Telugu Dhvanie Saaramu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లొ ధ్వ స్‌ దారః "ళ్వన్యాలోక సరగ వశీత్కకః ళా ధ్వ్‌ని సారము మహో పాధ్య్యాయ సౌహిత్యవిద్యాభాహెప్రవీణ జమ్మ్ములమడక ఇచూధవరామళర్మ ఏ, చీ కాలేజి, గుంటూరు ళ్‌ సాహీతీసమితి:: గుంటూరు

సర్వచ్వాన్యుములు రచయితని శడథవ్మము[ద్రటెము 11951 ఫం తం. లో ల పా . /. త్‌ం నమస్కృత్య అన౦చాఖిన వౌ తధా మూం జేవీ మునుసంభాంకు సౌరః సంభావ్య తాంబు రః” న్‌ అచ్చ వ్య ల న గ రం. సాం గంప వ్‌ _*౩ అశ చాల జే శస శ య. నా శ్రీ శైళాన ము్యద్రణాలయను గుంటూరు

ఉపహార:।ః శ్‌ శ్రీమా౯ా అనందవర్థనః సహృాదయళ్ఞి కారి కాళ్ళ ఒకి చ్యూర్మకం ద్వ శ్యాలోకం వణినాయ యస్య ళు వ్యాఖ్యానం ఆభినవను ప్పరచితం లో-చనమికి (ప్రనిద్దం పొహితీపరమార్తపదర్శ॥ ౦ సాహిత్యారాధవైః సర్వై రపి సమాద్రియకే. సలోచనధ్యన్యాలో కాధ్యయనాజేవ సొపొత్రిరంగ (వకేళార్చ లేత సహృావయభాషా అతఏవ ఒహో కాలా _శ్తీదధ్యయనం పరంపళా(పా 'ప్ప౦ పరమద్య కతిపయసాహిత్యర పన్వినః సారార్థ్మ్యప్రణయినః, పరితః పరిదృళ్యంతే ఇతి ధ్వనిసారః ఉఊపవోరీకృతః సాహిత్య కా శ్రీయ (గ్రంధావగావాననిద్ధయే. సౌాహితీసాఠావళి ప్రకాళ్యమానా నేహా సాహితీం (సనివివూణాముపకారాయ (పళల్పతాంం విజయనగ రే విద్యాాగహణసమయ ఏవ సముదిఠస్య భావస్య ఆయమిద్భృళ ఆ కారన్సిన్యః తెనాలి సంస్ట్భుతక శాళాలాయాం ఉపాధ్యక్ష తామధ్యత తాంచ నిర్వాహయతో నుమ పాహిళ్యాధ్యాపనశీలస్య తర్తద్విషయ కకకలో పీనగనన సంన క్షామాస్థామభీనందయంతః సవృాదయా। ఆద్యాపి ఉవృెకమాయమాణాః పరిస్ఫురంతి నెల్లూరు వేదసంస్కలృతకలాళాలాయా మధ్యాషన సమరకీ కృతలుద్స నామాంధీ"రని కాణాం ఈ న్వగవీ పరివర్త ఈం సహైవాస్తు”” ఇతి హార్ట్దం వచః జాద్యాపి (శ్రవో జవాతి. ఆద్య మయమే యకళ్యోతి. ధృ తాకృతిలేవం సుకృతిపొళర్యాయ అవిష్కృతిం లభతే ఏవమ న్యేవి వ(శోకకిజీనిత వ్య క్షివివేక రసగంశాధరాదయః క్రహేణ *(పకాశ్యేరణా. (శ్ర మాధవరామశరక్కా “ కౌండిన్య” ఖు

ఉనే కే మాము

అం(ధ్రష్థాపాకేస్టో రచన్మమునకు కాని అస్వాదనమునకు కాని కవినవ్భ దచయలక్ష + సాహిత్యలకృ అజీరర్షాన మౌవళ్యకము, ఈ యంళము సక పౌరన్వ తేయుల హృదంకుములందు (ప్రతిష్టితము.. తెనుగులో మనకు వలని నన్ని సాహిత్యలతణ్యగంభములు లేవ్ర ఉన్న నైనను సమగ్ధములు కావ్చ నవ కాలమున సమగ్దములు కొన్ని (సకాళితము లైనవి. తరుణసార న్వు తేయు.లు సమర్ధ్యగ 60ధముల సాఠాంళము నవధరించుటకు నముత్కుక్ష్కలైయున్నారు వారి ఆట్టివాలి వికానమునకు ఇటి రచనలావళ్యకములని యనుఖికము ను స్పష్టము. చేపినది సంస్కృృత( ౧ధముల పా రార్థమునక్కు తగిన తెనుగక్‌ రచన పరిజ్ఞానము ఉఊదా_ర్తవివేకమున కొక పథము

నవ్య పాహీత్య పరిషత్సృ క్షమున నవరసగం శాధరము (వదమభాగము వ్యావహారిక భాషలో రచించి ((కటించితిని. ఆద ర్త సాహిత్య వివ.ర్శ (ంవమని వెన్న రాష్ట్ర ప్రభుత్వపు తెంసభాహా సమితి నిళ్చృయి-చి ఒహూాకరించి లోకక్రగృవ్యమునూ (సగర్భించినడి అఆంయధపతాపర “చా మును వ్యావవోరికరచన నవ్యసాహిత్య పరిష్మక్ప కాళనవప. - ్రీజిల్ల పి (పభువు తదావిష్కా-రకులై దోవాద మిచ్చిరి ఈ రెండును శ్రీరాయ పోలు సుబ్బారావు సంపొదకులుగా నున్న వాహిత్యళాన్త్రమాలికలాోే చేరినవి ఈ ధ్వనిపారము. నై (పళటితము చేయుటకు సాకార కి, సమ్మతించినది సభాపత్రి శ్రీశివకంక ర స్వామి సమ్మ్మోదము చూవిరి.. కేకు ేనుగా దీని నీ వీధమున ము(దించితిని. ఇంకను ఇని ము(ణము కోరు నట్టివి కలవు ఆటు నిటు చూదుకొని మిగులు వానీని నహృదయపాఠకు లకు నివేడింతును

జమ్ములమడక మాధవరామశర్మ విజయదళమి జ

వశం౦ంసా పాహీతీనమితి సభాపతిః శ్రీీశివశం౦క్కరస్వా మ్ణోూ

విదిత ఏవ సర్వేషాం విదుహిం యదళీరికార ఇా్ర్రగ్యంధావాం ఒహుశ్వేపి ధ్వన్యాలోక ఏవ సతో-చనః మకుటాయమానః (పనిద్ధ ఇతి. సనహృదయానాం పారిన్వ తేయా నాం అవళ్యం పథనీయో2_యం (గ్రంధః ఇర్య్యర నాన్సీ సంచేహః కం తు తదీయా గంభీరతా విస్తరతా చ రడ్డుర బాాహతాం నూచయతీతి తదపోహితుం పొరకోపయోగాయ చసన ఏష ధ్వనిసారః సుష్టు సంగృహీతః సం్యగాహకస్తు మౌధవరామళర్మా సవ దయపండితవంళోద్భవః సువ్మాణ్యశా్య్ర్రిణః (శ్రీవై కాగ్యానంద భారతీ స్వ్వామినఖ పరః ప డితసకాళాదదథ్ధీత సకలవిద్యళ్చ _ విశేషతో విజయనగర "ఇట్టణే మవోమవోో పాధ్యాయ సర్వతం(తస్వతం(త తాతోపనానుక సుచ్చా క్షయ (సుబవ్మాణ్య) శా శ్రచరణానాం సన్నిధానే నకమం సమగ్రం చ "ఆలంకారళా స్ర్రం సమ్యగ ధీత్య 'తెచాలి "నెల్లూరు సంస్కృృతకళాళాలా చి అధిశత్య ఒహూనధ్యాపయామాసం సాహిత్యావార్యేణ

పౌచ్యామేన. శ్రీముతా శర్మ ణా స్వజేళగవీం అం్యధ్రీం ఆనుసృత్య ఒఎవావో౭_.అం కార (౫ంథాః విరచితాః తేపి విశ్వవిద్యాలమయేన పౌర్యకయా నిక్‌తాః ఆంధధే జేకే విద్వల్లోశే ఇకతాయాం చ (ప్రనిద్ధిం గతాః ప ఖం. సామాన్యరః ఆలంకారళా స్టే ఆధీకినః పండితాః తడీయశా స్త్ర, విష యపరేపళ్నావసళీ నళిరఃకంపం ఆకరమవలో ౩ ట్ర్‌ శధయంతి ధ్వని పౌరసంట్రాహకస్తు ఒహోః। కాలాల్‌ ఆద్య్యావధిపసృృతానాం అఆఅంకార శా గ్ర్రీయ విషయాణాం నిస్సంకయం (పతిపౌద-నేన మనస్తుస్పిం చ సంపాడ్షా లుకుం సహృదయహృదయ సంవాదమవపీ సంసాధయితుం సమర్హ ఇతి ప్వానుఛకః సాక్షీ పాహిత్రీసమితి విద్యాసంస్థాయాః (ప్రముఖసామి లేయ4 కర్మా ధ్వనిసార్యపకాళేన సమిలేః నహృాదయానాం సదస్యానాం (తఖ్యామభిఖ్యాం చ అపాద్య ఒహూప కారమాదధాతీతి హార్టం విశ్వసిమి. పాహితీనమితీః గుంటూక శ్రీశివళశంకరస్వామీ విజయదళమిో

యవ త్య యము సే ధ్వవిసారమొక యభినందనీయమగు కృతి. ధ్వనికారళల సాళోళ శము రద్వివరగాము విశదము౫ా నిందున్నది, కొన్ని కాఠికలును యథాతధ ముగా పారక సముల్లేఖమున క కూర్చుపొందినవి. అఆ యా లత ణార్వము శొంత కొంతగా వృదయరూఢమగుటకు (పనిద్ధములైన రతుణీయెళాదాహ అల లోమేులు నిరూపితీములైనవి. ఛ్వవ్యాలోకమునందలి వాదజటిలర యిందు లేదు. ఇక ధ్వని తత్త్వ జిజ్ఞాసువులు ధ్వనిసారావలంఒనమున కమ అోద వములతో నాలోళము చూడగలరు. ఆప్పు డభినవలో వనమున అశంచా లో కావలోకన (పీతి యుదయించును. అనందవ్యోన ధ్వన్యాలోక మున శీది సంగ్రహము. స్ఫుటముగా నిది సంగృహీత మైనది ఆనందుని ధారావాప్‌ా కత ఆకంరితమై యిందువ్నది. శ్రీ, శర్మగారు ేద్చుతో సార సంకలనము చేసినారు. ఆన్మ్యూ నానతిరి క్షము౭ా ధ్వనిసారమున తెనుగు రచన యున్నది ావ్యభాపాసుందరథ కలిగిన తెనుగు గచన రచనాభిలామల కపీశ ముష్లో జేయము*. ఇడి యిట్లు. తెనుగున (పకాశిత మగుట అ-(ధపాహిత్యికుఅ పరిపొకము. ధ్వనీసారము కన్నడము, లీమిళ్‌ను, మవో రాష్ట్రము హ్‌ండదీ ఒంశాళీ భాషలలో యథాతధముగ ననువాదము పొంది సర్వ వారక భారతీ నమారాథకులకు మోద(పమోదము లాధానింపగలదు. మాకు పాహితీజేశికతో ధ్వనిపథము (ప్రదర్శించి ఛ్వనిసారకృతి రూపమున సాహి క్యా రాధకుల కందరకు ఉఊపకృది నొనరించినారని అక్మ పత్యయమున మేమిఫుడు సానందముగ వెప్పగలినితిమి. కోపల్లి (శ్రీరామమూర్తి, యం.ఏ , * ములుకుట్ల రామకృన్ణశ్యాస్త్రీ, యం ఏ, హిందూ కాలేజి, బందరు. ఏ, సీ, కాలేజి గుంటూరు, యనే

సూచిక

క్ష, శావ్యాశ్శవ్వని, ఆందుమళ భేదము రామాయణాదుఅందురి

డుట, ఐ చ్య(ప్రతీయమాన ఫేదములు, (వతీయామౌానము. త్రివిధము రసాది శతీతి, రనమె అర్మ, కాళిదాపాదు లెకివ్రలు, వాళ్ట్యావర వైముఖ్యములు, ధ్వని లక్షణము, వ్యంగ్య(సాధాన్యము; ఆంధ్జ్య(రాదులంగభులు వైయా ఇరణానుసరణము, ధ్వని లేదవరాదు. ఖా క్షవాదనికాసము, ఆనా ఖ్యేయ వాదము- మాజా ర్త ఆవివకీఠవాచ్య వినకీ తాన్యపరవాచ్యములు. ఆసంలత్య (శ్రమము రీసవదార్యలం కారములు, రసము (పథావనుయినే ధ్వని, గుణము లాళ్మా(శ్రయములు. విత్యావిత్య దోషవిభాగము, కృంగార భేదములు, అని ావ యమక నిఒంధనము, ఆలం కారనమోితు, సంలత్య(క మధ్వ ని, ధ్యవ్యాఫాస, రఅ3 రిం వ్యంజకి భేదములు, నంభఘట నాపరిశీలనము, కావ్వభేదములు, తబంధగరవ్వని, భా పెచిత్యము, ఆనుఖ- వెచిత్యము, విభా వాచిత్యము, ముఖాధిసంధులు, సుబాదివ్య- కములు, రసవితోధపరివోరము, ఆవిరోథో "పాయము, వాచ్చ్యువాచకి మోజనము, ధ్వని మహాత్యము, గుణీభూలవ్యం సా? (ప్రతీళయమాన చ్భాయ ముఖ్యము, ఆంతట ధ్వవి రాగిత వలదు. చిత “కాజీ. స్వాచినము, రసళౌత్సర్యము, ధ్వనిఖేద సంకఅనము, రీతపవృ్ధి, అవా ఖ్యీయత. న *ఓ _ ధ్వని పరోజవము కవి (పతిభానంతర, వళ్సతానిన, (ప్రబంధ

వీవు వొంటియీ రసము రామాయణ రసము, ఫఖారత శాత్పరస్టేము, ఆభ ఫ్టాభేగమున వవఠ్వమాు, పార్వతీ వనము, హిమవక్వర్షనము, దేశి సేదమున ననంతత ఫాలసేదమున నా నాత్వము, భణితిభేవము, సరంవాదభేదములు, నధ వారము. ౫౯-౭రో శ గ్ర్‌, కావ్య(పకేయము, పాహపాత్య(పప్లానములు, ధ్య్వనిభేదములు, ఆసంల క్ష్యక్రమత గుణీభూత భేదములు, సంశీస్లాది భేదములు, రసస్వరూ కము, రిసవితోధము, రసవదామలవ2పై (పా-చీనఖావము, పంచవంధులు, దీపకాదులందు వ్యంగ్యగుణీభావము, రూపశాదులందు పొదృళ్యము, పార్వతీ భవి, హిమవంతుడు, కావ్య(పజ్టేదమురు- తాగారా 6%. పరిభాష శాజంతాతా

శ

వ ధ్వని ణారః (స ర్‌ శ్వేచ్చాశేసరిత స్వచ్ళు స్వ భ్భాయాయాని తేందవం (శాయళాం వో మధురిపోః (స్రపచ్నా ర్తిచ్చిదో నఖాః శావ్యప్యాత్మా ధ్వనిరితి బుర్ర ర్య నృమామ్మ్నాతపూర్వః తప్యాభావం జగదురపలే కొ కృమాహు_స్తమన్యే శీచిద్వాచాం స్థిరమవిషరమీ తత్వమూచు స్తదీయం "కేన (బూనః సహృదయమనః (పీతయీ తశ్స్వరూపంం కస్య హ్‌ ధ్వనేః న్వరూపం సకలసత్క్మ-వి శావ్యోపనిషద్భూతం ఆతిరమణీయం, శామాయణ మహాభారత (పభళ్ళతిని లక్ష్యే సర్వత (విస్ధ వష్థవవారం, ధ్వనిసారము శావ్యకున ధ్వని యాత్మ యని శావ్యరర్వ మెలేసిన వీద్వాం లినికి. ఆ ధ్వని యనునది లేనే లేదని శొ౦ంద రందురు. మ8ి కొంద రడి భక్తి గమ్య మని భక్తిరూప మని యందురు (భక్తాలతణ) కొందరు ధ్వనితర్వము చాన కోళరీ మనిరి. కావున సవృాదయలఅ మనఃపీతిశి ధ్వని స్వరూపము నిరూపింతుము ధ్వవ్యభావవాదులు మూడు విధముల నున్నారు. ఖ్‌ుని యనునదియసంు లేజే లేదని మొదటి వాదము. ఆడి యున్నను లశతణా నతార్థ మగునని రెండవవాదము. ధ్వని యున్నది, ఆది గ తార్థము ఇాదు తీళ్స్వరూపము తెలియ రానిదని మూడవ వాదము. ఈ వాదముల విరనించి ధ్వని స్వరూపము వెపుట సహృదయ లేతస్సంతోష ముదయిం చును. అ ధ్వని స్వరూపము సకల సర్క_వి కావ్యము లందును ఊపనిన (యాపతు. ఆతిరమణీయము- సంస్కల్భక వాబ్బయము. నందలి రామాయ అము భారతము మొదలగు లత్యుము లందంతట (ప్రనిద్ధమాశా భష్థవవోరము కలిగియున్నదిం

జి ధ్వని సూర శావ్యస్య పారరూపకయా స్థిఈః సహృదయక్షాభ్యః యోర్థః, తస్య వాచ్యః (ఫతీయమాన శ్చేతి జ్వౌ భజ. త్య వాచ్యః (చసిస॥ ఆ్యైః ఒహుధా వ్యాకృతః (వఫ్రీయమానం పునః మదీకవీవాం వాణీషు అస్తి. రణ్‌ సహృదయ హృదయ హ్యప్రనిస్ధం 'పనిస్థేళ్యః ఆలంక్ళృ తేభ్యః వ్యతికి క ల్వేన పళాళలే స హ్యగ్గః చాచ్చసామర్ధ్యామీప్తం వన్తుమా(తీత్త అలంశారో రపౌదయళ్ళ్చ ఇత్య నేక (పఖేద (పభ్గీన్నః, సళ్వేషు చ "తేషు వ కాశేమ తస్య వాభ్యా దన్యత్వం యథా; ఛమధార్మిక విసబ్ధం స శ్వాద్య మౌరితన్నేన గోదాందీ కచ్చి కుదుంగ వావీశా దృప్త సింహీన వాళ్యే విధిరూపే (పతీయమానః (పఠిసేధరూపః, ద్వితీయోపి చాచ్యాద్విభిన్న అగో దర్శయిష్య తే. రృతీయస్తు రసాడిఅమణ వాచ్యపామర్థ్యావీ, ప్తః న తు సామౌచ్చబ్ద వ్యాసారవిషంకః, విఫావాడి (తిపాదన ముఖేనైవై సాం (పతీతిః- వామ్యేన సెహేవ (ప్రతీతిరిత్యట్ర దర్శ లా 'శ్రావ్యమున సౌొరరూపముగా ను౦డి సహృదయ శ్లాభ్యుమగు నర్మ మురడును గదా ఆ అర్థము వాచ్యమని (పతీయమాన మని ండువిధముతేకే ఆందు జాభ్య మనునది (ప్రసిద్ధము. అన్యు లేకు లేక విధముల వాచ్యార్థ . మును విస్తరముగా నిరూపించిరి. (పతీయమాన మనునది మహాకవుల వాక్కు. లందుండును. ఆది సహృదయ హవృాదయ కు(ప్రనీద్ధము (గసి్సము , : అ నలం శారములక న్న నది యతిరి కృముగ నే (ప్రకాశించును. ఆ వతి మా చార్థము వాభ్యార్థ పామర్థ వ్ట్‌మున నోచరించు వహ్తరూపము ఆలంకా రము రసాదివిధము నని యేక [పభఖేద (్నపభిన్నమె యుండును. ఆ సర్వ (పశారము. అందును. (పతీయమానము వాచ్యము కన్న నన్యముగ శో యుంతమ. ఉదాహరణము. ఉధ్ధార్మిక విసజ్ఞముా సంచరింపుము. గోదావరీ నడీతీరములోని లా నీకుంజమున నివసీరదు ఆ దృ ప్తనింహాము ఆ శునకమును చంపీనదిలే ౧౩ ఇంత వాచ్యాద్థిము కఈజంచరింపుము?” ఆని విధి రూపమున నున్నది. (పతీయమా వారము *ోసంచరింప కలదు?” అని (పతిషీధ రూపమున నున్నడి- ఇళ్లు సలం కారరూపమగు ద్వితీము భేదమును వాధ్యము కన్న

ధ్వవిసౌరః తె శాక్యస్య స వీవార్ధః పౌారభూత:ః అళ్ళా- తదర్భవస్తు నిష్యందమూనా మహతాం 3వీనాం సరస్వతీ (పతిభామభివ్యనక్షి రమీన కవిసంసాలే శాలి జాసాదయః ద్విికాః పంచపా వానువేశవంకుః గణ్యంతే. సదా (పతీయమానాన్థిః శబ్దార్రశానన క్షా నేన శ్రేవలం నవేద్య తే శేకలం శాచ్యార్థ రర్వక్షై॥ జేద్యశీ తిద్వ్యక్షి సమర్థః శిళ్ననైన కష్టం, తా శస్దార్థా మదో కీ? (్రత్యభిళ్లే యొ. వ్యంగ్య వ్యంజ కాభ్యామేన హీ స్యపయూు క్లాఖ్యాం మహాళవిత్వలాఖో మహవోఃవీనాం న వాద్య వాచక రచనా మొ, లేణ తద ర్థాధరః శవిఃతదు పాయకయా వాల్యేగ్టే యకర్నవాజ్‌ భవతి వాచ్యార్థ (వతీతి ళార్వికా వ్యంగ్య స్య ఆర్ధన్య (పతిపత్తిః వాచ్యార్థ విముఖార్మ నారి జవేతపాం తత్వారదర్శిన్యాం బిళ్ళా సోర్షః రుటిక్యేవావభానతే, వీళ్లలా రి తీ విభిన్న మే యని మున్ముందు (పదత్శిక మగును మూడరది యగ రపాద్య రము వాచ్య సామర్థ్యాకప్తమె యగును. పౌమెచ్చబ్ద వ్యాపార మునకది విషయము కాదు విభావాదుల (పతిపాదన ముఖముననే యీ రసాదుల 'పలీతి యుండును, వాచ్యము తోడనే దీని ప్రతీతి యుండువనుట నిక వికటర్శింతుము.

అ ర పార్ధ మే శావ్యమానక సారభూత మయిన యాళ్ళు: రన గపయోజనక నుయిన వస్తువును (ప్రసరింప త్రేయునచరై మహనీయ కవుల .శశస్వతి (ప్రతిభ నభివ్య క్తము చేయును. ఆందుననే యవంత మయిన యి కవి సంసారమున శాళ0దాసాదు లే యిద్దరు ముగ్గుతో యయిదారుగుతో మహికవ్రులని పరిగణింపబడుచున్నారు ఆ (ప్రతీయుమా నార్థము శీల ళహ్హార్ధ శాసన జ్ఞానమున దెలియదు కావ్యార్థ తర్వ ఖలు నూకమె దాని తెలియ ఖ్రగలో. అ యర్థము నభివ్య కము శయీటలా నొ కానొళ శబ్దమె నమర్ధము, అఆ యర్థము అ ళబ్దను ఈ రండు మవోకవికి (పత్యశిక్షే యములు వ్యంగ్య వ్యంజక ములను చక్కం7ా (ప్రయోగించిననే మవోక వులకు మహాకనిత్వ సిద్ధి కలుగును, వాచ్యవాచక రచనామా్యతమున నది లకంపదు. (పతీయమా నా గ్ధాదరము కల కవి తదుపొయ మగునని వాచ్యార్థమున యత్నము కలబా దగును, వ్యం గ్యార్ధ (ప్రతిపత్తి వా్యార్థ చతతి ఫూర్వకము కడా, వాచ్యార్థ విముఖు లయిన సచేరహ్య-ల ఠళ్వార్ధమును దర్శింప గల బుద్ధిలో నా యర్థము వెంటనే యవభానీంచునుం

జా ధ్వన పాఠః ఇదను[క్ర ధ్వనిలక్షణం,

య్య్శతార్థః శబ్దో వా తమర్థముపసర్దనీకృత స్వార్ధ

బ్యంక్తః శాన్యవికేషః స ధ్వనిరితి నూరిభిః క ధితః

ఆర్థో గుణీకృతాత్మా, నుణీళ్ళతాభి ధేయళ్చ శబ్లో వా య కాకొన్స తరమభివ్యన_క్హీ సధ్వనిరితి వస్థంగ్య(,పాభా జ్యే హీ ధ్వనిః న వైతర్సమా ్ల్యాదివ్వ స్తి* ఛారుత్యోత్క-ర్ష నిబంధనా హీ వాచ్యవ్యంగ్యయోః (పౌఛాన్య వివక్షా. శావ్యవికేపోంగీ ధ్వనిః తస్యు ఫపునరంశాని ఆలం కారా గుణా వృత్తయక్చం (పధమే హీ విడ్వాంసో వైయాకరణాః తేద శూయమాగేషు వళ్థేషు ధ్వనిరితి వ్యవహరంతి. రన్మతానుపారిఖిః మూరిఖిః శావ్నతతాభరదర్స్పిఖిః; వాద్నువానక సమ్మి(శః శబాత్నా శాష్నమితిన్నప శ ప కా లక ం క ల్‌ ల్‌ కకక నతు క ఇళ నిది ధ్వని లతుణము

అప్ప జీని స్థలమున నర్ధ్‌ ముపసర్జనీక్ళత నవ్వూ న్వరూపమైయా వ్యం-్యార్థ్యము నష్గవ్యంజనము చేసీనను శబ్ద ముపసర్టనీకృ తార మై యా వ్యంగ్కాగ్థము నభివ్యంజనము శేసీనను ఆ కావ్యవికేషతము ధ్వని” యని నకాలివరే స్య అనిరి.)

అర్థము గుణీక్ళ తార్మయయి శబ్దమును గుణీకృతాఖి భేయ మై యర్ధాంతరిము నభివ్యకృము. చేనినవో ధ్వని యని భావము వ్యంగష (యాధావ్య మున్ననే ధ్వనియసును ఈ స్యంగ్య (పధానత సమాసో క్యా ద్యలం కార ములందు లేకు. వాచ్యక్యంగ్యము అందలి (పాధాన్య వివత్న చారుళా సముక్క_ర్ష వాధారము చేసికొని యుండును కావ్యవిశేన్న మంగి యది ధ్వని అలంకారములు గుణములు వృత్తులను ధ్వని కంగములు. శబ్ద (ఒహ్మోనుసంధానము చేయు వైయాకరణులు (పధమ విద్వాంసులు శ్చములు వీనఒడగా నవి స్ఫోటనః కెలియ జేయునని యగుటచే “ధ్వని” యని వ్యవహరించు చున్నారు తన్మ తానుసారులు విద్వాంసులు కావ్య కఠ్వార్థమును దర్శించువారు వ్యంజకత్వము నమాన మగుట వా-చ్యము వాచకము, వ్యంగ్యము న్యంజనావ్యాపారము కావ్యము “ధ్వని” యని యనిరి ఇట్లీ యుపపత్తుల బట్టి ధ్వని యున్న దన వలరును అది క! వనుట యుక్తము శాదు-

ధ్వని పరః సో

అ వ్తిధ్వనిః స భాసావివక్షీతవాచ్యః వివతీతాన్యపర చాచ్య శ్చేతి చ్వివిధః సామా న్యేన, అద్యస్యోదాహరణం

సువర్ణ పుస్పాం పృథివీం చిన్వంతి పురుషాః (కయః

ళూరళ్ళ కృతవిద్యళ్న యళ్చ జానాతి సేవితుం ద్వితీయస్య

శిఖరీణి క్వ ను నాను కియచ్చిరం కీమభిధానమసావకరో ర్తహ

శరుణి యేన తవాధర పాటలం దళతి బింబఫలం శుకళాబక 1.

రూపఖేదాదయిం ధ్వనిః భక్త్యా _వెకత్వం బిభర్తి ఆతివ్యా పే రవ్యాశ్వేళ్చ భక్త్యా నాసొ లత్యుతే ధ్వని వ్యతికి శ్తేపి విషయే భ్‌శ్తః

ధ్వని యన్నది కలదు ఆ ధ్వని యవివక్షీత వాచ్య మని వివశీ శా న్యపర వాచ్యు మని సామాన్యముగా ద్వివిధము* మొదటిదాని యుదా హరణము

కజ్యంగ్రడు, విద్యల ఉర్చినవవాడు సేవించుట యొకిగిన వాడు వను తువ్వురు పురుషులు పృధివిని సువర్ణ పుష్పుచయనము చేయు చున్నారు.

ఇందు సువర్షపువ్వ చయన మన్నది యవివశ్షీత వాచ్యమాః పృధి విలో వారు మూవుకు సుఖజీవన ెంనరింపగ లరని ఫావము. ఇక ద్వితీయ కువ కుదాహరణము

తరుణీ శుక ళాబకము నీ యధరమువలె పొటల మయిన వింఒఫల మాస్వాడించు చున్నజే ఆది యీ శిఖర. రమెంత చిరకాలము” ఏ పీరు గల తప మొనరించినదో!

ఇందలి వాచ్యము వివక్షీతము నన్యపరము నగుచున్నది ఇంటి తప “మెొంనలీరచినను ఆధర పౌటల వీింబమె లభించినడి శాని యసలు లభింప జేవు దానికై యిక సెం యఎపీశీతమో! యని ఫావమాం

రూపళ్టేద మున్నందువ నీ ధ్వనికి ఛిక్తితో (లక్షణ) "జేకర్వము శోగు, ఆతివ్యాప్తి యవ్యాప్తి యున్నందున భక్తిచే నిది లమీతమును గాదు ధ్వని వ్యతిరిక్త మగు విషయము నందును అక్షణ సంభవించును, క్యంజకత్వ కృతమయిన సౌస్థవము లేని స్థలము నందును కవు లుపచరిత ళబ్దకృత్తితో (లతుణ) వ్యవహరించుట యుండజే యున్నది ఇట్టి దెన్నడును ధ్వని

జా ధ్వవిపారః సంభవః వ్యంగ్యకృత సౌొస్ట్రవరహిత స్ధలేపి కవీనాముపచరిత క్వవృత్త్యా వ్యవవోరో దృళ్యతే న వైవంవిధః కదాచిదపి ధ్వేర్విషయోభిమత:- స్వవిషయాదన్యత్ర రూఢాః అావణ్యాచ్యాః శబ్దః ధ్వీః పదం న భవంతి అన్నో ధ్వని ఆన్యా గుణవృ త్తి అవ్యతనుస్య ధ్వని భేదస్య భ్థ్‌డష్య అత్కణం ప్యాదపి న తౌావతా ధ్వనిహానిః

యీపి ధ్వవేరాత్మానమవా ఖ్యేయమేవామ్మానిషు; తే న పరీక్ష వాదినః యది పునర్ధ్వనేరతకయో క్ర్యానయా శాచ్యాంతరాతికాయి తః స్వయాపమాఖ్యాయ తే తశ్తేపి యు క్షాల్ళధాయినః

ఇరి (పథముః

విషయ మగు ననుట యభిమతేము కాదు. “లావణ్యను? మొదలగు పద ములు స్వవిషయము కన్న న న్యార్థమున రూఢములై యున్నవి. ఆవి ధ్వని స్థానము కావు ధ్వని యన్యము గుణవృత్తి (లత్షణ) యన్యము భక్తి య్‌జేని ధ్వని భేదమున కుపలక్షణము కావచ్చును. అంత మా(్రనఃవ ధ్వని వోనిలేదు, కాగా ధ్వని ఫాక్తమనట యనుపసన్నముం

ధ్వని యాత్మ యనా ఖ్యేయ మని యనిన వారును లెచ్సళా విమ ర్భించి పలికిన వారు శాదు*, ఇది యొక యతిళరయో క్తిగా ధ్వనిస్వరాపము శావ్యాంతరాతిశయిత మని వా రనుటయేని వారును యుక్తము పలికిన వార లి యగుదుక, ఇట్లు మూడవవాదమును నిర న్తమయినదిం

ఛథకెళాద్ద్యోరము.

ధ్వనిసారః ద్వితీయః ఏకం ధ్వనిః ద్విిపకారః (పశాశికః తక ఆవివకీతవాచ్యస్య ధ్వజేః వాచ్యం ద్విధా తముఠ౦. ఆస్థాంతర సం(క్రమితిం ఆత్యంళ తిరస్కృత మితి అద్యం యధా" తదా జూయంతే గుణాః యదా తే సవ్భాదమొర్గృవ్యాంతే రవి కిరణానుగృహీతాని భవంతి కమలాని కమలాని, ఆత్ర ద్వితీయః ౩ మలళబ్దః లట్మీ పాత్రత్వాడి ధక్మాంఠర పరిణతం సంిబ్హినమావహా న సంజ్ఞా మారం ద్వితీయం యధా చాళ్ళ్మీశేః రవి సంకాంత సౌభాన్యః తుహారావృత మండలః నిశ్వావాంధ ఇచాదర్శః చం(ద్రవూ న (పకాళతే, ఆర ఆంధళ్వుః విచ్భాయత్వానుపరొకూూగిత్నాది (ప్రయోజనం వ్యవ క్రీ వివకీ, తౌవ్యపరతాచ్య ధ్వనిః ఆసంలక్య(క్రమః సంఅత్యు(క్రమ క్ళేఠి శజ్వధా తక ధ్వని యిట్లు ఇెండు విధము లని (పకాశిత మయినది. ఆం దవివశీత వాద్య ధ్వనికి నంబలధించిన వాచ్యనూ ఆర్జాంతర నం! మితము ఆత్యంత రిరస్మ్భాతము నని రండు విధము లనుట సమ్మరము (పథమోడజాహరణము “నహృదయూులు పర్శిగహించి నపఫులే నుణములు గుణము లగును. రవి కిరణానగ్భహీతము లయిన]నే కమలములు కనులము లగుశు.”) ఇందు రెండవ కమల ళ్వము లశ్నీ ' పౌతశ్వాది ధర్మాంతరమున పరిణత్‌ కుయిన సంజ్ఞ పదార్థమును శెప్పును, సనంజ్ఞామా(త్రమును కెప్పుట శాదు ద్వితీయమున కదాహరణము. వాల్మీకి పద్యము, “చందుడు మూర్య నంక్రాంత పౌళాన్యుడై తుహిరాకృక మండ లై నిశ్వాపాంధనుగు దర్భణము బలె (పకాశించుట అేదు”) ఇం దంధళ్వతఈ విశ్భాయర్వము ఆనుపయోగిద్వకు వెందలగు (పరొోోజనములను వ్యంజనము చేయుచున్నది. అంధ శస్దైర్థ మఠ్యంకళము తీరస్కృతము.

ఛా వ్వని పారః రన భావ రదాభాన ర(క్పృశాంత్యాదిర్యక మః ధ్వ'నేళాళ్ళాంగిభా వేన భాఫమానో వ్యవనితః రపొదిరర్థః వాన్యేన వహేవావధానతే. న భాంగిక్వేనానా నమానః। ధ్వనేరాళ్మా రసవదలం కారాదస్య ధ్వనేః విభక్తో విషయః। వాచ్య వాచక ఛాకుర్వ ఉకూతూనాం ఆలంక్తారాణాం గుణానాం చ యత రన ఖొవ తదాఖాస త్యత్పళమాది పరర్వం తత శావ్యే ధ్వనిరితి న్యపదేళః (వధావేన్య(త వాళ్యారే యం(కాంగం తు రసాదయః శావ్యే తన్మిన్నలం కాతో రసాదిరితి మే నతిః నన రపొదిలంకారః శుద్ధః సంకీర్లో చా అద్యో యధా కిం హాన్యేన నయే శ్రయాస్వని పునః పా _ప్తశ్చిరాద్దర్శనం శీయం నిష్క_రుణ (ప్రవాసరుచితా శ్తవాసి దూరీకృరః విపడీ, తాశ్యపర వాచ్యధ్వని యసంలత్యు (కమ మని సంలక్ష లీ (శోము మని రండు విధములు అందు రిసము ఫౌవము రసాఖొన, భావా ఛాస భాచళాంతి వెందలగునది (యయ(క్రమముం (ఆసంలత్య$ మమ.) ఇడి ఆయయంగిభావమున ఫాసించుననకై ధ్వని యాత్మశా వ్యవస్థిత మగుచున్నసిి రసాద్యర్థమా వాచ్యార్ధము తోడుకత భాసించునదిగా నుండును ఆది యంగిశా భానకూన మేని ధ్వని యాత్మ రసవదలంకారము కన్న నీ ధ్వని విషయము విభక్తమఃు వాచ్య వాచక చారుర్వు హేతువు లయిన యలంకా రములు గుణములును రన కావు తదాధాస, త్యత్ప్చ్రళనూది ఫపరముతై యుండు నేని యా కావ్యమున “ధ్వని” యని వ్యప దేశ ముండును. ఇరర వా శ్యార్ధము (పధానము శాగా రసొదు లంగము అగుళేని యా శావ్యమున రసాదిక మలంకారయె యని మూ నుతి రసాదికము (పథాన మయిననె ధ్వని వ్యవహారము కల్గును అ1పధాననుగునో రసకదా ద్యళం కార వ్యరహారము ఈ రసవదాద్యలం కారము శుస్థముగను సణీర్ణమునను నందును. ెుదటిడాని కుదాహరణము. ళపాిన్య మెందులకు! చిర కాలమునకు జూ కంటికి కన్నడి నీ విక ఇళ్ళ లేవు నిన్కరుణ ఈ (పచాసాఖిమాన మేమయా! నిన్నెవరిట్లు

ధ్వనిసారః ౯ న్వహ్నోంలేస్వితి తే వద్‌ (పియతమ వ్యాసక్త కంరయ్యగహః బుద్వా రఠోదితి రి క్తృళాహువలయః శారం రిపు '్రీీజనః ఆత 1రుణరసస్య శుద్ధస్య ఆంగ భావాళ్స ఎష్ట మేవ రసవదలం౦కా రత్వం సంకీర్ణో యధా, క్షీప్తో హాస్తావలన్నః (పసభమభివాతో ప్యాద డానోంశు కాంతం గృృ్గూన్‌ శ్లశేన్వ పా న్తళ్చరణనిపతితో "నేషీరః సంభ,మేణ ఆలింగ౫ నోోవధూతి క్రి పురయుకతిఖిః సాశునేతో త్పలాభిః శామావార్హ్రాపకాధః స దవాతు దురితం శాంభవో వళ్ళరాగ్ని॥. ఆత తిఫుర రిఫు (పభావాతిశయన్య చాశ్యార్ధ ల్వే ఈర్ష్యా విప్రలంభవ్య శ్రేషనపాతస్య అంగ భావః, ఇ త్యేవంవిధ శ్వ రనవజా ద్యలం కార స్య న్యాయ్యోో విషయః రసస్య వాక్యార్థభా వే కధమలంకా రత్వం? ఆలంళఠరో హీ చారుర్య హేతుః (ప్రవిద్ధః న త్వసావాతైసై దూరము వేసిరి! ఈ విధముశా స్వప్నా౦తముఅందు పల్కు-చు (పియర్‌కు క ంళాలింగనతణను భావించి నిధ నుండి మేల్కొ-ని బాహువలయము 'గూన్యము కాగా నీ రిపు క్రీ జనము బిట్టు దుఃఖించు చున్నది 7) ఈ పద్యము నందు ఇతరాలంకారముల సంబంధము అేని శుద్ధ ,శుగు కరణరసము రాజవిషయ రతిభావమునందు అంగభానము బొంది గయున్నది. అందుచే రసవదలంకార మగుట స్పృస్టమ సంశీర్షమాన కదా హరణముం విదిలింపణా వాస్తములందు లగ్న మె 'వెదుర జేయగా నంశుకాం తము పట్టి, తొలగింపగా శ్లీళములు (గహీంచి అపొస్తము చేయగా పొడ పలిఠ మై సంభ)మమున ననాదరముతో చూడక పోగా అలింగనము చేసీ కొని నిరస్తమె కళంకరుని ళరాగ్ని అక్ష్రాపరాధుడైన శాముకునీ వలె సజాపష్పనయన లైన (త్రిపుర యువతులను కలత ెట్టినడి ఆది మిశొ దుఠితమాను చహీంచు “ావుక దీనిలో (త్రిపురరిఫు (పథావాతీకళయము [(పధాన వా క్యార్ధము ఆందు 'శేషనహిత యైన ఈచ్చ్యావిపలంభ కృంశారము ఆంగ భావము ఉపొలివినదిం ఇట్లీ విధమున నందువదే రసవడాద్యలంశారమునకు న్యాయ్య మైన విషయము (2)

౧థ ధని పరః వాళత్మవశ్చారుత్వ హేతుః. ఠతభా చ రనభావాది తాత్పర్య మా,శీత్య ఆలంకృతీనా౦ వినివేశనం ఆలంకారత్వసాధనం." తస్న్మాదంగ క్వేన రవా గీవా మలంకారతొ యః ఫునరంగీ రసో భావో వా సర్వా కారమలం కార్యః స ధ్వకేరాళ్ళా కించి

తమర్థమవలంఒం తే యేంగినం తే గుణాః స్మృతాః

ఆంగా(శితా స్వ్రలంకారా మంతవ్యాః కట కాదిపత్‌.

[మీ కమరం రపాదిలత్ష జము-గినం ఆవలంబంలే లే గుణాః శౌర్యాడి వల్‌ చాచ్య నూ లతృణావ్యంగాని యే ఫున రాశ్రికాస్తేలం కారాః కట శాదెనత్‌

శృంగారః రసాంకళాజీక్షయా మధుతో రనః తవ్మయం న మా(శి్య మాధుర్యలకుణో నుణ 'పతిత్యితి విప్రలంభిళృంగాలే కరు మాధుర్యం (పకర్ష వత్‌ యతః తత మనః ఆధికం అర్జ్రళౌాం యాతి

రసము బా క్యారీ భావము పొందియున్నపు డదడి యలరిశార నునునని (హాచీను లని ఆప్పు డది యలంకారి మెట్లగును! అలంకార మనునది చారుర్వ హేతు వని (పని్ధి గదా ఆది కనకు తానే న ర. గాదు రసభొవాది తాత్పర్యము నాళయించి అలం కారములను కూర్చు యలం కారత్వ సాధనమైన యుపాయము. కావున అంగముగా నున్నఫు జే రపౌదుల కలం శారత్వ మున్నది రసము నాని భౌవనము గాని అంగి యగుచో సర్వా కారమున నది యలం కార్యమే ఆది ధ్వని యార్మం

ఇంక నీ విషయుమును పర్శిశణావ్యము అంగిగా నుండు నారపొ ద్యగ్థము నవలంబించి యుందడునవి గుణము-. కట కాదులవలె వంగాశితము లగునవి యలం కారము అని మననము చేయవలెను ఇయ్యవి రసాదిమాప మైన యగిశా నున్న ఆ ధ్యవ్యర్థమునే యవలంబించునవి యగుచో శ" ర్యాదుల వలె నవి గుణము లగును శాళ్య గైర్యాదులు అక్మశే యవలం చి చి యు-డును వాచ్యు వాచక రూపము లైన యం౦ంగములను సమౌళ్లో యి-చి యు డునవి కట కాదుల వలె నలంకారములు వోర శీయూర కట కాద్దులు ఆత్మా కయములు కావు ఆని ళరీరా[క్రయములు

శృంగారము రపాంతరముల కొన్న నుధుర మగు రసము. తనయ మైన కావ్యము నాశ్రయించి మాధుర్య మన్న గుణము వతిష్థిత మగును.

ధ్వనిసారః సం శౌజాదయో రసాః పరాం డీక్తిముజ్వలతాం జనయంతి, తద్వ్య్యళ్షి హేతూ ళస్దాస్థావాశిత్య ఓతోనగుణః వ్యవస్థిరె దప్పి (ప్రకాళన పరః శస్వః దీర్చ సమాస రచనాలంకృతం వాక్యం. అర్గః ల్‌! దీర్ధ సమాస ళన (పసన్నవాచకాభి ధేయః కావ్యస్య సర్వర సావ్య్రతి సమర్చక త్వం న వసాదో గుణ; శబ్ధార్ధయోః స్వచ్చుతా (ప్రసాదః న చ సర్వర సపాధారణః సర్వరచనా సౌధారణళ్ళ ఏవ మస్మర్సత్మ ఏవ గుణాలం కారవ్యవఫోరః విఫాశేన ఉపపద్యశే ఏకం నిత్యానిత్య దోషవిభానోపి అస్మర్పత్న ఏవ సంగచ్భుతే, 'శుతి దుషైదయః అనిత్యా భుదోసాః: తే ధ్వచ్యాత్మ జ్యేవ ళృంగాళే కూయాఃన వాచ్యార్థమా్యతే న చ కృంగారవ్యతిరేకిణి చభ్యంశ్యే నవా ధ్యేరవాశ్మభా వే శృంశాళే అన్యధా 'లేహిమనిక్యదోషతౌ న స్యాత్‌, వి(పలంభ శృంగారము వంకును శళరుణము నందున మాధుర్యమునక (కర్న యున్నది అచట నున మధికముగూ నాగ్జ్రుత్వము పొందును. రాదాది రసములు సమధిశ మగు దీక్సీని అనగా నుజ్జ్వలతను కలుగ సియును. రదభివ్య క్రి హేతువు లగు శద్దార్థముల చాశ్రయించి. యోజో గుణము వ్యవస్థిత మగును దీష్తి ప్రకాళన పరి మగు ళబ్ద మన, దీర్స్స సమాన లచనాఅంకృత మైన వాక్యము దీప్తిని (ప్రళాళింప త్రేయు నగరము తీర్ధ కస్ట్వ్యాస రచన నపేక్షీంచదు (పసన్నవాదకములనచే నది గోచరించును. కావ్యము సర్వ రసములను సమర్ప్చించునడి యగుట (పసౌద మన్న గుణము. శస్టార్ధము లరిదలి స్వుచ్భరను (వపసాద మందురు అది సర్వ రన సాధా రణము, సర్వ రచనా సాధారణమును కాగా మాయీ పక్షము నంబే గుణొలం కారముల వ్యవహారము విఫాగమున నాపపన్న మగును, (పాచీన మఠము నందది గుకమురకు, గుణములు గుణములు కాజాలవు, ఆల౦కారము అలం కారములును కాజూలత్ర నిత్యానిత్యడోషవిాగమును మౌ పతకము నందే సంగత నుగును (శుతికుహైదు లనిత్యదోషములని (పవిద్ధి అవి ధ్యవ్యాళ్మ మైన కృంశారము నందే హేయనములు శేవల వాఇ్య్యార్థమున శాని ళృంగారాతికిక్త మగు క్య౦గ్యమున కాని ధ్వని యాళ్ళ గాని శృంగారమున గాని యవి హేయ

రితి ధ్వని పార

ఆఅంగిరయా వ్యంగో్యోర పాదిర్య ఊక్షః తన్య ఆంగానాం వాచ్య చాచశాను పాతిశాం ఆలంకారాణాం (పఖభేచా నిరవధయః రనభావ తదా భౌాన రత్ప)ళమ లక్షణా విభావాన భావ వ్యభిచారి (పతిపొదన సహితాః స్వగశా అనంఠౌ నిశేషాః లేహిమన్యోన్య సంబంధ ఫరికల్పతశే శ్రియ మాణీ ఆన్యరేమప్యాపి రసన్య (పకారాః పరిసంఖ్యాతుం న శక్యంతేన శిముత సర్వేహిం తధా హీ కృంశారస్యాంగినః కావదావ్యా జ్వా భేడా సంభోగో వ్యిపలంభళ్ళ్సు సంభోగ స్య చ పరస్పరగైపేమదర్శన సురత వివర ణాడి (పకారాః విప్రలంభిస్యాపి ఆభిలాే న్లగ్యవిరహ పవాన వి(,పలంభా దయః అేపాం చ (ప్రత్యేకం విఫావానుఫావ వ్యభిచారిణః తేషాం చ బేళ కాలాద్యాశ్రయావస్థై భేదః ఇతి స్వగతభఖేదాపేష్షయా వీకన్య తస్యా పఠరిమీయత్వం తథాపి దిజ్‌ గథముఛ్య తే "లేన వ్యుక్సేన్నానాం సహృద ములు కావు ఇట్లంగీకరింపక పోయినచో చాని కనిర్యదోషర్వయమే లేక పోవచ్చును

ఆంగిశా వ్యంగ్య మగు రసాదిక మేది కలదో తదంగముల., వాచ్య చావకనుఅ ననుసరించినవియు వెన యలం కారముల (పఖేదములు నిరవధిక ముల.గా నున్నవి రసము థౌావము రసాఫొాస్యు ఫావాఫాస, ఫావళాంతి. రూపము లనునవి విభావాశుఖభావ వ్యభిచారి (ప్రతిపాదన సహితమాులై స్వగత విశేషములే యనంతము లగుచున్నవి. వాని కన్యోవ్య సంబంధ పరి కల్చ్సవన మొనరింపశా ఏజీని యొక రస (ప్రకారమా అయినను పరిసంఖ్యా నము వేయుట కక్యము కాదు. సర్వముల విషయ మి "నేమి చెప్ప నగును చూడుడు ఆంగి యగు శృంగార మునకు సంభోగ మని మపలంభ మని శండు భేదములు కలవ్చ ఆందు సంభోగ మునకు పరస్పర (పేమదర్శనము సురరేము విహరణము మొదలగు (పకారములు కలన వి(పల౦భమునకును అభిలాష ఈర్ష్య విరహము (ప్రవాసము మొదలగు భేదములు కలవ్చ వానికీని పత్యేకముగా విభావానుభావ వ్యభిచారు లున్నవి. వానికిని. బేళ కాలాద్యా(శ్రయము లయిన యవస్థా "భేద ముండునుం ఇట్లు స్వగత "భేద ముల రూపించినను కృంగార నుడి యపరిమేయమే యగును. ఆయినను దిజ్‌స్మగము వెప్పెనము చానిచే వ్యత్పన్నులబిన సహృదయుల బుద్ధి యంతేట (పసరించును ఆంగియగు కృం గారమున కన్ని 'పభేదము లందును

ధ్వని సార ౧౩ యావాం బుద్ధిః సర్వశ్రైక భవివ్యతి ఆం%ినః కృంశారస్య నక్వేషమ (పఖే జీషు ఏక్యపశారానుబంధితయా (ప్రబంభీన (పవృలత్తః అను(పొనః వ వ్యంజక:ం అంగభూతస్య శృం గారస్య ఆను(పొసనిబంధజే శామచారః భ్వవ్యాతృభూతే శృంగాలే యమక(ప కాళశాణాం దుష్క_రళ్వభింగ శేషా దీనాం నిబంధనం న యుక్తం శాక తాలీయేన కదాచిత్‌ కస్యచిత్‌. షీశన్య యము కాటేర్నివ్వశావపీ భూమ్నా ఆలంశారాంకరకత్‌ రసాంగ ల్వేన నిబంధో న కర్తవ్యః విిపఅంభే ఫొజమా ర్యాతిశ యో నీతి తన్నిన్‌ ద్యోల్యే యమ కాజే రంగప్య నిబంధో నియమాన్న కర్తవ్యః నివ్వత్త ఆశ్చర్య భళూళోపి యస్య ఆలం కారస్య బంధః రపాశ్షీ ప్తఠయైవ ళళ్య(క్రియో ఛజీర్‌ నః ఆత ధ్వనా ఆలంకొారో నుర; త్యెన రసాంగత్వం ముఖ్యం రసౌం గత్వే చ తన్య లక్షణం అప్పధగ్యత్ననిర్వ రతా. యమశే చ (ప్రబంభేన బుద్ధిపూర్వకం (క్రియమాణే నియయేనైవ శ్వవిశేపాన్వేషణరూపః యత్నాం కర అపఠతి ఆలంకారాంఠరాణి తు రనసమాహిరతచేతసః (ఫతిభానవతః శజేరవాంపూర్వికయా పరాపతంతి రపాథాసే చాంగక్వమప్యవిరుద్ధం. వీష్ళపకారాను బంధిగా నుండు (ప్రబంధ (పవృ ్తమెన యను పాసము (ప్రక కము కాజాలడు. అ-గభూర మైన ళృంగారమున కను. పాసము (పశాళము కావచ్చును తన్నిబ ధనమున నియనుము లేదు. కామచార మేం ఇ్వన్యార్మభూక మైన కృంగారమునందు యనుక (పకారము లైన దుష్క-ర శ్వభంగ శేషానుల నిఒ౦ంధనము యుక్తనుః శాదు-. కాక తాళలీయమున నొ3ప్పు జేజేని యొక యమక ముచితముగా నిస్పన్న మయినను ఆలంకా శాంతరముల వలె నధికముగా యనుకమును రసాంగముగశా నిబంధనము శేయరాకు ప్యోసలంభనున సొకుమవూర్యాతిళయ మున్నది. కావున నది ద్యోత్య మగు నప్పుడు నియమమున నంగము గా నైనను యమకనిబంధన మొసర్చు శొదు ఒక్కొ-కప్పుడునిష్ప త్తిలో చాళ్చర్యభూత మైనను నలం శారబంధము రస్యపవణమెై రసొత్నీప్పము'గా నుండునదియై శక్య(కియ మగు యేని యది యిచట ధ్వనిలి*నఆంళార మని సమ్ముతమా_ ఆట్టిడానిశే ముఖ్య మెన రపోంగళ్వ ముండునిం. ఆపృధగ్యత్న నిర్వ ర్య మగుట యది రసపాంగ ముగా నుండుటలో అక్కణము ఒహుళముగా బుద్ధిళార్వకము గా యమకమును నిబంధించినచో క్యవికేషావ్వేషణ రూపమైన యత్నాం

౧రో ధ్వని సారః ఆలంకాతో హి ఇావ్యోలంకార సౌమ్యాదంగినళ్చారుర్వ హేతుః, ధ్వవ్యాళ్మభూతే కృంగాలే సమిత్య్య వినివేశితః రూప కాదిరలం కారవగః యథార్ధతా మేతి ధ్వ నేరంగినశ్చారుర్వ హేతుర్ని వృద్య తే. ఏహిచాస్య వినివేళనే సమామో. ౧ రసాదిపర ల్వేన వివమో ౨ కదాచి.దపాదికాత్స ర్యేణ వివకీతస్యాపి ఆలం కారస్య అంగి ల్వేన వివమోన శార్యా 3 ఆవనరే (గహణం నానవసళే ళో గృహీతస్యాపి రసానుగుణాలం కాఠరాంత రా పేక యా శ్యానః ౫ ఆలంకారస్య అతినిర్వహ గెపితా న యుక్తా కు నిర్వూ ట్ర్‌ గావపీచ యత్నే నాంగ ర్వే పర్య వేత్సణం ఏవముపనిబధ్యమాని అం కారః రసాకివ్య శ హేతుర్భ కతి. క్త (్రకారాతిశ్రయే నియిమేవైన రసభంగ హేతు; సంపద్య తే. శరము కలిగి తీరును ఆలంశారాంతరము లట్టివి కావు రననమాపాత చేత స్కు-డు (పతిఫా సహితుడు నయిన కవికి నహం౦పూర్వికముగా నవి పరా పతితము లగువ. రసాభాసమును (పతిసాడించు నపుడు అఆంగఘుగా నుండుట నిరుద్ధము ఇాదు. శాహ్యాలం కార సొత్యుమున నలంకార మును నది యంగికి చారుక్వు హేతువు ధ్వవ్యార్మభూత మైన శృంగారము నందు సమిక్షీంచి వినివేశిత యన రూప కాద్యలం కార వర్గము యధార్థిత్వము పొందును. అంగియగు ధ్వనికి చారుక్వ 'హీతువ్రగా నివృన్న మగును ఈ వెష్తూనది రూప కాద్య లంకారముల వినివేశనము నందు యు క్లతుగు సమిక్ష ౧ రపాది పరముగా నలంకార ములను నిబంధింప దలచుటం ౨ ఒకప్పుడు రసాదిపరము7ా వివషీఠక మయినను ఆలం కారము నంగిగా వివఖీంచుట తగదు. 3 అవసర సమయమున౦జే యలంకారములఅను (గపాంపవలయును. ఆనవసరమున (గహింపఠాదు ౪ అవసరాపీమీత మని యలంకారమును (గహించినను రసానుగుణా అంకారాజేకుతో మొదటి యలం కారమును త్యజించుట యుక్తము

ధ్వనిసారః ళు సెంలత[క మధ్వ నిః వివకీ తాన్య పరవాచ్యధ్వనిః ళబ్దళక్రిమాలః ఆర్థక శ్రీమాల క్చేతి ద్వి(ప్రశారః యన్నీన్కా- వ్యే ళ్వళ క్యా ఆలంకారః (ప్రశాళ తేన ఏవ శబ్ద శృ వృవో ధ్వనిః వస్తుద్వయే. చ ళ్వళక్త్యా (సకాళమానే న్లేషఖ్క స చాక్సీప్తోలం కారః య్యత్ర పునః శగ్టాంత రేణ ఆభిహిరన్వరూపః రతన ళృళ క్యుద్భ పానురణన రూప వ్య౧గ్య ధ్వని ట్‌ వక కాది చాచ్యాలం కార వ్యవహార ఏవ యత తు సామ్థ్ధ్యాతీ స్తం నసదలంశారాఅ తరం కజ్దళ గా ప్రకాళరే స సగ్వ ఏవ ధ్వశేర్విషయః యధా ఉన్న తః (పోల్లసద్దారః కాలాగుగు మలీమస; పయోధరభర స్తన్వా్యా॥ కం న చశ్రీభిలాషిణం అత్ర కళళక్యా (శ్రకాళమానే సత్య పాకరణిశ్ల ఆర్ధాంఠళీ వాన అసంఒద్ధాన్ధా్‌భాయిత్యం మా పసాంచ్నీడితి. ఆ్యపాకరణిళ పాశర ౯ ర్థయోరుపమూనోప మేయ భాకః కల్చయితవ్యః ఏవమ న్యేష్య లంకారాః అన్న్మిస్థ్వనా సంభవం ల్యేవ | ౨ ఆలంకాగము. నఠత్యంతము నిర్వహీంప వలె నన్న ఇఖావము యుక్తము కాద ౬ అలం కారము నిర్వూ్యథీ మయినను యర్నమున నంగముగా మందునట్లు పగ్య వేకీ పవ లెను ఇట్టి సమిమదృషీతో నలంకళారమును నిబంధించుట రసాఖివ్య క్రీ "హేతు వగును ఈ వెప్పిన సమిక్ష (పకారము నతి(క్రమంచినచో నవిక్య ముగా నది రనభంగ హహేతువగునుం నంజత్యుక్రమధ్వని విఐక్షీ తాన్యపర వాద్య ధ్వని శశ క్రి మూలక మర్గ్‌ళ కి మూలక నుని ద్వివిఫము ఏజేని కావ్యమున కళ క్రిరే నలంకారము. (పకాళించిననో నదెయ్‌ీ కళ క్ష్యుడ్భువ మగు ధ్వని వస్తుద్య్వయము కళ కిదే గోచరించినవో తదీ శ్రేసాలం కారమె కాని ధ్వని ఇొదు. ఆట్లాటీ ప్తమగు నలం కారమును మజల శద్దౌంతరమ.న వభిహిక స్వరూప మేని యచట ళళ క్యుద్భవ ముయిన యనురణన రూప వ్య-గ్య ధ్వని క్యవహారము కలుగదు ఆచట వ్యకో క్రి మొవలగు బా చ్యాలంశారము లన్న వ్యవహార మె కల్గును

చకా థవ్వ నిసారః

య(ాగ్థః స్వసామస్థ్యాదస్థాంతరమ భిళ్యన క శ్వవ్యా సారం వీవైన నః ఆర్థక క్యుదృువో వామ అనుస్వానోపమ వ్యంగ్యో ధ్వనిః యధా

ఏవం వాదిని చేవక్షా పాళ్ళ్వీపితు రధోముఖీ లీలాకమలప్మతాణి గణయామాస పార్వతీ

ఆ(క హీ లీలాషతగణనముపసర్జనీకృత స్వరూపం ఇృవ్యా పార వనన ఆసన్ధాంఠరం వ్యభిచారి భావలత్ష ణం పశాశయతి న చాయమలత్యు (శ్రమ వ్యంగ్య పైన విషయః యతః య్శక్ర సామొచ్చుబ్దని వేద తేభ్యః విభా చాను భావవ్యభి చారిళ్యః రసాదీనాం (ప్రతీతిః న తస శ్రీవలన్య మార్గః ఇనాతు సామస్ధ్య్యతీ ప్త భృ చారిము ఖేన రన్నప్రతీతిః తప్మాదయనున్యః ధ్వనేః (పకారః

చాచ్య సొమన్ధ్యాతీ ప్తమై యలంకారాంఠరము కళ క్రిచే నవధా సీంచు నేని యా సర్వము ధ్వశివిషయ మగును ఊదాః

“నమున్న తము సముల్ల సద్ధారము కాలాగురు మలీమసము నయిన తన్వీ పయోధర భరము ఎవని నఖిలాష కల వానిగా జేయదు ”) '

ఇందు తరుణీ కుచార్లము టెందటిది కుచ మున్నతము సముల్లసించు హోరము కలది ఆగురు (దణ్భీము వలె నీలము నని యన్వయము. నీల జీుఘా ర్దము 'రెండనది మేఘ మున్నతేము సముల్లసనము పొందు జలధారలు కలది బ్‌మును ఇట్టి రజ్యిపౌ కరణిక నుయిన యగ్థాంతర మిచట కళ క్రిచే (పశాళ మానము కాగా '(పాశరణి శా(పొళరణి కార్యముల శ్రీజేని సంబంధ మభ్యూ పీంప వలని యుండును. ఎట్టి సంబంధము లేకపోయిననో వాక్య మసం బద్ధార్థము నిరూపించిన దగును. అప్పుడు (శ్రద్ధేయత యుండదు ఉన్నత్తాది వాళ్యములందు వలె నవిశ్వాసము కలుగును. ఇది కవీ వచన మగుట నసంబద్ధార్థాభిధాయిత్వము 'పసక్తము శారాదు. కావున (పాళరణి శాపాశరణి కార్థముఅ క్రపమానోపజీయ భావమును కల్పింప వలన్‌ యున్నది ఇక్షు ఇరరాలంళారములును ఈ ధ్వని యందు సంభవించును

ఏచేని వాక్యమున నర్థము స్వ పొమర్ణ్య్యమున నస్థాంతరమును శబ్ద వ్యా పొరము లేక నే యభివ్యంజనము చేయీ నేని యది యర్థళ క్ష్యుద్భువ మన్న యనుస్వానోపమ వ్యంగ్య ధ్వని, ఊచా

“బట్టు జేవబుమి పలుకగా తండ్రి పొర్గ్య్వమున నధోముక్తోగా

ఢధ్వనిపారః ౧౩ శ్వళ క్యా అర్థకక్య్యా వా అఖిప్తోపి వ్యంగ్యోర్థః వినా పునర్య(క్ర స్వోక్త్యా ప్రకాశక్రియతే 2, ఆ స్మాద్ధ్వ వేరన్య ఏవాలంకారః- కష్టార్థళ క్యా యధా దృషహ్యా కేశవ గోపరాగహృతయా $ించిన్న దృష్టం మయా 'కేనాాత సలిశాన్ని ఇవాథ పతితాం కిం నామ నాలంబసే? ఏళక్వ్వ్యం విషమేషుఖన్నమనసాం సర్వాబలలానాం గతిః , గోవ్యైకం గదితః సలేళమవతాద్గోస్టే, వారిర్వశ్చిరం, నున్న పార్వతి లీలా కమల ప్యత్రములను లెక్కి-౦చెను ”) ఇంగు లీలా ష్మత్ర గణన ముపసర్జనీకృత స్వరూపమై కవ్యాపా రము లే! నే వ్యభిచారి ఫాన రూప ముయిన యన్థాంతరమును (శకాశింప జ్లేయుచున్నది ఇట్లీ భావ (ప్రకాశనము కేవల మసంలతక్య (క్రమ వ్యంగ్య మునశే విషయ మని లేదు సామొచ్చ్వు నిజేదితము లయిన విఖావానుఖాన వ్యభిచారుల వలన రసాడుల (ప్రతీతి యుండు "జీని యదియీ శేవల మసం లక్ష్య (శిమ వ్య-గ్య ధ్వని మాగ్గముం ఇందు ఫూర్వ(పకరణాణు సారముగా సౌమున్ధ్యాకీ ప క్యభ్‌చారి ఫొవ ముఖమున రస (పథీతి కలుగు చున్నది కావ్టన నిది తదన్యమగు ధ్వని (వశారము క్వళ క్రిచే ణాని యర్ధళ క్రిచే +ంని యాకమీప్త మరూున వ్యంచ్యార్య “యుత కవి స్నోక్సిచే (పకాశింప జేయునేవి యది యూ ధ్వని కన్న నవ్య మగు నలం కారె. ఆచట ధ్వని వ్యవహారము కలుగదు, ఊదా?ాళస్టార్థ ళి కృతము. శేళవా నా దృష్టి గోధూళి వృత నుయినది. జే నేమియు మార్గ ఈన చూడనే లేదు... జారితిని (ప్రభూ పడితిని గదా నన్ను హస్తృమున పట్టకపోతి జేల? ఎగుడు దిగుడులతో భిన్నమానసులై గమన మొనర్పలేని 'కాలవృద్ధాంగ వాడుల కందరకు నీవే యాలంబనము కదా”” అని మొదటి యర్థము నోచరించును “మయి శేకవా' ఓయీ నగోపస్వామా నా దృష్టి యనురాగాప హృత మయినది. ఇక నాశేమియు కన్పడదు జీను జూగుపొటు పొందితినిం ఖండిర్‌ చరి[గ నయితిని. నవృదయనాధా పతిత్వ (భర్స్ఫృథావ)ము నవలం చంప వేమి! నీ వొకడజే యసాధారణ పౌభాగ్యశాలివి. మదన విధుర (3)

భరతా వ్వ నిసారః

అర్థళ క్యదృ్భవ ధ్యనౌ క్యంజ కార్థవ్య క్యా ఛఖేజా, కవిపాథో కి నిన్సన్నళరిర ఏకః స్వతస్ప్సంభివీ చ ద్వితీయః

సజ్జయతి సురఖిమాసః న తావదర్సంయతి యువతిజన లత్యు ముఖాన్‌ అఫీనవ సహాకార ముఖాక్‌ నవపల్లవ ప్యత్రలాననంగ స్య శరాన్‌.

ఆ(త్ర వసంతో చేడవః ఆనంగస్య సఖా. పజ్జ్ఞయతి న తావదర్పయతీ ల్యేవంవిధయా యా వసంరదళశా సా మన్మధో న్మాధస్యారంభం శమేణ శాఢ గాఢీభవి్య్యంకం వ్యన క్తి

స్వతసంభవీ య జౌచి ల్యేన లహిరపి సంఫావ్యమానసద్భ్భావః, న శేవలం ధణితివ కేవైన అభినిష్పన్నళరీరః యధా, మనస్క- లయిన యజఒళఖల కందరకు ఈర్చ్యూ కాలున్యము లేళ సేవింప దగిన వాడోవ్ర నీవేగతి నీవే జవితరటోసాయము ” నోపి యిట్లు సలేకముగా శృష్ణు నుజ్రేశించి పలికినది, అ కృష్ణుడు మిమ్ము రథ్నీంచుశాన్సత

ఆను ద్వితీయార్థమును గోచరించును “నోప కొగహృరత-_పతిత-విష చీముఖిన్న ”)” పదముల౦దు కాళ కి కలదు మిగులు వానియం దకళకి్తి

చ =క ళా అటి

యేున్నదీ ఈ ళక్రద్యయమున గోచరించిన యస్ధూాంతరము ళన బ్రేజ్ఞం)? అన్న పదమున (ప్రత్యుజ్జీవిత మయినది. రాధారమణుడు నిఖిలకరుణీజవ గూఢ రాగ గరీమాస్పదు డన్నది తెలియ కున్నచో నర్థాంతరము (తీఠపె శాదు. సలేశ పథ మిచట కవిస్వోక్తి వ్య౦గ్యార్థము స్వోక్తి (ప్రళాశిత మగుట నిది ధ్వని కాడు, వాచ్యమగు శేపాలం కార మె

ఆర్థళ క్షుద్భవ ధ్వనిలి* భ్యంజక నుయిన రెండు (ఫళఖేదను లున్నని కవిపౌఢ్‌ “కి నిష్పన్న శరీర మగునడి యొశటి స్వతన్సంభవి మరి యొకటి ఉదా?

యువతి ఆన లశ్య్యమున కభిముఖములు ఆభినవ సహశార (ప్రముఖ ములు నవపల్లన పత సహితములు నయిన యనంగ ళరములను సరఖి మాసము సక్జితేము చేయుచున్న బే కొని యింక నర్పించుట అేదు.”)

ఇం దచేతన వసంతీమా మన్మధ మి(ర్రము కరముల నాయ లేము శేసెజె కాని యింక నిష్పటి కర్పించుట లే దను నీ విధమూణా వసంత దళ నిరూపిత మయినది ఆది [క్రమముగా గాఢ (పగాఢము శా నున్న మ్మ థోన్మధ నారంభమా నభిద్య౦జనమా శేయునుం

ధ్వని హరః చలిగా శిఖపింఛ కర్ణపూరా జాయా వ్యాధస్య గర్విణీ భంమతి ముక్తాఫల కచిక (ప్రపాధనానాం మధ్యే నపత్నీ చాం,

ఆక యధా యధా వర్ణనా బహీరపి (పతృమొదిచావలోక్య తే రభా తధా సొభాశ్యాతికయం వ్యాధవధ్యా ద్యోతయతి-

యక అన్యోలంశారః అర్థ సౌముర్థ్యా(క్ర్రతీయమానః ఆవభాసతే నః అర్థళే క్థ్యద్భృవో గామ అన్నో ధ్వనిః ఆలంకారాంతర (ప్రతీతౌవపి శ్యంగ్య (ప్రతి పాదనాన్న్ము భ్యేన వాచ్యన్య యత్ర చారుత్వం న పళశాళతే

స్వత స్పంభ్‌వి యిగునది యౌచిత్యమున జగమున గూడ సంభావ్య మానసడ్భావము, శ్రేవలము భణితివశమున నే యభఛినిష్పన్న ళరీరము కాడు. ఉదా

“వ్యాధుని వనిత్‌ ముక్తారచితాలం కారో అయిన సవతుల మధ్య ఇకులిపింఛము కర్ణపూరము గా నుంచి కొని గర్వము కలై నంచదరించు చున్నది *)

బహిర్జగమువ గూడ (పత్యమాదికమున గుర్తింప నను వగు నిందలి బ్‌్షనము వ్యాధవధూ పౌభాశ్యాతికయమును దో్యోతీనము వేయుచున్నది. వ్యాధు డితం నాయి కానుభవమున నున్నపుడు ము రగ జి కపంభస్థల శేదన "వెంనర్చీ ముత్యముల దెచ్చి హారము లొనర్చి వారల నండర నలంకరింప గలి "కడి వాడు ఈమె రాగా నట్లు చేయుటకు ళక్తుడు కాలేదు సమిపమున నంచరించు పెంపుడు నెనులి కన్నులే యీరి కన్లాభరణముగ మూ(ర్రము చేపెడి వాడు ఆత డట్లగుటలో నీయమమ సౌభాగ్యాతికయము ఠరదనుభూతి "హీతువు కావ్టననె యా పడుచు గర్విణి యయినది నాయకుడు వ్యాధు చా శాయిశల సనుతీమున జూచుచుండియు కంభి కుంభ భేదన మెంనరిం వెను కంభి పంభముల నటు జూచినను నాయికల కుంభి కుంళ నదృళము శ్రవియు స్మృతి తగుల లేదు. ఈ పడుచు పడతి యొద్ద నున్నప్పుడు గజ కుంధ్‌నుల జూడగ “న్లని (పియాకునముఅ నృతికి 'దెచ్చినవి, భేదింప నని నిళ్చృయించెను కావుననె యీమెకు ముక్తాఫల రచిత (ప్రసాధ నము-ఎ లేవ్స శీవల మోమె శిఖిపింఛ కర్ణపూరం అనితరనసులభ మయిన సౌభా శ్యాతిళేక మి పడుదునకు గలదు కనఃక గర్విణి ఇ టీ పద్యమున పౌభా గ్యాతికయమా ద్యోర్యమాన మగును

న! ధ్వ నిసొరః వాసొ ధ్వకేర్మార్గః య్యశ్ర తు వ్యంగ్యపరత్వేవైవ వాచ్యస్య వ్యచస్తానం ల! క్‌ వ్యసదేళో జీ ళీ ఉ(శ్వేష పీతల ఇ చందనానకృ భుజగ నిళ్యాపానిల మూర్భితః మూర్శయ ల్యేష పధికాన్‌ దముధా మలయమారురః.

ఆక హీ మధా మలయమారుతస్య పధిక మూర్యా కారిత్వం మన ధోన్గాదదాయి క్వేనెన రత్తు దందనాసక్త భుజగ నిశ్వాసోనిల వూూర్చిత ్వేన ఊ(న్చేషీకమిత్యు క్వే;మోూ సౌమోదను క్తాపీ వా క్యార్ధ సామన్ధ్యాదనురణన రూపా లత్యశే ఏవమ వ్యేవ్యలంశాళా యధాయోగం మయోజనీయాః ఆలంశాశాణాం వ్యంగ్య ల్వేపీ వాధాన్యవివమాయాయీవ సళశ్యాం ధ్వవా వంకఃసాతః ఇరరధా తు గుణీభూకళ్యంగ్యత్వం మమీపామలం కాఠరాణార వాచ్యత్వే శరీరీశరణం న వ్యవస్థితం కే ఆలంకారాః భ్వవ్యంగ తాం గతాః

చాచ్యాలం కారము శన్న నన్య ముగు నలం శార మర్గ సామర్థ త్ర్‌మేన (పతీకుమానమై యవభానీంచుేని యది యర్ధళక్యుద్భవ మయిన వేరొక ధ్వని యగును ఆలంకారాంఠర (ప్రతీతిలో గూడ వాచ్యమునకు భ్యంగ్య (పతిపాదనౌన్ముఖ్యమున భారుత్వము (్రశాశింపజేని యది యీాధ్వరి మౌగ్గము కాదు వ్యంగ్య పరముగ నే వాద్య నున్నపుడు వ్యంగ్య ముఖమున వ్యపశేశ వెంనరించుట యుక్తము ఉన్పే్యకై ధ్వని ఉదా,

“చంద వాసక్తము. లయిన భుజగముల నిశ్వాస చాయు్య;లతే మూర్చిత్‌ వయిన యీ మలయ మూరుతము. వసంతే శాలనున పధికులను మూర్చిథులను జచేయుదున్నది.”)

వసంర కాలమున మలయ నూకరమునకు పధికః మాళ్చ్ళాశారిర్వ మనునది మన్మధో న్మాద చాముత్వ ముని కలుగును ఆది చందనాసక్ష భుజగ నిళశ్వాసానిల మూర్చిరత్వెమున నుుల్సేకీతీ మయినది. కాన నిచట నుత్చేకు విస్పష్టముణా పామెదు క్తము శాక పోయినను వా క్యార్థ పామ ర మాన వనురణన రూపముగా గోచరించును. ఇళ్లు యితఠాలంకార ములనుయధభామయోగముగా రరూజనము చేయ వలయాను.

ఆలంకారములకు వ్యంగ్యత్వ మున్నను (పొధాన్య వివక్ష యున్న జే ధ్వనిలో నంతర్భాళము సిద్ధించును. కాకున్న శజీభూత వ్యంగ్యత్వ మె, వీ యలం'కారములకు వాచ్యర్వమున శరీరీకరణము వ్యవస్థిరము శాదోయా

ధ్వని పారః లిం పరాం భాయాం యాంతి ధ్వన్యంగతా చ ఉభాభ్యాం (పళారాఖ్యాం వ్యంజక ల్వేన భ్యంగ్య ల్వేన జ రక ఇవా (పఠకరణాత్‌ వ్యంగ్య ల్వేన ఇర్యవగంతవ్యం అలంకారాణాం ద్వయీ గతిః క దాచిద్వస్తుమా(రేణ వ్యజ్యం తీ కదాచిదలంకాలేణ కత వస్తుమా(తేణ యదా ఆలంకృతయ వ్యజ్యంతే తడా తాసాం ధ్వన్యంగళా ధ్హువం కావ్యవృర్తే నడా(కయాత్‌ యహ్మెర్తత తధావిధ వ్యం గ్యాలం శారపర త్వేనెవ కావ్యం (పవృత్తం ఆలంకారాంతర వ్యంగ్య భావే చారుత్వోత్క-ర్ష తః వ్యంగ్య(పాధాన్యం యది లత్యుతే ఠదా ధ్వన్యంగతా భవేత్‌. ధ్వన్యాభానః యత (పత్తీయమానోర్థః (పక్షిస్టల్వేన భాసతే వాచ్యస్య ఆంగ ఠయా వా భాసలే నాసొ ఆస్య ధ్వనేగ్లోచరః (పతీయమానః స్కుటః ఆస్సుటళ్చ తృశ య ఏక న్ఫుటః స ఏక ధ్వనేర్శార్గః- స్ఫుటోపి అభిఖే యస్య ఆంగ ర్వేన (పత్వీభుమానః ఆస్య ధ్యనేరనోచరః యధా ఆలం కారము లె ధ్వన్యంగత్వము పొందు నేని ఫాయాతిశయను కొల వగును ధ్వన్యంగత్వము మనునది (పశారద్వయమున సిద్ధించును. ద్య౦జకర్వమున వ్యంగ్యత్వమున నని. అం దిచట (ప్రకరణము ననుసరించి వ్యంగ్య మగుటచే భ్వన్యంగత సిద్ధించిన దని తెలియ వలెను ఓ అలం కారములకు గతిద్వయను గలదు. ఒళప్పు డవి వస్తుమా(తమున వ్యంగ్యము లగును. మరొళప్పు డలం కారమున వ్యంగ్యము. లగును. బీస్తు మా(తమున నలంశారములు వ్యజ్యమౌనము లగునపుడు చానిళి ధ్వన్యంగ త్వము ధువముశా నగును శావ్యవ్యవహారము తదాళయమె యుండును కడా అట్టి స్థలము లందు తాదృళ వ్యంగ్యాలం కార పరముగ నే శావ్య (ఫవృత్తి యొన్నది. అలంశారముచే నలంశార మభివ్వంగ్య మగు నపుడు ఇారుత్వాతికశయము ననుసరించి వ్యంగ, మాయకు భన్యంగ త్వ మె సిద్ధించును ల మ వ భ్య్యాసనూు. గం న కతన (పతీయమా చారేము (పక్షిష్టములో కళ్ళకి దినము వాచ్యే మున కంగముగా కౌసీంచినము ఆది యీ ధ్వని గోచరము కాదు. (పకీజ్షా మా నార్థము స్ఫుట మన్ఫుటముగ నుండును. స్కుటనుగు (ప్రతీళ్తదూళ్లో

తిని ధృనిపారః శమలాశళలా న నులికా హంసా ఉడ్డయిశా న సహసా శీనాపి గ్రామకచాగే ఆభముత్తానితం &ీప్తం, ఆక హి (ప్రతీయమానస్య ముగ్ధవధ్వాః జలధర (పతిబింబదర్శనస్య వాచ్యాంగర్వయేన యక వ్యంగ్యాపేషయా వాచ్యస్య అ (వతీత్యా (వాధాన్యమవనీయ తే త్యత వ్యంగృస్యృ అంగత్వేన (పతీ ధ్వేరవిషయత్వం యధా వానీర కుడుంగోడ్డీన శకుని కోలావాలం ళృజ్వం త్యాః గృహకర్మ వ్యాపృతౌయా వధ్వా॥ శ్యామలం వనన౦* యత్ర తు (ఫకరణాదిపతిపగ్వా నిస్ధారితవిశేపో వాచ్యోర్థః ఫునః (గ్రతీయిమా నాంగ క్వేనావక్తాసతే సోప్యైన ఆమరణనరూపస్య _ధ్వేః మౌగ్గః యధా ఉచ్చిను పతితం కునుముం మా ధునీహి ేఫాలికాం వోలికన్ను ే.! ఏవ లే విషమవిరావః శ్వశురేణ శుతో వలయళబ్దః- రమే ధ్యని మార్గము స్ఫుటమైనను వాచ్యమున కంగముగా (ప్రతీయమాన మగుసేన్‌ జా ధ్వనివిషయము కాజాలదు ఉదా: ఒక ముగ్గవనిత (ామరటాకములో తివించించిన మేభుమును చూచినది విస్నీత యయినడి మేనత్త కిట్లు పలికినది. “*ఆత్తా తటాకము చులినము నే వాంస లెగిపో లేము ఎవడో నిపుణుడః (గాను తటాక ములో మేఘమును జెల్లకిల వేసినా జే” డీనిలో ముగ్ధ వధువునకు జలధర (పతిచింబ దర్శనము రీతుమూనా కము, ఆది వాచ్యాంగమె యయినది. కొన్ని సలము లంద వ్వంగటమా ల ల్‌ త్తి ప్రగతి శన్న వాచ్య వె 'చారుత్వాతికయ ముండుటచే (సాధాన్యము కలిిన దగును ఆఫు డచట వ్యంగ్య మంగముగ (ప్రతీత మగును శాన నదీ ధ్యవి విషయము శాదు ఉట ॥ జేతస అశో నికేంజనణలో. కకుంతము. లెగిరినవి. ఇంటీపనులలో మగ్నుశా లయిన పడుచు కోడ లా కకంత కోలాహలము వినినది. ఆ పిల్ల యంగము లన్నియు వేదన పొందినవి. ఈ పద్యములో నీ పడుగు చౌర్య శాముక గతమునకు రగిన స్థానసంశ్లేతము కదిర్చికొన్న దన్న వ్యంగ్యము వన్న వాచ్యార్థమె ఇారుత్వాతిళక యమము క్‌లదిం

ధ్వనిసారః లిక

ఆ,క్ర హీ అవినయపతినా సవా రమమాణొా సఖీ ఒపా(శుతవలయ కలకలయా సఖ్యా (పతిలోద్ధ్య తే. ఏఠద పేశణీయం వాచ్యార్థ వ్‌ శకి వర్తయే (పతిపన్నే చ వాచ్యాన్ధే తస్య ఆవినయ (పచ్చాదవ తార్చర్యేణ ఆభిధీయమానత్వాత్‌ ఫువర్వ్య్యంగ్యశ్వయమేవ, ఇతీ అన్మిన్‌ ధ్వనా ఆంత ర్భావః తధా ఆవ్యుక్స ల్తేరళ శేర్వా ఊపచరితస్య కబ్దస్య యః నిబంధః స చ ధ్వశేర్విషయో న యతః

సర్వేమ్వేవ (పభేజేము సృుటక్వేనావభాసనం యద్వ్య్యంగ శ్రి సత్రగిభూరస్య తత్ప్చూూర్గం ధ్వనిలత్షణం. ఇతి ద్వితీయః

(పళరణాది పరిజ్ఞానమున వాభ్యార్థ విశేషము చక్కగా నిర్ధారిత కుయిన పీమ్ముట మజల నది (పతీయమా నాంగము గెనే యవానీ౦ంచు జీని యది ౧౮ాూ యనురణవ రూప ధ్వని మౌర్ష మె యగును ఉదా

“కీ వైతుకోడలా! (కిందపడిన పుష్చ్వఏరికో శేఫాలిక కొమ్మను విదల్బక ఈ నిషను ధ్వని కల నీ కంకణ నిశ్వాణమును నీ మాను విన గలడు సుమూ”)”)

ఒళ వోలికని (కొత్త కోడలు తోటలో నవినయ పతితో రమించు చున్నది అమె వలయ కలకలను బయటికి వినపడు చున్నది. ఆది వినిన వఖి యిట్లు "హెచ్చరిక చేయుచున్న, వాభ్యార్థపరిజ్ఞానము.. కలుగుట ై యీ వెప్పిన (్రకరణార్థ మౌవళక్యకముం ఇట్లు వాచ్యార్థము. (ఫతిపన్న మయిన పిమ్మట ఈ యర్థము శేవలము కోడలి యవినయరీతిని కప్పిపుచ్చు టే సఖి వెప్పీశ దని స్పష్ట మగును ఇందలి వాచ్యార్థమంతయు శాక్సర్య పరాస్థ్రలో-చనమున వ్య౦ంగ్యాగ మె యగును శావ్రన నిది ధ్వని యంజే యంతర్భవించును ఆశే యవ్య్యక్పేత్తి వలన గాని, యళ్నక్తి నలన 7ాని యుప చరిత ళబ్ద నిబంధన మున్నచ్లో నడియు ధ్వని విషయమా ళాదుం సర్వ(పఖే దము లందును ఆంగిభూత వ్యంగ్య మునకు స్చుటము-గా నవధాస కుండుట వార్ష మగు ధ్వని అలతృణము.

ద్వితీయోచ్ట్యోరము.

ధ్వనిసా రః తృరీయః

వీ్‌కం వ్యంగ్యము ఖేన ధ్వేః స్వరూపం (ప్రదర్శితం ఫువర్వసంజక ముఖేన (పదర్శ్యతే అవివక్షీర వాద్య ప్య ధ్వ్యశేః, శదన్యన్య ఆనురణక రూప భ్యంగ్యస్య చ ధ్వనేః పద (పకాళతా వాక్యపకాళతా అస్తి శాన్యానాం చాడత్వ(పతీతిః సంస్థానవి కే హెవచ్ళిన్న సముదాయ సాధ్యాపి ఆఅన్వయవ్యతికే కాధ్యాం భాగేము కల్చ్య తే ఇతి పదానాముపి వ్యంజకర్వ ముఫేన వ్యవస్థితో ధ్వనివ్యవహారః న విరోధీ విచ్చిత్తిళోభివా ఏళ్లీన భూష కేన కధా కామినీ ఖాతి పదద్యో ల్యేన థ్వనినా సుక వేర్భాగతీ భాతి.

ఆలత్యు(క మవ్యంగ్యధ్వనిః వన్దే పజే, చాశ్యే నంభుటనాయాం, (పబంభీ పదావయనే చ దీష్యతే తక సంభుటనా (తివిధా ఆసమాసా, మధ్యమ సమాసా దీర సమౌాపా ఇతి. మాధుర్యాదీన్‌ గుణావాాశిత్య తిస్టంతీ

ఇట్లు వ్యంగ్య ముఖమున ధ్యని స్వరూపము (పదల్శిత మెనది- ఇక వ్యంజక ముఖమున దాని (ప్రదర్శింప వలయుదు అఆవివథీతవాచ్య ధ్వనికిని తదన్యమగు ననురణన రూప ధ్వనికిని పద(ప కాళత వాక్య(పశాళర కలదుం కావ్యముల చారుత్వ (ప్రతీతి సంస్థాన విశేషముతో కూడుకొనిన సముడా యముశే సౌధింపదగినడి ఆకయినస్పృటికిని నన్వయ వ్యతిరేక ములచే దానిని భాగములండు. కల్పించుట (ప్రసిస్థముణగా నున్నది ఆక్షే పదములకును వ్యంజకత్వ ముఖమున శ్యవస్థితమగు ధ్వని వ్యవహారము విరుద్ధము కాజాలదు అ పదమున్ననేయిీి వ్య ౧౧న ముండును ఆది లేవన్న నది యుండదు కావ్సన చానిలో నదియే హేతువు అందుననే తద్వ ష్టం జనము తదదధీనమని యనుట విచ్చిత్తి విశేష శోభిత మెన యొక భూషణమున కామిని కమనీ యగా ఫాసించునటుల పద ద్యోత్య మగు ధ్వనిచే సుకవి భారతియం భానించును.

ఆలత్య[కము క్యంగ్య ధ్వని వర్షము నందును, పద మరిగునా వాక్య మందును, సంఘటన యందును (పబరిధమునను పదానయవ మనను దీపిం చును అందు సంభుటన యనునది మూడు విధములు అసమాస నంభుటన, మధ్యను సమాస సంుటన దీర్చ సమాన సంభుటన మాధుర్మాడి గుణముల

థ్వని పరః ఎకి సంభుటొనారపాకా వ్యనక్తి సంభుటనాయా నియమే వక్సృృవాచ్యయో శాచిత్యం 'హీఠుః రర వక్తూ కవిః కవినిఒద్ధో చా సోపి రసభావరహితస్స పాతో వా రసోపి కధానాయకశాశయః తద్విపతు(ళశయో వా వాచ్యం చ ధ్యవ్యాత్మరసాంగం రపాథాసాంగం వా, ఆభిచేయార్థమనభి వేయార్థం. వా యడా కవిరపషపగతరనఖఫావః రదా రదనాయాః శామచారః కవినిగ్గో చా రసభావరహితన్తడా స ఏళ. యడా తౌ రసభావసమన్విత్‌ రనళ్న పధానః తచా నియ మే-నెవ అసమాసా మధ్యమసమాసా నంభట నాం కరుణవి(పలంభళ్ళ0గారయోర సమా సెవ రసో యడా (పాధాన్యేన పతి పొద్యః తదా రర్చితీతా వ్యభధాయా వితోధినళ్చ సర్వాత్మ నైవ పరి వోర్యాః దీర్చ సమాసా నంభుటనా కచాచి(గస్యపతీతిం వ్యవధధాతి విశేష తోభి వేయా స్టే తతః కరుణవిప్రలంభళ్ళంగారరూూ: తయోస్సుకుమార శరత్వాత్‌ స్వల్బాయామప్యస్వచ్భతాయాం ₹స్దార్భయోః (పతీతిర్మంధరీ భవతి. - చాశ్రయించి యుంగు. సంభుటన రసముల నభిభ్య కము చేయును వక్షృగతీ మెన యొచిత్యవు, వాచ్యారూఢ మైన యౌచిత్యము సంభుటన నియమమున హేతువు వక్త యగునడడు కవియు శవి నిబద్ధు దును అకడును రన రహితుడు సహీితుడు నగును, రసమును కభా వాయ కాాళయమున గాని రేద్విపయో (శయమున గాని యుండుకుం వాచ్యమును ధ్వన్యార్మ రసాంగముగ నుండుక రసాభాసాంగ ముగ నుండును అభినేయార్తముగను, అఆనభఖివేయారముగను నుండును. కవి యపగత రసభావు జేన్‌ రదన కాతుచారమిన. నుండ వచ్చు కని నిబర్ధు జీని రస భానవ రహితు డగుచో నప్పుడు నజే నియమము. కవి కనినిఒర్టులు రస భావ సమన్వితం అగుదు ేని, రనమును (ప్రధాన మగు "జీని నియమమము గా నప్పుడు ఆపమాస సంభుటన, మధ్యమ సమాస సంభు టన యుండి వలెను కరుణ విిపలంభ శృంగార ములలో నసమౌస్మ రచ నయేు యుండ వలయును రసము యపాధాన్యమున. (పతిపొద్య మగుశేని యషప్పు చా రస (సతీకిలో భ్యవధాయకములు వితోధులు నగు వానిని సర్వ విధముల పరివారించి తీరకలనినజే దీర్వ'వమాస సంభుటన యొకప్పుడు రన (పతీతిని వ్యవధానించునది యగును. "విశేషముగా నభినేయార్థమా. నందు

(4)

నికు ళ్‌ నిపొరః

సర్వాసు రచనాసు (పపాదగుణో వ్యాపీ. (పపాదాత్నికచేం అసమాపాపి సంభుటచా కరుణవి పలంభళ్ళ౦0 గారా నవ్యన క్తి తదపరిత్యాశే నుధ్యమసమాసాపి (ప్రకాకయతి తస్మాత్సర్వ(త (ప్రసాదోనుస రృవ్యః విషయ్యాశ్రయమ ప్యౌచిత్యం సంభుటనాం నియశ్శతి ఇావ్య(ప ఖే దాశ్రయతః నంభుటచా ఖేదవతీ స్థితా శావ్యస్య (పఖేదాః ముక్తకం సందానితకం, విశేషకం, కాలొపళం, కులకం, పరఠ్యాయఒంధః పరికధా సకలకఛా ఖండక ధా నర్గబంధః అఫ్‌ నేయార్థం అఖ్యాయికా కభా ఇ ల్యేవమాదయః కదా(శశయేణాపీ స-భుటనా విశేషవతీ, ముక్ష్తశ్లీషు హీ (ప్రబం ధేష్యివ రస బంధాఖిని టేశినః కవయః దృశ్యంతే ఆమరుకస్య కచేః ముక్త కాఃకృంగార రస స్యందినః (ప్రబంధాయమానాః (పసిద్ధాః- సర్గబంధే రసకతాత్సళ్యే రన్యపతీతి భ్యవహిర మగును, అంతళన్నను కరుణ మిిపలంభ శృంగారము లందు (పతీత్‌ విఘ్నితీ మగును కరుణము వ్నిపలంభి కృంగార మును సుకు మార తరములు స్వల్చముగా నస్వచ్చుత యున్నను ళస్దార్థముఅ ల! ముంధర మగును.

సర్వ విధము లయిన రచనల యందును (ప్రసాద గుణము చ్యాపించి యుండును (పసొదము నతి,కి మించినచో సంభఘుటన యసమాస యయ్యును కరుణ విపఅంళ శృం గారములను, వ్యంజనమా చేయ జూలదు (పసాద గుణ మును పరిర్యజింపక్ష పోయినచో నంభుటన మధ్యమ నమాస యయ్యూను వానిని (పఫకాళము చేయును. కాన్రన నంతట (ప్రసాదము ననుసరింప ఇజలయునుం

విషయ్యాకయ మగు నౌచిశ్యముకూడ సంభుటనా నియామక మగు చున్నది కావ్య (పఖేద్యాశ్రయమున సంభుటన భిన్న భిన్న మగును. కావ్య (ప్రఖేదము లేకములు గలవు, ముక్తకము సందానితకము, వికేషకము, శాలాపకము కులకమా, ప ర్యాయబంధము, పరిశథ, సకలకథ, ఖండకథ, సర్గబంథ్రము అభివేయార్థము అఖ్యాయిక, కథ మెందలగు (పఖేదము ెన్నియో కలవు, తద్యాశయ మైన సంభుటన కూడ విశేషము కలది యగును. ము క్తకము లందును (ప్రబంధము లంద వలె కథ్చలు రనబంధాళి నివేశులై కన్సడు చున్నారు అమరుక కవి ము క్తళములు శృంశగారరస స్యందులై (పబంధాయమానముతి యుండుట సర్వ(ప్రసిద్ధముం వర్గబంధ

ధ్వని పారణ లికె యధారసమాచిత్యం ఆన్యధా శు కాముచారః అల్ళివేయాగ్టే కు సర్వథా రసపబంధాఖిని జేళః కార్యః సర్వత గద్యబం ధేపి యధో కృమాచిత్యం నియామకం౦. రసబంధో క్త మాచిత్యంసం[శళా రచనా పద్యవద్గద్యబం కేపి

• భాతి. విషయాశ్రయం తు రపౌచిత్యం కించిద్విఖేదవల్‌ భవతి. చేతళ్చ్నను త్య_తివిధాయాఆయం శావ్వాగవివేక। న విస్మ్శార్యః రం ఆధ ప్రంశార్యిన ధ్వనేః ప క (పథకుం తావఠ్‌ విఫావ భావానుగావ సంఛార్యాచిత్యి చారునః క ధాళరీరస్య విధిః వ్యంజక ల్వే నిబంధనమేకం త్యత విభావాచిత్యం (పసిదం భావౌచిక్యం (పకృ త్యాచిత్యాద్భవతి ఉ త్తమ మధ్యమాదిఖే దేన దివ్య 'మూనుహెది ఖా వేన విభేదినీ తౌమనుసృఠ్య స్టాయీ. భావ ఊపనిబ ధ్యమానః జౌచిక్యవాన్‌ భకతి అవ్యధాలతు శేవలమాన హ్యళయీణ దివ్యస్య ళేవల దివ్యాశ్రయేణ వా మానువస్య ఉత్సావోదయ ఉపనిబధ్యమానా అనుచికా భవంతి తధా చ శ్రేవలమానుషస్య రాజూ బేర్వర్ల నే సప్తార్శవలం భఘనాది లతణా వ్యాపారా ఉపనిబధ్యమానా సౌస్టవభృతోపి నియమేన నీరపా భాంతి త్యత్ర ర్వనౌచిర్య సేవ 'ఫీాతుః రాజ్ఞాం. ప్రభావాతికయ మున రస తార్పర్య ముండు నేని రసానుకూలమైన యొచిత్యము ననుసరింప వలయును లేకున్న నో కామచారయే అభిేయార్థము నందు సర్వవిధముల రసబంధాభిని వేశ ముండుట యావళ్యకము- గద్యబ-ధము లందును నంతట నీ చెప్పిన యౌచిత్య మే నియామకము రనబంధము నందు నిరూపితమయిన యౌచిత్యము నా(్రమించు రచన పద్య బంధము నందు వలె గద్య బంధము నందను కానీంచును విషయా(కయినుగు రసౌచిక్యము కొంత విభిన్న మగును. చేతశ్చృమక్కృృతి విధాయి యగునీ శావ్యార్థ మెప్పుడును విస్మార్యము కాదు ఇక (ప్రబంధాత్మక మైన ధ్వనిని (పకాశింప జేయ కలని యున్నది మొదటగా విధాన భావానుఫావన సంచఛచారుల యౌచిత్య మునొ హరయమెన కథా శరీరమును నిధించుట (పంబంధమా వ్యంజక మగుటలో నిబంధనము, ఆందు విఖావౌచిత్యము (ప్రవీద్ధ మే- భా వాచిర్యము (పకృత్యాచిక్యము ననునరించి యుండును తదనుకళూలముశా నిబంధనము పొందిన పాయిభావ మౌొచిత్యినంత మగును కాక పోయినచో దివ్యునన శేవల మైేమహాశ

ఎలిరౌ 4 ధ్వనిపారః వర్ణనం న వయ మనుచితం (బూమః $0 తు శీరల మానుసా(శ్రయేణ యా ఉత్పాద్యళస్తుక ధా శ్రీయతే తస్యాం దివ్యమొచిత్యం న యోజనీయం దివ్య మూనుషాయాం తు కధాయాం ఉభయం జ "చిత్యయోజనమవిరుద్ధ మేవ ఆనౌచిత్యాదృ లే చాన్యగస భంగ న్య కారణం (వవిన్ట్‌ చిత్యబంధప్తు రసస్య ఉతనిషత్పరా అతఏళ భర తే (ప్రఖ్యాతవస్తువిషయత్వం (పఖ్యాతో డాత్తవనాయకత్వం నాటక స్య ఆఅవళ్యక ర్వవ్యతయా ఉఊపన్య స్తం "లేన హీ నాయకొచిత్యానాచిళ్యవిషయే శవిర్న ముహ్యతి. యస్తు ఉత్పౌద్యవస్తు నాటకాది కుర్యా త్తస్య ఆ(ప్రనిద్ధానుచిత నాయక స్వభాత వర్ణనే మహాన్‌ (పమాదః

రతివిషయే ₹చిత్యాతికమేణ సఠరాం దోషః. తధా హి అధమ (పశృత్యాచిత్యేన ఉత్తమ పకృ కేః ళృంశారోపనిబంధచే కా భవేన్నోష హాస్య తా! భారతవర్ష విషయే యధా ఉఊ తమనాయశేషు శాజూదిను కృంళా తోపనిబంధః తధా దివ్యా(శ్రయోపి శోళకే న చ రాజాదిషు (పనిద్ధట్రామ్య శృంగారోపనిబంధనం (పనిద్ధం నాటకా దౌ. త ర్రైవ దేవేషు తత్సరహర్తవ్యం యము లైన ఉత్సాహాదులను మానవునకు "కేకల దివ్యాశ్రయము లయిన యుత్సాహాదుల నుపనిబంధించినచో నవి యనుచికము. అగును. శేవల మౌనవ్వలైన రొజాదులను వర్మించు నపుడు సప్తారవ అలంఘనాది వ్యాపా రము ల.పనిఒధ్యమానములై సౌస్థవము కలిగి యున్నను నవళ్యము గా నీరస ములే యగును అం దనౌచిర్యమే “'హీరువు రాజులక (పఖావాతిశయ వరన మనుచిత మిని జేం మనుటతేదూు. శేవల నూనుహెళశయమున కల్పిత వస్తుక మెన కథా నిబంధ ోోనరించు నపు చా కథలో నుభయౌొచిత్య యోజన మవిరుద్ధమా రనళం౦ంగమున కనాచిత్యమే శారణము, అంతకు మించి వేరొక హేతువు లేదు విక్ళాచిక్య బంధ మనునది రమ్యమైన రసోపనిషత్తు కాననే భరత (౫౦థము నందు నాటకము (ప్రఖ్యాత వస్తు విషయకము. గా నుండతలయు నని (ప్రఖ్యా తోదాత్త నాయకమై యుండవలయు నని, యవి యచట నావళ్యకము అని యూుపన్య స్త మైనది- ఆట్టున్నచో చాయకొచిత్యానాచిత్య విషయనున కవి వ్యామాహితుడు కాడు నాటకాదులలో కల్పితకభా నిబలధనము చేయు నపుడు ఆ(ప్రసిద్యా నుచిఠ నాయక స్వభొవ వర్ణనమున కని పమాదను కలవాడగును-

శ ధ్వనిసారః జిగ్‌ అభికేయాస్టే కావ్యే చ యదు త్తమకృతే రాజాటేః ఉ గ్తేమ్యపకృతిఖిః జాయికాభిః సహ (తామ్య సంభోగ వగ్గనం తత్‌ షతోః సంఖోగవర్షవమివ సుతరామసవ్యుం తగ్రైవోత్తమ దేవతావిషయం. శస్మాదుత్సాహవత్‌ రతా వపి (ప్రకృత్య్యాచిత్యమనుస రృవ్యం తర్లైన విస్మృయాదిసు. యత్తు ఏకంవి ఖే విషయే మువోక వీనామప్యసమిత్యు కారితా దృళ్యలే సదోష ఏవ సతు

• క్రితిరస్కృృత త్వా ల్తేహిం న లక్ష్యతే ద్వివిధో హీ దోషః ఆవ్య్యుక్పత్తి కృతః ఆక క్రికృతళ్చ త్యత్ర అవ్యుర్పేత్తి కృతో దోషః ళక్రితరన్నృ్భతత్నా క్క_డాచిన్న లక్ష్యతే యస్తు ఆళక్తి కృతో దోషః స ర్వుడితి (పతీయతే ళక్సిరహి లేన కవినా కృంగార ఉపనిబధ్యమానః స్ఫుట మేవ దోషత్వేన పతిభాసతేం

రతి విషయమున నౌచిత్య మతికమిందుటచే మిక్కి-లి దోషము వాటీల్లును ఉత్తమ (ప్రకృతి యగు వాని 3 ధమ్యపకృ త్క్యాచిత్యము ననున రించి కృంశారము నుపనిబంధన మునరించినచో నుపహార్యత కలుగకుండు "నేమి? భారత జేళమున నుర్తము నాయకు లగు రాజాదుల విషయమె ళృంగా తోపనిబంధన మున్నట్లుగ డివ్యా కయముగ కృంగారముా నిబంధించుట శోభించును ఉలత్తము లైన రాజూదల విషయమై నాట కాదులలో (గాన్యు కృం గారో పనిఒంధనము (ప్రసిద్ధము. కాదుగడా ఆకు దివ్య పకృతుల విషయ మెకూడ (_గామ్య కృం గారోపనిబంధనము పరిహరింపవ లెను. ఆభితే యార్థ మందును, కావ్యమందును నాల్తమ (పకృతు లైన రాజారులకు ఊ్తమ (పకృతిక లైన నాయికలతో (గామ్యు సంభోగ వక్షనము. పితరుల సంభోగ వర్ణనము వలె నత్యంత మసవహ్యుము ఆకు ఊలర్తమ జేవతౌా విషయ మనియు (౧హింప వలయును కావున ఉత్సాహము నండు వలె రతి యందును (పకృత్యాచిత్యము ననుసరింప వలెను ఇళ్లే విష్మ్రయాదులందును ఆ౮హీంచునది ఇట్టి విషయను లంగును మహాకవుల యసమిత్యు కారిత కన్చడు చున్నది ఆడి దోషయే యగును కాని యది ళక్తి తిరస్కృత మగుటచే మవోాకవ్చుల దోషము దోషము?” కన్సడమ. దోష మునునదీ ఇెంఈ విధములు ఆవ్ఫ్యుర్ప ల్తికృరము, ఆళ క్రికృతము నని ఆం దవ్యుర్పత్తి శృత మగు దోషము ళ క్తి తిరస్కృర మగటనే నొకప్పుడు లవ్షీతము గాదు ఆక క్రి కృత“మగు దోష మది కెంటే (ప్రతీఠ మగును, క క్రిరహీతు డగు

3ెం ధ్వనిసారః

అనుా పొాచిత్యం ఠు భరతాజా (పసిద్ధ మేవ ఛిర శాదిస్థితం - చాను వర్తమావేన నుహాకవి (స్రఒం ధాంక్చ పర్యాలోచయతా స్వాఫతభాం చాను సరతా కవినా ఆవహితచేతసా భూత్వా విభావాద్యాచిత్య భంశ పరి త్యాగే పరః (పయత్నో విధేయః ఏవం విభావా వ్యాచిత్యవరః కధా శరీరన్య వృత్తన్య ఊ ల్చేషీతల్య వా (గవో వ్య" జకః ఇతివోపాదిషు రసవతీషు కధాసు వివిధాసు సత్తీష్వపి యత్త్యృత విభావాద్యాచిత్యవత్క- ఛాళశీరం తేన గ్రాహ్యం వేతరత్‌ వృత్తాదపి చ కధాళరీరాత్‌ ఉ్యత్వే తీ లే విశేషతః (సయత్నవతా భవికళ్యం తక హీ అనవధా నార్థృలతః కే రవ్యుర్పత్తి సంభావనా మవాతీ భవతి యధా సర్వమేశ్యదసమయం (పతి భాసతే తధా కళఛాళకీరముత్కొద్యవస్తు కార్యం తత ఇచాభ్యుపాణయః సమ్యగ్విభవాచ్యాచిత్యానుసరణం రామాయణాదయ। సిద్ధర వ్యసఖ్యా యీ సంతి తః శధాశ్రయా రసవికోధినీ స్వేచ్భా న యోజ్యా తర తావర్‌ స్వేద్భెన న రొూూజ్యా స్వేచ్భాపి యది యోజ్యా తదసవితోధినీన యోజ్యా శని యుపనిఒం ధించిన యటి కృంశారము స్ఫుటముగా దోషమె పతలిభా సీించును కాళిదాస కుమారసంభవమున నిది సంఫెవనీయము

అను బౌ వ"చిత్యము భరత (గంథము మొదలగు వానియందు (పనీ ద్ధే భరతాది స్ధితి ననుసరించుచు మహాకవి (పబంధములను పర్యాలోచ వము చేయుచు. తన (సతిభ ననుసరించుచు కవి యవహిత చేతస్పు విభావాద్యాచిత్య భ్రంక పరిత్యాగమున పరప్రయత్నమును న్వీకరింప వలయును

ఈ విధముగా విభావాక్యాచిళ్యము కల కథా శరీరము పురాగోతి వోస (పవిద్ధ మైనను, కవి కపోలో,ల్పేక్షీత మైనను పరిగ్రహించి నిబంధిం చుట వృంజక మగును రసవింతము లైన కధ లనేకములు ఫురాగేతిహోసమా లం దున్నను వానిలో విభావాద్యాచిత్యము కల కధా శళరీరమునే పరగ హీంప వలయును. ఇతర మ్యగాహ్యము కని (పనిద్ధశరీరమున కన్న శల్చితక? ధా శరీరమున విశేనను/గా (సయకర్నము కలవాడు కావలయును, కల్చిత కభా శరీరమున ననవధానమున పరిసలనము పొందిన కవికి గోప్ప యవ్యుత్వ త్తి సంభావన కలిగి తీకును తన కాన్య మంతయు. రసముయమై (పతిభాసించు నటుల నుత్సాద్య వస్తుక మోన క థాకరీదమును" సంధానింప

ధ్వవిపారః రెది

ఇతివృ త్తవళాయాతాం రసాననుగుణాం స్థితిం త్యక్త్వా పునః ఉృార్వే చ్యూపీ ఆంకరా ఆభీస్టర సోచికకధోన్న యః విధేయః యధా కాళిదాస (పబం ధేషు (పబంధముపనిబధ్న తా కవినా సర్వాత్మనా కసపరతం(తేణ భవి తవ్య౧ ఇతివృత్తే రసాననుగుణాం స్థితిం యది పకశేత్‌ శాం భంక్త్వాపి స్వతష్యక్రతయా రసానుగుణం క ధాంతగముత్వాదమేళత్‌ , న హీ క వేరితిచృల్త మా(శ్రనిర్వవానోవ కించిత్‌ (పయోజనం ఇతిహాసాజేవ నిస్దేః

ముఖాదిసంధీనాం తదంగానాం చ రసాభిర్య క్యచేతుయా భుటనం నతు శేవలం శాత్రునితి సంపాద నేచ్చయా యధావసరం రనన్య ఊస్టీపనం (డ్రళమనం చ కర్తవ్యం అర్భవిశ్రాం తేః ఆం%నః రవస్య అనుసంధిళ్చ కర్తవ్యా (పబంధవిశేషస్య నాట శాజేః రసవ్య కినిమిత్తమిద౦ చ ఆజరమవ వలెను. చక్కగా విభా పాచిత్యానుసకణ మిందుచిత మెన యభ్యుహెయముం నిద్ధరస (ప్రఖ్యము లైన రామాయణాదుల నుండి కధను గ్వీకరించి నప్పుడు కధాశ్రయ మైన రసవితోధి స్వేళ్ళు చాయోఆజింప కాడు అస అట్టేవానిలో స్వేచ్చ యాయోజ్య మేని కొంత దానికలుపుకొన వచ్చును కాని, రస విరోధి స్వేదృను మాత్రము కూర్చరాదు.

ఇతివృత్త కళమున రసాననుగుణ మైన స్థితి వచ్చినచో జానిని పరిత్య జీంచి మరల నభీష్ట రసోచిక మైన కధ నచట కల్పించి రమైన నంతళాళ మున విధింప వచ్చును కాళిదాస (పబంధము అందిశ్లే యున్నడి. (పబంధ నిబంధనము చేయు కవి సర్వవిధముల రన పరతంగఠుడు కావలెను. ఇతి వృల్తము నంకు రపాననుగుణ స్థితిని కా నుపలతీంచినవో స్వతంత్రముగా రసానుగుణ కధాంతరమును కల్చించ వచ్చును కవి $తివృర్త నూత శిర్వ వహాణమున కొంచెమెన (పయోజవము లేదు. కధామా(త మితిహిసాదుల వలననే సిద్ధించును గడా

ముఖ (పతిముఖాది పంచసంధులను తదంగములను రసాభివ్యకక్తి నుద్దేశించియే హర్పవలయును. కీవలము శాత్రుస్గితి సంపాదకేచ్భ సముచి తము కాదు ఆవసరానుసారముగా రసము నుద్దీపింప జేయుటయా, (పళ మి౦ప కేయిటయు యు క్షకియ. కభా_పారంభము మొదలు వి,శాంతి వరకు ఆంగిరసము ననుసంధానము బేయుటయు సముచితము నాటకాది 1పబంధ విశేషముల రసాభివ్య క్తిలి* నిడియు బేరొళ నిమి త్తమని గుర్తింప వలెను

వెలి ధ్సని పార గంతవ్యం: యత్‌ ఆలంకృతీనాం శళావప్యానురూజ్యణ యోజనం కరృవ్యం శకో హీ కవిః కళదాచి దలంకార నిబంధనే తధాక్షిప్త తయైవ అన పేఖీత రసబంధః (పఒంధ మారభతే త దుపబేశార్త మిద ముళ్ళం శ థి శి ఆనుస్వా నోప మాత్మాపి (పభఖేదః శేషుచి త్పబం భేషు ద్యోత శ్రే. ఆసంలక్ష్యి (క్రమస్తు రపాదిః సుప్‌ తివ్‌ వచన సబంధ్రైః కారక కక్తిభిః కృ ర్త్‌ితె సమావెః నిపా తోపసర్ల శాలాదిభిః ఆభివ్యజ్యమానో డృళ్యకే యధా న్య క్కా-రో వ్యాయ మేవ మే యదరయ స కాప్యసౌ తాపనః సోష్యతై వ నివా న్తి రాక్షసకులం జీవర్యపహో రావణః ధిస్థిళ్ళక జితం (ప్రలోధికవతా కిం కుంభ3 నైన వా! న్వర్ష్యగామటికా విల. ౧కన వృథోచ్చూ న కిమేశీక్ళు జై 11 ఆ(త్రి హి న్లోశే భూయసా సర్వేహామ్యే సాం స్ఫుటయేవ వ్య-జ కర్వం దృళ్యలే ర్యర్ర వే యదరయః ఇత్యనేన సుష్సంబంధవవవానా , మభివ్యంజ3 త్వమ్‌ “తతాష్యసౌ తాపసి ఇత్యత తద్ధిత నిపొతయో। శక్తి యున్నను నల౦కారముల ననురూపము-గా రొరూజనము చేయవలెను. పౌమర్థ స్ల్‌మున్నది కడా యని యొక్కొ-3 కవి యొళ్కొ-క సమయమున రనబంధముకు పర్య వేషీంప॥ శేవల మలం కారాశ్ష్నీ ప్త హృదయు.డై యలం కార నిబంధనము నందే యాసకృడై (ప్రబంధ మారంభించుట యున్నదిం అట్టివాని యుపరేశమువచ్తై యీ య”కమును వెప్పవలనీ వచ్చినద్ని అనుస్వానోపమ ధ్వని(పభేదమును శొన్ని (పబంధము అందు గోచ రించుతు ఆసంలత్ష్య్య కమ మైన రపాది ధ్వని సుప్తిన్‌ వచన సంబంధములభచే, కారక కాలకక్తలచే కృ ర్తద్ధిత సమాసములభే నిపాతోపసర్గ కాలాదులచే నభివ్యజ్యమాన మగుట లత్యుము అందు గోచరించు చున్నది వాకు కతువు లున్నా రనుట యుదియె తిరస్కారము అందును ఈ తాపసుడు అకడు నిదటచనే రాశన కులమును హతము చేయుచు జ్నాడు అవో రావణుడు జీవించియే యున్నాడు ఛీ ఛీ ఇంద్రజిర్తు వలన నేమి లాభము! మేల్కొలిపితిని కుంభకర్థుని వలన నేమి యున్నది! స్వర్గ మన్న పళ్లెగూడెములో. పొరలి పొరలి వ్యర్థము గా ఒలసనీన 05ా భుజముల వలన మా(త మేమిలాభిము!

ధ్వనిసాౌరః క్రి “హోప్య ల్ర)వ నిహాంతి రాతృకులం బీవర్యవో శావణః) ఇత్య[క తిబ్కాా రశ కాలళ క్రీనాం ధిక్‌ ధికృకజితమ్‌?” ఇశ్యాచా ల్లో వానే శ్చ _ర్తద్ధిత పమాసోపసర్గ్లాణామ్‌ ఏవం విధస్య వ్యంజకభూయస్త్వే చ భుటమా చే శావ్యన్య సర్వాతిళాయినీ బంధచ్భాయా సమున్మీఅతి. య(ఠహ్‌ీ వ్యంశ్యావ భాసీనః పదమై శ్ర స్యాపి కావదావిర్భాదస్త్యతాపి శావ్యే శాపి బంధ చ్య్భాయా శిముత యత్ర తేషాం బహూనాం సమవాయః యధా్యౌనంత తోదితళ్లోకే ఆత్ర హీ “రావణ” ఇత్యన్మిన్‌ పజే ఆర్భాంతర సంక్రమిత వాచ్యేన ధ్వన్నిపభేశేనాలంకృతోపి ఫునరనంతరో క్తానాం వ్యంజక (పశా కాణాము ద్భాసవక్‌్‌ దృశ్యంతే చ మవాళ్శ నాం (పతిభావిశేషభాజా చాహు శ్యే కెవంవిధా బంధ్యప్రకారాః అనయా దిశా సహృదరమై ర్యేపి వ్యంజక వికేహిః స్వయ ము(క్పేతణీయా। రసాదయః ఆర్థపామర్థ్యా తే స్యా? తధాపీ సుళాదీనాం వ్యంజకత్వ జై చిక్య కధనం యుక్తమేవ దసాది (ప్రతిపాద కార్థ విశేషాణాం బ్యంజక ఈ పద్యమున “మొ ర్సృమువపై నన్నియు వ్యంజకమ్మాలే యుండుట న్యుటముగ నే యొన్నిది, “నాకు” అన్న వస్టీ సంబంధము గళ కువులు” ఆను ఒహువచవము *ఆందును” అను (పఠ్యయము “*తాపసు” డన్న తద్ధితము క్యంజకిము లయినని పద్య ద్వితీయపౌాదమున తిజ్‌ -కారక కాల శక్తులు వ్యంజక ములు రృతీయ పాదమున కృత్తు..తద్ధిత.ననూ సము-ఊపసర్ల ములు వ్యంజకము అయినవి ఇట్లధిక ముగా శావ్యమునకు వ్యంజ కాధిక్యము సుఘట మైనవో సళ్వాతికాఆః బంధచ్భాయ సమున్మీలిత మగునుం భ్య-గస్ర్రము నవభానింప జేయు నొక పద మావిర్భవించినను నట్టి కావ్యమున "దో బంధత్యాయ భాసించును సానావిధము లయిన వ్యంజక్‌ముల సమా దాయ మున్నవో శళోభాతిళయ ముండునని వేర 'ిష్పనక్క-ర లేదు ఈ పద్యము నంజే “రానణ”) పద్ద మర్థౌంకర నం(శమిత వాచ్య మన్న ధ్వని (పఖేదాలంకృతము. ఆమిన నిందు నిరూపించిన విధమున వ్యంజక (పకార ముల పముద్భాస మున్నది (పతిభా విశేషము కల మహాత్ముల కిట్టి బంధ (పశారములు బహుళముఇా సంభవించును ఈ దిళ ననుసరించి నసహృృద యుఅగు వా రితర వ్యంజక. విశేషములను స్వయముగా ను్యర్సేషీంత వచ్చుకుం (5)

వో ధృనిపారః శబ్తావినాభావిత్వం తావ్యర్పనీద్ధం క్వవికేషాణాంచ చారుత్వంవ్యంజు కర్వే చైవావస్థితమిత్యవగంతవ్యం అన్యథా తుల్యే వాచక శే $: ళబ్దానాం చారుత్వ విషయో విశేనః ప్యాత్‌ 1 అన్య ఏవాసౌ నహృదయ సంజేద్యః ఇతి చేత్‌ కిమిదం వహృాదయత్వం నామ! కింరస భావాన్మ జ్శీక్ష కావ్యాశిత నమయ' విశేహెభిజ్ఞ త్వం? ఉత రనసభావాది మయ శాక్య స్వరూప పరిజ్ఞాన వైఫుణ్యం? ఫూర్వన్న్మీన్‌ పశ్నే తధావిధ నవా దయ వ్యవస్థాపితానాం శ్చ విశేపాణాం చారుర్వే నియవెొ న స్యాత్‌ 9 ఫునః సమయాంతలేణ ఆన్యధాపి వ్యవస్థాపన సంభవాల్‌ ద్వితీయా ంస్తు పనే రసజ్ఞ తవ సప్ఫదయత్వే)! మిళి తధావిధైః నవృదయెః సంవేద్యః రపాది సమర్పణ సౌమర్థ్య మేవ నైసర్లికం కపానాం విశేష ఇతి. న్యంజక త్వా_శయ్యేవ తేషాం ముఖ్యం చారుత్వం. వాచక త్వాశ్రో యస్తు (పపౌద ఏవ ఆర్షాపీకషయాం లేషుం విశేష ఆగానెకయాం క్వను_పాసోదిలేవ- శ్‌ ఇ

ళసాదు అర్థసామర్థ్ధ్యాత్నీ స్యములు అయినను నులాదులు వ్యంజకము లగు ననుట యా వ్యంజకత్వ కృతమైన రై చిర్యమును ఇెప్రూటయు యుక్త యగును రసౌదులను (పతిపౌదనము చెయు నర్థవి శేషమాలం వ్యంజక కబ్ద సహథావ్టరై యుండుట యంతట (ప్రసిద్ధము. శ్చవిశేషము అకు చారుత్వము వ్యంజః ర్వ రూపమునే భ్యవస్థిత మగునని తెలియ వల యును కాక పోయినచో వాచకత్వ మంరట సమానము కాగా కళసృములకు ఛారుత్వ విషయమైన విశళేషమేమి యుండును! అ విలతణ విశేషము సవ్భృాదయ నంజేద్య మగుజేని యా సహృదయిత్వ మనువది యొట్టిదో పరిష్క_రింప బలనీ యుండును రనభావాపపేక్ష్స లేక 'శేవలము కావ్యా (శితము లైన సమయ విశేషములను శెలిసి కొనుటరమీ సహృదయిత్వమా? అట్లు శశ రసభావాదిమయ మైన కావ్య స్వరూపము చకంగా తెలి యుట ళోని వైపుణ్యమే సహవృదయత్వమా!? యని మామౌాంనీంప వలెను రసభావాపేక యక్క_ర లే దన్న మొదటి పశతమునే యనుసరించినచో నట్టి సహృదయులు వ్యవస్థా పనము 'చేసీన ళ్వ్వవిశేషములకు ఇారుత్వ నియ మము ఉండనే యుండదు, వాేే మరల సమయాంతరమున నన్య విధమున గాడ వ్యవస్థాపనము శేయుట సంభవింప వచ్చును అందుచే నట్టి ససృయ

ధ్వని సారః। 5 (బంధే ముక్తశే వాపి రసాదీక్‌ బంధుమిచ్శుతా యత్న। కార్య; సుమతినా పరివిరే విరోధినాంం రస కవ నిబంధనం (పత్యాదృత మవాః కవిః విరోధి పరివారే పరం యత్న మాదధీత ఆన్యథాక్వన్య రసమయః ల్లోకః ఏకోపి సమ్యక్‌ న సంపద్యతే ఇమాని పునస్తాని విరోధీని యాని యత్నతః పరిహర్తవ్యాని (పస్తుతరపాజీకయా వితోధీ యో రసః కన్య సంబంధినాం విభావ భావాను భావ వ్యభిచారిణాం పరిగ్రహః రసవిరోధహేతుళేకః సంభాళ నీయళి విలావ పరిిగహః యధా కాంతరస విభాజేసు భగ్విభావగరైవ నిహాపి తేష్వన- తర మేవ కృంశారాదికర్ణ నే భావపరిగవో యధా (సియం (వతి ప్రణయ కలవా కువితాసు కామినీసు వై రాగ్యకఛా భిరనునరయం త్వము పరిగ ణనీయము కాదు ఆట్లుగాక రసభావమయ కావ్య న్వరాష పరిజ్ఞాన నైపణ్య రూప మెన రెండవ పత్నము ననుసరించి సహవృదయకత్వము పరిష్క-8ింతు మేని రపజ్ఞతయే సహృదత్వ మని వద్ధ మగును అట్టి నహృృదయులు తెలియ దగినది రపాదులను సమర్చించుటలోని సామర్థ్య మే వైసర్గిక మైన కజ్పముల విశేషమని నిళృయింప వచ్చును. కాగా క్వాములు వ్యంజక త్వాశయ మున్న నే ముఖ్యమగు చారుత్వేము కల వగును. వాచక త్నశ్రయ మెన ఛారుత్యము (పసాదగుణయే, ఆందు నస్ధా పేషీ యున్నచో విశేషరూపముగా (పపాద మున్న దన వచ్చును. అర్థా చేతు లేకున్నచో నమ పాసాదిశ వే గాని యన్య విశేష యేదియు జేదు అచట ననుపాసా ద్య౧లం కారమే యగును (పఒంధమున గాని ము క్తకమున గాని రసబంధముః నభిలసీంచు వచేతనుర్రైన కవి విశోధుల పరిబోరమున యత్నము న్వీకరింప వలెను రస భాక విబంధనమున తదరనునన్కు- డగు వాడు విరోధి పరిహారము నం దతీ ళయిత యర్నము నాధానింప వలెను. లేకున్నచో నాతని పద్య మొకళకేని రసమయమె -దక్క-"గా సంపన్నము కానేరదు యత్నమున పరివహఠింప దగిన వితోధు లివినో నివట నిరూపీ-తుము. ౧ (గంధమున నన్ని వేశింప చేయ దలచిన రసమునకు విరోధి యగు రస ఇంబంధు లైన విసొనుభావ వ్యభిచారులను న్వీకరించుట మొదటి రన విరోధ పాతువని ఫావింప వలెను విభాన పరిగహము కాంతరన విభా

వెళి ధ్వని పాౌరః

ఆను భొవపర్శిగవనో యధా (ప్రణయ కువీతాయాం (పియాయాం ఆ(పనీ దళత్యాం నాయకస్య కోపావేక వివశన్య రౌ_దానుఫౌవవర్షనే ఆయ మన్యః రస భంగ హేతుః య్యత్చస్తుత రసాపేశ్ష్తయా. వచ్తునః ఆన్యస్య కధంచి దన్వితస్యాపి వీ స్పరేణ శధనం యభా విపలంభ్‌ ళృంగాళే చాయ కస్య కస్యచిత్‌. వర్ణయితు ముష్టకాంతే కవే; యమకాలం కారనిబంధన రసిశ తయా మహతా (ప్రబంధేన పర్వతాదివగ్గ నే

ఆయమవ్యః ఆకాంటే రసన్య విచ్చిత్తిః అకాంజే (పధనం అద్యో యధా నాఊఈకస్య శన్యచిత్‌. స్పృవాణీయ సమాగమయా నాయిళీయా కయాచిత్‌ పఠాంపరిపోషపదవీం (పాడ్టే కృంగాళే విదిలే చ పరస్పరాను ళాశే సమాగమోపాయచింళోచితం భ్యవవోరముక్సృజ్య స్వతర్యక తయా వ్యా పాళాంతరవర్ష నే

(వృత్తే (వవృద్ధవివిధవీర సంక యే కల్పనంతృయక లే నంగాయే 'జీవపాయస్యాపి తావన్నాయక స్య అనుప్టకాంత విసల-భ్‌ శృంగా రన్య నిమి ' త్తేముచిరేముంత రే వైవ ళృ౧గారశ ఛాయానువతారవర్గ నే అయ ములు శొంతరస విఫావములుగా నిరలూపితములు కాగా వాని యనంతరయే శృంగారాదులను వర్శించుటలో నుండును కొదవ పరిగహ నును నదీ (పియుని విషయమై కామిని (పణయ కలహ కుపిత్‌ మొనపుడు వైరాగ్య కధలచే ననునయ మొనర్చుటలో నుండును (ప్రియ (ప్రణయ కుపిశయె (పసన్న కాక పోసా శోపావేళ వివళు న నాయకుని రౌదానుభావ వర్షనమున వితోధి రసానుఖాన పరిగహా మున్నదని గుర్తింప వలెను,

౨ ఈ వెప్పునది జేరొక రస్త భంగ హేతువు, (ప్రస్తుత రసమా కన్న మేరుగా నుండు నస్తు వొకటి ఎట్లో సమన్వయము పొందినను చానినే వికారముగా చెప్పుట వి్యలంభ శృంణారమున నాయకు నొకని వర్శించుట కుపథక్రమించిన కవి యనుకాలంకార రనికుడై యత్నాతిశయమున విన్భఠముగా పర్వతౌదులను వర్శించు జీని యారస భంగ హేతువు నీద్ధించును

3. ఇది జే తొక రన భంగ హేతువు ఇది కండు విధములు ' అస మయమున రస విచ్చి త్తి యసమయమున రసదీపనము నని-పధమ మిట్లుండును. నాయకు నొకనికి స్పృహాణీయ సమాగమయైన యొక నాయికతో ళృంశా

ధ్వని పసారః ప్రస మన్యో రనభంగాహీితు। పరిపోవం గతస్యాపి రనస్య పొనఃఫుశ్యేన దీపనం ఉపళుక్తోహి రసః స్వసొమ్మ్షీ లస్ధ పరిపోషః పునః ఫునరామృష్యమౌాణః పరిన్లూన కుసుమ కల్చః కల్పతే వృల్తేః వ్యవహారస్య ఆనౌచిత్యేమపి రసభంగ పేరు? యధా నాయకం(ప్రతి నాయి కాయా? క స్యాశ్చిత్‌ ఉచితాంగభంగి మ౦0లరేణ స్వయం సంభో శాభిలాష కధనశే యదివా వృ ్తీ్‌నాం ళరక (పవిద్ధావాం వైశిక్యాదీనాం అవిషయీ నిబంధనం రనభంగ హేతుః. ఏవమేషసాం రన వికోధినాం ఆన్యేహాంచ ఆనయా దిళా స్వయ ము(క్కేక్షీతౌనాం పరిహాలే సక్క-_విభిః అవహితై ర్భవితవ్యం. రపసాదయః సుకవీనాం ముఖ్య వ్యాపార విషయా। లేచాం నిబంధజే కవిభిర్యప్రమా దిఫిః భావ్యం నీరసస్తు (సబంధః కటేః ఆపళస్లో మహాన్‌ స కేన ఆ॥వి శవ స్యాల్‌ వూళ్వే విళ్ళృంఖల%రః కవయః (సౌట్త కీర్వయః కానాశిత్య రము పర పకిబోష పదవి నొందినను పరస్పరాగురాగము. సువిదిత మెనను, _ నమౌగమోపాయ చింతా సముచిత మొన వ్యవహారమును విడచి స్వతం[క యముగా వ్యా పాౌళాంతరమును వర్శించుట "రెండవది యిట్లుండును. వివిధ వీర వినాళ ముతిశయించి కల్పాంత సంశయ కల్ప మరిన మవోనంట(గావుము (పవృర్తము కాగా నాయకుడం జేవపాయు -జెనను విపలంభ ళృంశార ముష్టకాంతము కా నపుడు రేగిన నిమిర్తము లేకనే కళృంగార కథావళార మును పర్ట్మి చుట.

ఈ ఇది జీరొక రసభంగ'హీతువ్ర రనము పఠిసోషము పొందినను పౌనఃపున్వమున దీపింప జేయుట. స్వసాను[ిచే పరిపోషము చక్కగా బొంది యనుభూతమైన రసము మరల మరఅ నామృవ్యమాణ నుగుజేని పరిన్లూన కుసును సమయమె తీరును

౫ వ్యవవారానాచిర్యమును. రసభంగ హేతువు కీనికేవృత్త్య జౌచితశ్య మందురు. నాయిక కొళ తెకు నాయకుని విషయమై తగిన యంగ భంగి విలాసములు లేకండగ జే స్వయముశా సంభోగాభిలాష యున్నట్లు శెప్పుట. బృ ర్త్యనౌచిక్యమును పేటొక విధముగా కూడ చెప్ప వచ్చును. భరత [గంధాదులతో (ప్రసిద్ధము లైన రై శ$ భారతీ పొర్వతీ ఆరభటీ, కృర్తుల నవిషంకునున నిబంధించుటయు రసభంగ హీకువు-

౩చా ధ్వ నిసారః వివత్నీతే రసే స్వపామణీ లబ్ధ ప8పోళ్నీ, విరోధి రసాంగానాం చాధ్యానా మంగభావం వా (పొప్తానాం సతౌము క్రిరదోసా రేహెము్షిః (పమ్తుతరసపరిపోజూయ సంపద్యతే అంగ భావం (పాప్తానాం విరోధినా ముకా ఆవిరోధో యధా విిపలంభ ళృంశారే వ్యాధ్యాదీనాం తదంశా వామేవాదోసషః న ఆతదంగానాం తదంగ ల్వే సంభవత్యపి మరణస్య ఉఊపన్యాసో న న్యాయః ఆకయ విళ్ళజే రసస్య ఆత్యంతవి శృ దాపశ్తేః యత కరుణస్య కావ్యార్థత్వం త్యత ఆవిరోధః మరణస్య అదీ కాల (వత్యాపత్తి సంభివే కృంగాశేపి కచాచికమపనిబంథో నాత్యంతవిరోధీ తీర్చ శాల (పత్యాపత్తా తస్య ఆంతరా (పవాహవిన్ళేగః ఇయం చ ఆంగ భావ పాక్రిరన్యా యచాధి కారిక త్వాత్‌ పధాశే ఏ5 న్మిన్‌ వాక్యాన్టే రనమొో క్భానమయో ర్వా పరస్పరవితోధినోర్ద వ్రయోరంగ భావ గమనం తస్యామపి న దోషః, యధా థీప్తోహస్తావలగ్నః ఇత్యాడా అత్ర ల్లోళీ థత్రిపురరిపు ఇట్లీ రసవితోధులను ఇంక నిట్టి వానిని నీ నూచికచే స్వయముణా ను(శ్పేవ్నీంచిన వానిని పరిహారించుటలో సత్క_వులు సావధానులు శావల యుమ. సుశవ్చలకు రిసాదులు ముఖ్య వ్యా పార విషయములు, వాలి నిబ.ధన ' మున కవ్చ ల్యప్రమత్తులు గానలయును కవి యగు వానికి నీరస మగు (ప్రబలి ధము “మహాన్‌ ఆపళబ్బఃి” కవియైన నాత డకవియీ యగును పాలీరులు శొందలిక్షే వేసీన వారు కా వమృను అ కవులు విశృంఖల వాక్కులు, ్‌ _పక్తీస్తలు వాళి నాశ్రయించి యీ నీతిని త్యజింపరాదు నివక్షీత రనమా స్వ సామీ లబ్ధ పరిపోషము. కాగా వికోధి రసాం గములను లాధ్యము లగునట్లుగా నిరూపించినను నంగభావము పొంది నట్టుగా నిరూవంచినను నోషము లేదు ఆట్టివాని నిరూపణము. (ప్రస్తుతరస పోనమునశీ సంపన్నమగును ఆంగ భాబకు పొందిన విరోధుల వెప్పటలో జే విరోధమును లేదు. జూడుడు విిపలంభ ళృంశారములో వ్యాధ్యాదులు తదంగములు గా మండు ఆేని యీమియం దోషము లేదు ఆట్లు కాటేని దోష మేం యగును, తీదంగత్వుము పిద్ధించినను మరణోపన్య్యాసము న్యా య్యము కాదు- ఆశ్రయము విచ్చిన్న మైవనచో రసమున కత్యంలేము విచ్ళెద మౌపన్న మగును అట్టి స్థలములందు కరుణమే కావ్యార్ధ మగుచేని మరణోపవ్యా సము విరుద్ధము కామి, అచిర కాలమున (ప్రత్యాప త్రి సంభవించు చేని ళృంగా

ధ్వనిసారః ప్రా (ప్రభా వాతిశయన్య బా క్యాగ్ధత్వాత్‌. తదంగ ్వేన ఈర్ష్యా వ్యిపలంభళ్ళం గా రకరుణరయోః వ్యవసానం ఇతి న దోషః కిం చ నాయకస్య అఆభినందనీ యోదయస్య క స్యచి(శ్చభావాతిళయవగ్గనే ర్యత్చతిపయోణాం యః కరుణో రసః సపరీత్స కాణా౦ న వైక్లవ్యమాదధాతి పత్యుత (పీఠ్యతిళయనిమి త్తతాం (యతిపళ్యతే ఇత్యరః తస్య కుంఠ ళక్లికత్వం అతో న దోషః తస్మాత్‌ వా క్యా ర్థీభాతస్య రసస్య భావప్య విరోధీ స రసవిరోధీ న త్వంగభూతస్య కొస్యచిల అధవా వా క్యాన్‌ భూతపస్యాపి క స్యచిత రుణరసవిషయస్య ఆాద్భృ కేన శృంశారవస్తునా భ విశే హశయీణ సంయోజనం రసపరిపోహో మొఐ వాయతే యతః (పకృతిమధురాః పదాగ్థాః శో.దనీయతాం _పాప్తాః ప్రాగళస్థా భావిభిఃసంస్థర్యమా శైర్వలాపైరధికతరంళో కా వేగవుపజనయంతి. రమున కూడ మరణము సొకప్పు దుపనిబంధించుట యత్యంతము వితోధి ఇాదు. ద్‌ కాలమున (పత్యాపత్సి యగువేని రసమునకు మధ్యలో (వవావావిళృవము సంభవిందును ఈ వెప్పునది వేరొక ఆకుంగభానము ఆధి కారిక మై యుండగా నొక నా క్యాస్గము (వధానమై యున్న పుడు పరస్పర విరుస్తము అయినను కండు రసములకు "ని రెండు భావములకు జాని యంగఖావ మున్నచో దోషములేదు “క్షిప్తో వాస్తాళలగ్నః)) యను పద్యమున. నిది స్పష్టము తీనిలో (త్రిపురరిపు (పభావాతిళయుము (పథాన వాక్యాగము ఈగర్చ్యావిప లంభ్‌ శృంగారము, కరుణమును తదంగములు7ా నున్నవి ఇట్టి వాని వ్యవ సౌన మిచట దోషముకాదు ఆదియు శాక అభినందనీయోదయు. డయిన యొక వాయకుని (పభావాతికయి. వర్ణనమున నాతని (ప్రతిపత్స వీరులకు సంబంధించిన కకుణ రసము సహృదయ పరీత్షక్రులక్షు వైక్సవ్య మాధానిం పమ విశేషించి (పీఠ్యతిశయనిమి త్తే యగును. కాన నది కుంరళ ' కిక ముగు చున్నది ఆందుచే నేమియు దోషము లేదు కావిన విరోధి యనగా ఇా శ్యార్థభూత మగురసమునకు ఇాని భావమునకు గాని విరోధి యయినజే రనవిశకోధి యగును అంగ భూతములగు రనభావ ములకు విరోధి యయి నను రనవిరోధి యనరు. వేరొక విధమున గూడ నిది నమాధేయముం. ఓక కరుణ రస విషయము వాక్యార్రీభూతమై యున్నసు యట్టి కరుణమునకు భంగివిశేషము.. వనుసరించిన 'నొక రమణీయనుగు కృంగారదస్తువులో

ళం ధ్వనిపారః యథా ఆయం స రళవనోత్కర్జీ పీన్నస్తన విమర్దనః వాభ్య్యూకు జభున స్పర్ళీ నీవీ విిసంసనః కరః,

(వబంధాచాం నావారసనిబంధ నే 'ప్రనిద్దేపి యః కనిః (పబంభానాం ఇౌయాతిశయమిచ్ళతి లేన లేపాం రసానా మన్యరమః కళ్చిల్‌ వివషీతో రసః ఆంగిల్వేన విని వేశితవ్యః. స్టాయి ల్వేన ఆవభాసినః పస్తుతస్య రసస్య రసాంతవై రంత కాలవరర్తిఫః; సమా వేళు నాంగితాముపహంతి సంధ్యాది మయస్య (చబంధళకరీరస్య యధా కార్య మేక మనుయాయి వ్యాసక ౦కల్పతే తథైవ ర సస్యాక్ష్యేకస్య సంనివేశే కియమాగే విరోధో న కళ్ళిత్‌ (వత్యుత (వళ్యుదికవి జే కానామనుసంథానవతాం పచేతసాం తధావిధే విషయే (ప్రస్లా చాతికయః (ప్రవర్తతే. సంయోజన ముండుట రసపరిపోష ముడక యగును. (పళ్ళతి మధురము అగు పదాగములు ఛోచనీయము లగునో (పాగవఐస్తా ఫావ్రలయిన నానా విలాసములేను న్శ్మ ఖతి కందించును. ఇక నవి యజ్యీధికము గా ఛోశా జేన్‌ మును గల.గ జేయును ఊదా -

భారత యుద్ధమున భూర్క్మళభసుని ఛిన్నవా స్తము చూచి (పియురాం (శీట్లు విలపించు చున్నారు. అఆ మూ కరము జభున రకనల శాకర్షి ంచినడి* పీన కుచ విమర్చనము చేసీనది. నాఖి.ఊరు-జఘనముల స్పృృశించినది నీవి జార్చినది ఇందు విలపీంచు వనితిల కగుణ పరిదేవవమె ముఖ్యము అది ఫూర్వ విలాన విశేషముల స్మ్మరింప చేసినది వారి కధిక శో కావేళము కలుగ జేసినది (పబంధముల నానా రసబంధము (పనిద్ధ మైనను (పబంథములకు ఇాయాత్తికయ మభఖిలషీంచు కవి రసములలో వివశక్సీరమగు నొక రసము నంగిగా సన్ని వేశింప జేయవలయును. స్టాయిగా నవభాౌనిందు పస్తుత రస మున క౦ంకరఠాలమున నుండు రసాంతకరములతో సమావేశ మంగిక్వమును హఠము చేయ జాలదు. సంధి సంధ్యంగమయ మెన దృళ్య (ప్రబంధ కళరీర మున కావ్య మొకటియీ యనుయాయి. మై, వ్యాపకమై సర్వగతమై యుండును అనక్లు యొక రనసన్ని వేళ వెంనర్చునప్పుడు విరోధ ముండదు ఆది యొకిటిరీ యనుగతమై వ్యాపక మగును విరోధ ముండదు ఇంళను వివేక సముదయము కలిగిన యనుసంధాన చళురులైన సచేరసుల కట్టివిషయ మున (ప్రహ్లాదాతికయ టే (ప్రవృర్తమగును.

ధ్వనిసారః ళీణ

౧ రపొంతళే ఆంగిని కృంశాళాజా (పబంధళ్యయ్యే సతి ఆవిరోధీ లికోధీ వా రస్మ పరిపోషం న "వేరవ్యః విఠోధిరసస్య ఆంగిరపాపేషయా ఆఅర్యంకమాధిక్యం న కర్తవ్యం, ఉర్కఒర్జ సామ్మ్యేపి తయోర్యికోధా సంభవాత్‌

౨ ఆంగిరస విరుద్ధానాం వ్యభిచారిణాం (పొరున్యేణావి వేళనం- నివేళణీ వా &(పమేవ ఆ౮గర సవ్యభి చార్యనువృ తిః

3 పరిపోషం నీయమాన స్యాపి ఆంగ భూతస్య రసన్య ఆంగ త్వేన పునః (పత్యవేమి కర్తవ్యా ఆనయా దిశా అశ్యేవి శశాతా ఉ(న్పేషణీయాః విరోధినస్తు రసస్య అంగిరపాెపీక్షయా న్యూనతా నంపాదనీయా. యధా శాంతే ఆంగిని శృం గారస్య ళృంశగాకే వా శాంకస్య అంగినో హ్‌ రసస్య యావాన్సరిపోష। తావాంటస్త్పస్య శ కర్తవ్యః స్వుగతస్తు సనంభవి పరిపోష। న వార్యతే బహుర సేషు (ప్రబం ధేషు ఏకన్య రసస్య ఏఠడా*పీక్షీకం (వకర్శ్య కొోగశ్వం ఆళక్య(పతి శేషం ఏవమయమనవిరోధో పొయః (పతి పాదితఃం

౧ శృంగారాది రన మంగియై (పబంధవళ్యంగ్యమెై యుండగా నవి శోధి రసచును గాని విరోధి రసమును గాని పుష్కల పరిపోష ముండు నట్లుగా చేయరాదు. అంగిరసము కన్న విరోధిరసమువ కత్యంఠ మౌాధిక్యము బూర్సరాదు (ప్రస్తుత రసమునకు విరోధి రసమునకు నుత్క-ర్ష సామ్యు మున్నను వాని కచట విరోధము సంభవింబదు

శ ఆంగిరప విరుద్ధము లగు వ్యభిచారి భావములను (పచురముగా కూర్చరాదు కొంతగా వానికి నివేశమున్నను వెంటనే యంగిరన వ్యభిచా రులను గా పరిణమింప చేయవలయును.

3 అంగభూక మగు రసము స్వ స్వ సామ్మగ్లీ వళమున పరిపోనము పొందినది యైనను నది యంగము/గా నుండు ననే మరల (పర్యబేశణ “అెలనరింప లెను ఈ మార్గము ననుసరించి యితర (వ కారములను జాడ మ్యద్వేడీంద వలెను. విరోధి రసమున కంకి రసమున కన్న న్యూనతశే జంపాడింప వలయును. శాంతరస మంగి యయి నపుడు శృం ళారమునత మ్యూనతను ఆప్పుట, శృంగార మంగి యంయి నపుడు కాంథఠమువకు న్యూన ఈను జెపుటయు వావళ్యకము ఆం౦ంగిరస మునకు గల పరిపోషకు నంగరన మునకు గలుగ జేయ రారు. అయా రసగతముశా సంభవించు. సరిపోక

(0)

త్తం ధ్వని పౌర

ఐ కాధికరణ్యవిరోధీ వైరంకర్య వితోధీతి ద్వివిధో విఠోధీ విరుగ్దె శాశ్రయో యో విరోధీ యధా వీశేణ భయానకః నః పబంధసేన ప్థాయినా అంగినా రసేన ₹"చిత్యాపేషయా విభిన్నా(శయః శార్యః తస్య వీరస్య య అకయః కధానాయకః తద్నిపక్షవిషయే స సన్ని వేశయి తవ్యః రధా నతిచ తస్య విరోధినోపి యః పోవః స నిస్లోషః విపత్న విషయే హీ భయాతిళశయవర్లనే నాయకస్య నియపరా[కమాదధిసంపత్‌ నురరాముద్యోతితౌ భవతి య; ఫువలే కాధికరణత్వే. నిర్విశోధః వైరం కళ్యే ఈ విరోధవాన్‌ న రపాంతరవ్యవధా నేన పబంధే ని వేళయితవ్యః అవిరుద్ధర సప్యవధా నేన (వబంభే విరోధిరససమా వేళ్లే సత్యపి నిర్వితోధత్వం రసొంతరవ్యవహితయోః ఏక(ప్రబంధస్లయోరపి వికగ్ధయో। విరోధితా నివర్తతే. శాంతళ్ళంగారయోరంత రా ళే అద్భుతః నిజేళశనీయః, తిధా శృంగార బీభర్సయోః తదంగయోశ్వా నీరరసవ్యవధాేవ సమాబేళః న విరోధ మును నివారించుట లేదు. రసల్వే పీద్ధికి తగిన పరిపోషస ము౦డవచ్చును నానారసములు గల ఫబంధము అంయ రన చొుక్క-టి (పక్ష కలిగి యుండుట యాపేక్షీకతు. ఒకదాని కన్న మరియొకటి (ప్రకర్ష కలది యగుట యళక్య ముండి తీరును. చాని కా దనుట శక్యము శారు. ఇంత వర కిట్లీ యవిశోథో సాయము (పతిపొదిత మయినది

ఐ కాధిశరణ్య విరోధి వైరంతర్య విరోధి యని విరోధి ఆ౦ండం విధములు మొదటి దాని ేకాశయ విరోధ మందుకు. ఒశే వ్యక్తి యాశ్ర యముగా నున్నందున రసములకు గలుగు విరోధ మే కాశయ విరోధము. వీరాశ్రయమయిన వ్య క్రియందు భయానకము విరుగ్ధె క్నాకయ విరోధి (పఒంధ గకము స్థాయి యంగియగు రసము ననుసరించిన యౌొచిత్యమును బట్టి యా వితోధిని విభిన్నా(శ్రయముణా నొనరించుట యుక్తకార్యము. కధానాయ పడు వీరమున కా(శయమగు జీని రద్విపత్న విషయముగా భయానకమును సన్ని వేశింప జేయ వలెను ఆట్లయినచో నపుడు ఆ విరోధి పోషముకూడ నిర్షోషమె యగును విపత్సవిషయము-గా భయాతిశయమును. వరి ౦చివచో నాయకుని నయ పరాాకమాది సంపద యత్యంతము దో్యోతిత మగును-

ధ్వవిసారః న!

యథో కలత కానుపారేణ విరోధం ఆవికోధం చ నక్వేషు రనేషు భబంభే ఆన్య్యతే చ నిరూపయేీక్సచ్చాదయ॥ విళేషతస్తు కృంచాలే తస్య రతిపరిపోహాత్మక త్వాత్‌ , రలేళ్చ స్వల్చ్సేనాపి నిమిత్తేన భంగసంభవాత్‌. ళృంశారః సుకుమారశర? పళ్వేభ్యో రసేభ్యః స మవాగపి విరోధిసమా వేళంన సహతే రెవ చరనే కవిః (పయర్నవాన్‌ స్యాల్‌ తఈశ్రహి (ప్రమాద్యక_స్తన్య నహృాదయమధ్యే శ్షీప్రమేవ అవజ్ఞానవిషయతా. భవతి ళృంశారరళో హీ సంపారిణాం నియమేన అనుభేవవిషయత్వాశ్‌ సర్వ ర సేభ్యః క మనీయతయా _పధానభూతః

ఏకాధిశరణర్వమున విరోధి శాళ వనెరంకర్యమున వితోధి యగు రనమును రసాంతర వ్యవధానమున (పబంధమున గూర్చు వలెను (ఫబంధమున విరోధి రస సనమౌావేళ మున్నను ఆ విరోధి రసము అవికుద్ధ రసముతే క్యవహితము లయినవో విరోధ ముండకు, రసొ-తగ వ్యవధాన మున్నచో జక (పఒంధగతము లయిన విరుద్ధము లకును వితోధిత నివృత్త మగును. ఈ విషయమున నెవరికి నెట్టి ఖభాాంతియు వక్క_ర అేదు ఏక బాక్యస్థము అయిన రనములక్షను ఈ ఇెప్పిన నీతి ననుసరించినచో వితోధిత పోన్టను శాంవళ్ళంగారముల యంతరాళమునం దద్భురమును గూర్చక లెను. ళృంశార బీధత్సములను వీరరస ఇవ్యవధానమున నమా వేశింప శేయుట వికోధి కానేరదు ఇ

సహృదయు డగువా డీ నిరు క లకృ్షణానుపారముగా. విరోధము నవిరోధమును సర్వరసములం౦దును (పబంధమున గాని యితరమున కాని నిరూ పింప దగును రతి పరిపో పార్మక మయిన దగుట విశేషముగా ళృంశార మున నిది యవసరము విరుద్ధమగు 'స్వల్పనిమిత్త మున్నను రతికి భంగము సంభవించును నర్వరసముల కన్న శృంగారము సకుమూరతరము ఆది యీ మా(తమును విరోధి సమావేళమును సపొంపదు. ఆఛభటజీ కది యత్యిం ఈము సావధానుడు శా వలయును. కృంగార విషయమున నారడు (పమాద పడంవేని సహృదయ మధ్యమున వెంటే యవజ్ఞానిత శలిగి తీరును సంసా ఈల కందరక్షను కృం7ార మనునది నియమము7గా ననుభివమున నుండునదిం అందుచే నికర సర్వరసముల కన్న కమనీయను (ప్రధానమును కనుకే యవధాన మసేశ్నీతీము-

ళో థ్ధనిపా రః

శృరశారరపాం+ాణాం శృం గారవిరుద్ధరసవ్పర్శః యఃన న శీవల మవిరోధలతణమయో నే సతీ దుష్యతి యావత్‌ విచేయానున్ముఖీకర్తుం శాళ్య శో ఖార్ధ మేవ జా శ్రీయమాణః న దువ్యతి శృం శారర సాం గున్ముఖీకృ తాః ఇంతో హి వినేయాః సుఖం వివయోపడేళం గృక్షంతి సదాభారోపదేశ థాపొ హీ చాటకాదిగోస్టీ వివేయజనహితార్లమేళ మునిభి రవతారితాం శించ శృంశారస్య సకలజనమనోభిరామత్వాక్‌ తదంగసమా. వేశః శావ్య శోభాతిశయం పుష్యతీర్య నేనాపి (ప్రకారేణ విరోధిరసే శృంశారాంగ నమా వేళః న విరోధీ.

విజ్ఞాయేన్థం రపాదీనాం ఆవికోధవీిశోధ మో విషయం సుకవిః శావ్యర కుర్వన్ముహ్యుతి న క్వచిత్‌

వాచ్యావాం వాచకానాం చ రసాదివిషయేణ ₹ "చి క్యేన యోజనం శన్మవోక వే; ముఖ్యం కర్మం ఆయచేవ హీ నుహాకబీః ముఖ్యో వ్యా పాఠః య(ద్రసాదీజేవ ముఖ్యరయా కావ్యాక్థీ శృత్య తద్వన్ల క్యమకుణల్వేన శబ్దానాం ఆన్గానా౦ం చోపనిబంధనం. రసానుగుణః ₹₹"చిశ్యవాన్‌ వాచ్యా శ్రయా రో వ్యవహ తా ఏతాః వైశిక్యాద్యా వృత్తయః వాచకా

శృంగార రహౌంగ ములకు శృంగార విరుద్ధ రస స్పర్శ తోష యుక్తము శాక పోవ్టట యింతవరకు. నిరూపిత్‌ మైనది ఆది యట్లు దుష్టము కాక పోవుటమో 'శేనలము విరోధిలక్షణ రయొోూగ ముండుటరీ శాదు. విశేయుఅ నున్ముఖీకరించుట గాని శాక్య శో ధార్థమునకు గాని కృంగార విరుద్ధ రస స్పర్శయున్నను దుష్టము కాము వినేయులు కళృంశార రసౌంగములచే నౌన్ముఖ్యము పొండిన చారై సుఖమ్భు-గా వినరొోకోప దేశమును (గహింతురు. సదాచాతరోపజేశ రూప మొన నాటకాది గోస్టిని వినేయ జనపిఠము కొరనై మును లవరరింప శేసినారు కృంగారము సకల జన చునోభిరాము మగుట వలన తద౦గ సమా వేళను శావ్యళో భాతిళయమును పోషించునడి కాగలదు, ఇ ట్లీ (పకారమున కూడ ళృంగాళాంగ సమావే కము విరోధి కాదు, రసాదులకు సంబంధించిన వితోధానిరోధ విషయము అను సుకవి అజూ విధమున గుర్తించి కావ్య॥కరణమున నుద్యుక్తు డగుజేని ఎచ్చటను వ్యామోహము పొందడు వాచ్యవాచక ములను రసాగివిష యౌచిత్యము ననుసరించి కూర్చుట మహాకవికి ముఖ్యకర్మ- ఇదియే? కవికి

భ్వనిసారః ళ౫ (శయాళ్ళ ఉపనాగరికాద్యాః వృర్తయో హీ రహెదితాత్ప క్యేణ సంనివే శితకాః శామపి నాట్యస్య శావ్యస్య వ భొయామావవహాంతి. రసాదయో పీ ద్వయోరపి తయోస్టీవభూతాః ఇతివృత్తాది తు శరీరధూర మేన ఆతః రసాదీనాం ఇతివృత్తాదికిన్సవహా జీవళరీరవ్యవహార ఏవ న గుణిగుణివ్యవవోరః న హీ విభావానుఫావవ్యభిచారిణ ఏవ రసా ఇతి కన్యచిదవగనుః ఆతఏక చ విభావాదిపతీక్యవిశాభావినీ రపాదీనాం (ప్రతీతిరితి త్యక్పతీత్యోః శార్య శారణభా వేవ వ్యవస్థా వాత్క_ ౨ఇెళా2_కళ్యం భావీ. న తు లాభువాన్న (ప్రకాశతే క్వచిత్తు లమ్యత ఏవ యధా ఆమరణనరూపవ్యంగ్య్య(ప్రతీతిషు. అభిధానాఖి ధేయ(పతీతో్యోరి వాచ్యవ్యంగ్య(పతీత్యోః నిమి ర్తనిమి త్రీ భావా న్నియమఖాొవీ (క్రమః. సతూక్తయుక్ష్యా క్వచిల్లత్యు తే వా శ్వచిన్నలక్యు తే. ముఖ్య వ్యా పౌరము రసాదులకే ముఖ్యముాణా శావ్యార్థములనుగా శని కద్వ్య _క్షళ్రనుగుణదయు జా శ్వముల నగ్ధముల నుపనిబంధించుట కన్న కవి మొనరింప వలసీనది యుండదు. రసానుగుణ మౌొచిర్యయుతము వాచ్యా (శయ యుకమగు వ్యవహారము కళ జ్యాదివ్ఫ త్తిరూసమని యందుకు వాత “శాాశ్రయమెన వ్యవహార ముపనాగరి కాది వృత్తిమాపము వాచ్యవాచక వృత్తులను రసౌాది తాక్పర్యమున సన్నివేశింప కేనిననో నాట్యమునకు శావ్యమునకు నిరతిశయ చాయా విశేషము కలుగును. నాట్య శాన్యముల శెండింటికిని రసాదులు జీవభూరములు, ఇతికృర్తాదికము శరీర్యపాయ మే యని నియమ: రసాదుల శితివృత్తాదులతో తీవ శరీర భ్యవవార మే యున్నది ఇాని నుణ గుణీ వ్యవహారము లేదు. విభావానుభొన వ్యభిచారులే రసము అని ఎక్వరును రలచరు. కావుననే విభావాది (పతీత్యవినాభావిమై రసాది(పతీతి యుండును. విధావాది (పతీతిశిని రపాది (పతీతికిని శార్య శారణ భావము క్యరస్థిరే మె యున్నవి. కావున వానికి (కము మవళ్యం భొవ్యము. అ [కను మర్యంతము లఘు(పొయ మగుట స్యుపకాళము కాడు ఒక్కకచో నడి స్పష్టలయ్య మగును అనురణన రూప వ్యంగ్య (పతీతులలో (శ్రకుము సనో చరము- అభిధా నాభిధేయ (పతీతులలో (కము మున్నట్లుగా వా చ్యభ్యంగ్య (పతీతు అందునా కలదు. ఆంతట నీనీ నిమిత్త నిమిత్తి ఫావ ముండుట నఅన (క్రమము నియమఖావి, వెస్పిన విధమున జా (కను మొకచో లక్సీత

రోజ. వ్వృనిపారః

పరినిశ్చిత నిరపభ్రంళ క్వటబహ్మాణాం విపళ్చితాం మరమా,(శ త్యెక (్రకృత్తో యం ధ్వనిన్యవహోరః తథైవ వ్యంజకత్వం వాచ కానాం ళబ్దానాం ఆవాచకానాం చ గీఠరధ్వనీనాం, అళ్వరూపాణాం చ చేష్టైదీనాం యత్స 'శ్వీహామనుభవపిద్ధం తక్కే.నాపహ్నూయళే! అళ్వమర్థం రమణీయం హీ నూచయాంత వ్యాహారాః తథా వ్యా పారనిబంథాళ్చ విదగ్ధపరిషత్సు వివిధా విభావ్యం లే కావ్యవిషయే చ వ్యంగ్య(పతీతీనాం సత్యాసత్యత్వనిరూపణస్య ఆ్యప్రయోజకర్వమే వేతి తృత (ప్రమాణాంతరవ్యాపారపరీమో. ఊపవిబా యైన సంపద్య తే.

సణీభూతవ్యంగ్యః

లల నాలావణ్య(ప్రఖ్యః వ్యం శ్యాధ్గో యః (పదిపాదితః తస్య ాధాజ్యే ధ్వవిరిత్యుక్తం. త్యెవ సుణీభావేన వాచ్య చారుత్వ(పక న్లో గుణీభూతవ్యంన్యో నామ కావ్యభేద। (పకల్పతే రసాదిరూపబ్యంగ్యస్య గుణీభా వే రసవదలం కారో దర్శితః తత చ లే చుమాధికారికవా వ్యాపే తయా గుణీ భాద విచాహ(పవ్ఫిత్త భృ త్యానయాయి రాజవత్‌ వ్యంగ్య లం కారన్య గుణీభాజే దీప కాదిర్థిషయి॥

శుసన్నగంభీరపచాః ఇావ్యబంధాః సుఖావవా॥ యే చ తేషు (పకారోయం ఏవం యోజ్యః సువేధసాం

మగును ఒళచో లశ్షీరము కాము.

నిరపభ)ంళ శబ్ట్వబవ్మా నమనంభావము చేని పరినిశ్చిర విక్షాను లైన విద్వాంసుల మఠము ననుసరించి ఈ ధ్వనివ్యవవారము. (ప్రవ ర్హించినదిం వాచకములగు శప్టములకును ఆవా-యకవనలగు గీతధ్వనులకును ఆశ్వమ్చులైన 'చేస్టాదులకును వ్యంజకత్వ మున్నది ఇది ఆందర కనుభేవనిద్ధముం ఎవడ దీనిని ఆపలాపము చేయగలరు? విదగ్ధపరిషత్తులలో అళబ్ద మగు రమణీయార్థ మును నూచనము చేయు వ్యాహారములు వ్యా పారనిబంధములును. వివిధ ములు'గా నుండును కాళ్యనిషయమునందు వ్యంగ్య(ప్రతీతుల సత్యాసత్యర్వ నిరూపణ మ్యపయోజకము. అందు (ప్రమాణాంతర వ్యాపార పరీత్స పరివి పౌన్సద మగును

సణీభూతవ్యంగ్యము లలనా లావూ (పఖ్యమైన క్యంణ్యార్థ మింఠదనుక (ఫఠతిపొడత

ఛ్వని పసూరః జ! యీ వైకే పరమితప్వరూపా ఆపి (పళాళమానాస్తధా రమణీయాః నంతో వివేశనాం సుఖావవిః శావ్యబంధాః "శేషు నళ్వేస్వీవాయం (పశారః గుణీభూతవ్యంగ్యో చామ యోజనీయః ఆయం వాచ్యాలంకార వగ్గః వ్యంశ్యాంశానుగ మే సతి ఛభాయాతిళకయం విభ /త్‌. దర్శితః దీపకసమా సోశ్త్యాదివత్‌. అ ్యేష్యలం కాళాః (సాయీణ వ్యంశ్యాలంకార వస్వ్వంతర సంష్పర్శినః దృళ్యం తే యతః (పథమం తావత్‌ అతికయా క్షిగర్భతా సర్వా అం ఇారేషు శక్య(కియా కృలైక చ సౌ మవాకవిిః కామపి శావ్య చ్భువిం ఫుష్యతీతి కధం పి ఆతికయయోగితా స్వవిషయొచి'త్యేన ్రీయమాణా మెనది అడి (పపధానమైనచో ధ్వని *ఉనియు నిరూవితము. అ క్యంగ్యము గుణీఫొవము పొందగా చాచ్యచారుర్వమునకు (పక్ష కలుగళా గుణీ భూర వ్యంగ్య మను చఉజీకుుగల కావ్య భేదము కలుగును రపాది రూప క్యంగ్యము గుణీభావము పొందినచో రసవదలంశార మని పదర్శికమే ఆచట నా రసనుల కాధికారికము కన్న గుణీఫావ నునునది నివావా (ధవృత్తు డైన భృత్యు ననుసరించు శాజా బలె నాండం నని యూహింప వలెను వ్యంశ్యాలం శారమునకు గుణీభాభమా శల్లినచో వది దీప కాద్యలం కారములకు విషయ మగును (పసన్న గంభీర పదములు సుఖావహములు నగు శావ్యబంధములు కలవ్రం వాని యం దీ గుణీభూత వృంగ్య (ప్రకారమే బుద్ధిమంతు లాయో జనము చేయవలెను. పరిమిత స్వరూపము లయ్యును (ప్రకాళమానము లగుచు రమణీయములై. విజేకులకు సుఖావసము లైన శావ్యబంధము చశౌన్నియో కలవు. వాని యం దన్నిటను గుణీభూత వ్యంగ్య(యశారమే రమోజనీయము వ్య౦శ్యాంశానుగుణము కలుగాా. వాచ్యాలంకార. వర్గము ఇాయాతికయను ధరించు చున్నటులు నగోచరించుచుకీ యున్నది. దీపక సమాసో క్యాదుల వలె నితరాలం శారములును పొమౌాన్యముగ వ్యంగ్యా లంకారమును నస్వ్రంతరమును స్పృశించునవిగ నే కన్సడు చున్నవి. సర్వ సౌమాన్యమా గా వన్ని యలంకారము అందును నతికళయో క్రి గర్భత శళ్య (శ్రీయగజే యున్నట్లు (పధమనునతే గోచరించును. మహాకవుల యకిళ రయొూక్తి గర్భతను నిరూపించినచో నది ఉక్కాని కావ్యచ్చవిని పోషించును- స్వవిషయొచిత్యానుసారమున కూర్చుపొందిన యతికయొో క్ర్యలం కారము

ఆం భ్వనిపౌ ల్‌ జత్రీ శావ్వే నోర్క-ర్ష మావహేత్‌ ఆతికయోక్లిః "యనుశాలంకారమధి తిస్థతి కవివతిభాకళార్‌ తస్య ఇారుత్వాతిళయరంోగ; ఆన్యస్య తు ఆలం శారమా,తతా. తస్యాళ్ళ ఆలం కారాంతరసంశీగ్ణత్వం కచాచిద్వాచ్య ల్వేన శచాచిళ్‌ భ్యంగ్య ల్వేన. వ్యంగ్యత్వమపీ కదాచిత్పాధాన్యేన కచాచిద్గుణ భావేన త్యత ఆజ్యే పశ్నే నాభ్యాలం కారమార్లః. ద్వితీయీ ధ్వనావంథ' రాక తృతీయే తు గుణీభూతవ్యంగ్యరూపతా ఆయం ఛ (పకారఈః ఆవ్యేహమప్యలంకారాణా మస్తీ లేచాం న సర్వో విషయః ఆతికయో శ్తేస్తు సళ్వాలం కాలేసి విషయస్స ౧భవతీర్యయం విశేవః

మీషు చాలంకాశేషు పౌదృశళ్యము ఖేవ తర్వ(పతిలంభః ఆథధా; తథాపకోపమా తుల్యయోగితా నిదర్శ నాదిషు శేషు గమ్యుమౌన ధర్మ ముఖే నైన యత్సాదృళ్యం తలేవ ళోభాలికయకాలి భవతీతి కే సశ్వపీ చారుత్యాతి శయ యోగినస్పంకః గుణీభూర వ్యంగ్య వ్య్రైభ విషయః సమాసో క్లి.అక్షేప శాభ్యసము.త్కర్జ చాపొదింపటేమి ఆతిళరమో $ మే యలంకారము నం

, దనుగలేతుగునో యా యలంకారము కవిపతిఫా బళమున భారుత్వాళికయ : యోగము కల దగును అతళయోలక్షి యధిస్తింప కున్నవో నవి యలం కార

మౌ(రములే యగును=

అ :కతిళయో క్రి యలంళారాంతర ములతో వంకీర్ల మగుట యొక ప్వుగు వాచ్యముళగా నుండును మరొకపష్పుడు వ్యంగ్యము గా నుండును+ వ్య౦గ్యముగా నుంఈటయు నొకచో (ప్రథానముశగా నుండున్ను మకి మయొకచో గుణభఛభావమున నుండును ఇం చాద్య పత్నమున వాచ్యాలంళర బ్లోముము ద్వితీయ పక్షమున ధ్వన్యంతచ్చావమును రృతీయపత్సమున గుణీ భూత వ్యంగ్యరూపత్వము. సిద్ధ మగుచున్నది ఈ (పకార భేద మిఠతళా అంశారములకును కలదు. కాని వానికి సర్వము విషయము కాజేరదు. ఆతిళయోకి కలం కార సౌమాన్య మంతయు విషంయయమగుట యందలి విశేషము

రూపకము, ఊపమ, ఈల్యయొోగిఠ, నిదర్శన మొదలగున లం కారమా అందు పాదృశ్యముఖమున తర్ధ్వ(పతిలంభ మున్నది అ యలంకారములందు గమ్యుమానధర్మ ముఖముగా భావించు పొడృళ్యమే లోభాతి ళయళాలి యగును అప్పు జా యలఅం కారము లన్నియు చబారుక్వాతికయ యోగ

ధ్వనసారః ఆకా పర్యాయోక్తాదిము తు గమ్యమా నాంకావినా భా 'బేనైన తశ్వచ్యవస్థా ఇాద్దుణీభూరళ్యంగ్యళా నిర్వివారైవ తజీవం భ్యంశ్యాంశసంప్పర్శే సతి ఛారుళ్వాతిశయయోగినః రూపకాదయో ఆలంకాళాః సర్వ ఏళ గుణీ భూతవ్యంగ్యవ్య మార్గః అనంతా హి వాన్వికల్పాః త్యక్పకారా ఏన ఇచాలంకారాః తదయం ధ్వనినివ్యంద రూపః ద్వితీయోపి మనోః వివిషయః ఆకతిరమణీ యః లతృణీవః సహృదయమైఃం సర్వథా చా స్యేవ నహ్చాదయ పహ్యృాదయహారిణః కావ్యన్య న (ప్రకారః యత్ర న (పతీయమా నార్ధసంస్పృ ర్మేన పౌళభాగ్యం- తదిద౦ కావ్యరవాశ్యుం పరమితి నూరిభిర్వి భొవనీయం- ఆలంకృతిళ్ళ తామప మవోకవిగిరాం ఏషా (పతీయమానచ్భాయా యోషితాం లక్టేవ ముఖ్యా భూపా అనయా సప్రనిస్టోప్యర్షః కనుపి కామ నీయకమానీయతే యా వైపా శాశ్వా శాచిదగ్థాంతర(ప్రతీతిః దృళ్యలే సా వ్యంగ్యస్య ఆర్ధన గుణీభావే సతి గుతీభావలత్షణం కావ్య్యవభేద మా(క్రయతే. భ్యృళక్తిరేవద కాకుసహాయా సతీ ఆర్థవిశేష్మపతిప ప్రిహేఠుః న శాకమూ(తం స ఛార్థః అర్థసామర్ధ్యరూప ఇతి ఇృ్యృంగ్యరూప ఏవ ములె గుణీభూ తవ్యంగ్య మునే వివయము లగును. సమాసో్సి అన్షేపమా, పర్యాయోక్తము మొదలగు నలం కారములలో నలం కారత్వ మనునది గమ్య మౌానాంళావినాభావ మునే వ్యవన్థిత మగుచున్నడి. శావన నచట నిర్వి వాదము”గా గుణీభూతవ్యంగ్యత్వమున్న దని నిశ్చయింపవచ్చును వ్యంశ్యాంళ సంశ్పర్ళ యుండగా చారుత్వాతిళయము పొందినవై రూపకాద్యలం కా రము అన్నియు గుణీభూతవ్యంగ్య మునశ్లీ మొర్గము-గా వెప్పదగి యున్నవి వాగ్వికల్పము లనంఖిములు గడా ఆలంకారము లన్నియు క్మర్చ్పకారములే, గుణీభూకవ్యం గ్యమన్న ఈ ద్వితీయభేగనము. ధ్వని నివ్యంద రూపముం ఇదియు మవోకవి విషయమై యతిరనుణీయ మె యున్నది. సహృదయులు చక్కగా దీని నుపలక్నీంప వలయును (పతీయమౌనార్థ నంస్పర్శ యున్న ఫడు శావ్యమున సౌభాగ్య మళళ్య ముండితీకను ధ్వని స్పగృసౌభాగ్యవు లేని కావ్యము సహృదయ పహృదయవోరి కాదు అ సౌభాగ్యము లేక మనోవార మగు కావ్య(పకార ముండే యుండదు. ఇడి కావ్యరహస్యమా. ఇళ్లే విడ్వాంసులు విభావనము చేయ ఈ% యున్నది. మవోకవి వాక్కు. అఅంకారములను ధరించినను నీ (పతీయనూన (7)

యం థ్వనిపారః వ్యంగ్యవిశిష్ట వాచ్యాభిధాయినో హ్‌ గుతీభూకవ్యంగ నర్వ, అవ్య (పజే దస్య యళ్ళ విషయః యుశ్చ్యా (పతీయతే సహృదయొసత ధ్వనియోజనా న విధాతవ్యా- సంశీర్లో హ్‌ కళ్ళిత్‌ ధ్వచేః గుణీభూతవ్యంగ్యస్య గ్‌ లకే దృళ్య లే మార్గ త్యత యస్య యుక్తిసవాయతా కర తేన బ్యపచేళః శర్తవ్యఃం న సర్వత ధ్వనిరాగిణా భవితవ్యం యధా పత్య్యుః శిరళ్చ్ళం[ద్రకలామ నేన స్పృళేతి నఖ్యా పరివిసపూర్వం పా రంజలయిత్వా చరణౌ కృతాశీః మాల్యేన శాం నిర్వచనం జఘాన ఇర్య(త “నిర్గచనం జఘాని+ ఇతి (పతిషిధము ఖేన వ్యంగ్యస్వా ర్‌న్య ఊక్ష్యా కించిద్విషయిాక్ళతత్వాత్‌ గుడీభావ ఏవ శోభతే. న్మాళ్‌ జాకానురణనరూప భ్యంగ్యధ్వని వ్యప జేశో విధేయః చ్భాయ యూండుట అలనలకు లజ్జకలె ముఖ్యమగు భూషం దీనిచే చు(ప్రనిద్ధ మగు నర్థము కూడ క మనీయతాలిళయము కల దగును ఒళ్కొ.క స్థలము నందు కాకు వను న్వరవిశేవముచే నొశానొక యస్ధాంతర (ప్రతీతి కవ్చడు చున్నది వ్యంగ్యమగు. నర్థము గుజీ భావము పొందశా గుణీభావ రూపమైన శాన్య (పభేదము నా ళయించియా యస్టాం శర (ప్రతీతి యుండును. క్వళ క్రియీం కాకు సహాయము కలదియై యర్థ బోవ (గతిపత్తిలో "హీతు నగును. శాని శ్తేవల కాకు మార వేం యిట్టిది కాజాలదు. అట్టి యర్ధ మభట యర సామర్ర్యహాపమే యగుట వ్యంగ్యరూపమే భ్‌ ణా ఫ్‌ ఠా

యగును కాని వ్యంగ్య పిశిషమగు వాచ్యమును చెప్పుదానికి గుణీభూత వ్యంగ్యత్వమునే యంగీకరింప వలయును, ఈ (పభేదమునకు విషయమై (పతీయమాన నుగు నర్థము నందు సహృదయులు ధ్వని యోజనము వేయ నక్కారలేదు. ధ్వనికి గుణీభూత భ్యంగ్యమునకును మార్గము అత్ష్యము నందు సంకీర్థమై నోచరించు చున్నది. ఆం జే యర్థమునకు యుక్తి సహాయతీ యుండునో యచట శా విధముగా వ్యవవోరము చేయవలయును. అంతట

ధ్వనిరాగిత యీ యక్క_ర అేదు, చూడడం సీ పతి శిరళ్చం(ద్రకళ నీ పొదమున స్పృళింపు మని సఖి చరణము అకు పొళాణి పెట్టి పరిహాస పూర్వకముగా పలుకగా బేవి పొర్వతి వరాల్య

మున నా సఖిని నిర్వచనము?ా కొనును” ఇచట నిర్వచనముగా కొట్టుట యనునది నిర్వచనము శా కొ స్టైనన్న

ఢ్వ నిసా రః నగ గుతీభూతళ్యంన్య్యోప్య యం (వశారః రపాదికార్పర్యపర్యాలోచ నయా ఫునగ్వనిరూపతాం ధత్తే యభా త్రెచానంతరో చావ్భా తే నోశేం యశ తు వాళ్ళ రసాడితాత్సర్యం నాస్తి త్వక్ర సణీభూతవ్యంగ్య వైన సముదాయధర్శః యధా శాజూనమపి సేవంతే విషమప్యుపభుంజ తే రతుంతే చ సహ క్ర్రిభిః కుళలాః ఖలు మానవా,

ఇత్యాజౌ వాచ్యవ్యంగ్యయో (పాభాన్యా(ాధాన్యవివేశే పరః ఆశయత్నో విధాతళ్యః మీన ధ్వనిగుణీభూతవ్యంగ్యయోః ఆలంశారాణాం చ ఆసంశీర్లో. విషయః సుళ్టాతో భవతి. ఆన్యధా తం (పనిద్ధాలంకార విషయ ఏక జ్యామోహః (పవర్ధితే, తపస్తాద్వాచ్యవ్యంగ్యరయొో: పొఛాశ్యా (పాధాక్యే యక్నతో నిరూపణీయ్‌.

ఏవం వ్యంగ్య స్య (ప్రధాన గుణాభావాభ్యాం ఉఊఖే శావ్యే వ్యవస్థి తే. (వతిషేధ ముఖమున బ్యంగ్యార్థము స్వోక్రలే కొంత విషంలబాకృత మైనది. ఆందుచే నిచట గుతీకానమే ళోభించును. కావ్సన నీ స్ధము నం దనురణన రూప బలంగ్య ధ్వని బ్యపదేశ మొనరింప కాదు.

ఈ (ప్రశారము గుణీభూత వ్యంగ్య మైనను రసాది తౌశ్చర్య పర్యా ళో-దన 'మొనరించినచో మరల ధ్వనిమూపమే. యగును. వూర్వో చాహృత శ్లోకము నంటే డీనిని గుర్తింపవచ్చునుం

ఏణేని చాళ్యమున రసాడి తాళ్చర్యము శక పోయినచో నదట గుఖీభూతవ్యంగ్య మనియీ సముజబాయ ధర్మము, ఊదాహరణము:-

ఉరబాను కూడ చేవింతురు విషమును కూడ భుజింతురు. (క్ర్రీలతో కూడ రమింతుగు మౌనన్ఫులు ీర్పనులం కదా”

ఉ మొదలగు నుదాహరణము లందు వాచ్య వ్యంగ్యముఅ పాధా ఉ్య్యాసాధాన్య వివేకమున (ప్రయత్న పరిశీలన మౌవళ్యకము, అపులే ధ్వని గుతీభూర వ్యంగ్యములకును, నలం కారములకును నీసంకీర్ణమగు విషయము సుజ్హార మగును, లేశ పోయినచో (పసిర్ధాలం కార విషయమున గాడ వ్యామోహ మే కలుగును. కావున చా-చ్యక్యంగ్భముల ప న్యములను యత్నేఫూర్వకముగా నిరూపింప వలనినడి. 2517ల

ఇట్లు భ్యంగ్యమునకు సంబంధించిన (ప్రధాన గుణ భావరుఅచే రండు

సతి ధ్వని పార తతోన్యద్య రచ్చి(త్రమఖిధీయ తే. శద్హార్థ భేజేన తద్దైవిధఠ శబ్దచ్యికం వాళ్య చి్మతమితి.

వంగ్యస్యార్థస్య (పాఛాశ్యే ధ్వనిసంక్షిత కావ్య(పకారః గుణధావే తు సుణీభూతవ్యంగ్య తౌ. శతో2-న్య(ద్రసథాఐాది తౌత్సర్యరహీతం వ్యం ఇ్యార్ధవి శేష్యప్ర కాకన శ క్రికూన్యం చ కావ్యం శీవలవాబద్యవాచక మాతా శ్రయేణ ఊపనిబద్ధం అలేఖ్య(పఖ్యం యడాాసతే తచ్చిిక్రం న తన్ముఖ్యం కావ్యం కావ్యానుకారో వ్యాసౌ త్యత కించిత్‌ ళజ్వచి(కం యధా దుష్క-ర యమ కాది. వాచ్యచ్యికం తతళ్ళబ్దచి_తాదన్యత్‌. వ్య౦ శ్యార్ధసంస్పృర్శర హితం రసాది తాత్పర్యరహీతం ఊగ్యర్వేమోది

ఆధ కిమిదం చి(తంనదానమ! యక కళ _వ్వలంకా కాంతరం జా వ్యంగ్యం నాస్తీ స నామ చి(రస్య కల్ప్యతాం విషయ; యత తురపొ వీవామవిషయత్వం స కాప్య(పకాతో న సంభవల్యేవ యస్మాత్‌. ఆవస్తు సంస్పృర్శితా ఇావ్యస్య నోపపద్య తే వన్తు చ సర్వమేవ జగద్గతం అవళ్యం కన్య చ్యిదసన్య భావస్య వా అంగత్వం (పతిపద్యతే. అంకతో విఫావ క్వేన చిత్తవృత్తి విశేషా హీ రసాదయఃన చ తెద న్లీవస్తు కించిత్‌ యన్న చి త్తవృత్తివిశేషముపజనయతి తదనుత్పాదనే వా కవినిషయలెవ రస్యన ప్య్యాత్‌ శవివిషయళ్చ క శ్చిన్నిరూప్య లే చ్యికతయా. కావ్యములు వ్యవస్థితము లగు చున్నవి. వీని కన్న జేరుగా నుండునది చిత్రమే యని చెప్పూదుము, అ చి(రము శబ్దార్థ భేదమున ద్వివిధము. శబ్ద చీక మని వాచ్యచ్విక మనిం

వ్య౦ గ్యార్థమునకు (పాధాన్య మున్నచో ధ్వని సంజ కఠ కావ్య (వశారమును. గుణధావమున్నచో గుణీభూత క్యంగ్యుతయు. (ప్రసిద్ధము ఆంతకన్న వేరుగా రసభావాది ఆాక్పర్యరహిఠము వ్యంశ్యార్థ విశేషమును (శ శ0ప కేయుటలో ళక్తిళూన్యమగు కావ్యము శీవలము వాచ్యవాచి కా (శ్రయమున నుపనిబద్ధ మె యాలేఖ్య (పఖ్యమున నవఖానీంచును. ఆదియే చీల కాళ్యము అది ముఖ్య కావ్యము శాదు అడి. కావ్యాను కారము. ఆఅందొకటి ళబ్దచి(క్రము దుష్క_ర యమకాదు లట్జివి వాచ్య చక మనునది కబ్దచి,త్రమున కన్న నన్యముం బ్యంగ్యార్థ సంస్పర్శ్గరహితమును రసొది శాత్పర్యరహితమును నగు ను ల్చేంమొదికము వాచద్యచి(గ్రముం

భ్వనిసారః ౫3 ఆతోచ్యతే సత్యం-న ఆాదృ క్కా-వ్య(పశారో౭- న్తి యత రపా కీనామ్యపతీతిః 80 తు యదా రసభావాదినివమె'ళూన్యః కవిః ళష్రాలం కారం చా అన్భాల ౫ కారం వా ఉపనిబధ్నాతి, తదా తద్వివమెపేక్తయా రసాడి ళూన్యతా ఆర్థన్య పరికల్ప్య తే రనభాచాదివిషయవివమోవిర హే ఆలం కార నిబంధో యః స చి(తవిషయః యడా రసాదిషు శాత్పర్యవతీ వివమో ప్యాత్‌ తదా శాస్యేవ తక్కా.వం ధ్వనేర్య్యత న గోచరః. ఏతచ్చచ్యికం కవీనాం విళ్ళంఖలగిరాం రసౌది తొత్సర్యమన పేమ శ్‌. కావ్య(పవృ త్రిదర్శనాత్‌ అహ్మాభిః పరికల్పితం ఇదానీంతనానాం తు న్యాయ్యే శావ్యనయవ్యవ స్థాపనే (్రీయమాణే వా స్ట్యేవ ధ్వనివ్యతిరి త్తః శావ్య(ప్రకారః యకః పరి ఈ చిత మనునడి యేమి! వస్తువ్యంగ్యము కాని ఆలంకారళ్యం గ్యము కాని లేని దానిని చ్యితవిషయము గా నంగీకరింప వచ్చునే ఆంతియీ శాని రపాదులకు విషయముగా నుండని శావ్య(ప కారము నంభవింపజీ సంభవింపదు- ఏలనన శావృ్యమన్నది వస్తుసంస్పర్శ లేక యుండదు, జగగ్గత మైన వస్తు సామాన్య మంతయు నవళ్యముగా శీజీని రసమునకో భావము నకో యంగత్వము పొాందజశీ పొందును తుదకు విఖావముగ నైన నది యంగ మగును రపొదులు చిర్తవృ త్తివికేషములే గదా చి ర్తవృత్తి విశే వను నుత్సాదింప చేయని వస్తువేదియు కొంచమేని యుండదు. ఆట్లడి యుశ్చాదింప బేయక పోయిననో కవిఫొవనా విషయమే కాదు. కని విషయ మగనటే నిరూపిత నుగును కాగా వ్వ్వలంకారరూప వ్యంగ్య రహిఠమునే చ్మిభముగా పరిగణింప కాబేమి! యని యిచటి యా ళంకా పరమారము. స్ట్‌ సంజేవా నినృత్తికై యీ రచన యిచట చావళ్యకము. ఈ ప్పిన దంతయు సత్యమే రసాదుల (ప్రతీతి యుండని కావ్య(పకార ముండ దనుట వాస్తవము, కాని రసభావాది వివమెళూన్యుడగు కవి కల్లా అంకశారమును శాని యర్థాలంకారమును ఇాని యుపనిబంధించు నేని యప్పు చజాతని వివత్స ననుసరించి యర్హమునకు రసాది కూన్యత నిశ్చిత మగును. రసభావాది విషయమైన వివ&్స,' లేక యలంశారము. నిబంధించుట చి(కవిషయ మన వలెను. రసాదుల విషయమై తౌత్పర్య యుక్త నుగు వినక యున్నచో ధ్వనినోచరము కాని కావ్య ముండదు ఇట్టి యా

3ట్లో ధభ్వనిసారఈ పౌళవతాం కవీనాం గసాదికాత్పర్యవిరహే వ్యాపార ఏవన శోభతే, ఆచేతనా అపి పి భావా యధాయధం ఉఊచిశరసవిధావతయా చేతన వృత్తాంతయోజనయా వాన సంల్యేవ లేయే యాంతి న రపాంగతాం తధాచ ఇదముచ్య తే. ఆపాళే కావ్యసంసాలే కవిరేకః (ప్రజాపతిః యథ్రామైనై రోజతే విశ్వం తఖేదం పరివర్తతే శృంగారీ చేత్క.విః కావ్యే జాతం రసమయం జగత్‌ స ఏవ వీతరాగ శ్ళేత్‌ నీరసం వర్వమేవ తత్‌ భాచాన చేతనానపీ చేరనవల్‌. చేత నానవేరనవతీ్‌ వ్యకహారంకతి యధేస్టం సుకవి॥ కా వ్యే స్వతం్యత్రతయా. రసతాత్పర్యళతః కవేః తదిచ్చయా వష్తు సర్వార్మశా అభిమత రపాంగతాం ధత్తే తథి*పనిఒద్ధ్యమానం ఇారుత్వాతికశయం ఫుస్ణాతి. సర్వ చకము. విళృంఖలవాక్కు- లైన కవులు రసోొడి తాక్పర్యము నుపీతీంచి శావ్య(ప్రబృత్తులె కన్సడుటచే మేము పరకికల్సించితిమి ఇప్పటిచారు యోగ్య మెన కావ్యనయ వ్యవస్థాపన 'వెంనరించిేని ధ్వనివ్యతిరిక్త మగు కావ్య (పశార నునునది యుండదు పరిపాకము కల కవ్చలకు ర సాదితాక్పర్యము లేక పోవ్చనో వ్యాపారకే శోభింపదు ఆ చేతవపచార్థము వైనను యధాను కూలము గా సముచికత రసవిభాభముగ కాని, 'చేశవవృ ల్తాంత యోజనమున గాని రసౌంగ త్వముకు పొందును, అట్లు జాందకుండంనవి యుండత్చం కావున నిది యిచట నవనర(పా పము అపౌరమగు శావ్యసంపారమున కవి యొక జే పజాపతి. ఆరని ॥ీ విశ్వ మెట్లభిరుచిత మగునో యశ్లే యది (వర్తనము పొందును కవి కావ్య మున శృంగారో కృములైన విభావానుఫావ వ్యభిచారుల దర్వణా రూప (పతీకిమయు డసచేని జగమంతకయు రసనుయ మగును. అతడే వీఠరాగు చగునేని సర్వజగము నీరస మగును సుకవి యగువాడం శావ్యమున స్వరం (తముగా నచేరన భావములను చేతనముల.గను, చేతనభావముల నవేరములు గను యధేస్టముగా నిరూపించి భ్యవహరించుము. రస తొత్పర్య యుక్త డైన కని యిచ్భామసొరమున వస్తు వన్నివిధ ముల నభిమక రసాంగర్వము పొందును అక్సే నిబంధించినవో నది చాడ

ధ్వని సారః ఎ 'సీరచ్చ మవాకవీనాం కాక్యేషు దృళ్యతే ఏవం స్థితే సర్వ ఏవ కావ్య పశారఃన ధ్వనిధర్మ తామతిపఠతి తజేవం ఇచానీంతన॥ వి కావ్య నరమోప 'జేశే శ్రియమాణే (పాధమికానానుఖ్యాసాస్థినాం యది పరం చచిక్రేణ వ్యవ హోారః పా ప్రపరిణతీనాం తు ధ్వనిలేవ కావ్యం ఇతి స్థికమేకళ్‌.

శన్య వ ధ్వేః స్వ(్యపభఖేైః గుజీభూతవ్యంశ్యేన చాచ్యాలంకానైళ్చ సంకరసంసృష్టివ్యవస్తాయాం (క్రియ మాణాయాం ఒహు(పభేవతా అక్ష్యే దృళ్యతే. రనధ్వనివ్యతిరిక్తానాం (పఖేచాంతళాణానుపి కదాచిత్‌ సంకీర్ణత్వం భవ త్యేవ

యా వ్యా పొరవతీ రసపాకా రసయితుం శాచి త్క-వీనాం నవా దృష్టిఠ్యా పరినిస్టి తార్గవివయోన్న్మేసా చ కై పళ్ళిత్రీ

"శే జ్వే ఆప్యవలంబ్య విశ్వమనిళం నిగ్నర్ణయంతో బయం ఆంతా వైవ:ద లబ్యమబ్టిళయన త్వద్భ క్రితు్యం నుఖం

ఇత్య(త వితోధాలం కారేణ ఆస్ధాంతర సం(క్రమత వాచ్యస్య ధ్వని

(పభేదన్య సంకీర్షత్వం- “్వొశిళయము పోస్సించును. ఈ సర్వస్వము మహాళవుల శావ్యములందు నోచరించుచు'నే యున్నది విషయ మిట్లుండగా సర్వవిధ శావ్య(ప కారము భ్వనిధర్మ "చీ మొత మతి(కమింపదు ఇదానీంతన కవులకు ఇావ్యనయోప 'జీళ మునరించు నపుడు (పౌధమి కాభ్యా పార్ధులకు మొదట మొదట చిత మున వ్యవహార మున్నను పరిణతి విశేషమును పొందుదుళేని వారి శావ్య మును ధ్వనియీ యగును ఇప్పటికీ విషయ మిట్లు సిద్దస్వభావ మైనది.

ఆ ధ్వనికి స్వ(్యపభేదములతో. గుజీభఛూర వ్యంగ్యముతో వాచ్యా లంకారములతో సంశర సంసృష్టి వ్యవస్థ యుండు నేని బహు(ప్రభేదములు కలుగుట లక్యములందు గోచరించు చున్నదిం

రసధ్వని వ్యతిరిక్తములైన (ప్రభేదాంతరములకును ఒళప్పూడం సంకీర్ణ ర్వము కలుగును. ఉదాన

రన రననా సమర్థ మైన కద్చల నవదృష్టిని పరినిప్టీ తార్థ విషయముల నున్మిషింపజేయు విపశ్చిద్భృష్టిని అవలంభించి విశ్వవిశ్వ మనిశము వర్శిం చుచు (కాంతుల మైతిమే కాని అఫ్టిళయినా నీ భక్తి తుల్య మగు సఖను మూ శేమియు అభింప ేదు.

యోకు ధృనిసారః

ఏవం ద్వీః (పభేదాః (పఖేద భేదాళ్చ శీన సంఖ్యాతుం ళళ్యంతే. అహ్మెభిః దిజ్‌ సత్రము క్తం అనంతా హీ ధ్యజేః (పకారాః సహవృదయా వాం వ్యుర్చే త్థయే తేషాం దీక్శా(క్రం కథితం ఇత్యు క్రలతణో ధ్వనిః సద్భిః పయత్నతో వివేద్యః సత్కాఖ్యం కర్తుం క్లాతుం వా యీ సన్యు గభ్గియు క్ర్తాః ఉక్ర్షస్వరూప ధ్వనినిరూపణ నిఫపణాః వత్క_-వయన్నహృద యాళ్ళ నియితమేవ కావ్యవిషయే (సకర్ష పదనీమాసాదయంతి యధోదితమే తత్కా_వ్యత త్వం ఆఅన్మ్నుటస్సురితం వ్యాక ర్తుమళక్ను వద్భిః రీరయః సంప వర్షితౌః కావ్యత_ర్ధ్యం (పతిపాదయితుం ఆళక్ను వద్భిః వైదర్భీగాడీసాం ఇాలీశేతి రీకయః (పవ ర్షితాః రీతిలత్షణవిధాయినాం హీ శావ్యక త్వం పీతదస్ఫుటతయా మనాళక్‌ స్ఫురితమా నీదితి లత్యుతే తద స్ఫుటతియా సంప్రదర్శిలేన ఆక్వ్యేన రీతిలక్క శన నకించిత్‌.

అనిన్‌ కావ్యలత్న ణే జ్జాతే శ్వర త్వాశ్రయా అర్గకత్వయుజః వృ్ల రొళాపి (ప్రకాళంతే. వ్యంగ్యవ్యంజక భావ వివేచనమయే శావ్యలక్ష ణే క్షూరే ఉపచాగ రి కాద్యాః క్వరత్వాశ్రయా వృత్తయః .ళ క్యాద్యాః ఆర్ధ తిర్వసంబద్ధాః సమ్య(గ్రీతిపద వీమబితరంతి ఆన్యధా తు తాసాం వృత్తీనాం అదృహైర్థానామిన ఆ'(శ్రద్దేయత్వ మేవ స్యాత్‌ న ఆనుభవనిద్ధత్వం-

ఈ పద్యము నందు వితోధాలంశార మున్నది. ఆది యన్థాంతర సంక్రమిత వాచ్యమగు ధ్వనివభేవముతో సంకీర్ణ మగు చున్నది. ఇట్లీ ధ్వని (పఖేద (పభేదములు సంఖ్యానింప క్యములు కావు మేము 'నూచన ముగా వెష్పితిమి ధ్వని (ప్రకారము లనంతములు, నహృదయుల వ్యుశ్చ తివై వాని సర్యగహ యే. నిరూపితనము. ఈ లక్షణ అత&ీకమైన ధ్వనిని యోగ్యులు (సయత్నమున వివేచింప వలయును సత్కా_వ్య మెొనరించుటకు కాని తెలిని కొనుటకు గాని చక్క-శా నభినివేళకము కలవా రీ వెప్పిన ధ్వని నిరూపణ నిపుణుళై సత్క-వ్హలై సద్చృాదయులై నియతముశా కొళ్య విషయమున (ప్రకర్ష పదవి పొంద కెలరు+ ఇట్లు సముదిత మైన శావ్య తర్ద్వ మస్ఫుట స్ఫురితము, దీని వ్యాకరించుట శళక్తు లగువారు. రీతుఅను. (ప్రవ ర్రిా-ప జేసిరి క్రావ్యర_బ్ఞ్వ (పతి పాదనాసమణ్థలు వై దల్ళీ గాడీ పాంచాలీ రీతులను వెక్పీరి రీతి లత్షణవిధాతల శావ్యత్త్స్రము చూడగా నీ ధ్వని ఆథుస్ఫుటముగా కొంచెను స్ఫురితమెన ట్లూహింపవచ్చును. ఇాని నిచట

థ్వని పారః న

సీవం వృటకయైళ అత్షణీయం స్వరూపమన్య ధ్వమేః యత్ర

కళ్చైానా మర్దానాం చ శ్రషాంచిత్‌ (పతిపతృవిశేన సంవేద్యం 'చారుత్వం

ఆవాఫ్యేయమవకాసతే కావ్యే క్యత్ర ధ్యనివ్యవహార ఇతి యల్లక్షణం ధ్వే కుచ్యతే శవచిత్‌ తఈదయు క్తమితి నాభి ధేయతౌా మర్శ్శతిం

యకః కజ్టానాం వ్వయాపాశ్రయః వికేనః శౌావల్‌ ఆక్లి స క్వేసత్య (యుక్త (ప్రయోగః। చాచ కా(శ్రయస్తు (ప్రపాదో క్యృంజకత్వం శతి విశేషః, ఆన్ధానాం చ స్ఫుట ల్వేనావభాసనం వ్యంగ్యపరత్వం ద్యంశ్యాంళవిశిష్టర్వం చేరి విశేష। తౌ చ వికేపి వాఖ్యాతుం శశ్యతే వ్యాఖ్యాతె చ ఒహు మీము స్ముటము గా (ప్రవర్శించితిమి ఇక వారి వారి రీతిలకమ్షణమున కేమి 'పలము"

ఈ కావ్యలతృణమును 'అెలిసినచో ళబ్దర త్వా.శక్రయములు ఆర్ధతక్వ చయూగులు నయిన వృత్తులు (వకాశించును ఉఊసవాగరి కాదులు ళ్వరత్వా శ్రయమనము లయిన బృర్తులు. వైశి కాదు లర్థతత్వసంబద్ధము లయిన కృర్తులుం వ్యంగ్యర్యంజక భావ విజేదననముయమయిన కావ్యలతణము సుజ్ఞారీమయినచో నీవి లెస్స శా రీతిపదవి నవరరించును శాకపోయినచో నా వృత్తు లదృషైై “ముల వలి నళ దేయములె యగును అనుభేవనిసముణా నుండవు గ్‌ ఇట్లీ ధ్వవేకి స్ఫుటముగ లత్సణ ెంస్‌రింప వచ్చును డీన ధ్వని స్వరూపము తెలియ వచ్చును కాగా, “కొన్నికొన్ని ళపబ్టముల 'చారుత్వము కాని కొన్నికొన్ని యర్భముల చారుత్వము. కాని (ప్రతిప గ్భృవిశేష సంబవే ద్యమె యగసనా. కొని చెప్పుటకు ళక్యము కాదు అది యనా ఖ్యేయము- కావ్యమువ నట్టి యవాఖ్యేయ తత్వ మున్నచో ధ్వని వ్యవహార మొనర్చ వలయును ఇదియీ ధ్వని లక్షణము” అని యొక డనుట యూ క్ష్లము కాదు, ఆట్లన రొదును

క ఫ్రార్టముల చారుళౌా విశేష నుంఠ మెప్పళక్యము కానిది కాదు గడా చూడుడు కబ్బముల స్వరూపా(్రయమయిన చారుతా విశేష మన్నది యక్షిషముశా నుండుట యొ టి, య్యప్రయుక్త (పయోగము కలిగి యుండుట మరి యొ టి. వాచ కాశ్రయ మయిన ఇారుతావిశేషము. (పపాద మొకటి ద్యంజక స్వేముండుట మరి యొకటి. ఆర్ధమల 'చారుతా విశేష వొనునది స్యుటము శా నవభాసీంచుట వ్య౧గ్య్భ పరమా శా నుండుట, వ్యంగ్యాంళ విళి

(8)

నో ధృనిసారః థశారం కద్వ వ్రతిరితి కానా ఖ్యేయ విశేషసంభావనా తు విజేకావపాద ఖావమూలైవ కావ్యవిశేపాణాం రత్నవిశేషాణాముభయేషామపి తేషాం (పతిపతృవిశేషసం వేద్యత్వమ స్యేవ వైళటికా ఏవ హీ రత్నవిద సహృ దయా ఏవ హీ శావ్యానాం రసా ఇతి కస్యాార్ర విప్రతిప త్తి; తస్మాల్లడు జాంఠరస్య ఆభుటనాళ్‌ తస్య ఊక్త 'మేవధ్వనిలతణం సాధీయః ”

ఇతి రృత్రీయః- వ్టనుగుట యని విశద మయినది కదా ఇట్టీ విశేషములు వ్యాఖ్యానింప కకళ్య మలె, నానావిధముల నాయా విశేషములను విశద పజచితిమి కదా ఇంళను వ్యతిరి క్తముగా ఆఆ్రనా ఖ్యేయము ఆనా ఖ్యేయము”” ఆనుట యిదీ యీటి మాట? ఇంళను ఆశాఖ్యేయ విశేష సంభావన యొనర్చుట విజేశా. వపాద ఫొవ మూలమె యనవలయును. కాన్యవిశేషములు రత్నవిశేషములు అను నీ యుభయములు (ప్రతిపత్సృ విశేష సంవేద్యము లన్నది యుండ నే యున్నది, వైళటికులె రత్నవిదులు సహృృదయులె కావ్యర సజ్ఞాలుం ఇం "జెవరికిని విప్రతిపత్తి యుుడదు. కావున వన్యలతణము ఈ ధ్వనికి ఖభుటిం పదు, ఈ వెప్పినజే ధ్వనిలష ణము. ఇదియె యుక్తము-

తృతీరొళాద్ద్యోరము.

ధ్వవిపారః చతుర్ధః

ఏవం ధ్వనిం వ్యఫతిప త్తినిఠా సార్ధం వ్యుళ్చాద్య కద్వు్యక్పాద జే (ఛయోజనాంతరముచ్యే య ఏష ధ్వేః గుతీభూరవ్యంగ్యస్య చ మార్గః (పకాశితః తస్య ఫలాంతరం కవి పతిభానంత్యం అతో ధ్వజేరుక్షపభేద మధ్యాదన్యకమేవాపి (సశారేణ విభూషితా ఇతీ వాణీ పురాతనక వినిబ ఫ్రైర్ధసం స్పగ్యవత్యపి నవర్వమాయాతి

ఆయం రసభావ తేధాభాస త(త్పళమనలతణో మార్గో యధాస్వం విఖావానుఖాన (ప్రభేదకలనయా బహువిస్తరః స సర్వ ఏవ ఆనయా యుక్త్యా అనుస ర్హవ్యః యస్య రపాజీరా([శయాదయం శావ్యమార్షః పుఠా తః కవిఖిః సహసం క్షార సం క్ర్యార్వా బహూప కారం తుజ్ణత్వాన్మిధో ప్యనంఠళా మేతి రసభాచాదీనాం హీ పళల్యేకం విభావానుభావ వ్సభిచారి నమౌా(శ్రయాదపకిమితత్వం తేషాం .ైశైళ(పభేదాజీమయాపి తావత్‌ జగ ద్వ్భృత్తముపనిబధ్యమానం బుకవిభిః తదిచ్భావళాదన్య ఛా స్థితమష్యవ్య ధైవ వివర్తతే

ఇట్లింత వరకు వ్యిపతిప్షి నిఠాపార్యమైం ధ్వని వ్యుత్వాదిత నుయినది. చాని వ్యుత్వాదనమున (పయోజనాంతరమును గలదు. దాని నిదట కెప్పు దుము ధ్వనిశిని గుణీభూతవ్యంగ్యమునకును మార్గమును (ప్రకాశింప జేనీ తిమి గదా కవి (పతిభానంత్య మనునది తర్భలాంకరము ధ్యనికి గఅ భేద (తఖేద ములలోని మొక (పకారముచే నయిన, వాణి విభూషీత మగుజేని ప్రాచీన కవ్చలు నిబంధించిన యర్థ సంస్పర్శ మున్నను నవఠ్వము సీద్ధించును. రన భావ రేదాఫాస, త్యత్పళనున రూపమయిన యీ మార్గము లేము తమ న్వరూపములకు తగినట్టుగా విఖావానుఖావ (ప్రభేదముల శలయికచే నర్యం ఈము విసృత మగును అసర్వ మా విధానమున ననుసరింప దగినదిం రసాద్యాకయమున నీ కావ్యమార్గ నునంత తుగును పురాతన కవ్చలు సవన సంఖ్యగా గాని యసంఖ్యాకము?గా శాని జాశావిధముల తల "వెంనరించినను ఆనంతరూప మగును రసఖావాదులు (పత్యేక (పత్యేః ముగా విఫావానుఫావ వ్యభిచారి సమా(్రయనున నపరిమితీము. అగును

కూరి ధ్వ నిపారః। ఆరధాస్థితానపి ఠరధాసంస్టితానివ వృదయీ యా నివేళయతి ఆర్థవి శేషాన్‌' సొ జయతి వికటకవి నోచరా. వాణీ

తదిక్థం రవభావాద్యాశ్రయేణ కావ్యార్గానామానంత్యర౦ సు్యపతి పౌదిరం ఏఠజేపోపపాదయితు మిదముచ్యతే శ్‌

దృష్టఫూర్వా అపి వ్యాన్రా కావ్యే రసపర్మిగవాత్‌ న్వే నవా ఇవాఫాంతీ మధుమాస ఇవ (దుమాః॥* యభా ఏవంవాదిని జేవక్షై ఇత్యాది లో స్య శృ లేవరకధాలాపీ కుమూర్యః ఫులకోద్ల్ద మె: నూకయంతి స్పృవో మంతర్లర్ఞయాబన శౌన నాః

ఇ త్యాదిము సత్సు అర్థళ క్త్యద్భవానురణనరూప వ్యంగ్యస్య నవర్వం ఏీైై ౪ (పఖేదానుపౌరమున నుకవ్చలు జగద్వ్భృల్తీమును నిబంధి-చినను వారి రుచ్భావళమున నది యిదివరలో "నెట్ఫవ్నను ఆన్యరూపమున వివర్హము పొందును

తముకవి గోచర మగు వాణి యగ్ధవిశేషములను ఆతగాన్షితము అయి నను తథాసంస్తీత్‌ ములనుగ జేసీ హృదయమున నివేశింప జేయును. అ సుకవి వాణోజయతి ౫

ఇట్లు రసభావాద్యాశశ్రయమువ శాచ్యార్థము లనంతము లగుట సు(పతిపాదిత మయినది. ఈ యంళమునే యుపపాదించుట కిది వెప్పు దుముం

“(పపంచ భావమాలం వూర్వద్భృస్నము అయినను రనపరిగహమున కావ్యము నం దన్నియు మధుమాసము సందు వృతుముల బలె నవ్యము. ఛాసించును *” ఉడాహరణము.

6 ప్ప్రెడ్లి కొడుకు కథా సంలాపనుం రాశా శన్యలు నును వ్‌స్తచే నవనతానన లై ఫులకోద్గదుములతో లోలోని యభిలాషమును నూచనము శేయుదురు.””

ఇ త్యాద్యర్భము లున్నను ఆర్థళ క్యద్భవానురణన రూప వ్యంగ్య మయిన “ఏవం వాడిని బేవక్తైై” అను పద్యము వవార్యమై. (ప్రకాశించు చున్నది. ఇట్లు వ్యంగ్య భేద నమౌ(్య్రయణమున శా వ్యార్థములకు నవర్వము సీద్ధమయినట్టు వ్యంజకభేద సమౌా్యశ్రయణమున గూడ నవర్వమాు

ధ్వని పాఠః *ఒల

యధా వ్యంగ్య భే దసమా(కయీణ భ్వనేః శావ్యాన్ధా నాం నవత్వ ముర్పద్య తే తథా వ్యంజక భేదసమాక్రయేణాపి ఆల్‌ ద పునః ఫపునర్తుక్ల మపి సారతయేదముచ్య తే అన్నీన్న స్టైవంత్య కతా వ్యంగ్యళ్యంజక భా జే విచ్చిలే ళబ్చానాం సంభవర్యపి క విరపా ర్వార్ధలా ఫా రపాదిమయ వక న్మిన్‌ భ్యంగ్యవ్యంజకభా వే యత్నాదవదధీర రసభావ రదాభాస రూపీ పీ కృం్యే తద్వ్యంజశేము చ యధానిర్దిక్షేషు వర్షపద వాక్య రచవా[్రబంణేము అవహీరిమనస। కే: సర్వమపూర్వం కాళ్యం పంపద్య తే. తధా చ రామాయణ మవాభారతాదిబు సంగ్ర్రామాదయః। ఫునః పఫునరభి పాళా అపి నవనవాః (పకాళంతే.

వ్రబంభే. చాంగ్‌ రస ఏక ఏవోపనిబధ్యమానో2ర్థవికేషలాభం కాయాతికయిం ఫుష్ణాతి యధా కామాయణీ యధా వా మవాఖార తే. శామాయళణే హీ కరుణో రసః స్వయమాడిక వినానూత్రితః. “శోకం ఫోక్‌ త్వమాగతః)) ఇ త్యేవంవాదినా, నిర్వ్యూఢళ్చ ప ఏవ నీతాశ్యంకవియోగ పర్యంత మేవ నరాపబ౦ంధముపరచయతా, నీదించువు ఈ యంళను బసు(ప్రతిపొడితమయినను పౌర మయిన దగుట నిస్ణు శెష్పుదుము కబ్దముల క్రీ యసర్ధానంఠ్య హేతు వగు వ్యంగ్యవ్యంజక భావమా విచ్శికమై వనంభవించునడి యయినను అవూ ర్వార్ధలాభము నర్థించు శవి రసాదిముయ మగు నొకవ్యంగ్యవ్యంజక భావము నందే యత్నమున నవ భఛానమీ కలవాడు శావలయును. రస భావ తదాఫాస రూప మయిన వ్యంగ్యమునందు, పూర్వము నిస్దేశెంచిన వర్ణ, పద వాళ్య రచనా (ప్రబంధ రూప ములయిన తీద్య్యంజకము లందు కని యవహిత మనస్కు- డగు నేని శాన్య మంతయు నపూర్వముగా సంపన్న మగనమ- రామాయణ మవోభార 'తాదుఅందు సంగామాడులు ఫపునఃపునర భిహితము లె యయినను నవనవములై (శశాశించు. చున్నవి. (ప్రబంధము నందు రస మొకటియె యంగిగా నిబంధింప బడు'వేనియర్థవి'కేష లాభమును థాయాతికయమును పోషించు నది దకగును. ఉదాహరణను రామాయణను మవోభారతమును

శోకము శ్లోకత్వము పొందించిన యాదికవి వాల్మీకి రామాయణ మున కరుణరసము వానూ్రించెను నీతాత్యంత వియోగ పర్యంతమె శన (ప్రజంధము రచించి యా శరుణరసమునె నిర్వహించెనుం

ఈ-9 ధ్వని పౌర

మవోభార కేపీ కాస్త్రురూపకావ్యచ్భాయాన్వయి.ని వృష్టి పొండవవిర పౌవసాన వైమస్యదాయినీం సమౌ్రీిముపనిఒధ్న తా మహామునినా వై రాగ్య జనన తాళ్చర్యం వ్‌ ధాశ్యేన స్వ్యప్రబంధన్య దర్శయతా కూత లనణ పురుహిర్థః శాంతో రసశ్చ మఖ్యరయా వివమూనిషయ ల్వేన నూచితః ఏత చ్చాంకేన నివృతచేంన ఆన్యైః వాఖ్యావిధాయభిః స్వయ మేవ వైతదున్లీర్ణం " లేన ఉదీర్ణ మవోమోహమగ్నముజ్ఞహీర్ష తా లోకం ఆతివిమలజ్ఞానాలోక జాయినా లో॥క నా ధేనం

యధా యధా విపళ్యేతి లోకరంకమసారవత్‌ తధా తధా విఠానో౭[త జూాయలే నాత్ర సంకయ$ం

ఇత్యాది ఒహుళః కధయతా. తతశ్చ ళాంతో రసో రపౌంతరైః, మోత్షలడుణః పురుహిర్థః పురు హిన్థాంశనై రుపసర్జన క్వే వానునమ్య మానః ఆ-గ ర్వేన వివమావిషయః ఇతి నుహాభారత శార్సర్యం సువ్య క్తమేవాన భఛానతే

శత్రు రూప శావ్యచ్చ్భాయాన్వయము కల మవాఫారతము నందును వృష్టిపాౌండవ్రల విరసావసానమున మనస్యముని హూర్చు సమౌజ్షిని నిబంధించు మవాిముని వ్యా సభట్టారకుడు తవ (పబంధమునకు వేరాగ్యమా

; కలుగ లేయుటయె మవో తాత్పర్యమని (పధానముగ (పదర్శించెను మోత ఫురు హార్థము శాంతరసమును ముఖ్యము-శా వివతూ విషయ మయినటుల నూచింవెను ఈ విషయము నంళముగా (లేశము-గ్యా చ్యాఖ్యావిధాతలః వివరణము చేసనీనారు. మహిమోహ నుగ్న మయిన లోకము మద్ధరింప దలచి యతివినుల క్షూనాలోకము (శపాదించిన యా లోళనాధుడు స్వయ ముగా దీనిని వ్యక్తము చేసెను.

“ని స్సారపడార్థము వలెనీ లోక తంత మెన్లైట్లు విపర్యాసము పొందునో యట్లట్రిచట విళాగ ముదయించును ఇందు సంశయము తగదు.” అని బవుపర్యాయనులు ెక్పి చెప్పి వెైనిషయముని నిఠకదము. చేసెను. కావున శొంతరసము రపాంతరములతో, మోత్షపురుషారము. పురుపారాల కరములతో ఇపసర్టనముగా నముగమ్యమౌానమై యంగిఇగే వివయోవిషయీమై యుండుట కుహాఖారళల ఆత్సర్యమని సువ్యక్త్రముగ జే యవభానించు చున్నదిం

ధ్వన్నిసా రః ౬.౩ శాంత్యైవ రనన్య అంగిత్వం మవాభార లే, మోకస్య చ సర్వ భుకుహెన్ధేభ్యః (పౌఛాన్యం, ఇ ల్యేరత్‌. న స్వళబ్దైఖి ధేయ త్వేన అను[క మణ్యా దిర్భితం దర్శితం తు వ్యంగ్య ల్వేనోభగవాన్వానుబేవళ్ళ్చ కీ ర్య తేఒ(త సనాతనః”) ఇత్యన్మీక్‌ చాశ్వే, అనేన హి ఆయమక్థో వ్యంగ్య త్వేవ విక &ీతః యద(క మవాభార తే పౌండవాదిచరితం యత్కీ_ ర్య లే తత్సర్వం ఆవపౌనవిరసం ఆవిద్యాపపంచరూపం. చ పరమార్థ సత్యస్వరూపస్తు భగవాన్‌ వాసుకేవోక్ర క్రీర్యలే తప్మార్తన్మిక్నేవ పరమేళ్యకే భగవతి భకత భావితచేతసః. మాభూత విభూతిషు నిస్సారాను రాగణః నుణేషు చా నయవినయ పరా(క్రమాదివ్వమోషు శ్లీవలేమ శ్లీషు చిక్సర్వాత్మనా (పతి నివిష్టథియః, తధా చాగ్రో పళ్యత నిప్సారతాం సంసారన్య _ఇత్యముమే వార్థం ద్యోరయన్‌ సృుటమేవావభాసలే చ్యంజకళ క్యనుగృహీతః “చి శః ఆయం చ నిగూఢరమణీయో౭2-ర్థః మహాధారతావసాజీ హరివంక కర్షకేన సమౌాప్తిం విదధతా ేవైన కవిజేధసా కృష్ణద్వైపొయేన సమ్యక్‌ నృుటీకృరః మహాభారతమునందు శాంత చె యంగి రసము సర్వపురు హెర్గముల శిన్న మోతమునకె (పాధాన్య మున్నది. ఈ యంళనము నను(క్రమణికలో స్వశస్దాభి ధేయముగా దర్శింప అేడు. వ్యంగ్యముగా (ప్రదర్శించెను. “ననా శన వానుటేవ భగవాను డిందు కీర్తితు డగును” ఆన్న వాక్యమున నీ భావము వ్యంగ్యముశా గోచరించును ఈ చాక్యమున నీ యర్థము వివఓీ తమై వ్యంగ్యముఇా గోళరించును మవాభారతమున గీ _గ్య్యమాన మగు పాండవాది చరిత మంతయు ననసానవిరసము నవిద్యా,ప్రపంచ రూపమును. పరమార్ధ సత్యస్వరూపుడు వాస జేవ భగవాను. డిందు శీ ర్యమాను డగు చున్నాడు. శావ్రన చా పరమేశ్వరునంజే ఖొవితచేతరస్కులు కండు! నిపస్పారములయిన విభూతులఅం దనుకాగులు కాకడు ఈ నయ వినయ పరా(శ్రమాది కతిపయ శేకల గుణము లం దభినివేళము శలవారు కా వలదు ఈ సంపార నిస్సారత్వము నిటు ముందు చూడుడు ”” ఆమ నీ యర్థమును న్ఫుటముగ దో్యోతీనము చేయునర్వై “వాసుదేవ కృ” అను స్థలమున నున్న “చి కారము వ్యంజక కక్యనుగృహీతమె యవభొనీంచు. చున్నదిం నిణాఢ రమణీయ నుగు నీ యర్థమును, మహాభారతశాభసానమున హరివంశ

౬. థ్వని సార ఆజీన చాన్దేన సంపారాపీతే కక్వాంతళీ భ్ష్యతికయం (ప్రవర్త యశా. సకల ఏవి పౌంసారికో వ్యవహార; పూర్వపశ్నీకృతో వ్య క్నేణ (పశాళతే బీవతాతీగ్ధతపః (పభృతీనాం చ (పభావాతికయవర్షన౦ం తహ్యైబ పర్యవ్మాణః (పాప పాయ న్వేన రద్వభూతి ర్వేనేవ గేవతావికేహిణాం అన్యేహెంచం పౌండవాదిచరితవర్షన స్యాపి వై రాగ్యజననతాత్పర్యాత్‌ కై రాన్యస్య చ మాత్సమూలర్వాత్‌ మోతన్య చ భగవ్యత్వ్పాప్తుపాయ "క్వేన ముఖ్యకయా గీతాదిషు (చ్రచర్శికత్వాత్‌. పర్యహ్మ్మెఫ్తు పాయక్వ ఇటీవ శబేవం ఆమి[కమణీనిర్దివేన వాశ్ళీన భగవద్వ్యతిరేకిణః సర్వస్య ఆన్యన్య అనిత్యతాం (పకాళమయతా మోతశలతణ ఎవైకః పరః ఫుకు హెర్గ్‌ః శా్య్రునయే కాక్యనయే చ తృష్ణాక్షయ సుఖపరిపోష అలతెణ్య శాంత్తో రస మహాభారతస్య అంగి త్వేన వివకీత ఇతి సుప్రతీపాదితం. ఆత్గంత . పరభూశ త్వోచ్చాయమర్ధః క్యంగ్య త్వేవైవ దర్శితోనతు బాచ్య తేన వర్గనమును చేయుచు సమాహ్తీ నాచరించు కవిఒన్మ్మ కృష్ణమ్వైపొయను జే వన్యుస్విధానమున స్ఫుటీక రించినాడు,. సంసారాతీఠక ఠత్వాంకరు నంజే ఛ క్యతికశయమును (ప్రవ ర్తింప జేయు నీ యర్ధమే. సకల సాంపారిక్‌ వ్యవహారముగు ఫూర్వపత్మీకరించి సంపూర్షమై (పకాశించు చున్నది. అ పర్షుహ్మా పాప్త శ్ర పాయముగ కే జేవతౌ విశేషముల యన్యమఅ వర్శవము కూడ తీద్విభూతిగ నిరూపిత తులినది పొండవాది చరికవక్షన మునకును వై రాగ్యజవన మె శఆాత్సగ్యమాుం నై రాన్యము. మోతమూలముకడా. వోతృమును భగవత్వాాప్త్యుపోయ మగుట ముఖ్యముగా గీతౌది (గంధములందు. (ప్రదర్శితి మయినందు వలన భ్‌ వ_త్వౌప్యుపాయమె ఇ టీ యను మణి? లో నిన్తేశించిన వాక్యమున భీగవద్వ్యతిరి క్తమగు నన్య మేది యైన ననిర్యమె యని (పకాశింప చేని నట్లయినది భారతమా శాస్రు కావ్యవణ గావున “ళానస్త్రు నమమన మోత వెంక్క-టియె పర ప్రరుపాగము, కావ్య నయము నందును తృష్టాతుయ పరిపోవరూప మయిన శాంత మి రసము) అను నంళము నుహాఫారతరమున నంసిగా వివక్షీ రీనుయిన దిని చకంగా (పతిపాదించి నట్లయినది. ఈ యర్థ మర్యంరము సారభూత

ధ్వ్యవిసా రః ౬ ఊరభూతో వ్యార్థః స్వళర్షానభి భేయ ల్వేన (ప్రకాశితః సుతరామీవ కోధా విరావహతి (ప్రవీద్ధి శ్చేయమ స్త్ర్యేవ విదగ్గవిద్వత్పరిషత్సు యదభిమత6రం౦ వస్తు వ్య గ్య త్వేన (పకాళ్యశే న సాశున్భబ్టవాచ్య ్వేన తస్మాత్‌. ట్ల మేకత్‌ _ అంగిభూకరసాద్యాశయేణ కావ్యే (క్రయమాగే నవార్థలాభో భవతి బందచ్చాయా చ మహతీ సంపద్యక ఇతి. తళేళం ధ్వన్మిపఖేద సమా(శ్రయేణ యధా శావ్యార్థానాం నవత్వం జూయళలే తధా (ఒతీసాది తం గుతీభూశత్య గ్యస్యాపి యే (పకారాస్తతృమా(శ్రయీణాపి కావ్య భమ్హూనాం నవవ్వం భవ ల్యేవ

ఇత్ధం ధ్వ కే? గుణీభూతవ్యంగ్యప్య చ సమౌా(శ్రయాత్‌ నత్స్వపి ఇఆశరాశనకవిపబంధేషు పతిఫాగుళలో యది స్యాత్‌. శావ్యార్ధవిఠామో న్నాన్టి శస్మింస్త్వసతి న క్రించిగేవ కవేర్వ స్వస్తి

వ్యం గ్యాస్థాచేతయైన అన్ధానంక్యం న యావద్వాచ్యాగ్గా పేతయా 3 (వరీపాదయికు ముచ్యతే

ఆశస్టైజేళ కాలాది విశేమైరపి జాయతే అనరేత్య మేవ ఇాఛ్యవ్య శుద్ధస్యాపి వ్వ భావతః,

మయినందున ద్యంగ్యముగ"॥ (ప్రదర్శిత మయినది వాచ్యముగ నిరూపితమూ శా లేదు సారభూత మయిన యర్థము శ్వళస్టానభిధేయముగ. (ప్రకాశిత ముగు వేని మిక్కి-లి లోభ నావహించును అభినుతతర నుయిన వస్తువు విడగ్ధ పరివత్తులందు భ్యరిగ్యమున నే (ప్రకాళశిత మగును గాని సామాచృబ్ద వాచ్య ముగ ఈండ దన (పవిద్ధి యుండవే యున్నది గదా శావున సారముశా నీ ఈర్థము నిద మగును. ో*ోఅంగిభూత రసాద్యా శయమున కాన్య వెంనరిం చీననో నవార్థ్య లాభము కలుగును బంధచ్చ్భాయయు. గొప్పగా సంపన్న తుగుకు.”” ఆవి ఇ ట్లీ విధముగా ధ్వవి (ప్రఖేద సమా్యశ్రయమాన శావ్యార్థ ములకు నవర్వ సంప్తి కలుగుట ప్రతిపాదిత మయినది ఇక్సే గుణీభూక వ్యంగ్య(ప కార సమా(క్రయణమున గూడ శాన్యనక్తువుళకు నవర్వము పిస్ధంచు వని తెలియు నిది

ఇ ట్లీ ధ్వని సతీభూతక్యంగ్యము న్యాశయించి నందున పుళాకన కని (శబంధము లెన్ని యున్నను (పతిఫాగుణమె యుండు నేని కా వ్యార్థ వీనాము ముండు, (షతిలాగులతు లేదేని కవికి వస్తు భన్న బేదియు నుండదు-

(9)

కక ధ్వవి హెౌరః శృద్ధన్య అనే క్షీ తవ్యంగ శ్‌స్యాపి వాచ్యన్య అనంఠ్య మేవ జాయతే స్వఖావతః స్వభావోహ్యయం వాభ్యావాం చేశనానామచేతనానాం చ యదవస్థాభేదా క్లేళభేదా క్కాల భేదాశ్‌ ప్వాలతణ్యభేదా దృ అనంతతా భవతి రైళ్ళ తధా వ్యవస్థిలెః సర్భిః స్పభావో క్ర్యాపీ తౌవదుపనిఒధ్యమా నః నిరవధిః కావ్యార్థః సంపద్య తే ఠరధాహ్‌ీ అవస్థా భే దాన్న కత్యం యధా భగవతీ పార్వతీ కుచూర 'దంభజే ఉసరో్యోపమౌ(ద్రవ్యసముచ్చయేన?) ఇత్యాదిఖిరుక్రిఖిః (వధమ మేవ పరిసమా పితరూపవర్ష నాపి పునర్భగవతః శ-భోర్లోచననోచరమాయాంతీ “వసంత పుస్పాళరణం వవాంతీ మన్మథోపకరణభూ తేన భంగ్యంక కేళోప వర్ణిరా నైవ చ పునర్నవోద్వాహవమయే (పపాధ్యమావా “తాం (పొబ్ము ఖీం తక నివేళ్య తన్వీం) ఇత్యాద్యుక్తి భర్నవేవైవ (పశాకేణ నిరూపిత రూపఫౌగ్ధ్భవా నచ తే తస్య క వేరేక తె,వాసకృత్మృతా వర్గన్యపళారా అఫువరు క్తర్వేన జా నవనవారనిర్భుర త్వేన న (పతిభాసంతే! శావ్యము అందర్థానంత్య మురడుట వృం గ్యార్ధా పేను న వే ఇాదు చాచ్యార్థాపేత్సమున గూడ నష్థానంత్య మున్నదని (పతిసౌదించుట కీ యం౦ళము 'చెప్పుదుము, శుద్ధ మయిన వాచ్యమునకును ఆవస్థా, జీళ ఛాలాది విశేషములచే స్వభావనిద్ధముగా చానంత్యిము. కల.గును వ్య గ్య సంబంధము లేమి శుద్ధముగా నుండు చాచ్యిము నకును స్వభావ రమణీయతను బట్టి యానం త్యము కలుగును చేశనముల. నభేతనిము లయిన వాచ్యముల కవస్థా భే మున చేళభేదమున కాఅఖేవనున స్వాలతణ్య భేబమునను ఆనంకత శళలు గుట రానని స్వభావము అవి ౦0౫ విధము గ ల రమ యుండియు నంభావో శకిెచే నయిన నుపనిఒధ్య్వమానము లగు నేని రము నిర స్‌ సంపన్న మగును లీ ₹ రాలి? వధ ఇట్లగుట యెొ.తయు యుక్తము. అవస్థా 'ఛేదమున నవర్వము శలుగుట కుదాహరణము కుమారసంభవమున ఛిగవతి పార్వతీ జేవి మొద టే “సక్వోషమా(ద్రవ్య సముచ్చయీన”” మొదలగు ఇాళ్యముల'దే పరినమా పీఠ రూపవర్షన యయినడి అయినను తరువాతి (గంధమున ళంభభగ చానుని లోచన గోచరము పొందినవై “వసంత పుహ్ప్చెభరణం వవాంతీ'”

ఛ్సి ౮ మంచ్‌ క! ౬? "ఆయనుపరళ్చాస్థావళ్టేదప్ర కారః యదచశేరనానాం సక్వేసాం చేతనం చ్వితీయం రూపమభిమానిత్వప్రనిస్భం హిమవగ్గంగాదీనాం తచ్చ ఉచీర చేతన విషయ వ్వమాపయోజనయా ఉపనీఒధ్యమావమన్య దేవ సంపద్యతే యధా కుమారనంభవ ఏవ పర్వతస్వరూపన్య హిమవతో వర్ణనం ఫువః న్హర్షి (వియో్రిషు చేతనన్వరూపాజీక్తయా. (పదర్శికం తవళతార్వమేవ (పతి భాతి (పనిద్ధళ్ళాయం సత్క్‌-వీనాం మాగ్గః చేతనానాం చ బాల్యాద్యన స్టా భిరన్యత్వం సత్క_వీనాం (వనిర్ధమేవ చేత నా నామవస్థా ఖేదేప్య వాంఠరా వప్లాఖీదాన్నా నాత్వం. మధా కుమారీణా౦, కుసుమళరీర భిన్న హృద యానాం అవ్యాసాం చ, త్యతాపి వినీతానాం ఆవినీతానాంచ అభచేతనా నాచ చ ఫావానాం అరంభాద్య వస్థాభేదభిన్నానామే.ై క ళః స్వరూ పముపని౭ధ్యమాన మానంత్య మేవోపయాతి. యమొదలను వాకములచే మన్మధోపకరణ భుయిన భంగ్యంతరమున నుపవర్గిత యయినది "ఆ పౌర్వతిళేీ మరల నహోద్వాహ సమయమున నలంకరింప ఒడునవై “తాం (సైలజ్ఞలీం తక నివేళ్య తన్వీంి? మొదలగు వాక్య ములచే నిరూవిత రూపసౌగ్థభ యయమునది ఒక్క జీవి విషయముననే ళవి కాళిదాసు నానావగ్గన (పశారముల ననేకపర్యాయములు నిరూపింటెను అవి యన్నియు నవని వాగ్ధనిర్భరము గై యఫునరు క్త్రములె పతిభానీంపవేమి! ఇది వేరెక యవస్థా భేద (వకారము. ఆచేతనములగు హిమవద్గం గాది సర్వ పదార్థములక్షును నభిమానిత్వ (పనిగ్ధమయిన ఛేత నాత్మక మగు ద్వితీయరూపము కలదు ఆది సముచిరమగు చేరనవిషయ స్వరూపయోజన మున నుపనిఒధ్యమాన ముగునేని శొత్తగ నే సంపన్న మగుమ కమారసంభ కము నంటే యా యుడాహకణమును గలదు. వెందట పర్వత స్వరూప మయిన హీమద్వర్షన మున్నది మనుజుల సప్తర్షి (పియవచన ములలో చేతన వ్వరూపో సేకమున హీమక్వన్షనము పదర్శిత మయినది ఆది యఫూర్వము గ జే పతిభానించు చున్నది. సక్క_వుల కీ మౌగ్గము (ప్రసిద్ధము 'చేతనతత్వ ములకును చాల్యాద్యవ్యలచే నెన్యత్వ చునునది సత్క-వీశ్వరులకు (చనిక్టమె చేతనముల కవస్టా 'భే+ మున్నను నవా-తరావస్థా "భేదమున నానాత్వ మున్నది కుమూరికలు కసునశర భిన్న వృాదయలు, నింక నిళఠర లన్న యవాంఠరావస్థా భేదమున యువతులకు నానాత్వ మున్నది. ఆందును

ఇర న్‌ా గా,

ఊభేదాన్నా నార్వమచేతనానాం తావత్‌, యధా, వాయూనాం జాచాదిగ్దేశచారిణాం అన్యేసెమపి సలిలకుసుమాదీనాం (పవీద్ధ మేవ చే శానామపీ మానుష పశు పక్షీ(ప్రభృతీనాం (రాకమూరణ్య సలిల సమేధి ఛానాం పరస్పరం మవోన్వ్నికేషః సముపలత్ష్యత ఏవ సచ వివిచ్య యధా యధముపనిఒధ్యమాన స్తై వానంత్యమాయాతి తధా పా మానుపాణాచమేీన : 'ఆావద్దిర్దేశాదిభిన్నానాం యే వ్యవహారవ్వాపాకాదిషు విచ్వితా విశేపా స్తేషాం శీనాన్తః శక్యతే గంతుం విశేషతో యోషితాం. ఉపనిబధ్యలే చ రక్సర్వమేవ ను? విళిర్యధా(పతిళం.

శాలభేదాచ్చ నానాత్వం యథా బుతుభఖేదాత్‌ దిగ్వో్యోమనలిలా "దీనాం అచేతనానాం చేళనాబాం చాత్సు శ్యాదయః కాలవి'కే పాాళయిణః -పనిద్ధా ఏవ స్వాలతణ్యభేదాచ్చ సకలజగద్గతానాం వన్తూవాం వినిబం ధనమవిగీకపేన తచ్చ యధావస్థికముపి తావదుపనిబధ్యమాననునంత తా "మీన కావ్యార్థస్యా పొదయళి వినీఠేలు, అవినీక లన్న 'ఖేదమున నవ్యత్వ మున్నది అఆరంభాద్యవసా శద మున వేరు వేరుగా అచేతన పదార్థముల స్వయాపము నుపనిబంధనము చేసి నచో శాన౦ఠత్యము సిద్ధ మగును

అచేతనములకు బేశభేవమున నొశాత్వము కలుగు ననుట కదాహర అము. నానాద్రిస్టేళ సంచారులగు వాయువ్రలక్రు నిళ౪రము అయిన సలిల కుసు మాదులకును నానాత్వ ముండుట (పనిద్ధమే ఆశ్లు (శామములలో, నరణ్య ములలో సలిలములతలో సమేంధితము లయిన మౌనుష పశు పత్నీ (ప్రభృతి "చేశతనములలో పరస్సరము ఛాల విశేష పములక్షీత మగుచునే యున్నదిం అ విశేషమును వివేచించి వాని జానికి తగినట్లుగా నుపనిబంధన మొనర్చి నచో నవి యానంత్యము పొందును మానవులు నానావిధ దిగ్లేశాదులతే భిన్న భిన్నముగా నుందురు వారి వారి వ్యవహార వ్యావార వ్యాపొరాదు లందును విచిత్రవిశేషము లెన్నియో కూడి యుండును. వాని కింతటి యలితు కలదని యనుట శీ వానికి ళక్త్సి యుండును? ఇంకను విశేషించి మోసిద్విషయమున నేమి యనగలము! అయినను సుకవులు రను తదు 'పతిఫా బలానుసారమున నా సర్వము నుపనిబంధనము చేయుచుకే యున్నారు.

ఛ్వనిపసారఈ జో ఇాల్మీకిళ్యతిరి కన్య యచట్యేకస్యాపి కన్య చిత్‌ ఇవ్యతే (పతిభానంత్యం ఈ _త్సీదానంత్యమక్ష యం కించ ఉక్షివెచిక్యం యత్కొా.వ్యనవ ర్వేనిబంధన ముచ్యతే తద న్మక్పమోనుగుణ'మేద యత యావానయం కావ్యానంఠ్య భేద హేతుః (పకా 6 (పాొర్టర్శికః స సర్వ వీవ ఫువరుకక్తి వైచ్యిత్యాత్‌ ద్విగుణకామాపద్య తే. య క్చాయలుపమా 'క్షేహెదిరలం కారమార్గ గ్‌ (పనిద్ధ 8న భగితివై చిత్యా దుపనిఓధ్యమానః స్పయ మే వానవధిర్థత్తే కరళాఖకాం ఛణితిళ్చ స్వభాహి ఛజే5 వ్యవస్థితా సత్తీ (పతినియత భా పాగోచ రార్థ వై చిగ్యనిబంధనం. పునర పరం కా వ్యార్థనామానంత్యమా పాౌదయతి, యధా యధా నిరూప్యతే ఠరధాతభాన లభ్యతే న్తః శావ్యాస్థానాం. ఇదం తూచ్యతే. ఆకస్థాదివిభీ న్నా నాం వాచ్యానాం పౌత్రఎదర్శికం యద్వినిబంధన౦, తర్‌ లక్ష్యే భూమైన దృళ్యతే ఆపోహితుం న ళళ్యం. కక్తు రసాశ్రయా బ్భాతి. శాలబేద మున చానార్వ ముందట ఆఅచేతనకులగు దిగాశాళ సలి అాదులు బుతుభేదమున శావార్వము కలిగి యుండుట, 'చేతనవ్య కుల యొత్సు క్యాడులును కాల విశేషము నాశ్రయించినవై నానాత్వము కల వగుటయు (పవిద్ధమె ప్వాలకతణ్య (స్వరూప) భేదమున 'హొడ ననంత ఠ్వము కల్గును. పప౦చవస్తువు లన్నియు స్వరూప భేదమున ననంతములై యున్నట్లు నిబంధించుటయు శిష్తశత్రల యాభారదుగ నున్నది ఆది యంతెయు నున్నది యున్నట్లు?ా నుపనిబంధనము పొందు ేని శావ్యార్థ మున కనంఠరరత్వము నాపాదించును. వాల్మ్మీశి వ్యతిరిక్తు డగు నొకని శని (పతిఫానంత్య మళభీస్ట మర్మ శనియీయీా తిభానంత్య మంతయు నతృయముగ నుండును ఉఊళ్తి ఖై చిత్యము కావ్యనబత్వమున నిబంధన తునియందుకు అదియు మూ వశతృమువే యనుగుణము, ఇంతవరకు నిరూపించిన కావ్యానంత్య భేద హేతు (శశారము అన్నియు మరల ను క్తి వెచ్చిధ్యమున ద్విగుణము లయి తీరున ఊపమ శ్లేష మొదలగు (ప్రనీద్ధ మయిన యలం కారమౌర్గము. భణితి జై చి(క్యమాను నుపనిఒంధము పొంది యది తన యంతట చా వనవధిమొ శరళాఖ నుగును భణితి యనునదియు కధాభేదమున వ్యవస్థిత మగును అయా భాషానియళరు లయి నోచరించు వర్ధవై చిక్యము అంద నిబంధన

80 ధ్వని పారః

శదిదమ(క నంకేపేణాభిధీయ నే సర్క-వీనాముపదేళాయ. టేళకా లాదిఖేదినీ రసభావాది సంబద్ధా పాచిళ్యాశుపారిణీ వస్తుగతి రన్వీయతే యది, వాచస్పతిసవా్యసాణాం సహహసైైరపీ యక్నరః నిబన్హాపి (ప్రకృళిర్ఞ గతౌమీవ తృయం నైతి యధా హి జగ(క్ప్రృళృతిః ఆతీఠక పరంపరా విక్శూతవిచిక్రవస్తప్రపంచా సత్తీ పునరిదానీం పరిక్షీణపదార్థనిర్మాలళ క్రిరితి వ శక్య లే2-భిధాతుం. తద్వజేవేయం శావ్యస్థితిరవంతౌళ్‌ః కి విమతిఖిరుప భుశ్తాపి నేదానీ) పరి హీయ తే (ఫత్యుత నవవవాభిర్వ్యుత్చ త్రిఖిః పరివగ్ధ తే ఇస్టం స్ధ్‌లేపి సంవాదిన్యో మేభావినాం బుద్ధయాః స్థితం చశ్వ్య్యీగత్‌ . సుమీ భసాం చాహుల్యేవ సంవాడాస్తు భవం ల్యేవ విపళ్చితా తీ సర్వే వైళరూప శయా నుంతవ్యాః $ ధమితిచేత్‌ , మగును. ఆ భణితి యట్లయి కావ్యార్థముల శానంత్య మూ పాదించుటలో నొక నిఒ-ధన మగుచున్నది ఈ విషయిము ెసిట్లు నిరూపించిన నా యా విధమున కావ్యార్థముల యంత మేమియు శందదు ఇది మాత్రము స్పష్టము, ఇ తవరక్రు జెప్పిన యవస్థాది విభిన్నము లయిన వా-ద్యముల వినిబంధనము లత్యము లం దధికముగ గోచరించుచునే యున్నది- దాని నెవరును విడ నాడి కక్యము ళాదు ఆది రసాళశయనుననె భానించును.

సత్క్‌వుల యుపదేశనునకై. సంశ్షేపమున నిది వెప్పూదుము, జేళ కాలాది భేచమున శానాహపముగా నుండునది, శచిత్యానుసారి రస వస్తువుగతి ననుసరించినచో, వాచస్పతి సహ(సముల సహ్మ్యసములు యత్న పూర్వకముగా నిఒంధించినను (పపంచ (పకృతి కలె నే మా్యశ్రమును తయ మును పొందదు (ప్రపంచ (పళ్ళతి యతీశము లయిన కల్చ్పపరంపరఖలో విచ్శితవస్తు (ప్రపంచము నావిర్భవింప జేనినది ఆయిన నీ నాడు (పకృతి యందలి పడాస్థ విరానళ క్రి పరిక్షీణ మయిన దని యెవరు ననలేరు. ఆక్షే యూ కావ్యన్థీతియు ని ననంతీము అయిన కవిమతు అనుభవించినవి అయిన నీ చాడు పరిహీణము కాదు. ఆంతియీ కాక నన నవ వ్యుశ్పక్తులతో పరివర్థ నము పొందుచునే యున్నదిం

విషయ మి ఖున్నను సంనాదములు బహ ళముగా నున్నవి చుధా వళ బుస్ధ్థలు నంవదించు నవి యగును కదా ఇట్లిది సిద్ధాంళము. నుమేధను అకు ఒహుళముణా సంవాడములు కలుగుచుచే యుండును. అయినను వాని

ధ్వనిసారః 9౧ సంవాదో వ్యాన్వపాదృళ్యం ఠత్చునః (పతిచింబవత్‌. అలేఖ్యా కారవిత్‌. తుల్య జేహివచ్చ శరీరిణా౦. నసంవాదోహీ కావ్యార్థస్యోచ్య తే యద జ్యేన శావ్యవన్తునా పౌద్భ ళ్యం రత్పునః శరీరిణాం (పతివింఒవత్‌. ఆలేఖ్యా కారవత్‌. శుల్యజేహివచ్చ (తిధాళ్యవస్థితం కించిద్ధి కావ్యవస్తు వృన్త్వంఠరస్య ళరీరిణ? (వతిబింలక (ప్రతి వింబకల్పం అన్య చాలేఖ్యపఖ్యం ఆన్యత్తుల్యేన శరీరిణా సద్భృళం ర్య పూర్వమనన్యాత్మ శుచ్చాళ్మ తదనంతరం తృితీయం తు (పసిర్ధాళ్మ నాన్యసామ్యం ర్యశేర్క-విః కృత పూర్వం (పతివింఒ ల్పం ావ్యవస్తు పరిహ ర్తన్యం సుమతినా యర స్తదని న్యార్మ తాత్వికళరీర్రళూన్యం తదనంతరమాలేఖ్య (ప్రఖ్యం ఆన్య సౌమ్యం శరీరాంతరయా క్తమసి కుచ్భాళ్మ ల్వేన త్య క్తవ్యం కవినా తృతీయం తు కమనీయం కరీరసడ్భా వే సతి స సంవాదమపి శావ్యవస్తు నిత్య కృళ్యం . కవినా న ఫ్రా కరీరీ కరీరిణాన్యేన సదృళోప్యేక ఏవేతి కక్యతే వక్తుం నన్నిటిని విద్వాంను జేక్‌ రూపముగ భావించ నక్క-ర లేదు చూడుడు సంవాద మనునడి యన్య సాదృళ్యము అది జేహాధారుల పతివిం ఒము వఖె అలేఖ్యా కారము వలె తుల్య దేహి వలె నుండును ఇతర కొవ్య వస్తువుతో. (పళ్ళత కావ్యార్థమునన పౌదృళ్య ముండుట కదా ఆది ళరీరల (ప్రతిలింఒము వలె నాలేఖ్యాకారము వలె తుల్యజేహి వలె మూడు విధముల వ్యవస్థిత మగును ఒక్కొక కాభ్యవస్తువ్చ కరీరమునకు (పతిబింబము వలె నవ్నన్వ్వ్యంతరమునకు (పతిబింబ కల్చముగా నుండును. మతి యొకటి యాలేఖ్యప్రఖ్యము. వే రొకటి తుల్యళరీరముతో సదృళము. అందు వెందటిది యనవ్యార్మ- రరువాతిది తుద్భార్మ- మూడవది (పీద్రాత్మ శవి యన్యసామ్యుమును. విడువ నక్క-ర లేదు మొదటి (పతి బింబ కల్ప మయిన శావ్యవస్తువును సుమతి యగువాడం పరిహరింప వలన్‌ నజే అది యన న్యార్మ అందు తాత్విక మయిన శరీరము లేదు. రెండవది యాలేఖ్య (పఖ్య మగునడి అన్య సౌన్యుము ళరీరాంతర యు క్ష మయినను శుచ్చాక్మ యగుటచే కవి విడువ వలసినదే మూడవది (పనిద్ధాళ్మ కనీ యము ళరీర మన్నది యుండగా సరివాద మున్నను కని యౌ కాబ్యవస్తు వ్రను విడువ రాదు. ఒక ళరీరి వేరొళ ళరీరంతో సదృశు డయినను ఒళ జే

శి ధ్యనిసారః ఏఠజేకోప పౌదయితుమిదుముచ్య తే తర్వస్య పౌరభూతస్య అన్యస్య ఆత్మనః సచ్భావే పూర్వస్థిత్యనుయాయ్యపి వస్తు ఫెతితరాం. పుఠాణరమ తీయచ్య్భాయానుగృహీతం హి భస్తు శరీరవత్పరాం శోభాం పుమ్యతి నతు ఫునరు క్తల్వే నావధాసలే ఈన్వా్యాః కశిచ్భాయమివాననం, ఏవం తావత్సం అాదానాం సముదారయరూపాణాం వ్యా క్యార్థానాం విభక్తాః నీమానేః పదార్థరూపాణాం వ వస్తంతరసదృశానాం శాన్యనన్తూనాం నాస్త్యేవ దోష ఇతి (సతిపౌదయితుముచ్వు తే అత శాదిరచ'నేవ యోజ్యతే క్యత కస్తురగజా ఫురారనీ మూరే స్కుగతి శావ్యవస్తుని వ్య కేవ ఖలు సా న దుష్యతి

న పీ వాచస్పతినా ప్యక్షరాణి పదాని వా కానిచిదపూర్వాణి భటలుకుం శక్యంతే. తాని తా న్యేపోపనిబన్ధాని న కావ్యాగిషు వనతాం విరుద్ధ్యంతి తశ్రైవ పదార్థరూపాణి శ్లేసెదినయా న్యగ్ధకత్వాని. శష్మాల్‌. యని ధెప్పు కోక్ళము కారు ఈ యంశమునే యుపఫాదించుట కేడి వెష్ప వలయును సొరభూత మగు జేరొక తత్వ మౌల్ళిగా నున్నష్రూడు కస్తువు ఫపూర్వస్థిత్యనుయాయి యయిన నత్యందడము భానీంచునది యగును ఫురాణ రమణీయచ్య్భాయానుగృహీత మగు వస్తువు శరీరమువలె. సమధిక శోభను పోష్పించును. ఆది ఫునరు క్రముణా నుండదు. శశికాంతి సుందర మయిన తరుణి యానన మిందు దృపాంతము ఇట్లీ వధముగా చా క్యాగ్ధరాషములు సముదాయ రూపములు నయిన సంవాదముల నీములు విభ కృమ్యులెయున్నవి, ఒళ్క్ళాక స్థలమున నొళటి కండు మూడు నాలుగు పదార్థములు వస్వ్వంతర ములతో సమానము లయినవః కాళ్యనస్తువులకు దోషము కలుగదు. ఈ విష రపము నే (సతిసాదించుట కిది చెప్ప వలయునుం

అత రాదిరచనరెమీ నవముగా నారమోలితే మగును శాని యచట వస్తురచన ఫపుళొతనమె శావ్యవస్తువు నూతనముగా స్ఫురించు నేని యందు దోష మేమియు ఖేక పోవుట వ్య క్తనిషయము- వాచస్పతి యయివను ఆత రములను ఇాని పదములమ గాని కొన్నిటి నఫూర్వముగా భుటనము వేయు టక ళక్తుడు కాడు శావ్యామలలో నవి యవిరయొ సముపనిబ్లూుము అయి నను నవత్వమున శ్రీమియు వైరుద్భ్యము లేదు ఆక్షు పదాకరూవవ్నోలు సేషాని తుయములు నయిన యర్థతక్వేముకిను నవర్వభంగము కలపీ కాన్చ. కావ్చన కే,

ధ్వని సూర చం యదపి యదపి రమ్యం యత్ర లోకవ్య కించిల్‌. స్ఫురితమిదమితీయ౦ బుద్ధిరభ్యుజ్ఞహీ తే ఆనుగ తమపి పూర్వభ్భాయయా వస్తు తాదృక్‌ సుక విరుపని-ధ్నక్‌ నింద్యతాం నోపయాతి. స్ఫురణేయం కాచిదితి సహృాదయానాం చమక్కృతికుత్పద్య తే. శదనుగతమపి పూర్యచ్భాయయా వస్తు శాదృక్‌ నుకవిః నివక్షీరీవ్యంగ్య వాళ్యాస్థన మర ఎలి పమగ్ధక్వర చ నారూ-పయా బంధచ్భాయయా ఊపనిబధ్నన్‌ చింద్యత'౦ నెవ యాతి తవిగ్థం నిరం పతాయన్తాం వాచో నిమితవివిధార్థామృ తరసా వ సాదః కర్తవ్యః కవిఖిః ఆనవజ్యే స్వవిషయే పరస్వాదా నేచ్చావిరతమనసో వస్తు సుక జీః నరన్వ ల్యేవై సా ఘటయతి యధ్ధేస్పం భగవతీ ఏ యంళము నండు లోకమున శీ రమీ విషయ మొకింత రన్యుముగ మన్నదని స్ఫురించినదై బుద్ధిసముదయమాు పొందునో అచట నట్టి వస్తువు ఫూర్వభ్భాయానుగత్‌ ముయినను కవి నిబంధింప తగును ఆపు డా కవి చ్‌ మౌ రమును నించ్యత్వము పొందడు. రమ్యతా విషయమగు స్ఫురణ మన్నది సవృృదయులకు చమత్కృతి సంధాయకము ఆపు చా కస్తువు వూర్వచ్భా యతో కూడంకొనినను (సళంసనీయ మగును. వివకీరమగు వ్య౦గ్యమునకు శగిన వాచ్యార్థమును సమర్వ్పింప గల కళబ్దరదనా రూప మయిన బంధ చ్యాయ కలిగి యది ఊపనిబద్ధ మగు జీని నింద్యము కాదు. కావున నిది న్వు స్వ నియతము లయిన వివిధాస్థామ్భక రవములగు చాక్కలను కవులు విచ్దరింప చేయుదురు గావుత, ఆనవద్యమగు స్వ విషయమున కవు 'శేనూ[రమును నవపాద యొనరింప రాదు. ఇతరార్లమందు కొనవలె నన్న మనను లేని సకవికి భగవతి సరన్వతీ 'జేవియే సర్వమును శంభుటింప శయానం నవ్యములగు కావ్యార్థములు కలవు పరులు నిబంధించిన యర్త మునే రచనము చేయుటలో కవి శ్రీమియు గుణముండదు, ఇళ్లు భావించే వలయును. సుకచ్చలకు (పాక్తన పుణ్యాఖ్యాస పరిసొక కళమున (ప్రవృత్తి కలుగును వారు పతోపరచితార్థ పరిగవాము నందు నిస్పృహలు, అట్టి (10) *

2రో ధభ్వనిపారః సంతి నవాః_ కావ్యాన్ధాః పఠోపనిఒ ధ్ధాగ్థవిరచే బీ కళ్ళ్చిత్‌ కజే ర్గుణః ఇతి భావయ్‌ీశ్‌ . ఏషాం మకవీనాం (పొక్కి వపుణ్యాఖభ్యాసపరి పాక వశేన (ప్రవృత్తిః తేహిం పరోపరచిత్తార్ధపర్మిగవా నిస్పృవోణాం స్వవ్యా పౌఠో న కళ్చిదుపయుజ్య తే. వైవ భగవతీ సరస్వతీ స్వయం అభిమత మర్థం అవిళర్ళావయతి ఏతజేవ హీ మవోకవిత్వం మవాకవీనాం. ఇతి ఓక్‌ ఇత్యక్లి పర పాక్రయోచితగుణాలం కారళో భాభృతః యసాాద్వస్తుసమిహీతం నుకృతిభిః సర్వం సమాసాద్యతే కావ్యా ఖ్యే=..ఖలసొఖ్యధామ్న విబుధో ద్యానే ధ్వనిగ్టర్శితః సోఒయం కల్చ్పతరూపమానమహిమా భోగ్యోస్తు భవ్యాత్మ బాం సత్కా-వ్యతత్వనయవర్ష శై చిరపసుప్త కల్చ్సం మనస్సు పరిపక్వధియాం య అకీళ్‌ తద్వా్యాకతోత్‌ సహృదరొకాదయలాభహేతోః అనంద వర్ధన ఇతి (పధితాభిధానఃం శ శ 2 ఈ

• భరతౌాది సమౌరంభసు(హ్మాణ్యగురోర్మము ప్వావందాభినవప్యా స్త్రి సంపదాయవిశున తా _ యస్య సక్వే సమారంభాః పాహితీలాస్యహారవః సోయం జయతి వేం ఫ్వాత్మా దేవీవాగర్థభావనఃం నారల శీమియు స్వవ్యాపారము ఉండ నక్కార లేదు. అ మహాభగవతి వరస్వతియీ స్వయముగ నభినుతార్థము చావిర్భవింప చేయును. ఇదియీ మువోకవుల మహా కవిత్వము. ఇట్లక్లిషముగ నుండు రసము వ్యాకయించిన సముచిత గుణాలంకార శోభ కలిగిన కావ్యము నుండి సుకృతులు సర్వసమిపొత వస్తువ్రను సంప న్నము చేవిశళొన వచ్చును సర్వసాఖ్యధాశు మయిన శాన్య మన్న విణ ధో ద్యానమున ధ్వని రూపిత మయినది ఇది కల్చతరూపమాన మహిమశము. భవ్యాళ్మవ లయిన భావకుల కందర కిది భోగ్య మగు గాన్చత పరిపక్వ బుర్భులయిన నహృాదయుల యంతరంగములయం దీ సత్కా-వ్యతళ్వ నయ మౌగ్గము చిర కాలము నుండి (వసు ప్త కల్పమై కేటి వర కుండెను. సహృదయోదయ లాభమున కై అనందవర్థను డన్న పీరు పఖ్యాతి కల సవృాదయు డీ ధ్వని నట్టు వ్యాక రించెను, న

పరిళి ష్ట్ర ము

ధ్వనిసారములో నూదచచనా సారముగా అస్పస్టముగా నున్న కొన్ని విషయముల సంత్సీ ప్ప వివరణము. ౧. శావ్య(ప్రమేయము

కవనము వగ్గనము. కవనము చేయువాడు కవి. కవి కృతి కావ్యము. శొవ్యమున కూర్చు పొందు విషయజాతమునకు “ కావ్య(ప్రమేయము”” ఆని జ్జీగు వాచక, లత్నక వ్యంజకములు ఆను (త్రివిధకబ్బములు, వాచ్య, లక్ష్య, వ్యంగ్యము లను (తివిధార్థములు, అభిధా లశణా వ్యంజన లను (తివిధ వ్యా పౌరములు ఓజః (పసాద మౌధుర్యములు 'శ్రేసాదులు నగు గుణములు ఆను_పానయమ కాదులగు శస్టైాలంకారములు ఉఊపమౌాదులగు ఆస్ధాలం కార ములం, మై దర్శి, గాడి, పాంచాలి అను రీతులు కై శ8, అరభటి, పార్వతి, భారతీ యను వృత్తులు, కృం7ారాదినవరసమాలు నిర్వేదాగులగు ముప్పది మూడు భావములు నాయిళానాయకులు, అధికారిక (పానంగిక రూప మయిన కథావస్తువు కళయ్యా పొక ములు, దోషములు లేకుండుట అఆనునివి సామాన్యముగా కావ్య(పమేయము, _తి సాహిత్య (వస్థానములు

భరతముని మొదలు జగన్నాధపండితరాయఅ వరకు జేయికి పా సాహిత్యళాస్ర్ర(గ్రంథధములు వెలువడినవి వీనినన్నిటిని ఎనిమిదీ సంప్రదాయ ముల కనుకూలముా విమర్శకులు పరిగణించిరి

1. భరతుడు వాట్యకాతస్త్రు (గంథమున రనయె నర్వముఖ్య మని నిక యించెను. రసాతిర్థిక్తముగా నేమియు నుండదు, గుణాలంకారాదులన్నియు రసముకే లత్యము చేశికొని స్వరూప ఛోధ క లవగునుం

2 భామహుడు కాళ్యమందలి యలం కారములశీ (పోముఖ్యము నంగీకరించెను ఆలంకారము చమత్కా-ర(పాణము. ఆది లేకన్న కావ్య (పవృ త్తియీ యుండదు. రసమయినను భావ మయిన నలంకారమె యగును

8 దండి గుణములకు (సొధాన్య మంగీకరించెను. గుణయమయ మగు రచన కావ్యమునకు శోభ నాపాదించును. ఓీజః (పపాగాదిగుణములున్న టే బంధచ్భాయ శోభించునుం

27౬

శీ వామనుడు కైదర్శి గౌడి పౌంఛచాలి యన్న రీతులశే కావ్యా త్మతిను నిరూపి౦చెమ. రీతి యన్నది యున్న నే కావ్యను.నకు స్వరూపము కలదు, రీతీతరము లన్నియు ౩ దళ్ళాదిరీతుల నే పోషి౦ంచునవి యగును

ర్‌ం అనందవర్థనుడు ధ్వని కావ్యాళ్మ యనెను, వ్వస్వ్వలంకార రూప మయిన (తివిఢధ్యని మున కాల్మే వ్వరిగ్గమగు నరము ముఖ్గముశా నున్నఫుజే టు రన ల ాలం చ రారు న్నేయి ధ్య్వనిక ౦గములు-

6 కంకకుడు కకో) క్రిజివితకున్న (గంధమున వళో)క్తి కావ్య జీవిత మశిను. వో క్లి యనునది భణితిభంగీచ్చిరత, ఇది చమత్కృతి పాణము స్వస్పందసుందర మయిన వకో) క్తి యున్నఫుడే సహృదయులు కావ్యత్వమును నిశ్చయింప గలరు

7 మహీముడు వ్య క్రీనివేః మన్న (్రంథమున అనుమూనమి రావ్య ముఖ్య మని నీశ్చయిం చెను. ధ్వనివాదమును ఖండించెను 5కెవ్యము నందలి గమ్యమా నార్థ మనుమొనముచే గోచరించును ఆఅనుమౌననన్నడి కార్య శారణ భావము ననుసరించి యుండును కావ్యము అన్నియు కార్య కారణ సుబద్ధములై యుండును. కావున అనునూనమెం కావ్య జీవితముం

8. క్షేమేం్యకుడు కెచిక్యమె కావ్యజీవిత మనెను కావ్యము నర ెట్టి రచన శ్లాని యౌచిత్యము విడనాడదు. ₹"ఛిత్యబంధము కావ్య రహాన్యము,

ఇశ్రైనిమిది వాజములు పాహిత్యసంప్రదాయములందు గోచరించివను రనము ఆలంకారము, గుణము, ఛ్వని, వకోంక్సి యను నయిదు వాదములే ముఖ్యము అయినవి రీతి స్య్మ్మపదాయము గుణవాదము నం దంతర్భవించును. అనుమాన సర్మపదాయము ధ్వనిధ్వంసనాత్మక మయిన దగుట వలన వేరుగా పరిగణనీయము కాదు. చెచిత్యవాదము రససం్యప్రదాయము నంటే యంతగ్భవించును.

ఇట్లయిదు సం్యపదాయములు వేకుళా నోదరించినను వకోశ్పిక్తిసం్యప జాయమును (ప్ర ల్యేకము పరిగణింప వలసిన యవసరము లేదు, ఆందు కొంత కౌామహుని ఆలంళారసం(పదాయమునకు రూపాంతరము మరికొంత ళఈూపాంఠరమున నున్న ధ్వనిసంపదాయము. గుణాలంకార సందడాయ

28

ములును ధ్వన్యుంగము లై స్వరూపలాళము బాందునుం కావ్యార్మశా బరిగ ణీంప దగిన ధ్వని యున్నపుజే గుణములు గుణములు, ఆ౪ంకారములు ఆలం 'కారములు నగును, శావ్సున నవియు ధ్వన్యంగ ములు. ఇక కాగా రససంప చాయము ధ్వనినం్యపదాయము అన్న రెండునూ[ఠ మె ముఖ్యములై మిగు లును ఇందును రెండింటికి ఫేదము లేదు ధ్వవివంపచదాయము. వస్తుధ్వని, ఆలం కారధ్వని యని మూడు విధములు, వసలం శారములు రవపర్యవసా నము పొందును కాగా ధ్వనిసంపదాయము నందును రసమె ముఖ్యమని "కేలునుం స్థూలదృష్టికి పాహిత్యసంప్రచాయము. లెనిమిదిగా నోచరించినను రససం్యపడాయ 'మొక్క-కే మూలభూత మని ధ్వనిసయపదాయము ఠచ్భాష్య టాయమని (గగహీంపవలెను 39, ధ్వని భేదములు

సరల [. ధ్వని. ఆది యభిధామూాలము లత ణామూలనము నగును “మొదటిది విన ఆాన్యపరవాచ్యధ్వని, ఇది యసంలక్ష్య,॥ మధ్యని యని, నంలత్ష్యకమధ్వని యని అెండు విధములు. అసంలత్య శమముకే రసాథి ధ్వని యందురు, సంలత్య్యక్రమము ళబ్దళ క్షిమాలము ఆర్థళ క్రిమూలము (ఊభయళ క్రిమూలము) నని భేదము పొందును అర్థళక్రిమాఅమునకు స్వశ చ్సిద్ధమని కవిపౌఢో _క్లినిద్ధమని, (₹ వినిబద్ధవ కృటపొఢో క్తసిద్ధము) ఖే మాలు కలభ్హ వీనయందు వస్తువు ధ్వనింపవచ్చును ఆలంకారము ధ్వనింప వచ్చును. పద-చాక్య-(పబంధగతము గా వీనికి భేదము లున్నవి. ఆవివకీత వాచ్యధ్యని యను లత ణామూలకము అస్ధాంతర సం(శమితము, ఆక్యంక ఛిరప్క్బృత మని ద్వివిధము- ఇదియు పద వాశ్యగతము గా భేదము పొందును, ఈర. అసంలత్య. క్రమత ॥

రసభాచాదులు ధ్వవ్యమానముర్రై నోచరించు. శఫుడు వ్య౦జికము అయిన విభాచాదులకును ఆభిన్యంగ్యము అయిన రనభావాదులక్షును నూత్మ మయిన (కమమున్నది ఆడి నూత్మమగుట నోచరింపదు. ఆ (క్రమము నంలక్యుమౌాణము కాదని భావమా. కావనే ఆస౦లత్య(క్రమధ్వని యన్న నామము. సంలకత్యు(కమధ్వనులలో నీ (క్రమము సులత్మమగును, వ్యంజక తీతకిని వ్యంగ్య(ప్రతీతికిని శాలభేద మిచట స్య్గహాము

2౮

గీ గుణీభూత వ్యంగ్య భేవములు

గుణము ఆ(ప్రధానము గుణీభూరము ఆ(పధానము"ా నయినది ఇది మధ్యమ కావ్యము సణీభూకవ్యంన్య 'మెనిమిది. విధములు, ఆగూఢము అపరాంగము వాభ్యనిద్య్యంగమ్లు అమస్మ్బుటము సందిగ్ధాము తుల్యాథ్డా న్యము, కాహ్వాశ్నీప్తము నని యిది యష్టమూర్ణి గూఢముగా నున్న వ్యంగ్య మే చమత్కారి ఆగూఢ మతి్యప కాళమగుట చనుత్కా_రి కాదు. ఇట్టిదగూఢ మన్న భేదము రసము రసౌంతరమున కంగ మయినను భావము ఫభెావాంతరమున కంగ మయివనను రసభావాదు లేవేని యితరాంగ ములుగా నున్నచో నపరాంగ మగును స్ఫురించిన వ్యం్యార్థము చాచ్యాక్త నీద్ధికై యుపకరించునది యగు నేని వాచ్యనిస్య్యంగ మగునుం వ్యంశ్యాగ్థము స్ఫుటము కాక క్లిస్పకల్పనా సమున్నేయమే యగు నేని యస్ఫుట మఃణను, వ్య౦ గ్యార్థ మేం ముఖ్యమౌ? వాచ్యార్థమే ముఖ్యమా ఆదియీ రమణీయవూ! ఇదియే రమణీయనూ+ ఆని ఎ చ్యవ్యంగ్యముఎ. విషయమై. సంటేహ ముండు జేని సందిగ్గ మగును. వాచ్యార్థమునకు వ్య గ్యార్థమునకును పాభాో' న్యము సమౌనముగ నున్నచో శుల్యవాధాన్య మన్న 'భీవ మశసను కాకు వన్నది స్వరవికేషము. స్వరముల నూది పలుకుట మొదలగు విశేషములచే నోచరించు వ్యంశ్యార్లము కాకు రూప మయిన యంళమునే పోషించునటై శాశ్వతీ ప్ప మన్న గుణీభూత బ్యంగ్య మగును, ౬, సంకీర్ల సంసృష్ట్ర ధ్యని భేదములు

ధ్వనికి (ప్రభేవములతో గుణీభూరవ్యంగ్యములతో + వాచ్యాలం కార ములతో సంబంధముండో భచ్చును.ఈ సంబంధము సంక రాత్మ్మకము, సంనృష్టి రూపమును సంకర మకశునది ఏక వాచ కాను(పవేశనంకరము అంగాంగ హావ నంకరము సంజేహస౦కరము ఆని మూడు విధములు. సంసృష్టీ ఏకవిధయేం స్వ్యాపభేదసంకీ రము, స్వ(పభేద సం సృష్టము గుణీభూతవ్యంగ్యనంకీ గ్లము, గుణీభూతవ్యంగ్యసంసృస్పము వాఇ్యాఅం కార సంకీర్ష ము, వాఛ్యాలంకార సంనృష్మము సంసృష్టాలం కారసంకీర్ణము సంసృష్టాలం శారసంసృష్టము అని ఒహాుఖభేదభిన్న మగును, తి రసస్వురూవము

విభావానుఖావద్య భిచారికాభముఅ దే సముల్గ్లాసము పొందిన స్థాయి

౭౯

భావము రసమగును లోకమున ామినీ శాముకులకు కలిగిన పరస్పర (మలో నొ॥ రికొకరు కారణ ముగుదురు అ (_పేమళా ర్యములుశా నుండు చేష్టలు కార్యములు వారి యుత్సావోదులు సహ కారి కారణములు వానికే శావ్య నాట్యములందు వ్యవహరించు నపుడు శారలములు విఫావములని, కార్యము. లను భాపములని, సహ కారి కోరణములు + వ్యభిచారి ఫావములని వ్యపదేళము పొందును. ఈ విభావాదులచే స్థాయి సముల్గాసము పొందు నేని రసమగుగు

రసనిష్పత్తి విషయమై వాల వాదములు కలవు. భట్రలోల్లటుడు శ్రీళంకకుడు భట్టనాయకుడు వేకుచేరుణా రసనివ్వ్తిని నరూపించిరి. అనంద వర్థనధ్య న్యాలోక మునకు లోచన మన్న వ్యాఖ్యానము రచించిన శ్రీమవభఖినవగుఫ్తులు రసనీద్ధాంతమాను (పకాశింప జేసిరి సస్ఫదయసామా జపల హృ దయములందు సంప్కా_రరూపము7ా స్టాయిభావ ముండును* అది నాట్య క్లాన్య భౌవనాసనుయమున సముల్లాసము పొంది రన మగును. విభావాదు లా సముల్గానమును సంపొదించును భావనావిశేషమున కారణ శార్యసహ కారి కారణములు అలౌళికమ్నులె గోచరించును ఆపుడు నీతా 'శామౌాదులు కకుంతలాదుష్యంతాదులు (సీయన్సీవియు అన్న పావిరాన్య రూపము-ా నోచరింతురు. నృాదయము నందలి స్రాయిభావమునకు అసమ భతమున నావరణభంగము కలుగును, ఆవరణభంగము కలుగగా ఆర్మ వైఠన్య ముతో కూడిన స్థాయి యాస్వాద్యమాన మగును ఆదియె రసము ఈసా స్వ్పాదసమయమునందు సత్వగుణోగ్రోక ము వలన (పకాశానందరూప మయిన సంవిద్వి(శాంతి యుండుము ళ్యతునంబంధము కాని మితఠత్రసంబంధము శాని నోచరింపదు ఇట్టి ఆభినవగువుల రపనీద్ధాంతమునే అలంశారికు అందరు నంగీకరించిరి. ఈ రసమునక్షు సహృదయసామాబికులే యా(క్రయము |

రసములు తొమ్మిది కృంగారము, కరుణము హాస్యము వీరమా, శౌ(్రము భయానకము. లీభత్సము ఆద్భుతము, ళాంతము అని (క్రమముగా వీని స్థాముఫావములును తొమ్మిది రతి శోకము వోసము, ఉత్సాహము, శోధము, భయము. బాగుష్స, విస్టయము. కమము, అని శృంగార మొక టియే రసముం అన్యములు రసములే కావ, అని ఫోజజేవ్రని వాదము. కరుణమే రసమని కొందరనిరి ఆద్భుర మే రసమని యొకడనెను. నాట్య రసము లెనిమిదియె యని కొందరి యూవా. వీరు శాంరము రసము శా

శాం

దందుకు చార్సల్యము కూడ రసమని మటికొంద రందుర్షో. భోక్టియు రని ముని మజీకొందరి భావము. స్నేహము మాత్రము రసము కాకుండుచా! అనికొందరు తలంళురు. భరతముని నిర్ణయ్యప కారము శ్రీమదానందవగ్ధనా , భివవగుప్తుల వీద్దాంతీమును ఒట్టి ఛసములఃతొమ్మిదియె. ళా రపవికోధ దర్శనము

పీరళ్ళంశారములకు శృ౦0జారవాస్యములకు, వీరాద్భుతములకు, వీర శౌ్యద్రములకు రాదకరుణములకు ళృంగారాద్భుతములకు పరస్పగమువిరో ధము లేదా వీని కంగాంగి భావము నిరూపిరిప వచ్చును శృ గారబీభత్సము లకు వీరళభయానకములకు, కాంతా ద్రములకు శాంళిళ్ళంగారములకు పరస్సృ రము విరోధ మున్నది ఈ వితోధపరివోరమున ౩ పావధానముగా రచయిత సమోాశ్న చేయవలయును.

రసవదాదులవై (పాచీనుల భావము

రసవత్‌ _(పేయ...ఊర్జస్వి.సమాహితము ఫావోదయము. ఫొవసంధి భావళబలత యని యలంళారము లేడు కలవ్ట వీని విషయమున (పా-దీనుల ఫావ మిట్ల్టున్నది (ప్రథానముగ శాని ఆ్యపథధానముగ గాని రిసముల వర్షించి నచో రసవదలంకార మగును రత్యాదిఫావముల ననుఫెవాడినూదనమాూ” లతో గూశ్చివనో నది (పేయోలర కారము. ఈ రెండును కాన్ర్రవిదానము నక ఆవిరుద్ధముణా నుండును శాత్రుసంవిద్విరుద్ధముగా లోక వ్యవహారవికు ద్ధము౫ా ఆనౌొచిక్య(ప్రవృ ర్తము లయిన భెౌవఒజ౦ంధ మున్నను, రసబంధ మున్నను ఊగర్జన్వి యలంశారమగును. ఆనశా భావాభఖాస, రసాభాస నిబంధనమున ఊగ్జన్వి ఆలంకార నుగునని తౌర్చర్యము- రసథావరదాభాస ముల న్యవహారమును (పశాంత(పాయముగ నిబంధించినపుడు సమాహితా బంకార్‌ మగును దీనిలో నితరానుఫొవముల (పస క్తి యుండదు. రసఖఫౌవ తచాభాసములు (పళాంతళల్పమ్నులై ఫాసీంచును రసాంతరముల స్వరూప పము కొంత గా నావిర్భావము పొందినశు ఆది తిరోహిత మగనే కాని యాస్వాధ్యమానము కాదు ఆందుచే నిట్టి స్థలము అందు సమాహిళాలం కారము ఖావోదయ నిబంధన మున్నచో ఖావోదయాలం కారము పరస్పర విరుద్ధము లయిన రెండుఫావముల నమావేళము. వర్శించిననో భావసంధి యలం కారము, శానాఫావముల సమ్మ్మిశ్రణము వర్ణిరమయినచో ఫౌవళబ

ఛ్‌గి

అళే యల౦ంశారము. ఈ యంళమున అనందవర్థనుడం న్వమురేము జావిమ్క_ లింప జేయనవఆనీన యావళ్యకత కలిగినది రసభావాదులు శఛధానముగ శే వర్మితము అయినపుడు ధ్వని వ్యవహారముండునని, అ(పధానముగ వర్షితము లయినఫుడు రసవదాద్యఅం కారవ్యవవోరము కల్లునని ధ్వని కారని మఠము ౧౦. వంచసంధులు.

రూపకములందు వస్తుశాయకరనళేదము ననుసరించి ఖేదము కలు గును. రూపః వస్తువు (శ్రమపరిణామము కలనై నిరూపితము కావలయుమ. అది యట్లగుటకు ఆయిదు (పభట్టముల యనుసరణ మూవళ్యకము- అవస్తు విభాగమె పంచసంధులు, (గంథనిరూపితమగు మహి పయోజననముతో సంబంధమున్నను అవాంతర (పయోజనముతో సంబంధముండుట సంధి, యగును అర్థ 'పకృకు లయిడు కలవ చీజ విందు, పతాకా పకరి, శార్యమఘు లన్నవి యర్థ్మ్యపకృతులు ఈ (పళ్ళతి పం-చదకమున కవస్థాపంచక ముతో శఈవిధానంఖ్యముగా. సంబంధ మున్నచో సంధు లుదయించునుం అగంభ్‌ యర్న పొప్తాళా, నియత్నా్టి, ఫలవిద్ధి యనునవి పం౦చావస్థలుం “లీజారంభముల నంబంధమున ముఖసంధి కలుగును బిందు (పయత్నసంబం ధమున [(పతిముఖసంధి కలుగును, పతాకా పాస్త్యాశాసంబంధమున గర్భ సంధి కలుగును, (పః రీనియతాప్తుల సంబంధమున విమర్శసంధి కలుగును “కార్య భలసిస్థల సంబంధమున నిర్వహణసంధి కలుగును ఈ యయిదు నంధులకను వేరువేరుగానంగము లున్నవి. అవి యన్నియు నరువది వాలును. వీనిని సంధ్యంగములందురు సంధిసంధ్యంగ ములుగు రపౌభిభ్యక్య నుకూలముగా నిబంధింప బలయునని యానందు దడనునుం ౧౧ దీనవకాదులందు వ్యంగ్య గుణీభావము,

దీపకము, సమౌసో క్రి అన్మేపము, విశేపోక్తి వెందలగు నలంకార చూులలో వ్యంగ్యమగు నంశము వాచ్యమునశ్తే శోభానంధాయక యె గుణీ భావము. బొందుచున్నది ఉఊపమౌానోపమేయములక ఏకధర్మ సంబంధమును ' జెప్పుట దీపకాలంశారము. “మదమున కలభమును (పఠాపమున భూప తియు భాసించి) నన్నది లత్యుముం ఇందు భాసించుట యను నమూన ధర్మము కఅభభూపతులకు సంబంధించి యున్నది. కావున దీపకమాం దీనితో భూపతి కలభసనూనుడు ఆను పొదృళ్యము వ్యంగ్యముగ నోద

(31)

చక్‌

రించును. ఆది యుపమారూపము. కాని యావ్యంనగ్యోపను చాచ్యదీపకము నశ శోధనిచ్చినది. సమాసో కిలో చూడుడు (ప్రస్తు తార్ధమును. జెప్తూ నపు ద(ప్రస్తుతార్ధము గోచరించుజేని సమాసోక్తి యలంకార మగును. సం క్నేపముగా (ప్రస్తుతాపస్తుతముల కథనము కలదు కావున సమాసో రె కత్చశి వితోల ౌరకముయిన నిశాముఖమును (గ్రహించెను. రాగమున బారిన తిమిరాంశుకమును నిళ గుర్తింపనే లేదు ”” ఈ యుదావారణములో నిళాళశిగత క్రీ పుంలింగస్వారవ్యమున. కామినీ శాముక (ప్రతీతి స్ఫుకిం చును. ఇందు కాముక కభ్యవహారము వ్యంగ్యము. ఆది యుద్దీపన విభాక తర్జనార్మక మయిన శశి సముదయా ర్థము నంటే గుణీభావము పొందుచున్నదిం ఇళ్లే ఇతరాలం కారములండుతు వ్యంగ్యమా వాద్యళోథా సంపాదక మె "సుణీభావమె పొందును ౧౨ రూచశాదులందు సాదృశ్యము

సొదృళ్యతునునడి కస్తుద్వ్యయమునకు సంబంధించి యుండును ఊప చూఅంకారమునం దుపమానముతో నుపజీంయమునకు పాదృళ్యకధన ముండును పౌదృళ్య్ళగర్భము లయిన సర్వాలంకారములందును స్పష్టము గగో యస్పష్టముగనో సాదృళ్యమె చమత్కా.రశ మె యుండును. ముఖము చం[దుడన్న రూపశములో, చం దుడు ముఖసదృశు డన్న (పతీపములో, చర్మదునకు చల్యద్రు జే సాటి యన్న యునన్వయములో ముఖము చంద సదృళము చం(దుడు ముఖసదృశుడన్న యుపమేయోపనులో, ముఖము చూచి చందు డగుకొంటి నన్న ఫాంతిలో ముఖము చం్యదుణా! యన్న సంటేవాముతో, ముఖమునుజూచి చంద్రుని స్మరించె నన్న స్మరలభు మొదఅగు వానిలో నంతటను పౌదృళ్యముఖమున (ప్రతిలంభ మున్నది ౧9 కుమూరీసంభ వమున పార్వతీజేవి

మహాళవి కాలిచాసు మొదట పార్వతి నిట్లు వర్ణించను. విధాళ సతో్యోపమా్యద్రత్యసమూవామును తగినట్లుగా వినివేశింపజేసి యొకచో నున్న సౌందర్యమును జూడవలెనని పార్వతిని వర్ణించెను. శాంతిమహతి యయిన దీపశిఖవలె, వియగ్గంగానదివలె, సంస్కా-రవతి వాణివలె ఊమాబేవి యున్నది నవయౌొభనమున సార్వతీచేహము చతుర్యశ్రళోభ కలదయివది. పాదములు జేలఫె మోపగనే యంగుష్థవఖ్యపభ అరనిందళోభ నిచ్చినవి,

శి

ఉూర్వతి రాజహం౦నలకు మంజుగమనము "జేర్చినది. శిరీషభుస్చాధిక సొకుమూ ర్యము కలిగిన యామె బాహువులు రమణీయములు* లవ్మీ చం్యద్రపద్మము అలో సంపూర్జ్యప్రీతి పొందలేక ఉమాముఖమున ద్విసరళయ(పీతి పొందినదిం అమె స్వర మమృతము భూ "భంగి ధనురధికసుందరము- చమరీమృగములకు లజ్జ యుండువీని యామె కేళపొళము చూచి వాల్యప్రియల్వమును విడనాడ చలనీనదిం ఇట్లీ విధముగా మొదట రూపన్మర్షనము పరిసమాపనము చేసెను శివని శ్యుకూష చేయుచున్న పార్వతి యిట్లు వర్శిత్‌ యయినడి. నీలాలకమా లందు నవకర్థి కారములనుజూరు నట్లుంచి కివ్రనకు పౌర్వతి వమస్క_రించినది- పీంధువారపఫువృమాల మెడ ధరించినది బాలనూర్యారుణ మయిన వస్త్రము ధరించి శీసరదామకాంచి సర్టుకొమచు లీలారవిందము నటునిటు (తిప్పుచు పార్వతి యీతెంచెను. శివని వృదయము కదలినది. ఉమాముఖమున దృష్టిపారించినాడు ఉమాజేవియు నంగభంగిమలచే భాద్యప కాళనను శ్రేయుచూథజఖను నటునిటు త్రిప్పి యడ్డముణా తిరిగొను.

ఇాళిడాసు మరల శ ళ్యాణసమయమున నిట్లు వర్ణించెను. తూర్ప బిళగా సువాసీనులు పౌర్వతిని కూర్చుండ బెట్టిరి ధూపము. కేసి శీళము లార బెట్రిరి దూర్వలు క మధూకచాము ధరింప తేనిరి మైళాత పట్టించిరి. గోరోవచా పత్రము లిఖించిరి ముంగురులు సరీర. కపోలమున (జేలాడు సటుఅ యవాంకురమును క న్లైనతంసము చేసిరి, పొదములకు పారాణి నుంచిరి అభరణముఅ సెట్టి! అద్దము చూవిరి- తల్లివచ్చి ముఖమె త్తి వివాహదీమయోతిఅక ముంచినది కౌతుకహ స్తనూశర్రము కట్టిరి. ఊము శ్తైమ దుకూలము శట్టినది పల దేవతలకు నమస్క-రించినడి. పతివతాపాద్నగవాణ మొనరించినది. పత్రి ఉపేమలాళము వరముగా పొందినది ౧౯. కుమవూరసంభవమున హిమవంతుడు

కాళిచాను హితునంకుని మొదట స్థావరార్మకముగా నిట్లు వర్మిం చేను. ఊత్తరదిశయందు హీమాలయనును నగాధిరాజము కలదు. ఆది 'బేన ఆాక్మకము- అనంఠరత్ననివానము. పామ మున్నను దోపాపౌదళను కాలేదు. హీమాలఆయిమున లైరిశాదిధాతున్ట లున్నవి డాని శిఖరమాలు 'మేభుమండఅము దాటి యున్నవీ ఆందు సీంవాములు సంచరీంచును, భూర్జ పతములపై ధాతురసములతో నకరనమూ లుంచి విద్యాధర మందరు

నీ

అనంగ లేఖలు నిరింతురు. కీ. చకరంధ్ర) భాగమీలు వాయుఫూరితము లై కిన్న ఈల గానమునకు తాన మిచ్చును. గజములు ఘట్టింపగా (పసరించిన సరళ్‌ (దుమరసము చరియలను పరిముళింపజేయును గుహలలో దిక్వెలుణా వెలుగు మహౌొషధులు గలవు ఆచట చమరీమృగము లున్నవి- ఫాగీరథీనది యున్న డి పప్తక్టు ఆచట సంచరింతురు. హిమాలయమునకు శేలాధిపత్య మున్నది. "

పీమ్మట జంగమార్మంముగా నిట్లు వర్ణించెను పూజ్యులఅయిన స్త్ద్వు అను ఫూజిలచుటనై ంకర్చమంటీకొని హిమచాను చెదులేగను యథావిధి వారల సత్కరించి యంధీఃపుర మునకు తీసికొనిపోయి సముచితాసననములందుప 'జేశింబకేసి యిట్లు పలికెను. *మిదర్శనమున మి యను(గహమున వేను పవి(తుడ నయితిని. మి సంభావనమున నానందము కలిగినది నా రజ స్తనుము అంతరించినవి. నన్ను పవ్నిత్రుని చేయుటకై తా మిచటక _ విశ్శన్థ తిరి. "నేను నేంను మీ కింళరులముం అక్ఞాపింపుడు.”” యా శావ్య (వభీదములు

కే ముక్తకిము ఆనిబద్ధ కావ్యము. ఏపద్యమున. శా పద్యము జేఠు జేడగా నుండును ఇతరములతో నది సంబంధంచదు, స్వయ౦ఫూగ్ణము ఇట్టివొళచో నిబద్ధములు కాకున్న ఫుజె ముక్తకముల.. ఒక (గంథమున నున్న కొన్ని పద్యము లట్టిలక్సణముతో నున్నను ముకకములు కావు 2 సందాని ఠకము రెందు కందు పద్యముల సంఒంధముతో నుండును దీనికి యుగ్మ మనియు పేరు. క, మూడు పద్యముల శే కొన్వయ మున్నచో విశేషకనుని "పీకు కీ కాలాపకమనునడి నాలుగు పద్యముల సంబంధము కలదగును, ర్‌ కులకము. నాలుగు పద్యముల కధికముగా నెన్నిటితో సంబంధించి యున్నను కులక మగును వీని కన్నిటేళీకాన్వ్నయమె యుండును సందా నిఠరకముూ మొదలగు వీనిని కవులు కొందరు నిబద్ధరూషము లయిన నర్షబంధ కావ్యములంచే యచటచఛట గూర్చినాత అవసరాపీకృతో కూర్చులాంది నే రమణీయము. లగును. లత్సణ మాన్నదని కూర్చిననో సరిగా నతికి యుండన్చ. 6 పర్యాయబంధము. వసంతవర్షనము "వెందలగునవి యిందుం డును అచాంతరముగా నశేశ(క్రియల సంబంధమున్నను ఏకవర్షనో ద్రేళమై యిది యుండశ్రలయును. వీ యే బుతువుల వర్షన నున్నను ముఖ్యాంళ సంబంధము విడిపోళఠాదు, ?. పరికధ ధళ్ళాదిపురుషార్ధము లిందు సనూడ్ది

ఛా స్టము అగును ఉపపౌదన చితత్యకలిగి నానావృ త్తాంతవర్ణనమున డీర్చడీర్చ్స నమాసములతో నితివ్నర్తేపధానకముణా. నుండును. రసబంధాళ్ళిని వేళ మంఠే ముఖ్యము కాదు 8. సశళలకథ సర్వవిధఫలముల స్వభావసుందరతకల కభానిబంధన ముండనలెను సామౌన్యముగా నకలకధ సంస్కృత భా ఘాక్మ కముశా నుండదు. 9 (గంథాంతరములందు (పనిద్ధమయిన కధ వర్ణిత మయి వచో ఖండకధ యన్న కాళ్యభేదము., అ కధను మధ్యనుండి కాని యపాం తము నుండి కాని (గహపీరిపవచ్చును కధను ఖండాక్మకముగా. (గ్రహించి నను వర్ణనాభాతుర్యముతో నిది పూక్షము కావలయును, 26. సర్గబంధము. ఇందన్నియు పద్యముల... దీనిని సర్గలుశా విభాగింతురు. కొందరు శ్వాస విభాగము చేయుదురు కొందరు అళ్వాసములుగా నేయుడుకు, నాటకాదు అలోనలె దీనియందును ముఖాదిసంధుల.౦డవ లెను. ఆశ్వాసక బంధము సంధి బంధము ఆవస్మ-౦ధళ బంధము అని యిందవాంతరభా?॥ము లుండవచ్చునుం (ఛఠిబంధాంతమునను భిన్నవృ ర్తముండుట సం(పచాయము. సామాన్య ముగా నొళిఫోగతింకఛందమున నె యుంచవలయును ఆ్టాదళవర్షనము లుండుట సామాన్యలశ్‌ అక ఒశీకధ ఒళీ రసము (ప్రధానముగా నుండు 'టయు నితరము లంగముశా నుండుటయు నంపచాయము. 11 అభికే యార్ధ మనునది దృళ్య కావ్యము. వది[టూపశములు నాటశాదడులు, పదుజెని సాది యుపరూపకములు చాటిశాడోంచీ 'శ్రుగదితాదులు దృళ్య కావ్య మాలు. శేష అఖ్యాయిళ గద్యబంధము శద్యము లుండవు, నాయకుడు తన వృ ల్తాౌంతమును (ఫ్రతిపాదించుకొనవలయును. వక్తంము ఆపరవక్ష్త్రము ఆశు అర్యావృర్తము లిండు నిఒద్ధము లగును అవి భావ్యర్థనూచక్‌ము లగును. అవాంతర (పకరణపకినతూ ప్తి వచ్చినపుడం ఉచ్చ్య్వాసముల విభాగముండును బింకము కలిగిన గద్య యుండుట ముఖ్యము 18. కధ, ఇదియు గద్య శా వ్యము, పర్వము పద్యమయము-గా మండునదిళయు కథ యగనని కొందథట శలచికి. అనందవర్థన సమ్ముతమధిన కధ గద్యరూపము* బాణభట్టారకుని శాదంబరీ (గంధము కథ. వార్ష చరిక మాఖ్యాయిళ, ఇంకను వికేషలకణ ముఅ జాకరమున జూడదగును. న

పరిభాష శామ్రళాపా చదముల కన్న ఛాన్యభాసా చబదములు

విలక్షణములు విశిష్టములు, కావ్యనయము ననుసరించిన పారి భాపీకవదముల (నయోగము రమణీయత నాపాదించును. కొన్ని పారిభామీక కదముల కీిచట వీవరణముబ్నది.

ధ్వని _ ధ్వనింపచేయు శబ్దము, ధ్వవనరూపమయిన ళబ్దమునందలి వ్య౦జనవ్యా పౌరము, ధ్వనించు నర్భము, ఆది కల శావ్యమును ధ్వనియని యిందు (1ప్రయుశ్రమయినది. యథానుకూలముగ (గహింపవలెగు

భక్తి - ఒళ చానిధర్శమును వేరొక వస్తువ్రనండాకోపించుటః నం ధర్మమును ముఖనుందాతోపించి చం(ద్రుడని చెప్పుట. ఇదియె అత్సణ శాని కాంత ఖేదవబన్నది భక్తిలో సాదృశ్య 'సంబంధమిండును లక్షణలో నితర సంబంధములుండును. ఆందుచే నిది లత ణాఖేకముం

అమణ _ వాచ్యార్థము కుదురళ పోశా చాకుదురువాటు నూచించు శబ్దవాక్టాపారము. అమ్యొగ్ధమును చెప్పగల అతృక శబ్దమునందతి క్తి లతణ.

సహృదయుడు _. సచేరన్కు-డు ఫావకుడు సామాజికుడు సప్ఫాద యుడం పర్యాయములుా నిందు (పయు క్రమము లయినవి, శావ్యార్థభావనా విశేషమున విశదనుయిన మనసోముకురము కఆఅవాడం- నానావిధములయిన చిరంకన సంస్కా_రమాులు. సముకాల సంస్కృతులు కఅ వ్యక్తి సత్వ్యపళా శముక ల మయంతరంగనుశకల వ్యక్తి నవ్భృాదయుచె కావ్యాధి కారి, నవృాద యశ్వము. జన్మాంతర విశేషముల వఅన కలుగు నొక రమణీయ ధర్మము.

వాచకము -- కావ్యళబ్దములు వాచకములం అత్నకములు వ్యంజక్‌ మాలు నని మూడు విధములు. సంశీతితమమిున యరమును జెప్పునది వాచ శకము వాఛక్‌ కబ్బళ “కిక అభిధ యని "పీరు. ఉనిక్తీ నోచరించు నర్థము వాచ్యము. చాచ్యార్థమున పపపత్తిని సాధించు న న్యార్థేము లత్యుముం లత్యుము వెప్పునడి లమకమాం వాచ్యార్థ ముపపన్న మయినను (పతిాె నీంచు నర్థ్‌ము ఫతీయమౌానముం ఇది వ్యంగ్యము. దీని వ్యంజకళబ్దము వెప్పూను. ఇందు వ్యాపారము క్యంజన,

రా8ి

ఆలంశారము _ స్వాతిరి క్తీమగు నరిశన్లు నలంకగ్షించునడి. అఅంకా ర్యము నల౦కరించునడిం శహ్లై(శ్ర యముగా వర్థా(శ్రయముణా నలం కాక ముండును.

విభావము - విశేషముగా భొవింపలడునది, ఖావింపటేయునదీ. ఇది రసహీతున్ర. అజంఒనము ఊద్దీపనము నని విఖావఖేదములు. అను ఫావథన్న్య్య శ్ఞాయిభావముననుసరించి భావింపఒడునది, అణిథదింపజేయునది ముసోభా వము నూచించు నానాచేస్ట లనుఫావములుం వ్యభిచారులు _ విశేషముగ న౦ంతట సంచరకించునవి సాయిభావము ననుభవపథను నందు చక్కగా పసరింపజేయునవి ఇవి “ముప్పదిమాడు. తరంగములు సము(ద్రమునండు ఫుట్టును నశించును. అయినను శోభనాసౌదించును. ఆక్షే నిశ్వేదారివ్యఖి చారులు పుట్టును నశించును. రసమునకు శోభనిచ్చును. సౌత్విక భావ ములు - సర్వేమువలన గలుగునవి. పఠుల సుఖదుఃఖాదులను ఖావించినపుడు 'అంఠఃకరణన్నువక.,.గల.గు భావనానివేకము సత్వమగును సాత్వికములు ఎనిమిది కం౦ంపము స్వేదక్యు రోమాంచము మెొదఅగునవి స్థాయి భావము- టిరముగా నుండు ఖొవము- సజాతీయములచేగాని విజాతీయములచేశాని తరస్కరము కానిది. రతివోసాదులం స్టైాయిభావములు తొమ్మిది+

మాధుర్యము జు శాళ్యగుణములలో నిది యొకటి శాంళళ్ళంగార కౌణిదుఅ. క5 యమకూ ఎము- మృదుల వర్ణబంధమా, నమాసములులేని రచవయుండేంచు. శలుణమున్న కావ్య ఫావనమున సృదయమునం దార్ష్రత కలుగును ఓజస్సు - కాక్యగుణిము తీర్చ నసమాసరచనయుండును. భావన మున మనసునకు దీ కృికలుగును. (ప్రసాదము - శావ్యగుణము, శస్తైర్థముల వ్వ్రుచ్చుత యిందుండును.

(యతికుష్టము - శావ్యదోషము- ర్మేంణపదషములయిన వర్షము లుండుట. కృంగారవర్షనమున కొన్నివగ్గములు తగవ్చః స౦యుక్హామరమా ఆండరారు. అట్టి వ్రండుటడోవము.

(తిపత్సృవిశేషమూ - సహృదయవిశేషము, యమకము - ళబ్దాలం కారము, స్వరవ్య౦జనములకు ఆవ త్రియుండుట, ఆప్పధగ్యర్న నిర్వర్హ్యము. కేరొళ (పయత్నముతే నిర్వ ౨పకగినది.. కరీరీకరణము - కరీరతాసంపాద నము, విచ్చిత్తి . శమత్యా.రముం

శతా ఇికాధికరణ్యము - "పశాధికరణత్వము, ఒశకీ యాధారముండుటం మనైఠంతర్యవితోధి _ విక్‌ ఆంతర - నిరంతర, వ్యవధానము లేకుండుట. ద్దాన గగన. వితోధము- ళృంశారశాంతములో నిరంతరముగా (వ్యక్షధానము) శేజండశా హర్చుపొందుట తగదు. ఏకా(క్రయవిరోధి = శకట కమ్మూక్ల యముణానున్న౦దున గలుగు విరోధము ఉపశాగరిక - కబ్దవృర్తులలో వొకటి. ఊపచాగశిశ (గాన్యు లలిక పథుష యను "పరులు (సా-చీనములం. తరువాతి కాలమున శి క్యాదినానము మాలు కలిగినవి ప్వాలతృణ్యము = స్యరూపము. చొద్ధవాబాయమున నీపద(పరెకికాగ ముధికముగా నున్నది. పిళ్వోమున "శీపచార్థమునకును అముణ నిస్వచవము శక్యము కాదు పచార్థపౌమాన్యమంతయాః స్వగతని కశేషమున కే యుతితా ఆదియే స్వాఆతణ్యముం నంవాదము - అన్య సాదృశ్యము చృాదయసంచాదను ల్‌ ఒళరు నిరూపిలిచిన భావము తనకుశు పరిగావ్యామై స్పంద మొద్ధవీంచినచో నాభావముతో ఠనకు సృాదయసంవాదము కలుగును. (ప్రత్‌ - నవనవార్థి ములను నిర్భరముణా గలుగవేయు నొ కానొళ ళక్తిం ఫా కీబ్యస్పంద శథమాన భొవమహతీం సంచాదపాళాం వపధాళి పళ్యంతీ మనురూపస్తూకలనాం సంవిక్ప్రదారి మధ్యమాం విశ్వా కాశవివారిణీం రసమయిీిం చేవీం కలాం శైఖరీం విళ్వో మ వట పాళాం ళచే- న్‌ ॥ రాం క సె ౧. స్ట న , చ శ శ్‌ శో గ్‌ జ _ ట్‌ వ ల