అనగా “స్వరూపం వ్యజ్ఞాయన్నేవ” ఇత్యాదివాక్యంలో దృష్టాంతంగా చూపబడినది వ్రదీపాదికమే కాని ఇంద్రియాదికం కాదు అని భావం.

796 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం

అవివక్షితవాచ్యస్తు ధ్వనిః గుణవృత్తేః కథం భిద్యతే? తస్య ప్రభేదద్వయే గుణవృత్తి ప్రభేదద్వయరూపతా లక్ష్యత ఏవ యతః; అయమపి న దోషః, యస్మాదవివక్షితవాచ్యో ధ్వనిః గుణవృత్తిమార్గాశ్రయో౭పి భవతి, న తు గుణవృత్తిరూప ఏవ. గుణవృత్తిర్హి వ్యజ్ఞుకత్వశూన్యాపి దృశ్యతే. వ్యజ్ఞుకత్వం చ యథోక్త చారుత్వహేతుం వ్యబ్య్యం వినా న వ్యవతిష్టతే. గుణవృత్తిస్తు వాచ్యధర్మాశయేబైవ వ్యబ్యమాత్రాశ్రయేణ చ అభేదోపచారరూపా సంభవతి; యథా తీక్టత్వాత్‌ అగ్నిః మాణవకః, ఆహ్హాదకత్వాచ్చన ఏవాస్యా ముఖమ్‌ ఇత్యాదౌ. యథా చ “ప్రియే జనే నాస్తి పునరుక్తమ్‌” ఇత్యాదౌ. యాపి లక్షణారూపా గుణవృత్తిః సాపి ఉపలక్షణీ యార్థసంబన్థమాత్రాశ్రయేణ చారురూపవ్యభ్యప్రతీతిం వినాపి సంభవత్యేవ, యథా - “మజ్చాః క్రోశన్తి” ఇత్యాదౌ విషయే.

బాలానందిని

అవివక్షితేతి. కాని అవివక్షితవాచ్యధ్వని గుణవృత్తికంటె ఎట్లా భిన్నం అవుతుంది? ఎందువల్సననగా - అవివక్షితవాచ్యధ్వనిభేదాలు రెండింటిలోనూ గుణవృత్తి భేదద్వయరూపం కనబడుతున్నది. (సమాధానం చెపుతున్నాడు) - ఇది కూడ దోషం కాదు; ఎందువల్ల ననగా - అవివక్షితవాచ్యధ్వని గుణవృత్తిమార్గాన్ని ఆశ్రయించి కూడా ఉంటుంది; అంతే కాని అది గుణవృత్తిరూపమే అయిపోదు. ఎందుచేతననగా వ్యంజకత్వంలేని గుణవృత్తి కూడా కనబడుతున్నది. వ్యంజకత్వం అయితే పైన చెప్పిన చారుత్వానికి హేతువైన వ్యంగ్యం లేకపోతే ఉండదు. కాని అభేదారోపరూపమైన గుణవృత్తి వాచ్యానికి సంబంధించిన ధర్మాన్ని అనగా వ్యాపారాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించి, వ్యంగ్యాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించి (రెండు విధాలుగా) ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకి = తీక్టత్వాన్ని పట్టి 'అగ్నిర్మాణవకః” అని, ఆనందం కలిగించేది అవడంచేత “ఈమె ముఖమే చంద్రుడు” అని ఇత్యాదులలో ఇంకా “ప్రియే జనే నాస్తి పునరుక్తమ్‌” (చూ.

తృతీయోద్దోతః 797 శో.14) ఇత్యాదులలో కూడ. (వీటిలో గుణవృత్తి మాత్రమే కాని వ్యంజకత్వం లేదు అని భావం). లక్షణారూపమైన గుణవృత్తి కూడ సుందరమైన వ్యంగ్యంయొక్క ప్రతీతి లేకపోయినా ఉపలక్షింపతగిన (వాచ్యార్థంకంటె అధికంగా గ్రహించడానికి తగిన) అర్ధంతో సంబంధాన్ని ఆశ్రయించడం మాత్రంచేతనే సంభవిస్తుంది. ఉదాహరణకి - “మజా: క్రోశన్తి” ఇత్యాది విషయంలో. ఇక్కడ వ్యంగ్యార్థం ఏదీ లేకపోయినా “మజ్బు' పదం లక్షణచేత మంచాలమీద ఉన్నవాళ్లని ఉపలక్షిస్తూన్నది అని అర్థం. లోచనం

ఏవమభ్యుపగమం ప్రదర్శ్య ఆక్షేపం దర్శయతి - అవివక్షితేతి. తు శబ్దః పూర్వస్మాద్విశేషం ద్యోతయతి. త స్వేతి. అవివక్షితవాచ్యస్య యత్‌ ప్రభేదద్వయం తస్మిన్‌ గౌణలాక్షణికత్వాత్మకం ప్రకారద్వయం లక్ష్యతే నిర్భాస్యతే ఇత్యర్థః, ఏతత్‌ పరిహరతి - అయమపీతి. గుణవృత్తేః యో మార్గః ప్రభేదద్వయం న ఆశ్రయో నిమిత్తతయా ్రాక్కక్ష్యానివేశీ యస్యేత్యర్థః. ఏతచ్చ పూర్వమేవ నిర్ణీతమ్‌. తాద్రూప్యాభావే హేతుమాహ - గుణవృత్తిరితి. గౌణలాక్షణికరూపా ఉభయీ అపీత్యర్థః. నను వ్యజ్ఞాకల్వేన కథం శూన్యా గుణవృత్తిర్భవతి? యత: పూర్వమేవోక్తమ్‌ -

ముఖ్యాం వృత్తిం పరిత్యజ్య గుణవృత్తార్థదర్శనమ్‌,

యదుద్దిశ్య ఫలం తత్ర శబ్లో నైన స్థలధ్గతిః. (కా. 117) ఇతి.

న హి ప్రయోజనశూన్య ఉపచారః, ప్రయోజనాంళనివేశీ చ వ్యజ్ఞానవ్యాపార: ఇతి భవద్భిరేవాభ్యధాయి ఇత్యాశబ్క్యాభిమతం వ్యజ్ఞకత్వం విశ్రాన్తిస్థానరూపం తత్ర నాస్తీత్యాహ - వ్యజ్ఞాకత్వం చేతి. వాచ్యధర్మేతి. వాచ్యవిషయః యః ధర్మ అభిధావ్యాపారః తస్యాశ్రయేణ, తదుపబృంహణాయేత్యర్థ. శ్రుతార్థాపత్తావివ అర్భాన్తరస్య అభిధేయార్థోపపాదన ఏవ పర్యవసానాదితి భావః. తత్ర గౌణస్యోదాహరణమాహ - యఖథేతి. ద్వితీయమపి ప్రకారం వ్యజ్ఞకత్వశూన్యం నిదర్శయితుముస[్రమతే - యాపీతి. చారురూపం విశ్రాన్తిస్థానమ్‌. తదభావే స వ్యళ్ఞుకత్వవ్యాపారో నైవోన్మీలతి, ప్రత్యావృత్త్య వాచ్య ఏవ విశ్రాన్తేః క్షణదృష్టనష్టవిభవప్రాకృతపురుషవత్‌.

798 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

ఏమితి. (పూర్వపక్షి ఈ విధంగా (వివక్షితాన్యపరవాచ్యధ్వనివిషయంలో) తన అంగీకారాన్ని చూపి ఇప్పుడు ఆక్షేపం చూపుతున్నాడు - అవివక్షితేతి. “తు' శబ్దం వెనుకటిదానికన్న దీని విశేషాన్ని సూచిస్తున్నది. తస్యేతి. అవివక్షితవాచ్యంయొక్క ఏ ప్రభేదద్వయం ఉన్నదో దానియందు గౌణత్వ - లాక్షణికత్వరూపమైన ('ప్రకారద్వయం, లక్ష్యతే= గుర్తించబడుతున్నది అని అర్ధం. దీనిని పరిహరిస్తున్నాడు - అయమపీతి. గుణవృత్తియొక్క ఏ మార్గం, భేదద్వయం, దేనికి ఆశ్రయమో, అనగా మొదటి కక్ష్యలో ఉంటుందో అది గుణవృత్తిమార్గాశ్రయం అని అర్ధం. ఈ విషయం పూర్వమే నిర్ణయించబడినది. తొద్రూప్యం లేకపోవడానికి (ఇది అదీ ఒకటే అని చెప్పడానికి వీలులేకపోవడానికి) హేతువును చెపుతున్నాడు - గుణవృత్తిరితి. గౌణ - లాక్షబీక రూపాలు గల రెండు విధాలైనదో కూడ అని అర్థం.

(ఆశంక) వెనుక “ముఖ్యాం వృత్తిమ్‌” ఇత్యాదికం చెప్పబడింది కదా? గుణవృ్తి వ్యంజకత్వశూన్యం ఎలా అవుతుంది? ఉపచారం ప్రయోజనం లేకుండా ఉండదు; వ్యంజనావ్యాపారం ప్రయోజనాంశానికి సంబంధించినది అని మీరే చెప్పారు కదా? అని ఆళంకించి, విశ్రాంతి స్థానరూపమైన ఏ వ్యంజకత్వం మాకు అభిమతమో అది అక్కడ లేదు అని చెపుతున్నాడు - వ్యజ్ఞుకత్వం చేతి. వాచ్యధర్మేతి - వాచ్యవిషయమైన ఏ ధర్మం, అభిధావ్యాపారం ఉన్నదో దానియొక్క ఆశ్రయంచేత అనగా, దానిని బలపరచడం కొరకు అని అర్ధం, శ్రుతార్థాపత్తిలో వలె రెండవ అర్థం వాచ్యార్థాన్ని సమర్థించడం కోసమే పర్యవసానం చెందుతుంది; అందువల్ల అని భావం.

“పీనో దేవదత్తః దివా న భుక్స్కే'అనే అర్భాపత్తిస్థ్టలంలో “రాత్రౌ భుక్కే” అనే గమ్యమానార్థం కేవలం వాచ్యార్థాన్ని సమర్థించినట్లు కొన్ని గౌఐస్థలాలలో ద్వితీయార్థప్రతీతి ఉన్నా అది వాచ్యార్థోపకారకంగా మాత్రమే ఉండడంవల్ల అక్కడ వ్యంజకత్వానికి ప్రాధాన్యం ఏమీ లేదని భావం.

వాటిలో గౌణానికి ఉదాహరణం చూపుతున్నాడు - యథేతి. వ్యంజకత్వశూన్యమైన రెండవ ్రకారాన్ని కూడ చూపడానికి ఉపశ్రమిస్తున్నాడు - యాపీతి. చారురూపం అనగా విశ్రాంతికి స్థానమైన సౌందర్యం, అది లేకపోతే వ్యంజకత్వవ్యాపారం వికనించనే విశసించదు. ఎందుచేతననగా అది తిరిగివచ్చి వాచ్యార్థంలోనే విశ్రమిన్తుంది. దాని స్ధితి క్షణకాలం కనబడి నశించిపోయిన దివ్య వైభవం గల ప్రాకృతపురుషుని స్థితి వంటిది.

తృతీయోద్దోతః 799 ధ్వ్యన్యాలోకం

యత్రతుసా చారురూవవ్యబ ప్రతీతి హేతుః తత్రాపి వ్యళ్ఞుకత్వానుప్రవేశేనైవ, వాచకత్వవత్‌. అసమావినా చార్జేన యత్ర వ్యవహారః, యథా - 'సువర్ణపుష్పాం పృథివీమ్‌' ఇత్యాదౌ తత్ర చారు రూపవ్యబ్ల్యప్రతీతివేం ప్రయోజికేతి తథావిధేఒపి విషయే గుణవృత్తౌ సత్యామపి ధ్వనివ్యవహార ఏవ యుక్ష్యనురోధీ. తస్మాదవివక్షితవాచ్యే ధ్వనౌ ద్వయోరపి ప్రభేదయోః వ్యజ్ఞకత్వవిశేషావిశిష్టా గుణవృత్తి: న తు తదేకరూపా, నహవృదయహృదయాపహ్ణాదినీ వతీయమానా సర్వం ప్రాక్‌ సూచితమపి నృుటతరప్రతీతయే పునరుక్తమ్‌.

బాలానందిని

యత్రేతి - ఎక్కడైతే ఆ గుణవృత్తి చారురూసమైన వ్యంగ్యంయొక్క వ్రతీతికి హేతువుగా ఉంటుందో అక్కడ కూడ వాచకత్వం వలె, వ్యంజకత్వంయొక్క అనుప్రవేశంచేతనే, నంబంధంచేతనే. “సువర్ణపుష్పాం పృథివీమ్‌” ఇత్యాదులలో వలె ఎక్కడ అనంభవియైన విషయంలో వ్యవహారం చేయబడుతుందో అక్కడ చారురూపవ్యంగ్యప్రతీతియే వ్యంగ్యవ్యవహారానికి నిమిత్తం. అందువల్ల ఆ విధమైన విషయంలో కూడ గుణవృత్తి ఉన్నా కూడ ధ్వని అని వ్యవహారమే యుక్తియుక్తంగా ఉంటుంది. అందువల్ల అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలోని రెండు ప్రభేదాలలో కూడ గుణవృత్తి వ్యంజకత్వవిశేషంతో, అనగా వ్యంజకత్వం అనే భేదకధర్మంతో, కూడినది కాదు. తదేకరూపం, అనగా వ్యంజకత్వంతో అభిన్నమైన రూపం కలది కాదు. ఎందుచేత ననగా అది సహృదయహృదయాహ్లాదినియైన ప్రతీయమానవృత్తి కాదు. (న') దీనితో కూడ అన్వయించుకొని ఈ అర్థం చెప్పబడింది) అది వ్యంగ్యం (ప్రతీతికి హేతువు కదా? ఇతరవిషయాలలో (స్థలాలలో) వ్యంగ్యం లేని గుణవృత్తి కనబడుతున్నది కదా?

వివరణ:- వృత్తిలోని “తస్మాత్‌” మొదలు “దర్శనాత్‌” వరకు ఉన్న వాక్యం సరిగా అన్వయించడం లేదు. భావం స్పష్టంగానే ఉన్నది. లోచనకారుడు బాలప్రియాకారుడూ కూడ శ్రమపడి ఏదో సమన్వయం నూచించారు. “వ్యజ్ఞుకత్వవిశేషావిశిష్టా'కు బదులు

800 ధ్వన్యాలోకః “వ్యళ్లుకత్వవిశేషావిష్టా” అనే పాఠం, “సహృదయహృదయాహ్ణాదినీ ప్రతీయమానా ప్రతీతిహేతుత్వాత్‌” కు బదులు “సహృదయహృదయాహ్లాదిప్రతీయమాన ప్రతీతి హేతుత్వాత్‌” అని పాఠం ఉంటే బాగుంటుంది. అపుడు దీని అర్థం - “ఈ రెండు ప్రభేదాలలోనూ కూడ గుణవృత్తి వ్యంజకత్వవిశేషంతో ఆవిష్టమైనది, కూడినది, అంతే కాని వ్యంజకత్వైకరూపం కాదు. ఇది సహృదయ హృదయాహ్హాదివ్రతీయమానార్ధ ప్రతీతికి హేతువు కదా?” అని అర్థం.

'ఏతచ్చేతి - ఇదంతా పూర్వం సూచించబడినా కూడ స్పష్టతరమైన జ్ఞానంకొరకు మళ్లీ చెప్పబడింది.

లోచనం

నను యత్ర వ్యజథ్శ్యేఒర్ధే విశ్రాన్తిః తత్ర కిం కర్తవ్యమిత్యాశబ్క్యాహ = యత్ర త్వితి, అస్తి తత్ర వ్యళ్ఞునవ్యాపారః పరిస్ఫుట ఏవేత్యర్థః. దృష్టాన్తం పరాణ్గీకృతమేవాహ - వాచకత్వవదితి. వాచకత్వే హి త్వయైవాణ్గీకృతో వ్యజ్ఞన వ్యాపారః ప్రథమం ధ్వనిప్రభేదమ్‌ అప్రత్యాచక్షాణేనేత్యర్థః. కిం చ వస్త్వన్తరే ముఖే నంభవతి నంభవదేవ వన్వన్తరం ముఖ్యవేవారోవ్యతే, విషయాన్తరమాత్రతస్తు ఆరోపవ్యవహార ఇతి జీవితముపచారస్య. సువర్ణ పుష్పాణాం తు మూలత ఏవ అసంభవాత్‌ తదుచ్చయనస్య తత్ర క ఆరోపవ్యవహారః? “'సువర్ణపుష్పామ్‌ పృథివీమ్‌ ' ఇతి హి స్యాదారోపః. తస్మాదత్ర వ్యజ్ఞనవ్యాపార ఏవ 'ప్రధానభూతో నారోపవ్యవహారః. స పరం వ్యళ్థానావ్యాపారానురోధితయా ఉత్తిస్టతి. తదాహ అనంభవినా ఇతి. ప్రయోజికేతి - వ్యబ్యమేవ హి ప్రయోజనరూపం ప్రతీతివిశ్రామస్థానమ్‌; ఆరోపితే త్వసంభవతి ప్రతీతివిశ్రాన్తిరాశబ్కనీయాపి న భవతి. సత్యామపీతి. వ్యజ్ఞునవ్యాపారసంపత్తయే క్ష్రణఇమాత్రమవలమ్బితాయా మితి భావః. తస్మాదితి = వ్యజ్యకత్వలక్షణో యో విశేషః తేన అవిశిష్టా అవిద్యమానం విశిష్టం విశేషః భేదనం యస్యాః, వ్యళ్ఞుకత్వం న తస్యా భేద ఇత్యర్థ:. యది వా వ్యజ్ఞుకత్వ లక్షణేన వ్యాపారవిశేషేణ అవిశిష్టా న్యక్సస్వతభావా; ఆ సమన్గ్హాత్‌ వ్యాప్తా. తదేకేతి - తేన వ్యజ్ఞుకత్వలక్షభేన సహ ఏకం రూపం యస్యాః సా తథావిధా

తృతీయోద్దోత: 801 న భవతి. అవివక్షితవాచ్యే వ్యళ్దుకత్వం గుణవృత్తేః పృథక్‌, చారుప్రతితి హేతుత్వమస్తీతి దర్శ్మయతి - విషయాన్తరే ఇతి. అగ్నిర్వటురిత్యాదా. ప్రాగితి. 1ప్రథమోద్ధ్యోతే. బాలానందిని

నన్వితి:- వ్యంగ్యాంతరంలోనే విశ్రాంతి ఎక్కడ ఉంటుందో అక్కడ ఏమి చేయాలి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - యత్ర త్వితి. అక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం అనే మరొక వ్యాపారం స్పష్టంగా ఉన్నది అని అర్థం. పరునిచేత అంగీకరించబడిన దృష్టాంతమే చెపుతున్నాడు - వాచకత్వవదితి - మొదటి ధ్వని ప్రభేదావ్ని ప్రత్యాఖ్యానించథి నువ్వు వాచకత్వంలో వ్యంజనవ్యాపారాన్ని ఆంగీకరించియే ఉన్నావు కదా అని భావం. మరొక విషయం ఏమనగా - సంభవించే (అనగా లోకంలో ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న) ముఖ్యమైన ఒక వన్తువునందు, పంభవించేదే అయిన ముఖ్యమైన మరొక వస్తువు ఎప్పుడు ఆరోపించబడుతుందో అప్పుడు, ఆ రెండూ వేరు వేరు విషయాలవడం మాత్రంచేత, దానిని ఆరోవం అంటారు, అదే ఉపచారానికి జీవితం. నువర్ణవుష్పాలనేవే అసలు లేవు. అలాంటప్పుడు వాటిని ప్రోగుచేనుకోవడం విషయంలో ఆరోపవ్యవహారం ఎక్కడిది? “నువర్ణపుష్పాం పృథివీమ్‌” అని ఇక్కడ ఆరోపం (కవిచేత చెప్పబడుతున్నది గాన) అది ఒక విధంగా ఆరోపం అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. అనగా ఉచ్చయనంలో ఆరోపం లేకపోయినా పృథివిమీద సువర్గపుష్పత్వం ఆరోపించబడుతున్నది అని మాత్రం ఏదో విధంగా చెప్పాలి. అందువల్ల ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారమే ప్రధానమైనది; ఆరోపవ్యవహారం ప్రధానం కాదు. కేవలం అది (ఆరోపం) వ్యంజనావ్యాపారాన్ని అనుసరించి బయలుదేరుతుంది. ఆ విషయమే అసంభావినా ఇత్యాది వాక్యంలో చెపుతున్నాడు. ప్రయోఖికేతి. ప్రయోజనరూపమైన వ్యంగ్యమే ప్రతీతివిశ్రాంతికి స్థానం కదా? అసంభవమైన ఆరోపంలో ్రతీతివిశ్రాంతి ఉంటుంది ఆవి ఆశంకించడానికి కూడ ఉండదు అని భావం. సత్యామపీతి. వ్యంజనవ్యాపారనిష్పత్తికోనం అది క్షణకాలంపాటు ఆవలంబించబడినా కూడ అని అర్ధం. తస్మాదితి. వ్యంజకత్వం అనే ఏ విశేషం ఉన్నదో దానిచేత, అవిశిష్టా= దేనికి విశిష్టం, అనగా భేదనం, లేదో అది. వ్యంజకత్వం ధాని భేదం కాదు అని అర్ధం. లేదా వ్యంజకత్వం అనే వ్యాపారంచేత, అవిశిష్టా= తిరస్కరించబడిన స్వభావం గలది; అంతటా వ్యాపించబడినది. (ఆవిష్టా) అనే పాఠం గ్రహిస్తే ఈ అర్ధం ఆనాయాసంగా లభిస్తుంది) తదేకేతి - ఆ న్యంజకత్వంతో ల్‌/

802 ధ్వన్వాలోక్ష ఒకే రూపం కలది కాదు. అనుమానప్రయోగం చూపుతున్నాడు - అవివక్షితవాచ్యంలో ఉన్న వ్యంజకత్వం గుణవృత్తికంటె భిన్నమైనది, అది సుందరవ్యంగ్యప్రతీతికి హేతువు అవుతున్నది కదా? వివక్షితవాచ్యంలో ఉన్న వ్యంజకత్వం వలె. గుణవృత్తిలో సుందరప్రతీతిహేతుత్వం లేదు కదా అనే విషయాన్ని చూపుతున్నాడు - విషయాంతరే ఇతి. “అగ్నిర్వటు:” ఇత్యాదులలో. ప్రాగితి. ప్రథమోద్ద్యోతంలో. ధ్వన్యాలోకం

అపిచ వ్యష్టుకత్వలక్షణో యః శబ్బార్థయోర్ధర్మః స ప్రసిద్ధ సంబన్థానురోధీతి న కస్యచిద్విమతివిషయతామర్హతి. శబ్దార్థయోర్షి ప్రసిద్ధో యః సంబన్ధః వాచ్యవాచకభావాఖ్యః తమనురున్థాన ఏవ వ్యజ్ఞకత్వలక్షణో వ్యాపారః సామగ్ర్యన్తరసంబన్థాత్‌ బె పాధికః ప్రవర్తతే. అత ఏవ వాచకత్వాత్తస్య విశేషః. వాచకత్వం హి శబ్దవిశేషస్య నియత ఆత్మా; వ్యుత్పత్తికాలాదారీభ్య తదవినాభావేన తస్య ప్రసిద్ధత్వాత్‌. స త్వనియత;ః బె పాధికత్వాత్‌; ప్రకరణాద్యవచ్చేదేన తస్య ప్రతీతేః, ఇతరథా తు అప్రతీతే:.

బాలానందిని

అపి చేతి. మరొక విషయం ఏమనగా - వ్యంజకత్వరూప మైన, శబ్బ్దార్ధాలలో ఉన్న ఏ ధర్మం ఉన్నదో అది ప్రసిద్దమైన నంబంధాలను అనుసరించియే ఉంటుంది గొన ఎవరికీ విమతి విషయం అవడానికి తగదు (ఎవరూ లేదనడానికి వీలైనది కాదు). ప్రసిద్ధమైన వాచ్యవాచకభావం అనే ఏ శబ్బార్ధాల నంబంధం గలదో దానినే అనునరించి వ్యంజకత్వవ్యాపారం కూడ ఉంటుంది. అయితే ఈ వ్యాపారం ఇతరసొమగ్రితో సంబంధం ఉండడంవల్ల బెపాధికంగా ప్రవర్తిస్తుంది. (ఉపాధి అనగా ఇక్కడ బాహ్యనిమిత్తం. దానిని ఆధారంగా చేనుకొని ఏర్పడినది కెపాధికం). అందువల్లనే దానికి వాచకత్వం కంటె విశేషం (భేదం). వాచకత్వం అనేది శబ్దవిశేషానికి ఉన్న నిశ్చితమైన న్వరూపం. ఎందువల్ల ననగా - వ్యుత్పత్తికాలంనుంచీ కూడ (బాల్యంలో ఆ శబ్దార్ధాలను అభ్యసించిననాటినుంచీ కూడ) అది (వాచకత్వం) దానితో (శబ్దంతో) అవినాభావంతో (విడదీయళక్యంకాని రీతిలో) ప్రసిద్ధంగా ఉంటుంది; అదైతే

తృతీయోద్దోత: 803 (వ్యంజకత్వమైతే) బెపాధికం అవడంచేత అనియతం; అనిశ్చితం, అది ప్రకరణాద్యవచ్చేదంచేత (ప్రకరణాదిసాహాయ్యంచేత) భాసిస్తుంది; అవి లేకపోతే భాసించదు. లోచనం

నియతస్వభావాచ్చ వాచ్యవాచకత్వాత్‌ బెపాధికత్వేన అనియతం వ్యజ్ఞాకత్వం కథం న భిన్ననిమిత్తమితి దర్శయతి - అపి చేతి. బొపాధిక ఇతి. వ్యళ్ఞుకత్వవైచిత్యం యత్పూర్వముక్తం తత్కత ఇత్యర్థః. అత ఏవ నమయనియమితాదభిధావ్యాపారాద్విలక్షణ ఇతి యావత్‌. ఏతదేవ సుటయతి - అత ఏవేతి. బె పాధికత్వం దర్శయతి - ప్రకరణాదీతి.

బాలానందిని

నియతేతి. నియతస్వభావంగల వాచ్యవాచకత్వంకంటె, కై పాధికం అవడంచేత అనియతమైన వ్యంజకత్వం భిన్ననిమిత్తం కానిది ఎలా అవుతుంది అని చూపుతున్నాడు

• అపి చేతి. బొపాధిక ఇతి - పూర్వం చెప్పిన వ్యంజకత్వవైచిత్యంచేత ఏర్పడినది అని అర్ధం. అందువల్లనే ఇది సమయం (సంకేతం) చేత నియమితమైన అభిధావ్యాపారంకంటె విలక్షణమైనది అని భావం. ఈ విషయాన్నే స్పష్టీకరిస్తున్నాడు - అత ఎవేతి. బె పాధికత్వాన్ని చూవుతున్నాడు - ప్రకరణాదీతి.

ధ్వన్యాలోకం

నను యద్యనియతః తత్కిం తస్య స్వరూపపరీక్షయా? నష దోషః. యతః శబ్దాత్మని తస్య అనియతత్వమ్‌; నతు స్వే విషయే వ్యబ్యలక్షణే. లిబ్లత్వన్యాయశ్చాస్య వ్యజ్ఞకభావస్య లక్ష్యతే, యథా లిబ్బత్వమాశ్రయేషు అనియతాభాసమ్‌, ఇచ్చాధీనత్వాత్‌; స్వవిషయా వ్యభిచారి చ, తథైవేదం యథా దర్శితం వ్యళ్టుకత్వమ్‌. శబ్బాత్మన్యనియతత్వాదేవ చ తస్య వాచకత్వప్రకారతా న శక్యా కల్పయితుమ్‌. యది హి వాచకత్వప్రకారతా తస్య భవేత్తచ్భబ్దాత్మని నియతతాపి స్యాత్‌ వాచకత్వవత్‌.

804 భ్వన్వాలోకః బాలానందిని నన్వితి - ఈ వ్యంజకత్వం అనియతం అయితే దీని స్వరూపాన్ని పరీక్షించడం ఎందుకు?; ఈ దోషం లేదు. ఎందువల్ల ననగా అది శబ్దరూపంలో (శబ్దానికి సంబంధించినంతవరకు) అనియతం కాని వ్యంగ్యరూపమైన తన విషయంలో అనియతం కాదు. ఈ వ్యంజకభావానికి లింగత్వన్యాయం కనబడుతుంది. అనగా లింగానికీ (వహ్వాదిసాధకమైన ధూమాదిలింగానికీ) దీనికీ కొంత సామ్యం ఉంది. ఇచ్చాధీనం అవడంచేత లింగత్వం ఏ విధంగా తన ఆశ్రయంలో అనియతమైన అవభాసం కలదో, అయితే తన విషయంలో వ్యభిచారి కాదో, పూర్వం వివరించబడిన వ్యంజకత్వం కూడా అదే విధంగా ఉంటుంది. శబ్దస్వరూపం విషయంలో అది అనియతమైనది గాన అది కూడ వాచకత్వంలో ఒక ప్రకారమే (వాచకత్వభేదమే) అని కల్పించడానికి శక్యం కాదు. అది వాచకత్వప్రకారమే అయితే అప్పుడు, వాచకత్వం వలె, శబ్దస్వరూపంలో నియతంగా ఉండేది. లోచనం కిం తస్యేతి - అనియతత్వాద్యథారుచి కల్చ్యేత, పారమార్థికం రూపం నాస్తీతి. న చ అవస్తునః పరీక్షా ఉపపద్యతే ఇతి భావః. శబ్బాత్మనీతి - సజ్కేతాస్పదే పదస్వరూపమాత్రే ఇత్యర్థః. ఆశ్రయేష్వితి - న హి ధూమే వహ్నిగమకత్వం నదాతనమ్‌; అన్యగమకత్వస్య, వహ్మగమకత్వస్య చ దర్శనాత్‌. ఇచ్చాధీనత్వాదితి - ఇచ్చాత్ర వక్షధర్మత్వజిజ్ఞాసా - వ్యాప్తిసుస్మూర్నాప్రభృతిః. స్వవిషయేతి - స్వస్మిన్‌ విషయే చ గృహీతే తైరూప్యాదౌ న వ్యభిచరతి. బాలానందిని కిమితి - అనియతం అవడంవల్ల, పారమార్ధికమైన (నిజమైన) రూపం ఏదీ లేకపోవడంచేత, ఇష్టానుసారం కల్పించబడవచ్చును. లేనిదాని పరీక్ష యుక్తం కాదు కదా అని భావం. శబ్దాత్మనీతి - సంకేతానికి స్థానమైన పదస్వరూపం విషయంలో మాత్రమే అని అర్ధం. ఆశ్రయేష్వితి. ధూమం ఎల్లప్పుడూ వహ్నిని ఊహింపచేస్తుంది అనడానికి వీలులేదు కదా? ఒకప్పుడు అది మరొక దానిని ఊహింపచెయ్యడం (మండుతున్న కట్టెలు ఫలానావి అయి ఉంటాయి, తడివి అయి ఉంటాయి ఇత్వాది విషయాలను ఊహింపచేయడం) వహ్నిని ఊహింపచేయకపోవడం మొదలైనవి

తృతీయోద్దోతం 805 ఉండవచ్చు కదా? ఇచ్చాధీనత్వాదితి - ఇక్కడ ఇచ్చ అనగా వక్షధర్మత్వాన్ని (ధూమం పర్వతంమీద ఉన్నదని) తెలుసుకోవాలని ఇచ్చ, వ్యాప్తిని స్మరించాలని ఇచ్చ మొదలైనది. అనగా ధూమం చూసినంతమాత్రాన ్రతీవానికీ, ఎల్లప్పుడూ వహ్నిజ్ఞానం కలగాలనే నియమం లేదు. ఒకడు యాదృచ్చికంగా ధూమాన్ని చూచినా మరొక ఆలోచనలోనికి వెళ్ళవచ్చు అని అర్థం. స్వవిషయేతి. (వహ్నిని ఊహింపచేయవలసివస్తే మాత్రం) (లింగత్వం) గ్రహించబడినం తనకు సంబంధించిన లింగం (ధూమాదికం) విషయంలోను, తనకు విషయమైన సాధ్యం (వహ్వాదివిషయంలోను), తైరూప్యాదులలోను చ్యభిచరించదు.

వినరణ:- ధూమాదిలింగాన్ని పట్టి వహ్నాధిని ఊహించడానికి ఆ లింగంలో పక్షవృత్తిత్వం, సపక్షవృత్తిత్వం, విపక్షావృత్తిత్వం అవే మూడు అంశాలు ఉండాలి. దేనిమీద సాధ్యం ఉన్నట్లు ఊహిస్తామో అది (పర్వతాదికం) పక్షం. దానితో సమానమైనది సపక్షం; వంటయిల్లు మొదలైనది. దానిక విరుద్ధమైనది విపక్షం; చెరువు మొదలైనది. ధూమం పర్వతంమీద ఉండాలి, (పక్షవృత్తిత్వం); వంటయిల్లు మొదలైనవాటిలో కూడ ధూమం ఉండాలి (సపక్షవృత్తిత్వం). చెరువులో ఉండకూడదు (విపక్షావృత్తిత్వం). ఈ మూడు రూపాలు ఉన్నదే నిర్దుష్టమైన లింగం. ఈ విషయాలు వేటిలోను లింగం వ్యభిచరించకపోయినా ఇచ్చాదులు లేకపోతే సాధ్యజ్ఞానం కలగదు. అట్లే వ్యంగ్యం విషయం కూడ అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

న చ తథావిధ బెపాధికో ధర్మః శబ్దానామౌత్పత్తిక శబ్బార్థ సంబన్థవాదినా వాక్యతత్త్వవిదా పౌరుషాపొౌరుషేయయోర్వాక్యయోః: విశేషమబిదతా పనియమేనాభ్యుపగన్తవ్యః; తదనభ్యుపగమే హి తన్య ళబ్బార్భన ౦బన్ఫనిత్యత్వే నత్యవి అపౌరుచషేయు పౌరు షయయోర్వాక్యయోః అర్థప్రతిపాదనే నిర్విశేషత్వం స్యాత్‌. తదభ్యూవగవేే తుం పౌరచషేయాణాం వాక్యానాం పురు షేచ్చ్భానువిధానమారోపితౌపాధికవ్యాపారాన్తరాణాం సత్యపి స్వాభిధేయసంబన్థాపరిత్యాగే మిథ్యార్థతాపి భవేత్‌.

806 భ్వన్వాలోకః బాలానందిని

స బేతి :- శబ్దాలకు అర్భాలకు ఉన్న సంబంధం నిత్యం అని చెప్పేవాడూ, వాక్యాలు పొరుషేయా లనీ అపౌరుషేయా లనీ రెండు విధా లని విశేషాన్ని చెప్పేవాడూ అయిన వాక్యతత్త్వవేత్త (మీమాంసకుని) చేత కూడ శబ్దాలకు ఆ విధమైన బె పాధికమైన ధర్మం తవ్పక అంగీకరించ తగినదే. అది అంగీకరించకపోతే అతనికి శబ్దారసంబంధనిత్యత్వం ఉన్నా కూడ అపౌరుషేయ - పౌరుషేయ వాక్యాల అర్ధ ప్రతిపాదనంలో భేదం ఏమీ ఉండదు. దాన్ని (ల పాధికధర్మాన్ని) అంగీకరించే పక్షంలో పురు షేచ్చ్భానునరణంచేత ఆరోపించబడిన బెపాధికమైన వ్యాపారాంతరం గల పొరుషేయవాక్యాలకు తమ అర్ధంతో నంబంధాన్ని త్యజించకపోయినా మిథ్యార్థప్రతిపాదకత్వం కూడ ఉంటుంది.

లోచనం

న కస్య చిద్విమతిమేతీతి యదుక్తం తత్‌ స్ఫుటయతి - స చేతి. వ్యళ్ఞకత్వలక్షణ ఇత్యర్థః. బొత్పత్తికేతి - జన్మనా ద్వితీయో భావవికారః నత్తారూపసామీప్యాల్లక్ష్యతే; విపరీతలక్షణాతో వానుతృత్తి:; రూఢ్యా వా బె త్పత్తికశబ్ద: నిత్యపర్యాయః. తేన నిత్యం యః శబ్బార్థయోః శక్తిలక్షణం నమృన్ఫమిచ్చతి జైమినేయః తేనేత్యర్థః. నిర్విశేషత్వమితి. తతశ్చ పురుషదోషానుప్రవేశస్య అకించిత్కరత్వాత్‌ తన్నిబన్ధనం పౌరుషేయేషు వాక్యేషు యదప్రామాణ్యం తన్న సిద్ధ్యేత్‌. ప్రతిపత్తురేవ హి యది తథా ప్రతిపత్తి: తర్హి వాక్యస్య న కళ్చిదపరాధ ఇతి కథమటప్రామాణ్యమ్‌? అపౌరుషేయే వాక్యేఒపి ప్రతిపతృదౌరాత్మ్యాత్‌ తథా స్యాత్‌.

బాలానందిని

నేతి. వ్యంజకత్వం ఎవనికీ కూడ విమతివిషయత్వాన్ని పాందదు (అందరూ దీనిని ఆంగీకరిరచాలి) అని చెప్పినదానినే విశదీకరిన్తున్నాడు - స చేతి. వ్యఖ్యకత్వలక్షణ మైన బె పాధికధర్మం అని అర్ధం. బొత్సత్తికేతి. జన్మచేత సామీప్యాన్ని పట్టి సత్తారూపమైన రెండవ భావవికారం లక్షణయా బోధించబడుతుంది. లేదా విపరీతలక్షణచేత అనుత్పత్తి బోధించబడుతుంది. లేదా రూఢిచేత 'బె తృత్తిక' శబ్దం నిత్యపర్యాయం. అందుచేత ఏ జైమినేయుడు (మీమాంసకుడు) శబ్బార్థాల శక్తిరూపమైన సంబంధం నిత్యమైన దని

తృతీయోద్దోతః 807 అంగీకరిస్తాడో వానిచేత అని అర్ధం. నిర్విశేషత్వమితి. అలా అయితే పురుషదోషానుప్రవేశం ఏమీ చేయజాలదు కాబట్టి దానిని పట్టి పౌరుషేయవాక్యాలకు ఏ అ్రామాణ్యం చెప్పబడుతున్నదో అది సిద్ధించదు. తెలుసుకొనేవాడే అలా తెలుసుకుంటున్నాడు అంటే అందులో వాక్యం అపరాధం ఏదీ లేదు గాన దానికి అప్రామాణ్యం ఎలా కలుగుతుంది? అపౌరుషేయవాక్యంలో కూడా ప్రతిపత్తయొక్క దోషంవల్ల అ(ప్రామాణ్యం చెప్పవలసి వస్తుంది.

వివరణ:- “బొత్పత్తికన్తు శబ్దస్యార్ధేన సంబన్థః” ఇత్యాదికైమిని సూత్రంలో శబ్బార్ధాల సంబంధం బెత్పత్తికం అని చెప్పబడింది. ఇక్కడ 'బె త్పత్తిక' శబ్దానికి నిత్యం అని అర్ధం. ఈ అర్ధం ఎలా వచ్చిందో అభినవగుప్తుడు మూడు విధాలు ప్రతిపాదించాడు. ప్రతివస్తువుకు ఆరు వికారాలు ఉంటా యని నిరుక్తంలో ప్రతిపాదించబడింది. జూయతే (వుడుతుంది), అస్తి(ఉంటుంది), వర్య్ళతే (పెరుగుతుంది), వివరిణమతే (మార్చుచెందుతుంది), అపక్షీయతే (క్షీణిస్తుంది), నశ్యతి (నశిస్తుంది) వీటికి షడ్భావవికారా లని పేరు. ఉత్పత్తి అనగా జన్మ అందుచేత ఇక్కడ ఈ పదంచేత దాని దగ్గరనే ఉన్న రెండవ భావవికారం, ఉండడం (సత్త) లక్షణయా బోధింపబడుతుంది. మొదటి పక్షంలో ఎల్లప్పుడూ ఉంటుందని, రెండవ పక్షంలో కొత్తగా పుట్టేది కాదు అని భావం. లేదా బెత్పత్తికళబ్దానికి రూఢిచేత నిత్యం అని అర్ధం.

పురుషుని వాక్యాలలో భ్రమప్రమాదాలకి అవకాశం ఉంటుంది. అందుచేత పౌరుషేయవాక్యాలకు పూర్తిగా ప్రామాణ్యం ఉండదు. వేదాలు అపొరుషేయాలు, పురుషులచేత నిర్మించబడినవి కావు. అందుచేత భ్రమప్రమాదాదిదోషాలు ఉండడానికి అవకాశం లేదు గాన అవి పరమప్రమాబాలు అని మీమాంసకుల మతం. శబ్దానికి అర్భానికీ ఉన్న సంబంధం నిత్యమైనదని అంగీకరించే ఈ మీమాంసకులు కూడా పౌరుషేయవాక్యాలలో బె పాధికాలైన వ్యంజకత్వాదివ్యాపారాంతరాలు కూడా ఉంటాయి అని అంగీకరించి తీరాలి. అందుచేతనే వాటి ప్రామాణ్యం సందిగ్ధమైనది. అలా అంగీకరించకపోతే శబ్దారసంబంధనిత్యత్వం పొరుషేయవాక్యాలకీ అపొౌరుషేయవాక్యాలకీ సమానమే అయినప్పుడు పౌరుషేయవాక్యాలు ప్రమాణం కావు అని చెప్పడానికి కారణం ఏమిటి? వాక్యాలలో ఏమీ లేదు; అర్ధం చేసుకొనేవాళ్లల్లో ఉండే లోపాన్ని పట్టే పౌరు షేయవాక్యాలకి అప్రామాణ్యం; అందుచేత ఈ ఉపాధిసంబంధాదు లేవీ అంగీకరించ వలసిన పని లేదు అని అంటే అప్పుడు అర్ధం చేసుకొనేవాళ్లల్లోని లోపాలను పట్టి

808 ధ్వన్వాలోకః అపౌరుషేయవాక్యాలకి కూడా అ(ప్రామాణ్యం చెప్పవలసివస్తుంది అని ఈ ప్రఘట్టకానికి భావం. ధ్వన్యాలోకం

దృశ్యతే హి భావానామపరిత్యక్తస్వభావానామపి సామగ్ర్యన్తర సంపాతసంపాదితౌపాధికవ్యాపారాన్తరాణాం విరుద్ధక్రియత్వమ్‌. తథాహి - హిమమయూఖప్రభృతీనాం నిర్వాపితసర్వజీవలోకం శీతలత్వముద్వహతామేవ ప్రియావిరహదహనదహ్యమానమాన సై; జనైః ఆలోక్యమానానాం సతాం సంతాపకారిత్వం ప్రసిద్ధమేవ. తస్మాత్పెరుషేయాణాం వాక్యానాం సత్యపి నైసర్గికే అర్ధసంబన్టే మిథ్యార్ధ్ణత్వం నమర్శయితుమిచ్చతా వాచకత్వవ్యతిరిక్తం కీించిద్రూవమౌపాధికం వ్యక్తవేవ అభిధానీయవ్‌. తచ్చ వ్యజ్ఞుకత్వాదృతే నాన్యత్‌. వ్యబ్యప్రకాశనం హి వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌. పౌరుషేయాణి చ వాక్యాని ప్రాధాన్యేన పురుషాభిప్రాయమేవ ప్రకాశయన్తి. స చ వ్యబ్య ఏవ న త్వభిధేయః. తేన సహ అభిధానస్య వాచ్యవాచకభావలక్షణఎపమృన్థాభావాత్‌. |

బాలానందిని

దృశ్యతే ఇతి. భావాలు (పదార్థాలు)తమ స్వభావాన్ని విడవకపోయినా కొన్ని ఇతర సామగ్రుల కలయికచేత ఏర్పడిన బె పాధికమైన వ్యాపారాంతరం కలవి అవడంచేత విరుద్ధమైన పని చేయడం చూస్తున్నాం కదా? ఎట్లనగా - సకలప్రాబుల సంతాపాన్నీ తొలగించే శీతలత్వం ఉన్న చంద్రాదులనే, ప్రియావిరహాగ్నిచేత దహించుకొనిపోతూన్న మనస్సు గల జనులు చూచినప్పుడు అవి వాళ్లకు సంతాపం కలిగించడం ప్రసిద్ధమే కదా? అందువల్ల పొరుషేయవాక్యాలకు నిత్యమైన అర్ధసంబంధం ఉన్నా కూడ వాటి అర్ధం మిథ్య(అప్రమాణం) అనే విషయాన్ని సమర్థించా లని కోరేవాడు (మీమాంసకుడు) వాటికి వాచకత్వంకంటె అతిరిక్తమైన కెపాధికమైన ఏదో ఒక రూపం ఉంటుం దని న్పష్టంగా చెవృవలసి ఉంటుంది. అ బెపాధికరూపం వ్యంజకత్వమే గాని మరొకటి

తృతీయోద్దోతః 809 కాదు. వ్యంగ్యాన్ని ప్రకాశింపచేయడమే కదా వ్యంజకత్వం అనగా పౌరుషేయవాక్యాలు ప్రధానంగా పురుషాభిప్రాయాన్నే ప్రకాశింపచేస్తాయి. అది వ్యంగ్యమే కాని అభిధేయం కాదు. దానితో (అభిప్రాయంతో) శబ్దానికి వాచ్యవాచకత్వనంబంధం లేదు కదా? లోచనం

నను ధర్మాన్తరాభ్యుపగమేఒపి కథం మిథ్యార్థతా? నహి ప్రకాశకత్వలక్షణం స్వధర్మం జహాతి శబ్ద ఇత్యాశజ్క్యాహ - దృశ్యత ఇతి. ప్రాధాన్యేనేతి- యదాహ - “ఏవమయం పురుషో వేద” ఇతి భవతి ప్రత్యయః, న త్వేవమయమర్థః' (శాబరభాష్యం. మొ. సం. పేజి. 4) ఇతి. తథా ప్రమాణాన్తరదర్శనమత్ర బాధ్యతే, న తు శాబ్బ్దోఒన్వయ ఇత్యనేన పురుషాభిప్రాయానుప్రవేశాదేవ అబ్లుల్యగ్రవాక్యాదౌ మి థ్యార్ధత్వముక్తమ్‌. తేన సహేతి; అనియతతయా నైసర్గికత్వాభావాదితి భావః.

బాలానందిని

నన్వితి. ధర్మాంతరాన్ని అంగీకరించినా అసత్యార్థత్వం ఎందువల్ల? శబ్దం తన కున్న ప్రకాశకత్వం (బోధకత్వం) అనే తన ధర్మాన్ని విడవదు కదా అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు-దృశ్యతే ఇతి. ప్రాధాన్యేనేతి-"ఈ పురుషుడు ఇలా అనుకుంటున్నాడు” అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది కాని “ఈ విషయం ఇంతే అనే జ్ఞానం (పురుషవాక్యాలవల్ల) కలగదు కదా” అని అందుచేతనే శాబరభాష్యంలో శబరాచార్యులు అన్నారు. అట్లే వ్రమాణాంతరంచేత దర్శనం (ఈవాక్యార్థాన్ని వ్రత్యక్షాదిప్రమాణాంతరంచేత పరిశీలించడం) కొన్నిచోట్ల బాధించబడుతుంది, అంతేకాని శబ్బ్దంవల్ల కలిగే అన్వయం బాధించబడదు. ఈ విధంగా ఆ వాక్యార్ధంలో పురుషాభిప్రాయప్రవేశం ఉండడంవల్లనే “అబ్గుల్యగే కరివరకులమ్‌” (ఏనుగుల గుంపు వ్రేలిచివర ఉన్నది) ఇత్యాదివాక్యాలు అసత్యార్థా లని చెప్పబడింది. అనగా - “అబ్లుల్యగ్రే కరివరశతమ్‌ - ఇత్యాది వాక్యాలలో కూడ పదాల పరస్పరాన్వయం జరిగి వాక్యార్ధజ్ఞానం కలగడానికి అభ్యంతరం ఏదీ లేదు. ఆ వాక్యార్థాన్ని ప్రత్యక్షాదుల ద్వారా పరిశీలిస్తేనే అది అసత్యం అని తేలుతుంది అని భావం,

తేన సహేతి. పురుషాభిప్రాయం అనియతం (ఇలాగే ఉండాలి అనే నియమం ఏద్‌ లేనిది) అవడంచేత సహజత్వం (నిత్యత్వం) లేకపోవడంవల్ల అని భావం.

810 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం నన్వనేన న్యాయేన సర్వేషామేవ లౌకికానాం వాక్యానాం ధ్వనివ్యవహారః ప్రసక్తః? సర్వేషామప్యనేన న్యాయేన వ్యళ్ఞాకత్వాత్‌. సత్యమేతత్‌; కిం తు వక్రభిప్రాయప్రకాశనేన యద్వ్యజ్ఞుకత్వం తత్సర్వేషామేవ లౌకికానాం వాక్యానామవిశిష్టమ్‌. తత్తు వాచకత్వాన్న భిద్యతే; వ్యజ్యం హి తత్ర నానరీయకతయా వ్యవస్థితమ్‌; నతు వివక్షితత్వేన. యస్య తు వివక్షితత్వేన వ్యబ్య్యస్య స్థితః తద్వ్యజ్ఞుకత్వం ధ్వనివ్యవహారస్య ప్రయోజకమ్‌. బాలానందిని నన్వితి. ఈ న్యాయంచేత లౌకికవాక్యా లన్నింటినీ 'ధ్వని' అనవలసివస్తుంది కదా? ఈ న్యాయంచేత అన్ని వాక్యాలూ వ్యంజకాలే కదా? ఈ మాట నిజమే. సమస్త లౌకికవాక్యాలూ వక్తయొక్క అభిప్రాయాన్ని వ్యంజింపచేస్తాయి గాన వాటి కన్నింటికీ వ్యంజకత్వంలో భేదం లేదు; (అన్నీ వ్యంజకాలే). అయితే ఆ వ్యంజకత్వం వాచకత్వం కంటె భిన్నం కాదు. ఎందుచేత ననగా అక్కడ వ్యంగ్యం నాంతరీయకంగా (తప్పనినరియైనదిగా) ఉంది. అంతేకాని వివక్షితంగా కాదు. (అనగా వాక్యం వినగానే తప్పనిసరిగా వక్తయొక్క అభిప్రాయం తెలుస్తుంది. ఆ విధంగా అది ఆ వాక్యానికి వ్యంగ్యమే. ఇది అన్ని వాక్యాలలోనూ ఉంటుంది. కాని ఈ వ్యంగ్యం వ్యంజింపచెయ్యాలి అనే అభిప్రాయంతో విశేషించి వ్యంజింపచేయబడినది కాదు అని అర్ధం.) యస్యేతి. అయితే ఏ వ్యంగ్యం వివక్తితమై ఉంటుందో, వ్యంజింపచెయ్యా లనే అభిలాషతో వ్యంజింపచేయబడుతుందో ఆలాంటి వ్యంజకత్వమే ధ్వనివ్యవహారానికి ప్రయోజకం (నిమిత్తం). లోచనం నాన్తరీయకతయేతి - 'గామానయ'” ఇతి శ్రుతే౭ప్యభిప్రాయే వ్యక్తే తదభిప్రాయవిశిష్టోఒర్థః ఏవ అభిపేతానయనాదిక్రియాయోగ్యో, న త్వభిప్రాయమాత్రేణ కించిత్‌ కృత్యమితి భావః. వివక్షితత్వేనేతి - ప్రాధాన్యేనేత్యర్థవ. యస్య త్వితి. ధ్వన్యుదాహరణేష్వితి భావ:. కావ్యవాక్యేభ్యో

తృతీయోద్దోతః 811 హి న నయనానయనాద్యువయోగినీ ప్రతీతిరభ్యర్థ్యతే; అపి తు 'ప్రతీతివిశ్రాన్తికారిణీ; సా చ అభిప్రాయనిష్టైవ. నాభిప్రేతవస్తుపర్యవసానా. బాలానందిని

నాన్తరీకకతయా ఇతి:- “గామానయ'" (గోవును తీసికొనిరా) అన్న వాక్యం విన్న తరవాత అభిప్రాయం వ్యక్తమైనా కూడ ఆ అభిప్రాయంతో కూడిన అర్ధమే ఇష్టమైన ఆనయనాదిక్రియకు యోగ్యం అవుతుంది; అంతేకాని అభిప్రాయమాత్రంచేత ఏమీ ప్రయోజనం లేదు అని భావం. వివక్షితత్వేనేతి - ప్రధానంగా వివక్తితం అవడంచేత అని అర్ధం. యన్య త్వితి. ధ్వన్యుదాహరణాలలో అని అర్థం. కావ్యవాక్యాలవల్ల తీసికొనివెళ్ళడానికీ, తీసికొని రావడానికీ తదితరక్రియలకీ ఉపయోగించే ప్రతీతి అపేక్తించబడడం లేదు. మరేమనగా (వాచ్య) ప్రతీతికి విశ్రాంతిని కలిగించే ప్రతీతి అపేక్షించబడుతుంది. అది (విశ్రాంతి) అభిప్రాయంలోనే "ఉన్నది గాని ఇష్టమైన వస్తువునందు (వస్వానయనాదులందు) పర్యవసించేది కాదు.

వినరణ:- అన్ని వాక్యాలూ కూడ వక్షయొక్క అభిప్రాయాన్నే ఆవిష్కరిస్తాయి. ఆ విషయంలో (అభిప్రాయవ్యంజకత్వంలో) అన్ని వాక్యాలూ సమానమే. లౌకికవాక్యాలలో అభిప్రాయవ్యంజనంతో ఆగిపోవడానికి వీలులేదు. ఆ అభిప్రాయం నయన అనయనాదిక్రియలకు అనుకూలమైన అర్జాన్ని బోధించాలి. కావ్యవాక్యాలలో ఇట్లు కాదు. వాచ్యార్ధ ప్రతీతితోనే విశ్రాంతి కలుగుతుంది. వాచ్యార్థప్రతీతిని కలిగించి దానితో వాక్యం ఆగిపోతుంది. అయితే ఆ వాచ్యవిశ్రాంతి అంతటితో ఆగిపోక అభిప్రాయనిస్థమై ఉంటుంది. అనగా రసాదివ్యంగ్యంలో పర్యవసానం చెందుతుంది. అంతే కాని వాచ్యవస్తుమాత్రపర్యవసన్నం కాదు అని అర్ధం. ఇది బాలప్రియానుసారం వాసిన భావం. కాని “అభిప్రాయనిష్టైవ' అనేదానికి రసాదిపర్యవసాయిని అనే అర్ధం క్లిష్టకల్పన, పైన చూపినట్లే దీని అర్ధం యుక్తం అని తోచుచున్నది.

ధ్వ్యన్యాలోకం

యత్తు అభిప్రాయవిశేషరూపం వ్యబ్గ్య్యం శబ్దార్థాభ్యాం ప్రకాశతే తద్భవతి వివక్షితం తాత్పర్యేణ ప్రకాశమానం సత్‌. కింతు తదేవ కేవలమపరిమితవిషయస్య ధ్వనివ్యవహారస్య న ప్రయోజకమ్‌; అవ్యాపకత్వాత్‌. తథా దర్శితభేదత్రయరూపం తాత్పర్యేణ

812 భ్వన్వాలోక్ష ద్యోత్యమానమభిప్రాయరూపమనభిప్రాయరూపం చ సర్వమేవ ధ్వనివ్యవహారస్య ప్రయోజకమితి యథోక్త వ్యజ్ఞుకత్వవిశే షే ధ్వనిలక్షణే నాతివ్యాప్తిః: న చ అవ్యాష్తిః తస్మాద్వాక్యతత్త్వవిదాం మతేన తావద్వ్య్యజ్ఞుకత్వలక్షణ: శాబ్లో వ్యాపారో న విరోధీ; ప్రత్యుత అనుగుణ ఏవ లక్ష్యతే.

పరినిశ్చితనిరపభ్రంశబ్రహ్మణాం విపశ్చితాం మతమాశ్రిత్యైవ ప్రవృత్తోజయం ధ్వనివ్యవహార ఇతి యైః సహ కిం విరోధావిరోధౌ చిన్న్యేతే. కృత్రిమళశబ్బార్థసంబన్థవాదినాం తు యుక్షివిదామనుభవసిద్ధ ఎవాయం వ్యజ్ఞుకభావః, శబ్దానామర్థాన్తరాణామివ అవిరోధళ్చేతి న ప్రతిక్షేష్యపదవీమవతరతి.

బాలానందిని

యత్త్వితి. అభిప్రాయవిశేషరూపమైన ఏ వ్యంగ్యం శబ్బార్థాలనుండి 'ప్రకాశిస్తుందో అది తాత్పర్యంచేత ప్రకాశింపచేయబడినదై వివక్షితం అవుతుంది. అనగా దీనిని ప్రకాశింపచెయ్యాలి అనే అభిప్రాయంతో ప్రకాశింపచేయబడినట్లయితే దానిని వివక్షితం అనవచ్చు. అయితే ధ్వనివ్యవహారం అపరిమితమైన, అతివిసృతమైన వ్యవహారం గలది. అందుచేత ఈ అభిప్రాయవిశేషరూపమైన వ్యంగ్యం ఒక్కటే ధ్వనివ్యవహారానికి వయోజకం కాదు. తాత్పర్యంచేత వ్యంజింవబడే, వూర్వం చూవబడిన భేదత్రయరూపమైనదీ, అభిప్రాయరూపమైనదీ, అనభిప్రాయరూపమైనదీ అంతా కూడ ధ్వనివ్యవహారానికి ప్రయోజకం గాన ధ్వనిరూపమైన వ్యంజకత్వ విశేషంలో అతివ్యాప్తి లేదు. అవ్యాప్తి లేదు.

అనగా కొన్ని గుణీభూతవ్యంగ్యస్థలాలలో అభిప్రాయవిశేషరూపవ్యంగ్యం ధ్వనివ్యవహారానికి కారణం, కొన్నిచోట్ల, రసాదిధ్వనులలో అనభిప్రాయరూపవ్యంగ్యం ధ్వనివ్యవహారకారణం. అందుచేత వెనుక చెప్పిన ధ్వనిలక్షణం అన్నింటికీ వర్తిస్తుంది గొన అతివ్యాప్తి గాని అవ్యాప్తి గాని లేదు అని అర్ధం.

తస్మాదితి. అందువల్ల వాక్యతత్త్వవేత్తలైన మీమాంసకుల మతం ప్రకారం కూడ వ్యంజకత్వరూపమై:' శబ్దన్యాపారం విరోధి కాదు; పైగా అది దానికి అనుగుణంగానే కనబడుతున్నది.

కృతీయోద్దోతః 813

వైయాకరణులకు కూడ ధ్వని అంగీకార్యమే అని చెపుతున్నాడు - పరినిళ్చితేతి ;:-ఏ వచైయాకరణులతో కూడ విరోధావిరోదాలు చింతింనబడతాయో (చింతింపబడవలసి ఉన్నాయో) ఆ నిశ్చితమైన నిర్దుష్టశబ్దబ్రహ్మగల పండితుల మతాన్ని ఆశ్రయించే ఈ ధ్వనివ్యవహారం ్రవర్తించినది. అనగా వారితో పూర్వపక్షసిద్ధాంతాలు చేసే పని లేదని అర్థం.

తార్కికులకు కూడ ఈ విషయంలో విరోధం ఉండడానికి వీలులేదని చెపుతున్నాడు - కృత్రిమేతి. దీపాదులకు (అర్భాన్తరాణామ్‌) వలె శబ్దాలకున్న ఈ వ్యంజకత్వం శబ్దార్థసంబంధం కృత్రిమం అని అంగీకరించేవారికి కూడ అనుభవసిద్ధమే గాన, విరోధం లేదు గాన, వాళ్లు కూడ దీనిని నిరాకరించవలసిన పని లేదు.

లోచనం

నన్వేవమభిప్రాయ స్యైవ వ్యబ్యత్వాత్‌ త్రివిధం వ్యబ్యమితి యదుక్తం తత్‌ కథమ్‌ ఇత్యాహ - యత్త్వితి. ఏవం మీమాంసకానాం నాత్ర విమతిర్యుక్షేతి ప్రదర్శ్య వైయాకరణానాం సా నాస్తీతి దర్శయతి - పరినిశ్చితేతి. పరితః నిశ్చితం ప్రమాణేన స్థాపితం నిరవభంశం గలితభేదప్రవజ్బాతయా అవిద్యాసంస్కారరహితం, శబ్బార్థాఖ్యం ప్రకాశపరామర్శస్వభావం బ్రహ్మ వ్యావకత్వేన, బృవాద్విశేషశక్తినిర్భరతయా చ బృంహితం విశ్వనిర్మాణశక్తీశ్వరత్వాచ్చ బృంహణం యైరితి. ఏతదుక్తం భవతి - వైయాకరణాస్తావత్‌ బ్రహ్మపదేన అన్యత్‌ కించిదిచృన్తి, తత్ర కా కథా వాచకత్వవ్యళ్ఞుకత్వయోః? అవిద్యాపదే తు త్రెరపి వ్యాపారానరమభ్యుప గతమేవ. ఏతచ్చ ప్రథమోద్దోతే వితత్య నిరూపితమ్‌. ఏవం వాక్యవిదాం 'పదవిదాం చ అవిమతివిషయత్వం ప్రదర్శ్య వప్రమాణతత్త్వవిదాం తార్కికాణామపి న యుక్తాత్ర విమతిరితి దర్శయితుమాహ కృత్రిమేతి. కృత్రిమః సంకేతమాత్రస్వభావ: పరికల్పితః శబ్బార్థయోః సంబన్ట ఇతి యే వదన్తి నైయాయికసౌగతాదయ:. యథోక్తమ్‌ - “న సామయికత్వాచ్చబ్బార్థసంబ నృస్య” (న్యా.సూ. 12.56) ఇతి. తథా “శబ్బాః సంకేతితం ప్రాహుః” ఇతి. అర్భాన్తరాణామితి - దీపాదీనామ్‌. నన్వనుభవేన ద్విచన్దాద్యపి సిద్ధమ్‌, తచ్చ విమతిపదమిత్యాశజ్క్యాహ - అవిరోధశ్చేతి. అవిద్యమానో విరోధో నిరోధో

814 ధ్వన్వాలోకోః బాధకాత్మకో ద్వితీయేన జ్ఞానెన యస్య తేన అనుభవసిద్ధశ్చాబాధితశ్చేత్యర్థః. అనుభవసిద్ధం న ప్రతిక్షేష్యం యథా వాచకత్వమ్‌. బాలానందిని

నన్వితి. ఈ విధంగా అభిప్రాయమే వ్యంగ్యం అనే పక్షంలో వ్యంగ్యం మూడు విధాలు (వనస్వలంకారరసరూపం) అని వెనుక చెప్పినది ఎలా కుదురుతుంది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - యత్త్వితి. ఏవమితి - ఈ విధంగా వ్యంజకత్వం విషయంలో మీమాంసకులకు విమతి యుక్తం కాదు అని చూపించి ఈ విషయంలో వైయాకరణులకు విమతియే లేదని చూపుతున్నాడు - పరినిశ్చితేతి. పరితః= అన్ని విధాలా, నిశ్చితమ్‌= ప్రమాణంచేత స్థాపించబడిన, నిరపభ్రంశమ్‌ = సకలభేదాలు తొలగిపోయినదవడంచేత అవిద్యాసంస్కారం లేని, శబ్బార్థస్వరూపమైన, అనగా నామరూపాత్మకమైన, లేదా నామరూపాలకు అధిష్థానమైన, ప్రకాశపరామర్శస్వభావమైన, అనగా స్వప్రకాశజ్ఞానస్వరూపమైన, బ్రహ్మ= వ్యాపకం అయి ఉండడంచేత పెద్దది (వ్యాపకల్వేన బృహత్‌), విశేషశక్తులతో నిండి ఉండడంచేత కూడ అతివిసృతమైన (అనంతప్రమాణంగలది) అయిన బ్రహ్మ ఇక్కడ బృంహణం అనగా విశ్వనిర్మాణశక్తులచేత వరిణామనమర్ధమై ఉండడం, అనగా వివిధళక్తులచేత వ్రవంచరూపంలో పరిణమించడానికి సమర్థ మైనది, లేదా ప్రపంచనిర్మాశక్తికి, మాయకు, అధిష్టానమైనది అని అర్ధం. అలాంటి బ్రహ్మ ఎవరిచేత వరినిశ్చిత మైనదో వారు అని “పరినిశ్చితనిరవభ్రంశశబ్దబ్రహ్మణామ్‌” అనే పదానికి అర్ధం.

వినరణ:- “బృహ, బృహి వృద్ధ” అని వృద్ధ్యర్థకమైన బృహధాతువునుండి గాని, బృహి ధాతువునుండి గాని బ్రహ్మశబ్దం నిష్పన్నమైనది. ఆ బృహత్వానికి పరిమితిని చెప్పడానికి నిమిత్తం ఏదీ లేదు గాన దేనిని మించినది మరొకటి లేదో అది బ్రహ్మ కాల్పనికనామరూపాత్మకజగత్తుకు కారణంగా అది సగుణం అని, కల్పనారహితంగా నిర్గుణం అనీ ఆ బ్రహ్మయే చెప్పబడుతున్నది. 'వ్యాపకత్వేన బృహత్‌' అనే పదాలచేత నిర్ణణబ్రహ్మ “విశేషశక్తిభరితతయా చ బృంహితమ్‌” అనే పదాలచేత సగుణబ్రహ్మ చెప్పబడ్డాయి.

ఏతదితి. ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది. వైయాకరణులు బ్రహ్మపదంచేత (మామూలు శబ్దాలకంటె భిన్నమైన) మరొకదానిని కోరుతున్నారు. పారమార్థికసత్యంగొ ప్రతిపాదిస్తున్నారు. అలాంటప్పుడు వాచకత్వానికి గాని వ్యంజకత్వానికి గొని అవకాశం ఎక్కడ ఉంది? అయితే అవిద్యావస్థలో అనగా వ్యావహారికదశలో వాళ్లు కూడ

తృతీయోద్దోతః 815 వ్యంజకత్వరూపమైన మరొక వ్యాపారం అంగీకరించియే ఉన్నారు. ఈ విషయం ప్రథమోద్ద్యోతంలో సవిస్తరంగా నిరూపించబడింది.

వివరణ:- పరినిశ్చితేత్యాదివృత్తివాక్యంలో 'యైః'కి బదులు “తైః” అని ఉండి ఉంటుంది. 'యైః' శబ్దంతో ఆన్వయం నరిగా కుదరదు. “ఆ పండితుల మతాన్ని ఆశ్రయించే ఈ ధ్వనివ్యవహారం వచ్చింది గాన వాళ్లతో విరోధావిరోధచింతతో పని లేదు” అని అర్ధం చక్కగా కుదురుతుంది. లోచనకారుడు “పరినిశ్చితనిరపభ్రంశశబ్ద బ్రహ్మణామ్‌” అనే పదానికి అర్ధవివరణపూర్వకంగా చూపించిన విగ్రహవాక్యాన్ని “యమైరితి' అని పూర్తి చేశాడు. దానిని పట్టి 'మైః' అనేది వృత్తిగతమైన శబ్దం అని భాంతిచేత ఎవరో 'త్రైః'కి బదులు 'యైః' చేర్చి ఉంటారు.

ఏవమితి. ఈ విధంగా వ్యంజకత్వం వాక్యవేత్తలకూ, పదవేత్తలకూ కూడ విమతివిషయం (అనంగీకార్యం) కాదని చూపించి ప్రమాణతత్తవేత్తలైన తార్కికులకు కూడ ఈ విషయంలో విమతి యుక్తం కాదు అని చూపడానికి చెపుతున్నాడు - కృత్రిమేతి. శబ్బార్థాల సంబంధం, కృత్రిమం అనగా సంకేతమాత్రస్వరూప మైనది, కల్పించబడినది అని ఏ నైయాయికబౌద్ధాదులు అంటారో వారు. (నైయాయికులు) ఇలా చెప్పి ఉన్నారు - “శబ్దం లింగంగా ఉండి అర్థాన్ని బోధించేది కాదు(న); శబ్బ్దంనుండి అర్థజ్ఞానం సమయంచేత (సంకేతంచేత) కలుగుతుంది”. అట్లే (సొగతులు) “శబ్దాలు సంకేతిత మైన అర్థాన్ని బోధిస్తాయి” అని అన్నారు. అర్జ్భాన్తరాణామితి. దీపాదులకు, నన్వితి - ద్విచంద్రాదికం (ఒక చంద్రుడు రెండు చంద్రులుగా కనబడడం) అనుభవసిద్ధమే. కాని అది విమతికి స్థానం కదా అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - అవిరోధశ్చేతి. దేనికి రెండవ జ్ఞానంచేత విరోధం, అనగా బాధకరూపమైన (ఇదికాదు అనే) నిరోధం, లేదో అది. అనగా అనుభవసిద్ధము, బాధితం కానిది అని అర్ధం. అనుభవసిద్ధమైనదానిని, వాచకత్వాన్నివలె, కాదనడానికి వీలు లేదు.

ధ్వన్యాలోకం

వాచకత్వే హి తార్కికాణాం విప్రతిపత్తయః ప్రవర్తన్తామ్‌ - కిమిదం స్వాభావికం శబ్దానామ్‌ ఆహోస్విత్‌ సామయికమిత్యాద్యాః. వ్యజ్ఞుకత్వే తు తత్పృష్టభావిని భావాన్తరసాధారణే లోకప్రసిద్ధ ఏవ అనుగమ్యమానే కో విమతీనామవసరః? అలౌకికే హ్యర్ధే తార్కికాణాం

816 ధ్వన్వాలోక్షః విమతయో నిఖిలాః ప్రవర్తన్తే, నతు లౌక్‌కే. న హి నీలమధురాదిషు అశేషలోకేన్దియగోచరే బాధారహితే తత్తే పరస్పరం విప్రతిపన్నా దృశ్యన్తే. న హి బాధారహితం నీలం నీలమితి బ్రువన్నపరేణ ప్రతిషిధ్యతే - నైతన్నీలం పీతమితి. తథైవ వ్యఖ్ఞుకత్వం వాచకానాం శబ్దానామ్‌, అవాచకానాం చ గీతధ్వనీనామ్‌, అశబ్దరూపాణాం చ చేష్టాదీనాం యత్‌ సర్వేషామనుభవసిద్ధమేవ తత్కేనాపహ్నాయతే? అశబ్దమర్థం రమణీయం హి సూచయన్తః వ్యాహారాః తథా వ్యాపారాః నిబద్ధాశ్చానిబద్ద్ధాశళ్చ విదగ్ధపరిషత్స వివిధా విభావ్యన్తే. తానుపహాస్యతామాత్మనః పరిహారన్‌ కో౭ఒతిసందధీత సచేతాః? బాలానందిని వాచకత్వే ఇతి - శబ్దాల కున్న వాచకత్వం స్వాభావికమా లేదా సంకేతంచేత ఏర్పరచినదా అని వాచకత్వం విషయంలో తార్కికుల మధ్య విప్రతిపత్తులు (అభిప్రాయభేదాలు) ప్రవర్తిస్తే ప్రవర్తించవచ్చును. కాని దాని (వాచకత్వంయొక్క) వెనకనే ఉండేది, భావాన్తరములకు అనగా దీపం మొదలైన అన్యపదార్థాలకు సాధారణమూ, లోకప్రసిద్ధమూ, అయిన వ్యంజకత్వం అనుసరించబడుతున్నప్పుడు విమతులకు అవకాశం ఏది? అలౌకికాలైన విషయాలలో తార్కికుల అన్ని విమతులు ప్రవర్తిస్తాయి; అంతే కాని లౌకికవిషయాలలో విమతులు ్రవర్తించవు. సమస్తజనుల ఇంద్రియాలకీ గోచరమైన నీలము (రంగు) మధురం మొదలైన, బాధారహితమైన (ఇది నీలం కాదు ఇత్యాదివిధంగా బాధించడానికి, నిషేధించడానికి వీలులేని) తత్త్వం విషయంలో విప్రతిపత్తి చెందేవారు కనబడరు కదా? బాధారహితమైన నీలాన్ని (చూపి) " “ఇది నీలం” అన్నవానిని ఎవడూ కూడ “ఇది నీలం కాదు; ఇది పచ్చనిది' అని అంటూ నిషేధించడుకదా? అదే విధంగా వాచకాలైన సమస్తశబ్దాలలోను, వాచకాలు కొని గీత ధ్వనులలోను, శబ్దరూపాలే కాని చేప్టాదులలోను అందరికీ అనుభవసిద్ధంగా కనబడుతూన్న వ్యంజకత్వాన్ని ఎవడూ కప్పిపుచ్చడు. అశబ్దమైన అనగా శబ్దంచేత వాచ్యం కొని, సుందరమైన విషయాన్ని సూచిస్తూన్న పలుకులు, ప్రసిద్ధములు, అప్రసిద్ధములు అయిన ఇతర వ్యాపారాలు అనేకవిధము లైనవి వండితుల పరిషత్తులలో

తృతీయోద్దోతః 817 కనబడుతున్నాయి. తనకు పరిహాసొస్పదత్వాన్ని పరిహరించాలనుకునే బుద్ధిమంతుడు ఎవడు వాటిని అన్నింటినీ కాదంటాడు? (అలా అనేవాడు అందరికీ పరిహాసాస్పదు ఉవుతాడు అని భావం). లోచనం

నను తత్రాప్యేషాం విమతిః. నైతత్‌; న హి వాచకత్వే విమతిః సా; అపి తు వాచకత్వస్య నైనర్గికత్వకృత్రిమత్వాదౌ. తదాహ - వాచకన్వే హీతి. నన్వేవం వ్యజ్తుకత్వస్యాపి ధర్మాన్తరముఖేన విప్రతిపత్తివిషయతాపి స్యాదిత్యాశజ్క్యాహ

• వ్యజ్ఞాకత్వే తు ఇతి. భానాన్తరేతి. అక్షినికోచాదేః సాజ్కేతికత్వం చక్తురాదేః అనాదిః యోగ్యతా ఇతి దృష్ట్వా కామమస్తు సంశయః శబ్దస్యాభిధేయప్రకాశనే, వ్యజ్ఞుకత్వం తు యాదృశమేకరూపం భావాన్తరేషు తాదృ్భగేవ ప్రకృతే ఒపీతి నిశ్చితైకరూపే కః సంశయస్యావకాశః ఇత్యర్థః. నైతన్నీలమితి నీలే హిన వివతివత్తిః, అవి తం (ప్రాధానికవిదవు, పాఠరమాణవమిదవమ్‌ా, జ్ఞానమాత్రమిదమ్‌, తుచ్చమిదమ్‌ ఇతి తత్సృష్టావలౌకిక్య ఏవ విప్రతిపత్తయః. వాచకానామితి. ధ్వన్యుదాహరణేప్వితి భావః. అశబ్దమితి - అభిధావ్యాపారేణ అస్పృష్టమిత్యర్థః. రమణీయమితి - యద్గోష్యమానతయైవ సున్దరీభవతీత్యనేన ధ్వన్యమానతాయామసాధారణప్రతీతిలాభః ప్రయోజనముక్తమ్‌. నిబద్దాః ప్రసిద్ధాః. తానితి వ్యవహారాన్‌. కః సచేతాః అతిసందధీత, నాద్రియేతేత్యర్థవ. లక్షణే శత్రాదేశః. ఆత్మనః కర్మభూతస్య యోపహసనీయతా తస్యాః పరిహారేణ ఉపలక్షితః, తాం పరిజిహీర్చురిత్యర్థః.

బాలావందిని

నన్వితి. వాళ్లకు దాని విషయంలో (వాచకత్వం విషయంలో) కూడ విప్రతిపత్తి ఉంది కదా? అది కాదు; ఆ విమతి వాచకత్వం విషయంలో కాదు, మరేమనగా వాచకత్వం సహజమాలేక కృతిమమా ఇత్యాదివిషయంలోనే. ఆ విషయమే చెపుతున్నాడు = వాచకత్వే హీతి. నన్వితి. అబ్లైతే ఏదైన మరొకధర్మాన్ని పట్టి వ్యంజకత్వం కూడ విప్రతిపత్తి విషయం కావచ్చు కదా అని ఆళంకించుకొని చెపుతున్నాడు - వ్యజ్ఞుకత్వే త్వితి. భావాన్తరేతి. అక్షీతి, కండ్లు వికసింపచేయడం మొదలైనదానికి సాంకేతికత్వాన్ని, చక్తురాదీంద్రియాలకు అనాదిగా ఉన్న విషయజ్ఞానజననయోగ్యతను చూచి శబ్దానికి

818 భ్వన్వాలోకు ఉన్న అర్ధవ్రకాశనం విషయంలో సంశయం ఉంటే ఉండవచ్చు. వ్యంజకత్వం అయితే ఇతరవస్తువులలో (ప్రదీపాదులలో) ఎలా ఒకే విధంగా ఉంటుందో ప్రకృతంలో కూడ అలాగే ఉంటుంది. ఈ విధంగా నిశ్చితమైన ఒకే రూపం కలదాని విషయంలో సంశయానికి అవకాశం ఏముంది అని అర్ధం. నీలం విషయంలో ఇది నీలం కాదు అని విప్రతిపత్తి ఉండదు. మరేమనగా - (సాంఖ్యులు చెప్పినట్లు) ఇది ప్రధానం నుంచి పుట్టినదా, (వైశేషికాదులు చెప్పినట్లు) పరమాణువులనుంచి పుట్టిందా, (విజ్ఞానవాదులైన బౌద్భలు చెప్పినట్లు) ఇది విజ్ఞానరూపమా, (శూన్యవాదులైన బౌద్దులు చెప్పినట్లు) తుచ్చమా, అసలే లేనిదా, అని దాని సృష్టి విషయంలో ఇలాంటి విప్రతిపత్తు లన్నీ అలౌకికములే. అనగా లోకంలో ప్రసిద్ధమైన విషయాలను గూర్చి కాదు.

వివరణ:- అక్షినికోచాదేః అనేదానికి భావం ఇది. కళ్లుతెరిస్తే ఈ అర్థం, మూస్తే ఈ అర్ధం, ఇలా చూస్తే ఈ అర్ధం అని కొన్ని సంకేతాలు ఏర్పరచుకొన్నవాళ్లకే ఆక్షినికోచాదులవల్ల అర్జాలు తెలుస్తాయి. నేత్రాది ఇంద్రియాలవల్ల అనాదిగా ఒకే విధమైన జ్ఞానం కలుగుతుంది. ఈ విధంగా అక్షినికోచాదులవల్లా, నేత్రాదీంద్రియాలవల్లా జ్ఞానం కలుగుతున్నా మొదటిది సాంకేతికం, రెండవది స్వాభావికం. ఆదే విధంగా శబ్దంవల్ల కలిగే వాచ్యార్థజ్ఞానం సాంకేతికమా, స్వాభావికమా అని విప్రతిపత్తి ఉండవచ్చు.

చాచకానామితి - ధ్వన్యుదావారణలలో అని అర్భం. అళబ్దమితి. అభిధావ్యాపారంచేత స్పృశించబడనిది అని అర్ధం. రమణీయమితి - ఏది గుప్తంగా ఉంచుతేనే సుందరంగా ఉంటుందో ఆని చెప్పడంచేత ధ్వనింపచేయబడడంలో అసాధారణమైన ప్రతీతి (జ్ఞానం) యొక్క లాభం ప్రయోజనంగా చెప్పబడింది. విబద్ధా:- ప్రసిద్ధమైనవి. తానితి - వ్యవహారాలను. ఏ తెలివైనవాడు, అతిసందధీత= ఆదరించకుండా ఉంటాడు అని అర్ధం. 'పరిహరన్‌' అనే పదంలో “లక్షఐహేత్వోః క్రీయాయాః” (పా.నూ.3.2.126) అవే పాణినినూత్రంచేత లక్షణార్థంలో 'శతృ' ప్రత్యయం. వ్యవహారాలను ఆదరించడానికి లక్షణం ఉపహాన్యతాపరిహారం. ఉపహసనంలో కర్మయైన తనయొక్క ఏ ఉవహననీయత్వం ఉన్నదో దాని వరిహారంతో కూడీనవాడు, అనగా ఉపహననీయత్వాన్ని పరిహరించ దలచుచున్నవాడు అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

బ్రూయాత్‌ - అస్త్యతిసంధానావనరః; వ్యజ్ఞుకత్వం శబ్దానాం

గమకత్వమ్‌; తచ్చ లిబ్లత్వమ్‌; అతశ్చ వ్యబ్శ్య(ప్రతీతిః లిబ్గిప్రతీతిరేవేతి

తృలియోద్దోతః 819 లిజ్లిలిబ్లభావ ఏవ తేషాం వ్యబ్యవ్యళ్టుకభావ:ః, నాపరః కళ్చిత్‌. అతశ్చెతదవళ్యమేవ బోద్ధవ్యం యస్మాద్వ[క్రభిప్రాయాపేక్షయా వ్యష్ణాకత్వమిదానీమేవ త్వయా ప్రతిపాదితమ్‌; వక్తభిప్రాయశ్చ అనుమేయరూప ఏవ.

అత్రోచ్యతే - నన్వేవమపి యది నామ స్యాత్‌ కిం నళ్ళిన్నమ్‌? వాచకత్వగుణ వృత్తివ్యతిరిక్తో వ్యజ్ఞకత్వలక్షణ: శబ్దవ్యాపారో౭స్తీత్య స్మాభిరభ్యుపగతమ్‌. తస్య చైవమపి న కాచిత్‌ క్షతిః. తచ్చ వ్యజ్ఞాకత్వం లిబ్లత్వమస్తు అన్యద్వా. సర్వథా ప్రసిద్ధశాబ్బప్రకారవిలక్షణత్వం శబ్దవ్యాపారవిషయత్వం చ తస్యాస్తీతి నాస్త్యేవ ఆవయోర్వివాద:ః. న పునరయం పరమార్ధః యద్‌ వ్యజ్ఞుకత్వం లిబ్లత్వమేవ; సర్వత్ర వ్యబ్యప్రతీతిళ్చ లిణ్గిప్రతీతిరేవేతి.

బాలానందిని

టూయాదితి - ఎవరైనా ఇలా అనవచ్చు - నిరాకరించడానికి అవకాశం ఉంది. శబ్దాల కున్న వ్యంజకత్వం అనగా గమకత్వం (ఊహింపచేయడం). గమకత్వం అనగా లింగత్వమే. వ్యంగ్యప్రతీతి లింగిప్రతీతియే. అందుచేత వాటికి లింగలింగిభావమే కాని వ్యంగ్యవ్యంజకభావం అంటూ మరొకటి ఏదీ లేదు. ఈ కారణంచేత కూడా ఈ విషయాన్ని ఈ విధంగానే గ్రహించాలి; ఎందువల్ల ననగా వక్తయొక్క అభిప్రాయం దృష్ట్యా శబ్దాలకి వ్యంజకత్వం ఉంది అని నువ్వు ఇంత క్రితమే ప్రతిపాదించి ఉన్నావు. వక్తయొక్క అభిప్రాయం (ఆతడు పలికే మాటలను పట్టి) అనుమేయమే కదా?

వివరణ:- లింగం అనగా సాధనం - ధూమాదికం. లింగి అనగా సాధ్యం. వహ్వ్యాదికం. శబ్బానికీ నువ్వు చెప్పే రెండవ అర్ధానికీ సంబంధం లింగలింగిభావమే కాని వ్యంగ్యవ్యంజకభావం కాదు. అందుచేత రమణీయసూచకాలైన వ్యవహారాలను ఎవరైనా నిరాకరించడానికి అవకాశం లేకపోలేదు అని భావం.

అశ్రోచ్యతే ఇతి:- ఇక్కడ (సమాధానం) చెప్పబడుతున్నది. ఇలా అయితే మాత్రం మాకేమి పోయింది? మేము అంగీకరించిన దల్తా వాచకత్వంకంటి, గుణవృత్తికంటె వ్యతిరిక్తమైన (వేరైన) వ్యంజకత్వం అనే శబ్బ్దవ్యాపారం ఒకటి ఉన్నదని మాత్రమే. ఇలా

820 ధ్వన్వాలొకః అయినా కూడ మేము అంగీకరించినదానికి క్షతి (నష్టం) ఏమీ లేదు. ఆ వ్యంజకత్వం లింగత్వం కానీ మరొకటి ఏదైనా కానీ. అది (వ్యంజకత్వం)అన్ని విధాలా ప్రసిద్ధమైన శాబ్బప్రకారాలకంటె (వాచకత్వగౌణత్వాదులకంటె) భిన్నమైనది. శబ్దవ్యాపారవిషయ మైనది అనే అంశంలో మనిద్దరికీ వివాదం లేదు. అయితే - వ్యంజకత్వం అంటే లింగత్వమే, ఎక్కడైనా వ్యంగ్యప్రతీతి కలిగినదంటే అది లింగిప్రతీతియే అని చెప్పడం పరమార్ధం కాదు. లోచనం అస్తీతి - వ్యజ్ఞుకత్వం నాపహ్నాయతే; తత్త్వతిరిక్తం న భవతి, అపి తు లిబ్లలిజ్గిభావ ఏవాయమ్‌. ఇదానీమేవేతి -జైమినీయమతోపక్షేపే. యది నామ స్యాదితి = ప్రాఢవాదితయా అభ్యుపగమే౭పి స్వపక్షస్తావన్న సిధ్యతీతి దర్శయతి = శట్టేతి. శబ్దస్య వ్యాపారః సన్‌ విషయః శబ్దవ్యాపారవిషయ:. అన్యేతు శబ్బస్య యో వ్యాపారః తస్య విషయః విశేష: ఇత్యాహం:. న పునరితి - ప్రదీపాలోకాదౌ లిజ్గిలిబ్లభావశూన్యోఒపి హి వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకభావః అస్తీతి వ్యబ్య్యవ్యళ్ఞాకభావస్య లిజ్గిలిబ్లభావః అవ్యాపకః ఇతి కథం తాదాత్మ్యమ్‌? బాలానందిని అస్తీతి. వ్యంజకత్వాన్ని కప్పిపుచ్చడంలేదు. కాని అది లింగలింగిభావమే కాని దొనికంటె భిన్నమైనది కాదు. ఇదానీమేవేతి - జైమినీయమతాన్ని నిరాకరించేటప్పుడు. యది నామ ప్యాదితి . ప్రొఢివాదంచేత (నీమాట) అంగీకరించినా మా పక్షం సిద్ధిస్తుంది అని చూపుతున్నాడు - శబ్టేతి. వ్యంజకత్వం శబ్బ్దవ్యాపారమే కాని శబ్బవ్యాపారవిషయం కాదు. అందుచేత ఆ వదానికి నరియైన అర్ధం చెపుతున్నాడు - శబ్బ్దంయొక్క వ్యాపారం అవుతూ (నహృదయహృదయానికి) విషయమైనది శబ్దవ్యాపారవిషయం. కొందరైతే శబ్దంయొక్క ఏ వ్యాపారం ఉన్నదో దాని విషయం, అనగా విశేషం అని అర్ధం చెప్పారు. నపునరితి. దీపకాంతి మొదలైనవాటిలో లింగిలింగభావం లేకపోయినా వ్యంగ్యవ్యంజక భావం ఉన్నది గాన వ్యంగ్యవ్యంజకభావానికి లింగిలింగభావం అవ్యావకం. అలాంటప్పుడు ఆ రెండింటికీ తాదాత్వం (అభేదం) ఎలా కుదురుతుంది? వివరణ:- “యత్ర యత్ర వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకభావః తత్ర తత్ర లిళ్సిలిబ్లభావః” (వ్యంగ్యవ్యంజకభావం ఉన్న ప్రతిచోటా లింగిలింగభావం ఉంది) అని చెప్పడం కుదరదు. వ్యంగ్యవ్యంజకభావం ఉన్న ఘటప్రదీవప్రభాదులలో లింగిలింగభావం లేదు కదా? అవ్యాపకం అనగా అది ఉన్న ప్రతిచోటా ఇది ఉండకపోవడం.

తృతీయోద్దోతః 821 ధ్వ్యన్యాలోకం యదపి న్వపక్షసిద్ధయే అస్మదుక్తమనూదితం త్వయా వక్తభిప్రాయస్య వ్యబ్యత్వేనాభ్యుపగమాత్‌ తత్పకాశనే శబ్దానాం లిబృత్వమేవేతి తదేతద్యథాస్మాభిరభిహితం తద్విభజ్య ప్రతిపాద్యతే; శ్రూయతామ్‌ - ద్వివిధో విషయః శబ్బానామ్‌ - అనుమేయః వ్రతిపాద్యశ్చ. తత్ర అనుమేయః: వివక్షాలక్షణ: వివక్షా చ శబ్దస్వరూపప్రకాళశనేచ్చా, శబ్దేనార్థప్రకాళనేచ్చా చేతి ద్విప్రకారా. తత్ర ఆద్యా న శబ్బవ్యవహారాబ్గమ్‌. సా హి ప్రాణిత్వమాత్రప్రతిపత్తిఫలా. ద్వితీయాతు శబ్దవిశేషావధారణావసితవ్యవహితాపి శబ్దకరణవ్యవహార నిబన్థనమ్‌. తేతు ద్వే అప్యనుమేయో విషయః శబ్దానామ్‌. ప్రతిపాద్యస్తు ప్రయోక్తురర్ధప్రతిపాదనసమీహావిషయీకృతోఒర్థః. నచ ద్వివిధః + వ్యజ్యో వాచ్యశ్చ ప్రయోక్తా హి కదాచిత్‌ స్వశబ్దేనార్థం ప్రకాశయితుం' సమీహతే; కదాచిత్‌ స్వశబ్దానభిధేయత్వేన ప్రయోజనాపేక్తయా కయా చిత్‌. బాలానందిని | యదపీతి. వక్తయొక్క అభిప్రాయం వ్యంగ్య మని చెప్పడంచేత దానిని ట్రకాశింపచేయడంల్నో శబ్దాలకు లింగత్వమే అని అంటూ నువ్వు నీ పక్షాన్ని సిద్దింపచేసుకోవడంకొరకు, మా మాటలను అనువదించి ఉన్నావు కదా? ఆ విషయంలో మేము చెప్పిన విషయాన్ని విభజించి ప్రతిపాదిస్తున్నాం; విను. అనుమేయం, ప్రతిపాద్యం అని శబ్దాల విషయం రెండు విధాలు. వాటిలో అనుమేయం వివక్ష్తారూప మైనది. శబ్బాలని ప్రకాశింపచేయా లనే ఇచ్చ అనీ, అర్భాన్ని ప్రకాశింపచేయా లనే ఇచ్చ అనీ వివక్ష కూడ రెండు విధాలు. వీటిలో మొదటిది శాబ్బవ్యవహారానికి (ఇది శబ్బంవల్ల కలిగిన జ్ఞానం అని వ్యవహరించడానికి) అంగం కాదు. దీనిని శబ్బప్రయోగంవల్ల కలిగిన జ్ఞానం అని అన రని భావం. అది కేవలం ఈ శబ్దప్రయోగం చేసినవాడు జీవించి ఉన్న వ్యక్తి అనే జ్ఞానం వినేవాళ్లకి కలగడానికి మాత్రమే ఉపయోగిస్తుంది. రెండవదైతే (అర్ధప్రకాశనేచ్చ

822 ధ్వన్వాలోకోః అయితే) శబ్దవిశేషంయొక్క నిశ్చయం చేయడంలో పరిసమాష్తమై వ్యవహితమైనా కూడ శబ్దం కరణంగా (సాధనంగా) కల వ్యవహారానికి (శాబ్బబోధకు) కారణం. అనగా వక్తయొక్క అర్థప్రతిపాదనేచ్చను తెలుసుకున్న తరవాత అర్థజ్ఞానం కలుగుతుంది. ఈ ఎఅర్ధజ్ఞానం కలగడానికి ముందు శబ్దస్వరూపం ఏమిటి అని నిర్ధారణ చేనుకోవలసి ఉంటుంది. ఈ విధంగా వక్శృగతార్థప్రతిపాదనేచ్చను తెలుసుకొనడానికీ, అర్ధజ్ఞానానికీ మధ్య శబ్దస్వరూపావధారణం ఉంటుంది. అర్థజ్ఞానంలో శబ్దం కరణం అని భావం. తే తు ఇతి. ఈ విధంగా ఆ రెండూ కూడ (శబ్దప్రకాశనేచ్చ్ళ, అర్ధప్రకాశనేచ్ళ్చ - ఈ రెండూ కూడ) శబ్దాలకు అనుమేయమైన విషయం; అనగా శబ్దం వినగానే ఈ రెండు వివక్షలూ ఊహించబడతాయి. వాటికి సంబంధించినంతవరకు శబ్దం లింగం అని భావం. వ్రతిపాద్య ఇతి. ప్రయోక్తయొక్క అర్ధప్రతిపాదనేచ్చ విషయమైన ఆర్ధం, అనగా -ప్రయోక్త (శబ్దం ప్రయోగించినవాడు) ఏ అర్ధాన్ని ప్రతిపాదించాలని అనుకుంటాడో ఆ అర్ధం ప్రతిపాద్యం. అది వాచ్యం, వ్యంగ్యం అని రెండు విధాలు. ఎందువల్ల ననగా ఒకప్పుడు ప్రయోక్త తన శబ్దంచేత అర్ధాన్ని (ప్రత్యక్షంగా) తెలపాలని అనుకుంటాడు. ఒకప్పుడు ఏదో ప్రయోజనాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని తాని ప్రయోగించె శబ్బాలచేత వాచ్యం కాని విధంగా అర్ధాన్ని ప్రకటింపచేయాలని కోరుకుంటాడు. లోచనం విషయ ఇతి - శబ్ద ఉచ్చరితే యావతి ప్రతిపత్తిః తావాన్‌ విషయ ఇత్యుక్తః. తత్ర శబ్బప్రయు యుక్తా, అర్ధప్రతిపిపాదయిషా చేత్యుభయ్యపి వివక్షా అనుమేయా తావత్‌, యస్తు ప్రతిపిపాదయిషాయాం కర్మభూతః: అర్ధః తత్ర శబ్దః కరణత్వేన వ్యవస్థితః, న త్వసావనుమేయః; తద్విషయా హి ప్రతిపిపా దయిషైవ కేవలమనుమీయనగే. న చ తత్ర శబ్దస్వ కరణత్వే, యమైవ లిబ్బన్య ఇతికర్తవ్యతా, పక్షధర్మత్వగ్రహణాదికా సాస్తి; అపి త్వన్యైవ సంకేఆ “స్ఫురబాదికా; తన్న తత్ర శబ్లో లిబ్గమ్‌. ఇతికర్తవ్యతా చ ద్విధా - ఏకయా అభిధావ్యాపారం కరోతి, ద్వితీయయా వ్యజ్ఞానావ్యాపారమ్‌. తచాహ - ఈక్రేత్యాదినా. కయా చిదతి - గోపన కృత సౌన్షర్యాదిలాభాభిసంధానాదికయేత్యర్థవి బాలానందిని విషయ ఇతి:- శబ్దం ఉచ్చరించగానే ఎంతవరకు (ఎంతటి) జ్ఞానం కలుగుతుందో అది దాని విషయం అని చెప్పబడుతుంది. శబ్దాన్ని ప్రయోగించాలనే ఇచ్చ, అర్థాన్ని

తృతీయోద్దోతః 823 వ్రతివాదించాలనే ఇచ్చ - ఈ రెండు విధాలైన వివక్షా కూడ అనుమేయమే (అనుమానప్రమాణం ద్వారా ఊహింపదగినదే). ప్రతిపాదించాలి అనే ఇచ్చలో కర్మగా ఉన్న (ప్రతిపాదించాలి అని అభిలషించబడీన) ఏ అర్ధం ఉందో దాని విషయంలో శబ్దం కరణంగా ఉంటుంది. అనగా ఆ అర్భాన్ని బోధించడానికి కరణం (సాధనం) శబ్దం. అంతేనే కాని ఇది (అర్ధం) అనుమేయం కాదు; ఆ అర్ధాన్ని ప్రతిపాదించాలనే ఇచ్చ మాత్రమే అనుమేయం. అర్ధాన్ని బోధించడానికి కరణంగా ఉన్న శబ్దంలో, లింగంలో పక్షధర్మత్వజ్ఞానం మొదలైన ఏ విధమైన ఇతికర్తవ్యత ఉంటుందో అలాంటిది లేదు. మరేమనగా - శబ్దంలో సంకేతాన్ని స్మరించడం మొదలైన మరొక విధమైన ఇతికర్తవ్యతయే ఉంటుంది. అందుచేత అర్ధజ్ఞానం విషయంలో శబ్దం లింగం కాదు. ఇతికర్తవ్యత కూడ రెండు విధాలు - (శబ్దం) ఒక ఇతికర్తవ్యతచేత (నంకేతన్బురణాదికంచేత) అభిధావ్యాపారాన్ని అనగా నంకేతితమైన అర్ధంయొక్క బోధను చేస్తుంది. రెండవ ఇతికర్తన్యతచేత (వక్శృవైశిష్ట్ర - ప్రకరణాదిజ్ఞానరూపమైనదానిచేత) వ్యంజనావ్యాపారాన్ని చేస్తుంది (వ్యంజింపచేస్తుంది).

వివరణ:- “ఇతికర్తవ్యత' అనేది మీమాంసకులు ఉపయోగించే పదం. ఒక పనిని సాధించడానికి చేయవలసిన విధానాలకి ఇతికర్తవ్యత అని పేరు. కత్తితో కొమ్మ నరుకుతున్నాడు అన్నప్పుడు అ కత్తిని పైకి ఎత్తడం, కొమ్మమీద వేయడం, మళ్లి పైకి ఎత్తడం, మళ్లీ కొమ్మమీద వేయడం మొదలైనవి ఇతికర్తవ్యత. లింగం (ధూమం) అనుమితిని కలిగించాలంటే, దూమజ్ఞానం కలిగిన తరవాత ఆ ధూమం పర్వతంమీద ఉంది అనే జ్ఞానం(అదే పక్రధర్మత్వగ్రహణం) వ్యాప్తిస్మరణం ఇవన్నీ కావాలి. ఇది లింగం సాధ్య (వహ్హి) జ్ఞానాన్ని కలిగించడంలో అవనరమైన ఇతికర్తవ్యత. శబ్దంవల్ల అర్థం ఊహించబడుతుంది, అందుచేత అది అర్ధానికి లింగం అని చెపితే ఈ విధమైన ఇతికర్తవ్యత ఉందని చెప్పాలి. కాని అలాంటి ఇతికర్తవ్యత ఏదీ లేదు. ఇక్కడ ఉండే ఇతికర్తవ్యత సంకేతస్మరణాదికం. అందుచేత శబ్బ్దార్ధాల సంబంధం లింగలింగిసంబంధం కాదు.

ధ్వన్యాలోకం

సతుద్వివిధో౭౬పి ప్రతిపాద్యః విషయః శబ్ట్దానాం న లిజ్గితయా స్వరూపేఐ ప్రకాశతే, అపి తు కృత్రిమేణ అకృత్రిమేణ వా సంబన్ఫాన్తరేణ. వివక్షావిషయత్వం హి తస్యార్థస్య శట్టైన లిబ్సితయా ప్రతీయతేనతు

824 ధ్వన్వాలోకః స్వరూపమ్‌. యది హి లిజ్గితయా తత్ర శబ్దానాం వ్యాపారః స్యాత్‌ తచ్చబ్బార్ధే నమ్యజ్మిథ్యాత్వాదివివాదా ఏవ న వ్రవర్తీరన్‌, ధూమాదిలిజ్లానుమితానువేయాన్తరవత్‌. వ్యబ్శ్యళశ్చార్థో వాచ్య సామర్థ్యాక్షిపతయా వాచ్యవచ్చబ్దస్య సంబన్ఫీ భవత్యేవ. సాక్షా దసాక్షాద్చావో హి నంబన్ఫస్యావయోజకః. వాచ్యవాచక భావాశ్రయత్వం చ వ్యబ్యస్య ప్రాగేవ దర్శితమ్‌. ళస్మాద్వర్రభి ప్రాయరూప ఏవ వ్యజ్ష్యే లిబ్లతయా శబ్దానాం వ్యాపారః. తద్విషయీకృతే తు ్రతిపాద్యతయా. ప్రతీయమానే తస్మిన్‌ అభిప్రాయరూపే అనభిప్రాయరూపే చ వాచకత్వేనైవ వ్యాపారః సంబన్ఫాన్తరేణ వా?న త్రావద్వాచకత్వేన, యథోక్తం ప్రాక్‌. సంబన్గాన్తరేణ వ్యజ్ఞుకత్వమేవ. న చ వ్యజ్ఞుకత్వం లిబ్లరూపమేవ, ఆలోకాదిష్వన్యథా దృష్టత్వాత్‌. తస్మాత్‌ ప్రతిపాద్యో విషయ: శబ్బానాం న లిజ్గిత్వేన సంబన్టీ వాచ్యవత్‌. యో హి లిజ్గిత్వేన తేషాం సంబన్ఫీ యథాదర్శితో విషయః స న వాచ్యత్వేన ప్రతీయతే, అపి తూపాధిత్వేన. ప్రతిపాద్యస్య చ విషయస్య లిణ్గిత్వే తద్విషయాణాం విప్రతిపత్తీనాం లౌకికైరేవ క్రియమాణానామభావః ప్రసజ్యేతేతి ఏతచ్చ ఉక్తమెవ. బాలానందిని

స త్వితి. (వాచ్యవ్యంగ్యరూపమైన) రెండు విధాలైన ఆ శబ్దప్రతిపాద్యవిషయం స్వరూపంలో లింగిగా ప్రకాశించదు. మరేమనగా - కృత్రిమం కాని, అకృత్రిమం కాని అయిన మరొక సంబంధంచేత భాసిస్తుంది. ఆ అర్ధం వివక్షకు విషయం అనేది మాత్రమే శబ్దాలద్వారా లింగిగా తెలుస్తుంది కాని (ఆ అర్జాని కున్న వివక్షావిషయత్వమే లింగిగా తెలుస్తుంది కాని) ఆ అర్ధస్వరూపం లింగిగా తెలియగ:. ఆ అర్ధం విషయంలో శబ్దాలు లింగంగా వ్యాపారం చేస్తాయి (వ్యవహరిస్తాయి) అన్నట్టయితే, ధూమాదిలింగాలచేత అనుమితమైన వహ్నాద్యనుమేయాల విషయంలో ఏ విధంగా ఉండవో అదే విధంగా

తృతీయోద్దోతః 825 శబ్బార్థం (శబ్దంచేత బోధించబడే అర్ధం) విషయంలో కూడా ఇది యథార్ధమా అయథార్థమా ఇత్యాది వివాదాలే చెలరేగేవి కాదు. వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థసామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్తం అవడంచేత వాచ్యంవలెనే శబ్దానికి సంబంధించే ఉంటుంది. ఉన్న సంబంధం సాక్షాత్సంబంధమా అసాక్షాత్సంబంధమా (పరంపరాసంబంధమా) అనేది ప్రధానం కాదు. వ్యంజకత్వం వాచ్యవాచకభావాశ్రితం అనే విషయం పూర్వమే చూపబడింది. శ్రెందువల్ల వక్తయొక్క అభిప్రాయం అనే వ్యంగ్యం విషయంలోనే శబ్దాలకు లంగంగా వ్యాపారం. (శబ్దాలు లింగంగా పనిచేస్తాయి). దానిచేత (వక్రభిప్రాయంచేత) విషయంగా చేసికొనబడిన అర్థం విషయంలో మాత్రం ప్రతిపాద్యంగానే ( ఆ అర్భాన్ని ప్రతిపాద్యంగానే తీసికొని) శబ్దాల వ్యాపారం ఉంటుంది.

వ్రతీయమానే ఇతి :- వ్యంగ్యమైన అ అర్ధం అభిప్రాయరూవమైనా, అనభ్మిప్రాయరూపమైనా, దాని విషయంలో శబ్బానికున్న వ్యాపారం వాచకత్వంచేతనేనా లేదా మరొక సంబంధం చేతనా? పూర్వమే చెప్పినట్లు వాచకత్వంచేత కాదు; మరి సంబంధాంతరంచేతనే; అది వ్యంజకత్వమే. వ్యంజకత్వం అనేది లింగత్వరూపమే కావలసిన పని లేదు, ఎందువల్ల ననగా దీపాలోకాదులలో మరొక విధంగా (లింగత్వభిన్నంగా) కనబడుతూన్నది. అందువల్ల ప్రతిపాద్యమైన విషయం, వాచ్యం, ఏ విధంగా శబ్దంతో లింగిగా సంబంధించడం లేదో అదే విధంగా లింగిగా సంబంధించదు. పూర్వం చూపించిన నిషయంవలె (వివక్షవలె) ఏది వాటితో లింగిగా సంబధిస్తుందో అది వాచ్యంగా తెలియబడడంలేదు; ఉపాధిగా మాత్రమే అనగా విశేషణంగా, వ్యావర్తకంగా మాత్రమే, భాసిస్తుంది. అనగా శబ్దం అనే లింగంచేత అనుమితమైన వక్షృవివక్ష వాచ్యార్థానికి విశేషణంగా, ఇదే ఇతడు అనుకొన్నది అని ఇతరవ్యావర్తకంగా, ఉపయోగిస్తుంది అని అర్ధం. ప్రతిపాద్యమైన విషయం లింగియే అయిన పక్షంలో లౌకికులే (మాటిమాటికీ) చేసే, దానిని గూర్చిన (ప్రతిపాద్యార్థాన్ని గూర్చిన) విప్రతిపత్తులే అసలు:లేకుండా ఉండేవి. ఈ విషయం (ఇంత క్రితమే) చెప్పబడింది.

లోచనం

శబ్దార్థ ఇతి:- అనుమానం హి నిశ్చయస్వరూపమేవేతి భావః. ఉపాధిత్వేనేతి - వక్షిచ్భా హి వాచ్యాదేరర్ధస్య విశేషణత్వేన భాతి. ప్రతిపాద్య స్వేతి. అర్భాత్‌ వ్యబ్య్యస్య. లిజ్లిత్వ ఇతి. అనుమేయత్వ ఇత్యర్థః. లౌకికై రేవేతి. ఇచ్చాయాం లోకో న విప్రతిపద్యతే, అరే తు విప్రతిపత్తిమానేవ.

826 ఛ్వన్వాలోకః బాలానందిని

శబ్దార్థ ఇతి - అనుమానం నిశ్చయరూపమే కదా; అందుచేత వివాదాలు ఉండకూడదు అని భావం. ఉపాధిత్వేనేతి - వక్తయొక్క ఇచ్చ వాచ్యాద్యర్థాలకి విశేషణంగా భాసిస్తుంది. ప్రతిపాద్యస్యేతి - వ్యంగ్యమైన అర్థంయొక్క అవి అర్థం. లిజ్జీత్వే ఇతి - అనుమేయం అయితే అని అర్ధం. లౌకికై రేవేతి. జనులు ఇచ్చ విషయంలో అభిప్రాయభేదం చూపరు; అర్ధం విషయంలో వైతే విప్రతిపత్తితోనే ఉంటారు.

ధ్వన్వ్యాలోకం

యథాచ వాచ్యవిషయే ప్రమాణాన్తరానుగమేన సమ్యక్ష్వప్రతీతౌ క్వచిత్‌ క్రియమాణాయాం తస్య ప్రమాఖాన్తరవిషయత్వే సత్యపిన శబ్బవ్యాపారవిషయతాహానిః తద్వ్యబ్ధ్యస్యాపి. కావ్యవిషయే చ వ్యబ్యప్రతీతీనాం సత్యాసత్యనిరూపణస్య అప్రయోజకత్వమేవేతి తత్ర ప్రమాణాన్తరవ్యాపారపరీక్షా ఉపహాసాయైవ సంపద్యతే. తస్మాత్‌ లిజ్గీప్రతీతిరేవ సర్వత్ర వ్యబ్యప్రతీతిరితి న శక్యతే వక్తుమ్‌.

బాలానందిని

యధా చేతి - మరొక ప్రమాణాన్ని అనుసరించి ఇది యథార్థం అవునా కాదా అని వాచ్యం విషయంలో పరీక్ష చేసినప్పుడు అ వాచ్యార్థం ప్రమాజూంతరావికి విషయం అయినా కూడ దానిని శబ్బ్దవ్యాపారానికి విషయం అనడంలో వాని ఏ విధంగా లేదో అట్లే వ్యంగ్యం విషయంలో కూడ. కావ్యం విషయంలో వ్యంగ్యార్థవ్రతీతులు నత్యమైనవా అనత్యమైనవా అని నిరూపించడం అఆవ్రయోజకం గాన, అనగా ఎందుకూ ఉపయోగించేది కాడు గాన, వాటి విషయంలో ఇతరవ్రమాఖాల వ్యాపారంచేత వరీక్షచేయడం హాస్యాన్పదమే అవుతుంది. అందువల్ల వ్యంగ్యప్రతీతి ఎక్కడున్నా అది లింగివ్రతీతియే అని చెప్పడానికి శక్యం కాదు.

లోచనం

నను యదా వ్యబ్గ్యః అర్థఏ ప్రతివన్నః తదా నత్యత్వనిశ్చయోఒవ్య అనుమానాదేవ ప్రమాబజాన్తరాత్‌ క్రియత ఇతి పునరవ్యనుమేయ ఏవాసౌ? మైవమ్‌; వాచ్యస్యాపి హి నత్యత్వనిశ్చయః అనుమావాదేవ. యదాహం:ః -

తృతీయోద్ధోతః 827 అప్తవాదానిసంవాదాదత్ర చేదనునూనతొ (శ్లోకవార్తికం - వాక్యాధికరణం. 243) ఇతి. న చైతావతా వాచ్యస్య ప్రతీతిరానుమానికీ, కింతు తద్గతస్య తతో౭ధికస్య సత్యత్వస్య. తద్వ్యఖ్శ్యేఒపి భవిష్యతి. ఏతదాహ - యథా చేత్యాదినా. ఏతచ్చ అభ్యుపగమ్యోక్తమ్‌; న త్వనేన నః ప్రయోజనమిత్యాహ - కావ్యవిషయే చేతి. అప్రయోజకత్వమితి. న హి తేషాం వాక్యానామ్‌ అగ్నిష్టోమాదివాక్యవత్‌ నత్యార్ధవ్రతిపాదనద్వారేణ వ్రవర్తకత్వాయ ప్రామాణ్యమన్విష్యతే; ప్రీతిమాత్రపర్యవసాయిత్వాత్‌. ప్రీతేరవ చ అలౌకికచమత్కారరూపాయాః వ్యుత్ప్సత్త్యబ్గత్వాత్‌. ఏతచ్చోక్తం వితత్య ప్రాక్‌. ఉపహాసాయైవేతి. నాయం సహృదయః; కేవలం శుష్కతర్కోపక్రమకర్కశహృదయ: ప్రతీతిం పరామర్‌ష్టుం నాలమిత్యేష ఉపహానః. బాలానందిని వవ్వితి. (ఆశంక) వ్యంగ్యార్థం గ్రహించబడిన తరవాత అది నత్య మనే నిశ్చయం ప్రమాజాంతరమైన అనుమానంవల్లనే చేయబడుతుంది గాన మళ్లీ ఇది అనుమేయమే అయింది కదా? మైవమితి (సమాధానం) వాచ్యం కూడ నత్యం అని అనుమానప్రమాణంవల్లనే నిశ్చయించబడుతుంది. అందువల్లనే (కుమారిలభట్బ) ఇలా అన్నారు - ఆప్తేత్యాది. శ్లోకవార్తికంలో వాక్యాధికరణంలోని మూడు శ్లోకాలలో ఈ విషయం చర్చించబడింది. ఆప్రవాదావిసంవాదాదత్ర చేదనుమానతా, విర్ణయస్తావతా సిద్ధేత్‌ బుద్ధుత్పత్తిర్న తత్కృతా. 243 అన్యదేవహి సత్యత్వమాప్తవాదత్వ హేతుకమ్‌, వాక్యార్థశ్చాన్య ఏవేతి జ్ఞాతః పూర్వతరం తతః. 44 తత్ర చేదాప్తవాదేన సత్యత్వమనుమీయతే, వాక్యార్థప్రత్యయస్యాత్ర కథం స్యాదనుమానతా. 245 ఒక వాక్యంవల్ల వాళ్యార్థబుద్ధి కలుగుతుంది. కావి అది కూడొ అనుమానం శ్రీందికే వస్తుంది. ఆ కలిగిన వాక్యార్ధజ్ఞానం “ఆస్తుల అభిప్రాయానికి ఇది విరుద్ధంగా లేదు గాన ఇది సత్య మైనది” అని చెప్పవలసి ఉంది. అందుచేత ఆవ్తవాదావినసంవాదం

828 భ్వవ్వాలోకం హేతువుగా గ్రహించి వాక్యార్ధబుడ్డియొక్క పత్యత్వం పాధించబడుచువ్నది గాన ఇది అనుమానమే అని పూర్వపక్తి అభిప్రాయం. దీనికి సమాధానం రెండున్నర శ్లోకాలలో చెప్పబడింది. ఆ అనుమానం వల్ల కేవలం సత్యత్వం పిద్దిస్తున్నదే కావి వాక్యార్థజ్డానం కలగడానికి ఆ అనుమానం కారణం కాదు కదా? వాళ్యార్థజ్ఞానం అంతకు ముందే కలిగింది కదా? ఆప్తవాదత్వాన్ని హేతువుగా చూపి పాధించివ వత్యత్వం వేరు అంతకుముందే తెలిసిన వాక్యార్థం వేరు. ఆప్తవాదంచేత అనుమేయమైనది నత్యత్వం అయితే వాళ్యార్ధజ్ఞానం అనుమానం ఎలా అవుతుంది? ఇక్కడ అభినవగుప్తుడు కుమారిలభట్టు వాక్యోలవే ప్రమాణంగా చూపించాడు.

న చేతి. ఇంతమాత్రంచేత వాచ్యార్థజ్ఞానం అముమానప్రమాణజనితం కాదు. మరే మనగా అ వాచ్యార్థజ్ఞానానికి సంబంధించిన, అంతకంటె అధికమైన సత్యత్వం అనుమానజనితం. వ్యంగ్యం విషయంలో కూడ ఇట్లే కాగలదు. ఈ విషయావ్నే- యథా చేత్యొది వాక్యంలో చెపుతున్నాడు. ఇది కేవలం మీ వాదాన్ని అంగీకరించి చెప్పిన సమాధానం. విజానికి దీనివల్ల మాకు ప్రయోజనం లేదు అవి చెపుతున్నాడు కావ్యవిషయే చేతి. అప్రయోజకత్వమితి - నత్యమైన అర్జాన్ని ప్రతిపాదించడం ద్వారా పురుషుణ్ణి ఆ యా కర్మలయందు ్రవర్తింపచేయడానికై“అగ్నిషప్టమేన వ్వర్గకామో. యజేత” (స్వర్గం కావాలనుకున్నవాడు అగ్నిషప్టోమయాగం చెయ్యాలి) ఇత్యాది వాక్యాల ప్రామాణ్యాన్ని స్థాపించడంకోసం ప్రయత్నించి నట్లు కావ్యవాక్యాల '్రామాణ్యాన్ని స్థాపించడంకోసం ప్రయత్నంచేయడం అనేది ఉండదు. అవి" (కావ్యాలు) ఆనందం కలిగించడంలో మాత్రమే పర్యవసానం చెందుతాయి. (ఆనందం కలిగించడమే వాటి ప్రధానలక్ష్యం). అలౌకికచమత్కారరూపమైన ఆనందమే వ్యుతృత్తికి అంగం. ఈ విషయం వెనుకనే సవిస్తరంగా చెప్పబడింది. ఉపహాసాయైవేతి - “ఇతడు నహృదయుడు కాడు. కేవలం శుష్కతర్కంచేత కర్కశమైన హృదయం కలవాడు. కావ్యజన్యప్రతితిని స్పృశించజాలడు” అని ఉపహాసం.

ధ్వన్యాలోకం యత్త్వనుమేయరూపవ్యబ్యవిషయం శబ్దానాం వ్యజ్ఞకత్వం తత్‌ ధ్వనివ్యవహారస్య అప్రయోజకమ్‌. అపి తు వ్యజ్ఞుకత్వలక్షణ: శబ్దానాం వ్యాపారః బె తృత్తికశబ్బార్ధసంబన్ధవాదినాపి అభ్యుపగన్తవ్యః

జృతీయోద్దోతః 829 ఇతి ప్రదర్శనార్థముపన్యస్తమ్‌. తద్ది వ్యళ్ఞుకత్వం కదాచిత్‌ లిబ్గత్వేన కదాచిద్రూపాన్తరేణ ళశబ్దానాం వాచకానామవాచకానాం చ సర్వవాదిభిరప్రతిక్షేష్యమిత్యయమస్మాభిర్యత్న ఆరబ్బః. తదేవం గుణ వృత్తివాచకత్వాదిభ్యః శబ్దప్రకారేభ్యో నియమేనైవ తావద్విలక్షణం వ్యజ్ఞుకత్వమ్‌. తదన్తఃపాతిత్వేఒపి తస్య హఠాదభిధీయమానే తద్విశేషన్య ధ్వనేః; యత్‌ ప్రకాశనం విప్రతివత్తినిరాసాయ సహృదయవ్యుత్పత్తయే వా తత్‌ క్రియమాణమనతిసంధేయమేవ. న హి సామాన్యమాత్రలక్షభేన ఉపయోగివిశేషలక్షణానాం ప్రతిక్షేపః శక్యః కర్తుమ్‌. ఏవం హి నతి నత్తామాత్రలక్షణే కృతే సకలసద్వస్తులక్షణానాం పౌనరుక్త్యప్రసంగః. తదేవమ్‌ -

శ్లో. విమతివిషయో య ఆసీన్మనీషిణాం సతతనువిదితసతత్త్వ:,

ధ్వనిసంజ్జితఃప్రకారః కొవ్యస్య వ్యజ్హీతః సోఒయమ్‌. బాలానందిని యత్తితి. శబ్దాలకు అనుమేయరూపమైన వ్యంగ్యాన్ని గూర్చిన ఏ వ్యంజకత్వం

ఉన్నదో (అనగా పురుషుని వివక్ష అనే అనుమేయమైన వ్యంగ్యాన్ని గూర్చిన వ్యంజకత్వం అని అర్ధం) అది “ధ్వని' అనే వ్యవహారానికి నిమిత్తం కాదు. (దానిని ధ్వని అనకూడదు). శబ్బార్ధాల సంబంధం నిత్యం అని చెప్పేవాళ్లు కూడా శబ్దాల కున్న వ్యంజకత్వం అనే వ్యాపారాన్ని అంగీకరించాలి అని చూపడంకొరకే అది చెప్పబడింది. ఆ వ్యంజకత్వం ఒకప్పుడు లింగత్వం గాను, ఒకప్పుడు మరొక రూపంచేత వాచకశబ్దాలలోను, అవాచకాలైన గీతాదశబ్దాలలోను కూడ ఉన్నది; అది అందరు వాదులచేత కూడ నిరాకరింప శక్యం కానిది అని చెపడంకొరకు మాచేత ఈ ప్రయత్నం ప్రారంభించబడింది. ఈ విధంగా వ్యంజకత్వం అనేది గుణవృత్తి. వాచకత్వం మొదలైన అన్ని శబ్బప్రకారాలకంటె కూడ తప్పక విలక్షణమైనది. ఎవరైనా అది గుణవృత్తాదులలో అంతర్గతం అని హఠవాదం (పిడివాదం) చేసి చెప్పినా వాటిలో విశేషం అయిన ధ్వనిని వివ్రతిపత్తులను తొలగించడం కొరకు సహృదయుల వ్యుత్పత్తికొరకు ప్రకాశంపచేయడం నిరాకరించదగినది కాదు.

830 ధ్వన్యాలోకః సామాన్యలక్షణం మాత్రం ఉంది కదా అని ఉపయుక్తమైన వాటి విశేషాల లక్షణాలు నిరాకరించడం శక్యం కాదు కదా? అలా అయిన పక్షంలో సత్తకు (ఉండడం అనేదానికి) మాత్రం లక్షణం చెప్పిన తరవాత ఉన్న సమస్తవస్తువుల లక్షణాలను చెప్పడం పౌనరుక్త్యం అవుతుంది.

వివరణ:- ఎవరైనా వచ్చి గుణవృత్తికీ, వాచకత్వానికీ, వ్యంజకత్వానికీ అన్నింటికీ అన్వయించే ఒక లక్షణం చెప్పి వ్యంజకత్వం ఆ లక్షణం క్రిందికి వస్తుంది కాబట్టి దీనికి వేరే లక్షణం చెప్పడం అనావశ్యకం అనవచ్చు. అది యుక్తం కాదు. దీని విషయంలో విప్రతిపత్తిని తొలగించడంకోసం దీనికి మాత్రమే సంబంధించిన విశేషలక్షణం చెప్పడం ఆవశ్యకమే. అలా కాకపోతే ప్రపంచకం అన్ని వన్తువులలోనూ ఉన్న 'నత్త' అనే దాని లక్షణం చెప్పివేసి అన్ని పదార్ధాల లక్షణాలు చెప్పడం అయిపోయింది కాబట్టి ఒక్కొక్క పదార్ధం తీసికొని దానికి విశేషలక్షణం చెప్పడం పునరుక్తి అవుతుంది అన్నట్లుంటుంది అని భావం.

తదేవమితి. అందుచేత ఈ విధంగా -

విమతివిషయ ఇతి : అవిదితసతత్త్వ:= తెలియబడని తత్త్వం గల, యః= ఏది, సతతమ్‌= ఎల్లప్పుడూ, మనీషిణామ్‌= పండితులయొక్క, విమతివిషయః= విమతికి విషయం, ఆసీత్‌= అయినదో, నః అయమ్‌= అట్టి ఈ, కావ్యస్య= కావ్యంయొక్క, ధ్వనిసంజ్ఞితః= ధ్వని అనే పేరు గల, ప్రకారః= ప్రకారం, వ్యజ్ఞీతః= నూచించబడినది.

లోచనం

నన్వేవం తర్హి మా భూత్‌ యత్ర యత్ర వ్యజ్ఞుకతా తత్ర తత్రానుమానత్వమ్‌; యత్ర యత్రానుమానత్వం తత్ర తత్ర వ్యజ్ఞాకత్వమితి కథమపహ్నాయతే ఇత్యాశజ్క్యాహ - యత్త్వనుమేయేతి. తద్వ్యజ్ఞుకత్వం న ధ్వనిలక్షణవ్‌; అభిప్రాయువ్యతిరిక్తవిషయావ్యాపారాదితి బావ:. నన్వభిప్రాయవిషయం యద్వ్యళ్ఞాకత్వమ్‌ అనుమానైకయోగక్షేమం తచ్చేన్న ప్రయోజకం ధ్వనివ్యవహారన్య తర్హి కిమర్థం తత్‌ వూర్వమువక్తిప్త మిత్యాశజ్క్యాహ - అపి త్వితి. ఏతదేవ సంక్షిష్య నిరూోపయతి - తద్ధీతి యత ఏవ హి శక్వచిదనుమానేనాభిప్రాయాదౌ, క్వచిత్రత్యక్షేణ దీపాలోకాదెౌ, క్వచిత్కారణత్వేన గీతధ్వన్యాదౌ, క్వచిదభిధయా వివక్షితాన్యవరే,

తృతీయోద్ద్రోతః 831 క్వచిద్గుణవృత్త్యా అవివక్షితవాచ్యే అనుగృ్గహ్యమాణం వ్యళ్ఞకత్వం దృష్టమ్‌; తత ఏవ తేభ్యః సర్వేభ్యో విలక్షణమన్య రూపం నః సిధ్యతి తదేతదాహ - తదేవమితి. బాలానందిని నన్వితి. అట్లెతే “ఎక్కడెక్కడ వ్యంజకత్వం ఉంటుందో అక్క డల్లా అనుమానత్వం ఉంటుంది” అని కాకపోయినా, “ఎక్కడెక్కడ అనుమానత్వం ఉంటుందో అక్కడల్లా వ్యంజకత్వం ఉంటుంది” అనేది ఎలా కప్పిపుచ్చబడుతుంది అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు = యుత్త్వ్వనుమేయేతి. ఆ వ్యంజకత్వం ధ్వనిలక్షణమైనది (ధ్వనిరూపమైనది) కాదు; కారణం ఏమనగా అభిప్రాయం(వివక్ష) కంటె వ్యతిరిక్తమైన రసాదులందు వ్యాపారం కాదు అని భావం. నన్వితి- అనుమానంతో నమానమైన అభిప్రాయవిషయకమైన వ్యంజకత్వం ధ్వనివ్యవహారానికి ప్రయోజకం కాకపోతే అలాంటప్పుడు అది పూర్వం ఎందుకు ప్రతిపాదించబడింది అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు - అపి త్వితి. ఈ విషయమే నంక్షేపించి నిరూపిస్తున్నాడు తద్గీతి- వ్యంజకత్వం కొన్ని చోట్ల అభిప్రాయాదులలో అనుమానంచేత, కొన్ని చోట్ల దీపాలోకాదులలో ప్రత్యక్షంచేతా, కొన్నిచోట్ల గీతధ్వన్యాదులలో కరణత్వంచేత, కొన్ని చోట్ల వివక్షితాన్యపరంలో అభిధచేత, కొన్ని చోట్ల అవిక్షితవాచ్యంలో గుణవృత్తిచేత అనుగ్రహించబడుచున్నదిగా చూడబడుతున్నది. (వీటి అన్నింటిలోను వ్యంజకత్వం ఉంది). అందువల్ల వీటి అన్నింటికంటె విలక్షణమైన దీని స్వరూపం మాకు సిద్ధిస్తుంది. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు తదేవమితి. లోచనం నను (వ్రనిద్భ్సన్య కివుర్భం ఈరూవనం౦ంకోచః (శక్రీయతే అభిధావ్యాపారగుణ వృత్త్యాదే:? త స్యైవ సామగ్ర్యన్తరోపనిపాతాత్‌ యద్విశిష్టం రూపం తదేవ వ్యజ్ఞుకత్వముచ్యతామ్‌, ఇత్యాశజ్క్యాహ - తదన్తఃపాతిత్వే౭పీతి. న వయం సంజ్ఞానివేశనాది నిషేధామ ఇతి భావః. విప్రతిపత్తిః - తాదృగ్విశేషో నాస్తీతి. వ్యుత్పత్తి: సంశయాజ్ఞాననిరాసః. న హీతి. ఉపయోగిషువిశేషేషు యాని లక్షణాని తేషామ్‌. ఉపయోగిపదేన అనుపయోగినాం కాకదన్హాదీనాం వ్యుదాస:. ఏవం హీతి - త్రిపదార్థసంకరీ సత్తేత్యనేనైవ ద్రవ్యగుణకర్మణాం

6832 ధ్వన్వాలోకు లక్షితత్వాత్‌, (శుతినృత్యాయుర్వేధనుర్వేదవభృతీనాం నకల లోకయాత్రోపయోగి నామనారమృః;.స్యాదితి భావః. విమతివిషయత్వే హేతు?ః- అవిదితసతత్త ఇతి. అత ఏవాధునా న కస్య చిద్విమతిరేతస్మాత్‌ క్షణాత్‌ ప్రభృతీతి ప్రతిపాదయితుమ్‌ ఆసీదిత్యుక్తమ్‌. 33 బాలానందిని

నన్వితి (వ్యంజకత్వాన్ని అంగీకరించడం ద్వారా) ప్రసిద్ధమైన అభిధా వ్యాపారగుణవృత్తాదుల స్వరూపానికి సంకోచం ఎందుకు చేయబడుతున్నది? ఆ అభిధావ్యాపారగుణవృత్తాదికానికే విశిష్టమైన సామగ్రితో సంబంధం ఏర్పడినప్పుడు ఆ విశిష్టరూపమే వ్యంజకత్వం అని చెప్పబడుతుంది అని అనవచ్చు కదా అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - తదన్త:పాతిత్వే2 పీతి. అభిధావ్యాపారాదులకే ఏదైన క్రొత్త పేరు పెట్టడాన్ని మేమూ నిషేధించము అని భావం. (విషయం అంగీకరిస్తే చాలు, పేరు ఏదైతే నేమి అని భావం) విప్రతిపత్తి అనగా అలాంటి విశేషం ఏదీ లేదనే బుద్ది. వ్యుత్పత్తి అనగా సంశయాన్ని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టడం. న హీతి. ఉపయోగివిశేషలక్షణానామ్‌ అనగా ఉపయోగించే విశేషాలలో ఏ లక్షణాలు ఉన్నాయో వాటియొక్క అని అర్ధం. “ఉపయోగి” అనే పదంచేత ఎందుకూ ఉపయోగించని కాకదంతాదులు నిరాకరించ బడుతున్నాయి. అనగా కాకదంతాదులు ఉపయోగించేవి కావు గాన అలాంటివాటి లక్షణాలు చెప్పకపోయినా నష్టం లేదు అని భావం. ఏవం హీతి. నత్త ద్రవ్యగుణకర్మలు మూడింటిలోనూ వ్యాపించి (సంబంధించి) ఉన్నది అని చెప్పడం చేతనే ద్రవ్యగుణకర్మల లక్షణం చెప్పినట్లు అయిపోయింది గాన సకలలోకయాత్రకు అవసరమైన శ్రుతి సృతి ఆయుర్వేద ధనుర్వేదాదుల విశేషలక్షణా లేవీ చెప్పడం అవసరం ఉండదు, వాటిని ప్రారంభించవలసిన పని ఉండదు అని భావం.

వివరణ :- వైశేషికదర్శనంలో దద్రవ్యాదిపదార్ధాలను పేర్కొన్న తరవాత “సదనిత్యమ్‌” ఇత్యాదిసూత్రంలో ద్రవ్యగుణకర్మలు మూడింటికీ సత్తావత్త్వం మొదలైనది లక్షణం అని చెప్పబడింది. దానిని దృష్టిలో పెట్టుకొని వృత్తికారుడు సత్తామాత్రేత్యాదికం వాశాడు.

విమతీతి. వ్యంజకత్వం విమతివిషయం అవడానికి హేతువు. అవిదితసతత్త ఇతి. అందువల్లనే ఈ క్షణం మొదలు ఎవనికీ విమతి ఉండదు అని ప్రతిపాదించడానికి “ఆసీత్‌ అని (భూతకాలవాచకం) ప్రయోగించబడింది. 33

తృతీయోద్దోతః 833 ధ్వన్యాలోకం

కొ. ప్రకారో౭న్యో గుణీభూతవ్యజ్య్యః కావ్యస్య దృశ్యతే,

యత్ర వ్యజ్యాన్వ్నయే వాచ్యచారుత్వం స్యాత్‌ ప్రకర్షవత్‌. 34.

వ్యజ్యోఒర్జో లలనాలావణ్యప్రఖ్యః యః ప్రతిపాదితస్తస్య ప్రాధాన్యే ధ్వనిరిత్యుక్తమ్‌, తస్యతు గుణీభావేన వాచ్యచారుత్వప్రకర్షే గుణీభూతవ్యజ్యో నామ కావ్యప్రభేదః ప్రకల్ప్యతే. తత్ర వస్తుమాత్రస్య వ్యబ్యస్య తిరసృతవాచ్యేభ్యః ప్రతీయమానస్య కదాచిద్వాచ్యరూప వాక్యార్థాపేక్షయా గుణీభావే సతి గుణీభూతవ్యబ్యతా. యథా - త్దో లావణ్యసిన్గురపరైవ హి కేయమత్ర

యత్రోత్సలాని శశినా సహ సంప్లవన్తే,

ఉన్నజ్ఞతి ద్విరదకుమృతటీ చ యత్ర

యత్రాపరే కదలికాబ్సమృణాలదణ్లాః. (/606,)

బాలానందిని

వ్రకారేతి. యత్ర= దేనియందు, వ్యజ్యాన్వయే= వ్యంగ్యనంబంథం ఉంటూండగా, వాచ్యచారుత్వమ్‌= వాచ్యంయొక్క సౌందర్యం, ప్రకర్షవత్‌= ఆధిక్యం కలదై ఉంటుందో, అట్టి, గుబీభూతవ్యబ్ధ్యః= గుణీభూతవ్యంగ్యం అవే, అన్యః మరియొక, కావ్యస్య ప్రకారః= కావ్యభేదం, దృశ్యతే= కనబడుచున్నది. 34.

వ్యభ్య్యః ఇతి. లిలనాలావణ్యంతో సమానమైన ఏ వ్యంగ్యార్థం ప్రతిపాదించబడినదో దానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పుడు 'ధ్వని' అని చెప్పబడింది. ఆ వ్యంగ్యం అప్రధానంగా ఉండి వాచ్యంయొక్క చారుత్వానికి ఆధిక్యం ఉన్నప్పుడు గుణీభూతవ్యంగ్యం అనే కావ్యభేదం కల్పించబడుతుంది (ఏర్పడుతుంది). ఒకప్పుడు, తిరస్కరించబడిన వాచ్యాలనుండి వ్యంగ్యమైన వస్తుమాత్రం వాచ్యరూపమైన వాక్యార్థం దృష్ట్యా అప్రధానం అయితే అది గుణీభూతవ్యంగ్యం. ఎట్లనగా -

లావణ్యసిను; ఇతి - అత్ర= ఇక్కడ, ఇయమ్‌= ఈ, అపరైవ= అపూర్వమైన, లావణ్యసిన్న:= లావణ్యనది, కా= ఏమిటి! యత్ర= దేనియందు, ఉత్పలాని= ల్‌రి

834 ధ్వన్వాలోకః కలవలు, శశినా సహ= చంద్రునితో కలిసి, సంఫప్లవన్సే= తేలుచున్నాయో; యత్ర= దేనియందు, ద్విరదకుమృతటేీ = ఏనుగు యొక్క కుంభస్థలం, ఉన్మజ్ఞతి= పైకి వస్తూన్నదో; యత్ర= దేని యందు, అపరే= క్రొత్త రకాలైన, కదలికాణమృణాలదణ్ఞా:= అరటిచెట్ల కాండాలు, తామరతూడులు ఉన్నాయో. లోచనం ఏవం యావద్ధ్వనేరాత్మీయం రూపం భేదోపఖేదసహితం, యచ్చ వ్యజ్ఞకభేదముఖేన రూవం తత్సర్వం వ్రతిపాద్య (ప్రాణభూతం వ్యబ్య్యవ్యజ్ఞాకభావమేకప్రఘట్టకేన శిష్యబుద్దె వినివేశయితుం వ్యజ్టుకవాదస్థానం రచితమితి ధ్వనిం (ప్రతి యద్వక్తవ్యం తదుక్తమేవ. అధునా తు గుణీభూతోఒప్యయం వ్యబ్గ్యః కవివాచః పవిత్రయతీతి అమునా ద్వారేణ త స్యైవాత్మత్వం సమర్థయితుమాహ - ప్రకార ఇతి. వ్యజ్ష్యేనాన్వయో వాచ్య స్యోపస్కార ఇత్యర్థః. ప్రతిపాదిత ఇతి - “ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ” ఇత్యత్ర. ఉక్తమితి. “యత్రార్థః శబ్లో వా” ఇత్యత్రాన్తరే. వ్యబ్యం చ వస్వాది త్రయమ్‌. తత్ర వస్తున: వ్యజ్గస్య యే భేదాః ఉక్తాః తేషాం క్రమేణ గుణభావం దర్శయతి - తశ్రేతి. లావణ్యేతి - అభిలాషవిస్మయగర్భేయం కస్య చిత్తరుణస్య ఉక్తి:. బాలానందిని ఏవమితి. ఈ విధంగా భేదాలతోనూ అవాంతరభేదాలతోనూ కూడిన ధ్వనియొక్క స్వరూపం ఎంత ఉన్నదో అదీ, వ్యంజకముఖేన ఏ స్వరూపం ఉన్నదో దాని నంతనీ ప్రతిపాదించి ఒక్క ప్రఘట్టకంచేత ప్రాణమైన వ్యంగ్యవ్యంజకభావాన్ని శిష్యులబుద్ధిలో ప్రవేశింపచేయడానికి వ్యంజకాన్ని గూర్చిన వాదస్థానం (వివాదం ఉండడానికి తగిన అంశం) రచింపబడింది. ఈ విధంగా ధ్వనిని గూర్చి చెప్పవలసిన దంతా చెప్పబడింది. అయితే ఇప్పుడు ఈ వ్యంగ్యం అప్రధానమైనా కూడ కవుల వాక్కులను పవిత్రింపచేస్తుంది అనే ఈ ద్వారంచేత దానికే ఆత్మత్వాన్ని సమర్థించడంకొరకు చెపుతున్నాడు - ప్రకార ఇతి. వ్యంగ్యంతో అన్వయం అనగా దానిచేత వాచ్యానికి ఉవస్కారం (అందం కలిగించడం) అని అర్ధం. ప్రతిపాదిత ఇతి- “పతీయమానం పునరన్యదేవ” (కా.1.4) అనే కారికలో. ఉక్తమితి. “యత్రార్థః శబ్దో వా” (క. 1 13) అనే కారికదగ్గర.

తృతీయోద్దోతః 835 వస్వాదిత్రయం వ్యంగ్యం. దానిలో వస్తువుయొక్క ఏ భేదాలు చెప్పబడ్డాయో వాటియొక్క గుణత్వాన్ని (అప్రాధాన్యాన్ని) క్రమంగా చూపుతున్నాడు - తత్రేతి. లావణ్యేతి- ఇది అభిలాష, అశ్చర్యమూ గర్భమునందు గల ఒక యువకుని వాక్యం (ఒక యువకుని అభిలాషాశ్చర్యభరితమైన వాక్యం) లోచనం

అత్ర సిన్ఫళబ్దేన పరిపూర్ణతా, ఉత్పలశబ్దేన కటాక్షచ్భటా:, శశిశబ్దేన వదనమ్‌, ద్విరదకుమృతటీ శబ్దేన న్తనయుగలమ్‌, కదలికాణళబ్దేన ఊరుయుగలమ్‌, మృణాలదణ్గశబ్దేన దోర్యుగలమితి ధ్వన్యతే. తత్ర చైషాం స్వార్ధస్య సర్వథా అనుపపత్తేః అన్థశబ్దోక్తేన న్యాయేన తిరసృతవాచ్యత్వమ్‌. స చ ప్రతీయమానోఒప్యర్థః “అపరైవ హి కేయమ్‌” ఇత్యుక్తిగర్భీకృతే వాచ్యేఒంశే చారుత్వచ్చ్భాయాం విధత్తే) వాచ్యస్యైవ స్వాత్మోన్మజ్ఞనయా నిమజ్జీతవ్యబ్యజాతన్య నున్షరత్వేనావభానాత్‌. నున్షరత్వం చాన్య అనంభావ్యమానస మాగమన కలలోకసారభూత కువలయాదిభావవర్గస్య అతిసుభగాధికరణ విశ్రాన్నిలబ్బ్భసముచ్చయరూపతయా విస్మయవిభావతాప్రాప్తి పురస్కారేణ వ్యజ్యార్గోపసృతస్య తథా విచిత్రస్యైవ వాచ్యరూపోన్మజ్జనేన అభిలాషాదివిభావత్వాత్‌. అత ఏవేయతి వాచ్యస్య ప్రాధాన్యం; తథాపి రసధ్వనౌ తస్యాపి గుణతేతి సర్వస్య గుణీభూతవ్యబ్ధ్యస్య ప్రకారే మన్తవ్యమ్‌. అత ఏవ ధ్వనేరాత్మత్వమిత్యుక్షచరం బహంశః. అన్యే తు జలక్రీడావతీర్ణతరుణీ జనలావణ్యద్రవసున్దరీ కృతనదీవిషయేయముక్తిరితి సహృదయాః. తత్రాపి చైవోక్తప్రకారేచైవ యోజనా. యది వా నదీసంనిధా స్నానావతీర్ణ యువతివిషయా, సర్వథా తావద్విసయముఖేన ఇయతి వ్యాపారాత్‌ గుణతా వ్యబ్శ్యన్య.

బాలానందిని

అనరేతి - ఇక్కడ సింధుశబ్బ్దంచేత వరివూర్ణత్వం, ఉత్పలళబ్దంచేత కటాక్షవీక్షణకాంతులు, శళిశబ్దంచేత ముఖం, ద్విరదకుమృతటీశబ్దంచేత స్తనద్వయం, కదలికాండశబ్దంచేత ఊరుద్వయం, మృణాలదణ్ఞశబ్దంచేత బాహుద్వయం అని

836 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వనించబడుతున్నది. ఈ పదాల వాచ్యార్థం ఏ విధంగాను కూడ (ఇక్కడ) కుదరదు గాన (నిఃశ్వాసాన్ధ ఇవాదర్శ;' అనే శ్లోకంలో) అంధశబ్దం విషయంలో చెప్పిన న్యాయంచేత తిరసృతవాచ్యత్వం. వ్యంగ్యమైన ఈ అర్ధవిశేషం “అపరైవ హి కేయమ్‌” అని ఉక్తిలో అంతర్గతమైన వాచ్యాంశానికి సొౌందర్యచ్భాయను కలిగిస్తూన్నది. ఎందువల్ల ననగా వాచ్యార్థమే వ్యంగ్యార్థా లన్నింటినీ ముంచివేసి (అణగదొక్కి) తాను పైకి వచ్చి సుందరంగా భాసిస్తూన్నది. ఒక చోట కలుస్తాయని ఊహించడానికి కూడా శక్యం కాని, సమస్తలోకంలో సారమైన కువలయాదివస్తుసముదాయం అతిసుందరమైన అధికరణం (స్థానం)లో పాందబడిన కలయిక కలదవడంచేత విస్మయానికి విభావంగా అవడం ద్వారా వ్యంగ్యార్ధంచేత ఇది (వాచ్యార్ధం) ఉపస్కృతం అవడంవల్లనే దీనికి చారుత్వం కలిగింది. ఆ విధంగా విచిత్రమైన (వ్యంగ్యార్థోపస్కారంచేత విచిత్రమైన) వాచ్యార్థమే వాచ్యరూపాలను (కువలయచంద్రాదులను) పైకి తీసికొని వచ్చి అభిలాషాడ్డులక్షు విభావం అవుతున్నది. అందువల్లనే వాచ్యానికి ఉన్న (ప్రాధాన్యం ఇంతమాత్రంలోనే. అనగా విస్మయాదులక్షు విభావంగా అయి అభిలాషాదులకు విభావం అయేవరకే వాచ్యార్థానికి ప్రాధాన్యం. అయినా కూడ తరవాత గోచరించే శృంగారరసధ్వనిలో ఆ వాచ్యార్థానికి కూడ గుణత్వమే. గుణీభూతవ్యంగ్యభేదా లన్నింటిలోనూ కూడ "ఈ విధంగా వాచ్యార్థం చివరికి గుణీభావాన్నే చెందుతుంది అని తెలుసుకోవాలి. అందుచేతనే అత్మత్వం ధ్వనికి మాత్రమే అని అనేకపర్యాయాలు చెప్పబడింది. " అన్యే త్వితి. మరికొందరు సహృదయులైతే - ఈ వచనం జలక్రీడకొరకు దిగిన తరుణుల లావణ్యద్రవంచేత సుందరంగా చేయబడిన నదిని గూర్చినది అని అన్నారు. అలా చెప్పినా కూడ అన్వయం చెప్పిన పద్ధతిలోనే. లేదా నదిదగ్గర స్నానంకోసం దిగిన యువతిని గూర్చి కూడ కావచ్చును. ఎలా చెప్పినా కూడ విస్మయం ద్వారా ఇంత అర్ధంలో వాక్యానికి వ్యాపారం ఉంది గాన వ్యంగ్యం గుణం అని చెప్పబడింది. ధ్వన్యాలోకం

అతిరస్కృతవాచ్యేభ్యో౭పి శబ్దేభ్యః ప్రతీయమానస్య వ్యజ్యస్య కదాచిద్వాచ్యప్రాధాన్యేన కావ్యచారుత్వాపేక్త్రయా గుణీభావే సతి గుణీభూతవ్యబ్యతా.యథా ఉదాహృతమ్‌-“అనురాగవతీ సంధ్యా” ఇత్యేవమాది. తస్యైవ స్వయముక్తా? ప్రకాశీకృతత్వేన గుణీభావః;

తృలీయోద్దోత: 837 యథా ఉదాహృతమ్‌ - “నంకేతకాలమననమ్‌” ఇత్యాది. రసాదిరూపవ్యబ్యస్య గుణీభావః రసవదలజ్మ్కారే దర్శితః. తత్ర చ తేషామాధికారికవాక్యా పేక్షయా గుణీభావః, వివహన ప్రవృత్తభృత్యాను యాయిరాజవత్‌. వ్యజ్యాలంకారస్య గుణీభావః దీపకాదివిషయః. బాలానందిని

అతరస్కృతేతి - ఆతిరసృతవాచ్యాలైన శబ్దాలవల్ల ప్రతీయమానమైన వ్యంగ్యం కూడ, ఒకప్పుడు కావ్యంయొక్క సౌందర్యం దృష్ట్యా చూచినప్పుడు వాచ్యానికే ప్రాధాన్యం కనబడడేంచేత, అప్రధానం అవుతుంది. అప్పుడు కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమే. వెనుక చూపిన “అనురాగవతీ సంధ్యా” (శ్లో.9) ఇత్యాదిశోకం ఉదాహరణం. అదే, (వస్తువే) ఒక చటందచేత స్వయంగా (ప్రకటించబడితే, వెనక ఉదాహరించిన “సంకేతకాలమనసమ్‌” (శ్లో.48) ఇత్యాదిశ్లోకంలో వలె, గుణీభూతత్వమే. రసాదిరూపవ్యంగ్యానికి గుణీభావం రసవదలంకారంలో చూపబడింది. అక్కడ వాటికి (రసాలకు) ప్రధానమైన ప్రకృతవాక్యార్థం దృష్ట్యా అ(ప్రాధాన్యం. ఈ అ(్రాధాన్యం వివాహం చేసుకుంటూన్న భృత్యుని వెనక వెడుతూన్న రాజుకున్న అప్రాధాన్యం వంటిది. అనగా నిజానికి రసాదుల కున్న ప్రాధాన్యం తగ్గి నట్టు కనబడినా ఏ మాత్రం తగ్గదు అని భావం. వ్యంగ్యాలంకారానికి గుణీభావం దీపకాదులలో కనబడుతుంది.

లోచనం

ఉదాహృతమితి. ఏతచ్చ ప్రథమోద్దోత ఏవ నిరూపితమ్‌. అనురాగశబ్దస్య చాభిలాషే తదుపరక్తత్వలక్షణయా లావణ్యశబ్దవత్‌ ప్రవృత్తిరిత్యభిప్రాయేణా తిరస్సృత వాచ్యత్వముక్తమ్‌. తస్యైవేతి - వస్తుమాత్రస్య, రసాదీతి - ఆదిశబ్దేన భావాదయః రసవచ్చ్భబ్దేన (ప్రేయస్విప్రభృతయః అలంకారాః ఉపలక్షితాని నన్వత్ర ప్రధానభూతస్య రసాదేః కథం గుణీభావః? గుణీభావే వా కథమచారుత్వం న స్యాదిత్యాశబ్క ప్రత్యుత సున్షరతా భవతీతి పసిద్ధదృష్టాన్తముఖేన దర్శయతి - తత్ర చేతి. రసవదాద్యలంకారవిషయే. ఏవం వస్తునో రసాదేశ్చ గుణీభావం ప్రదర్శ అలంకారాత్మనోఒపి తృతీయస్య వ్యబ్య(ప్రకారస్య తం దర్శయతి - వ్యజ్యాలంకారస్యేతి. ఉపమాదేః 34

838 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

ఉదాహృతమితి. ఇది ప్రధమోద్దోతంలోనే నిరూపించబడినది. దానిచేత పూయబడినది అనే నిమిత్తంచేత లక్షణచేత అనురాగశబ్దం కూడ, లావణ్యశబ్దం కాంతివిశేషాన్ని బోధించినట్లు, అభిలాష అనే అర్థాన్ని బోధిస్తుంది అనే అభిప్రాయంచేత అతిరసృతవాచ్యత్వం చెప్పబడింది.

వివరణ:- 'సంధ్యా' ఇత్యాది పదాలలో వాచ్యార్థం తిరస్కృతం కాకపోయినా “అనురాగ' శబ్దానికి ప్రేమ అనే అర్ధంలో రూఢి ఉండడంచేత ఎరుపు అనే అర్ధం జహత్స్వార్ధలక్షణచేత మాత్రమే చెప్పాలి కదా? అప్పుడు ఆ పదం తిరసృతవాచ్యం అయిపోయింది కదా అని ఆశంక కలగవచ్చును. అందుకు సమాధానంగా - “అనురాగ' పదం యోగరూడఢిచేత ఎరుపు అనే అర్థాన్నే బోధిస్తుంది; అనురాగం అనే అర్ధాన్ని నిరూఢలక్షణచేతనే బోధిస్తుంది. అందుచేత ఈ పదం కూడ తిరస్కృతవాచ్యం కాదు. ఎరుపు అనేదే దీని వాచ్యార్థం అని చెప్పబడింది.

త స్ర్వైచేతి. వన్తుమాత్రంయొక్క. రసాదీతి. ఆదిశబ్దంచేత భావాదులు, రసవచ్చ్భబ్దంచేత ప్రేయస్విమొదలైన అలంకారాలు ఉపలక్షణచేత గ్రహించబడతాయి. (పేయస్విప్రభృతయః కు బదులు (పేయఃప్రభృతయః: అనే పాఠం ఉండి ఉంటుంది). నన్వితి, ఎంతో ప్రధానమైన రసాదులకు గుణీభావం ఎట్లు? గుణీభావమే ఉన్నట్టయితే ఆఅసుందరత్వం లేకుండా ఎలా ఉంటుంది అని ఆశంకించుకొని అసుందరత్వం కాదు కదా పైగా సుందరత్వమే ఉంటుంది అని ప్రసిద్ధదృష్టాంతం ద్వారా చెపుతున్నాడు - తత్ర చేతి. రసవదాద్యలంకారవిషయంలో అని అర్ధం. ఈ విధంగా వస్తువుకు, రసాదులకు గుణీభావాన్ని చూపి అలంకారరూపమైన మూడవ వ్యంగ్యప్రకారానికి కూడ దానిని చూపుతున్నాడు - వ్యజ్యాలంకారస్యేతి. ఉపమాదికి. 34

ధ్వన్యాలోకం

తథా - కొ. ప్రసన్నగమ్భీరపదాః కొవ్యబన్థాః సుఖావహాః,

యే చ తేషు ప్రకారో[యమేవ యోజ్యః సుమేధసా. 35

యే చైతే అవరిమితన్వరూపా అపి (వకాశమానాః, తథావిధార్ధరమణీయాః సన్తః వివేకినాం సుఖావహాః కావ్యబన్నాః తే

తృతీయోద్దోత: 839 షు సర్వేష్వేవాయం 'ప్రకారో గుణీభూతవ్యజ్యో నామ యోజనీయః. యథా - గాధ- లచ్చీ దుహిఅ జామాఉఓ హరీ తంస ధరణీఆ గబ్బా,

ఆమిఅమిఅజ్కొ అ సుఆ అహో కుడుమృం మహోఅహిణో.

6070 “లక్ష్మీర్డుహితా జామాతా హరిస్తస్య గృహిణీ గజ్ళా, అమృతమృగాజ్కౌ చ సుతావహో కుటువృం మహోదధే?” (సంస్కృతచ్చాయ) బాలానందిని

తథా ఇతి. ఆ విధంగా - ప్రసన్నేతి - “ప్రసన్నములు గంభీరములు అయిన పదాలు గల, సుఖజనకాలైన ఏ కావ్యబంధాలు గలవో వాటిలో కూడ బుద్దిమంతునిచేత ఈ ప్రకారమే (పద్ధతియే) కూర్చదగినది”

యే చేతి:- అపరిమితమైన స్వరూపం కలవైనా ఆ విధమైన అర్ధంతో సుందరములై ప్రకాశిస్తున్న ఏ కావ్యబంధాలు వివేకవంతులకు సుఖకరముటై ప్రకాశిస్తున్నాయో వాటి అన్నింటిలోనూ కూడ ఈ గుణీభూతవ్యంగ్యం అనే ప్రకారం సమన్వయించుకొనదగినది. ఎట్లనగా -

అచ్చీ ఇతి. “లక్ష్మి కూతురు; మహావిష్ణువు అల్లుడు; భార్య గంగ; అమృత - చంద్రులు వుత్రులు. మహాసముద్రంయొక్క కుటుంబం ఎంత ఆశ్చర్యకరమైనది!”

లోచనం

ఏవం ప్రకారత్రయస్యాపి గుణభావం ప్రదర్శ బహుతరలక్ష్యవ్యాపకతా అస్యేతి దర్శయితుమాహ - తథేతి. ప్రసన్నాని ప్రసాదగుణయోగాత్‌ గభీరాణి చ వ్యజ్యార్థాక్షేపకత్వాత్‌ పదాని యేషు. సుఖావహాః ఇతి చారుత్వ హేతు: తత్ర అయమేవ ప్రకార ఇతి భావఐ యస్వేతం ప్రకారం తత్ర యోజయితుంన శక్తః న పరమలీకసహృదయభావనాముకులితలోచనోక్ష్యా ఉపహసనీయః; స్యాదితి భావః.

840 భ్వన్వాలోకః

లక్ష్మీః సకలజనాభిలాషభూమిః దుహితా. జామాతా హరిః యః నమన్తభోగాపవర్గదాననతతోద్యమీ. తథా గృహిణీ గజ్లా యస్యాః నమభిలషణీయే నర్వస్మిన్వన్తుని అనువహత:ః ఉపాయుబభావః. అమృతమృగాజ్కౌ చ సుతౌ అమృతమిహ వారుణీ. తేన గజ్ఞాస్నానహరి చరణారాధనాద్యుపాయశతలబ్ధాయా లక్ష్యాః చర్ర్రోదయపానగోష్ట్యుపభోగ లక్షణం ముఖ్యం ఫలమితి త్రైలోక్యసారభూతతా ప్రతీయమానా సతీ “అహో కుటుమ్బం మహోదధేః” ఇతి అహోశబ్దాచ్చ గుణీభావమనుభవతి. 35

బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా మూడు వ్యంగ్యభేదాలయొక్క గుణభావాన్ని చూపి ఇది (గుణీభూతవ్యంగ్యత్వం) అత్యధికమైన లక్ష్యాలలో వ్యాపించి ఉన్నది అని చూపడానికి చెపుతున్నాడు - తథేతి. ప్రసన్నాని= ప్రసాదగుణంతో కూడినవి అవడంచేత ప్రసన్నమైనవి, గభీరాణి చ= వ్యంగ్యార్థాన్ని ఆక్షేపించే వవడంచేత గంభీరములు అయిన పదాలు వేటియందో అవి. సుఖావహాః ఇతి. ఆ కావ్యబంధంలో ఈ ప్రకారమే చారుత్వానికి హేతువు అని భావం. సుమేధసా ఇతి. ఎవడు కావ్యబంధంలో ఈ ప్రకారాన్ని కూర్చడానికి సమర్భుడు కాడో అతడు “కేవలం అసత్యమైన సహృదయుడ ననే భావనచేత కళ్లు మూసికొని (అరమోడ్పు కళ్లతో) అనందిస్తున్నట్లు కూర్చున్నాడు” అనే మాటచేత పరిహసించదగినవాడు అని భావం.

లక్ష్మీ= సకలజనుల అభిలాషకు స్థానమైన లక్ష్మి కుమార్తె. ఏ హరి సమస్త భోగాలను మోక్షాన్ని ఇవ్వడంలో ఎల్లప్పుడూ ఉద్యమిస్తూ ఉంటాడో అలాంటి శ్రీహరి అల్లుడు. కోరదగిన ప్రతివస్తువు విషయంలోను ఉపాయంగా ఉండడం అనేది ఏ గంగయందు ఉపహతం కాదో (అడ్డుకొనబడదో, అడ్డులేనిదో) ఆ గంగ భార్య అమృతమృగాంకులు సుతులు. ఇక్కడ అమృతం అనగా మద్యం. (అమృతం సర్వసాధారణం కాదు గాన ఈ అర్థం చెప్పబడిందని బాలప్రియాకారుడు వ్రాశాడు గాని ఈ అర్ధం చెప్పడంలో అంత విశిష్టమైన బెచిత్యం ఏదీ కనబడదు. లక్ష్మీ-హర్యాదులు మాత్రం సర్వసాధారణులా? ముందు చెప్పబోయే పానగోష్టిని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ అర్థం చెప్పి ఉండవచ్చు. ఆ అర్ధం కూడా ఏదో చెప్పాలని చెప్పినదే). తేనేతి. అందుచేత గంగాస్నానం, హరిచరణారాధనం మొదలైన ఉపాయశతాలచేత లక్ష్మిని పొందినందుకు ముఖ్యమైనఫలం చంద్రోదయసమయంలో పానగోష్టిని అనుభవించడమే. (వాళ్లందరూ

తృతీయోద్దోతః 841 ఈయన కుటుంబానికి చెందినవాళ్లే). ఈ విధంగా సముద్రంయొక్క త్రిలోకసారభూతత్వం (మూడు లోకాలలోను అందరికంటె శ్రేష్టత్వం) ధ్వనింపబడుచున్నది. ఆ వ్యంగ్యార్థం “అహో కుటుమ్బం మహోదధేః” అని 'అహో' శబ్దంవల్ల అ(ప్రాధాన్యాన్ని అనుభవిస్తున్నది. అనగా ఈ అర్థమే “అహో' అనే పదంచేత వాచ్యంగా చెప్పబడిపోవడంచేత గౌణత్వాన్ని పొందినది అని భావం. 35 ధ్వన్యాలోకం

కా. వాచ్యాలంకారవర్గీజయం వ్యజ్యాంశానుగమే సతి,

ప్రాయేణైవ పరాం ఛాయాం బిభ్రల్లక్ష్యే నిరీక్ష్యతే. 36.

వాచ్యాలంకారవర్గో లయం వ్యజ్యాంశస్య అలంకారస్య వస్తుమాత్రస్య వా యథాయోగమనుగమే సతి చ్భాయాతిశయం బిభ్రల్లక్షణకారైరేకదేశేన దర్శితః. స తు తథారూపః ప్రాయేణ సర్వ ఏవ పరీక్ష్యమాణో లక్ష్యే నిరీక్ష్యతే. తథాహి - దీపకసమాసోక్త్యాది వదన్యేఒప్యలంకారాః ప్రాయేణ వ్యజ్యాలంకారాన్తరవస్వన్తరసం స్పర్శినో దృశ్యన్సే. యతః ప్రథమం తావదతిశయోక్తిగర్భతా సర్వాలంకారేషు శక్యక్రియా; కృతైవ చ సా మహాకవిభిః కామపి కావ్యచ్భవిం పుష్యతి, కథం హ్యతిశయయోగితా స్వవిషయౌచిత్యేన క్రీయమాణా సతీ కావ్యే నోత్కర్శ్వమావహేత్‌?

బాలానందిని

వాబ్యేతి:- “ ఈ వాచ్యాలంకారాల సముదాయం వ్యంగ్యాంశంతో సంబంధం ఉన్నట్లయితే సాధారణంగా అధికమైన శోభను వహిస్తున్నట్లుగా లక్ష్యంలో కనబడు తూన్నది” 36

వాచ్యేతి. ఈ వాచ్యాలంకార సముదాయం వీలును అనుసరించి వ్యంగ్యాంశమైన అలంకారంయొక్క గాని, వస్తువుయొక్క గాని సంబంధం ఉన్నట్లయితే శోభాతిశయాన్ని వహిస్తూన్నట్లుగా లక్షణకారులు కొంతవరకు (ఏకదేశేన) చూపించి ఉన్నారు. లక్ష్యంలో పరీక్షింపబడిన ట్లయితే ప్రతీ అలంకారం కూడ సాధారణంగా ఆ విధంగానే ఉన్నట్లు

842 ధ్వన్వాలోకః కనబడుతుంది. ఎందువలన అనగా - దీపక - సమాసోక్తాద్యలంకారాల వలె ఇతరమైన అలంకారాలు కూడ సాధారణంగా వ్యంగ్యమైన మరొక అలంకారంయొక్క లేదా వస్తువుయొక్క స్పర్శ ఉన్నవిగా కనబడుతున్నాయి. ఎందువల్ల ననగా - మొట్టమొదటి విషయం - అన్ని అలంకారాల గర్భంలోను అతిశయోక్తి ఉండేటట్లు చేయవచ్చును. మహాకవులచేత ఆ విధంగా చేయబడింది కూడ; చేయబడి కావ్యశోభను పోషిస్తూన్నది. తన విషయం యొక్క బెచిత్యాన్ని పాటిస్తూ అతిశయసంబంధం చేయబడినట్లయితే కావ్యంలో శోభకు ఉత్కర్షను కలిగించకుండా ఎలాఉంటుంది? లోచనం

ఏవం నిరలంకారేషు ఉత్తానతాయాం తుచ్చతయా భాసమానమ్‌ అమునా అన్తఃసారేణ కొవ్యం పవిత్రీకృతమ్‌ ఇత్యుక్వా అలంకారస్యాప్యనేనైవ రమ్యతరత్వమితి దర్శ్మయతి - వాచ్యేతి. అంశత్వమ్‌ గుణమాత్రత్వమ్‌. ఏకదేశేనేతి. ఏకదేశవివర్తిరూవక మనేన దర్శితమ్‌. తదయమర్థ:ః- ఏకదేశవివర్తిరూపకే-

“రాజహం సైరవీజ్యన్త శరదైవ సరోనృపాః” ఇత్యత్ర హంసానాం యత్‌ చామరత్వం (పప్రతీయమానరి' తతీ 'నృపా:” ఇతి వాచ్యేఒర్థే గుణతాం పప్రాప్రమలజ్కారకారైః: యావదేవ దర్శితం తావదమునా ద్వారేణ నూచితోఒయం ప్రకార ఇత్యర్థః. అన్యే త్వేకదేశేన వాచ్యభాగవైచిత్యమాత్రేణ ఇత్యనుద్భిన్నమేవ వ్యాచచక్షిరే. వ్యబ్య్యం యదలంకారాన్తరం వన్త్వన్తరం చ నంన్నృశన్ని యే స్వాత్మన; సంస్కారాయాళ్లిష్యన్తీతి తే తథా. మహాకవిభిరితి. కాలిదాసాదిభిః. కావ్యశోభాం పుష్యతీతి యదుక్తం తత్ర హేతుమాహ - కథం హీతి. హిశబ్లో హేతౌ. అతిశయ యోగితా కథం నోత్కర్షమావహేత్‌, కావ్యే? నాస్త్యేవాసౌ ప్రకార ఇత్యర్థః; స్వవిషయే యదౌచిత్యం తేన చేత్‌ హృదయస్థితేన తామతిశయోక్తిం కవిః కరోతి. యథా భట్టేన్దురాజస్య - శ్లో యద్విశ్రమ్య విలోకితేషు బహుళో నిఃస్టేమనీ లోచనే

యద్దాత్రాణి దరిద్రతి ప్రతిదినం లూనాబ్దినీనాలవత్‌,

తృతీయాద్ధోతః 843

చూర్వాకాణవిడమృకశ్చ నివిడో యత్సాణ్జిమా గణ్జయోః

కృష్ణే యూని స యౌవనాను వనితాప్వేపైవ వేషస్థితిః. అత్ర హి భగవతో మన్మథవపుషః సౌభాగ్యవిషయః నంభావ్యత ఏవ అయమతిశయ ఇతి తత్కావ్యే లోకోత్తరైవ శోభోల్లసతి. అనౌచిత్యేన తు శోభా లీయత ఏవ. యథా - శ్లో అల్పం నిర్మితమాకొశమనాలోచ్యైవ వేధసా,

ఇదమేవంవిధం భావి భవత్యాః స్తనజృమృణమ్‌. ఇతి

బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా, అలంకారాలు లేనిది, పైకి చూడడానికి సారం లేనిదిగా కనబడేదీ అయిన కావ్యం లోపలి సారమైన దీనిచేత (గుణీభూతవ్యంగ్యంచేత) పవిత్రం చేయబడింది అని చెప్పి అలంకారానికి కూడా దానిచేత అధికమైన రమ్యత్వం కలుగుతుంది అని చూపుతున్నాడు - వాచ్యేతి. అంశత్వం అనగా గుణంగా (అప్రధానంగా) మాత్రమే ఉండడం. ఏకదేశేనేతి. దీనిచేత ఏకదేశవివర్తిరూపకం చూపబడింది. అందుచేత అర్థం ఇది - “రాజహంసైరవీజ్యన్త శరదైన సరోన్ఫపాః” (సరస్సు లనే రాజులు శరత్కాలంచేతనే, రాజహంసలతో వీచబడిరి) అనే ఏకదేశవివర్తిరూపకంలో హంసలకు ఏ చామరత్వం ప్రతీయమానం అవుతున్నదో (హంసలే చామరాలని వ్యంగ్యమైన అర్ధం) వాచ్యార్ధంలో అప్రధానత్వాన్ని పాందినదిగా ఎంతవరకు అలంకారకారులచేత చూపబడినదో అంతవరకు (వాళ్లు చూపినంతవరకు) ఈ ప్రకారం ఈ ద్వారం చేతనే నూచించబడినది అని అర్ధం. అనగా ప్రాచీనాలంకారికులు కూడ ఏకదేశ వివర్తిరూపకాదులలో వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థానికి అంగంగా ఉన్న దని అంగీకరించి నట్లే అని అర్థం. అన్యే త్వితి. కొందరు వ్యాఖ్యాతలైతే 'ఏకదేశేన' అనేదానికి 'వాచ్యభాగానికి వైచిత్యమాతంచేత' అని అన్నన్సంగా వ్యాఖ్యానించారు. ఏవి తమను సంస్కరించుకొనడంకొరకు వ్యంగ్యమైన మరొక అలంకారాన్ని మరొక వస్తువును ఆక్లేషిస్తాయో అవి “వ్యజ్ఞ్యాలంకారాన్తరవస్త్వ్వన్తరసంస్పర్శిన;ః” అని అర్ధం. మహాకవిభిరితి

• కాలిదాసాదులచేత. కావ్యశోభను పోషిస్తుంది అని చెప్పబడింది. దానికి హేతువును చెపుతున్నాడు - కథం హీతి. 'హి' శబ్దం హేత్వర్ధకం. అతిశయంతో సంబంధించి ఉండడం కావ్యంలో ఉత్కర్షను ఎందుకు సంపాదించదు? స్వవిషయంలో అనగా అతిశయం విషయంలో ఉన్న బె చిత్యాన్ని ాదయంలో ఉంచుకొని (దృష్టిలో ఉంచుకొని)

844 ధ్వన్వాలోక్షః కవి ఆ అతిశయోక్తిని చేసినట్లయితే ఉత్కర్పను కలిగించని ప్రకారం ఉండనే ఉండదు అని అర్ధం. ఉదాహరణకు భట్టేందురాజు శ్లోకం -

యద్విశ్రమ్య ఇతి:- ఇది ప్రథమోద్దోతంలో నాల్గవ కారిక వ్యాఖ్యలో లోచనంలో ఇవ్వబడింది.

అత్ర హీతి. ఇక్కడ మన్మధుని వంటి శరీరం గల భగవంతుని సౌభాగ్యాన్ని గూర్చిన ఈ ఆతిశయం సంభావ్యమే (ఉచితమే) గాన కావ్యంలో లోకోత్తరమైన శోభ ఉల్లసిస్తూన్నది.. అనౌచిత్యం ఉన్నట్లయితే మాత్రం శోభ అణగిపోతుంది. ఎట్లనగా-

అల్పమితి. భవత్యాః= నీయొక్క, ఇదమ్‌= ఈ, స్తనజృమృణమ్‌= స్తనాల విజృంభణం, ఏవంవిధమ్‌= ఈ విధంగా, భావి= కాగలదు అని, అనాలోచ్యైవ= ఆలోచించకుండానే, వేధసా= బ్రహ్మచేత, అల్పమ్‌= అల్పమైన, ఆకాళమ్‌= అకాశం, నిర్మితమ్‌= నిర్మించబడింది. ఇది బెచిత్యబాహ్యమైన అతిశయం అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

భామహేనాష్యతిశయోక్తిలక్షణే యదుక్తమ్‌ - శ్లో. సైషా సర్వైవ వక్రోక్తి రనయార్లో విభావ్యతే,

యత్నోఒస్యాం కవినా కార్యః కోఒలంకారోఒనయా వినా.

(కావ్యాలంకారం 2.85)

ఇతి. తత్రాశయోక్తి;ః యమలంకారమధితిష్టతి కవిప్రతిభా వశాత్తస్య చారుత్వాతిశయయోగః, అన్యస్య త్వలంకారమాత్రత్రైవేతి నర్వాలంకారళశరీరస్వీకరణయోగ్యత్వేన అభేదోవచారాత్సైవ సర్వాలంకారరూ పేత్యయమేవార్థః అవగన్తవ్య:.

తస్యాశ్చాలంకారాన్నరానంకీర్ణత్వం కదాచిద్వాచ్యత్వేన, కదాచిద్వ్యబ్యత్వేన. వ్యభ్యత్వమవి కదాచిత్‌ (ప్రాధాన్యేన కదాచిద్గుణభావేన. తత్రాద్యే పక్షే వాచ్యాలంకారమార్గః. ద్వితీయే తు ధ్వనావన్తర్భావ:. తృతీయే తు గుణీభూతవ్యబ్యరూపతా. అయం చ ప్రకారః అన్యేషామపష్యలంకారాణామస్తి; తేషాం తు న సర్వవిషయశః. అతిశయోక్తేస్తు సర్వాలంకారవిషయో2ఒపి సంభవతీత్యయం విశేషః.

తృతీయోద్దోతః 845 బాలానందిని

భామహేనేతి. భామహుడు అతిశయోక్తిలక్షణంలో - “నమస్తవ్రోక్తీ (అలంకారమూ) కూడ ఈ అతిశయోక్తియే. దీనిచేత అర్జానికి సొంపు చేకూరుతుంది. కవి దీని విషయంలో ప్రయత్నం చెయ్యాలి. ఇది లేకపోతే అలంకారం ఏమిటి? ”అని ఏదైతే చెప్పాడో అక్కడ

• అతిశయోక్తి ఏ అలంకారాన్ని అధిష్టిస్తుందో దానికి కవిప్రతిభావశంచేత సొందర్యాతిశయం కలుగుతుంది; ఇతర మైనది (అతిశయోక్తిసంబంధం లేనిది) అలంకారంమాత్రమే; అందువల్ల ఇది (అతిశయోక్తి) సకలాలంకారాల శరీరంలో స్వీకరించడానికి యోగ్యం అవడంచేత, అభేదోవచారంచేత, (అభేదాన్ని ఆరోపించడం చేత) అదే సర్వాలంకారరూపమైనది అని మాత్రమే అర్ధం గ్రహించాలి. ఆ అతిశయోక్తి ఒకప్పుడు వాచ్యంగాను, ఒకప్పుడు వ్యంగ్యం గాను ఉంటూ ఇతరాలంకారాలతో కలవకుండా కూడ ఉంటుంది. వ్యంగ్యత్వం కూడ ఒకప్పుడు ప్రాధాన్యంచేత, మరొకప్పుడు గుణభావంచేత ఉండవచ్చు. వాటిలో మొదటి పక్తంలో వాచ్యాలంకారమార్గంలో చేరుతుంది. రెండవ పక్తంలో ధ్వనిలో అంతర్గతం అవుతుంది. మూడవ పక్షంలో గుణీభూతవ్యంగ్యరూపం అవుతుంది.

లోచనం

నను అతిశయోక్తి: సర్వాలంకారేషు వ్యబ్య్యతయా అన్తర్లీనైవాస్త ఇతి యదుక్తం తత్కథమ్‌? యతః భామహః అతిశయోక్తిం సర్వాలంకార సామాన్యామవాదీత్‌. న చ సామాన్యం శబ్బ్దాద్విశేషప్రతీతేః పృథగ్ఫ్భూతతయా పశ్చాత్తనత్వేన చకాస్తి ఇతి కథమస్య వ్యబ్య్యత్వమ్‌ ఇత్యాశబ్క్యాహ - భామహేనేతి. “భామహేనాపి 'యదుక్తం తత్ర అయమేచార్థః అవగన్తవ్యః” ఇతి దూరేణ సంబన్గః. కిం! తదుక్తమ్‌ - సైవేతి. యా అతిశయోక్తిర్లక్షితా సేవ సర్వా వక్రోక్తిరలజ్కారప్రకారః సర్వః.

“వక్రాభిధేయశబ్లోక్తి రిష్టా వాచామలంకృతి:” ( కా.అ.1.36). ఇతి వచనాత్‌. శబ్దస్య వ్రతా, అభిధేయస్య చ వక్రతా, లోకోత్తీర్ణేన రూపేణావస్థానమితి అయమేవ అసావలంకారస్యాలంకారతా; లోకోత్తరతైవ చ అతిశయః. తేన అతిశయోక్తి; సర్వాలంకారసామాన్యమ్‌. తథాహి - అనయా అతిశయోక్ష్యా అర్ధః సకలజనోపభోగపురాణీకృతోఒ౬పి విచితతయా

846 ధ్వన్వాలోకః భావ్యతే. తథా ప్రమదోద్యానాదిః విభావతాం నీయతే విశేషేణ చ భావ్యతే రసమయీక్రియతే; ఇతి తావత్తేనోక్తమ్‌. తత్ర కో౭సావర్థ ఇత్యత్రాహ - అభేదోపచారాత్‌ సైవ సర్వాలంకారరూపేతి. ఉపచారే నిమిత్తమాహ - సర్వాలంకొరేతి. ఉపచారే ప్రయోజనమాహ - అతిశయోక్తి రిత్యాదినా అలంకొరమాత్రతైవ ఇత్యన్తేన. ముఖ్యార్ధబాధోఒపవ్యతైవ దర్శితః - కవిప్రతిభావశాదిత్యాదినా. బాలానందిని

నన్వితి. అన్ని అలంకారాలలోను వ్యంగ్యంగా అతిశయోక్తి లోపల లీనమై (దాగి) ఉంటుం దని చెప్పినది ఎట్లు కుదురుతుంది? ఎందువల్ల ననగా భామహుడు అతిశయోక్తి సమస్తాలంకారసాధారణమైనది (అన్ని అలంకారాలకీ సంబంధించినది) అని అన్నాడు. సామాన్యమైనది విశేషప్రతీతికంటె భిన్నంగా, తరవాత కలిగేదిగాన శబ్దంవల్ల భాసించదు కదా? అలాంటప్పుడు ఇది వ్యంగ్యం ఎట్లు అవుతుంది? అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - భామహేనేతి. “భామహేనాపి యదుక్తమ్‌” అనేది “తత్ర అయమేవార్థః అవగన్తవ్యః” అనే దూరంగా ఉన్నదానితో అన్వయిస్తుంది. భామహండు చెప్పినది ఏమిటి? సైషేతి. లక్షితమైన(లక్షణం చెప్పిన) ఏ అతిశయోక్తి ఉన్నదో అదే సమస్తవశ్రోక్తి, సమస్తమైన అలంకారప్రకారం. “వక్రమైన అర్ధంయొక్క శబ్దంయొక్క ఉక్తియే కావ్యాల అలంకారంగా అభిష్టమైనది” అని చెప్పబడింది కదా? లోకాతీతమైన (లోకవ్యవహారంలో సాధారణంగా కనబడని) రూపంలో ఉండడమే శబ్దవ(క్రత అయినా, అర్ధవరక్రత అయినా కూడ; లోకోత్తరత్వమే అతిశయం అనగా. అందుచేత అతిశయోక్తి సమస్తాలంకారాలకి సాధారణమైనది. ఎందువల్ల' ననగా - సకలజనులచేత అనుభవించబడడం చేత పాతబడిపోయిన విషయం కూడ ఈ అతిశయోక్తిచేతనే విచిత్రంగా చేయబడుతుంది; ప్రమదోద్యానాదికం విభావత్వాన్ని పాందించబడుతుంది. విభావ్యతే= విశేషంచేత (అధికంగా) రసమయం చేయబడుతుంది అని కదా అతడు చెప్పాడు? దాని అర్ధం ఏమిటి? ఈ విషయంలో చెపుతున్నాడు - అభేదోపచారాత్‌ సైవ సర్వాలంకారరూపా ఇతి. ఉపచారానికి నిమిత్తం చెపుతున్నాడు - సర్వాలంకారేతి. ఉపచారానికి ప్రయోజనం ఏమిటో - “అతిశయోక్తి:” మొదలు “అలంకారమాత్రతా” వరకు ఉన్న వాక్యభాగంచేత చెపుతున్నాడు. “కవిప్రతిభావశాత్‌" ఇత్యాదికంచేత ముఖ్యార్ధబాధకూడ ఇక్కడనే చూపబడింది.

తృలీయోద్దోతః 847 లోచనం

అయం భావః - యది తావదతిశయోక్తేః నర్వాలంకారేషు సామాన్యరూపతా తర్పి తాదాత్యపర్యవసాయినీతి తద్వ్యతిరిక్తో నైవ అలంకారః దృశ్యత ఇతి కవిప్రతిభానం న తత్రాపేక్షణీయం స్యాత్‌. అలంకారమాత్రం౦ చ న కించిద్దశ్యేత. అథ సా కావ్యజీవితత్వేన ఇత్థం వివక్షితా తథాప్యనౌచిత్యేనాపి నిబధ్యమానా తథా స్యాత్‌. బెచిత్యవత్‌ జీవితమితి చేత్‌ బెచిత్యనిబన్థనం రనభావాది ముక్త్వా నాన్యత్కించిదస్తీతి తదేవాన్తర్యామి ముఖ్యం జీవితమిత్యభ్యుపగన్తవ్యమ్‌, నతు సా.

ఏతేన.యదాహం: కేచిత్‌ - బె చిత్యఘటితసున్షరశబ్దార్ముయే కావ్యే కిమన్యేన ధ్వనినాత్మభూతేనేతి తే స్వవచనమేవ ధ్వనిసద్భావాభ్యుపగమ సాక్షిభూతమమన్యమానాః ప్రత్యుక్తాః. తస్మాత్‌ ముఖ్యార్ధబాధాత్‌, ఉపచారే చ నిమిత్తవ్రయోజననద్భావాత్‌ అభేదోపచార ఏవాయమ్‌. తతళ్చ ఉపపన్నమతిశయోక్తేః వ్యబ్యత్వమితి. యదుక్తమలజబజ్కారాన్తరస్వీకరణం తదేవ త్రిధా విభజతే - తస్యాశ్చేతి. వాచ్యత్వేనేతి. సా పి వాచ్యా భవతి. యథా - “అపరైవ హి కేయమత్ర” ఇతి. అత్ర రూపకే ఒప్యతిశయః శబ్దస్పృగేవ. అస్య త్రైవిధ్యస్య విషయవిభాగమాహ - తత్రేతి. తేషు ప్రకారేషు మధ్యే య ఆద్యః 'ప్రకారః తస్మిన్‌. నన్వతిశయోక్తిరేవ చేదేవంభూతా తత్కిమపేక్షయా ప్రథమం తావదితి క్రమః సూచితః ఇత్యాశజ్క్యావా - అయం చేతి. యోఒతిశయోక్తా నిరూపితః అలంకారాన్తరే ౬ప్యనుప్రవేశాత్మక:. నన్వేవమపి ప్రథమమితి కేనాశయేనోక్తమిత్యాశజ్క్యాహ - తేషామితి.

బాలానందివి

అయమితి:- దీని భావం ఇది - అతిశయోక్తి అన్ని అలంకారాలలోను సామాన్యరూపంగా ఉంటుందన్న ట్లయితే దీనికీ ఆ అలంకారాలకీ తాదాత్మ్యం (అభేదం) అని చెప్పిన ట్లవుతుంది. అప్పుడు అతిశయోక్తికంటె భిన్నమైన మరొక అలంకారం ఏదీ కనబడదు గాన వాటి విషయంలో (వాటిని కూర్చడానికి) కవిప్రతిభ అపేక్ష ఏమీ ఉండదు. అసలు మరొక అలంకారమే కనబడదు. అథేతి. అసలు

848 ధ్వవ్వాలోక్షః విషయం ఏమనగా ఇలా చెప్పడంలో ఉద్దేశ్యం అతిశయోక్తి కావ్యజీవితం అని చెప్పా లనే అభిలాషయే అన్నట్లయితే - అనౌచిత్యంతో కూర్చబడిన అతిశయోక్తి కూడ జీవితం అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. బెచిత్యం ఉన్నదే జీవితం అని అన్నట్లయితే (అది యుక్తం కాదు) - బెచిత్యాన్ని నిర్ణయించకలిగినది రసభావాదికం తప్ప మరొక టేదీ లేదు; అందుచేత కావ్యాంతర్యామిగా ఉండే ఆ రసభావాధికమే జీవితం అని అంగీకరించాలి గాని దానిని (అతిశయోక్తిని) జీవితం అనడానికి వీలులేదు. దీనిచేత - “బెచిత్యంతో కూడిన సుందరళశబ్బ్దారమయమైన కావ్యంలో ఆత్మ అయిన ధ్వని అనేది ఒకటుం దని చెప్పడం ఎందుకు?” అని ఎవరైతే అంటున్నారో, ధ్వనియొక్క ఉనికికి సొక్షయైన తమ వచనాన్నే లెక్కచేయని వాళ్లు నిరాకరించబడినారు.

వివరణ:- బెచిత్యఘటితాలైన శబ్దాలే కావ్యం అని “బెచిత్య'శబ్బాన్ని ఎప్పుడైతే వప్రయోగించారో అప్పుడు వాళ్లుకూడ ధ్వనిని అంగీకరించినట్లే. బెచిత్యానౌచిత్యాలను నిర్ణయించేది ధ్వనిని పట్టే కదా? ఈ విధంగా వాళ్లు తమ మాటను తామే కాదంటున్నారు అని భావం. “సాక్షిభూతం మన్యమానాః” అనేదానికి అర్థం కుదరడం లేదు. అందుచేత “సాక్షిభూతమమన్యమానా:” అనేది సాధుపాఠం అయి ఉంటుందని అట్లు మార్చబడింది.

తస్మాదితి:- అందువల్ల ముఖ్యార్ధబాధ ఉండడంవల్తా, ఉపచారం చేయడానికి నిమిత్తప్రయోజనాలు ఉండవల్లా ఇది అభేదోపచారమే. అందుచేత అతిశయోక్తి వ్యంగ్యం అని చెప్పినది యుక్తవే. అలంకారాంతరన్వీకరణం, అనగా అలంకారాంతరాలతో కలిసి ఉండడం, అనేది ఏది చెప్పబడిందో దానినే మూడు విధాలుగా విభజిస్తున్నాడు - తస్యాశ్చేతి. వాచ్యత్వేనేతి. అ అతిశయోక్తి కూడ వాచ్యం అవుతుంది. ఉదాహరణకి - “అపరైవ హి కేయమత్ర” (శో. 107) అనేచోట. ఇక్కడ రూపకాలంకారంతో కలిసి ఉన్న అతిశయోక్తి కూడ శబ్దాన్ని స్నృశిస్తూన్నది (వాచ్యంగానే ఉన్నది). ఈ కైవిధ్యానికి విషయవిభాగం చెపుతున్నాడు - తత్రేతి. ఆ ప్రకారాలలో మొదటి ప్రకారం ఏది ఉందో దానియందు. నన్వితి. అతిశయోక్తి కూడా ఈ విధంగానే ఉంటే దేనిని పట్టి “ప్రథమం తావత్‌” అని అంటూ క్రమం సూచించబడింది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - అయం చేతి. అలంకారాంతరాలలో ప్రవేశించడం అనే ఏ ప్రకారం అతిశయోక్తి విషయంలో చెప్పబడిందో అది అని అర్ధం. నన్వితి. అయితే మాత్రం “ప్రథమమ్‌” అని చెప్పడంలో అభిప్రాయం ఏమిటి అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు. తేషామితి.

తృతీయోద్దోతః 849 ధ్వన్యాలోకం

యేషు చాలంకారేషు సాదృశ్యముఖేన తత్వప్రతిలమృ:, యథా రూపకోపమాతుల్యయోగితానిదర్శనాదిషు తేషు గమ్యమానధర్మ ముఖేనైవ యత్సాదృశ్యం తదేవ శోభాతిశయశాలి భవతీతి తే సర్వే౭పి చారుత్వాతిశయయోగినః నన్తః గుణీభూతవ్యబ్ల్య స్యైవ విషయాః. సమాసోక్ష్యాక్షేపపర్యాయోక్తాదిషు తు గమ్యమానాంశావినాభావేనైవ తత్వవ్యవస్థానాత్‌ గుణీభూతవ్యబ్యతా నిర్వివాదైవ. తత్ర చ గుణీ భూతవ్యజ్యతాయామలంకారాణాం కేషాంచిదలంకార విశేషగర్భతాయాం నియమః. యథా వ్యాజస్తుతేః పేయోలంకార గర్భత్వే. కేషాం చిదలంకారమాత్రగర్భతాయాం నియమః. యథా నచ్ద్చేహాలంకారాదీనాముపమాగర్భత్వే. కేషాం చిదలంకొరాజణూం పరన్పరగర్భతాపి నంభవతి; యథా దీపకోపమయో:. తత్ర దీపకముపమాగర్భత్వేన ప్రసిద్ధమ్‌. ఉపమాపి కదాచిద్దీపకచ్చాయాను యాయినీ. యథా మాలోపమా. తథాహి - 'ప్రభామహత్యా శిఖయేవ దీపః ఇత్యాదౌ స్ఫుటైవ దీపకచ్చాయా లక్ష్యతే.

బాలానందివి

యేష్వితి. రూపకం, ఉపమ, తుల్యయోగిత, నిదర్శన మొదలైన ఏ అలంకారాలలో సాదృశ్యముఖంచేతనే (సాదృశ్యంద్వారానే) రూపకత్వాదికం పాందబడుతుందో వాటిలో గమ్యుమానధర్మముఖంచేతనే (వ్యంగ్యం అయిన ధర్మంద్వారానే) ఏ పొదృశ్యం ఏర్పడుతుందో ఆదే అధికమైన శోభతో ప్రకాశించేది అవుతుంది. అందుచేత అవన్నీ చారుత్వాతిశయంతో కూడినవై గుణీభూతవ్యంగ్యానికే విషయాలు. (అవన్నీ గుణీభూతవ్యంగ్యాలే). సమాసోక్తి, ఆక్షేపం, పర్యాయోక్తం మొదలైనవాటిలో అయితే వాటికి నమాసోక్తిత్వాదికం గమ్యుమానమైన అంశంతో అవినాభావంచేతనే ఏర్పడుతుంది గొన (వ్యంగ్యమైన అంశం ఉంటేనే వాటికి ఆ పేర్లు వచ్చాయి కాబట్టి) అవి గుణీభూతవ్యంగ్యా లనడంలో వివాదమే లేదు. వాటిలో కొన్ని అలంకారాలను త్‌జ్సే

850 ధ్వన్యాలోకు గుణీభూతవ్యంగ్యా లనడానికి వాటిలో అలంకారవిశేషం ఇమిడి ఉండడంవిషయంలో నియమం ఉంది. ఉదాహరణకి - వ్యాజన్తుతి గర్భంలో (పేయోలంకారం ఉంటుంది.కొన్నింటికి ఏదో ఒక అలంకారం గర్భంలో ఉండా లని మాత్రమే నియమం. ఉదాహరణకి - సందేహాదుల గర్భంలో ఉపమ ఉంటుంది. కొన్ని అలంకారాలు పరస్పరగర్భాలుగా కూడ ఉంటాయి, అనగా దాని గర్భంలో ఇది, దీని గర్భంలో అదీ ఉంటాయి. ఉదాహరణకి - దీసకోసమాలంకారాలు. వాటిలో దీపకం ఉవేమాగర్భం అనే విషయం ప్రసిద్ధమే. ఒకప్పుడు ఉపమ కూడ దీపకచ్చ్భ్చాయను అనుసరించి ఉంటుంది. ఉదాహరణకి మాలోపమ. ఎందువల్ల ననగా - “ప్రభామహత్యా శిఖయేవ దీపః” ఇత్యాదులలో దీపకచ్చ్భాయ స్పష్టంగా కనబడుతున్నది. లోచనం

ఏవమలంకారేషు తావద్వ్యబ్య్యస్పర్శో ఒస్తీత్యుక్సా తత్ర కిం వ్యబ్యత్వేన భాతీతి విభాగం వ్యుత్సాదయతి - యేషు చేతి. రూపకాదీనాం పూర్వమేవోక్తం స్వరూపమ్‌. నిదర్శనాయాస్తు-

“క్రియయైవ తదర్ధస్య విశిష్టస్యోవదర్శనమ్‌,

ఇష్టా నిదర్శనా (నామ యథేవవతిభిర్వినా)” (భామహం., కావ్యా. 3.33) ఇతి. ఉదాహరణమ్‌

అయం మన్దద్యుతిర్భాస్వానస్తం ప్రతి యియాసతి,

ఉదయ: పతనాయేతి శ్రీమతో బోధయన్నరాన్‌. (భామహ. కావ్యా. 3.34)

పేయోలంకారేతి:- చాటుపర్యవసాయిత్వాత్తస్యాః. సా చోదాహృతైవ ద్వితీయోద్ద్యోతేఒస్మాభి:. ఉపమాగర్భత్వ ఇత్యుపమాశబ్దేన సర్వ ఏవ తద్విశేషాః రూపకాదయః; అథవా బెపమ్యం నర్వసామాన్యమితి తేన సర్వమాక్షిప్తమేవ. స్ఫుటైవేతి. “తయా న పూతళ్చ్ళ విభూషితశ్చ” ఇత్యేతేన దీపస్ట్థానియేన దీపనాత్‌ దీపకమత్రానుప్రవిష్టం ప్రతీయమానతయా. సాధారణధర్మాభిధానం హ్యేతదుపమాయాం న్పష్టేనాభిధాప్రకారేబైవ.

బాలానందిని

వివమితి:- ఈ విధంగా అలంకారాలలో వ్యంగ్యస్పర్శ ఉంటుంది అని చెప్పి, వాటిలో ఏది వ్యంగ్యంగా భాసిస్తుంది అనే విభాగాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు - యేషు చేతి. రూపకాదుల సంగూపం పూర్వమే చెప్పబడింది. నిదర్శనాస్వరూపమైతే -

తృతియోద్దోతః 851

క్రియయా ఇతి:- 'యథా' 'ఇవ'శబ్దాలు కాని, 'వతి' ప్రత్యయం కాని లేకుండానే క్రియచేతనే వాటి (ఇవాదుల) అర్థం చూవడంవల్ల నిదర్శనాలంకారం” ఇది నిదర్శనాలక్షణం. ఉదాహరణం- “ఈ సూర్యుడు మందమైన కాంతి గలవాడై, ఉదయం (ఉదయించడం, అధికమైన అభివృద్ది అని రెండర్థాలు) పతనానికే దారితీస్తుంది అని శ్రీమంతులైన మానవులకు బోధిస్తూ అస్తాద్రికి వెళ్లబోతున్నాడు”. (ఇక్కడ ఉదయ- అభ్యుదయాలకీ, పతనవినాశాలకీ, నూర్యశ్రీమంతులకీ ఉవపమానోపమేయభావం వ్యంగ్యం).

పేయోలంకారేతి. అది చాటువులో పర్యవసానం చెందుతుంది గాన వ్యాజన్తుతి (ేయోలంకారగర్భం అని భావం. వ్యాజన్తుతి మాచేత ద్వితీయోద్గోతంలో ఉదాహరించబడింది. ఉపమాగరృ్భత్వే అని 'ఉపమా' శబ్దంచేత దాని విశేషాలైన రూపకాదిసర్వాలంకారాలు గ్రహించబడతాయి. లేదా బె పమ్యం నర్వసామాన్యం(వాటి అన్నింటిలోనూ ఉండేది) గాన దానిచేత అన్నీ గ్రహించినట్లే. న్ఫుటైవేతి, దీపస్థానియమైన (దీపంవంటి) “తయా న పూతశ్చ విభూషితశ్చ” అనేదానిచేత దీసనంవల్ల ఇక్కడ దీపకాలంకారం వ్యంగ్యంగా అనుప్రవిష్టమైనది. ఇది న్నష్టమైన అభిధాప్రకారంచేతనే సాధారణధర్మంగా చెప్పబడింది.

వివరణ:- “'ప్రభామహత్యా' ఇత్యాదికం కుమారసంభవంలోని శ్లోకం.

“వ్రభామహత్యా శిఖయేవ దీపః త్రిమార్గయేవ త్రిదివప్య మార్గః,

సంస్కారవత్యేవ గిరా మనీషీ తయా స వూతళశ్చ విభూషితళ్ళ” (కు. 1. 28) “గొప్ప కాంతి గల శిఖచేత దీపంవలె, గంగచేత స్వర్గమార్గం వలె, సంస్కారం గల వాక్కుచేత పండితుడు వలె అతడు (హిమవంతుడు) ఆమెచేత (పార్వతిచేత) పవిత్రింపచేయబడ్డాడు, ఆఅలంకరించబడ్డాడు” అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

తదేవం వ్యజ్యాంశసంస్పర్శే సతి చారుత్వాతశయయోగినో రూపకాదయోఒలజ్కారాః సర్వ ఏవ గుణీభూతవ్యబ్యస్య మార్గః. గుణీభూతవ్యబ్ల్యత్వం చ తేషాం తథాజాతీయానాం సర్వేషామేవోక్తావా మనుక్తానాం సామాన్యమ్‌. తల్లక్షభే సర్వ ఏవైతే సులక్షితా భవన్తి. ఏకైకన్య న్వరూపవిశేషకథనేన తు సామాన్యలక్షణరహితేన

852 ధ్వన్వాలోకః ప్రతిపదపాఠేనేవ శబ్బాః న శక్యన్తే తత్వతో నిర్‌జ్ఞాతుమ్‌, అనన్వ్యాత్‌. అనన్న్తా పి వాగ్వికల్పాః, తత్పకారా ఏవ చాలంకారాః. గుణీభూతవ్యబ్యస్య చ ప్రకారాన్తరేణాపి వ్యజ్యార్థానుగమలక్షణేన విషయత్వమస్వ్యేవ. తదయం ధ్వనినిష్యన్లరూపో ద్వితీయోలపి మహాకవివిషయోఒతిరమణీయః లక్షణీయః సహృదయైః. సర్వథా నాస్త్యేవ సహృదయహృదయహారిణ: కావ్యస్య స ప్రకారః యత్రన ప్రతీయమానార్థ్ధనంస్పర్శేన సౌభాగ్యమ్‌. తదిదం కావ్యరహస్యం పరమితి సూరిభిః భావనీయమ్‌. బాలానందిని

తదేవమితి. ఈ విధంగా వ్యంగ్యాంశంయొక్క సంస్పర్శ కలిగి నప్పుడు అధికమైన చారుత్వంతో కూడిన రూపకాద్యలంకారాలు అన్నీ కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యానికి మార్గాలు. ఇక్కడ చెప్పబడినవి, చెప్పబడనివి అయిన అ జాతికి చెందిన అన్నింటికీ కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యత్వం అనేది సమానమే. ఆ గుఖీభూతవ్యంగ్యాన్ని గుర్తిస్తే ఈ భేదాలన్నీ గుర్తించబడతాయి. సామాన్యలక్షణం (అన్నింటికీ సమంగా వర్తించే ఒక లక్షణం) చెప్పకుండా ఒక్కొక్కదాని న్వరూవవిశేషాలను చెప్పడంచేత ప్రతిపదపాఠంచేత శబ్దాల వలె, అవి యథార్ధస్వరూవంచేత తెలుముకొనడానికి శక్యం కావు. ఎందువల్ల ననగా వాటికి అంతం అనేది లేదు. వాక్కుకు నంబంధించిన వికల్పాలు (రూపాలు)అనంతాలు కదా? వాగ్వికల్పాల 'ప్రకారాలే అలంకారా లనగా.

వివరణ:- గుణీభూతవ్యంగ్యం అంటే ఏమిటో అన్ని గుణీభూతవ్యంగ్యాలకీ వర్తించే ఒక లక్షణం చెప్పి ఒకటి రెండు ఉదాహరణలు చూపితే మిగిలిన వాటి అన్నింటి స్వరూపాన్నీ తెలుసుకొనడానికి సులువుగా ఉంటుంది. ఒక భాషలోని శబ్దాలను గూర్చి వివరించడానికి ఒక్కొక్కశబ్దమే తీసికొని దాన్ని వివరిస్తూంటే అది ఎప్పటికీ తెమిలే పని కాదు. అలా వ్రతీశబ్బాన్నీ చెప్పుకుంటూ పోవడానికి 'ప్రతిపదపాఠం' అని పేరు. అలా కాకుండా ప్రకృతివ్రత్యయాదివిభాగం చేసి ఒకటి రెండు ఉదాహరణలు చూపితే దానిని పట్టి మేధావులు అన్ని శబ్దాల వ్వరూపాల్ని తెలుసుకొన కలుగుతారు. అలాగే ఇక్కడ కూడ అని భావం.

గుజీభూతేతి. వ్యంగ్యార్థం అనుగతంగా ఉండడం అనే ప్రకారాంతరంచేత కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యానికి చిషయత్వం (లక్షణగోచరత్వం) ఉండనే ఉంటుంది. అందుచేత

తృతీయోద్దోతః 853 మహాకవులకు విషయమూ, అతిరమణీయమూ అయిన ధ్వనినిష్యంద రూసమైన ఈ రెండవది కూడ (గుణీభూతవ్యంగ్యం కూడ) సహృదయులచేత గుర్తించదగినదే. ఏ విధంగా చూసినా కూడ దేనిలో అయితే వ్యంగ్యార్థసంస్పర్శచేత సౌభాగ్యం కలగదో అలాంటి సహృదయహృదయహారియైన కావ్యంయొక్క ప్రకారం లేనే లేటు. చాల గొప్పదైన ఈ కావ్యరహస్యాన్ని పండితులు గుర్తించాలి. లోచనం

తథాజాతీయానామితి. చారుత్వాతశయవతామిత్యర్థః. సులక్షితా ఇతి. యత్కిలైషాం తద్వినిర్ముక్తం రూపం న తత్కావ్యే అభ్యర్థనీయమ్‌. ఉపమా హి- “యథా గౌస్తథా గవయః”' ఇతి. రూపకం “ఖలేవాలీ యూపః” ఇతి, న్లేషః “ద్విర్వచనేఒచి” ఇతి తన్రాత్మకః, యథాసంఖ్యం “తుదీశాలాతురేతి”, దీపకం “గామశ్వమ్‌” ఇతి, ససన్దేహః “స్థాణుర్వా స్యాత్‌” ఇతి, అపహ్నతిః “నేదం రజతమ్‌” ఇతి, పర్యాయోక్తం “పీనో దివా నాత్తి” ఇతి, తుల్యయోగితా “స్థాఘ్వోరిచ్చ"ఇతి, అప్రస్తుతప్రశంసా సర్వాణి జ్ఞాపకాని, యథా పదసంజ్ఞాయా మన్తవచనమ్‌ - “అన్యత్ర సంజ్ఞావిధౌ ప్రత్యయగ్రహణే తదన్తవిధిర్న” ఇతి, ఆక్షేపశ్చోభయత్రవిభాషాసు వికల్పనాత్మకవిశేషాభిధిత్సృయా ఇష్టస్యాపి విధేః పూర్వం నిషేధనాత్‌ ప్రతిషేధేన సమీకృత ఇతి న్యాయాత్‌, అతిశయోక్తి: “సముద్ర: కుణ్ణికా', “విన్యో వర్ధితవానర్కవర్మాగృహ్హాత్‌” ఇతి. ఏవమన్యత్‌: న చైవమాది కావ్యోపయోగీతి. గుణీభూతవ్యజ్ఞుకతైవాత్రాలంకార తాయాం మర్మభూతా లక్షితా తాన్‌ సుష్టు లక్షయతి. యయా సుపూర్ణం కృత్వా లక్షితాః సంగృహీతా భవన్ని అన్గథా త్వవశ్యమవ్యాప్తిర్భవేత్‌. తదాహ - ఏకైక స్యేతి.

బాలానందివి

తథాజాతీయనామితి. చారుత్వాతిశయానికి హేతువులైన అని అర్ధం. సులక్షితా ఇతి:- దానితో (గుణీభూతవ్యంగ్యంతో) శూన్యమైన ఆ అలంకారాల రూపం కావ్యంలో వాంఛనీయమైనది కాదు. వ్యంగ్యసంస్పర్శ లేని అలంకారాలు అలంకారాలే కావని చెప్పడానికి అలంకారా లున్నట్లు కనబడే ఆ యా శాస్రీయవాక్యాలను, లౌకికవాక్యాలను ఉదాహరిన్తున్నాడు - ఉపమా ఇత్యాది:- “గవయమృగం ఎద్దువలె ఉంటుంది” (ఇది వైయాయికులు ఇచ్చే ఉదాహరణం) అనే వాక్యంలో ఉపమ, “ఖలేవాలి యూపం”

854 ధ్వన్వాలోకః అనే వాక్యంలో రూపకం (దీని అర్ధం స్పష్టంగా తెలియలేదు. 'రలయోరభేదః' అనేన్యాయంచేత 'వాలీ' అనగా 'వారీ' అయి ఉంటుంది. వారీ అనగా ఏనుగును కట్టే స్తంభం. “కళ్లం మధ్యలో ఉన్న గజబంధనస్తంభమే యూపస్తంభం” అని అర్ధం కావచ్చు. ఒకప్పుడు ధాన్యం వెన్నులు ఎడ్గచేత తొక్కించి నట్లు ఏనుగును కళ్లం మధ్య కట్టి దానిచేత తొక్కించే వారేమో. ఇది ఊహమాత్రమే), “ద్విర్వచనే ఒచి” (పా.సూ.1-1- 59) అనే సూత్రంలో తంత్రరూపమైన శ్లేష (“ద్విర్వచనేఒచి” అనే సూత్రంలోని “ద్యిర్వచనే' అనే పదాన్ని ఆవృత్తి చేసి - ఇలా ఒక పదాన్ని అవృత్తి చేసి రెండర్థాలు చెప్పడానికి “తంత్రం” అని పేరు- ఒక ద్విర్వచనే అనే దానికి 'ద్విత్వానికి నిమిత్తమైన" అనీ, రెండవ “ద్విర్వచనే” అనేదానికి “ద్విత్వం చేయవలసి ఉండగా' అని ఒకే పదానికి రెండర్థాలు చెప్పడంచేత శ్లేష అని భావం), “తు (తూ)దీస(శ్రాలాతురవర్మతీకూచవారాడ్‌ థక్‌ఛట్‌ ఢజ్‌యక:” (పా.సూ. 4. 3.94) అనే పాణిని సూత్రంలో తుదీ-సలాతుర- వర్మతీ- కూచవార శబ్దాలకు నాల్సింటికీ వరసగా ఢక్‌, ఛణ్‌, ఢజ్‌, యక్‌ ప్రత్యయాలు నాలుగు విధించబడ్డాయి. అందుచేత యథానంఖ్యం. “యస్యాం హిరణ్యం విన్హేయం గామశ్వం పురుషానహమ్‌” అనే శ్రీసూళంలోని వాక్యంలో హిరణ్య--గో-అశ్వ-పురుష శబ్దాలకి “విన్హేయమ్‌” అనే దానితో అన్వయంవల్ల దీపకం. “స్థాణుర్వా స్యాత్‌"(ఇది ఎండిపోయిన చెట్టమాను అయి ఉంటుందా) అని సందేహం, “నేదం రజతమ్‌” (ఇది రజతం కాదు)'అన్నచోట అపహ్నతి “పీనో దివా నాత్తి” (బలిసి ఉన్నాడు; పగలు తినడు) అనే వాక్యంలో పర్యాయోక్తం, “స్థాఘ్వోరిచ్చ” (పా.నూ.1.2.17) అనే పాణినిసూత్రంలో తుల్యయోగిత (“స్థాధాతువుకు ఘుసంళ్టుకధాతువులకు ఇత్‌ వచ్చును” అని దీని అర్థం); సమస్త జ్ఞాపకాలు, ఎట్లనగా పదసంజ్ఞలో 'అన్త' అని చెప్పడంచేత “ఇతరస్థలాలలో సంజ్ఞావిధిలో తదంతవిధి లేదు” అనేది, ఇలాంటిచోట్ల అప్రస్తుతప్రశంన (పాణిని కొన్ని నియమాలను ప్రత్యక్షంగా విధించాడు. కొన్నింటిని అక్కడక్కడ ఆయన చేసిన ప్రయోగాలను పట్టి వ్యాఖ్యాతలు ఊహించి నిర్మించారు. ఇలాంటి నియమాలను నూచించే పాబినిప్రయోగాలకు జ్ఞాపకాలు అని పేరు. “ప్రత్యయగ్రహణే తదన్తాః గ్రాహ్యాః” అనే ఒక నియమం (పరిభాష) ఉంది. “ప్రత్యయాన్ని గ్రహిస్తే ఆ ప్రత్యయాంతాన్ని గ్రహించినట్లు భావించాలి” అని దాని అర్ధం. కాని సంజ్ఞను విధించే సూత్రంలో మాత్రం ఈ పరిభాష వర్తించదు. కారణం ఏమనగా - “గుప్తిబన్తం పదమ్‌” అనే సూత్రంలో (14.14) నుబంతాలకు తీతిబంతాలకు పదసంజ్ఞ విధించబడినది. ఇక్కడ నిజానికి “సుప్‌తిజ్‌పదమ్‌” అంటే చాలు, 'సుప్‌', 'తిజ్‌' అనేవి ప్రత్యయాలు గాన పై పరిభాషచేత

తృతీయోద్దోతః 855 సుబంతం, తిజంతం అనే అర్భాలు లభిస్తాయి. అయినా పాణిని 'అన్త శబ్దం ప్రయోగించాడు. దీనిని పట్టి “సంజ్ఞావిధౌ ప్రత్యయగ్రహణే తదన్తగ్రహణం నాస్తి” “సంజ్ఞను విధించే చోట ప్రత్యయాన్ని గ్రహించినా తదంతగ్రహణం చేయకూడదు” అని జ్ఞాపితం అవుతుంది. ఇది ఒక అర్ధంచేత మరొక ప్రస్తుతార్థం సూచించే అప్రస్తుతప్రశంస వంటిది); ఉభయత్రవిభాషలయందు వికల్పాత్మకవిశేషాన్ని చెప్పడంకొరకు ఇష్టమైన విధిని కూడ ముందు నిషేధించడంవల్ల, “పతిషేధంచేత సమం చేయబడగా” అనే న్యాయంవల్ల ఆక్షేపం; (ఏదైన ఒక కార్యం కొన్ని చోట్ల ఒక సూత్రం ప్రకారం తప్పకుండా రావలసి ఉంటుంది; కొన్ని చోట్ల అసలే రాదు. అలాంటి పరిస్థితిలో 'విభాషా' అనే పదం ఉపయోగిస్తూ ఒక కార్యం విధించబడుతుంది. “విభాషా' అనే దానికి 'న' 'వా' అని అర్ధం. (న వేతి విభాషా పా.నూ.1.1.44) అనగా ముందు 'న' అని చెప్పాలి. దానితో “మరొకనూత్రంచేత చెప్పబడిన ఆ కార్యం ప్రస్తుతలక్ష్యాలలో దేనికీ కూడ రాదు” అని అర్ధం వస్తుంది. దీనితో రావడానికి వీలున్నవాటినీ, వీలులేనివాటినీ రెండింటినీ కూడ సమం చేసి నట్టు అయిపోతుంది. తరవాత 'వా' (వికల్పంగా వన్తుంది) అని చెప్పబడుతుంది. దానితో నిత్యంగా రావలసిన వాటికీ, అసలే రావడానికి అవకాశంలేని వాటికీ కూడ ఆ కార్యం వికల్పంగా వస్తుంది అని అర్ధం లభిస్తుంది. దీనికి ఉభయత్రవిభాష అని పేరు. ఉదాహరణకి - “విభాషా శ్వేః” (6.130) అనే నూత్రంచేత శ్విధాతువుకు లిట్టలో సం(ప్రసారణం విధించబడుతుంది. ఈ ధాతువుకు “వచిస్వపియజాదీనాం కితి” అనే నూత్రంచేత (6.1.15) లిట్‌లోని కొన్ని ప్రత్యయాలు పరంగా ఉన్నప్పుడు సంప్రసారణ తప్పకుండా వస్తుంది; కొన్ని పరంగా ఉన్నప్పుడు అసలే రాదు. ఇప్పుడు ఈ సూత్రంలో 'విభాషా' అని ప్రయోగించి సంప్రసారణం విధించబడంది. అందుచేత “లిట్‌లో ఏ ప్రత్యయం పరంగా ఉన్నా కూడ సంప్రసారణ రాదు” అని ముందు నిషేధించి, అన్నింటినీ సమం చేసివేసి, తరవాత - “ఏ ప్రత్యయం పరంగా ఉన్నా వికల్పంగా వస్తుంది” అని అర్థం చెప్పబడుతుంది. ఈ విషయం మనస్సుకు పట్టాలంటే వ్యాకరణశా(స్త్రపరిచయం అవనరం). “ఈ చెరువు సముద్రం” “వింధ్యపర్వతం పెరిగి సూర్యమార్గం అడ్డుకొంది” అని అతిశయోక్తి. ఇట్లే ఇతరమైనవి కూడ. న చైవమాదీతి:.- ఈ మొదలైనవి (ఉపమా రూపకాదులు) కావ్యానికి ఉపయోగించేవి కాదు. అందుచేత ఇవి అలంకారాలు అనడానికి గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమే ప్రధానరహస్యం అనే విషయం గుర్తించబడినదై వాటిని బాగా గుర్తిస్తుంది, (వాటి లక్షణాలను సమకూరుస్తుంది). దానిచేత (గుణీభూతవ్యంగ్యతచేత) సు= చక్కగా, పూర్తిగా, లక్తితాః= లక్షితములై, అవి

856 ధ్వన్వాలోకః (అలంకారాలు) సంగ్రహించబడినవి అవుతాయి. ఈ విషయమే చెపుతున్నాడు - ఏకైక స్యేతి. లోచనం న చ అతిశయోక్తివ(క్రోక్తుపమాదీనాం సామాన్యరూవత్వం చారుతాహీనానాముపపద్యతే; చారుతా చ ఏతదాయత్తా ఇత్యేతదేవ గుణీభూతవ్యబ్యత్వం సామాన్యలక్షణమ్‌. వ్యజ్యస్క చ చారుత్వం రసాభివ్యక్తియోగ్యతాత్మకవ్‌; రనన్య స్వాత్మనైన విశాన్తిధామ్నః ఆనన్జాత్మకత్వమితి నానవస్సా కాచిదితి తాత్పర్యమ్‌. అనన్తా హీతి. ప్రథమోద్ద్యోత ఏవ వ్యాఖ్యాతమేతత్‌ - “వాగ్వికల్పానామానన్యాత్‌” ఇత్యత్రాన్తరే. నను నల్వేష్వలంకారేషు నాలంకారాన్తరం చకాస్తి; తత్కథం గుణీభూతవ్య్యేన లక్షితేన సర్వేషాం సంగ్రహః? మైవమ్‌; వస్తుమాత్రం రసో వా వ్యబ్యం సత్‌ గుణీభూతం భవిష్యతి; తదేతదాహ - గుణీభూతవ్యజ్య్యస్య చేతి. ప్రకారాన్తరేణ వస్తురసాత్మనా ఉపలక్షితస్య. యది వా ఇత్ళమవతరణికా

• నను గుణీభూతవ్యబ్లేన అలబ్కారాః యది లక్షితాః తర్హి తస్య లక్షణం వక్తవ్యం కిమితి నోక్తమ్‌ ఇత్యాశజ్క్యాహ - గుణీభూతేతి. విషయత్వమితి లక్షణీయత్వమితి యావత్‌. కేన లక్షణీయత్వమ్‌? ధ్వనివ్యతిరిక్తో యః 'ప్రకారః వ్యభ్యత్వేనార్థానుగమో నామ తదేవ లక్షణమ్‌, తేనేత్యర్థః. వ్యజ్ద్యే లక్షితే తద్గుణీభావే చ నిరూపితే కిమన్యదస్య లక్షణం క్రియతామ్‌ ఇతి తాత్పర్యమ్‌. ఏవం “కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిః” ఇతి నిర్వాహ్య ఉపసంహరతి - తదయమిత్యాదినాసౌభాగ్యమిత్యన్తే నయత్రాగుక్తం సకలసత్కవికావ్యోప నిషద్భూతమితి తన్న ప్రతారణమాత్రమర్థవాదరూవం మన్తవ్యమితి దర్శయితుమ్‌ - తదిదమితి. 36 బాలానందిని నచేతి చారుత్వం లేని అతిశయోక్తి - నక్టోక్తి. ఉపమాదులు సామాన్యరూపం కాజాలవు. (అలంకారాల) చారుత్వం గుణీభూతవ్యంగ్యత్వంమీదనే అధారపడి ఉంది. అందుచేత ఈ గుణీభూతవ్యంగ్యమే సర్వాలంకారసామాన్యలక్షణం. వ్యంగ్యంయొక్కు

తృతీయోద్దోతః 857 చారుత్వం అనగా రసాభివ్యక్తికి యోగ్యంగా ఉండడమే. రసానికి తనలోనే విశ్రాంతి, అందుచేత అదే ఆఅనందాత్మకం. ఈ విధంగా ఏ విధమైన అనవస్టా కూడ లేదు అని తాత్పర్యం. అనన్లా హీతి. ఈ విషయం “వాగ్వికల్పానామానన్వ్యాత్‌” అన్న చోట ప్రథమోద్దోతంలోనే వ్యాఖ్యానించబడింది.

నన్వితి (ఆశంక) అన్ని అలంకారాలలోను మరొక అలంకారం వ్యంగ్యంగా ఉండదు. అలాంటప్పుడు గుణీభూతవ్యంగ్యాన్ని గుర్తించినంతమాత్రంచేత అన్ని అలంకారాలను సంగ్రహించి నట్టు ఎలా అవుతుంది? (సమాధానం) - ఇట్లు కాదు. అలాంటి చోట్ల వస్తుమాత్రం కాని, రసం కాని వ్యంగ్యమై గుణం (అప్రధానం) అవుతుంది. ఆ విషయమే చెపుతున్నాడు - గుణీభూతవ్యభ్యస్య చేతి. ప్రకారాన్తరేణ - వస్తురూపంతో కాని, రసరూపంతో కాని కూడినది అని అర్ధం.

లేదా అవతరణిక ఈ విధంగా చేయవచ్చును - నన్వితి - గుణీభూతవ్యంగ్యంచేత అలంకారాలను గుర్తించవలసి ఉన్నట్లయితే దాని లక్షణం చెప్పాలి కదా? ఎందుకు చెప్పలేదు? అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - గుణీభూతేతి. విషయత్వమితి. లక్షణీయత్వం, అనగా గుర్తింపదగి ఉండడం, అని భావం. దేనిచేత లక్షింపబడాలి? ధ్వనికంటె (వ్యంగ్యం ప్రధానంగా ఉన్న 'ధ్వని' కంటె) వ్యతిరిక్తమైన ఏ ప్రకారం ఉన్నదో, వ్యంగ్యంగా అర్ధంలో అనుగతమై ఉండడం అనే ఏ ప్రకారం కలదో, అదే లక్షణం; దానిచేత అని అర్ధం. వ్యంగ్యానికి లక్షణం చెప్పిన తరవాత, ఆ వ్యంగ్యానికి గుణీభావం ఎలా కలుగుతుందో కూడ చెప్పిన తరవాత దీనికి మరొకలక్షణం ఏది చెప్పాలి అని తాత్పర్యం. ఈ విధంగా “కావ్యస్యాత్మా ధ్వనిః” అనే విషయాన్ని నిర్వహించి తదయమ్‌ మొదలు సౌభాగ్యమ్‌ వరకూ ఉన్న వాక్యంచేశ ఉపసంహరిస్తున్నాడు. సకలసత్కవుల కావ్యాల రహస్యమైనది అని వెనుక ఏది చెప్పబడీందో ఆది కేవలం మోసంకోసం చెప్పిన అర్హంవాదం మాత్రం అని అనకొనకూడదు అని చూపడానికి తదిదమితి అని చెపుతున్నాడు.

వివరణ:- 'అర్ధవాద ' అనేది మీమాంసకులు ప్రయోగించే పదం. ఏదైన ఒక కర్మ చెయ్యమని విధించి దానిని ఎక్కువగా స్తుతించడం అర్ధవాద దానిలో అంతా సత్యమే అని చెప్పడానికి వీలు ఉండదు. అదే విధంగా ఒక కార్యాన్ని నిషేధించి దాని దుష్ఫలితాలను గూర్చి అతిగా వర్ణించి చెప్పేది కూడా అర్ధవాదమే. ఇంతవరకూ ధ్వనియొక్క గొప్పతనాన్ని గూర్చి చెప్పిన దంతా అర్ధవాదం కాదు; యధార్థమే అని అర్ధం. 36

858 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం

కా. ముఖ్యా మహాకవిగిరామలంకృతిభృతామపి,

ప్రతీయమానచ్చాయైషా భూషా లజ్జేవ యోషితామ్‌. 37 అనయా సుప్రసిద్దోఒర్థః కిమపి కామనీయకమానీయతే. తద్యథా - శ్లో. _విస్రమోత్గా మన్మథాజ్ఞావిధానే యే ముగ్గాక్ష్యాః కే ఒపి లీలావిశేషాః,

అక్షుణ్ణాస్తే చేతసా కేవలేన స్థిత్వైకాన్తే సన్తతం భావనీయాః.(108) ఇత్యత్ర కేఒపీత్యనేన పదేన వాచ్యమస్పష్టమభిదధతా ప్రతీయమానం వస్తు అక్షిష్టుననమర్పయతా కా ఛాయా నోపపాదితా?

బాలానందిని

ముఖ్యా ఇతి - అలంకృతిభృతామపి=ఇతరాలం8రాలు కలవైనను, మహాకవి గిరామ్‌= మహాకవుల వాక్కులకు, ఏషా= ఈ, వ్రతీయమానచ్భాయా= వ్యంగ్యార్థశోభ, యోషితామ్‌= స్త్రీలకు, లబ్టేవ=లజ్జవలె, ముఖ్యా భూషా= ముఖ్యమైన అలంకారం. 37

అనయేతి. సుప్రసిద్ధమైన విషయం కూడ దీనిచేత ఒకానాక సౌందర్యాన్ని పొందించబడుతుంది. అదెట్లనగొ -

విస్రమేతి. మన్మథాజ్ఞావిధానే= మన్మథుని ఆజ్ఞను ఆచరించడంలో, ముగ్గాక్ష్యాః= ఆ సుందరనయనయొక్క, విస్రమ్మోత్థాః= విశ్వాసంచేత బయలుదేరిన, కేఒపి= చెప్పడానికి(వర్ణించడానికి) శక్యం కాని, యే= ఏ, లీలావిశేషాః= విలాసవిశేషములు గలవో, అక్తుణ్ఞాః= అప్రతిహతములైన, తే= అవి, ఏకాన్తే స్థిత్వా= ఏకాంతప్రదేశంలో ఉండి, కేవలేన= కేనలమైన, చ్చేతసా= చిత్తంచేత, సన్తతమ్‌= నిరంతరమూ, భావనీయా:= భావింపదగినవి.

ఈ శ్లోకంలో వాచ్యార్థాన్ని అస్పష్టంగా బోధించే 'కేఒపి' అనే పదం అనంతమైన అక్షిష్టమైన (సుందరమైన) వ్యంగ్యార్థాన్ని సమర్పిస్తూ ఒకానొక శోభను నమకూర్చింది. లోచనం

ముఖ్యా భూషేతి. అలంకృతిభృతామ్‌ అపి శబ్దాదలంకారశూన్యానామ పీత్యర్థవ ప్రతీయమానకృతా శోభా సా చ లజ్ఞాసదృ్మశీ గోపనాసారసౌన్లర్య ప్రాణత్వాత. అలంకారధారిణీనామపి నాయికానాం లజ్ఞాముఖ్యం భూషణమ్‌.

తృతీయోద్దోతః 859 ప్రతీయమానా ఛాయా అన్తర్మదనోద్భేదజసౌన్షర్యరూపా యయా లజ్ఞా హ్యాన్తరుద్భిన్నమాన్మథ వికారజుగోవయిషారూపా మదనవిజృమ్నెవ. వీతరాగాణాం యతీనాం కౌపీనాపసరణే౭పి త్రపాకలజ్కాదర్శనాత్‌. తథాహి

• కస్యాపి కవేః “కురణ్గీవాజాని” ఇత్యాది: శ్లోక. తథా ప్రతియమానస్య ప్రియతమాభిలాషానునాథనమానప్రభృతేః ఛాయా కాని; యయా. శృజ్ణారరసతరణ్గిణీ హి లజ్ఞావరుద్దా నిర్భరతయా తాంస్తాన్‌ విలాసాన్నేత్రగాత్ర వికారపరమ్పరారూపాన్‌ ప్రసూత ఇతి గోపనాసారసౌన్దర్య లజ్ఞావి జృమ్భితమే తదితి భావః. బాలానందిని

అలంకృతిభృతామపీతి. 'అలంకృతిభృతామపి' అని 'అపి' శబ్బంవల్ల అలంకారాలు లేనివాటికి కూడా అని అర్ధం. ప్రతీయమానం (వ్యంగ్యం) వల్ల కలిగే శోభ దాచడమే సౌరంగా గల సౌందర్యం ప్రాణం కల దవడం వల్ల లజ్జతో సమాన మైనది. స్రీలు అలంకారాలు ధరించినా కూడ వాళ్లకు ముఖ్యమైన భూషణం లబ్బయే. (ఆ స్రీలకు నంబంధించిన) “ప్రతీయమానచ్చ్భాయా” అనగా లోపల (హృదయంలో) మన్మథుడు అంకురించడంవల్ల కలిగిన హృదయసౌందర్యరూవ మైన ఛాయ, దేనిచేత సూచించబడుతుందో (ప్రతీయమానా) అది (ఇది 'లజ్ఞా'కు విశేషణం). అనగా ఇలాంటి హృదయసౌొందర్యం లజ్జను నూచిన్తుంది అని అర్ధం. లోపల అంకురించిన మన్మథవికారాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవా లనే ఇచ్చయే లజ్జ; అది మదనవిజృంభమే కదా? ఏ విధమైన రాగమూ లేని యతులకు కౌపీనం జారిపోయినా కూడ లజ్ఞాకలంకం కనబడదు కదా? అందుచేతనే ఒకొనొక కవి వ్రాసిన “కురణ్గీవాజ్ఞాని” ఇత్యాదిళశ్లోకం.

వివరణ:- ఈ శ్లోకంలో లజ్ఞానుభావాల వర్ణన చేసి కవి ఈమె మనస్సులో మన్మథుడు ్రేమలతను నాటే ప్రయత్నంలో ఉన్నాడు” అని అంటాడు. ఈ శ్లోకం కావ్యప్రకాశంలో రూపకాలంకారంలో ఉదాహరించబడింది (అస్మదీయ బాలానందినీ వ్యాఖ్యాసహిత కావ్యప్రకాశ పేజి. 618)

“పతీయమానచ్చ్భాయా'కు మరొక అర్ధం చెపుతున్నాడు - తథా ఇతి. దేనిచేత, ప్రియతముని అభిలాష, అనుననయం, మానం మొదలైనదాని ఛాయ, అనగా కాంతి ప్రతీతం అవుతుందో (అట్టి లజ్జ) అని కూడ అర్ధం. శృంగారరసనది లబ్జ్బచేత అడ్డుకొనబడినదై బాగా నిండి ఉండడంచేత నేత్ర-గాత్ర వికారాల పరంపరల రూపమైన ఆ యా

860 ధ్వన్వాలోకః విలాసాలను అవిర్భవింపచేస్తుంది. అందుచేత ఇదంతా కూడ గోపనాసౌందర్యం గల లజ్జయొక్క విజృంభణమే అని భావం. లోచనం

విశ్రమృేతి. మన్మథాచార్యేణ త్రిభువనవస్ట్యమానశాసనేన అత ఎవ లజ్ఞాసాధ్వనధ్వంసినా దత్తా యేయమలబ్ధనీయా అజ్ఞా తదనుష్పానే ఒవశ్యకర్తవ్యే సతి సాధ్వసలజ్ఞాత్యాగేన విస్రమృసంభోగకాలోపనతా:. ముగ్గాక్ష్యా ఇతి అకృతకసంభోగపరిభావనోచితదృష్టిప్రసరపవిత్రితా యే౭ఒన్యే విలాసాః గాత్రనేత్రవికారాః అత ఏవ అక్షుణ్ఞాః నవనవరూపతయా ప్రతిక్షణమున్మిషన్తః తే, కేవలేన అన్యత్రావ్యగ్రేణ ఏకాన్తావస్థానపూర్వం సర్వేన్లియోపసంహారేణ భావయితుం శక్యాః, అర్జ్హాః, ఉచితాః. యతః; కేఒపి నాన్యేనోపాయేన శక్యనిరూపణా:. 37

బాలానందిని

విశ్రమ్ళేతి. మన్మథాచార్యుని శాననం మూడు లోకాలచేతా కూడ నమస్కరింపదగినది. లజ్జను, జంకును ధ్వంసింపచేయ గల ఆ మన్మథాచార్యు డిచ్చిన ఈ ఆజ్ఞ దాటశక్యం కానిది. ఆ ఆజ్ఞను తప్పక పాటించవలసి ఉన్నప్పుడు జంకును లజ్జను విడిచివేసి పరిపూర్ణవిశ్వాసంతో జరిగే సంభోగకాలంలో, కృత్రిమము కానివి, సంభోగాస్వాదానికి తగినవి అయిన దృష్టిప్రసారాలచేత పవిత్రితములైన ఏ ఇతరములైన విలాసాలు, గొత్రనేత్ర వికారాలు ఉన్నవో (ఇది 'ముగ్గాక్ష్యాః' అనే పదంవల్ల లభించే అర్ధం), అవి, అక్తుణ్ఞాః= క్షణక్షణానికీ కొంగ్రొత్తరూపాలలో వికసిస్తూంటాయి. అవి కేవలేన= మరొకవిషయంలో లగ్నం కాని మనస్సుతో, ఒక ఏకాంతప్రదేశంలో కూర్చుండి, సకలేంద్రియాలను ఏకాగ్రం చేసి భావన చేయడానికి శక్యమైనవి, భావనచేయతగినవి. అవి కే ఒపి'(అనిర్వచనీయాలు) గాన మరొక ఉపాయంచేత దేనిచేతా నిరూపింప శక్యం కానివి. 37

ధ్వన్యాలోకం

కొ. అర్జ్భాన్తరగతిః కాక్వా యా చైషా పరిదృశ్యతే,

సా వ్యజ్యస్య గుణీభావే ప్రకొరమిమమాశితా. 38

తృతీయోద్దోత; 861

యా చైషా కొక్సా క్వచిదర్భాన్తర ప్రతీతి: దృశ్యతే సా వ్యబ్యస్యార్థస్య గుణీభావే సతి గుణీభూతవ్యబ్యలక్షణం కావ్యప్రభేదమాశ్రయతే. యథా - “స్వస్థా భవన్తి మయి జీవతి ధార్తరాష్ర్రాః”

బాలానందిని

అర్భాన్తరేతి. కాక్వాజ కాకుస్వరంచేత, యా = ఏ, ఏషా= ఈ, అర్జ్థాన్తరగతి:= మరియొక అర్ధంయొక్క జ్ఞానం, పరిదృశ్యతే= కనబడుచున్నదో, సా= అది, వ్యబ్యస్య గుణీభావే= వ్యంగ్యం అప్రధాన మైనప్పుడు, ఇమం ప్రకారమ్‌= ఈ ప్రకారమును, ఆశ్రితా= ఆశ్రయించినది. 38

యేతి- కొన్ని చోట్ల కాకుస్వరంచేత ఏ అర్భాంతరజ్ఞానం కలుగుతూన్నదో అది వ్యంగ్యార్థం గుణీభావం చెందినప్పుడు గుణీభూతవ్యంగ్యం అనే కావ్యప్రభేదాన్ని ఆశ్రయిస్తుంది. ఎట్లనగా - “నేను జీవించి ఉండగా ధృతరాష్టకుమారులు స్వస్థులుగా ఉంటారూ!” (ఇది వేణీసంహారంలో భీమసేనుడు సహదేవునితో అన్న మాటలు).

లోచనం

గుణీభూతవ్యబ్య్యస్యార్థానరమాహ - అర్గాన్త రేతి. “కక లౌల్యే” ఇత్యస్య ధాతోః కాకుశబ్ద;ః. తత్ర హి సాకాబ్‌క్షనిరాకాబ్‌క్షాదిక్రమేణ పఠ్యమానో౭2సౌ శబ్దః ప్రకృతార్శాతిరిక్తముపి వాఇ్ళతీతి లౌల్యమస్యాభిధీయతే. యది వా ఈషదర్ధే కుశబ్దః, తస్య కాదేశః. తేన హృదయస్థవనస్తుప్రతీతేరీషద్భూమిః కాకుః. తయా చార్జాన్తరగతి:, స కావ్యవిశేషః ఇమం గుణీభూతవ్యబ్గ్య ప్రకారమాశ్రితః. అత్ర హేతుః వ్యభ్యస్య తత్ర గుణీభావ ఏవ భవతి: అర్భాన్తరగతిశబ్దేనాత్ర కావ్యమేవోచ్యతే న తు ప్రతీతేరత్ర గుణీభూతవ్యంగ్యత్వం వక్తవ్యమ్‌; ప్రతీతిద్వారేణ వా కావ్యస్య నిరూపితమ్‌.

బాలానందిని

గుణీతి. గుణీభూతవ్యంగ్యానికి మరొక ఉదాహరణం చెపుతున్నాడు - అర్గాన్తరేతి. “కాకు' శబ్దం “కక లౌల్యే” అను ధాతువునకు సంబంధించినది. ఈ శబ్దం అకాంక్షతో కూడిన క్రమంచేత, ఆకాంక్ష లేని పద్ధతిలోను చదవబడుతూ ప్రకృతార్ధంకంటె వ్యతిరిక్తమైన అర్జాన్ని కూడ కోరుతుంది గాన లౌల్యం (చాపల్యం) అని చెప్పబడుతుంది. లేదా “కు” శబ్దానికి కొంచెం అని అర్ధం. దానికి 'కా' ఆదేశం. అందుచేత హృదయంలో ఉన్న వస్తువు

862 ధ్వన్వాలోక్షః ప్రతీతికి కాకువు కొంచెం స్థానం. దానిచేత అర్ధం తెలుస్తుంది. ఆ కావ్యవిశేషం ఈ గుణీభూతవ్యంగ్యవిశేషాన్ని ఆశ్రయించినది. వ్యంగ్యం అప్రధానంగా ఉండడమే ఇందుకు హేతువు. “అర్భాన్తరగతి" శబ్దంచేత ఇక్కడ (దేనిలో అర్భాంతరప్రతీతి ఉంటుందో అట్టి) కావ్యమే చెప్పబడుతుంది., అంతేనే కాని ఇక్కడ ప్రతీతికే (అర్భాంతరప్రతీతికే) గుణీభూతవ్యంగ్యత్వం చెప్పకూడదు. లేదా ప్రతీతి ద్వారా కావ్యంయొక్క గుణీభూత వ్యంగ్యత్వం నిరూపించబడింది. లోచనం

అన్యే త్వాహం:ః- వ్యబ్య్యస్య గుణీభావేఒజయం ప్రకారః, అన్యథా తు తత్రాపి ధ్వనిత్వమేవేతి. తచ్చాసత్‌; కాకుప్రయోగే సర్వత్ర శబ్దస్పృష్టత్వేన వ్యబ్య్యస్యోన్మీలితస్యాపి గుణీభావాత్‌. కాకుర్పి శబ్దస్యైవ కశ్చిద్ధర్మః, తేన స్పృష్టం “గోప్యైవం గదితః సలేశమ్‌” ఇతి, “హసన్నేత్రార్పితాకూతమ్‌” ఇతివత్‌ శబ్దేనైవ అనుగృహీతమ్‌. అత ఏవ “భమ ధమ్మిఅ” ఇత్యాదౌ కాకుయోజనే గుణ్గీభూతవ్యబ్గ్యతైవ, వ్యక్షోక్తత్వేన తదభిమానాల్లోకస్య. 'స్వస్థాః ఇతి, “భవన్ని' ఇతి “మయి జీవతి” ఇతి, “ధార్తరాష్ట్రా:' ఇతి చ సాకాజ్‌క్షదీప్తగద్గదతార ప్రశమనోద్దీపనచిత్రితా కాకురసమ్ఫావ్యో ఒయమర్థః, అత్యర్థమనుచితశ్చేత్యము౦ వ్యజ్యమర్థం స్పృశస్తీ తేనైవోపకృతా సతీ క్రోధానుభావారూపతాం వ్యబ్యస్య వాచ్యోపస్కృత స్యైవాధత్తే.

బాలానందిని

అన్యే ఇతి. “వ్యంగ్యం గుణీభావాన్ని పాందుతేనే ఈ ప్రకారం; అలా కాకపోతే అక్కడ కూడా (కాకుస్థలంలో కూడ) ధ్వనిత్వమే” అని కొందరు అంటున్నారు. అది అయుక్తం. కాకుప్రయోగం ఉన్న ప్రతీ చోటా కూడ వ్యంగ్యం వికసింపచేయబడినా అది శబ్దంచేత స్పృశించబడడంచేత గుణీభావమే ఉంటుంది. కాకువు అనేది శబ్దానికి సంబంధించిన ఒక ధర్మం కదా? అలాంటి కాకువుచేత స్పృశించబడినది"గోప్యేవం గదితః సలేశమ్‌” (శ్లో. 42), “హసన్నేత్రార్పితాకూతమ్‌” (శ్లో. 48) ఇత్యాదులలోవలె శబ్దంచేతనే అనుగ్రహించబడినది అవుతుంది. అందుచేత “భమ ధమ్మిఅ” (శ్లో. 3) ఇత్యాదులలో కాకుస్వరం చేర్చినట్లయితే గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమే. ఎందువల్ల ననగొ అక్కడ విషయం స్పష్టంగా చెప్పబడింది అనే జనులు అనుకుంటారు. 'స్వసాః' అనీ,

తృతీయోద్దోత: 863 “భవన్తి' అనీ, 'మయి జీవతి' అనీ, “ధార్తరాష్ట్రా” అనీ ఈ నాలుగు స్థలాలలోనూ కూడ ఆకాంక్షతో కూడినది. దీప్తమూ (జోరుగా ఉన్నదీ) గద్గదస్వరంతోను, తారధ్వనిని తగ్గించడంచేత హెచ్చించడంచేతా చిత్రితమూ అయిన కాకువు ఈ విషయం (ధార్తరాష్టులు జీవించి ఉండడం అనేది) సంభావ్యం కానిది, అనుచితమూ కూడ అనే ఈ వ్యంగ్యార్థాన్ని స్పృశిస్తూ ఆ వ్యంగ్యార్థంచేత ఉపకృతమై వ్యంగ్యంచేత ఉపస్కృతమైన వాచ్యార్ధానికే క్రోధానుభావరూపత్వాన్ని కల్పిస్తూన్నది(వాచ్యాన్నే క్రోధానుభావంగా చేస్తూన్నది). ధ్వన్యాలోకం

యథా వా-.

ఆమ అసఇఓ(ఓరమ పఇవ్వవఏి తువి( మలిణీఅం సీలమ్‌,

కిం ఉణ జణస్ప్స జాఅ వ్వ చన్దిలం తం ణ కామేమో. (109)

శబ్దశక్తిరేవ హ్‌ స్వాభిధేయసామర్థ్యాక్షిప్తకా కున హాయా నత్యర్థవిశేషప్రతిపత్తి హేతుః, న కాకుమాత్రమ్‌. విషయాన్తరే స్వేచ్చాకృతాత్‌ కాకుమాత్రాత్తథావిధార్థప్రతిపత్తసంభవాత్‌. స చార్థః కాకువిశేషసహాయశబ్దవ్యాపారోపారూఢోఒపి అర్థసామర్థ్యలభ్య ఇతి వ్యబ్యరూప ఏవ. వాచకత్వానునుగమేనైవ తు యదా తద్విశిష్ట వాచ్యప్రతీతిః తదా గుణీభూతవ్యబ్య్యతయా తథావిధార్థద్యోతిన:ః కావ్యస్య వ్యపదేశః. వ్యబ్యవిశిష్టవ్రాచ్యాభిధాయినో హి గుణీభూత వ్యబ్యత్వమ్‌.

బాలానందిని

మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా-

ఆము ఇతి - (సంస్కృతచ్చ్భాయ వ్యాఖ్యానంలో ఇవ్వబడింది). పతివ్రతే= పతివ్రతా! ఆమ= బెను, అసత్యః= మేం కులటలమే ఉపరమ= ఊరుకో, త్వయా = నీచేత, శీలమ్‌= శీలం, న మలివితమ్‌= మలినం చేయబడలేదు. కిం పునః = మరే మనగా, జనస్య జాయేవ= సాధారణజనుని భార్య వలె, తం నాపితమ్‌= ఆ మంగలివానిని, న కామయామహే= మేం కోరడం లేదు.

864 ధ్వన్వాలోకః

శబ్దేతి. తన వాచ్యార్థంయొక్క సామర్థ్యంచేత ఆక్షిప్తమైన కాకువుయొక్క సహాయం కలదై శబ్బశక్తియే అర్ధవిశేషజ్ఞానానికి హేతువు అవుతుంది కాని కేవలం కాకువు ఒక్కటే కాదు. ఇతరస్థలాలలో (వక్త) తన ఇష్టం ప్రకారం చేసిన కొకుమాత్రంవల్ల ఆ విధమైన అర్థజ్ఞానం కలగడంలేదు కదా? ఆ అర్థం (వ్యంగ్యార్థం) కాకువిశేషం సహాయంగా గల శబ్దవ్యాపారంలోనే ఉన్నా కూడ అర్థ(వాచ్యార్ధ) సామర్థ్యంచేత లభ్యం అవుతున్నది గాన వ్యంగ్యరూప మైనదే. అలాంటి వ్యంగ్యార్థంతో కూడిన వాచ్యార్ధంయొక్క ప్రతీతి వాచకత్వాన్ని అనుసరించియే జరిగినట్లయితే అలాంటి అర్ధాన్ని బోధించే కావ్యాన్ని “గుణీభూతవ్యంగ్యం' అని అనడం జరుగుతుంది. వ్యంగ్యంతో కూడిన వాచ్యార్థాన్ని బోధించేదే కదా గుణీభూతవ్యంగ్యం అనగా?

లోచనం

ఆమేతి.

“ఆమ అసత్యః ఉపరమ పతివ్రతే న త్వయా మలినితం శీలమ్‌,

కిం పునర్ణనస్య జాయేవ నాపితం తం న కొమయామహే”.

(ఇతి చ్భాయా)

“ఆమ;అసత్యో భవామ:” ఇత్యభ్యుపగమకాకు: సాకాబ్‌క్షోపహాసా.ఊపరమ' ఇతి నిరాకాజ్‌క్రతయా సూచనగర్భా. “పతివ్రతే” ఇతి దీప్తస్మితయోగినీ. “న త్వయా మలినితం శీలమ్‌” ఇతి సగధ్గదాకాజ్‌క్షా. “కింపునర్ణనన్య జాయేవ” మన్మథాన్టీకృతా, చన్దిలం నాపితమితి పామరప్రకృతిం “న కామయామహే” ఇతి నిరాకాజ్‌క్షగద్గదోపహాసగర్భా.

ఏషా హి కయా చిత్‌ నాపితానురక్తయా కులవధ్వా దృష్టావినయాయా ఉపహాస్యమానాయాః ప్రత్యుపహాసావేశగర్భోక్తి: కాకుప్రధానైవేతి. గుణీభావం దర్శయితుం శబ్దస్పృష్టతాం తావత్సాధయతి - శబ్దశక్తి రేవేత్యాదినా. నన్వేవం వ్యబ్యత్వం కథమిత్యాశజ్క్యాహ - స చేతి. అధునా గుణీభావం దర్శయతి - వాచకత్వేతి. వాచకత్వే అనుగమః గుణత్వం వ్యబ్యవ్యజ్ఞుకభావన్య వ్యబ్శ్యవిశిష్టవాచ్యప్రతీత్యా తత్రైవ కావ్యస్య ప్రకాశకత్వం కల్ప్యతే. కేన చ తథా వ్యపదేశ ఇతి కాకుయోజనాయాం సర్వత్ర గుణీభూతవ్యబ్యతైవ.

తృతీయోద్దోతః 865 అత ఏవ “మథ్నామి కౌరవశతం సమరే న కోపాత్‌” ఇత్యాదౌ విపరీతలక్షణాం య ఆహుస్తే న సమ్యకృరామమృశుః. యతోఒత్రోచ్చారణ కాల ఏవ “న కోపాత్‌” ఇతి దీప్తతారగద్గదసాకాజ్‌క్షకాకుబలాత్‌ నిషేధస్య నిషేధ్యమానతయైవ యుధిస్టిరా భిమతసంధిమార్గాక్షమారూపత్వాభిప్రాయేణ ప్రతిపత్తిరితి ముఖ్యార్ధబాధాద్యనుసరణ విఘ్నాభావాత్‌ కో లక్షణాయా; అవకాశః? “దర్శే యజేత'” ఇత్యత్ర తు తథావిధకాక్వాద్యుపాయాన్తరాభావాత్‌ భవతు విపరీతలక్షణా ఇత్యలమవాన్తరేణ బహునా. -38 బాలానందిని “ఆమ అసత్య: భవామః” (కొను; మేం కులటలమే) అని ఆకాంక్షతోను, ఉపహాసంతోను కూడిన అంగీకారసూచకకాకున్వరం. “ఉపరమ' (చాల్లే ఊరుకో) అని నిరాకాంక్షత్వంతో ఆమెయొక్క కులటాత్వాన్ని సూచించడం గర్భంలో ఉన్నకాకుస్వరం. 'పతివ్రతే' (ఓ! మహాపతివ్రతా!) అని దీప్తమైన చిరునవ్వుతో కూడిన కాకువు. “న త్వయా మలినితం శిలమ్‌” (నువ్వు నీ శీలాన్ని మలినం చేసుకోలేదులే!) అని గద్గదస్వరంతోను ఆభాంక్ష్రతోను కూడినది. కిం పునః= మరేమంటే, మన్మథునిచేత అంధీకృతురాలైన (ఒళ్లు తెలియనిదిగా చేయబడిన) జనస్య జాయేవ= వాడి పెళ్లాం వీడి పెళ్లాం వలె, పామరప్రకృతియైన ఆ మంగలిని కోరడం లేదులే (నీవలె అనే దెప్పిపాడుపు) అని నిరాకాంక్షమూ, గర్గదంతో కూడినదీ, ఉపహాసగర్భమూ అయిన కాకువు. ఏషా ఇతి. ఎవడో నాపితుని మీద అనురాగం గల (నాపితునితో సంబంధం ఉన్న) ఒకానొక కులవధువు మరొకస్తీ చేసిన అవినయం (చెడ్డపని) చూచి ఆమెను పరిహసిస్తూండగా ఆ స్తీ అంటూన్న ప్రత్యుపహాసావేశం గర్భమందు గల (ప్రత్యుపహాసావేశంతో నిండిన) కాకుప్రధానమైన మాటలు ఇవి. గుణీభావమితి:- ఇక్కడ వ్యంగ్యం గుణీభూతము అని చూపడానికి, అది శబ్దం చేత స్పశించబడినది అనే విషయాన్ని శబ్దశక్తి రేవేత్యాదివాక్యంచేత సాధిస్తున్నాడు. అట్టెతే (శబ్దశక్తియే ద్వితీయార్ధజ్ఞానానికి హేతువైతే) ఇది వ్యంగ్యం ఎలా అవుతుంది అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు = స చేతి. ఇప్పుడు గుణీభావాన్ని చూపుతున్నాడు - వాచకత్వేతి. వాచకత్వానుగమః అనగా వ్యంగ్యవ్యంజకభావం వాచకత్వంలో గుణంగా (అప్రధానంగా) ఉండడం. వ్యంగ్యంతో కూడిన వాచ్యార్థంయొక్క జ్ఞానం కలుగుతున్నది గాన కావ్యం అలాంటి అర్థాన్నే బోధిస్తున్న దని కల్పించబడుతుంది. అందుచేత అది ఠ్‌ల్‌

866 ధ్వన్యాలోక్షు అలా (గుణీభూతవ్యంగ్యంగా) చెప్పబడుతున్నది. ఈ విధంగా కాకువును కూర్చిన ప్రతిచోటా కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమే ఉంటుంది.

అత ఎవేతి. అందువలన - “మదధ్నామి కౌరవశతం సమరే న రోషాత్‌” (“యుద్ధంలో కోపంవలన కౌరవశతాన్ని మథించనూ”) ఇత్యాదులలో ఎవరు విపరీత లక్షణ అని చెప్పినారో వాళ్లు బాగా ఆలోచించలేదు. ఎందువలన అనగా - ఇక్కడ ఉచ్చారణసమయంలోనే “న కోపాత్‌” అని దీప్తము, ఉచ్చెఃస్వరంలో ఉన్నది, గద్గదమూ అయిన కాకువుయొక్క బలంవల్లనే నిషేధం (“న మథ్నామి” అనే నిషేధం) నిషేధించబడేదిగానే, యుధిష్టిరునకు అభిమతమైన సంధిమార్గంవిషయంలో ఓర్చు లేకపోవడం అనే అభిప్రాయంతో తెలుస్తూన్నది గాన ముఖ్యార్ధబాధాదులను అనుసరించడం అనే విఘ్నం లేకపోవడంవల్ల లక్షణకు అవకాశం ఏమి ఉన్నది? 'దళ్ళే యజేత' (అమావాస్యనాడు యాగం చెయ్యాలి; అనేచోటనైతే అలాంటి కాక్వాదులైన ఇతరోపాయా లేవీ లేకపోవడంచేత విపరీతలక్షణ ఉండుగాక. ఇంక అవాంతరమైన ఈ అధికచింత చాలును.

వివరణ:- “దర్శ' శబ్బానికి అమావాస్య అని అర్ధం. “న దృశ్యతే చన్టః అస్యామ్‌” (దీనియందు చంద్రుడు చూడబడడు) అనే అర్ధంలో ఈ శబ్దం ప్రయోగించబడుచున్నది. అనగా 'దృశిధాతువునకు ఇక్కడ విపరీతలక్షణ చేత దర్శనాభానం అని అర్ధం. ఇలాంటిచోట్ల కాక్వాదిసహాయం లేదు గాన విపరీతలక్షణ చెపితే చెప్పవచ్చును గొవి 'మథ్నామి' ఇత్యాది కాకుస్థలాలలో విపరీతలక్షణ ఎందుకు అని భావం. 38

ధ్వన్యాలోకం

కొ. ప్రభేదస్యాన్య విషయో యశ్చ యుక్తా ప్రతీయతే,

విధాతవ్యా సహృదయైర్న తత్ర ధ్వనియోజనా. 39

సంకీర్లో హి కళ్చిద్ధనేః గుణీభూతవ్యబ్య్యస్య చ లక్ష్యే దృశ్యతే మార్గః తత్ర యస్య యుక్తిసహాయతాొ తత్ర తేన వ్యపదేశః కర్తవ్యః. న సర్వత్ర ధ్వనిరాగిణా భవితవ్యమ్‌. యథా - శ్లో “పత్యుః శిరశ్చన్దకలామనేన స్పృశేతి సఖ్యా పరిహాసపూర్వమ్‌,

సా రజ్జుయిత్వా చరణౌ కృతాశీర్మాల్యేన తాం నిర్వచనం జఘాన.

(కు. 7) (110)

తృతీయోద్దోతః 667 యథాచ - శ్లో ప్రాయచృతోచ్చెః కుసుమాని మానినీ విపక్షగోత్రం దయితేన లమ్మితాౌ,

న కించిదూచే చరణేన కేవలం లిలేఖ బాష్పాకులలోచనా భువమ్‌.

(111) ఇత్యత్ర “నిర్వచనం జఘాన” “న కించిదూచే” ఇతి ప్రతిషేధముఖేన వ్యబ్యస్యార్థస్యోక్ష్యా కించిద్విషయీకృతత్వాత్‌ గుణీభావ ఏవ శోభతే. యదా వక్రోక్తిం వినా వ్యజ్యోఒర్థః తాత్సర్యేణ ప్రతీయతే తదా తస్య 'ప్రాధాన్యమ్‌. యథా - “ఏవం వాదిని దేవర్తౌ” ఇత్యాదౌ. ఇహ పునరుక్తి: భజ్యాస్తీతి వాచ్యస్యాపి ప్రాధాన్యమ్‌. తస్మాత్‌ నాత్ర అనురణనరూపవ్యబ్యధ్వనివ్యపదేశో విధేయః. బాలానందిని

వ్రభేదస్యేతి. యశ్చ= ఏది, యుక్త్యాజ యుక్తిచేత, అన్య ప్రభేదస్యజ= ఈ వ్రభేదంయొక్క, విషయః= విషయంగా, ప్రతీయతే= తెలియబడుతుందో, తత్ర= అక్కడ, సహృదయైః= సహృదయులచేత, ధ్వనియోజనా=ధ్వనియొక్కయోజన(కూర్చు), న విధాతవ్యా= చేయదగినది కాదు. దానిని ధ్వని అనకూడదు అని భావం. 39

సంకీర్ణ ఇతి:- లక్ష్యంలో ధ్వనియొక్క, గుణీభూతవ్యంగ్యంయొక్క ఒకానొక సంకీర్ణమైన (ఆ రెండూ కలిసిన) మార్గం కనబడుతున్నది. అలాంటి లక్ష్యంలో దేనికి యుక్షిసాహాయ్యం ఉంటుందో దానిచేత వ్యపదేశం చెయ్యాలి (ఆ పేరు పెట్టాలి). అంతేనే కాని అన్ని చోట్లా కూడ ధ్వనియందు ఆసక్తి కలవాడు కాకూడదు (అన్నింటినీ ధ్వనే అనకూడదు). ఎట్లనగా -

పత్యు: ఇతి :- ఇది కుమారసంభవంలో సప్తమనర్గలో పార్వతిని పెండ్తికూతురు చేసే ఘట్టంలోని శ్లోకం. చరణౌ= పాదాలను, రంజయిత్వా= రంజింపచేసి (రంగు పూసి), అనేన= ఈ పాదంచేత, పత్యుః= భర్తయొక్క, శిరశ్చన్తకలామ్‌ = శిరస్సునందలి చంద్రకళను, స్పృశ= స్పృశించుము, ఇతి= అని, సఖ్యా= సఖురాలిచేత, పరిహాసపూర్వమ్‌= పరిహానపూర్వకముగా, కృతాశీః= చేయబడిన ఆశీర్వాదం గల, సా=ఐ ఆ పార్వతి, తామ్‌= ఆమెను, మాల్యేన= మాలికచేత, నిర్వచనమ్‌= ఏమీ మాటలాడకుండా, జఘాన= కొట్టెను.

868 భ్వన్వాలోకః

ఇంకొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా-

ప్రాయచ్చతా ఇతి:- ఉచ్చె: కుసుమాని= ఎత్తుగా ఉన్న పుష్పాలను, ప్రాయచ్చతా= (కోసి) ఇస్తూన్న, దయితేన= ప్రయునిచేత, విపక్షగోత్రమ్‌= సవతి పేరును, లమ్మితా= పాందించబడీన, మానినీ= మానిని, కించిత్‌= ఏమీ, న ఊచే= పలకలేదు. కేవలమ్‌= కేవలం, బాష్పాకులలోచనా= కన్నీటిచేత వ్యాకులమైన నేత్రాలు గలదై, భువమ్‌= నేలను, చరభేన= పాదంచేత, లిలేఖ= వ్రాసెను.

ఇత్యత్రేతి. ఈ శ్లోకాల్లో “నిర్వచనం జఘాన” “న కించిదూచే” అని ప్రతిషేధముఖంచేత (మాట్టాడడాన్ని నిషేధించడం ద్వారా) వ్యంగ్యార్థం (లజ్జాకోపాదికం) కొంతవరకు మాటచేతనే విషయంగా చేసికొనబడింది (వాచ్యంగా చెప్పబడిన ట్లయింది) గాన గుణీభావమే శోభిస్తుంది (బాగున్నది). వక్రోక్తి (నిర్వచనం జఘాన'ఇత్యాదికం) లేకుండా వ్యంగ్యార్థం ఎప్పుడు తాత్పర్యంచేత ప్రకాశింపచేయబడుతుందో అప్పుడు వ్యంగ్యార్థానికి ప్రాధాన్యం. ఉదాహరణకి - “ఏవంవాదిని దేవర్శౌ” ఇత్యాదులలో. ఇక్కడైతే ఉక్తి (వచనం) ఒక భంగిలో (అందమైన రీతిలో) ఉంది గాన వాచ్యానికి కూడ ప్రాధాన్యం ఉంది. అందుచేత ఇక్కడ అనురణనరూపవ్యంగ్యధ్వని అనే పేరు పెట్టకూడదు.

లోచనం

అధునా సంకీర్ణం విషయం విభజతే - ప్రభేదస్యేతి. యుక్సేతి. చారుత్వప్రతీతిరేవాత్ర యుక్తి:. పత్యురితి. అనేనేతి. అలక్తకోపరక్తస్య హి చన్హమసః పరభాగలాభః. అనవరతపాదపతనప్రసాదనైర్వినా న పత్యుర్దటితి యభథేష్టానువర్తిన్యా భావ్యమితి చోపదేశః. శిరోధృతా యా చన్షకలా తామపి పరిభవేతి సపత్నీలోకాపజయ ఉక్త:. నిర్వచనమితి:- అనేన లజ్ఞావహిత్తా హర్షేర్వ్యాసాధ్వససౌభాగ్యాభిమాన ప్రభృతి యద్యపి ధ్వన్యతే తథాపి తత్‌ నిర్వచన శబ్బార్థస్య కుమారీజనోచితస్య అప్రతిపత్తిలక్షఐస్య అర్థస్య ఉపస్కారకతాం కేవలమాచరతి. ఉపస్కృతస్వర్థః శృజ్లారాబ్లతామేతీతి.

బాలానందిని

అధునా ఇతి. ఇప్పుడు సంకీర్ణమైన (వ్యంగ్యగుణీభూతవ్యంగ్యాలు కలిసిన) విషయాన్ని విభజిస్తున్నాడు - ప్రభేదస్యేతి. యుక్త్యా ఇతి. ఇక్కడ ఉపయోగించవలసిన యుక్తి చారుత్వప్రతీతియే. దేనికి చారుత్వం కనబడితే ఆ పేరు పెట్టా లని భావం

తృతీయోద్దోతః 869 లత్తుకచేత పూయబడిన చంద్రునికి సౌందర్యాతిశయం లభిస్తుంది. నిరంతరమూ పాదాలమీదపడి అనుగ్రహింపచేసికొంటేనే కాని వెంటనే భర్త ఇష్టం ప్రకారం ప్రవర్తించవద్దు అని ఉపదేశం. చంద్రకళ శిరస్సుమీద ధరించబడింది. దానిని కూడ తిరస్కరించుము అని సవతుల పరాజయం చెప్పబడింది (చంద్రకల ఒక సవతి అన్నట్లు ఊహ). నిర్వచనమితి. దీనిచేత లజ్జ, అవహిత్ధ (ఆకారగుప్తి, హర్షం, కోపం, సాధ్వసం, సౌభాగ్యాభిమానం మొదలైనవి కూడ ధ్వనింపబడుతున్నా అవన్నీ కూడ 'నిర్వచన' శబ్దానికి అర్థమూ, కుమారీజనులకు ఉచితమూ అయిన అప్రతిపత్తిరూపమై (గ్రహించి కూడ దానికి ఎదురుచెప్పకపోవడం అనే) విషయానికి కేవలం ఉపస్కారకాలుగా ఉన్నాయి. ఉపస్కృతమైన అర్ధం శృంగారానికి అంగం అవుతున్నది. లోచనం

ప్రాయచ్చృతేతి. ఉచ్చెరితి ఉచ్చెర్యాని కుసుమాని కాన్తయా స్వయం గ్రహీతుమశక్యత్వాద్యాచితానీత్యర్థ:. అస్మదుపాధ్యాయాస్తు హృద్యతమాని పుష్పాణి అముకే గృహాణ గృహాణ ఇత్యుచ్చెః తారస్వరేణ ఆదరాతిశయార్థం ప్రయచ్చతా. అత ఏవ లమ్మితేతి. న కించిదితి. ఏవంవిధేషు శృజ్లారావసరేషు తావేవాయుం న్మరతీతి మానవదర్శనవేవాత న యుక్తమితి సాతిశయమన్యుసంభారో వ్యబ్ధ్యః వచననిషేధస్యైవ వాచ్యస్య సంస్కారః. తద్వక్ష్యతి - ఉక్తిర్భజ్యాస్తీతి. తస్వేతి - వ్యబ్యస్య. ఇహేతి - పత్యురిత్యాదౌ. వాచ్యస్యాపీతి. అపిశబ్లో భిన్నక్రమః. '్రాధాన్యమపి భవతి వాచ్యస్య; రసాద్యపేక్తయా తు గుణతాపీత్యర్థ:. అత ఏవ ఉపసంహారే ధ్వనిశబ్దస్య విశేషణముక్తమ్‌. 39

బాలానందిని

ప్రాయచ్చతేతి. ఉచ్చెరితి. ఉచ్చెః= ఎత్తైన, ఏ పుష్పాలు ప్రియురాలిచేత స్వయంగా అందుకొనడానికి అశక్యమైనవి అవడంచేత, కోసి ఇమ్మని యాచించబడినవో. మా ఉపాధ్యాయులైతే- ఓ! ఫలానాదానా! పువ్వులు చాలా మనోహరంగా ఉన్నాయి, తీసికో, తీసికో అని ఆదరాతిశయంకొరకు ఉన్నతస్వరంచేత ఇచ్చుచున్నవాడు; అందుచేతనే పొందింపబడినది అని చెప్పబడినది అని వ్యాఖ్యానించినారు. న కించిదితి ఈ విధములైన శృంగారనమయాలలో కూడ ఆమెనే ఇతడు స్మరిస్తున్నాడు. అందుచేత

870 ధ్వన్వాలోకః ఇప్పుడు మాన (కోప)ప్రదర్శనమే యుక్తం కాదు అని వ్యంగ్యమైన అత్యధికమైన కోపసంభారం వాచ్యమైన వచననిషేధానికే (మాటలాడకుండడానికే) నంస్కారం. ఈ విషయమే ఉక్తిరృజ్యాస్తి అని చెప్పగలడు. తస్యేతి - వ్యంగ్యంయొక్క. ఇహేతి - “పత్యుః' ఇత్యాదిళ్లేకాలలో. వాచ్యస్యాపీతి. 'అపి' శబ్దం భిన్నక్రమం. అనగా 'వాచ్యస్యాపి' లోని 'ఆపి” శబ్దాన్ని 'ప్రాధాన్యమ్‌'తో అన్వయించాలి అని అర్ధం. వాచ్యానికి ప్రాధాన్యం కూడ కలుగుతుంది; రసాద్యపేక్షచేత అప్రధానత్వం కూడ అని అర్ధం. అందువల్లనే ఉపసంహారంలో 'ధ్వని' శబ్దానికి విశేషణం ((అనురణనరూపవ్యబ్గ్య' అనే విశేషణం) ప్రయోగించబడింది. ఆనగా ఇక్కడ గుణీభూతధ్వనిని అంగీకరించవలసి ఉంది గాన అనురణనవ్యంగ్యరూపధ్వని అని అనకూడదు కాని వ్యంగ్యమైన రసాదులను పట్టి రసాదిధ్వని అనడం తప్పు కాదు అని భావం. 39, ధ్వ్యన్యాలోకం

కా. ప్రకారోఒజయం గుణీభూతవ్యజ్యో౭పి ధ్వనిరూపతామ్‌,

ధత్తే రసాదితాత్స్పర్యపర్యాలోచనయా పునః. 40

గుణీభూతవ్యబ్లో౬పి కావ్యప్రకారః రసభావాదితాత్పర్యాలోచనే పునర్వ్వనిరేవ సంపద్యతే. యథాత్రైవ అనన్తరోదాహృతే శ్లోకద్వయే. యథా చ- శ్లో దురారాధా రాధా సుభగ యదనేనాపి మృజత

స్తవైతత్‌ ప్రాభేశాజఘనవసనేనాశ్రు పతితమ్‌,

కఠోరం స్రీవేతస్తదలముపచారైర్విరమ హే

క్రియాత్‌ కల్యాణం వో హరిరనునయేప్వేవముదిత:. (112)

బాలానందిని

వ్రకొర ఇతి:- అయమ్‌= ఈ, గుణీభూతవ్యబ్గ్య: ప్రకారః అపి= గుణీభూత వ్యంగ్యకావ్యప్రకారం కూడ, రృసాది తాత్పర్యపర్యాలోచనయా పునః= రసాదులయందు తాత్సర్యంయొక్క పర్యాలోచనచేతనైతే, ధ్వనిరూపతామ్‌= ధ్వనిరూవత్వాన్ని, ధల్తే= ధరించును. 40

తృతీయోద్దోతః 871

గుజీతి. గుణీభూతవ్యంగ్యమైన కాజ్యప్రకారం కూడ రసభావాదులవిషయంలో ఉన్న తాత్పర్యాన్ని పర్యాలోచిస్తే ధ్వనియే అవుతుంది. ఉదాహరణకు - ఇప్పుడే ఉదాహరించిన శ్లోకద్వయంలో వలె. మరొక ఉదాహరణం కూడ ఎట్లనగా-

దురారాధా ఇతి:- హే సుభగ - ఓ! సుందరుడా! పతితమ్‌= పడీన, అతశ్రు= కన్నీటిని, అనేన= ఈ, ప్రాభేశాజఘనవసనేన= ప్రాబేశ్వరియొక్క జఘనవస్తంచేత, మృజత: అపి= తుడుచుచున్నవాడ వైనను, తవ= నీకు, రాధా= రాధ, దురారాధా= ఆరాధింప శక్యంకానిది. స్రీచేత:= స్రీచిత్తం, కలోరమ్‌= కఠినమైనది. తత్‌= ఆ కారణంవలన, ఉపచారైః:= ఉపచారాలచేత, అలమ్‌= చాలును. హే= ఓయీ! విరమ= విరమించుము. అనునయేషు= అనునయం చేసే సమయాలలో, ఏవమ్‌= ఇట్లు, ఉదితః= పలకబడిన, హరిః= శ్రీకృష్ణుడు, వః= మీకు, కల్యాణమ్‌= కల్యాణమును, క్రియాల్‌= చేయుగాక.

లోచనం

ఏతదేవ నిర్వాహయన్‌ కావ్యాత్మత్వం ధ్వనేరేవ పరిదీసయతి - ప్రకార ఇతి. శ్లోకద్వ్యయ ఇతి. తుల్యచ్భ్చాయం యదుదాహృతం పత్యురిత్యాది తత్రేతి. ద్వయశబ్దాత్‌ ఏవంవాదిని ఇత్యస్యానవకాశ:. దురారాధేతి. “అకారణకుపితా పాదపతితే మయి న ప్రసీదసి, అహో దురారాధాసి, మా రోదీః” ఇత్యుక్తి పూర్వకం ప్రియతమే అశ్రూణి మార్ణయతి ఇయమస్యా అభ్యుపగమగర్భా జఉక్తిః. సుభగేతి. ప్రియయా యః స్వసంభోగభూషణవిహీనః క్షణమపి మోక్తుంన పార్యసే. అనేనాపీతి. పశ్యేదం ప్రత్యక్షేణేత్యర్థః. తదేవ చ యదేవమాదృతం యత్‌ లజ్ఞాదిత్యాగేనాప్యేవం ధార్యతే. మృజత ఇత్యనేన హి ప్రత్యుత ప్రోతస్సహ(స్రవాహీ బాష్పో భవతి. ఇయచ్చ త్వం హతచేతనః; యత్‌ మాం విస్మృత్య తామేవ కుపితాం మన్యసే; అన్యథా కథమేవం కుర్యాః? పతితమితి. గత ఇదానీం రోదనావకాశో౬పీత్యర్థవ. యది తూచ్యతే ఇయతా ప్యాదరేణ కిమితి కోపం న ముబ్బసి, తత్కిం క్రియతే? కళోరస్వభావం స్రీచేతః. స్త్రీతి హి (ప్రేమాద్యయోగాద్వస్తువిశేషమాత్రమేతత్‌; తస్య చైష స్వభావః. ఆత్మని చైతత్‌

• సుకుమారహృదయా యోషిత ఇతి న కించిద్వజసారాధికమాసాం హృదయమ్‌; యదేవంవిధవృత్తాన్త సాక్షాత్కారేఒపి సహస్రధా న దలతి. ఉపచారైరితి - దాక్షిణ్యవయుక్రై:. అనునయేపష్వితి బహువచనేన

872 ధ్వన్వాలోక్ష; వారంవారమస్య బహువల్లభస్యేయమేవ స్థితిరితి సౌొభాగ్యాతిశయ ఉక్తః. ఏవమేష వ్యజ్య్యార్థసారః వాచ్యం భూషయతి. తత్తు వాచ్యం భూషితం సత్‌ ఈర్వావిప్రలమాజ్గత్వమేతీతి. యస్తు త్రిషశపి శ్లోకేషు ప్రతీయమానస్టైవ రసాబ్లత్వం వ్యాచపష్టే స్మ, స దేవం విక్రీయ తద్యాత్రోత్సవమకార్షీత్‌. ఏవం హి వ్యబ్యస్య యా గుణీభూతతా ప్రకృతా పైవ సమూలం క్రుట్యేత్‌. రసాదివ్యతిరిక్తస్య హి వ్యబ్యస్య రసాబయోగిత్వమేవ హి ప్రాధాన్యమ్‌, నాన్యత్కించిదిత్యలం పూర్వవంత్యైః సహ వివాదేన. బాలానందిని

ఏతదేవేతి. దీనినే, అనగా గుణీభూతవ్యంగ్యం రసాదిధ్వనిరూపం అనే విషయాన్నే నిర్వహింపచేస్తూ ధ్వనికే ఉన్న కావ్యాత్మత్వాన్ని ప్రకాశింపచేస్తున్నాడు- ప్రకార ఇతి శ్లోకద్వయ ఇతి. సమానచ్భాయ గల ఏ, 'పత్యుః' ఇత్యాదిశ్లోకద్వయం ఉదాహరించబడిందో దానిలో. ద్వయశబ్దంచేత 'ఏవంవాదిని' అనే శ్లోకాన్ని (ఈ విషయంలో గ్రహించడానికి) అవకాళం లేదు. దురారాధేతి:- “నువ్వు ఏ కారణమూ లేకుండా కోపించి పాదాలమీద పడిన నామీద అనుగ్రహం చూపడం లేదు. ఆహా! నిన్ను బ్రతిమాలుకొని ప్రసన్నురాలిని చేసుకొనడం ఎంత కష్టమో కదా! ఏడవకు” అని అంటూ ప్రియతముడు కన్నీళ్లు తుడుస్తూండగా ఆమె (రాధ) అంటూన్న “బెను, నువ్వు చెప్పినది నిజమే” అని అంగీకారం గర్భమునందు గల మాట.

సుభగేతి. ఏ నిన్ను నీ ప్రియురాలు స్వసంభోగభూషణం లేకుండా క్షణకాలం కూడా విడవడానికి సమర్భురాలు కాదో అలాంటి ఓ సుందరుడా! అని రాధ మాటలోని వ్యంగ్యం., అనేనాపీతి. చూడు ప్రత్యక్షంగా నీ కళ్లతోనే చూడు అని అర్ధం. ఇదే నీ ప్రియురాలి జఘనవస్త్రం, దేనిని నీవు ఇంతగా ఆదరిస్తున్నావో, సిగ్గు కూడ లేకుండ ఏది నీచేత ధరించబడినదో అని వ్వంగ్యం. (పొరబాటున మరొక నాయిక ధరించిన వస్త్రాన్ని ధరించి శ్రీకృష్ణుడు రాధ దగ్గరికి వచ్చినా డని, ఆ వస్త్రంతో ఆమె కన్నీళ్లు తుడుస్తున్నా డనీ గుర్తించవలసిన విషయం) మృజత: తుడుస్తూనే ఉన్నావు అనడంచేత నువ్వు చేస్తూన్న పనికి పైపెచ్చు కన్నీరు ధారాసహన్రంతో స్రవిస్తుంచి అని వ్యంగ్యం. నీ బుద్ది ఎంతగా చెడిపోయిం దనగా ఇక్కడ ఉన్నది నే ననె మాట మరచి ఆ ప్రియురాలే కోపించిం దని అనుకొంటున్నావు. అలా కాకపోతే ఇలా ఎందుకు చేస్తావు? అని వ్యంగ్యం. పతితమితి - (పడిన కన్నీరు అనడంచేత) ఇప్పుడు ఇంక ఏడవడానికి

తృతీయోద్దోతః 873 అవకాశం కూడా పోయింది అని అర్ధం. ఇంత ఆదరం చూపుతున్నా కోపం విడవకున్నా వేమి అని అంటావా - మరేం చెయ్యాలి? స్త్రీల చిత్తం చాల కరోరస్వభావం గలది. స్త్రీ అంటే ఏమిటి? దానికి ప్రేమాదు లేవీ ఉండివు. అందుచేత అది ఒకానొక వస్తువు. ఇదే ఆ వస్తువుయొక్క స్వభావం (ఇదంతా కృష్ణుణ్ణి ఉద్దేశించిన వ్యంగ్యం). ఇంక రాధ తనలో అనుకుంటూన్నది - స్త్రీలు సుకుమారహృదయలు అనేది ఏదీ లేదు. వాళ్ల హృదయం వజ్రంయొక్క సారంకంటె కూడ అధికమైన సారం గలది; ఇలాంటి వృత్తాంతాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూస్తున్నా కూడ ఇది వేయి ముక్కలు అవడం లేదు అని వ్యంగ్యం. అనునయేషు అని బహువచనంచేత ఎంతోమంది పేయసులు గల ఇతనికి మాటిమాటికి ఇలాంటి స్థితియే ఏర్పడుతుంది అని ఆతని సొభాగ్యాతశయం చెప్పబడింది. ఈ విధంగా ఈ వ్యంగ్యార్థసారం వాచ్యార్థాన్ని అలంకరిస్తూన్నది. ఈ విధంగా అలంకరించబడినదై ఆ వాచ్యార్థం ఈర్వ్యాదివిప్రలంభానికి అంగత్వాన్ని పాందుతుంది.

యస్తు ఇతి:- ఈ మూడు శ్లోకాలలోనూ కూడ ప్రతీయమానార్థమే రసాంగంగా ఉంది అని ఎవడు వ్యాఖ్యానించాడో అతడు దేవుణ్తి అమ్మేసి ఆ దేవుని యాత్రోత్సవం జరుపుకున్నాడు! ఇలా చెప్పేపక్షంలో వ్యంగ్యంయొక్క ఏ గుణీభూతత్వం ప్రస్తుతమో(ఏ గుణీభూతవ్యంగ్యాన్ని గూర్చిన చర్చ ఈ ఘట్టంలో జరుగుతున్నదో) అదే సమూలంగా ఛిన్నం అయిపోతుంది.

వ్యంగ్యం రసాదులకు అంగం అవుతుం దనే విషయం అంగీకరించబడినదే కదా? మేం చెప్పినదానిలో దోషం ఏముంది అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - రసాదీతి- రసాదివ్యతిరిక్త్షమైన వ్యంగ్యం(వస్వలంకారరూపమైన వ్యంగ్యం) రసానికి అంగంగా ఉండడం అనేది దానికున్న ప్రాధాన్యం; అంతకంటె మరేమీ లేదు. సరే, ఇంతటితో మన పూర్వవంశ్యులతో వివాదం చాలు.

వివరణ:- రసాదులు కేవలం వ్యంగ్యాలే. అందుచేత వాటి ప్రాధాన్యం సహజమైనది. రసాదిభిన్నవస్వలంకారవ్యంగ్యాలు రసాలకు అంగం అవడంచేత ప్రధానమైనవి అవుతాయి. అందుచేత వీటిని రసాంగాలు అని చెపితే వాటికి ప్రాధాన్యం అంగీకరించినట్లే. అవి వాచ్యానికి అంగం అవుతేనే గుణీభూతత్వం అని భావం.

ధ్వన్యాలోకం

ఏవం స్థితే “న్యక్కారో హ్యయమేవ” ఇత్యాదిళ్లోకనిర్దిప్పానాం

పదానాం వ్యబ్గ్యవిశిష్టవాచ్యప్రతిపాదనే ఒపి ఏతద్వాక్యార్ధీభూతరసా

874 ధ్వన్వాలోకూ 'పేక్టయా వ్యజ్ఞుకత్వముక్షమ్‌. న తేషాం పదానామర్థాన్తరసంక్రమిత వాచ్యధ్వనిభ్రమో విధాతవ్యః; వివక్షితవాచ్యత్వాత్తేషామ్‌. తేషు హి వ్యబ్యవిశిష్టత్వం వాచ్యస్య ప్రతీయతే, న తు వ్యబ్యరూపపరిణతత్వమ్‌. తస్మాద్వాక్యం తత్ర ధ్వనిః; పదాని తు గుణీభూతవ్యజ్యాని. నచ కేవలం గుణీభూతవ్యజ్య్యాన్యేవ పదాన్యలక్ష్యక్రమవ్యబ్యధ్వ నేర్వ్యళ్ఞుకాని యావదర్భాన్తరనంక్రమితవాచ్యాని ధ్వనిప్రభేద రూపాణ్యపి. యథాత్రైవ శ్లోకే “రావణ” ఇత్యస్య ప్రభేదాన్తర రూపవ్యశ్ఞకత్వమ్‌. యత్ర తు వాక్యే రసాదితాత్పర్యం నాస్తి గుణీభూతవ్యజ్లైః పదైరుద్భాసితేఒపి తత్ర గుణీభూతవ్యబ్ధ్యతైవ సముదాయధర్మః. యథా-

శ్లో రాజానమపి సేవన్తే విషమప్యుపభుజ్ఞుతే,

రమన్తే చ సహ ప్రీభిః కుశలాః ఖలు మానవాః. (113) ఇత్యాదౌా.

బాలానందిని

ఏవమితి. ఇది ఇలా ఉండగా “న్యక్కారో హ్యయమేవ” (శ్లో 81) ఇత్యాది శ్లోకంలో నిర్దేశించబడిన పదాలు వ్యంగ్యవిశిష్టవాచ్యార్థాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నా ఈ వాక్యానికి అర్థమైన రసాపేక్షచేత (రసం దృష్ట్యా) వ్యంజకత్వం చెప్పబడింది. ఈ పదాలు అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యాలు అని భ్రమ చెందకూడదు. ఎందువల్ల ననగా వీటి అర్భాలు వివక్షితాలే (చెప్పా లని ఉద్దేశంచబడినవే). వాటి వాచ్యం వ్యంగ్యవిశిష్టంగా భాసిస్తూన్నది గాని వ్యంగ్యరూపంలో పరిణమించినట్లు భాసించడం లేదు. అందువల్ల అక్కడ మొత్తం వాక్యం ధ్వని. పదాలు మాత్రం గుణీభూతవ్యంగ్యాలు.

న చేతి:- అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యధ్వనిని కేవలం గుణీభూతవ్యంగ్యాలైన పదాలే కాదు, అర్భాంతరనసంక్రమితవాచ్యాలైన ధ్వనివ్రభేదరూపాలైన వదాలు కూడా వ్యంజింపచేస్తాయి. ఉదాహరణకి - ఈ ళ్లోకంలోనే “రావణః” అనే వదం (అర్భింతరసంక్రమితవాచ్యమైన షదం) ప్రభేదాంతరరూపవ్యంజకంగా ఉంది. అనగా

తృతలీయోద్దోతః: 875 అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యమైన ధ్వనిప్రభేదం అలక్ష్యక్రమవ్యంజకం అని చెప్పడానికి 'రావణః:' అనే పదం ఉదాహరణం అని భావం. అయితే ఏ వాక్యంలో రసాదితాత్పర్యం ఉండదో, గుణీభూతవ్యంగ్యాలచేత ప్రకాశింపచేయబడినదైనా కూడ, అ వాక్యంలో సముదాయధర్మం కూడా గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమే. ఎట్లనగా- రాజానమితి - “రాజును కూడ సేవిస్తారు; విషంకూడ తింటారు; స్త్రీలతో కూడ రమిస్తారు; మానవులు మంచి నేర్చు కలవారు కదా” ఇత్యాదులలో లోచనం

ఏవం స్థిత ఇతి - అనన్తరోక్తేన ప్రకారేణ ధ్వనిగుణీభూతవ్యబ్యయోః విభాగే స్థితే సతీత్యర్థవ. కారికాగతమపిశబ్దం వాఖ్యాతుమాహ - న చేతి. ఏష చ శ్లోకః పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాత ఇతిన పునర్లిఖ్యతే. యత్ర త్వితి. యద్యపి చాత్ర విషయనిర్వేదాత్మకశాన్తరనప్రతీతిరస్తి తథాపి చమత్కారోఒజయం వాచ్యోనివృ ఏవ;వ్యజ్ల్య్యం తు అనంభావ్యత్వవివరీతకారిత్వాది తస్ర్యైవానుయాయి. తచ్చాపి శబ్దాభ్యాముభయతో యోజితాభ్యాం, చశబ్దేన స్థానత్రయయోజితేన, ఖలు శబ్దేన చోభయతో యోజితేన, మానవశటబ్దేన (చ) స్పృష్టమేవేతి గుణీభూతమ్‌.

బాలానందిని

ఏవం స్థితే ఇతి. ఇప్పుడే చెప్పిన ్రకారంచేత ధ్వని- గుణీభూతవ్యంగ్యాల విభాగం ఇలా ఉండగా అని అర్ధం. కారికలోని 'గుణీభూతవ్యజ్ల్యోఒపి' లోని “అపి శబ్దాన్ని వ్యాఖ్యానించడానికి చెపుతున్నాడు - న చేతి. ఈ ళ్లోకం పూర్వమే వ్యాఖ్యానించబడింది గాన మళ్లీ వ్రాయడంలేదు. యత్ర త్వితి. ఇక్కడ విషయాలమీద నిర్వేదం కలగడం అనే శాంతరసంయొక్క ప్రతీతి ఉన్నా కూడ చమత్కారం వాచ్యంలోనే ఉంది. అసంభావ్యత్వం (ఊహించడానికి శక్యం కాకపోవడం) విపరీతఫలం ఇవ్వడం మొదలైన వ్యంగ్యార్థం వాచ్యార్థాన్నే అనుసరించి ఉంటుంది. రెండు వైపులా (అన్వయించే టట్లు) కూర్చబడిన రెండు 'అపి' శబ్దాలచేత, మూడు స్థానాలలో కూర్చబడిన ీచ' శబ్దంచేత, రెండు ప్రక్కలా చేర్చిన 'ఖలు' శబ్దంచేత, “మానవ' శబ్దంచేత ఈ వ్యంగ్యం స్పృశించబడింది గాన గుణీభూతం.

వివరణ:- రాజసేన చేయడం అనేది అసంభావ్యం. చాల కష్టమైన దని, వ్యంగ్యం. విషం కూడ అది మామూలుగా ఇచ్చే ఫలానికి విపరీతమైన ఫలం ఇస్తుంది

876 ధ్వన్వాలోకః (చెషధాదులలో)అని వ్యంగ్యం. “రాజానమపి సేవన్సే' అనే చోట ఉన్న “అపి” శబ్దం 'రాజానమ్‌' తోను, 'సేవనే' తోను కూడ అన్వయిస్తుంది. అట్లే రెండవ 'అపి' శబ్దం కూడ రెండింటితోను అన్వయిస్తుంది. “రమన్తే చ అనే చోట ఉన్న 'చ' శబ్దాన్ని మూడు వాక్యాలలోను అన్వయించాలి. 'ఖలు' అనేది 'మానవాః' తోను, 'కుశలా:ః'తోను కూడ అన్వయిస్తుంది అని అర్థం. ధ్వన్యాలోకం

వాచ్యవ్యబ్య్యయోః ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యవివేకే పరః ప్రయత్నో విధాతవ్యః, యేన ధ్వనిగుణీభూతవ్యబ్య్యయోః అలంకారాణాం చ అసంకీర్ణః విషయః సుజ్ఞాతో భవతి. అన్యథా తు ప్రసిద్ధాలంకారవిషయ ఏవ వ్యామోహః ప్రవర్తతే. యథా - శ్లో లావణ్యద్రవిణవ్యయో న గణితః క్లేశో మహాన్‌ స్వీకృత:

స్వచృన్షస్య సుఖం జనస్య వసత శ్చిన్తానలో దీపితః,

ఎఏషాపి స్వయమేవ తుల్యరమణాభావాద్వరాకీ హతా

కోఒర్థశ్చేతసి వేధసా వినిహితస్తన్వ్యాస్తనుం తన్వతా. (114) ఇత్యత్ర వ్యాజస్తుతిరలజ్కార ఇతి వ్యాఖ్యాయి కేనచిత్‌; తన్న చతురస్రమ్‌. యతః అస్య అభిధేయస్య ఏతదలంకారస్వరూప మాత్రపర్యవసాయిత్వే న సుశ్లిష్టతా. యతో న తావదయం రాగిణః కస్యచిద్వికల్చః; తస్య - “ఏషాపి స్వయమేవ తుల్యరమణాభావాద్వరా కీ వాతా” ఇత్యేవంవిదోక్త్యనువవత్తేః. నావి నీరాగన్య; త స్వైవంవిధవికల్పపరిహారైకవ్యాపారత్వాత్‌. న చాయం శ్లోక క్వచిత్‌ ప్రబన్ధ ఇతి శ్రూయతే, యేన తత్రకరణానుగతార్థతాస్య పరికల్బ్యతే. తస్మాదప్రస్తుతప్రశంసేయమ్‌. యస్మాదనేన వాచ్యేన గుణీభూతాత్మనా నిః;సామాన్యగుణావలేపాధ్మాతస్య, నిజమహిమోత్కర్వజనితసమత్సర జనజ్వరన్య, విశేషజ్జమాత్మనో న కంచిదేవాపరం వళ్యత:

తృతీయోద్దోతః 877 పరిదేవితమేతదితి ప్రకాశ్యతే. తథా చాయం ధర్మకీర్తేః శ్లోక ఇతి ప్రసిద్ధి; సంభావ్యతే చ తస్యైవ; వ్రస్మాత్‌ శ్గో అనధ్యవసితావగాహనమనల్పథధీశక్తినా

ప్యదృష్టపరమార్థ్ధతత్త్వమధికాభియోగై రపి,

మతం మమ జగత్యలబ్బసదృశప్రతిగ్రాహకం

ప్రయాస్యతి పయోనిధే; షయ ఇవ స్వదేహే జరామ్‌. (115) ఇత్యనేనాపి శ్లోకేనైవంవిధః అభిప్రాయః ప్రకాశిత ఏవ.

బాలానందిని

వాచ్యవ్యజ్యయోరితి:- వాచ్యవ్యంగ్యాల ప్రాధాన్యాప్రధాన్యాలవిషయంలో ఎక్కువ ప్రయత్నం చేయడం అవనరం. దానివల్ల ధ్వని-గుణీభూతవ్యంగ్యాలకీ, అలంకారాలకీ సాంకర్యం లేని విషయం బాగా తెలుస్తుంది. అలా కాకపోతే పసిద్దాలైన అలంకారాల విషయంలోనే వ్యామోహం కలుగుతుంది. ఎట్లనగా- లావణ్యేతి. లావణ్యద్రవిజవ్యయ:= లావణ్యం అనే ధనంయొక్క వ్యయం, న గణితః= లెక్కచేయబడలేదు. మహాన్‌= గొప్ప, క్లేశః= శ్రమ, స్వీకృత:= స్వీకరించబడినది. సుఖమ్‌= నుఖంగా, వసతః* నివసిస్తూన్న, స్వచ్భన్దస్య= స్వేచ్చ గల, జనస్యజ యువకజనంయొక్క, చిన్తానలః= చింతాగ్ని, దీపితః= ప్రజ్వలింపచేయబడింది. తుల్యరమణాభావాత్‌= తగిన ప్రియుడు లేకపోవడంవల్ల, ఏషా వరాకీ అపి= ఈ దీనురాలు కూడ, స్వయమేవ= స్వయంగానే, హతా= వ్యర్థురాలుగా చేయబడినది. తన్వ్యాః= ఈ రమణియొక్క, తనుమ్‌= శరీరమును, తన్వతా= నిర్మించిన, వేధసా= బ్రహ్మచేత, కః అర్ధః = ఏమి ప్రయోజనం, చేతసి= చిత్తమునందు, వినిహితః= ఉంచబడినదో!

ఇత్యత్రేతి - ఈ శ్లోకంలో వ్యాజస్తుత్యలంకారం అని ఒకడు వ్యాఖ్యానించాడు. (బ్రహ్మను నిందించడం ద్వారా యువతీలావణ్యస్తుతి అని అతని అభిప్రాయం. అది బాగుగా లేదు. ఎందువలన అనగా దీని అర్ధం ఈ అలంకారంయొక్క స్వరూపమాత్రంలో పర్యవసానం చెందుతుంది అని చెపితే సరిగా కుదరదు. ఎందువల్ల ననగా - ఇది ఎవడో రాగి చేసే వికల్పం కాదు. అలాంటి అనురాగవంతుడు - “ఏషాపి స్వయమేవ తుల్యరమణాభావాద్వరాకీ హతా” అని అనడం ఉపనన్నం కాదు. (ఆమెకు తాను తగినవాడ నని అతడు అనుకుంటూంటాడు కదా అని భావం) వీతరాగుడు చే

878 భ్వన్యాలోకు వికల్పం అవడానికి వీలు లేదు. ఇలాంటి వికల్పా లేవీ తన మనస్సులో ప్రవేశించకుండా ఉండే టట్లు చూసుకోవడమే అతని ముఖ్యవ్యాపారం కదా? ఇది ఏదో ప్రబంధంలో ఉన్న శ్లోకం అని వినబడడంలేదు; అలా అయితే అ ప్రకరణానికి తగిన అర్థాన్ని కల్పించడానికి వీలు ఉండేది. అందువల్ల ఇది అప్రస్తుతప్రశంస. ఎందువల్ల ననగా గుణీభూతస్వరూపం గల ఈ వాచ్యార్ధంచేత, ఇది తనలో అసాధారణములైన గుణా లున్నాయి అనే గర్వంచేత పూర్తిగా నింపబడినవాడు, తన మహిమయొక్క ఉత్కర్షచేత పుట్టించబడిన మాత్సర్యంతో కూడిన జనుల జ్వరం కలవాడు, (అనగా తన గొప్పతనాన్ని చాటుకోవడం ద్వారా జనులలో కోపజ్వరాన్ని పుట్టించినవాడు అని అర్ధం). తాను తప్ప ఇతరు డెవ్వడూ విశేషజ్ఞానం కలవాడు కాడు అని భావించేవాడు అయిన ఒకానొకని పరిదేవనం (ఏడ్చు) అని ప్రకాశింపచేయబడుతుంది. అట్లే ఇది ధర్మకీర్తి శోకం అని ప్రసిద్ది. ఇది ఆతనిదే అనడానికి కూడ అవకాశం ఉంది. ఎందువలన అనగా అనధ్యవసితేత్యాదిళ్లోకంచేత కూడ ఇలాంటి అభిప్రాయమే (ఆతనిచేత) ప్రకాశింపబడి ఉంది.

అనధ్యవసితేతి. అనల్పధీశక్తినాపి= అధికమైన బుద్ధిబలం కలవానిచేత కూడ, అనధ్యవసితావగాహనమ్‌= లోపల ప్రవేశించడానికి నిశ్చయించబడనిది, దీనిలోనికి ప్రవేశించాలని అనుకోవడానికి కూడ మహాబుద్ధిశాలులు కూడ జంకుతారు అని భావం, అధికాభియోగైరపి= అత్యధికమైన నిరంతరవ్రయత్నం కలవారిబేత కూడ, అదృష్టపరమార్ధతత్త్వమ్‌ = చూడబడని యధార్థతత్త్వం కలదీ, ఒగతి= ఈ జగత్తులో, అలబ్బసదృశప్రతిగ్రాహకమ్‌= పాందబడని తగిన గ్రహీతలు కలదీ అయిన, మమ మతమ్‌= నా మతం, పయోనిధేః పయః ఇవ= సముద్రజలం వలె, స్వదేహే= తన దేహంలోనే, జరామ్‌= జీర్ణత్వాన్ని, ప్రయాస్యతి= పొందగలదు.

లోచనం

వివేకదర్శనా చేయం న నిరుపయోగీతి దర్శ్మయతి - వాచ్యవ్యజృయోరితి.

• అలంకారాణాం చేతి. యత్ర వ్యబ్యం నాస్తేవ తత్ర తేషాం శుద్దానాం ప్రాధాన్యమ్‌. అన్యథా త్వితి. యది ప్రయత్సవతా న భూయతే ఇత్యర్థవి వ్యబ్యప్రకారన్తు యో మయా పూర్వముత్రేక్షితస్తస్య అనందిగ్ధమేవ వ్యామోహస్థానత్వమితి ఏవకారాభిప్రాయః. ద్రవిణశట్దేన సర్వస్వప్రాయత్వమ్‌, అనేకస్వకృత్యోపయోగిత్వముక్తమ్‌. గణిత ఇతి. చిరణ హి యో వ్యయః

తృతీయోద్దోతః 879 సంపద్యతే, న తు విద్యుదివ రుటితి, తత్రావశ్యం గణనయా భవితవ్యమ్‌. అనన్తకాలనిర్మాణకారిణోఒపి తు విధేః న వివేకలేశోఒప్యభూదితి పరమస్యా(పేక్షావత్వమ్‌. అత ఏవ ఆహ - క్లేశో మహానితి. స్వచృన్ష స్యేతి - విశ్శబ్ధల స్యేత్యర్థ. ఏషాపీతి. యత్‌ స్వయం నిర్మీయతే తదేవ చ నిహన్యతే ఇతి మహద్వైశసమపిశబ్టేన ఏవకారేణ చ ఉక్తమ్‌. కోజర్ధ ఇతి. న స్వాత్మన:, న లోకస్య, న నిర్మితస్య ఇత్యర్థవ. త్యేతి. రాగిణో హి “వరాకీ హతా' ఇతి కృవణతాలిజ్సి తవమువుబలోవవాతం చ అనుచితం వచనవ్‌ం. తుల్యరమణాభావాదితి స్వాత్మని అత్యన్తమనుచితమ్‌. ఆత్మన్యపి ఈద్రూపాసంభావనాయాం రాగితాయాం చ పశుప్రాయత్వం స్యాత్‌. బాలానందిని

వివేకేతి. ఈ వివేకప్రదర్శనం నిరుపయుక్తం కాదు అని చూపుతున్నాడు - వాచ్యవ్యజ్యయోరితి. ఎక్కడైతే వ్యంగ్యం లేదో అక్కడ శుద్ధమైన ఆ అలంకారాలకే (ప్రాధాన్యం. అన్యథా త్వితి. ప్రయత్నవంతుడు కాకపోతే అని అర్ధం. వెనుళ నేను ఊహించి, పరీక్తించి, ఏ వ్యంగ్యప్రకారం చూపి ఉన్నానో అది వ్యామోహస్థానం అని చెప్పడంలో సందేహం లేదు అని (ప్రసిద్ధాలంకారవిషయ ఏవ” లోని) 'ఏవ'కారానికి అభిప్రాయం. “ద్రవిణ' శబ్దంచేత అనగా లావణ్యమే ధనం అని లావణ్యంమీద ధనత్వాన్ని ఆరోపించడంచేత అది (లావణ్యం) సర్వస్వం వంటి దనీ, అనేకమైన తాను చేయవలసిన పనులకు ఉపయోగించే దనీ చెప్పబడింది. గణిత ఇత. ఏ వ్యయం మెరుపు వలె హటాత్తుగా ఒక్క మాటు కాకుండా చాలా కాలం పొటు చేయవలసినటో దాని విషయంలో తప్పకుండా లెక్కపెట్టడం ఉండాలి. అనంతకాలంనుంచి నిర్మాణం (వృష్టి) చేస్తున్నా బ్రహ్మకు వివేకలేశం కూడా లేకపోయింది అని ఇతని ఆలోచన లేని పన్ని చేయడం, దూరదృష్టిరాహిత్యం, అత్యధికమైనది. అందుచేతనే క్లేశో మహాన్‌ అని అంటున్నాడు. స్వచృన్షస్యేతి: ఏ బంధనాలు లేని అని అర్థం. ఏపాపీతి. స్వయంగా నిర్మించబడినదే చేతులారా నశింపచేయబడుతున్నడి అని “అపి' శబ్బంచేత, 'ఏవ' కారంచేత అధికమైన [క్రూరత్వం చెప్పబడింది. కోఒర్థః - తనకూ ప్రయోజనం లేదు, లొకానికీ లేదు, నిర్మించబడినదానికీ లేదు అని అర్ధం. తస్వేతి - రాగవంతుడు “వరాకీ హతా” అని దైన్యంతో కూడినదీ, అమంగలోపహతమూ అయిన వచనం పలకడం అనుచితం. 'తుల్యరమణాభావాత” అని అవడం తన విషయంలో అత్యంతం అనుచితం.

880 ధ్వన్వాలోకః తనకు ఆమెకు తగిన రూపం లేదని అనుకుంటూనే అనురాగవంతుడై ఉండడం పశుప్రాయత్వమే అవుతుంది. లోచనం నను చ రాగిణో౭పి కుతశ్చిత్కారణాత్‌ పరిగృహీతకతిపయకాలవ్రతస్య వా, రావణప్రాయస్య వా సీతాదివిషయే, దుష్యన్తప్రాయస్య వా అనిర్‌జ్ఞా తజాతివిశేషే శకున్తలాదౌ కిమియం స్వసౌభాగ్యాభిమానగర్భా, తత్‌స్తుతిగర్భా చోక్తిర్న భవతి? వీతరాగస్య వా అనాదికాలాభ్యస్తరాగవాసనావాసితతయా మధ్యస్థత్వేనాపి తాం వస్తుతః తథా పశ్యత: నేయముక్తిః న సంభావ్యా. నహి వీతరాగో విపర్యస్తాన్‌ భావాన్‌ పశ్యతి. న హ్యస్య వీణారణితం కాకరటిత కల్పం ప్రతిభాతి. తస్మాత్‌ ప్రస్తుతానుసారేణ ఉభయస్యాపీయముక్తిరుపపద్యతే. అప్రస్తుతప్రశంసాయామపి హి అప్రస్తుతః సంభవన్నేవార్థః వక్తవ్యః; నహి తేజసి ఇత్సమప్రస్తుతప్రశంసా సంభవతి - “అహో తే కార్‌ష్ట్యమ్‌” ఇతి. సా పరం ప్రస్తుతపరతయా ఇతి నాత్రాసంభవః ఇత్యాశజ్క్యాహ = న చేతి. నిః సామాన్యేతి, నిజమహిమేతి, విశేషజ్జమితి, పరిదేవితమితి ఏతైశ్చతుర్భిర్వాక్యఖట్లై: క్రమేణ పాదచతుష్టయన్య తాత్పర్యం వ్యాఖ్యాతమ్‌. నన్వత్రాపి కిం ప్రమాణమిత్యాశజ్క్యాహ - తథా చేతి. నను కిమియతా ఇత్యాశబ్క్య తదాశయేన నిర్వివాదతదీయశ్లోకార్పితేన అస్యాశయం సంవాదయతి - సంభావ్యత ఇతి. అవగాహనమధ్యవసితమపి న యత్ర, అఆస్తాం తస్య సంపాదనమ్‌. పరమం యదర్ధతత్వం కౌస్తుభాదిభ్యోఒ౭ప్యుత్తమమ్‌. అలబ్బి ప్రయత్నపరీక్షితమపి న ప్రాప్తం సదృశం యస్య తథాభూతం, ప్రతిగ్రాహమేకైకో గ్రాహో జలచరః ప్రాణీ ఐరావతోచ్చెఃశ్రవోధన్వన్తరిప్రాయః యత్ర తత్‌ అలబ్ధసదృశప్రతిగ్రాహకమ్‌. ఏవంవిధ ఇతి. పరిదేవితవిషయ ఇత్యర్థవ. ఇయతి చార్జే అహప్రపస్తుతప్రశంసోపమాలక్షణమలంకారద్వయమ్‌. అనన్తరం తు స్వాత్మని విస్మయధామతయా అద్భుతే విశ్రాన్తి:. పరస్య చ శ్రోత్సజనస్యాత్యాదరాస్పదతయా ప్రయత్నగ్రాహ్యాతయా చోత్సాహజననేన ఏవంభూతమత్యన్తోపాదేయం సత్‌ కతిపయజనానుగ్రాహకం కృతమితి స్వాత్మని

తృతీయోద్దోతః 881 కుశలకారితాప్రదర్శనయా ధర్మవీరస్పర్శనేన వీరరసే విశ్రాన్నిరితి మన్తవ్యమ్‌. అన్యథా పరిదేవితమాత్రేణ కిం కృతం స్యాత? అ(ేక్షాపూర్వకారిత్వ మాత్మన్యావేదితం చేత్‌ కిం తతః? స్వార్ధ్థపరార్థాసంభవాత్‌ ఇత్యలం బహునా. బాలానందిని

నన్వితి. రాగి కూడ ఏదైన కారణంచేత కొంత కాలంపాటు ఏదైన వ్రతం తీసుకున్నప్పుడు ఆ రాగికైనా, సీతాదివిషయంలో రావణుడు వంటి వానికైనా, జాతిని గూర్చి సరిగా తెలియనప్పుడు శకుంతలాదివిషయంలో దుష్యంతుడు వంటివానికైనా, తన సౌభాగ్యాతిశయాభిమానం గర్భమందు కలదీ, అ స్రీయొక్క స్తుతి గర్భమందు కలదీ అయిన ఇలాంటి ఉక్తి సంభావ్యం కాదా? అనాదికాలంనుచి అభ్యస్తమైన (అలవాటులో ఉన్న) రాగవాసనచేత వాసితుడైన వీతరాగుడు కూడ, మధ్యస్థుడుగా వైవా (ఆమెయందు అభిలాష లేకపోయినా వస్తుస్థితిదృష్టితో నైనా) ఆమెను యథార్థంగా అలా చూచినప్పుడు ఈ విధమైన ఉక్తి అసంభావ్యం కాదు. వీతరాగుడైనంతమాత్రాన ఒకడు లోకంలోని" పదార్ధాలను విపరీతంగా చూడడు కదా? వీనికి వీణాధ్వని కాక్‌ అరపులాగ అనిపించదు కదా? అందుచేత (ఈ శ్లోకం ఏదైనా ఒక ఘట్టంలో ఉన్న పక్షాన) ప్రస్తుతాన్ని అనుసరించి రెండు రకాల మనుష్యులూ కూడ ఈ విధంగా మాటలాడడం ఉపవన్నమే. అప్రస్తుతప్రశంనలో కూడ లోకంలో ఉండడానికి అవకాశం ఉన్న అప్రన్తుతవిషయాన్నే చెప్పాలి. తేజస్సును గూర్చి-“ఛీ! ఏమిటి నీ కింత నలుపు” అని అప్రస్తుతప్రశంస ఉండదు కదా? అయితే ఆ అప్రస్తుతవిషయకథనం ప్రస్తుతపరంగా ఉండాలి. ఈ దృష్టితో చూస్తే కూడ ఇక్కడ అసంభవం అవడం అనేది లేదు అని ఆశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - న చేతి.

వివరణ:- రాగి కాని వీతరాగి కాని ఈ విధంగా మాటలాడే డనడం కుదరదు గాన ఇది అప్రస్తుతప్రశంన అని వృత్తకారుడు చెప్పినట్టయింది. అయితే అప్రస్తుతప్రశంసలో కూడ చెప్పే అప్రస్తుతాంశం సంభావ్యమే అయి ఉండాలి; అందుచేత అప్రస్తుతప్రశంసను అంగీకరించినంతమాత్రంచేత ఇది అసంభావ్యమైనా దోషం లేదు అని చెప్పడం కుదరదు. రాగి యైనా, విరాగి మైనా ఈ మాటలు మాట్లాడడం అసంభావ్యం కాదని మేం ప్రతిపాదించే ఉన్నాం అని పూర్వపక్షి అభిప్రాయం. దీనికి సమాధానంగా - అప్రస్తుతప్రశంసలోని అప్రస్తుతాంశం సంభావ్యమా కాదా అనే విషయంతో ఇక్కడ వ్‌

882 ధ్వన్యాలోకః సంబంధం లేదు. ఈ శ్లోకం ఏ ప్రబంధంలోనూ ఉన్నట్లు మేం వినలేదు; అందుచేత దీనిని అప్రస్తుతప్రశంసగా గ్రహిస్తున్నాం అని సిద్ధాంతి అభిప్రాయం.

ని;సామాన్యేతి. వృత్తిలోని “నిఃసామాన్య' 'నిజమహిమా' 'విశేషజ్జమ్‌' 'పరిదేవితమ్‌ అనే పదాలచేత క్రమంగా శ్లోకంలోని నాలుగు పాదాల తాత్పర్యం వ్యాఖ్యానించబడింది. నన్వితి. దీనికి ప్రమాణం ఏమిటి అని ఆశంకించి తథా చ అని చెపుతున్నాడు. నన్వితి. ఇది ధర్మకీర్తి శ్లోకం అయితే మాత్రం దీని భావం ఇదని ఎందుకు చెప్పాలి అని ఆశంకించుకొని వివాదం లేని (అతనిదేనా కాదా అనే వివాదం లేని) అతని శ్లోకంలోనే ఉన్న ఆతని అభిప్రాయంతో ఈ శ్లోకంలో చెప్పిన అభిప్రాయానికి సంవాదం (కలయిక

• ఏకత్వం) చూపుతున్నాడు - సంభావ్యతే ఇతి. దానిని సంషాదిరచీడం మాట అటుంచి దొనిని సంపాదించా లనే నిశ్చయం కూడ లేదని (మొదటి పాదం భావం). పరమమైన ఏ అర్థతత్త్వం, కౌస్తుభాదులకంటె కూడ అధికమైనదో అది. 'అలబ్బసదృశప్రతిగ్రాహకమ్‌” అనే పదానికి స్వసహజరీతిలో అర్ధం చెపుతున్నాడు. అలబ్ధమ్‌= ప్రయత్నపూర్వకంగా పరీక్షించబడినా కూడ దేనితో సదృశమైనది పొందబడలేదో అట్టి, ప్రతిగ్రాహమ్‌= ఓక్కొక్క గ్రాహం, అనగా జలచర్వప్రాణి ఐరావతం, ఉచ్చెఃశ్రవస్సు, ధ్వన్వంతరి వంటిది దేనియందో అది అని సవరుద్రపక్షంలో అర్థం.

ఏవంవిద్ర ఇతి: పరిదేవితవిషయం అని అర్థం. ఈ (ఇంతవరకు చెప్పిన) అర్ధంలో (ఈ రెండు శ్లోకాలలో వరసగా) అప్రస్తుతప్రశంస, ఉపమాలంకారం రెండూ చన్నాయి. తరవాత స్వాతయందు అనగా ఈ శ్లోకాలను రచించిన ధర్మకీర్తియందు, ఆశ్చర్యానికి స్థానం అవడం అనేది ఉండడంవల్ల అద్భుతరసంలో విశ్రాంతి. ధర్మకీర్తి యొక్క గొప్పతనం విషయంలో విస్మయం కలగడంవల్ల శ్రోతలకు అద్భుతరసానుభూతి కలుగుతుంది అని అర్ధం. ఇది మొదటి శ్లోకంలో. ఇంక రెండవ శ్లోకంలో ఇతరులైన శ్రోతలకు, అత్యాదరానికి స్థానం అవడంచేత, ప్రయత్నపూర్వకంగా తెలుసుకొనవలసినది అవడంచేత దీని విషయంలో (అతడు స్థాపించిన మతం విషయంలో) ఉత్సాహం కలిగించడంచేత, నాచేత ఈ విధమైన, అత్యంతము గ్రాహ్యమైన, కొంతమంది యోగ్యత గల జనులకే అనుగ్రాహకమైన మతం నిర్మించబడింది అని తాను గొప్ప నేర్పుతో కూడిన పనిని చేసినట్లు చూపడంచేత, ధర్మవీరస్పర్శ ఉండడంచేత వీరరనంలో విశ్రాంతి అని కూడ గ్రహించవలెను. ఈ విధమైన అద్భుతవిశ్రాంతి, వీరవిశ్రాంతి లేకపోతే పరిదేవితమాత్రంచేత ఏమి చేసిన ట్లవుతుంది? తాను సరిగా ఆలోచించకుండా చేసినట్లు చెప్పబడింది అన్నట్లయితే దానివల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? దీనివల్ల స్వార్థమూ

తృతీయోద్దోత: 883 లేదు పరార్ధమూ లేదు కదా. ఇంక అధిక చర్చ చాలును. (ఏదో విధంగా రసంతో ముడిఫెట్టే విధానం ఇది) ధ్వన్యాలోకం

అ(వన్తుతవళశంసాయాం చ యుద్వాచ్యం తన్య కదాచిద్వివక్షితత్వమ్‌, కదాచిదవివక్షితత్వమ్‌, కదాచిద్విదక్షితావివక్షితత్వ మితి త్రయీ బన్ఫచ్చ్భాయా. తత్ర వివక్షితత్వం యథా - శ్లో, పరార్థే యః పీడామనుభవతి భళ్లేఒపి మధురో

యదీయః సర్వేషామిహ ఖలు వికారోఒప్యభిమతః,

న సంప్రాప్తో వృద్దిం యది స భృశమక్షేత్రపతితః

కిమిక్షోర్జోషోఒసౌ న పునరగుణాయా మరుభువః. (116) యథా వా మమైవ - శ్లో అమీ యే దృశ్యన్తే నను సుభగరూపాః సఫలతౌ

భవత్యేషాం యస్య క్రణముపగతానాం విషయతామ్‌,

నిరాలోకే లోకే కథమిదమహో చక్షురధునా

సమం జాతం సర్వైర్న సమమధవాన్యైెరవయవైః. (117) అనయోర్చి ద్వయోః శ్లోకయోః ఇక్షుచక్తుషీ వివక్షితస్వరూపే ఏవ న చ ప్రస్తుతే. మహాగుణస్య అవిషయపతితత్వాదప్రాప్త్రపరభాగస్య కస్యచిత్‌ స్వరూపముపవర్ణయితుం ద్వయోరపి శోకయోస్తాత్పర్యేణ ప్రస్తుతత్వాత్‌.

బాలానందిని

అప్రస్తుతేతి:- అప్రస్తుతప్రశంసలో వాచ్యం ఒకప్పుడు వివక్తితం (చెప్పడానికి ఇచ్చయించబడినది) కావచ్చు, ఒకప్పుడు అవివక్షితం కావచ్చు, ఒకప్పుడు వివక్షితమూ అవివక్తితమూ కూడ కావచ్చు. ఈ విధంగా (అప్రస్తుతప్రశంసలో) వాచ్యార్థనిబంధచ్భాయ మూడు విధాలు. వాటిలో వాచ్యం వివక్తితం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్ట్లనగా- పరార్థే

884 ధ్వన్వాలోకః ఇతి. భట్లేఒపి= విరచినప్పుడు కూడ, మధురః= మధురమైన, యః:= ఏది, పరార్థే= పరులకొరక్రై, పీడామ్‌= పీడను, అనుభవతి= అనుభవించునో, యదీయః= దేని సంబంధమైన, వికారోఒపి= వికారం కూడ, దాని మార్చులైన గుడాదులు రూడ, ఇహ = ఇక్కడ, సర్వేషామ్‌= అందరికీ, అభిమతః= ఇష్టమో, సః= అట్టి చెరుకు, అక్షేత్ర పతిత;ః= తగని పాలంలో పడినదై, భృశమ్‌ = మిక్కిలి, వృద్ధిమ్‌= వృద్ధిని, న సంప్రాప్త: యది= పాందకపోయినచో, అసౌ= అది, ఇక్టోః= చెరకుయొక్క, దోషః కిమ్‌= దోషమా, పునః= కాని, అగుణాయాః= గుణాలు లేని, మరుభువః= మరుభూమియొక్క దోషం కాదా? యథా వా ఇతి:- మరొక ఉదాహరణం నా శ్లోకమే ఎట్లనగా - అమీ ఇతి :- సుభగరూపాః= సుందరమైన రూపం గల, అమీ= ఈ, యే భావాః= ఏ పదార్థాలు, దృశ్యన్తే= కనబడుచున్నవో, క్షణమ్‌= క్షణకాలం, యస్య= దేనికి (ఏ నేత్రానికి), విషయతామ్‌= విషయత్వాన్ని, ఉపగతానామ్‌= పొందిన, ఏషామ్‌= వీటికి, సఫలతా= సఫలత్వం, భవతి నను= కలుగునో, ఇదం చక్షుః= అట్టి ఈ నేత్రం, అధునా= ఇప్పుడు, లోకే= లోకం, నిరాలోకే= వెలుతురు లేనిది అగుచుండగా, సర్వైః= సమస్తమైన, అన్వ్యై;=జ ఇతరములైన, అవయవైః= కరచరణాద్యవయవాలతో, సమం జాతమ్‌= సమం అయిపోయింది; అథవా= లేదా, న జాతమ్‌= కాలేదు. అనయో: ఇతి. ఈ రెండు శ్లోకాలలో చెరకుకళజ్ణ నేత్రమూ కూడ వివక్తితమైన స్వరూపం గలవే; కాని ప్రస్తుతాలు కావు. ఈ రెండు శ్లోకాలూ కూడ, తగని స్థానంలో పడిపోవడంచేత పొందబడని కీర్య్యాద్యాధిక్యం గల ఒకానొక మహాగుణవంతుని స్వరూపం తాత్పర్యంతో వర్ణించడొనికి ప్రస్తుతాలైనవి. లోచనం నను యథాస్థితస్యార్థస్యాసబ్గ్లతౌ భవత్యప్రస్తుతప్రశంసా, ఇహతు సంగతిరస్తేవేత్యాశబ్క్య సంగతావపి భవత్యే షైవేతి దర్శయితుముపక్రమతే. అప్రస్తుతేతి. నన్వితి. యైరిదం జగద్భూషితమిత్యర్థః. యస్య చక్తుషో విషయతాం క్షణం గతానామేషాం సఫలతా భవతి తదిదం చక్తురితి సంబన్గ:. ఆలోకో వివేకోఒపి. న సమమితి. హస్తో హి పరస్పర్శాదానాదావప్యుపయోగీ. అనయవైరితి. అతితుచ్చప్రాయైరిత్యర్థ:. అప్రాప్తః పరః భాగః అర్ధలాభాత్మకః స్వరూపప్రథనలక్షణో వాయేన తస్య.

తృతీయోద్దోతః 885 బాలానందిని

నన్వితి (ఆశంక) ఉన్న అర్ధం కుదరకపోతే అప్రస్తుతప్రశంస అయితే కావచ్చు. ఇక్కడైతే అర్భానికి సంగతి (కుదరడం) ఉంది కదా అని ఆళశంకించుకొని అర్ధసంగతి ఉన్నా కూడ ఇదే అవుతుంది అని చెపుతున్నాడు - అప్రస్తుతేతి. నన్వితి. వేటిచేత ఈ జగత్తు అలంకరించబడినదో అని అర్ధం. క్షణకాలంపాటు ఏ నేత్రానికి విషయమైన వీటికి సఫలత్వం కలుగుతుందో అట్టి ఈ నేత్రం అని సంబంధం (అన్వయం). ఆలోకః అనగా వివేకం అని కూడా అర్ధం న సమమితి. హస్తం. ఇతరవస్తువులను స్పృశించడం, గ్రహించడం మొదలైనవాటికి ఉపయోగిస్తుంది కదా? అవయనవైరితి. చాలా తుచ్చములు వంటివి అని అర్ధం. అప్రాన్త:= పాందబడని, పరః= ఉత్కృష్టమైన, భాగవి= ధనలాభాత్మకమైన భాగం లేదా న్వరూపం ప్రసిద్ధి చెందడం అనే భాగం. దేనిచేతనో అది అప్రాప్తపరభాగం (పరభాగశబ్దానికి ఉత్కర్హ అని అర్ధం).

ధ్వన్యాలోకం

అవివక్షితత్వం యథా - శ్లో, కస్తం భోః కథయామి దైవహతకం మాం విద్ధి శాభోటకం

వైరాగ్యాదివ వక్షి సాధు విదితం, కస్మాదిదం, కథ్యతే,

వామేనాత్ర వటస్తమధ్యగజన; సర్వాత్మనా సేవతే

న చృ్భాయాపి పరోపకారకరిణీ మార్గస్థితస్యాపి మే. (118)

నహి వృక్షవిశేషేణ సహ ఉక్తిప్రత్యుక్తీ సంభవత ఇతి అవివక్షితాభిధేయేనైవ అనేన శ్లోకేన సమృద్ద్ధాసత్పురుషసమీపవర్తినః నిర్ధస్య కస్యచిన్మనస్వినః పరిదేవితం తాత్పర్యేణ వాక్యార్థీ కృతమితి ప్రతీయతే. వివక్షితావివక్షితత్వం యథా - గౌథ. ఉప్పహజాఅఏం అసోహిణీఎఏం ఫలకుసుమపత్తరహిాఆఎ,

వేరీఎం వఇం దేన్తో పామర హో ఓహసిజ్ఞహసి. (119)

886 ధ్వన్వాలోకః “ఉతృథజాతాయా అశోభనాయాః ఫలకుసుమపత్రరహితాయాః బదర్యా వృతిం దదత్‌ పామర భో అవహసిష్యసే”

(ఇతి చ్భాయా)

అత్ర హి వాచ్యార్జో నాత్యన్తం సంభవీ న చాసంభవీ.

తస్మాద్వాచ్యవ్యబ్య్యయోః ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యే యత్నతో నిరూపణీయే. బాలానందిని

అవివక్షితత్యమితి. వాచ్యార్థానికి అవివక్షితత్వం ఎట్లనగా-

క ఇతి :- భో;= ఓయీ! త్వమ్‌= నువ్వు, కః= ఎవడవు? కధయామి= చెపుతున్నాను. మామ్‌= నన్ను, దైవహతకమ్‌= దైవోపహతుడనైన, శాఖోటకమ్‌= శాఖోటకవృక్షమునుగా, భూతాలు నివసించే ఒక వృక్తం అని కొందరు. ఎక్కువ నీడ ఉండని (హిందీలో 'సాహార్‌”) అనే పేరుగల) చిన్న చెట్టు అని కొందరు. మరొక విధంగా లోచనకారుడు. విద్ధిజ తెలుసుకొనుము. వైరాగ్యాదివ= వైరాగ్యంవలన చలె, ఏదో నిరాశతో వలె, వక్షి= మాటలాడుతున్నావే? సాధు= బాగా, విదితమ్‌= తెలియబడినది. కస్మాత్‌= ఎందువల్ల? ఇదం కథ్యతే= ఇదిగో చెప్పబడుతూన్నది. అత్ర= ఇక్కడ, వామేన= ఎడమ ప్రక్క, వట;= మళ్ణిచెట్టు ఉంది. అధ్వగజనః= బాటసారుల సముదాయం, తమ్‌= దానిని, సర్వాత్మనా= అన్ని విధాలా, సేవతే= సేవిస్తూన్నది. మార్గస్థితస్యాపి= మార్గంలోనే ఉన్న మే= నాయొక్క, ఛాయాపి= నీడ కూడ, పరోపకారకరణే= పరోపకారం చేయడంలో, న= ఉపయుక్తం కాదు.

న హీతి. చెట్టుతో ఉక్తి - ప్రత్యుక్తులు సంభవించేవి కాదు గాన వివక్షితం కాని వాచ్యార్థం గలదే అయిన ఈ శ్లోక్టంచేత సమృద్భడైన ఒక అసత్పురుషుని సమీపంలోనే ఉన్న, ఆత్మాభిమానవంతుడైన ఒక నిర్ధనుని పరిదేవితం (శోకభరితవచనం) తాత్పర్యంచేత వాక్యార్థంగా చేయబడింది అని ప్రతీయమానం (గమ్యం) అవుతున్నది.

వివక్షితేతి. వివక్షితత్వావివక్షితత్వం ఎట్లనగా-

ఉత్పథేతి:- “ఓ! అమాయకుడా! చెడ్డదారిలో పుట్టినదీ, ఫలాలు కాని, పుష్పాలు కొని, ఆకులు కాని లేనిదీ అయిన ఈ రేగిచెట్టుకు క్యూప వేస్తున్న నువ్వు (అందరిచేత) పరిహసించబడతావు”

అత్ర హీతి. ఇక్కడ వాచ్యార్థం పూర్తిగా సంభవి కాదు; అసంభవి కూడ కొదు. అందువల్ల వాచ్యవ్యంగ్యాల (ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యాలను ప్రయత్నంచేత గుర్తించాలి.

తృతీయోద్దోతః 887 లోచనం

కథయామీత్యాది ప్రత్యుక్తి. అనేన పదేన ఇదమాహ - అకథనీయమేతత్‌; శ్రూయమాణం హి నిర్వేదాయ భవతి. తథాపి తు యది నిర్చన్థః తత్‌ కథయామి. వైరాగ్యాదితి. కాక్వా దైవహతకమిత్యాదినా చ సూచితం తే వైరాగ్యమితి యావత్‌. సాధువిదిత మిత్యుత్తరమ్‌. కస్మాదితి. వైరాగ్యే హేతు వ్రళ్నః. ఇదం కథ్యతే ఇత్యాది ననిర్వేదోపక్రమం కథం కథమపి నిరూపిణీయతయా ఉత్తరమ్‌. వామేనేతి అనుచితేన కులాదినా ఉపలక్షిత ఇత్యర్థః. వట ఇతి - ఛభాయామాత్రకరణాదేవ ఫలదానాదిశూన్యాత్‌ ఉద్భురకన్థర ఇత్యర్థ:.ఛాయాపీతి. శాఖోటకోహి శ్మశానాగ్నిజ్వాలాలీఢలతాపల్లవాది స్తరువిశేషః. అత్రావివక్షాయాం హేతుమాహ - న హీతి. సమృద్ధః యః అసత్పురుషః- “సమృద్ధ సత్పురుష' ఇతి పాఠే సమృద్ధేన బుద్ధిమాత్రేణ సత్పురుషః న తు గుణాదినేతి వ్యాఖ్యేయమ్‌. నాత్యన్తమితి - వాచ్యభావనియమో నాస్తి, నాస్తీతీ న శక్యం వక్తుమ్‌. వ్యబ్య్యస్యాపి భావాదితి తొత్పర్యమ్‌. తథాహి - ఉత్పథజాతాయా ఇతి. న తధా కులోద్భూతాయా:. అశోభనాయా ఇతి - లావణ్యరహితాయా: వలకుసుమ పత్రరహితాయా ఇతి ఏవంభూతాపి కాచిత్పుత్రిణీ వా భ్రాతాదిపక్షపరిపూర్ణతయా సంబన్ధివర్గపోషితా వా పరిరక్ష్యతే, బదర్యాః వృత్తిం దదత్‌ పామర భోః హసిష్యసే సర్వలోక్రెరితి భావ; ఏవమప్రస్తుతప్రశంసాం ప్రసంగతో నిరూప్య ప్రకృతమేవ యన్నిరూపణీయం తదుపసంహరతి - తస్మాదితి. అప్రస్తుతప్రశంసాయామపి లావణ్యేత్యత్ర శ్లోకే యస్మాత్‌ వ్యామోహః లోకస్య దృష్టః తతో హేతోరిత్యర్థః. 40

బాలానందిని

“'కథయామి' ఇత్యాదికం ప్రతివచనం. ఈ పదంచేత ఈ విషయం చెపుతున్నాడు

• ఇది చెప్పదగిన విషయం కాదు, ఇది వింటే నిర్వేదం కలుగుతుంది. అయినా నువ్వు నిర్బంధం చేస్తే చెపుతాను. పైరాగ్యాదితి. కాకుస్వరంచేత, 'దైవహతకమ్‌' ఇత్యాదికంచేతా నీ వైరాగ్యం సూచించబడింది అని భావం. సాధు విదితమ్‌ అనేది ప్రత్యుత్తరం. కస్మాత్‌ అనేది వైరాగ్యానికి హేతువును గూర్చిన ప్రశ్న. ఇదం కథ్యతే ఇత్యాదికం నిర్వేదంతో

888 ధ్వన్వాలోక్షః స్మరిస్తూ ఉపక్రమించిన, ఏదో విధంగా చెప్పాలి కదా అనే అభిప్రాయంతో చెప్పిన ప్రత్యుత్తరం. వామేన ఇతి (వ్యంగ్యార్థంలో) అనుచితకులాదికంతో కూడినవాడు అని అర్ధం. వట ఇతి - ఫలాదు లేవీ ఇవ్వకుండా కేవలం నీడ ఇచ్చినంతమాత్రంచేత మెడ పైకి ఎత్తుకొని ఉన్నవాడు, విజ్ఞవీగుతున్నవాడు అని అర్ధం ఛాయాపీతి. శాఖోటకం అనగా శ్మశానంలోని అగ్నిజ్వాలలచేత నాకివేయబడిన (మాడ్చివేయబడిన) లతాపల్లవాదులు గల ఒక చెట్ట. ఈ శ్లోకంలో వాచ్యం వివక్షితం కాకపోవడానికి హేతువును చెపుతున్నాడు - న హీతి. సమృద్భుడైన ఏ అసత్ప్సురుషుడో అని అర్ధం “సమృద్ధసత్పురుష” అనే పారంలో - సమృద్దేన= ఐశ్వర్యంమాత్రంచేతనే సత్పురుషుడు, అంతే కాని గుణాదులచేత కాదు అని వ్యాఖ్యానం చెయ్యాలి. వివరణ:- నిజానికి 'సమృద్ధసత్పురుష' అనే పాఠమే యుక్తంగా ఉఊంది. మొదటి పాఠంలో మనస్వి అని చెప్పుకొనే ఈ నిర్దనునికి అసూయ కూడ ఉన్నట్లు కనబడుతుంది. “ ఆ ధనికుడు అన్ని విధాల అందరికీ ఉపకారం చేస్తున్నాడు. అలా పరోపకారం చేసే అదృష్టం నాకు లేదు కదా!” అని కదా ఇతని నిర్వేదం ? నాత్యన్తమితి. వాచ్యత్వనియమం లేదు; లేదని చెప్పడానికీ శక్యం కాదు; కారణం ఏమనగా- ఇక్కడ ఒక వ్యంగ్యార్థం కూడ ఉంది. (ఇలాంటి చెట్టుకి చుట్టూ ముళ్లకంచె వేసి రక్షించడానికి ప్రయత్నించే ప్రబుద్యడు కూడ ఉండడానికి అవకాశం లేకపోలేదు గాన “న చ అనంభవీ"” అని చెప్పబడింది అని గ్రహిస్తే బాగుంటుంది). ఆ వ్యంగ్యార్థం ఎట్లనగా (తధాహి)- ఉత్పథజాతాయాః అనడంచేత అలాంటి సత్కులంలో వుట్టినది కాదు అని, అళోభనాయా: అనడంచేత లావణ్యశూన్యురాలనీ, ఫలకుసుమపత్రరహితాయా;ః అనడంచేత- ఒక స్రీ ఇలాంటి దైనా కూడ పుత్రవతి మైనా, సోదరులు మొదలైనవాళ్ళవక్షం అధికంగా ఉండడంచేత బంధువర్గంచేత పోషించబడవచ్చును అని (వ్యంగ్యార్థం). రేగిచెట్టుకు కట్టవ వేస్తూన్న ఓ! అమాయకుడా! నిన్ను అందరూ పరిహసిస్తారు అని భావం. ఏవమితి- ఈ విధంగా ప్రసంగవశంచేత అప్రస్తుతప్రశంసను నిరూపించి, ప్రకృతమైన ఏ విషయం నిరూపించవలసి ఉన్నదో దానిని ఉపసంహరిస్తున్నాడు - తస్మాదితి. లావణ్యేత్యాది శ్లోకంలోని అప్రస్తుతప్రశంస విషయంలో లోకానికి వ్యామోహం ఉన్నట్లు కనబడుతూన్నది గాన, ఆ కారణంవల్ల అని అర్థం. తం

తృతీయోద్ఫోత: 889 ధ్వన్యాలోకం

కా. ప్రధానగుణభావాభ్యాం వ్యజ్యస్యైవం వ్యవస్థితే,

కావ్యే ఉభే తతో ఒన్యద్యచ్చిత్రమిత్యభిధీయతే. త

చిత్రం శబ్దార్థభేదేన ద్వివిధం చ వ్యవస్గితమ్‌,

తత్ర కించిచ్చబ్దచిత్రం వాచ్యచిత్రమతః పరమ్‌. 42

వ్యబ్యస్యార్థస్య ప్రాధాన్యే ధ్వనిసంజ్హితకావ్యప్రకారః, గుణభావే తు గుణీభూతవ్యబ్యతా. తతోఒన్యద్రసభావాదితాత్పర్యరహితం వ్యజ్య్యార్భవ కాళశనళక్తిశూన్యం చ కావ్యం కేవలవాచ్య వాచళవైచిత్యమాత్రాశ్రయేణ ఉపనిబద్ధమ్‌, ఆలేఖ్యప్రఖ్యం యదాభాసతే తచ్చిత్రమ్‌. న తన్ముఖ్యం కావ్యమ్‌. కావ్యానుకారో హ్యసౌ. తత్ర కించిచ్చబ్దచిత్రం యథా దుష్కరయమకాది. వాచ్యచిత్రం తత: శబ్దచిత్రాదన్యత్‌ వ్యజ్యార్థసంస్పర్శరహితం ప్రాధాన్యేన వాక్యార్థతయా స్థితం రసాదితాత్పర్యరహితముత్రేక్షాది.

బాలానందిని

వధానేతి: ఏవవ్‌= ఈ విధంగా, వ్యభ్యన్య=వ్యంగ్యం యొక్క, వధానగుణభావాభ్యామ్‌ =ప్రాధాన్యాపాధాన్యాలచేత, ఉభే=రెండు విధాలైన, కొవ్యే=కావ్యాలు, వ్యవస్థితే=వేరువేరుగా నిశ్చితరూపంలో ఉన్నాయి. యత్‌=ఏది, తత:ః=దానికంటె, అన్యత=భిన్నమైనదో, తత=అది, చిత్రమ్‌=చిత్రకావ్య మని, అభిధీయతే=చెప్పబడుతున్నది. 41

చిత్రమితి. చిత్రమ్‌ =చిత్రకావ్యం, శబ్దార్థభేదేన =శబ్బ్దార్థాల భేదంచేత, ద్వివిధమ్‌= రెండు విధాలుగా, వ్యవస్థితమ్‌= ఉన్నది. తత్ర=వాటిలో, కించిత్‌=ఒకటి, శబ్దచిత్రమ్‌= శబ్దచిత్రం; అతః పరమ్‌=దాని తరవాతది, వాచ్యచిత్రమ్‌=వాచ్యచిత్రం. శత2

వ్యజ్యస్యేతి : - వ్యంగ్యమైన అర్జానికి ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పుడు ధ్వని అనే పేరు గల కావ్యప్రకారం. దానికి అప్రాధాన్యం అయితే అది గుణీభూతవ్యంగ్యం అనే కావ్యప్రకారం. ఈ రెండింటికంటె భిన్నమైనది, రసభావాదులయందు తాత్పర్యం

890 ధ్వన్వాలోకః లేనిదీ, వ్యంగ్యార్థవిశేషాన్ని ప్రకాశింపచేసే శక్తిలేనిదీ అయిన ఏ కావ్యం కేవలం వాచ్యవాచకాల వైచిత్ర్యాన్నిమాత్రమే ఆశ్రయించి నిర్మించబడినదై చిత్తరువు వలె భాసిస్తుందో అది చిత్రకావ్యం. అది ముఖ్యమైన కావ్యం కాదు. అది కేవలం కావ్యానుకరణమాత్రమే. దానిలో ఒకటి శబ్దచిత్రం; ఉదాహరణకి దుష్కర్మయమకాదికం ఆ శబ్దచిత్రంకంటె భిన్నమైనదీ, వ్యంగ్యార్థస్పర్శ లేనిదీ, రసాదులందు తాత్పర్యం లేనిదీ, అయిన ప్రధానవాక్యార్ధంగా ఉన్న ఉత్రేక్షాదికం వాచ్యచిత్రం. లోచనం

ఏవం వ్యభ్యస్వరూపం నిరూప్య సర్వథా యత్‌ తచ్చూన్యం తత్ర కా వార్తేతి నిరూపయితుమాహ - ప్రధానేత్యాదినా కారికాద్వయేన. శబ్దచిత్రమితి. యమకచక్రబన్నాది చిత్రతయా ప్రసిద్ధమేవ. తత్తుల్యమేవ అర్థచిత్రం మన్తవ్యమితి. భావః. అలేఖ్యవఖ్యమితి: రసాదిజీవితరహితం ముఖ్యప్రతికృతిరూపం చేత్యర్థవ

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా వ్యంగ్యస్వరూపం నిరూపించి దేనిలో ఏ మాత్రమూ ఆ వ్యంగ్యం ఉండదో దాని విషయం (వార్తా) ఏమిటి అని నిరూపించడానికి ప్రధానేత్యాదికారికాద్వయంచేత చెపుతున్నాడు. శబ్దచిత్రమితి- యమక చక్రబంధాదికం చిత్రం అనే మాట ప్రసిద్ధమే. అర్ధచిత్రం కూడా అలాంటిదే అని గ్రహించాలి అని భావం. ఆలేఖ్యప్రఖ్యమితి. రసాదికమైన ప్రాణం (జీవం) లేనిది ముఖ్యమైన ధ్వనికావ్యంయొక్క ప్రతికృతి (చిత్తరువు) వంటిది అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

అథ కిమిదం చిత్రం నామ? యత్రన ప్రతీయమానార్థ్ధసంస్పర్శః. ప్రతీయమానో హ్యర్థః త్రిభేదః ప్రాక్‌ ప్రదర్శితః. తత్ర యత్ర వస్తు, అలంకారాన్తరం వా వ్యబ్యం నాస్తి స నామ కల్ప్యతాం చిత్రస్య విషయః. యత్ర తు రసాదీనామవిషయత్వం స కావ్యప్రకొరః న సంభవత్యేవ, యస్మాదవస్తుసంస్పర్శితా కావ్యస్య నోపపద్యతే. వస్తు చ సర్వమేవ జగద్గతమ్‌ అవశ్యం కస్య చిద్రసస్య భావస్య వా

తృతీయోద్దోతః 891 అబ్గత్వం ప్రతిపద్యతే, అన్తతో విభావత్వేన. చిత్తవృత్తివిశేషా హి రసాదయః, న చ తదస్తి వస్తు కించిత్‌ యన్న చిత్తవృత్తివిశషముప జనయతి తదనుత్పాదనే. వా కవివిషయతైవ తస్య న స్యాత్‌. కవివిషయశ్చ చిత్రతయా కళశ్చిన్నిరూప్యతే. బాలానందిని

అధేతి. (ప్రశ్న) సరే) ఈ చిత్రం అంటే ఏమిటి (సమాధానం) - ఎక్కడైతే వ్యంగ్యార్థసంస్పర్శ ఉండదో అది చిత్రం. ఇప్పుడు పూర్వపక్షి అంటున్నాడు - ప్రతీయమాన ఇతి. వెనుక మూడు విధాలైన ప్రతీయమానార్ధం చూపబడింది కదా? ఆ మూడింటిలో వ్యంగ్యం అయిన వస్తువు కాని, మరొక అలంకారం గాని ఎక్కడ లేదో అది చిత్రానికి విషయంగా కల్పించబడుగాక. అనగా వస్తువ్యంజనం గాని అలంకారవ్యంజనం గాని లేనిదానికి *చిత్రం' అని పేరు పెడితే పెట్టండి. కాని రసొదులకు విషయం కాని (రసాదులలో ఏదో ఒకటి ఉండని) కావ్యప్రకారమే సంభావ్యం కాదు. ఎందువల్ల ననగా కొవ్యం ఏదో ఒక వస్తువును స్పృశించకుండా ఉండడానికి వీలులేదు. జగత్తులో ఉన్న ప్రతివస్తువూ కూడ తప్పకుండా ఏదో ఒక రసానికి గొని భావానికి గాని అంగం అయితీరుతుంది. చివరికి విభావంగా అయినా అంగం అవుతుంది. రసాదు లనగా చిత్తవృత్తివిశేషాలే కదా? చిత్తవృత్తివిశేషాన్ని పుట్టించని వస్తువేదీ ఉండదు. చిత్తవృత్తిని పుట్టించకపోతే అది కవివిషయమే కాదు (దానిని కవి పరిగ్రహించనే పరిగ్రహించడు). ఆ విధంగా కవివిషయమైనదానినే ఒక విధమైనదానిని (మీరు) “చిత్రం' అని ప్రతిపాదిస్తున్నారు.

లోచనం

అథ కిమిదమితి ఆక్రేపే. వక్ష్యమాణ ఆశయః. అత్రోత్తరమ్‌-యత్ర నేతి. ఆక్షేప్తా స్వాభిప్రాయం దర్శయతి - ప్రతీయమాన ఇతి. అవస్తుసంస్పర్శితేతి. కచట త పా దివన్నిరర్థకత్వం, దశదాడిమాదివదసంబద్దార్థత్వం వా ఖీత్యర్థవ. నను మా భూత్కవివిషయ ఇత్యాశబ్క్యాహ - కవివిషయశ్చేతి. కొవ్యరూపతయా యద్యపి న నిర్దిష్ట తథాపి కవిగోచరీకృత ఏవాసౌ వక్తవ్యః. అన్యస్య వాసుకి వృత్తాన్తతుల్యస్య ఇహాభిధానాయోగాత్‌. కవేశ్చేద్దోచరా నూనమమునా ప్రీతిర్ణన యితవ్యా. సా చావశ్యం విభావానుభావవ్యభిచారి పర్యవసాయినీతి భావః.

892 ధ్వన్యాలోకః బాలానందిని

అథేతి. అథ కిమిదమ్‌ అనేది ఆక్షేపార్థకం. (చెప్పినవిషయాన్ని గూర్చి సందేహం వెలిబుచ్చుతూ ప్రశ్నించడం ఆక్షేపం). ముందు చెప్పబడబోయేది ఆక్షేప్త్రయొక్క ఆశయం. దీనికి సమాధానం = యత్ర నేతి. ఆక్షేస్త తన అభిప్రాయాన్ని విశదీకరిస్తున్నాడు- ప్రతీయమాన ఇతి. (వస్తుసంస్పర్శిత్వం లేకపోతే) అది 'కచట త ప' ఇత్యాదుల వలె అర్ధరహితమైనా అవుతుంది, దశదాడిమాదివాక్యం వలె అసంబద్ధమైన అర్ధం కలదైనా అవుతుంది. (“దశదాడిమాని” “షడపూపాః” పది దానమ్మపళ్లు, ఆరు అప్పాలుఇత్యాది పదాలకి అర్ధం ఉన్నా అ చెప్పే మాటలకి పరస్పరసంబంధం ఏదీ లేదు. ఇలాంటివి అప్రమాబాలు అని చెప్పడానికి 'దశదాడిమాదివాక్యాలవలె' అని శాస్తకారులు ఉదాహరిస్తూంటారు. ఈ విషయం వెనక కూడా చెప్పబడింది.)

నన్వితి. కవివిషయం కాకపోతే కాకపోనీ అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు - కవి విషయశ్చేతి. కావ్యరూపంగా (ఇది కావ్యమే అని) మీచేత చెప్పబడకపోయినా ఇది కవి గోచరీకృతమే (కవిచేత గగ్రహించబడినదే) అని చెప్పాలి. వాసుకివృత్తాంతంవంటి మరొకదానిని దేనినీ ఇక్కడ చెప్పడం యుక్తంకాదు కదా? కవికి గోచరం అయితే తప్పక దీనిచేత ఆనందం కలిగించబడాలి. అది (ఆనందం) తప్పక విభావానుభావవ్యభిచారి భావాలలో పర్యవసానం చెందేదిగానే ఉంటుంది.

వివరణ:- ఏదో విషయాన్ని గూర్చి మాటలాడే టప్పుడు దానితో ఏమీ సంబంధం లేని విషయాన్ని తీసికొనివచ్చి చెప్పడం ప్రారంభిస్తే దానికి వాసుకికధ చెప్పడం అని - “రామాయణంలో పిడకల వేట్లాట” అన్నట్లు - లోకోక్తి ఏదో ఉండి ఉంటుంది. అందుచేతనే “వాసుకివృత్తాన్తతుల్యస్య” అని అన్నాడు. రామాయణం ప్రవచనం చేస్తూ ఇందులో బౌద్ధమతానికి చెందిన త్రిపిటకాల ప్రసంగం తీసికొనిరావడమే 'రామాయణంలో షిటకాల వేట్లాట' 'పిడకలవేట్టాట' అయిందని అంటారు.

ధ్వన్యాలోకం

అత్రోచ్యతే - సత్యం న తాదృక్కావ్యవ్యాపారో౭స్తి యత్ర రసాదీనామప్రతీతిః; కిం తు యదా రసభావాదివివక్షాశూన్యః కవిః శబ్దాలంకారమ్‌ అర్భాలంకారం వా ఉపనిబధ్నాతి తదా తద్వివక్షా పేక్షయా రసాదిశూన్యతా అర్ధస్య పరికల్ప్యతే. వివక్షోపారూఢ ఏవ హి

తృతీయోద్దోతః 893 కావ్యే శబ్బానామర్థః. వాచ్యసామర్థ్యవశేన చ కవివివక్షావిరహే౭పి తథావిధే విషయే రసాొదిప్రతీతిర్భవన్తీ పరిదుర్చలా భవతీత్యనేనాపి ప్రకారేణ నీరనత్వం వరికల్బ్య చిత్రవిషయో వ్యవస్థాష్యతే. తదిదముక్తమ్‌-

“రసభావాదివిషయవివక్షావిరహే సతి,

అలంకారనిబన్టో యః స చిత్రవిషయో మత

రసాదిషు వివక్తా తు స్యాత్తాత్సర్యవతీ యదా,

తదా నాస్తేవ తత్కావ్యం ధ్వనేర్యత్ర న గోచరః.

బాలానందిని

అశ్రోచ్యతే ఇతి : ఈ విషయంలో (సమాధానం) చెప్పబడుచున్నది - రసాదుల ప్రతీతి ఉండని కావ్యప్రకారం ఉండ దవే విషయం సత్యమే. కాని రసభావాదుల వివక్ష లేని కవి ఎప్పుడు శబ్దాలంకారం గాని, అర్భాలంకారం గాని కూరుస్తాడో అప్పుడు ఆతని వివక్తను పట్టి అర్థం రసాదిశూన్యం అని కల్పించబడుతుంది. ఎందువల్ల ననగా కావ్యంలో వివక్షను అధిష్టించినదే (కవిచేత ఏది చెప్పడానికి ఉద్దేశంచబడిందో అదే) శబ్దాల అర్ధంగా గ్రహించబడుతుంది. అలాంటి ప్రదేశాలలో కవివివక్ష లేకపోయినా కూడ వాచ్యసామర్థ్యవశంచేత రసాది'ప్రతీతి కలిగినా కూడ చాల దుర్చలంగా ఉంటుంది; ఈ (్రకారంచేత కూడ నీరసత్వాన్ని కల్పించి చిత్రకావ్యాల విషయం(స్థానం) నిర్ణయించబడుతుంది. ఈ విషయమే (ఈ క్రింది పరికరళ్లోకాలలో) చెప్పబడింది-

రసేతి. రసభావాదివిషయవివక్ష్రావిరహే సతి= రసభావాదులనుగూర్చిన వివక్ష లేనిదగుచుండగా, యః= ఏ, అలంకారనిబన్టః= అలంకారాల కూర్చు ఉంటుందో, సః= అది, చిత్రవిషయః= చిత్రకావ్యానికి స్థానంగా, మతః= చెప్పబడింది.

రసొదిష్వితి. తు= కాని, యదా= ఎప్పుడు, వివక్రా= వివక్త, రసాదిషు= రసాదుల యందు, తాత్పర్యవతీ= తాత్పర్యం కలదో, తదా= అప్పుడు, యత్ర= ఏది, ధ్వనేః= ధ్వనికి, గోచరః నజ గోచరం కాదో, తత్‌ కావ్యమ్‌= అట్టి కావ్యం, నాస్త్యేవ= లేదు. అప్పుడది ధ్వనికావ్యమే అని భావం.

894 ధ్వన్వాలోకః లోచనం

కిం. త్వితి. “వివక్షా తత్పరత్వేన నాణ్గిత్వేన కథం చన "ఇత్యాదిర్యో లంకారనివేశనే నమీక్షాప్రకార ఉక్త; తం యదా నామసరతీత్యర్థః. రసాదిశూన్యతేతి. నైవ తత్ర రసప్రతీతిరస్తి యథా పాకానభిజ్ఞసూదవిరచితే మాంసపాకవిశేషే. నను వస్తుసౌన్నర్యాదవశ్యం భవతి కదాచిత్తథాస్వాద: అకుశలకృతాయామపి శిఖరిణ్యామివేత్యాశజ్క్యాహ - వాచ్యేత్యాది. అనేనాపీ. పూర్వం సర్వథా తచ్చూన్యత్వముక్తమ్‌, అధునా తు దౌర్చల్యమితి అపి శబ్దస్యార్థ. అజ్జకృతాయాం చ శిఖరిబ్యామ్‌ “అహో[శిఖరిణీ!” ఇతి న తద్‌జ్ఞానాం చమత్కార:; అపి తు దధిగుడమరిచం చైతదసమళ్టుసమా యోజితమితి వక్తారో భవన్తి. ఉక్తమితి. మయైవేత్యర్థ:. అలజ్కారాణాం శబ్బార్ధగతానాం నిబన్ధ ఇత్యర్థః.

బాలానందిని

కిం త్వితి. అలంకారాలను కూర్చేటప్పుడు ఏ సమీక్ష చేసే ప్రకారం - “వివక్షా ' ఇత్యాదికారికలో (2.18) చెప్పబడిందో దానిని ఎప్పుడు అనుసరించడో అప్పుడు అని అర్ధం. రసాదిశూన్యతేతి. వంట చేతకాని వంటవాడు వండిన మాంనపాకవిశేషంలో వలె దౌనిలో రసప్రతీతి ఉండదు. (బహుశా ఈ విషయం విప్రపండితులలో కాశ్మీరీయులకే తెలియాలి). నన్వితి. అంతగా నేర్పు లేని వాడు తయారుచేసిన శిఖరిణి కూడా రుచిగానే ఉన్నట్లు ఒకప్పుడు వస్తుఫొందర్యాన్ని పట్టి తప్పకుండా రసాస్వాదం కలగవచ్చును కదా అని ఆళంకించుకొని చెపుతున్నాడు - వాచ్యేత్వాది. అనేనాపీతి - వెనక పూర్తిగా రసశూన్యత్వం చెప్పబడింది. ఇప్పుడైతే దానికి దౌర్బల్యం చెప్పబడింది అని 'అపి శబ్దార్ధం. చేతకానివాడు తయారుచేసిన శిఖరిణి విషయంలో కూడ దాని అసలు రుచి తెలిసినవాళ్లు “ఆహా!శిఖరిణ్‌ ఎంత బాగుంది!” అని దానిని తినగానే చమత్కారం ప్రదర్శించరు (మెచ్చరు). మరేమనగా దీనిలో పెరుగు, బెల్లం, మిరియం తగని విధంగానే కూర్చబడింది (సరియైన పాళ్లలో వేయలేదు) అనే అంటారు.

వివరణ:- శిఖరిణి అనేది మహారాష్రలు పెరుగు, చక్కెర లేక బెల్లం, సుగంధద్రవ్యాలు వేసి తయారుచేసే మధురచోష్యం. అయితే దీన్ని వాళ్లు శ్రీఖండ్‌ అంటారు. ఇది బహుశా కాశ్మీరదేశంలో కూడ పదవ శతాబ్దికే ప్రసిద్ధమై ఉండాలి. దీనిలో

తృతీయోద్ద్యాతః 895 వేసే పదార్థాలు సహజంగా రుచి కలవి అవడంచేత ఎలా చేసినా మామూలు వాళ్లకి బాగున్నట్టే కనబడినా దాని అనలు రుచి తెలిసినవాళ్లు ఫెదవి విరిచేస్తారు. అదే విధంగా వస్తుసొందర్యాన్ని పట్టి రసప్రతీతి కలిగినా అది సహృదయులకు చమత్కారభూమి కాదు అని భావం.

ఉక్తమితి. నాచేతనే అని అర్ధం. బాలప్రియాకారుడు 'మయా' కు'వృత్తికారేణ' విశేషణం చేర్చి “వృత్తికారేణ మయేత్యర్థః'' అని వ్రాశాడు. వృత్తికారుడనైన నేను చెప్పాను అని అర్ధం. అలబజ్కారనిబన్థ: అనగా శబ్దార్ధగతాలైన అలంకారాల కూర్చు అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

ఏతచ్చ చిత్రం కవీనాం విళ్శబ్ధలగిరాం రసాదితాత్సర్యమన 'పేక్షైవ కావ్య ప్రవృత్తిదర్శనాదస్మాభిః పరికల్పితమ్‌. ఇదానీంతనానాం తు న్యాయ్యే కావ్యనయవ్యవస్థావనే క్రియమాణే నాస్తేవ ధ్వనివ్యతిరిక్తః కావ్యప్రకారః. యత; పరిపాకవతాం కవీనాం రసాదితాత్పర్యవిరహే వ్యాపార ఏవ న శోభతే. రసాదితాత్పర్యే చ నాస్తేవ తద్వస్తు యదభిమతరసాబ్లతాం నీయమానం న ప్రగుణీభవతి. అచేతనా అపి హి భావాః యథాయథముచితరసవిభావతయా చేతనవృత్తాన్తయోజనయా వా న సన్త్యేవ తే యే యాన్ని న రసొబ్గతామ్‌. తథా చేదముచ్యతే-

అపారే కావ్యసంసారే కవిరేకః ప్రజాపతిః,

యథాస్మై రోచతే విశ్వం తథఖేదం పరివర్తతే.

శృజ్ళారీ చేత్‌ కవిః కావ్యే జాతం రసమయం జగతీ,

స ఏవ వీతరాగశ్చేన్నీరసం సర్వమేవ తత్‌.

భావానచేతనానపి చేతనవచ్చేతనానచేతనవత్‌,

వ్యవహారయతి యథేష్టం సుకవి; కొవ్యే స్వతంత్రతయా.

896 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని

ఎతచ్చెతి:- విశ్సంఖలమైన (అడ్డులేని) వాక్కులు గల కవులు రసాదితాత్పర్యాన్ని అపేక్తించకుండగానే కావ్యరచనకు పూనుకోవడం చూచి మేము చిత్రకావ్యం అనేదాన్ని కల్పించాం. న్యాయసంమతమైన (యుక్తియుక్తమైన) కావ్యమార్గస్థాపన చేయబడుతున్నది గాన ఆధునికకవులకు ధ్వనికంటె భిన్నమైన కావ్యప్రకారం లేనే లేదు - ఉండడానికి అవకాశం లేదు. ఎందువల్ల ననగా - పరిపాకం ఉన్న కవులకు రసాదితాళ్చర్యం లేకపోవడంల్లో వ్యాపారమే శోభించదు. లేదా రసాదితాత్పర్యం లేకపోతే కావ్యరచనా వ్యాపారమే శోభాకరంగా ఉండదు. రసాదితాత్పర్యం ఉందా అప్పుడు అభిమతమైన రసానికి అంగంగా చేయబడి మంచి గుణం కలది కాని వస్తువే లేదు. తగువిధంగా ఉచితమైన రసానికి విభావాలుగా గాని, చేతన వృత్తాంతం కూర్చడం(ఆరోపించడం)చేత గొని రసాంగత్వాన్ని పొందని ఆచేతనాలైన పదార్థాలు కూడ లేవు. ఈ విషయమే చెప్పబడుతున్నది-

అపారే ఇతి. అపారే= అనంతమైన, కావ్యసంసారే= కావ్యప్రపంచకంలో, ఏకః= ఒక్క, కవి;= కవియే, ప్రజాపతిః= సృష్టికర్త, ఇదం విశ్వమ్‌= ఈ ప్రపంచం, అస్కై= వీనికి, యథా= ఎట్టు, రోచతే= ఇష్టం అవుతుందో, తధా= అట్లే, పరివర్తతే= మార్చు చెందుతుంది.

శృజ్ణారీతి,. కవిః= కవి, శృజ్ణారీ చేత్‌= భావుకుడు, సహృదయుడు అయితే, కాన్యే= కావ్యంలో, జగత్‌= జగత్తు, రసమయమ్‌= రసమయంగా, జాతమ్‌= అయినది; అవుతుంది. న ఏవ= అతడే, వీతరాగశ్చేత్‌= లౌకికవిషయాలలో ఆసక్తి లేని వైరాగ్యవంతుడైతే, లేదా భావుకుడు కాకపోతే, తత్‌= ఆ కావ్యప్రపంచం, సర్వమేవ= సమస్తమూ కూడ, నీరసమ్‌= రసవిహీనం అవుతుంది.

భావానితి - సుకవిః= గొప్ప కవి, స్వతన్త్రతయా= స్వత౦త్రు డవడంచేత లేదా స్వాతంత్ర్యంతో, అచేతనాన్‌= అచేతనాలైన, భావానపి= పదార్థాలను కూడ, చేతనవత్‌= చేతన పదార్థాలను వలె, చేతనాన్‌= చేతనములను, చైతన్యం ఉన్నవాటిని, అచేతనవల్‌= అచేతనములను వలె, యథేష్టమ్‌= తన కిష్టం వచ్చినట్టు, కావ్యే= కావ్యంలో, వ్యవహారయతి= వ్యవహరింపచేస్తాడు.

లోచనం

నను “తచ్చిత్రమభిధీయతే” ఇతి కిమనేనోపదిష్టేన? అకావ్యరూపం

హి తదితి కథితమ్‌. హేయతయా తదుపదిశ్యతే ఇతి చేత్‌ - ఘటే కృతే కవిర్న

తృతీయోద్దోత: 897 భవతీత్యేతదపి వక్తవ్యమ్‌ ఇత్యాశబ్క్య కవిభిః ఖలు తత్‌ కృతమ్‌; అతః హేయతయా ఉవదిళ్యతే ఇత్యేతన్నిరూవయతి- ఏతచ్చేత్యాదినా. పరిపాకవతామితి - శబ్బార్థవిషయః, రసౌచిత్యలక్షణః పరిపాకః విద్యతే యేషామ్‌. “యత్స్పదాని త్యజన్త్యేవ పరివృత్తినహిష్ణుతామ్‌” ఇత్యపి రసౌచిత్యశరణమేవ వక్తవ్యమ్‌. అన్యథా నిర్హేతుకం తత్‌. అపార ఇతి - అనాద్యన్త్న ఇత్యర్థః. యథారుచి వరివృత్తివమూవా - ళ్ళజారీతి. శృజ్లారోక్తవిభావానుభావవ్యభిచారిచర్వణారూవప్రతీతిమయ:; న తు స్రీవ్యసనీతి మన్తవ్యమ్‌. అత ఏవ భరతమునిః - “కవేరన్తర్గతం భావము” “కావ్యార్థాన్‌ భావయతి” ఇత్యాదిషు కవిశబ్దమేవ మూర్చాభిషిక్షతయా ప్రయుక్షే. నిరూపితం చైతద్రసనిరూపణావనరే. జగదితి - తద్రననిమజ్జనాదిత్యర్థ:. శృబ్ణారపదం రసోపలక్షణమ్‌. స వఏివేతి - యావద్రసికో న భవతి తదా పరిదృళశ్యమానోఒప్యయం భావవర్గః యద్యపి సుఖదుఃఖ మోహమాధ్యస్థ్య మాత్రం లౌకికం వితరతి, తధాపి కవివర్ణనోపారోహం వినా లోకాతిణ్రాన్త రసాస్వాదానుభవం నాధిశేత ఇత్యర్థ:. బాలానందిని

నన్వితి - (ఆశంక) “తచ్చిత్రమభిధీయతే” అని అంటూ చిత్రకావ్యాన్ని గూర్చి ఉపదేశించి ఏమి ప్రయోజనం? అది కావ్యం కాదు అని చెప్పబడింది కదా? అలాంటిదాన్ని విడిచిపెట్టాలి (అలాంటి చిత్రకావ్యరచన చేయగూడదు) అని చెప్పడం కోసం అది ఉపదేశించబడుతున్నది అనడం కూడ యుక్తం కాదు. “కుండ తయారుచేసేవాడు కవి కాడు” అని కూడ చెప్పాలా? అని ఆశంకించుకొని - అది (చిత్రకావ్యం) కవులచేత రచింపబడింది కదా? అందుచేత అది హేయంగా ఉపదేశించబడుతున్నది అనే విషయాన్ని ఏతచ్చ ఇత్యాది గ్రంధంచేత నిరూపిస్తున్నాడు. పరిపాకవతామితి:- శబ్దార్థాల విషయాల రసౌచిత్యరూపమైన పరిపాకం ఎవరికి ఉన్నదో అట్టివాళ్లు, 'యత్పదాని” ఇత్యాదిశ్లోకంలో చెప్పిన పాకానికి కూడా రసౌచిత్యమే శరణం అని చెప్పాలి; అట్లు చెప్పకపోతే దానికి సరియైన హేతువు ఉండదు. వ్‌7

898 ధ్వన్వాలోకః

వివరణ:- యత్పదాని త్యజన్వేవ పరివృత్తిసహిష్టుతామ్‌,

తం శబ్దన్యాసనిష్టాతా: శబ్బ్దపాకం ప్రచక్షతే. (వామనుని కావ్యాలంకారసూత్రవృత్తి 13.15)

అని పాకానికి లక్షణం చెప్పబడింది. “ఒక శ్లోకంలో ఉపయోగించిన పదాలలో ఒకదానిని తీసివేసి మరొకదానిని దాని స్థానంలో చేర్చడం శక్యం కాని స్థితిని, శబ్దాల బిగింపును, శబ్దాల కూర్పులో నిష్టాతులైనవారు శబ్దపాకం అని అంటారు” అని దీని అర్ధం. ఆ విధంగా శబ్దాల మార్పును (శబ్దపరివృత్తినిి చేయడానికి వీలుండడం వీలు లేకపోవడం అనే విషయాన్ని కూడా రసౌచిత్యాన్ని పట్టి మాత్రమే నిర్ణయించడానికి శక్యం అవుతుంది. అలా కాకపోతే ఆ నిర్ణయం హేతుశూన్యం అవుతుంది. అందుచేతనే “శబ్బ్దారవిషయ: రసౌచిత్యలక్షణః పరిపాకః"అని చెప్పడం జరిగింది అని భావం.

అపార ఇతి - ఆద్యంతాలు లేనిది అని అర్ధం. కవి రుచిని పట్టి ఎలా మార్పుతుందో చెపుతున్నాడు - శృజ్లారీతి. “శృజ్ళారి' అనగా శృంగారానికి చెప్పిన విభావానుభావవ్యభిచారుల చర్వణారూపమైన ్రతీతితో నిండినవాడు అని అర్థం. అంతే కాని స్త్రీలంపటు డని అనుకొనకూడదు. అందుచేతనే భరతముని “కవేరన్తర్గతం భావమ్‌” “కావ్యార్థాన్‌ భావయతి” ఇత్యాదివాక్యాలలో కవిశబ్దాన్నే మూర్చాభిషిక్తంగొ ప్రయోగించాడు. ఈ విషయం రసనిరూపణసమయంలో నిరూపించబడింది.

వివరణ:- పైరెండు వాక్యాలు నాట్యశాస్త్రం సప్త్రమాధ్యాయంలో ఉన్నాయి.

“వాగజ్దిముఖరాగేణ సత్తేనాభినమేన చ,

కవేరన్తర్గ్ణతం భావం భావయన్‌ భావ ఉచ్యతే”. (వా. శా.7.2) అని పూర్తి శ్లోకం. “కవిహృదయంలో ఒక భావం ఉంటుంది. అది అనాదియైన వపూర్వజన్మనంస్కారప్రతిభారూవ మైనది. దేశకాలాదిభేదం లేకుండా నర్వ సాధారణీభావంచేత ఆస్వోదించడానికి తగిన చిత్త వృత్తివిశేషమే ఆ భావం. వర్ణనానిపుణుడైన కవిలో ఉండే అ భావాన్ని వాక్‌-అంగ-ముఖరాగాదుల ద్వారా; సాత్తికాభినయం ద్వారా భావింప చేసేదే భావం అని ఈ శ్లోకానికి అర్ధం.

“వాగజ్గసత్త్యో పేతాన్‌ కావ్యార్థాన్‌ భావయన్తీతి భావాః” (సప్త్రమాధ్యాయ(ప్రారంభం) “కావ్య” శబ్దం 'కు” ధాతువునుండి గాని 'కవ'ధాతునుండి గాని నిష్పన్న మైనది. పదార్థాలకైనా -వాక్యార్థాలకైనా చివరికి రసంలోనే పర్యవసానం. అందుచేత కావ్యార్ధం అనగా రసమే. “వాచికాంగిక సాత్తికాభినయోపేతాలైన ఈ కావ్యార్థాలను భావింపచేసేవి

తృతీయోద్దోతః 899 భావాలు” అని అభినవగుప్తుడు ఈ వాక్యానికి చెప్పిన అర్థం. ఈ విధంగా భరతుడు కవిశబ్దానికి అనగా కవిశబ్దవాచ్యుడైన కవికి చాలా ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు అని అర్ధం.

జగదితి - ఆ రసంలో మునిగిపోవడంచేత అని అర్ధం. 'శృజ్ణార'పదం ఉపలక్షణచేత ఇతరరసాలను కూడ గహిస్తుంది(అందుచేత “శృజ్లార్‌" అనగా రసావేశం కలవాడు అని అర్ధం) స ఎవేతి. ప్రత్యక్తంగా కనబడే ఈ పదార్ధజాతం లౌకికాలైన(త్రిగుణకార్యాలైన) సుఖ-దుఃఖ-మోహాల మధ్య ఉండడాన్ని మాత్రమే ఇస్తూన్నా కవి రసికుడు కానంతవరకు, అలాంటి కవియొక్క వర్ణనలో వ్రవేశించనంతవరకు లోకాతిక్రాంత(అలెౌకిక) రసాస్వాదభూమిని అధిష్టించజాలదు అని అర్ధం. (అనగా రసికుడైన కవి తన వర్ణన ద్వారా సర్వసాధారణమైన పదార్థజాతాన్ని కూడ అలౌకికరసాస్వాదస్థానంగా చేస్తాడు అని అర్ధం).

ధ్వన్యాలోకం

తస్మాన్నాస్తేవ తద్వస్తు యత్‌ సర్వాత్మనా రసతాత్పర్యవతః కవేః తదిచ్చయా తదభిమతరసాబ్గతాం న ధత్తే. తథోపనిబధ్యమానం వాన చారుత్వాతిశయం పుష్టాతి. సర్వమేతచ్చ మహాకవీనాం కావ్యేషు దృశ్యతే. అస్మాభిరపి స్వేషు కావ్యప్రబన్టేషు యథాయథం దర్శితమేవ. స్థితే చైవం_ సర్వ ఏవ కావ్యప్రకారః న ధ్వనిధర్మతామతిపతతి. రసాద్యపేక్షాయాం కవేః గుణీభూతవ్యబ్యలక్షణోఒపి ప్రకాఠవ తదబతామవలమృత ఇతి ఉక్తం ప్రాక్‌ యదాతు చాటుషు దేవతాస్తుతిషు వా రసాదీనామబ్లతయా వ్యవస్థానం హృదయవతీషు చ సప్రజ్ఞకగాథాసు కాసుచిత్‌ వ్యబ్య్యవిశిష్టవాచ్యే ప్రాధాన్యం తదపి గుణీభూతవ్యజ్యనస్య ధ్వనినిష్యన్దభూతత్వమేవేత్యుక్తం ప్రాక్‌. తదేవమిదానీంతనకవికావ్యనయోవ దేశే క్రియమాణే 'ప్రాథమికానామభ్యాసార్థినాం యది పరం చిత్రేణ వ్యవహారః, పాసప్తపరిణతీనాం తు ధ్వనిరేవ కావ్యమితి స్థితమేతత్‌. తదయమత్ర సంగ్రహః-

900 భ్వన్యాలోకః శ్లో యస్మిన్‌ రసో వా భావో వా తాత్ప్సర్వేణ ప్రకాశతే,

సంవృత్తాభిహితౌ వస్తు యత్రాలంకార ఏవ వా,

కొవ్యాధ్వని ధ్యనిర్వ్యజ్యప్రాధాన్యైకనిబన్థనః,

సర్వత్ర తత్ర విషయీ జ్జేయః సహృదయైర్దనై:.

బాలానందిని

తస్మాదితి:- అందువల్ల, రసతాత్పర్యం గల కవికి, ఏ వస్తువు, ఆతని ఇచ్చ ప్రకారం అతని కిష్టమైన రసానికి సర్వవిధాలా అంగంగా కాజాలదో అలాంటి వస్తువు లేనేలేదు. ఆ విధంగా కూర్చబడినదై ఆ వస్తువు చారుత్వాతిశయాన్ని పోషించదు అనే మాట కూడ లేదు. ఇదంతా మహాకవుల కావ్యాలలో చూడబడుతున్నది. మాచేత కూడ మా కావ్యప్రబంధాలలో అవకాశానుసారం చూఫబడింది. ఇది ఇలా ఉండగా- సమస్తమైన కాన్యప్రకారమూ కూడ ధ్వనిధర్మత్వాన్ని, ధ్వని అనే ధర్మం కలిగి ఉండడాన్ని, ' అతి'క్రమించదు. (వివిధకావ్యభేదాలలోనూ కూడ ధ్వనికావ్యత్వం తప్పక ఉంటుంది అని అర్ధం). కవికి రసాపేక్ష (ర6సంమీద తాత్పర్యం) ఉంటే గుణీభూతవ్యంగ్యలక్షణమైన కావ్యప్రకారం కూడ ధ్వన్యంగం అవుతుంది అని వెనకచెప్పబడింది. చాటువులలో గాని దేవతాస్తుతులలో గొని రసాదులు ఎప్పుడు అంగాలుగా ఉంటాయో, హృదయవంతులైన సప్రజ్ఞ(సహృదయ) గాథలలో కొన్నింటిలో వ్యంగ్యవిశిష్టవాచ్యానికి ప్రాధాన్యమో, అప్పుడు కూడ గుణీభూతవ్యంగ్యం ధ్వనియొక్క నిష్యందమే (క్రిందికి జాలువారిన ధ్వనియే) అని వెనుక చెప్పబడింది. అందుచేత ఈ విధంగా ఆధునికకవులకు కావ్యమార్గంయొక్క ఉపదేశం చేయబడుచున్నప్పుడు ప్రారంభదశలో ఉన్న అభ్యాసార్థులు చిత్రంతో వ్యవహారం చేసినా (చిత్రకావ్యనిర్మాణ ప్రయత్నంలో ఉన్నా) పరిణతి పొందిన కవులకు మాత్రం కావ్యం అంటే “ధ్వని' అనేది మాత్రమే అనే విషయం నిర్భారితమైనది. అందుచేత ఈ విషయంలో సంగ్రహం ఇది-

యస్మిన్‌ ఇతి. యస్మిన్‌= ఏ, కావ్యాధ్వని= కావ్యమోర్గంలో, రసో వా= రసం గొని, భావో వా= భావం కాని, తాత్పర్యేణ= తాత్పర్యంచేత, 'ప్రకాశతే= ప్రకాశిస్తుందో, యత్ర= ఏ కావ్యమార్గంలో, వస్తు=ఐ వస్తువు, అలంకార ఏవ వా= లేదా అలంకారం, సంవృత్యా= గూఢంగా' (వ్యంగ్యంగా), అభిహితౌజ చెప్పబడినవో, తత్ర= అక్కడ, సర్వత్ర= అంతటా కూడ, వ్యబ్గ్యప్రాధాన్యైకనిబన్ధన:= కేవలం వ్యంగ్యంయొక్క ప్రాధాన్యమే

తృతీయోద్దోతః 901 మూలకారణంగా గల, ధ్వనిః= ధ్వని, విషయీ*జ అంగిగా, సహృదయైః: జనైః= సహృదయులైన జనుల చేత, జ్టేయః= తెలియదగినది. లోచనం

చారుత్వాతిశయం యన్న పుష్టాతి తన్నాస్వేవేతి సంబన్దః. స్వేష్వితి - విషముబాణలీలాదిషు. వృదయువతీమ్వితి “పాఅఅలలిఆ” ఇతి ప్రాకృతకవిగోష్ట్యాం 'ప్రసిద్ధాసు. త్రివర్గోపాయోపేయకుశలాః సప్రజ్ఞకాః సహృదయా ఉచ్యన్తే. తద్గాథా యథా భట్టేన్దురాజస్య- గాథ. లజ్సిఅగఅణా ఫలహీలఆఓ హోన్తుత్తి వడ్డఅన్తీఅ,

హాలి అస్స అసిసం పాలివేసవతుఆ విణిట్టవిఆ.

అత్ర లబ్బితగగనా కార్పాసలతా భవన్వితి హాలికస్యాశిషం వర్మయన్నా (ప్రాతివేశికవధుకా నిర్వృతిం ప్రాపితా ఇతి చౌర్యసంభోగాభిలాషిణీయమిత్యనేన వ్యజ్ళ్యేన విశిష్టం వాచ్యమేవ సున్షరమ్‌. గాథ. గోలాకచృకుడట్లే భరేణ జమ్బూను పచ్చమాణాసు,

హలిఅబహుఆ ణీిఅంసఇ జమ్బూరసరత్తఅం సిఅఅమ్‌.

అత్ర గోదావరీకచ్చలతాగహనే భరేణ జమ్బూఫలేషు పచ్యమానేషు హాలికవధూః పరిధత్తే జమూఫలరసరక్తం నివసనమితి త్వరితచార్య సంభోగసంభావ్యమానజమ్చూఫలరక్తత్వపరభాగనిహ్నవనం గుణీభూతవ్యబ్య్య మిత్యలం బహుంనా.

ధ్వనిరేవ కావ్యమితి. ఆత్మాత్మినోరభేద ఏవ వస్తుతః; వ్యుత్పత్తయే తు విభాగః కృత ఇత్యర్థవ. వాగ్రహణాత్తదాభాసాదేః పూర్వోక్తస్య గ్రహణమ్‌. సంవృత్యేతి. గోప్యమానతయా లబ్ధసౌన్దర్య ఇత్యర్థః. కావ్యాధ్వనీతి - కావ్యమార్లే. విషయీతి. స త్రివిధస్య ధ్వనేః కావ్యమార్గః విషయ ఇతి యావత్‌. 41, 42

బాలానందిని

“చారుత్వాతిశయాన్ని ఏది పోషించదో అట్టిది (వస్తువు) లేదు” అని అన్వయం. 'స్వేష్వితి. విషమబాణలీల మొదలైన కావ్యాలలో అని అర్ధం. హృదయవతీప్వితి - 'హిఅఅలలిఆ' అని పప్రాకృతకవిగోష్టిలో ప్రసిద్ధమైన (గాధలలో). ధర్మార్ధకామా లనే

902 ధ్వన్వాలోక్ష త్రివర్గమునందు, వివిధ ఉపాయాలయందు, ఉపేయములయందు (ఉపాయాలచేత సాధింపదగినవాటియందు) కుశలులైన సహృదయులు 'సంప్రజ్ఞకాః' అని చెప్పబడుదురు.

వివరణ:- ప్రాకృతకవుల గోష్టులు జరిగే వనీ వాటిలో ఈ విధమైన గాధలే ఎక్కువగా కవులు చదివేవారనీ దీనిని పట్టి తెలుస్తున్నది. 'త్రివర్గోపాయోపేయకుశలాసు' అని ముద్రితపాఠం భాగాలేదు. కవులకు కుశలత్వం కాని గాథలకు కుశలత్వం ఎలా ఉంటుంది? అందుచేత 'కుశలాః” అని 'సహృదయాఃళకు విశేషణమైన పాఠం అయి ఉంటుందని అలా మార్చబడింది. ధ్వన్యాలోకంలోనే “షట్‌ప్రజ్ఞకగాథాసు” అని పాఠాంతరం ఉన్నదట. ఈ పాఠాన్ని చూపుతూ “దీపశిఖ అనే ధ్వన్యాలోకవ్యాఖ్యానం వ్రాసిన వ్యాఖ్యాత-

“ధర్మార్థకామమోక్షేషు లోకతత్త్వార్థయోరపి,

-షట్సు' ప్రజ్ఞాస్తి యస్యోచ్చైః షట్‌ప్రజ్ఞ ఇతి స సృతః” అని త్రికాండకోషం నుంచి - (కోషమా తేషమా?) --ఊదాహారించినాడు.

తద్దాథా ఇతి. అలాంటి' గాథ భట్టేందురాజుది ఎట్లనగా-

“లక్షీతగగనాః కార్పాసలతా: భవన్వితి వర్థయన్త్యా,

హాలికస్యాశిషం ప్రాతివేశ్యవధుకా నిర్వాపితా. (సంస్కృతచ్చ్భాయ)

కార్పాసలతికాః= పత్తిలతలు (చెట్లు), లబ్బీతగగనాః= దాటబడిన ఆకాశంగలవి, భవన్తు= అగుగాక, ఇతి= అని, హాలికస్యజ వ్యవసాయదారునియొక్క, ఆశిషః= కోరికలను, వర్మయన్న్యా= వృద్ధిపాందిస్తూన్న ఒక స్రీ చేత, (ప్రాతివేశ్యవధుకా= పొరుగింటి వధువు (యువతి), నిర్వాపితా= సంతోషంకలదిగా చేయబడింది.

అ్రేతి. ఇక్కడ “నీవు నాటుతూన్న పత్తిమొక్కలు ఆకాశాన్ని దాటుగాక” అని హాోలికుని కోరికను వృద్ధిపాందిస్తూన్న స్రీచేత పొరుగింటి యువతి ఆనందం పొందించబడింది” అని చెప్పడంలో 'ఈమె పెరిగిన చెట్ల మధ్య చౌర్యసంభోగాభిలాషిణి అనే వ్యంగ్యంతో కూడిన వాచ్యమే సుందరంగా ఉంది. గోలా ఇతి. గోలాకచృకుడళ్లే భరేణ జమ్బూసు పచ్యమానాసు,

సుహాలికవధూర్నియచ్చతి జమ్యూరసరక్తం సిచయమ్‌. (సంస్కృతచ్చ్భాయ)

“గోదావరీజలప్రాయభూమిలో ఉన్న చెట్ల తోపులో నేరేడు పండ్లు అత్యధికంగా (భరేణ) ముగ్గుతూండగా హాలికుని వధువు నేరేడుపండ్ల్డరసంచేత ఎజ్జనైన వస్త్రం ధరిస్తూన్నది”

తృతీయోద్దోత: 903 అగ్రేతి. ఇక్కడ - గోదావరీకచ్ళంలోని లతాగహనంలో (పాదలో)జంబూఫలాలు అత్యధికంగా ముగ్గి పడుతూండగా హాలికవధువు నేరేడుపండ్ల రసంచేత తడపబడిన వస్తాన్ని ధరిస్తూన్నది అని చెప్పడంచేత - తొందర తొందరగా చౌర్యరతంలో సంభావ్యమైన (అలా జరగడానికి అవకాశం ఉన్న) జంబూఫలరసరక్తత్వశోభను కప్పిపుచ్చుకోవడం (మొత్తం వస్త్రం అంతా జంబూఫలరసంచేత రక్తవర్గంగా చేస్తే ఎవరికీ సందేహం కలగ దనే అభిప్రాయంతో అలాంటి వస్త్రం ధరించడంచేత) గుణీభూతవ్యంగ్యం. సరే!ఇంక అధికంగా చెప్పి చాలును. ధ్వనిరేవ కావ్యమితి. నిజానికి ఆత్మకీ అత్మికీ (ఆత్మకలదానికీ) అభేదమే కాని వ్యుతృత్తికోనం (తెలియడంకోసం) విభాగం చేయబడింది అని అర్థం. “రసో వా భావో వా” అన్నప్పుడు 'వా' అనడంచేత వెనక చెప్పిన రసాభాసాదులు గహించబడతాయి. సంవృత్యా ఇతి - గుప్తంగా ఉంచడంచేత పొందబడిన సొందర్యం గలది అని అర్థం. కొవ్యాధ్వనీతి. కావ్యమార్గంలో. విషయీతి (ధ్వనివిషయి అని చెప్పడంచేత) మూడు విధాలైన ధ్వనికి కావ్యమార్గం విషయం (స్థానం) అని భావం. ధ్వ్యన్యాలోకం కా. సగుణీభూతవ్యళ్య్యెః సాలజ్కారై: సహప్రభేదై: స్వైః సంకరసంసృష్టిభ్యాం పునరప్యుద్యోతతే బహుధా. 43. తస్య చ ధ్వనేః స్వప్రభేదై, గుణీభూతవ్యష్యేన, వాచ్యాలంకారైశ్చ సంకరసంసృష్టివ్యవస్థాయాం క్రీయమాణాయాంబహుప్రభేదతా లక్ష్య దృశ్యతే. తథాహి. స్వప్రభేదసంకీర్ణః, స్వప్రభేదసంసృష్టః, గుణీభూత వ్యబ్యసంకీర్ణః, గుణీభూతవ్యభ్యసంసృష్టః, వాచ్యాలంకొరాన్తర సంకీర్ణః, వాచ్యాలంకారాన్తరసంసృష్టః, సంసృష్టాలంకారసంకీర్ణ:, సంసృష్టాలంకారసంసృష్టశ్చేతి బహుధా ధ్వనిః ప్రకాశతే. బాలానందిని నగుణీభూతేతి. సగుణీభూతవ్యబ్ష్యై:= గుణీభూతవ్యంగ్యాలతో కూడినవి, సాలంకారైః= అలంకారాలతో కూడినవీ అయిన, స్వైః ప్రభేదైః సహ= తన భేదాలతో కూడ, సంకరసంసృష్టిభ్యామ్‌= సంకరసంసృష్టులచేత, పునరపి= ఇంకనూ, బహుధా= ఆనేకవిధాలుగా, ఉద్ద్యోతతే= ప్రకాశిస్తూన్నది.

904 ధ్వన్వాలోక్షః

తస్యేతి. ఆ ధ్వనికి తన భేదాలతోను, గుణీ భూతవ్యంగ్యంతోను, వాచ్యాలంకారాలతోను సంకరసంసృష్టుల వ్యవస్థ చేయబడిన ట్లయితే అనేకభేదాలు లక్ష్యంలో కనబడుతున్నాయి. ఎట్లనగా - తన భేదాలతో సంకీర్ణం (సంకరం పొందినది), తన భేదాలతో సంసృష్టం(సంసృష్టి చెందినది), గుణీభూతవ్యంగ్యంతో సంకీర్ణం, గుణీభూతవ్యంగ్యంతో సంసృష్టం, వాచ్యమైన మరొక అలంకారంతో సంకీర్ణం, వాచ్యమైన మరొక అలంకారంతో సంసృష్టం, పరస్పరం సంసృష్టాలైన అలంకారాలతో సంకీర్ణం, సంసృష్టాలంకారసంసృష్టం అని ధ్వని అనేకవిధాల ప్రకాళిస్తూన్నది.

లోచనం

ఏవం శ్లోకద్వయేన సంగ్రహార్ధమభిధాయ బహుప్రకారదర్శికాం పళతి

• సగుజీతి. సహ గుణీభూతవ్యబ్లేన, సహాలంకారైః యే వర్తన్తే స్వే ధ్వనేః ప్రభేదాః తైః సంకీర్ణఒతయా సంసృష్టతయా వా అనన్తప్రకారః ధ్వనిరితి తాత్పర్యమ్‌. బహుప్రకారతాం దర్శయతి - తథాహీతి. స్వభేడైః గుణీభూత వ్యబ్ష్యేన, అలంకారైః ప్రకాశతే ఇతి త్రయో భేదాః. తత్రాపి ప్రత్యేకం సంకరేణ సంసృష్ట్యా చేతి షట్‌. సంకరస్యాపి త్రయః ప్రకారాః, అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహక భావేన సందేహాస్పదత్వేన, ఏకపదానుస్రవేశేనేతి ద్వాదశ భేదాః. పూర్వం చ యే వజ్బత్రింశద్భేదాః ఉక్సాః తే గుబీభూతవ్యబ్య్యస్యాపి మన్తవ్యాః. స్వప్రభేదాస్తావన్తోఒలంకార ఇత్యేకసస్తతిః. తత్ర సంకరత్రయేణ సంసృష్ట్యా చ గుణనే ద్వే శతే చతురశీత్యధికే. తావతా పబ్బుత్రింశతో ముఖ్యభేదానాం గుణనేసప్తసహస్రాణి, చత్వారి శతాని వింశత్యధికాని భవన్తి. అలంకారాణామాన న్యాత్వసంఖ్యత్వమ్‌.

బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా రెండు శ్లోకాలలో విషయం సంగ్రహించి చెప్పి ధ్వనియొక్క బహుప్రకారత్వాన్ని ప్రదర్శించే కారికను పఠిస్తున్నాడు - సగుణీతి. ధ్వనికి సంబంధించిన ఏ భేదాలు గుణీభూతవ్యంగ్యంతోను, అలంకారాలతోను సంకీర్ణత్వరూపంలో గాని, సంసృష్టత్వరూపంలో కాని కలిసి ఉంటాయో వాటిని ఎట్టి ధ్వని అనంతప్రకార మైనది అని తాత్పర్యం. బహువ్రకారత్వాన్ని చూపుతున్నాడు -తథాహీతి. (ధ్వని) తన అవాంతరభేదాలతోను, ఆ మూడింటిలో కూడ ఒక్కొక్కటి నంకరంచేత సంసృష్టిచేత

తృతీయోద్దోతః 905 రెండేసి భేదాలవడంచేత అరు భేదాలు. అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం, సందేహాస్పదత్వం, ఏకపదానుప్రవేశం అని సంకరంలో మూడు విధాలు ఉంటాయి. (వీటి వివరణ కొవ్యవ్రకాశలో చూడవచ్చును). పైని చెప్పిన నంకరభేదాలను ఈ మూడు సంకరప్రకారాలతో గుణించగా తొమ్మిది భేదాలు, సంసృష్టిభేదాలు మూడు, మొత్తం పన్నెండు భేదాలు. పూర్వం(ద్వితీయోద్ద్యోతం చివర-'ఏవం ధ్వనేః ప్రభేదాన్‌ ప్రతిపాద్య" అనే వృత్తిగ్రంథాన్ని వ్యాఖ్యానించే సందర్భంలో) ఏ ముప్పైఐదు ధ్వనిభేదాలు చెప్పబడ్దాయో అవి గుణీభూతవ్యంగ్యానికి కూడ ఉంటా యని తెలుసుకోవాలి, అన్నే (ముప్పెఐదు) స్వప్రభేదాలు, (ధ్వనిప్రభేదాలు), అలంకారమిశ్రధ్వని అని (35+35+1=7 1) డెబ్బెఒక్క భేదాలు. వాటిని త్రివిధసంకరభేదాలచేత, సంసృష్టిచేత గుణించగా రెండువందల ఎనబైనాలుగు (284) భేదాలు. దీనిలో ముప్పైఐదు ముఖ్యభేదాలనుగుణించగొ! ఏడువేల వాలుగు వందల ఇరవైభేదాలు.

ముప్పెఐదుని రెండువందలఎనఖైనాలుగుచేత గుణిస్తే తొమ్మిది వేల తొమ్మిదివందల నలభై భేదాలు వస్తాయి కాని 7420 భేదాలు రావు. అందుచేత ఈ పాఠంలో ఏదో పారబాటు ఉండి ఉండాలి. ఈ విషయం బాలప్రియాకారుడు కూడ గుర్తించాడు. ఇలాంటి భేదపరిగణనం కావ్యప్రకాశలో కూడ చేయబడింది. ఇదంతా ఎందుకూ పనికిరాని గణితప్రదర్శనమే. కావ్యప్రకాశకారుడు చూపిన భేదగణనంలో రత్నాపణకారుడైన కుమారస్వామిసోమపీథి తప్పు పట్టినాడు. అస్మదీయబాలానందినిసహిత కొవ్యప్రకాశ పంచమోల్లాసంలో ఈ విషయం విశదీకరించబడింది. ఏమైనా ఇదంతా బుద్దివ్యామోహజనక మైన, 'ప్రయోగానుపయుక్తమైన చర్చమాత్రమే. ఆనందవర్ధనుడు ఈ గుణకారాల జోలికి వెళ్లలేదు. పండితరాజ జగన్నాధుడు కూడా మొత్తం ధ్వని భేదాలు ఇరవైఆరు అని అంతటితో సరిపెట్టివేశాడు.

అలంకారాణామితి. అలంకారాలే అనంతాలు గొన వేరు వేరు అలంకారాలు తీసికొని వాటితో సంకరసంసృష్ట్యాదులు చెప్పడం ప్రారంభిస్తే అంతం ఉండదు. అందుచేత 'అలంకారం' అనే పేరుతో ఒకదానినే గ్రహించడం జరిగింది.

ధ్వన్యాలోకం

తత్ర స్వభేదసంకీర్ణత్వం క్వచిదనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావేన, యథా - “ఏవం వాదిని దేవర్శా” ఇత్యాదౌ. అత్ర హ్యర్థశక్తుద్భవాను రణనరూపవ్యబ్యధ్వనిప్రభేదేన అలక్ష్యక్రమధ్వనిప్రభేదః అనుగృహ్య

906 ధ్వన్వాలోకః మాణః ప్రతీయతే. ఏవం కదాచిత్‌ ప్రభేదద్వయసంపాత సందేహేన. యథా - గాధ. ఖణపాహుణిఆ దేఅర ఏసా జాఆఎం కింపి దే భణిదా,

రుఅఇ పడోహరవలహీధరమ్మి అణుణిజ్జఉ వరాఈ. (120)

“క్షణప్రాఘుణికా దేవర ఏషా జాయయా కిమపి తే భణితా,

రోదితి శూన్యవలభీగృహేఒనునీయతాం వరాకీ”. (ఇతి చ్భాయా)

అత్ర హ్యనునీయతామిత్యేతత్పదమ్‌ అర్భాన్తరసంగక్రమిత వాచ్యత్వేన వివక్షితాన్యపరవాచ్యత్వేన చ సంభావ్యతే. నచ అన్యతరపక్షనిర్ణయే ప్రమాణమస్తి. ఏకవ్యళ్టకానుప్రవేశేన తు వ్యభ్య్యత్వమలక్ష్యక్రమవ్యబ్యస్య స్వప్రభేదాన్తరా పేక్షయా బాహుల్యేన సంభవతి. యథా - “స్నిగశ్యామల” ఇత్యాదౌ. స్వప్రభేదసంసృష్టత్వం చ యథా పూర్వోదాహరణ ఏవ. అత్ర హ్యర్భాన్వరసంక్రమితవాచ్యస్య అత్యన్తతిరసృతవాచ్యస్య చ సంసర్గః.

బాలానందిని

తత్రేతి = వాటిలో స్వప్రభేదసంకీర్ణత్వం (ధ్వని తన ప్రభేదాలతో సంకరం చెందడం) ఎట్లనగా “ఏవంవాదిని” (శ్లో.47) ఇత్యాదిశ్లోకంలో. ఇక్కడ అలక్ష్యశ్రమవ్యంగ్య ధ్వనిప్రభేదం (అభిలాషశ్ళంగారం) అర్ధశక్తుద్భృవానురణనరూప వ్యంగ్యధ్వని ప్రభేదంచేత (లజ్జ్ఞచేత) అనుగ్రహించబడుతూ ్రతీతం అవుతూన్నది. ఇట్లే కొన్ని చోట్ల రెండు ప్రభేదాల సంపాతాన్ని (రావడాన్ని) గూర్చిన సందేహంచేత స్వప్రభేదసంకీర్ణత్వం ఉంటుంది. ఎట్లనగా - క్షణప్రాఘుణికా ఇతి:- సుభగ - సుందరుడా! దేవర= ఓ! మరిదీ! తే జాయయాః= నీ భార్యచేత, కిమపి= ఏమో, భణితా= పలకబడిన, క్షణప్రాఘుణికా= ఉత్సవంలో అతిథిగా వచ్చిన, వరాకీ= ఆ దీనురాలు, శూన్యవలభీగృహే= శూన్యమైన డాబాఇంట్లో, 'రోదితి= ఏడుస్తూన్నది. అనునీయతామ్‌= అనునయించబడుగాక.

అత్రేతి. ఇక్కడ '“అనునీయతామ్‌' అనే పదం అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యం గాను, వివక్షితాన్యపరవాచ్యం గాను కూడ సంభావింబబడుతుంది. (రెండువిధాలా

తృతీయోద్దోతః 907 చెప్పవచ్చును) ఒక పక్షాన్ని నిర్ణయించడానికి తగిన ప్రమాణం లేదు. (అందుచేత రెండు ధ్వనిప్రభేదాలకు సందేహరూపసంకరం అని అర్ధం). అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యం తన మరొక ప్రభేదాన్ని పట్టి ఏకవ్యంజకానుప్రవేశంచేత (ఒకే వ్యంజకంలో ప్రవేశించడంచేత) వ్యంగ్యం అవడం అధికంగా జరుగుతుంది. ఉదాహరణకి “స్నిగృశ్యామల” (శ్లో. 18) ఇత్యాదిశ్లోకంలో తన ప్రభేదంతో సంసృష్టం అవడం పూర్వోదాహరణంలోనే. దీనిలో అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యానికీ అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యానికీ సంబంధం ఉన్నది. లోచనం

తత్ర వ్యుత్చత్తయే కతిపయభేదేషు ఉదాహరణాని దిత్సు;ః స్వప్రభేదానాం కారికాయామ్‌ అన్యపదార్థత్వేన ప్రధానతయా ఉక్తత్వాత్‌ తదాశ్రయాణ్యేవ చత్వారి ఉదాహరణాన్యాహ - తక్రేతి. అనుగృహ్యమాణ "ఇతి. లజ్జ్ఞయా హి ప్రతీతయా అభిలాషళ్ళజ్లారో ఒత్రానుగృహ్యతే వ్యభిచారిభూతత్వేన. క్షణ: ఉత్సవః తత్ర నిమన్రభేన అనీతా హే దేవర! ఏషా తే జాయయా కిమపి భణితా రోదితి. పడోహరే శూన్యే వలభిగృహే అనునీయతాం వరాకీ. సా తోవద్దేవరానురక్తా తజ్జాయయా విదితవృత్తానయా కిమపి ఉక్తా ఇత్యేషా ఉఊక్తిః తద్వృత్తాన్తం దృష్టవత్యా అన్యస్యాః తద్దేవరచౌరకామిన్యాః. తత్ర తవ గృహిణ్యాయం వృత్తాన్తో జ్ఞాతః ఇతి ఉభయతః కలహాయితుమిచ్చన్తీ ఏవమాహం. తత్ర అర్భాన్తరే సంభోగేన ఏకాన్తోచితేన పరితోష్యతామిత్యేవంరూపే వాచ్యస్య సనంక్రమణవు. యది వా త్వం తావదేతస్యావేవ అనురక్త ఇతి ఈర్వ్యాకోపతాత్పర్యాత్‌ అనునయనమన్యపరం వివక్షితమ్‌. ఏషా తవేదా నీ ముచితమగర్హణీయం ప్రేమాస్పదమిత్యనునయో వివక్షితః, వయం త్విదానీం గర్హణీయాః సంవృత్తాః ఇత్యేతత్పరతయా ఉభయథాపి చ స్వాభిప్రాయ ప్రకాశనాత్‌ ఏకతరనిశ్చయే ప్రమాణాభావ ఇత్యుక్తమ్‌. వివక్షితస్య హి స్వరూపస్థస్ర్యైవ అన్యపరత్వమ్‌; సంక్రాన్తిస్తు తస్య ఏతద్రూపతాపత్తి:. యది వా దేవరానురక్తాయా ఏవ తం దేవరమన్యయా సహ అవలోకితసంభోగ వృత్తాన్తం ప్రతీయముక్తిః, దేవరేత్యామన్తణాత్‌. పూర్వవ్యాఖ్యానే తు తద పేక్ష్రయా దేవరేత్యామన్తణం వ్యాఖ్యాతమ్‌. బాహల్యేనేతి - సర్వత్ర కావ్యే రసాదితాత్సర్యం

908 ధ్వన్యాలోకః" తావదస్తి. తత్ర రసధ్వనేః భావధ్వనేశ్చ ఏకేన వ్యజ్ఞుకేన అభివ్యజ్ఞునం స్నిగ్ధశ్యామలేత్యత్ర విప్రలమృశ్ళజ్ణారస్య తద్వ్యభిచారిణశ్చ శోకావేగాత్మనః: చర్వణీయత్వాత్‌. ఏవం త్రివిధం సంకరం వ్యాఖ్యాయ సంసృష్టిముదాహరతి = స్వప్రభేదేతి. అత్ర హీతి - లిప్తశబ్దాదౌ తిరసృతవాచ్యః,. రామాదౌ తు సంక్రాన్త ఇత్యర్థః. బాలానందిని

తత్రేతి - వ్యుత్పత్తికొరకై వాటిలోని కొన్ని భేదాలలో ఉదాహరణలు ఇవ్వదలచినవాడై కారికలో స్వప్రభేదాలు (ధ్వనిప్రభేదాలు) (“సగుణీభూతవ్యజ్ఞ్యైః” ఇత్యాదిబహువ్రీహిసమాసాలలో) అన్యపదార్థాలుగా ప్రధానంగా చెప్పబడడంచేత వాటికే సంబంధించిన నాలుగు ఉదాహరణలు చెపుతున్నాడు - తక్రేతి. అనుగృహ్యమాణ ఇతి

• వ్యంగ్యమైన లజ్జ ఇక్కడ వ్యభిచారిగా అయి అభిలాషశృంగారాన్ని అనుగ్రహిస్తూన్నది

క్షణేతి - క్షణు:= ఉత్సవం. దానికి ఆహ్వానించి తీసికొనిరాబడిన ఈమెను, ఓ! దేవరా! నీ భార్య ఏమేమో అంది. అందుచేత ఈమె ఏడుస్తూన్నది - పడోహరే= జనశూన్యమైన, డాబాగదిలో ఈ దీనురాలిని అనునయించుము. ఆమె దేవరునియందు అనురాగవంతురా లని తెలిసి అతని భార్య ఏమేమో అంది. ఇది ఈ వృత్తాంతం అంతా చూసి ఆ దేవరుని చౌరకామిని యైన మరొక స్త్రీ అంటూన్న మాటలు. “నీ భార్యకు ఈ విషయం తెలిసిపోయిందిలే” అని రెండు వైపులా కలహం పుట్టించడంకోసం ఆమె ఇలా అంటూన్నది. అనునయన శబ్దవాచ్యార్థం - “ఏకాంతస్టానానికి తగిన సంభోగంచేత ఆమెను సంతోషపెట్టుము” అనే అర్భాంతరంలో సంక్రమించిందా, లేదా “నువ్వు ఈమె యందే అనురాగవంతుడవై ఉన్నావు” అని ఈర్వాకోపాలయందు తాత్చర్యం ఉండడంవల్ల అనునయనం అన్యపరంగా, ఈర్వాదివ్యంగ్యపరంగా వివక్షితమా? ఇవ్వు డీమె నీకు తగిన, గర్హింపరాని (ప్రేమస్థానం అయింది అని అనునయం వివక్షితమా, మేమైతే ఇప్పుడు గర్హింపతగినవాళ్లం అయిపోయాం అనే అర్థం బోధించడానికి వివక్షితమా? రెండు విధాల కూడ స్వాభిప్రాయాన్ని ప్రకాశింపచేయడంవల్ల ఒక అర్ధాన్ని నిశ్చయించడంలో ప్రమాణం లేదు అని చెప్పబడింది. వివక్తితమైన అర్ధం స్వస్వరూపంలో ఉంటూనే (వాచ్యంగా తెలుస్తూనే) అన్యార్థపరం అవుతుంది (వివక్షితాన్యపరవాచ్యంలో). అది (వాచ్యార్థం) మరొక అర్ధంగా మారిపోతుంది (అర్భాంతరసంక్రమితవాచ్యంలో). లేదా 'దేవర' అని సంబోధించడంవల్ల, ఇది ఆ దేవరుడు మరొకతెతో సంబంధం కలిగి

తృతీయోద్దోతః 909 "ఉండడం చూచిన దేవరానురక్తయైన స్త్రీ పలికిన మాటయే. అనగా ఈ మాటలు పలికిన ప్తీకే అతడు దేవరు డని అర్ధం. వెనుకటి వ్యాఖ్యానంలో ఇతడు అ ప్రాఘుణికకు దేవరుడు గాన ఈ విధంగా పిలిచినట్లు చెప్పబడింది. అనగా ఈ మాటలు పలుకుతున్న వనితకు అతడు దేవరుడు కాడు, ఈ ్రాఘుణికకు దేవరుడు. అమెకు దేవరు డఉవడంచేత ఈమె ఆతనిని అలా సంబోధించింది అని మొదటి వ్యాఖ్యానంలో చెప్పుకోవాలి అని అర్ధం.

బాహుల్యేనేతి - అన్ని కావ్యాలలో రసాదితాత్సర్యం ఉంటుంది. 'స్నిగ్ధశ్యామల' ఇత్యాదిళ్లోకంలో వివప్రలంభశ్శంగారం, దాని వ్యభిచారులైన శోకావేగాలు కూడ చర్వణీయాలుగా ఉన్నాయి. అందుచేత ఇక్కడ రసధ్వని, భావధ్వనీ కూడ ఒకే వ్యంజకంచేత వ్యంజింపబడ్డాయి. ఈ విధంగా (అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకరూపం, సందిగ్ధరూపం, ఏకవ్యంజకగతం అయిన) త్రివిధనంకరాన్ని వ్యాఖ్యానించి సంసృష్టిని ఉదాహరిస్తున్నాడు - స్వవ్రఖేదేతి. అత్ర హీతి. లిప్తాదిశబ్దాలలో తిరస్కృతవాచ్యం, రామాదిశబ్దాలలో అర్భాంతరసంక్రమణం అని అర్ధం.

ధ్వన్యాలోకం

గుణీభూతవ్యబ్య్యసంకీర్ణత్వం యథా - “న్యక్కారో హ్యయమేవ మే యదరయః” ఇత్యాదౌ. యథా వా - శ్లో కర్తా ద్యూతచ్చలానాం జతుమయశరణోద్దీపనః సోఒభిమానీ

కృష్ణాకేశోత్తరీయవ్యపనయనపటు: పొణ్ణవా యస్య దాసాః,

రాజా దుఃశాసనాదేర్గురురనుజశతస్యాజ్ణరాజస్య మిత్రం

క్వాస్తే దుర్వోధనోఒసొ కథయత న రుషా ద్రష్పుమభ్యాగతెౌ స్వః

(121)

అత్ర హ్యలక్ష్యక్రమవ్యబ్యన్య వాక్యార్ధీభూతస్య వ్యభబ్య విశిష్టవాచ్యాభిధాయిభిః పదైః సంమిశ్రతా. అత ఏవ చ పదార్థా శ్రయత్వే గుణీభూతవ్యబ్యస్య, వాక్యార్ధాశయత్వే చ ధ్వనేః సంకీర్ణతాయామపి న విరోధః స్వప్రభేదాన్తరవత్‌. యథా హి ధ్వనిప్రభేదాన్తరాణి పరస్పరం సంకీర్యన్తే పదార్థ్ధవాక్యార్ధాశయత్వేన చ న విరుద్దాని.

910 ధ్వన్వాలోక్షః బాలానందిని

గుణీతి. గుణీభూతవ్యంగ్యంతో (ధ్వనియొక్క) సంకీర్ణత్వం ఎట్లనగా - “న్యక్కారో హ్యయమేవ మే యదరయః” (శ్లో. 81) ఇత్యాదిశ్లోకంలో. ఇంకా ఎట్లనగా-

కర్తా ఇతి. ఇది వేణీసంహారంలోని శ్లోకం. ద్యూతచ్భలానామ్‌= ద్యూత కపటాలకు(ను), కర్తా= చేసేవాడు, జతుమయశరణోద్దీపనః = లక్క ఇల్లు కాల్చినవాడు, అభిమానీ= అహంకారవంతుడు, కృష్ణాకేశోత్తీయవ్యపనయనపటు:= ద్రౌపదికేశాలను, ఉత్తరీయాన్ని తొలగించడంలో సమర్దుడూ, యస్య= ఎవనికి, పాల్గువావ= పాండవులు, దొసాః= దాసులో, సః= అట్టివాడు, దుఃశాసనాదేః= దుఃశాసనుడుమొదలైన, అనుజశతస్యవ= నూర్గురు తమ్ముళ్ళకు, గురు?జ= అన్న, అబ్గరాజన్య= కర్ణునియొక్క, మిత్రమ్‌= మిత్రుడు, రాజా= రాజు అయిన, అసౌ ఈ, దుర్యోధనః= దుర్యోధనుడు, క్వ = ఎక్కడ, ఆస్తే= ఉన్నాడు? కథయత= చెప్పండి. ద్రష్టుమ్‌= చూడడానికై, అభ్యాగతౌ స్వః= (మే మిద్దరం) వచ్చాం. రుషా= కోపంతో , న = రాలేదు.

. అశ్రేతి. ఇక్కడ వాక్యార్ధమైన అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యానికి వ్యంగ్యవిశిష్టవాచ్యాన్ని బోధించే పదాలతో కలయిక ఉన్నది. అందువలననే గుణీభూతవ్యంగ్యం పదార్థాలను ఆశ్రయించి ఉండి, ధ్వని వాక్యార్థాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్నప్పుడు అది తన ప్రభేదాలతో వలె సంకీర్ణత్వాన్ని పొందినా కూడ విరోధం లేదు. (ఇలాంటి పరిస్థితిలో ధ్వనికి గుణీభూతవ్యంగ్యంతో సంనృష్టియే కాకుండా సంకరం కూడా ఉండవచ్చును అని భావం). ధ్వనియొక్క ఇతరప్రభేదాలు ఏ విధంగా పదార్ధవాక్యార్థాలను ఆశ్రయించి ఉండడంచేత పరస్పరవిరుద్ధాలు కావో, అందుచేత నంకీర్ణత్వాన్ని పొందుతాయో అదే విధంగా (ధ్వనిగుణీభూతవ్యంగ్యాల విషయంలో కూడ), -

లోచనం ఏవం స్వప్రభేదం ప్రతి చతుర్భేదానుదాహృత్య గుణీభూతవ్యబ్యం ప్రతి ఉదాహరతి - గుణీభూతేతి. అత్ర హీతి - ఉదాహరణద్వయే౭పి. అలక్ష్యక్రమవ్యజ్య స్యేతి - రౌద్రస్య. వ్యజ్యవిశిష్టేత్యనేన గుణతా వ్యబ్యస్యోక్షా. పదైః ఇతి ఉపలక్షణే తృతీయా. తేన తదుపలక్షితా. యోఒర్థః వ్యబ్య్యగుణీభావేన వర్తతే తేన సంమిశ్రతా సంకీర్ష్ణతా సా చానుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావేన, సందేహయోగేన, ఏకవ్యఖ్ఞుకానుప్రవేశేన చేతి యథాసంభవము దాహరణద్వయే

తృతీయోద్దోతః ర యోజ్యా. తథాహి - 'మే యదరయః' ఇత్యాదిభిః సర్వైరేవ పదార్డే: కర్తేత్యాదిభిశ్చ విభావాదిరూపతయా రౌద్ర ఏవానుగృహ్యతే.

కర్తీత్యాదౌ చ ప్రతిపదం, ప్రత్యవాన్తరవాక్యం, ప్రతిసమాసం చ వ్యజ్యముత్ర్రేక్షితుం శక్యమేవేతి న లిఖితమ్‌. 'పాబ్సవా యస్య దాసాః ఇతి తదీయోక్త్యనుకారః. తత్ర గుణీభూతవ్యబ్య్యతాపి యోజయితుం శక్యా; వాచ్యస్వైవ క్రోధోద్దీపకత్వాత్‌. దాసైశ్చ కృతకృత్యైః స్వామీ అవశ్యం ద్రష్టవ్య ఇతి అర్థశక్యృనురణనరూపతాపి. ఉభయథాపి చారుత్వాదేకపక్షగ్రహే (ప్రమాణాభావః. ఏకవ్యళ్ఞుకానుప్రవేశస్తు తైరేవ పదైః గుణీభూతస్య వ్యబ్య్యస్య ప్రధానీభూతస్య చ రసస్య విభావాదిద్వారతయా అభివ్యజ్ఞనాత్‌. అత ఏవేతి. యతోఒత్ర లక్ష్యే దృశ్యతే తత ఇత్యర్థః. నను వ్యబ్య్యం గుణీభూతం ప్రధానం చేతి విరుద్ధమేవ. తత్‌ దృశ్యమానమపి అయుక్తత్వాన్న శ్రద్ధేయమిత్యాశబజ్క్య వ్యళ్ఞకభేదాత్తావన్న విరోధ ఇతి దర్శయతి - అత ఎవేతి. స్వేతి - స్వప్రభేదాన్తరాణి సంకీర్ణతయా పూర్వముదాహృతాని, తాన్యేవ దృష్టాన్తయతి. తదేవ వ్యాచప్టే = యథాహీతి. తథాత్రాపీత్యధ్యాహారోఒత్ర కర్తవ్యః. తథా హి ఇతి వా-పాఠః.

బాలానందిని

వివమితి. ఈ విధంగా ధ్వనియొక్క స్వప్రభేదాలను గూర్చి నాలుగు భేదాలను ఉదాహరించి ఇప్పుడు గుణీభూతవ్యంగ్యాన్ని గూర్చి ఉదాహరిస్తున్నాడు - గుణీభూతేతి. అత్రహీతి - ఈ రెండు ఉదాహరణలలోను కూడ. అలక్ష్యక్రమవ్యజ్ఞ స్యేతి - రౌద్రరసం యొక్క. వ్యజ్ఞవిశిష్ట అని చెప్పడంచేత వ్యంగ్యం గుణ మని చెప్పబడినది. పదైః అనేది ఉపలక్షణార్థంలో తృతీయ. అందుచేత అ పదాలచేత ఉపలక్షితమైన, అనగా జ్ఞాష్యమైన (గుర్తించబడిన) (ఇది 'సంకీర్ణతా'కి విశేషణం) ఏ అర్ధం గుణీభావంతో ఉంటుందో దానితో, సంమిశ్రతా= సంకీర్ణత్వం. ఈ సంకరం అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావంచేత, నందేహయోగంచేత, ఏకవ్యంజకానువ్రవేశంచేత మూడు విధాలుగా ఉన్నట్లు యథాసంభవంగా (ఎంతవరకు వీలు అవుతుందో అంతవరకు) రెండు ఉదాహరణలలోను అన్వయించాలి. ఎట్లనగా - 'మే యదరయః” ఇత్యాదిసమస్తపదార్థాలచేత, (రెండవ శ్లోకంలో) 'కర్తా' ఇత్యాదులచే విభావాదిరూపంలో ఉండి రౌద్రమే అనుగ్రహంచ బడుచున్నది. ( ఈ విధంగా అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకరూషపంశరర).

912 ధ్వన్యాలోకః

“కర్తా ఇత్యాదిశ్లోకంలో ప్రతిపదంలోను, ప్రతి అవాంతరవాక్యంలోను, ప్రతి సమాసంలోను కూడ వ్యంగ్యాన్ని ఊహించడానికి శక్యమే గాన వేరుగా వ్రాయలేదు. “పాణ్ణవా యస్య దాసాః” అనేది ఆ దుర్యోధనుని మాటల అనుకరణం. వాచ్యమే క్రోధోద్దీపకంగా ఉండడంవల్ల అక్కడ గుణీభూతవ్యంగ్యత్వాన్ని కూడ నిరూపించవచ్చు. కృతకృత్యులైన దాసులు తప్పక (ప్రభువుల్ని చూడాలి అని అర్ధశక్త్యు దృవానురణ నరూపధ్యని కూడ అక్కడనే చెప్పవచ్చు. రెండు విధాలా సుందరంగానే ఉంది గాన ఒక పక్షాన్ని గహించడంలో ప్రమాణం లేదు. ( ఈ విధంగా ఇక్కడ నందేహసంకరం). అవే పదాలు గుణీభూతవ్యంగ్యాన్నీ, విభావాదిద్వారా ప్రధానమైన రసాన్నీ వ్యంజింపచేయడంచేత ఏకవ్యంజకానుప్రవేశం ఉంది. (ఇది మూడవ రకమైన సంకరం). అత ఏవ చేతి - ఈ లక్ష్యంలో కనబడుతూన్నది గాన అని అర్ధం. నన్వితి - (ఆశంక) వ్యంగ్యం గుణీభూతం, ప్రఛానమైనదీ అనేది విరుద్ధమే. అందువల్ల లక్ష్యంలో కనబడినా అది అయుక్తం అవడంచేత విశ్వసించతగినది కాదు, అని ఆశంకించి వ్యంజకాలు వేరైనవి అవడం వల్ల విరోధం లేదు అని చూపుతున్నాడు - అత ఏవేతి. స్వేతి - స్వ(ధ్వని) ప్రభేదాంతరాలు సంకీర్ణము లయినట్లు వెనుక ఉదాహరించబడినవి గాన వాటినే దృష్పాంతంగా చూపుతున్నాడు. దానినే విశదీకరిస్తున్నాడు = యథా హీతి. ఇక్కడ “తథా అత్రాపి” అని అధ్యాహారం తెచ్చుకోవాలి. లేదా 'యధాహి' కి బదులు 'తథాహి' అని పాఠం ఉండి ఉండాలి.

ధ్వన్యాలోకం

కిం చ ఏకవ్యజ్యాశ్రయత్వే తు ప్రధానగుణభావః విరుధ్యతే, న తు వ్యభ్యభేదాపేక్షయా; తతోఒప్యస్య న విరోధః అయం చ సంకరసంసృష్టివ్యవహారో బహూనామేకత్ర వాచ్యవాచకభావ ఇవ వ్యళ్ఞకభావేఒపి నిర్విరోధ ఏవ మన్తవ్యః. యత్ర తు పదాని కానిచిత్‌ అవివక్షితవాచ్యాని అనురణనరూపవ్యభ్యవాచ్యాని వా తత్ర ధ్వనిగుణీభూతవ్యబ్గ్య్యయో: నంనృష్టత్వమ్‌. యథా-“తేషాం గోపవధూవిభలొససుహృదామ్‌” ఇత్యాదౌ. అత్ర హి'విలాససుహృదామ్‌" “రాధారహఃసాక్షిణామ్‌” ఇత్యేతే పదే ధ్వనిప్రభేదరూపే; 'తే', 'జానే'

తృతీయోద్దోతః 913 ఇత్యేతే చ పదే గుణీభూతవ్యబ్యరూపే. బాలానందిని

కించేతి. మరొక విషయం ఏమనగా - ఒకే వ్యంగ్యాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న ట్లయితే, అనగా ఒకే వ్యంగ్యార్భాన్ని ధ్వని అనీ గుణీభూతవ్యంగ్యం అనీ అన్నట్టయితే ప్రధానత్వగుణత్వాలకి విరోధం ఉంటుంది; కాని వ్యంగ్యాలు వేరైనప్పుడు విరోధం ఉండదు. ఆ కారణంవల్ల కూడ దీనికి విరోధం లేదు. వాచ్యవాచకభావంలో వలె వ్యంగ్యవ్యంజకభావంలో కూడ అనేకములు ఒక చోట కలిసినప్పుడు ఈ సంకర సంసృష్టివ్యవహారం విరోధరహితమే అని గ్రహించాలి. ఎక్కడైతే కొన్ని పదాలు అవివక్షితవాచ్యాలో కొన్ని అనురణనరూపవ్యంగ్యవాచ్యాలో అక్కడ ధ్వని గుణీభూతవ్యంగ్యాలకి సంసృష్టత్వం ఉంటుంది ఎట్లనగా - “తేషాం గోవవధూ విలాననుహృదామ్‌” “రాధారహః సాక్షిణామ్‌” అనే పదాలు ధ్వని ప్రభేదరూపాలు. 'తే “జానే' అనే పదాలు గుణీభూతవ్యంగ్యరూపాలు.

లోచనం

నను వ్యజ్ఞుకభేదాత ప్రథమభేదయోః పరిహారో 2 స్తు. ఏకవ్యజ్ఞుకానుప్రవేశే తు కిం వక్షవ్యమిత్యాశబ్క్య పారమార్ధికం పరిహారమాహ - కిం చేతియతః అన్యద్వ్యబ్యం గుణీభూతమ్‌, అన్యచ్చ ప్రధానమితి కో విరోధః? నను వాచ్యాలంకారవిషయే శ్రుతోఒ౭యం నంకరాదివ్యవహార:, నతు వ్యభ్య విషయే ఇత్యాశబజ్క్యాహ-అయం చేతి. మన్తవ్య ఇతి మననేన ్రతీత్యా తథా నిశ్చేయః; ఉభయత్రాపి ప్రతీతేరేవ శరణత్వాదితి భావః. ఏవం గుణీభూతవ్యబ్గ్య సంకరభేదాన్‌ త్రీనుదొాహృత్య సంసృష్టిముదాహరతి - ,యత్ర తు పదానీతి.' కాని చిదిత్యనేన సంకరావకాశం నిరాకరోతి. సుహృచ్భబ్దేన సాక్షిశబ్దేన చ అవివక్షితవాచ్యో ధ్వనిః, 'తే' ఇతి పదేన అసాధారణ గుణగణో ఒభివ్యక్తో ఒపి గుణత్వమవలమృతే; వాచ్యస్ట్యైవ న్మరణన్య ప్రాధాన్యేన చారుత్వహేతుత్వాత్‌. 'జానే' ఇత్యనేన ఉత్రేక్ర్యమాణానన్తధర్మవ్యజ్ఞాకేనాపి వాచ్యమేవ ఉగ్రేక్షణరూపం ప్రధానీ[క్రియతే - ఏవం గుణీభూతవ్యజ్యే ఒపి చత్వారః భేదాః ఉదాహృతాః. వ్‌కి

914 ధ్వన్యాలోక్షః బాలానందిని

వన్వితి. మొదటి రెండు భేదాలలో అనగా అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం చేత, సందేహయోగంచేత సంకరాలలో, వ్యంజకముల భేదాన్ని పట్టి దోషపరిహారం జరిగినా ఏకవ్యంజకానుప్రవేశసంకరంలో ఏమి చెప్పాలి అని ఆశంకించి పారమార్థికమైన (అన్నింటికీ వర్తించే) దోషపరిహారం చెవుతున్నాడు - కించేతి. తతో౭ఒపీతి - గుణీభూతవ్యంగ్యం వేరు; ప్రధానమైనది వేరు అయినప్పుడు విరోధం ఏముంది? నవ్వితి. ఈ సంకరాదివ్యవహారం వాచ్యాలంకారాల విషయంలో విన్నాంకాని వ్యంగ్యం విషయంలో వినలేదే - అని ఆశంకించుకొని చెవుతున్నాడు - అయం చేతి. మన్తవ్య ఇతి - మననం చేత, ప్రతీతిచేత (స్పష్టంగా తెలుస్తూండడంచేత) అ విధంగా నిశ్చయించదగినది. రెండు స్థలాలలోనూ రూడ సంకరసంసృష్టులను అంగీకరించడానికి ప్రతీతియే శరణం అని భావం. వివమితి. ఈ విధంగా మూడు గుణీభూతసంకరభేదాలు ఉదాహరించి నంసృష్టిని ఉదాహరిస్తున్నాడు - యత్ర తు పదానీతి. 'కాని చిత్‌ ఆనడం చేత (కొన్ని అవివక్షితవాచ్యాలు కొన్ని అనురణనరూపవ్యంగ్యవాచ్యాలు అనడంచేత) పంకరానికి అవకాశాన్ని నిరాకరిస్తున్నాడు. 'సుహృత్‌' శబ్బంచేత “సాక్షి శబ్దంచేత అవివక్షితవాచ్యధ్వని. 'తే' అనే పదంచేత అసాధారణగుణగణం వ్యంగ్యం అయినా వాచ్యమైన స్మరణమే అక్కడ ప్రధానంగా చారుత్వానికి హేతువు అవడంవల్ల అది గుణత్వాన్నే (అహప్రాధాన్యాన్నే) పాందుతుంది. 'జానే' అనేది ఊహింపబడే అనంతధర్మాలను వ్యంజింపచేసినా ఉత్ర్రేక్షణరూపమైన వాచ్యమే ప్రధానం చేయబడుతుంది. ఈ విధంగొ గుణీభూతవ్యంగ్యంలో కూడ నాలుగు భేదాలు ఉదాహరించబడ్డాయి.

ధ్వన్యాలోకం

వాచ్యాలంకారసంకీర్ణత్వమలక్ష్య క్రమవ్యజ్య్యాపేక్షయా రసవతి సొలంకారే కావ్యే సర్వత్ర సువ్యవస్థితమ్‌. ్రభేదాన్తరాణామపి కదాచిత్సంకీర్ణత్వం భవత్యేవ. యథా మమైవ - - శ్లో యా వ్యాపారవతీ రసాన్‌ రసయితుంకా చిత్కవీనాం నవా

దృష్టిర్యా పరినిష్టితార్థవిషయోన్నేషా చ వైపళ్చితీ,

తే ద్వే అప్యవలమృ్య విశ్వమనిశం నిర్వర్ణయన్లో వయం

శ్రాన్తా నైవ చ లబ్ధమబ్ధిశయన త్వదృక్తితుల్యం సుఖమ్‌. (122)

తృతీయోద్దోతః 915

ఇత్యత్ర విరోధాలంకారేణ అర్భానరనంక్రమితవాచ్యన్య ధ్వనిప్రభేదస్య సంకీర్ణత్వమ్‌.

బాలానందిని

వాచ్యేతి. రసవత్తులూ -అలంకారసహితములూ అయిన అన్ని కావ్యాలలోను అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్యా పేక్షచేత, అనగా దాని దృష్ట్యా, వాచ్యాలంకారసంకీర్ణత్వం చక్కగా వ్యవస్థితమై ఉంది. వ్రభేదాంతరాలకి కూడా (అలక్ష్యక్రమాలు కాని ఇతర ధ్వని ప్రభేదాలకు కూడా) ఒకప్పుడు సంకీర్ణత్వం ఉంటుంది. ఉదాహరణకు నా శ్లోకమే ఎట్లనగా -

యా ఇతి - రసాన్‌ = రసములను, రనయితుమ్‌=రసింపచేయడానికి, వ్యాపారవతీ=వ్యాపారం గల, కవీనామ్‌= కవులయొక్క, కొ చిత=ఒకానొక, నవా=నూతనమైన, యా=ఏ, దృష్టి:=దృష్టికలదో, పరినిష్టితార్థవిషయోన్మేషా= పరినిష్టితమైన (నిశ్చితమైన) అర్భాల విషయంలో వికాసం గల, వైపశ్చితీ= పండితుల సంబంధమైన, యా= ఏ దృష్టి ఉన్నదో, తే ద్వే అపి= ఆ రెండు దృష్టులను కూడ, అవలమ్బ్య=అవలంబించి, అనిశమ్‌= ఎల్లప్పుడూ, విశ్వమ్‌=ప్రపంచాన్ని, నిర్వర్ణయన్తః= చూస్తున్న వయమ్‌=మేము, శ్రాన్తాః=అలిసిపోయినాము. అబ్ధిళయన=ఓ| క్షీరాబ్ధశయనా! త్వదృ్భక్తితుల్యమ్‌=నీ భక్తితో నమానమైన, నుఖవు=నుఖము, నైవ చ లబ్ధమ్‌ =పాందబడలేదు.

ఇత్యత్రేతి - దీనిలో అర్భాంతరనంక్రమితవాచ్యం అనే ధ్వనిభేదానికి విరోధాలంకారంతో సంకీర్ణత్వం.

లోచనం

అధునా అలంకొారగతాన్‌, తాన్‌ దర్శ్మయతి- వాచ్యాలంకారేతి. వ్యబ్యత్వే త్వలంకారాణాముక్తభేదాష్టక ఏవాన్తర్భావ ఇతి వాచ్యశబ్ద్బస్యాశయః. కావ్య ఇతి. ఏవంవిధమేవ హి కావ్యం భవతి. సువ్యవస్థితమితి - “వివక్ష తత్పరత్వేన” ఇతి ద్వితీయోద్ద్యోతమూలోదాహరణేభ్యః సంకరత్రయం సంసృష్టిశ్చ లభ్యత ఏవ. “చలాపాజ్లాం దృష్టిమ్‌” ఇత్యత్రహి రూపకవ్యతిరేకస్య ప్రాగ్వ్యాఖ్యాతన్య శృబ్ణారానుగ్రాహకత్వమ్‌. స్వభావోక్తేః శృబ్ణారస్య చ ఏకానుప్రవేశః. “ఉప్పహజాయా” ఇతి గాథాయాం పామరస్వభావోక్తిర్వా

916 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వనిర్వా ఇతి ప్రకరణాద్యభావే ఏకతరగ్రాహకం ప్రమాణం నాస్తి, యద్యప్యలంకారః రసమ్‌ అవశ్యమనుగృప్హాతి, తథాపి 'నాతినిర్వహచైషితా' ఇతి యదభి[ప్రాయేణోక్తం తత్ర సంకరాసంభవాత్‌ సంసృష్టిరేవ అలంకారేణ రసధ్వనేః. యథా - “బాహులతికాపాశేన బద్దా దృఢమ్‌” ఇత్యత్ర. ప్రభేదాన్తరాణామపీతి. రసాదిధ్వనివ్యతిరిక్తానామ్‌. బాలానందిని

అధునేతి. ఇప్పుడు అలంకారగతాలైన భేదాలను చూపుతున్నాడు - వాచ్యాలంకొారేతి. అలంకారాలు వ్యంగ్యాలయితే. వాటికి పైన చెప్పిన ఎనిమిది భేదాలలోనే అంతర్భావం, అని 'వాచ్య' శబ్దం ప్రయోగించడంలో అభిప్రాయం. కావ్య ఇతి. ఇలాంటిదే కదా “కావ్యం” అవుతుంది అని భావం. సువ్యవస్థితమితి. “వివక్షా తత్పరత్వేన” (కా.2.18) అనే సందర్భంలో ఇచ్చిన మూలోదాహరణాలలోనే సంకరత్రయమూ, సంనృష్టీ కూడ లభిస్తుంది. “చలాపాజ్లామ్‌” (శ్లో.30) అనే చోట పూర్వం వివరించబడిన రూపకవ్యతిరేకం (రూపకసహితవ్యతిరేకం) శృంగారాను గ్రాహకంగా ఉంది. స్వభావోక్తి శృంగారం ఈ రెండింటికీ ఒక చోట (శ్లోకంలో) అను వ్రవేశం. (ఈ విధంగా రెండు విధాలైన నంకరాలున్నా యని భావం) “ఉప్పహజాయా” (శ్లో, 121) అనే గాథలో పామరస్వభావోక్తియా లేక ధ్వనియా అని ఒకదాన్ని నిర్ణయంచడానికి ప్రకరణాదు లేవీ లేక పోవడం చేత ప్రమాణం ఏదీ లేదు. (ఇది సందేహసంకరానికి ఉదాహరణం). యద్యపీతి. అలంకారం తప్పకుండా రసాన్ని అనుగ్రహిస్తుంది. అయినా కూడ “నాతినిర్వహటైషితా” (5౯.2.18) అని ఏ అభిప్రాయంచేత చెప్పబడిందో (అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం అలంకారానికీ రసానికీ మధ్య లేదనే ఏ అభిప్రాయంఛేత చెప్పబడిందో) దానిని అనుసరించి సంకరం అసంభవం గాన రసధ్వనికి అలంకారంతో సంసృష్టిమాత్రమే. ఎట్లనగా - “బాహులతికాపాశేన బద్ద్వా దృఢమ్‌” (శో.36) అనే శ్లోకంలో. (దీనిలో రూపకాలంకారంతో రసానికి సంసృష్టియే అని భావం) వ్రభేదాన్తరాణామపీతి: రసాదిధ్వనివ్యతిరిక్తమైనవాటికి

లోచనం

వ్యాపారవతీతి. నిష్పాదనప్రాణో హి రస ఇత్యుక్తమ్‌. తత్ర

విభావాదియోజనాత్మికా వర్ణనా తతః ప్రభృతి ఘటనాపర్యన్తా క్రియా వ్యాపారః,

తృతీయోద్దోత: 917 తేన సతతయుక్తా. రసానితి - రస్యమానతాసారాన్‌ స్థాయిభావాన్‌, రసయితుమ్‌ రస్యమానతాపత్తియోగ్యాన్‌ కర్తుమ్‌ కొచిదితి లోకవార్తా పతితబోధావస్థాత్యాగేన ఉన్మీలన్తీయ అత ఏవ తే కవయః, వర్ణనాయోగా త్తేషామ్‌. నవేతి. క్షణే క్షణే నూతనైర్నూతనై: వైచిశత్రైః జగన్తి ఆసూత్రయన్తీ, దృష్టిరితి - ప్రతిభారూపా. తత్ర దృష్టిః చాక్తుషం జ్ఞానం షాడబాది రసయతిీతి విరోధాలంకారః. అత ఏవ నవా. తదను గృహీతళ్చ ధ్వనిః. తథాహి - చాక్తుషం జ్ఞానం న అవివక్షితమ్‌; అత్యన్త్వమసంభవాభావాత. న చాన్యపరమ్‌; అపి త్వర్థాన్తరే ఐన్టియికవిజ్ఞానాభ్యాసోల్లసితే ప్రతిభానలక్షణేఒర్జే సంక్రాన్తమ్‌. సంక్రమణే చ విరోధః అనుగ్రాహక ఏవ, తద్వక్ష్యతి- విరోధాలంకారేణేత్యాదినా. యా చైవం విధా దృష్టిః. పరినిష్టిత: అచల: అర్ధవిషయే నిశ్చేతవ్యే విషయే ఉన్మేషో యస్యాః. తథా పరినిష్టితే లోకప్రసిద్ధేఒ ర్భే న తు కవివదపూర్వస్మి న్నర్ధే ఉన్మేషో యస్యాః సా. విపశ్చితామియం వైపళ్ళితీ. తే అవలమేేతి. కవీనామితి, వైపశ్చితీ ఇతి వచనేన నాహం కవిః, న పణ్గితః ఇత్యాత్మనః అనౌద్ధత్యం ధ్వన్యతే. అనాత్మీయమపి దరిద్రగ్గహ ఇవ ఉపకరణతయా అన్యత ఆహృతమేతన్మయా దృష్టిద్యయమిత్యర్థ:. తేద్వే అపీతి-న హ్యేకయా దృష్ట్యా సమ్యక్‌ నిర్వర్ణనం నిర్వహతి. బాలానందిని

వ్యాపారవతీతి. రసానికి ప్రాణం నిష్పాదననమె అని చెప్పబడింది కదా? విభావాదులను కూర్చడమనే స్వరూనం గల వర్ణన, అది మొదలు శబ్బార్ధాల ఘటన (కూర్చు) వరకు ఉన్న క్రియ “వ్యాపారం. ఆ వ్యాపారంతో ఎల్లప్పుడూ కూడినది. రసానితి. 'రసాన్‌' అనగా - రస్యమానత్వమే (ఆస్వాదించబడడమే) సారంగా గల స్థాయిభావాలను. రసయితుమ్‌= రస్యమానత్వాన్ని పాండదానికి యోగ్యమైన వాటినిగా చేయుటకు. కొచిదితి - లోకవార్తకు చెందిన (లౌకికమైన) బోధావస్థను (జ్ఞానాన్ని) విడవడంచేత వికసించేది. అందువల్లనే వాళ్లు కవులు. వాళ్లలో వర్ణనం ఉంటుంది కదా? నవేతి- క్షణక్షణఐంలోను నూత్స్నవినూత్సాలైన వైచిత్రాలతో జగత్తులను బంధిస్తుంది. (వైచిత్రాలను సమకూరుస్తుంది). దృష్టిః - ప్రతిభారూపమైన దృష్టి

918 భ్వన్వాలోక్షః ఇక్కడ దృష్టి అనగా నేత్రాలవల్ల కలిగే జ్ఞానం. దృష్టి షాడబాదులను (షాడబం అనగా అనేకసుగంధద్రవ్యాదులు చేర్చి తయారుచేసిన మధురచోష్యం లేదా పేయం) ఆస్వాదిస్తుంది అనిచెప్పడంచేత విరోధాలంకారం. అందుచేతనే ఇది 'న వా' అని చెప్పబడింది. దానిచేత ధ్వని అనుగ్రహించబడింది. ఎట్లనగా - చాక్షుషజ్ఞానం అత్యంతం అసంభావ్యం కాదు గాన అవివక్షితం కాదు. (కవిలో ఉన్న చంద్రోదయాది చాక్తుష జ్ఞానం కూడ రసనిష్పాదనానికి ఉపయోగిస్తుంది కదా?) అన్యపరం(వ్యంగ్యపరం) గా వివక్షితం కూడ కాదు. మరేమనగా ఇది - ఆ యా ఇంద్రియాలవల్ల కలిగే జ్ఞానం యొక్క అభ్యాసంచేత (ప్రకాశితమైన ప్రతిభారూపమైన అర్ధంలో సంక్రమించింది. (ఇక్కడ దృష్టి (చాక్షుభిజ్ఞానం) అనగా ప్రతిభ అని అర్ధం అని భావం). ఈ విధంగా అర్భాంతరసంక్రమణానికి విరోధం అనుగ్రాహకం. (విరోధం ఉండడంవల్లనే ఈ అర్ధం చెప్పబడింది అని అర్థం). ఈ విషయమై. “విరోధాలంకారేణ” ఇత్యాదికంచేత చెప్పబోతున్నాడు యేతి:- ఈ విధమైన ఏ దృష్టి ఉన్నదో అదీ, - పరినిష్టితః = నిశ్చయించవలసి ఉన్న అర్థం (తత్త్వం) విషయంలో నిశ్చలమైన, ఉన్మేషం కలది- పరినిష్టితార్థవిషయోన్మేషం. మరాక అర్థం చెపుతున్నాడు - తథా ఇతి. పరినిషస్టితమైన అనగా ఒక ప్రసిద్ధమైన అర్ధంలో అంతే కాని కుల వలె అపూర్వమైన (నూతనమైన) అర్ధంలో కాదు, ఉన్న్మేషం (వికాసం) దేనికో అట్టి , వైపశ్చితీ = పండితులకు సంబంధించిన దృష్టి. తే అవలమ్మ్చ్యేతి - 'కవీనామ్‌' అని, 'వైపశ్చితీ' అనీ అనడం చేత నేను కవినీ కాను, పండితుడనూ కాను అని తన అనౌద్ధత్యం (గర్వరాహిత్యం) ధ్వనించబడుతున్నది. ఈ దృష్టిద్వయం నాది కాకపోయినా, దరిద్రుడు ఇతరుల ఉపకరణాలు తన ఇంటికి తీసికొనివచ్చి (ఎరువుతెచ్చికొని) ఉపయోగించుకొన్నట్టు, నేను మరొకరినుండి తీసుకున్నాను అని అర్థం. తే ద్వే అసి ఇతి - ఒక దృష్టిలో (కంటితో) బాగా చూడడం జరగదు కదా? లోచనం

విశ్వమితి - అశేషమ్‌. అనిశమితి - పునః పునః, అనవరతమ్‌, నిర్వర్ణయన్న్తః వర్ణనయా తథా నిశ్చితార్థం వర్ణయన్తః ఇద మిళ్ళమితి పరామర్శానుమానాదినా నిర్భజ్య నిర్వర్ణనం కిమత్ర సారం స్యాదితి తిలశస్తిలశః విచయనమ్‌. యచ్చ నిర్వర్హ్యతే తల్‌ ఖలు మధ్యే వ్యాపార్యమాణయా మధ్యే చార్థవిశేషేషు నిశ్చితోన్మేషయా నిశ్చలయా దృష్ట్యా సమ్యజ్నిర్వర్గితం భవతి. వయమితి - మథ్యాతత్త్వదృష్ట్యాహరణవ్యసనినః ఇత్యర్థః. శ్రాన్హా ఇతి - న కేవలం సారం న లబ్ధం యావత్‌ ప్రత్యుత ఖేదః ప్రాప్త ఇతి

తృతీయోద్దోతః &819 భావ: చశబ్దస్తుశబ్దస్యార్ధే. అబ్బిశయనేతి - యోగనిద్రయా త్వమత ఏవ సారస్వరూపవేదీ న్వరూపావస్థిత ఇత్యర్థః. శ్రాన్తన్య శయనస్థితం ప్రతి బహుమానో భవతి. త్యదృక్తీతి. త్వమేవ పరమాత్మస్వరూపః విశ్వసారః తన్య భక్షి; శ్రద్దాపూర్వక ఉపాసనాక్రమజః తదావేశః తేన తుల్యమపి న లబ్ధమ్‌. ఆస్తాం తావత్తజ్ఞాతీయమ్‌. బాలానందిని

విశ్వమితి - నమస్తమైన. అనిశమ్‌ ఇతి - మాటిమాటికి, నిరంతరమూ, నిర్వర్ణయన్తః= వర్ణనచేత చూస్తున్నవారమై ( ఇది మొదటి దృష్టి) అట్లే నిశ్చితార్థరూపంలో ఇది ఇట్లు అని పరామర్శ- అనుమానాదులచేత విభజించి చూస్తున్న వాళ్లమై (ఇది రెండవదృష్టి) నిర్వర్ణనం అనగా “ఇక్కడ సారం ఏది అయి ఉంటుంది” అని తిలశః తిలశః చేసి, (చిన్నచిన్న ముక్కలు చేసి) అన్వేషించడం. ఏదైతే పరిశీలించబడుతుందో అది మధ్యమధ్య ప్రసరింపచేయబడేదీ, మధ్య మధ్య అర్ధవిశేషాలలో నిశ్చితమైన వికాసం కలదీ అయిన దృష్టిచేత బాగా చూడబడుతుంది కదా? వయమితి. మిథ్యాదృష్టి తత్వదృష్టులను గ్రహించడంలో వ్యసనం గల మేము, (కవిదృష్టి మిథ్యాదృష్టి. విపశ్చిద్దృష్టి తత్వదృష్టి). శ్రాన్తా ఇతి - సారం పాందబడకపోవడమే కాకుండా పైగా అలసట పాందబడింది అని భావం. “చ' శబ్దం “తు' శబ్దార్థంలో ప్రయోగించబడింది. (నైవతు లట్బమ్‌ - కాని సుఖం పాందబడలేదు అని అర్థం). అబ్బిశయనేతి. నువ్వు యోగనిద్రలో, అందువల్లనే సారస్వరూపం తెలిసినవాడవై, న్వస్వరూపంలో ఉన్నావు అని అర్ధం. అలిసిపోయిన వానికి శయనంమీద ఉన్నవాని విషయంలో బహుమానబుద్ది - ఇతడు ఎంత అదృష్టవంతుడు అనే బుద్ధి- కలుగుతుంది. త్వదృక్తీతి - పరమాత్మస్వరూపుడవైన నువ్వే ప్రపంచసారభూతుడవు. అట్టివానియందు భక్తి అనగా శ్రద్ధాపూర్వమైన ఉపాఫనాగక్రమంవల్ల కలిగిన తత్స్వరూపావేశం;) అంత:కరణవృత్తి తదాకారంగా అవడం. దానితో సజాతీయమైనది లభించకపోవడం మాట అటుంచి దానితో తుల్యమైనది కూడ పొందబడలేదు.

లోచనం

ఏవం ప్రథమమేవ పరమేశ్వరభక్తిభాజః కుతూహలమాత్రావలమ్బిత కవిప్రామాణి కోభయవృత్తేః పునరపి పరవేశ్వరభక్తివిశ్రాన్తిరేవ యుక్తేతి మన్వానస్యేయముక్తి?. సకలప్రమాణపరినిశ్చితదృష్పాదృష్టవిశేషజం యత్‌ సుఖం, యదపి వా లోకోత్తరం రసచర్వణాత్మకం తత ఉభయతో౭పి

920 ధ్వన్వాలోక్షః పరమేశ్వరవిశ్రాన్న్యానన్లః ప్రకృష్యతే. తదానన్దవిపష్పణ్మాత్రావభాసో హి రసాస్వా ద ఇత్యుక్తం ప్రాగస్మాభిః. లౌకికం తు సుఖం తతో =పి నికృష్టప్రాయం బహుతరదుఃఖానుషజ్లాదితి తొత్పర్యమ్‌. త(తైవ దృష్టిశబ్దాపేక్ష్రయా ఏకపదాను ప్రవేశః. దృష్టిమవలమృ్బ్య నిర్వర్ణనమితి విరోధాలంకారో వా అశ్రీయతామ్‌, అన్ధపదన్యాయేన దృష్టిశబ్దః అత్యన్తతిరస్కృతవాచ్యో వాస్తు. ఇత్యేకత రనిశ్చయే నాస్తి ప్రమాణమ్‌. ప్రకారద్వయేనాపి హృద్యత్వాత్‌. న చ పూర్వత్రాష్యేవం వాచ్యమ్‌; న వా శబ్దేన శబ్బశక్ష్యనురణనయా విరోధస్య సర్వథావలమృనాత్‌. బాలానందిని

ఏివమితి : ఈ విధంగా మొదటినుంచీ పరమేశ్వరభక్తి ఉన్నవాడై కుతూహలమాత్రం చేత కవివృత్తినీ, (ప్రామాణికవృత్తినీ రెండింటినీ అవలంబించి, చివరికి పరమేశ్వరభక్తి యందు విశ్రాంతియే యుక్తప్టునది అనుకొనే వాని మాట ఇది. సకలవ్రమాణాలచేత నిశ్చితమైన, దృష్టములూ అదృష్టములూ అయిన విషయవిశేషాలవల్ల ఏ సుఖం కలుగుతుందో, రసచర్వణాత్మకమైన లోకోత్తరమైన ఏ సుఖం ఉన్నదో ఆరెండింటికంటె కూడ పరమేశ్వర విశ్రాంత్యానందం ప్రకృష్ణంగా ఉంటుంది. రసాస్వాదం పరమాత్మానందం యొక్క తుంపర్ల ఆవభాసం మాత్రమే అని వెనుక మేము చెప్పి ఉన్నాము. అనేకదుఃఖాలతో సంబంధించి ఉండడంవల్ల లౌకికం దానికంటె కూడ నికృష్టప్రాయమైనది అని తాత్పర్యం. శ్లోకంలో 'దృష్టి' శబ్బ్దాపేక్షచేత ఏకపదానుప్రవేశం. అనగా “దృష్టి పదంలో అర్భాంతరసం(క్రమితవాచ్యధ్వనికి విరోధాలంకారంతో ఏకపదానుప్రవేశరూపసంకరం అని అర్ధం. ఈ విధంగా ఇక్కడ వెనక చేప్పినట్టు అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావరూపసంకరం, ఏకపదానుప్రవేశరూపసంకరం కూడా ఉన్నాయి. దృష్టీతి - దృష్టిని అవలంబించి చూడడం అని విరోధాలంకారమైన గ్రహించవచ్చును. అనగా"తే ద్వే అస్యవలమృ్య" “అఆ రెండు దృష్పులను అవలంబించి” అన్నప్పుడు దృష్టి అనగా చూడడం గాన “చూడడం చేత చూస్తున్నాము” అని విరోధం అని భావం. లేదా “నిః శ్వాసాన్టః” అన్నప్పుడు 'అన్గ' పదం విషయంలో చెప్పినట్లు “దృష్టి శబ్దం అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యం అయినా కావచ్చు. అట్లయినా 'ప్రతిభ' అనే అర్భానిి జొాధించవచ్చును అని అర్థం. ఈ విధంగా రెండు 'ప్రకారాలలోను మనోహరంగానే ఉంది గాన ఒక దానిని నిశ్చయించడానికి ప్రమాణం ఏది లేదు. (అందుచేత సందేహసంకరం అని అర్ధం) న

తృతీయోద్దోతః 921 చేతి. వెనక కూడ (“యా దృష్టిః రసాన్‌ రసయితుం వ్యాపారవతీ” అన్నప్పుడు కూడ) ఇట్టే అని చెప్పడం కుదరదు. ఎందువల్లననగా - “న వా' శబ్దం శబ్దశక్త్యనురణనచేత అన్ని విధాలా విరోధాన్ని అధారంగా చేనుకున్నది. ధ్వన్యాలోకం వాచ్యాలంకారసంసృష్టత్వం పదాపేక్షయైవ - యత్ర హి కానిచి త్పదాని వాచ్యలంకారభాజ్డీ కానిచిచ్చ ధ్వనిప్రభేదయుక్తాని. యథా- శ్లో. దీర్చీకుర్వన్‌ పటు మదకలం కూజితం షారసానాం ప్రత్యూషేషు సుటితకమలామోదమైత్రీకషాయః, యత్ర ప్రీణాం హరతి సురతగ్గానిమజ్లానుకూల: సిప్రావాతః ప్రియతమ ఇవ ప్రార్థనాచాటుకారః. (మేఘ.1.31) (123) అత్ర హి మైత్రీవదమవివక్షితవాచ్యో ధ్వనిః. వదాన్తరే ప్వలంకారాన్తరాణి. బాలానందిని వాచ్యాలంకారేతి. వాచ్యాలంకారసంసృష్టత్వం (వ్యంగ్యం వాచ్యాలంకారంతో నంనృష్టి పొందడం) పదాపేక్షచేతనే (పదాలను పట్టి మాత్రమే). ఎక్కడ కొన్ని పదాలు వ్యాచ్యాలంకారాలను పొంది ఉంటాయో, కొన్ని పదాలు ద్వనిభేదాలతో కూడి ఉంటాయో అక్కడనే వీటి సంసృష్టి. ఎట్లనగా - దీర్హీకుర్వన్నితి. యత్ర =ఎక్కడ, సారసానామ్‌=సారసపక్షులయొక్క, మదకలమ్‌= మదంచేత మధురమైన, కూజితమ్‌= కూతను, పటు=అధికంగా, దీర్ధీకుర్వన్‌=దీర్ధం చేస్తూన్నదీ, స్ఫుటితకమలామోదమైత్రీకషాయ:=వికసించిన పద్మాల సువాసనచేత కషాయమూ, అబ్గానుకూలః=శరీరానికి అనుకూలంగా ఉండేదీ అయిన, సిప్రావాతః= సిప్రానదెమీదినుండి వచ్చే గాలి, ప్రత్యూషేషు=ఉషఃకాలములయందు, (ప్రార్ధనా చాటుకారః=(ప్రార్ధనారూపమైన చాటువాక్యములు(ప్రీతికరమైన మాటలు) పలుకుచున్న, పటియతమ: ఇవ=ప్రియతముడు వలె, స్రీణామ్‌=స్రీలయొక్క, సురతగ్గానిమ్‌= సురతశ్రమను, హరతి=హరించుచున్నదో.

922 ధ్వన్వాలోకః

అగ్రేతి - ఇక్కడ “మైత్రీ పదం అవివక్షితవాచ్యధ్వని. ఇతరపదాలలో అలంకారాంతరాలు ఉన్నాయి.

లోచనం

ఏవం సంకరం త్రివిధముదాహృత్య సంసృష్టిముదాహరతి - వాచ్యేతి. సకలవాక్యే హి యద్యలంకారో౭ఒపి వ్యజ్య్యార్గోఒపి ప్రధానం తదానుగ్రాహ్యాను గ్రాహకత్వసంకర;. తదభావే తు అసంగతిరితి అలంకారేణ వా ధ్వనినా వా పర్యాయేణ ద్వాభ్యామపి వా యుగపత్‌ పదవిశ్రాన్తాభ్యాం భావ్యమితి త్రయో భేదాః. ఏతద్గర్భీకృత్య సావధారణ మాహ - పదాపేక్షయైవేతి. యత్ర అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం ప్రత్యాశంకాపి నావతరతి తం తృతీయమేవ ('ప్రకారముదాహర్తుముపక్రమతే - యత్ర హీతి. యస్మాద్యత్ర కాని చిదలంకారభాజ్డీ, కాని చిత్‌ ధ్వనియుక్తాని యథా దీర్చీకుర్వన్నిత్యత్రేతి. తథావిధపదాపేక్షయైవ వాచ్యాలంకారసంసృష్టత్వమితి ఆవృత్త్యా పూర్వగ్రస్థేన సంబన్ధః. అత్ర హీత్తి- అత్రత్య: హిళశబ్ద : మైత్రీపదమిత్యస్యానన్తరం యోజ్య ఇతి గ్రస్థసంగతి:.

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా త్రివిధనంకరాన్ని ఉదావారించి నంనృష్టిని ఉదాహరిస్తున్నాడు - వాచ్యేతి. సకలవాక్యంలో అలంకారం ప్రధానం అయి వ్యంగ్యార్థం కూడ ్రధానమైతే అప్పుడు అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకత్వసంకరం ఉంటుంది. అది (సంకరం) లేకపోతే అసంగతంగా ఉంటుంది. అందుచేత అలంకారం కాని, ధ్వని కొని పర్యాయంచేత (ఒకసారి అలంకారం, ఒకసారి ధ్వని) లేదారెండూ కలిసి ఒకే పర్యాయం కాని పదాలలో విశ్రాంతాలు కావాలి. ఈ విధంగా మూడు భేదాలు. ఈ విషయాన్ని గర్భంలో ఉంచుకొని నిశ్చయపూర్వకంగా పదా'పేక్షయైన అని చెపుతున్నాడు. సకలవాక్యంలో అయితే సంకరమే కాబట్టి సంసృష్టి పదాలను పట్టి మాత్రమే ఏర్పడుతుంది అని అర్ధం. ఆ నంసృష్టి, అలంకారం పదవిశ్రాంతం అవడం, ధ్వని పదవిశ్రాంతం అవడం, రెండూ పదవిశ్రాంతా లవడం అనే భేదాన్ని పట్టి త్రివిధాలని అర్థం.

యత్రేతి . ఏ కొరణం వల్ల ఎక్కడైతే అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం ఉంటుందనే ఆళంకకు కూడా అవకాశం ఉండదో అలాంటి మూడవ ్రకారాన్నే ఉదాహరించడానికి

తృతియోద్దోతః 923 ఉపక్రమిన్తున్నాడు - యత్ర హీతి. “దీర్చీకుర్వన్‌" ఇత్యాదిశ్లోకంలో వలె ఎక్కడ కొన్ని పదాలు అలంకారాలు కలవై ఉంటాయో, కొన్ని ధ్వనితో కూడినవి అయి ఉంటాయో అక్కడ, ఆ కారణంవల్ల, ఆ విధమైన పదాల అపేక్షచేతనే వాచ్యాలంకారనంసృష్టత్వం అని ఆఅవృత్తిచేత పూర్వగ్రంథంతో సంబంధం (అన్వయం) చెయ్యాలి.

అత్రహీతి. ఇక్కడ ఊన్న 'హి' శబ్దం 'మైత్రీపదం” తరవాత చేర్చాలి అని గ్రంథసంగతి. “అత్ర మైత్రీపదం హి” అని అన్వయించుకోవాలని అర్ధం.

లోచనం

దీర్జీకుర్వన్నితి - సిప్రావాతేన హి దూరమప్యసౌ శబ్లో నీయతే. తథా సుకుమారపవనస్పర్శజాతహర్నా చిరం కూజన్తి; త్కూజితం చ వాతాన్దోలిత సిప్రాతరంగజమధురశబ్దమిశ్రం భవతీతి దీర్ధత్వమ్‌. పట్వితి. తథాసా సుకుమారో వాయుః యేన తజ్జః శబ్దః సారసకూజితమపి నాభిభవతి, ప్రత్యుత తత్సబ్రహ్మచారీ తదేవ దీపయతి. న చదీపనం తదీయమనుపయోగి యతః తన్మదేన కలం మధురమాకర్ణనీయమ్‌. ప్రత్యూషేష్వితి. ప్రభాతన్య తథావిధసేవావసరత్వమ్‌. బహువచనం సదైవ తతైషా హృద్యతేతి నిరూపయతి. స్ఫుటితాన్యన్తర్వర్తమానమకరన్తభరేణ. తథా స్ఫుటితాని వికసితాని నయన హారీణి యాని కమలాని తేషాం యః ఆమోదః తేన యా మైత్రి అభ్యాసాజ్లావియోగపరస్పరానుకూల్యలాభు తేన కషాయః ఉపరక్తః, మకరన్దేన చ కషాయవర్ణీకృత:, ప్రీణామితి:- సర్వస్య తథావిధస్య త్రైలోక్య సారభూతస్య య ఏవం కరోతి సురతకృతాం గ్గానిం తాన్తిం హరతి. అథ చ తద్విషయాం గ్లానిం పునఃసంభోగాభిలాషోద్దీపనేన హరతి.

బాలానందిని

దీర్హీకుర్వన్నితి = సిప్రానదీవాతంచేత ఆ శబ్దం దూరంగా కూడ తీసికొని వెళ్లబడుతున్నది. అట్లే (మరొక అర్థం) సుకుమారమైన పవనంయొక్క స్పర్శచేత సంతోషాతిశయం కలగగా అవి చాలసేపు కూస్తున్నాయి. ఆ కూజితం గాలిచేత కదల్బబడిన సిప్రాతరంగాలనుండి పుట్టిన మధురశబ్దంతో కలుస్తూండడంచేత దీర్ధం అవుతున్నది. పట్వితి - ఆ వాయువు ఎంత సుకుమారమైన దనగా - దాని వలన కలిగిన శబ్దం సారసపక్తుల కూజితాన్ని కప్పివేయకుండడమే కాకుండా దానితో సమానమై

924 ధ్వన్యాలోక్షః దానినే ఉద్దీపింపచేస్తూన్నది. అవి చేసే దీపనం.అనుపయోగి కాదు ఎందువలన అనగా అది మదంచేత కలమై, మధురమై వినడానికి సొంపుగా ఉన్నది. ప్రత్యూషేష్వితి. ప్రభాతసమయమే అ విధమైన సేవ చేయడానికి సమయం. “ప్రత్యూషేషు' అని బహువచనం అక్కడ ఎల్లప్పుడు ఇలాంటి మనోహరత్వం ఉన్నదని నిరూపిస్తూన్సది స్ఫుటితాని - లోపల నున్న మకరందభారంచేత చిట్లినవి. అట్లే (మరొక అర్థం) వికసించినవి, నేత్రమనోహరాలు అయిన ఏ కమలాలు కలవో వాటి ఏ సువాసన గలదో దానితో ఏ మైత్రి గలదో, అనగా అభ్యాసంగం (కలిసి ఉండడం) యొక్క వియోగం లేకపోవడంచేత (అది అవిచ్చిన్నంగా ఉండడంచేత) పరస్పరము అనుకూలత్వలాభం గలదో దానిచేత, కషాయః = పూయబడినది, (మరొక అర్థం) మకరందంచేత కషాయవర్ణం కలదిగా చేయబడినది. స్రీణామితి. ముల్గోకాలలో సారమైన ఆ విధమై సకలస్త్రీ జనానికీ ఏది ఈ విధంగా చేస్తుందో, సురతంవల్ల కలిగిన గ్గానిని, అలసటను, హరిస్తుందో, మరియు (మరొక అర్ధం) సురతాన్ని గూర్చిన గ్గానిని పునఃసంభోగేచ్భను ఉద్దీష్తం చేయడంచేత హరిస్తుందో. లోచనం

నచ ప్రసహ్య ప్రభుతయా, అపితు అబ్బానుకూల: హృద్యస్పర్శఏ హృదయాన్తర్భూతళ్చ. ప్రియతమే తద్విషయే ప్రార్ధనార్థం చాటూని కారయతి

• ప్ర్రియతమోపి తతృవనస్పర్శప్రబుద్ధసంభోగాభిలాషః ప్రార్ధనార్థం చాటూని కరోతీతి తేన తథా కార్యత ఇతి పరస్పరానురాగప్రాణశృబ్లారసర్వస్వభూతో ఒసౌ పవనః. యుక్తం చైతత్తస్య, యతః సిప్రాపరిచితోఒసౌ వాత ఇతి నాగరికో న త్వవిదగ్గో గ్రామ్యప్రాయ ఇత్యర్థః. ప్రియతమో౭పి రతాన్తే అజ్లానుకూలః సంవాహనాదినా. ప్రార్ధనార్థం చాటుకారః ఏవమేవ సురతగ్గానిం హరతి. కూజితం చానణ్గీకరణవచనాది మధురధ్వనితం దీర్ధీకరోతి చాటు కరణావసరే చస్ఫుటితం వికసితం యత్కమలకాన్తి ధారి వదనం తస్య యా అమోదమైత్రీ, సహజసౌరభపరిచయః తేన కషాయ; ఉపరక్త: భవతి. అట్లేషు చాతుష్టప్టిక ప్రయోగేషు అనుకూల$;. ఏవం శబ్దరూపగస్థస్పర్శాః: యత్ర హృద్యాః యత్ర చ పవనో ౭పి తథా నాగరికః, స త వావశ్యమభిగన్తవ్యో దేశ ఇతి మేఘదూతే మేఘం ప్రతి కామిన ఇయముక్తిః. ఉదాహరణే లక్షణం యోజయతి -

తృతీయోద్ద్రోతః 925 మైత్రీపదమితి. 'హి' శబ్దః అనన్తరం పఠనీయ ఇత్యుక్తమేవ. అలంకారాన్తరాణీతి

• ఉగ్రేక్షాస్వభావోక్తిరూపకోపమాః క్రమేభేత్య:. బాలానందిని న చేతి. నమర్శుడవడంచేత బలాత్కారంగా కాదు; మరేవమునగా - అజ్ఞానుకూల:=మనోహరమైన స్పర్శగలది; హృదయంలో అంతర్భూతమైనది కూడ. ప్రీయతముని యందు, వానివిషయంలో ్రార్ధనకొరకు చాటువులను చేయిస్తుంది. (పియతమే' అని సప్తమిని గ్రహించి ఈ అర్ధం చెప్పబడింది) ప్రియతముడు కూడ ఆ పవనన్పర్శచేత ఉద్బుద్ధమైన సంభోగాభిలాష గలవాడై ప్రార్ధనకొరకై చాటువులను చేస్తాడు. వాయువు ఆతనిచేత అలా చేయిన్తుంది. ఈ విధంగా ఈ పవనం పరస్పరానురాగప్రాణమైన శృంగారానికి సర్వన్వమైనదీ. ఆ పవనం అలా ఉండడం యుక్తమే కూడ. ఎందువల్లననగా ఈ పవనానికి సిప్రతో పరిచయం ఉంది అందుచేత నాగరికుడు, అంతే కాని వైదగ్ధ్యం లేని గ్రామ్యజనుడు వంటివాడు కాదు. ఉపమానమైన ప్రియతమునికి విశేషణాలు అన్వయిస్తున్నాడు - ప్రియతమో2 పీతి. పియతముడు కూడ రతాంతంలో సంవాహనాదులచేత శరీరానికి అనుకూలుడై ప్రార్థనకోనం చాటువాక్యాలు పలుకుతూ ఈ విధంగానే నురతగ్గానిని పోగొడతాడు, కూజితాన్ని అనంగీకారవచనాది మధురధ్వనిని కూడ దీర్ధం చేస్తాడు. చాటువాక్యాలు పలికేటప్పుడు వికసించిన, కమలకాంతిని ధరించిన ముఖంయొక్క ఆమోదమైత్రిచేత, సహజసౌరభసంబంధంచేత, వ్యాప్తడవుతాడు ((అజ్బానుకూల:'కు మరొక అర్ధం) అంగాలలో, చతుఃషష్టికళల ప్రయోగంలో, అనుకూలుడుగా ఉంటాడు. ఈ విధంగా ఏదేశంలో (ఉజ్జయినిలో) శబ్దరూపగంధస్పర్శలు మనోహరంగా ఉంటాయో, వాయువు కూడ నాగరికుడో ఆ దేశానికి నువ్వు తప్పక వెళ్ళాలి అని మేఘదూతంలో కామియైన యక్తుని వచనం ఇది. ఉదాహరణలో లక్షణాన్ని కూరుస్తున్నాడు - మైత్రీపదమ్‌ ఇతి. 'హి' శబ్దాన్ని 'మైత్రీపదం' తరవాత చేర్చాలని వెనకనే చెప్పబడింది. అలంకారాన్తరాణీతి. వరనగా ఉత్రేక్షా - స్వభావోక్తి. రూపక-ఉపమలు అని అర్థం. వివరణ - 'పటు దీర్ధీకుర్వన్‌' అన్నచోట గమ్యోత్రేక్త. ప్రత్యూషస్వభావోక్తి. “అజ్లానుకూలః” అని వాయువునందు అరోపించడంచేత రూపకం. లేదా కమలపదంచేత ముఖాన్ని బోధించడంచేత రూపకాతిశయోక్తి. “ప్రియతమ ఇవి అని ఉపమ అని అర్ధం.

926 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం

సంసృష్టాలంకారాన్తరసంకీర్లో ధ్వనిర్యథా - శ్లో దన్తక్షతాని కరజైశ్చ విపాటితాని

ప్రోద్భిన్నసాన్టపులకే భవతః శరీరే,

దత్తాని రక్తమనసా మృగరాజవధ్యా

జాతస్సృ హైర్మునిఖిరప్యవలోకితాని (124)

అత్ర హి సమాసోక్తిసంసృష్టేన విరోధాలంకారేణ సంకీర్ణస్య అలక్ష్యక్రమవ్యబ్య్యస్య ధ్వనేః ప్రకాశనమ్‌. దయావీరస్య పరమార్థతో వాక్యార్ధీభూతత్వాత్‌.

బాలానందిని ..... సంసృష్టేతి - సంసృష్టమైన ఇతరాలంకారంతో సంకీర్ణమైన (సంకరం చెందిన) ధ్వని ఎట్లనగా - దన్తేతి. ప్రోద్భిన్నసాన్ధపులకే=బయల్వెడలిన దట్టమైన పులకములు గల, భవత; శరీరే=నీళరీరంమీద, రక్తమనసా=రక్ష్రమునందు మనస్సు గల (అనురక్తమైన మనస్సుగల అని రెండవ అర్ధం). మృగరాజవధ్వా =ఆడసింహంచేత (రాజభార్య అని గమ్యమానార్థం) దత్తాని - ఇవ్వబడిన, దన్తక్షతాని - దంతక్షతాలు, కరబై:=గోళ్లతో, విపాటితాని చ = చీల్చుటలు, జాతన్నృహైః= వుట్టిన అనక్తి గల, మునిభిరపి=మునులచేత కూడ, అవలోకితాని=చూడబడొనవి. అత్రేతి. ఈ శ్లోకంలో సమాసోక్తితో సంసృష్టమైన విరోధాలంకారంతో సంకరం చెందిన అలక్ష్యక్రమధ్వవి ప్రకాశిస్తూన్నది. (వ్యక్తమవుతున్నది). వాస్తవంలో దయావీరం వాక్యార్థం కదా? లోచనం -

ఏవమియతా - -

“సగుణీభూతవ్యట్దైః సాలంకారైః నహ ప్రభేదైః స్వైః

సంకరసంసృష్టిభ్యామ్‌”

ఇత్యేతదన్తం వ్యాఖ్యాయ ఉదాహరణాని చ నిరూప్య “వునరపి' ఇతి యత్కారికాభాగే పదద్వయం తస్యార్థం' ప్రకాశయత్యుదాహరణద్వారేబైవ.

తృతీయోద్దోతః 927 సంసృష్టేత్యాది. పునఃశబ్దస్యాయమర్ధః- న కేవలం ధ్వనేః స్వప్రభేదాదిభిః సంసృష్టిసంకరౌ వివక్తితౌ, యావత్‌ తేషామన్యోన్యమపి, స్వప్రభేదానాం స్వప్రభేదైః గుణీభూతవ్యట్ల్యేన వా సంకీర్ణానాం సంనృష్టానాం చ ధ్వనినా నంకీర్ణత్వం నంనృష్టత్వం చ దుర్గక్షమితి వినృష్టిదాహరణం న భవతీత్యభిప్రాయేణ అలంకారస్యాలంకారేణ సంసృష్టస్య సంకీర్ణస్య వా ధ్వనౌ సంకరసంసర్ల్హౌ ప్రదర్శనీయౌ. బాలానందిని

ఏివమితి. ఏ విధంగా ఇంత గ్రంథం చేత “సగుణీభూత... సంసృష్టిభ్యామ్‌” వరకు ఉన్న కొరికను వ్యాఖ్యానించి, ఉదాహరణలు చూపి. ఇప్పుడు కొరికా భాగంలో ఉన్న 'పునః' 'అపి' అనే పదద్వయాన్ని ఉదొహరణల ద్వారా ప్రకాశింపచేస్తున్నాడు.

సంసృష్టేత్యాది. పునవశబ్దానికి అర్ధం ఏమనగా - ధ్వనికి కేవలం తన ప్రభేదాదులతో మాత్రమే సంనృష్టినంకరాలు వివక్షితాలు కావు. మరేమనగా న్వప్రభేదాదులకు కూడా పరన్పరం నంనృష్టిసంకరాలు వివక్షితాలైనవి. అయితే - నస్వప్రభేదాలతో గాని, గుణీభూతవ్యంగ్యంతో గాని సంకీర్గాలు లేదా సంసృష్టాలు అయిన స్వప్రభేదాలకు ధ్వనితో సంకీర్ణత్వాన్ని గాని, నంనృష్టత్వాన్ని గొని గుర్తించడం కష్టం అవడంచేత దానికి విస్పష్టమైన ఉదాహరణం ఉండదు అనే అభిప్రాయంచేత అలంకారంతో సంసృష్టం కాని, సంకీర్ణం కొని అయినదానికి ధ్వనిలో సంకరసంసర్గాలు చూపదగి ఉన్నాయి.

లోచనం

తస్మిన్‌ భేదచతుష్టయే ప్రథమం భేదముదాహరతి - దన్తక్తతానీతి. బోధిసత్త్రస్య స్వకిశోరభక్షణప్రవృత్తాం సింహీం ప్రతి నిజశరీరం వితీర్ణవతః కేనచిత్‌ చాటుకం క్రియతే. ప్రోద్భూతః సాన్టః పులకః పరార్థసంపత్తిదేన ఆనన్హభరేణ యత్ర. రక్తే రుధిరే మనః అభిలాషః యస్యాః, అనురక్తం చ మనో యస్యాః. మునయళ్ళ్చోద్చోధితమదనావేశాశ్చేతి విరోధః. జాతస్పృహైరితి చవయమపి కదాచిదేవం కారుణికపదవీమధిరోక్ష్యామస్తదా సత్యతో మునయః భవిష్యామ ఇతి మనోరాజ్యయుక్తె:. సమాసోక్తిశ్చ నాయికా వృత్తాన్తప్రతీతే:. దయావీరస్యేతి. దయావ్రయుక్తత్వాదత ధర్మన్య ధర్మవీర ఏవ దయావీరశబ్దేనోక్త:. వీరశ్చాత్ర రసః. ఉత్సాహస్యైవ స్థాయిభావత్వాదితి

928 ధ్వన్యాలోకః భావః. దయావీరశబ్దేన వా శాన్తం వ్యపదిశతి. సోఒత్ర సంసృష్టాలంకారేబాను గృహ్యతే. సమాసోక్తిమహిమ్నా హ్యయమర్ధః సంపద్యతే - యథా కళ్చిన్మనోరథ శత(పప్రయసీసంభోగావసరే జాతపులకస్తథా త్వం పరార్థసంపాదనాయ స్వశరీరదాన ఇతి కరుణాతిశయః అనుభావవిభావసంపదా ఉద్దీపిత:. బాలానందిని

తదస్మిన్‌ ఇతి - ఈ భేదచతుష్టయంలో (సంసృష్టాలంకారానికి ధ్వనితో నంశ్శుష్టి లేదా సంకరం, సంకీర్ణాలంకారానికి ధ్వనితో సంసృష్టి లేదా సంకరం అనే నాలశిగు భేదాలలో) మొదటి భేదాన్ని ఉదాహరిస్తున్నాడు - దన్తక్తతానీతి. ఆడసింహం తన పిళ్ణుల్ని తినబోతున్నప్పుడు బోధిసత్తుడు తన శరీరాన్ని ఆ సింహానికి ఇస్తూండగా ఎవరో ఈ చాటువచనం పలుకుతున్నారు. ఇతరులకు ఉపకారం చేయడం వల్ల కలిగితు ఆనందభారంచేత పుట్టినట్టి దట్టమైన పులకలు గలది. రక్తేజరక్తమునందు, మనః: అభిలాషదేనికో అది. అనురక్తమైన మనన్సు కలది (గమ్యుమానార్థం). మునులు అయి ఉండి ఉద్బుద్ధమైన మన్మథావేశం కలవారవడం అనే దానిలో విరోధం. 'జాతస్పృహై:" అనగా (మరొక అర్ధం) “మనం కూడ ఏనాడైనా ఈ విధంగా కారుణికస్టానాన్ని అధిష్టించినట్ల్టయితే అప్పుడు నిజంగా మునులం అవుతాం ” అని మనోరాజ్యంతో కూడినవారు (లో విహరిన్తున్నవారు). వాయికావృత్తాంతం గమ్యం అవడంచేత సమాసోక్ష్యలంకారం. దయావీరస్యేతి. ఇక్కడ ధర్మం దయాశ్రేరితం అవడంచేత ధర్మవీరమే దయావీరళబ్దంచేత చెప్పబడింది. ఏమైనా ఇక్కఢ ఉత్సాహమే స్థాయిభావం గాన వీరరసం. లేదా 'దయావీర' శబ్దంచేత శాంతరసాన్ని నిద్దెశిస్తున్నాడు. ఇక్కడ ఆ రసం (అలంకారాంతర) నంసృష్టమైన ఆలంకారంచేత (నమాసోక్తి నంసృష్ట విరోధాలంకారంచిత) అనుగ్రహించబడుతున్నది. ఎందువల్ల ననగా సమాసోక్తి మహిమ చేత - “ఎవరైనా ఒక పురుషుడు మనోరథశతాలచేత ్రార్థింపబడిన (ప్రేయసియొక్క నంభోగసమయంలో ఎట్లు పులకించిన శరీరం కలవాడు అవుతాడో అట్లే నువ్వు కూడ పరార్థసంపాదనం కొరకు నీ శరీరాన్ని ఇస్తూన్నవ్పుడు జాతపులకుడవు అవుతున్నావు” అనె అర్ధం సిద్ధిస్తుంది. ఈ విధంగా అనుభావవిభావసంపదచేత కరుణాతిశయం ఉద్దీపితం అవుతున్నది. (ఇది సంనృష్టాలంకారంతో ధ్వనికి సంకరం)

తృలీయోద్ద్యోత: 929 ధ్వన్యాలోకం సంసృష్టాలంకారసంసృష్టత్వం చ ధ్వనేర్యథా ఎ గాథ -అహిణఅపఓఅరసిఎసు పహిఅసామాఇఏను దిఅహేసు, సోహఇ పసారిఅగిఆణం ణచ్చిఅం మోరవన్లాణమ్‌ 25) అత్ర హ్యుపమారూపకాభ్యాం శబ్దశక్తుదృవానురణనరూపవ్యబ్యస్య ధ్వనేః సంసృష్టత్వమ్‌. బాలానందిని సంసృష్టేతి. ధ్వని సంసృష్టమైన అలంకారంతో సంసృష్టం అవడానికి ఉదాహరణం ఎట్లనగా - “ఆహిణ' ఇతి. “ఆభినవసయోదరసితేషు పథికశ్యామాయితేషు (పథికసామాజికేషు), దివసేషు “శోభతే ప్రసారితగ్రీవాజూం నృత్తం మయూరవృన్హానామ్‌” (సంస్కృతచ్చ్భాయ) అభినవవయోదరనితే షు=నూతనమైన మేవుధ్వనులు కలవి, వథిక శ్యామాయితేషు=పధికులకు రాత్రుల వలె అయినవి (పథికసామాజికేషు=సథికులే నృత్యం చూచే. సామాజికాలుగా కలవీ అయిన) దివసేషు=దివసనములయందు, ప్రసారిత[గ్రీవాణామ్‌=చావబడిన కంఠాలు గల, మయూరవృన్హానామ్‌=నె మళ్ల సముదాయాలయొక్క, నృత్తమ్‌=నృత్తము, శోభతే= ప్రకాశిస్తూన్నది. అగ్రేతి. ఇక్కడ ఉపమారూపకాలతో శబ్దశత్తుదృవానురణనరూప వ్యంగ్యధ్వని నంనృష్టం. లోచనం ద్వితీయం భేదముదాహరతి - సంసృష్టేతి. అభినవం హృద్యం పయోదానాం మేఘానాం రసితం యేషు దివసేషు. తథా పథికాన్‌ ప్రతి శ్యామాయితేషు. మోహజనకత్వాత్‌ రాత్రిరూపతామాచరత్సు, యది వా పథికానాం శ్యామాయితం దుఃఖవశేన శ్యామికా యేభ్యః.శోభతే ప్రసారిత గ్రీవాణాం మయూరవృన్దానాం నృత్తమ్‌. అభినయప్రయోగరసికేషు పథిక సామాజికేషు సత్ఫ్సు మయూరవృన్హానాం ప్రసారితగీతానాం ప్రకృష్టసారణానుసారి ద్‌

930 ధ్వన్యాలోక్షః గీతానాం తథా గ్రీవారేచకాయ ప్రసారితగ్రీవాణాం నృత్తం శోభతే. పథికాన్‌ ప్రతి శ్యామా ఇవాచరన్తీతి క్యచ్‌ప్రత్యయేన లుప్తోపమా నిర్దిష్టా. పథిక సామాజికేష్వేతి కర్మధారయస్య స్పష్టత్వాత్‌ రూపకమ్‌. తాభ్యాం ధ్వనేః సంసర్గ ఇతి గ్రన్ధ్థకారస్యాశయ:. బాలానందిని

ద్వితీయమితి - రెండవభేదాన్ని ఉదావారిన్తున్నాడు - నంనృష్టేతి. అభినవమ్‌=మనోహరమైన, పయోదానామ్‌=మేఘములయొక్క ధ్వని వేటియందో అట్టి దివనములయందు, మరియు వథికులను గూర్చి (వాళ్లవిషయంలో) శ్యామాయితేషు- మోహాన్ని కలిగించేవి అవడంచేత రాత్రిరూపత్వాన్ని ఆచరిస్తూన్న. లేదా పథికులకు శ్యామాయితం అనగా దుఃఖంచేత శ్యామత్యం వేటివలన కలుగుచున్నదో అట్టివి. చాపబడిన కంఠాలు గల మయూరసముదాయాల నృత్తం (ఇది వాచ్యార్ధం) నూతనప్రయోగాలలో రసికులైన పథికులనే సామాజికులు ఉంటూండగా, ప్రసారిత గీతానామ్‌=ప్రకృష్ణమైన సారణమును అనుసరించే గీతాలు గల, మరియు “గ్రీవా' అని కూడ. (ఆనగా 'ఫప్రసారితగీతానామ్‌' “ఫ్రసారితగ్రీవాణామ్‌” అని రెండు విధాల నంన్కృతచ్భాయ అని భావం) రేచకధ్వనికొరకు చాపబడిన కంఠములు గల మయూరబృందముల నృత్తం శోభిస్తూన్నది(ఇది వ్యంగ్యార్థం) “పహిఅసామాఇఏసు" అనే పప్రాకృతపదానికి “పథికశ్యామాయితేషు” అని, “పథికసామాజికేషు” అని రెండు విధాల సంస్కృతచ్భాయ) “పథికాన్‌ ప్రతి శ్యామా ఇవ ఆచరన్తి” అని 'క్యచ్‌' ప్రత్యయంచేత లుప్తోపమ చూవబడినది. 'పథికా ఏవ సామాజికాః' అని కర్మధారయసమాసం స్పష్టంగా ఉన్నది గాన రూవకాలంకారం. వాటితో (ఉపమారూవకాలతో) ధ్వనికి (అభినవప్రయోగేత్యాది ధ్వనికి) సంసృష్టి అని గ్రంథకారుని ఆశయం.

లోచనం

అత్రైవోదాహరణే అన్యద్భేదద్వయముదాహర్తుం శక్యమిత్యాశయేన ఉదాహరణాన్తరం న దత్తమ్‌. తథాహి - వ్యాఘ్రాదేః ఆకృతిగణత్వే పథికసామాజికేష్వితి ఉపమారూపకాభ్యాం సందేహాస్పదత్వేన సంకీర్ణాభ్యాం అభినయప్రయోగే, అభినవప్రయోగే చ రసికేప్వితి ప్రసారితగీతానామితి యః శబ్దశక్త్యుద్భవః తస్య సంసర్గమాత్రమ్‌, అనుగ్రాహ్యత్వాభావాల్‌ -

తృలీయోద్దోతః 931 “వహిఅసామాఇఏను" ఇత్యత్ర తు వదే నంకీర్ణాభ్యాం తాభ్యాము పమారూపకాభ్యాం శబ్దశక్తిమూలస్య ధ్వనేః నంకీర్ణత్వమ్‌; ఏకవ్యళ్టుకాను ప్రవేశాదితి సంకీర్ణాలంకారసంసృష్టు, సంకీర్ణాలంకారసంకీర్ణశ్చేత్యపి భేదద్వయం మన్తవ్యమ్‌. 43 బాలానందిని

అన్రేతి. ఈ ఉదాహరణలోనే మిగిలిన భేదద్వయాన్ని కూడ ఉదాహరించడానికి (చూపడానికి) శక్యం అవుతుంది అనే అభిప్రాయంచేత మరొక ఉదాహరణం ఇవ్వబడలేదు. అది ఎట్లనగా - వ్యాఘాది అకృతిగణంగా గ్రహిస్తే 'పథికసామాజికేషు' అన్న చోట సందేహాస్పదాలవడంచేత" సంకీర్గాలైన ఉపమారూపకాలచేత 'అభినయప్రయోగే' అభినవప్రయోగే చ రసికేషు” 'ప్రసారితగీతానామ్‌ ' అనీ ఏ శబ్దశక్త్యుద్భవం (ధ్వని) ఉన్నదో దానికి నంసర్గం (సంసృష్టి ) మాత్రమే. అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావం లేదు కదా? “'వహిఅసానూఇఏను' అనేదానిలోని శబ్బళక్తిమూలధ్వనికి, నంకీర్ణాలైన ఆ ఉపమారూపకాలతో ఏకవ్యంజకానుప్రవేశం ఉంది గాన సంకీర్ణత్వం (సంకరం). ఈ విధంగా నంకీర్గాలంకారసంసృష్టం, నంకీర్ణాలంకారనంకీర్ణం అనే భేదద్వయం కూడ తెలియదగినది.

వివరణ - “ఉపమితం వ్యాఘ్రాదిభిః సామాన్యాప్రయోగే” అనే పాణిని సూత్రం (21.56) చేత ఉపమేయవాచకపదం ఉపమానవాచకాలైన వ్యాఘాదిగణపఠితశబ్దాలతో సమసిస్తుంది అని చెప్పబడింది. వ్యాఘాదిగణంలో సొమాజికశబ్దం కూడ చేర్చుకొని సమాసం చేస్తే “పథికాః సామాజికా ఇవ” (పథికులు సొమాజికులవంటివారు) అని ఉపమాలంకారం లభిస్తుంది. “పథికా ఏవ* సామాజికాః అని విగ్రహం చెప్పుకుంటే (పథికులే సామాజికులు అనే అర్ధంలో) రూపకాలంకారం అవుతుంది. ఇక్కడ ఏ విగ్రహం చెప్పాలో నిరాయకప్రమాణం లేదు గాన ఈ రెండు అలంకారాలకీ నందేహనంకరం. ఈ సంసృష్టాలంకారాలకి “అభినవప్రయోగే చ రసికేషు” “పసారితగీతానామ్‌” అనే శబ్దశర్త్యుదృవధ్వనులతో సంసృష్టి. “పథికసామాజకేషు” అవే శబ్దశక్తిమూలధ్వనితో సంకరం అని అర్ధం. ఈ విధంగా ఇక్కడ మూడు భేదాలకి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. ఈ గాధలోని “పహిఅసామాఇఏసు” అనే దానికి “పథిక శ్యామాయితేషు” అనీ “పధికసామాజికేషు' అనీ రెండు విధాల సంస్కృతచ్చ్భాయలు. “అహిణఅపఓఅరసిఏసు” కు “అభినవపయోదరసితేషు' అనీ, “అభినవప్రయోగ

932 భ్వన్వాలోక్షః రసికేషు” అనీ రెండు విధాల ఛాయలు, 'పసారిఅగిఆణం' కు 'ప్రసారితగ్రీవాణామ్‌' అనీ “ప్రసారితగీతానామ్‌” అనీ రెండు విధాల ఛాయలు. 'అహిణఅపయోఅ' అనేదానికి కూడ” అభినవపయోద' అనీ, 'అభినవప్రయోగ' అనీ రెండు విధాల ఛాయలు. ఈ ఛాయాభేదాలను పట్టి ఏర్పడినవే ఈ గాధలోని శబ్బశక్తుదృవానురణనధ్వనులన్నీ. 43 ధ్వన్యాలోకం కా. ఏవం ధ్వనేః ప్రభేదాః ప్రభేదఖేదాశ్చ కేన శక్యన్తే, సంఖ్యాతుం దిజ్మాత్రం తేషామిదముక్తమస్మాభి:. 44 అననా హి ధ్వనేః ప్రకారాః. సహృదయానాం వ్యుత్పత్తయే తేషాం ద్మిజ్మాత్రం కథితమ్‌. కా. ఇత్యుక్తలక్షణో యో ధ్వనిర్వివేచ్యః ప్రయత్నత: సద్భిః సత్కావ్యం కర్తుం వాజ్ఞాతుంవా సమ్యగభియుక్ష:. జర్‌ ఉక్తస్వరూపధ్వనిరూపణనిపుణా హి సత్కృవయః సహృదయాశ్చ నియతమేవ కావ్యవిషయే పరాం ప్రకర్షపదవీమాసాదయని. కా. అస్ఫుటస్స్ఫురితం కావ్యతత్తమేతద్యథోదితమ్‌, అశక్నువద్భిర్వ్యాకర్తుం రీతయః సంప్రవర్తితాః: 46 ఏతద్ధ్వనిప్రవర్తనేన నిర్ణీతం కావ్యతత్త్యమ్‌ అస్ఫుటస్ఫురితం సత్‌ అశక్నువద్భిః ప్రతిపాదయితుం, వైదర్భీ, గౌడీ, పాబ్బలీ చేతి రీతయ: (వవర్తితాః. రీతిలక్షణవిధాయినా పా కావ్య తత్తమేతదస్ఫుటతయా మనాక్‌ స్ఫురితమాసీత్‌ ఇతి లక్ష్యతే. తదత్ర స్ఫుటతయా సంప్రదర్శితేన అన్యేన రీతిలక్షభేన న కించిత్‌. బాలానందిని ఏవమితి - “ఈ విధంగా ధ్వనిప్రభేదాలు, ధ్వనిప్రభేదాల భేదాలు లెక్కించడావికి ఎవనికి శక్యం అవుతాయి? మా చేత వాటి ఈ దిబ్మాత్రం చెప్పబడింది”. 44

తృతీయోద్దోతః 933 అనన్గా ఇతి. ధ్వనిభేదాలు అనంతమైనవి. సహృదయుల వ్వుత్పత్తి కోసం వాటి దిజ్మాత్రం చెప్పబడింది. ఇత్యుక్రేతి - ఇతి = ఈ విధంగా, యః ధ్వనిః = ఎ ధ్వని, ఉక్తలక్షణ:=చెప్పబడిన లక్షణం కలదో, అది, సత్కావ్యమ్‌=సత్కావ్యాన్ని, కర్తుం వా= రచించడానికి గాని, జ్ఞాతుం వా= తెలిసికొనడానికి గాని, సమ్యక్‌= బాగా, అభియుక్రై;= శ్రద్ధ (పట్టుదల) గల, సద్భిః= పండితులచేత, ప్రయత్నతః=ప్రయత్నంవల్ల, వివేచ్యః=వివేచింపదగినది. 45 ఉక్తేతి - చెప్పబడిన స్వరూపం గల ధ్వనిని నిరూపించడంలో నేర్పు గల సత్కవులు, సహృదయులూ కూడ తప్పకుండా కావ్యం విషయంలో గొప్ప ప్రకర్షస్థితిని పొందుతారు. అస్సుటేతి - అస్ఫుటస్ఫురితమ్‌ =అన్పష్టమైన స్ఫురణం గల, ఏ తత్‌=ఈ, కావ్య తత్ష్యమ్‌= కావ్యతత్త్వ్వమును, యథోదితమ్‌= చెప్పిన విధంగా, వ్యాకర్తుమ్‌=విభజించి విశదీకరించడానికి, అశక్నువద్భిః:=అశక్తులైనవారిచేత, రీతయః:=రీతులు, సంప్రవర్తితాః= ప్రవర్తింపచేయబడినవి. 46 ఏతదితి. అస్సుటన్ఫురితమై ఉండి, ధ్వనిని వ్రవర్తింపచేయడంచేత (ప్రతిపాదించడంచేత) నిర్ణయించబడిన ఈ కావ్యతత్తాన్ని ప్రతిపాదించడానికి సమర్థులు కానివారు వైదర్శ్భి, గౌడి, పాంచాలి అను రీతులను ప్రవర్తింపచేశారు. ఈ కావ్యతత్త్వం రీతిలక్షణం ప్రతిపాదించినవారికి అస్పష్టంగా, కొంచెం స్పురించిందన్నట్టు కనబడుతుంది. అందువల్ల ఇక్కడ స్పష్టంగా చూపబడిన కావ్యతత్తంచేత, (కావ్యతత్త్వం స్పష్టంగా ప్రదర్శించబడిన తరవాత) మరొక రీతిలక్షణంచేత ఏమీ ప్రయోజనం లేదు. అది ధ్వనిలోనే అంతర్గతం అవుతుంది అని భావం. లోచనం ఏతదుపసంహరతి -*ఏవమితి. స్పష్టమ్‌. 44 అథ “సహృదయమన:ప్రీతయే” ఇతి యత్సూచితం తదిదానీంన శబ్బమాత్రమ్‌, అపి తు నిర్వ్యూఢ మిత్యాశయేనాహ - ఇత్యుక్తేతి యః ప్రయత్నత: వివేచ్యః అస్మాభిళ్చోక్తలక్షణః ధ్వనిః ఏతదేవ కావ్యతత్తం యభథోదితేన ప్రపజ్బనిరూపణాదినా వ్యాకర్తుమశక్నువద్భిరలంకారైః: రీతయః ప్రవర్తితాః ఇత్యుత్తరకారికయా సంబన్టః. అన్యే తు యచ్చ్భబ్దస్థానే 'అయమ్‌'

934 ధ్వన్యాలోకః ఇతి పఠన్సి. ప్రకర్పపదవిమితి - నిర్మాణే బోధే చేతి భావః. వ్యాకర్తు మశక్నువద్భిరిత్యత్ర హేతుః - అస్ఫుటం కృత్వా స్ఫురితమితి. లక్ష్యత ఇతి. రీతిర్హి గుణేప్వేవ పర్యవసితా. యదాహ - “విశేషో గుణాత్మా' (కా.సూ.1- 2-8). గుణాశ్చ రసపర్యవసాయిన ఏవేతి హ్యుక్తం ప్రాగ్గుణనిరూపబే - “శృజ్ణార ఏవ మధురః” ఇత్యత్రేతి. 45,46 బాలానందిని

ఏతదితి - దీనిని ఉపసంహరిస్తున్నాడు - ఏవమితి. అర్ధం స్పష్టం. 44

అథేతి - “సహృదయమనః ట్రీతయే” అని ఏది సూచించబడిందో అది కేవలం మాటమాత్రం కాదు, ప్రతిపాదించి సాధించబడింది అనే అభిప్రాయంతో అంటున్నాడు ఇత్యుక్తేతి. 45, 46 కారికలకు ఒకే అన్వయం అని చూపుతున్నాడు - యః ఇతి. ఏది ప్రయత్నపూర్వకంగా వివేచించదగినదో, మాచేత చెప్పబడిన లక్షణం కలదో అట్టి ఈ ధ్వనియే కావ్యతత్వం. దానిని మేము చెప్పిన విధంగా విసృతంగా నిరూపించడం మొదలైనవాటిచేత వివరించడానికి అశక్తులైన అలంకారగ్రంధరచయితలు రీతులను ప్రవర్తింపచేశారు అని+రాబోయే కారికతో అన్వయం. కొందరైతే 'యః” కు బదులు “అయమ్‌' అని పఠిన్తున్నారు. (ఆయమ్‌' అనే పాఠం అంగీకరించిన పక్షంలో ఉత్తరకారికతో సంబంధం చెప్ప నవసరం లేదు. 'యః' అనే పాఠం ఉన్నా కూడ కారికకు (45) మేము చెప్పినట్లు సమన్వయం చెపితే కూడ ఉత్తరకారికతో అన్వయించవలసిన పవి ఉండదు). ప్రకర్షపదవీమితి. కావ్యనిర్మాణంలోను, తెలుసుకొనడంలోనూ కూడ. వారు వివరించడానికి అశక్తులైనారు అనడానికి హేతువు- అస్సుటం కృత్వా స్ఫురితమితి. లక్ష్యతే ఇతి - రీతి గుబాలలోనే పర్యవసానం చెందుతుంది కదా? (వామనుడు) “విశేషో గుణాత్మా'' (1.2.8) అని చెప్పియే ఉన్నాడు కదా? గుణాలు రసాలలోనే సర్యవసానం పొందుతాయి అని “శృజ్లార ఏవ మధురః' (క.2.7) అనే చోట గుణనిరూపణప్రసంగంలో చెప్పబడింది కదా?

వివరణ : వామనుడు కావ్యాలంకారసూత్రంలో “రీతిరాత్మా కావ్యన్య” (1.2.6) (కావ్యానికి రీతి ఆత్మ) అని చెప్పి “విశిష్టా పదరచనా రీతిః (1.2.7) (విశిష్టమైన పదరచన రీతి)-అని రీతికి లక్షణం చెప్పాడు. తరవాత “విశేషో గుబాత్కా (1.2.8) (విశేషం గుణన్వరూప మైనది) అని చెప్పాడు. ఈ విధంగా రీతి చివరికి గుణాలలోనే పర్యవసానం చెందుతుంది అని అర్థం.

తృతీయోద్దోతః 935 ధ్వన్యాలోకం కా. శబ్దతత్త్వాశ్రయాః కాళ్చిదర్ధతత్తయుజో౬ఒ పరాః, వృత్తయో పి ప్రకాశన్తే జ్ఞాతే౬ స్కిన్‌ కొవ్యలక్షణే. 47 అస్మిన్‌ వ్యబ్య్యవ్యజ్ఞుకభావవివేచనమయే కావ్యలక్షణే జ్ఞాలే సతి యాః కాళ్చిల్‌ ప్రసిద్ధాః ఉపనాగరికాద్యాః శబ్దతత్తాశ్రయా వృత్తయ్లో, దృశ్యన్తే యాశ్చ అర్థతత్త్వసంబద్దాః శైశిక్యాదయశః తాః సమ్యగ్రీతిపదవీమవతరన్సి. అన్వథా తు తాసామదృష్తార్తానామివ ప్రఓ ఫ్‌ న వృత్తినామ్‌ అశ్రద్ధేయత్వమేవ స్యాత్‌ న అనుభవసిద్దత్వమ్‌, ఏవం స్ఫుటతయైవ లక్షణీయం స్వరూపమస్య ధ్వనేః యత్ర శబ్దానామర్థానాం చ కేషాంచిల్‌ ప్రతిపత్మవిశేషసంవేద్యం, జాత్యత్వ మివరత్నవిశేషాణాం చారుత్వమనాఖ్యేయమవభాసతే కావ్యే తత్ర ధ్వనివ్యవహార ఇతి యల్లక్షణం ద్వనేరుచ్యతే కేన చిత్రదయుక్తమితి నాభిధేయతామర్హతి. యతః శబ్దానాం స్వరూపాశ్రయస్తావ దక్షిష్టత్వే సత్యప్రయుక్షప్రయోగః. వాచకాశ్రయస్తు ప్రసాదః వ్యజ్ఞకత్వం చేతి. విశేషః. అర్భానాం చ స్ఫుటత్వేనావభాసనం వ్యబ్యపరత్వం వ్యజ్యాంశవిశిష్టత్వం చేతి విశేషః. బాలానందిని శబ్టేతి. అస్మిన్‌*= ఈ, కావ్యలక్షణే=కావ్యలక్షణం, జ్ఞాతే= తెలియబడిన దగుచుండగా, శబ్దతత్త్వాశ్రయాః=శబ్దతల్వ్వన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న, కాళ్చిత=కొన్ని, వృత్త్రయ:= వృత్తులు, అర్ధతత్త్యయుజ:=అర్థతత్వంతో సంబంధించిన, ఆపరాః= ఇతరవృత్తులు,. ప్రకాశన్తే=ప్రకాశించును. 47 అస్మిన్నితి. వ్యంగ్యవ్యంజకభావవివేచనరూవమైన ఈ కావ్యలక్షణం తెలియబడినట్లయితే శబ్దతత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి ఉన్న ఏ ప్రసిద్ధమైన ఉపనాగరికాది వృత్తులు గలవో అవీ, అర్థతత్స్తానికి సంబంధించిన ఏ కైశిక్యాదివృత్తులు ఉన్నాయో

936 ధ్వన్వాలోకు అవీ బాగుగా రీతియొక్క మార్గాన్నే (రీతులు ఏ మార్గాన్ని అనుసరిస్తాయో అదే మార్గాన్ని అనగా రసోపకారకత్వాన్ని )పొందుతాయి. అలా కాకపోతే ఆ వృత్తులు, ఏదో అదృష్టప్రయోజనంకొరకు (కొన్ని కర్మలలో ఇది ఇలా చేస్తే పుణ్యం వస్తుందని చెప్పినట్లు) ఉద్దిష్టమైనవి వలె నమ్మడానికి శక్యం కానివే అవుతాయి; ఎందుచేత ననగా వాటి స్వరూపం అనుభవానికి అందేదిగా ఉండదు. ఈవిధంగా ఈ ధ్వనియొక్క స్వరూపం స్పష్టంగానే నిరూపించడానికి శక్యమైనదిగానే ఉంది.

యత్రేతి - “ఏ కావ్యంలో కొన్ని శబ్బాలయొక్క, అర్భాలయొక్క చారుత్వం, మాటలలో చెప్పడానికి శక్యం కానిదై, రత్నవిశేషాల జాత్యత్వం (ఉత్తమజాతికి చెందినవి అయి ఉండడం నలె, కొంతమంది ప్రతిపత్తలకు (జ్ఞాతలకు) మాత్రమే సంవేద్యమై భాసిస్తుందో ఆ కావ్యంలో ధ్వని అని వ్యవహారం చెయ్యబడుతుంది ” అని, ఒకరు ధ్వనికి చెప్పిన లక్షణం అయుక్తమే గాన అది చెప్పడానికి తగినది కాదు (అనగా అ లక్షణం ఉపేక్షణీయం అని భావం). ఎందువల్లననగా శబ్దాల స్వరూపంలో క్లిష్టత్వం (శ్రుతికష్టత్వం మొదలైనది) లేకపోవడం, ప్రయోగించబడనిదానిని ప్రయోగించడం, అనగా పౌనరుక్త్యం లేకపోవడం, అని (రెండు విధాలైన) విశేషం ఉంటుంది. శబ్దాలలోని వాచకత్వాన్ని ఆశ్రయించుకొని ప్రసాదమూ, వ్యంజకత్వమూ అని (రెండు విధాలైన ) విశేషం ఉంటుంది. అర్జాలకు సంబంధించి స్ఫుటంగా భాసించడం, వ్యంగ్యార్థతాత్పర్యం, వ్యంగ్యాంశాలతో కూడుకొని ఉండడం అనే(మూడు విధాలైన) విశేషం ఉంటుంది.

లోచనం

ప్రకాశన్త ఇతి. అనుభవసిద్ధతాం కావ్యజీవితత్వే ప్రయాన్తీత్యర్థః. రీతిపదవీమితి. తద్వదేవ రసపర్యవసాయిత్వాత్‌,. 'ప్రతీతిపదవీమ్‌' ఇతి వా పాఠః. నాగరికయా హ్యుపమితేతి అనుప్రాసవృత్తిః శృజ్లారాదౌ విశ్రామ్యతి. పరుషేతి దీప్తేషు రౌద్రాదిషు. కోమలేతి హాస్యాదౌ. తథా “వృత్తయః కావ్యమాతృకాః” ఇతి యదుక్తం మునినా తత్ర రసోచితః చేష్టావిశేష ఏవ వృత్తి; యదాహ -

“కైశికీ శ్లక్టనేపథ్యా శృజ్ణారరససంభవా” ఇత్యాది.

ఇయతా “తస్యాభావం జగదురపరే” ఇత్యాదావభావ వికల్పేషు-“వృత్తయో

తృతీయోద్దోత: 937 రీతయశ్స గతౌ: శ్రవణగోచరమ్‌, తదతిరక్త: కోఒజయం ధ్వనిరితి", తత్ర కథం చిదభ్యుపగమః కృతః, కథంచిచ్చ దూషణం దత్త “'మస్ఫుటస్సురితమ్‌' ఇతి వచనేన, ఇదానీం “వాచాం స్థితమవిషయే'' ఇతి యదూచే. తత్తు ప్రథమోద్ధోతే దూషితమపి దూషయతి. సర్వప్రపజ్బుకథనే హి అసంభావ్యమేవ

అనాభ్యేయత్వమిత్యభిప్రాయేణ. అక్టిష్టత్వ ఇతి - శ్రుతికష్టాద్యభావ ఇత్యర్థః.

అప్రయుక్తస్య ప్రయోగ ఇతి అపొనరుక్ష్యమ్‌.

బాలానందిని వ్రకాశన్తే ఇతి - కావ్యజీవితత్వంవిషయంలో అనుభవసిద్ధత్వాన్ని పొందుతాయి

అని అర్హం. అనగా కావ్యజీవితత్వం విషయంలో వాటికి ఉన్న స్థానం స్పష్టంగా

తెలుస్తుంది అని భావం. రీతిపదవీమితి. వాటి వలెనే ఇవి కూడ రసంలో పర్యవసానం

చెందేవి అవడంవల్ల లేదా'ప్రతీతిపదమ్‌' అని పాఠం ఉండవచ్చును. (ప్రతీతి

పదవీమవతరన్తి' అనగా బుద్ధిగోచరోలవుతాయి అని అర్ధం). అనుప్రాసవృత్తి నాగరికస్తీతో

పోల్చబడింది. అందుచేత ఇది శృంగారాదులలో విశ్రమిస్తుంది. పరుష అనే వృత్తి రౌద్రాదులలోను, కోమల అనే వృత్తి హాస్యాదులలోను విశ్రమిస్తుంది. తథా ఇతి - “వృత్తయ: కావ్యమాతృకాః” అని మునిచేత ఏది చెప్పబడిందో అక్కడ రసోచితమైన చేష్టావిశేషమే వృత్తి. అందుచేతనే - “మృదువైన నేపధ్యం (వేషాదికం) గల కైళికి శృంగార రససంభవహేతువు” ఇత్యాదికం (ఆతడే) చెప్పినాడు.

ఇయతా ఇతి - ఇంతవరకు ఉన్న గగ్రంథంచేత “తస్యాభావం జగదురపరే”

ఇత్యాది ధ్వన్యభావవికల్పాలలో - “వృత్తుల్ని రీతుల్నీ గూర్చి విన్నాం. వాటికంటె అతిరిక్తంగా ఈ ధ్వని అనేది ఏమిటి?” అనే (అభావవాది) మాటలలో కొంత వరకు అంగీకారం కొంతవరకు దూషణం' “అస్స్ఫుటస్సురితమ్‌” అనే కారికచేత చేయబడింది. ఇప్పుడు “వాచాం స్థితమవిషయే” అని ఏది చెప్పబడిందో అది ప్రథమోద్ద్యోతంలో దూషించబడినా ధ్వనికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలు విసృతంగా చెప్పిన తరవాత “ధ్వని వర్ణింప శక్యం కానిది” అనడం అసంభావ్యం అనే అభిప్రాయంచేత మళ్లీ

దూషిస్తున్నాడు. ఆక్టిష్టత్వ ఇతి - శ్రుతికష్పాదులు లేనప్పుడు అని అర్ధం. అప్రయుక్తస్య

ప్రయోగ: అనగా అపొనరుక్ష్యం.

938 ధ్వన్వాలోకః ధ్వన్యాలోకం

తౌ చ విశేషా వ్యాఖ్యాతుం శక్యేతే, వ్యాఖ్యాతౌ చబహుప్రకారమ్‌. తద్వ్యతిరిక్తానాఖ్యేయవిశేషసంభావనా తువివేకావసాదభావమూలైవ. యస్మాదనాఖ్యేయత్వం సర్వశబ్దా గోచరత్వేన న కస్య చిత్సంభవతి

• అన్తతః అనాఖ్యేయ శద్చేనతస్యాభిధానసంభవాత్‌. సామాన్యసంస్పర్శి వికల్పశబ్దాగోచరత్వే సతి ప్రకాశమానత్వం తు యదనాఖ్యేయత్వ ముచ్యతే క్వచిత్‌ తదపి కావ్యవిశేషాణాం రత్న విశేషాణామివ, న సంభవతి, తేషాం లక్షణకారైః వ్యాకృతరూపత్వాత్‌. రత్సవిశేషాణాం చ సొమాన్యసంభావనయైవ ' మూల్యస్థితిపరికల్పనాదర్శనాచ్చ. ఉభయేషామపి తేషాం ప్రతిపత్మృవివేషసంవేద్యత్వమస్తేవ.. వైకటికా ఏవ హి రత్న తత్త్వవిదః, సహృదయా ఏవ హి కావ్యానాం రసజ్ఞాః ఇతి కస్యాత్ర విప్రతిపత్తి:?

బాలానందిని

శౌచేతి. శబ్దార్థాలకి సంబంధించిన ఆ విశేషాలు వ్యాఖ్యానించడానికి శక్యమైనవే; అనేక ప్రకారాలుగా (మాచేత ఇంతవరకు) వ్యాఖ్యానింపబడ్డాయి కూడ. వాటికంటే (మేం చెప్పిన విశేషాలకంటె) భిన్నమైన, చెప్పడానికి శక్యం కాని విశేషాల సంభావన (ఇంకా ఏవో విశేషాలు ఉన్నాయి అనుకోవడం) వివేకవినాశంవల్ల కలిగినదే. ఎందువల్ల ననగా - దేనికీ కూడ అనాఖ్యేయత్వం సర్వశబ్దాగోచరత్వం చేత సంభవించదు. (అనగా ప్రపంచంలో ఒక వస్తువు ఉన్నదంటే అది ఏదో ఒక శబ్దంచేత తప్పకుండా చెప్పబడవలసిందే; ఏ శబ్బ్దంచేతా కూడా అది చెప్పబడదు అనడం సంభవించదు. కుదరదు అని భావం) చివరికి 'అనాఖ్యేయ' శబ్దంచేత దానిని చెప్పవచ్చును కదా? సొమాన్యాన్ని స్పృశించే జ్ఞానం (వికల్పం) గల శబ్దానికి గోచరం కాకుండా ఉండి ప్రకాశించడం అనాఖ్యేయత్వం అని కొన్నింటి విషయంలో ఏది చెప్పబడుతుందో అది కూడ, రత్నవిశేషాలకి వలె, కావ్యవిశేషాలకి కూడ సంభవించదు. (అనగా ఏదో వస్తువు ఉన్నట్లు భాసించినా దాని సామాన్యం (జాతి) మొదలైనవి భాసించకపోవడంవల్ల అనగా

తృతీయోద్దోత: 939 నిర్వికల్పజ్ఞానమాత్రవిషయం అవడం వల్ల, “అనాఖ్యేయం' అని కొన్ని వస్తువులను గూర్చి అంటే అనవచ్చు. కావ్యవిషయంలో అలాంటి అనాఖ్యేయత్వం లేదు అని భావం). ఎందువల్లనగా వాటిని (కావ్యవిశేషాలను, రత్సవిశేషాలను కూడ) లక్షణ కారులు స్పష్టంగా విశదీకరించి ఉన్నారు. ఆ యా రత్నాల మూల్యం, వాటి స్థితి (ఉపయోగయోగ్యత) మొదలైనది వాటికి సంబంధించిన సామాన్య (జాతుల) సంభావనచేతనే (ఊహచేతనే, జ్ఞానం చేతనే) కల్పించబడడం చూడబడుతున్నది కదా? అయితే ఈరెండు విధాలైన వస్తువులు కావ్యవిశేష - రత్నవిశేషాలు) జ్ఞాతృవిశేషవేద్యములు (ఒకానాక వైశిష్టం ఉన్న జ్ఞాతలు మాత్రమే తెలుసుకొనకలుగుతారు) అనేది ఉండనే ఉంది. రత్నపరీక్షకులే రత్నతత్వాన్ని తెలుసుకొనకలుగుతారు; సహృదయులు మాత్రమే కావ్యరసాస్వాదం చేయకలుగుతారు అనే విషయంలో ఎవరికీ వివ్రతివత్తి (అభిప్రాయభేదం) లేదు, లోచనం

తావితి - శబ్బగతః అర్ధగతళ్చ. వివేకస్యావసాదో యత్ర తస్య భావః నిర్వివేకత్వమ్‌. సామాన్యస్పర్శీ యో వికల్చ్పః తతః యః శబ్దః. దృష్టాన్తే ఒపి అనాభఖ్యేయత్వం నాస్తీతి దర్శయతి - రత్నవిశేషాణాం చేతి. నను సర్వేణ తన్న సంవేద్యతే ఇత్యాశజ్క్యాభ్యుపగమేనైవోత్త యతి - ఉభయేషామ్‌ ఇతి - రత్నానాం కావ్యానాం చ.

బాలానందిని

తావితి - శబ్బగతమూ అర్ధగతమూ అయిన విశేషాలు. ఎవనియందు వివేకం యొక్క నాశమో వాని ధర్మం - నిర్వివేకత్వం. సామాన్యేతి. సామాన్యాన్ని (జాతిని) స్పృశించే (గ్రహించే) ఏ వికల్పం (జ్ఞానం) ఉందో, దానివల్ల ఏ శబ్దమో (శబ్ద ప్రయోగమో) (అని “సామాన్య సంస్పర్శివికల్పళబ్ద” అనే దాని అర్థం). దృష్టాంతంలో కూడ అనాఖ్యేయత్వం లేదు అని చెపుతున్నాడు - రత్నవిశేషాణాం చేతి. మరి ఆందరికీ అది తెలియడంలేదు కదా- అని ఆశంకించుకొని అంగీకారపూర్వకంగానే సమాధానం చెపుతున్నాడు - ఉభయేషామితి. రత్నాలకు కావ్యాలకు కూడ.

ధ్వన్యాలోకం

యత్త్వనిర్దేశ్యత్వం స్వలక్షణవిషయం బౌద్ద్ధానాం ప్రసిద్ధం తత్‌

తన్మతపరీక్షాయాం గ్రన్ధాన్తరే నిరూపయిష్యామ:. ఇహతు (గ్రన్ఫాన్తర

940 ధ్వన్యాలోక్షః శవణలవప్రకాశనం సహృదయవైమనస్యప్రదాయీతి న క్రియతే . బౌద్ధమతేన వా యథా ప్రత్యక్షాదిలక్షణం తథాస్మాకం ధ్వనిలక్షణం భవిష్యతి. తస్మాల్లక్షణాన్తరస్యాఘటనాత్‌ అశబ్బార్ధత్వాచ్చ తస్య ఉక్తమేవ ధ్వనిలక్షణం సాధీయః. తదిదముక్తమ్‌ -

అనాఖ్యేయాంశభాసిత్వం నిర్వాచ్యార్థతయా ధ్వనేః,

న లక్షణం, లక్షణం తు సాధీయోఒస్య యథోదితమ్‌,.

ఇతి శ్రీరాజానకానన్దవర్ధనాచార్యవిరచితే ధ్వన్యాలోకే తృతీయ ఉద్యోత:ః. బాలానందిని

యత్త్యితి - సకలపదార్థాల లక్షణాల విషయంలో బౌద్భులు చెప్పిన ఏ అనిర్దేశ్యత్వం (నిర్దేశించడానిక శక్యం కాకపోవడం, అనిర్వచనీయత్వం) ప్రసిద్ధమో (ప్రతివన్తువు క్షణికమే గొన దేనికీ లక్షణం చెప్పడం కుదరదు అని ఏ బౌద్ధవాదం ఉన్నదో) దానిని గూర్చి గ్రంథాంతరంలో ఆ మతాన్ని పరీక్షించే సందర్భంలో నిరూపించగలం. ఇతర గంథాలనుగూర్చి శ్రవణలవాన్ని ప్రకాశింపచేసినా (ఏ మాత్రం ఆ గ్రంథాలను గూర్చి వినిపించడానికి ప్రయత్నించినా) అది సహృదయులకు వైమనస్యాన్ని కలిగిస్తుంది; అందుచేత ఇక్కడ ఆ విషయం వివరించబడడంలేదు.

బౌద్ధమతేన ఇతీ - లేదా (ప్రతీదీ అనిర్వాచ్యమే, దేనికీ లక్షణం చెప్పడం కుదరదు అని అంటూనే) బౌద్సలు (తమ గ్రంథాలలో) ఏవిధంగా ప్రత్యక్షాదిలక్షణాలు ఇచ్చారో మా ధ్వనిలక్షణం కూడ ఆ విధంగానే ఉంటుంది. అందువల్ల (ఇతరులు చెప్పిన) మరొక లక్షణం కుదరకపోవడంవల్ల, అది (ధ్వని) శబ్బార్థం (శబ్బ్దవాచ్యం) కాకపోవడంవల్ల మేము చెప్పిన ధ్వనిలక్షణమే మంచిది. ఈ విషయమే కింది శోకంలో చెప్పబడింది.

అనాభ్యేయేతి - ధ్వనేః = ధ్వని, నిర్యాచ్యార్థతయా = నిర్వచించడానికి శక్యమైన అర్ధం కలదవడంచేత, అనాఖ్యేయాంశభాసిత్వమ్‌ =చెప్పడానికి శక్యం కాని అంశం కలిగి ఉండడం, లక్షణం న=లక్షణం కాదు, తు = కాని, యథోదితమ్‌=చెప్పిన విధంగా, అస్య లక్షణమ్‌=దీని లక్షణం, సాధీయః=యుక్రమైనది.

శ్రీరాజానక ఆవందవర్థనాచార్యులు-రచించిన ధ్వన్యాలోకంలో తృతీయోద్యోతం సమాప్తం.

తృతీయోద్దోతః పైక1 లోచనం

నను“నార్థం శబ్బాః స్పృళన్త్యపి" ఇతి “అనిర్దేశ్యస్య వేదకమ్‌” ఇత్యాదౌ కథమనాభ్యేయత్వం వస్తూనాముక్తమ్‌ ఇతి చేదత్రాహ - యత్వితి. ఏవంహి సర్వభావవృత్తాన్తతుల్య ఏవ ధ్వనిరితి ధ్వనిస్వరూపమనాఖ్యేయమితి అతివ్యాపకం లక్షణం స్యాదితిభావ:. గ్రన్గాన్తర ఇతి:- వినిశ్చయటీకాయాం ధర్మోత్తర్యాం యా వివృతిరమునా (గగ్రన్ధకృతా కృత త(తైవ తద్వ్యాఖ్యాతమ్‌. ఉక్తమితి - సంగ్రహార్థం మయైవేత్యర్థ:. అనాఖ్యేయాంశపష్య అభాసః విద్యతే యస్మిన్‌ కావ్యే తస్య భావః, తన్న లక్షణం ధ్వనేరితి సంబన్థః. అత్ర హేతు:ః- నిర్వాచ్యార్థతయేతి. నిర్విభజ్య వక్తుం శక్యత్వాదిత్యర్థ:. అన్యస్తు నిర్వాచ్యతయా' ఇత్యత్ర నిసో నజుర్ధత్వం పరికల్య అనాఖ్యేయాంశభాసిత్వే అయం హేతు రితి వ్యాచష్టే; తత్తు క్రిష్టమ్‌. హేతుశ్చ సాధ్యావిశిష్ట ఇత్యుక్తవ్యాఖ్యానమేవేతి శివమ్‌. ళ్లే. కావ్యాలోకే ప్రథాం నీతాన్‌ ధ్వనిభేదొన్‌ పరామృశత్‌,

ఇదానీం లోచనం లోకొన్‌ కృతార్థాన్‌ సంవిధాస్యతి.

ఆసూత్రితానాం భేదానాం సుటతాపత్రిదాయినీమ్‌,

త్రిలోచనప్రియాం వన్దే మధ్యమాం పరమేశ్వరీమ్‌.

ఇతి శ్రీమహామాహేశ్వరాచార్యాభినవగుస్తోన్నీలితే సహృదయాలోకలోచనే ధ్వనిసంకేతే తృతీయ ఉద్దోత:. బాలానందిని

నవ్వితి - “శబ్దాలు అర్ధంయొక్క స్పర్శ చేయజాలవు”, “నిర్ధేశింప శక్యం కొని దాన్ని తెలిపేది”, ఇత్యాదివాక్యాలలో వస్తువులు అనాఖ్యేయములు అని ఎట్లు చెప్పబడింది? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం చెపుతున్నాడు - యత్త్వితి. ఈ విధంగా ధ్వని కూడ సకలభాన (పదార్థాల) వృత్తాంతంతో తుల్యమైనదే గాన “ధ్వనిస్వరూపమ్‌ అనాఖ్యేయమ్‌” అనే లక్షణం అతివ్యాప్తిదోషదుష్టం అవుతుంది అని భావం. గ్రన్గాన్తర ఇతి. 'వినిశ్చయ'టీక అయిన “ధర్మోత్తరి'లో ఈ గ్రంథకర్తచేతనే ఏ వివృతి చేయబడిందో అక్కడనే ఆ విషయం వాఖ్యానించబడింది. ఉక్తమితి. సంగ్రహంకొరకు నా చేతనే

క42 ధ్వన్వాలోకః చెప్పబడింది అని అర్ధం. ఏ కావ్యంలో ఆనాఖ్యేయమైన అంశంయొక్క అభాస ఉంటుందో దానిధర్మం 'అనాఖ్యేయాంశభాసిత్వం' అది ధ్వనికి లక్షణం కాదు అని పంబంధం. ఇందుకు హేతువు - నిర్వాచ్యార్ధతయా అనేది. బాగా విభజించి చెప్పడానికి శక్యం అవడం వల్ల అని అర్ధం. మరొకడు “నిర్యాచ్యార్థతయా' లోని 'నిస్‌'కు నజార్ధత్వం కల్పించి (నిస్‌' అవే ఉపసర్గకు అభావార్థం కల్పించి) అది అనాఖ్యేయాంశభాసిత్వానికి హేతువు అవి వ్యాఖ్యానించాడు. (దాని అర్థం చెప్పడం శక్యం కాదు గాన అది అనాఖ్యేయాంశభాసి అని అర్థం చెప్పాడు). అది క్రిష్వ్యాఖ్యానం. అంతే కాకుండా హేళకువు (దాని అర్థం చెప్పడానికి శక్యం కాదు గాన అవేది) సాధ్యం (అనాఖ్యేయం అవేదీ) రెండూ ఒకటే అయిపోయాయి. ఆందుచేత చెప్పిన వ్యాఖ్యానమే శివం.

కావ్యాలోకే ఇతి - కావ్యాలోకే - కాన్యాలోకంలో (ధ్వవ్యాలోకానికి కావ్యాలోకం అవీ నహృదయాలోకం అనీ నామాంతరాలు), ప్రథామ్‌ - ప్రపిద్దివి, విస్శృతిని, నీతావ్‌=ఐపాందింపబడిన, ధ్వనిభేదాన్‌=ధ్వనిభేదాలను, పరామృశత్‌ - పరామర్శిస్తూన్న (వివరిస్తూన్న), లోచనమ్‌ = ఈ లోచనం, ఇదానీమ్‌ = ఇప్పుడు, లోకాన్‌ = లోకులము, కృతార్థాన్‌ =కృతార్ణులనుగా, సంవిధాస్యతి= చేయగలదు.

ఆసూత్రితానామ్‌ ఇతి - ఆ సూత్రితానామ్‌ =మనసా భావించబడిన (గంథపక్షంలో విరూపించబడిన) భేదావామ్‌=విభిన్నవస్తువులకు (ధ్వనిభేదాలకు ) సృుటతాపత్తి దాయినీమ్‌ = మృటత్వప్రాప్తివి ఇచ్చే, త్రిలోచనద్రియామ్‌= త్రిలోచన ద్రియురాలైన, మధ్యమామ్‌= మధ్యమారూపిణియైన, వరమేశ్వరీమ్‌= పరమేశ్వరిని, వన్దే = నమస్కరిస్తున్నాను. శ్రీమహామా హేశ్వరాచార్యవర్యుడైన అభివగువ్తువిచేత వికసింపచేయబడిన (తెరవబడివ) ధ్వవిష్యరూపప్రతిపాదకమైన నహృదయాలోకలోచనంలో మూడవ ఉద్యోతం సమాప్తం.

పలోచవ ధ్వవ్యాలోకాంధ్రవ్యాఖ్యయైవ బాలానందినిలో తృతీయోద్దోతం సమాప్తం

చతుర్గోద్దోత: 943 చతుర్జోద్దోత: ధ్యన్యాలోకం

ఏవం ధ్వనిం సప్రపజ్బుం విప్రతిపత్తినిరాసార్థం వ్యుత్చాద్య తద్వ్యుత్పాదనే ప్రయోజనాన్తరముచ్యతే - కొ. ధ్వనేర్యః సగుణీభూతవ్యజ్య్యప్యాధ్వా ప్రదర్శితః,

అనేనానన్త్యమాయాతి కవీనాం ప్రతిభాగుణ:. 1.

య ఏష ధ్వనేర్గుణీభూతవ్యబ్యస్య చ మార్గః ప్రకాశితః తస్య ఫలాన్తరం కవిప్రతిభానన్య్యమ్‌.

బాలావందివి

ఏవమితి - ఈ విధంగా ధ్వవిని గూర్చిన విప్రతిపత్తులన్నీ తొలగడం కోపం ధ్వవివి వివిధభేదపహితంగా నిరూపించి ఆ ధ్వవివి గూర్చిన వ్యుత్పత్తి కలిగించడంలో మరొక ప్రయోజనం చెప్పబడుతూన్నది -

ధ్వవేరితి - సగుణీభూతవ్యబ్శ్యస్య = గుణీభూతవ్యంగ్యంతో కూడిన, ధ్వవే:=ధ్వని యొక్క, యః=ఏ, అధ్వా=మార్గం, ప్రడర్శితః=చూపబడినదో, అనేన=డీవిచేత, కవీవామ్‌=కవులయొక్క, ప్రతిభాగుణ:=ప్రతిభారూపమైన గుణం, అనన్త్యమ్‌= అనంతత్వాన్ని, యాతి=పాందును.

య ఇతి - ధ్వనియొక్క, గుణీభూతవ్యంగ్యంయొక్క, ఈ ఏ మార్గం చూపబడిందో దీవికి కవిప్రతిళ అనంతం అవడం మరొక ఫలం.

లోచనం

శ్లో. కృత్యపజ్బాకవిర్వాహయోగే.పి పరమేశ్వరః

వాన్యోపకరణా పేక యయా తాం నౌమి శాజ్కరీమ్‌.

ఉద్ద్యోతానరపంగతిం విరచయితుం వృత్తికార ఆహ - ఎవమతి. ప్రయోజవాన్తరమితి - యద్యపి “సహృదయమనంట్రీతయే” ఇత్యవేన ప్రయోజనం ప్రాగేవోక్తం తృతీయోద్ద్యోతావధా చ “సత్కొవ్యం కర్తుం వా జ్ఞాతుం వా” ఇతి తదేవ ఈపషత్‌ స్ఫుటీకృతం. తథాపి స్ఫుటతరీకర్తుమిదావీం

ర! ధ్వన్యాలోకః యత్నః. యతః సుస్పష్టరూపత్వేన విజ్ఞాయతే అతః అస్పష్టనిరూపితాత్‌ స్పష్టనిరూపణమ్‌ అన్యథైవ ్రతిభాతీతి ప్రయోజనాన్తరమిత్యుక్తమ్‌. అథవా పూర్వోక్తయో:ః ప్రయోజనయోరనన్తరం విశేషః అభిధీయతే, కేన విశేషేణ సత్కావ్యకరణమస్య ప్రయోజనమ్‌, కేన చ సత్కావ్యబోధ ఇతి విశేషో నిరూప్యతే. తత్ర సత్కావ్యకరణే కథమస్య వ్యాపార ఇతి పూర్వం వక్తవ్యం నిష్పాదితస్య జ్టేయత్వాత్‌, ఇతి తదుచ్యతే - ధ్వనేర్య ఇతి. 1 బాలానందిని

కృత్యేతి. పరమేశ్వరః =పరమేశ్వరుడు, కృత్యపజ్బాకనిర్వాహయోగే ఒపి =సృష్టి స్థితి, సంహారం, తిరోభావం, అనుగ్రహకరణం అవే ఐదు కృత్యాల నిరర్వహణంలో కూడ, ,యయా = ఏ పరమేశ్వరిచేత, అన్యోపకరణా పేక్షు=ఇతరోపకరణాల అపేక్ష ఉన్నవాడు, న =కాడో, ఈ కృత్యపంచకనిర్వహణంలో ఆమెయే తోడ్పడుతుంది గాన మరొక ఉపకరణం ఏదీ పరమేశ్వరునికి అవసరం లేదని అర్ధం, తాం శాబ్కరీమ్‌=ఆ పరమేశ్వరిని, నౌమి=స్తుతిస్తున్నాను.

ఉద్ద్యోతేతి - వృత్తికారుడు మరొక ఉద్ద్యోతంతో (పూర్వోద్దోతంతో) సంగతి చేయడానికి చెపుతున్నాడు - ఏవమితి. ప్రయోజనాన్తరమితి. ప్రయోజనం “సహృదయమన:ప్రీతయే” అని పూర్వమే చెప్పబడినా, తృతీయోద్ద్యోతావధిలో “సత్కావ్యాన్ని రచించడానికి గాని, తెలుసుకొనడాని$ి గాని" అని అంటూ అదే కొంచెం స్పష్టీకరించబడినా, ఈ విషయాన్ని ఇంకా అధికంగా స్ఫుటంచేయడంకొరకే ఇప్పుడీ ప్రయత్నం. సుస్పష్టరూపంలో తెలియబడుతుంది గాన, అస్పష్టంగా నిరూపించిన ప్రయోజనంకంటి స్పష్టనిరూపణం మరొక విధంగానే ప్రతిభాసిస్తుంది. లేదా - పూర్వం చెప్పిన రెండు ప్రయోజనాల అనంతరం విశేషం ్రతిపాదించబడుతుంది - ఏ విశేషాన్ని పట్టి సత్కావ్యకరణం దీని ప్రయోజనమో, ఏ విశేషాన్ని పట్టి సత్కావ్యజ్ఞానం దీని ప్రయోజనమో, ఆ విశేషం, నిరూపించబడుతున్నది. అందులో సత్కావ్యకరణంలో ఏ విధంగొ ఉపయోగిస్తుంది అనే విషయం ముందు చెప్పాలి. రచించబడిన (తయారు చేయబడిన) దౌనినే కదా తెలుసుకోవడం అనేది? అందుచేత “ధ్వనేర్యః” ఇత్యాదికం చేత అది చెప్పబడుతున్నది. 1

చతుర్దోద్దోతః $45 ధ్వన్యాలోకం కథమితి చేత్‌ - క్షా అతో హ్యన్యతమేనాపి ప్రకారేణ విభూషితా, వాణీ నవత్వమాయాతి పూర్వార్థాన్వయవత్యపి. 2 అతః ధ్వనేః ఉక్తప్రభేదమధ్యాత్‌ అన్యతమేనాపి ప్రకారేణ విభూషితా నతీ వాణీ వురాతననిబద్భార్థనంన్పర్శ్గవత్యవి నవత్వమాయాతి. తథాహి - అవివక్షితవాచ్యస్య ధ్వనేః ప్రకారద్వయసమాశ్రయణేన నవత్వం పూర్వార్థానుగమే ఒపి యథా- శ్లో. స్నితం కించిన్ముగ్ధం తరలమధురో దృష్టివిభవ: పరిస్పన్హో వాచామభినవవిలాసోర్మిసరసః, గతానామారమృః కిసలయితలీలాపరిమలః స్పృశన్తాస్తారుణ్యం కిమివహిన రమ్యం మృగదృశ:. (126) ఇత్యస్య, శ్ల సవిభ్రమస్మితోద్భేదా లోలాక్ష్యః ప్రస్థలధ్గిరః, నితమ్బాలసగామిన్యః కామిన్యః కస్య న ప్రియాః (127) ఇత్యేమాదిషు శ్లోకేషు సత్స్వపి తిరసృతవాచ్యధ్వనిసమాశ్రయేణ అపూర్వమేవ ప్రతిభాసతే. బాలానందిని ఎట్లనగా - అత ఇతి. అత;=ఈ ధ్వనిభేదనముదొయంనుంచి, ఏకతమేనాపి ప్రకారేణ=బఒక 'ప్రశారం చేతనైనా, విభూషితా = అలంకరించబడి, వాణీ=వాక్కు, పూర్వార్థా్వయవత్యపి= ప్రాచీనార్థంతో సంబంధం గలదైనా, నవత్వమ్‌=నూతనత్వాన్ని, ఆయాతి= పాందుచున్నది. అత ఇతి. అత;=చెప్పబడిన ధ్వనిప్రభేదాలమధ్యనుండి, ఏ ఒక్క ప్రకారంచేత అలంకరించబడినదైనా వాణి, ప్రాచీనకవులు కూర్చిన అర్ధంయొక్క సంస్పర్శ కర

946 ధ్వన్వాలోకః కలదైనా కూడ నవత్వాన్ని పొందుతుంది. ఎట్లనగా -పూర్వార్థసంస్పర్శ ఉన్నా కూడ అవివక్షిత వాచ్యధ్వనియొక్క రెండు ప్రకారాలను ఆశ్రయించడంచేత నవత్వం ఎట్లనగా - “సవిభ్రమస్మిత” ఇత్యాదిశ్లోకాలు ఉన్నా కూడ తిరస్కృతవాచ్యధ్వనిని ఆశథయించడం చేత “స్మితం కించిత్‌ ఇత్యాదిశోకంలో అపూర్వత్వమే భాసిస్తూన్నది.

స్మితమ్‌ ఇతి - కించిత్‌ స్మితమ్‌=చిరునవ్వు, ముగ్ధమ్‌=ముగ్ధంగా మనోహరంగా ఉన్నది. దృష్టివిభవః=దృష్టివైెభవం, తరలమధురః=చంచలంగాను మధురంగాను ఉన్నది. వాచామ్‌=వాక్కులయొక్క, _ పరిస్పన్షః=ప్రసారము, అభినవవిలాసోర్శి సరసః=నూతనవిలాసతరంగాలచేత సరసమైనది. గతానామ్‌=నడకలయొక్క, ఆరమృ:=ప్రారంభం, కిసలయితలీలాపరిమల:=చిగిర్చిన విలాసపరిమళం గలది. తారుఖ్యమ్‌=యౌవనమును, స్పృళన్వ్యాః=స్పృళిన్తూన్న మృగద్భశః=మృగనయనయొక్క, కిమివ=ఏది, న హి రమ్యమ్‌=రమ్యం కాదు?

సవిభ్రమేతి - సవిభ్రమస్మితోద్భేదాః=విలానలతో కూడిన స్మితాంకురములు కలవారు, లోలాక్ష్యః=చంచలమైన నేత్రాలు కలవారు, వ్రస్థలద్గిరం=తాట్రుపడుచున్న మాటలు గలవారు, నితమ్బాలనగామిన్యః=నితంబభారంచేత మందంగా నడిచేవారు అయిన, కామిన్య:=కామినులు, కస్య=జఎవనికి, న ప్రియాః=ప్రియమైనవారు కారు?

లోచనం

నను దధ్వనిభేదాత్‌ చ తిబానామానన్త్యమితి వ్యధికరణమేతదిత్యభిప్రాయేఐ శజ్కతే - కథమితితి. అత్రోత్తరమ్‌ - అతో హీతి. ఆసతాం తావద్పహవః ప్రకారాః, ఏకేనాప్యేవం భవతీత్యపిశబ్బార్థ:. ఏతదుక్తం భవతి - వర్ణ్జనీయవస్తునిష్టః ప్రజ్ఞావిశేషః ప్రతభానమ్‌. తత్ర వర్ణనీయస్య పారిమీోత్యాత్‌ ఆద్యకవినైవ స్నృష్టత్వాత్‌ సర్వస్య తద్విషయం ప్రతిభానం తజ్ఞ్జాతీయమేవ స్యాత్‌, తతశ్చ కావ్యమపి తజ్ఞాతీయమేవేతి భ్రష్ట ఇదానీం కవిప్రయోగ;ః. ఉక్తవైచిత్రేణ తే ఏవార్థాః నిరవధయో భవన్తీతి తద్విషయాణాం ్రతిభానామానన్త్యముపవన్నమిత్తి. నను ప్రతిభానన్త్యన్య కిం ఫలమితె నిర్లేతుం వాణీ నవత్వమాయాతి ఇత్యుక్తమ్‌. తేన వాణీనాం కావ్యవాక్యానాం తావన్నవత్వమాయాతి. తచ్చ ప్రతిభానన్వే సత్యుపపద్యతే, తచ్చార్థానన్న్యే తచ్చ ధ్వనిప్రభేదాదితి.

చతుర్గోద్దోతః 947 బాలానందిని

నన్వితి - ద్వనిభేదంవల్ల ప్రతిభలు అనంతం అవుతాయి అని అంటే ఇది వ్యధికరణం కదా? (ధ్వనిభేదాలు ఎక్కువ అవుతే అవి అనంతం అవాలి కాని ప్రతిభ అనంతం అవడం ఏమిటి? అని అర్ధం) అనే అభిప్రాయంతో ఆళంకిస్తున్నాడు - కథమితీతి. అతో హి ఇత్యాదికం దీనికి సమాధానం. అనేక ప్రకారాల మాట అటుంచు, ఒక్కదానిచేత కూడ ఈవిధంగా అవుతుంది అని “అపి' శబ్దానికి (అన్యతమేనాపి'లో) అర్ధం. ఇక్కడ చెప్పిన విషయం ఇది - వర్ణించదగిన వస్తువుతో నంబంధించిన ప్రజ్ఞావిశేషం (ప్రతిభానం. వర్ణనీయవస్తువు పరిమితమైనది. అది ఆదికవిచేతనే న్నృశించబడింది. అందుచేత దానిని గూర్చిన ప్రతిభానం ఎవనికీ కలిగినా తజ్ఞాతీయంగానే (ఆదికవిచేత ఏది న్నృశించబడిందో దాని జాతికి చెందినదే) అవుతుంది. కొన్యం కూడా తజ్ఞాతీయమే అవుతుంది. ఆందుచేత - ఇంకేముంది! “'కవి' అనే ప్రయోగానికే ముప్పు వచ్చింది. అయితే ఇప్పుడు చెప్పిన వైచిత్ర్యాన్ని పట్టి అవే అర్భాలు (విషయాలు) అనంతాలు అవుతాయి. అందుచేత వాటిని గూర్చిన వ్రతిభల ఆనంత్యం ఉపపన్నమే. నన్వితి. ప్రతిభ అనంతం అయినందువల్ల ఫలం ఏమిటి అని నిర్ణయించడానికి వాజి నూతనత్వాన్ని పొందుతుంది అని చెప్పబడింది. దానిచేత వాణులకు, కవివాక్యాలకు, నూతనత్వం వస్తుంది. అది ప్రతిభ అనంతమైనప్పుడే కుదురుతుంది. ప్రతిభ అనంతం కావాలంటే అర్థాలు అనంతంగా ఉండాలి. అర్థాలు అనంతాలు కావాలంటే అది ధ్వనిప్రభేదాలను పట్టి ఏర్పడుతుంది.

లోచనం

తత్ర ప్రథమమత్యన్తతిరసృతవాచ్యానయమాహ - స్మితమితి - ముగ్ధమధురవిభవసరసకిసలయితపరిమలస్పర్శనాని అత్యన్తతిరస్కృతాని

• తైః; అనాహృతసొౌందర్యసర్వజనవాల్ల భ్యాక్షీణప్రసరత్వసంతాపప్రశమన తర్పకత్వసౌకు మార్యసార్వకాలికతత్సంస్కారాను వృత్తిత్వయత్నాభిలాషభణీయ సంగతత్వాని ధ్వన్యమానాని యాని, త్రైః స్మితాదేః ప్రసిద్ధస్య అర్ధస్య స్థవిరవేధోవిహితధర్మవ్యతిరేకేణ ధర్మాన్తరపాత్రతా యావత్‌ క్రియతే తావత్తదపూర్వమేవ సంపద్యత ఇతి సర్వత్ర ఇతి మన్తవ్యమ్‌. అస్యేతి. అపూర్వత్వమేవ భాసత ఇతి దూరేణ సంబన్థవ.

948 ధ్వన్వాలోక్షః బాలానందివి తశ్రేతి. వాటిలో ముందు అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యంయొక్క అన్వయం చెపుతున్నాడు - స్మితమితి. ముగ్ధ - మధుర- విభవ- సరస- కిసలయిత- పరిమల- స్పర్శన పదాలు అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యాలు. (అనగా “ముగ్ధ శబ్దానికి మోహకారి అవి ముఖ్యార్ధం. ఇట్లే 'మధుర' శబ్దానికి తియ్యవైనది అని ముఖ్యార్ధం. “విభవ' శబ్దానికి ఐశ్వర్యం అని అర్ధం. ఆ ముఖ్యార్ధాలు కుదరకపోవడంచేత ముగ్గాది శబ్దాలు సాదృశ్యనిమిత్తకమైన లక్షణచే స్మితాదులను బోధిస్తున్నాయి. దానిచేత స్మితాదుల కున్న సౌందర్యవిశేషాధిక్యం వ్యంజింపబడుతున్నది అని అర్ధం). ఈ పదొలచేత వరసగా (1) అకృత్రిమమైన సౌందర్యం (ముగ్ధ) (2) (దృష్టికి) సకలజవేష్టత్వం (మధుర) (3) అక్షీఐ (ఆగని, తగ్గని) ప్రసారాలు (విభవ), (4) సంతాపప్రశమనం, తర్పకత్వం (సరన) (5) సొకుమాన్యంచేత నడకలో మాంద్యం (కిసలయిత) (6) ఆ లీలలు సర్వదా

• అనువర్ణించడం (పరిమల)(7) ప్రయత్నపూర్వకంగా సంగమం అభిలషించదగి ఉండడం (స్పర్శన) అనే అర్ధాలు వ్యంజింపబడుతున్నాయి. ఈ వ్యంగ్యార్థాలు ప్రసిద్ధమైన స్మితాదివదార్థాలను వృద్ధుడైన బ్రహ్మదేవుడు కల్పించిన ధర్మాలకంటె భిన్నమైన ధర్మాంతరాలకు స్థానం అయేటట్లు చేస్తున్నాయి. ఈ విధంగా కల్పించడంతో అదంతా శ్రొత్తదిగానే అవుతుంది. ఈ విధంగా అంతటా (అన్ని ఉదొహరణలలోను) గ్రహించాలి. అన్య అనే పదానికి 'భాసతే' అనే దూరంగా ఉన్న పదంతో సంబంధం. ధ్వన్యాలోకం తథా - శ్ల యః ప్రథమః ప్రథమః స తు తథాహి హతహస్తిబహలపలలాళీ, శ్వాపదగణేషు సింహ: సింహః కేనాధరీక్రియతే. (128) ఇత్యస్య- శ్లో స్వతేజఃక్రీతమహిమా కేనాన్యేనాతిశయ్యతే, మహద్భిరపి మాతజ్లెః సింహః కిమభిభూయతే. (129) ఇత్యేవమాదిషు శ్లోకేషు సత్స్వపి అర్భాన్వరసంక్రమితవాచ్యధ్వని సమాశ్రయేణ నవత్వమ్‌.

చతుర్ధోద్దోత ప్రశంి బాభళానందిని

అట్లే - “స్వతేజః” ఇత్యాది శ్లోకాలు ఉన్నా కూడ “యః ప్రథమః” ఇత్యాది శ్లోకానికి అర్జాంతరసంతక్రమితవాచ్యధ్వనిని ఆశ్రయించడంచేత నవత్వం లభిస్తుంది.

యవ: ఇతి :-- యః=ఎవడు, ప్రథమః=వప్రథముడో, సః=అతడు, ప్రథమః= పథముడే, తథాహి = అది యుక్తమే కదా. హతహస్తిబహలపలలాశీ = చంపబడిన ఏనుగుయొక్క అధికమైన మాంసం తినే, సింహ:=సింహం, శ్వాపదగబేషు=త్రూరమృగాల సముదాయాలలో, సింహః=సింహమే, కేత=దేనిచేత, (శ్వాపదగణేషు' అనేది దీనికి ముందు అన్వయించవచ్చును) అధరీక్రియతే =క్రీందిదిగా చేయబడుతుంది?

స్వతేజః ఇతి : స్వతేజఃశ్రీతమహిమా = తన తేజస్సుచేత కొనబడిన మహిమ గలవాడు, అన్యేన =ఇతరుడైన, కేన=ఎవనిచేత, అతిశయ్యతే=అతిశయించబడుతాడు? మహద్భిరపి= పెద్దవే అయినా, మాతట్లై:=ఏనుగులచేత, సింహః=సింహం, అభిభూయతే కిమ్‌=తిరస్కరించబడుతుందా?

లోచనం

సర్వత్రైవాస్య నవత్వమితి సంగతిః. ద్వితీయః ప్రథమశబ్దః అర్జాన్తరే అనపాకరణీయ ప్రధానత్వాసాధారణత్వాదివ్యబ్య్యధర్మాన్తరే సంక్రాన్తం స్వార్ధం వ్యనక్తి. ఏవం సింహశబ్లోఒపి వీరత్వాన పేక్షత్వవిస్మయనీతయత్వాదౌ వ్యబ్యధర్మాన్తరే సంక్రాన్తం స్వార్ధం ధ్వనతి.

బాలానందిని

సర్వతైవ ఇతి - (ఈ ఘట్టంలో) అంతటా కూడ “అన్య... నవత్వమ్‌” అని అన్వయం. రెండవ 'ప్రథమ' శబ్దం తొలగింపరాని ప్రధానత్వం కలిగి ఉండడం, అసాధారణత్వం మొదలైన ధర్మాంతరాలయందు సంక్రమించిన స్వార్థాన్ని బోధిస్తుంది. అదే విధంగా రెండవ సింహశబ్దం కూడ వీరత్వం, ఇతరసహాయానపేక్షత్వం, ఆశ్చర్యజనకత్వం మొదలైన వ్యంగ్యాలైన ఇతరధర్మాలలో సంక్రమించిన స్వార్థాన్ని ధ్యవింపచేస్తుంది.

ధ్వన్యాలోకం

వివక్షితాన్యపరవాచ్యస్యాపి ఉక్షప్రకారసమాశ్రయేణ నవత్వం

యథా -

950 భ్వన్వాలోకః శ్లో నిద్రాక్రైతవినః ప్రియస్య వదనే విన్యస్య వక్రం వధూః బోధత్రాసనిరుద్ధచుమృనరసాప్యాభోగలోలం స్థితా, వైలక్ష్యాద్విముఖీభవేదితి పునస్తస్యాప్యనారమిణ: సాకొజ్‌క్ష ప్రతిపత్తి నామ హృదయం యాతం తు పారం రతేః. (130) ఇత్యాదేః శ్లోకస్య- శ్లీ. శూన్యం వాసగృహం విలోక్య శయనాదుత్ధాయ కించిచనై ర్నిద్రావ్యాజముపాగతస్య సుచిరం నిర్వర్మ్య పత్యుర్ముఖమ్‌, విస్రబ్ధం పరిచుమ్య జాతపులకామాలోక్య గణ్జస్థలీం లజ్ఞానమముఖీ ప్రియేణ హసతా బాలా చిరం చుమ్చితా. (134) ఇత్యాదిషు శ్లోకేషు సత్స్వపి నవత్వమ్‌. యథా వా - “తరబ్గి భ్రూభజ్లా” ఇత్యాది ళశ్లోకస్య “నానాభణ్గభ్రమద్రూః” ఇత్యాది శ్లోకాపేక్షయా అన్యత్వమ్‌. బాలావందిని వివక్షితేతి- పైన చెప్పిన విధంగా వివక్షితాన్యపరవాచ్యవ్యంగాన్ని ఆశ్రయించడం చేత నవత్వం ఎట్లనగా-“శూన్యం వాసగృహమ్‌” ఇత్యాదిశ్లోకాలున్నా కూడ "నిద్రాకైతవినః' ఇత్యాది ళ్లేకానికి నవత్వం కనబడుతున్నది. నిద్రా ఇతి. వధ్ధూః = నవవధువు, నిద్రాకైతవిన:=నిద్ర అనే మిష గల, (నిద్రిన్తున్నట్లు అభినయిస్తూన్న) ప్రియస్య = ధ్రియునియొక్క, వదనే = ముఖమునందు. వ్షమ్‌=ముఖమును, విన్యస్య = ఉంచి, బోధ త్రాననిరుద్ధచమ్బనరసాపి = మెలకువ వల్ల భయంచేత, (మేల్కొటాడేమో అనే భయంచేత) అడ్డుకొనబడిన చుంబనాసక్తి కలదైనా కూడ , ఆభోగలోలమ్‌=(నిద్రను గూర్చిన ఆలోచనశ)) చూడడంలో చంచలంగొ, (చంచలమైన మనస్సు కలుగు నట్లుగా) స్థితా= ఉండిపోయింది. వైలక్ష్యాత్‌=సిగ్గువలన, విముఖీ భవేత్‌ ఇతి = విముబురాలగును అని, తస్యావి= అతడు కూడ, జనారమ్భిణ:=ఏమీచేయకుండా ఉండగా, హృదయం పునః =(ఆతని) హృదయం

చతుర్జోద్దోతః 951 అయితే, సాకాబ్బప్రతిపత్తి నామ=అభిలాషతో కూడిన స్ధితి గలదైలతే. అయింది, తు=కాని, రతే;=రతియొక్క, పాఠరమ్‌=పారం, యాతమ్‌=పొందబడినది.

శూన్యమితి - ఇది అమరుకంలోని పద్యం. “ముగ్ధనాయిక శయనగృహంలో ఇతరులెవ్వరూ లేరని చూచింది. పక్క మీదనుంచి కొంచెం మెల్లగా లేచింది. భర్త నిద్రపోతున్నట్లు అభినయిస్తున్నాడు. అతని ముఖం తదేకదీక్షగా కొంతసేపు చూచింది. నిర్భయంగా చుంబనం చేసింది అప్పుడు అతని చెక్కిళ్ల మీద గగుర్పాటు కలగడం చూచి సిగ్గుతో తల వంచుకుంది. అలాంటి స్థితిలో ఆమెను ప్రియుడు నవ్వుతూ చాలా సేపు ముద్దుపెట్టుకున్నాడు”

యథా వా ఇతి :- మరొక ఉదాహరణం ఎట్లనగా - తరబ్లభ్రూభజ్లా” ఇత్యాదిళ్లోకం (శ్లో.25) “నానాభణ్గిభమద్భూః” ఇత్యాది శోకంకంటె భిన్నంగానే కనబడుతుంది. ('నానాభణ్గి' ఇత్యాదిళ్లోకం ఎక్కడిదో తెలియదు. పూర్తి శోకం కూడ లభ్యం కాలేదు).

లోచనం

ఏవం (వథవమున్య ద్వౌ భేదావుదావృాత్య ద్వితీయస్యావి ఉదాహర్తుమానూత్రయతి - వివక్షితేతి - నిద్రాయాం క్రైతవీ కృతకసుస్త ఇత్యర్థః. వదనే విన్యస్య వక్రమ్‌ ఇతి - వదనస్పర్శజమేవ తావద్దివ్యం సుఖం త్యక్తుం న పారయతీతి. అత ఏవ ప్రియస్యేతి. వధూః నవోఢా. బోధత్రాసేన పియతమబోధభయేన నిరుద్ధః. హఠాత్‌ ప్రవర్తమానః, ప్రవర్తమానో ఒపి కథంచిత్కథంచిత్‌ క్షణమాత్రం ధృతఃచుమృనాభిలాషః యయా,.అత ఏవ ఆభోగేన పునః పునర్షిద్రావిచారనిర్వర్ణ్షనయా విలోలం కృత్వా స్థితా? నతు నర్వథైవ చుమృ్బనాత్‌ నివర్తితుం శక్నోతీత్యర్థః. ఏవం భూతైషా యది మయా పరిచుమృ్బ్యతే తద్విలక్షా విముఖీ భవేదితి తస్యాపి ప్రియస్య చుమృనవిషయే నిరారమృస్య.హృదయం సాకొజ్బ ప్రతిపత్తి నామేతి.సాకాంక్షాసాభిలాషా ప్రతిపత్తి: స్థితి యస్య తాదృశం రుహరుహికాకదర్ధితం నతు మనోరథసంపత్తి చరితార్ధమ్‌. కిం తు రతే:ః పరస్పరజీవితసర్వస్వాభిమానరూపాయాః పరనిర్వతేః కేన చిదప్యనుభవేన అలబ్ధావగాహనాయాః పారం గతమితి పరిపూర్ణ ఏవ శృజ్లారః.

952 భ్వన్యాలోకః

ద్వితీయళ్లోకే తు పరిచుమ్బనం సంపన్నమ్‌. లజ్జా స్వశబ్దేనోక్తా. తేనాపి సా పరిచుమ్చితేతి యద్యపి పోషిత ఏవ శృజ్లారవ తథాపి ప్రథమళ్గోకే పరిస్పరాభిలాషప్రసరనిరోధపరంపరాపర్యవసానాసంభవేన యా రతిరుక్తా సా ఉభయోర ప్యేకస్వరూపచిత్తవృత్తనుప్రవేశమాచక్షాణా రతిం సుతరోం పోషయతి. 2

బాలానందిని

ఏవమితి - ఈ విధంగా మొదటిదాని యొక్క (అవివక్షితవాచ్యధ్వనియొక్క రెండు భేదాలను ఉదాహరించి రెండవదానికి ఉదాహరించుటకు ప్రసంగం ఏర్చరుస్తున్నాడు (ఆసూత్రయతి) - వివక్షితేతి - నిద్రాయాం క్రైతవీ - నిద్రిస్తున్నట్లు అభినయిస్తున్నాడు అని అర్ధం - వదనే విన్యస్య వక్రమ్‌ ఇతి- ముఖస్పర్శమాత్రంచేతనే కలిగిన దివ్యమైన సుఖాన్ని విడవడానికి సమర్భురాలుగా లేదు అని అర్ధం. అందువల్లనే ప్రియస్య అని చెప్పబడింది. వధూ;ః=శ్రాత్తగా వివాహం చేసికొనబడిన వధువు, బోధత్రాసేన =ప్రియతముడు మేల్కొంటాడేమో అనే భయంచేత, నిరుద్ధః- హటాత్తుగా ప్రవర్తిన్తున్నదీ, ప్రవర్తిస్తున్నా కూడ ఎలాగో ఎలాగో క్షణకాలం పాటు నిలుపుకొనబడినది అయిన చుంబనాభ్ళిలాష ఎవతెచేతనో అట్టిది - అందువలననే, ఆభోగేన - మళ్లీ నిద్రను గూర్చి ఆలోచిస్తూ చూస్తుండడంచేత చాంచల్యంతో (చుంబనసంశయతో) ఉన్నది; అంతేనే కాని పూర్తిగా, చుంబనం చేయకుండా ఉండడానికి సమర్భురాలు కాదు అని అర్ధం. ఇలాంటి ఈమెను నేను చుంబించినట్లయితే అప్పుడు సిగ్గుపడి విముఖురాలవుతుంది అని ఆ ప్రియుడుకూడ చుంబనం విషయంలో ప్రారంభం (ప్రయత్నం) లేకుండా ఉన్నాడు. ఆలాంటి వాని హ్సాదయం, సాకొంక్ష ప్రతిపత్తి నామ - అభిలాషతో కూడిన స్థితి కలది; రుహరుహికచేత (ఉబలాటంచేత) పీడింపబడింది, కాని మనోరథం సంపన్నం అవడం ద్వారా చరితార్థం కాలేదు. కాని, రతేః= పరస్పరమూ జీవితసర్వస్వాభిమానరూప మైన గొప్ప ఆనందం, ఏ విధమైన అనుభవంచేతనూ కూడ పాందబడని ప్రవేశం కలదైనా (ప్రవేశంచబడకపోయినా కూడ) దానియొక్క (రతియొక్క) పారం పొందబడింది. (చుంబనమాత్రం కూడా జరగపోయినా మహానందం పొందబడింది అని భావం) ఈ విధంగా ఇక్కడ శృంగారం పరిపూర్ణమైనది. రెండవ శ్లోకంలో అయితే పరిచుంబనం సంపన్నం అయింది. లజ్జ స్వశబ్దంచేత (“లజ్ఞానమముఖీ” అనే పదంచేత) వాచ్యంగా చెప్పబడింది. అతనిచేత కూడ ఆమె

చతుర్ధోద్దోతః 953 చుంబించబడింది; ఈ విధంగా శృంగారం పోషించబడినా మొదటి శకంలో పరస్పరాభిలాష, దాని నిరోధం వీటి పరంపర పర్యవసానం నంభవించకపోవడం చేత (చుంబనాదికం జరగకపోయినా కూడ అని అర్ధం) ఏ రతి చెప్పబడిందో అది ఇద్దరికీ కూడ ఏకరూపమైన చిత్తవృత్తిలో ప్రవేశాన్ని చెపుతూన్నదై, రతిని నిర్వృతిని అధికంగా, చక్కగా పోషిస్తూన్నది. 2 ధ్వన్యాలోకం

కొ. = యుక్త్యానయానుసర్తవ్యో రసాదిర్చహువిస్తరః,

మిథో ఒప్యనన్తతాం ప్రాప్తః కొవ్యమార్లో యదాశ్రయాత్‌. 3

బహువిస్తరో ఒ౬యం రసభావతదాభాస తత్రశమలక్షణః మార్గః యథాస్వం విభావానుభావప్రభేదకలనయా యథోక్తం ప్రాక్‌. స సర్వ ఏవ అనయా యుక్ష్యా అనుసర్తవ్యః. యస్య రసాదేరాశ్రయాదయం కావ్యమార్గః పురాతనైః కవిభిః సహస్రసంక్రైరసంక్య్యైర్వా బహుప్రకారం క్షుజ్బ్ణత్వాత్‌ మిథో ఒప్యనన్తతామేతి. రసభావాదీనాం హి ప్రత్యేకం విభానుభావవ్యభిచారినమాశ్రయాత్‌ అపరిమితత్వమ్‌. తేషాం చైకైక (ప్రభేదాపేక్షయాపి తావత్‌ జగద్వృత్తముపనిబధ్యమానం సుకవిభిః తదిచ్చ్భావశాత్‌ అన్యథా స్థితమపి అన్యథైవ వివర్తతే. ప్రతిపాదితం చైతచ్చిత్రవిఛారోవసరే. గాథా చాత్ర కృతా మహాకవినా - గాథ. అతహట్టిఏ వి తహసజణ్లిఎ వ్వ హిఅఅమ్మి జా ణివేసేఇ,

అత్థవిసేసే జఅఇ వికడకఇగోఅరా వాణీ. (132)

“అతథాస్థితానపి తథాసంస్థితానివ హృదయే యా నివేశయతి.

అర్థవిశేషాన్‌ సా జయతి వికటకవిగోచరా వాణీ ” (ఇతి చ్భాయా.)'

బాలానందిని

యుక్ష్యా ఇతి - బహువిస్తరః = అధికవిసృతమైన, రసాది:ః= రసాదికం, అనయా=ఈ,

యుక్ష్యా=యుక్తిచేత, అనునర్తవ్యః=అనుసరించదగినది; యదాశ్రయాత్‌=దేనిని

954 ధ్వన్యాలోకః ఆశ్రయించడంవల్ల, కావ్యమార్గః=కావ్యమార్గం, మిథః అపి= పరస్పరమూ కూడ, అనన్తతామ్‌=అనంతత్వాన్ని, ప్రాస్తు=పాందినదో.

బహ్వితి - రన - భావ- తదాభాస - తత్ర్రశమనరూపమైన ఈ మార్గం వెనుక చెప్పినట్లు తగిన విధంగా ఆ యా రసాదుల విభావానుభావ ్రభేదాల కూర్పుచేత చాల విసృతమైనది. అదంతా ఈ యుక్తిచేత (ఈ పద్దతిచేత) అనుసరింపదగినది. వేలకొలది లేదా లెక్కింపశక్యంకాని ప్రాచీనకవులు ఈ రసాదులను ఆశ్రయించి ఈ కావ్యమార్తాన్ని అనేక విధాల త్రొక్కి ఉన్నారు. అందుచేత ఇది పరస్పరం అనంతత్వాన్ని పొందుతుంది. రసభావాదులలో ప్రతి ఒక్కటీ కూడ విభావ - అనుభావ - వ్యభిచారులను ఆశ్రయించడంవల్ల అపరిమితభేదాలు కలది అవుతుంది . వాటిలోని ఒక్కొక్క భేదాన్ని మాత్రమే తీసికొని సుకవులు తమ ఇచ్చావళంచేత జగచ్చరిత్రను నిబంధిస్తే అది ఒక విధంగా ఉన్నది మరొక విధంగా పరిణమిస్తుంది. ఈ విషయం చిత్రాన్ని గూర్చి విచారించే సమయంలో ్రతిపాదించబడింది. ఈ విషయంలో మహాకవి గాథ రచించియే ఉన్నాడు -

అతథేతి - “అతినిపుబుడైన కవికి గోచరమైన ఏ వాణి అలా లేని అర్ధవిశేషాలను అలా ఉన్నట్లు హృదయంలో నిలుపుతుందో అట్టి వాణి సర్వోత్కర్షతో ఉన్నది”.

లోచనం

ఏవం మౌలం భేదచతుష్ట్రయముదాహృత్య అలక్ష్యక్రమభేదేష్వతి దేశముఖేన సర్వోపభేదవిషయం నిర్దేశం కరోతి - యుక్త్యానయేతి. అనుసర్తవ్య ఇతి - ఉదాహర్తవ్య ఇత్యర్థవ. యథోక్తమితి -

“తస్యాజానాం ప్రఖేదా యే ప్రభేదాః స్వగతాశ్చ యే,

తేషామానన్త్యమన్యోన్యసంబన్థపరికల్పనా.” (కా.2.12) ఇత్యత్ర. ప్రతిపాదితం చైతదితి : చళబ్లో చెపిళబ్బార్థే భిన్నక్రమ:. ఏతదపి ప్రతిపాదితం “భావానచేతనానపి చేతనవచ్చేతనానచేతనవత్‌”( ప.శ్లో.కా.3.41) ఇత్యత్ర. అతథాస్థితానపి బహిః తథాసంస్థితానివేతి: ఇవశటబ్దేన ఏకతరత్ర విశ్రాన్తియోగాభావాదేవ సుతరాం విచిత్రరూపానిత్యర్థః. హృదయ ఇతి -

భతుర్గోద్పోతః 955 ప్రధానే సమస్తభావకనకనికషస్టానే ఇత్యర్థవ. నివశయతి - యస్య యన్య హృదయమస్తి తస్య తస్య అచలతయా తత్ర స్థాపయతీత్యర్థః. అత ఏవతే ప్రసిద్ధార్ధేభ్యః అన్య ఏవేత్యర్థవిశేషాః సంపద్యన్తే. హృదయనివిష్టా ఏవ చ తథా భవన్తి నాన్యథేత్యర్థః. సా జయతి వరిచ్చిన్నశక్తిభ్యః ప్రజాపతిభ్యో౭ప్యుత్కర్నేణ వర్తతే. తత్రసాదాదేవ కవిగోచరో వర్ణనీయో ఒర్థః వికటః నిఃసీమా సంపద్యతే. 3 బాలానందిని

ఏవమితి. ఈ విధంగా మౌలికమైన భేదచతుష్టయాన్ని ఉదాహరించి. అలక్ష్యక్రమభేదాలలోకూడ, అతిదేశం ద్వారా, నమస్తమైన ఉవభేదాలకు సంబందించిననిర్దేశం చేస్తున్నాడు యుక్ష్యానయేతి. (ఒకదానికి సంబంధించిన కొన్ని విషయాలు లేదా విశేషాలు చెప్పి ఇవి మరొకదానికి కూడా వర్తిస్తాయి అని చెప్పడం అతిదేశం). అనుసర్తవ్య ఇతి- ఉదాహరించదగినది అని అర్ధం. యథోక్తమ్‌ ఇతి. “తస్యాజ్లానామ్‌” (కా.2-12) ఇత్యాదికారిక దగ్గర చెప్పబడిన విధంగా. ప్రతిపాదితం చైతదితి. 'చ' శబ్దం 'అపి' శబ్బార్ధంలో ప్రయోగించబడింది. ఇది భిన్నక్రమం. “ఏతదపి దతిపాధితమ్‌” అని గ్రహించాలి - ఇది కూడ “భావానచేతనానపి” ఇత్యాది పరికరళ్లోకంలో చెప్పబడింది(42వ కారిక వృత్తిలో). అతథాస్థితానిత్యాది - బైట ఆ విధంగా లేకపోయినా ఆవిధంగా ఉన్నట్లు - “ఇవ శబ్దంచేత ఒక చోట విశ్రాంతిసంబంధం లేకపోవడం చేత, అనగా ఇది ఇట్లే అని నిర్ధారితరూపంలో లేకపోవడంచేత, విచిత్రరూపములైనవి అని అర్ధం. హృదయ ఇతి - సమస్తభావా లనే బంగారాన్ని పరీక్షించే అత్యంతప్రధానమైన గీటురాయి అయిన హృదయంలో అని అర్ధం. నివేశయతి - ఎవరెవరికి దయం ఉంటుందో అలాంటి ప్రతి ఒక్కని హృదయంలోను స్థిరంగా స్టాపిస్తుంది అని అర్ధం. అందువలననే అవి ప్రసిద్ధములైన అర్భాలకంటె భిన్నములే గాన “అర్ధవిశేషాలు' అవుతాయి. ఇనన్నీ హృదయనివిష్టాలయినప్పుడే అలా అవుతాయి; మరొక విధంగా కావు అని అర్థం. సా జయతి - పరిమితమైన శక్తి గల ప్రజాపతులకంటె కూడ ఉత్కర్ణతో ఉన్నది.ఆ వాణి యొక్క అనుగ్రహంచేతనే కవిగోచరమైన వర్ణింపదగిన అర్థం, వికటః;=అనంతం అవుతుంది. 3

956 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం తదిత్ళం రనభావాద్యాశయేణ కావ్యార్ధానామానన్త్యం సుప్రతిపాదితమ్‌. ఏతదేవ ఉపపాదయితుముచ్యతే - కా. దృష్టపూర్వా అపి హ్యర్థాః కొవ్యే రసపరిగ్రహాత్‌, సర్వే నవా ఇవాభాన్తి మధుమాస ఇవ ద్రుమాః. శీ తథాహి- వివక్షితాన్యపరవాచ్యప్ర్యైవ శబ్దశక్తుదృవానురణన రూపవ్యబ్యప్రకారసమాశ్రయేణ నవత్వమ్‌. యథా - “ధరణీ ,ధారణాయాధునా త్వం శేషః” ఇత్యాదేః. శ్లో శేషో హిమగిరిస్త్వ్రం చ మహాన్తో గురవః స్థ్‌రాః, యదలజ్చీతమర్యాదాశ్చలన్తీం బిభ్రతే భువమ్‌. (133) ఇత్యాదిషు సత్స్వపి. బాలానందిని తదితి. ఈ విధంగా రనభావాదులను ఆశ్రయించడంచేత కావ్యార్థముల అనంతత్వం బాగా ప్రతిపాదించబడింది. దీనినే ఉపపాదించడానికి చెప్పబడుతున్నది- దృష్టేతి - “కావ్యంలో రసాన్ని స్వీకరించడంవల్ల పూర్వం చూడబడినవే అయినా అన్ని పదార్ధాలు కూడ, వసంతర్హువులో వృక్షాలవలె, క్రొత్తవ్వివలె భాసిస్తాయి.” 4 తథా హీతి - అది యుక్తమే కదా - శబ్దశక్త్యుదృవానురణనరూపవ్యంగ్యాన్ని ఆశ్రయించడంచేత వివక్షితాన్యపరవాచ్యం నూతనంగా కనబడుతుంది. ఎట్లనగా - “శేషా హిమగిరి?” ఇత్యాదిశ్ళోకాలు ఉన్నా కూడ “ధరణీధారణాయ” ఇత్యాదివాక్యం (నవంగా కనబడుతుంది). ధరణీతి - “ఇప్పుడు ధరణిని ధరించడానికి నువ్వు శేషుడవు.” (మిగిలినావు అని రెండన అర్థం), శేష ఇతి: “ఆదిశేషుడు, హిమవత్పర్వతం, నువ్వు, మీరందరూ గొప్పవారు, బరువైనవారు, స్థిరులు. ఎందువల్లననగా కట్టుబాట్లను దాటనివారై (మీరందరూ) కదిళలిపోతూన్న భూమిని ధరిస్తున్నారు”. (ఇది భామహుంని కావ్యాలంకారంలోని ళ్లోకం. 3.28)

చతుర్ధోద్దైత: 957 ధ్వన్యాలోకం

త స్యైవార్థశక్తుదృవానురణ నరూవ వ్యబ్య్యన మాశ్రయేణ నవత్వమ్‌. యథా - “ఏవంవాదిని దేవర్గా” ఇత్యాదిళ్లోకస్య. శ్లో. కృతే వరకథాలాపే కుమార్య: పులకోద్గమై:,

సూచయన్తి స్పహామన్తర్లజ్ఞయానవతాననాః. (134)

ఇత్యాదిషు సత్సు. అర్థశక్యుదృవానురణనరూపవ్యబ్ల్యస్య కవిప్రాఢోక్తినిర్మితశరీరత్వేన నవత్వమ్‌. యథా-'సజ్టేహి సురహిమాసో' ఇత్యాదేః - శ్లో సురభిసమయే ప్రవృత్తే సహసా ప్రాదుర్శవన్తి రమణీయాః,

రాగవతాముత్కలికాః సహైవ సహకారకలికాభి: (35

ఇత్యాదిషు సత్వ్వప్యపూర్వత్వమేవ.

బాలానందిని

తస్యేతి :- అర్థళక్తుదృవానురణనరూపవ్యంగ్యాన్ని ఆశ్రయించడంచేత వివక్తితాన్యపరవాచ్యానికే నవత్వం లభిస్తుంది. ఎట్లనగా - కృతే ఇతి పెండ్డికుమారుణ్ణి గూర్చి చెప్పుకొంటూన్నప్పుడు, (వివాహం కావలసిన) బాలికలు లబ్జ్బచేత వంగిన ముఖాలు కలవారై పులకొంకురాలచేత మనసులో ఉన్న ఆసక్తిని సూచిస్తూంటారు” ఇత్యాదులు ఉన్నా “ఏవంవాదిని దేవర్షౌ' ఇత్యాదిళ్లోకానికి (47) నవత్వం ఉంది.

అర్ధేతి. అర్ధశమ్మ్యుద్భవానురణ నరూపవ్యంగ్యావికి కవి ప్రొఢోక్తినిర్మితశరీరత్వంచేత నవత్వం లభిస్తుంది. ఎట్లనగా -

షురఖీతి - “వసంతకాలం [ప్రారంభం అయిన వెంటనే మామిడిచెట్ల మొగ్గలతో పాటు, రాగవంతులకు సుందరమైన ఉత్కంఠలు అవిర్భవిస్తాయి" ఇత్యాదులు ఉన్నా “సజ్టేహి సురహిమాసో” (గాథ 51) ఇత్యాదులకు అపూర్వత్వం ఉంది.

958 భ్వన్వాలోక్షః ధ్వ్యన్యాలోకం అర్హశ క్తుద్భృవానురణనరూవ వ్యబన్య కవినిబద్ధవక్షృ ప్రొఢోక్తిమాత్రనిష్పన్నశరీరత్వేన నవత్వమ్‌. యథా “వాణీ అఅ హత్ధిదన్హా' ఇత్యాదిగాథార్థస్య - గాథ. కరిణీవేహవ్వఅరో మహ పుత్తో ఎక్కకొణ్ల విణివాఇ,- హఠఅసోన్లా ఏం తహ కహో జహ కణ్గకరణ్గఅం వహఇ. (136) ణ్మ “కరిణీవైధవ్యకరో మమ పుత్ర ఏకకాణ్దవినిపాత్తీ, హతస్నుషయా తథా కృతో యథాకాణ్గకరణ్దకం వహతి” ఇతిచ్చాయా. ఏవమాదిష్వర్ధేషు సత్స్వపి అనాలీఢతైవ. యథా వ్యబ్యభేదనమాశ్రయేణ ధ్వనేః కావ్యార్థానాం నవత్వముత్పద్యతే తథా వ్యళ్ఞుకభేదనమాశ్రయేణాపి. తత్తు గ్రస్థవిస్త్యభయాత్‌ 'న లిఖ్యతే. స్వయమేవ సహృదయైః అభ్యూహ్యమ్‌. బాలానందిని అర్ధేతి. - అర్ధశక్తుద్భృవానురణనరూపవ్యంగ్యం కవినిబద్ధవక్షృ ప్రొఢోక్తి నిష్పన్నశరీరం అవడంచేత నూతనంగా ఉంటుంది. ఎట్లనగా - కరిణీతి. “ఒక్క బాణంచేతనే (ఏనుగును) పడగొట్టేవాడు, ఆడ ఏనుగులకు వైధవ్యం కలిగించేవాడు అయిన నా పుత్రుడు అంబులపాది మోసుకొనిపోయేటట్లు చేసింది మా చెడ్డ కోడలు ఇత్యాద్యర్థాలు ఉన్నా కూడ “వాణిఅఅ” (గాథ .76) ఇత్యాది గాథలోని అర్ధం అనాలీఢమే; అనగా క్రొత్తది. యథా ఇతి. ధ్వనివ్యంగ్యభేదాలను ఆశ్రయించడంచేత కావ్యార్థాలకు నవత్వం ఏ విధంగా లభిస్తుందో వ్యంజకభేదాలను ఆశ్రయించడంచేత కూడ అట్లే లభిన్తుంది. గ్రంథవిస్త్య్రభయంవల్ల అదంతా వ్రాయడం లేదు. సహృదయులు స్వయంగానే ఊహించుకోవాలి. లోచనం ప్రతిభానాం వాణీనాం చ ఆనన్త్యం ధ్వనికృతమితి యదనుద్భిన్నముక్తం, తదేవ కారికయా భబ్య్యా నిరూష్యతే ఇత్యాహ - ఉపపాదయితుమితి. ఉపపత్తా

చతుర్గోద్దోతః 959 నిరూపయితుమిత్యర్థ:. యద్యప్యర్థానన్త్యమాత్రే హేతు: వృత్తికారేణోక్త:, తథాపికారికా కారేణ నోక్త ఇతి భావః. యదివా ఉచ్యతి. సంగ్రహశ్లోకోఒయమితి భావః. అత ఏవాస్య శ్లోకస్య వృత్తి గ్రన్థే వ్యాఖ్యానం న కృతమ్‌.

దృష్టపూర్వా ఇతి :- బహిః ప్రత్యక్షాదిభిః ప్రమాటై; (ప్రాక్షనైశళ్చ కవిభిః ఇతి ఉభయథా నేయమ్‌. కావ్యం మధుమాసస్థానీయమ్‌. స్పృహామ్‌ లజ్ఞామితి, రొగవతామ్‌ ఉత్కలికా ఇతి చ శబ్బస్పృష్టేఒర్జే కా హృద్యతా? ఏతాని చ ఉదాహారణాని వితత్య పూర్వమేవ వ్యాఖ్యాతానీతి కిం పునరుక్త్యా? సత్యపి ప్రాక్తన కవిస్పృష్టత్వే నూతనత్వం భవత్యేవ ఏతత్రకారానుగ్రహాదిత్యే తావతి తాత్పర్యం హి గ్రన్ధస్య; అధికం నాన్యత్‌. కరిణీవైధవ్యకరో మమ పుత్రః ఏకేన కాల్లేన వినిపాతనసమర్థః హతస్పుషయా తథాకృతః యథా కాణ్డు కరణ్ణకం వహతీతి ఉత్తాన ఏవాయమర్థః; గాథార్ధస్య అనాలీఢతైవ ఇతి సబన్థః. 4

బాలానందిని

వ్రతిభానామితి. ప్రతిభలయొక్క, వాణులయొక్క, అనంత్యం ధ్వనివల్ల ఏర్పడుతుంది అని అస్పష్టంగా చెప్పిన విషయమే మరొక భంగిచేత నిరూపించబడుతున్నది అని చెపుతున్నాడు - ఉపపాదయితుమితి. ఉపపత్తిచేత (యుక్తిచేత) నిరూపించడం కొరకు అని అర్ధం. యద్యపీతి:- వృత్తికారుడు అర్భాల ఆనంత్యం విషయంలో మాత్రం హేతువును (“యుక్త్యానయానునర్తవ్యః 'ఇత్యాదికారికావ్యాఖ్యానంలో చెప్పినా కారికాకొరుడు చెప్పలేదు అని భావం. యది వా ఇతి - లేదా 'ఉచ్యతే' అనగా ఈ సంగ్రహశ్లోకం చెప్పబడుచున్నది అని అర్ధం. అందువల్లనే (ఇది సంగ్రహళ్లోకమే కాని కారిక కాదు గాన) ఈ శ్లోకానికి వృత్తిగంథంలో వ్యాఖ్యానం చేయబడలేదు. దృష్టపూర్వా ఇతి - బైట ప్రపంచంలో ప్రత్యక్షాదిప్రమాజాలచేత పూర్వం చూడబడినవి, ప్రాచీనులైన కవులచేత చూడబడినవి అని రెండు విధాల అర్ధం చెప్పుకోవాలి. కావ్యం మధుమాసస్టానీయము. మధుమాసం వంటిది. స్పృహామ్‌=లజ్జను అనీ, రాగవంతులకు ఉత్కంఠలు అనీ శబ్దంచేత స్పశించబడిన (వాచ్యంగా చెప్పబడిన) అర్ధంలో మనోహరత్వం ఏముంది? అందుచేత 'కృతే' ఇత్యాది ళ్లోకంకంటి 'ఏవం వాదిని" ఇత్యాదిళ్లోకం,

960 ధ్వన్వాలోకః “సురభిసమయే' ఇత్యాదిశ్లోకంకంటె 'సజ్టేఇ' ఇత్యాదిశ్లోకమూ నవత్వంతో భాసిస్తున్నాయి అని భావం. ఏతొనీతి:- ఈ ఉదాహరణ లన్నీ వెనుక సవిస్తరంగా వ్యాఖ్యానించబడ్డాయి. ఇంక మళ్లి వ్యాఖ్యానించడం (పునరుక్తి) ఎందుకు? ఈ ధ్వనిప్రకారాల అనుగ్రహంవల్ల ప్రాచీనకవులు స్పృశించినా కూడ కావ్యంలో నూతనత్వం ఉంటుంది అని, ఇంతమాత్రంలో ఈ గ్రంథానికి తాత్పర్యం; అంతకంటె అధికం ఏదీ లేదు. కరిణీతి - “ఒక్కబాణంచేతనే పడగొడ్డడానికి సమర్శుడై కరిణులకు వైధవ్యం కలిగించే నా పుత్రుణ్ణి, ఈచెడ్డకోడలు అంబులపాది మోసికొని పోయేవాణ్లిగా చేసింది” అనే ఈ అర్థం అతిస్పష్టంగా (ఉత్తానః = వెల్లగితలా ఉన్నది; ఉందిగాన గాథలోని అర్ధానికి అనాలీఢత్వమే (నాకి రుచి చూడబడనిది 'అనాలీథం”); క్రొత్తది) అని అన్వయం. శీ ధ్వ్యన్యాలోకం అథ చ పునః పునరుక్తమపి సారతయా ఇదముచ్యతే- కా వ్యజ్యవ్యజ్ఞుకభావే ఒస్మిన్‌ వివిధే సంభవత్యపి, రసాదిమయ ఎఏకస్మిన్‌ కవిః స్యాదవధానవాన్‌. 5 అస్మిన్నర్థానన్త్య హేతౌ వ్యబ్య్యవ్యజ్ఞుకభావే విచిత్రే శబ్దానాం సంభవత్యపి కవిరపూర్వార్థలాభార్థీ రసాదిమయ ఏకస్మిన్‌ వ్యబ్యవ్యళ్టకభావే యత్నాదవదధీత. రసభావతదాభాసరూపే హి వ్యళ్శ్యే తద్వ్యజ్ఞుకేషపు చ యథానిర్ధిష్టేషు వర్ణపదవాక్యరచనా ప్రబన్దేష్తవహితమనసః కవేః సర్వమపూర్వం సంపద్యతే. తథా చ రామాయణమహాభారతాదిషు సంగ్రామాదయః పునఃపునరభిహితా అపి నవనవాః ప్రకాశన్తే. బాలానందిని అతక్రేతి. మాటిమాటికీ చెప్పబడినదే అయినా సారమైన విషయం అవడంచేత ఇక్కడ మల్లీ ఇది చెప్పబడుతున్నది వ్యభేతి:- “అనేకవిధాలైన ఈ వ్యంగ్యవ్యంజకభావం సంభవించినా (ఉండడానికి

వతుర్గోద్దోతః 961 అవకాశం ఉన్నా) కవి ఒక్క రసాదిమయమైన వ్యంగ్యవ్యంజకభావం విషయంలో అవధానం (ప్రధానప్రవృత్తి) కలవాడు అయి ఉండాలి”. 5

అన్మిన్నితి:- అర్భాల అనంతత్వానికి హేతువైన విచితమైన ఈ వ్యంగ్యవ్యంజకభావం శబ్దాలకు సంభవించినా అపూర్వమైన (నూతనమైన) అర్థం యొక్క లాభాన్ని కోరే కవి రసాదిమయమైన ఒక్క వ్యంగ్యవ్యంజకభావం విషయంలో అవధానం చెయ్యాలి. రసభావ - తదాభాసరూపమైన వ్యంగ్యంమీదా, దానిని వ్యంజింప చేసే, పూర్వం నిర్దేశించబడిన, వర్ణపదవాక్యరచనాప్రబంధాలమీదా అవహితమైన మనస్సు గల (మనస్సు నిలిపిన) కవి రచించిన కావ్యం అంతా నూతనంగా అవుతుంది (ఉంటుంది). అందుచేతనే రామాయణమహాభారతాదులలో యుద్దాదులు మాటి మాటికీ వర్ణించబడినా కొత్త కొత్తవిగా ప్రకాశిస్తాయి

ధ్వన్యాలోకం

ప్రబన్దే చ అణ్గీ రస ఏక ఏవ ఉపనిబధ్యమానః అర్థవిశేషలాభం ఛాయాతిశయం చ పుష్టాతి. కస్మిన్నివేతి చేత్‌ - యథా రామాయణథణే, యథా వా మవోభారతే. రామాయణే పా కరుణో రనః స్వయమాదికవినా సూచితః “శోక: శ్లోకత్వమాగతః” ఇత్యేవంవాదినా, నిర్వ్యూఢశ్చ స ఏవ సీతాత్యన్తవియోగపర్యన్తమేవ స్వప్రబన్ధం రచయతా.

మహాభారతే౭పి శాస్తరూపకావ్యచ్చ్భాయానుకారిణి వృష్టి పాబ్బవవిరసావసానవైమనన్యదాయినీం సమాప్తిముపనిబధ్నతా మహామునినా వైరాగ్యజననతాత్పర్యం (ప్రాధాన్యేన స్వప్రబన్టస్య దర్శయతో మోక్షలక్షణ: పురుషార్థ:, శాన్తో రసశ్చ ముఖ్యతయా వివక్షావిషయత్వేన సూచిత:. ఏతచ్చాంశేన వివృతమేవ అన్వైః వ్యాఖ్యావిధాయిభిః. స్వయమేవ చైతదుర్గీర్ణం తేన ఉదీర్ణ్షమహామోహ మగ్నముజ్జిహీర్షతా లోకవ్‌ు అతివిమలజ్ఞానాలోకదాయినా లోకనాథేన - 6!

"962 భ్వన్వాలోకః శ్లో యథా యథా విపర్యేతి లోకతన్తమసారవత్‌,

తథా తథా విరాగోజత్ర జాయతే నాత్ర సంశయః. €47) ఇత్యాది బహుశః కథయతా. తతశ్చ శాన్హో రసః రసాన్తరైః, మోక్షలక్షణ; పురాషార్ధః పురుషార్థానరైః తదుపసర్దనత్వేన అనుగమ్యమానః అజ్జిత్వేన వివక్షావిషయ ఇతి మహాభారతతాత్పర్యం సువ్యక్తమేవ అవభాసతే. అబ్బ్లాజ్లిభావశ్చ యథా రసానాం తథా ప్రతిపాదితమేవ.

బాలానందిని

ప్రబన్దే ఇతి - ప్రబంధంలో ఒకే రసాన్ని అంగిరసంగా నిబంధిస్తే ప్రయోజన విశేషలాభాన్ని, సౌందర్యాతిశయాన్ని పోషిస్తుంది. ((అర్ధవిశేషలాభం' అనగా వాభ్యార్థంలో విశేషంయొక్క లాభాన్ని అని కూడ చెప్పవచ్చు). దేనిలో వలె అని ప్రశ్నిస్తే - రామాయణంలో వలె, మహాభారతంలో వలె. కామాయణంలో ఆదికవియే స్వయంగా “శోకః శ్లోకత్వమాగత:” ఇత్యాదికంచేత కరుణఠసం నూచించాడు. తన ప్రబంధాన్ని సితాత్యన్తవియోగపర్యంతం వరకే రచించి. ఆతడు కరుణరసాన్నే (చివరిదాకా) నిర్వహించాడు. శాస్తరూపకావ్యచ్భాయతో కూడిన (అనగా ఇది అనేకధర్మాలు శాసించడంచేత శాస్తరూపం, కావ్యసొందర్యం ఉండడంచేత కావ్యం, ఈ విధంగా “శాన్తకావ్యం” అని అర్ధం) మహాభారతంలో కూడ యాదవులయొక్క పాండవుల యొక్క విరసమైన అవసానంచేత వైమనస్యాన్ని (మనస్సుకు నిర్వేదాన్ని) కలిగించే నమాప్తిని కూర్చిన మహామునిచేత కూడ, తన ప్రబంధానికి ప్రధానంగా వైరాగ్యాన్ని కలిగించడంలోనే తాత్పర్యం అని చూపుతూ, మోక్షలక్షణమైన పురుషార్ధమూ, శాంతరసమూ కూడ ముఖ్యంగా వివక్షకు విషయములు (తనచేత ప్రతిపాదించడానికి ఉద్దేశించబడినవి) అని సూచించబడింది. ఇతరులైన వ్యాఖ్యారచయితలు ఈ విషయాన్ని కొంతవరకు వివరించే ఉన్నారు. అత్యధికమైన మహామోహంలో మునిగిపోయి ఉన్న లోకాన్ని ఉద్ధరించగోరుచున్నవాడు, అతిస్వచ్భమైన జ్ఞానప్రదీపాన్ని ఇచ్చినవాడూ అయిన లోకనాథుడైన (విష్టవతారం అవడంచేత లోకప్రభువైన) ఆ వ్యాసునిచేతనే -

.... గోసారరహితమైన ఈ లోకతంత్రం, లోకవ్యవహారం, లేదా లౌకికపదార్థజాతం,

విపరీతస్వరూపం పొందుళూన్న కొలదీ దీని విషయంలో వైరాగ్యం పుడుతుంది; ఈ విషయంలో సందేహం లేదు” ఇత్యాది రీతిలో అనేక పర్యాయాలు చెపుతూ స్వయంగావే

చతుర్జోద్దోతః 963 ఈ విషయం చెప్పబడింది. అందువల్ల , అంగములుగా ఏర్పడిన ఇతరరసాలచేత అనుసరించబడుతూన్న శాంతరసమూ, అంగాలుగా ఉన్న ఇతరపురుషార్థాలతో కూడిన మోక్షరూపపురుషార్ధమూ అంగిగా వివక్షావిషయమైనది (ప్రతిపాదించడానికి ఉద్దిష్టమైనది) అని మహాభారతతాత్పర్యం అతిస్పష్టంగానే తెలూస్తూన్నది. రసాలకు పరస్పరం అంగాంగిభావం ఎలా ఉంటుందో ప్రతిపాదించబడియే ఉంది. లోచనం

అత్యన్తగ్రహణేన నిరపేక్షభావతయా విప్రలమృశజ్కాం పరిహరతి. వృష్టీనాం పరస్పరక్షయ:, పాణ్ణవానామపి మహాపథక్షేశేన అనుచితా విపత్తిః, కృష్ణస్యాపి వ్యాధాద్విధ్వంసః ఇతి సర్వస్యాపి విరసమేవ అవసానమితి. ముఖ్యతయేతి - యద్యపి “ధర్మే చోర్జే చ కామే చ మోక్షే చ ” ఇత్యుక్తం తథాపి చత్వారః చకారాః ఏవమాహు:ః - యద్యపి ధర్మార్ధకామానాం సర్వస్వం తాద్భక్‌ నాస్తి యదన్యత్ర న విద్యతే, తథాపి పర్యన్త విరసత్వమ(తైవావలోక్యతామ్‌. మోక్షే తు యద్రూపం తస్య సారతా అతైవ విచార్యతామ్‌ ఇతి. యథా యఖేతి. లోకైః తన్త్యమాణం, యత్నేన సంపాద్యమానం ధర్మార్ధకామసాధనలక్షణం వస్తుభూతతయా అభిమతమపి; యేన యేన ఆర్జనరక్షణక్రయాదినా ప్రకారేణ, అసారవత్‌ తుచ్చ్భేన్టజాలాదివత్‌. విపర్యేతి ప్రత్యుత విపరీతం సంపద్యతే; ఆస్తాం తస్య స్వరూపచిన్తేత్యర్థవ. తేన తేన ప్రకారేణ అత్ర లోకతన్తే విరాగః జాయతే ఇత్యనేన తత్త్వజ్ఞానోట్ధితం నిర్వేదం శాన్తరసస్థాయినం సనూచయతా తస్యైవ చ సర్వేతరాసారత్వ ప్రతిపాదనేన (ప్రాధాన్యముక్షమ్‌.

బాలానందివి అత్యన్తేతి - అత్యంతవియోగం అని చెప్పడంచేత పువఃసమాగమా

లేకపోవడంచేత విప్రలంభం అనే శంకను పరిహరిస్తున్నాడు. యాదవులు పరస్పరం చంవుకొని నశించడం, పాండవులు కూడ మహాప్రస్థానక్షేశంచేత అనుచితమైన ఆపత్తుక లోనుకావడం, కృష్ణుడు కూడ బోయవానివల్ల మరణించడం - ఈ విధంగా ఆంతా కూ విరసంగానే సమాప్తమయింది.

964 ధ్వన్వాలోకః

ముఖ్యతయేతి. - “ధర్మే చార్జే చ కామే చ మోక్షే చ” అని చెప్పబడినా కూడ నాలుగు 'చ' కారాలు ఇలా చెపుతున్నాయి - “ఇతర గ్రంథాలలో లేని ధర్మార్ధకామాల సర్వస్వం (సారం) .దానిలో లేకపోయినా, చివరకి అంతా విరసమే అనే విషయం దీనినుంచే గ్రహించబడుగాక, మోక్షంలో అయితే ఏ రూపం ఉన్నదో దాని సారత్వం దీనినుంచే గ్రహించబడుగాక”

వివరణ :- “ధర్మే చార్జే చ కామే చ మోక్షే చ భరతర్శభ,

యదిహాస్తి తదన్యత్ర యన్నేహాస్తి న తత్‌ క్వచిత్‌”.

అని మహాభారతంలోనే - “ఈ గ్రంథంలో ధర్మార్ధ కామమోక్షాలకి సంబంధించిన ఏ విషయం ప్రతిపాదించబడిందో అది ఇతరగ్రంథాలలో కూడ ఉండవచ్చు. ఇక్కడ లేనిది మాత్రం మరెక్కడా లభించదు” అని చెప్పబడింది. అయినా (ప్రాధాన్యం మోక్షానికే ఇవ్వబడింది ఈ గ్రంథంలో అని భావం.

యథా యథా ఇతి - లోకతంత్రం అనగా లోకాలచేత తంత్యమాణమైన, అనగా ప్రయత్నపూర్వకంగా సంపాదింపబడుతూన్న ధర్మార్ధకామాలు, వాటి సాధనాలు - ఏతత్‌స్వరూపపమైన విషయం, అది యథార్థ మైనదిగా తలపబడుతున్నా యథా యథా =సంపాదించడం, సంరక్షించుకోవడం మొదలైన ఏ యే ్రకారంచేత; అసారవత్‌= తుచ్భమైన ఇంద్రజాలాదికం వలె సారం లేనిది. (అసలు లేని వస్తువుకు “తుచ్భం' అని పేరు. చెవులపిల్లి కొమ్ము ఎండమావుల నీళ్లు మొదలైనది). విపర్వ్యేతి

• దాని స్వరూపస్వభావాలను గూర్చిన చింత మాట అటుండగా ఇది అనుకున్నదానికి విపరీతం అవుతుంది. ఆ యా ప్రకారంచేత (తథా తథా). అత్ర = ఈ లోకతంత్రంలో, వైరాగ్యం పుడుతుంది, అనడంచేత శాంతరసస్థాయియైన, తత్వజ్ఞానజన్యనిర్వేదాన్ని సూచిస్తూన్న ఆ మహామునిచేత, ఇతర సమస్తవస్తువుల అసారత్వాన్ని ప్రాతిపాదించడం ద్వారా, దానికే (శాంతానికే) ప్రాధాన్యం చెప్పబడింది.

ధ్వన్యాలోకం

పారమార్థికాన్తస్తత్త్వాన పేక్షయా శరీర స్యేవ అబ్గభూతస్య రసస్య పురుషార్థస్య చ స్వప్రాధాన్యేన చారుత్వమప్యవిరుద్ధమ్‌. నను మహాభారతే యావాన్‌ వివక్షావిషయః సః అనుక్రమణ్యాం సర్వ ఏవ అనుక్రాన్త; న చైతత్తత్ర దృశ్యతే, ప్రత్యుత సర్వపురుషార్థ

వతుర్గోద్దోతః 965 'ప్రబోధహెతుత్వం, సర్వరసగర్భత్వం చ మహాభారతస్య తస్మిన్నుద్దేశే స్వశబ్దనివేదితత్వేన ప్రతీయతే. అత్రోచ్యతే - సత్యమ్‌ -; శాన్తస్రైవ రసస్యాజ్గిత్వం మహాభారతే మోక్షస్య చ సర్వపురుషార్ధేభ్యః ప్రాధాన్య మిత్యేతత్‌ న స్వశబ్దాభిధేయత్వేన అనుక్రమణ్యా దర్శితమ్‌. దర్శితం తు వ్యబ్యత్వేన -

“భగవాన్‌ వొసుదేవశ్చ కీర్తతేలత్ర సనాతనః ” ఇత్యస్మిన్‌ వాక్యే. అనేన హ్యయమర్లో వ్యబ్యత్వేన వివక్షితః యదత్ర మహాభారతే. పాణ్గ్సవాదిచరితం యత్‌ కీర్యతే తత్సర్వమ్‌ అవసానవిరసమ్‌ అవిద్యాప్రపబ్బురూపం చ, పరమార్ధసత్యస్వరూపస్తు భగవాన్‌ వాసుదేవః అత్ర కీర్యతే. తస్మాత్తస్మిన్నేవ పరమేశ్వరే భగవతి భవత భావితచేతసః, మా భూత విభూతిషు నిఃసారాసు రాగిణః గుణేషు వా నయవినయపరాక్రమాదిష్వమీషు కేవలేషు కేషుచిత్‌ సర్వాత్మనా ప్రతినివిష్టియః. తథా చాగ్రీ పశ్యత నిఃసారతాం నంసార స్యేత్యముమేవార్థం ద్యోతయన్‌ స్ఫుటమేవావభానతే వ్యజ్ఞుకశక్ష్యనుగృహీతశ్చ శబ్దః. _ఏవంవిధమేవార్థం గర్భీకృతం సందర్శయన్తః అనన్తరశ్లోకాః లక్ష్యన్తే - “స హి సత్యమ్‌” ఇత్యాదయ:

బాలానందిని

పారమార్థికేతి : పారమార్థికమైన అంతన్తత్వాన్ని (శరీరంలోని ఆత్మస్వరూపాన్ని) అపేక్షించకపోవడంచేత (దానిని పరిగణనంలోనికి తీసికొననంతవరకు) శరీరానికి ఏ విధంగా చారుత్వం అవిరుద్ధమో (శరీరం సుందరగా ఉంది అని చెప్పడంలో దోషం లేదో) అట్లే అంగమైన రసానికీ, ఇతరపురుషార్థాలకీ, స్వప్రాధాన్యాన్ని పురస్కరించుకొని చారుత్వం అవిరుద్ధం.

వివరణ : ఆత్మ లేకపోతే శరీరానికి చారుత్వం అనేదే లేదు. అయినా ఆత్మని పరిగణనలోనికి తీసికొనకుండా శరీరానికి మాత్రమే (ప్రాధాన్యం ఇచ్చి 'శరీరం అందంగా

966 భ్వన్యాలోకః ఉంది' అంటున్నాం. అదే విధంగా మహాభారతంలో శాంతరసం అంగిగా ఉన్నా దాని ప్రాధాన్యాన్ని పరిగణనలోనికి తీసికొనకుండా ఎక్కడి కక్కడ అంగంగా ఉన్న రసాన్ని మాత్రమే దృష్టిలో ఉంచుకొని దాని చారుత్వాన్ని ఆస్వాదించడం అనుచితం కాదు. నన్వితి - (ఆశంక) మహాభారతంలో చెప్పదలచిన విషయాలన్నీ అనుక్రమణిలో (మహాభారత(ప్రారంభంలో ఉన్న విషయసూచిక వంటి ఒక అధ్యాయంలో) చెప్పబడ్డాయి కాని, ఇది (శాంతం దీనిలో ప్రధానరసం అనే విషయం) కనబడడంలేదు. ఇది ఫనబడకపోవడం సరికదా - “మహాభారతం సర్వపురుషార్థాలకీ హేతువు; అన్ని రసాలూ వీనిలో ఉన్నాయి” అని స్పష్టమైన మాటలలో చెప్పినట్లు కనబడుతున్నది. అత్రోచ్యతే ఇతి - (సమాధానం) ఈ విషయంలో చెప్పబడుతున్నది - శాంతమే అగగిరసం అనీ, అన్ని పురుషార్థాలకంటె మోక్షపురుషార్థం ప్రధాన మనీ మహాభారతంలోని అనుక్రమణిలో శృష్టమైన మాటలలో చెప్పలే దనేది నిజమే. కాని ఈ విషయం - “దీనిలో సనాతనుడైన భగవంతుడైన వాసుదేవుడు కూడ వర్ణించబడతాడు” అనే వాక్యంలో వ్యంగ్యంగా చెప్పబడింది. ఈ వాక్యంచేత వ్యంగ్యంగా చెప్పదలచిన విషయం ఏమనగా - “ఈ మహాభారతంలో ఏ పాండవాదిచరిత్ర చెప్పబడుతుందో అదంతా చివరికి విరసమైనది, మాయాప్రపంచ(విలాస) రూపమైనదీ కూడా. ఇక్కడ భగవంతుడైన వాసుదేవుడే పరమార్థనత్యస్వరూపుడుగా కీర్తించబడుతున్నాడు. అందువల్ల భగవంతుడైన ఆ వరమేశ్వరునియందే చిత్తం నిలపండి; అంతే కాని సారవిహీనాలైన ఐశ్వర్యాలమీద ఆసక్తి కలవారు గాని, కేవలం నయం, వినయం, పరాక్రమం మొదలైన ఈ కొన్ని గుణాలయందే స్థిరంగా నిలపబడిన చిత్తం కలవారుగా కాని కాకండి”. అట్లే తరవాత కూడ (('మహాభారతంలో అనేక స్థలాలలో) వ్యంజకశక్తిచేత అనుగ్రహించబడిన శబ్దం “నంసారం నిఃసారం అయినది అనే విషయాన్ని గుర్తించండి” అనే ఈ విషయాన్నే స్పష్టంగా ద్యోతింపచేస్తూ (వ్యంజింపచేస్తూ) ప్రకాశిన్తున్నది. “స హి సత్యమ్‌” (ఆతడే పరమార్థసత్యం) ఇత్యాదులైన తరవాత వచ్చే శ్లోకాలు, ఈ అర్ధమే గర్భీకృతమైనది (లోన ఉంచబడినది) అని చూపించేవి, కనబడుతున్నాయి. లోచనం నను శృజ్లారవీరాదిచమత్కారోఒపి త|[త భాతీత్యాశజ్క్యాహ- పారమార్థికేతి. భోగాభినివేశినాం లోకవాసనావిష్టానామ్‌ అబ్గభూతే౭పి రసే తథాభిమానః, యథా శరీరే ప్రమాతృత్వాభిమానః 'ప్రమాతుర్భోగాయతనే చెపి.

చతుర్గోద్దోతః 967 కేవలేప్వితి. పరమేశ్వరభక్తుపకరణేషు తు న దోష ఇత్యర్థం. విభూతిషు రాగిణ:, గుణేషు చ నివిష్టథధియః మా భూత ఇతి సంబన్థః. అగ్ర ఇతి - అనుక్రమణ్యనన్తరం యో భారతగ్రన్ధః తత్రేత్యర్థః. బాలొనందిని

నన్వితి. ఆ మహాభారతంలో శృంగారవీరాదుల చమత్కారం కూడా భాసిస్తూన్నది కదా అని ఆశంకించి చెపుళున్నాడు - పారమార్థికేతి. లోకవాసనతో నిండి భోగాలమిద అత్యాసక్తి కలవారికి అంగమైన రసం విషయంలో కూడ, ప్రమాత(జ్ఞాత) అయిన జీవుని భోగాయతనం మాత్రమే అయిన (సుఖదుఃఖాదుల భోగాన్ని అనుభవించే స్థానమైన) శరీరంలో (ప్రమాతృత్వాభీమానం (శరీరమే జ్ఞాత అనే అభిమానం) ఉన్నట్లు చమత్కారజనకత్వాభిమానం అని అర్ధం. కేవలేష్వితి. పరమేశ్వరభక్తికి ఉపకరణాలైన గుణాల విషయంలో చిత్తం నిలిపితే దోషం లేదని అర్ధం. “విభూతిషు రాగిణఐః గుణేషు చ నివిష్టథియః మా భూత” అని అన్వయం. అగ్ర ఇతి. అనుక్రమణిక తరవాత వచ్చే భారతగ్రంథంలో అని అర్థం.

ధ్వన్యాలోకం

అయం చ నిగూఢరమణీ యో ఒర్థః మహాభారతావసానే హరివంశవర్హనేన సమాప్తిం విదధతా తేనైవ కవివేధసా కృష్ణద్వైపాయనేన సమ్యక్‌ స్ఫుటీకృత;. అనేన చార్జేన సంసారాతీతే తత్త్వాన్తరే భక్ష్యతిశయం ప్రవర్తయతా సకల ఏవ సాంసారికో వ్యవహారః పూర్వపక్షీకృతో న్యక్షేణ ప్రకాశతే. దేవతాతీర్ధతపఃప్రభృతీనాం చ ప్రభావాతిశయ వర్ణనం తస్ట్యైవ పరబ్రహ్మణ: ప్రాప్యృపాయత్వేన, తద్విభూతిత్వేనైవ దేవతావిశేషాణామన్యేషాం చ. పాణ్ణవాదిచరితవర్హనస్యాపి వైరాగ్యజనన తాత్పర్యాత్‌, వైరాగ్యస్య చ మోక్షమూలత్వాత్‌, మోక్షస్య చ భగవత్రాప్యుపాయత్వేన ముఖ్యతయా గీతాదిషు ప్రదర్శితత్వాత్‌ పరబ్రహ్మప్రాప్యపాయత్వమేవ. పరంపరయా వాసుదేవాదిసంజ్ఞాభి ధేయత్వేన లబ్ధప్రసిద్ధి మాథురప్రాదుర్భావానుకృతసకలస్వరూపం

968 ధ్వన్యాలోక్షః వివక్షితం న తు మాథురప్రాదుర్భావాంశ ఏవ; సనాతనశబ్దవిశేషితత్వాత్‌. రామాయణాదిషు చానయా నంజ్ఞయా భగవన్మూర్త్యన్తరే వ్యవహారదర్శనాత్‌. నిర్ణీతశ్చాయమర్థః శబ్దతత్త్వవిద్భిరేవ. బాలానందిని

అయమితి. మహాభారతంలో హరివంశాన్ని వర్ణించడంతో సమాప్తిని చేసిన కవిబ్రహ్మయైన ఆ కృష్ణద్వైపాయనుడే (అలా చేయడం ద్వారా) నిగూఢమూ రమణీయమూ అయిన ఈ విషయాన్ని చక్కగా స్పష్టీకరించి ఉన్నాడు. ఈ అర్ధంచేత సంసారాతీతమైన తత్త్వాంతరంమిద భక్త్యతిశయాన్ని ప్రవర్తింవచేసిన ఆ కృష్ణద్వైపాయనునిచేత నమస్తసాంసారికవ్యవహారాన్ని కూడ పూర్తిగా (న్యక్షేణ) పూర్వపక్షం చేయబడిందిగా స్పష్టం అవుతున్నది. ఆ పరబ్రహ్మను పొందడానికి ఉపాయాలను చెప్పడంకొరకే ఆ యా దేవతలయొక్క తీర్థాలయొక్క తపస్సులయొక్క వర్ణనం చేయబడింది. ఇతరదేవతావిశేషా లన్నీ ఆ పరబ్రహ్మయొక్క విభూతులే (శక్తులే) అని చెప్పడంకొరకు వారి వర్ణనం చేయబడింది. పాండవాదుల చరిత్రను వర్ణించడంలో తాత్పర్యం కూడా వైరాగ్యాన్ని కలిగించడమే. వైరాగ్యం మోక్షానికి మూలం. మోక్షం భగవంతుణ్ణి చేరడానికి ఉపాయంగా గీతాదులలో ముఖ్యంగా చూపబడింది. ఈ విధంగా పాండవాదిచరితవర్ణనం కూడా పరబ్రహ్మప్రాప్తుపాయమే. అపరిమితమైన శక్తికి స్థానమైన పరబ్రహ్మమే పరంపరచేత వాసుదేవాదిసంజ్ఞలచేత ఆభిధేయం(చెప్పబడేది)గా (వాసుదేవాదిశబ్దాల అర్ధంగా) ఉంది. గీతాదిప్రదేశాంతరాలలో ఆ పేరు గలదిగా పాందబడిన ప్రసిద్ధి గలది. (వాసుదేవనామంతో ప్రసిద్ధమైనది). ఇక్కడ 'భగవాన్‌ వాసుదేవళ్చ' అనే వాక్యంలో చెప్పడానికి ఉద్దేశంచబడినది (వివక్షితమైనది) మథురానగరంలో ప్రాదుర్భావంచేత అనుకరించబడిన పరిపూర్ణస్వరూపమే గాని మథురలో జనించిన అంశం మాత్రమే కాదు. అనగా ఇక్కడ 'వాసుదేవ' శబ్దంచేత నిర్దేశించబడిన న్వరూపం అపరిమితశక్తి గల పరబ్రహ్మమే కాని కేవలం మథురలో జనించి కొంతకాలం మాత్రమే ఉన్న పరబ్రహ్మాంశం కాదు. ఎందువల్ల ననగా ఇక్కడ సవాతనశబ్దం విశేషణంగా ఉపయోగించబడింది. (సనాతనః అనగా ఎల్లప్పుడూ ఉన్నవాడు అని అర్ధం. ఇది వసుదేవకుమారుని విషయంలో కుదరదు కదా?) రామాయజణాదులలో కూడ ఈ పేరుతోనే (వాసుదేవనామధేయంతోనే) భగవంతుని ఇతరమూర్తుల విషయంలో (కపిలాదిమూర్తుల విషయంలో) వ్యవహారం కనబడుతున్నది. ఈ విషయం శబ్దతత్త్యవేత్తలైన వైయాకరణులచేత నిర్ణయించబడింది కూడ.

చతుర్గోద్ధోతః 969 లోచనం

నను వసుదేవాపత్యం వాసుదేవ ఇతి ఉచ్యతే; న పరమేశ్వరః పరమాత్మా మహాదేవ ఇత్యాశజ్క్యాహ - వాసుదేవసంజ్ఞాభిధేయత్వేన ఇతి.

“బహూనాం జన్మనామన్తే జ్ఞానవాన్మాం ప్రపద్యతే,

వాసుదేవః సర్వమ్‌” (ఇతి స మహాత్మా సుదుర్లభ:) (భ. గీ. 7.19) ఇత్యాదౌ అంశిరూపమేతత్సంజ్ఞాభిధేయమితి నిర్లీతమితి తాత్పర్యమ్‌. శబ్బా హి నిత్యా ఏవ సన్తోఒనన్తరం కాకతాలీియవశాత్తథా సంకేతితా ఇత్యుక్తమ్‌ - “బుష్యన్ధకవృష్టికురుభ్యశ్చ” (4.1.114) ఇత్యత్ర.

బాలానందిని

నన్వితి (ఆశంక) వసుదేవుని కుమారుడు 'వానుదేవుడు' అని చెప్పబడుతున్నాడు; అంతే కొని పరమేశ్వరుడు, పరమాత్మ మహాదేవుడు వాసుదేవశబ్దంచేత చెప్పబడడంలేదు కదా అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు. బహానామితి - “దృశ్యమైన ప్రపంచం అంతా సకలజీవనహితంగా వాసుదేవరూపమే అనే జ్ఞానం కలవాడు అనేక జన్మల అంతమునందు నన్ను చేరుతాడు. (అలాంటి మహాత్ముడు చాల దుర్లభుడు)” ఇత్యాదులలో 'వానుదేవ' నంజ్ఞకు అభిధేయ మైనది (వాచ్యమైనది) అంశిరూపమే అని నిర్ణయించబడినది అని తాత్పర్యం. నిర్జీతశ్చేతి. శబ్దాలు నిత్యాలు. కాలాంతరంలో శాకత్రాలీయన్యాయంచేత అవే కొందరికి పేర్లుగా నంకేతితములైనాయి అని బుష్యన్థకేత్యాదినూత్రంలో (కాశికాకారుడు) చెప్పి ఉన్నాడు.

వివరణ:- వాసుదేవశబ్జానికి సకలజగదధిష్టానభూతుడైన పరమాత్మ అనియే అర్ధం. మథురలో వసుదేవుని కుమారుడుగా జన్మించిన వాసుదేవుడు ఆ వాసుదేవుని (పరమాత్మయొక్క) అంశం మాత్రమే. అంశ ఆ వాసుదేవుడే. ఈ అర్ధంలోనే “బహూనాం జన్మనామ్‌” ఇత్యాదిళ్లోకాలలో భగవద్గీతలో వాసుదేవశబ్దం ప్రయోగించబడింది. “భగవాన్‌ వాసుదేవశ్చ” 'అనే శ్లోకంలోని 'సనాతనః' (ఎల్లప్పుడూ ఉన్నవాడు, నిత్యుడు) అనే విశేషణం ఆ పసరబ్రహ్మరూపవాసుదేవునికే కుదురుతుంది. కొంత కాలం మానవశరీరంతో ఉన్న శ్రీకృష్ణునకు కుదరదు. వొల్మీకిరామాయణంలో ఈ వాసుదేనపదం -

“యస్యేయం వసుధా కృత్న్నా వాసుదేవస్య ధీమతః,

మహిషీ మాధవ స్పైషా స ఏష భగవాన్‌ ప్రభుః?” అనే శ్లోకంలో కపిలుణ్జి నిర్దేశిస్తూ ఉపయోగించబడింది.

970 ధ్వన్యాలోకః శబ్దాలు నిత్యము లని సిద్ధాంతం కదా? తరవాత వచ్చిన వృష్ణులు, అంధకులు మొదలైన వాళ్ల పేర్లుగా ఉపయోగించిన, అనగా తరవాత సృష్టించబడిన, శబ్దాలకు తద్ధితప్రత్యయాదులు విధించడం అయుక్తం కదా అని ఆశంకించుకొని ఆ శబ్దాలు . అనాదిసిద్ధంగా ఉన్నవే. కాకతాళీయంగా వాటిని కొందరి సంజ్ఞలనుగా ఉపయోగించడం జరిగింది అని కాశికాకారుడు చెప్పిఉన్నాడు. దీనినే దృష్టిలో ఉంచుకొని ఆనందవర్ధనుడు “నిర్ణీతశ్చాయమర్ధః శబ్దతత్త్వవిద్భిః” అని వ్రాసినా డని అభినవగుప్తుడు వివరించాడు. “వాసుదేవార్డునాభ్యాం వున్‌” (4.3.98) అనే సూత్రంలో - “వాసూబేవశబ్దాన్ని గ్రహించడం ఎందుకు? “గోత్రక్షత్రియాఖ్యేభ్యో బహులం వుళ్‌”. (4.3.99) అనే సూత్రం చేతనే క్షత్రియనామధేయమైన 'వాసుదేవ' శబ్దానికి 'వుజ్‌' ప్రత్యయం వచ్చి ఇష్టరూపం సిద్దిస్తుంది కదా” అని ఆశంకించుకొని భాష్యకారులు “అథవా నైషా క్షత్రియాఖ్యా; సంజ్లైషా తత్రభవతః” అని సమాధానం చెప్పి ఉన్నారు. క్రైయటుడు దీనిని వ్యాక్యానిన్తూ = “సంజ్జెవేతి. నిత్యః పరమాత్మా దేవతావిశేష ఇహ వాసుదేవో గృహ్యతే ఇత్యర్థః అని వ్రాసి ఉన్నాడు. ఆనందవర్ధనుడు నిర్దేశించినది ఇది కూడ కావచ్చును. ధ్వన్యాలోకం తదేవమనుక్రమణీనిర్దిష్టేన వాక్యేన భగవద్వ్యతిరేకిణః సర్వస్యాన్యస్య అనిత్యతాం ప్రకాశయతా మోక్షలక్షణ ఏవైకః పరః పురుషార్థః శాస్తనయే, కావ్యనయే చ తృష్టాక్షయసుఖపరిపోషలక్షణః శాన్తోరసః మహాభారతస్య అంగిత్వేన వివక్షిత ఇతి ప్రతిపాదితమ్‌. అత్యన్తసారభూతత్వోచ్చాయ మర్ధః వ్యబ్యత్వేనైవ దత్శిత్తః "నతు వాచ్యత్వేన. సారభూతో హ్యర్థః స్వశబ్దానభిధేయత్వేన ప్రకాశితః సుతరామేవ శోభామావహతి. ప్రసిద్ధశ్చేయమస్త్యేవ విదగ్ధ విద్వత్పరిషత్సు యత్‌ అభిమతతరం వస్తు వ్యబ్యత్వేన ప్రకాశ్యతే న సాక్షాతచ్భబ్దవాచ్యత్వేన. తస్మాత్‌ స్థితమేతత్‌ - అణ్గిభూతరసాశ్రయేణ కావ్యే క్రియమాణే నవార్థలాభో భవతి, బన్ఫచ్చాయా చ మహతీ సంపద్యతే ఇతి.

చతుర్జోద్దోతః 971 బాలానందిని

తదేవమితి. అందువల్ల, ఈ విధంగా భగవంతునికంటె భిన్నమైన ప్రతిపదార్థమూ కూడ ఆనిత్య మని చెపుతూన్న అనుక్రమణీగతమైన ఈ వాక్యంచేత (శాస్తకావ్యమైన) మహాభారతానికి నంబంధించినంతవరకు శాన్తమార్గంలో మోక్షరూవమైన ఏకైకపరమపురుషార్థం అంగి అనీ, కావ్యమాగ్గంలో తృష్టాకయంవల్ల కలిగే సుఖాన్ని పోషించడం అనే లక్షణం గల శాంతరసం అంగి అనీ వివక్షితం అని చక్కగా వ్రతిపాదించబడింది. ఈ అర్థం అత్యంతసారం అవడంచేత వ్యంగ్యంగానే ప్రతిపాదించబడింది గాని, వాచ్యంగా చూపబడలేదు. సారభూతమైన అర్ధం స్వశబ్బవాచ్యం కొకుండా ప్రకాశింపచేయబడినట్లయితే ఆది ఎక్కువ శోభను కలిగిస్తుంది. విదగలైన విద్వాంనుల వరిషత్తులలో అత్యంతాభిమతమైన వన్తువు వ్యంగ్యంగానే 'ప్రకాశింపచేయబడుతుంది కాని సాళ్లాత్తు శబ్దంచేత వాచ్యంగా ప్రకాశింపచేయబడదు అని ప్రసిద్ధి ఉంది కదా? అందువల్ల - ఏదైన ఒక రసాన్ని అంగిగా గ్రహించి కావ్యం రచిస్తే అప్పుడు నూతనార్ధలాభం కలుగుతుంది, గొప్ప బంధసొౌందర్యం కూడ లభిస్తుంది అనే విషయం నిశ్చితం.

లోచనం

. = శాస్తనయ, ఇతి. తత్రాస్వాదయోగాభావే “వురుషేణ అర్ధ్యతే” ఇత్యయమేవ వ్యపదేశః సాదరః, చమత్కారయోగే తు రసవ్యపదేశ ఇత్యర్థవ. ఏతచ్చ గ్రన్ధకారేణ తత్తాలోకే వితత్యోక్తమ్‌; ఇహ త్వస్య న ముఖ్యోఒవసర ఇతి నాస్మాభి: తద్దర్శితమ్‌. సుతరామేవేతి యదుక్తం తత్ర హేతుమాహ - ప్రసిద్ధిశ్చేతి. చ శబ్లోయస్మాదర్థీ. యత ఇయం లెకికీ ప్రసిద్ధిరనాదిః తతః భగవద్వ్యాసప్రభృతీనామపి అయమేవ అస్వశబ్దాభిధానే ఆశయ:. అన్యథా హి క్రియాకారకనంబన్నాదౌ, “నారాయణం నమస్కృత్య" ఇత్యాది శబ్బార్థనిరూపణే చ. తథావిధ ఏవ తస్య భగవతః ఆశయ ఇత్యత్ర కిం ప్రమాణమ్‌ ఇతి భావః. విదగ్ధవిద్వద్‌గ్రహణేన చ కావ్యనయే శాస్తనయే ఇతి చానుసృతమ్‌. “రసాదిమయ ఏకస్మిన్‌ కవిః స్యాదవధానవాన్‌” (5౯. 4.5) ఇతి యదుక్తం తదేవ ప్రనసంగాగతభారతసంబన్థనిరూపణానన్తరముపసంహరతి

• తస్మాత్‌ స్థితమితి.

ర72 ధ్వన్వాలోకః బాలానందిని శాస్రనయ ఇతి. దానిలో ఆస్వాదసంబంధం లేనప్పుడు సాదరంగా “పురుషునిచేత అర్థింపబడేది, కోరబడేదిగాన పురుషార్ధం” అని చెప్పడం మాత్రమే యుక్తం. చమత్కారసంబంధం ఉంటే మాత్రం 'రసం' అనడం యుక్తం అని భావం. ఈ విషయం గ్రంథకారునిచేత (ఆనందవర్దనునిచేత) “తత్తాలోకం'లో సవిస్తరంగా చెప్పబడింది. ఇక్కడ దాని .కంతకీ ముఖ్యమైన అవనరం (సమయం) కాకపోవడంచేత మాచేత చూపబడలేదు. 'సుతరామ్‌' అని అనడంలో హేతువును చెపుతున్నాడు - ప్రసిద్ధిశ్చేతి. “చికు 'యస్మాత్‌ అని అర్ధం. లోకంలో ఈ ప్రసిద్ధి అనాదిగా వస్తూన్నది గాన స్వశబ్దాలచేత (వాచ్యంగా) చెప్పకపోవడంలో భగవద్వ్యాసాదుల ఆశయం కూడా ఇదే. ఇలా వ్యంగ్యంగా చెప్పడమే వ్యాసుని అభిప్రాయం అని అంగీకరించని పక్తంలో 'ఆయన' గ్రంథంలోని క్రీయాకారకసంబంధాదుల విషయంలోను, “నారాయణం నమస్కృత్య” ఇత్యాది శబ్దార్థాలను నిరూపించడంలోను ఆ పూజ్యుని ఆశయం అదే అని _ చెప్పడానికి ప్రమాణం ఏమిటి? అనగా - వ్యాసమహాముని తన గ్రంథంలో అనేకవాక్యాలు ప్రయోగించాడు. ఆ వాక్యాలలో కనబడే క్రియాకారకాదుల సంబంధాన్ని పట్టి ఇక్కడ ఈ విషయం చెప్పా లని అనుకుంటున్నాడు అని గగ్రహిస్తున్నాం. “నారాయణం నమస్కృత్య” ఇత్యాదిశోకాలలో ఆయన చెప్పదలచిన అర్థం ఇది అని గ్రహిస్తున్నాం. అదే విధంగా వ్యంగ్యంరూపంలో ఇక్కడ ఈ విషయాన్ని ప్రతిపాదిస్తున్నాడు అని గ్రహించాలి. అలా గ్రహించకపోతే ఇతరవాక్యాలలో మాత్రం ఆయన చెప్పదలచుకున్నది “ఇదే అని ఎలా నిర్ధారణచెయ్యాలి? అని భావం. విదగ్గేతి 'విదగ్ధ' 'విద్వత్‌' అనే రెండు పదాలను గ్రహించడంచేత'కావ్యనయే', “శాస్తనయే' అనేవి అనుసరించబడ్డాయి. అనగా కావ్యనయం విదగ్గులకు సంబంధించింది గొన ఆ పదం, శాస్తనయం విద్వాంసులకు సంబంధించినది గాన ఆపదమూ ప్రయోగించబడ్డాయి అని భావం. “రసాదిమయ ఏకస్మిన్‌” ఇత్యాదివాక్యంలో చెప్పిన విషయాన్ని, వ్రనంగాగతమైన భారతనంబంధాన్ని నిరూపించినతరవాత ఉపనంహరిస్తున్నాడు- తస్మాత్‌ స్థితమ్‌ ఇతి. . ధ్వన్యాలోకం - అత ఏవ రసానుగుణార్థ విశేషోవ నిబన్సమ లబజ్కారాన్తర విరహేఒపి ఛాయాతిశయయోగి లక్ష్యే దృశ్యతే. యథా-

చతుర్గోద్దోతః 873 శ్లో మునిర్ణయతి యోగీన్లో మహాత్మా కుమృసంభవః,

యేనైకచులుకే దృష్టా తౌ దివ్యా మత్స్యకచ్చపాొ. (138) ఇత్యాదౌ. అత్ర హ్యద్భుతరసానుగుణమేకచులుకే మత్స్యకచ్చప దర్శనం ఛాయాతిశయం పుష్టాతి. తత్ర హ్యేకచులుకేసకల జలనిధినంనిదొానాదవి దివ్యమత్స్యకచ్చవ దర్శనమక్తుణణ త్వాదద్భుతానుగుణతరమ్‌. క్షుణ్జం హి వస్తు లోకప్రసిద్ధ్యా అద్భుతమపి నాశ్చర్యకారి భవతి. న చాక్తుణ్ణం వస్తు ఉపనిబద్ధ్య్యమానమద్భుతరస స్యె వానుగుణం యావద్రసాన్తరస్యాపి. తద్యథా - గౌథ. సిజ్జ్ఞఇ రోమజ్చీజ్ఞఇ వేవఇ రత్భాతులగ్గపడిలగ్లో

సోపాసో అజ్జ వి సుహఅ చేణాసి వోలీణో. (139)

= ఏతద్దాథార్థాద్భావ్యమానాద్యా రసప్రతీతిర్భవతి, సా త్వాం స్పృష్ట్వా స్విద్యతి, రోమాళ్ఞాతే, వేపతే ఇత్యేవంవిధాదర్థాత్‌ ప్రతీయమానాత్‌ మనాగపి నో జాయతే. బాలానందిని

అత ఏవేతి. అందువలననే ఇతర అలంకారా లేవీ లేకపోయినా రసానుగుణమైన అర్ధవిశేషాన్ని కూర్చడం శోభాతిశయంతో కూడినదిగా లక్ష్యంలో కనబడుతున్నది. ఎట్లనగా-

మునిరితి. “యోగీంద్రుడు, మహాత్ముడు అయిన అగస్త్యమహాముని సర్వోత్కర్షతో ఉంటున్నాడు, ఎవనిచేత దివ్యములైన ఆ మత్స్యకచ్చ్భ్చపాలు ఒక్క చులుకంలో చూడబడినవో” (ఆచమనం చేసే టప్పుడు బొటనవ్రేలు ముడిచి తర్షనిని దానిపైకి వంచగా అరచేతిలో ఏర్పడిన గుంట చులుకం లేదా చులకం) ఇత్యాదులలో. ఇక్కడ ఒక్క చులుకంలో మత్స్యకచ్ళపాలను చూడడం అద్భుతరసానికి అనుగుణమై శోభాతిశయాన్ని పోషిస్తూన్నది. ఒక్క చులుకంలో సమస్తసముద్రమూ ఉన్నా కూడ దివ్యమత్స్యకచ్భపాల దర్శనం అవేది ఎవరిచేతా పూర్వం క్షుణ్ణం కాదు. కాబట్టి (చెప్పబడలేదు కాబట్టి) అద్భుతరసానికి చాలా అనుగుణంగా ఉంది. అద్భుతమైన

974 ధ్వన్యాలోకః వస్తువైనా క్షుఖ్ణం అయిపోయినట్లయితే లోకప్రసిద్ధం అయిపోవడంచేత ఆశ్చర్యకారి కాదు. క్షుణ్ణం కాని వస్తువును ఉపనిబంధించినట్టయితే అది అద్భుతరసానికే కాదు రసాంతరానికి కూడ అనుగుణంగా ఉంటుంది అది ఎట్లనగా-

“స్యిద్యతి రోమాజ్బుతి వేపతే రథ్యాతులాగ్రప్రతిలగ్నః,

స పార్య్వోఒద్యాపి సుభగ తస్యా యేనాస్యతిగ:” (సంస్కృతచ్చ్భాయ) సుభగ= ఓ! సుందరుడా! యేన= = ఏ పార్వంతో, రథ్యాతులాగ్రప్రతిలగ్నః= వీథిలో కాకతాలీయంగా (తులాగ్ర) తగుల్కొన్నవాడవై, అతిగః అసి= నువ్వు దాటి వెళ్లి పోయావో, తస్యాః= ఆమెయొక్క, సః పార్వ:= ఆ పార్వం, అద్యాపి= ఇప్పటికి కూడ, స్విద్యతి= చెమటకారుస్తూన్నదీ, రోమాళ్బుతి= పులకిస్తూన్నది; వేపతే= వణుకుతున్నది

ఏతదితి. ఈ గాథయొక్క అర్భాన్ని భావనచేయడంచేత ఏ రసప్రతీతి కలుగుళుందో అది నిన్ను స్పృశించి ఆమె చెమటకారుస్తూన్నది, పులకిస్తూన్నది, వణుకుతూన్నది ఇత్యాదిరూపమైన ప్రతీయమానార్థంవల్ల కూడ కొంచెం కూడ కలగదు

వివరణ:- “యాదృచ్చికంగా నీ న్పర్శ కలిగిన ఈమె శరీరపార్శ్యం చెముటకారుస్తూన్నది” ఇత్యాద్యర్థం పూర్వం ఎవరూ చెప్పనిది. దీనివల్ల - “నీ స్పర్శవల్ల స్వేదాదులు కలుగుతున్నాయి' అనే అర్ధం వ్యంగ్యం అవుతున్నది. ఈ వ్యంగ్యార్థంకంటె అక్షుజ్సమైన ఆ వాచ్యర్థమే మనోహరంగా ఉంది; శృంగారప్రతీతిని కూడ కలిగిస్తూన్నది అని భావం.

లోచనం

అత ఇతి- యతః ఏవం స్థితం అత ఏవ ఇదమపి యత్‌ లక్ష్యే దృశ్యతే తదుపపన్నమ్‌; అన్యథా తదనుపపన్నమేవ, న చ తదనుపపన్నమ్‌; చారుత్వేన వ్రతీతేః. తస్యాళ్చెతదేవ కారణం రసానుగుణార్థత్వమేవే త్యాశయ:. అలంకారాన్తరేతి - అన్తరశబ్దో విశేషవాచీ. యది వా దిత్సితే ఉదాహరణే రసవదలంకారస్య విద్యమానత్వాత్‌ తదపేక్షయాలంకారాన్తరశబ్ద:

నను మత్స్యకచ్చపదర్శనాత్‌ యదేకచులుకే జలధిసంనిధానం తతో మునేః మావోత్మ్యవ్రతివత్తిరితి న రసానుగుణేనార్టేన చ్భాయా పోషితేత్యాళజ్క్యావా - అత పీతి. నన్వేవం (వతీయమానం జలనిధిదర్శనమేవాద్భుతానుగుణం భవతు ఇతి రసానుగుణో ఒత్ర వాచ్యో ఒర్థ

చతుర్ధోద్దోతః 975 ఇత్యస్మిన్నంశే కథమిదముదాహరణ మిత్యాశబ్క్యాహ - తత్రేతి. క్షుణ్గం హీతి

• పునః పునర్వర్ణననిరూపణాదినా యత్పిష్టపిష్టత్వాదతి నిర్భిన్నస్వరూప మిత్యర్థః. బహుతరలక్ష్యవ్యాపకం చైతదితి దర్శ్మయతి - న చేత్యాదినా. రథ్యాయాం తులాగ్రేణ కాకతాలీయేన ప్రతిలగ్నః సాంముఖ్యేన “నః పార్వ: అద్యాపి నుభగ, తస్యాః యేనాన్యతిక్రాన్న;”. రనదవతీతిరితి పరస్పర హేతుకశృజ్ఞారప్రతీతి:. అస్యార్ధస్య రసానుగుణత్వం వ్యతిరేకద్వారేణ ద్రఢథయతి - సా త్వామిత్యాదినా. బాలానందిని

అత ఏవేతి. ఇది ఈ విధంగా ఉంది గాన లక్ష్యంలో కనబడే ఇది కూడ ఉపపన్నం అవుతుంది. అట్లు కాకపోతే అది ఉపపన్నం అయి ఉండేది కాదు. అయితే అది అనుపపన్నంగా లేదు; ఎందువల్ల ననగా చారుత్వంతో కనబడుతున్నది. చారుత్వం కలదై కనబడడానికి కారణం రసానికి అనుగుణమైన అర్ధం కలిగి ఉండడమే అని ఆశయం. అలంకారాన్తరేతి - ఇక్కడ “అన్తర' శబ్దం విశేషం అనే అర్జాన్ని బోధిన్తుంది. లేదా ఇక్కడ ఇవ్వదలచిన ఉదాహరణంలో రసవదలంకారం ఉంది గాన దాని అపేక్షచేత మరొక అలంకారం అని చెప్పబడింది.

నన్వితి (ఆశంక) మత్స్యాన్ని కచ్ళపాన్ని చూడడంవల్ల ఏకచులుకంలో సముద్రం ఉన్నట్లు వ్యంగ్యం అవుతున్నది గదా; దొనివల్ల మునియొక్క మాహాత్మ్యం తెలుస్తూన్నది. అందుచేత (నువ్వుచెప్పినట్లు) రసానుగుణమైన అర్ధంచేత శోభ పోషించడంకాదు కదా అని ఆశంకించి చెపుతున్నాడు - అత్ర హీతి. నన్వితి. ఈ విధంగా ప్రతీయమానమైన పముద్రదర్శనమే అద్భుతరసానికి అనుగుణం అని అనవచ్చును. అందుచేత ఇక్కడ వాచ్యార్థం రసానుగుణంగా ఉంది అనే అంశానికి ఇది ఉదాహరణం ఎట్లవుతుంది అని ఆళశంకించుకొని చెపుతున్నాడు - తగర్రేతి - క్షుణ్ణం హీతి = మాటిమాటికి వర్ణనం, నిరూపించడం మొదలైనవాటిచేత ఏదైతే బాగా పిండిపిండిగా నలగగొట్టబడడంచేత ఎక్కువ స్పష్టమైన స్వరూపం గలదో అని అర్ధం. ఇది అత్యధికలక్ష్యాలలో వ్యాపించి ఉన్నది అని న చేత్యాదివాక్యంచేత చూపుతున్నాడు. రథ్యాయామితి. వీధిలో, తులాగ్రేణ= కాకతాలీయంచేత, ప్రతిలగ్నః= ఎదురవడంచేత తగిలిన, ఆ పారం, ఓ! సుభగుడా! ఇప్పటికి కూడ, తస్యాః:= ఆమెయొక్క, యేన= దేనిచేత, అతిక్రాంత:= నువ్వు దాటి వెళ్లిపోయావో (“స పార్ప్వోద్యాపి సుభగ తస్యా యేనాస్యతిక్రాన్త:" అని ఉత్తరార్థానికి

976 భ్వన్వాలోకః నంస్కృతచ్చాయ ఇవ్వబడింది). రసప్రతీతిరితి పరస్పరం హేతువుగా గల శృంగారప్రతీతి ఈ అర్ధం రసానికి అనుగుణం అయినది అనే విషయాన్ని వ్యతిరేకం ద్వారా (అది ఆ విధంగా కాకుండా మరొక విధంగా ఉంటే ఎలా ఉంటుందో చూపడం ద్వారా) సా త్వామిత్యాదికంచేత దృథీకరిస్తున్నాడు. ధ్వన్యాలోకం తదేవం ధ్వనిప్రభేదసమాశ్రయేణ యథా కావ్యార్థ్ధానాం నవత్వం జాయతే తథా ప్రతిపాదితమ్‌. గుణీభూఆవ్యబ్యస్యాపి త్రిభేద వ్యజ్యాపేక్షయా యే ప్రకారాః తత్సమాశ్రయేణాపి కావ్యవస్తూనాం నవత్వం భవత్యేవ. తత్తు అతివిస్తారకారీతి నోదాహృతమ్‌. సహృదయైః స్వయముత్రేక్షణీయమ్‌. బాలానందిని తదితి. ఈ విధంగా ధ్వనిప్రభేదాలను ఆశ్రయించడంచేత కావ్యార్థాలకు ఏ విధంగా నవత్వం లభిస్తుందో ప్రతిపాదించబడింది. మూడు విధాలైన వ్యంగ్యాలను పట్టి ఏర్పడే గుణీభూతవ్యంగ్యాని కున్న ్రకారాలను ఆశ్రయించడంచేత కూడ కాన్యవస్తువులకు నవత్వం కలుగుతుండి. కాని అది అతివిస్తారాన్ని కలిగిన్తుంది అనే అభిప్రాయంతో ఉదాహరించబడలేదు. సహృదయులు స్వయంగా ఊహించుకోవాలి. లోచనం “ధ్వనేర్యః సగుణీభూతవ్యబ్య్యస్యాధ్వా ప్రదర్శితః” ఇతి ఉద్ద్యోతారమ్మే యః శ్లోకః తత్ర ధ్వనేరధ్వనా కవీనాం ప్రతిభాగుణ: అనన్తః భవతీత్యేష భాగః వ్యాఖ్యాత ఇత్యుపసంహరతి - తదేవమిత్యాదినా. సగుణీభూతవ్యజ్య స్యేత్యముం భాగం వ్యాచష్టే - గుణీభూతేత్యాదినా. త్రిప్రభేదః వస్త్వ్వలంకారరసాత్మనా యః వ్యబ్శ్యః తస్య యా అపేక్షా వాచ్యే గుణీభావః తయేత్యర్థః. తత్ర సర్వే యే ధ్వనిభేదాః తేషాం గుణీభావాదానన్త్యమితి తదాహ - అతివిస్తరేతి. స్వయమితి. జ్నత్ర వస్తునా వ్యష్ధ్యేన గుణీభూతేన నవత్వం సత్యపి పురాణస్పర్శే యథా మమైవుం-

చతుర్గోద్దోతః త77 గాథ. భఅవిహలరభ్‌ఖణేకకమల్లసరణాగఆ ఇఅత్తాణ,

ఖణమత్తం విణ దిణ్లా విస్పామక హేత్తి జుత్తమిణమ్‌,

అత్ర త్వమనవరతమర్థాంస్త్యజసీతి బె దార్యలక్షణం వస్తు ధ్వన్యమానం వాచ్యస్యోపస్కారకం నవతాం దదాతి, సత్యపి పురాణకవిస్పృష్టేఒర్థే. తథాహి గాథా- గాథ. చాఇఅణకరపరంపరసంజ్బారణఖే అణిస్సహససరీరా,

అళ్ళా కివణఘరంటత్థా సథ్నాపథ్థాస్వవంతీవ.

బాలానందిని

ధ్వనేః ఇతి:- “ధ్వనేర్యః నగుణీభూతవ్యబ్యస్యాధ్వా ప్రదర్శిత:” అని చతుర్జోద్ద్యోతారంభంలో ఏ ళ్లోకం ఉందో, దానిలో ధ్వనిమార్గంచేత కవుల ప్రతిభాగుణం అనంతం అవుతుంది అనే భాగం వ్యాఖ్యానించబడింది అని ఉపసంహరిస్తున్నాడు. “సగుణీభూతవ్యబ్లన్య” అనే భాగాన్ని గుణీభూతేత్యాది వాక్యంచేత వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు. వన్వలంకారరసరూపంలో మూడు భేదాలు గల ఏ వ్యంగ్యం ఉన్నదో, దానియొక్క ఏ అపేక్ష, అనగా వాచ్యంలో గుజీభావం ఉన్నదో దానిచేత అని అర్ధం. అన్ని ధ్వనిభేదాలూ కూడ గుణీభావం పొందవచ్చును గాన అవి అసంఖ్యంగా ఉంటాయి అని చెపుతున్నాడు

• అతివిస్తరేతి. స్వయమితి. (ప్రాచీనార్ధన్పర్శ ఉన్నా కూడ గుణీభూతన్యంగ్యమైన వస్తువుచేత నవత్వానికి ఉదాహరణుంగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా-

“భయవిహ్వలరక్షణై కమల్గశరణాగతొనామర్థానామ్‌,

క్షణమాత్రమపి న దత్తా విశ్రామకథేతి యుక్తమిదమ్‌. (సంస్కృతచ్చ్భాయ) భయ...ఆగతానామ్‌ - భయంచేత వ్యాకులులైనవారి రక్షణం విషయంలో ప్రధానమల్లుడ వైన నిన్ను శరణుజొచ్చిన, అర్భానామ్‌= ధనములకు, క్షణమాత్రమపి= క్షణుకాలం కూడ, విశ్రామకథా= విశ్రాంతి, న దత్తా= ఇవ్వబడలేదు, ఇతి ఇదమ్‌= ఇది, యుక్తమ్‌= యుక్తమేనా? ' అశ్రేతి. ఇక్కడ నువ్వు నిరంతరము ధనాన్ని దానం చేస్తావు అనే బెదార్యరూపమైన వన్తువు వ్యంజింపబడుతున్నది. అది వాచ్యానికి ఉపస్కారకంగా ఉంటూ ప్రాచీనకవిచేత నశంచబడిన అర్ధణ ఉన్నా కూడ, నవత్వాన్ని ఇస్తూన్నది. ప్రాచీనగాథ ఇట్లున్నది-

“త్యాగిజనకరపరంపరాసంచారణఖేదనిస్సహశరీరాః,

అర్జాః కృపణగృహసాః స్వస్థావస్తాః స్వపన్తీవ” (సంస్కృతచ్భాయ)

ళడై

978 ధ్వన్యాలోక్షః “దాతలైన జనుల పరంపరయందు సంచరించడంవల్ల కలిగిన అలసటచేత కదలలేకుండా అయిపోయిన శరీరాలు గల ధనాలు లుబ్బుల గృహాలలో ఉన్నవై స్వస్థమైన అవస్థ గలవై, నిద్రిస్తూన్న ట్లున్నాయి”. లోచనం

అలంకారేణ వ్యజ్శ్యేన వాచ్యోపస్కారే నవత్వం యథా మమైవ- శ్లో వసన్తమత్తాలిపరంపరోపమా: కచొస్తవాసన్‌ కిల రాగవృద్ధయే,

శృశానభూభాగపరాగభాసురాః కథం తదేతేన మనాగ్విరక్తయే.

అత్ర హ్యాక్షేపేఐ విభావనయా చ ధ్వన్యమానాభ్యాం వాచ్యముపస్కృత మితి నవత్వం సత్యపీ వురాణార్థయోగిత్వే. తథాహి పురాణళ్లోక:-

క్షుతష్ణా కొమమాత్సర్యం మరణాచ్చ మహదృయమ్‌,

పచ్చాతాని వివర్ధన్తే వార్ధకే విదుషామపి. ఇతి

" బొలానందిని

వ్యంగ్యమైన ఆలంకారంచేత వొచ్యానికి ఉవస్కారం చేయడంచేత (ప్రాచీనార్థసంబంధం ఉన్నా నవత్వానికి ఉదాహరణం నా ళ్లోకమే ఎట్లనగా-

వసన్తేతి. ఒక మిత్రుడు తన మిత్రునితో అంటూన్న మాటలు - “వనంతర్హువులో మదించిన తుమ్మెదల పంక్తులవలె ఉన్న నీ కచాలు (కేశాలు) (నీ యౌవనంలో) నీ రాగాన్ని వృద్దిపాందించేవిగా ఉండేవి. (యువకుడవుగా ఉన్నప్పుడు స్రీరక్తుడవుగా ఉండేవాడవు). ఇప్పుడు శ్మశానభూమిలోని బూడిదవలె ప్రకాశిస్తూన్న (తెల్లనైన) ఆ కేశాలు కొంచెం కూడ విరక్తిని కలిగించడం లేదు? (వార్థకదశలో కూడ నీ కీ స్రీవ్యామోహం ఏమిటి?).

ఆత్ర హీతి. ఇక్కడ వ్యంగ్యాలైన ఆక్షేపవిభావనాలంకారాలచేత వాచ్యం ఉపస్కృత మైనది. అందుచేత 'ప్రాచీనార్థసంబంధం ఉన్నా కూడ నవత్వం ఉంది.

వివరణ:- ఇక్కడ “కారణం (యౌవనం) లేకపోయినా కామం వృద్ధిపాందుతూనే ఉంది” అని విభావనాలంకారం, “కామమహిమ వర్ణింపశక్యం కానిది” అని అక్షేపం వ్యంగ్యాలు. వాటిచేత వాచ్యార్థం ఉపస్కృతం అవుతూన్నది గాన గుణీభూతాలు.

తథాహీతి : (ఈ అర్ధంవంటి అర్థం గల) ్రాచీనళ్లోకం -

క్షుదితి - “అకలి, ఆశ, కామం, మాత్సర్యం, మరణంవల్ల మహాభయం, ఈ ఐదూ పండితులకు కూడా వార్థకంలో వృద్ధి పొందుతాయి”.

చతుర్గోద్దత: 79 లోచనం

వ్యజ్శ్యేన రసేన గుణీభూతేన వాచ్యోపస్కారేణ నవత్వం యథా మమైవ- శ్లో. జరా నేయం మూరి ధువవమయమసా కాలభుజగః

క్రుధాన్థః పూత్కారై: స్ఫుటగరలఫేనాన్‌ ప్రకిరతి,

తదేనం సంపళ్యత్యథ చ సుభితంమన్యహృదయ:

శివోపాయాన్నేచృన్‌ బత బత సుధీర: ఖలుూజఉనః!.

అత్రాద్భుతేన వ్యబ్యేన వాచ్యముపస్కృతం శాన్తరసప్రతిపత్త్య్యబ్లత్వాచ్చారు భవతీతి నవత్వం సత్యప్యస్మిన్‌ పురాణళ్లోకే-

జరాజీర్ణశరీరస్య వైరాగ్యం యన్న జాయతే,

తన్నూనం హృదయే మృత్యుర్భృఢం నాస్తీతి నిశ్చయః.

బాలానందిని

వ్యళ్శేనేతి. వాచ్యోపస్కారకమైన గుణీభూతవ్యంగ్యమైన రసంచేత నవత్వానికి ఉదాహరణంగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా-

జరా ఇతి. - ఇయమ్‌= ఇది, జరా న= ముసలితనం కాదు. అయమ్‌ అసొ= ఈ, కాలభుజగ?= కాలసర్పం, క్రుధా= కోపంచేత, అన్థః= అంధమై, మూర్ది= శిరస్సు మీద, పూత్కారై:= పూత్కారాలతో, స్ఫుటగరల ఫేనాన్‌= స్పష్టమైన విషంయొక్క నురుగులను, వికిరతి= చిమ్ముచున్నది. అథ చ= అట్లయినా కూడ, సుఖితంమన్యహృదయః= సుఖపడుతున్నట్లు అనుకుంటూన్న హృదయం కలవాడై, శివోపాయాన్‌= మంగళకరాలైన ఉపాయాలను, నేచ్చన్‌= చూడనివాడై, ఏనమ్‌= దీనిని, సంపశ్యతి= చూస్తున్నాడు. బత బత = ఆహా! ఆహా! జనః =జనుడు (మానవుడు) సుధీరః ఖలు= చాల ధీరుడు కదా?

అత్రేతి. ఇక్కడ వ్యంగ్యమైన అద్భుతరనంచేత వాచ్యం ఉవస్కృతమై శాంతరసప్రతిపత్తికి అంగం అవడంవల్ల సుందరంగా ఉంది. అందుచేత-

“ముసలితనంచేత జీర్ణమైన శరీరం కలవానికి వైరాగ్యం కలగడంలేదంటే నిజంగా తనకు మృత్యువే లేదని వాని హృదయంలో నిశ్చయం” అనే (అర్ధంగల) ప్రాచీనళ్లోకం ఉన్నా దీనికి నవత్వం ఉంది. 5

980 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం కొ. ధ్వనేరిత్ధంగుణీభూతవ్యజ్య్యస్య చ సమాశ్రయాత్‌, న కావ్యార్ధవిరామో౭స్తి యది స్యాత్రతిభాగుణ:. 6 సత్స్వపి పురాతనకవిప్రబన్టేషు, యది స్యాత్‌ ప్రతిభాగుణః తస్మింస్వసతి న కించిదేవ కవేర్వస్వస్తి. బన్సచ్భాయాప్యర్థద్వ యానురూపశబ్దసంనివేశః అర్థప్రతిభానాభావే కథముపపద్యతే? అన పేక్షితార్థవిశేషాక్షరరచనైవ బన్ఫచ్చాయేతి నేదం నేదీయః సహృదయానామ్‌. ఏవం హి సత్యర్భాన పేక్ష్రచతురమధురవచన *'రచనాయామపి కావ్యవ్యపదేశః ప్రవర్తీత. శబ్బార్ధయోః సాహిత్యేన కావ్యత్వే కథం తథావిధే విషయే కావ్యవ్యవ స్టేతి చేత్‌- పరోపనిబద్దార్థ విరచనే యథా తత్కావ్యత్వవ్యవహారః తథా తథావిధానాం కావ్యసన్షర్భాణామ్‌. బాలానందిని ధ్వనేరితి. “ప్రతిభాగుణం అనేది ఉంటే, ఈ విధంగా ద్వనినీ, గుజీభూతధ్వనినీ ఆశ్రయించడంవల్ల కావ్యార్థానికి విరామం (అంతు) ఉండదు”. 6 నత్స్వితి. వురాతనకవిప్రబంధాలు ఉన్నా, ప్రతిభాగుణం ఉంటే (“న కావ్యార్ధవిరామో స్త్రి” అనే కారికాగతవాక్యంతో అన్వయం) అదిలేకపోతే కవికి వస్తు వేదీ ఉండదు. అర్ధద్వయానికి (వ్యంగ్యానికీ, గుణీభూతవ్యంగ్యానికీ) అనురూపమైన శబ్దాల సంనివేశం అనే బంధచ్భాయ (బంధసౌందర్యం కూడ) అర్ధమే భాసించకపోథే ఎలా కుదురుతుంది? అర్థవిశేషాపేక్ష లేని అక్షరాల కూర్చే బంధచ్భ్చాయ అనడం నహృదయులకు సమీపగతం కాదు (అంగీకార్యం కాదు). అలా అయే పక్షంలో అర్భాపేక్ష లేని నేర్పుగా కూర్చిన చతుర వచనరచనను కూడ కావ్యం అనవలసి వస్తుంది. (ఆశంక) శబ్బ్దార్థాలు రెండూ కలిసి ఉన్నప్పుడే కావ్యం అనబడుతుంది కదా? అలాంటి, అనగా అర్ధరహితమైన శబ్దగుంఫనలో కావ్యవ్యవస్థ ఎట్టుంటుంది? (అందుచేత “ఏవం హి' ఇత్యాద్యాక్షేపానికి అవకాశం లేదు అని భావం) (సమాధానం) పరునిచేత విబద్ధమైన

చతుర్ధోద్దోతః 981 అర్భాన్ని గ్రహించి కావ్యం రచించి నప్పుడు అతని కావ్యం అనే వ్యవహారం ఎట్లో అలాంటి కావ్యసందర్భాల కావ్యత్వవ్యవహారం కూడ అట్లే.

వివరణ:- ప్రశ్న స్పష్టంగానే ఉంది కాని నమాధానం మనస్సుకు పట్టడం లేదు. ఇతరకవులు చెప్పిన అర్థాన్నే (గ్రహించి కావ్యం రచించి నప్పుడు ఆ కావ్యం ఏ విధంగా ఆ ఇతరకవిదే అని చెప్పబడుతు౦దో అలాగే ఇక్కడ కూడ అన్నట్లు లోచనకారుడువ్రాశాడు. అదీ అస్పష్టంగానే ఉంది.

లోచనం

సత్స్యపీత్యాది కారికాయాః ఉపస్కారః. త్రీన్‌ పాదాన స్పష్టాన్‌ మత్వా తుర్యం పాదం వ్యాఖ్యాతుం పఠతి - యదీతి. విద్యమానో హ్యయం ప్రతిభాగుణః ఉక్తరీత్యా భూయాన్‌ భవతి; న త్వత్యన్హాసన్నేవేత్యర్థః. తస్మిన్నితి = ్రతిభాగుణే. న కించిదేవేతి. సర్వం హి పురాణకవినైవ స్పృష్టమితి కిమిదానీం వర్ష్యం యత్ర కవేర్వర్ణనావ్యాపారః స్యాత్‌? నను యద్యపి వర్యమపూర్వం నాస్తి తథాప్యుక్తిపరి పాకగుమృఘటనాద్యపరపర్యాయ బన్ఫ్భాయా నవనవా భవిష్యతి; యన్నివేశనే కావ్యాన్తరాణాం సంరమృ ఇత్యాహ - బస్టచ్భాయాపీతి. అర్ధద్వయమ్‌ - గుణీభూతవ్యబ్యం ప్రధానభూతం వ్యబ్గ్య్యం చ. నేదీయ ఇతి - నికటతరం హృదయానుప్రవేశి న భవతీత్యర్థః అత్ర హేతు మాహ - ఎవం హీ సతీతి. చతురత్వం సమాననంఘటనా. మధురత్వమపారుష్యమ్‌. తథావిధానామితి. అపూర్వబన్ధచ్భాయాయుక్తానామపి వరోపనిబద్ద్ధార్థనిబన్సనే పరకృతకావ్యత్వవ్యవహార ఏవ స్యాదిత్యర్థన్య అపూర్వత్వమాశ్రయణీయమ్‌. కవనీయం కావ్యమ్‌. తస్య భావః కావ్యత్వమ్‌. “న త్వయం భావప్రత్యయాన్తాత్‌ భావప్రత్యయ ఇతి శజ్కితవ్యమ్‌. 6

బాభానందిని

సత్సపీత్యాది వాక్యం కారికకు ఉపస్కారం (వివరణరూపాలంకారం). మూడు పాదాలు స్పష్టంగా ఉన్నాయని తలచి నాల్గవ పాదాన్ని వ్యాఖ్యానించడానికి పఠిస్తున్నాడు = యదీతి. అసలంటూ ప్రతిభాగుణం ఉంటే అది చెప్పిన రీతిలో అధికం అవుతుంది. అసలే లేకపోతే కాదు అని అర్ధం. తస్మిన్నితి - అనంళమైన ప్రతిభాగుణం అని అర్థం.

982 ధ్వన్వాలోకః

న కించిదేవేతి. ప్రతీదీ ప్రాచీనకవులచేతనె స్పృళింపబడి ఉంటుంది; ఇప్పుడు ఇంక వర్ణించతగినది ఏముంటుంది కవి తన వర్ణనావ్యాపారాన్ని చేయడానికి? నన్వితి (ఆశంక) - అపూర్వమైన వర్ణ్యం ఏదీ లేకపోయినా ఉక్తిపరిపాకం, గుంఫం, ఘటన మొదలైన ఇతరపర్యాయపదాలు గల కొత్త కొత్త బంధచ్భ్చాయ ఉంటుంది. దీనిని కూర్చడంలోనే ఇతర కావ్యాల సంరంభం (హడావిడి) ఉంటుంది అని ఆశంకించుకొని చెవుతున్నాడు - బన్ఫచ్చాయాపీతి. అర్భద్వ్యయం - గుణీభూతవ్యంగ్యం, ప్రధానవ్యంగ్యమూను. నేదీయ ఇతి. చాలా దగ్గరగా ఉండేది. హృదయంలో ప్రవేశించేది కాదు అని అర్ధం. ఇందుకు కారణం చెపుతున్నాడు - ఏవం హి సతీతి. చతురత్వం అనగా సమాసాల కూర్చు, మధురత్వం అనగా పారుష్యం లేకపోవడం. తథావిధానామితి. అపూర్వబంధచ్చ్భాయతో కూడినవే అయినా పరులు కూర్చిన అర్థాన్ని నిబంధించిన ట్లయితే అది పరకృతకావ్య మనే పేరు వస్తుంది. అందుచేత అపూర్వార్థం గ్రహించాలి అని అర్ధం. కవనీయమితి. కవనీయ మైనది (వర్ణనలతో కూర్చదగినది) కావ్యం. దాని ధర్మం కావ్యత్వం. అంతేనే కాని ఇది భావప్రత్యయాంతంకంటె భావప్రత్యయం అని శంకించకూడదు. (“కవేః భావః కావ్యం” “కావ్యస్య భావః కావ్యత్వమ్‌” అని చెప్పినట్టైతే ఒక భావప్రత్యయం చేర్చినదానికి మరొక భావప్రత్యయం చేర్చినట్లు. 'సొందర్యత్వం” ఇత్యాదులవలె అలాంటి ప్రయోగాలు అయుక్త మైనవి అని భావం).

ధ్వన్యాలోకం

న చార్భానన్త్యం వ్యజ్యార్థాపేక్షటైైవ; యావద్వాచ్యార్థా 'పేక్రయాపీతి ప్రతిపాదయితుముచ్యతే- కా, అవస్థాదేశకాలాదివిశే పైరపి జాయతే, -

ఆనన్త్యమేవ వాచ్యస్య శుద్ధస్యాపి స్వభావతః. 7

శుద్ధస్య అన పేక్షితవ్యబ్య్యస్యాపి వాచ్యస్యానన్యమేవ జాయతే స్వభావతః. స్వభావో హ్యయం వాచ్యానాం చేతనానామచేతనానాం చ, యదవస్థాబేదాత్‌, దేశభేదాత్‌, కాంభేదాత్‌, స్వాలక్షణ్య భేదాచ్చానన్తతా భవతి. తైళ్చ తథావ్యపస్థితైః సద్భిః ప్రసిద్ధానేక స్వభావానుసరణరూపతయా స్వభావోక్యాపి తావదుపని బధ్యమానైః

చతుర్జోద్దోతు 983 నిరవధిః కావ్యార్థః సంపద్యతే. బాలానందిని

న చేతి. ఆనంత్యం కేవలం వ్యంగ్యాపేక్షచేతనే కాదు, వాచ్యార్థాపేక్షచేత కూడ లభిస్తుంది అని ప్రతిపాదించడానికి చెపబడుతుంది-

అవసేతి. శుద్ధమైన వాచ్యానికి కూడ అవస్థ, దేశం, కాలం మొదలైన విశేషాలచేత కూడ స్వభావసిద్ధంగానే ఆనంత్యం ఏర్పడుతుంది” 7.

శుద్ధస్యేతి. వ్యంగ్యాపేక్ష లేని శుద్ధవాచ్యానికి కూడ దాని న్వభావంచేతనే ఆనంత్యం కలుగుతుంది. చేతనాలు గాని అచేతనాలు కాని అయిన వాచ్యాలు అవస్థాభేదంవల్ల, దేశభేదంవల్ల, కాలభేదంవల్ల, నస్వస్వరూపభేదంవల్ల అనంతాలుగా అవడం వాటి స్వభావం. అవి అలా వ్యవస్థితాలై ఉండగా వాటిని ప్రసిద్ధాలైన అనేకస్వభావాలను అనుసరించడం అనే రూపం గల స్వభావోక్తిచేత ఉపనిబంధించినా కూడ (కూర్చినా కూడ) అనంతమైన కావ్యార్థం ఏర్పడుతుంది.

లోచనం

ప్రతిపాదయితుమితి - ప్రసబ్లాదితి శేషః. యది వా, వాచ్యం తావత్‌ వివిధవ్యజ్లోపయోగి; తదేవ చేదనన్తం తద్బలాదేవ వ్యజ్యానన్య్యం భవతీత్యభి ప్రాయేణేదం ప్రకృతమేవోచ్యతే. శుద్ధస్యేతి. వ్యబ్యవిషయో యో వ్యాపారః తత్సృర్శం వివాప్యానన్త్యం స్వరూపమాత్రేభైవ. పశ్చాత్తు స్వరూపేణానన్నం సత్‌ వ్యబ్య్యం వ్యనక్తీతి భావః. న తు సర్వథా తత్ర వ్యబ్యం నాస్తీతి మన్తవ్యమ్‌; ఆత్మభూతతద్రూపాభావే కావ్యవ్యవహారహనే:. తథా చోదాహరణేషు రసధ్వనేః సద్భావోఒస్తేవ. ఆదిగ్రహణం వ్యాచప్టే - స్వాలక్షణ్యేతి. స్వరూపేత్యర్థః. యథా రూపస్పర్శయో: తీవైకావస్థయో:, ఏకద్రవ్యనిష్టయోః ఏకకాలయోళ్ళ.

బాలానందిని

వ్రతిపాదయితుమితి = ప్రసంగాత్‌ - ప్రసంగవశంవలన అని అధ్యాహారం. (వ్యంగ్యాన్ని పట్టి ఏర్పడే ఆనంత్యాన్ని చర్చించే నందర్భంలో వాచ్యాన్ని గూర్చి చెప్పడం అప్రస్తుతం అనే అభిప్రాయంతో ఇలా చెప్పబడింది). యది వా ఇతి - లేదా - వాచ్యం వివిధవ్యంగ్యాలకి ఉపయోగిస్తుంది. అదే అనంతం అయినప్పుడు దాని బలంచేతనే వ్యంగ్యానికి ఆనంత్యం సిద్ధిస్తుంది అనే అభిప్రాయంచేత ప్రకృతమైన విషయమే

984 ధ్వన్వొలోక్షు చెప్పబడుతున్నది. శుద్ధస్యేతి - వ్యంగ్యవిషయమైన ఏ వ్యాపారం ఉన్నదో దాని స్పర్శ లేకపోయినా కూడ స్వరూపమాత్రంచేతనే (వాచ్యానికి)ి ఆనంత్యం. ఆ విధంగా స్వరూపంచేత అనంతమై తరవాత వ్యంగ్యాన్ని వ్యంజింపచేస్తుంది అని భావం. అక్కడ అసలు వ్యంగ్యమే ఉండదు అని అనుకొనకూడదు. ఆత్మయైన అ వ్యంగ్యం లేకపోతే కావ్యవ్యవహారానికే ముప్పు వస్తుంది. అందుచేత (ఇవ్వబోయే) ఉదాహరణలో రసధ్వని తప్పకుండా ఉంది. “ఆది' పదప్రయోగాన్ని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - స్వాలక్షణ్యేతి. స్వరూపం అని అర్థం. తీవ్రమైన ఒకే విధమైన అవస్థ గలవి, ఒకే ద్రవ్యంలో ఉన్నవీ, ఒకే కాలంలో ఉన్నవీ అయిన రూపస్పర్శల స్వరూపం వలె అనగా వాటి స్వరూపాలు ఏ విధంగా పరస్పరభిన్నాలో ఆ విధంగా అని అర్ధం. ధ్వన్యాలోకం

తథాహి - అవస్థాభేదాన్నవత్వం యథా - భగవతీ పార్వతీ కుమారసంభవే “సర్వోపమాద్రవ్యసముచ్చయేన” ఇత్యాదిభిరుక్తిభిః ప్రథమమేవ పరిసమాపితరూపవర్ణనాపి పునర్భగవతః శమ్మోః లోచనగోచరమాయాన్తీ “వసన్తపుష్పాభరణం వహన్తీ” మన్మథోప కరణభూతేన భబ్గ్యన్తరేణోపవర్ణితా. 'సైవ చ పునర్నవోద్వాహసమయే ప్రసాధ్యమానా - “తాం ప్రాబ్ముఖీం తత్ర నివేశ్య తన్వీమ్‌” ఇత్యాద్యుక్తిభిః నవేనైవ ప్రకారేణ నిరూపితరూపసొష్టవా. న చతే తస్య కవే: ఏకతైవ అసకృత్‌ కృతాః వర్ణనప్రకారాః అపునరుక్తత్వేన వా నపనవార్థనిర్భరత్వేనవా (న) ప్రతిభాసన్తే. దర్శితమేవ చైత ద్విషమబాణలీలాయామ్‌ - గాథ. ణ అ తాణ ధడఇ ఓహీ ణ అతే దీసన్లి కహ వి పునరుత్తా,

జే విబృమా పిఆణం అత్తా వా సుకఇవాబీణమ్‌. (140)

బజాలానందిని

తథా ఇతి - అది యుక్తమే కదా; అవస్థాభేదంవల్ల నవత్వం ఎట్లనగా -

కుమారసంభవంలో ముందుగానే (వ్రథమసర్గలోనే) “సర్వోపమాద్రవ్యసముచ్చయేన”

చతుర్గోద్తోతః 985 ఇత్యాదివాక్యాలచేత పూర్తిచేయబడిన రూపవర్ణనం కలదైనా భగవతియైన పార్వతి, భగవంతుడైన మహేశ్వరుని నేత్రగోచరాన్ని పొందుతూ (ఆతని ఎదుటకు వస్తూన్నప్పుడు) “వసంతపుష్పాభరణాలు ధరించినదై” మన్మథునికి సాధనమైన మరొక భంగిచేత వర్ణించబడింది. ఆమెయే నూతనవివాహోత్సవసమయంలో అలంకరించబడుతూ - “తాం ప్రాబ్ముభిం తత్ర నివేశ్య తన్వీమ్‌” ఇత్యాదివచనాలచేత మళ్లీ క్రొత్త క్రొత్త పద్ధతిచేత చూపబడిన రూపసౌష్టవం కలదైనది. ఆ కవి ఒకే కావ్యంలో అనేక పర్యాయాలు చేసిన వర్ణనరీతులు పొనరుక్త్యదోషం లేనివిగా గొని, కొంగ్రొత్త అర్ధవిశేషాలతో నిండినవిగా గాని భాసించడంలే దన్నమాట లేదు. (ఇక్కడ అర్ధం కుదరడానికి వన వార్థనిర్భరత్వేన వా” తరవాత '“న' చేర్చాలి). ఇది విషమబాణలీలో చూపబడియే ఉంది - 'ణఅ' ఇత్యాది -

“పేయసుల ఏ విలాసా లున్నాయో, సుకవుల వాక్కుల ఏ అర్భ లున్నాయో చాటికి ఒక అవధి అనేది కుదరదు; అవి ఏ విధంగానూ వునరుక్తాలుగా కనబడవు”.

లోచనం

“న చ తేషాం ఘటతేఒవధిః న చ తే దృళ్యన్తే కథమపి పునరుక్షొః,

యే విభ్రమాః ప్రియాణామర్శా వా సుకవివాణీనామ్‌”. (సంస్కృతచ్చాయ) చకారాభ్యామతివిస్మయ: సూచ్యతే. కథమపీతి - ప్రయత్నేనాపి విచార్యమాణం పౌనరుక్ష్యం న లభ్యమితి యావత్‌. ప్రియాణామితి - బహువల్లభో హి సుభగో రాధావల్లభప్రాయస్తాః కామినీః పరిభోగనుభగముపభుజ్హానోఒపి న విభ్రమపౌనరుక్త్యం పశ్యతి తదా. ఏతదేవ ప్రియాత్వముచ్యతే. యదాహ - “క్షణే క్షబే యన్నవతాముపైతి తదేవ రూపం రమణీయతాయా?” (శిశు. 4- 17) ఇతి. ప్రియాణామితి చాసంసారం ప్రవహద్రూపో యోఒయం కాన్తానాం విభ్రమవిశేషః న నవనవ ఏవ దృశ్యతే. న హ్యసావగ్నిచయనాదివత్‌ అన్యతః శిక్టిత: యేన తత్సాదృళశ్యాత్పునరుక్తతాం గచ్చేత్‌, అవి తు నినర్గొద్భిద్యమానమదనాబ్కురవికాన మాత్రం తదితి నవనవత్వమ్‌. తద్వత్పరకీయశిక్షాన పేక్షనిజప్రతిభాగుణనిష్యన్హభూతః కావ్యార్థ ఇతి భావః,

బాలానందిని

న చేతి (దీని భావం పైన ఇవ్వబడింది) చకారాలచేత విస్మయాతిశయం

సూచించబడుతున్నది. కథమపీతి - ప్రయత్సంచేత విచారించినా (ఆలోచించినా)

986 ధ్వన్వాలోక్షః పౌనరుక్ష్యం లభ్యం కాదు అని భావం. ప్రియాణామితి. రాధావల్లభుడు వంటి అనేకభార్యలు గల సొభాగ్యవంతుడు పరిభోగంతో సుందరంగా ఆ యా కామికులను అనుభవిన్తున్నా కూడ- అప్పుడు విలాసాల పౌనరుక్ష్యాన్ని (ఒకే విధమైన విలాసాలు మళ్లీ మళ్లీ చేయడాన్ని) చూడడు. ప్రియాత్వం అంటే ఇదే. అందుచేతనే (మాఘుడు శిశుపాలవధలో) “క్షణక్షణానికీ (ప్రతిక్షణంలోను) క్రొత్తగా కనబడడం అనేదే సొందర్యంయొక్క స్వరూపం' ' అని అన్నాడు. “ప్రియాజణూమ్‌” అనడంచేత కాంతల ఈ విలాసవిశేషం ఏది ఉన్నదో అది సంసారం (సృష్టి) ప్రారంభంనుంచీ కూడ నిత్యమూ ప్రవాహరూపంలో (అవిచ్చినంగా) కొంగ్రొత్తగానే కనబడుతూన్నది అని వ్యంగ్యార్థం. ఇది అగ్నిచయనాదికం (ఇదొక వైదికకర్మ) వలె ఇతరులనుండి నేర్చినది కాదు. అలా అయి ఉంటే దాని సాదృశ్యంతో (ఎవరో చేసినదానినే మళ్లీ చూపడంవల్ల) పునరుక్తత్వాన్ని పొందడానికి అవకాశం ఉండేది. మరే మనగా అది సహజంగా పైకి పాడుచుకొనివచ్చే మదనాంకురాల వికాసంమాత్రమే. అందుచేతనే దానికి అలాంటి నవనవత్వం. అదే విధంగా కావ్యార్థం కూడ ఇతరుల శిక్షను అపేక్షించని ప్రతిభాగుణంయొక్క నిష్యందం (జాలువారడం) అని భావం. ధ్వన్యాలోకం

అయమపరశ్చావస్థాభేదప్రకారః యత్‌ అచేతనానాం సర్వేషాం చేతనం ద్వితీయం రూపమభిమానిత్వప్రసిద్ధం హిమవద్గబ్లాదీనామ్‌. తచ్చ ఉచితచేతనవిషయస్వరూపయోజనయా ఉపనిబధ్యమాన మన్యదేవ సంపద్యతే. యథా కుమారసంభవ ఏవ పర్వతస్వరూపస్య హిమవతో వర్ణనం, పునః సప్తర్షిఫప్రియోక్తిషు చేతనతత్స్వరూపాపేక్షయా ప్రదర్శితం తదపూర్వమేవ ప్రతిభాతి. ప్రసిద్ధశ్చాయం సత్కవీనాం మార్గః. ఇదం చ ప్రస్థానం కవివ్యుత్పత్తియే విషముబాణలీలాయాం సప్రపజ్బుం దర్శితమ్‌. చేతనానాం చ బాల్యాద్యవస్థాభిరన్యత్వం సత్కవీనాం ప్రసిద్ధమేవ. చేతనానామనస్టాభేదే ఒప్యవాన్తరావస్థాభేదాన్నా నాత్వమ్‌. యథా కుమారీణాం కుసుమశరభిన్నహృదయానామన్యాసాం

చతుర్ధోద్తోతః 987 చ. తత్రాపి వినీతానామవినీతానాం చ. బాలానందిని

అయమితి - ఇది మరొక అవస్థాభేదప్రకారం - అదేమనగా హిమవత్పర్వతం, గంగ మొదలైన అచేతనవస్తువు లన్నింటికీ అభిమానిత్వం అని ప్రసిద్ధమైన, అనగా అభిమానిదేవత, అధిష్టానదేవత, అని ప్రసిద్ధమైన, చేతనమైన రెండవరూపం ఉండడం. అది తగిన చేతనవిషయుమైైన న్వరూపాన్ని కూర్చడంచేత (కావ్యంలో) ఉవనిబంధింవబడినదై మరొకటే (కొత్తదిగా) అయిపోతుంది. ఎట్టనగా - కుమారసంభవంలో పర్వతరూపంలో ఉన్న హిమవంతుని వళ్ణనం, మళ్లీ సప్తర్నులతో ప్రియసంలాపాలు చేసేటప్పుడు చేతనస్వరూపాపేక్షచేత ప్రదర్శించబడిన అదీ (వర్ణనము) అపూర్వంగా ప్రకాశిస్తూన్నది. సత్కవులు అనుసరించే ఈ మార్గం ప్రసిద్ధమైనదే కవుల వ్యుత్పత్తి కొరకై ఈ ప్రస్థానం (మార్గం) 'విషముబాణలీల'లో సవిస్తరంగా ప్రదర్శించబడింది. చేతనాలు కూడ బాల్యాద్యవస్థలచేత అన్యులుగా (కొత్తగా) కనబడడం సత్కవులకు ప్రసిద్ధమే. అవస్థాభేదం[వయోభేదం) లేకపోయినా అవాంతరావస్థాభేదాన్ని పట్టి చేతసాలు వేరు వేరుగా కనబడతారు. ఎట్లనగా - మన్మథునిచేత వేధించబడిన హృదయాలు గల ముగ్గకుమారీలు,. అట్లు కానివాళ్లు, వాళ్లల్లో కూడ వినీతలు (సిగ్గూ సంకోచం ఉన్నవాళ్లు) అవినీతలు వేరు వేరుగా ఉంటారు.

ధ్వన్యాలోకం

అచేతనానాం చ భావానామ్‌ ఆరమాద్యవస్థాభేదభిన్నానామ్‌ ఏకైకశః స్వరూపముపనిబధ్యమానమానన్త్యమేవోపయాతి; యథా - శ్ల. హంసానాం నినదేషు మై: కవలితైరాసజ్యతే కూజతౌ

మన్య; కోఒపి కషాయకణ్దలుఠనొదాఘర్హరో విభ్రమః,

తే సంప్రత్యకఠోరవారణవధూదన్తాజ్కుర స్పర్ధినో

నిర్యాతాః కమలాకరేషు బిసినీకన్హాగ్రిమగ్రన్ధయ:. (141) ఏవమన్యత్రాపి దిశానయానుసర్తవ్యమ్‌.

బాలానందిని అచేతనానామితి. ఆరంభాద్యవస్థాభేదంచేత భిన్నములైన అచేతనపదార్థాల

988 ధ్వన్యాలోకః స్వరూపం కూడ ఒక్కొక్కటిగా (వేరు వేరుగా) ఉపనిబంధించబడినదైై, అనంతత్వాన్నే పొందుతున్నది. ఎట్లనగా- హంసానామితి. కవలితైః= తినబడిన, యై:= వేటిచేత, కూజతామ్‌= ధ్వనిచేస్తూన్న హంసానామ్‌= హంసలయొక్క, నినదేషు= ధ్వనులలో, కషాయకణ్గలుఠనాత్‌= కషాయములైన (వగరెక్కిన) కంఠాలలో దొర్లడంచేత, అన్యః = మరొక విధమైన, కోఒపి= ఒకానొక, ఆఘర్థ్యరః= కొంచెం ఘర్ధరం (ఇది అనుకరణళశబ్దం)గా ఉన్న, విభ్రమః= విలాసం, ఆసజ్యతే= కూర్చబడుతుందో, సంప్రతి= ఇప్పుడు, అకరోరవారణ వధూదన్తాబ్కురప్పర్ధినః= ఆడ ఏనుగుల లేత దంతాల అంకురాలతో పోటీపడుతూన్న, తే= అట్టి, బిసినీకన్దాగ్రిమగ్రంథయ:ః= తామరతీగల దుంపల పైభాగంలో ఉండే గంథులు, కమలాకరేషు= పద్మవనాల్తో, నిర్యాతాః= బయలుదేరినవి. వివరణ:- బిసాంకురాలు ప్రారంభదశలో హంసలు తినగా వాటి కంఠంలో ఒక విధమైన ధ్వనివిశేషాన్ని పుట్టించే వనీ, తరవాత అవే కొంచెం పెరిగి కరిణీదంతాంకురాల వలె ఉన్నాయనీ ఆరంభాద్యవస్తాభేదాన్ని పట్టి వర్ణించబడ్డాయి. ఏవమితి. ఈ విధంగానే ఇతరస్థలలాలలో కూడ ఈ మార్గంచేత ఆనంత్యాన్వేషణ చెయ్యాలి. ధ్వన్యాలోకం దేశభేదాన్నానాత్వమచేతనానాం తావత్‌. యథా వాయూనాం నానాదిగ్దేశచారిణామ్‌, అన్యేషామపి సలిలకుసుమాదీనాం ప్రసిద్ధమేవ. చేతనానామపి మానుషపశుపక్షిప్రభృతీనాం గ్రామారణ్యసలిలాది సమేధితానాం పరస్పరం మహాన్విశేషః సముపలక్ష్యత ఏవ.సచ వివిచ్య యథాయథముపనిధ్యమానః తథైవానన్త్యమాయాతి. తథాహి

• మానుషాణామేవ తావద్దిగ్దేశభిన్నానాం యే వ్యవహారవ్యాపారాదిషు విచిత్రా విశేషాః తేసాం కేనాన్తః శక్యతే గన్తుమ్‌; విశేషలో యోషితామ్‌. ఉపనిబధ్యతే చ తత్సర్వమేవ సుకవిభిర్యథాప్రతిభమ్‌. కాలభేదాచ్చ నానాత్వమ్‌. యతా - బుతుఖభేదొద్దిగ్‌ వ్యోమసలిలాదీనామచేతనానామ్‌. చేతనానాం చౌత్సుక్యాదయః

చతుర్ధోద్దోతః 959 కాలవిశేషాశ్రయిణ: వ్రనిద్ధా ఏవ. స్వాలక్షణ్య(వబేదాచ్చ నకలజగద్గతానాం వస్తూనాం వినిబన్సనం ప్రసిద్ధమేవ. తచ్చ యథావన్సితమవి తావత్‌ ఉవనిబధ్యమానమనన్తతావేవ కావ్యార్ధ్థస్యాపాదయతి. బాలానందిని

దేశేతి. అచేతనాలకు దేశభేదంచేత నానాత్వం ఉంటుంది. ఎట్లనగా - ఆయాదిక్కులయందు, దేశాలయందు సంచరించే వాయువులయొక్క, ఇతరమైన జల- పుష్పాదులయొక్క నానాత్వం ప్రసిద్ధమే. (గామ-అరణ్య-జలాలలో పెరిగే మనుష్య- పశు-పక్ష్యాదులైన చేతనాలలో పరస్పరం గొప్ప విశేషం చూడబడుతూనే ఉన్నది. ఆఅ విశేషం. వివేచించి తగు విధంగా ఉపనిబద్ధమైతే అట్లే ఆనంత్యాన్ని పొందుతుంది. అదెట్లనగా - దిక్కులచేత, దేశాదులచేత వేరువేరుగా ఉండే మనుష్యుల వ్యవహారవ్యాపారాదులలో ఏ విచిత్రమైన విశేషా లున్నాయో వాటి అంతాన్ని పొందడానికి ఎవనికి శక్యం అవుతుందో -విశేషింఛి స్త్రీల విశేషాలు. అదంతా నుకవులు తను తమ ప్రతిభను అనుసరించి కూరున్తూనే ఉన్నారు.

కాలభేదంచేత కూడ నానాత్వం ఉంటుంది. ఉదాహరణకి - బుతుభేదంవల్ల దిక్కులు, ఆకాశం, జలం మొదలైన అచేతనపదార్థాలకు వానాత్వం కనబడుతుంది. కాలవిశేషాన్ని పట్టి చేతనులలో కలిగే బెత్సుక్యాదులు 'ప్రసిద్ధములే. సకలజగత్తులోని వస్తువుల సహజలక్షణాలను పట్టి వాటిని వర్ణించడం ప్రసిద్ధమే. దానిని ఉన్నదున్నట్లుగా వర్ణించినా కూడ కావ్యార్భానికి అనంతత్వాన్ని కలిగిస్తుంది.

లోచనం

తొవదితి. ఉత్తరకాలం తు వ్యబ్యస్పర్శనేన విచిత్రతాం పరాం భజన్తాం

నామ, తావతి తు స్వభావేనైవ సా విచిత్రేతి తావచబ్దాభిప్రాయః. బాలానందిని

“యథావస్థితమపి తావత్‌” అనేదానిలోని 'తావలొను ప్రతీకగా తీసికొని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - తౌవదితి. తరవాత వ్యంగ్యస్పర్శచేత గొప్ప విచిత్రతను పొందితే పొందవచ్చును. వాటి స్వరూపమాత్రంలోనే ఆ అనంతత విచిత్ర మైనది అని “తావఠ్‌' శబ్దంయొక్క అభిప్రాయం.

990 ధ్వన్వాలోక్షః ధ్వన్యాలోకం

అత్ర కేచిదాచక్షీరమ్‌ - యథా - సామాన్యాత్మనా వస్తూని వాచ్యతాం ప్రతిపద్యన్తే న విశేషాత్మనా; తాని హి స్వయమనుభూతానాం సుఖాదీనాం తన్నిమిత్తానాం చ స్వరూపమన్యత్రారోపయద్నిః స్వపరానుభూతసామాన్యమాత్రాశయేణోపనిబధ్యన్తే కవిభిః నహి తైరతీతమనాగతం వర్తమానం చాపరిచితాదిస్వలక్షణం యోగిభిరివ ప్రత్యక్షీక్రియతే, తచ్చ అనుభావ్యానుభవసామాన్యం సర్వప్రతిపతృ సాధారణం పరిమితత్వాత్‌ పురాతనానామేవ గోచరీభూతమ్‌; తస్య అవిషయత్వానుపపత్తేః. అత ఏవ న ప్రకారవిశేషః యైరద్యతనై రభినవత్వేన ప్రతీయతే తేషామభిమానమాత్రమేవ భణితికృతం వైచిత్యమాత్రమత్రాస్తేతి.

బాలానందిని

అశ్రేతి. ఇక్కడ కొంతమంది ఈ విధంగా చెప్పవచ్చు; ఎట్లనగా - వస్తువులు వాటి సామాన్యన్వరూపంమాత్రంచేతనే వాచ్యత్వాన్ని పొందుతాయి కాని విశేషస్వరూపంచేత కాదు (వస్తువుల సామాన్యన్వరూపమే వాచ్యం, పదాలచేత చెప్ప శక్యమైనది, అవుతుంది కొని వాటి విశేషస్వరూపం కాదు అని అర్ధం). కవులు తాము అనుభవించిన సుఖాదుల యొక్క వాటి నిమిత్తాలయొక్క స్వరూపాన్ని ఇతరవస్తువులమిద ఆరోపిస్తూ, తమచేత, ఇతరులచేత అనుభవించబడిన సామాన్యమాత్రాన్ని ఆశ్రయించి ఆ వస్తువులను కావ్యాలలో కూర్చుతూ ఉంటారు. అంతే కాని వాళ్లు యోగుల వలె, గడచిపోయినదీ రాబోయేదీ, వర్తమానకాలంలో ఉన్నదీ ఆయిన అపరిచితవస్తుస్వరూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూడజాలరు కదా?

శచ్చేతి. ఆ అనుభావ్యం (అనుభవింపదగినదియొక్క, అనుభవంయొక్క సామాన్యం పరిమితం అవడంవల్ల అందరు జ్ఞాతలకీ కూడ సాధారణమైనది. అందుచేత (ప్రాచీనకవులకే గోచర మైపోయినది. అది విషయం కాకుండా (జ్ఞానవిషయం కాకుండా, తెలియబడకుండా) ఉండడం కుదరదు కదా? అందువల్లనే ఈ నాటివాళ్లు ఆ

చతుర్గోద్దోతః 901 ప్రకారవిశేషాన్ని క్రొత్తది అన్నట్లు గ్రహిన్తున్నా రంటే, ఇక్కడ ఏదో చెప్పడంలో వైచిత్రం మాత్రం ఉన్న దని వాళ్ల అభిమానం (అహంకారం) మాత్రమే. లోచనం

తన్నిమిత్తానాం చేతి. బుుతుమాల్యాదీనావు. స్వేత. స్వానుభూతపరానుభూతానాం యత్సామాన్యం తదేవ విశేషాన్త్వరరహితం తన్మాతం, తస్యాశ్రవేణ, నపా తైైరితి కవిబిః, ఏతచ్చ- అత్యన్నమసంభావనార్థముక్తమ్‌. ప్రత్యక్షదర్శనేఒపి హి -

శబ్దాః సంకేతితం ప్రాహుర్వువహారాయ స స్పృతః,

తదా స్వలక్షణం' (ణే) నాస్తి సంకేతస్తేన తత్ర నః. ఇత్యాదియుక్తిభిః సామాన్యమేన నృృశ్యతే.

బాలానందిని

తన్నిమిత్తానాం చేతి - సుఖదుఃఖాదులకు నిమిత్తాలైన బుతుమాల్యాదులు అని అర్ధం. స్వేతి. తమచేత పరులచేత అనుభవించబడినవాటి ఏ సామాన్యం ఉన్నదో, ఇతరవిశేషాలేవీ లేని అది మాత్రమే. దానియొక్క ఆశ్రయంచేత. నహి తైరితి - తైః అనగా కవులచేత. ఏ మాత్రమూ నంభావ్యం కాదనడానికి ఇట్లు చెప్పబడింది. ప్రత్యక్తంగా చూచినప్పుడు కూడ - “శబ్దాలు సంకేతితమైన అర్థాన్ని మాత్రమే బోధిస్తాయి. ఆ సంకేతం వ్యవహారంకోసం చేయబడింది. సంకేతసమయంలో మనకు స్వలక్షణం (వస్తువుల విశిష్టస్వరూపం) విషయంలో సంకేతం లేదు” (స్వలక్షణం అనేదాని స్థానంలో “స్వలక్షణే” అని పాఠం ఉండవచ్చు. అట్లు మార్చబడింది. లేదా “తదా స్వలక్షణం నాస్తి అనేదానికి సంకేతగ్రహణసమయంలో స్వలక్షణం లేదు అని అర్ధం. 'వాస్తి' అనే దానిని “సంకేతస్తేన తత్ర నః” అనేదానితో కూడ అన్వయించాలి)

• ఇత్యాది యుక్తులచేత కేవలం సామాన్యం మాత్రమే స్పృశించబడుతుంది.

వివరణ : ఎవరైనా ప్రతివస్తువుయొక్క సామాన్యాన్ని (స్థూలస్వరూపాన్ని) మాత్రమే చూడకలుగుతారు. అయితే ప్రతివస్తువులోను కొన్ని విశిష్టలక్షణాలు ఉంటాయి. వాటికే 'స్వలక్షణం' అని పేరు. వాటిని ఎవరూ చూడలేరు. మాటలలో చెప్పజాలరు. వృపంచంలోని ఆ వస్తువుల సామాన్యరూవం ప్రాచీనకవులు ఏనాడో చూచి వాటిని వర్ణించి ఉన్నారు. ఇంక ఆధునికులకి ఏమి మిగిలింది? వాటినే మేం మాటలలో అందంగా చెప్పాం అని దురభిమానం మాత్రమే అని పూర్వపక్షసారాంశం.

992 ధ్వన్యాలోకః ధ్వన్యాలోకం

తత్రోచ్యతే - యత్తూక్తం సామాన్యమాత్రాశ్రయేణ కావ్య ప్రవృత్తిః;; తస్య చ పరిమితత్వేన [ప్రాగేవ గోచరీకృతత్వాత్‌ నాస్తి నవత్వం కావ్యవస్తూనామితి, తదయుక్తమ్‌. యతః యది సామాన్య మాత్రమాశ్రిత్య కావ్యం ప్రవర్తతే కిం కృతస్తర్హి మహాకవినిబధ్య మానానాం కావ్యార్ధానామతిశయ:? వాల్మీకి వ్యతిరిక్తస్యాన్యస్య కవివ్యపదేశఏవ వా; సామాన్యవ్యతిరిక్తస్యాన్యస్య కావ్యార్థస్యాభావాత్‌, సామాన్యస్య చాదికవినైవ ప్రదర్శితత్వాత్‌:. ఉక్తివైచిత్ర్యాన్నైష దోష ఇతి చేత్‌ - కిమిదముక్తి వైచిత్యమ్‌? ఉక్తిర్హి వాచ్యవిశేషప్రతిపాది వచనమ్‌. తద్వైచిత్రే కథం న వాచ్యవైచిత్యమ్‌? వాచ్య వాచకయోరవినాభావేన ప్రవృత్తే; వాచ్యానాం చ కొవ్వే ప్రతిభాసమానానాం యద్రూపం తత్తు గ్రాహ్యవిశేషాభేదేనైవ ప్రతీయతే. తేన ఉక్తివైచిత్యవాదినా వాచ్యవై చిత్యవునిచ్చతావి అవశ్యమభ్యుపగన్తవ్యమ్‌. తదయమత్ర సంక్షేపః -

వాల్మీకివ్యతిరిక్తస్య యద్యేకస్యాపి కస్య చిత్‌.

ఇష్యతే ప్రతిభార్ధేషు తత్తదానన్య్యలక్షణమ్‌.

బాలానందిని

అగ్రేతి - ఇక్కడ చెప్పబడుతున్నది - “సోమాన్యమాత్రాన్నే ఆశ్రయించి కావ్యం రచన జరుగుతుంది; అది పరిమితం అవడంచేత పూర్వమే గగ్రహించబడి ఉంటుంది. అందుచేత కావ్యవస్తువులకు నూతనత్వం ఉండదు” అని చెప్పడం యుక్తం కాదు. కేవలం సామాన్యాన్ని మాత్రమే అశ్రయించి కావ్యం ప్రవర్తిస్తే అప్పుడు మహాకవులు కూర్చే కావ్యార్ధాలలోని అతిశయం దేనిని పట్టి ఏర్పడింది? సామాన్య వ్యతిరిక్తమైన కొవ్యార్థమే లేకపోతే, ఆ సామాన్యాన్ని ఆదికవియే ప్రదర్శించి ఉన్నాడు గొన

చతుర్ధోద్దోతః 993 వాల్మీకిభిన్నుడైన ఎవరినైనా 'కవి' అని దేనిని పట్టి అనాలి? ఉక్తి వైచిత్యం (చెప్పే విధానంలో వైచిత్రం) ఉంటుంది కాబట్టి ఈ దోషం లేదు అన్నట్లయితే - ఏమిటి ఈ ఉక్తిలో వైచిత్యం అంటే? ఒక వాచ్యవిశేషాన్ని (విశిష్టమైన వాచ్యార్థాన్ని) ప్రతిపాదించే వచనమే “ఉక్తి' అంటే? ఉక్తిలో వైచిత్యం ఉంటే వాచ్యంలో వైచిత్యం ఎందుకు ఉండదు? వాచ్యవాచకాలు అవినాభావసంబంధంచేత ప్రవర్తిస్తాయి కదా? కావ్యంలో భాసిస్తూన్న వాచ్యాల ఏ రూవం ఉన్నదో అది గ్రాహ్యాంయొక్క విశేషంతో అభిన్నంగానే భాసిస్తుంది. వాచ్యార్థంలో చెప్పబడే వస్తువుకు సంబంధించిన విశేషం కూడా భాసిస్తుంది అని అర్ధం. అందుచేత ఉక్తిలో వైచిత్రం ఉంది అని చెప్పేవాడు, వాచ్యంలో కూడా వైచిత్యం ఉంటుంది అని ఇష్టం లేకపోయినా తప్పక అంగీకరించాలి. అందుచేత ఈ విషయంలో సంక్షేపం ఇది -

చాల్మీశీతి. “వాల్మీకికంటె వేరైన ఏ ఒక్క కవికైనా అర్ధాల విషయంలో ప్రతిభ ఉంటుంది అని అంగీకరిస్తే అప్పుడు (తత) ఆ అర్భాల అనంతత్వం (తదానన్య్యమ్‌) అక్షయమైనది”

లోచనం

కిమితి- అసంవేద్యమానమర్థ్ధపొనరుక్ష్యం కథం (ప్రాకరణిశ్రైరణ్గీకార్యమితి భావః. తదేవ ప్రకటయతి - న చేదితి. ఉక్తిర్తీతి. పర్యాయమాత్రతైవ యద్య్యుక్తివిశేషు తత్పర్యాయాన్తరైరవికలం తదర్భోపనిబన్టే అబోనరుక్యాభిమానో న భవతి. తస్మాద్విశిష్ట్రవాచ్యప్రతిపాదకతైవ ఉక్తేర్విశేష ఇతి భావః. గ్రాహ్యవిశ్రేషేతి _ గ్రాహ్యః ప్రత్యక్షాదిప్రమాటై: యః విశేషః తస్య యః అభేద:. తేనాయమర్థః- పదానాం తావత్సామాన్న్యే వా, తద్వతి వా, అపోహే వాయత్ర కుత్రాపి వస్తుని సమయః; కిమనేన వాదాన్తరేణ? వాక్యాత్తద్విశేషః ప్రతీయతే ఇతి కస్యాత్ర వాదినః విమతిః? అన్వితాభిధానతద్విపర్యయసంసర్గభేదాదివాక్యార్థపక్షేషు సర్వత్ర విశేషస్య అప్రత్యాఖ్యేయత్వాత్‌.

బాలానందిని

వృత్తిలో “అత్రోచ్యతే” కి తరవాత “యత్తూక్తం సామాన్యమాత్రాశ్రయేణ కావ్యప్రవృత్తిః:” ఇత్యాదివాక్యానికి పూర్వం కొన్ని ప్రతులలో - “యది సామాన్యమాత్రా శ్రయేణ కావ్యప్రవృత్తిః తత్‌ ్రదర్శిత ప్రకారం కావ్యవైచిత్యమవస్థావిశేషాత్‌ కిం తకి గ

994 ధ్వన్వాలోకః పునరుక్తమేవాస్తు; న చేత్తథా తత్కథం న కావ్యానన్యమ్‌” అనే పాఠం కూడా ఉన్నదట. దానిని అనుసరించియే లోచనంలో కిమితి అని ప్రతీక గ్రహించబడింది (ఇది బాలప్రియకారుడు వ్రాసిన విషయం). “సామాన్యమాత్రాన్ని ఆశ్రయించి కావ్య ప్రవృత్తి అని అంటే - అవస్థాదివిశేషంచేత ఇంతవరకూ చూపబడిన వివిధప్రకారాలు గల కావ్యవైచిత్యం అంతా వునరుక్తమేనా? అనగా చెప్పినదే చెప్పినట్లు కాని ఒకదానికీ మరొకదానికీ భేదం లేదా? కాదు; పునరుక్తం కాదు అనే పక్షంలో కావ్యానంత్యం లేదని ఎలా అంటావు?” అని వృత్తిగతమైన పై వాక్యానికి అర్ధం.

(లోచనంలో) కిమితి - ప్రకరణజ్ఞానం ఉన్నవాళ్లు (ప్రాకరణికై:) అక్కడ కనబడని అర్థపొనరుక్ష్యాన్ని (అక్కడ ఉన్నట్లు) ఎలా అంగీకరిస్తారు అని భావం. దానినే విశదీకరిస్తున్నాడు - న చేదితి. ఉక్తిర్తీ తి. ఊక్తివిశేషం అనగా పర్యాయమాత్రత్వమే (చెప్పినవిషయాన్నే మరొక మాటలో చెప్పడం) అయితే అప్పుడు ఇతరపర్యాయపదాలచేత ఆ అర్భాన్నే మార్చు లేకుండా (అవికలం) ప్రతిపాదించినప్పుడు అపౌనరుక్త్యాభిమానం (పొనరుక్త్యం లేదు అనే జ్ఞానం) కలగదు. (కాని పొనరుక్ష్యుభిమానమే కలుగుతున్నది అని అర్ధం. అందుచేత ఒక విషయాన్ని యథాతథంగా పర్యాయపదాలచేత చెప్పడం ఉక్తివిశేషం కాదు అని భావం). తస్మాదితి - అందువల్ల విశిష్టమైన వాచ్యాన్ని, ప్రతిపాదించడమే ఉక్తినిశేషం అని భావం. .

లేనేతి. అందుచేత (ఇంతవరకూ చెప్పినదాని) అర్ధం ఇది - పదాలకి సరికేతం (మీమాంసకాదులు చెప్పినట్లు) సామాన్యం (జాతి)లో కావచ్చు, (నైయాయికాదులు చెప్పినట్లు) జాతివిశిష్టవ్యక్తిలో కావచ్చు, లేదా (బౌద్భులు చెప్పినట్లు) అపోహలో కావచ్చు, ఏదో ఒక వస్తువుమీద కావచ్చు. ఈ అవాంతరవాదాలతో మన కిప్పుడు ఏమి పని? (సమయానికి నంబంధించిన ఈ వాదాలు కావ్యప్రకాశలో నిర్దేశించబడ్డాయి; తద్వ్యాఖ్యయైన బాలానందినిలో విశదీకరించబడ్డాయి). వొక్కాదితి. వాక్యంవల్ల ఆ వస్తువుకు సంబంధించిన విశేషం (తద్విశేషః) ప్రతీతం అవుతుంది అనే విషయంలో ఏ వాదికి విమతి (అభిప్రాయభేదం) ఉంది? వాక్యార్థం విషయంలో అన్వితాభిధొనం, అభిహితాన్వయం(తద్విపర్యయ) సంసర్గభేద (సాకాంక్ష్రపదపరస్పరాన్వయం) మొదలైన పక్షాలు ఎన్ని ఉన్నా ఏ పక్షంలోనూ కూడ విశేషాన్నీ ప్రత్యాఖ్యానం చేయడం కుదరదు. కదా?

చతుర్గోద్దోత: 995 ధ్యన్యాలోకం కించ, ఉక్తివెచిత్యం యత్‌ కావ్యనవత్వే నిబన్ధనముచ్యతే తదస్మత్పక్షానుగుణమేవ. యతఃయావానయం కావ్యార్ధానన్త్య భేదహేతుః '్రకారః ప్రాగ్‌ దర్శితః స సర్వ ఏవ పునః ఉక్తివైచిత్ర్యా ద్విగుణతామాపద్యతే. యశ్చాయముపమాశ్షేషాదిర లంకారవర్గః ప్రసిద్ధ: స భణితివైచిత్రాదుపనిబధ్యమాన: స్వయమేవానవధిర్ధత్తే పునః శతశాఖతామ్‌. భణితిశ్చ స్వభాషాభేదేన వ్యవస్థితా సతీ (వ తినియతభాషాగోచరార్థవై చిత్యనిబన్ఫనం వృునరవరం శ్రావ్యార్ధానామానన్త్యమాపాదయతి. యథా మమైవ- గాథ. మహ మహ ఇతి భణన్తఉ వజ్జది కాలో జణస్ప, తోష ణ దేఉ జణద్దణ గోఅరీ భోది మణసో. (142) ఇళ్ళం యథా యథా నిరూప్యతే తథా తథా న లభ్యతేఒన్తః కావ్యార్థానామ్‌. బాలానందిని ఈ శిం చేతి - కొవ్యనవత్వానికి ఉక్తివైచిత్యం కారణం అని ఏది చెప్పబడుతున్నదో అది మాచక్షానికి అనుగుణమే. ఎందువలన అనగా కావ్యార్థాల అఆనంత్యానికి భేదాలకీ హేతువైన ఈ ఏ ప్రకారం వెనుక చూపించబడిందో అది అంతా తూడ ఉక్తివైచిత్యంవల్ల ఇంకా (పునః) రెట్టింపు అవుతుంది ప్రసిద్ధమైన ఉపమాశ్రేషాద్యలంకారవర్గం కూడ ఉక్తి వైచిత్యంతో ఉపనిబంధించబడినదై, అదే అవధి లేకుండా వందలకొలది శాఖలుగా అవుతుంది. భణితి (ఉక్తి) కూడ స్వభాషాభేదంచేత వ్యవస్థితమై (అనగా ఒక్కొక్క భాషలో ఒక్కొక్క విధమైన ఉక్షివైచిత్యం ఉంటుందని అర్ధం) ఒక్కొక్క భాషకు సంబంధించిన అర్థవైచిత్యం కారణంగా గల మరొక ఆనంత్యాన్ని కూడా కావ్యార్ధాలకు కలగజేస్తుంది. వివరణ:- ఆ యా భాషలలో ఒక్కొక్క విధమైన ఉక్షివెచిత్యం (చెప్పేవిధానంలో వైచిత్యం) ఉంటుంది గాన దానిని పట్టి కూడ కావ్యార్ధాలకు ఆనంత్యం ఏర్పడుతుంది. దీనిని పట్టి ప్రాచీననంస్కృతాలంకారికుల దృష్టిలో కేవలం ఒక్క సంస్కృతవాబ్యయమే 6వ్ర్ర

396 ధ్వన్యాలోకః కాదు, సకలభాషావాబ్య్మయాలు ఉన్నాయని, వారు చెప్పే విషయాలన్నీ అన్ని వాబ్మయాలకీ వర్తిస్తాయనీ స్పష్టంగా తెలుస్తూన్నది. ఆనందాభినవగుప్తాదులు చూపిన ఉదాహరణలలో కనీసం నూటికి ఇరవైయైదు ప్రాకృతశ్లోకాలు కనబడుతున్నాయి. వారు స్వయంగా (ప్రాకృతశ్లోకాలు ఎన్నో రచించారు. ఆనందవర్థనుని విషమబాణలీల ప్రాకృతకావ్యమే కదా. యథా ఇతి. ఉదొహరణగా నా శ్లోకమే ఎట్లనగా- “మానవుడు 'మమ' 'మమ'” అని అంటూండగానే కాలం గడిచిపోతుంది. అయినా భగవంతుడైన జనార్దనుడు మాత్రం మనస్సుకు గోచరుడు కాడు” ఇత్ధమితి - ఈ విధంగా నిరూపిస్తూన్నకొలదీ కావ్యార్థాలకు అంతం కనబడడంలేదు. లోచనం ఉక్తివైచితం చ పర్యాయనూత్రకృతమిత్యుక్తమ్‌. అన్యత్తు యత్‌ తత్‌ ప్రత్యుతాస్మాకం పక్ష్తసాధకమిత్యాహ - కిం చేతి. పునరితి - భూయః; ఇత్యర్థవి ఉపమాహి నిభ - ప్రతిమ - ఛల - ప్రతిబిమృ - ప్రతిచ్చాయ - తుల్య - సదృశ

• అభాసాదిభిర్విచిత్రాభిరుక్తిభిః విచిత్రీభవత్యేవ. వస్తుత; ఏతాసాముక్తీనామర్థ వైచిత్యన్య విద్యమానత్వాత్‌. నియమేన భానయోగాద్ధి నిభశబ్ద:, తదనుకారతయా తు ప్రతిమశబ్దః ఇత్యేవం సర్వత్ర వాచ్యమ్‌. కేవలం బాలోపయోగి కావ్యటీకాపరిశీలనదౌరాత్మ్యాత్‌ ఏషు పర్యాయత్వభ్రమాఇతి భావః. ఏవమర్థాననమలజ్కారానన్త్యం చ భణితివైచిత్రాద్భవతి. అన్యథాపి చ తత్తతో భవతీతి దర్శ్మయతి - భణితిశ్చేతి. ప్రతినియతాయా భాషాయా గోచరో వాచ్యో యో౭ఒర్థః తతృతం యద్వైచిత్యం తత్‌ నిబన్సనం నిమిత్తం యస్య, అలజ్కారాణాం కావ్యార్థానాం చానన్త్యస్య, తత్కర్మభూతం, భణితివైచిత్యం కర్శభూతమాపాదయతీతి సంబన్గః. కర్మణో విశేషణచ్చ్భలేన హేతుర్దర్శితః. “మమ మమ ఇతి భణతో వ్రజతి కాలో జనస్య, తథాపి న దేవో జనార్ధనో గోచరో భవతి మనసః”

చతుర్ధోద్దోతః 997

“మధుమథన' ఇతి యోఒనవరతం భణతి తన్య కథం న దేవో మనోగోచరో భవతీతి విరోధాలంకారచ్చాయా 'సైన్సవభాషయా “'మహమహ' ఇత్యనయా భణిత్యా సమున్మేషితా. 7

బాలానందిని

ఉక్తీతి:- ఉక్తివైచిత్యం పర్యాయపదాల ప్రయోగంచేత కలిగేది కాదు అని చెప్పబడింది. ఇంక మరొక ఉక్తివైచిత్యం ఏదైతే ఉన్నదో అది పైపెచ్చు (ప్రత్యుత) మా పక్షానికి సాధకమే (సాధించేదే) అని చెప్పుచున్నాడు - కిం చేతి. పునరితి - ఇంకా అధికంగా అని అర్ధం. ఉవమాలంకారం నిభ, ప్రతిమ, ఛల, ప్రతిబింబ, ప్రతిచ్చాయ, తుల్య, సదృశ, ఆభాస మొదలైన విచిత్రములైన ఉక్తులచేత తప్పక విచిత్రంగా ఉంటుంది; ఎందువల్ల ననగా వాస్తవంలో ఈ ఉక్తులలో అర్ధవైచిత్యం ఉంది. సేయమం చేత (తప్పక) భానంతో (ప్రకాశించడంతో) సంబంధంవల్ల 'ని భ' శబ్దం, దానిని అనుకరించేదీ గొన 'ప్రతిమ' శబ్దం ఇత్యాది విధంగా ఈ అన్నిశబ్దాల విషయంలోనూ చెప్పాలి. కాని చిన్నపిల్లలకు మాత్రమే ఉపయోగించే కావ్యవ్యాఖ్యానాలను పరిశీలించడం అనే దౌరాత్మం వల్ల, (దౌర్భాగ్యం వల్ల) ఇవన్నీ పర్యాయపదాలే అని భ్రమ అని భావం. ఈ విధంగా భణిత (ఉక్తి) వైచిత్యం వల్ల అర్భాల ఆనంత్యం, అలంకారాల ఆన్యంత్యం కూడా కలుగుతుంది. ఇది మరొకవిధంగా కూడ ఆ యా కారణాలవల్ల కలుగుతుంది అని చెపుతున్నాడు - భణితిశ్చేతి - ప్రతినియత మైన (ఒక్కొక్క విధంగా ఉండే) భాషకు గోచరమైన ఏ అర్ధం ఉన్నదో, దానివల్ల ఏర్పడిన ఏ వైచిత్యం ఉన్నదో అది నిబన్సనమ్‌

• నిమిత్తం, ఏ అలంకొర - కొవ్యార్థాల ఆనంత్యానికో అది - “ప్రతినియత భాషాగోచరార్థవైచిత్యనిబన్సనమ్‌”. కర్మయైన ఆ అలంకారకావ్యార్థానంత్యాన్ని కర్తయెన భజణితివైచిత్యం కలిగిన్తుంది అని నంబంధం (అన్వయం). కర్మయైన “కావ్యార్దానామానన్త్యమ్‌” అనేదానికి “ప్రతినియతభాషాగోచరార్థవైచిత్యనిబన్ధనమ్‌” అనే విశేషణాన్ని ప్రయోగించడం ద్వారా (ఆనంత్యానికి) హేతువు చూపబడింది. *మధుమథన” అని నిరంతరమూ పలికేవానికి ఆ దేవుడు మనోగోచరుడు ఎందువల్ల అవడం లేదో” అని విరోధాలంకారచ్భాయ సైంధవభాషచేత 'మహమహ' అనే ఉక్షి చేత వికసింపచేయబడింది. (సైంధవ'భాషాపదమైన 'మహమహ” అనేదానికి “మమ మమ” అనీ 'మధుమథన' అనీ కూడ సంస్కృృతచ్భ్చాయ అవుతుంది. ఈ పదాన్ని ప్రయోగించడం వల్ల నిరోధాలంకారచ్భ్చాయ సమున్మిషితమైనది అని భావం) 7.

098 ధ్వన్యాలోకః ధ్వన్యాలోకం ఇదం తూచ్యతే - కొ. అవస్థాదివిభిన్నానాం వాచ్యానాం వినిబన్థనమ్‌, యత్రదర్శితం ప్రాక్‌, భూమ్నైవదృశ్యతే లక్ష్యే - న తచ్భక్యమపోహితుమ్‌. తత్తు భాతి రసాశ్రయాత్‌. 8. తదిదమత్ర సంక్షేపేణాభిధీయతే సత్కవీనాముపదేశాయ - కొ. రసభావాదిసంబద్ధా యద్యౌచిత్యానుసారిణీ, అన్వీయతే వస్తుగతిర్దేశకాలాదిఖేదినీ. 9 తత్కా గణనా కవీనామన్యేషాం పరిమితశక్తీనామ్‌ ! కా. నాచస్పతిసహస్రాణాం సహమైరపి యత్నతః, నిబద్దా సా క్షయం నైతి ప్రకృతిర్ణగతామివ. 10 యథాహి జగత్రకృతిరతీతకల్పపరంపరావిర్భూతవిచిత్రవస్తు ప్రపజ్చ్బాసతీ పునరిదానీం పరిక్షీణాపపదార్థశక్తి రితి న శక్యతే ఒభిధాతుం, తద్వదేవేయం కావ్యసితిరనన్హాభిః కవిమతిభిరుపభుక్తాపి నేదానీం పరిహీయతే, ప్రత్యుత నవనవాభిః వ్యుతృత్తిభిః పరివర్ధతే. బాలానందిని ఇదమితి. అయితే ఈ విషయం ఒకటి చెప్పబడుతున్నది - అవస్తాదీతి . “అవస్థాదులచేత భిన్నములైన వాచ్యార్థాల కూర్చు" - ఏదైతే వెనుక చూపబడిందో - “లక్ష్యంలో అధికంగానే కనబడుతూన్నవి”. అది లేదనడానికి వీలు లేదు. “అయితే అది రసాశ్రయంవల్ల ప్రకాశిస్తుంది”. తదితి. అందుచేత సత్కవుల ఉపదేశంకొరకు ఇది ఇక్కడ చెప్పబడుతున్నది-

చతుర్ధోద్దోతః 999

రసేతి “రసభావాదులతో సంబంధించినదీ, బెచిత్యాన్ని అనుసరించేద్‌, దేశకాలాదిభేదం కలదీ అయిన వస్తుస్వరూపం అనుసరించబడినట్లయితే”

తదితి - అప్పుడు పరిమితశక్తి గల ఇతరకవుల లెక్క ఏమిటి -

వాచన్సతీతి. “అది (ఆ వన్తుగతి) బృవానృతినవహ(స్రాల నవాస్రాలు ప్రయత్సపూర్వకంగా నిబంధించినా కూడ, జగత్తుల ప్రకృతి (మూలకారణం) వలె క్షయం పొందదు”. 10.

యథా హీతి. గడచిన కల్పాల పరంపరయందు ఆవిర్భవించిన విచిత్రవస్తువుల ప్రపంచం గల జగత్రకృతి ఇప్పుడు క్షీణించిన ఇతరపదార్థాల నిర్మాణశక్తి కలది అని చెప్పడానికి ఎట్లు శక్యం కాదో (జగత్పకృతి గడచిన అవేక కల్పాలలో విచిత్రవస్తువులతో నిండిన ప్రపంచాన్ని ఆవిర్భవింపచేసింది. అయినా ఇప్పుడు ఇతరపదార్థాలను సృష్టించే శక్సి దావికింక లేదు అని ఏ విధంగా చెవ్పలేమో అట్లే) అనంతమైన కవిశక్తులచేత అనుభవింపబడినా కూడ ఈ కావ్యస్థితి ఎప్పుడూ కూడ క్షీణించదు. క్షీణించకపోగా క్రొత్త క్రొత్త వ్యుత్చత్తులతో వృద్ధి పొందుతుంది.

లోచనం

అవస్థాదివిభిన్నానాం వాచ్యానాం వినిబన్గనమ్‌,

భూమ్నైవ దృశ్యతే లక్ష్యే తత్తు భాతి రసాశ్రయాత్‌.

ఇతి కారికా. అన్యస్తు గ్రన్ధః మధ్యోపస్కరః. 8

అత్ర తు పాదత్రయస్యార్థ్ధమనూద్య చతుర్ధపాదార్థోఒ పూర్వతయా భిధీయతే. తదిత్యాది శక్తీనామిత్యన్తం కారికయోర్మధ్యోపస్కరః. ద్వితీయకారి యాస్తుర్యం పాదం వ్యాచప్టే- యథా హీత్యాది. 9.10

బాలానందిని

“అవస్సాది.... .... రసాశ్రయాత్‌” అనేది కారిక. మధ్యనున్న ఇతరగ్రంథం ఉపస్కారం. అత్రేతి. ఇక్కడైతే పాదత్రయంయొక్క అర్జ్భాన్ని అనువదించి 'తత్తు భాతి రసాశ్రయాత్‌ అని చతుర్ధపాదం అపూర్వంగా (కొత్త విషయంగా) చెప్పబడుతూన్నది. 8

“తదిదం' మొదలు 'పరిమితశక్తీనామ్‌' వరకు ఉన్నది, రెండు కారికల మధ్య ఉన్నది, ఉపస్కారం. రెండవ కారిక నాల్గవ పాదాన్ని వాఖ్యానిస్తున్నాడు - యథా హీతి. 9.10

1000 ధ్వన్వాలోకు ధ్వన్యాలోకం ఇత్ధం స్థితే ఆపి - కా. సంవాదాస్తు భవన్వేవ బాహుల్యేన సుమేధసామ్‌. . -.. స్థితం హ్యేతత్‌ సంవాదిన్య ఏవ మేధావినాం బుద్ధయః. కిన్తు-

నైకరూపతయా సర్వే తే మన్తవ్యా విపళ్చితా. 11

తథమితి చేత్‌-

కా. సంవాదో హ్యన్యసాదృశ్యం తత్పునః ప్రతిబిమృవత్‌, ఆలేఖ్యాకొరవత్తుల్యదేహివచ్చ శరీరిణామ్‌. 12 .

'_ సంవాదో హి కావ్యార్థస్యోచ్యతే యదన్యేన కావ్యవస్తునా సాదృశ్యమ్‌. తత్పునః శరీరిణాం ప్రతిబిమృవత్‌, ఆలేఖ్యాకారవత్‌, తుల్యదేహివచ్చ త్రిధా వ్యవస్థితమ్‌, కించిద్ధి కావ్యవస్తు వస్వన్తరస్య శరీరిణః ప్రతిబిమృకల్పమ్‌, అన్యదాలేఖ్యకల్పమ్‌, అన్యత్తుల్యేన శరీరిణా సదృశమ్‌.

బాలానందిని “

ఇత్ధమితి - ఇలా ఉన్నా కూడా - సంవాదా ఇతి - “గొప్ప మేధాశక్తి కలవారిలో సాధారణంగా (అధికంగా) సంవాదాలు ఉంటూనే ఉంటాయి”.

స్థితమితి - మేధావుల బుద్ధులు సంవాదం కలవి అనేది ప్రసిద్ధంగా ఉంది కదా? అయితే- నైకేతి:- “పండితుడు ఆ సంవాదాలన్నీ ఒకే విధమైనవి అని అనుకొనకూడదు”. 11 |

కథమితి - ఎట్లనగా -

సంవాద ఇతి. సంవాదః = సంవాదం అనగా, అన్యసాదృశ్యమ్‌ =మరొకదానితో పోలిక. తత్పునః= అదైతే (ఆ సాదృశ్యమైతే), శరీరిబామ్‌= శరీరధారులయొక్క, ప్రతిబిమృవత్‌= ప్రతిబింబంవలె, ఆలేఖ్యాకారవత్‌= చిత్తరువులోని ఆకారంవలె, తుల్యదేహివచ్చ= సమానమైన మరొక శరీరధారి వలె. 12.

వతుర్గోద్దోతః 1001

సంవాదో హీత్తి. ఒక కావ్యార్థానికి కావ్యవన్తువుతో ఉన్న సాద్శశ్యం 'సంవాదం' అని చెప్పబడుతుంది. అ సాదృశ్యమైతే దేహధారుల ప్రతిబింబం వలె, చిత్తరువులోని ఆకారం వలె, సమానమైన దేహధారి వలె అని మూడు విధాలుగా ఉన్నది. ఒకానొక కావ్యవస్తువు శరీరి అయిన (పూర్వమే సిద్దంగా ఉన్న) మరొక కావ్యవస్తువుయొక్క ప్రతిబింబంవంటిది; మరొకటి చిత్తరువువంటిది. మరొకటి తుల్యమైన మరొక శరీరితో సదృశ మైనది.

లోచనం

సంవాదా ఇతి కారికాయా అర్ధమ్‌. నైకరూపతయేతి ద్వితీయమ్‌. 11 కిమియం రాజాజ్ఞా ఇత్యభిప్రాయేణ ఆశబ్కతే-కథమితి చేదితి. అత్రోత్తరమ్‌-

సంవాదో హ్యన్యసాదృశ్యం తత్పున: ప్రతిబిమృవత్‌,

ఆలేభ్యాకారవత్తుల్యదేహివచ్చ శరీరిణామ్‌. ఇత్యనయా కారికయా. ఏషా ఖబ్లీకృతా వృత్తౌ వ్యాఖ్యాతా. శరీరిణామిత్యయం చ శబ్దః ప్రతివాక్యం దద్రష్టవ్య ఇతి దర్శితమ్‌. శరీరిణ ఇతి - పూర్వమేవ ప్రతిలబ్ధృశరీరతయా ప్రధానభూత స్యేత్యర్థః. 12

బాలానందిని

'సంవాదాః'ఇత్యాదికం కారికయొక్క అర్థం నైకరూపతయా అనేది ద్వితీ యార్ధం. 11

ఇదేమైనా రాజాజ్ఞయా అనే అభిప్రాయంతో ఆళంకిస్తున్నాడు - కథమితి చేత్‌ ఇతి. దీనికి సమాధానం “సంవాదో.... ... శరీరిణామ్‌” అనే కారికచేత ఇవ్వబడింది. ఇది వృత్తిలో ఖండాలుగా చేసి వ్యాఖ్యానించబడింది. “శరీరిణామ్‌” అనే శబ్దాన్ని ప్రతీవాక్యంలోనూ అన్వయించుకోవాలి -(శరీరిణాం ప్రతిబిమృవత్‌, శరీరిణామ్‌ ఆలేఖ్యాకారవత్‌, శరీరిణాం తుల్యదేహివత్‌ అని). శరీరిణః ఇతి. 'వస్వ్వన్తరస్య శరీరిణ:” అనే చోట 'శరరిణః' అనే పదానికి పూర్వమే పొందబడిన స్వరూపం కలదవడంచేత ప్రధానమైనది అని అర్ధం. 12.

ధ్వన్యాలోకం

కా. తత్ర పూర్వమనన్యాత్మ తుచ్చాత్మ తదనన్తరమ్‌,

తృతీయం తు ప్రసిద్ధాత్మ్న నాన్యసామ్యం త్యజేత్కవిః. 43

1002 భ్వన్యాలోక్ష

తత్ర పూర్వం ప్రతిబిమృకల్పం కావ్యవస్తు పరిహర్తవ్యం సుమతినా. యతః తత్‌ అనన్యాత్మ, తాత్తికశరీరశూన్యమ్‌. తదనన్తరమ్‌ ఆలేఖ్యప్రఖ్యమన్యసామ్యం శరీరాన్తరయుక్తమపి తుచ్చాత్మత్వేన త్యక్తవ్యమ్‌. తృతీయం తు విభిన్నకమనీయశరీరసద్భావే సతి ససంవాదమపి కావ్యవస్తు న త్యక్తవ్యం కవినా. నహి శరీర్‌ శరీరిణాన్యేన సదృశోఒప్యేక ఏవేతి శక్యతే వక్తుమ్‌.

బాలానందిని

త్రేతి. “వాటిలో మొదటిది మరొక శరీరం (స్వతంత్రమైన శరీరం) లేనిది. దాని తరవాతది తుచ్చమైన శరీరం గలది. మూడవదైతే ప్రసిద్ధమైన (అందమైన) శరీరం గలది. కవి అన్యసామ్యాన్ని విడువకూడదు”. 13

తశ్రేతి. వాటిలో మొదటిదైన, ప్రతిబింబకల్పమైన కావ్యవస్తువు సుమతిచేత పరిహరించదగినది. ఎందువల్ల ననగా అది అనన్యాత్మ యథార్థమైన శరీరం లేనిది. దాని తరవాతదైన ఆలేఖ్యం వంటి అన్యసామ్యం శరీరాంతరంతో కూడినదైనా తుచ్భమైన శరీరం కలదవడంచేత త్యజింపదగినదే. మూడవ కావ్యవస్తువైతే వేరుగా ఉన్న అందమైన శరీరం ఉన్నట్టయితే సంవాదంతో ఉన్నా అది కవిచేత త్యజించదగినది కాదు. ఒక శరీరధారి (కరచరణాద్యవయవసాదృశ్యంచేత) మరొక శరీరధారితో సదృశుడే అయినా (వాడే వీడని) ఒక్కడే అని చెప్పడానికి శక్యం కాదు కదా?

లోచనం

కొ. తత్ర పూర్వమనన్యాత్మ తుచ్చాత్మ తదనన్తరమ్‌,

తృతీయం తు ప్రసిద్దాత్మ నాన్యసామ్యం త్యజేత్కవి:. ఇతి కారికా. అనన్యః పూర్వోపనిబన్ధకావ్యాదాత్మా స్వభావః యస్య తదనన్యాత్మ యేన రూపేణ భాతి తత్‌ ప్రాక్కవిస్పృష్టమేవ, యథా యేన రూపేణ ప్రతిబిమృం తేన రూపేణ బిమృమేవైతత. స్వయం తు తత్కీదృశమిత్యత్రాహ

• తాత్తికశరీరశూన్యమితి. న పి తేన కించిదవూర్వముత్రేక్షితం, ప్రతిబిమ్చుమప్యేవమేవ. ఏవం ప్రథమం ప్రకారం వ్యాఖ్యాయ ద్వితీయం వ్యాచపష్టే - తదనన్తరన్వితి. ద్వితీయమిత్యర్థః. అన్యేన సామ్యం యస్య తథా.

చతుర్గోద్దోతః €03 తుచ్చాత్మేతి. అనుకారే హ్యనుకార్యబుద్ధిరేవ చిత్రపుస్తాదొవివ, నతు సిన్నురాదిబుద్దిః స్ఫురతి. సాపి చ న చారుత్వాయేతి భావః. 13 బాలానందిని

“తత్ర ... ... కవిః” అనేది కారిక. అనన్యః=పూర్వం నిర్మించబడిన కావ్యంకంటె వేరు కాని, స్వభావం దేనికో అది అనన్యాత్మ ఇది ఏ రూపంతో భాసిస్తూన్నదో అది ప్రాచీనకవులచేత స్పృళించబడినదే. ఎట్లనగా- ఏ రూపంచేత ప్రతిబింబం భాసిన్తుందో ఆ రూపంచేత ఇది బింబమే. అయితే అది స్వయంగా ఎటువంటిది అనగా చెప్పుచున్నాడు = తాత్త్వికశరీరశూన్యమితి. దానిచేత క్రొత్త దేదీ ఊహించబడలేదు కదా? ప్రతిబింబం కూడా ఇట్లే. ఏవమితి - ఈ విధంగా మొదటి ప్రకారాన్ని వ్యాఖ్యానించి రెండవదానిని వ్యాఖ్యానిస్తూన్నాడు - తదనన్తరన్వితి - రెండవది అని అర్థం. మరొకదానితో సామ్యం “జీదిళో అది “అన్యసామ్యమ్‌”. తుచ్చాత్మేతి. అనుకారం విషయంలో చిత్రంలో బొమ్మ మొదలైన దానియందు వలె అనుకార్యబుద్ధియే కలుగుతుంది; (చిత్రపుస్తాదులందు) సిందూరాదిబుద్ధి (ఏ సిందూరాదులచేత ఆ చిత్రం వేయబడిందో ఆ సిందూరాదుల బుద్ధి) కలగదు కదా? అది కూడ (అనుకార్యబుద్ధి కూడ) చారుత్వహేతువు కాదు అని భావం. 13

ధ్వన్యాలోకం

ఏతదేవోపపాదయితుముచ్యతే- కా. అత్మనోఒన్యస్య సద్భావే పూర్వస్థితృనుయాయ్యపి,

వస్తు భాతితరాం తన్వ్యాః శశిచ్చాయమివాననమ్‌. 14 తత్త్వస్య సారభూతస్య ఆత్మనః సద్భావే ఒన్యస్య పూర్వస్థిత్యను యాయ్యపి వస్తు భాతితరామ్‌. పురాణరమణీయచ్చ్భాయానుగృహీతం హివస్తు శరీరవత్‌ పరాం శోభాం పుష్యతి నతు పునరుక్తత్వేనావభాసతే, తన్వా్యాః శశిచ్చాయమివాననమ్‌.

బాలానందిని ఏతదేవేతి. ఈ విషయాన్నే నమర్థించడానికి చెప్పబడుతున్నది - ఆత్మన ఇతి. అత్మన:= ఆత్మయొక్క నద్భావే= సద్భావమునందు, ఆత్మ ఉన్న

1004 ధ్వన్యాలోకః ట్లయితే, అన్యస్య = మరియొకదానియొక్క, పూర్వస్థితృనుయాయ్యపి= పూర్వస్థితిని అనుసరించేదైనా, వస్తు= వస్తువు, తన్వ్యాః:= యువతియొక్క, శశిచ్చాయమ్‌= చంద్రకాంతి గల, ఆననమివ= ముఖం వలె, భాతి తరామ్‌= మిక్కిలి భాసిస్తుంది. తత్త్యస్యేతి. ఆత్మ అనగా సారభూతమైన తత్త్వం, ఉన్నట్లయితే మరియొకదాని పూర్వస్థితిని అనుసరించే దయినా వస్తువు మిక్కిలి భాసిస్తుంది. (ప్రాచీనమైన సుందరకాంతిచేత అనుగ్రహింపబడిన వస్తువు శరీరంవలె గొప్ప శోభను పోషిస్తుంది. అంతే కాని పునరుక్తంవలె కనబడదు; తన్వియొక్క చంద్రకాంతి గల ముఖం నలె. వివరణ:- కావ్యంలో ఉండవలసిన తత్త్వం, సారం అనేది ఉంటే, అది ప్రాచీనమైన ఒక రమణీయాశంయొక్క ఛాయతో కలిసి ఉన్నా, ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వం ఉన్న స్తీముఖంలో ఎప్పటినుంచో ఉన్న చంద్రుని కాంతి వంటి కాంతి ఉంటే అది ఎలా అధికంగా భాసిస్తుందో అట్లే భాసిస్తుం దని భావం. లోచనం ఏతదేవేతి - తృతీయస్య రూపస్య అత్యాజ్యత్వమ్‌. ఆత్మనో౭న్యస్య సద్భావే పూర్వస్థిత్యనుయాయ్యపి, వస్తు భాతితరాం తన్వ్యాః శశిచ్చాయమివాననమ్‌. ఇతి కారికా ఖణ్గీకృత్య వృత్తౌ పఠితా. కేషు చిత్పుస్తకేషు కారికా అఖణ్జీ కృతా ఏవ దృశ్యన్తే. ఆత్మన ఇత్యస్య శబ్దస్య పూర్వపఠితాభ్యామేవ తత్వస్య సారభూతస్యేతి చ పదాభ్యామర్థో నిరూపితః. 14 బాలానందిని ఏతదేవేతి. తృతీయరూపం త్యజింపదగినది కాదు అనేది. “ఆత్మనో ... ... వాననమ్‌” అనే కారిక వృత్తిలో ఖండాలుగా చేసి పఠించబడింది. కొన్ని పుస్తకాలలో కారికలు ఖండాలుగా చేయబడకుండానే కనబడుతున్నాయి. ఆత్మన: అనే శబ్దంయొక్క అర్ధం ముందు పఠించబడిన “తత్త్వస్య సారభూతస్య” అనే పదాలచేత నిరూపించబడింది. ధ్వన్యాలోకం ఏవం తావత్ససంవాదానాం సముదాయరూపాణాం విభక్తాః సీమాన:. పదార్ధ్థరూపాణాం చ వస్వన్తరసదృశానాం కావ్యవస్తూనాం

భతుర్దోద్దోతః 1005 నాస్త్యేవ దోష ఇతి ప్రతిపాదయితుముచ్యతే - కా. అక్షరాదిరచనేన యోజ్యతే యత్ర వస్తురచనా పురాతనీ, నూతనే స్ఫురతి కావ్యవస్తుని వ్యక్తమేవ ఖలు సాన దుష్యతి. 15 న హి వాచస్పతినాప్యక్షరాణి పదాని వా కానిచిదపూర్వాణి ఘటయితుం శక్ష్యన్తే, తొనితు తాన్యేవోపనిబద్దాని న కావ్యాదిషు నవతాం విరుధ్యన్తి. తథైవ పదార్ధరూపాణి శ్లేషాదిమయాన్యర్థతత్స్వాని. తస్మాత్‌- కా. యదపి తదపి రమ్యం యత్ర లోకస్య కించిత్‌ న్భురితమిదమితీయం బుద్ధిరభ్యుజ్దిహీతే, స్ఫురణేయం కొచిదితి సఘృదయానాం చమత్కృతిరుత్చ్పద్యతే, . అనుగతమపి పూర్వచ్భ్చాయయా వన్తు తొద్భ క్సుకవిరుపనిబధ్నన్నిన్య్యతొం నోపయాతి. 16 తదనుగతమపి పూర్వచ్చాయయా వస్తు తాదృక్‌ తాదృక్షం సుకవిః వివక్షితవ్యబ్య్యవాచ్యార్థన మర్చణన మర్థళబ్ద రచనారూవయా బన్ఫ్చ్భాయయా ఉపనిబధ్నన్‌ నిన్యతాం నైవ యాతి. బాలావందిని -... వీవమితి. ఈ విధంగా సంవాదాలతో కూడిన సముదాయరూపాలైన వాక్యార్ధాల సరిహద్దులు విభజించబడ్డాయి(విభజించి చూపబడ్డాయి). వస్వ్వన్తరాలతో (ఇతరకవుల వన్తువులతో) సదృశాలైన వదార్థరూపాలైన కావ్యవస్తువులకు దోషం లేదు అని ఉపతిపాదించడొనికి చెప్పబడుతున్నది- అక్షరాదీతి. నూతనే కాన్యవస్తుని= నూతనమైన కావ్యవస్తువు, స్ఫురతి సతి= ప్రకాశిస్తూండగా, యత్ర = ఎక్కడ, పురాతనీ=ప్రాచీనమైన, వస్తురచనా= వస్తువుయొక్క రచన, అక్షరాదిరచనేవ= అక్షరాదుల రచనవలె, యోజ్యతే= కూర్చబడుతుందో, సా = అది, వ్యక్తమేవ= నిశ్చితంగా, న దుష్యతి= దుష్టం కాదు. 15 రశ

1006 ధ్వన్వాలోకః

న హీతి. బృహస్పతిచేత కూడ అపూర్వాలైన (నూతనాలైన) అక్షరాలు కాని, పదాలు కాని కూర్చడానికి శక్యమైనవి కాదు కదా? ఆ అక్షర-పదాలైతే, అవే, కావ్యాదులలో కూర్చబడినా కూడ నవత్వానికి విరుద్ధమైనవి కావు. శ్లేషాదిరూపాలైన పదార్థరూపాలైన అర్ధతత్త్వాలు కూడ అంతే. అందువల్ల-

యదపీతి *- “యదపి తదపి= ఎలాంటిదైనా, కించిత్‌= ఒకానొక, ఇదం స్ఫురితమ్‌= ఈ స్ఫురణం, రమ్యమ్‌= రమ్యమైనది, ఇతి= అని, ఇయమ్‌= ఈ, లోకస్య= జనులయొక్క, బుద్ధిః= బుద్ధి, అభ్యుజ్జీహీతే= పుడుతుందో”

స్ఫురణేతి - ఇది ఒక వర్ణింపశక్యం కాని స్ఫురణ అని సహృదయులకు చమత్కారం పుడుతుందో-

అనుగతమితి. “పూర్వచ్భ్చాయయా= పూర్వచ్భాయతో, అనుగతమపి= కూడినదైనా, తొద్భక్‌ వస్తు= అలాంటి వస్తువును, ఉపనిబధ్నన్‌= కూరుస్తూన్న, కవిః =కవి, లోకే= లోకమునందు, నిన్యృతామ్‌= నింద్యత్వాన్ని, నోపయాతి= పొందడు”.

తదితి. పూర్వచ్భాయానుగతమైనా కూడ, తాదృక్‌= ఆ విధమైన, వస్తువును, చెప్పదలచిన వ్యంగ్యమైైన వాక్యార్థాన్ని అందించడంలో సమర్ధమైన శబ్దాల కూర్చు అనే రూపం గల బంధచ్చ్భాయతో ఏ కవి కూరుస్తాడో అతడు నింద్యత్వాన్ని పొందడు.

లోచనం

ససంవాదానామితి పాఠః. సంవాదానామితి తు పాఠే వాక్యార్ధరూపాణాం సముదాయానాం యే సంవాదాః తేషామితి వైయధికరణ్యేన సంగతి: వస్తుశబ్దేన ఏకో వా, ద్వౌవా, త్రయో వా చతురాదయో వా పదానామర్శాః. తొని త్వితి- అక్షరాణి చ పదాని చ. తొన్యేవేతి - తేనైవ రూపేణ యుక్సాని, మనాగప్యన్యరూపతామనాగతానీత్యర్థః. ఏవమక్షరాదిరచనేనేతి దృష్టాన్తభాగం వ్యాఖ్యాయ దొర్‌ష్టాన్తికి యోజయతి - తథైవేతి. సద్వృత్త - తేజస్వి - గుణ - ద్విజాదయో హి శబ్దాః పూర్వపూర్వైరపి కవిసహ(ఫైః శ్లేషచ్భాయయా నిబధ్యన్తే; నిబద్ధాశళ్చన్హాదయశ్చోపమానత్వేన. తథైవ పదార్థరూపాణీత్యత్ర నాపూర్వాణి ఘటయితుం శక్యన్తే ఇత్యాది విరుధ్యన్తీత్యేవమన్తం ప్రాక్తనం వాక్యమభి సంధానీయమ్‌. 15

చతుర్జోద్దోతః 1007

లోకస్యేతి వ్యాచష్టే - నహవృదయానామితి. చముత్కృతిరితి. ఆస్వాదప్రధానా బుద్దిరిత్యర్థ:. అభ్యుజ్జీహీత ఇతి వ్యాచష్టే - ఉత్పద్యతే ఇతి. ఉదేతీత్యర్థః. బుద్ధేరేవాకారం దర్శ్మయతి - స్ఫురణేయం కాచిదితి.

యదపి యదపి రమ్యం యత్ర లోకస్య కించి

త్స్సురితమిదమితీయం బుద్ధిరభ్యుజ్జీహతే.

అనుగతమసి పూర్వచ్చాయయా వస్తు తొద్భక్‌

సుకవి రుపనిబధ్నన్‌ నిన్య్యతాం నోపయాతి . ఇతి కారికా ఖణ్జీకృత్య పఠితా.

బాలానందిని

న్‌నంవాదానామ్‌' అని పాఠం. 'సంవాదానామ్స్‌' అనే పాఠంలో అయితే వాక్యార్థరూపాలైన సముదొయాలయొక్క ఏ సంవాదాలు కలవో వాటియొక్క అని వైయధికరణ్యంచేత ఆన్వయం. (మూడు షస్ట్యంతాలనీ విశేషణవిశేష్యభావంతో అన్వయిప్తే సామానాధికరణ్యాన్వయం. సముదాయాలయొక్క నంవాదాలు అనడంతో విశేషణవిశేష్యభావం లేదు గాన ఇది వైయధికరణ్యాన్వయం). 'వస్తురచనా' లోని “వస్తు' శబ్దంచేత ఒకటి గాని, రెండు గాని, మూడు గాని, నాలుగు మొదలైనవి గాని పదాల అర్థాలు (గ్రహించబడతాయి). తాని త్వితి - అక్షరాలు, పదాలూ కూడ. తొన్యేవేతి

• అదే రూపంతో కూడినవి, కొంచెం కూడ అన్యరూపం పాందనివి అని అర్థం. ఏవమితి- ఈ విధంగా 'అక్షరాదిరచనేవ' అనే దృష్టాంతభాగం వ్యాఖ్యానించి దార్‌ష్టాంతికంలో అన్వయిస్తున్నాడు - తథైవేతి. శ్లేసాదిమయానితి. శ్లేషాదిస్వభావములు అని అర్ధం. నద్వృత్త, తేజస్విన్‌, గుణ, ద్విజ మొదలైన అనేకశబ్దాలు అతి(ప్రాచీనులైన కవిసహస్రాలచేత కూడ శ్లేషచ్భాయతో కూర్చబడుతున్నాయి. చంద్రాదులు ఉపమానంగా కూర్చబడ్డాయి. “తథైవ పదార్ధరూపాణి” అనే చోట కూడ “న అపూర్వాణి ఘటయితుం శక్యన్తే” మొదలు “విరుధ్యన్తి వరకు ఉన్న వెనుకటి వాక్యం అనుసంధానం చేసుకోవాలి. (చేర్చుకోవాలి). (అప్పుడు “వర్జాలను, పదాలను పదార్ధరూపాలను ఎవరూ కొత్తగా నృష్టించజాలరు; వాటిని యథాతథంగా ప్రయోగించినా నవత్వానికి లోపం రాదు” అని అర్థం లభిస్తుంది).

'లోకన్య' అనేదానిని వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు - సహృదయానామితి. చమత్కృతిరితి

• ఆస్వాదప్రధానమైన బుద్ధి అని అర్థం. 'అభ్యుజ్జిహీతే' అనేదానిని వ్యాఖ్యానిన్తున్నాడు

1008 ధ్వన్యాలోక్షః

• ఉత్సద్యత ఇతి. ఉదయిస్తుంది అని అర్థం. బుద్దియొక్క స్వరూపాన్ని (ఎలాంటి బుద్ది ఉదయిస్తుందో) చెపుతున్నాడు - సృురణేయం కాచిదితి. “యదపి .... నోపయాతి” అనే కారిక ఖండం చేసి పఠించబడింది. 16 ధ్వన్యాలోకం తదిత్ధం స్థితమ్‌ - కా. ప్రతాయన్తాం వాచో నిమితవివిధార్ధామృతరసా న సొదః కర్తవ్యః కవిభిరనవద్యే స్వవిషయే, సన్తి నవాః కావ్యార్థా:, పరోపనిబద్దార్థవిరచనే న కశ్చిత్కవేర్గుణ ఇతి భావయిత్వా. పరస్వాదానేచ్చావిరతమనసో వస్తు సుకవేః సరస్వత్యేవైషా ఘటయతి యథేష్టం భగవతీ. 17 పరస్వాదానేచ్చావిరతతమనసః సుకవేః సరస్వత్యేషా భగవతీ యథేష్టం వటయతి వన్తు. యేషాం నుకవీనాం పప్రాక్తన పుణ్యాభ్యాసపరిపాకవశేన ప్రవృత్తిస్తేషాం పరోపరచితార్థపరిగ్రహనిః స్పృహాణాం స్వవ్యాపారో న క్వచిదుపయుజ్యతే. సైవ భగవతీ నరన్వతీ న్వయభిమతమర్థ్ధమా విర్భావయతి. ఏతదేవ హి మహాకవిత్వం మహాకవీనామితి - ఓమ్‌. బాలానందిని తదితి. అందువల్ల నిశ్చితమైన విషయం ఇది - ప్రతాయన్హామితి. “నిమితవివిధార్థామృతరసాః= తులితములైన (తూచి తూచి అందించబడిన) వివిధార్థా లనే అమృతరసం గల, వాచః =వాక్కులు, కవిభిః= కవులచేత, ప్రతాయన్తామ్‌= సవిస్తరంగా నిబంధించబడుగాక, అనవద్యే= నిర్దుష్టమైన, స్వవిషయే= తమ కావ్యవస్తువు విషయంలో, సాదః= ఎంతోమంది అన్ని విషయాలూ: ఇదివరకే చెప్పేశారు; ఇంక నాకు మిగిలిందేముంది అనే విషాదం, న కర్వవ్యః= చేయదగినది కాదు. -

వతుర్గోద్దోతః 1009 సన్తీతి - కొత్తవైన కావ్యార్థాలు ఎన్నో ఉన్నాయి; పరులు చెప్పిన విషయాలనే రచించడంలో కవికి గుణం ఏదీ లేదు అని భావించి “సాద న కర్తవ్యః'తో అన్వయం. పరస్వేతి - పరస్వాదానేచ్చావిరతమనసః=పరుల సొత్తును గగ్రహించాలనే ఇచ్చనుండి విరమించిన మనన్సు గల, సుకవే:ః=సుకవికి, భగవతీ=భగవతియైన, ఏషా నరన్వత్యేవ=ఈ నరస్వతియే, యథేష్టమ్‌=ఇష్టానుసారం, వన్తు=కావ్యవస్తువును, ఘటయతి=నమకూరుస్తుంది. పరస్వాదానేతి - పరస్వగ్రహజటేచ్చనుండి విరమించిన మనస్సు గల సుకవికి భగవతియైన ఈ నరస్వతియే యథేష్టంగా - వానికి కావలసిన విధంగా - వస్తువును సమకూరుస్తుంది. పురాతనపుణ్యాల పరిపాకవశంచేత, అభ్యాసపరిపాకవశంచేత ఏ కవులు కావ్యరచనలో ప్రవర్తిస్తారో పరులచేత రచించబడిన అర్భాన్ని స్వీకరించడంలో ఆసక్షిలేని వాళ్ల ప్యవ్యాపారం ఏ విషయంలోనూ ఉపయోగించేదు. (వాళ్లు శ్రమపడి చేయవలసిన పని లేదు). భగవతియైన నరస్వతియే స్వయంగా ఇష్టమైన అర్ధాన్ని ప్రకటింపచేస్తుంది. మహాకవుల మహాశవిత్వం ఇదే. ఓమ్‌. వివరణ:- ఆనందవర్దనుడు తన గ్రంధాన్ని 'ఓమ్‌' కారంతో సమాప్తి చేస్తున్నాడు. ఓంకారం, 'అథ' శబ్దం ఉచ్చారణమాత్రంచేతనే సర్వమంగళప్రదాలు. లోఛనం స్వవిషయ ఇతి. స్వయం తాత్కాలికత్వేన అన్ఫురిత ఇత్యర్థః. పరస్వాదానేచ్చేత్యాది ద్వితీయం ళ్లోకార్ధం. పూర్వోపస్కారేణ సహ పకతి - “పరస్వాదానేచ్భావితమనసో వస్తు నుకవేః” ఇతి తృతీయ: పాదః. కుతః ఖల్వపూర్వమానయామీత్యాశయేన నిరుద్యోగః పరోపనిబద్ధవస్తూపజీవకో వా స్యాదిత్యాశబ్క్యాహ - సరస్వత్యేతి. కారికొాయాం సుకవేః ఇతి జాతా వేకవచనమిత్యభిప్రాయేణ వ్యాచప్టే - సుకవినామితి. ఏతదేవ స్పష్టయతి - ప్రాక్షనే త్యాదినా తేషామిత్యన్తేన. ఆవిర్భావయతీతి - నూతనమేవ సృజతీత్యర్థవ. బాలానందిని స్వవిషయే ఇతి. తాత్కాలికంగా తనకు స్ఫురించని విషయమునందు అని అర్థం. పరస్వాదానేచ్చా ఇత్యాదికమైన రెండవ శళ్లోకార్ధాన్ని మొదటి అర్ధానికి చేసిన ఉపస్కారంతో కలిపి పఠిస్తున్నాడు. “పరస్వాదానేచ్చ్భావిరతమనసో వస్తు సుకవే:'” అనేది తృతీయపాదం. కొత్త వస్తువును ఎక్కడినుండి తీసికొని రాగలను అనే అభిప్రాయంతో

1010 ధ్వన్వాలోక్షః ప్రయత్నం లేనివాడుగా గాని, పరులచేత కూర్చబడిన వస్తువును గ్రహించి దానిమీద 'బ్రతికేవాడుగా గాని అవుతాడు అని ఆళంకించి చెపుతున్నాడు - సరస్వత్యేవేతి. కారికలోని 'సుకవేః' అనే పదం జాత్యేకవచనం అనే అభిప్రాయంతో వ్యాఖ్యానిస్తున్నాడు = సుకవీనామితి. (ఒకపుడు మొత్తం జాతిని సూచించడానికి ఏకవచనం కూడ ప్రయోగిస్తారు. “గౌః పూజ్యా” (ఆవు పూజించదగినది) అన్నప్పుడు ఒక్క ఆవు అని కాదు, గోజాతికి చెందిన ప్రతి ఆవూ పూజించదగినది అని అర్థం. దీనికి జాత్యేకవచనం అని పేరు). ఏతదేవేతి - దీనినే 'ప్రాక్తన' మొదలు 'తేషామ్‌' వరకు ఉన్న మాటలతో స్పష్టీకరిస్తున్నాడు. ఆవిర్భావయతీతి. నూతనవస్తువునే సృజిస్తుంది అని అర్థం. 17 ధ్వన్యాలోకం

శ్లో, ఇత్యక్లిషరసాశ్రయోచితగుణాలంకారశోభాభృతో

యస్మాద్వస్తు సమీహితం సుకృతిభిః సర్వం సమాసాద్యతే,

కావ్యాభ్యేఒభిలసౌఖ్యధామ్ని విబుధోద్యానే ధ్వనిర్దర్థితః

సోఒజయం కల్పతరూపమానమహిమా భోగ్యోఒస్తు భవ్యాత్మనామ్‌.

బాలానందిని

ఇతీతి. ఇతి= ఈ విధంగా, అక్షి ష్ట్టసాశ్రయోచితగుబణాల జ్కారశోభాభృతః= క్లిష్ట్రములు కానివి, రసాశ్రయంచేత ఉచితములూ అయిన గుణాలంకారాల శోభను ధరించిన, యస్మాత్‌=దేనినుండి, నుకృతిభి;:=వుణ్యాత్ములచేత, నమీహితమ్‌= అభిలషించబడిన, సర్గం వస్తు= సమస్తవస్తువూ కూడ, సమాసాద్యతే= పాందబడుతుందో, అభిలసౌఖ్యధామి= సకలసౌఖ్యాలకీ స్థానమైన, కావ్యాఖ్యే= కావ్యం అనే పేరు గల, విబుధోద్యానే=నందనోద్యానంలో, ధ్వనిః=ధ్వని, దర్శితః=చూపబడింది. కల్పతరూ సమానమహిమా= కల్చవృక్తంతో సమానమైన మహిమ గల, సః అయమ్‌= అట్టి ఈ ధ్వని, భవ్యాత్మనామ్‌= శ్రేష్టమైన మనస్సు కలవారికి, భోగ్యః= అనుభవించతగినది, అస్తు అవుగాక.

లోచనం

ఇతీతి - కారికాతద్వృత్తినిరూపణ ప్రకారేణేత్యర్థ:. అక్షిష్టా, రసాశ్రయేణ ఉచితా యే గుణాలంకారాః తత: యా శోభా తాం బిభర్తి కావ్యమ్‌. ఉద్యానమప్యక్షిష్టః కాలోచితః య రసః సేకాదికృతః తదాశ్రయ: తత్కృతః

చతుర్ధోదోత: 1011 యో గుణానాం సౌకుమార్యచ్చాయావత్త్వసౌగన్థ్యప్రభృతీనామ్‌ అలంకార; పర్యాప్తతాకారణత్వం తేన చ యా శోభా తాం బిభర్తి. యస్నాదితి. కావ్యాఖ్యాదుద్యానాత్‌. సర్వం సమీహితమితి - వ్యుత్పత్తికీర్తి ప్రీతిలక్షణ మిత్యర్థవ. ఏతచ్చ సర్వం పూర్వమేవ వితత్యోక్తమితి శ్లోకార్థమాత్రం వ్యాఖ్యాతమ్‌. సుకృతిభిరితి. యే కష్టోపదేశేనాపి వినా తథావిధఫలభాజ: తైరిత్యర్థ:. అభిలసొఖ్యధామ్నీతి - అభిలం దుఃఖలేశేనాప్యననువిద్ధం యత్‌ సౌఖ్యం తస్య ధామ్ని ఏకాయతన ఇత్యర్థః. నర్వథా ప్రియం 'సర్వథా చ హితం దుర్గభం జగతీతి భావః. విబుధోద్యానం నన్సనమ్‌. నుకృతీనాం కృతజ్యోతిష్టోమాదీనావేవ నమీహితాసాదననిమిత్తవ్‌ు. విబుధాళ్ళ శాన్యళత్వ్వవిద:. దర్శిత ఇతి - స్థిత ఏవ నన్‌ ప్రకాశితః, అప్రకాశితన్య హి కథం భోగ్యత్వమ్‌? కల్పతరుణా ఉపమానం యస్య తాదృబ్మహిమా యన్య ఇతి బహు్రీహిగర్భో బహంగ్రీహిః:. సర్వసమీహితప్రాప్తిర్హి కావ్యే తదేకాయత్తా, ఏతచ్చోక్తం విస్తరతః. బాలానందిని

ఇతీతి. కారికలను వాటి వృత్తినీ నిరూపించిన వ్రకారంచేత అని అర్ధం. క్లిష్టములుకానివి, రసాన్ని ఆశ్రయించడంచేత ఉచితములూ ఆయిన ఏ గుణాలంకారాలు ఉన్నవో, వాటివల్ల ఏ శోభ ఉన్నదో దానిని ధరిస్తూన్నది కావ్యం. ఉద్యానం కూడ, అఆక్సిష్టః= కాలానికి తగిన ఏ జలసేకాదులవల్ల కలిగిన రసం గలదో, ఆది ఆశ్రయంగా గల, దానిచేత చేయబడిన, ఏ సౌకుమార్యం, నీడ కలిగి ఉండడం, సుగంధం మొదలైనవాటి అలంకారం, అనగా చాలడానికి, పరిపూర్ణత్వానికి కారణంగలదో దానిచేత కలిగే శోభను ధరిస్తూన్నది. యస్మాత్‌ ఇతి - కావ్యం అనే ఏ ఉద్యానంనుండి, సర్వం సమీహితమ్‌ ఇతి- వ్యుత్పత్తి, కీర్తి ఆనందం అనే సకలాభిలషితమూ అని అర్ధం. ఇదంతా పూర్వమే సవిస్తరంగా చెప్పబడింది. గాన ళ్లోకార్థం మాత్రమే వ్యాఖ్యానించబడింది. సుకృతిభిరితి - కష్టమైన ఉపదేశం లేకపోయినా ఎవరు ఆ విధమైన ఫలం పొందుతారో వాళ్లచేత అని అర్ధం. అఖిలసౌఖ్యధామ్నీతి. అభిలమ్‌= దుఃఖలేశంతో కూడ కలవని, ఏ సౌఖ్యం గలదో దానికి, ధామ్ని= ఏక్రైకస్థానం అని అర్థం. జగత్తులో అన్ని విధాలా పియమూ, అన్ని విధాలా హితమూ అయినది దుర్లభమైనది అని భావం. విబుధో! ద్యానమ్‌=

1012 ధ్వన్వాలోక్షః నందనం, సుకృతీనామ్‌= జ్యోతిష్టోమాదియాగాలు చేసినవాళ్లు మాత్రమే ఇష్టమైనవాటిని సంపాదించడానికే నిమిత్తమైనది. విబుధాః అనగా కావ్యతత్త్వవేత్తలు అని కూడ అర్థం. దర్శిత ఇతి. ఉన్నదే ప్రకాశింపచేయబడినది. ప్రకాశింపచేయబడనిది భోగ్యం ఎలా అవుతుంది? “కల్పతరూపమానమహిమా” కల్పతరువుతో ఉపమానం ఏ మహిమకో అది 'కల్పతరూపమానం' అని ఒక బహువ్రీహి. కల్పతరూపమానమైన మహిమ దేనికో అట్టి విబుధోద్యానం 'కల్పతరూపమానమహిమ' అని మరొక బహంద్రీహి. ఈ విధంగా బహువ్రీహి గర్భంలో గల బహుద్రీహి. నకలాభిలషణీయవస్తువుల ప్రాప్తి దానియందు ఒక్కదొనియందే ఆధారపడి ఉన్నది. ఈ విషయం సవిస్తరంగా చెప్పబడింది. (బాలానందినీ రచయిత తద్రచనకాలంలో నివసించిన కుటీరం పేరు కూడ “నందనం”) ధ్వన్యాలోకం

శ్లో సత్కావ్యతత్త్వృనయవర్త్మ్మచిరప్రసుష్తృ

కల్పం మనస్సు పరిపక్కధియాం యదాసీత్‌,

తద్వ్యాకరోత్సృహృదయోదయలాభహేతో

రానన్లవర్ధన ఇతి ప్రథితాభిధాన:.

ఇతి శ్రీరాజానకానన్దవర్థనాచార్యవిరచితే ధ్వన్యాలోకే చతుర్ధ ఉద్దోత:. సమాప్తోఒ౭యం గ్రన్థః. బాలానందిని

నత్కావ్యేతి. యలత్‌= ఏ, నత్కావ్యతత్త్వనయావర్మ= నత్కావ్యాల తత్ష్యస్వరూపమార్గం, పరిపక్వధియామ్‌= సరిపక్వమైన బుద్ధి కలవారియొక్క, మనస్సు= మనన్సులలో, ప్రసుప్తకల్పమ్‌= నిద్రపోయినట్లుగా, ఆసీత్‌= ఉండెనో, తత్‌= దానిని, ఆనన్దవర్ధన ఇతి= ఆనందవర్ధనుడు అని, వ్రథితాబిధానః= ప్రసిద్ధమైన పేరు గలవాడు, సహృదయోదయలాభహేతోః= సహృదయుల ఉదయం (అభివృద్ది) లభించడం కొరకై, వ్యాకరోత్‌= విళదీకరించెను.

శ్రీరాజానకానందవర్థనాచార్యులు రచించిన ధ్వన్యాలోకంలో చతుర్జోద్యోతం సమాప్తం. ధ్వన్యాలోకం సమాప్తం.

చతుర్గోద్దోతః ఇ లోచనం

“సత్కావ్యతత్త్వనయవర్మచిరప్రసుప్త

కల్పం మనస్సు పరిపక్వ్కధియాం యదాసీత్‌,

తద్వ్యాకరోత్సృహృదయోదయలాభ హేతోః ఇతి నంబన్థాభిధేయప్రయోజనోపసంహారః. ఇహ బాహుల్యేన లోకః లోకప్రసిద్ధ్యా సంభావనాప్రత్యయబలేన ప్రవర్తతే. స చ సంభావనాప్రత్యయః నామశ్రవణవళాత్‌, ప్రసిద్ధాన్యతదీయనమాచారకవిత్వవిద్వత్తాదినమను స్మరణేన భవతి. తథాహి - భర్శహరిణేదం కృతమ్‌, యస్యాయమౌదార్య మహిమా, యస్యాస్మిన్‌ శాస్త్రే ఏవంవిధః సారః దృశ్యతే; తస్యాయం శ్లోకప్రబన్థః; తప్యాజాదరణోయమేతదితి లోకః వ్రవర్తమానః దృశ్యతే. లోకశ్చావళ్యం ప్రవర్తనీయ:ః తచ్చాస్తోదితప్రయోజనసంపత్తయే. తదనుగ్రాహ్యశ్రోతృజన (ప్రవర్తనాబ్గత్వాత్‌ గ్రన్ధకారాః స్వనామనిబన్ధనం కుర్వన్తి; తదభిప్రాయేణాహ - అఆనన్హవర్ధన ఇతి. ప్రథితశబ్దేన ఏతదేవ ప్రథితమ్‌. యత్తు తదేవ నామశ్రవణం కేషాంచిన్నివృత్తిం కరోతి తన్మాత్సర్యవిజ్బమ్భితమ్‌; నాత్ర గణనీయమ్‌, నిః॥శ్రేయసప్రయోజనాదేవ హి శ్రుతాత్‌ కో౭పి రాగాన్థః యది నివర్తతే కిమేతా వతా? ప్రయోజనప్రయోజనమపి అవశ్యవక్తవ్యమేవ స్యాత్‌. తస్మాత్‌ అర్థినాం ప్రవృత్త్యబ్గం నామ ప్రసిద్ధమ్‌.

బాలావందిని

సత్కావ్యేతి. “నత్కావ్యతత్త్వ.... ... లాభహేతోః:” అని (మూడుపాదాలలో) సంబంధ - అభిధేయ - ప్రయోజనాల ఉపసంహారం చేయబడింది. ఈ లోకంలో సాధారణంగా లోకులు ఒక వ్యక్తికి ఉన్న లోకద్రసిద్ధిచేత, అవ్యక్తికి ఉన్న సంభావన(జనాదరం) విషయంలో ఉన్న నమ్మకం యొక్క బలంచేతా ప్రవర్తిస్తూంటారు: అ సంభావనావ్రత్యయం ఆవ్యక్తి పేరు వినగానే ఆ వ్యక్తికి సంబంధించిన ఇతరమైన నమాచారం (సదాచరం), కవిత్వం, విద్వత్ష్యం మొదలైనవి సతికి రావడంచేత కలుగుతుంది. ఇది వ్రసిద్దమే కదా(తథాహి). ఏ భర్శహరి అంతటి బెడార్యమహిము కలవాడో, ఏ భర్శహరికి ఈ శాస్త్రంలో ఈ విధమైన సారం కనబడుతూన్సదో అలాంటి

1014 ధ్వన్వాలోకః భర్శహరి ఇది రచించాడు; ఈ శ్లోకప్రబంధం అ భర్శహరిదే) అందుచేత ఇది ఆదరించదగినది అని లోకం ప్రవర్తినస్తూండడం కనబడుతుంది. ఆ శాస్త్రంలో చెప్పిన ప్రయోజనం సంపన్నం అవడానికి తప్పకుండా లోకాన్ని ప్రవర్తింపచెయ్యాలి. అందుచేత అనుగ్రాహ్యులైన శ్రోతల ప్రవర్తనకు (శ్రోతలను ప్రవర్తింపచేయడానికి) అంగంగా గంథకారులు తమ పేరు (గ్రంథంలో) నిబంధిస్తూంటారు. ఆ అభిప్రాయంతో చెపుతున్నాడు - ఆనందవర్ధన ఇతి. 'ప్రథిత' శబ్దంచేత ఇదే చెప్పబడింది. (అనగా “గ్రంథకారులు వినేయోన్ముఖీకరణంకోసం తమ పేరు వ్రాసుకుంటూంటారు” అని పైన చెప్పిన విషయం విశదీకరించబడింది అని అర్ధం). అయితే - ఆ పేరే, వినగానే కొందరి విముఖు లయె టట్లు చేస్తుంది అంటే అది మాత్సర్యంచేత విజృంభితమైనదే; ఈ సందర్భంలో అది పరిగణనీయం కాదు. ఎవడైనా రాగాంధుడు మోక్షరూపమైన ప్రయోజనం గూర్చి విన్నప్పుడు దానినుంచి కూడ విముఖుడైనంతమాత్రాన ఏమి నష్టం? అలాంటివాని విషయంలో అప్రయోజనంగా కనబడినా ప్రయోజనాన్ని గూర్చి తప్పకుండా చెప్పవలసే ఉంటుంది. అందువల్ల (గ్రంథకారుని) పేరు విషయం తెలుసుకోవాలనే కోరిక ఉన్నవాళ్ల ప్రవృత్తికి అంగం అనే విషయం ప్రసిద్ధం. లోచనం

శ్ల, _స్ఫుటీకృతార్థవైచిత్యబహి:ప్రసరదాయినీమ్‌,

తుర్యాం శక్తిమహం వన్దే ప్రత్యక్షార్ధనిదర్శినీమ్‌.

బాలానందిని

స్ఫుటీకృతేతి - స్ఫుటీకృతార్థ వైచిత్యబహిః ప్రసరదాయినీమ్‌= స్యుటం చేయబడిన అర్భాలకు బైటకు ప్రసారాన్ని ఇచ్చేదీ, ప్రత్యక్షార్ధనిదర్శినీమ= ప్రత్యక్షంగా వస్తువులను చూపేదీ అయిన, తుర్యామ్‌= నాల్గవదైన, శక్తిమ్‌= వైఖరి అనే శక్తివి, వన్దే= నమస్కరించుచున్నాను.

వివరణ:- మహామాహేశ్వరుడైన శ్రీమదభినవగుప్తాచార్యులు వ్రధమో ద్ద్యాతాంతంలో “యదున్మీలనళక్త్యవ”" ఇత్యొాదిళేకంలో 'వరావాక్కును, ద్వితీయోద్ద్యోతాంతంలో - “ప్రాజ్యం 'ప్రోల్లానమాత్తమ్‌” ఇత్యాది శ్లోకంచేత “పశ్యంతీ వాక్కును, తృతీయోద్ద్యోతాంతంలో “ఆనూత్రితానామ్‌” ఇత్యాది శ్లోకంలో 'మధ్యమా' వాక్కును నమన్కరించి ఇక్కడ (చతుర్జోద్దోతాంతంలో) 'వైఖరీ' వాక్కుకు నమస్కరించాడు. ఈ విధంగా వాగ్దేవీరూపమైన పరమేశ్వరిని స్తుతించాడు.

చతుర్గోద్దోతః 1015 లోచనం

ళో ఆనన్షవర్థనవివేకవికాసికావ్యా

లోకార్థతత్తృఘటనాదనుమేయసారమ్‌,

యత్రోన్మిషత్సకలసద్విషయప్రకొళి

వ్యాపార్యతాభినవగుప్తవిలోచనం తత్‌.

బాలానందిని

ఆనన్దేతి. ఆనన్షవర్ధన వివేకవికాసికావ్యాలోకార్థతత్వఘటనాత్‌= ఆనందవర్ధనుని వివేకంచేత వికసించిన కావ్యాలోకంయొక్క అర్ధతత్త్వంయొక్క వముటనంవల్ల, అనువేయుసారవ్‌= ఊపాంచదగిన సారం గల, యుల్‌= ఏది, ప్రోన్మిషత్సకల సద్విషయ ప్రకాశి= సహృదయుల హృదయాలలో ప్రకాశిస్తూన్న సమస్తమైన అజ్తానాయోలను ప్రకాశింవచేసేదో, తత్‌= ఆ, అభినవగుస్తవిలోవనమ్‌= అభినవగుప్తుని జ్ఞానం, వ్యాపార్యత= ప్రసరింపచేయబడినది.

వివరణ:- ఇక్కడ జ్ఞానానికి నేత్రసామ్యం గమ్యం అవుతున్నది. నేత్రం కూడ ప్రకాశిస్తూన్న సమస్తమైన ఉన్న వస్తువులను (సద్వస్తు) తెలియజేస్తుంది. 'అభినవగుస్త విలోచనమ్‌” అనే పదానికి నూతనమైన గుప్తంగా (రహస్యంగా) ఉన్న నేత్రం అని అర్థం. ఇంద్రియం అవ్రత్యక్షం కదా?

లోచనం

ళ్లు శ్రీసిద్ధిచేలచరణాబ్బపరాగపూత

భట్టేన్దురాజమతిసంస్కృతబుద్ధిలేశః,

వాక్యప్రమాణపదవేదిగురుః ప్రబన్గ

సీేవారసో వ్యరచయద్ధ్వనివస్తువృత్తిమ్‌.

బాలానందిని

శ్రీసిద్ధీతి - శ్రీసిద్ధిటీల ... ... లేశ:= శ్రీసిద్ధిచేలుని పాదపద్మాల పరాగంచేత' పవిత్రమైన భట్టేందురాజుయొక్క మతిచేత సంస్కరించబడిన బుద్దిలేశం గలవాడు, వాక్యప్రమాణపదవేదిగురు:= మీమాంసా - న్యాయ - వ్యాకరణశాస్రాలలో పండితులైనవారి గురువు, వ్రబన్థసేవారస:= కావ్యములను సేవించడంలో ఆసక్తి కలవాడు అయిన అభినవగుప్తుడు, ధ్వనివస్తువృత్తిమ్‌= ధ్వని వస్తువుగా గల ధ్వన్యాలోకంయొక్క వ్యాఖ్యను, వ్యరచయత్‌= రచించెను.

1016 భ్వన్వాలోకః లోచనం

శ్లో సజ్జనాన్‌ కవిరసొ న యాచతే హ్లాదనాయ శశభృత్కిమర్ధితః,

నైవ నిన్సతి ఖలాన్ముహుర్ముహు: ధిక్సృతోఒపి న హి శీతలోనల:.

బాలానందిని

సజ్జనానితి - అసౌ కవిః= ఈ కవి (అభినవగుప్తుడు), సజ్ఞ.౮౨న్‌= సజ్జనులను, హ్లోదనాయ= తన గ్రంథాన్ని ఆదరించడం ద్వారా తనను సంతోషపెట్టడానికి, న యాచతే= యాచించడంలేదు. శశభృత్‌= చంద్రుడు, హాదనాయ= సరతోషపెట్టడంకోసం, అర్థితః కిమ్‌= టప్రార్ధింవబడ్డాడా? ఎవరూ ప్రార్థించినా పార్థించకపోయినా అహ్లాదింపచేసేవాళ్లు ఆహ్హాదింపచేస్తూనే ఉంటా రని అర్ధం. ముహుః ముహుంః= మాటిమాటికీ, ధిక్ళతో ౬పి= ఖలులచేత నిందింపబడినా కూడ, ఖలాన్‌= దుష్టులను, నైవ నిన్షతి=ఐ నిందించడు. అనల:= అగ్ని, శీతలిః న హి= చల్లనిది కాదు కదా? అగ్నికి ఉస్తత్వం వలె ఖలులకు పరనింద స్వాభావికం అని అర్థం.

లోచనం

శ్లో వన్తుతః శివమయే హృది స్కుటం

సర్వత: శివమయం విరాజతే

నాశివం క్వచన కస్యచిద్వచ:

తేన వః శివమయీ దశా భవేత్‌.

ఇతి మహామాహేశ్వరాభినవగుప్తవిరచితే కొవ్యాలోకలోచనే చతుర్థ ఉద్దోత:. సమాప్తశ్చాయం గ్రన్థః అోోనందిని

వస్తుత ఇతి. వస్తుత;= వాస్తవంలో, శివమయే= శెపమయమైన, హృది= హృదయంలో, సర్వతః= సమస్తవస్తుజాలమూ కూడ, శివమయమ్‌= శివమయంగా, స్ఫుటమ్‌= స్పష్టంగా, విరాజతే= ప్రకాశిస్తుంది. కన్యచిత్‌ వచఃఇఎవని వాక్కు రూడ, క్వచన= ఎక్కడా కూడ, అశివమ్‌= శివువికంటె భిన్నమైనది, అమంగళకరమైనది, న =

చతుర్ధోద్దోతః 1017 లేదు. తేన= ఆ కారణంచేత, వః= మీకు, పఠితలకూ శ్రోతలకూ కూడ, శివమయీ= మంగళమయమైన, దశా= అవస్థ, భవేత్‌= అగుగాక. శ్రీమహామా హేశ్వరాభినవగుప్తాచార్యులు రచించిన కావ్యాలోకలోచనంలో చలుర్జ్గోద్యోతం సమాప్తం, కొవ్యాలోకలోచనగ్రంథం సమాప్తం. శ్ల యత్కషాలేశసంసర్హాద్వాభ్యేయం రచితా మయా, తస్పైవ జావకీజానేః; పదయోరియమర్చ్యతే. శ్లో. క్వాహం మన్గముతి: కాయం ధ్వన్యాలోకః సలోచన:, కొసన హనకీజనేర్వాపారయతి లేఖినిమ్‌. ళ్ల. దేవతొనుగ్రహః పిత్రోస్తపశ్చాచార్యసత్కృపా, కర్తాన్మద్దన్థజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్‌. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన సలోచనధ్వన్యాలోకాంధ్రవ్యాఖ్య “ఛాలానందిని” సమాప్తం. శ్రీః శ్రీః శ్రీః ఈశ్వరనామసంవత్సర జ్యేష్టపూర్ణిమ. 20.06.1997 ఖ్‌ శి గ రితొం్య్య్యి రతం 0 వేస వ తెంచి ల

ధ్వన్యాలోక కారికార్ససూచిక

అ అవివక్షితవాచ్యస్య పద 508 అకాణ్ణ ఏవ విచ్చిత్తిః 663 అవ్యుత్పత్తరత్తీర్వా 502 అజ్లాశ్రితా స్త్వ్రలజ్కారాః 342, 561 అశక్నువద్చిర్వ్యాకర్తుం 932 అత్షరా దిరచనేన యోజ్యతే 1005 అసంలక్యక్రమోద్ద్యాత: 285 అతివ్వాప్తేరథావ్యాస్తేః 230 అసమాసా సమాసేన 555' అతో హ్యవ్యృలమేనాపి 945 అస్పుటస్పురితం కావ్య 932 అనుగతమపి పూర్వచ్చాయయా 1005 ఆ అనుస్వానోపమవ్యజ్ఞ్యః 448 _ఆకశ్షిప్తఏవాలజ్కారః 399 అనుస్వానోపమాత్నాతిపి 626 ఆత్మనోకన్యప్య సద్భావే 1003 “అనేనానన్యమాయాతి 943 ఆనన్త్యమేవ వాచ్యస్య 982 అన్వీయతే వస్తుగతి 998 ఆలేఖ్యాకారవత్తుల్యం 1000 అప్పథగ్యత్ననిర్వర్త్యః 367 _ ఆలోకార్టీ యథా దీప 143 అర్హళక్తీరలజ్కారో తగగ వ్గ -ఉష్టకక్త్యుద్భవస్త ;న్యో 428 _ ఇతివృత్తవశాయాతాం 595 అర్జాన్తరగతిః కాక్వా 860 ఇత్యుక్తలక్షణో యః 932 అర్జాన్తరే సజ్ర్రమితం 270 ఉ అర్జోనపి ద్వివిధో జేయః 442 _ ఉక్త్యన్తరేణాశక్యం యత్‌ 238 అలజ్కారాన్తరవ్యబ్ల్య 492 _ ఉత్రుత్యాష్యన్తరాభీష్ట 595 అలజ్కారాన్తరస్యాపి తీర్‌2 _ఉద్రీపనప్రశమనే 595 ఆఅలజ్క్బృతీనాం శక్తావపి 595 ఏ అలోక సామాన్యమభివ్యనక్తి 133 _ ఏకాశ్రయత్వే నిర్ణోష 720 అవధానాతిశయవాన్‌ 735 ఏకో రసో£ిబ్లీకర్తవ్యః 698 అవస్థాదివిభిన్నానాం 998 ఏతద్యథోక్షమౌచిత్యం 591 అవస్ట్రాదేశకాలాది 982 _ ఏవం ధ్వనేః ప్రభేదాః 932 అవిరోధీ విరోధీ వా 706 బా అవివక్షితవాచ్యస్య ధ్వనే 270 * బౌచిత్యవాన్యస్తా ఏతాః 745

క్త తద్వత్సచేతసాం సోర్రః 147 కస్యచిద్ద్వనిభేదస్య 262 తద్విరుద్దరసస్పర్శః 736 కార్యమేకం యథా వ్యాపి 702 తద్వ్యక్షిహతూ శబ్వర్హౌ 348 క్రాలేచ గ్రహణత్యాగా 375 తన్మయం కావ్యమా శ్రిత్య 343 కావ్య'ప్రభేదాశ్రయతః 583 తమర్ధమవలమృన్తే 342,561 కావ్యస్యాత్మాధ్వనిరితి బుధైః 10 తస్యాజ్ఞానాం ప్రభేదాయే 359 కావ్యస్యాత్మా స ఏవార్టః 122 తృతీయంతు ప్రసిద్దాత్మ 1001 కావ్యే ఉభే తతో5న్యత్‌ 889 తేవ్‌లజ్కారాఃపరాంఛాయాం.. 488 కావ్యే తస్మిన్నలంకారః 317 తేషామానన్త్యమన్యోన్య 359 కృత్తద్రితసమా సైళ్ళ 632 ద క్రమేణ ప్రతిభాత్యాత్మా 397 దిజ్మాత్రం తూచ్యతే యేన 363 క్రాషృద్వవ్వ్వువియోగోళ్దః 122 _ దృష్టపూర్వా అపి హ్యర్దాః 956 గ ధ గుణానా శ్రిత్య తిస్టన్తీ 555 ధత్తే రసాదితాత్పర్య 870 చ (ధ్రువం ధ్వన్యజ్ఞతా తాసాం త్తం] చారుత్యోత్కర్హతో వ్యబ్ల్యః 492 ర్వనేరస్య ప్రబన్దేషు 626 చిత్రం శబ్దార్హభేదేన 889 ధ్వనేరాత్మాబ్లిభావేన 287 త ధ్వనేరిజ్రం గుణీభూత 980 త ఏవతు నివేళ్ళన్తే 540 _ ధ్వనేర్యస్పగుణీభూత 943 తత్పరత్వం న వాచ్యస్య 452 ధ్వన్యాత్మన్యేవ ళృజ్లారే 357 తత్ర కించిచ్చబ్దచిత్రం 889 _ ర్వన్యాత్మభూతే శ్చజ్లారేయమ 365 తత్ర పూర్వమనన్యాత్మ 1001 ర్వనాత్మభూతేళ్ళజ్లారే సమీక్ష్య 373 తత్ర వాచ్యః ప్రసిద్దో యః 61 న తథా రసస్యాపి విధౌ 702. నకావ్యార్ధవిరామోనస్తి 980 తదన్యస్యానురణన 588 నళుకేవలలయాశాస్త్రం 59ిక్‌ తదా తం దీపయన్హ్యేవ 540 నిబజెసా శయం వైతి 99ర తథా దీర్రసమాసేతి 555... నిర పైబౌవపి చాబ్లల్వే 375 తదుపాయతయా తద్వత్‌ 143 నివర్తతే హి రసయోః౯ 731 నూళనే స్పురతి కావ్యవస్తుని 1005 2

నైకరూపతయా సర్వే 1000 ము నోప హన్హ్యబ్లితాం సో5స్య 700 మాధుర్యమార్రతాంయాతి 346 ప మిథోర్‌ప్యనన్తతాం (ప్రాప్తః 953 పరస్వాదానేచ్చావిరతమనసః 1008 ముఖ్యాం వృత్తిం పరిత్యజ్య 242 పరిపోషం గతస్యాన్‌పి 663 ముఖ్యా మహాకవిగిరాం 858

పరిపోషంన నేతవ్యః 706 యు 'ప్రకారోకన్యో గుణీభూత 833 యత్తత్రసిద్దావయవాతిరిక్తం 162 'ప్రకారోోయంగుణీభూత 870 యత్నః కార్యస్సుమతినా 662 (ప్రతాయన్తాం వాచో నిమిత 1008 యత్నతః ప్రత్యభిజ్లేయౌ 139 (ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ 62 యత్ర ప్రతీయమానోనర్ణు త్రి ('ప్రతీయమానచ్చాయైైషా 858 యత్ర వ్యజ్యాన్వయే వాచ్య 833 'ప్రధానగుణభావాభ్యాం 89 ర్వత్రార్హు బ్లో వా తమర్ధమ్‌ 149 శ్రజమేన్యశ్ర వాక్యాల్లో 317 య్రుత్రావిష్కియతే స్వోక్యా 436 (ప్రబ్రస్య రసాదీనాం 595. శ్వ్వాత్రా పదార్హద్వారేణ 145 (ప్రబవ్రే ముక్తకే వారపి 662 క్యా వ్యాపారనిష్పత్తా 146 'ప్రభేదస్యాస్య విషయో తిర్‌ర్‌ శ్వ్వయ్రెతదపిరయ్యంయత్ర 1005 'ప్రసన్నగమ్బీరపదాః రికి. బ్వద్పద్దిశ్ళఫలం తత్ర 242 ఆసోప ధ్రలజూం 69కి చుద్వ్యఖ్యస్యాఖభూతస్య 505 స్రాయణైఎపరాంఛాయాం. కీ] ర్వన్తాత్పర్యేణవస్త్వన్యత్‌ 428 అరకు “2 స్వస్ట్రయ్యగ్రమవృల్ల్యః 538 స్మిన్ననుక్తః శ 399 బహుధా వ్యాకృతస్పాన్‌న్యైః 61 జీ ర్య 953 బాధ్యానామల్లభానం వా 674 యేచ తేషు ప్రకారో[యం 838 బుద్రిరాసాదితాలోకా క కర్ణః సహృదయక్లాఘ్యః 56

బుద్దా తత్వార్ధదర్శిన్యాం 147 ర

భ రచనా విషయాపేక్షం 592 భక్త్యా బిభర్తి నైకత్వం 228 రసభావతదాభాస ౫7 భివేత్తస్మిన్‌ ప్రమాదో హి 735 రసబమ్హోక్షమౌచిత్యం క్రై భూమ్నైవ దృశ్యతే లక్షే 998 తి

రసభావాదిసంబద్దా 998 వాచ్యానాం వాచకానాఖ్ళు 743 రసస్యారబ్రవి 'శ్రాన్తేః 595 _ వాచ్యార్టపూర్వికా తద్వత్‌ 145 రసస్య స్యాద్విరోధాయ 663 వాచ్యాలజ్కారవర్గోవయం 841 రసాక్షిస్తకయా యస్య 367 _ వాణీ నవత్వమాయాతి 945 రసాదిపరతా యత్ర 299 _ విజ్ఞాయేచ్చం రసాదీనాం 742 రసాదిమయ ఏకస్మిన్‌ 960 _ విధాతవ్యా సహృదయ్మై 866 రసాదివిషయేణైతత్‌ 743 విధిః కథాళరీరస్య 595 రసాద్యనుగుణత్వేన 745 _ వినేయానున్ముఖీకర్తుం 736 రసాన్‌ తన్నియమే హేతుః 555 విభావభావానుభావ 595 రసాన్తరవ్యవధినా 720 _ విరుద్దెకాశ్రయో యస్తు 718 రసాన్తరసమావేశః 700 విరోధమవిరోధృ 734 రసాన్తరాన్తరితయోః 731 _ విరోధినః స్యుః శ్చీజ్లారే 540 రూఢా యే విషయేన్యత్ర 239 _ విరోధిరససమృన్ది 663 రూపకాది రలంకార వర్గ ఏతి 373 _ వివక్షాతత్పరత్వేన 375 రూహకొదిరలంకారవర్గోయో 449 _ వివక్షితాభిధేయస్య 285 రూవకాదే రలంకార వర్గ 375 _ వివక్షితే రసేలబ్ర 674 రౌద్రాదయో రసా దీప్త్యా 348 విశేషతస్తుశ్చజ్ఞారే 734 ల విషయం సుకవిః కావ్యం 742 లక్షణేన్యైః కృతే చాస్య 265 విషయాశ్రయ మష్యన్యత్‌ 583 కావణ్యాద్యాః ప్రయుక్తాస్తే 239 విస్తరేణాన్వితస్యాపి 663 న వృత్తయోన్‌పి ప్రకాశన్తే 935 వస్తు భాతితరాం తన్వ్యాః 1003 _ వేద్యతేస తుకావ్యార్ధ ]36 వాక్యే స్వటనాయాంచ 538 _వ్యజ్కః కావ్యవిశేషు సః 149 వాచకత్వా[శ్రయేణైవ 247 _ వ్యజ్య్యవ్యష్ష్యకభావే£_స్మిన్‌ ఆళ0 వాచస్పతిసహస్రాణాం 998 _వ్యజ్యన్తే వస్తుమాత్రేణ 49] వాచ్యప్రతీయమానాఖ్యౌ 56 _ వ్యజ్ఞకల్వైకమూలస్య 247 వాచ్యవాచకచారుత్వ 299 న్‌ వాచ్యస్యాంగతయా వాపి 494 శ్తూవపిప్రమాదిత్వం 365 టీ

శబ్దతత్వాశయాః కాళ్చిత్‌ 935 _ సజ్బర సంసృష్టిభ్యాం పునః 903 శబ్దస్య సచ నజ్జేయః 502 నత్కావ్యంకర్తుం వా జ్ఞాతుం 932 శబ్దార్ధ శక్సిమూలత్వాత్‌ 397 _ సవ్రిసవ్యుజ్లఘుటనం 59ె5్‌ శబ్దార్దశక్త్యాశీస్తోనపి 436 సప్రసాదోగుణో జ్లీయః 354 శబ్బార్హశాసనజ్ఞాన 136 సమర్పకత్వం కావ్యస్య 354 శల్లో వ్యష్ణకతాం బి(భ్రత్‌ 238 సరస్వతీ స్వాదు తదర్రవస్తు 133 శరీరీకరణం యేషాం 488 _ సర్వత్ర గద్యబనేనపీ 591 ఈషా సరేఫసంయోగో 540 సర్వేనవా ఇవాభాని 956 శృజ్ల్ఞార ఏవ మధురః 343 _ సర్వేప్వేవ ప్రభేదేషునాస 364 శృజ్లారస్యాజ్లినో 364 _ సర్వేష్వేవ ప్రభేదేషు స్పుట 505 శృజ్లారే విప్రలంభాఖ్యే 346 స విభిన్నాశ్రయః కార్యః 718 శ్రుతిదుష్టైదయో దోషాః "3527 ససర్వోగమ్యమానత్వం కషం

నె సా వ్యజస్య గుణీభావే 860 సజ్జ్యూతుం దిజ్మాత్రం 932 సుప్తిజ్‌వచనసమ్మునైః 632 సంవాదాస్తు భవన్త్యేవ 1000 సోరర్రస్తద్వ్యక్తి సామర్ట్య 139 సంవాదో హ్యన్యసాదృశ్ళ్యం 1000 _ స్వసామర్ధ్యవేవైవ 146

_వ్రుణీభూతవ్యజ్ష్యై స్ఫాలంకారైః 903 _ స్వేచ్చాకేసరిణః స్వచ్చ 1 వృత్త్యుదాహృత పద్యసూచిక

అ అనిష్టస్య శ్రుతిర్యద్వత్‌ 536 అబ్బ్కురితః పల్లవితః 480 తి సూ 18 అజ్ఞాఏ పహారో ణవలదాఏ 234 అనౌ చిత్యాద్భతే నాన్యత్‌ కంకి అల్లిత్తవ్చు బాలఅ 643. లవ్రశ్రకావ్యసంసారే 895 అతహట్చి యే వి తహసణ్జి యే 953 అమీ యే దృళ్యన్తేనను 883 ఆఅతిక్రాన్తసుఖాః కాలాః 638 అమ్బూ శేత్‌త్ర వృద్దా 44౦ అత్తా ఏద్ద మజ్జ 98 అయం మన్హద్యుతి 850 అనధ్యవసితావాహనం 877 జంప రనోత్కర్షీ 695 అనవరతనయనజలలవ 560 లల్వమేకపదేతయావియోగు 644

శ్‌

అవసరరోఉంచి అ 642 _ కపోలేపత్రాలీ కరతలనిరోధేన 367 అవ్వుత్పత్తికృతో దోషు 570 కమలాఅరాణం మలిఆ న! అహిణఅ పఓఅరసీఏసు 929 _ కరిణీవేహవ్వఅరో మహ 958 అహో బతాసి స్పహణీయవీర్యః 649 _ కర్తాద్యూతచ్చలానాం జతుమయ 909 ఆ కస్త్రం భోః కథయామి 885 ఆక్రన్హాః స్తనితైర్విలోచన 390 కస్సన్నద్దే విరహవిధురాం 508 ఆమ అసఇఓ ఓరమ 863 కప్పవణహోరోసో 106 ఆహూతోనపీ సహార్టొరోమ్‌ 171 క్రిమివహి మధురాణాం 508 న్‌! కిం హాస్యీననమే ప్రయాస్యసి 321 ఇత్యక్షిష్ణ రసాశ్రయోచిత 1010 కువిఆఓ ప్రసన్నాఓ 234 ఇత్యలక్య([క్రమా ఏవ సన్హః 748 కృతకకుపితైః 550 ఈ కృతే వరకథాలాపే 957 ఈపాకలుసస్స వి తుహ 474 _ కోపాత్కోమలలోలఖాహు 391 ట్‌ క్రామన్త్యః తతకోమలాబ్లులి 697 ఉచ్చిణసు పడిఅ కుసుమం 499 _ క్వాకార్యం ఈలక్మణః 679 ఉత్కమ్చినీ భయపరిస్టల 543 _ వ్షిప్తోహస్తావలగ్నః ప్రసభం 324 ఉద్దామోత్కలికాం విపాణ్మరరుచిం. 380 ఖి ఉన్నతః ప్రోల్లసద్దారః 413 _ ఖం యేత్యుజ్బ్వలయన్తి 426 ఉపోఢరాగేణ విలోలతారకం 156 ' ఖణపాహుణిఆ దేఆర 906 ఉప్పహజాఆఏ అసోహిణీఏ 885 గ ఏ గఅణం చ మత్తమేహం 281 ఏకనో రుఅఇ పీఆ 706 గావొ మపావనానాం 761 ఏమేఅ జణో తిస్పా 514 చ ఏవంవాదిని 428 _ చక్రాభిఘాత ప్రసభాజ్జయైన 379 ఏహి గచ్చ పతోత్తిష్ట 683 చబృద్భుజభ్రమితచజ్ఞ 348 క్త చవ్షవాసక్త భుజగ శ7్ర కణ్గా చ్చిత్వాకమాలావలయం 706 చవ్రమఊఏహి ణిసా 452 కథాశరీరముత్సాద్య 6068 చమహిఅమాణసకవ్చణ 405 ర

చలాపాజ్ఞాం దృష్టిం స్పృశసి 376 న చుమ్చిజ్జఇ అసహుత్తం 234 నానాభణ్లభమదూః 950 చూఅజ్కురావఅంసం 528 _ నిద్రైతవినః ప్రీియస్య 950 జ నీవారాః శుకగర్భకోటర 6847 జా ఏజ్జ వణుద్రేశే ఖుజ్జ 471 _ నోకల్పాపాయవాయోరదయదల 586 ణ న్యక్కారో హ్యయమేవ 632 ణఆ తాణ ఘడఇ ఓహీ 984 ప త పత్యుః శిరళ్ళ న్రకలామనేన 866 తం తాణ సిరిసహో అర 4682 _ పదానాం స్మారకత్వేన్‌పి 536 తర్గేహం నతభిత్తి మవ్లిరమిదం 653 పరార్టేయు పీడామనుభవతి 234,863 తన్వీ మేఘజలార్రపల్లవతయా 335 పరిమ్ఞానం పీనస్తనజఘనసయాత్‌ 231 తమర్థ్రమవలమ్నుత్తేయే 561 వ్రభామహత్యా శిణయేన 6849 తరజ్బభూభజ్ఞా కుభితవిహగ 335 _ (ప్రభ్రశృత్యురీయత్విషి సమసి 648 తస్యా వినాపి హారేణ 403 _ పప్రాతుంజనై రర్ధిజనస్య 524 తాం ప్రాబ్ముఖీం తత్ర నివేళ్య 984 _ ్రాప్తశ్రీరేష కస్మాత్పునరపి 455 చాలా జాఅన్తిగుణా 278 _ ప్రాయచ్చత్తోతైః కుసుమూని 867 -తాతైః శిస్టద్వలయసుభైః 641 _ ప్రీయే జనే నాస్తి పునరుక్తమ్‌ 7% తేషాం గోపవధూవిలాససుహృదాం. 335 భ త్రాసాకులః పరిపతన్‌ పరితఈః 475 భగవాన్‌ వాసుదేవళ్ళి 965 ద భమ ధమ్మిఅ వీసత్సో 66 దత్తానూ: ప్రజానాం సముచిత 413 _ భావానచేతనానపి చేతన 895 దన్తక్షతాని కరబైళ్ళ 926 భూరేలుదాన్నవపారిజాత 731 దీర్టీకుర్వన్‌ పటు మదకలం 921 (భ్రమిమరతిమలసహృదయతాం 405,681 దురారాధా రాధా సుభో 870 మ దృష్ట్యా కేశవగోపరాగహృతయా 408 మనుష్యవృత్తాా సముపాచరన్త 649 దే ఆ పసీఅ ణివత్తసు 102 మ్దూరకుసుమరేలుపిజ్ఞరిత 560 దేవ్వా ఏత్తమ్మి ఫలే 467 మహమహ ఇత్తి భణన్తఉ 995 ధరణీ ధారణాయ త్వం శేష 956 మాషష్టం రువ్రీఓ అవేహి 642 శా

మున్నిర్హ్భయతి యోగీన్రః 973 వ ముహురబ్లులిసంవృతాధరోష్టం 644 వచ్చమహవ్విఅ వహక్కేఇ 101 య వత్సే మాగా విషాదం 438 యః ప్రథమః ప్రథమః 948 _ వసన్త పుష్పాభరణం వహన్తీ 984 యచ్చ కామషుఖం లోకీ 724 వాణిఅల హత్రిదనా 531 యథా యథా విపర్యేతి 962 వాణీరకుడజోర్తీణ శ్రి? యద్వజ్భనాహితమతి 651 _ వాల్మీకివ్యతిరిక్తస్య 9092 యస్మిన్నస్తి న వస్తు కిజ్బన 37 విచ్చిత్తిశోభినైకేన 536 యస్మిన్‌ రసో వా భావోవా 900 విమతివిషయో య ఆసీత్‌ 829 యా నిశా సర్వభూతానాం 519 విమానపర్యజ్బతలే నిషల్లాః 731 యా వ్యాపారవతీ రసాన్‌ 914 విసమఇఓకాణవి 522 యే జీవన్తి న మాన్తి యే స్మ 650 _ వి(స్రమ్చోత్హా మన్మథాజ్డా 858 యేన ధ్వస్తమనోభవేన బలజిత్‌ 399 వీరాణం రమఇఘుసిణ 482 యోయఃశస్త్రం 348 వృత్తేన స్మిన్మహాప్రలయేధరణీ _ 527 ర (వ్రీడాయోగాన్నతవదనయా 548 రక్తస్త్ర్రం నవషల్లవై రహమపి 382 శ్ర రమ్యా ఇతి ప్రాప్తవతీః పతాకాః 477 _ శిఖరిణిక్వ్కను నామ కీయత్‌ 220 రవిసం్రాన్త సౌభాగ్యః 281 శూన్యం వాస్ఫహం విలోక్య 950 రసభావాదివిషయ 893 శేషోహిమగిరస్వం = శ56 రసాదిషు వివక్షాతు 893 శోకఃశ్లోకత్వమాగతః 961. రాజానమసి సేవన్తే 874 _ శృజ్లారీ చేత్కవిః కావ్యే 895 రామేణ ప్రియజీవితేనతు 514 _ శ్యామాస్వబ్గం చకితహరిణీప్రేషణే. 393 ల శ్ఞాఘ్యాశేషతనుం సుదర్శనకరఃు 405 లచ్చీ దుహిదా జామాఓ 839 స లావణ్యకాన్తిపరిపూరిత 455 _ సంవృత్త్యాభిహితా వస్తు 900 లావణ్యద్రవిణవ్యయో నగణితః 876 సంకేతకాలమనసం. శశీ లావణ్యసిన్దురప్రైమి 833 _ సజ్జే సురహిమాసో క42 లీలాకమలపత్రాణి 784 సత్కావ్య తత్వనయవర్హ్మ ఠి

పత్యం మనోరమా రామౌః 740 _ సిహిపిళృకల్ల రా 445,532 పన్తి సిద్దరస ప్రఖ్యా 607 _ సురభిసమయే ప్రవృత్తే 957 సషప్రైతాః సమిధః (శ్రియః 508 _ సువ్ల్లపుష్చాం పృథివీం 220 సమవిసమణీవ్విసేసా 652 పైషాస్ర్వైవవక్రోక్తిః 844 స్ర్వైకశరణ మక్షయమధీశం 423 _ స్టిగ్రశ్యామలకాంతిలిప్త 270 సర్వోపమౌా(ద్రవ్య సముచ్స్చయేన 984 _ స్మరనవనరీపూరేణోఢాః 552 స వక్తుమఖిలాన్‌ శక్తః 465 _ స్మితం కించిన్ముగ్రం తరల 945 పవి్రమస్మితోద్భేదాః 945 _ స్వతేజఃశ్రీతమహిమా 948 సశోణితైః క్రవ్యభుజూం 731 _ ప్వష్టా భవన్తి మయి జీవతి 861 స హరిర్నామ్నా దేవః సహరిః 383 హ పాఅరవిఇల్లజోవ్వణహత్చా త4క5 హంసానాం నినదేషు ర్వౌః 987 సిజ్ఞఇ రోమబ్నజ్జన్నై 73 హి అలఅట్టా విఅమబ్టుం 469 లోచనోద్దృత పద్య, వాక్య సూచిక అ

అల్ప్సీయసాపి యత్నేన 214 అగ్నిహోత్రం జాహ: యాత్‌ 260 వజ్ఞయాప్య 177 అతోఇ-నిర్హాతరూపత్వాత్‌ 766. బిలం. చ్యస్య 762 అధికారాదపేతస్య 189 నౌ అసంలక్య'క్రమవ్యబ్ల్యః క్రమేణ 108

చిత్యాదృతే నాన్యత్‌ 599

అహం త్వాంయది నేశీయ 164 ఊవ్యత్ర సంజ్ఞావిధౌ ప్రత్యయ 853 ఆహమిత్తభినయవిశేడ 99 అపహ్నతిరభీష్టస్య 170. కహమత్యటినయవ న అపూర్వం యద్వస్తు ప్రథయతి 1 అహో! సంపార్చైర్పుణ్యం 190 అభిధేయావినాభూత(ప్రతీతిః 251 ఆ అభిధేయేన సామీష్యాత్‌ 41 ఆగర్భాదావిమర్శాత్‌ 704 అముం కనకవర్ణాభం 630 ఆదిమధ్యాన్తవిషయం 169 అయం మందద్యుతిర్భాస్వాన్‌ 850 ఆదిత్యో[యంస్రితోమూఢాః 630 అయం స రాఆ ఉదయణోత్తి 619 ఆనందవర్రనవివేక 1015 అలం స్టిగ్యా స్మశానేస్మిన్‌ 630 ఆప్తవాదావిసంవాదా 827 అల్పం నిర్మితమాకాశం 843 అభ్నూథ పితామహీ తవ 202

ఠి

వ్త కర్పూర ఇవ ద్గోన్‌పీ 172 ఇతివృత్తం హి నాట్యస్య 746 కవేః ప్రయళత్నాన్నేత్తాణాం 710 ఇన్లీనరద్యుతి యదా బిభృయాత్‌ 680 _ కవేరన్తర్గతం భావం 134,897 ఇవశబ్రయోగాద్గౌణతాపి 283 _ కస్యతిద్ద్వనిభేదస్య 43,788

డి కస్పవ ణహోఇణ రోసో 500 ఉక్త్యనరేణాళక్యం యత్‌ 238 కావ్యం తు జాతు జాయేత 140 ఉపతేసః పరికరః 615 కావ్యశీభాయాః కర్తారః 741 ఉపజ్లోపక్రమం 209 కావ్యస్యాత్మాధ్వనిః 856 ఉపమానాశేపః 166 కావ్యార్దాన్‌ భావయతి 897 ఉపమానేన తత్త్వం చ 450 కావ్యే రసయితా సర్వః 53 ఉపాదాయాపి యేహేయాః 258 _ కిం వృత్తానైః పర్బూహగతైః 201 ఉపేయుషామపి దివం 55 కీర్తిం స్వర్షఫలామాహుః ర్‌5్‌ ఉప్పహ జాయా 915 కురళ్లీవాజ్లాని 859

బు కురవకకుచాఘాత్రీడా 693 బుష్యస్టకవ్నష్టికురుభ్యః 969 కృస్రేణోరుయుగం వ్యతీత్య 297

ఏ కృతకకుపితైద్భామామ్యోభిః: 551 ఏకదేశస్య విగమే 172 కేలీకవ్టలితస్య విభ్రమ 486 ఏకవాకృఖ్రయీరపి 721. వోకీశ్ష్షనేపథ్యా 936 ఏకస్మిన్‌శయనే పరాబ్ముఖతయా _ 112 _ క్వాకార్యం ఈలక్ష్మణః కచ 293 ఏకాకినీ యదబలా తరుణీ 203 క్రియర్స్పొవతద్ధస్య 850 ఏతత్తస్య ముఖాత్కాయత్కమలినీ 191. ోధోరపి దేవస్య వరేణ 9ి5్‌ ఏవమయం పురుషో వేద 809 కలే కణేయన్నవళతామ్‌ 985

ఐ తృుత్తృష్తోకామమాత్సర్యం 978 ఐట్రం ధనముపాణ్తుపయోధరేణ 167 ఖ

ఓ ఖలేవాలీ యూపః 853 ఓసురు సుమ్‌ఠి ఆఇం 292 గ

క్త గద్యపద్యమయీ చమ్వూః 5ఠికి కథమపి కృత ప్రత్యాపత్తౌ 589 గమ్చీరోనహంన మే కృత్యం 43ర్‌

10

గుణః కృతాత్మసంస్కారః 702 తాన్యక్షరాణి హృదయే కిమపి 267 గృహేష్వధ్వసు వా నాన్నం 177 _ తాసామనాదిత్వమాళిషో నిత్య 311 గోలాకచ్చకుడళ్లో 901 త్మోత్కోపవశాత్రుభావసహితా 289 గోప్యైవం గదితస్సలేశం 662 _ త్రోతోయవ్యతికరభవే 667 చ తుల్యోదయావసానత్వాత్‌ 183 చలాపాజ్ఞాం దృష్టిం 915 తేలజ్కారాః పరాంఛాయాం 450 చాఇఅణకరపరంపర 977 _ త్రైపై రప్యుపయాచితైరుపనతఈ 140 చూూర్గపాదైః ప్రసన్నైః 594 త్వత్సం ్రాప్తివిలోభితేన 024 ఛిర్రాన్వేషే మహాస్తబ్దః 358 _ త్వాంచవ్రచూడం సహసాస్పశన్తీ 737 జ త్వామాలిఖ్యప్రణయకుపితాం 589

జరా నేయం మూర్షి ధ్రువమయం 979 ద జో్యోత్సాపూర ప్రసరధవలే 4680 _దయితయాగ్రథితాసగియం 361 ఆాజిరాబ్యీరశరీరస్య 979 _ దానవీరం ధర్మవీరం 730 ఢ దూరాకర్ష్ణణమోహమంత్రఇవన 294 ఢుణ్టుల్లన్తో మరిహిడి 482 _ దేవడితిలుణాహి పలుత్ర 240 త దేవీస్వీకృతమానసస్య 623 తచ్చ రసదాననివృత్తయే 177 _ ధర్మారూమమోతేషు వైచశణ్యం ర్‌5్‌ తత్సహోక్స్యుపమా హేతు 385 ధర్మారకామమోశేషులోక 902 తద్వ్రేన్దువిలోకనేన దివసః 621 ధర్మేచార్జేచకామేచ 963 తద్వత్సచేతసాం సోవర్టః 91 _ ధృతిఃిశమూదయాశౌచం 512 తథాభూతే తస్మిన్మునివచసి 623 _ ధ్వనిర్నామాపరో యోనపి 53 తయా సపూతళ్ళ విభూషితళ్ళ 850 _ ధ్వనేర్యన్సగుణీభూత 976

తవ శతప(త్రపత్రమృదుతా(మ్ర 331 న తస్య ప్రశాన్తవాహితా 727 _ నఖంనఖాగ్రేణ విఘట్టుయస్తీ 131 తస్యాజ్లానాం ప్రభేదాయే 954 నచేహ బీవితః కళ్చిత్‌ 630 తస్యాభావం జగదురపరే 938 న సామయికత్వాచ్చబ్బార్ధ 813 తస్యాస్తన్ముఖమస్తి సామ్య 166 వాతినిర్వహలైషతా 916 తస్యాః పాణిరయంను 450 నాయకస్య కవే: శోతుః 134

11

నిణ్వాసావ్ర ఇవాదర్శః 512, 788 బహూనాం సమవేతానాం 716 నిరూఢా లక్షణా: కాళ్చిత్‌ 240 బహూనాం జన్మనామన్తే 969 నిర్వాణభూయిష్టమథాస్య 431 బాహులతికాపాశేన 916 నేయం విరౌతి భృంగాలీ 170 భ నోపాదానం విరుద్రస్య 699 భఅవిహలరఖ్ఞణే 977 ప భక్త్యా బిభర్తి నైకత్వం 43 పరస్పరోపకారేణ 185 భట్రేన్తురాజచరణాబ్ద తి పర్యాయోక్తం యదన్యేన 175 భమ ధమ్మిఅ 53 పహి అసామాఇఏసు 931 _ భావవ్రాతహఠాజ్ఞనస్య 196 పాల్లుామం వక్రంహృదయం 682 భౌవానచేతనానపి 954 'ప్రకరణనాటకయోగాత్‌ 602 భిన్నరుచిర్హి లోకః 96 'ప్రతిగ్రీతుం ప్రణయిప్రియత్వాత్‌ 431 భో భోఃకిం కిమకాణ్ఞ ఏవ 185 ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య 164 మ! ॥ ప్రతీయమానం పునరన్యదేవ 834 మణిఃశాణోల్లీఢు సమరవిజయీ 169 ప్రత్యయైరనుపాఖ్యేర్పొః 210 మఠథ్నామికౌారవశతం 865 (ప్రత్యాఖ్యానరుషు కృతం 515 _ మదో జనయతి ప్రీతిం 180 ('ప్రధానుణభావాభ్యాం 153 మనుష్యవృత్త్యా సముపాచరన్హం 649 ప్రవాతనీలోత్చలనిర్విశేష 185 మానిషాద ప్రతిష్టాంత్వం 124 (ప్రసాదే వర్తస్వ ప్రకటయ ముదం 666 మా భవన్తమనలః పవనో 481 (ప్రాజ్యం ప్రోల్చాసమా్రం 506 మిఅవహణ్ణి అరోరోణిరజ్కుసో 629 ప్రాణా యేన సమర్పితాస్తవ 195 ముఖ్యాం వృత్తిం పరిత్యజ్య 797 ప్రాప్తా దేవీ భూతధా(త్రీచ 621 య (ప్రారమృళ్ళ 'ప్రయత్నళ్ళ 614 యం సర్వశైలాః పరికల్ప్య 134 ప్రారమ్మేన్‌ స్మిన్‌ స్వామినః 617 యఃకాలాగురుపత్రభజ్ల 483 (ప్రాసజ్లికే పర్వార్థత్వాత్‌ 616 యఃసంయోగవియోగాభ్యాం 210 (ప్రేజ్ఞత్రేమ(్రబవ్రప్రచుర 502 _యళ్చదాని త్యజన్త్యేవ 897 బ యతత్రార్ధః శబ్టో వాతం 312, 752 బద్జోత్కణ్డమిదం మను కిమ్‌ 621 యత్రోక్తా గమ్యతేవ్‌న్యోర్టః 159 12

యథా పదార్టద్వారేణ 777 వదతి బిసినీపత్రశయనం 788 యదయమనుభావయతి వాగబ్లసత్వ 254 వసన్తమత్తాలిపరమ్పరోపమాః 978 యది నామాస్య కాయస్య 168 _ వాక్యార్ధమితయే తేషాం 769 యద్వామాభినివేశిత్వం 620 _ వాగజ్లసత్సో పేతాన్‌ కావ్యార్డాన్‌ 575 యద్విశ్రమ్య విలోకితేషు 115, 842 వ్టోనుర్దుగ్తుఏతంహి 133 యస్య వికారః ప్రభవన్నప్రతి 203 _ వాగ్వికల్పానామానన్త్యా 656 యాతేగోత్రవిపర్యయే శ్రుతిపథం 290 _ వాచ్యః ప్రసిద్దః 60 యాతే ద్వారవతీం తదా మధురిపౌ 117 _ విన్ఫ వర్రితవాన్‌ 853 యావత్వూర్లో న వైతేన 124 _ విభావభావానుభావ 7క్షశ్ష యుద్దే ప్రతిష్లా పరమార్దునస్య 585 _ విభావానుభావవ్యభిచారి 254 యే యాన్త్యభ్యుదయే ప్రీతిం 192 _ విభావో విజ్ఞానార్దః లోకే 254 యో యళ్ళస్త్రం 345, 569 _ విరుద్దాలం క్రియోళ్లేఖే 182 యోోర్లో హదయసంవాదీ 53 _ విరోధాలజ్కారేణ 917

ర వివక్షాతత్పరత్వేన 894 రసాన్తరసమావేశః 716 _ విశేష్యం నాభిధా గచ్చేత్‌ 71 రసే£జ్లత్వం తస్మాదేషాం 368 విషమకాణ్తకుటుమృక 503 రాగస్యాస్పదమిత్యవైమి 721 విషయత్వమనాష్నైః 766 రాజహంసైరవీజ్యన్త 842 _ వీతరాగజన్మాదర్శనాత్‌ 725 రామ ఇవ దశరథో5 భూత్‌ 180 _ వీరస్య వైవయత్కర్మ 708 రూఢా యే విషకేవన్యత్ర 788 వీరాణాం రమతేఘుస్పణారుణే 463 రౌ(ద్రస్య చైవ యత్కర్మ 693, 708 వృత్తయఃకావ్యమాతృకాః 746, 936

ల వృత్తయో రీతయళ్ళీ గతాః 936 లక్షణహేత్యోః 566 శ లజ్రీఅగఅణా ఫల 901 శత్రుచ్చేదదృఢేచ్చస్య 175 లీలాదాఢా శుధ్యూఢడ్డా 629 శబప్రాధాన్యమాశ్రిత్య 128 లోకోత్తరే హి గామ్బీర్యే 27 _ శబ్రస్యోద్ద్వమభివ్యక్తే 215

వ శబ్లాస్తుంకేతితం ప్రాహ 991 వగ్రాభిధేయశబ్లోక్తిః 845 శబ్దాతామభిధానవభికోన్యాపార।

13

శబ్హార్దవర్త్యలజ్కారాః 183 _ సరస్వతీ స్వాదు తద్యర్టవస్తు 151 శబ్దార్దశాసనజ్ఞున 479 _ సరూపవ్యజనన్యాసం 24 శబ్దాచ్చనోన్‌ భిధానార్దాః 45 ఎర్వక్షితిమృతాం నాధ దృష్టి 652 శశివదనా సితసరసిజనయనా 182 _ సర్వత్ర జ్వలితేషు వేళ్ళసు 621 శీతాంశోరమృతచ్చటా యది 395 _ సర్వత్ర తర్జి కావ్యవ్యవహారః 129 శృజ్లార ఏవ పరమః 569 _ సాదృశ్యాలక్షణా వక్రోక్తిః తర్‌ శృజ్లార ఎవ మధురః 934 _ సువర్హపుష్పాం ప్పధివీం 800 శృజ్లారళ్ళ తైః ప్రసభం 708 స్త్రియో నరపతి ర్వహ్నిః 594 శృజ్ఞ్లార హాస్యకరుణ రౌద్ర 119 _ స్రితమితి యధా శయ్యాం 608 శృజ్ళారాద్రి భవేద్దాస్యః 112 _ స్టైర్యేగోత్తమమధ్యమ 605 శృజ్ఞారానుకృతిర్యాతు 294 _ స్పుటీకృతారవైచిత్య 1014 (శ్రవ్యం నాతిసమస్తార్ధ శబ్దం 345 స్మరనవనదీపూరేణోఢాః 553 శ్రీసిద్రి చేల చరణాబ్ద 1015 స్మరామి స్మరసంహార 509 (శ్రుతిలిజ్ఞాది ప్రమాణషట్కస్య 91 _స్వజ్చీత పక్మకపాటం 625 స స్వల్చమా(త్రం సముత్సృష్టం 704

స ఏవ వీతరాగశ్చేత్‌ 576 _స్వంస్వం నిమిత్తమాసాద్య 725 స ఏక్త్రీణి జయతి 172 _ స్వాదుకావ్యరసోన్మిశ్రం 746 సగుణీభూతవ్యజ్లైః 926 హ

సగ్గం అపారిజాఅ 194 _ హరస్తు కించిత్పరివృత్తరైర్యః శప] సజ్జనాన్‌ కవిరసౌ 1016 హసన్నేశ్రార్చితాకూతం 862 సత్యం మనోరమాః కామాః 529 హహాహేతి సరమ్బార్జోోయం 280 సపాతువో యస్య హతావశేషాః 333 హిీఅఅలలిఅ 901 సమర్పకత్వం కావ్యస్య 582 _ హేలాపి కస్యచిదచిన్యఫల 4ీిర్‌ సమస్తగుణసమృదః సమ 332 హేోయిణగుణానురాఓ 187 సమాధిరస్య ధర్మస్య 232

సంసాధ్యే ఫలయోగేతు 614 సముద్రఃవ్షుజీతొ 853 సముత్హితే ధనుద్ద్వనో 19

ప?) 27 న!