Telugu Dakshinatya Natyam - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
తాకి ణాత్సనాటణను (|. | టాం వో . జ్‌ + ॥ (. గీ టాడా వా] ౯] వంత ్న |
. (౧ రా... సూ స్రీ
న త.
వా | /€ మ(, / [" ర (తు
రచయిత
, బౌ ముట్లూ పరి సంగవేంశం, పొంమె వి హెడ్‌, &. క తిరుపతి,
శ్రీరస్తూ అట్‌ బ్‌ దాక్షణా త్యనా ట్య ము య ల నా న కా రడ న [1 మ: ్ల |! 1 న? క్రి రచయిత శా, ముట్నూరి సంగమేశం్క ఎం మ పిహెచ్‌, ఊ. తిరుపతి,
('వ్రథమ ముద్రణ : వీగ్రైల్‌ 1281. (9 ౨: 34. ఏ4164342వ63క364 20. లి, . శ క నం | [| ప్రతులకు ; (/ 1? |, 5208422641, 18.3-56, 5220010282 వ గాతిగా! - 51750]. గరా గ్‌ విం గం. 2-౦౦ కిగ0064 01? | 7 విళ్ళకకక 317 6410611 036, గలం! (ఉం
వన వకవ స సు హ్‌ వ వ! వ్‌? - తపో మ్‌ ను... చీ | యః క్‌. నో సప నష న. నయ్‌ వా భవ. ల న. స మామా? సాగా నా చుట ర ా న. మ. న్‌ రు వ! ఈ (సనత్‌ వ నా టం మహో నం లు ర న లు! పస ౯! 61 శ సల్లో పటం ను స న న సళ స త్త! న! స్టా శత్రు న్‌ 1 క్ష్‌ న ను వ సనా దం నం న న? (గై [్‌! | మూ! న! టన న్ను ల, న! వన ప | ఇ వంచన క | వ రై స వే టు! . ] ॥. నన న. మాడ్‌ ను మ స్ట స్‌ న ణి స . రం మా! నట ఎక! భలె [. ఖీ నాం “ఫు ! జ గ ను న; త... నలు | రో ర్‌ లో నం... ననా క్ట మల సై . (౮6 థ్‌ వ్‌! సట టా లయ చూ గ్గ లే ని స్ట న. ళా వ. ఖ్‌ టం. బక్ష[ల్‌ త వ ల్‌ సు. సాం 4 న లం న ర. న? ర? న్ను సగ ప (| ర లం. ] ాా స న న అం. ! [మ చ్‌ క 7 లు పంపా ఇష్ట యం. న న నం. క స ల్‌ న. టీ 1 సలి గా న 4 న ఆ? ఏ నట పాని స ట్‌. న నళ. కలో లో గ్గ పాస న గ! శ 2! న ముదా య. న న వ య [స 1. [ను స " ( | ఖా ఇప గ ర క? సైట్లే! 1 మ (1 ల మను రల ల్‌ స! | వ డం హ్‌. 11 (స 1 ము. సున య నన ల న ఊఊ సనన శ ల! స్థ [..
. భో యయ రో 0ం.. ల ్రాఖా గ్‌ లు / టమ నన్నా | చ ఇ " | లి! / హై మె ఇ నం. జ తూయు! డో 4 వ! పే ట్‌ క్‌ డా అవు శ కూ . జ” " - 7:19 ఇం0౫॥ 19 - . నింతఒ15౫౯9 00౫ 7/౯ 44614౬ 459137446౬ 0౯ గ |. ఎ . క్‌ న ౨౯౪ 4574444౫49 .. న. | లా షే ౮౫౦౯౯ 74౯12 564౯4౯౬ క్ష “ క. 1. 41౦ 70 ౧౮౪౬15౫ ౯౯6,0౮9 ఇంం॥క*, | . , (
విషయసూచిక ముందుమాట
పుట 1 అవిమ నటినటులు కే ౮ నాట్యోత్పత్తి 8 8, నాటగ్టకళాచరిత 18 *ఓ _దకిణవేశంలో శాట్టుం 26 శ, నాట్టులక్షణం త 6 ఆఖినయం త్త
-
సాత్విశాభినయం క. రసభావాథులు ల, 4 2, నాయకానాయకు లర నాగ వ్‌తి
-
వాథికాభినయం :
-
సంగీతం వ్‌రి 2, సాహిత్యం 65
9 ఆంగెకాభినయం
- అంగోపాంగాలు 72
- హస్తము[దలు 85 10, ఆహార్యాభినయం 98
- జానపదనృత్యాలు : ]00 12, వీకపా(త్రాభినయాలు -- కథానాట్యాలు [16
- వీథినాటకాలు --- కలాపాలు 128. (వయోగఫర్దత్గులు కం భామాకలాపం 186 భాగవతమేఖాలు 138 బయలాట ఫ40 పూర్వరంగవిశిష్టత 148 కీ. కథ్రాకలి శ 15 భరతసాట్లగ్థం 159 శర్మ నాట్టువాబ్మయం = యక్షగానాలు 178 పదసాహత్యం 175 నాట్యశాస్త్రాలు 185
ముందువూట
(ప్రాచీన నాట్యపద్ధతులు లౌకికముగాను, కాస్త్రీయముగాను కూడ దకిణదేశములో ఏ ప్రాంతానికి పోయిచూసినా ఆనూచానముగా అకలుషితముగా (ప్రయోగింపబడుతూ వస్తూన్న సంగతి స్పష్ట పడకపోదు. కాని భాషాబేదమును, 1పజాభిరుచిని బట్టి ఆ యో (ప్రాంతములలో (పతి విషయములోను కొంత (ప్రత్యేకత, కొంత విశిష్టత కనిపించకపోదు. అయినా మూలములో అన్నీ ఒకే కోవకు ఇందినవనే విషయం కూడ తులనాత్మక దృష్టికి అందకుండాపొదు. ఈ దృష్టితోనే యీ రచన కొనసాగింది.
కవాకఠి, భరతనాట్భం, కూశిపూడివారి భామాకలాపం వగైరాలను గూర్చి విడివిడిగా వివరిస్తూ సోకలిక్టంగా (వాసిన వ్యాసాలుగానిి [గ్రంథాలు గాని లేకఫోలేదు. కాని అవి చాలవరకు ఆంగ్లభాషలొ ఉన్నాయి. అన్నిటినీ కలిపి (వ్రాసిన (గ్రంథాలు అరుదు. అదేవిధంగా జానపద నృత్యాలను, శొస్త్రీయ _నాట్యాలను ఒకే చోట వివరిస్తూ, వాటికీగల సంబంధాలను తెలియజేస్తూ (వ్రాసిన (గంథాలుకూడ ఆరుదనే చెప్పాలి. ఇవన్నీ ఒకచోటచేర్చి పరస్పర _ సౌమ్యవైషమ్యాదులు.. కొంతైనా స్పష్టపడేలా (వాయాలనే సంకల్పం నన్నీ రచనకు పురికొల్పింది.
" వాట్ట్టం, సంగీత సాహిత్యాల పొత్తి భృలో పెరిగింది. వాటి లోతుపాతు లాకళించుకొని, తనదైన చతుర్విదాభిన యాదికాన్నీ పెంపాం దించుకొన్న నాట్టుం ఎన్నిటిలోనో సమన్వయం సాధించి, అందరి అబిర్పుచులకు అనుగుణమైన పద్ధతిలో వికసిస్తూవచ్చింది. అయితే, ఆ విషయాలన్నీ స్టూలంగానైనా తెలయనిదే నాట్యాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేనుకొని అనందెంచడం క్లిష్టమైన విషయం. ఆందుకని ఆ యి విషయా అను కూడ అంతో యింతో తెలియజేస్తూ, పద్ధతి, పరంపర అనేవి కూడా వివరిస్తూ, సామాన్య పొరకులక్కు సాధన చేస్తూన్న నంగీతనాట్య విద్యార్థు అకు కూడ అన్ని విషయాలు ఒకచోటచేర్చి అందించాలనే ఉద్దేశ్యంతో ఈ [గంథం వ్రాయబడింది, ఇది ఏ కొందరికి ఉపయోగపడినా నా ఉద్దేశ్యం చాలవరకు నెరవేరినట్లే సంతసిస్తాను. లోపాలుగాని, సవరణలుగాన్న్మి సముచితమైన సలహాలుగానిి సహృదయులు నూచించినట్లయితే మరు ముద్రణలో వాటి నుపయోగించుకో డానికి వ్రయత్సిస్తానుం
ఈ (గ్రంథ రచనకు తోడ్పడిన గ్రంథ కర్తలకు, వ్యాస రచయితలకు శేను మిక్కిలి కృతజ్ఞుడను.
ఈ [గగంథమ్ముదణకు సముచితమైన ఆర్థిక సహాయంచ్లేసి 'పోత్స హించినందుకు తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం కార్యనిర్వహణాదికారి శ్రీ న్‌ ₹.గె న. ప్రసాద్‌, 145. గారికి పబ్లిక్‌ రిలేషన్‌ ఆపీనరు శ్రీ రావుల సూర్యనారాయణమూర్తి 3౧4 8.26 గారికి, సంపాదకులు శ్రీ గ. సుబ్బారావు ౫.4. గారిక్కి (ప్రకాశన సమితి సభ్యులకు నా కృతజ్ఞతా నమస్సులు.
(గంథ మ్యుదణలో నాకు వలసినంతగా చేదోడువాదోడుగా నిల్చి అడుగడునా సహాయపడుతూ నన్ను ్రోత్సహిస్తూవచ్చిన మిత్రులు శీ గీ. నటరాజన్‌గారికి నేను మిక్కిలి కృతజ్ఞుడను.
(గ్రంథాన్ని నకాలంలో చక్కగా ముదించి. అందించిన శ్రీ తిరువేంకకుశా. | పెస్‌, తిరుపతి వారి సహాయమునకు చాలా కృతజ్ఞుడను
రచయిత
శ్రీరస్తు ఆంగికం భువనంయస్య వాచికం సర్వవాజ్మయం ఆహార్య్థం చంద్రతారాది తన్నమః సాత్వికం శివం. 1 ఆదివు నటినటులు
మహీపాదాపూతాద్వజతి సహసా సంశయపదం
పదం విష్షోర్‌ (భామ్యద్భుజ పరిషురుగ్ణ (గ్రహగణం
ముహుర్థార్దాస్థ్రృం యాత్యనిభృత జటాతాడితతటా
జగ్యదకాయైత్వం నటసి నను వామైవ విభుతా।
అనే మహిమ్న స్తోతంలోని ఆదిపురుపుతైన పరమేశ్వరుని
నాట్యలలావిలానం_ గూర్చి. (వ్రాయబడిన. శ్లోకం జగద్రక్షణకే నాట్య మవసరమని సాక్ష్యం యిస్తూంది,. శివుడు నటించి జగత్తునుజ్జీవింప జేస్తాడు. అతడు చైతన్యమూర్తి జగత్తు జడము, తన నాట్యంద్భారా అతడు జగత్తులోని ఆణ్యపత్యణువులను ఉద్చోధించి నటింపజేస్తాడు నొ డీ జగత్తు చైతన్యమయమై నటస్తుంది. అందుల్తోని (పాకృతిక మానసిక శక్తులన్నీ గతిమానములై అదే విధమైన నాట్యాన్ని ఆచరిస్తాయి. ఇదే జగన్నాటక లీలా సూత్రదారుడైన ఆ పరమశివుని నాట్యానికి ప్రతిఫలం ఇదేసృష్టి ఇదే స్థితి. లయ్రవేళలలో కూడ అతడు నటిసాడు. తిరిగి నటించి" సృష్టి చేస్తాడు. నాట్య మతనికి లీల, అది అనందమయము. (బ్రహ్మ, విష్ణు, రుద్ర, 'మహేశ్వర, సదాశివ రూపాలతో వేర్వేర- అతడొనర్చే సృష్ట, స్థితి సంహార, తిరోభావు అనుుగ్రహా లనే. పంచవిధ కార్యాలు అతని నాట్యంలో ఒకేసారి మూర్తీభవిస్తాయి. భక్తూలీ నాట్యంలోని పంచవిధ గతులకు- వంచాకరీ మంత్రంతో సమన్వయము చెప్పుకొని స్మరించి ధ్యానించి, ఆనందనర్తిత హృదయులై తరిస్తారు. ఇక కావలసినదేమి,
న్‌ పరమేశ్వరుని యీ నాట్యాన్ని వర్షించిన సాహిత్య సంపద మన కెంతైనా ఉంది ఆర్యవాబ్బయంలోనేకాక, (ద్రావిడ వాబ్బయంలో కూడ యీ నాట్యం బహుధా వర్సింపబడింది. [1పాచీన (ద్రావిడ వాబ్మయానికి చెందిన 'కలిత్తాగై లో శివుని నాట్యం మువ్విదాల వర్ణింపబడింది. (1) కొడుకొట్టి. ఇదె శివుని విలయతాండవం. [పళయ సంద్యా వేళలో ఆత డీ నాబ్యాని కుపషక్రమించేడట ! చూచిన వారెవరు? (వకృతి స్వరూపిణి భవాని. అతని అనుగ్రహము లేనిదే దీనిని దర్శించగల భాగర్ధం షురొకరి కెలా లబిస్తుంది.? (2) పాండరంగం. (త్రిపురానుర సలహరానంతరం విజయాహ్లాదంతో శివు డీ నాట్యంచేసి భవానిని మెప్పించేడట. (3) కపాలి. (బహ్మశిరోత్ప్సాటనం గావించి జేసిన నాట్టమిది. దీనిని సందర్శించి భలా అని మెచ్చదగిన భాగ్యం కూడ భవానితె దక్కింది. అయితే ఇది మరొకరు చూచి ఎరుగరా అంక్సు అతని అను(గ్రహానికి లోనైనవారంతా ఎరుగుదురనే జవాబు. హిమవత్చ ర్వత [పాంతంలోో ఒకనాటి సాయం సంద్యావేళ, సమస్త దేవతా సన్నిధానంలో స్రభచేసి మరీ అత ప నటించేడట ! (ప్రదోష స్తోత్రంలో యా నాట్యాన్ని యీ [క్రిందివిదంగా వరించి కవి తరించేడు. కైలాసశైల భువనే త్రిజగజ్జన్నిత్రిం గౌరీం నివేశ్య కనళాంచిత రత్నపిరే, నృత్యం విధాతు మభివాంఛకి శూలాపాణౌ దేవాః (పదోష సమయే2నుభవంతి సర్వే, జగన్మాతయైైన పార్వతి సింహాసనాసీనయైై ఉండగా ఆమెను మెప్పంచ్చి పరీక్షలో నెగ్గాలనో యేమో పరమశివునికి నాట్యం చేయాలనే సంకల్చం కలిగిందట ! అది (ప్రదోష సమయం. దేవతలంతాబేం "సేవించ డానికి వచ్చినవేళ. వారి అదృష్టం పండి అతని నాట్యంచూచే మహ దవకాశ్వం వారికి లభించింది. చూచి ఆనందించినవారు కొందరు “ధన్యావయంి అని తలచినవారు కొందరు, యథా శక్తి నాట్యానికి నహాయపడినవారు మరికొందరు.
వ్ర వాగ్దేవీ దృతవల్లకి శతమఖోవేణుం దదత్పద్మజ స్తాళోన్నిద్రకరో రమా £గవతీ గేయ (ప్రయోగాన్వితా విష్ణుః సాయ్యదమృదంగ వాదన పటుర్దేవాః సమంతాడ్‌ స్ట్‌కాః 'సేవంతే తమను (పదోషసమయే దేసం మృడానీపతిం. సరస్వతివీణ, దేవేందుడు వేణువు, విదాత తాళం, విష్ణువు మృదంగం వాయించేరట! లక్ష్మి పాడిందట, కన్నుల పండ్రువుగా వీనుల విందుగా దేవకలా నాట్యరసాన్ని అస్వాదించారట ఒక్క దేవతలేనా యిందుకు నోచుకొన్నారు? కాదు గందర్వ యక్ష పతగోరగ సిద్ధిసాద్య విద్యాధరామర వరాష్సరసాం గణాశ్చ యే౬న్యేతిలోక నిలయాః నహభూతవరాః 'పాప్తే (పదోషసమమే హర పార్శ్వసంస్థాః దీనికేమి టిక్కెట్టులేదు. పరమేశ్వరానుగ్ర మొక్కకే కావల సింది. అది లభించింది అందరూ 'ప్రోగైవచ్చి యిరుపార్శాలా నిలచి చూచి అనందించేరు. మూడులోకాలవారు చూచి మురిసి ముచ్చటగా చెప్పుకొన్న నాట్యమిది, శివుడొక్కపికాదు. ఫవానికూడ్ర నాబ్యావికి పెట్టకది పమ. ఆదిమ దంపతులైన వీరొకప్రుచానండించి నటిష్తారు. మరొకప్తుతు తామసించి నటిస్తారు. వీరనద్రావవారంతో. శక్పుడు. తామసించి శ్మశానంలో నిల్పి దేవీసహాయుడై చూతగణపరివేస్పితుత్తై న్రటించినట్లు _వైవాగమాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఆసమయంలో. శిప్పుడు పడిబేతులు ధరించి తాండ వించేడట |! దేవికూడ తత్తుల్యంగానె నటించినట్లు ఇాక్తాగమాలు ప్రాక్ష్ట్‌ మిస్తున్నాయి. (పకృతి పురు లిన్టరికీ [పియమైన యీ నాట్యం బహు (పాచినమైనది. అర్యులీదేశానికి రాకపూర్వమే ఎన్నోవేల సంవత్సరాల నుండి యీ దేశములో వ్యాపించిన విశ్వాసాల్లో ఒకటి. శివభక్తి, లింగార్చన అనేవి యీ దేశంలో *“మోహంజోదారో' నాగరికత నాటికే ఆచరణలో
టే
ఉన్న ధార్మిక సంప్రదాయాలు, నటరాజైన శివుడు నాటికే సగం పురు సుడు. సగం స్త్రీ, కైలాసవాసిగా అతడు దేవుడు. శ్మశానవాసిగా “దయ్యము, ఎప్పుడో తన ళక్తులైన ప్రాచీన ఆర్యేతరులు దక్షి ౪ దేశానికి తరలివచ్చినప్పుడు కాబోలు, ళక్తానురక్తుడైన పరమశివుడుకూడా వారితోబాటు దక్షణానికి విచ్చేశాడు. చిదంబరంలో అతడు మొదట నటించి పిదప అక్కడే నిలయమేర్పరచుకొన్నట్లు [ప్రాచీన (ద్రావిడ వాబ్బ్యయంలో నిదర్శనాలున్నాయి.
చిదంబరానికి [ప్రాచీన తమిళభాష లో 'తిళ్లై అని పేరు. అది (ప్రపంచానికి కేర్యదబిందువు వంటిదట. కనుకనే శివుడచ్చట నటించి జగత్తునుద్ధరించి, నటరాజమూర్తితో నిల్చి పాఠలించదలచేడు. ఇచ్చట గల నువర్ణమంటపములో అతడు నటించినది 'నదంతనాట్య' మట, దీనికగల పూర్వగాదకూడ వినదగినది- తిళ్లై సమీపంలో 'తరగాం” అనె అడవి ఉండేది. అక్కడొకసారి కొందరు మునులుచేరి మీమాంసా చర్చలో మునిగితేల్తున్స సమయంలో శివుడు విమ్ణద్వితీయుకై, తత్పరి సర [పాంతంలో విహరించడానికి విచ్చేశాడు. వి ష్షు వు పురుషాకృతి విడిచి, జగన్మోహిని రూపంతో శివునివెంట వచ్చేడు. అదిశేషుడీ యిద్దర్థిని అనుసరించేడు. వీరి ఆకార వికారాలుగాని, చేష్పాస్వబావాలు గాని మునులకు నచ్చలేదు. వారి అనుష్టాని కిదిఅంతరాయమని వారు భావించేరు. ఒక పులిని సృజించి వీరిపై నురికింబేరు. శ్రాని శివుడు దానిని సంహరించి, దానితోలు దరించేసరికి నర్చమొకటి సృజించి విడిచేరు. శివుడు దానిని చబూషణంగా దరించేడు, మునులు మూయళకు డనే రాక్షనున్ని సృజించి పురికౌల్సారము శివుడారాక్షసుని తన కాఠి (కింద (తొక్కి తాండవించేడు, మునులు 'జోహకరు వేసేరు. మూయాళ కుడు ముక్తి పాంచేడు. ఆదిశేపువు నాట్యంచూసి పరివశుశై మరొక సారి నటించవలసింవని శివుని (పార్టించేడు. శివుశప్పుడు సమయ కాదన్సీ ఈసారి తిల్లైలో తిరిగి నటిస్తాననిచెప్పి అంతం తుడయేడు, శేషుడు తిక్షైచేరి నరనాగవేషంతో నటరాజనేబరుని ఆగమనాన్ని నిరీ క్షీస్తూ వేయిసంవత్సరాలు తపనుు చేసేడు. శివుడు కరువఖంచి సాక్కాతస
క్‌ రించి, శేషటపీతిగా నటించేడు, అతని కోర్కెపై శాశ్వతంగా అక్కడ ఆదే నటరాజమూర్తితో నిలిచిపోయాడు,
ఈ నటరాజమూర్తిన్తీ యా నాట్యాభంగిమని, దీని మాహాత్మాంన్సీ ఎన్నోవిధాల వర్ణిస్తారు. ఎందరో శిల్పులీ నటరాజ విగ్రహాలు నిక్మించి తమ కళాప్రావీణ్యాన్ని చరికార్థం చేసుకొన్నారు. ఈ విగ్రహాలన్నిటి లోనూ శివుని కుడిచెవికి పురుషోచితమైన కుండలం, ఎడమచెవికి స్త్రి యోచితమైన కర్ణాభరణం కనిపిస్తాయి, శివుడు నాలుగుబేతులు కలిగి కుడి చేత డమ*కం, ఎడమచేత హాలాహలజ్వాల థరించి, 'పద్మపీఠంపై కుడికాలుమోపి, దానికింద మూయాళకుని అణగ(దొక్కుతూ నటిస్తు న్నట్లు యీ విగ్రహాలు నిర్మింపబడతాయి. మిగిలిన రెండు చేతులలోను కుడిచే ము అభయముద్రాంకితమై ఉంటుంది. ఎడమచేయి కుడి పార్య్వా నికి జాచినట్లుండి, అరచేతితో మీదికెత్తిన ఎడమకాలిపాదాన్ని చూపుతూ ఉంటుంది. పద్మపీఠావ్సంటి శివునిమూర్తిని చుట్టివస్తూన్నట్లు 'తిరువాసి" అనే జ్వాలాతోరణ మొకటి కల్పించబడి ఉంటుంది. శివుడు నాగభూష బుడ్హై తోలుగప్పి, జటలు విరియ బోసుకుని గంగాచంద్రకళాధరుడై నటించుచున్నట్లు చి(త్రించబడతాడు. ఇదంకా ఒక సంప్రదాయం, అంతా రహస్యార్థ మయం, ఇది అయతాండవం. సంహార నృత్యం. అతడు సంహరించేది జగత్తేకాచు, జీవుని భవపాశముకూడ, అతడు _ నటించేది ' పద్మకోశ(ప్రతీకాశ' మైన బక్తహృదయములోనే, కామస్రోధావ్యరిష డ్వర్ధవందహ్యమానమైన మానవహృదయమే శివకాండవాం కితమెన శ్మశానం.
క అంతశ్చరతి భూతేషు గుహాయాం విశ్వమూర్తిపు త్వం యజైస్వం వషట్‌ కారస్త్వ మిం్రస్త్వం ర్యుదస్త్వం విష్ణుస్త్యృం (బ్రహ్మత్వం ప్రజాపతిః” అనే వేదవాక్యం యీ నటరాజ విగ్రహాలలో మూర్తీభవిస్తుంది, కుడిచేతి డక్కా(యమోతతో సృష్టి, అభయముద్రాంకితమైన హస్తమువలన స్ధితి, ఎడమచేతి జ్యాలాపుంజముచే నంహారం, మీదికెత్తిన ఎడమ
6 పాధము వలన ముక్టి, నేలమోపిన కడిపాదములో జీవులకు శరణము ప్రసాదించి, బ్రహ్మాదిరూపములతో తానుచేయు సమస్త 'కియాకలాపా లను ఒకేసారిగా యీ నాట్యంలో (వదర్శంచి, '"ఏకమేవా ద్వితీయంి అనే నిజతత్తాన్ని శివుడు వెల్లడిస్తున్నాడనేదె ఈ విగ్రహాలలో పోత పొసిన భావసంపద. తిరువాసి ఓంళారము, పె పంచము్ముదలు 'నమః శివాయ' ఆనే పంచాకరి బిజములు.
ఈ విదంగా సమస్త వైదిక తాంతిక సిద్ధాంతాలను జొడించి సారమోడ్చి నిర్మించిన నటరాజ విగ్రహముల కాదారం, శివుడిదే భంగిమ చూపి చిదంబరపు కనకనభలో నటించాడన నమ్మకం. ఇట్టి నమ్మకమే శాక్తేయులలో (ప్రబలి కాళికా విగ్రహముల నృష్టికి ఆసరా యిచ్చింది. (పళ్ళతి పురుషుల కబేదము పాటించు బక్తహృదయములోని భావమే నటరాజు నర్థనారీశ్వరునిగా చిత్రించి సంతసించింది. విబేదమే నృష్పెకి వినయ వ్మిశుతమయింది. చిదంబరపు దేవాలయ శిల్పాలలో పార్వతి పరమేశ్వరుఅ నాట్యళంగినులెన్నో నిర్మించబడ్థాయి. ఒకసారి పందెము
వైచి పీళు. నటించేరట ! ఆ నాట్య మాద్యంతమూ యిందు శిలా 'ప్రతిమల్లో లిఖితమైంది: నాట్యకళాఖ్యాసానికిది ఎంత సహకారం ! భంగివములు విప్పిచెప్పి వాాఖ్యానింబే నాట్యాచార్యులకిది ఎంత చేయూత 1! అ నాట్య కథ యిటి :
చిదంబరంలో నటించిన శివుడు అక్కే స్టీరనివాసమేర్చరచుకో దలచాడట 1 శాని అంతకుముందే కాళికకది నివాసభూమి యగుటచేత స్టలాధిపత్య విషయములో వీరికి తగవువచ్చినదట ! వివాదపడినా రసికు అగుటచేత నాట్యములో తమకుగల (సజ్ఞాధిక్యమునుబట్టి ఆధివత్య విష యమును తేల్చుకొనుటకై నమయము చేసుకొన్నారట, సభచేసి నాట్యాని కుషక్రమించి యితరేతర జయోత్సాహముతో తాండవించేరట. పరమశివుడు స్త్రీ సహజుముకాని కొన్ని నాట్యబంగిమలు జూపెనట, ఈ అనార్థియాన్ని అంబిక కాదనలేదు. అలాగని బడితెగి అజ్ఞాస్పదమయిన
77 అ భంగిమలు చూపనూలేదు, ఆపజయ మంగీకరించి న్దలము విడిచిపోయి శివుని ఆధిపత్యాన్ని స్టిరము చేసిందట.
ఈ కథ ననుసరించి చేసిన కళాసృష్టి కన్నుల వైభవంగా మనకు నేటికి దక్కింది, ఈ [క్రింద చూపిన చిత్రాలు చిదంబరంలోగల కరణశిల్పాలలో కొన్నింటికి పతికృళులు. ఇట్టివి 108 కరళణశిల్చాలు ఆక్కడ చూడవచ్చు.
వగ (స న్‌. శ్రే
॥ షు తయ 3 4
ఇదంతొ మన అస్తికతః ఏది ఎట్టుపోయినా ఈ ఆస్తికర్ధి బోవీం
మనలో నిల్చినన్నాళ్లు మనకేకొరతా ఉండదు. ఇచె మన" జీవితానికి (వగతినిచ్చి, లక్ష్యాన్ని నిర్ణయించి నిన్నృహ తొలగించి నడివిస్తుంది: * అది లేనివాడు (బతుకు నీరసమే. పరమేశ్వరుడు రశన్వరూపుడు; ఆతని
లీలలు రసమయం వాటిని విశ్వసించినవారి. హృదయం రసార్ధ్రం
హృద్గతభావనలు రసపూరితాలు సాకారభావనలైన కళలుకూడా ఆద్వే
రస్మసవంతికి నిలయాలై నిలుస్తాయి. కళాపరిచితిక పలం రసానుభూతి.
రసానుభూతికి మారుపేరు అనందానుభూతి. దీనికంకక్‌ మూతర తొలత
చెప్పిన అస్తిక్కబుద్ధి ఆస్తికతలేనినాడు అనందం లేదు, కళ లేదు,
కాంత్‌" లేదు;
- నాట్యోత్పత్తి
పార్వతీ పరమేశ్వరులలో పరిఐతిపొందిన నాట్యం మానపుల కెలా లభించినదనేది, ఎప్పుడు లభించినదనేది కేవలం ఊహమీద ఆధారపడి చెప్పవలసే విషయాలు. మానవుడు పరమేశ్వరాన్నుగహంవల్ల తనతో గూడ తెచ్చుకొన్నది కల్చనాశక్తిగల బుద్ధి. జగన్మాతయైన (పకృతి నుండి నేర్చుకొన్నది చూచి (గ్రహించి అనుకరించగలనేర్చు. ఈ కల్పన, అనుకరణ అనేవి రెండే మానవునిలో నాట్యశక్తిని ఉద్చోధించి
వికసింపజేసేయన్నదే నేటి మనయూహకందిన సత్యం ఆదిమ మానవుడు ప కృతిలొ వసించి తన కంటిముందు చరించే పశుపక్ష్యా దులలో (పకటితమయిన నాట్టాన్ని జూచ్చి ఆనందించి చిత్మళకు ముగ్గుడై చివరకు తానుగూడ నటించి, తన శ రితాను గుర్తించి సంతోషపరవశుడై ఉండపచ్చు. ఉక్సా హోల్లాసాదులు కలిగి నప్పుడు ఆట పొటలలోనే వాటిని వెలార్చి ఉండవచ్చు. ఆనందించి అడినక్షు ఆడి ఆనందంచికూడ ఉండవచ్చు. ఆట, అనందం అచేవి అన్యోన్య సాపేక్షగలవి. ఒకటి అంతరంగికమయితే దానికి బహిరంగ (పతి[క్రియ రెండవది. ఒకటి లోనిభావం, రెండవది ఆభావాన్ని బయ టకు వెలార్చే అనుభావం, ఒకదానికొకటి (పేరకాలు. ఈవిషయం _ మనం రోజూ జీవితంలో అనుళవిస్తున్నదే. ఉత్సహించి గెంతడానికి గాని ఉల్లసించి పాడడానికి గాని మన మొకప్పుడు నభ్యతావశంచేత వెనుదీసినా చిన్నపిల్లలలో మాత్రం అట్టి జంకు గొంకు లేమీ లేకపావ డం గమనించకపోము. ఎప్పుడానందం కలిగితే అప్పుడే ఎరమరిక విడిచీ ఎగిరిగెంతి కేరింతలుకొట్టి కేకలువేసి, చప్పట్టువరిచి తదను గుకుంగా అడుగులువేసి, వద్దని మనమూర్ణత మనం వెల్లడించుకౌ నేదాకా చిన్నపిల్లలు గెంతుతునే ఉంటారు. అదిమ మానవుడుకూడ నేటి పసి పాపలవలెనే తన కానందం కలిగినప్పుడల్లా తన్మయుడై తాండవిస్తూండే
న్‌
వొాడనడాసికి *మానవ వికాసాన్ని చిన్నపిల్లల జీవితంలో గమనించ వచ్చు” ననే వికాసవాదుల సిద్దాంతమే పరమపప్రమాఖణం._ వైజ్ఞానికులం దరు మానవునికి అనుకరణ, కల్పన, క్రీడ అనేవి పుట్టుకతో వచ్చిన నహజ (ప్రవృత్తులని విశ్వసించారు. నాట్యమొక క్రీడ దీనికి మిగిలిన (పవృత్తులుకూడ సహకరించినాడు ఇది కళగా మారుతుంది.
బుస్థఠ[ద్రియంకల మానవునికి తన కానందం కలిగించిన విష యం _బంకొకరికి కూడా అనంవం కలిగించి తీరుతుందనే (గ్రహింపు ఏమంత కషంకాదు. నెమలి, కోకిల వంటి పక్షులలో ఆడి పాడి తమ తమ పజ్టలను నుముఖులుగా చేనుకోవడం చూసి ఆదిమ మానవుడు కూడ తన (వియురూలిని వశంచేనుకొనేందుకుగాను. విదో పక్షివలెనో, పశువుషలెనో మారురూపుపాంది ఆయా బేష్టాస్వరాదు లలవర్చుకొని అందుకు తగినట్లు నటించడముకాక యింకా యితరమైన చోట్ల యితర మయిన విషయాలలో కూడా యిదే విదంగా తన కోర్కె సిద్బింపజేను క్రానేందుకో, తనకుగల చయి) పోగొట్టుకొనేందుకో, తన ఆత్మను విస్త రంచిజూది సంతృప్త పడేందుకో నటించి ఉండవచ్చు. సామూహిక జీవ నానికి అలవాపుపడిన పిదప తాను నటించి వేరొక9ని నటించడానికి 'ప్రొత్సహించి ఉండవచ్చు. ఏపో వేటవొకినప్పుడ ఏ ఆకలి తీరి నప్పుజో వచోటనో అగ్గిచుట్టూచేరి చలికాచు కొంటున్నప్పుడో ఆదిమ మానవుడు తనతోటి వారితో కలసి బ్యేరి మొర్రి కేకలువేసి కై తక్క లాడి తన అనందానికి వన్నెబెట్టి ఉండవచ్చు భాష, సామూహికజీవ నం వగైరాలు స్థిరపడిన వెనుక వేటలో వలెనె వ్యవసాయంలో* కూడ అతడు ఆరంబంలోనూ, ఆంతంలోనూ కూడ తన అనందాన్ని ఆట పాట లలో వ్యక్తంచేసి ఉండవచ్చుననడానికి నిదర్శనం నేటికి అనాగరికజూతు లైన పర్వతవాను అందంలోనూ యికి ఆబేట నృత్యాలు, వర్హారంబోత్స వాళ్లో సాముదాయిక నాట్యాలు, బృందగానాలు వగైరాలు అదారంగా నిల్చి ఉంచటమే. అ యీరకప్తు ఉత్చవాల్లొ శేడు అఆరాధింపబడే దేవీ దేవతలుకూడ ఆదిమ మానవుని నాటినుండి నేటిదాకా అవిచ్చిన్నంగా ఆరాధింపబడుతూ వస్తున్నవే
10 ప్రాదమిక మానవుడు తన కతీతమైన (ప్రాకృతిక శక్వులన్నింటిని హడ్క వనం వగైరాలన్ని అఆతనికేవో శక్తిస్వరూపాలుగా కనిపించి? దేవతలుగానొ, దయ్యాలుగానో ఆతసిచేత జూవింపబడి, వాటిని (పం న్నం చేసుకోకపోతే తన జీవితం సుఖమయంకాదనే బావాన్ని స్పురింవ జేసి అతని భక్తికి భయానికికూడ హేకువులై అట ప్రాటలొనూ, ఇప న్‌ వి హారాలతోనూ తమ్మారాధించ వలసిసదని అతన 'ప్రాత్స్పహించాంయి బై ంం మొదట అవ్యక్తంగా ఉదయించిన యీ దైవీబావనకు తర్వాత ఎప్పుడ్ర వ్యక్ష చిహ్నమనేది యేర్పరచి, రూపకల్చ్పనచేస్క నామకరణ మొన వాటితో తనకొక అవినాబావమయిన సంబంద 'మేర్చరచుకొన, బి కః ౩ అం కష్టసుఖాలను వాటికి నివేడించి, అవి తొలగాలన్మ యివిక లగా అన్సి/ ప్రార్థించి ప్రాధమిక మానవుడు అస్తికుడుగా మార్రజ్యడ్రవ చ్చు ఈ అస్తికత అతనిలోగల నాటంతోనహా ఆయా నవీ జం య్‌ లి లు ఉఎంలి. ఇత్చవా థినకు తోడు నాట్యానికకూడ ఒక శమం, గతి, రతి రివాజు వరుస వాడి అనేవి యర్చడి నిరర్థకమంయిస కుప్పిగంత్రులక్రు సార్హకతకల్లి అల వాటు (పమోజనాన్నిబట్రి ఆచారంగా మారి ఆ తర్వాత నేర్పుగా పరిఖ మించి ఉండవచ్చు. నెర్చు వ్యక్తినిషకలపి, చ్బ ఒకనిలో నటించి మెప్పంచగల నేర్పు పరాకాష్ట పౌందేసరికి ఆతని ననుకరించే వారిలో అది సంప్రదాయంగా మారి, దానికిగల వత్యేకత గుర్తించి వదిలపరచుకొన్న మీదట ఆదే చివరకు శాస్త్రంగా గ్రృష్టందుతుంది ఈ శాస్తాంన్నిమించి వెళ్ళాగలిగిన (ప్రజ్ఞావంత్రు లుదయించినప్పుడూ శాస్త్రాన్ని అనుసరించలేక అసపల్మప్రయతు,లై పతాంశితంగో క్రొత వర్తతులు వెల్లడించిన. చేతగానివాళ్తు. ఎప్ప. “ప ోరంగా క గ్‌ ణు బహుళంగా బయలుదేరి నే గద బాం నం. వె జో టు. నంసెా గ్రారం విధేయమయి వికానమనే పేరుతో శా తోడుడుతు స్ల్రబివృద్ధిక్రి తోడ్పడుతుంది. ఆదెమమానష్రనిల్రోగల సహజ (కడా (పవృత్తియ నాట్యోదయానికి మూలమన్సి, అతనిక్రిగల అనుకరణ కల్పనా శక్తులే దీనిని కళగా మార్చాయనీ, ఆసిక్రశ్రక్రూడ దీని అవ
[1] లన్నీ [కోడీకరించబడి దీన్ని గాస్త్రీయం చేశాయనీ యింతవరకు " చెప్పిన దానినిబట్రి (గ్రహించవచ్చు. నాట్యకళోదయాన్నిగూర్చి చేసిన ప నిర్ణయానికిగల (పుల ప్రతిబంధకం చరత _శ్వాాంలో ఈ విషయంగూర్చి వ్రాయబడి నాటి నుండి నేటిడాశా పరంపరాగతంగా విరవస్తూన్న కథ, సూక్ష్మంగా ఆ కటయిదె. పూర్వం ఒకవ్వుడు జంబూద్వీపవాసులు (గ్రామ్య దర్మ పపవృత్తుల కామ లోభ వశంగతులై, పతితావ్థకు పాల్పడ్డారట ఇదిచూసి ఇంద్రుడు తదితర డేవతలతో కలసి (బహ్మవస్టకుపోయి మానవుల స్ధితి గతులన్నీ ఆయనకు నివేదించి ఇంతవరకు ఉన్న (ప్రాచీన, మార్గాలేవీ యిక వారిని సంన్కరించ జాలవన్స, మరేదైనా. నవీన మార్గాన్ని వారిని పునరుస్టరించాలనికూడ విన్నవించేడట. పైగా: ్గా య్‌ *'న వేదవ్యవహారోయం సం్రావ్యః శూద్రజాతిషు తస్మాత్‌ సృజాపరం వేదం పంచమం సార్వవార్షికం” అని అందరికీ అనుసరణీయమైన పంచమ వేదమొకటి సృజి స్తే మేలనిభట్రాడ సలహా యిచ్చేశట, బహ్మమెత్తపడి, సరేయని పంచమ వేద నృష్టికి పూనుకొన్నాడట. దీనికై అతడు చేసినదిదిః పి "జగ్రాహ పార్యం బిుగ్చేదాత్‌ సామబ్యోగానమేవచ యజార్వేదాదబినయం రసానాదర్వవాదపి అప్పటికిగల యుగ్యజుస్సామాదర్వణాలనే. నాను వేదాలనుండి వరుసగా వసువు, ఆబినయం, గీతం, రనం అనేవి (గ్రహించి అందరికి ఉపకరించే అయిదో వేదంగా నాట్యవేదాన్ని సృజించి “ఇతిహాసం” ఆని పేరు పెట్టినాడట. పిదప దానిని దేవేంద్రుని చేతికిచ్చి ('ప్రయోగించ మన్నాడట. కాని జేవతలకది కొరకరాని కొయ్యగా తయారయ్యే. సరికి పాపం దేవేందుడా ప్రయోగ్య్వపయత్నం విరమించు కొన్నాడట,
2
ఆప్పుడు (బ్రహ్మదేవుడు భూలోకవాసియైన భరతమునిని పిల్చి ఆతనికీ నాట్టువేదం అంతా వినిపించి, బూలొకంలో పని వ్రయోగ (పచారాలకి పూనుకోమని ్రోత్సహించాడట. భరతుడది అందిపుచ్చుకొని భూలో కానికి వచ్చి, మరొకరి [ప్రాదేయమెందుకని తన కొడుకులు నూరు మందినీ నాట్టువేద పారంగతులుగా తయారుచేశాడట, కాని ఆడవేషా నికిగాన్మి ఆ అబినాయానికిగాని యా నూరుమందిలోనూ ఒకడుకూడా పసికిరాక పోయేసరికి ఆతనికి తిరిగి (బహ్మవద్ధకు పోవలసివచ్చిందట.
తై ఇికీళ్లక్ష నేపథ్యా శృంగార రస నంభవా
అశకాా పురుపైః సాధ్ముపయోక్తుం స్రీజనాద్భొతే”
ఆని శృంగారన పూరితమైన అబినయం కావాలంపే ఆడవాళ్ళే
ఆడవేషం వేసితీరాలనీ , మగవాళ్ళందుకు నుతరాక్షూ పనికిరారనీ విన్న వించి అతని చేత అప్పరసలను నృష్టింపజేసి తొచ్చుకొన్నాడట, వారికి కూడ తర్భీదు యుచ్చి నారదాదులవల్ల సంగీతసహాయంపాంది మొట్ట మొదటిసారిగా రాక్షసులపై దేవతలకి కలిగిన విజయాన్ని నిరూపించే నాట్యాన్ని దేవనభలో ప్రయోగింప జేశాడట. కాని రాకనులకివి కంట గింపుగా ఉండటంచేత వారు శఆరగబడి ఆ నాట్యాన్ని సాంతంగా [ప్రయో గింఛ నివ్వలేదట* వెంటనే (బ్రహ్మగారు కలుగజేసుకొని రాక్షసు లంద తిని సభచేసి పిలిచి యీ నాట్యం వారిని అవమానించి కించపరచేవె కాదని అందరికి ఆనందమిచ్చేదని చెప్తూ :
'లోకవృత్తానుకరణం నాట్టమే తన్మయాకృతం
ఉఊఉత్తమాదమ మద్యానాం నరాణాం కర్మసంశయం
వినోదజననం కాలే నాట్యమేకవ్‌ బవిష్యతి,
(శుతిస్మృతి సదాచార పరి శేషార్ధ కల్చనం
సర్వోపదేశ జననం నాట్యమేతద్‌ బవిష్యతి
- దుఃబార్తానాం (గ్రమార్తానాం నోకార్తానాం తపస్వినామ్‌”,
13
ఆని లోకవృత్తమే నాట్యంలో " అనుకరించ బడుతుందనీ ఉత్త మాదమ మద్యములనే బేదం లేకుండా అందరి చేష్టాస్వబావాదులు ఇందులో అనుకరించ వచ్చునని, అందుకుపకరించే విభంగా తానది సృజించేశనీ, దానివల్ల వినోవమేకాక (శుతిస్మృతి సదాచారాదులన్నీ చక్కగా అవగతం వేసుకోగల విజ్ఞానం కూడ అబ్బుకుందనీ, దుఃఖ క్లేశ గోక వైరాగ్య సంతప్పులందరికీ ౨యొందులో మనఃశాంతికి తగిన ఉపదేశం లబిస్తుంచనీ సుదీర్శంగా ఉపన్యసించి సముచాయించేడట చఛాక్ష సులు మంచివాళ్లు "అయితే సకే అడుకొండిని ఊరుకొన్నారు. కాని దేవతలు వారిని నమ్మరు, సమ్మలేరు. ఆరుబయట నాట్యమాడేకం టే అవర కల్పించి ఆఅడుకొంకు మేలని అనుభవంమీద [గ్రహంచేరు. అందుకు తగిన సొట్యగృహం నిర్మించిన పిదప భరతుడుకూడా జా(గత్త పడ్కి మునుపటి కథ విడిచిపెట్టి 'అమృతమటని "మనే మరో శొత్త నాట్యన్ని పూజాపురస్కారాలన్నీ ఆచరించి సవలంగా నిర్వహింపజేసి (బహ్మగారి మెప్పుబఢడసేడట. ఆయన సిపారసుమీద "త్రిపురదాహి మనే నాట్యాన్ని శంకరుని ఎదుట (ప్రయోగింపజేసి భళా అనిపించు కొన్నాడట, ఈ నాట్యాన్ని యింకా సరిచేసి, చక్కదిద్ది అబివృద్ధికి తేవాలనే సదుద్ధేశంలో శివుడిందులో నృత్యగీకాదులు చేర్చించి, అందుకు తగిన తరిపీదంతా తండునివేత ఇప్పించేడట. పార్వతికూడ కోములమైన నృత్యాన్ని (ప్రసాదెంచిందట . ఇవన్నీ మూటగట్టుకోవచ్చి భరతుడు తత్సుతులు భూలోకంలో ఈ నాట్యాన్ని (ప్రచారానికి తెచ్చారట,
కటకి కాళ్ళూ బజేతులూ ఉండవంబారు. ఈ కథకవి బొత్తిగా లేవు. అయికేనేమి దీనికి జీవం ఉందె అన్నిటితోపాటు నాట్యానికికూడ మూలం అనాదెయెన భగవంతుడే అనీ వేదాలతోపాటు యిదికూడ అపారుషేయమే అని చెప్పి మనకున్న ఆస్తికతను సవ్యంగా వినియో గించు కొన్నందువల్లనే యీ కథ యింతవరకు జీవించిఉంది. ఇలాచెప్పి తమ కృతికి జీవంపోసి, గౌరవం కలిగించడం అనే సంపదాయం మన మయుషులందరిలోనూ కనిపిస్తుంది, బారతంకూడ నాట్యంవలెనే పంచమ వేదమనిపించుకొంది.
క్షేగ
'నతత్‌జ్ఞానం నతచ్చిల్బం నషావిద్యా నసాకలా
నసయోగో నతత్కర్మ నాక్ష్యేస్మెన్‌ యన్నవిద్యజ అని నాట్యంలోలేని జ్ఞానంగాని_ శిల్చంగాని, విద్యగాని, కళగాని యోగంగాని కర్మగాని యేదీ యితరత్రా లేదని చెప్పినక్షు భారతంలో కూడ *యదిహాస్తి తదనర్షత యన్నేహాస్తి నతత్‌ క్వచిత్‌” అని అందు లో లేనిది యింకోచోట లేదని యింకోచోటిదల్లా అందులో ఉండితీరిం దని చెప్పబడింది. పరంపరాగతంగా వస్తూన్న యిట్టి సంపదాయమే
భరతునిచేత పై కథ నా పిథంగా చెప్పించిందనేది సత్యం, సంపదాయాల సంగతి కొంత కట్టిబెట్టి కథాగత విషయాలు
జాగ్రతగా గమనించిచూస్తే కలిగే సందేహాలుకూడ తక్కువగా లేన ఓ భరతుడు భూలోకంలో నాట్యప్రయోగం చేసినబ్లు చెప్ప లేదు. (పదర్శించినవన్నీ దేవలోంకలోనే (పదర్శింపబడ్జాయి. తర్వాత ఎప్పుడో యిది భూలోకంలో (ప్రచారం చేయబడిందని చప్పాడేకాని ఆ మధ్యగల కాలమెంతో, భూలోకంలో అడిన మొదటి నాట్యుపు రూపురేఖ
- లేవో అతడు చెప్పలేదు. రూపురేఖలకేమి, ,శాలంలో ఒక కల్చం వెను కటిదని చెప్పినా మనకీ సంశయం లేకుండాపోనేమో 1
ఇ భరతుడు (ఉపయోగించిన నాట్యంలో శంకరుడు తానంతకు ముందెరిగినవీ, తనేకాదు తండుడుకూడ పరిశ్రమించి అభ్యసించి మరొ కరికి చెప్పగలిగినంతగా జీర్టించుకొన్నదీ. అయిన నాట్యాన్ను జోడిం చాడట,. పార్వతి కూడ లాన్యం జోడించిందట. ఇంతేకాదు 'గిత్ర ('పదయోగమా శిత్య నృత్యమేతత్‌ [పనృత్వతాం” అనిచెప్పి నృత్యంతో పొటు గితంకూడ ఉండాలని విధించి అదికూడ జోడించాడట, అయితే మరి (బహ్మశారు కష్టించి నాన్టువేదాలు తిరగవేసి సృష్టించిన నాట్య వేదంలో ఏముంది ? అకలు నృత్యగీతాలను గురించి ఆతనికి సాకల్య ముగా తెలుసునా? ఆ సంగతి భరతుడే నిస్సంశయంగా తేల్చేశాడు,
క్షే5్‌ అడవేషాలకి అడవాళ్ళే కావాలని చెప్పిన నందర్భములో (బహ్మతో అతడు పలికిన వాకాంలివి : 'మృద్వంగ హార సంయుక్తా రసభావ క్రియాసుచ దృష్పామయా భగవతో నీలకంఠపస్య నృత్యతః, కైశికీళ్లక్ష నేపథ్యా శృంగార రస సంభవా అశక్యా పురుషైః సాథు (పయోక్తుం స్రీ బనాదృతే *నీలలోహికుని నాట్యంలో నేను కైశికి వృతి భరితమై నృత్య విదానం చూసాను. అది రనభావ (క్రియాదులన్నిటిలోనూ అతి కోము లంగా ఉండి, అందుకు తగిన ఆంగహారాదులతో ఒప్పి, శృంగార రసా న్నాలకబోసేటంతగా నేపథ్య రచనాదులు కలిగి ఉంటుంది. ఆడవాళ్ళు లేనిదే మగరాయళ్ళకది [(పయోగసాధ్యం కాదు మహాశయా" అని గురు శిష్యవ్యతిక్రమంచేసి భరతుడు పలికిన పలుకులే (బహ్మగారినీ విషయంలో యంబహ్మౌ నిరూపిస్తున్నాయి. ఈ విషయాలెలా ఉన్న వృటికీ, నాట్యవేదాన్ని చూసి తనేదో కొత్తా సృష్టించినట్లు (బహ్మగారు "నాట్య మేతన్మయాకృ్ళతం' అని గర్వించేరే కాని నాట్యం మాత్రం అంతకుముందే పరమశివునిలో సర్వాంగ కోభితంగా పరిణతికి వచ్చిఉన్న కళ అనేవి ముక్కడికి స్పష్టంగా తెలుస్తూంది త్ర నానబ్గువేదొల్లోనుండి నాన్టువిష యాలు (గ్రహించి నాట్యాన్ని సరికొలగా బ్రహ్మగారు నృష్టించేరనే మాటకూడ సరికాదని ఆ వేదాలే ఎం న వెయ్యి. నోళ్ళతో సాక్యమిన్తున్నాయి. యుగ్వేదంలోని యీ కింది యుక్కులు చూడవచ్చు: “జీవతలంకా. చూచి మెచ్చుకొనేటంకగా సుందరమైన దుస్తులు దరించి, ప్రాజ్ఞుడైన నర్తకునివలె నిన్ను నీపు వ్యక్తం చేనుకొన్నాప " [ర
16 “మా జీవితాన్ని సుదీర్హం వేనుకొని సంతసించడానికని మేము నాట్యానికి నవ్వులకు దిగేము” (10-] 89) “సంగీత (ప్రియుడైన నర్తకుడా 1 దాతృత్వంలోగాని, దన సంపదలోగాన్ని శక్తిలోగాని నన్ను మించినవారిన ననెవ ర8నీ చూసి యెరుగనోయి (8-24-15) “స్సువర్జాలంకార కోచితవకులైన ఓ నర్తకంలారా? మీపల మర్త్యులంతా ఆన్నదమ్ములవలె కలసిమెలసి ఉండగల సుసై తిని సంపాదిస్తున్నారు* (8- 20-22) ౬ దుస్తులు దరించింది. ఆవు పాదుగువలె ఆమె వక్షొటాల్తు పూర్ణంగా ఉన్నాయి,” (8 20229) ఇలా యిన్ని మరిన్ని యెత్తిచూపవచ్చు. ఇవి చూచేక అలంకరణ అభినయం, గీతం, రసం, లేక ఆనందమనే (ప్రయోజనం వగైరాలన్నివున్న నాట్యం మబుగ్వేదం నాటికే (ప్రచారంలో ఉన్నాదనీ, శృంగారం కూడ అందులో ఆనాటికే ఆడుగుపట్టిందని స్పష్టంగా తెలుస్తూంది. కాగా, (బ్రహ్మగారి సృష్టిని 'ఛాతళాయధాపూర్వ మకల్పయేత్‌' అఫి చెప్ప యీకథ యీ కల్చానికి చెందదనేసి సమస్కరించి ఉఆరుకోవడమే తగిన సమన్వయం.
4 బరతుడు సాంకంగా [పయోగింపబడినట్లు చెప్పిన నాట్యాలు రెండింటిలోను, అమృతమథనమనేది సమవకారం. (తిపురదాహమనేది డిమం. ఈరెండూ నాలుగేసి అంకాలుగల నాటకాలు. కాని బరతుడే ఖాలి సమవకారాన్ని 'కర్మభావానుదర్శనం అనిచెప్పి మూగి నాటకముగా తేల్చేడు. రెండవదైన డిమాన్ని 'కర్మబావాను కీర్తనం అనిచెప్పి కొంత వొచికాఖినయం ఉన్న నాటకంగా అంగీకరించాడు. అయితే ఈకిరనము అనేది పద్యమో, పాటో తాళ్ళపాకవారి వచనొాలపంటి గద్యగేయమో అతడు స్పష్టంగా చెప్పలేదు. అయినా ఆడింది నాటకం అనీ, అందులోనూ (ఈమ క్రమాబివృద్ధి చూపేడని తెలుసూంది. ఈ కటగాని,
17 ఈ నాట్యవేదంగానిి 'భరతుని- యా నాట్టావ్రయ్హోగ్నాలు'" గాని నేడు మనం చూస్తున్న నాటకాల చరిత్రకేదో అందీఆందనట్లు సంబం ఫిస్తా యేకాని నృత్తనృత్త్యాదుల అనుపూర్వీకే మాత్రము సంబం ధించవుస్లిఆనేధి. యిప్పటికే స్పష్టమయింది, ఆవి ఆంతకుముందే ఉన్నాయి. అవే శిపుడీ తర్వాత ఈ నాటకాల్లో జోడించినవి.అందుకే దశరూపకశారుడు నృత్యాన్ని “లాస్యతాండవ రూపేణ నాటకాద్యుపకారకంి అనిచెప్పి, ఆదివేరు యిడి వేరు ఆని ఆర్థాత్‌సిద్దం వేశాడు. కాగా ఆటపాటలనేవి ఆదిలోనే సహజ ముగా మానవునిలో వ్యక్తమయ్యేయనీ, రానురాను మానవుని అనవరత (ప్రయత్నంలోనే అవి కళలుగా మారేయని ఉన్నకళలన్నిటినీ ఓచోటచేర్చి! రంగస్థలంమీద కథకే (ప్రాద్యానమిచ్చి (ప్రయోగించే ప్రథమ (ప్రయత్నమే భరతుని దేవలోక నొట్యాల్లో కనిపించేదని, యింతతో నిశ్చయించుకోవచ్చు, ఫే
- నాట్యకళా చరిత మనదేశంలో మానపుడెప్పటినుండి నివాసమేర్చరుచుకొన్నాడో మనకు తెలియదు కాబట్టి నాట్టుం మనదేశంలో ఎప్పటినుండి 'వచారంలో ఉందో ఇఆంతకంకు తెలియదు. తెలిసినదల్లా క్రీస్తుపూర్వం నాబ్గువేలయేళ్లో కందట లూ దేశంలో పట్నవాసప్పు నాగరికతకల్ళి, సమస్త బోగభాగ్యాలు అనుభవిస్తూన్న మానవసంఘం ఉండేచనిమాతమే. దీనికాదారం మోహం జోదడో, హరప్పాలలో జరిపిన పురాతత్త్వ పరిశోదనలు, ఆనాటికి నాట్యం ఏ స్టికిలోవుండేదో తెలుసుకొనేందుకు తగిన ఆదారాలుకూడా అక్కడ దొరికాయి. ఆక్కడ 'శ్రవ్వితీసిన పస్తుసముదాయంలో నాట్యకత్తె విిగహ మొకటి -దొరికింది, కాని ఆ విగ్రహం నగ్నమూర్తిపి, అలంకర*గూర్చి కూడ ఆంతగా తెలియదు. విగ్రహంలో ఒకచేతిక్ర మాత్రం ముంచేతినింజా గాజులో కంకణాలో వున్నాయి. అవే జబ్బలు దాకేవరకు ఛర0చినటు చిక్రాలుచ్తూచి (గ్రహింపవచ్చు.. మెడలొకూడ ఒక ఆళరణమేదో వంద. (1 గ్గ | క్‌ ( న / కొ | 6 ఈమాత్రం ఆహరం గూర్చి మినహా ఆకాలపు నాట్యం గురించి అధిక ముగా తెలుసుకొనేందుకు ఆదారమేదీలేదు, ఇంక్రా ఊహిమ్తే యీామూరులు దిగంబరులు గనుక నాట్యం ఆనాటికే విలాసయుతమైందని (గ్రహించవచు స” శ్రీ ఎ, ఎన్‌, ఏ. అయ్యరుగారొక సారి మాట్లాడుతూ "ఏ త్రుంట్రరి యజ మానుడో యిల్లా దిగంబరులుగా చేస్తి యా నృత్యభంగిమలోనిల్పి, తన దాసీలను చూచి సంతసించియుండవచ్చు.” నని యా మ్మిగహంపై తమ ఊహా వెల్లడించారు. అదేనిజమైళతే నాట్యం ఆనాటికే అంతఃపుర విలాసంగా చలామణ ఆయ్యేస్థితికి వచ్చిందనీ యెంచవచ్చు. కాని అడారం తక్కు
19
వగా ఉన్నందువల్ల ఊహ ఎక్కువైతే దగా తథ్యం! ఇంతకీ వీటిని నాట్య మూర్తులుగా భావించడంలోగల నత్యమెంతో |
మోహంజోదడా హరప్పాల నాగరికతకు పిదప్క తిరిగి మనదేశపు నాగరికతను గూ ర్చి తెలుసుకోవడానికి తగిన ఆదారాలు వేదాలు మాత్రమే. ఈరెంటికి కాలంలోగల ఎడము వేయి సంవత్సరాలకు పైెమాట గాని, తక్కువకాదని చరిత్రకారుల నిర్ణయిం. ఈ వేదాలు వెల్లడించే నాగరికత అర్యులది. పైన చెప్పిన మోహంజోదడో నాగరికత యీ ఆర్య నాగరికతకంకఠై అనేకవిషయాన్లో ఉన్నకమైనదని విజ్ఞుల అభ్మిపాయం. నాగరికత ఉన్నతమైనప్పుడు నాట్యక ళకూడవిధిగా ఉన్నతమైనస్థాయిలో నే ఉండి వుంటుందని ఊహస్తే తప్పులేదు. ఉన్నతమైన కళ యెప్పుడూ హృదయాన్ని ఆకర్షించికిరుతుంది. హృదయథర్మమనేది ఎక్కడ వర్తిస్తే అక్కడ బుద్దిజనికమైన సంకుచిత భావాలు వేటికీ స్థానముండదు. అదె కారణంగా ఆర్యులకి ఆర్వేతరులతో ఇతరేతరక్షేత్రాల్లో. వివాదాలేర్షుడివా కళాక్షేత్రంలో మాత్రం పాత్తుకుదిరింది. రెండు సంవ్రదాయాలు నీరక్షీర నారయంగా కలిసి ఒకే భారతీయ సంపదాయంగామారి కళావికాసానికి తోడ్చాడ్హాయి. బలా వికసించిన నాటి నాట్యకళను గురించి తెలునుకొనేం దుకు వైదికసొహిత్యమెంతైనా తోడ్పడుతుంది. బుగ్వేదంలో వర్షనవల్లం అనాటికి నాట్టుంలో ధరించేందుకు జిలుగులు మెరుగులుగల దు స్తులు వాడేవారనీ (1-2 1) నటకులు, సువర్షరచితమెన భూషణాదికం థరింబే వారనీ (7-20-22) వస్త్రాభరణాదులతోపాటు అంగచాలనాద్యఫినయాల్నో కూడ చూపరుల దృష్షి నాకర్షించే ప్రయత్నం (ప్రథానంగ్శా వుండేదనీ (6-29-29) వీరన్ఫృత్యాలు (6-68-5) విజయోత్సవాలలో బృందనాట్యాల్లు 00-29-2) నంగీత నృత్యాలు, గాధానృత్యాలు వగైరాలు ఆచారంలో వుండేవని (8-24-32; 5-38-6) స్పష్టంగా తెలుస్తూంది. ఆయా వర్ణనల వల నాట్యకళలో ఆరితేరిన నటకులు, నాట్యకత్తెలుకూడ అనాడుండే వారనీ, వకపాత్రాభినయాలకు తోడు బృంద నాట్యాలుకూడా అప్పటికే ప్రచారంలో వున్నాయని తెలుస్తూంది. ఇంతేకాదు, ఈక్రింది బుక్కులు నాటి నాట్యాన్ని యింకౌ విచిత్రంగా వర్ణిస్తున్నాయి.
. మా జీవితాన్ని సుదీర్హం చేసుకొని సంతసించడానికి మేము నాటానికి నవ్వులకి దిగాము, (౧0189
20 ఓ దేవతలారా! ఒకరిచేతులొకరు పట్టుకొని దూరంగా మీరు .నిల్చిసపుడు. నర్తకుల పాదాలనుండివలె, మీ పాదాలనుండి దట్టమైన ధూళిమేసూలు రేగుతున్నాయి.. (10-72-6) తమ ఆక్కచెల్లెండ్రతో కలసి, బాహాటంగా వారి కౌగిళ్లలోనిల్చి వారంతా భూమి అదిరి (పతిధ్వనించేలా అడుగులు వేస నర్తించారు. (10-94-4 కళ, నీతి అనేవి ఒక్షేత్రాసుకి కట్టిన రెండు చిప్పలు. ఒకటి మీది లేచినపుడు రెండోది [క్రిందికి దిగడం నిత్య సత్యం, ఈ ఎగుడు దిగుళ్ళు సరిచేసే శమంగ్లా నిలపాలనే [ప్రయత్త్సమేయీ సంబందమైన అనేక విధివిడానాలలోన్తూ నియమ నిషేధాలలోనూ వ్యక్త మౌతూ వుంటుంది. అచి ఎంత నత్యమో యిదిరూడ ఆఅంజఖే సత్యం, ముగ్వేదకాలం నాట్రకే నాట్యం లో _అలుముకొన్న అవినీతి తర్వాత తర్వాత ఎన్ని పలవలు చిలవలు ధరించిందో ముందు ముందు చూడవచ్చు. యజుర్వేద కాలంలో నర్తకులు (ప్రత్యేక తెగగా ఏర్పడినట్లు కని పిస్తుంది. నర్తకులే కాదు,గాయకులు, వాద్యకులు, వగైరాలుకూడ అందుకు తగిన వైణిక -వాంశికాది నామాలతో వ్ధ్యుివహరింపబడేవారు. నాటిక్కి ఫ్రై వాఖ్య వేణువు శంఖం మృదంగం వంటి వాధ్యవిశేషాలెన్నో 'పచారంలోక్ర వచ్చేయి. ఇందులో వాణ వంటివి నేడు నునకి కనబడకుండా పోయాయి కూడా! అలా అంతరించినవెన్నో!! సామవేదం సామగానమే ఆనిపించుకొంది. అధర్వణ వేదములో ఎన్నెన్నో క్రొత్త కొత్త వాద్యవిశేషాలు వర్చించబడ్డాయి. ఇవి అ కాలంలో వాడుకలోకినచ్చియుండవచ్చు. ఈ వేదంలో సంగీత సళలకి కొన్ని నియ మాలు కూడ పేర్కోబడ్డాయి. ఇదే వివముగా బృహదారణ్యకంలొను: ఛాందోగ్యంళొనూ, బుక్‌(పాతిశాఖ్యంలోనూగల వర్ణనలవల్ల ఆయా కాలాల్లో నృత్యగీతాల స్థితిగతులు చాలవరకు తఆలుస్తున్నాయి. అనేకానేక వాద్య విశేషాలు (ప్రచారంలోకి వచ్చాయి. సంగీతంలో స్వర్యపస్తారము
న! గూర్చి కొంత పర్శిశమ జరిగింది. అనవరతంగా కళాభారనం. జరిగేవి, కఖా కారులు వేర్వేరు తెగలుగా ఏర్చడ్డారు. సూత్రకాలంలో నృత్యం దార్మిక కృత్యాలలో అవశ్యాచరజణీయమైన అంగాళ్లో ఒకటిగా (గ్రహింపబడినది, అరాధింపబడే దేవీదేవతలందరూ నృత్యప్రియులుగాను గీతప్రియుమిగాను పేరో గ్రాబక్టారు ధూపదీప నైవేద్యా దులతొపాటు నృశ్యగీకాదులుకూడ సమర్చించి వారిని పూజించాలనే విధియేర్చడింది. దైవారాదనతోపాటు నృత్యగీకాలుకూడ పవిత్రతనాపాొ దించుకొన్నా ము ఈపావిత్యాన్ని బెడకుండా 'నిల్సాలనే “సంకల్పం వీటికి సంబంధించిన విధి నిషేదాలన్నిటినీ నసూతప్రాయంగా (క్రోడీకరిందడానికి (పోశ్సాహమిచ్చింది. ఈ కాలంలో -రచింవబిడిన అ్టి నాటక్టిస్తూకాలు మ కిప్పుడు వోరకకపోయిర్తా స్నూతరచనమా్రం 'జరిగిందనడానికి పాణి నీయంలోగల 'కఠ్మందక కృశాశ్వాదినళి 'పారాశర్యసిలాలిభా్యాంభిక్షునట సూత్రయోః'అనే వాక్యాలు పరమ (ప్రమాణంగా దొరకుకున్నాయి. దీనితో నాబ్యానకి రూపురేఖలు, నిఐబకత అనేవి కుదరడమేశకాక, నటకులకు కూడ సంఘంలో ఆవరం,అఖిమానం, ప్రోత్సాహం వంబివి లఫంపసాగాయి. దేవపచారాలకోపాటు రాజోపచారాలునహ తత్తుల్భమయిన పటాటోపంతోనే ఆచరింపబదేవి గనుక నాట్యం రాజ సేవలోకూడ "విధేయమయింది, శోజౌ (శ్రీయం నభాపూ జ్యత అనేవి పండితులతోపాటు నటవిట గాయకులకికూడ అఖించేయి. ఈ అసరా కళాఖవృద్దికంత సహకరించించో కళను "విలాస మయంగా మార్చడానికి కూడ అంతగోనే సహకరించింది రామాయణంలో నుంవకర్షి వృత్తాంకం " వల్లన్తైకేనేమి, రావణుని శయనాగార వర్ణనం వల్లనైకెనేమి, నాటికి నృత గీతాదులకి విలాసమునకు గల నసంజంధథం అఏనాభావమనే తెలుస్తుంది. ఆయోధ్యాపుర వర్షనములో గల 'వధూనాటక సంమొశ్చ సంయుక్తాం సర్వతఃపురీం” అనే వాకర్ణంవల్ల నాటికి నాటక సంపూలుకూడ వెలసినట్లు, అందులో స్తీృలుకూడ పాళ్గాం టూన్నట్లు తెలుస్తూంది. భారతంలో రాజాస్థానాల్లోన్సు, ఊంత్యపుర్థాల్లోక్నూ కూడ నృత్యగీకాలు కోబాయమానంగా వి లసిక్లేవన్టుతసు వావ పరి హారాల్ల్‌, యువతీ యువకులు తక్కిన విద్యలతోపా ఏ “వృత్యగీశ్రాలుమూడ.అభ్య సించేవారని తెలునుకొనేందుకు తగిన షు లెన్నోష న్నాయి అర్జనుడు
22
భబృహన్నలగామారి నిర్వహించిపని ఆడపిల్లలకు ఆటపాటక్లో తరీఫీదు లివ్వడమే, - కాని యిదే భారకంలో నాట్టం వృత్తిగా గలవాళ్ళు మాకం నికి బాహ్యులుగాను, సంషంలో పంక్తి బాహ్యులుగాను వన్షింపబన్హారు. చ్నిశమేమంకే, వ్యచచారాది దోషాలేవైనా నటీనటులలో కనిపెంచినపుడు, అవి అక్కడ నియతంగా ఉండవలసేవే గనుక అంతగా పట్టింపులు పట్టి నిందించడంగాని, వింకగాచెప్పి వెక్కిరించనం గాని. 'అనవసరమనిచెప్ప_ సమాజ ఒహిష్కారమే _ అందుకు తగిన ఉపాయంగా భావించినట్లు కనిపిస్తుంది, ధర్మశాాలు, శిక్షాస్టృాతులు కూడు నటుల నాటీ దోషాలకని పెద్దగా డండించవలసిన్నం చెప్పలేదు.
బౌద్ద, జైన వాబ్మయాల్లో .నటులేకాదు, నాబ్యాలుకూడ దూష్యూలుగానే పేర్కోబడ్డాయి. నాటకం చూస్త తప్పు, నటులకో మాటాడికే జపచారము. న్నకితో భాషిస్తే మరీ ఘోరమైన అన్యాయం! వినయ పిటకరలో ఒకచోట అయీరకపు దోషాలకని అశ్వజిత్‌ పునర్వసు అనే భికుకు_కు (స్వజనీయవండం విధించినట్లు [వాయబడింది. జైన కల్చ స్తూగశాల్లో మరీ వివితమెరకథ ఉల్లేఖించబడింవి. ఓ 'ప్రబుద్దుడైన సన్మ్యాసి నటుల నాటకం చూడకూడదని చెప్పిన సి్దాంతాన్ని అక్షరాలా పాటిస్తూ నటకుూండ్ర నాటకం చూసివచ్చి తాను నిస్టోషినని వాదిం చ్చాడట ఆ 6దా కధలవు నాబికి మనదేశంలో నాట్బం, నాటకం, నటపర్దిమూలు, నటింబ్యులు, తద్విబాస విహారాలు తత్సంఒంధమైన తగువులు కూడ వుంశేవని తెలుస్తూంది. ఇంతేకాదు, సరగుజా రాజ్యంలో రామ్‌ ఏర్‌ కొంశలలో ఒక (పేక్షాగృహం, ఒక విగాంతి భవనం, రాతిలో త్నొలసబస్తాయి. అచ్చటి శిలాశాసనాన్ని (32 క్రి, పూ) బట్టి అవి సుశనుక.ఆవే నర్తకివ్సు నిర్మింపబన్టాయని తెలుస్తూంది. ఇలా నబులే వా*కి కావలసి సదుపాయాలు వారు చేనుకొవడసు కాద్కు రాజులు కూడ వీరికి తగిన సదుపాయాలు చేస్తూంజేవారు. కౌటిల్యుని అర్థ శాస్త్రములో గీత వాదిత్ర నృత్యాల నాచరించి పోషించవలసే బాధ్యత (పభుత్వానివని స్పష్టంగా (వాయబడింది. అదే అక్ర శాస్త్రంలో ఆశ దస్య ద్వెజొతి శుకూషా వార్తా కారు కుశీలవ కర్మచి అం చెప్పి నటులను శూదులుగా పేర్కోవడం కూడ జరిగింది. అయితే దానికి వారేమీ చింశించినట్టులేదు, పాతంజలి నాటికి (50 [క్రీ పూఎ -2లూపషులు,
23 శోభనకులు, కుశీలవులు, నటులు వగైరా నామాలకో ఎందరో నాట్యాన్ని ఉపజీవికగా (గ్రహించి .దేశం నలుమూలలా వ్యాపించి కళారాధన చేస్తూన్నట్లు (ప్రమాణాలున్నాయి. ఇంచుమించు యిదేకాలంలో, అంకే క్రీస్తుశకారంభానికి రెండువందల యేళ్ళ పూర్వం భరతుని నాట్య శొస్త్రం వెలువడింది నాటికి గల నాట్యకళా ఫం పదాయమంకా యింమలో సంగ్రహించబడింద్వి నాబ్యాని గపకరించే గీత వాద్యాది విషయాలను గురించి కూడ డ్‌నిల్లో సవిస్తరంగా (వ్రాయబడింది, నాట్యగృహం నిర్మించవలసే విదానం మొదలు, నటులు వేషాలు థరించే తీరు, వేర్వురు పాత్రలుచ్చరించ వలసే భాషల వ్యవహారం, నటుల కావశ్యక మైన ఆచార -వ్యవహారాల్త వకకు గల సమస విషయాలు ఈ శాస్త్రంలో విసుగు లేకుండా వర్షించ బడ్టాయి.. ఆశాటికి దశంళో (ప్రచారంలో ఉన్న కొఢ్ర మాగధ అవంతి, దాక్షిచాత్యాది నాట్యాల ప్రాదేశిః విఖీదాలను కూడ ఈ శాస్త్రం సంన్మ రించింది. అంగ (పత్యంగచా లనాధులలోగాని, హస్త ము(దాదికంలోగాని చిత్ర విచిత్రాబినయాలలోగాని, రస విషయంలోగాని, నీమరుపాటు పడక సూక్ష్మాతి సూక్మ (ప్రబేదాలన్నీ గర్తిఎచి. వాటి వాటి (ప్రయోగ వినియో. గాదులన్నీ వరించి నాట్సం విషయంలో ఇటువంటి గంథం నభూతో నజివిష్యతోగా ఈ శాస్త్రం రంంపబడింప.. ఈ తర్వాత ఈ విషయంపై ఉదయించిన 1గంథాల్న్ను భరతునికి బుణపడినవే, ఎవరు చెప్పినా భరతుడు చెప్పినక్లు. ఏదీ చెప్పినా భరతమే! అర్జున భరతం, నంది కెశర భరతం, నారవ భరతం, హనుమచ్భరతం, జైమిని. భరతం---ఇలా ఎన్ని? నృత్య గిఠాలే భరతాలు, అవి నేర్చినవారు భరతులు, వాటిని (ప్రదర్శించేవారు, (ప్రయోగించే సూత్రధారులు కూడ భరత కీ రౌ చూసి సంకల్ప సూర్యోదయ కర్త వేదాంత దేశికుల వా భ బ్దిం వత్యేకంగా ఓ వ్యక్తికి ఏ కాలంలోనూ సంబంధించి లేదు పొమ్మన్నారు. భావ రాగ తాళాలనే శబ్దాల (పదమాక్షరాలన్నీ జోడించి సృత్య గీత వాద్యాది విద్యలకు పర్యాయంగా ఈ "భరత శబ్దాన్ని వాడుకలోకి తెచ్చారని ఆయన అవ్మప్రాయం. అసలు నాట్యశాస్త్రం "కూడా తరిచి చూస్తే ఒకడు (వ్రాసినబ్లు కనబడదు. (వాసిన విషయాలకొక [కమంకూడ లేదు అవసరమైన విషయాలతోపాటు. అక్కరమాలిన చందోలంకారాల (ప్రశంస గూడా యిందులో కనిపిస్తుంది అదంతా చూచేక, జౌగీల్టారుగారు
24
బెప్పినట్లు ఇది కేవలం 'భరతులి లేదా నటుల ఉపయోగార్హం వేర్వేరు విషయాలన్నీ సం్యగహించి ఓచోట చేర్చిరందువ్ల ఏర్పడిన బృహన్ధ్రుంథ మనిమాత్రమే అనవలసివస్తుంది. ఎవరేమన్నా, శాస్త్ర విషయంలో మా(శ్రం _ఈ (గ్రంథాన్ని మించిన (0థం మరొకటి లేవనేది నిష్వవావం.. నాటాక్ర నికి కటుడిట్టా లేర్పరచి, శాస్త్రీయత నాపొదెంచిన కీర్తి యా[గంధానికి దక్కినంకగా' మరొదానికి దక్కదు. ప్రామాణ్యతలో ఇదె నాట్యానికి వేదమే.
'శ్రీస్తశకారంభం .నాటికే అశ్వ మోష భాసాదుల నాటళ్ళాలు వ్రాయబడట్లు చిత్రకారుల అబప్రాయం. అశ్వఘోషని నాటకం పూర్తిగా దొరకలేదు. కాని అతని చరిత మాత్రం 'ఇమపాలి అనే నర్తకి చరిత్రతో ఘనిష్ట సంబంధం కలిగినట్టిడిగా విఎపిన్తూంది. భాసుని (ప్రతిమా నాటకంలో రామపజ్టాధిపేకోత్సవాలలో నటి.చేందుకు నటు లను .పిల్చినట్టు వ్రాయబడింది. ఇతని బాలవరికంలో కూడ నృత్య గీతాదుల (ప్రశంస వినిపిస్తుంవ. తర్వాత తిరిగి ౩ ళిదాసు వరకుగల మధ్యకాలంలో వెలసిన నాటకాలేవి మనకు. దొరకకేదు.... కాళిదాసు నాటికి దేశంలో సమస్త కళలు ఉచ్చదశలో ఉన్నక్షు రూపెస్తుంది. ఇత్తన్సి మాళనిక్తాగ్ని మి(త్రంలో నాట్య _పశంస మాత్రమే కాద నాట్య పరీక్ష కూడ్ర న్వంచుడింది. విక్రమార్వ్యశీయంలో చతుక్జాంకం కేవలం నృత్నగికాల ప్రదర్శవకే వ్రాయబడిన్ను ంటుంది... హర్షుని నాటకా లలో నాటి అఎజాత వర్గం వోని యువకి యువకులు కూడ నృత్యగానా లెరిగిక్సు వ్వంచడం జరిగింది. ఇతని -రత్సావళిలో ద్విపదీ ఖండం, చన్చరివం టె. కొన్ని గీతి .౦డాలు కండ కనిపిస్తాయి. కాని తదితర" సంస్కృత నాటకాలు వటిలోనూ నృత్యం అవశ్య (వవర్శనీయంగా ఏర్పాటు చేసి; రచ5 కనబడవు. నృత్యంవేరు, నాటకం వేర్కు గానం వేరు, ఏదానికది (ప్రత్యేకంగా అభివృద్ధి పొందుతూన్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఆయినా నాటక్తాల్లో వలెనే [కీస్తుశకారంభం న.౦డి ఏడవ శతాబాంతం వరకుగల కాలంలో వెలసిన యితర గ్రంథాలలో చూసిన్మా పనాటి నృత్య గీతాదులను గూర్చిన (ప్రస్తావనలు విరివిగానే దొరుకుతాయి. అరాచాలన్నిరటిలోనూ నృత్య గీతాదులు 'ప్రశంసించబడ్డాయి, అగ్ని
25
పురాణంలో వీటికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ విషయాలు కూడ క్లుప్తంగా (వాయబడ్డాయి. . విష్ణు థర్మోత్తరంలో నాట్యాభినయాలను గూర్చిన విషయం చాలా వ్రాయబడింది.
ఎనిమివవ శతాబ్దనుండి ఉత్తర హిందూస్థానంలో రాజకీయ వాతావరణం (ప్రశాంతంగా లేకపావడంవల్ల నృత్యగీతాదుల స్థితి కూడ ఎదుగు బౌదుగులుడిగి అంతకంతకూ ఆదరణ దూరమై, (బతికి చెడిన వాని ఫ్టతికి సమానమైంది. దేశంలో ఏకచ్చతాధిపత్యమనేది నించి, లెక్కలేనన్ని పిల్లగొడుగులు, కుక్కగొడుగుక్లా తలెత్తేసరికి 'తాటి చెట్టు నీడ తనకీలేదు, పరులకి లే దన్నట్ట్లు, వాటికిగాన్సి వాటి న్యాశయించి టదుకవలసే నృత్యగానాలకగాని స్థిరత్వం లేకపోయింది. ఆమీద నృంఖ లాబద్ధంగా జరిగిన మహమ్మదీయ దండయా(్రలతో విటి స్థితి మరీ గోచనీయమైంది. ఆశ్రమదాతలైన రాజులేకాదు, ఆదరించవలసిన (ప్రజలుకూడ ఆనాడు (ప్రాణాలు పిడికిట్లో పెట్టుకో జీవించవలసే స్థితికి దిగేరు. ఇక విలాసకులాన కెడమెక్కడ? భయార్తులకు భక్తి రుచించి నట్లు మరొకటి రుచించదు. అదే జరిగింది కూడ. దేశంలో ఒక్కసారి అనేక బక్తిసంప్రదాయాలు తలెత్తేయి. అర్హ్మ్యత్రాలపరాయణుడైన సగుణ పరమాత్మయే భక్తికి అలంబనగా నిల్వగలిగేడు. భక్తిలో దాస్య సఖ్య వాత్సల్రి శృంగారాదిభావాలెన్నా వికసించాయి. జయదేవుని గీత గోవిందంలో ఈ శృంగారభక్తితో గీత నృత్యాలకి తిరిగి (ప్రశ్రయం లబంచింది. అదిమొదలు భక్తులు తన్మయులై అడి పాడ నారంభించారు, కాని పట్టింపు భక్తి మీదనే ఎక్కువగా ఉండటంచెత్త నృత్య గౌనాలకి శాస్త్రీయమైన పట్లు సవల, స్యఛ్ళంచత అతిశ మించింది. నాటికి మెల్లగా
డీ బ్యా జ్య
దెశంలో స్థిరపడిన ముస్లిం దర్పారుల్లో, రాజాశ్రయాన్న పెఓంచిన నృత్య గానాలు తవబిరుచినిబుట్టి మరికొంత స్వతంతించి, చివరకు సంకరమై మునుపటి తమ రూపులేఖలుకూడ మరచిపోయిన స్ట్‌తెకి వచ్చి, మకాంత రం పుచ్చుకొన్నాయి. కాని వకీఐవేశ వాతావరణంలో ఇట్టి ఆపసోపా అంతగా లేనందువల్ల, అక్కడ మాత్రం ఈ కళలు తమ ప్రాచీన రూపాన్ని పదిలపరచుకొంటూ వికసింపగలిగాయి.
4 _దక్షిణదేశంలో నాట్యం
దకిణదేశం ఉత్తరదేశంకంకై వయసులో పెబ్టవనివిబ్ఞుల అవ (ప్రాయం, ఆంకే మానవ నివాసం మొదట యిక్కడే జరిగియుంటుందని ఊహ. _ కాని అనాటి మానవుడే విధంగా నాట్యం చేసేవాడో మనకు తెలియదు. ఆర్యులతోపడక ఉత్తరదేశంనుండి ఆర్యేతరులువచ్చి దకిణదేకంలో నివాస మేర్చరచుకొన్నట్లు చారిత్రకులు చెప్తారు. ఈ విదంగావచ్చి యిక్కడ వలస వఏిర్పాటు చేసుకొస్నవారు (ద్రావిడులనీ, మోహంజౌదరో హరప్పాలలో పూర్వం నివసించిన వారికినీ ఏరకినీ కొంత సంబందం, సన్నిహితమైనదే, ఉండిఉంటుందనీ కూడ చారిత్రైికులు ఊహిస్తున్నారు. కాబట్రి యా (దావిడుల లెదా దాఓీణాత్యుల నాట్యం ప్రాచీన ఆర్యేతరనాట్యమే అయిఊంటుంవన్స్‌ కళ గనుక యత్కంచిత్‌ ఆర్య సంపదాయంకూడ తనలో కలుపుకొనివుంకే ఉండవచ్చునని మనమిప్పుడు ఊహించవచ్చు. భరత నాట్యశాస్త్రందూడ దాక్షీనాత్ర్యులది (పజేక నాట్య సర్వపదాయమని సాత్ష్యమిస్తూంది అవ్‌ యిలా ఉంచిః భూలోకంలో నాట్య (ప్రచారంకూడ దక్షిణదేశంలోనే మొదట జరిగినట్లు భరతశాస్త్రంలో ఉదాహరించబడిన కదవల్లకూడా ' (గ్రహించవచ్చు. ఆ కథ యిదిః న్‌ దేవలోకంలో నాట్యపదర్శనాలు ముగించినపిదప అప్పరసలు వేవతల పరమయ్యారు భరతులు భూలోకానికి దిగేరు, నాట్య విద్యా గర్వితులైన వీరి వ్యవహారం అప్పటి ముషులకి సరిపడలేదు. వారు వీరిని శూదులు కమ్మని శపించేరు. తర్వాత నహువతువచే రాజు వరిని తన రాజ్యానికి తీసుకొనిపాయి. ఆశ్రయమిచ్చేడు. అచ్చట వీరు వీ5 సంతత్తి వారైన శచ్నూదులూ నాట్యాన్ని 'పచారం చేసేకు
ఈ కటపై వ్యాఖ్యానిస్తూ శ్రీ జాగీర్జారుగారు వెలిబుచ్చిన అభ్మిపాయాల సారమిపి:
'అసలు నాట్యకళ ఆర్యేతరులది. ఆర్య సంప్రజడాయంలో సామూహికార్చనలు, దేవీవేవతల ఉత్సవాలు, తతృంబందమైన నృత్య
27
గానాలు వికసించడానికి తగిన అవకాశం తక్కువ. నటకులలోగల అవినీళికూడ ఆర్యనీతికి ఏరుడం. అనార్యులతో ఆర్యులకు బద్ధవైరం. ఆర్యేతరు లందరూ నూద్రులుగా పంగణించబడేసరికి, వారి కఠ నభ్య సించిన నటులుకూత నూద్రులుగా పరిగణించబక్థారు. అదే ఆర్య బుషులు బరతులకిచ్చిన శాపం. తర్వాత వీరికాశ్రయమిచ్చిన నహుషుడు అనార్యులు రాజు, యుగ్వేదంలోగల “స నృతమో నహుషో అర్మత్‌ సుబాతః, పురో ఆఐనకార్హన దస్యుహత్యే” వగైరా ఇందస్తుకు లిందుకు (ప్రమాణం... పురాణ కథలలోకూడ నహుషు శ ఇలద్రునికి పప్రత్యరిగానే చెప్పబడ్జాడు అర్యులతో దక్షిణానికివచ్చి. యితడు రాజ్యం స్టాపంచియుండవచ్చును. "సమాన శీలవస్టుసనేపు సఖ్యం” అన్నట్టు అనార్యుడైన యా రాజుకి అనార్యులుగా పరిగణించబడి, అనార్య నాట్య కళాబాంనులెన బరతులు ఆదర పాాతులుగా కనిపెంచేరు. రాజ్యాశయం (వజాదరణ అబించేయి.. కనుక కరతులు దక్షణాన్ని స్థిరపడి. నాట్య (ప్రచారం చేసేరు.
ఆయీ కదలు వ్యాఖ$లు అఎు౨చి యితర్మతా వెవకినా భరతశాస్తా నికి పూర్వమే దక్షిణదేశంలో. నాట్యం చతురబినయ పూర్వకంగా వ లో ఉన్నట్లు నిదర్శనాలు దొరుకుతున్నాయి. (ప్రా చీనతమిళపండికుడై అడియారుక్కునళ్లార్‌ గారి వ్యాఖ్యానాల్థ ఆతని కాలానికి నిల్చినవి, అప్పటి క్రి నామ మా(త్రావిషాలైనవి, అనేక (ద్రావిడనాట్యసం్రపపదాయ[గ్రంథాలు ఉలేఖించబత్చాయి- మురవల్‌ గుననూల్‌, జయఎతం, సేయ లయం వంటి నాట్య సూతకృతులు నాటికి నిల్చెనట్లు చెప్పబడినా నే లభించవు, ఇక అగత్తియం, కరుగు కూత్తునూల్‌, తాళపగ్రియూలత్తు, నూల్‌, పంచ భరతియం, భరతం, పెరుంకురుగు, 'పెరునారై, మురువల్‌, అనేవి నాటికే కనిపించకుండా పోయిన (ందాలు, ఇవిగాక ఆగస్త్యృశిష్యువైన శఖండిచే వ్రాయబడిన ఇైనుఖుక్కం, యమశంధద్రుడు వాసిన ఇంద్ర కాలీయం, ఆరవినార్‌ రచించిన పంచమరప్పుఅడివాయిలార్‌ సంతరించిన భరత సేనాపతీయం, మటివన పొండ్యుడు స్యూతించిన నాటక తమిళనూల్‌, వంటి (గ్రంథాలు ఎన్నో 'ప్రాచీనవొవివ వాజ్మయంలో ఉదాహరింపబడాయి. దివాకర పింగళాండ్కైచూడా నుశీ వంటి నిషుంబటు వులలో కూడ ప్రాచీన సృళ్యగీతాలను గురించి ప్రహైావన లున్నాయి.
26 (క్రిస్తు శకారంభంలో వ్రాయబడిన శిలప్పదికారంలో ఆనాటి తమిళప్రాంతీ య నృత్యగీతాలు విస్తారంగా ('ప్రశంసించబడ్డాయి. సంగం వాజ్మయానికి చెందిన కలిత్తొగ్రైలో కూడ నృత్యగానాలు పరామర్శించ బడ్డాయి. నాటి బౌద్ధజైన వాబ్మయాలు కూడ (దావిడ నాట్యగానాలను గూర్చి సొక్ష్యమి స్తున్నాయి, ముక్తసరిగా, క్రీస్తు శకారంభానికి దకిణదేశంలో గల నాట్య కళ యీ [క్రింది విధంగా ఉండేదని తెలుస్తూంది. నాట్యాన్ని "కూత్తు అనేవారు, రాజుల ముందు నటించేది వెట్టియల్‌ అని ఇతరుల ముందు నటించేది పొదు వియల్‌ అని వ్యవహరింపబడేవి. విదూషక నృత్యానికి వామై అన్సీ కురువైెచందంతో ఒప్పేగీతి నృత్యానికి వినోదం అనీ 'పేక్టు. మై అనే నాట్టం తెలుగు, సింహళ, బౌద్ధ విబేదాల ననుసరించి వరుసగా దేశి తమిళ, వడుగులనే పేర్లతో పిలువబడేది. దొంబదాసరి నృత్యానికి కలి "ట్యం అనీ, కుండనృత్యానికి కుడం లన్సీ, వంగి వేసే నృత్యానికి కరణంఅన్సి రాజఫంగా నిల్చి చే సేనృత్యానికి మెక్కు అస్మి శాంతనృత్యానికి శాంతి అన వ్యవహారనామాలు, ఈ కాంతిలో సూట ఎనిమివిరకాల చొక్కమన బడేనృత్తగళు లుంటాయి. ఇవిగాక ఇంకా అభినయం, నాటకం, వరి, వరిశాంతి, పుగల్‌, ఆరు తమిళ, దేశ, ఇయల్చు తొళ్చావై వగైరా నాట్యబేదాలు కూడ ఉండేవి. ఇందులో తొళ్చావై అనేది బొమ్మలాటికి పేరు. శాస్త్రీయనృత్యాని కను. కూలంగా శువై అనేపేరున తొమ్మిదిరసాలు, అవినయం అనే పేరున ఇరవైనాబ్ధుభావాలు, వాటి నబినయించే పద్ధతులు ఉండేవి, నాట్యోపయుక్త మైన పదాలు. వాటికి నిశ్చితమైన రాగతాళాలు ఉండేవి. సంయోగాసంయో గాది హస్త (ప్రదర్శనాల్లో పెండి, పిన్యాల్‌, ఎయుక్కై అనే బేదాలు జాగ్రత్తగా పాటించేవారు. నటించేటప్పుడు కురభ్రై వరి నృత్యాలు కలగలుపు కా కుండా చూసుకొనేవారు. ఏదో ఒక పూర్వగాధ నాధారంగా చేసి అభినయించి నృత్యాల్లో అందుకు తగిన 'ప్రత్యేకగతుయి కల నృత్త నృత్య బేదాలు ఉండేవి ప్రాచీన తమిళ [గ్రంథాలో ఇల్లాంటివి పదకొండు రకాలు పేర్కోబణ్రాయి శీ శ్రీనివాస ఆయ్యుంగారి ననుసరించి వాటి నిర్వచనా లీక్రిందివి.
బైల
- అక్షయం :-- కువలయాపీడ వడావసరంలో కృష్ణడు నటించి నది.
- కొడుకొట్టి :-= (త్రిపురానుర సంహారానంతరం శివుడు నటించి నది.
- కడై --- అనుర విజయానంతరం కుమారస్వామి గొడుగు పట్టి నటించినది.
- కుడం :-- బాభాసురనగరంలో కుండ పట్టుకొని మారువేషా లతో కృష్ణుడు నటించినది, క) పేడి:లా పై అూళ్లోనే (ప్రద్యుమ్నుడు నటించిన పేడివాని నాట్యం. 6 కడయం -- అదే ఊళ్లో ఇం్యదాణ్‌ అేయువతి నటించిన ఆఖరి నృత్యం.
- పాండరంగం :-- బైరవ నృత్యం. 8 మల్లనృత్యం శ్‌ కృష్ణబాచానురుల మనల్లయుష్థం.
- తుడి సురపబ్మానురుని = జయించి. కుమారస్వామి నటించినది. 10 మరక్కల్‌ ౯౮ మహాకాళి అనురులను మరకాళ్లతోనొక్కి చంపిన నాట్యం.
- పావై: లక్ష్మీదేవి నడకలో చూపిన నృత్యగతులు. లోగడ చెప్లిన నటరాజన్ఫత్యాలు, కాళీనృక్యాలు కూడ యిదేవిదంగా ఓకట నాదారంబేనుకొన్న పటనాన్సత్యాలే. రాస్మక్రీడ, కాళీయమర్థేనం, శ శ్‌ న త్త వంటినృత్యాలు అబేరకం. ఇవిగాక యక్షగాన నృత్యాల వంటి అ ంగేత్రు కత్రై క్రవలొడు కత, నాడుకం కఠి అే. కదానావ్యాలుకూడ. నాటికి (పచారంలో ఉన్నవే. ఇంతగా ఉప్పతి పొందిన యా. "పాబిన బ్రావిడ నాట్యానికి సంబంధించిన శాపగ్రంాలు నేటికిలోపించినా, నాట్య మౌ'త్రం నేటికీ ఆయా బేదప్రవేదాలతో జానపదులలో కనిపిస్తూంది. పెన చెప్పి5 నాట్యా లలో కలినాట్యం, కుడం, కరణం, నొక్కు వంటి వెన్నోబా నపద నృత్యాలు, వీటి వేటినీ భరతుడు తన నాట్యశాస్త్రంలో పస్తావించలేదు, నృత్యంలో, వలేన సంగీతంలోకూడ (దావిడుల వత్యేకతను (ధువపరచడానికి నాటి
30
మూర్ణరి, కర్షాటగౌడ వగైరా రాగాలే కాక, కేవలం కదాకలీనృత్యగీకాలలో మా(త్రమే నేటికీ నిల్చిన నవరసం, ఇందాలం, పాడి వంటిిరాగాలెన్నో ఉన్నాయి. భరతుడు చెప్పిన చంచక్పుట చాపుటాది తాళాలు వాడుకలో నేడు వినబడవు, కాని (ప్రాచీన (ద్రావిడ సర్మపదాయానికి చెందిన చంపద, అదంత, పంచారి వంటి తాళాలు కథాకలిలో ఇంళశా వినిపిస్తున్నాయి. ఇదంకాచూస్తే దేశ్యభష్టత మాట ఎట్టున్నా, దాకిశాత్య నృత్యగానాలు మా తం, ఉత్తరాది వాటివలె, కులభస్టతగాని మత్మభష్టత గాని పాందలేదనిన్ని ఆరుుులిచ్చిన శాపం ఆరాగవర్తంలోనే నిల్చిపోయిందనీ ఎంచిసా తప్పులేదు. అస్తు.
(కిస్తు శకారంభంలో వాయబడిన 'పాచీన తమిళ (గంథాళైన పుర సానూర్హు,పత్తుపాట్టు, పరిపాడల్‌ వంటి (గంథాలవల్ల నృత్యగీతాల కానా డుగల ఆదరాభిమానాలకు గురించి ఎంత్రెనా తెలుస్తూంది, నృత్యగీతాలు రెండింటికీ అవఫరమైన మృదంగం అరోజుల్లో ఒక దైవం, దానిని వను గుపై ప్రత్యేకమైన ఆసనం మీవనిల్సి ఊరేగించేవారట ! అనలా యేనుగు కూడ ఆందుకని (వత్యేకంగా పెంచబడేదట . పరిపాడల్‌లో సంగీతస్వ రాలువడూ 'పాలై అనే పేరున పేర్కో బడ్డాయి శిలప్పదికారంలో కొన్ని విచిత్రమైన చందాలు గల ద్రావిడగీతా లుళ్లేఖంపబడ్డాయి. తివాకరంలో పూర్ణరాగాలు, అవంపూర్ణరాగాలు 'వణ్‌” 'తిరం” అనే పేర్టుతో వ్యవహరింపబ డ్లాయి. ఇందులో ఇరవైరెండు శ్రుతులు, సప్తస్వరాలు, వాటిసంకేతాలువ గె రాలన్నీ ముచ్చటింపబడ్డాయి. యాళల్‌ అనే తంథతివాద్యం ఆరోజుల్లో (వచా రంలో ఉండేదని, అదికూడనాలుగురకాలుగా ఉండేదని తెలుస్తూంది. ఇది నేటికి బర్మాలో నిల్చినట్టు అలైన్‌ దానియేలుగారు 'వాస్తున్నారు,. ఏడవశతా
శొనికిచెందిన, (పుదుక్కోటజిల్లాలోని) కుడిమియూమలై శాసనంలో ద్రావిడ సంగీ తానిక్రి ముఖ్యలక్షణాలైన ఆంతరగాందార, కాకలి నిషాదాలు పేర్కో బదాయని పాస్టేగారు సాక్ష్యమిస్తున్నారు. ఏడు ఎనిమిది శతాబాలో చేర రాజులు నృత్యగీకాల నెక్కువగా ఆదరించి నబ్జుచరి[త్ర చెపూంది."బాదా మిశాసనంలో (800- క్రీశ) ఒకనర్తకి దేవాలయానికి విరాళాలిచ్చినట్లు (వ్రాయబడింది. చాళుక్యరాజైన రెండవ విక్రమాదిత్యుడు నిర్మించిన ని రూపాకలయంలో నృత్యబంగిమలు కల శిల్చ మెంతైనా కనిపిస్తుంది. ఒక కళ కింకొక్ర కళతోడై ఆన్యోన్యాబివృద్ధికి దోహదాలయ్యాయి. పదవ
క శాతాబ్బంనాటికి దకిబదేశంలో బక్తి సంప్రదాయం బాగా వ్యాపించిందిం శెవ, వైష్ణవ భక్తులిరువురూ తమతమ ఆరాధ్యదేవతలకి గుళ్లుగోపురాలు కట్టించ్చి నిత్యోత్సవాలునెరప్కి నృత్వగీతాదికైంకర్యాలు జరిపింపసాగేరు. చగవదర్చిత లైన బసివిరాళ్లు, దేవదాసీలు వెలసేరు నాటి్శొసనాలనసు బట్టి దేవకైంక ర్యార్థం వందలకొద్దీ దేవదాస్‌లు దేవాలయాల్లో నటించేందు కు ఏర్పాటుచేయబడేవారని తెలుస్తూంది. 1001.కశ.లో రా రాజ చోళుడు తంజాపూరి దేవాలయానికి నారైవంవలమంది దేవదాసీలను సమర్పించే డట. బేలూరు. చెన్నకేశవాలయంలో వ్యిగహఫీరం పై గల శాసనం (1117 క్రీశులో దేవాలయం విష్ణువర్జనుని రాణి, నృత్యసరస్వతీ బిరు చాంకిత శాంతలాదేవి ఆదేశం ఏ నిర్మించబడినట్లు (వాయబడింది* ఈ బేలూరు దవాలయంలో నాట్టామండపం కూడా ఉంది కొలాబాలో వవదా సలకని (పత్యేకంగా కట్టించిన "క్రల్రావంతీచావడి' ఒకటి ఉంది. ఇలాంటి నాటగమండపాలు, విగ్రాంతిభవనాలు, చిదంబరం, కంచి, మధుర, తంజా లి 4 జ్‌ వూరు వగైరాల్లోని దేవాలయాలలో కూడ కనిపిస్తాయి, బేలూరు- సోమనాథ నృత్యభంగిమలు చూపే దివ్య శిల్పాలున్నాయి. ఈ క్రింది చ్యోతాలు వాటిలో కొన్నిటికి (పతికృతులు ఆ వ రే ల ( ని శ్‌.
సు గ స 17... షొ
టా ౧ ఈ 17
ఎ ఆన్యసీ (స గడ
3
శ ! పీ మ.
క ౨4౧ 0మాంం పాసా
నామ?
గ గ్‌! రహా టి.
న్‌. క” (| కం
4 భ॥ జనో ఈ శిల్పాలకు తోడు-యీ కాలంలో రచించబడిన నంగీత నాట్య (గతఛా అసంఖ్యాకంగా ఉండటం కూడ అనాడు దక్షిఇదేశంలో నాట్యాాని కెట్టి గౌరవాదరాలుండేవో తెలుసుకొనేందు కుపయోగినుంది. తొమ్మిదవ శదాబ్దంలో తోలెన్‌ మళయాళంలో 'ఆట్మిపకరణరి వ్రాశాడు. ఇందులొ 'కూడియాటి. ఆనే పేరుతో కదానాట్యాలకి లక్షణం (వాయబడింది. తమి ళంలో కల్లాడం, శుద్దానంద్యపకాశం, నటనావ వాద్యరంజనం వంట (గ్రంథాలు వెలసేయి. నఓనాటవాద్యరంజనంలో నాట్యం స్వదాసీీ ర్నా దాసీ, దేవదాసీపరంగా మువ్విదాల వర్తింపబడింది, ఇడిగమనార్హం, సంగి న స ర్త
తమార్మండేయ, నారదశ్‌కౌది [గంథాలు నాటికి పచారంలోకి వచ్చాయి. శార్డదేవుని (1210-47 శృ సంగీత రత్నాకరం చరత నాట్యశాస్త్రం తర్వా త తిరిగి ఆంత్ర కర్మిపఖ్యాతులు గడించింది. భరతుని అకోద్యాయం ఏ దో (ప్రాచీన లిపిలో (వ్రాసిన శిలాశాసనం వంటిది దూరంగానిల్బి, గౌర వించి చూడవలసిందేకాని, దగ్గరగాపోయి అందతూచదివి ఆర్హంచేసుకోవడా నికి నేశంతగా ఆనుకూలించదు, శార్జదేపుని సంగీత రత్నాకరం సంగీ (పామాణిక (గందం. అనాటికిగల ఆర్జ్యదావడ సంప్రదాయాలు రెండింటి
33 కీ సమన్వయం సాధించి యితడీ (గ్రంథం (నాశాడు. ఇందులో నర్తనాద్యా యంలొ ఆంగ(ప్రత్యంగాభినయాలు, చార్మీభమణాదిగతులు, కరణాంగ హారాదుల్కు సంయుక్ర్తాసంయుక్త హస్తముదలు వగ్రెరాలన్ని వివరంగా (వాయడమేకాక, భరతుడు చెప్పని గొందాళీ వంటి మరికొన్ని నాటక్టిప్రబే దాలు కూడ పేర్కోబడ్డాయి. హస్తముద్రాద్యబినయానికి మాత్రమే [పాధా న్యమిచ్చి, మిగిలిన వాటినన్నిటిని మూలబెట్టి, ని ట్యన్నిమూగినోముగా మార్చడానికి 'ప్రోవ్చలించిన, అఖనయవర్చణాది శ్యాస్తాలు కూడ అప్పటి 8 (పచారంలో ఉన్నవే. దనంజయుని దశరూపకం భరతుడు. చెప్పిన నాటకలక్ష ణూన్ని అత్యంత సుబోదమైన సరళిలో తిరగి చెప్పడమే కాక, అక్కరమాలిన తంకులెన్నో విడిచిపెట్టమని బోధించింది. మానసోల్లాస, శిల్చరత్ష, (పాసాదలక్షణాది శిల్చశ్యాస్తాలు నాట్యశాలా నిర్మాణ నూూతాల ను తిరుగతోడాయి- తతృలితంగా ఏదెశనాట్యచరిత్రలోనూ కనబడని నాట్య మండప నిర్మాణమనేది, సర్వకళాసమన్వితమైన పద్దతిలో దక్షిణ దేశంలో జరిగింది. పన్నెండు మొదలు పదునేడవ శతాబాంతం వరకు దకిణదేశంలో సంగిత నృత్యశిల్పాలు ముప్పాయలుగా ముడిబెల్ల అల్లిన జడవలె అలుక వికసించాయి. ఎక్కడ బడితే అక్కడ దేవాలయ నిర్మాణం, దాని నాను కొని నాట్యమండపం, అందు నటించవల సే దేవదాసీలు, వారిననుసరించే గా(త్రవాద్యసంగీతజ్ఞాలు: వీరి - ఉపయోగార్థమై గీతినాట్య సాహిత్యాన్ని స?షంచే ప డిత కవులు, అందరినీ అదుపులో పెట్టి, అతిచారాన్ని యధా సృష్టంచే పంద కలసి భక్తినంప్రదాయాలు, ఆర్థికంగా సహాయపడి, సాద్యంగా ఆరికట్టుంల ంబేనుకో అనందించగల సంగీత సాహిత్య పట్ట ఆశ్రయమిచ్చి, ఆదరించి, అస ఏళలోసూ. విరివిగా కని భద్రులైన వ్రభువులు, ఆనా లుగైదు వందల వం పదీప వపారు ఈ కాలంలో నాట్యదర్చణం, నాట్యచూడా ల్‌, నాట్టపదిపం వంటి (గ్రంధాలువేల సేయిః అన్నమాచార్యుడు (14 శ సంకిర్తన లక్షణం (వాకాడు పోలూరిగోవింద కవి (1600,కళ) భరతునినాట్యశ్నాసా న్ని తెలుగులో అనువదించాడు. జాయప నృత్తరత్నావళి వాకాడు కర్హాటకుడైన పుండరీకవిరల్‌. నర్తన నిర్ణయం వ్రాసి పతనావస్థలోఉన్న ఉత్రరదేశీయ నాట్యానికి కొంత గతి కలిగించాడు. సంగీతచూడా మచిలో అబనయాదులు [వాయబడ్డా ము. స్వర మేళకళానిధి కర్త రామయా మాత్యుడు (౧550,క్రీ.శ) మొదటి సారిగా వడు తంకులుగల వీణ
చెడ సృష్టించాడు. ఇదొతర్వాత గోవిందదీకిచులవారిచే 24 మెట్లు గలదిగా పున ర్షిర్మింపబడింది. రాగవిబోదకర్త సోమనాధుడు వాద్యనిర్ణయంతో పాటు రా గాలకు మూర్తులుకూడ వర్ణించాడు. వేంకటమ్షి చతుర్దండి ప్రకాశికాదులు _(వాస్స, రాగాలకి మేళకర్తలు (పస్తరించి గాన్వతకీర్తిగడించాడు. తంజావూరి రఘనాథరాయలవారు సంగిత సుద, సాహిత్యసుదలతోపాటు చరతసుద కూడ వెలువరించారు. ఈతనికుమారుడు విజయ రాషువుడు నృశ్యగీత యక్ష నాల కాశయముచ్చి పోషించడమేకాక, తాను స్వయంగా వాసి. ఆడి పాడి, ఆనందించాడు. అప్పటి నాట్యాదులలో వాడబకే గీతగోవిందం, కృష్ణకర్ణామృతం తాళ్లపాకవారి కీర్తనలకు తోడు రమారమి నాల్గువేల వరకు తెలుగులో పదాలు 1వాసి, నృత్యాన్నే తెలుగుచేసిన క్షేత్రయ్య యా విజయరామవుని ఆస్థానంలో మెలగినవాతే. తెలుగు యక్షగాన నాట్యం అస శ్రచ్చదశనందుకొన్న ది యీారాజుగారి చలువ వల్లనే. నేటికి తంజావూ' రుజిల్హాలో జరిగే వీధినాటకాలలో నుదీర్హమైన తెలుగు దరువులు, పదాలు వినిపిస్తాయి. ఇదేరోజుల్లో కూచిపూడి నర్తకులు దక్షిణదేశంలో రాజ్యాశ్ర యాదరాబిమానా లపేకించి తం కావూరు మేరటూరు నూలమంగళం ఉఊ త్తుకాడు మొదలైన ప్రాంతాల్లో నాట్టాపచారం చేశారు. నేటికి తెలుగు కూచిపూడి భరతనాట్యసంపదాయానికిగాని, తమిళదేశంలోని తంజావూరు మేరటూరు వగైరాల్లోని భరతనాట్య సంపదాయానికిగాని మూలంలో అక్టే తేడా లేదు. కొద్దోగొప్పో ఒకప్పడు కనిపించినా, అది కాలక్రమేణ వచ్చిన వికాస వికారాలేగాని వేరుకాదు. నాట్యంలో పానే పదాలలో నూటికి నూరుపాళ్లు నేటికి తెలుగు పదాలే ఆయిఉండడానికి కూడ
- అదే శారణం. తంజావూరులో తర్వాత పరిపాలించిన మహనాష్ట్రులు, మధుర నా యకరాజులు, పుదుక్కోట తొండమాన్‌రాజులు, గోల్కాండనవాబులు కూడ నృత్యగీతాల నావడించేరు. ఈ అన్ని చోట్లా తెలుగువాళ్లు నాట్య (పదర్శనాలు చేసి మెప్రుబడసేరు. ఎందరో తెలుగుపవకర్తలు ఆయా ఆ స్థానాల్లో వెలసేరు. నృత్యమేకాదు సం గీతంకూడ తాగయ్యగారి నాటితో తెలుగు మయమయి-చి, తంజావూ3రాజుల్లొ ఒకరైన శరపొోజీవారు చరత నాట్యానికి కారర్టకమ మచేది యేర్చరచి నేటి రూపచ్చేకు.
తై పదునారవ శాతాబ్బంలోనే కధాశళలీనృత్యం కూడ నేటి రూవు సంత రించుకొంది, ఈ క్రీర్తి క్నొరక్కర మహారావానారికి వక్కంది. ఆయన స్వయంగా ఎన్నో కదానాట్యాలు (వాశాడు. తరువాత లూ కథాకలీసాహి త్యం [క్రమంగా విశస హ్హ వచ్చింది. పూతనామోక్షాది ప్రసిన్హ కవాకలీకీర్త నలు వ్రాసిన స్వాతిలిరువాళ్‌ గాగ బరతనాట్యోవయుకన్వైన పదాలు తెలుగులో కూడవాకారు. తెరువాన్కూరులోని యితని దర్బారులో నృత్య గానాలు చాలా ఆవరింప బడ్డాయి ఇంతగా ఆవరింపబడిన నాట్యం ఆరోజుల్లో వరూపులో ఉంవేదో కూడ కొంత చూడవలసి ఉంది. నాట్యం క వారూపం లోను, పదాబినయరూపంలోను కూడ ఉఆండేదన్సది మొదటివిషయం = కదారూపంలోని వన్నీ యక్షగాన కధాకలీలలో వికసించాయి. పదాబినయ రూపంలో ఉన్న నాట్యం దేనవాసీల సొత్తుగా ఉఊంశేది, దా లఅయాలలో నటించినంత వరకు వీరికి సకలపదుపాయాలు సమకూర్చు బగేవి. ఆందుకని (ప్రత్యేక నాట్యమండశపొలు ఉంవేవి. అనేక రకాన్రైన వావ్యవిశేషాలతోపాటు కొన్నిచోట్ల మంటవస్తంభాలే స్వరాలు వల్కి | సంగీతానికి తోడ్పడేవి. హంపి, లేపాకి మొదలైనచోట్లగల లో ను అలయ మంటపాల్లో యీ సంగీత స్తంభాలు కనిపిస్తా వం యి. (చిత్రము). నాబ్యానికి విషయం గోపిశాభక్తి కను (యగ! కనూ, నటెంబేనక్తకి దేవునికే అంకితమైన ఆఎన్మ కన్న |. గనుకనూ, అపకిర్తికి అవకాశం ఏమీ లేకపోయింది. | దేశంలో నాటికి స్థిరపడిన వజ్ఞభసం్యపదాయాది భక్తిమా |. | రాలు, బైతన్యాదుల భక్తి నృత్యాలు, యీరకం శృంగా 1, ర భక్తిని మరింత ప్రోతృహిస్తూవచ్చాయి. నా దేవాలయాలు విడిచి ఎకరథత్రా రాజసభల్లో న [డా బంచవలసి వచ్చేసరికి భక్తికి ఆలంబన పరమశ్వరు చే కాక, ఆవరించిన (పభువు కూడ అయ్యేసరికి, తవభిరుచుల ననుసరించి శృంగారం మితిమీరి, నాట్యంలోగల పవితత భస్మేపటల మైంది కాని పాండిత్యం మాత్రం రాజనబల్లోనే అభివృద్దికి వచ్చింది. నాట్యం ఏంగీతసా
36
ఈస్థితిలో ఉన్ననాట్యాన్ని పదునెన్మిది పందొమ్మిదవ శతాబ్ఞాలలో కీఐదశ వరించింది. దేశంలో విదేశీయుల (ప్రాబల్యం నానాటికీ హెచ్చుతూ వచ్చింది రాజరికాలు నశించాయి, దేవాలయాలకి కట్టుబళ్లు సన్నగిల్లాయి. దేవదాసిలు స్వదాస్‌లుగా మారి నటించేసరికి నాట్యం సొనిమేళంగా మారి ఊరుకొంది. నాట్థుంలోగల పదసాహిత్యం కూడ పచ్చిపచ్చిగాఉండి దుల (స్త్రీల కావంక కన్నెత్తి చూడడానికి కూడ అవకాశ మివ్వలేదు. నాబ్యానికి తోడు మిగిలిన కళలు కూడ రాను రాను యిదే కీణదశకు పాల్పడ్థాయి. విదేశీ వ్యామోహం కూడా కొంతవరకు వీటి అబివృద్ధికి విఘాతమైంది. శాని ఈశతాబ్దారంభంలో రాజకీయచైతన్యంతో పాటు, జాతీయాభిమానం కూడ తలెత్తిన కారణాన్న తిరిగి యీకళలన్నిటితో పాటునాట్యం కూడ పునరుద్దరింపబడి ఆదరింపబడ సాగింది.
వ క్‌, నాట్య లక్ష్మణం “శ్రాండవం నటనం నాట్యం లాస్యం నృక్తంచ నర్తనే”' ఇని భర తుడు ఆరు నాట్యవేదాలు పరిగణంచాడు. కాని యీ విభాగక్రమంత ర్వాతివారి చేతులలో కౌంత తల్లక్రిందులైంది. పె చెప్పిన వాటిలో నట నాన్సి విన్మరించి అబినయ వర్చణకారుడు వూట్ట్ట్మపబేదాలను ఈ [క్రింవె విదంగా పేర్కొన్నాడు. "నాట్యం నృత్తం, నృత్యమితి మునిభిః పరికిర్తితం వత్మత్తయం ద్విదాబన్సం లాన్యతాండవసంజికమ్‌” అంక నాట్యనృత్త నృత్యాలుగా ముఖ్యమైనవి మూడే భేదాలనీ అవి తిరిగి ఒక్కొక్కటి లాస్యతాండవ రూపాల్లో రెండేసి ఉపభేదాలుగా మారి ముత్తం ఆరుగా భాసిస్తాయనీ దీని తాత్పర్యం. దశరూపకకారుడు నాట్యాన్ని విడిచి నృత్త నృత్యాలు మాత్రమే లాస్యతాండవ భేదాలు కలవిగా నిర్వచించాడు. ఇక వీటి లక్షణాలు ఈ [కింది విధంగా చెప్ప బడ్దాయి.
- నృత్తం 'నృత్తం తాల లయాశయం” అని నృత్తంలో కేవలం
క్ష అయానుగుఖ్య మైన (గాతవిక్షేపం మాత్రమే ఉంటుందని న్నీ, కోమలోద్ధత గతులు రెండూ యిందులో ప్రదర్శించ వచ్చుననీ చెప్పారు ఇది రసభావ విహీనం, స్వాభావిక మెన గళులుకలది కనుక దీనిని 'దేశ అన్నారు.
- నృత్యం :-- 'భావాశయంకు నృత్యం స్యాత్‌ అని యిందులో భావా న్సనునరించిన అబనయం ఉంటుందని చెప్పారు. భావ వ్యంజనకు వలసిన అభినయాదులు శాస్త్రీయం గనుక దీనిని 'మార్గి అని వ్యవహరించారు. ఇందులో ఆంగికాబి నయం ఎక్కువగా ఉంటుందనీ పదార్జావినయం దీని (పధానలక్షణుమనీ నిర్వచించారు. కాని అబినయదర్పణ కారుడు 'రస భావవ్యంజకాదియుతం నృత్య మితీర్యతే'" ఉని యిందులో రసావినయం కూడ ఉంటుందనాాడు.
౨8 3) నాట్యం :-- 'చతుర్ప్చిధైరబినయైః సాత్వికాంగికపూర్వకైః, దీరోదా తాద్యవస్టానుకృతి ర్నాట్యం రపాశ్రయమ్‌” అని యిందు లో సాత్వికాంగికాహార్యవాచికాలనే నాల్గువిదాల అబినయా లఅతోన్తూ దీరోదాత్తాది నాయకుల అవస్ట్రావిశేషా లనుక రించ బడతాయనీ, యిది రసాన్నాశ్రయించి ఉంబుంద నీ చెప్పారు. రసాఖనయం కలది గనుక యిందులో సా త్వి కాఖనయం ఎక్కువగా ఉంటుందని నిర్ణయించేరు. నాయికా నాయకాదుల బాహాాభ్యంతర స్థితిగతులన్నీ అనుకరిస్తూ అబినయించాలి కనుక యిది వాక్యాఖినయ 'పదానమైనదని నిర్వచించారు. అందుకే అభినయ చర్చ ణ కారుడ. 'నాట్యం తన్నాటకేప్వేవ యోజ్యం పూర్వ కథాయుతంి అనిచెప్పి దీన్ని కేవలం నాటకాల్లో [పయో గించవల సేదిగా నిశ్చయించేడు. దశరూపకకారుడు నా ట్యాన్నే రూపకమని వ్యవహరించి రూపారోపాతూ నాట కం 'రూపక' మనిపించుకొంటుందని చెప్పాడు. నాయ కుడు, రసము, కట వగైరాలన్నీ ఉంటాయి కాబటినా ట్యం సృత్యగానాది యుతమైన నాటకమే అనే ఆబ్మపా యం కూడ మశ పూర్తంలు వెల్లడించారు 4 తాండవం: 'సృష్ణా: బగవకో దత్త స్తండినే మునయే తధా, తండినాపి అతః సమ్యక్‌ గాన బజాండ సమన్వి్య,
నృత్యపప్రయోగః స్పష్టో యః సతాండవణత్రి షృతణి ఇది పరమేశ్వరుని చేత సృష్టించబడి తండుని కివ్వబడింద ట. ఆ తండుడు గీతయుక్తంగా ద్‌న్ని ,పయోగించాడట. ఆకారణంగా చీనికితాండవంి అని పేరు వచ్చిందట అది ఉఊద్దత కరణాంగ వికేపాదులు కలిగి, ఆరభటి వృత్తి నొ శంయించి ఉంటుంది, ఇందులో నేలపై కాళ్లు గట్టిగా ద ట్టించి అడుగులు వేసి నటిస్తారు పళయవేళల్రో శవుడిది నటించేడట. ఇది పుకుషోచికమైన నాట్యం. అందుకే
'ఉద్ధతం తాండవం విదుః అ” నిర్వచించారు.
పం 5) లాస్యం :--'సుకుమారం తు తల్లాస్యం” అని యిందులో కోమలమైన గాత్ర వికేపాదు లుంబాయన్నారు. ఇది కైశికివృత్తి నానే యించి రాఖిస్తుంవ, మొవట పార్వతి పీసిని నటించింవ టి, ఆమె నుండి బాణాసురుని కుమార్తె అయిన ఉషకు, తద్ద్వారా ద్వారకావాసులక్క, సౌర్మాప్టదేశీయులైన గోపిల కలకు యిది సంక్రమించించట. ఇది స్తీసుకుమార మెన నాట్యకళ, అందుబేత యిది తరచుగా స్త్రీలచేతనే (ప్రయో గింపబడుచూ ఉంటుంది. భరతుడు దీనిని పదిరకాలుగా వర్ణించాడు ప పాఠ్యం -- ఒక నాయిక కూర్చొని జంత్రగ్యాకాలతో పాడి అబినయిస్తుంది శృంగారం రసం. 2) స్థితపాఠ్యం --- నిలుచుండి శనృంగారరసోపేతమైన గీతా న న్ని పాడి అభినయించ వలసేది. 3) అసీనపాఠ్యం:-- నాయిక మానము వహించి పడుకొని పాడుతూ అవిన ఎఎుస్తుంది. త్ర పుష్పగంధిక --- అనేకానేక ఛంచస్సులుగల గీతికలు పాడుతూ స్త్రీ పురుషు తిరువురూ యిత రేశకర షప్యాతలు ద౦ంచి అలనయిసారు. 5) (పచ్చేదకం :-- అవ్యసంబోగ దుఃఖత యైన నాయిక విబ పెస్తూవేణుగానంతకో అబెనయించవల సేది. 6) తిగూడం. ?- పురుషుడు స్ర్రీపాత దరించి నటిసహ్తైడు, 7) సైందవం.. :- వెనుక ఒక యువతి పాడుచూ ఉంక్రేు, అదే పాటలోగల బావాన్ని అబి ఇయిప్తూ మరొక యువతి నబిస్తుంది. విపలంభ శృంగారం రసం " గి ద్విగూడకం?- సంవాద గితిక లాలపించి అభెనయించేది. ఉత్త మోత్తకం--- ఖండిత. తలహాంత3త, లేక ('పోషి త భర్చృకగా నటిస్తూ (మేమలో వచ్చి న వి.వతి[పతిని నిరూపించవలమేదా.
4౧ 10 ఊఉక్షృపత్యుక్తకం;-- సవతుల కయ్యము వంటి షుట్టం ఆటపాటల్లో అబినయించడం.
ఈ చెప్పెనవిగాక శృంగార నుంజరి, రసార్హవ నుదాకరాదులలో ఇంకా యొన్నో లాస్రుబేదాలు వర్టించబథభ్ఞాయి. మొదట భరతుడే లాస్య తాండవాలు రెండూ మార్గము, కుండలి, ఉచ్చతము విలాసము, దేశీయ ము, బహురూపము, అనే ఆరేసి రూపాలుగా ఒప్పుతాయని చెప్పాడు. అంతతో ఊరుకోకుండా అవి తిరిగి ఒక్కొక్కటి భారడం, శుద్దపద్దతి, బహు రూపం, దండలాసకం, (పేంఖణం, (పేరణం, కుండలీ నృత్యం, భాండి కం రాసక్రీడ, హల్రీసకం, చ్మితం, దేశ్యం, చర్చరి, కందుకనృత్యం, చారి, కోలాటం, అని పదునారేస బేదాలుగా ఉంటాయన్నాడు ఇంకా,
“డ్రోంబి శ్రీగదితం భాణో భాణీ (పస్టాన రాసకాః,
కావ్యంచ సప్త నృత్యస్థ బేదాః న్యుస్తేపి బాణవత్‌,” అని మరో ఏడు నృత్య బేదాలు దూడ పరిగంకీంచ బడ్డాయి. ఇలాచెపూపోతే నాట్యబేదాల్లోనే రూపకాలు, ఉవపరూపకాలు కూడ వస్తాయని చెప్పా లి. ఈ విధంగా ఆంతుచూచేదాకా లెక్కించ్చి, నూక్మాతి సూక్ష్మ బేదాలిన్నీ పరిగణించి. వాటికి లక్షబూలు నిర్వ్యచిం ప, సాద్యమైనంత వరకు లకాంలు కూడ చూపి. శాస్తంలోగల ఏఅంగానికా అంగాన్నె అవాంతర శాస్త్రమంత గాచేస్తి దానిని పుష్టచేయచానికి పైక్యాస్తాలెన్ని టినుండో అవశరమైన విష యాలఅన్నీ సంగ్రహించి, శమ అవక పూర్వులీ క్యాస్తాలు నిర్మించారు. నేడు మశకివి పూర్తిగా వినడానికేవిఘుపు అసలు తీరిక కూడ లేదు. కాన్సి పూర్వుల కార్యదీకగాని, ఓపికగాని, పరిశమగాని, యేదిచూచినా ఆ శ్చ ర్యపడ కుండా ఉండలేము.
త (6. అభినయం నాట్యానికి ముఖ్యమైన అంగం అబినయం, హృన్ధతమైన భావాన్ని
చేష్టాదులచే బయటకు వ్యక్తంచేయడానికే అబినయమని పేరు. నటుడు తా ననుకరిస్తూన్న పాత్రకుగల బహిరంతర తత్వాలు రెండూ సరిగా (గ్రహించి, వాటిని తన వేష వాక్చేష్టాస్వరాదుల ద్వారా చూపరుల కళ్ల, ముందుకు తెచ్చి (ప్రదర్శిస్తాడు. దీని వల్ల చూపరు లాయా పాత్రగత హా వబావాదులన్నిటినీ చక్కగా అర్హం చేసుకొని ఆనందిస్తారు. ఈ విధంగా ఆనందాన్ని క లిగించేది అభినయమే గనుక యిదే నాట్యాదులలో (వధాన మైనదిగా అంగీకరింప బడింది. తాళలయ బన్టంగానూ, రసభావ ౨హీ నంగానూ చెప్పబడిన న్బత్తంలో కూడ అంతో యింతో అభినయమ నేది ఉండి ఖీరు తుంది. అప్పడుగాని భావన్ఫురణ కలుగదు. పులివాడకాల వంటివి కూడ వేషంలో యిది పులి అనీ, అడుగులు వేయడంలో గల మందమద్యగతులలో అది ఉల్లసించి లేదా ఉక్సహించి ఉన్నాదనీ త్మీవగతిలో తాండవించి నప్పుడు అది ఉదేకించి ఉంధనీ ((హించడాని కనుగుణమైన అభినయం కలిగి ఉంటాయి. ఈ అఆబశయం. నాలుగు విదాలు,
“ఆల్రంగికో వాచిక శ్చైవ సాత్వికా హార్యకావితి
సచతుర్హాకృత స్తద్‌జై రాంగికోంగ [క్రియోచ్యతే
రాగానుషంగి యద్వాక్య్థం నామ్యే తద్వాచికం స్మృతం
సత్త్వ(క్రియా సాత్వికస్యా దాహార్యో భూషణాదికమ్‌.”
పై లక్షణాన్ననుసరించి గ్రైుఆంగికాబినయమ నేది శరీరావయవ
చాలనాదులవలన ఇర్హాన్టి (పదర్శించడమని, (ప్రువాచికాభనయమనేది మాట, పాటలలో అర్ధాన్ని (పదర్శించడమనీ, (సాత్వికా ఖినయమనేది అశ్రు స్వేదాది క్రియలలో అర్జాన్ని ('ప్రదర్శించడమనీ, (4 అహార్యాభినయ మనేది వ స్తాలంకరణాదుల ద్వారా అర్థాన్ని పదర్శించడమనీ [గహించ గలము. అర్థమంకే ఆనుకరిస్తూన్న ప్యాత యొక్క బాహ్యాభ్యంతరస్థితి, వేషం చూసి, చేష్టలు గమనించి, మాటలువిని, సత్తాన్ని పరికించి చూ
42 పరులు పా(తత్రగత స్థితిగతులు (గ్రహించ్చి సానుభూతి పరులైై భావతాదా త్మ్యమనుభవించ్వి రశానుబూతి నందు కొనే స్థితికి రాగలుగుతారు. నటు డుకూడా తాననుకరిస్తూన్నపా(తతో యక్కించిక్‌ తాదాత్మ్యమను భవించి గాని సరిగా అభినయించ లేడు. ఆతనిలో అభినయ మేమాత్రం లోపించి నా చూపరులకు రసానుభూతి సరిగా కలుగదు. అందుకని యీ అబిన యాన్నిగురించి శాస్త్రకారులు విస్తరించి (వ్రాశారు. ఆచెప్పిన శాస్త్రీయ నా ట్యవిధికి లేక నాట్యధర్మానికి తోడు లోకదర్మం కూడ (గ్రహించి ఊహ కందెనంతగా విస్తరించి ఆభినయించ మన్నారు,
1 షాక
తె గ సాత్వ్వి కరాభనయం 1 రసభావాదులు “రస విషయం సాత్విక బహుళం న్యాట్యం' అని నాట్యంలో సా
త్వికాబినయానికి (పాదాన్యమిచ్చారు. పరగతనుఖదుఃఖాదె భావా లను బావించగల అంతఃకరణమే సత్వం, ఇట్టి సత్వం కలిగిన నటుడు తాను దరించిన పాత్రను, తద్దతభావాలను భావించి తన ఆబినయంలో వ్యక్తం చేస్తాడు. అతడు వ్యక్తపరచిన బావాలను (గ్రహించి, సానుభూతి కలిగి, బావతాదాత్మమనుబవించి. సామాజికులు రసానుభూతిని పాొందుకారు. రసానుభూతి అంపే ఆనంవానుబూతి. 'అనందోబహ్మ' అని చెప్పినప్లు “రసోవైెసః అని కూడా చెప్పి రసాత్మకానందాన్ని బ్రహ్మానందఫహోద రమని నిర్వచించారు. కావ్యనాటకాదులలో రసనసిద్ధినే లక్షంగా (గ్రహించి, అందుకు సాదనాలైన నాట్యాదులు కూడ (బహ్మానందసిద్దికి యోగసాథన లెట్లు ఉపయోగిస్తాయో అఫ్లే ఉపయోగిస్తాయని ఆలంకారికులు నిక్హ యించారు,
నాట్యం చూచినప్పడు నమునహృదయంలో . మేల్కొని అద్యంత కాలమూ వరిసూ, తన కనుకూలమైన యితర భావాలతో కలపి- పుష్లి చెందుతూ, ప్రతి రూలమైన భావాలకి (పత్నికియగా మరి కొన్ని భావాలను ఉదయింపచేసూ, అనుభవ యోగ్యమైన స్థితికి రాగల భావానికి స్థాయి లచనని పేరు. ఈస్టాయి భావాన్ని అనుభవించి ఆనందించడమే రసా త్యశానుబూతినంది. ఆనందించడం, స్థాయి భావాలుగా మన పూర్వులు లెక్క పెట్టినవి తొమ్మిది. అవి రతి ఉత్సాహము, హాసము, జుగుపష్పు భ యము, కోకము, కోపము విషయము, శమము అని పిలువబడతాయి. విటిలో ఏస్తాయిభావాన్ని అనుభవానికి తెచ్చుకొని మనం అనందిస్తామో, ఆ సాయిలావం. పేరిట రసాన్ని కూడ పిలుస్తాము. అందుచేత రసాలు కూడ తొమ్మిదిగా లెక్కించారు. శృంగారం, వీరం, హాస్యం, బీభత్సం, భయానకం, కరుణం, రౌద్రం, అద్భుతం, శాంతం అనేవి వరుసగా పెన చె ప్పిన స్టాయి భావాల వలన యేర్చడే రసాలు.
రసస్లాయి నందుకోవాలంకే స్థాయి ఖావానికి మరికొన్ని హంగులు అంగాలు కావాలి. ఆసలు భావమనే దేదైనా ఊరకనే మేల్కోదు, అందు
వత కు తగిన సమయం, సందర్భం వగైరాలన్నీ జతపడాలి,. ఊరకనే మనకు కోపం రాదు. పగవాళజ్ఞు చూసి, లేదా వాని విషయంలో విన్మి కాదంకే వా నికి సంబంధించిన మరే యితర విషయాన్నో తారసించి మనం కోపగించు కుంటాం. ఈ విదంగా మన హృదయంలో ఒకానొక భావాన్ని రేకెత్తించ గల విషయం అలంకారిక పరిబాషలో విబావ మనిపించు కొంటుంది. భావాన్ని మేల్కొల్పిన విషయం ఆలంబన విభావమని, అలా మేల్కా న్న భావాన్ని మకింక ప్రోన్చులించే విషయాన్ని ఉద్దీపన విజావమనీ ఒక భావం మరొక భావాన్ని (పేరేపించేదిగా ఉంటుంది. కోపం అసూయను ప్పట్టిస్తుంది. భయం శంకకి తావిస్తుంది. ఈ విదంగా ఒకా నొక భావం మేల్కొని వర్తిస్తూన్నవ్వుడు అనేకానేక ఇతర బావాలు కూడ మేల్కొంటాయి. కాని చిరకాలం నిలువ వలసేవిశావు. ఏటిని సంచారి ఖావాలన్‌ విలుస్తారు. ఉఇవి ఫ్టాయికి అనుకూలం గాను, విరుద్రంగాను కూడ ఉంటాయి. హృన్ధతమైన బావం బాహ్యశరీరగత చేష్టలలో వ్యక్షమౌ తుంది, ఈ చేష్టలు కొన్ని (పయత్నపూర్వకంగా జరుగుత్త, మరికొన్ని అయత్సంగానే జరుగుతాయి. శోకం హెచ్చయినప్పడు నెత్తికొట్టుకొంటూ రోదించడం వంటిది యత్న పూర్వకమైన చేష్ట. కళ్లంట నీసపకారడమనే ది ఆయత్న పూర్వకమెన చేష్ట, ఇట్టి శరీరగత చేష్టలకి ఆలంకారికులు అనుభావాలని పేరు పెట్టారు. ఈ అనుబావాలలో ఆయత్నపూర్వక మైన వాటిని సాత్విక భావాలని, వాటి పార్ట్యక్య స్పష్టపడేందుకుగాను, వేరే పేరు పెట్టారు అంతేకాదు, వీటిని సంఖ్యలో ఎనిమిదిగా లెక్క పెట్టి, మరే విద మైన (భమ(ప్రమాదలకూ అవకాశం లేకుండా కట్టుదిట్టం చేశారు ఆ ఎని మిది యేవంక్రు, +స్తంభ (ప్రళయ రోమాంచాః స్వేదో వైవర్యవేపధూ అశు వైస్వర్య మిత్యష్టాః సాత్వికాః పరిశీర్తితాః'
అని (మాన్నాటు, మూర్చ, గగుర్పాటు, చెమటపోత, తెల్లటోవటం, వయికు, కంట తడి బెట్టడం, గొంతుబొంగురు పోవడం అనేవి సాత్విక
"భావాలని సష పరచేర్జు
త్‌
పె చెప్పిన విబావం, అనుభావావం, సాత్వికభావం, సంచారిభావం అనేవాటితోకలసి పుష్టచెంది స్తాయిబోవమేదైనా అనుభవ యోగ్యమైన దశకు వచ్చి రసమనిపించుకొంటుంది. వీటిలో ఒకటి రెంచేవైనా లోపించడం వల్లగాని అన్నీ ఉన్నా అదృష్టంలేకగాని రసస్టాయినందు కో చేః పోతే కేవలం భావ మనిమ్మాతమే వ్యవహరింప బడుతుంది. రతి నే స్టాయిబావం ఒకానొక విషయంలో గల అనన్యానురక్తిని సూ చిస్తుంది ఇట్టి అనురక్తి పేయసీ ([ప్రయులలో చరికార్యమైనప్పడు స్థాయి బావం సునాయాసంగా శృంగౌరమనే రసంగా పరిణమిస్తుంది. కాని ము దే విదమైన అనురక్తి భగవంతునిపై భక్తునకో, సంతానంపై తల్లిదండ్రు లకో కలిగి నప్పుడు అన్ని అంగాలు ఉన్నప్పటికీ స్థాయిభావం రసంగా మారజాలదని, బావంగానే ఉండిపోతుందనీ ఆలంకారికుల నిర్ణయం. ఇది చాల అన్యాయ మనిపించి, కొందరు - తెగించి, ఇట్టిచోట్ల గూడ రపాన్నంగీకరించి, భక్తి, వాత్సల్యం వగ్రెరా తత్తదుచితమైన పేన్లతో వ్యవ హరించ వచ్చునని నిష్కర్షచేసేరు కాని వాస్తవానికి రసమన్నందువల్లగాని బావమన్నందువల్లగాని వచ్చే చిక్కు పెద్దగా యేవీ లేదు. అఆనందమనేది రసంలో ఎంతో బావంలోనూ అంతే. పై చెప్పిన రతి, కోపం వంటి ఖావా లలో ఏదెనా అనుచితమెనచోటవకైస్తే ఆది రసాబాస అని గాన్ని బావాభాన అనిగాని అనిపించుకొంటుంది. కొచితి నెరిగి నిర్వహిస్తే అవి కూడ అనందాన్ని క లిగించేవే,
నాట్యంలో ఆయీ భావాలను అబినయించడానికి అనేక వసతులు ఇాస్త్రంలో చెప్పబజాయి. ఇాస్తంలో. చెప్పినవి చాలనప్పుడు లోకాన్ని చూచి (గహించడంలో నటునికి స్వాతంత్ర్యముంది. అసలు భావాలు వే టినెనా అద్దంలో చూచినట్లు చూపవల సేది ముఖము, తతాపి ముఖ్య మెనవి న్మేతాలు. అందుకని 'చక్తుర్చ్యాం దర్శయేత్‌ ఖావం' అని చెప్పారు. వశ్వీరు రసాలకు, చేర్వేరు స్తాయి. సంచారి భావాలకు అనుకూలమైన దృష్టులు కనిపెట్టి, అకణం నిర్వచించి అభినయంలో ఉపయోగించుకో మన్నారు. శృంగారాదె నవరసాలు అభినయించ వలసివప్పుడు చూపే ముఖనేత్రాది భంగిమలు ఈక్రింది విదంగా ఉంటాయి.
- శృంగారం:-- అపాంగావలోకనంతో ' పాటు సాబ్మపాయ సూచకంగా
దృష్టులు సారిస్తారు.
తగ బి వీరం కంటి పాపలు సమంగా ఉంచి, గాంబీర్యం కాంట నింవుకొని, కళ్డు విప్పారించి చూస్తారు మెడ కొంచెం వెనుకకు వంచి ఉదాత్తత చూప్పుకారు.
ఫ్ర బీభత్సం కౌంచెం వాల్చిన కనురెప్పలు, లోనికి దించిన గడ్డ ము, ముడుతలుపడుతూన్న పెదిమలు కలిగి ముఖ మంతా మూర్తీభవించిన అసహ్యతను వెల్లడించేలా
శ హాస్యం -౫ మనోహరంగా చంచలిస్తూ, అడప తడప నిమేషత్వాన్ని పొందే దృష్టి (ప్రదర్శిస్తూ, కనుబొమ్మలెత్తి దను రాకా రంగావంచి శిరసు కంపంపజేస్తూ నవ్వుతారు. నవ్వు ఆరు రకాలు. చిరునవ్వు, పలువరుసచూపేనవ్వు, చప్పుడుచే 'సేనవ్వు, శిరఃకంపనతో కూడిననవ్వు, కన్నీళ్లతో సహా వ చ్చిననవ్వు,కాళ్లు చేతులుకొట్టు కొనేనవ్వు ఆనేయీ ఆరు రకాల నవ్వులు అందుకు తగిన అంగవికేపాలతో అబినయిస్తారు.
- కరుణం. :-కన్నీళ్లునింపుకొని, నల్లగుడ్డు మెల్లగా త్రిప్పుతూ, రెప్పలు దెంపి*క్రిందికి దృష్టి నిగుడిస్తూ కనికరం జనింపజేసే వి దడమైన శూన్యదృక్కులకు తోడు ముఖం కూడ చిన్న బుచ్చి చూపుకారు.
రృభయానకం?-- రెప్పలుమీది*త్తి నిశ్చలంగానిల్పి, నల్లగుడ్డు మాట్‌ మా టికీ చలింవజేస్తూ, దిక్కు లుచూస్తూ, ముక్కుచెలమలు విప్పారిస్తూ, ఉండుండి ఉలిక్కి పడినట్లు మెడతాటించి అబినయిస్తారు, శరీరంలో యితరాంగాలు కూడా కంపింప జేయడం, పెదిమలు తడుప్పుకొంటూ ఉండటం చెమట తుడుచుకోవడం పారిపోవడానికాఅన్నట్టు యిరుపార్శ్వా లా దృష్టులు సారించడం వగైరాలు ఎన్నో అబినయిసారు.
- ర్మాదం __-కనుబొమ్మలు ముడివేసి కళ్టువిప్పారించి, పళ్లుకొరుకు తూ తీవ్రంగా చూస్తారు.
రి అద్భుతం :-- కనుబొమ్మలునిగుడించి, రెవృలుకొంచెంపంచి, సవిగా సంగా చూస్తారు. చిరునవ్వుకూడ 'పెదిమల్త్హో నిల్చుతారు
శ 9) శాంతం :-- నిమీలికంగానో ఆర్థనిమిలికంగాన దృష్టులు నిల్చు తారు, రసాల కని చెప్పిన దృష్టులే అయాస్టాయి భావాలకు కూడ వర్తిస్తా
యి, సంచారి బావాలకు కూడ యిదే విదంగా చూపు చేష్ట వగైరాలు నిగ్ణయించబడి ఉన్నాయి. సంచారి బావాలుగా పూర్వులు లెక్కించినవి ముప్పెమూడు, అవి నిర్వేదం గ్గాని శంక (శమ, ధృతి జడత హర్షం దైన్యం చింత తాస ఈర్ష, అమర్హ్షం, గర్వం, స్కృతి మరణం (మూ ర్చ మదం నిద్ర విబోథం లజ్జ అపస్మారం మోహం, మతి అలన త్వం అవేగం తర్కం అవహిళత్ద వ్యాధి ఉన్మాదం విషాదం ఉత్సు కత చపలత ఉగ్రత సుప్తి అని చెప్పబడ్డాయి. ఇంక్కా యిలాటి వెన్సై నా ఉండవచ్చు. కొంత వరకు లెక్కించి యిన్నిఅని చెప్పడం కేవలం ఉపలక్షణం మాత్రమే. ఈ చెప్పిన వాటిలో కూడ అన్నీ నివానికి ఆంత రంగికమెన భావాలుకావు. మతి స్కృతి వంటివి బుద్ధి వృత్తులు ఆలాగే అలసత్వం, శ్రమ వంటివి శారీరిక ధర్మాలు. అయితే వీటిని వురస్క. ర్తించుకొని కొన్ని అనుభావాలు బయల్దేరతాయి గనుక వీటిని కూడ బావాల్లో వరగిజణించారు. వీబికి చెప్పబడిన అనుభావాలకి తోడు శాస్త్రంలొ చెప్పిన దృష్టులు కూడ కలిపి నాట్యంలో వీటినవినయిస్తారు. _ఉదాహర ఇఅకు లజఆనే సంబారిభావం దాగొందామనే తత్తరాన్ని కాంతి హైన్యాన్ని అదోముఖాన్ని అనుబావాలుగౌ (గ్రహిస్తుంది. నాట్యంలో అయీ అనుభావా లకు తోడుగా 'లజ్జిత' మనేదృష్టిని కూడ (ప్రదర్శిస్తారు.
“పతి తోర్ట్య పుటా (వడా భరతః చు్యిత తారకా
కించిక్‌ కుంచిత పక్షాగగా లజ్జికా అజ్జితాదిషు,"
అని లజ్జిత దృష్టికి లక్షణం అంటే మీదిరెప్పలు వాల్చి
లబాభరంచేత దింపిన నల్ల[గుడ్డతో, కొంచెం కనుగొనలు ముగిడ్చి దృష్ట [కందికి నిగిడ్బి వ్రదర్శిస్తే అది లజ్జాభావాన్ని తెలియజేస్తుంచని తాతృ రకం, ఇదే విదంగా శంక అనే బావాన్ని (ప్రదర్శించ వలసివస్తే వైవర్జ్య వెన్వర్యాది అనుబావాలకు తోడు,
'కించిచ్చలా స్థిరా కించిదున్నతా తిర్యగాయితా
గూఢా చకిత తారాచ శంకికా దృష్టి రుచ్యతే.”
త్రి
ఎని చెప్పినదాని ననుసరించి కొంచెం చలిసూ కొంవం నిలకడ కల్సి నిగిడి అడ్డంగా తిరిగి మరుగుపడి బెదురుళూన్న నల్ల (గ్రడ్తు కలిగి (ప్రదర్శింపబడే 'శంకితి మనే దృష్టని అబినయిస్తారు ఇలా న చెప్పి న సంచారులన్నీ అభినయించడానికి అనువైన దృష్టులు పేర్కోబత్రాయి. ఖావాలు రెండు మూడు గుమిగూడి మేల్కొన్నట్ట్లు అబెనయించాలంటే వాటన్నిటికీ చెప్పిన అనుభావాలు దృష్టులు వగైరాలు వేగం వేగంగా అబినయిస్తారు. సంచారులలో కొన్ని తాత్కాలికంగా స్ట్థాయిగావ్యవహరించి మరికొన్ని" సంచారులను (పేరేపిస్తాయి అసూయ శంకకి తాతియ్యవచ్చు. గ్లాని అలనత్వాన్ని కలిగించవచ్చు. అలాటి సమయాల్లో సాయిగా ఉండే దానిని నిలకడగా అబినయిస్తూ సంచారిని దాన్ననుసరించి _పదర్శిష్తారు.
పైన చెప్పిన సంచారులు అన్నీ (పదర్శించవలసే రసం కేవలం శృంగ్గారం మాత్రమె తక్కిన రసాలవినయించేటప్పుడు. అందుకని చెప్ప బడినవేవూ కొన్ని మాతమే (పవర్శిస్తేచాలు. వీరరసంలో కూడ అన్నీ కౌకపొయినా తక్కిన వాటి కంటె మిన్నగా సంచారులు ఆబెినయించ బడతాయి. ఈ క్షేత్రవిస్తారాన్ని గమనించి నాట్యాదులులో శృంగారంగాని వీరంగాని [పదానరసంగా ఉండాలని ఆలంకారికులు నిర్ణయించేరు. అది గాక అన్సిభావాలకీ మూలభూతాలైన సనుఖదుఃఖాలనే [ప్రాదమిక బావా లకివి రెండూ ఎక్కువగా. సంబంధిస్తాయి. నసుఖంకావాలన్నా దుఃఖంపోవా లన్నా శృంగారవీవాలే శరణ్యం, పెగా దర్మార్థకామమోక్షాలనే చతుర్విద పురుషార్థాలు గడించాలన్నా గడించినవి నిలుపుకోవాలన్నా కావలసినవి శృంగారవీరాలే. ఇన్ని వివాల [పాథాన్యం గల రసాలవటంచేత వీటిని నాట్యాదులలో (పధాన వర్హ్యాలని. నిర్ణయించి తక్కిన రసాలు వీటికి అంగాలు కావచ్చునని అంగీకరించి తన్మూలకంగా కూడ వీటిపుష్టినా శించి పెగా వీటికి కావలసిన హుంగులన్న్‌ కూడ అలంకారికులు లిపి బద్దం చేశారు. వీర రసాన్ని దాన దర్శ. దయా యుద్ధ వీరాలని నాల్గురశా ల వర్ణించ వచ్చునని అందుకు తగిన విజావానుబావషాత్విక సంచార్యాది సమస్త సాదన సంపం్రైనీ వివ౨ంచి చెప్పారు. అదే విదంగా శృంగారాన్ని సంబోగ వ్నిపలంభాలనే రెండురకాల వర్ణించ వచ్చునన్నారు. శృంగారా న్ని రసరాజుగా అంగీకరించిన పండితులు దీన్ని యింకా జాగత్తగా విశ్లే షంచి రసకాస్త్రం అంతా ఒక యెత్తు, శృంగార " కాస్త్రమొక్కటీ ఒక
తం
యెత్తు అన్నంత వరకు తెచ్చారు. స్పష్తంగా. వారు వర్డించిన శృంగార రన "స్వరూప స్వజావ సాదన సంపవ లన్నీ యీ క్రింది విదంగా ఉంటాయి.
శృంగార రసానకి స్థాయిబావం రతి. రతి.అంకే సమాన వయో రూపాదులు గల స్త్ర్రవురుపుల అన్యోన్యానురక్తి. ఇట్లనురక్తులైన. స్రీపురు పులే ఒకరికొకరు ఆనశయాలంబన విభావామిగా వ్యవహరి పబ్బడత్తారు. రతి బావానికి పుుపుడు ఆశయ మైతే స్త్రీఅలంబనం అలాగే స్రీఆఖశయమైన నాడు పురుషుడు అలంబనం. ఇక వారివారి వయోరూపచేష్టా స్వభావా దులు అప్పటికి తటస్టించిన స్రాన సమయ నందర్భ సంకేతాదులు ఒకరి యందొకరికి ఆదయించిన రతి ((ప్రీత్సి భావాన్ని మరింత హెచ్చించగల ఇర్షపన విభావాలు, స్తంభ స్వేదాది సొత్విక భావాలు, స్మిత హసిత కటాకవీక్షణాది తడితరక్రియలు, ఒకరియందొకరికి జనించి సంచారులబే వృద్దిపాందుతూన్న రతిభావాన్ని బయటకు వ్యక్తంచేసే అనుజాదాలు. ఈ పనుభావాలు తిరిగి ఆలంబనగతమై అశ్రయగత రతిభావానికి ఉన్టీషన లుగా పనివేసాయి. అంక్సు, స్త్రీ చిరునవ్వు నవ్వినట్టయిలే, దానికి మూల మన విలాన చాపల్యాన్ని పుముషుడు (గ్రహించి, తనకామె యందు గల అనురాగాన్ని మరింత పెంపాందించు కొంబాడు. అక్షు ప్పురుమని చికునవ్వు చూసి స్రీ మరింత అనురక్త కావచ్చు.
-వ విదంగా అనురక్తుకైన పురుషులొకరి కొకరు చేరికగాఉండి నుఖసే అది సంపటోగశృంగారం. వారిద్దరూ విడివడి యేనుఖాన్నీ అనుభ వించలేని సితిలో ఉంకే అది వ్మిపలంభ శృంగారం, ఈవిడివడటం అనేది (ప్రధమ-నమాగమానికి పూర్వమే అయితే అది అభిలాష అన్నీ సమాగమా నంతరం అయితే అది విరహమనీ తిరిగి రెండురకాలు, విరహమనేది తిర దారణంగా (ప్రియుడు దేశాంతరగతు లైనప్పుడేర్చడితే _పవాసమనీ రెండు రకాలు.
సంబో *కృంగారాన్ని అనుబవిస్తూన్న _పెేయసీప్రియులలో కొన్ని ధృంగారబేష్టలు వ్యక్త మౌతాయి. ఇవి వారివయస్సు ఆనురాగం ఆనుకూ
లు ప! జ ల్యం వగైరా లెన్నిటి మీదనో ఆధారపడి న్వయంగానూ సహజంగానూ వ్యక్తమౌతాయి కాబట్టి ఆలంకారికులు వీటిని 'ఆలంకారాలి నిపిల్చేరు
50 ఇవి కూడ *ప్రీతి' ని పెంపాొందించేటందుకు ఉద్దపనాలు గానే ఇఅపయో గిస్తాయి. అంగజ, అయత్సజ, స్వభావజాలని వీటిని మూడు విధాల పరిగణించి, తొలి రెండురకాలు స్త్రీ పురుషు లిజ్టరిలోనూ ఉంటాయని, మూడువరకమైన స్వభావజాలంకారాలు స్త్రీలలో మాత్రమే శోబిస్తాయనీ శాస్త్రజ్ఞులు నిర్ణయించేరు._వీటి లక్షణాలికక్రిందివి. । అంగజాలంకారాలు. (2)హావం :- (భూవికేపాదులలో కొంచెంగా భావాన్ని వ్యక్తం చేయడం. (9) హేల ఐ= అదే భావాన్ని సుస్పష్టంగా వ్యక్తపరచడం. [1 అయత్త్స జాలంకారాలు (ఎ) నభ + రూపయౌొవనాదుల వల్ల కఠిగిన నహజ సాందరగిం, (శాంతి :. కామోన్మేష వశాత్తూ వ్వింంచిన కోట, (దై :- ఆత్యంత విస్తారబ్వైున కాంతి. (శ్రుమాధుర్యం ;- అన్ని పరిస్థతులలోనూ ఒకేరితిగా రామణీయకత క ల్లి ఉండటం, (6) పగల్భత :- ఏ విధమైన సంకోచము లేకపోవడం, (6 జొదార్యం :. వినయపూర్వక మైన వ్యవహారం, (ధర్యం తన విషయం తానే పాగడుకోకుండా నిశ్చలమైన మనోవృత్తి కలిగి ఉండటం, ॥| స్వభావజాలంకారాలు. (0 లీల ఐవేషభూషలలోను (పయవచనాలలొను పతి నను కరించడం,
వ్‌!
(2) విలాసం = ప్రియుని చూడగానే (పేయసిలో వ్యక్తమ యే ముఖనేత్రాది భంగిమలు, ఆకారవికా రాలు.
(8) విచ్చిత్తి :- చూపుకి కొంచెమే అయినా రూప్తకి హె
చ్చుగా ఉండే అల్బవేషరచన.
(1) బిబ్బోకం := ఇష్టమైన విషయంలో కూడ అనాదరాన్ని చూపి గర్వ మభినయించడం. "
($) కిలికించితం := [పియసమాగమవేళలో కలిగే చిరునవ్వు, బుడి బుడి యీడువు, అలక, అలసట, తెలి సినసంతసం, తెలియనిభయం, వగైరాలన్నీ ఒకేసారిగా ఒకటి కొకటికోడై వ్యక్తమవడం,
(6) చూట్టాయిళం:- (ప్రియుని గురించి తన్మయత్వంతో ఏదైనా వినడం. _
()కుట్టమితం. :- (ప్రియుని శ్రంగారచేస్టలకు లోలోన సంత సిస్తూనే బయటకు మాత్రం అక్కరమాలి న కోప మబినయిస్తూ అయా చేష్టలనుండి అతంఫ నివారించడం,
(8) వ్యిభమం_ :-ప్రియ సందర్శనోత్సాహత్వరలో ఆభరణా దులు ఒకచోటివి యింకోచొట థరించటం, తల్లకిందులు చేయటం.
(9) లలితం :- సహజకోమలమైన శరీరాన్ని మరింత సుకు మారంగా అలంకరించుకోవడం,
(10) మదం == తనరూపు, తనసంవద, తనవైభవం, వగైరా లు మెచ్చి తనలో తానే పొందేగర్వం,
(1 క్‌ విహృతం :- అనుకూలం, అవనరం వగైరాలు కలిగిన ప్పుడు కూడా వీదైనా చెప్పవలసివస్తై బిడి
ఆ యపడి చెప్పలేక పొవడం.
(04) మౌగ్ధ్యం = తెలిసిన విషయాలు కూడ తెలియనట్లు
గా అడిగి (వియునివల్ల తెలుసుకోవటం.
క్‌బై (ఖివికేపం. :-(ప్రియుని సమీపంలో ఉన్నప్పుడు భూషణా దులు నగంసగంగా ధరిస్తూ, ఎందుకో అన్నట్లు అటూయిటూచూస్తూ, ఏదో అన్న ట్లురహస్యం చెప్పడానికి ఆబినయించడం, (1;)కుతూహలం:-రమణీయ మైన వస్తువేదైనా చూడ్డామనే “ఊఉడ్కంఠ. (36 హసితం _ :- ఆకారణంగా నవ్వటం, (స) చకితం. :- అనవసరంగా సంభమించటం ౧౮) కళ ":-('ప్రియునితో కలిసి సుఖంగా విహరించటం. వ్యిపలింభ శృంగారంలో 'పేయసీ ప్రయు లిరువురిలోనూ. సమా నంగా వ్యక్తమయే మన్మథావస్టలు వది. ఆవి అభిలాష చింత, స్మృతి గుణకీర్తనం, ఉద్వేగం, (స్రలాపం, ఉన్మాదం, వ్యాధి. జడత్క నిదనం అనేవి, ఇలా చెప్పున వీటన్నికీతోడు యింకా కొన్ని అవాంతర బేద్యపబే ధాలు, మెళ్లావాటికి మతాంతరాలు, అందులో తి3గి అవాంతరాలు ఎన్నో ఊన్నాయి. అస్తు ఇంత్ర వరకు చెప్పన చేష్తలబినయింండాని కనుహలంగా నాట్య శార్రకారులు వాటికి తగిన శిరోగివాబూనే తాది అక్షశాలన్నీ వివరంా చెప్పారు. వీటిని అబనయించేటప్పుడు అవన్నీ కలిపి జ్యాగత్రగా అటిం యిస్తారు. ఉదాహరణకు, ప్రెచెప్పినవాటిలో “విలాసం” అనే స్వబావ*ా అలంకారాన్ని "అభినయించాలంక్షు, నికుంచితశీర్ణం, పరివర్తితగ్రీవ, కుంచిత (భూభంగిమ, హృద్యలలితాది దృష్టులు ప్రదర్శించాలి. అంక్కే మూపులు నక్కెంచి, మెడసారంచి అర్థచం(ద్రాకారంగా వంచ్చి కనుబొమలు ముగిడ్చి సంభమాశ్చర్యాలు వెల్లిడించేలా కళ్లు విప్పారించి, తారలు చలింపచేస్తూ చూడాలి.-ఇదే విదంగా '"వీభమంి అనేది ఆబినయించాలంకేు మడ అడ్డంగా కదిలించి, రెండు కనుబొమ్మలూ కలిపెకొంచెం తాపిగా చలింప చేస్తూ మాటిమాటికి దృష్టులు దూరడూరంగా (పశారించాలి. డినికి తోడు కాలికి తొడిగే భూషణం బేతి్క చేతికి తొడిగేది కాలికి తొడగడం, నుదుట కాటుకబెట్టి బుగ్గకు కుంకుము అంటించడం, రవిక తిరగవేసితోడుక్కోవటం వంటి తడబాట్ల పారపాొట్టు ఎన్నైనా చూ పొలి. 'కుట్రైమిశం” పంటిది అబినయించాలంకే కనుబొమలు ముడివేసి,
వ్‌
త్మీనంగా చూస్తూ, కంఠాన్నిపరివర్తితంగా కదెలించి, తల" తబాయించాలి, "పైగా కొంచెం వెనుకకు జరిగిన ట్లఖినయించె తిరిగి ముందుకు మొగ్గాలి. మరుక్షణంలోనే చిరునప్వుతొచ్చుకో చూడాలి, ఇలా అన్నీగుర్తించి, ఆయా సమయాల్లో పవర్నించవలసే శరీరావయవ చాలనాదులన్నీ చక్కగా 'గహించి ప్రదర్శించిసనాడుగాని అబినయం సార్జకం కాదు. 22 నాయికానాయకులు
రసబావాదులబెనయించేటప్పుడు గమనించవల సే విషయం మరొ కటికూడాఉుంది. ఆది, అవినయిస్తూన్న ప్యాతకుగల కులశీలవయో విద్యా వైభవాలను బట్టి, ఆపాత యేపరిస్థితిలో ఏవిధంగా చరిస్తుందో అని గాన్మి చరిపాడో అనిగాని చక్కగా (గ్రహించి అందుకు తగినరింగా అభిన ముంచాలి. భార్యావియోగ దుఃఖమనేది రామునికి నుగ్రీవునికి సమా సంగా తటస్థించినా, దుఃఖానుభవాబినయంలో ఇధ్రరికి కొంతతేడా ఉంటుంది. రామునిలో గల ధ్లీరత నుగ్రీవునిలో ఉండదు. ఇదే విధంగా హిడింబా నూర్చణఖ లిష్హరూ రాక్షసస్త్రీలే అయినా శృంగార విషయంలో ఊత్తర దక్షణధువాలంకత ఎడంగా ఉంటారు. ఇది గమనించి అభిన యించాలి. అయితే, యీ కష్టనష్టాలు గుర్తించి శాస్త్రకారులు పాత్రలను, వాటికుండవలసే లక్షణాలను కూడ నిర్వచించారు, నాట్యాదులలో [ప్రద ర్శంచ వలసే శృంగారవీరాదిర ఫాల కనుకూలంగా నాయికానాయకుల నచేక బేదోపబేదాలుగా గుర్తించి వారివారి గుణగణాలెలా ఉంటాయో, ఎలాజండాలో కూడ నిరయించారు. ఇంకా వీరికి కావలసిన యితర బల
చ ల ల్‌ో తె ఉండాలో చెప్పారు. నాట్యంలో ఆయాపాత్రలు ధరించవలసే.దుస్తుల్ను సూసుకోవలసే రంగులు, పెబ్టుకోవలసే భూషలు, పట్టుకోవలసే వస్తువు లు కూడ శాసించారు. వారిని పిలుస్తే విపేరుతో పిలవాలో,. వారు పలికితే ఏభాషలోనో కూడ ముంచే చెప్పి పెట్టారు. ఇన్ని చెప్పినా చివర నానాగీలాషపక్పతయః శీలే నాట్యం (ప్రకెష్టితం, తస్మాల్లోక ప్రమాణంహి జ్లేయం నాట్ట్రపయోక్షృభిః”
అని మిగిలిన విషయాలన్నీ లోకాన్ని చూవి గ్రహించ మన్నారు. అయితే,
వ్‌వీ
మొదకే యీమాట చెప్పి పొమ్మనకుండా సాధ్యమైనంత వరకు చెప్ప మన ఊహకు సహాయపడి, అక్కరమాలిన వేవో అనౌచిత్యాలేవ్‌ వెల్లడించి, ఆపైన మీయిష్టమని మనకు విడిచి పెట్టారు. ఇవన్నీ ఎలా ఉన్నా, నాట్యంలో ముఖ్యపాత్రలయిన నాయికా నాయకులను గూర్చి శాస్త్రజ్ఞులు చెప్పిన గుణగణాలు, జొతి స్వభావాదులు, చేష్టా స్వరూపాదులు స్పష్టంగా తెలుసుకోదగిన విషయాలు. అవి తెలిసిన నాడుగాని అభిన యించడం అర్థంచేసుకో వడం రెండూకష్టమే. ముందు నాయకునిగూరి [|
చూతాం* “ఉదార చరిత నిబంధనా (ప్రబంధ (ప్రతిష్ట అని నాయకుడు ఉదారుడైనట్టయితే, ఆ చరిత్ర వర్టించిన (శ్రవ్య దృశ్య (పబందాలు రెండూ ఉదాక్తమైనవయి. శాశ్వతమైన కీర్తి వహిస్తాయని అలంకారిక నిర్ణయం:- 'దీన్ననుశరించి నాయకునికి పుండవలసిన గుణాలుగా వోభ విలాసర్క' మాచుర్యం, గాంభీర్యం, "ధైర్యం, తేజన్సు, లాలిత్యం, కొదార్యం, అనేవాటిని నిర్ణయించారు, ఈ గుణాలుగల వ్యక్తికి ధీరత్వం సపాజమే కనుక నాయకులందరూ విధిగా దీరులుగా పేర్కో బడ్డారు. అదేగాక నాట్యాదులలో ప్రదాన వర్ష్యాలైనవి శృంగార వీర రపఫాతె తఆతయినప్పుడు ధీరుడుకాని ఏీరుడెందుకు? తిరిగి యా దీరుకైన నాయకుడు ఉదాక్తుడు, ఉస్పతుడు, లలితుడు, గాంశుడు అని నాలుగు ॥ రూపాల్లో కనిపిస్తాడు. పకల నుగుణ సంపన్నుడు ఉదాత్తుడు. “నాయకుడు ఉదాత్తుడుగా ఉన్నప్పుడు అన్నివిధాల అతనికి విరుద్ధంగా నిల్వగలిగే (ప్రతినాయకుడు ఉద్ధతుడు. చింతా చీకు లేకుండా కళా (ప్రియుడై కాలంగడిపే ఊత్తమ నాయకుడు లలితు డనిపించుకుంటాడు. -ఇదమిళ్టమని నిర్ణయించి చెప్పడానికి వీలులేని సామాన్యమైన సద్ధుణా లన్నీ కలిగియున్న (బాహ్మణుడు నాయకుడైతే శాంతుడని పిల్వబడతాడు- ఈ చెప్పిన నాల్గు రకాల నాయకులు శృంగార నాయకులైన ప్పుడు రంగులు పిరాయించి నానేసి రకాల్లో కనిఎస్తారు. ఒకే నాయికయందు అనురక్తి కలిగిన నాయకుడు 'అనుక్తుతు. ఎఎతనుంచె నాయికలనైనా స్వీకరించి అందరినీ ఒకే విదంగా సర్వకోరాగల సమర్థుడు 'దక్షీణ' నాయకుడు, నాయికను దగాచేసి వ్యవహరించగల చకురుడు “కరుడు” చేసిన దగా వెల్లడైనప్పుడైనా సిగ్గుగాని, చింతగాని లేని నాయకుడు
వ్‌వ్‌
“ధృష్టుడు. నాయికకూ తనకూ గల సంబంధ బాంధవ్యాదులను బట్టి వీరంతా తిరిగి పతి ఉపపకి, వైశికుడు అనే రకాల్లో దేనికైనా చెందు తారు. శృంగారంలో నాయిక పట్ట తాము (ప్రదర్శించే నయ నిష్టురాలను బటి వీరిని ఉత్తమాదమ మద్యమ బేదాల్లా కూడ పరిగణిస్తారు. "
నాయిశల విషయంలో కూడ అనేకానేక భేద (వ్రభేదాలు చేప్పబ డ్లాయి, ముందుగా నాయకునితోగల సంబంద బాంధవ్యాలను బట్టి ఆమె స్వీయ్మపరకీయ, సామాన్యఅని మూడువిధాల పేర్కోబడుతుంది, అందులో స్వయ తిరిగి తనకుగల వయన్ను శృంగారానుభవం వగైరాలలోని తర తమ బేదాలనుబట్టి ముగ్గ మద్య, |1పగల్భ (పొడు ఆని మూడు రకాలు, వీరిలో ముగ్గ బ్హాతా జ్ఞాతి యౌవనలని రెండు రకాలు మధ్యా. ప్రగల్బ లిద్ధరూ మానమభినయించటంలో గల చాక చకారన్ని, మనో దార్జ్యాన్నిబట్టి ధీర అదీర, థీరాదీర అని చెరి మూడేసి విధాలుగా రూపిసారు, మానం వహించినా పతికి-తమ యందుగల ఇఅనురాగంలోని న్యూనాధిక్యాలను బట్టి వీరంకా తిరిగి జ్యేష్టా కనిష్టలని రెండేసి భేదాలలో పరిగభింపబడతారు.
పరక్రియ అయిన నాయిక వివాహిత అయితే 'వరోడ' అనీ, లేక పోతే 'కన్యకి అని పిలువబడుతుంది. శృంగార చేష్టలను గుప్తంగా ఉంచగల నేర్పు చెత (గుప్త) అన్‌, వాక్కియాదులలో తనకుగల _ వదగ్గాన్సి బట్టి 'విదగ్గి అనీ వ్యవహవించ బడుతుంది. జారత్వంలో ల సుగుబ సంపదనుబట్రి లఅకితృ కులట్మ అనుశయాన, ముదిత్త, సాహసిక, ప్రతిభా చకుర, అపలాప చకుర అని బిరుదులు వహించ గలుగుతుంది. సామాన్య అయిన వేశ్య కూడ జాతి చేతనా? గుణం చేతనా? అనె బేదాన్నిబట్టి జాతి సామాన్య, ఆగంతుక సామాన్య అని శెండు రకాలుగా లెక్కింహుడుతుంది.
ఇంశవరకు చెప్పిన యీ నాయిక అంచరూ అవస్థా విశేషాన్ని బట్టి ఎనిమిది రకాలుగా శోఖిస్తారు.. పతిని స్వాధీనం చేసుకొన్న పడతి " 'స్వాధీక పతికి అనిపించుకొంకు వచ్చే పతి కోసం అలంకరించుకొని ఎదురుచూబే వనిత 'వాసక సజ్జికి అనిపించుకొంటుంది, పళి రానందున
క్‌ద్ర
విలపించే నాయిక 'విరహోత్కంఠిత అనీ, సంకేత స్థలానికి వెళ్లినా పతి దొరకని నాయిక 'విప్రలబ్బి అనీ పిల్వబడతారు. పతిపై కోపించిన కోమలి 'ఖండితి అన్మీ అ మీద పశ్చాత్తాపపడే సాధ్వి 'కలహాంతరితః అసి వ్యవహరింపబడతారు. సంకేత స్థలానికి వెళ్ళే నాయిక 'ఆబిసారికి, ఈ వెళ్ళడం వెన్నెలలో అయితే 'జ్యోత్స్టాభి సారికి అనీ, చికట్లో అయితే 'తమోభిసారికి అనీ అమెకు సంకేతాలు అభిసాంయి (ప్రియుడు దేశాంతరగతునడైప్పుడు విరహమనుబవించే నాయిక 'పోషిత పతికి. ప్రియుడు రెండు మూడు రోజులో చేశాంతరం పోతాడని తెలిసి ముందుగానే బెంగపెట్టుకొన్నప్పు డీమె 'పవత్స్యత్పతిక” అన్నీ ఆతడు వెళ్తాండగా చూచి అపశకునమని బావించి (గుక్కిళ్లు మైంగి దుఃఖిస్తై "ఫపవస్యత్పతిక” అనీ నేడొ రేపో ఊరి నుండి తిరగ నాయకుడు వస్తాడని తెలిసి కొంత దుఃబోపశమనం కలిగినప్పుడు 'సమాగమిష్యత్చతిక' అనీ వచ్చిన పతిని చూచి తటాలున మీదపడి కౌగలించుకో ఏడుస్తే 'సమాగచ్చత్చతికి అనీ అనిపించుకొంటుంది
ఉత్తమాధపు మద్యమలుగా పై చెప్పిన నాయికలలో (ప్రతి ఒకరిని మూడు రకాల పరిగణఫంచాలి. ఇక్క నాయికలో్శల దేవ మానుషా లౌకీకత్వాలనుబట్టి దివ్య, ఆదివ్యు ఉభయ అని మువ్విదాల భాగిస్తారు. పైగా కామశాస్త్రోక్క నాయికలైన_ పడ్మిని, చిత్తిళ శంఖణ్క హస్తని, అనే వారిని, అలాగే పాంచాల, భద్ర, దూచిమార, దత్తులనే నాయకులను కూడ [గ్రహించాలని చెప్తారు.
మన (ప్రాచినులకి 'మానవతి అంకే మక్కువ హెచ్చు. (ప్రయుని వ్యవహారం తనకు నచ్చక అలిగిన నాయక మానవతి అనిపించు "కొంటుంది. ఈ అలుక కొంచెమే అయి రెండు మూడు (ప్రియవచనాలతో శాంతించే దయితే, ఆ నాయిక 'లఘుమాని. ఒట్టు పెట్టుకొంకేగాని మనఃశాంతి జరగనినాడు ఆ నాయిక 'వమద్యమమాని. పాదాలమీద (వాలి "దాసోహమని త్రపించేదాకా విడువని పట్టుదలగల నాయిక 'గురుమాని, అలుకకు తోడు గర్వము కూడ శోభిస్తే ఆ గర్వ కారబాన్నిబటి నాయిక సౌందర్య గర్విత సౌభాగ్య (యేమ గర్విత, విద్యా గర్విత అహౌవన గర్విత కుల గర్విత వగైరా తత్తదుచితమైన బిరుదు కితాబులు
వ్‌ వహిస్తుంది. ప్రియుని వలన సంతసంచిన యామె “తృష్ణ, -అభాగ్యం_ లేనిది 'అతృప్త, మధ్య రకమైతే 'తృష్తాతృష్త, (ప్రియుడింకొక నాయిక నాదరించినట్లు సంకేతమో, సాక్యుమో, సందర్భమో సంగ్రహించి ఆ సవతిని చూచి ఈర్వ్యాసూయా మాన వ[క్రోక్త్యామలన్నీ ప్రకటించే నాయిక = 'అనగ్జి సంబోగ దుఃఖితి. తరచుగా ఇట్టి "సవతి “హిస్‌ గాని దూతిక గాని అమి ఉండాలని" పూర్వుల నిర్ణయం, నాయికా నాయకుల మధ్య వార్తలు 'చేరవేసేది” 'దూతి%, వారిని సంధాన పరచేది "బేటి. ఈ వ్యవహారాలు 'స్వం తంగానే-నిర్వహించుకో గల చకుర నాయిక 'స్వయం దూతి, " ' ప్రతి నాయికకు పరిచర్య చేయడానికొక దాసి, ఆరమరిక' లేకుండా చెప్పినవన్నీ విమపు లేక్తుండా_ వినడానికని, సరి-వయన్సు కల్గి, విశ్వసించదగిన "ఒకానొక వ, ఉండి తీరాలి. ఇట్టి కారాల్యలో నాయకునిక్‌ సహాయపడేటందుకు విష్క'చేట, విదూషక. పీఠమర్తులని నలుగురు నర్మ నీబివులు, " యింకా "దూతలు, లే ని చె దూతికలుకూడ ఉంటారు. మ, " గ్లో గస . ఏ. 1 [ 4 జ
- వాచికాభినయం
, సంగీతం
వాచికాభనయంలో హృధతమైన సూక్ష్మాతి సూక్మ_భావాలెన్నో ఇెలడించేబడత్తాయు. అంగికమైన (క్రియలలో (ప్రదర్శించడానికి కనువు శోబే భావాలను వాక్కుద్వారా వెల్లడించడం సులభం. భావ కవత కూడ వాక్కు ద్వారా స్పష్టంగా వెల్లడించబడుకుంది, కోపం వంటి భావం ఎంత తీవ రూపంలో ఉన్నా ఆఅంగికమైన [క్రియలలో వ్యక్తం శావాలంకే ప్రాణాంతక మైన దెబ్బకు మించి. వేరొక రూపాన్ని థరించ లేదు. అదే భావం వాచికాబనయంలో 'పచ్చడి చేస్తామని, *'నూరుకో (తాగుకామనో.! "నమిలి (మింగుతామనో వినిపించి తన త్మీవత నెన్నెన్ని రళొలుగానో వెల్లడించుకొంటుంది,. ఇట్టి వాక్కుకి కూడా అందని భావాలను ఆందుకోగల శ్రి సంగీతానిది. మాటకు తోడు పాటకూడ కలిపి భావాల లోతు లెరిగి నటించడమనేది యిందుకే పరిపాటి అయింది. అదేగాక్క, ఆట పొటలనేవి అవినాబావ సంబందము కలవి. ఒకటి లేనిదే రెండవది రాణించదు. ఇప్‌ గమనించి మన పూర్వులు “నృత్య వాదిత్ర గీతానాం త్రయం సంగీత ముచ్యతే అని చెప్పి, అట్స పొట్ట వాద్యము అన్నీ కలి సంగీత మనిపించుకొంబాయని విధించారు. దీనితో ఆట పాటలో ఆంతర్గతమైంది.
సంగీతంలో నృత్య వాదొత్ర'గితాలను మూడింటిని ఒక కొలికిక్ష తెచ్చి నడిపేది తాళం. ఈ" తాభములోగల కాలపు తునుకల పరస్పర సామ్యుమే లయ _ దీనిషల్ల; సిస్టంచేది శాంతి. ఈ శాంతి అనంద మయం. అనందానుభూతినే రసాను భూతి అంటారని లోగడ చెప్పేను. కాగా పానుభూతి ' నివ్వరల సాహిత్యమునకు తోడు సంగీతము కూడ నాట్యాదులలో పరమావశ్యక మైనదే కనుక నాట్యంలో వాచికశాభఖినయానికని, భావాన్ని వేళ్హడించగల మాటలు,వాటిం. రాగ వరుసలో పేర్చి (వ్రాసిన పాటలు, అందుకు తగిన జంత వాద్యాది మేళాలు, వెనుకపాట పాడే గాయక బృందం వగైరాలన్నీ అవుం మయ్యేయి.
క్‌9 మన _సంగిక + శాస్త్రం చాల ఏస్తృతమైనది. వేదంలోగల్ల ఉదాత్తానుదాత్తాది స్వరాలతో ప్రారంబించి, రానురాను వికసించి, -ఛెడిది స్వర, రాగ తాళ, నృత్య, అర్హ భావ, హస్తాద్యాయాలనే "వడు భాగాలతో ఒప్పుతూంది. - మన సంగీతానికి ; నావం 'వథానం: ఈ నోవాన్ని మన వారు పర్వబహ్మ స్వరూపముగా బావించారు. - నాదోపాసన- చేసి ముక్తి పొందవచ్చునని చెప్పూ, “చైతన్యం సర్వ బూతానాం నిర్వృతిర్ణగదాత్మనాం నాద (బ్రహ్మ తదానంద మద్వితీయ ముపాస్మహే” అని మంత్రోపదేశం చేశారు. ఈ 'నాదం' అనేది ధ్వనీకి పర్యాయశబ్ధం,, ఇది మంద, మధ్య తారస్థాయిలలో మూడు" విధాలు. -వీదంలోగల ఉదాత్తానుదాత్త స్వరితాలలో “వినిపించే స్థాయి లిట్రివే. దీర్ల్ష స్వరి తాదులు చేర్చి, వాటిని మరింత నుద్‌ర్హ ౦ చేసి ఒదుగులు కూర్చే నరికి సామవేదం సామగానంగా తయారైంది. గాన మొక కళ కళలన్నిటికీ కల్పన, అనుకరణ అనేవి అవశ్య విధులు. (పకృతిలో వింటూన్న పశు పక్షాదుల అరుపుల ననుసరించి, ఆ స్వరంలో స్వరం మేళవించి, అస్టాయి గుర్తించి అది ఉచ్చరించ డానికి అనువైన ముఖావయాదులేవో తెలుసుకొని ఉచ్చరించి వినిపించ గల నాదాన్ని ఏడు స్వరాలుగా విబాగించి మనవారు మొట్టమొదటగా గానాన్ని కళామయం చేశారు. అన్రాసా.కంర ఉరొతాలు జిహ్వా. దంతాశ్చ-సంస్పృళన్‌ షడం సంజాయతే యస్మాత్‌ తస్మాత్‌ షడ్డమితీరితా.” జ ట అని ఆరు అంగాల సమష్టి (ప్రయత్నంతో ఉచ్చరించబడే స్వరానికి డ్డ మనిముదట పేరు పెక్టురు. తరువాత 'షడ్డం మయూరో వదతి అని నెమలికేకలో యీ ధ్వని విని అనందెంచేరు.. తదుపర్కి “"మయీరీశ్చాతక శ్చాగః క్రౌంచ కోకిల వాజీన్గాం గజశ్చ సప్త షడ్డాదీః స్వరాంశ్పోచ్చార యంత్యమీ
ఠరి అన్లి గమనించి జయా పశు పక్యాదుల -స్వరాలను -గుర్తించి పదిలం థ్రేసుకొన్నారు.. _వ్రీటిక్సి షడ్డ,.రిషభ,.. గాంధార, మద్యమ, _,పంచమః దైవక్క నిషాద్బాలని-: పరునగా ...పేర్లుపెట్టి- ఆ పేర్ష మొదటి -ఆక్షరాలు (గ్రహించి ఫరిగ మ_ప,ధ ని అని షాంకేతికా లేర్చ్పరచుకొన్నారు. ఆ మైన వీటికి దేవతలు అధిదేవకలు; వర్గాలు, జాతులు వగైరాలన్నీ కల్పించారు. తిరిగి యీ యేడు స్వరాలను పెంచి, గుణించి, వాటి మధ్యగల అంతర (పత్యంతర ధ్వనులు పసిగట్టి, “చతుశ్చతుశ్చకు శ్చైవ షడ్డ మధ్యమ పంచమాః ద్వేద్వే నిషాద గాంధారా స్త్రత్రీరిషభ థ్రెవతాః”
అని 22. 'క్రుతుల్సు నిర్ణయించేరు. మొదటి యేడింటినీ శుద్ద స్వరాలనీ వాటివల్ల, జనించిన వాటిని .వికృళ స్వరాలనీ పిల్చారు.. -ఇక వీటిని వరుసగా. 'సరిగమవదన్ని" జని స్టాయి లెరిగి పలుకుతే -'ఇరోహణి) "మనీ, అదే పని తల్లక్రిందులా చేస్తే 'అవరోహఖ'మనీ, ఆరోహలణంలో ఒకొక్క స్వరాన్ని విడిస్తూ పోతే "వాది" అనీ అపరోహణంలో ఆ రితిగా పలుకుతె 'శంవాదె! అన్నీ సమ్మగరి సరిగమ రిప్పమగ రిగమస అని కప్పదాటుగా వెళ్ళి -జిరిగి వెనకకు వచ్చి "సరిగా, ముందుకు ఉచ్చరిస్తూ పోతే 'వివాది” అనీ, పరిగ, రిగమ, గమప అంటూ మొగ్గలు _జేసివట్లు. ఉచ్చరిస్తై 'అను వాది” అనీ పేళ్లు -పెట్టి స్యపహఏంచి స్వర వంచార క్రమాలు నిర్దేశించి. జలాపనికుషతోవ తీసేరు.. స్వరాల నొక (క్రమంలో మళంచ్చి,.వాటికి ఆరోహణ ఆవరోహణలు నిర్ణయించి, ఆలపించి రాగాలు" ఏర్చ్పరుచు కోన్నారు. సప్త స్వరాలతోనూ పాడవలసే రాగాలను సంపూర్ణ రాగాలన్‌, ఒకటి రెండు స్వరాల్తు-విడిచి పాడవలసే (జొాఢవ షాఢవాద్సి రాగాలను అసంపూర్ణ .. రాగాలనీ -వ్యవహరించారు సంపూర్ణ * రాగాలను ఒక శ్రమంలో (పస్తరించి 72 బేదాలుగా గుర్తించి, ఐాటికి పేర్లుసెట్టి, మభ కర్త రాగాలని నిర్దేశించారు. వీటిని జనక శాగాలనీ, వీటి వలన జనించే ఇతర రాగాలను జన్య లాగొలనీ ఆంగీకరించారు రాగపు పొల్తి దొరకడం కొనమని రాగాలాపసనలో సంగతులు ఏ స్వరంమీవ నిలపాలో ఏ స్వరంమీద సడపొలో, ఏ స్వరంమీవ [ప్రారంభించాలో నిర్దేశించి వాటిని వరుసగా న్యాస, ఆంశ్క [గహ స్వవాలని పేక్కొ న్నారు. ఈ విధంగా [శమించి మనపారు కనుగొన్న రాగాలు లెక్కలేనన్ని ఊన్నాయి.
ర
ఇవిగాక రెండేసి రాగాలు కలవడంవల్ల ఏర్పడే దేశాంగ రాగాలు, రాగ స్వరాలను వ్శకం చేయడంవల్ల ఏర్పడే (క్రియాంగ రాగాలు కూడ ఇన్ని మరిన్ని ఉన్నాయి. ఇక అయా రాగాలన్నిటికీ జాతులు, వర్ణాలు అధి దేవతలు వగైరాలన్నీ యదావిధిగా కల్పించబడ్డొయి. ఇంకా ఒక అడుగు. పైగా వేసి ఆయా రాగాలలో కొన్నిటిని పురుష రాగాలనీ కొన్నిటిని స్రీ రాగాలని పేర్కోగా వాటిలో వాటికి సంబంద బాంథవ్యాలు దూడ ఆహించబడ్డాయి. తిరిగి వసంత మాళవాదులు సాత్వికాలనీ బంగాళ చూపాదులు రాజసాలనీ, శ్రిరాగ పలమంజర్యాదులు తామ సాలనీ 8ర్పైంపబడ్డాయి.. అపైన,
“శృంగార రస సంపూర్లో భూపాల ఇతి కథ్యతే,
సదా హాన్య రసాద్యుక్షో వసంత ఇతి కీర్తితః
కరుణా రస సంపూళ్హా మంజరితి నిగద్యతే,
రౌదన్య రస సంపూవ్లౌ బైరఏతి పకిర్తితా,
వరస రస సంపూర్ణా నాటకశ్చేతి కదోతే
భయానక రసాపూర్ణో మాళవః పరికీర్తితః
ఉబత్సరన సుపూర్లో గ్రీకాగ ఇతిగీయళే
సదాద్బుత రపాపూర్లో బంగాళ ఇతికీర్తితః అనీ ఏయే రసాలకేయే రాగాలనుకూలిస్తాయో చెప్ప, అత్యంత విపులంగా
“తత్పుతతీ పత మితాగాం కళతాణాంచ తదసాః |
సదా శాంత రసాః సర్వే రాగ నాదాశ్చ ముఖతః.)
అనికూడ వివంంచారు. రస శతు పిధానాన్ననుసరించి. రాగాల్లో కూడ శతు శాగాతేవో మిక శాగావేవే తెలిసి (ప్రయోగించ వలసిందిగా నిరయించేరు. ఉదయాటి ఎనిమిది రూములలొను పాడవలసే లేవో కూడ వివరించేరు.. ఉదాహారణకు, సూర్యోదయాత్చూర్వం దేశాకి, దేవగాంధారి, భాండి, ధన్యాసి, మారువ, దేవక్రియ, మందాళ్ళి గౌర, బూపాలవంటి రాగాలు పాడవలసిన వయితే, సూర్యోస్తనుయా తరం, రాత్రి (పథమయామంలో, వేళావల్సి కాంబోజి, సావేరి, బేగడ, పున్నాగ, నాట వంటి రాగాలు పాడ'దగినవి ఇదే విధంగా
రబీ మహన, కళ్యాణి, కాఫి, మూర్దరి, శంకరాభరణం, వూరి, వసంత వంటి శాగాలు పగలు మూడో జామున పొడ వలసిన రాగాలు, అందుకు తగినకే ఆయా రాగాల రూపు రేఖలు కూడ వర్ణించేరు. మచ్చుకి ళం మాళవ రాగపు రూపురేఖలీ కక్రిందివి. “నితంబినీ చుంబిత వక్త్రబింబః శుకద్యుతిః కుండలవాన్‌ యశస్తః
ఐదే విదంగా మిగిలిన రాగ రాగిణులకు కూడ వర్షనలున్నాంటు. ఆయా వక్షనల ననుసరించి చిత్రించిన. 'రాగమాలికా చితాలుి. కూడ భావస్పూర్తిని (1పకటస్తూ రచించబడ్డాయి.
నావం కంఠ స్వరం చేతనేగాకః వాద్య విశేషాలవలబ్ల గూడ జనిస్తుంది మన శాస్త్రజ్ఞులు మానవ కంఠాన్ని దేవ వీు అఏ, మానవ నిర్మితమైన వీఖను మానుష వితల అనీ వ్యవహరించారు. మనకు ఏణ, ఫిశేలు వంటి తీగ వాద్యాలు పిల్లన్మగోవ, నాద స్వరం నంటి వాయువును పూరించి వాయించవలసే వాద్యాలు కూడ ఉన్నాం ఇవి స్వతహ స్వరాలు పలికించవానిక్కి పలికే స్వరాలకు [కుతి కూర్చ డానికీ కూడ తగిన ఏర్పాట్లు కలిగివుంబాయి. (గుతి లంకే నిరంత రాయంగా వినవచ్చే నాదం. షడ్డ స్వరాన్ని (షడ్డ (గ్రామం) గాని, మధ్యమ స్వరాన్ని (మధ్యమ (గ్రామం) గాని ఆదార షష్టమంగా చేసు కొనీ తరచుగా (శుజి కూర్చి ఆంత్ర గాతాలకో గానం చేస్తారు. తంబురా వంటి జం(తాలు శ్రుక మీటబానికి పనికి వచ్చే వాన్య విశేషాలు ఉం పూర్వం మన దేశంలో ఎన్నో రకాల వాద్య విశేషాలు వాడుకలో ఉండేవని తెలున్తూంది, (గ్రంధాలలో ఉళ్లేఖించబడిన టపేర్లవల్లనెతే
వ ం అజా
నేమి, దేవాలయాలమీది శిల్పాలవల్లనైతే నేమి వాటిని గురించి కొంత వరకు మనం తెలుసుకోగలం. కాని వాటి నేవిధంగా వాయించే వారో మాతం తెలియదు జానపదులు [శ్రుతి కూర్చుకొనే కొన్ని కొన్ని వాదు విశేషాలు ఈ (ప్రాచీన వాద్యాల పరంపరలోనివే, కాని వాటిని గురించి కూడ సమగ్రంగా తెలునుకొనేందుకు తగిన (ప్రయత్నం దేః మంతబా ఒకే విదంగా ఇంకా జరుగలేదు. +”
ద్వ సంగీతములో రాగమెట్లో తాళముకూడ అక్ష. తాళమంకు కరతాళ ద్వని తాండవ లొస్యాల [పధమాక్షరాలు జోడించి 'తాళి మనే పేరు కల్పించారట. గీతంలోగల కాల (పమాఖాన్ని తెలియజేసేదే తాళం. శాల్యప్రమాణం లమువు, (దుతం, అన్నుదుతం ఆనే వాటిపై ఆధారపడి ఆంటుంది. అనుదుతం అంకే ఒక అఆరబేతిని మరో చేతితో చరచి వేసే దొబ్బ. రెండు ఆనుదుతాలు ఒక (దుతమనీ, రెండు దుతాలు ఒక లమువనీ పిల్వబడతాయి.. [దుతంలో ఒక అనుదుతం చరచి సశబ్దంగానూ, రెండవ అనుదుతం చరవకుండా నిశ్శబ్దంగానూ వేస్తారు. లమువులో ఒక దెబ్బవేసి, మిగిలిన కాలాన్ని నిశ్శబ్దంగా ేళ్లు నడిపి చూప్తుతారు. ఈ విదంగా (వేళ్ళు నడపడం వగైరాలకు 'కియ'లని నంకేతం (క్రియ. అనేది అక్షర కాలాన్ని లేక మాత్రలనుబట్టి ఆరు రకాలుగా ఉంటుంది. ఒక లమ్వక్షరాన్ని ఉచ్చరించే కాలంలో ఒక క్రియ నడుపుతే, [క్రియకు ఒక మాత్ర చొప్పున నడుపుతున్నారని అంటారు... రెండక్షరాలకు ఒక [క్రియ చొవ్వున నడువుతే రెండు మాద్రల కాలముగల క్రియ అని అంటారు. _ఇదే విదంగా (క్రీయకు నాలుగు, ఎనిమిది, పదహారు, ముప్పది రెండు మాద్రలు, లే అవేరాలు దాలు నడపడంవల్ల 'షట్కాల క్రియలు అనే ఆరు (క్రియా టి లముదుతాదుల సంయోగంవలన వేర్వేరు తాళాలు వర్పడతాయి, భరతుడు చెప్పిన చంచత్పుటాది (010 తాళాలు నేడు వాడుకల అంతగా లేవు. నేటి కర్హాటక నంగీతంలో తరచు. విన్నా దళ తాళం క్షే అమువు రూవక తాళం 1 దుకము 1 లఘుపు (ఈిపుట తాళం 1 లమువు 2 ద్రుతాలు ఆట తాళం 2 లమువులు 2 (దుతాలు మర్య తాళం శ లమువు 1 (దుతం 1 లమువు ధ్రువ జ్రాళం 1 లఘువు 1 (దుతం 2లఘువులు జంసె తాళం 1] లమువు ] అనుదుతం 1 (దుతం
రత ఈ యేడు తాళాలు తిరిగి తమ తవు లమువులలో గల [కియల సంఖ్యను బట్టి అయిదేసి రకాలుగా మారుతాయి. త్రిశ్రజాతి (లఘువు) 8 [క్రియలు (ఒక దెబ్బవేసి రెండు (వేళ్లు నశపాల్సి చళురసశ జాతి (4 ౨, (౫ మూడు 99 ్సి ఖండ జాతి (34) 5 ౫; | 99 నాలుగు ం ) సంకిర్ద జాతి (,)9 ౩, (౨ ఎనిమిది ౧ ఈ విదంగా ఒకొక్క తాళం ఐదేసి జాతులుగా మారినందున “మొత్తం 33 తాళాలుగా నేడు (ప్రచారంలోకి వచ్చాం అందులా చకుర్యస జాతి తిపుట తాళానికే 'ఆదితాళి మనిపేరు. రాగాలకు పలెనే తాళాలకు కూడా రూపు రేఖలు, చేళల్కు వర్గాలు, బాతులు గ బా చొ ఠి బెవతలు వగైరాలన్నీ కల్పించ బన్జాయి. తరచుగా వినవచ్చే ఆది తోశోం యీ (కింది గ్లోకంలో వర్లించ బడింది. “షట్‌తి9స్కంద సమాయుక్త వదండాందోళన సంపుతం పామాంకేచైక వామాక్షా సన్నిదౌ చామరియుతం పీతాంబర దరం రక్త వర్ష కుండల మండితం యజ్ఞ సూ(త్రధరం దెవ మాది తాళం భజామ్యహం అటుగీళానికి, అటు" తాళానికి గల పరస్పర సమన్వయమలయ. 'గిత తాళాదీనా మేకత్ర విరామో అయే అని గీత తాళాదులిందులా విరామం, లేక లయం పొందుతాయి గనుక యిది “అయి అనిపించు కొంటుందని చెప్పేరు. ఈ అయ (దుత, విలంబిత, మద్యగతులు కళ్ళి మూడు రకాలుగా ఉంటుంది. దీన్ని అనుసరించి మృదంగాది చర్మ వాద్యాలు నడుస్తాయి. ఆయా వాద్యాల్లో ధ్వనించే పలుకులకు శబ్దాలు, బోలులు, సొల్లులు అని పేర్షు, నృత్య గీత వాద్యాలు మూడింటికి ఏక కాలంలో విరామం కలిగించడానికి ముకాయింపు తీర్మానం, అవార్డు అని ఆంటారు. ఇందు కనుకూలించే కటుశబ్రాలుః ళు టి చిట్టా స్వరాల వంటివి ఉంటాయి. వాటి నుపయోగించి రచించిన సొల్టు జతులు, స్వర జతులు వగైరాలు నాట్యంలో తరచు విని
ఠ5్‌
"పిస్తాయి. ఇవి గీక వాదిత నృత్యాలు మూడింటికి అనుకూలంగా
ఉండే రచనలు.
లై సాహిత్యం
నాట్యంలో పాడవల'సే పాటలు అనేక రశాలుగా ఉంటాయి. వీటికి లక్షణాయి. లక్ష్యాలు కూడ (వ్రాయబడ్డాయ. ఈ పాటలకు దక్షిణ దేశంలో తెలుగు భాషది అగ్రతాంబూలం. ఏనాడో కృష్ణరాయల చేత "దేశభాషలందు తెలుగు లెస్స అనిపించి కితాబులు పొందటమే శాక తమిళ జాతీయ కవి ఆయిన సు బహ్మణ్య భారతివేతగూడ తెలుగు
'నుంవర తెలుగు గానే (వశంసించ బడింది. నేటి మన నాట్యాల్లో
ఎక్కువ వినవచ్చేవి-తెలుగు పదాలు. తర్వాత సంన్కృత గీతాలు.
ఆ పమ్మట తమిళ కన్నడ మళయాళ భాషలలో వ్రాసిన పాటలు
వినిపిస్తాయి. నాట్యాలలో వినవచ్చే గీతి సాహిత్యం రెండు రకాలు.
ఒకటొకథా గేయాలు, ఇవి సుదీర్హంగా తరుచు ఒకే ఛందన్పులో
[(వాయబడి ఉంటాయి. తెలుగులో _దాసరి, పదాలు, మళయాళంలో
తుల్లల్‌ పాట్టులు ఈ రకమైనవి. రెండవ రకమైన గీతాలు ముక్తశాలు.
ఇవి యక్షగానొల్లో సందర్భానుసారంగా వాడదగినవిగొను భరతనాట్యంలో పాడి అభినయించదగినవిగాను రెండురకాలుగా ఉంటాయి. నంగ్రహంగా
ఇ యీ రకాలైన నాట్యోపయూక్త గీత బేదాలకు లక్షేవాలీ క్రిందివి.
(1 శ్రీర్త న: ఇది భక్తి పరమైన గీతం. ఇందులో సాహిత్యం (ప్రదానం. పల్లవి, అనుపల్లవి చరణాలు ఉంటాయి, కొన్ని కొన్నిటికి అనుపల్డవి _ లేకపోవటం, చరత్తాల్భు ఎక్కువ ఉండటం కూడ కనిపిస్తుంది. దివ్య (దేవర్రు నామ కీర్తనలు, ఉత్కవ_ సంప్రదాయ కీర్తనలు, అదాగ్టత్మ కీర్తనలు పగైరాలిందులో అవాంతర భేదాలు. రామజాను కిర్తనలు వేనికుదాహరణలు,.
(2) వర్ణం: ఇది ముఖంగా సంగిత సాధన" కువయేగించే రచన. రాగ-అక్షుళు " మెరిగ్‌ పల్లవి అస్తువల్లవి, ముక్రాయి స్వరములతో పర్వ బాగం వ్రాసి, చరణ స్వరాబతో
రర
ఉత్తర భాగం నవాస్తారు. రాగాన్ని స్పష్టంగా రూపు కట్టించేదుకు అనువుగా రాగ సంచారాలన్నీ యిమిడ్చి స్వర ప్రస్తారం ఎక్కువగా చేర్చి వీటిని [వాస్తారు. సాహిత్యం చాల స్వల్చ్బంగా వుంటుంది, _ శృంగారమో భక్తి భావమో, స్వోత్రమో విషయంగా (గ్రహించి రచన పాగిస్తారు. ఇందులో చరణాలకి ఉప పల్లవి, ఎత్తుగడ పల్లవి, చిట్టా పల్లవి అని పేర్లు, ఇట్టి నాలుగైదు చరణాలుంటాయి.
వర్షం తాన వర్ణమనీ పదవర్ణమనీ రెండు రకాలు. “తాన వర్షంలో పల్లవి, అనుపల్లవి చరణాలకు సాహిత్య ముండి మిగిలిన భాగమంతా స్వరమయంగా ఉంటుంది. పదవర్ణం సంపూర్ణంగా సాహిత్యయుక్తమై. వ్రాకముగా పాడవలసే తీరులో ఉంటుంది. ఇందులో పల్లవి వగైరాలను స్వరయుక్తంగా ఎత్తుకొని నాట్యోప యోగంగా విలంబగతిలో పాడతారు, అందుకే వీటిని చౌక వర్ణాలని పిలుస్తారు. పదవర్ణం శృంగార భూ యిష్టమై యుంటుంది. నృత్యోపయుక్తంగా. రాగ మాలికగా (వాసిన వర్ణాలు కూడ ఉంటాయి. తాన వర్ణంలో (ప్రారంభించిన స్వరంలోనే తిరిగి వచ్చి నిల్చే టందు కనువైన క్రియ, హెచ్చుగా సంగతులు, తాన గతి ఉంటాయి. వీణా కుప్పయ్యర్‌గారి తానవర్హాలు, వడివేలుగారి పదవర్ష్ణాలు ('పసిధ్ధాలు.
(3 -వదం : పేరునుబట్టి విస్పృతార్థంలో దాసరి పదాలు, వీల వదాలు, కలుపు తీసే పాటలు, దంపుళ్ళ పాటలు" జోల పాటలు వగ్లైరాలన్ని యీ రకం (క్రిందికివసాయి కాని నాట్యంలో తరచు కోవినవచ్చే పదాలు శృంగార రస యుక్తంగా నాయికా నాయకాది భావాలు, లక్షణాలు వగైరాలు నింపుకొని _వాసినవిగా ఉంటాయి" వల్లవి,"అనుపల్లవి, సుమారు మూడు వరర్రు చరణాలు ఉంటాయి. కఠినపద సంచారంగాని, " ఎకువ
ర7 సంగతులుగాని యీ పదాల్లో ఉండకూడదు. విలంబ గతిలో పాడడానికి అనువుగా ఉండ్కి వాడుక భాషలో ఫ్రానుబడి ఉంటాయి. చరణాలన్నీ ఒకే ధాతువులో ౦టాయి. క్షేత్రయ్య పదాలు వీటికి పరమలక్ష్యాలు.
(4 జావిళీ; ఇది కేవల శృంగార రచన, పదము కంటె యిది చురుకుగా పాడదగిన పాట, భాష చాలవరకు (గ్రామ్యం. నాయికా లక్షణా లిందులో కూడ పీఠికగా [గ్రహింప బడతాయి, పాట మద్యమ కాలంలో నడిచ్చి నాబ్యానిక్తి అభినయానికి ఆనువుగా ఉంటుంది. ధర్మపురి సుబ్బా రాపుగారి జావిళీలు చాల 'పసిధ్ధాలు.
(ఏ) దరువు: ఇవె సవమువలె శృంగార రసోపేతమై మభ్యమ కాలంలో నడిచే రచన, ముత్తుస్వామి దీక్షితులవారి రచన లిందుకుదాహరణల్పు. యక్షగానాల్లో వినిషిఎచే దరువులు ((భువా భేదాలు) ఇతర రసాలలో కూడ 'వాయబడినవిగ్గా ఉంటాయి. వీటిలో కొన్ని నుద్‌ర్హ ॥ మెన రచనలు,
(6) తిల్లానా: ఇది కర్దాటక సంగీతంలో జీర్ణించిన ఉత్తరాది సంప్ర దాయాల్లో. ఒకటి. పల్లవి, అనుపల్లవి చరణం వగైరాలన్నీ ఉంటాయి. మధ్యమ కాలఠంలో పాడుతూ ఉంకే నృత్తం చేయడానికన్తువ్లుగా రచింపబడి, జతి -స్వరం వగైరాలు కూర్చబడి ఉంటుంది. ఇది ఉద్రేకం కల్గించే రచన. స్వాతి తిరునాళ్‌, పళ్లివి శేషయ్య, - పాన్నయ్యపళ్ళెగాళ్ల తిల్లానా రచనలు (ప్రఖ్యాతాలు.
(7) తరంగం : ఇది భక్తిరస పూర్ణమైన సుద్దర్హగరీచన, ఎన్నోచరణొ లు- వుంటాయి. కృష్ణలీలా తరంగిణి వంటిప్‌ ఉదాహారళకులు,
(8) అష్టపది * ఇది శృంగార భక్తి భరితమైన రచన _ పల్లవి, ధ్రువం,
-68 ఎనిమిదేసి చరణాలు కలిగి ఉంటుంది. ఇందులో థవం రెండు పాదాలు కళ్లి అను పల్లవివలె విని పిస్తుంది. జయదేవుని గీత గోవిందంలోని రచన అీరక మైనవి,
(9) నంకిర్తనలు: ఇవికూడ _ భక్తిపరమైన రచనలే, _ తాళ్లపాకవారి అధ్యాత్మ సంకీర్తనలు, శృంగార సంకిక్షనలు చాల ('ప్రసేద్ధాలు.. అవి రెండు పాదాలుకల పల్లవి, నాలేసి పాదోలు కల ' చీరటాలు. (శ్రరుచుగా మూడు). కీల ఈఊఉంటాయి. చివరి చరణంలో 'ముది ఉంటుంటే" పురందరదాను కినలు కూడ యిదే పదతిలో అంటాయి... కాస్‌ వాటిలో అనుపల్లవి స్పష్టంగా. కని పిస్తుంది. బహుశా పల్లివిలోగల రెండవ పావం అను పల్లవిగా మారి స్థిరిపడిందేమో!
(10) కైవార దివ (ప్రబంధాలు : ఇవి భక్తిరస భరితమైన రచనలు వాస్తవానికివి పాటలు కావు. వచనాలు. ఖండ గతి లోనూ, '(త్రిశ్రగతిలోనూ. పాడు కొనేందుకు వీలుగా ఉంటాయి. " ఏదో కౌంక తాళపు వాసన కలదు. గనుక వీటిని 'తాళగంధులని కూడ పేర్కొంటారు. 'చూర్చి క'లని కూడ వీటికి మరో పేరు. తేనార దివ్య ప్రబంధాలు, సింహగిరి వచనాలు, వేంకకేశ్వర
(1కాగమాలిక : శృంగార రసమో, భక్తి రసమో ముఖ్య విషయముగా ఉండి, ఆయా్‌రాగాల చివర ముక్తాయి స్వరం కళ్ళి, తిరిగి పల్లవ పక్తుకొనీ పాడడాని కనువుగా వ్రాయబడీన రచన. పాట అేనేక రాగాల్లో నడుస్తుంది.
(1ఇిపదనూలిక; ఇది రెండేసి పాదాలుగల ద్వివదగాన్నో నాళ్లేసి పాదాలు గల చతుప్పదిగానో, లేక రెండేసికలిపి'పల్లవి, చరణంగా పేర్చి వ్రాసిన షట్పదిగానో ఉంటుంది, శృంగారము
6కి గాన్కి భక్తిగాని (ప్రధాన వర్త్యముగా (గ్రహించి (వ్రాయ బడుతుంది. "
(19)జతిన్వరం : దీనిని 'స్వర పల్లవి అనికూడ పికుస్తోరు. ఇది మధ్యమ కాలంలో నడిచే రచన . పల్లవి, అను పల్ల, చరణం వగైరాలన్నీ ఉంటాయి కాని చరణా లన్ని "ఒకే ధాతువులో పాడడానికి వీలుగా ఉండవు. వేర్వేరు చరణాలు వేర్వేరు ధాతువులలో పాడాలి. కొన్ని రచనలలో అనుపల్లవి ఉండదు. సాహిత్యము రూడ ఉండదు, ఇవి నృత్యోపయుక్తమెన రచనలు. ముక్తాయి స్వరంల్నో సగం్యఅవృత్తి స్వరంలోనూ నగం అవృత్తి తాళాక్షరాల్లోనూ ఉంటుంది. కొన్ని జతి స్వరాలలో యత్కించిత్‌ సాహిత్యం కనిపిస్తుంది. "రార వజుగోపాలబాలి వంటి జతి న్వరాలిభ్రివి. స్వాతి తిరునాళ్‌గారు రాగమాలికా జతి న్వరాలు చాలా నాగొరు
(ఏ స్వర జతి = అది జతిస్వరం. వంటిదే కాని యిందులో సాహిత్య ముంటుంది, కొన్నిటిలో 'తఈక తకిటి వంటి బఐతులు, స్వరాలు సాహిత్యంలోనే యిమిడ్చి [వాయబడతాయి. ఈ పాటలు శృంగార రసంతో, మభ్యమ కాలంలో పూడుకొ నేందుకు అనువుగా వాయబడతాయి. పల్లవి, . అనుపల్లవ్కి చరణం కల్లి అనుపళ్లివిలో ,ముక్తాయి స్వమూవమైన ధాతువు కలిగి ఉంటాయి సగము పాట, సగము స్వరము కల్సి 'ళధి గణ తోం వంటి శబ పాఠాలతో పల్లవి ఎక్తుకోచగిన విధంగా రచింవ బకేతాయి. శ్యామశాస్త్రిగారి స్వరజతులు మిక్కిలి ప్రసిద్దాలు. |
శొల్టుకట్టు జతులు, జక్కణ జతులు వగైరాలు. ఈూడ యిదే రకమైనవి. వీటి వేటిలోనూ సాహిత్యము (ప్రధానము కాదు, మృదంగ వాద్య శబ్దాలు సంగిత
70 స్వరాలు విదో ఒక రాగంలో తాళ:లయానుగుణంగా పేర్చి అందించబడతాయి. ఇట్టివే అడువు జతులు కూడూ అఆడువులంకు.అడుగులు, వీటినిం విలంబు మధ్యమ ,గతులలో వెనుకనొకరు పాడుడూ ఉంకే, ముందు నర్తకి నృత్యం చేస్తూ. పాదచోలన పాండి తాన్ని (పదర్శిస్తుంది. . -ఇలాగే -క్లోకాలు. చదువుతూ ఈం'కు-వ్వాటి అనర్హం రూడ నృత్యంలో అంగ సంజ్ఞల ద్వారా (ప్రదర్శిస్తుంది. అంకే నేటి నృత్యంలో నర్హకి షపాఢడనక్కర 'లేదనీ, ఆపని గాయకునిదని స్పష్టం, ఈ విధంగా అఆంగికొభినయానిక్రి (పాముఖ్యమిచ్చి, వాచికాబి నయాన్ని వెనుకకు నెట్టినట్టు నేటి మన నాట్య ప్రదర్శనలలో స్పష్టంగా బోధపడ్తుత్తుంది. . కథాకలి నాట్యాలు కొన్ని కేవలం మూగ నాటకాలు గొనే రూపిస్తాయి.. వీటిలో 'వాచికంి వెనుక పాటగాళ్ళ పరమెంది. కొన్నిచోట్ల కేనలం జంథత్ర వాద్యాల సంగీతమే వినిపిస్తుంది, ఆయీ కారణాల చేత నాట్యాన్వి అంంచేసుకొని ఆనందించడం చాల కష్ట సాధ్యమైన. ఏషయంగా తయారౌతూంధి. అభినయ దర్పణాది శాస్త్రాల్లో ఆంగిక మైన-(క్రియలకు, హస్త మ్యద్రలకు, అర్ధము, వినియోగము వగ్రె రాలు చెప్పబడిన మాట వాస్తవమే, అయినా కేవల సంజ్ఞా (ప్రదర్శన మాత్రంచేత మనం మరొకరికి మన భావాలు స్పష్టంగా కెలియజేయ 'గలగడమనేవి అవతల వారికి మన యీ సంజ్ఞలు కరతలామలకంగా తెలిసినవాడే గాని అన్యదా అసంభవం. నాట్యంలో చూపే సంజ్ఞాదులన్నీ 'పేకక్తులు భూడ (శ్రమించి నేర్చుకోవాలంకే అది ఎన్నటికి జరగనిపని, అందుచ్చేత్ళ నాట్యంలో వాచికాబినాయాన్ని అ(పప్రదానంగా తయారుచేసే యే మహతృ్చ్రయత్న మైనా అసందర్భ (ప్రయత్నమే అని అంగీకరించ వలసి వస్తుంది. నటకులు మాటాడడానికిగాని, పాడడానికిగాని పూను కొంకేు ముఖ ముద్రాదులు స్పష్టంగా చూపలేరన్సీ ,భావ (వదర్శనానికిది ఆటంక హేశ్రువన్కీ తాండవ గళులలో నటిస్తూన్నప్పుడు పాట పాడడం మిక్కిల్సి శ్రమతో కూడిన విషయమని, నటుని శక్తి ద్విముఖంగా 'ప్రసరింవ్లిసక్షంపె వక్ష ముఖంగా (నవిస్తే ఎక్కువ. అనందాన్ని యివ్వ [గలగుక్తురగని, రుంకా. యేమో. అనీ చెప్పేవారు - లేక పొలేదు. ఇట
క
పాటలు రెండూ ఒకరే చేయవలసి వస్తే అవి శశ్రమాధిక్య హేతువనే మాట కూడ సత్యమే. కాని శమించనిదే (శ్రేయస్సు సున్న, వాచికాన్ని విడిచినందువల్ల 'కంఠేనాలంబయేత్‌ గీతం” అనే'లకుణానిక తలోదళా లిచ్చినస్టే అవుతుంది. తెలుగు నాట భామాకలాపాది న్యాటా[ల్లో వాచికాబినయాని కింకా విలువ “తగ్గలేదు. "-వారి “*ననుకరంచియొగత నాట్యాలలో నటకులు కూడ' వాచికాబినయాన్ని -ఆఅంగికంకో పాటుగా? 'పాధాన్యమిచ్చి నడుపుకో వచ్చును," ముందు నోటితో ' పాట వినిపించ పిదప ,అదే పాటలోగల భావాన్ని ఆంగికంగా (పదర్శిన్తే చాలు? పై బెవ్పనూ ఆక్షేపణలేవీ అప్పుడుండవు, " నిత్య వ్యవహారంలోకూడ " ఆడిన మాటకః చేసిన చేష్టకు అకి సన్ని హితమ్తై 57 సంబంధముంది, 6 పోఅదియె గంగా (సవంతి అని అంకే అవపపయక్నంగా చెయ్యి ఎమీదిక లేచి చూపుడు
(వేలితో ఆడిన మాటలోగల అర్టాన్ని (ప్రదర్శిస్తుంది. ఇంతగా మాటకు
(క్రియకుగల అత్యేన్య సంపందచాన్ని విడగొట్టి, చెరొకటి చెరో యిజరు
పంచుకోవడంగాని, నటుడు వేరు, పాటగోడు వేరు అని అనుక్కోవలస్ని
రావడంగాని నంకోషించదగిన విషయాలు కాపు,
ఖకేఖ
7౭ 9. ఆంగికాభినయం క్ష. అంగోపాంగాలు : ఆంగిక్తాఖినయంలో శిరోహస్త పాదాద్యింగాల ద్వారా భావ్యపకటన చేయడమేకాక్క కేవలం లయానుగుణంగా (ప్రదర్శించే అర్ధ శూన్యమైన "అంగచాలనం కూడ ఉంటుంది. -. 'నృత్తం తాల లయాన్వితం” అని చెప్పిన నూఢ్రాన్ని అనుసరించే నృత్తంలో తాళ లయానుగుణమైన అంగచాలనమే కావలసినది. నృత్యంలోను, నాట్యంలోను మాత్రం అంగ విన్మాఏం అర్లవంకంగా కూడ ఊండాలి, అభినయోపయుక ర్ట ర్త మెన అంగాలు మూడు రకాలు : కటి, పాదము.
- (పక్ధంశములు ౮ మూప్పు బాహువు, ఉఊకమవు, మోకాలు, మోచేయి వజఖికట్టుు విపు, కడుప్పు పిక్కలు
త్రై ఉపా-గాలు :-- కన్సు, ముక్కు, పెదవి, చెక్కిలి, గతము, కనుబొమ్మ.
వీటికెన్నో మతాంతరాలు కూడ ఉన్నాయి. పైస చెప్పినవి కాక అంగాంకరాలుగా పార్‌ష్టి గుల్ళాంగుళ్య కర పాదతలాలు కూడ లెక్కి స్తాప. ౬) టూ ఆంగికాబనయాన్ని శారీరకం, ముఖజం, చేష్టాకృతం ఆనె ముప్విధాల చెప్తారు.
- శారీరకం :.__ శిరో హస్తకటి వకో నితంబ, పాదాలచేత అభినయింవ
- ముఖజం :-- ముఖ నేత ఫాల నాసిక ఓప్తకపోల చు చేత 'తదర్శింపబడే ఆఎనయం.
73 $). చేష్టాక్సృతం :-- గమన ఆగమన ఉపవేష్టన ఉ్చానాది క్రియల . ద్వారా చూపే అబినయం,
పెన చెప్పిన ముఖజాబినయానికి ముఖకాగమని కూడ” పేరు, ఈ ముఖరాగం స్వాభావికం, (పసన్నం, రక్తం, శ్యామం 'ఆని నాలుగు రకాలు. మద్యస్టాది భావ నివూపణకు స్వాఖావికం, వీర రొద మద కరుణ బావాలు (పదర్శించడానికి రక్తరాగం, భయానక బీభత్సాలకు శార్థమరాగం,- శృంగార శాంకాలకు (పసన్సరాగం ఆవశ్యకాలని గుర్తింప బకాయి ముఖము హృదయానికి అద్దము వంటిది అందువలన ముఖజాబి - నయం భావ ప్రదర్శనకుఎంకైనా సనహకరించేదిగా ఉంటుంది. అయితే అది ఎకా ఆబినయించాలి అనే విషయములో కూడ నాట్య శాస్త్రములో శాస్త్ర విధితోపాటు లోక దర్మాన్నికూడ అనుసరించి నటుడు తన పతిభా చిశేషాన్ని బట్టి బావాలభిశయించి (ప్రేక్షకుల నానందపరచవచ్చునని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. శాస్త్రీయ విధిలో చూపవలసే అంగచాలనాలు వందలకొద్దీ
యో నాట్నశాస్త్రంలో వర్ణించబడ్డాయి. ఇవి కూడ మూలంలో మువ్విదాల కనిపిస్తాయి (1) అంకురం :-- శిరశ్చాలనం, దః (గ్రీవాచాలన్నం, కపోల, (9 న్నత్తం ౯... దేవతలు, పకులు వస్తువులు -వగైరాలను (1) శాఖగా సంయుక, ఆసంయుక్త హస్తాలతో (పదర్శించే ముదలు,
ఈ (కింద ముఖర్ణమైన అంగచాలనొల లక్షణాదులు వరించడం గాని నాట్యాన్ని చూచి (గహించి ఆనందించగలగడం కష్టం. అందువన్ల వీలెనరంత వరకు ఆయా అంగవినాక్షిసాల వినియోగం కూడ క్షుష్తంగా వివరిస్తాను. శిరస్సు -- శిరశ్చాలన విబేదాలు చిళలొ ఉన్నాయి... నాట్యంలో
మొదట 'సమ శిరస్సు" (ప్రదర్శిస్తారు. ఇది (ప్రశాంత
74 మనఃసితిని తెలియ జేస్తుందె, [క్రిందికి మీదికి ఎత్తక ళు నిశ్చలంగా ఉంచిన శిరస్సుకి సమ శిరస్ఫు అని పేరు. అంతటా (తిప్పుతూన్న శిరస్సు 'ఆలోడిత శిరస్సు” -అని పిలువబడుతుంది. నాట్యంలో పుష్పాంజలి యిచ్చే
- టప్పుడు ఈ శిరస్సు (ప్రదర్శిస్తారు. ఇదే ఆలోడిత శిరస్సు మదమత్సరాదులు (పదర్శించడానిక్కి హాస్యవికల్పా *'లభఖి నమించడానికి కూడ వినియోగపడుతుంది.
అద్భుతాది ఖావాలు (పదర్శించడానికి “ధుతశిరస్సు” ఉపయోగిస్తారు. దుడి ఎడమలకు కొంచెంగా కదిలింప బడే శిరస్సుకి ధుత శిరస్ను అని పేరు.
ఇదే విధంగా పెడగా తిప్పిన శిరస్సు “పరావృత శిరస్సు అని వ్యవహరింప బడుతుంది. ఇది కోప లజ్బాది ఖౌవాలను, అనాదరాన్నీ (ప్రకటిస్తుంది.
ఇకే ఎత్తైన పదార్దాలు చూచినప్పుడు ఉద్వాహితి శిరస్సును, లజ్బ్జాదులు (ప్రకటించడానికి అదోముఖశిరస్సును, తర్జన భర్ణనాదులు ప్రదర్శించడానికి కంపిత శిరస్స్పు"ను, అంగీకారాన్ని సూచించడానికి ఉత్‌క్షప్త శిరస్పు"ను అబిన
తలను రెండు వక్కలకు వింజామరమువలె -అడిస్తూ (ప్రదర్శించేది పరివాహిఈిరస్సు. ఇది. మోహ విరహాదులు (ప్రదర్శించడానికి వినియోగపడుతుంది.
ఈ విధంగా వేర్వేరు భావాలు [పకటించడానికి వేర్వేరు రీతుల శిరశ్చాలనాలు జరుపుతారు. ఒకే రకమైన శిరోము[ద్ర రెండు మూడు రకాల భావాలు (పర్శించేదిగా కూడాఉంటుంది, తక్కిన దృష్టి, (భూ, హస్తాది సంజ్ఞలతో
7్‌ జోడించుకొని శిరోము[దకు అసందర్భంలో ఫలానా-అర్ధమం (గ్రహించవలసి ఉంటుంది దృష్టి :-- రసానుకూలంగా దృష్టిని [ప్రయోగించవలసి ఉంటుందని లోగడ చెప్పాను. అసలు “చక్షుర్భ్యాం దర్శయేత్‌ భావంి అని రసభావాదులన్నీ కళ్లలోనే (ప్రదర్శించాలని నాట్యా చార్యులు నిర్దేశించారు. తదనుకూలంగా శాస్త్రంలో రసదృష్టు లు పనిమిది (శాతం మినహాగ్భాా స్నిగ్ధ హృష్ట దీన, (కుద్ధ, ధృష్ట: సభయ, జుగుష్పు, విస్మితాలనే స్టాయి భావ దృష్టులు _ ఎనిమిది వివరించారు, ఇదేవిధంగా, లజ్జిత, శంకిత్త, = వ్రిషల్డు లలిత, ముకుళ, అర్హముకుళ, _ గ్టాన, జిహ్మ, . కుంచిత్క వితర్మ్కిత, అభితప్త అకీకర, వికాస, విభ్రాంత, వివ్లుత, తస్త మదిర దృష్టులనే పేరున "ఇరువై వరకు భావ దృష్టులు పేర్కోబడ్డొాయి. వీటి.ననుసరించి ఆయా రనభావాదులు వెలడించడానికి ఆఅయాదృష్టులు (పయోగించడమేకాక, యితర శిరోహస్తాదె విన్యాసాల ద్వారా కూడా అవే రసభావా దులు వెల్లడిస్తారు. ఇదంతా దర్శకులకు విస్పష్టంగా అఖభిన' యిస్తూన్న రసభావాదులు బోదపడి-వారికి రసానుభూతి కలగాలనే ఉద్దేశ్యంతో అనుసరించేదే.
- జిహ్మ దృష్టి రసూయాయాం జడతొలస్యయో సభా” అని చెప్పిన వాకాాన్నిబట్టి కనురెప్పలు కుంచించి తారలు. నిగూడంగా. నిలిపి, మెల్లని ఓరచూపులతో ప్రసారించే “జ్రిహ్మో దృష్టి అనేది అసూయ, (మాన్సాటు, ._ బదకం ఆనే భావాలు మూడింటికి వినియోగపడుత్రుంది. కనుక ఈ దృష్టికి తోడు పరావ్ఫృత్తశీరం కూడా (ప్రదర్శిస్తే ఆసూయాభావం వెల్లడిస్తూన్నట్లు స్పష్టమవుతుంది. అలా శాక అధముఖశీరం (పదర్శిస్తే అలస్యభావం తెలియ జేస్తూన్నట్లా బోధపడుతుంది. అట్లే యా జిహ్మ దృష్టతో
76
పాటు సమశీక్షం (ప్రయోగిస్తే జడత్వం (పదర్శిస్తూన్నట్లు తెలుసుకో గలుగుతాము.
దృష్టె కనురెప్పలు, నల్లగుడ్డు, కనుబొమ్మలు అనే మూడింటి భంగిములప్ర ఆదారపడిఉంటుంది, ఇందుకని వాటికి 1పత్యేకంగా భంగిమలు సేర్కోబడ్డాయి. వివర్తిత, ఉన్మేష, పహిత, కుంచిత సమ, పికాళిత, స్ఫురిత, నిమేష 'ప్రసృతాలనే తొమ్మిది రకాల పుట (కనురెప్ప) భంగిమలు వివరింపబడ్డాయి. అలాగే వేపన, చలన, పాత, (భమణ, 'ఫ్రవేశన, నవర్తన, న్మిమ్కామ, సమువరృత్త, ప్రాకృతాలనె తొమ్మిది రకాల తారా (సల్ల్మగుడ్లు (క్రియలు, సహజ, పతిత, ఉఊళల్టిప్తు చతుర, రేచితు కుంచితాలనే ఆరు రకాల (బచువో (కనుబొమ్మలు బేదాలు పరిగణింపబద్దాయి
వేర్వేరు రసాభావాదులకని (ప్రత్యేకంగా పేర్కోబడ్డ దృష్టు లుగాక సందర్భానుసారంగా (ప యోగించడానికి అనువుగా సాచి సమ, అఆలోకిత, (పలోకిక, ఉఊల్లోకితం అవలోకితు అనుప్పత్త, విలొకిత, పార్వ్వయాత, నిమిలిత అర్థ నిమీలిత, ఉన్మిలిత, అధః స్థల, కంపిత, అంతర్మీలిత, ఊర్హ్వతల, వ్వావర్తాలనే నర్వసామాన్యమైన దృష్టిబేదాలు కూడ శాస్త్రంలో పేర్కోబడ్డాయి. తిరిగి వీటిన్నిటికి వినియోగాలు కూడ చెప్పబడ్డాయి.
నాట్యారంభంలో సమదృష్టి (ప్రయోగిస్తారు. వీర రసంలో మీసం దువ్వుతూన్నప్పుడు చూపు కడకంటివరకు తెచ్చి స్రాచీ దృష్టి (పయోగిస్తారు. జపథ్యానాదులలో కన్ను అరమోడ్చి నిమీలిత దృష్టి నభినయిస్తారు. లబౌ భేదాలలో చూపు క్రిందికి దింపి అవలోకిత దృష్టిన్మీ కోప తాపాదులలో వడివడిగా [క్రిందికి మీదికి చూస్తూ అనువృత్త దృష్టినీ (ప్రదర్శిస్తారు.
77
ఖావాలు వెల్లడించేటప్పుడు మాత్రమేగాక గమనా గమనాది [క్రియలు (పటించేటప్పుడుకూడ అందు కనుకూల ' మైన దృష్టులు (ప్రయోగిస్తూ అబిన మిస్తారు. నడిచినప్పుడు అవలోకిత వృష్తి, పిలిచినప్పుడు అనువృత్తదృష్టి, నమస్క రించిశప్పుడు నిమీలిఠచృష్టి, సైగచేపనప్పుడు ఇరు పాన్వ్వా అకు స్రవించే 'పలోకిఠవృష్టి పదర్శిస్తారు. ఇంకేకాదు,ఒక్కొ క్క దృష్టు ఒక్కొక్క వన్తువునుకూడా స్వురింపజేస్తుంది, సమదృష్టి వలన తాసు సాచీదృష్టి వలన వస్తృము,మీవికి నిక్కించిచూసే ఉల్లోకితదృష్టి వలన వెన్నెల స్వుర్నాయి.
కంరం :-- మెడ అడ్డంగా కదిలించితే సుందర్శ్నగివనమని అంటారు.
ఇది అనుమోద, (పయత్ష్మ్య, స్పేహారంబాదులు వెల్లడిస్తుంది అరు (పక్కలకు మీదికెత్తి సర్పగతివలె మెడ ఆడించినట్ల యితే తిరశ్చీనగ్రీవమని చెప్ప బడుళుంది. ఇది కత్తిసాము, సర్పయానం, వగైరాలు సూచిస్తుంది. కుడి ఎడమలకు అరచం[దాకారంగా (తిప్పిన మెడకు పరివర్రితగ్రీవమనిపే రు. ఇది శృంగారనటనలలో (ప్రదర్శింప బడుతుంది. ముందుకూ వెనుకకూ పావురమువలె కదిలించిన మెడకు (వకంపిత[గ్రీవ మని పేరు నీపూ నేనూ అనే భావాన్ని వెల్లడించడానికి దీన్ని వినియోగిస్తారు. ఇంతేగాక,
'సమా నతోన్సతా (త్రస్తా రేచితా కుంచితాంచితా
వలితాచ నివృత్తాచ (గీవా నవ విధార్థతఃో అని తొమ్మిదిరకాల కంరచాలనాలు భరతుడు పరిగణెంచా డు. తిరిగి ''గ్రీవా కర్మాణి సర్వాణి శిరః కర్మానుసారిణ” అని శిరోభంగిమ లెన్నో కంరభంగినులు కూడా అన్నే అని అెక్కపెట్టుకో మన్నారు. కారణం దురూహ్యం కాదు, మెడ ఎప్పడూ శిరస్సు ననుసరించి కదలవలనినదే కదా,
28 ముఖం భుగ్న వ్యాభుగ్న్యం. ఉద్వాహ, విధుత, వివృత్త, వినివృత్తాల ని ఆరు రకాల-ముఖము(ద్రలు పేర్కోబడ్డాయి. భావాలు ముఖముభ్రలో' చక్కగా " వెల్లడింపబడతాయనేది అందరూ ఎరిగిన సత్యం... లజ్ఞాదులలో భుగ్నముఖం, హాస్యాదులలో వివృత్తముఖం, 'అలాకాదు' అని చెప్పడానికి విధుతముఖం కాదు పొమ్మన డానికి వినివృత్తముఖం, _ గాంబీర్యానిక్రి వ్యాభుగ్నముఖం, గర్వానికి ఉద్వాహముఖం వినియోగ పడతాయి. ముఖము[(ద తదితర నాసా, అదర, చిబుక, గండస్ట లాదుల-భంగిమలను బటి ఎన్సెన్నిరకాలుగానైనా మారు తుంది. నాట్యశాస్త్రంలో స్వాబావిక్క, నత్క మంద, సోచ్చాాసం వికూణిత, వికృష్ణాలని ఆరు నాసాకర్మలు వర్ణించబడ్డాయి అలాగే వివర్తిత, కంపిత, విసృష్ట, వినిగూహిత, సందష్టక, సముధ్రకాలనే ఆరు అధరకర్మలు, వాదీర్హ, శ్వసత, వ్య్మక్ష సంహత, చబసంహత, స్పురితు లలిత,. లోలముల'నే ఎనిమివి చిబుకకర్నలు వివరింపబక్టాయి. ఇదే విదంగా కంపిత, కుంచిత, పూర్త, కోలు, పుల్ల, సమములనే ఆరు గండస్టలకర్మలు చెప్పబడాయి. చిబుకక్రియలు దంత ఓష్ట జిహ్వల వలన అనేక రకాలుగా (పదర్శించవచ్చునని భరతుని మతము. ఆవులింత, మూర్చ, వ్యాధి, వయికు వంటివి వెల్లడించడానికి ఈ దంతోష్టజిహ్వాకియలు ఎంతగా న ఉపయోగిస్తాయి. పండ్లు పటపట కొరకడం వంటి [క్రియ కోపాన్ని వెల్లడిస్తుందనిగాని, నాలుక కరుచుకోవడం వంటి (క్రియ పారపాటును సూచిస్తుందనిగాని భరతుడే వచ్చి మనకు చెప్పనక్కరలేదు. కాని నాట్యంలో ఇవికూడ అను సరణీయాలే అనేది యీ చెప్పడంవలన (గ్రహించవలసే విషయం
79 శరీరభంగిమలు :-- ఇంతవరక్స చెప్పిన శరో న్వేత్రాది విన్యాసాలన్ని -.. కూడి; కారీరిర్ర బంగిమ ' లెన్నింటినో సృష్టిస్తాయి. ఈ భంగిమలు రనబ్రావాడులు వెల్లిడించడానికే గాక శ్రేవలం తాళ లయానుగుణంగా హస్త పాదాది అవయవ -చాలనాన్ని నిర్దేశించేవిగా _ కూడ ఉంటాయి శారీరిక " భంగిమలు ముఖ్యంగా న్యాలైు రకాల రూపిస్తాయి. ఠీఏగా నిల్చి బరువంతా ఒకే కాలిమీద ఆనించి తల కొంచెం ఓరగా ఎత్తి ఉంచినట్లయితే 'అభంగి మనే గాత్రభంగిమ ఫిద్దిస్తుం దె. కూర్చొని గాని నిలుచుండి గాని ఆవయవాలన్నింటిని- సమంగా నిల్పి సమశీర్షం ప్రదర్శిస్తే 'సమభంగి- మేర్ప్చడు తుంది. తాండవాది నృత్యాల్లో అతిమా్యతంగా వంచే శరి రం వల్ల 'అకిఖభంగి మనేది హెచ్చుగా (ప్రదర్శించ బడుతుంది, తలనొక (పక్కకు వంచి ఊర్హ్యకాయాన్ని వేరొక (పక్కకు నెట్రి. నాఖికి “దిగువ భాగాన్ని . తద్వ్యూతిరేక మైన వెపున నిల్పినట్టయితే 'తిభంగి మనే శారీరికభంగిమ రూపొందుతుంది. ఆ యీ భంగిమలన్నీ ఏర్చడడానికిగాను తతదనుకూలమైన అవయవ చాలనాలన్నీ శాస్త్రకారులచేత పూసగ్రుచ్చినట్లు వర్ణింపబడ్డాయి. "అవి యీ కిందివి : గ్ర వక్షః క్రియలు ౮ సమ, ఉద్వాహిత్య నిభుగ్ను అభుగ్న 'పకంపితాలు, (2) జఠర క్రియలు :-- ఖల్వ, కామ, పూర్ణములు. (3) పార్వ (క్రియలు :-- సమున్నత, నత, (పసారిత, వినివర్తిత, అపసృతాలు, (4 కటిచాలనాలు :-- వివృత్త రేచిత భిన్న, కంపిత, ఉఊద్వాహితాలు.
80 (9) ఊరుచాలనాలు :-- వలిత కంపిత, స్తంభిత్క ఉద్వర్తి త్య నివర్తితాలు. (రు జంఘాచొలనాలుః:-- ఉద్వాహిత్క నత, కిప్త, పరివృత్త, అవర్తి తాలు. ” ఇవిగాక హస్త పాదాది చాలనాలు కూడ వర్షించారు. వీటిని ఆ యా రసాదులలో ఎలా వినియోగించాలో కూడ మన శాస్త్రకారులు పూర్తిగా వివరించారు చరణము : చరణాలు (పాదాలు వాటి చాలనాలు నాట్యంలో ముఖ్య విషయాలని చెప్పడం అనవపరం ఆయా భంగిమలలో నిల్చినప్పుడు పదర్శించవలసే పాద [కియలేగాక గమనా గమనాలలోనూ. స్థిరంగా నిల్చినప్పుడు, ఎగిరి గెంతినప్పుడు (పదర్శించవలసే పాదగతులు కూడ నాట్యశాస్త్రంలో వరించ లై -బర్టయి మడమలతో నేల దట్టించినట్లయితే *ఉవ్రట్రిత' మనే పాదకియ యేర్పడుతుంది. ఇది నాట్యంలో తరచుగా (పయోగింపబడుతుంది. పాద్యాగంకో నడచినటంయితే “ఆ[గ్రతల సంచర' మనే పాద(క్రియ సిద్దిస్తుంది నాట్యారం బభములో 'సమపాదరి వపయోగించి, గట్టలు (మోయించ వలసి వచ్చేటప్పుడు 'సూచీ పాదం” (పయోగిారు. వేళ్లు చాల్‌ ఆర కా ఆట క పో లా రుంచించి 'కుంచితపదం (పదర్శ్నిన్తూ ఈఊదాత్తగమనాన్ని అభినయిస్తారు. అకు. (వేళ్లు విప్పారించి 'అంచితవపదం ” (ప్రవర్శిస్తూ ఉద్వర్తనాన్ని అబినయిష్తారు. ఫ్రొనకాలు : ఒకానొక భంగిమలో నిల్చినప్పుడు పుశుషులకు వేరుగాను స్త్రిలకు వేరుగాను స్టానకాలు పేర్కోబడ్డాయి. వైష్పవ పురుష స్టానకాలు ఆరు చెప్పబథ్థాయి. ఆయత, అశ్వ(్రాంత అవహిళ్తాలని స్తీ స్తానకాలు మూడు చెప్పబడ్డాయి. ఇవి గాక ఉభయులకు ఒకె విదంగా వినియోగపడే స్టానకాలు కూడ పేర్కోబడ్డాయి.
8 పాదాలను నిలకడగా ఉంచితే స్టానకమనీ, మెల్లగా అడుగులువేస్తే అడవలు, గంతులు *న్ని త్వరితగతిలో అడుగులువెేస్తే కుప్పెలు, పేరెములు, అల్లీలు, మొగలు, మెరములు అనీ అంటారు గా ౧ చారీకరణాదులు * పాదాలు ఎత్తెత్తి వేసినట్లయితే అక్టగత్తికి నాట్వశాస్త్రం లో "చారి అని సంజ్ఞ, శాస్త్రీయ చర్ణయంలో పాదముతో పాటు పిళ్ళులు, తొడలు, కటిప్రదెశము కూడా సమంగా చలించాలి. అప్పుడుగాని ఆ గతికి 'చారి అనే సంజ్ఞ చెల్లదు. అంటే ఈ ఆవయవాలన్నిటి సమష్టి [క్రియకే “చారి అనిపేరు. అయితే, ఒక్కపాదంతోనే చరిస్తే ఆది “చారి అనిన్నీ, రెండు పాదాలతో చరిస్తే అది "కరణ మనిన్నీ పిలువబడుతాయి ఇట్టి కరణాలు కొన్ని కలసి 'ఖండి మనీ, మూడు నాలుగు ఖండాలు కలని 'మండలి మనీ వ్యవహరింపబడుతాయి. నాట్యశాస్త్రంలో పదునాళభ్లు అకాశచారులు, పదునారు ఖభౌొమచారులు, పది ఆకాశ మండలాలు, పది భౌమ మండలాలు, నూటవఎనిమిది రకా ల కరణాలు వక్షించబజాయి. సాత్విక, రాజసిక, తామసికాది [పకృతులనుబభ్రి శృంగారాది రసాలనుబట్టి, భబూవాయ్వాకాశాది మార్గాలను బట్టి నౌకాగజాశ్వాది వాహనాలనుబట్టి, వృద్ధ విట, కృశ, దూరాధ్వగాద్యవస్తా _విశేషాలనుబట్టి, స్త్ర పుం విభేదాన్నిబట్టి ఆకీన శయనాది స్థికులనుబట్టి, ఏ యే గతులు, ఏ యే (ప్రచారాలు ఏ యే రీతులలో అఆభినయిం చాలో కూడ నాట్యశాస్త్రంలో వివరంగా [వాయబడింది, హసము :; నాట్యంలో అడుగులు వెయ్యడానికి ఎంత విలువ ఉందో న్‌ చేతులు (తిప్ప అభినయించడానికి కూడ అంతే విలువ ఉందె. పైగా అర్హ్మపదర్శనానికి హస్తముుద లెంతగానో అవసరం. అసలు హస్తమ్ముద్రలు లేనిదే పదార్జాభినయానికి ప్రాణమే ఉండదు. ఇక గమనా గమనాది [క్రియలలో చేతు
82 లేవిదంగా ఉండాలో , నిర్దేశించే హస్తశక్రియలు లేనిదే అభినయం అపహాస్య ఖాజనము కాకతప్పదు, నాటచా ర్యులు ఊర్జ్వాధోతిర్యగపవిద్దాది బాహ్ముపచారాలు, ఉత్తాన, అధఃస్థల, పార్వ్వతల., అగతల, స్వసమ్ముఖతలాది హస్త్మప్రచారాలు అవేష్టిత, ఉద్వేష్టిత, వ్యావర్తిత, పరిపర్తితా లనే. హస్తకరణాలు. విసర్గ, ధూన, రక్షణ, సంచ్షేషణ, మోక్షణ, విక్షేప ఆందోళనాది హస్తకియలు వేర్వేరుగా వర్ణించారు. చేతులు నిలుప వలసే క్షేత్రాలు నిరేశిస్తూ అలాట్క, భుజ, మధ్యములు మూడూ ఊఉళ్తమ కేశాలు గాను కపొల, అధర, పృష్ట, కటి, ఊరువులైదూ మద్యము క్షేతాలుగాను, నాబి, (శవణ, స్తన్నాగ మఖిబంద, హను, కంఠ్మప్రదేశాలైదూ అదమక్షేతాలు గాను "పేరో న్నారు ఈ చెప్పినవిగాక ఆహ్వాన, తర్షన్మ తోదనాదులలో చేతులెట్టు అభినయించాలో ఉపదేశించారు. హస్తము(ద్రలు (పదర్శించడాని కాదార బూతాలైన హన్తప్రాణాలు పన్నెండు గా లెక్కించారు. వాటిలో అరవేతి 'వైళ్ళనుబట్టి అరు హస లబ యువి (పాణాలేర్పడతాయి. అవి యీ దింది. విదంగా పేర్కోబడ్లాయి. శ (1) వసారితము :-- (వేళ్ళన్ని చాచినబ్లుంచాలి. (2) కుంచితము :-- (ేళ్ళన్నీ ముడిఏ పట్టాలి. (9 కేచితము ౮ వేళ్ళు కదిలిస్తూ ఉండాలి. (4 పుంభితము :-- (వేళ్ళు ముందుకు వంచి పట్లాలి. (5). అపవేష్టతము గ వేళ్ళు (కందికి చాచి ఉంచాలి. (ఈ) పేరితము :-- _ (వేళ్ళు వెనుకకు వంచుతూ, కదిలించుతూ అబెనయించాలి, మిగత ఆరు రకాల హస్త్మప్రాణాలు నాట్యంచేసినప్పు డు చేతులు తిప్పే విధానంపై ఆదారపడి యేర్చడతాయి.
83 ఆవి యీ (క్రింది విధంగా వివరింపబజ్హాయి.
(7) ఉద్వేష్టితము :-- చేతులు మీదికెత్తి నటించాలి.
(8 వ్యావృత్తము :-- చేతులు (సక్కలకెత్తి నటించా లి.
(9) పరివృత్తము :-- (ప్రక్కలనుండి చేతులు ముందుకు తెచ్చి నటించాలి
(60 సంకేతము :-- ఉఊహకేదో అందెనట్టు చేతులు (తిప్ప _ నటించా లి,
(1) చిహ్నము ౮ ఆకారాది. చిహ్నలు, స్పురించేలాగున చేతులు పవర్శిస్తూ నటించడం.
(9). పదార్థటిక :౮- బావవ్యంజకమైన రీతిలో చేతులు చూపి నటించడం.
ఈ హస్తప్రాఖాలన్నిటిలోనూ "చిహ్నాో మనేది చాల ముఖ్యమైనది. హనస్త్వముదలన్నీ దీనినాభారంగా చేనుకొని కల్పించ బడినవే- (ప్రత్యకే: పరోక్ష వస్తువులన్నీ హస్తమ్ముద్రలలో (పదర్శించ బడతాయి. ఆందుకని ఒకానొక వస్తువును సూచించడానికని, దాని ఆకారం స్ఫురింపకేయటం గాన్మి అది ఉండే స్థలాన్ని చూపటం గాని, దాని (ప్రయోజనాన్ని తెలియజేయటం గాని, దాని వాని వెల్లడించడం గాని హసము(దలద్వారా అభినయించి సాధిస్తారు. ఇచే విదంగా పశు పక్ష్యాదులను గాని, దేవతలను గాని సూచించవలసి వస్తే ఆ యా ముఖా
- కృతులు (ప్రదర్శించడం గాని, చేష్టలు వెల్లడించడం గాని, వారి వారి దంజాయుధాది ఇతర చిహ్నాలు చూపడం గాని హస్తముద్రల ద్వారా ప్‌ 4 వడంవ సాధిసారు. ఇక్షు "సంకేత మనే హస్త్రప్రాణాన్నిబట్టి పరంపరాగతంగా లోకంలో ఒకానొక వస్తువునో, విషయోన్నో గురంచి యేర్పడిన పంశ్ఞాదు లను ఆథారంగా తీసుకొని హస్తము(దలు కల్పించారు. 'పదార్ధటీకి లొ తెంచుట, వంచుట, యాచించుట వంటి కక్రిమూపదాలు గాన్మి మెల్లగా, వడిగా, హాయిగా వంటి అవగ్థయాలు గాని ఆభినయించడానికి అనువైన హస్తమ్యుదలు కల్పించడానికి వీలు కల్పించబడింది. ఈ విదంగా హస్త మ్యుదలు మూడు లోకాలలోను ఉండే వస్తుజాలాన్ని, పశుపక్ష్యాదులను
వ జేవీ దేవతలను, పారి వాఠ “వాహనాయుథ ధ్వజాదులను, వశావతాలా అను, (గహ తారాదిని, నదినద సమ్మ్నుద. లతా గుల్మ వృకాదులను (బహ్మమషతాది. వర్ణాలను, మాతాపితాది బాందవులను, ఇంకా ఇతరమైన సమస్త విషయాలను వెల్లడించడాని కనువుగా కల్పించ బడ్డాయి, చివరికది ఒక భాషగా తయారైంది. మూగ భాషగా కనిపిస్తుంది. ఒకే ముద్ర అనేక రకాల వస్తువులను సూచించగలగడం, ఒకే వస్తువు వేర్వేరు ము[దళలో సూచింవబడగఅగడం కూడ కలదు. రెండు - మూడు ము(ద్రలు జోడించి వస్తు నిర్దేశం చేయటం కూడ కొన్నిచోట్ల అవసర మే, అయిక్సే ఎన్ని. ముుదలు చూపినా *వాచికం” లేనిదే సరిగా విషయబోద జరుగని పట్లు కూడ లేకపోలేదు. దేశంలో ఒక [ప్రాంతంలో ఒశానొాక రకమైన హస్తము ఒక లక్షణుంలో ఉంక్కే అదేము[ద మరొక 'పాంతంలో .వేరొక లక్షణంలో (పదర్శింపబడుతూండటం కూడ గమనించ గలం. భరతనాట్యంలోని ముూద్రలకు కథాకలి లోని ముదలకు అక్షణంలో అక్కడక్కడ వ్యతాాసం కనిపిస్తుంది. హా. మూజ షి ఇ న (0! ఈశేమాన--
85 ల అలి ౭. హస్తము దలు
అసంయుత హస్తాలు ;
ఒక చేతితో (ప్రదర్శించే ముద్రలకు అసంయుతహస్తము లన, రెండు చేతులతోనూ (ప్రదర్శించే ముద్రలకు సంయుతహస్తము లనీ అంబారు. అసంయుత హస్తాలుగా పేర్కోబడిన వాటిలో ముఖ్యంగా (1) పతాక హస్తం, (2) ముష్టి హస్తం, ($) పద్మకోశ హస్తం అనేవి మిగత వాటికి మూలాలుగా కనిపిస్తాయి. మొవటిదైన 'పతాకహస్తా" నికి అకణఏ0 ఈ (క్రింది విదంగా నిర్వచింపబడింది.
“ఆఅంగుళ్ణః కరంచిచాంగుష్టాః విరాళాః పసృృళా యది.
స పతాకకరః (పొక్షో నృత్యకర్మ విశారదైఃలొ
అంక్రే, (వేళ్ళన్నీ చేర్చి, చాచిపట్టి, బొటనవేలు వంచి, చూపుడు (వేలి మూలంలో నిల్చి 'పవర్శించినట్టయితే ఆది 'పతాకహస్తి మనిపిం చుకొంటుంచని తాత్చర్యం. ఇది నాటాారంభంలో విదిగా (ప్రదర్శించ బడుతుంది.
బాహువులు వేర్వేరు విదాల (తిప్పుతూ పతాకహిస్తాన్ని (పదర్శిస్తూ చెసే నాట్యానికి 'ఫసారిత నాటా మనిపేరు. ఈ పతాక హస్తం మీదెకి చూపినట్లయితే ఊర్జ్వలోకాలను, క్రిందికి చూపినట్లయితే అధోలోకాలను. నూచిస్తుంది, (ప్రతాప (ప్రసాదాదులు సూచించ డానికిగొన్సి ఆశీర్వాద శపథాది [క్రియల నభినయించడానికిగాని, అక్కడ, యిక్కడ, ఎట్టిద, అట్టిది అనే అర్జాలు వెల్లడించడానికిగాన, నను అనడానికిగాని ఆయన బుతు మాసాదులు (ప్రకటించడానికిగాన్ని ఈ పతాక హస్తమే (పదర్శింపబడుతుంది. ఇవి గాక, ఎండ, వెన్నెల, కొలను, గోడ, కత్తి, గాలి వగైరా లెన్నిటినో యీ పతాకహస్తము ద్వారా సూచించవచ్చును
పతాక హస్తంలో వ్రేళ్ళు ఒకటి రెండు ముడుచుటచేతగాని, చాచుటబేతగాని, ఒకదానికొకటి చేర్చి వట్టటబేతగాని, (తిపతాక, అర్థ
86 ఏతాకవాస్తం (తిపతాళ ఆర్ధపతాశ్ష కర్తరీయు మయూర వ్‌ ్తం వశ్యం వ్వోస్తం నశ్తం న్‌ా లం బయ. అర్ధ జాంధ్ర అరాఖా శుకళుండ వాస్తం కస్తం వోస్తం
వో
పతాక, కర్తరీముఖ్క మయూర్శ అర్హచంద్ర. అరాళ, శుకతుండము లనే హస్తాలు ఏర్పడతాయి.
పేటిలో త్రిపతాకహస్తం మకరికాపత్రరచన్క స్రీపురుషుల చేరిక వగైరాలు వెల్లడిస్తుంది. తిలకధారణ కిదే ముద్ర ఉపయోగిస్తారు. దేవతా విగ్రహాలలో ఆయుదాది దారణం కూడ ఈ ముద్రలోనే కనిపిస్తుంది.
ఇద్దరు, రెండు వగైరా సంఖ్యలు తెలుపడానికి చిగురు, పలక, గట్టు, రంపము వంటి వస్తువులు సూచించడానికి, దంపతులు వగైరా జంటలు, వారి [కియలు వెల్లడించడానికి 'అర్ధపతాకహస్తం” వినియోగిసారు.
స్త్రీ పురుషుల ఎడబాటు, మెరుపు, మృతి, ఖేదం, లేచుట, పడుట మొదలైన అర్జాలు సూచించడానికి 'కర్త, రీముఖహస్తం వాడబడుతుంది
నెమలి, పక్షి తిలకం, తీగ మొదలైన వస్తువులు సూచించడానికి, [కఠ్కుట, ముంగురులు దెద్దుట, కన్నీరు ఎగజిమ్ముట మొదలైన (క్రియలు వెల్లడించడానికి 'మయూరహస్తంి ఉపయోగపడుతుంది.
'అర్హచంద్రహస్రం' అష్టమి నాటి చం(దునికి పర్యాయం, మెడబట్టి గెంటడానికి, తనను తాను చెప్పుకోవడానికి, అవయనా, లో కొనేందుకు, ్రార్థించడానిక్కి సలాము చేయడానికీ కూడ డట ముంజేతి కడియం, కంచం, ముఖం, నుదురు వరల ుముకడ ముదతో సూచిస్తారు. లావణీ నృత్యంలో ఈ ముద్రను లో (వేళ్ళు [క్రిందకు చాచి (ప్రదర్శిస్తారు.
లు (తాగుట, ఆచ
'అరాళహస్తం” ద్వారా విషం, అమృతం వడు చుకొనుట మించుట్క వెంటుకలు చిక్కుతీయుట, నొసట చెమట ; కండ్లకు కాటుక పెట్టుకొనుట మొదలైనవి (ప్రదర్శిస్తారు.
68
'శృుకతుండహస్తంి తో బాఐవ్రయోగం, మర్మమైన మాటు
ముప్పిహస్తము వలన శిఖర, కపిత్ణ, కటకాముఖ, నూచీ, అర్ధసూచి, చం్యదకల్తా, (కినూల, శిలిముఖ, బాణహస్తా లేర్చ్పడతాయి- ముషిహసానికి లక్షణం ఆఅభబినయదర్చణంలో ఈ [కింది విదంగా
బ్దలాపూ చెప్పబడింది.
“చ్చళనా వంగుళినాంచ కుంచితానాం తలాంతరే
ఆంగుషెనోపరియుతో ముష్టిహస్తోయ ముచ్యతే.”
అంటే, అన్ని వెళ్ళు వంచి, అరచేతిలో ముడిచి, వాటిపన బొటన్నవేలు చేర్చి చూపినట్లయితే అడి ముష్టిహస ముగా వవహరింప బడుతుంది. ఇందులో ఒకటి రెండు (వెళ్ళు చాచుట్క విడుచుట సగము వంచుట్క ముదలైన వాటివల్ల మిగత ిఖ్లుర కపక్హాది హసాలు విర్చడతాయి.
'ముప్టిహస్తం మల్లయుద్దాలలో ఏనియూీగపడుతుంది. పట్టం పిడికిటిపోటు, నిలకడ వగైరాలు దూడొ లూ ముద వల సూచింప బడుతాయి. లా
పిళ్ళ తర్చణాదులలో శిఖరహస్త్రం వాడతారు. ఇది నాటంంలో
లి దనుస్సు పట్టుకోవటం వంటి [కియలు సూచించడానికి ఇవలింగం, మన్మధుడు వగ్రెరాలకు పర్యాయంగా వాడడానికి ఉపయోగినుంది.
లక్ష్మీ విగ్రహాలలో పచ్మదారణ కపిశ్ణహస్రం లో స్రూచ్రించబడు తుంది. ఇది వుష్పమాల, ఆయుదం వంటిది పట్టుకొనుట్ట్క పాలు లి, గీ | పితుకుట్క కవ్వము. చిలుకుట మొదలైన వాటిని వెల్లడించడానికి ఉపయోగిస్తుంది. రా
“కటకాముఖహస్తంి పూలుకోయుట, జఆకుమడుప్ప లిచ్చుట, బాణము మొదలైనవి ఆకర్షించుట, అద్దాన్ని ఎదుటకు తెచ్చుట, చక్రాయుధధారణఖ వంటివి ప్రకటిస్తుంది.
809 చు చ్‌ ల 1 వస్త్రం ణ్‌ ఏ౨దచి కోపుత్య్యం క టనశొాముషం ల / | సూజీ అక్క సూబ్‌ 3కంద్రశోల్రో లీ గి బాణం (8 శూలం, శిల ముస్మొం
90
'సూచీహస్తంి ఒకటి అనే అంకెను, పరమాత్మ, సూర్యుడు, నగరము, లోకము వగైరా పదాలను తెలియజేస్తుంది. ఎవడు, ఎవతె, ఏది వగెరాలకు కూడ ఈ ముద్ర అర్హసూచకంగానే ఉంటుంది. కృశించి పోవడం, ఆశ్చర్యపడటం, బేరి మోగించడం, బెవరించడం వగైరాల్లో కూఢ దీనిని ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు.
'అర్జసూచిహస్తం” కృశించిపోవడం, శత్రుత్వం, సంవ వంటి ఖావాలు న్వురింపజెయడానికి వినియోగపడుతుంది. ఈ నూచీహసాలు ('పదర్శిస్రూ కన్నులరమోడ్చి, 'సూచని అనే నాట్యభంగిమలు చూపుతూ ఉంటారు.
'చంద్రకలాహస్తం” చంద్రార్థ్హజూటుడైన శివునికి పర్యాయం. కను బొమ్మలు, చం[దకళలు మొదలైనవి యీ ముదలో తెలియజేసారు
“ఉత్రికశూలహస్తం' టత్రిహలాన్ని తెలియజేసినక్షు 'బాణహసంి బాణాన్ని, ఆరు అనే అంకెను తెలయజేస్తుంది ల్‌
'శలీముఖహస్తం* సోపాన పంక్తిని, పెదవులను, నీరు (త్రాగుటను సూచిస్తుంది. దీనికి మరొక పేరు 'భమరహసంి, ఆ కారణాన్న యిది తుమ్మెద, చిలుక కోకిల, రెక్క మొదలైనవేకాక్త తదితర పక్షులను రూడ సూచించడానికి ఉపయోగిసూంది. అబినయదర తర్తనీ ద్వమాంగుప ఎగింలొ దీనిని
న వంచ్చి మద్యమాంగుష్రములు చేర్చి [వదర్శించాలని నిర్వచింపబడింది. ౪ "పద్మకోశహస్తి మనేది అయిదు వేళ్ళు ఎడముగాచాచ్చి, కొంచెము వంచి, అరచేయి పల్లముగా ఉండేలా పటిన[ " స్ట ల బ్రనట్లయితే ఏర్పడుతుంది. అభినయదర్చణంలో దీని లక్షణం, రా టి ౦ పద్మకోళాబిదో హస్త స్తన్నిరూపణ ముచ్యతే.” అని చెప్పబడింది, ఇది మారేడుపండు, కుచములు, బంత్కి పూలగుతి
ర [ గ్‌ ఈ వద్మ కోశం వాంసపదం వోంసా “న్యం క్షే సర్పశర్యం లాంగణలం వాంప్రాఖ్యోం మా లో | మ్బగే గేర్ష్యం ౨ంపా ముసలి ఆలీ | యు కుళ వస్తా జచురవాస్తం నాల వద్మి
(ై గిన్నె, మామిడిపండు, కబళము, కోరిక, తృప్తి ముదలైనవి కెలియ జేయడానికి వినియోగిస్తుంది. దీనినుండి కొంచెం మార్చులతో జనించే హప్పాలు సర్బశీర్హు మృగశీర్హ చతుర, హంసపక్షృ లాంగూల, సింహముఖ, సోలపవ్మ, హంసాస్యాలు. వీటి లక్షణాలలో అక్కడక్కడ మతాంతరాలు గోచరిస్తాయి. ఆయినా ఎక్కువ వాడుకలొ*న్నరూపాలు, వాటి లక్షణాలు ఈ కింది విదంగా ఉంబాంలు.
పతాకహస్తమే దొప్పవోయినట్టు 'పదవర్శిస్తే దానిని “సర్పశీర్షహస్తి మని వ్యవహరిస్తారు. ఇది తర్పణాలు, పాము, నిస చిలకరించుబ, పసిబిడ్డను బుజ్జగించుట మున్నగునవి సూచిస్తుంది. బుజాస్పాలనాడ లు ఇదే ముద్రతో అబినయిస్తారు.
“'నృుగశీరహస్తంి స్త్రీ వషయం, మర్యాద, లేడి, నుదురు, ప్రయు అను పిలుచుట గొడుగు పట్టుకొనుట, (తిషండదారణము మొదలగు వాటిని నూచించడానిక వినియోగపడుకుంది,
మృగశీర్ణహస్తం లో అనామిక మూలాన్లిక్త అజ్జంగా అంగుష్టాన్ని నిల్చినట్టయికే చతురహస్రం సిద్దిస్తుంది. ఇది రసాస్వాదనము, మంద గమనము, వృబేదము, జోవమ్ము (ప్రమాణము సువ మువంటి లోహ
షం!
ధాతువులు వగైరాలు తెలియజేయడానికి ఉపయోగిస్తుంది. కొంచెము అనడానికి, తాటిరేకువంటి పదార్థాన్ని సూచించడానికి సలహా చిప్పడానికి కూడా ఈ ముద ఆబినయటోగ్యంగా ఈంటుంది.
సర్పశీరహస్తంలో చిటికెన్నకేలు మాత్రం పైకెత్తి చాచినట్లయితే హంసపక్షహస్త మేర్చడుతుంది. "ఇవి రమ్మని పిల్చేందుకు, వద్దని చెప్ప డానిక్కి వినడానిక్కి కౌగలింతకు, కప్పుటకు పరార్థయంగా (ప్రదర్శించ వగినదిగా ఉంబ్రుంది., పద్మకోశహస్తములొని ఉంగరపు (వేలు వంచి పట్టితే లాంగూలఅ బ్‌ ర్ల ము క న! వరకలువ, గజనిమ్మపండు, చకోరం, చిరుగట్టెలు, చాతక
గైరొలను సూచిస్తుంది, అబుగాక్త్క మద్యమానామికలు రెండింటినీ
ర!
బొటన్యవేలితోబేర్చి మిగత వేళ్ళు చాచిప్రదర్శిస్తే సంహముఖహస్తం సిద్ధించి. పగడం, ముత్యం, నీటికణం సింహముఖం వగైరాలు (పకటిస్తుంది. ఇదే సింహముఖ ముద్ర రొమ్మువథ్ణ నిల్చి చూపినట్లయితే మోక్ష విషయాన్ని సూచిస్తుంది. “దర్భలు విదిలించడానికి, వంట శోధించ డానికి. ముంగురులు దిద్దడానికీ కూడ ఈ ము్యుద ఉపయోగిస్తుంది.
సోలపద్మ మనే హస్తం “కనిష్టాద్యా వర్తితాశ్చే-వ్విరళా స్ఫోల పద్మకః' అని చెప్పిన దానిని బట్టి చిటికెనవేలు మొదలుగా (వేళ్ళన్ని సందులు చూపినట్లు విడి విడిగా పట్టి చూపినట్టయితే విర్పడుతుంది, ఈ ముద్ర విరిసిన తామర, పూర్ణచందుడు, మెప్పు, మేడ, కొప్పు చక్కదనము వగైరాలు. సూచిస్తుంది. దీనినే అలపద్మహస్తమనీ లేదా ఉత్పలపద్మక మని కూడ పేర్కొంటారు. నృత్యంలో విధిగా (ప్రవర్శించ బడే హస్తాభ్రా ఇది ఒకటి,
హంసాస్యహస్త్రం ఉపదేశము, నిశ్చయము, భావన వగైరాలు అబనయించడానికి వినియూగిస్తుంరి. మల్లెమొగ్గలు, నీబెబొట్టు వగైరాలు కూడ దీనివల్ల వెల్లడించబశడతాయి. చిత్తరువులు (వ్రాయుట్క పూలదండ పట్టుకొనుట వంటివి కూడ ఈ ముద్రతో అభినయించబడతాయి. ముఖ్య మైన నృత్తహస్తాలలో ఇడిఒకటి. కేవలం చూవుడు (వేలొక్క టే బొటన వేలితో చేర్చి కొందళీ హస్తాన్ని (ప్రదర్శిస్తారు. అప్పుడిది ఉపదేశ మ్యుదగా వెంటనే (గ్రహించడానికి వీలుగా ఉంటుంది అభినయదర్చణకారుని మతంలో ఇదే సరియైన హంసాస్యముద్ర. కాని నేటి నాట్టంలో తర్జనీ మద్యమాలు రెండూ బొటనవేలితో చేర్చిన హంసాన్యముదనే తరచుగా వాడుతున్నారు. ఇవన్నీ మతాంతరాలు.
పద్మకోశహస్తాన్నే మాటిమాటికి ప్రదర్శిస్తూ ఒకసారి (వేళ్ళుముడిచి, వేరొక ఫొరి (వ్రేళ్ళు విష్పారించి చూవినట్లయితే సందంశహస్త మేర్పడు' తుంది, ఇది త్యాగము, బలి, మనోభయం వగ్రెరాలు సూచిస్తుంది. మతాంతరంలో ఇదే హసం హంసాస్యమ్ముదలోని నడిమి [వేలు చాచి పట్టితే యేర్చడుతుంది. క్‌
ర్రిళ చేత్యివేళ్ళయిదూ చేర్చి ప్రదర్శిస్తే “'ముకుళహస్తి మేర్చడి కలువ పువ్వు, నాఖి, ముద్రాధారణం వగ్రెరాలకు పర్యాయంగా వినియోగిస్తుంది. దాన జపాదులలోను, బిడ్డలను ముద్దుపెట్టుకొనుటలోను, దేవతలను పూజించుటలోనూ కూడ ఈ ముద్రవినియోగపడుతుంది. ముకుళహస్తములోని చూపుడువేలు మీదికెత్తి వంచి పట్టినట్లయితే త్మామచూడహస్రము సిద్ధిస్తుంది- ఇది కోడ్కి కొంగ కాకి, మారేడుపషత్రము వగైరాలుసూచిస్తుంది. కన్నీరు తుడుచుకొనేందుకు కూడ ఈ ముద్ర వినియోగిస్తుంది. సంయుతహస్తాలు : ఇంతవరకు చెప్పినవి ఒంటి చేతితో చూప్రవలసే అనంయుత హస్తముద్రలు. రెండుచేతులతోను (ప్రదర్శించే హస్తమ్ముదలను సంయుత హస్తముదలని వ్యవహస్తారు. రెండు పతాకహస్తాలు చేర్చిపట్టినట్లయితే 'అంజలిహస్తము” ఏర్పడుతుంది. ఇది నమస్కారాదులలో వినియోగినుంది జే ఇ యు అంజలిహస్తం మొదలు తుదలు పార్య్వబాగాలు చేర్చిపటితే 'కపోతహసి మేర్చడుతుంది. ఇది వినయాదులు సూచిస్తుంది, క్త ఆంజలిహసానై. అంతరం విరళంగా పట్టి చూపినట్లయితే కష్రోతపహస మవుతుంటే కొందరిమతం ల ందిని కపోతహస్తం లో (వేళ్ళ సందులలో వ్రేళ్ళు జొనిపి ప్రదర్శిసే కర్కటహస్త మేర్చడి శంఖనాదాదు లబినయించడానిక్ర ఉపయోగిస్తుంై పతాకహన్లా వ ఖ్‌ సదిస్త వాలు రెండు మజణకట్టులను చేర్చిపట్టినట్టయితే స్వస్తికహసం పదద (ప్రశంసా వివాదాదులు సూచిస్తుంది. అట్టుగాక రెండు హ న పథదేలా న రా క స్తులను తొడమీదికి (వేళ్ళు పడేల పట్టి పదర్శిప్టే డోలాహస్త ఏడి మోహ మూర్చా మదొలస్యాదులు వెల్లడిస్తుంది. మ
95 అంజతి వపోతం వుచ్చ వ్యుటం (సా స్య అల ధ్మృవ్వడ్తం గలరు డమ్తాస్త . అలఫ బవాడు 6డుముకు శంఖ వేం న్నం
రిర్ర రెండు సర్బశీర్ణహస్తాలను మణికట్టు, అరచేతి అంచులు చేర్చి పట్టినట్టయితే పుష్పపుటహస్త మేర్చడి నీరాజన విధి, అర్హర్థపదానము మొదలైనవి సూచిన్తుంది. రెండు మృగశీర్ణ్తహస్తాలు పరస్పరము మూపులుసోకినట్లు పట్టితే ఉత్సంగహ స్తం సిద్ధించి కౌగలింత, సిగ్గు బుజకీర్తులు వగైరాలను తెలియజెస్తుంది. ఎడమచేతి అర్ధచం్యద్ర ముదలో కుడిచేతి శిఖరముద ఉంచినట్ల యితే శివలింగహస్త మేర్చడుతుంది. ఇన్లు శిఖరహ స్తములోని బాటన (వేలిళశో రెండవచేకి జాటన్మవేలుచేర్చి తక్కిన (వేళ్ళు శఖరహస్తముపై చేర్చి పట్టినట్లయితే శంఖహస్త 0, అర్జ్దచంద్రహస్తాలను అడ్డముగా రెండు అరచేతులు చేర్చి పట్టనట్లయితే చక్రహస్తం ఏర్చడతాము. చృకహస్తం లో (వేళ్ళు ముడిచి చూపినట్లయితే సంపుటహస్తం, సూచీహస్రాలలోని చూప్పుడువేళ్ళు వంచి చేర్చి వట్టితె పాశహస్తం,_ మృగశీర్షహసాలలోని చిటికెన్నవేళ్ళు వంచి పట్టనట్టయితే కీలకహస్తం సిద్ధిస్తాయి. ఈ కీలకహస్తం స్నేహాదులు వెల్లడించడానికి వినియోగపడుతుంది. ౯ వట వతాకహసాలు ఒకదానిమీద ఒకటిగాచేర్చి జొటనవేళ్ళు, చిటికెన (బళ్ళు చాచిపబ్రి కదిలిస్తూ ఉంశు “'సత్స్యహస్తంి ఏర్పడుతుంది. చకహస్తం లోని మున్నివేళ్ళు వంచ్చి చిటికెన్నవేలిని బొటనవైేలినీ చాచినట్టయితే కూర్మహస్త మేర్చడుకుంది. ల మృగశీర్ణ్హహస్తా ల్రొకద్రానిమీద ఒకటిగాచేర్చి చిటికెనవేలితో బొటన్మవేలు చేర్చిపటినట్లయితే వరాహహస్తం సిద్ధిస్తుంది. | అర్ధచందహస్తాలు అడ్డంగా బౌటన్మవేళ్ళు చేర్చి పట్టినట్లయితే రుడహస్త మ్మ, సర్చశీరాలు న్వప్తికవలె (ప్రదర్శిస్తే నాగబందహస్తమ్ము చకురహస్తాలు ఒకదానిపై నొకటిగా చెం ఏ చూపుడు(వేలిన్సీ బొటన(వేలినీ
ర్త? చాచినట్లయితే ఖబ్వాహహన్తము, క పక్టహస్తాలు రెండు మజకట్టులతోవేర్చి (పదర్శిస్తే బేరుండహస్తము, రెండు సోలపద్మహస్తాలు రోమ్ముకెదురుగా పట్టి చూపినట్లియితే ఆవహిక్టహస్ర మూ సిద్ధిస్తాయి. ఇవిగాక అంకా ఎన్నా హస్తాలున్నాయి. అవన్నీ వివరించేకంట, యా హస్తాలలో సప్రసమ్ముద్రాలు, వృక్షాలు, పక్షులు, అవతారాలు, జూతులు, వర్దాలు వగైరా ,1పపంచంలోని వస్తుజాలమంతా 'పదర్శించ డానికి ముదలున్నాయని చెప్తే చాలు, జ్ర సస్య
౮8్రి క0. ఆహార్యాభనయం
ఆహార్యమం'కే వేషభూషలని అర్ధ). నర్తకిగాని నటుడుగాని ఏ పాత్రనబినయిస్తే ఆ పృ్యాతకు తగిన వేషబూషలు దరించి నటిస్తారు. (వత్యేకంగా పేరు (ప్రతిష్టలు లేనినాడు ఏదో ఒక ఆకర్షణీయమైన వేషరచన చేసికొని నటించవచ్చు. నేటి భరతనాట్యంలో స్త్రీ వేషానికి (ప్రత్యేకంగా పేరేదీ ఉండదు. ఆందమైన వేషం మాత్రం ఆవసరం గనుక శృంగార నాయికకు తగిన వేష భూషలు ధరించి భరతనాబ్యంలో నర్తకి నటిస్తుంది. బిగువైన రవిక్క, కచ్చెల అంగీ మొలకు పటకా, తలకు 'పాచినకాలపు భూషణాలకు తోడు పుష్పాలంకరణ, మెడలో హారాలు, ,చేకులకు కంకణాలు కాలికి గజ్జెలు వగైరాలు నేటి భరతనాట్యపు నొయికా వేషరచనలో [వముఖంగా కనిపిస్తాయి.
శాస్త్రంలో అహార్యాబినయాన్ని గూర్చి విశేషంగా చెప్పబడింది. అహార్యానికిగాను శిల్పిము. చితకళ వంటి యితర కళల సహాయము కూడ అపేక్షణీయమయిండి. అంతేగాక కథా నాట్యాలలో పాత్రలు దేశము, కాలము, మతము, జాతి (ప్రవృత్తి, (వకృతి, స్పితి, గతి వగైరా లెన్నిటిమీదనో అధారపడి రచింపబడతాయి. ఆయా పాత్రల కట్టు, బొట్టు, తీరు, తిన్నదనం వగైరాలన్నీ సరిగా గమనించి, (ప్రకృత నాట్యోపయుక్తమైన మరికొన్ని యితర సంస్కరణలు చేసుకొని నటుడు గాన్సి నటిగాని వేషం దరించాలి. నల హరిశ్చంద్ర దుష్యంతాదులు కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టుకొనేవారా? లేదా? అనే (1పశ్న విడిచిపెట్టి నటుడు విధిగా నాట్యోపయుక మైన గజ్జెల పట్టిలు కాళ్ళకు కట్టితీరవలసినదే, అది లేనినాడు రంగస్థలము మీద నటించేటప్పుడు తాళ అయాను గుణంగా వేయవలసే సూక్మాతిసూక్ష్మమైన పాదగతులు స్పష్టంగా (ప్రేక్షకులు గుర్తించలేరు. ఇదేవిధంగా గరుడ, యక్ష. కిన్నెర రాక్షసాదుల పాత్రలు ధరింపవలసి వచ్చినప్పుడు వారి వారి అకృతి విశేషాలను రాణాలలోని వర్ణనలనుబట్రి దేవాలయ శిల్పాలలో మలచిన రూపురేఖలనుబట్టి తెలుసుకొని ఆయా వేషాలు ధరించవలసి ఉంటుంది. సరస్వతి, లక్ష్మి వంటి పాత్రలు తటాలున బోధపడాలంకేే
రం ఆందుకు తగిన విశేష చిహ్నాలుగా వీణ, పద్మం. వగైరా వమ్తువులు దరించాలి. నాట్యంలో ఆ యా వస్తువులు చూపి లేదా ఉపయోగించి (త్యేకంగా అభినయించవల సే ఆవసరమున్నా, మానినా ఆహారాభియ మాత్రానికైనా వాటిని ధరించిననాడుగాని (ప్రేక్షకుల హృదయంలో "విథావం'” సరిగా రూపుకటి రసన్పూర్తికి సహాయపడదు. ముఖాలకు పూనుకొనె రంగు కూడా ఆ యా పా(త్రల (ప్రకృతి 'వృత్తులనుబట్టి మారుతూ ఉంటుంది. రసానుకూలంగా, కూడ రంగులు చెప్పబడ్డాయి అదేవిధంగా ఉద్యానవనంలో విహరించే [(ప్రేయస[వియుల దుస్తులు, య్గోద్ధరంగంలో విహరించే వీరు9 దుస్తులు రంగులోనూ, రకంలోనూ + కూడ తేడా చూపుతాయి. విదూషకుని వంటి పాత్ర వెక్కిరించినట్లుంటేనే అందం. హనుమంతుని వంటి పాత్రలకు* 'ముఖం తొడుగులు కూడ అవసరమే. రుణ స్‌ |! ళం
100 11. జానపద నృత్యాలు
శాస్త్రీయ పాట్యమనేది ఏ దేశంలోనైనాసరే క్లిష్టమైన రూపంలోనే ఉంటుంది. దానిని అభగ్గిసించడ మెంత కష్టమో ఆర్థం చేసుకొని ఆనందించడం కూడ అంత కష్టమెన కార్యమే అయీ కారణాన్నిబట్టి శాస్త్రీయ నాట్యమెప్పుడూ ఏ కొందరు వ్యక్తుల చేతనో సాకల్యంగా అభ్యసీంపబడి, ఒక పరిమితమైన సభ్యసమాజాన్ని సంపూర్తిగా సంతొష పెట్టడానికి హోత్రమే ఉపయోగిస్తుంది. జనసామాన్యానికి ఈ నాట్యం వలన ఆనందం కలగడం చాల మేరకు అఫంభవం. అందుకు కారణం దాన్ని ఆరం చేసుకోవడానికి తగవు ాస్త్రీయజ్హానం జనసామాన్యాని కందు *-బొట్టలో లేకపోవడమే. ఈ ఏషయమిబ్టుంచి మరొక రీతిగా ఆలోచించినా శాస్త్రీయనాట్యంలో గల అస్వాతంథ్ర్యం కూడ జనసామాన్యానికి నచ్చని విషయమే. స్వచ్చందవర్త నులైన పాటకజనులకు ఈ శాస్త్రదా ్ట్థం వమంత పియమైన విషయంగా రూపించదు. నిబానిక్తి ఇాస్త్రీయనాట్యంలో రసభావాదుల ఆబినయం చాలవరకు కృతం. నటుడు స్వతః ప్రేరిత మైన భంగిమలు చూపడంలో గాన్హి భావావేశంతో అబినయించడంలోగాని, నాట్యంలో ఒళ్ళుమరచి తాండవించడంలోగాని స్వతంకుడు.. కాడు. శాస్త్రం అతనికి కాలి సంకిలిగా తయారయి మాటిమాటికీ అత్మియతను, చేహాబిమానాన్ని స్మృతికి తెస్తూ ఆద్యంతము అతనినొాకః కృతక వాతావరఖజంలోనే నిల్చి, అనుకరణకే గాని స్వచ్చందత కేమా[త్రమూ
అవకాశమివ్వక నాసిహా ఉంబుంది. శాస్త్రీయనాట్యంలో మనం చూచెది చాలవరకు శాస్త్రవిహిత నాట్య భంగిమలేకాని కక్రొత్తవికావు, [క్రొత్తవి చూపడం కంక, పాతవి, మునుపెప్పుడో శాస్తాంలలో చెప్పనవి, తు, చృ తప్పకుండా ఆచరించి చూపగలగడంలోనే శాస్త్రజ్ఞుడైన నటుని వతభ వినియోగపడుతుంది 'పేకకులు కూడ నటుడెంతవరకు [ప్రాచీన నాట్య విదానాన్ని అభ్యసించి, ఆపోసించి వెలార్చగలిగేడనే విషయాన్నే గమనించి ఆతని యోగ్యతా అయాగ్యతలు నిక్టయించి ఆనందిస్తారు. ఇలా పరీక్షించి ఆనందించగల శక్తి జనసామాన్యానిక్ర తక్కువ ఆ కారణాన్న వారు దీనినంతగా
10|
ఆదరించలేరుకూడు అయితే - వారికి నాట్యం అక్కరలేదా? పలు వాడెరిగిన నాట్యుర్పవిది? వారికి తెలియని యశో నాట్యకళ శాస్త్రీయ మెట్లయింది వ్వారికి తలిస్కి వారివే ఇదరగ్గింపబడి,. జనందించబడుతూన్న నాబ్యానికి విధివిధానాలంటూ అసలు. లేనేలేవా? అంక. చెప్పవల్ససే జవామి చాలా దీర్హం,
నాట్యమేగాదు, ఏ కళ కైనాస్తరే, ఆదిలో ఇసంస్కృత్నమైన రూపం, ఆ పిమ్మట సర్వ జనానుమోదమైన, రూపం, ఆమీద సంస్కృతమైన చూపం కాలకమేణా ఏర్పడతాయి వీటిని వరుసగా ఆటప్పిక కళ, జానపదకళ, శాస్త్రీయకళ అనే పేర్లతో పిలుస్తారు. మానప్పుని సభ్యత నానాటికీ వికసించినక్షు, అనాగరికుడైన అటవికుడు నాగరికుడైనళ్లు, ఆదెలో ఆచరించిన ఆటవిక నృత్యం కూడ నానాటికీ విధివిధానాలను 'పెంపొంథటించుకుంటూూ అభివ్నద్దికి వలసిన సషంస్కారా లాన్గాట్సి క్షాన్తాడు ఇతోధికంగా షాందుతూ చివరగు సంస్మృతమైన శాస్త్రీయనాటంగ్షగొ తయారైంది.
శాస్త్రియమైన్‌ కళ యేవైనా సరే, శాస్త్రయత అనే. పేరుత్తో తన శాళ్ళకి తానె సంకెళ్ళు తగిలించుగ్షొంటుంది. అమీద ._ అస్వతం'త్రమై, ఎదుగు బొదుగ్గులుడిగి, జీవచ్భ్చవంగా తయారయ్యి జొన్న త్వోన్ముఖత విడిచి పతనోన్నుఖమగుట కూడ సహజమే. అంత్తతో దీని యీ విశాస (క్రమం తల్ల[క్రిందుక్సై వచ్చిన (త్రోవనే పట్టి పునః జొనషద కళగ్గాను, అవ్‌ తిరిగి తన వంతున ఇటవిక కళగాను మారినా మారవచ్చు. _
నభ్యతతో పాటు కళలు వికసించినక్షు, సభ్యత నశించినప్పుడు కళలు నశించడం కూడ సహజమే. కళాస్థితిని బట్టి ఒకానొక దేశపు స్థితి గతి సభ్యతా సంస్కృతులన్ని తెలుసుకోవచ్చు ననే కళావిజ్ఞుల మాటకిదే షరమార్థం. కాని మానవ్వలంధరూ ఒకే రకమైన సభ్యతా సంస్కృతులు కలవారుగా వి దేశంలోనూ. ఒకే శాలంలో కనబడరు నాగరికులతో షాటు (గ్రామీణులు, ఆటవికులు కూట “ళ్సన్సి నగా లలోను,
టా
అన్ని కాలాలలోను కనిసిస్తారు. పండిస్తఖున్సోచో! టా షామగర్షలు ఉండకుండాపోరు, అదె విధంగా కళలబోతూడ పై" బెప్పినం మూడు
[02
విధాల రూపాలు అన్ని కాలాలలోను అన్ని దేశాలలోను - దొరుకుతాయి. నాట్యంలో కూడ నేడు మన దేశంలో పై మూడు రూపాలు కనిపిస్తాయి. పర్వత (ప్రోాంకోల్లో 'నివసించే"అనాగరిక "జాతుల్లో ఆటవిక “నృత్యాలు, నాగరిక జాతులలోని " ప్రజాసామౌన్యంలో + జానవద నృత్యాలు, సుసంస్కృత సమాజంలో శాస్త్రీయ నృత్యాలు '"ఆదరింపబడుతూన్న సంగతి నేడు మనమెరిగిన సత్యం. ఈ సందర్భంలో గమనింపవలసే మరొక -విషయమేమంక్రే, యీ = నాట్యాలూ -మూతూ కాఅ(క్రమాన్న “ఒక్తటొకటిగా రూపొందినక్లు, "సమయా సమయాల్లో " ఒకదాని" నుండి మరొకటి*తనకు కావలసిన అంగాన్ని + (గ్రహించి,- స్వంతం జేసుకొన్ని జీర్చించుకౌన్వి ప్పప్ర జెందుతూ ఉంటుందనే సత్యం,
_ అటవక నృత్యాలుగాన్న జానపద నృత్యాలుగాని 'వెశేషమెన "విథ'వీధానోలు క ల వికావు, వాటిక కాపలసినవళ్లా నటకులతో ఆనందొ త్యాహాలుమాత్రమే. ఈ ఆనందం అత్మ (ప్రేరితం. ఆందుచేతనే శు నాబ్రా లు సహజాలు, చాలవరకు స్వచ్చందాలు ఒకరి నానందింపయజేడానికి వీరు నబించరు. తామానందించాలి. లేదాతమ్ము నషంఈ స భగవంతుడానందించాలి, ఇంతే వీరు క. ఎవరూోనటించాలి? "ఏవరు. చూడాల్సి? అనే నియమం వీరిలో ల్స్‌. ఆంఎరూ నటించవచ్చు. అందరూ ఆనందించవచ్చు. యాకాదు, అందరూ నటించి ఆనందించాలి. కనివితిరా గెంతి ఆనందించి అలిసిపోయినవాడు వక్కకు తప్పుకుంటే మరొకడా స్టానాన్న నిల్పి నటించాలి. పక్కకు తప్పుకొన్ననొడు _ తిరికగా కూర్చోవడం త్రన కిష్టంలేకపోతే " చుద్వౌ వాయించవచ్చు. లేదా తాళం వేయవచ్చు. అదీ బేశ్రశ్రాకప్రుతే చప్పట్లు చరిచి నటిస్తూన్న వాళ్ళను (పోత్సహించవచ్చు, అందరిక్తీ అనుకూలంగానే యా నృత్యాలలో తాళం గాని మేళం గాని వేషం గాని" ఆట గానీ పాటగాసి.._.. వ్రదీ " అందరానంతి" శాస్త్రీయంగా "ఉండవు “ఆందరః అందధుబాబులో * ఉన్నంతవరకు ఇవి “సంప్రదాయాలు” పల! అంటరికీ అదే” వెధానాన్ననుసరించి "యతర కళలు గ్తూడ్త క్క రలీవరకు చేర్వబడతా న్‌ ర ళ్‌ లు సూడ ఈ నాట్యాలలో బతు ఈ నాబ్యాలన్నీ ఉత్సవ సిమయాల్లో తరచు ప్రదర్శింప
- అసలు నాట్యమే జక ఉత్సవం వలె రూపినసుంద్‌, లేదా
103
ఉత్సవమే నాట్య.రూపాన్ని ధరిస్తుంది. ఈ అవివాభావ సంఖంథమే ఉత్సవానికి కావలసిన భక్తి శద్ధలను నాబ్యానికి కూడ చేకడార్తున్తుంది.
ఆటవికులలో గాసి జానవదులలోగాని ఉత్సవాలకి తరచుగా బుితువులలో సంబంధ ముంటుంది. ఇధి-ప్రాచీన ధర్మం. వసంతో త్సవాలు, వర్దోత్సవాలు, శరన్నవ ర్యాత్రుల్కు సం్యకాంతి. పండుగలు వగైరాలు (ప్రకృతితో కలసిమెలసి _.మానవుడు జీవించి [ప్రకృత నొక శక్తిగానే, .దైవముగానో భావించి పూజంచి,. (పకృతి "థత్తమైర సుఖదుఃఖాలను -భగవత్ప్రసాద “పకోపాలుగా విశ్వస్తించ్చి- తనకు కలిగి; భయ. విశ్వాసాలను భక్తి శ్రద్దలుగా మార్చుకొని, _పకృజికి వశుడై కృతజ్ఞుడె అచరించిన ఉత్సవాలకి (ప్రతీకాలు. _.. ఇవి పరంపనాగతాలు. బహు (ప్రాచీనాచారాలు. వీటిలో ఇయా దేశ వాతావరణాన్ని బట్రి వచ్చిన మార్పులు కూడ ఉంటాయి. పలి వాడకాల వంటివి ఆటవిక * జవ నాన్ని, వసంతోత్సవాల వంటివి వ్యావసాయిక - జీవనాన్ని. (పతిబింభించి నక్షు, మణిపూరు. నాట్యంలోని లాస్యగతులచ్చటి. (పంత వాకావర ణాన్ని,-కథాకలి నాట్యంలోని తాండవ గతులచ్చటి గంటీర వాతావర ఖాన్ని సూచిస్తాయి. దేశాచారం, స్థానిక చరివ్రలు, చిరంతన విశ్వాసాలు ఇతిహాస పురాణాలు వంటివెన్నో యీ నాట్యాలకి వస్తువును. చేకూర్చేవిగా ఉంటాయి. తిరుచునాపల్లిలో . కార్తీక మాసం శుక్ల పక్షం. పదిహేమ రోజులో నాట్యోత్సవాలు _౩రుపుతారుు. ఇది కామ దహనోత్సవం. ఇంటింటా దీపాలు వెలిగిపైద. సగంకాలిన కొరవులుతెచ్చి కూరాక్షుల షాలాలలో నాటుతారు. వానపడి ఆ కొరవులారితే, వచ్చే సంవత్సరం పంట బాగుంటుందని అక్కడి [ప్రజల విశ్వాసం, బళ్ళారి జిల్లాలో ఇదే కామదహనోత్సవం ఫామ్టుణు శుద్ద ద్వాదశినాడు - శామ విగ్రహ 'పతిష్టతో ప్రారంభించి, పూర్ణిమ నాటికి పరాకాష్టకు. చేరుకుంటుంది. నృత్య గీతాలు విర్తివిగా ఉరట్రాయి. కామ విగ్రహాలు ఎన్నోచోట్ల పెద్ద పెద్ద మంటలువేసి దహిస్తారు. వసంతాలు జల్లుకొంటారు.. కృష్ణ తదియ నాటికి వర్షంపడ్మి పూర్ణిమనాడు వేసి ఆంతవర్తకు నిలిషి ఉంచిన మంటలు చల్లారినట్ల్టయితే అది శుభ సూచకమని ఆక్కడ, (ప్రజల నమ్మకం. ఇలాటి వెన్నైనా. చెప్పవచ్చు. ఈ నృత్యాలనీ ఆటవికుల
[04
లోను,.వానపదులలోను కూడ వారి.జీవితాన్ని, మతాన్ని మౌథ్యాన్ని సహా వెల్లడించేవిగా ఉంబాయి.
ఈ-స్యతార్థలు ముఖ్యంగా రెండు. రకాలు -- పురుష నృత్యాలు, స్త్రీ-నృత్యాలు. - - సంథాలీల వంటి: అటవికులలో తప్ప-.యికరులలో స్త్రీ పురుషులూ కలిసి నర్మించడం పరిపొటిలో లేదు. ఇక్క. నాట్య ధళ్య్మాన్ని బట్టిచూస్తే ఈ నృత్యాలు థార్మికాలుు సొంపుకాలు, వైవాహి కోలు-అని మూడు రళశాలుగా కనిపిన్తాయి. కాన్ని. వీటిలో అంతరం అంతగా గమన్నింపబడదు విధానాన్నిబట్టి చూస్తే యీ నృత్యాల్లో “ఠొస్య తాండవ బేదాలు రెరిడూ రూపుకడతాయి... కాని ఈ పేర్లతో వారికి సెమిత్తము లేదు... "అసలు వీటివేటకీి ఒక నియమంగాని, శ్తళదిమంగాని. ఉండవు. . డోల్టు,. మద్దెల. డప్పులు, తాళవు చిప్పలు “వంటి వాద్య విశేషాలు అన్పిగాన్సి కౌన్నిగాస, వాడబడతాయి. సంగీతం తరచుగా ఉండదు. ఉన్నచోట బృంద గానంగా నిర్వహింపబడు తుంది? లేదా,.ఒకడు ముందు పాడితే ఆ. వెనుక మిగత వారంతా ఆటవేపాట పాఠం అప్పజెప్పినట్లు పాడుతూ ఉంటారు. పాట ఉన్నచోట శ్రుతి ఉంటుంది... రాన్తి ఉండితీరాలనే బాధలేదు. నటులు పెద్ద 'కపాటోపం' చూపకపోయిన్నా. ఏదో ఆయా సన్నివేశాల కనుకూలమైన వేషాలు ధరిస్తారు. అవినయం చాలవరకు స్వచ్చందం. పాదగతులు మాతం = తాళలయానుగుణంగా ఉఊంట్నాయి. అం.కు నాట్యానికి కావలసిన హంగులన్నీ యీ విదంగా వీరి నాట్యాలలో కనిపిస్తాయి గాని, యది యిలాగే ఉండాలనే పట్టుదల మాత్రం కనబడదు. జ. ఆటవిక నృత్యాలు ;
_ _ ఆటవికుల నృల్యాలలో *శ్రోట నృత్యం ఎన్నే వేల యేళ్ళనుండి వస్తూన్న ఆచారం కోండులు, నవరలు వగైరాలీ నాట్యాలు చక్కగా నిర్వహిస్తారు. "కొన్ని చోట్ల స్టేలు మూకగా మధ్య నిల్చి ఉంకే, పురు పులు వరియాకృతిగా వోరి చుట్రూబేరిి పాలికేళలు వేస్తూ, చప్పట్టు చర్‌ద్‌ అడుగులు వేస్తూ చౌటర్థం చేయడం పరిపొటిగా కనిపిస్తుంది సంభాలీలలో వస్తు సేకరణ, కృషి, వేట వగైరాలు అభినయిస్తూ. చూపే
100
నాట్యాలెన్నో ఆచరణలో ఉన్నాయి. ఒకొక్కప్పుడు సవతుల కయార్ధల వంటివి కూడ-ఈ- నాట్యాలకి కథా వస్తువు అవుతాయి.
కోరాపుట్టి. జిల్లాలో ఆటవికులు. వసంతముకువులో”. వైవాహిక నృత్యాలు చేస్తారు. కురవలలో' ఈవైవాహిక! నృత్యం చాల తంతు కళ్లి ఉంటుంది. .మొదట వధువు కల్లి గీత వాదార్థలతో సహా బయక్టేరి పాడుతూ ఆడుతూ పోయి, వరుని తల్లిని సందర్శిస్తుంది. _ వరుని తల్లి యీ వధువును కోడలుగా (గ్రహించడానికి అంగీకరిస్తే వరుడు వధువుతో కలసి నాట్యం చేయడానికి అహ్వానింపబడతాడు, వధూవరులతిద్దర్లూ నాట్యం చేస్తూన్నప్పుడు ముత్తైదువులంతా చుట్టూచేరి, చప్పట్లకో తాళం చరచ్చి పాటపాడి, నాట్యానికి శోభ కూరుస్తారు.. అ తర్వాత బంధువర్స మంతా ఒక'చోట సభ కూడి వధువును నాట్యం చేయమంటారుని అమె నాట్యానికి గీత వాద్యాలుగా బృందగానం, మృదంగ వాద్యాలు నెల కొరటాయి. ఆందరూ పాడతారు. అంతా చప్పట్లు చరిచి తాళం వెస్తారు. వధువు మొవట తాపిగా విఆంబగతిలో నృత్యమారంభించి (తమ గీఠం పాడుతూ రాను రాను నాట్య గతిని దురితం "చేస్తుంది. చివరకు లాస్యం విడిచి, చేతులు కాళ్లు (పక్కలకు విసురువాటుగా ఊపి తాండవగతుల్లొ నాట్యం చేయడానికి ఉష్మక్రమిస్తుంది. ఆమె అలా నటిస్తూన్నప్పుడు, ఆమె తల్లి ఈలలువేస నాట్యానికి దోహదమిస్తూ ఉంటుంది. ఈ నాట్యం తుద ముట్టిన పిదప పీేంధువర్గమంతా చేరి, కులపెన్టను మధ్య నిడుకొని బృంద నృత్యం చేసారు. ఆ తర్వాత పెళ్ళి కూతురు చేతికొక చంటిబిడ్డ నిచ్చి, పెళ్ళిక్రొడుకుతో కలిపి ఓ చోట కూర్చోబెట్టి నృత్యగానాలకో ఆశిర్వదెస్తారు. ఈ తంకు ఆద్యంతమూ చూస్తే ఆంధ్రదేశంలో కొన్నిచోట్ల వివాహాల్లొ కనిపించే దండాట, మాడ వల్లి దొంగవళ్లి నాగవల్లి నాటి ఉయ్యాల, వసంతాలాట పగైరాలన్నీ యిట్టి ప్రాచీన (ప్రాగైైతిహాసిక కాలానికి చెందిన సంప్రదాయాలకి అవశిష్ట రూపాలనే సంగతి స్పష్టపడకపోదు.
ఆటవికులలో కొన్నిచోట్ల వధువును మొవట దొంగిలించిగాని, బలాత్కరించిగాని తీసుకొని పొవడమనేది నాట్య రూపంలో అభినయింప బడుతూ వస్తూంది: ఒరిస్సా క్రాండజాతులలో వయస్కులైన యువతి
106 యువకులు, ఊరావల పాలాలలో చేరి, నృత్య గానాలలో ఒక రాతి గడిప్కి ఆ పిమ్మట వివాహ మండపానికి రావడం ఆచారంగా ఉంది, గొంధాలీల నృత్యంలో స్త్రీ లొకరికేలొకరు పట్టుకొని అర్ధచం[ద రేఖలో నిల్చి నటిస్తూ ఉంకు పురుషులు పెద్ద మద్దెలలు నడుమునకట్టి వారి కెదురుగా నిల్చి వాద్య గోష్టి నెరపుతారు. ఖోండులు లేక సామంకులనబడే కొండజాతివారు [శ్రీకాకుళం జిల్లా ఆడవులలో కనిపిస్తారు. వీరిలో వైవాహిక నృత్యం మరింత వన్నె కలిగి రూపిస్తుంది. ఇందులో నర్తకంలందరూ కాళ్ళకు గజ్జెలుకట్టు కుంటారు. వీటికి 'ముయ్యంగము* లని పేరు. అలాగే నటులంతా తలకు తుంగతో తయారుచేసి రంగు రంగుల గుడ్డ పీలికలతో కుచ్చులు కుచ్చులుగా అమర్చిన 'తొయ్యంగము” అనే పాగా ధరిస్తారు. నడుము వెనుతట్టున నెమలిపింఛాల కట్ల ఆమర్చుకొంటారు. వంగి నటింబే టప్పుడది పురివిప్పి అడుతూన్న నెమలిని స్ఫురింపజేస్తుంది. నటు లంతా రెండు వరుసలలో నిల్చి, నెమలి కేకలవంటి కూతలతో నాట్యం ప్రారంభిస్తారు. ఆరంభంలో భూదేవికి ఆకాశానికి యొక్కి ఆ మీద నాట్యం చేస్తూ వధువు యింటి వద్దకు చేరుకొంటారు. కాని మొదట వధువు నివ్వడానికి అంగీకరించకపోవడం, వరుడు విసిగిపోయి తల క్రిందికి కాళ్ళు మీదికి పెట్టి శర్హాసనంవేసి నిలవడం జరుగుతాయి. నటు అంతా వరుని చుట్టూ తిరుగుతూ కొంతసేపు నాట్యం చేస్తారు. ఆ మీద గౌంతుకూర్చొని [పక్కలకు గెంతి అడుగులు వేస్తూ నటిస్తారు. అప్పటికి వధువు స్వయంగావచ్చి వరుని కాళ్లు తానే (కిందికి దింపుతుంది అది* ఆమె యిస్టాన్ని తెలియజేయడం. అ తర్వాత అందరూ కలిసి నృత్యం చేస్తారు. ఇలా నృత్యం చేస్తూనే వధువును వరుని యింటికి చేరుస్తారు. ఆ సమయంలో నర్తకులందరూ వలయాకృతిలో నిల్చి కుడిచేతితో రుమాళ్లు ఉఊవుళూ నృత్యం చేసారు. వీరి నృత్యంలో *“పిరోడిో అనే పిల్లనగ్రోవి వంటి వాద్యం కూడ శోభిస్తుంది. భద్రాచల (ప్రాంతప్ప కొండరెడ్డు [గ్రామదేవతల ఆరాదన సమ
యాలలో తప్పెటలు వాయిస్తూ నృత్యం చేస్తారు. స్ర్తీలు పురుషులు ఒకేసా౦ నావ్యాని కుషక్రమిస్తారు.. _ శ్రాని వేర్వేరుగానే నటిస్తారు చెట్టా పట్టాలు. వేసుకొని గలగలలాడే ఎండుకాయలు. పట్టుకొని
10/ ముందుకూ వెనుకకూ, మూలలకూ అడుగులు వేసి, ఒకసారి కంద స్లానంలో రూడుతూ, తిరిగి దూరంగా తొలగి వలయంగా నిలుస్తూ వీరీ నృత్యాన్ని రాతి పొడుగునా నిర్వహిస్తారు. నాట్యం చేస్తూన్న వారితో పాటు వాద్యం వాయించేవారు కూడా అడుగులు వేసి నటిస్తూ ఉంటారు. పాట కూడ తెల్లవారే దాకా సాగుతూ ఉంటుంది అదిలాజొద్‌ జిల్లాలో రాజగోండులు దీపావళి రోజులలో పెద్ద ఎత్తున నాట్యాలు నిర్వహిస్తారు. పది పాతికమంది యువకులు ముందుగానె సంగీతపు సరంజామా అంతా సమకూర్చుకొని పారుగూరికి వెళ్ళి అక్కడి వారిని నాట్యానికి ప్రోత్సహిస్తారు. వీరి నృత్యాలలో డప్పులు, బాకాలు, తప్పెటలు, తుడుములు వంటి వాద్యాలు గోచ రిస్తాయి, నెమలిపింఛాలు గల పాగాలు దరించి, జింక కొమ్ములు అమర్చుకొని తోలు కప్పకొని కొంత వేష రచన కూడ పదర్శిసారు. వీరి నృత్యానికి 'దండారీనృతర్జో మనిపేరు. నృత్యం కొంత జరిగేక మధ్యలో వచ్చి ఆకతాయిగా నటించే నర్తకుల ఆటకు “గుసాళీనృత్య మనిపేరు,. వాస్తవాని కివి రెండు జట్లు. నృత్యమాద్యంతమూ ఒకక రెండు మట్టాలలో పూర్తివేసినట్లు నటిస్తారు, వీరి నృత్యంలో కోలాటం కూడ కనిపిస్తుంది. జానపదనృత్యాలు ; దక్షిణదేశంలో అంతబా జానపదనృత్యాలున్నాయి ఆయా ప్రాంతాలలో అక్కడి ఆచారాల ననుసరించి యా నృత్యాలు జరుగుతూ ఉంటాయి. ఒక (ప్రాంతంలో నృత్యం మరొక ప్రాంతంలో నృత్యాన్ని పోలి ఉండకపోవటం కూడ కద్దు ఒకే నృత్యం రెండుచోట్ల రెండు విబిన్న రూపాలలో కూడ కనివస్తుంది. ఉదాహరణకు మీద (వ్రాసిన కామదహన నృత్యాలే (గ్రహించవచ్చు. తిరుచినాపల్లిలో ఈ నృత్యాలాచరించే పద్దతికి బళ్ళారిలొ వీటినాచరించే పద్ధతికి గల వ్యత్యాసం సృష్టంగా తెలుస్తుంది. అయిన్నా ఆ యీ వ్యత్యాసాలు కాల్మకమేణా తక్పల్‌ 'ప్రాంతవాసుల అభిరుచి విబేదాలను బట్టి: బుతలేతర - సంపర్కాలను బట్టి వచ్చినవే అన్కీ మూలంలో ఏమంత తేడాలేదనీ (గ్రహించడం కూడ సులభమే,
108 దకిణదేశంలో ఏ ఉత్చవంలో నైనానరే, విధిగా కనిపించేవి పులి వాడకాలు. ఈ వేషగాడు పులికి వలెనే నల్లటి చారలతో పచ్చటి పసుపు రంగు ఒంటినిండా పూసుకొంటాడు.. తలకి, మొలకి .చుక్కులు గల పసువురందు .గుడ్డ చుట్టుకొంటాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు ముఖానికి పులిముఖాన్ని పోలిన అట్టతొడుగు తొడుగుతాడు.. తోక వేరే మరోవ్యక్తి షట్యకొని నిలుస్తాడ్డు..-తొక చివర. బుట్టవంటి పెద్ద కృచ్చు కడతారు. -నాట్టుగ్రాడు డప్పులు. లేవా తాషా మరపాలు వగైరా వాద్యాలమీద వాయించే శబ్దగతు.ల. కనుగుణంగా తాండవ గతులలో నృత్తం చేస్తాడు. ఈ నృత్తం లోనే మొగ్గలు _పల్టీలు వగైరాలు చూపడం, లేదా జోడు కక్టైుల మిద.నిల్బి ఎత్తుగా ఎగిరి తాండవించడం వంటి. నృత్తభంగిమ లెన్నో (ప్రదర్శిస్తారు. ఆలంకారార్థమోా అన్నట్టు ఒక వేటగాని వేషం కూడా పులి వేషగాని ననుసరించి అప్పుడప్పుడు. కనిపిస్తుంది.
ఉత్సవ సషుయాల్లో పగటి వేషాల వంటి వేషాలువేసి నృత్య గానాలు ప్రదర్శించడం కూడ అన్నిచోట్లా కనిపిస్తుంది. ఈ నటకులు తరచుగా ఒక స్త్రీవేషం, ఒక పురుషవేషం వేసి శృంగారరసోద్దిప్టమెన గేయాలాపనతో భావాభినయం చేస్తారు. కాని యీ పాటకిగాని, కథకుగాని మొదలు కుదా అనేవి లేకపోవడం వల్లి రససిద్ది కావాలసినంతగా కాదు. వీరు నృత్త, నృత్య, నాట్యాలు మూడూ. ప్రదర్శిస్తారు. కాని అంతలా వివల (ప్రయత్నమే. గోచరిస్తుంది. వీటలో మోహినీనృత్యం, గొల్లభామ నృత్యం వగైరా రకాలెన్నో ఉన్నాయి. హార్మోనియం, మృదంగం, తాళాలు, గజ్జెలు, మొదలైన హంగులు కూడ ఈ నృత్యానికి
వన్నెబెప్టేవే, ఊరేగింపుల వంటి ఉత్సవాలలో కరవ, అట్టవో గు(రాల వంటి వాహనాలను తయారుచేసుకొని, వాటిలో నిల్చి స్త్రీ పురుష వేషాలలో తాళలయానుగుణంగా నృత్తం చేయడం అంతబా కనిపిస్తుంది. అంధ్రదేశంలో ఈ నృత్తం రకరకాల గోచరిస్తుంది. గుంటూరు జిల్లాలో కర్ర గుర్రాలు గాక, నిజమైన గుగ్రాన్నే వాద్యానుకూలమైన గతుల్లో కథం (త్రొక్కించి నాట్యమాడించే పద్ధతి కూడ కనిపిస్తుంది. గుర్రపు
109
పోకడలకు బదుబము పాములవాడు, పాముఅది వంటి యిదేరకం కుంభకర్ణ విగ్రహాలలో' నిల్చి నటించే పద్ధతి కూట తరచు కనిపిస్తుంది తయిీవూరులో కట్టి వేషాలు కేవల మూకాఖభినయళగానే కాక, ఆటకుతోడు మాటా పాటా కూడ చేర్చి ప్రాదేశిక మెన కథలో, పురాణ గాథలో అభినయిస్తాయి, తమిళనాడులో “కావడినృత్యుం' ఆనేది చాల (ప్రసిద్ధమైన నృత్తం. ఇది భక్తనృత్తాల కోవకిచెరుతుంది.
మరకాళ్ళ మీద నిల్చి నాట్యం చేయడం కూడ దకణుదేశంలో అన్నిచోట్లా కనిపిస్తుంది. దీనినే ప్రాచీన గ్రంథాలలోను, శాస్త్రాలలోను "'మరక్కలొ” అని వ్యవహరించారు. ఇండులో. నాట్టుగాడు గంటల కౌలదిగా శర్రపై నిల్చి, (క్రిందికి దిగకుండా నేలపడకుండా. నటిస్తాడు ఒక్కొక్కప్పుడు తన నుదిటిమీద సీసాలదొంతిగాన నిళ్ళళ్ణాసు. గాని నిలబెట్టి నటిస్తాడు. ఇదొక సర్మసు.
పది పన్నెండుమంది ఒక దీపం చుట్లూబెేరి, చప్పట్ల చరుస్తూ బృందగానంతో నటించడం గాన్మి చేతిలో దినిటీల వంటివి పట్టుకొని ఒక బొమ్మచుట్రూ వలయంగా జేరి ఒకడు ముందు పాడితే "వేసుక అంతా సమష్టిగా పాడుతూ, పాడిన పాటకనుకూలంగా అడుగులు వేస్తూ నటించడం' గాని, తప్పెట గుళ్ళో, తాళాలో, కర్ర చిడతలో, గొలును కన్రైలో పట్టుకొని వాయిస్తూ, వలయంలో చేరి సామూహికంగా పాడి ఆడడం గాని దకిణదేశంలో ఎక్కడబడితే అక్కడే చూడవచ్చు. మలబారులో 'కుమ్మీ' నాట్యం ఇదేరకమైన ఆట. తంజావూరులో ఇట్టి నాట్యాలు స్త్రీ లాచరిస్తారు. లంబాడీ నృత్యాల్లో కూడా స్త్రీలు ఈ రకం దొమ్మి నాట్యాలుచేసి సంతసిస్తూ ఉంబారు. తికుచినాపల్లిలో ఇట్టి నాటార్ధాలు. స్త్రీపురుషులు వేర్వేరుగా ఆచరించడమేగాక, సూర్యాస్త మయంతో ప్రాతుభించి. సూర్యోదయం దాకా అవిరామంగొ నటించి అనందిప్తారు. ఈ రకం నాట్యా లన్నిటిలో ను బృంద గాన ముంటుంది, డొలకీ వంటి వాద్యం గోచరిస్తుంది, అదృష్టవంతులైకే మృదంగం కూడా అసరా యిచ్చి నిలుస్తుందా పాటకు 1శుతిగొ ఉండే ఉపాంగం వంటి దవ్యామైనా హరి కక్కరలేదు, ఒకడు ముందుగా పాట ప్రారంభిస్తాడు.
110 అడుగులు వేసిచూపుతాడు. సరి, అదే పాట, అవే అడుగులు అందరూ ఏకకాలంలో అనుసరిస్తారు. ఒక్కొక్కప్పుడు పాడిన (ప్రతి చరణాన్ని తిరిగి అందుకొని పాడడానికి బదులు పల్లవి చరణాన్నో, మరే ఊత పదాన్నో అనుయాయులంతా అందిపుచ్చుకొని పాడుతూ ఉంబారు. ఆట మొదట మందగతిలో [ప్రారంభించి రాను రాను తీవ్రగతికి (పాకుతుంది. వేర్వేరు కాలాల్లోనే కాదు, వేర్వేరు గతులలో తాళాన్ని నడుపుతూ, తదనుగుణంగా అడుగులు వేసి నటిస్తూ ఉంటారు. వలయాకారంగా చేరినవారు ఆసాంతం అలాగే నిలువక, అడుగులు వేసి మండలపుటంచులలో పరిభ్రమిస్తూ ఉంటారు. వలయ మధ్యంలో దీపం గాని, దేవతా మ్మిగహం గాని ఉంకే దానికి (పదకిణంగా పోతూ నటిస్తారు. అలసిపోయే దాకా నాట్యం చెయ్యడమే సంప్రదాయం. పాట అయిపోవడం గాని, ఆటకు ముక్తాయి యివ్వడం గాని ఉండవు. అసలా పాట రాత్రంతా పాడినా తరుగనంత దీర్షంగా నైనా ఉంటుంది, లేదా ఒకటి రెండు చరణాల్తో అయిపోయి, అవే మరల మరల పాడవలసేదిగా ఉంటుంది. అభినేతలకి వేషం బొత్తిగా అనవసరం. కాని కాళ్ళకు కొంతమంది గజ్జెలు కట్టి నటించడం కూడా కద్దు. (పథాన గాయకుని కైనాసరే అదమం గజ్జెలో, మోకాలికి కట్టిన గంటలో ఉంటాయి. రో లాటనృత్యాలు ? పన్నెండు లేదా పదహారు మంది రెండేసి కళై కోలలు పట్టుకొని, వలయాకారంగా చేరి ఒకడు పాడుతూ ఉంటే వెనుక పాటగానీ, ఊతపదం గానీ పాడుతూ, తాళానుగుణంగా కోలలతో లయ వేస్తూ, అడుగులు వేసి నటించడం దక్షిణాది నంతటా [ప్రచారంలో ఉంది. దాషీణాత్య్గదేవాలయ శిల్పాలలో కూడ ఈ "కోలాట నృత్య భంగిమలు కనిపిస్తాయి. హంపి, లేపాక్షి వగ్రెరా దేవాలయ శిల్పాలలో స్త్రీ లీ నాట్య భంగిమలలో చిత్రించబథారు. ఇందులో (వతినటి తన కిరు పార్శ్వాల లోను నిల్చినవారిచేతిలో కోలలపై తన చేతిలోని కోలబతో వరుసగానో పర్యాయపు (కమం లోనో తాళం వేస్తూ నటిస్తుంది. తిరుపతి ఆలయ శీల్చాలలో స్త్రీలు మొదట కూర్చొని అట ప్రారంభించి రాను లాను
||| నిలిచి ఆడుతూన్నట్లు ఒక (క్రమాన్ని, ఆందుకు తగిన ఆంగభంగిమలనూ చూపుతూ యీ కోలాటనృత్యం చితించబడింది లలో జ్‌ (ల ఉ
అదే కోలాటాన్ని స్కూూళ్ళలోని బాలికలు మరొక విధంగా నటిస్తారు. అక్కడ పన్నెండు తాళ్ళు ఒక కరదిమ్మకు కట్టబడి ఉంటాయి. క।రదిమ్మ ఎత్తుగా వేలాడగడకారు. బాలికలు తలొక (త్రాడు పట్టుకొని కోలలళో లయవేస్తూ, పొడుతూ పరిభమించడంతో పాటు అవసరానుకూలాలెరిగి తాము నిల్చిన కేంద్రం నుండి కేబిసుగా మరొక కేందానికి దాటుతూ ఉంటారు. ఈ దాటుల వల్ల చేతులలోగల తాళ్ళు మీది నుండి క్రిందికి ఈమంగా జడగా అల్లుకుపోతూ ఉంటాయి. రాను రాను జడ పెరిగినికొద్దీ, నటించవలసే మండల పరిధి తరుగుతూ వస్తుంది. జడ అల్లిక పూర్తి అయ్యేవరకు నాట్యం చేస్తూ ఉంటారు. ఇలాగే జడవిప్పడం కూడ ఈ నాట్యంలో భాగమే.
ఈ విధంగానే పన్నెండుమంది చిట్టికోలలకు బదులుగా పొడుగాటి క్మరలు పట్టుకొని, కడియం గట్టి నిల్చి, క్యర్రల చివరలన్నీ తుది నుండి ఒక అడుగు వెల్తిగా ఒకచోట చేర్చిపట్టి పాడుతూ పర్శిభమిస్తూ నాట్యం చేసే సంప్రదాయం మైసూరు. రాష్ట్రంలో
న్‌ కనిపిస్తుంది. ఇందులో వురుషులే పాల్గొంటారు. వీరు వాజే కరలకు చివర కుచ్చులు, రంగులు. వగైరాలుంటాయి. ₹4ఆే ధకట్టీ. వ హాసు టన టి స పటల. శస (/ $ శే ్ట్‌ ళో వా, ణ్‌ రై య్యే అవే 4 "౯ టన్నత్యాలలోని నాయకునికి ఆయ్యవారు,. మేళగాడు పెన్నుద్దె అనిపేరు. కొన్ని కొన్ని చొట్ల నర్తకులు రెండు జట్టుగా విడి, ఒకే నలయంలో రెండు వరుసలుగా రెండు కక్ష్యలలో నిల్చి నటిస్తారు. అప్పుడు వెలి కక్ష్యలో వున్నవారు సవ్యంగా పరిభ్రమిస్తే లో కక్యలో నిల్చినవారు అపసవ్యంగా పరిభ్రమిస్తూ ఉంటారు. వెలి కక్ష్యలో నిల్చినవారిని 'వెలియుద్దు లనీ లో క్రక్ష్యలో నిల్చినవారిని 'లోయుడ్డు” లనీ పిలుస్తారు నటులందరూ నడ్డి కట్టు, కాలి గజ్జెలు తలపాగలు ధరించి నిలుస్తారు. 'తయ్యక ద్ధిమితా' అని వితంబగతిలో. పాట ప్రారంభిస్తారు. 'తకిట థిమిధిం, ధిమిత ధిమిధిం ఎంత మంచీగురుడు. దొరికేరొ వంటి పాటలతో రాను రాను నాట్యం (దుత గతిలో జిఠుగుకుంది. దీనికి మృదంగం గాని, తంబు గాని, అవసరమున్నక్లుై కనిపించదు,
|.5
జాతర నృత్యాలు వి
అమ్మవారి జాతర్లలో శిచాచార్లు, పుటాలు -పట్టిన వాళ్ళు డప్పు వాద్యాన్ని అనుసరించి స్వచ్చందగా తాండవిస్తారు. ఇది మూగ ఆక్రే, కాని అవేశపూరితంగా ఉంటుంది. ఈ పుట నాట్యం వేర్వేరు చోట్ల వేర్వేరు విదంగా పిలువబడుతుంది. తిరుచినాపళ్లి.ా దీనిని "కుడ్డకూతు” అంటారు. బాణాసుర విజయవేళలో కృష్ణుడీవిధమైన 'కుండ అటి అడినట్లు అక్కడ స్ధల పురాణంలో వినిపిస్తుంది. ఆ ప్రాంతంలో ఈ నాట్యాలు ఉత్తరాది "గర్భా నాట్యాలి వలె వసంళోత్సవ వేళలో జరుప్పతారు. తమిళదేశంలో (గ్రామదేవత 'అయ్యనార్‌' ఉత్సవాలలో కూడ యీ నాట్యం కనిపిస్తుంది. మళయాళదేశంలో ఈ నాట్యం మరింత హెచ్చుతంతు గలదిగా ఉంటుంది,
మలబారులో 'మోహినీి నృత్యం స్త్రీలచే అచరింపబడే నృత్యాల్లో (పసిద్ధిచెందిన నృత్యం. ఇదిగాక, ఆడపిల్లలంతా ఒకచోట చేరి మంశలాకృతిలో నిల్చి, ఒకతె పాడగా మిగత వారంతా ఊతగా పాడి ఆడే బృందనృత్యాలు కూడ తరచు కనిపిస్తాయి. ఇలాంటి నృత్వాలలో పాట గాని ఆట గాని ఒకరి సొత్తుగావు. వరుస్కకమంలో అందమా పాటకత్తెలుగానే తయారవుతారు. పాటకత్తె (పథాన నాట్య్టుక త్తెగా తయారగుట అవశ్యాంగీకృతమైన విధులలో ఒకటి,
మల్కవనగిరి, నందాపురం వగైరా చోట్ల కూడా స్త్రీలు సామూహిక నృత్యాలు నిర్వహిస్తారు. నాట్యకత్తెలంతా వలయంలో నిల్చి ఒకరి భుజముపై వేరొకరు భుజము చేర్చి నటిస్తారు. అందరూ ఒకే రకంగా ఉండే దుస్తులు ధరిస్తారు. (వేళ్ళకు ఉంగరాలు, కాలి (వేళ్ళకు మట్టెలు, కాళ్ళకు గజ్జెలు, ఎడమచేతి మణికట్టు నుండి ముంజేతి చివర వరకు గాజులు ధరించి నిలుస్తారు. అక్కడక్కడ ('పాంతీయాచారాన్ని బట్టి యువకులు మోచేతుల పైస, పిక్కల పైన పచ్చబొట్లు పొడిపించుకొని. ఉంటారు. అందరూ ఒకే విధమైన బొట్లు కలిగి నిలుస్తే అదికూడ అహార్యం అాగే శోభిస్తుంది. ఈ నృత్యాలకి నుద్దెల, త్రాళారు ఉంటాయి
[14 ఆట (ప్రారంభంలో మందగతిలో మొదలవుతుంది. తదుపరి నర్తకుచాండు మొదటి వలయాన్ని విడిచి, చిన్న చిన్న వలయాలుగా విడిపోయి, ఒకతె నాయకత్వం వహిస్తే ఆమ చూపిన నాట్యాగతుల ననుసరించి మిగతవారు. నటిస్తారు. ఒకొక్కప్పు డిట్టి నాట్యాలలో నాయకత్వం పురుషుని పరమౌతుంది. లేదా, కొందరు పురుషులు కూడా అర్థ్ధచందదా కారమైన కక్ష్యలో నిల్చి, చేతులలో యడ్డ రామదాసు కీర్తన గాయకుల వలె నెమలి పింఛాల కట్టలు పట్టుకొని ఊప్పకూ నటిస్తారు. ఇలా పురుషులు నాట్యగకులు దిద్ది నడిపించినా, పాట మాత్రం స్త్రీల పరమె అయి నిలుస్తుంది. ఇలాంటి - నృత్యాలలో ఆట ముగింపు కూడ ముచ్చటగానే ఉంటుంది. పాడుతూ పాడుతూ యువళులొకసారి వలయాకృతిలోను, వేరొకసారి అర్థవలయంలోను, మరొకసారి సరళరేఖలోను, ఇంకొకసారి వకరేఖలోను నిల్చి నటిస్తూ ఉంటారు. అప్పుడప్పుడు స్వస్తిక, అష్టదళ, పద్మం వంటి ఆకారాలు నిర్మింపబడే లాగున నిల్చి నటిస్తారు. రాను రాను సంగీతం "పె కాలానికి - వెళ్ళేసరికి లయ దద్రుతగతిలో పడి, నాట్యం కూడా తీవ్రగతిలో (ప్రదర్శించేదిగా మారుతుంది. తాళగతి తీవ్రతరం చేసినకొద్టీ అభినేతల అడుగులు వేగంగా పడుతూ, ఊపిరాడని పరిస్థితిలో చలిస్తాయి. చివర కదెకూడా గుతిమించిననాడు ఆడుగులు తడబడడమో ఆలసిపోయి అయతప్పి అడుగులు వేయ్యడమో ఒకరిలో ముందుగా జరిగేసరిక్కి పకాలున పదిమందీ నవ్వడం, కెవ్వున కేరింతాలు కొట్టి అట విడిచిపెట్టడం జరుగుతుంది, వీరన్ఫృత్యాలు ? మళయాళదేశంలో కాళికాదేవి ఉత్సవాలలో పూబారి ప్రత్యేకంగా నటిస్తాడు. దీనిక మద్ధత్తుగా మేళతాళాలన్నీ ఉంటాయి. పూజారి నృత్యం ముగిసిన పిదప రకరకాలైన నృత్యా లెన్నో ఒక నిశ్చిత 'క్రమాన్నమసరించి ఉచరింపబడతాయి. ఈ నృత్యాలన్ని అలయ 'పావరణలొనె జరుపుతారు, చివరకు శివాచారు వచ్చిన పిదప అందరూ .శీలిసి నర్తిహైరు. లా
"| వ్‌
ఈ రకం నృత్యాలలో ముఖ్యమైనది 'దివిట్‌ నృత్యంి. తమిళదేశంలో 'అయ్యనార్‌ొ అనే (గ్రామదేవత ఉత్సవాలలో కూడ ఇదేరకం నాట్యాలు కనిపిస్తాయి. మళయాళదేశవు వైవాహిక నృత్యాలతోపాటు వీరనృత్యాలు కూడ 'ప్రసిద్ధమే. ఈ వీరనృత్యాలలో 'కత్తియాటి అనేది తెలుగునాటి వీరశైవ సంప్రదాయపు నృత్యాలను పోలియుంటుంది, తెలుగుదేశంలో పెద్ద పెద్ద (ప్రభలు కట్టి, జాతరలో తిరువిథులు (త్రిప్పుతూ వాటిముందు 'కత్తియాట' ఆడుతూ 'అళ్ళరభా _ అంటూ, సాముగరిడీలు చూపడం నేటికి ఆచారంలొ ఉన్న విషయమే. అదేవిధంగా కన్యకాపరమేశ్వరీ భక్తుల మని చెప్పుకొనే "ఒక (ప్రత్యేక తెగకు చెందిన వ్యక్తులు కత్త డాలు పట్టి జొతర్లలో నటిస్తూఉంటారు. 'రుంజూ” వంటి వాద్య విశేషం కూడ తెలుగునాట నెటికీ వీరశైవుల చేతిలోనే నిల్చి ఆదరింపబడుళూంది. అవేశపూరితమైన తాండవనృత్యాని కివన్ని చాలా ఉపకరిస్తాయి. తిరువాన్కూరు ప్రాంతంలో అచరణలో ఉన్న 'పాతాయంి అనే వీరనృత్యం కూడ కత్తియాట వంటిదే ఆయితే, ఈ పీరన్ఫ క్యాలన్నీ మూలంలో దార్మిక నృత్యాలుగా కనిపిస్తాయి. నేటికీ వీని ఆచరణ చారి శ్రైకోత్స్చవాలలోనే గోచరిస్తుంది.
[116
- ఏకప్మాతాభినయాలు --- కథానాట్యాలు
సభఖాసదులు వేరు, నబులు వేరు అనే విభేదం స్పష్టంగా రూపించే ఈ రకపు నాబ్యాలలో. నటులు ఆనంవాతిరేకం వల్ల (పేరేపింపబడి నట్రించరు. భక్తి విశ్వాసాలతొ నటించడం కూడ ఆరుదే. ఉత్సాహం కూడ ఫేరికి ఎరువు సామ్ముశానే అభఖిస్తుంది. డఉభ్భ్బుచూస్కి లేదా సభను చూసి సంతసించి, లేని ఉత్సాహాన్నైనా క్నృమ్చుకొని వీరు నటిస్తూ ఉంటారు. పొట్టపోసుకొ నేందుకుగాను నాట్యాన్ని అలవరచుకొన్న యీ నాటు నటకులు శాొస్త్రీయవిథానం తమకంతగా తెలియకపోయినా తెలిసినట్లు నటించడంలో కూడ నేర్చరులు, అయితే ఏరి నాట్యాలకి విధివిధానాబ్రు లేవా? అంక్రే, ఉన్నాయనే చెప్పాలి. కాని ఆ విధి విధానా లేవో వారికే త్రెబైుస్తును. ఇవి ఎక్కడా (వాసిఉండవు. (వాసినా చదువ తగ్గిన అక్షరాసుులు కూడ ఈ నటులలో అరుదుగానే ఉంటారు. ఏచి ఎట్లున్నా యూ నాట్యాలు పజాసామాన్యంలో అదరాభిమానాలు పొంది, కొంతమందికి జీవనోపాధిని కఖిస్తున్నాయనేది సంతసించదగిన విషయం. అదే వీటిని [ప్రోత్సృహించదగిన విశిష్ట కారణం,
ఈ నాట్యాలలో సంగీతం విధిగా ఉంటుంది. వాచికాభనయం కావలసినంతగా ఉంటుంది, వేషథధారణకూడ ' ఉంటుంది. (పక్క వాద్యాలతో పాటు, (ప్రక్క పాటగాళ్ళుకూడ ఉంటారు. మద్దెల, తాళాలు, గజ్జైలు,.. చిరుగంటలు వగైరా హంగులన్నీ ఉంటాయి. 'శతికి చితారు గాని తంబురా గాని ఉంటాయి. లేనినాడు ఉపాంగమో, హార్మోనియమో వాడతారు. తరచు మధ్యమ[గ్రామం లో పాడి అభిన స్తారు. కొన్దిచోట్ల గాయకుడొకడు వెనుకనిల్బి పాడుతూ ఉంక్ష్కు, నటులు కేవలం నాట్యం చేసి ఒప్పిస్తూ ఉంటారు. అడ, మగ కూడ నాట్యాల్లో పాల్రాంబారు. నాట్యాని కొక యితివృత్తం కూడ ఉంటుంది.
ఆంధ్రదేశంలో ఏనాటి నుండో జంగం కథలు చెప్పుడ మనే అచారం ఉంది. ఇవి జక్కుల కథలు, దాసరిపదాలు, తందాన పాటలు,
17 పూరి ళారి నారాయణ కిర్తనలు, తంబుర కథలు, బ్యురకథలు వగైరా పేర్లతో వ్యవహరింపబడుళూ వస్తున్నాయి. ఈషద్భేదాలు విస్మరిస్తే యివన్నీ ఒకే రకం పొటలు. "కవిత్వ సంగీళాలు రెంటినీ ఆసరాగా తిసుకొని మనల్ని మరో (ప్రపంచంలోకి తీసికొనిపోగల జిగి బిగి ఉన్న రచనలివి” ఇవి కేవలం పాటలే అని అనుకోరాదు. పాడేవారు పాడతారు. అజేవారు ఆడతారు. ఇందులో ఆట, పాట మాట, హంగు వగైరాలన్నీ ఉంటాయిఐ ఒక విషయాన్ని గేయరూపంలో పాడి వినిపించ ఉమ్మా అదే ఏషయాన్ని (ప్రత్యక్షంగా అబినయించి చూపడమూ అనూచానంగా వస్తూన్న సంప్రదాయం. అందుకే '“శరమర్థి నూరూర సిరియాళు -చరిత పొటలుగా గట్టి షాజెడువార్డు అటుగాక సాంగ భాషాంగ క్రియాంగ పటు నాటకంబుల నటియించువారు” అని బసవ పురాణంలో పాల్కురికి సోమనాథుడు (13వ శకాబ్దం) (వాసాడు, అంక అనాటికే యిట్టి ఆచారం తెలుగునాట వేరుబలిసి ఉన్నావని వేరే చెప్పనక్కరలేదు. వాస్తవాని కివి నంస్కృతం లొని విథి భాణం వంబి భారతీవృత్తి (వదానమైన వీకాంక రూవకాలను" పోలిన తెలుగు రూపకాలు, వీటిని 'యక్షగానొ అని కూడ అంటాయమ. "యక్ష శబ్దం తెలుగులో 'జక్క'* గా మారేనరికి యక్ష గానానికి “జక్కుల పొటో అని పేరు సిదించింది. కాని 'యక్షగాని మనే సాహిత్యరచనా (ప్రక్రియ యేదీ సంన్టృతంలో కనబడదు. యక్షులు దేవయోనులు గాను నదివన తబాక [గ్రామసీమాదులలో విహరించి వాటికి రక్షళు -కల్పించేవాకు గాను వరింపబడారు. యక్ష రాజెన కుబేరుడు దడకిణము నుండి ఉత్తరానికి వవిస.పోయునటు స వాల. కథలు వినిపినా యి. ఆం దదేశమ్తు? మభ్య నన్తు అ క శీయులు,. ధనద కాలవు దాన శాననాలెన్నిటిలోనో కుబ్పిరక వం గ ్ట్‌ దే శిల్యాలలో యక్షమూర్తులు గచ వంశీయులు పేర్కోబడ్డారు. దేవాలయ లక్‌ ౨కి సంబంధించిన రిస్తాయి, నేటి మన (గొమవేవకలంతా ఈ యక్షేసంన్య 'కంగితనుది వారు గానే రూపిసారు. 'యకౌఘగీత మఎ గానశైలీమ్‌.. అనె సంగ్‌తిను
118
లోని వాక్యాన్నిబట్టి యక్షులదిగా ఒక (ప్రత్యేక మైన సంగీతశైలీ సంప్రదాయ ముండేదని తెలుస్తూంది. 'పారిజాతాపహరణంి లోని 'యక్షగ్రావ )
జై 9 6 త్తి వాస్తవుర్ణలు' అనే పదం వల్ల నేటి 'జక్కల చెరువు 'జక్కలకుంట వంటి (గ్రామాలు మొదట యక్ష (గ్రామాలుగా ఏర్పడినవే కావచ్చునని, ఆ యకులే నేటి 'జక్కులుూ అనీ స్ఫుగించకమానదు, అనూచానంగా ఈ జక్క జాతివారు సంగిత నృత్యాలు (ప్రదర్శిస్తూ వస్తూన్నట్లు సాహిత్యిక సాక్షా లెన్నోఉన్నాయి. "క్రీడాబరామం లో ఈ రకం నాట్యా లెరిగిన ఒక జక్కల పడుచు యీ క్రింది విదంగా వర్ణించబడింది, _
“క్రోళ్యాగ్ర సంఘర్ష ఘుమ ముమ ధ్వనితార
కంఠ స్వరంబుతో గారవింప మసి బొట్టు బోనాన నసలు కొల్పిన కన్ను కొడుపువే6 దాటించు నెడప దడప శ్రుతికి నుత్కర్షంబు. జూపంగ వలయుచో జెవితాడు బిగియించు జీవగజ్ఞ గిల్కు గిల్కున మోయు కింకిణీ గుచ్చంబు తాళ మౌనంబుతో మేళవింప రాగమున నుండి లంపించు రాగమునకు నురును యూరుద్వయంబుపై నొత్తిగిల్ల కామవల్లి మహాలక్ష్మి కైటభారి వలపు పాడుచు వచ్చె జక్కుల వురం(ధి”
'నేడీ రకపు నాట్యాలు జక్కులే కాదు, సిరి జంగాలు, దాసరులు వగైరా జాతులవారు కూడ ఎరిగి ఆచరిస్తున్నారు. కర్ణాటకదేశంలో జక్కులకి బదులుగా 'ఎక ప్రాడిగరు' అనే తెగవా రిట్టి నాట్యాలాచరించే వారని (ప్రాచీన కన్నడ సాహిత్యం సాక్యమిస్తూంది. తమిళ మళయాళ దేశాలలో “దాళ్యారు' అనే వారికి నాటా్యాలు కులవిద్యగా ఉన్నట్లు రూపిస్తుంది కాగా దకిణదేశ మంతటా వ్యాపించిఉన్న యీ జక్కుః ఎక్క, చాక్యారు జాతుల పూర్వుల్హో లేక వారి అరాద్య చేవతలో
9 యక్షులన్సీ వీరియీ నృత్య గాన నంపప్రదాయం పరంపరాగతంగా వస్తూన్న బహు (ప్రాచీన నసంపపదాయమనీ స్పష్టమవుతూంది.
ఈ రకపు నాబ్యాలకని వ్రాసిన పాటలు తరచుగా ద్విపదలోనో, మంజరిలోనో (వాయబడి ఉంటాయి, ఖండగతిలో గాని, (త్మిశగతిలో గాని, పాడడానికి అనుకూలంగా నవాయబడతాయి. (పతి చరణానికి చివర తందాన హరి హరి నారాయణ్కణ వంటి ఊతపదాలుండి పల్లవి ఎక్తుకొన్నట్లు ఎత్తి పాడడానికి అనుకూలిస్తాయి. పాడే. నటుడు నాయకుడుగా నడుమ నిల్చిఉంకే ఇర్ముపక్కలా వంత పాడేందుకుగాను యిథధ్ధరు నిలబడతారు. ఈ వంత పాటకులు గాయకులేకాక వాద్యకులుగా కూడ రూపిస్తారు. (ప్రదాన గొయకుడు తంబురాగాని చికారుగాని మీక పాడుళూ, చేతి ఆంజలులతో తాళం వేస్తూఉంక వంత పాటకులలో ఒకడు చిటితాళంతో లయవేస్తూ ఉంటాడు. వేరొకడు థక్కి గాని, జవికె గాని వాయిస్తూ ఉంటాడు, కొన్ని మేళాలలో జంతరగుంభీలు, గుమ్మెటలు వంటి వాద్య విశేషాలు కనిపిస్తాయి. కొందరు ' ఐశ్వర్య వంతులైన గాయకులు కాళ్ళకు గజ్జెలుకట్టి చిందులుతొక్కి నటిస్తూ ఉంటారు. వంకపాట పాడడానికి పురుషులకి బదులు స్త్రీలనే కూర్చుకొనే అచారం కూడ కనిపిస్తుంది. తరచుగా ఇట్టి దాసరుల కిద్దరేసి భార్యలుండి, నాట్యంలో వంతపాటకు వస్తూ ఉంటారు. ఆసలు (ప్రధాన పాత్ర కూడ స్రీ పరం గానే ఉండే ఆచారం కూడా పూర్వ ముండేదన్నట్లు శ్రీనాథుని నాటి వ్రాతలు (14వ శతాబ్దం) సొక్ష్యుమిస్తున్నాయి. వీకశిలానగరం లోని యీ విథభమైన గాయకురా లొకామె [క్రీడాఖభిరామంలో ఈ క్రింది విధంగా వర్ణింపబడింది.
''దుత తాళంబున వీరగుంభితక
ధుంధుం ధుం కిటాత్యార సం గతి వాయించుచు నాంతరాళిక యతి (గ్రామాబి రామంబుగా
యతి గూడం ద్విపద (ప్రబంధమున వీ
శానికముం బాడెనొ
120 క్కత-(ప్రత్యక్షిరముం గుమారకులు పీ బ్కారంబునన్‌ దూలగన్‌”
ఈ నాట్యాల కిఉవృత్తాలుగా తరచు స్టానిక వీరుల చర్మికలు సలప్పరాఖాలు, పౌరాణిక గాథలు వగైరాలు (గ్రహింపబడతాయి నేటి బు(రకథలలో రాజకీయ, సామాజిక విషయాలు తరచుగా వినిపిస్తాయి. విర రౌద్ర కరుణ హాస్టరసాలు ముమ్మరంగా అందించబడతాయి సటులు రంగస్థలం మీద ముందుకూ వెనుకకూ ఆఅడుగులువేసి నటిస్తూ, అవసరానుకూలార్థ లెరిగి, పొటకి ఆటకి కూడ విలంబ, మధ$్థు (దుత గతులు మూడూ చేకూరుస్తూ, పాడినదానినే _తిరిగి వచనంలో చెప్ప సభికులకు బోదపరుస్తూ, అదే ఆర్జాన్ని రస్తానుకూలంగా అబినయించి. చూపుతూ, సమయాసమయాల్లో సబాధిరుచిని బట్ట అంతో యింతో వృంగ్య హాస్యం కూడ చెప్తూ, గంటలకొద్దీ యిట పదాలు పాడి అబినయిస్తారు. (పథాన నటుడు తలకు పాగా చుట్టి పొడాటి అంగీ తొడిగి, రెండు మ్లూడు అంగ వస్తాాలు నడ్డి కృ దరించి నుదుట తిలకం ద్య రంగస్టల మలంకరిస్తాడు. వెనుక పాటగాళ్ళ క్రీవేషం వెయ్యాలనే బోధ్శలేదు. కాని,-ఏదో కొంతగా పాగా, అంగవస్తలు, నడికట్టు వంటివి ధరించి, ఊలకం దిద్దుకొంటార్చు
కన్నడదేశంలో యక్షగానం సంగీతమయంగా ఉంటుంది, ఒకాయన పాడికే మిగతవా కాపాడిన పాటలోనో లేక చరణం లోనో గల భావాన్ననుసరించి యథాశక్తిగా వచనం చెప్పి ఆబినయిస్తారు. వేషాలువేసి నాటకం వలె నటిస్తారు. గద్యంలో జరిగే సంబాషణలు చాలా దీరంగా కూడ ఉంటా... సంభాషణానంతరం తిరిగి పాటగాడు మ్‌రాక చరణమో, లఅేక పాటలో వేరొక భాగమా పాడతాడు. దానినే తిరిగి నటులు గద్యంలో చెప్పి అభినయిస్తూ ఉంటారు. కొన్నిచోట్ల వేషరచన ఉండదు. నటులు కూడ నిల్చి నటించరు, ఒకచోట ఏదో గోషిలో కూర్చొనినట్టు కూర్చొని, ఒకరు పాడితే ఆ పొడినదాని భావాన్ననుసరించి ఆయా పాత్రలు స్వీకరించినవారు అందుకు తగిన రీతిలో వచనం బప్పా ఉంటారు. ఇది కేవల వాచికాబనయం. ఆది కూడ ఒగడు చెప్పే పురాఖమా, హరికవో నలుగురు పంచుకో చెప్తూాట్టుండి, యా
1౨|| యక్షగానం. నాటకమూ. గ్లాక. పాటకచేరీ గాక, ఎందుకూ - షాందని మరొక (కొత్తరకపు కాలక్షేపము వలె -కనిపిస్తుంది... కాని, శంగితానికి మాతం మద్దెల తాళాలు, శుతి వగెశాలుంటాయి. పాడేవానిని గురుతుల్యుడుగా చూస్కి 'భాగవతారొ అని ఎగౌరవంగా వ్యవహరిప్రారు ఈ (పాంతంలో "చండి అనే వాద్యవిశేషం మిక్కిలీ 1పచారంలో ఉంది. ఇది తెలుగుదేశపు 'రుంజ” వంటి వీరరసానుకూలమెన వాద్యం. మళయాళదేశంలో యక గానానికి మారు రూపం 'చాక్యారుకూతు), ఈ చాక్యారులు తెలుగు జక్కులవాం(డ వలె నాట్యమే ముఖ్యవృత్తిగా కలిగి ఉంటారు. చాక్యారుకూతు చాలా (ప్రాచీన మైన సాట్బ సంప్రదాయం కుంజన్‌ నంబియారు నాడు ఈ నాబ్యాలకి “ప్రతిగా 'తుల్లల్‌పాటి లన నాటార్థిలు వెలశాయి. తుబ్లల్‌పాట్టు లో వ్యంగ్య హాస్యం హేచ్చుగా ఉంటుంది. మిగత విషయాలలో మూలతః దీనికి చాక్యారుకూతుకీ ఏమంతగా తేడాలేదు. అదేవిధంగా తుల్లల్‌పొట్టు కూడ చెప్పుకొనేందుకు _ 'మిట్టమ్‌ తుల్లలొ "పరయన్‌ తుల్లల్‌?, 'సీతంకన్‌- తుల్లల్‌” ఆని మూడు బేదాలుగా రూపించిన్మా మూలంలో అన్నీ ఒకే తరగతికి చెందిన నాట్యాలు వీటిలో ఒట్టం తుల్లలొ చాలా (ప్రసిద్ధి గలది. చతుల్లల్‌ నాట్యాలకు వస్తువు పౌరాణవిక మే అయినా, సందర్భోచితంగా సాంపిక కౌజక్రియాది విషయాతిలో గల అనాచార్య అత్యాజోరాదు అస్తి వ్యంగ్యంగా ఆపహసించడానిక్ర అనువుగా కూర్చబడి ఊఉలటుతిది.. ఈ నాబ్యాలన్నీ ఏకపాత్రాఖినయాలు: దేవతల -ఉత్సవాఅలోనో; సాంఘిక దార్మికాది ప్రత్యేక పర్వవినోదాలలోనో యీ సొజ్యాలు జరుపుతారు. ఈ నటకులకం 'తుల్లల్‌కరను” అని వ్యవహారనోమరు కుకు చగఠే గొన్ని రాత్రి నటించరు. నాట్యం రనూళమి రెండు మూతు గంటలు జరుగుతుంది. ప్రభానినటుడు (ఆసలు నటుడు ఒక్కడే) - ముఖానికి హరితవర్హం పూసుకొంటౌడు. కాని ముఖమంతా రంగు 'పులుముకోవటా నికిబదులు చెవులవద్ద నుండి గద్దము మీదుగా జక అంగుళం మేరకు వ రంగు పూయకుండా ఖాళీగా వదిలేస్తాడు? పూసిన రంగుకి 'ఆంచులు దిద్దడానికా- అన్నట్లు తెల్లటి గీత హరితవర్దానికి హద్దులు సీర్ణయించి
122 శోఖిస్తుంది::యెదపుకు వర రంగు, కళ్ళకు కాటుక్కు నుదుట తిలకం, తిలకాని 'కరుపార్భ్వాల నలుపు తెలుపు రంగులతో లతా పుష్పాదికము వంటి చిరుశిల్పం వగైరా లీ వేషంలో (పథాన చిహ్నాలు. మూడంగుళాల వెడల్చుగల బోద్దుటంచు- అంగీ వంటిది నిండారు కుచ్చెళ్ళతో ముణుకులు దిగకుండా తొడిగి, నడుమున అయిదారు చుట్టుచుట్టిన ఎ్యరటి పటకా వంటిది కట్టి- పక్కలకు (వేబాడదీస్తారు - వ్యరటి పూలగుడ్డ ఒకటి వక్షస్థలాన్ని కప్పి ముందుకు (వేలాడుతూ ఉంటుంది. గజ్జెలు గాని, చిరుగంట గాని పిక్కలమీద కట్టుకుంబారు. ' మెడలో రకరకాల హారాలు ఛథరిస్తారు. కంకణాలు, భుజకీర్తులు -దరించ్చి, తలమీద క్యరతో చేసిన పొడుగాటి శిరస్త్రాఖం వంటి కిరీటం పెటు కుంటారు. నటునికి తోడు పాటగాడొకడు, వాద్యగాడొకడు సహాయకులుగా ఉంటారు. వారి కెవ్విధమైన వేషమూ ఉండదు. పాటగాడు చిటితాళంతో " లయవేసి పాడుతూ ఉంటాడు వాద్యగాడు మృదంగం వాయించి, శబ్దాలు పలిక్రి ముక్రాయి లిచ్చి నాట్యాన్ని కోభాయమానంగా రూపింపజేస్తాడు. పాడుతూన్నంతసేపు అంటే విరామం లేకుండా నటుడు ఆభినయిసూ ఉంటాడు. ఏదెనా పందిరిలోన్తో చావడిలోనో, అలయంలోనో యీ నాట్యాలు జరుగుతాయి మొదట పాటగాడు దైవప్రార్ధనాదికం చేస్తాడు, అ సమయంలో నటుడు, సభక్కు వెన్నిచ్చి నిల్చి, తాళ లయానుగుణంగా నృత్తగతులు చూపుతాడు. ఆ తర్వాత నటుడు సభవైపు తిరిగి ఒర పద్యమో, పాటలో క్కచరణ్యమో చదివి (వేతనైతే కొంక సంగీత వరుసలోనే పాడి) ఆ _చదివినదానిలో గల అర్జాన్ని ముఖముందలలో అభినయించి చూపుతాడు, పాటకు డాపాట అందుకొని విస్తరించి రాగతాళయుకంగా గానం చేస్తూ ఉంటే నటుడు పరి పరి విధాల ఆ భావాన్ని హస్తముద్రలతోనూ “ముఖ భంగిమలలోనూ అంగ చాల్తనం లోనూ ప్రదర్శిస్తూ నటెసాడ్డు, ఈ అంగికాఖినయం చాలవరకు ,కథాకలీ నాట్య సంప్రదాయ్యానిి పోలి "ఉంటుంది, పాటలో చరణం, పూర్తి ఆయే్యేసరిక్కి కొంత తాండవ నృత్యం. చేసి, -ముక్తాయి వగైరా లివ్వడం సంప్రదాయంగా పాటిసారు _ఎప్మూడెన్సా సిపోయినటయి? క్‌ పటనా నటు డలసిపోయినట్లయితే గాయక మార్దంగిక్సు లిద్దరూ తమ
123
(ప్రజ్ఞ చూపి.సబను మెప్పించి రసభంగర కానియకుండా *_శ్రాపాడుతూ ఉంటారు,
దకిణదేశంలో _. నలుమూలలా హరికథలు _ వినిపసాయి. ఈ హరికథ మహారాష్ట్ర దేశంనుండి మనకు అభించిట్లు చెప్తారు. _ స్వాతీ తిరునాళ్‌ గారి దర్బారులో మహారాష్ట్ర్రుడైన ఒక హరిదాసు ఉండేవాడట ఈ హరిదాసులు పూర్వం నృత్యం కూడ చేసేవారు. నేడు నృత్యం తగ్గి, గానానికి ఎక్కువజాగా యిచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. హరికథా కాలక్షేపం కూడ ఏకప్మాతాభినయమే కాని, నృత్యగానాలు రెండూ నటుని పరం గానే ఉంటాయి. వంతపాట ఉండదు. అక్కడక్కడ హరిదాసు గారి శిష్యు లౌకరిద్ధరు. రాగాలాపన గాన్ని వెనుకపాట గాని పాడుతూ ఉంబారు. సంగీత నృత్యాలు రెండూ నశాస్త్రీయం గానే ఉంటాయి. ఫిడేలు, తంబురా, మృదంగం వంటి, (పక్క వాద్యా లెన్నైన్నా దీనిలో ఉంటాయి. దాసు గారు పట్టు బట్ట కట్టి పైన జరీ అంచు పట్టువస్త్రం నడ్డికి చుట్టి పూలదండలు ధర్షించి, గజ్జైలు కట్టి, చిటితాళాలో, చిడతలో చేతబూని సాక్షాత్కరించిన ఖాగవతోత్తముని వలె రంగస్థల మలంక రిస్తారు. పురాణీతిహాసాలలోని కథలు పాడి, అడ్కి అభినయించి, అర్దం చెప్పి (పచారం. చేయటం దాసుగారిని. భక్తి సంప్రదాయ (ప్రచారకులలో ఒకనిగా నిలుపుతుంది, మాటలు చెప్తూ, మథ్య మధ్య పిట్టకథల వంటివి చెప్పి. సభికులను నవ్వించి రంజింపజేయటం కూడ ఉంటుంది. అంతవరకు _ చెప్పిన _ఏకపా(త్రాబినయా _ లన్నింటి లోనూ యిది ఉత్తమమైన కళ్ళ కాని నృత్యానికి" స్వస్తిచెప్పి కొందరు హరిదాసులు దీనిని సులభం చేసి, దీనిలో గల క్రళాప్తాయిని దిగజార్చారు.
తెలుగులో హరికథావాజ్బయం విరివిగానే దొరుకుతుంది. కాన్ని యిదంతా వంచయేళ్ళ లోపున నిర్మించబడినదే గత శతాద్దాంతంలో కుప్పుస్వామి మొదలియార్‌ అనే ఆయన తెలుగునాట “విజయనగర ప్రాంతంలో హరికథలు బెప్పగా చూసి, ఆదిభట్ల నారాయణదాసు కు హరికథలు రచించి చెప్పడానికి పూనుకొన్నారట. అయన న్‌ ముగ్దులై ఆంధ్రు అతనిని హరికథా పితామహుడని గౌరవించారు.
| 24 వీరి హరికథా రచనలు సంగీతసాహితార్రలకి నిధులు. ఇక్షు బాలాజీదాను గారు కూడ యీ క్షేత్రంలో మిక్కిలి (వసిద్ధులు. ఏకపా(త్రాఖినయాలు కాక, బహుపాాతాఖినయాలైన యక్షగాన నాట్యాలు కూడ దక్షలుదేశంలో (ప్రాచినకాలం నుండి అచరణలో ఉన్నవే. ఈ యక్షగాన నాట్యాలు ప్రాచిన సంస్కృత రూపకాలకి నేటి ఫరిళిష్ట రూపాలుగాను, అనాటి రూపకాలకి లఅక్ష్యరూపాలు గాను కనిపిస్తాయి. పిటిలో నేటికి పూర్వ రంగాదులు నిల్చి ఉన్నాయి. సూ(త్రధారుడు, నటి, విదూషకుడు, పారిపార్శ్వకుడు వగైరా పాత్ర లన్నీ 'వభష్ట రూపాల్లో యీ నాట్యాల్లో యింకా కనిపిస్తున్నాయి. నృత్త, సృతర్హు నాల్యాలు మూడ్తూవీటినింకా అంటిపెట్టుకొని ఉన్నాయి. ఈ నాబాగ్టలలోొ సంగీతం దేశీయమేకాక ఆత్యంత శాస్త్రియం గానూ కష్ట సౌథ్యంగానూ కూడ రూపిస్తుందె. వేషరచన అతి కష మెన పనిగా భాస స్తుంది. జవనిక ఉంటుంది. పాడిన పాటలకూూ చదివిన పద్యాలకూ మదం రాగ పరునలో బెప్పవలసే సుదీర్ణమైన వచనాలు కూడ ఉంటాయి. కథా సూత్రాన్ని తెగకుండా ఒక (6ఈ్రమంలో నిల్పడానిక్రి నటులు మధః మధ్య తను శకి యుక్తుల ననుసరించి మాటలు పేర్చి సంభాషణలు కూడ సాగిన్తూ ఉంటారు. హాస్యం ఒకొక్కచోట హదుమించి చెలలేగుతూ ఉంటుంది. ఐ ఈ యక్షగాన నృత్యనాటళకాలకి పూర్వ రూపం'కురవంజి నృతా అనే అభిప్రాయం కొందరు పండితులు వెలిబుచ్చారు. కలలో కోయజాచి - ఆటవికులు. నాబ్యాలలో వీర వేస కుపిిగంతులకు ఆఅఆంగలు, లేక అంజెలు అని పేరు. ఆ కారణాన్న వీరి ర తాం కుఠవంఖి లేక కొరవంజి నృత్య మని పేరు వచ్చినట్లు చెప్తాడు స 4 కాని, కొరపంజి అంకునే ఎరుక జాతి స్త్రీ అనే ఆరం పసిడు శా ్సే కురవంజి పాత్రనిబద్ధమైన నృత్య నాట్యరచనల క్రీపేరు వబ య్‌ వచ్చునని క్షూడ్లా ఖావించవచ్చు. వ్యవహారంలో వీటిని బండ్‌ చెంచు నాటకం
“పో లకద, ఎ(ర్రగొల్లల భాగవతం వగైరా పేర్లతో పిలవడం కూడ క్ష
హనే బలపరుస్తుంధి. ఈ జాతులవారి నొట్యాల్లో తరచు అభినయింప
25
బడేది కూడ. చెంచులక్మ్మీ నృసంహుల పప్రణఖయగాథయే. తెలుగులో ఓబయమంత్రి వ్రాసిన "గరుడాచల మాహత్మం' అనే యక్షగాన రచన యివే.కథను .వివరిన్తుంది, కాని యిదే కథ త్రీవళ్లీకళ్యాణుంలో రూడ వినిపిస్తుంది. కాగా పర్వతారణ్యవాసులైన యా యక (గిరిజన జాతులవారు తమ కులవేల్చుగా, ఇలవేల్పుగా వరించిన లక్ష్మిదేవి, వారింట నిల్చి యక్ష(చెంచు లక్ష్మి అనిపించుకొన్నట్లూ, వ్‌రు నివసించే వింధ్య పాంతపుటంచులలో వెలసిన వైష్ణవాలయాలకి సంబంధివచిన స్థలవురాఖ, తీరమహాత్మ్య కథా కథనాదికాల్లో వర్ణించబడే చెంచులక్ష్మ పణయగాథయే వీరి నృత్యనాట్యాలకి కథావన్తు వయినట్లూ ఎంచవచ్చు. వీరి నాట్యాల్లో నాయకుడు నృసింహుడు లేక
సింగడు. నాయిక చెంచులక్క్మి లేక సింగి. చెంచుల రూప్పరేఖా
విద్యావిలాస వ్లిహారాలన్నీ యీ సింగీ సింగనల్లో మూర్తీభవిస్తాయి. అద్నేకథ తమిళ కన్నడ (ప్రాంతాలకు ప్రాకి ఆ యా చొట్ల వెలసిన
ఆటవికుల ద్వారా అభినయింపబడుతూంది. కాలాంతరాన యీ చెంచు
థధంపతుల (పణయగాథు కలహకలాపముగా మాత్రమే మరికొన్ని యితర
రచనలో కూడ చోటుచేసుకొన్మి ఆ యా ఖాష అన్నింటిలోను. కురవంజి
లేక కొరవంజి అనే గేయ నాట్యరచన లెన్నిటికో మూలమైంది.
కేవలమూ కొరనంజి (ఎరుకత) ప్మార మాత్రమే గల కథలు 'కూడ
వెలశాయి. అంతేకాదు. శృంగార కొరవంజులకుతోడు. వేదాంత
కొరవంజులు కూడ వెలళాయి. తెలుగులో సన్నిధిరాజు జగ్గకవి (వాసిన
“జీవ యెరుకల కురవంజి యీ రకపు వేదాంత కురవంజి,
ఈ కురనంజి నృత్యాలలో కూడ ఆటపాటలు చాలవరకు శాస్త్రీయం గానే కనిపిస్తాయి. నాయికా నాయక పాత్రలకు (నింగీ సింగన లకుతోడు 'శోణంగి” అనే హాస్య పాత కూఢ గోచరిస్తుంది. హాస్యం మితిమీరి నాయకుడే. అపహాన్య భాజనుడుగా తయారయ్యెవరకు సాగుతుంది. (ప్రదర్శనలో (ప్రావేశికాది (ధ్రువా (దరువు) అన్నీ యఖా (క్రమంగా వినిపిస్తాయి. నృత్యంలో జక్కణి, కోపు చిందు, ఉక్త 'ప్రత్యుక్తకం వంటి నాట్యా అన్నీ అవసరోచితంగా అభినయింపబడతాయి. పురుషవప్రలంభం ప్రధర్శించబడుతుంది. భరతనాట్యశాస్త్రంలో “(బ్ర క్‌ కుటిలకం దద్యాత్‌. (నా. 1-60) అని (వ్రొసినదాన్‌కి వ్యాఖ్యానం
126
అభినవగుప్తులు -'ఈ -కుటిలకం (వంక కర) విదూషకుని చేతిలో ఉంటుంది. అని వివరించారు. ఆ 'వంక కరి యిప్పటికీ "యీ కురవంజీ నాయకుడు సింగడు విడకుండా దరిస్తూ, శృంగార (రసాభాస) హాస్యోలు రెంటికీ ఆలంబనగా రంగస్థలం పై అవతరిస్రాడు.
కురవరజి రచనలు కాక్త అంకే కురవంజి ప్రాత్రతో నిమిత్తం "లేని యితర' పౌరాణిక కథలతో నిర్మెంచిన విరాటపర్వం, ప్రహ్లాదే, "రుక్మాంగద (తిప్తుర నేంహారం, జలక్రీడ ఉషాపరిణయం వంటి వెన్నో యక్షగాన రచనలు (ప్రదర్శనార్హంగా వ్రాయబడినవి లభిస్తున్నాయి. వీటిలో వీలు జోల, సువ్వి, దవళ, శోభన, కందార్థ. చందమామ వంటి రకరశాలి దేశీయ రచనలైన మధుర కవితా పణతు లెన్నో వినిపిస్తాయి. వీటికి తోడు పాండిత్య పూర్ణమైన దరువులు, కళికోత్కళికలు, - చూర్షికలు, పదమాలికలు, సీసమాలికలు వంటివి కూడ విరివిగా దోరుకురాయి ఇవిగాక, నటులు తమ తమ ప్రజ్ఞా పావీణ్యాలను బటి - నాట్యంలో మధ్య మధ్య అష్టపదులు, తరంగాలు, దండకాలు, భోళాలు “వగైరాలు కూడ చదువుతూ ఉంటారు. ఈ నాట్యాలు కథానాట్యాలు కావటర్‌ "వల్ల అన్ని రసాలకు అవకాశం ఉంటుంది. తదనుకూలమెన ' రచనలా “కలాపం లో లేనప్పుడు ఎరువు తెచ్చుకోనైనా య్ల నటులు అభినయ్యించి సభను 'రంజింప జేస్తూ ఉంటారు | -
తంజావూరి నాయక రాజులు, ఆంత మాహారాష్ర రాజులు కూడ యక్షగాన సాహిత్యాన్ని చాలా ఆదరించి ప్రోత్సహించి "వృద్దికి తెచ్చారు. వారినాడు వీటిలో నాటకీయత హెచ్చుగా జోడించబడింది. గద్యలో సంభాషణలు విరివిగా వెలశాయి. “మన్నారు దాస విలాసంి వంటి రచనలలో సమకాలీన మహావురుముల చరత్రలు కూడ... వస్తువుగా (గహింపబడ్డాయి.
శాస్త్రీయమైన పక్కీలో నృత్యగానాలభినయిస్తూ నడివీధిలో పందిరి వేసి నటించే యక్షగాన నాట్యాలకు తెలుగులో 'వీథినాటకాలు" అనిపేరు. వీటినే 'వీధి భాగవతా" అనికూడా అంటార్షు, ఈ నాటకాలు
127
రాత్రల్దా జడబడతాయి. కన్నడదేశం్లలో ఈ రకం యకగానాలకి 'బయలాటి అనిపేరు ఇవికూడ _ సూర్యాస్తమయంతో [ప్రారం బెంచి సూరోగ్టదయం వరకు ఆడవల సే నాటకాలే. తమిళదవేశంలో వీటికి “తెరుక్కూతు' లని ఆంటారు. తంజావూరు ప్రాంతాలలో ఇట్టి నాటకాలను 'భాగవతమేళా' లని, వ్యవహరిస్తారు. మళయాళదేశంలో 'కూడియాటి లనే చాక్యోరుల'న్తాటకాలు ఇబేరకమైనవి. ఈ 'కూడియాటి నుండి 'రామనత్తరో తనే రామాయణ - కథానాట్యాలు. వెలసి నేటి కథాకఠి” రూపంలో -వికసిరచీ రాను రాను యితోధిక ప్రచార (ప్రసిద్ధ లందు కొంటున్నాయి."కథాకలి 'నృత్యాల్లో యిప్పటికీ చొక్యారుల -కూడియాట సంప్రదాయాలు " చాలొ కనిపిస్తాయి. ఈ చెప్పిన నాళ్లు " పాంతీయ జానపదనాట్యాలు ప్రాచీనకాలం నుండి సమాంతర రేఖలలో" నడిచి వికసిస్తున్నవే. కాని, కథాకలీకి లభించిన రాజాదరణ మిగిలిన వాటికి కాలక్రమేణా సన్నగిల్లుతూ వచ్చిన కారణాన్న అవి దినే'దినేకీణదశకు వస్తున్నాయి. ఇవన్నీ శాస్త్రీయనృత్యాలు. క్షిణదశకు వచ్చిన తర్వాత గాస్త్రీయత - అక్క డక్కడ 'ఆఖభాస మొత్రం గాశే తయారైనా, -తమోలం శాస్త్రదూష్యుత -ఆనెది యింకా సిద్ధించ లేదనేది మారత్రం. గమనించ. వలసియుంటుుంది.-
28 కేవ వీథి నాటకాలు
తెలుగులో వీడి నాటకాలు రెండు రకాలు -_ (0. కథకు 'పాధాన్యమిచ్చి నాటకం వలె (ప్రదర్శింపబడేవి. -(బ. కథను., చామః మాత్రంగా &ిమకొని, లేదా ఏదైనా కథలొ ఒకానొక సన్నివేశాన్ని &ీమకొని, అ "సందర్భాన్ని అనుసరించి ఒకే పాత్ర గ్గాన్మి తప్పితే-ఒకటి రెండు పాత్రలు గాని నిల్చి కెల్లవార్లూ తమ కథ వినిపించి ఆభినయించబడేవి, (ఫహ్హాద, జలక్రీడ రుక్మాంగద, సారంగధర వంటివి మొదటి రకానికి చెందిన నాటకాలు. భామాకలాప్క గొల్లకలాపాదులు రెండవ రళానికి చెందినవి. కలాపాలు :;
పదార్థాభినయ 'ప్రధానాలై, పదర్శనానుకూఅంగా సంతరించబడిన గేయనాట్యకృతులకు తెలుగులో “కలాప రచనలు” అనేది వ్యవహార నామం. భామాకలాప గొల్లకలాపాదులలో ఈ *కలాపి శబ్దం పేరులోనే యిమిడి వినిపిస్తుంది. కాని కొరవంజి రచనలు మొదలు పగటి వేష కథల వరకు గల రచన లెన్నిటికో 'కలొప రచనలు" ఆనే పేరు వాడుకలో ఉంది. భామాకలాపాదులు యకగాన నాటకాలవలె పూర్వరంగం నాందీ (ప్రస్తావనలు, పాత్ర ్రవేశసమయంలో తెర బయళ్టేరడం, హంగుకోసమని మరొకటో రెండో పాత్రలను జోడించుకోవడం వగైరా 'ష్యకియలతో కద నడుపుతూ రాళ తెబ్లవారేవరక్షు (పదర్శింపబడతాయి_. పగటి వేషాలుగా వచ్చే కటిక, సుంకరి, దాదినీ, పంతులు పరానీ, సోమయాజులు, సోమిదేవి, ఎరుకత. అర్ధనారీశ్వరుడు వంటి వేషాలు కూడా ఆ యా యక్షగాన నాటకాల్లో సందర్భానుసారంగా వచ్చి కొంత సేపు తమ స్వియగుణశీల వృత్తాదికాన్ని వినిపంచి, అ మీద "నాటక, కథతో ఏదో విధంగా సంబంధం కలుపుకొని న్మిష్కమిస్తాయి. ఇలా అవాంతర భూమికలుగా వచ్చి, అర్ధాంతరం గానే వెళ్ళిపోయే భూమికలు కనుక ఈ వేషాలు ఒకప్పుడు పగటి వేషాలుగా, వేరొకప్పుడు జాతర్హలో ఏకాంక నాటకాలవలె అభినయింపబడేవిగా కనిపించినా, మూలంలో
29
ఇవన్నీ యక్షగానకల్పాలే. వీటిలో కథ అనేది ఏదీ (పథానంగా ఉండదు వచ్చిన పాత్ర తన గుణశీల వృకత్తాదులే మరల మరల వర్షించి వినిపిస్తూ, ఆడి, పాడి అబినయిస్తూ ఉంటుంది. వీటికి పూర్వరంగం, తెర బయక్టేరడం వంటి తంతు ఏమీ ఉండదు- భామాకలాపాదులలో కనిపించే పూర్వ రంగాదికమంతా రాతి తెల్లవారేవరకూ. (ప్రదర్శనాన్ని కొనసాగించాలనే విదిని అనుసరించి వచ్చి అందుకు పుష్కలంగా ఉపయోగపడుతూ ఉంటుంది. ఆ హంగులే_ యా నాట్యాలను ఉపరూపకాల కోవలోనికి తెచ్చి, శాస్త్రీయత నాపాచిస్తూ, వీటికి గేయ నృత్యనాటికలుగా, వీవి నాటకాలుగొ, ఆట బాగవకాలుగా కీర్తి తెస్తున్నాయి. తమ ఆటపాటల వల్లనే ఇవి 'కేళికి లని కూడ ప్రసిద్ధి పొందాయి. హేమచందుడు వీటిని గురించి వాస్తూ. 'పదార్థాభనయ 'పదానాని గేయాని రూపకాణిచీ అని వర్ణించాడు, కనుకనే డోంబీ శ్రీగదిత ఖభాణికా షిద్ధికాది ఉపరూపకాల కోవకు చెందిన భామాకలాపాది. గేయనాట్య కృతులన్నీ కలాపరచనలుగా (పసిద్ధికి వచ్చాయి
గేయనాట్యకృతులు గనుక వీటిలో నాబ్యానుకూలమైన, లేదా అభినయయోగ్యమైన గేయరచనలకే ఎక్కువ ప్రాదాన్య మివ్వబడుతూ వచ్చింది. వీటి అర్జాన్ని అభినయించి రసాన్ని పోషంవడమే యీ కలాప (ప్రదర్శనల (ప్రదాన లక్ష్యం. అయితే, (ప్రవర్శనావనరంలో శాస్త్రంతో పాబుగా న్వకీయమైన సంప్రదాయాన్ని కూడ కొంత జోడించుకొని, విశిషత చూపడం వీటి లక్షణం. ఈ విశిష్టలక్షణాలే తెలుగునాటి భామా కలాపాన్ని మరెక్కడా దేనితోనూ పోల్చడానికి వీలు లేనంత (ప్రత్యేకత గల నాట్య పుదర్శనగా ప్రసిచ్చికి తెచ్చాయి. పూర్వరంగా దికంలో నాట్యశాస్తాన్ని, రలగాపశరఖాదికంలో అభినయ చరణాన్ని పుదర్శనలో వివిధ లాస్యాంగాల విన్యాసాన్ని, సూకథారునిలొన నటవిదూషక పాత్రలు రెండూ. జోడించుకొనే విచిత్ర విడానాన్నీ అనుసరిస్తూ, _ వాచికాబినయాన్ని ఏ పరిస్థితిలోనూ _ విడువకుండా అనుసంధిస్తూ, కథ లేని కథ (గ్రహించి రసాన్ని పోషిస్తూ వచ్చె యూ కలాపరచన 'న కచాపి న కుతఎత్‌” అన్నంతగా తనటైనో ఒక విశిష్టతను మరొకచోట లేని ప్రత్యేకతను గడించుకొంది.
130 ఈ క లాపనాట్యాల్లో భరతుడు నాటకాలకని చెప్పిన [ధభువాగానాన్ని పోలి ఆ యా పాతల ప్రవేశ నిష్క్ట్రృమణాది సందర్భాలలో పాడి అభినయింపదగిన 'దరువు' లనే పాటలు హెచ్చుగా ఉంటాయి. ఈ దరువులు రెండేసి పాదాలు గల ద్విపద, మంజరి, కళిక, ఉత్కళిక, తగడ వంటి మాతాాచ్చందస్స్పులలో 'వాయబడిన నిబద్ధ పదాలు, ద్వివదులు నాళ్లేసి పేర్చి వాసిన తరువోజ, ఉత్సాహ వంటి చందస్సులు కూడ దరువు వ్రాయడానికి ఉపయోగపడతాయి. ఇవి ఎనై ఏనా చరణాలు కలిగి పల్లవితో గూడి ద్రుత మధ్యగతులలో పాడి అబినయించబడుతూ ఊంబాయి - అన్నమాచారులవారి సంకిర్షన లఅకణంలో దరువు లక్షణం ఈ [కింది విదంగా చెప్పబడింది “వముహిమ మిరంగ (ధుత మద్యమానములును€ జిత వర్ణంబుం దాళంబుం జెన్ను మీళ మునుపం బొడిన పదవాక్యముల. బొసంగి దరణి ద్విచకుష్పుదాకృతి చరువు చెలంగు *” ఏకదేశాన్వయం గల నారై పదాల మొత్తానికి 'కలాపకి మని పేరు, ఈదృష్ట్యా దరువులు 'క్రలాపకా లనిపించుకొంబాయి. కనుక దరువులే ప్రదానంగా కూర్చబడిన రచన లవటం చేత ఈ కలాపకి నామమే స్వార్థ (ప్రత్యయాన్ని జారవిడిచి కలాపి మనే పేరిట వీటిని 'ప్రసిద్ధికి తెచ్చిందని ఎంచవచ్చును. వాస్తవానికి ఈ రకమైన రచనలు అన్యత్ర కూడ కనిపిస్తాయి. దేశపు పశ్చిమ [ప్రాంతాలలో అప్మభంశ బాషలో వ్రాసిన "రాస కావ్యా లెన్నో యిదే కోవకు చెందుతాయి. మథుర బృందావనం వగైరా చోట్ల వెలసిన ల్రీల్రా నాటకాలెన్నో మన కలాపాలకి (పతికృళులుగా రూపిస్తాయి. లీలా నాటకాలలో మన భామాకలాపం వంటి నాట్యాలకు 'మానలిలా సాట్యాలనీ, గొల్లకలాపం వంటి నాట్యాలకు 'దానలీలా' నాట్యాలని (ప్రసిద్ధనామాలు. తెరుహుత్‌, నేపాల్‌ మొదలైన చోట్ల మన యకేగాన కలాపరచనలను పోలిన రచనలు 'గందర్వ గానాలనీ,
పె
“'హరిజాతా" అనీ వ్యవహరింప బడుతున్నాయి. భామాకలొపాదులకు కూడ తెలుగునాట పారిజాతా లనే పేరు వాడుకలో ఉంది. కాని ఇవి పారిజబొాతాపహరణ కథ సంబంధించినవి కావు 'పారదజాతకం౦ి (పొరిజాతలతు అనే ఉపరూపక అకణాలు కూడ వీటిలో కనబడవు. కాగా పైన చెప్పిన "క లాపకి శబ్దమే “కల్చకి మని వికసించ్చి, శబ్ద సాహచర్యంచేత పారిజాత కల్చ్పకాన్ని స్పురింపజేసి, యా రచనలకు పారిజాతా లనే పెకు తెచ్చిందని బావించవచ్చు. భక్తి, విజ్ఞానం, వినోదం అన్నీ ఒకే పట్టున ఎంతపామరునికైనా వంటబక్షులాగున రసాత్మకంగా పుదర్శించ్చి పుపాదించే యా రచనలు (ప్రజాసామాన్యం పాలిటికి నిజంగా పారిజాత కల్పాలే
కలాప శబ్దానికి కట్ట, సమూహం, సంగ్రహం వగైరా అర్థాలు కూడ ఉన్నాయి. వానికి తగినట్టుగానే యా కలాప రచనలన్నీ సంగృథన రచనలు. కొన్ని దరువులు, వచనాలు, పద్యాలు కూర్చి వ్రాసిన రచనలో సందర్భానుసారంగా కలివి చదివే శ్లోకాలు, అష్టపదులు, తరంగాలు, (ప్రబంధాలలోని పద్యాలు, చూర్చికలు వగైరా లెన్స్‌ చేరి యిందులో వినిపిస్తాయి కూచిపూడి వారు బొమాకలాపంతో పాటు కృష్ణకర్ణామృత శ్లోకాలు, రాసలీలాష్టకాలు, గీత గోవింధపుటస్ట్రపదులు, తిర్దుల వారి తరంగాలు, దశావతార. కీర్తనలు వంటి వెన్నో అవినయించడంలో సిష్టహస్తులని పేరు పొందారు.
తెలుగునాట ఈ కలావనాట్యాలు ఎప్పటినుఎడి 'ప్రయోగంపబడు తున్నాయో స్పష్టంగా చెప్పలేకపోయినా, కూచిపూడి భొగవకుల వల్లి విటిక్‌ దేశం నమిమూలలా ప్రచార ప్రసిద్ధులు కలిగేయని మాత్రం చెప్పగలం, రూచిపూడివారికి భామాకలాపాన్ని ప్రసాదించి కళాభిక్షే పెట్టిన సిద్ధేధద్రయోగి ఏ శతాబ్దానికి చెందెనవాడో స్పష్టంగా తెలియదు. కాని పదహేనవ శతాబ్ది నాటికి కూచిపూడి వారి కీర్తి ఆటు టి మొదలు ఇటు హంపీ విజయనగరం వరకు వ్యాపించిన ప్లకాదు, ఆమీద డిల్లీ వరకు ప్రొకినట్లు తెలుస్తూంది. “అయిని అక నారు దేశంలో మంచి ప్రసిద్ధి ప్రచారాలు కల17 గో ణం లో
32
పేర్కోబడ్డాయి. వీటిలో పదవది 'కీర్తని సర్యపదాయమని చెప్పబడింది. అందులో కీర్తన సంప్రదాయాన్ని వర్షిస్తూ ఈ నటులు (బ్రాహ్మణులనీ, ఆందమైన (యువకుల చేత ఆడ వేషాలు వేయించి అభినయిస్తారనీ, అనేక రకాల (ప్రాచీన వాద్య యంత్రాలు వాడకారన్నీ శీకృష్ణ లీలా, నాబ్యాలు (పదర్శిస్తారనీ వ్రాయబడింది. ఈ లక్షణాలన్నీ మన కూచిపూడి వారికి అక్షరాలా అన్వయిస్తాయి. అంతేకాదు, ఆనాడు కేవలము (బ్రాహ్మణ నటులకోనే యేర్చడిన వేరొక నాట్యసంఘ మేదీ దేశంలో మరే ప్రాంతంలోనూ ఉన్నట్లు కనబడదు. వీరిది కీర్తన సంప్రదాయ మనే విషయం జగత్రసిస్టం. కాబట్టి క్రీ శ. 1500 నాటికి పూర్వమే కూచిపూడి వారి కలాప (పదర్శనలు, వాటిని 'పొత్సహించిన సిద్దెరద యోగి కూడ వెలసి (ప్రసిద్ధికి వచ్చినట్లు ఎంచవచ్చును.
ఖభామాకలాపరచనను బట్టి చూస్తే సిద్దెం్యద్రుడు అద్వైతిగాను, సఖ్య మాధురు భక్తి భావాలను ఆదరించేవాడు గాను, లీలాశ్సుక్ర సంప్రదాయానికి చెందిన కృష్ణ భక్తుడు గాను రూపిస్తాడు ఆనాడు అన్నమాచార్యుల వారి (క్రి. శ. 1421-1508) సంకీర్తనలలో ఈ సఖ్య మాధుర్య భావాలు (పతి అక్షరంలోను -మార్ముమోగుతూ. వెలనాా, బామాకలాపం. లొని మాధవి వేషం అచ్చంగా అన్సమాచాగ్యులవారి వేషభూషల ననుకరిస్తూ న్నట్టుంటుంది. విధూషకపాత్ర గముక విశిష్టావ్వైత (ప్రపత్తి మార్గాన్ని ఉపహసిస్తూన్నట్టు బయటకు రూపంచిన్నా మూలంలో ఈ పాత్ర సఖ్యభావానికే రూపకల్పన కనుక ఉపహాస మనేది సఖ్యభావానికి అంగభూతమై వచ్చినదేకాని అనావరం చేశవచ్చినది కాదని (గహించాలి. అన్నమాచార్యులవారి సంకీర్తన లక్షణం (చిన తిరుమలాచార ఆనువాదం) లొ ఆనాటి నాట్యశాలలు, హళ్లీశకాది నాట్యాలు, అక్కడ పాడే మొగవరి* వంటి దేశి గీతాలు వగైరాల (ప్రప్తావన లుండడమే కాదు, “చందమామ పదాల” లక్షణం కలాపరచనలలోని పదాలన లక్ష్యంగా పెట్టుకొని వ్రాసినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆ లక్షణ మీ క్రిందిది, గ
“దున్తర విపలంభమున దూతికతోడ మొజంగి చంద్ర వి
న్యస్త భర స్వభావమున నాయకుండేనియుం గాంత యేనియున్‌
విస్తర పాద వాదముల వేడుక6 జందురు. బేరుకొన్న చో
'బస్తుతి కెక్కు6 దత్చదము బానురమై ద్విచతుష్పదాకృతిన్‌.”
న్‌ దూతికళతో 'చెప్పి వర్ణిస్తూ చంద్రోపాలంభనవె సే నాయక "భామా కలాపం” లోను, నాయకుడు 'చోడిగాని కలాపరి లోను (పత్యకమవుతారు. అయగ్దిలరాజు రామబ్యదుడు (వాసిన రామాభ్యుదయ కావ్యంలో దశరధుని యజ్ఞ వాటికా నిర్మాణాన్ని వర్షిస్తూన్న సందర్భంలో (9-18) ఈ కింది పద్యం కనిపిస్తుంది. “ఆవర్త భూమచికుర ధు రావహమున్‌ శ్రుతి మనోహరస్వరము శు ఖావిష్క్టృతంబునై బా మావేషము దాల్చి నపుడు మఖవాటి తగన్‌” ఇందులో ఉపమానంగా చెప్పి వర్ణించిన 'భామావేషం కూచిపూడి వారి ఖామాకలాపం లోని భామ వేషమే జని, అవే తెర బయళ్టేరే తంతు అనీ వేర చెప్పనక్కరలేదు. ఈకవి శ్రీకృష్ణ వేవరాయలు: వారాఆస్రానంలో 'అష్టదిగజాలిలో ఒకడు. కాగా, అనాటికి కావ్యంలో నువరిచితమైన ఉపమాన వస్తువుగా (గహింపబడిన భామాకలాపం అప్పటి కెంతో ముందుగానే. [పచార 'ప్రసిన్టులందిన టూహించవచ్చు. ఇతాంటి సాక్ష్యాలన్నీ జామాకలాప్రాన్ని [క్రీ శ. 1500 నాటికి బాగా (పసిద్దెలో .ఉన్న రచనగాను, (పచర్శనగాను కూడ నిరూపిన్తున్నాయి (ప్రయోగ పద్ధతులు : వీధి నాటకాలుగా పైన చెప్పిన రెండు.తరవా నృత్యనాటకాలు అరుబయట పందిరి వేసి అభినయించబడేమే అందుకే యివి వీడి నాటకాలు. రంగస్థలంపై నయిలకు తోడు - నఖ్లురై దుగురు. వెన్సుక పాటగాళ్ళు ఉంటారు. వీరే తాళగాళ్ళుగా కూడ ఉపకరిస్తారు. మదల గాళ్ళు ఉఈంకేు ఇచ్జరు గాన్కి లేదా ఒక్కడేగాని ఉంటారు గ్రుతెకి ఉపాం౫ం వంటిది కూర్చుకొంటారు. వేషధారులు తరచుగా పురుషులే. వేషరచనకు కావలసిన పరికరాన్ని 'గజియ'” మని ఆంటారు ఈ గణియం తేలికైన కరతో చేయబడి, రంగులు వేసి, ముచ్చెలంటించ
వ్రత
బడి ఉంటుంది. పాత్రల శీలాన్ననుసరించి, సాత్విక, రాజిసిక, తామసిక పకృతులు గలవిగా మువ్విధాల వేషాలు, వాటి రచన, వాటికి తగిన వస్త్రభూషణాదికాలు వేర్వేర రూపిస్తాయి. ముఖానికి అర్జళం (హరిదళం) వంటిది పూసుకొంబారు. కళ్ళకి కాటుక, నుదుట తిలకం తోపాటు సన్నని అడ్డు గీత చెక్కిట చేర్చుక్క ధరిస్తారు. స్త్రీ పాత్రలకు ముక్కున నత్తు, కమ్మి, అడ్థబాస కూడ ఉంటాయి. చెవులకు జుంళకాల వంటి ఆభరణాలకు తోడు చెవి అంతటిని క ప్పెటంత పెద్ద కర్ణాభరణు మొకటి కూడ శోఖిస్తుంది. శిరసున రాగిడ్కీ, చంద్రవంక్క పాపిట బిందీ వంటి ఆలంకారా లెన్నో ఉంటాయి. శిరోజాలను ఒక(ప్రక్కకు కొప్పు ముడిచి, నుదీర్హమైన జట కూడ ధరిస్తారు. ఈ జట నక్షత్ర మాలగా 27 బీళ్ళలు గల అలంకరణతోపాటు చివర కంచ్చులు, గంటలు వగైరాలు కలదిగా ఉంటుంది. ఈ కుచ్చులు ముందుకుతెచ్చి, నడుమున దోపి, [కిందకు (వేలాడదీస్తారు.. నడుమున పటకా గాని ఒడ్డాణముగాని దరిస్తారు. మెడలో మోయలేనన్ని పతకాలు హారాలు వేనుకొంటారు. ముంజేళికి కంకణాలు, చండలకు తావేదులు దరిస్తారు. చెక్కిట ఈ చెవి నుండి ఆచెవి దాకా గీరు గంధాలు పూసి, అదే రకంగా మోచేతులకు కూడ గంధపు- పూత పూస్రారు:. పురుష పాత్రలు బుజక్రర్తులు, కంకణాలు, తారహారాలు ధరించి శిరసున కిరిటం గాని తురాయి పాగా గాని పెట్టుకొంటారు. స్త్రీ పురుష పృాాతలు రెండింటికి కాలి గజ్జెలు విధిగా ఉండవలసినవే. పురుషులు చెమ్మీ కోటు, మరాయి లేదా షుర్వా, నఢ్జికట్టు ఉత్తరీయం దరిస్తారు స్త్రీ పాత్రలు బిగువైన రవిక, వెనుక కొంగు దోపిన కుచ్చెళ్ళ చీర దరిస్తారు స్త్రీ పురుష పాత్రలిరువురూ అభినయించేటప్పుడు చేతితో పట్టి ఊతగా ఉంచుకొనేందుకని కుచ్చు సలు గల (తాడొకటి మెడలో ఇరు పార్శ్వ్వాలకు (వేలాడేలా వేసుకుంటారు. విమాషక పాత్రకు పొడుగాటి శంఖాకృతి గల 'కుళ్ళాయి టోపీ ఉంటుంది. దీని మీద నామాలు కుటి ఉంటాయి. దోవతీ ఉఊత్తరీయాలకు తోడు మెడలో తులసి పూసలు, ఒంటి నిండా నామాలు (ద్వాదశోర్హ్వ ఆం(డాలు కూడ విదూషక వేషానికి వన్నెతెచ్చేవిగా ఉంటాయి. రాక్షస వేషాలకు బొద్దు మీసాలు గంధపు బొటు, కుంకుమ రేఖలు, కంటిచుట్టూ వలయాకృతిగా తెల్లటి చుక్క బొట్లు వగేరాలుంబాయి. (ప్రార్ధన సమయంలో కనిపించె గణపతి, సీరస్వలే వంటి పాత్రలు నేడు రంగస్థలం లుండి శెలవ్ట పుచ్చుకొన్నాయి.
(35
ఈ నాట్య (పదర్శనాల్లో జవనిక ఉంటుందె. కాని ఆది పందిరికి కట్టబడదు. పాత (ప్రవేశానికి ముందు యిథ్ధరు వ్యక్తులు దినిని పట్టుకొని నిలుస్తారు. వచ్చిన పాత్ర తెరలో కొంతసేపు 'అనుకూల వివిధవాద్య సమ్మేళసమున నార్చటం బిచ్చి' నటించి గుగ్గిలపు ధూషపా అందుకొని, ఆ వెలుగులో సబికులకు ముఖ- "సందర్శనానంద మిచ్చి 'యొయ్యన జవనికల గర్భంబు వెడలి” తన ఊరు, పేరు వగైరాలన్నీ తానే చెప్పుకొని, ఆ తర్వాత కవానుగుణర్థింగా నటిస్తుంది,
(ప్రదర్శనారంభంలో గణపతి ప్రార్థనావికం నూత్రథారుని వలన జరుగుతుంది ఆ పిమ్మట కొంకుకోణంగి పాత్ర (పవేశించి కొంత హాస్యం (ప్రదర్శించి న్మిష్కమ్‌స్తుంది. తదుపరి కథానాయకుడైన "రాజూ (పవేశిస్తాడు. ఆ పిమ్మట తక్కిన పాత్రలు ఒక్కొక గ్రాటీ వస్తాయి. సభవారికీ పాత్రలకూ మద్య దుబాషిగా నిల్చి వ్యవహరించవలసిన పని- సూతథారునిపె- ఇతడు వెనుక పాటగాళ్ళలో ఒకనితో (రథిక తాళగాడు సంభాషిస్తూ? తద్ద్వారా కథాసంధులువి- డదీస్తి లోటుపాట్లు సరిదిద్ది వృత్త వర్తిష్యమాణ వృత్తాంతాలన్ని సవికులకు పరోక్షంగా తెలియజేస్తూ ఉంటాడు. ప్యాత్రలు స్వయంగా పొడతాయి.. ఇదే తెలుగు నాట్యాలలోని విశేషం. తక్కిన 'పాంతాలలో నటులు వేరు, పాటకులు వేరు. కాని తెలుగు సీమలో నటుడు స్వయంగా పాడి అబినయిస్తాడు. పొడిన పాట తిరిగి వెన్గుక పాటగాళ్ళు పాడుతూ ఉంకు, తాను భావానుగుణంగా అభినయించడమో, తాళలయానుగుణంగా నృత్తగతులు చూపడమో తెలుగు నటుడవళ్యా చరణీయమెన విధిగా గ్రహించాడు, 'పతి ఫ్రాటకు చివర శబ్దమో, స్వరమో (సంగతులో) వినిపించి, కొంత నృత్తం [పథర్శించి, ముక్తాయి యిచ్చి, పల్లవి ఎక్తుకో వడ మనే సంప్రదాయం తెలుగు నాట్యాలలో ప్రతి పాత్ర పాటిస్తుంది. రాగాలాపన పాడుతూన్న పొట్టలో ఎఖాగంగ్రా ఉంటూ, ఏ వరిసైతిలోనూ తాళాన్ని విడవకుండా, అయానుగుణమైన తాన సంచారంతో ముకాయిలిస్తూ బరతోదితమైన పద్ధతిలోనే యిప్పటికి నిల్చి వినిపిస్తుంది,
పాత్రలు తమ్ము తొము పరిచయం, చేసుకొ టూ, (ప్రా వేశికధువలు (దరువులు) పాడుతూ ప్రవేశిస్తాయి. ఆ ట్రా
ఎర నిష్క్రమిస్తాయి మద్య సందర్భోచితంగా ఆక్షేపకీ (సవతుల కయ్యము వంటి:చోటు, ప్రొసాదకీ (దౌత్యము వగైరాలలో), ఆంతరీ (విరహాతిరేకంలో మూర్చాదు లభినయింబేటప్పుడ్సు, (ధువాగితాలబు (దరువులు పాడి అభినయిస్తూ ఉంటారు అఖినయంతో పాటుగా చూపే నృ త్తగతులుః అంగభంగిమలు, రేచకాలు, అడ్జీయాలు, తీర్మానాలు -వగైరా లన్నీ ఆత్యంత శాస్త్రీయమైన పప్టతిలో (ప్రదర్శింపబడకాయి. లాస్య తాండవ గతులు రెండూ యీ నాబా?ల్లొ గోచరిస్తాయి. నృత్యమే కాక సంగీతంలో ఠూడ కోమలోచ్చత గతులు రెండూ పమోగింపబడుచూ ఉంటాయి. సమక్రాలం.లోనూ విషమకాలంలోనూ కూడ దరువు లెక్తుకొని పాడుతూ ఉఊంబారు, ఖామౌాకలొఫం : బామాకలాపంలో సంగీత నృత్యాలు మరింత పొండిత్యపూర్ణంగా ఉంటాయి. "అస లిది కథను విడిచి, నాట్యగానాలకి ప్రాధాన్య మిచ్చీన అభినయం. "- పేరుకి మాత్రం కథ పారిజాతాపహరణ కధకు సంబం థెంచినదని వింటాము, కాని ఆ వృత్తాంత మేవీ రంగస్థలం పెక్టిణథినయించ బడదు. అద్యంతమూ సత్యభామా విప్రలంభ శృంగారమే అబెనయించ బడుతుంది. తదనుగుణంగా భరతోదితమైన అాఫ్యబేదాలు సందర్భాను సారంగా (ప్రదర్శించబడతాయి. ఇవి నిర్వహించడానికే సవతుల కయ్యము' వంటి మట్ట మొకటి కల్పింపబడింది. అందుకని సత్యభామక్షు తోడుగా రాధ రుక్కిణో తెలియని మరొక నాయికా ప్యాత కూడ నృష్టంచ బడింది. ఇదే స్త్రీ పాత్ర నాట్యారంభంలో 'నటిగ్గా వ్యవహరించి పూర్వరంగ నృత్యం (ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ పాతను 'శ్రీ వేష” మని కూడ, పిలుస్తారు. ఒకప్పు డిది మోహినీ నృత్యానికి చోటు కల్పిస్తుంది. ఇవే ఈ నాట్యాన్ని 'శ్రగదితి నునే ఉపరూపకంగా కూడ నిరూపించడానికి తోడ్పడుతుంది, ఇలా ఉన్న యీ నాట్యంలో సూత్రదారుడే, తదుపరి విదూషక్తుడుగ్గా తయారయి. నటిస్తాడు. స్త్రీ ప్యాతలభినయించి నాట్యగతులు నెరపుకూన్న సందర్భంలో ఈ విదూషకుడే తిరిగి 'నటుడుగా మారి, ఆభినయ దర్చణకారుని మతాన్ననుసరించి, పాత్రకు ప్రక్కగా నిల్చి,
శీఫ/ నాట్యానికి గళులు చెప్పి. ఊహ అందించి, ఉద్దేళ్యలెరిగిం చి, దోహదమ్లస్తూ ఉళ్రటాడు, ఒప్వాత్ర- అలసిపోయి. విశ్రాంతి. కోరినప్పుడు విదూషకుడు సభవ్వారిన్ని హాస్య -ప్రనంగ్లాలతోన్లు, జాత్యాలతోొన్సు ఏక పా(్రావివయాలత్తోను మెప్పిస్తూ. ఉంబాడ్తు. ఇల్లా సర్వే సర్వత్రా భాసింఛ్చి అహ్టైవద్గాన్నం - బేసినట్లు నటించి, _ శాస్త్రీయత నిలువుకొంట్టూ,_ తిరిగి స్వతంత్రించి హద్దుమీరినంత వరకు. హాఫ్యాన్ని (ప్రయోగిస్తూ వ్యవహరించే పాత్ర తెలుగు దేశంలో తప్ప మిగిలిన యే (ప్రాంతంలోను కనబడదు. భామాకలొషంలో భామవేషం తెరబయన్షేరడమే ఒక్ష పెద్ద తంతు ఈంవేషం మూడుసార్లు. తెర బయర్దేరుకుంది. తొలిసారి--తెర లోనికి వచ్చినప్పుడు ప్రార్దన.ళ్లోశౌబు,. దరువులుషాకిం న్యత్యం చేయాల్సి ఈ నృత్యం సభికులకు కనబడదు. కాని మద్దెల- తాళాలుచప్పుడు,. గజ్జెల (మోతు చెవులు గింగురు సెన్టులా వెనుక పాటగాళ్ళ అనుకరణతో ద్విగుభణీకృతమై " వినిపిబిజే... వేసగాన్‌ గాత్ర. సంగీత్తం, "తెర? ముందు నిల్చి ఉమాషకుడు దలికేయుళ్తాయిల్టు శట్టాలు వరైళాలు. భ్రూనభ్రోంతరాలా లేకం చేయగలిగినంత ఆర్భాటంగా ఉంటాయి. ఈ సందర్భంలో “భామ వేమగాని నృత్యం నేటి ,భరజనాట్యం యోని అల్తరిప్పు, జతి: స్వరం వగైరాలను పొలి ఉంటుంది. దరువు విలంబగచిలో క్లైంత్తసేపు = పాొడ్తి తిరిగి మధ్యగతిలోనో, (ధుతగతిలోనో.మాడి, తథనుగుణంగా అడుగులువేసి నటిస్తారు. దరువులోవి ప్రతి. చరగిరిల్తోన్లూ కొంత భాగం" పైకాలంలో పాడి, ముక్తాయి. యిచ్చి పల్లవి ఎత్తుకోదగిన విధంగా రచింపబడి ఉంటుంది. తెరలో నిల్చి ఇలా పాడుతూ, పామొముగిభే మందు యిరు పార్శ్వాలలోను ఉన్న రెండు. దివిట్‌లు జోడించి వాటి మీద గుగ్గిలం. జల్లితే ఆ వెలుగులొ ముక్తాయితో, పాటు తెర తిసి భామవేషం పటీకులను తొంగిచూసి; రేచక. గకిలో మడ, ముఖ్యం, కళ్ళూ శత్‌ప్ప చూపి, చటాలున తిరిగి.తెర మరుగుకి పొతుంది, రెండవసారి చేషగానిని. చూవీచూపన్ని ధరణిలో తెర పగముూ- దించి పట్టుకొంటారు. ఈసారి పాడే పాట లన్నీ పాత్రను, కటీను సభికులకు పరిచయం చేసేవిగా ఉంటోయి. ఈ పాటలు పొడి, భావాన్ని ముఖ సేశాది
138
భంగిమలలో (ప్రదర్శిస్తూ; హస్తము[దలు చూపి అభినయిస్తూ చరణాంతం లోకొంతసేపు నృత్తగతులు నెరపి ముక్తాయికి వస్తూ వేషగాడు నటిస్తాడు. ఈ సందర్భంలో అభినయాదికం నేటి భరతనాట్యపు పదవర్షాఖినయాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఈ సలదర్భంలో భామ వేషం. తెరమీద జటవేస్తే; నృత్యగానాదికంలో - తన పాండిత్యాన్ని కావాలంకే పరీక్ష చేసి చూడ వచ్చునని సవాలు చేసినట్లు భావిస్తారు. ప్రాజ్ఞులైన నటులకే ఇది చెల్లుతుంది.
“మూడవసారి దోమతెరలో నిల్చి నటించి, విరహవేదన వెల్లడిస్తూ, నానావిధ లాస్యగతులను చూపి అభినయించ్చి చివర తెర బయల్లేరడ మినే-తంతు .పూర్తిచేసుకొంటుందీ భామవేషం. అదే రామాభ్యుదయకర్త పీనిని ఉపమానంగా [గ్రహించడంలో గలు స్వారస్నం. (చూ. పుట-] తతొ
ఇలా-తెర బయల్దేరి ఆపైన తెల్లవారే వరకు అలసట గాని, విసుపు గౌని లేకుండా ఆడ్కి పాడి అభినయించి, మానవ శక్తికి గల పరమానధు అంటి చూపగల నన్నట్లు నటించడమే భామ 'వేషగాన్థి వతిభ. పాటకు వెనుక పాటగాళ్ళు, మాటకు మాధవి వేషం (విదూషకుడు భామ వేషానికి సహాయకులుగా ఉంటారు. భామాకలాపం లోని కృష్ణ వేషం ఎందుకూ పాందని చేటపెయ్య వేషంగా. నేడు కనిపించినా" పూర్వ మిది కూడ కొంత చక్కగానే నిర్వహింపబడేదని చెప్తారు. భాగవతమేళాలు :
తమిళ దేశంలో భాగవత మేళాలు శిలప్పథికారం నాటినుండీ ఉన్నట్లు చెప్తారు. అయితే నేడు వీటికున్న రూపానికి శిలప్పధికారం. నాటి రూపానికి తేడా ఉంటే ఉండవచ్చు. కాలాంతరాన్న ఏ కళకైనా మార్పుచేర్పులు సహజం. అసలు, శిలప్పధికారం లోని “శాక్క్టయన్‌ అనే పదాన్ని “చాళ్యారుగా” నిర్వచించి ఆందులో ఉదాహరించిన నాట్యాలు మళయాళ దేశానివని కొందరి వాదం. నేటి తంజావూరు ప్రాంతపు 'భాగవతమేళా' చూస్తే మాత్రం అది కేవలం తెలుగు కూచిపూడి భాగవతమేకాని మరొకటి కాదనిపిస్తుంది. తంజావూరి రాజుల కాలంలో
139
కొందరు కూచిపూడి భాగవతు -లాప్రాంతాలకు*పోయి - (ప్రదర్శన లిచ్చి నట్టూ ఆ తర్వాత-వీరి, సంప్రదాయమే మేరట్టూరు, శూలమంగళం, ఉఊత్తుకాడు వగైరాల్లో భాగవతమేళాల రూపంలో ప్రసిద్ధి పచారా లందుకొన్నట్లు చారిత్రకాధారాలున్నాయి. .కూచిపూడి వారిక. సిద్ధేరద్రుని వలె మేలటూరు భాగవతులకు వెంకట్రామశాస్తి అనే ఆయన అపర సిద్ధేరదుడుగా వచ్చి నాట్యకళా సంప్రదాయాలన్నీ కరతలామలకంచేసిః కలాపరచన లెన్నోచేసి (పసాదించి, (ప్రదర్శన లిప్పించాడు.
దక్షిణాదిన ఈ మేళాలు వరదరాజ వసంతోత్సవాలలో పక్షం రోజులు పండుగ చేసినట్లు నాటర్ట్రపదర్శనలు నిర్వహిస్తాయి... మొదట 'ప్రహ్లాదతో ప్రారంభించి, ఆ మీద ఉషాపరిణయం, రుక్మాంగద, శనిరెఖా పరిణయం వంటి పురాణకథల నభినయించి, తర్వాత భామాక లాప.గొల్ల కలాపాదులు కూడా యీ భాగవతులు అభినయిస్తారు. ఈ నాటకాలలో తెలుగు దరువులు వినిపిస్తాయి. తమిళంలో. కీర్తన సాగినవోట కూడా మధ్య మధ్య సుదీర్హమైన తెలుగు. దరువులు చోటు _చేనుకొంటాయి. _పాత్రప్రవేశం, తెర బయల్టేరడం వంటి తంతులలో కూడ తెలుగు వీథి భాగ్రవత, (పదర్శనాన్నే స్ఫురణకు తెస్తుంది. తమిళ భాషలో వీటిని 'తెరుక్కూతు లంటారు. అంకే .వీథినాటక మనే అర్థం. అయినా ఇందులో పాడే. ప్రార్ధనాదికాల్లోని దరువు-లన్నీ .చక్కని _సంగీత పాండిత్యాన్ని వెల్లడించేవిగా ఉంటాయి. ఆ దరువుల ననుసరించి 'ప్రరర్శించే నృత్యం కూడ చాలవరకు సంప్రదాయసిద్ధంగానే ూపిస్తుంది. ఈ నాబ్యాల్లో లాస్య తాండవగతులుు, రెండూ... (పధర్శింపబడతాయి. నిజానికి స్రియోచితమైన తాండవగతులు ఈ వీ; భాగవతాలలోనే యింకా నిలిచి ఉన్నాము. వేషభూవషలు కూడ మన ప్రాచీన సంస్కృతిని, సంప్రదాయాన్ని, తెలియజేసేవిగా ఈ నాటా[ల్లోనే యింకా నిల్చి ఉన్నాయి. ప్రాచీన దేవాలయ శిల్పాలలో గాని పుకాతన కుడ్య చిత్రాలలో గాని కనిపించే వస్త భూషణాదులు, అంగభంగిమలు, హస్త ముద్రలు వగైరాలు ఈ వీథి నాటకాలలో రూపుకట్టి గోచరిస్తాయి.
ఈ నాటకాలో కొంటె కోణంగిని పోలిన హాస్య పాత్ర చాలా స్వతంత్రించి కనిపెస్తుంది. ఈ హాస్యగాడు కథతో అంతగా సంబంధము
140
కలి-ఉండడు గాన్ని" కథలో అడ్డంగా-వచ్చి అల్లర- చిల్లరగా చాన్యం (వదిర్శించి-నిష్క్రమిస్తూ ఉంటాడు: నాటక ప్రధర్శనంలో సంగీతం తెలుగులో వినిపించినా, 'యీ-హాస్యం మాత్రం తమిళం లోనే సాగుతుంది. ఇవ్వుడిప్పుడు. తెలుగు "పాటలను కూడా తమిళంలోని . క్షనువదెంచి
మైసూరు ([ప్రాంతంలోనీ యక్షగాన నాటకాలు కూడ ఇదేవిధమైనవి. అవి తెలుగునాట గల చెంచు నాటకాల దోరణితో (పారంభించి గొల్ల కలాపం వరకు గల అన్ని నాటక పద్ధతులలోను కనిపిస్తాయి. కాని య్బీ మైసూరు ప్రాంతంలోనూ, యింకా తదితరఃకన్నడ (ప్రాంతోలలోనూ నటులు పోపేకు తిలొదశాాలిచ్చి మాటలకు విలువ' హెచ్చించారు. పాట వంతపాట పాడవలసే వెనుకపాటగాళ్ళ పరమైంది.” వారిలో” ఒకడు (వధాన గాయకుడుగా. ఉంటాడు, అతన్ని 'భాగవతారు' "అని ప్‌ల్చి గురువుగా భావించి, ప్రతి పాత్ర ప్రవేశించిన తత్‌క్షణం అతనికి నమస రిరటే, తీడుపరి నాట్యానికి ఉష్మకమించడ మనే!సరపదాయం పాటిసుందె. న్లాట్యం_ "మఘాశ్తాఖభనయం గానే ఉంటుంది. శాని వేషరచన "కొంత
న్‌ యత రన. న గ్‌ కస న (|
క్లీష్టరగా ఉండి కొ న్ని కొన్ని, సంప్రదాయాలను, విశ్వాసోలను "బట్టి నోగుత్తుంది.. ఇవన్నీ అనూచాన మైన 'భరత'సంప్రదాయానికి సన్నిహితంగా' ఉంటాయి” “'పదర్శనలో' మృదంగాది వాద్యాలతోపాటు' "చండి. లేక "చండ మద్దెల 'అనే వాద్యం కూడ ఉఊపయోగిస్తోర్సు.. ఇది తెలుగు నాట్‌ 'రుంజా' "వాద్యం వంటిది. ఈ'రకమైన వాద్యాలు వీరరసానికి-తాండవీ నృత్యానికి చాలా "అనుకూలంగా ఉంటాయి. బయలాట : 'బయలాటిలని అంటారు. ఇందులో వేషరచన చాలా ఆకరణీయంగా ఉంటుంది. శిరోలంకారాలు పరి పరి విధాల కనిపిస్తాయి." వక్షసలు కప్పకానే ఆభరణాలు కూడ ఎంతో వింతగా ఉంటాయి. నడుమున అటవాల్సు ఇ న్‌ లౌ ఆల
వై _ భుజకీర్తులు వగైరాలు కూడ ధరిస్తారు, ఆభరణాలన్నీ కర్రతో
14!
నో అట్టతోనో తయారువేయబడి, ముచ్చరేకుల్తో, అద్దాలో పాదగబడి దీపప్ప వెలుగులో దగద్దగాయమానంగా మెరుస్తూ ఉంటాయి. కొన్ని కొన్ని పాత్రలకు మూరెడెత్తు కిరీటాలు కూడ వాడతారు. ముఖరాగాదికం చాలవరకు కథాకలీ సంప్రదాయాన్ని పోలి ఉంటుంది. ఇంద్రుడు, భీముడు, అర్జునుడు వంటి పాత్రలకు పలుచగా పూసిన పచ్చ రంగు ముఖరాగంగా ఒప్పుతుంది. తీర్చిదిద్దిన మీసాలు, ఠీవి చూపే కర్ణ భూషలు, కొన్నత్య మెరింగించే కిరీటం, ఆరంగుళాల ఎత్తుగల భుజకీర్తులు, మోచేతికి కంకణాలు. వగైరా భూషలు కోభాయమానంగా కూరుస్తారు. రాక్షన వేషాలకి బొద్దు మీసాలు కోరల వంటి చారలు ఉంచి, నుదుట శాక్తేయులకు వలె గంధప్పు' బొట్టు కుంకుమ రేళ్లలు దిద్దుతారు.
బయలాట సందిరిలోనే (ప్రదర్శింపబడుతుంది. సాయంకాలం చండీ వాద్యపు ఘోషతో నాటక్షిపదర్శనం గురించి నలుగురుకీ తెలియ జేస్తారు. ర్మాతి ఎనిమిది గంటల వేళకు భాగవతారు, చండీవాద్యకుడు, మార్దంగికుడు, తాళగాళ్ళు, శ్రుతి వేసేవాడు వచ్చి పందిరిలో తమ తమ నియత స్థానాలలో ఆసీనులౌతారు.. పందిరి ముందుభాగంలో తర ఉంటుంది తెరకు బయట రెండు దివిటీలు పెట్టి ఉంచే ఆచారం కూడ అక్కడక్కడ యింకా నిల్చి ఉంది. ఈ తంతు సర్వమూ తెలుగు వీథి నాటకాలలో కూడ ఇలాగే ఉంటుందనే సంగతి అందరూ. ఎరిగిన విషయమే.
భాగవతారు.. వేర్వేరు. దేవశలను. గూర్చి (ప్రార్టనాదికం గానం చేస్తాడు, తర్వాత బాలగోపాల, ఇంద్ర, అర్థనారీశ్వర, యక్షితీన్నత్యాలు వరుసగా జరుగుతాయి... కాని యువి నేడు సమయాభావం చేతనో, మరే కారణం చేతనో కొంత కొంతగా మానుకొన్నారు. తెలుగు నాట కూడ ఇదే జరిగింది. ఆపమ్మట కోణంగి వేషాలు వచ్చి హాస్యం ప్రదర్శిస్తాయి. ఆ హాన్యప్రసంగం ముగిసిన. పిదప "నటొ వేషం (ప్రవేస్తుంది. ఈమె నృత్యం ఆరంభనృత్య మనీ, కలాస నృత్య మనీ రెండు విధూలఅ పదర్శింపబడుకుంది.
142
ఈ నృత్యంతో పూర్వరంగం ముగిస్తి చండీవాద్యపు మోషతో పీఠిక (ప్రారంభింపబడుతుంది. ఇద్దరు వ్యక్తులు తెర పట్టి నిలుస్తారు ఆనాటి కథకు వలసిన పాతలన్నీ వచ్చి తెర వెనుక నిలుస్తాయి. వచ్చిన పాత్రలన్నీ ముందుగా భాగపతారు పాదాలకు (మొక్కి, సభికులవైపు వెన్ను పెట్టినిల్చి, భాగవతారు పాడుతూండగా కేవల నృత్తగతులలో త్రాళలయానుగుణంగా కొంతసేపు నటిస్తారు. తర్వాత తెరలోనే వారు సభికులవైపు తెరిగి నిలుస్తారు. తెర సగము మెరకు దించి పట్టుకొని ఉండగా నటులు ఒక చేయి తెర యివతలకు చాచి, [ప్రక్కవాటుగా నిల్చి, గాయకుల పాట ననుసరించి నృత్తం (ప్రదర్శిస్తారు. తదుపరి ముక్రాయి యిచ్చి, తెరిగి తెరమ్‌దికె త్తి నటులందరూ మాటుపడతారు.
ఆ పిమ్మట నటులు తమ తమ భూమికల ప్రాధాన్యాన్ని బట్టి వరుస (క్రమంలో ఒకరి తర్వాత ఒకరుగా తెర బయిళ్లేరుతూ, కొంతసేపు ఏక పాత్రాభినయాల వంటి మూగనృత్యాలు (పదర్శిస్తారు. తఠ్వాత కథ్యాపారంభం జరుగుతుంది. ఖాగవతారు పతి పాత్రను వళ్నించి, ఊరుపేరు లడిగి తెలునుకొంటూ ఉంటాడు, కాని జవాబుగా వాళు పాడవ సే పాటలన్నీ భాగవతారు పాడవలసిందే. నటులు మాటలు మాత్రం చెప్తారు. ఆ మాటలు రూడ నటుల శక్తిసామర్థ్యాల ననుసరించి వ్యాససమాస శైలులు రెంటిలోనూ నడుస్తాయి. పాడిన పాటలో గల భావాన్నిబట్రి నటులెంతసేపైనా, ఎన్నెన్ని రకాలుగానైనా వచనాలుకూర్చి సంవాదాలు జరుపుకోవచ్చు. ఇదే బయలాటలో ఉన్న (వత్యేకత.
భాగవతారు పాడుళూన్నంత సేపు నటులు నృత్యాభినయాలు (ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు. నీ పాత్రలలో నాట్యమంత కంతకూ, అనాదరం కారణంగ్యా క్షీఐదశకు వచ్చినా, పురుష పాత్రలలో మాత్రం నాట్యమింకా సజీవంగా, స్ఫూర్తి మంతంగా నిల్చిఉంది. పిరోచిత తాండవగతులు కూడ వీరు (ప్రదర్శిస్తారు. ఆంగికాభినయం చాలవరకు శాస్త్రీయంగా సాగుతుంది. (ప్రతి పాటకు చివర ముక్తాయి లిచ్చి, అడుగులువేసి, నటించడం కూడ సం,పదాయసిద్దంగానే రఈూపిస్తుంది. కేవలం పాటలేగాక, న్లోకాలు, వచనాలు, షట్పదులు, కందాలు వంటివి కూడ భాగవతారు
[4 పాడుతూ ఉంటాడు. ఆ యా పద్యాల్లోని 'భావం మొదట ఆంగికాభి నయంలో (ప్రదర్శించి,-ఆమిచ అదే భావాన్ని నోటి మాటలతో వాచికంగా అభినయిస్తూ ఉంటారు.
ఈ నాద్యాల్లో' విదూషకుడు (ప్రధాన పాత్ర అయిన రాజుగారి వద్ద పరిచారకుడుగా నటిస్తాడు. హాస్యానికంతగా ప్రా ఛాన్యం లేదు.
(ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణం, కృష్ణ రాయబారం, మాహినీ భస్మాసుర వగైరా కథలు పీరి నాట్యాల కితివృత్తాలుగా ఉంటాయి. "ఈ రచన అన్నిటికి యక్షగానా అనే పేరు. (పదర్శకుల మేళాన్ని కూడ 'యక్షగాన మేళా" అనే వ్యవహరిస్తూ ఉం టారు, వూర్వరంగ విశిష్టత :
ఇంతవరకు చెప్పిన పాందేశిక యక్షగానా లన్నిటిల్లో కంటె, బయలాట లోనే పూర్వరంగం హెచ్చుగా నిర్వహింపబడుతూ కనిపిస్తుంది, పా9ర్దన, స్మూతధారుని 'చవేశం. పారిపార్న్వక విదూషకుల _(పవేశ సంవాదాలు, నటీ (ప్రవేశం, పీఠిక, కథా ప్రారంభం వగైరాలన్ని వరుస (క్రమంలో పాటించడమేకాక, భరతోదితమైన వందన, క్లోకాదులు, చారీగళులు, తాండవ నృత్యాలు కూడ వీరి. పూర్వరంగంలో (ప్రచర్శిస్తూ ఉంటారు.
భరతుడు పూర్వరంగ విధానంలో పది రకాల కార్యాలు నిర్వహించాలని చెప్పాడు. ఆందులో మొదటిది (ప్రత్యాహారం. చండ_ మచ్చెల పంటి పెద్ద వాద్యమొకటి (పప్రచండంగా ఘోషిస్తూ. ఉండగా రంగస్థలం మీదికి మార్దంగికులు, తాళగాళ్ళు, 'శ్రుతిపోయువాడు, గాయకులు వచ్చి నిలుస్తారు. రెండవది ఆవర్తన. ఇందులో గాయకులు వాద్యకులు తమ తమ స్థానాల్లో సంసిద్ధత కల్లి నిలుస్తారు. మూడపది ఆరంభం, గాయకు లిందులో తమ గా(త్రాలు శ్రుతి కలుప్పకొంటారు. నాధివదైన ఆ(శ్రావణంలో వాదకులు తమ తమ వాద్యాలకు (శ్రుతి
| 44
కూరుస్తారు. - ఆయిదవదైన (ప్రార్థనకు. కొందరు నటులు వచ్చి నృత్తం చేసూండగా దేవతా స్తుతిపరమైన గేయం (ప్రారంభించబడుతుంది, ఈ నృత్తం తాండవగతిలో జరుగుతుంది. ఆరవది పుష్పదానం. ఇంద్వులో సూత్రధారుడు వచ్చి ఇంద్రధ్వజాన్ని ఎత్తుతాడు. (ఇది వీథినాటకాల్లో నేడు లోపించినా భరతనాట్య (పదర్శనాల్లో అక్కడక్కడ యింకా ఆభాసగా రూపిస్తూందెం) ఆతర్వాత సూత్రధారుడు పువ్వులు జల్లి, (వక్కవాని చేతిలో గల కలశం నుండి వసంతం (గహించి తన మీద, ఇతరుల మీద పోక్షించి పవ్మితత నాపాదించుకొంటాడు. (ఈ (క్రియ కూడ నేటి ఏథి నాటకాల్లో ఏదో ఒక రూపంలో యథాశక్తిగా ఇంకా నిర్వహింప బడుతూంది ఇంతలో మరొకడు వచ్చి ఇంద్రధ్వజాన్ని అందిపుచ్చుకొని నిలుపాడు. ఏడవది నాంది. ఇందులో బృందగానంతో దేవతారాధన: జరుపుతారు.
తదుపరి సూత్రధారుడు నాటి (ప్రదర్శనానికి కారణభూతమెన ఉచ్సవాన్ని, ఆ ఉత్సవానికి సంబంధించిన దైవాన్ని, అప్పటి బుకువును, ఆ దేశపు రాజును గురించి ఒకటి రెండు న్లోకాలు చదువుతాడు. (ఇప్పటి పరిస్థితుల్లో ఇవన్నీ చాలవరకు లోపించాయి) ఎనిమివవది రంగద్వారం. ఇందులో సూత్రధారుడు మరొక శ్లోకం చదివి, ఇంద్రధ్వజానికి (మొక్కి వారీగతులలో నృత్యాఖినయాలు (ప్రదర్శిస్తాడు. ఆమీద తిరిగి దుతగతిలో భ్లూత్మపీతికై చారీ నృత్యం నిర్వహిస్తాడు. (ఇవి కూడ నేటి నాట్యాల్లో ఆంతగా కనబడవు) తొమ్మిదవదైన త్రి గతంలో సూతధారుడు విదూషకునితో కొంత సేపు ముచ్చటించి నవ్విస్తాడు. ఆ తర్వాత పారి పార్శ్యకుడు (ప్రవేశిస్తాడు. పథవదైన ప్రరోచనిలో వీరి సంవాదం, నృత్యం జరుగుతాయి. సూత్రథారు డిందులో కథావస్తువును సూచించి రంగస్టలం విడిచి నేపథ్యానికి పోతాడు. ఇక్కడితో పూర్వరంగ సమాప్తమవుతుంది. (నేటి వీథి నాటకాల్లో సూ(త్రధారవిదూషకు లొక్కాక్కప్పుడు వేరువేరుగా కనబడరు. తెలుగు భామాకలాపంలో విదూషకుడే సూూతథారుడు, పారిపార్శ్వకులుగా (ప్రక్క తాళగాళ్ళు అవసరోచితంగా నటిస్తూంటారు. సూత్రధారుని సంభాషణలన్నీ ('పక్కతాళగాళ్ళతోనే జరుగుతూ ఉంటాయి,
| కస్‌
తర్వాత సూతథారుడే. తిరిగి స్టాపకుడనే పేరున రంగస్థలం మీదికి వచ్చి, చారీగతులలో నృత్యం చేస్తూ, సభనూ. సభికులనూ, దేవతలనూ పరామర్శించి. (పశంసించి, (యొక్క, నాటి కథ, కవి వగైరాలు వెళల్లిడిస్తాడు. తదుపరి ఒకటిరెండు గేయాఅలో అప్పటి బుతువును వర్ణిస్తాడు. ఆమీద (పస్తావన, ఆఅముఖం, స్థాపన వగైరాలు నిర్వహింప బడతాయి, ఈ సమయంలో. పారిపార్చ్వకుడు గాని నటిగాని, సూత ఛారునితో సంభాషణ కుషక్రమిసారు. - ఈ సంభాషణకు చోడు నృత్య గానాలు కూడ ఉంటాయి. ఆపిమ్మట కథోద్దాతక, (పనృ్ఫత్తక, 'ప్రయోగా తిశయాల్లో విదో ఒక రీతి ననుసరించి కథాప్రారంభం సూచించి సూత్ర ధారుడు (స్తాపకుడు) తన బృందంతో కలసి లోనికి నిష్క్ట్రమిస్తాడు- నేటి వీథినాటకాలలో "నటి (స్త్రీ వేషం) వస్తుంది. నృతగానాలతో కొంతసేపు సభను మెప్పించడమే ఆ పొాతకు 1పయోజనం. కాని తెలుగు భామాకలాపంలో ఈ నటి వేషం (క్రీ వేషరు శాథగానో "రుక్మిణి గానో మారుకుంది. ఉక్తి(పతుగ్ధక్తక మనే అలాన్యభేదాన్ని. వ్రయోగించడాని
కీప్మాత భామాపా(త్రకు సహాయకారిగా ఉంటుంది.
(| ర్‌
జే
లా
[న
146 14 కథారలి
మళయాళ చేశంలో-చిరకాలం నుండి _చాక్యారుల 'కూడియాట్లా
అనే వీథి నాటకాలు (ప్రచారంలో ఉన్నాయి: నృత్య పద్దశలోనూ, ఆభఖినయంలోనూ యీ చాక్యారులు, తదెతర (ప్రాంజాలలోని భాగవతుల వలె భరతశా స్త్రపద్ధతినే అనుసరిస్తారు. ఈ చాక్యారు (నాట్ట్ర నాటకాలు గాక మళయాళదేశంలో భూత(పేతాది పూజలలోను, కాళీ ఉత్సవాల లోను (ప్రత్యేకంగా నిర్వహించే కొన్ని నాట్య పద్దతులు కూడా (ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఈ నృత్యాలు చాలా ఆర్భాటంతో ఆచరించవల సేవి. నేటి కథాకలి నృత్యాలలో ఈ పై చెప్పన రెండు రకాల పరంపరాగత నృతార్థల లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. స్ధానిక (ప్రభువైన గుల శేఖర పెరుమాళ్‌ " శాజావారి కాలంలో ఈ నృత్యనాటకాలకి మంచి ఆదరం కలిగింది.
'రామనత్తం' అనే ఫామాయణ కథానృత్యాలు (పచారంలోకి వచ్చాయి. 'రామనత్త* నాటకాలకొరకు పదిహేనవ శతాబ్దానికి చెందిన కొత్తరక్కర మహారాజావారు కలాపరచన చేసారు. ప్రదర్శనంలో యథా యోగ్యంగా చాక్యారుల '"కూడియాట్టం*. సంప్రదాయంలోని హస్తముద్రాది శాన్ని. అంగి కాఖినయాన్ని (గ్రహించి, పరంపరాగతంగా వస్తూన్న ధార్మిక నృత్యాలలోని ఉద్ధత - పదవిన్యాసాన్ని అనుకరించి, యీ నాటకా లాజేవారు. రామకథకు తోడు మరికొన్ని పౌరాణిక కథలుకూడ నాట్యాను కూలంగా రచింపబడ్డాయి. ప్రాచీన శిల్చ్పకళాభంగిమలనుు పురాతన వర్ణచిత్రాలలోని వస్తాాంలంకరణ విధానాలను చక్కగా పరీక్షించి, నటులు అఆ యా నాటకాలలో తను ,తమ భూమికల కనుకూలమైన వేషరచన గావించుకొన నారంభించారు. స్టానిక (ప్రభువుల ధనబలమేకాక, పొండిత్యబలం కూడ ఈ నాటకాలకి మద్దత్తుగా నిల్చి ఏటి అభివృద్ధికి ఉపయోగపడింది. కళ్ళికోట రాజావారు 'క ఎప్పనాటకం” వ్రాసి ప్రదర్శింప జేసారు. రాజులు స్వయంగా నాటకాల్లో పాత్రలు ధరించి నటించేవారు. కాల్మక్రమేణా, యీ నాటకాలలో మరికొన్ని సంస్కృతులు సంవ దాయాలు కూడ కలిసి జీర్చించాయి. స్త్రీ వేషాలు బురఖా సం్యప్రదాయా
4/7
నికి చెందినట్లు తయారయ్యాయి. నాయర్హ నంబూ్యూద్రుల - నిత్యవైరాలు నాట్యాల్లో వీరరసానిక్కి యుద్ధానికి మృత్యుదృశ్య (ప్రదర్శనాలకి తావిచ్చాయ్యి దినే దినే అభివృద్ధి పాందుతూన్న యీ నాాట్యకళకు దోహదంగా అనేక పౌరాణికేతిహాసిక కథలు దృశ్య,పబంధాలుగా వ్రాయ బడ్డాయి. కథాకలి సంగీతమనే పేరున ఒక (ప్రత్యేకమైన 'బాని"లో దరువు పాడే పద్ధతి వికసించింది. చండమద్దెల వంటి (ప్రచండథ్వనిగల వాద్యాలక్కి దేవాలయాలలో వాడే జేగంట వంటిది తోడై వాద్యవిశేషాల్డో ఒకటిగా చేరి రంగస్ట్థలమలంకరించింది. అంతకంతకి అభినయానికి అధికంగా 'ప్రాధాన్యమివ్వబడుతూవచ్చిన కారణాన్న ముఖ, నేత్ర హస్తాదిక విన్యాసాలకీ, ము[దలకీ సార్దకత 'హెచ్చుతూవచ్చింది. ఈ అభినయాన్ని వివరించే శాస్త్రీయ (గ్రంథాలు కూడ వెలశాయి. పదిహేడవ శతాన్దినాటికి కథాకలి పరిపూర్తంగా వికసించి" నాటినుండి నేటివరకూ అవిచ్చిన్నంగా ఆవరింపబశ.తూ వస్తూంవ.
కథాకలీనాట్యం తాండవనృత్యానికి 'పాముఖ్యమిస్తుంది. శృంగా రాది రసాలభినయించేటప్పుడు లాస్థగతులలో కూడ నృత్యం (ప్రదర్శింప బడుతుంది. కాని యీ నాటకాలలో వీరరస మెక్కువగా “వదర్శింపబడ వలసిన కారణాన్న తాండవానికి అధికంగా ఆదరం లభించింది. ఈ నాట్యాల్లో భారతీయ నాట్యధర్మానికి విరుద్ధంగా రంగస్థలంమ్‌ద యుధ్ధ దృశ్యాలు, మరణ దృశ్యాలు కూడ అభినయించి చూపుతారు. (ప్రదర్శనం సాయంకాలం (ప్రారంభించి రాత్రల్లా జరుగుతుంది ఏదో దేవాలయ (ప్రాంగణంలో ఈనాట్య (ప్రదర్శనాలు జరుగుతాయి. "కలికోట్టు: అనబడే చండవాద్య ఘోషతో నభికు లాహ్వానింపబడతారు. “పెద్ద దివిటిల వెలుగున పందిట్లో నాటక (ప్రదర్శన జరుగుతుంది. పాత్రలు తెరబయలళ్టే రడం, తెలుగు భాగవతుల నాటకంలో వలెనే, అతిమాతమైన అర్బాటం తోనూ, తంతుతోనూ అఆచరింపబడుతుంది. తెరకు 'తిశీలిమని పేరు.
పాత్రలు ప్రవేశించేముందు యిద్దరు వ్యక్తులు - తెర పట్టుకొని నిలుస్తారు. వచ్చిన పాత్ర, తెరలో కొంతసేపు నృత్యంచిపె, తెరపట్టి యాడిగిలబడి, దానిని జవ జవ లౌడించి,. పలుమౌ రు క్రిందికి మీడికీ లాగి రూడించి, చివర కొక్క వూపుకో (క్రిందికి (త్రోసి, సభికులవైపు తొంగి
140 చూసి, ముఖం _చూపుతుంది. ఈ ముఖ(ప్రదర్శనానికి 'ఆరనాక్కు” అనిపేరు.
(ప్రారంభంలో తెర వెనుక జరిగే ప్రార్థన నృత్యానికి 'తోడాయం” అనిపేరు. ఈ తోడాయం బృంత నృత్యంగా నిర్వహింపబడుతుంది వందనక్లోకం చదివి, తోడాయన్ఫత్యానికి అనుగుణమైన (ప్రార్ధన గేయాలు వెనుక పాటగాళ్ళు పాడుతూఉండగా గొందరు పిల్లలువచ్చి తెరవెనుక నిల్చి నర్తిస్తారు. ఇది ముగిసినవెనుక ఆడ, మగ వేషాలు థరించిస పడిపన్నెండు మంది నటులు తెరలోక్సి వస్తారు. తెర సగమువరకు దించ బడుతుంది. వెనుక పాటకులు, వాద్యకులు ఒక్క పెట్టున చెలరేగినట్లు గీతవాద్యాలు సాగిస్తూ ఉంక్షే నటులంతా కలసి బృందనృత్తంగా 'ప్వరపాడు' అనే ఆరంభిక నృత్యం ప్రదర్శిస్తారు. ఈ ప్నరపాడు నృత్యంలో పాల్గొనేందుకు నలుగురు మడ్జెలగాళ్ళు, నలుగురు పాటగాళ్ళు ఉంటారు.
ప్యుర్రపాడు ముగియగానే కేవలసంగీతం మూడు.గంటల కాలం జరుగుతుంది. దీనికి 'మేలప్పది మనిపేరు. ఇందులో గాయకులు వాద్యక్తులు తమ తమ పజ్ఞలు పందెం వేసినట్లు చూపుతారు. ఇది అయిన వెనుక నాటి కథ కనుగుణమెన పాత్రలు, 'పవేశాదికాలు యథావిధిగా నిర్వ్యహించుకొని, ఆద్యంతమూ కథ నభినయిస్తాయి.
షాత్రలేవీ పాడవు. మాటలుకూడ చెప్పవు. కేవలం వెనుక పాట గాళ్ళు పాడుతూ ఉంక్షే, ఆ పొడిన పాటలోగల బావాన్ని ముఖ, నేత్ర, హస్తాదుల విన్యాసాలద్వారా అభినయించి చూపుతాయి,
అభినయం సహజ్మక్రియలలోను, అనుకరించిచూపే ము(ద్రాదికం లోను, వివరంగా (పదర్శించే ఆంగ చాలనాదులలోను కూడ గోచరిస్తుంది. ఈ చెప్పిన సహజ, అనుకృత, విస్తుత రూపాభినయాలు మూడింటికి
వరుసగా (ప్రాకృతిక, (ప్రతిరూపి, (పసారితి అని సాంకేతికనామాలు. పాటలో భావం అభినయించిన పిదప కొంత సేపు అక్యుద్ధతమైన ధోరణిలో నృత్తగతులు ప్రదర్శించి, ముక్తాయి యిచ్చి తిరిగి మొదటికి రావలసి
[49 ఉంటుంది, ఈ ముక్తాయి గతులకు 'కలాసి నృత్యగతులనీ, ముకాయికి 'తీర్మానిమనీ వ్యవహారనామాలు, ఈ కలాస నృత్యం (ప్రత్యేకంగా చాలా సమయం తీసుకొంటూ ఉంటుంది. ఇందులో నటులు. తీవొద్ధగతులలో పద చాలనాదులు జరుపుతూ రంగస్థలం నలుమూలలకూ తిరిగివస్రారు.
- ల రతగన్ణటం || మ ల! | త చ ద్తూంంంాఎలంతల్‌. 2 టై అంటు (1 గాజా (ఇ ఈ శీ ్టై | | అల్ల టీ యయ || | ట్‌ హు. ము క్ష ము మలుపు తిరిగి అ నుండి ఆఅవరకు అడుగులువేస్తూ పోతారు. ఛి లి కలానం ప్పూర్తిఅవుతుంది కథాకలి నాట్యానికి పాదగతులలో ఒక (వత్యేకత రూపిస్తుంది. నటుల కాళ్ళు ముణుకులవద్ధకు దొప్పగా వంచబడి పాదాలు నేలమీద |. | | ౮ జీ ॥ క పె ( ణి సాయి. నటించినప్పుడు బొప్ఫవోయి,. అంచులు మౌన్రమే మ “పదే పదే దటించి మరీ పాదాల అంచులు, మడమలు నెల
[౨50 అకుడుగులువేసి నటిస్తారు. (పతి అడుగుకీ నేల అదురుతూ ఉంటుంది. అంగ పర్యాయాలు నిర్వహించడానికిగొను ఒకసారి కుడి కాలు నేలకి ధట్టిస్తే, వేరొకసారి ఎడమకాలు నేలకు-ధట్టిస్తారు. నటులు నృత్యారంభం లో నిలిచే పద్దతిలోనే యీ కౌద్ధత్యం గోచరిస్తుంది.
ఈ క్రిందివి కలాసనృత్యగతులలో భంగిమలు. ఇందులో పరా్థయక్రమంలో ఒకచేత అలపల్లవం, రెండవచేత ముద్ర చూపుతూ ఉంటారు.
గ [ స్‌ యో | గో గ శీ ట్‌ వ్‌ ( . ౯7 __ ఆంగికాభినయంలో కథాకలీ నటులు భరతశాస్తోంోదిత శిరో నేత్రాది విన్యాసాలకు తోడు మరికొన్ని కలిపి, యింకొన్ని వదిలి, తమ శాస్త్రమేదో తమకే తెలుసునన్నంతవరకు తెచ్చారు (ప్రస్తుకం కథాకలి నాట్యంలో నాల్గు రకాల శిరోవిన్యాసాలు, ఆరు ముఖభంగిమలు, తొమ్మిది (గ్రీవాచాలనాలు, ఆరు చిజుక విన్యాసాలు, ఆరు నాసా భంగి మలు కనిపిస్తాయి. కనురెప్పలు (భువో భంగిమలు) తొమ్మిది విధాల అభినయిస్తారు, ఆలాగే కంటిపాపలు (తారాక్రియలు) తొమ్మిది విధాల [్రిప్పుతారు. కంటిపాప అభినయించడం కథాకలీలో ఒక (ప్రత్యేకత, పాపలు మిదిక్సీ (కిందికీ, అడ్డంగానూ, చృకాకారంగాను కూడ తిరిగి వేర్వేరు భావాలు వెల్లడిస్తాయి. నేత్రవిన్యాసాలు ముప్పది అరు వరకు లెక్కించారు. సంచారీ దృష్టిలో సిగ్గు దుఃఖం, భయం, సందేహం, వాాకులత, విసుగుదల వగైరా లభినయిస్తారు. స్తాయి దృష్టిలో గర్వం, కోపం, శాంతం వగైరా లభినయిస్తారు.
పతాక (0 | ఆపతాకో యంత్ర ( తా 1బ్ర/ తట క వళ యుల కవిత గ్లో స్‌ అరజంద్ర | (దీ శే శర వా క్‌ ంసాసు ర యుఠళుత ఆ భనక్రుల
వ్‌
కథాకలీ హస్తాబనయం కూడ కొంత _ విచిత్రమైనదిగానే రూపిస్తుంది. ముద్రలు చూపడమేకాక, (వేళ్ళు కదిలించి, భుజాలు, దండలు, మోచేతులు వగైరాలు కదిలించి వేర్వేరు పకులను, దేవతలను సూచిస్తారు. (వేళ్ళు కదిలిస్తే నీరు, పద్మవికాసం, భృంగసంచారం వంటివి సూచించినట్లు చేతులూపి మణికట్టు ముందుకూ వెనుకకూ ఆడించినట్టయితే ఏనుగు చెవులు, పక్షి రెక్కలు వగైరాలు సూచిస్తూ న్నట్టు. (వేళ్ళు విష్పారించిచూపి శపథా లఅభినయిస్తారు. భుజాదండాలు విదలించి 1కోధాదుల నబినయిస్తారు. ఈ విదంగా అబినయించే హస్తాలలో 24 విక హస్తావినయాలు (ఆసంయుత హస్తాలు 40 హస్త ద్వయాబినయాలు (సంయుత హస్తాలు) ఉన్నాయి. హస్తముద్రలు నార్గువందలవరకు ఉన్నాయి, ఈ హస్తముద్రలలో భరతనాట్యపు మ్య్నుదలకూ ఏటికి తేడాలు కూడా కనిపిస్తాయి. కపిర్త అలపల్లవ, శిఖర, లోల, (త్రిపతాక, పతాకహస్తాలు తరచు వాడకారు. హంసాస్థ మృగశీర్హ ముకుళ, పద్మ, శంఖ, గరుడు మత్స్యాదె హస్తాలు భరతోక్త పద్ధతిలోనే కనిపస్తాయి. ఇక్కడ చితాలలో చూపిన హస్తముదలు కథాకలి సం్యపదాయానికి వెందినవి, లోగడ చూపిన జరతనాట్యపు హ్లై ముద్రలతో పోల్చిచూస్తే వీటిలోగల తారతమ్యాలు బోదపడతాయి. కాని పీటితలో కూడ మరిళొన్ని మతాంతరాలున్నాయి. భరతనాట్య సంప్రదాయానికీ కథాకలి సంప్రదాయానికి తేడాలు కనిపిస్తాయి. రెండు చేతులలోనూ శిఖరము[దలు చూపి బ్రాహ్మణుని, శాంతరసాన్ని సూచించడం భరతనాట్యపు సంప్రదాయం. ఎడమచేతిని ఎత్తి జంద్యం వడుకుతూన్నట్టు పట్టి, తదనుగుణంగా కుడి చేతిని నడ్ధి వద్ద నిలిపి కర్తరీముఖ ముద్ర చూపినట్టయితే కథాకలీ సంప్రదాయంలో (ాహ్మబఖుని, శాంతరసాొన్ని సూచించినట్టు, భరతనాట్యంలో శివుని, వీరరసాన్ని సూచించడానికి కుడివేత శిఖరముద్రను, ఎడమచేతి పతాక ముదపైగానిి సింహముఖ ము(దఫైగాని నిల్చి అబినయిస్తారు. కథాకలీలో వీటిని సూచించడానికి మోచేతులు ముందుకుచాచి, భుజాలు సమరేఖలో నిల్పి, ఎడమచేత మృగశీర్షమ్ముదనూ, కుడిచేత హంసపక్ష ముద్రనూ బొటనవేళ్ళు పైకెత్తి ప్రదర్శిస్తారు
ల్‌ చ. మృగ శేర్మ కదీకౌముఖ అరా భత .. శుకతుండ పల్లత మత్స్య టీ నో
వ్‌త
కథాకలిలో ఆహారగ్థం చాలా విచిత్రమైనది. అనలు వేషం వేసుకొనేందుకే నాలుగు గంటల కాలం పడుతుంది. వేషరచన-ప్తక్కాః కత్తి, థాడి, కరి అని నాలుగు విధాల ఆచరింపబడుతూ ఉంటుంది. పూర్తిగా సాత్వికులైన బుసీశ్వరులవంటి ష్యాకలకు వేషరచన అకు ఆడంబరంగా ఉండదు. వీరికి ఎరుపు, పసుప్పు వర్ణాలు ముఖరాగాలుగా వాడతారు. ఆ రంగుమీద తిరిగి. కళ్ళ చుట్టూ, కనుబౌామ్మలమీద కూడా' తెల్లటి చుక్కలు పెడతారు. అన్ని వేషాలవలె బుషి వేషాలకు రూడా కళ్ళకు కాటుశ్క పెదవులకు ఎర రంగు నుదుట తిలకం విధిగా అమరుస్తారు. కళ్ళలో కర్పూరమో యింకేదో ఇటువంటిది జన్లుకొని (గ్రుడ్లైరగా జేసుకోవడం కూడ అన్ని తరహా వేషాలకు ఆపశ్ణక మైన ఆహారమే. రామకృష్ణాది శొత్విక వేషాలకు ఆకుపచ్చ రంగు ముఖానికి పూస్తారు. ఈ చెవి నుండి ఆ చెవిదాకా పిండెతో' దట్టంగా తెల్లటి అంచులు గడ్డం మీదుగా దిద్దుతారు. ఈ పిండి అంచులకు "చుట్టి అనిపేరు. రాజస (పకృతిగల పృాతల వేషాలకు ఆకుపచ్చ -రంగు ముఖరాగం మీద ఎరుపు, నలుపు, తెలుపు చారలు డిద్దుతారు. పై పెదవి మీద ఎరుపు, తెలువు వర్షాలు పర్యాయంగా దిద్ది మీసాలు. సాంవుగా తీర్చిదిద్దుతారు. కత్తి ఆకారంలో ఆలకం దిద్ధి ముక్కుకి వర రంగు పులుముతారు,. తామసిక (పవృత్తిగల భూత్యపేత , రాక్రసాది వేషాలకు ఆ యా (ప్రకృచులకు తగినక్షు కోరమీసాలు తీర్చి, భయంకరంగా రూపింపజేస్తారు.. వీటికి చట్టమైన వ్యరరంగు మీద నల్టటి పైపూతతో ముఖరాగం ఏర్చ్భడుతుంది. మరికొన్ని వేషాల్సు సాంప్రదాయికంగా కనిపిస్తాయి. హనుమంతునికి శ్వేత వర్ణం, సుగ్రీవునికి అరుణ వరం, కాళికాదేవికి నలువ రంప ఆంశరాగాలుగా నోభిస్తాయి. స్త్ర పాత్రలలో కూడా భూత్మపేతాది పృాతబు భయంకరంగాన ఉంబాయి. రాణ వేషం గులాబి రంగు అంగరాగంగా దరిస్తుంది. (బాహ్మణులుు, సారథులు, దూతలు సేవకులు వగైరాలు గడ్డం చుట్టూ పండి (చుట్టి ధరించరు. ఇటువంటి వేషాలు బూడివ రంగునో లేత గులాబి రంగునో పూసుకొని
కనిపిస్తాయి. పురుష పాత్రలలో శిరోలంకరణ పరి పరి విధాల గోచరిసుంది. మామూలు వేషాలన్నిటికి తెల్లటి పాగా వంటిది "ఎత్తుగా పెడతారు.
155 కొన్నిటికి చినర నెమలి పింఛాలవంటి కుచ్చులు కూడ వాడతారు. రాజ వేషాలకు ఎత్తుగా శంఖాకృతిలో ఉండే కిరీటా లుంటాయి. ఈ కరిటాల నానుకొని వెనుక భాగంలో పృత్తాకృతిలో పెద్ద పళ్ళెం వంటిది" కూడ ఉంటుంది. పాత్రల ప్రాధాన్యాన్నిబట్టి కిరిటపు ఎత్తు, వృత్తప్త విరివి తరతమ భావాభఖూ కలిగి ఉంటాయి. కిరీటాన్ని చూసి ధర్మరాజుగారెవరో భీముడెవరో చెప్పవచ్చు. మంత్రులవంటి వేషాలకు కిరీబాలులటామి గాని వెనుకతట్టు వృత్తాకారపు అలంక రణమౌత్రం ఉండదు. కరీటొలన్నీ దగద్దగాయమానంగా ఉంటాయి. పురుష వేషాలన్నీ భుజకీర్తులు, జాటంకాలు, కంఠహారాలు, కంకణాలు, కాలిగజ్టెలు _ వగైరాలు ధరిస్తాయి. పొడుగాటి అంగీలు తొడుగుతారు. (క్రింద ధరించిన' పరికిణీ వంటి దుస్తు పెద్ద బొద్దంచు కళ్లి లతావత్రాదికంతో శోభిస్తుంది. నడ్డి కట్టు, రమారమి డజను వరకు ఇఉత్తరీయాలు -థర్రిస్తారు.. -ఎడమబేతి డిన _ గ 6 [ స ఈ. వాట్‌, భా టు 1 మి జ మ! | చరం ళం! స సు. ( ర్ట |? ॥ జ ల పచ? ఈ స్‌ (౧4౮ (1 తయా + ॥ 1 (|, ని / ల ॥ ల .. ( గ ట్ట ట్ల! ఎ హో | ([/ ల. న్యకా గ గ కక రో నో కడా జే
5్‌ర్ర
అయిదు. (వేళ్ళకు వెండి గోళ్ళు పెట్టుకొంటారు. 'సివకాది పాత్రలకు వవస్థలం కప్వకోవలసే అవసరంలేదు... స్త్రీ పాత్రలు మోచేతులు ర” మణికట్టు వరకు వచ్చే రవికలు ధరిస్తాయి. పొడుగాటి మేలి ముసుగు వేసుకొని, దానిమీదుగా ఫాలభాగపు అలంకరణాలు థరిస్తారు. హారాదికం మామూలుగా ఉంటుంది, ఉఊత్తరీయవిహినంగా తెల్లటి వస్త్రం పరికిణీ వలె చుట్టంుకొంటారు. ఒడ్డాణానికి చిరుగంటల వంటివి కూడ ఉంటాయి. లేదా గజ్జెల మొలనూలు. దరిస్తారు. చెవులకు పెట్టుకొనే కమ్మలు చాలా పెద్దవిగా ఉంటాయి. పెద్ద పెద్ద రింగుల వంటివి కూడా ధరిస్తారు.
తీథాకలీ లో వాచికాఖినయం. వెనుక పాటగాండ పరమ్వైనదని ముందే చెప్పాను... (ప్రతి 'కథాకలి నాట్యానికి: గేయరూపంలో రచించ బడిన కథ ఒకటి ఆధారంగా ఉంటుంరి. ఈ గేయాలు రసభావాదులు అభినయించి వెల్లడించడానికి అనుకూలమైన వర్జనాదికంతో ఒప్పుతూ ఉన్నందువల్ల, కథా సూత్రాన్ని తెగకుండా నిలుపడానికి యితివృత్త నూచకాలైన క్లోవాలు, దండకాలు మొదలైనవి మధ్య మధ్య జోడించ ఐడతాయి. పొడవలసే గేయాలకు "పదాలని వ్యవహరనామం. ఈ పదాలన్నీ నిశ్చితమైన రాగతాళాలలో (వ్రాయబడతాయి. వీటిని పాడే వద్ధతికి “సోపాన పద్ధతి" అనిపేరు. పూర్వం భక్తులు దేవాలయపు మెట్ల మీద నిల్చి భక్త్యావేశంతో పాడే పాటలలో, భగవత్సన్నిధానానికి చేరువే అవుతూన్నకొలటీ ఉద్వేగో(బేకాలు హెచ్చుతూవచ్చే కారణాన్న, స్థాయి లోను, గతిలోను కూడ మార్పులు వస్తూఉంజేవట్‌,. " ఒకొక మెట్టు ఎక్కి గర్భాలయ సమీపానికి చేరుతూన్నకొద్టీ పాటలలో గల ఆళలయా దెకాన్ని దురితగతులలో నడిపేవారట, ఈ పదతి ననుసరించి నేటి కథాకలీ లో మొదట విలంబగతిలోను, తదుపరి మధ్యగతిలోను, ఆమీద (ధుతగతిలోను పదాలు పాడి వినిపించే పద్ధతికి సోపానపద్దతి అనిపేరు వచ్చింది. అదిగాక కథాకలి లో తరచు (ప్రదర్శించే యుడ్త దృశ్యాలకు ఈ విధంగా (ుతగతిలో పాడేపదాలు చాలా అవసరం. అందుకని యీ పద్దతిలోనే యీ వదాలు పాడుతూ ఉంటారు. పూర్వం జయదేవుని అష్టపదులు కూడ పీడేవారట, నేడు కూడా కొన్ని కథాకలీ పదాలు
వ్‌/
అష్టపదుల వరుసలోనే పాడతారు. ఖభావాఖభినయమేగాక, కథాకలీలో. పదాఖభనయంకూడ హెచ్చుగా (ప్రాముఖ్యం వహించినందున పాడే పదాలన్నీ చాలా విలంబగతిలో పాడుతూఉంటారు.. ఏ శబ్టాని కాశబ్దం విడివిడిగా ఉచ్చరించి పాడుతూఉంకు, ఆ శబ్దాన్ని హస్తమ్ముదాదికంలో (ప్రదర్శించి నటు లబినయిస్తూ ఉంటారు. ఈ విధంగా అందులో సాహిత్యానికి విలువ హెచ్చుగా గోచరిస్తుంది. సంగీతానికిగాని స్వర (ప్రస్తారానికిగాని అవకాశఎతక్కువ. సంగతులుకూడ నియతంగానూ తగుమా(త్రంగానూ ఉంటాయి. రాగాలాపనకు బొత్తిగా అవకాశంలేదు.
కధాకలీలో వినిపించే రాగాలు చాలవరకు కర్ణాటక సంగితవు .సం్యపదాయాన్నిపోలినవే, కాని కొన్నిటి పేర్లు మాత్రం -- [కొత్తగా వినిపిస్తాయి, 'కంబోజిరాగం కంబోదరిగాను,' ధన్యాసి ధనాసిగాను, నాదనొామ్మకియ నాధరామ్రక్రియగాను పిలువబడతాయి. మరికొన్నిరాగాలు కర్ణాటక సంగితంలో లేనివి, లేదా (ప్రస్తుతం (పచారంలోలేనివి, రూడా. కథాకలీలో వాడుతూఉంటారు. పాఠనీర, నవరసం, ఇండాళం, పాడి వగైరా రాగా లీరకమైనవి. ఇవి (ప్రాచీన ద్రావిడ సంగీతానికి చెందినవని పండితుల అభిప్రాయం. ఈ రకమైన రాగాలలో తరచు వినవచ్చేదె ద్విజావంతి. రాగాలవలెనే తాళాలలోకూడా కథాకలీ సంగీతానికి 'ప్రత్యేకతఉంది. చంపద్క ఆదంతు పంచారి, చంప వగ్రెరా తాళాలు తరచుగా వినిపిస్తాయి. కాని వాటిని'ప్రయోగించే (క్రమం చూస్తేమాత్రం ఏమంత కొత్తగా కనబడవు, కర్ణాటక సంగీతంలో వాడే తాళాలే నామబేదాలతో వాడుళూన్నట్లు (గ్రహించగలుగుతాము.
(ప్రదాన గాయకునికి 'భాగవతారూఅన్మీ అతనికి సహైాయకుడుగా ఉండేవానికి 'సింకిడోఅనీ వ్యవహారనామాలు. భాగవతారునే 'పొన్నాని అనికూడ వ్యవహరిస్తారు. వీరందరూ నిల్చి పాడవలసినదే. వాద్యాలలో చండ్కి మద్దెల ముఖ్యమైనవి. జేగంటకు *చెంగాలోమనీ, రేకుతాళాలకి 'ఎలతాళిమనీ పేర్లు. విచిత్రమేమంటే శ్రుతిగాని, ఆందుకుపకరించే ఎవ్విదమైన తంత్రీ సుషిరవాద్యాలుగాని కథాకలీ పందిరిలో కనబడవు.
58
మళయాళ భాషలో కథాకలీ సాహిత్యానికి విశిష్ణ్రప్రానముంది. ఇది సంగీతసాహిత్యాలు రెండింటినీ సమపాళ్ళలో పోషించిన సాహిత్యం. స్వాతి తిరునాల్‌, ఉన్నాయి వారియర్‌, ఇరాయిమ్మన్‌తంపి వగైరా కవుల రచనలు చాలా ప్రశస్తమైనవి. కథాకలీ నాట్యాలలోనేగాక, యీ పదాలు తదితర బృందనాట్యాలలోకూడ పాడుకూఉంటబారు.. "తిరువా తిరకలి వంటి జానపద నృతాాల్లోకూడ ఈ పాటలు వినిపిస్తాయి
కథాకలీికి మొదటినుండి రాజుదరణ, (ప్రజాభిమానం లభిస్తూ వచ్చాయి. నేడిది విశ్వవిఖ్యాతి గడంచిన నాట్యాలలో ఒకటిగా లెక్కింపబడుత్తూంది.. -ఇప్పుడిప్పు డిందులో. స్త్రీలుకూడ తర్భీదు పొందుతున్నారు. పూర్వం నాంజ్యారు వనితలు నాట్యాల్లో పాబ్గొనేవారట. నేడు శొల్లంగోడు స్కూల్లో బాలబాలికల కీనాట్యం నేర్పుతున్నారు. (ప్రఖ్యాత కవి వల్లదోల్‌ గారి (1పయవ్నంవలన కేరళ కళాక్సుండల మనే సంస్థఒకటి స్టాపింపబడి, గత నలుబదేండ్హాయ అవిరామరగా ఈ నాట్య కళాభివృద్ధిక కృషిచేస్తూంది. దక్షిణ మబబారులోని కొత్తక్కల్‌ మౌధవ వారియర్‌గారి చలువ వల్ల మరొక కథాకలీ శిక్షణ కేందంకూడ వెలసింది. తకాజీ, రావున్నిమీనన్‌, నారాయణనాయర్‌ వంటివారు కథాకలీ గురువులుగా పేరుమోసేరు. గోపీనావ్‌, రాగిణీదేపి, మాధవన్‌ వంటి కళారాధకు తీనాట్యాన్ని ప్రచారానికి తేపడమేగాక్త యిందులో నవీన సంస్కాారా లెన్నిటినో చేర్చారుకూడ. ఆధునిక రంగస్రలానికనువుగా కథాకలి లోని కొన్ని కొన్ని మట్టాలుమాత్రం తీసుకొని, వేషరచన కొంత సనం బేసి నేటి నటు లివి (ప్రదర్శిస్తున్నారు మళయాళదేశపు ఇ యూట్ట నృత్కాలలోకూడ ఇదేవిధంగా పరిమితవేషరచన, ఘటనాభినయం జరుగుతూఉంటాయి.. నేటి 'పదర్శనాలలో తరచు మయూరనృత్యం, గరుడనృత్యం, ఆబేటక నృత్యం వగైరాలు ఏకపాతాబి నయాలుగా 'పదర్శింపబడుతు న్నాయి, కొన్ని శృంగార ఘట్లాలు స్రీ “పురుష పాత్రలతో 'పదర్శింపబడుతున్నాయి, ౬ న
- భరతనాట్యం
ప్రాచీన దేవదాసీ నాట్యానికి "భరతనాట్య" మనేడి ఆభునిక నామదేయం. _ దేవదాసీనాష్యం ' కాల్యకమేలా అవేక తరహాలైన అవకతవకలకు లోనై, గౌరవాదరాలుడిగి, సానిమేళంగా ఠూపాొంది, కులస్త్రీలు చూడరానంత హేయంగా పరిణమించి, దినే దినే క్షిణిస్తూ వస్తూన్న స్థితిలో, ఈ శతాబ్దపు మూడవ దశకంలో తిరిగి జాతీయా భిమానంతోపాటు కళాబిమానంకూడా మనవారికి కలిగిన కారణాన్న పునరుద్రరింపబడసాగిందని లోగడ చెప్పాను. ఈ పునరుద్ధరణతోపాటు యీ నాట్యానికి 'భరతనాటర్టిమనే. పేరుకూడ లభించింది. అదిగాక, ఈ నాట్యంలో బరతొోదివ శాస్త్రీయ సంప్రదాయం అక్షరశః పాటింప బడుతూ ఉండటంకూడ _ దీని కిపేరును సార్థకం చేయడాని కువకరించింది. /
దక్షణదేశంలో మొదటినుండి భరత సంప్రదాయం చెక్కుచెదర కుండా అనుసరింపబడుతూ వస్తూన్నదని లోగడ వివకించాను, దక్షిణ దేశంలో తంజావూరు ప్రాంతంలోను, ఆంధ 'ప్రాంతంల్లోను _యీకళ వత్యేకంగా ఆదరింపబడ్కి అనూచానంగా అబ్యసింపబడుళూ వస్తూందొ దకీణదేక్షవు నట్టువనార్షు, తెలుగుదేశవు భాగవతులు ఈ కళలో శిక్రితులై. శిక్షకుల్కై శిష్య పరంపర నెంతగానో తయారుచేస్తూవచ్చారు. ఈ శతాబ్దారంచంలో అంకే యీ కళ-తిరిగి పునరుద్ధరింపబడసాగిన్న సమయిీనికి అటు దకిణదేశంలో పందనళ్లూరు, మేరట్టూరులలోను, అటు కృష్ణాజిల్లా కూచిపూడిలోను యీ నాట్యకళలో నిష్టైతులైన పండిళులుండబట్టి, పునరుద్ధరణకు సలసిన (ప్రయత్నాలు సషలమయ్యా , యని చెప్పినా తప్పులేదు. ఉత్సాహవంతులైన కళారాదకులు వీరివద్ధ శిష్ణ్యత్వం వహించి యీ కళ నబ్యసించ్చి, తిరిగి దీనికి పవిత్రత నాప్రాదించి, (ప్రజలలో (ప్రచారంచేస్కి,తగిన గౌరవావరాలు దీనికి లభింప జేసారు. ఇట్టివారిలో రుక్మిణీదేవి, బాలసరఫ్యతి, కృష్ణయ్యర్స్‌ వగైరాల నామదేయాలు కాశ్యతంగా చెప్పకోదగినవి. _ శ్రీమతి రుక్మిణీదేవి
160
తా నీకళనేర్చి, యిది దేవదాసీలేకాని యితరులు నేర్చుకోరాదన్న ఆంక్ష దూరంజేసి, ఆడయారులో నాట్యకళా శిక్షల కేం ద్రమొక టి స్థాపించి, దీని ప్రచారాని కెంతో కృషిచేసి సహకరించింది, సహకరిస్తూందికూడా. శ్రీమతి బాలనరన్వతి కాశీలో జరిగిన (౧934 ఆభఖిలభారతీయ సంగీత సమ్మేళనంలో భరతనాట్యం (ప్రదర్శించి, యీ కళా (ప్రాశస్త్యాన్ని లోశానికి చాటింది. శ్రీకృష్ణయ్యుర్‌గారీ నాట్యమభ్యసించి, ఆడవేషంవేసి నటించి, మగవాళ్ళుకూడ ఈ నాట్యం నేర్వవచ్చుననిచెప్పి, శాస్త్రీయ నాటర్ట్మప్రచారానికి వలసినన్ని విదాల వ్యాసాలు, పుస్తకాలు (వాసి 'పచారంచేసి, (ప్రజలలో కళాబిరుచిని కలిగించేరు. శ్రీమతి బాలసరస్వతి, శ్రీ రామగోపాల్‌ వంటి ఉత్తమ కళారాధకులెందరో వీరి ప్రోత్సాహ 'పోద్చలాలతో మరింత _ దిక్షకళఖి కళారాదన _ చేయనారంబించార్రు. కృష్టయ్యర్‌గారు మేరటూరులో బరతనారాయణుస్వామి వంటి వారివ్రన్హ శిక్షణపాంది శాస్త్రంలోగల లోతుపాతులన్నీ (గ్రహించినవ్యక్తి. అటు పందనల్లూరులొో మీనాక్షిసుందరంపిళ్ళ, పొన్నయ్యపళ్ళెగార్లు భరత నాట్టుంలో అడువులు, శిల్పకళాభంగిమలు, రేచకాలు, అష్టీయాల్టు, తీర్మానాలు వగ్రెరాలధికంగాచేర్చి, తాండవగతులకు 'ప్రాధాన్యమిచ్చ పోషిస్తూవచ్చారు. వీరివద్ద విద్యగరచి శ్రీ రామగోపాల్‌ 19% బేలూరు దేవాలయ నుండపంలో భరత నాట్య 'పదర్శనంవేసి కళకు తిరిగి ప్రాచీనౌన్నత్యం, దేవతావినియాగం కలిగించి ధన్యుడయ్యాట్సు. ఇది యిలా ఉండగా, శ్రీ ఉదయశంకర్‌వంటి నటులు, విదేశాల్లోక్రడ్ల నటించి (ప్రఖ్యాతి వహిస్తూవచ్చారు. ఇది అనేకమంది యువకుల్బట్సు స్ఫూర్తి కలిగించి, నాట్యాభ్యాసానికి సుముఖులుగాచేసింది. రానురాను నాట్యంనేర్చినవారి సంఖ్ధి అధికం కాజొచ్చింది, ఉన్నతవర్గానికిచెంద్రన యువతీ యువకులెందరో నాట్యం నేర్వనారంభించారు. కళకు (పచార్రం 'పసారంకూడ నానాటికీ యితోధికంగా లభింపసాగేయి.
భరతనాట్యం ముఖ్యంగా పదాభినయ ప్రధానమైన నాట్యం. పునరుద్రరణ ,పయత్నాలు జరిగిన నాటికి దీని స్వరూపం ఈ క్రిందివిధంగాఉండేది.
161
1 నాట్యం స్త్రీలేకాని పురుషులు చేసేవావకారు.
- నాట్యంలో పాడేపదాలు నూటికి తొంబదిపాళ్ళు శృంగార రసానికి చెందినవిగాను, తక్కిన పదిపాళ్ళు భక్త్యాది రసాలకు ఇచెందినవిగాను ఉండేవి.
3 నర్తకి స్వయంగా పాడేది. ఆమెకు సహాయకులుగా కొందరు వెనుక పాటకులుండేవారు.
శ _జయదెవుని గీతగోవిందం, కృష్ణలిలా తరంగిణి, క్షేతయ్య పదాలు, జావిళిలు నాట్యాని కుపయోగించే సాహిత్య కృతులుగా ఉండేవి.
ఖీ స్వరజళతులు, పదవర్హాలు వగైరాలు పాడేవారు.
6 నాట్యానికి ఇతివృత్తంగాని, పాత్రబాహుళ్యంగాని, సంవాదం గాని ఏప్‌ ఉండేదికాదు. 'ప్రార్థనపదమే పూర్వరంగం. మంగళహరతి భరతవాక్యం,.
-
నాట్యానికి ప్రత్యేకంగా రంగస్థలం " అక్కరలేకపోయేది. తెర అసలే లేదు.
-
ఆహార్యం విషంయంలో ప్రత్యేకమైన విధానమంటూ ఏమీ లేదు, ఏదో ఆకర్షణీయమైన అలంకరణ ఉంకేచాలు* కాళ్ళకి గజ్జెైలుమాత్రం విధిగా ఉండేవి,
-
నాట్యంలో నర్తకి స్వంత నామమేగాని, పాత్రగతమైన పేరేదీ ఉండనక గ్రారలేదు.
-
(ప్రదర్శనంలో నృత్త, నృత్య, నాబ్యాలు మూడూ ఉండేవి. లాస్యమేగాని తాండవముండేదికాదు.
1ఓ _నట్టువనార్లు గురువులుగా ఉండి నాట్యాన్ని పర్యవేకించేవారు. కాని నటులై వారు (ప్రదర్శన జరిపేవారుకారు.
- అప్పుడప్పుడు నర్తకి తాను పాడకుండా, వెనుక పాటగాళ్ళు పాడే పదంలోగల భావాన్ని అభినయించి చూపడం జరిగేది.
అవి సర్వసామాన్యమైన లక్షణాలు, కాని వీటికి ఆపవాదాలు లేకపోలేదు. కూచివూడి భరతనాట్య (ప్రదర్శనలలో నటు లుండేవారు.. వీరి సంప్రదాయరిలో మొదటినుండి
156% లాస్యకాంవవగళులు రెండూ సమ (ప్రాదాన్యం వహించి వస్తున్నాయి. వాచ్చికాభినయాన్ని విడిచిపెట్టడంకూడ వీరి సొరపదాయంలోలేదు. క్షేత్రయ్య పదాలభినయించడంలో నేమి, దశావతార నాట్యంలో నైజేనేమి, కృష్ణలిలాతరంగిణివంటి వభినయించి చూపడంలో నేమి, దూచిపూడి భాగవతులు. చిరంతన ప్రసిద్ధులు. మేరట్టూరు. నూలమంగళం: ఊక్తుకాడు వగైరా దక్షిణదేశపు కళాకేంద్రాలలోకూడ ఈ భాగవతుల సంప్రదాచభం చాలవరకు గోచరిస్తుంది. పందనల్లూరు సంప్రదాయంలో తాండవగతులకు [ప్రాదాన్యమెక్కువగా ఇవ్వబడుతూవచ్చింటె, చవ తాండవ నాట్యానికి వీరు, (ప్రసిద్ధులు, వక్షిఐదేశంలో వాచికాభినయానికి విలువ తగ్గుతూవచ్చి, చివరకు నబులను మూగి నటులుగా మార్చింది. నేడు పునరుద్ధరణ జరిగినమీదటకూడ ఈ లోపం పూర్తిగా తీరలేదు- పునరుద్ధరింపబడినతర్వాత నేటి భరతనాట్యపు స్వరూపం ఈ 'కిందెరకంగా తేలింది. / క నాట్యంలో స్త్రీలు, వురుములుకూడ పాల్గొంటారు. 2) లాస్యతాండవగతులు రెండింటికి విలువకలిగింది త్రి ఆహార్యంలో దేవాలయ శిల్పకళాకృతుల అనుకరణ కొంత గోచరిస్తుంది. అంగభంగిమలలోకూడ ఈఅనుకరణ కొంత రూపిస్తుంది. శ _వాచికాభినయం వెనుకపాటగాండ్ల పరంగానే నిల్చింది. ళ్‌ రంగస్థలం (ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటుచేయబడుతూండది. 6 'నటుడు' అనే ప్రత్యేక పాత్ర ఏదీలేదు. 7) స్వరజతులు, శబ్దాలు, వాలు, తిల్లానాలు మొదలైనవి (ప్రదర్శనకు వలసిన సంగీత సాహిత్యకృతులు. 8 శృంగార రసానికికోడు, వీరకరుణాది రసాలుకూడ (పదర్శింపబడుతున్నాయి. 9) చిన్న చిన్న యితివృత్తాలు తీసుకొని, ఘటనాభినయంకూడ జరుపుతున్నారు. 10) నృత్త నృత్య, నాట్యాలు మూడూ సమానంగా పోషింప బడుతున్నాయి.
163 రంగమంటవ నిర్వహలుకూడ నేటి భరతనాట్య _ప్రదర్శనంలో “చాలవరకు శాస్త్రీయంగా ఉంటూంది. ఈ సంవర్చంలో అభినయదర్చణ కారుని వాకా లీ క్రిందివిధంగా ఉన్నాయి. “రంగ మద్యే స్టతే పాతే, తత్సమీపే నటోత్తమః, దక్షివో తాళధారీచ, పార్వ్వద్వంద్వే మృదంగికౌ, తయోర్మథ్యే గీతికారః, [శుతికారస్తదంతరే, ఏవం తిషైత్‌ (కఈమేవైవ, నాబ్యాదౌ రంగమంటపేో ఈ విధి ననుసరించినేడు నాటబ్యారంభంలో రంగమధ్యాన పాత నిలుస్తూంది. ఆమెకు సమీపాన నటుడుమాత్రం నిలవటంలేదు. ఒకప్పుడు ఏదైనా పుకుషప్మాతజంకే అదిమాతం తత్పమీపాన నిలుస్తుంది. ఇది తరచు ఘటనా నృత్యాల్లోనే కనిపిస్తుంది. శివపార్వతి నృత్యాన్నో, రాధాకృష్ణ నృత్వాన్నో ఆచరింపవలసివస్తే స్త్రీపురుష పాత్రలు రెండూ సన్నిహితంగానిల్చి రంగప్రలంమీద కనిపిస్తాయి. లేనిచోట స్త్రీ ప్హాత మాత్రమే కనిపిస్తుంది. అ పాత్రకేదీ ప్రత్యేకమైన అబిధానముండదు. అభినయిస్తూన్న విషయాన్నిబట్టి, ఆందుకుతగిన పేరు [పకటిస్తారు. లేదా సబికులే ఊహించుకొంబారు ఇక, కుడివైపు తాళధారులు, ఇరు పార్షాాలా మద్దెలగాళ్ళు, వొరి మద్య (పథాన గాయకుడు, ఆక్క (గుతివేసేవాడు రంగస్టల మలంకరించి కనిపిస్తారు. వీరుగాక, నేటి నాట గపచర్శనాళ్లో తంబురా, ఫిడేలు, వీవు, పిబ్లన(గోవి, సితారు, కంజీరా వంటి వాద్యాలు వాడబడుతూన్నందున, ఈ వాద్యకు. అందమా రంగస్థ్టలంమీద ఉండవలసినవారే. రంగస్థలం విద్యుష్టపాల తోనూ, రకరకాల తెరలకతోనూ అ౬౦కరింపబడుతూందిె. అబినయించవలసే భూమిక నియతుగా ఉంటే తదనుకూలంగా నటులు వేషరచన చేసుకోవడంఠోపాటు, నాబ్యానుకూలంగా కాళ్ళకు గజ్జెలవంటివి దరిస్తారు. పురుషులు తారహారాచికం దరిస్తారు కాని వక్షసలం కప్పుకోరు. కంకణాలు, కర్ణభూషలు, మొలనూలు, గజ్జెలు వగైరాలు స్ర్రీపురుషప్యాతలు రెండింటికి సమానంగా శోభించే భూషణాలు, పురుషులు జ$ీ అంచు దోవతి కట్టకొంటారు. స్త్రీలు బిగువైన రవిక
164 శొడిగి, వెనుక కొంగు దోపికట్టిన కుచ్చెళ్ళ చీర కట్టుకొంటారు. ఉత్తరీయం ఒకప్పుడుంటుంది, ఒకప్పుడుండదు. ఇంకొకప్పుడు కుడిఎడమ అక హ్‌ (7) గ్రష స్దం/ షు క సీ కో! స ష్య "త భ్‌ (సుష స గ 0 ము! ( | 1 చె జ్జ /1 1 గ 1 1) సీ ంం ల్లో పైటలు రెండూ. ఒకదానిప్రఒకటిఅడ్డంగా వేయబడతాయి. స్ట్‌ శిరోలంళారాలుగా. పాపిటచేరు బింది, రాగిడ్కీ చం్మదవంక వంటివి శోభిప్తాయి. నుదీర్షమైన జడ, జడ చివర కుచ్చులు, లేదా జడగంటలు ఉంటాయి, పుష్పాలంకరణకూడ ఉంటుంది,
'పదర్శనలో మొదట “అలరిప్పు" (ఆలరింప్తు జరుగుతుంది. అలరిప్పు ఆంక్షే పుష్పదానం, లేక పూజ అని అర్థం. ఇది నాంద్‌కృత్యం వంటిది. ఇందులో దేవత్యాప్రార్థనాదికమంతా అభినయిస్తారు.. కాని ఆంగవిన్యాసాలన్నీ సాముదాయికంగా భావాన్ని సూచింజేవిగానే ఉంటాయి. ఏదానికది (ప్రత్యేకంగా ఆఅర్ధవంతాలుగా ఉండవు. ఇందులో
155 నృత్తం (ప్రదర్శింపబడుతుంది. దీని కనుగుణంగా జంతవాద్యాలమీద శబ్దాలో, స్వరాలో పలికిస్తారు. వాటి తాళలయల ననుసరింని నర్తకులు అడుగులువేసి నటిస్తారు. ఈ పదచాలనానికితోడు అలరిప్పు నృత్తంలో రెచకాలనే * (గీవా విన్యాసాలు, అడ్జియీలనే దృష్టి విన్యాసాలుకూడ విశేషంగా [పయోగించబడతాయి. పతాకహస్తాలు మొదట (పదర్శింది తదుపరి ఆంజలిహస్హైలు, అలపద్మ హస్తాలుచూపి నమస్కారాదులు లో ఈశ | ణా న యాట జ టట మావా 1 న ర్త గ అభినయిస్తారు. నాట్యగతులు మొదట విలంబగతిలో ఆరంభించి రాను రాను భురితగతిలో సాగుతాయి. అదేవిధంగా. (త్రిపతాక హస్తం చూపుతూ కొంతసేపు నృత్తగతులు సాగుతాయి, స్త్రీపురుపు లిద్దరూకలిసి అలరిప్పు నిర్వహించవలసివస్తే మొదట కొంతసేపువరకూ ఇద్దరూ ఒకే విధమైన అంగభంగిమలునెరపి, తదుపరి ఒకరు చూపిన భంగిమకు విపరీతమైన భంగిమ రెండవవారు చూపుతూ ఉంటారు. అంటే ఒకరు కుడ్యపక్కగాతిరిగి (ప్రదర్శించిన భంగిమ. రెండవవారు ఎడమప్రక్కగా తిరిగి (ప్రదర్శిస్తారు. ఒక్కరే ఇలా కుడిఎడమలకు పర్యాయ్యక్రమంలో తిరిగి ఒకేరకమైన భంగిమ చూప్పుతే దానిని 'అంగపర్యాయి' మని అంటారు. చివరకు ముక్తాయి యిచ్చి 'తీర్మానించి నాట్యారంభంలో నిల్చిన అంగ భంగిమలోనిల్చి అలరిప్పు సమాప్తం చేస్తారు.
రద అలరిప్పు పవర్శనానంతరం 'జతిస్వర' _పదర్శన జరుగుతుంది" మొదట దీనిలో తాళజాతులయిదింటిలోనూ ఏదోఒక జాతి తీసుకొని తదనుగుణంగా మృదంగవాద్యం మీద పలికే గబ్బాఅననుసరించి పద విన్యాసం -చూపుతూ నర్సిస్తారు. అ తర్వాత స్వర్మపస్తారం సాగుతుంది- కళ్యాణ, భైరవి, చక్రవాకం, తోడి, వసంత, శంకరాభరణం వంటి రాగాలలో ఏదో ఒక రాగం తీసుకొని స్వర్యపస్తారంచేస్తూ' వెనుకపాటకులు పాడుతూఉంకు ఆ తాళలయాదికాన్ని అనుసరించి అడుగులువేసి నర్తక్తులు నటిస్తారు. ఇందుకని ప్రత్యేకంగా వాసిన సర్వజకు లెన్నో ఉన్నాయి. వీటిని మధ్యమకాలంలో పాడుళూఉంకే నటించి, అడుగులు వేస్‌ చూపడానికి చక్కని అనువులుంటాయి.. (ప్రతిచరణం సగం పాటగాను, సగం.స్వరంగాను ఉండి చివర 'తధిగిణతోరి. - వంటి శజ్ఞాలు కఖి ముక్తాయి యిచ్చి-పల్లపి ఎత్తుకొనేందుకు వీలుగాఉండే పాటలగుట చేత ఈ స్వరజతఈ లలో"న్యత్యం చావా సొంపుగాఉంటుంది. - ఇందులో సాహితా్యనికేమీ విలువలేదు. అయినా, శృ౦0గారభావంమా(త్రం అంతటా
అనుస్వూతంగా గోచరిస్తూ ఉంటుంది. స్వరజతులతన్వాత / _ 'శబ్దాభినయం” 'పదర్శింపబడుతుంది. ఇందులో పదవినా్యాసం ; తక్కువగాను, హస్తముద్రాదిక ' ప్రదర్శనం ఎక్కువగాను జళుగుతుంది. భక్తిరసాన్ని అభినయించి చూపుతారు శబ్దం కర్వాత 'వర్ణం' (పదర్శించబడుతుంది. ఈ వర్షాభినయం ఎక్కువ కాలం (పదర్శించబడుతుంది. దీనిలో నృత్తం, నృత్యం, నాట్యం అన్నీ కనిపిస్తాయి. సర్వసాధారణంగా శృంగారరసానికి చెందిన వర్ణాలు వెనుక నొకరు పాడుతూఉంకు, వాటి భావాన్ని అభినయిస్తూ నర్తకులు నటిస్తారు ఈ అభినయంలొో సంచారీ భావాభినయినికి 'ప్రాధాన్యమెక్కువ. తోడి? కళ్యాణి వంటి రాగాలలోనో, లేదా రాగమాలికలోనో వ్రాయబడిన వర్ణం పాడి, (ప్రతి చరణం చివరనూ ముక్తాయి యిస్తూఉంక్రు, నర్తకులు _తదనుగుణ మైనరీతిలో అభినయించి, [దుతగతిలో పదవిన్యాసం జరిపి
తీర్మానమిస్తూ ఉంటారు.
పదాభినయంకూడ వర్ణాన్ని అనుసరించే జరుగుతుంది, జయదేవుని అస్టపదులు, కృష్ణలీలాతరలగిణిలోని గీతాలు, క్షేత్రయ్య పదాలు వగైరా
167 లేవో కొన్నిపదాలు వెనుక పాడుతూళఉంకేు, నర్తకులు పదంలొగల (ప్రతి శబ్దాన్ని, దాని అర్జాన్ని, అభివ్యంజించే భావాన్నికూడ ఆభినయించి' (పదర్శిస్తారు. ఈ పదాలు తరచు శృంగారరసానిక్కీ నాయికా. నాయక భేదాలక సభిదూతికాదుల సంభాషణలకూ "సంబంధించి ఉంటాయి. శృంగారం సంయోగ విప్రలంభాలు రెండు రకాలలోనూ [పయోగింప బడుతుంది. నాయికల మానం, విరహం, పశ్చాత్తాపం, ఈర్ష్య అనుమానం మొదలైనవన్నో ఈ _ పదాలలో ధ్వనించబడతాయి. వీటన్నిటినీ ఆ యా నాయికానాయక లక్షణాల ననుసరించి, పదంలో గల ఏమాటకామాట విడివిడిగా హస్తము(ద్రాదులలో చూప్కి వాటివల్ల" వ్యక్తం చేయవలసే భావాన్ని నటులు తమ ముఖ నేత్రాభనయాలలో (ప్రదర్శించి, నభికులకు రసానుభూతి కలిగిస్తూ, తాము రసాత్మకాను భూతిని (కొంతగానైన్రా పాందుతూఉంటారు. ఈ పదాఖభినయం చాల్తా క్లిష్టమైనది. పాడిన చరణమే మరల*మరల పాడుతూఉంకే ఒకొక్క పర్యాయం ఒకొక్క విధంగా * అభినమించి, భావాలు వివరించి, తాదాత్మ్యత కలిగేవిధంగా నటిస్తారు.
పదాభినయాన్నిగూర్చి సరిగా తెలుసుకొనేందుకు శ్రీ సి,ఆర్‌ శ్రీనివాస ఆయ్యంగార్‌ ఉదాహరించిన పవమొకటి ఈ [కింద (వాయబడుతూంది,
. అదిచూచి పదంలోగల భావాన్ని ఎన్నెన్ని రకాలుగా పిరాయించి, ఆఖినయంలో వ్యక్తం చేయవలసి ఉంబుందో (గ్రహించవచ్చు.
ఈ పదం క్షేత్రయ్య (వాసినది. ఇందులో నాయిక మధ్యథధీర. “మధ్యాధీరాయాః కోపస్య గీర్వ్యంజకా” అనే రనమంజరీ లకణాన్నను సరించి, వ్యంగ్యవాక్కులతో. కో వతాపొదికాన్ని వెల్లడించే వనిత మధ్యధీర ' అనిపించుకొంటుంది. ఈ నాయిక (పస్తుతం మౌానవతిః _పియుని " ఆపరాధాన్ని సూచించడంలో 'చూపిన నేర్చు ననుసరించి యా మౌనం. “'మధ్యుమానం' అనిపించుకొంటుంది. అన్యోపభోగచిహ్నాలతో వచ్చిన పతినిచూచి యీ నాయిక వ్యంగ్యోక్తులతో, తన దుఃఖాన్ని వెల్లడిస్తూంది. కనుక ఈమె “ఖండిత'. అనే రకానికి, చెందుతుంది. ఈ లక్షణాల ననుసరించి యీ పదాన్ని అభినయిస్తారు.
168 ఎరుకల కాంభోజి = అదితాళం పల్లవి॥ నా మేను నీమేను అనుచు ని పలికిన నీ మాకొ నిజమాయెరా॥ అనుపల్లవి॥ ఏమో అనియుంటి ఎరుగక నిన్నాళ్ళు కోమలాంగ మువ్వగోపాల నినుజూడ॥ నా॥ చరణం॥ నిన్ను ఎవతో గిల్లియున్న యురము జూడ్ర నన్ను వేదన జేయుచున్నదిరా! నిన్న రేయి నిదుర లేకున్న నా కన్నులు ఎరనై కలగేను గనుక॥ నా॥ ౨ కోమలాంగిని నీవు కోరినప్పుడు నుండి చే మారు నా మది (భమ జెందినదిరా! నీ మోవి నొక్కు నీటు జూబీన యంత 3 అన్యకాంతల నీవు అనుభవించితివేమ్సు నన్ను ఏలిన దొర నా తమిద్‌రెరా! మన్నించి గోపాల మళ్ళీ నీ విటురాగ చిన్నబోయి సిగ్గుజెందెితి గనుక॥ నా॥ అక ఈ పథంలోగల పల్లవి అఆభినయించాలంపే యూ (కింది భావాలు కొన్నిగాని, అన్నీగాని సమర్జులైతే యిన్ని మరిన్నిగాని అభినయించిచూపుతారు. నిది, (8) నా ఆలోచనలు (4) నా కన్నులు (5) నా నుఖాలు (6) నా-దుఃఖాలు (7) నా సంతోషాలు (8 నా లాభాలు (9) నా కష్టాలు అన్నీ నీవే. (10) నీ సుఖాలు నావి (11) నీ యిష్ణానిషాలు బబ నావి (12) నా పెవవులు (019) నా బుగ్గలు (14) నా అంగాలు అన్నీ నివి. (15 నీ శరీరాంగాలు నావి (1% మన శరిరాలొకటి అని నీవే అన్నావు. (17) నీ మాటకు సాక్షిగా దీపం 'ప్రమాణమన్నావు. అదె
169 నిజమేఅని నా కిప్పటికి తెలిసింది. (6) నీ మాటలు, వాటి భావాలు, నీ చర్యలు అన్నీ దీనికి (ప్రమాణాలైనాయి. (19 ని భోజనంనీ మాటలకు సాక్ష్యం పలికింది. (20) నీ పాలగిన్నె దీనికి [ప్రమాణంగా నిల్చింది. (21 నీ తాంబూలం దీన్ని బుజువువేసింది. (22) ని ముద్దులో ఈ సత్యం రూపుకట్టింది అంకా యిన్ని మరిన్ని యీ రకమైన భావాలూహించి అభిన యిస్తూ ఉంటారు. ఇలా అభినయిస్తూన్నంతసేపూ వెనుక పాటకు లదే పల్లవి పాడుతూఉంటారు. నటులు స్వయంగా పాడగలిగితే అవ్‌నయం మరింత రసవంతంగా ఉంటుంది. పాడుతూన్నప్పడుకూడా విరుపులు, ఒత్తులు, దీర్హాలు మొదలైన వాగ్భృంగిమలద్వారా ఆయా భావాలు వ్యకృమయేవిథంగా పాడుతూ ఉంటారు. పై చెప్పిన నాయిక - మాట అన్నిటికి విపరీతలక్షణ అన్వయిస్తుంపి. “మన నుదుళ్ళు, మన "పెదవులు, మన కళ్ళు మన వక్షన్ఫులు, మన శరీరాలు అన్నీ నంభోగ చిహ్నాలను సరిగా పంచుకొన్నట్లు చూపుకు న్నాయి” అనిఆఅంకే ఆని శరీరం పైెనగల గుర్తులు నా శరీరంపైన కనబడకపో .ఎనా, కనిపిస్తూన్నశ్లు భావించాలిగదా” అని ఎత్తిపాడువు, ఏమంకే “నీమేను నా మేను అని వే పలికేవుగదా. ఇదేమాట నిజమైందని జవాబుచెప్పి మరోసారి డెప్పిపాడవడం జరుగుతుంది, అదే సందర్భంలో, ఒకొక్క మాట అభిన మిస్తూన్నప్పుడు ఒకొక్క
నంచారీ భావాన్ని కూడా అభినయించిచూపుతారు. పై పల్లవిలో నిర్వేదం అమర్షం, తాపం, వగైరా సంచారు లెన్నో అభినయించబడతాయి. ఈ సంచారులేకాక సౌత్వికాలు కూడ అభినయిస్తారు. ఇంతళోనరికాదు. శ్రీకృష్ణుని జీవితంలోని ఘట్టాలెన్నో స్మృతికి తెచ్చి అభ్గినయిస్తారు. ఇదె యీ శృంగారాన్ని భక్తిగా మార్చడాని కనుకూలించే సాధనాల్లో ఒకటి. ఇలా భక్తిశ్చృంగారాలకి అవినాభావ సంబంథ మేర్చరచి, లేదా వేదాంత ధరణిలో నాయికా నాయకులనే భావాన్ని విస్మరింపజేసి, జీవాత్మ ప్లర మాత్మలనే భావాన్ని సాకాత్కరింపజేసి అభినయిస్తారు. ఈ సందర్భంలో త్రీ విస్సా అప్పారావుగారు ఉదాహరించిన మరొక పదాన్నికూడా చూసే ఈ అభినయ మెలా జరుగుతుందో-చక్కగాతెలుస్తుంది.
170
ఈ పదం కూడ క్షేత్రయ్య (వ్రాసినదే, ఇందులో నాయిక సామాన్యం రతిలో అతృప్త. అనుభవంలో (పాఢ, సంభోగశృంగారాంగమైన హాస్యం ఈ పదానికి జీవం.
మాహనరాగం = ఆదెితాళుం పల్లవి॥ ఒక్కసారికే యీలాగ్రతే ఓహో ఏమిటి రతిరా! అనుపల్లవి॥ మక్కువ దీర్చర మా మువ్వగోపైాల సౌక్కియున్న నీ సొగసది యేమిర్ర। జ చరణం నెమ్మొగమున నీ బడలిక లేమిఠర నీటుకాడ రొమ్మదరే దేమిర! కమ్మని వాతెర కందిన దేమిర! కాళ్ళును చేతులు తడబడుకేమిట్ర(॥ జ! ౨ తిన్నని పలుకులు పలుక వదేమిర్ర తెలిసి తెలియకున్నా వదేమిర। కన్నుల నిద్దుర (గ్రమ్మేదేమిర గళమున చెమటలు గారేదేమిర॥ జ ్‌ ఇనపురి ముద్దుల మువ్వగోపాల యేపున నను గలసితి వీవేళ! మనసున నిన్నే నమ్మితి చాల మారు బల్కకున్నా విదేలః। ఒ॥
ఈ పదం 'పొడి ఆభినయిస్తూన్నప్పుడు ఆద్యంతమూ (శ్రమ, జొత్చుక్యం, చాపల్యం, గ్లాని, సుప్తి, జడత, దైన్యం, విషాదం, వితర్మం అనే తొమ్మిదె భావాలు వునః పునః అభినయిస్తూ ఉంటారు. మాట కొఠటిచొప్పున భావాలు (వదర్శిస్తూ ఉంటారు. "నెమ్మొగమున నీ బడలికలేమిరు అనే మూడు మాటలకు వరుసగా దైన్యం, (శమ, వితర్మం అభినయిస్తారు. ఇదేవిధంగా యీ సంచారులకు తోడు హరము, ధృతి ప్త య క వాళన్క రతులు, మోహము, సొగసు అనేవి కూడ ఆభినయంలో
17!
సందర్భోచితింగా (ప్రదర్శిస్తూ ఉంటారు. ఇలాగే విభావానుభావ సాత్విక భావాలన్నీ సందర్భాన్ననుసరించి ఆభినయించాలి. పైగా 'ఒక్కసారికి అనే పల్లవి పాడుతూన్నప్పుడు గజ, ధేను, కుక్కుట, వృశ్చిక, హంస్క నాగపాశ, గండభేరుండ, చకవాక, ధనుః పద్మాసన మదలు (ప్రదర్శించి ఆయా బంధవిశేషాలన్నీ స్ఫురణకు తెస్తారు. “మక్కువ దీర్చరి అనేది పాడుళూన్నప్పుడు ఉపహారం, పాలు, ఫలహారం, గంధం, తాంబూలం, అత్తరు, పన్నీరు, పుష్పం, శయ్య, అలంకారం వగైరాలు హస్తముదలలో 'పదర్శించి:చూపుతూ సంభోగశృంగారంలోగల మక్కువ లెన్ని విధాల తీర్చుకో గోరుతున్నాదో వెల్లడిస్తారు. *“మువ్వగోపాల' అనే సంబోధనలో గోవర్హనథారి, వనమాలాధారి, కాళింగమర్దన కంసమర్హన, వటపత్రశాయి. శేషశాయి, కుచేల రక్షణ, గజ రక్షణ, లక్ష్మీనాథ,' వేణునాద వగైరా ముద్రలు (ప్రదర్శించి శృంగానాయకుని శుద్రసగుణ పరమాత్మగా (ప్రకటిస్తారు. 'నీ సొగసది యేమిరి అనేటప్పుడు నవవిథా లింగనాలు, పంచవిధ చుంబనాలు, పంచకళలు, కచకుచాకర్ణ్షణ లు వగైరాలు (ప్రదర్శిస్తారు. ఇంకా ఈ విధమైన వెన్నెన్నోచూపి అభినయించ వచ్చు. నటుడుగాని, నటిగాని పప్రతిభాసంపన్నులై పజ్ఞకథిఉంటే ఎంతైనా అభినయిస్తారు. దశావతారాలు కూడ ఇందులోనే (ప్రదర్శించ వచ్చు. శృంగారాన్ని భక్తిగా మార్చి (ప్రదర్శించడానికిది చక్కని పద్ధతి, కాని పదంలోఉన్న మాటలు మాత్రం పచ్చి శృంగారాన్ని ఒలుకబోన్తూ నందువల్ల నైతే నేమి, అభినయంలోచూపే ఆలింగన, చుంబన, దంతక్షత్త నఖక్షత, కచకుచాక ర్తణ, గజగుక్కుుటాది బంధ ముదదాదికంవల్లనైతేనేమ్హి అధి కారిభేదాన్నిబట్టి, అందరికీ ఇందులో భక్తి బోధపడదు. తదనుభూతి అంతకంకు కలుగదు. జీవాత్మపరమాత్మలు, లేదా రాధాకృ్ళమ్ణులు సామాన్య సరనులవలె సంచరించి, మాయలో మునిగి. ఉన్నవారిని మరింత మాయలో ముంచడాని కుపయోగపడినట్లవుతుంది. , అందుకని అయీ శృంగ్రారాభినయాన్ని కొంతకు కొంతగా నియమితమైన పరిధిలో.
ఉంచి, సంయమం పాటిస్తూ అభినయించాలని విజ్ఞుల ఆభ్మిపాయం,. పై చెప్పిన పదాలేకాక, పుష్పబాణవిలాసం, కృష్ణక ర్హామృతం, రసమంజరి వగైరాలలోని వ్లోకాలుకూడ ఇదేవిధంగా అభినయించి చూపుతారు. నేడు భగవద్ధీతలోని శ్లోకాలుకూడ అభినయినస్తున్నారు.
[72 ఇది చాలా ముదానహమైన విషయం, ఇవి నాట్యంపట్ల (ప్రజలలో భక్తి (ప్రపత్తులు, ఆదరాభిమానాలు పెంపాందించే రసాత్మకాభినయాలు. జ ల్‌ ఆ క నై " రం న. భం లొ నెలల లలో ఏం సం ల శే త ద లాలారా టల టు జ్‌ ౪ న న. సూ సు స్తు తు యలు ఆ వద్ద ప్రారంభించి, 1 నుండి-6 దాకా చూపిన భంగిమలే వరుగా తిరిగి (ప్రదర్శిస్తూ నాన్టుసార్లు అర్ధచం(దాకృతిగా గతులుచూప్పి పిదప వృత్తగతి నెరపి 'ఆి దాకా రావాలి. పదాభినయంతర్వాత “తిల్లానా (ప్రదర్శనం జరుగుతుంది, ఇదికూడ మధ్యమకాలంలో పాడదగిన రచనగా ఉంటుంది, సాహిత్యం, శబ్దం, స్వరం మొదలైనవన్నీ కళ్లి, ఉదేకపూరితంగాపాడి అభినయించడాని కనుకూలంగా ఉంటుంది. ఇందులో నృత్తం హెచ్చుగా ఉంటుంది ఆ నృత్తం కూడ తాండవగతిలో జరుపుతే యింళఛా రసవంతంగా ఉంటుంది, ఈ తిల్లానాలు వివిధ తాళగతులలో ఉంటాయి. *చిలకూతు" అనేది ఆదితాళంలోను, 'కైకలికూత్తు" అనేది అదే తాళంలో పైకాలం లోను (ప్రదర్శిస్తారు. శంకరాభరణమో,. కన్నడో తోడో రాగంగా ఉంటుంది, ఇక్కడ చూపినవి తిల్లానాలో కొన్ని భంగిమలు, తిల్లానాతో నాటర్టృపదర్శనం ముగుస్తుంది, చావని (6 ;__
173 16. నాట్య వాబ్మయం
యక్షగానాలు ;
యక్షగానాలు, కొరవంజులు, తత్పదృశమైన నాట్యోపయుక్త రచనలు దకిణదేశంలో నాలుగు భాషలలోను విరివిగానే లభిస్తున్నాయి. తమిళ భాషలో-(వ్రాసిన శిలప్పధికారంలో రెండువేల సంవత్సరాలనాటి పదసాహిత్యంగూర్చి (ప్రస్తావనలున్నాయి. తమిళ భాషలో మొదటినుండీ నృత్యగానాలు ఆదరింపబడుతూ వస్తూన్న కారణాన ఆ భాషలో గీతి సౌహిత్యంకూడ విరివిగానే నిర్మింపబడుతూవచ్చింది. కన్నడబాషలో లావణీ ఛందస్సులో ఎన్నో పాటలు (వ్రాయబడ్డాయి. ఇవి 16, 17 శతాబ్దాలలో నేటిరూపు సంతరించుకొన్న చంధథోరచనలు, కాని నందివర్మ అనే లాక్షిణికుడు దీని కేనాడో లక్షణం (వ్రాశాడు. నేడు కన్నడభాషలో మునుపటి యక్షగానాలకు తోడు సరికొత్తగా ఎన్సో యక్షగానాలు వాస్తున్నారు. మళయాళభాషలో రకరకాల పాటలున్నాము. జానపద గీతాలకు 'కైకొట్టి కలిపాబ్టూ" లనీ, దేశీయ గీతాలకు "పాట్టులనీ, పడవ పాటలకు 'వెంప పొట్టు'లనీ, నాట్యవు పాటలకు 'తుల్లల్‌ పొట్టూలనీ, ఆ ఖాషలో వ్యవహారనామాలు. ఇవన్నీ అవసరోచితంగా నాట్యాల్లో వాడుకుంటారు. మళయాళ భాషలో కథాకలీ సాహిత్యం చాలా విస్ఫుతమైనదె. రామాయణకథ ఎనిమిది భాగాలలోను కృష్ణనాటకం ఎనిమిదిభాగాలలోను మొదట [వాయబడథ్ధాయి. అ తర్వాత ఖారతకథ లెన్నో కథాకలి కొరకు దృశ్యశావ్యాలుగా (వ్రాయబథ్జాయి. నేడు రమారమి 150 వరకు కథాకలీ రచనలు లభిస్తున్నాయి. తుల్లల్‌ రచనలు కూడ సుమారు 50 వరకు దొరుకుతాయి.
తెలుగులో పాటలకు పండితాదరణ అంతగా లేకపోయినా, ఏటికి "మధుర కవితిలనే బిరుదు వవాడో లభించింది. (ప్రాచిన కవుల సాహిత్యంలో అనాడు వాడుకలో ఉన్న గీతి భేదాలు కొన్ని (ప్రస్తావించ బడ్డాయి, నన్నెచోడుడు ఎరుకలవెలదులు గౌడుగీతాలు * పడినట్టు వాసేడు. పాల్కురికి సోమ నాథుడు (ప్రభాత, పర్వత, అనంద, శంకరః నివాళి వాలేసు, గొబ్బి, వెన్నెల మున్నగు పద్వా లెన్నిటినో పేర్కోన్నాడు.
[74 వేలాదిగా శృంగార సంకీర్తనలు, అధ్యాత్మ సంకీర్తనలు(వ్రాసి పదకవితా పితామహుడని (పసిద్ధిబడసిన అన్నమాచార్యుడు తన సంకీర్తన లక్షణంలో పదమాలివలు, అష్టపదులు, చరమువులు, జక్కులరేకులు, వలలు: గొబ్బిళ్ళు, చంచమామపదాలు, అర్ధచంద్రికలు వగైరా గీతిరీతులెన్నో ప్రస్తావించి యక్షగాన రచనలనుకూడ పేర్కొన్నాడు, లక్షణటదీపికలో “యక్షగానంబున వెలయు పదంబులు, దరువులు, ఏలలు, ధవళంబులు మంగళహారతులు, కోభనంబులు, ఉయ్యాలలు, జోలలు, జక్కుల రేకుపదంబులు, చందమామ "సుద్దులు, అష్టకంబులు ఏకపద, ద్వెపద, (తిపద, చతుష్పదాష్టపదులు నివి యాదెగా గని నన్నియు” అనివాసి యక్షగానంలో వచ్చే గీతి రచనా - భేదాలెన్నో పేర్కోవటం జరిగింది. లఅక్షుణసారసం[(గహంలోను, అప్పకవీయంలోను ఈ గీతులు. రచించే పద్ధతులుకూడ పిర్కోబడ్డాయి.. మొదట అన్నమాచార్యుడు యక్షగాన పదాలన్నీ 'సముచితానేకవిధ తాళ సంగతులను, నవరసాలం[క్రియా సవర్షంబులగుచు” రచింవబడతాయని వాసినదానికిస రిగానే అప్పకవి వీటి లక్షణాన్ని వివరిస్తూ ఈ కింది విధంగావాసేడు “తుదనేడు లఘువులు తొలగించి చిదివినం 'ద్రిపుటకు వృషభగతి పదయుగము లలి6 గడపల నొక్క లఘువు మానిన జంపె మను ద్విరదగతి సమపదయుగము' గురుతగు రచ్చరేకు తురగవల్లనా భిధ మేకతాళి యా మధురగతికి నంఘి కిర్వదినాలు గటతాళమున మాత్ర లోవి విశ్రాంతి పద్నాలుగింట! దెలియ నర్జంబు నర్హచందద్రికలు వీన యక్షగాన ('ప్రబంధమ్ము. లతుకవచ్చు రగడ భేవంబు లివియండు రసంగవీందు లఅమిత.నిజ సేవకస్తోమ యబ్దిధామ”
1/75
ఇలా కేవలం పాటలేగాక కొన్నిచోట్ల ద్విపద, మంజరి, -సీసం్క కందం, గీతం, ఆటవెలది వంటి పద్యాలు, కందాలవంటి పద్భగీతులు దండకాలు, చూర్ణికలు, కైవారాలు, వచనాలు కూడ యకగ్గాన్న. సాహిత్యంలో కనిపిస్తాయి. మొదట సంకిర్తనగాను, పిదప .కథాకథన పద్ధతిలోను, ఆ వెనుక నృత్యనాటకం _గాను వికసించిన యక్షగానం, వికాస్మకమమెలాఉన్నా, అన్ని కాలాలలోను అన్ని రకాలుగాను రచింపబడుతూ వస్తూంది. చివరకు నేటి హరికథ, బుురకథలు కూడ దీని యీ వికాన్మ్కకమంలో వచ్చిన రూషాంత్రళాలే.
తెలుగులో యక్షగానకృతులెన్నో ఉన్నాయి. అనూచానంగా వస్తూన్న దాసరిపదాల వంటివి చిరపరిచితాలే కాన్సి వాటి కవికాలాదులు స్పష్టంగా తెలియవు. క్రీడాభిరామం, సౌభరిచరితం, "స్ముగ్రివ విజయం, గరుడాచల మాహాత్మ్యం, లేపాక్షి రామాయణం, విష్ణ్టుమాయా విలాసం వంటి (పసిద్ధకృతులకుతోడు తంజావూరి నాయక, మహారాష్ట్ర రాజుల కాలంలో వెలసిన యక్షగాన నాటకకృతులెన్నో లభిస్తున్నాయి. భామా కలాప గొల్లక లాపాదులుకూడ, సిద్దే్యద్రయోగి రచనలేశాక్క, ఇతరులు (వ్రాసినవి, లేదా సిద్ధే్యద్రయోగి కృతిలో కొంత చోటుచేసుకొన్న భాగాలు కలవి దొరుకుతున్నాయి. కొరవంజి రచనలకుకూడ కొదువలేదు హరికథలు రమారమి రెండువందలవరకు లభిస్తాయి. బు(రకథలు రాజకీయ సాంఘికేతి వృత్తాలు (గ్రహించినపిదప నిత్యనూతనమైన స్ఫూర్తితో రచింపబడుతున్నాయి. పదసాహిత్యం ;
తెలుగులో పదరచన తెలుగువారేకాక ఇతర భాషీయులుకూడ చేసేరు. తెలుగు భాషకుగల మాధుర్యమే ఇందుకు. కారణం, శామశాస్రె, నుబ్బరామశాస్త్రి, వీణాకుప్పయ్యర్‌, పట్నం నుబహ్మణ్య అయ్యర్‌ వంటి తమిళ వాగ్గేయకారులెందరో తెలుగులో కిర్తనలు, కృతులు, పదాలు, వర్దాలు వగైరాలు (వాసారు. స్వాతీ తిరునాళ్‌ వంటి మళ యాళదేశపు (ప్రభువు సైతము తెలుగులో ప్పదవర్ణాలు వ్రాసేడంటే పద సాహిత్యానికీ తెలుగుభాషకూగల సంబంధమెంత ఘనిష్షమైనదో వేరేచెప్ప
1/76
నక్కరలేదు. తంజావూరు మళారాష్ట్ర రాజులుకూడ తాము రచించిన యకగానకృతులు తెలుగులోనే ఎక్కువగా వెలయించారు.. నేటి నాట్యాలలో వినవచ్చే పదాలు నూటికి తొంభై పాళ్ళు తెలుగుపదాలే. ఆలదులోనూ క్షేతయ్యపదాలు హెచ్చుగా వినిపిస్తాయి. కొందరు పద కర్తల పేరున ఏ ఒకటి రెండు పదాలో వినవచ్చినా ఆ ఒకటి రెండే -వొరి కీర్తిని చిరస్థాయిగా నిల్పుతున్నాయి. అ యీ రకమైన పదరచనలు చేసిన ('పఖ్యాతులలో తెలుగువారు, తమిళులు కూడ ఉన్నారు. పదాలు కూడ తెలుగులో ఎక్కువగాను, తదితర తమిళ సంస్కృతాది భాషలలో తక్కువగాను 'వాయబథ్ఞాయి.
గజ్జ పల్లి కైలాసపతి, జటపళ్లి గోపాలం, శోభనగిరి, బొజ్లవరపు వారు, ఇనుకొండ విజయరాముడు, శివరాంపురంవారు, వేణుంగివార్కు మల్లికార్డునుడు, క్షేత్రయ్య, మూవలూరు సేనాపతయ్య, వీరభద్రయ్య " తాళ్ళపాకవారు, మాతృభూతేశ్వరుడు, యువరంగడు, సారంగపాణి, పరిమళరంగడు,_ఘనం శీనయకి కస్తూరిరంగడు, మేలటూరి వేంకటరామశాస్త్రి మున్నగువారు | పసిద్ధులైన తెలుగు పదకర్తలు.
సుబ్బరామయ్య, ముత్తుతాండవర్‌, శంకరాభరణం నరసయ్య గోపాలకృష్ణభారతి, కవికుంజరభారతి, మధురకవి, మంబారుుకవి, మొదలయినవారు (వసిద్ధ తమిళ పదకర్రలు.
(1) పై చెప్పినవారందరిలోను మిక్కిలి సిద్ధుడు క్షేత్రయ్య, అతడు కృష్ణజిల్లా, దివి తాలూకాలో కూచిపూడికి సమీపంలోగల మొవ్వ (మవ్వ) గ్రామం కాపురస్టుడు. ఆ [గ్రామంలో వేణుగోపాలస్వామి అలయముంది. ఆ దేవాలయపు ఉత్సవ విగ్రహాల వెనుకతట్ట న 'మవ్వి అని చెక్కబడిఉన్నాదనీ, ఆందుచేత ఆ (గ్రామపు వాస్తవిక నామం 'మవ్వ'” గాని 'మొవ్వ'* కాదని శ్రీ విస్సా అప్పారావుగారు (వాస్తున్నారు. కాని క్షేత్రయ్య పదాలలో ఈ మవ్వ ఒకసారి మొవ్వగాను, మరొకసారి మువ్వగాను కూడ వినిపిస్తుంది, క్షేత్రయ్య పదాలు తరచు 'మువ్వగోపాలి ముదతోశు (వాయబడ్డాయి.
[77
మేత్రయ్య యుసులు +మేరువరదుయ్యుంజనీీ. కుక్తుతై. ఆనేక క్షేత్రాలు తిరిగి -కే(త్రజ్ఞుడనిపించుకొ న్నాతనీ,.ఈం జావూరు.రాజా స్థానంలో చాల సొళ్ళు నిలిచేడనీ, సుమారు 4500 .వఠకు పచ్నాలు “'వాసాడనీ అంతవరకు కతని గురించి పండితులు పరిశోధనబేసి కనుగొన్న విషయాలు, వదాలలో దొరికే అంతరంగ సాక్షానుబట్రి (క్షేత్రయ్య వముధుర, తంజావూకు, గోల్కొండ వగైరా సంస్టానాలలో మెలగినట్లు, అనేశా నేక క్షేత్రాలు సందర్శించి ఆ యి క్షేత్రాల్లో వెలసి దేవతామూర్తులనే నాయకులుఖా నిల్చి పదఠచన బేసినట్టు తెలుస్తూంది. ఇతని పదాలలో వినవచ్చే ఆది శ్వేతవరాహ, తిల్ల గోవిందరాయ, కడప వేంకశేుశ్క కరిగిరి వరద, కంచి వరద, వేదనారాయణ, వేదప్పురిసిలయ, చెవందిలింగ; హేమాది స్వామి, యదుగిరి చెలువరాయ, ఇనపురిస్వామి, పాలిగిరి చెన్న, శ్రీ వేంక కేశ వేంకటరమణ, వేంకటనాథ, తిరువళ్ళూరి వీరరామవ, శ్రీ రంగేశు మధురాపురీశ, సత్యపురీశ, శ్రీ నాగ 3అ -మిజిశ్తార్డున, చలువ చక్కెర పురినిలయ, కోవళ్ళూరి మువ్వగోపాల .-వగైరా “-ముదలన్నీ ఆ యా కేతాలలో వెలసిన దేవులపేర్లే. చైవపరంగాగ్మవాసిన 1పదాలుగాక వ్యక్తిపరంగా. (వ్రాసిన పదాలుకూడ "క్షేత్రయ్యగారి 'మువ్వగోపాల” ముద్రతో దొరుకుతాయి... ఇట్టి పదాలు తంజావూరు విజయకరాఖభువుని గురించి, తుపాకుల వెంకటకృష్టునిగురించి చెప్పబడ్డాయి.
కమేతయ్య పథాలలోగల ముదలు చాలా.వింతగా ఉంటాయి. ఒకచోట 'కంచివరది.అని మరొకచోట 'మువ్వగోపొలుడైన వరదుడు అని ఇంకొకచోట *చెవంది లింగా, యవ్వ గోపాలుడుగాక మరెవ్వరు కంచి వరద -అన్మివాసిన మ్యుభలుచూపస్తే యివన్నీ క్షేతయ్యగారి ముద్దు 'పేరులేమో అనిపిస్తుంది. ఈతని పదాలలో పల్లవిలోనో, అనుపల్లివిలోనో “లేదా మూడవ చరణంలోనో మువ్వగోపాల ముద్ర కనిపిస్తుంది. ఇతర దేవతల పెచవాసిన పదాలలోగల ము్యషలుకూడ ఈ మువ్వగోపాల ముద్రతోనో, లేదా మువ్వగొపాలునితో అబేవం పాటిస్తూ వాడబడినవిగానో రూపిస్తాయ్మి,
క్షేత్రయ్యపదాఖ్లు శృంగార సంకీర్తన లనిపించుకొంటాయి. వీటిలో భక్తి లౌకిక శృంగాఠానికి పఠతాాయం. ఈ వదాలన్నీ రసమంజర్వ్యాది
178
'శ్రంథాలలోని నాయికా నొయక లక్షణాల ననుసరించి వాయబడ్రాయి. (ప్రతి పదమూ నియతమైన రాగతాళాలలో వ్రాయబడింది. సైంధవిః ఆహిరి, సౌరాష్ట్ర వంటి రాగాలకు నేటికీ కేతయ్యు పదాలే మాతృకలని ఇెప్తారు. ఈ పదాలన్నీ చక్కని శయ్య కళ్లి మృధుమధురమైన వాడుక భాషలో (వాయబశ్రాయి. ఏ పదములోనూ స్వరసంచారం రెండు స్టా మలకు తక్కువగా ఉండదు. తాళముకోసమనిగాని, రాగముకోస చనిగావి పదములోని మాటలను అడ్డదిడ్డముగా విరిచి పాడనక్కరలేదు. కైశికీస్పత్తిలో పాడి అభినయించడానికివి ఎంతో సహాయకారులు. క్షేత్రయ్యకు వ్విపలంభ శృంగారము (ప్రియమేమో, ఎక్కువ పదాలు వ్యివలంభీ శృంగావాన్నే ద్వనిస్తాయి. శృంగారోచికమైన కాంబోజిరాగం చూడ తరచుగా ఈ పదాలలో నియతమై గోచరిస్తుంది.
- తెలుగులో దొరికనంతవరకు ఆది పదసాహిత్య మనిపించు కొనేది తాళ్ళపాకవారి పదసాహిత్యం. తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుడు (1424 -- 1509) తెలుగులో (వవమ వాగ్గేయకారుడు. ఈ సంక్షీనా చార్యుడు కడప జిల్లా తాళ్ళపాక వాస్తవ్యుడు. ఇతడు తిరుపతి వచ్చి అవ్బటనే నివాస మేర్చరచుకొని శ్రీ వేంకకేశ్వరుని కృతితో 3:000 సంకీర్తనలు (ాసినాడని (ప్రసిధ్ధ. కాని ఇందులో సగభాగము. నేడు లభింపదు. ఈ నంకీర్త నలలో కొన్ని వైగాగ్యానిక్క కొన్ని శృంగారానికీ సంబంధించినవి. (ప్రతి సంకీర్తనకు పల్లవి, కొన్ని చరణాలు ఉంటాయి. శాని ఆనుపల్లవి కనబడదు. రచనలో యకత్మిపాసలు పాటింపబడుతూం. రాగము పేరు నిర్యచింపబడి ఉంటుంది. కాని తాళం తరచుగా పేర్కో బడదు. ఈ సంకీర్తనలు తిరిగి ఉన్భ్రాహ్మ మేలాప్యు (ధ్రువ, అంతరిః ఆబోగా అనే విభాగాలు కల్సి ఆఖరి విభాగమైన అబోగములో -ము(దక ఖై ఉంటాయి. నంకీర్తనలు సంస్కృతంలో తక్కువగాను, తెలుగులో హెచ్చుగాను 1వాయబడ్డాయి. ఖాష చాలవరకు వ్యావహారికం.
అన్నమాచార్యులు వాడిన రాగాలు రమారమి 60 వరకు ఉన్నాయి. ముప్పదిరెండు వేళలకు ముప్పదిరెండు రాగాలు వేర్వేరుగా (గ్రహించి ఆయా వేళా రాగాలలో కీర్తనలు రచించి యాయన పాడేవాడని (ప్రసిద్ధి. ఇతడు వాడిన ఆమరసింధ్కు తెలుగు కాంబోది, సామంతం
1/79
చంటి రాగా "తిప్పుడు వాడుకలో లేవు, ఎతనికుమారుడు పెదతిరుమలా "చార్యుడు, . మనుమడు చిన తిరుమలాచార్యులు కూడ అదాంత్మ, 'శృంగార- సంకీర్తనలు (వాసినవారె. వీరి కృతులన్నీ రాగిరేకులమీచ, రాతి పలకల మీవ వవాయబడి నేడు తికుమల తిరుపతి దేవస్థానం వారిచే వరుసగా (వకటింపబడుతున్నాయి. వీరి అవన్యాత్మ కీర్తనలు తార్థగయక్థిమూ శృంగార కిర్తనలు క్షేతయ్యకూ స్పూర్తి నిచ్చియుంటాయని. శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశా స్ర్రిగారూహించారు.
(9 రామదాసుగా (పఖ్యాతుడైన కంచె న్ల గోపన్న భద్రాచల నివాసి. ఈయన వ్రాసిన కీర్తనలన్ని భక్తిపరమైనవే. తెలుగునాట ఈతని కిత్తనలు విననివారుగాని,. వానలో తడియనివారు లేరంకేు అతిశయోక్రికాదు. 'రామదాను బందిఖాని కథ హృదయాన్ని కరగించేకథ, ఆ రస్మసవంతిలో పొంగిపారలి నదెంచిన తఠంగా లి కీర్తనలు.
ఇట్టివే యడ్హ రామదాసు కీర్తనలు. ఆయీ కీర్తసలు పాడుతూ నెమలి పింఛాలుపట్టి నర్తిస్తూ, భక్తిలో తన్మయులై తరించేవా రెలదరో తెలుగునాట ఊరూరా కనిపిస్తారు.
(40) కృష్ణలీలా తరంగిఐి [వాసిన నారాయణ తీరులు (1700 గోదావ౨జిల్లా కూచిమంచివారి ఇగహారపు కాపురస్టుడని చెప్తారు. ఇతడు
' నిగాగిమై తిరుపతిలో కొన్నాళ్ళు వపెంచి, ఆ పిదప . తిరువైయ్యూరుః అటనుండి కావేరీ తీరార గల వరహూరు వెళ్ళినట్టు తెలుస్తూంది. అఆ వరహూరు ఈయనకు శాశ్వతమైన నివాసమైంది. ఈయనకు భగవంతుడు స్వప్న సందర్శనమిచ్చి, అచ్చట వసించవలసినదిగా ఆదేశించినట్లు
కృష్ణలీలాతరంగిణి పన్నెండు భాగాలుగల _ (గ్రంథము. శ్రీకృష్ణుని జననము మొదలు రుక్మిణీ కళ్యాణమువరకు గల కృష్ణ కథ యీ తిరంగిణిలో .వర్షింపబడింది. ఇది సంస్కృత భాషలో వెలసిన రచన. నృత్యానుకూల మైన 'శబ్దాలు' కూడ కొన్ని కొన్ని పదాలలో వినిపిస్తాయి. (ప్రసిద్రమెన 82 రాగాలీ రచనలో _ వాడబడ్డాయి. ఇదిగాక 'పాఠరిజాతాపహరణ” మనే యక్షగాన నాటకం కూడ ఇతడు (వాసినది
160
(ఈ)- వీరభ్యవయ్య (1740)-శేష. అయ్యంగారితోపాటు శర్జాట సంగీత 'మార్గదర్శకులలో ఒకడు. ఇతడు తంజావూరు అస్థానంలో ఉండేవాడు. తెలుగులో ఎన్నో చరువులు, పదాలు, తెల్లానాలు, కీర్తనలు “ధాకాడు.. అతని రచనలలో "'ప్రతాపరామి అనే ముద్ర కనిపిస్తుంది శ్సీసుబ్బరామ దీక్షతులవారి సంగీత నంపదాయ (వ్రదర్శినిలో ఇతని పదాలు కూడ కొన్ని సం[గ్రహించబథాయి.
(6 సారంగపాణిపదాలు క్షేతయ్య పదాల కెంత (ప్రశస్తి ఉందో అంక (షకస్తి సంపాదించాయి. ఇతని యశపదాలు చాలా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. 'జెలిసెనె (మోహన), 'మోసపోవద్దురి (పున్నాగవరాళి 'ఇందుకా-సికు. పంచాంగము” (సౌరాష్ట్ర, 'ఇచ్చిన మంచిదె" (దర్బారు వంటి. యశవదామి తరచుగా.వినిపిస్తాయి. ఇతసి-పదాలలో 'వేణుగోపాలి ముద్ర కనిపిస్తుంది. -.హాస్యం కూడ ఈ పదాలలో ఎల్లివిరిసింది. ఇతడు చక్కని కవి. ఎన్నెన్నో (ప్రసంగాలు కూర్చి, విలాసా లూహించి, షదఠచన-సాగించాడు. -.అక్కదక్కడ వైరాగ్యాన్నీ, వేదాంత -తత్తాన్ని 'థ్వనించే ఠఈభనలు కూడ- ఈయన (వ్రాసినవిగా వినిపిస్తాయి.
(7) శ్రీనివసయ్య మధుర 'విజయగోపాలి ముద్రతో చాలా పదాలు-(వాసేడు. ఇతడు-+వాసిన 'నిను )మించిని (దాట కురంజ్సి అనే పదం చాల (పనద్ధమైనది. ఈతన్కికృతులు మధుర మీనాక్షకి అంకిత మిచ్చి వ్రాయబడ్డాయి. మీనాక్షీ దేవాలయంలో ఇతడు వంటవాడుగా ఎఊండేవాడని వినికిడి. కొంద రీ మినాక్షి విజయరంగనాయకుని, లేదా
విజయగోపాలుని సోదరి అని చెప్తారు. ఇతనికి దేవీ అనుగ్రహం యదా లాభంగా కలిగినట్లు (ప్రసిద్ధమని శ్రీ సుబ్బరామ దీకితులవారు వాసేరు.
(8) మాతృభూతకవి గారివి 'చలముసేయి (మోహన) వగైరా పదాలు చాలా ప్రసిద్ధాలు. ఇతడు బంగారు నృపాలుడనే తెలుగు సామంతున కొలువులో ఉండేవాడట, ఇకని పదాలు “తిశరగిరి మాతృ భూతేశ' అనే ముద కలిగిఉంటాయి. ఇతడు తిరుచినాపల్లిలో వసించి,
అచ్చటి సుగంధి కుంతలాంబ అనే స్టానిక పరమేశ్వరిని కొల్చి, ఆ దేవిని సాకాత్మరింపజేసుకొని, అమె అదేశముపై తంజాపురాధీసుడైన (ప్రతాప సింహుని దర్శించి దారిద్య విమోచనమందినట్లు కథ.
181
() ఘనం శీనయ్యగారు ఘనరాగాలు పాడేవారట. ఇతని పదాలు మన్నారు రంగి మ్యుద్రతో లభిస్తాయి. "మగవాడు వలచి “శివదీక్ష పరురాలను అనే పదాలితనివి జగత్చ్రసిద్దాలు.
ఠా
(10 మేలటూరి వేంకటరామశొస్త్రగారి “తళుకు బెళుకు (నాద నామ్మకియ) అనే పదం తరచు వినిపిస్తుంది, అది జానపదుల '"చందమామ' పదాలనుపోలిన పదం. ఈ చందమామ సుద్దులలో కూడ 'శ్రావడి చిందులనీ, 'నంది చిందులనీ రెండు రకాలులున్నాయి. తమిళభాషలో నందనార్‌ చరిత మనే యక్షగానంలో నందె(నాండిచిందులు వ్రాయబడ్డాయి. వేంకటరామ శాస్త్రిగారి కృతులు మల్లాజేం్యద్రుని కృతితో దొరుకుతాయి... ఇతడు తంజావురాదీశ్వరుడైన శివాజీ వచ్ద అస్థానకవిగా ఉండేవాడు, తంజాపుర (ప్రాంతంలో నేడు (పదర్శించబడే 'భాగవతమెళా" లనే యక్షగాన నాటకా లనేక మితడు రచించినవే. ఉషాకళ్యాణం, (ప్రహ్లాద, భామాకలాపం, మొదలైన వెళ్నే నేటికీ ఆ [ప్రాంతంలో (ప్రదర్శించ బడుతున్నాయి. వెంకట్రామశాస్త్రిగారి ' కుటుంబం తెలుగునాటనుండి, దక్షిణానికి తరలిన కుటుంబాలలో ఒకటిగా (ప్రతీతి,
(01 మేరటూరి గణపతిశా స్రిగారుకూడ గొప్ప నాట్యాచార్యుడు వీరి శిష్యబృందాలెన్నో మేళాలుగా ఏర్పడ్డాయి. తిరుక లికుండ్రం కృష్ణయ్య గారి పదాల నుద్ధరించి, లోకానికి తెలియజేసిన మహనియు డీ గణపతిశాస్రి గారే.
౧2 యువరంగ ముద్రతో దొరికే పదాలు తంజావూరుజిల్లా ఉదయపాళెం జమిందారుగారిచే [వాయబడినవి. ఇతడు 'వాస్‌ిన 'చేబట్టి (శహన్స, 'వానిలా' (ఖైరవ్సి అనే పదాలు చాలా ప్రసిద్ధాలు, ఇతని పదాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కాని కొన్నిటికి ముద్రలులేవు.
(19) .పరిమళరంగని పదాలు సుమారు ఏబది వరకు ఉన్నాయి. ఈ పదాలలో.*వేణుగోపాల' ముద కనిపిస్తుంది.
(14) గోవిందస్వామయ్య (వాసిన పదాలు, వర్ణాలు చాలా
82 కసూరి రంగని "ఇందెందూ అనే పదము మిక్కిలి _ప్రచారంలొ ఉన్నాయి, ఇంకా విడివిడిగా జటపల్లి కైలాసపతి, బొల్లవరపు వెంకటరాముడు: శోభనగిరి, మల్లికార్జునుడు వగైరాల రచనలుగా ఒకటి రెండు పదాలు సంగీత సర్వార్థపార సంగ్రహంలో కనిపిస్తున్నాయి. ఇలాగే శిపరాంపురము వార్‌ పేరున రెండు పదా లందులో ఉదాహరింపబడాయి.
(15) ముత్తు తాండవర్‌ గారు తమిళంలో నటరాజు పైన అనేక పదాలు 'వాసిన మహనీయుడు. ఈయన ప్రసిద్ధ తమిళ కృతికర యైన అరుణాచల కవి (1770కి పూర్వుడు. పాపవినాశ మొదలియార్‌ గారి తమిళ పదాలనుగూర్చి (ప్రశస్తి వింటాము, ఇతడు వ్యాజస్తుతిలో పదాలు (వాసేడని అంటారు. కాని దురదృష్టవశాత్తూ ఆ పదాలేవీ ఇప్పుడు లభించడంలేదు. ం
(16 మనం కృష్ణయ్యరు కర్ణాటక సంగీత (త్రిమూర్తులలో ఒకరైన శ్రీ త్యాగరాజు గారికి సమకాలికుడు ఇతని కీర్తనలు, గమకాలు, వరికాలు, ఘనాలు కలిగిఉంటాయి. ఘన, న్యాయ, దేశీయబేదాలతో ఉన్న కర్ణాటక సంగీతానికి ఈయన గురుకుల్యుడు. బొబ్బిలి కేశవయ్య గారిని-ఓడించ మెప్పించిన పండితుడు. ఇతని పదాలు గాయకుల కొక పరీక్ష. ఇతని - 'నిద్దిరాయిల్‌” అనే కామవర్ధినీ రాగపు కీర్తన చాలా 'పసిద్దం. దీనిని ఈయన తంజాపురాధీశ్వరుడైన (ప్రతాపసింహుని నిద్ర వేళలో తత్‌ 1పాసావ సమీపంలో నిల్చి పాడినాడట, ఇతని పదాలు నాట్యాని కెంతగానో ఉపయోగిస్తాయి. ఇవన్నీ భక్తిరసభరితమైన పదాలు. కనుక" వీటి (ప్రచారం నేడు చాలా అవసరం.
(17) స్వాతీ తిరునాళ్‌ గారు. తిరువాన్కూరు. సంస్థానాధీశులు. ఈయన దర్బారులో ఎందరెందరో గాయకులు, నటులు, కవులు, పండితులు మెలగి, మెప్పులంది సంగీత సాహిత్యాల కెనలేని సేవ చెసేరు. నిజానికి ఈయన కాలం దక్షిణదేశ సంగీత చరిత్రలో సువర్హయుగం, ఈ [ప్రభువు స్వయంగా కవి, పండితుడు, ఇతని రచనలు వారి యిలవేల్చ్బయిన 'పచ్మనాభుని' ముదతో ఉంటాయి. ఇతడు పదాలు, పదవర్హాలు ఎన్నో రచించాడు. ఇతని 'సరసిజనాభి (కాంబోజ్సి. 'స్వామి నిన్నే నమ్మితిరి (ఎరుకుల కాంబోజ్సి అనే పదవర్హాలు తరచు
83
వినిపిస్తాయి ' ఈ మహారాజు _ఈత్తర దక్షిణ సంగీళ శైలులు రెండూ ఆదరించాడు. మహారాష్ట్ర దేశంనుండి హరిబాసులను పిలిపించి తన దర్బారులో నిల్చ్పుకొన్నాడు. కథాకలీకి మదముువరానంత ఉపళారంచేసాడ్డు. నాలుగైదు భాషలెరిగి అయా భాష అన్నింటిలోనూ ' రచనలు సాగించాడు. ఆతని తాన పర్షాలు, చౌకవర్థాలు, స్వరాక్షర నంచారం కలిగి, రచయిత పాండిక్యాన్ని వెల్లడిస్తూ ఉంటాయి. నాఖ్యానికని ఇతడు (వాసిన తిల్టానాలు, పదవర్ష్ణాలు నాఖి- నుండి నేటి దాకా చచారంలో ఉన్నాయి. ఈయన రచించిన వర్హాలు, మధ్యమ కీర్తనలు కూడ' మిక్కిలి (ప్రసిద్ధాలు, ఇతనివద్ద ఆస్థాన విద్వాంనుడుగా మెఠగిన వడివేలు గారి పాటలు, వ్హూలు కూడ నేటి - నాట్యంలో వినిపిస్తాయి. భరతనాట్య కారర్టక్రమానికి నటి రూపుసిద్ధించినది "కూడ ఈతని ఆస్టానంలో నే.
౧8) గోపాలకృష్ణ భారతి తంజావూరు జిల్లా నరీమణం. వాస్తవ్యుడు. తమళభాషలో ఎన్నో కృతులు, పదాలు ₹వాసాడు,
(9) వీఖ కుప్పయ్యర్‌గారి రచనలు 'గోపాలదాని ము(దతో వినిపిస్తాయి. పట్నం న్మృుబమణ్య అయ్యర్‌ మద్రాసులో: నిల్చి “పట్నం” వారనిపించుకొన్నాడు. ఈయన రచనలు నేటి నాటాాల్లోను,- సంగీత సభలలోను కూడ వినిపిస్తాయి. ఇతడు తెలుగువాడు. ఇదేవిధంగా తంజావూరు జిల్లా మన్నారుగుడి తాలూకాలో అఆమంచిక చెందిన ఆమంచి. _ కుష్పయ్యర్‌ గారి తెలుగుపదాలెన్నో నేడు. ప్రచారంలో ఉన్నాయి. తంజావూరు" 1పభువైన అమరసింహుని. కాలానికిచెందిన కుప్పుస్వామి ఆయ్యర్‌ గారి పదాలుకూడ (పసిద్ధాలే. ఈతని పదాలలో 'వరదవేంకటి ము[ద వాడబడింది.
(20) మైసూరు సదాశివరావుగారు కృతులు, వర్షాలు, తిల్లానాలు వగైరా అేన్మో ్మవాశారు. ఈయన వ్రాసిన జావిళీలుూణమంచి (ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ధర్మపురి సుబ్బారాయుడు, కరూరి దకణామూర్తి, తిరుప్పా నందాళ్ల్‌. పట్టాబిరామయ్య ల జావళీలు కూడ నాట్యాల్డ్‌ వాడబడుతున్నాయి.
184
-(21) పైెడాల గురుమూర్తిశాస్త్రి తెలుగు మురికినాటి (బాహ్మణుడు తిరునల్వేలి జిల్లా కయత్తారు ఇతని నివాస స్థానము. ఈయనకు "వేయిగీత. అని బిరుదు. దానినిబట్టి ఈయన రచనా ప్రాచుర్య ప్రాశస్తాలు (గ్రహింపవచ్చు. ఇచని రచనలెన్నో నేడు (పచారంలో ఉన్నాయి.
(22) రామస్వామి దీకితులు, అతని కుమారుడు సుబ్బరామ ఉకతులు ఎన్నెన్నో పదాలను, పదవర్షాలను సంపాదించారు. ముత్తుస్వామి పీకితులనారి కృతులన్నీ దైవపరంనే ఉంటాయి, ఇతని 'రూవముజూచి (తోడి అనే చౌకవర్ణం చాల (ప్రచారంలో ఉంది. బాలస్వామి దీక్షితులు (వాసిన 'స్వామికి సరి (వసంతు అనే దరువుకూడా మిక్కిలి 'పసిద్ధమైనది. సుబ్బరామదీక్షితులు పదవర్షాలు, జతిస్వరాలు, పదాలు (వాయడమేగాక కొన్ని ప్రాచీన పదాలకు నాటర్టలక్ష్యాలు చూపేడు. జావిళీలకు కూడ ఇదేవిదంగా నాట్యలక్యాలు నిర్వచించాడు. ఎన్నో పదాలు సంగ్రహించి స్వరపరచాడు. గాయకుల, వాగ్గేయకారకుల చరిత్ర తెలుసుకొనేందుకు ఇతని (వ్రాతలు నేడెంతగానో సహకరిస్తున్నాయి.
(6 శార్థమశాస్త్రి, ఆదెఅప్పయర్థు పంచాపకేశయ్యర్‌ మున్నగు మహనియుల పదాలుకూడ ఒకటి రెండుగా నాట్యాల్లో పినిపిస్తామి. తమిళభాషలో 'ముద్దుకుమారి 'సుబ్బరామి అనే మ్యుదలతో జావిళి లెన్నో వినిపిస్తాయి.
(ఓ నాట్యోపయుక్త మైన జతిస్వరాలు స్వాతీ తిరునాళ్‌ గారివే ఎక్కువ (ప్రచారంలో ఉన్నాయి. *రార వేణుగోపబాలి, 'వారిజాసనాదె" "దేవదేవి, "మంగళం శ్రీ రంగాధీశ వగైరా లిట్టి రచనలు. వడివేలు, పొన్నయ్యపిళ్ళ, శివనాధంపిళ్ళి మున్నగువారి జతిస్వర రచనలుకూడ చాల పసిద్దాలు, స్వరజతులు కోభన్నాద్రి, మేలటూరు వేంకట్రాషుశా స్త్రి, స్వాతీ తిరునాళ్‌, ఆది అప్పయ్య వగైరాలు వ్రాసినవి నేటి నాట్యాల్లో తరచు వాడబడుతున్నాయి. రా
(25) రాషునాడ్‌ శ్రీనివాస ఆయ్యంగారు, మైసూరు సదాశివరావు, పల్లవి శషయరి పాన్నయ్యపిళ్ళెగార్లు (వాసిన తిల్లానాలు. నేటి నాట్యాల్లో తరచుగా వాడబడుతున్నాయి.
185
(26 సంస్కృత భాషలో వినిపించే పదాలు తరచుగా జయదేవుని గీతగోవిందం, నారాయణ తీక్టులవారి కృష్ణలిలాతరంగిణి లోనివి, చంద్రశేఖర సరస్వతి అనే ఆయన గీతగోవింద రచన ననుకరించి 'ఇవాష్టపది” (వ్రాశాడు. స్వాతి తిరునాళ్‌ గారి రచనలు సంస్కృతంలో కూడ కొన్ని దొరుకుతున్నాయి.
(2౧ త్యాగరాజస్వామిక. సమకాలికుడైన వైణికశిఖామణి పెవగురాచార్యులవారు, ఏరే మొట్టమొదట విశాఖమండలంలో త్యాగరాజ కృతులను (ప్రచారంలోనికి తెచ్చినవారు.. ఈయన విజయనగర సంస్థానంలో ఆస్థాన విద్వాంసులుగా ఉండేవారు. ఈయన వ్రాసిన తానవరక్షూ లెన్నో వెలుగుచూడకుండా ఉండిపోయాయని శ్రీ విస్సా అప్పారావుగారు (వాగారు ఈయన కొన్ని అడువులు, జతులుకూడ వాశారట. తెలుగునాట ఈ పెదగురాచార్యులు, వాసా సాంబయ్య శిష్ట కృష్ణమూర్తిశా స్రిగార్ల అష్టపదులు, తరంగాలు, కీర్తనలు వగ్రెరాలు నేటిక్‌ వాడుకలో ఉన్నాయి.
ఈ విధంగా నాటోోపయుక్త మైన గేయసాహిత్యమెంతో నేడు లభస్తూంది. అధునాతనమైన పద్ధతిలో ఏర్పాకైన నాట్యకళాకేంద్రాలు: శిక్షణు సంస్థలు మున్నగువాటిలో ఇప్పుడిప్పుడు ఎన్నెన్నో కథా ఘటనాత్మక మైన నాట్య కార్యక్రమాలకు ర్హూపుకల్ప్చించి,.తదనుకూలమైన సాహిత్యం నిర్మించబడుతూంది. అవి (పాచీన నాట్యాలనుకూడ నవీనరూపంలో సంతరించి (పదర్శించేటందుకు క సృపిచేస్తున్నాయి. అందుకు తగినట్టుగా సంగీత సొహిత్యాలు సమకూర్చబడుళున్నాయి. నాట్యశాస్తాాలు :
. నాట్యానికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ (గ్రంథాలు సంస్కృతంలో చాలా ఉన్నామి. అన్నిటికంటె ప్రాచీనమైనది భరుకుని నాట్యశాస్త్రం, _ ఇది 86 అధ్యాయాలుకలి నాట్యం, నంగీతం, రసం, అలంకారం వగైరా విషయాలన్ని క్రోడికరించి, అన్నిటికీ ప్రామాజికమైన (గ్రంథంగా రచింప
186
బడింది. _ సంగ్రహంగా ఈ (గ్రంథంలోని విషయమే వేర్వేరు కాలాల్లో వేర్వేరు రచయితలచేత తిరిగి వ్రాయబడింది.
నాట్యశాస్త్రంలో' మొదటి మూడు అధార్టయాలు నాట్యవేదరచన, నాట్యవేశ్మ నిర్మాణం, య్రేకాగ్భహ లక్షణాలు, రంగ దైవతపూజ వగైరాలు ఎవరిస్తూ (వాయబడ్జాయి. నాఖ్ధవ అధాక్టయంలో తాండవలక్షణాలు వర్చింపబడ్డాయి. ఈ (ప్రకరణంలో భరతుడు 32 అంగహారాలు, 108 కరణాలు, 4 రేచకాలు (పాద, కటి, హస్త, (గ్రీవారేచకాలు,, శీ పిండీ బంధవాలు వివరించాడు. ఆ తర్వాత వీటి (ప్రయోగాలు, నృత్త (పయో జనాలు చెప్పి, ఆయిదవ అధ్యాయంలో పూర్వరంగవిధి నిర్వచించాడు.
నాట్యశాస్త్రంలోని షష్ట్రృ సప్తమాధ్యాయాలు రసభావాదులను గూర్చి సవిస్తరంగా తెలియజేస్తాయి. . అష్టమాథభ్యాయంలొ భరతుడు ఆంగికశాభినయాన్ని వివరిస్తూ 118 శిరోభినయాలు, 8 రసదృష్టులు 8 స్టాయి దృష్టులు, 20 సంచారి దృష్టులు, 9 తారపుట కర్మలు, 7 భుూవో భేదాలు, 6 నాసాకర్మలు, 6 గండకర్మలు, 6 అఆధరకర్మలు, 7 చిబుక కర్మలు (దంత్య, ఓష్టు జిహ్వాకర్మలు) 4 ముఖరాగాలు, 6 ముఖ,కియలు, 9 గ్రీవాకర్మలు చెప్పి వాటి వినియోగాలన్నీ వివరంగా వర్డి చాడు.
తొమ్మిదవ అధ్యాయంలో 24 ఆసంయుత హస్తాలు, 18 సంయుత హాస్తాలు,. 8 హస్త(ప్రచారాలు, 24 నృత్తహస్తాలు, 4 హస్త కరణాలు: 10 బాహు (ప్రచారాలు వర్షించి, వాటి ప్రయోగాలు వివరించాడు. పదవ అధ్యాయంలో 5 ఉరః కియలు, 5 పార్శ్వ కియలు, 3 జఠర్మకియలు, 5 కట్మికియలు, 5 ఊరుక్రియలు, 5 జంఘా కర్మలు, 6 పావకర్మలు, వివరించి ప్రయోగాలు స్పష్టంచేసేడు.
పదకొండవ ఆధ్యాయంలో చారీలక్షణం, చారీ వార్టియామ్మ కరణ, ఖండ మండలాదుల లక్షణాలు, 16 భౌమచారులు, 14 ఆకాశ చారులు, 6 స్థానశాలు, 4 న్యాయాలు, తిరిగి వీటన్నిటి విధి వినియో గాలు విశదపరచాడు. పన్నెండవ . అధ్యాయంలో మండలీ విధానం వివరిస్తూ 10'ఆశాశ మండలాలు, 10 ఖామ మండలాలు వర్ణించాడు,
187 పదమూడవ ఆధ్యాయంలో (పకృళులు, రసొనుకూలగళులు, భూవాయ్వాకాశగతులు, నొకాశ్వ పవనాదిగతులు, వృద్ధ విటకృశ్నదూర్తా ధ్వగ ఉన్మత్తాదులగతులు, స్త్రీ పురుషగతులు, ఆసనవిధులు, వివరించాడు, పదునాలఖ్లవ అధ్యాయంలో దాకఓీణాత్యు; ఆవంత్తర్హ కొడ్రు పాంచాలాదుల (ప్రవృత్తులు, ఆయా నాట్యాలు నాట్యధ్రర్మ లో ధర్మాలు విశదంగా వర్సించాడు. పదిహేను నుండి పందొమ్మిది వరకు గల అధ్యాయాల్షా వాచికాభినయాన్ని వర్షిస్తాయి. ఇరువదవ అధాయంలో దశరూఫళ్నాలుు వివరించబడ్డాయి. తర్వాతి రెండధ్యాయాలు (21, 22) స్రంధ్యంగాలను, వృత్తులను వివరిస్తూ (వ్రాయబడ్డాయి. ఇరవై మూడవ అధ్యాయంలో ఆహార్యం, దానికి శానలసిన ఉపకరణాలు, రంగులు, వాటిని కలిపే విధానాలు వగైరాలు -విస్తరించి వ్రాయబడ్డాయి ఇరవైనాఖవ అధ్యాయంలో హావభావాదులు, కాంత్యాది 'గుణాలు, మన్మథ దశావస్థలు, అష్టవిధ నాయికలు, స్త్రీ శీలాలు, కామభఖేదాలు' వర్షించి, తర్వాతి: అధ్యాయంలో (25) వైశికాన్ని వర్చించాడు _ ఇందులో పురుషులు చతుర, జ్యేష్ట మధ్యమ, అధమ, సం,పపృద్ధులని అయిదు "విధాల పేర్కోబడ్డారు. ఇరవైఆరవ అధార్థయంలో చ్విత్రాభినయాన్ని, ఇరవై *వీవ అధ్యాయంలో సిద్ధులనూ వివరించి . ఇరవై ఎనిమిపి ముండి ముప్పై మూడువరకు గల అధ్యాయాలలో _ భరతుడు సంగీత శాస్త్రాన్ని సాకల్యంగా వివవంచాడు. ఇందులో శ్రుతులు, (గ్రామాలు, స్వరాలు, చంచత్చుటాదితాళాలు, “నుషిరవాద్యాలుు (ధువపంచకం, వాద్గువాచక అక్షణూలు, సువిష్తారంగా వర్ణించబడ్డాయి. ముప్పై నాలివ -ఆధార్థయంలో నాయికానాయక . లకుణాలొ, జీవి, 'స్వామిని, శిల్చకారిణి నర్తకి పంచారిక 'వగైతాలలకేణాలు “తెలియబేసాడు. ముప్పై అయిదవ అధార్థాయం 'సూత్రథారుల లకుణాలు
185
విపరస్తుందె. ముప్పై ఆరవ ఆధ్యాయంలో నాట్య వంగోత్పత్తి ,నాట్య ఇాస్త్ర- మాహాత్మ్యం వర్ణింపబడ్డాయి.
ఇదంజా చూచేక ఇందులో. లేనిది యింకోచోట దొరకదని వేరే లబ్బనక్కరలేదు. ఒకొక్కచోటి చెప్పినదే తిరిగి మరింత ' విస్తారంగా ఏప్పడం కూడ ఈ (గంథగర్హ లక్షణాల్లో ఒకటిగా కనిపిస్తుంది. పూర్వరంగం గురించి, పాత్ర శీలాదుల గురించి చెప్పినచోట్ల ఈ రకమైన పునరుక్తులు, వివరణోక్తులు కనిపిస్తాయి. ఇంకో విశషమేమంక్షే యీ (గ్రంథంలో నాట్యం చూడవచ్చిన సభాసదుల లక్షణాలు కూడ వర్ణింపబడ్డాయి.
సంస్కృతంలో వెలసిన నాట్య వాబ్బయంలో నాట్యశాస్త్రం తర్వాత విశేష (ప్రచారంతో ఊన్న (గంథం ఆఅభినయదర్చణం,. ఇందులో నందికేశ్వరుడు మొదట,
గొచతుస్సహన్ర సంఖ్యాకైర్లృంథైశ ఏ పరిపూరితం,
భరతార్హవ శాస్త్రంతు సుమతే శుణుసాదరమ్‌.” అని ఇంునితోచెప్పి, 4000 క్షోకాలుగల భరతారవ మనే యీ లం వా
శాస్త్రాన్ని సావధానంగా వినమని 'పోత్సహిస్తూన్నట్టు వాయబడింద్ని *తెంగి,
“వదామి సుమతే దేవ సంక్షిప్థ భరతార్హవం,
దర్పణాఖ్యమిదం' సూక్ష్మమవధారయ సాదరమ్‌ో
“ఆని భరతార్జవాన్ని సంక్షైపించి “దర్భణ” *మని పేరుపెట్టి వినిపించ _దలచినట్లు వాయబడింది... కాగా, అభినయదర్పణం - నందికేశ్వర కృతమైన సంక్షిప్త భరతార్దవ మనీ ఇంద్రుని ద్వారా అది లోకాని కంద “జేయటిడిందని 'తెలుస్తూంధి; సంక్షేపించిన యీ 1గ్రంథం చాలా విషయా .లన్సు విడ్రిచిపెట్టి కేవలం హస్త్రముద్రలను విస్తరించి మిగత శిరో
- నేత్రాది చాలనాలను సంకోచపరచి వర్షించింది. ఇందులో సభ, సభా నాయకుడు రంగము, పాత నటుడు, కింకిణులు, అభినయం,
189 అభినయోపయోగాంలైన ఆంగోపాంగాలు, అక్షణయ్సుక్త.0గ్గా. వివర్తిస్తూ వర్ణించబడ్డాయి. తర్వాత 9 శిరోభేదాలు, 8 ధృష్టిటేదాలు; క (గ్రీవి--ళిల్టు ]2 హస్త్రప్రాణాలు వివరింపబడ్డాయి. అమీద 28 అసంయుతహస్తాలు, 24 సంయుతహస్తాలు నిర్వచింపబడ్డాయి. ఆపైన, బాంధవర్ధాహాస్తాల్డు పదకొండు, దేవతాహస్తాలు పదహార్కు (గ్రహహస్తాలు తొమ్మిది, అవ? హస్తాలు పదకొండు, వర్షహస్తాలు నాలుగు, సమ్ముద్దహస్తాలు నదీనదహస్తాలు రెండు, ఊర్ధ్వాధోలోక హస్తాలు రెండు, వృక్షహస్తాలు ఇరవైెమూడు,. మృగహస్తాలు ఇరవై రెండు, పకి హస్తాలు, జల జంతు హస్తాలు అయిదు చెప్పబడ్డాయి. ఈ (గ్రంథం కేవలం .హస్తకోశం. ఈ హస్తమ్యుదలు లక్షణ బాహుళ్యముచేత, వాడుకలో అనేక తికమకలకు హేతువులళై లెక్కలేనన్ని మతాంతరాలకు తావిచ్చేయి. మలబారులో (పచారంలోఉన్న 'హస్తలక్షణ దీపికి కూడ ఇదే . రకమైనది. ళో (గ్రంథాలు నాట్యాన్ని చాలవరకు మూకాఖభినయంగా మార్చాయి. + శార్జదేవుని సంగీతరత్నాకరంలోని నృత్యాధ్యాయంలో కూడ నాట్య లక్షణాలన్నీ సాకల్యంగా వివరింపబడ్ధాయి. ఈయన మతమే సోమేశ్వర భరతమనీ, - హనుమద్భరతమని, యీ వెనుక ' ఉత్తరదక్షిణాలలో ద్రచారానికి వచ్చింది. ఈతడు ఉత్త రదకిఐ సంప దాయాలు. రెండూ. జోడించి 'సమన్వయించడానికి కృషిచేసిన మహనీయుడు, | సంగీత రత్నాకరంలోని నృత్యాధ్యాయంలో నాట్యవైభవం, నాట్య సమయం, నాట్యథర్మాలు, నృత్త నృత్య విభేదాలు వివరంగా వృంచ బడ్డాయి. ఆంగికాఖినయాన్ని వివరిస్తూ యీ రచయిత ఆంగ(ప్రత్యంగ సహితంగా నృత్తాన్ని నిర్వచించాడు. ఈ [గ్రంథంలో 9 శిరోభేదాలు 24 అసంయుత హస్తాలు, 18 సంయుతహస్తాలు, నృత్తహస్తాలు, క్‌ వక్ష (క్రియలు, 5 కటిక్రియలు, 13 పాదచాలనాల్లు 38 భుజచాలనాలు సప్తాంగాలుగా వివరించేక, 9 కంఠచాలనాలు, 36 భుజచాలనాలు, 24 24 వర్తనలు్కు _ఉకుకికర్మలుు, గ్ర ఊరుకర్మలు, 10 జంఘాకర్మలుు $ మణిబంధక్రియలు, 5 జొన్గుక్రియలు (వ్లత్యంగాలుగా. వర్టించబడ్డాయి. -8 రసదృష్టులు 8 స్టాయిదృష్టులు,' 36 ఇత్రర దృష్టులు, 7 భూభంగిమలు
190 పక శంగిమల్టు 9 తార్మాక్రియలు, 16 గండ(కియలు, 6 నాసాక్రియలు, అ ఫ్పీన్వలు, 10 ఆధథరకర్మలు 8 దంతకర్మలు, న్‌ జఉహాకర్మల్సు గి చిబుక క్రియలు, 6 ఆస్యకియలు, వివరించి, వేళ్ళు; గుకురినంటి వాట్‌ చాల నాలుకూడ చెప్పి, వాబిని ఉపాంగ ముువలుగా 'ంచడం జఏగిండి. 4 ముఖరాగాలు 15 హస్త చాలనాలు, 20
- సాలు చెప్పి, నృత్తహస్తాలు వర్షించి యా గ్రంథకర్త 108 నృత్త ఆరిణాలను వివరంగా తెలియచేసాడు. ఆమీద -రళోడితాలైన ఉకిప్షతి కరణాలు 36 వక్షంచాడు. అంగహారాలు, వాలు నియతమైన తాళ సమయాలు, చతుర్మస (తిశ్రాలు, రేచకాలు. వినంంచాడు. చారీవిఖేడాలుగా 16 భాొమచారులు, 16 ఆకాశజాపలు, 35 చతుర్నస సంబంధి ఫఖఫౌమ గతులు పేర్ళాన్నాడు, అకాచ లు 19 చెప్పి, 54 దేళంచారులు పూకి వేసాడు. పుకుష స్త్‌ ఎవేడాలతో 23 దెశిస్టానకాలు, ఆసన శయనవిధులు, కైళిక్వాది వృత్తులు, న్యాయాలు, మండలాలు, దే?లాస్యాలు, గురుశివ్య | -సభాదిక సంప్రదాయాలు, రసభావాటులుకూడ సవిస్తారంగా వర్ణించాడు. భరతుడు పేర్కొనని విషయాలెన్నో శార్జదేవుడు పేర్కొన్నాడు. విషయం .కూడ ఒక [కమంలో_అందజేసేము. అక్కురమాలిన ఛందోలంకారాది “విషయాలు మినహా మించాడు, గొంధాలీ వంటి దేశీయ నాట్యవిధానా లెన్నో పేర్కొన్నాడు. ఇదేవిధంగా సంగీతసార సం[గహంలో గల నృత్యప్రకాశమనే నర్త నాధ్యాయంలోకూడ దేశీనాబ్యా లనేకం (ప్రస్తావించబడ్డాయి. ప్రాచీన కాలానిక్షిచెందిన 60 రకాల నాబ్యాల నీ [గంథం 'పిర్మాంటూంది "జాయపసేనాని నృత్ధరత్నాకరం కూడ ఈ సందర్భంలో పేర్కొనదగిన (గ్రంథరాజం. నాట్యవర్చణం, నర్తన నిర్ణయం వగైరా (గ్రంథాలెన్నో "ఇంశాశ్రస్పాయి. ఆయిజే ఇవన్నీ యించుమించు “భరతుని నాట్య శాస్త్రాన్ని 'అనుసరించి వ్రాయబడినవే.. విషయ. విస్తారం కారణంగా దుర్చోధముగాఉన్న భరతనాట్యశాస్తాన్ని సంక్షిప్తంచేసి సుబోధకమైన పద్దతిలో లోకాని కందజేయడమే వీటి లక్ష్యం, అదేవిధంగా సంన్ట్ట్రతభాష తెలియని. విద్యార్థుల నుద్ధేశించి దేశ బాషలలోకూడ భరత _మతాన్ననుసరించి (గంఖథాలు (వ్రాయబడ్డాయి, తమిళ'భాషలో 'భరతసేనాపతియ':మనే (గ్రంథం చాలా (ప్రసిద్ధమైనది.
19! మళయాళంలో కూడియాట సంప్రదాయాన్ని వివరించే (గ్రంథాలు” తెలుగులో కృష్ణరాయల కాలంలో పో గోవింధయ్హః భరతశాస్త్రం అనువదింపబడింది. (ప్రాచీినసంస్కృత (గ్రంథాలైన _ దర్పణాదులకు వివరణలు వ్యాఖ్యానాలు వెలశాయి. ముంధు ము. వాజ్మయ మింకా హెచ్చుగా వెలయగలదని అఆశించనచ్చు.. నుుగింపు నేటి పర్యితులు నాట్యకళాభివృద్ధికి. చాలవరకు. అనుకూలం' మారినాయి.. (పజొదరణ, (ప్రభుత్వాదరణ కూడ రోజురోజుకీ - వీటిపట్లు నెలకొని నాట్యకళా (ప్రచార (ప్రసారాలక్షి (శమిస్తున్నాయి. బరోడా. శాక్సీ మైసూరు, అన్నామలై మద్రాసు, తిరుపతి వంటిచోట్ల విశ్వమి్య్యాలయాలు సంగిత నృతార్థలలో డిప్టామో కోర్సులు పెట్టి, విద్యార్థులకు తగిన' శికుణు యిచ్చి, కళలో పరిశోధనలు జరిపైరిచి, కళాభివృద్ధికి వలసినన్ని రీతుల సహాయపడుతున్నాయి.. భారత (పభుత్వం 'సంగిత నాటక అకాడిమీి అనేది స్థాపించి, వేర్వేరు రాష్ట్రాలలో దాని శాఖలు వెలమించి, ఆయీ కళలకు తిరిగి (ప్రాచీన బెన్నత్యాన్ని ఆధునిక వికాసొన్ని కూడ '్రాపింప జీయడానికి కృషిచెస్తూంది. మొదటినుండి కూచిపూడి, మేరట్టూరు, పందనబ్లూరు వంటి కేంద్రాలు- నాట్యాభ్యాసాభ్యశనాలు జరుపుతూనే ఊన్నాయి. వంశపారంపర్యంగా ఈ కళను ఎందరో సేవచేస్తూవనస్తున్నారు. మలఅబారులో. కథాకలీ నృత్యకేంద్రం నిత్యవినూత్న వథాలలో వికసిస్తూంది. మదాసులో 'కళాక్షేతం ఈ కళలో ఎన్నెన్నో నవీన మార్గాలన్వేషించి “పాత క్రొత్తల మేలు కృలయికి సాధిస్తూంది. విశాఖపట్నంలోను తదుపరి ఘైదరాబాద్‌లోను "క్షేతయ్య పదాభఖినయ శ్రచార సమితి పూనికగా పనిచేస్తూ "పేరణి చించు వంటి విస్మృత నాట్య రితులెన్నిటినో వెలుగులోకి తెస్తూంది. కర్ణాటకలో “యక్షగాన నాట్టకళా సమితి తత్‌ (పచార వికాసాలకి కృషిచేస్తూంది. ప్రభుత్వమువారి సంగీత నృత్య కళాశాలలకుతోడు శ్రీ వేంటెశ్వర సంగీత నృత్య కళాశాలవంటి. ప్రైవేటు సంస్థలచే నడవబడే విద్యా కేంద్రాలు కూడ ఈ కళాభివృద్టికి తోడ్పడుతున్నాయి. తెరుపడి
192 గ ల లశ "కళాపరొ సాపంచి అఆ భల ని 'ంవాకషు ఈ మద్యన 'కళారో స్టాపంచి ఆయీ కళల నింకా = =వచానికి 6 స్తున్నారు. ఈ ధదేవస్థానంవాము. అన్నమాచార్య కృతులను ఎన్నా ర చ వాలుగా (ప్రకటంచడ:వనాక, అటునంట పదష్మశమ చెసేవాంవ కాత గా తోడ్పడుతుూ న్నారు. క్షేతయ్యుపహాదు సవ్యాఖ్యనంగా_ శచ5ంవ శాయి... ఆంధ్రప్రభుత్పమువారు. 'నాబ్యకలి అనే షృతిక నడుపు “న్నారు. నున కలొకారులు సాంసృతిక దద్యూవలు సాగి...” విదేశా అలో కూడ ఈ కళలను ప్రచారంచు ఎస్తునారు. దూరఎర్శిని కవ ఈ జాతి య్‌ ఖా పచార [వపాాాలక వినియోగపడుతూంచి. ఇవన్ని చూశాక మన నాట్టాకళకు ముందు. ముందింకా మంచిరోజులు రానున్నట్లు భావిస్తే అక్యాశకాదుు' జగన్నాటక సూత్రధారుడైన ఆ ఆదెిమనటు డనుకూలిస ఈ ఆశ ఫలైించుటలో ఆలస్రముండడుంచలొ”ొెాా లో రీ క శా న్న్న గం నలం ర్చాషి // ర్త ( 'ంథటెంయంం 0 శ ఇగీ ౦, వెం . ॥ లి న క చా ” గో జాట్‌ మం? షం ము ఖరారు. 100 స న్‌ ఖో! టీ... ట/ ” టట లత టమ శ కక వళ సీ
సహాయుక (గ
- నాట్యశాస్త్రం భరతుడి లై అభినయదర్చణం నందికేశ్వ తి రసమంజరి భానుదో 4 సాహిత్యదర్చణం విశ్వనాథ ర్‌ (పతాపర్నుప్రీయం విదారనాథ
- భావప్రకాశనం శారదాతన౬
- సంగీత రత్నాకరం శార్టదేవుడు
- దశరూపకం ధనంజయుడు 9 క్షేత్రయ్య పదములు శ్రీ విస్సా అప్పారావుగారు
- 08066 0₹5౪28 -- గిగడంరేశ 6ం0గ8౧2542800 0). ౧6౮౭౧ ౭౧౦ - అగి 510 ౪458 న్యిం/2గ్ర్ర8 2 ఒసిలపస్నటో. 3. 2) తగరం
- 08౧0801062 -- కగజ్యంకగ 62౧6౧66 త్ర గిర!2గి 01౧౦1౧క్ర -- గి2౧క్ర0081! & 567090 0264004714]
- ౧6 ఉగ 01 న210816411 -- 4,6. గ్మగ౧౦ల/౭ ర) త! 86028 0/౧ ద౭శ[868! - గా కంంగ౧॥ గడష/
-
- 080౧665 0 50౪10 1౧612 -- గ?1)050 క206౧66
- 116,145 6 01 1062 -- గే.గీ, గొం౧|6౫ ర్తి) ౧౧౩గ౫8 1౧ 526916" 1 162046 - గి? 2810624
- 52౧516" 1 04౧౧2 --- 6 0
- 706 [౧62౧ ౧౧64౧6 -- స6||04) ౧4౧౮
- 200862! కోలం 6 (689592) -- ౪, గోడర [2420 4 (10౧6 [11౧66)
- ద2౫/21213 (55520) -- నంగుడగ8 ౪6౧162002020౧8 ని'4824610) (0౮6 120౧0065 శీగిర[[8 క ౪552 తిగం2౧20 ( ౧61౩౧
- [41౮516 2౧౩ (౬55920) (| దంధి!/659) గోం180 6 58815 0 09 6 (5355300) -- గ. 5200206౧
- (౧౮1౩౧ 5౧౧65) ల. క 0౧గ6౧౬ ౦ 1656 (58540) -- న్‌. ఈణారణ్యగ్లో | 2౧665 2౧౮ 60916౧6
- మ మ కి 113౫ గీగా౦గ౦056 280 1 ఆ5ర8066 ౪661. 7 0 1గ6 2 (0 ౩8౧౭గ5)
1 సవళః పుట పంక్తి ఉన్నది తి 9 సిది జా 29 పురు త్తే 18 అనుషా ఆ 2 మూయళ అ 25 సమయ 7 కై రసార్ధ ంం ట్‌ క్షే వాడడాసిక6 వాడ ఎ 25 ఆధారంగా ఆచారం 11 & . వద్దకు వద్దకు. న 2డ్త దేవేందుడా దేవేంద. 18 సదుద్దేశం సదుద్దేశ రిం న అ ఆందుకు అందుకు కక 6 సాథు సాధు ్‌ా 7 వృతి వృత్తి 18 8 పస్తు వస్తు 19 2 నత్య = సత్య 16 తోడ్పథ్థాయి తోడ్పడ్డాయి టా క్షే7 వల్లం వలన 20 27 స్వ స్వర 28 ,26 సత్య నృత్య ల్‌ క! జాగీల్టారు జాగీర్దారు 2ర్‌ 12 ఆ(శమధ్తాత అ్యశ్రయదాత ౭7 ం్ర ఆర్వులతో ఆర్భులతో పడక 28 12 టి్ధం" నాట్యం- న 2ర్ర గతుయి గతులు |! |! క! తాబ్బం వ తాబ్ద్బం త ర్‌ స్వాతితిరునాళ్‌గాగ స్వాతితిరునాళ్‌గారు డీజీ 7 (పోళ్చ్రవించే (పోద్బ్చలించే న 20 పార్ధక న్‌ పార్ధక రిం
ళన అ ఎడవలిారీం సవపషతచెం ముహు ఎరటరం న్‌ా స్టాం-- హాతియ్యివలల్బ తావ న్కుఎచ్చు చెం ౪ వలంన వ్పుం ల జం చ ష్‌రం ని వం ॥ ఎఅడదొసం ప్రై వదా?9 [| లేసెం "క _ ఓ య ఎన మ. చున టు లీ 15 వా సయతి ఇ. ల్‌ వే ఆల తుల ఖో న్‌్‌ ఎస వ్యా 109 28 శవం వాడ ల లీ 1 వ సా చలం వరి పారు ళం 12 ధటించి దట్టించి ]ేర7 కే (ప్రదర్శించి (ప్రదర్శించి 169 17 వే న్‌వే న. 2 సంచారీ సంచారి క్‌ ల ఘనిష ఘనిష లబ ౦ 1టె బె వ్శంచ వరించ తు శ్రా వ _ ఆ సాతకభంగినులు (భూ భంగిమలు లీ | వ్య | జే ల (లా “టో ఏం గ " శ [ | / గ న! ఆ య శ వ అతని స గూ మ లో న
ఖని ల క న న స టే త నం స శ న లజ న నత క ళ్‌ గ్‌ ర ట్‌." (1న టే మ్ల. భి చటం. . టో ఒం సో ల శ స్టో మంత .. (1 గ ట్‌ ॥? టు హై ౨ త వ సట... వన న క న న ట్‌ . నట స శీ శ 7. టం సట. ప శ హీ వన శ జ ్‌ ప గ మ్‌, ను ని. ముం టట టంట సా న ల... స స్యా వ ల్‌ . గ. ప షా వో శ వం ల్‌. వ. "నా గ గగ నస. వం. టం నో య సన న ల య ల ుళుు మన
న ౧ ( పే ప పంల. ” గ్ర 10 శ ( కం " య. బే టి స. ల మే స స టే. ష్‌
- "జ్‌ ఎంళ్ళి.” వ ల ం య ప సా ప త |
న నన స సం య న్‌ క . న షా త న య్‌ శత సం సా సలం స స మం శీ న టా ..! ల పన. కీస్‌ టన మ న |