Telugu Dakshinaathyula Naatya Kalaa Charithra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఖ్‌! దాక కాత్వుల నొర్వకళొాదారిత్రా? నరురాజ రామశ్చస్ష ఆనత్హార్ణగ్దూంథతి

లో, ఉనా లో నాదర్హాడ్ర7మురతం కీధమము దణ క్‌వంబరు, 1960. యు య తులు లి ఖ్‌ స ్నీ! త టే ఎలి ద. 2క్ర.(00 గ్ర ల య ఖో త లీ ల ల్‌ న! ఫీ ల! | | ఇ న్‌ + ్‌ో ప ల (దణ ఖీ కృష్ణా (వింటింగు వర్కు, విజయవాడ-?. శ్రీ గాయ్య్మతి (షస, విజయవాడ-8. బ్రవాకు వీజయవాడం?.

విషయసూచిక జ్రైజ్తి కే పెళ క్షే న! ల లె బల సటయ సంగేవిుళ జె త్‌ పటి భారతదేశములోని నృత్యసాం, పదాయములు ధ్‌ లీ - ఆలయనృత్యాములు శ్ర

• 1 లోని అభలయలో, భ్‌ రతనాట్యము, భాగ నన పములందు ల [0 విన్యాసములు = వాని వివరములు. 149 కా స్తా

గు పురాేం4ప శావ్య_పబంధములంక వర్ణింపబడిన నృత్య విశేషములు 159 ఎ కన్నడ చేశములోని యక్షగానం 176

న. ॥ ఇ సనన నామం *ళ్లజ్ధక్షల్సీ 179 “= కొదనితువుల అమృతజీవనం 164 , ఆం గ్గచో జానపద ఆశాఫననృత్యములు 187 ఓ చేరళ 'జీశంలోని జానపద నృత్యరీళులు 1893

| ఓ. త్‌మి' . శి ానపదనృత్యములు క్షం] సర టా (ఇాంచెం నపద న_త్యనీ?

1 పం) కోని జానపద సత్యే రీశులు 1992 ఖ్‌ ఎం న్యాము 209 స సాల గేచము ౨లిఫ్‌

౭

జజ 19, శా పరిచయం ల్పెర్ట్‌క 20. నాయికానాయకులు ఖ్ర్‌గం్ర ర్న నాట్యశాస్తుములు ల్తిగన్త 22 భారతావనిలోని నర్తనరీతులు జ? 9౨9. తాండవ లతణము-అభ్యాస క మీము, అకుబంధము శే 24, నృత్యానృ తృములలో పాూ_స్తములను, పాదములను విన్యాసముచేయు తీకులు అ. 8 25. మరికొన్ని నాట్యశాస్ర్రుములు-సంవ్షీ ప్త వివరణ అ. 19

దాకిణా తుల నాట్య కళాచరిత గే గూర్చి కొన్ని మాటలు....

ఈ [గంథ రచన చేయుటకు పది సంవత్సరములు వరిశోధన చేశాను. అనేక [గంథాల యాలు, సంస్థానములకు వెళ్ళి సంస్కృతే, అంధ, తమిళ హిందీ, మరాటీ, ఇంగ్లీషు భావలలో నృత్య ళవై వున్న రచనలు పఠించాను. అనేకులైన నాట్యక ఖావేత్తలు, వండితులు, విద్యాంసులు, కళాశారులు, క ళాకారిణులను సందర్శించాను. వారి కళానాధన, వుదర్శనరీతులు, అనుభ వాలు 'లెలీసికొన్నానుం ఎన్నో నూతన వివయాలు వారినుండి నేర్చుళొన్నాను, ఇాస్రుము, సంవ) చాయము రెండూ అెలిసిళొని వాటియొక్క సమన్వయము. తో, సుందళంరూపవి చ్చి రూపాందిం చిన మెదటి గ్రంథము మన తెపగు భావల--“చాతీణాత్యుల నాట్య ళా చరిత. ఈ [గంథ రచన మగించిన సమయంలో అెలుగుభ్‌ పా సమితివారు, 'దవీణ బేశ నృత్యెక ళా చరిత)” శూర్చి (గ్రంథరచన పోటీ 'ఇెట్టారు. అందులో ఈ రచన (ప్రధమ బహుమతి నంచుకుంది.

సంగిత వొటక అకాడమి, ఢిల్లీవారు రూ 2000=00

సంగీత వాటక అకాడమిో, ఆంధృ్యపదేక్‌ వారు రూ 2600-00 యిచ్చినారు. వారికి నా కృళతజ్హతిను "తెలియ జేయుచున్నాను.

ఖు

ఈ (గంధము రచించుటకూ, పరిశోధన కా౭6లో మొదటినుండీ నన్ను అనేక విధాలుగా _పోత్సహించి, సహాయముచేసిన కళాపోపకులు, మహోవురువులు, శ్రీ శ్రీశ్రీ రాజా సాగి పూర్యవారాయణరాజుగారు. వారికి ఈ రచన అంకితంగా సమర్పిస్తున్నాను.

ఇందులోని ముచ్చమైన శేఖాచ్చితాలు చ్చితించిన (శ్రీ, ఏ. రామకృష్ణకు, (శద్ధాసక్తులతో అందముగా అచ్చువేసిన ఆదర్శ గంథమండిలివారికి నా ధన్యవాదా లర్పిస్తున్నాను.

నటరాజ రామ క్‌ ష్ష య]

అల్లి సము బేఖవుం లం

కవిశొదుల వతెజీ కసభావయుల్‌ మైనవో నోట్యిమా. చతున్వేదాంతర్జ త ములగు నాట్యాంగముల సమ్మగ స్వరూపము నాట్యము.

నర్వ వర్లములక, సర్వ వర్‌ ములకు సర్వగళాస్వరూడ సరస సుకుమార రమ్యుతల నందించు శ్రీడనీయకము. _పీశోత్స త్రి పదమా. పాఠ్యగీ తాభినయ రసముఐ సాముడాయక (ప్రయోగము. ' మనోహర మును రమ్యుమును, కభా వపూర్ణ్మ మునాంణ మధుక సౌండర్యనృష్టిని కా, 'శ్రతయగు. చతురు సు డేఈ నాట్య నినాశ్రతయగుట సముల్ల పీఠము. ఇట్టిదగు నాట్య వేదము నక్ష సర్వజ్ఞుడగు భరళుడు శాస్ర పణేతణా, అభిజ్ఞు బలైన మవాద్టలు, జోన్ధవ్యులానా, ఆవిళ్ళ వించుట చేతనే విశ్వ_శేయమైనది భరత _పోగృమయిన నాట్య కా త్ర్రురీతులు భారతావనిని బసుళ ప్రచారము నందుటయే గాక తోశామగతముల నంది నఫి. లోకనృత్తేము రసభావ సత్వసంయు_క్రమగట: నవాట్యగతమై = 1పయు కృ మై-సర్వమానససమో శ్రదామోదమునందినది. బహుళ ప్రాచీన చుననదై నను అతినవ్యములును, సార్వుళనీనములును, సార్వశాలికములును అగు అంథ ములతో జహుళ విలసిత మైనది నాట్యము భారతావనిని

అట్టి మహత్వపూరకమగు నృత్యరీతులతో సముబ్వలమైనది దశ్నీణా వస, ఆ వివిధ కళారూవాల జన్యజనక స్వరూపాల నిందు కూలంకవ ముగ చర్చీంచినాకు భరతకళా పపూర్ణ్మ శీ నట రాజరామకృష్ణ

దాక్షీణాత్యుల నృత్యకళ లతో పొటు వారివారి హ్మ్‌దయ సౌందర్య ముల నెరిగిన వాడు మన నటరాజ. విజ్ఞాన నిన్యాసము 'జేళోపక్ళతి॥ జీవమని నమ్మిన సరసహృదయుడు రామకృ్ఫవ్న.

౨ ఈ (గంథము శ్రీ, నట రాజరామకృవ్ణఅపారక్ళమిని _పతిభను వ్యుత్న తిని తెలుపుతుంది. అ సిద్ధాంత వేత్తయేగాక అనుభవ వేత్తకూడ కావడంవల్ల (గంథమంతయు

సుస్పష్టంగ౫ చెస్పడం జరిగంది.

వివిధ శళాసం వదాయ రూపముల జన్యజనక ఛాంధవ్యములను, నాయకానాయకుల భీజాలను సూచించే పటాలవల్ల చామీణాత్య నాట్య కళా చరిత పరిణామం లేట కెల్ల మవ్చతున్నది.

షం. శ్‌

శివతాండవ వివిధదశలు చితపట సహాయంతో అభివర్శించి. పతిత కళ ఛముందు ఆాండవించేటట్లు చేయకలిగినవారు ఈ రచయిత, వివధ న ర్త నీకులను సవివరంగా వర్శిరచిన తీరు హృద్యంగా వుంది.

6 ఆలయ నృత్యాలను గూర్చిన వీరి పరిశోధనా వ్యాసంఅనూల్య మైనది, వివిధ రాష్ట్రాల శాస్త్రీయ జానపద నృత్య రీతుల వివరణ బహుధా మెచ్చుకలో దగ్గది. రి అభినయ భేదాలు, వహాస్తాలు నాయికా నాయక రసభేడాలు ఈ (ంధమున కలంశారములు. చాఖ్నీణాత్య నాట్యకళకు సంబంధించివీరు ఈ _గంధమున స్ప భకీంచని అంశమంటూ లేదనే చెప్పగలను. ఏ వంవిధబసుగుణదీ ప్త నీయమగు నిట్టి కమణీయ (గంధమును తిర్చిదిద్దుట చేతనీ తా నందుకొన్న భరత కళా _వపూర్మ్మ బిరుదమునకు వన్నెము సముప్క్శించి పెట్టినారు మిత్రులు శ్రీ నట రాజ రానుకృన్త. న! భూమిక అతి విశాలంకావడం వలన కొన్ని కొన్ని అంళాలను క్షు ప్రీక రించినను సామాన్య పలితకవసర మైనంత వకక్షు ఇందు లభ్యమగు ననుటలో సంచజేవాము లేదు. వీ ళేోయేవిమయముల యందు ఎపబ్టను, కౌాశలమును చూపిరో. భావు కులరగు కళాశీలురు పరికీలుంతురు గావ్రత,

. ఇాస్రుము, సర్వపదాయ విలసితమై కాలగతిలో నవ్యత నాపాదించు కొంటూ అభివృద్ధినందినపుడే కళావిలనసితముగుట. _పయోగాత ముగ ఉపా సకుల దృష్టిని చూరకొనుట. అభధ్యేతలకు ఈ దామీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత, సమ్మగ (పామాణ్యమై, సుగమబోధనీయ కళానూరమె విలసిలగల

వా గ్‌ా రకు న! దని నమ్ముచున్నాను,

సర్వాంగసుందరమైన ఈ (గంధమును సర్వదా నే నాంతర్యమున మెచ్చు మీతుడొకడు రచించుట నా కనవద్యమగు అనందాన్ని చేకూర్చినది. మరియూ ఈ కృతిని, సుకృతియు సహాజ సౌమ్యగాంభీర్య రూపసియు కృష్ణ భాగవ తాద్య నేక (గంధముల స్వీకరించిన సరసుడును, రాచకీయ రంగ మున వివిధరీతుల నాట్య మొనర్చు దిట్టః వర్ధమానుగై న ఈ రాజూసాగి సూర్యనారాయణ రాజన్యుడు స్వీకరించుట సముచితము. మీదు మిక్కిలి ఈ కృతిక_రయు-భ_ర్త్వయు.ఉభయులు నాకు పరమ మ్‌ తులు నగుట నాట్య శళామతల్లికొక నవ్యమహోదయం. అస్థుణాదులకు నవవియా సంశ్లేమణా సదృశం జగతికి శోభన్నపా్తి, జాాపసల సూర్యచం్యదరావు

సాగివారి చరిత

భారత వర్ష మును పరిపాలించిన తతియ రాజుల చరితలంమ సూర్యచం [(దివంళనులు (వముఖ మైనవి. అందు సూర్యవంశ మూలవుగుషుడు సూర్యుడే యనియు ఆయన వేరనే ఆ వంళము నూర్యవంళ ముగా ఫిలువబడుచున్నదినియు ఐతివ్యుము వురాణపురువుడై న (శ్రీరామచం(దుడు. ఆతని పూర్వీకులైన దిలీపుడు మొదలగు ఇజ్వూకు కుల మవోరాజులు సూర్య్థవంళమునకు చెందినవారే. తదనంతరము జానపద చర్మితలందు (వసిద్ధిగాంచిన భట్టి కమార్కులును ఈవంశమునందు సంభవించినవాలే, అట్టి మహోన్నత నూర్యవంళమునకు చెందినదే సాగిరాజ వంశమూ ఈ సాగిరాజ వంశమునకు మొదటివాడు దుర్ణయ మవో రొజు, అ దుర్జయ మవోరాజునకు రణంజయ మవో రాజును ఆతనికి ద్యుతికర్ణమవో రాజును, ద్యుతిక ర్హునకు ధవళకర్ణ మవో రాజును ఉదయించిరి. ధవళకర్ణునకు మనుమలు హేమకర్ణ, సోమకర్టులు వీరి కాలము నాటికి ఈ మ్యతియ వంశము దేవగిరివైన ఆధిపత్యము వహించుచుండెడిది పిదవ సోనుకర్టునకు కుమారు శైన ద్విజకర్శ మవోరాజు నాటికి దేవగిరి మగధ రాజుల వళమైనది ద్విజకర్జుడు మాగధులకు సామంతుడైై వేంగి దేళమును పరిపాలిన్తుండే వాడు, విదవ సోమకర్ణ మవోరాజునకు అన్న కుమారుడైన (వభాకర మవోరాజు వీరుడ్లై, మగధ రాజులనోడించి బేవగిరి దుర్గమును మరళక్రైవసము చేసికొనెను ఈ (పభాకర మవోరాజునకు మునిమనుమడు సాగ్నివీచి మవోరాజు. ఈతనినే సాగిరాజనియు పిలుచుచుండుట చేత కాల కమ మున వీరివంళమునకు సాగివంళమని యన్వర్థ నామము కలిగినది,

ఇట్టి సాగిరాజవంశము కాలకమమున సామాజ్యమును కోల్పోయి తంగెడు [గామ జంమీంచారీ వంళముగా నిలిచిపోయినది సాృమాజ్కము శణించిపోయినప్పటికిని, ఈ వపంళన్యలయందు నచ్చీలము వ మొతము తరిగిపో లేదు, ఈనాటికిని వీరివూర్వీకుల ఘనత వీరి యందు దృవ్టఫలముగా గానవచ్చుచున్నది ఈ వంశీకులు మొదటినుండియు క ళాసాహిత్యపోవషకులై యళన్సు గాంచిరి.

ఈ వంశమునకు చెందిన జమీందారీ (వభువులు తంగెడు జమీంచారీయందును ఆ |[గామమునకు చుట్టు[పక్కలయందును అనేక (వజోవయోగ ఇార్యములనొనరించిరి. ఆయన (వళ నీ తంగెడు (గామజమీఎ చారీ యందేకాక ఇతర (వదేశములయంకు వ్యాపించి యు. జెడిది ఈవంళదీపకుడనదగిన (శీ బుచ్చి వేంకట శాజగోపాల రాజుగారు తంగెడు (గామ జమీంచారీయుదే గాక యితర (పదేశంలందున్నూ కీర్రిపొంది యుండిరి వారి కుమారుడున్నూ, వారి నాల్గవ అన్నగారైన జోగీ జగన్నాధరాజు గార్కి దత్తవ్యుతు డైన శ్‌ రాజూ సాగి సూర్య వారాయణరాజు గారు నిమర్డుడైన రా జనీలిజ్లుడుగా ఆటవీశాభామాత్యులుగా (వస్తుశము ఆం[ధ్యవబేశ (వభుత్వంలోనున్నారు. [4 సాగి సూర్య నారాయణరాజుగారు వారి పూర్వీకుల వలెనే ౯ ళొసాహిళ్యాథిమాని మవోపండితుడు మవోకవిమై అం ధ్యపదేళక అస్థానకవిగా వెలుగొంధిన కీ శే ీ శీపాద కృష్ణమూ ర్రిళాస్త్రిగారు రచించిన (శీకృన్ణ భాగవతమును అంకీశము పొందినధన్యులు, మాన్యులు ళీ నాగి మార్య నా రాయణ రాజుగారు

(శీ రాజా నూర్యనాళాయణ రాజుగారు ళోభకృత నామసంవత్సర శాలర్తీక శుద్ద పకాదకి అదినా రము ఉత్తరా భా చానకత తులా అగ్నమందు అన్ని ఎచినారు,.

నూర్యళగవానుడి వేరట [శీ మూర్యనారాయణరాజు నూర్యునివలె వర్థిల్లతూ మవాద్రైశ్వర్యయు తుడ్రై సర్వులకు వాంఛనీయు డ్రై దేవగురువువగు బృహన్పతి వంటి గురునిపొంద విశ్వవిఖ్యాతుడ్రై సగ్వవిద్య లను నేర్చి చం[దునిలా చల్ల గా వెంపొందుతుం డెను దేవ శఅావణభ క్షితో, ప డితుల యొడ గౌరనభావ ముతో లోకధర్మము నెర వేళ్చుచు.డెను చేతికి వచ్చికంత విత్తముగాక సుజనులై న యాచకులువచ్చి అడిగి నంతనే మంచి మననుతో ఇచ్చెడువాడు అంత ఇచ్చాను-ఇంతయిచ్చాను అని చెవుకొనడు “ఇచ్చెదనని శెప్పనంశ”ొ ఇచ్చువాడు, అడితప్చూని వాడు. అ ౭ గ్థర్జకుడు, భ వ్యేసుడు, గోవ్పచవాడిన నే గర్వము లేని వాడు 1 నూర్య నారాయణరాజు

స్నానము, సంధ్య, జపము నజ్జక వేవ, ధగ్భుచింతన గాక అన్యవిధంగా శాలుకవపడు ద్యుపష్పళంగతిని మెలగడు. దువ్వ్యుననముల వంక నవులాటకయినమ మననుపోనివ్వడు

అన్నలను తన తం(డిలాగా కొలుచును తమ్ములను తనయులలాగా ఆదరించును ఫోదరపత్నులను తల్లులుగా భావించును ఇతరుల విత్తము తృణపాయముగజూచును భూతకోటిని తనఆత్మలాగ నిత్యము భావించును. తనను ఆ(శయించిన వాడు వదై నా తప్పు జేసి, తప్పును ఒప్పుకుంశు [వళాంతంగా ఆదరించి చానికి వోని చెయ్యక ండా పూర్వపు (వేమకంళలు నూరు రెట్లు (వేమతో ఆశానిని ఆదరించును

శీ సూర్య వాళలాయణళాజు ఎలమంచిలి ([గావములో బేవనేచాని సుబవ్మాణ్యస్వామి కూలిని దుర్గ, శేత్మగవా దేవాలయం కట్టించి చాని (ప్రతిష్టకు కొంత (ద్రవ్యము వెచ్చించి, ధూపదీపొదియర్భనలు రేండు

పూటలా జరుపుటకు (పతి నంవత్పరము "రెండు వందలరూపాయలు ఇచ్చుచున్నాడు. అంతేగాక ఆ యల మంచిలి టౌమంలో వే 18 నెలలు జరిగిన స్మతయాగమునకు 18 నూర్ణ దూపాయిలను ఇచ్చిన ఇఅ్యాగమూూర్లి శ సాగి మార్యవారాయణ రాజు యొలమంచిలి తాలూకా వువమంక అగవేరం (ల వెంక శేక్వరీ ఆలయం, నరసేపట్టణం తాలూకా వైలానపట్టణం ళీ రాజగోపాలస్వామి ఆలయం, నరసీపట్టణం తాలూకా బలిఘట్టం శ్రీ) (భహ్మాాలింగేళ్వర ఆలయములు పున రెద్ధరణ కార్య (కనుము నిర్వహించిరి.

(శ్రీ వారిక్‌ ఆత్మగౌరవ నుళాభి వేశాలు అబ్బినవనుట నత్యదూరము పుట్టుకతోవే ఇారిలోనివి, తళు కొ తెననుట నిక్కువము. గారవభంగమన్న చో (పాణము గూడా లెక ప్రాచేయడనుట యచార్జము. నేను నీ వొడను నన్ను కాపాడుము అని ఎవరై నా (పార్టించిన వానిని కుమారునికన్న ఎక్కువగ సంభావించి అతని మనోరధమును తీర్చి ఎంతో దయతో అతనిని రతించును. ల! మార్యనారాయణళాజువంటి భక్రవత్స లుడు ఈ కలికాలంలో ఒక్కడూ కనబవడు

కపటము. కల్ల మోసము, విపరీ కార్టము, వికటో క్రిదంభము (శీ సాగి నూర్యవారాయణ రాజు గారిలో లేననుట నత్యము

శ్రీ సొగి నత్యవారాయణ రాజు దయాంతఃళరుణులు. తన వద్దకు నచ్చిన యొట్టివారినై నను దయతో వారు వచ్చిన పనిని తెల్సుకొని వారికి ఉచితమైన సమాఛాపమిచ్చి తణములో వంపును. ఇది వారి సవాజు సర్గుణమని నిశ్సయముగా చెప్పవచ్చును

కవులన్నా, కవిత్వమన్నా వారికి ఎంతో (పేమ, ఛారికి తన మనన్సువే అర్పించువాడు.

అడిగిన అర్థము అర్జులకు ముచ్చటగా ఇచ్చువాడు ఈ యుపళారము మీచేత నే కావలెనని యర్థించిన చారికి అ ఉపకారము చేని పెట్టును ఇతరుల బాధను చేత వైనంతలో తొలగించును భూతదయీళత్వబుద్ది వలన మంచివాడనే పేరు సంతరించుకొన్నాడు. ఇతడు సత్యవాక్య (వవర్తకుడు. కాంతుడు, సుగుణ సాంట్టుడు, మృదుల వృాదయుడు ఆచార నిరతుడు, తదనురుడు = (శీ నూర్య నారాయణరాజు

సుగుణములెల్ల పోర్వై వీతకులకు సంతసము కలుగునట్లు ఈ లోకంలో శీ సాగి సూర్యనారాయణ శాజుగా జన్ముమందెరో, శే; సుగుణములు ఉగ్గులో రంగరించి సొంపుగా లొజ్జలో పో వెనో=లేకుంశు లెక్క లేని సద్దుణాలు ఈ దొరశేల కలగును

(శీ వేంకట కాజగోపాలరాజునకుజననమంది శీ జోగి జగన్నాధ రా చేం[దునకు ద త్తవ్యుతుడై తనను కలి దిండి వంళ వేంకటనుందరునకు, వేంకట నుభ(ద్రయ్యకు కలిగిన 'వేం+ట నరసనయ్యను వెండ్తాడి ఘనముగా గార్హ స్థ్యధర్థుము 'నెకుపుతుం డెను (శ్రీమతి వేంకట నరసయ్య చం(దమతికి, పావి తికి, సీతాదేవికి సాటియై "బీరు గాంచిన సాధ్వీలలామ విజ్ఞునభాను.

ఛావలంతో పరజనుల, ధరనొల్లని మంగళాంగి ఈమె పదిమంది నోటపడి రచ్చ శెళ్కని మంజుచాణి ఈమె. అర్టాంగినని గర్వముతో భర్తను గద్ధరింపని మృటివళా&ి పాటి చెప్పిశా నూట్లాడ దల వెట్టిని విభుద జేవి ఈ విభుదేం[ద దేవిని ఎల్లి వారు కొనియాడు చుండ [పొణనాధుని మననులో వళించుచు చాకాస్థాన మెలమిగొనియు అనువర్తనమున భర్తను కొలుచుచుండును గుణకదంది వేంకటనరసమాంబ

శరీ రానికి నీళ్ళలాగ భర్తకు నీడమై భర్తతో కలిసి యెల్లప్పుడు తత్వచి_త్తముతో మొటామంతీతో ఒక్కటిగా కన్నులపండువుగా మెలగు ఈ మానవతీ అలలామను వివాహమాడి మాన్యుడు ఈ సూర్యనారా యణ కాజు ధన్యుడా యొను,

అభినవ వివ్ల దేవఠాయ బీకుచాంకితులై న, ఈ మవా ఫురుషుని నేను బకసారీ దర్శించుట నంభ వించినప్పుడు నా కళాసేవ, (ప్రచారము నృత్యకళావరిళోధన గూర్చి తెలిసికొని ఆనందించిరి చిరుత్మపాయ ముననే అంతటి పాండిత్యము సంపొదించినందుకు నంతనం వెలిబుచ్చిరి. అంధుల నృత్యకళా చరిత (వాయుచున్న విషయాన్ని [పళంపించి, అట్టిది దేశానికి యెంశో ఉపయోగశారియని తెల్పి. అట్టి పరిళో ధన విశేష వృచ్యావయాసలతో గూడిన దగుటలే-నే కోరకముందే ఆ పరిళోధనక య్యే ఆర్బీక నవాయము శాము చేయుదమని నిండువృుదయముతో 'వెలవిచ్చినారు. అ పరిశోధన శాలమునందే తెనుగు ఖాషానమితి వారు--” దాశీ'ణాత్యుల నాట్యకళాచరి త” రచన పోటీలు నిర్వహించినారు ఆ పరిళోధన ఫలిశాలను ఈ (గంధ రూపములో రచన సొగించి పోటీలకు వంపినాను. ఈ (గంధము ఉత్తమ రచనగా యెంచి (వధమ బహుమతి యివ్వలడినది. ఈ రచనకు [పోశ్సాపాకులు [$ రాజావారే గనుక వారికి నేనారాధించే నృత్య సరస్వతి చల్లిని దీవెనలతో నమర్చించుచున్నాను. వారు దయతో స్వీకరించినందునకు ధన్యవాచాల నర్పించుచున్నాను. నృత్యని కేతనం, ““భగ్రత్ర కళాప్రపూర్ణ" ప్తాదకాశాదు. నటరాజ రామకృష్ణ

ప మై షై షై మ. న ము . చ | స స్మ నన న న స స. ్ష స సో ము. ష్‌ క. య స్ట నన్న ను ల ఆం మ న స ము స. న ఆల్‌ ఇ న న ననన స స య న స న స మ న న. స్ట. మ. షప స పసు న సట సప స సంటాంత. సస స మ. స ప స షె; న స య మ. మ. ష్‌ మ. ఎల యయిన ల భట న యాలు. వ ట్‌ మం శ కం. స శ ప స. సె ప ఖే: న. య. ఖ్‌; స నం లీ. న న ప నన స. య స న. న తం. న్‌. మం టి. 1 న ౦ క. లా మ్య అ న ప యం రం ల యం లం టు ఈ గ్‌ * జప ప యం సం చ శస్తచ్యల చ స... న వ్‌ ర చ న. ఆం మత సా ఆల్‌ మ నన, వాం యన ళు. సౌగి నూర్యనారాయ గౌరు శ్రీ రాజా సాగి నూర్యనారాయణరాజు

సాగివారి వంశవృక్షవము నృసింవా రాజుగారు (భార్య య అచ్చియ్యమ్మగారు) సీతారామరాజుగారు (భార్య = చిన్నయ్యమ్మగారు) డల (1) || (3) (4 (5) (64) 2 క3ర"నురాజుగారు. నృనింహరాజుగారు సూర్యనారాయణరాజు జోగిజగన్నాధరాజుగారు. బుచ్చివేంకటపతి రాజు బుచ్చి వేంకట రాజ (8 *ర్య_ వేంకట (త్రిపుర (భార్య వెద్దబుచ్చి గారు (భార్య-లతీ శ్ర గారు గోపొల రాజుగారు సుందరనరసయ్యమ్మ వేంళయ్యమ్మగారు) (ఫార్య-నుందర నరసయ్యమ్మగారు) (భార్య_చిన్నబుచ్చి ఖార్య గారు నరసయ్యమ్ముగారు) వెంకయ్యమ్మగారు) బుచ్చిబంగారయ్యగారు సీతారామ రాజుగారు నవా లైలలల డ్రా 1 సత్యనారాయణ 2 వెంకట 8 నూర్య నీళారామరాజు దత్తుడు జానకిరామరాజుగారు. ఈ (గంధ స్వీకర్త కుమా శెలు రాజుగారు. నారాయణ నారాయణ గారు వేంకట నారాయణ దత్తుడు పాకి సీళారామ రాజుగొరు సీకారామరాజుగారు సూర నాశాయణ రాజుగారు రాజుగారు 2వ వారి పాలా దత్తుడు. శనవారికి దత్తుడు (1) (2) (గ్రంథన్వీక_ర్త వేంకట నరసయ్యమ్మ చిన్నయ్యమ్మ అనే గారు చిన్నవరహోలమ్మగారు

(1-వ వారు) జానకి రామరాజుగారు సీతారామ రాజుగారు (ార్య _ జానక య్యమ్మగారు) అప్పల నఠసింవారాజుగారు ఇద్దరు భార్యలు (్రార్య-రత్న భాస్క్‌్రరయ్యమ్మగార్సు ననన ననన నూర్యవేంకట సత్యనారాయణ సీతా రామాంజ నేయవర్మ కుమా _లెలు జానకిరామ రాజుగారు (భార్య - ఉపాకుమారి) పద్మావతీ దేవి (భార్యంసుళ (దాచేవి) లథీశి దేని జానక య్యమ్మ గాయ తీదేవి కుమారుడు కుమా శైలు కుమారుడు కుమా శె 'చేంకటసాయి భారలీ దేవి "చేంకటసాయి అనికా మెవార్‌. భాస్కర అప్నళి వేబుగోపాల అప్పలనరసింహ నరసింవా రాజగోపాల జానకీ టేవి రాజు స ల హా 1.

(లివ వారు) సూర్యనారాయణరాజుగారు (కుమారుడు) (కుమా జానకిరామరాజుగారు 'వేంకట సుభద్రయ్యమ్యుగారు |" 8 సీతాదేవి (1వధమ భార్య-రామ్మూ ర్తమ్మగారు) (ద్వితీయ భార్య వెంకటసుభదయ్యగారు) 4 రామకృష్ణ రాజుగారు శీ సత్యనారాయణరాజు శి రామకృష్ణరాజు (భార్య _ చం దవ.తీదేవి) కుమా ెలు కుమారులు 1 శాయ ణి ల్‌ ( క లు చిన్న నూర్యనా అరాజు (భార్య ల కాంతమ్మ) కుమారుడు-వత్య నారాయణ రాజు లి రామకృవ్లరాజుగారు ౭ లాలా 8 లులి ెంటవతిలా రు కుమారుడు _ అప్పల జానకిరామరాజు కమొ_ల్రెలు

వెంకటనరసయ్యమ్మ స.దర్శనమ్మ శన చ ఉ జాగా కుమూ *౭లు 1. వేంకట రామకుమారి

(కుమారుడు) సత్యనారాయణరాజుగారు ॥ ప ( శ వరరయయ లి పద్మావతీదేవి

సూర్యనా రాయణ రాజుగారు 1 చిన్న నూర్యు నారాయణరాజు కి న గ్‌ రల రి ( భార్య - సూర్యనారాయణమ్మ ్రి (భార్య_-దమయంతీ దేవి) లలుస్రి గ్ర మా:

కుమారులు 1 వేంకట నరసింవారాజు కుమారులు తి బుచ్చి 'వేంఠకటపతిరాజు

వీ జానకోామరాజు 1 జానకిరామరాజు (భార్య - బంగారమ్మ)

8 జగన్నాధరాజు £ కృష్ణంరాజు కుమారులు

క నరసింవా రాజు 8 నుబ్బరాజు / సూర్యనారాయణ రాజు

బుజ్బ ఐం జూ 5 నతంనారాయణరాజు

7 వేంకట రమణమూ రిరాజు ల్‌ 8 నూర్యనారాయణరాజు కుమా_ల్సిలు 1 రామ్మూూ ర్తమ్మ కుమా_రెలు కుమార్తెలు

వ సావిితి అమ్మ 1. వేంకట నరసయ్యమ్మ 1 సూర్యనారాయణమ్మ

8 పద్యావతి లి లశ్షీనరసయ్యమ[ 2 చిన్న సూర్యనారాయణమ్మ

బుచ్చి వేంకట రాఖో పాలరాజుగారు (భార్య-బుచ్చి బత్షారయ్య గారు) నన (10) గ 3) ॥ (4) కుమూ శ్పెలు సత వ్రనౌారాయణరాజుగారు వేంకటనారాయణ సూర ఫనాళోయణ కాజుగారు సీతారామరాజుగారు (భార్య-బుచ్చి బంగారయ్య సీళారామరాజుగారు (శవ శోరికి దత్తుడు) (భార్య- తి శ్ర [1 బుచ్చిసీతయ్యమ్మ గారు గారు) (&వ వారికి దత్తుడు) (భార్య - ఖేంకటనరసయ్య గా ) (2) సుందరయ్య గారు పే అనే వరక్షీలమ్మగారు) (శ) చిన్నయ్యమ అనే (భార్య- వంకట గతీ వళ ర "పెద్ద వరవాలమ్మగారు సుభ్యదయ్యనమ్మ గారు) 0 వ్‌ (4) వేంకట నరసనయ్యమశ్రిగారు / ) వేంకట సావి (తమ్మగారు రామచం[ దరాజు (6) బుచ్చి 'వేంకయ్యమృ్మగారు (భార్య-భవానీ దేవి) కృన్లకుమారి నరసింవాళాజు కృష్ణంరాజు సూర్యనాశా చిన్న రామ సత్య జ్య ఉషాక మారి (భార్య-భవానీీ (భార్య వెంకట యణరాజు చం[దరాజు వతమ్ము లాలా సుభద్రమ్మ) _((భార్య- భార్య-) శకుంతలమ్మ]) లక్మి బుచ్చి వెంకట రామచం[దరాజు రామభ దరాజు రాజసము పెంకటనారాయణ (భార్య- వెంకట లలనా రాలా లాలా (భార్య - లుం అారామరాజుగారి.. సుభ దగంు్త్ర త్యనా సీళతారా అప్పునరిసిం బుచ్చివెం కుమా సీతారా కమాశ్తై సీళారా సూర్యనా సీళారా రమణమ్మ) దత్తుడు) -యణ మరాజు వారాజు కటరాజగో శ్వెలు మరాజు మరాజ యణ మరాజు సన్యాసి వాబురాజు (భార్య-భవానీీ రాజు పొలరాజు రోహిణి రాజు (మాధవి) రయ్యమ్మ అండాలు సూర్యకాంతమ్మ శ్రీ జోగి జగన్నాథరాజుగారి దత్తుడు [గ్రంథ స్వీకర్త అఖిక్టే కృష్ణ దేవరాయ, శ్రీ రాజూ సొగి సూ ర్య నారాయణరాజుగారు

• చదివితి సకలశాస్త్రములు, ఆందలి సారములెల్ల గపాంచితి అంత, విజాన చేత9ంబు వివ్ప్చిజూడ, చా తెలిసికొంటివి వాకేమి తెలియదంచు " జా థియగ్యాలి నూ త్తం ది వ్య వాణీ--- తెలియవిది, తెలియదవి చెప్పుట అభ్యుదయావికి మార్గము, మ. తెలియనిదాని గూర్చి డాంబికములు వల్కుట ఆత్మవంచవము, విద్య వివాకావికి మొదటి మెట్టు. ( అినయి విద్వాభ్యానము ముగించి, వెలవు దీముకొమవచ్చుడు పూజ్యగురువు శ్రీమతి రాజమ్మగారు దీవిస్తూ వల్కిన అమృత వాక్కులు.)

ఈ గ౦ంధము దక్షీణ భారత దేశమునందలి వివిధ నాట్య సాంపిదాయములను గురించి తెలుగులో వ్రాయబడిన గ౦ింధములలో ఉత్తమమని నిర్ణయింపదిడి తెలుగుభాషాసమితి వారిచే జరుపబడిన పోటీలో ఆంధ్రప్రభుత్వమువారిచే స్రథమ బహుమానమును పొందినది. ఈ బహుమానము చి. 22_8.1055 ని రాష్ట్రపతి డాక్టరు రాజేంద)ిపంసాద్‌ గారిచే హైదరాబాదులో జరిగిన మహాసభలో నోసంగబిడి నది. _-బటీరౌవు రామచ్చోప్ణ ళా

దాక్షణాత్యుల నాట్యకళాచరిత ఆలె అచ అద అడ విషయస౦గ్రహము కత్రి వింధ్యపర్వతమునకు దక్షిణమునగల వి దేశమునందంతటను వ్యా వ్రిలోనుండియున్న వివిధ నృత్య, నాట్యకళారీతులను._ ఆటవిక, జానపద, శాస్త్రీయ పద్ధతులలోవి అన్ని విధానములనుగూర్చి విపులముగా ఈ గ౦ంధమున చర్చించబడినవి. ఇందు నాలుగు భాగములు గలవు. మెదటో లొగములోలా- కళ, లలితకళలు, నృత్యకళ, మహారాష్ట్ర దేశముతోగూడిన దక్షిణ భారతమునందలి నాట్య సాం్యవదాయములు చర్చించ బడినవి. రెండవ ఖాగములో--- ఆటవిక, జానపద నృత్యమాలు చర్చించబడీనవి, మూడవ ఖాగమందుా శ నృత్యకళాపారస్వతము, భరతువి నాట్యశాస్త్రము, అభినయ దర్చ్పణము, అలంకారశాస్త్రము రస ప౦కరణము చర్చించ దిడీనవి. నాలుగవ ఖాగమందు-- భరతనాట్యము, దక్షిణదేశమునందు విచారములోనున్న లాన్య" విధానము_దాసిఆట_దక్షిణ దేశపు దర్చారు నృత్యములు, వాటియొక్క వివిధరీతులు_నృ త్త, నృత్య, అభినయములు._ఇతర నూతన నాట్యవిధానములు చర్చింపబడినవి. వివరములు మెదటో లొగము--- (2) _శళ--కళకు ప్రకృతితోగల సందింధము-_లలితకళలు_నాట్యకళ, సంగీతము, చిత్రలేఖనము, శిల్పము నీవికిగల సంబంధము. కళ, కళాకారుడు. కళాకారుడు ప్రకృతినుండి నేర్చుకొనదగిన విశేషములు. నాట్యధర్మి లోకధర్శ్మి_వీవికి లలితకళలయందుగల పా౦థధాన్యత, జానపద కళలు-కాస్త్రీయ కళలు (0) నంగీతళళ--భారతీయ సంగీత, నృత్యములయొక్క చారిత్రక వివరణము (1) వేదయుగము. (£) శాస్రయుగము (8) ఆధువికయుగము- నాట్యకళ-నంగీతము-వీని యుత్ప త్తి.చరిత్ర, కళ_మతము, నృత్యము-_సంగీతము, పూజావిధానములలోని భాగములు. విద్యాధికలచేత, నాగరిక ప్రజలచేత ఆదరింపదిడిన కళావిధానములు.

! () దేవదాసీ నృత్యవిధానములు--- దేవాలయ నృత్యములు, ఆలయములందు దేవతామూర్తుల యెదుట పిదర్శింవబడెడి శాస్త్రీయ నృత్యములు-పుష్పాంజలి, నవనంధ, భుజంగతత్రాస, శుభలీల, ఆకాశచారి, భూచారి, కౌస్తుభము మొదలై నట్టివి (1) కేళక, కచేరీ లేక దర్భారు వృత్యములు-రాజదర్స్చారులందు. పండితసభలందు పిదర్శింపబడు నృత్యములు మేళ పార్పప్తి, జిక్కిణీ, దండలాస్య పేరిణ్‌, జతి, శబ్దము, పదక్రేళక, చౌవదకే?క, దురుపదకేళిక, నర్హము, వదము, జావళి, దేశి. దరువు, గుజ్జరి మొదలగువట్టివి. (9 ప్రచీన భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యరీతులు. () మతసంబంధమ్ములై నవి..సవర, వీరనాట్యము, ఖడ్గనృత్యము, బెహుళ మొదలై నవి (౪) బృంద నృత్యము. స. రంగీ కర్షణీ మొదలై నవి. నంఘః మతసందంధములు. ) జ శూ (ఏ) పిబంధ విధానము-చలికము. (1౪7) ఆలయ నృత్యములు-_నవనంధి, దిలిహరణ నృత్యములు. (౪ దర్బారు నృత్యములు.జకారి, మత్తావళి, తాండలిక..ఆందలి తాళములు, రాగములు, మృదంగ శబ్దములు.ప9దర్శన రీతులు_హ స్త, చారి, కరణ విన్యాసాదులయొక్క వివరణ.

(4) శివతాండనము--న_ప్రతాండవములయొక్క తాత్విక దృక్పధము-_వాటియొక్క. కలయిక, విదర్శన విధానము. శివతాండవ పౌరాణిక దృకృధము-_తాండవములందు పాడబడునట్టి గీతఈములు, మృదం గళబ్దిములు-

(ల దేవదాసి..-దేవదాసీ విధానము-పా9రంభము, అభివృద్ధి వతనముచేదేవదాసీలలోని తరగతులు, ఆలయముల్లోని. విధులు, శిక్షణ, నాట్యవిరానములు._.ప9త్యీక సమయములందు, పర్వదినములందు ప్రదర్శింసబడు నృత్యములు._శివదాసీలు విష్ణుదాసీలు, వారి నృత్యభేదములు... అందలి సంగీత రచనలు, తాళములు, వివిధ హె న్తవిన్యాసములు, అడవులు మొదల్లైన వివరములు.

(9 నాట్యమేళములు--నట్టువ మేళములు, భాగనత మేళములు.కూ చిపూడివారి ప౦ త్యేకత-.

కూచిపూడి, కోటకొండ నాట్య మేళములు, మేలటూరు, శోలమంగలము, భాగవత నాట్య మేళములు_ఆయా నాట్య సాంప్ర దాయమఃలు; ఆడవులు, జతులు, దరువులు, వృత్తములు, కందము, శ్లోకము, మొదలై నవి_ప్రదర్శన విన్యాసరీతులు-_పాట, ఆట (నృత్యము), నాటకముల్లో పాత్రధారణ, ఆహార్యము లేక అలంకరణ, దుప్పులు, సహకార సంగీతము, వాద్య పరికర ములు, పాటలయందలి వివిధరీతులు, నృత్త, నృత్యములు మొదలగువాని వివరములు.

(౪) కధకళి.._మలబారు చేశమందలి నాట్యవిధానము-__కధ కళియొక్క పూర్వపు రీతులు..ము[దలు, నవరసములు, కరణములు ఆంగ హారములు, శాళములు, శబ్దములు ప్రదర్శనముల్లోవి పాటలు._చెక్కిరాయకుత్తు. శై కొత్తుకళి, కుట్టి, సేవకలి, సంఘకళి,

మొదలై నవి. మోసివి ఆట్టము-మళయాళదేశప్క నాట్యస్త్రీలచే ప్రత్యేకముగా విదర్శింపదిడునట్టి నృత్యవిధానము

(మ) కర్నాటక దేశమునందలి యక్షగాన సాంప్రిదాయములు..ఆలినయ, నృత్య, నృత్త విధానములు.

(ఏ ఓరియంటల్‌ నాట్యము:-.. ఆధువిక నాట్యవిధానము_ అభివృద్ది, పిదర్శన. మిద్ధుని జీవితమందలి ఘట్టముల-__

బుద్ధం శరణం గద్భామి వంటివి- నృత్య పిదర్శనము, సంగీత వాద్యరీతులు,

() దక్షిణ దేళమునందలి జానపద నృత్యములు. మత, సాంఘిక సందింధములు._ (1) జానపద స్త్రీల నాట్యములు.

(2) పురుష నాట్యరీతులు, (శ) వృత్తిపరుల నాట్యములుం

! (1) కమ్మి, కోలాటము, బతకమ్మలాట మొదలై నవి. (2) గరగలు, కోలాటము, తప్పెటగుండు, వీరనాట్యము. ($) వీరిభాగవతము జోగట, బొమ్మలాట, తోలుబొమ్మలాట, యానాది దాసరి భాగవతులు, తమాషా, దండోరా. కురవంజి మొదలై నవి. (గం నృత్య ప్రదర్శనము___ ప్రదర్శనా విధానము సంపూర్ణముగా వివరింపదిడినది రెండవ ఖాగము-ా- ఆటవికజాతుల, జానపద నృత్యములు:-- ఆటవికులు, వారి వివిధ నాట్యశరీతులు-సవరులు, గోండులు, బై గాలు కోయలు, చెంచులు, ఐంజారులు, తోడాలు, గదబలు, బరీయనులు, కురవలు యితరులు. ఆటవిక, జానపదాదుల సాంఘిక మత సాంపందాయకాొది నృత్యములు _ బరియనుల నృత్యజాతలు-కురవల పంటల నృత్యములు, హల్చావేట నృత్యములు-_గోండుల ఖర్మ నృత్యము, బ్రైగాలయొక్క రేలా, సేనా నృత్య విధానములు-నాట్యరచనలు, తాళ కాల విమాణాదులు, సంగీతము-ఆటవికుల వృత్యములందువయోగింపబడు నంగీతోపకరణములు-_వాద్య విశేషములు. మూడవ ఖాగము--- నృత్యకళా సంబంధములగు గ౦ంధములు, సారస్వతము. తాండవ, లాస్య, నృత్త, నృత్య, నాట్య, అభిసయములకు ఈ దిగువను పేర్కొనబడినవి పిధానములగు ప్రమాణ గ౦ంధములు. (1) భరతువి నాట్యశాస్త్రము, (2) భరతార్హవము. (8) అభినయ దర్పణం (4) బలరామ భరతము, (ల్‌ హస్త లక్షణదీపిక. (6) సంగీత రత్నాకరము. (7) కుట్టినీ మతము. (8) నృత్త రత్నావళి. ముఖృమగు ఆలంకార గరింధములు అల (1) ప్రతాప రుదీ్రఎఆయము. (2) రనగంగాధరము, (8 భావ ప్రకాశిక (4) రసమంజరి. (5) భరత రసన స్రకర ణము. (8) నరస భూపాలీయం (7) వాశ్చ్యాయనువి కామ సూత9ములు తెలుగు గంధములు _ (1 భరతసార సంగిహము. (8) ఆభినయ స్వయంటోదధివి, (8) పంచరత్న ప్రబంధము. (4) భరతార్నవము. (₹) పభారంజని. (6) వివిధ సంస్టానములందు, నాట్యాచార్యులవద్దగల వ్రాత పతులు, (7) పండితారాధ్య చరిత), (8 బసవ పురాణము. ($) పల్నాటి వీరచరిత9. (10) కావ్యాలంకార సంగ్రహము. ఆత్యంత పాొాముఖ్యమగల పిమాణ గ్భంధము-భరతుని నాట్యశాస్త్రము. 88అర్ర్యాయములు గలవు (శవ పికర ణము రెండు పికరణములుగా విభజించబడి కొన్ని ప్రితులయందు 87 ప౦ికరణములుగా గానబడుచున్నవి. నాట్యమునకు పంబంధిం చిన ప్రకరణములు వివరముగా చర్చించదిడినవి.

[7 (2) నాట్యము, నృత్య, నృత్త, లాన్య, తొండవములు. నాట్యము-వివిధరూపములు నృత్యము-వివిధరూ పములు.

(9) నృత్తము-విషయ, వికట, లఘు మొదలగు రీతులు. (4) లాన్యము-ళురిత, యౌవరిత (9) తాండవము-పెబులి, బహురూప. (౧ చతుర్విధ అభినయములు--ఆంగిక, వాచిక, అహార్య, సాత్వికములు (౪) రసము, భావము-సాత్వికము, సంచారి భొవములు-నాట్యమునందు ప్రదర్శించు విధము. (3) వనవరసములను రూపొందించు పిదర్శనానుకూలములగు వ)కేక నృత్యరచనలు. (0) తాండవలక్షణము-చారి, కరణ, అంగహార, రేచక, ఖండ, మండలాదులు.

108 కరణములు.కొన్ని కిరణముల వివరణ. ప్రయోగము, నవృత్యమందుపయోగవపడు మృదంగ శబ్దములయొక్క వివరణ (0) హస్తములు-సంయుత, అనంయుత, నృత్య నృత్త హస్తములు వాని ప్రాముఖ్యత. (1) ప్థానకములు, వ్లవనములు, భిమరములు, మొదలై నవి. (1) నృత్య ప్రదర్శనమునందు నృత్త, నృత్యసమయ వివరణ. (ఇ) తాళములు-వావి ప్రిమాణాదులు. నృత్యమునందుపయోగపడునట్టి వివిధములగు తాళములు, జాతులు. (1) పాద విన్యాసము- అడపవు జతి జాతులు మొదలై నవి. (0) నృత్య శిక్షణ.

అభినయము_ చతుర్విధాభినయము.ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్య, సొత్వికములు, నవరసములు వాటి సంపూర్ణ వివరములు. సంచారి న్యభిచారుల అధినయమునందు ప్రదర్శించు విధము. ఆంగిక, సాత్వికములు._లాస్య, తొండవములు వీనియందు వమోగబడెడీ రసములు. తాండవమందు లాస్యవిధానము, లాన్య విధానములో తాండవము. ఉదాహరణ నహితముగా. నాయికొ నాయకులు శృంగార నాయికా నాయక వివరణములు. అలంకార శాస్త్రము ననునరించి నాయికా వాయకులయొక్క వివరణము, వివరణము రసములు, రాగములు, తొళముళు, యతులు. వాటిలో రచఛనలు._ఢమరుకయతి, మృదంగయతి. ఉదాహరణములతో

న! శి

ఇ

రసయు--వాచికొథినయము

రనములు-_దుస్తులు, పాత9ధారణ, ఆహార్యాదులు. అలంకరణాదులు,

'వైవాటిక న్నిటికి పం9మాణము-ఆలంకార శాస్త్రములు, రనశాస్త్రములు, శొలుగవ భౌగయు---

భరత నాట్యము-దక్షీిణ భారత దేశములోని ప్రిభువులచేత పోషింపబడి, దేవదాసీలు, రాజనర్హకినులు రూపొందించి యలి వృద్ధిచేసిన ముఖ్యమైన నాట్యవిధానము-_భరత నాట్యము, కేళక, దాసి ఆట, థోగము ఆట దానియొక్క పా్రారంభము, అభివృద్ధి. విజయనగరము తంజావూరు దర్చారులందలి భరత విద్య

క్షతిియ ప్రభువుల ఆస్తాశనములయందును. వెంకటగిరి కాళహస్తి, పిరాపురము మొదలైన జమీందారుల ఆస్థ్టానముల యందును ఒనర్చబడిన నృత్య విధానములలోని రీతులు, వ్యత్యానములు,

తంజావూరు, కార్వేటినగరము, కొళహస్సి బొబ్బిలి, వెంకటగిరి, పెద్దాపురం; పిరాపురదు, విజయనగరము, జయప్పరము “మొనలైన జమీందారుల ఆస్టానముల యందభివృద్ధిగాంచిన నృత్యకళ_వివరణ,

శేళక పూర్వపు పిదర్శనరీతులు, విస్తుత విధానము: ఎవ్పుడెట్లు పెంపొందినది..ఈరెంటికిగల వ్యత్యాసము.

తంజావూరును పాలించిన నాయక పిభువులు, కేత)జ్జులు-దక్షిణభారత నృత్య విధానమునందు ముఖ్యముగా అభినయ కళకు ఆయన జేసిన సవ

క్షేత9ియ్యకు పూర్వముండిన నృత్యకళ, క్షేతంియ్య పదరచన తరువాత అభివృద్రిజెందిన నృత్యకళ,

రఘునాధ నాయకుడు-లలిత కళలకు, నృత్యమునకు పో౦త్సాహము.

విజయరాఘవ నాయమడు._సంగీత, నృత్యకళలకు యక్షగానములకు గల్గిన యుపకృతి

రంగాజమ్మ--కవయితి, కళాసేవ.

మహారాష్ట్ర పర్తిభువులు_యక్షగానములు (నృత్య నాటకములు) కళాభివృద్ధి-వీరికాలములో (భరతనాట్యము) కచ్చేరి నాట్ఫముయొక్క అభిష్ఫృద్ధి.

చిన్నయ్య, పొన్నయ్య; వడివేలు, శవానందము మొదలైనవారి కృషి.

వెంకటార౦ిమళాన్తి..నృత్య నాటకములు, వీధి భాగవతములు, పదములు మొదలైన నృత్యపంగీత రచనలు

సభాపతయ్య సారంగపాణి, పీనయ్య మొదలైన కర్తలు,

న! ఆధునిక భరతనాట్య ప్రుదర్శనము (1) అలకింపు (బి జతిన్వరము (8) శబ్దము (4) వర్షము (రి వదము (4% జావ తిల్లాన (శ) తరంగములు (8) అప్షపదులు (10) శ్లాకములు,... ఇందలి నృత్య, నృత్త అఫినయాదులు, వదాలినయము...శృంగార నాయికలు, శృంగార రసము. దొక్షికాత్య వివిధ భరతనాట్యములు-ఉదాహరణములు. నాయికాభినయము నదములు...సోదుహరణము. ఆస్టపది..గుప్తాభినయము, ప9ిత్యకాభినయము. రాగవృత్యము...వివిధ రాగములలోని భావమును ప్రకటించు నృత్యము దేశ, మార్గి భేదములు...వాని నృత్యరీశులు, వర్తకుని కళా పా్రివీణ్య వరీక్ష వృళ్యకళ...నాట్యచార్యుడు, ౮్‌కొ

ఖారతీయ నృత్యతళ పెంపొందిన రీఆ శ్‌ వ౦కృతి. కళలు. లలితకళలు. క . | నాట్యధర్మి లోకధర్మి (మారి __ (దేళ్ళ లలిత కళలు, | | వంగీతము చిత 9లేఖవము శిల్పము | లా గీతము వాద్యము వాట్యకళ న. | | | నాట్యము వృత్యము వృత్తము | వ. | | | యక్షగానము గేయ, వచవ విషమ వికట లఘు వృత్యవాటకము వాటకము వృత్యము | | లావ్యము తాండవము లం | | | | | చురిత యౌవరిత 'పెదాలి ॥ బహురూవ 1 కె 1 1 వృత్తము న | | | | రవవిరాన గళివిధావ అతివిధాన శద్దవిధావ

ఇట నృత్యము | | కథాసదాన గీతప్రూన ఆలయకళలు ఆలయము (హైందవ సంస్కృతికి విలయము) | ఆర్బకులు పొరాణీకులు 1 కా | | హరిదాసులు భజనకూటములు హ్‌ న | విచిత9 వేషములు యక్షగానములు (పగటియందు . యొనర్చునట్టివి..: | | వగటి భాగవతులు బహుపాత (నాట్యము) ఏకపాత పగటి వేషములు ) (కలావము) శె న్‌ నాట్యము ల | . నాటకములు తోలుబొమ్మలాట బొమ్మలాట వీరి భాగవతములు న( న( వీధి భాగవతములు |. | నటువ మే | ట్టువ మేళములు భాగవత మేళములు (స్రీణ నృత్యమాడునవి (పురుషులకు మాతం ప్రవేశం) గ 1

శం నట్టువ మేళము లాలా యక్షగాన పద్దతి కచ్చేరి వద్ధతి (నృత్య నాటకము (1) దాసి ఆట (తమిళనాడు) (3) జక్కుల భాగవతము. (అంధ) (బి తోగము అట (ఆంధ్ర) (2) కురవంజి. (తమిళనాడు) (8) మోహిని ఆట (మలబారు) (ఈ) లావణి, లలిత తమాషా (మహారాష్ట్ర) (4) కళానంతనృత్య (మహారాష్ట్ర) (4 కీర్తన (వంగదేశము) (ర్స్‌ కధక్‌ (ఉత్తరపు దేశ్‌) (5 సౌఖినాట ఒరిస్సా) (8) ఖేంట (వంగదేశము) (7) ఒడిస్సీ (ఒరిస్సా) న్‌ గ్‌ దాసి అట (దేవదాసీలు.__ఆలయ వర్తకినులు) | మగ్గి దేశి (శాస్త్ర సాంపిదాయముల (శాస్త్రీయ, లోక ధర్మి ననుసరించునటి విధానము 'రెండింటియొక్క కలయిక ఉదా. ఆయా ఆలయములందలి ఉదా. రాజ దర్చారులల్లో దేవతామూర్తులను స్తుతించుచూ ఆస్థాన కవుల, పండితుల యొవర్చెడి అంగహాోరాది రసిక జనుల అభిరుచుల ప్రిదర్శనము ) సమసరించి యొనర్చునట్టి నృత్య విధానము.) దేవదాసీల నృత్యము లా | దేవదాసి గణీక (ఆలయ నర్తకి) (రాజవర్తకి) వ. | | విష్ణుదాపి శివదాసి | వ ననన (వైష్ణవ పం్యవదాయము) విసవి ౫] (శ్రైవ సంపిదాయము) శకే?ిక మేజువాణీ 'మేళము పార్వతి _గణాచారులుమూత్ర మే | (వీధి ఆట) నృత్యమురాదు | ( ఆంధిలో మాత్రము)

గ భాగవత మేళములు (నాట్య మేళములు) లారా వీధి భాగవతులు కలాపములు (ఆంధిలో ప్రచారమునందు గలవు) కై. (2) కూచిపూడి బ్రాహ్మణ భాగవతులు | (0) కోటకొండ . | కపటా9ల భాగవతులు కూచిపూడి దేవదాసి (6) యానాది భాగవతులు | (6) చెంచు భాగవతులు | (ల గొల్ల భాగవతులు | | “9 నక్కల భాగవతులు భామా గొల్ల రాధా (9) దాసరి పొటకులు కలాపము కలాపము మాధవము (1) బహురూప్పలు (ఆంధ) ||| బ్రాహ్మణ భాగవళశులు (తమిళనాడు) మేలత్తూరు, ఊత్తుకాడు, శూలమంగళం 11 యక్షగాన న్నర్హకులు (కర్నాటక) ౪7 కధాకళి చక్కియార్‌ కుత్తు కుటియాటమ్‌ (మలబారు) లు

• రామలీలా నాటంకీ భరతులు (ఉ త్తర దేశము) ౪1 గాజన్‌ (వంగదేశము) (శివలీల)
• దండోరా (మహాళాష్ట్రి వలౌ?. కలాపములందు తస్ప భాగవత నాటకములందు స్త్రీలు పాల్గొనరు- స్త్రీ పాత౦0లుగూడా పురుషులే నాట్యమాడుదురు- ఇందలి నాట్యరీతులు తాండవమునకు జెందినట్టివి. గనుకనే స్త్రీ పాతల నృత్యము శుద్ధలావ్యముగాక, తాండవ నృత్యవిధానములో నే కేలిక పద్ధతులలో నొనర్చబడును. నట్లువ మేళము. | జాలా న. ॥ ఆచార్యుడు. పాతఠత0) నటుడు. వంతపాటకులు. వాద్యకులు. (విదర్శనము నడుపు (నర్తకి) (హాస్యము, పాత్రకు _ (స్రీ పురుష గాయకులు) నట్టి గురువు సహకారి) శ కె గె

న! వాద్యవరికరములు, (1) చర్మవాద్యములు--మృదంగము, తబలా శుద్దమనైైల మొదలై నవి. (౫ గాలివాద్యములు---వేణు, ముఖవీణ, మొదలైనవి. (8 తంతి లేక తంతీ.ఎవాదములు---వీణ, తంబురా, వాయులీనము మొదలైనవి. (4) తిత్రి-.-(శృతి) (9 జలవాద్యము. జలతరంగిణిం ఆఅభీినయముం | లా ॥ | | ఆఅంగికము వాచికము ఆహార్యము సాత్వికము శ శ ౫ ఆంగికము, | ( వదార్జాభినయము ప్రత్యక్షాభినయము విశేషాధినయము గుప్తాధివయము న న | వాచికము వ | పంగిళఈవనహకారము వాద్యసహకౌారము శ న న ఆహార్యము | శిల్పకైలి వ్రిదింధశైలి సహజశైలి (శాత్రీయ) (కావ్యశ్రైలి) (వికృతిసహజ) నె న న సాత్వికము. లాలా! | [ శే | | | స్తంభ "స్వేద రోమాంచ స్వరభేద పదు వివర్ణ ఆశు ప్రళయ గ శ్‌ గ

ర! దళానసలు. నా! (0 చతఃపితి (8 శాషము (2) చింత (7 లజ్ఞాత్యాగము (8) సంకల్పము (8) ఉన్మాదము (4 గుణనుకి (9 మూర్చ (ఈ) క్రియాద్వేష (10) మృతి కళాశాస్త్ర ప్ర మాణములు నాయికొ | | | | | పర్మివి హస్తిని చితిని శంకిని వాయకులు | | | (| | పాంచాల కూచిమార భదు)డు దత్తుడు నక గ స్‌ విఖ్యాత నాయకులు మా | | | ధీరోద్ధాతుడు దీరలలితుడు ధీరోద్ధతుడు దీరశాంతుడు *శృంగారి అను నాయకుని గూర్చి రసరత్న కోశమువన పేర్కొనబడినది పరుష నా | | | సతి ఉసపతి వైళిక నలి శె న శృంగార నాయక | | | | | దక్షీణ శథ దృష్ట అనుకూల నె న్‌ భీ నర్మసచిన | | | | | పీఠమర్డ విట చేట విచదూషక న్‌ గె ణ్‌

గ! నాయికా భేదములు వికృతి లాలా స్వీయ పరకీయ సామాన్య ని న ౫ అష్టవిధ నాయికలు | | | | | ఫోరిషిత వానక సక్టిక విరవోత్క౦రిత _ అభిసారిక _ వివిలబ్బ్ద ఖండిత _ కలహాంతరిత _ స్వాధీనపతిక న్‌ గ్‌ ౫ అభిసారిక | కులాంగనా సామాన్య న | | జ్యోత్స్న తమో దివా ణి గ్‌ గ్‌ నాయిక సహాయక | | | | | | | దూతి దాపి వఖి చేటి ఢ్వార్రేయి పాతి వేశివి లింగివి శిల్చిని గ్‌ గ్‌ గె పా0ిచ్రీనమతము- -_-నాయికలు 16 | స్వియ 18 పరకీయ 2 సామాన్య | | | ముగ్గ 1). మధ్య (0) విగల్బ (46) | | జాత అజాత | నే లీ టననననతతతనతతతతతతరనననావాలలు. ధీర (2) అధీర (1) ధీరాథీర (9) | | జేష్ట కనిష్ట

27 వరక్రీయ | | | కన్య పరోఢ పాంచీన మళానుసారము చెప్పబడిన 1€ నాయికలు ఎవిమిదేసి దశావిశేషములచే ఒక్కొక్కరు 8 విధములగుదురు. (వారే షోోషిత ఖండిత మొదలై నవారు ) వీరిని లెక్కింవ (16)648)=128 భేదములు. మజీయు ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ అను భేదములు లెక్కింప (128068) == 884 భేదములు వీరినే దివ్యా: ఆదివ్య, చివ్యాదివ్య ఆను భేదముల లెక్కించిన (884)ఏ68) = 1152 భేదములగును. రనమ౦జరీ మతము నాయికలు..26 | (స్వీయ 18) పరికీయ (12) సామాన్య ఖాత | . | . | | ముగ్ధ (1) మధ్య (0) వ్రగల్భ (6 పరోఢ (6) కన్వ (6) జ్జాత ఆజ్ఞాత ధీర (2) అరీర (2) ధీరాధీర (2) క | జేష్ట కనిష్ట అాయామయానాననడాలు వర్డ్‌ వావరగానాయా నాలాల వృత్తులు...4 శ | శ సతతి ఆర్భటి కౌశికి భరతి న న య రసములుూా€ి శృంగారము, వీర, కరుణ, హోన్య, భయానక, రొద), లీభత్స, అద్భుత, శాంత. గ్‌ గ్‌ శ స్థాయి భావములు గారా డా ష్టాయి ప రతి ఉత్సాహ శోక విస్మయ హాస భయ జుగుస్ప కో9ిద్ర రసము | (శృంగార) (వీరు (కరుణ) _ (అద్భుత) (హాస్యము) (భయానక (భీభత్స _ (రౌద్ర) శ క. 4

కి 3 శృంగార వా | | సంభోగ విషప్రిలంభ | | | అయోగ విరహ మాన స్రివాన శాప శ న గ్‌ శృంగార | | | ] "ప్రేమ మానము విణయ "స్నేహ రాగ అనురాగ పొరఢ మంద మధ్య రాగ కుంభరాగ నీలిరాగ మాంజిష్టరాగ నె శ ౫ ఆవస్లలు.కీ. ళు నా | | ఉత్పత్తి సంధి శాబళ్య కాంతి

• న గ్‌ న్‌ వీర | నానన దయావీర దానవీర యుద్ధవీర శ శన న ౫ హోాన్య ప | | | | | | ష్మిత హసిత విహసిత ఉపహసిత అవహసిత అతిహపిత ]్‌ గె గ (రనము _ మనన్సుచే నెజుగదగిన సుఖవిశేషము భావజ్ఞాలచే ఆప్వాదింన బడుచున్నది. రపిక హృదయముల స్రవింపజేయునది ద౦వింపజేయునది: రపము.)

శే విఖావ--అనుఖావములు అనముభావములు_4 లాలా చిత ళన గాత్రజాను వాగారంలాను బుద్ధ్యారంభాను శి శ ౫ చిత్తజాను-10 లా ] | | న్డ్‌ | ] | | | | భావ హావ హేల భ్‌ కాంతి దీప్తి పాగల్ఫ మాధుర్య ధైర్య బౌదార్య (0 (9 (9 (4 (5) (ర (7 () (4) (10 గ జే గ గాతిజాను...10 | ా | | | | | | ర్‌. క్‌ లీం విలాన విచ్చి. విభిమ కిలికించిత _ మోట్టాయిత కబ్దమిల్య్య బిబ్బోక ౧ 0) (్ర) గ ౮) (0 (7|| (1) లలిత - విహృత (0 (10 స శ గ్‌ వాగారంభాను..12 అలన విలాప సల్లావ ప్రిలావ అసులావ అపసలావ సందేశ (0) (0) (4 న (్ర్ర (6) (గి | ఆత శేళక నిర్దేశ అపదేశ వ్యవదేశ ఉపదేశ (క (0) (10) (మ (18) % గ న్‌ బిద్ధ్య్యారంభాను హాటా. రీతి వృత్తి ప్రవృత్తి న గ్‌ ౫

శా! పేరిణి అంగములు-ల్‌ లాలా | | | గర్హర విషమ భావాశ్వృయ కవివారక గీత గ్ష య గ తంజావూరు నేలిక వాయకరాజుల కొలములోనుండిన పాొొచీన నృత్యరీతులు _ 20

1. చౌవదకే?క 7, పేరిజి 189 కొరము 19... విల్వేడు ₹. దురుపదకేళిక 8... జిక్కాణ్‌ 14. మదనబలదూత్యము 20. కందుకకీఏండ శ, వదశేళిక రి. దేశి త్‌. గుజ్జిరి 4, పదము (నవ) 10. కొరవంటి 18. శుభలీల కళ. కోపు 11. చిందు 17. గుజరాతిదే॥
2. దురువైనకోపు 12 దండలాన్య 18... వాల్నిచి న్‌ న్‌ స్త్‌ “పుష్పాంజలి"నందు వట్టవలసిన అడవులు -_- 6 | అడవులు) పసటవాట వటవ సూరివ క్రై లకొదిమి సిరిచిర హలాచిధ సొల్లు (తక తక) (దగదగ) (తక్కిటకిటతక) (ధిర్దుడు) (తకుకుకు) (తకుదికు) న్‌ గ్‌ న్‌ చందిశేఖర మతానుసారము. పా్రచీన నాట్యభేదములు...£4
3. శృంగార 0. మార్గ 17, లీలా వి ఉగ 10. అంగహార 18, శతాండాళిక శి భృంగీ 11. పాదచారీ 19. వంధి శ. చిత్ర 12. పార్శ్వ్వక 20, ప్రాంత శ్‌. చారీ 1 ముఠచాళీయ లు. భూచారి 4, దాయ 14. లవణీ 22. ఆనృత్త
4. బుద్ద 15 పేరిణీ 28. విద్యుద్రమర శి. హస్తచాళలీయ 18. దేశ 24. పుష్పాంజలి ఇందు శుద్ద, దేశ..మంగళవిదములు

ఆలయ నృత శములు (ఆరాధన నృత్యముళలు) $1 నననంధి $,. కుంచిత లి సర్వవాద్యం 10. అకుంచితపాద శి సమపాద 11. ఊర్జ్వపావ శ భుజంగ 1£. కమలనృత్త ర్‌ భుజంగార్చిత్‌ 18. మండలనృత్త న! భుజంగఠాంస 14. దండపాదనృత్త 7, భుజంగలలిత 15. సంఢ్యానృత్త 8. భిమరిక 18, మర్మణి న న్‌ శిపువి ప్రీతికి. “విళ్ళుం చిత” (కరణము 6) శివ సీీతికి -- “కలపుస్పపుట” (కరణము 1) పిఏదర్శింపవలెను. శిలయంలో సంధ్యకౌలమందు పిదర్శించునట్టిది - “*భుజంగతాాసం.” నలి క్ష పిండిబంధములు.శీ ఉపయోగములు. 1. దేవఠల వాహనముల జొపుటకు, ల్లి పాఠతిలు రంగష్థలమునుండి విష్క్ర్రమించుటకు. రి బృందనృత్యములందు వివిధ విధములుగా రూపొంది నర్హించుటకు శ నం పిండీ కాలా || | | | పిండము శృంకలిక లత బేధ్యక (ముగింప) (లాన్యమునకు (మర్యలో) (పాిరంభంలో) విరామములండు) శె కె [4

ల పిండి = (నేటి భరతనాట్యములో వినియోగవు]) | | బేధ్యక శృంళలిక లళ పిండము (పారంభంలో (అలినయమందు (ఆల్నిక జతులు లేక (నృత్తముయొక్క. ముగింపు మేళ్ళపాప్తి, అలరింపులు. ) (వతిచరణము నందు (కమర నృత్తము లేక తీర్మానము, ) (వదర్శించే ముకాయిలు) పిండీ = వాహనములు తీర్మానము - 2 విధములా మ నృత్త, నృత్యములు ముగింపు అంగవిన్యాసము రెండు విష్ణు - గరుడు విధములు. శంకరుడు = నంది 1. హైదవ సొంటవదాయ విన్యాసము := మన్మధుడు = రాచిలుక మొదలైనవి. ఇందు కుడిచేతితో పుష్పములు వేయుచున్నట్లు అల ఆ పల్ల వముతో ముగించఐడును, పిండీ = బృందనృత్యములందు చటకాకారము, నత్యఠా 2. తురుష్క (వలావముం కారము, కోలాటములందు జడనల్లాట + మొదలై నవి. ఇది సలామ్‌ జేయుచున్నట్లు పకాకనుతో ముగించవిడును నృత్యవళునందు ఆహార్యవలునకు ఉపయోగపడంనట్టి శిల్ప, చిత్ర లేఖనములు శిల్పము చిత్రలేఖనము నృత్త, నృత్తమలు అభినయము ఎలోరా. ైై చై అజంతొ, రామవ్ప. రేపాక, త రు, తాడివరి, శ్రీశె లము మూచర్ల ంగాసౌ క్ష 2” అజ శంజావూరు ఆలయములలోని చిత లేఖనము, నాగర్జున. కొచ్చిన్‌ రాజభవనంలోవి గోడలపై చితములు, చిచంబరము. కంచి కై లాసనాధ ఆఆఅమం, రసపు(త కూ లేపొడి. బేలూరు, ఇజోరావు. కొనరల్‌ మొదలైన ఆలయ వాయికా నాయకుల, శిల్పములు. రాగరాగిణీ చ్మితములు నృళ్ర, నృత్యములందు ఆలంకరణమునకు ఉవయోగించుమ. (వలంధ పద్ధతి అలంకరణకు ఉవయోగించును. అఖణలనన్షిట్ర్రి స్రోనమోనాలాలలలా = నృత్య భంగిమలతో వలరారు ఆలయములు 7. ఆలంపుర ఆలయములు, శ. (శ్రీశైలము. (188 కరణములు క వటొరావు 1 కంచి క్రై లాసవాధ ఆలయము. 10 బేలూరు 2. తంజాపూరు బృహదీశ్వరాలయము. ఆభివయ ఆఅభ్యాసమున కువయోగించునటి శిల్ప, చిత 4 చిదందిర నతరానాలయము. లేఖనములు .= ఆ శం ఎల్లోరాలో శివభంగిమలు. శిల్ప = నాగార్తున; బెలూరు. $్‌ రామప్ప గుళ్ళలో పత్యేక నృత్య భంగిమలు, చితలేఖనము- అజంకొ. క. తాడిపర్తి ఆలయములు. అలంకార విశేషములు ((పాచీన శిల్ప చితరేలనముల్లో)

న్‌?

పుష్పముల్లో = పద్మము “తాండవ నృత్యకరా

వతల్లో - రాజహంస గజానన”

జంతువుల్లో = ఐరావతము, 4 ఖ 4 న

మజీయు ఈ దేపుళ్ళు శీ రకములుగా చి్యతింసబిడుతారు, ఆలయాల్లోని దేవతావూర్తులు అలినయింవబడురారు. శిల్ప నృ త్యకళల నంబ౦ంధము 1. ధ్యానమ్నూర్హులు :- యోగవిష్టలోమన్న మూర్తులు. నృత్యములో దేవకామూ రుల నభియించినప్వుడు ఈ (కింది సాద్య కరమ శివమూలర్రి శపువిక యక తపస్సు చేయుచున్న చల్‌ ం దు భంగిమలందు _వదర్శింతుము, ఆరీనినే ఆలయళిల్పముగూడా ర్వతీ. ఆ మందు ఈ రంగిమి (వదర్శి ( శిల్చులు చెక్కినారు లె భోగపద్ధతి _ వైభవోపేతముగా మన్న దేవుడు = ఇని ముఖ్యముగా 6 రకములా (ఉమాసవాత శివుడు, రాధానపాత మాధవుడు. లక్మీ నారాయ

1. పానకము - విలబడిపున్న స్వామి . ణుల్సు. క. అసీనము = కూర్చున్న దేపుడు 8 వీరమూ రులు := దుర్గమ, చండికను అభివయించు మాటి శి. శయన = (వరుండినవారు) నస్పడు వట భంగిమలు (తిపురసంహారం మొ వలై వ శివకధలదు 4 యాన = (పయనించుచున్న మూర్తి). పకే భంగివిలు - ఖు క్‌ నృత్య - (నర్తనమాడుచున్న స్వామి) “రగద్‌ ద్ధగద్ధగ ధగద్‌ ద్ధగయని అసురులు చెదర జగ వివరణ = ఉదాహరణములు := ములు అదర అజరాజ్‌ _తిపురసంహారిమును జేసిన”

2. స్టానక్‌ ఏ ఎక్కువగా. జ్ఞాన్యపబోధము చేయుచున్న శీ. అభథిచారిక మూర్తి - _పియజనముతో కేశీవిలా బుద్ద విిగహమిలు; జిన వ్యిగహమఃులు, - శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి సాల శేలియాడు మూర్తి - పరచుళిపుని 'సంధ్యాతాండవ' వర్ణన (తిరుపతి) యీ భంగిమలో చూచెదము వటనము - కృష్ణుని “రాస్కకీడా' నర్రనము

క! భి వ న! ల. ఆసీన *. వద్మాసమడె యున్న బుదుడు, వటాఖిపి నతు న స హిందూమతములో నృష్షి సతి లయ కారకులై వ ముగ్గురు _శుడెయున్న రాములవారు, వినాయకనమ్వూర్తి = మొదలె నవారిని ఖో అ శ క యూ భంగిమలో (:దర్శింతుము. మూర్తులను ఆరాధిస్తారు వారే _బవ్మా, విష్ణు. ఈళ్వరులు -

శ శయన :. ॥ ఏ కారణముచేతనో సృష్టికర అయిన (_బహ్మకు యెక్కుప

కడలి శయన ౮౮ ్రీరంగంలోవి రంగనాధస్వామి (పాల (పాముఖ్యతగాని, పూజలుగావి లేవు. భారతదేశం మొత్తంలో రారా" _ అని గానము చేయునవుడు పక్షే కంగిము ర్వ, ఆరు ఆలమాలకంపే యెక్కువగా లేవు ఆం(ధలో రెండు శీ, యాన$ఃం “గరుడగమన రారా చిన్న ఆల మములున్నవి ఒకటి శీకాకుళంవద్ద, రెండవది చేటోలు= నము కరుణనేలుకోరా” గుంటూరు జిల్లాలో. రుడు ఎకు,వగా (పా ఇట్టి కీ రనలందు. గరుడవాహనారూఢుడైన స్వామి వి ననే శి ల్‌ హవ మ్‌్రిశోవ వంట (ప్రదర్శింటిము. ఆటి భంగిమయే “యాన” | వహిస్తాడు నర్రవమూ శ్తిగా విష్ణు కృష్ణావతారమూ ర్రిగా పరం ఆ నవ్వుడు తప్ప. నర్తనముతో ఎక్కున సంబంధము లేదు. 5, నృత్వ;ఃం- నటరాజ లేక శ్రీకృష, జ సు ఆ లేక (్రీకృష్ణ, లేక గణనతి, శిపువి మూ రు=ను ముఖ్యముగా నాలురీతుల చెస్పవచ్చుమ 'మెొడలై నవారి నాట్యములందు పకే భంగిమలే, న్‌ లి ల ఓ 1. పాధారణంగా మనం (వతి ఆలయంలో చూచే లింగ

“అనంద నటనం ఆడినార్‌” స్వరూపము, వృషభ వాహావమూర్తి. పార్వతీపపిత షఏమేశ్వర

“కాళీయ మడుగులో కాండన ' మొదలైనవి అర్ధనారీశ్వర యిత్యాది అపూర్వ కళాఖండాలు.

కృష్ణుడు = అడుగో । అడుగో ; ఓ వర్యపధానమూ ర్తి లేక (వసన్నమూ ర్థి. ఇతరులను

అడుగడుగో 11;” ఆముగషిొస్తున్నటుగా పదర్శించి ట

జెట్‌క్‌ శ. సంహారమూ ర్హిరాత్‌ననంహారము చేయుచున్న మూరి ఒక్కొక్క. అనతారమునకు ఒక్కొక్క (వత్మేకత పున్నప్లే . గజాసురవధ చేయుచున్నట్లు, (తిపురామరుని హరించుచున్నట్లు. ఆయా భాన్యవకటితమును భట్టి భంగిమలుండును రూవము లెన్ని అందకాసురుని హరించుచున్నట్లు చితించుట, వరించు చేయ మారినా వాటి మూలమైన స్తానకము, భంగిమలు మాత్ర చున్నాము మొక్కటియే మూ ్రినిబట్టి అలంకరశి, స్వరూవముల్లో భేదము 4 ఇంకనూ కొన్ని్యవత్యేక మూ రి రూపాలను (ప్రదర్శించు **ండొను ఈ ఆవతాం౦ముల్లో కృష్ణానతారము జగద్విఖ్యాతి గాంచి చున్నాము వట్లు = ఆయనకు పళ్లు భంగిమలు అనేకములై అలరారుచున్నవి ఆయా కథల ననుసరించి ఎన్నో రీతుల భంగిమల (వ్రవర్శి.చు వటరాజమూరర్తి, కళ్యాణ నుందరేళుడు, విషిటనమూ ర్తి, చున్నాము కాలభై 6వ. వీణాపాణ్‌ ఇత్యాదులు. ఇవియేగాక ఆయా శివకధ మరి యిద్దరు వ్రత్వేశ మూ ర్తులు.- గణపతి, కుమారస్వామి నమసరించి ఎన్నియో భంగిమలను (వర్రర్శింతుమా ఆ ' కల్సవయే వీరికిగూడా ఆయ్‌ వర్ణనల వనుసరంచి భంగిమల నేర్పరచుకొవి ఆలయములందు శిల్సులు చేసినారు ఈ భ.గిమ లవ్నియు నాట మందు (ప్రదర్శింపబడే 8%) సానకములందము ఏదో ఒకదానిలో ్రదర్శించినళ్లే, చి్యత్రీకరించుటలో గూడ అట్టి సూ(త మే పాటంచ వుండును ఈవిషయాలు కళాకారులు జ పియందుంచుకొని ఆలయ శవమ్నూలి తరువాత మవ కెక్కువగా వచ్చుసట్టిది-విష్టుకధ - శిల్చకళను పరిశోధించిన = నృత్యఃళక- శిల్పానికి గల నంబంధం ఇందు యెక్కువగా దళావతార కధలు ధర్మ సంస్టాప తెలిసికొని. వారి నాబ్యకళమ యెంతగానో అభివృద్ధి చేసుకోగల్లు నార్థమై విస్ణు వెటత్తిన పది అవతారములు) (వదర్శింపబడుకాయి. కాము. భారతీయ నృత్యకళయొక్క సంవూర్ణ స్వరూపవరు ఆరాదనకలి కచ్చేరితై లి. (వచారశైలి. శానపదశై లి ఆటవిక శైలి, (మళసందింధ నృత్యము (దర్బారు వృత్యము) (శాగవకులు

1. దాసి ఆట 1. భరతనాట్యము. 1. భాగవతము (ఆంధ 1. కమ్మి. 1. ఖర్మనృత్యము. £ వీ:వాబ్యము 2 మోహివి అట . భాగవతము (తమిళ) 2. కోలాటము. £ బుకుపుల నృత్యమలు 8 వీరులకొలుపు 8. భోగమాట 8, కధకళ€ 8 గొవ్చి 8 వంటల నృత్యములు. కీ గరిగలు శ కళావంతవాట్య. 4 దండోరా శ గర్భ శ యుద్ధ నృక్యములు.
2. వంధితాళ 8 కధక్‌ ర్‌. నాటంకీ $ ఐతకమ్మలాట. 6 నృఠ్యజా్యఠలు.
3. భుజం% తాన 6 ఒడిస్సీ, దక్కివి 6 యక్షగానము. క జోగాట క అనుకరణ నృత్యములు.
4. భభలీల. 1. శేక 7 క్రీర్తన ? ఠతప్పెటగుండు ఉదా వృషభ నృత్యము, కి. కావడిచిందు క. ఖేంటా. కి పొవాడ శి బంగ్జా. సర్ప నాట్యము, మయూర $. భగపతిపాట $. పొక్కివాట. $. జంగంపాది. నృత్యము మొదలైనవి 18 చిరితల భజన 18 జముకు2 7. సర్ప నృత్యము 11 "సేవ 8. పతుల నృత్యములు 12 పేవ1 11 ఆగ్ననృత్యము
5. చౌనృత్యము
6. రాసలీ= 16 లయహరోబా. 1]. లా వావృత్యము.
7. రామలీలా. కఫ రంగవృత్యము. కీ అంధిదూవట

న! తమిళ; ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మళయాళ వృత్యమా :- ॥ తరంగములు, అధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు, శబములు 'దేశములందలి శాస్త్రీయ నృత్యకళ సలాము జతులు, అక్కీ-ణీ దరువులు. వదదరుప్పులు, వ్వరపతులు, శ్రీలచే చేయబడునట్టి శాస్త్రీయ సృఠత్యము. కాన నర్జములు; వద వర్ణములు పెద్ద వర్ణములు దరువులు, తవి.ళదేశము అష్టపదులు క్రై వార (వదింధిమలు శివతాండన గీతములు మొద కర్నాటకము రర తనాట్యము లైనరచనలు ఆం(ధదేశము అభినయము మలయాళ దేశను = మోహిని ఆట్టము త ఈ 4“ ఖి శోకములు (క్రిష్ణ కర్ణామృతము, పుష్పవొాణ విలానము. పురుషులు ఆరాధించు నృత్య సం(సదాయము రనమంజరి మొదలై నవి) కేతయ్య అన్న మౌదార్య. పుకందర ఆం (ధదేశము దాను, సభాపళయ్య సారంగిపాణి, ఘవంసీనయ్య మొదలైన వారి తవమిళదేశము | భాగవత మేము పదములు. శొవళీలు గీతములు మొదలైనవి 8ర్నాటక (_పాంతము = యక్షగానము భరతనాట్యములో అతి మఖ్యమెన రచనలు “పదములు”. మిలయౌళ దేశము = కథకళి అందు (తిపుట తాళమందున్న రిచనిలు విశేష పాముఖ్యత భి € ఈ త వహించును చ్రీలచే ఆరాధింపబడిన నృత్యకిళ న్‌ త న ం వృద్ధి గాంచినది ద్విపద, దరువు, వృత్తము, వంచామరము, క్రై వారము, మోహిని ఆట్టము మాతం కొంత నేరుగామన్నది కందము, కం వార్థము, సీసము. సీసార్హము ర్విపద. ద్విసదార్థము. క క క క ధవళమ తిభంగి అష్టకము ఏల హెచ్చరిక, ఆర్బచం క. భాగవత మేళ సం్యపదాయము- శోభనములు మొదలెన రశవలు. ఆంధధ్ర తమిళ (పాంకాల్లో ఒకేతీరుగాని , కేరళ కర్నాటక అతి ముఖ్యమైన 6 చనలు ; (పాంఠములందు మరొక తీరుగాను అలివృద్ధి గాంచివది దరువు ద్విపద యక్షగా నములందు తమిశాం_ధ (పాంతాల్లోని వర్తకులు ఠి శి క క పాడుచూ సరసము సల్పుదురు. కర్నాటక ,మలయాళ సర్తకులది నాట్యమునందువయోగవడే వాద్యములు : మూగనాట్యముగా నుండును. కరతాళశములు, గంటలు, మృదంగము, శుద్ధమదైల, చండ త 6 ం ణ్‌ వాద్యమ, వీ*, వేణువు, ముఖవీణ, శంలము, న్తీ పురుష అం ద, తమిళ కర్నాటకములందు న్రీల పిద్యలో అభి ౯” (త్రము, కంజీర. నయము (పాధావ్యత వహించును. మెవాదముగల గకెలు భారతీయ నృత్యానికి జీవము. మోహిని అటము, ఆంగిక పాధాన్యత గిల్లిన నృత్యము ఠి ఠి థి ఖి న! ళల క క క్‌ క పదములు భరతనాశ్యములొ. సముథి పదకర్త ముద వృత్త వృళ్యాలినయములం దుసయోగపడువట్టి సంగీత (ప్రముల పదకంలు -- లి రచనలు: క్షేతయ్య - మువ్వగోపాల నృతము కాళ్లపాకవారు - శ్రీ వెంకటేశ్వర, వెంకటాచలపతి అవత పురంధరదాన = ప్ప్వరంధం విఠల న్వరవల్ల వులు, శబ్దవల్ల వులు, పాపాత్య వల్ల వులు. జతి ఘటవల్లి వారు అ క్రై లాసపతి వ్వరములు, జొతిన్వరములు, తిల్లానలు, గీత వవింధములు జటవల్లి వారు = జటివల్లి గోపాల, మొదలైనవి. టొల్లాపరమువారు = బొల్ల వరము

శోలవగిరి _ శోభనగిరి. వైదికమతము. యజ్ఞయాగాది నమయములందు చేయబడే మల్తికారున = వల్నికారున కృషప్త. వివిధ వృత్యగానమల వివరముల తెలియకున మ, నాగార్జువ విమళకారీడవారు _ ఏనకొండ వొయరాము. మ్థానములందిలి స్పావక 'రేచక వివ్యాసాదులనుండి వాటి విద్యగోర్చి వేవంగివారు = వేవంగి కొంతవరకు తెలియుచున్నది, స్థలావతయ్య - రాజగో పాల , జపొమదేశమునందలి బౌద్ధాలయాల్లోని ఆరాధని నృత్యకళ రభ[ద మ్యి - వరద వెంక దెశ్వగ. తిలకించిన (పాచీనాంధమునందలి బొద్ధయుగమునాటి కళగూర్చి మాతృబుద్ధేశ్వరవారు _. దామెర కుమార వెంకటభూపాల. శవికోగలము. యువపగంగ = యువరంగ. ఘనంసీనయ్య = మన్నారురంగ బౌద్ధముతరువాత శైవము, వీరశ్రైవము వళుపతి సంవ కషారిరంగ = కస్తూరిరంగ దాయము వైనుల (భావములో నృత్యమలివృద్ధి గాంచివట్లా వరివళరంగ _ పరమళరంగ. లేదు. కొకతీయుల కొలములో ఆంటదలో నృత్యకళ అవేకరీతుల పొరంగిపొణి = వేణుగోపాల వృద్దిజెందెను. ము &తాండవర్‌ - వటరాజ, అధార (గంథములు ;: జాయవ సేమువి నృత్తరత్నావళి, రామవ్చ పాపవినాశ మొదలియార్‌ = నిందాసుతి గుళ్ల లోవి సుందర నృత్యశిల్బము. మేలటూ3 వెంకటరానశాస్త్ర - మల్ల దేం్యద రామప్పలోవి వినాయక న రన భంగిమలు ;:- ఇవిగాశ నారాయణతీరుం తరంగములు = శ్లో డే షపదు య అస్టదిక్సాలక అరాధన నమయముళలందు ( వలిహరణ ) జయదేపుల అష్టపదులు. ధ్వజస్థంభమువద్ద వర్తకిచేపే (వధమనాట్యము గణపతి ఆరాధవ, వదములకు వువపయోగించిన రాగములు := మదవ్కలిత కరణ విన్యాసము ,- కాంభోజి. యెరుకలకాంభోటి,. గుమ్మకాంభోవి. కంకరాళర పిమ్మట వినాయక శాళమునందు. గణవతి కవుత. అము, సురట తోడి, లైరవఏి, శహన, బేగడ, అతాణ, మోహవ, నృత్యము := కళ్యాణ్‌ కేదాంగొళ కేదార, నీలాంబరి, అపారి భూపాల, ఘంట, అటుపె వివిధ కరణాంగవోరములతో పున్నాగవరాళి వరాళి నాదనామ,కియ. అసావేరి, పావేరి, ఆరాధన న క కుమారస్వామి పౌరాష్ట్ర, అనంద భే5వి. గౌరి, కురంజి కొమవర్డివి, పైంధవి, కాఫీ, ధన్యాసి, శ్రీరాగము, వంతువరాశ. నాట, బిలహరి. తరువాత ఇం(దన్తవము, వాలవ్థ్రీ, పూర్వి = మొదలైనవి. అ గణపతినాట్యమే భంగిమలందు రూపొందించబడివది. వదములం దవయోగించిన కాళములు .= కాకతీయుల కాలములో శైవ సం్యవపదాయవిద్య విరివిగా (వచా రములోనికి వచ్చివది. చోళులు. వల్ల వులకాలమువందుగూడా తీపట, ఆది, రూవక, జంపె, ఏక. ఆట, దాపు మొద చ రి సతిపుట, ఆ ఖం అటి, దాపు మొదలగు గ్య్యన్వన్వవ్రందు పర్తి ంచబిడిన్‌ నం(పదయములు = శాళములు. ణి ణ పంచముఖి కాళములు శివతాండమునం డువయోగింవబడు దేశి, పేరిణీ (_పేంలణ, దండిక యిత్యాదిస వ్రలాన్యములు చున్నవి. (వచారమునం దుండివవి. 108 శాళములు కరణ వివ్యాసమునందు. పూజానృత్యము అనాటి తెనుగు భారకాది [గంధములందు. పై నాట్యముల లం దపయోగింబడును. గూర్చి ఆచ్చటచ్చట ముచ్యటించదిడెను. న! త శ త అబ ఆ “శబ్దములు యెక్కువగా కాంధోజిరాగమందు. దాప్పకాళ విజయనగరరాజుల కాలము : మందు పాడదిడుతున్నవి. వీరప్ప ష్టవము, సన్వైష్టవమత (వచారావికి అమగుణ్యమైన కళా లినృద్ది జా న! చి |! ఛి 9 ఆం(ధలో శాస్త్రీయ నృత్యకళ పావన (వత్యేకాలివృద్ధి : రాధానమూధన మధురభక్తి శాతవావహములు, ఇక్ష్వాకులు, విస్ణుకుండినులు, చోటలు, * ఠగ్‌ ఏందాది _వదింధములక అభినయము, వ్ధవులు వారి రాజ్యపాలనలో నృత్యకళ అభివృద్ధిచెందిన వివర యక్షగాన కళాలివృద్ది : యక్షగానము (పథ్యేక దేశి సంవ _ములుగల (గంథములు లభ్యమగుటలేదు. దాయ విద్య.

సా యక్షులు (అక్కులు , వాగులు ; ఆంధ్రలోని అతి (పాచీన పీవియందలి వృత్త వృత్యములు దరుపునందలి ఆటవలే తెగలు, అనేక గతి, జతి విన్యానమలు గల్లియుండువు శెడిరాజాల కొలమునాటి విద్యకు “వసంత రాజీయము” వంబారుల వర్ణనలు, పల్లవిలోవి వాయికావప్టల (వదర్శన ణో ణా గంధము ముఖ్యము. అది లభ్యమగుబలేదు, వదాభినయమును పోలియుండును త తి ఖ తి ఈ థి ఖి న! ఈర, మధుర నాయక రొజులు. కంజాహ నా న. ఆంధ్రలోని వివిధ జమీఎదారుల కళాపోషణ : యక్షగావనులు కేళిక (కచ్చెరి నాట్యము. అభివృద్ధి ; కార్వేటి నగరము. కాళహస్తి వెంకటగిరి. కొల్లాపురము, గద్వాల, వనవరి, నూజివీడు పిఠాపువము, పెదాపుకము, తువిం కచ్చేరి గాట్యము; వృత్త, వృత్య అభినయ (కమముల సస్య? బొబ్బిలి, జయపురము. మొదలేవ సంసానము 'సర్పాటు. లందు= బ్‌ క , కే్యతయ్య పదములు అభినయ విద్యాభివృద్ధికి కారణము, వ లవులు, జక? ణీ దరువులు. వదదరువుణ పెద వర న క ట్రా శ ౧ ఖ యోగి నిస్టేంటద్ర: ములు, సీదములు మొదలైన సంగీత రచనలు గావంచబదినవీ. (ప్రాలీవ యక్షగాన రీతిలో (పారిజాత నాటక) భామాకలావ గ మౌకలానము, గొలికల పవ, సీరినాటకము పోషింవచిడినవి. రచన. అ ఏద్య కూచిపూడీవారిద్వారా (పచారము, వారి కళారా;న దేఎతాస్తో_తములై న "కవుత'ములు ఆతి 'పాచీనములు. యిత్స్‌గావ సంప్రదాయములో అనేక కావ్రీయ మార్పులకు శద్దిములు బేక నలాంజతులు మొదటిసారిగా మహారాష్ట్ర కారణము (వలుపుల పాలనలో “కేశిక సమయంలో రాజన ర్తకినులు వలుపుల విజయరాఘవ నాయక, రంగాజమ్మ : ప్లో_(తముతోగూడిన నర్తవము సచ్చుటవిమి త్తం రచింపదిడినవి. అమపుగామేండివ యతుగానము వ్వకూవము మార్చి ఆనేక పాత కవులు రచించిరి ఇవ్విదాన వివిధ వంస్థానములందు రచింవబడిన అమ వృష్టించి నృత్యనాటకములుగా రచనలు గావించిరి ఈ రచనలు కొవ్ని వందలున్నవి. తి వి న! న్‌ ఘ యము, రుదాన విలాసము నరకుని న నల త స హంపీ విజయనగరము తరువాత ఆం(ధలో నృత్యకళమ క్ష 6 అవేకరీతుల నఖివృద్దిలోనికి దెచ్చిన సంప్తానము విజయనగరము. " న క క త గమకనే విజయనగరమును కవిపండికులు విద్యల వగరముగా మహారాష్ట్ర రాజులు $ గొవియాడిరి అనందగజవతి మహారాజుగారు అందు ముఖ్యులు. టబ వీరి కాలములో అనేకములైన పదములు, పల్లవులు, శబ్దములు నాయకరాజుల కాలమునందు క్షేతయ్యపదములు అభినయ ్క్చ్యలడినవి. చిద్యాలీవృద్ధికి కొరణభూత మైనట్లు మహారాష్ట్ర రాజుల కాలములో అన్నిటిలో అతి ముఖ్యమైన సంగీత రచన “మంఢూక రచింసబడిన “పదవర్షములు' వృత్త, నృత్యముల అభివృద్దికి అ జా శోర్పడినవి ర న్‌ ఠం శిబ్తిము ఎ? తూర్పున (పక్యాతిగాంచిన “కుభలక్షణ పలవి వృష్ని వివిధ రకములైన అడవ, జతి, గతీ విన్యాసముల (వదర్శ యిచ్చటనే జరిగినది. శ్వ ఐ నకు అన వైనటి “దరువు”, అందలి ఆట(కనుము. క ఆఅంవ్రై ఐట క్ష వు, అ ఆట! సీతారామ గజవతి కాలములో స్గతాళములందు ఇక్కిణీ అనేకవిధాల విభావామభావసొత్విక నంచారులు (వదర్శ దరువులు, పద దరువులు, స్వర పల్షివులు, పొడ్డింగి దరువులు వ్రమునకు వీలై నట్టి పదములు అభినయ పోకడలు అధారముగా గొని విశేషముగా రచింపవిదినవి. = కొన పర్జకమము ననువరించి గావించబడిన మాతన నంగీతన్నృష్టి ఇవస్నియూ నాట్యకళకు ఆలంకారముఖ. “పదపర్ధము" లేక చొకవర్ణము, తి చి అ త పదవర్ణ ములు పదములతరువాశ సృష్టింపబడిన సంగీత కార్వేటినగరము నేలిన వెంకట ఏరుమూ్‌ రాజేం్యదుల రచనలు. కాంములో నృత్యకళకు చాలా ముఖ్యమైన గోవిందపామయ్య

ను! జావర్జ వంచకముో లనబడే ఐను పెద్దన ల్దనమలు రచింవదిడినవి బావట్ల := భావనారాయణస్వామి = వైష్ణవ నం(వదాయనముం ఈ వర్ధనములు అపూర్వము వీటికి నృత్యమాడుట న ర్తకువికి ఇచ్చట సిద్దాదిత్తువివారు శావ్రీయ విద్యను (వచారము జేసిరి. వరీతీ వంటిది. మాలఠ్కాపవురం := వై ష్ట్వవ నం్యపదాయ ఆరాధన విద్యం మాహన, వవరోజు, కేదారగొళ గౌళ, వరాళి- ఐదు కేళిక వద్దతి. , రాగమలందు ఈ వర్ధవములు రచింపబడినవి ఇందు “మోహన మాచర్త = చెన్నకేళశ్వర. వీరభద్ర స్వాములవారి ఆలయము వర్ధము' = కార్వేటినగరము, కాశహ _ప్తి వెంకటగిరి _పొంకిము లందు వె వ్ర శైవ సం్యపదాయ నృత్యారాధాన-కే9క పద్ధతి. లందు నవరోజువర్హము కోస్తా జిల్లాయందు _పచారములో నున్నది. ధర్మపురి := వైష్ణవ సంపదాయ ఆరావనకళ కేథిక-పద్ధతిం త తి క్ష క అల్వాల .- వెంకటేశ్వరస్వామి ఆలయము ఆరాధనకళ - వెంకటగిరి సంస్తానమున బంగారెచ భూపాలుర కాలములో బలిహరణవిద్య - వైష్షవ సంవడాయము - కేళ5 కర్నాటక ఉత్త నాట్యకళ చాలా వృద్ధిగాంచినది ఆయన అనేక కవి పంరిత్‌, ర్రాది నం్యపదాయముటి సా గాయక. నాట్యాచారులను పోషించుటయేగాక వివిధ _పాంతముల శ్రీకాకుళమ. _ ఆంధవిస్టు ఆలయము. వైష్ణవ వద్దతి మండి పర్‌ విద్వాంసులను రప్పించి చర్చించి నాబ్యముపైై ఒకి (్యధనకళ శేళక చించిరి, “సభారంజీవి". (గంధము రచించిరి. అదియే “నభారంజేవి ః పిఠాపుర యి = కుంతి మాదవుని ఆలయము :- వైన్లవ నం్యవ ఛి ఛి క 4 దాయము ఆరాధన. కేళక. భామాకలాసమి, గొల్ల కలావములు,. మిగిలిన సంస్ట్థానములందు నాట్యకళ అభివృద్దిచెందిన వివర కుకు). శేళశ+రసాంమి ఆలయము ;. శె న ములు అంతగా తెలియుబలేదు. [ రిశ్వరన్వామి ఆలయము := శ్రీనము. (శ్రీకూర్మము ;= వె ష్షవసం(పదాయము, కేక, దైతన్యుల పుణ్యతీర్ధములందు నృత్యెకళ పాదములు (ప్రతిష్ప జరిగిన ప్రవేశము వంగ3శ భజన నం్యవ శ్రీశైలము := శ్రైవ పం్టపదాయము ఈ స్వామిపై రచింప దాయ నృత్యము, -విడిన అనేక కవుతములమ నర్తకులు ఆడుచున్నారు. ఇంకనూ యెన్నియో పుఖ్యతీర్థము లున్నవి. శె వలు భామాకలాసము, గొల్ల కలాపములు థ్రీశెల శమరాందిపై శన వెష్టవ సంవదాయవిద్యలోని బేధాలు : రచింవదిడిన ఆందిసవముతో ఉపారంలింపబడ. చున్నవి దిలిహారణ నాట్యములు, శేశక యించుమిందు. ఒకేరీతిగా ఠి | మండును మూలవిరాట్టు పాన్నిధ్యంలో (పదర్శింఛబడే ఆరాధవ [పాచీన కాలమందు యిచ్చట “ళృంగ నాట్యము సప సృృ్య్యమ్షులు సప్తలాస్యేములు, కవుతములు నూర్పు వుండును. లాన్యములు (వదర్శింపబడినబ్లు అలయ శిల్పమువు బటి చెన్స హో గలము. ర ల ఇపన్నియూ దేవవాసీలచే చేయబడే నృళ్యములు, ఫ్రీ కాళహ స్రి-శైవ నం్యవదాయము :- ఆలయ ఆరాధన నృళ్యము వారి*' యింటివిద్య* సంస్కృతము, తెనుగు పంగపదాయములు,. కే॥క విద్య అలివృద్ధిజెందినది. ఇచ్చట పండితులవద్ది _సత్మేకముగా ఆభ్యసింతుగు. భాగవత విధ్య ఆంతగా లేదు, అల నుములందు ఆగమళాఫ్త్ర (సకారము వీరు నృత్యకళతో తిరుపతి :- వెంకమేళ్వరునిపై తాళ్ళపాకవారు ఆనేక రచ దేనతల నారారింతురు, వలు గావించివననూ ఒకే (పత్యేక నృత్య విధానముండినట్లు లభం ఆధారములు గవ్చించుటలేదు. ఆంధ్రలో జిల్లాలవారీగా కళాభివృద్ది మన్నారు పోలూరు := వైషవ నం్యపదాయము. అలయ ం జజ గంజాము := పాలించు _పభువులు టఓలఢథులు కొని వారి ఆరాధన విద్య, కేళకా నాట్యము దేనదాసీలచే ఆరాధింపబడినది. మంశ్రులు తెనుగువారు గమకనే గండామునందిలి ఆనేక జమిం చెయ్యూరు = శ్రైెనసంపదాయను -సు౦దరేళ్వ ర ద్రారీలందు తెముగు సద్యపదాయము వృత్మము అభివృద్ధిజెందినది. స్వామిపై అనేక (పత్యేక రచనలున్నవి నర్వ వాద్య ఆరాధన ఒడిప్సీ నృత్యము తిలకించిన, గానము ఉ త్తరదేశ బాణీలో యిచ్చటి విశేషము ఇచ్చట సప్రలాస్య ఆరాధన. కేళక, యక్షగాన (న్న టిక్తి జతి కటుబాబ్లు, గతి విన్యాసము. అభినయ క్రమము జొన్నవాడ :- అంది అలయిము. శ్రివ సం్యవదాయము గంజామందలి ఓక జమిందారు పతాసరు(దసేచ వెయ్యి -వమవరించి నాట్యకళా (ప్రదర్శవము. మంది దేవవాసీలము స్వామిపేవ నిమిత్తము పూరి అలయావికి శింగరాయకొండ :- వైష్ణవ సల్యవదాయము. నమర్చించిరి. వారచ్చట నాట్యకళతో న్వామి నారాధింఛిరి.

నా ఆ. కళకు ఆంధుల $ళకు బాలా దగ్గర పోలికల న్నవి సం(పదాయముల దెలిసి నర్రవనమాడు వర్తకీమణులు అవేకు ఈ కి గ్‌ గ లున్నారు

ఆం[ధలో ([పొచీన ఆలయములన్నచోటులందు, సంసొ కక శి క క నములు వినిన (్రదేశమ లందు వ్య విరివిగా ఆభివృద్ధి కృష్ణా - గుంటూరు జిల్లాలు :- కూచిపూడి, మొవ్వ, గాంచినది, నంగిగడ్డ, రేపల్లె, తెనాలి. గుంటూరు, బాపట్ల గుడివాడ.

శ్రీకాకుళము, విశొఖసట్నము జిల్లాలు: శ్రీకూర్మము, (ఫ్రీకాకుళము, పొమ్నారు. ఒంగోలు అరవివిల్లి (పుణ్యతీర్ధముల ), బొల్చిలి (నంస్టానము), కోమటివల్లి, కూచిపూడి భాగవత మేళములకు యవి వామాకలాపము మాడుగుల (వత్స్య వంశ్రీయులేలిన (వదేశము) చోంవరము శీ “కళ మ(వవద్ధులు ఈ (| రరాల్ల్‌ కొం క ని జామ. విమ్మలపలిన, సంసన్నపేట రాజామ, నర సీవట్నము, “పొగ బొశపూడి సంంపదాయ లాగవత్య విద్య నధ్యసించినారు. దొడ్‌గలు- అట్టివారు సంగిగెడ్‌. రేపల్లె. ,పాంతాల్లో. వున్నారు మొవ్వ

ఉగ ॥ కే్యతయ్య షట్రినవూరు

ఈ (వరేశాల్లో దేవదాసీల భరతనాట్యము, పురుషభాగవతుల బ | | ॥ భామాకలాపము, గొల్లికలాపము ఎక్కువగా వృద్ధిజెందినది. నెలూరు చితూరు జిలాలు - టంగుటూరు. కావలి, సింగ

ఈ (పొంశాల్లో పున్నవ్ని లామాకలావ. గొల్లకలావ శ్రాయ్లక్రాండి, జొన్నవాడ, నేల్తూరు. కలువాయి, బుచ్చిరెడ్డి పాలెం, చాట్యమేళములు, ఆం(ధలో మరెచ్చటనూ గాంచము. వెంకటగిరి, మన్నారుపోలూరు. నాయుడుపేట. కాళహ ప్రి,

ఈ రెండు జిల్లాల్లో స్రీలు (ఛాగవతము) కలాపములాడుట కొర్వేటినగరం, తీరు త్తని, చెయ్యూరు. మధురాంతకం జంగాల అరుదు. పల్లి మొదలైన _పదేశాలు.

ఈ కలాసములవారు . సీద్ధేం్యదులవారి కలాపము గాక దేవదాసీల కేళికావిద్య విరివిగా _పచారమునందున్నది. వంకాయలవారి కలాపము, చింతలపాటివారి కలాసమ కసింకోట కూచిపూడివలె జంగాలపల్లే యందు = విశేషముగా నాట్య వారి కలాసములము చేర్చి ఆడుచున్నారు. వీరి భాగవత విద్యకు మేళశములవారున్న కూచిపూడివారు (బాహ్మణ భాగవతులు జంగాల కూచిపూడి విద్యకు నంబంరము లేదు. పల్లె వారు జంగం భాగవితులు వీరుగూడా యక్షగానములు, వీరి

ఠి ఛి ళీ శి వాబకముల నాడుదురు.

దేవదాసీల విద్యమా (తము థశ్రీహర్మము మొదలుకొని తిరు తని, చెయ్యూరు, మధురాంతకం, (వస్తుతం తమిళ తంజాపూరువరకు యించమించు ఒకే విదముగా వభివృద్ధిజెందినది, నాడులో నున్నవి.

! ఛి గ్‌ గ్‌ శి శ్ర శ ళి

తూర్పు పశ్చిమగోదావరి జిల్లాలు :- తువి అఆమీందార్సి, ద తమండలములు :- పిఠాపురము (జమీందారి, వెద్దాపురము (జమీందారి (పాంతము), కడప, కర్నూలు, అనెంతపురము జిల్లాలు - కాకినాడ, అమలాపురిము, మమ్మిడీవరము, పేరూరు మానేఐల్లి, కోటకొండ దినగానపల్లి, (పొద్దుబూరు. హిందుపురం. మండపేట, మురిమండ. రాజవ౦డి ధవిశేశ్వరము, పసలపూడి, తాళ్ళపాక. పుల్లంపేట బుక్కాయపాలెం కోటకొండ భాగపతులు కాటిపాక, రాజోల వాడపల్లి, (దాషెరామము, ఉండి. మాగంపలి, కొచిపూడి సం్యపదాయమునకు జెందిసవారు. నరిసాషరము, అచంట, తం తవేది, ఏలూరు ల వీరిని బనగానపల్లి నవాబుగారు ఆ ప్రాంతములకు ఆహ్వా

ఈ (వరీళాల్లో వాట్యకిళ ఏరివిగా నభివృద్రైగాంచివది వించి గ్ర్‌్రకలొ వారికి ఖూమ-లనిచ్చి వివాసము నేర్చాటు

ఇచ్చటి భాగవతములాడే పురుష వర్తకులు తక్కువ, క; రిద్వారా భాగవతకళ ద త్తమండలములందు _పచారము

చ్రీలే కచ్చేరినాబ్యము,. కలావముల నాడుదురు దేవదాసీలు కేశికవిద్య నారారించిరి.

ఈ (పాంతాల్లో నాట్యందేయు. స్త్రీలు రెంటి తెగలగా ॥ ॥ ౪ ॥ మన్నారు. తెలంగాణ (సాంతములో నృత్యకళ : ధర్మప్పరి, పెదపలి,

లోగమువారు, సానులు _ భోగమువారు కళ్చేరినాట్యము, నాగుపూరు. గద్వాల, వనన రి, జట్యపోలు, ఆత్మకూరు. హీ(దా పాములు భాగివకముల వాడుదురు. బాదులందు- లో జా

పీరి ఆటకు కూచిపూడిపారి ఆటకు సందింధమ లేదు నీరిలో హై(దాబాదులో ముస్లిం (వభావముగల కళ అభివృద్ది నంప్కృతము తెనుగు భాషల ధరక్కగా నెరిగి - కాఫ్ర ెందినది మిగిలిన [పాంతాలో శేశికవిదని అఖిన్నది గాంచినది. *

గ (ప్రాంశాల్ల స అభివృద్ధి *

ర్తి శాచ దొాషణాత్యుల నాట్యకళ రిత్ర లాలా

క్‌ కళ అనగా నేమి ?

ప్రకృతియే కళ. కళయే ప్రకృతి. (ప్రకృతిలో యెక్కడ ప్రకృతిని సహజముగా అభినయించుట, (ప్రదర్శించుటయే చూచినా మనకు కళయే కనబడును. కళ పికృతిలో దాగుడు 5ళ€- కళారాధకునిద్వారా (ప్రకృతి తన ఛశమణీయతను (ప్రపంచము మూతలాడుచుండును. మానవ జీవితమే ఒక గొప్ప కళ నృష్టి నకు ప్రదర్శించును. కళారాధకు డను నద్దమువై తన సహజ తోని పౌందర్యోపానసయే కళారాధన, మానవుని జీవితమును సౌందర్యాన్ని ప్రతివింబించును. (ప్రకృతి సౌందర్యమును మరింత రంజింపజేయునటి, ఉత్తే జపరుచునట్లి వికసింపజేయునట్టి ప్రకా సుందరవంతముగా, ఆదర్శవంతముగా, లలితముగా, కోమల ఇమే కళ. మండుచున్న అగ్నజ్వాలలో హృదయాహ్లాదకరమైన ముగా, ఆకర్షణీయముగా అభినయించుటయే కళ. సృష్టియొక్క నృత్యాన్ని మనము చూచుచున్నాము పెర్వత(శ్రేణులనుండి పల్లపు రహస్యములను అర్హముచేసికొనుటయే కళారాధకునియొక్క 'ప్రదేశములకు, జలజలపారే. సెలయేళ్ళలో మధురసంగితము ఆదర్శము. స్రకృతి సాయముతో తన స్వయంకృషివల్ల సృష్టి వినుచున్నాము సాయంసమయములలో చెట్ల సందులగుండా నర్థిముజేసికొని, పావీణ్యత సంపాదించి ప్రకృతికి రేఖలుదిద్ది, పరుగులెత్తే మలయమారుతము. హాయిగా. పొడుచుండును, పిల్ల స౦)కృతిలోని లోటులను సవరించి పంపంచమునకర్ణమగు విధ గాలులకు * అలలాడే ఆకులు, బాగుగా పూచి కాడను విడిబ మున సృష్టిలోని వివిధ రహస్యములను ఆదర్శ కోకారాధకుడు భూమిపైబడే సవ్వులశేకులు,. పండుటాకులు నయనానందకర. పిదర్శించును. సృష్టిరహస్యములు, ప్రకృతిసౌందర్యము, (ప్రజా నృత్యమాడును. పౌర్ణమినాడు యిసుకతిన్నెలపై కూర్చొని భయం నీకమునకు అతి సులభముగ అర్హమగుటయేగాక, వారు వానిని కర ధ్వనులతో తరంగములుచేసే గంభీర నృత్యము చూడ అళ్యసించి, మరల పపదర్శించుటకు వీలగుటక్షై, కళా వేత్తలు గలము. స్త్రీ, పురుష. పత్తుల టప్రియసంభాషణలో సంగీతము " తములను వ్రాసిరి. శాస్త్రమనగా సామాన్య మానవుడు ఒక వింటున్నాము. వక్షిబుతువులో కప్పలు. బెక బెక నాదాలతో పనిని యెటుల చేయవలయునో_ తెలుపునట్హి సూత9ముల హాస్యగీతములను పాడి మనల నానందబెట్టుచున్నవి. మేఘావృత గ్రంతము. మైన ఆకసమునుజూచి నెమళ్ళు తమ ప్రియురాండ్రను ఆకర్షించు వర్షాకాల మేఘగర్జనలే మృదంగ వొద్యమునకు జీవము. టకుజేయు ఆంగవిన్యాసములో నాట్యకళ కనబడుచున్నది. మేఘ పికృతిలోని వివిధ నాదములే సంగీత శాస్త్రములోని స్వరముల గర్జనలో మృదంగవాద్యము, కోయిల కో, కో, రవములో క్రాధ్రారము. సృష్టిలోని జీవకోటియొక్క సంచలనమే నృత్యము, మురళీనాదము, _ బెబ్బులల_ ఘీంకారములలో. వీణా యుంకార స్యకృృతిశోభయే చిత్రకళకు మాతృక. జవ్వనుల శృంగారచేష్లలే ములు మనకు వినడుచున్నవి. వసంతబుతువులో ప్రభాత సమ న్వవరసభరితమైన అభినయము. కనుక కళ సజీవముగా నుండ యమున ప్రకృతి వివిధాలంకారములతో చిత్రకారుడు చిత్రించిన బళా క్రణారాధకుడు కళకు జీవమైన. ప్రకృతిని ఆరాధించ సర్వాంగసుందరివలె మనముందు ్రత్యక్షమవుచున్నది. చెట్ల లేత బశ్చ్స్స శ్రేవలము శాస్రపరనముతోనే తృవి చేందక, ప౦కృతిలో ఆకులమీద పడిన మంచుబిందువులు, యౌవనవతి కుచములపై లీనముకావలెను. నాడే కళ (గీత, వాద్య నృత్య, చిత్రలేఖన. తళతళ మెరిసే ముత్యాలమాలవలె, మనకు ప్రాతఃకాలమందు (ల్బ్వ్బలలో ఏదై ననూ) శాశ్వతముగా, సజీవముగానుండగలదు. దర్శనమిచ్చుచున్నవి. (భ్రమపెట్టుచు కన్నులు మిరిమిట్లు గొలుపు జా చున్నవి. ఈ విధముగా (ప్రకృతి నెక్కడజూచినా మనకు లలిత హా కశలమయముగా కనబడుచున్నది.

నా చెను. శవ, పార్వతులు; తాండవ (ఉద్దత మైన పురుషుల నృత్యము భారతీయ సంగీత కళ లాస్య (నుషమారమైన గక శతక నా, శో; “గీత వాదిత్య నృత్యానాం త్రయం సంగీతముచ్యతే.”” నిరూపించిరి. విష్ణు, దత్తిలుడు, కోహలుడు, యాజ్ఞవల్క్యుడు, ఎ... గీత వాద్యనృత్యముల చేరిక సంగితమనదిడును. నారదుడు, హనుమంతుడు, విఘ్నేశ్వరుడు, షణ్ముఖుడు, రావణుడు, అర్జునుడు, శ్రీకృష్ణుడు, ఉష మొదలగువారు సంగీత భారతీయ సంగీతకళయొక్క చరిత్రను. నాల్లు యుగము. క్ర నారాధించీ సంగీత శాస్త్రములను వ్రాసిరి. సప్పతాళ నిర్ణ లుగా విభజింపవచ్చును. యము, రాగముల సృష్టి, ఏ యే రాగములు యే యే సమయము వ జ దిహుంజా, పరింలించి, సంచి, నాట్య ప (ఇ స్వర్ణయుగము (శా ప్రయుగము,) పడు దృష్టి, గ్రీవా మొదలైన భేదములగూర్చి విపులముగా (9 మధ్యయగము. వ్రాయబడినది. (4 నవీనయుగము. నృత్యహస్తముల (ముద్రలు) పుట్టుక గూడ చాలవరకు ౮) వేద యగము 2 ఈ కాలములోనే జరిగినది, నృత్యమునకుపయోగపడు వాద్యములు (వీణ, మృదంగము, మురళీ మొదలై నివి కనిపెట్లబడిసవి. ఈ యుగములో ఆరాధనకళలు. విరివిగా ప్రచారమం (ప్రకృతియొక్క ప్రతిబింబము సంగీతకళ, శా స్త్రరూపమును దాల్చి చుండినవి. ప్రతి స్త్రీ, పురుముడును, విధిగా సంగీతకళను న్వద్వ, శ యుగములోనే అర్హునునివల్ల మత్ప్యదేశమందు శాస్త్రీయ అభ్యసించేవారు. ప్రపంచమునకు కారణ మైనట్టియు, ఆధార నృృత్యకళ పంచారములోనికీ వచ్చెను. (అజ్హాతవాస సమయ మైనట్టియు పంచభూత ములను నృత్యగీతములతో ఆరాధించెడి మందు విరాటరాజు కుమార ఉ తంరకు బృహనస్నీలగా అర్దునుడు వారు. సంగీతకళ యిస్పటి మన సంఘములోవలె యే కొందరో నాట్యమును నేశ్చెను). ప్రమీలను అరునుడు పరిణయమాడుట గాక దైనిక కృత్యములో ఒక భాగమైయుండినది. ఇప్పటికీ వల్ల మళయాళ దేళమందును, చితాాంగ్‌ద కృత్యకళారాధనవలన అడవి జాతులలో (గోండులు, బై గాలు, ఒరియనులు, సంతాల్‌, స్రుజ్తిష్టర చేళమునందును,. శాస్త్రీయ నృత్యకళలు. ప్రచారము ముండా మొదలయిన ఆటవికులు) ప్రతి యొక్కరూ సంగీత శ్రోన్సికి వచ్చినవి, అర్హునుడు నేర్చెననగా అంతకు పూర్వము కళ నభ్యసించుదురు. ఈ విధమునినే బలిద్వీపపు ప్రిజలలోకూడ నృత్యకళ లేదనియరపాగాదు. అచ్చట నృత్యముండినసూ ప్రతి స్త్రీ వురుషుడు, లలితకళల నభ్యసించు. వాడుక నేటికినీ వంగిన ఒక విశిష్ట శాస్త్రీయ సాంప్రదాయవిద్యను. ప౦చారము గలదు, జేసియుండును. " (బి) వొస్త్రయగము = (స్వర్ణయుగము) క్రీ. శ. 18వ శ్రీకృష్ణుని కాలమందు “కరణీ” అనువొక నృత్యనాంపి శశాబమువరకు. దాయము ప్రచారములోనికి వచ్చినది. అది నేటికినీ దుణిపు న పా9౦ంతమున ప్రదర్శింపబడుచున్నది. ఇది మన దేశప్త సంగీత కళయొక్క- చరిత్రలో అతి ఉమయొద్ద లాస్య నృత్యరీతు లభ్యసించిన బాణాసురుని ముఖ్యమైన యుగము. ఈ యుగారంభముననే (బ్రహ్మ నాల్గు ట్య లీ లి మం క్‌ సత పాంప వేదములనుండి) బుగ్వేదమునుండి వాద్యమును, యజుర్వేదము రై ఉష ద్వారకయందలి రాకుమా రై లకు ఆ నృత్య నాంప్ర నుండి అభినయమును, సామ వేదమునుండి గానమును, అధర్వణ నేర్చెను. వేదమునుండి రసమును గిహించి నాట్య వేదమనబడెడి పిమ్మట విక్రమార్కుడు, హర్దుడు, అళోకుడు, మొద “థిరతశాస్త్రమును రచించెను. (భరత శాస్త్రమనగా-భ-యనగా లైన రాజులకాలములో నృత్యకళ యెంతయో అభిపృద్ధిచెందుటయే భావము, ర_-యనగా రాగము, త_-యనగా తాళము. భావ, రాగ, గాక (పొబీశ కొ(స్త్రము నాధారముగా యెన్నియో నూతన సొంగ తాళములతో. గూడిన కళ, నాట్యకళనుగూర్చి తెలుపుశాస్త్రమని దాయములు ప్రచారములోనికి వచ్చినవి. మహాకవి కాళిదాసు, యరము) “భరతార్ణవమును” సంక్షిప్పపరచి నందికేశ్వరుడు శూద్రకుడు, భాసుడు, భవభూతి మొదలైన పిక్యాత కవులు ఇందు)నీ కోర్కెవై “అభినయదర్చణ'" మను (గ్రంథమును రచిం ఈ యుగమున వెలసి కళలకు రూపులు దిడ్జిరి.. కాళిదాసు

వొడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర న! నాటకములందు నాటి నాట్యపద్ధతులు, నర్హ్శనశాలలగూర్చి యెన్ని (గ్రంథములందు 'పేర్కొనవిడినవి=ముత్తలి లేక మత్తావలి, గొండ్లి, యో వివరములు తెలియుచున్నవి. పేరిణి, జక్కిణ్‌.

ఆ కాలమునందు నృత్యకళ రెండు విధములుగానుండినది. ఆ కొలముతో భారతదేశమందంతటను నంస్కృతమునకే అవియే మార్గ, దేతీ విధానములు. నృత్యమును దైవికముగా యెక్కువ పాముఖ్యముండుటచే కౌవ్యములు, శ్లోకములు, నాట ఆరాధించుటకు దేవదాసీలు యేర్చరుపబడిరి. (వీరిది షూర్లి కములు మొదలైెనవన్నియూ సంస్కృతములో వ్రాయబడినవి నృత్యము) తర్క, _ వేదాంత, సంగీత కళలనభ్యసించి రాజ అందుచే దక్షిణ, ఉత్తర పిందుస్తానమంతటా సంగీతమొశే దర్చారులయందు తమ పాండిత్యమును ప్రదర్శించి ప్రభువుల రీతిగానుండెను. కాని యుగాంతములో ప్రాంతీయ భాషలకు గౌరవమునకు పాత్రులైన స్త్రీ కళారాధకులే గణ్‌కులు. వీరి ప్రాముఖ్యత హెచ్చెను. రాజులు పా౦ంతీయభాషలందు గ్రంథరిచ సంగీత మే దేశి. నను పోొత్సహించిరి. కపులు గ్రంథములువాసిరి. నాటినుండి

ఈ యుగములో. పతి నాగరకుడు ఈ కళను అభ్యసించి కళలు, వేరు వేరుగా వీడి, ఆధారళాస్త్ర మొక్క పేయైననూ వివిధ ననూ (వాత్సాయనుడు.తన కామకాస్రములో. ప్రతియొక్కడూ “” “*ంంాములగా రూపొందినవి.

(వాళ్స్యాయనుడు, స్త ట్ర ఢా అభ్యసించవలసిన 64 విద్యలలో గీతము, వాద్యముః నృత్యము గూడ పేర్కొని యున్నాడు.) ఈ కళయందు కృషిసల్సి ్రావీ మభ్యయుగము (కీ, ౯. ₹8-వ కతాబ్దయచరత్సు) ణ్యతను సంపాదించుటకు సంఘము ఒక ప్రత్యేక తెగను భరతుని నాట్యళాస్త్రము తరువాత ఉత్తర దక్షిణ భారతాల యేర్చరచినది. వారే కళావంతులు, వీరి నృత్యమందు ఛురిత, లోని సాంప్రదాయ స్వరూపములను కూలంకషంగా తెల్పునట్టి యౌవరిత అను. రెండు భేదములుండినవి. శాన్త్రయుక్తముగా గంథరాజము “సంగీత రత్నాకరము" ఈ గ౦ంథము ఈ యుగ పి9దర్శింపబడునట్టిది “ఛురిత” నృత్యము. శాస్త్రవిదితముగా గౌక మందే వ్రాయబడినది." దీని రచన కాలమువరకు ఉత్తరదక్షిణ కేవలము వినోదార్హము చేయునట్టిది యావరితము. భేదములు సంగీతమందు. కలుగలేదు. తరువాత మహమ్మదీయ ఆంధఏ)దేశమునుగూర్చి :- దండయాత)చేత ఉత్త్సరదేశము అల్లకల్లోలమై నూతన వాతా

ఆంధ్రదేశమలో శాతవాహనుల. కొలమలో అనేకవిధ వరము వ్యాపించి పిజా జీవితములందు. పెద్దమార్పులు కల్లి ముల్లైన నృత్య సాంప్రిదాయములు వృద్ధిచెందినవి. ఆ [గంథ మహమ్మదీయ ప్రిభువులు, మొగల్‌ సమా9ట్టులు, వారి ముటు నేడు మనకు లభ్యముగాకున్నను నాటి శిల్పమునందలి వారి సంగీత నాట్యములను ఆదరించదొడగిరి, అందుచేత ఉత్త విన్యాసముల జూసిన ఆనాడు నాట్యకళ సపెంపొందిన తీరులు రాదిని సంగీత నృత్యములలో పెక్కు మార్పులు వచ్చి నూతన తెలియును. యుగ మారంభమయ్యెను సంస్కృతము యొక్క పా9ముఖ్యత

పిమ్మట ఇత్వాకులు, రోళులు, పల్లవులు, కాకతీయులు, తగ్గి పా9ంతీయ భొషల పా9ముఖ్యత వహించ, ఆ భొషలందు విజయనగరపు మహారాజులు, శెడ్డిరాజులు, వెలమస౦భువులు, నృత్య రచనలు జరుగగా ఆయాభాషల తీరులనుబట్టి స్వరపోకడల నాయకరాజుల కాలములో అనేక నూతన నృత్య సొంప౦దాయ నేర్పరచిరి సంగీతము, వాద్యముల నిర్మాణముల తీరుననుసరించి ములు ప్రచారములోనికి వచ్చినవి. నృత్యగంధములుగూడ వాద్య సంగీతము, నృత్య రచనలు జరిగినవి. ఆ విధముగా కళలు రచింపబడినవి. అందు ముఖ్యమైనట్టివి, ఆంధ్రుల నృత్యకళల వివిధ పా9ంతీయ రూపములను దాల్చినవి. ఉత్సర దేశమున సాంప్రదాయముల. స్వరూపము. శేల్చునట్టి గ్రంథరాజములు :. వ్రకొషో ప్రొముఖ్యత హెచ్చి ఆ భాషకు సరిపోవు విధమున జాయప సేనుని “నృత్త రత్నావళి”, కొండవీటి కొమరగిరి ప్రభు స్వరముల గూర్చి, రాగములకు పర్లిచ్చి, తాళముల స్వరూపముల వులయొక్క “వసంతరాజీయము'.. రాజులు ఏటా వసంతోత్సవ. దీది” “తర దేశీయులు నూతన సంగీత బాణీని వృద్ధిలోనికి ములు చేసెడివారు. అప్పుడే వివిధ పాంంతముల్లోని పొరుగు ది" ఛాజ్యములందలి, సామంతుల ఆస్థానములందలి కళారాధకులను దక్షిణ దేశనునందు తేలుగు భాషకు పొంముఖ్యత హెచ్చి ఛావించి కళశలయందలి వీరి పాండిత్యమును పరీక్షించి వారి శాస్త్రీయ సంగీత, నృత్యసంబంధ రచనలన్నియూ ఆ భాషయందే శృషికి తగిన విధముగా సత్క-రించెడివారు. ఆ కాలములో చేయబడినవి. తెనుగు మిక్కిలి మధరమైన భాషయగుటచే, ఆ ముఖ్యముగా ప్రచారములోనున్న కొన్ని నృత్యములు మన వ్రాషయందే అందరును నృత్యసంగీతములను రచించిరి. నృత్యోష

గ్‌ దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర యాగమెన పదములు, పదవర్షములు, గీతములు, శబ్దములు, యక్ష పాంచీనములై న ద్రావిడ మతములందు. విపరీతములైన మార్చు గానములు, మొదలెనవి వ్రాయబడినవి. ((బిజభాష, తెలుగు లను దెచ్చినది. అ న్లే ఆర్యుల యజ్ఞయాగాది కఏతువులందలి భాషలయందేగాక యితర పాొంంతీయ భాషలందు సంగీత రచ జీవహింసచే. విసుగెత్తిన ప్రజలు మహావీరుని జై నమతము.. నలు జేయబడినను శాత్త్రీయ నృత్య, సంగీత సాంప్రదాయములకు గౌతముని భౌద్ధమత మును స్వీకరించిరి. మరల కొంత కాలము మాతంిము ఈ రెండు భాషలయందలి రచనలే ఆధారములై నవి నకు ఈ మతముల పాంముఖ్యత తగ్గి శంకరాచార్యుల, రామా పాంంతములందలి పండిత నుజాచార్యుల ప్రభావము దేశముపైబడి శైవము, వీరశ్రైవము. శాప్రయుగమునందలి వివిధ కో ు రన వైష్ణవము దేశమునందు ప్రబలినవి. ఇన్ని మతములు దేశమునందు. ణ్‌ ష లు లెట్లు సంన్కృృత భాషయిందు. కొత్తీ ప గర్‌ క జందన. మారుచూ వచ్చిననూ ఇవి యన్నియూ ఈ దేశమందే బుట్టి ఆది వి, 0 జేసిరో అశ్లే ఆ యగములందు వివిద వ్ర నాక ష్‌ నభ గడి మన దేళమందలి ప్రజల్లోనున్న మత విశ్వాసములకు మ భా పండితులు (దమం ల ౦ గళ నన వ వం ళీ సంస్కరణతోగూడిన ఉద్యమములుగా ఉపకరించినవి.. కొని లి స లు గాఎజం 4 సించి, తెలుగునంద శాస్తి క్‌ సూడ రచన నూ అరచ. పైదేమనుండి. వచ్చిన మహమ్మదీయ దండయాత) మన ళీ నో లు ఇ రిచనలగాక యితర భాషలయం: ల్‌ ల శాస్త్రీయ సాంఘిక, సాంస్కృృతిక వికాసములకు అత్యంత ప్రమాద పరి ణ్‌ 0 షల గాను, సలు ప్రాంతీయ గి ఆరాధించి స్పితులను గల్పించినది. అట్టి పరిస్టితులనుండి _ దేశమును గాపాడి పండితులంతగా ఆదరిం " మన సంస్కృతి రక్షణను కళలద్వారా చేయట అతి సులభసాధ్య ఈ యుగము మన దేశముపై మహమ్మదీయ '్రాబల్యము ముగా నాటి మఠ ప్రవక్తలు గ్రహించి కళా ప్రచారకులుగా బడిన నాటినుండి పా౦రంభమైనటుల పేర్కొంటివి. అప్పటి వేదపురాణేతిహాసములు, సంగీత నాట్యములను చక్కగా నభ్య వరకు మన కళలు ఆలయమందలి ఆరాధన నృత్యములై ననూ సించిన పండితులు పూనుకొని రామాయణ మహాభారత భాగ ఆలయము. వెలుపలి వినోద ప్రదర్శనములు (శేశకా ప్రదర్శ వత గాథలను నాటకములుగా నాటి సామాన్య పిజలలో కళ సములు) అయిననూ మత సంబంధమై దేవతల కథలకు సంబం ద్వారా ప్రబోధము గావించిరి. ఇట్టివారు దేశము నాల్గు చెరగులా ధించినవిగా యుండెను. గాని అన్య మతములకు జెందినవారు వ్యాపించిరి. ఈ తరగతికి చెందినవారే కూచిపూడి భాగవతులు, మన దేశమును పాలించుట మొదలిడిన తరువాత ఆ పాలించు కేరళదేశ నాట్యమేళములవారు. కళలద్వారా మతపిచార మేగాక ప9భువుల వినోదార్ధము రాజాస్థానములందు కళలు వృద్ధిబౌంది కళలయొక్క పూర్వశాన్త్రీయ స్వరూపము చెడకుండ కాపాడిరి. నవి వారి మతాచారములు వేరు, సాంఘిక కట్టుబాటులు వేరు, బి రాజులు తమ దర్చారులయందు అనేక నాట్యాచార్యులను సాంస్కృతిక నిబంధనలు వేరు. వాని ననుసరించి కళలు వృద్ది క్ల ధ నర కీమణులను పోషించి, ఒకరితో యింకొకరు పోటీబడునట్లు జెందినవి. గనుక ఉత్త్సరదేశ కళలు, పూర్వపు స్వరూపమును 'నేకవిరములె న సంగిత రచనలు జేయించిరి ణా గోల్పోయి యొక నూతన పద్ధతిలో వృద్ధిజెందినవి. ఈ విధ “* వా గి లు దయింా ముగా వృద్దిజెందినట్టిడే కళక్స్భత్తాము. ఈ యుగములో ఉత్తర ఈ విధముగా భారతదేశములో అనేకవిధములై న నృత్య హిందూస్తాన సంగీతమునకు అమోఘమైన సేవజేసిన వారిలో సాంప్రిదాయములు ప్రచారములోనికి వచ్చినవి. ముఖ్యులు అమీర్‌కుషూ9, తాన్‌ సేన్‌. బైజు, హరదాసయోగి. తబలా, సారంగి, సితార మొదలైన నూతన వాద్యములు ఈ శటీశయుగోమయు యుగమునందే కనుగొనబడినవి. ॥ ॥ మెదల న్స గ రష వగ టాం గజల్‌ ఆంగ్లేయుల ప్రభావము మన విద్యాధికుల పైబడి మన 0 ట, ॥ గా న్‌ లు ట అభినయించుట స్త్వంద్రాయములు, విద్యలు, కళలు చిన్నచూపు చూడబడినవి.. ఈ కాలమునందే జరిగినది. దక్షిణదేశమందు ఆరాధన, కేళిక పాళ్చాత్య నాగరికతా వ్యామోహముతో మన విద్యల విలువల సృత్యములు గాక మరొక ప్రత్యేక సంగీత రచనా విధానము, " నెలుగక చిన్న చూపుచూడబడుటచే అవిద్య పెరిగి సత్సాం సృత్యవిధానము పంచారములోనికి వచ్చినవి. అవియే వీథినాట ప్ర9దాయానికి జెందిన విద్యలు అంతర్జాన మొందసాగినవి. నృత్యా కములు లేక వీథి భాగవతములు, న రాధన అరుదైనది. దేవదాసీలు కళారాధనమానిరి. పా9చీన కళల అనాదినుండి మన దేశములో అనేక మత సాంప్రదాయ నెరిగిన కళారాధకులు ఆరుదైరి. అట్టితరి మన కళలయొక్క-. ములు మారుచూవచ్చినవి, ఆర్యుల వేదమతము వచ్చి అంతకంటే పూర్ణస్వరూప మెరిగిన పెద్దలు విద్యల ప్రచారమునకు పూనుక్‌ొ

చాక్‌ణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర ర్‌ నిలి. నాటినుండి దేశములో అనేక కళకాకేందంములు నెలకొల్బ ఆ విద్యను ఆరాధించెడివారు గారు, నేడు ఆస్థితిపోయి.. విద్య ఐడీనవి. కళలు మరల పూర్వపుటౌన్నత్యము నందుకొనుచున్నవి. యందు అనక్తి గలవారందరూ ఈ విద్య నభ్యనీంచుటకు మొద కాని యిందు ఒక ముఖ్యమైన మార్చు జరిగినది. ఆది కళల యభి లిడిరి. దీనివలన కళలు విరివిగా ప్రిచారమగుటయేగాక నూతన వృద్ధికి ఎంతవరకు తోడ్పడుచున్నదో నేడే చెప్పలేముగాని కళా వికాసముతో గూడిన నృత్యకళ దేశములో ప్రిచారమగు అవకాళ భ్యున్నతి శుభసూచకముగా పేర్కొనగలము. అదేమ. మేర్పడినది. దేశమందలి కళలకు ఉజ్వల భవిష్యత్తు గలదని పూర్వము నృత్యకళ కులవిద్యగా వెలసినది. ఇతర తెగలవారు ఆశింపవచ్చును. వమన నృత్యకళ లు కొన్నివివరములు యత. దట్లుగాదు. హస్తము, భుజమును దిగి కొ(స్త్రమయు-సాంప్రదాయము (హస్తము రెండింటిలో పట్టునదొక్కకేగాని పట్టు విధ మందుమాత్రము భేదము).

ఒక భావమును (ప్రదర్శించుటకు పట్టవలసిన అభినయ ఆపే అడవుల (మండె. చెడు. కలె 0వటు మొద పద్దతులు, అంగవిన్యాసములు (గ్రంథములందు పొందుపరుచబడుట ణ్‌ (మండె, తెయ్‌, కత్తై శావ్రము. శాస్త్రసకన యెచ్చట జూచినా ఒకే తీరున యుండును. లైనవి.

పాంస్రదాయము తల్లినుండి బిడ్డలకు, గురువుముండి ఈ రెండు సాంప్రదాయములందూ ప్రదర్శించినమా శిష్యులకు వచ్చునటువంటి అభ్యాసకంమము. కనుకనే భారతీయ "ర ప్రదర్శించు సమయములు రెంటియందునూ ఒక్కళే నృత్యకళకు భరిత దేశమందంతటనూ నాట్యశాస్త్ర మొక్కే అయిననూ, సాంప్రదాయ విబంధనలననుసరించి వాని విన్యా ఆధారగింథ మైననూ ఆ శాస్త్రము ననుసరించి సాంప్రదాయ సమునండు లేధముండును. ఈ విన్యాసక )మమునుబట్టియే మనము విద్యలు అభివృద్దిజెందిననూ, ఆయా పా9ంత ప్రిజల అఖభిరుచు క్‌ రాయ నుండి యింకొక సాంప్రదాయమును లను, మత సాంఘిక పరిస్థితుల ననుసరించి రూపొందుతూ “ఎం “సాగా. వచ్చినవే వివిధపా9ంతీయ నృత్యములగుటచే. అందనేక భేద మరియు ఇంకొక విషయము. ములు గాన్బించుచున్నవి. వివిధ రూపములలో వృద్ధిజెందినవి. భామా కలాపము నాడునప్పుడు __ భామ తనపెన అలిగి ఉదా ... పతాకహస్త్యమును పశ్రేవిధము. పోయిన శ్రీకృష్ణుని వెదుకటోవు నమయమందు__

నాట్యారంభములో పతాకమును యిరుపంక్కలకు చాచి = ఏందుటోతివి ఎందుబోతివి నట్లు పట్టివలయునని శాస్త్రము తెల్పును. ఎందుటోతివి కృష్ణా”

ఈ హస్తమును భాగవతనర్హకులు, కేళకా ప్రిదర్శనము ఈ దరువు పాడును. జేయు దేవదాసీలు పట్టుదురు. హస్త మొక్క కే అయినా_ఇరువురు “ఎందుబోతివి' దరువును *ఇటపట్టుట శాస్త్రీయముగా. ఒక వట్టుకశిమమందు మాతఏ9ము కొంత భేదమున్నది. నాయికను అభినయించుట. కాన ఆది శాస్త్రీయమే కాని

కేశికా (భరతనాట్య) నర్తకులు పట్టినప్పుడు హస్తము "బాలగోపాల మా ముద్ధర కృష్ణ భుజములతో సరినమానమగు యెత్తునందుండవలెను.. (భుజ పరమ కళ్యాణ గుణాకర' ___ తరంగం సత్యభామ ములు, చేయి, యొకే ఎత్తునందుండవలెను) ఇక భాగవత అభినయించుట అంత సమంజసముగాదు. కాని యిది అనాది

4 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకశా భర్షిక్ర మంచి కూచిపూడివారు ఆచారముగా ఆఅభినయించుచున్నారు. అశ్రువులు పిదర్శించవలసి వచ్చినప్పుడు మయూర సత్య _ శృంగారనాయిక. బాలగోపాలుని కీర్తించి అభినయించుట హస్త్యమునుపట్టి ఆచేతివి నేతంములవద్దకుతెచ్చి అశ్రువులు చిమ్మి రసభంగమగునుగదా _ ఇది అళాస్త్రీయముగదా ! అని సందే నట్లు, పేంక్షకులు భమించువిధమున అభినయించుట “నాట్యధర్శ్మి" హము గలుగును. యగును. కాని భాగవత సాంపందాయాభివృద్ధినిగూర్చి తెలిసికొనిన, అటుగాక నేతఏిములనుండి అశువులు. కార్చుట "తోక అది ముఖ్యముగా భ క్రిపిటోధముకొరకు వృద్ధిబొందిన కళ. కానం శ్ర్మి* ప్రందర్శనమగును. (ఇది లోకమందు సహజముగా గలుగు అందు వీలుగల్లినపుడెల్లనూ భక్తిపఫిటోధమునకు అనువైన కీర్త భవమే.) నలు, శ్లోకములు పాడి అభినయించు సాంపండదాయమును ఈన ర్హ కులు వృద్ధిబొందించినారు ఇందు యిట్టివి అభినయించుట దోషము [్ర్వాల్చ్బగ మందలి నతంయు గాదు, ఇట్లు కాస్రసాంపిదాయముల పాటింపునందు మార్పులు ణ లి గనబడును. బౌద్దయుగ నృత్యారాధనగూర్చి మనకు ఆకాలమున మన మూర దేలి దేశములో పర్యటించిన విదేశయాతి9కుల రచనలవల్ల ఈ కి9ంది 0 విషయములు తెలియుచున్నవి. మార్పి. వ కొందరు తలిదండు)లు తమ బాలికలను సౌందర్యవంత శాస్త్రీయ పద్ధతులలో వృద్దిపొందినట్టి, భరతళాస్త్రము మ్పృగా అలంకరించి బౌదాలయములకు గొనిపోయి అచ్చట ననునరించి కరణాంగహార రేచక విన్యాసముల ప్రదర్శన గల్లి ఆంక్రితమొనరించెడివారు. ఆ బాలికలకు నృత్య సంగితములందు నట్టి, ద్ర వారాధనకు సంబంధించినట్టిది “మగ్గి నృత్యము. శిక్షణ ఇవ్వబడియిడిది, పర్వదినములందు ఆ బాలికలను బౌద్దా ఉదా := ఆలయములందలి=_పుష్పాంజలి కరిమము, నవ చార్యులు ఆలయములందు నృత్యము జేయుటకు ఆహ్వానించెడి సంధి, కమలన్ఫత్తము మొదలై నట్టివి. వారు. అట్టి సమయములందు వారు రుచికరమైన భత్యుములను చేళి: దేవునికర్చించుటకు గొనివచ్చి భగవానునిముందుంచి నృత్యము జేసెడివారు. నృత్యము ముగియవరకు దై వసాన్నిధ్యములో ఆయా పా9ంతములలో నివసించు ప్రజలు తమ వినో ఆ పిండివంటకముల నుంచిన భగవంతుడు ఆదగించునని వారి చార్జము వృద్దిపొ౦దించుకున్నట్టి నృత్య సాంప్రదాయము. “దేశ్‌ స్య్మ్యక్రము. అటుపైవారు ఆ నె వేద్యమును యిండ్రకు గొనిబోవు కళ. పా9ంతీయ భాష, సంగీతదాణి, నృత్త నృత్య విన్యాసములు, జ్యా విధముగా ఆ బాలికలు వివాహకాలమివరకు కొన్ని ఛందస్సులకు ప్రాముఖ్యతనిచ్చి వృద్ధిపరుచబడిన కళలు “దేశ్‌ స్యనలకు కట్టుబడి నృత్యకళతో భగవానుని ఆరాధించెడివారు. కళలు, ఇదియును ఒకవిధమైన _ దేవదాసీ సాంప్రందాయమై యుండ ఉదా '- యక్షగానము, భాగవతములు, కేళికానృత్యములు. వృచ్చున్స, మరికొన్ని సమయములందు వారు తమ భార్యలపై నాబ్బాధర్భి లోతభ ర్భి ఇ ఆగంహముజెందిన దేవతల పీత్యర్హము నృత్యమా డెడివారు నాట్యధర్మి కొన్ని సమయములందు దేవతలు తమ అర్భాంగినుల పై నృత్యాభినయములందు... ఒక భావము ప్రకటించుటకు విసుగుజెంది అగ)హముతో వీరిని విడిచివచ్చెదరనియు అట్టి శాస్త్రీయ నృత్త, నృత్యహస్తములు, కరిణాంగహారముల ప్రియో వారిని సంతృప్పిపరచి మరల తమ భార్యలపై అనురాగము గము 'నాట్యధర్శ్మి". గల్గించుటకు నగ్నముగా నృత్యము జేయబడియెడిది. అంతట లోకధతి . దేవతలకు కోపళమనముగల్లి తమ పత్నులను చేపక్తువారు. (ఇది క్రి - యొకవిధమైన ఆత్మార్పణ నృత్యము. ఇట్టిది నాగవాసు లనే స్వాభావికముగా అభినయించుట “లోకధర్మి”. తెగవారు నాగపంచమినాటి అర్ధరాతి్రియందు. జేతురు. దీనికి ఉదా = “చెహుళ' నృత్యమనిపేరు. వీరిది వంగదేశమునకు జెందినట్టి కరుణ రసాఖినయమందు యొక ప్రిత్యేకతెగ. ఆ తెగకుజెందినవారిలోనూ కొందరు తప్ప

డాకీణొత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 1 "అందరిలోనూ ఈ నృత్యము దర్శించే అర్హతలేదు. 'బెహుళ'ను శ్పేగ్రజో; -గూర్చి వివరములు వేరుగా వాంసితిని | . గర్భర, విషమ, భావాళియ, కవివారక, గీళఈము అను బౌద్ధ నృత్యకళను గూర్చి ఈ వివరిములు దొరికిననూ అంగములు గల్షినట్టి నృత్యకం0మము పేరిణి ఈ నృత్యము నాడు ప్రిచారములోనున్న సొంపందాయముగూర్చి మనకు తెలి *కేథకా' సాంసిదాయమునకు _ జెందినట్టిది. ళాస్త్రీయపెద్ధతిని యుటలేదు. బౌద్దశిల్పమును చక్కగా పరిశోధించిన కొంతవరికు *పుష్పాంజలి" నిచ్చుటలో పాారంభమై, అనేకములై న బహుకష్ట తెలిసికొనగలమేమో ః తరము లైనట్టి కరణ విన్యాసములప9దర్శన గల్లి, నృత్త నృత్యములు , ఆంగికాభినయము పిదర్శించినపిదప అభినయముతో ము%యు మత్తావలి. గొండ్లి, పేరిణి, జక్కిణీి, నట్టిది పేరిణ్‌ క9మము, ఇది యేకపాత9 నృత్యసాంపంిదాయము వతావలి లేక మతిలి నకుజెందినట్టిది. ఇది దాదాపు నేటికొాలములో -ప్రిదర్శింపబడే పైని జ భరతనాట్య కశిమమును టోలియుండును. దీనివిగూర్చి వివరముగా ఇది ముస్లిం సాంప్రిదాయమునకు చెందినట్టి నృత్యము ఆలయనృత్యములలో చర్చించినాను, శాస్త్రీయ అభినయము, నృత్త నృత్యములకంచ _ ఇందు లోక వతి జీ: ధర్మి ఆధార మైనట్టి అభినయమునకు పా్రంముఖ్యత హెచ్చు. లాల్‌ 1 తురుష్క. ప్రభువులు. మస్తుగా మద్యము సేవించి, విందార మృదంగళబ్దములతో, స్వరములతో, పాటతోగూడినట్టి గించి నభ తీర్చియుండ ం అట్టివారిని వినోదపర్చుటకు సంగీత రచన జక్కిణ్‌. మృదంగ జతులకు నృత్తము-గీతముసకు విలంబ, మధ్య, దృత లయలయందు. సుళ్ళుగా తిరుగుతూ ఆగికప్రధాన అభినయ ముండును. ఇందలి గీతభావము సాధా పరిదర్శింపబడు. భఫిమరగతి ప్రధానమైనటువంటి నృత్తము రఇముగా సోతంరూపములోనుండును. ఈ పా9చీనరచన నాధార “మత లి. ముగాజేసికొనియే అటుతరువాత వచ్చిన రచయితలు శబ్దములు, న్‌ సలాము జతులు రచనజేసిరి. కాని ఈ రెండింటియందలి వృత్తి (యా డే క9మమందు మాత9ము మార్చుండును. అరణ్యప్తాంతములయందు నివసించు, గోండుల నృత్య “ర్‌ టల సాంప్రదాయము. (వీరినిగూర్చి ఆటవికుల నృత్యకళయందు ఆనందభైరవి __- ఆది, వివరముగా వాసితిని.) ఇది బృందనృత్యము. ఇందనేకులు స్త్రీలు, చక్కని సొమిరారా ।! యీ పురుషులు పాల్గొందురు. వీరనేక బుతువులందుచేయు. పత్యేక జక్కిణీ కృతిగ్దైకోరా నృత్యములు గాక “ఖర్మ” ముఖ్యమైనది. ఇది ఆరాధన నృత్యము. చక్కంనరా | చాల నియమబద్ధముగా వారి సాంస్రిదాయములననుసరించి (థ్రీ పూసపాటి సీతారామరాజు పిదర్శింపబడును. ఈ నృత్యమును “ఇప్ప” చెట్లు పూచినపుడు దానరాధేయ, జేయుదురు. ఈ నృత్యారాధసవల్ల సకాలవర్షములు, పంటల సాస్సారిసని నీసాసనిసగగమామగమపమా వృద్ధి, దేశము సుఖిక్షముగా యుండునని వారినమ్మకము. పూచిన పగరిసని తకిట యం తకరుం తకిటతక “ఇప్ప'. కొమ్మను పల్లెలోనికీ మంతంిపూతమొనర్చి దెచ్చి, తాం తకిట దిమికిటతక తక్క దధింగిజ్ఞతోం పూజించి, విందారగించి, ఆటుపై దానిచుట్లూ తిరుగుతూ నృత్య స్వరసంగతులను శబ్దిజాతియును మును ఆడుదురు.. ఈ నృత్యము తిశంగతిలో నుండును. సరసగతిజతుల సప్తృతాళముల మృదంగమునుబోలు వాద్యములు దీవిలో తాళలయల కాధా బరగిన దరువులు పంచజక్కీణీయు రము. విలంబితలయలో పారిరంభమై దృతలయలో ముగియును. సిరుల మరవినికి చిత్తగింపదగు, ఈ బహుసుందరవంతమైన ప౦ఖ్యాతనృత్యమునకు “గొండ్లి" అటుపై ధృవ, మర్య, రూపక, రుంపెె తిపుట, అనికూడ అందురు. ఈ నృత్యమును బస్తరు, చాందాజిల్లా, ఆట, ఏకతాశములందు కొణుగవశబ్దములు చెప్పబడును. దానికి గోండ్వానాలోని గోండులు నేటికిని జేయుచున్నారు, నృత్తము ప్రదర్శింపబడును.

8 దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర శేక 1 ధృవతాళము.__.!4 అక్షరములు. కొనుగోలు | ఇవియన్నియూ ముస్లింహుభువుల ప్రభావము మన. తద్దిమిదింమికిణ యణుతకతోం పాచీన సంగీతముపై బడిన తరువాత రచియింపబడిన సంగీత దింమికిణ తక ధాం తధిమి తకిటతక రచనలు, ధణజెణుత జెణుధిమిత ధిమితరి తకతరి ఖ్యాల్‌; ఇది అతి విలంవితలయలోనుండి. దీర్ధ మైన రాగాలా తధింగిణత 1 జా ఠధణ తధిం పనతో వివిధరకములైన అలంకారయుక్తమైన సంగతులతో కొనుగోలు అనగా.....నృత్య మాడునపుడు త, తక, దిమి. [ాగయ్యండినట్టి రచన. గాయకుడు తా ననుభవించు భావసొంద అణు, తహళ, మొదలై న కబ్దములను తాళమునకు సరిపడునట్లు ,్య్బాను స్వరములలో, ఆలాపనములో చిత్రించును. ఒక క్రమములో ఏర్పరచి *తధిగిణతోం" ముగించుట. మీ, అపా), గల్‌ “కథక్‌ " నృత్యము న్‌ జ కథకుడు (కథక్‌)నుండి కథక్‌ నృత్యమునకు బేరివ్వబడి శృంగార రసపోషణతోగూడిన సంగీతరచనలు. ఇవి నది. కఠకుడుగా నృత్యగీతాథినయములతో ఒక కథను ప్రజా దాదాపు మన భాషలోని పదములు, జావళీలను పోలియుండును.. రింజకముగా జెప్పువాడని యర్థము. వారే హరిదాసులు, వారు ఇవి భావయుక్తములై అభినయమునకు అనువగు సంగీత జెప్పుకథలు హరికథలు, ఈ నృత్యమునకు పా9చీనగాన పద్ధతి రచనలు. ఇందు 'దీప్‌చంద్‌" అను తాళముసందున్నట్టివి, తెలుగు ననుసరించి పేరివ్వబడిననూ, ఇది యెక్కువ ముస్లిం ప్రభావము లోని తింపుట తాశమునందలి పదములవలె విలంబితలయతో- గల్లినటి నృత్యసాంపరిదాయముగా జెప్పవచ్చును, నుండి రసాభినయమునకు యొక్కవగా ఉపయోగపడును, న ద న రీ తులు వారి జాతరలందలి గరగల నృత్యము, వీరుల కొలుపులలోని- అనాం నృత్యములు, కథకళి నృత్యములోని సేవకళి, పూర్వముదేవాలయ ప్రతి దేశములోనూ సాధారణముగా నృత్యకళ ఐదు ములలో దేవదాసీల నృత్యము, మహారాష్ట్రములోనవి అగ్ని ఆరాధస, విధములుగా పెంపొంది స్రిచారములో నుండును, టిబెట్టు దేశములోని లామాలనృత్యము, సింహళదేశీయుల పైళాచి నృత్యాలు, తమిళనాడులోని కావిడి చిందు, మణిపురి రాసలీలా, (1) ఆరాధన నృత్యము. లయహరోబా, ఆస్సాములోని ఆంకియానట్‌, ఉత్తర హిందూ (వ శాస్త్రీయ నృత్యము. స్ట్థానములోని రామలీలా, గోండుల ఖర్మనృత్యము, ఒరియనుల (ఈ ప్రచార నృత్యము. పార్‌హల్‌పండుగ నృత్యాలు మొదలై నవన్నీ. ఆరాధన (4 జానపద నృత్యము. నృతృములే. (ఈ ఆటవికుల నృత్యము, ఈ ఆరాధన నృత్యకళ కొన్ని పా౦ంతములందు శాస్త్రీయ (1) ఆరాధనో న్భత్తాము నృత్యపద్ధతుల ఆధారముతో “నాట్యధర్శ్మి', *లోకధర్ము" లను ॥ సమముగా పోషించుచూ చక్కని నృత్యసాంపంిదాయముగా ఆంధ్రదేశములో వీఠరభదు9ని సంబరములలోచేయు వీర 'పెంపొందినది. అట్టివానిలో ముఖ్యమయినది దేవదాసీల నృత్యము. వాట్యము, సింహాచలదేవువి'సేవ, దేవీ నవరాతు్రలన్నటి అమ్మ సేవకళి, లయహరోచా, అంకియానట్‌.

దాశిణాఠత్యుల వాట్యకళా చరిత క్రి నం శాస్త్రీయ నృత్యము కి ఈ నృత్యవాణీ మలయాళ దేశంలోని తిరువానుకూరు, శాచ్చిమ లాజుల అస్టానములందును, కర్నాటకదేశమందు భరతువి నాట్య శాస్త్రము, అభినయ దర్పజము, భరరార్థ్‌ మైనూళు వభువుల ఆదరణయందు తమిళనాడులో శంజాపూరు, వము, హన్తలక్షణదీపిక యిత్యాది నాట్య్యగంధముల ఆధాళము మధుర్శ రొమనాధపురం, పుదుక్కో-ట, ఎటియాపురం మహారాజుల అతో, స్థానక రేచక మండల ప్లవనకరణాంగ హోర గఠీజతియతి (పోత్సావమంతో; ఆం(ధలో కాకతీయ, విజయనగర సామ్రాజ్యాది ఐంధ విన్యాసాదులు గల్గి ఆయా దేశముల నేలు (ప్రభువుల్క కాస్త పతులు, కార్వేటినగరం "సిద్దాపురం, తుని, విజయన"ర౦ మొద వేత్ష్మలెన కవిపండిత గాయక వా/రిక (పజల అభిరుచులననుస 0న త్యట్రీియ సంస్థానాలు, కొళహన్తి వేంకట రి, పిఠాషరము, శించి రూపొందించిబడిన నృత్త నృత్య ఆఅభినయములు (కమ లొబ్చిలి, కొల్పాపురం యిశ్యాది వెలమ జమీందారులు, కొండవీడు, వద్ధతిలో పోషించినట్టి కేశక సంప్రదాయమే శాశ్రీయనృత్మము. గద్వాల, వవప్పర్ధి మొదలైన రెడ్డిరాజులవర్చారులందూ; ఉత్తరాన మొగల్‌ పాదుషాలు, రసప్వుతుల ఆసానములందూ;పాంతీయ అథి ఈ నృత్యము ఆంధ్ర తమిళ కర్నాటకదేశముఐ౦దు - దాసీ రల క్రనుక్తూలంగా వృద్దిచెంది “ప్రచారములో నికి తేదిడినది. ఆట, భరతనాట్యమ్ము కచ్చేరీఆట, అస్థానము, మేజువాణి, కర్నాట శ ్ల్ర్వాదమలోని నృత్యక ప్రాచీన హైందవ నం_పదాయాన్ని కమ్కసాదిర్‌ ఆనియూ, కేరళదేశమందు మోపొనీ ఆట్టము అవియూ [స్రింబించేతళగా రూపురేలలు.. దిద్దుకొనగా, ఉ తరదేశపు కళ ఓగ్రదేశములో ఒడిప్పీ అవియ్యూ ఉత్తర పొందూస్థానమంతటా నృృృృమ్మద్రీయ సంప్రదాయాలకు లోనె వృది చెందినది. శతక్‌ ఆనియూ పిలువబడుచున్నది ఈ నృ3ష్యము యొక్కువగా ౫ మ జాజులచే ఆదరించబడిన వారి వంష్టానములద్వారా పోషింనబడి శ్ఞ (ప్రచార నృత్యము : వది. ఆప్టానములందలి నాట్యాబార్యులు, రాజనర్హకినులు ఈ పద్దతి వెద్యసు నృద్ధిపరిచి ప్రదారములోవికి తెచ్చినారు ఈ నృత్యకేశిక (ప్రాలీన హైందస నంన్కృృతీవికానము, పృరాణేతి హాసము పాధారణంగా న్హీ కళాకారులచే చేయబడుమ. పృరువులు పయో క్‌ ల్లోని విశిష్టత మఠతరాజకీయ విశ్వాసములు,పొమాన్య (వజావీకంలో ఈఆగా, హంగుదారులుగా నవాకరించురు. కనుకనే ఇందలి హస్త మంగీత వృత్యకళఅత్వారా (పబారము చేయుటకుగాను యేర్సడినెట్టి పాడ విన్యాసములు లలితమ్ములై స్త్రీ (ప్రకృతికి అన్నువెనరీతివి తీర్చి నంగవదాయమే (వచారకళగా పేర్కొనవచ్చును, ఇందు సాధార దిద్దబడివవి. ఈ సంప్రదాయము సాధారణంగా ఒకేనర్లకి కొన్ని అంగా పురుషులే పాల్గొందురు. ఇదియీ యక్షగాన, ఖాగవతకళ. గలిశలు ఆతుటకు అనువైన రీతిని కొన్నీ వంగిఠరచనలతోకూడి. ఈ గగదేతులు బృందములుగా యేర్చడి దేళములోని సెల పట్ట యుండును తాళలయ (ప్రాధాన్యతగల వృత ముతో ఆరంభించ జాలు మారుమూల (ప్రాంతములలోగూడా పర్యటనజే*' యక్షగాన అ లా ములు, వీధీనాటకములు, ఐ గులు ఆటలు, తెరుకూతుగా కళలద్వారా అడి, వృత్యములో నర్తకి తవపాండితీ (ప్రతిభా (కదర్శించినపిదపః మవనమత ధర్మాలు, పురాణగాధలు (వ్రచారమువేనినారు ఈ విద్య ఇనినయముకో ముగించవిడును, గికగోవిందము, కృష్ణ కర్నా ృార్లా శాస్త్రీయమే ; కళాకొరులు నివిదకాప్రములను అధ్యయనము మృుత్వవ్సు రామకళ్టామృుతము, పుస్పబాణఏలాసమ్ము శృంగార శేవివనూ అశిసామాన్యమైన (వ్రజలకుకూడా (ప్రబోధావికి ఉనక మంజరి కాళడాపాడి ముహాకవ్లల సంచ్కలృత రచనలు; అన్న బ్ర విధాన మనకళలను సులభశైలిలో, ('ప్రజలభాషలో, (ప్రజలకు వయ్య, కే(త్రయ్య, పురందర్శ సారంగపాణి, నభావతి యిత్యాది అర్థమయ్యే భానవిన్యాసొల్లో రూపొందించి (ప్రచార సాధవగా ఉన వదకర్తల పదములు, జావళీలు, వద్యములు, పదవర్ణములు, చౌక యోగించారు. వర్ణములు, గీతములు, పదదరువులు; కమిళశ యోగిపుంగపుల,కర్నా ఆట కళయే ఆంధ్రదేశంలోని కూచిపూడి భాగవతము, టక వంగీతజ్ఞుల రచనలు; నూరదాన, మీరా, చండీదాన, గొోరంగ తూడ్పు భాగవతము, దాసీలభాగవఠ ము, గొన్లభోగవరము,యానా 3 (వళు యిశ్యాది జొతరాహమహాభక్తుల రచనలు ఈ సంప్రదాయ బ్రా్యశ్రమ్ము దాసరి భాగవతము యిశ్యాదులుుఠమిళనాడులోవి భాగ చందు పారఠరబడిన రన మాడవిడును. ఈ నృత్యము ఒక కదా క్షక్ర మేళములణు, తెరుకూక్సు కురవంజి నాట్యములు, కేరళలోని తానముగాక, (ప్రత్యేకసంగీత రచనలకు (ప్రదర్శింపదిడునట్టి వృత్త కథకళి ఓటంతుళల్‌ కళాకారులు _. కన్నడదేశంలోవి యక వృత్య అభివయముగా పేర్కొనవచ్చును. గావము,

[క దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళా జరికళ్సి వీరందరూ రామాయణ మహావారత భాగనత కథల్లోని ఆవవదేళమురోని కుమ్ము కోలాటము హైవాబాద్‌ (ప్రాంతము వివిధ ఘటాలను నృత్యగానము ద్వారా (ప్రదర్శించి (ప్రజల్లో (వచా లోని "దికకమ్మలాబ" పుంగిడి, చెమ్మచెక్క, మంకావలోఎ రము చేయుదురు - గాన వీరు కాప్ర విజ్ణానము, పాండితీ (వతిళ “3ైకొట్టుకలి' గుజరాకులోని గర్భనృక్యము, వంగదేశ (వ్రకాడారి గల్గియుందురు. వీరివల్ల నే శావ్రీయవణతులేగాక, అనేకదేశికతులు నృత్యములు, పులిఆట, గుర్రముల అట, బుట్టగొమ్మ ఐ, డానర్ల గూడా మనదేశంలోని సంగీఠము, నృత్యములందు [1పదారములోవికి నృత్యము, వల్నాటికథ, జఎగముకథ కాటమగాజుకథ,బొవ్చీతి కత వచ్చినవి. శ్రైవవైష్ణవకధాగానములు విరివిగా వ్యాప్తమైనవి. లోవి నృత్యము. ఆంధ్రలో కూచిపూడి భాగవతులు (శేష్టులు. వీరు (వాహ్మ ఇవి యవ్నియు జానపదనృత్యమునకు జెందును. జో తములు వేదవిద్యాపారంగతులు. ఆంధ్రలో వీరశ్రైవము (ప్రభా వముళగ్గి వైష్టనమిత విజృంభణకొలములో కూచిపూడి (గామ 5. ఆటవికుల నృత్యము ; ప్రజలు ఈ నృత్యకళను చేపట్టినట్లు చెప్పవచ్చును. నాటినుండి కొన్ని ళశాన్దాలుగా వీరీకళను ఆవాధించుచున్నారు. భారతావనిలో మతే ఆరణ్యములలో నివసించు కోయలు, చెంచులు, వై గాణ్య (ప్రాంతమునందు అభివృద్ధి జెందనంతటి విశిష్ట పద్ధతుల్లో ఆంధ$ి క్రురనలు మొవలైనవారు చేయునది అటవికనృత్యమ్ను. ఆటవికుఅ దేశములో శాస్త్రీయ నృత్యకళ, (ప్రచార నృత్యకళ వృద్దిపొందినది. నిక్యజీవితములో నృత్యమొకభాగము (వతి బుతువునందును చేయి చావికి (ప్రాచీన కళాకారుల కళాతప'స్పే కారణము. మనదేశంలో టకు వీరికి వేరు వేరు నృక్యముబణన్నవి. శికువుదయిచినస్ప్కృడ కొన్ని (ప్రాంశాల్లో శాస్త్రీయకళ అభివృద్ధిజెందినది గాని (ప్రాచార నృత్యము, బారసాల సమయములో నృత్యము, వధూవరుణ ఒకరి కళ మరుగునపడినది. అశ్లు (ప్రచారవిద్య వృద్దిపొందినచోట నొకరు నెన్నుకొనుటకు నృత్యము, జీవయాత్రచాలించి అంత్య(క్రి కాన్త్రీయవిద్య కుంటుపడినది. ఆంధ కళాకారు లట్లుగాక రెండు యలు జరుష నమ యమున నృత్యము, వరినారు వేయటకు, ఆరంఠము శీకుల విద్యలను ఒశేస్థాయివి _ ఒకరితో ఒకరు పోటీపడినవిధాన లోను, పొలముదుమ్ననప్పుడును నృత్యము, వంటలువాగుగా వండు వృద్ధిసరచినారు, అంతియేగాక శాన్రీయకళను స్త్రీలు, (పచారకళను టబ నృత్య పూజలు, కోతలసమయములో నృత్యము, కోఠతైన పురువుణ యావద్భారతదేశంలోవి కళాకారుణ ఆరాధించగా ఒక నాక సంవత్సరకృషిఫలితము విల్లువేర్చుకొనునప్పుడు నృత్యము ఆంధ్రదేశంలో మాకం భాగవకకళను వ్రీలుగూడా అభ్యసించి ్య్య్భ్వ్వా-3న విచ్చేసినప్పుడు నృత్యము, వాలిని సాగనంప్పనవుకు (వ్రదర్శించుచున్నారు. ఇట్టి కళాభ్యాసము మరెచ్చటనూలేదు. ఇది వృతము లాగున వారి జీవితమంతా వివిదనతభుటముంతో ఆంధ్ర దేశానికెంతో కీర్రిదాయకము, గర్వకారణము, కా ౦ కాక 0 గూడిన యొక నృఠళ్యనాటికవలె గడిచిపోవుము శ. జానపద నృత్యము : పైన తెప్పన ఐదువిధముల్లైన నృత్యళళ అవ్నిదేళముల శాఫ్రమతో నంబంధమలేక కేవలము లోకధర్మిపై ఆధా లోనూ పెంపొందినది. ప్రై నృత్యవిధానముల గూర్చి వివిరములను శవడి సెరిగినట్టిది జానవదన్నత్యకళ. తెలుగుదేశములోవి గొన్చి, అయా నృత్యపద్ధతులను గూర్చి (వానినవ్సుడు దెజ్బమ, ఖా

| నేటి భారతదేశములోని నృత్య సాం్యపదాయములు ప్రస్తుత కాలములో మన దేశములో యెక్కువ (ప్రచార నేను చూచి అభ్యసించిన జాపనీప్‌, బాలినీస్‌, సయమీస్‌, కంబోడీ ములో నున్న నృత్య సాం ప్రదాయములు_భరత నాట్యం, కథక్‌, యన్‌, కథకళి, మణిపూర్‌, కథక్‌ నాట్యములలో ఎచ్చటను కథకళి, మణిపురి, కూచిపూడి, సిరై కేళా, ఒడిస్సీ, అంకియానట, జూడలేదు. యక్షగాన నృత్య పద్దతులు. వీటిలోవి పోలికలు, భేదములు, . ల విశిష్ట లనుగూర్చి ఇందు (వ్రాయుచున్నాను. ఈ నాట్యము లాస్య పద్ధతికి జెందినదగుటచే సుకుమార మైన కోమల ఆంగికాభినయములతో నయనానందకరముగ్గా శరతము _ఇందు నాట్యము, నృత్యము, నృత్తము, అఖి హృదయాహ్హ్షాదకరముగా ఉండును. నాయికాభినయమందు ఈ నయము, తాండవము, లాస్యము అను భేదములణున్నవని అంద సాంప్రదాయముదే పైచేయి. రౌద్ర, బీభత్స, భయానక రసములు రకూ తెలిసిన విషయమే. తస్ప తక్కిన రసములన్నియు ఈ పద్ధితిలో అఖభినయింన పైనజెప్పిని సంష్రదాయములు. ఏ పద్ధతికి ఇెందునో వచ్చును. భరత నాట్య నర్తకులు చిత్రగతులను జతిస్వరమంద్భు 'వ్రాయ్యుపేన్నాను. నృత్తమాడునపుడు మన హృదయములు ఆనాద (ప్రభావముచే ఆకర్షించబడి అర్థముకాని ఒక ఆనందము ననుభవించును నాయికా నాయకులకు సంబంధించిన శృంగార రననిలయములైన భరత నాట్యము పదము శ శి జా పదముల అభినయము జూచినప్పుడు మనము మనవాస్తవిక ఆంధ్ర, తమిళ దేశములలో దేవదాసీలు ప్రదర్శించు దాసి జీవితములోని సుఖదుఃఖములను అనుభవింతుము. కృష్ణ వర్షన ఆటయే నేటి కాలములో “భరతనాట్య"మను. పేరుతో పిలువబడు గీతములతో గూడిన శద్ది నృత్యము జూచినప్పుడు దేవాలయముల చున్నది. ఇది అతి పురాతనమైన నృత్యము. హిందువులు లోని శిల్పము లన్నియూ మన కన్నులముందు కదలుచున్న శ్లే దేవాలయములు కట్టుట ఎప్పుడు మొదలిడిరో, ఆనాటినుండి ఈ (భ్రమ కలుగును. కళ యెక్కువ (వ్రచారములోనికి వచ్చినది. భరతుని నాట్య | నేటి కాలములో కేవలము వ్యాపార దృషితో నాట్యము శాస్త్రము ననుసరించియే అంగహారములు, రేచకములు, కరణులు, చేసేవారుగాక నాట్య కళకై తమ జీవితముల నకితము జేసిన ఉత్త్వవనములు మొదలగునవి శాఫ్ర్రి సమ్మతములుగా (ప్రదర్శించు (4ప్టక్షల భరతనాట్య ప్రదర్శనము జూచీనప్పుడు మన కళ ప్రస్త్వత కాలములో మన దేశములో ఇదొక్కటే కనబడు సృర్వన్చములు ఆధ్యాత్మికొనందముతో. నిండిపోవును. మనలో చున్నది. భరతనాట్య శాస్త్రమును బాగుగా అభ్యసించి, జీర్ణించు పవిత్ర భావములు స్ఫురించును నిరంతరానంద సంధాయి, కొని; ఈ కళను రూపొందించి పప్రచారములోనికి నాట్యాచార్యులు దేవదేవుని సాన్నిధ్యములో నున్నళ్తే అనిపించును. కాల తెచ్చినారేమో : క్రమేణ పతితుల చేతులలోబడి అపథ్యాతీ పొందినా పవిత్రమయిన ప్రస్తుత కాలములో (ప్రచారములోనున్న _ భరతనాట్య _ ఎోదర్శములతో కూడుకొనియున్న కళ యిది, (ప్రదర్శన క్రమము (అనగా అలరింపు, జతి, శబ్దిము, వర్ణము, ఇందు "లోకధర్మి”, 'నాట్యధర్శ్మి' సమముగా పోషింపబడు: పదము, జావళి, తిల్లాన) తంజావూరు నేలిన రఘునాధరాయలు, చున్నవి. పూర్వము భరతనాట్యము స్త్రీలు చేయుచుండెడివారు. విజయరాఘవనాయకుల కాలములో “పేరిణి పద్ధతి ననుసరించి పురుషుడు నటుడుగా (నాయికాభినయమందు చెలిక త్తెగాను. వంత వృద్దిజెందినదై, సంపూర్ణ స్వరూపము శరభోజి, కహాజి, పాట పాడుటకు) మాత్రమే యుండువారు. అందుచే భరత శివోజి మొదలైన మహారాష్ట్ర రాజుల కాలములో యేర్చడినది. నాట్యము స్త్రీలే చేయవలెననియు. పురుషులు చేసినా రాణించ ఈ విధానము ననుసరించి చేయబడు (ప్రదర్శనములలో నృత్య, దసియూ, “పురుషులు చేయటకు వీలుండునోొ అనియు నేటి నృత్త. అభినయములు సరిసమానముగా పోషింపబడుచున్నవి. కళారాధకులలో ఒక సంళయము కలిగినది ఆంగిక. వాచిక, సాత్వికాభినయముల్లకు చక్కవి అవకౌశము అలారి, జతి, శబ్దము, తిల్లాన భాగములు త్త పురుము గలద్గు. ఈ విధమైన చక్కని విభాగము నా అనుభవములో లిక్టరూ చేయవచ్చును. కాని పురుషులు అభినయించుటకు

12 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర నాయికా సంబంధమెన గీతములేగాక, నాయక సంబంధమైన వీచికల నోలలాడుదురు. ఈ నాట్యములో ఎంత విద్వత్తు పదములు, గీతములు. జూవళీలు పదవర్ణములు ఎన్నియోయున్నవి. ఉన్నమా, ఎట్టి అద్భుత మైన ఆహార్యమున్ననూ, అభినయ వానిని (ప్రబారములోనికి తీసికొని రావచ్చును. కొందరు ' విధానము, భొవ ప్రకటన సున్నితముగా ఉండదూ “లోకధర్మి పురుషులు శ్రీ వేషము ధరించి నాయికా సంబంధములైన గీత చాలా యెక్కువగా ఈ కళయందు ప్రదర్శింపబడుచున్నది. కాని ముల నభినయించుటగూడ జూచుచున్నాము. మన దేశములో మిగిలియున్న పూర్వకళలలో పూర్వ పరద్ధ తులలో ్రదర్శింపబడునది ఇదియొక్కటియేయని విశ్వకవి నాయక గీతములు. పురుషవేషములోనే అభినయింప రవీంద్రువిచే పొగడ్తలొందిన ఈ కళకు మలబారుపుట్టినిల్లు. వచ్చును. కనుక స్రీ పురును లుభయిలూ పాల్గొనుటకు వీలున్నది, బెంగాలు, దక్షిణభారత దేశములతో ఇది యెక్కువ (ప్రభా . భరోతనాఖ్యం'-ళతమిళ-ఆం (ద్ర దేశములలో యెక్కువ రములోనున్నది, (వ్రచారములోనున్నది,. ఇప్పుడిప్పుడు ఈ నాట్యకళలోని విశిష్టత గ్రహించి. ఉతశ్తర పాొందూస్తానములోని కళారాధకులుగూడ కథక్‌ యెందరో ఈ నాట్య పద్ధతిని అభ్యసించిరి. ఇంకనూ అభ్య ల సించుచున్నారు. ఇది మహమ్మదీయ యుగములో (ప్రభువుల విలాపార్దము పోషింపబడిన కళ. ఇందు టుమ్రీ, గజల్‌, అభినయము నాయికా కథకళి భావములతో గూడియున్ననూ, శాస్త్ర సమ్మతముగావి ఈ అథ నయము “యౌవరిత నృత్యమును పోలియుండును. జనుల భరతనాట్యము కోమల, _ సుకుమార, భావములకు పహృదయమును ఆకర్షించునట్టి దే, రంజింపజేయునట్టి దే, (ఆదర్శ విలయమైతే కథకళి గంభీర, ఉద్దత భావములతో నిండియుండే వంత మైనదికాకపోయిననూ) కళ అను పద్ధతిలో యిది పోషింప శారడవపద్ధతికి జెందిన నృత్యము వీర, రౌద్ర, బీభత్స, భయా బడినది. (ప్రభువుల తీరిక సమయములో, “జల్సాకు"గాను ఈ నక రసముల నభినయించుటలో కథకళి నర్తకులకు పెట్టినదే క్రళ 'పెంపొందినది. అభినయమెట్లున్ననూ మరియే నృత్య "పేర. ఒక్కొక్కప్పుడు నర్తకులు ఇంచుక (్రారంభకులే సాంప్రదాయములోనూలేని తాళ నృత్తము డీనియందున్నది. ఆయినప్పటికినీ వారు ధరించే దుస్తులు, ముఖములకు వేసికొనే క్రథక్స్‌ నర్తకుడు యే తాళములోనైననూ గంటలకొలది నృత్య ఈంగులు, చండ, మధైలలనుండి వెలువడే గంఫీర నాదములు, మాడగలడు. బహు కష్టమమేన బ్రహ్మ. ధమార్‌, న్‌్‌ ఓదేక్షకులలో ఆ రవముల నుత్సత్రిచేయును. నృత్యమందు వీరి లక్ష్మీ మొదలైన తాశములలో “అవలీలగా నృ త్తమాడగలడు. ఆహార్యము వాస్తవికతకు కొంతదూరముగా ' ఉండునట్లు దోచు త్రన అడుగుతో యెట్టి కష్టతరమైన శబ్దములనై ననూ, ఎంత చున్నది, త్వరితగతిన్వైననూ పలికించగలడు. ఇట్టి అభ్యాసము మరియే భరతనాట్యము రాజదర్చారులలో పెరిగినది. అందుచే పద్ధతియందునూలేదు. కౌని యిది రపభావములులేని నృ్త అభినయము, గానము, ఆహార్యము,_ ్రతివిషయమందు. లాలి మగుటచే అంత ఆకర్షణీయముగా నుండదు. కనుక (ప్రేక్షకులు త్యము, కోమలత్వము, కనిపించును, కాని కథక? నృత్య యెక్కువకాలము చూడలేరు. ఇది లాన్య పద్ధతికి చెందిన నాటికలలో లాలిత్య సొకుమార్యములకు తావులేదు. ఇది ముద్రా నృత్యము. నాట్యము. ఇం దుపయోగబడినట్లు ముద్రలు మరియేపద్ధతియందు ఈ కథక్‌ నృత్యము రెండు విధములుగానుండును. కూడ ఉపయోగింపబడవు. కనుక సాత్వికముకన్న ఆంగికమే (1) కైపూరీ నృత్యము. ఈ పద్ధతిలో ఎక్కువగా ఉపయోగమందున్నట్లు తోచును. ఇది ఆ న ఉద్ద్ధత నాట్యమగుటచే దీనియందు సాధారణముగా స్త్రీలు పాల్గొ ( లక్నో ఘరానా, నరు. స్త్రీలు “మోహిని ఆట” అభ్యావంచే సెడివారు. ఈ రెండునూ. విశేషముగా పోలియున్ననూ, విమర్శన వింత వింత రంగులతో మేక్‌ చేసికొని, చిత్రవిచిత్రము దృష్టితో సూక్ష్మముగా జూచివ చాలా భేదములు కనబడును. షన క క చండ వాద్యము కైపూరి నృత్యముపై హైందజ సాంప్రదాయముల 'ప్రాళ (ుక్షకులు విన్మయానందడ నము యెొక్కువగానుండును. లక్నోఘరానా నృత్యములో

దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర స్మి శుహమ్మదీయ సాంప్రదాయములు ప్రబలముగానుండును. వేష జెందలేదు. రసపోషణ తక్కువ. ఈ సాంప్రదాయము ఛారణయందుగూడ ఈ భేదము కొంతవరకు కనిపించును. శాస్రముకన్న (ప్రకృతిపైననే యెక్కున ఆధారపడియుండును. జైపూరి నర్తకి లంగా, చోళ, వల్లె ధరించును, లక్నో నర్తకి హస్తవిన్యాసము మాత్రము ఐహురమణీయముగా సెలయేళ్ళ చుడీదార్‌ పైజామా, పొడుగుపాటి జుబ్బా, కుచ్చుల సేర్‌వాణీ ్రవాహమువలె ఇంపుగా యుండును. దై వారాధనకొరళు 'వేసికొనును. నృత్యము చేయు నర్తకులు శాస్త్రమునకుగాని, “లోకధర్మి", జై పూరి. అభినయము. మీరా జన్మభూమియగు రసప్నత “0౯68 లగగొని యెక్కువ ప్రాముఖ్య మివ్వక ప్రకృతిపైనే వా ఆధారపడియుండుట లోకవిదిత మే. 4వ దేశములోని మధుర భక్తితో తొణికిసలాడుచుండును. ఇటుల యెన్నియో విభేదములున్నవి,. కూచిపూడి నృత్య కళ ఈ కథక్‌ నృత్యముయొక్క_ ప్రభావము చాలనరకు మహా ఆంధ్రదేశములో (ప్రచారములోనున్న భాగవత నృత్యము శొష్ట్ర దేశములోని పోవాడ, లావణీ నృత్యములలో కనబడు న్వక్ష కూచిపూడి నృత్య'మని సేరు. ఈ న _ర్హకులు వీథి చున్నది. ఇది ఉత్తర ప్రదేశము, పంజాబు, రాజపుటాన, నాబక్రముల నాడుటయేగాక, నట్టువ మేళ పద్ధతిలో పదముల అఖి చొంబాయి. మొదలగు ప్రాంతములలో యెక్కువ. ప్రచారములో శ్వయ్రమ, వర్ణములకు నృత్యము, శొల్లుకట్టు, మండూక శబ్దము. నున్నది. నృత్తములనుకూడ నాడుదురు. *పటవాటము” మొదలై న పురాతన అడవులను ఈ నర్తకులు నేటికినీ (ప్రదర్శించుచున్నారు. భరత మణీపురి శాస్త్రములో చెప్పిన చతుర్విధ అభినయములు ఈ కళలో గాంచ లాస్య పద్దతికి జెందిన నృత్యము. వై తన్యుల జన్మభూమి గు" మైన వంగదేశములోను, మణిపుర ప్రాంతములోను యెక్కువ వీరి నృత్యములో ముఖ్యముగా చూడవలసినవి నృత్య (పచారములోనున్నది. వేణుగోపాలుని నృత్యగానములతో నాటకములు, మజియు తరంగముల నృత్యము, అష్ష్టపదుల పూజించునట్టి ఆరాధన నృత్యముగా దీనిని పేర్కొనవచ్చును. అభినయము, శొల్లుకట్టు, జతుల నృత్యము, భామా కలాపము పూర్వము భరతము విద్య ఆరాధన సృత్యమైననూ. ఒక మొదలె నవి. కళగా వృద్ధిచేయుటకు, పొండిత్యము ప్రదర్శించుటకు దానిని దేవ హా దాసీలు అభ్యసించేవారు. మణిపుర నృత్య మట్లుగాక సామాన్య సిరె కేళా చెవ్వు నృత్యము ప్రజానీకపు జీవిత నిత్యకృత్యములలో యొకభాగమగుటచే అది అట్టి మహోన్నత స్టితికి రాలేదు. విశేష ప్రచారము మాత్ర సిరై కేలా సంస్థానాధీశునిచే పోషింపబడి, సిరై కేలాలో మున్నది. ఇది కోమలమైన, మనోహరమైన, రమణీయమైన (ప్రచారములోనున్న నృత్య సాంప్రదాయము. ఇందు ఆ సంస్థాన -ఆంగికాభనయముతోగూడి చూచుట కింపుగా నుండును. రాకుమారులు పాల్గొందురు. ఇది తాండవ నృత్యము. ఇది కథకళిని పోలియుండును. ఇందులో నృత్యము చేయునప్పుడు ఆకుపచ్చ, ఎరుపు, తెలుపు రంగుల అద్దములచే కుట్టబడిన _ర్హకులు ముఖములకు తొడుగులను (23163) - ఏయే నృత్య బుట్టలవంటి లంగాలు ధరించి, శిరోజములు శివుని జటాజూటము కృూలలో ఆయా పాత్రకు సరిపోవునట్రివి = ధరించి నృత్య మాడు వలె పై కెగదుప్వి, నడినె్రిపై గోపురాకారముగాకట్టి, మణులతో ద్వర్వ, అభినయమునకు జీవమైన ముఖము కస్పబడుటచే. వీరు అలంకరించుకొవి, భక్తిపారవళ్యముతో స్త్రీలందరూచేరి జయ శసభ్రావములను సం గీతముయొక్కు. ఆధారముతో ఆంగికాఖి దేవుని అష్టపదులు పాడుతూ, చేతులు తట్టుతూ, కృష్ణ మందిరా న్లయ్యముద్వారా ప్రదర్శింతురు. వీరు ప్రదర్శించే నృత్యములలొ వరణలో నృత్యం చేయడము చూచినచో, మనకు ద్వాపర రాధాకృష్ణ, కాళీయమర్షన, జీవితపు మాయ, బంధజీవి, వేటగాడు, యుగంలో యమునాతీరములో కృష్ణుని రాసక్రీడ జ్ఞాపకమునకు క్రీవనావ ముఖ్యముగా చూడదగ్గవి. వచ్చును. వీరు భక్త్యా వేశముతో నృత్యము చేయుదురు. కనుక వీరు ఒక్కొక్కసారి పాడే పాటకు. చేపే ఆభినయమునకు మయూర్‌ భంజ్‌యందు. ప్రదర్శించే “చెవ్వు'నందు నర్త వరబంధమే యుండదు. అభినయముకూడ యెక్కువ అభివృద్ధి కులు ముఖనులకు తొడుగులు ధరించకపోయిననూ అభినయము

శ4 దాక్షిణాత్యుల హాట్యకళా చరిత్ర మాతముండదు. ముఖముపై మెట్టి భావప్రకటనగాని ప్రదర్శించ పాత్రయో, కర్షుని పాత్రయో యింకొకరు అభినయింసవ లెను... దిడదు. ఇటి యక్షగానములందు వండితులందరూ ఒకచోట జేరి తమ విద్యను (ప్రదర్శించుటకు అవకాశముండుము. కన్నడ ప్రాంతములోని యక్షగానములు నృత్వచుతోణూజీిన యశతగానములు కన్నడ (ప్రాంతములో రెండు రకములైన యక్షగానములు ప్రచారములోనున్నివి. ఈ గానమునందు పాత్రలందరూ ఆహార్యము ధరించి. సంగీత వాద్యముల సహాయముతో వాటకము. లాడుదురు. (1) లైటక్‌ యక్ష గానము. ఇందు భాష కన్నడమైననూ ఆహార్య విధానమునందు, వాద్య (2) నృత్య నాటకములు. విశేషములందు. కథనడుపు విధానిమునందు చాలవరకు ఇది “కథకిళి'ని పోలియుండును. ఇందు నాట్యము చేయు పాత్రలు లైటర్‌ యక్‌ గౌానముణు పాడరు. మద్దలం, చండ మొదలైన కథకళి వాద్యములవే ఈ గానిములలో పాల్గొనువారి. ఆవోవ్యము. ధరించరు. వీరు ఉపయోగింతురు. వాద్యము లెక్కువగా యుండవ్వ. ఇందు పాల్గ్లొనువారందరు మహా పండితులు. శాస్త్రి పురొణముల నెరింనవారు. వంకితు బొమ్మలాటము లండరు దగ్గరచేరి వారి పాండిత్య ప్రతితను ప్రదర్శించు పథి ॥ వంటిదే. ఈ యక్షగానము. ఈ పండితులందరు. ఒకచోట తోలు బొమ్మలకు మన ఆంధ్రదేశము 'ప్రసిద్ధికెక్కిపెట్టు గూరుదురు. వారిలో ఒకరు. పెర్లగా యుందురు. రామాయణ, క 0 బొమ్మలాటకు కన్నిడ దేళము ప్రసిద్ధి. మనిషియెత్తు కర్ర భారత, భాగవతములలో మేదై నా. ఘట్టమును తీసికొని యక్ష బొమ్మలను ప్రతి అవయవము వేరుచేయబడి, నృత్యమందు ఆంగ గానము చేయటకు నిశ్చయింతురు. వారిలో పెద్దగా. యెన్నుకో. ఏిననము చేయుటకు వీలగునట్లు తీగెలు కట్టబడియుండుము. బడిన. పండితుడు. ప్రారంభించును.. తరువాత ఒక్కొక్కరు. బొనీ సృత్యములోని పాత్రలకు తగినట్టి ఆహార్యమును తొడిగి ఈమకు నిర్దేశింపబడిన పాత్రిననునరించి ననుయోచితముగా గద్య *ం చెనుక్‌ విలబడిని మనుష్యులు పాడుతూ అగింతురు. నేటి పద్యములతో ఆశువు రోరణిలో నమాధానములు చెప్పవలసి కాలప్ప బొమ్మలాటమువారు భాగవతములో నేగాకి, భరత వుండును. ఇది యొక విదమైన ఆశుకివిత్వ (ప్రదర్శనమేశాక, . బటలములోవి ఆంరింప్పు, జతి న్వరము మొదలైన నృత్యములను పండితులకు. విద్యా పరీక్షవంటిది. ఎవై తే ప్రారంభించిన గడ్‌ (పదర్శించుచున్నారు. స్టాయిలో భాషను, భావాన్ని పోషించుచూ ఆ పాత్రను నిడుష " లేరో వారు ఓగపోయినెట్లు యెంచబడును. ఇట్ట్‌ ఆచారము ఉత్తర మహారాష్ట్రములోని యక్షగానము దేశములో *కవాలీ' షాటపలయందు "నవాల్‌' *జవాబు' అని యున్నది. లావణీ (లలిత), దండోరా. తమాషా పోవాడ నృత్య రీతులు. ఉదా '_కృష్ణరాయబారము వారు గానము చేయుచున్నారను కొందము. శ్రీ కృష్ణుు ధుర్యోధనువి దర్చారుకు వచ్చినప్పటి లావణి. దండోరా, తమాషా _ ఇవి సట్టువ మేళమువకు ఘటము చెండిని యక్షగాన రీతులు. ఇందు ఒకరుగాని, యిన్టరుగావి య శ్రీలు పాల్గొందురు, అందు ఒక నీ నాయిక పాత్ర ధరించును. ఆ రోజుని యెన్నుకొనబడిన పెద్ద కృష్ణుని సంభాషణతో ప్రక్కన కాళమువేయు. నటుడు కథలోని వివిధ ప్యాత్రలుగా 'ప్రారంభించును.. వెంటనే అతని ప్రెక్కమిన్ని పండితుడు మారుచుండును.. అంతలోనే చెలికత్తె, దూతిక, కృష్ణుడుగా ప్రారంభకుడు యెట్లిభాషలో ప్రాంంభించునో అదేపర్ధతిలో దానికి మారుచూ కథ నడుష్పను. ఇవి యెక్కువగా పామరి జనరంజక తగిన జవాబు--పురాణముచోవి పద్యగద్యములను నమయానుకూల న్సుగా నుండునట్లి నృత్య విశేషములు, ఈ నృత్యములపె ముగా తన న్వకల్పనిమురతో చేర్చి, ధుర్యోధస పాత్రినో, పాందూస్తాసీ కథక్‌ నృత్య వ్రభావమెక్కువగా మన్నది. చుళ్ళాసన పాత్రనో చెప్పవలను, అతిడు ముగించగానే విదురుని నృత్యములోని ఆడవులు, హ_న్తవిన్యానము, ఖావపోషణ అంతయా.

దొడిజాక్యుల నాట్యకళా చరిత్ర కర్ర కిథక్‌ పద్దతిలో నడచును. ఇవి శృంగార రిసప్రధానములైన తట్తుచూ. నోడించును. ఓడిస్సీయందు ఆచార్యుడు పాడిననూ నానములు. తాళము మాత్రము వేయడు. వీరి నాట్యమునకు పక్వాజ్‌ ముఖ్య వాద్యము. మ పోవా లు ం వవాడ నృత్యము దక్కిని నాట్యము. తెలుగు... దేశము నానుకొనియున్న ఇందు ముఖ్యముగా పురుషులే పాల్గొందురు. మహారాష్ట్ర (ప్రాంతములో విరివిగా ప్రచారములోనున్నది. చొక్కినాట్‌ మన చేశములోని వీవపురువుల జీవితి చరిత్రమిలను గానము చేయు భాగవత కథను పోలియుండును. నేటి కాలములో ఒడిస్సీ నాట్య దురు. ఇందు శృంగారిమునకు నెక్కువి సానముండదు. మును గూర్చి విశేషముగా ప్రచారము చేయుచున్న వారిలో ఎ ముఖ్యులు శ్రీ కవిచంద్ర కాళీచరణ్‌ పట్నాయక్‌ గారు. వీరి ఒడిసీ, నతుము వగ అనేక తాళపత్ర (గ్రంథములున్నవి. వీరు చాలకాలముగా ఫి అ్రల్య జగన్నాథస్వామి ఆలయమునందు (ప్రముఖ సంగిత విద్వాంసులుగా ఒరిస్సా దేశములోని అతి ప్రాచీనమెని నృత్య సాంప్ర నుండుటచే అపూర్వ (గ్రంథములను సేకరించుటయేగాక, అనేక దాయము ఈ ఒడిస్సీ నృత్యము. ఇది భరత శాస్త్రనుగుణ్య . ఊరొధనా నృత్య విధానములనుగూడ తెలిసికొవి ఆ కళను విశేష ముగా నిఖివృద్ధి చెందినటువంటి నృత్య పాంప్రదాయము. ఇది ము (ప్రచారము చేయటయందు పాటుపడుచున్నారు. ఈ గాకి దిక్కివి, చొక్కినిట అను మరితెండు పాంప్రదాయములు. తీసు సాంప్రదాయము ముఖ్యముగా లాస్య పద్ధతికి చెందినది. కూడ ఓడ్ర దేశమందు ప్రచారమందున్ననూ. అశేష (ప్రజా నీకిముచే ఆవరింపబడ్‌.. పెండితులచేత, శాస్తుజ్ఞాలచేత నామోదింప అంకియానట డిని నిత్య సాంప్రదాయము ఈ ఒడిస్స్‌ నృాత్యము. ఈ ది క కనన న మ నీ గ కామరూప్‌నందు (అస్సాం) విశేష ప్రచాంములోనున్న స్పెత్వ్సిముని ప చిప విన్వానసము, మః ౪ లలల న ళో ఇ0 త న్‌ా గ్‌ ర ఆరాధన నృత్య సాం పదాయము అంకియానట. ఈ సాంప్ర ఘకిటనెం టుబాటులు, నీలు, మొదలనివిన్ని ణి త్త కనే శ ల వే మివ న భరకె బ్య క్రీ ళ. 1449 నుండి 1568 వరకు జీవించిన మహి శా్యామున; ర ఎంపబడు చాలవరికు కో శే నందం కతన న ల రితలను అంర్ర పురుష శ్రీ శంకర్‌ చేవ్‌ అను వైష్ణవ మతాచార్యునిచే (ప్రచారము ము పురాతిన త్య షా ముంతలు వ ర! లలి వన జవళచే. లోనీ బేదిదెను.. కంకర్‌దేవ్‌. +రోమణిబుయర్‌' అను మును. వీరి శబ్రము పుకూడ లె ౦౫ దాం షింప్పు దాణ్‌వి జమిందారీ సాంప్రదాయమునకు చెందిన కుటుందిములో జన్మించి యుంమను. సంగీతియి మాత్రము ఒరియా భాషకు అనువై నటి న శ జ ఎ ననూ, సకరై శ్వర్యములను త్యాగముచేసి మానవాధ్యున్నతికి, ఓథముగా నభివృడి చెందుటచే కొంతివరికు బౌ త్తరాహుల సంగీ" _ న న్‌ పోకడలు కు కావి+0చును క్రయందలి జగనాథ హెందవ (ప్రచారానికి తమ జీవితము నర్పించిన త్యాగపురువుడు. తిప్పె ప్‌ ప్ప నా త ్ష న ము లలి న మ చట భగవ ఏల్‌. క మహానీయుడు అనేక వత్సరిములు ఉతర దక్షిణ దేశము మి ఆలయమ తకిళలకు నిలయము. ట తని స సమ్‌ ఆలయము లలితికిళలకు నిలయము. అచ్చట భగవంతుని ల ర్యటన చేసెను. వీరు (ప్రేమ తత్వమును టోధించిరి. సెంగీతి న్చెత్యిమలతో (అష్షపదులను ముఖ్యముగా పాడుచు శి క్‌ ఈయవ నృత్యగాన కళలద్వారా భగవదారాధన చేయు విధానము ఆరాధించు నాచారము నేటికివి యున్నది. త ణ్‌ యా విళిఫిా ప్రచారములోనికి వచ్చెను. వీరు వ్రాసిన నృత్యనాటకము ళ్‌ జాం జా మె ఓ. ఠి ఓ కి ఈసీ ఒడిస్సీ స్రీ నర్రకిలు ధరించు ఆహార్యము, చీరకట్టు చాల లందు ముఖ్యమైనది కాళీగోపాల్‌ = “కాఠీయదమన్‌, *సీకా వరకు మని ఆలయమునందు. పూర్వము. దేవదాసీలు “నృత్య “న్యంవర్‌”. 'పారిజాతాపహరిణ్‌” మొదలైనవి. అంతియేగాక మాడునప్పుడు ధరించెడి రీతివి పోలియుండును. వీరును ప్రతి ఈమ గురు పీరమున్ను అలంకరించు ప్రతిప్రవక్రయును ఒక పాటకు నృత్యమాడునిప్పుడు ముక్తాయితో ప్రారంభించి తీర్మాన గాటక్‌మునై ననూ ్రాసియుండవలయునని ఈ మహానీయుడు ముతో ముగింతురు.. క్షేత్రయ్య పదములను పోలిని రాధా శాసించుటచే అస్సాంనందలి శాస్త్రీయ నృత్య విద్య, మవ మాధివుల (ప్రేమతిత్వమును తెలుపునెటి గీతములను. వీరు ముఖ్య కొచిపూరినందలి భాగవత కళవలె శతాబ్దములు గడచిననూ, ముగా అభినయింతురు. దకీణ దేశపు నాట్యమందు నాట్యా నేటికినీ దినదినా భివృద్ధిని చెందిన జీవకళగా నిల్చియున్నది. చార్యుడు న్నెికివి ఆడించునిపుడు చిటాలు కొలుచుసపుడు శంకర్‌ దేవ్‌ తన కాలమునాటికే రంగులు వేసిన తెరలను అవ్‌ వ! పదములు, జావళీలు పాడునప్పుడు చేతనున్న తాళములను కూడ తన నాటకములకు ఉపయోగించిరి. అస్సాంయందలి

16 దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర ఎత్యము ముఖ్యముగా “ఒజ్‌ పాలీ", *“గాయన్‌ బాయన్‌' అను మున్నదో తెల్పుటకుగాను ఒక చిన్న విషయమును ఇచ్చట: ,0డు విధములుగా సపెంపొందినది. ఈ రెండు పద్ధతులను కొన్ని (వ్రాసి ముగింతును. 1రముల నుండిన్నీ కొన్ని (ప్రత్యేక కుటుంబములకు చెందిన సిద్దేంద్రులు.. రచించిన. పారిజాతాపహరణ నాటకము రు ఆరాధించుచున్నారు. శంకర్‌ దేవ్‌ అనేక సంవత్సరములు జ్ఞ " శ్రీ శంకరదేవుగారుకూడ. పారిణాతాహరణ మను ఓత్తర దక్షిణ దేశములు పర్యటన చేసి అనేక నృత్య సాంద్ర 'పీరుతో వారి భాషయందు రచించిరి. వారి నాటకములను (ప్రద వాయములను సందర్శించిన వాడగుటచే:. దేశములోని వివిధ రెంచు. విధానము_నటి సూత్రధారుల ప్రవేశము, పాత్ర నభా పౌంప్రదాయములను, సౌందర్య స్వరూపములన్నిటినీ, ఏర్చి ట్రవేశము, వీష్క్రమణ,. నర్తకులు, గాయకులు, వాద్యకులు, కూర్చి తమతమ. (ప్రబారమునకు ఉపకరించునటువంటి ఉన్నత సర్వ నిలువదిడు విధానము, నటుని వ్యాఖ్యానపు పోకడలు, ఛావములు కలిగిన ఒక చక్కని నృత్య కళా సాంప్రదాయమును అన్నియూ భామా కలాపమునందు మన భాగవతులు అనుసరించు రూపొందించి పప్రచారములోనికి తెచ్చిరి. ఇది ఆ మహానీయుని విధనమునే చాలవరకు పోలియుండును యొక్క ఆదేశముగా ఆ దేశపు ప్రజలు ఎంచుటచే అచ్చటి కళ ధా ల + తమ, తమ జన్మలు తరించు మార్గముగా భావించి ఆరాధింప భారత దేశములోని నాట్య పద్రతులన్నిటిలోనూ. భరత బరుటచే, నేటికినీ తనయొక్క పవిత్రతను కోల్పోక, పూర్వపు నాట్యము, కూచిపూడి నాట్యము, ఒడిస్సీ నృత్యము, అంకియానట టౌన్నత్యముతోడనే శోభిల్లచున్నది. మన దేశములో ప్రచారములో ఈ నాలుగు సాంప్రదాయములు చాల సన్నిహిత సందింధముకలిగి నున్న భాగవత కళకును, ఈ కళకును ఎంతటి సాన్నిధ్య వృద్ధిజెందిన కళలుగా కనబడుచున్నవి. ప (4 ళ్‌ (జా డు ర్త 1 శ ష్ట్ర

అన ఆక కులు కృష పాత౦%ల ధరించి నృత్యమాడుదురు. ఈకరణీ ఇప కొన్ని, అపూర్వ నృత్యములు _ గందం వసు పరద వి ల నక్కడక్కడ ఛాయగా చూడగలము. కర్షణీ యెక్క స్వరూపము

1. సబర నృత్యములు మణీపురములో కూడనున్నది. ఈ తరగతికి చెందిన నృత్యములన్నీ ఆరాధన నృత్య ములే. ఈ నృత్యమును కొన్నితెగలవారు మాత్రము చేయుదురు. &* కోరంగి [వసంతోత్సవ నృత్యము] అందును ఈ నృత్యమునక్రై నిరేశంపబడినవారు మాత్రమే చేయు స్రీలు పురుషులు కలసి నంత బుతువారంభములో ప్రకృతి దురు. అన్యులు చేయుటకు అర్హులుగారు. ప్రకృతి ఆరాధనకు గితములను పొడుచు చేయునృత్యము. ఇది వసంత పంచమినాడు చెందిన గోండుల ఖర్మ ఆ నృత్యము, మూండా, టైగాల న్సత్య పా9రంభమగును. వసంతము_.పశుపక్ష్యిది జంతువులు తమసం జాతరలు ఈ'తరగతికి చెందినవే. దేవదాసీల దాసి ఆటకూడ సారముల నేర్ప్చరచుకొను సమయము. నెమిలి తనపురి విప్పి రమ ఈ నృత్య పద్ధతికి చెందినదే. దేవదాసీలు కూడ కళావంతుల ణీయముగా క మాడి తన పేంయసి నాకర్షించును. చెట్లుచిగిరి తెగకు చెందిన వారై ననూ దేవళములో భగవంతునికి క్రై౦కర్య ప్రకృతి అం సట వచ్చగారంగు చిమ్మరు పండును, కలల ముగావింసదిడి, _ దేవ ముద)ధరించినవారుతస్ప _ ఇతరులు గా. ఉవమలతో వనములన్ని నిండి యండును. అటి సమ 'దేవళములో నృత్యము చేయరాదు. కొన్ని సంస్ట్థానములలో దేవా యములో నీ పురుష బ న ల్ల ములో నీ పురుషులళ్ళంగారమునకు ఆది దేవతయగు మన్మథుని లయ దాసలు ఇతరసమయములందు. జరుగు నృత్య ప్రదర్శన ష్య సహజము. మన్మథ సోత్ర గీతములతో కూడినయుల్లాస ములర్కొ పాన్‌ ననూ. మేళములాడు దాంలు మా ర్రిమ అలయ నృత్యమే కౌరంగి నృత్యము. ఇప్పటికి నుత్తర పొందూస్తా లలా కుంభహారతి పట్టుటకుగాని. ఆలయ (గ్రాంగణములౌ న్స స్టీలు వసంతబుతువుప్రారంభములో అందరు. పసుజ నృత్యము చేయుటకుగాని అర్హలు గారు. ఇళ్లే బలిద్వీపములో వన్నె చీరలు, రవికలు ధరించి ప౦ికృతిగితములను పాడుచు, నేటికిని దేవదాసీ నృత్యము ఆచారములో నున్నది. కడు చిన్న సృ్య్యన్థార్తచు వసంతు నారాధింతురు. ఈవసంతోత్సవములు _తనములోనే భగవంతుని కర్పింప బడిన బాలికలకు బహుకఠిన పూర్వరాజులందరు చేసెడువారు. ఆంధ్రలో రెడ్డి సృభువుల కాల నియమ ప్రకారము శిక్షనివ్వబడి, నృత్యమునేర్పబడును. అట్టి వారే మలో విరివిగా నుండినది. కొమరగిరి ప్రభువు వసంత రాజీయ భగవంతుని యెదుట నృత్యము నేర్పబడుదురు. ఈ నృత్య సాంప్ర మను నృత్య గ౦ంథము వ్ర పెను. ఈఉత్సవముల వలనో యేమో యానికి చెందిన ఒక నృత్యము నేటికినీ వంగదేశములో నున్నది. ఈయనకు కరూ+ర వనంతరాయడను విరుదు ల్‌ ఇదే. “నాగవాసులు" * అనుతెగవారు చేయు బెహుళ నృత్యము. ఎ? - ఈ నృత్యము ఎంత రహస్యముగా వుంచబడినదనగా అసలు ॥ ॥ ॥ ॥ ఇట్టి నృత్య మొకటున్నదని వంగ దేశీయులకే చాలమందికి తెలి ట్స ఛురిత లేక “ఛలిక నృత్యము యదు. ఈ నృత్యము ఆ నాగవంశీయులు మాత్రమే చేయుదురు. కాళిదాసు కాలములోని మన కళను రెండు విధములుగా అదియునూ నాగపంచమి రోజుననే. ఈ నృత్యము ఇతరు లెవరూ చెప్పవచ్చును. దేవాలయములో కేనలము దైవసంబంధమై దేవ చూచుటకు వీలుండదు. చూడనివ్వరు. నిలువెత్తు ధనమిచ్చిననూ డ్రాసీలచే చేయబడు “మార్షి” నృత్యము, సంగీత, సాహిత్య, తర్క ఇతరులకు నేర్చరు. ఈనృత్యము ఒక బాలికచే చేయబడును. ఇస్త్రములందు. ప్రావీజ్యము సంపాదించి, రాజ సభలయందు తమ పాండిత్యము వెల్లడిచేసి గొరవముపొందిన గణికల “దేశి
2. కర్షణీ ను్యము నృత్యము. ఈ “దేశ” నృత్యము రెండు విధములు. ఎనిమిది మంది గోపికలు ఎనిమిది కృష్ణ విగ్రహముల చుట్టు (1) “ళురిత' లేక “ళలిక” నృత్యము, “విలువఐడి స్తోత) గీతముల పాడుచు నృత్యమాడుట కర్షణీ నృత్య ( యౌవరిత నృత్యము. మనబడును. ఈ నృత్యము శ్రీ కృష్ణువి కాలములో మనదేశములో అమలులోనికివచ్చినది. బహుళః ఇది కృష్ణుని రాసలీలలో ఒక కొళదాసు మాళివికాగ్నిమి[త్ర నాటకములో మాళవిక భాగమై యుండవచ్చును. ఈమాదిరి నృత్యము ఆంధ్రలో కారువా నాట్య గృహములో రాజు ఎదుట చేసిన నృత్యము “*ఛలికి మేళగాంగ్రు చేసెడివారు. కాని విగ్రహములకు బదులుగా యువ నృత్యమే. ఇది నాయకీ, నాయకుల పరస్పరానురాగము తెలుపు

18 దాక్షిణొత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర నట్టి నృత్యమే. ఈ నృత్యములో పొడబడు. గీతము నాల్లు (1) నర్తకి ఒక పదముగావి శ్లోకముగాని దానియొక్క. అర్థ పాదములు గలదియెయుండును. అభినయించెడి నర్తకి మొదటి మును, అందలి భావమును కవి వషనముగా వ్యక్త రెండు పాదములలో శాస్త్రము వఠించి, మిగిలిన రెండు పాదము పరుచుట. లతో అతి చమక్కారముగా, అన్యులకు తెలియునట్లుగా తన (౬) నటించు. పాత్ర ఆ. భావమునందు నీనమయి. తన మనస్సులోని కోర్కెను రాజునకు తెలియబరచును. ఇదే ఛలిక ప్రత్యేకతను మరిచి తానే ఆ పాత ఆయి, అందలి సృత్యము. భావమును శాననుభవించి ఆ రసమును ఇతరులకు

ఉదా :. పంచి ఇచ్చుట. “మాళవికాగ్నిమిత్రము'లోని శ్లోకము. మొదట్‌. పద్ధతియందు. నర్తకి అభినయము (ఆంగిక, నాయిక (ప్రోషిత భర్హుక. అనగా తన పతి దేశాంతర సాత్వికములు) శాస్త్రీయి. దృక్పఠముతో చేసిననూ కవి మున నుండగా ఆ వియోగమును అనుభవించుచున్న స్త్రీయని చెప్పిన భావములు, శాస్త్రపు కట్టుబాట్లకు ప్రాధాన్యత ఇచ్చి అర్థము. అభినయించుటవరకే ప్రత్యేకత కల్లియుండును. కౌన అభినయము “దర్లభః ప్రయో మే తస్కిన్‌ భవహృదయం నీరాళం ఎంత విద్వత్తుతో కూడికొని యున్ననూ కొంతవరకు సహ అహో పాంగే మే పరిస్ఫురతి కిమపి వామః జత్వము కుంటువడును. ఏష సచిర దృష్టః కథం పున రుపనేతవ్యః రెండవ పదతియందు, తాను కేవలము న రించు పాత్రయను నాథ! మాం, పరాధీనాం త్వయి పరిగణయ సతృష్టాం” భావము మరచి అందలి నాయిక స్థాయికి తానుబోయి ఆ ఉన్నత “హృదయమా! వ్రియుని కొరకు తహ తహ సడకుము స్పాయిలో అభినయ విద్యను (ప్రదర్శించును కావ అభినయము ఉత్త అతనినికూడు నాశ వదులుకో. మోదత్తముగా నుండును. అహో। ఎడమ కన్ను అదరుచున్నదే. ఉదా [ పై కోకముయొక్క మొదటి రెండు పాదముల యొక్క త్రయ్య పదము.

లర్హమిది. అనగా ఈ 'రెండుపాదములలో (ప్రోషితయొక్క నిరాశా హృదయమునుగూర్చి తెలుపబడినది. ఇందు దశావస్థలూ “భామరో ఊరికి బయలుదేరే. వేళ అభినయించవచ్చును. (యేమమీర నాసామి పిలిచి చెప్పిన మాట

“ఇక ఈ ఎడబాటును సహించలేను. మరల అతని ఏమని తెలుపుదు _.. ఏలాగు తాళుదు

గూడుపెట్లు ? దేవా! నిస్సృహాయనై యున్నాను. నిన్ను గూడ ఏమి చేతునే చెలియా 1"

నా మనస్సు కొట్టుకొనుచున్నది. నన్ను నీదానిగా చేపట్టుమా £” ల ల బ న్నర్షకి సభలో ఈ పదమును అభీినయించుచున్నప్పుడు ఇది మిగిలిన రెండు పొదముల యర్ణము. నర్తకి యీ “తాను యొక నరర్తకిని ప్రోషిత భర్తృక నాయికను అభినయించు భావము నభిశయించునపుడు తన హృదయములో దాగియున్న చున్నాను. అందలి సాత్వికనంచారులు, నాయిక చేష్టలు, కోర్కె అన్యులకు తెలియకుండా రాజుకు తెలుపును, ఇతరులకు వ్యాపారములు, చిత్తవృత్తి '్రదర్శించుట మాత్రము తన మాత్రము ఇది కేవలమొక పదముయొక్క అభినయము కర్తవ్యము”-_ఈ నియమము అభినయించుట మొదటి తరగతికి మాత్రమే. ఇట్టిదే ఛలిక నృత్యము. చేందును. ఈ అభినయము రసవంతముగనున్ననూ సహజత్వము

లోపించును. ఛలికము-అభినయము తాను సభలో నర్తనముచేయుచున్ననూ.- క్షేత్రయ్య, ఆతి వివరములు "౮ రసానుభూతులు, అతవి నాయికల యుత్తమసాయిని దృష్టియల అభినయము. రెండు విధముళగా సఖినృడ్జి చెగడినది; గిడుకొని తన్ను తామరచి= ఆ నాయకయే తానై ఆ ప్రదేశ మే

గోక్షిణాత్యుల నాట్యకళా చర్‌త్ర శ బృందావనమైనట్లుగా, తాను ద్వాపరములో నున్నట్లు, భావించి సి, విశేషాఖినయము ఆనాటి అతివల మానసిక వ్యవస్లను తాననుళవించి ౮నభంగము అ వ చే తామరసాక్షొ తలుగతండ కనులకు కట్టినట్లు అభినయించి ప9క్షకులచె అనుభ వింప చేయుట ఉత్తమపద్ధతి. ఈ పద్ధతి బహు కష్టతరమైనట్టిది. వికనించిన తామర తనలోని మధువును గో9లుటకు తుమ తమిళదేశములోని కళారాధకులు మొదటిపద్ధతినే ఎక్కువగా కొల్లగొనువాడాః అనుసరించుచున్నారు. ఆంధ్రలోని అపూర్వ పిఖ్యాతిగాంచిన “దేవదాసీలు” రెండవ పద్దతిలో అభినయ విద్యను ఆరాధించిరి, తామరపువ్వులో లేతకెంపు రంగునుపోలు కెంపునన్నె అ గల నేత౦ఏములు కలవాడా! గిక సాత్విక పా9ధాన్యత కల్సిన అభినయము నా ఆం న న స క స్‌ తామర శేకులవలె విశాలమై తీర్చి దిదినటి కనుగవ విధములుగా ఉన్నది. జా ద కలవాడాః

1. పదార్థాభినయము, అతి సున్నితమైన సువాసనగల తామరవలె లలితమైన £. విశేషాభనయము. ఆనందకరమైన దృక్కులు ప్రసరించువాడాః లా
2. వంత్యక్షొభినయము. ఏత్యజెలి ప్రాతఃకాలమున తన చల్లని కాంతితో చక్కలిగింతలు
3. గుప్తాలినయము. పెడుతూ కొలనులోని పద్మకన్యల వికసింపజేయు. భానునివలె చూపుతూపులచే. విరపాణుల హృదయములను రంజింప ఒక పదమునకుగాని శ్లోకమునకుగాని అభినయము పిద పుష్పములన్నిటిలో ఉత్తమమైనది, లక్ష్మికి నిలయమైన ర్శించునపుడు ఆ గీతముయొక్క అర్హము పేంక్షకులకు. తెలియ సద్మమునుబోలు నేత౦ిములను కలవాడా! తీరున హస్తములు, ముదులు, భంగిమలు పట్టి అభినయించుట పదాఠరాభినయమగును, ఇట్టి భావములను తెల్పునట్టి అభినయము విశేషాభినయ లం మగును. ఉదా :;-= తామరసాతః సీవెపుడొత్తువోయని 8. ప్రత్యతెభినయము తఈలవాకిలిల్లుగా విలిచియున్నదిరా! నర్తకి యొక ఘట్టమును. ప్రదర్శించుచున్నప్పుడు “తామరసాక్ష'.. ఈ మాటను అభినయించునపుడు ఆఆ దృృఖ్యము మన కనులముందు జరుగుచున్నట్లు ప్రేక్షకులు ముకులహస్తమును పట్టి మొగ్గనుచూపుట, అలపద్మ, అనుకొనే తీరున వారి మనస్సులను ఉరూత లూగించుట సోలపద్మములుగా ముకులము మార్చి వికసించిన తామర ప్రత్యతిభినయము, పువ్వును చూపుట, రెండు చేతులుచేర్చి పద్మకోశముపట్టి కర్తరీ ముఖము నేత్రములవద్ద పట్టి వికసించిన పద్మములవంటి కనులు *్‌ కలవాడా అను అర్థము ప్రదర్శించుట. “సరసిజాతులు జలకమాడే సమయమున నీవచటకుజని కొలమ, కొలనులోని వీటిని ఆభినయించి పతాకములతో సరిగెచీరలు మెల్లచేకొని ఆకులు, ముకులములతో మొగ్గలు, పల్లవ, సోలపద్మ, పద్మకోళ పరుగులెత్తు న్యాయమాః” ములతో పువ్వుల నభినయించి, చతురహ_స్తముతో నేతిములను చూపి, పద్మాశ్షి అను, భావము ప్రదర్శించుట పదార్థాభినయ ఈ శబ్దమును ఆభినయించుచుస్నదనుకొందము. మగుమ, అట్టితరి. అది సభయని పే9క్షళలోకముమర చి

ణి దాకిణాత్యుల నాట్యకళా"చడిక ఆది ద్వాపరము, యమునానదీ తీరము, (ప్రాతఃకాలము ... ఉదా: గోపికలు తళతళ మెరిసే బిందెలను తను నెత్తులపై కెళ్తుకొని, ఎందుకు మొగమిచ్చకపు మాటలాడేవు ఘల్లని ఆడుతూపాడుతూ, కేరింతలు గొట్టుచూ, కొలి అందెలు ని ఏరా: ముప్వగోపాల మేరగాదురా (యైయగ, చేతిగాజులు మృదువుగా ధ్వనించ, మరాళములవాలె, ముందటివలె నాపై నెనరున్నదా స్వామి మయూరములవోలె ఒయ్యారముగా అడుగులిడుతూ, వివిధగతుల పై ఇదా న్వా నరన శోభ వెలువడునట్లు నడుచుచూ, యమునమచేరి, తాము _ ముచ్చటలిక నేలరాః కట్టిన సరిగెచీరెలు విడిచి, ఒడ్డుననుంచి ఉ్తానమతో జంగ్రీడలు ఈ పదాభినయములో: , చివి కృష్ణుడు కూకటిముడిలో నెమలి ఫిం నల్పు వేళ కడి క ఏరాః మువ్వగోపాల నా స్వామి= నర్ర్తనముసల్ప, చెవుల కుండలములు పిల్లవాయువులకు అల్ల లాడుతూ, పాలుగారు నునులేత చెక్కిళ్ళపైని కాంతిసోకి న రకి మువ్వగోపాలుని నాయకునిగా ఎంచి ఆభినయము ట్రా ర్త ట్‌ మెలయగా, నడుమున కట్టిన పట్టుదుకూలము గాలితో సయ్యాట పట్టును. లాడ, చేత మురళిగొని, కలి బంగరు మువ్వలు చప్పుడు చేయు అధ టి లు టు, శేమోయని మెతగ అడుగులిడుచూ. వెన్నదొంగ అచటకువచ్చి సలి పం రసికణనుడు నే చినన, న శ 4 టు, చీరెలు దొంగిలించి, చెట్టుపెకెక్కి కూర్చొని, ఉల్లాసముతో * రనానుభూతి తన౩ కల్లినట్లు పి నటన య ం పి టు మురళి నూదుకొనుచుండగా.. గొల్లసడుచులు స్నానము ముగించి మొజ్గొడీనట్లి. తనవై అలిగినట్లు, చిలిపి కజ్దములాంెట్లి శమ. వభ్రములు కానక తత్తరపడి, నీటినుండి పైకి రాలేక, లోమించగా అటునిటు వెదకుచుండగా, వృశ్షముపై చిలిపి కృష్ణుని తియ్యని ముందటివలె నాపై నెనరున్నదా పాటవిని పైకిచూచి తమ చీరెల నతనివద్ర చూచి పార్దించి హస్త పా యేకాంత మలలోబడిన చీరెల సింగారించుకొని కృష్ణుడు నడుమనిల్వగా లా ముందటి లాలన, వాలన, సరస సల్గాపములు, కాం ఆతని చుట్తూచేరి, రాన క్రీడలు సల్పిన దృశ్యము_ ములో గడపిన మధురత్షణములు, మధురఘట్టములు, మొదలైన టబ అనుభళూతులతో కూడిన భావనా పర్షిపంచములో విహరించుచూ. ఈ గీతము (వ్రాసిన కవి తన కనులముందు కాంచిన చిన్ని శిండిత నాయికయైన నర్తకి తనకే తెల్పుతున్నట్లు, ఈన చర్యలనే ముందు జరుగుచున్నట్లు రసానుభూతి పొందుట ్రత్యజభినయ శశ్రరపడునట్లు_ రసానుభూతికల్లు విధమున అభినయము ప్రద మగుచున్నది. ర్శించుట గూఢాభినయము. ఇంతకూ నర్తకి చేయునట్టిది _పేక్షకులముందు అభినయము 4 గుప్తాభినయము మాత్రమే. కాని అందు యెన్నోవిధములై న భావములు గూఢమై యుండి, ఆ అభినయము చూచువారికి ఒక్కొక్కరికి ఒక్కొక్క ఒక కీ రనలోవిగుప _ర్తనలోవి గుప్తభావములు ప్రేక్షకులు అనుభవించు విధముగా తోచును. నలట్లభినయించుట. రపికులెన యౌవనులకు పేేయసీ పప్రియల పిణయ నర్తకి యొక పదములోని భావమును అభినయించువపుడు ౯ యగ ప్రియుల ప్ర జ కలహముగా తోచి శృంగారముదృవించును. సభలోని రసికజనులు పితియొక్కరూ “నర్తకి ఆ భావమును ఈనకే తెల్పుచున్నది. _. అన్యులకుగాదు. తన మనస్సులోని వయసుమళ్శిన శాస్త్రకారులకు. ఆలంకోర శాస్త్ర (ప్రమాణ శ్రావముల నెఆిగి అభినయించుచున్నది, ఈన మనస్సులో దాగి ముతో రచింపబడిన తమ కవితకు శాస్త్రీయాభలినయము, కృష్ణ యున్న ఖావములనే అభినయించుచుళ్ళుది” అవి ఈ విధముగ భక్తులకు- కృష్ణదేవువి జీవితములోని ఒక మధురఘట్టము. గప్రతియొక్కరూ తమతమ అంత్యఃక రణికుద్ధి ననుసరించి రసాను ఇధూతి పొందు. విధముగా భ0ిమకల్లనట్లు ఆభివయించుట మధురభక్త్యపాసకులకు రాధామాధవుల పంఏణయలీల, 'శకప్రాినయము, ఆధ్యాత్మిక చింతలేని యువకులకు.

దాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర లి సురక్షీత మైన ఆంగసౌస్టవముతో- యొవనములోనున్న జల్పా నృత్యాలు. ఈ నృత్యములనుండి విస్తుత పొందూస్తాసి శక్‌ నరికి ప్రదర్శించే హావభావ విన్యాసము. “టుమ్రీ” నృత్యములు, 'అదా*' అభినయము పుట్టినది. మె"త్తని హృదయముగల పండితుడు. తన మనస్సులో 6, జకౌరి గియుండిన భావము స్‌ ప్ర టు. .చాగియుండిన భావ లేఆ కశోపాసీద్వారా (ప్రకౌశించునట్లు పూమాలలతో అలంకరించుకొని పూగుత్తుల. చేకొని అప్పుడప్పుడు తన పర్పివర్తనకు కినిని మందలించిన తీరు జ్ఞప్తికి నుండు హావభానములతో (అనగా కొంఠవజకు మనుమ్యునిలోని వచ్చి రసానుభూతి నొందునట్లు. పశుత్వము తృప్తిపరచుటకు) చేసెడి నృత్యము. ఇన్ని. విధాల రససాగరమున ముంచి కేబ్చనట్టిదే 8. “మత్తాళ లేక “మత్తిల్లి లికము. . ఛలికము మితిమీఖ మద్యము సేవించి ఆ నిషాలో 'పేఫక్షకులు ఇన్ని అలంకారములతో కూడిన అభినయము, నేటి బిడియపడునట్లుగా తురుష్కులు చేసెడి నృత్యము. కాలములో అరుదు కనుక అది అపూర్వ నృత్యము. పైన వర్ణింపబడిన నృత్యపద్ధతులన్నీ అతి ప్రాచీనమైనవి. “కారి, “మత్తావళి తురుష్క సాంప్రదాయము ననుస ఇందు కొన్ని అద్భశ్యమైపోయినవి. కొన్ని ఛాయగా మిగిలి రించి చేయబడిన నృిత్యములు ఇవి కేవలము వినోదార్థము చేయ గవి. విడు నృత్యములు, స్రిభువులు విందారిగించి, సురాపానముచేసి, 'సెదకోమటి వేముడు తన నాట్య గ9ంథములో తురుష్క -పభతీర్చియుండగా వారిని సంతోషపెట్టుటకు ఫ్రదర్శింపబడే నాంప్రదాయమునకు చెందిన దీనినిగూర్చి వర్ణించెను. "స్‌ న గ్‌ కా శా షో క్ర

నవీవతాండవము తెల్లనికొండ ఇల్లుగను తెల్లని గిబ్బయె వహారువంబుగా. తెలని ఏరు తాల్చుకొని ళం తెల్లని మిన్కుల వాని పువ్వుగా తెల్లని తాచు సొమ్ముగను న్‌ తెల్లమిగా గయికొన్నయట్టి ఆ తెలనిసామి. ట్‌. చ

వాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత నికి తాకా సోడా య రహ్తర్హ ర! [ ళ్‌ ను క మవషశయౌాాచకఆయడా్న గా ర వాస! యా గానక ఏ ఆ డూ, (14 నో నా టల య్‌, ల్‌ో శ్‌ దర జో ఖా వ స్త వ / వ్‌టో పు. ఆంగికం భుననం యస్య వాచికం సర్వవాజ్మయం ఆహార్యం చంద్రతారాది తం వందే సాత్వికం శివమ్‌. నటరాజ నృత్య భంగిమ (1) దకిణోర్ధ్వ్య భుజముననున్న డమరు___సృష్టిక్రియా సూచకము. (౨ వామౌస్ట్వ భుజమున ఉన్న అగ్ని...సంహార సూచకము. (4 దక్షణహస్త పతాకము__విజయ సూచకము. (4) వామహ స్తాభయముద్ర__వరప్రదాన సూచకము. (5) - ఊర్హ్వప్రసారితమగు పాదము-___శాంతి, భవ, బంధ విమోచన సూచకము.

ఇివతాండవము

ఇచ్చట వర్ణింపబడిన శివతాండనము (సప్తకాండనములు) వేరు. ఆలయములందు పూజా నమయములో ప్రదర్శించు స్త్పతాండవములు, (శుద్ధ, దేశి పేరిణి. (పేంఖణ, దండిక, కుండలి, కలశ) దేశినీ తాండవములు (నికుంచిత, కుంచిత, ఆకుంచిత,. పార్శ్యకుంచిత, అర్జకుంచిత) వేరు. ఇందు. వర్ణించబడిన నృత్యము సంచభూతాత్మక మైన ఈ ప్రపంచములోని చేతనాచేతనములయొక్క వృష్టి, స్టితి లయములను వివిధ విన్యాస రూపములలో ప్రదర్శింపబడునట్టి భావాత్మక మైన నృత్య విశేషము.

శుద్ధ, దేశి ఇత్యాది తాండనములు, తాళ లయ (ప్రాధాన్యత కలిగి వివిధ చారి, కరి, జాంగహార, మండల, స్టానక విన్యాసములు, వివిధ. తాళములందు ప్రదర్శింపదిడు నృ త్త విశేష ములుగా రూపొందిసెట్టివి. శుద్ధ నాట్యములో (ప్రదర్శింపబడు ఏడవ విన్యాసము ఊర్ధ్వ తాండవము. ఇందు. వర్ణింపబడిన శివతాండవములోని పార్వతీ పరమేశ్వరుల ద్వంద్వ నృత్యమునందు శివుడు పార్వతిని గెల్బుటకుగాను ప్రదర్శించిన ఊర్హ్వతాండపము. ఈ రెండు మాత్రము కలియుచున్నవి. మిగిలినవి వేరు వేరుగా రూపొందినట్టివి. పరమశివుని తాండవము వివిధ భావములను ఆంగికాభినయ ప్రాధాన్యతతో ప్రదర్శింపబడునట్టి నృత్య విశేషములు. ఆలయములందలి సప్తతాండవములు తాళ లయా [త మైనట్టి, వివిధ జతులకు (ప్రదర్శింపబడునట్టి నృత్త విశేషములు.

ఈ వివరములను మనము చక్కగా తెలిసికొనినచో శివతాండవముయొక్క_ స్వభూపము చక్కగా. అర్థము చేసికొన గల్లుదుము,

వివతా 9 డ్‌ వము ఈ [క్రియాపంచకమునే ఈశ్వరుడు తన సప్తశాండవములో ప్రదర్శించును, భారతదేశ నృత్య విధానములో “శివతాండవము” మిక్కిలి శంకరుని శాండవములు ఏడు విధములు. ముఖ్యమైనది. శివతాండవము గూర్చి చక్కగా తెలినకొనవలయు నన్న కేవలము. ఆచరణ విధానమును గూర్చియేకాక. దాని 1. అనంద తాండవము. యందలి గర్భితార్థమును తెలిసికొనుట అత్యవసరము, £, సంధ్యా తాండవము. 8. కలిక తాండవము. సృష్టి. స్టితి, సంహారములు అను మూడు. శక్తులను 1. విజయ తాండవము. హిందువులు బ్రహ్మ. విష్ణు మహేశ్వరులు అను రూపమున " పూజించుచున్నారు. సృష్టికర్త బ్రహ్మ, నృష్టి నిరోధక శక్తులను ర ఊర్జ్వ తాండవము. హత మొనరించువాడే విష్ణువు. కనుక ఆతడు. 6. ఉమా తాండవము. “పరిత్రాణాయ సాధునాం 7. సంహార తాండవము. వినాశాయచ దుష్కృతామ్‌ ధర్మసంస్తాప నార్హాయ 1. ఆనంద తాండవము సంభవామి యుగేయుగే" “ఆంగికం భువనం యస్యవాచికం, సర్వవాజ్మయం దుష్టశిక్షణ. శిష్టరిక్షణలకు దశావతారములు డాల్చినాడవి ఆహార్యం చంద్రతారాది తం వందే సాత్వికం శివమ్‌' జిప్పబడినది. ప్రపంచ సృష్టిని చూచి ఆనందమును. వెలిబుచ్చుచూ సృష్టిని అంత మొందించు మహాళ్నక్రియే రుద్రుడు. కైలాన శవీరుడు ఆనంద తాండవము నాడును. మాతని నివాసము. వ్యా(ష్రూజిన మాతని వేషధారణము. పార్వతి “డుమడుమత' యవి అతని కుడిచేతిలోని డమరు సృష్టికి ఆతని పత్ని. వృషభ మాతని వాహనము. మెడలోని పాములే క్రార్రజమైన నాదము పలుకుచున్నది. వామహ_స్తమున ప్రపంచ అతని ఆభరణ సర్వస్వము. నిరోధక శక్తుల హతమొనరించు. అగ్ని (ప్రజ్వరిల్లుచున్నది. ఇట్టి మ్పూర్తిత౦ియమున కతీతమైన మహాళక్తియే. విశ్వ మౌడవ చేతిలో ధర్మమునక్రై పాటుబడి ప్రపంచ (శ్రేయస్సునకు మును, సర్వమును, తనయం దిముడ్చుకొనును, తననుండి వెలి ఈమ జీవితములను ధారవోసిన త్యాగమూర్తులకు అభయ ప్రదాన వరచును, మొసగుచున్నాడు. నాల్లవచేతిపతాకహ ్తమువిజయమునుసూచించు చున్నది. సృష్టియందలి జీవకోటియొక్క సంచలనమే ఆతని ప్రపంచమును సృష్టించుట, వృద్ధిపొందించుట, ధర ఆంగక్రాలినయము. ప్రకృతిలోని వివిధ నాదములే అతని వాచికొఖి మార్గమున నడుపుట, అంత మొందించుట, మరల తనయందు నయము. చంద్రతార లాతని అలంకారములు, మానవుని చిత్త లీనము చేసికొనుట, అను ఐదు [క్రియలనే (క్రిమూర్తులచే ఈమహా ప్రవృత్తియే అతని సాత్వికాథినయము. శక్రి నెర వేర్చును.

జ దాకీణాత్యుల నాట్యకళొా చలిత్ర 2. సంధ్యా తాండవము “కైలాస శైల భువనే తిజగజ్జనితీవ్‌ గౌరీం ని వేశ్య కనకాంచిత రత్నపీఠే నృత్యం విధాతు మభివాంఛతి శూలపాణే దేవాః స్రిదోష సమయే నుభజంతి సర్వే. వాగ్గేవీ ధృతవల్లకీ శతమభఖో వేణుం దధత్వ్పద్మజః తాలోన్నిద9కరోరమా భగవతీ గేయప్రయోగాన్వితా విసుస్సాందం౦ి మృదంగ వాదన పటుః దేవాస్సమస్తాత్‌ స్టితౌ ణ అవ్‌ (్రై "సీవంతే త మనుష్రదోషసమయే దేవం మృడానీపతిమ్‌," సృష్టి నిరాటంకముగా అభివృద్ధి నొందుటనుచూచి సంతసమున కంభుడు చేయు నృత్యమే సంధ్యా తాండవము. పర మేళుని అర్థాంగి పార్వతి మణిమయ సింహాసనాధిష్టితయై ఉన్నది. ఇందు)డు మురళి నూదుచున్నాడు. విష్ణువు మృదం గము, సరస్వతి వీణవాయించుచుండగా, బ్రహ్మ తాళము వేయుచుండగా, యక్ష, గంధర్వ, కిన్నర, కింపురు షాదులు ఆనంద ముతో చూచుచుండ. రుదుడు సంధ్యా తాండవనృత్య మొనరించును.

దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చర్మికో | 'బమయాలెవాలాలవాండాసుా నత రని కక ననిన ననన ననన నకకనపనిననను ననన నల భరిము నునన నకు ననన ననున నునననునా సమనుమనమాననుముుయ ళా లు గతీ నా. ల సంధ్యా తాండవము

దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చిర్మఆ 28 గౌ రై ( (| గ ౯ కక $ ణీ విలు 4 ల మ [మ ౧), [ న. (గ్‌ స్ట నషి” షై 8. కలిక తాండవము (వవంచాఖీనృద్ధీ విరోరకములగు అజ్ఞానము, అవినీతి మొదలగు దుష్టశక్తులను హతమార్చి అఖండ జ్యోతీని వెలిగియ టకు, ఆ దుష్ట శక్తులను చెండాడు నప్పటి అంగచలన మే కపాలధరువి కలిక తాండవము.

దాతీణాత్యుల వాట్యకళా చరిత వి గ్‌ స. టం సాం నతేసస్‌ ఠా (ఇ అో.. పూ హు యి చే డం? ఏటా. ఫ్‌ సహ గ ర్‌ మం ట/ ప్రో ఓ / నో ల ము / త్‌ 4సటాతో గా? స్ట ప్ర “ళ్ళ శ. విజయ తాండనము గజాసుర వధయీ వియతాండన మనబడును. పూర్వము (పపంచము యొక్క (శ్రేయోలి వృద్దులకు భంగము చేయగల్లు మం[తళక్తులను కొందరు బుషులు కలీగియుండిరి. వారివి వారించి ఆ దుష్ట శక్తులను సంహరించి వారిని సన్మార్గమున సంచరింస చేయ నమకట్టి అర్ధ నాలీశ్వరుడు బుషి రూపము తాల్చి అరణ్యములకు వెళ్లిను. ఆ మును లాశవిచే. ఓడింపబడి ఆతని వరిమార్చ వెంచి వోమకుండమున ఒక (కూర వ్యాాఘమును నృష్టించిరి. రుుదుడాప్పలిని పట్టుకొవి దాని చర్మమును తన చిటెకెన (వేలితో ఒలిచి తన నడుము చుటూ ఆలంకొరముగా ధరించెను. అంత ఆ ముసులొక (కూరమైన ఉరగముము సృష్టిచేపిరి. దానిని శివుడు మాలగా ధరించి నృత్యమాడసాగెను. కడపట ఒక చుష్షళక్సి (గజాసురుడు) ఆ పోమకుండమునుండి శివుని పైకురికెను. గానిని తన పాదములతో (తొక్కి వెన్నెముక విరచి దావిపై విజయతాండవము చేయుచుండ దేపతలు చూచి ఆనందించిరి,

కా లలా... టం ణు. | ఖః వాకినాష్యల నాట్బుకకా మొత . జ. కా సై | గవ శే [ -” (| వ; శ ల" మి [ లో ఆ ॥ కళ / న ం ల | |. ; . 11 నష్తిక్‌ కారముఖన్న్నవన్నుతి వనము. ఒెప్వుళ (హను ఖయుమ నెటరులని) అత కఉవానే. కినయుదతి ఉుత్తదారాము | "| ల శ్రాంచవమున గెప్తవాయు శతా. వూన్నుమును. న్నున. ఉమ. ఇన గొన్పుంశామేన్త అన వాంచ అన్తేన్ను ఎవ్ననా అవను చ | అవ గజ నన అంటు వాచుభాతుకొనుముచుడు. దరి చచెని అంచు శవ్నుతతు ముప, గంనర్నా.. కన్నును. కివవునామతా. శీ ఉమాశంతరు. వధ్యురును వతాక వాన్నమణమ వటి సెలుముడిన. ఉన్ని బందే యుద్‌ వనన వనన. న్నున నో

1. మాడు మొదుఖపెసైను... మోనని మ్మొవంను యామమె.. శవతమను చునేల. మొయువిన్నాను. న. ల

ల లత లారా ఆ డా యాట శ | చాకివాత్నుల వాద్యవిళా ఎచెతై ఖై _ వినవు మృివచియుతనో్‌ మృష్యుశచ్రిములను. వవకిఎచు. వతివపాలమమన్ని అలముని. నెవాంచు. పౌంతెచన్న. పవ | చున్నాయి. ఇరివ్యా అమి వేయుమున్నాను. వవప్పుతి వజ ముక. ప్రావనిమై అజ వివోవమిు వమభిమెముము. వెకని వవ్పులు వివ్వు వెఎచుమున్న ను. వచచన ముదిత మామమొన్నా వి వాచి చవ్నాము ఉలవ మీదిచున్నామి. శాన అను శెలవినాదములలో బ్‌ | లము చవితి న్‌ మ ే మ్‌ న అ మశివేచమంతతయము. వత్తైన వఎటునున్నమి. వచ. అ వాడె ముత కే విజయము చవాముమెన్నిన వృతా పు చమ త్‌ ఇ న ఎవైన పవన శాంపివముతోవికి చ*నుమె. ముతో కఎశముతేన్నై పాదునున్నము. అఎమమా అవకడి మ సొబుదునమో- శం వాచాడు మాచ్చుతెంద వపషయినన. పలనకాని జ అ 9 వ చయయ వమ ఇ ఇలా వనమున వ్యత్యుము చయుమున్నా మ. అనునవి వ్యత్యామి సఎన్త్‌ంమె ఇఎవమము ఓమమన్నుట్లు పాచిని. వక తావామెను స శు చా, జు అ న తే నాధ కషం మ్‌ అయ? ఎ చి ఆ యమున్నుమా. నాని కాద వచచన అత మ్మృమవూా ముది వయ న క న్‌ మొ్యుమెమిగెయు చు ళ్‌ శ వుచకిచచుననా ము వానువవెము నొయిమున్ను మె. వచక్‌ కాతయయానముతో వితచతయున్న తు న. న. న్‌. కుమవావు్వూమి వావానముిం వదిన శవకిచునతో వచన అముము కననిన్‌ మ వమదలి కువ వేమునున్నను.. పుప్పుత వమేనమునమొన్న మివళిము ఇను సన భల న మ. త ఈల మఎమాయునమును పసవనిఎయానుమన్నతు.. అన్నన పాచులూ చమ ను వ్‌ వ ఇత తాలపిన చుతిప వితెముది మునాయువవ్లు వామి మ్యత్యాతవచుమి. నాము వఖలపోని వెమయమలని వచనొ ను ” పైన శా ముప్పెమె చమముిచు తదాయన వన కాముచెతి. శం మొముంము వున్నామ. జూ చె ( ఆశి శు. వ్యెశమునమువతి వెలుఎవెత మునకు యమాన్స్చి. దిటమొగా స్యెత్యు ఇ వంతిమునుని యొచెత యా. వాచ కాస్త్రైము కావి వతి మెనననెమి. (ఎవ నెనే శంకిమిల ప్వంవ్వషృత్యము. | మతము శాసన ముగా అమెంమన్న నో వనోయుని అన్లనుక్షన అమామమాశతుల తను. శాదనేవమి)) మెచ్వాతి అర్లు చేయ | మెన్లిపిచూవులు మాయను మా శాప మెకై వ్‌ప్పుని అని లమఎడి పలి చు న్మృత్యెమి పివినెనువె.. తొవమెన శుముదిమెము. | జ ఇ

ట్ట గ ర్‌ కమ? న. నం 1 జ్జ ట్‌ తళ తి? క 7 వ కి (నరు 6. ఉమా తాండవము ఉమా శంకరులు భూతగణములతోకూడి స్మశానవాటికయందు నృత్యము చేయుచున్నారు. త మోగుణప్రధానుడై పది భుజములతో వీరభద్రుడు, వీరలైరవుడు అను పేర్లతో శివుడు, వీరభైరవియను పేరుతో అంబయు పిలువబడుదురు. (ప్రసంచము నందలి (క్రియలను పరిసమ్మాప్తి జేసిన శరీరములను వదలి జీవరాసులు ఒక్కొక్కటినచ్చి వీరిని చేరుచున్నవి. మండుచున్న చితులనుండి అనేకమైన వెలుగులువచ్చి వారిని చేరుచున్నవి. పటపట ధ్వనులతో సమాధులను ద్రిద్దలు జేసికొని జీవాత్మలు అందుండి వెలికినచ్చి ఆమెతోకూడ నృత్యములో పాల్లొనుచున్నవి. ఆ నృత్యమునకు భూమి దద్లరిల్లుచున్నది. ధూళి మింటి శ ౧ గా కె గయుచున్నది.

తేషా! గీ, ప్న ్ర [ దు [ లా స్సు ్ట శీ నో క; థ్రీ ॥ [శ 14! (2 (స క్యెల్తో కా శ స్తు (తంగా , వాట్‌, 7. సంహార తాండవము మానవ జీవననావ సంసార సాగరతరంగములలో మునుగుచు తేలుచు కడపట చేరుకొనునట్టి గమ్యస్థానము విశాల స్య్మశానవాటిక, దేహమునిండుగ విభూతి అలదుకొని, జడలుకట్టిన శరోజముల్నపై చంద్రకళను. ధరించి పద్మాసనోసవిష్తుడైన పరమశివుడు ధ్యానముద్రయందున్నాడు. చితులనుండి జీనకణములు లేచివచ్చి అతనియందు లీనమగుచున్నవి. మాయా వ్యామోహముల బారినుండి జీవకోటిని విముక్తి యొనరించి మరల తనయందైక్య మొనరించుచున్నాడు. ఆసంహార తాండవమూ ర్తి పరమశివుడు. సప్టతాండవములలో ఇది కడపటిది. ఇట్లు సృష్షి. సితి. నంహార, అనుగ్రహ, తిరోధానము లను పరమేశ్వరుని పంచకృత్యములను సూచించునదే 4వ లి చ ఇ తాండవము.

న చాకిణాట్యుల వాట్యకిళా చర్విత శివతాండవము ఆట వివరములు అనంచ తాంతవములో వలితించు కొన్నా లములు : (1) జంత చుగు దుగు దుగు దుగు. దుగురుగు దుగు దుగు శివతాండవములో ముఖ్యముగా గమవించవలవిని నృత్య రుమకిటి కిటితిక। విశేషములు శివతాండవము 1 అక్షరముల చతునశ్రి ఆట జణుత బణుత తికి జణుతి జణుతి తికి తాళములో చేయిఐడుము.. చతురశ్ర అట తాళము 2 లఘువులు, జగణఎ జరితకి ఇగణం వకవక। 2 మతములు కలిగి వమగతివి వడిచుమ. జగపస తగవ వెగవి విగనగ నిగా తాళ గ 1100 వగం ముంత వినం లుంత విభాగములు అ తిజం తోంత తరుం రుంత। , య శ ఆ శ తినిన తోంత తినినం. 12346|[5678| 918] 11 18, 0 తావ తంచావ తావ తంచవవె వవనతు పాఠాంణమిగా. వ్యత్యములో శరీనవు కుడి భాగముతో వెతెతోం! చూపివ హవ, పాదఏన్యానమే ఎడిమ. భాగముతోకూడ చూపి చ్రినికిట్‌ తావి దిరి తాని ధుమకిట తాన ముక్తొయిరిపు నొకివగావి, ఒకకిరణముగావి. ఆంగహోవముగావి ముగుడు తావ మొగంప్యకు రాదు. అటి విన్యాసములు చేయుటకు ఈ తాశమొు థుంఖఘం ధం భుం। ధుమకిట ధుమకిట ఎక్కువ అమకూలముగమండి మొదటి కి అక్షైనములవంకు వాంరధాం దాం రాచ తత్తోం తిన తిందనాం. వాలుగు, నాలుగు ఆక్షర విభాగములబంధుటచే భంగిమల వివ్యా ఇ జ (9 పఅంజం జంకిటి జంకిట రుమకిట వము వూరిమె మిగిలివ రెండు దద్రుతిములకు. తీర్మావము కా | _ దిం దిం రీంకిట దిగిదిగి దినకిటః ప్రరర్శింపబదును. మరియు శివతాండవ వృత శవిములు టం చి జంకిటి తీంకిట ధుమకిట కిటతక ఎలికించుటకు ఆమకూలములేగాక, గంఖీరముగాకూడ మంచుము. క్ష తందాన దిగితైయ్యీ ఈకతక దిరికిట తై య్యాః ప్రారంభ గతులు కనుక వమగతినే వృత్వమాడబడుమ. ఉమా కక్ష ౬ ఆ క లి కకువ కకున కుని కుకినక జంతకి తాండవము, వంహార తాండవములలో మాత్రము విషమగతి వవక వవక నెక నిగనిగ దిగి దిగి నెగనె శాకము. లుండుమ.. ధమార్‌ (14 ఆశ్షరముల తాళము) లేక చెయను దోవాం కొలోం గ శో చి వా త్రిపుట (7 అక్షరముల తాళము) తాశములలో మండుమ. చః శ తష సయ శరి ణం ఇం! రింరీం జంజాం రిందీం వొజ్బం హత్తి జం; ఆవంద తాండవము గణగణ దణదణ రింఖణ రింజరి వ్రపంచముయొక్క. పుట్టుకను, కిదలికలను వర్ణించునల్టి ధకాం ధళాం ధకాం ధళాం ్రీహీం. ఆంగికాళివియ (ప్రధానమైన సృెత్యము. ఈ నృత్యము విలంవిత ఆట నమయమంగు వైశబ్రములమ ముక్తాయింపులను జేర్చి లయలో ప్రారంంభమగుము. పరబ్రహ్మ న్వరూపమయిన ఓంకౌర ఆత్రుదురు. క వాదము వుట్రగనే అనందమూల్తిలో చైతన్యము కలుగును. అంత తడు సృషిలోవి వక్వ్వౌ సువ ్ర వా షి వశువవక్వాది జంతువుల, క్రిమికీటకారుల నంధ్యాతాండవము కదలికలమ, ద్భెషి, మ్రైవుట. శిరోలేదములు, హన్తలేదములను, వంయుత, అనంయుత హ_న్షముల (ముదక్రల్స లక్షణలక్ష్యముల ఈ నృత్యము విలంబిత లయలో ప్రారంభమయి, మధ్య గతి, చారి. కరణ. భ్రమరములు మొదలైన అంగ, ప్రత్యంగో లయలో ముగియును. ఇందు ఆంగిక మేగాక, సాత్వికావినయము పాంగముల చలన(పైరానమెన వృత్యమును (ప్రదర్శించును. కూడ పూర్తి వికానము పొందుచున్నది. సాత్వికభావములు, నవ ఇందు రినలావములంతగా వృక్టిచెందవు. నృత్యములో ప్రథమ రనములు, వావియొక్క. అలంకారములగు వ్యభిచారి నంచారుల భాగములైవ వృత్తము, ఆంగికాభినయము, నృత్యము పోషించన యొక్క అభివృద్ధి మొదలైనవన్నియు ఈ వృత్యములో కవి విరును. పించుము. ధ్వవి ప్రారాన్యముగా (ఆవగా పాటగా లేకుండ వాద్య

దాషిణాత్యుల నాట్యకిళా చరిత తిఫ్‌ వంగ్‌తముల ఆరావమున్య్య్శావడర్శింపబదుమ. ఇందలి సుగీతముమ తర్చై తైతతకై వైత శ్తదితివై తైదిత్వకై ఆనిందతాందివములోవలె తోశ, లయ ఉపారావ్యమునగాక భావ క్‌లైరైదిత్త తై ఇప [వధానిమె యుంతును. శైశ్టైతైది తశై,తె తె దితె, చమ మొ మొ కుజ న ల. చొ లా. అన చును. సంధ్యాతాండవములో (ప్రదర్శింపబకు అర్థనారీశ్వర జతి ర్లై దిత్తికైః దిత్తతైః లై రైరైకైకై జం జంత కిటతవ తరీం శీంత కిటతకి ఇ చితతై రాం;దిత తె తాం జంతిక తెతకి దిత్తక చిళాంగ్‌ తాం తజం ఇంతి తజం జంతి కిటతక త్రై 11 9ఇ కాం కిటతకితై. ఇకిటతక ౩ కిటతికతె తాం త్తైయతతి దివికిట తత్రైయ్యా వ్రైయ్యత్ర కిటతవ విలిితాండవము [ప్పుర సహారము ] తడెం దిచి డివి తాకు త శకి తిక తక న్‌ అ శె కావనే జబు తక దిని తక ఈ తెంటిలోవ నృత్య విశేషములించుముచు ఒకటి నే రాంగిట తతా తె నాకిటతక;। ఇంకిట తితా తవా కిటతక క వ యులమను. కనుక రెంటివి కలి ని తిక్కిట శతి శతి కిటతిక। రీంగట కిటకిట కై॥ లిపి పేర్కాంటిని. జం జాం కిటలక జం జాం కిటతకి దత పత దిగ ఇ కే సనక టు యో కాటా ఇంమెలో వీర, రౌర, భయానక రనములు పూరి వికా దగ్‌ త్రైత నము నొంచుమిన్నవి. (పతిరింగిమయు, ఆర్త నారీశ్వరునివలె దక్షిణ జం జాం దిత్త ైనైళ (దిగి దిగి వై3) భాగమందు టిని విధముగనే వామభాగమునకూడి వటబడి, దక్షిణ ఇత్తక తై రె దిగి దిన త్నెన్టై జం ఇ హన్తముతో వట్టినప్పుడు శాండవ వద్దతివి, వామహాస్రముతో పటి ఇత్తకు రెతై జం. వవ్పుడు తాన్య వర్దతివి పోలియుండును. దిన్న దిన్నకు కిటతక దిమిగిమి దిచి ప్రయ్యా టా వసా ఉదా ;= (తిప్పం వంహారము. - దణాం దణకు అణు ఏల దిణ కిణ జణు ఇం దిన్నా దిన్నెకు కిటతిక దిమి ఏమి దిద్ది వెయ్య (ఎశిమమున తిఫాలము చేతబూవి, ృతిపురువి పొడిచినటు లా ఇ ఖు! జ ఖో ఇం తరి కిటతకి జంతిరి కిటతక జంతరి కిటతక తోంఇఠి దడీణ వ్యనైనతొ (ప్రదశ్శింపవిముమ. ఇది వీరావేశముతో, గంఫీ రముగా భీతి గొల్బుచుందును, మరల నదే భొవము వామహ నముతో జం జంత ఏేటతికి జం పైస్తూ, న్హ్రీలకుంయునటి నహజ కోమలత కలిగ లాలిత్యముగా రిం దినప దిన్నః, తాం తతైయ్య తకః; చీదినకు దిన్న నమంగును. ఇట్లు తాండవ, లాన్య మిళితములైనె వాన్త పాగ విన్యా దిరకిట తె య్య తాం, నములతో ఈ నృెత్యము ఖూడియిండును. రిన్పైడు జంజం ఢ్‌ర్గుడు జంజం రిర్దుడు జం జం జం దినక దివక క్రై య్యా ధిర్సుడు తదివక తాం మరియు. నిందు “చ్యకాకా రవరణు"లను మార్తంగికులు దివకిట దివెకిట రాం, వాయింతురు. ర్‌ల్లుడు తెయ్య రిపెడు త్రెయ్యా చ్‌మైమె త్రై దినక దివక దినెక దినక దివక దివకిట తై కొన్ని మృదంగ ళబములను ఒక ఆవృ తమూ లేక రండు హా కిరడతెయాం ఆ వృెత్తముల జతిగాకూర్చి (వతిసారి జతి యొక్క చివశవచ్చు త టా లి శెబములు, మరల శనెండవసారి వాయించునపుడు మొదటి జతి చివకిట దివనకిట తాం జకం నళ కు యొక్క మొదటి అక్షరములకు బదులుగా వెచ్చుచూ, యీలాగున శాంజం న్ఫెళ్య మంఠమగునవ్ప్చటికి, ఆ జతి రూపము శమేణా మారుటకు ఈశజ౦.. “= కొకారపరిణొమవి పేద. (ఇది మన తెలుగు కావ్యాలంకొవ శతచిమి తాకిట త్రెయ్యాః ములలోవి ముక్తివద్యగ_స్రమును కొంతవవకు పోలియుందును.)

శి6్‌ దొీణాత్యుల నాట్యకళా చర్మిత ఉదా :... అంతయూ మరల అదే విధముగా నృత్యమాడబడును. కుమ్మరి ॥ 2 వాడు “*సారొపై మట్టినుంచి, దానిని _తిప్పుచూ ఆది యొకసారి తిరిగి వచ్చునప్పటికి ఏ విధముగ కొంచెము కొంచెము నగిషీని 1% దిగు దిగు తెయ్యా। దిగాంత్‌ దిత్‌ దిత్‌ తక చెక్కి. చివరకు దానినొక సుందరమయిన పా్యతగా తయారు 8 శీ చేయునో, అటులనే ఈ చ(కొాకారపరణహడ వలయములు కలిగి, దితరంగ్‌ తక, హుం హుం తడాన దరి. నృత్యమందు (కమేణజ విన్యాసములలో మార్పులు కలిగి ఆఖరికి లా ఒక సౌందర్యవంతపయిన నృత్య కథగా ముగియును. ఇదే చ్యక్రా | స కారసరణులయొక్క విశిషత. శ్‌ తాన దరిదిగు తెయ్య। దిగాండ్‌ దిక్‌ డిత్‌ తక ల /? గ్‌ విజయ తాండవము దిత్తరంగ్‌ ఈక హుం హుంజగ నగ ణ 1ణ, ఈ తాండవము నాట్యముగ “విలంబితలయొలో ప్రారం (| క ననన భమై “నృత్యము'తో దత లయలో ముగియును. ఇందు (తధాన పాత శివుడు. ఆంగికాఖినయము (ము దల వినియోగము) (పధా శ జగన గణ గణ తెయ్య! దిగాంత్‌ దిత్‌ దిత్‌ తక నము. గజాసుర వధానంతరము చేయబడు నృత్యమునందు, వీణలో కి శీ వాయించెడి తహనమునుబోలు జతి మృదంగములో వాయించ దిత్తరంగ్‌ తక; హుంకీ డె.ది (దేకిట, బడును. ఈ జతి నాల్లు భాగములుగ ఏిభజింపబడినది. ఆరంభములో “జగ జగ జగ జగ గణ గణ గణ గణ [వ నంబరు జతి. వాయించబడును. రెండవసారి, నాల్వవ జగాగ్గణ గణ గణ గణ ళా భాగములోని శబ్దిములను తీసికొని మొదటి భాగములోని మొదటి జగాగ్గణ గణ గణ గణ అశ్షరములను కొన్ని తీసివేసి అచ్చట ఈ శబ్దములనుపయోగించి జగ జగ జగ గణ గణ గణ తాళము సరిజేసి గణజగ్‌ గణ జగ్‌ శాం గణాం గణం,90=60లో తడాన దరిదిగు తెయ్య దిడాంత దిత్‌ దిక్‌ తక। గణాం న భయట కూరుతో ముద ౯ విధము బముల కూ ౧గముపె దితరంగ్‌ తక। హుం జగణ గణ గణ. పై ధములయి ౧ ఏ ల ఆ హో జతుల పలికింతురు. 'పైవిధముగా. నాల్గవ భాగములో శబ్దముల మార్చుతో న్‌ శ వ శి వాయింపబడును. మూడవసారి వాయించినపుడు (పారంభ జతి జ్జ టై ఈ బలి ఊర్వ్యతాండవము తోని మొదటి భాగములో మిగిలిన అకరములన్ని పూరిగా అ దూర్చి (కొత్త అక్షరములు (2వ సారి వాయించిన జతిలోని ఇది లాస్య శాండవములతో కూడియుండును. ఇందు ఆ, అధ నాల్లవ భాగములోనివి) చేర్చి వాయింసబడును. ఈలాగు 2, 8 *వుడు తన కాలిని శముస్టైనుంచె నృత్యపా దిన్నల్గ వర్మింపబడి న యున్నమ, (పసు మావి గా నెవ్వ సత్య మోడుట తిని వాయించునస్పటికి మొదటి టీ టాం సా న్‌ ర “ న్‌ భాగము యొక్క శ్వా (వథ్యాత నర్తకుడు ఉదయశంకర్‌ ఈ నృత్యము చేయు స్వరూపము పూర్తిగా మారును. ఇట్లుపారంభించు. జతియొక్క బృడ్స శివుడు తన శరీరముపై నున్న కొన్ని వస్రములను తీసి మార్చునుబట్టి _ జతిలో కమేణ అక్షరములు మార్చుతూ కొన్ని ప్రార్రవై చినట్లు చూసెను. పార్వతీ అట్లు చేయనొల్లక నిలువబడెను. ఆవృత్తములు వాయించి జాగాకు వచ్చుటకు, “చ్మక్రాకారపరణ” ఈ వీధముగి ఆ నృత్యమును కొంతమౌర్చి _సచర్శించుచున్నారు. మినిపేరు. ఇందు మృదంగము లేక డమరుక యతిలో (వాయబడిన ఇక నృత్యములోని విశేషము :- జతులను ఒకరి తరువాత నొకరు పంట వెంటనే నృత్యమాడుదురు. జతి కొన్ని ము.దలు, అడవులతో (ప్రారంభమగును. మృదంగ యతి_మృదంగమువోలి ముందు తక్కువ రెండవసారి మరల చేయునప్పుడు మృదంగ శబ్దముల మార్పును ఆక్షరములుగల జతితో (ప్రారంభమై, పోను పోను పెరిగి మరల బట్టి మొదటి భాగములో కొంత మార్చున్ననూ, మిగిలిన జతి [క్రమముగా తగ్గి ప్రారంభించిన విధముగనే ముగింపదిడును. నీ

దోక్షీజాత్యుల నాట్యకళా చరిత్రే శ? కిటజం నకజం కిజ్ణక అకజం నగజం నగజం నగ నగ దిగిజం డిగిజ ణకజం నగిజం తకజం నగతరి దికిజం తరిజం తరిజబం తకుందరికిటజం మృదంగయతి తరిత దిరిత తరి లాకిట తైయ్యా దత్త తాహం కాతిరికిటజం తజం దణం తరుం తరుం కిణాం దణాం జణుం దిమీశేకిటజం జంజం కిటతక కిననగ కిననగ తకిట దికిట తాకిట శ్రేయ్యజంతప్రం జాతబ్బం ౦ఈత తరుంరూంత అిరూం రూంత జాం తళా౦గ్‌ ఈత ళా౦ గ్‌ తదిగిణ తోం జం కఈజం ఈక జ౦ ఈక దిరిత జం మృదంగయతిలో ఈకదిరి తకణక తకతరి జం తదిమిశజం కలళ జతి తకుందరిజం కుందరిజం కు కుందరిజం కుకుంద తకుందకిట తకుంద జంతజం ఈకు౦ద తకు౦ దకిట తరికిటజం ఈశరిత తరిత జణుఠతదిమితి తజం జణుత దణత జణుజగనగ జ౦ ళుంకిటజం జణతకిజం జగ నగ నగ జం నగ తరి నగ జం ధీంకిట తకధళాంగ్‌ తోం ధికిట తకిటతక తళాంగ్‌ తోం దిద్ది తళాంగ్‌ దిత్తళాంగ్‌ తదిగిణతోం కిడ్మద (దెదె కిటతక దింతా దడాన కిటతక దెద్నెడే దడాన్న కిటతక ధాంకిట తైయ్యా దెదెదే ధాంకిట రీంకిట క్రెయ్య దెదెలదే డమరకయతి దె దె్యదే (దీం చదే్యీం యేం తద్శదే ఈదీం తరంగ్‌ తకదిరి తద(దే ఈత్తరంగ కిట తరంగ తకిదిరి తద్యదే తత్తత్తుంగ దరంగ కిటకిట తరంగ్‌ తకదికి తదగదే

88 దాకీణాళ్యుల నాట్యకళా చర్మిత మరొక విధము ఇందు తాళములో జాగా యిచ్చి వరుసలు పలికించబడును. 1] తాం. యయా యు అ ఎఎం ఎజాల్‌రీం 2 | తిరికిటతాం. యం ఎయయయయయయం తిరకిటతై శ్రి తక తిరికిట తాం. -. ..... ------లా.. తాం కకుంతరితై శ జగ ణణ ణగ బణగళ్‌ ...... యాట ణతోంగణ తకతె గ్‌ జంతరి కుంతరి హంఠతరి తోం ఈరి తం ( హంళ కుంత రింతా హత రింఖణ 7 కణ ర్‌ణ ఖగ జగ కంకణ రింఖణ 8 తదిమి. దిమిత దిమిత దిమిత కుందరి కిటతక గి జగ ణగ్‌ జంత్‌రి _..__....... .---- ణగ దిగి తంతా 10 తగ ణ గణ లాలాజలం. ఎ... తకుందరిత 11 జంతరికిట ............. లయల... తర౦ికిటతోం 12 తాం .. ... ఎటట ఎ అ ॥ ఎల గణ గణ త్రై ఈ విధముగా (వాయబడినప్పుడు ఇద్దరు నర్తకులు “తాం” ధృవపదము _.ఆటరీతి ఈ 9 నున్న కాలమునకు నిచ్సి 1! నుండీ నుండి 'తధీం'ళు మధ్యనున్న కాలమునకు జాగానిచ్చి | నుండీ ్వ్వ్వన్వు__హర। హరః (ప్రమథ గణాధిపః దేవ! శ వరకు 1 నంబరు శబములను ఒకరు, 11 నంబరు శబములను మరి 6 ద భవహర। శంకరః పరమళివ, యొకరు ఆడుదురు. 5 నుండి 8 వరకు ఒకరి తరువాత మరొకరు ల ః ధృవములు [) ిహం తత్‌ (దిం (దిహిం తత్‌ ౪2 ఒక్కొక్క వరసనాడి ముగింపునందు _పారంభమునందువలె జాగా దిహిం తత్‌ (దిహిం కక్‌ (దిపాం తత్‌ అల యిచ్చి నృత్య మాడుదురు. వవ] టలాం (దిహిం తత్‌ దిన్నాం దిన్నాం దిన్నాం దిన్నాం ఉమాతాండవము దినకిట తాం లి దెవాం దెహెం దేహం...తం ౫24 ఇది మధ్య లయలో (ప్రారంభమై, (తిపట తాళములో దోహంద ద్దో ౦ తాం ధోంగిణ దత్త వా దధోం దాత ధధోం దాత దిరికిటతె గాని, ధృువ పదములోగాని వివిధ గతులలో _ప్రదర్శింపబడును. జో పా శ్రి ధణాం దధాత్తై ధగ ద్దగత ధిమి ధాంగిట దీకిడ్‌ తత్త దధత దధతత్తై ధృవపదము తర్‌ రంగ రంగ త్తుంగ త్వాంగ్‌ తకతక తకతక దిగితక థత్చాంగ్‌ ధిగితక జణుతక ఆప్ఫ త్తమునకుగాని రెండుమూడు ఆవృత్తములకుగాని ముక్తా భమికీట భమికిట భాంకిట జణు జణు యింపుతో జాగాకు వచ్చి నిలుచుటకు (ధువపదమని పేరు, రణాం జణుం ధణాం జణుంధాం

దాషీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 89 ఈ విధమైన జతులకు పైన జెప్పిన శివ పల్లవికి ఆటతో ఇట్టి ముక్తాయితో ప్రారంభిమగును. ఇందు లయకు ప్రారంభమగును. అటుపై ఒక్కొక్క గురువును అనగా నాల్లేసి యెదురుగా నడిచే జతులతో నృత్యము ద్రుతలయలో (ప్రారంభమై మాత్రల సాహిత్యమును తగ్గించుచు ఆ మాత్రలకు సరిపడు జతిని క్రమముగా విలంబిత మై ముగియును. కలుపుచు చివరకు పూర్తిగా సాహిత్యమునువిడిచి జతులే పలికించి న్నర్తనము సల్చి ముగింతురు. సృష్టి. స్థితి సంహారములను సూచించునట్టి ఊహాతీత మైన ఈ ఉత్తమ నృత్యమును (ప్రదర్శించుటకు కళారాధకుడు (ప్రకృతిని ఎట్లన._ ప్పూ్చిగా అర్హము చేసికొనవలెను. ప్రకృతియం దాతడు ఐక్యము హర! హరః పప్రమథగణాధిపః దేవ! కాగల్గిన నాడే ఈ మహత్తర నృత్యమందలి నిగూఢ భావముల భవహరః శంకరః పరమళివః నెరుగగలడు. అప్పటికీ కళారాధకుడు (ప్రపంచ బంధములనుండి " విముక్తుడై ఆధ్యాత్మిక చింతానురక్తుడై. పరమేశ్వరునకు ప్రారంభములో పూర్తి గీతము పాడబిడి పూర్తి అవృత్తమునకు జ్య్య్బల్వ్వ్స చేయకల్లిననాడే. అతడు తాండవ నృత్యమును అనగా 82 అక్షరములకు జతు లాడబడును. చేయుట కర్లుడు. లేనీచో ఆతడు చేయు శవతాండవమునందు, అటుపై యిందు విశదపరుపబడిన భావములు కలుగవు. తదన్యములు “హర హరి” శ అక్షరములు తగ్గించి పాడబడి ఆ నాల్లు మాత్రమే కల్లను. అట్టి వదరానము చూచిన మహాదేవుని పై అక్షరములకు సరిపడు మృదంగ జతి పూరించి 82 అశరముల “ఎ భక్తికూడ సన్నగిలిపొ వును. ఆవృత్తము-[.& అక్షరముల మృదంగ శద్దిములు కలిపి 86 ఇందులో మృదంగ, డమరుక యతులను గురించి ఆత్షరముల జతి పలికించి ధృవము ముగించబడును. ఇ'్లే ప్రతి వ్రాసితిని. ఇవి శాస్త్రీయ దృక్పథము ననుసరించి దృతము, ఆవృ త్తమునకు శ అక్షరముల చొప్పున తగ్గించబడి జతులు లఘువు, పుతము, కాక, పాదము మొదలగు విభేదములను చేర్చబడును. పాటించుచూ కాస్త్రకట్టుగా వ్రాయలేదు. చదువరులకు ఆ యతు విషమగతిలో ఆడబిడినస్పుడు 8 అతరముల చొప్పున లటుణండునో తెలియటకుగాను సూడ్రపాయముగ కొన్ని గావి 5 చొప్పునగాని తగ్గించబడి జతులు చేర్చబడును. తాండవ నృత్య శబ్దముల కూర్పును చూపితిని. శబ్దము లివే అయిననూ దృత, లఘువుల విభేదము పాటించిన, యతి ఎత్తుగడ నంహార తాండవము తీర్మానములతో ముగింపు చూపవలసి యుండును. అట్టి విభేదము విశేషముగా చూపలేదు కనుక తీర్మాన విధానము వ్రాయలేదు. లిర్‌ర్‌ కిటదెతు, ధడాన్‌ ధళ ధళ ధళ ధళాంగ్‌ మరీ వివరములలోనికి పోయిన “శివతాండవము' ఒక (గ్రంథ ధళ ధళ ధళం ధళం ధళాంగ్‌ దిత్త రంగ్‌ ప్లాంప్లాం ప్లాం మగును. (గ్రంథ విస్తర భీతిచే వీలైనంతవరకు సంక్షిప్తముగ దిడ దిడ దిడ రింగణ గణ గణ దడాన్‌ తద్రే ద్రిత(దే (ద్రేన్న సతిని. పండితులీ విషయమును సహృదయముతో (గ్రహింతు కిటతక భడాన్న కిటతక తళాంగ్‌ తక దిడ తరంగ్‌ దిడ దితు రని నా నమ్మకము, గిణ గిణతోం. 2, ఉం

థో ఒక చేతిలో డమరు, రెండవ చేతిలో ప్రజ్వలాగ్నియును. నటరాజ నర్తన భ వేజొక చేతిలో అభయముద్ర పట్టియున్నాడు. వరద హస్తము యొక్క వేళ్ళకు ధరించిన రతనాల ముద్దుటుంగరములు తళతళ నటరాజమ్వూరర్తి కైలాస పర్వతమున నాలుగు దిక్కులందు లర్చ్య్వాన్నవి. వస్త్రముగా ధరించిన పులితోలు అందముగానుండి అమర్చబడియున్న_ స్వర్ణ, మణీమయ, రజత, చిత్‌ నర్తన ప్వశ్రత తొణకెసలారుచున్నది. బ)ిహ్మతల నాయకముగా మండపములందు. సల్పిన నర్తనములను “శివరహస్య” మను స్వ్వార్చిన పృజైలపేరు మెడలో ఎసగుచున్నది. కాళ్ళనలంకరించిన (గ్రంథములో వర్ణించిన వివరములు ఇచ్చట తెల్పుచున్నాను. చిరుమవ్వల ముచ్చటగా పల్కుచున్నవి. నడుమును అందముగా ఇది కుమారస్వామి జైగీష మొదలై నవారికి తెల్పినట్లుగౌ ప్వంచ్చచు నటశేఖరుడు, నటమహానటుడు, నటరాజమ్వూర్తి '్రిభువ వర్ణించ బడినది. క్రైలాసమందు సంధ్యాసమయమున పరమశివుడు స్వ్వ్బల్స్స మోహింపజేయు. నర్తనమాడుచు ముల్లోకములను (ప్రతినిత్యము సల్పిన నృత్యము ఇందు వర్టించబడినది. కాపాడుచున్నాడు. సవాతన, సనందనులు మొదలై నవారు వరి వేస్టింప ; నంది. భృంగి, రిటీశ్వర, గణపతి, తండు, హుండ, బాణ, రావణ, నర్తన సమయమునందు మహాదేవుడు తన అరమోడ్పు చండిక మొదలె నవారు సేవింప, దేవమునులందలు గుమిగూడి కనులనుండి అందముగా రత్నఖచిత సింహాసనము పె కూర్చొని, ఆయన నర్తన విద్యను చూచి ఆనందించ, శివుడు గజచర్మమును ఆయన నాట్యమును తిలకించుచున్న అంబను ఒకసారి విలాస ధరించి. తన పాదపద్మముతో అపస్మారుడను రాక్షసుని ముగా చూచును. ఆమె ముత్యాల ముక్కర శుక్ర నక్షత9మువలె తాడనము చేయుచు సంధ్యా తాండవము సల్బును. కాంతివంతముగా నున్నది. కంరముపైనున్న మూడురేఖలు, కంఠసీమ నలంకరించిన మూడు మణిమాలలకంఇ అందముగా అంత అతనియొక్క కేళరాశి గాలిలో ప్రకాశవంతమై నున్నవి. ఆమె ధరించిన స్వర్షాంబరము ఆంతరిక్షముకంటె కదలియాడుచుండును. తలపైని గంగ ఉప్పొంగి తరంగములుగా ప్రకాశవంతముగా నున్నది. నల్లని ఆ జటిల మధ్యనుండి ప౦వహించును. అందు వికసించిన కమలములు శోభాయమానముగా, శివుని జటాజూటమునకు అలం చంప కాశోక, పున్నాగ, సౌగంధిక పుష్పములతో ఆమె శారముగా నుండ, కమలమితుండు నిర్మల గంగాజలమున ప్రతి ఏనీ౨ కీచథారము అలంకృత మైనది. అన్ని పుష్పముల మధ్యగా వింబించు చుండును. ఆదిశేషుడాతని చెవున కలంకారమగును. “డి రరసీమంతిని ముద్దుగొల్పుచున్నది. నుదురుపై వాలిన వదునారు కళలతో ఒప్పిన చందు9నివలె వదనము ప౦సన్నముగా మిగోదులకు, చంద్భ్రకళగా ధరించిన సిందూరము మరింత ముండును. ఆతని నాసికము సంపంగ టోలె తిన్ననై. మృదు వె వన్నె తెచ్చుచున్నది. చేతులకుదాల్చిన నాగాభరణములు, రత్నాలు ఆకర్షణీయముగా నున్నది. అతని నేత్రములు వికసిత కమలముల తాపిన గాజులు, రవ్వలు పొదిగిన ఉంగరాలు ఆమె చేతులకు కంజె ఆకర్షణీయముగా అలరారుచున్నవి. భస్మము. నలదిన సొంపుకూర్చుచున్నవి. ఆమె కాళ్ళకు ధరించిన రత్నాలు పొదిగిన అతని శరీరము, తిపుండక ముద్రాంకితమైన అతని నొనలును చికుమువ్వల మరురధ్వనితో భూమి ముచ్చటగా పఏతిధ్వవించు దివ్యకాంతులీనుచున్న వి. చున్నది. అప్పటి ఆ ప్రిదేశమంతయు చంద నాగరు, కర్పూర ఆయన అర్ధనారీశ్వరుడు అయి. ప్రకాశించుచున్నాడు. శ్రిస్తూర్ర్‌ వాసనలతో నిండియున్నది. అంద ఒక చేతిలో సౌగంధిక = ఎడమచేతి అందమైన అతని నఖములు లాకెరసాలంకారముచే పుష్పము తాల్చియున్నది. రెండవ చేతిని అందముగా ప్రక్కకు ఎరుపుకాంతులుదయించుచున్నవి. మెడలోని మణిమాలలు శ్లిడ్తిచినది. మరి రెండు చేతులందు పాశాంకుళములను దాల్చి అసియాడుచున్నవి. రత్నములతో కలిపి కట్టబడిన రుద్రాక్షమాల సర్వ. శ్ర విధమున జగబనని అలరారుచున్నది. తుడి(ప్రక్ష్వ ఆతని మెడచుట్టు కొంతివంతముగనుండ, ఎడమ(్రక్క బి వాగరత్నమాల అలంకారముగా నున్నది. మెడలోని నవరత్న అంబగూడ స్వామిని తస ముద్దులొల్కు దృక్కులతో మాల, చేతులకున్న ఆపరంజి మురుగులు, నడుమునకున్న చిరు చూచినది. ఆయన అందముగా మరల మరల ఆమెను చూచుచు మువ్వల మొలత్రాడు ముచ్చటగా మెరువగా అర్ధనారీశ్వరుడు నర్తనమాడుచున్నాడు. మహాకాల, గణపతి, స్కంద, భృంగి, వర్తనము సల్చుచున్నాడు. నంది; దేవ, గంధర్వ, యక్ష, కిన్నర, కింపురుషాదులు ఆయనను

దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 41 "సేవింప, సంగీత వేదఘోషలతో తన సంధ్యాతాండన నృత్యము ములు లోకములను, లోకస్టులను కదలించుచున్నవి. కాని మహా ప్రతినిత్యము కైలాసమందు నాల్గు దిక్కులందున్న నర్తన వేది దేవుడు మాతఏము మందహాన వదనారవిందుడై స్రశాంత మైన కలపె చేయచుండును. కొన్ని సమయములందు అంబ ఆ నాట్య దృక్కులతో మణిగణాలంకార ళోఖితయైన దేవిని చూచు మందు అతనిని అనుసరించును. మరికొన్ని సమయములందు చున్నాడు. ఆయన నర్తనవిద్యను చూచి ఆనందించినట్లు దేవి తానొక్కడే నర్తనమాడును. ఆ నాట్యము కనులకు పండువై, చిరునవ్వుతో మందహాసము చేయుచున్నది. అంత ద్విగుణీకృతో వీనులకు విందై, ఆత్మకానందమై, లోకములకు శుభమై ఒప్పారు త్సాహముతో సదాళివుడు వివిధగతుల వివిధరీతుల నర్తనము చున్నది. సల్చుచున్నాడు.

ఇక పరమ శివుడు తూర్పుదిక్కున నున్న స్వర్ణమండప అటుపై 'హైమయొక్క ఆనందముకొరకు దక్షిణ దిక్కున ములో చేసిన సంధ్యానర్హ్తనమును గూర్చి విపులముగా వర్ణింతును. నున్న మణిమండపమందు ఆయన నర్తనము చేసెను, అర్ధాంగిమైన పార్వతీదేవి ఎల్లప్పుడు వామ భాగమున ఆదిశేషుడు ఆతని చెవికి అలంకారమాయెను. అతని ప్రకాళించగా నటరాజమూర్తి క్రైలాసమందు సంధ్యా సమయ శిరముపైనున్న నాగషణికొంతిలో శివుని కంఠము మెరయు -మున నర్తనమాడుచుం డెను. . చున్నది. పక్షిముఖముగల చండీశ్వరుడు ఇత్యాదులు సోత౦ంము లను చదువుచున్నారు. (బ్రహ్మాదిదేవతలు వేదమంతో 9చ్చారణ చంద్రకళచే ప్రకాశమానమైన ఆతని కేళపాశము గాలిలో జ్హ్వ్బ్య్వాన్స్నార్ర, ళర్వుడు ప్లవన, మండల, చారి. కరణాంగ న_ర్తనమాడుచున్నది. ఆయన సాత్వికరూపుడై ఏరాజిల్లుచున్నాడు.. ష్య్వమ్సృల విన్యాసము ప్రదర్శించుచుండ, తండుడు మైమరచి ద్రైహ్యశిరముతో గూడిన పుద్దెదండలు ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసములతో ప్ప్క్య్య్యన్న బ9హ్మ, విష్ణుల స్తాయి తగ్గించమని, ఆయన నర్తన నుప్పొంగుచున్న ఆతని విశాల వక్షముపై కదలియాడుచున్నవి. స్య సలయ నొసగిమని వేడుచుండగా, సా్చమి నటరాజె కుబేరుడు ప్రక్కగా. విలిచి సోతిగీతములు పాడుచున్నాడు. జ్వర్ధ్వ్య ప్లీద్యకు విలాసము కూర్చుచున్నాడు. నర్తన మందు న్నర్తనము_ ఉద్ధృతమగుచుండును.. బ్రహ్మ కపాలము. గాలిలో స్వన్స్స ఆయన శిరము కదలునపుడు చంద్రునిలోని అమృతము కెగురుచు. నక్షత మండలమును తాకుచున్నట్లు భ్రమగొల్పు ల్ల్చానానది. కదలుచ్చు.. లేచుచు ఉద్దుతముగా నాట్యమాడి చున్నది. ప్రపంచము ఆ నర్తనమునకు దద్దరిల్లినది. శిరములోని సరల ఆయన శిరము నలంకరించిన నాగుపాములు మిక్కిలిగా గంగ ఉప్పొంగి గాలిలో ఆడుచున్న కేళపాళశముతో కదలియాడు బ్ర్య్య్య్వబడుటచే నుక్కిరిబిక్కిరె నవి. ఆదిశేషుడు, భూమి, చున్నది. అట్టి సమయమున మహావిష్ట్వాది దేవతలు ఆయనను స్య, చంద్రుడు, మెరియచున్న స్వర్తపర్వత పంక్కీ కొలుచుట కచటికి జేరుచున్నారు. అంజలి ఘటించి ఆయనను న్న ఫ్రిత్రిచెంది శివునియొక్క. పాదవిన్యాసమునకు వణక సోత్రము చేయుచున్నారు. తండుడు, ఇందుడు. చండీశ్వరుడు జనని, అంత ల్రీకరముగా మహానటుడు న రనముచేసి దేవిని డిండిమము, డమరు, ఘంటా వాద్యములను పలికించుచున్నారు. స్య్యళషపెజైను. ఆమె కలునకన్నులనుండి అమృత మొలుకు సటశేఖరుని కిరుప్రక్కలా నిలిచిన బ్రహ్మ, విష్ణువులు ఆయనకు స్య బాష్యలత్రో ఆయనను సంతోష పెట్టినది.

నమస్కరించు చున్నారు. అచ్చటజేరిన దేవర్షిగణణములందటు * ఆశ్చర్యానందములతో కదలక మెదలక ఆస్తే నిల్చి ఆన్నర్తన అట్టి ఉద్ధృుత నాట్యమందు తన నాగాభరణములు జారిపో శోభను తిలకించి తరించుచున్నారు. ఆయన మెడలోనున్న కుండ, వస్రముగా ధరించిన గజచర్మము వీడిపోకుండ అప్పు అనేక రకములైన ఆభరణములు ఆయనతో కలిసి నర్తనము డప్పుడు హ _స్తపాద విన్యాసముల ఉద్ధృతము తగ్గించుచున్నాడు. సల్పుచున్నవి. శిరోజాల నలంకరించిన చల్లని చందు)డు ఆయన అస్లే తనయొక్క. జటాజూటమునందు. గంగ పడిపోకుండ కంఠమునందలి విషములోన గల వేడియావిరికి, చేతిలోని అగ్ని చందుడు వ్రాలిపోకుండ జాగరూకతతో నర్తనము సల్చు జ్వాలకు క్రమేణ వేడెక్కుచుండగా, వేదాల సారమైన ఆ స్వామి చున్నాడు. ఆ నాట్యవైఖరిని తిలకించి 'దేవర్షులు మొదలై నవారం తన అర్ధాంగిని ఆనందపరచుటకు స్వర్షమయ మండపమందు దరు తమ జన్మలు తరించెనని తలంచుచున్నారు. నర్తించుచున్నాడు.

ఆదిశేషుడు తన చేతి ఆలంకారమాయెను. ఆతని కాళ్ళ ఇక సడమటి దిక్కుననున్న రజతమండసముపై శివుని -చీన్నిమువ్వల తియ్యని సవ్వడులు, ఆదిశేషుని ఉచ్చ్వాస నిశ్వాస న్నర్తనము వర్ణింతును.

శీ2 దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర తన వామ భాగములో పార్వతీ స్వరూపముదాల్చి. పాము శివుడు భోళాశంకరుడను పేరు కలవాడు. తనను లను ఆభరణములుగా ధరించి, (బ్రహ్మకపాలమును మెడయం నమ్మిన వాలిని వరములొసగి (టోచువాడు.. అట్టి అమృత దుంచి, అంబయొక్క ఆభరణములు మెల్లగా ధ్వనించ నర్తన హృదయమ్నూరర్తి అందముగా అలంకరించుకొని కుంకుమ, కేసరి మాడును. కటి భాగమున గజచర్మమున్నది. కళలొల్కు చంద్రుడు మొదలగు సుగంధ పూరితములైన వస్త్రములను కట్టుకొని ఆతని జటాజూటమున కలంకారుడయినాడు. స్రసన్న దృక్కు. మేరువును ధనువుగా ధరించినాడు. ఆయన న ర్హన పీఠముక్రింద లతో తన బిడలనందరను చూచుచు రజత మండపముపై శివుడు “ప్రీం' యొక్క చిత్రము అతి రమణీయముగానున్నది. అట్టి (మ నర్తించును. తరి పంచవర్షములలో ్రకౌశించుచు స్వామి జ్ఞాన సభయందు న్నర్తించును. దిశంకరుడు తన్మయుడె నర్తించుచున్నాడు. (బహ రం ట్రయుడై నరంలలనంం ల లక్ష్మీ సరస్వతులు ఆతనిని గొల్బుచున్నారు. విమ్హవువ దేవుడు ఆతని నర్తన విద్యను వేయినోళ్ళ పొగడుచున్నాడు. జ్‌ ఫా కతడు ఇష్తదె వమయినాడు. ఆయన శీ విద్యకధినేత ఆయెను. మహావిషువు ఆయన న్నరన విద్యకచ్చెరువొంది ఆరాధించు టల ణి హా తనయొక్క కరుణాదృక్కులు శాస్త్ర వేత్తలయెడల ్రసరించు చున్నాడు. ఆతని భక్తులు ఆ సంగీతాషృుతమును ఆస్వాదించి నో చో న చున్నవి. కంఠళమందు హాలాహలమును ధరించియున్నాడు. స్వామి తనివి తీరక మరల మరల ఆ అమరన రన విన్యాస (ప్రదర్శన వదనము. నిరలమె డు చిన శామరవపి సంచమె న్‌ అష ష ళా మును కోరుచున్నారు. తన భక్తుల సంతోషార్లము స్వామి న న పమ క నమ నో అ అందముగా ముద్గులు మూట గటుచున్నది. తన్ను నమ్మినవారిని న రించుచున్నాడు. ద్‌ బ్‌ న రా అభయమిచ్చి కాపాడుచున్నాడు. నారాయణుడు ఆతనిని నిరం తరము పూజించుచున్నాడు. స్వామి నృష్టికమమును నర్తనరీతిలో ప్రదర్శింప, స్థావర జంగమాదులు కూడ ఆడదొడగినవి. స్వామి ఆంగిక విన్యాసమే గజ చర్మాలంకృతురైన ఆయన నాగలోకమున ప్రవ నకల చరాచరముల యొక్క కదలికలాయెను. ఆయన పాదముల హించు గంగను శిరమున దాల్చియున్నాడు. నానా రూపములైన నుండి వెలువడిన ధ్వనులే శబ్దమై, వర్ణములై. మాటలై, వాక్య నర్తన రీతులను ప్రదర్శించుటకు సమర్దుడెన ఆస్వామి ఏ రూప వా మ్‌ మూనా అబల న. ములై, సూత9ములై, భాష్యముల్లై అలరారినవి. వినీలాకాశము మును కోరిన ఆ రూపమునందే ప్రత్యక్తమగుచు నర్తించును. నందలి నక్షత్రమండలము ఆతని కలంకార పా్రాయమాయెను. సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మకే గురువువఠె ప్రకాశించుచున్నాడు. విష్ణువు న్నర్తనవేళ ప్రదర్శించిన వివిధ భావములే నవరస శోభితమైన నకు సైతము కనుగొనలేనట్టి అద్భుత మైన పాదపద్మములు కలిగిన సాత్వికాభినయ మైనది. ఇన్ని విధముల నర్తన విద్యను ఏకసింప వాడును, స్కందుని జన్మకు కొరణభూతుడును అగు నాతడు తన జేయుచు ఆడుచున్నాడు ముక్కంటి వేల్చు. చూప్పచే కాముని భస్మముచేసెను. అతడు అందమైన అంగసౌొష్ట వము కలవాడు. మందార కుసుమమువలె స్వచ్చమైన దృక్కులు ర్‌ూ లోకరక్షణకుగాను సముద్ర మథన సమయమున భక్షింప కలవాడు. కుభ(ప్రదుడు. సర్వము తాన్సై విలసిల్లు శంకరుడు జ్జాన బడిన హాలాహలముచే నీలిమ పొందిన కంరము ప్రకాశవంతముగా సళయందు నర్తనము సల్బుచుండెను. నున్నది. అటుపైన ఆతడు ఉత్తర దిక్కుననున్న జ్ఞానమండపము నుట శభంకు శ పదములను వద్ర సల్ఫిన నాట్యము వర్తింతును జ్ఞానులు శుభంకరుదైన చంద్రశేఖరుని పాదపద్మముల ౧ ణ 'సేవింతురు. కళలందు సాటిలేని మేటి. పాప పంకిలమునుండి హీర రూపయెన. దేవి పరమశవునియె భక్తులను కాపాడుటయందాతని కాతడే సాటి. ఆతడట్టి దయా హవన ॥ వద్‌ శనయిక క్‌ శివుని క్క దివ్య ప్ప్యాదయుడై నను దుర్మార్గుల పాలిటి భైరవుడు. బ్రహ్మయొక్క (వ ల హ్‌ రా వ ంచును.. స కారారమెనవి కి య కమలమునందు సన్న శారమును ఖండించినవాడు. నొనటియందు అగ్నిజ్వాలల ధా శః ళ, అ వ్య ఆద కీడు శ వ ధా ల శక్తులు. ఈ వర్షించు నేత్రమున్నను, చల్లని సౌకుమార్యమైన దృక్కులు కల్లిన 0 జ అసం తి, య్‌ ఎం థా గర లననె సృష్టి జరుగును. ర్వ్రమ్లూ ర్రి జాన సభయందు న ర్రించుచున్నాడు. ప్రకృతి స్వరూపము పరాళక్రియైన అంబ, పురుష నాకో స రూపము శివమూర్తి. అట్టి పరమశివుని రూపమును అంబ నిరం బ్రహ్మదేవుడు ఆయనను నుతించుచున్నాడు. దేవతల శరము ధ్యానించును. కోర్కెలు తీర్చుటయందాతడు చింతామణ్‌ సమానుడు. ఆది

వొకీజాత్యుల నాట్యకళొ చరిత్ర 48

• శేషుని ఆభరణముగా కల్లియున్నాడు. ఇందు)వి 'సేవలందుకున్న స్కందుడు మయూరవాహనమును, వినాయకుడు మూషిక ఆ స్వామి భక్తులు కోరిన కోర్కెలు తీర్చుచున్నాడు. నాల్లువేద వాహనమును ఎక్కి. ఆయనను సేవించుచున్నారు. నర్తన వేదిక ముల సారము వెలువడినట్లు స్వామి అర్థనారీశ్వరుడై భక్తుల బంగారు _స్పంభములతో నొప్పి రక్తారుణకాంతితో ప్రకాశించు హృదయములందు ఎల్లకొలము. నిల్చ్బునట్లు నంధ్యా నర్తనము చున్నది. మండపోపరిభాగము వజ్రిములతో నలంకృత మైనది. సల్పుచున్నాడు. స్వప్తమాళ్చకలు, నవళక్తులు ఆతని పక్కగా నున్నారు. (ప్రపంచ ములను వృద్ధిపరచిన తాను సృష్ట్రంతమందు సమస్త జీవకోటిని మెరుపు తీగలు ఆతని జటలనుండి ప్రకాశించును. త్రసయందే ఇముడ్చుకొనుచున్నాడు. ఆతని మెరుపు తీగలవలె ముంగురులు ఆతని ముఖముపై అన్లలనాడుచున్నవి, యముని క్రదలిక కల్లు హస్తముల విన్యాసము వర్షవీభత్సమును. కల్గించు గర్వమణంచి, మార్కండేయుని రక్షించిన త్రిళూలమును ధరించి చున్నది. అప్పుడు ఆత్యద్భుతముగా నున్నది మిన్నువాకతాల్ను యున్నాడు. విష్ణుళక్తిని బాణముగాధరించి, రాక్షస గణములను న్నర్తన చోద్యము. నర్తనములో హన్తములు ముడుచుకొన్నను సంహరించినాడు. ముల్లోకములను ఉదరమున ధరించి తాబేట్టివె భూనథభోంతరమును చుట్టివైచినట్లు వికాసము చెందుతున్నవి. నిల్చినాడు. యోగులయొక్ష హృదయకమలములలో నివసించువాడు. ఆన _ర్తనోద్ధృతమునకు శిరోజాలు కదలియాడుచూ (ప్రపంచమును ఒకచేత కుత్తాలము (గం డ్రగొడ్డలి) ను వేరొకచేత లేడ్‌వి ధరించి వ్లీక్రటిగా చేయుచున్నవి. పాదములు కాళలయ[గ్రమమును తప్ప యున్నాడు. చేతులయందున్న ఛురిక (చిరుకత్సి), ఖడ్గము తళతళ క్రున్నను, అతి వేగముగా చలించుచు నక్షత్రమండలము నంటు మెరయుచు, ఆయన శరీరమును నీలి కాంతులతో ప్రకాశింప చున్నట్లు భ్రమగొల్పుచున్నవి. ఇన్ని రీతుల నర్తనమునల్ని జేయుచున్నవి. ప్రిమథగణములు మొదలైనవారు ఆపస్మారుని స్వామ్‌ అంబ యెదురుగ నిల్చి యున్నాడు, ఆమెయొక్క (ప్రశంస సంహరించిన ఆ మూర్తిని పొగడుచున్నారు. విష్ణు బ్రహ్మేంద్రా అను ఆశిస్తూ. మందహాస వదనయమై అంబ చిరునవ్వుతో ఆతని దులు వాద్యగోష్టి సల్పుచున్నారు. శివుడు డమరును వాయించు నృత్య విద్యను అభినందించుచున్నది, చున్నాడు. కమలడళములను బోలు ఆయన కనుగవ అగ్నిజ్వాల వలె భాసించుచున్నది. ఇదియే పరమ శివుడు క్ఞానసభలో సల్చిన నృత్యము.

శశీ దాజీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర త్రిపుర సంహార సమయములో పట్టు శబ్దములు (1) అహరవరి నవసంధ్యా సమయారంభ విజృంభమాణ కుంభత్కుం లీనస కటక భుజ_స్తంభ విజృంభిత రంభిత టంఠం డౌకుమార ఢక్కా ఢమ ఢమ గాఢ విరోడ (ప్రొఢ శ్లేఖాలంఘన జంఘా వికహేలా సమ సమయ సమయ._విశ్రమిత జయ జయభేరీ భం భం భాం_భం భం భాం_భంభం భాం (ఇ భమికిట భాంకృతి బుద్ధ నీరుద్ధతి మధ్యధ్యానా ధన్యో బఐధిరీభూత బ్రిహ్మాండాభ్యంతర ఉరగక్షోణీవల్లభ వరనందన దిగ్విజయస్ఫుట-సన్నికటక ధగ ద్ధగిళత ధవశేశాం స్థగిత దిశాం . భం భం భాం_భం భం భాం_భం భం భాం, (8) కగిడ్డగ భయండ లిల్రుఖి జిచ్చ హకుట జిచ్చహకుట గిగిడ్దగ గిగిడ్డగ మగిడ్లగ మగిడ్డగ రణకదర్తిక రణకర్తిక డమరు డసిక డమరు డసిక గొగ్గిరిగిరి గొగ్గిరిగిరి భయభర్తిక భయభరిక పళిమహాపాత్ర శ్చరీర లి లి జ జ శృంద్ర నరేంద్రాద్భుత జైరి భం భం భాం.భం భం భాం.భం భం భాం. (4 అసురయపుర అసురయప్పర ణణణ ణణ ణణణ ణణ ఉరగ ఉరగ మాణిక్యైరి లిరోగి భిరోగి జోగి జజగుడిగ జజగుడిగ న జ జి ఇ ౧ జ ౧ ఉర ఘనపాజీ కదంబరేరు పావడ సద్వరదేర కిర్రు కిక్కుమాణిక్య క్‌డైః భం భం ఖాం_భం భం భాం_భం భం భాం. (5) ధిం ధిం ధిం ధిం ధిక్కా ధిమికృత ధిగధిక్కూం ధిగధిక్కూం రుంకిణ మేకు మేకు కుంభినీకృత త ద్రాజముఖీ కందర్ప సంగీత నృత్య కోలాహల విజయీభవా భం భం ఖభాం_భం భం భాం_భం భం భాం. (సుప్రసిద్ధ నర్తకి శ్రీమతి వై దేహిగారిచ్చిన గొల్లకలాపమునుండి)

-చాడిణొక్క్యుల నాట్యకళో చరిత్ర గ్‌ శివపంచముఖ శ ద్ది ములు (1) చత్తురళ9ిము (శబ్దము నగి నగి ననగీ నగినగి ననగీ ననగిడ కిటతక గిడ గిడదా కికిత తతకిట కికిత తతకిట కికితకిట కికిళకిట ధోంగి ధోంగి కికితకిట ధోంగి ధోంగి గిడ గిడదా రోంగి ధోంగి గిడ గిడదా ధోంగి ధోంగి గిడగిడదా (౨ (త్రము (శద్దిము) ధరికిట గిడ దగదా టటకుటటా టటకుటటా। ననగి ననఖు ననగి ననఖు ననగి నఖిరి ధోంగి వగీ ధోంగి నగీ తత్తా దిద్దీ ధరికిట గిడదగధా॥ ధరికిట గిడదగధాః॥ ధరికిట గిడదగధా॥ (8) మత్రం (శద్దిమ) తతకిట గిడదగితా ధధకికి గిడదగితా తతకిట గిడతగితా ధధకికి గిడదగితా ధధకికి తకాధికీ తకాధికీ టకునగు టకునగు ఖరితు ఖరితు సరిసరి ఖరినరిఖి శఈకిట గిడెదగిధా శతకిట గిడదగిధా తతకీట గిడద్‌గి (4) అంతం (శద్దిము) తళ కిటకిట దోహంత దోహం౦త ఠోంగిన రోంగీ ధోంగిన ధోంధోం గోంగోం దొగిణ తాతా కిటతోం దోంగినలే నఖే టకు యెంయొం (8 సార్లు) (5 నంశీర్ణం (శద్దిము) సీయూం నయోం రూం కిణకిణకి కీణకిణకి సియోం నయోం రూం గిరిగిడ గిరిగిడ గిరిగిడ గిరిగిడ గిరిగిడ దిద్దీకిటకీ దగికినగి దగికినగి (2 సార్లు దగికినగి దరికిటదా దొనక. నయోం నయోం రూం నయోం నయోం రూం నయమూం నయోం రూం. (సుప్రసిద్ద నర్తకి శ్రీమతి వై దేహిగారిచ్చినవి

4 టొడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర జటాటవీ గల జ్ఞల ప్రవాహపావిత స్టలే గలేవలంబ్య అలంవితాం భుజంగ తుంగమాలికాం డమడమడమ న్నినాద వడమ డమర్వయం వ! 6౧ న. ణి చకారచండ తాండవం తనోతు నళ్శివళ్ళివం. జటాకటాహ సంభ్రమ భ్రమన్నిలింప నిర్ణ ర విలోలవీచి వల్లరీ విరాజమాన మూర్ధని ధగద్దగద్దగ జ్వల లలాట పటపావకే హ్‌ ళం బి కిశోర చంద్రశేఖరే రతిః (ప్రతిక్షణం మమ. ధరాధరేంద్ర నందినీ విలాస బంధుబంధుర స్ఫుర ద్దిగంత సంతతి ప్రమోదమాన మానసే కృపాకటాక్ష ధోరణీ నిరుద్ధ దుర్దరాపది క్వచిద్దిగంబరే మనోవినోద మేతు వస్తువి, జటాభుజంగ పింగళ స్ఫుర తృణా మణిప్రభా కదంబ కుంకుమద్రన ప్రలిప్త దిగ్వ్యధూముఖే మదాంధ సింధుర స్ఫురత్త్వ గుత్తరీయ మేదురే మనోవినోద మద్భుతం విభర్తు భూతభర్తరి. దళశవక్త్ర9విరచిత శ్రీ శివతాండవ స్తోత్రమునుండి.

దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 87 శ్లో శాంతాకారం, శిఖరిశ యనం సర్సమాలం, మహేశం విశ్వాధారం, గగనవచన౦ స్వచ్భవర్షం, శుభాంగం గౌరీకాంతం, విషమనయనం యోగి హృద్యానగమ్యం వందేశంభుం,. భవభయహరం సర్వలోక్రై కనాథం। ఫో; కాంతం, పద్మాసనస్తం, శశధర మకుటం, పంచవ క్షం, తినేత్రం ళం ఏ అలి శూలం వజంచఖడ్గం పరశు మభయదం, దక్షభాగే వహంతం నాగం, పాశంచ ఘంటాం, ప్రళ్రయహుతవహం, సాంకుళశం వామళభాగే నానాలంకారయు_క్తం సృటికమణినిభం పార్వతీశం నమామి. ఉ॥ ఆడగ గెంజెడల్‌ దొలకియాడగ జాహ్నవి దిక్కులెల్ల న ల్లాడగ భూతధా త్రియసియాడగ నాకము, నాకసంబు నూ టాడగ ముజ్జగంబుగొని యాడగ .నిచ్చలు సీవు తాండవం బాడగ గారి నిన్‌ సరసమాడగ జేరునటా ః; మహానటా: (విష్ణు కథానిధానము.ఎ) మ॥ కరఢక్కారవ వాద్యమింపొదన గంగా తుంగరంగత్తరం గ రవస్రస్ఫుట తాశసమ్మిళత తళ శ్క-ంజాతపుంజస్సుర ద్వరపుష్పృంధయ మందరధ్వనుల గీతం బొప్పతౌర్య(త్రికం బిరవై యుండగ నీదు తాండవ మహంబేపారు సర్వేశ్వరా 1 (విష్ణ కథానిధానము) ఉ॥ _తారకజి చ్భిఖండి శివతాండవ మాడ నతండుమర్హళో దారరవంబు మేఘనినదంబని చేరినజూచి నాసిక ద్వారవిలంబు జన్నిదపువ్యాళము జొచ్చిన దొండ మెత్తి ఘీం కారముచేసి నవ్వు వెనకయ్య కృపాళువు మెల్లమెల్లగన్‌॥ (అరుణాచల పురాణము) మ॥ క్షయకాలంబున సీధుసాగర రసాస్వాదాతి రేకంబునన్‌ నయనాబ్దింబులు ఘూర్షితంబులుగ సంధ్యా వేళ రాత్రీకర ద్వయతాళానుగతిం బ్రమోదమున మతత్తల్లీ మహా నృత్యముల్‌ ప్రియమొప్పారగ జేయు బై రవుడు గావించున్‌ మహానాట్యముల్‌ . (ప్రాచీన [గ్రంథమునుండిి

గ్‌. దాతీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర మోహనరాగము, మిశ్రగతితాళము వళల్లబీ శివుడు శాండవమాడుచుండెన్‌ ॥ అణువల్లవి అవురాయన గౌర్యస్థానమునన్‌ 1ళివు॥ కంకణములు కణ కణ కణ కణ కణమని _మోయన్‌ కింకిణి గణములు ఘలు షులు ఘల్లని కెరలుచు సారెకురాయన్‌ ఖందు ఖండ మదిత తశ తళ తళ తళమని మెజయన్‌ దందకూకమణి కంతులు ధగ ధగ ధగమని యొలయన్‌ ॥€4 జగర్పాలకులు- హాోహాహాహాహా యని పల్కన్‌ జగన్నాథుడో హర హర హర హర హరయని (మొక్కన్‌ 444 (గాయన గాయసీజన పారిజాతమునుండిి ఫరజురాగము = ఆదితాళము దొరసామయ్య రచన. ప॥ ఆడెనమ్మా హరుడు (ధ్రుకుట్పథై యని ఆడెనమ్మా॥ అ॥ ప॥ జాడగ గిరికన్యకను (క్రీగంట జూడ అంబ “సెబాస్‌' అని కొనియాడ చూడ జూడ వేడుకగా చం[ద్ర చూడుండు మూడుక ౦డ్లవాడు ॥ఆడెనమ్మా॥ చ! చెపులనుండు తాటంక కుండ లచ్భవి చెక్కిట మెటుగార జాహ్నవీ యువతీయుళ మైన జడకట్లు ముడియు వీడియసియాడ నవరనంబులొలుక మోము చిరునవ్వు ముద్దుగులుక త్రి భువనావన చతురుడై వెలయు త్రిపురహరుడు నడుము గిగర్రవి దిరుగ ॥ఆడెనమ్మా॥

జ దేవనరకి- ఆలయ నృత్యములు అవనాహో న! పసుపు-పారాణి పాదముల నలంకరించిన

1. షా; ర్తి రత్న మంజీరాలను మధురముగా పలికిస్తూ తమ స త్‌ న నృత్యా రాధనతో ఆలయాలను సంస్కృతీ నిలయా డ్డ పూ థ్‌ లుగా రూపొందించి స్వామియం దైక్యమైన దేవ మమ. న్నర్తకీమణులకు సుమాంజలి. సధ గస వే న? ల న్న “క్రళకే జీవితము నంకితముజేసి నృత్యకళను మహోన్నత సెతికి తెచ్చినది ఆదర్శదేవదాసి. తాను నాథునిగా పరిగి ఖ పించిన పరమేశ్వరుని జూచినపుడు కనులనుండి రాలు ఆనంద బాస్పములతో అతని నభిషేకించి, నేత) పుష్పములతో పూజించి కంచే క్రానాగ్నియందు కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్స మిగ శ్యాదులను ధూపమొనర్చి తన శరీర స్వరూపమును నివేదన 1 ( మొనరించి తరించిన ఆ దేవనర్తకి రూపము కనులయెదుట త్త (5 (0 చితించుకొనినచో పా9చీన భారతీయుల పాాభవము వ్యక్తము / కాగలదు. వారివలే, కళాన్వరూపిణిమైన ప్రకృతి మాతను సవిత9 హృదయముతో పూజించిననాడే, కళారాధకుడు అమరత్వము నొందే కళాసంపందాయముల సృష్టించగలడు. కళలు సముజ్వల ములై విలసిల్లగలవు.”

నా రా ధ న ఈమ వివిధ వాడ్యములపై ఆ సంగీతము ననుసరించగా, నాట్యము ట్యా దెలిసిన దేవనర్తకీమణులు తమకాళ్ళకు గట్టిన పసిడి మువ్వలు ఆలయము = దేవన రకి “రయుణం=రుణొ' రవముల జేయగా మేళవించిన మహతీ న్‌ నాదములో తమ కోమల కంళములనుజేర్చి మధురముగా భక్తిగీత ఆలయము హైందన సంస్కృతికి నిలయము, లలిత కళ ముల నాలాపించుచూ, వాని యర్ణమును హస్తభంగిమాదులతో లకు పుట్రినిల్లు. నాగరకతకు చిహ్నము, భారతీయ సంస్కృతి నెణుక్‌ పరుస్తూ, రసభావములను నేత్రవిన్యాసములతో తెల్పుచూ,. దేవాల యమ లో పట్టి దైవ సాన్నిధ్యంలో పెరిగి, ఆలయ పాదములతో కాళగతిని, లయవిన్యాసమును సూచించుచూ, ప్రాంగణములో ఆటపొటల నేర్చి, సర్వాంగ సుందరముగా ఎతినిర్మలమైన మనస్సుతో పరమహంనవోలె దేవదాసీలు ఆ దేవ రూపొంది, రాచబాటను తరలివెళ్ళి ఆస్టానముల నలంకరించి, దేవునెదుట నృత్యము సలిపేవారు. అట్టి నృత్యమును జూచిన ఆరాధనల నందుకొని, విదేశయాతి సల్పి తన సుమ పరిమళ భోరందరూ. విస్మయానందోద్వేగులై తన్మయమునొందెడివారు. ములతో అన్యదేశేయుల సహితము నమ్మోహితుల జేసి, వారి తమ్ముశాము మజచి, ఆ ఈన్మయత్వముతో నున్నవారు మాయా హృదయములలో చిరస్థావరముల నేర్చరచుకొని నేటికినీ పవిత్ర వొ మోహముతో బంధింపబడినట్టి ఈ జగతిని మలచి నిరంత భావములతో ఆరాధింసదడుచున్నది. ఇదే మన సంస్కృతి, అలి" రానంద సంధాయి యగు నా పర మేశ్వరునెదుట నున్న క్షు భాప్‌ం కళల యొక్క పవిత్ర చరిత్ర.___ చెడివారు,అట్టిదెవత్వమును తెచ్చే నృత్యాన్ని జూచినవారేధన్యులు. వారి జీవితమురే సార్థకములు. _దైవసేవకు అంకితమైన “దేన నున శిల్చులు తమయొక్క ప్రతిభనంతనూ చూపి జీవ దొసీలు” యితర చోట్ల నృత్యమాడరు. భూపతియైనను, భూసు కళ లుట్టిపడే శిల్చములతో దేవతలకు ఆలయముల నిర్మించి తము రోత్తముదై నను దేవన ర్తకీమణుల నృత్యము జూడవలెనన్న, కళావిజ్ఞానానికి అనురత్వము చేకూర్చుచున్నారు. లక్ష్మీప్రసన్ను ఆరాధన సమయములో ఆలయమునకు వచ్చి తీరవలసినదే. లైన ప్రభువులు, నాగరక ప్రజలు ఆ నిర్మాణములకయ్యే వ్యళీ ' సంఘాభివృద్ధికి గాను ప్రభువులే ఈ నియమముల నేర్చరచినను ముల భరించి, ఆ కళలను పోషించిరి. చిత్రకళాకారులు మన ఆత్మ సంస్కారమున్న వారగుటచే వారును ఈ నియమములను: పురాణేతిహానములలోని వివిధ నీతి ప్శ9టోధక గాథలను మందిర విధిగా పాటించేవారు. గౌరవించేవారు. * పోషించు వభువులే ముల గోడలపై ప్రజోపయోగార్హము చిత్రించి, ఆలంకరించ్మీ " ధర్మబుద్ధి గలిగి యుండుటచే నాట్‌ దాసీలకు గూడా తమ విధ్యు క్త తమ కళల సార్హక పరచిరి. కవులు తమ గద్య, పద్య, గీత" ధర్మమును నెర వేర్చుటకు యెట్టి యాటంకము లేకుండినది. కను (ప్రబంధ రచనల ద్వారా స్వామిని కీర్తించగా, సంగీత విద్వాంసులు కనే కళలు ఆదర్శవంతముగా నభివృద్ధి జెంది స౦పంచానికి అ గీతములకు రాగ, శాళములను గూర్చి ఆలపించగా, వాద్యకుఖు ఒక చివ్య సందేశము నివ్వగలిగినవి,. “+ తంజావూరు అలయ నిర్మాణమును గూర్చి ఒం కథ మాడ వేషమళలో నున్న రవనక నంా?ళచనమ చంప (ప్రచారములో నున్నది. రాజరాజచోళుడు తమిళదేశమును పాలన అచ్చటనే కొన్నిదినములుండి, యెంత పంయత్నించినను, ఆచారి జేయుచున్న కొలము. అతడు తరుచుగా మారువేషములో తన యేదియో ఒక ఆభ్యంత రముకెప్పి ఆమెచే నాట్యము చేయించెడివాడు రాజ్యములో సర్యటన దేసి ప్రజల యోగక్షేమములను తెలిసికొనెడి గాడు. ఒకనాడు ఆచారి ఊరలేని సమయమున రాజరాజు ఆమెను వాడు. అట్టి పర్యటన నమయాన కావేరీనడీతీరాన వున్న ఒక యెంతయో నిర్చంధపెట్టగా ఆతని మాటను తోసి వేయలేక ఆమె చిన్న[గ్రామములో వుండగా, ఒకనాటి రాత్రి పండె9ండుగంటల గజ్జెలు ధరించి నాట్యమాడ సిద్ధమగును, అంత అకస్మాత్తుగా సమయమప్పుడు తనకు దగ్గరతోనున్న పూరింటి నుండి గజ్జెల ఆచారి తిరిగివచ్చి. చప్పుడు, సంగితము, మృదంగవాద్యము విని, అచ్చటకు వెళ్ళి, “నాయనా ధర్మము పాలించవలసిన రాజువు నీకిది ధర్మము తలుపుదీసికొని లోనికి ప్రి వేశించి తానూ ఒక కళారాధకుడ గాదు, కల్యాణిని బైవాని కర్పించ దలచాను. ఆమె మానవుల ననియు, నృత్యముజూడ అపసపేక్షతో లోనికి వచ్చితిననియు తెలియ ముందు నొట్యమాడదొని శాసించును. మారు వేసముననున్న తన వేయును. కౌని అతని జూచినవెంటనే ఆ జవ్వని గక్టెైలను విప్పి నెట్టుగుర్తుపతైనా, ఆని విర్ధాంతపొయి. రాజు చూచుచుండగా. వేయును. ఆ ముదుసలి (ఆమె తండ్రి మృదంగము కట్టిషెట్టును. “రాజా ! కఠినళిలల దొలిచి నజీవమూర్తుల సృష్టించు. నాకు ఆ వృర్ధుడే శిల్చాచార్యుడు గోవిందాచొరి. ఆమె యతని నీ నిజరూపము తెరిసికొనుట ఆళ్చర్యమేముంది. నీవు తలం ముద్దులపట్టి, అమరనర్హకి కల్యాణి. చిన బహుకొలడి కొలములో నీ కోర్కె నెరవేరగలదు. బృహ

చాడిణాళ్యుల నాట్యకళా చరిత్ర ర్‌! 'దేవదాసీలను మినపూర్వులెట్టి పవిత్రభావములతో చూచెడి రకములైన నంగిత రచనలనుపాడి స్వామిని ఆనందపరిచేవారు. వారో తెల్పుటకు ఇచ్చట ద్రాశిరామాలయమునకు నంబంధిం వారు భుజంగత్రాస, శుర్భ, కుభలీలా, కౌస్తుభములు మొదలైన చిన ఒక గాథను వస్తున్నాను. నాట్యములతో సంధ్యా సమయమున కుంభహారతి ముగిసిన పిదప కేశిక సల్పి స్వామికి వినోదము కల్లించెడివారు. ఈ విధమున వైవము, వీర శై వము,పళుపతి సం(ప్రదాయారాధన ఆంధ్రలో నృత్యగానాదులతో స్వామిని సేవించుట. వారి జీవితాదర్శిమె విరివిగా. విజృంభించి వీరవిహారము. జేసినకాలము. అంద)లో (్బృశ్చన్స. మాణిక్యాంది ఒక దేవదాసి. ఆమె అతి నియమముతో యెచ్చట జూచిననూ శివలయములు కమనీయ శిల్చకళతో భా ష్టియ నృత్యకళతో స్వామి నారాధించి జీవితము గడపిన భకు కళకళలాడుతూ కనుల పండుగజేయుచూ వెలసినవి. ఆ కాలము (ట్య జీవితసర్వస్వము స్వామి కర్చణము గావించి స్వామిలో నందే సంచారామములు అమరావతి, సామర్లకోట, పాలకొల్లు, శ క్యమెనది, ఆ ఆలయములోని అమ్మవారిపేరు మాణిక్యాంది. ద్రక్షెరామము, లీమవరము మొదలైన చోట్ల వెలసినవి. గ్రాజె ఈ దేవదాసియే ఆ మాణిక్యాంబ. ఆమె భక్తితో దెవము నారా రామమే దక్షవాటిక. ఇచ్చట స్వామి ఆరాధనకు అనేకమంది లి జన్మను తరింపవేసికొన్న నాటినుండి ఆమెను అమ్మవారుగా దేవదాసీలు నియమింపబడిరి. ప్రభాత సమయమున భూపాల ఆ ఊరిప్రజలు తలంచి వూజించుట మొదలు పెట్టిరని తెల్పుదురు. రాగాలాపనముతో స్వామిని మేల్కొలి'పేవారు. సేనసమయములో ల ఏలలు, అష్టకములు, కందార్థములు, హెచ్చరికలు, ధవళములు, మన పూర్వులు నాట్యకళను, నాట్యమాడు నర్తకినీ ఎంతటి జోలలు, అర్ధిచంద్రికలు, మంగళహారతులు మొదలైన వివిధ భక్తిభావముతో జోచెడివారో తెల్పుటకుగాను= నాట్యము జేసే దీళశ్వరునికి ఆలయము. నిర్మించుము. స్వామి ప్రితిష్టరోజున "కలశము" పెట్టిన రోజునుండి ప్రతిదినము పూజలు సలిపి కళ్యాణ్‌ “పుష్పాంజలి నిస్తుంద'ని తెల్పగా. దశమినాడు మహాకాళీ ఆలయమునకు వెళ్ళ ఆ దేవిని ఆరాధిం చిన పిమ్మట రంగమెక్కి ఆ సంవత్సర ఫలితములను రాజరాజు తంజావూరు తిరిగివెళ్ళి అచ్చట బ్రహ్మాండ మైన జెప్పుదురు. బృహదీశ్వరాలయము నిర్మించెను. కల్యాణి దేవదాసియై నృత్య అస్పుడే కుమ్మరి యింటినుండి.. తెచ్చిన పచ్చికుండను గానములతో స్వామిని సేవించి జన్మసార్హకము జేసికొనినట్లు, న క భూమిలో కొంత త్రవ్వి మంత్రోచ్చారణ జరిపి బోర్లింతురు. ఆ దేవన ర్తకియే ఆ అవరూప శిల్చకళాసృష్టికి కారణ మైనట్టును (్భ్యాన్చైశ్ళ స్థ (గణాచార్సి అభ్యంగనము చేసి. శరీరమునిండా చెప్పుదురు. " పసుపు నలదుకొని, ముఖమున పెద్ద కుంకుమబొట్టు పెట్టి, పసుపు శివదాసి:- శివదాసీలు వేరు. దిసవిరాండ్రు, పార్వతులు ్యంగు వస్త్రముల ధరించి, ఏవియో మంత౦ముల జదువుచూ వేరు. దేవదాసీలు భగవంతుని నృత్య సంగీతాదులతో నారాధించు అచ్చటకు వచ్చును. పూజారులు అమె ముందు అగ్నినిపెట్టి. కళారాధకులు. పార్వతులు స్వామిసేవకే గాక, సంఘ 'సేవక్రై ధూపములను వేయుదురు. అంతనామెకు భగవదావేశము గలును, అర్పింపబడిన స్త్రీలు. వీరు గణాచారులు. వీరికి నృత్య సంగీత గి ప కళలతో సందిందములేదు. కొన్ని కొన్ని వ్యవసాయ తెగలకు పిమ్మట ఆ పచ్చికుండపై నిలబడి ఆ సంవత్సరమునందు దేశము జెందిన వారు తమ పుత్రికలను భగవంతుని పేరుతో కైంకర్యము యొక్క స్థితిగతులు, అతివృష్టి అనావృష్పుల చర్చ, వివిధ జేయుదురు. అట్లు స్వామి కర్చింపదిడి ఆయన ఆరాధనలో ధాన్యముల పంటను, ప్రజల ఆరోగ్యము, సాంఘీక వాతావరణ కాలము గడుపుతూ ఆ యూరిలోని జనుల యొక్క కష్టసుఖము ముల గూర్చి యెన్నియో విషయములను తెలుపును. ఆమె చెంత లందు ఆదుకొందురు. వీరు నర్తనము సలుపరు. ఈ పార్వతు నున్న వారు ఆ విషయములను జాగ్రత్తగా వాని యుంచుదురు. లకు సంబంధించిన ఆచారము హైదరాబాదులో ప్రచారములో శ్రగవదా వేశము గల్లినప్పుడు. ఆమె. జెప్పిన ప్రతి వాక్కూ నిజ నున్న దానివి యిచ్చట వ్రాయుచున్నాను. మగునట. ఆమె రంగమెక్కినప్పుడు ఆ పచ్చికుండ _్రద్దలయిన గ్రామదేవతల అర్బకులు సాధారణముగా సంచములకు.. * సంవత్సరము దేశానికి ఘోరవివత్తు గల్లునని వారు భావింతురు, చెందిన వారుందురు. ఆ తెగలోని స్త్రీలు కొందరు భగవత్కైం ఇట్టి విదర్శనములున్నవట చూచిన పెద్దలు చెప్పుదురు. ఇట్టి కర్యము జేయబడుదురు. అట్టి స్త్రీలు దేవీ నవరాతుంలందు గణాచారులే పార్వతులు, బసవిరాండ్రు.

గ్‌2 దొక్షిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర సమయములో నర్తకీని గొర్చి కొవనను తెలుపునట్టి యొక జేసి స్వామియం దైక్యమైరి. కౌని ఆ యపూర్వ శిల్బ్చము ఆలయ చక్కని యుదాహరణము నిచ్చుచున్నానులి పాం౦కారములపై చెక్కుచెదరక సౌంపులీనుచూ. నేటికినీ కళల యొక్క సొందర్యమును,మహత్తును తెలిసికొనగోరి కళాన్వేషణ క్రై నాట్యము చేసే సమయములో నరించు పాత్రయొక్క- శ్వ్వ్వలో పర్యటించే కళోపాసకులకు తమ దివ్య సందేశము అవయవములందు. వివిధ దేవతలు ఆశ్రయించి యుందురట, నిచ్చుచున్నవి. ఏ యాదర్శముతో మన బుషులు, ఆచార్యులు, (0) బ్రిహ్మరంధ్రమున =- సదాశివుడు. (1) లలాటమున - శిల్పులు, న రకులు, నాట్యకళాకోవిదులు, సంగీత శాస్త్రజ్ఞులు శ్రేత్రపాలుడు.. (1) కటిస్టలమున - బుద్దుడు. (4) మణీకట్లి ఖా ్య్య్యన్స సృష్టించిరో ఆ యాదర్శములు. ఫలించినవి. పారు యందు - మహాదేవుడు... (8) హ_స్తములయందు - స్థిరలకిక్తి. భ్య్య్యల్వు భారతీయ శిల్పులు, చేవనర్తకీమణులు. (0 హస్తాగ్రములయందు_పార్వతి. (7) వక్షమున.._ శ్రీ మహా లా విష్టువు. (8) _స్తనద్వయమున ... మేరుమందరములు, (8) నాలి అట్టి కళోపాసకులయొక్క- శ9మ ఫలితమే నేడు మనకు యందు _ లక్ష్మి. (10) జఘనమున = భూదేవి, (12) ఊరు. దేశములో మిగిలియన్న అపూర్వ శిల్పసంపద. చిదంబర ద్వంద్వమున _ ఇంద్రుడు. (18 జంఘలయందు _ బ్రహ్మ, నటరాజస్వామి ఆలయమందూ, తంజావూరు దృిహదీశ్వరాలయ (18) జొనువులను = వాయువు. (14% దృష్టులయందు _ మన్మ మందూ, కంచి శ్రై లాసనాథ ఆలయమందు నాట్యశా స్త్రములో థుడు. (10) రెండు పాదములందు-సూర్యచంద్రులును వుందురు. వర్షించబడిన 108 శాస్త్రీయ కరణములు. లేపాక్షీలోని రంభసృత్య ఇది ఆలంకోర యుక్త మైనట్టి యొక ఊహా చిత్రముగా మనకు విన్యాసములు, ఎల్లోరా గుహలలోని శివతాండవ ళంగిమలు, తోచిననూ, ఎట్టి భావములతో నృత్యమును, నర్తకిని గౌరవించి. శొడిపషటత్రీి అలయము, రామప్ప గుళ్ళలోని కాన్త్రీయ నృత్య మన కళను పెంపొందించిరో వ్యక్రమగుచున్నది. విన్యాసములు. ఇవి అపూర్వ శిల్ప కళాఖండములుగా విరాజిల్లుచూ క్‌ న ఆరాధన నృత్యకళ యెన్నడు, యెవరిచే, యేరూపములో గాతియ మరం కళాంారకులు వార నరో సరిదిద్దుకొను వ9ిచారములోనికి. తేబడి, ఆలయ. పూజా. విధానములో. ఒక లక్యములుగా బువికి లా నబ్న భాగమైనడో తెల్పుట కష్టము గాని, ఈ కళ అతి ప్రాచీనమై ఇక అజంతాలోని చిత0లేఖనము రసాఖినయము (సాత్వి భ్రారతీయ శిల్చులు ఆలయములను, ఆరామములను, స్తూపములను కాభినయము)న కెంతగానో ఉపకరించును. ఏ పవిత్ర మూర్తులైన నిర్మించిననాటి కే ఒక సంపూర్ణ కళగా రూపొందినట్లు మాత్రను నర్తకీమణులు ఆ భాన భంగిమలను అభినయించ గలిగిరో గాని, చెప్పగలము. నర్హించు నర్తకులుండినప్పుడే కఠిన శిలలయందు. నాగార్జున శిల్పములోని సాత్విక భావప్రదర్శనకు అనువైనట్టి పౌందర్యవంత మైన సజీవమూర్తులను సృష్టించు శిల్చులుగూడ యా భావభంగిమలను మించినవి మరెచ్చటను మనకు గొన్నిం నుండుట తటస్థించును గదాః చవు. పొచీన బౌద్ధ యుగమునాటి నాట్యరీతులను గూర్చిన వివర ఎన్ని. శశాద్దిముల. [క్రిందట ఏయే. దేవన ర్తకీమణులు ములను దెల్బే గ౦ంథములు నేడు మనకు యెక్కువగా దొరక ఆ సృత్యభంగిమలను ప9దర్శించిరో। ఎన్ని వందల సంవత రము కుండిననూ, ఆ సుందర శిల్పమును జూచినప్పుడు మాత్రము... న ష్‌ శెనకో ఆన రకీమణుల భంగిమలను శిలులు శిలలయందు శాస్త్రీయకళలను, నృత్యరీతులను ఎరిగినట్టి నర్తకుడు నాటి నృత్యకళ గ్గ స ఎం కలల యొక్క బొన్నత్యము (గ్రహింపగలడు వజీగ పరచినారు. కళలను పోషించిన స్వభువులు మనకు “ల ల్‌ గానరారు. శిలల రూపొందించిన శిబ్బలు కాలవాహివిలో నదృశ్య ప్రారంభములో నృత్యకళ సిక్యేకముగా ఆరాధనకై మైరి. తన కాళ్ళ రత్నమంజీరములు మధుర ధ్వనుల బలుక వినియోగింపదిడిననూ, క0మేణ గర్భాలయములను విడిచి చేవ నర్తనము సల్పిన నర్తకీమణులు తమతమ జన్మలను తరింస నర్తకి కల్యాణజమండపము వద్ద ఉత్సవమూర్తుల కెదురుగా తన న

• ల్లో, పాత్ర స్యాంగేషు తిష్టంతి దేపతాస్సముపా [తాః వక్షఃసలే హృషీకేశః స్తసయోర్యేరు మందరౌ (బ్రహ్మర౦ం (్రేస్పితో దేవస్సదాశివ ఇతీరితః నాభౌరు దేవతా లక్ష్మీ జఘనే సృథివీ తథా లలాపే కేత్రపాలస్తు శాక్యః కట్యంశరే స్థితః ఊర్వోర్దేవ సృహ(స్రాక్షః జంఘయోః కమలాసనః మణిబంధే మహాదేవః పరమేళః స్థితోమహోన్‌ జాన్వోశ్చ దేవతా వాయుః దృష్టోశ్చెవ రమాసుతఈః కరస్థలే ఒ చలా లక్ష్మీ కరాగ్రే జయపార్వతీ ఉభయాః పాదయో రేతౌ చంద్ర సూర్యొ ప్రకీ ర్తితా,

దాషీజాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర ర్‌తి కళను ప్రదర్శింప నారంభించెను. నాటి నుండి వారికి తెలియకనే దర్పారు ప్రవేశించి, వారి యభిరుచుల ననుసరించి వన్నెల చిన్నెల కళలు వాని పవిత్రతను గోల్పోవుటకు పా9రంభమయ్యెను. నలవరచుకొని తన ఆదర్శమును మరచి, తన యపూర్వ వారు శాస్త్రమునకు ఫాొధాన్యము నిచ్చిననూ తమయొక్క ప్రతిభను గోల్పోవుట మొదలిడీనది. దేవదాసీ సొంప్రిదాయము స్వీయానుభవములకు, ప్రజారంజక మైనట్టి హావభావ ప్రదర్శన త్యాగముతో గూడిన, నియమబద్ధమైన జీవితము. ఆలయములందు మునకు, కొంత పా9ధాన్యతనిచ్చి, పిదర్శనములను యిచ్చుట స్వామిని తమ నృత్యకళచే నారాధించి, ఆలయము యొక్క పొ9ిరంభించిరి. అచ్చట వీరు నృత్త ప్రాధాన్యమైనట్టి కరణ ఆదాయములపై నాధారసడి జీవించెడివారు దేవదాసీలు కనుకనే విన్యాసములు గాక, నృత్య అభినయ పా౦ధాన్యమైనట్టి ఆయా సంఘములో వారికి గౌరవ మెక్కువగా నుండీనను, వారి జీవిత ఆలయములకు సంబంధించిన పురాణ గాథలను ప్రదర్శిం ములు అతి నిరాడంబరముగ నుండెగీవి. రాజస్థానమునందు చెడివారు. పంిభువులు, పండితులు, రసికజనులచే నాదరింసపబడి, గౌరవింప ఆలయమునందు మాత్రము. శాస్త్రీయ సంపిదాయాలనే. బడిన గణిక లక్మీప్రసన్నురాలు. సరస్వతీ కటాక్షము, లక్ష్మీ అనుసరించిరి. ఉత్సవ మూర్తులు ఆలయముదాటి * తిరువీథు (పసన్నము గలిగినట్టి రాజన ర్తకీ మణుల వైళవో పేత మైన జీవితము లందు ఊరేగింపులలో బయలుదేరునప్పుడు ఆలయ సంగీత దేవదాసీల నాకర్షించిన దనుటలో నాశ్చర్య మేమున్నది? విద్వాంసులు, నాట్యాచార్యులు, నర్తకీమణులుగూడ ఆలయమును చేవదాన ల విడిచి రాచదాటలయందు తమ విద్యా ప్రిదర్శనము గావించిరి. దాసీలుగూడ లక్షియొక్కం చల్లని చూపుల బిడయ బాటయందు ప్రదర్శింపబడిన నృత్యము చాలావరకు (ప్రజోరంజకపు గోరి తమయొక్క జీవితములను గూడ నాగరక ్రజలయొక్క కళగా మారి పూర్వపు పవిత్రతను గోల్పోయెను. ఇట్లు ఆరాధన అభిరుచుల కనుగుణ్యముగా సరిదిద్దుకొన నారంభించిరి. ఈ విధాన నృత్యకళ కేవల వినోదకళగా రూపొందెను. ఇట్టి నృత్యకళ పవిత్ర గంగా జలమువలె నిష్కళంక మైనట్టి దేవరనర్హకిజీవితము గణికల (రాజనర్తకీమణుల) ద్వారా రాజదర్చారులందు ప్రవేశించి నానాటికి దిగజారి ఆథఃపతనము పొందినది. దీనికి దేవదాసీలు స్వామికి బదులుగ ప్రభువుల స్తోత0ములతో నిండి ఆస్తానమందు. శ్రొంత్ర కారకులో అనాటి సాంఘిక వ్యవస్థ కూడ నంతియే జేరిన పండితుల, రసికజనుల రంజింపజేయు వినోదవిద్యగా శ్య్య్చు. 'పెంపొందినది. కొంతవరకు కాస్త్రమర్యాదలను రాజనర్తకీమణులు పాటించినను, పోషించు ప్రభువుల అభిమతాను సారముగ ఈ విధముగా కాలక్రమేణ దేవదాసీ వ్యవస్థ యెంతటి న్నర్తించుట వారి విధ్యుక్తధర్మము. ఆ ధర్మమునే వారు దుర్గతి పాలయిననూ ఆదిలో ఆ నర్తకీమణుల యొక్క త్యాగ పాటించిరి. విరతి, ఆధ్యాత్మిక చింతన, కళయందుకృషి, నిస్స్వార్థపరత్వము ఈ ఏధముగా ఆరాధన నృత్యము ఆలయమును వీడి, నేడు మనకు ఆలయములలోని అపూర్వ శిల్చ్పరూపములలో అమర ఆలయ పా9ంగణమును దాటి, రాచబాటను నడిచి, ప్రభువుల కావ్యములుగ నిలచియున్నవి.

• త్రిర్రునీథులు_.. తరలి వెళ్ళును. ఆ సమయములందు ఏ యితర దేవుళ్ళ ఉత్సవ ములుగొని, అ వీభులందు ఊరేగుటకు వీలులేదు. కనుకనే మన ఒక గ్రామములోని దేవతామూ రికి (బ్రహోోత్సవ సమ పూర్వులు ఒక (గ్రామమునందలి ఆయా దేవతామూర్తులకు వేర్వేరు యములందు, ఆ మ్చూర్తిని ఊరేగింపునందు. గొనిపోవు మూగ ్బ్యన్యలందు ఉత్సవములను యేర్చాటుచేసి యుండిరి. మును విత్యేకముగా నాలుగు వీథులయొక్క అప్షదిశలయందు మంత) పూరితముగా అష్ట దిగృంధనమొనర్హురు. అటుల అష్ట ఈ అష్టదిగ్సృంధన పద్ధతికి చెందినదే ఆలయమునందు దిగృంధన మొనర్సదిడినట్టి నాలుగు వీథులందు మాత్రమే స్వామి పిదర్శించే *నవసంధి' _ “బలిహరణ'” నృత్యములు.

దేవదాసి - పూర్వ చర్మిత సుందరిని జూచుచు మైమరచి తమ వాొద్యగోష్టి మాని నిశ్చేష్షులె ష్‌ (| విలువబడిరి. ఆ అపరూప సౌందర్యమూలర్తియే ఊర్వశి. నారాయ నీ స ణుని ఊరువుల నుండి పుట్టినది గాన ' ఊర్వశి " యని పేరు స్‌ నూ క రసు మువ్వల ధ్వని, మృదంగ వాద్యము ఆగిపోయినంతనే గ స జే షో గ. ఎ | తపోళశాలుర తపస్సుకు భంగముకలిగి వుండునని ఆత్యానందముతో జ! పోలీ క( ల్‌ గ తరలి వచ్చుచున్న ఇంద్రుడు అచ్చటకు చేరినంతనే అవమాన కం సట ల్ల మ ఆహా ల భారముతో కృంగిపోవును. నారాయణుని యొక్క దివ్యత్వము యూ గ్‌ యి నెలుగక తాను జేసిన తప్పిదమునకు క్షమించమని వేడుకొనును. తూ! బ్య్వపణతక్ను. గ్‌. || థ్రీమన్నారాయణుడు మందహాస వదనార విందుడై . నహ్రాత్తుని లం నస! దమించి, తన ముగ్గుల కూతురు నింద్రున కిచ్చి పాజి[గ్రహణము న లో: (గగ హా. క మాం క్‌ శ్ర జేయును. నాటినుండి ఇంద్రలోకాని కొక అలంకారమై ఊర్వళి పల య్‌ మము హే! విరాజిల్లైను.. ఆమె యొక్క సంతానమే దేవదాసీలు... నారాయ బరనారాయణుల తవన్ను కాంశ గలవారగుటచే వీరు ఆలయములందు స్వామి పూజలందు పాల్గొనుటకు, ఛత్ర చామరములను వీచుటయందు, కుంభహారతి దోవనర్హకీ _ ఊర్చ్‌కీ నిచ్చుటకు, స్వామిని నృత్యగానములతో ఆరాధించుటకు మన దేవదాసీలెవరు ? వారికి ఈ ఆలయనృత్యకళకు సంబంధ సౌర్వులు దేవదాసీలను నియోగించిరి. ఈ ప్రత్యేక తెగవారు మెట్లు గలిగినది ? ఈ విషయములను పరిశీలించెదను. మాత్రము ఆలయములందు నృత్యమాడుట కృర్లలు. రంభ మొద ౯ లయిన యితర అప్సరసల వంశీయులు రాజదర్చారులందు, సభ పూర్వము నర నారాయణులు బదికొావనములో తపస్సు లందు నాట్య వినోదముల సల్పిననూ ఆరాధన నృత్యములందు చేయుచుండగా, ఇంద్రనికిది కన్నెజ్దయై వారి తపస్సునకు భంగము వ్యకి శ్రావులేదు.. ఆలయ సింహద్వారము దాటి గడె కపీ కల్గించుటకుగాను, తన యాస్టాన నర్హకి, ఆటపాటల యం దారి జ టి తేరిన అప్సరస, వన్నెల విసనకజ్జియగు రంభను ఆమె సరి కా వారముతో అచటికం'సపెను. ఆమె నృత్యగానములతో వారియొక్క (ళ్‌ తపోదీక్షకు భంగము కలిగించ ప్రయత్నించెను. నారాయణుడది శ ర్‌! - దెలిసికొని, ఇంద్రుని గర్వమణచి. బుద్ధిచెప్పి, జానోదయము కలి లన్న శ / గించనెంచి తన ఊరువుల నుండి ఒక జన్వనిని సృష్టించెను. 4. కా "/ ఆమె అతిలోక లావణ్యవతి. సౌందర్యరా।. కళాకొౌముది. ఆమె మ ఇ నే. కదలికలందు నృత్యకళా సరస్వతి తాండవించు చుండెను. ఆమె పల... క యొక్క. ప్రతి పలుకూ తేనె లొలుకుచు గానవాహినియై ప్రవ |. య జ షట పాంచుచుండెను, ఆ కుసుమ కోమలి పసిడివన్నె తనులత నుండి |[_, తావ కీ | టంత సం అ సుక గాజా సా! వెలువడుతున్న దివ్యతేజస్సును జూచి ముల్లోకముల మోహింప | “1 న! [ర | గల అందగ శ్తెనని సౌందర్య గర్వముతో విజ్జవీగు రంభ శన (| పము యమా |. నాట్యమును మఅచి వెలవెల టోవుచు సిగ్గుతో తలవంచుకొని తన (౫ 7. ట్‌ ౧ ్యాల్ల * ఈప్పిదమునకు పశ్చాత్తాసము నొందుచూ 'ఆ ముగ్ధమోహనమూ రిని. [వ షష | జూచుచు నిలువబడెను, వెంటవచ్చిన వాద్యకులు ఆ దివ్యలోక నారాయణుని ఊడు్రల నుండీ తఊర్చాణి భుట్టుత

దొక్షీణోత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర శ్‌ర్‌ యర్హ్ధత వారికి లేదు, తాను కోరినచోదేవన_ర్తకి రాజనభలందు దేవదాసీలను ముఖ్యముగా రెండు విధములుగా విఖిజింప నాట్యము చేయవచ్చును. ఆ 'స్వేచృయే మన ఆరాధన కళ యంత వచ్చును. విష్ణుదాసీలు, శివదాసీలు. శిక్షణా (క్రమము చాలావరకు రించుట కొక ముఖ్య కారణముగా జెప్పవచ్చును. ఒక్కటే. అయినను, వీరియొక్క నృత్యములందు భేదము కన బడుచున్నది. శైవసం(ప్రదాయ నృత్యము, ఉద్ధతమైన కరణాంగ దేవదాసి తెగయందు పుట్టినంత మాత్రమున ప్రతి బాలిక హోరముల విన్యాసములతో, గంభీర భావ ఫకటనతో విరాజిల్లు అలయ న రకి కాలేదు. ఆలయ విధుల ననుసరించి క్రమము చొడును. కోమలమై, భావ ప్రాధాన్యత గల్లి, సుకుమారకరణాంగ న హా రు - వె షవ నంప్రదాయనృత్యము, దపస్పక ఆరాధన పద్దతుల, నృత్యవిన్యాసముల నభ్యసించిన పిదప రములతో అలరారుచుండువట్టిది. వై స్షవ నంవ్రదాయనృత్య స్తా ఇ లో మ!దవేయదడి, పరీక్షింపదిడిన అష్ట దిక్సాలకులు మొదలైన (ప్రత్యేక మూర్తుల ముందు ప్రద భగవంతుని న్నిధ్యము ము(ద్ర “= లరలంబది క ర్మింప బడిన కరణములు, జతులు. గతులు, తాళములు, తీర్మాన నర్తకి మాత్రము ఆలయములో నాడెడ్‌ది. ఇతరులు దేవదాసీ స్వల్ప చాలవరకు పోలియుండినను, విన్యానక్రమములో ఖేద లయినను, స్వామి సన్నిధిలో * పుష్పాంజలి ' నర్చించు యర్హత ముండును. అంది ఆలయాలలో నృళ్యారాధన, శివాలయాలలో నృత్య వారికి లేదు. ఇట్టి సం(ప్రడదాయముల నెటిగిన దేవన ర్తకీమణులు ములు అంతయూ ఓక్క-టియే. “నాంది” క్రమములో మాత్రము సంఘములో చాల గౌరవింప బడేవారు. వివాహాది శుభకార్యము శ్రేజాలు ఉన్నవి. ఈ వివరములు నృత్యములగూర్చి [వానినప్పుడు లందు వారియొక్క రాకను శుభ సూచకముగా నెంచెడివారు. చర్చించుతాను. అ ర్రి క్‌ జి బలిద్వీప 'దేవదాసీల 'సాంగ్‌యాంగ్‌ న్నత్యము 'దేవదాసీల నృత్యము యెట్లి పవిత్ర భావములతో నిండి “ధంగ్‌త _ ధంగ్‌త - ధంగ్‌ టబ * ధంగ్‌త = ధంగ్‌త - ధంగ్‌” యుందెనో, ఆరాధన నృత్యము యెట్టి కఠిన నియమములతో గూడివట్టిదో, దేవదాసీ లెంత పవిత్రమూర్తులుగా చూడబడుచుం గుడిలోని నగారా ధ్వనించుట మొదలు పెట్టినది. “జయ డెడివారో తెలుపునట్టి దిలిద్వీపపు పొందువుల “సాంగ్‌యాంగ్‌' మాధవా, జయమాధవా, జయమధుసూదనా, జయమహావిష్ణు' నృత్యమును నేను బలిద్వీపములో నుండగా జూచినది యిక్కడ జే అ వరించుచున్నాను. మన దేశములో అంతరించి పోయినను, నేటికీ అ పిశాంత ప్రదేశమంతా జయ ఆయ నాదములతో కా జ ఈ సంప౦దాయము బలిద్వీపములో విలిచియున్నది. ప్రతిధ్వనించుచున్నది. థింగ్‌ తాంగ్‌ -. స్నానముచేసి, ముడి వేయక వదలిన శిరోజముల పై పచ్చని ఢింగ్‌ రాంగ్‌ ... పూవుల ధరించిన బలిదేశపు వవితలు దేవళమునకు త్వరత్వరగా నడుస్తున్నారు. ఢింగ్‌ థాంగ్‌ ... డుస్తున్నా గమ్మేళన (బలిద్వీపము. వారి ఆర్కెష్టా9) గంటలు మధుర జయమధుసూదనా, జయనమరుసూదనా ముగా పలుకుచున్నవి. వక్షస్థలముల వరకు సీతాకోకచిలుక రంగుల, పువ్వుల ఉదయము సుమారు ఆరు గంటలపుచున్నది. సముద్ర సరోంగులు (బలి ద్వీపపు స్త్రీలు ధరించే వస్రములు) ధరించి గర్భములో ముండి వెకి వస్తున్న ప్రభాత భానుని లేత కిరణము ఒక చేతిలో పశ్హైములో కొన్ని పండ్లు పట్టుకొని కొందరు భక్తు లకు విష్ణదేవాలయప్పు బంగారు గోపురము తళతళ మేరుస్తున్నది. రాండు)) విష్ణు దేవళము చేరుచున్నారు.

ఫ్‌కీ దాక్షిజాళ్యుల నాట్యకళా చలిత్ర “జయ మహావిష్ణు, జయ మహావిన్హు” అగ్నిలో వేయబడిన సాంబాణీ పొగ వారి శరీరముల మీదికి పా౦కుచున్నది. రాత్రి అంతా ప్రియవియోగము ననుభవించి అరుణోదయ సమయానికి సరోవర గర్భము నుండి పైకివచ్చి తమ నవ్వు “ధంగ్‌త ధంగ్‌త దిడ దిగ ముఖాలతో ఆరుణు నాహ్వానించు తామర పువ్వులను చేతబట్టి ధంగ్‌త ధంగ్‌త ధంగ్‌” పప ముడి వేయక వదలిన తమ శిరోజములు + లిన్‌ పసు నాల మాడుచుండగా, చేవాలయము. వె పునకు గమ్మేళన గట్టిగా మగుట మొదలు. పెట్టినది. ఇద్దరు 0 ఠి వాయు చెపుని ల కా బాలికలూ పతాక హస్తములను పటి నిలువబడిరి. పరుగెత్తుచున్నారు, ఎ బ్‌ “జయమాధవా, జయ మధునూదనా' , “జయదేవ _- జయదేవ” త్తీలు, పురుషులు, వృద్ధులు, యువకులు అందరు ఆలయ జయమాధవా” పారంగణములో చేరారు, అక్కడ చేరిన స్త్రీ కంఠములు గమ్మేళనతో చేరి పాడు “ధంగ్‌త ధంగ్‌త రంగ్‌ చున్నవి. ఆ బాలికలు నృత్యమాడ వెబదలు పెట్టిరి. ఇది మన ధంగ్‌త ధంగ్‌త ధంగ్‌ నృత్యములోని “పుష్పాంజలి"ని పోలియుండును.. ఇది పా9ర్ధనా ధంగ్‌త ధంగ్‌త ధంగ్‌ నృత్యము- ధంగ్‌త ధంగ్‌త ధంగ్‌* గమ్మేశన వడిగా (మోగుచున్నది. బాలికల నృత్యము గమ్మేళశన వడిగా వాయించుచున్నారు. నగారా జోరుగా గూడ త్వరిత గతిలో జరుగుచున్నది. మంచి ముత్యములను మోగుచున్నది. “భోం” ఆని శంఖనాదము వినబడున్నది. గణ టోలు చెమట బిందువులు వారి శరీరము నుండి రాలుచున్నవి. గణమని దేవాలయమున గంటలు మోగుచున్నవి. ఆ బాలికలు నృత్యము చేసేచేసి స్మారకము తప్పిపోవు స్థితికి వచ్చిరి. ఇద్దరు త్తీలు వెళ్ళి వారిని పట్టుకున్నారు. వారి శరీర పూజారి విస్తువు ముందున్న తెరను తీశాడు. ములపై ధారగా కారుచున్న 'స్వేదమంతా గుడ్డతో అర్దరి. పూజారి “జయమహావిష్ణు, జయమహాోవిష్ణు, జయమహోవిష్ణు గర్భగుడి నుండి తళతళ మెరయుచున్న అతిసుందర మైన. రెండు భక్తులు మిన్నునంటునట్లు కంఠములెత్రి విష్ణుస్తోతంము బంగారు కిరీబటములను దెచ్చి ఆ బాలికల శిరముల నలంకరించి నానీ ణా అవాటి ణఅ-ాం చేస్తున్నారు. వారి నేత9ములు అనందాశ్రవులతో విండినవి. నొడు- (నృళ్యముచేయు బాలికలకు భగవదావేశము గలిగినదని ఉల్లాసముతో చేతులు తట్లుచూ విమ గీతములను పాడుచున్నారు. శెలిసినపుడే ఆర్బకుడు ఆ కిరీటములను వారి శిరముల 'పెనుంచును. ళి మ్‌ త ఇతరులా కిరీటము ధరించుట కర్షులుగారని వారి దృఢవిశ్వాసము.) “తద్ధంగ్‌.. ....." జౌ విష్ణు పాదముల వద్దనున్న పుష్పములు, తులసీ తెచ్చి వారి అందరూ కన్నులు మూసకొని, ఒక్కం నిముసము నిళ్ళ్శద్ది శ్ల్య్వలలో నుంచును. వారప్లే ఒక నిముసము నిలువబడి రెండు ముగా నిలువబడినారు, చేతులను శరము పైకె త్రి జోడించి నమస్కరించిరి.

న గమ్మేళన ఏలంలిత లయల యదుర ర్వముల వెలిగ్రక్కు మరల గమ్మేశన పాడుట మొదలయినది. స్త్రీలు పురు చు ఏ" చి క దుసలి దెవతా స్వరూపులగు ములు, బాలురు, బాలికలు, వృద్ధులు అందరూ చేరి స్తోత గీత యిద్దరు బాలికలతో ప ఎ$ంచిసది. బంగారు ఛాయగల వారి స్స ప్రాడ్రుచున్నారు. బాలికలు తమ నృత్యము ప్రారంభించిరి. శరీరము పసుపు రాయుటచే పచ్చగా మెరుస్తున్నది. పసువు | పచ్చని నరోంగు, జల్తారు నగిషీ వని చేయబడిన పనుప్పు పచ్చని ఇది ఆసలు దేవదాసీల నృత్యము. జొకెట్టులు ధరించిరి ఆ బాలికలు. చేతులకు, మెడలోను పూలమాల తమ శకీరములో గ ప౦తంగములను. గమే లున్నవి. నొసట రక్తవర్షప్ప తిలకము దిదారు. / ని అంగ పంత్యంగములను, గ మ్మెళనా

ఆణి ద సంగీతము వనునరించి విన్యాసము చేసినప్పుడు, హంస గమ మహావిష్ణుమూర్తిని తిలకిస్తూ ఆ మూర్తి కెదురుగా విల నముతో భగవంతుని చేరునప్పుడు, భారతదేశ పా౦చీన కళను బడినారు ఆ బాలికలిద్దరు. వూరి ముందున్న ముత్యపు చిప్పలోవి మనము మరచిపోయిన మన దేవదాసీల కళను బలి ద్వీపము

దాక్షీణాళ్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 67 మరల మనకు నేర్పుటకు చెక్కు చెదరకుండ తన గర్భములో ఆ సమయములో ఆ దేవదాసీ బాలికల న్వరూపము చూచిన దాచియుంచినదా యని అనిపించును. వారు నృత్యరేఖలు, చారులు, ప్రతి యొక్కరు న్వర్గమునుండి దిగివచ్చిన 'దేవతామూర్తులవలె కరణులు పిదర్శించినప్పుడు భరతకళామూర్హి వారిలో ప౦త్యక్ష అఆ దాలికలను భావించుచుండిరి. మవుతుంది. ఆ భకులందరూ గూడి సోత%గీతములు పొడినప్పుడు పళోమము ముగిసిన తరువాత దం సోత్రము చేయ వీరే బిలిద్వీపిపు దేవదాసీలు, భగవంతుని సేవకురాందు. వేదములను. పఠించిన వేదకాలపు మనపూర్వులు జాపకము “ల్‌ ల్‌ చ్‌ సైఖ్యములకు, యే విధమైన నంబంధము వళురు. ఖః లేదు. వారు సభలలో నృత్యమాడరు. జీవితమును భగవత్సేవలో

న్‌ గడుపుటయే వారి ముఖ్యోద్దేశము, మహదాశయము. శివుని జడల

ధన్యులహో ; బలిట్వేప ప్రజలారా: : నుండి స్రవించు గంగా జలమువలె వారి జీవితములు న్యోచ్చములు.

ధన్యలహో : _బలిద్వీప దేవదాసీలారా ! £ ఆతి పవిత౦ములు.

నృత్యము ముగిసినది. ఆ బాలికల నిద్దరిని రెండు కుర్చీ పవితాంళశయములతో గూడిన యిట్టి దేవదాసీ నంస్థ లంత లపై ఆసీనుల చేసిరి. వ్యాధిగిస్తులై న కొందరు ప్రజలు ఆ రించి పోయినను, మహోజ్జ్వ్యలమైన దేవదాసీ నృత్యము మనదేశ బాలికల పాదముల ముందు సాష్టాంగపడి, పాదముల స్పృశించి ములో ఆంతర్జానమొందినను, వేదకాలమునాటి హైండవ సంపి పోవుచున్నారు. కొందరు న్త్రీలు ఆ బాలికల మెడలోని పుష్ప దాయములను నేటివరకు పాటించుగున్న ప్రపంచము యొక్క మాల లోని ఒక్కొక్క పూవును తీసి అతిభ క్తితో కండ్ల కద్దు మారు మూలలో నున్న బలిద్వీపములో మాత౦ంము యింకను కొని యీండ్లకు తీసికొని పోవుచున్నారు. విలిచియున్నది. వారికి సుమాంజలి.

గురు చరణముల వద్ద దేవనర్తకి (్జ | త్‌. ప్రయాస |. ర గ్‌ గ్‌ ల ఇరగ) క క్ట న రా నంనంా క య తయ న చానా భళి) ర్ల ఇ గల్‌ కి రాశరభరో నాడ త్‌ న్న బన్యోరా క జ ్టై 0 ఇ నీ (న నం మ టనడేటం చే త యాలో. మాట్‌ న ॥ క ఆ ననా గో ళా నా మటనే! జ ఠ్శ న మం డు 3 దేవనర్హకిగా నర్చించదలంచిన బాలికకు సంప్రదాయ సీద్ధ తరువాత అష్టదిక్సాలకులను సోత9 గీతములతో ఆహ్వానించి అధి ముగా, శాస్త్రీయ విధానము ననుసరించి చిరుత పాాయమునుండే పింప జేయును. చందన తాంబూలము, ఐదు రకముల ఫలములు. ట్‌ పంతనే శిక్షణ పాారంభమగును. ఒక శుభ ముహూర్తము నిశ్చ బంగారు, వెండి, రాగి నాణెముల దక్షిణతో ఆ దేవతల పూజించి యించి తర్‌ జాన సూర్యోదయమునకు పూర్వమే బాలికకు ప్యాక్రి వస్త్ర సమర్పణము జేయును. ఈ వస్రము తొమ్మిది భ్యంగన యుంచి కొత వస్త్రములు ధరింపజేయుదురు. అభి క్త వత్రములు ధరింప మూరలు గాని, తొమ్మిది జానలు గాని పొడవు గల్లి అంచులేని నాట్యాచార్యుడు కలళస్తాపన జేసి గౌరీదేవిని విఘ్నే “గని లెన్లిని వష్రమై యుండవలెను. శ్వరుని, గజైలను, తాశములను, నాట్యపీఠమును, చిరుతలను పూజ సిమ్మట కలశస్థాపన జేసిన స్థలమున కెదురుగా ఆరు చేయును. అటుపై పంచరంగుల ముగ్గుతో అప్టదిక్సాలకుల కోణములు వచ్చునట్లు ముగ్గు వేసి, అచ్చట 7. 8, లేక 11 మాని ఆరాధనకు యెనిమిది కోణములు వచ్చునట్లు ఎనిమిది పద్మ కల_ఈ విధముగా బేసి అంకెలలో-వడ్లుగాని. వీయ్యముగాని ఆ ముల ఆకొరములో ముగ్గును వేసి ముందుగా తమ యిష్టదెవ ముగ్గుపె టోన్‌ “తాళ పీఠము” విధముగా చౌకముజేసి అచ్చట మును (శైవ సంప్రదాయ మైన పరమశివుని, వైష్ణప సంఏపదాయ గూడా పూజ జేసిన పిదప నాట్యోపదేశము చేయబడు బాలికను మైన విష్ణువును) అప్టదిక్సాలకుల ఆసనముల మధ్యగా వేయ అచ్చటకు గొనివత్తురు. ఆమె కాళ్లకు పారాణీ, నొసట కర్పూర విడిన ఓంకార పీఠముపై మంత) పూరితముగా ప్రతిష్టింస జేసి, నామము (వైష్టవమైనచోో. ధరింపజేసి, ఆ వడ్లపై కుడికాలు భరి రా

దాశీణాత్యుల నాట్యకళొ చరిత్ర 6 ఫ్‌ శ రం శీ శే మం స శ్‌ టం. మ లాం. డో వాం ముందుగా మోపి అటుపై యెడమకాలు పెట్టి "*నమభంగిమ *"గురుపందన క్రమము జెప్పించి గజ్జైలను విప్పి వేయను అంత యందు నిలువబడిన తరువాత ఆ బాలిక కట్టిన పుట్టమును కౌసిబోసి టీతో విద్యోపదేశము ముగియును. కట్టించి పూజలో నుంచిన గజ్జెలను గురువుగారు ఆమె కొళ్లకు ముల్లాము-ా- ధరింప జేయును. తరువాత పుష్పములు, దక్షిణ ఆ బాలిక చేతిలో మరునాటి ఉదయము *"మల్లాము సాము, తొక్కాట ఉంచబిడును. ఆచార్యుడు చూర్షికను రించిన పిదప పుష్పములు, ముతో, నృత్య శిక్షణ పాంరంభమగును. దక్షిణ గురువుగారికి సమర్చించును. ఆయన బాలిక రెండుకాళ్లను మెత్తని దర్భచాపవై విద్యార్థినిని భూమివైపు ముఖము తన రెండు చేతులతో పట్టుకొని, తాళధారి తాళమువేయగా, జేసీ పరుండజేసి_మెడను, జబ్బలను, మోచేతులు, మోకాళ్లు,కీళ్లు, లబ ళం మార్షంగికుడు మృదంగమును పలికించగా మణికట్లు, నడుము, వెన్నెముక మొదలైన వివిధ ప్రత్యంగో న ॥ పాంగములను కొన్ని యోషధులతో (ప్రత్యేకముగా తయారు జేసిన తాత్సై _.. తాక్రై -- తాత్రై _ తార్రై క్రైలము వ్రాసీ మర్షింతురు. ఈ నై లములను తయారువేయ ఆని ప్రథమ అడవులు వేయించును. పిమ్మట "వినాయక విధము, మర్దన జేయు క్రమము అతి రహస్యముగా ఉంచబడును. వాళము'లో “గణపతి కవుతము” నకు అడవులు వేయించును. ఈ (క్రమము ననుసరించియే నర్తకి యొక్క భావి నాట్యకళా _ లలన లా

• గరు వందనము. ** సమభంగిమ. హృదయమున కెదురుగా రెండుచేతులందు శిఖర హస్త రెండుకాళ్లను దగ్గరగా జేర్చి నంపులేక నిలువబడవలెను. ములను పట్టి, బొటన వేళ్ల భుజముల కానించుచూ ముందునకు చేతులు డోలాహ_స్తములుగా గాని, లేక అర్ధ చందం హస్త డెచ్చిం ము౩గాళ్ల పై కూర్చొని, శిఖర హస్తముల విప్పి, పతాక్‌ ములు పట్టి నడుముపై జేర్చిగాని యుంచవలెను. దృష్టి నిశ్చలమై ములుగా కూర్చి, భూమి కానించి మరల నమస్థానములో నిలిచి యుండవలెను. నమస్కరించుట. డోలాహ_స్తము___రెండు ప్రక్కలకు చేతులను సహజ శిఖరము.__అన్ని వేళ్లను ఆరచేతిలోవికి ముడిచి, బొటన ముగా జారవిడిచి యుంచుట డోలాహ_స్టమనబడును. 'వేంలు చాచి పట్టిన శిఖరమగును అర్ధచంది.__హ స్తము యొక్క చూపుడు. వేలు పతాకము___జేతి అన్ని వేళ్లను జేర్చి చాచిపట్టిన పతాక మొదలుకొని నాలుగు వేంబ్ల చేర్చియుంచి, బొటన వేళ్ల విడ మగును. ఇది ఆది హస్తము. అన్నిహ_స్తములకు మాతృక. దీసి చాచి పట్టిన అర్ధ చందం హ_స్పమగును.

40 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర విన్యాసము, భంగిమల, సొగసు, అడవుల యందము, హస్తముల యమందు సుకుమారమైన అంగవిన్యాసముల ప9దర్శించ గలుగు పొందిక యుండును గాన ఈ (క్రమమునందు సొముజేయునప్పుడు చున్నది. అన్యులను రానీయరు. నడుము, వెన్నెముక, జబ్బలు చక్కగా సాము ముగినీన పిదప వివిధరకముతైన *“అడవులు” మర్దించిన పిదప, మరల విద్యార్థిని వీపుపై తిరిగీ పండుకొనును. “క్ర అడవులు, “దితై” అడవులు, కాదిస్టే, క్రైయ్యందత్తా. అప్పుడు ఛాతి, ఉదరము, మెడ, మోకాళ్లు, చీలమండలు సజ, త్రెదితతె. మండె, ఒద్దిక, జారు జిలుగు జాతీర్జ మోచేతులు మరల మర్చింతురు. ఈ విధమున ఒక గంట మ్దన ముగా 'వెప్పంచదడును. న్‌ అయిన తరువాత మొగ్గలు వ్రాలుట, చిక్కులు (ప్లవనముల్సు తీయుట, హ సములు వివిధ లయలలో కదలించుట, చాచుట, పిమ్మట సంయుత, అసంయుత నృత్త, ఫృీత్యహ_స్తములు, ముడుచుట, వవిధ పద్ధతుల నడచుట, గాలిలో యెగురుట, వల నూటయెనిమిది కరణముల విన్యాసము, నవరస అంగహార యములు తిరుగుట, ఉచ్చ్వాస నిశ్వాసములను స్వాధీనము నందుం కంిమము, పందొమ్మిది విధములైన గీంవా భేదములు, చుకొనుటకు ప్రాణాయామము యొక్క అభ్యాసము, రకరకము మూడు విధములైన దృష్టి భేదములు

లైన ఆసన క్రమములు అభ్యసించబడును. ఈ సాము ముగియు ఎనిమిది విధముల రసదృష్టి టకు సుమారు ఆరునెలలు పట్టును. సాము ముగియునప్పటికి ఎనిమిది విధముల స్థాయీభావదృష్టి

విద్యార్థి శరీరములోని సతి అవయవము ప్పూర్తిగా స్వాధీనము ఇరువది విధముల వ్యభిచార భావ దృష్టి

లోనికి వచ్చుటయే గాక, యే విధాన మనము మలచ దలంచిన ఇరువది తొమ్మిది విధములైన పదవిన్యాసములు

ఆ విధముగ ఆ భంగిమలో ఆగతిలో శరీరమును మలచ ముప్పది రెండు సానకములు

వచ్చును. చాపను. చుట్లినట్లు శరీరమును. చుట్టి వేయ వచ్చును. నూట యెనిమిది తాళములు

బొంగరమువలె గిరగిర నిమిషముల తరబడి భూమిపై కొలు తొమ్మిది రకముల ఆకాశచారులు

ఆనించక తిరుగ వచ్చును. గాలిలో యెగిరి వలయములు చుట్టి పదహారు విధముల భూచారులు

భూమిపై వ్రాలవచ్చును. కరిన శ్రిలవలె శరీరమును ఘనీభవింప నవరసముల అభినయ క9ిమము

జేయవచ్చును. చిరుకాకకు వెన్నవలె శరీరములోని ప్రతి ఆవ దళవిధ సాత్వికముల ప్రదర్శన పెద్ధతి

యవము కరగి ప్రివహించుచున్నట్లు, కండరముల _స్తంభన వల్ల నాట్య, నృత్య, నృత్త విభేదములు

కదలిక వలన చూపరులకు భ9మ కలిగించవచ్చును. లాస్య తాండవ విన్యాసములు.

ఈ మల్లాముసాము జేయుట వల్లనే నర్తకి నృత్త నృత్య శృంగనృత్య విధానము, సప్త లాస్య క90మము, కుతు ములు ప్రదర్శించు సమయము అందు వివిధ భంగిమలను, కరణ పము, పుష్పాంజలి వివరములు సంపూష్ణముగా చెప్పించబడును. ములను శిల్చ ప్రతిమలవలె ప్రదర్శించి వెను వెంటనే రసాభిన ఈ శిక్షణ సమయమందు ఆచార్యుడు కరణాంగ హోర విన్యాస

• అడవులు. ములుగాను, వీవి యొక్క కలయికతో యేర్చడే జతులను అంగ

“అడవులు” వేరు_*అడుగులు" వేరు. రెండునూ ఒకటిగాదు. హోరములుగ చెప్పవచ్చును. మరియు ఈ అడవుల అభ్యాసము వివిధ తాళములందు రచింపబడిన పాటలకు లయకు తగినట్లు పాద వివిధ తాశములలో వుండే అంగసంజ్ఞల (గురువు, అఘువు, ముతో తాళము తట్లుచూ. ఆడుట “అడుగు అనబడును. నాట్య స్లతము, కాకపాదము మొనలై నవి.) వాడుక విధానము వలె శాప్రములో చెప్పబడిన కొలతల ననుసరించి పాదమును వివిధ శ్రి క్రమము ననుసరించి యేర్పరుపబిడినట్లివి. ఈ ఆడవులే పద్ధతులలో వేయుచూ, దానికి తగినట్టు నృత్త హస్తమును పట్టి, కాలీ ముని వేళపె మంతెగా కూరి వి బె చేసన నే కాలి యొక్క గతి ననుసరించి. చేతితో గూడా విన్యాసముచేసి )క్లపై మండెగా కూర్చొని విన్యాసము చేసిన, నేల ముగించుట "అడవు" అనబడును, కాలి, చేతి యొక్క పతి ఎడ నేల లేక భూచారి క్యిమమనియు నిలువబడి విన్యాసము జేసిన కదలికకళూ ప్రత్యేక శబ్దములు-_త్రే. దితై, తైయ్యతై, కాదితై ఆకొళచారి కరమమనియు చెప్పుట గూడా కలదు. వీనిని గూర్చిన ఆని ఈ ఏధమైనట్టివి ఉన్నవి, ఆడవుల యొక్క కూర్చే జతులగు వివరములు విపులముగా కరణములు, అంగహారముల గూర్చి చున్నవి. ఈ అడవులను నాట్యశాష్త్రములో చెప్పబడిన కరణ వాసీన చోట చర్చీంచెదము.

డాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర గ” ముల జెప్పి, అభినయ మందు సౌకుమార్యమును సరిదిద్దుటకు శ్రైవవైష్టవ నంప్రదాయముల ననుసరించి రచింపబడిన గాను చిరకాలము నృత్య ప్రిదర్శనముల నిచ్చి విరమించిన వృద్ధ సుందరేశ విలాసము, విమ్లు పల్లకి 'సీవా ప్రబంధము, శివపల్లకి దేవదాసి యొక్క సహకారముతో “అంగళుద్ధి క్రమము సౌ ప్రదింధము, కృష్ణ పారిణాతము, గిరిజా కల్యాణము ముగించును. మొదలైన యక్షగానములకు _ నాట్య, నృత్య, నృత్తాభినయము -

నాట్యధర్మి, లోకధర్మి, లాస్య, తాండవ విధానముల ననుసరించి పా9రంభము నుండియు సంస్కృతము, మాతృభాష, ఆచార్యుడు అభ్యసింప జేయును, గాత సంగీతములందు శిక్షణ యవ్వబడును. ఇదంతయు ముగి ఈ శిక్షణమంతయు ముగిని నర్తకి తానే స్వయముగా యుటకు సుమారు ఐదు సంవత్సరములు పట్టును. అనగా పదవ పాడుచూ, ఆ పాటల యొక్క అర్ధమును దెలిసి క్రమము దప్పక సంవత్సరమునకు విద్యార్థికి శాస్త్ర పరిచయము లభించును. అభినయించు సామర్థ్యము సంపాదించుటకు మరింకొక నాలుగు సంవత్సరములె నను పట్టును. అనగా పదునాలవ సంవత్సరమునకు తరువాత పై విధముగా నేర్చిన వివిధ విన్యాసములను ఆమె విద్యాభ్యాసము మీగియను. యు క్రవయేస్సు వచ్చిన తరు చేర్చి వివిధ నృత్యములుగా రూపొందించి అభ్యసింప జేతురు. వాత ఆలయములో ముద్రధారణ వేయుదురు. గాత౦9 సంగీతము_ఆలయములో ఆరాధన నమయమందు ఆ స్వామిపై గ గీతములకు అభినయము ప్రిదర్శించునప్పుడు, సమాశ్రేణ మహో తవము పుష్పాంజలి సమర్చించునప్పుడు నర్తకి తానే స్వయముగా పాడ | ముదధార ణ |] వలెను గాన గాత౦ సంగీత సాధన ఆమెకుపయోగపడును; ఒక పభ ముహూర్తమున ప్రాతఃకాలమున ఆలయములో గీర్వాణ భాషాక్టానము-పుష్పాంజలి సమర్ప్చించునప్పుడు స్వామి సన్నిధిని ముద౦ధారణ మతాచార్యుడు చేయను. నర్తకి చదివే చూర్షికలు, అష్టకములు, అష్టదిక్పాలకారాధనా నృత్యగీత ఆభ్యంగనము జేసి, పసుపు వన్నె పట్టు వస్త్రములు థకించి ఆల ములు మొదలైన సంస్కృత రచనల నర్థము జేసికొనుటకు,.. య్రము. చేరును. అచ్చట పత్యేక పూజాదికములు ముగించి తెనుగునందు. పాండిత్యము, కేళక సమయములో పాడే పద్‌ ప్రళోమము బేసి-వెండితో చేయబడిన శంఖము, చక్రము, నామ ములు, వర్షములు, జక్కిణీ శబ్రములు, దరువులు, కందార్థములు, ముతో గూడిన చక౦ము- ఈ మూడు ముద౦లు హోమాగ్నిలో వృత్తములు మొదలైన వావి యొక్క అర్ధమును తెలిసికొని క్రాల్బి _ కంఖము ఎడమభుజము పై, చక్రము కుడి భుజముపై, భావము నభినయించుటకు సహాయ పడును, నామముతో కూడిన చగ్రము వతృస్టలము కుడివైపున (ఇది వైష్ణన కరణములను, అంగహారములను, గతులను, తాళములను సంప్రదాయము) నర్తకి యొక్క విద్యను పూర్తిగా పరీక్షించి, ఉపయోగించి. ఆమె నియమబద్ధమైన జీవితము నాటివరకూ గడపివదని నమ్మ పుష్పాంజలి నృత్తము (మేళపా స్త్రి, పేరిణి, ప్రేంఖణ, కము దోచిన తరువాత. ముద్ర ధారణ జేయుదురు. అటుపై కుద్ద, దేశి, దండిక మొదలైన స్పప్పలాస్యములు, నవసంధి నృత్య ఆమెకు మంత్రోపదేశము జరుగును. అస్పటి నుండి ఆమె ములు, పంచ కౌస్తుభ నృత్యములు, జోహారు శబ్దములు ఆలయములో నాట్యమాడుటకు అర్హత సంపాదించును, పరీక్ష కళ్యాణ మంటపము వద్ద స్వామి కొలువు దీరినప్పుడు కాగి వక యంతో రమించి ఎ న నాట్య సందర్శింపదిడు “కేళిక” (యేక పాత్ర నృత్యములోని) క్‌ క్రారాలుగాదు. ఆయు ఎంతి పండతారారైనను, నాట్‌నుండి ౦ఘమునందు చిన్నచూపు జూడబడును. సభలందు నాట్యమాడి మేళప్రా ప్తి, ఆలరింపు, స్వరపల్లవి, కద్దిపల్లవి, సాహిత్య శ్రవంచ్రవచ్చును. నాటి సాయంత్రము ప్రథమ పర్యాయముగా సల్లవులకు నృత్తము- ఆమె ఆలయములో స్వామికి కుంభహారతివిచ్చి, పుష్పాంజలి శబ్దములు, జీక్కిణీ దరువులు, సలాము జతులు, స్వర సమర్పించి మేళపాంప్త, కౌస్తుభ నాట్యముల నాడును. స్వామి జతులు, పదవర్ణములు, మొదలైన రచనలకు నృత్త, నృత్య కొలువై యుండగా ఆయన దర్చారులో “కేళిక" జరిపి స్వామికి ములు-ళ్లోకములు, వృత్తములు, పడములు, జావళీలు, గీతములు, వినోదము చేకూర్చును. నాటి నుండే ఆమెకు దేవదాపీత్వము కీర్తనలకు రపాభినయము... పా9ప్తించును. ఆమె ఆ దేవదేవుని పాలిటి దేవదాసి. ఆ భగ భామా కలాపము, గొల్ల కలాపము, రాధామాధవము వంతుని తస స్వామిగా స్వీకరించి ఆయన సేవలో జీవితము క్షీరసాగర మథనము, మొదలైన కలాపములు= గడపి జన్మతరింప జేసికొనును.

శాస్త్ర చర్చ (ఈ (గ్రంథములో పంచమ వేదమను. పేరుతో నాట్యశా్రు చృళ్యాము :- పకాక ర్రివరాకం అర్ధపతాక మొదలైన సశేకముగా చరించియునా ను. ఇచ్చట మరల హస్తముల యొక్క ప్రియోగములత్‌ ఒక పాటయొక్క గాని. మును గులీంచి ప్రల్యి బ షం క పదముయొక్క గాని అరమును దెల్బచూ తాళలయల ననుసరించి శాష్త్ర విషయములు చర్చించుటకు గల కారణము- పదవిన్యాసము జేయుట నృత్యము. సాధారణముగా లోకములో నృత్యకళను గుజించి చెప్పు న్భత్తమ = రనభాన ప్రదర్శనము లేక కేవలము కొన్ని నప్పుడు. నాట్య శాస్త్రమును ప్రమాణ (గంథముగా చెప్పుట మృదంగ జతులకు, తాళములకు, స్వరములకు అంగవిన్యాసము ఆచారముగా యున్నది. నోట్యశాస్త్రము నాటక కళకు, రసాభినయ ప్రదర్శించుట నృత్రము. మునకు ఎక్కువగా ఉపయోగపడినను, దేవదాసీల నర్తన విద్య ఆలినయము * పాత్విక సంచారి భావముల యొక్క మాత్రము నందికేశ్వరుని 'భరశార్జవము,” ఆ [గ్రంథము యొక్క సదర్శనతో ఒక పాటలోగాని. పద్యములోగాని, శ్లోకముయొక్క సంక్షీప్తగ్రంఠము “అభినయ దర్పణము” పై నాధారపడి, యొక్‌ గ్లాన్సి భావము వ్య క్రపరచుట అభినయము. విశిష్ట సంప్రదాయముగా రూపొందినిది. ఈ సం(పప్రదాయమందు పట్టుహ_స్తములు, పాదగతి విన్యాసములందు, చారికరణ ప్రదర్శన నాట్యము నందు_ నృత్యము, నృత్తము, అభినయము మందు ననేక భేదములు కనబడుచున్నవి కనుక ఇచ్చట ప్రత్యేక ఈ మూడును ఉండి ఒక ్రసిద్దగాథ ఇతి వృత్తముగా గల్లి ముగా భరతార్జవమందు చెప్పిన శాస్త్రీయ విషయములు. గుజించి ఉండును. మరల వినికిడి చేయుచున్నాను. నాట్యశాస్త్ర చర్చలో విపులముగా తెల్పిన విషయము లిచ్చట సంక్షీప్రముగను, అచ్చట వివరముగా తి లాన్యము. తాండవము తెల్పిన విషయముల గుణించి ఇచ్చట సంపూర్ణముగను వాసియున్నాను. లాన్ఫమ? “= సుకుమారమై, సుందరమైన భావప9ికటన గలిగి, కోమలమైన అంగ విన్యాసము గల్లి చూపరులను ఆనందో మన దేశమందలి భాగవతకళకు మాత్రమే చాలవణకు ల్సాహములతో ముంచి తేల్చునట్టి నృత్యము లాస్యము. నాట్యశా ప్రము ప్రమాణగ్రంథము. ఈ రెండు ళాఫ్రములందు తాండవము '- ఉద్దితమె, గంభీరమైన భావప్రకటన గలిగి. కరణములు, ఆంగహారముల గుటించి, చారీరేచక విన్యాసముల బ్యా, శ్రా ద్ర మొదలె న ్రసముల కొంవాలమె యుండునటి గుజించి తెల్చియున్నను, వానియొక్క వినియోగములు మాత్రము. నృత్యము తాండవము. హా ల వేలుగా కనబడుచున్నవి. కనుకనే శాస్త్రము, సంప౦ందాయము ॥ శెండును చక్కగా సవిమర్శక దృష్టితో నారాధించిన పండితులు దేవదాసీల నృత్య సంప్రదాయములో తాండవ లాస్యములకు భరతుని. నాట్యకాస్రము. ౦ సాలయమనవ, నందికేశ్వరుని మరొక విధముగా వ్యాఖ్యానము జెప్పెదరు. వీరి నాట్యకళయందు. భరతార్తవము న ల్తనతువట ప్రమాణ (గ్రంఠములుగా పేర్దానిరి వీర, రౌద్ర, భయానక, వీభత్స రసములను సాధారణముగా శ ర్టూవిరి.) సందర్శించే యవసరములుండవు గాన వీరి కళా సంప్రదాయము ప్రకారము (2). నాట్టామ్ము నృత్యము: న్భత్తము, అలినయము.. కూర్చొని... పదములు, ళ్లోకములు, వృత్తములు మొదలైన నాట్టాము :- ఒక కథను ఆధారముగా జేసికొని అనేక రచనల నభినయించుట లాస్యము. పాత్రలు ప్రవేశ పెట్టబడి, గాన అభినయాదుల ద్వారా భావ (పకటన "నిలువబడి. పల్లవులకు, శబ్రములకు, స్వరములకు, జతులకు వేయుచు కథ నడుప్పుట నాట్యము, నృ త్తమాడుట తాండవము. క

దాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 603 (ళా హెన్నములు---మ్యు(దలు ఇవి గాక నృత్తమునందు- నృత్యములో ఒక భావమును (్రదర్శించుటకుగాని, ఒక పతాక, శిఖర, కటకాముఖ, పల్లవ, ్రిపఠాక, పాశ పాటయొక్క అర్థమును దెల్బునప్పుడుగాని, చేతి (వేళ్ళు చాచుట, మొదలైన హస్తములు ఉపయోగించబడును,. ముడుచుట అనేక పద్దతులలో ఆకారములు కల్పించుట “హన్హి మనవఐడును. (4) (గీతము: ఈ హ స్తములు ముఖ్యముగా మూడు విధములు, సహజముగానున్న మెడను అభినయమందుగాని, నృత్య పో మందుగాని, యిరుప్రక్కలకుగాని, ముందు వెనుకలకుగావి, ఆర్ధ (1) అసంయుత __ ఒక చేతితో ప్రదర్శించునట్టివి. _ చంద్రాకారముగా గాని, ఒక భావము వ్యక్తపరచుటకు కదిలించుట (౬ సంయుత _ రెండు చేతులతో ప్రదర్శించునట్టివి టీవాలినయ మనబడును, (8 నృత్తహ_స్తములు _ ప్రత్యేకముగా నృత్త నృత్య గీవాభేదములు _= 18 విధములు. విన్యాసములలో ఉపకరించు నటివి. న్యానములల ఉం రల నల్ప ధుత, విధుత, ఆధూత, అవధూత, కంపిత, ఆకంపిత, ఈ హస్తములనే “ముద్రల'నికూడా ప్రస్తుతము పిలుచుచు ఉద్వాపాత, పరివాహిత, అంచిత, నిహంచిత, సరావృత్త, న్నాము. కాని పూజా సమయములందు ఉపయోగించెడి హస్త ఉడిప్త, అధోముఖ, లోలిత, తిర్యాన్నతోన్నత. స్కంధానత, విన్యాసములు మాత్రము “ముద్ర'లని పిలువబడును. ఆరాత్రిక, సమ, పార్శా్యాభిముఖ. అనంయుత వా స్తములు: కిల (లొ దృష్టిః జ్‌ ల పతాక, (త్రిపతాక, అర పతాక, కర్తరీముఖ, మయూర, వివిధ రకములైన చూపులద్వారా భావము వ్యక్తపరుచుట అర్ధచం(ద, ఆరాళ, శుకశుండ, ముషి, శిఖర, కపిత్ప, కటకా ముఖ్యముగా మూడు విధములు. ముఖ, సూచి, చంద్రకళ. పద్మకోశ, సర్పశీర, మృగశీర, సింహ ల, సూచి, ఇంట్రినకం లి వష ల త్రివిధ దృష్షి భేదము == ముఖ, లాంగూల, అలపద్మ, చతుర, భమర, హంసాస్య, టబ హంసపక్ష, సందంశ, ముకుళ, తామచూడ, త్రిశూల, ఊర్షనాభ, రసద్భష్టి. స్థాయీ భావన దృష్టి, వ్యభిచారభావ దృష్టి బాణ. రిసదృష్టి-- 8 విధములు. నంయుళ హన్తములుః నడ కాంతి, హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర. భయానక, వీభత్స, అద్భుత, అంజలి, కపోత, కర్కట, స్వస్తిక, డోల, పుష్పపుట, ఉత్సంగ, శివలింగం కటకావర్ధిన, కర్రిరీ స్వస్తిక, శకట, శంఖ, స్థాయీ భావద్భష్టి-- 8 విధములు. చరి, సంపుట, పాశ. కీలక, మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, గరుడ, స్నిగ్ధ, హృష్ట, దీన, కృద్ద, దృప్ప, భయాన్విత. జుగుప్స. నాగబంధ, ఖట్వ, భీరుండ, ఆవహిత్త. విస్మిత. న! ఆరం కొ నాల ణి | న్భత్థూ వాన్తములు: నిల వ్యభిచార దృష్టి--20 విధములు. గజదంత, తలముఖ, విప్రకీర్ణ, సూచీవిద్ధ, నలినీ సరోజ శూన్య, మలిన, శాంత, లబ్దిత , శంకిత, ముకుళ, అర్థము కోశ, మకర, జాన, పల్లవ, అరరేచిత, కేశబంధ, కపోత, కుళ,గ్లాన, జిహ్వా, కుంచిత, వితర్కిత, అభితప్త, విషణ్ణ, ఖో గా న వ్య శ పార్శ్వమండల, (తిపతాక పక్షవంచిత, కరిహన్న, ఊర్ధ్వమండల, _ లలిత, అభేకర, వికోష, విభ్రాంత, విస్లట, శ్రా్త, మదిర ముష్టి, స్వస్తిక, ఉద్వ్భృృత్త, పురోమండల, వితంద, ఉల్పణ, (వ్రయుక్రాలపల్లవ, అతాకరి, సూచికాన్య ఉరఃపార్వమండల, (8) వద ఎన్యారము : దండపక్ష, పక ప్రత్యోతిత, ముకుళస్వ స్తిక, శేచిత. అవిత్హ వక్ర, నృత్యమాడు సమయమందు పాదములను వేయు విధములు అరాళ కటకాముఖ, ముద్ర, గరుడపడీ, వరదాభయము, (పాదముల కదలికలు 82 తీరులుగా నుండును.

64 దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర చలనము, సంక్రమణము, సరణము, కుట్టనము, లుంతఠి (9) కరణములు : తము, లోలనము, విషమ సంచారము. నృత్యములో వివిధ విన్యాసములందు పాదములను, హస్త అంచిత, కుంచిత, సూచి, ఆ(గ్రతల సంచార, ఉద్దట్టిత ములను జేర్చి క్రమ పద్ధతిని ప్రదర్శించుట కరణము. సమ, సారిక, అర్ధ పురాతిక, స్వస్తిక, స్ఫురిక, వికుట్టక, తలో కరణములు ._ 108 శ్సేప, పుష్పోత్సేప, వేష్టన, అర్థస్కలితిక, కుత్త, పురాతిక, | సాధారణముగా అన్నిటినీ నృళ్యమందు ఉపయోగించము. కాన (7) స్థాలళములు: ప్రత్యేకముగా సంధి నృత్యములు, సప్త్పలాస్యములు మొదలైన నృత్యమును ప్రారంభించునప్పుడు, ముగించునప్పుడు, నృత్యములందు వచ్చు తాళములు వివిధ రసములను (ప్రదర్శించుటకు ముందు నిలువబడవలసిన పద్ధ వినాయక, రుద్ర, లక్షీ, గజలీల, వీర విక్రమ, రాజ తులు 82, వీనినే స్థానకములందురు. చూడామజీ, సింహనందన, తురంగ లీల, రంగ (ప్రదీప, హంస ఆయత, అవపహిత, అశ్వ (క్రాంత , మోటిత, వినిసన్పత్త, నాద, విజయతాళ, మకరంద, మల్లతాళ, సమతాళ, పూర్ణ కం0కల, థి వాట ఐంధద్ర, చంద్రిక, సమపాద, వైశాఖ, మండల, ఆలీఢ, లీలాతాళ _ మొదలైన తాళముల గూర్చి, ప్రత్యాలీథ, స్వస్తిక, వర్టమాన, నంద్యావర్హ. చతురళ), పార్టి జి తికాంత, శకటాస్య. మయూర =, గంగావతరణ, పీడ, ఏకపార్శ్వ, ఏకజాను, పరివృత్త, పృష్టోత్తాన, ఏకపాద, క న్‌ ప శిల ॥ లలిత క వదరణ బ్రహ్మ, వెషవ, శెవ, గరుడ, సమసూచి,. విషమసూచి లలాట తిలక, తలపుష్పపుట, భుజం తాస, తఈలసం ఇ జాణ జు లలిత, దండపాద మొదలైన కరణముల గూర్చి అచ్చటచ్చట మరియు ఖండసూచి, కూర్మాసన, నాగబంధ. లా విపులముగా జతులతో గూడ జేర్చి వ్రాసియున్నాను. (69) చారి పాదములు, మోకాళ్ల, ఊరువులు, నడుము, వీని యొక్క (20) అంగవోరములు చేరికచే ప్రదర్శింపబడు విన్యాసము “చారి యనబడును. పె కరణముల యొక్క. చేరిక వల్ల అంగహారము చారి క్రమము 25 విధములు లేర్సడు చున్నవి. అందు పతి కరణము ఒక్కొక్క ప్రత్యేక తాళము నందు గాని, ఆకౌశచారి __ $ విధములు. గతియందు గాని ప్రదర్శింపదిడును. ఆంగహారమట్లుగాక, అవసర భూచారి. _- 14 విధములు. మును బట్టి చిత్రవిచిత్ర విన్యాసముల (ప్రదర్శనతో ముగించబడును. “ఆకాశ. చారి అనగా భూమినానుకొనక ్రదర్శించునట్టి కరణము - పాదము, హస్తము యొక్క (ప్రసారముతో క్రమము లేక నిలువబడి ప్రదర్శించునట్టిది. గూడిన ఒకే ఒక్క విన్యాసము మాత9ము- “ఖూదారి” అనగా భూమిపై ప్రదర్శించునట్టిది లేక మండెగా ఆఅంగహారము._సంపూర్ణ విన్యాసములు గలిగి, ముగింపును గూర్చొని ప్రదర్శించునట్టి విన్యాసము. గూడ గలిగియండును. వ! ఆకాళచారి _- సమ(శ్రేంలణ, సారిక, అ(గప్లళ, విద్యుల్లీల, కనుకనే అడ్గదింధ, శేభాబంధ, లురితోల్లలిత, కుండల వర్తక, విచిత౦) అడవును _ కరణ మనియు భూచారి _- నమపాద, చాష, స్టితావర్త, విచ్యవ, ఉధృత. అర్జిత, వక్త్రబంధ. జనిత, ఉత్స్యందిత, స్యందిత, శకటాస్య, అపస్యం జతివి-అంగహారమనియు, [ప్రాంతీయ నృత్య పరిథాషలో డిళ, సమోత్సారిత, మత్తలి, ఆద్యార్థిక, ఏడకా క్రీడిత. వాడుట గలదు,

దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర 65 అడవు _ ఒక ప్రత్యేక విన్యాసము మాత్రము. గూడిన ప్రదర్శన ద్వారా ఆ రసోత్పత్తి పే9క్షకులలో గల్లునట్టు ఉదా... త్రైయ్యందత్తా తైయ్యతై ॥ నృత్త మాడబడును. ఈ శబ్దములకు ఏర్పడిన హస్తపాద విన్యాసము ఆడవు ఉదా... పర్వ దినములందు. అలయములలో జరిగే న్‌ నభ , 'దిలిహరణ' నృత్యారాధనలోని ఒక నృత్యము (ఇంద్ర స్తవము) జళి = కొన్ని అడవుల చేరికతో ఏర్పడి ముగింపును గలిగి గూర (వాసునాాను యుండును, ఎ లొస్తున్నాన. ఈ నృత్యారాధన _ పెద్దమేళము (డోలు, సన్నాయి ఉదా... క్షైయ్యందత్తా ర్రైయ్యత్రై _ తాకు దణకు జణు తౌదిత్తై చ్చాక్క సంగీతారాధన తరువాత ప్రారంభమగును, పెద్ద మేళ ఈ విధముగా యిరు ప్రక్కలకు విన్యాసము జేసిన పిదప గాండగ్రు ప్రదక్షిణము ముగించిన పిదప, చిన్న మేళము వారు తైతై దిత్తతె- తై తైతెద్నిత్తతెంతై మృదంగము, ముఖవీణ, కుతి, దేవదాసీలు, బలిహరణ గీత నైతై దిత్తతె తై దిత్తతై. ముల పాడే దేవయాక్ఞికులు, వీరందరూ కలిని ఈ ఆరాధన తెదితతె తె। పా9రంభించెదరు. ఒక్కొక్క దిక్కునకు వచ్చినంతనే అచ్చట జ నిల్చి యాజ్టికులు స్తోత9 గీతములను పాడెదరు. వై విధముగా ఒకే విధమైన శబ్దములకు మూడు సాట్ల ర కుడి, యెడమలకు ఆడి ముగించుట జతి. ఏతదింద9 గద్యపి్రయః దేవ గాంఢార రాగ ప్రియః ఆంగహారములు _ 8 విధములు సమతాళ పింయః లలిత, విక్రమ, కారుణిక, విచిత్ర, వికల, భీమ, వికృత మేఘ నాద వాద్య ప్రియః ఉగంతర, శాంతిజ.... లలిత నృత్త ప్రియః తత్తత్కాల గీతాను సార వాద్య పింయశ్చ"” వీనినే “నవరస అంగహారము' లనెదరు. యాజకులు స్రోతంము నాపినంతనే వాద్యకులు ఆ రాగ కరణములు, అంగహారములు రసభావములు లేసట్టి మును, తాళమును వాయించెదరు. తరువాత ఈ కీి9ంది గీతము నృత్త పాంధాన్యత గలిగిన విన్యాసములుగా చెప్పియుండుటచే ననుసరించి దేవన ర్తకి నాట్యమాడును. “నవరస అంగహారములు” గురించి మనకు సందేహము గలుగ గతము. వచ్చును. రసాభినయము రెండు తెరగులుగా నున్నది. సకల సురవర మకుట మజీ ఘు ణి (1) గాన ప్రధాన్యత గలిగి ఆ గానములోని భావము “చుంబికాంఘిి సరోరుహం ననుసరించి వివిధ రసములు ప్రదర్శించుట. దనుజ నిరసన విబుధ జయకర ( ఆయా రసమునకు తగిన విధమున తాళములను, వజంపాణి శచీపతిం రజిత 1రివర విలసదతిసిత జతులను, న్వరకళల్పనలను కూర్చుకొని వాద్యముల యొక్క హ సి మన క నిషితం సహాయముతో రసములను ్రదర్శించుట. కలిత కరవాత పటహరుటికృత ఈ రెండు విధములైన ప్రదర్శన (క్రమమును నాట్యకళా మందం తాళ మిదం మహత్‌ వేత్తలు ప్రచారములోనికి దెచ్చిరి. ఆయారసమును ఒప్పీంచుటకు ఈ నృత్యము ముగిసిన పిదప కి9ంది శబ్రములకు నృత్తము ఆంగ విన్యాసము జేయవలసి వచ్చినప్పుడు. ప్రదర్శించును. గీతములు గాని, పదములు గాని అభినయించునప్పుడెట్లు జతి___. జంజం కిటకిట వివిధ సంచారుల ద్వారా ఆయారసములను పూర్తిగా వ్యక్త పర కిణాంగ్‌ కీటదరి చెదమో - అశ్లే కేవలము వాద్య సంగీత ప్రాధాన్యముగా రస ఈకిట దికిట దరి ముల నభినయించ వలసి వచ్చినప్పుడు వివిధ అడవుల చేరికతో తహంత కుంతక

68 దాకీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్ర తక తకుకుకు దరికిట (₹బ్రి తాళము : దత్త తాహత దేం.. నృత్యమున కుపయోగపడే 108 తాళములు గాక, నేటికాల దత్తజేం _ శాకిట దేం = ములో ప్రచారములోనున్న తాళములు, దరికిటి జేం = ధృవ, మర్య, రూపక, తిపుట, రుంపె, అట, ఏక-ఈల గతి... దిగితరి దిగితరి దత్త, దిగనగ దిగితరి ఏడు తాళములు ఐదు జాతులలో ప్రస్తారముచేయబడి 85 తాళము దిత్త దిత్తనగ దిగితరి జగతరి దధీంత లగుచున్నవి. ముస్పది ఐదు తాళములందును 10, 12 తాళముల జగనగ జగనగ దిత్తకి జగజగ జణు కంే గాత్సి సంగీతమునందు ఉపయోగ పడుట లేదు. ఇక 108 జగదత్తగనగ జం తజ్జం - శాళముల విషయము.ఇని గాత9ము కంటే నృత్యమునకే యెక్కు శీరిక._. జగ జగ జంతరి .. జంకిణ రేకిణ వగా ఉపయోగము. అందును “కేళకొ" ప్రిదర్శనము నందు ఈగ నగ దితగ _. ఈకుందరితకిణ కంపే ఆలయ నృత్యములందు ముఖ్యముగా వీని యొక్క ఉప తత్తాం దిత్తాం తాకీట తెయ్యా యోగము కానవచ్చుచున్నది తత్త జంతక తాహత తెయ్‌ పంచముఖి తాళములు...చాచ్చత్చుట ౫ సంపక్వేష్టక ఈ నృ త్రము “లలిత' మునకు సంబంధించినట్టిది. ఇందలి వాంపట పతక! ఉర్హట్టి. అంగచలనము కేవలము రస భావములు లేని నృత్తముగా గాక, ౮ రస భొనములతో కూడిన ప్రదర్శనముగా నుండును. శబ్రములు వినాయక, రుద, లక్షీ, విష్ణు, బిహ్మ--ఈ తాళము గూడా అందు ఒప్పించ వలసిన రస ప్రదర్శనకు అనువైన విధ అందు ఆయా దేవతలకు సందింధించిన కౌస్తుభములు లేక కవు మున కూర్చు బడియుండును తము లాడబడును. కవుతమనగా కొన్ని మృదంగ శబములతో గూడిన రనొల్రి) యము--- ద జతులు, ఆ యా దేవతల స్తోత) గీతములతో చేర్చి ఒక పాటగా ఆంగిక, వాచిక, ఆహార్య, సాత్వికముల పిదర్శనము వొాయబడిన పత్యేక ఆరాధన సంగీత రచన జ ద్వారా ఒక పాటలోని భావమును పిదర్శించు అభినయము. క . అధిదేవత సరన్వతి _ తెల్లని రంగు (020) ౮౪ వు .. అధిదేవత మహాలక్షి _ ఎరుపు రంగు త .. అధిదేవత పార్వతి = నలుపు రంగు. చతురశ్క, తిశ9, మిశం, ఖండ, సంకీర్ణ, అని గతులు ఐదు విధములు. ఈ ముగ్గురు ఆదిదేవతలకు చెందిన అక్షరముల యొక్క చేరికతో యేర్పరుప బడిన ప్రత్యేక నామము కపుతము. చతురళంి _ 4 అత్రరముల నడక గలిగినట్టిది (తకిటత) తో క ౨ (కిట) (28). నవ్హలాన్యమల : ఖండ _5 (తక తకిట) గ! కక శం జీర మశ _7 గ ఇ. (శకి తకళక్సు స్టా వద్ధ దే ప్రీ 9౦0ఖణ, దండీక, కుండలి, కలశ సంకీర్టీ ౨8 (న. (ఠకశకిటతకతక లు, ఇవిగాక ఈ లాస్యములు ప్రపంచములో ప్రచారములోనిక్‌ వచ్చిన తీరు _ కై లాసమునందు నృత్యోత్సవ సమయమున వరమ శివుడు | మరాళ, మయూరి సింహ, కురంగ, గజ, కుక, మొద ఉల్లాసముతో సప్త శాండవములను నర్తనము సల్చగా, పార్వతి మన్‌ గళులు గూడ నున్నవి, నట మహానటు ననుసరించి నాట్యమా డెను. ఆంతట శివుని యొక్క ఈ గతులన్నియూ ముఖ్యముగా తాశలయలకు సంబంధించి నొట్యము సప్త కాండవనములుగా రూఫౌందగా, కోమల కరణాంగ చేయబడే నృత్తమునందు, కరణొంగహార ప్రధర్శనము నందు హార విన్యాసము గల్గిన పార్వతి నృత్యము సప్త లాస్యముణుగా ఉపయోగించిన, నృత్తము రమణీయముగా నుండును, రూపొందినది.

వాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత $? క్‌ లుట్రితము.- రెండుకాళ్ళను స్వ స్తికముచేని యిరు కో అనీ (వ్రకలకు కాళ్ళను ప్రైవెత్తుచు ఎగుడు... పదర్శించుట లుట్టితమగున్ను పాద భేదములు ఉపయోగ ములు;- ఆకౌశచారీ (ప్రదిర్శనము నందును, పాదభఖేదములు $4 విధములు అందు ముఖ్యమైనట్టి ? వద్ధ (ప్రాంతీయ నృత్త (ప్రదర్శనమునందును ఉపయోగించ బడును తులను గూర్చి తెలుపుచున్నాను 6. లోలనము:- పొదములను యిరుపక్కంలకు వల

1. చలనము 2) నంక్రమజము 8) సరణము శీ) కుట్ట త్రాక్రారిముగా (క్రిస్పుతూ విన్యాసముచేయుట లో లనమనవిడును వము 4 లుటితము ఠా లోలితిము శ్రా విషమనంచారి, ఐ ఉపయోగముః* - (మర విన్యానసమునందును, కరణ నము = వమిముగానున్న పాదములను ఉవ్న 6 1" చలనము గాలు ఉ మల యొక్క (పదర్శనమునందును ఉవయోగింపదిడును,. చోటనే కదలించుట చలనమందురు, పా వి _ పాదముయొక,. ఒక భాగమును ఉపయోగము. :. వల్తెకందలి పూజారులయొ క్ర వాట్యము 7, వీమమసంచారి గా ఓర్‌ భాగ లా భూమి సె అనించి కదలించిన విషమసంచారి యగును. లందును, శివతాండవమునందిలి ఆ, గహార (పదర్శన (పారంభము జా నందును, ఛాలయ నృత్యము, రుంకారనృత్యమునందును ఉవ ఉపయోగము ౫ _ అద్భుతరన ప్రాధాన్యత గల్షిన యోగపడుమ. నృత్యములు (పదర్శించుట యందును, ప్రాంతీయనృత్యములందును, $ సం,కమణము:- పాదమును. చక్కగా పైకెత్తి అడు ముళఖచాలీ నృత్యమందును ఉపయోగింపబడ మ__ గుణ వేయుట సంక్రమణ మగును. ఉపయోగములు - వర్తనముయొక్క- ముగింపు వ. వందుము, (అవగా ముక్తాయింపల (ప్రదర్శనము) త్వతికగతిన ఉవదర్శించు అడుగులకు, అడపుపాము ఆభ్యాసమువనకు ఉపయో శింతురు న్స్‌ అక్‌ కి. సరణము:- పాదములమ భూమినుండి వె కెత్త న్బీం గనా ట్య వుం మయా పవ? ౮ కుండా ముందునకు నడచిన సరజమనబడును. ్‌ వదీ!వ మయె క్‌ స్టానక, భూచారి, ఆకాళచారి, ఆంగహార ములయొక్క= కల ఉపయో గమల:- వదీగ్రవాహముయొక్కం ఉధ్చలో ర్వ్యిక్చి కరడు నర్తన విశేషమే శృంగ నాట్యము. మును, వృత్యముయొక్క- అంతమువమ, లాస్మనృత్య(ప్రడి రవి మువ ఈ శృంగనాట్యమును గూర్చి భరతార్జన మునందు తెల్పిన కును, శృంగారర న్మప్రా ధాన్యత గల్గిన నర్తన విన్యానమునకుమ ఉప వివరములు. యోగపడును. న వసంతోత్సవ సమయమందు పార్వతీ పరమేశ్వరులు ఉ. కటనము:- కౌలియొక్కు ముందజణి భాగిమునుగావి? ॥ టబ పొ జన్‌ పర్వత శిలరముపై విహారార్థము వెళ్ళినపుడు జగన్మాత కళంక మఠము గావి, పూలర్తిపాదముమగాని త మిపై కొట్టాటను కట్టన శ్రి (ళాళదారి”. విన్యాసక్రవ ముముగూర్చి తెల్పమని కోరగా ఐిడుమ. వరమశిపుడ, అంచి(ప్రీత్మర్ధము “శృంగనాద్యము” (పదర్శించేను, ఉసమయోగములం;- శృంగారరన నంబంధమైన తృళ్య (వదర్శవములలోమ, చారీవాట్యమందును, వివిధరకములై వ ఆడవు శృంగనాట్యము-- విజ్యానములతో కూడిన జఠి విన్యాసములందను ఉపయోగ వడునుం ఒక అంగవోరమునకు రెండు *చారీ'.ను వగ్యాచవి ను

గ్‌ దాకిణాత్యుం నాట్యకళా చరిత వేళ్చి పమ;ట నానము9ను జఠపరచిన = అట్టి నాట్యకమము శృంగము - మొనజి విన్యానము శృంగనాట్య మనదిడుచున్నిదిం ఇందు వచ్చే చారీ విన్యానములు ఈ నావ్య(క్రమము అకాళచారితో (ప్రారంభమై భూవారితో ఆ ?శచారి.నమ(పేంలణ ) అంగవా5ము*. లలీత ముగియుచున్నది. ఈ రెండు చారి వివ్యానముల నడుము అంగ భూచారి.సమపాడద ఇందు 5 బొగముళలు గలవు హవోరముతో మొదటీ పద్దతి (సనదర్శనముండును. ం సానకముళలు. థి ఉజూాహరణకు- ఆయకళ అవపార్ద అక్వ(కాంత. లలీక ఆంగహా5కము . క్‌ విన్యానములు కాలును భూమిపైనుండి పైకెత్తి గాలిలో విన్యాసముచేయుట వికము ఎకి 19 అకొశచారి యగుచున్నది. నో రుణ్‌క శీ ॥ కా + పాదమును భూమిపేనుంచి వివిధవినము౨గా జరుపువూ విచ్విక ల్లి 99 చే న్‌ న వికలి కి ం విన్యానముచేయుట భూచారి యగు సరు ఓంఖంణ:- నమ ృష్టిగల్లి నముపాదమందు నిల్చిన ఎల. ఒకొక్క ఆంగకహారము క, 6 విన్యాన్యకమములు నకి ఇటుకటు పశకఇలకు కదలుకూ ((వేంలణ విన్యాసం) కలిగియుండును. చేతులను నమము'పెను౨చి, ముందు వెనుకలకు వెళుతూ, మరల నమమురోనికి నచ్చి - అటుపై (ప్రక్కలపు వెళ్ళుట సమ్యపేంలణ శృంగ నాట్యములో- మగును_ దువణ దుకు వెళ్ళునప్పుడు శ్‌ పర్యా ఓక ఆకాళచారి తరువాత ఆఎగహారములోవి ఒక విన్మా జం ఛనప్పుడు ఈ విన్యావము ₹ సర్యాయ ముకు పదర్శింవదికుచున్నది. వము మాత్రము (పదర్శించి భూవచారి పట్టవలెను. మి%లిన అంగ హార విన్యానములకుగూడా అశ్లే వివిధ ఆకాశచారి, భూదారి సమపాద:- నాట్యములో ముందునకు వెళ్ళునవ్పుడుగాని, (శ్రమములను జేర్చిపట్టవలెను. ఒకే అకాశచారికి అంగసహారము వెనుకకు నృటప్పుడుళాని, నక్కకు నడుచునపుడుగాని రెండు నక్రైదలి సంపూర్ణ విన్యాసము పట్టుట నంప్రదాయము గాదు. పాదముణ ఒకదానితో నొకటి చేర్చియుంచిన ర్రించుట నమపొద చారి. సానకము ౫*= నాట్యారంభమందుగాని, విశ్రాంతి శృంగనాట్యము ___ 1వవి లి ర్‌ ధము సనమయమందుగాని, ఒక వి క్యసాంతమందు విలువబడే విధానానికి శృంగనాట్యము _ మొదటి విన్యాసము ఆకాళచారి నమ సానక మవిపేరు సేంఖజతో ప్రారంభింవదిడి ఆయకస్తానకము చేర్చబడును.సిమ్మట అఆయళ,- కుడిచేతిని కటిపైనుంచి, ఎడమచేతివి డోల అలితకరణములోని మొదటి విన్యాసము, జటుపై అవహిత స్టాన హస్తముగా జారవిడిచి విలుచుట ఆయతము, కము చేర్చిన పిమ్మట సమపొదచారి పదర్శించి అళ్వ(కాంత స్థాన 4 కముతో ముగించి బడుచున్నది, అవహిళ్ధ - ఆయతలోని చేతులు మార్చిన అఎహత ఇదే విధముగా లలిక అంగహారములోవి. మిగిలిన వాల్లు వుగును, విన్యానములు సరన మాడబడును. శృంగనాట్యముయొక్క అశ్వ _శాంత.-. చేశులందు కర్తరీ ముద్రపవట్టి కుడి నంపూర్ణ న్వరూపము తెల్పుటకుగాను శృంగనాట్యములోని (ప్రథమ కాలిపై విలువవిడి ఎడనుకాలు ముందునకు " శారవిడెచిన ఆత్టు విన్యానముగూ ర్చి వివరముగా వర్ణించుచున్నాషవు, (శ్రాంతమగుచున్నది.

"ాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత 6409 -లలిత ఆంగచబోరము;-- చివరలో వూ్తిగా కనబిడినట్లు 'నూలూ” విన్యానము నర్తకి పద ర్మించినవ్చుకు కదలిక పూర్తిశరీరమందున్ననూ, శరీరము వక్క శవ విన్నా;ము- నర్తకి ఆయతస్థానమునందు లకు కదల్సి శరమునందు క్యూతము పూర్తిగా చూడగల్లు విలవబడి నమదృష్టి గల్గియుండి *“సూలూ” వివ్యానము (ప్రదర్శిం చున్నాము. ముందు వెనుకలకు కదళినవ్వుడు పూరి శరీరములో చుట లలికములోని మొదటిభాగము. ఆఅ కదలిక కనబడుచున్నది, కావి యిట్టి విన్యాసము గాంచుట చాల కోమల మలయమావతమునకు మెల్లగా కదిలే దీవకదశి అరుదు, నేటికాలములో ఛదర్శింపబడే భరతనాబ్యములందు “కలా శరీరము చలింపదేయట సూలూ విశ్యానమనబడును. ఎన్నియో విరములైన ' ఎద్ది” వి్యానముల జూచిననూ పరిపూర్ణ ఒలత్తితో వెలిగించబడిన నూనె దీపము మొదట్లో లావుగా మైన = “సూలూ”. విన్యానముూూంచుట ఐహు అరుదుగా నుండి పోను పోను సన్నమగుటచే ఫిల్లగాణులకు మొదట్లో చల నున్నది. నము కవబడక పోయిననూ, పోను పోను ఆ చలనము స్ఫురించి ఇ కొన్ని నంవత్సరముల (కిందట పిలావురములో నేనుజూచిన మెత్తవి మువ్వలచప్పుడు, పొద పై భాగములో కనీ కనదిడసట్టీ

• ఒక నృత్య్యపదర్శనము హర్చి తెల్పుచున్నాను. -_ చలనము, ఊరువులందు అ త.౮౦పే కొంచెము నష్టమైన కదలిక పిఠాపురములో పెండెల సత్యభామ అనే సుప్రసిద్ధ న ర్తకీ కటిభాగము మరికొంక నృష్టత, వక్షభాగమందు పొందికతోగూడిన మణి యుండేది. ఆమె భామాకళాపము, గొల్లకలాసములందు ఆరి చలనము, శిరోభ్యాథముకో కొంతినంతమైన చూపుతో న్పష్టళ గల్గిన తేరిన విదుషీమణి. భాగవత విద్య అభ్యసి చవలెననే యభిలాషతో చలనము _ యిదంతయ కొన్ని కణము౬లో జూపిన విర్యానముం “తరచుగా ఆయూరు వెళ్ళేవాడిని. కచ్చేరీనాట్టము చూడవలెనని భరీరములో ఒక విద్యుత్కాంతి (పవేశించి సంవలనము కల్గించి కోరికతో ఆమెను కోరగా, సాధారణముగా భాగవత(ప్రదర్శవముల నట్లు, మెలుపుతీగ మెరసి మాయమైనట్లు భమగొల్సి ఆ విశ్యాన విచ్చేవారు మేజునాణీ ఆటయందు పొల్గొనరు గాశ్క ఆ యూరిలోవి మందము గల్లి చినది పిమ్మట (భ్రూపుట విన్యానము, నేత్ర విన్యా మరొకరి (పదర్శనము చూ3ే యేర్పాటు చేసినది. నము, శిరోబేధములను (పదర్శి చి ఆడవుల ట్టినదీ మదరాసు నాట్యము చేసే జవ్వనికి మమారు పదహారు సంవత్సర మొదలైన (ప్రాంతము[లో నంతకంపె సౌగవైన అడవుజాతి ముల వయస్సు యుండును నాట మే కులవృత్తిగా గలవారి యింటి విన్యానము చూవినానుగోని, (వఖ్యాత కళాకారుల (పదర్శనములలో బిడ్డ ఆ యూరిలో 'పేరుబడ్డ నాయకురాలివద్ద భరతవిద్య నళ్య గూడ యింత చక్కటి 'నూలూ” విన్యానమ చూడలేదు. ఇదియే పించినది. శాస్త్రీయ పద్ధతిలో (ప్రదర్శించవ* సిన “సూలూ" పద్దతి. శరీరము ఆమె “శుభలక్షణ పల్లవితో (ప్రారంభించినది. శుభలక్షణ లోవి వివిధ అంగ (ప్రత్యంగములకోవి, కదలికలలోవి తూకము "వల్లవి నాట్యము తూర్పు జిల్లాలలో (వైజాగ్‌, శ్రీకొకుళం: ఈ విధముగా నుండవలెనవి తెలిసికో తగినవిధంగా యుండిన గంజాం (ప్రాంతములలో ఎక్కువగా (పచారములో మన్నది. (వదర్శినము ఆ జవ్వని కళలో చూడగ నాను చకురథశ, శిశ్రగతులందును లేక ఆది, రూపకములందును నర్తన “గ్రేప్పు వత్తువుగాని తూరుపు తెల్లవారే మౌాడబడును. ఈ సల్లవి ఆటలో మూడుకాలాలలో అడవులు, పోరా యీ వేళకు జతులు, తీరికలు (వదగ్శింపస బఐడుచున్నవి. ఆ£ ఆరంభములో నా పతి జూచిన రాపిడి చేయును

అమె నమస్టానకములో విలువబిడి రెండుచేతులందు. వర్థమాన కొపురముబు వేడు కడగ డ్త పాంవును* హశ్తముపట్టి చతుర(శ్ర, తి ములందు “సూలూ” విన్యాసము (పద ఈ పరకీయనాయికను అభినముించినది. ఆమెకు అథి ల్మించినది,ఆ విశ్యానముపూర్వము పిల్లగాలు 2కు నన్నగా చలించే దీప నయము మంచినీళ్ళ పాయము ఆ అస్తములపొందిక సహణ కాంతిలో ఆమె శరీరమందలి ప్రతి అంగములోను ముుపమా5మైన త్వములో గూడిన భావ్యఎదర్శన సిపీధసంచారుల (ప్రదర్శన యిందు చలనము కొవ్చించివది మృవంగముచేదు. తాళములేదు ఆమె జూపిన నేర్పరికనను చూచినప్పుడు కళాసకవ్వతి (ప్రత్యక్షము? పినతల్లి మాత్రము వంతపాడినది.కావి ఆమెగతి విన్యాసముల నెజుక మాట్లాడినట్లు తోచినది అంకవివ్యయుండి యూరును పేరును పరుచుచూ. చేనిన అ (పదర్శనము అత్యడ్భుశము. పాదాలతో లేకుండ వారు మూలపడియుండుటకు కొరణము-_వారు జన్మించిన

10 దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరి (క్రమ పద్ధతిలో ఈ నిన్యాసముల (ప్రదర్శన కల్లివట్టిది, శృంగ భూచారి. -- నమపాద నర్తనము మొదటి విన్మానమగుమున్నది. స్థానక ఎ అశ్వట్రాంత ఇక “లలిత'ములో మిగిలిన ”, 8, 4, 5 భాగముల నెట్లు చ రన మాడవలెనమ సందేహము గలవచ్చును. 660 టె 044. ల! శి ఆయా భాగముల్లోని విన్యానము వాధారముగ జేసికొవి డు , మరి చారీ స్థానకముల నేర్చరచుకొని నర్తన మాడబడుచున్నది. మ శృం (నాట్యము - కెంకవ విధానము కొన్ని వేఠలందు అంగవోరభాగములు మారిననూ చారీస్థానక ములు అవియే పట్టవిడుచున్నవి. ఆకాళచారి సారికచారి సానకము -- మోటిక ఈ నాట్యమ౦ కుపయోగించవలసిన శొాళములం:- అగవోర విక్రమ మొదటిభాగము 108 అళములందు ఏయే భాగము ములు ( స్టానకము. -- వినివృత్త శాళములందు భాగములుగల తాళములు (లఘు, వ గతిచారి గుడు, ప్లతములు మొదలైనభాగముల ) ఈ నాట్య విస్యాసమునకు వం దాషగ చా ఉపకరించునో అట్టి వానిని నిర్ణయించుకొని ఆ యా తాళములకు ఏ చా విం వృత్యవిన్యానములకు తగిన మృదంగ శద్దిములతో తత్కారము, ం జత్కి తీర్మానముల నేర్పరచుకొవి నర్తన మాడబిడును, ల... శృంగ నాట్యము = మూడవ విధము శవారీ __. అ.గపుత శృంగనాట్నము -= 1 వ విధానము ఆకా చ్‌న్లె త బ్రీ థా స్థానకము ఎ చాండదిక ఆకాశచారి .. నమ పేంఖణమను అంగహర్‌ | కారుణిక స్థానము _ ఆయత స్టానకము -- వైష్ణవ అంగహారము. లలిత భూచారి. -_- స్టితావర్హ నానాలుకని ౨ ాెంంంం పాంఘిక వొతావరణమని తెలిసికొని చాల చింతించినాను కావి అట్టి శుంగ ము- విద్య నేటికొాలముతలో భరతనాట్యము (పదర్శించే పేరొందిన కళా ఫంగనాట్యము - నొల్లవ విధ కారులలో గూడ చూచుట అరుదు ఇది వీరికి వంళ పారంపర్య ఇ ముగా అవ్బినవిద్యం అకాశ చారి __ విద్యుల అప్పటీలో ఆమె విద్యాపప్రదారమునకు నేను యే విధము స్థాసకము --- వైశాల గాను సహకారము చేయలేకపోయాను. మరల కొంతకాలమునకు అంగహార = విచిక అచటికి వెళ్ళినసస్పుడు ఆమె గుజించే అడుగగా, ఒక ధనవంతుని స్థానము _= మండల పోషణలోనికి వెళ్లుటచే నాట్యవిద్య విరమించుకోవలసినట్లు తెలివి భూచారి ఎ విచ్యవ కొవి నప్పుడు చాల బార గల్నినవి, స్టానకము -- అలీఢు అంటి 20+ 44296 ఎం

టౌడిణాత్యుల నాట్యకళా చరితి 71 శృంగనాట్యము = అయిదవ విధము అంగవోర == ఉగగర స్టానక శా ఏకపాద ఆకాళదారి అర్గదింర భూచారి --- జనిత పానకము -- (వత్యారీఢ ప్టానకము --- (ొాహ్మము అంగవోర . వికల పానకము -_ (సామ్యపాద) నమనడం 6 0==9 భూచారి. .. ఉరూద్శృత్త ప్టానష .. న్వస్టికము శృంగనాట్యము = తొమిిదెన వధను వ. ఆకాళదారి. - విశిశ్రము ప్థానకము ఎ వైష్ణవము శృంగ నాట్యము = అరవ విధము అంగహోరము __ ళశాంళిజము పావఠము ఎః శి వము అకాళచారి రేఖా వింధ భదారి న ఉత్న్యందితి స్థానకము. _. వర్థమానము స్టావకము గార డిము ఆఅంగహార ___ ఖీమ స్థానకము =. సంద్యా వర్తమ టు భూచారి == అర్జిత పానకము .. పొరిపీడిము అ తె శృంగనాట్యము---కాళముల (ప్రదర్శన తీరు అల౨4 టీ ఇం6 ఉజా:;- శృంగనాట్యము = వఏీడవ విధము శృంగనాట్యము మొదటి విన్యాసము-.- ఆకాళచారి లుకితో ల్లాలిఠ ఇందువచ్చే చారి, ఆఅంగహారముణ. స్టానకము ఎ వీకపార్శ్య్య ఆకాళచారి . నమపేంలణ అంగహోర -జ ఛికృళ భూదారి.నమపాడ ప్థావకము అ= ఏకణొను స్థానికి మల ఆయత ,...అవ పళ్ళ. అక్న(క్రాంత భూదారి _.- వక్విణంధ స్టానకము -్లా వరిన్నత్త అంగవోరముఎళలలిళ ఈ వివ్యాసములు తురంగిలీలా, 8. దర్శకాళములందు నన వ్రదర్శింవబకుచున్నవి. $01.ర6డ(దతములు ఒకంఘువు గలది తురంగము భృంగనాట్యము - ఎంవిదవ విధనుం 801 ॥;-రెండు ద్రతములు, ఒ!లఘువ, రెండు గురువులు గలది కందర్ప తాళము. ఆకాశదారి _.. కీండలాన్నర్తక తురంగ" లీలాళబ్దముల జం ణం (కీటతోం- అగ ఆగధికి తొంగి! ప్ధానక వానా (ప్రష్టోత్తన కందర్ప శబ్దములు = కలికీణ _ €6!ణ = కటకట కీణఐ జక

శ దానీణొత్యుల వాట్యకళా చరిత్యి తకణకు జకకిణ తకఠతకిటజణిం 'రెండుచేకులందు “కకకుండ” ముద్రనుపట్టి, నర్తకి ఎడమ తక కకుం దరికిట జగదేం కి బతకజ॥ కొలును భూమికావించి ముందునకు జరుపుచు కుడికొలితో నర్తనమః

నల్చును. సమ పేంథిణమం కు పొదవిన్యానము శేయునప్పుడు నర్హకీ తకవాత మోటిళస్తానక మందుండీ ఏమట *విక్రమాంగ కుడి యెడమలకు వెళ్తునప్పుడుగాని ముందువెనకలకు వెళ్ళి హార” విన్యాసము చేయబడును.

మర స్థానమునకు వల్చినప్పుకు తాళగతి సమగతి కల్గియుండ ఎడమ పాదము నమము?ామంచి, కుకిపాదము ఎడమ

వలెసు, పాదమునకు ఆరువేప్సు ఎడమగువట్లు కుంవించి ఊర్ధ్వ్యముఇమగు

తురంగలీల 1, $, 4=8 అక్షరముల కాలము గల దగు కర్కట హా నృములను రెండుచేతులతో పట్టిన వెజాదిళమ గురు.

అచే నమవింగములు గల్గియున్నది. అళ్లు కందర్ప తాళముగూడా ఈ స్టానకము నుండి విక్రమాంగహార మాడవలెను.

శ. 2, 4. 8, 8=24 అక్షరములు గల్గి నసమముగా- విన్యాపము చేయు విగకవము:-

టకు అనుకూలముగా నున్నది. ఒకవెళ * 3, =? అత్షరముల ఒకచేత వఫకాకము, రెంగవచేత శిలరముఏట్టి, ఎడమ వడకగల కాళము తీసికొవిన విషమగతి గల్లి సమముగా (పేంఖణ ప్రాదము భూమిపైనుంచి, కుడిపాదముకో త్వరితగతిని విన్యానమా విన్నానమునకు కుదరదు, కౌన కాశముల విర్ధారణ చేయునవ్వుడు చేయుట. విక్రమములోని (పథమ విన్యానము (పదర్శించిన తర్వాత ఆ యా విన్యాసముల నడకలనుదృష్టిలోమంచుకొని కాళ ముయొ క్క “వివివృ త్త” స్టానకమున ౨దు విలువవలెను,. శ వడకను గూడా తెలిసి అనుకూలమెక ఆాళమునుదే 'ప్రవర్శనము కాలుతో భూమిపై కట్టి వెమక(ప్రక్యంకు జూచిన “వివివృత్త న్యా గుకు గావించబడును ఇళే శాళముల (వయోగము జేయబఐడుచున్నథి. మ వ. ల ఈ స్ట్థానకమునుండి “నాషగతిచారి” (ప్రదర్శింవబడును. ఈ శృంగనాట్యము ఆలయములకో నస్తలావ్యములకు రెండు పాదములను దగ్గణగానుంచి ఒకదావి తరువాత నుట ముందుగా ఫ్రదర్శింపది కును. శృంగము, స ప్తలాన్యములు, పేరిజి నొరీట్‌ ఓక్‌ అడుగు ఎదముగా జకుపుచు నర్తద మాడుట “చావ జాజి | విన్యానము _ ఈ ((మములన్నింటియొక్క ఆధారముతో. యేర్ప గతి” యగును. కుడి ?ాలుకో ఈ విన్యానము (పారంభించవలెను. రుడుండునటిదే నేటి. రరత వదరునకమము. గనకనే తరువాత “ఐం(స్టానకము"నందు ముగించవలెవు. గ్‌ ట్స ప్ర (౯ బడునట్టి ళరతనాట్య (దర్భని చేతులందు (శ్రిపతాకములనుఎచి భూమిపైనుంచిన పాదముల ఆ [కమము నృత్త, వృక్య అభినయాదులు సంపూర వికాఎము జా న నె తకుుడ కఏలించుట ఐం్యద్రసానకమగుచున్నది. చెందిన ఒక అత్యుత్తమ సంప్రదాయముగా వృద్ధి చెందినది. లీ తి అయానులను వానా ఎలప టి ఇం శృంగనాట్యిము- మూడవ- విధము కృంగము...--(పదర్శన విధానము “ఆ(గప్పకాచారియనరె డు కే క్రులంద్మ.మ్రుష్టిహ _స్త్వమాలు వట్టీ శృంగము 1 వవిధము (ప్రొరలభమునందే చర్చించబడినడి ఆహన్తములను గాలిలో ఎగురవైరి నర్తకి ముందువపుఎగిరి కణ గాన్‌ రెండునుండి తొమ్మిదివజణకు వివరముణ అెలుపబిడినవిం కాలము ఆయ తృస్తానకమళదు విలుకుట. ఆటుపై మందగతిలో ముంగాళ్ళపైన శచుట. ఈ విన్యాసముచేయునపుడు సమదృష్టి కలిగి శృంగనాట్యము - రెండవవిథవ్ను యుండవలెను. పిమ్మట రెండు పొవముల ముఎగాళ్ళపై మందగ మనముతో ఏడు పర్యాయములు విన్యాసము చేయవలెను. సారిక చారి - కుడిచేతితో 'అర్ధచం్యద్రముద్రనువట్టి కటిభాగమందుంచి ఏిడమచేతివి చోరవై చుట “ఆయత్త స్ట్థావకొమనవిడుమ, ఈచారీ విన్యానము శ్రైవస్థావకముతో (ప్రారంభించభిడ్మి ఈరువాత “చాంద్రికస్థానక”మందుండి కారుణ్‌ కొంగహారము ముగించబడుబున్నది. (వదర్శింపవలెను.

"దాడీణాళ్యుల నాట్యకళ చరిశర్ని ళా శెండుచేతులతో కాను చూడహ_నృములు వట్టి కాళ్ళను ఇరు మును ముందునకు ఐదు జానల ఎడముగా నుంచుట “ఆలీఢకి వ్రక్కలకు కదలించిన “దాం(ద్రిక మగును, “మగుదున్నది, రెండుచేకులందు ముష్టి కటకాముఖ హ_స్తముఖు వ్రట్ట రెండుచేతులతో ముకుళహ్తములు వట్టి జాలిని గొల్పు పళ. దృకు[[ ల గలిగి పాదములతో చం[క్రమణ వివ్యానము (వదర్శిం చిన *“కారుణి కాంగహాగముి అగుచున్నది. చం,క్రమణమనగా 'శృంగనాట్యము = ఖుదవవిధము పదములను ఫైకెత్సి వేలుపలి భాగముపై నిలిచి విలంవితలయలో- , కష్టతరముగా విన్యానము జేయుట" ఆది ముగిసిన తర్వాత “వైష్ణవం (బహ్మస్టానకమందు విలిచి రెళడుచేతులజదు “కర్తరీముఖ” స్థావకొమందు విలువనలెమ హ స్తములవుపట్టి ముందువకు నడభుట “ఇగ్గబందదార్‌ యగు ముగా వంచి (ప్రక్కకు ఒరుగునట్లుంచుట “వైష్పవ” నునఇడును. సక, ఆటుపై ఎడమ(స్రక్క-కు నడుసవలయును, ఇట్టివిన్యాస ఒక కాలుతో వలయాకొారిముగా భూమిపై విన్యాసము న్వలు వరునగా కొన్ని (పద చుట అడబంధ మగుచున్నది. జేసిన వఏిదప రెండవకాలును మొదటిదానితో చేర్చిన "*నితావర్త గ్‌ జన్‌ ఆలీథసానక విన్యానముకు ఎడమ(ప్రక్కుకు (వదర్శించుట చారి యగమ. ఉక్‌ “పశ్యాలీఢ'మగు చున్నది, _ గెండు పాదములను చేర్చి విలిచి, రెండు చేతులను దండలు దుషగలిగ. లెడు చేతుం.దు ముషిము(దవటిలె గటి వలచుట నమఫాద మవభడును, వహజడృష్టిగలిగి. రెండు చేశులందు ముష్టిముదసట్టి రెడు ల్ని పొదముల మడమలక్షో గాని, షాగ్శ్యములతోగాని భూమిని తట్టుట “వికలాంగభో6”మగు చున్నది శృంగనాట్యము-నాల్లన విధము వికలాంగహోార' మగు భుగ్ను అటుపై సమపాదములుగల్లి విలుచుటకు “నమ పౌదస్థానక'మవి నమపాద మందున్న నర్తకి కుడికాలుపై నిలువబడి ఎడమ. పేరు కాలును పైకి కదలించి, ఆటు పై ఎడమ పాదముపై విలిచి కుడి” ఒకపాదము చీలమండ మంత్‌ విడునటు _భమగగించు ఇ 4 ళం ళ్‌ "ఫైదమువ ప, కర వ్రమెల్టీలానారి "పాం రీతిని పెక తెచ్చి మోకాలువంచి అటుపై. దానిని ముంగాలుపై ఇందు ర6 నములతో్‌ ల ల ద వట * ్యా క్‌ ల ॥ ఠఈచారి యగుచున్నది. శెండు చేతుల దు వల్లన హన్త్నములను పట్టి శిరమువద్దిస్‌ంచుట భూమిపైనుందుట “ఉరూద్వృక్కదారీ' యగుచున్న “లలిత హస్తమ'గుచున్నది ఈ విన్యాసమును చేయువపుడు వాన్హ రెండుకాళ్ళమ న్వస్థికము నుండుట “న్వస్టికస్టానక'మగు .ములు పల్లవములవలె కడిలుచుండును. చున్నది. అనగా రెండుపాదము ఇయొక్కం చిటికెన వేబ్ళు ఒక తరువాత వైష్ణవ స్టానక మంక౦డి పిమ్మట "విచిశ్రాంగ జానితో నొకటి తగులురీతివి యుంచిన స్వస్థికమగును. వారము” (ప్రదర్శించవలెను. రెండుకాళ్ళను 8ష్టై జొనల ఎడముగా మంచి ఎడమచేత కటకాముఖమ్ము ఈకషచేథ శిఖరము పట్టిన “వైశాల ష్టానక” మగుచువ్నది, శృంగనాట్యము = ఆరఫవిధము (ప్రలోకిత దృష్టికలిగి రెండుచేతులందు. షూచీనక్రముడ. పట్టి పూ ర్తిపాదముతో భూమిమై తాడనమువేయుచు నర్హనమాడుటి కాళ్ళను క్రిందికి వెనుకకు లేక యికు (ప్రక్కలకు కణాది * “విచీశ్రాంగహారమ"గుచున్నది పిమ్మట మండల స్టాపకమందు స్వ్సక నొకటి కదిలించిన "“రేభాబంధచారి యస%శును ఇందును విలమనలెను. ను మశ మ ముండ “లలితము ద్ర” “శిరోము[ద్ర పట్టవలెను. ఈబభారీ విన్యానముతో రెండుకాళ్ళను నాలుణానల ఎవముశా నుంచుట “మండల ం ప్రారంలించి సాథకము' (శడుర్మిప ప్టానక” ముగుచున్నది. 'సైమ్మట “విచ్యవాచారి”. విన్యాపము (వద ంలించి “వర్భమావ్థై గ్రడగ్మించవలెను ర్యింపవలెను. రెండుకాళ్ళయొక్కం మడమలు తగులునట్లు (కుంగి నిలువ పాదముతో భూమిసపె తట్లుట “వచ్యవాచారి యృగుళున్నది. తరు కనన ఫర , వాత “ఆలీఢస్థానక ము'తో ముగించవలెమం | రెండుచేతులందు “వితింబిము[దను ధరించి కాళ్ళను యిటు ఎడమీ పాదమును భూమిపై స్థిరము? నుంఏ కుడిపాద నటు కదలిఎచ్చి పిమ్ముట భూమిపైతట్టి నిలుచుట “ఖీమాంగహార”

భ్‌ దాశీవొకత్యుల నాట్యకళా చరిగగన మవఆడును. విన్యానముచేయునపుడు “ఉలోకి తదృష్టె'(వ్రదర్శెంచి, “కుండలానర్తకలారి” ఈగును. పాదముయొక్క ఒకభాగము పై సి ద,షికరిగి యుండవలెమ గా విలువఐడుట విషమవంచారి యగును. అటు పె నహజదృష్టిక 0 = ఒకకొాలును సహజముగానుంచి, రెండవకాలును మొదట్‌ వర్ణమానస్థానకమువందలి పాదములను శీస్ణి అంగుళములు. బప (క్రేళ్ళ్యయొళ్క లోవలిలాగము తగులునట్లుగా మంచివ- ఎడముగా పుంచి చేతులందు “మయూర హస్తములు" పట్టిన'నంద్యా ఉప్రష్టోత్తన” స్థానకమగును, వర్తమగుమ, రెండుచేతులందు వాగబంధము(ద్రలుపట్టీ, వేశ్రములందు ముంగాళ్ళను దగ్గరగానుంచి నర్తకి ముందునకు వనకట ఆోర ర్సప్క లు కలిగి ముంగాళ్ళై విలచి విన్యానముచేసిన'ఉ(గత- కదలుళు న రించిన “అడిత"దార్‌ యగును రాంగహోర'మగుమ య ర చెముకభాగమనండి ఎడమ పాదముమ ఒకకాలును సహజముగానుంచి, రెండన కాలియొక్క చీల కుడిపొదముయొక్కం మండవెనుకళాగము చేతులకు తగులు రీతివి పేతెతిన “ఏకపాద” అచ్చి వీలమండను ఆమనట్టాంచిన 'పార్టీపీడ” మగును, పావక మగుమ. త ా . ఒకచేతితో కటకాముఖ ముద్రను హృదయమున కెదురుగా “ఖం గనొట్యము - ఏడవ విధము వట్టి రేచిత విన్యానము (ప్రదర్శించుచు, ఆ చేతికి ఎదురుగా నుండు: కౌలును, భూమ్మిపై ముంగాలుగా నుంచి కదల్చిన “జవిత' చారి డుజే న వంచికి హ నములువట్లి, రెండు యగుమ. 4 ం 6 రెండులేతులందు "ఉ శ్రాన వంచిత హృ_న్తములుపట్టి ఒక కాలును నహజముగానుంచి రెండవకాలును మొడటి కొళ్ళతు ఒకడావి తరువాళ నొకటి ఆర్ధచం(ద్రాకారములో నిన్యాసము లా యొక్క చీల మండపైమంచి మోకాలు వజకు తెచ్చిన “్రాహ్హ చేయుళు, వైకి కదలించచు, తర్వాత ఆయిదడుగులు ముందునక్కు ప్రానక'మగును. అయిదడుగులు వెనుకకు వేయుచు నర్తసము చేయుట “లుకితో ల్లాలిళ గారి” యనవిడను. శృంగనాట్యము - తొమ్మిదవ విధము ఒక కాలును భూమిమీద నవ జముగా మంచి, రెండవదావివీ మొరటేడానికి ఎడముగా ఎడరుగా విల్సినయడల “ఏకపార్య్వ రెండుచేతులతో రేచిత విన్యాసమువేయుచు, ఆలీఢసానళ స్టానక" మందురు, మందు తరువాత (ప్రక్యాలీఢమందు. విల్చుచ, ఈ విధముగా పడిచేతియందు అరాళము, ఎడమచేతి గుందు శిఖరముసట్టి శ్రార్మిది సర్యాయములు స్థాన" ములు మార్చుచు విన్యాసములు- పాదనుళలతో చం[కమణ వ దవివ్యానము జేసిన “వికృతాంగహార” హ్‌యుట “విచిత్ర'చారి యనబడును. మగును, రెండు చేతులందు పకాక ము.దలు వట్టి, అరచేతులను ఒక కాలును సహజముగానుంచి, రెండివదానివి కొంచెముగా కొంచెముగా ముందుకు కదిల్చి కాళ్ళషు రెండుజినల ఎతముగా మోకాలు వంచి నిలిపిన “ఏక జామస్టాన॥ "మగుమ. ముంచిన “ వైష్టవస్థానక"మగును. రెండుకొళ్ళను న్వస్థికిముగా జేయుచు మోకాళ్ళను కదిలించిన చేతులను మోకాళ్ల వె అనించి, కరుణ దృక్కులు కలిగి “వ క్రరిజంధలారి” యగును, కాళ్ళతో బంధ, లేక వకిబంధచారీ విన్యాసము (వ్రదర్శించివ ఒకకాలుయొక్క మడమకు రెండవకాలి చిటికెనకేలు *కాంతతాంగహార”మగుము, 2 తగులునట్లుంచిన “వరినృతప్లానక” మగును, ఒక కాలును నహూజముగా మంచి, రెండవకాలును మోకాలు డగరవంచి, అడముగా మొదటికాలు పె యుంచినయడఖ ' శెన. ళ్‌ న! స్‌ స! పావక" మగును, శృంగనాట్యము * ఎవిమిదనవిధము రెండు పొదములమ లోపలి (పక్యకుగావి, వెలుపలి (వ్రక్కళ గాని రేచక విన్యానమందువలేి (త్రివ్పిన యడల అది “ఉత్స్యందిత ఆెండుచేతులందు మాచీ మ్యుద్రలువట్ట్‌ చెవులకు దగ్గజగా డ్రా యగుమ, _ మంచి న్నర్తకుడు ఎడమకాలునై విలువబడి కుడిప్రక్కకు ఎడమకాలును మోకాలిసద్ద వంచి ముందుకు భూమివైనుంచి గుండ్రముగా తిరిగి తరువాత పాదములను విషమసంచారి వద్దశీలో కుడికాలను కూడ మోకాలు వర్ద వంచి వెనుక (వక్కకు కెచ్చి మంచి మరల కాళ్ళను మాళ్ళుచు మూడు పర్యాయములు తిరిగిన భూమికీ తగులునబ్లు ఉంచిన యడల గారుడ స్టావక మగును,

దాకిణాత్యుల వాట్యకళా చరిత శ్‌ స్వామి సన్నిధిని దేవన ర్తకి నాడునన్పుడు నాదార్యుడు, మార్దంగీకలు మొదల్రైన యితర వాద్య లో కులు, గాత పాటకులు, కాళధారి విలదిడవలసిన శాస్త్రీయ వికాన నంధ్యానమయము. మునకు "కుతప"మని పేరు. ఈ కఠ్సిను మెట్టిదనగా నర్తకి నరుమ నుండగా, ఆమెకించుక విక్కగా (కుడి వైపు నాట్యాదార్యుడు, రత్నఖచిత సింహాసనముపై ఆంబ అసీనమై యుండగా, జాళధారి, ఆమె కిరుపిక్కలగాని ఒక స్రక్కగాని మార్దంగీకులు? విమ్ణు మృదంగమును మధురముగా పలికించగా, దిహ్మా కాళ వారి నడుమ నర్తకి ననుసరించి శ్రీ పురుష గాయకులు క్రితి, ధారియై వివిధ జతుల, గతుల విన్యానము దెల్పగా, దేవేందు)వి ముఠవీణ, వేణువు మొద్మలెన వాద్యకులు యుండివలెను. ఇట్లు మురళి ముద్దులొల్క గానము జేయ, చదువులతల్లి సరస్వతి వీణ యేర్చాటయిన, నంగీతము చక్కగా పూరింపబకీ మేళము రది తియ్యగా ఆలపించగా, లక్ష్మీ గీతము పాడగా, నారద తుంబురులు కట్టును.) సహకార గానము సల్పగా -_ గంధర్వ, యక్ష, కిన్నెర, కింపుకుష, ఆటు పె దేవన రకి *'తలపున్నపుట” కరణములో విలువ విద్యాధరులెల్లరు ఆవంద పారవళ్యమున నృత్యమను. తిలకించగొ బ్వడ్రును, ఆలయ పూజారి పుష్పములను, తులనీ దళములను ఆమె పరమశివుడు క్రైలాసముపై “సంధ్యా తాండవము" నల్ఫే నమ ద్రోన్రియం దుంచును, అంత నామె విన్ణుదేవుని సోత్రము యము, చేయుచూ “తూర్డిక'ను పఠించును, నంధ్యారుణ కాంతిలో ఆలయ స్వర్ష గోవుళము ఠళఠళ అభ్రీమక్స్పమ న్త నదుణ నయ వినయ మెజీయు చుండును. ఆలయ పొొంగణము సన్నాయి, మంగళ వివేక వితరణ విచజీణ దె వాద్య సంగితము భక్తి పారవశ్యము కలిగించుచుండును, నాడు గూతార్త విరయ నిస్పందేహ నిరాఘాట దేవనర్హకి- (ప్రథమ నృత్యారాధన, చందో౦ఎదయమైనంతనే ఆలయము విరవంద్య గద్యపక్య వచనస్తు వచన లక్ష దీపములతో అలంకరించబడును. గణగణ గంటల నాదము తర్క వేదాంత మీమాంస వ్యాకరణ లతో, భక్తుల జయజయ ధ్వమలతో, సన్నాయి సంగీతముతో, సాంఖ్య యోగారి శాస్ర పారీణా భేరి, డక్కా. వాద్యములతో పూజారుల ముంత) సఠనముతో ఆల సంగీత సాహిత్య సకల కళాపవీణ యము కళంళలా డుచుండుసు, వర్వేశ। భజద్వం యుష్టుతృదవందనం,” కుంభజోరతి సమయదనుం, నాట్యాచార్యుడు, గాయకులు? చూర్దికను ముగించి వాద్యకులు వెంటరాగా, దేవనర్హకి స్వామి వం సేవార్థము ఆల “ది త్తళాంగ్‌ తక తళాంగ్‌ తకదికి యము వవేశించును. ఆమె తెల్లని పట్టు వస్రమును ఆఆఅయ సంప్ర శాందినై దిత్తాందితె దిశ్తాంది రై.” జాయము ననునరించి కొసిటోసి కట్టును,.(ఆభరణవివరములు వివర వాద్యములు పై శబ్దములు పలికించగా “పుష్పాంజలి' నమ ముగా నిచ్చినాను.) పసుపు పొరాణి పాదములపై నల్లవి దార ర్చించి, వందన మాచరించి మృదంగమునకు నమస్కరించును. ముతో అల్లదిడిన వెండిమున్వలు చూడముచ్చటగా నుండును జ ్య్రలబరము అమె గర్భాలయములోని ప్వామి కెదురుగా సమ భంగిమలో విల ఇడుము, పూజారి కుంభవోరతిదెచ్చి ఆమె కందిచ్చును,. మంగళ గాలివాద్యముళు -- వేణువు, ముఖవీణ మొదలైనవి నృత్యా వాద్యములు హోరతి పాటల నాలపించగా ఆలయములో గంటలన్నీ రంభములో పూరించుట '“ఆంబర”మన దఐడునుం ఒకేసారి ధ్వవించగా, నగార్హా శంఖము, బాకా, డక్కా, సూర్య అంబరము ననుసరించి “ఆయిత్మ” విదర్శనము జరుగును, చంద్ర మండల వాద్యములు, కుద్ధ మద్దెల, పంచముఖ మొదరెన ఆయితృమనగా అతి మార్ధవముగా మృంగముపై కొన్ని ళద్దిము లను పూరించుట. అవి యేవనగా_-. వాద్యములు వివిధ నాదములలో స్వామివి ఉపాసించుచుండగా దేవ శ్వాహం తెపాయం దత్వాహం వర్తకి “హారతి” విచ్చును. ఒక నిమిషము విళ్శబ్దము. తరువాత శెహా తెహియు దక్వాహం ఆచార్యుడు “కుఠన” విన్యాసము జేయును. (ఆలయములో స్వామికి తతైపా తెహెయం దత్వాహం దేవనర్తకీ 'పుష్పాంజలి” నమర్చించి సప్తలాస్యములు, కవుతము డినకట కాం ॥ దినకిట్టతై | దినకిట ॥

₹4 దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరితం తరువాత “ఆలాపము” (అద్ది “మొహర' ప్రదర్శించును. సరిథమకాలము। తొక్కత్తో ? దిమి దిమి డిమి థీం దొడ్డోడ్డో ఇది నాట రాగములో ఆలసించబడి రయుంస తాళములో విన్యాసము తదికతో ; దిమి దిమి దిమి దీం జీయబడును, దొదోదో “తత్‌ = జగదత్త” మొదలైన అక్షరములతో ప్రారంభమై తొక్కటత్తో దిమి దిమి దిమి “ప్రోదిగిదొం _ తోదిగి - దందం ="దొం” మొదలైన తడికతో దిమి దిమి ధిమి ఆక్షరములకో ముగిసీన పదవ అన్ని వాద్యనులు చేరి తీరిక ధాం _ గిజతోం చిచ్చును. దీనికి 'మొహర” అని 'పేరుం ధంధం = గిజధీం “అద్ది న్వరూవము. (మేళప్రొవ) ధా దిద్దా దిద్దా దిక్రాంగ శాం కళై = తె జగదక్తా తోందిగి ధాం -, దొం దాం శో దిగిడాం తోదిగి దందం దాం తిత్తితితై | కీట్నకక తీ 433 దాందందందందం దాం! పోటా నాల్‌ వాదీ మిలా చందం తకదీకి = తక రదిగిణ తోం॥ తీరిక; తోం దిగిదిందాం తోదిగి ధీం తోదిగి దిందింధీం తకదికితక తుంగాకు దదిగిణతోం. ధీం దిందిం $ దిందిం దీం చిం దిం తకదికి _ తక తదిగిణ తోం॥ వ న! వి . శోదిగిధాం తోదిగి _ దందం దాం అద్దిక ముగించి “నాంది లేక శబ్దము నృత్యమాడును. ఈ తోదిగి ధీం తోదిగి _ ధింధిందీం శబ్దము మృదంగ జకులతో ప్రారంభమై ఆయా దేవతలపై శోదిగి దాందాం తోదిగి ధీంధీం స్రోత9 గీకములు పొడబడి, తీర్యానములతో ముగించబడును. ఈ శోదిగి డాం | తోదిగి ధీం శబ్దమును మూడు భాగములుగా -విభజించవచ్చును. ప్రారంభజత్కి ధాంధాం తక దికి తక జోహారు గీతము తీర్మానము ఈతోంళ దొడ్డో + " దం దం దాం .. తకదికి తక నాంది నృత్యమునకు ముందు ఆయా ఆలయములననున తరోంత దొడ్డ రించి -- శైవ ;సంవ్ర)ిదాయమైనచో “భుజంగక్రాస నృత్తము” చాం దాం -- తకదికి తక [దం దం దాం = తక దికి తక వైష్ణవమైనచో “భ్రమర వృత్తము” బ0హ్మ తాకమునందు విక శఈతోంత _ తకదికితక రించిన తరువాత జకి విన్యాసములతో గూడిన '*నాంది” నృత్యము శుంగుతక _. దదిగిణతోం 1 జరుగును. ఇ ఖత న! “నాంది” క9నుము. మొహరం... భ్రమర నృత్తముఎః తిత్సిత్తి తై = కిటక్రళ తి్రిత్తి రె వి్సిహ్మతాకము.....! తోదిగి దందం = తకదికి తక - తంగాకు తక తోం తద్దీ కృతకజం -__. తదిమిత కిటతక జం తక తోం దికి తుంగ తక్కింటతక ధిక్కీటతక __ తొంగిటతక ___ డిగి దిగి తక తుంగ నంగిటతక = ణంజణం కీటతక॥ మై కౌలము॥ తక తక తోంగ | తక తక తోతగత్తోంగ శావై శై దత్వతాం -- కిట్యర్రక తోంకోంతోం | తోం తోం తోం గతోంగ ఆతై వై దృత్తకాంజ

=బాడిణొర్యుల ాట్యకళా చరితం నో శ బ్దము---: ((ఆదికాశము నృత్యము 78 అక్షరముల వినాయక తాళమునందు ఈ నృత్యము విదర్శింపబడుమ. జంకారి కిట్రతక ధా -- ధరికిట తక ధా = జేకిట తక- ధిక్‌ తెయ్‌ । ధీత్తతెయ్‌ | తత్తాదిద్ధి తోంగంత్తా | ధరికిటతక ఎ డిం కిటతక _ దిధిత్తశాంగ్‌ తక = రీటరక -- ధిక్కింటి ధిక్కింట ఈక్క-!ధిక్షుడు తొం తోంగరీం దక్త థీం భాణు ధణొ ధణత -- జెణూ ధిమిత ధిమీ గధిత దత్తధీం ద్దధీం ద్ధ్హత్శక్కం తదిమి దిమిత తక్క! ధిరుగుడు తతోంతక తకురికుక్కుం రితకిట జెణుతక కిట తకధా కాం తోంగ। తాఠాధిక్తా ధిక్యిట తక ధిక్కిత్సాం ; ద్ధత్మః కిణదణ = జెణుదీమి -- గది ॥ ధిక్కింట కీటతక। ధిక్యింట కిటతక। తొంగిట కిటతక। నంగిట తారికారీ కిట్యకక । తకుకు మొకుకు | రిత కుకుందరీ కిటతక + తత్త ఢింకు తఢిండింకు తరయోమ్మికా గథీం తారి కుంకా । రుంతరి కిటతక కరిముఖ హరసుర। తక్కుడు తోం తోం గిడతక , తోం తోం నంనం గిడతక | వర కమల జనుత తొంగుకిడఠక । తక తదిగిణతోం నర పాళాం కుళయుత చరణంశే చరణం ముకాయి__ న్‌ తక్కిట ధిమికిటతోం। తకతోం। తధిక్కి-ట ధిమికిట్ట తోం! రుం తరికిటతక । తక్కుడు తోదొంగిడతక నతతం సిద్ధయ్యుక్తః బుద్ధియుక్త తోదొం నంనం గిడతక । తొంగు కిటతక ఠి షార్లు నింధుర వదనా తక్కి-ట కిటతక్క తోంగ్గ ఈక తదిగిణతోం | దేహివర గణపతి ధిక్కిట కిటతక ధిక్కి తోంగ్గ తె దతతాంణ గణపతి కవుతం సత్వర వినయర ట్ర ల నీలాసతీ మనోలోల | దిర్లుడు తధా ధిర్లుడు కై తత్తక్కిం కుక్షిస్ట చరాచర జాల దిద్ది తద్ధితై తోం తోం గిటతక తోం। నదృ_క్త జనావన శీల తద్ది కిటళక ధిక్కిక్తాడ నరసింగ పల్లి పర భేల తీర్మానము వెంకునాయకాది వరిపాల (జోవోరు వేణుగోపాల) 4కి సార్ల ॥ తంద్దిక తకతక తంద్దిక తకతక తంద్దిక తకతక తళాంగ్‌ తోం! తీర్మానము ॥ ధిం ధికి ధికి ధి ధిం ధికి ధికి ధిక। కిడత క కిడతక । దరికిట తక | మొంకిడతక ధం రిక్‌ ధికి ధిక ధీంగిజతొ ౧! వ్‌ తందక తక తక। ధళాంగ్‌ తోం ఛరికిట తక । ఢిం కిటతక ; కీిటతక కిటకక॥ రింధికి ధికి రికి దీంగిణతోం దిద్ధిత్‌ 1 తళాంగ్‌తక తళాంగ్‌ తళాంగ్‌ తక ధళాంగ్‌ తోం దీంగిజతోం లాలా కాం తక తదిఠక తరికిటకక తళాంగ్‌ తక ॥ తదిగిణ తోం సార్ల॥ తక దళాంగ్‌! తధింగిణతో౦॥ తద్ధణత్‌ | తమొణక్‌ కధిమిత్‌ ; గధిత్‌ “కవుత'ము తరువాత “న ప్తలాస్యము*ల ప్రదర్శనము, దపా తకిట దదిగిణత। 8 సార్ల రాధనతో నృత్యారాధన ముగియును. ఇ ం న నప్తలాన్యములు, " శుద్ధ, చేశ, పేరిణి, (పేంలణ, దండలాస్య, కుండలి, కలశం “వాంది" తరువాత *వివాయక కవుతం' లేక *కొస్తుభి ఈ ఏడు నాట్యములు స్తలాన్యములు.

ఇళ దొడిణాత్యుల వాట్యకళా చరిత) ఇందు “కండలాన్యము” "(కోలాటను) యెక్కువమంది (1) మళల్లికామోదంా వర్తకినులదే చేయబడును గాన ఒకే నర్తకి ప్రిదక్శించ వీలై నట్టే £ లఘువులు--4 (ద్రుతములు మిగిలిన ఆరు నాట్యములు మాత్రము (ప్రదర్శించి “దండిక” వేరుగా ( హంననాద-- తచర్శింకురు. 1 లఘువు ! ప్పళము శీ [దుతములు, ఈ నాట్యములు ఆతి ప్రాచీన కొలమునుండి మనదేశములో (8) జంపళాళము--. (ద్రతము (దత విరామ 1 లఘువు 'భజోరమునందున్న శాస్త్రీయ నృత్యములు. థ్రీనాధకవి, పొల్యుంరికి 2ష్టై మాలు, సోమనాధుడు మొదరె నవారు తమయొక్క రచనల యందు ఈ (4) ద్వితీయళాళ.? ద్రుతములు__1 లఘువు నృత్యముల గూర్చి “-పర్కొవియున్నారు. జాయిససీన విరచిత (5) పూర్ణ కంకాల-_.-4(ద్రతములు 1 గురువు 1 లఘువు “వృత్య రత్నావళి” యందుగూడా ఈ నాట్యములగురించి వర్ణన (4) ఉద్గట్ర--8 గురువులు లున్నవి. కొని (వస్తు కాలములో ఈ నాట్య సం్యదొాయముల (0) ఆభంగకాళ - 1 లఘువు - 1 ప్లతము, నారాధించువారు ఆరుద్పై అత్యద్భుతమైన ఈ నృత్యములు అదృశ్య (8) సీంహా విక్రమ.__8 గురువులు 1! లఘువు 1 స్లతము మగుచున్నవి ఆలయము€లో సుందర శిల్పము జీవకళలుట్టి వడు 1 లఘువు ! గురుప్పు ! స్లతము. నటు చెక్కు టకు ఆధారములు ఈ నాట్య విన్యాసములే. (8) శరళలీలా--? లఘువులు శ (ద్రుతములు గా ఇ లఘువులు, [1] శుద్ధనాట్యము. (10) జంప. | (10) కోకిల వయ! గురువు 1 లఘువు ! ప్లఠరము. (1) దకీణ మన (6) విద్యు(దృమన (12) జంప (2) వామ బ్రమన (క) లక్వాభమన ఈ విధముగ 12 విధములైన కాళ విన్యాసములు గలిగి (8) లీలా భ్రమన (7) ఊర్థ్య కాండవ. సట్టిది కద్ధ నాట్యము. () భుజంగ (భ్రమన ఈ ఏడు విధమ్ములైన భ్రమరములను గలిగి 8) జీళి (0 మయూర గతి (ఏ గజగతి ( మరాళ గతీ (₹) పింహగతి ([ నుడ కరణ. కుర ( 0 ళ్‌. | (ఏ ంగ గతి (0 కుక గతి (8 పరుణ కరణ గ ఈ అయిదు కరణములు, ఈ ఆరు పద్ధతుల గతి విన్యాసములు గలిగి, (40) గజ వికీ9డిత కరణ. (0 మయూరలలిత (0) చంద్ర కరణ. ల (2 గంగావతరణ (1) దొష గతి చారి క (1) కరిహస్త (2 విచ్యావ చారి, | (4) సింహ విక్రీదిత (8) అద్దిశా చారి. స్ట ఈ ఐదు చారి భేదములతో (6) కీరళూషణ (4) జవిశా చారి. | ఈ అయిదు కరణముల (ప్రదర్శనము గలిగి ( శకటాన్య చారి. ల (1) ప్రవర్త (ట్ర వ్యందిశా (ల) ఉరుధృత (0) ఉన్యంధిత (0 వీ కుంచిత. న (8) వక్త్రవింధ (౨ కుంచిత. | రి (1) ఆకుంచిత. (ఈ ఐదు గతి లేదములలో చారి విన్యానములు గలిగి, (1 పార్వ కుంచిత. కీ తాళములు భూలారి (ప్రదర్శనమునకు (5) ఆర్జ కుంచిత ] కి తాళములు ఆకాశ బారి (వదర్శనమునకు పూర్ణకంకాల కాశమును గలిగీ నట్టిది దేశి.

బాశీణొత్యుల నాట్యకళా చరిత 70 (8 ఉరిణి: (7) కుండలి : ఇశిరిణి పంచ అంగములు. వారాయణ కరణము, మళల్లికా చారి. (1) గర్హరము.. (2) విషమము. (8) ావాశ్రయముం 1. (ద్రతము యిరువ్రక్కంల లఘువు గల 2% మాశ్రల (4) కవి వారకము. (5) గీతము. లక్ష్మీళ కాళము. తరర వివ్యాసముః:-- ల! (1) వటవాట (8) సటవము (8) మారి వకైము 1 శుద్ధనాట్య ము (4) అకాదిమి (8) సిరిబిర (ఈ) హలాచిద 'హైరాంబ కరణము...అపళ్యుందితా చారి, వృత్త వివరములు.---ద&ణ (శ్రమనము, వివ్యానములు గలిగియుండుమ. మొదటి పద్దతి. మ ల్లికామోద కాళమునందు (వదర్శించి మయూర-గతిని, మయూర లలిత-కరణముల నాడి,సమ పాదచారితో ముగించవలెను.

• శ్‌ [4] శ్రేంఖణ - రెండవ పద్ధతి_-హంనగతి పూంసనాద కాళమునందు (ప్రద ఠింది వారిణప్తుత కరణమునాడి. సికావర్తచారితో ముగించ వివిధ కరణ విన్యానములు గలిగి భిమరములతో ముగింప విను ఇప్లుత కరణ క మ ణే రదమర్‌ ఆలంకరించబిడి ఉద్ధతమై గంఖీర కావ మూడవ వద్ధతి--కృష్ణ సారిగతి జంప కాళమునందు. (వద ల గలిగి లం 6%. కంచి, గంగావతరణ కరణమువాడి. ఉదృర్జ చారితో ముగించ శంక కరణము., నమోక్సాళ మత్త విచారి; విన్యానములు వలెను థి గివదీి. " తలి భఏిమనముః__ ఈ నాట్యమువకు కాళము-- ఒక కాలిని భూమిపై నానించి రెండవ కాలితో యిరు వ్రక్క-లకుగావి, సర్పాకారముగా గావి, లకాకారముగా గాని తిరు పే లఘువు గుట భిమన మనవిడును, శీ గురువు | గల రాజ విద్యాధర కాళము. £ (ద్రుతములు [1) దథఖ్సీణ భ)మనను?: (5) జండీకాలాస్యను , (కోలాటపు కోపు.) ఎడమకాలిపై విలువబడి కుడికాలిని పైకెత్తి కుడి (ప్రక్కకు తిరుగుట దకడిణ (భమనమనబడును. ఇది మల్లి కామోద కాళము వినాశుక తాళ నృత్యముతో (ప్రారంభింపబడును. ఆరు జి ప్రదర్శించవలెను రి విధమ్ముళన భంగిమలు, గతుల విన్యాసము గలిగియుండును. ఇది తత్త తళ్తా- తరికు కకిణ ళ్తా- కిణకీణల్లా రాం తృంద నృత్యము నర్తకినిల రెండు చేతులలో కోలలు పట్టుకొని కల. రీటనక _ జకఠా వాట్యము చేయుదురు, విమ్ణు(క్రాంత కరణము, ఆద్యార్రిచారి ప్రదర్శ మయూరగతి'__రెండు. చేతులందు. కర్తరీ ముద్రినుపట్టి నము, కాళము విజయానంద _ 2 లఘువులు, 8 గురువులు గలిగి న్స స్థాజక్రమున నిలువబడి ఎడమ పాదమును కడిలించుచు నర్తన (6) కలశ: నృత్త శబ్దములు? జణరకు దరికు _ కుకుని - కుకున _- ఆకు యొం జయమంగళ కాళమునందు చేయబడును. _- 2 లఘువులు దణకు దరికు - కుకుని - కుకున _ ణకు --యొం శ గురువు 2 లఘువులు 1 గురువు, 8 మాలు. ధరిత జణుత __ కుకుని = కుకున - ణకు - మొం గరుడ స్లతకిరణమను, ఏడకా (క్రీడిత చారి. తతయొ తదణ = కోకువి కుకున _ ణకు -- యొం

81 దావీణాత్యుల వాట్యకళా చరి) మయూర లలిత కరణము" స్ట్‌గౌవ రృచారి : కాలివి వెనుక (వక్కకు వంచి, శరీరమును నడుమువద్ద మలిచి చేతులందు 'నేచిక హస్తము” పట్టిన మయూర లలిత కరణ సమపాదములోవి ఒక పాదమును భూమిపై వలయముగా మగును. (తిప్ప, రెండవ కాలిని పైకెత్తిన స్థికానర్శచారి యగును. నమపాదచారి:.-- (వక్క లకుగాన్తి ముందు వెనుకలకుగాని కదులునప్పుడు వివమను సంచారము ; రెండు కాళ్ళను నమముగా ఒకదావి వక్క వింకొకటి పుంచినట్ల లయిన సమపాదచారి అనదిడును. పూర్తి పాదమును భూమిపై ఆఫించక్క ముంగాళ్ళపైగావిం మడములపైగాన్కి (ప్రక్కంలపైగాని విలువబడుట విషమ సంచా శై వస్థానకము: రము, ఒక కాలివి నహజముగా నుంచి, రెండవకాలిని వంచి, మొదటి కాలిపై మోకాలువద్ద తగులునట్లు చేర్చిన శ్రైవస్టానక పతవంచిత హస్తము: = మగును, రెండుచేతులందు ఆర్థచం(ద్ర హస్తములను పట్టి వగుముపై రేచిక హస్తము -- ఆవించిన పక్షవంచిత హస్తమగును. రెండు చేతులందు. ఆలపద్డుముల వట్టి గుండ్రముగా - తీస్పుళూ (ప్రక్కలకుగాని, ముందునకుగావి త్వరితగతిని తెచ్చిన అతికా)ంత స్థానకము : యెడల 'రేచిత” మగును. - పై విన్యాసము9తో గూడిన నృత్తము దక్షిణ (్రమవము అతి(క్రాంతము స్షే విధానము వివరముగా తెల్పియున్నామ,.. లోని మొదటి వద్ధథి, | శసవపరగతి ; లిసా ః్‌ (2] వాంపగతి రెండు చేతులందు మృగ శీర్షములను పట్టి “కుత్తవి వద సమపాద స్థానమునందు నిలువబడి 'రెండుచేతులందు “పక్ష విన్యాసము జంపతాళమందు (పదర్శించవలెను. చంచిత హూన్తముపట్టి పాదములను “విషమ వంచారముపీకు పాదము ముందరి భాగముతోగావి, మడములకోగావి పూర్తి మార్చిన హంనగతి యగును, పాదముతోగాని, భూమివి తట్టు “కుత్తని మనబడును. దీవికి “హంసనాద% తాళములో మృదంగ శబ్దములు. మృదంగ శబ్దములు: వకు జక కిటతరి కుందకి కుకుంళర్తా__తొంగిట కిటకిణ వతితోం--ణకకుణం ...జకతరిత.తదిగినతో౦.__ నకు కుకుతాం తోంకిటకా. తరికు=-౫కకు తరిజం___జణకుతాం.... అకకిణ జకకీటి కొకిటి తకుందరి..తాంగిట...తకకిణ బేదేకిట...॥ నక. కుకుతాం తోంకిటకా. దిశితో౦....దినళ కుం__ దినతరిత-- ధీంగిణతోంజా ఇంణం జంకిట తాంగిట శకుందరి _కాంగిట .. శఈకకిణ తదీకు .--జకకుతరిజం....ధణకు......ధణుకుకాం.... నక కుకుతాం.-తో ౦కిటకా, జం జం కిట॥ హరిణపుత కరణముః-లా గంగావతరణ కరణము "ఆత కాంతమునందు వీలవబడి, నర్తకి గాలిలోవికి యొగిర్కి నమపాద స్థానకమునందు విలబడి చేశతులందు అంజతి భూమిై విలిచి మోకొలిని వంచిన వారిణప్లుక మగుమ. ముద్రను పట్టి శరీరమును ముందు ప్రక్కకు వంచవలెను.

'దాడీణాళ్యుల నాట్యకళా చరిళక లి! ఊధృతచారి; కరిహ న్నము*__ ఎడమచేత (తివవాకము పట్టి భుజము వద్దనుంచి కుడిచేత పాదము ము?దరి భాగముపై నిలబడి, మోకాళ్ళనువంచి, నద్మకోశము భూమితట్లు జూచునటు పట్టవలెను, మడమలను ఒకదానికొకటి యెదురుగా వచ్చునట్లు తేసిన ఊధృత (్వాశ్రదవ మాక్ముద ప్‌ చారి యగును. అలర్పుకాజె ంకరాలా. పై మూడు రకములైన ఆంగిక (ప్రదర్శనముతో గూడినట్టిది [8] లీలా భమనము: దకిణ భ9ిమనము, ఎడమచేతితో శిఖరము, కుడిచేత పతాకను సట్టి కుడికొలిని క వామ్యభమనము వంచి, వైకెట్తి వలయము తిరగవలెను, జంసతాళమునందు ఈ (భమనము (పదర్శించవలెవు, దక&ీణ (భమనమునందు (వదర్శించిన “ఆంగికవే' వామ కిణా తోంగతోం_కద5కళాం తాతజం (మనము. అందు ఎడమ (ప్రక్కకు ద్వితీయ తాళమునందు (ప్రద దిమ్మిదిమికిటతై తీద్‌త దిమిదిప కా, ర్శించ వలెను. బా లో శబ్దములు ; [4] భుజంగ భమన : కుడికాలియొక్కు మడమను యెడమ మోకాలిసె జేర్చి కీటకీట..-కణతో౦గ.-జగనగ...-జంతరి నడుము కొంచెముగా వంచి, శరీరమును కదిలించవలెను.. హన తకుజక కిటతరి _ కాంకాం__కిటతోంగ ములు నాగబింధము[ద సట్లవలెను. న్‌ ణఇంణం-కిటకిట - కుకుతరి___తోంగిణత. శెండు శేశులందు సర్బశీర్తముణు న్వ స్తకముగా పట్టిన నాగ గజగతి. పూర్ణ్వకంకళ తాళములో (ప్రదర్శించి, కరిహాన్తకర బధ మగును, న ల ణము వదక్త9బంధ చారితో ముగించవలెను. రెండు చేతులందు పద్మకోశ హస్తములను పట్టి, ముంధుకు థబ్దములు న గౌవి, వెనుక (ప్రక్క కుగావి ఆధోముఖ దృష్టిని గలిగి పూర్తి పాడ మును భూమిపై తట్టవలెను, తోకిట తోంగతా తద్దిద్దిక కుకిక జెం-ా తరువాత__సింహగతి, సింహవి,క్రమ కాళమందు (ప్రద శబ్దములు : ర్శించ వలెను. రెండు చేతులందు సింహాముఖ హన్తముపట్టి, గాలిలోనికి కిటతోంగ---6క కిటతోంగ..-తాంగితా _ యెగిరి కుడికాలిని భూదికి రాయుచు జీప్‌, మరల అశ్లే యెడమ తోం జగ నంగి--జకునకు కీడతో...జం జం తోం గంకిడ్ణా కాలితోగూడ (వదర్శించవలెను. దిమిత్తై య్యా దిగినగతోంత- తోంగిణా_ తోం తకదిమితాహ..- అనకు జకు దిమితో.తాంకాం శబ్దములు నా తద్ది... తై య్యాః శరిహప్తకరణము:-- శిటతోం గక్తాఎతక కిబ్లంఠా తగునగు తరికిట వృత దృష్టిని గల్లియిండిన కరిహ_స్తకరణమగును. ఆర్ట్‌ వక్రదింధదారి:__. సింవావిక$ీ )డిత కరణము: మాటి మాటికి కొళ్ళను స్వ స్తికముగా జేసి మోకాళ్ళమ కడి ముందుగా. కాలిని బాచి, రెండుచేతులందు వంహముఅ ఛీంచనలెను, ముద్రను పట్టి ముడువ వలెను,

థల దా&ీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత౦: ఉర్స్యందిత ఇారి; జగ జగ జంకిణ__దరి దరి జణ దణ బజణ కిణ కీట ధాం. కాళ్ళను లోసలికీ ముడిచి ముందుకు చాచి చేతులతో రేచక వివ్యానము (ప్రదర్శించనలెను. వర్థమాన స్థానకము) [ఈ] విద్యు[దృమన ణ్‌ రెండు కాళ్ళయొక్కు మడమలు తగులనట్లు కాళ్ళను- కుదించి నిలదిడవలెను. ఈ (కతునము ఉద్గట్ట కాళమునందు (పదర్శించనలెను, రెండు కాళ్ళమ ఒకడాని తరునాత మరొకటి పెకెత్తి, గాలిలోని! సరణగతి. యెగిరి దగ్గరకు దెచ్చి మరల భూమ్మిపై విలిచి, ఎడమకాలిని వంచి కుడి(ప్రక్కకు మూడు సర్యాయములు తిరుగుతూ త్వరిత గతివి కళ్ళను భూమిపైనుండి ఫైకి యెత్తపండా ముండుకు జరి- వెకి క్రిందికి జూడవలెను. పిన నరణమగుమ. వట్టే వాస్తము....రేచితము. / ఉద్దట్ట కాళము: రభఖభాూామణ: తరికు జక దిత్తరితో దికకణలా....రా...రా... రెండు చేతులందు అర్హచం్యద్ర హదన్తములు పట్టి శేచక విన్యా, జకురా.కు జక్కులా, థి బ నము (పదర్శించవలెను. పాదములు నమము, దృష్టి సహజము. 4/6) లకాభ)మన శ స్యందితచారి : ఎడమ కాలివై విలువబడి, చేతులందు బాణహ న్త్వము పట్టి ఎడమకాలిపై శరీరముయొక్క. భారమును మోపి విలున మ్‌నా వాట ళు కుడికాలిని దాచి కుడి ప్రక్కకు ఐదు వర్యాయములుగాని ఏడు ఐడి కుడికొలు ఐదు అంగుళముల పొడవుగా చాచి పట్టవలెను, న ర్యాయములుగావి తిరిగి కుడికాలిని మడిచి మరల తిరుగవలెను. [7] ఊర్థ్వ శాండవ ; ఇవీ “శరళలీల' కాళమందు ప్రదర్శించవలెను. ఎడమకాలిపై నిలువబడి, ఉల్లోకిత దృష్టి గలిగి, కుడికాలిని ళ్‌ బ్రనులు పైకెత్తి కుడి చెవికి యెదురుగా యుంచవలెమ. కుడిచేతియందు తోం త(దుమ _ కిజతోంగ తత శిర ముద్విను వక్షము వద్ద పట్టి, ఎడమచేత పట్టిన శఖరమును ౦ (మి = €ఇత్‌ 0 తలపెకి దెచ్చి కుకిపాదమును పటుకోవలెను, ఈ భంగిమలో తాం తంగిణ _ ఠాకీట దితత మా ట్‌ విన్యాసము చేయవలెను, ఇది జంప తాళములో ఆడవలెను. పీమ్మట శుకగతీ కోకిలవియ తాళమందు (ప్రదర్శించి, కీర భూషణ కరజమ్ము స్యందిత దారితో ముగించవలెను. క బ్దములు: ళుకగతి కీణు జకకుతా_తద్ది తాద్యెం తో తరికు తాదితాద్యెం వరమాన పావక దినత ధిర్షుడు ధిర్లుడు తత_జనక కీటతక కిటతక తోం కండ మదల వి ఉమందు నిలువబడి రెండు చేతులందు శక ధిరికిట ధిరికిట తత్‌_ధిరికిట ధిరికిట తల్‌ శక నకం పరగ మది అంగుళముల జం గిడగిడ గిడగిడ గిడగిడ గిడగిడ గిడగిడ గా ః్‌ ళ్‌ వ్‌ ౦ ఇ గిడగిడ తోం. శబ్దములు: ఈ శబములను అద్భుత రనమొవ్పువనట్లు (వదర్శించవలెను.. తగనగ జగబే_తరి తత వేం న కిణకీణ కిటకిట వెం--- న లానాల

దాతీణాత్యుల వాట్ళకళాచరీళ 9 8కి 2. దేశి విన్యానము చేయవలెను. అటుపై నమసాద దారితో ముగించ వలెనుం దు విధములైన రి వదగ్శినము ఐదు విధములైన కరణ, చారి వదగ్శి ములు గలిగియుండి నాగజంధ స్థానకము : వి కుంచిత, కుంచిక, ఆకుంచికి పార్శ్న్వకుంచిళ, ఆర్థికుంచిత విన్యానములతో ఆలరారువట్టి నృత్యము “దే” కూర్చున్న భంగిమమందు కుడి మోకాలు ఎడమకాలి యొక్క తొడకు తగులునట్టు వుంచిన ఆది నాగబంధమగును, (1) _వికుంచిత ; నరణపద భేదము గూర్చి తెల్పియున్నాను. రెండు. చేతులందు. పద్మకోశములు ఊర్థ్వ్యము॥ ముగా ఆలీక స్థానము : కుడికాలిని వంచి ఎడమకాలియొక్క- మోకొలి.పై ఆవించవలెనుం వహజి దృష్టి (2) కుంచిత: ఈ నృత్యము దర్పణ శాళములో చేయవలెను. ఈ నృత్యము చాచపుట తాళములో (ప్రారంభించి, హంసిని శబ్దములు : గతి, పొందర కరణము, వించ్యవభారీ (పదర్శనముతో ముగించ కిడికిడటెం తకంకిణ అం జం దిద్దా వలెను. రెండుశేతుల.దు నందంశ ము[దలు అధోముఖముగా ధగధగ ధాం తకుంతరి తాం తాం తతా. ముందువైపునకు అటుపై వనుక (ప్రక్కకు పట్టి ఎడమకాలిని వంచి పై కుడికాలి మోకాలిపై నుంచఎలెను, మయారిగత్రి ; చాచవుట శఆాళము'” తోంగిట తో తతా-కిట తకణక మొం వాగబంధ స్ట్థానకమునందు నిలువబడి, రెండు చేతులందు న్‌ కర్తరీ ముద్రలు పట్టి సరణ పద భేదము రాజనారాయణ కాళ ప్రూంస్సిసీ గతి : మందు (వ్రదర్శించనలెను. మండల స్టానకమందు నిలువబడి రెండు చేతులందు జాంవ శాంనారాయణ ఆళము : వక్ష హస్తములు పట్టి, ఎడమ పాదిముతో విన్యాసము (ప్రారంభించి రెండువక్కలకు (ప్రదర్శించవలెమ. దరి తకికుత కుఠాం - తో తరికుతకు జే 'క్‌టలలి పరి? కిట జవకు కిటతోం% వాంసలీల : తకణక జతశతోం-తాం తరికుతకు కాం తక దరికటకు కాం తిట తకుకుకుకా నకుతరి తకురు తక కిణ ణకు జం- రతణ॥ జకు జం తునధ కరణము : తరిత తరిఠ తా-తరికిట కిటిరేు దణత జణ.క జం దరిదరి కుకుజం ఆలీడ స్టానకమునందు. నిలువబడి 1తిపతాకముల బట్టీ ఎడమచేతివి చాచి, కుడిచేతిని భుజముపె జేర్చవలెను. శరీరమును జౌందర 188%: యిరు[ప్రక్కలకు వంచుతూ, మరల సహజముగా నుంచవలెమ, ఎడమకాలిపై నిలువబడి, కురికాలివి ఎడమకాలి మోకాలి చానగతిచారి : పెభాగమున అనించి, రెండు చేశులందు చతుర ముఢడ్రలు ఒకదాని కుడికాలివి ఒక అడుగు దూరమువరకు చాచి మన్మధకరణ కెదురుగా ఒకటి పట్టవలెను.

నూ దాకీగాత్యుల నాట్యకళాచరీతం వీంచ్యవ చాలీ : కూర్మాసనము:.._..ఎడమ కొలివి సహజముగా మంచ్చి కుడి కాలి రీలమండ, మోకాలు భూమికి తగులు నట్లు వుంచిన కూర్మా సమపాదకుందు నిలువబడి, ఒక కాలిని విడదీసి, భూమిపై నన మగుమ, వర్థమానము గురించి చెప్పియున్నాను. తబవలెను,. ఆటుపె రెండవ పాదమును గోడా తట్లవరెను. బ్టైవలెను. అటుపై రెం క [4 బౌర్మ్వకుంచిత చుండల స్టానక్‌ము : చిత్రము, వివరణ వేరుగా యచ్చియన్నాను. ఈ విన్యాసము విందుమాలి తాళమందు (ప్రారంభథించి, కరిణి గతి, గజి వికీ్వడిత కరణము (ప్రథర్శించి జనిత చారితో ముంత (8) ఆ౩౦చిశ ; వలెను. రంగశాళమందు ప్రారంభించి హరిణిగతి, వారుణ కర చేతులందు ఉక తుండములు పట్టే, తలను క్రిందికి మీదికి శి ప! అము (వ్రర్శించి అద్దికాచారితి ముగించనలెను. సొంపుగా కదిలించి, పైకి క్రిందికి చూడవలెను. కుడికొలివి వంది కుడికాళివివంచ్చి తొడవై ఆనించి చేతులందు. పకొక స్వరము భాగము ఎడమకాలి యొక్క తొడపై చేర్చవలెను. తకు ముద్రలు వట్టనలెను, వాత (ప్రక్కలకు దృష్టిని (ప్రన్తారము చేయవలెను. శబ్దములు న శబ్బములం : తటకి ంఠటకీన_కిీటరకు..కిణణ క _-కాదికకిణతా జంజం కిటతోం..కీట తకునకునకు తోంగిట కతోంగ దీగీజత ..దిగిణత_దినతకు.కీిణణ క-రీకీట జణతా తాంద్ది తఠకతోం-_తక తరికిట కట తోంగిట తతోంగ శకిటర..క!ణళక.తదితది.జణుతక-_ళాకీట జణుతా ధీంకా దిద్దికాం-దిర్‌ జక అక కణ రీంకిట దీతోంగ దరీకిట..కీటతక .దదీఠతది=కిణకివిఎదాదరి జెణుతాణ ణంణం కిటతోం-ణకు జకు కిణజజణక అంకీట తతొంగ ణీగతి; వారి కరణి 8 : కూర్మానన స్టానకమందు విలువబడి, అర్ధ పకాక ము(ద్రళు కరి హస్తము పట్టీ కుడి కాలివి వనహజముగా వుంచి వట్టి ఎడమకాలితో విన్యాసము 'పొరంభలించి, కాలి ముదర ఖాగ ఎడమకాలితో అర్థ చం(ద్రముగా విన్యాసము జేసి, త్వరితగతివి ముతో భూమిని తట్టుచు కోజములుగా నింహనాదడ తాళ మందు స్పృందుకు వడిచి మరల యింకొక కొలితో వెనుకథ నడువవ లెను విన్యానము జేయవలెను, చీవికి కాళము గజలీల. ఇకు నకకు కేకుకు జగ తాంళు కురీళఠ తరరికు శబ్దములు ? జగనం దికగుణ తకణకు తదిక కిజ్దతా-కిబ కీణకు జనతరికు తోం. గజ విశ్రిడిత కరణము =; ఠత్త తగుతరి కరి కరి కుర ఎడమ చేత (త్రిపకాకము వట్టి వడుమువద్ద చేర్చి కడి చేతితో లకాము[ద్ర పట్రవలెను. వారుణ శరణము ; బ లఅంకఠిత పద విన్యాసము. వర్టమాన స్టానక మందు నిలువవిడి, కర్తరీ స్వస్తిక ముద్ర వటి మోకాళ ను కొంచెముగా వంచి విన్వానమ జేయవలెను జనిత చారి: ట్టి శ అచెముగా వం: /- ఇ ఆద్దిళా చారి : ఒక చెతితో కటకౌ ముఖము వక్షము వద్ద పట్టి రెండవ ఈ చారి విన్యానము నందు కాలియొక్క ముందరి భాగము డేశితో రేచిత విశ్యాసము (ప్రదర్శించ వలెను. ఆ(గ్రతల వందార భూమి కొవించుచు, ముందు వెనుకటకు కదలవలెను. నద భేదము.

-దాడీణాత్యులి హట్యకళాచరిత కిక లుంఠిత పాదము : ఊర మండల : | థ్‌ - కాళ్ళను న్వస్తికము జేసి, యిరు (వ్రక్కలకు ఊయలనలె రెండు చేతులందు ఆరాళములు వట్టి పైకి దాచవలెను, కదలించిన లుంఠిత మగును. న్కంలిత __. రెండుకాళ్ళను ఒకేసారి శారవిడుచుట న్కలి అగత్‌ల సరిచారము : తము, టొటన్నవేలు, మిగిలిన (వేళ్ళను బాగుగా విడదీవి భూమిపై ఆవించి మడమను పైకెత్తిన అ్యగకల నందార మగును, [5] అర్థ కుంచిత : తి వేరిణి ఈ నృత్యము కోకిల [ప్రయ కాళమందు ప్రారంభించి, సారిక ళ గతి చంద్ర కరణ, ళకటాళ్య దారితో ముగించవలెను. ఓరిణి పంచ అం౫ములు | రెండు చేతులందు కర్రరీముఖ ముద్రలను వట్టికదలించుచు (1) గర్హరము (2) విషమము (క) భావాశోయము (4) కవి ఎడమ కాలిని ముక్కోజణముగా వంచి, కుడి కాలియొక్కు మోకా వారకము (6) గీతము లిపై ఆవించి, ఎడమ (ప్రక్కకు జూడవలెను. (1) గర్ధర ము ? శబములు : వివిధ విధముల గక్టైలమ ధ్వవింపజేయుతు పొడ విన్యా చి నము (ప్రదర్శించుట. ఈ గర్హరము ఆరు విధములు. జగనక కికా-జంకకు జెంకిజ్దత. లు (3) పటవాటము ; పారిక గతి : రెండుపాదములను భూమిపై మోపియుంచి నృత్యమాడుట, కాలి ముందరి భాగము (వేళు భూమికి కాకించి యుంచి మడమ కుడిచేత ఆర్ష చం(ద్ర, ఎడమ చేత కుక తుండమీ వట్టి ౦ (“క్లుళూ క్ష క్ట న్‌ దబ లతో భూమిని తట్లుచూ నృత్యమాడుట - ఒక కాలితో తటుచు వైశాలి స్తానకముతో (ప్రారంభించి, కుడి కాలివి ఎడమ చేతియొక్క బి బ అ థి గొవి, కౌళ్ళు మార్చి వేయుచు గాని. భుజమ్ములు తాకునట్లు తెచ్చి ఎడమ కాలితో విన్యాసము చేయవలెను. ॥ ఈ ఈ ఆడవుకు శద్ధములు?- తకతక తక తక. శందర్చ తాళము: (9) సబవము తగు జగసు తరితోం _ శి కిద తతకిఅత ఇక జక ఇకితోం _ జంకిణ జబగణత కొలివి గాలిలోవికి యె త్తి-భూమి_వై పాదముమ్‌ తీట్టుట. తరి తరి తక తోం _ తొంకిణ తతకిణత రెండు పాదములను భూమిపై నుండి - ఒక పొదమునంచు జగ జగ వగితోం _ జంకీట కిటి తరిత. మరియొక్క పాదాంగుళులుంచి తట్టుట. ఈ అడపుకు శబ్దములు. చం కరణమ్‌ు ధగ రగ ధగ ధగ ఆద్దిత చారితో (ప్రారంభించి స, లిత పద భేదము పిడ్‌ (6) సూరివక్షైము 2 లించ వలెను, చేకులందు ఊర్జ్వమండలి మిద్రపట్టి తరువాత శక టాస్యము:_. ముందుకు జరిపి మరల నచ్లే వెనుకకు తెచ్చుట. కొలి యొక్క ముందరిభా ముమ జరిపి కరీ పౌష్టవము అడపుకు శబ్దములు శనదడునట్లు విలువబడవ లెను. ఈక్కి.ఐ కీటతక తక్కిట కీటతక.

త దాతీజొత్యుల వాట్యకళాచరిత ) (4జీ) లకాదిమిా ; శీరాబ్టి శయనురే శృంగార కొరురే ఒక దాని తరువాత నొకటి రెండు కాళ్లు గాలిలోనికి యె క్తి కరుణాంత రంగురే మెల్లగా మరల భూమిపై మంచి మడిమలు భూమిపై నావించక కౌసల్య తనయురే నర్తనము సల్పుటం ధీరకిటి _ దికిటి క్కిణకీ.-ముకి.జణకితరిగి శబములు .ధిరుడు ధిరుడు. తృరంగి - తకణంగ తోదిమిత ఏ ఫ్‌ కేతకీ = శాటకీ _ మర్ధన (6) సిరిబిరము : కాళిక ఎ యాగ - సంరక్షణ సమపాదములోని ఒక కాలిని తిట్టి ముందుకు. జరిపి నంగిటతక _ దిద్దికిటకక దిద్దిక్కు-...కుంతోఓ మోకాళ్ళను కదిలించి నాట్మిమాడుట. లేక ,న్వభావికముగా నున్న కుంతారి...దిద్దిక్కు -డిద్దిక్కు_కుంశారి. పాదములను మోకాళ్ళచే కడిలించుట. అవాల్య శాఎ విమోచన ఈ అడవుకు శబ్దములున అరచేత దండన.ఖండన.మండవన [.. కకుకుకు తకుకుకు లేక దిగి దిగి దిగి జానకీ కళ్యాణ జమదగ్ని-రామాను భంగ తృత్తకిట కిట తక తకిట ౧) వాలా బిదము; సాకేత పట్టణ వాస్చాను తీ చదరంగ రణఖీను పటాభి రామావకారా ఓక కాలివి (వేళ్ళపై ఆవించిచిలిచి రెండన కాలిని భూమిపై తగధీం. తగగధీం.శాహతరీ తట్టి యిరు పాఠ్గుషములపు వలయముగా తిరుగుట. ఠగ దీంళ అడప్పకు శబ్దము ... తగ్టీంత- గద్ధీంత తరికి బతక తకుధికు తకుధికు తికుధికు తకుధికు తత్తదేం _ జేంత - తద్దిత్త-దిత్త_ (దదిగిణ తోం 5 సార్ద (8) వివమము; ఖల కాళ్ళ యొక్క, పాదముల యొక్క విన్యాసము గాలిలోవికి [5] గీ₹ము। యెగిరి ప్రారంభించుట విషమము, (వైవార 'ప్రదింధ గీకములతో గూడిన నృ శ్తము, [8] భావాశ్రయము ; ఉదా... శరీరమును వివిధ విధముల ఉంచి (వికృళముగ్రా నర్తన మాడుట, నొటవాగము = రూప ఉజాళము [4] కవి వారము; దుగు దుగు యొం యొం-_తత్త యెం మొం_యమొంత గుంత త్త తత్త తత్త ధిక్కీ-తధిం ధింక్కు.-ణకకు మొం_జగ జగ జగ ళగవంతుడు గాని పిభువు యొక్క గావి గుణ కీర్తనము అగ జగగ -మొంకరి త్తకిట. మొఎతరి తకిట వేయు గీఠములకు (శద్రిములకుు నృత్యము (వ్రదర్శించుట. ధాకిట ధాధాకిటధ-ధళం ధళం-జగ జగ యొం్యత్రయొం = ఉదా: (మయెంతరి- తంద్ధాం కాధివి.కిట-తుత్తు దుగు దుగు

• దుగు దుగు.తాడిగిడిగి డిగి దిగి డిగి - ధాంధాం-= త్దేకు - ఆంకిటకు _ కిట్టత్తక జంత _ జంకారి... తుత్తు రుత్తు త్తురు.యొొత్త రిత్త రిక్కి_తొడిగి తత్త దిగిద-- కిటకిటకత్‌ _ డెగధె కత _, దణదణత_కిణకిణర..... అకు మొం-ట గణగణగణ గఆగణగాణగణగ ణంకీణ- కాహంఠ్‌ _ కిట్రత్తక ఖంత కీణజణంక్కిణ--ణం అం క్కిణ -కణ౦త్త రిల

బాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత) 87 రిత్తరిత తధ - కంక్కు-మొంత0) _ మొంత) _ యెంతక ళంఅకరణము, నమోళ్సారిత మ త్తలిచారితో ముగించనలెను. క క శబ్దములు ; 'పేరిజ్‌, మృదంగ శబ్దములతో కూడిన అతికి గర్భర విద్యా శా.....క త్తరకుకుందెం...జకతరి తతె...జకకుం జకకుం: న! (ప్రారంభ శబ్దములు (బ్రహ్మానంద తాళములో మండును, తకు తళాంగి తదికు కుణాం తకకుంఠతరి టంతరి కుకుత_.” అతి...--ధరికుకు కుణొం జణకుకు కుతా--కిటతరి జగణం కిటజే...- తకజక-కుకునకకుకా--- జహాకిటితర జనకుంరే?...- తరి దన తతా....జహకిణకిటత_-కాం తాం తకిటర. ణి జకఠతక తకజన రుం జమేం- కిట తత్తా తకు తకు దడాంన్నతదికు కుఠత రక జంతరి జణతరి కుకుతజు తరకిణతా.....తతకిత త్తృశాంగ్‌ కిజ్బతను జగవక ముం తకరాయా॥ కిజ్జ కిటతోంగ కిటకిట కుకురుంజాతరికిన కినకిట కుకుతా విన్యాసక )ముము - ఈ శబ్దములకు 6 విధములైన గర్హర విన్యాసములు వద శే ల్మించవలెను. ఇందు వుసయోగించే స్థానకము._..బహ్మస్థానకము= ॥ సమమందు నిలువబడి, రెండుచేతులందు కపిత్తము, తలు. హా నములు. కపిళతము శిఖరములు వుసయోగించవలెను, వాత శిఖరము[ద్రలు పట్టి పై శబ్ద్బములకు విన్యానము ట(పదర్శించిన గ థి నదప శంఅఖకరణ (ప్రదర్శనము. ఒక పాదమును నహజ పదతివి భూమి 'పెనుంచి, రెండవ క్ష జా (బ్రహ్మస్తానకమునందు. నిలువబడి రెండు చేతులందుః కాలిని మొదటి కాలియొక్క- మోకాలిపై మోపి పెకి జరిపిన బహ్మ థి జా ఆా నందంళములను పట్టి రేచక విన్యాసమును త్వరితగతిని (పదర్శిం పావకమగును. అటుపె హెరాంబకరణ విన్యాసము. అవన్యందికా బట అ బాకా చుచు _ కేశములవదనుండి చేతులను (క్రిందికి తెచ్చుచుండవలెను. భారి విన్యానము చేయవలెను. ద హైరాంబ విన్యాసమునందు చేతులను (ప్రారంభములో నమోత్సారిత మత్తలిచారి ః వృాదయము వద్దనుంచి అటు పై “పార్వమండల” వృత్త హస్తము మందముగా గమనము (ప్రారంభించి త్వరితగతిని చేరటోవు లోనికి మార్చి యిర్యుపక్కలకు నటించవలెను. హస్తము ననుస చున్నట్లు పాదవిన్యాసము (ప్రదర్శించవలెను, రించి తమ గతి యుండవలెను. లా జ “పార్శ్యమండలో--రెండు చేతులందు అరాళములు సట్టి ఆ (బవ్మూస్థా నకము విలా చేతులను (ప్రక్కలకు సనో సమరం మగును. ఈ హన్నము క్ర క్ఞ్యాని సమముగానుంచి రెండవ పాదము మొదటి కాలియొక్క- లాయియొక గ'పెన గతి విన్యానముసకు, ఫ్‌ పు ప్రాస క్ష నాగాఫ్రము స్వైళ్ళిదగ్గర జేర్చి పెకి జరుసవలెను యొక్క శప్రదర్శనమువకు వినియోగపడుమ. ళ్‌ జా అపన్యందితచారి : కుండలి తడికాలివి సహజముగా నుంచి శరీరముయొక్క బరువు వంతయు ఆ కాలిపై మోపి, ఎడమకాలిని నిటారుగా ఐదు అంగుళ కుండలి వృత్తము లథ్మీశ కాళమందు (ప్రదర్శించి, నారా ముల దూరమునకు జకిపివుంచిన అపన్యండితదారి యగును. యణ కరణము, మ త్తలికాచారితో ముగించపలెను. క! క ప్రే ౦ఖణ వైష్ణవ స్థానకమునందు నిలువబడి, ఉక్రానవంచిత హస్తము వట్టవలెను. విస్యాసమునందు అభయ, వరద హస్తములను పాద సేకంఅణ నృత్యము రాజవిద్యాధర తాళమునందు ప్రదర్శించి విన్యానముతో చేర్చి పట్టవరెను.

4 దాడీణాత్యుల వాట్యకళాచరితోో శబ్దములు ఫా గరుడ ఫుతశరణము ;= జహకీటతో ౦ఎతరికుం తకజెం-కీల్ణం కురరకు వెం లెండు చేతులందు పతాకములనుబిట్టి కుడికాలిని వెనుళ శతజణ కాంత కళకు తరతెందద్దం దగణకుతెం...- (ప్రక్కకు మడిచి పై కెత్తవలెను. ను షడళా[కీడిత బారి (ల శ్రా కరణ న్‌ చారాయయా కాళ్ళను (ప్రారంభములో నెమ్ముడిగా కదిలించ్చితరువాత గోతి ఉత్తాన వంచిత హ_స్తమునుపట్టి, వైష్ణవ ప్థాసమునంటు విలన లోవికి యెగిరి అడవులను వేయవలెను. బడవలెను, కలశనృత్యముతో నస్తలాస్యములు సమౌ_ప్తము. ఈ నృత్యములోవి అడవులగూర్చి మళికొన్ని వివరముల చత్తలిళాచారి ? విచ్చట (వాసి ముగించెదను. ఇందలి జతుల (ప్రదర్శించు వదవిన్యా సము రెండు రకములుగా - నుండుము. శెండు కొళ్ళను కదిలించుచూ ముందుకు జరిగి చేతులందు 1] పేంణియండు చెప్పిన గరర విన్యానముత నమవరి 0 అభయనరద ముర్రలు పబ్దవలెను. ) ఏన గరర్‌ వన ంచ్చి ట్‌ అయా మృదంగ శబ్దముల నమసరించి వదవివ్యానము [వద ఉళానవంచి) : ర్శించుటి శో గ్‌ ములవర వటివలెను ఉదాః.. తకుకుకు.-జకుకుకు..తకిటి కకిట తక డు ము ద వటవనలెను. శరిం తులందు (త్రిసకాకములు భుజములనద్ద వట్ట ఈ విధముగా శద్దిములున్న వనుకొందము. వైస్ణవ స్థానము : “కకుకుకు” అని వచ్చినప్పుడు గ్యర్ధరియందు సిరిజిర విన్యా థి వము (ప్రకర్శించవలెను. ఒక కాలిని సహజముగా నుంచి, రెండవకాలిని మొదట్‌కాలి “తకిట కకిటి అవి వచ్చినప్పుడు-- సూరివమెము, - చి ముదునుండి (ప్రక్యకుతెచ్చి వుంచవలెమ. ఈ విధముగా పదభేదములు కూర్చనలెను= మరియు యింకొక పదతి ; ద౦డిక న్త కరణ విన్యానములందు.---త్రై, దిత్రై, కాదితై అడప్పలు పట్టి కోలాటము, కోలాటిపు కోపులు నేటికిని మనదేశములో వలని యుండును, అనేక విధముల (ప్రచారమునందున్నవి. కొన దండలాస్యముగురించి అదెట్లన- శేను (వతే'కముగా యందులో ్రాయటలేదు. అద్భళ న జం కీణ రేఖిణ జగనగ దిత్సక నగన నగవ నగ (లల్య 0 ష్‌ - అదృశ్య టై దిగితక జణశక జగతక జగది త్తక తకజం చి ఖు తై య్యందత్తా రైయ్యి త్రైయ్య నైరై దత్త్మత్తైత్రెయ్య కఅళ శెయ్యా కైతె దిత్వతె తై దిత్తతెః కెవా నా. అనరా క్వి యాటీట్త్య్వ్యా శే ఈ నృత్యము జయమంగళ తాళమునందు (ప్రారంభించ్చి ఈ విధముగా “అడవులను” కూర్చినవ్వుడు ఆ అడవుల గరుడ ప్లతకరణము, ఏడకాకిడిత బారితో ముగించవలెను శ్రమము ననుసరించి హస్తము, పాదముల విన్యాసముండును, న _వ్రలాస్యములతో నృత్యారాధన ముగియును. మరల నర్వ. శబ్దములు :-- వాద్యముల మేళవింపజేసి హారతివిచ్చి పూజా(క్రమమును ముగిం తురు, అటుపై దేవుని దర్చాథులో దేవనర్తకి “కేశిక” వలువునుం జక కిక జకకిటత జంజంకీజ్ణం కిటరు...కుజె (ఈ గ9ధమువనందలి కావ విషయ వివరములకు (వ్రమాణ తోం కణకుట తకీిణక . తకకుదికుత ధీం జె (గరధము వందికేశ్వర విరచిత భరకార్డవము.

వామి కోర్యుం నాట్యకళాచరిక9 శిరి నంప్రదాయము__కొళహ స్తీశ్వర ఆలయ శైవ సంప్రదాయము, దూరమువకు పోవిచ్చుచూ. వివ్యానము చేయనలయును, దీనితో పీతికాపుర మాధవస్వామి ఆలయవై ష్టవ సంప్రదాయము.) నమపాదచారికూడ చేర్మి విన్యానము చేయవలెను. దేశసీ తాండవము (8) కుంచిక : ఇది అయిదు విధములు, ఈ కాండవము పార్వతిచే (వద శేండు చేతులందు. వందంశ ముద్రలు అధోముఖనుగా తిం బిడినది. ముందు వెనుకలకు వట్టవలెను, ఎడమకాలినివంచి కుడికాలియొక్క | | మోకాలి మధ్యభాగముగా చేర్చవలెను. ఈ విన్యానము ఒకగురువు (1) విజంచిత (1) కుంచిత (8) అకుంచిత (4) పార్శ్వ శెంకులఘుపులు, ఒకగురువు కల దాచవ్వట కాళమందు (వ్రదర్శిశన కుంచిత (క అర్ధకుంచిక. వలిను. (1) నికుంచిత్‌ ; చాచపుట శబ్దములు : ఈ కాండవమును రెండు దృకములు ఒకగురువుకల దర్పణకాళశము నందు (ప్రదర్శింపవలెను, రెండు చేతులందు తోంగిట, తో, తల్తా--5టకక్క ణకరుం, పద్మక్కా ళముద్రలను అధో ముఖముగా (ప్రారంభములో ముందు పిమ్మట హంసివీగతి, పౌందర కరణముల (పదళ్శించి కు, పిమ్మట వెనుకకు పట్రవలెను. కుడికాలివి వంచి ఎడమకాలు మోకాలిపై మంచవలెమ. 'సహజదృక్కులు కలిగియం డవలెను, విచ్యవాచారి విన్యానముతో ముగించవలెను. హంసివీగతి రెండు బు బేతీలందు హంనవక్షము[ద్రలనుపట్టి మండల స్టానకమందు నిలిచి దర్పణ శా శబ్దములు న ఎడమకాలును ఇరు(వక్కలకు కదలించనలెను. ఈ గతి విన్యా- నము రెండు బఘువుల్లు ఒకవిరామము కలిగినట్టి హంనలీలా క్రిడకిడ రుం, తకంకిణ్క ముం మేం, డిద్దా శాళమున (ప్రదర్శింపవలెను, పై శబ్దముల పల్రవిగల జతులకు నర్తన విన్యానము చూపి షాంపలీలా శాళశబములం : “రాజనారాయణ” తాళమందు మయూరి గతి (ప్రదర్శింపవలెను, ద రాోజనారాయణ తాళమన రెండు దృతములు, ఒకలఘువ్యు ఓక కీటతర్కు కుకుత....-నకుత ర్కి తకుమేు, గురువు ఒకలఘువు, ఒకగురువు కలిగినట్టిది. మయూరిగతి_ శెండుచేతులందు. కర్తరీముద్రపట్టి నాగదింధస్తానక ములో. నిలిచి సౌందర శరణ :

• పిమ్యట సంణవిన్యాసము దర్శిఎపవలెమ, నర్హకి ఎడమకాలిని భూమిపై విలిపి కుడికాలిని ఎడమకొలి ఈ గతికి మృందంగక బ్బములు-- మోకాలిపైసుంచి చతురముదద్రలు రెండుచేతులందు. ఒకదానికొకటి దరి తక్తికుక, కు, రాం_-తో, తరికుతకు యేం--కిట ఎదురుగా మండుసట్లు పట్టి పిమ్మట ఇరుప్రక్కులకు పట్టవలెనుం విచ్యవాదారి విన్యాసముతో ముగించవలేను. (ప్రారంభములో సహజ రువకు, కీబతోం ముగా మంచిన పాదములను విడదీసి భూమిపై ఒకదోవి తరువాత మరియొకటి తాడవముచేయుట విచ్యవాదారి ఏన్యాస మనబడును. పిమ్మట మన్నథకరణ విన్యానముచేసి బాషగతి చారి (ప్రద ర్శనతో ముగించవలెను. ఆలీఢస్థానకమందు. విలిచి రెండువేతు [8] అకుంచి) : లందు (శ్రీసకాక ముదలనుపట్టీ ఎడమడేతితో దీర్చ విన్యానము (ప్రద ఎ రించి కుడిచేతిని భుజముపై నుంచవలెను శరీరమును ఇరుప్రక్క కుడికాలిని నంచి ఎడమకాలి తొడ పైనుంచి రెండుదేతు. లకు వంచుతు నిలువదడువూ. విన్యాసము చేయపలెను. అటుపై అందు పఠాకముద్రలుపట్టి నొల్గుదృతములు, ఒక గురువుగల రంగ చాషగతికో; ముగించవలెమ. ఈ గతిలో కుకికాలును ఒక అడుగు కాళమందు విన్యానము చేయవలెను.

లికి దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9)! రంగశాళ శబములు ; విన్యాసము నల్చవలెను. ఈ న ర్తనము నాల్లు లఘువులు ఒక విరా య మము కలిగినట్టి గజలీలా తాళమందు ప్రదర్శింప వలెను. కఠరకిణ.తఠకిణ_.. కీటతక__కణనక తదిక కిణతం ((ల్యల్టీ శబ్దములు : పిమ్మట హరిణీగతి, వారుణకరణముల (ప్రదర్శించి అడ్డీతా కు, కణ, కకుజా, కుకుజగ, తాంత_ జరి విన్యాసముతో ముగించవలెను. రెండుచేతులందు అర్ధసతాక కుతిట తా, తరికు, జగణం, మ్యద్రలు. పట్టి కూర్మానన స్థానకమందు నిలిచి ఎవమ పాదపు పిమ్మట గజ వి[్రీడిత కరణము (ప్రదర్శించవలెను ముంద౦భాగముతో ముందునకు విన్యానను చేసిన హరిజీ గతి సుజేత (క్రికాకము. పట్టి నడుముపై నుంచవలెను. కుడి తగును, ఈ గతి ఒక లమువు, రెండు గురువులు, ఒక లఘువు, చేత లతా ముదద్రపట్లి పాదములతో లుటిత విన్యాసము (ప్రదర్శింప ఒక గురువు కలిగిన సింహనాద కాళమునందు 'ప్రదర్శించవలెను, వలెమ. తరువాత " జవితా చారితో వపిగించవ లెను ఒకచేతితో కటకాముఖము (దపట్టి వక్షమువకు (పక్కగా మంచి రెండవ 'శాళ శబ్దములు : చేతితో త్వరితగతిని రేచిత విన్యాసము [పదర్శింపవలెను. పాదము ధికగుణ, తకణకు, తధిక కిజ్జిత--- కిటకీణ లతో ఆగ్రతల నంచారము (ప్రదర్శింపవలెను. కృజణతరి కృతోం.తత్తా తగు తరి తరి తరి కృతా, [5] అర్థ క౦చిం : వారుణ కరణము : శెండుచేతులందు -కటకా ముద్రలను పట్టి తరచుగా కది వర్షనూన స్టానకమునందు నిలిచి క ర్తరీస్వస్థికము పట్టి లించి ఎడమకాలిని ముందునకు వంచి కుడికాలి మోకాలిపై మోకాళ్ళను కొంచెము వంచుతు కుంచించుదూ వివ్యాముచేయవలెను, ఆనించి దృక్కులు ఎడమ వైపుకు సారించవలెను. ఈ విన్యావము అర్డికాదారి...నర్తకి ముందునకుగాని వెనుకకుగాని నడచుగపుడు ఒక గురువ్వు లఘువు, ప్ల్తశము కలిగినట్టి కోకిలప్రియ తాళమందు ఒక కాలియొక్క ముందరిళాగము రెండవకాలియొక్కం మడమకు (ప్రదర్శింసవలెను. పిమ్మట పారికాగతి, తగులునట్లు ఉంచుతూ ఆడుట అర్డీకావారి యగును "=... భాంటద్రకరణముల ప్రదర్శించి శకటాస్యచాకీ విన్యాసముతో ముగించవలెను. సారికాగతి.కుడిచేత ఆర్షచం[ద్ర ఎడమచేత (శ పార కంచిళ : శుతుండ ముద్రలుపట్టి వై శాఖస్థానము నందుండి కుడికాలిని ఎడమ శెండుచేతులందు శకతుండ ము(దలు పట్టి తలను, నేత్రము భుజమును తాకునట్లు పట్టి ఎడమపాదమును భూమిపై కదిలించిన లను [క్రిందు మీదులకు విలాసముగా విన్యాసము చేయుచు కుడి శారిక గతియగును. ఈ గతి రెండు దృతములు, ఒక లఘువు, కాలిని నంచి ఎడమకొాలియొక్క తొడపై పాదము లోపలి భాగ రెండుగురువులు కలిగినట్టి కందర్పతాళమునందు (వదర్శింప వలెను. మానునట్టు ఉంచి దృక్కులను ప్రకథకు నిలుపవలెను. ఈ విన్యా శా శబ్దములు | నము ఒక గురువు, నాల్లు దృతములు, ఒక గురువు కలిగినట్టి తగు జగ్యు తరితోం-.తికిణా, తతకిణతా. విందుమూలి తాళమందు (వదర్శింపవలను. ణ చాం్యదకరణ : చిండుమాలి శబ్దములు : రెండు హన్తములందు ఊర్ధ్వమండలి ముద్రపట్టి అడ్డితాచారీ శుం, మేం, కిటతో౦-_కిటతకు, జకునకు తోంగిట తకతోంగ. విన్యాసముతో (ప్రారంబించి స్థలిపాదభేదిము (ప్రదర్శించుచు హస్త పిమ్మట కరిజీగళి,గజ విక్రీడిత కరణవిన్యానములసుచేవి జవితాదారి ములతో శేచిత విన్యానము త్య్వరితగతిని చేయవలెను. పిమ్మట శక ్రదర్శనముతో ముగించవలెను. కరిణీగతి.రెండు చేతులందు కరి టాస్యముతో ఈ తాండవము ముగించవలెను. శకటాస్యము.__ఈ హా స్త్వము[దలుపట్టి కుడిపాదమును నహజముగానండి ఎడమపాద విన్యానమందు పాదము ముందరిభాగమును ముందుకుదాచి అంగ. ముతో భూమిపై అర్థ చం(ద్రాకారముగా విన్యాసములు నల్చి త్వరిత పౌష్టవము కనదిడు రీతి నిలుచుట శక గాన్య మనదిడును. గతిని ముందునకు వెళ్ళవలెను. అన్తే మరల పాదమును మార్చి ఇంతటితో దేశనీ తాండవము ముగించబడివది.

జాడీజాత్యుం నాట్యకళా చరిత జ! య వీ ది క్పాలకారా ధన -దేఎఐ నర్తకి పెన పర్కొనిన నృత్యములగూర్చి వివరములు వర్వదినములందు ఆలయముచుట్లూ (వ్రదకిణము చేయుచూ, తలవ్రవృవుట శి అష్టదిక్సాలకులను ఆరాధించు సమయమందు వారి ,ప్రీత్యర్థము భరతువి నాట్కశాస్రములో చెప్పబడిన 108 కరణములలో వృత్యము చేయుదురు. ఈ నాట్యములనే “నవస ధి లేక “విలి డ్రి మ్వైదటిది. ఈ కరణము యెకు, వగా దేవతలకు “పృష్పాం వరణ” నృత్యము లందరు. ఈ నృత్యములన్నియు (ప్రత్యేకరాగ జలి” సమర్పణవ.6దపయోగించబడును నాట్యారంభములో (ప్రద ముల్కు తాళములందు (ప్రదర్శింపబడి ను. ర్మింపబడునట్టిది కరణము, ఉక స న (5. నాతి కరణము పన్టువిధము ; షం (ఏ | రెండు చేతులను దొన్నెవలెజేర్చి సట్టవలెను. కుడికాలి మడీమను పెకెత్తి టౌటనవే'లిపై పాదము ఆనించి నిలదిడి శరీర | చును ఆతి సున్నితమైన విధముగా వంచి విలదబడవలెను. నిశ్చలమై, విక సముగలిగిన దృష్టి, పుష్పాంజలి సమర్చణకు [0 [3 గి క్షే ః శీ . | ర క్‌ న. య... సం ల సహన ల న్ను న్న ” షో + త గ్‌ నె ఖ్‌! నే నలి లంట శళ్ళ ఆహ జ్ఞ గాం నళ! ఆలయములో స్వామికి పుష్పసమర్పణ మైన పిదప ధ్వజ ర ట్‌ స్టంభతువద్ద ఇం(ద్రువి ఆరాధనతో ఈ నృత్యము (ప్రారంభమ గుమ. ష్‌ స గ్‌ న రాషంయాలేియు ల అప్టదిక్సాలక లకు యెనిమిది (ప్రత్యేక రాగములలో, ఎనిమిది కడ ఇీ! య ఈ ౧ అపూర్వ కాళములలో నృత్తములు (ప్రదర్శించదిడుమ. స సం జి స ధ్వజస్థంభమువద్ధ ఇం(ద్రారాధనతో యీ నృత్య మారంభ పు క్‌ వ. ని సస మగునవి తెల్పితివి. ఇం(ద్రారాధనకు ముందుగా వినాయకువ్శి కుమారస్వామిని... క . జ సంభము తలపుష్పపుట, మదన్కలితకరణ ములతోగూడిన నృత్య ధ్వజ_స్తంభమువద్ద నాట్యము ముతో విఘ్నేశ్వరుని, శబ్దములు : వుండలస్వస్థిక (పేంథోలిత, మాపుర, వైశాఖ రేచితముల యొక్క వివ్యానసములతో గూడిన నృత్యముతో కుమూరస్వామిని ఆదికాళములో (నమగత్రి. ఈ [క్రింది శబ్దములు నాట్యా ఆరాధించిన పిమ్మట ధ్వజారోహణ, నృత్యపూజ ఆరంభమగును, ద్రార్యుడు కాళము వేయుచూ, పొడుచుండగా, మృదం/మవైగా

క దొడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితే కుద్ధ మర్చళముపైగాని వలికించగా పుష్పాంజలి విాయకునికి నమ దీం డత్త ధీం దత్త థీ, ద్ద థీం ద్దక్త క్క ర్పించబడుము, తదిమి దిమిళత తక్క | కాహం - తాసాం = దిగింగి ఆతేపాత _ తెపహాయ ధిర్గుడు కాం తోంగ 1ఠాళా రిత్తా రిక్యిట తెహాయ _- తెహాయం దత్తా- తెహియ . తెహాయ తక ధిక్కిత్తాం _ తత దిత్త-- తాహతి జంతరి = జగనగ=జంతరి ద్ధత్త ॥ ధిక్తి ట కిటరక । ధిక్కిట కిబతక ; త త్తశాంగ్‌ తోం = తళొంగ్‌ తదిగిణ తోం. తొంగిట కిటతక ః న గిట కిటతక కఠి ముఖహర సుర । వర కమల జనుత , మదస్క-లిత వరపాొళాంకు శయుత |; శరణం తే చరణం తక్కి-ట దిమికిటి తో. ! తకతో౦ పస్టైవిధము £ తఈధికి,.ట కధిమి కిట్టతోం ॥ సతతం ; నీదయుక _ బుదియుక కెండు చేకులను జారవిడునవలెను. ఈ-ను యిరువ్రక్క ఏంధుర వఎనా , తక్కిట ఏట తక్కితోంగ్ల అకు ఆడించవలెను, కుడికాలును వంచి (పక్కలకు కదిలించ దేహేవర గణపతి | రిక్కిట కిఐకక ధిక్కి-తోంగ వలెను అటుపై కొళ్ళను స్వస్తికము ]సి మిరల (_క్కం-లకు విడ గణవతి కవుఠం నత్వర వినయర దీయవలెను. తరవాత మయెడమకాలును వ.చి, పక్యాలకు కది ధిరుడు తధా । ధిరుడు తె ;ఈత తక్కి= లించవలెను. ఈ కరణము . తసుదామథిచి త న్మయత్వములో ద్‌ తదితె , ఖం తోంగిట ఈకతోం నర్తనమామునప్పుడు, మద్యపానమువలన మత్తెక్కిన అంగవిన్యాస లద కటరక _ ధిక్కితాణ (వ్రదర్శనకు వినియోగింపబడును, క వై తీర్మానము $ శబ్దములు ఫ్‌ తం దిక తక తక । తం దిక తక తక జగ బగ జగ జగ -- దిర్తక దింతక తం రక కక తక | తకొంగ్‌ తోంజ జంతకి కాహం ... తావాం దత్తా ధింధీకి ధికిధికి |ధిం ధికి ధికి ధిక దొద్దొ _ దోహం _ బోవాం దోహంం ధిం ధికి ధికి ధికి ధీంగికా తోం 8 హం రిం సాంరిం-దోహం దోవాం _ తం దక తక ఈ ॥ తకాంగ్‌ తోం హం ళరి తరి - హుంఠరి తర ధిం ధికి ధికి ధికి । ధీంగికొ తోం కుం తరి తరి = రాంతరి తరి ధళాంగ్‌ తోం ; ధీంగికా తోం దరి దరి దందరి - దరిదరి దరి దరి కాం తక | తద్ధితక | తరికిట తక । దిత్తరి జగవగ _ దత్త తాహం తక ధళాంగ్‌ । తదింగికా తోం ౫ హాం దిగినగ _ వగ వగ వగ జం దిత్తగ దిగితలీ = దత్త కాహాం కుమారస్వామికి పట్టవలనసిన కరణములు జంఠరరి తాం - తజంతరి కాం గత బంతరి*॥ లబ ఈ కరణ (ప్రదర్శనము తరువాత “ోగణవతి కవుతము మండల స్వస్తిక అకరముల ఏనాయక తాళములో (ప్రదర్శింపది ను, ప్త విధము ; కవుతము . రెండు కాళ్ళను వాల్లువానల మెడముగ మంచవలెకు, చేతు దీక్స్‌ తెయ్‌ | ధీ తెయ్‌ । తక్తా దిస్ధతోం నంతా అను పైకి త, జారవిడిచి నలయముగా (క్రిష్పి మరలి యధాస్టాడ ధిక్కిటి రీక్కిట తక్క ; ధిర్లుడు తాం తోంగ | మునకు తేవలెను.

భొడిజాత్యుల నాట్యకళాచరికఏ జి తరువాళ వేళ్ళను విష్పుచు, చేర్చుచు చూపుకు వేలుకు బొటనవేళ్ళు యెడముగావంచ్చి పాదములను కదలిలచ బొటనవేలును అనించి పితి సుందరముగా రెండవ చేశిభుజ వలెను. ముమ, మోచేతులను, వక్షస్థలమును కాకునట్లు నటించవలెను, పిమ్మట చేతులను న్య న్తికముగా జేసి వక్షమునకు యెదు 'వెశాఖ రేచిత ఈుగా అరచేతులు ప్రేక్షకులకు కనబడునట్టూ, వ్రేళ్ళకొనలు పై లా కుంఊవట్లు పట్టవలెమ. వస్తే విధము ; దృష్టి - గర్వముతోకూడి వుండును. ఈ కరణము యిశరులను ఆగొరవ వరచుటయందుః ననముగా నిలబడి, కుడికాలనె శ్కి ఎడమ పాఠము మద్య -విర్ణత్యభావ (ప్రకటనయందును ఉవయోగవడును, భాగమున కుడి మడిమ తగులునట్లు నటించుట, రెండు కాళ్ళమధ్య యెడము మూడున్నర జానబుండవలెమ. వీమ్మట కండ్లు చేకుణ, శబములు : వక్షము త్వతితగతిని చలింనజేయనలెను. ఇది నాట్యమండు వెన ది కకు వెబ్ళనవ్పుడు ప్రేక్షకులకు విప్పను జూవకుండా వెళ్ళుటకు దందందండదం। ఉసయోగించును. చాఠిర కిట కా దాతిర కిటతారైయ్యా - దాహం దాహం _ తైయ్య తైయ్య శ్రెయ్యతక శబ్రములు - ప్రేంఖోలితి : తరైపొత తైయ్యసక కాంఠతతి । తదింఠక ః గిణతెయ్యా దొహం దాహం = దీంధీం ధీం కిడక తక ఆ ౨ న్యా దత్త త్రైయ్య ధాకిటి తక వాతి థీం తత్రై | తద్దింతక ; గిజ ర్రెయ్యా దాహం దాహం _ దాం దాం దరి కిట తక శాం తత థీం తత ; తకిట దికిటి శక కణ ఇక కీట తక్క థీం ఠరై తద్ధింతక ॥ గిణకెయ్యా దరికిటత ; దరికిటత । దరి కిటత మ్‌ చీగిదిగి దిగి దిగి; జం తకి తాం జం కిత కాం వయ్యా త్రైయ్యా త్రైయ్యా తక జం తరి కిట తాం॥ తొంగిణ కాంగిణ తత | కాం త్రై థీం శత్రైః పేంభోలిత - [ఊయెల] నూవుర: ఇశశేవిధము : లబ దిరికిట దిరికిట దిరికిట దిరికిట ఓక కాలిని నలిచి యిరుప్రక్కంలకు ఊగించనలెను. తడు దిద్ధింతక ' దిద్ధింతయ్యా -వాత మడిమ పై జారవిడువవలెను, అటుపై గాలిలోని కెగిరి వల ధిరుడుత ధిరుడుత దిరికిట యము తిరిగి, మరల భూమిపైకి రానలెను, నడుమును త్వరితగతిని దిదమి ది మికీట కదిలించవ లెను, యం దిగి దిగి దిగి దీగి జంకీట జంకిట నూపుర [అండె] జం జం క$ఐ కట - కిట కిటి కిట కీట తాం. పన్త్రేవిధము : వెళాఖ: శటిప్రదేశముమ వలయములుగా (క్రిష్పవలెను. ఎడమచేతిని కాదిర్‌ దికై తాంగిట కిటతక కుడిచేతిని వలయములు (ప్రదర్శించవలెనుం తకిట దికిట ధిర్గుడు కాం క్రెయ్య తక

| డాడిణార్యుల నాట్యకళాచరితఈత్తి తజంత తజంఠ తజంత తరుంత నరన్వతి, ఐఏిహ్మ: జలముమండి పేకరించినవి పునయో తక తక తక తక ; తాహక జంతరి గించవలెను, తకిట దికిట తకీట దికిట తకి తకి జంత కుకు శ శాంగిణ తోం. దిశ్చాలకులకు ; తీళ్ళానము : ఇంద్ర) : మందార, పారిజాత, వీల్వపత౦)మ్ము దూరవ- పత౦ము, జం జం జంకిట కీటతర అగ్ని : ఐంధూక్క చంపక, కదంబ పుష్పముళు. _ జగ దత జగ నగ నగ దతా క ై యమ : ఇందీవర, తాసింఛ, కుముడు తకిట కిట తక । తరికీటత తరికిటత జణం జేకిట కీటరక ; జణు తకత జణు తకత దిమి చైవకి : శరవీర, జపాపున్నము, శీలీంద) శాం గీటి కీటతక తాంగు తకత జణు రకత కిట వరుణ : కృల్లర, కుముద, లౌం కిట కిటతక రాంగిటతా జణుతశకత తోంగ వాయు : మల్లిక, జాతి జవంతి. _ రాం రాం కిటతక ।; జం జం కిట తక కుబేర : సహస్ర రేఖల తామర, బంగరువన్నె కామర, ధణేకు కిట తక డదిగిణతోం. కుముద, _ వినాయక, కుమాళస్వామి, ఆరాధన ముగించిన పిమ్మట ఈళాన్య: న కృమాళ, దో9ణపుస్ప, దుతూర, మల్లిక, అష్ట డిక్సాలకాతాధన (ప్రారంభమగును మరువక, ఆరాధన (క్రమము వై వున్నములన్నీ దొరుకనివో : వివరములు : మంజారు పారిజాత, బిల్వడళము, దూరువదళము నమర్చించవచ్చును. అష్టదిక్సాలుకు ౩ ఇంద్ర అగ్ని, యమ, న్తైరుతీ వరుణ, వాయువు, కరటీన, ఈశాన్యం “వుష్పాంజలి” సమర్శ్చించు కిమము . వీరికి పట్టవలసిన స్థానకములు : నర్తకి ఆయా దేనత ననుసరించి స్థానకమునందు నిలువబడి ట హ సమునందు పుష్పముల గిహించి “చూరిక* గావి భళత శాఫ్రములో చెప్పబడిన 11 స్థానకములలో. పురుష సస్పపుల రది ందు పు వు లగ న జ ॥గ్య గాని చదివిపు = స్టానకవజలు, శ్రీస్తానకములు లేక అన్నియూ వుసయోగించబడును క ష్పముల ఏ గాని కొన్ని ముఖ్య మైనట్టివి. ఇందు_ముగ్గురు మూర్తులు, వారి దేవేరులు; వారి అర్ధాంగు ఆయక, అవసాత, ఆళ్వక్రాంత్క మోదిత, వివినృత్త లకు నమర్ప్చించునస్పుడు రెండు చేతుల మధ్యినుండియ, దిక్సా ఆయింద్క్సి చఆడిక---స్టానకములను వువయోగించెదరు. లకులకు; భూసురులకు; భూపాలకులకు - చేతులయొక్క_ కొనల రి మండియు మిగిలినవారికి బొటనవేళ్ళు అడుగుభాగమునుండియు వ్రష్పాంజలికి వ్రషయోగించవలసిన వున్నుములం : నమర్చించనలెనుం లక్ష్మి, మహావిమ్ణుః లతలనుండి తెచ్చిన పుష్పములు,

నాకీ ణాక్యుల నాట్యకళాచరితు క ఆష్టదికాలకారాధన.___ దేవన ర్తకి (వైస్టవ నం్యవ్రదాయము) జా క ల్‌ నాపై పస లం స న ఈ. ల న్లో ఈసా ష్య వోలు యాల్లో సరసము పము శ గ విష్ణ్వాలయము - 'దేవనర్హకి పుస్సాంజలి సమగ్పణ

కి వాడిణాట్యుల సాట్యళళాచేరత కు పంగా స్స న్‌ ట్‌ గ్‌ న్‌ 1 సళ... శ మ * ౭. - ల ల! నీ గళ. స్త స ల్‌ గ్‌ క

గర్భగుడియందలి దేవదేవుని కెదురుగా దేననర్తకి దోసిలి చేయబడును. యుధానాడ వాద్యము వాయించబడును. శినాఅయ యందు పష్పములు కొని సమదృష్టికలిగి నంస్థానకమందు నిలువ మంద్రైనయడల భజఎగ(శ్రాన నవృశ్యము శంకరాభరణరాగ బడును. ఆమెకు కుడిప్రక్కగా నాట్యాచార్యుడు, శాళధాతి వారి ములో ఆదిడుుద తాళములందు (వదర్శింస బడును. మాక్క్ఫుశానంద వెనుక గాయకురాలు వేణుగాయకుడు అతనివెనుక శృతియును, వాద్యము వాయించదిడును. పిమ్మట గణపతి కపుఠము, కద్ధ ఆమెకు ఎడను(ప్రక్కంగా మార్దంగికుడు, అతవిప్రక్కంగా వైణీకుడు నాట్యము మొకలైన నర్తనములు (పదర్శించినమీన ధ్వజ స్తంభము విలువబడియుతిదురు. ఈ (కమమువకు “కుతువోమవి పేరు. వద్ద తూర్ప్చుదికునకు అధివతిమైన ఇంనువియెలక్కం ఆరాధనతో పిమ్మట వాద్యములన్నియు పూరింపబడును.అంత నామె సంస్కృ దిక్సాలకారాధనా నృత్యము (ప్రారంభమగును. ఈ నాట్యములనే శములో “చూర్షీకలు పఠించి పుష్పములు నమర్ప్చించిన తరువాత బలిహరణ నృత్యముభు, నవపంధివాట్యము ఐవికూడా వీలకురు. ఈ (క్రింది బొమ్మలోని భఆగిమతో (ప్రారంభించి నాట్యమాడును, అ నాబ్యముణు *౨యము లందేగాక కొన్ని వేళలందు దేవుడు ఊరి నాట్యము పేరు (భ్రమరనృత్తము. ఇది ఆదికాళము లేక (బహ్ము లోనికీ తరలి వెళినప్పుకు తిఎఏత్రుల.దు దిగృంధనచేయునపుడు

శాళమందు (పదర్శింనవడును. మలహర రాగములో గానము బలిగాళ్ళవద్దకూడా (పదర్శీం వకుం

లొ

అాతీణాత్వుల శాణ్యకళాచరిత 9 ఫ్ర? ను టి టట పాష భు // నీ హాహా. తు కు గంట చాల కు గ్‌ ళా " | వ వ ర్రోట్ట్‌ త ఇ౦ (దును ఇం(దుడు తూర్చుదిక్కున కధిపతి. వాహనము బరా అాళములలో ఈ నృత్యము చేయవలెమ. అప్పుడు మేఘనాతవాద్యము వఠము, రాజధాని అమరావక్కి ఆయుధము నము. భార్య శరీ వాంణంచవలెను. చేవి. ఇంద్రునకు (పీతియెన నాట్యము - “లలిత” (వ్రియమైనరాగమా ఇంద్రునకు వట్టవలసిన వావములు-ఎడమచేత ఆరాళమువ్టే దేవగాంధారి లేక నాదనామ (క్రియయందు గజలీల లేక సమ నొనటిపైనుంచి (త్రిసకాకము కుడిచేత వట్టవలెను. స్థానకము నమ, జ్ర ఆగ్నేయమూల కధినేత వైళశ్వానరుడుు వాహనము మే శ్రా? ల చ్‌? సము, ముఖ్యనగరము తేటోవతి, ఆయుధము శక్తి, భార్య స్వావోీ న నే + కేవి. ఇతవికి (ప్రీతికరమైన నృత్యము....కళింగ. ఇది వాట లేక | టా లలిత రౌగములందు అధ్యానన లేక్‌ పీరవిక్రమ కాళము లతో కయ ళో పదర్శించవలెను. సింహనాదవాద్యము వాయించవలెను. కీ ఈ త్‌ + ఆజా టి ్‌ో కు బధ వెగ2నరునకు పట్టవలసిన హస్తములు .._ ఎడమచేతితో శా. గా త్త ముఏదుగా కర్తరి పట్టి పిమ్మట ్రీవకాకము తలపై కాగమున పట్టి త లా బానో ౮ న. " యూ వలెను, కుడిచేతివి వంచి పక్షమును అడ్గముగా మంచవలెను. స్థాన సి / 1) న 0 | (౮, [ల 4 కము --నము, / / టో ళీ ల్ల గ గస అగ్ని

న దాశీణాత్యులనాల్బ కళాచరితళ్తి ద&ీణమును పాలించువాడు యముడు. వాహనము ఎను "యమునకు పట్టవలసిన హ _న్తములు.._సూశీ మ్యద్ర ఎడమ టోతు, పట్టణము నంయమివి,ఆయుధము దండము. భార్య శ్యామలా _బ్రేశ్ర పట్టి భుజము పైళాగము నుండి కుడిచేత పితృదేవతలకు దేవి. ఇతనికి (ప్రీతికరమైన నృత్యము - “కర్తరి. ఇది కైశిక లేక్‌ పైంశ్ర ప్రదానము చేయుచున్నట్లు అలనద్మముతో ఆభినయించవలెను, మలహరి రాగములలో భృంగిణి లేక రాజచూడామణి కాళము స్ర్వ్యమ్చ్హ_నమ గా లందు [వదర్శించవలిను. సౌదానంద వాద్యములో (ప్రదర్శించ * వలెను, నం | ౮ గ్ర న చు గస (టె చెర్ఫోకీదిక్సతి విర్శతి. వాహనము నరుడు, పట్టణము కై... తె తస ఎష్టాంగన.. ఆయుధము. కుంతము.. ఖార్య దీర్జాదేవి ఇతనికి ని నాన ప్రీకికర నృత్యము.....విధ్శత, ఇది (345 లేక లెరవిరాగములలో (క ైే/ 04 ఇమాన్‌? మల్ల లేక రంగ (ప్రదీస కాశములండదు (వదర్శింపవలెను.విజయానంద “ష్య రా త్నోగ్లగ్ష స వాద్యము వాయించవలెను, త్రో తర న ర (న ల కలీక్‌ వట్టివరిసిన సా_స్తములు__అర్ధచంద్ర వాన్త న లీ న మును ఎడమచేతను కుడిచేతితో పఠాక హన్తమును భుజములపై శే... త లట సా వట్టవలెను. స్థానకము..వమ. ఎ బు ల నైర్శతి; జ్‌ |

వాషీదొళ్యుల నాట్యకళ చరతి శతి కు పశ్చిమ ది(గ్రాజు వరుణుడు. వాహనము మొసలి. న్‌ా ఖా | (ఏ. చ వట్టణము (శ్రద్ధావతి. ఆయుధము పాశము. లార్య స్టో గా గా కాళికాదేవి. ఇతవికి పియమైన నృత్యము -_ ఉత్సంగ. భ్‌ | వ కం ఇది (శ్రీ లేక మేఘరంజవీరాగములందు భృంగరి లేక న [ై గ శ మకరంద కాళములలో (ప్రదర్శించవలెన. మంగళ అను క స్తూ ఏ శ్రే వాద్యము వాయించవలెను. సి | (| వరుణువికి వటవలవిన హ సములు__కుడిచేత (గ్రా కో ర. అరాళ హన్తమును పట్టి పిమ్మట వేళ్ళను విప్పి ఆభయ ఖర. ఖా. ముద పట్టపలెను, ఎడమచేత ఆధోముఖముగా. పతాక ల! టో గ వ వరుణ అననన నానానానాననిననననానాననననాాననినాను. ననన వాయవ్య దిక్కునకు రాజు వాయువు. అక్‌ని వాహనము లేడి. న పట్టణము గంధవతి. ఆయుధము స్‌ ట్‌ ధ్వజము, భార్య అంజసావేవి. ఇతనికి ్ట క హ్‌ ల్ని 'ప్రీతియెన నాట్యము-సువ్యాపగ. ఇటీ. - టు. టీం పా, జాగ గౌళ లేక వనంత భైరవి రాగములందు 1 1 ళో భై త్‌ ల టంకరి లేక విజయకాళములలో (ప్రద స్యా శ ॥ ఉం షా ర్థించవలెను. గంభీరానంద వాద్యము 1 || హ్‌ వాయించవలెను. గ్‌! వ్‌ భీ నం వాయువునకు పట్టుహ_స్తములు.- (స్‌ హ్‌. శుడిచేత శిరస్సునకు పైగా పతాక యే సు లని చ “టా హ స్త్వముపట్లి (తిప్పవలెను. ఎడమ గ. యం ! (పో ట్‌ ష్ట్‌ లో త రాళ చేతితో అభయముద్ర పట్టవలెను. ల / లో మరల ఎడమచేత పకాకహ స్తముపట్టి రో న 'తిన్పవలెను. కుడిచేత కటకాముఖ [7 లా ్ష మ్యుద్రపట్టవలెను ప్థావకము- సమం వ ణో [కో కే చాయుశ్ర

106 దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరితో సాద్య ఉత్తర దికృతి కుబేరుడు, వాహనము అశ్వము. న, “ పట్టణముఅలక, ఆయుధము అడ్గము. భార్య వణ స్తో టి యు స ) చిత్రరేఖ. ఇతనికి (ప్రీతియైననాట్యము- నంకీర్ణం రల త్త లభి ఇది నాట లేక (శ్రీరాగములందు ఐబ(భ్రు లేక త లీనా ఉం హో తురంగ లీలా తాళములలో (వదర్శింపవలెను, ప కో (1 యేల ( సా సుసంపాత వొద్యము వాయించవలెను // అర స కం రస్కే. కదేడునికి పట్టవలపిన హస్తములు - కుడి న క "స్‌ హో చేత పతాక హవ్వము, ఎడమచేత ఆర్ధచం[ద (7 య్‌ జ్‌ ॥ త్‌ో స హస్తమును పట్టవలెన. సంతృప్తిని కలిగించే (౧ లో సః సా: న దృక్కుంలు కలిగియుండవలెను, స్థానకము_._ భే ళ్ళ ఈ (|! కుబేకుడు ననన ననన భక్త ఈశాన్య దిగ్భర్త ఈళానురు, వాహనము వృషభము, పట్ట (| ఎ ౮ చిమ ్యశోవతి, ఆయుధము తిశూలము. భార్య పార్వతి (ప్రీతి | హా (శ? ్మ కరమైన నృత్యము-దండపొద. ఇది హొండోళ లేక శంకరాభరణ తనో హ్‌టా వములందు వృష లేక నందలీలా కాళములలో క్షీ ప్రదర్శింసవలెమ. దానే సఖి మారృకానంద వాద్యము వాయించనలెమ. ేయసట్‌ మా ఆ. ఈశానువకు వట్టవలసిన హా _స్తముబు..._కుడిచేత (త్రివతాక గం న రాధ మో ) హ నమవట్టి ఎడమచేత ముష్టి హస్తము నట్టవలెను. స్థానకము..... సక చ ప్యయర్యలు నలా సన్నగ శైవము. 1 క ల వ ైటస హోడ ల” ఈళానుడు (తా జ (0 ఆరాధన (శ్రమము ఆదార్యుడు, నర్తకి వెంటరాగా దేవయాజ్టికులు ప౦ితి దిక్కునందు విలిచి ఆయా దేవఠల నృత్య గీఠాలతో ఆరాధించి నైవేద్యము మంగళ వాద్యములతో విదక్షిణము ముగిసిన పిదవ--- వృనర్పింళుకు, చిన్న మేళము (మృదంగము లేక కుద్ధమద్దెల), ముఖవీణ, జళము)

వాడిడాత్యల నాట్యకణచరిక9 తీ వైష్టన కాస్స నౌవటిపై ధరించే తిలకము తీళకు ముద్రలు ? [టన కా ర చకము, నామంతో ఉమకు? (గక చు ఖా జంపై ఛ₹నోశక ఈ న కా. వయంన టు 4, స | 4) (| ఎడమభుజంపై శంలఅం 9కు ([ న ఓ త్ర శ ్‌ ై కుడిపక్క వకంపై నజ నామంతో కూడిన చక్ర ల్‌ చ ప్‌ (. వై ళ్‌ గా "కుంభ హారత్సి వ్‌ వు గ ౧౫౫ నంచవోరత్సి 0 రం మం. (. [() న లం సౌకుశల్లోరతి క తం అంగు లా. సం ల (౬

శి జాడిజాత్యుల నాట్యకళాచంకి ఉజా: ఈూర్చు -_ ఇం(్రారాధన. లలితము పవుష్పముటు అంజలియందుంచుకొనిన నర్తకి నమస్థానక అజ మొదటి వినాంసము : అయర సానకమునందు విలదిడి, నహజ- ముతో విలిచియుండును, నాస్ఫపము స చెదర. ఏతదింది గద్య దృష్టి గలిగి, నర్తకి “సులు” (లలితముగా శరీరమును కద దేవయాజ్టికలు సోతములు చదివెదరు. యు నట ద లిందుట. ఈ కదలిక మందముగా వీచే గాలిలో కదలాడు ప్రీ.నుక్క దేవ గాంధార రాగవ్యియం, వమళాళవ) % వం జ్యోతినలె మండవలెను.) (వదర్శించవలెను. వాద్యపియ వి ర్కాల వాద్య 0 9 లలితసృత్తప్రియః, త త్తత్కా (ఆయత -_ ఆయతప్థానకము. సాధారణముగా శాండవు ఫియళ్ళం. లాష్యము పద్దతి నాట్యము లన్నింటిలో [ప్రారంభములో వివి అటుపై మఖవీణపై ఆ రాగము అంపించవిరున యోగించదిడును,) న్తీ పుష్పములను సమర్పించి, యాజ్జికులు పొ పన్హ్రేవిధము : రెండుకాళ్ళను చేర్చి వుంచి, కుడిచేతితో నకల సుర వర మకుట మణి ఘృణి బృమ్మి తాం(ఘ అర్షచం(ద్ర వట్టి, ఎడమచేతిని డోల హస్తము సరోడుహం ల వి న్న వందువలె జారవిడిచిన ఆయతమగును. దమణజ నిలదన విభుధ జయకర నజిపాణ్‌ కచీవతితి శెండవ విన్యాసము : అవపొాక స్టానకమునకు మారి 'నూచి' ఈజత గిరీ లీ వింనదతి సక వాని మశక నిషృతం దృష్టి గలిగి “నులు” (ప్రదర్శించుచు నర్తన మాడవలెను. కసక కర్‌ టహరుటి కృత మిం(ద్రళా లక క్‌ (ఈ రెంటిలోని అంగచలనము ఒక్కళే. అయిననూ బొల, శ దృష్టి, స్థావకము మాత్రము మారుచున్నది ) తమునకు కాళగతివి జూపుచూ నృ త్తమాడును. సిమ్మట న హిశ సానకము : ఆయతములోని చేతులను గజలీల లేక సమతాళమునందు నృత్తమాడి ముగించును. అటు అవా్థి ఫా మూన్‌ వటిన త నుండి మరల అగ్నేయ దిశకు వెళ్ళెదరు. ఆగ్నియారాధన చేయ సీ వట్టీన అవహిర్థ మగును, దురు. ఇప్లే అప్టదిక్కులందు దిక్సాలకుల ఆరాధింతురు. నూడవ విన్యాసను ; రెండు చేతులందు హంనపక్షహ స్తమ ఇండు ప్రదర్శించు పివిధ నృత్తములయొక్క. స్వరూపము పట్టి కాళ్ళును తట్టుచు నాట్యమాడుట, దెల్చతవ మచ్చునకు లలితయొక్క- వివరములు విపులముగా నౌ ల్లన వీన్యాసము 2 హస్తములందు శేచిత విన్యానము గల్లి విచ్చట విచ్చుచున్నాను, “సులు” ప్రదర్శనముతో ఎడమకాలును భూమిపై మెల్లగా గజలీల _ నాలుగు లఘువులు, ఒక విరామము కలిగి కదుపుచూ (కారు ఆడవు) నర్తించవలెను. రెండవచేతితో శిఖరముపటి జారవిడిచి, పాదములఅందు వింద = రెండుచే బ ” వీ వకరణ విన్యాసము న తలందు 'శ్రినఠాక “చలన* విన్యానము (ప్రదర్శించవలెను. ములు కౌళ్ళను భూమి.పైనుండి పెకి లేపకుండా యిర్మువక [ టా టై థా దగర ను అకుగాని ముఠదు వెనుకలకు కదులుట ఐం(ద్రము, [చలనము దగ్గరగా ముంచిన పాదములను ఉన్న చోటనే కడలించుట చలనము.) లలితము $ విధములుగా విన్యాసము చేయబడును. ఈ $ విధములెన జతులు, ముకొణిలు ఉండి--ముగింప్తునందు సమ మ్‌ 9 మొక్తా లలితములోని జతులు, తీర్మానములు గతిలో పెద్ద తీర్మానముండును. నర్తన మాడునప్పుడు ఏ తాళ * -ర్మానము మూలో అడీనను ముగింపునందు నమగతిలోవికి (అనగా చతు $. అజం జం కిటతరి కిటకు కిటతకిట రశిగతి _,అక్షరముల కాలము) వచ్చి తీర్మానించవలెనని తకిట దికిట జణు తాహఠ జగతరిత శొన్రీయ నియమము. ఈ (కమమే యిందును అనునరించబడు తజ్జం కిటతక తాంగుడు క్రైయా తక తక్కిఅతక చువ్నది. తతజ్జను జంతజ్ఞాంత కాహత త్రైయా కాంగిణతోం..

దాడీణాత్యుల వాట్యకళాచరికి 108 £. దికితక జణుకక దిహత దిహతకిణ ఓ ఏతదిం[దగర్య[ప్రియః, రేవగాంధారరాగ(్రీయః, తకతక కిణతక ఠతహంక తద్దిమి జణ౦ నమతాశ[పియః, 'మేఘనాదవాద్యప్రియః। జణుతక్కి.ణతక ఆగజగ జంతరి లలిత నృ త్వవ్రియః క త్తక్కాల గీశానుసార (ప్రియళ్ళ, జగనగ ధిత్తక తకఠ జగణక తదిగిణతోం, నకలసురవర మకుట మణిళ్చుణి జృమ్బికాం[ఘ నరో రుహం శ. జంకిణ కిత్త జగజగ దిత్తా దనుజ విరనన విబుర జయకర వ(జపాణి శచీపతిం జగనగ నగనగ వగతక దీ త్త రజతగిరిరవ విలనదతిస్నిత హన్నిమ నక నిష్టిం జంతరుంత రుంతకిట దత్తా_-తత్తా దిదీ తకిట కవిత కరహి.? పటహరుటికృత మిం(ద్రతాశ మిదం ధికిటు దిర్లుడు మహత్‌, తజేంశ తజేంత తహ ఠరతహత కాకిటతోం. లా శ. ఏళఠదగ్శి గద్యవియః, నాబరాగ(ప్రియః 4. దరోహం దోహం కెయిరోహం ఆధ్యాపనతాళ[వియః, సింహనాద వాద్య[వియః దోద్దోఒదోద్దోహంి దైయా కళిబ్ల నృత్తప్రియః త త్తక్మాలంయళ్స, తయ్యనక దీం తకిట తహత కాళ్తా లోకహితానుగకాహుతి వాహకహవ్య కవ్యకులాధిపతిం తగీను తజనం కాకిట తరిమి వాహనమేకమజం పరమం వదయా దయయావరదం త్త జణుకక తాంగిణతోం, జ్ఞాన నమాధికృళానుగకాఖిల కారణ మేతద్వాయునఖం లేరిక కాడన తాళశవిభేదన పావకతాళమిదం. క. దిగిదిగి దిగిదిగి దితగ తిఠక వగనగ వగనగ నంఠ రంత రుం 4. ఏతట్యమ గద్యవ్రియః కౌళికరాగ్యప్రియః, భృట్ష్‌ణీ జగజగ జగజగ జంకిణ రేఖిణ శాళ్ళపియః పొథానందవాద్య(వ్రియః దిగిది తగ నగ నంతక జగ జంతక కర్తరీ నృత్త(వ్రియః తత్తక్కాల యశ్చ. తగవనగ జణుతక తరీంగిణతో౦. కాలదూతపతి కాలమేఘనిభ కాలపాశలృర్‌ కాలవిత్‌ కాలచ(క్రాకృతి కొలచ(క్రపతి కాలకారణ మహత్తనుం తీరిక....జంజం జంకిట గిటతక కాలకేతునఖ కాలహారిపద కాలపూజ్యకర్యపియం జగద త్త జగవగ నగనగ దిల్సా లేరికానుగత తాళశభేదయమ తాళ మేతదిహ చోదితం. శాకీట కిటతక తరికిటక తరికిటత జణు క్‌ ఏతన్నిర్భతి గద్యప్రియః, కౌసికరాగ(్యప్రయ?, జేకిట కిటరక జణుతకిత జణుతకిత ధిమి మళల్లతాళ(ప్రియః, విజయానందవాద్య(వ్రియ! శాంకిట కిటతక తాంగుతకత జణుతకిత కిట విధృతనృత్త(పియః త త్తతాశ ల యళ్ళ, అంకిట కిటలక ణంగిటతా జణుతకీత తోంగ వీర్యనముజ్చీత నాహుదిలాధిక వై రచమూదరయదం ఇం ణం కిటతక జంజం కిటతక అజ్జునశ్హైల సమాన భయ్యపధ మాయ సచారుగదం ధణేకు కిటతక దదిగిణతో౦. భాసుర వాసవవీల వివిర్మితపాదుక రమ్య(ప్రదం

1. ఏతద్ర్రహ్మ గద్య(ప్రియః, మల్హారగౌళరాగప్రియః, నొమి సురేతర నాథముదజ్శీత నై రృతికాళమిదం. ఆదితాళ(ప్రియః, యూధనాథవాద్య(వ్రియః, , ఏతద్వరుణ గద్య(ప్రియః, (శ్రీరాగ్యపియ ళమరన్ఫ త్రప్రియః త త్తక్కాలగీశామసార వాద్య(వియళ్చ. యః మంగళవార[పయ క అబ్బ మబ్దల కోటిమండిత నాలివంకజి విష్టరం .... లృ్ణరి రాళప్రియః, మంగళవాద్య(వ్రియః, ఉల్పళ్ల అట్ల ఏద్ద చరాచరాసురరే వరాక్షసన్వగ్విభుం నృటత్త(ప్రియః త త్తక్కాల యశ్చ. కంసవెరి పదాబ్దితత్సరచి _త్రయు క్త చతుర్ముఖం వనక అకల్పవికల్పకొరణ (ప్రళశయకల్పలస త్తనుం భేరిజాడనడంబరాకృతి (బ్రహ్మకాళ మిదం మహత్‌. ఉదధి జగ(క్రళు దవ్యమకరనవాహపాళభృతం పరం

న! దొక్షేణొత్యుల నాట్యకళాచరితళ్సి ఆలధిన _ప్తసమృద్ధి.ప్రజలధివిక్రమర్ష సమద్దిప్రదం ఎ ద్వీపే పంకాన నంతతో ద్యానపరివృకే 1 సంతానామృతవరిపూరిత గరుడసవ్నిధిభే రితొడన వగుణ తాళమిదం మహాశ్స్‌* పరిఘూవలయితే 1 హిరణ్య(ప్రాకార (పఫకాశమానే నవరత్న విచి

(తిక తోరణద్వార శోభిత వివిధసొదవిభ్రాజితే ॥ వైజయంతి

7. ఏఠద్వాయు గద్య(ప్రియః, గౌళరాగ్యప్రియలి కాంతికంతురిత నభోమండలే దివ్యవిళాసినీ సహన నంఖ్యాకీర్ణవ టంకరి తాళ్యసియః, గంభ్రీరాదం, వాద్య[్రియః ధ్రీవిరాజీతే । రాశీకృతాలండ పౌభాగ్య నిర్మితే ॥ దివ్యనగరే (శ్రీమతి

సువ్యాపకనృ త్వప్రియ తత్త _ యశ్చ॥ వైకుంకే విష్వక్సేనావిపధానకింకర మందిరనందోహవ వ్తుతే; విశ్వసృష్టిలయస్థితిప్రియజీవితం ప్రభుజీవితం దుర్ని రీక్యజయవిజయాదివ్వారపాలకనంరక్షీత దిహుళ జనపరి వ్యోమదేళ వికొర విత్కళ విష్కుళం మృగవావానం వారన్యదిహిరంగణ చిత్రవిచ్యితితరత్నస్థంభ నహనిభాన్వశ్తేజో దేవదావవమాముషాదిపిపీలికావధిజీవకృత్‌ విశేష విస్ఫూజిర్మహనీయ సభామండపమర్యస్థ మహానింహాననాధి పాదతాళన భేరితాడన వాయుతాళ మిదం మహాత్‌ రూడన్య దివ్య(శీ వీ్యమానదామరస్వ(బహ్మేం(ద్రాత య్శతిళం

8. ఏతత్కుటేం గద్యప్రియః, నాట వాగ్యవ్రియః, తో్కంటిదేవకానంఘూత ఘూశా స్య భానసభా సన్ని వేళవ్య ॥ సరిత

బభృతాశ్యవియః సునంహిత వాద్య(సియః (ప్రనర్హిక దివ్యక్తీ నర్తనావలోకన సొవధాన చతురన్య : కందర్ప నంకీర్ణ నృ త్మవ్రియః శర త్తంయశ్చః కోటి పౌందర్యధుర్యన్య ॥ ఉత్చుల్ల పుండరీక విశాలలోచనన్య ః శంఖవిధిసద్యనిధివందితధనేశం । కొలకులనాసీనఖ దేవకుల జాహు విటపావిర్భూశతశంఖచ(క్రగ దాభయభరితన్య ; దేవ దేవన్య దీవం (శ్రియఃవతేః పురుషోత్తమన్య ; భగవతో వారాయణస్య 1 శ్యామలతను ర్మణికిరీట మకుటాజ్ఞం | పుష్పకరధ(ప్రియకర'ప్రియనిరీశం 1. (బవా గౌళము; (హ్మపదవిస్తుపదరు(ద్రవదచి ఈత0 వాసవ పద (ప్రదధనపదవిధీశం నమోనాథ సమ న్తవ్వై । సృష్టికారణ మూర్తయే భేరిముఖరేచక విపూరమణి ఘోషం ; పద్మానన చతుర్వక్త౦ ; చతుర్చుజ నమోస్తుతే. శమ్చుసఖకుంభకకుబేర హిత కాళం॥ గద్య: అభిలలోక సురాసురళుద్రవిద్యాధరగరుడ గంధర్వకిన్నరకిం 9. ఏతదీళాన గద్యవియః, హిందోశిరాగ్యప్రియ పురుషయక్షరాత్షస వన్నగ నాగభూత పేేతపీళశాచవరమృగ వృషశాళ(స్రియః, మాతృకాసస్టవాద్య(వ్రియః వళుపక్షినరీ సృవసావరజంగమాదినకలభూత వతామహ.... ద్దిపాద నృ త్తప్రియః ౩ఈ త్త = యశః సరపీరుహనాభసాలినరపీరుహనం భవా వరపిజానన తవ్త నటన వదహిఠ పటహరురికృత । ఖేరికానుగఘోషణం శ వృషభగళగత భుటితనుణిరన ॥ మద్ద ఘోషవిఘట్టనం ఛచామీ కరాభ, చతుర్ముఖ, చతుర్చుజ, సావిత్రీ, గాయ్యత్రీ నర దీఠిజని?చరనిపాతడమరుగ 1 డంబరాజితయానగం న్వతీ నాథృనకలకళాలంకృత (క్రుతిస్మృతిపురాణేతి హాపైరమ సకఅసురగణ విజయం శుభకరమీశతాళ మిదంజ గమ్మమావః కుందేందు మృణొళ వద్ద్ధవళహంనవాహన మారుహ్య ఆజవింకుర్వన్‌ భగవదుత్సవ 'పేవార్థమాగచ్చ చూన్షిక ప్పాంగప్పాయుదన్సవాహవ సళ క్రి సవత్ని వపవ్వక్రపొత్ర వ్వ స్తిశ్రీ కల్ప(దుమకొమగ వీచి న్తారత్న విర్ణరగణాదివిస్తార పరివారయనమః। ధావ్యావాహనాది షోడళోవచార పూజాం కన్య దేవాశనప్రస్థారకిన్య । వివిధగ్రాహా నుమముమాయమానీ నమర్పయామి........

ఆ[భం0కష కలోలవేలితస్య ; మంజుల మంజరీకృత ఫేననవమంణ

న్య స్ట కోక ర తరంగిణీ వంగవముద్బూతమంగళ (ిహ్మణో ఐలకాతేజ సృత్యంస్యా తృర్వమంగళం

భంగీళ్ళంగారన్య ; నకల గుణాధారపయఃపారావారవ్య $ మధ్య గానంచ దైవతం (ప్రోక్తం (బ్రహ్మకాళం (వ్రళస్యతే.

వ్రదేశే హారనీహారపటీర కర్పూర(వళా ధగధగాయమాన ధవళ (శకం) (4౧)

చాకిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) 185 (౧) ననక (వ్రముఠ (ప్రతిబద్ధనథిం సురద్బిందనమన్వితపద్శపదం వినకాఠనయం కవకాభనితం విహంగకుల భూషణం నమితవ్రణుత (ప్రతివ త్తీకరం విధిమద్భుత నృష్టినముద్వవానం భుజంగకుల ఫీషణలీ. సరసిజభవనం సరసిజవదనం నరసిజనాభసుతం కరధృతి బృహత్ప్సక్షం వివక్షళ్నుం శూరభ్నుం హరివాహం హారి కరకం ఘనమతి మనఘం జితశతప(శకరం కేతం గరుత్మంకం నమస్యామి. (ప్రకటిత విభవం _పముదిత హృదయం (వకిదినసృష్టికరం తత్తః గరుతృంతం నమస్స్వామి । శతమఖనమితం శకలితకలుషం శతధృతి కాళమిదం విష్టకాంతవృత్తం _ మధ్యమావతిరాగం. తత్తశ్శత ధదృతితాళమిదల ॥హంన రాదతాళం-ముఖారిరాగం॥ ఠం ఇని తాళం న్‌ వే. గరుడ తాళం:

“'హేమవర్తం నహస్రాక్షం వజహ నం గణాశ్రయం నమ స్తే వైనతేయాయ నమ స్తే విహగాధిహే (ప్రాశేశసాయకం వనే లృతయ్యాపవడ్షి సైతం పవ్నగాళ నమ స్తేస్తు నమ స్తే గరుడాయచ ఇన్లి మైరావతం యౌఢం ళచ్యానమావిరోజీతం ద్విహస్త మంజలిం కృత్వా కారయే ద్విహగేశ్వర వద్రిపాణ్‌ం నర్వవర్తం డివ్యాభరణ భూషితం. ఉద్వేగం గమనారంభం యానం గరుడ ముచ్యతే నవన్రిదళనాథాయ వౌరిళాశేషవిద్వి షీ వందే పతత్రిణాం (శ్రేష్ట వివకానంద వర్ధన పులోమజకుకాలోగ పంఠో గరనమేదిే, వాగాంతకం మపహాళౌరిం గరుడం విష్ణవాహనం ప్రయకాం సర్వలో కేళ ్రీవక్సాంకితలక్షణం గద్య: జయపురందరా పూర్వదిళాధిపతే శచీవిలాన రసీక నకల భృత్ర్యైశ్చ పరివార్తై శ్చ గచ్చన్‌ తత్ర గజ్లై పృహ సురవరగణై పురోఖిసేవ్యమాన రథ గజ తురగ శివికా సహస్రాక్ష నృహ(ాంఘ్రి సహ్యన్రదళనంకజః రంగ డోలావ్యాళ సింవోది వాహన ఛత్పిచామర వినకాన

నర్వేదేవాః నర్వేదేవ్యాః సర్వేబుషయః సర్వేబుషిపత్న్యః ధ్వజవకాక శోభిత దర్భమాలాఖిరంజనై మంగిళపొత శై సర్వేపితరః సర్వేవిత్స సత్న్యః, ర్వాద్యబృందైః నంకాన కుసుమనికరై రాకాళమావూర గద్య: సిద్ద విద్యాధర గరుడ గంధర్వ కిన్నర కింపురుష యక్ష _ యన్‌ రజతగిరి €ిలర సదృశ మైరావత మారున్వోంజలిం రాక్షస పన్నగ వాగభూతా ద్యష్టాదళ గణా స్పర్వేదేవాః , కుర్వన్‌ భగవదుత్సవ సేవార్థమాగచ్చ ఇస్పాంగస్పా వయతాం ।; కమలాయువతీకరకమలపరిమళ వపటలపరి యుధః॥ మిళిత భుజదిలమదిత దితితనయ శతనహ(నస్య నిశితచర ఈజనీచరవపురుధిర ఐిహుంళ ధారా సమేతస్య మత్ప్యకూర్శ్మ (3) హరి హయ గజవరగతి నిరతం | వరాహ నారసింహ వామనరామ రాఘవ బలరామ బౌద్ద (వళకిఠట బహావిధ నట విరతం కృష్ణ కల్క్యు ప్రాదుర్భవ దళశక పరిపాలితన్య భగవతో త&ీతిధరగతి హరమతి భయదం , వారాయణస్వరూపః నకలపక్షీరాజః అమందమందమరిత థ్రీ నరనల వద యుగళ వదం మహాజలధివత్సురాసహారణసుధాసమయ చలిత సురవరః నువర్హ శ్యామాంబర యుగళధృత కనకరాజీవ కటితట నకల నురవర మకుటమణిగణ జృంభితాం[ నరోరుహం ఘటిత కనక కింకితీ మేలలారంబితః రుధిరవదండ స్తామ కమలవిభకర కలిత శతకోటి (కాంత నురద్విషం ; చూడీః వముద(గమేఖలోపరి వేగవేగ నరకాంత రధోవాగాం విగత మృగళశి వదన తకో గరుతః పీ్రీతియుక్త సకలదేవకాహ్వానారభ్యం ధ్వజ కామినీ జనకొముకం ధంకాగమందిత పీఠే నవ్నిధానం విర్భంతా స్పాంగ వివిధ కరివర వివిధ గతియుత మండద్రకాళ యుధ. ళా) షువరుణ యంకృతి కంకణం ; హణరణహుంకృతి మిదం ప్రియం । తత్తః ఇసన్ష్రతాళ మిదం (ప్రియం... కీంకిణ్‌కం గజలిలా తాళం జనాదనామ[క్రియ రాగం...

196 దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్యి' ఉ. ఆగ్ని తాళం : గద్య: కృత (క్రేత ద్వాపర కలియుగేషు జరాయుజాం రజ స్వేదజ- ం బుద్చుజాది జంతుకోటీవాం అవ్యేషాం చరాచరాణాం కాల 'మీషా రూఢం (పతీప్రాచ్య భాసురం హవ్యవాహనం దండధరా కాలపాశ కాలదంస్ట్రి కాలమేఘవిభా దక్షిణాళాధి నిజాశా సంస్థితం వందే శక్రిహిస్తం మహాబలం వతే | త త్తత్చాశానుత్చృజ్యత్రై స్రైరేణుభేరీ మృదంగ ప్పప్పహనం పప్ప బీహ్వ పఠతక్షం మేషనాహనం ('ప్రణవమర్దళ రుర్లరీ వల్లరీ జర్షరీ మురణ గోముఖ తాళ స్వాహా(ీయం రక్రవర్ణం సృక్‌ న్వవాయుధ ధారిణం కాహళ వంజుళ దుర్దర శంఖ గదాధరాద్యై ర్వాద్య బృంద సప్తార్చిషే నమః స్సప్త జిహ్వాయాచో[గమూ ర్లయే వైశ్ళాను గమ్యమానః।ళత్యభిమత కాలాంజనవిభం మహిష విశ్వేశ్వరాయ దేవాయ యజ్ఞమూర్తి ర్వరాత్మనే, వాహన మారుహ్యాంజలింకుర్వన్‌ భగవదుత్సవ పేవార్థమా గచ్చపస్పాంగప్పాయుద,. గద్య; నకల భూళోక్మకో వైశ్వానరః సమిధా జ్యచరుప్పరో డాశ సకిల దరి మధుకీరాంబులాటొక్షత యవసర్షపాొదిలిః ః (౫) కాలసువేణు కరాళరవాహత కంకణ భూషణరావయుతం సంవర్థితకరీర సృక్‌ సృవ కమండల జుకూం మేక నీకా నాగధర 1పభునాయకసన్నుత నాగఫణాకృతి పాశధరం పాఠ సూర్బోల్లేల మునలాది (ప్రాత్రరన్యైస్పంభృత భర్మసుగర్భ ఏితామహ నృష్టీ సమస్త జగత్ర్రభుకం పంభారై రృుజ్యమ్మానె రధ్వర్యు(ప్రభృతిలిః ॥ స్వాధ్యాయ తాళనుఘోష విభూషితమంజుల ముర్చిణీ తాళశమిదం వషరడ్‌కారాదిభిః కర్ఫూరా గరుకోన్టు చందన గుగ్గులాగరు తత్తః మంజుల ముర్చిణ్‌ తాళమిదం ధూపై త్నానోవిద దీపికొ జాలై సింధూర వరాగపాబలై రాజచూడామణిశాళం ౨ మలహారిరాగం, జ్య్వాలాజ్వాలి 38 పరివృత స్వాహాన్వధాభ్యాం నహజపా (వ్రసవసంకాళోంబుదసంకాశ మేషవాహనమారుహ్యాంబలిన్‌ 6 వైరోలి తాళం. కర్వన్‌ భగవ డదుత్పవపేవార మాగచ్చ స్సాంగస్పా యుధ.... అ (యేశారూఢం కరాళాన్యం ఖడ్గపాణ్‌ం నిశాచరం విరృతించ నిజాళా స్తం ధూ(మము[(గదృశంభజే (౪) వాహన మేషం వామీఠ హవ్యం వరదహన్యప్రియ మారుత నమస్సమ_స్గ గీర్వాణ గర్వవిర్వాఘకారటే భూత సుఖం | స్వాహా సుసంగత చంద్ర విభూషణ శక్తి ఆశేషాసురనాధాయ రక్షోధిపతయే నమః, నదాసమీతం ॥ దాహన మోహన హుంకృతి సేవిత యాగమయావవం । గదీ “క్‌ భువవాకాళ నమువ్వహానాం దేవదానవానాం. సిద్ధ తోకమీళా విడ్యాదరాణాం యక్షరకోగణో పేతానాం నత్వరజ న్తమో మేగ తామర భూసుర భూత గతాగత రస్మికరం | దుందుఖి గుణో పేశానాం భగవద్దర్శన సుఖమనుభవిత్రూణాం పురు మర్షళ పటహనుమోషిత పానకతాళమిదం | షాణాం యోషికాంచ అభ్యంశరరబాహ్యేషు నర్వత నంచ తత్తః పావకతావీరవి[క్రమకాళం _ లలితరాగం, రణ కర్శ నిరోధికానాం ర్యాతించరాణాం ఉచ్చాటన నిపు ణానాం అసిమునల శంఖచక శూలాంకుశ పాశవికేవణీ క. యమళాళం యాది నానావిధ ఆయుధ ధరాణాం రక్షకపురుషాణాం గకై రమగమ్యమానో యాతుధానాధివతయే విరుబుశయే నర దత్షణాళాం పఠిం కృష్ణం యమం మహిషవాహనం వాహాన మారుహ్యాంబలిన్‌ కుర్వవ్‌ భగనతదుత్సవ దండినం లీషణం వందే దంష్టి9ణం చారులోచనం వీవార్డ మాగచ్చ ప్పాలగప్పాయుధ. దండాయుధం లోహితాక్షం సుముఖం మంజుభాషిణం వి ధర్మరాజాయ నర్వేషాం పప్రాణినం సమవ ర్తినే (ఒఅ) ఘనఘన సంగతి నీంరుచిం । మనఘన గర్జిత ఘోషరవం కాలాయ కాలరూపాయ పితాణాం వతయేనమః, మణిమయ మండన రాశిధరం । విశచర మండన శంఖవిధం

వజాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత) 101 కుపిఠరాక్షన పరిరిగకం | ఖరధృత ఖగ్ధలతో జ్ఞ్వలికం పాాకీ వ&ివ్య కర్ఫ్చూరాగరుకోన్లు చందనైలా లవంగ సురవర వంళ వినాశకరం | నిర్భ్శతితాళక మిదం తకో్శ([లల మృగమవాది పరిమళ జాతొవి వివిధమణిగణ తశ్తెః నిర్భతికాళ మిదం॥ రంగ (ప్రదీపకాళం- ఖై రవిరాగం, కనక పా(జ్రాభ్యంతరాదాయ నర్వగందాత్మికత్వర్వ,పాణిభీరను

గమ్మ మానోత్యున్నతగతిం కృష్ణ సారంగ మారువ్యోం శం వరుణ: జలింకుర్వన్‌ భగవదుత్సవసేవార్థ నూగచ్చ స్పాంగ ప్పాయుధ. వళ్చిమాశాపతిం పాశధరం మకరనాహనం నమామియాతుధానాధం వరుణం శ్వేత వ్యిగహం. (౮) వహువిధ సురతరుననసుమనం | వరిముళముహుముహుర విళగతే గద్యః నమంః వశ్చిమరాష్ట్రాధిపతయే పాశపాణయే రక్తాంబరం దీళదిశ పరచయ నతత గతే।[మదుకరవికరసుయంకృతి కృత్‌ తం పీయూషధవళకార మూ ర్తయే జయతు ఫచేతా లగ (ప్రకటా మకుటాస్సుటి విశద మృదుస్మిత కటకో నికట న్స వాన్‌ పశ్చిమకాష్థాధిపతయే రతిధవళముక్తొంబిరధరః సకల వికృత్‌ సాగర నరిత్సరి పూర్ణేము మహా(హదనదీతటాకకూవపల్వలా తరుచయ దిశిదిశ మారుతి మందమసో ।దినక రకరవిభ చిషు సరవిజనలిలసముదాయ సర్వగంధ్రెంధివాస్య స్పటిక హృత్రీమిరే మణీ కనకకలశ _ఛతచామర దర్షణైః (వాహ్మణగడైః చరచర కఠథయతి తాళమిదం ; తత్త చరచర కథయతీ సంభావ్యమాన స్పలిలళ్ళనై శృన్టైర్సు కరవాహన మారు కాళశమీదం హ్యాంజలింకుర్వన్‌ ఠగవదుత్సవ పేవార్థమా గచ్చ స్పాంగ విజయకాళం 1 వసంత భై రవిరా గం॥ ప్పాయుధ. (4) వరుణం తరుణం విలవైరి నఖిం మకరభ్వజవాహన 9. కుబేరుడు ; మంబుసతిం ధవళాభరణం ధవళాంబరికం ధవళాకృతి మక్షయ పొశధరం కుబేరం చి(తలేభేళం యక్షగంధర్వనాయకం థమ (వ్రఠథఠమ (వధిత (సభవం (పకటీకృత భూషణకం అళ్వాసీనం కుంతపాణిం ద్విబాహుం న్వర్జసవ్నిభం 1వకట (ప్రకట (శిజగచ్భరణం వికటధ్వవి హరుణ కాళమిదం వమః కుబేరదేవాయ శళంకర(పియబంధపే ఈ ర్తద్వికట ధ్వవి వారుణ తాళమిదం ; మకరంద జాళం...- యకేశాయ ధనేశాయ రాజరాజాయ విద్యతే. మేఘరంజవి రాగం. గద్య: ఆలకాపుఠివరాథీశ్వర కుజేర పరమేశ్వర సభా ఉత్తలాకాధి టెం వాయున్య శాళం: పరే, వైశ్రవణాప్సరోలి స్పీవ్యమాన భగశదాలయముల పీనాంగం వారిణాపీనం వాయు మంకుళరారిణం మంటప సోపానమంటస గోపురావర్ణ మహామండస నృత్య నదాగతిం విజాళా స్తిం శ్యామాంగం కుంచితద్వయం మంటప యాగళొలాద్యనేక మంటపాన్‌ సర్వ రంజితా (ప్రాణినాం 'ప్రాణిరూపం తం ద్విబాహుం దండధారిణంి సన యవని కాంబకలేదివితాన దృజ పతాకళోభిత ముక్తా వాయాం కృష్ణమృగాసీనం పూజయా న్యుంజనాపదం _... ధామ నృంభవేష్టన ద్వారవేదికా సుతోరణ స్తంభకనకకదళి వమ సన్పమ _స్తభూతానాం [పాణిభూతాని వాయవే ఫశాకపూగమాలాలంకార హావిరుపకరణాష్టక మంగళ పదాగమవ శీలాయ సానకప్రియవబాంధవే. నందాయుధాద్యై న్యైరుపడారైః యక్షగదై శ్చానుగమ్య గద్య: వఠతగతే సమీరణం ఛండవేగ మృత్చృజ్య మందంమండం మూనః చిత్రరథహయవాహన మారుహ్యాంజలింకుర్వన్‌ భగవ వంచరన్‌ గిరిభూమి నరసీజ వృక్షజాకాని లతాణాకాప డుత్చవ పేవార్డ మాగచ్చస్పాంగ ప్పాయుధ. వర్వాణ్‌ రా(క్రానంపుల్లావి దివాలికనంకానాని పరిమళ దబిహం (౯) యక్షగణరక్షణ విచక్షణ కుబేరం | దతమఖ తశ్షణ శావి దివ్య పారిజాత ,ససవావి పుణ్యపుష్పాణి సమూదచాయ విచవణ వార

108 దామీణాత్యుల హట్యకళాచరితల్సి మిత్రం । పుష్పకరథ (వయసు చైత్రరథవాసం 1 (౧౧) ముఖపంచ సమవక్త్ర్య సమనానికాక్షం శంఖవిధి పద్మవిధి దళకర్ణ దళశవాహు దళ మేక వృదయం "సేవితపదాబ్దం ॥ పుణ్యజనార్చిత పుణ్యజనేశం శ్రీ కరరాగ ఆతిరక్న వర్ణ్వా ద్వయ పాదపీఠం _ వాయాధిస బలిపీఠ బలభూత బలభుబ్నమామి॥ యానం $ (శ్రీపతిపాలన దై త్యవిచారం నౌమి ఉదక్పతిపాలి విమానం బలిపీఠంచ సమానం పరిక లృయేక్‌ కుబేరం సర్వ దేవాశయంధామ బలిపీకే సమర్చయేత్‌ త త్తః నామి ఉదక్పతిపొల కుబేరం.... యక్షేశం పూర్వదిగ్భాగే రొతసం దక్షిణే తథా తురంగలీలతొళం | (శ్రీరాగం॥ పైశాచం వళ్చిమేభాగే భూత ము త్తరతన్య పేత్‌ ఆమోదుచ (పప్రమోదంచ సుములో దుర్ముఖ స్తధా 10 ఈ న్యం £ గంధర్వ కిన్నరంచైవ ఊర్థ్వ మేకం సదాశివ అవిఘ్నేవిఘ్న కర్తార పశై తేభూత వాయకాః నమో _స్ట్వీశానదేవాయ స్తూయతాం సుఖదాయినే సర్వేభ్యో బలిపీఠాది దేవకాథో్యోనమః కరుడాపూర్షచిత్తాయ గిరికాయాఃపతయే నమః (ిహ్మ వెవతేయాది అష్షదిక్సాలక బలిపీఠ సర్వ 'దేవతాను చరాచరాణాం లోకాణాం సర్వసంహారమూ ర్తయే (గహేజ సర్వదేవ దిగ్విజ యమనసు భుజంగరొజభూషాయ భూకానాం పతయే నమః, న్‌ గద్య జయ పళుపతే పార్వతీనాథ సిత పరకుధర సిద్ధవిద్యాధర గరుడ గంధర్వ యక్షరాక్షసాది సేవ్యమాన కుముద కుంద సర్వవాద్య ఆరా ధన మృణాశ సుధా సువర్జ చం[ద్రళకలశోఖిత జటామకుట కనకనూపురకేయూర హోర బద్ధ కనక కుండలాయమాన తాను మహావిభూషిత దివ్యావ్యయయవ కటితటఘటిత శార్దూలచర్మాం బిరధరః త్రిశూల కపాలాలంకృతకరకమల డమరుక చెయ్యూరునందలి సుందరేశ్వరస్వామి ఆలయమందునేటికిపీ సకల దిజ్ముఖ నంధ్యానమయ కాండవ(ప్రియ నైలాసకైల ఈ ఆరాధన విధానము (కొంత మార్పుతో) ఆచరణయందున్నదిం వివాన పొంగస్పాయుధ. ఈ సర్వవాద్య ఆరాధన నాలుగువందల నంవత్పరముల క్రిందటి నుండి సుందరేశ్వరస్వామి ఆలయములో వున్నను, చెంగల్వరాయ (౧౦) పార్వతీ నహితం పాపవినాళం | భర్గం దుర్గం భూకొదీశరి న్న క్య్య్య్బ్యన్షందు. చాలవరకు నంన్కంరింవబడి,. ఒక చక్కి హిమగిరి దుహితరి గతమవననం । శుభతర ఐహావిధ రార బి, ఖ్‌ వటనిరతం రూపమివ్వబిడి, శ ద్దిమును అష్టకములు మొదలైన కొన్ని నూతన సంధ్యాసక్తం చం(ద్రాపీఠం గజముఖ శరభన జవితముదం రచనలు చేర్చబడి గీశఠవాద్య నృత్యములు మూడును చక్కగా శివధరి మృగధర వరశుధరం 1 కాలాకొారం సోమాధీశం నమపాళ్ళయందు పోషింపబడు విధమున ఒక పంపూర్ణ న్వరూవ ధవపతి సురపతి ముగా రూపొందెనుం నుత చరణం౦ । ఖరతర సురరిపు జవదహనం దుర్గాస క్తం దురాహాసం చెంగల్వరాయకాన్తి కవి, గాయకుడు, భరతవిద్యాపారం హుతవహ పరిధి గతముఖ నయనం (పణమత వజివతి గతుడు, ఆయన సుందరేశ్వరువి పై, ముక్తాంబిపై అనేక కీ ర్తనలన్యు మథిలనతిం + ద్దిములను, గితములను, యక్షగానములను రచించి, భరతవిద్యమ తత్తః ప్రజమత సళువతి మఖిలపతిం మయెందరో నట్టువరాంయ్యడకు నేర్చిన ఆచార్యుడు. ఆయనచే. రచింవ నందలీలాకాళశం । శంకరాభరణ రాగంజ ఐడిన *సుందదేశ్వర విలాసము” అనెడి యక్షగానము నర్వదినము ((బలిపీఠ కాశం) లందు (ప్రదర్శింన బడేదిం

'దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) 100 సర్వ వాద్యము : మృదంగము, శాళము, నట్టునతాళము, గంటలు, కేగంటల సంగీతముతో దీపారాధన జరుగుమ, ఆలయమునందు స్వామికి షోడళోసచారములు ముగిసిన తరువాత చేయబడే నృత్యగీత వాద్యములతో గూడిన ఆరాధనగా అటువై “ఆశీర్వాద. వచనములు ఆలయ పూజారులు జెప్పవచ్చును. ఇందు అనేక రకములైన - ముఖవీఆ, మురళి ఉదీవెదరు నన్నాయి, ధవళళంఖు మెరిన్‌ గాలివాద్యములు; వీ, గోటు, అటుపిమ్మట “ఒడవరులు” గద్యము చదివెదరు. అందు వాయులీనము ఆదిగాగల తల(త్రివాద్యములు; డోలు, మృదంగము, ఇ్రాన్నివ్వేళలందు తేవారము, తిరువచకము, తిరుప్పావి, పురాణముల నగారా, శుద్ధమర్శళము, డమరుకము, సూర్యమండలము, చక్‌ స్వ్వ్తిగృడ్లా కొన్ని రచనలను చదివెదరు. అటుపై (బహ్మాకాళము మండలము మొదలైన చర్మవాద్యములు, పంచముభివంటి స్వర కాన్ని జతులు వలికించబడును. స్వామియొక్క సోత మృణ్మయ వాద్యముల సంగీతముతో వేరువేరుగా గోష్టిగానముగా శ్వా నాట్యాచార్యుడు తాళము వేయుచు పాడును, వారాధించిః పుష్పాంజలి శుద్ద నృత్తమ్ము శేశిక మొదలైన నృత్య ములచే దేవుని ఆనందింపదేసి చూర్ణిక్క, ప్రబంధము, శ్లోకము, తరువాత కుద్ధమద్దళము (నందికేళ్వర వాద్యము) యొక్క అష్టకము మొదలైన రచనలతో స్తోత్రముజేసి ఆ దేవదేవువి గుణ (వడర్శనము జరుగును. గణముల కీర్తించి కుంభహారతితో ముగించుబయే సర్వవాద్య పిమ్మట “ఆలావ విన్యాసము'ఎనాటరాగము యొక్క ఆలా ఆరాధన, పశ జరుగు, ధవళము, అష్టకము, వనం, (పదింధము మొదలైన సంగీత ఆలాపన ముగిసివంతనే, దేవన ర్హకి రచనలు నేడు మనము సంగీత కచ్చేరీలయందు వినెడి యన కాళము లేకపోయినను, యిట్టి యపూర్వ రచనలెన్నియో సర్వ్‌ పుష్పాంజలి .వాద్య ఆరాధనయందు వినగలుగుచున్నాము. కద్ధ నృత్తము నాట్యము -- (వ్రదర్శించును. ఆ రాధన [కవము. అటుపై వీణ, వాయులీనము, నురళి, ముఖవీజ, క్లారయో వెట్‌, గన్‌పెట్‌ మేళము మొదలైన వాద్యముల సంగీతము షోడశోవచారములు ముగిసిన పిదప ఈ ఆరాధన మొదటి ఒ్బ్వ .వీపారారవతో (ప్రారంభింపబిడి ఆఖరి దీపారాధనతో ముగియును. ప్రతి సంగీత వివ్యాసమునకు ముందుగా అలయ పూజారి తరువాత... ఈ ,క్రిందివిధముగా అవతారిక వాక్యములు చదువుము, వీణానాట్యము.....వీణ వాద్యమునకు (ఆలానము, కానము, జయాౌ విజయీథవ 1 పల్లవికి నాట్యము (వదర్శింపబడును. డేవ దేవో త్తమ 1 న్లివిక) నాట్యము (్రరిల్మి దేవతా సార్వభౌమ ॥ పీవి తరువాత వివిధ రకములైన నంగీత రచనలతో ఆరా డనాయకొ అఖిలాండకోటి (బహ్కోండనా ధన గీఠము, (వ్రదింధము, వర్తము, చూర్తిక, శోకము, సీనపద్యము, స్వామిన్‌ బహాపరాక్‌, ణ ణ ౧౮ అష్టకము. అష్టపది, కీర్తవ, సదము, జొవళి తిల్లాన్క తేవారము, ఆయావాద్యము, గీతము, వాట్యము నమసరించి “వీణా తిరుష్పగళ్‌, కావకిచిందు, ఆరుప్త, ధవళము, ననం, ఏల, ఉంజల్‌, వాద్యం అవధారయ” అవియో, శుద్దనృత్యం అవధారయ అవియో లాలి, హెచ్చరిక, శోభనము, కనడ గీతము, హిందూస్టాన నంగీ ఈ విధముగా చెప్పినపిదవ ఆయా వాద్యములు, వృత్యములు (ప్రద తను, వెన్నెల గీతము మొదలైన నంగీఠత రచనలతో ప్లో[త్రము ర్థింవబరును, వేసి మంగళ గీతము పొడబడును.

118 దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిఈం పిచ్ముట వాద్యగోష్టి.... వాద్యకుల మధ్య నిలువబడి నాట్యాచార్యుడు తాళము చేయుచుండగా- నాట్యమాూడేవారు. సన్నాయి నాద్యకులు అతి విలంబిత లయలో చిథుచిన్న, భూరి ధవళ శంకు, వవుర్సి ముఠవీణ, బొక్కొ వల్లవి వాయింతురు, శృంగ భేరి వాద్యకులు అ కాలములో (ప్రారం వాగస్వరము, డమరు, పంచముఖ వాద్యము, పెద్దమేళము, టకోర భించి సల్లవి ముగియులోగా (తికాలము వాయించి జాగాకు వత్తురు. జల్లారి, జయళేర్కి నగార్శ ఢంకా డనమురుకము, రాజవాద్యము వీవి నట్టువరాం(డ్రు ఆ పల్లవి సాహిత్యమునకు (వథతమములో ఆంగికాఖి పిమ్మట వయము (ప్రదర్శించి అటుపై తాళ లయాను సౌరముగా (త్రికాల ములో పలికే జాంణద్యముల సంగీతము నననరీంచి అందరూ- ఆన్ని వొద్యముణు కలిసి బృందగానము జేయుదురు.అప్పుడు ఒకేసారీ ఒకేవిధముగా న ర్తృనమాడి తీర్మామించేవారు. దీనికే “చర్మ ఆఖరి దీపారాదన ముగీయను, కట్టు” అని పేరు. అటుపై స్వామి దర్చారులో కొలువై యుండగా దేన కాళ చితి నృత్యము : నర్షకి “కేశక” జరుపును, ఈ కేశికా వినోదములో ఆలరింపుల్చు జతిస్వరము, శబ్దము, వర్ణము, పదములు, జావళీలు, మొదలైన ఇది దేవన ర్తకిములచే వభ్యపింపదిడిన యొక (ప్రత్యేశ నృత్య సంగిత రచనలకు నృ త్త నృక్యాభినయములు (ప్రదర్శింపదిడును, రీతి. ఇందలి ఆడవు సం్యన్రదాయము గూడా సామాన్యముగా మనము జూచే నృత్య (ప్రదర్శనమునందలి అడవులకు కొంత ఈ ఆరాధన యందు పాల్గొనిన దేవనర్తకి, చెంగల్వరాయ మార్పుగా నుండును. ఇందు సాధారణముగా అపూర్వ తాళము తవి శిష్యవరంపరకు జెందిన విదుషీమణీ శ్రీమతి శారదయొక్క. లందు (నాయబడీన “కవతము” లకు నృత్యమాడబడును. ఈ అకినయము ఆమెయొక్క జీవిత సంధ్యాసమయములో జూచే నృత్యమునాడునప్పుడు నర్తకి తన పాదములకు పారాణి రాసుకొని కాగ్యతణ నాకు కలిగినది, నృత్యమాడును. కౌస్తుభము ముగిండునవ్పటికి ఏ దేవతను గూర్చి ఆ కౌస్తుథిము నాట్యమాడబడినదో ఆ దేవతయొక్క చి్య(త్రమును. చర్మకట్టు వాద్యనృత్యము : రంగస్థలముపై చిత్రింపవిడియుండును, ఇడి యొక ఆపూర్వపద్ధతి. ఈ నృత్యపద్ధతి వెలమ(ప్రళభువుల నంస్థానముల్లో యెష్క ఈ ఆపూర్వపద్ధతి (పారంభములో అభ్యసింపబడిన తరు వగా (వ్రదారములో నుండినది, దేముని వుశ్సన నముయమనులలో వాత తరముల అచార్యులు, నర్తకీమణులు, దేవతల చిత్రములు తిరువీధులు ఊ రేగువప్పుడు “మోహన = 'పెద్దవర్ణము"నకు ఈ పాదముతో చిత్రించుట తప్పుగా నెంచి ఈ కళాలాధనయందు నృత్యము చేయబడేది, యెక్కువ వుక్సాహము జూపుట మానిరి. కావి ఈ సఠపదాయము. నుచూకు ఇరువది అయిదుమంది ళృంగభేరి వాద్యకులు మాత్రము నేటికినీ మిగిలియున్నది. (డోలు ఇరువడి అయిదుమంది నన్నాయి పొటకులు రాజవాటకు యాగ(వ్రక్కంణ ఒకరికెదురుగో వొకరు విలువబడి కార్వేటి నగర టు ” వంస్టానాధీశులు షెదవెంకట 'పెరుమాళ్లు రాబేంద్రువిపై రచించ విడిన “మోహన ఛచొకవరము” కక నర్తకీమణులు గ ఈ ఉదర పడి

దాడిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత) [11 దేవుని దర్పారులొ దేవనర్తకి మధ్య కళావేత్రలు ఆమెయొక్క కళావిజ్ఞానమును తరిచి చూచు టకు (వ్రశ్శలవర్షము కురిపిలచెదరు. ఆమె వారడిగిన విషయము అద్దాల మండసంవద్ద దేవన ర్తకి నృత్యం లన్నింటికి నమాధానము జెస్పుచూ ఆభినయించవలెను, దేవన ర్తకి విద్యకు అదొక సరీక్షవంటిది. (పేక్షకులకు కేవలము వినోదమే న్‌ గాక్క విజ్ఞానపువిందు దేవన ర్హకి.__ మేళప్రాప్తి (అలరింప్ప) తో ప్రారంభించి సర్వవల్లవి శబ్దము, వర్ణము, శ్లోకము, వదములు, రాత్రి సుమారు పది గంటల సమయము. భక్తులను తన దర్శన లకి ఆలినయముతో ముగించు. భ్రాగ్యముచే తరింపజేయుటకు తిరువీధులందు తరలి వెళ్ళిన స్వామి, కళ్యాణ మంటవంవద్ద కొలుపు దీరుదురు. ఆట దేవన ర్తకి “కేశికా” మేళప్రా ప్తి (అలరింపు) చ్వరవల్లపులయందు నృత్రము, 'వ్రదర్శనము, “కేశక' స్వామి వినోదార్థము చేయఐడే నృత్య శబ్దము, వర్ణములందు నృత్య _ నృత్తములు, ల్లోకము, పదము, అ జావశీలయందు అభినయముయొక్క (ప్రదర్శనముండును. మేళ [వదర్శనము. ఆలయములో మూలవిరాట్టుముందు (వ్రదర్శించే అరా ప్రాన్తి (ఆలరింపు). ధవ నృత్యమలు వృత్త (ప్రాధాన్యత గలిగి ప్రత్యేకముగా రూపొం పై చించబడినట్టివి, నర్తకి న్వతం్యతించి అభినయించుటకు యెట్టి ఆలయములో (వదర్శించునప్పుడు యంపె కాళమందు స్వీచ్చయును లేదు. “కేళక” వినోద (ప్రదర్శనమగుటచే అభినయ ఆడెదరు. వృత్యనృ శ్రముల విన్యానములందు ఆమెయొక్క పాండితీ ప్రతిభ శీక సమయమందు తిశ్రగతియందుగాని మిశ్రగతియందు 1వదర్శించే అవకాశముండును, లేక ఐదు జాతులు గలిపి “పంచముఖి” అనే 'పేరుతోగాని “అల న రింపు నాటరాగములో (ప్రదర్శింపబడును. ఆలయముతో (పద స్ట్‌ ర్త నాన కృెంపబిడినట్టి వృత్తము, సభలో (ప్రదర్శించు విన్యానకమము య గ ర రు న యొక్క. (ప్రారంభ ముగింపులు చాలవరకు ఒకే విధముగా టయ యానా! ముండును, 'ఆలరింపు' అనగా శరీరము. పుష్పించుట లేక విక తన్‌ ద్‌ వ్‌ మమ్లం సించుట. నర్తకి సమస్టానకమునందుండి, "తాందిత్తాం తై తతై' న్‌ ము మొదలైన శబ్దములు ఆచార్యుడు పాడుచుండగా ఆమె నేత్రము న లను, కమబొమలను, పెదవులను, మెడను, భుజములను అటుపై ౯ా చేతులను ఈ విధముగా శరీరములోని (పతి అవయవమును తాళ ర | = లయల ననుసరించి విన్యాసము జేయును. ఈ నాట్యము చూపరుల కెట్లుండుననగా | శిలాప్రతిమవలెనున్న నర్తకియందు ఆ సంగీతముయొక్కం- స (ప్రభావమువల్ల వివిధ ఆంగ(ప్రత్యంగోపాంగములు వికసించి స చై తన్యవంశములై నట్లు దోచును. ఆలయములోని ఒక సుందర న విగ్రహము నజీపమూర్తియై తమముందు న_్రనమాడుచున్నట్లు

• • భావముగలుగును. తర”. వేదాంత మీమాంన వ్యాకరణాదులందు ఉద్దండులైన వందవ. రకికులు, వాట్య కటేకం, కశోపాసకుల్కు కళా వర్వపల్లివి లేక జతిస్వరము; శబ్దము, సాహిత్యపల్లవి, లాధకులు, కళాభిమానులు అందరు (వ్రదర్శన స్థలమునకు జేరెదరుం సరిగమ పదవి.__స్వరములయొక్క చేరికతో ఒక (ప్రత్యేక తాళ వర్రకి తనపాండిత్యమును ప్రదర్శించుచూ అభినయించును. మధ్య ములో పల్లవి నేర్చరచి ఆ పల్లవికి జతులనుగట్టి నృత్తమాడుట

$12 దాడీణాక్యుల నాట్యకళాద రితి స్వరసల్లవి, లేక జతి స్వరము. ఇందు (వ్రత్యేకముగా కరణాంగ ర్రలొపవుఎఎలు, యుక్షగానవులు - దేవనర్తకి హారముల విన్యాస (ప్రదర్శన ముండును, శద్దపల్లవయందు స్వర్‌ ములకు బదులుగా ఈ, ది తక్క జం -- మొదలైన మృదంగ శబ్ద వు ఇతి ములతో పల్లవి కూర్చబడి యుండును. ఆలయములలో స్వామి సన్నిధివి ఆరాధన నృత్యములు,

• సాహిత్య పల్లవికి పాపొత్యముండును. దాని వాధారముగా కొలువునందు 'కేళికా” (ప్రదర్శనములేగాక, ఆయా దేవతలయొక్క- జేసికొని జతులొడదిడును. పుణ్యగాధలము (వ్రజోపయోగార్హము భాగవతములుగాను యక్షగాన ములుగాన్కు కురవంజి రూపకములుగాన్ను కలాపములుగాన్యు శబ్దము--(ప్రథ్యాత పురుషులయొక్కగావి, దేవతలయొక్క- స్రద్రర్శింపబడుమ. ఈ (సదర్శనములు కేవలము వినోదమేగాళ గావి, రాజులయొక్కంగాని పొగ డ్తలతోగూడిన గీతములకు నృ్త్తః మత (ప్రచారమునకుగూడా వుపయోగించుము. దేవన ర్తకిమణ నృత్యముల (ప్రదర్శన. యిందు పాల్గొవినను అమె ఆలయమునకు చెంధిన దగుటచే అన్య శబ్ద నృత్యములగురించి. వివరముగా (వ్రానియున్నాను,. 'ప్రాంకములకు కేశికన్హై వెశ్ళే అవకాశ ముండదు గాన అ విద్యఘ వర్ణము _ శృంగారరన (పాధాన్యతగలిగి నాయకా నాయకుల నాట్యమేళములవారు (ఛాగవతులు, జక్కుల వారు అభ్యనించి విరహనియోగముల పర్షినలతో గూడి నృత్త, నృత్య అభివయాదులు ఊరూర వాడవాడ, మారుమూఅ పల్తెలంధుగూడా, రామాయణ్న (ప్రదర్శించుటకు అనువైన విధమున రూపొందించబడిన సంగీత మహాభారత్క భాగవత గాధలను, శివపురాణ గాధలను నుద్దులొలికే రచన వర్థము, ముచ్చమైన రసవత్తర గాధలుగా రూపొందించి నృత్య, నాట్య ఆభినయము..._ళ్లోకములు, పదములు, జౌనళీలు మొదలైవ సంగీతములతో (ప్రదర్శించి (ప్రజలలో వినోదముద్వారా మతప్రచా రచనలకు సాత్వక్క నందారులయొక్క. (ప్రదర్శనముద్వారా అ రము చేయుచుండిరి. ఛచనలలోఏ భానమును నవరసము లొలుకునటు వ్య కపరచుట అలి నయము. త మ ఆం(ధ్రలోని దేవదాసీలు (ప్రదర్శించే “కలాసములందు ముఖ్య మైనవి భామాకలాషము, గొల్లకలాపము, రాధామాధవము, క్షీర భారతీయ నృత్యకళకు తలమాణిక్యము ఈ అభినయ విద్య ష్య మధనము. ఆంధ్రుల అభిమాన విద్య, ఇందు విశేష (ప్రచారము గలిగినట్లీవి - భామాకలాసమ్ము జావళీ (పదర్శ్గనముతో నృత్య(వదర్శనము ముగియును, ఐ గొల్లి కలాపముం శేళకనుగూర్చి క్లుప్తముగా (వ్రాసినాను. ఈ నాట్యము వేటి కాలములో భరతనాట్యమనే "పేరుతో యెక్కువ (ప్రగారమువం నుందరేశ విలాసము, విన్ణుసల్లకి పేవావ్రబింధము, శివ దున్నది. ఆదృళ్యమగుచున్న _ అప్పరూప ఆరాధన నృత్యములను పల్లకి "సేవాసవింధము మొదలైనవి యక్షగానములు. ఈ యక్ష గూర్చియే ఈ (గ్రంధములో విపులముగా చర్చించాను. *కేళికలోని గౌనములను కొంతకాలము ,[క్రిందటివరకు దేవదాసీలు (ప్రదర్శించే వివిధ నృత్యములగూర్చి వివరముగా యిదివర'శకే యెన్నియో (గంధ వారు. నేటికినీ ఒకరిద్దరు వృద్దులు ఈ నాటకముల దెలిసినవారు ములందు చర్చించినాను, వివరములు అెలినికొను గోరువారు నాచే ేచిలో నున్నారు. రచింపబడిన నృక్యాంజలి, నృత్యరేఖ, నాట్యసుందరి, దాక్షిణాత్యుల భామాకలాపము, గొల్లికలాసము, కూచిపూడి భాగవతులు, నాట్యకళాచరి[క్ర (గ్రంధములను భూడగోరుకాను. మరియు యికర భాగవత పుముష నర్హకులు నాఖ్యమాడినమ,--- వారి జాజీక్కి దేవదాసీల వాజీకి అడపు సామునందు---దరువును లాలా నడుపుటయందు, చిట్టాలము కొలుచుటయందు నృత్యనృ త్తము

+దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిక9 113 లందలి ఆంగ విన్యాసము, అభినయ (పదర్శనమందు కొంక భేద ఉఊ్యళలి వాట్నము: మున్నదిం వ్‌ ల (“కలాపములు"గూర్చి వివరముగా “ఆంగర్రల నృత్యకళి లావ (ప్రాధాన్యత గల్లినట్టిది. రసాభినయము ఈ సంవ అనే (గంధములో (వాసినాను) దాయములోని శేషము. కనుకనే ఈవిద్య ఉత్తమోత్తమ మై నట్టిది, ఈ సం్యప్రదాయమునే దేవదాసీలు యెక్కువగా ఆరాధించి, రాలా (వ్రచారముళోనికి దెచ్చిరి, ఇట్టి సాత్విక భావ్యప్రదర్శన గల్లినట్టి అంద లోకములో దేవన ర్తకి బేవదాసీల య నృత్యకళను, మవోన్నత శ; ౩ +వసంచముకో ఒక విశిష్ట నం్యప్రదాయముగా ఒలలి సా రూపొందించినది ఇం[ద్రనభ నలంకరించిన నృత్యకళావేత్తలలో రంభ, మేనక్క ఊర్వళ, తిలోత్తమ మొదలై నవారు ఉత్తమ శేణికి జెందిన ఈ వివరములను మా గుకువులు తెల్పగా నేను భద్రపరచి వారు. జా వుంచినట్టివి. ఈ విషయములు ఏ (గంధమునందున్నవో నాకు తెలి అందు రంభ్య మేనక, ఊర్వశి వీరు మువ్వురు మూకు యదు, సంప్రదాయసిద్దముగా వాట్యముజేసే కుటుంబములలో విధములుగా కళా సరస్వతి నారాధించి మూడు విధములైన నాట్య (పబారములలోనున్న విషయములు గావచ్చును. ఏది యెట్లున్నమా నం[ప్రదాయములను రూపొందించినారు, వీరిలోనూ “ఊర్వశో నాట్య విద్యలో_(ప్రాచీన కాలమునుండియూ, సాము, అడప్పు సంప్రదాయము (శేస్టమైనట్టిది. జతికం'టే అభినయ విద్యకు యెక్కువ (ప్రాముఖ్యత యిన్వవిడి నట్లు వివిధ కావ్ర్యగందధముల పతనముద్వారా తెలియుచున్నది. అట్టి మేనక నాట్యము; అభినయ (ప్రాధాన్యత గల్గిన దేవవాపీల విద్యనే పూర్వవు వండితులు యెక్కువగా గౌరవించేవారు. మా చిన్నఠకనమునందుగూడా నృత్య వృవన్క భ్పిమర విన్యానములను యెక్కువగా గగియుంది, సభలకు వెళ్ళినప్పుడు, “మీకు యొన్నివందల జతులు వచ్చును విషమ్మ వికట, పద్ధతిలో ముండును. అనగా మొగ్గలు వేయుట, పుడు, షి గ ఏను, గాలిలో యెగురుట, 'వివిదరకముల పాము, అంగహార ప్రదర్శన యెన్ని శాకము9౦దు నృత్తమాడగలరు?” అని అడిగిన పండి ముణు ఈ నాట్యమందు ముఖ్యము, ఇందు రసభావములు ఠక్కున శఈులు అరుదు. పడి, ప్రత్యేకముగా శరీర పరిశ్రమముతోగూడీ యుండుసు, “మీకు యెన్నివందల పడములు వచ్చును? పుష్ఫృవాణనిలా రంభ నాట్యము : సము, రనమంజరి, కృష్ణ కర్ణామృతములోని క్లోకములకు అభి నయము పట్టలరా ? ఏదైనా ఒక (క్రొ త్త పడముగాని, శోకము జత్సి స్వరము ఈ రెంటియొక్క (ప్రాధాన్యత గల్లినట్టిది గాని పాడిన అప్పటికప్పుడు వాయికను నిరూపించ్చి స్థాయిభావము రంభ నం(ప్రధాయము, ఇడియునూ ఆంగిక (ప్రాదాన్యత గల్లిసట్టి సద్ది ఆలంకారశాప్ర (ప్రమాణముగా అభినయముగూర్చి, సంచారుల నృత్యమే. ఇందు కొంతవరకు అభినయమున్నమా - అది లావాలి స్వ్యాస్వ్స చేయగలవా? అని అడిగేవారే ఎక్కువగా వుండేవారు. నయము గాక, ఆర్థావివయమై యుండుము. అనగా ఒక గీతమును గనుకనే దేవదాసీలుగూడా అభినయ (ప్రాధాన్యత గల్లినట్టి ఉత్త నాట్యమాడునప్పుడు అందలి భావమును (ప్రదర్శించే సాత్విక (ప్రాధా మౌ తమ “ఊర” సంప్రదాయ విద్యను ఆరాధించేపా ర న్యత గల్లిన ఆభినయముగాక, శేవలము ఆయా గీతార్థములను లో ల్‌ 'దెల్చునట్టి ఆంగిక [పాధాన్యత గర్గిన అభినయ (ప్రదర్శన గల్లినట్టిది. వానో ఆడుగు, ఇడవజాతి విన్యాసముణ, కరణాంగహార (ప్రదర్శనములు గల్నియుండును.

కైక దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరితరి" ఆంధ, (ద్రవిడ, కేరళ, కర్ణాటకములందు నృత్యకళ కేరళశయందలి కథకళి వాట్యమునుగురించి రచించిన భాగములో కర్ణాటకమునందలి యక్షగాన కళగురించికూడ తెలియచేయటయు మలల లు జరిగినది, వేటికాలములో దకజీణాపథము అనేక రాజకీయకారణాలవల్ల ్‌ ల ఆం(ధ్రకర్నాటక (ద్రవిడదేశాలలో,యీ భరతవిద్య ఒకేరీతిగా- భాషారాష్ట్రములుగా విభజింపదిడిననూ ఒకప్పుడు ఈ ప్రాంతము మన్నట్లు తెల్పినాము. కాని కొంత లేదమున్నది. లోని కాస్రీయనృత్యకళ ఒకేవిధముగా రూపొందినది, ణం ఆంధ్రలోని కళాకారులు ఎక్కువగా రసభావములకు (ప్రాధా విజయప్ప్తరిని రాజధానిగా ఏలిన ఆం[ధ్రరాజులు, కాతవాహ న్యక నిచ్చి వివిధ సంబారులయొక్కం విన్యాసమునకు అభినయ మలు, ఇడ్వెపులు, ఓరుగల్లును రాజధానిగా ఏలిన కాకతీయులు: సృృద్చ (ప్రాధాన్యత కలుగచేయుచున్నారు, మధుర్శతంజప్పరీ కాంచీనగరములను రాజధానులుగా ఏలిన పల్లవులు, చోనులు మొదలైన రాజవంశీయులు; విజయనగరమును రాజధానిగా తమిళదేశమందు 'ఆడవు'సాము చక్కగా ఉన్ననూ అలి కేసికొని హైందవనంన్కృతీ వికొనమునకు పట్టుకొమ్మై నిలిచిన నయమంతగా (ప్రాధాన్యత వహించటబడలేదు. దీనికి కారణము రొయలవంశ్రియులు; తిరువనంతపురము,కొచ్చిను, కేరళ్యప్రాంతము ముఖ్యముగా భాషమై యుండవచ్చును. కర్నాటక సంగీతమువలెి అను ఏలిన మళయాళ్యప్రభువులు (ప్రదేశములు వేరై నను, భాషలు దక్షిణాది నృత్య సాహిత్యముకూడ నూటికి ఎనుబదిపొళ్లు తెలుగు మారినను, ప్రభువులు అనేకులై నను వీరందజు కాన్త్రీయనృత్య భాష యందుండుటచే _ నాట్యాచార్యులు నర్తకులు, నృత్య సంగీ నంగీతములను మాత్రము దాదాపు ఒకేరీతిని రూపొందించుట కొని తములే కొక = తెలుగుభాషయందుగూడ చక్కని పొండిత్యము- యాడ తగిన విశేషము. కనుక ఈ (ప్రాంతములందలి నృత్యకళను కల్గియుండవలెనుం తెసుగుభాషలోని తెనుగు దనము చకంగా ఎరిగి గూర్చి (వాయనప్పుడు ముఖ్యముగా గండు విశేషములు పాటించ యుండవలెను,ఇవి తెలియనప్పుడు ఆ మాటల అర్ధానికి అభినయము బడినవి, పట్టాదురేకావీ -_. ఆందలిభావము వ్యక్తపరచలేరు. వృత్యాభినయా లకు కావలసిన వర్తములు, వదములు మొదలెన ముఖ్యరచన

1. ఆంధ్ర, తమిళ, కర్ణాటక (ప్రాంతములందలి స్త్రీ న్నర్హకు లన్నియు శెలుగునందే రచింవబిడినవి, ఇతరభాషల కవులుకూడ లచే చేయబడు నృత్యము కొన్ని స్వల్పమైన (ప్రాంతీయభేదము సంగీత రచనలు చే ముటకు (ప్రత్యేకముగా ఈ భాషను అభ్యసించి లున్నస్పటికి ఒకేరీతిగ సంప్రదాయము వృద్ధిచెందినది. కేరళ సారు. తెనుగుయొక్క తియ్యదన మట్టిది. (ప్రాంతమునందు మాము స్త్రీలు చేయనాట్యము కొంతభేదముగా క కన్పీంచుచున్నది. భేదములున్నచోట వేరుగా చర్చించుచు పోలికలు మూడు[ప్రాంతములందలి విభేదము తెల్పుటకు ఒక ఉదా కలిగిన సంప్రదాయములు ఒకే క్షికక్రింద వివరించబడినవి. హరణము: కమక'భరతనాట్యముగురించి రచింపబడిన వివరములు, ఆం(ద్ర తోడిరాగము _. రూపకకాశమునందలి ఛమిళ, కర్ణాటక (ప్రాంతములకు చెందిన వివరములుగా పాఠకులు =ద్రానికె తగు జాణర - నీవు - దయయుంచరంఈ వేళ” గ్రహించగలరు, కేరళ(ప్రాంతపు కళకు, ఈ మూడు[పప్రాంతము __ా పరమును ఆభ నయించుచున్నారను కొందము, లందలి కళకు కొంత నిలేదము ఉండుటచే “మోపానీ అట్టం' అను వాయకా నాయకులు పణయకలహకారణమున వేరుబడి 'పేరుతో వేరుగా కొన్ని వివరములు తెల్పబడినవి, యున్న సమయమున, దూతిక రాయబారమునకై వెళ్ళి నాయకునకి అశ్లే పురుమలచే ఆడబడు భాగవతవిద్య తమిళ ఆంధ్ర వినతిచేయుఘట్టము వర్ణనతో కూడిన రచన బది. 'వ్రదేళములందు ఒకేరీతిగాను, కేరళ్ళ కర్ణాటక (ప్రాంతములందు తమిళ, కర్ణాటకములవారు ॥ మరియొకరీతిగాను వృద్ధిపొందియున్నవి, కనుక కూచిపూడి నాట్య “*దానికె తగు జాణరొ మేళములనుగూర్చి చర్చించినపుడు ఆంధ్ర, తమిళ (ప్రాంతము అనునప్పడు (ప్రారంభములో (గీవవిన్యాసము. చేసి వెనుక లందలి భాగవత కళనుగురించి * విపులముగా చర్చించుటయు; అడగుపట్టి....(తికాలపు విన్యాసమునకు ఒక ముక్తాయింపు ఆడి?..

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిళం) !15 అటుపై “దానికి కగుజాణర” ఈ మాటకు హవ్వ వివ్యాశసము రూవములోఃం చేయుదురు. అ భివయపద్ధతి యేర్పాటు ఎట్టిదనగా, వ్రకృతిలో సంపూర్తసౌందర్యమంతయు ఒకచోట మూన (పకిమాటకు;.___ అ పోనినట్లు సృష్టికర్త, నృష్టిలోని పౌ ౦దర్యమునంతయు. ఒకచోట కడి(వ్రక్కన విన్యానముచేసి అటువై ఎడమకు అదే విన్యా ఎ “మో సృష్టించెను కనకనే అ, తె నొ వము (ప్రదర్శించి ముగించవలెను. ఈ వద్దతినే అనునరించి కుడి ఆమె -- వీలాలు _ తుమ్మెదరెక్కలు యెడమలకు కొన్ని హృన్త విన్యానములనుకొవించి మూడునాల్గు ఆమె - ఒయ్యారప్పు వాలుజడ - నాగుపాము ముక్తాయింపులను (ప్రదర్శించి: క్‌ నానలు _ చంద్రరేఖ. “మానఘమడైన శ్రీ మహదేవుని పూజించు. (శ్రీవిరీ.- కనుటౌమలు _ మన్వరుని ఎక్కు పెట్టినవిల్లు వీవేరా _ +వోజి మహారాజేంద్ర” కనులు - ఎ(ర్ర కామరలు చూపులు _ మదనుని తూప్పలు ఈ భాగముమ అభినయింతురు, దావికవల (ప్రకాశము - మీనకాంతుల మంచును వీరి వదర్శనమందు “దానిక అని చెప్పునపుడు_మాసథి ఆతరళనయన బెదురుచూపులు హరిజదృక్కులు మా చెలి . ఈ విన్యాసముల (ప్రదర్శనమా[త్రమే గావించ ఐడు జై వ్రకి తెచ్చును చున్నది. ముక్కు _ సంపెంగపువ్వు పెదవులు ... చిగురుటాకులువలె యె(ర్రవిరంగు కలవి. లే క ౪ చిగురాకులవలె మెత్తదనము గలవి ఆంధ్ర చఛ్రీ నర్తకులుకూడ _ తీరికలు అడవులు వలువరున - ముక్యాలమాల ఇదే [క్రమము నమనరించినమా చెవులు = శ్రీకారము రు అభివయములు పెంపొందించినరీతి ఈ విధము చెక్కుంలు _ అద్దములు వారు ఆ పెంబొందిం విధముగా శ చిరువగవు _ వెన్నెల మందును. అమె ముఖము _ వికసించిన కమలము _ చం(ద్రబింబము. ఘట్టము__ యకులు వేరువిడిననమయము ఇట్లు నాయకనునఖ+ఖపర్యంతము వర్తించి ఆమెయొక్క నాయికా వాయకులు *రుబడీనసమయము. పౌందర్యముతో నాయకుని సమ్మోహితువి చేయును, నాయకువికి నాయాకయందు విర క్రికలిన సమయము స్‌ మరియు “దానికదేసాటి” _ యెట్లనగా _ అది ఆటపాటల దూతిక నాయకువికి మరల ఆమెయందు ఆనురాగము కొల్లి ల్య్వ్వద్రు వేటి సంగీతమందు సంవ్వతి = అభినయమందు అందిన వట్టు చేయవలెను. జై వ్రకి తెచ్చును, అదెట్లు:. తనయొక్క వాక్సాతుర్యముచేతను, అభినయము చేతను, గాన చాతుర్యముచేతను:.- వివిధవిలాస విద్యలందు కడునేర్చరి. = కవి _ వర్తించినాడు. ఆమె వాక్ళాతుర్యము షూ; యతో గ ఇన్నివిధముల ఆమెగుజగణముల వర్ణిందుచూ నాయ దూతిక ముందుగా ఆమె యెళ్టిగ్‌ లల్పుతొంద:- కువికి విసుగు తోచకుండుటకును, ఆతవి ఉద్పాహసర్చుటకును దానికదేసాట్సి మా చెలివి యింకొకరికి పోల్చలేము__. ఆమెతన నర్తన విద్యచే ఆతనిని అకర్షించును. ఆనర్హనము ముక్తా ఎందులో ? యుంపు రూపములో ఉండుము. మరియూ ఈ వర్ణనలు చేయుచూ

116 డాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9 నర్తకి ప్రదర్శనచేయుచున్నపుజు ఆయా విశ్యాసములకు తగురీతిని పురుష నర్తవల థాగవతవిద్య -- గతులనాడును. వటించుపాత్ర కంఠముతో పాడుకు, హస్తముతో దాని ఉద. ఆమె మరాశగమని _- అని తెబ్బటకు మరాళపాద విన్యా అర్థమును తెబ్బతు, పాదములతో తాళలయల విశ్యాసములన నము. చేయుచు, నేత్రముఐతో రనభావములఫు (ప్రదర్శింపవలెను --ఈ భరతిసూ(త్రముఎ పూరిగా అనుకరించి రూపొంఏంచబ॥ిన కళ కోకిలపలె సంచమస్వరమున తిమ్యగా పాడగలదు. అవి ఆం్బ, తమిళము ఎందల్‌ భాగవత కళ శెజ్బినపుడు మయూరగతి ప్రవర్శనము, కర్ణాటక 'కేరళ(ప్రాంతములందు భాగవతన ర్తకులు పాడుట ఆమె చూపులు మదనుని వాడితూపుణు అనునప్కడు:.నుక్‌ శ్యర్చద్రు, కొన్ని దుష్టపాత్రలు, కక్కు వరకపు పాత్రలు వికృతముగా గలి ప్రదర్శన వీటన్నింటితో చేర్చి తికాలనృత్తముఎడును, శ్రేకలు వేయుట, బౌబ్బలిడుటివంటి ధ్వనుణుచేయుటతస్ప ప్యాత్రలు షాడుట ఉండరు. వంతపాడువారు కథను గానమువేయగా అ షెట్టి వివరణతో కూషినప్రదర్శన ఆం(్రయందుమా(త్రము గానమునఎదలి కథను (యపేక్షపలప ఆంగిక, పాత్వికములద్వారా అభివృద్ధి జెందినది. తెలియచేయుట, ఆ రసోత్స్తిని (పేక్షకులలో కల్గించుటకుగాను గానము ముగిసినపీదప వాద్యసంగీతమునమవరించి ఆ భావమువు తమళ, కర్ణాటక (ప్రాంతములందు స్త్రీ నర్తకులు వదవర్ష వ్రికసింపడేయుటక అనువైసట్టి హస్త, పాదవిన్యానములు చేయు ములవంటి రచనలను ఆడునప్పకు ఆడవుసాము, జతివి్యాసములకు ట్లతో వారి (పదర్శనము ముఇయుచున్నది. ఇందు ఒక ముఖ్య ఎక్కువగా (ప్రాముఖ్యత నిచ్చి నృత్య, అభినయాదులకు విశేషత గ్రోఫము, పాడు వారి గా వపస్తతి ననుసరింఏ వర్తకులు అముటడే కనబర్భలేదు, మరియు వీరి సంప్రదాయములో (ప్రదర్శించు అలి స్య్సృనందము రహోత్స శ్రి కబుగుట అరుదుగా. నుండుము -కావి రింప్ప, జతిస్వరము, శద్దిము, వర్షము పదము, శొన!, తిల్లాన జా మ్పిళప్రాంతములందు భాగవకులు ఆడేవారు. పారుటడే మొదలైన రచనలుకాక ఆ-౮ధ్రలోనివా ని ఎక్కింజ్‌, ఎవదరువు, న క్ల న దశావళారములు, శబ్దిపళ్లవులు, సాహిత్యపల్ల వులు మొదలైన రచన ఆ పాత్రంధావము ననుసరించి కంఠమును నయ, వినయ పద్దతు అనుకూడ ఆడుచున్నారు. లలో పలికించుటివల్ల హాచికము సంపూర్ణముగా పోషంవ ఐిడు చున్నది. కేరళయందలి “మోహినీ ఆట్టంిహాడ అ౨రింప్త్క జతి " న్వరము శద్దిముఐవంటి రచనలలే ఆడదిడినను యిందలి ఆటతీరులు, కథకళియందు వాచికమునందలి లోటును సవరించుటకు ఆభినయపు పోకడలు ముక్తాయింపుల వద్ధతుణ, ఆంధ్ర తమిళ, గొను ఆంగికమును, లోకదర్శిని వారు. విరివిగా వృద్ధిచేసినారు. కర్ణాటక ప్రొాంతములండలి భరతవిద్యవలె విపులముగా అభివృద్ధి కనుకనే కథకళి మః దానాట్యముగా రూపొందినపి. థా గవతనర్హ ఇెందలేదు. అఖినయ[క్రమముకూడ కోమలవిన్యానములతో రూ కులు తగు కూ(క్రపున్న త్త, నృత్య విన్యాసములతో పొ(్యక్రపోషణ పొందలేదు. మరొక ముఖ్యవిశేషము-_పురుషన ర్తకుల భాగవత చేయుచున్నారు. విద్యకు, వ్రీల భరతవిద్యకు ఆధార్యగంథము ఒక్కపే అగుటచే అంచు పట్టు హస్తముబు ఒకటే అయిననూ వజ్హేవిదానము ఈ ఇట్టి కొన్ని భేదములున్నను ఈ సంప్రదాయము లన్నియు శెండు సం్యపదాయములందు వేకుగానున్నది. కాని మోహినీ అట్టం ఒకే కుటుంబమునకు చెందినవ్నై హైందన సంస్కృతీ వికాసము నందలి హస్తవిశ్యానము చాలవరకు కఠక€ విన్యానములకు దగ్గర నకు తోశుపడినవి, పోలికగా ఉన్నది. ఇట్టి విభేదములను విడిచిన ఈ నాలుగు 1ప్రాంతములందలి స్త్రీల విద్యను ఒకే విధముగా రూపొందినట్టిదిగా నవ చెప్పవచ్చును,

చాతీణాత్యల నాట్యకళాచరితి క! ఆంధదేశ ములోని నృత్యకళ వోలుని గాధా స్పష్తళతిని జూచిన కీస్తుకుపూర్వమే అనేక వివాలుగా, ఆంధ్రలో నృత్యకళ అభివృద్ది జెందినట్లు తెలియును. ఇఇ ఇఇ క ళా గొవ్కి నాటి సం్యవదాయములతీరు తెలియుట లేదు. కాత భరతుని నాట్యళా స్రములో ఆ-(ధ్రుల నృత్యకళను గూర్చి వాహనులు, ఇజ్వెకులకాలముల గూర్చిన గంధములందు కొన్ని నృత్య వరనలు మ క శ్లోః మహేం([ద్రో మలయః సహోమేకలః పాలమంజరః | స్‌ లి మి, దారము గన్పిందులున్నవి. అనాడు వర్జిల్లిన కళా నా జస ఏతేషునం[[కా దేశా స్తేవ్లేయా ద&ిణావలాః | క ము + న్‌ క ప చమ చ్‌ ద్ధుల కాలమునాటి వాణీ కి ఆఅ కౌసలాసో శలాశ్చ్రైవ కలింగాయవనాః ఇఖసొః | వేటికీ (పదరి వే గ మ్‌ కన = జపాను బుద్ధాలయాల్లో న్‌ నా (దవిడాం్యధ్ర మహారాష్ట్రా వైళ్లావెవానవానజాః | కగు నా చి ధు ల్‌ వ్‌ ధన వల్ల కొన్ని బౌద్ధ దక్షిణన్య సముద్రస్యతరా వింధ్యన్య చాంతరే | జరజము క లగూర్చి తెలియవచ్చును. అ భినయ యేదేశా సేఘయుంజీత దాక ణాత్యాంతునిత్యశః 1 ఎణము, భారకార్జనము రచించిన నందికేశ్వరుడు ఆంధ్రుడవి జా వండితుల ఆభిపాయము. మహేంద్ర మలయాది పర్వతములు గ దేశమునకు కో దక్షిజాసథమవి పేరు. ఈ దక్షిణావథము ఆ-౮, (ద్రావిడ, మహో నన్నెచోడుని కుమారనంభవములో రంభ నాట్యవర్జన నాటి రాష్ట్రాది (ప్రాంతములతో గూడివట్టిచి. దీని ఒ_త్తరమున విధ్య కళ గూర్చి కొంత తెలియజేయును. వర్వతములును, దక్షిణమున సముద్రమును హద్దులు, అట్టి దకీణ అక్లే తిక్కన భారతములోవి విరాట వర్వములో బృహ భారతమందలి జనులు ఫలువిధములైన నృత్యగీఠ వాద్యములతో న్నల నాట్యము గూర్చి (వ్రశంనవల్ల ప్రాచీన నాట్యముల గూర్చి దా&ీణాత్యమని (ప్రసిద్ధిగాంచిన “శై శిశేవృతత్తి” యందు నాట్యము. త్రెల్చును. చేయుదురు. ఈ ల్లోకమున గల “వైద్లా' యనుదానికి కృష్ణవేణి, వివరించెను. ఈ (పదేశమంతయూ ధదేశములో నున్నది 0 (వ్రరళివం ఆంద క్ష కాకతీయులకొలము _ పళునతి సంప్రదాయ శై నమత ఆంధ్రులు - “అంధ్రి” అనురాగమును తమ జాతిపేక సంగీతానికి జు సమర్చించిరి వచారము = దినమునకు ఆరు పర్యాయములు దైవారాధన. ఆల యాల్లో మూలవిరాట్టు కెదురుగా వలయాకార బలి పీఠము. అట మాతంగుని "బృహద్దేశొ లో ఈ విషయము సపేర్కొనెను- శ్రేవదాసీల నృత్యపూజ అం(్రలో ఆలయ శిల్చ్పములో యిదొక “ఆంధ్రి మారన సంక రాగముయొక్క ఆరు రాగిణులలో ఒక్కటి ప్రత్యేకత, అఖిలషార్థ చింతామణీ = సోమేళ్వర 11 రెండవ సింగ టుక్షగానము: _ (వ్రభువు _ సారంగదేవుని సంగీత రత్నాకరమునకు సంగీళ సుధా కర వ్యాఖ్యాన రచన. యకులు, నాగులు = రెండు ఆతి ప్రాచీన తెగలు ఆంధ్రలో. కాకతిగణసతిదేవ కాలము_ యక్షులనే జక్కులవారని గూడ పిలుతురు. వాని సంగీత నంప్రదాయమే యక్షగానము జాయ సే౮ాపతి - నృత్త రత్నాని (గంధ రచన ఆతని గురువులు కొండామాత్య, వెన్నెలకంటి సూరామాత్య ఇది ప్రత్యేక దేశసం( దాయము. పెదకోమటి వేమారెడ్డి-సంగీత చింళామణీ (గ్రంథ రచన దీనినే భరతశాస్త్రానుసారముగా నాటికరూవములో వృద్ధి __ క్మరగిరి వభువు = వనంతరాజీయ (గ్రంథరచన శ్ర పరిచి భాగవత నర్తకులు వీరినాటకమనే పేరుతో ప్రదర్శించు లకుమ__ ఆకని ఆస్థాన నర్తకి

కిక్‌ డాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం విజ్యానాధుడు .*(పతాసరు[ద్రీయము" అలంకార శాష్త్ర రచన ప్రతాపరు[ద్రీయము, రసమంజర్ని రవ(ప్రకరణము విజయనగర (ప్రభువులు-రంజకం, (శ్రీ రంగరాజు, కుమార్తె మరియు..తెనుగులో పద్య, గద్యరూపములో పైశాస్త్రాల ననున. కుప్పాయి (ప్రథ్యాత వర్తకులు. రించి, దేశిపద్దతులజేర్చి రచింపదిడిన అనేక (గంధములు. పాల్కురికి సోమనాధుని _ వినవ పురాణము. పండితారాధ్య చరిత్రలో నాటి మార్గి. దేశి నృక్యముల తెలుగునాట శాస్త్రీయ నృత్యకళ నారాధించువారుః శ్రీనాధుని పల్నాటి వీర చరిత్రములో నృత్య వర్ణనలు ' (1) నట్టవ మేళము?. క్రీడా లిరామమందు జక్కులప్పరంధద్రి వృత్యవర్ణన్క జంగము కథ వర్ణనలు ప్రీలణు నాట్యం చేపే పం్యపదాయము. రఘునాధరాయలు:.... రామళద్రాంది ప్రథ్యాతి గాంచిన నర్తకీ (0) నాట మేళము:.- అచ్యురస్ప-.-- కాగవతులకు అచ్యుశాపురము. దానము పురువులు నాట్యం చేసే పద్ధతి, జేయుట అచ్య్మతాపురమే “మేలటూరు” మేళము౨వూరు. వటువమేశము : యి వీజయరాఘవనాయక:_ వివిధ యక్షగానముల రచన. దావిఆట, భోగముఆట, భోగముమేళము లేక సావిమేళమ. మేజువాజ్‌, కచ్చేరిఆట, కేళిక భరతనాట్యము. క్షేత్రయ్య (ప్రఖ్యాత పదకదర్తం థోగమువారు -సభలందు, దర్చారులందు నర్తనమారువారు. రంగాజమ్మ: కవయి(త్రి-నాట్య నంగీతములందు గొప్ప వండిళఈ రాలు. పామలు (దేవదాపీలు) := ఆలయాల్లో ఆరాధన నాట్య మాడువారు, మహారాష్ట్ర వకువల :- *కేళక 'న్ఫిత్యాధివృద్ది చిన్నయ్య, పొన్నయ్య, వడివేలు, శివానందము _ కచ్చేరి నాళమునకు యీ వీరు గుడి పేవవ్షై వియమింపదిడినవారు. గనుకనే గుడీ అన్నదమ్ముల సేవ, సామలు, పూర్వము మండలేశ్వరులు వీరినుండి కన్యలమ వివాహ మాడు ఆచార ముండినది. * శహబీ . పంచరత్న పఫబంర రచన నాటి నృత్య నం ళ్‌ దాయమును గూర్చి తెలిసికొనుటకు ఆ (గ్రంథముల యొక్క నాట్యమేళము:_ వీధి భాగవతము, (బ్రాహ్మణ భాగవతులు ప్రాముఖ్యత. ((కూచిపూడివారు, కోట కొండవారుఎ అండోజీః.. విచిత్ర రాయవతంన కవి నాట్యకావ్రము, వద్య జంగం భాగవతులు, (జంగాలపర్లవాద) : ఎజ్లిగొల్లి భాగ రూవమలో రచవ. వతళులు, దాసరి భాగవతులు, బఐహాురూప్పలు, గంజట భాగవతులు, చిలకల భాగవతుఇ, యానాది భాగవతులు, చిన్నమాదిగ ఖౌగ వకులు. _ అగ్థియలో శాస్త్రీయ నాట్యానికి ఆధార గంథములు కలాస నర్తకులు:-.-- నాట్య కౌఫ్రము, అభినయ దర్పణము, భరతార్జవము, భరత భామాకలాసము, గొలకలాపముల నాడువారు. పార నంగ్విహము; వీరందరూ ఆంధ్రలో వివిధ జిల్లాలలో నున్నారు. -

చాతీణాత్యుం వాట్యకళా చరిత $109 వృత్యశిల్పము -- ఆలయాలు: - సిద్ధేంద్రయెగి.ప్రాచీన యత్షగాన పద్ధతిలో (పారి , జాతము) భామాక౮ా పంచన, ఆఅ విద్య కూచిపూడివారివ్వారా పచా జాయప పేనుని “నృ త్రంత్నావళ'_ రామప్పగుళ్ళల్‌ సుందర రము యక్షగానములో ఆవేకి శాశ్రీయమార్నులు వర్ణనాత్మిక గేయ వృఠత్యశిల్పము, రూఎములో మండి ఏకపాళత నృత్యానికి అనెవుగానుండిన యక్ష అందలి వినాయక నర్తనభంగి మలు-అప్టైడిక్నాలకి అరాధన గానము స్వరూపము మార్చి, ఆనేకపాతలనృష్టించ్చి నృళ్యనాటక వనమయములందు. (బలిహరణ) ధృజస్టంభమువర్ద నర్రికిజేపే ముగా రూపొందుట. (ప్రధమనాట్య--గణ ఏతి ఆరాధన, మదన్య- లిత కరణ విన్యాసము--పిమ్య్మట వినాయకి శాళ రంగాజమ్మ విజయరాఘవనాయ8 ; _ మందు “గణ పతి కవుతమి.” అటుపై వివింకరిణాంగిహారములతో కుమారస్వామి ఆరాధన, వారి యిక్షగానములు_ నాట్యానికి అలంకారములు, రంగా తరువాత ఇం(ద్ర స్రవము__ఆ గణపతి నాట్మమే అందు జమ విరచితము=మన్నారుదాన విలాస యక్షిగానము-__నర్తకువి లై విద్య పరీక్షి౦ంచిటకు చక్కని "౦దిము రూపొందించబడెమం కాకతీయుల కొలము - శైవసం్యప్రదాయ కళాప్రచారము. మహారాష్ట్రరాజులు :--- దళవిధ శివలీలలు - సప్త లాస్యములు పేరిణి, పే-ఖజణ. కుంద? , దందిక, శుద్ధ దేళి యిత్యాది నాట్యముల (ప్రచారములు, నాయకరాజుల కాంమిందు. క్షేత్రయ్య పదములు. అభినయ ౬ విద్యాభివృద్ధికి కొరణభైతమ ల సర్దు మెవోల ష్ట్ర రాజులకాలములో “గ్గాండ్లీ"-రాజగోండుల వేశ సంప-య నృత్యము రచింపదిడీన “పదవర్ణిములు” నృత్త, నృత్యముల అభివృద్ధికి ఆంధ్రులకు మధ్యటప్రడిశ్‌వందలి 38 గోండు నంస్తానములకుగల తోడ్చడినవి, పొంస్కృళక సందంధిము. వారి సంప్రదాయ కళా_ప్రచారము, వివిధరకములై న అదివు, జత, గిత్కి విన్యాసముల (ప్రదర్శ విజయనగరరాజులకాలము:.. నకు అనువై నట్టి “దరుపు”-ఆఅందలి ఆట (క్రమము. ఆవేకవిధముల వభావానుభాన సాత్వికనంచారుల (సదర్శ లేపాడి ఆలయసుందక శిల్పము-వృత్యభంగిమలు, నమునకు వీ లెనట్టి పదములు, అభినయపోకడలు ఆధారముగాగొని వీరవైష్టవ, వైష్ణవమత ప్రచారానికి అనుగుణ్యమైన _ క్రాన వర్ణక్సిమముననుసరించి గావింవబడిన మాతన సంగీత సృష్టి కళా భివృద్ది* “పదవర్ణము” లే5 “చొకవర్డము,”పదవర్షములు ఈరువాత నృృష్టింప రాధామాధవ మధురభక్రి ఉపాసన. వల్ల భాచార్యుల మత బడిన సంగీత రచనలు. (వభానము. అభినయకళ (ప్రత్వేకాలివృద్ధి గీత గోవిందమునకు వృళ్యాథినయ ములు-6ళస నిలయములు, క్షేశ్రియ్య, పదములసనృష్టి- ఆంధ్రలోని వివిధ జమీందారుల కళాపోషణ :- వావికి అఆభినయముం కార్వేటినగరము, కాళహస్తి వెంకటగిరి, కోల్లాపురము, తంజాపూరు నాయకరాజుల కాలము:-..- గద్వాల, వనపరి, నూజివీవు, విఠాపురం "పెద్దాపురం, తుని విజయవగరము, బొవ్బీలి, జయపురము, మొదలెన సంసానము యక్షగానములకు స్వర్ణయుగము. శేశిక నేటి భరతనాట్య లందు__పల్లపులు, జక్క ణి దరువులు, పదదటవుణ, “పేరవర 1వదర్శవ(క్రమము “పేరిణి” పద్దతిననుసరించి రూపొందుట. ములు, పదములు మొదలైన సంగిత రచనలు గావించబడవపి వృత్యములో మొదటిసారి పదములు (ప్రముఖస్థానము భామాకలాసమ్భ గొల్ల కలాపము, వీధినాటకము, పోషింపబడినవిం వపహాంచుట. నాటినుండి అభినయవిద్యలో (క్రొ త్త్రపోకడలు, కచ్చేరి వాట్యమ _ నృత్త నృత్య ఆభినయాడ లకు నమైన యేర్చా దేవశాస్తోక్రమురైన కివుతములు ఆత్మిప్రొచీనిములు, శబ్ద అుకు కృషి. ములు లేక సలా.జతులు మొదటిసారిగా మహారాష్ట్ర (పళువుల

కవ0 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి పాలనలో “కేళక' సమయంలో రాజన ర్తకినులు (ప్రభువుల స్తో మిగిలిన సంస్థానములందు నాట్యకళ అలివృద్ధి జెందిన వివర ముతో గూడిన న రనము సల్బట నిమిత్తిం రచింపదిడినవి, ములు అంతగా తెలయుటలేదు. ఆఅటపె ఆటి రచనలే యితర జమిందారీలందలి అస్తాన య న్‌ ల ణి శపులు రచించిరి, ఇవ్విధాని వివిధ సంన్థానములందు రచింపబడీన పుణ్యతర్థములందు నృత్యెకళ ఈ రచనలు కొన్నివందిలున్నవ. “ ఊఉ ఇ అ ఇ యి హంపీ పిజయనగరిము ౨-8 ఆంట్రలో నృత్య8ళను లము: శి వపసంపదాయము-ఈ స్వామి పె రచింవ అనేక రీతుల నభివృద్రిలో నికి దెచ్చిని సంస్థానము ,విజయనిగరము, స్ర్రతై, : శ్రైవసంప్రదాయము-ఈ న్వామి వై రచిం గనుకచే విజయనగరమును కవిపండితులు విద్యలనగ౦ముగా గొని చిటీన్‌ “నేక్‌ కవుతములను నర్తకులు ఆడుచున్నారు. భామాకలాన యాడిరి. అనంద గజపతి మహారాజుగారు అందు ముఖ్యులు, ములు,గొల్లకలాపములు శ్రీశైల (బ్రమరాందిపై రచింపబడిన అంబ వీరి కాలములో. అనేవములైన పదముజ, పల్లివులు, శబ్దవలు.. $ీవనులో (ప్రారంభింపదిడుచున్నవి. నవి. రచింసబిడినవి ప్రాచీన ౪ లమందు యిచ్చట “శృంగనాబ్యము' సప్రలాన్య అన్నిటిలో అతిముఖ్యమెని నంగీక రచవ ఎ మ.డూక ములు 'ప్రదర్శింపదిడీవట్లు ఆలయశిల్పమును బట్టి ఇెప్పగలము, శఐబములొ ద్ద శీ కాళహ స్తీ: శేవ సాంప్రదాయము. తూర్పున (ప్రఖ్యాతిగాంచిన “శుభలక్ష 3పల్పవి” సృష్టి యిచ్చ లాలి టనే జరిగింది ణి టబ ఆలయ ఆరాధన సాం(ప్రదాయములు, కేళిక విద్య అభివృద్ధి జలగ౧౦౧ం జెందినది. ఇచ్చట భాగవత విద్య ఆంతగలేదు. సీతారామ గజపతి కొలమురొ_ సప్తృతాళములందు జిక్కి ణీ దరువులు, పడదరువులు, స్వరిపల్ల ఎలు, పొజంగిదరువులు ఏశ్రేష తిరుపతి: వెంక కేశ్వరుని పై తాళ్ళపాకవారు అనేక రచనలు ముగా రచింపదిడినవి ఇఎ యన్నియూ నాట్యకళకు అలం గావించినసూ ఒక (ప్రత్యేక నృత్య విధానముండినట్లు ఆధారములు కొరములు, - _ గావ్పించుటలేదు. కార్వేటినగరిము నేలిన వెంకిట పిరిమాళ్‌ వ న్‌ 09ట రాటేం్యిల మ్న్నారు ఫోలూరు వెషవప సం(ప్రదాయము. కాలములో నృత్యకళకు చాల ముఖ్యమైన గోవిందసా మయ్య “వర్ష ఆాణ పంచకము.”లనబడే ఐదు పెద్ద వర్షనములు రచింపదిడినవి. ఈ ఆలయ ఆరాధన విద్య, కేళికావాట్యము దేవదాసీలచే ఆరా జ 4 త వర్షములు అపూర్వము, వీటికి నృత్యమాడుట సర్రకువికి పరీక్ష ర్రిచబడివదిం వంటిదిం 'చెయూంరు: శే వ సం(పదాయము-సుందరేళ్వరస్వామిపె మోహన, నవరోజ్టు కేదారగొళ, గౌళ వఠాళి_.ఐదురాగము గా కన్న 9 ఆనేక (ప్రత్యేక$రచనలున్నవి. నర్వవాద్య ఆరాధన ఇచ్చటి విశేషము. లండు వర్తనలు రచింపవిడినవి. ఇందు "మోహన వంము"-కార్వేటి ణి ఇచ్చట సప్పలాస్య ఆరాధన, కేశిక్క యక్షగాన నంపపదాయము ఈ వగరము కాళహ =, వెంకటగిరి _పా.తములందు నవరోజు జో ని మూడు పదఠులు అభివృది జెందినవి. వర్తిము, కోస్తా జిల్లాలందు (ప్రచారములో నున్నది... తో ం ర్డి న్గొటిల్లా జొన్నవాడ: అంబఆలయము. శై వనం(ప్రదాయము వమ వెంకటగిరి నంస్పానములో __. ఒంగాలేల భూపాలుర కాల రిచి నొట్యకళా (ప్రదర్శవము. ములో నాట్యకళ చాలావృది గాందిన:. ఆయన అనేక కవి ట్య ద్ర శి వింగరాయకొండ: వైష్ణవ సంప్రదాయము, వండిత, గాయక్క నాట్యాంర్యుల పోషించుటయేగాక __ వివిధ లా (పప్రాంతములనుండి సంగీత విద్వాంసుల రప్పించి, చర్చించి నాట్య బాపట్ల: భావనారాయణ స్వామి- వై ష్టవ నం(ప్రదాయములు ముపై ఒక (గంధము రచించిరి, అదియే *“నభారంజవి"”, ఇచ్చట సిద్ధాబత్తునివారు శాస్త్రీయ విద్యను (వ్రబారముజేపిరి.

చాతీణాట్యిల వాట్యకళాచరిక0 కిక్‌ మార్మాంవురం: వైష్ణవ సంప్రదాయ ఆరాధన విద్మ ఆంధలో జిల్లాలవారీగా క శాభివృద్ధి క్రేశిక పద్దతి, తప్పి, ఉప్పును. మాచర్ల: చెన్న కేశ్వర్శ వీరభ(ద్రస్వాములవారి అలమము గంజాము-ా లందు వైష్ణవ శ్రైవు వంప్రదాయ వృత్యారాధన కేళ3 పద్దతి, పాలించు (ప్రభువులు ఓ|డ్రులు, కొని వారి మలతుణ తెలుగు ధర్మవురి: వ్రైష్టవ సంప్రదాయ అరాధనకళ, కేళకప్తితి. వావ, గనుకనే గంజామునం కలి అనేక జమిందాని9ందు తెనుగు సం_వదాయపు నృత్యము అభివృద్ధి జెందినది. ఒడిస్సీనృత్యము తిల అల్వాల: వెంక టేశ్వరస్వామి ఆలయమ్మృ, ఆం-ధన్‌ికశం శన గానము ఉ త్రరదేశ జాణీలో ఉన్నప్పటికీ జతి కట్టువాట్లు ఇలిహరణ ఏద్య_వై ష్టవ సం్యపదాయము-_.కేశిక, రర్నాటకి ఉత్తి గతివిన్యాషము అభినయ[క్రమము, తెనుగుదేశ పు భరత విద్యమపోలి రాదీి సం(ప్రదాయిములు. వులదును,. పరు[ద్రదివ మ, శ్రైశాకుళిము: ఆంధ్ర. విన్దుళలయము.. వైష్ణవ పద్ధతి _గంజామందలి ఒక జమీందారు (వ్రకాపరు( దేవ వెయ్యిమంది శక ణ “ణి * దేవదాసీలను స్వామిపేవ నిమిత్తము వూరి ఆలయానికి సమ ఆరాధనకళ, కేథిక, ల్పించిరి. వారచ్చట నాబ్యకళతో. స్వామి నారాధించిరి, అకళకు పిళావురము: బంతి మాఎవుని ఆలయము _వైష్ణవి పద్ధతి ఆ౨1ధ్రకళకు దాల దగ్గర పోలికలున్నవిం ఆరాధన్మ కేశిక్క, భామాకలాపమ్ము గొల్లకలావములు, ఆంధ్రలో (ప్రాచీన ఆలిమున్నచోటులందు, సంస్థానములు వెలసిన (వదేళశములందు నృక్యకళ విరివిగా అభివృద్ధి గాంచినది. కక్కు ఖేళ్వరవ్వామి ఆలయము _ శై పము, (శ్రీకొకుళము; విశాఖపట్నము జీల్తాలు-. ఇక్రికూర్మము: వైష్ణవ సంప్రదాయము, కే;క్కచై తన్ముల “ం నృత్యము, నము)కో మటివల్లి విజయనగర ము(సంప్టానము)జయపురము(పంస్టా శీరములన వి. శెవవెషవ వము) మాడుగుల మత్స్య వంశీయుబేలిన (ప్రదేశము, చోడ ఇంకనూ మెన్నియో పుణ్య స్టులు థన పకా. వరము, జొమి, నిమ్మలవలస్క నరసన్న పేట, రాజాము, వనరనీ సంప్రదాయ విద్యలోవి బెధాలు.. పబ్నం, దొడ్డిగల్లు. ఈ ప్రదేశాల్లో దేవదాసీల భరతనాట్యము, భాగ బలిహరణ నాట్యములు, శేశిక యించుమించు ఒకేరీతీగా వతుల భామాకలాసము, గొల్లకలానము, ఎక్కు=ఎనగా వృద్ధిజెండినది, ముండును. మూలవిరాబ్డు సాన్నిధ్యంలో ప్రదర్శింపదిడే ఆరాధన ఈ (ప్రాంతాల్లో వున్నన్ని లామాకలాప, గొల్లకలాఎ నాట్య నృత్యములు. సప్తళలాస్యములు, కవుతములు, మార్చువుండును. మేళములు ఆం(దలో మరెచ్చటనూ గాంచము. అజ్‌ ఇవన్నియూ, దేవదాసీలచే చేయబడే నృత్యములు, ఈ రెండుజిల్లాలలో. స్రీలు (శాగవత) కలాసములాడుట అరుదు, నృత్యము వారి యింటి విద్య వంన్యృతము, తెనుగు పండి శుల పద్ద పత్యేకముగా అభ్యసింతురు, ఈ కలాపములవారు.. ఆలయములందు ఆగమశాష్ర(ప్రకారము ఏరు వృత్మకళతో సిద్ధేంద్రులవారి కలాసముగాక, వంకాయలవారి కలాపము, చేవతల నారాధింతురు చింతలపాటివారి కలాసము, కసింకోటవారి కలాపములను చేర్చి ఆముచున్నారు. వీ5 భాగవత ఏద్యకు కూచిపూడి విద్యకు సంబం లా ధము లేదు.

శ22 దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి్స దేవదాసీల పిద్యమాత్రము థ్రీ కూర్మము మొదలుకొని పోలూరు, నాయుడుపేట, కాళహస్తిన కొర్వేట్‌ నగరం, తిళుర్తని తంజాపూరు నరకూ యించుమించు ఒకేవిధముగా నభివృద్ధి చెయ్యూరు, మధురాంతకం, జంగాలవల్లి మొదలైన వ్రదేశాలలో" జెందినదిం దేవదాపీల “కేశికా” విద్య విరివిగా (ప్రబారమందున్నది. కూచిపూడివలె, జంగాలపల్లెియందు విశేషముగా నాట్యమేళ తూర్పు, పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలు : ముల వారున్నారు న (జమీందారి (ప్రాంతము) కాకినాడ, అమలాపురము, ముమ్మిడి స్వ లు= 9 వరవణ, పేరూరు మానేపల్సి-యండ పేట, మురమండ, రాజమం(డీ, క ధవశేళ్యరము, పసలపూడి, తాటిపాక, రాజోలు, వాడపల్లి, (ద్రాజె తిరు త్తని, చెయ్యూరు, మధురాంతకం, (ప్రస్తుతం తమిళ రామమ్ము ఉండి, మారంపల్లి నరశాపురం ఆచంట, ఆం[త్రవేది నానులో నున్నవి. ఏలూరు, ఈ (ప్రదేశాల్లో నాట్యకళ విరివిగా నభివృద్ధి గాంచివది. ఇచ్చట భాగవతములాడే పురుషన ర్హకులు తక్కువ, వ్తీలే కచ్చేరి దత్తమండలములు : వాట్యమ్లు, కలాపముల నాడుదురు, కడప: కర్నూలు, అనంతపురం జిల్లాలు: ఈ (ప్రాంతాలలో నాట్యంచేము స్త్రీలు రెండు తెగలుగా ౧0 మన్నారు, కోటకొండ, వినగానవల్తె (పొన్టుటూరు, పాందుపురం, భో గమువారు. సామల భోగమువారు కచేరినాట్యము: తాళ్ళపాక, పుల్లంపేట, బుక్కాయపాలెం, కోటకొండ భాగవతులు _ పాసులు భాగవతముల నాడుదురు కూచిపూడి నం్యవదాయమునకు జెందినవారు. వీరివి బనగానపల్లె పీరి ఆటకు కూచిపూవవారి ఆటకు నంబింధము. లేదు నవాబుగారు, అ (ప్రాంతముల ప ఆహ్వానించ్చి కో టకొండలో వారికి వీరిలో సంస్కృతము. తెనుగుభాషల చక్కగా నెజిగి శాస్ర సంప్ర భూముల విచ్చి నివానము నేర్పాటుజేసిరి. వీరిద్వారా భాగవత కళ దాయములు దెలిసి నర్తనమాడు వర్తకీమణు లనేకులున్నారు. దత్తమం వ అర (ప్రచారము జరిగినది. చాసీలు కేళికా విద్య నారాధించిరి. కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాలు : “తెలంగాణ (ప్రాంతములో నృత్యకళ : కూచిపూడి, మొవ్వంనంగిగడ్హ రేపల్లె, తెనాలి, గుంటూరు, ధర్మపురి, పెద్దపల్లి నాగపూరు, గద్వాల్క వనన్నర్హి జట బాపట్ల, గుడివాడ, థ్రీకాకుళము, పొన్నూరు, ఒంగోలు, ప్రోలు, ఆత్మకూరు, 'హైదరాదా ద్‌లందు. నో కూచిపూడి భాగవత మేళశములకు (ప్రసిద్ధి, హైద్రాబాద్‌లో ముస్లిం (ప్రథధావముగల కళ అభివృద్ధి భామాకలాఎము, గొల్లికలాపము, వివిధ యక్షగానములు జెందినదిం వీధి నాటకము. లాడుటలో ఈ నర్తకుణు సుప్రసిద్ధులు. ఈ మిగిలిన ప్రాంతములలో కేళకవిద్య అభివృద్ధి గాంచినది, ప్రాంశాల్లో కొందరు దేవదాసీలుగూడ కూచిపూడి సం్రదాయ్మభాగ గత నాలుగ్రై దు దళాబ్దములలో ఆం(ధ్రలో కళ వారాధించిన వక. విద్య నభ్యసించినవారు. అట్టినారు నంగి గర్జ్కరేపల్లె 'ప్రాంకాల్లో వచభ్యాత కళావేత్తలు.ల యున్నారు. మొవ్వ వేశ్రయ్య పుట్టినయూరుం శ్రీమతులు నాయుడుపేట రాజామజి, చెయ్యూరు. శారద, | మధురాంతకం రాధ ఆండాళ్ళు, పుల్లంపేట మహాలక్ష్మృ,అన్నమ్మం నెల్లూరు చిత్తూరు జిల్లాలు: పీలవేజణ్‌, నాగమణి, శుభరత్నంష నుఖమ౦జరి. (బివ్మాశ్రీ చింకా వేంకట నారాయణ, వేదాంత లక్మీనారా- టంగుటూరు, కావలి, సింగరాయకొండ, జొన్నవాడ, యణ ళాత్త, కోటకొండ చల్లా భరతళాస్త్రం లక్ష్మీనారాయణగారు, నెల్లూరు, కలువా య, బుచ్చిరెడ్డీపాలెం, వెంకిటగిర్సి నున్నారు, భాగవతుల విస్పయ్యగారు, ఏలూరు పుప్వుల పాపాచలం, వగరాణ.

వాతీణాళ్యుల వాట్యకళాచరితి [1038 ఈనయ” సా(మాఖజ్యం, చాటపర్రు బాలా (త్రిపురనుందరి, చిత్తజల్లు నృత్యము. తరంగముల, అర్యాత్యరామాయణ కీర్త చిన వెంకటరత్నం, పెద్దవెంకటరత్నం, వైదేపా, ఇందువదన, నలు, శబ్దములు, సలాముజకులు, జక్కి-ణీ దరువులు, వదదరువులు, "పేరూరు పారిజాత పుష్పావతి పెండ్యాల సత్యభామ, కోనేటి చిట్టి న్వరజకులు, తానవర్హములు, వదవర్ణముళ, పెద్దవర్జములు, దరు రాజ దువ్వా సూర్యకాంకం, అమ్మిణీ, అన్నాదిత్తుల బుల్లి వెంకట వలు, అష్టపదులు, శ్రైవారప్రబ.ధముబ, శివతాండవగితములు, రత్నం, దుగ్గిరాల మాణీక్యం, కొల్లూరి కొమయ్య మద్దెలరాముడు. మొదలైన రచవలు మద్దెల అవృలనరనమ్మ, గంధం లక్ష్మీకాంతం. శశ్రీవిరాజితంం = యండమూరి రామం, యండమూరి అమ్మాణి మద్దెల బాలా అభినయము శోకము (కృష్ణకల్ణిమృళము పృష్పవాణ 'తీపురసుందరి, కృష్ణ వేజీ, వాయుఎ సక్య , అమలాపురం విలానము, రసమంజరి, మొదలై వప్రింకే (ఈయ్య, అన్నమాచార్య, మణ్యం, దూడల శంకరయ్య, కోమటివల్లి జగన్నాధం, భాన్కంర పురందరదాసు, సలాపకయ్య, సారంగపాణ్స, ఘనంసీనయ్య, మొద థట్ల అప్పల నరనీింహం, జీనవరత్నమ్మ, ఇళ్యాదులు ల్లైనవారి పదములు, జావళీలు; గీఠములు, మెొదల్టెనవి భరత నాట్యములో ఆతి ముఖ్యమైన రచన ఇందు కొందరు భరతనాట్యము నాడువారు, మరికొందరు బా భాగవత కళనారాధించువారు. “వదములు”; అందు _తిఎట తాళమందున్న రచనలు కొందరు కీ ర్రిశేషులై రి.మరికొందరు. జీవించియున్నారు, విశేష ప్రాముఖ్యత వసాంచుమ, పైన జెప్పిన కొందరు సంప్రదాయ లరతవిద్య యదు (పావీణ్యులే గవత మేళ లి సంగీత ౮ గాక నంప్కృతాం(ధములందు మంచి పాండిత్యము లవారు. భాగవ మందలి సంగతి రచనలు : సుమారు ఏలది నంవక్పరముల క్రిందటనే డేశంలోకళాథి ద్విపద, దరువు, వృత్తము, పంచచామరములు, _వైవారము, వృద్ది ఆగిపోయినదిి నాటినుండి నూతన రచనలు జరుగలేదు. కందము, కందార్హము, సీనము, సీసా రము, ద్వి పదార్లము, ధవళము, గ ట్‌ ర వేటికాలములో కాఫప్రము, సంప్రచాయముల రెంటిని చక్కగా తెలిపి వ్లలు ఆతి ముఖ్యమైన రచనలు: జా కొని, నూతనకళాసృష్టివి చేయగల సమర్థులైన నాట్యా ార్యులు, ఈవి పండిత గాయకులు అట్టివారిని అదేశించి, పొషించు కళా దరువు, ద్విపద. పోషకులు అరుదైరి గమకనే తరతరాలుగా కళలారాధి.చినవారు నాట్యమందువ యోగ పదు వాదగ్యములు | ఆనేకులు నాట్యవృ త్తిని వదలివేసిరి. వారితో ఆ అపూర్వ సంప్ర దాయములు అదృశ్యమగుచున్నవిం అందువల్లనే ఆం(ద్రలోస్మపాలీన కరతాళములు, గంటలు, మృంవగము, శుదరమదెల, చండి |! చు శాస్త్రీయ నంపదాయములగూర్చి తెలిసికొనే అవకాశములు సన్ని వాద్యము వీణ, వేణువు, ముఖపీణ, శంఅము, శ్రీ, పురుష గిలు చున్నవి. గాౌశ్రము, కంజీరఎ.నావముగల గజలు భారతీయ నృత్యానికి ళా జ జీవమ... శాఫ్రము దెలిసినవారికి సంప్రదాయము, సంప్రదాయ విద్య జెలిసిన కాఫ్రము తెలియక పోవుటవల్ల = అట్టి కళారాధకుల వల్ల పదములు కళకు చాలా అపకారము జరుగును. దేశములో ఈ పరిస్తితి తొం గిన కళాలివృద్ది జరుగుమ. భరతనాట్యములో నృ శ్తనృ్ఫృత్యాభినయము సైమంతి పదశర్తలు ముద్శలు తి ఎ మువ? అందుపయోగపడునటి సంగీత రచనలు తమ్మి మువ్వగోపాల [నే తాశ్ళవాకవారు జూ. ట్రీ వంకకేశ్యర్య వెంకటా నృ్తముః స్వరసల్లవులు, శద్దిపల్లవులు, పాహిత్యవల్ల చలపతి వులు, జతి స్వరములు, శాతిన్వరముదు, తిల్లానలు, గీకప్రథంద పురందిరిదాసు ఎ... పురందర విఠల ములు మొదలై నవి, ఘటపల్లి వారు ఎ... వై లాసపతి

ర! డాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం జటపల్సివారు -. జటిల్లి గోపాల 16 తాళములు క:ణ విన్యాసమునందునుపూజా నృత్యము బొలాపురమువారు. --- బొల్లవరము లందుపయోగింపదిడుము.

ళా శోభనగిఏ ఎట. శోదనిగిరి శబ్దములు, యెక్కువగా కాంభోజి రాగములందు చాప్త మల్లి ఖార్డున -- మల్లికార్జున, కృష్ణ తాళములందు పాడబడుచున్నవి వినుకొండవారు _ విమకొండ్‌, విజయరామ క్ష జా పేనింగి వేనంగివారు 0 పల్నాటి వీరుల కథ - వర్తన బు(రకధ వీరభద్రయ్య ఎ. వరద వెంక కేళ్వర మ॥ (దిత కాళంబున వీరగుంభితక ధుంధుం కిటాక్యారనం. మాతృబుద్దేశ్వర ఎ... దామెరకుమూరి వెంకట గళి వాయింపుచు నాంతరాళశికయతి (గ్రామాఖిరామంబుగా. భూపాల యతి గూడం ద్విపద (ప్రబింధమున వీరానీకముంబాడె నొ యువరంగ ఆ యువరంగ్య గ క్కంత (ప్రత్యక్షరముం గుమారకులు ఫీట్యారంబు ము నానా చు ఘసనంబనయ్యి న్నాడు ౯౦ నందూలగన్‌. కసూరి రంగ ఎ. కిస్తూరి రంగ పరిమళ రింగ ఎ... పరిమళ రంగ ఆ నాట్యవర్షన వా సారంగపాణి ఎఎ... వేణుగోపాల ల ణి ముత్తుకాండవర్‌ ఎ. నదబరాజ పీ గర్జించి యరవి జంఘూ కొండ యుగళంబు పాపవినాశ మొదలియార్‌ నాదాస్తుతి వీర సంబెటి కోల వేయునాకడ మేలటూరి వెంకట ఆ లీఢ పాదవివ్యాస మొప్పగ(వాలి రామశాన్హి -- మళల్లజేం్యద్ర కుంతాఖినయము గై కొనునొకండు ఇవిగాక నారాయణ శీర్టుల తరంగములు _ జయదేవుల అష్టపదులు, విగుపు గన్నుల నుబ్బు బెదరు జూపులతోడ ఫీట్కాటర మొనరించు బెలుచ నొకడు వదముల కుపయోగించిన రాగములు : పటుభుజావష్టంభ పరిపాటి ఘటియిల్ల ధరణి యాప్ఫోటించి దాటునొకడు, రకల కాంభోవచీ, గుమృకాంటలోజీ, శంకరాభ కాంభోజి, యెరుకల కాంలో చే కాంలో జి శం తే॥ ఉద్ది ప్రకటింప నొక్కరుం డోలవాడు

రణము నుట, తోవ, ల్రైరన్టి, శహన్య బెగిడ, ఆఠణ, మోహన బయలు గుజ్జంబు భంజిల్ల దిణపు నొకడు

కళ్యాణ్‌, కేదారగొళ, కేదార, సీ౮ంాందిరి, ఆహిరి భూపాల, కొడుము దాటింపుచును బెద్ద గొలువులోన

ఘంట, పున్నాగ నరాళ, వరాళి నాదూమక్రియ, అసావేరి ఐడతి సల్నాటివీరుల నారునపుడు.

“వెంధవి, కాఫీ, ధన్యాస్తి శ్రీరాగము, పంళు వరాళి వాట, విల జక్కు-లవురంధ్రి వ

యొ

వ లెనవ౨. హర్కి మాలవశ్రీ, పూర్వి మొదలై సీ కోణా(గ్ర నంథుర్షి ముమఘుమ ధ్వని వదములందువ యోగింపబడిన ఆాళ శారకండ స్వరంబుతో ”రవించ మనిబొల్టు బోనాన నసలు కొల్చిన కన్ను క్రిపుట, ఆది రూపక్క రుంప్పై ఏక్క ఆట్స చాప్పు మొద కొడుపుచే దాటిందు నెడపదడప అగు కళములు. శ్రతికి సుత్కర్షంబు జూపంగవలయుచో _ వెవ్యిక్రాడు విగియంచు జీవగజ్ఞి పంచముఖి తాళములు శివతాండమునందుపయోగింవబడు గిల్కుం గిల్యున మోయు కింకిజీ గుచ్చంటు చున్నవి తాళ మానంబితో మేళవింన

చాకి ణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) క! తే రాగమున సుండి లంఘించు రాగమునకు కాలేదు కాకితీముల కాలమందున్న జాయప సేనుడు “నక్త నురమ యూరు ద్వయంబుపై నొ త్తిగిల్లి రిత్నావళొ అనే ఒకి స్వంతంత్ర నృత్త (గంధం రచించాడు,దీన్ని కా. విల్లీ మహాలక్షి శ్రైటభారి అనుస :0చి _ఎర్మించిన భంగిమలే పాలంపేట వద్ద రామప్ప వలపు వాడుచు వచ్చె ఆక్కులపుర ధ్రి. గుళ్ళలోని భంగిమలకు మాతృకలవికూడా కొందరు శా న్త0జ్ఞుల అభి్యిపాయం. ఇలాగే కొండవీటిరెడ్డి ప్రభువుల కాలంలో అభివృద్ధి హలా * చెందిన నృిత్యకళనుగూర్చి మనకు “వసంతరాజీయం” ద్వారా తెల్వస్తున్నది. ప్రతాఎరు.దును దర్చారును మాచల్‌ దేవి అను (వభ్యాత ఆం(ధదేగం న నాట్యకళావ్యాషృతి, నర్తకి ఆలఎ9రించెను, లకుమాదేవ్కి కొమరగిరి (ప్రభువు అస్టాన ఆఆ ములో నృత్యకళాలక్షి నారాధించెను. కాయఎ౮ంలములొ పేరు గాంచిన వర్తకి రంజకం కుప్పాయి. విజయనగరరాజుల హయాంలో ఆంధ్రదేశంలో. నాట్యకళ రెండు. విధాలుగా అభివృద్ధికి ఆరాధిఎపబిడిన వృత్యకళారీతి, అబుల్‌ రజాక్‌ అనే విదేశ యాత్రి చచ్చివది ( 0. ఆఅఆలయములలో దేవదాసీల ఆరారనా నృ '*'ఇ్షమలు, కుడు చూసి వరించిన అంశాలను బట్టి వ్యక్తమౌతుంది. తమిళదేళ (౨) ఆలయముల వెలుపల వివోదంకోసం జరిగే కేళికానృత్యములు. మున అతీ చనమైన శిల్పాధికారం'” మూలంగా అప్పటి (్రవి॥దేశ నృత్య న (పదాయములను విశేషంగా (గహింవగలుగు

• ఈ ఆరాధనా నృత్యములు మార్గపద్ధతికి చెందినవి ఇందలి తున్నామొ, కాని, అనేక రాచక్రీయమత హేతుపులవల్ల ఆంధ్ర కరణ, అంగహార్క హ స్తవిన్యాసములు: భొవ(ప్రకటనం శాష్రసమ్మ దేశంలో వేంకొంది (గ్రంథములు ధ్వంను కొవడంతో ఆఅరుకు ఈమై (ప్రదర్శింపబడినవి. గర్భాలయములలో మూలవిరాట్టుల నాన్ని దంగ రర రల పగారున ట్‌ రము నాలత్యం ధ్యంలో (ప్రదర్శింపబడే యీ నృశ్యములు అయా విరాణ్యూరులకు లజ నాట్రి నృత్యకళను పహంచగలగుకునైమ టిబెట్టు సంబంధించి ఏర్పా మైసవిం శివాలయములందు క్రై వరీతులు: విష్ణాల చె నాదేశపు భాషలో ఉన్న బౌద్ద్తగం ఫములను పరిళోధి? బీతే యములందు వైష్టవరీతులు నృశ్యములలో (ప్రదర్శించేవారు. భుజంగ ల్రైస్హాటి ఆం(ధ్రదేళపు లలితంళమగూల్సీ ఎవకు కొంతవరకె వా తెలు భుజంగ(క్రాస, శుద్ద, శుళలీల, నవనంధి, సమపాద, కౌస్తుళ, స్తు దని ఆశించవచ్చు. వా పృష్పాంజల్యాదులు ఈ రీతులకు చెందినవే, ఈ రెండు రీతుఎమధ్య మనఫ్రతికళ పావికభాపితం. కవులు గద్య, పద్య, గీత చాలాభేదము కనపడుతున్నది గంభీరమైన భావ (ప్రకటన, ఉస్ధత్‌ శ్యసత్రో స్వామని కీర్హించేవారు. నంగీత విద్వాంసులు కవుల మైన్యఅంగవిన్యాసం, నృత్త నృత్యములతో భరత శాస్త్రానుగుణము. శ్వ రాగ తాళములను కూర్చి ఆలపించేవారు వాద్యకులు లైన కరణాంగహారముల తాండవపద్ధతి (ప్రదర్శనం శ్రైవనసంప్ర స్వ వాద్యములమీద అ సంగీతమును అనుసరిస్తే శాస్త్రం తెలినిన దాయ రీతిలో విశేషములు. కోమలమైన సుకుమారపద్దతిహస్త న్స ర్రకీముణులు కాళ్ళసఫిడి మువ్వల రుణం రుణారవముతో మేళ విన్యాసం రసభావములతో రంగరించిన లాస్యం వ్లైష్టవనంపదాయ వించిన మాహతీనాదమందు కంఠళంచేర్చి మదురంగా భక్రిగీత తీతిలో విశేషములు, మాలను ఆలపిస్తుండేవారు. గీంార్థమును హా్తభంగిమాదులతోమ్స రనభావములను నే్య్రవిన్యానములతో, తాళగతిని పాదములతో లలనా. వ్యక్తపరుస్తూ విర్మలభావం అవేగం, భక్తి ప్రపూర్ణ మనస్సు గలి
• ఆర్రాధనా నృత్యములు ప్రదర్శించే నిమిత్తం మనళలయము శస పరమహ౦సలవంటి * దేవదాసీగణం దేవదేవు నెదుట నృత్యం లందు (సత్మేకమైన ఏర్పొట్లు ఉండేఏ. కాకతీయ (ప్రభువుల కాల సల్చేవారు. ఇలా స్వామి పేవకు అంకికలె న దేవవాసీగణం ఇతర ములో నిర్మింపబడిన ఆలయములందు న్వామికెదురుగ్కా నందికి (వ్రదేశాల్లో నృత్యమాడేవారుకాళు. ఆదర్శనంత ఎగా నృత్యకళ అభి వెనుకవైపు నునుపైన వలయాకారపు శిలా వేదికలు కవివిస్తున్నవి. వృద్ది చెంది (ప్రపంచమునకొక ధివ్యసందేశం యి ష్వజాలడానికి ఈ యేర్పాటు భారత శములొని యితర (పా.తముల ఆలయము యిదొక హేకువు. లందు గోచ౦ంచదు. దక్షిజదేశమందలి ఈ తరాలయములలో దేవదాసీగణం స్వామి మిదుట సలిపే ఆరాధన నృత్యంకాక (వ్రత్యేక నృత్య వేడికలున్నస్పటికీ ఆవి స్వామి కెదురుగా ఏర్పాటు ఆయా నందర్భములందాయా ప్రత్యేక నృత్మమలు ప్రదర్శించే

126 దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచ రితి ఆచారమును |వచారమువకు తెచ్చారు. (ప్రాభాత సమయములో మహత్వ సౌందర్యములము తెలుసుకోగోరి దేశపర్యటవన చేసే స్వామికి మేల్కొౌలుపులు మొదలుకొని రాత్రిపూట పవళింపు శీవ కళోపాసకులను తమ దివ్యమౌన సండేశము లిస్తున్నవి * ధన్యమా' వరకూ అనేక నమయముల్లో అనేక విధములుగా నృత్యపూజ సలి'పేవారు. సంధ్యా సమయవనందు శివాలయములో మహాదేవువి శి వీరి కషనలిశమే మన పీ9త్యర్థం భుజం గత్రాస వృత్యపదర్శినం ఉండేది. ఇవన్నీ కొతీ నః క కృిషివలిశమే మన అలయ శిల్పాలు, రామప్ప యమురే నవే. అంతేగాక, గణపతి ఇంద విష్ణు (బ్రహ్మ, లవి అపూర్వనృత్య భంగిమలు, లేపొక్షిలో ఊర్వశీ నృత్య రఈు(ద్రాద్య్‌ పూర్వశాళము వృత్యములు 'ప్రదర్శించబిడేవి. ఈ (ప్రద్య్శన విన్యాశా ములు, ఎల్లోరాగుహలలో శివతాఎడవం, కంచి కైలాస ములందు నర్తకీమణులు మనోధర్మ నీయతిలోగావి నృత్కిరీతులలో వాధాలయముళలో నృత్య కరణములు, తంజప్పరి బృ వాదీశ్వరాల గాని శావ్తీయేతర. పద్ధతులను అవలంబించే ఆపకాళము ఎంత యంలో తా డవ ఠంగిమర్చు చీదంబరమందు భరతిళా స్రములోని మాత్రమూ ఉండేదికాదు, 608 కరణముల స్త్రీ భంగిమలు, తాడిప్యతి ఆలయంలోని తాండవ విన్యాసాలు అపూర్వ శిల్ప కళాఖండములుగా నేటికీ విరాజిల్లుతూ లనతతతతతతతవవవంవయాయాంయాంం.. నృత్యకళను స౦ఏదిద్దుకోటానికి లక్ష్యముగా ఉపకరిస్తున్నవిం అజంతా చిత్రబేఖనము రసొభినయమునకు. నాగార్లున శిల్పములు. “ మన పూర్వులు నాట్యకళను, దేవదాపీగణమును ఎంతో ల్య్యర్ర్వ స్వాత్తిక భావ (ప్రదర్శనమునకు _ టౌద్దయుగంనాటి భక్షి భావంతో. చూసేవారు. ఇందుకు (దాక్షెరామాలయమునకు నృత్య గంథిములు లేకపోయినప్పటికీ _ అప్పటి 5₹న్నిత్యమును చెందిన ఒక గాధ చెబుతాను. (దాజిరామఖీ మేశ్వ రాలయంలో అమ్మ క్రఛాగ్నాత్యమును స్పష్పవరచగలుగుతున్నవి. వారిసేరు “మాజణిక్వాంది” ఈ మాణిక్యాంబి దాక్షరామంలో ఒక న్‌ డేవదాసి ఆట. ఆమె పవిత్ర జీవితం గడుపుతు నాట్యకళతో భగ షు ఆ . _ వంతు నారాధించి ఆరించినదట. అప్పటినుండీ ఊరివారు ఆమెన న _ పాయయరతనుతూ.. అమ్మవారుగా భావించి పూజా పురస్కారములు (ప్రారంభించారని జ్జ జే ఫీ ఖా కావా రాణా 2 ల అంటారు. . న్న సక వూ త్య కం మే . [ష్‌ . ఆలయములందలి ఆరాధనా నృత్యరీతులు ఎప్పుడెవ్వ[ివల్ల స | శ్శ్రీ న ఖీ కే శా ం జే లం న చళ్ల న్న న్‌. ఆచరణలోనికి: తే బిడినవో చెప్పలేము. కొని ఆంధ్విశిల్చులు తమ [ లం న. ల భవన టి! కళా నైపుణ్యమును మూసవోసి తెలుగువాట దేవతలకు ఆలయము భ్రమ ఎమ్మ ఖీ ఇంటో... న. న లను నిర్మించిసనాటికే నృత్యకళ మహోన్నతస్పితినందికొని ఉండ వప న క్ట “నమొ వలెను కఠిన శిలలలో సజీవమూర్తులను తోసింము పౌందర్య క్ట వ తగ వ్య వ ... మయములైన శిల్పములు సృష్టించే శిల్చిఐ)హ్మలుండుట అమర క. క. హ్‌ ప్యాట యూ. నర్హనంసల్పు నర్హకసర్తికీగణంఉన్నప్పుడే తటస్టించగలదు. ఖో ట్‌ థి నం. ఉసి టు న తే ఖ్‌ ఎన్ని శకాబ్దిముల క్రితం ఏదేపదాసీ గణము ఆ నృత్య భంగి న రా లాలన టు న్‌! సంవత్సరాల (క్రితం శిలలలో శాశ్వత పరిచారో, ఆప*ట్లో యీ కళల శటతముడప. మిన టి! వనన. నేష్రిభువులు పోషించారో _ యీవాటి కొ దేవదారీగణము, ఆ అయితే, ఆలయాల్లో చెక్యంబడిన నృళ్వా భంగిమములు. శిల్పులు ఆపిభుపులు .కాలవాపానిలో అదృశ్య మైనారు. చెక్కు. రెండు విధములుగా ఉగ్నవి. (1) స్థానములు (ప్రారంభ భంగి చెదరక ఆ శిల్పములు మాత్రము సొంపు లీనుతూ నేటికీ కళల మలు (8) కరణాంత్యవిన్యాసము (ఒక కరణముయొక్క

దాచిణాత్యుల నాట్యకళాచఠికు 127 భారతీయుల దృష్టిలో ఏకళగానిఏళాస్తముగావి మానవువి ఆధ్యా దర్చారులలో గణికలు (ప్రదర్శిగే నృతకళ ఎన్నో మార్చు త్మక దృక్పధమును పెంపొందించే సాధనముగా ఏర్పాకైనవి. ఏ అకు గృురైనప్పటికీ ఆరాధనా నృత్యరీతిమాతం నాటికీ నేటికి ఆదర్శముతో ఆరాధవానృత్యరీ తిఆరం థింప బడినదోఆందుకుభంగము ఒకేతీరున విరాజిల్లుతూ కళల అమరత్వమును పవి(త నందే శాకుండా, కళల పావ్మిత్యం చెడకుండా, న్వరూపొన్న త్యములకు శమును చాటుతున్నది. హైందవ నాగరకతలోని విశిష్టతకి ప్టాలిత్యము ఆపాదిల్లకుండా పూర్వికులు కళనారాధిందారు. కావుననే దొక కార్కాణం. కాలగతిలో దేవదాసీ వ్యవస్థ _ ఎట్టి పోషించు (ప్రభువుల అభిరుచుల కనుగుణంగా కాలక్రమేణా _ దుర్గతి పాలై నవ్పళక్సీ ఆదిలో ఆ నర్తకీమణుల త్యాగ నిరతికి శా ననా ననన మూ చినా ననననానా నాననా “నినన న ననన ననన ననన ననన ననన ననన ననన ననన ననన లన లన లన నననన ననన ననా ననన నననననానననం. టం డా న! యె | “7 ల్‌ ల వ క్‌ కల ///! గ . // వ. ॥ | ష్‌. మ ముగింపు భంగిమ), కొని మన ఆంధ శిల్పులు మరొకమెట్టు ఉండుట విద్యత్రపునిపిస్పస్నది. కాని ద్వీముగా ఆలోచించితే "పె కెక్కినారు. ఒక భంగిమము : న్యానము చెపేప్పును (ప్రదర్శించే అప్పటి శిల్చికి నృష్యకళపట్ల" ల (వవేశము, (ప్రావీణ్యము తెలిపి వివిధ హన్తపాదగతులనుకూడా వారు శల్చముళో (ప్రదర్శించారు ఆశ్చర్యం కలుగుకంది. ఆ :ల్చ్పములో లలిత కరణములోని ప్టావ ఇటువంటి శల్చ మొకటి పశ్చిమ గోదావరీ మండల మందలి పొల కము నుండి కరణాంత్య విన్యాసములోని పొదగతిని చూపుటకే కొలులోవి &ీరారామ (పంచారామములలో ఒకటి) ఆలయములో ముగి.పు భంగిమకు మధ్యగా మరో రెండు పాదాలను +ల్చి ఒక వంభము మీద చెక్కబడి ఉంది. ఆది లలిత కరణమునకు రూపొందించినాడు. ఇటువంటి శిల్పము నాట్యకళారాధకులకు వంవింఢించిన ఒక శ్రీమూ ర్తి విగ్రహాం, జాలుగుకాబ్ళు చెక్కంటడి ఎంతగా ఉపకరిస్తుందో (వ్రతేకించి (వ్రాయనక్కరలేదు.

1౫ దాతీణాళ్యుల నాట్యకళాచరితఈ9) ఆధ్యాత్మిక చింతనకు, శాస్త్రీయకృషి!, నిస్వార్ట్రశకు మన ఆఅయు ఈ ఆటవికులు శ్రీశైల, పీఠికాపుర్వ దాక్షరామ, ఖీమా ములలోని అపూర్వశిల్పముణు అము వరావ్యములుగా నిలివాయి. రామముబ, కోటప్ప కొండలవంటి శై వకేత్రములలో శివపురాణ గాధలు; సింహాచల, శ్రీ కూర్మ (శ్రీకాటశములు, తిరుపతి మున్నగు ప్రారంభములో నృత?కళ 'దత్యేకముగా డేవతారాధవకే వైష్ణవ కే(కములందు విష్ణుపురాణగాధలను ఆడేవారు. *గరుడా వివియోగింపబడినప్పటికీ, ద పడి గర్భాలయమును విడిచి నర్తకీ చల యక్షగానం” పేరుతో యీ నాటికీ (పదర్శిస్తున్న “చెంచులక్ష్మి” గణం కిల్యాణమందపమందు ఉత్సవ మూర్తుల కెదురుగా తమ_ నాటకం యీకోవకు చెందినదే. తంజాపూరు బృహదీశ్వరాలయ కళను (ప్రదర్శించడం మొదలుపెట్టారు ఆది. మొదలుగా మనకు ములో ఇప్పుడుకూడా కురవంజి వాటకము (ప్రదర్శిస్తుంటారు. తెలియకుండానే కళల పావిత్రం తరిగిపోవడఎ (ప్రారంభమైనది, అయితే ఈ కురవంట్యిచెంచు.నాటకములు మొదట కల్ప శాస్త్రీయ శైలిని కొదసక పోయినప్పటికీ నర్తరీగణ ఏ స్వీయానుభవ నాత్మకములె న పోకడలులేకుండా (ప్రకృతిమీద ఆధారపడి అభి ములకూ, (ప్రజారంజకములయ్యే హావభాపలాసములకు (ప్రాధాన్యము వృద్ది చెందినవి. వీటిలో సాహిత్య భాగము వర్ణనలతోకూడి, ఒక విస్తూ 'ప్రదర్శనములు (ప్రారంభించారు. వీరు నృత్తప్రధానమగు కథలోని వివిధ ఘట్టములను నువ్య క్రపరచేదిగా ఉంటుంది. కాబిట్టి? కరణ విన్యాసములు కాక ౨ నృత్యాభినయ్యవధానమగు ఆలయ వీటిని "గేయ నాటకములు” అనవచ్చును కూడ. మూర్తుల పురాణగాధల దర్శనములకు ఆలవకినారు. ఆలయా కురవంజి నాటకములు నృత్య(ప్రధానమైనవి. కాని నర్హకు వరణములో మాత్రం నృత్యకళ కాస్త్రీయసం(ప్రదాయబద్ధముగా వే ్యస్వక్చేన్ఫత్యం పాటకు, కథాగక సన్ని. వేశమునకు నందింధించిన ఆరాధింవబడినది కావి ఉత్సవమూ రులు ఆలయముదాటి తిరువీదు సా సన్యాసముకాదు; (పేక్షకులకు విసువు పుట్టకుండా మధ్యమధ్య లందు ఊరేగింపుగా దియలుడేరినప్పుడు ఆలయములకు సందిం ప్రదర్శించే లయ(ప్రదానమైన నృతు మాత్రమే; తాళమునకు ఢించిన సంగీతవిద్యా: సులు, నాబ్యాచామ్యలు నర్హకీగణం రాచ ద్వితీయ ప్రాధాన్యముంటుఎది; లయ పేవిధ గతులలో (పదర్శింన వాటల్లోకూడ తమ విద్యా (ప్రదర్శనమున . దొడగినారు. దీఎతో బడుతుంది కళారాధనయందు (ప్రజార జనోగ్బళఛి పొళ్ళెక్కువై పావిత్ర్య (ప్రపధమమున కురవంజి (వదర్శనము ఏక పాత్రాధినయ స్వరూపము కొరవడుతూ వచ్చినది, వ్‌ ముగా ఉండి, ఒకే నర్తకి కథను గానముచేస్తూ, అటనటి నృత్తం ఈ విధముగా నృత్య$ళ గజీకలు - రాజ న ర్తకీగణ ౨ -- (ప్రదర్శిస్తూ ఉండేది సంస్కృత నాటకములందలి నటీసూ(త్రధారు ద్వారా రాజదర్భారుల్లో ప్రవేశించి స్వామికి విదులు (వ్రభువుల అను పోలినట్టి సింగ = సింగడను రెండుపొ్యత్రలను తరువాత స్లోత్రపారములతో నిండి ఆస్టానమందలి పండిత రసిక జనర.జ (ప్రవేశపెట్టారు. వీరు ఆయా కథా ఘట్టములను పాడుతూ నృత్యం నమునకు వినియుక్కమయ్యే వినోద విద్యగా రూపొందినది. వెను చేసేవారు. మరికొంతకాలమునకు హాన్యరసపోషణోద్దేశంతో కటి ఆలవాటుల (ప్రగూరం రాజనర్తకీగణమైనా కొంతవంకు శాస్త్ర కోణంగి (చోడిగా2) పాత్రకూడా (ప్రవేశ పెట్టదిడింది. ఈ పాత్ర మర్యాదలకు పొటించిన్నటికీ తరువాత తమువాత (ప్రభువుల అభి హోన్యధోరణిలో కధాఘట్టములను తోచినరీతిని వ్యాఖ్యావించుట వరి మతానుసారం వర్తించడం వారి ధర్మమెనది. పాటి. ఈ సంప్రదాయమునమసరించే తోలుబొమ్మలాట (తోలు బొమ్మల భాగనతము)లో జుబ్దుపోలిగాడు, శేతిగాడు, బింగారక్కం కురవంజి అను పాత్రలు నేటికీ సజీవంగా ఉన్నవి. ఈ విధంగా ఏక పాతశ్రాభి నయపర్ధతిన్నివడచిన కుఠరవంజిలో బహుపా(త (ప్రవేశానుకూల్యం. షర్వదినములందు దై వతారాధనకోసం వచ్చిన భక బృందము ఏర్పడినప్పటికీ నాటకములంవాయా పా(శ్రల పోషణఫకీ్కీ- అమర వినోదాగము చెంచులు, కురవణు మున్నగువారు = ఆటవికులు. లేదు, ఆంధ్ర (ప్రాంతమున దాసరి భాగవతులు, తెలంగాణమున ప్రదర్శించే దేశి నాట్యరీచులను కురవంజి నాటకాలు, చెంచునాట దిహురూపులు (ప్రదర్శించే గగుడాచలం నాటకము ఈ కురవంజి కాలు అంటారు. సం(ప్రదాయమునకు చెందినదే. కురవ 1 ఆంజి: = కుకవుజి. అంటే కురవల ఆడుగు ! మన శాస్త్రీయ సంప్రదాయములోవి సంగీతరీతులు, కాకళబ్ది లేక చిందు. “ కట్టు ఎన్నోవిరములుగా అనుదినము మారుతూవస్తున్నపి.

చాకడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి గ్‌ ఇందుకు నంగీత విద్వాంసుల నింంతరకృషియే హేకు:. కొని యతులు-జక్కులు, యీ కుంవంజి నాటకములనే అభ్యసించి ఈ కురవంజి నర్తకులు మా[ఠం ప్రానీనమైన అప్పుదాప రాగము ఆనం[ప్రదాయమునకే కొన్ని సంనృరణలు, మెరుగులు తెచ్చి లందే, యీ నాటికీ అప్పటి బాణీలోనే పొడుతున్నాలు లలిత సుగీ కళాత్సకముగ (ప్రదర్శించ ప్రారంభించుటతో వీటి (ప్రాచుర్యం తము, సరళసంగీశతముల మాధుర్య మాస్వాదించుబఐ అలవాటు హెచ్చింవ. ఆనాటి ప్రభుఒలుకూడా యా విదును పోషించారు, పడిన వారికి యీ పద్దతి కొంత మొరటుగా తోచినప్పటికీ యీ తాయికొండ ఏటకమవే ఒక యక్షగానము భ్రీకృష్ణవేవరాయల అపూర్వరాగముల ప్రాచీన న్వరూపములను తెలునుకోగోరు కళా దచ్చారులో ప్రదర్శించేవారట. ఆయన కాలమున నాగయ్య అనే వేత్తల పరిశోధనల కెంతో ఉపకరి-చగిలదు. ఆహీర్కి గుమ్మ యక్ష నర్తకుజుందెవాడనీ, రాయలకుమౌ రై ఒకొమె చూరీచీపకి కాంలో జి, జాలికాంభోజి, హెచ్చెజి ఇత్యాది (ప్రాచీన రాగముల ణఇయమనే యక్షగానము రచించిందవీ (ప్రతీతి పదునారవ శతాద్రిం లక్షణములు ఎక్కడో (గ్రంథములందు కనపడినప్పటికీ వాడుకలో లోని కందుకూరి రుద్రకవి (వ్రాసిన సు.గీవ విజయమనే యక్షగావం మాత్రములేవు. వీటిని వినుటకు కురవంజినే దర్శించాలి. వఖ్యాతినందినదే. సంగీత సాహిత్యములందు. దేశిఫణితులిందు (ప్రవేశ పెట్టబడినవి. (త్రిప్పట, (త్రిళంగి, రుంపె, ధవళ, అర్థ కురవంజి నర్తకులాశ్రయించిన నృత్తరీతి పూర్తిగ దేశి చంద్రిక యేల, ద్వివద మొదలై నవి సుగ్రివ విజయమున కలీవు. పద్ధతిలో అభివృద్ధికాంచినది. ఈ నర్తకులకు శాస్రపరిచయమంతగా ఆటవిక సం[పదాయమును కలుపుకొనుటకుగాను ఎజుకలసానిపా(త లేదు, కొని శృంగార, వీక లీభత్స, శోక, విరహ, వియోగావ్య ఒకటి యక్షగానము ౪౦దు-కల్పింపబడినది. చెంచు నాటకములలోని వస్టల్లో హృదయస్థితివల్ల శరీరాంగికముల చలన పరిణామము సవతుల కయ్యమే యిందొకింత నాగరకముగా విపులపజచబడీనది. లెట్లుండునో చక్కంగా (ప్రజల కర్టమయ్యే. విధముగా వీరు వృత్త ఆంగికొథినయమును విరివిగా అభ్యాసమునకు, (ప్రచారము మమ (ప్రదర్శించగలరు. ఇది కాస్తీయమా, అశాన్త్రియమా. అని స్తక తెచ్చినవి యక్షగానిములు. యక్షగాన నర్తకులు ఒక పాటిపాడి తర్కించి తేల్చుట కష్టము. కౌవి వారి నృత్తమునందు ఉద్దేశింప దాని ఆర్ధముము నివధ హా_స్పములద్వారా విపులీకరిస్తు నృత్యమాడే ఐడిన భావ(ప్రకటనకు సరియైన 6 ససృష్టి (గేక్షకుల హృదయము వారు. కావి రసాభినయము వారికంతగా తెలియదు, తంజాపురి లందు కలుగుకే ఇందలి విశిష్టత. నేలిన నాయకరాజుల కొలము యక్షగానములకు స్వర్ణయుగము పలురీతుల యక్షగానముల రచనకు, ఎన్నో తెరగుల వటి (పదర్శ యక్షగానములు నమునకు యీ కాలమున (పోత్సాహము లభించింది విజయరాఘవ నాయకుడు రచించిన “*రఘునాధాభ్యుదయముో రంగాజమ్మ | ఈ కురవంజి నాటకములను యా్యశ్రాస్టలముల్లో పెక్కింట వ్రాసిన “మన్నారు దాసవిలాసము" యీ యుగమునందు థ్యాతి చూచి ఆనందించిన నాగరక (ప్రజలకు వీటిపై మోజు కలిగింది. కెక్కిన యత్షగానములు, వట్టణములు, నగరములందుగల రసికులు యీ నఎ(ప్రదాయము వాదరించుకేకాక, ఆరాధి.పనార.భి.చారు ఈ కురవంజి సంప్ర కంజొపూరు నాయకరాజుల కొలమునాటివరకూ యక్షగాన ద్రాయమును (ప్ర,పధమమున చేపట్టిన వారు = యక్షులు, ములకు ఇతిన్ఫ త్తములను భారతభాగవక పురాణేతిహాసములనుండి ది (గపాంచేవారు. మాచల్‌ దేవి మధుర ఘబ్టిములతో గూడిన కన, నయ లలా... ఖ్రీవికగాధనే రసవత్తరమైన యక్షగానముగా రదింపజేసి నర్తన

• యతులనే జకు,_లనీ అంటారు. జాతరలలో వీరు గంధ మాడెనట. కొని దురదృష్టవళాళ్తు ఆ రచన మనకు లభ్యముగాలేదు ర్వుల వేషములు కిట్టి గాస ప్రధానమైన నృత్యములు డే సేవారి, మొట్రముదటగా విజయరాఘవుడు త :"రఘునాదాభ్యువయము"నకు . ణి. . ఒక సాంఘిక ఘటమును ఇతివృత్తముా తీసిశొన్నాడు. తన అందువల్ల పీర్మిప్రదర్శినలకము యక్షగానములని సేసి వచ్చింది. ల ఆ _ తండ్రి రఘునావనాయకుడు ఒక ప్రాతఃకాలమున మేల్కాాంచివది వీరాం(ప్రాంతమందలి ఒక (ప్రాచీన తెగకు చె.దినవారు. వీరు ష్పైద్రల రాత్రి పవళించువరకు రాజ్యపాలనమున్మ వండితగోప్తు అమహఫరించిన దొక [పత్యకదిశి సంప్రదాయ సంగీఠరీతి. దానిని లందు ఏిద్యావినోదములలో, మతచర్చయందు, నృత్యసం గీతాది ఆఅనుఐంధించుకొని నృత్యంకూడ ప్రదర్శించేవారు. * కళాపోషణమునకు తన కాలము నెట్లు సద్వివియోగ పరచినాడో

శ్రత0 దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్రం: జరళభాషలో, మధురశ్హైలిలో వర్జించి వాటకముగా అల్లినాడు. గానము నిదర్శనము, ఈ వాటకములోవి పాకలు ఆయా సంఘటన ఈ యక్షగాన నాటకము (ప్రదర్శన యోగ్యముగా మండు'కేకోదు; లకు అనుకూలముగా ఐదు భాషలలో సంభాషించుతవి. అస్పటి పాంఘిక వాళావరణము, రొచమర్యాదలు, విద్యాపోషణాఖి న్‌ అహారవ్యవహారాలు, ఆభరణాలంకారవిశేషాలు, పురాంతః నాయక రాజుల కాలమువరకును యక్షగాన నర్తకులు నృత్త పృేరవిర్భాణ వైవిధ్యము, వరిపాలనా పద్దతులు, లలితకళా వైశిస్టము. నృర్యములు మా(క్రం (ప్రదర్శించేవారు. ఆ రచనలై నా సర్జనాత్మక మున్నగు సమస్త విషయములను తెలుపుతూ ఒక చారిత్రక (గంత ములు కావున అభినయమునకు ఎక్కువ అనుకూలించేవికాపు. ముగొకూడ పవికివసుందిం రసాఖినయమును తమ భాగవత యక్షగాన (ప్రదర్శవములందు నర్త న్‌్‌ కులు (ప్రవేశ పెట్టి ప్రాచుర్యముసకు తెచ్చినది నాయక రాజుల కొల యకగానములన్నింటా (ఫఖ్యాతి గౌంచివది, కష్టతర మైనది, మందే. అభినమోపకరణములు గానున్న సదము, పదకేశికలమ. పాండిత్యపిలపిత మైనది రంగాజమ్మ రచిత * మన్నారుదాస విలా ప్రత్యేక సంగీత రీతులు యీ నమయమువనే రూపొందినవి. వము. రంగాజ ఎసి విజయరాఘవనాయకువి విజపచ్ని. ఈమె సంగీత, సాహిత్య నృత్యముల నెరిగిన విదుషి. కవిత్వము చెప్ప కూచిపూడికి నమీసమువగల మువ్వ (గ్రామమున నివసించిన. గలదు. ఈ కళలందు అమోఘకృషి సల్పి పాండిత్యము వార్జించిన = క్షే్రయ్య నృత్యవాటకములందు రసాభినయము, పాత్వికాకి విద్వాంసురాలు. సరస్వతీ విలయమగు విజయరాఘవువి దర్భారున నయము (వ్రవేః పెట్టుటకు తో డ్పడివాడు. ఆయన గొవ్ప పదకర్త కామె అలంకారము, ఆం[ధ్ర యక్షగానములందమూ ల్యరత్న (వ్రాయ మాత్రమేకాక్క నా బ్యాభినవయకాస్రములను అసాధారణ ప్రజ్ఞతో మైన మన్నారుదాస విలాసమును (ప్రసాడించినది విజయరాఘవుడు అభ్యసించి (ప్రవీణుడైన భరతాచార్యుడు.పాత్వికా వినయానుకూలవన తవ తండ్రి రఘునాధుని నాయకునిగాచేసి “రఘునాధా భ్యుదయము” లైన నాలుగువేల పదముల నాయన రచించినాడు. క్షేత్రయ్య పదాఖి వ్రాస్తే రంగాజమ్మ తన నాధుడు విజయరాఘవునే నాయకుని న్వయమును (ప్రవేశపెట్టి దర్బారు నృత్యకళకొక మనో వికానము కావించి “మన్నారు దాసవిలానము” రచించినది. ఈమె యక్షగాన చేకూర్చినాడనవచ్చును. బాటకము సంగీతము (ప్రాముఖ్యము వహించినది. ఆంగికాలి నయము పరిపూర్ణతనొందినది; వర్షనలు సుదీర్చముల్ము ఆత్యంత ననన శల్పనాత్మక ములు. కొపున సంగీత సాహిత్యము లందేకాక నాట్య ఈ త్రెల్పుగు నొటి మ్యేకయ్య 'పేరు వినవివారుండరు. ఆయన. శాష్రమందు ఆంగికాలినయ రీతులందు. విశ్రేషప్రజ్జా పొండిత్య మువ్వగోపొాల పదములను ఆలకింపవివారునూ ఆరుదే. తక్కువ ములు కలవారు మాత్రమే యీ యక్షగాన నాటకమును విజయ మాటలలో, సులభశైలిలో, ధ్వవి (ప్రధానమై, సంగీతమయమై వంతముగా (ప్రదర్శించగలరు శెనుగుదన ముట్టిపడు నుడికారముతో క్షేశయ్య (వ్రాసిన. వాలుగు వేల పదములూ అలంకార (గంధమునకు లక్ష్యషప్రాయములు,. యక్షగాన నర్హకులకు మన్నారుదాసవిలాస (ప్రదర్శనము ఒక శ్లశ్రయ్య అసలుపేరు వరదయ్య అంటారు. అనేక పుణ్యకే(క్రాలు పరీక్ష. రంగాజమ్మకుగల దిహుభొషా ప్రావీజ్యమునకు యీ యక్ష దర్శించి ఆయా ద్రైెనములను సేవించి ఆ మూర్తు మీద పదము కనతతనవవావవావావయవలాంణయలాలం.. € ల్లైటవల్ల ఆయనకు క్షేత్రయ్య, క్షేత్రజ్ఞుడు అను పేర్లు సార్దకము *... * మన్నారుదాన విలాసములోని వైశిష్ట్యము నెరుంగుటకు లైన వని పద పరిశోధకు లగు పెద్దల అభిప్రాయము, క్షేత్రయ్య ఒక్క... ఉదాహరణదాలు, న్రీయను అర్ధము వచ్చుటకు అవేకచోట్ల పెద్ద వైస్సవ భక్సుడుు మధుర భ క్వుపాసకుడు, తాను రాధగా, ఆ వాడిన సదమును వాడక సుమారు నూరు పర్యాయ వదములు రంగా జగన్నాధుడే మున్వపురిలో వెలసిన గోపాల వాయకుడుగా భావించి అమ్మ వాడినది. ఆయాపదముల వుత్సత్త్యర్భములను తెలిసినవ్నారై తాభామాధవుల (జీవాత్మ సరమాత్మల) పవిత్ర యేమను లీలలను శ్రీనే ఆంగిక వాస్తాలివయ(ప్రదర్శనద్వారా నర్తకులు రసప్పప్టికి అర పదములలో చి్యత్రించినాడు, నృత్యము మాటయె త్రిననూ, సంగీత విపలీకరణకు దోహదపడగలరు. ఇటువంటివేకొక యీ యక్షగాన విషయము తలపోసినవు, అభినయ రీతులను చర్చించిననూ- చనిలో ఎన్నో అలంకార విశేషములున్నవిం అన్నింటా క్షేత్రయ్య అమరుడుం

చాడీజాత్యుల నాట్యకళాచరికఏ 131 విజయరాఘవుని కాలమున క్షేత్రయ్య తంజాప్పరికి చేరు (ప్రవింనము. శివపల్లకీ సేవా (ప్రబంధములను గాన ప్రధానమైన కొన్నాడు. కాగా తంజాపురి నాయక రాజాస్థాన సర్తకీగణం అభి యశత్షగానములు పంచరత్న (పఐంధమును నృత్య (ప్రధానమైన రచన వయవిద్యను అపూర్వముగా పెంపొందించుటకు క్షేత్రయ్య నహాయ శహజీ కృతులు. పల్లకీ సేవా (వబంధములు నంగీత(ప్రాముఖ్యముతో సహకార సంపత్తి ముఖ్యముగా పవిచేసినది. క్షేత్రయ్య పాండితీ అభినమమున కెక్షువగా ఉపకరించుతివి, వంచరత్న (ప్రబంధము (పతిళ విజయ రాఘవనాయకునే ఆకర్షించినట్లు విజయరాఘవుని కూడ చాలముఖ్యమైన రచన. సుమారు మూడు శతాబ్దములిక్రితం రచనలవల్ల తెల్లము కాగలదు; అతడు తన యక్షగానములందు దర్చారులందు యక్షగానములు కాకకేళిక” అనే పేరుతో అ ఖివృద్ధి అభినయ ఫణీతులకు వినియుక్తమగు పదములను కూర్చినాడు చెందిన ఏకపాతాాలినయ నృత్య సం్యపదాయమును గురించి వివర యక్షగానములలో పదములను జోప్పించుట్క యిదిమే (పధమము ముగా [గహించుటకుయీ రచన చాలవరకుపయోగించుతుంది, ఐనప్పటికీ వీటిద్వారా సాత్వికాలినయము బహుముఖముల సఖి ఈ సందర్భమున చెయ్యూరు. చెంగల్వరాయని. కవితను వృద్ధిచెంది విద్య మరింత శోలిస్కర మైనది. అప్పటితో కవులు కార్చిన ్రస్తావన ఆ(ధ్రస్తుతముకొడు. చెంగల్వరాయళాన్రి కవి, "పెక్కురు ఈమ యక్షగానములందు పదములను, పదకేశికలను, గాయకుడు, దహూుకీ రనంను యక్షగానములను శబములను రచించి చరువులను విశేషముగా రచించుట (ప్రారంభ. చినారు, భర తనాట్యమను ఎందరో నట్టువరాండ్రకు నేర్చిన ఆచార్యుడు, క్రమముగా యక్షగానములందు దరువులకు (ప్రాముఖ్యము ఈయన కాలనునందే చెయ్యూరు ఆలయమునందలి * సర్వవాద్యా లభించినది ఒక భావమును అనేక సంచారులద్వారా విపులపరుస్తూ రక్‌ వరకు నంస్క రింపబడి చక్కని స్వరూపమీయవిడి అభినయించుటకు అన్నువైన విధమున (మ్రువముకలిగి) వృత్యము ద శోయేన్‌ సుంరరేజనిగూర్చి అనేక శబ్దిముగా అపూర్వ వకు ఉపయోగపడే సంగీత రచనమే చిరువు. పాత్ర (ప్రవేశదరు శాళములందు స్తోత్ర)పుణు రచించినాడు, వపవులుుసంవాదదరువులుు ఆభినయదరువులు అను మూడు పద్ధతులలో నాుునలలానానో ుననానాలునుననలునన ల తోచక లతననననోనలనతతతనలననానాననోతలు ముఖ్యంగా దరువు అభివృద్ధి చెందినవి. ప్రతిపాత్ర_ ఒక (ప్రత్యేక అలయమందు షోగళోవచారములు ముగినిన తరువాత దరువుతో ప్రవేశ పెట్టబడుతుంది. ఆ దరువులలో ఆ పాత్ర ఆవ నృత్యగీత వాదృముఐతో స్వామి నారాధి-చుటనే నర్వవాద్యారాధన ర్యము, అలంకరణ విశేషములు, పాత్రపోషణ చక్కగా విపుల అనవచ్చును ముఖవీణ, ముర, నొన్నాయి, ధవళశంఖు మున్నగు ముగా వర్తింపదిడి ఉండుటతో ఆవేషము కటు నర్తకువికి ఎంత జ బల గాలివాద్యములు; వీణ, గోటు, వాయులీనములాది గాగల తంతీ9ి తావో సహాయముగా ఉండును, ఆయా పాటల మన న్తత్వము బాగుగా నర్థము చేసుకొని పాత్రపోషణ కనువైన అంగిక వాచక “దీమిలు? డోలు, మృదంగము, నగారా, కుద్దమర్దళము, డమరు ములమ హూర్చుకొనుటకు తోడ్పడే పద్దతిలో రాగములు కాళ కము సూర్యమండలము, చం్యద్రమండలము మొదలై న చర్మ్శవాద్య ములు దరువులలో విర్ణయిస్తారు. ఈ దరువులవల్ల నే యక్షగాన ములు, పుచముఖివంటి మృణ్మయ వాద్యములు; జలకళరంగము వాబకములందు ఆహార్య నిర్ణయము సులభ సాధ్యమవుతున్నది. వంటి జలనాద్యములు నంగితమునకు జోడించి వేర్వేరుగా, గోస్టె వీటిలోవి అలంకరణ వివరములవల్ల రాణాస్తానములలోని కవులు, గానముగా పుష్పాంజలి, శుద్ధనృత్తము. కేశిక మొదలగు నృత్త వండితులు, ఆచార్యులు, నట్టువరాండ్రు ఆహార్య విశేషములుజాడ వినోదములతో స్వామివి (నుందరేళువి ఆరాధిస్తూ చూర్ణిక్క తెలునుకొమటకు అవకాశం లభిస్తున్నది. ప్రబంధ, క్లోకొష్టకొది రచనలతో స్తోక్రిముచేస్తూ దేవదేవుని గుణ ఈ విధముగా, ఆటవికుల కళగా మండిన కురవంజి (ప్రభు గలములను కీర్తిపూ కుంభహారతితో ముగించుట సర్వవాద్యా వుల్చఆదరణకు పాత్రమై పండితులచే సంవ్కృృతమై రాజనర్తకీ గ్రాధన, ఈ ఆరాధనాక్రమము ఆతి(ప్రాచీన కాలమునుండి ఉన్న మణుల కారాధ్యనముగా యక్షగాన దూవమువ ఒక శాస్త్రీయ కళగా స్పటిక, చెంగల్వరాయ శాన్తి దానికొక (క్రమత నేర్పరచి (ప్రచార విరాజిల్లినది, మునకు తెచ్చినాడు. ఈయన రచనలలో నుందరేశ విలాసము ఇది పడునేడవ శతాబ్దమునాటీ ముచ్చట, వాయకరాజుల ముఖ్యమైనది. ధవళము, అష్టకము, వనము, (ప్రబంధము మున్నగు వీమ్మట యక్షగానకళసు పోషించినవారిలో మహారాష్ట్ర "ప్రభువు నంగీతరచన లీనాడు వినుటకనకాళము లేకున్నా, సర్వవాద్యారాధ లగు శహజీ, శరభోజీ, అండోజి ముఖ్యులు, విమ్ణపల్లకీ పేవా నళో మాత్రవబ వినగలముం

182 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్యి వర్తమానకాలమందు యక్షగానములను భాగవతములను శబ్దము. ఇందు మృదంగ శబ్దమునకు నృక్కము, స్తో త్తగీతమునకు విహుళముగా రచించి ఆశ్రేష (ప్రజావీకమునకు అందించినవారు నృత్యము (ప్రదర్శిస్తారు. ఈ భాగవత ముల ఎ అలంకారికాస్త్రముల్సు తెలుగాణ వాస్తవ్యులగు (శ్రీ చెర్విరాల భాగయ్యగారు. యక్షగాన రసళాస్త్రములగు (పూపర్ముద్రీయం, భరత ,రసప్రకుంణఎ, రసగంగా రచనాపదతిని, (పదర్శనావిధానమును వివరముగా తెలియుగోడ ధ5కం వరసభూపాలీయం, రసమంజఎలు, కావ్యప్రబంధాది వారికి వీర రచనలెంతో ఉపకరించుతవి. ఆం(ధ్రదేశములో జక్కుల బహౌూ[గ్రంథ పఠనము వీరి అభినయ నై పుణ్యమున. కెంతగానో వారు (పదర్శి.చే కొన్ని (ప్రఖ్యాత యక్షగానములు: జలక్రీడ, త్రోడ్చడినది. పారిజాతనాటకము (వేటి భామాకలాపము)లో అష్ట మార్కండేయ్యి ధరాన్టింగడి. కుశలాయకి., కాళీయమర్ధ్థవ, గంగా విధ నాయికాభినయమునకు వేంగువిధమున సత్యభామపాతత్రమ రూ గొరీ విలాసం పొందించి వీరు (ప్రచారమునకు తెచ్చారు. భాంతీయ నృత్యకళకు జీవమనదగిన అభినయవిద్యకు తమ పాండితీ (ప్రతిభలో ఎన్నో భాగవత మేళములు తీముల భాగవతులు మెరుగులుదిద్దారు. ళ్‌ కందము మున్నగు దేశీయచ్చందస్సులేకాక కీర్తనలు? భాగవత మేళముల నర్తకులు యక్షగానములందు, నంస్క్యృుత వృత్తములు, శదిములు, అప్షకములు, దండకములు. ళోకముల్కు నాటకములందు వలె ఆనేకపా౭లను ప్రవేశ పెట్టి పూర్తిగా తమ చూంకలు, పీసార కందార ద్వీపదార్రము 2 మున్నగు రచేప్‌బకూడ (ప్రదర్శనములకు నాటక స్వరూపమిచ్చారు. ధాగవశ మేళములనర్త కం శ మేప్రదర్శసములలో ఉపయోగించేవారు భాగవతులు కులనే భాగవకలంటామ. వీరు పలు కొన్టీయ నంపడాయములను ప్రదర్శించే కొన్ని నృత్యనాటికములు: పారి జాతసహరణమ్ముళామా మక్షగానములలో. (ప్రవేశ పెట్టి ఆ కళకొక శాస్త్రీయ నాట్కపడ్దతి క్వ ప్రహ్లాద ఉషాపరిణయం, హరిశృం(ద్ర రామనాటకము, రాపొదించారు. నృత్త నళ చకుర్విరా లిన యములు (ఆంగిక రుక్కాంగదలు" వాచిక ఆహార, సా ట్వ్వైకములు సం్యస్రదాయసిస్థముగా అభివృద్ధికి తెచ్చి నాట్యశా ప్రమందలి పూర్వరంగమును శాస్త్రీయరీతిని (ప్రద ఆరాధనా నృత్య 3ంప్రదాయము ఆలయమునువీకి 1పపాంగ ర్మెంచాము. వార్కీ కవణ్య అంగహార్క విన్యాసములను చిత్రాధినయ ఇమును దాటి రాచబాటలందునడిచి (ప్రభువులదర్చారుల్లో ప్రవేశించి మును భాగవతులు (ప్రదర్శించారు. ఆంగికమును గొప్పగా అభి త_దభిరుచుల ననుసరించి వన్నెవన్నెల నలవరచుకొని ఆదర్శ వృద్ధి పరచిన రు భాగవళులే. వారు (ప్రతిమాటకు, 'ప్రతి..బకునకు ముప మరచి పూర్వతిభను కోల్పోవుట (ప్రారంభించినది అసలు హస్తములను కల్పించి అర్ధములను హస్తవిన్యాసములతో ప్రద నం్రదాయ దిద్ధమగు దేవదాపేల జీవితము త్యాగమయము, నియ ర్శిం :వారుం గద్యమునుకూడా దానిలోని రనపోషణమునై రాగ మనియతమూను, ఆలయములో స్వామిని తమ నృత్యకళతో ఆరా యు క్రిముగా శృతి దిద్ధముగా చదిపేవారు. దరువు పాడుట కూడా రించుట, ఆలయపు వాదాయంమిద ఆవారపడి జీవించుట దేవ వీరివల్ల అభివృద్ది: వచ్చినది. భాగవళుల (పదక్శనములలో. (ప్రతి చాల పద్ధతికనుకనే అతినిరాడంబరులుగా ఉండెవారు రాజాస్థాన పాతాం, ర. గస్టల (ప్రవేశ మొనవ్పనప్పుడు దరువును స్వయముగా ములో (ప్రభు పండిత స్‌క జరాఎరచజీయమైన గణ్‌క లక్షీప్రపన్ను పాడుతూ హాపభావములను (ప్రద.'*స్తూ అంగు కనువైన హస్త రొలుంకటు సరస్వతీ కటాక్షము, ఇటు లక్ష్మీ (పసన్నముగల రాజ విన్యాసములను చూపుతూ లయాను సఎముగా నృత్త మాముతుందా న రృకీమణుల వైభవో పేఠ జీవితము క్యొమముగా దేవదాసీగణము వాచిక, నృత్తములలో నర్తకుని (పావీణ్య (ప్రదర్శానకూ యీ పద్ధతి నాక క్షించినదన్న ఆశ్చర్యములేదు. లక్మ్మీవేవి చల్లని చూపులకోనం ఎంతో ఉపకరించుతుంది. ఈ భాగవత మేళములందలి దరువులు గేపదాసీగణ ముకూడ నాగరక (ప్రజాభిమతానుగుణముగా తమ జీవిత వివి; రాగతాళములందు. రచింపబడుకేకాక అనేకరకములైన పదతులను నరిదిద్దుకోనారం భి ఏనారు. ఈ వివముగా అభగంగ ఆడపు విన్యాసములు ఆయా పాత్రలకు తగునట్లుగా (ప్రత్యేకముగా వలె పవిత్రమైన దెవనక్తకీ సం(్ర దాయ నానాటికి దిగజారి అధః నృష్టి. పబడినవి. 'తిదరువును ఆడుటకు ముందు జతితో (ప్రారం పతితమై పోవుటకు వారి మసః(ప్రవృత్తితోపొటు అప్పటి సాంఘిక భించి దరువాడిన పిమ్మట శబ్దమును నృత్యమాడి ముగించు నం వ్యవస్థకాడ “హీళువేకాగలదు.ఆ ఎ జశమున దేవ వాసీజనం ఊర్వశి దాయము ఈ భాగపతులతో నే (ప్రారంభమైనది, ఓఒకరాజునకుగావి ఆంశకు చెందినవారసీ, ఆలయనృత్య సం(ప్రదాయముననువరించుట కే దేవతామూ ్రికిగాని సంబంధించిన వర్డనాత్మక నగీతములతో వారు అర్హులవీ ఉభిప్రాయముండుబవలన వేరుతెగవారు. ఆలయ మృదంగ శబములతో కూడిన (వత్యేక స. గీతరచనా సంవిధానమే గోపుర ద్వారముదాటి లోన గక్టెక ప్లే అవకాశమే లఖించేదికాదుం

“చాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి ప్‌ శివాలయముల:దలి 'దేవదాసీలకు పుష్పము[్రలే సేవారు, లీలలను నాటి న ర్తకులు ఆభిమానముతో (ప్రదర్శంచేవారు, పిమ్మట విష్ణ్టాలయములందలి న _ర్తకీగణమునకు కుడిచేతిదండ పైభాగమున రామానుదఐ వై ష్టవమతమూ, వల్లభాచార్యుని మధురభక్తి నంవ్ర చ(,క0, ఎడమచేతి దండ పైభాగమున కంఅం, వకిస్థలపు కుడి దాయమూ (ప్రజఎనాకర్షఎచుటితో వీరు లాగపతముళలోని శ్రీకృష్ణ భాగమునందు వామసహితమగు చ(్యక్రం-ఇవన్నీ దేవతాముద్రిలు - సందింధగాకలను నలర్తించుటకు మొదలిడినారు. ముఖ్యముగా వరిని కాల్చి అంకితము చేసేవారు. వీటినే శంఖ చ్యక్రంకితిములంటారు భాగవతులనీ, వీరాడెడివి బాగవతములనీ అన్నారు, మలనాకు ఇట్లు మ్యుదాంకిళలై న దేవదాపీలకే అలయములందు ఆరాధవా నందలి కథాక€:; ఉత్తం (ప్రదేళములళోని రొమలీల, శూలమంగళంం నృత్యము కళ్యాణ మండఎములవద్ద భాగవతములు, కేళ₹3లు (ప్రద ఊత్తుక్కాడు, మేలత్తూరు 'పదర్శనములు; కూచిపూడి భాగవత ర్శించే అర్లత లభించేది. ఇతర తెగల నర్తకీగణం రాజదర్భా ములు: కోటకొండ కప్పటా్రాళ్ళ భాగవతములు; అస్పాంలోని రుల్లో సభలందు నృత్మమాడేవారు. వీయు రంభాఎశకు సంబంధిం అంక్యాసబ్‌న ర్తృనం---ఇవన్నీ ఈ తరగతికిచెందినవే. ఈ సవ్ర చిన వారంటారు. దేవదాసియైనా తన కిష్ణమెతే రాజవర్చారుల్లో దాయములో స్తీలున ర్హించరు,పురువులే కళారాధకులుగా దేశమంతా నర్షించే అవకొశం ఉండేది. ఈ అవకాశమే ఆలయనృక్య సంప్ర (ప్రార పర్యటవమొనర్చి సృత్య[పదర్శనలిడ్చేవారు. దాయం కీణదళ నందుకొనుటకు కొంత కారణము. ఈ సందగృమున నృత్యకళకు నంబంఢించిన అతిముఖ్య మనదేశమునందలి రాజకీయవాతావరణము ఆరేడెనిమిది మైన తాండవలాస్య విశేషములను గుర్తుంచుకొనవలెను. భాగవత శతాద్దములందు అస్థిరమై ఆంగోళనాకరముగా నుంచుటివలన (పథా నాటకిములలో పురుషులు స్త్రీ వేషములు కట్టినప్పుడు వారు (వద వము సాంఘికివ్యవస్థ కళలు, మతములపైన పైసరి చి అవికహూడ రించే అభినియమునకు, ఆ పాత్రలను శ్రీలేధరించినపుడొప్పించే కల్లోల పరిస్థితులకు లోనైనివి, నాట్యకళకు పట్టిన యీ హీనిదశను యమునకు చాలభేదము కనిపిస్తున్నది. నృత్యనాట కములందు తొలగించి సంస్కృతి నుద్దరించి లఅలితకళలను (ప్రచారమొనర్భు గావి పదాభినయమందుగావి పురుషులు ప్రదర్శించు నృత్యము శుద్ద టకే ఆనాటి (బాహ్యణ పండితులు నృత్యకళను చేపట్తారు. నృత్య 0 కళలోని ప్రాచీన సంప్రదాయములను, శాఫ్రరీతులను కాపాడుటకే లాస్యముకొదు; రాండవమందలి కోమలమైన అంగవిన్యానము పీరు కృషిచేనినారు. వేదపురాణేతిహాన నాట్యశావ్రములలో పరి మాత్రమే అనగా లాస్మచ్భాయా ముద్రిమైన తాండవము. అళ్లే పూర్త విజ్ఞానమును సాధించిన కూచిపూడి [(బాహ్మాణాచార్యులు త్తీలు (ప్రదర్శించు నృత్యమునందు తొండపముకాదు; దానిపోలికలు భారతదేశ మందలి ఇతరాచార్యులవలెనే ఆం(ధ్రదేశమందలి కశాస్రీయ గల లాస్యములోని ఉద్ధతి స్వరూ-ము మాత్రమే, కనుకనే కొందరు నృత్యకళను జీర్ణావస్టనుండి ఉద్ధరించి భారతభాగవతాదులను నృత్య ళాఫష్త్రకారులు స్రీలు ప్రదర్శించే నృక్కములను అభినయములను నాటకములద్వారా ఊరూర్వా వాడవాడలా, మూలమూలపలైలా. ర్రెండుతీరుల వ్యా్యానించారు. వర్తకి నథామధ్యమున కూర్చుండి ప్రదర్శించి తోడ.గా మఠ(ప్రచారమొనర్చి హైందవ నాగకకతా పున పదములు, జావళీలు, ల్లోకములు, పద్యములు అభినయించుట లాస్య రుజ్జీవనమునకు తోడ్చడినారు. ఆంగధ్రదేశమున రూఢముగా యీ ్పట్ట, నిలువబడి జతిస్వరములు, శబ్దములు, దరువుల్కు తిల్గానలు కృషిజరిపినవారు కూచిపూడి వారగుటవలన వారినుసరించిన విద్యకు __ వీ అన్నారు న ౯ కూచిపూడి భాగవతమని, వారికి కూచిపూడి భా గవతులనీ యశస్సు వ్తుంచుట తాండవము షా శాళ్వత మైనది, వీరు తమ (ప్రదర్శనములందు వేషములు కట్టటకు కూచిపూడి భాగవతులు శ్రీలను నిషేధించినారు; కాగా పురుషులే న్తీ పా్యతలనుకూడ ధరించేవారు. ఆప్పటినుండి. థ్రీల నృత్యకళ నట్టువమేకములనీ, కూచిపూడి కృిష్తాఎల్లాలోఏి. ఒక అగ్రహారము, ఈ అగ్ర కూచిపూడివారి నృత్యకళ భాగవత మళములవీ “పేరుకెక్కినవ్తి _ దలి (బాహు ణ కుల దిమలకు చెందిన పురుష (ప్రారంభమునందు ఆం(ధ్రదేశమున శ్రైవమ్ము. వీరశైవమూ. విలి హారమందలి ్యవావ్యాణ అయాం ందిని పురుషులందరూ విగా (ప్రదారములోనున్నప్పుడ. పీరు శివసంది.ధగాధలనే నృత్త ఆం(ధధ్రదేశమందు నృత్యక శోదరణకు జీవితముల _నంకిఈ 'మొవర్చి వాటకములుగా (ప్రదర్శించవారు. పండీతారాధ్యచరిత్రలో నాటి అనేక దీకెకంకణధారురై (ప్రాచీన సంవ్రదాయముల సభ్యసించి - (ప్రచార మార్గ దేశ వృశ్యరీతులు వివరముగా (ప్రస్తావించబకినవి, దశవిధ శవ మునకు తెచ్చినారు. కూచిపూడి భాగవతులు విజయనగర

క! డాడీ కాత్యుల నాట్యకళాచరిత0. రాజుల కాలమునాటికే వఖ్యాతిగాంచినట్లు చరిత చెప్పుతున్నది వైప్పవ భక్తుడగు * సిద్దేంద్రయోగి పారిజాతావహరణమను నృత్య ౨ మ్తూచ్‌పల్లి కై ఫీియతలో వీరి (ప్రప్తావనకూడి ఉన్నది. నాటకమును రచించి కూడిపూడిలో పుట్టిన (ప్రతి బాలకుడు తనజీవిత కాలమున నొాక్క-సారిమైన నత్యభామపాాత ధరించవలెనని ఆయన విజయనగర సామ్రాజ్య పతనానంతరము మన నాట్యకళను శ్రాసించినాడు,. ఆ మహనీయుని అజను శిరపావహించి వేటికీ పోషించినవారిలో ముఖ్యులు తంజావూరునేలిన నాయకరాజులు. కూచిపూడి ఆబార్యులు తమ ఇండ్లలో జన్మించిన ప్రతి బాలునికీ (క్రీ. . 151 మండి [1618 వకూ పరిపాలించిన అచ్యుతప్ప నృృత్యళక్షణవిచ్చ యీ కళను ఆరాధిస్తున్నారు. కొవునవే తరతర వాయకుడు 5ళలు విద్కలు నేర్చి తనదరికివచ్చిన వందలాది భౌగ్‌ కల నుండి యీ భాగవత విద్య యిప్పటినరకు చెక్కుచెదరక వతుల కుటుందిములకు అచ్యుతాపురం మును ఆహారముగా విచ్చి నిల్చి ఉన్నది. పిద్ధేంద్శియోగి రచించిన పారిజాతాాహరణనాటక మే వాడు. ఆ ఆచ్యుతాపురమే నేడు మేలటూరు ((మేలబ్టూరుు-అంే బ్బా నాడు భామాకూపము. పేరుతో వ్యవహరింపదిడుతున్నది, మేళముల ఊరుని పిలునఐడుకున్నది. ఈ అగ౦హారముసందలి క్వప్తూడ్తి భాగవతుల నిసార (పచారమువలనను నరస రస భరిత భాగవతులు తంజావూరు నాయకరాజులు రచించిన నృత్య నాటకము స్వృగృట్రపల్లనూ భామాకలాపము మనదేశమునందలి కళారాధకులము లనుగూడ (ప్రదర్శించేవారు. క్రీ ఈ, 1780 (పాంతమున ఉన్న ఎక్కు వగా ఆకర్షిస్తున్నది. కళోపాసపులు ఆం (ధదేశం నలుమూలల మేలబూరు వేంకటరామళాన్త అను(వ్రసిద్ధ భాగవత నాటకకర్త స్వండ్తి కూచిపూడికి యా(త్రగావెళ్ళి యీ భాగవత విద్య నభ్యసించి. రొచించివ' స్యత్యనాటకములను వీరు తరువాతతరువాత (పదర్శించే నారు, ఇంతేకాదు. ఇతర_పా-తముల కవుజకూడ. విదేంద్రయోగి వారు,నేటికీ యవి కొన్నిపర్వదినములందు (ప్రదర్శిస్తూనే ఉంటారు పద్దతిలో కలాపములను రచించినారు. కావున సిస్టం ద్రమోగి విర యా... చిత భామాకలాపమేకాక ఆంధదేశమలో మరి ఆరువిధముల జ క్రీ, క. 150? లో వీరనరసింహరాయల కాలమున విజయ. 5ళలొసములను భాగవళనర్తకులు (ప్రదర్శిస్తున్నట్టు తెలుస్తున్నది. వగంమున కూచివూడి భాగవతులు తమ విద్యను (ప్రదర్శంపగోరి సిట్టేంచయోగి. కివిశామాధుర్యము, పాండిత్యప్రకర్ష రచనా నాలు కూచిపూడవారి ఖ్యాతిని మున్నే విన్నాడు కావున వీరన ఎవోష్టరము, కళా(ప్రతిభ ఎట్టివో దీనినిబట్టి దలియగలము.ఆం(ధ్రులా వంశోరాయణు డివాణములో (ప్రదర్శనమేర్పాటుచేసి రాణివాసమును మహనీయనని కా కెల్చాంతము రుణసడియంన్నారు. ఆమహనీయుడే కూడి దర్శనమున కనుమతించినాడు. అప్పట్లో. సిద్ధవటంసీమను తతా నమ్మెట గురువరాజు అన్నాయన పాలించేవాడు. అతడు (పజల ౨ క్రూచ్రిపూడినే కుచేలుప్పురి యవికూడ పిలిచేవారట, 16 వ మండి [ద్రవ్యమును గుంజుకొ సుటలో చండశాసనుడుగాఉండేవాడు, శతాబ్దమున కూచిపూడిలో సువాణంవారు భాగవతులందు (పళస్తు భనమివ్వని వారి స్రీలను పట్టించి తెచ్చి _స్తనములకు చిరుతలు లుగా నుండేవారు. శ్రీ నారాయణతీర్ధల కృష్ణలీలా తరంగిణిలోని పట్టించేవాడట, ఆ రోజుల్లో (బాహ్మణభాగవతులీదారుణమును తరంగములను నృత్యగానములకు ఎక్కువమకుు-వతో వాడుకొనే గమనించివారు. కాబట్టీ నృసింహరాయలవిన్‌ందు రాణివాసమంతా వారు. ఒక రోజున రాయలసీమనుండి ఒక (బ్రహ్మచారి దేశాట- తీలికిస్తుండగా భాగనతులు ద్రైర్యముచేసి సమ్మెట గురువరాజు సము చేస్తూ కూచిపూడి చేరి సువాణంవారి నిత్యజసతపానుష్టాన ధనముకొరకు కావించే _స్తనపీడనమును (ప్రదర్శించినారట. ఒకడు హవన5ర్మ్యక్రమమునకుము, నృత్యలాస్య నాట్యకళారాధనకును శ్రీ వేషమును మరొకడు గురుఫరాజు వేషమును కట్టి రంగప్టల నంతోషి-చి తానుకూడ ఆ (గ్రామముననే స్టీరపగి పోయినాడు: ముని స్రీ వేషమునక స్తనముల పై చిరుతలు పట్టించి సొమ్మిమ్మవి సువాణంజోగావధాన్లు పుత్రికను పరిణయమారినాడు; కొంతకాల తహాస్సీలు చేసినట్లు భాగవతులు కీర్తన (ప్రదర్శించారు. భాగవతుల మునకు సన్యసించి సిద్దిపొందినాడు. ఈ మహవీయుడే నిద్దేంద) ముఖతః రాయలు గురువరాజు దుష్పరిపాలనను తెలిపికొని తెల్లి యోగి, సిద్దేం్యద్రయోగి రచించిన పారిజాత నాటకమునే కూచిపూడి వారినపమ్మట అప్టాసమునందు దండినాధ పేనానాయకుల నెల్లరను వాగవతులచి అప్పటి గోల్యాండ పాడుషావద్ధ ప్రదర్శింపచేసి. విలువనంపి ఇస్మాల్‌ ఫాన్‌ అనే నాయకుని సేనతోపంపి గురువ కూచిపూడిని అ(గ్రహారముగా ఆ భాగవతుల కివ్చించెననవి చెప్పు. శాజు తఅకొట్టించి ఆ (ప్రాంళటైణల పీడబాపినారు. చురుం

దాతీణార్యుల నాట్యకళాచరిత) 185 లేనిచో భాగవతకళ ఇంతగా మూడుపూలారుకాలై. విరాజిల్లే అవ పారిజాతాపహరణ నాటకము రూపొందించవలెనని నంకల్పించి కాళము కలిగెదిదేనా 1 కూచిపూడి ఆచార్యులు డీవికొక నూతన న్వరూపమునేర్పరచినారు.

కూచిపూడి భాగవతులు తమ పూర్వులనుండి నేర్చిన నృత్య అదే భామాకలాపమమ పేరుతో (పచారమున కెక్కినది. ఇక్కడ విద్యతోనే సంతృవ్తివహించి ఊరుకోలేదు. నిరంతరకృషితో కామ అనగా నత్యళామ, కలాపమనగా ఆమె మానసికవ్యవస్థ, ఈ * మాతన విషయము లెన్నింటినో కనుగొని నుతనించి పూర్వ నాటకమునందు, స్వర్లోకమునుండి తాను తెచ్చిన పారిజాత పుష్చ నం్యప్రదాయముల ననునరించి తమ నృత్యకళ నభివృద్ధిపరచుకుంటూ మును నారదుడు [శ్రీకృష్ణునకివ్వగా (శీకృష్ణుడు దానివి రుక్మిణ్‌ వచ్చినారు. భాగవత (ప్రదర్శనలకోసం వారే యే సంస్థానములకు కిచ్చెను. నత్యభామకు ఆ విషయముతెలిసి అలుగును (కోసగిం 'వెళ్ళననూ అక్కడి నట్టువరాం(డ్రు, దేవదాసీల నృత్యములను చూచే చును.) కృష్ణుడామె అలుకను తీర్చి పారిజాత వృక్షమునే శెచ్చి ఆవకాళము లభించేది. ఆక్కడ తాముకాంచినవిద్యలో ఏ కొంత సత్యభామ పెరటిలో నాటును. ఈ కథానంవిధానమంకా నాటక వై*ష్టమన్ననూ సహృదయతతో స్వీకరించుటకు వెనుదీయలేదు. రూపంలో నున్నందున సత్యభామ పా(్ర తన విశిష్టతను (వ్రత్యేక ఆక్కడక్క-డ చూసిన నృత్యవద్ధతులందలి పోకడలను కూడ గౌర ముగా చూపే అవకాశములేదు. అట్లుకొక నత్యాకృష్ణుల (ప్రణయ వించి తమ భాగవతకళకు విశాలతను చేకూర్చగలిగినారు. తమ కలహమాథారముగా చేసుకొని శృష్ణుడు సత్యనుండి దూరముగా విద్యలొని (ప్రత్యేకతలమ ఆస్థాన నట్టువరాం[డ్రకును నేర్చినారు. నున్నప్పుడు అ నిరహమునందామె మనస్సు పొందిన వివిధావస్థ ఇట్లు కూచిపూడి భాగవతులు కళా(ప్రచారకులని అన్వర్దనామ ధేయు లె లను వివిధనాయికలుగా చితించి నాటకమున అభినయింతురు. శన్ననూ ఆతిశయో క్రికాదుం ఈ అభినయ పద్ధతి కనుగుణముగా పెంపొందింనబడీన కలాప

కూచిపూడిలో భామాకలాపమేకాక నృత్యనాటకములనుకూడ బి వంవ్రదాయపూర్వక ముగా విరకాలమునుండి త సళ ఈ కలానము “స్వాధీనపతికొతో (ప్రారంభమౌతుంది.

షూవే వచ్చినారు. ఈ నాటక మి పిదికె

ఆంన్యాం వలనా భా 3” క. చెప్పినట్లువిని కోరినటు నడుచుకొనము పతిగల నాయిక స్వాదీన వారిలో ఆఅరివారు (బహ్మ/శ్రీ చింతా వేంకటరామయ్యగారు కొద్ది _ ౯ క కొాలమై గతించినారు. వారికుమారులు (బహ్మశ్రీ చింతా కృష్ణ పతిక, శ్రీ కృష్ణుని (ఎమకు పా(తురాలైన దేవేరి తననుమించి మూర్తిగారు ఆ కళను (ప్రస్తుతము వ్యాన నొందిస్తున్నారు. ఎవ్వరూలేరని సత్య (ప్రగల్భములు చెప్పును. నాటక(ప్రదర్శనమందు

మమారు రెండుళ తాబ్బముల(క్రతం బనగానపల్లి నవాబు కూచి దరువును పాడుతూ (ప్రవేశిస్తుండి. వూడి వాగవతులను కొందరిన తవ అహ్హానమునక అహ్వానించి దరువు. ముఖార..ఆటకాళం వారికి కొ మివి నాముగానిచ్చి అలంపషు కుదగ

౦4 భూమివి యా, ఎ ఆలంవొ గ భామనే _ సత్య భామనే-నయ్యారి సత్య ఉండే కోటకొండ కస్పటా9ళ్ళ ఆనుగ్రామమును వారికి స్టిరనివాస ముగా నేర్చాటుచేసినారు. వారి వంశీయులే తెలంగాణాపప్రాంతమున (1) కామనే, పదహారువేలా

ప రు. వేటికి భాగవతములను (ప్రదర్శిస్తున్నా కోనలు లుదరిలోవ మరో గోపా ర్డికి భామా కలాపము లేక పారిడాతాపహరణ నాటకము. రా లమూి పేమ జొ౭_2_.[న సత్యి।॥ అషవిధ నాయికాభినయము నకు చక్క వి అవకాశమును ఇలదిలి విధికి ధరినిలి భతి విర భ్రతివిలి 6960 భంఏఉ చి కల్పిస్తూ నాయికలు వారిచేష్టలు, వారి వ్యాపారమ లు రసపోషణాను తలరళి భతిదన కదిరి పట0వి వతం ర2ం 84 గుజముగా (ప్రదర్శించుటకు వీలగువిధమున సిద్దే్యయోగి పారి ము జాశాసహరణ నాటకమువల్లినాడు, ఇందనేకపాడ్రలు .డుబవన్లమ, (4 హరిమి సశ్రాజట్తై కూతుర్రై 'ప్రతిపాఠ్రకొక వై శష్టముండుటవల్లను. దీనికి భిన్నముగా ఒకే అందరీలోన చాలా వ రకుడు వివిధరసముల నొవ్నిస్తూ వివిధనాయికల నభినయిస్తూ మగవివిబాసి తాళజాలని న! అవానీ అవనీ

వృ త్తనృక్యములలో పాండిత్యము చూపుట కను వైనరీతిగా యా వయ్యారి సత్య।

క88 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచ రిత9ి ఇట్లా (ప్రవేశదరుపవును నృత్యమాడి ముగించిన తరువాత రమ్మని దూతికను వేడుకొనుము, లేఖవ్రని నత్యభామ మాధవి చెలికత్తైగా, దూరికగ్యా హస్య(ప్రియగా అవ్నివిధముల (ప్రతివిందిస్తూ చేతకిచ్చి ఇలా ఆంటుంది. (ప్రక్కనే ఉండు మాధవితో అంటుంది; దరువు... ఎఏఎంటివరాళి...ఆటకాళం “ట్టి స్లఫీ । స్వామివారికీ నాకూగల స్నేహము చెప్పెదను విన ల వన్మూ” మేలుదానవని చాలనమ్మితి మేలుమేలు సొమ్ములిస్తునే ల్లో గిరిన్మయూరే గగనేపయోదరే ముత్యాల హారమిస్తునే లకెంతరే భాను జలేచపద్మం పవడాల చిన్ననరాలిస్తునే ద్విలక్షసో మే కుముదోత్పలానాం నీ జాగుకు నేనోర్వజాలనే 'స్నేహేచ బంధూ నగరాచమారః నీప మొక్కేమ వేగపోపే”* పదహారువేల గోపికలందునా తనకు సరి యెవ్వరూలేరని న టు గర్విస్తూ జగన్నాధుడు తనకు దాసుడని సంతోషిస్తూ చెలులతో కామజానీ పువుటమ్ముల గాసిచె దీనామ సత్యభామ ముచ్చటి +చును. నాధునితో జరిగన మన్మదధకీఏడలు, గడి తోయజనయన ॥ మదికో వితోచకున్నదాన* పిన శృంగార జీవితము సఖితో వర్షి.చును. కాని ఆ నమయమున వాధుడు తనతోలేడు. శ్రీ కృష్ణుడు కోపగించుకొని వెడలిపోయి. * శ్రన విటుడు ఆలనట తీర్చుగొన నవమ, విడెము చేవించు వాడు, నప్పుడు, అద్దముచూచి శృంగారి చుకొనుమున్న ప్పుడు, ఉల్లానముగా ఇచట నత్యభామపాత) “*కలహ౦ంతరితొ నాయిక నభఖిన నున్నప్పుడు, పుష్పపరిమళమును వయ్యారముగా నామాణించు యించును. ఐతితోతగవులాదీినందుకు పళ్ళాత్తాపము ఈన అవివేక నప్పుడు, ధర్మములను చర్చించునప్పు ఇ-ఈ సమయములందు తన తకు చుఖఃమూ (ప్రకటిస్తూ చింతపడును. దీనస్థతితెలివి రమ్మని బతిమాలుమని నత్యమాతిక మాధవిని కోరు “భూమిని ఆడజన్మమయి పుట్టిన యందుకు చింత'సేతున్సా తుంది. నరేే ఎట్టకేలకు మాధవి అంగీకరిస్తుంది. మాధవివెళ్ళి లామలలోన [1పాణపతి రమ న నందుకు చింత సేతునా, వస్తుంది. తిరిగి వచ్చునవృటికి దూతికయే నాయికమైనదవి సకథి కొముని బాణజొలములు గశిమ్మిన యందుకు చింత పేతునా అనుమానించుటతో అభినయము “విస్రలబ్ధ” నాయిక కనుగుణ ఏమని చింత సేతు, విధినేమని దూకుడు నేడు దైవమా. ముగా మారును, తరువాత వసంత జయంత కీరళారికాభ్యిమరము లను పంపును. చిట్టచివరకు (శ్రీకృష్ణుకు సత్య వద్దకు రానంగీకరిం 4 శ క చును. ఆతడు వేంచేయుటతో ఉనే నత్యభామ “మోనగాడో అవి (ప్రాయము పాన్సుపాల్కులిగ పయ్యెద గుబ్బిలరై కపౌలుుయి దూషిస్తుంది. ఇక్కడ సత్య ప్యాకప "అ. తనాయికా” వినయము, కాయము రా(తిపాలు, చెలికన్నులు చూపులు నిద్రపాలయో, అజ్బంత్ర మోసమా సామి, పాయని ్యపేమచేత యెడ బాయక యుంటినెః యిప్పుడిట్లుగా ఇపుడె కావలెనా యేమి కాయజు డేయుచున్న పువుభూతల కోర్వను జీవితేశ్వరా” ఆక్క-డొక్క వేగుజుక . వా:3చెనౌ లేదొ స్వామి తనవద్దలేడు, ఆతడు లేనిదేజీవించు'కొట్లు? మరల కొకొ్కా-రొకో యమము తొలికో 3 కూపెరా 'ప్రాణపతి అను్యుగహమును సాధించు 'పెట్లుః అనలీవియోగమును చిక్కివాపు తస్కర శూరః చీకటిలో నిదురలేక భరించు కేవిధమున? విరహతాసముతో దుఃభించే యా తరుణమున ఇక్క-డికీ రాము పో. యీ టయాన మేలర సామి సత్యభామ “విరహోత్క_ంఠిళ.” నాధునికి రాయబార మంపునుం జుంటితెనే లొలుకు దొ డప-డునంటీ మోవిమీద తన ఏడువారాల సొమ్మువిచ్చెదనని వాగ్దావమొనర్చి, నాధుని గొని గంటు చూడిగానె యొనఎ మంట లెక్కుపోరా”

“దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 187 న. ఈ జవకొక విశిష్టమైన పూశ్వగాధ కలదు. శ మహావిమ్లువు సముదిమధన సమయమందు దేవతలకు అమృతము ఏంచుటక్తై ఇక శ్రేన్హుడు జగనోగ్థపావీ రూపముధరించినప్పుడు విశ్వకరందే సృష్టించబడిన దరుపు = కాఫీ - అదికాళం. ఈ జడను అలంకౌర విశేషముగా ఆయన ఈ జడనే ధరించెనటం “ఇంతణాలమేల ఇంతిరొ! నేనెల్లోర్డునే జగన్నోపినీ రూపము నుపసంహరిస్తు (శ్రీ మహోవిన్ణు వీజడను చెంతజేరనికరావే చెలియా నాతో, కత్తిరించి పార్వతి వద్దకు బహాకృతిగా కొంపోయినాడట. శివ పీకు చాల మొ క్కేను* పార్వతులు పుకాణద* పతులగుటవలన జడను పార్వతి ధరింపనొల్లి లేదు. పిమ్మట తెచ్చి రుక్సిణి కీయబోగా అమెకూడ అక్లే అభ్యం భామ తరము చెవ్చినది. అందుపై (శ్రీ మహావిచ్లు వా జడను ఒక సందూకు “టక్కు మాటలేలనాతో (సెఫ్రైళో ళద్రపకచి నరకాసురవధానంతరము ఆ జడను ధరించు చక్కనయ్య, లేచిపోరా టకు సత్యయే అర్హురాలవి యెంచి ఆమెకు ఐబహుకరించెనట. ఆ అక్కర దీరిచి వచ్చినావు నాటినుండి సత్యభామ ఆలంకారముగా ఆ జడను ధరిస్తూ వచ్చినది, యేఆతివలకొ మొ9క్కినావు” అజడ ఇరువదియేడు నక్షత్రములను నూచించునట్టి ఇరువదియేడు టట విళ్ళలను కలిగి అయిదు శిరస్సుల అఆదిశ్రేమని పోలి ఉండును, పః అంతరంగవు మాట లాయింతితో గూడి తదాదిగానే సత్యభామకు సంబంధించిన కథలన్నింటా అఆ జడకొక " 'పాముఖ్యము కలెను. ఆజడను ధరించుటకు సత్యభామ ఎటునమర్హు బాహ్యరంగపు మాట వలుకరాకు దాలో ఆశ్లేనమర్తుడెన నర్తకుడే నత్యభామ పాషత్రనుకూవ పోషించ అ పెతో యిచ్భావిహారంబు లొనరించి గలడవి తోచును. అసమ్ధులకు సత్యభామా పొ త్రాభినయా ర్లత లేదని వింతలు చూస నా చెంతరాకు విరూపంచుటకే ఆజడను తెరపై వేస్తున్నారు, ఒకవేళ సభలోగల న. పండితులతో వాదోపవాదములందు వత్యభాము పాత్రధారి ఓడీ పోవుపే సంభవిస్తే సభాముఖముననే ఆజడమ క త్తిరిస్తారు. ఇట్లు నత్యవిందలు విన్న కృష్ణుడు. ఇందుకు మించిన తగౌరవ మా కళాకారువికి వేరుండదు. కాబట్టే “ఏలనే నన్ను తేలికగ చూచేవు సత్యభామ పా(త్రధారి విధిగా నమన్న శావ్రము లభ్యసించినగాని వాలికొమణ్‌। విన్ను నేనెడబాపి ఓర్వగణాలనే” సభలో సత్యభామ పాత ధఏ0చుటకు వూనుకోదు, కృష్ణువి అనునయింపులకు సత్యభామ శాంతించును. కృష్ణుడు గొల్ల కలావము పారిజాత వృక్షమునే తెచ్చి నత్య పెరటిలో నాటించుటకు వాగ్దాన 'మొనర్చును. అంతట్లోనే రుక్మిణి (ప్రవేశిస్తుంది. నాటకములో గొల్లకలాపమనగా ఒక గోవికకుగల విజ్ఞాశమును (ప్రద యిచట పనతుల పోట్లాట కూడ కలదు, చివరకు [్రీకృష్ణు డిరువు ర్మించే నృత్యనాట!ము, కలాస శవ్దిమునకు నంస్కల్భత శస్థారకల్స రకా నఖ్యము కూర్చి ఆశీర్వదించును. తరుపునందు వేదవాక్యము, (బహ్మావాక్యము, విజ్ఞానము అను అర్థ ములు కలపు, అ విధముగా నీ కలాపమందు అష్టవిధ నాంణకా భినయము పాలు పెరునుల నమ్ముతూ పలెలలోను, వట్టణ వీధులం (క్రమమున (ప్రదర్శించు నవకొశము కల్పింపదిడినది. దుమ సంచరించు ఒక గోపికకు, ఒక (వొహ్మణునకు మధ్య జరి జడచరితము: భామాకలాసమాడు సమయమున తెరపై జడ గిన సంవాద 9థయే గొల్లకలావము. ఈ సంవాద రూపకమున 'వేయు నాచారమున్నది భామ ప్కొాతధారికి సకల విద్యలందు హైందవ నాగరకత్క మతము, సంన్క్బుత్తి ఆచారవృవహారములు పాండిత్యమున్నట్లు మా నభలోనెవరైన తన విద్యను పరీ&ించ వర్ణవ్యవస్థను గూర్చిన అనేక విషయములు చర్చకు వచ్చును వచ్చుననియుసూ నవాలు చేయుటయే యీ జడ వేయుట, గొల్లః లాపము పుట్టుపూర్యోో త్తరములు ఇవి: మాటయేఐడి

! దాకీణాత్యుల సొట్యకళాచరిత9 సంవత్సరముల (క్రిందట కూచివూడి భాగవతులు విద్ధేం్యద్రయోగి మొలకమోవి తేనె చిలికెడిపలుకుల రచించిన భొమాకలాసమును శృంగార (పబంధమును నృత్యనాటక కలికి వీజణియ పౌంపు గులుకు మోహనాంగి॥ గొల్లాః ముగా (ప్రదర్శిస్తున్న ప్పుడు కృష్ణుడు, నత్యభామ, మాధవి, గోపిక . పాత్రలుందేని. (వ్రదర్శవారంభమున గోపికపా్యక్ర పాలు, పెరుగుల ఈ నిధమున విదూషకుడు (ప్రారంభించిన దరువును గొల్ల నమ్ముతూ రంగస్టలిని ప్రవేశించేది. అంతకుపూర్వమే వదూషకుడు "ీ పార్రరారికూడ అందుకని పాడుతూ నృత్రనృత్యములమ రంగవల (ఫ్రపేశమొనర్చి ఉండి గోపికపాత్ర తన నృత్యగానము (ప్రదర్శిస్తూ సభాస్థలము (ప్రవేశించినప్పుడు. విదూషకు డామెను నీ లతో (ప్రేక్షక జనరంజన మొవర్చిన తదుపరి అమెతో సంభాషణ వేనర్‌నవి (ప్రశ్నిస్తాడు. ప్రారంభిస్తాడు. ఇంతలో కృష్ణపాత (పవేశమొనర్చి గోపికతో శాను గొల్లభామనవి ఆపె జవాబు చెప్పును. విదూషకుడు నంనము మొదలిడుట జరుగును. గోపిక శ్రకృష్ణపరమాత్మకు గొల్లి శద్దిమున కర్టమేమని ప్రశ్నిస్తాడు. “గాః లాతీ గృహ్హాతీతి సమస్క-రించి దాసురాలితో సరసము వలదవి (ప్రార్థిస్తున్నిది విదూ గొల్లః” ఆతడే శ్రీ మహావిష్ణువు ఆర డే కులమున పుసైనో అ షకుడు వారిరువురి మధ్య రాయబారిమై సంధాన (పయత్నములు పవితిమైన కులమే గొల్లపలము. అ గొల్ల కులమునకుచెందిన గొల్ల జేస్తు తని వాస్యధోరణిలో (ప్రజలను వివోద పరుస్తాడు. ఈ తీరుగా వారమని చెప్పు కేకాక, గొల్లభామ తనవద్ధనున్న పాలుపెరుగుల గోపకాక్ఫిష్ణుల మధ్య ఆత్మవరమాత్మలను. గురించిన ఆధ్యాత్మిక వష్టతను అతిళ యోక్తులతో వర్ణిస్తుంది ఎబదియారు. దేశముల చర్చలు, విదూషకుని హాస్యవ్యాఖ్యానములతో కొంతసేపు గడచిన రాచనగరులందలి రాజాధిరాజులూ ఇం దొదిదేనతలూ తన పాలు సిమ్మట సత్యభామ స్వాత (ప్రవేశించేడి, 'సెరుగుల మహిమువన్లవే సులో పేతులై, రనీ చెప్పి మీరెవరయ్యా అని (ప్రళ్నించుతుంది. మేము (బాహ్మణులిమని విదూషకుడు సగ భామాకలాప (ప్రదర్శన మీవిధంగా కొంతకాలము విర్వ ర్వముగా మారుబల్కి. నందుకొమె ముసీముసినవ్వులు నవ్వుతుంది. పాంసదిడుశూ వచ్చినది. కొన్నాళ్ళకు కొందరు పండిత శేస్టులు మీరు యోగ్య(వొహ్మణులా అయోగ్య (బాహ్మణులా అవి గొల్లి యూ గోపికా వేషమును భొమాకలాసనునుండి. వేరు చేసినారు. భామ చల్లగా (ప్రళ్నించి విదూషకుడు జవాబు చెప్పకమునుపే వీన్యుట ఆథ్యాత్మిక విషయములను టోధించే వేదన్సృతి పురాణేతి బ్రాహ్మణుల యోగ్యతా యోగ్యతలను పద్యరూపమున గానమొనర్భీ హాసములనుండి కొన్ని ధర్మసూ క్తులను తత్వములుగా (వ్రాసియీ ఆంగికాధినయముతో అర్థము చెప్పుతుంది. గోపికావేషఘుచే. (వ్రత్యేకముగా గొల్లకలాపము. పేరుతో నాడ ప్రారంభించినారు, శృంగార ప్రబింధమగు భామాకలాపమునుండి 4" కౌొకుద కర్మఠతిధి సుకో విదధార్మికమౌనిదేన పూ యా రకముగా వేదాంత (ప్రబంధమగు గొల్ల కలాపము ఉద్భవించి జొకర సూనృత వ్రిత్యప్రళస్తులు పంక్తికియోగ్యులెప్పుడున్‌ వది. ఈ గొల్లకలాపమునందు విదూషకు డుండును. గాని కృష్ణు శకేకసవాహమాహిషక కృతిమ గోళక వహ్నిదూర భు డుండడు, విదూషకుడే కధలోని సంవాదపా్యక్ర (బ్రాహ్మణుడు, కాకి కరళ్సదేవళులు సం క్తికియోగ్యులు కారు భూవరా, ఆతడే హన్యగాడు, రంగపూజానంతరము రంగస్థలముమై నున్న ఈ పదము పా మ్‌శే న విదూసకుడ గోపిక (గొల్లభామ) సౌందర్యమును వర్ణించే దరు __ “పదము పొడి యిందు మీర తరగతికిచెందినవారు పుతో గాలః లాపము ప్రారంభమౌతుంది, (పొహ్మణ వర్యా। అని (పళ్నించి, గొల్లభామ,వరుసగొ ఒకొ్క్కా క్కు లా రిని గురించి కుంతి న్మృతు లాధారముగా ఒక్కొాక్క- వృత్తి నవ “గ్గొల్లాభామ వచ్చెమా _ చల్లోయని లంభించువారిని గురించి చర్చించిన పీమ్ముట (బాహ్మణులై ఉండి గొల్గాభామ వచ్చెను = స్వకులధర్భమును వీడి ఇతరవృత్తుల నపలంబించినవారిలో మీరే గొల్గాలామ వచ్చె _ పల్లవీ వాణీరో తరగతికి జెందుదుకని అడుగును. పల్లివాడలంట' చల్లనమ్ముకుంటూః॥ శోఖ. చేవోమౌనదిలో వె ముంగివన్నె చీర చెంగూలు జారగ ల్స్‌ నిద్విజ్‌ రాజా వెళ్ళక్ళూ.ద్రవీడాలకః సంగతిల్లా కూడి ఖంగూ గుత్తప్పు అవిక॥ వళు న్లేచ్చస్తు ఛండాలో దళవిపా9ః (ప్రకీర్తితాః కలకంఠి నీల కుంతల్గములు మెరయగ అంటూ గొల్లభామ. విదూషక విప్రినితో ఛలోక్తులాడు తలిరుటోడిరో, వింతమాటలాడుచు? తుంది. తనపర్ద్‌ నున్న చల్ల శేేష్టళ్వముము నిరూపించుటకా

వాశీదాత్యుల నాట్యకళాచరికి అ అన్నట్లు (బహ్మాదిదేవళలుకూడ తన చల్లదాివి శ క్తివంకుల్చె రవీ నక్వ(క్రతువులలోను గొల్లల ముఖ్వపకువు మేక (ప్రధానమని వేడ (తిపుర సంహారసమయమున వరమేశ్వరుని రధమున కిళసు విరు ములే ఘోషిస్తున్నపనీ గొల్లభామ వివరిస్తుంది. యజ్ఞవశువునేకు గుతే శర్వుడు మధనపడుచుండగా తాను తన చక్రముడే శంకరుని నంవిధానమును గొవిక చెప్పుతుంది. (శ్రేమన్నా రాయణుని సేవను పిపాసబాపి ఇరుసు పై కొంతపోయినా చల్లి (ప్రభావమున ఇరును మించిన పరమధిర్శము లేదనుడూ శారాయణాపరానకారమైన విరిగిన దతికినదవీ చమత్కా-రముగ వర్డిస్తుంది. పదునాల్గు భువ కీ కృష్ణుని సేవి.చుటతో ధర్మార్థ కామమోక్షములు చెకూరునవీ, వములందలి (పజలెల్లరూ గొల్లకులమునకు చెందివవారే అనును. వళుపొంనడోషమనీ (పపంచ (ప్రజలందరూ ఒకే వర్గ్షమనీ నుగుణ తురుణములబే రెండి జాళులనీ ఇంతకు మించిన జాళులులేవు స్కీ. సరవిజాకుడు గొల్ల చతురాననుడు గొల్ల కొసన నర్వమావవ పౌభ్రాత్రముతో ఏ జీవినీ హాంసించకపోవుమే ళంకరుండునుగొల్ల శశియుగొల్ల ఉ తమలోక(త్రా స్తికి మార్గమనీ బోధిస్తుంది. ఆ మీదట ఏిండో హరిహాయుండుమగోల్ల ఆది తేయులుగొల్ల త్స శ్తక్రమమున హపె తెడిప్పను, ఇంకనూ అనేక వేదాంత విశే మునలెన్లగొ ల్లిలు ముదముమీర ములమ చర్చించును. తార్కిక వాదమున కిదొకచక్కి-ని ఉదాహఠ పాగరుండునుగొనల్ల బాగుగా (శ గొల్లి ణము. ఈ విధమైన ఆధ్యాత్మిక చింతతో కూడినదే గొల్లకలావము నయమొస్స విశ్వమంతయును గొల్లి గొలకలావములోవచ్చు ఒక ముఖ్యమైన దరువు మాకులంమినకం అ మహియెక్కువేలేదు " ౯ జా ఈ కులంబునందె? ఇందిరేశు నాదనామ[క్రియ__.. ఆదితాళశు డరయ ,పౌఢులు మావంశమంరు బుట్టి (వాహ ణులెకే ళరణుచేసెదను (బహ్మావిలానసు లెలువ రిది (ప్రసిద్ధికదా, వీర కెల్ల జూడ జా వయా కాంతులను బట్టు చిగురాకు ఐడ్గమనగ (బ్రాహ్మాణులనగా (బహ్మజ్ఞాన పరాణ్ములై భావించరయా॥ (వ్రజలచేనుతి గొను గొల్లభామనేను, గాయతీ9 జసకర్తలమం పే కాదని కాదని సలుకరయా గాయతీ) జపమెంతటకలదో గట్టిగ మాకదితెలుపరయా॥ ఇట్లు సర్వదేవతలు గొల్లివారే అనుచూ వీరందరకును శ్ర్రికృష్ణవర వేదళావ్రమలు చదుుతు వూరికే వాదంబెందుకు వదలరయా మాఠ్శతోగల సందింధబాంధవ్యమును గొల్లభామ నిరూపిస్తుంది. వేదాంతంబి వెలుగుచు తానె. వెలిగెడి మర్మము తెలియ శ్రీకృష్ణ భగవానుడు భారత యుద్ధరంగమగు కురుకే([శమున విరిచి ళా గా రయాః పౌద్ధనకు. విశ్వరూనమును చూపినప్పుడు “ఏళ్యామి దేవాన్‌ ఆగ౦కులంబని అంటిరయా మీరిగంిసృష్టిని కన్పరచరయా తవ దేవదేహే” అవి అర్జమడుపల్కిన ల్లోకముదాశారముగాగొని వి్యగహించి ఆధ్యాత్మీకితా సశ్యార్గమె 1ఘ్రము తెల్పరయా4 శ్రీ కృష్ణువి శరీరమందు. నర్వన్వరూపములిమిడియున్నవి కావున కాలముచెప్పుట కర్శముతీబ్బట ఘనులమంటిరే తీరురయా అతడే సర్వజీవులకు తండ్రి కావున “సర్వేజనాః” గొల్లలే అని కాలమకాలము. రెంటిని. ఛెలునుకు శ్రీలముగా దయ తర్కిస్తుంది. ఈ విధముగా తరి-స్తూ ఆనేకాధారములను శేయరయా॥ పేర్కొంటూ భగవదృక్తులెన శూద్రులు ఆశ్యానాత్మని వేకముకల ఇటువంటివే వేదశాస్త్ర పుకాణేతిహాసములందలి అనేక వారైతే (వాహృణులుకాదగుదురహము తన వాదమును గీతావాక్యము పద్యములు శోకములు గొల్లకలామువ. వాడుదురు, లతో సమన్వయపరచి నమర్ధిస్తుంది. ళా గా శ్లోః నకూద్రాః భగవదృక్తాః విప్రాః భాగవళాః స్యృకాః రాధామాధవము సర్వవర్రేషుతే శూ(ద్రాః యేహ్వి భక్తాః జనార్డ నేం భామా కలాపమునవచ్చు గోపికావేషమును విడదీసి గొల్ల ఇంతేకాదు. గొల్లభామ గొల్లలవిశిష్టత నింకనూ వివరిస్తుంది. కలాపమునభివృద్ధి పరశినళ్లే గోపికయే రాధ యను భావము కలి వాహ్మణుల యజ్ఞయాగాది ఠఈతువులకు సంబంధించిన గిన కొందళు శాఫ్రబ్లా లాప్మాకకు రారరూపము కల్పించి రాధా వస్తువులగు దధిక్షీరఘృతము లాదిగాగలవి. గొల్లవారి ఉత్సత్తులే మాధవముగా నాడుట మొదలిదిరి. ఇది తూర్పునందెళ్కంవ (పచార అపీ గొల్లవారే లేకపోతే (క్రతూశ్చవములు జరిగే ఆవకాశములేదనీ మువ నున్నటి. నిరంతరము కృష్ణసాన్నిధ్యమును కోరే రాధ జమా

10 దాకీణాత్యుల వాట్యకళాచరిత యక, భక్సురాలు. ఆమె కీ ప్రపంచమంతయూమిధ్య అంతయూ ములలో దశావకార రచనలు ఆం్రదేశమున (ప్రచారమునందు అశాశ్వతము. నిరంకరానంద సంధాయకుడకు (శ్రీకృష్ణ పరమా న్నవి. సాధారణముగ దశావతార నర్తన మెరుగని నర్తకుడుండ త్మనుకోరి ఆయనలో _ ఐక్యముకొవలెనని ఆకొండించుతూ డనుట అతిళ యోక్తి కానేరదు, గడిపే (ేమికురాణ. ఈ పేమఠత్వమే నురుర లక్మ్యుపాననా జయడదేవకవి (వ్రాసిన దశావతారములు ఓథ్రిదేశమున గానము ం మాధవమన్నారు. (ఈ రాధా మాధవమః ఈత్వము. దీనిని రాధా ॥ వె ( చేయబడినప్పటికీ, ఆస్పాంలోని ఓజ్‌పొల్‌ నర్తజటలు తమ (ప్రద జయదేవకవి “గీఠగోవిందము' ఆధారముగా ఆభివృద్ధి జెందినట్టి.) ర)నమురమ వళవతారముంతోనే (పార భంచివప టికీ. తెలుగు అభం ఈత శానే కృష్ణుడు, కృష్ణుడే కాను, తనకూ కృష్ణునకు అభేదము. టళమున నశ మునకు పదము మరచ చను కాన్నిం ఈ తలంపుతో అనిశము ఆ వెన్నదొంగ లీలలను మననము చదు శర సవ ము ష్‌ న్‌ వది క్‌ రమ స్తా చేయుచూ ఆలపిస్తూ కాలముగడిపి ఆ తేజోమూర్తిలో లీనమగు “౯౨” "న్‌ శ్రబల అ ఎతారిముల భ్‌ ఆయారసములను పోషించే పదజాలముగల రచనావిశ్రేషమే దశావ ఆ్మప్రతిమాన భక్తురాలు రాధ. రము ఈ అమాయక (ప్రేమోపాసిని ఆదర్శముకాగైకొని తమ జీనితముల నా మార్గముననే మలచుకొని, మధుర భక్తు శ్రపాసనతో లం తరింపజాస్తూ, యితరులక్రకూడా మధురభక్తి భొవమును (ప్రటో పగటి ఎషములు చిన వలభుడు చెతన్యుడు, కేత్రయ్య, అన్నమయ్య మున్నగు రిం అ ని లీ శతా చనన నా దేవదాసీజనం (ప్రదర్శించే నృత్యములు, భాగవతులు (ప్రద వారికి “రాధొ అను రెండక్షగముల పేరున్న ఆ వెరిబాగుల ర్యనా ఏధానముణుకొక ఆం(్రవేశమున పగటివేషముల పదతికూడ ఆ గ్‌ ధానముళలుకొక ఆం ప లప శ్రేమినరాలే మ్యాన్ర దా నారనోయినర్న మనపరననింయము ఒకటి ఉన్నది. ఈ పగటివేషము9వారు పగటిపూటనే చేషములు ర్‌ లు ఈ ల లవ్‌ 9 కట్టి ఇంటింటికి వచ్చి వివ్యను (ప్రదర్శించి. ద9వ్యార్దన చేస్తాడ తరంగములు వీరన్నెన్నో వేషములు కశైదరు కాని అన్నింట (ప్రశ స్టికన్నది “*అర్థనారీశ్వరము * ఇందు వేషగాడు వామధాగమును పార్వతి శ్రీ నారాయణతీర్థ యతీంద్రులు గొప్ప (్రీకృష్ణభక్తులు. శ్వ డక్షిణభాగమును శివునిగాను అలంకరించుకొని యీ చెండ ఆయన కృష్ణలీలను కీర్తనల రూపమున నృత్యముల కనువైన శద్ధి ల్యక్రారములమధ్య చిన్న తెరనమర్చుకొని ఒకభాగమును తెర ములతో రచించినాడు. ఈ కీ రసలే తరంగములు. సముద్రగర్భ శ్వందు మూసి ఉంచుతాడు, శివపార్వతులకు నంబంధించిన పాటలు ములో జనించి ఒకటివెనుక నొకటి పొంగి అలలెల్లు పై కెగ ప్రరమ. శివునిపాట పాడినప్పుడు పార్వతి ఆలంకారమున తెరలో యునో అశ్లే యీ తరంగములలో భావరాగకాళములు అలలవోలె బ్బ ప్పరుషాినయమును, పార్వతి పాటపాడినవ్వుడు అతిచమ పొంగి వైెగయును. నారాయణ తీర్దులవారి (్రీకృష్ణలీలాతరంగిణ్‌ బ్కారముగ నాట్యమాడుతూ. తెరతొలగించి పార్వతిగానే (వత్చి అంతా కలిసిన ఒక నృఠత్యనాటకమే, కావి నర్తకులు దీవిని నాటక శ్షమై లాన్యమును (ప్రదర్శించుట యిందు వరిపాటి. ఇది శీనపార్వ ముగా (పదర్శింపనేరక వేర్వేరు తరంగములను గైకొవి వేర్వేరు ద్వం ద్వెక్యనృత్యము. భంగుల నృత్యమాడుతున్నారు. కాశలయలందీ తరంగ నర కులు = దిట్టలు తరంగములందలి లయవిన్యానములు, తాళపు విరుప్పలు క్రే?కానృత్యము మరింకే నృత్యసద్ధతి యందున గాని చూడలేము, తరంగనర కులు భ క్యావేశముతో సీలమేఘళ్యాముని గుణగణములమ కీర్తిన్తు నృత్య ఇన్నితీరుల కూచిపూడి భిరతాచార్యులు శాస్త్రీయకళా ప్రచా మాడుతుం కే లయ, ఇహ్యమున వారు లీనమై ఆడుతున్నారా అన్న శ్రమ కొవిస్తున్న నమయములందు అపానములలో రాజనరకీ క్ర భి వాన యి అక్‌ విన్న్మయము కలుగక దు మణులు (ప్రదర్శించే కేశికానృత్యము ఆనేకమార్పులను బొందినద్ని సానములలోని నటువ నృత నృత్యా దశావతారములు ఆప్ట్‌ దునరాంఢ్రు నృత్త నృత్యాభినయములను యక్ష గానమును విరివిగా (ప్రచారమునను _తెచ్చినప్పటికి నృత్యనాటి భామాకలాసమన్న నెంత పీితియో, ఆంధ్రులకు, దళావ కము లాడుటయందే సంకృప్తి వహించలేదు. యక్షగానములందు కార నృత్యమన్న నంత అభిమానము.కావుననే పదివన్నెండు విధాన నృ త నృత్యములు ఆయా పాత్రల నమసరించి విదర్శింప బడుతవిం య స త్త నృత్య ఈ గాం

దాత&ీణాత్యుల నాట్యకళా చరితం) కక కావున నర్తకుడు కొన్ని కట్టుబొట్లకుళో నె ఉండవలనియుం మును. (4) మేళము' మేళముఎకు పది పన్నెండుసరు నట్టువ కొవున దరువులు, పదకేళకలు మొదల్లైన విశిష్ట సంగీత రచన రాండు9 పాల్లొంవారు. నంగీతముశు, భరతమును చక్కగా నెరి లందు కూడా స్వేచ్చగా తమ పాండిత్యము (ప్రదర్శించే అవ గిన విద్వాంసురాలు యీ మేళమునకు నాయకషరాలుగా నుండును. కాశను వారికి లేకుండెను. దానివలన యీ నిబంధనలను దాటి ఇందు సాధారణముగా మధ్యమకాల కీర్తనలకు నృత్త నృత్యములు భరతనాట్యమున తమ నేర్పరితనమును పండిళులముందు (ప్రద ప్రదర్శింపబడుమ. ఈ మేళముల ఉత్స్పవములుదును ఊరేగింపు రించే అవకాశము కల్పించగల (ప్రత్యేక సంగీతరచనలు వారి కవ లందును మాత్రమున యుక్కములు, సరమైనవి. ఈ అవసరమును తీర్చేనిమిత్తము నాటీ సంగీతవిద్వాం (వ) మేజువాణి : ఇందు ప్రతి నష్టువరాలు నూతన సులు, పండితులు, కవులు: స్వరపల్ల వులు, శద్దిములు, జికింణీ (జా పాబవములను, వొంకడిత్యమును దర్శించుటకు అవకొళ దరువులు, కేశికలు, చౌపదకేళికలు, దురుపదకేళి3ల, పదకేళకలు, మున్నది. శబములు, సలాంజకులు, వదవరములు, పవములు, శోక పదములు మొదలైన వివిధ రచనలు కావించినారు. స్వరపల్లఏి, ముల, పవ్యములు ఇందు నృక్య మాడుదురు, అభినయింతురు. శబ్దపల్లవి, జతిన్వరము మొదలై న నృత్య విన్యాసము౨కు ఇవి ఆను గ్య స్ప్రేజువాతీయందు చూడవలనిన (ప్రత్యేక కళ. అలం వైన రవనలగుటచే నదర్తకినులకు కరణాంగహార తాళలయాదికము కాం, రన, భరత శాష్రములను కావ్య పురాణమును లెక్సగా నెరి లందు గల పాండీత్యమును (ప్రదర్శించుటకు ఉపకరించినవి, నాటి గిన నాయకరాఎ సావారణముగా సళ యందు గజెకటి అఖిన నుండియే “అడవు సం(ప్రదాయము (ప్రచారములొనికి వచ్చినది. యించును, సభ దీర్చియున్న పండితులు, రసికులు ఆమె పాండీ శబ్దిములు దరువులు, జక్కిణి నృత్యమున కుపయోగపడు త్యమును తరచి మూదుటక్రై ఎనో. ఉష గొత్రములనుండి చిక్కు దున్నవి. ఈ రచనలు. వర్జనాత్మకములగుటచే. నర్తకి ఆంగికాలి. 'ప్రక్నోంను వేయు మరు. అన్నిటికీ సమాధానము చెప్పగల సమర్ధు నయము (పొటయొక్క అర్థిమును ముద్రల్య, నృత్యహ్తములు రాలే పదమభినయించుబకు సభలో గడ్జెకట్టును. ఇతర _నట్టువ భంగిమలద్వారా వ్రదర్శించుట)ను (ప్రదర్శించెడిది. కొని ఈ రచ రాల్యడకా అర్హత కేదు. హా విద్వాంసు లగు నాయసరాలు ఒక్క నలు రసాభినయము, సా _త్తికావినయము ప్రదర్శించు కంతగా పదమును కొన్ని గంటల తరబడి దాని యందున్న సాత్త్విక వనికిరాలేదు. చే(త్రయ్యపదకవిత యీ లోటును తీర్చినది. క్షేత్రయ్య సంచీ కొవములను, స్థాయీ భావమును ప్రరర్శించి పండిత శ హృదయములను రంజిలచేయును. కనుకనే మేజువాణి కేవల వదములవలన ఆం(ధ్రదేశమున నృత్యకళకొక విన్యా సముతోపాటు క వ నౌ వికాసమును రసాఖినయమునకు (ప్రచారమును లఖించినది.కేరయ్య మొక వినోద (ప్రదర్శనమే కాదు. వండితులకది వీజ్ఞానపు విందు, పదములు రసాభినయానుకూలమైన అతివిలంబితలయలోనుండి రసికులకు పసందైన ఆహారము, విద్య నెరిగిన వారికీ అఖి నాయికానాయకుల శృంగారరసమునకు సంబంధించి సాత్స్విక్‌ నయావరి. నంచారీ భావములను (సదర్శి-చుటకు అనువుగా నుండుటవలన (ఠ్ర వకప్యాత నృత్య్మవదర్శనము లీక శ్తీలిక్ర : దేవదాసీగణము, ఆస్థాన నర్తకీమణులు వాటినభ్యసించిరి; తమ దీని నీనాడు స్థూలముగా భరతనాట్య (ప్రదర్శన మంటున్నారు. ఈ అభినయవిద్యను వృద్ధిపరచుకొ విరి, భాగవత మేళ నర్తకులుకూడ కళ ముఖ్యముగా రాజదర్పారులంద థినృద్ది చెందినది. తంజావూరు, యీ పదములను తమనాబకములందు యెడనెడ (ప్రడర్శిస్తు వచ్చి కార్వేటీ నగరము, కాళహ స్త్రి వెంకటగిరి, పీలాపురము, పద్దా నారు. ఈ విధముగా ఆలమములలో నృ్త్తరూపమున ప్రారంభ పురము, కొల్లాపురము, జయపురము, విజయనగరము, టొబ్బిలి దలి మొదలైన సంస్థాననాధీశుల పోషణలో యీ కళ పైకి వచ్చివది. మైన నృత్యకళ రాజదర్చారులందు వృత్త నృత్యాభినయములం కతిియరాజుల ఆ సానములందు పెంపొందిన కళకును, వెలమ వృద్ధిెంది నర్వాంగ పొందర్య విలపితమైన ఒక నంపూర్ణ కళగా స్యల ప్రాలనలో వృద్రికెక్కన నృత్యరీతికిని కొంత వ్యత్యాసము రూపొందినది. కనబడుతున్నది. తంజావూరు, వెంకటగిర్కి (శ్రీ కాళహస్తి, ఏతా పురం, విజయనగరం మున్నగు నాస్తానకళాకారుల నృశ్యరీతికిని, ఆంధ్ర దేశములోని గణీకల నృత్యకళను మూడు విధము స్య విజయనగరంమున్నగు క్షత్రియ సంస్తానములు జయ లుగా చెప్పవచ్చును. (1) మేళములు, (2) మేజువాణి. (8) పురు, మాడుగుల, గంజౌంబిల్లా జమీందారీ లందిలి నృత్యరీతుల శేశిక లేక ఏకప్యాఠ్ర నాట్య(ప్రదర్శనము, కును పదవబలు, వర్ణములు, పల్ల ఎలు ఒకేరీతిగ నున్నబ్బటికీ (ప్రద

క4లి డాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిఈ9- ర్మించే ఆతివిన్యాసములు, ఆడవు విన్యాసములా, నృ త్తపు పోకడలు దాయము నృత్త నృక్యాలినయాదులకు సమాన (ప్రాతినిధ్యము విచ్చి కొంత నూర్చుతో కనిపించుతవి. మన నృత్యములందు తెయ్యడవు, (ప్రదర్శించుటకు వీలగు రీతిగా రూపొందింప వఐిడివదిం ధిత్రెయ్యడవు, ఒద్దిక, జారు మండె దాటు జిలుగు, జాతీర్థ శబ్దకట్టా, కరణములను వివిధ రకముల ఆడవు విన్యాసములు విని తాళచ్చిత నృత్యము : ఇది మన న ర్తకీమణులచే యోగించబిడుతవి, వీటి కలయికతో ఏర్పడిన విన్యాసము లాధార ఆభ్య న్తమైన ఒక ్రత్యేక వృత్యకీతి. ఇందలి అడవు సంద్ర ముగా జతులు, గతులు, తీర్మానములు, ముక్తాయింపులు (ప్రదర్శించు కార్త పామాన్యముగా మనము చూచు వృత్యవ్రదర్శనము తున్నారు. తెయ్యరవు, ధితెయ్యుడవు, మండె క0ణ, తొడలు దా ల్ర లో ఇ ఎకునగా దక్షిణ (ప్రాంతమునందును, ఒద్దిక, జార్పు.. దాటు, లందలి అడవులకు భిన్నముగా నుండును, పాధారణముగా విందు జిలుగు మున్నగు (క్రమములు శూర్చు పా9ింశము నందును (ప్రచా ఆపూర్వకాళములందు (పాయజబడిన కౌస్తుభములు నవృతమాడుదురు. ములోనికి వచ్చినవి. ళబ్దికట్టును మాత్రము సలాంజతులను శబ్దము దృశ్యమాడు నర్తకి పాదములకు పారాణి వూసుకొనును. కొస్తు అము ఆడు నప్పుడు అందరును ఉపయోగించు చున్నారు; జిక్కి-ణీవి భము ముగించువేళప ఏ దేవతనుగూర్చి అ కౌస్తుభము నృత్య శట్టములసు, సేరిజివి ఆడునపుకుకూడ కబ్బకట్ట వినియుక్త మ్రూడబడినదో ఆ రేవత మూ _రి రంగస్థలముపై చి(త్రింప విడి వౌళఠున్నది. వుండును ఈ శేళకా నృత్యమం దొకే నర్తకి పాల్గొనును, నట్టున్‌ (ఆచార్యులు నృత్త నృత్యములందు కొనుగోలు చెప్పుచూ నర్త ఈ విధముగానే భాగవత న_ర్తకులుకూడ తను నృత్యము కిని ఆడించును. ఈ (వ్రడర్శనము మేళ(ప్రా ప్తలేక అలరింపుతో లందు పశ్శెరము విండుగా నీళ్లుపోసి అంచులపై విలువవడి పీరు (ప్రారంభమై జావళిలేక తిల్లానతో ముగింపదిడును. అనగా నృత్త శక్ర కండ తాళ లయ ననుసరించి నృత్యమాడుబ. తలపై నొక ముతో (ప్రారంభమె పదవర్త్వముసందు పూర్తిగా నృత్యమునకు అవ లా శ కకక నో ఘట ముుఎచుకొవి అడి పడకుండ నృత్య మాడుట, కుఠగపె కాళము కలివించీ అభినయముతోనంతముగును. ఈ విధమైన న రించుట, నాలయిదు భిదెలను దొంతరగా తలపె నిడుకోని శావ్రీయ పంధాలో అభివృద్ధిచెందిన నృత్య సంప్రదాయము మన ౮ ర్‌ వేశమున నిది ఒక్క'ే కనిపిస్తున్నది. * ఈ కేశకా సంప్ర అవి పడకుండి ఒక “త తాళమువేస్తూ మరొక చేత తంబుర మీటుళూ పాడిడూ నృత్యమాడుట మున్నగు ఎన్నో సంప్రదాయ

• భరతనాట్య (ప్రదర్శనమును కాంచుసస్తుడు పదవర్షము, ములను (ప్రారమునకు తెచ్చినాడు. వదమునందిలి విన్యాసములనుగూర్చి తెలిసికొనుట కొంత అవస రము. వదనర్షమునందును పదములందును వివిధ సంచారీ భావ ఈ గృత్య రీతులే కాక అంధ్రదేశమున తోలుబొమ్మలాట, ములు (ప్రదర్శింప బడునుం పదవర్షిము నృత్య (పొధాన్యముగల బొమ్మలాట కూడ విరివిగా (ప్రచారమున కలవు. తోలుబొమ్మలాట. రచన, పదవర్ణము నందు వివిధ సంచారులసు కవి చక్కుని పదజా. బాల పురాతన కళ. ఇది క్రీ. పూ. శాతవాహనుని కాలమునందే లముతో వర్ణించుటచేత వర్ణభావములు నృత్య. హస్తములతో (ప్రద మనదేశమున (ప్రచారములో నువ్నట్లు తెలుస్తున్నది. శింపబడును. పదమువందట్లు కాక చాల తక్కువ మాటలతో వద క రలు వివిధ సంచారులను ధ్వవి రూపమున యిముడ్భుటచే ఆంగి కు ల ఫ్రము తక్కు వైముఖాభినయము,సా _త్రికాథినయమున భరికావళమి | పంచరత్స (ప్రభంధము కలుగుతున్నది. ఆదీకాక వదవర్త నృత్యములందు న రకులు కొని - - " నృత్య నయేమములకు కట్టుబడవలని వున్నది. వదమందట్లుకాడు; కీ, ₹. 10871711 నంవత్సరాలమధ్య తంజావూరు పరి నహటి సౌందర్య విరాజమానమగు అభినయ _ప్రడర్శనమునకు ఫాలించిన శహాజీ మహారాజు పంచరత్న (ప్రబంధమును రచించి స్వేచృకలదు, ఈ ముఖ్యమైన భేదములను దృష్టిలో ఉంచుకొని నౌడు* సుమారు మూడువంకల నంవత్సరముల (కిందటి సంస్థా నృత్యమును తిలకి స్తే ఎక్కువ రస (గ్రహణమున కవకొశ మేర్సడి వములందు అభివృద్ధి చెందిన శేశికానృత్య సం్యప్రదాయమును వివర ఆనందించుటకు వీలగును. ముగా తెలుసుకొనుటకు యీ వంచరళ్న (ప్రదింధము ఉపకరించు.

చాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్వ 48 తుంది. విజయ రాఘవుని రచనలవలన * దాదావు ఇరువదిరీతు ముగా పరిళోధించినచో ఆ కౌలములో కే?కావిధానమునుగూర్చిన లకు మించిన శేళకా సంప్రదాయ నాట్యములు రాజదర్చారుల్లో పలువిషయములు, విశేషములు తెలియగలవు. దాదాపు నూటయేఐది 1పచారముననున్నట్లు తెలుస్తున్నది. నంవత్పరముల,[క్రిందిట చిన్నయ్య, వొన్నయ్య, వడివేలు, శివా నందం అను నాట్యాచార్యులు యీనాడు భరతనాట్యమను పేరుతో చం(దశేఖరకృతమై ఆం(ధ్రలో విరివిగా (వ్రచారమునందున్న సబ్రారమందున్న నృత్యమునకు ఒక (క్రిమమును ఏర్చరచినట్లు “భరత సారనం్యగ్రహము"నందు. 1. శృంగార ", ఉగ, 3 స్రిసినవిషయమే. కాని ఇంతకుపూర్వము సంస్తానములలోవి నృత్య భృంగి, 4. చిత్ర, 5, చారి, 6, చారీయ, /,ళుద్ధ |. హస్త చశ్వైవిధముగా పెంపొం దినదో తెలుపుటకు తగిన ఆధారములు మనకు చారీయ, క. మార్గ 10. ఆంగహార, ![. పాదచారి, 182. పార్వ్వక, క్రనిించుటలేదు. 18. ముఖచారీయ, 14. లావణీ, 15. పేరిణి, 16. దేశ, 17. లీల, కక. తాండాళిక, .. నంధి, 5:0. ప్రాంత 2. భూచార్తి 722 తంజాప్పరి నాయకరాజుల కాలమునుండి యీ నాటివరకూ ఆవృత్త, 28 విద్యుద్య) మర, 24. పుష్పాంజలి, అను నాట్స కేళికా విద్య అభివృద్ధిచెందిన సద్ధతులను గూర్చి తెలుసుకొనుటకు భేదాలు కనివిస్తున్నవి. ఇందు శుద్ధ, దేశి యను రెండురీతులనూ పంచరత్న (ప్రబంధ పరిశోధన ఉపకరించగలదు. ఈ (పబంధరిచ మంగళ(్రదములగు వాట్యములని చం్యద్రశేలరుడు (వ్రాసినాడు, నలోగల జతి కట్టుబాట్లు, చిట్టాల శబ్దములు, స్వరంపోకడలు అప్పటి నృత్యకళా విన్యాసములను గూర్చి తెలుపగలవు. ఇప్పటి శవాజీమహారాజు తన కాలమునాటికి (వ్రచారములోనున్న భరతములోని జతుల కొలివింపునకు యిందలి శబములకు చాల వృత్య రీతులన్సి టినీ క్రమముతస్పక (ప్రదర్శించే రీతిననుసరించి జ్య శ్రేదము కనబడుతున్నది గాని భాగవతన ర్రకులు యీ (క్రమ వివిధనర్తకులచే (ప్రదర్శింపచేస్తూ వంచరత్న (ప్రబంధము రచించి జి రా నాటికి అనునరించు తున్నారు, నాటే నరికీమణుఎ నాడు. ఇందు ఐదుగురు నాట్యకోవిదులు సం(ప్రదాయముల ననుస పుష్పాంజలితో (ప్రారంభించి పలాందరువు, సొల్లు, నెలకట్లు మొద రించి తమ విద్యను వేర్వేరు రీతులలో (పదర్శించుకారు. అందుకే ఎ నృ త్తనృత్య విశేషములమ (ప్రదర్శించి వదముతో ముగించే దీవిని పంచరత్న (ప్రబంధమన్నారు. పాదు. ఇది కొంతకాలమునకు పదవర్షము పదమునకు ముందు (1) విడుదు మిటారుల్కు (వ ర్హకీమణులు). (1) వవసిద్ధ వృత్యమాడి జావళ(ీతో ముగించు సంప్రదాయము (ప్రచారమునకు చ్చినది. వెంకటగిరి మొదలగు ఆసానములుదలి న రకీమణులు యోగి (8) చెంచువాడు, (4) విరుదువింటు, (ఈ పాధనకాం(డ్రు ళ్‌ న టివ శా ల యమునే నువరి చివారు అమ అయిదుగురు కళావేత్తలు తమ తమ సం(ప్రదాయముల ననున ప హను టినరంకూ యా వాంద్రవామము? అనుసరించినారు, రించి ప్రబంధపద్దతిని పరమేశ్వరుని ఎదుట వృత్యమొసర్చి అలయ్మప్రదర్శనమును కౌతముతోన, దర్భారు (ప్రదర్శనమును మేళ ౦ _ ప్రాప్త అను నృత్రవిశేషముతోను (ప్రారంభించేవారు. ఈ మేళ మెప్పును పొందుతారు. న్వర్శ విరుద, పాట, తెన్నక, ళద్ది, తాళము న లో గ న ల ప్రాపిలో పల్లవిగా దెవవోత్రమెన రామదాసుకీ ధన “జయ లము ఆరు లక్షణములు కలిగినట్టిది ప్రబంధమనబడుతుంది.సం గీత న రమణ అయవఫిపం యా నుక రస శాస్రములో యీ (ప్రబింధముల (ప్రస్తావన విపులముగా ఉన్నది. జా 9 వలీమణ॥ [ క అక్తనకి. (వాట ఇందలి విరుదుమిటారుల నృత్య(ప్రదర్శన విధానమును సమగ రాగము, రుంపె తాళము) జళులుకట్టి వివిధరకముల అడవులను (ప్రదర్శించేవారు. వడివేలు మొదలైన తంజొపురి నాట్కాచార్యులు క క పెకిపోయి, ఖండగతియందున్న పల్లవికాక ఈ ఆప్పుడు (ప్రచారములో నున్సట్లు తెలుస్తున్న వృత్య (8ళ9ము, మి,శములందు నృత్తశ బ్వములతో పల్లవులను జతులను రీతులు ఇవి ; 1. చౌపదకేశిక, 2. దురుపద, 8. జక్కింణీ, €, ఏర్పాటుచేవి ఆలరింపునకు ఒక స్వరూపము విచ్చినారు. ఆల శేతము, 6. పేరిణీ 8. దేశ. 7. కొరవంజి, ర. మదనఫల రింపుతో (ప్రదర్శనమును (ప్రారంభించిన నర్తకి నృత్తమును దూత్యము, $. కందుకక్రీడ్క 189. గుజ్జరిి 11. దండలాస్య, చక్కగా (పప్రదర్శించుటకు అనువుగా జతి స్వరములకు నృత్తము క9. కోపు, 18. దురు పైనకోపు, 14. చిందు, 16. వాల్చిలి, 18, ఆ పిమ్మట పదవర్ణము పదములను ఆడినతరువాత తిల్లానముతో వివ్వేడు, 17. గుజరాతిదేశి, 18. శుభలీల, 18. పదకేళక, 28, ముగించ్యుకమమును యీ నాట్యాదార్యులు రూపొందించి. (ప్రచార వవపదడము మున్నగునవి. మునకు తెచ్చినారు. నేటికినీ శాస్త్రీయ భరతనాట్య (ప్రదర్శనము యీ

శ్రేశీశీ దాతీణాత్యుల నట్యకళాచరిత్సి రూపముననే (ప్రాచుర్యము కలిగిఉన్నది. ఈ స్వరూపము నంపూర్ణ రాగ తహన, అభినయములను నృత్యరీశులుకూడ ఉన్నవి" మైనది. కావున చిరకాలము మనగలదని ఆశించుదాము, పదముగావి. కీర్తనగాని లేకుండా ఒక రాగమును మామే వీణ వై మహాూాప్ట్ర వ్రభులైన శహాశ్సీ కరభోజీ అండోజీ వైణికుడు వాయిస్తుంటే ఆ ధ్వవి ననుసరించి ఆయా రనములను మున్నగు వారు నాయకరాజూల తర్వాత యక్షగాన కళను. పోషిం అభినయించుట, అశ్లే తహనమునకునూ రపాభినయము (ప్రదర్శిం చినవారిలో మ ఖ్యులు, ఇంతకు ముశుపు చర్చించిన పంచరత్న చుట-.-వీటి స్వరూపము, ఈ అభినయమును ఆర్జమొనరించుకొని 'ప్రదిందమునే కాక విష్ణు పల్లకి పేవాప్ర బంధము, శివ పల్డకిపేవా అనందించగలవారు చాల తక్కువగా ఉంటారు. కౌవున అస్థానము ('ప్రబంధములను గాన (ప్రాధాన్యముగల యక్షగానమునుకూడ రచించి అందే యీ విద్య (ప్రదర్శన యోగ్యతను పొందింది. నాడు శహాజీ (ప్రభువు, ఈ పల్లకి సేవాపబంధములు అభినయము నక ఎక్కువ ఉపకరించురచనలు. ఇవి మిక్కిలి లలితముగానుండి చర్మకట్టు రనభానములను ప్రదర్శించుటకు అనువైనవి. సుమారు పది పదున్త్హై దుగురు శృంగనాదం, భేరి వాద్య వివిధ నృత్యరీతులు ములు సాయంచేవాడు; మరో పదివదునైదుగురు సౌనాయి పాట లు; వీరు ఈ చర్మకట్టు పద్ధతిలో పాల్గొంటారు, రొచబాటకు అష్షవదుల అభినయను 'రెండు.ప్రక్కలమా యీ రెండు జట్టులూ ఎదురెదురుగా విల్ఫి ల చౌకవర్ణములు వాయిస్తున్నప్పుడు శ్వేతాందిర ధారిణులైన యేబవి అష్టపదులమ పాడుతూ నృత్యమాడు పద్దతి వైష్ణవమత అఆరువదిమంది న _ర్తకీమణులు బారులు దీరి ఆ జట్టుల మధ్య నిలవ సం(ప్రదాయము విరివిగా (ప్రచారమందున్న [1పొంతములన్నింటా బడి నాట్యాచార్యుడు వేసే తాశమునకు అను గుణముగా నాట్య కనిపిస్తున్నది. అష్టపదులను నృళ్యమాడుపేకాక ఆం[ధదేశమందలి మాడుకారు. సొనాయి పాటకులు అతివిలంబిత లయలో పల్లవి నర్తకులు వాటికి అభినయము పట్టుదురు, ఆభినయమున అంగీక వాయిస్తారు. శృంగ భేరివాద్యముల జట్టు ఆలయలో. (ప్రారం ప్రాధాన్య _ఎధఛానము సాత్త్విక ప్రాధాన్య విధానము కలవు, ఈ ఛించి పల్లవి ముగిసేలోగా (తికొలమూ వాయించి జాగాకు పత్తురు. రెంటినీ ఒకటివెంట నొకటిగా (ప్రదర్శించు సంప్రదాయ మొకటి నట్టువరాండడ్రు ఆ పల్లవి సాపొత్యమునకు (వ్రధమమున అఆంగికొఖి ఆంధ్రదేశ నర్తకులు అభివృద్ధికి తెచ్చినారు నయము (ప్రదర్శించి ఆ ఏమ్మట కాళ లయానుసారము (తికాలము “ర్రిరసమిరే యమునాతీరే వసతివనే వనమాలో అనే అష్ట అలో పలికేవాద్య సంగీతము (ప్రకారం సామూపాక నృత్యం ఆడీ పది ఉంది. అభిసారికయైన రాధకు దూతిక చెప్పిన మాటలివి, తీర్మానించేనారు. ఈ పద్ధతిని చర్మకట్టు అంటారు. రెండుమూడు దూతిక అధి పాయముకో (వ్రదర్శనము. (ప్రారంభించ బడుకుంది. దళాబ్లాల (క్రతంవరకూ వెంకటగిరి సంస్థానమునందు దేవుని తిరు “ద్రిరనమీరే యమునాతీరే -” అస్టపది పాడుతూ అందున్న అర్ధము నాళ్ళలో వ్రదవీరులి ఊరేగింపు సమయమందు యీ నృత్యము నకు సరిపోవు హనన్తములను (ప్రదర్శిస్తు అర్హమును న్ఫురింవ. చేద)? ఆగారము ఉంలెది. జేయుకే ఆంగికము, వెంటనే నర్హకి తానే నాయికమై చెలికత్తె చెప్పేమాటలకు రాధపాందే ఆనందోక్సాహ వేగాది ఫావములను మండూక భరతము ప్రదర్శిస్తుంది. ఇది సాత్వికము. మళ్ళీ చెలిక తెగా “గోపీ పీన అనందగజపతి మహారాజుల కాలమున (వ్రాయబడిన ఒక పయోధరిమర్షనొ అని పాడుతూ అర్ధమును ముదా్రాపప్రారాన్న్మమగు హాస్తాభినయముతో (వ్రదర్శిచుతుంద. ఆ పిమ్మట తిరిగి రాదగా సౌర్వో రచనావిశేషమే మండూక భరతము, ఇందు అంకిత చెలివచనములు విన్నప్పటి ఆమె మనస్తత్వము (చింత, దైన్యం, చరణముకాక మూడు చరణములున్నపి మొడటి చరణములో వర్షా ఈర్ష్య మొదలైన సంబారులను) సాత్త్విక పా్రాధాన్యముగా నర్తకి గమ నూచనము కలదు మేఘావృతమైన అకొళముసు- చూచి (పదర్శిస్తుఎ... ఈ ఏధముగా వరున వెంబడి ఆంగిక సాత్స్వికాఖి వర్షము వడునని మండూకములు ఆనందమును వెలిబుచ్చుటమ నయము ను (ప్రదర్శించే సంప్రదాయము ఆంధధ్రదేశమున కలదు తెలుపు శబ్దముల కూర్పు (ప్రధమచరణమున కలదు, రెండవచరణ శాన్సి యీ విద్య పండిత నభలలోనే వదర్శించు టాచారము. ములో రుం రూ మారుతమును తెలుపు శద్దికట్టు మూడవ భరణ

దాతిణాత్యుల నాట్యకళాచరిక9ి $45 మున్‌ వర్షపు హోరును తెలుపు ధ్వనుబు కూర్చారు. (పథమచఃణ జానపద ఆ౮ధనా నృత్యములు శద్దిములకు వివిధరకములైన “వుండె అడవులు” ప్రదర్శిస్తారు, (మీగాళ్ళమీదకూడ్చుండి పద రించే అడవులకు మండె అడవు ఇ ఇలా లంటారు రెండవ చరణమునకు భమరములతో కూడిన నృత్యము. ఇది. సుడులు. తిరుగుతూ మారుతప్ప ఉద్ధృుతమను ఒ నృత్యకళ కొన్ని (ప్రత్యేకషు తెగల వారివే అభ్య స్తమై శెలుపు విమిత్తం చేస్తారు. మూడవ చరణము హస్తాలినచుముతో ఎడితీ (ప్రకర్ష కనువైన కళగా రూపొంది (పతిభావంతులచే ద (ప్రదర్శిస్తారు. ఆకాశమునుండి వెండితీ ;లవలె భూమి మీదజపదు.. 820వ బిదుతూ వచ్చినందున యితర తరగతులకు చెందిన ఫ్రీ వర్షధారలను తెలుపటళ వివిధరకముల హ్హ చాలనములను. ఎుచులు పెడుగ పబ్బములందొకచోట కూడి అనందముగా యిందుకు ప్రదర్శిస్తారు. ఇది మిండూక భరతము. వినో దముగా (పొద్దు పుచ్చుట కొరకు తాముకూడ కొన్ని నృత్య ముల నేర్చరచుకొన్నారు. వీటినే జానపద నృృర్యము లంటారు చక్కగా కాళలయల వనుసరించి యీ రచనను పాముతూ లాస్యను లెక్కువ కష్టమైనవి కొపు. (ప్రత్యేకి సాధన అవన నృత్యము చేసినచో మండూక మోష, వాయువేగము, వర్షపుహోరు ,న్చ్యిళ్ళద్స, ఎల్లరూ పాల్గొనుటకు వీలైన ఐహుసులభ పద్ధతిలో మున్నగు దృశ్యములన్నియూ కన్నులకు కట్టినట్టుండుము. ఇచౌక్‌ లి ప్రర్పాశైనవి. అంటికే పలేలోన ప్రతివారూ వీటిలో పొల్గాన ఆనంద (ప్రదమైన భరత విశేషము, ై గలుగుతున్నారు. గొబ్బి, కోలాటము, దికకమ్మలాఏ, చివరల భజన, తప్పెటగుండు మున్నగునవి యీ పద్దతివోనివే. హరికథ ం గొబ్బి. ధనుర్మానములో ఆంగ(ధ్రదేళశమున బాలికలు వీధి మునుపు అనుదినమూ ఆలయములో పూశానంతరము గృ్య్బ్యన్సృల ముందు చిత్ర విచికములగు (ముగ్గులను వేసి అలంక పురాణ (శ్రవణకాలక్షేపము ఉండేది. సంస్కృతాంధ్ర నంగీత పండి ల రించి గోధుమపిండి చిన్న కందుకముల పై (ప్రమాణమున ముద్దలు ఈులగు వారు భారత భాగవతరామాయణాది పురాణేతిహాసములను ్ట న శో టివి ₹ న గానంచేస్తూ అర్థమును (ప్రజలకు సుటోధకి మైన సులభ పదములతో చేస్తి పసుపు కుంకుమలు, పుష్పము9త్‌ వాటీని శృంగారించి విపులపరిచేవారు.. వీలే. ఫొరాణికులు, "పొరాణికులు ఒకచోట సౌజీంచి, థూపదీపన్నై వేద్యాదికములు కావించి, రంగవల్లు లండ కూర్చుండి యీ పురాణ పద్ధతిని వినిపించేవారు. మరికొంత కొల అలంకార (ప్రాయముగా వాటినుంచి, అందరూ కూడి చుట్టూ తిడు ముసకు యీ కొలకేసములను మరికొంత ఆకర్షణీ మములుగా గుతూ పాటలను (వీటినే గొబ్పి పాటలంటారు) పాడుతూ అడు చేసేందుకు పొరాణికులు నిలువబడి గాధలను రాగ తాళయుక్త జ్రారు. ధనుర్మాస మంతనూ యీ గొన్సిదేవత పూజతో బాలికలు ముగా వ్యాఖ్యానించుట (ప్రారంభించినారు. దీనికి కొంక నృత్యము గర్చ్యజారు. దీనికే గొబ్బియాట అనిపేరు. కూడి జతపరచ ఐడేది. వినోదముకొరకు చిన్న చిన్న పిట్టకథలను చొప్పించి హాన్య రసమును కూడ పౌరాణికులు పోషిస్తు యీ కాల బతకమ్ములాట : దేవీనవరాతో)త్సవ సమయమునందు క్షేపములకు ఓక కళాన్వరూప మేర్చరచినారు. ఇప్పుడీ కాలక్షేపము. బితకమ్మ పూజను చ్రీలు జరుపుకారు. ఈ ఆచారము తెలంగాణ లవు హరికథలనీ, పౌరొణీకులనము హరిదాసులనీ అంటున్నారు. ఈ (ప్రాంతము నందున్నది. వివిధకంగులుగల పుష్పములను గోపురా విధముగ హరికథా కాలక్షేసములను కళగా రూపొందించి ఆరా కారమున పేర్చి వీధిగుమ్మమును (ముగ్గులతో వలంకతించి అచ్చట ధించినవారిలో ముఖ్యులు కీ. శే. (శ్రీ మదజ్ఞాడ ఆదిబ్బట్ల నారా నుండి పుష్ప శిరమును పూజించి త్రీలందరూ గుమిగూడి ఐత యణదాసుగారు. వీరు దిహంభాషా పండితులు, సంగీత విద్వాం కమ్మ పొటలను పొడుతూ తాళయుక్తముగ చప్పట్లు చరుస్తూ వల నులు, లయ(బహ్మ, భరతావార్యులు, గొప్పకవి, వాలాయణ దాను యాకారముగ తిరుగుతూ నృత్యమాడుకారు. ఈ రీతిని తొమ్మిది గారికి తెలియని విద్యలేదు. తమ రచనలద్వారా హరికథా కాలకేప దినములు దేవిని సేవించి ఆరాధించి పదవరో జున చల్దుల బతకమ్మ ములకు ఒక రమణీయమైన నం(్రదాయమును సిద్ధపరచి వీరు చరి పూజతో ముగిస్తారు. ఈరోజు ఉతర్పాహముతో మెహిళామణులు శార్జు లైనారు, సేర్చేపూలు మనిషి యొత్తునకూడ ఉండుటకద్దు. (ప్రతిదిన్వ్వూ

క46 డాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత పూజానంతరం పుష్పళిఖరమును నీట వదలుతారు. ఇదొక విధ వేళము కలిగించు వాట్య్మమునుకూడ చేసేవారు. వీరరన (ప్రధానము మంజన గొరీదేవ్యారాధనగా పేర్కొన వచ్చును. లగు రచనలనూ “ఖిడ్గములను" చదువుతూ వీరొకచేత ఖడ్గమును వోలాటకోవులు : కోలాటము. వేయువప్పుడు. వివిధ మరొకచేళ డాలును ధరించి నృత్యమాడేవారు దీనికే వీరనాట్య రకముల గతులకు చెందిన పాటలు. పాడుతూ. అందుకు తగిన కో” ఈో నాట్యము యుద్ధనాట్యములను పొలివుంటుంది. విధముగా నసృత్మమాడుటకు 'కోపు' అనిపేరు. కోలాట నృత్య పేరులకొలువు . ముఖ్యముగా పల్నాటి యాద్ధమున వీర మును శ్రీలు, పురువులుకూడి చేస్తారు. కొలాట విద్యలో వివుణు స్వ్వంవ్పలంకరించిన ఆంధ్రయోరుల సంన్మరణారము యీ వీరుల లైనవారు. తెలంగాణ (ప్రాంతమునందలి కరీంసగర్‌ జిల్లాలో కాల్వ ప్రైర్రభమైనది. ఇందుకో (ప్రదర్శింపదిడే ఆరాధనానృత్య ఉన్నారు. వ్యవసాయవృత్తి యందున్న ర్రైతుపురుములు యా ్ప్వల్పక్తూడ తాండవపద్దతి! చెందినటివే. కార్యమపూడి. మాచెర్ల, కోలాటములందు పాల్గొంటారు దినమంతా కష్టించి చేలలోపనిచేసి గ్యాల్ల మున్నగుచోబ్లి పల్నాటి రొలూకొలో ఈ వీరులకొలుప సంధ్యాకళకు యింటికిజేరి భోజనాదులు ముగిసిన విమ్మట వినో నకి ప్రతియేటా జరుగుతుంటాయి. దించుటకు (ప్రారంభించే ఆటలలోనిదే కోలాటము. సుమారు నలు బది యేజది రకముల కోపులను తెలిసినవారుకూడ కరీంనగర్‌ సీవ : ఇ త్ర్తడిరేకులతో. చేపిన పెద్ద సెద్ద కాళములను. జిల్లాలో ఉన్నారు. చేత ధరించి సింశాచల నృసించస్వామిని కీర్తిస్తు వెమలికంచి యను చేపట్టి నాయఒడు “నాయు” చెప్పుతుంటే అందరు. కలిసి తప్పుబగుండ్లు :. గుండ్రముగా. టిన్నురేకుతో చేయ ష్క్టాశ్రూ బీలయాకాంమగా తిరుగుతూ చేసే నృత్యం, సేవ దీనివే ఐడిన చిన్నచిన్న తప్పెటలను మెడలందు ధరి చి పాడుతూ ఆ సింహో(ద్రి అప్పన్న సేవ ఆంటారు, పాట ననుసరించి తప్పెటల మీద కాళలయగతులను (ప్రదర్శిస్తూ వలాయాకారముగా. తిరుగుతూ నృత్యమాడుతారు.. పురుషులు “హరి హరీ నారాయణాదినారాయణో మాళతమే యీ నృత్యమున పాల్గొంటారు. అమ్మవారి కొలుపు కరుణించి మమ్మేలు కమలలోచనుడాొ అనునది ఈ "సీవలో' లందు ముఖ్యముగా ఈ తీరు నృత్యములు కనిప్పన్సవి. వీరు నిశా సైఫ+బడే “నాయం” పదతిలోవిదే జ్‌ల్దా యందెక్కువగా ఉన్నారు. న అ గరగలు దేవీనవరాత్రము ౨౦దుగాని, అమ్మవారి జాతర జోగాట : తెలంగాణప్రాంతములో హరిజనుల తెగవ్యా లోల పంచశిరస్పుల నాగుతో డన్కు రంగురంగుల వస్త్రములతోడను. యందు జోగువారను ఒక న్నర్తకులకాఖ వారున్నారు. డిస్పుల ఆలంకరింపబమన కరండములను శిరము పె ధరించి డప్పుల వాద్య వాద్యము. నాధారము. చేసుకొని వారు నృత్యమాడుతారు. ఈ న్నును అనుసరించి చేసే భ క్రిరన (ప్రధానమైన నాట్యములనే గరగ శాల వారిలో ఎవరైనను. మరణించినచో. ళైశాన. వాటితకు నృత్యము లంటారు ల తీసుకుపోతూ జోగాట నాడుట పరిపాటి. వీరి సృత్యములన్నిటి లోనూ పిండోత్పత్తి క్రమమును తెలుపు నృత్యములు ప్రత్యేక పరి ఇవన్నీ జొనసద నృత్యములలోని అరాధనా విధానములను గణవీయములు,జీవుడుమాతృగర్భమున విందురూపమున (ప్రవేశించి ౨ రీ వది మొదలు వివిధ మాసక్రమమున పిండము పెరుగువిధానము, అశ్వనృత్యము ; అశ్వనృత్యము గుంటూరు జిల్లాలో (గ్రనవము, అటుపై జీవితమునందలి వివిధ ఘట్టములు జోగువారు ఎక్కున (ప్రబౌరము కలదు పల్లైప్రజలకు ఈ నృక్వపద్దతి ఉత్సాహ నృత్యరూపమున (ప్రదర్శిస్తారు. ఇట్టి (క్రమమే మనకు గొల్లకూపము (వ్రదమైన వినోదము. గుురముల బొమ్మలను తయాటిచేని వాటికి నందుహడ కానవచ్చును. మెరుప్పురంగులను పూసి చ్వితించి, ఆటొమ్మ గు[గర్రములమీద స్వారి వీరనాట్యమ: : ఆం్రదేశమున వీర్మశైనము.. విరివిగా చేస్తున్నట్లు తోచుటపు ఆ బొమ్మలోనుండి నడుము ఖాగమువద్ద (వ్రచారమున మన్న కాలమునందు ఆలయములందు దేవదాసీల నుందెడి (క్రంతద్వారా పెకి వచ్చి నర్తకులు స్త్రీ పురుష వేషధార్ములె ఉవేమగాధలను నృత్యమాడుఐ దక్షిణదేశంలో ఒక వినోదకళగా వృశ్యారాధన మాత్రమేకాక శివభక్తులు తాండవ పద్దతికి చెంది వీరా (ప్రచారములో మన్నది. ఆం(ధ్రప్రాంతమున సజీవమైన గృురంచేతనే

బామిణాత్యుల వాట్యకళా చరితం [47 వాట్యమాడిస్తారు.చళలయల ననుసరించి ముక్తాయింపులను పైతము పాండవులవారు: 'హైదరావాదు ప్రాంతములందు పొంద కాళ్ళతో వలికించు విధముగా గుర్రములకు శిక్షణ గరిపి, గుర వుల వారను నొక తెగవారున్నారు. వీరి స్రీలు, నచ్చటొట్లు పొడిచి ముల ముంగాక్ళకు గజ్జలు కట్టి, గుర్రములమ కనువిందుగా నలంక _ దద్రవ్యార్థన చేయుదురు. పురుమలు సంచపాండవులకు సంబంధిం రించి, వ్రక్యంన వర్తకి ఆడుతున్నప్పుడు నటుడు పాడుతున్నప్పుడు చ్చిన భారతగాధను గానముచేయుదురు. వీరు వంచపాండన వరం వాద్య నంగితము నమసరించి గు[ర్రములచే నృత్యము చేయిస్తారు. సరకు సంబంధించిన వారట, నుక వారు పొండవులకు సంబం ఈ నృత్యములమ _ వివాహసమయములందైనను ఇతర ఉత్సవ గ్రించిన కథలు తప్ప, ఇతర కథలమ గానముచేయరు. వేళల యందైనను ఏనోదమునకగాను ఏర్పాటు చేయుట అలవాటు. వలెలలో [పతీ మోతుబరి రె తునకూ యిటువంటి ఆటగు(రము జ లంద. జాసపదులందీ గ్మురపు అటి పట్లగల ఉల్చామ సయ్యాంవారి మార్కండేయ ఇరాణం మెండు. మార్క-ండేయు మహర్షి “వద్మసాలీల యొక్క మూలపురు వడు, అఆమహవనీయువి జీవితమును వర్తించునటి గానమును బ్యురకథ "లేక జంగముకథ : ఇది నాట్యమేళ పొంప్ర నయ్యాంవారు చేయుదురు. జ" "ల చాయములోని, యొక అతిముఖ్యమైన శాఖ, ఈ పాొటకుఐబ తంబు రను చేత్సబూవి వేలికి తగిలింవబడియున్న కంచు. కడియాలతో సయ్యాంవారు.పద్మసాలీల పై ఆధారపడి జీవించే ఒక (ప్రత్యేక తాళము వేయటం, ఇరు ప్రక్కల మన్నవారు గుమ్మటలు వాయిం తెగ. వీరు అరణ్య 'పొంతములందు నివసించుచూ నంవత్సరమున చుచు వంతపాడగా పల్నాటి వీరకథ, బొబ్సిలికఠ, బాలంగమ్మ క్‌ గరి వన్గెలకు పద్దిణముల వచ్చి (ప్రతిపద్మసాలె కుటుంబము కథ, మొదలె న కఠలను గానముచేయుచు మధ్య మధ్య రసభావ నకు ఆతిధులుగా నుండి వెళ్ళు దురు. వీరు పద్మసాలీలయొద్ద తవ్వ ముల పోపించుటకుగాను నాట్యమాకుచు కఠను. తెప్పుడురు. ఇది “దులయొద్ధ భోజనము చేయరు; యాచించరు. మద్దెలలు, నగా ఒక [పదారకిళ. _.- నాధారణముగా కోప్తాజిల్లాలలో జంగము ౯) మొదలైన వాశ్యములు సహాయముతో మార్యండేయ పురా వారుమి, హైదరాజాదులో. పిన్చగుంబ్లవారు. ఈ కథలను చెప్పు ణము గానము చేయుదును, దురు. ఈ పాట పాడునప్పుడు ప్రతిపొటను చివరను తందాన అను మాటల పాడి ముగించుటడే దీనికి తందానపాట అనికూడ పేరు రొంజుల జాయిద్యము గలదు. ఇది ఒక ఆఅతిప్రాదీనమైనకళ. --నేటికాలమున ఈ విద్య గొప్ప (ప్రచార పాదవముగా నుపయోగపడుచున్నది. అవేక రాజ రొంజులవారు విశ్వా హ్యాణుం పై యాధారపడినట్టి యొక కీయ పార్టీలకు చెందినవారు, విద్యావుతులుగూడ, ఈ బు[ర కథ తెగవారు, వీరు రొంజుల అను వాయిద్యముల నహాయమున విశ్వ అను తమ (ప్రచారమునకుపయోగించు. చున్నారు ఈ బుర్రకథ 58 సాగు గా సము చేయుదురు. వీరుమా సయ్యాంవారివంటి లెంత (ప్రజారంజితమగు విద్యగా తయా రైనదనగా -- ఒక్కొక్క వారే. వమయమందు కొందరు (ప్రఖ్యాత కథకులు చెప్పు కఠలను విను ఆటవికుల నృత్యము టకు వేలకొలది జనము గుంపుగూడి విని యానందించుదున్నారు. ॥ చముకుల కధ కంచము ఆకారము. గలిగి అడుగు ఆం్యధ్రదేశపు ఆరణ్యాలలో నివసించే కోయలు, చెంచులు, భ్రాగముతో కప్పబడి దాని మధ్యనుండి యొక వరమును బిగించి గొండులు, సుగాలీలు, గదబలు మొదరైనవారు చేపే నృత్యాలమ ముఖ్యంగా మూడు విధాలుగా విభజింపవచ్చుమ.. లోవలివై పునకు లాగి, దావి చివరమ ఒక క్యర్రముక్క ముడివైచి ఆ శ్మరముకటను ఒకచేతితో బిగించి పట్టుకొని శృతి దిద్ధముగా ఆరాధనా నృఠ్యాలు, వినోదనృత్యాలు, బుతుపుల నృళ్యాలు, బావిని భాగుచు రెండవచేతితో ఆనంముపై తాళ గతులను పలి యివన్నీ బృందనృత్యములే. ఇందు అనేకమంది స్త్రీలు, పురుమలు కించుచు వీరగాధలము పొడుచు కాలిమువ్వలసు పలికించుచు నవ పాల్గొందురు. కొన్ని కొన్ని నృత్యములందు (ప్రత్యేకంగా వురు రవంణు లొలుకునట్లు వాట్యమాడువారే జముకుల కథకులు. అటుల షులు, ఛ్రీలు వేరువేరుగా చేయుదురు. మరికొన్నింటియందు శ్రీలు వారు వాయించు వాద్యములకే జముకులనిపేరు. పురుషులు కలిసి పాల్గొందురు.

కిక దామిణాత్యుల సాట్యకళాతరిత 9 ఆటవికులనిత్య జీవితములో నృక్యమొక భాగము, (ప్రతి శాఖలుగ నృత్యకళ, నృక్య, నృత్త అభినయాదుల లోతులను ముతువులో చెయుటకు వీరీకి వేరువేరు సృత్యాలున్నవి. శిశువు వుద సంపూర్షంగ తరచిచూచి అందలి రత్నరాసులను ఈ వివిధ సొంగ యించినప్పుడు నృత్యము, బారసాల సమయమందు నృత్యము, దాయముణు కళాకారులు మనకు అందించిరి. ఇట్టి కళాభివృద్ధీ మన వధూవరులు ఒకరినొకరు ఎన్నుకొనునప్పుడు నృత్యము, (సణయ కెంతయో లాభకరమైనదని పేర్కొనవచ్చును. ఇట్టి యఖివృడ్డి మంగు నృత్యము, జీవయాథత చాలించి అంత్యక్రియలు జరుగు వల్లనే భారత దేశమందలి శాఫ్రీయ సంప్రదాయములవ్నింటియందు నమయమందులో నృళ్యము, వరినారు నాటుటకు నృత్యము. ఆరం నృత్తనృళ్య అభినయారదులయందు మనకళయ్‌ పరిపూర్ణ వికనవణ భములో పొలము దున్నునస్తుడు నృత్యము, పంటలు బాగుగా చెందినదని చెప్పవచ్చును, ఇట్టియపూర్వ్యక ళా నంవదను మవపూర్వుణు పండుటతు నృత్యము, కోతల సమయములో నృత్యము, కోతృలెన శాతవాహనుల కాలమునుండి అభివృద్ది పరచి మనకు అందించిత్కి తరువాత సంపత్పరకష్టనలితముల నిల్లు చేర్చుకొముటకు నృత్యము. గానీ దురదృష్టవశాత్తు సుమారు 8&, 4 దళాబ్ధాములనుండి రాణి ఆతిధులెవరై న వచ్చినప్పుడు వారి వినో దార్థము నృత్యము, సాగ కీయ, ఆర్టిక్క, సాంఘీక సంబంధమగు కారణములనల్ల కొస్తీక నంపుటకు నృత్యము. ఇలా వారి జీవితమంతా వివిధ నృత్యఘట్టిము కళలపై (ప్రజలకు ఆదరణ తగ్గినడి. దేవదాసీలు నృత్యకళారాధనను లతో కూరిన ఒక నృత్యవాటికలా గడచిపోతుంది. మావి గృహస్థ ఆ(శమములను న్వీకరించిరి. పోషించు. కళోవాన కులు కరువై నావాటికి మన కళలు కీణించిపోవుచున్నవి.శాప్రము మనదేశంలో అతిపురాతనమైన తెగలకు చెందినవారు స్ప్వ్య్రాయముల నెటీగిన నాట్యాబామ్యలందరూ వయోవృద్ధులుగ గోండులు వీరు చేయు నృత్యములన్నింటిలోను “అర్శనృత్యము” సృ న్నారు. ఎన్నియో అపూర్వ నృత్యరితుల నెబిగిన య్య ముఖ్యమైనది. ఈ నృత్గమును. వీరు వర్ష బుతువు ఆరంభంలో. స్వల్ప నాట్యాదార్యులు పరమపదించిరి, ఆ నృక్యములన్నియూ వంటలు బాగుగా పండుటకుగాను చేయుదురు. మనకు లేవు. మిగిలి మన్న ఈ వృద్ధకళారాధకులుగూడ అంత ఇవ్విధంగానే కోయల్బు. చెంచులు. వారియొక్క. అనేక రించుటకు పూర్వమే ఆం(ధదేశమునందలి కళారాధకులు (వభ న్నతషము అన)వి త్వమువారు మేల్కొని ఆ కళలను వారితోనే అంతరించ కుండు ్రైత్యే ఎవం నట్లు తగు ఏర్పాట్లు చేయవలయును. ముగింపు మన పొరుగురాష్ట్రము ఒరిపస్సాయందు తమదేశీయకళల వకళాకారులు, కళారాధరులకు ఆ (ప్రభుత ఆయ్మద్రదేశము ఆర్ధచం్మదాకొరముగనుం డి సుదీర్ధమై నము(ద కం గ ప్రోత్సాహము కళల నా! న్‌ మనగ తీరము కలిగినట్టి అతి విశాలమైన దేశము నేటికాలములో రాజకీయ సల మలబారునందలి కఠకశీ మొక్క. అభివృద్దికి మలయాల వాతానరను ననుసరించి రాష్ట్రములు విభజింపబడిననూ పూర్వకాల చేశీయిణ థ్రీ వల్లదోల్‌ మహాశయులు ఆనునరించిస్‌ విధానముణ మందు ఓ(ఢ్ర దేశము మొదలు దక్షిణమున రామేశ్వరమువరకును లా తెలునుకొనుటవల్ల ఎంతో లాభము చేకూరగలదు, అటుపై కూర్చు దీపులతోను ఆంధ్రులు సాంస్కృతిక బాంధవ్య ల ములు గలిగి యుండిరి, ఈ (ప్రాంతములన్నిటియందునూ ఒకేవిధ కళావేన యందు ఉత్సాహము గలవారు యువకులు కళా 'మైన ఆధ్యాత్మిక చింళన, ఆరాధనాక్రమము, లలితకళలు "పెంపు ల్రాధవకు పూనుకొని దేశము నాలుగుమూలలా పోయి మన కళ చెంది (ప్రచారములో నికి పచ్చినవి. తెలుగుదేశము సువిశాలమైన యొక్క వివిధరూపముల తెలిసికొని వావి నభ్యపించి తాము నేర్చిన (వ్రదేశమగుటచే అనేక మండలములండదు అనేక ఆస్థ్టానములండు విద్యను దేళములో (ప్రచారము చేయుటపట్ల నెంతయో ప్రయోజన భాషయొకటియే. ఆయనను ఆయా (ప్రభువుల కళాఖికుచులను, న్వృండును, వాడు పూర్వపు ఆదర్శములతో నూతన వికొనములతో వజల ఆదరణము ననుసరించి నృత్య సంగీఠములు అభివృద్ధి చెంది ఆంధ్రుల కౌన్నత్యమువు తెలుపు కళాసాం(వ్రదాయమును అభివృద్ధి నవి, కనుకనే అందరకునూ ఆధారమైన శాష్ర మొక్కటియే అయి స్య మరల నింకొకసారి తెలుగువారు సాటివారిలో. మేటివారవి నము ఆయా (ప్రాంతముల ననుసరించి వేరువేరు సాంపడాయములు (వ్రవంచమువకు చాటగలరని యాసింతము. వృద్ధిపొందినవి. తెలుగు దేశమునకంతకును ఒకే సాంప్రదాయము ఉండకపోవుట కొంతలోటుగ మనకు తోచిననూ, అనేక కాభోవ అలా

ఆంధ దేశములోని ఆలయాల్లో, భరతనాట్యము భాగవతములందు వ్రదర్శించే నృత్యవిన్యానములు వాని వివరములు

చాతీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత9 91

వుష్పాంజలి : నర్తకి ఆలయమందు ప్వామినన్నిధివి కవుతం : (వహ, విస్ణు రుదు వినాయక, లక్ష్మి, నర తావి, సభ మధ్యమందుగాని నిలిచి, అంజలి ఘటించి పుష్పములు న్వతి మొదలైన దేవతలపె; నృత్తమాకుటకు ఆనుహలమైన విధ గొవి, సమస్థానకమునందుండి. (సమనఖ = రెండుపాదముల ముగా మృవంగ జకులతో చేర్చి (వ్రాయబకిన (ప్రత్యేక ఆరాధన లొటన్యవేళ్ళ గోరులు నమముగా నుండుట్లు నిలదిడ్రి నమద్భష్టి నృత్య రచనలు కవుతములు. ఈ రచనలు (బహ్మా, రుద్ర వినా గల్గియుం డి, దే. తలపైగాని, సభ పైగాని సో(కగీకములు, వందన యక, లక్ష్మి మొదలైన ఆఅప్పరూపతాళములందు రచింపదిడినెట్టివి, తీఠములు పఠించి పుష్నము లర్పించుట పప్పా జలి ౨నదికుసు,. ఈ నృత్యములు (ప్రత్యేకముగా ఆలయములఅందు, ఆరాధన సమయ ఇది నాట్యారంభములో చేయబడును, ఇట్లు పుష్పములు వమర్చిం ములందు (ప్రదర్శింపదడును. [పతి కవుతిము నాల్గు భాగము కల్లి చిన వదప_తాళలయా[శ్రితమై మృదంగ జకులతోగూ కిన నృత్త్వము యుండును, 1పదర్శింపదిడును. అనృ త్తే అచ్చి మొహరయనియు,అలరింపు- ఆవీయు పిలుతురు. ఆలయాల్లో పుష్పాంజలి సమర్పనప్పుడు నాట ( ) శాళముయొక్క నృహవమును దెచ్బ శద్ది పు. తాగములోగా వి, ఆరభిరాగములో/”వి స్వామి ప్రీత్యర్టము కూర్చి (2) శాళవిన్యాన జతి కలు పాడుదురు, తరువాత మేళ(పాప్తి జేయబఐడును. (8) కవుతము.

ఆ (4) ఐదు జాతులతో గతవిన్యాసముఐ తీర్మానములు.

మేళపాప్టి ; అన్ని వాద్యములను-తంఎతతి, వర్మ, గాలి, లోహ వాద్యములను ఒకేసారి (క్రుతిపక్వ్నముగా “ఓ."కొరళదము “నవసంధి లేక “బలిహరణి నాట్యములు : వైలువడునట్లు పూరింమట మేళసప్తాప్తి లేక మేళము కట్టుబ యగు ఆలయాల్లో పర్వదినములందు అష్టదిక్పాలకారాధనలో దిశ్పాలకుల చున్నది. పీ9త్యర్తములు ప్రదర్శించే [పత్యేక నృత్యములు 'నవసంధి" నాట్య

మలు,

అద్ది, మొహర : అిండగతిలో, నాటరాగము”్‌ కొన్ని ఇవియును రంగప్రదీవ, తురంగలీలాా వహాంననాద, హంస మృదంగ శద్దిములమ _ "తాం, తాత, తై, జగ, దత్తాం”. చేర్చి శ్రీలా మొదలైన = పురూపతాళముల.-దు (పదర్శింపబడుము పాడుతూ, ఆ ళద్దిములు మృ“ంగము పై పలిక.చగా, తాళగతిని, స వలాసములు : ఆలమూలో ప్రదర్శించే జర దేశ లఅలయమ అనుసరించి నేతములు, మెడ, తల, హస్తములు, పాద _ జలగ ఉం న్‌

న్‌ సీరిణ. (ేం!ణ, పండలి, దంకిక, కళళ __ నృళ్యములు నప

ములు, విన్యాసము చేయుటకు “అడ్జి” అందురు. “అద్ది'ఆనగ నృత్త లాస్యము అనంబడును. ఇందలి ఉచ్చతో _ నేటికాలములలో ముల అర్బముగ మెడను కదిలిందుట. భరతనాట్య మనే పేరుతో (ప్రచారమందున్న నట్టువమేళ (వదర్శన

ఈ విధముగా కొన్ని విన్యాసముఐ ము*సిన పిదస మృ (ఠ్రమమునకును మాతృక. చంగముపై కొన్ని ముక్ర్తాయి౨పులు పలికించ వావికి అంగ విన్యా ః పము పదర్శించి ముగించుట "'మొహక" అన.బ౫ను. “మొహర'" నట్టువమేళము : ఊలు మ్యషకము నాట్యముదే పే నృత్య అనునది హిందూస్తానీ పదము, దీవికి దేశీయ. పదజాలములో నుప్రదాయము నప్టవమేళము. ఇదే డేవదాసీల సంప్రదాయము. ముందు తీర్మానములీక ముగింపు అ. దుము, జతిగావి గతిగావి నాట్య మేళము ; పురుషులు మాత్రము నాట్యము చేపే అంత మందు ఒక వివ్యాసము కుడిచేత (పారంభించి, యెడమ నృక్యపద్ధతి నాట్యమేళము, దినినే భాగవత మేళమవి గూడా చేతితో కూడ (ప్రదర్శించి మరల కుడిచేతితో (పఎర్మించిన జం్వరు. ముగింపు అగును. (ఒక విన్యాసము మూడుసార్లు చేయదిడును.) చిన్న మేళము : నృత్యములో వాయించే (కతి, ముల

అరడ్దికి “కంఠాభరణ"మవి మరొక పేరు గందు. దక్షిణదేశ వీణ, మృదంగము, తాళములు) వాద్యబృందము చిన్న మళ మన ములో“మెయ్‌”..”తో డెమంగళ"మని ఏలుతురు. ఐగును.

భూర్ణ్మిక : వివిధదేవతలపై సంస్కృతములో స్తోత్ర 'వెద్దమేళము : డోలు, సన్నాయి తాళము వీవి సమ్మే ఉకూపములో రచింపబడిన పంగీత రచనలు చూ ర్హీక లవవిడుసు, కనమే పెద్ద మేళము.

152 డాతీడాశ్యుల నాద్యకళాచరిత ల్సి శీళిక : ఆలయాల్లో కళ్యాణమంటపమువద్ద స్వామి శబ్దము ; దైవపకమైన వర్హనాగీతము, మృదంగ శచ్ది కొలువై ముండిగా. నర్తకి నల్ఫే నృత్య వినోఎము శేశక అన ములతో మి?తమై, నృత్యమువకు ఇఅనువైయుంయసట్టి రచనే బడును. శబ్దము. శద్దిము కవుంము ఒకే విధముగానున్ననూ కపుతములు ప్రాచీన తెగవారు. వారినే “జక్కుల'వారనిగూడా పిలుతురు, వారి ల స ర్యాన్‌ చేయబడును. కవుఠములందు సాహిత్యమునకు అథి (ప్రత్యేక నృత్య సఎ(ప్రదాయమే యక్షగానము తేక జక్కుల భాగ స్వ ప్రాముఖ్యత వహించదు. శబ్దిములందు సౌహిత్యమునకు వతము. ఇది డేశి సంప్రదాయ విద్య, ఆంగిక (ప్రాధాన్యత గల్గిన నృశ్యముండును. కురవంజి, చెంచునాటకములు : కుకవలు, చెంచు ఇ యెక్కు.వగా మి(శచాపు తాశళమందు, కొంభోజీ రాగ వారు, ఆటవిక తెగలకు జెందినవారు. వారినృత్య విద్యలే కురవంజి మందు రచింపబడి గొనము చేయదిడుచున్నవిం లనం బడును, ఇవియుమ దేశి కళలే. (| సలాము జశులు ; రాజులను జమీందారులను స్తుతిం శైవారము : వ్రైవార గీఠములు ముఖ్యముగా రాజులి లా ్క్య్చాప్తూ కరమైన మృదంగ శద్దమిళికమైన నృక్యగీతము, దర్చారుల దు ప్రభువులను స్తృతించురు వారియొ్క గౌరవార్థము. గదర్చారులందు పొష్మమాడ నప్పడున రకుచ అమా (ప్రభువు గానము చేయ నిట్టి రచనలు, లకు జోహారులర్పించులకుగాను ఈ రచనదు. చేయబడినవి, ఈ ఈ రచనలు యక్షగానములందు, వీధి భాగవతములుదు రచనలు చకుర, తిశ, మిక, అండ, న-కీర్ష ఈ ఐదుకాతులుదు గూడ దర్భారు ధృళ్యముల. దుపయోగించబడుదున్నవి. ఇవి రాజు యేవో ఒకగితికో పుండువు అంత్యప్రాస గల్గిన సుండర రచన పాత్ర ప్రవేశమందు చదువుదురు. న్‌ కి గీశము “సలాం” లేక “సలాం సలాం” అను వాటలచే ముగి ధవళము : ఇదియొక బృందగాన విశేషము. నృక్య యునుగాన వీవికి సలాము జకులని పేరు వచ్చినది. ఈ రచనణ మహారాష్ట్ర ప్రభువులు దక్షణాదిని పరిపాలన పాకంభివిన తరు నాటకము నందలి యొక పా(్రను కీర్తించుటకు వాడఐడున్దది. వాత అభీవృగ్గి జెందీనవి. యీ రచనలదు మవహామ్మకీయ హ్‌ పారంరముకో ఒక పొటిపడు ఆరంభిచిననూ అంతఎిందు వము గాన్సింయ ఏన ది. శదిముఖు, కవుకముఎ, సలాము జతులుం మేళమువారందరునూ కలిసి పాడుదురు. దరువులాదునప్పుడు ర క్రికిగొను అందుజేర్చి నర్తన ఎడు (క్రమ ఏల : రాజుగావి, దేవకామూ రర్తిగాని నా౮ా విహారముశకు మును మన భాగవత నర్తకులు షెంప"ందించినారు గొవ్కి వన విహారమునకుగాని వెళ్ళినపుడు ___ ఊయెల గు తున్నప్తాడు పాడబడే వినోద నుగీత రచన. ఇదియొక న్‌్‌ జక్కి-ణి : ఇదియును కద్దిమువలె (ప్రభువుల లేక దేవకల ముగా నుండి ఆటు'పె శాళలయ బదముగా పాడబడును. సప్రోత్రములు, మృదుగ జతులలో మిళితముజేని రూపొందించ -ా ద్ద ఐడిన సుగీత రచన, ఇందలి ఆడపు విన్యాశమునకు, శబ్దిములో దరువు : కాగవళములందు అతిముఖ్యమైనట్టి సంగీతము క్ష కాంతబేధమున్నది. ఇందు సాహిత్య భాగము తక్కువై దరువు. దరుపులేవి భాగవత మే లేదు. ఒక భావమును అనేక విధ నృత్తము యెక్కువగా నుండును, శద్దిములందు న్పతము తక్కు ముఇగా సంచారము చేయటఐ అనువెన తీరును అభినయము _ే ఐ త. న్యా వగా నుండి సాహిశ్యమునకు అభినమయము విరివిగా మంపమ. (పదర్శించుబకు అనుకూలిందు విధమువ పవములకూర్చి ఏర్పరుచ బిడిన సంగీత స్పరూవము దరువు. ఇదియే పూర్వమ్యశువగాన ఈ రచనలు యెక్కువగా విజయనగర గజపతి రాజుల పైనున్నవి. మనబిడేది....ఒకే గరణమును అనేక భానములు వ్య క్తపడుతీరువ్య అందు సస్తకాళ జక్కి-ణి (ప్రభ్యాతి గాంచినది. అనేక పర్యాయములు పొడుదుకు, గనుక దరువులో తాశలయ తిభంగి : మూరుపాదముళు గల్లినట్టి వంగీళ రచవ్కు విన్యాసములు వివిధ భంగుల (ప్రదర్శించుటకు వీలుడును, రాగ వృక్యవాట:ముకో రనవత్తర ఘట్టము (ప్రదర్శిత వళసినవ్వుడు పోకడలు---.అఫినయక0)మము ననుసఏంచును, -. పూర్వము వాడబడిన విశేషరచన్న

చాతీణార్యల వాట్యకళాచరితం 153 అర్థచందిక - నృత్వ నాటకములోవి వివిధి ఘట్ట: అమ పాకినప్పుడు వివిన (ప్రత్యేకముగా ఈ రచన యక్షగానములక్షై పట్టి కలుపుటికుగొను, ఆతిసుల€మెన ఈ రచనాపద్దతిని వినియోగింతురు.. నీదా శవిపించుము హరికథ లందువయోగించెడి “తొ౫౯ర” ఈ రచనయొక్క రూపాం ఈ ద్ని సద అఆంతమ_దు దరువువలె పాడుచూ నర్శనము తరమున పేర్కొన వచ్చును. నల్చుట ద్విపదార్థమన ఎడును పౌచ్చరిక ; దేవకలుగాని, [1వభువుల గొవిి ఉత్పవ నమ కందము, నీసము : ఈ రెండును అ (ధకేశపు కవికా యము లందు ఊరేగింపులందు వెళ్ళినప్పుడు పొడబడే సంగీత విశేషము, రీతులకు జెందిన రెండు (ప్రతేక రచనా పద్దతులు. కందము అన్నింటి కంటెను చిన్నది. సీసము పెద్దడి వదము : శృంగారము (పధానరసముగా గల్గి నాయికా ఈ రచనలు (ప్రాంంభముల.దు వద్కము:గా పొడి ముగింప్కు వాయకులు (ప్రణయ, విరహ వియోగ వర్ణనలతో కూడియుండి ౮;దు వకువులుగా ఆడిన _ కందాకము; సీసొరము అనంవిడును* అలినయమునకు అనుకూలముగా నుండునట్టే రచవ్య పదము. ఈ రచనలు యెక్కువగా కలాపముల్చు యక్షిగోనములందు గాంచ వదశీళిక : వదాభివయమే (ప్రాధాన్యమగాగల వృత్య వగును ఈమము పదశేళిక యనఎబఐడమ. క ఆ వృత్తము చంవకమాల్క ఉత్పలమాల, మత్తకోకిల వదదరువు : పదములందు 'వత్యేకంగా రనభావములి శారూ.ము మత్తేరము, మొ-లె నవ. ఈ కావ్యరీకులన్నియూ (ప్రదర్శించు విధాన అభినచము చేయబిడును. ఇందు నృత్తముం సిటు లో ఒక్కొక ప్రత్యేక నన్ఫి వేళములలో రనపోవ డదు. పదదరువునందు.__-వివధ న.వారుల (3దర్శసము జేము లృక్రగాను ఉపయోగించబడును. టకు (పదగ్శి.చే అభినయముతోపాటు నృత్తముగూడా నుండును, ఓక్కొా-క్క-ధావము (ప్రదర్శంచుటకు ఆంగిక్క సాత్విక (ప్రాధాన్యత మన్మధోపాలంబన నముయముఐ దు ముఖము” వుపమయో గల్గినట్టి అభినయము; ఆటుపై దానికి అనుకూలమైన తీరున అడ గించునప్టి ప్రత్యేక వృత్తము పంవచామరము. పున్మమడు చెలుకు వుల నృత్తము (ప్రదర్శించుట వద దరువునంచలి విశేషత. విల్లునువేత దరించి, చిలు5లు కోయిలలు, తుమ్మెదలు మలయ మారుతము వెంటకాగా, రాచిలుగనెక్షి స్వారిజే ముదూ రంగన్థ ౨ము సువ్యాళి శోభనము : వివాఎమహోత్పవ సందగ్భాము. ట్రశీశ్రిచు విధము ఈ వృత్తమందు ముచటగా వర్తి చ బడి లందు ముఖ్యముగా ఫీలనె పాడబడే ఉక్పాహాకరమైస పాటలు, చ్చ్వాన్నది, ఈ రచన చక్కని నంగీఠరము కూర్పుతో పాడినన్పుడు సువ్వాశి ముఖ్యముగా యశ్రగానము లందు వివాహమును దెల్బునట్టీ వీర్రలు యుస్థభామికి వెళ్ళునస్పుడు పాడబడే గీతమువలె వందర్భములందు పొడుదురు. శోభనము, విాహానంతరమువ న్సండును మటీయు విజయోత్సాహాము గలిగించును. (వ్రతివృత్తము నాయికా నాయకుల (ప్రరమ నమావేశములందు వాడుదురు, దరువు అటతో ముగించదిడుచున్నది, లా జోల ; కధానాయకుడు వి(దించ నవ్వుడు, వుతోత్సవ సొల్లుకట్టు : మృదంగ వరునలు (ప్రత్యేకంగా రాగము వమయ సూచవగా ఈ గీతము, గానము చేయబడుమ, లల్లో పాడుటం సువ్వాళిః శోభనము జోల, ఏల : ఈ రచనలు నెలకట్లు . ఇది నృత్తమునకు చెందిన ప్రత్యేక రచన, శృంగార రసోత్పత్తికి కారణభూతమైన నవ్ని వేళశముల దుగావనము ఒక పల్లవిని నృ త్తమాడు నవ్వుడు వర్తకుడు నివిధరకములై న ఆడ్‌ చేయబడును. పలను. న్వరము, మృదంగము యొక్క శబ్దమును అనునఎంచి ద్వవద ఏ దేశి పద్ధతికి జెందిన యొక పత్యేక సంగీళ ప్రదర్శించుబ వెలకట్లు అనబడును. రచన. ఇది బహు సులళమై అ దరికీ గానము చేయుటకు అందు అయి త్తము : పాటకచ్చేరియందు కాగాలాపనవలెి వృత్యా బాటులో నుండును. ఈ రిచవన ఐండగతిలో నుండును, యక్షగాన శ్రంభమునందు గూడా రొగముయొ*్కం చాయలు తెలియునట్లు పాట భాగవతములందు కథనునడుపు నమయములందు ఆ రచన్నాకమము కులు గానము జేయువముుడగా ఆలాఎము నాారనుగా జేసికొవి విరివిగా ఉపయోగింప బడినవ. యక్షగాన వర్తకులు ఈరచన దృష్టి, గ్రీవు హస్త పాదము? విన్యానము జేయుట అఎక్యవి .

ప! దాక్షిణొత్యుల వాట్యకళాచరిత్యి కొనుగోలు : నర్తకి నృత్తనూడువప్పుడు ఒక (పత్యేక ముక్తాయి. తీర్మానము :._ ఒక సృత్తముయొక్క. ఆరంభములో కాగములో న్వరముల కూర్చును, ఒకతాళమునందిమిడ్చి పల్లవిగా [పవర్శించునది ముక్తాయి అంతమదు ప్రదర్శించు నృక్యవిశేషము ప్రాడుత్హూనటుడు తనకు తోచినవిధాన మృదంగా శబ్దములను అప్పటి తీర్మాన మనబడును. ముర్తాయి చిన్నదిగానుఎడి, నాదము ఆంతము కప్పుడు జతులుగా వల్లి పాడ్‌ తీర్మానించుట, అట్టి జతులకు నర్తకి గల్గియుండక ముందుకు గొవిపోయి వదలును, ఉదా : “*తదిగిణ వాట్యమాడుట “కొనుగోలు ఆట అందురు. ఇది మనోధర్మ్శపు తోం _ తదిగిణతోం __కదిగిణ” తీవ్మానము, దీర్ష విన్యాసము ఆట. ఎంతియో (పజ్ఞివుండివగావి, కళాకారులు ఈ ఆట ప్రవర్శి.చ గల్లి వాదము అంత మొందును. ఇరు. గాన నేటికాలములో ఈ ఆట అఆరుదుగా జొచుదున్నాము. చారి; నృత్త నృశ్యముల్లో ఒక పొదమును విన్యానము. నర్తకి, నబుడి , మార్టంగీకుడు తను తమ పాండితీ (ప్రతిభను శ్రి దారయగును. పాదము భూమివంటియుండగా వినానము వెల్లడి కేసుకొనుటఖ చక్కని అవకాశము గల్లినట్టిది కొమగోలు జ్య. భ్రూచారి, పైకెత్తి గాలిలో విన్యాసమువేయుట అకాళచారి, వృత్తము. కరణము : ఒకే విన్యాసమును కుడియెడమలకు (ప్రద చిట : 'కొనముగోల” మనోధర్మ్శపు ఆటకు సంబంధించి టి రించి ముగించుట కరణము, దీనినే “అడవి అందుకు. ఇందు వది. చిట్టాలు ముందుగా నర్తకి, ఆచార్యుడు, మార్చంగీకుడు ఈ జల స్వసరించి చేతులయొక్క విన్యానము గూడా నుండును. ముగురు కలిని చక్కగా అభ్యాసముజేసి విదప నృత్త నృళ్యాదు లందు (ప్రదర్శించు. కళ్టు శబ్దములు, శీర్మానమ.లు. ఇదియును కాళ అంగహోరము : కొన్ని కరణములు [క్రమముగా జేర్చి లయ విద్ధమైన మృదంగ జతుల కూర్చు. ఆడీ తీర్మానించుట అంగహారమగుమ. నృత్యములో ఒక భావ మును సంపూర్ణంగా (ప్రదర్శించుటకు (ప్రదర్శి చే హృస్పపాద విన్యా గతి : సమగత్సి విషమగతి అవి నడక రెండు విధములు సన్స్సగ్తూడా ఆంగహారమగుమ. అంగిహాంము సంపూర్ణ వివ్యాసము శెండు అతరముల నడక గల్షినట్టిది నమగతి. మూడు అక్షరముల గల్లి యుండును. వడక గల్లినట్టిని విషమగతి. రెండ. పెట్టి భాగించ శేషము లేనట్టిది. మండలము ; అంగహారమువలె. కొన్ని కిరణముల చమగతి. శేషముండిన విషమగతి ఆనబడువు, బూడిక గల్లినట్టి నృత్త విశేషము మండిలము, ఈ రెండింటికి లేడ జాతి : చతుర, తిక్ర, ఖంద్కి మిశ్ర పంకీర్ణ, అవి మేమనగాం జాతులు బదువిధంబులుగా చెప్పబడినవి, ఈ జొతులయొక్క విన్యా అంగహారము : సంగీఠముయొక్క. వివిధరూపముల్కు వ్రంణునల్ల తాళములు కళాత్మక మై, ర_క్షీవంతముగా నుండును, శాళము, లయ, గతి, జతి, జాతి, ఫిన్యాసములతో (క్రమపద్దతివి జతి : కొన్ని మృదంగ కబ్దములను (క్రమముగా. వేర్చ గూడియుండి తీర్మానముతో ముగింపదిడువట్టి సంపూర్ణ నృత్తముగా ముండిను. మండలము, ఖండిము లట్లుగాక, కొన్ని విన్యాసముల శచి రెండు మూడు ఆవృత్తములు వాయించి తీర్మానించుట, జ్ర్య్వాలై యుండును గావ పరిపూర౭చేంది యుండివు, అనగా “దదిగిణతోం”' ఆను శబ్బములతో ముగించుట జతియగు జా ణా . చున్నది. ఈజతులు శద్దిముల్టు దరువులు మొదలై నఏ (ప్రారం ప్త్రవనము : నృత్తమాడునప్పుడు గాలిలోనికి యెగిరి విన్యా ఫించుటకుముందుగా ఆడ ఓడును, నముజేయుట ప్రవనమనంది౨ ను. వివధ మృదంగ శబ్ద్లములను ముత్యములుగాను, వావి హస్తము : వృ త్తములో ఒక పాటయొక్క గాని పద్యము యొక్క కూర్చుతో రూపొందినట్టి ఇకిని ఓక ముశ్యాలమాలగన్తూ యొక్కగావి అర్థము తెబ్బటపు వుపయోగిలచే హన్త సంజ్ఞలు. అంతనుందు (ప్రదర్శించే తీరిక ఆ మాలయొక్క కొలికి పూసగమ వాూపస్తము లవబిడును, “పేర్కొనవచ్చును, ముక్యాలమాలళెట్లు ధరించువాలికి అలంకార న (ద్రలు : పూశానమయములం దువయోగిందెడి హస్త ముగా మండి అందము చేకూర్చునో ఆశే జరులకో గూడియున్న వంటలు ముద్రలందరు, నృత్తమ్కుు నృగ్యము రక్రివంతముగామండి రపికజమల మనంబుల జ తంజీంనవేయును, హలా స్థానకములు ; నృళ్యారంభమువందు్కు అంతమందు నిల

దాఓీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత9 1565 బడే విధములకు స్టానికషుని పేరు. ఈ సానక [క్రమము ననున (కమమునందు చేర్చబడి సంస్కరించబిడి భాగవత కళా రూపొం రించియే ఆలయములందు వివిధ దేవతా విగ్రహములు అక్క దినివి. (పస్వతిం దాొంహ్మణ భాగవతులు (దర్శించే పీది నాట బచసెవి. కములకు పాంచీన యక్షగానము మాతృకయమైసవూ పండితులు మార్గ పద్దతి టపదర్శని శసుమందు కొన్ని మార్పులు జేసి ఆ కళకు నూత నాట్య శాస్త్రమునికునరించి వివిధ కరణాంగహారములు చేవ నినన జేకూర్చినార. తల ్రీత్య్యాము ఆలయాల్లో నాట్యమాడుట “మార్ల్గ" పద్దతిగా నాట్యధర్శ్మి "పేర్కాన వచ్చుగు. ఇది £౬నం౦ంజక కళ గాదు కళతోదే వతా కాన్త్రము ననుసరించి నృత్యముయొక్క_ దర్శన శ్రమ రాధన జేయుట ఈ సర్యపదాయారాదన వల్ల దేశంలో కశ మును (అనగా అడవు కరణ అంగహార, జతి, గతి హస్త యెక్క శాస్త్రీయ స్వరూపము చెడకుండా వుండుటకు కారణ విన్యాసొదులను, అభినయ రీతులను గురువువద్ద అభ్యసించుట మెనిది. మన (పాచీనాలయాల్లో అంతటి అపురూప శిల్చకళ జీవ నాట్యదర్శ్మి యగుచున్నది. ఇది దేశమంతటనూ జఒకేరీతిగా క్‌₹ళతో సృషింప బడుఎకు ఈ సంప్రదాయమే ఆధారము. శివాల నుండును, యములందు, విష్ణు ఆలయములందు దేవదాసీలు పదర్శించిన వివిధ లోకళర్మి నృత్య విన్యాసము లన్నియు (ఉదా-భుజంగ, భుజంగ్యతాస, కుద్ద, దేశములోని వివిధ పా9ంతాల్లోని (ప్రజలు, విభిన్న మన శుఎలీల, మండల, కమల. _భ్రమరనృ్ఫత్త లలిత మొదలైనవి స్తత్వములు గలవారు, వారియెక్క "ఆచార వ్యవహారముల ననుస హెర్గ నృ త్తవులే. ఇపర్నియూ సంగీత పాఠకులు సామాన్యంగ స్స వారియొక్క హావభావ (పకటన పద్దతులన్నియా చక్కగా సుపయోగించే ముప్పది అయిదు తాళములందు గాక [08 తాళ స్వాభ్రోఢ్వజేసి, అందలి విశిషతను తెలిసకొని కౌస్ర కటుకాటు ముల్లోని కషతరమైన తాళములందు (ప్రదర్శింపబడును. చెడకుండా గురువువద నేర్పిన విద్యకు మెలుగులు దిమకే దేశ పద్దతి నృత్యకళను శోభాయమానముగా నభివృద్ది చేయట లోక్‌ ధర్మి శాస్త్రము నాధారముగ గొనిననూ ఆయాదేశీయుల, పోషించు. యగును. కళను అలంకార యుక్తముగా, పృష్టిగా నభివృద్రి (పభువుల, కళల నాదరించు దాతలయొక్క అభిరుచులు, (ప్రాంతీయ జేయుట లోకధర్మి ఆరాధనపల్ల సొధ్యపడును. సం్యపదాయముల కనుగుణ్యముగా అభివృద్ధి జెందిన సంపదా భరత విద్య యము "దేశి పద్దతి. గచురనే “మార్గ పద్దతికి జెందిన ఆరాధన నాయ్యము. సృొత్యిడు. నిలము అధిసియము, తాండటము, కళ భారత దేశమంతటనూ ఒకే రీతిగా నాటినుండి నేటివరకు విల లాస్యముం అను ఆరు విభాగములుగా నున్నది. సిరినసూ దేశ కాల పా్నాతిల సినుసరించి అభివృదిజెందినటి దగుట ంం చేలనే "దేశి కళ వివధ పాంంశాలో విభిన్న రు హ్హేల్లో 'అభిపృద్రి న నాట్యము ల న. జెందిన వివిధ సంప్రదాయాలుగా రూపొంది, వేరుడేరు. పేలో / అనక ప్యాతలు ఒక కథను, నా్యకావ్రములో. చెప్పిన విలవబడుచున్నది. రీతిని కరణాంగ హోర, ఒతి, యతి నియసుమల ననుఫరించి ఉదా :. భరతనాట్యము కథక్‌, కధకళి, కూచిపూడి మణి రసవంతముగా శ దర్శించు. నాటిక, ఇంద య తి కదఎకయు పరి, ఒడిపీ*. ధాపగర్భితముగను తాళలయానుగుణ్యముగనూ వుండును. నేటి వక కత... లమై. కలములో (పదర్శించెడి నృత్యనాటకములు పొచీని నాట్య ఈం ఈ సం వదాయము లన్నింటికి నాట్య శాస్త్రమే ఆధారమై గతికి చెందచేటివి ఇందు" న లము నతి త్తు అంవతువ ననూ, ఇందలి వివిధ నృత్త, నృత్య అభినయ రీతులకు భరతళాత్రమే బడు ఆం మను ర కు స 5. చ / షు, (టమాణమైననూ ఆయా పాంతీయుల భాష అభిరుచులను బట్టి గాక ఒక భారా ఇతస్పతదు గా (ప్రదర్శన తేరులు మారుటచే పలువిధములై స సర్యపదాయములుగా సంపూల నక. క ల హం. సృత్యకళ రూపొందినది. సురియు నాట్య కాస్త్రముతో సంబంధము (ల టర క్‌ శ క స పరాగ లేకుండా సామాన్య పఓజలచే ఆరాధించ బకునటి జానపద నృత్య క కవ మ ములుగూడా “దేశ” పదతికి జెందినిదైవిగా పేర్కొనవచ్చును. ఈ నృత్తము విద్యలను పండితులు 'చేపట్రినప్పుడు. కొన్ని శాస్త్రీయ పద్దతులను రశభావములు లేక తాళలయల ననుసంంవి, రాగశ్వర యూ కళలందు చొప్పింతురు. ములకుగాని మృదంగ జతులకుగాని అడపులు పదర్శించుట స్త్రి ఉదా :. కుకవంవ, యక్షగానము. ఈ కళలు ఆదిలో పల్లె మగును. మృదంగ శబ్రముల్లోని ఒంపుసాంపులను వ్య క్తపరచు (పజల వినోద కళలుగా (ప౭ల్లో నుండి పుట్టినట్టివి. గాని కొంత టకు వివిధ శీతుల శరీరము కుంచించి, విజ్బంభించి, వలయము కాలానికి ఈ కళలు పండితుల ప్రభువుల ఆదరణ బడసినవై, లుగా కిప్పి, కోణావారములుగా రూపొందించి దర్శించుట అప్పటి పండితులచే కొన్ని శాస్త్రీయ సం్యపదాయములు (ప్రదర్శన వృ త్తనుగుచున్నది,

కత దాక్షీకాత్యుల నాట్యకళా చరితం నృత్యము ఆహార్యము (వథ్యాత పృరుషలకుగాని, దేవతలకుగాని జెందిన వర్ణ ఒక ఘట్టమును నర్తనమాడునప్పుడు అందలి రసభావముల నాత్మక గీతమలయొక్క అర్ధమును సభికులకు బోదపడునట్లు ననుసరించి ఆ సన్ని వేశమునకు అనువై నరీతిని వేషధారణ చేయుట హస్తపాద విక్షేసముల జేయుచు తాళలయల ననుసరించి ఆడుట ఆహార్యము. పకన వరన గీతము పొడుచుండగా అందలి సాత్వికము 0 6 అరము నిన స పం డీరు (వదర్శించుట; శక ఒక గీళములోని భావమును _పేక్షకులు అర్ధముజేనుకొని థి అనుభవించు తీరున రసభావముల నొప్పించుచూ _ప్రదర్శించుట ఒక కధను వాద్య సంగీతము యొక్క ఆధారముతో నర్తన సాత్వికము, సాత్వికము (పేక్షకుల హృదయయుల కత్తుకొని వారి మాడుట, హృదయముల కదిలించి కరిగించును గాన భరతఏద్యలో సాత్విక తాండవము (పావాన్యత గన అభినయముసకు విశేష పాదుఖ్యవ యిప్వండి ఉదత కరణాంగహార (పదర్శనము, గంభీర భావప్రకటన, నది, ఈ సొత్విక మపాధాన్యతగం్గనస అభినయము (దీనినే రసాభి పీర రౌదల్గ్‌ మొదతై ౫) రశములచే పోషెంపబడునట్టి కళ తాండ నియమం గూడా పిలుతురు)ు భారతీయ కళలందు తప్పు (వపంచ నము శివుని భూక్‌ గణములలో నొకదె న తండునిచే రూపొం ములోని మరి యే కళలందును యింత చక్కగా అభివృద్ధి జెంది దించబిడిన కళయే తాండవ నృత్యమని కొందరు శాస్త్రకారుల నట్లు గాన్పించుబలేదు. అభ్మిపాయము. ఈ నాట్యమునకు అధిపతి పరమశివుడు. ఈ నాల్గు విధములైన ప్రదర్శన గలిగినట్టిదే అభినయకళ్ళ్న లాస్యము కలాపము కోమల కరణాంగహార (ప్రదర్శనగల్లి శృంగార కరుణ ఏకప్యాత నృత్త, నృత్య, అభినయాదులందు తనకుగల రనములతో అలరారు సుకువూర కళొారూపము లాస్యము. ఈ పాండిత్యమును (పదర్శించుటకు పీలగు విధమున కూర్చబడిన విద్యకు అధిదేవత పార్వతి. డొండము పురుషులచే ఆరాధింపబడు సంగీత రచన. ఇదియే [ప్రాచీన యక్షగానముయొక్క నంపూర్త నట్టి కళ, లాస్యము స్త్రీలకొరకు సృష్షింపబిడినట్టి విద్య, స్వరూపము. నటువమేళ విద్వాంసుల అభిమకానుసారముగా .. నేటి కాలములో ఆంధ్రలో విరివిగా _పచారమందున్నవి లాస్యము :- నర్తకి. సభమధ్యయందు నిలబడీగాని, భానుకలాపము, గొల్లకలాపము, కూర్చుండిగాని శ్లోకములు పదములు, వృత్తములు, పద్యములు బహురూవులు, భరతులు మొదలగువానికి రసభావ సకటనజేయుట లాస్యము. యక్షులు (జక్కులవారు) దేవదాసీలు బ్రాహ్మణభాగవతుల తాండవము :- నర్తకి తాళలయల ననుసరించి అడవులు, వత్రే తెలంగాణా ప్రాంతములో బహురూపులు, భరతులు అని ఒతులు ఆడుట తాండవము. ఆెండుతెగలవారున్నారు. (పతేకంగా భాగవతములనాడుటయే. వీ3 అభినయము వృత్తి. వీరినిగూర్చి ఆంధలోని జానపద నృత్యకళగూర్చి ౨చిం సద్యగద్య పదగీతములందు కవి వర్షించిన ఒక భావమును చిన (ప్రత్యేక (గ్రంధములో విపులంగా చర్చించినాను. డేక్షకులు చక్కగా అర్జ్హముజేసికొని, అనుభవించి ఆనందించు దాసిఆట, భోగముఆట, మేజువాణి, కచ్చేరీఆట, దర్చారు రీతిని వ్యక్త్రపరచుట అభినయము. ఈ అభినయము నాల్లు విధా ఆట, కేశిక, కర్నాటకము, దేశీయము, భరతము _ దేవదాస్‌లచే లుగా నున్నది. (వదర్శింపబడిన నృత్యకళ ఈ పేరుతో పిలువబడేది. నేటిాల అఆ౦గికము ములో ఈ విద్య “భరత నాట్య” మని పిలువబడుచున్నది, ఒక గీతముయొక్క అర్ధమును హ_స్తపాదములయొక్క జాతిన్వరము ఆధారముతో వ్యక్తృపరచుట ఆంగికాభినయ మగుచున్నది, ఆంగ్లేయులు జాతివారని పిలునబడుచుండిరి, వారి సంగీ వాచికము తము ననుసరించి బ్యాండుట్యూనులవలె _వాయబడిన స్వరవరుశలు జాతిస్వరములు. ఒతిస్వరమువేరు. జాతిస్వరము వేరు. ఈ కవి వరించిన ఒక షుటమును అందలి అరము చక్కగా జాతి స్వరములు కోలాటము చేయునప్పుడు ఉపయోగింతురు. ఇవి చోధనడునట్లు,” అందలి. భావమీ సంపూర్ణముగో వెలుబడునట్లు కర్నాటక రాగములందే యున్ననూ, _ వీవికల్పనమాత్రము కంఠమును హెచ్చుతగ్గులుగా సవరించి పాడుట వాచికమగును. " _ పాళ్చాత్యబాణినమునరించి యుండును.

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిఈ0 157 దండిక లేక దండలాస్యము “టం” కార మిళితమెన మృదంగ నాదమునకు వికసించి, పరిమ కోలాటపు కోస్తలు దండిక అని పిలువబడును చిన్నచిన్న శించి, యపేష్షక తోకమును విష్మయాఎంద డోలికల నోలలాడించు కర్రలను చేతగొని కాళగతి ననుఎరించి తట్లుతూ. నాట్యమాడు. “యే అలరింపు నృత్త విశేషము. దురు గాస్‌ ఆ పేరుకో పిలువబడినది. ఇది బృంద నృత్యము. జతిన్వరము ౦దుక [కిడ ఒక రాగముయొక్క స్వరములను ఒక (పత్యేక తాళములో | త్రాగ యళ చిన్న బంతులను చేతగొని ఆడుతూ న రనిము చేయబ దిరించి దాని నాధారము జేసికొని వివిధ ఠీతుల శ్వరకల్పనలు, కందుక గం పూర్వము రాణివాసములందు. ఈ పేద్య విరివా వివిధగతులలోచేసి ఆ కల్పనలకు, అనువాలమెన రీతిని మృదంగ ఈ క జ! ను హో అజ ఇర ఫణ * మూ న ్రచావము.. నించుంచినిది.. కృషుడుగూడా ఈ ఆఎను ఆవగట్లు. బలుల నేర్చంవి-నృ త్తిమాడు- ఒతిశ్వవము. ఇందు స్వరములు నారాయణరర యతీర్యదులవారు తమ కృషలీలాతరంగి 4లో వుండును. బృువంగ జతులుగూడా పుండ్రును. దీంనే పల్లవినా ట్య కృషుడు బంగారు చెండుతో ఆతనట్లు వర్రించియున్నాలు. మ? హడా ఎందురు. ఈ పల్లవి నాన్యము స్వవపల్లవి సాహిత్య అం అణ ఈ సల్లవి శదిపల్లఎ అని మూడు విధములుగా ను్నది. కారువా మేళము న్డ్‌ ంంు ॥ స్వరటలవి నాట్యమేళములోని కొందరు నర్తకులు గోపికిలాను ణ్‌ మరికొందట కృషులుగాను వేషడారణ జేసికొని రాధాకృష్ణ రాగము స్వరూపమును చెల్చు స్వరములను తాళమునకు పాత్రలు. నడుమసిల్చి నర్హనము సలుపుచుండగా మలిన స్రీ సరిసడునట్లు యేర్చరచి వానికి నృత్తమాడుట న్వరసల్లవి, పురుష ప్యాతలు- కృష్ణప్యాతి గోపికప్మాత ఒకరి తరువాతి ఒకరు శబపలవి “ వరుసదప్పక నిలువబడి, వలయాకారముగా తిరుగుచూ. వివిధ వడ గతుల న రనమాడుట కారువామేళము. దీనినే 'కరణీ" అందురు. ఇందు మృదంగ శబ్రములనే ఒక రాగములో పాటగా ఉ తరదేశములో “రాసలీల” అనే పేరుతో (పదారమందున్నట్టి పాడుతూ, మృదంగ జతులకు సృత్తమాడబడును, నృత్యము, ఈ నృత్యమును జూచియే, లీలాళుకుడు తన కృష్ట సాహిత్యవల్తవి కరామృతము" నందు రాస్మక్రీడ పర్తించెనే మో ? న్‌ డ్‌ టు శివ లేక విష్ణు సంబంధమగు స్తోత గీతములను ఆధార చిం ముగా జేసికొని ఆపల్లవికి వివిధరీతుల అడవులుకటి ఆడుట చతుర్మశ, తిశ్ర, మి, ఖండ, గతులలో యేదోఒక గతి సాహిత్యపల్తవి ఆట అగును. వ్‌ ఛ్రాధారముగా జేసికొని పదర్శింపదిడే జానపద నృత్త విశేషము ణం లో పరము చిందు. ణం మోడి, మొొగ్గవాలుట పదవ్వుము, తానవర్జము, చౌకవర్హము. తానపర్హము సంగీత ఇతె ల య త్‌ పాము నాట్యముకొని, పాములవారి కధకాని నాట్యమాడుట సొరనికు యెక్కువగా ఉపయోగింతురు. నాట్యమునకు అంతగా “మోడి” న రన మనబడును, నరకి శరీరమును వెనుకకు వంచి వీసయోగములేదు ఛూమిపె చేతులను ఆనించి నొసలు భూమికి తగులువట్లు శిరసు పదవర్హ ము. న్‌ శి కి ఈం 0 లి నేలకు. అంటించుట 'మొ9గ్గుటి_ లేక మైగగ్గధాలటి వ్‌ పల్లవి, అనుపల్లవి, చవిణములు కలిగి నృత్త సృత్యాఖి చిడును. _ పూర్వము నరకినులు సు దల న స. సయములు ప్రదర్శించేటకు అకువైన స్వర పోకడలు, సాహ యల నెత్తుట, కనురెస్పలతో సూదులను ౧యుట ఈటావిరులు. కిస గొంపులు, సెశకలు, ఒతి 'విన్యాములు యతివిశేషము త్కారములను (పదర్శించెడ్‌న రుం ఇవి రం విద క లతో అలంకరింపబడిని ఫంగీత రచని పదవర. ఇది నాయికా మాతమ. ఇందు కళాప్రదర్శన ముం ద శ్‌ రవీవడూ నాయకుల విరహ విచూగ ఫమాగమముల పరులతో గూడినటి శరీర పొష్టవము నభివృద్ధి పరచు కొనుంకు పా్యతముపదూ షన. ఇందు పల్లవికి అభినయము, పెల్లవినాధారవఎగటేసే చించును. ల ికాల అడపు విన్యాశములకో గూడిసి మూూయింసప్పలు చిట అలరింపు స్వరములకు నృత్తము. చిట్లశ్వవములందు చరించఎడిని పొహితై భరతనాట్య (ప్రదర్శనారంభములో చేయబడే సృత్త మునకు సృత్యముండును. సృత్తనృత్యావినయములు సమపాళ్ళలో విశేషము. “అలరింపు" అనగా పుష్పించుట లేక వికసించుట. పోషింపబడిన, రచనయగుఎచేతినే దీ3క వరత నాల్యమురో సనమసానకమునందు, పమ భంగిమమందు నివ్చిన నర్తకి శరీరము, విశ్రేష ప్రాముఖ్యత యివ్వబడుచున్నది. ధా

158 దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9ి చౌక వరము మృదంగ వరుసలునూ, చరణము సొహిత్యమును గిల్లియుండును. ీనినే పెదవరమని గూడా లదుడు. ఇది వదవంముకంజ పె మర్యమకాలములొ నుండును. ఈ నృత్తము భరతనాట్య (సో గ్ల తథ ములో ఆఖరిదిగా (పదర్శింతురు. పాట మధ్యమకాలములో విలందిత లయలో నర్తన మాడబడును. పద వర్ణముకం'బ యెక్టువ నున్నను, ఆట (తికాలములందు (పదర్శింసబడును చరణములు గలి బహు కష్తతరమెన అడవు 'పేన్యాసములు అభి “" తో'” 6 ర ఛందినిలు. నయపోకడలు గర్గియుండును. “గోవింద సానముయ్య పంచకము" సూలూక్రమము అని ఐదు వర్తముభు ఆయనచే రచింవబడినవి ఈ పెద్ద వర్ణన నాట్యారంభంలో నర్హకి సమభంగిమలో నిలదిడి, మలయ ములు... శ గోవిందస్వామి. కార్వేటినగర సంస్థాన "నర్హీనా మారుతముయొక్కం తాకిడికి దీపకవళిక వోలె, మృదువుగా శరీర చార్యుడు. ఇందు నవరోజు, కేదారగొళ మోహనరాగములందు మును చలింపజేయుట సూల్యూకమ మనబడును. రచింపబడినవి. ఆంయ్యధలో యెక్కువగా (వ్రచారమందున్నవి. ఈ దేశినతము పరములాడుట బహు కషముగాన (ప్రస్తుత కౌలము కళాకారులు లక్క ఈఫ్‌ వరముల సొధనజేయిట మానివేసేనారు. సప్రలాస్యములందలి ఒక (సత్యేక నృత్త ఏశేషము 'దేశ ణి నృత్తము. ఈ దేశనృత్తము వేరు. దేశి సంప్రదాయము వేరు. జావళి ఈ దేశి నృత్తము (ప్రత్యేకముగా ఆలయములందు చేయబడును. పదమువలే శృంగార రస్యపధానమై నృత్యమునకు అనువగు ముకపదము విధాన మధ్యమ కొల సాహిత్యము గలిగిసట్టి రచస, నవ్‌ ఇద్దరు నర్తకినులు పోటీపడి నాట్యమాడునప్పుడు, ఒక అస్షకము నర్తకి ఆడిన జతియొక్క ఆఖరి కబ్దములనుగొని వానిని మొదటి ఎనిమిది చరణములు గల్గిన సంగీత రచన, ఇవి దేవతా అకేరములుగా జేసి యతిబద్ధముగా యింకొక జతి నల్లి వెనువెం సోతములు గాన యెక్కువగా ఆలయములందు పాడబడును. టనే మరొకరు న్నర్తనమాడుట ముక్తపదము లేక ముక్తపద అషపది గస్తము, ఇది పండితులైన యిద్దరు విద్వాంసుల విద్యాపరీత్ష ట్‌ సమయములందు జరిగే పోటీలందు (పదర్శింపబడును, జయదేవుని గీత గోవిందములోవి రాధ మాధవుల (పేమను చకవిన్యా సము వర్ణించు పాటలు అష్టపదులనబడును. ఈ పాటలు ఒక్‌ ్క-క్కంటి యేనిమిదేసి చరణమీలు గలియుండును గాన “అష పది" అని ఒక జతిని ముందుగా రెండుమూడు ఆవృ త్రములలో విలవదిడుచున్నది. వ్‌ టబ రూపొందించి, జొ త్తశదిములను జేర్చకుండా అందలి శబ్దములనే తరంగము తిప్పి(తిప్పి వివిధరీతుల అల్లుతూ, దానికి తగినరీతిని నర్తన యతినారాయణ తీరులవారు రిచించిని కృషలీలాతరంగిణి మాడుట చశ్రవిన్యాసము. ము లోని పాటలు తరంగమురిని పిలుపబడుచున్నవి. లవి న్ఫత్రిము యతివి న్యా న సకు యెక్కువగా వుపయోగంచుకు. సమ్ముదమునందు. రరేంగ యతులు (జతిరూపకల్చ్పనలు డమరుకము, మృదంగము, ములవరె ఈ సర్తనము తాళ లయల మిళితమై భక్రవనముప్పొంగి గోపచ్చము, నాగదింధము మొదలై నవి అనేకము లున్నవి. ఆ [యేకకుల భక్తిపారవస్యమున మెమంవంచున్‌ గాస్‌ ఈ గిలములు యతిస్వరూపముననుసరించి మృదంగ శబ్రములను కూర్చుకొని తరంగము లనబడును. జా నృ్త్తమాడుట యతి ఆట అగును. దీనికి జతిస్వరమునకు సంబం లావణి ధము లేదు. అంత్య పాసగల్లి; చతుర్మశ మిశ్ర తిశ ఖండ ఈ నాలు సమ స్య జొతులందు యేదైన ఒక గతిలో రచింపబడిన శృంగార గీతమ" సెర్తకి సభలో అభినయించుచున్నప్పుడు ఒక పదములోని తిలాన ఒక పాదమునిచ్చి, దానిని వివిధనాయికలుగా రూపొందుతీరున ణి ధ్వని (పాధాన్యతతో అరపు మార్పులతో అభినయించమని పండీ దురిత గతిని నృ _త్తమాడుటకు అనుకూలముగా మృదంగ తులు కోరుట, నరకి తొభినయించుట “సమస్య'" అనబడును, ఇది. జతులతో కూర్చబడిసపాట తిల్లాన. ఇందు వల్లవి, అనుపల్లవి, పండిత సభలకుజెందేసి కళాగోప్టి,

పురాణేతిహాస కావ్య్మపబంధవుంలందు వరింపబడిన ౭ నృత్య విశేషములు వైదికమతము ఆంధధలో విరివిగా పచారమునందున్న (ఇట్టి నాట్యములు బెంగాలులో నేటికినీ చేయుదుంట _ ప్పుడు యజ్ఞయాగాది (కతుప్పులందు దేపతలను అనేకరకముల్టై న నాగనంశ్రీయులనే ఒక (పత్యేక తెగవారు నాగపంచిమినాటి రాతి నాట్యములతో ఆరాధించెడివారు. అష్టదిక్సాలకులు నవ్యగహములు, “బెహుళ'" అనే ేరుకో శాగడేపుని [పీతికొంకు (ప్రదర్శించే ఆరా పంచభూతములను వివిధరకములై న నృత్యగీతములతో పూజించెడి ధన నాట్యము ఈ తరగతికి జెందిసెట్టిదే. ఈ నాట్యము ఆ (పత్యేక వారు. ర్నుదుని ఆరాధనయందు పలువిధములై న నాట్యములు ఆడ తెగకు జెందిన ఆరాధకులుమా(తము జూచే అర్హత గల్గియిందురు) బడిసెవి. ఈ నాట్సములయ-క్క_ విపరములు చాలావరకు “భరతా ఆంధతో దేవదాసీలుగాక కొన్ని వ్యవసాయ తెగలవారు రవము” నందు పెర్తించబడేపివి.. ఈ నాట్యములనే కొన్నికొన్ని తమ బాలికలను దేవతల 'పేవనిమిత్తము కై ౦కర్యముజేయుట ఒక మార్చులు చేర్పులతో మసిదేశములోని దేవతలకు ఆలయనిర్మా ఆచారముగా వుండినది. వీరు ముఖ్యమొౌా శివాలయములకు జెంది ణము జరిగిన పిదస దేవదాసీలు (పదర్శించుఎ (ప్రారంభించిరి. యుందురు. వీరినే బసవిరార్యడ్రు, పార్వతులు అని పిలుతురు. ఈ వీనినిగూర్చి “దేవనర్హకి . ఆలయ సృత్యములుో అనే (గంథ సంప్రదాయము (పాచీనకాలమునుండి వచ్చినవై నెనూ బపఏరాం్యడు ములో విపులంగా చర్చించాను. నర్తనమాడరు. దేవదాసీ తెగవారుమాతము నృత్యము జేయుదురు. ఉ వ న దిసవిరాండ్రు _ అవివాహితలై దైవ సేవయందు జీవితము బౌద్దము ఆం్మధలో వ్యాపించనకొలపుందు బౌద్ద దేవతల గడుపుదుద, ॥ ॥ ఆరాధనయందు నృత్యసంగీతములు గూడా ఒక భాగమై వుండినవి. ఆ సం్యపదాయముల స్వరూపము పూర్తిగా తెలియకున్ననూ, అనాటి బౌద్దము తరువాత శ్రైపము వై స్తవము మనడేశములో చరత్మితకారుల వర్ణనల ద్వారా కొంతవరకు నాటి కళలగూర్చి, కళా (పదిలియుండినవి. ముఖ్యముగా శై పసంప్రదాయములో స్ప్తలాస్య కారులగూర్చి, కళారాధన గూర్చి తెలియుచున్నది. ములు మొక్కువగా (పదర్శించెడివాము. ఇవి ఆరాధస పద్ధతికి ఆలయాల్లో దై వసేవనిమి త్రము బౌద్ధభక్తులు కొందరు జందిసట్రివి. వీవింిగూర్చి వేరుగా ొశాను. తమ ప్యతికలను ఆలయములకు అంకితము జేసెడివారు.. వారు క! వ ఖీ 'డీవతల ఆరాధనలందు పాల్గొనుబకగాను నృత్యగీతముల నభ్యసిం భారతములో _ విజయుడు బృహన్నల రూపమున సిరన చిడివారు.. మతగురువులు దేవతల ఉత్సవ సమయములందు రో వివమని కొలువున సంగీత గ లకు చెప ల శ శఠకన . న్‌ శాల వటుని కొెలువున సం నాట్యవఎలు ఉ తిర ప్పి వారిని ఆహ్వానించి వృత్యసంగీతములతో దేవతల పీతి ఇ సిదదే. సుభ్యడయుగు ఈ కళను చక్కగ *ం్వసించిన కొటకు వేడుకలు జరపించెడివారు. సృత్యపూజయందు పాల్గొను దట. సంగీప్‌సు. నాట్యము శ్రీలకు విద్వలోం ముఖ్యభాగములుగ ౬) వచ్చే సమయములందు ఆ డెవన ర్తకినులు, ఫలపుష్పములు. షృంత్రనమునుండియు గణింపబడుచుండెననుట నిశ్సంశయము, వ. శులైన భత్యములనుదెచ్చి దేవతలకు నివేదనజేసి నరర్త సెము సల్పిన తరువాతి ఆ _పసొదమును యిండ్లకు గొవిపోదొడి దారు. వాడు వివహమువరకు " ఈ విధముగా సృొత్యపూజయందు. కొరతములో బృహన్నల పాల్గొని, వివాహానంతరము విరముంచెడివారు. “క్రన్నియలకు నాట గంప నోపుదు (ఇట్టి సంప్రదాయము నేటికినీ బలిద్వీపములో నున్నదిం. యభ్యసించితివి శైశవ మాదిగాగ ద్రండలావిక విధసుసు కొన్నివేళలందు డేవితామూర్తులకు, దారి అర్జాంగులందు. సం౦డలియమ, (చేంఖబంబు తెంంగును, చేరణంబు; వివ కిగలినప్పుడు సొమాన్య వణలు దైవటప్రీకికి దూంమగుదురు విశతవాద్యంబులు, మంజు[వతిన౦ం భావ్యగీత సంగతులు గానేఅటీ దేవదంపతులకు ళాంతినిగూర్చి, వారిలో పరస్పరాను నద్భావా శయములు, దక్దన్యరపాశ్రయములు నస రాగము పింపొందుటకూను. దేవని రకినులగు బాలికలు నగ్న యభిసియంబు లెజుగుదున్‌ రూపమువ స్పర్హనమా దెడిదారు. అప్పా. దేవతలు మనళ్శాంతిని ఇన్ని తెజగుల కమను సేయింతు, నట్టు వొక్టవై ఫాంది భక్తులను పారంచిదంని వాం నమ్మకము, మెలగడు నగజలందు”

168 దొక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9) బసవ పురాణము (పాల్కురికి సోమనాధుడు పండితారాధ్య చర్మిత = పర్వత (ప్రకరణము శృతీయాశ్వానము శివరా[తి జూగరము *- ఆటపాటలు ముగ్గ నంగయ్య కథ 10 విధముల ేశీయములగు ఆటలు వరనము చర్మదోదయ వర్ణ (1) చిందు, కోడంగి యాట (గణక) అక్కాంత ముగ్గ సంగయ్యకు (బీతి.నెక్కొాని యాత్మలో ( (చిన్నని విజదేశ ఛాషల జతుల కన్ని కోడంగాట ౦ నిప్వటిలింగ లాడెడివారు. ననయంబు లింగపూజనలనటించు -- తనదు విలాసినీ (8 (భమరముల్‌ పాళెముల్‌, బియకముల్‌ మెజసి రమణ జనుల రావించి బంబభాని పేరది యౌడువారు. యక్క మహాదేవి: యల్లమద్దెలలు - జక్కొంల్చి 'వేగంబు సంధింపు (4) బ్రమధ పుకాతన పటుచర్మితములు (గమమొంద శక కొనుడు బహునాటకము లాడువారు. (0) అరికాంగ అలసకశాలంకారరేఖ - లలవడ బహురూప స్వరమానమున బసవ్యపమధన్వ - కరమర్థి బట్టుడు కాహళలోలి సాజ్రై్రపాదు. సకళవ్వ। నీవును సంగళవ్వయును -- నోకరీతి నిలువుడు (0 గరణముల్‌ మెరవణుల్‌ గతులు చిత్రములు నదుదుగ సుకరంబుగాను గడలపె వెడ్డంగ మాడెడివారు. బొలర్ముద్రమ. యొత్తు పట్టుగవాళ -- (గోలు వాయింపుము (7) నమయంగనలు దివినాడెడుమాడ్కి సమరంగ గడలపై వాటి ల గుడ్డవ్వ! సివు వాడెడువారు. 8) నావియురతి బతులాదెడినటి సిట్టి శాళమువట్టు శివాదేవి : నీవు - సట్టున నృత్యంబు నొడువా న 1 లాడెడినట్టి -- భావనమోకుల వై సరసం బెటీంగి (0) భారతాది కధల జ్రీరమజుంగుల - నారంగ బొమ్మల సలంగుదానమ।ః మహేశ్వరః వీరభద్ర - లింగవ్వ!ః మీరు గేశికలు నొడించువారు (శోలుబొమ్మలు) సెయుండు (10 గడునద్భుతంబుగ గందిస్నూతంబు -- లడరంగ కఠరమణదుకూలంబరమును గంచుకము నమరించుకని బొమ్మల నొగించువారు (రొయ్యదొమ్మలాటు) చిల్లడపఎ విగించి నాదట గంధర్వ యక విద్యాధ = రాదువై పాడెడు నాడెడు వారు. యేతెమ్ము నీవు పురాతన్ము ! శ్మఘ--మాత తమ్ముగ సృత్యమాడు దురుగాని దేశీయ వాట్యవద్దతి శోళముల్వట్లుడు దాశగింపుడు -- నారతి వేళకు నందరు ననుచు అవార్యము నవిరకంబుగ నంఠ నార్బటంబిచ్చి - జవనికరప్పించి ఎటలా ల) నమొ నిలిచి. విదమున (ప్రచ్చన్న వేషముల్‌ దాల్చి _ యధికోత్సవ ల ల సా వ ఆ ముదులుకొడ నాట్లాడు పొలుపగు ముఖరసంబును సొష్పవమ్ము - లలియు భావంబు శిరమున నురమున చెప్పుల కంఠిమున - గరముల గూకట ధూకళియు రయుంకళియు _ ॥ కౌళ్ల ఇల్వాచ మరియు కేనయు విభమము రేఖయును - నెలయంగ గవదండటను గనుగవ గరణికలు - సవరంబులును సీరీతి నృత్యంబు నలువ గలశంబు దండలును లింగార్భనంబు సల్లీల జేయుచును -- మంగళారపములు సంగడి భసితంపు పూతపై బవగు దిచ్చెనలు - నలరారు చిరు నులియ గజ్తియలు నందయలును వెల్లవే గుడు న్వచికోల్లాసమమర -- సల్లీల నమ్ముగ్ధ సంగయ్యకిట్టు సరిరత్న పంక్సుల జిలదోసనములు -- గరమొస్పు తొంగబ్లు గల చలడముళు గన పరిచర పంగ _ లంగన పరిచర్య లాచరింపంగ - లింగావనరము చెల్లించునంతటను వొల్చు దంశావకుల్‌ పుష్పమాలికలు - దాల్చి యత్యద్భుతోత్సవ వ 6 త _ లీల దనర

వాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిఈ) /! [వవేశము నూతించుచును మొగంబోల పుచ్చుచును జనులు హర్షింప నాసానిముల్‌ సొచ్చి -- యనుకూల వివిధ వాద్య జంక జూపుచు బయల్‌ సప్ప్ఫరించుచును క నమ్మేళనమున జంక లడిచికొనుచు శంకరు బాడుచును నార్భటంవిచ్చి యొయ్యస। ఒవనికల - గర్భంబు వెడలి యక్క నురుకుచు, (గేబ్ళ నూప్తచు బన్నికొనుచు జము 'ైటిల్ల గింతులువై చుచు, మణికట్లు వెడమటజించుచు నాడకముందు నథినయం వొలయ -- జూడక ముందర చోద్యంబు.. నురం వొగ్గుచు, వీపు విటిచికొనుచు, (వార ఎభాబినయము స త ల ము ర లు నిక్కుచు తభింగి లుచుచున్నల్ల _ చక్కు చవల జా నతు ముడి వటచుబును ధూకటి/ ఆపుచు' గోకటించుచును నెలిసంగ కంచలనందుసెంద గతుల _ లలిగ్యాభూలలలని మూతులు ఏలుపుచు మురుకటింపుచును, మోతకు నుబ్బుచు న రనంబు మురియుచు జనుచు మొనయు వితోలాసమునిను రంజకత _ దనర గటాక్షంబునను బొటిక్‌ జొచుచు, మెడవిర్చికొనుచు గన్నులార్చుచు పాగా గుశలంబు జఇపులు గ్తిరించుచును లలరి శరఃకంపన మాచరించుచును = నలినంగు? స్పోటనంబు చెల్వెలు లాడుచు వెక్కిరించుచును ఎ -సీయుచును. గవ్విదండలయందు గతులు పుచ్చుచును ఆ దొమెవె తివె చుచు బుగరించుచును దేశీయాభినయములు దమకించొ దౌటుచు దరడలిచ్చుచుకు, (తనుగతు లు) గొంకుచు, వడకుచు గొనరుచు మూడు | లి త్రి త్శీ ర్‌ ( 7 వంకల నోపుచు శంకించుకొనుచు లాగు వంజళము, ఢాళము, వళ, దిరుపు డాగు వాహిణి, ఐరులచే (వేయుచు పకపక సగుచు 8 $ి 10 11 గరముబ్బుచును జొల్లు గాయీచికొనుచు పాళి బయగతి, సుగతి, విహుగతి గతియు సరసంణు లాడుచు జస్పటి విడుచు నాాబరిపాటి దనర - సహజ మై స్వతనుగతి స్వర పంచనిములు విరసంబు లాడుచు విజ్ఞవీగుచును, వాంగు బటుర సొలంకార భావముల్దినర -- సృృుబవాద్య తాళ కాలిచేతులతో చేయు విచ్శిత[క్రియలు సంఘటన ఘటిల్ల నొడోలగంబులో నొజసి తిర్లుచును చమపాద ఘట్టన దనరుద్ద టన - లనుసియించుచు నడ్డంబు (తికటంబు నన్ని నాడుచును వందియల్‌ గవల్బుచును (తాళము వేయను) మరాళ్ళ నడచుచు మట్టి గాళ్ళగుచు వెఖరి నారగొళ్ళ సిడచుచు ధరగొంతు గొనుచు. “నోహో” యనుచు గతులొడ్డ ౦౦చుచును- (మోకౌక్ల నడుచుచు మొగి నేల గాళ్ల - దాకుచుండ నెగసి “నాహా" యనుచు లాస్యమనీసయించుచును తటుకన చనుచు జతుల నాడుచు, దాళగతుల నాడుచుసు గూర్చుండి నడచుచు గుప్పించి యఎట - నార్భుచు మొఅము శ్రుతుల గూడుచు వేలదొక్క నోడుచును నుకమ్తున నడుచుడు నారిం టం (ల౦దంద వ్లైచుచును పీగుచు గరణికల్‌ విస్తరించుచును ముని నడుచుచు నొదికిల జసుచు - ధంచొరలుచు సుద్ధ లోగుచు దంతావళుల్‌ నటింపుచును నుర (తివంటమున వార చేల టై లేచె చుచు బొబ్బలు వొడుచుచు, దొంగి యాఎ్బచును. ర్వి కిష్పుటముసు నార్యఎల యిడియ - గుర్వుగా దిరుగుచు ం గుర్వించుకొాసుచు నావావిధ అంగవిశ్యానములు గరతలంబాని శ్నీఘమసొరి యట్లు -_ ధర దిడగుచు వెంల్‌ గుబ్బన లేచుచు గునిసి యాడుచును ధర బొమ్మమునట్లు దల్మకిందుచేసి తిరుగుచు వెలిదన్ని _జాయిచు జంగలు సొపచు, మది తిపుట నిల్యుచును

(2 దాఓీణాత్యుల నొట్యకళాచ రిత%ి 16 పన్నీ మృగముల చేష్టల అనుకరణములు భృంగియు నభిమత్నపీతి మర్ష్యంబు _ భృంగులలో దాను వమిలియు బోలె నున్నతి నటించుచును - (భమరంబు [కియదాన భృంగియె యాడు బరిఘటించుచును “ందిళొశ్వతరాది గణాధిపతులు - తుంబురు నారదాదుల్ను జీలుకయు బోలె జెన్నాలయ బిల్కుచును -_ జలచరంజులవోలె (కి బాడం జనుల కుల్కుచును 45 అభినయభేదములు గలహంసయును బోలె గతుల నేర్పుచును -_ నిల మృగ మట్లరిమి (రిమ్రి జూచుచును మార్గనాట్యవర్భతి - దేశివద్దతితో భరతుని నుతములో కలిపీనది గండు కోయిలవలి గడగి కూయుచును _ వెండీ శోతియు వోలె నంగరాగంబు గీతాంగరేఖయును _ రంగశోభయు ముఖరాగంబు వికృతి సేయుచును దతము, నాలజేరును బోలె నటయిట సనుచు - గో లిశాడున్నులల గొనుళు. పీల్‌ంటు, నిలయంబు, విగతియు నంక _ గతియు, నాపర్తన, (1 గహ గతి, లవణీ అల న టీ శి ము. మద గబంబునుటోలె మూతుమలయుచు (న్శ “దనం దేసికొరత సభాధీరధియును, గ_జాసంబు సొక్కి సళావ, (భమరి, ల వి యవథానమును, సంధియనునొక విధము _ వ్యవసాయముసు గేసరివోలె లంఘించి పట్టుచును _ మాసటీడును బో3 మది ల చును నిజవణియు, లంఘితము ల్లి మ ప టే శ స్‌ స్వ క వహి కుజంగమువోలె మలకలుగొనుచు _విహగంబు [కయ్‌ నభో సీ స్‌ యౌోప తొపనయును, సుతాళంబును దనకయా మ వీధిని జనుగు ఆలి బయవాటము, లలిత, వసయు, గనిష..కయును, నప్పృణము క్‌ నిశేస మూనుష వ్య క్తుల ననుకరణము బళయున గోమకక నరి వితాసినివోలె సభమురియుచును నరవిటునట్లు భానము యుల్తాసమును, లలియును _ మనోహరము _ డిలాయి. దుకెజి జ ళం | గతియట్ట నవరస్మగాహకుండగుచు _ శవయో కం. __దేవణ్‌ జంకె అన గా న ఖ్‌ ట్ల నవరస్మగాహకుండగుచు _ శివయోగి డు డాలంబు, వళి, సౌష్టవము, విభవము _ జొళి, యొయ్యారంబు, బగలే న్మృసననట్టు పరిణమించుచును, . సరసంబుదన కి అమానుమ వ్యక్తుల (ననుకరించుట) పోలికలు 4 వక్త్ర విభవములు। ? (భూలతాటనములు | షడ్విలకతిదమ. 0 ॥ హ్నియు టోలే మించుచును ద పయ ఛాళి గవ్వచును మాయళేని 10 కల్తావధానములు 8 గిళముఖోల్దానములు 1 8 నళ్లోవిలానములు: షా క రారిడూడిన నావ ఎచును ర్‌ పాదద్వయ పంచకము ఊరుద్వయ కలిత పంచకవలు లీ పూ లా గన్న వింశతి అంగహారములు | బంచి సుగతి, నమభంగి, టెభంగ్‌,

• దశవిధ శినలీలా నాట్వ్నములు యరుదగు 12 తొనకములు పృరములు గొల్బిన పోత్కి యాడుచును _ మరు జీలువుచ్చిసి చృత్తీసుదృష్తు ! జౌషషి హ సములు: బి తీసుచారులు। జతల క శ తాని న్‌ టె న న న మాడ్కు నాడుచును ₹ బ్రమంమలు తికర మిచ్చిన చందమాడుచును_యతులు గొల్యగ నున స ద్ద బ్బ అ దులు లు, ల్వ మరంద 108 కరణములు! 100 అలంకారములు; 18 కీరోళేదములు హై శర ఆరు. నంధకొసురు మదంబడచుటాడుచుపు _ గంధ గణాసురు గడప శి? దండనములు టాడుచును హంస మేష ) ఒన్నంబు (దుంచిని బాళినాడుచును _. పన్నం కన్నిచ్చువేళ మాతంగ మయూర మొదలె న సపెక్కుగతుల నాడుచును వృషభ భోగి కై నొప్పారు గరళంబు దాల్ఫిస కరణి యాడుచును _ సరిన జుళలగొను సంణి మర్కట | వెండియభన్న బహువిధ చర్నిశముల _ ఖంచితగతి నొాటకంబు రంభ యాౌదిగ సిప్పదస్స మూహంబు లాడుచును గుంఖినీ ధవునితో గూడీయాడంగ

డాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) 1609 (శ్రీనాధ విరచిత భూచారి నాట్యంబు పొందుగా సలిపి వల్నాటి వీరచర్మిత - బాలచం[ద యుద్రము పదువారువిధములై పరిగిన యట్టి నలగామరాజు వభయందు యం ఆకాళదారియ నిమరుగ నాది

జు నభయందు విద్యావిధానములు అంగహారాఖ్య గలట్టి నాట్యంబు ( నందిక్షేశ్వర రచిత అభినయ దర్చణమందు చెప్పినట్లు విదితమొ తొమ్మిది విధముల నాడి (శ్రీనాధుడు రాజసభను వర్షించెను. ధీరోదాత్తుడు రన్యగహజపారీ గతి, చారి భేదముల్‌ గనుపడునట్లు ణుడు, సమర్దుడు అగు నేచిదోత్తుముకవి సుహృజ్జనముకో తూర్పు (బ్రమణ సంయుత దీ_ప్ప సటిమ మిరంగ ముఖమున తూర్చుండగా, ఆ రాజునకెదురు నాట్యము చేయవలెను. పాణీ లేదములను పాటించి చూపి ఆ స్థలము రంగమనబడును. ) స్రానిక సంచయ సంయు క్రి అమర ఆరణి దేశిని యేంఖణ శుద పాక శాసను కొల్వు పగిదినుస్నెట్టి దండికా కుండలి తగు బహచారి వేశనేతెంచిరి విద్యాధికతను సప్త తాండవములు సల్చె చిిత్రముగ నాట్యమేళమువారు నివ విలాసముల సభవార లాశ్చర్య సంయుక్తు లెరి వచ్చి న్మమత మొక్కి పక్కగా నిల్వ తరువాత నిరుమేల దగు చెలు లమర ఘనవె భవంబున కామ భూవిధుడు సంయుతా సంయుతా చలన సంకుచిత నవ్వుచు సెలవిచ్చె నాట్యంబు "పేయి" " నానార్థకరములు నాట్య హస్తములు వర మృదంగము లెస్బ్ప వాయించుమేటి శిరమును చూపులు చెక్కిళు బొమలు కుడి భాగమున యందు కుదురుగా నిలిచె దంతోష్ట కంరముల్‌ తగుచుబుకంబు తాళ మానజ్ఞాలు దాపటి దిశను ముఖరాగ వక్షముల్‌ మొదలుగ నెన్న నిలిచిరుత్చాహంబు నేరుపు మీర లఅలంగంబులాద ఉపాంగంబులారు ముఖవీణ వాయించు ముఖ్యుడొకండు టత్యంగ సముదయం బారునుంగూడి రాగమాలాపించు రమణులిదరును యమెనిమిది పదియగు నెఫగు నంగంబు నిండు వేడుకతోడ నిలిచిరి వేనుక లము౦గ నభినయం బాశ్చర్యముగను కంజలోచనయను ఘనమైస ప్యాత మాచిర్ల చెన్నుని మహిమం . డెలుప మదను పుట్టపుదంతి మంజులవాణీ ఆంధ సంస్కృత వాజ్మయ ౫ గీతముఅ భరత శాస్తోోచిత బహురాగములనః భావంబు లెస్సగా (పకటంబు చేయ గరిమకో నేర్చిన కంతు బాణంబు చూచి రంభాదులు చోద్చంబు నొంది వచ్చి సభాసదులు వర్షించి చూడ శిరసులు వంచియు సిగ్గును జెంది నితిచి నాట్యమునకు నేల్చరియైన రుడు భూమీపడదం౦ దొస్ప వేత పాణికి దగు వినయంబు జూసి వస్త్రభూషణములు వారలకిచ్చి ఆతడొసంగిన గజలతి భక్తి తోడ బోయి రమ్మని పంపించె పిదప పాదములంగటి పంచవరముల కొ శీ గట్టిగ కట్టికడు జవరి బడం మల తాళాల మధ్యనిల్భుండి ఓక జూపున రాజు నొయ్యన జూచి సమపాద యుతమెన సొనకసితిని తాత్పర్యము దేవేతలకీను మొక్కి పుష్పాంజలి యొసంగి పూని నాట్యంబు సమకటి నాదంబు సభయెల్ల (గప్ము నా శ కోటి విడుదలల్‌, ఘసకొళాళలి శమడి కట్నముల్‌, కనుపంపడేసి స్రాయంగ కొమ్మిది విధములై నట్టి

1184 దామీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్రి నృత్యకళలోని వివిధ సంగీత 1. రాగమాలిక జల ఆక 1. వరపాంగి రాగం - తిశ్రలఘ రచనములు యు వాని స్వరూపములు పామీ నీపై ఆ సరసొంగీయు చాలా మరులుకొన్నదిరా నృత్య నంగీతమునందు పాడబడే వినిధరకముఆై న కాం న జంగ్‌త రచనములనగురించి ఈ (శ్రీంద "తెలుపబడినది సారసొన్తధరుడౌ మదన ఇందలి వచనములు, కీర్తనలు, పదములు నురియు అనేశ శాస్త్రములను నెరచదివిన *పొమి్య విధములై న జేశి సంగీత్‌ రిచనములు దక్షిణ భారత చేశ 2 క్యా ములో భరతనాట్యము, భాగవళ నం(పదాయమ్యు యశ్ష ఏమి సేయుదునని మనసా వేతే గాన నంపదాయములందు వివిధ భాషలలో (పయో యెల్లప్పుడును చిం గించబడు చున్నవి; తించుచున్నదిరా $ వ। అని ముచ్చటలాడి యచ్చట నెప్పుడమి వేల్పు జస మంచి వితరణ గలది యని లాండు కట్నంబులకై కొట్నంబు దంచుచు అమ్మహోత్సవాల యెంచి సరగున నాపై నెన యాంగణంబున సువ్వాల పాొడిరట యెటువలెను. ఈరుంచి సదనము కొరకు చను సవ్వాల : సువ్వి మోహనాకొార సువ్వి భక్తమందార సువ్వి దెంచి కౌంగళిం చాననుంజె ॥టేః చెండల౦ంకార సువ్వి 1సువ్వి॥ 1 రి. నవరోజు. జాసవాలు దొరలుచూడ ససువులేటి దరులజాడ రాసకేళి సలుపుచున్న రాజమన్న । 2 నా మనవి విని పాలకడలి రాచపజె _ దాశిమీఅ( జేపటి నీ వచ్చితే యది థ్రీలంాలంజెల(గునట్టి _ చెలువమన్న"? త్రి నవరోజ నీ కొని విజయరాఘవునివీలు _ వెలయుచున్న రాజమన్న యాడునురా గజరాజగమన నేలు _ కరుణ మీజ(గా। క! తామసములను చలుపుట 2 ధవళ౦: జయ జయ హేమాబఐ వలీ నీకు తగదుర యల వని జయ జయ కాంతాడీ త్‌ే శామణకీ సరిమైన పర జయ జయ రాజగోపాల "” మాష్తుడవి కయే మురవిడు ॥నాణి జయ జయ రమణీయశీల 4 లలీత జయ జయ కలగా న తానమరసాక్షి నీ బి జ జయ జయ నందకమార ళ్‌ రల్‌రా నును పీ జయ జయ మోహనాకార తియు గసదిరా న శి కోభనము : శ్రీ రాజగోపాలునకు గారాదిముతో పదముల తీరుగ గొలుచు శృంగార విలోలునకు జనులకు దుర్యాగహము నిరాకరించి విరాన చారుముఖోల్లాసునకు శుభ వరాలొనగు ఇతానుణ చంపక వనవాసునకు క వరాళి నీలాంబుద వేణికిని ేమళో ఘన నిత్య మ వరాళి యదినను జాళువా బొమ్మకు బిలిచి నీవద్ర పొమ్మనె యలు చకంాని చెంగమ్మక్షును నురా 'వెపాటలు “యక్షగానములు!(తంజావూరు)" కూర మరుడు విరి ౪రములు నంపుటము ౧ నుండి (గహింపబడెను. సారెకును యెదపె గురియగ

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచర్శిత 185 వారిజముఖి నలపు -మిగుల జీంచ మనవి విన కనికరమునమదిగరగి సదయునికి సరసకు మీరి నిను కలయుటకు అతి గృపేవః ఇది సమయమని దెలిపి నరగున ॥౫సుదతీ॥

శి ఆంభి చెలిమి జేసిన మొదలు కళ్యాణి

మకు నీ అ చిరుతనాటి మొదలుగనే ఘనతరముగ మదిని _ విభుని తే న్లో స్‌ చిత్తగింపుమని కానా కోరితి సార న నామనవి ఏని సారెకు రావలెననుచు అడుగడుగుకును ని ర కలికి దానికే తమనీ తెలిసి

న క్‌ సౌమిగయని బొగడి పొగడినా సదయుడని ఈజగములెరుగు న్నా రా అజ

సిక శివా కన్నడ చేసేది తగునా నాపై

గాన రన కామద ను నా మనసెరగి రతుల వగలన్‌ జరిపింట్‌ తగినవానికి

ల సమాస

• వలరాయని సారంగముల శరము

లేదనుచును ఆనిదము కానవెలెనను కోకిలలుగూయ మతిమటి నానరి, సకులు విని సతతమును

7 క్రమాూను వచ్చిపోతావా బహుళా నిన్ను 'వేడితి 'వేమారు తిడజేయక శే దిగులు పొందినది వినీ విరశరంబు లురమున మా సుదతియొక్క సౌలప్పమీరి విరవాంబుధితో వెతదీర్చుట కిదె అనాటి సరస విధముల నామది (భమసి నదాతలచగ సమయముర సౌక్కితినే జవరాళ వినవే - వాని గుణము దులుప వశమా నా సరసుని నే తలచ అతని నురత కేళిలో మది తగిలి సరమ పురుషవవ స అల సొరాష్ట్ర జీశమున జా నిను మదిలోన దలుగు దా వేమా ఈ జగములలోపల మిగులా సరసుల కనులకు సౌగనుగ విపైన అరమరదిడ్‌ ॥ పెమౌ॥ దానలో చిక్కిదరు పారు వెతలని

శిగాపాలం౦ నాసరిసఖులు వాని విభునీ ఇటుల చలమెసగ జేసితె భూమిలో వెలయు భూపాలుడని పలుకరించి నాదు కోర్కెల నీవు పక్షమాలికాభరణ భూపా ఎరిగి....నీరాక కోరియున్నదిరా లునిగ నీమది కటిగి ఇటులవగలన్‌ సరసుని కెంిగ మార బనకయలమ లలితముగ లయ హారుతుడు బహు విసరగ మనసుకరిగి యిది మరి మరి భూ. సొరెకును నిటుల వగల తగని విను మదివేడెర సామిగ* ద_ సరోజముఖియిది తెలుపవె వానికి

పా. వలచితినని విరిబాణము చేకొని పరా గమౌ లిక-అఆదితాళం వ. మనసిజూండిదిగొ మిగుల గాచెనని సుదడతీ నా మోహ నాంగుని ల గారడములు సలుపతగునె సాధారణముగ నీవు దెలిపి॥ కాం_పలుకక విని మది విరాళి గొంటివి వా మనసున వెతలమ _ దెలిసీ దయగలిగి వేగమె విభుని॥ పా. ఇకను నాదు తాపము తీందు విను క్షితిని వెలయు నిందుపురిని వనంతు డౌ॥ క_. వచ్చినన్ను కౌగలించి వేగమే అంతాండముల కాధారమగునని మునీంద్ర సురలాది శే. కదియగ సెనగొని చాల వేడ్కతో శ్రీ మెజయు పరిమళ రంగే క పొగడగ శం తా నధర మధురామృతం బొనగే మజ ప 0౦గ౦ కీరసాగరమునబుటితివని సిరముగాను గొలిచిన సంపద క-_ సదా ముదమునను గలయుటకు విభుని లిడు సారెకును ఆశని పదమె గతియని చలముమాని కరు మో_సరకునిది సమయమని తెలసి సరగున ॥సుదతీ।

ప! దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరితఈ్సి (ప్రహ్లాదచర్శిత _. యక్షగానము మేలిమి శోడుత మెల పరికింపుచూ శకపమారువి వాక్యం : కిర్త్‌ ఏ విజయరాఘవుడు శ్రథవిలాసుడె ద్విపద : దనుజేంధద, హర్షమెంతయు నయ్యెనేడు ట్రీగంటి చూపుల దినము మంచిది "కోడి తెప్పింపు డతని పాలన చేయుచు పదునాలువిద్యల బావీణ్య మమర పరగసంలోషించి జడిపింతు నీమది సంతోష మొదస జాలం ఛ్రీరాముని / మి,శము విలపాట (పణతులు "పేయరే న్‌ ఉఊ౦జలి (ఊయల) ఏలేశ్ర$8 ఓ58353 శ్రీరంజిల్ల 1 కౌసల్యయందు రామమయం 855 చెలగి యా కె శేసు9్ర38మి(తయం3383దు ర్రురాబుం మేలిమిగా లక్మణభరత కో3533నూ మేటిమిగా శతృఘ్ను టోవనింప శాస్యశ్రీడ ;- కృష్ణ కర్లామృ్భతము నుండి శూలోళమున జనులయింట బుక్ర్యట్డి శో ఆంగనా మంగనా నుంతరే మాధవో పుణ్యుడ్దై దశరధుని యింట బుర్ర్యిట్లీ లా మాధవం మాధపం చాంతరే ణాంగనొ ఖి ఉ ఇ ఇత మాకల్చితే మండలే మధ్యగో ఏలేే$ట$333కరాము జయం $383 సరజగే వేణునా దేవకీ నందనః (శ్రీరామం న తి శ ఏలే$థఓ83333స్వామి జియం$33 (శ్రీరామళ విప్రనారాయణ యశ్షగానము నుండి నీఅ సీ$ఫ్రంరద రుచిరం శ్రీరామం కుర ౦జిరాగం, గూంపెతాళం, త్యాగమానం౦ నిత్య 333ళ్యణ కరం పాదుకు నూజు వానల నీరు శ్రీరామం శేదితే పొదలు చేమంతి పొదలు. పాతి3్రత3$3సుర నికరం పండె గోపాల రెండె గోపాల శ్రీరామం చెండు చేకొన్న శ్రీరాజమన్న పరత విప్ర్రప్రలాస కరం చలువలదేరు సంపంగిపెరు. శ్రీరామం కాల్వలకే నూ కడవీల నీరు గతి ఖండ విరజాజిపొదలు వికసించె నేడు శేధీవిలోలం సురపొన్నలు సౌంపురాణించ కేలాన (శ్రీలం మల్లెలు పూచె వమగతేటి జొచ్చె షాఠఅనస తోలల మొలలు చిన్న మొగలువెచె జన (శ్రీతోలం పొన్నలు పెరిగె పొగడట్‌ బొదలె పాల సొగరమండు సన్నజాజులకు సమయము వచ్చె ఏల జారచును ఎలదోట విరులు హేరాశమామె పాఠఅుని పోలిక ఫలమిచ్చి నన్ను దినిగొనవయ్య కొతి బొటనవేలు వాలాయముగ నోట జతి _. శె వారం నొవర కీలించి వా లీల మణాకులో తరుణీ జిన కుపుము సాయక చాల పపేశించె తంబాపురీ నాయక వరాకు

వాక్షీణొ త్యుల నాట్యకళాచ రిత 147 అవకం కలికి లతారిగి జవరాలు క కనకాంగి కోమలాంగి వారిజాకీ రాబముఖీ వినవమ్మ చక్కని హీేమాంగి కంబుక౦ఠి కంవాడీ రాజగోపాల చందుని బాణ కుందరదన అలివేణి రాజసమ్ముని తోడితేగదే సకియ ఇందువదన వవిత రతుల యూరేయి గూడను తరుణి ఇందుముఖి వెలది శేజమున సరిలేక ఎంచిన వనిత పూదోణి కాంత దీనజన మందారుని పడతి మృగాకి పడుచు థభోజరాజ ఈనూబఐ నేలిన కొమ్మ మదవతి పట్టి భువన మోహన గాతుని। చెలువ తరళొక్షి మేచక కచ తలిరుటోణీ జలజాడీ నీరజముఖి చూరిక మ నలోచన ల థ్రీ చంగమల వలి మనోహరాకారః రామ కలకంఠి క లి! చామ వనజగంధి కామాక్షీ చారుతర మాణిక్య గోపుర (వకారః ఉవిద వనజముఖి కోమలి నమన దెకేయ కమల వన వేదండః ర కోదండ! సుదతి ఫొలతి రమణి సంభ్ళ కే రారకావానః మదిరాక్షి వెలది కాంత సంతత దక్తీణ ద హాస ఇంతి ఎలనాగ పొలతి శారదచం[ద్రచందికా న వల క అన్వని రక్షిత చోళ భూపాల పలవాధర భామిని కొమ్మ గళం భజేహం. శరణం తవ చరణ రాజీవయుగళం ల్‌ శరిస్యతలోచన మత్తకొశిని చిలుకలకొలికి 'వేల్చూరి నరిసింవాదాన విరచిత కాళింగ మర్తవ యక్షగాన౦లోన్లి తోయజనేతతి మచ్చెకం'కె సన్నుతాంగి క చందనగంధి పద్మనయన జలద వేణి చల్లల మ్మే దరువు అకివ సీరజలోచన పణతి చలోయన్మా చల్తా । గొల్ల చల్లో యమ్మా చలో | వనజలోచన పద్మగంధి రాజీపసనయన చలగొసరె నఖులెల మదంబున 18| కాంత శానుర సేగ్షణ మంగళాంగి లి మలలోకముల । కెన్నికగల గొల్ల । చల్లో॥ గజయాన కన్య లోలలోచన " పెరుగోయమ్మా పెరుగు ॥1మీగడ॥ కరిరాజగమన నెరజాణ నిత్తరి “ెరుగో యమ్మా పెరుగో ః మరాళగామిని కటిలకుంతల లలికాంగి మురియుచు నదులు । భుజియించు నప్పుడే 181 రాకేందువదన వాలుగంటి తాయ్యలి త్వరగ యవ్వనము దాల్భెదరే గొల్ల శచల్లో॥ సేలవేణ్‌ మందయాన మదానళగమన పాలోయమ్మ పాలూ । దేను పాలోయమ్మ పొలో కలికి చంచలాక్షి మేలిమి కసిపగ బిగిజిగి గల్లు గొల్ల 1చల్లో॥ పంకఒమృదుపాణీ చపలాక్షి ఘృళ మోయమ్మ ఘృతము | కమ్మని విమలాంగి మగుపి ఘృత మోయమ్మ ఘృతము వామాక్షి నలినాక్షీ అతివలకె నను మతిగల్గును యా ;౨। తొయ్యలి జవ్వని క్షితి చుక్కొపుర వరసతికి తగిన గొల్ల కచల్లో॥ అంగన మించుబోణి సంపూరచం దాస్య రమణీ నాట్యసాహెత్యంలో ఉపయోగించిన విలాసవీతి నసటోణి స్రీ వర్యాయపదములు రాజపదసి ముదిత నెలత శృంగారవతి మెలత ఇందీపరాక్షి కొంచెగ త్తె మెచ్చులాడీ వపన్వెలాడీ ప బాలిక సి న్‌ చెలున కప్పురగంధి మ నారీమణి హరిణాక్షీ చాన మగువ కమలాక్ష మెటుగు లాబం

168 దాషీణాత్యుల నాట్యకళొచర్విత చ॥ చిగురుల తూపులున్‌ గల వజీరుని ర్ట వన్‌ ట్రూ ఘనముగా డ బుట్టు ప శ తగ తలదాల్బు వాని మెడదండల తిండి పహ భవన్‌ లో ర. విరులాడ 1 దింతులుజార | బుగ గొనువావి పేమసతి ప్యుతుని కాత వరన బాలుని దానెత్తుక । భ్యదాదేశులీలలు బహునేర్చుక జగమెటుగంగ నేలు ఒలజపథ న్వేతుడు ల్‌లాక్షీ కములాడీ లారమాతయని | (బ్రోచు నెప్పుడున్‌ శ్‌ టీ; రేత బాణములు గల సిపాయి మన్మథుడు | సింహళ నృత్యమందలి పల్లవులు = వర్ణములు మన్మధుని తల్లి లక్ష్మీ లక్ష్మీ తోబుట్టువు చం[దుడు 1 గబ చందుని ధరించినవాడు సదాశివుడు దొషికిట తకదొము సదాశిపుని హారములు సర్పములు | లేక సర్పముల కౌహారము వాయుపు। వాయువుకొ దొనుజినుగత్తకు గజిగత ధోంతక | డుకు ఆంజనేయిడు ఆంజనేయుని జండా తసిం తానతు తందోన తందనా నతు థరించినవాడు అర్జునుడు అర్జునుని సతి తిందోస తంద నానతు తందన తందన తాన సుభద । సుభద కొడుకు అభిమన్యుడు | తలిక । గజతకు బిత్తను అభిమన్యుని శాత యిం్శదుడు ఇందుని వైరి క్తి తరికిట జితు తిరికిట జెమికిట తా। బలిచ్మకవరి 1 బలితొాత (పహ్హాదుడు | శై వయియాది (పహ్ల్హాదుని రక్షించినవాడు నరసింహుడు | యి అటువంటి నరసింహుడు మిమ్ము రించు నెష్పుడున్‌ ధోం జిం జిం తకిట దొము తక తనం లోంతెనెనము తెనెనము తెనె నన తూదవాఖ్యకవిరచిత తెనక తెనము తెచెనము తెనెనానా గరుడాళశల నాటకము క. తకట తతు జితు తకట కుదత3 జితు ధోం డీర్ణము ఎరుకత తావచ్చెను | అవ్వోయవ్వా ఆ ఎరుకత తావబ్బను। తి కరల (వర్‌ పెక్కరు) ఎరుకత తావచ్చే | ఏడేడు భువనాలు మరువక నెరువకయు ॥ మరివేగ జెప్పుచు॥ ధోం జిం జిం తకిట దోంతక తనం। తందన తాన్‌ తన తన్‌ తందస నవరత్నములు దాపిన తందన తొన్‌ తన "'పెటియువేగ ।; నయముతో శిరమందున తెయి తన్‌ తాన్‌ తన తన్‌ భువ్‌న మోహితురాలు 1 తందన-తెయి తన తాన తన పుణ్య చార్మికియు ; తరికి తకట త(ట్రతు తకట (కుదతిరి జితు అవనిలో జనులంత అమ్మరమ్మని పిలువ ॥ 4 యిరాది పంచరంగుల చీరయు 1 తాళ। గత్తకు (కున్‌దతు జిం మధ్యంబున కంచుకంబును దొడగియు తనం; తనన తనత | ననగ తనత పంచబాణుని చిలుక తనన్‌ తననా । నాతీ నన పరమ కల్యాణియు క స్తీర॥ తంగోగతు | తక తోం గతు యెంచ శక్యముగాని ॥ వెలదులు కొలువగ॥ తక తరికిట; తక తోం గతైయి॥

దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిక)ి 1680 క్‌ ఉదర 10 గహళ తాళ॥ః దోం జిగల్‌ మాత. ధోంజిం గత్తకు గవిగత ధోం తక। తనం। తందన తందాన తందనాస తనం. తమ తందనా తందనా తందనన తము దన తిన తందాన తందనాన తెయి తన తందన తందనా తందనన తత్తోంగతు తక తోంగతు తెయి తీయి! త్రెయికితి కీత తతు (లేకు కుద గబి బితా తిరికిట కితతక గెన్టితు తకజతు = తజితు తోన్నను భాః న! వ న! శి జ కేకే వెరోధి ఈక నీంహరాజ మాళ। గ్త్తకు నే దతు జీం॥ తసి, తందన తందన తందన తన మా్ర_ ధోం జిం జిం తకిట ధోం తక తాన తెయి తానతెయి తాన వెయి కాన ఈనం- తమతు తనెన తము । దసతు తందన్‌ తన బానే యి తనవ్‌ తనతు తందనతు ఈనెన తము దన తందెన తానకైయి తంద్యాన తందనాన దనతు తనతు తన తియ। తితు జీతు శతు | తక వితు తిక

• తకట తజింతు తకిట కుడ తరి జితు తక తరికిట తక బజితుక 131 12 మయూరి 7 హనుమ శ తాన. [కుద కుద గజీతు గత్తతు తకిట మాత-ధోం జిం ఎం తకిట ధోం తక తనిం తనెన తస తన తనెన తని తిన తనం. తనము దీనళు తందనత తనము తశెన తన తానా _ తిాన తిసి తిన దన్‌ తినవుదనతు తెనెన _ తెయి ; తినెస తిస తిసి తినెన తిన ఈ ౨ెనా తనందనతు తందనతు తసంచెన తియ! [కుద (కుద గజితు (కుద కద గజితు తనము దెనెతు తనెన (కుద (కుద గజీతు గతు లలు తియా! తకట తతు జితు తకిట ; తరికిట జెమికీట తా _ తకట షక్రుద తిరి జిత కేతి తురగ తాళ ధోం ధోం గడితు ది/8 కి గణపతి శనం. తతు తతు తనళు తినెని మాత్ర_ గ్‌్త్తకు (కును దతు 4౦ నతు తతు తనతు తనం. తము దనము దవ తన తఈశెన త తతు తనతు తౌన్‌ తనముదన తన తనెన తానా _ తన తనెన తన శాన తన తందసతము దన తానా ఉఊనెన తనె నతు తనతు తందనతు తందనానా తయా । తతుతోను గళు తక తోను గతు తియ (కుదగజితు | కుతగబతు | తక తరికిట తక తోం గళు తెయి (కుతగజి 1 జిత [కుదను। త నవం కేశ నురపతి " శొళ_ ధోం జిం జిం తకట ధోం 65 మాాక- తైయి త్రైెయి తతు తరు తరికిట! తనం తన నతు తందన త నందన తిసిం అము తందన తినవు ధని తందనతు తందాన తనతము _ దన తిందనాన తందన తనిము ఈవి లందన తీయ తకట తతు జీతు ।; తకట (శుద శరిజితు తాన చెయి తంద్యాన తందనన ్‌ కేఫ్‌ మునలాడి (చెవులవిల్లి) తియా.. ఈతు తరికిట జిత్తరికిట ణ

170 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరితంి తనం. తానత కానత తానము తంద ఇలునిండ వెలుగందగల ధూషణంబెద్ది? (తథణి) నానతే లనెసేత తానము _ విఘ్నేళ్వరునిచేత చెలయునెది. _ (కుడుము) తస తదెని తేన తవెన తే। గి, అన్నిటికి జూడ మూడేసి యక్షందులు కానెనోతందాన తనెన | నొనత్త మధ్యవర్దంబులందు నా మగరిపేలు తనెనత్త తొనము గానబడుచుండునమ్మ యావె నమరసి తియ॥ తకిట తీతు శతు తకట అందరికి తెలియబల్క_ వే కుందరదన : (కుద తరి జితు। కేర. ఊకున క్రీడాభిరామము = వల్లభరాయకవి శాళ॥ దొమికిట తకదొము చలి _ ఆంగికం _ సాత్వికం తనం। తొనా తా వెనము తానతు శ 2 తనెనకు తఈంవసి తాసతు తశెన తనెన ఉ | (ప్రక్కలు వంచివంచి మునిపండ్రను పండ్లను రాచిరాచి తొ తంచనళు తాసతు - తానా తనెసము మ్మక్కిలో జేసిచేసి తలయల్లన కాజలోనందినంది లో క స్తీర॥ గతు జితు తకశితు చక్కికి నొక్కినొక్కి యరుచంబడ గుమ్మడి మూటగటి పీ గడ్జితు తోన్నతా పెక్కి దువాళిచేసి చలి యిక్కడ నక్కడ చెట్లు వేకువన్‌ 17. ఉరగ 1. వంచు లె రాయ కి చేయ తాళం... [కుద (కుద గజిను గత్తతు తకట 4 సందు ర నొక్కు ధోం జిం జిం తకిట ధోం తక ఈనం_ తందొనరెన తాన తనము _ తమద నాన వృత్తములు తనాన తనాన తనాన తనాన తనాన తనము మద్దిరాల వేంకటరాయ విరచిశము తంద నావ తనాన తనము శ్రీరంజిల్లగ గౌరి నన్నిచటికిన్‌ ్రీఘంబునం ది "పెరా తియ॥ [కుద (కుద గజిను (కుద శాం ర్రరంబిల్ల చట ౧ శ్రయఘంబునం బంపెరా 1 కౌరుణ్యంబున జూచి నామనవి హృత్కంజంబుసన్‌ జేర్చరాః ద గడను : (కుద (శుద గజిను రూ గవ మన] పలుల్‌ త పల దన్‌ గత్తతు తకిట తరికిట జెమికిట తా ఠా రూఢంబుగ సల్కు-మన్న సలు థ్యంబుగా పల్కెద నా సారన్యంవిదె చూడు పీరప్పంవాసా | కుక్కు'టేకా । భవా: 18. అపాదన మాత- త్మకు దను తతు తరికిట కిటతక దరువు: శ్రీ సికాదినివాస ః వానవ సేవితార్యఘి సరోరువా 1 తెయి తకట తక తెయికిట తెయయతు పాశహ న్స మద్యపళిక్షణ . భక్తవత్సల వీక్షణా 1 తెయి తాతెయి యతు తెయికిట కీటితక భూ శతాంగ ః శివా మనోహర : పూర యోగిని సేవితా ఈనం.. తానము తందాన తనెన తంద । నానము కౌశలంబుగ కుక్కుటేశ్వర 1 కాంత “వీన్‌ పిలిపించెరా 1 తందాన తనెన తంద (నానము తందాన తనెన తంద ఆర్ధ చందికలు _ కందొస్థ్రము శియ.. తర తక తిరికిట తకు ెంతా॥ పద్దిరాల వేంకటరాయ విరచిర్‌మ చ వ్‌ ఇల్లి శ్రీ కుక్కు కేశ మూ రిని సుంద ఎశ్వర విలాసము ఏ కాగటీరోన నుండ టేనేమెనా కవి _ చెయ్యూరు చెంగల్వరాయ చేకొని తీసుకు వస్తిన "= (చెలులు మీనాక్షీని భర్తపేరడుగగా చమత్కలరించి చెవ్సట ) రాకుండా నాజ్జసేయ .- రాదాటె గొర్తూ ॥ అజ్ఞ సీ ఇభరాజగమన నా విభుని సేరదిగేవు దర్వు-రాదాటె గౌరు మ _ ర్యాదా యెలుగపు నాకో వినవమ్మ చెప్పెద విశదముగను వాదేలా పోపోవే _ కాదందు రెవరెనా 4రాదా బెక తర్మితాడుగా చేయదగు పాముసేరేమి? _ (వాన్షక్సి నారీ మణిరో : వినవే కడలి(దచ్చిన గొప్ప కవ్వమెద్రి? (మందరం) కోరికతో సామి నన్ను గూడిన పిదపన్‌ పూలతేనియలను (గోలెడు పురువెద్దిః (ద్విశీఫం కూరిమి మరువక నీకున్‌ యరదంబునకు ముందు పరచునెద్ది (అశ్వము సారనముఖి । వేడ్క బస్నసరమూ లిచ్చెదనూ

చాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం 171 తరుజీరో : వినవే యీ ధరణీలో నరసింగ శో; కాంతో యాస్యతి దూరదేశ మితిమే చింతాపరం జాయతే పురములోపల మజి పోళరాజును టోచచే లోకానందళరోహి చం్యదపదనే:ః వెరాయతే చంద్రమాః

మిత్రము.- సరసి జాతు) తోడితేగదె కించాయం వితనోతి కోకిల కలాలాపో విలాపోదయం

మరుని శరదాధకును వెరవను ఫాణానేవ హరంతి హంత : నితి రామారామ మందానిలాః కరుణ జూడవె నీకు మొక్కెద శ్లో; శేతే సీత కరోంబుదే కువలయ ద్వంద్వాద్వి నిర్భచ్చతి కామినీ భామినీ। ఉం శ వందా న్‌ [ ం ఫ్యవ్భామౌక్తిక సంహ త్టైపళిమా 'హైమీం లతామంచతి మన్మధోసపాలంబనము ( పాచీశము) స్పర్మాతి పంరఒకోశ యోరభినవా యాన్ని నజః క్లొన్తతా వంచబామరము.. మషోర్పాతి పరంపరా మమవఖే : యాతాప్పృహాం కృ న్తతి. కటీ పిట్‌ విటీ ఒం౦బు కాక మౌాఎలాడగా శ్లో స్విన్నెం కేన ముఖ౦ ? దివాకరకరె సెరాగిణీ లోచనే? తుటారినిన్‌ మిటారాడు తుంఎ ఒంట సంటిచే రోషా త్తద్వ చనోదితా ద్విలులితా సేల్‌ఫీకా ? వాయునా తుటీ తుటీ తుటీ శరంబు దూరపారనేసా (ష్టం కుంకుమ ? ముత్తరీయ కషణా త్హ్కాన్తాసి గత్యాగతై కటా కటా కటారిగాడు కాముడెంత ఖారుడే 1 ర్యుక్తం తత్సికలం _ కిమ్మత వదహే దూతిక్ష తస్యాధరే. గణవతి కౌతము ఛనాయక్‌ రాము నాటనాగము -ధృవతాళము ననగ నగు లల ప గు లల పు 1 ధృవమండల మండిత వధూజన మండల నహోన్నతం భవసొగరి తారక గిరాం పరిభావుక సులక్షితం స! | 5[ [11౯5 211 న దృతి మధ్యమ మనుంచర గతిం అవలోకన సుందరం 0 814 4 1281 41 2(1ద కృత పుణ్య ఫలాల్యరనృహరిం పరిపళ్యత వజౌకసాం. అంగములు త్రి పతాక పతాక సురె ॥ కటకాముఖ లీ ముఖై 8 |కాకిటతక కై దిత్రితై; దిత్తై దిత్తతి దత్త తాహం పరభాస రిసోత్కట పిర్రైరపి వీక్షణ సుశిక్షిరైశి ాాోోదకానొ తకిట కణతొంగ డెకు తాం _ తొంగా తను మధ్య నియోశిత కరై రపి నాట్యరసోత్కంటాః వ్‌ చౌ సంగిట కిటతక నంగట కిటతిక సింగిట కీటతక నారాయణతిర్చ కృతం హరిరితి యతిజని తోషం క ధీం ధాం నుతకిట కిజకొంగ డెకుతాం _ రొంగా తాం రక కిణ తధిమి కకిట తక _ తక ధరికిట రుణుకా హత లాఠతం" లింగీ కిటతక ధణ ధిఎధిము నుత ఏ౨బతధిమి తకిట తక_రుణుతా కిటతక ల ఏక్కితాం దత్తా దిరుగుదు దొందం ధజరా.తిళ ధణాం తకిట యుంతిరికిటతక రు౦_ణం౦ంతరి ాా! ్‌ః కిట తిక-వణంతి కిటత రుంతకిట-ధిర్దుడు తధై య త్రక- దికుందరి దిక్కిటకి.తిక దిష్కుతొంగ హరిదరు కాకిట తకరుం-౨రికిట తక ధళంగు తక రుం తకిట వ. శ హ్‌. తక తిధి తకిట ధణ ధిమి ధంతిక-ళితకిట తక తకరుణు ప్ల మెం విఘ్నవినాయక ఎసకట హరులన గణపతీ లధణ తిదిమి _ తక దధిగణ ధోం | క్‌ (జేజే జెక్కిట నోతరికి వెం జేజే జెక్కిట అ ల మధ్యమావతీ రాగము _ మళ్యతాళము నొతరికిడెం: కిణం తధిక్కు తొధిక్కు ఆనం గొతిరి క ల తొంగిట కిటతక శ జుగతీశం పశ్యత సురవనితా నాననా వజాంగ నాభిరహ్‌ నవనివ మణీదివ్య తొంగు తక్కదేవర గణపతి దిక్కి-కీటతిక కుండల తరణి ౨చయ శశగణ సంజాత అవా ్రీజత సత్యలోక విన్మిత ఘాతి రయం దిక్కు. తొంగ గణపతి కౌతం గత్తరి లీలాపయ దివ్యసుందడ మదన నలా! వినయర తరుగుడుతాం తరుగుడువేం తాక్కు కోటి విలసిల తను ర్వసుధారాశిర్నృత్యతి భువి వ్రేక్కు తక్కిట తొంగిట కిటతక శేయా నిఒ దాశనర్ల సుఖకర కృపాంబురా? రేనం తంగీకిటతక దిక్కింతాం తక ధీనుతి జకకిణ ణక దిధణ కిణణక ధికితధిమిత_రయుణ ముకాయిః దళా ధేందాం దీకితక రోడి3తాం తదణ-_€దిమి €కిటి తకతోం-ధరికిట దంధిరుడు తద చే... శొంగాకు తధిగిణతోం య్య లద ధీను తధీ-తకణక రుం తంకుంతరి-ళకిది రుం

(72 దొడీణాత్యుల నాట్యకళాచర్మిత తతక ధణం తరికిట-ధాకీట తకరుం తరికిట జొచ్చియున్న సోమకు (దుంచియు ఈక కా హత ధికితక-తధీమిత కిట-తక రుణుతక-_ విచ్చలవిడి వేదడు లజునకు ధిమి తధిమిత తక దధిగిణతోం విచ్చితివా మత్స్యాపెతొరా....

(ఈ విధముగా ఏడు తాళములలో రాస్కక్రీడా వర్ణనము కూర్మ నారాయబలీర్తులు రచించినారు) తరుణుతా, రస్తడి కకుందరి నవరసవంంలలో ఉపయోంగిచవలసిన పలువురు నను (బస్తుతి చేయగ న చెలగి సువలు బలధి మధింవగ రాగములు కలిమి బలిమి యలమితొ నొసగిన

1 శృంగారరసము-మలభశ్రీ, మధ్యమాది, పంచమ, దేశపాళి, కులగిరి ధర కూర్మావతారా....

మేఘ, కుకుంభ, మలఖభ, థీ, పహిందోల, సెం వరాహ

ధభి, గుజరాతి గౌండకి, లఠోడి, జయశ్రీ, రా

వహమంజరి నాట మలార, ఛాయ, లలిత, కుకుంధరి కీట ధరికిట కిటతక

బ్రావిడ గౌర, సింధూర బేలావలి, కరాటగౌర, స్థిరముగ ధరనురువడి చేకొని

! వ త

ధనళిఖ బళ్ళారి, సుస్తవి, హుంజిక. ఉఊఉరుగ పథము యిరువుగ జొచ్చిన 2 వీరరసము- నాట సైంధవిక. చేలావలి, ధనశ్ర్రీ, శ్రీ, గౌరి, హిరణ్యాఖు దరిమార్చితివౌ

గొర "మేను సోమ, ధన్వశిఖ మేఘరంజి, వర సుగుణొ వరాహ రూపా....

తోడి, దేపకృతి, శంకరాభరణ హిండోళ, చృృనీంపా

దేశక ఛాయ, లలిత, భేదగుప్త (దవిడగార, ధంధం దణా _ధింధిం దీమి

(శ్రీకాంతిక, తార, మాళవగార, దేశపాళి, ధం ధం ధజ _ దాణుత డింకుకు

మలబ, నాగధ్వని తురుష్కగార, గొరసారంగ. జంభారి ప్రముఖ సుర కదంబంబును రక్షింపంగా కి కరుణ-_ సావేరి కామోది రాంకలి, అసావేరి, బేలావలి, నంభంబున వెడంయు (నథ్ఫా

గాంధార, జయశ్రీ... నృసింహా ...

4 హాస్యరసము... కౌశిక, కామోది, శంకర, బంగాళ, నాట వామన

క ర్మాదరసము.. తురుష్కగౌర తద్దణాంత, తాహత రయుంతరి

8 భయానకరసము._. మల్లార మానితముగ ముల్గెకములను

నొప్పగ కాపాడంగా

7 నీభత్సరస 0 జానప్ప

శి అదు ల ము-. పుళిందక మానుగ మూడడుగులు బలిచే

బతరసము- నాట దానముగొని వామనరూపాొ.... ఒడ కే ఇ కూచివూడి * దశావతార నబం? వరళరాఒ ల యట తరిమి తరిమి తకదిమి జణుతక మోహనరాగ౦ - తాళం మిశచాపు తరిమి తరిమి ధరణీ పతులను మత్స్య పశంకువుృచే నురుమాడితివౌ తగ్గధీంత తంహత దీనుత వంవీర పర్మాకమమున ధర బరగితినొ తద్దీనుత, కొనుము ఇంతరి భార్వవరామా. .. తరుంతరిత, తయు౦ రముంకిరిఈ రామ తయుంతరిత, యుంతగ రేకిణి బగ జగణకు, జగణకు రేకిణ శడికు డీడికు, డిడిడికు డింకుకు దశరధ తనయుడవె సురలకు తక్కిణనగ తకుందరి కిణనగ వళముగాని దశముఖు (దుంచియు తకుంద, దికుంద, తకుందక్క దికుందక్క విశదంబుగ అయోధ్యకు నీతతొ మత్సరమున (మరి అంబుధిలో వేంచేసితివౌ, దశరథరామా ....

దాకీణాత్యుల వాట్యకళాచరితి 178 బలరామ వి తిరిత తరితదణ, దణల దణతరుణు తమిళనాడులోని ఇాస్త్యయు యాదవ వంశాల్ది సుధాకరు నృత్య కళాస్వ్యరూపము డారిదేవు డనుజుడుగా ఘన కో సరమునుగాని అలుల (దంచియు భరతనాట్యము, భొగవత నం వదాయింగాక ఇతర పాచీశ లా పిసి దిలరామా .... నరిన రీతులు :- బుద్ధ లై తరుంఠికిఓ రుంతిగ రేకిణ్‌ బ్రవిశ దేశంలోని శాస్త్రీయ నృత్యకళాస్వరూపాన్ని అంగనలను సిగడరించిగ శెండు విధములుగా తెల్చ్బవచ్చును. తెసుగు నాయకరాజులు అంగజ సపురూ; మునసు (ద్రవిడ దేశమును పాలించక పూర్వమునాటి నృత్యకళాశ్వరూ రంగుగ ప్పకకాంతల పరములు పము, తరువాత సృద్ధిచెందిన నర్తన రీతి. భంగవంచు జొదావితారా. . భరతనాట్యము భాగవతనాట్య మేళము ఈ రెండునూ శల క అచ్యుతప్ప, రఘునాధ, విజయరాఘవ నాయకుల కాలంనుండి అలి కిటతక డెగ కిట తకదెగ వృద్ధి చెందిన కళారూసములు... నాటప్త కలి రోం నావగ రాజరొజచోళుడు యిత్యాది (పసిద్ద రాజులు రాజవంశములు సీటుగ కరవాలము బూనియు తమిళ దేశమును పొలించిని నాటి కళొారీతులగూర్చి “శంఘం'” 'ఘోటకమునెక్కి దురాత్ముల కాలంనాటి. తమిళ (గంధములో పర్తింసబడినది. “కవిత్తాగై" గిటనంన కల వారా (గ్రంథములో శివతాండవముగూర్చి వివరంగా తెల్చబడింది. పభ! ల్జై ఇంలం కొడుకొటు, పండరంగం, కాపాలి నర్తనముల్లో శివుని మలల సలల ప్‌ నర్తన విన్యాసాల్‌ గూర్చి వివరములు తెర్పియన్నారు. పంగ వామ పరవన వెలసిన ఈ నాట్యాముల యితివృ త్తము, పదర్శన కమము తెలిసీ వరదరాజ చేవా. కొనిన యివన్నియు ఉద్దత గంభ్రీరభావాలతో గూడినటి కరణాంగ శ భోచా (పదర్శనములేసం అభినయ నృత్య నృత్త ఏన్యాసములు, వికా అత సుర భ్‌జా సంళో [కమఫదతిలో ఏర్పాటుచేయ... 3న కేశకమా్యతం కాదు - డిక్సలాం... దిక్సలాం.. దిక్సలాం.... రాజరాజ చోశుసీకాలంలో మెందరో నర కీమణులు బృహదీశ్వరుని జతి ఆలయంలో నృత్య పూజచే-సేవారు; కంచిలోని ఆలయాల్లోకూడా దృగుడు తతకిట రుంత (తరి నృత్యపూజ పుండింది. ఆరాధనకేళికా రీతి పాచీనమే- ధణ తధణాంధిమి తదణాందిమి తమిళదేశంనేరిన చోళ, చేర పాండ్యరాజుల రాజ్యాలచర్విత దృగుడు తతకిట తితికిట తక సాంఘిక జీవనంగూర్చి కళలగూర్చి మత రాఓకీయ విషయాల దృగుడు తతకిట తిలకిట తక గూర్చి ఆకొలంనాటి సంఘం, సౌహిత్యం తెలుప్తుకోంది, నెడుంజెలి దృగుడు తతకిట తిక తదిగ/ణతొం యన్‌అనురాజు మధురనురాజధానిగా పాండ్యరాజ్యాన్నే ఏ పకోలంలో దృగుడు తతకిట తక ఉదిగిణతొం “శిలప్పదికారం "గంధం వెలుగుజూచింది. నృత్య సంగీత సాహిత్య దృగుడు తతకిట తక లదిగిణతొం.... లలితకశలపోషకుడు, ఆరావకుడు పేరన్‌ సెంకు[ువాన్‌- చేరరాజ్యం పాలించునప్పుడు శిలప్పదికొారం రచన జరిగింది-శిలప్పదికారంలో మాధవి అనేనర్తకి మెన్నోవిధములై స స్తవములనభ్వసించినట్లు తెలుపబడింది. ఆకాలంలో నర్తనం. "కూత్తు” అంపిలువబ౨౦ది- యుద్దానికి టోవురాజులు, సైన్యములు. (ద్రవిడదురను పూజించి తా యుద్రభూమికి వెశ్తేవారు. విజయ్యప్రాప్పిక్ష దుర్ధారాధనలో అనేకము లైన్‌ తాండవమలు ప్రదర్శించేవారు - యాల్‌ అనే సప్తృతర్భతి వాద్యము విశ్రేషపచారంలో వుండింది. శిలప్పదికారంలో నాట్యాచార్యునియొక్కం- పాండిత్యీసతిభను గూర్చి యూవిధముగా వర్షించియున్నాడు.

శే?4 దాక్షీణాత్యుల వాట్యకళాచరిత్యి ఆ చొార్నుడు : 'ఆహికూత్‌' భేదాల నెరిగిన భిన్న శిలప్పదికొర కవి _ నర్తకులు నాట్యావార్యులు శిక్షణ విధు పదతులందు ప్రవీణతగల్లి పదునాల్గు విధములైన విళుక్కులతో లన్నెయూ నాట్యశాస్త్రముసందువలె వివరంగా తెర్పియున్నాడు. గాని మశవించుళకి కలియుండవలెను. ఆకాలంలో 'ప్రచారములోనున్న వానిని పయోగించి రూపొందించ బడినటి నాల్యరీతులు మ్యాతము ఏకాదళనాటా[్థల్లో "పాండిత్యం కల్లియుండవలెను. అంతటి ఉదాత్తతతో కూడి సృన్నట్లు తోచదు. “కూత్‌" -- అనగా నాట్యమన అర్ధము ఉదాహరణకు యచ్చట కొన్ని నృత్యములగూర్చి తెల్పుళొను. తెనుగులో ఆట - అని సయోగించినిట్లు. కౌళికోగల్‌ అనే సంఘం కవితలో వరించబడిన శివ సర నములు ఉదా - కచేరిఆట, దర్భారుళట థోగంఆట, భాగవతపుఆట' మూడింటిని గూర్చి వివరములు _ కొడుకొటి పాండురంగ, కొపాలి, యిత్యాది (పయోగములున్నట్లు తమిళంలో అభినయకూత్‌, తెరు. రుద్రభూమిల్లో శిపుడు వపంచాంతిమందు నర్తన మాడినాడు. ఒగ కూత్‌ లూ చిధంా వన్పబడును, న్యాత కాళికాదేవి తాళం పేసిసది - ఇదే కొరుకొటి నర్తనం. వష =. తిపుర సంహార అనంతరము ఆసందంతో 3వుడు నర్తన వాచీని నద్ష్య శరతులు మాడినారు- అస్పుడు ముజగముల తై ఉమ తౌళధారియెనది. ఇదే వశ ప్రగల్‌ వెట్టియాళ్‌ -- రాజుల ఆస్తానములందు. (పదర్శించ పాండురంగ నర్తనం. “ న వా వలసిసి నస్త్రాములు, బహ్మ దేవునియొక్క ఐదవశరమును ఛేదించి దాన్ని తనచేత “పొడువియల్‌” :-. సామాన్య (పజల వినోదార్హము చేయబడే. ధ్రరించి శివుడు విజయరాండవమాడగా, అరాంగి పార్వతి అతని నాట్యము. వెంట నుండినది ఇదే కపారి నర్వనం. “*వరె , వారిశంతి, వినోదం ఆర్య ఇయల్‌బు 'దేశి-మరియు 118 ఇందు వరనలు చేరు. చేట్‌ కాలంలో తమిళ న రకులు శిపున్‌ కరణములు వారిచేరికలతో ఏర్పడే అంగహారవిన్యాసముల ్రదరిం్శచే శివతాకీడవములు నటనం ఆడినారు _ ఆనంద సటనం స్తనం “చొక్కం ఆడినారు - కాలె తూక్కి _- ఆనంద నటనపకాశం _ నటసమాడి “కుం ” అనా టవవంది _ ఎపేమకథను ఇతివృత్తంగా తిరుందా _ యిత్యాది పాటలకు నర నం చేరు. కల్షినట్తి ఆట పయో”ంచు కవితారీతి _ “కరవై” చందస్సు - పె గాథలలోని బితీవృత ము కేవలం బీభత్స [పాధాన్యం కల్లి తెసుగునందల త్యశరగిడగతి, ద్విటదశేతి పంటివి నట్లిద్‌= పదకొండు విధముర సీ ప్రాచీన (ద్రవిడ నర్తనములు. ” దొమ్మరుల ఆ ఏరుకు 'కాళీనాట్య” మందురు. శిరస్సుపై బి మట ( చ ఖో కథ సనన. ం క ట్లు 1. అలియం _- బాలకృష్ణుని హతమార్చ్భాలనే దురుదేశ్యముతో నీటికుండ పట్టుని నర్వినము శల్చుబకుశం ఆట విధానం. క్ర్వస్సక్షు కృష్ణ బఐలరాములీను మధురకు ఆహ్వానిస్తాడు. అచ్చట శ్రీలు చేసే లలితిసృత్రరీతి _ 'నోక్కు' ఈ దేశి విధానాలు. బ్బా పృనేక్ర పేపాయాలకు గురియౌతారు. “కువలయాపీడ” మనే గూడా ఆ కాలంలో (ఓజారంలో పుందిసటివి. రాజుగారి ఏనుగు వారిపెకి వదలబడుతుంది. అది వారిని హతమా “విడదూషకటాత్‌ ” _ వోస్యరిసాన్ని పోషించే ఆట. మన రృటకు పస్తుంది, కృషుదు కడు చ్యితగతుల నర్శనమాడి ఆ ఏనుగు దేశంలోని సింగి సింగడు చోడిగాడు భాగవతం ఆటలో మాధవి దంతిములనో వూడటేరీకి వాటితోనే దానిని సంహరిసొడు. ఆ పాత వంటిది. సృెక్యాభిసియ సంగీతము ల గూర్చి తిమిళ దేశంలో వన్సగుతో అతడు పోరాడినప్పటి హన్న పాద విన్యోసమకే వలువడతీన లక్ష్య లక్షణ (గండాల్లో సంచమరుపు, భరత సేనాపతీ “అలియం' అనేన రనముగా “సిర్కొనబడ్‌సేది. యం, నాటీ, తమిళనూల్‌, ఇంధద్రకావ్య, ఈశ్రై వసుక్కుం 2. వొడుకొటి. ధరణి రథమె బవ్మూ రధసొరథిగా, మేరువు ముఖ్యమైనట్టివి విలుగా, మహా విష్టోవును అమ్ముగాడాల్చ్‌, దేవతలు వెంటరాగా మవో స్యూతయుగంలోను వెలువడిన మురనల్‌, గుణనూల్‌, ద్రేప్‌డు[తిపువ సరహారానికి బయలు వెడలినాడు. రథావికి చృకములు జయంతం, శై త్యం; అగస్త్యం, కురుగు, కూత్‌నూల్‌, తలవగ్లై, సూర్య చరం్నదులె నారు. నాలు వేదములు వాలుగు గుజ్లములే పంచబరతీయం బకతం య్యీగంధాలన్నీ (తివిదదేశ నాట్యకళను వి. మవాచేవుడు తిపురాది ఖేనురులను సంహరించి వారి కోటలస్‌ గూర్చి తెలిసికొనుటకు ఉపయోగపడును - ధ్వంనము చేసినాడు. కాలిపోయిన ఆ పురములయొక్కం బూడిద పై కల్యనర్హనం, కుడనర్హనం, కౌళీసర్హనం, నటరాజసర్హనం౦, నిలచి మహాదేవుడు విజయణతాండవము నాడినాడు. అప్పుడు ఖెరప్‌ సీత రావణన్నర్హనం, యివన్నీ ప్రాంతీయ నర్హ నములీ ఎ తాళధారియెనది. ఇదియే కొడుకొటి. జూ వీటికీ కచేరిఆట (భరతనాట్యానికి) సంబంధంలేదు. 8. "కుడె _ అనురులను సంహరించి దేవతల కషములను గ వాపుటకు కిమారస్వామి యుదము చేసినసమయములో " అతనిచే ఏకాదశ నర్తన రీతులు జేయబడినట్టి. నర్హ నము కుడ ౯ రాక్షసులు వారి వదనున్న నెవిధ అలియం, కొడుకొట్లు, కువై, కుడం, ేడి, కడయం, మల్‌, పండ బాణములక్నటిని, సయోగముచేసి, ఓడిపోయి నిరాళచెంది భీతితో రంగము, సూరపద్మో, మరోక్కొలల్‌, పావై __. నృత్యములు డేవ "సేనాపతి కుమారుని ఎదుట నిల్ఫినారు. అతడు ఆనందముతో

“-చాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) 1765 తన రథానికున్న ఛ్యతమును తీసి దానిని చేతబట్టుకొని సల్చిన కదిలాడు సమ్ముద జలరాశిని రంగసలముగా ఆనందంతో నర్తన నర్హనమే కుదై. కుడై తమిళంలో. గొడుగుకు పేరు. మాడినాడు _ న ఓ కుడం _ వాణాసురురు. గొప్ప శివథిక్తుడు, అతని 18. మరక్కాల్‌ _ మహాదేవుడు అనుర సంహారమునకు కుమార్తె ఉష ఆమె కలలో కృష్ణు; మనమడైన అనిరుద్దుని చూచి గడంగిన సమయాన, ఆయన రాటికాగలేక . మూయోపాయముచే మోహిస్తుంది. ఆమె చెలికత్తె వితలేఖ. బాణాసురునికి తెలియకుండా పరమశివుని సంహరించ నెంచి, అసురులు (క్రూరసర్పములు, తేళ్లు అనిరుద్దున: ఆమె మహర్‌కు గొని వస్తుంది. కొంత కాలము మొద3ై న విషజంతు జాలములుగా మారి దేవ నైన్యముల మధ్యకు అనిరుద్దుడు బాణానురు?ి కోటలో కుండిన పిదస అతడు తెలిసి (పాకజొచ్చినవి. అంత శ్రీ మవోవిమ్లవు సోదరి మహాదేవి ఉగు కొంటాడు. అనిరుద్దుని చెంరో నుంచుతాడు. అతని విడిపంచుటకు, రాల్లై గెడగ్యవలపై నిచ్చి యుద్రభూమిలో నర్మనమాడి వారిని సం (శ్రీకృష్ణుడు యిత్యాదులు ాయాచేషములో బాణాసురుని పురము హరించెను. అదియే ముక్కార్‌ - క్రై కాళ్ళ నృత్యం, కేగి వివిధరీతుల నర్తన మాడతారు. అందు. ్రీకృష్ణునిచే చేయ 11. పావై _ అసుర సంవోరము చేయుటలో లక్ష్మీదేవి వారి బడినట్రిది యా క౫ం సెర్హసిదు. వలె మాయోపాయంతో వారిని సంహరించ దలచి, ఒక (తిలోక “మట్టి మరియు పంచలోహములతో కలిపి చేయబడినట్లి ఒక సుందరి రూపము దాల్చి నర్హసమాడ మొదలిడినది. రాక్షసులు కుండనుచేత ధళించి దానిపై కాళ జతుల పలికించుతూ థ్రీకృష్ణుడు వ్యామోసితుల్లై అస్త్రశ స్త్రములను విడచివేసి ఆమె వెంటబడిరి. మాయా వేషములో బాణాసారుని పుంయులో నర్తన మాడినాడు. అప్పటి ఆమె సర్హనమే పావై. కుండచేత గొని ఆడుటచే 'కుడం" సెర్హనమని పేరు వచ్చినది. ఈ నృత్యముల యితిషృత్తము లన్నింటినీ చూచిన యివి *“కుడం”" అనగా తమిళంలో కుండ. కధారూపపు నాట్యమిలు. కొన్నీ కుద్ధ నృత్యములు, చిందులు, 5, సపేడి - అవిరుద్ధుని త౦ంట్రమైన (ప్రద్యుమ్నుడు "పేడివారు వినోదకములు గాని నేటి కాలంలో (ప్రచారములో నున్న భరత (నపుంసకులు వలె. వేషధారణ చేసుకొని ఆ పురము వీధుల్లో నాట్యము లోని నృత్త, నృత్య అభినయ విన్యాసముల పోకడలు నాట్యమాడినాడు, తన కుమారుని చెర విడిపించెడి యత్నములో- _ మనకు కన్పించవు, కనుకనే నాయక రాజులకొలము నుండియే 6. కడయం-బాణాసురుని పట్టణమైన శోణ్‌త పురముయొక్క తమిళడదేశములో శాస్త్రీయ నృత్య (ప్రదర్శన (క్రమముగా (పచా ఉత్తర ద్వారం, ఆవల విశాలమైన మైదానములో ఇంధద్రాణీ రములోనికి వచ్చినదని సండితుల అభిపాయం -_ శాస్త్రీయ ఆఖరి నర్హనమాడినది ఆఖరి నర్తనం గాన 'కడయం" అన శిక్షణ పద్దతి పచావములో నుండిననూ ఆ (క్రమము ననుసరించి బడినది. నృత్య్మపదర్శని_ పద్దతి (కచ్చేరిఆట్స పా్యతం తెనుగురాజుల, 7. మల్‌ లేక మల్లయుద్రము _ అనిరుద్దని విడిపించే [సయ మభారాష్ట్ర (ప్రభువుల దర్చారులందు రూపొందినది, త్నములో శ్రీకృషుడు మల్లుని ఏవ వేషధారణ చేసుకొని రాజవీధు లో తిుగుతూ. అనిరుదు? చె విచపించ మంయు తనతో ఎవ శనకూ దుల యుదమినకు. రావచ్చుననియు, సవాల్‌ చేసెను, బాణాసురుడే "కృషుసేతో యుద్దమునకు దిగెను,.. శ్ర్రీకృష్ణు డాతని | అంచు ఓడించి సంహరించెను “అదియే మ్‌ లేక మల్లయుద్ధము, లాటా ఇడం, పేడ, కడయం, మల్‌ - ఈ నాలు న్వ్హ్రంములు అనిరుదుని ఐక విశిపించుటకు శ్రీక్కష్త బలరాషాదులు అపర పువముసశేగి చేసిని నర నములు. న 8. పాండురంగము _ తిపుర సంహారానంతింయము.. సృష్టి క్రమమును తెల్పునట్లి నర్శనము ఖై రవమూరి _పదర్శించెను. సృష్టి కర్త (బహ్వదేవుడు రథ సారథియై నిలిచి చూడగా భస్మ మొన రించిన (తిపురముల తెల్లని బూడీదను శరీరమునకు అలదుకొని శ్మశాన వాటికగా మారిన ఆ (ప్రదేశమును రంగస్టలముగా అతడు వర్షినము సల్పెను. పాండు - అనగా తెలుపు రంగము - రంగ స్టలము అని అర్ధము. $. సురపద్మ అనే అసురుడు మహా 'సేనునితో యుద్ధమచేయుదూ తన మంతశ కవల సముద్రతరంగముల్లో దాక్కొనినాడు, కార్తికేయుడు అదీ కనుగొని అతనిని సంహరించి తరంగములతో

దొకీణాత్యుల నాట్యకళొ చరిత9ి దన డదేశవంలోని యకగానవదుం యతులు బౌద్ధులనాటికే ఒక సిద్ద జొతిగా రూపొండది౨ని చెప్ప డీ, అనా వచ్చును. సృత్య సంగీతములు ఓరి ముఖ్యవృ త్తె- వ్‌ం సంగీత శాస్త్రీయ భరతనాట్య శక, ఆలయ సృత్యరీతి గాక కర్ణా కలయే యసకగాసిము ౬న సిద్ద చర్చిత పరిశోధకులు కీ। శే టక చేశంలో పురుమలచే (వదత్శింవబిడే నృత్య సం్య్రపడాయము వటూరి. వభాకరళాత్తారు;ు సంస్కృత పండితులు డాక్టర్‌ నాట్యమేళము-యక్షగా సము- ఇది నృత్యనాటకరీతి_. దేశ్‌ సర్యపదా రాఘవన్‌; కరాఒక దేశంలోని యత్షగాన పరిశోధకులు (శ్రీ కరంత్‌ యపు ఆట- గార్లు అభ్మివాయపడియున్నారు. యక్షగానములు ఆట్మకమము చర్వలి స్వరూసం ప్‌టిని యక్షగానము ఒక కథాగాసము. భారత భాగవతాది పురాణ గూర్చి చర్చించేముందుగా, కావ్రము. సం్యపదాయములగూర్చి గాథల్లోని ఇతిపృ్బత్తిము. ఒక్‌ కథగా దేశి భందస్సులో రిచవి కొదిగా. ఏవరించుట అవసరము. శాస్తీయవిద్య, సం్యవదాయం చేయబడును. ఆ కథలోని అంశాలను గానముచేయు నర్తకి శెండింటిలో. శాస్త్రీయ. పద్దతులు అనుసరించబడును- నృత్త అవ్ని ప్యాతలను తానే అభిసయించుచూ స్క త్రమాడును. ఇది నృత్యాభినయములు శాస్త్ర సమ్మతంగానే పోషింపబడును. ఆంగక, అతి ప్రాచీన రూఃము. (ప్రమతము అఆంలాని హరికథా వాచిక, ఆహార్య సొత్వికాభిసయములు (క్రమపద్దతిలో నేవుండును. రూపము పంటిది- ఇదే కొల్మకమేణా సనాటకరూపంలో అనేక పూర్వరంగ్యక మము కథాగమనము ప్మాతిలపోషణ, అంతయూ పొతిలు ఎక పెట్తబడ్‌ శుదర్శన ఒరుపబడును. తిపాాతిలో (శ్రమపద్రతి ననుసరించును. మరి ముఖ్యభేద మేమిటి? అనే తనకు సంబంధించిన భాగం గాసించేస్తూ నృత్యమాడును. కొని సందేహం కలును._ కర్ణాటక దేశంతో రూపము. వేరుగాపుంది.. కథా సము (ప్రాచీన శాస్త్రీయ విద్య నాట్యశాస్త్రములపై ఆధారపడి పండి రూపంలో చేయబడును. ఆ గానమును న్యూూతధారుడు చేయును. వలచే రూపొందించబడి సామాన్య పిజల "అభిమానమును చూర. అళని భాగనలి అందురు. అతడు గానం చేసినప్పుడు వివిధ గొను రీతిని, వృద్ధిపొంది ఆ స్థాయిని నిల్చిపోవును. పాతలు సృత్యదూడుదురు. ఆ తరువాత ప్యాతలు ఆ నృత్నిము సం్యపదాయ విద్య (సజల కళగా (వజల్లోనుండి రూపొంది, చేసిన భావము తవ స్వంత వ్యాఖ్యాసముతో _పేషకులకు చబోధం పండితులు, విద్యావేత్తలు అభిమానమును ''చూరగొనురీతిని చేయుదురు. ఈ (కమము మరియికచోం లేదు. శాస్త్రీయరీతుల నలంకరించుకొని ఉత్తమస్థాయి. తరగతిని అందు ఈ యక్షగానము ఆం్యధ్రనుండి కర్ణాటక (ప్రాంతానికి వెళ్ళి కొన్నట్టిది- కనుక నే పరిశోధకులకు కళ వేత్తలకు తప్ప సామా నదాొ లేక ఆ ప్రాంతాలలోగూడా యక్షజాతివారు యీ పద్ధతిని న్యులకు రెండూ ఒకేరీతిగా కన్నట్టును. వృద్దిలోనికి తెచ్చిరా? తెల్పుటక ష్టము. ఇది చర్మిత పరిశోధకులు సంప్రదాయ ఏద్య సొమాన్య (పజల్లోనుండ్‌ వచ్చిన దగు నిర్ణయించవలసిని విషయము. కొని యక్షగానచర్శిత పరిళోధిం టచే (పజొసంగీత, కవితా, పోకడలు చాలావరకు అందు గోచర. చిన వారికి ఒక విషయం బోధపడుతుంది. కన్నడ (పాంత మగును. మరియు (ప్రాంతీయ (ప్రభావము విశేషంచి, ఆ కళపై ములో ఆ పాచీనరూపం యింకనూ పూర్తిగా నిల్చియున్నది. పతివింబించును. కనుకనే దేశికవితారీతులు. ఛందస్సులు గాన ఆర్యధలో నృత్యనాటక రూపంగా అభివృద్ధి చెందింది... మృత్యుం రీతులు యక్షగాన భాగవతములందుస్నంతగా నట్టునమేళములో జయ విలాసం స్నుగీవ విజయం, అవి యక్షగానములే అయినా పృండవు. ఆ రూపాల్లో _పదర్శనశకేక ఒరుగుటలేదు. కర్ణాటకదేశంలో ఆ జాసపద కళారూపంానుండి శాస్త్రీయ మెలకువలతో రూపంవుంది. యక్షగానములోని పాటలు. (వసంగములని పిలువ మెరుగులు దిదుకొని _పచారములోనికి వచ్చిని సయ్మపదాయ విద్య బడును. సుమారు నూరు పసంగముల పుకూ కన్నిడదేశంలో నాట్య మేళం ఫొగవతంగానూ, శాస్త్రముల ఆధారంతో లూపొందించ (పచాంంలో నున్నవి. బడిన సొమాన్య [పజల అఖిమానమూ పండితుల ఆదరమునూ మన దేశంలో ధర్మాంగద పాముపాట కుశలాయకం, పొందేరీతిని వృద్దిచెందిన విద్యగా నట్టువమేళ భరతనాట్య కచ్చేరీ గరుడాచలం మొదలైన యక్షగానాలు స్త్రీలు గానం జేసుకొని కధ ఆటను మనం నిర్హ్ణయించవచ్చును. లుగా వున్నివి అవన్నియూ (ప్రాచిన ఫక్కీలోనే పున్నవి. యక్షగాన మనగా నేమి? దామోదరగు ప్పుడు. కొళ్ళీరదేశపు సంస్కృత పండితుడు. యక్షగానముగురించి చర్చించేముందు యత్తులెన్వరు? వారి తన రచన “కుటినీ మతము"లో నృత్యనాటక విఠానమునుగూర్చి పూర్వచర్వితగూర్చి కొంత యోచించుబ మంచిది. ఆర్మధదేశ వర్షించియన్నాడు. ఇతడు వెయ్యి సంవత్సరాల కిందట జీవించి చర్మితను పరిశోధించిన, యటులు ఒక (ప్రాచీన గంధర్వ తెగకు యుండినాడు.. ఆ వర్షనలు చదివిన మనము యక్షగానములు పతి ఇందినట్లు, యక్షరాజొకరు భట్లిపోలు (ప్రాంతమును. పాలించు ళోదించిన, ఆనాటి నృీత్యనాటకములు, యక్షగాన రూపములుగా చుండీనట్లును, అతడు ర్యుదుని భక్తుడుగావుండి అటుపై బౌద్ధం కన్నట్టును- దేశీయ విఖేదములు కొన్ని మనకు కన్చించిననూ న్వీకరించినట్లును, బౌద్దులనాటి ఆంధ్ర చర్విత తెల్పుతుంది. ఈ మూలరూపము మ్యాతము అదియే అయిపుండును.

దాకీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత) 177 యుండెప రత్నాకరవనర్తి- (వదహారవ శతాబ్రము) తము రచనల్లో. వానిని గానము చేయురీతి కంఠంలో ఆయా థాపవులిఎ ఒం “యక్యలగానొ అకు న్ఫిల్యకేశికి గూర్చి వర్షించియున్నారు-. కించుటకు రాగమును, ఛంచారమునయు పద్దతి. పూర్తూ దేశ్‌ ఆ పరసలు యషానరీతిం౨ గూర్చినివిగా తెలియగలపు- ఈ యక్ష యము. గానము రండు రకములు- స్వం రాగ్మపాధాన్యలి గస గానము చేయువారినే కరాటకి దేశంలో “ఎక్కిడగట'”" అనియు సంగితము- భొవ్నపథాన గానము. రాగ మొక్కకు అసివచ్చునుం తెనుగువారు *జక్కుల' 'పారనియు పిలుచుట కలదు, వీరు చేయు కాని, కర్ణాిటకమందు రాగములో స్వర (ఫస్తొంమునకు మెక్కున కథలోని గానఫణితికి యకగానిమని నామ మిడినారు. చురియ. విలువ ;వ్వ్శా, యక్షగానిములందు ఆ రాగములో భావ వికాసను ఆ కఠిలను “బక్కులకథి” అని పిలిచెడివారు. సొరంగదేవుడు నకు (ప్రాధరాన్యతినిస్తూ భావమును వికసించుంకు అభినయించే ఛ౦దా తని సంగీత రిత్నాకరం'లో “జక్క” అనే సంగీత బాణివి రుల ప్రదర్శించుంకు అనుకూవించు రీతిని గాస మాదు్యవుసు గూర్చి ఇర్చియున్నాడు. ఆడాణి అతని కౌలంలో చాలా (పసిద్ది ఏకసింప జేయుదురు. ఇందువల్ల రాగ సంచావం చేయు [క్రమంలో గాంచినటిది. గోవింద దీషీత లన 'సంగీతసుధిలో యక్షగాన మార్పు కస్పటును, అందుకే నాట్య. సంగీత శాస్త్రజులు ఆట పదతి సరిగితముగూర్చి తల్చియున్నాడు. వీటన్నిటినిబట్టి మనము కచ్చేరి నంగీతదాణి వేరు, పాటకిచ్చేరి బాణి వేరుగా చిన్చి యక్ష్రగానముయొక్క (ప్రాచీనల (ప్రసిద్ధత తెలిసికోగలిము. యున్నారు. రెండూ శాస్తీయములే ౨ వృద్రిలందిని (కసుం, మరియుఅది (పిఒల కళగానూ, తెలియవస్తుంది, 'వ్రదర్శన తీరు వేరువేరుగా పున్నిది. కరాటక గాత సంగీ ల మంలో తకచాను 5 నలో ములో ఉపయోగించినన్ని రాగములు నాట్యములో ఉపయోగించ అప్పకవి లనగంధింల్‌ యక్షగానము రగడ ఛందస్సులా బడ్రవ్య, ఏయే రాగాలు ఒక రసమును, దాని సంచారులను సంపూ రచన చేయఎడుతుందని వెల్పినాడు- ఇందులో (్రయోగించబడిన ్కంళా వికసింపజేయుటకు ఉపికరించునో అటివే (ప్రాచీనులు మరరాన్ని న రీలులు- (తాళి ఛందోరీతులుు పాటల ఉదాహర సొట్యంలో (పయోగించారు.. అందుకే క్షేతయ్యవంటి మహా ణలలో దేరాకచోట యిచ్చియున్నా'ఏ, కథాగమనము ముఖ్యంగా విద్వాంసుడు నలువదికంకే యెక్కువ రాగములను అసె రచసల్లో రగడ ఛందో రీతిలో ఒరుగుతుంది. సారంగదేవుడు “సంగీత్‌ ఫన్సిచైగించుకోలేకి పోయినాడు. స ంత్నాకంం'లో “5హడి భంధో రీతిని గూర్చి చెప్పియున్నాడు. అదే విధముగా తాళ వాద్యమందునూ... వివిధ తాళములు అది వీ అస్మప్రాధాన్యత కగ్గనట కావ్యలీతి. అదియే కన్నడ రీతి గ్య జత్రి అక్షర (ప్రాధాన్యం వాయించుట ఒకతీరు.. ఛందోరీతి లోని *రగలె- ఈ 'రగలె” లేక *ంగడ'- ముఖ్యంగా వీరరస న్వన్వస్తర్రించి ఆ తాళములో భావము పలుకునిట్లు, చాయించుసది దర్శనకు ఉపయోగించును గశుక యితర సన్ని వేశాలల్లో రిస నాట్యరీతి. కర్నాటక గానమునికు గతి అపర (ప్రాధాన్యంతో భాప పోషణకు మరికొన్నిరీతులు ఉసయోగింప బిడినవి, అవియే ర్వించిననూ సరిపోవుచున్నది. ఎందులకసిగా సంగీత కళ్ళే ద్విపద నృత్త, ఖండ తిపుడ వరక భామని అర్ధచం్యద్ర ధవళ ఠీలలో మృదంగాది వాద్యాలు ఆ పాటలయొక్క తాళములను ఏల, యిళ్యాదులు. ఇందుకొన్ని ఆంధ్రదేశ రచనలందు కొన్ని శెలుప్ఫేటకు సహకరించు (పక్కవాద్యాలు మాశమే. సృత్యములో కర్ణాటక రచసలందూ వున్నవి. భావాన్ని వికసింపచేయుటకు (పత్యేక తాళములు ఉపయోగ పెట్ల ఈ యక్షగానాల్లో నృత్రనృత్యములు ప్రాచీన రీతిలోనే బడుచున్నివి. అందువల్ల అండి పోరిడలు క బబట్లు వేరొక (ప్రదర్శింపబడుచున్నవి. అనా ఒక భావమును సంపూర్తమగా విధముగా నుండును. కర్థాఎర్‌ శ యక్షగాసములు రసముల పశదీక రించుటకుగాను వాద్యసంగీత సహాయముతో, హస్త పాద పోషణకుగాను బన్ని (ప్రత్యక వాద్యాలు- చండ సంటివి ఉప ములు విన్యాసముచేయుట-_ ఇంచుమించు (పస్తుతప్ప పాళ్ళాత్య యోగింతులు. | “బాలే” పద్దతివంటి ఆట-. ఇదీ భారతదేశ (ప్రాచీన నర్తన రీతి- ఈ యక్షగానము (ప్రాచీనకాలంనుండీ దక్షిణ కనరా భరతుడు 'చెప్పిన [108 కరణదులు. చాటిద్వారా. ఏప్సడిన అంగ జిల్లాలో విశేష పచారంలో వంగిన. ఈ వంగీత వాణి ఆలయ హోర, మండల, ఖండ పస యిత్యాది విన్యాసొలన్నీ యిట్టి బాజా విధాసములందు స్రంగీతం కం. మరిము పూర్వ నృత్యిరీతికి. చెందిసెటివే. ఇది వాద్య ప్రాధాన్యం గల్గి రస సంపగాయ ఎవా వేది “హైకరందు స చాసముల్‌ గోచరించును. లవమీల పోషంచురీతి,. ఈరీతి కాలక్రమేణ గాన్నపధాన్‌ నృత్త విదహాది పేడుకల్త పాడే పాటలు... మంగళ హారతులు, శోభన ఠీతిగా మన దేశంలో నూరిపోయింది.. కాని భారతీయ నర్తనము “౫౯: ఏలలు, ధపళగితాలు సువ్వాలులు, జోలలు యిత్యాదులు- యొక్క (దభాపముతో నృత్యకళ రూపొందిసె తూర్చుదీవులు ఇవన్నియూ పపాచీనదే నంసదాయ రచనలు. సయాం మొద లిన పాంంకాలో ఆ పాచీన రీతినే నేటికీ వారు కాళగతి, ఛందస్సు, ధ్వని (భావ ృపధానరీత్సి జాతులు. ఆనుసరిస్తున్నాడ. కన్నడ దేశములోని యశ్షగావములందుగూడా జౌతి-- చతుర _ తిశ్ర _ మిశ్ర - ఖండ _ సంక్రీర్ణము. ఆఅ పదతజీ అనుసరించబడుతుంది. చతుర్య__._. నాలుగు అక్షరాలగతి- తకిట త యఖ

(78 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచర్శిత శశము... మూడు అక్షరాల గతి- తకిట. ఈ విధంగా ఆ (పాంతీయ కళగా పాఠంభమె కొల్మకదుముూ మ్నిశము..... ఏడు అక్షరాల గతి. తకిటతకరధిమి. శాస్త్రీయత నలవర్చుకొనుటలో యితవ ప్రాంతాల కళొరీతులతో ఖండను...... ఐదు అక్షరాల గతి. తకతకిట, యెంతో నన్నిహితత్వం యేర్చడచుకూని వుండును. అందువల్ల సంకీర్ణము-.. తకధిమితకతకిటం యితర ప్రాంతాల్లోని భాగవత ఆట కళకళ యిత్యాది రీతులకు ళీ... విషమగకి.- తకిట, చాల సన్నిపాతత్వం కన్నబును. నమగతి తకధిమి. యక్షగాన కధలు భారతి భాగవతాదులనుండి వివిధ ఘటాలు ఈగతి, జాతులందే ఛందోరీతులు. ఏర్పడుతున్నవి_ తీసుకొని రచన చేయబడి సెటివి.. వీరము, భయానకము వీరు ఉదాఒ ముఖ్యంగా పోషించునటి రసాలు. ఆ రసొభినయానికి అమువైన చతుర్యశ్ర జాతి సడక_ తకధిమి, తకధిమి, కగ్నానాగాలనే వీడు మెపవగా లని నర్తన మాడుదురు. ఈ సెడకను (సామాన్య మైసెట్టిదాన్ని) యెన్నో విధాలుగా. చరయ న్‌? ఏ గ నాగ టగా మార్చి వాబుంచవచ్చును. కావ్యాల్లో ఛందో భేదాలతో వృత్త నత గలిన న సనమ స (| భయా; వర పమ ములు, పద్యములు వివిధ రకాలుగా 'వేర్చడినట్లు ఈ విభేదాలవల్ల సల గగ నం టం ముల్ళంగా బద్ధ తాం శై అనేక నడకలు ఏర్పడుచున్న పి. ర క్‌ లు, లాన్యాంగానికి యిందు అవకొశము అంతగా బేదు. | ఉద్దత, గంలీరత కల్లిన అంగ విన్యాసములు గలిన న రనము

1. ఈకధిమి ఈతకధిమి. త త గ ఇన యిందు ముఖ్యంగా కొాంచగలము. ఆరభటి, సతతి వృత్తులు యీ £, తాంకీట; తాంకిట, నాట్యములో చూడగలము. వాని ॥ ర్‌రీంత కి ఈం ఆహార్యము- కథకళి నర్తనము, యక్షగానము (ప్రదర్శన క శాతా,తాదీ " (క్రమములో కొన్ని పోలికలు కన్చించిననూ, ఆహార్యము, ముఖా " " నికి వేసుకొనే రంగులు అలంకరణ, దేవతా రూపములకు, దుష థావఛందోరీతి__ పాాతలకు రాక్షసులకు ఈ రెంటిలో చాలా భేదము లున్నవొ
2. తకధిమి । తకధిమి ఇందులో దేవతా పాతల అలంకరణ కడు రమణీయంగా ఆ వీ తఠతజణు । తతజణు ప్యాతల సొత్విక స్వరూపమును నిరూపించు నట్టివిగా వుండును,
3. ధిమితక ।; జణుతక యక్షగానము, బయలు ఆట అనికూడా అనబడుతు0ది... శీ తాహత | తకజణు బయలు ఆట అనగా ఆరుబయట ఆడబడే ఆట (క్రమము, క్‌ ధీంతలి. దిగితక “కోడంగి" నృత్యముకో యక్షగానము 1ప్రారంభపవుతుంది..అటుపై క ధిరుడుత ॥ ధిర్లుడుత గణపతిపూజ, అలంకరణ "చౌకి' లో ముగించి (చౌకి.6౯662 7, టకునగు. టకునగు కెంంగ గా పేర్కొనవచ్చును, రంగస్టలంపైకి ఆ వ్యిగహమును కి నగిసిగి ! ననగీ విదూషకుడు గొనివచ్చి (ఫెతిష్షించి, హారతినిచ్చును- అటుపై $. నకూంత ।; తమయోంత “నాంది” (పస్తొవనె జరుగును. పిమ్మట యిదరు బాలికలు. బాల
4. కుకునక । కుణకుకు గోపాలక వేషదులు ధరించి న ర్తనిమాడి లోనికి పోయిన పిదప, ఈ విధంగా శవ్లములనుచేర్చి వాయించు గతి ఒక్కటే. రండు స్రీ పాాతలు రంగస్తలము సవేశించి నాట్యమాడుదురు, ఆ అయినా, ఆ ధ్వనిలో మార్చువల్ల రసోత్ప్చ్తి కల్గును. ఈ విధ తరువాత “బద్దొలగో నర్తనం (పారంభ మవుతుంది. ఇందులో మెన వాద్యరీతి యక్షగాన పద్ధతిలో వుండును కథలోని ముఖ్యప్మాతలు తెరవెనుక నిల్చి, (ేకుకులకు వీపు పా. యక్షగానము. సామాన్య (పజల కళారూపంగా తెల్పి కొగంమాథతం కన్పట్టును నర్తని మాడుదురు. అటుపై- విదూష యున్నాను. సామాన్య (పజల కళల [పారంభమె, పండితుల కడు సభ (ప్రవేశించి దేవతలకు (ప్రణమిల్లి స్మూతధార భాగవతు కళగా రూపొందిసట్టి నం్యసదాయ విద్య- (ప్రావ్‌న కొలంలో. నికి నమస్కరించి, సభాపందన మాచరించును, పిమ్మట కథా “ఉడిపి" నుండి *గోకరము" మధ్యప్రాంతాన్ని “నాగర ఖండ” మని గొనము, నృత్యము _పారంభమగును. పిలిచేవారు. దానికే “మేలేనాడు" అని మారుపేరు. ఆ ప్రాంతీయ ఈ యక్షగాన మేళములు, దేవళములచే పోషింవబడు (వజల సంస్కృతి వికాసముగా యక్షగానాన్ని పేర్కొనవచ్చును. చున్నవి. మందరర్తి, అమృతేశ్వరి, మరణక త్త, కొల్లూరు, పెరు ఆ (ప్రాంత (వజలు నాగదేవతలను ఆరాధించేటప్పుడు అనేక రక దూరు, కటీల్‌ ధర్మస్థల మేళములవారు (ప్రాచీన సం్యపదాయా ములైన నర్తనములు చేసేవారు. అందు *నాగమండల' నరన లలో యక్షానములను పదర్శించుచున్నారు. శీతి నుండే యక్షగాన నర్యసదాయం వృద్ధి చెందినట్లు చెన్పవచ్చున్ను, ర

[78 కేరళ నృత్యము *కథకళీ? 4 అద్నతరవమ ల మన మెన్నడూ చూడని ఒక దృళ్యమును చూచిన, దానీ వె లశ రమణీయ. దృశ్యములచే నలరారు. కేరళ దేశమందలి వలన అద్భుత రసము వుట్టును. ప్రాచీన నృత్యశళ 'కథకళీ" అని పిలుపబడుచున్నది. ఇది నృత్య క్‌ హాన్యరనము గీతములకో కూడుకొనిన నాటకము, దీనియందు రామాయణము, వికృతాది దృశ్యములజూచినచో దానివలన గలుగు మనో మహాభారతాది పుణ్య గాచలను పదర్శింతురు, కధకళీ మ్యుద వికారమే వోస్యరపము, పజలను నవ్వించునది హాన్యరసము. నృత్యము, “ముద” లే దానికి జీవము. యానః నృత్యములో. పళుపత్య్యాదులు, వృక్షములు, సదులు, మొద 6 ల్‌ నకీరనమ కనిపంచుదానివలన పటుచున్న ది. భయము ఇన వానిని అభినయింప సహాయపడు హస్త చిహ్నములకు భయం పించుదానివలన పుట్టుచున్నది, ఈ జా జాన వలన భయానకర సము పుటును. మ్ముదలని'పేరు. య థియానక, రౌద్ర భీభత్స రసములకు కథకీ పెట్టినది 7 లీభత్సరనము “పేరు... ఈ నాట్యవిధాసమునందు, నివరసములు, సంపూర్ణముగ ముందు వెనుకలు ఆలోచింపక ఒక పనిచేసి పశ్చాత్తాపము పోషింపబడుచున్నవి. నవరసము లననేమి ? వాని నధినయించు పడుటవలన పుట్టుచున్నది. భీభత్సము దుర్భర విచారమువలన "పెట్ల ఇ అను విషయము లిట విపులముగా _వాయుచున్నాను. పుట్టును. “యకో హస్త స్తతో దృష్టిర్యతో దృష్టి _స్తతో మనః 8 రొదరనము యతో మనస్తతో భావో యతో భావస్తతో రసళొ మనలను హింసించే శ్యతువులయంధు పుట్టును. రొ దము హస్తము యెట్యుసక్క జూపబడునో అక్కడికి దృష్టి కోపము వలన పుట్టును. వ్రసరించపలెను, ఎచ్చట దృష్టియుండునో అచ్చట మనస్సు, త్తి భాంత్రరనము క మనస్సుండునో అచ్చట భావము పుట్టును. భావమున్న ఎట్టి కోరికయును లేక వై రాగ్యముమ పొందుటయే. కాంత టి రసముపుట్లును. రసము. ఏచేంి ఒక దృశ్యము చూచుసప్పడు మన హృదయమందు కలుగు దూర్చే భావము. ఆ భావముసుండే రసము పృట్టుచున్నది. వూర్వ్వవరు నవరసనుంలలో చేయబడిన ఉదా: స్త్రీ పురుషులలో గలుగు సంభోగచింత రతి యనబడును. నృతఃములు రితియొక్క సాయిభాపమే శృంారరనమనదిడును. అనగా బ్బలెల్టి “5తి' యనెడి కోరికపలన పుట్రినది శృంగారరసము. శృంగార రసములో “ఛురిత' నృత్యము చేయబడినది. శ్ళండావు. వీ, కరణ, అద్భుత, హాస్య, భయానక, నాయికా నాయకుల పరన్సృరానురాగము ప్రేమను వెళిబుచ్చుచు భీభత్సి, రద, శాంలము అని నములు తొమ్మిది, చేయునటువంటిది “భురిత” లేక స్ఫురిత సృత్యమను. 1 శంగారరనము వీర, రొద రసములలో లఘునృత్యము ,పదర్శించెడివారు. లి ల కాళ్ళ మడనులు కొంచెము యెత్తి ఒకదాని తరువాత యింకొకటి సంఛోాది విషయములందు కోరికలవలస శృంగారరసము ప జక స శ్‌ భూమిపె కొటిన, లఘుస్యత్య దుసబడును. పుముచున్నుది. ఒంక మొదలగు పె భపములల్‌ (క్రీడలు శృంగారి క ౫ లి రము. గా లా కరుణరసముతో 'పెబాలి నృత్యము చేయబడేది. రసభావ ల ములు లేసటువంటి అంగచలనమే “'పెబాఎ" సృత్యము. జి వీరరనము మ అద్భుత రసములో బహురూప సృత్యము చేయబడియెగిది. ఇది ఉత్సాహము. వలన పుట్తును. పరుల హృదరఏము. న్వక్రములో (ప్రతిఘట్రమునకు వేరు చేరు విధముల న అలంకాఎ నెరుగం _పకొరులవలన ఈ సవం పుబచున్నడి పెరుగుచుస్నది. ములకు ధ3ంచి రశేభావములతో కూడుకొన్నది “బహురూప దయావీవ. దానవీర, యుద్రవీక- అని వీరరవము సూడు నృత్యము. విధములు. హాస్యరనమునందు "వికటి నృత్యము చేయబడును. (ఫిబల 8 కపణరనము హృదయములో భయము, హాస్యము కరిగించు నటువంటి దుస్తు (పెైయజన ఎయోగమ లందు పుట్టును. ఈ రషము దుఃఖము లను ధరించి చ్మిత విచితముగా నాట్యమాడుట 'వీకటి సృితిస వలన పుట్టుచుండును. మనదిడును.

క80 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచర్మితఈ మతావళి, భయానక రసములోమనా; జకారి, ఖీభత్సరసము భీభత్సరనములో లోను చేయదిడేది. కండ్లు సగము మూయవరను._ కనురెప్పలు, (గుడ్డు, మిక్కుటముగా మద్యము. సేవించి, ఆ నిషాతో తురు ఆ్యాక్రుత వెలువడునట్లు తొందరగా ఆడింపవదెను. (సక్కచూపు, ష్కులు చేసిన నృత్యము మత్తావళి. అతి సూత్మమైన దృష్టిగూడ ఉపయోగించవంను, (పకృతి గీతములను పాడుచూ, అత్తి సున్నితమైన హావ ఆ ద్భుతరసములో భావములను పదర్శించుచు చూచుచున్న అ: ప్తరుషులనుగూడ . శ స్య ఆనందము, సంకోషము, తెలుప్పనట్టుండవళెను. సిగ్గుతో ముంచి వేయసట్లు చేయగలిగిన నృత్యము పేరే “జకారి*. కండ్త నిటునటు కదల్బక దృష్షిని యొకేపస్తుపు పెననే యుంచ వలెను. కొన్ని సమయములందు సూక్మ్మదృషి సగము మూయ. నవరసాభినయములోని దృష్టి భేదవయులు దిడిన కండ్తనునూడ ఉపయోగి టి లభ శృంగారాభినయములో చరావు శొాంతరనములో వికసించిన కనుబొమలచేత అందమైనది, స్వచ్చమైనది, ఎట్టి తత్తరబాటు లేక, స్వాభావికముగా, స్వచృముగా. పవిత్రమైనది రమణీయమైనది, అతత తన్మయత్వములను సొత్వికముగా చూపు నుపయో/౦చవలను. తెలుపున్‌ది. అట్టి దృష్టిని ప్రయమైన వస్తువుపై (ససరింప జేయ వృత్తులు వలెను, కైసికీ సాత్వతీ భారతి, ఆరభటి అని వృత్తులు నాల్లు పీరరసములో విధములు. శృంగారి, హాస్య, కరుణ రసములలో శై సికీ, వృత్తి నేేతములను పూర్తిగా తెడువవలెను. (గుడ్డు కదలించక భయానక, భీభత్స రౌ్యదరసములలో ఆరభటీ వృత్తి; వీం, రౌద్ర? ఒకే వస్తువుపై దృష్టి ఉంచవలెను. న్యేతములు. మిరయుచుండ అద్భుతరసములలో సాత్వతీ భారతి వృత్తులు ఉపయోగింప వలెను. ఒక్కొక్కప్పుడు దృష్టి యెక్కువగా (ప్రకాశింపకుండు.. దిడును. టకుగాను కండ్లను కొద్దిగా మూయవలెను. నర్హకీ, నర్తకులు చక్కని సంగీతము పాడుచు అతి రమ కరుణరనములో జ్రీయముగ హృదయాస్తోదకంముగ్నా నృత్యమాడుఓయే “కె సికీ” కండ్లు సగముమూసి, (గుడ్లలో విచారమును చూపవలెను. ల పత్వగుణ ళ్‌ సమె ఎరల్సము. దయ, నిరాడంబ కొన్ని సమయములందు కనురెప్పలను కొంచెముగ మూయవలెను. రోన్‌. విచారము లేకనే మన హృదయమునకు ఆసంద మిచ్చు చూపును ముక్కుకొనపై నిలుపవలెను, నట్టిగి 'సొత్వతి వృత్తి. శా(దరనములో గంలీరోపన్యాసములతో నిండియుండునది. పెద పెద పండి ఆత్రుత వెలిబరచుటకై అధికముగా కదులుచున్న కను తులతో మాట్లాడుట చర్చించుట మొదలగునవి “ధారతి' పృత్తి రెప్పలు, వ్యరనిగుడ్లు కఠిన మైనట్టి (కోధమును. వెలిబరచునట్టి యనిండును, మాయ కనుకటు యుద్దము, (కోధము చెబయం చూపు చూడవలెను. కొన్ని వేళఠందు (గుడ్తునాడించక ఒకచోటనే దుంచుట మొదలగు విషయములు రూడియండునదియే “ఆరభటి యుంచవలెను, ॥ వృత్తి వోస్యరసములో నవరసములకు అధి దేవతలు కనుపాపలను సగముగా మూసి గుండ్రముగా. గిరగిర శృంగాఎమునకు మవాపిష్తువు వీరఠసమునకు ఇంద్రుడు, గతిన్నపలెను. కొన్ని సమయములందు కనురెప్పలను కొంచెముగా. కరుణకు యయిడు.. ర్యొదరంంనకు ర్యుదకు. హాన్యయువకు మూయవళలెను. మరికొన్ని వేళలందు కనుపాపలను కదల్బక వమాతి భయానక రరముసకు కా ఖీభల్సమునకు మహావాళి ఒక్కచోటనే యుంచి వురల ఇటునటు ఆడించవిలేను. (శివునియొక్కు స్వరూపమే అద్భుతంసమునకు ఇంధర్వుడు, భయానకరనములో శాంతముసకు నారాయణుడు అధిదేవతలు. కొన్ని సమయములందు కండ్లు పూరిగా తెరువవచ్చును, సము ల పూర్చిగా మయవచ్చును. లేక ఆ(శ్రత, పహ్యాదయాందోళసము నవరసములలో వూర్వమువరమోగం వబ డిన తెలుపునట్లు (గుడ్లను కదలించుచు, తన చుట్టు పక్కలకు, భయ గీతములు ముతో చూపుజూచి తప్పించుకొని పారిపోవుటకు మార్గమును శృంగారరసములో అమృత దింధకము, వీరరసములో వెదుకునట్లు చూడవలెను, లహరి, కరుణలో కంబూక, ర్నాౌదరిసములో వినోదకము, హాస్య

దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరితం 181 రసములో చుటల, భయానకరసములో [దువపదము, భీళత్సరస 1. దైవికము. ములో శీపుట, గీతము లుపయోగింపబడి నవి. లి దైవసంబంధమై- పాండిత్య (పదర్శనముతో కూడు కున్నది. నవరసముల కువయోగించవలనిన తెరలు ష్‌ 8. సామాన్యముగా జనులను రంజింపజేయుటకు (పదర్శింప శృంగారములో తెలుపు, కరుణలో పొగరంగు, హాస్యరన బడునవి. ం ములో అనేక రంగులు, భయానకలో నీలవర్హము, గిరర్సవీలో లో భగవలిపాటు, ఎదపై ని నాటు, చ దేనళ పొగరంగు, అద్భుతములో నలుప్పు, రౌద్రీరసములో ఎరుపు ములో ఆలయ [పాంగణములలో భగవతిని స్తోతము యుచూ రంగులుగల తెరల నుపయోగించిన, ఆయాంసముల అభినయము చేయబడునవి. " నకు యివి చాలవరకు సహాయపడును. కుత్తు, కృష్ణాబము, శంగళళ మొదలైనవి దైవఫం దింధ నృత్యములై ననూ పాండిత్య (పదర్శసతో కూడుకొని యున్నవి. సంస్కృతి శోక మయమయిన పురాణ పృణ్యగాథలు. నవరసములయొక్క రంగులు న తులల్‌, పాపాన ఆటము. కయికోటికల్‌, పతకము, యివి శృంగారరసము- ముదురు గోధుమంంగు (045-90౪ స్స సొదారణముగా ఒనులను రరజింపజేయుబకు జేయు స్ట్రల్యుమిలు. లేక గులావిరంగుతోను, కథకళి సామాన్య జనులు, వినోదార్తము చేయబడు దర్శన వీరరసము-- బంగారు ఛాయతోను, మగుటచే మెక్కువగా _పజామోదమును పొందుచున్నరి. కరుణ -- నీలిమబ్బు లేక, బూడిదంంగుతోను శవికొత్తు- డప్పులు దాయించుచు ప్రజలకు నృత్య బద రౌ్యదరసము- ఎరుపు లేక రక్త పర్రముతోను, ర్ళినము జరుగునని తలుపుదానిని “కవికొత్తు' అందురు. వాస్యము-. తెలుపుతోను ళ్‌ శ్చీవకళి- ఊరిలో పదర్శనిము చేయుటకు ముందు. దేవన భయానకము. నలుప్పురోను శములో భగపంతుని ఆరాధించుచు నృత్యమాడుదురు. ఇది ఆ ఫీధత్సము- సీలిరంగుతోను, భౌమదేవతను సంతోషపరచుచు, ఆరాధించుచు (ప్రజలకు తమ అద్భుతము- పసుపుతోను నృత్యకళలలోని పాండిత్యమును చూపుచు, వారిని (పదర్శనము శాంతిముం. కుంచప్పష్పవుపంటి తెలుప్పతోను పోల్బబచనది. చూచుటకు (పోత్సహించుట కువయోగపదును. పురపా+,డు. మొదటిసారి రంగసలముపె నరకులు కన ఇట్టి. సిద్దాంతముల _సనుసరించే “కథకళి నృత్యములో. బర ఇండి అందరు. నిలబడుదల” పావపుడు *మంజితరి వచ్చెడి పాతలు, వారివారి స్వథావములనుబట్టి ముఖమునకు రంగు “గీత గోవిందము” లోని కొన్ని అషపదులను పాడును. వేసికొందురు. శోటాయము-. ఇది భరతళిస్త్రములోని పూర్వరంగమును పూవ్వకొలమున మలబారులో చేయబడిన “*రామనటన'మే ప్రోరియుండును, సపస్తుతప్తు 'కధకళీి నృత్యము. ఇది తాండవ నృత్య మగుటచే (ప్రతి ఘట్రదును ముగించునప్తుడు. గుండ్రదఎగ. తిరుగుచు దీనిలో స్రీలు పాల్గొనరు. ఫ్రీ ప్యాతలుగూడ పురుషులే అభిన స్య్యవ్టూడ్తుదురు. ఇది “కళారా" అనబడును. యింతురు.. ఇది నృత్యనాటక సాంప్రదాయము. కథకళి మృుదనృత్యమని చెప్పబడినది. కథకళిలో (ప్రతి ముద ఒక నృత్యమగును. (పతి ముృుదకు సరిపోవు అంగచల మోహిని ఆట్టము నవు నే్యేతచలసము ఉండును. ఒక సమాఖ్య విషయమునుగూడ ఇది కధకళి కన్న పురాతన సృత్యము, మోహినిఆట్టము అతి రమణీయముగ హృదయాహ్హాదరరముగ (ప్రదర్శించుటయే స్త్రీలు చేయు నృత్యము. ఇది లాఫ్యసృర్యమయు.. ఇది దాదాపు కథకళిలోని ముఖ్య విశేషము. అమిళులతోఎ. అభినయకుత్తును పోరియుండును, నేటి భరత ఉదా. పూచిన తామకపుప్వుపె తేనెటీగ వాలి దా౨లోని మకరం నాట్యమువిలె నిది ఒక్కరిచే చేయబడును. ఈ సృత్యములో కాంత, దమును తాగుట. = భీభిత్సరసములు తవ అన్ని రసములూ అభినయింపబడును, ముందు నర్తకుడు సమభంగిమలో నిలబడి ₹0డు చేతు కుత్రారకర సంస్తానాధీశునిచే “చక్కియార్‌ కుత్తు” “కుటియాటమ్‌'. లను బొడ్డున కెదురుగ ,దొన్నెవిచెచేర్చి పట్టుటచే. అది అచ్చడు (వచారములోనికి తేదిడిసివి. ఇవి కృష్ణాటముకన్న పురాతనమైన తామర 'మొగ్గవలె ఉండును, అతని దృష్టిగూడ వికాసములేక, నృత్యములు. కృషాటము గీతగోవిందమును చాలవరకు పోలి అతి సూక్మముగా కన్నులు మూయబడి యుండును. తాళలయ యుండును. కేరళ నృత్యమును మూడు విధములుగ విభజింప ననుసరించి అడుగులు వేయను. కొలసులో దాగికొనియుండిన వచ్చుమ. తామర మొగ్గ లెటుల (ప్రభాత సమయములో నీటిపై కి వచ్చునో,

182 దాకిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9ి ఆ విధముగనే ఆ కపోతహ స్తమునెత్తి వక్షస్తలమున కెదురుగ ముల వెడల్పుగల “కచ యను గుడ్డను ఆసన్‌వల్ల తీనికొవి కటి శేబడును. తిరువాత కమల దళములు (రేకులు ఒక్కొక్కటే తలమున గట్టిగా కట్టుకొనును. గురువు శిష్యుని దేహమంతటను, సూక్యకిరణములకు. విడునట్లు చేతివచ్ళు ఒక్కొక్కతే విస్ప నువ్వులనూనె పల్చ్ఫగారాచి, చేతులు, కౌళ్ళు ఒక [క్రమమున బడును. దీని ననుసరించి దృషిగూడ ఈమేణ (యగకాశవంతమై. చాచుట, లాగుట, కదల్చుట, ఊపుట మొదలగు (క్రియలకు, లాఘ యుండును. అన్ని( వేళ్ళు విప్పపుస్పముపలి పటినప్పుడు కన్నులు వము, చురుకుదనము, పుట్టుటకుగాను కొన్ని విన్యాసములను గూడ పూర్తిగ తెరువబడును. ఇక్కడికి పద్మనృత్యమైనది. తరు నేర్పును. చెమటపటిన తరువాత వెల్లకితలగాను, తరువాత వాత నటుడు భమ౦ వచ్చుట నభినయించును. ఎడమ చేతిలో టోర్తాను, శిష్యుడు పరుండును. బోర్లగా పరున్నపుడు గడ్డి మెత్త పద్మహ_స్తము చేసటియుంచి కుడిచేతిలో భమరహ_స్తముపట్టును._ మీద మోకాళ్ళానుకోవలెను. అంత నాచార్యుడు (వేలాడుచున్న దృషిగూడ కుడిచేతిసై నుంగును. తేటి మకరందము (గోలుటకు తాడు నాధారముగా జేసికాని కాలి బొటన్య వేలితో నఖశిఖ పర్యం పున్చమునొరిము చెతికిం్లు అతడు బతి యిటునటు ఆడించును. తము ముప్పదినుండి నలు బదియైదు నిముషములనవంకు నొక్కి- డాంళో అత) స్యెదిములుగూడ కదలును. (వాయును.. కీళ్ళు, ఊపిరితిత్తులు మొదలెన థాగదులకు ఈ కడపటరి చేబి కొలనులోని తామర పువ్వులను చూచును. మరవ అవానే స్నానిమును, ధోజసిమును ముగించును. ఎక్కరరు అగిక సరాసం పుష్వరు చూచును. ఆ పృవ్వు లెక్క మర్యాహ్నమందు నరకుడు నృత్యము సభ్యసించును. తరువాత లపై వాలును.. ఎడద. చేలలోవంను వద్మహ స్తము వేళ్ళపై కంటింగుడు (తార గొమలు (ఘ్ర్రా, చెక్కిళ్లు (గండ), పెద కుడిచేలిచో పటిన దుర. పా స్తముమోసబడును.. ఒక క్షణము. వులు (అధర) మొదలై ని ఉపాంగములతో భావ్యపకటనలు అది సంళోపముతో తేనెను కానన్‌. నటుడు న్యేతములతో ఉల్లా చేయువిధముల నభ్యసించును. ఇట్లు కొంత నేర్చిన తరువాత హస్త సము కనబరచును... కాలిగజైలు “చనినిని చననన చన్‌ చనీన ముల (ముదల) నిభ్యసించును. ఆఖరున (బేతులతో, కాళ్ళతో) చసన అని (యోగును. "కడుప్పరిండి. తేటి మకరందమును శౌళమువేయు పద్ధతి నభ్యసించును. హస పాద విన్యాసములు గోలును. అలిడు న్నేళములలో సంతోషము వెలిబుచ్చును. తరు లాగ లయలకు సరిపోవు విధమును సాధనచేయును. ఈసాధన వాత ఆ తేనెటీగ తన రెక్కల కంటుకొనిన పుప్పాడివి దులుపు అధమము నాల్గు మాసములువ్దును. కొనుచు ఎగిరిపోపును. అటుతరువాత అతడు న-కుడుగా గణీంపబడును. కిథకళి కథకళి పదర్శినముతో వెనుకభాగమునుండి నృత్యకథ ఆటలో పాల్గొనుటకు (ప్రారంభించును. కొన్ని చొలియాటము పాడబడును, దాని సనుసుంచి. దాని భాపమును నిర్రకుడు అభిన (రిహార్చిల్సు) లైన తరువాత మద్దిల “బెండ వాయించుచుండా యించును. ముందువేయబడిన చెంగూడ యిస్పటి మవ నాటక ఆట పాట నభ్యసించును. ఇట్లు గ,8 సంవత్సరములు కష్టించి ములలో పవ ఫండదు.. దాం రెండు కొనలను ఇరువురు పటు. నేిన తరువాత కొంత నై పుణ్యము సంపాదించగలడు. (పతి కోని నిలబడెదరు. ఇది చాల ముఖ్యమెని విషయము. న రకుతు సంవత్సర పర్షానాలడునందు “లారి లో దేహశిక్ష, మర్తన చేయు అఖభినయమును బటి వారు స2రను ఎతచూ దొంచుచు వగ్లె రాలు పొందుచుండవలెను. ఆంగిక, సొత్వికాభినయములు యుందురు. ల న్‌ నేదృకొనుచుండవలిను. వీరియందు. చాతుర్యములేవిదే నటుడు సృత్యముతో శరీరములోని అన్నిభాగములను గాక (ప్రత్యేక 'పొవీణ్యుడుగాడు, పథ్యాతిగాంచలేడు. ముగా, ఒక ముఖమునే ఒక సన్నివేశములో నిర్తకుడు ఉపయో అభినయములు (తివిధములు గించుచున్నా డనుకొందము. అప్పుడు వారు తెరను, పూరిగ అతని . ల అవయపవఏలు కనిబడకుండ యెత్తి, అతిని శరమును మ్యూతము.... ) సవధొవికములు... లావో, దేకమున తనంతట కలుగునవి. చూపెదరు.. కొన్ని సమయములేయందు కాళ్ళతో పనిలేక కేవ *) పసునిరేళమునకై, ఆ వస్తుపుయొక్క ముఖ్యలక్షణమును లము నడుమునకు పై భాగమునే నర్తకుడు కదల్చుచున్నా డను జూప్పుఎక్సై. చిహ్నముగా ఉద్రేశింపదిడి యేర్పాటుచేయ కొందము. అప్పుడు వారు తెరను నడుము పంశే ఎ త్తియుంచెదరు. బడినది. చూపరులకు కటి పెభాగమే కన.దును. లా నీ ఆరాధన, అభయము, వరద, దాన మొదలై న సందర్భము జూ ఆ లను తెలుపుట కేర్పాటు చేయబడినవి, రథకళి నరక్రుడు ఆన్సి క్త ణు కథకళిలో హ స్తములు- (ములు) పన్నెండు - పదినాలుగు సంవత్సరముల పయస్సులో నర్త అసంయుతములు_._2| కుడు (కలార్సి వ్యాయామశాలలో ఉపాధ్యాయునివద్ద (ఆసన), సంయుతములు.___కీ0 దక్షీణ, వస్త్రములు సమర్చించి, ఆతని ఆశీర్వచసమునుపొంది అని మలబారు దేశములో చిరకాలమునుండి (పసిద్రిగాం శిక్షణకు సవేశించును. మూడు గజముల్లు పొడవు, ఆరంగుళ చినవి. భరత శాస్త్రమునకు ఇవి విరుద్దములు, 'హ స్తలక్షణదీపిక "

చాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) న! (గంథము వీరికి ఆధారము. "సిలప్పాధికార'మను తమిళ (గంథ తెలుపుకాడి:- తెల్లని గడ్డము, తెల్లనిబొచ్చుతో చేసిన అంకీ ములో ముప్పదిమూడు మ్ముదలు మాతమే చెప్పబడినవి. మరియు (0040 నాలికయందు, లలాటమందు తెల్లని గుండ్రని వేరువేరు పద్దతులనుబట్టి మ్ముదలసంఖ్య వినియోగము మారినది, చుక్క. _(హనుమంతవేషము, కోతి, శేస్టుడు, ఆగమములనుండి, నాట్యశాస్త్ర గంథములనుండి. పేకరించి మునులకు గూడు యేర్పాటు చేయబడినవీము.దలు, అరువదినాలుగు ముదలు వాని లక్షణములు వినియోగములు “హాస్తలక్షణదీపిక 'లో విపులముగా ఎరుపుతాడి:.. ఎబ్జని గడ్డము, ఎబ్జనిబొచ్చు, కోటుముఖ్యము. చెప్పబడిననూ, సాధారణముగా పతాక, కటక, ముద్ర, ముష్టి అను (బలి మొదలై న రాజులు, వాలిస్యుగీవులు మొదలగు ఈ నాలుగు హస్తములనే విరివిగావాడుదురు. వారి వేషములకు పాఎను అభినయించునపుడు హస్తములు మాత్రమేగాక అంగికమువెన్నియో చేరియుండును. ఈ కథికళి నాట్యాఖినయము కరిదాడి (నలుపుదాడ్సి:. నల్లగడ్డము, నల్లనివొచ్చుకోటు చేత వాక్సాతువమును మించిన ఉ్యదేకము కలిగించవచ్చును. (కలిపురుషుడు, శని మొదలగు వారిక్రి ఇతరాభినయములు ముఖముమీద రంగులకు తగినట్లు మార్పులుండును? శిం'బ్సతో (శిరోభేదములు) $ ల దృషులు .......8 లేక 11 విదూషకుడు:- నవ్వు పుట్టునట్లు అన్నిరంగులుచేర్చి (వాసు (భూభేవములు .. | కొనును. కంగ్లైరబారుటకై అందరును కంట్లో “వేతగింజలిను గీవాభివయములు థి వేసికొందుద జా ల ఇవాక ఉపాంగ (ప్రత్యంగములతో కూడినివికూడాగలవు, భరతముని చెప్పినవానికంఠు తక్కువగాని (ప్రతివాని భాగమందు పచ్చ - సాత్వికమును, ఎజుపు - రాజసమును, చెప్పబడినవి. కాని భరతముని చెప్పనటువంటి ఫండ్ల నాలికలను నలుపు _ తామసమును సూచించును, ఈ అభినయమందు ఉవయోగించుచున్నారు. పసుపు _- సత్వరజస్సులను తెలుపును. న! ళ నన! ఠి అహార్యము + ఆభరణ విశేషాదులు ముఖమునకుశోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యము కలుగునట్లు ప్రాచీన శిల్బ్యగంధములందలి దేవతల శిల్చ్పముల అలం లంగులతో వేషము వేయుదురు. అది ఐదురఠములు. కరణ ఏవరముల ననుసరించి అలంకొరములను కథకళివారు [మీ ణు క్కుఃణ. బుషులు, (దాహ్మణులు, స్రీలు వీరికీ (గహాంచినట్లు మనకు విశదమగుచున్నది. శిరో వేషము, శిరోమణి, పెదతి నుపయోగింతురు. పసుపు ఎరుపు రంగులు కలిపి కుండలములు, కంకణములు, భుజకీర్తులు ఉంగరములు, వెండి నుస్నా వాసి, కళ్ళకు, కంటి. రెస్పలకు నల్లని కొటుక గోచ), కంఠ హారములు, పూలమాలలు, వడ్దాణము లేక మొల 'పెటవిడును. (శాడు, ఉర్ముపదేశమునకు గొలుసువంటి (వేలాడు ఆభరణములు ద్వ న గజెలులు, _మోగునటి అందెలు, ఇవి వారి ఆభరణములు. దేహ బ్‌ పచ్చ. ఆకుపచ్చవి రంగుళ ముఖము, కండ్లకుకాటుకో. ఒసీతటను అతి కంచుకమువంటి. దుండును. మెడపెని యొకటి పెదప్తలప ఎరుపు గండముల చివరపొడుగున, గడ్డము చివ బన్ని శెండు మూడు తెల్లని ఉర రీయములుండును" వానిచివరల రను పించి సున్నము కలిపి, సన్నిని గీతలతో, అందముగా ర్వ స్యలక్రించె ఒ పద్యోకారములుండును. మొలచుటు తెలని చఎఖముచులు దిదండు ఏ, , నక్కీతో చేయబడీసి పేలికలు ఎక్కువగాను. రెండు మూడు మా రాముడు కృష్ణుడు పాండవులు మొదలగు గొప్పవారికే (ఈమే మెజని పేలికలను _వేలాడగటబడి యుండును, ఇవినాట్య ఈ ఒషము. ఒయుదురు, మునకడురొపు. మరియు ఇందలి. దుస్తుల స్వరూపము రొన్నిట శుక త్వి:-. ముక్కునకు రెండు పుల నుదుటివరకు, కను వృహ్తాష్మదీయ పద్ధతి సనుకఠించినదా యనిపించును. ముఖ్యముగా బొదులకు ఎరుపురంగు, తక్కిస ముఖభాగమునకు పచ్చ స్త్రి శ్ర్షములయందు మరియు ఆ పోరికలగుపడును. “మోపలా" రంగు, నాస్నాగమువ, ఫాలమున తెల్లనిచుక్క. యుంచు స్ట్రీ వ్రషములను పోలియ.ండును. ఆలయపుగోడలమీద (వాయబడ్‌న దురు. ఇది అసురుల వేషము. చిత్తరువులను, ఇక్కబడిన శిల్పనునుబటి, వీధినాటకీనులనాడు శు తాడి (దాడి... ఇందు తెలుపు, నలుపు, ఎరుపు రంగు సొమాన్యజనుల 'వషములనుబిట్టి, ఈ వేషరరణ మేర్చడి యుండ లుండును. వచ్చును.

శ04 దాక్షీణాళ్యుల నాట్యకళాచరితళీ ధథకళి నాటకవు జట్టు బౌద్ధబిక్షువుల అవృుతజీవనము సాధారణముగా ముస్పదిమంది యుందురు. (పాచ్యనృత్య సాంప్రదాయములద్వారా నాటికను (ప్రదర్శించు 12 గురు నటకులు విధానము)" 4 గురు పాటకులు శ గురు ఖేరి, మదైల మొదలగు వాద్యముల వాయిం ఓరియంటల్‌ నృత్యము చువారు, “నేటికొాలముననుసరించి నవీన పద్దతులలో చేయబడే నృత్యము” ఇతరులు సేవకులు, పాచ్య్యపపంచ నృత్యము అనేక సాంపపదాయములలో కొన్నేండ్ల (క్రిందటివరకు.. ఆమీందాధులు, సంవన్నులు. వీరీ ది. అలినయము భరతనాట్యమును పోలియాండవచ్చును. వారివారి ఆధీనములలో ఒక్కొక్క జుట్టును పోషించెడివారు. నేటి అంగ స్రంచలనము మణిపరి పర్ధతివలి రమ యముగ, కోమల వరకు తిరువాన్కూరు మహారాజులు, కొచ్చిన్‌ సంస్తానాధీకులు, గటుంను కలిగ పు” సంచలనము కథక్‌ నృత్యమువలె చిత ఈకళను పోషించుచూవచ్చిరి. ండవచ్చును. నృత్య నాటిక కథకళి పద్ధతిలో ఆడవచ్చును. కథననుసరించి అచ్చటచ్చట “చవ్వు' సృత్యమునందు ఈ కళలో మవాపండితులు 'కుంజి కురుస్‌'గారు. వీరి వలె ముఖములకు తొడుగులనుకూడ ధరించి, కొందరు నృత్య వయస్సు సుమారు 70 సంవత్సరములు. శాస్త్రమును బాగుగా మాడుదురు. ఆహార్యము.ఆభరణములు, దుసులు సిగకటు రంగా నెరిగిన కథకళి నర్మకుల నెందరినో తయారుచేసిరి. విశ్లేషించి అలంకారము అజంతా చ్యితకళ సనుసరించుటకు అభ్యంతరములేదు, నాకు కథకళి నృత్యము నేర్చిన గురుపులు. ఇక సంగీత విషయమునందుగూడ (కొత్తవద్దతుల నవలంబించు కథకళినృత్యము, ఆంధ్రదేశములో వివిధ నాటకముల టరో స్వేచ్చకలదు. వంటిదే అయినను దానిని (ప్రస్తుతకొలపు రంగస్థ్టలమునకు (51286) ఉదయశళంకరుడు మొదలగు [పథ్యాత నరకులు లమ పనికివచ్చు కళగా తయారుచేసిన వారిలో స్వర్గీయ గురుళంకర నృత్య _సదర్శనములళో ఈపదతిని అమలులోనికిదెచ్చిరి. ఓరి నంబ్యూదది, “వల్లధోల్‌ ” మహాకవి ముఖ్యులు. యంటల్‌. పద్గతిని చేయబడు. ఒక నృత్యనాటికను యిట ఉదహ రింతును. * “బుద్ధం శరణం గచ్చామి" (ప్రపంచములో తన దివ్య బోధనతో _పేమవాహినులను చాలా (ప్రవహింపదేసిన బుద్ధదేవుని యుగము, (పజల హృదయమందు బుద్ధదేవుని దివ్యసందేశములు నాటుకున్నవి. వేలకొలది సామాన్య (ప్రజలు సంసార బంధములనుండి విముక్తి చెంది ఆ పరమపురుషుని స్మరించుచూ తరించిరి, రాజులు తమ రాజ్యములను వదలి సన్య సించిరి. పసికందులు ఆ క్లానమూర్తిని స్మరించుచు మోకము నొందిరి. అప్పుడు అజొాతశ్యతువు మగధను పాలించుచుండెను. అతడుబౌద్దమత విరోధి. తను రాజైన వెంటనే తనరాజ్యములో బుద్దుని ఆరాధన నిషేధించుమూ శాసించినాడు. “బుద్ధం శరణం గచ్చామి" అనిస్తుతించుచు మందహాస వదనములతో యమెందరో వికువులు అళని [కూరహింనలకు బలియైరి. బుద్ధదేవుని స్కొార కోత్సవమునాడు భోది వృకముకడ అనేకవేలమంది. జనులు. చేరిరి. అజాతశ్యతువు దర్చారునర్హకి (శ్రీమతిగూడ యుత్సవము నందు పాల్గొనకుండునట్లు రాజు భోదినృక్షమ్ముకింద దర్చారుజరిపి అందు. శ్రీమతి నృత్యముచేయునట్లు ఆజ్ఞాపించినాడు. (శ్రీమతి రాజాజ్జను యెదురాడక అలంకరించుకొని భోదివృక్షము (కిందకు వచ్చి భగవంతుని తన నృత్యకళతో ఆరాధించినది. అజాతశ(తువు ఆమె నృత్యమునుజూచి ఆనందించెను. కాని (శ్రీమతి త్రేయునది

దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం) [85 నృత్యము మాతమేకాదు. ఆమె సమాధి దీక్షలో భఖోదివృక్షము వచ్చి ఒక చోట నిలబడును, ఆ తెరను ఒక పక్కనుండి చుటు (కింద కూర్చొనియున్న బుద్ధభగవానుని జీవితలీలలు తన నేత దురు. అప్పుడు అరణ్యములోని వివిధ దృాళ్యములు కదలుచుం ముల మెదుట గాంచుచుండెను. నృత్యముేయుచు. ఒక్కొక్క. డుటచే, చూచువారికి బుదుడు అరణ్యములో సంచారము చేయు దుస్తును అలంకారమును తీసివేయుచు నృత్యము ముగియులోగా _ చున్నట్లు కనబడును. ఇటువంటి కొత్తరకము ఫ్రేశి యేర్చాటులు బౌద్రబికువుగా మారినది. ఆమె భోదివృక్షమునకు నమస్కరించి. జపాన్‌, ఫార్మోజా మొదలగు (ఫదేశములలో మెక్కువా బుద్ధం శరణం గచ్చామి నున్నవి. మనదేశములో కలకత్తాలో కొంతవరకు యిట్టి స్టేజి సంఘం శరణం గచ్చామి ఏర్పాట్లు చేయుచున్నారు. ధర్మం శరణం గచ్చామి 'పె కథను నాటికగా అభినయించ్యుక్రనుము వర్తించెవను. అవి బుద్రదేవుని కీర్శించినది, పా... దంగ్‌.... చి

• • శీ ఫ్‌ంగ్‌ తర ధంగ్‌ ధంగ్‌., ధంగ్‌ తర ధంగ్‌ ధంగ్‌.... స ఇందు అజాతశత్రువు దర్బారు. బుద్దుని జీన్టితము ఒకే ధంగ్‌ తడ ధంగ్‌ తడ ధంగ్‌ .. సేజమీద (పదర్శింపదడును. బుద) జీవితమును, (శ్రీమతి _పేక్ష ప్‌లు చూలేదరు' కాని ఆఫశమయముతో అదేరంగముపై రకత ఈ గీక్‌ను నలం. శ్యతుపున్నిను మసకు కనపడడు, ఆ స్టేజి యర్చాటులను గూర్చి దిననక దిననక _ దినక దినక దినక కొంలి (వా సెదను. దిననక దిననక _ దినక దినక దినిక ఇటి (వదర్శనములలో “టిక్‌ లైట్లు” ఉపయోగింపదిడునుం దినక దినక దినక సేఎకూడ మన నాటకములందువలె చౌకముగా గాక అర్హచంధద్రా దిదాన తక తకదా కారముగనుండును, దానిని రెండుభాగములుగా జేసి, ఒక భా గముల్‌ “నగార". గత్‌లోచేర్చి 'నగపోర్‌ పె , ఈ ముకడా అజాతళతువు దర్చారు యేర్చాటుచేయబడును, రెండవ భాగములో వాయించ బడినది. ఇది ముగియగనే యూ బుద్దుని జీవితమును చూపిబడును. జీవితము చూపబడిన (పదేశము రిరక్‌ దిరక్‌ ధిరక్‌ _ ధి | తాంతన్‌ పైె*స్పాట్‌ లైటు" వేయబడును. మధ్య మధ్య (శ్రీమతి అ దృశ్య క్ర క్‌ మును చూచుడున్నట్లు చూపించుటకు మరొక చిన్న"“స్పాట్‌లైట్‌' (కాంధిరన - ధిభాంల అమె ముఖముపె చేయుదురు. టు తళొంగ్‌ తక _ తడాం”? తక తక బుద్ధుని జేవితలీలలు చూప్పట ముగిసినతర్వాత రంగస్టల ఉద్దితకాంగ్‌ - రాంగ్‌ _ మంతయూ"*లై ట్లువేయబడును. అప్పుడు అజాతళ్యతువు దర్చారు కఠక[ “చండ టో గతికి వెంటనే (గేకకులకు కనబడును. కొన్నిసమయములందు. 'రొటేటింగ్‌” కిటకిట రిక క లేక రివాల్వింగ్‌ స్రేజి ఉపయోగపడును. ఇందు సేజి చ్యకమువలె న కలల లంకకి గుం్యడ్రముగ తిరుగును. ఒక స్తేజీని రెండు భాగములుచేసి ఒకభాగ గ్ర - రట టి ములో బుదుడు రెండన (పక్కా అజాతళ్యతువు దర్చారు, చూస దాకిట _- ధికిట - ధినకిట. కిటకిట - దా ముం మిం ల్లా ట్ట ఐ దా దీ దినకిట - కిటకిట - తిట తిట-దా బడును. బుద్దుని చూపవలసి వచ్చినపుడు పేజి శిష్పగా అజాత తిటకిట _ కిటకిట శ్మతువున్న భాగము ముందుకు వచ్చును. అజాతళ(తువును చూప కోట! న్‌ ల వలసి వచ్చినపుడు అటులనే చేయబడును. కొన్నిసమయములందు లు నాయిద్యము - పెనముపై మొక్కజొన్న పేలాలు మరొక విధమైన సేవ యేర్చాటు చేయబడును. వేయించినట్రి శబ్రముపలే చటపట ధ్వనులు చేసినడి, బుద్దుడు అరణ్యములో సంచారము చేయుచున్నట్లు చూప దాగె దివకిట _ తునాకత్తా _ తిరకిట _ తునాకత్తా - తిరికిట వలెననుకొరదము. అట్టితరి.ముందు. ఆ ఘట్టమునకు కావలసిన తాగే తిరకిట _ తునాకత్తా - తిరకిట - దా అరణ్య దృుశ్యములు, వృక్షములు, నదులు, కొండలు మొద తునాకత్తా - తిరకిట లగునవి ళతబలభా అతి సుకుమారంగా ఈ మొహరాను పలికినది శెరమీద చ్చితించి స్రేజికి యిర్యుపక్కంల రెండు స్తంభము తరువాత లకు, ఆ పొడుగుపాటి తెర రెండుకొనలను చుట్టుదురు. రింయు రింరు రహ - రింధయు రిందు రిఖ బుద్ధుడు అరణ్యములో సంచారము చేయుచున్నట్లు చూప రింర్సు"రింగుు -రిరి రింయు - రిక రింయు వలసి వచ్చినప్పుడు ఆపాత్రధారి రంగస్టలముపై , తెరకు ముందుకు రిరి రిరి రింయు - రిరి రింయు

186 దొకీణాత్యుల నాట్యక కాచరిత0) రిరి రింయు రిరి _ రిరి రింయు ఐదవ లతాంగి బౌద్ర ధర్మ _గంధమును నూ్రసీఠికను కన్నుల రిరి రింయు రిక _ రిరి రింయు రిరి రింయు రిరి కదుకొనుచున్నది. ఆరవ భక్తురాలు నృత్యపూజతో ఆరాధించు రిరి రింయు -రిరి రింగు చున్నది. ఇద్దు వీరందరు నృత్యము పూర్తి జేసి పోయినపిదప ఒక రొంశిల ఈవిధముగా రొదపెట్తీనది. చివరకు విమిషము నిశ్శబముగా గడిచినది,

వితగిడ్డ - తరికిట తక “దయాసిద్ధిరే వ్యాసహింసాస్తులోకే ధిరుతగిడ్త _ తరికిట తక్ష సదాన్ని స్పళాంతి స్పనీతిస్సదాపి ధితగిడ్డ - తరికిట తక స్వరాదిప్రనక్తిః పునర్జన్మ హేతు అద్దిత్తాం తధిగిణత దిత్తాం తధిగిణతాం రృజదం నిరాకొర నిర్వాణమేకమ్‌” తిరిగణతోం తధిగిణకోం తధిగిణతోం ఈ శ్లోకం, కాషాయాంబకధారియెన బౌదవికువు లోపల మవలపై ఈ తీర్మానము పలికినది, నుండి పాడుచు వేదికపై (వ్రవేళించును: శోకము ముగియలోపల తెంయిత్తిగనే. ఐదు 9ఎఎషములు. చర్మ వాద్యములన్ని రంగస్థల మధ్యమునకువచ్చి భౌద్ద్రమత్యగంధము సూ(త్రపీరికలోని ఒకదా తరువాత యొకటి ఈ చిధంగా పలికినవి, హాలు నలు “కమ్మవా వత్తతే లోకో మూలలా ఈ నాదమే [వితిధ్వనించుచున్నది, హాలులోని పే కమ్మనా వత్తతే పజా కులు నిశ్శబముగా చూచుచున్నారు. కమ్మనా బంధనాసతో తడ్‌ద్ధంగ్‌ .... రదస్యా ణీవయామతో' 'స్రేజమధ్యనున్న నీలిరంగు తెర తొలగిపోయినది. రంగ పై శ్లోకము చదువుచూ దానిభావము "కథకళి" నందువఠె స్టలముపై అరణ్య దృశ్యము ఒక భోది వృక్షముయున్నది. వ్రతిమాటను మ్యుదలతో అభినయించి, (-పేక్షకులకు అర్హమగునట్లు (అరణ్యమని సూచించుటకు, ఇంగ్లీషు ఆర్కెస్ట్రా, తూర్పు భోదింది అదృశ్యమగును,

దీవుల సమ్మేళన మందువలె, పఖ్లల సంగీతములు, జంతువుల తెరలో మంగళవాద్యములు ధ్వనించును. ఇద్దరు భటులు

అరుపులు బృందగానమునందు పలికించబడినవిం రాజలాంఛనములను చేతగొని రంగసలము (ప్రవేశించి, తరువాత కాషాయ వస్త్రములను ధరించి చేతులలో జ్యోతు “అభీ శ్రీ అజాతశ్నకువు మహారాజుగారు 'వేంచేయుచున్నా

లను పట్టుకొని కొందరు బౌద్ద సన్యాసులు వచ్చి వృక్షమును రని (పేక్షకులకు దెల్చి పోవుదురు. పూజించి నిష్కయించిరి. ఆర్కెష్తాా విలంవిత లయలో పాడుచుండును. నిం దసి యజ్ఞవిధే రహహళ్ళతి జాతం అజొతశ్యతువు, అతని పరివారము, రాజకీవితో నంగీతము సదయ హృదయ దర్శిత పళుమాతమ్‌ ననునరించి అడుగులు వేయుచు భోదివృక్షమును సమీపించి తమకె క్షేళవ। దృతబుద్ధశరీరః: జయజగదీశహ రే అమర్సబడిన ఆశనములపె కూరొను చునా,డు యా శ ధు త ఏబిల అయయిల బి న్నా అ తెరలోపల పదిమంది స్త్రీ పురుషులు ఆర్కెష్టాా. సంగీ షా తముతో కంఠము జేర్చి పాడిరి, గితాంతమున ఇంతలో నటుడు ధంగ్‌ _ ధంగీత _ తంగ్‌ _ తంగ్‌, భందవ్‌, ధంగ్‌త _ తంగొత, తక్కందిమ్మిదత _ తత్రైత తకతక తంగ్‌ తక్కందిమ్మితక _ తత్రైత తకతక అని నగార వాయిద్యము (మోగుచున్నది. ఆ నాదముతో అవి మృదంగము పలుక ఆ గతిననుసరించి నృతృమా మిళితమగునట్లు శంఖము పూరింపబడినది. డుచు సభలోనికివచ్చి రాజుకు నమస్కరించి “ఆజ్ఞ” అనుభావము రంగస్టలమునకు ఒక్మ్యపక్కనుండి పదిమంది వదాలికలు నే్నేతములతో స్ఫురింపజేసి ముగ్గురు శ్రీలు నిలఐడిరి, అజంతా గుహలలోని చ్మితములవలి అలంకౌరములు ధరించి “ఇక నృత్యము (ప్రారంవింపవచ్చును* అనునట్లు ముద ఆర్కెస్ట్రా సంగీతముననుసరించి నృత్యమాడుచు లతో రాజు అభినయించును. ౯ “జయదేవ జయదేవ జయబుద్ధదేవ ధిస్‌ధిమ్‌ ధిమ్‌కీటతక అహింసతత్వ న్వరూపా విరూపా” ధిమికిటి కిటకీట తక అను గీరమును పాడుదు బో దికుడేమును సమీపింతురు, “కోట” పలుకుతున్నది. ఇది గొతమముని ఆరా సత్య ము, డట ఒక బాలిక, చేతనున్న వింజామరతో వినరుతున్నది. ఇం ముగురు శ్రీల్య మణిపురి పద్ధతిలో అడుగులు _వేయచూ కొక నర్తకి హారతి నిచ్చుచున్నది. మరి యొక కోమలి పూవులతో రంగస్టలముపైకి వచ్చిరి, , పూణించుచున్నది. నాల్లవ యువతి ఫలముల నివేదించుచున్నది. “ధిమికిట కిటదా

దాక్షిణా త్యుల నాట్యకళాచరిత) 186 గీ సభకు సెమస్కరించి సమభంగిమలో నిలబిడిరి. వారు సిరై మనివీ గె కొనిరా - నా చక్కని సామి శ్రేణ నృత్యము నందువలి ముఖనులకు తొడగులను ధరించి మమతమీర యున్నానురా - వినరా యున్నారు. శ్రీ కపిల వస్తేశా - గొతమ సరేళా “దాగేతిరకిట దా తిరకిట దినక దినకదిన్‌ అని పొడుచుంచా ౨ ఎన శ్రీలు, వీణ, మృదంగమ్ము వేణువు డి యింకొక తానే తిరికిట తా తిరకిట తినక తిసకతిన్‌” వేణుపు వాయించుచుండగా, తనువెనుక నిలబడి యింకొక శ్రీ పాడగా అభిన యించుచున్నది. కథక్‌ పద్ధతి ననూనరించి 'ఈబలా* గత్‌ను నృత్తమా ఇది శ్రీమతి జూపిన రెండస ఫఘట్లము. డుతూ. ముగ్గురు యువకులు వచ్చి ఆ బవ్వనుల ముఖముల స పెనున్న తొడుగులను తీసుకొని లోపలికి పోవుడురు, అంత నా పరిత్యాగము జన్వనులు సభకు నమస్కరింతురు. గౌతముడు నర్వాభరణములను తీసివేసి చెన్నుని ఇంటికి “తైతె దికతై-తై సంపి కాషాయాంబరములను ధరించి అంణ్యములలో సంచారము తై దిర్వతె - తైదితతై చేయుచున్నాడు. తె తప స్సు కాంజితాం _ తైతతై _ తాంజితాం _ తై/ళతై న్మిదావోరములు మావి, అనేక దినములు తపస్సుచేయును. చిక్కి తాంబితాం - తెతత _ తాంబిరాం - తెతతి శల్యమగును., ఒక భక్తురాలు వృక్షమును పూశించుటకు తెచ్చిన తతె తాహ _ దిత తాహ త్‌ పాయసము నతని కర్పించి భక్తితో సణమిల్లును, తత్ర తాహ _ దితైతాహ జబానోదయము తాంకిణ్‌ణకణక _ తకతధిగిణతోం ్‌ీ . దీర్చ సమాధిలోనున్న గౌతమమునిలో _- గృగనమునుండి దీని తరువాత నటుడు ఒక (ప్రకాశము దిగివచ్చి లీనమగును. “నా హృదయ పీర్రిపె నాట్యమాడే దేవా “క్సాయ్యమసిరము సీన్నేళుకోరా నా దేవ సత్మర్మాచరీణ మే మోకమునక్కుతోవ న థి అని పాడుచూ తాళమువేయచుండగా, ఆ ముగ్గురిలో శమ శ ది హాలో తృష్ణయే కారణము, మథ్య నిలబడిన సరకి శ్రీమళి అభినయించును, న * ర్య ర్వకి గ్రీమళి అభినయించును మంచిచే దౌసగును, గీతము ముగియగా శే- “ఫీరాసను దాతృత్వము చేతను శ్రీమతి మణిపురి పద్దతిలో ఆర్కెస్తాం ననుసరించి చేయ అనృతమును సల్యముచేతను పూజోనృత్యమును రాజుచూచి ఆనందించును. (శ్రీమతి చేయునది జయింవవలెను. అతవిక నృత్యము మా(తమేగాని, అమె నమాధి డీళలో లోది ఈ దిన్వసండేశము లోకమునకు. చాటుటకు (పయాణ షృక్షము (కింద కూర్చొనియున్న బుద్దుని జీవితలీలలను తన న్న్మర్బన్సు. సిదార్తుడు బుద్దుడని పిలువబడెను. బింబిపారుని బుద్ధుడు నే్యతముల యెదుట చూచుళున్ని. యజశాలలో కరీయును.” క ఖా ఇక్కడ “సీన్‌ మార్చు వచ్చినది, - రాజాః అహింస పరమ ధర్మము. .... అంతఃపురము - పాలరాతితో కట్టబడిన సభామందిరము హింసయే సర్వదుఃఖములకు కౌరణము. విషయవాంఛను మధ్య బంగారు సేంహాసనమున గౌతముడు ఆపీనుడ్డె యున్నాడు. జయంపలేని చూనవుని వష్రచిసర్జనము, జటామండలధారణము, అత్‌ని (పక్కన యశోధర యున్నది, ఒక దాసి పాదముల నొత్తు శఉపవాసదీక్ష ధూళి దూసరిత దేహము, విశ్చలసమాధి, కఠిసశయ్య చున్నది. ఇద్దరు దాపీలు వింజౌమ్‌రలు వీయుచున్నారు. పవిత్ర మొనర్బజొలవు. వారికి యెదురుగా కొందరు గణీకలున్నారు. అందొక బుద్దదేవునవి ఈ దివ్య భోదన బింబిసారుని ఆకర్షించును" గణీక అతడు వెంటనే బౌద్ధమతము స్వీకరించును.

188 6 దాకీణొత్యుల నాట్యకళా చరిత0 వేలకొలది స్రీలు, పురుషులు, ఈ దివ్య సందేశముడే శెస్పపాటుకాలములో బౌద్దసన్యాసి శరము అజాతశత్రువు ఆకరింపబడి సంసారములను వీడి సన్యసించిరి. కాళ్ళముందు పడును. ఆ త్యాగజీవి రక్తము -_ బౌద్ద మతద్వేషి య టక పాదములను తడప్పను. చూచుచున్న (పతివానిలోను లీభత్చ, అట్టితరి భయానకరసము. లుదృవించును. నభ నిళ్శబ్దిముగ నున్నది. ఒక తల్లి - చనిపోయిన తనప్పుతునిగొని బుద్దుని యొదకు శ్రెడ్తు నిమిషములు తదేక దృష్నళో సభను తిలకేంచి, విలపించుచు వచ్చి (బతికింపమని వేడుకొనగా జ లూ ఆ హహాఃొ అని పెదగా అజాతశతువు నవ్వును. “విడాః జనన మరణములు (ప్రాణులకెల్ల స్వభావికములు. “ధంగ్‌ త సంగ్‌ ణ్‌ దుఃఖముచేము కినొందని జనులీలోకమునలేరు' దీనికె యడలుట టో క్రో నట దర ము, అన్‌ ఓదార్చి ఆమెకు జీవిత రహస్యమునుడెల్పును. 0 ౦గ్‌ ధం యవి వేకము, అని ఓదార్ళి ఆ లట్రయులులల్పు ధంగ్‌ తర ధంగ్‌ ధంగ్‌ బుద్ధనిర్యాణ ము ధంగ్‌ తడ ధంగ్‌ ధంగ్‌ క _- అని విజయభేరి (మోగును. బుద్ధం శరణం గిచ్చామి అవనికజారును. చేత పూలుగొని, స్తుతించుచు భక్తులు ఆదేవ దేవుని సాధారణముగా కౌతిక దేహముపె పూలనుంచి పోవుచున్నారు. తి మన వృత్యములో నునయో ఏ శ్రీమతి నృత్యము చేయుచు తన న్యేతముల ముందు అల నువయోగించు వాద్యములు పైన పేర్కొనిన దృశ్థములన్ని టివి చూచినది. తనురరించిన భరత నాట్యము. అలంకొరములన్నిటిని నృత్యము చేయుచు ఒకటొకటిగా తీసివేసి మదెల, తాళ , తాళము, పిల్తన్మగోవి, వీణ, , నృత్యాంతమున బుద్ధ వితువు దుస్తులతో (ప్రత్యక్ష మగును. చ్‌ క్లిన(గ్రొవి, వీణ, వయోలిన్‌, ముఖవీణ “రాజా బాహుబలము ఆయుధశక్తి, మానవుని బహిళ్ళకి క రీనెట్‌- రమును బంధింసగలపు. అతనిని వశపర్భుకొనునది అహింసా క్ర్య్యక్రభి ధర్మ మొక్కటియే." చండు, మదెల, ముఖవీణ ఫూట్‌, పెదతాళములు, వయోలిన్‌. “బుద్దం శరణం గచ్చామి న ౯ ం ణి కథక్‌ సంఘం ళరణం గచ్చామి ధర్మం శరణం గచ్చామి” తబలా, సారంగి, ఫక్‌వాజ్‌ డోలక్‌ పూట్‌, దిల్‌రుబా. అని బుద్ధదేవుని కీర్హించును, మశివురి కే వెంటనే ఇద్దరు రాజభటులువచ్చి జ్తమెను ఐబంధింతురు, కీల్‌, ఇస్‌రాజ్‌, మృదంగ్‌, తబలా, మాదల్‌, పూట్‌, తాళం. | ! ణి +రళ్ళేడము చెయ” సని నట్లు రాజు సంజ్ఞచెయును. గ్యాతము అన్ని నాట్యములకు ముఖ్యము- తక్షణమే బౌద్దసన్యాసి (ప్రవేశంచును. “రాజా: హింస _ న వల్లను, మరణదండనవల్లను, జీవియొక్క- స్వాతం క్రేచ్చను ఆర్కెంస్త్రతో నుపయోగించు వాయిద్యములు... మద్దెల రూపు మాపగలవా?ః ఇది కేవలము మూఢత్వము, మరణదండన మౌదల్‌ ఫర్‌ వాజ్‌, కలు, ఇండ, శోలక్‌, కంజిర, నగారా, డోలు, ఈ శరీరమును అంత మొనరించునుగాని ఆత్మను అంటగలదా; లది ముఖవీణ ఫ్లూట్‌ తాళము, జలతరంగము, కాష్టతరంగము, అపహింసొత్మకులు, నిరాయిధులయన బౌద సన్యానులను జయిం గంటలతిరంగము, తబలా, తరంగము, సరోద్‌, వీణ, సితార, చితినని ఆనందించుచున్నావు, కాని జీవుడు, ఈ (ప్రపంచములోనికి సొరరిగి, దిల్‌రుబా, ఇటసొవ్‌, శంఖము, క్లారినెట్‌, పాక్స్‌ఫోన్‌, వచ్చినది మొదలు ప్రతిక్షణము అతని (మింగుటకు కాచుకొని గన్లిచేయబిడిన కొబ్బరికాయలో గులకరాబృంచిన వాద్యము యున్న గర్భశ్యకువై న మృత్యువును జయింపగల్లితివా? ఉపయోగింతురు. రాజు న్యేళములలోనికి చూచుచు నంభథోదించును, ఆ బౌద నాట్యములో వేయు తాళముల జతః- ఒకటి ఉక్కుది, సన్యాసి ఇ రెండవది కంచుది అయి యుండవలేను. చర్మ వాద్యములన్నిటిలో అజాతశ్యతువు ఒక్కనిముషము రెప్బనార్బక తీక్షణముగ ఎ్రగమెనది శంకరుని డమరుకము. వితువును చూచుచు ఎడమచేతితో భటునకు '“కర్తరీముఖ" మ్యుద ః ॥ 4 పటి చూపును, న!

ల్స్‌ ఆ౦ధులో జానపద ఆరాధన నృత్యములు

నృత్యకళ కాన్ని (పత్యేక తెగల వారిచే నభ్యసింపదిడి, వినోదముగ కాలముగడుపు నాటలలో కోలాటము ముఖ్యమయి పాండితీ ్యపకర్షకు అనువైన కళగా రూపొంది, (ప్రతిభావంతులచే. నది, సుమారు నలుబది లేక యేఐది రకముల కోపులను తెలిసిన వదర్శింపిబడుఐచే ఈ తరగతులకు జెందిన స్త్రీలు, పురుషులు- వారి కూడ ఆ _పాంతములో నున్నారు. తాము గూడ పండుగ పబ్బములందు అందరూ ఒక చోట జేరి "| నస్పుడు వినోదముగా (పొదుబుచ్చుటకు కొన్ని నృత్యముల త ప్పెటగుండ్లు : గుండ్రముగా డచ్బారేకులకో చేయ నేర్పరచుకొనిరి. అవియే జానపద నృత్యములు. ఈ సృత్యములు బిడీని చిన్నిచిన్నతప్పెటలను మెడలందుధరించి, పాడుతూ ఆపాట ఎక్కువ కష్టముగా నుండక ప్రత్యేకముగా సొధనచేయ నవఫరము నిగుసరించి తప్పెటలపై తాళ, లయ గతుల (వదర్శించుచూ, వల లేకుండనే "అందరూ పాలొనుటకు వీళెని బహు సులభిరీతిలో కారము తిరుగుచూ నృత్యమాడుదురు. పురుషులు మామే నుండును, గనుకనే పళ్లేలందలి (ప్రత్‌ యొక్కరూ. యిందు. ఖూ నృత్యమందు పాల్గొందురు. అమ్మవారి క లుపులందు సాధా పాల్గొనుచున్నారు. ఈ పద్దతికి చెందినెట్టివే గొబ్బి కోలాటము, రణముగ యీ నర్తకులు పాల్గొందురు.. వీరు విశాఖజిల్లాయం

యు

బతకమ్మలాట, చిరుతల భజన, తప్పెటగుండు మొదలయినవి... డిక్కువగ నున్నారు.

నొబ్చి; ధనుర్మాసమునందు ఆం(ధదేశములో బాంకలు జోగాట తెలంగాణా ప్రాంతంలో హరిజనుల తెగకు వీధి గుమ్మములను చిితవిచితములె న ముగ్గులతో చక్కగా జెందిన వారితో జోగువారను నొక నర్తకులశాఖవారున్నారు. వారు నలంకరించి, గోమయమతో చిన్నవిన్న కందుకము లంతటి తప్పుల వాద్యవు నాడారముౌ నృత్యషాడుదురు. ఈ జాతివారిలో ముదలనుజేసి, వానిని పసుపు కుంకుమ, పుస్పమలతో శృంగా ఎవరైన చనిపోయినప్పుడు శవమును శ్య్ళకానవాటికళు గొ నిపోవు రించె, పూజించి, ధూప, దీప నె వేద్యాదికముల నర్పించి అలంకార నపుడు జోగాట అడుచూ వెళ్ళుదురు. వీరి నృత్యము లన్నింటి (ప్రాయముగా నా రంగవల్లాలందుంచి తదనంతరము బాలికలందరు లోసూ “పిండోత్స త్రి క్రమము” తెల్పునట్టివి ప్రత్యేకంగా పేర్పాన గూడి. వానిచుటూ తిరుగుతూ, గొబ్బి పాటలను పాడుచూ. నాడు. శీగ్గవి. ఈ నృత్యములలో _ జీవుడు తల్లి యొక్కం గర్భములో దురు. ఈఏ ఫముగా ధనుర్మాసమంతియునూ గొవ్చి దేవతను విందురూపమున ప్రవేశించినది మొదలు, వివిధ మాసములందు పూజింతురు. దీనికే “గొబ్బియాట” అని పేరు. ఆ పిండము పెరుగు విధానము, పసవము, అటుపై జీవితములోని

వివిధ ఘట్టములను వారు చక్కగా నాడుదురు. ఇట్టి (శఈమమే

బతకమ్మలాటః; 'దేవీనవర్యాత సమయములందు వివిధ వేదాంతచర్యలతో నిండియున్న “గొల్టకలాపము' నందలి గొల రంగుల పుష్పమర్‌ను గోపురాకారముగ. పేర్చి వీధిగుమ్మమను క్‌ి (సరి? స్మతుం ల్రరారములక్‌ వి యుదాహరణ ముగులతో నలంకరించి ఆ పుష్ప శిఖరమును అచ్చటనుంచి, ముల నిచ్చుచూ వర్ణనల యుచూ అఖినయించుని.

లి పూజించి, స్త్రీ లందరూ గుమిగూడి బతకమ్మ పాటలను పాడుచూ వీరనాట్యము; ఆంధ్రలో వీరశై వము విరివిగా ప్రచార వంగుచూ లేచుచూ, వలయాకారముగ తిరుగుచూ, తాళయు క్తముగ ములో నున్నప్పుడు ఆలయములందు దేవదాసీల నృత్యారాధనయే చప్పట్లను చరచుచూ నృత్యమాడుదురు. దీనికే “బతకమ్మలాట' గాక్ర, శివభక్తులు తాండవ పద్దతికి జెందిస్‌ వీరావేశము. గరంచు ళా అజ అనాలి లో ళ్‌ అని పేరు. ఈ ఆరాధన విరివిగా హైదాబాద్‌ (ప్రాంతమునిందు వట్టి నాట్యమలను డేసెడివాష వీరు వీరరస్మపధానమగు రచ న్నది. ఈరీతిని తొమ్మిది రోజులు దేవిని ఆరాధించి, పదవ న్వల్బి “ఖడ్గములు' జదువుచూ, నొకచేల ఖడదును ఇంకొకచేత రోజున చలుల బతకమ్మ పూజతో ముగంతురు. ఈ రోజున వారు జ్రాల్లున్లు ధరించి నృత్యమాడుదురు, దీకి వీరనాట్య' మని పేరు. పుష్పములను మనిషియెత్తున గూడ అలంకార్నపాయముగ ఈ నాట్యము యుద్రనాట్యములను జోలియుండును. “పీరురు. (ప్రతి దినమును పూజానంతరము ఆ పృష్పశఖరమును న్‌ నీటిలో వద వేయుదురు. ఇది యొక విధమెన గౌరిదేవి యారా వీపలకొలువుః పల్నాటియుదమందు పాలొని వీరస్వర ప! ఠి ఆ

ధన అవి పేర్యానివచ్చును. మలంకరించిన ఆంధ వీరుల సంస్మరణావము చేయఐడే వీరులి

కోలాట కోపులు; కోలాటము వేయునప్పుడు అందు కొలుపునందు (వదర్శించునటి ఆరాధన నృత్యములుగూడ తాండవ వివి రకములె న గతులకు చెందిన పాటలు పాడుతూ, ఆ పాం పద్దతికి జెందిసట్టివ, కౌరెంపూడి మాచెర్ల గురజాలలలో ఏపేటా లకు తగన వివముగా నృత్యమాడుటకు “కోపు” అని పేరు. కోలా యివి జరుగును. టము స్త్రీలు, పురుషులు గూడ. వేయుదురు. ఈ విద్యయందు ఆక్యివ , ఇత్తడిరేకులతో చేసిన పెద పెద తాళములను నిపుణులె న వారు కరీంనగర్‌ ఎల్లాలో నున్నారు కర్షకులు ఎక్కు సే. కక క నా న వగా యందు పాలొందురు. దినమంతయును కషించి, చేలలో పని చేత ధరించి సింహాచల సృసింహస్వామిని తర్రించుచూ. శమలి చేసి, సంధ్యవేళ యింటికి పచ్చి, థోఒనాదుల ముగించుకొన్న పిదప కుంచెను చేతబట్టిస నాయకుడు “నాయం” చెప్పుచుండగా అంద

188 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 9 మ పురుష పాండురాజుకథను వ్యాతం రుమా కలిసి పాడుచూ వలయాకారముగ తిరుగుచూ నృత్యము (దవ్యార్హన చేయుదురు. పురుషులు వను మ్య చేయుదురు. దీనినే “సింహా[ది అప్పన్నసేవ" యందురు. గానం చేయుదురు. “హరిహరి నారాయణాది నారాయణా జంగంకథ _ పిచ్చుకకూట్లవారి కథాగానము:. ఈరెండూ కరుణించవయ మమ్ము కమలల్‌ చనుడౌ". బ్బ (ంచ్చు ఒకటిగానే వుందుకు. తెగలుదూత్రం చేరు. వీరు గరగలు, దేవీ నవర్శాతంలతో అమ్మవారి జాతర్లలో పంచ్‌ క్రామమ్మకర, బాలనాగమ్మకథ, కాంళో౬రాజుకథ ధర్మాంగదకథ శిరస్సుల నాగుతోడను రంగు రంగుల వస్త్రములతోడను అలంక దేశింగురాజుకథ యిత్యాది యెన్నో గాధలను ానసముచేయుదురు. రింపదిడిన కరండములను శిరముపై ధరించి, డస్పుల వాద్యమును_ వీరు యెక్కువగా చదువుకున్నవారు గాకపోయి*నూ ఆ కథా అనుసరించి చేసే భకిరస (ప్రాదోన్యమైనట్టి నాట్యములకే *“గరగల గానము చేయుసప్పుడు వివిధ రసముల నొప్పించు ఆరు అత్యడ్ఫు నృత్యము'లని'పేరు. తము, జానపద ఆరాధన నృత్యములే. దేవునికథ నృత్యగానములతో (ప్రదర్శించు. ఒక లెగదారు _ ఆశ్వనృత్యము; ఈ న్యత్యము గుంటూరుజిల్లాలో ఎక్కు. “మల్లన్న' కథ అనగా శివసంబంధమెని కథలు. భా న. వగా (పభారములో నున్నది. పల్లైపజలు యీ వినోదమునందు గంబెభాగవతులు:. ఇతవభాగవతులవలే వీరును భాగ ఎక్కు=ఎవ ఉత్పాహమును జూపుదురు. | వతము నాడుదురు. గాని నర్తన సమయంలో (తి ఒక్కరూ ఒక్‌ గుజ్జము యొక్క- బొమ్మలు తయారుచేసి వానిని తళ తశ శ్వాశ న్లూనెదీపం పెట్టుకొని చేతిలో పటుకొని వత్తురు... వారు మెరిసే రంగులతో చ్చితించి ఆ బొమ్మలపై గ సరిచేయుచున్నట్లు అభినయం (ప్రదర్శించవలసిన సమయంలో ఆ దీపం ముఖంవదకు తోచుబకుగాను ఆ బొమ్మల లోపలనుండి నడుమవాగమందున్న తెచ్చి అభినయం (వదర్శింతురు. అందువల్ల స్వ్ర్తకుం హావిభాప తన్నము ద్వారా పై కివచ్చి న్ర్తకులు శ్తీ పరుష వేషముల ములు పేక్షకులు దర్శించుటకు యెక్కువ అవకాశముండును. ధరించి (పేమగాధలను నసృత్యమాడుట దక్షిణదేశములో నొక జట్‌ న రనరీతి భారతదేశంలో మరెచ్చటనూ కన్పించదు. గుజరా వినోదకళగా _పచారము నందున్నది. ఆంధయందు సజీవమైన త్‌ో నరకులు కొవ్వొత్తులను. చేతిలో. ధరించి హావభావములు గుజ్డమునకే తాళ, లయల ననుసరించి ముక్తాయింపులను సహితము (ప్రదర్శించు రీతి ఒకటున్నది. గాని దీనికి ఆరీతికి తేడావుంది. కాళ్ళతో పలికించువిధముగా శిక్షణను యిచ్చి ఆ గుజ్జముల ముందు కాళ్ళకు గజైలుగటి దానిని చక్కగా నలంకరించి (పక్కన న ర్రకి చిలుకల భాగవతులు, బహురూపులు భరతులు - వీరం యాడుచుండ్‌గా. నటుడు పాడుచుండగా వాద్యసంగితము నను౪ దరూ థాగవతముల నాడు తెగలవారే. రామచిలుకను (గుడ్డతో రించి గుజ్జము నృత్యమాడును. ఈనృత్యములు వివాహసమయము తయారు చేసింది భాగవతంలోని స్త్రీ పాత తన యెడమభుజంపై లందును యితర ఉత్సవములందును వినోదమునకుగాను ్రదర్శిం ధరించును అలంకారంగా. గాన వారిని చిలుకల భాగవతులందురు. తురు, ఈ విద్యయందు పలెలందలి (ప్రజలలో నెంత యుత్సాహ అనేక వేపముల ధారణ చేయుదురు గనుక బహురూపులని పిలువ మున్నదనగా (ప్రతి మోతుబీరీ రె తూ యిటి ఆట గులము నొక దిడిరి. భరతకేశిక చేసి జీవించువారు భరతులుగా పిలువబడరి. యా ళు |! దానిని కలిగియుండును. చిన్న మాదిగలు : వీరు పగటివేళ భాగపతము. గట్టు జముకుల కథ ; కుంచము ఆకారము గలిగి, యడుగు జర ప్రంచములకు వినోదము చేకూర్చే ఒకతెగ భాగవతులు. భాగము తోలుతో కస్పబడి (మూయబడిి లోపలిభాగమునదానిమధ్య వీరందరూ (పదర్శించే ఆట్మక్రమము, దరువులు అన్నీ నుండి యొక నరమును బిగించి దాని చివరను యొక క్టరముక్కను ఒకేరీతివి - వారి వారి సంస్కాదమును బటి (దర్శనకతిరు ఆట ముడివై చి, ఆ క్యరముక్కను ఒకచేతితో బిగించి పట్టుకొని, శ్రుతి [క్రమములో మార్చులున్నవి. బద్ధముగా దానిని లాగుచూ రెండవ చేతితో ఆ నరముపైె తాళ గతులను పలికించుచూ, వీరగాథిలను పొడుచూ, కాలిమేవ్వలను విపవినోదులు ; యక్షిణీవిద్యలను సాధించి తద్వారా ముచ్చటగా కదిలించుచూ నవరసంబు లొలుకునట్లు నాట్యమాడే (ప్రజలకు వివోదము కల్గించి ద్రవ్యార్దన చేయునట్టివారే విప్రవినో గా వారే జముకుల కథకులు - అట్టివారు వాయించెడి వాద్యమునకే దులు, పాధనాళూరులు. జముకులని పేరు. చిరుత బభ జన: కేలంగాణ్మాపాంతంలో అభిష్ఫద్దిచెందిన వాండవులవారు; ఇ హైదరాబాద్‌ (పాంతములందు క్రి నూతన వినోద్యక్రీడ. చిరుతలభజన, భాగవతం రెండింటిని పాండవులు అనునొక ష్టతెగవారున్నారు. వీరిస్త్రీలు పచ్చబౌట్లుపొడిచి చేర్చి ఒక నూతన పద్ధతిలో నృత్య కేశకగా రూపొందించబడినటిదే

చాకీణాతమ్యుల వాట్యకళా చరిత) చిరుతిలభజన. రామాయణ మహాభారతకథలలోని పృాాతల వేష ముల ధరించి న రకులు చిరుతల వాయిస్తూ గుండడముా తిరు గుతూ నిర్హనమౌడుదురు. తిమతమ ప్వా౭లు వచ్చినప్పుడు శ్రేగ్రళ్‌ దేశ౦లోని ఆ వలయము మధ్యలోనికి వెళ్ళి ఆయాపా(తల నభినెయించి తిరిగి బృంద సర్తసము సేల్పుదుు.' ఇదొక చెలి మైన్‌ సర్తనరీతి. జా న్‌ ప ద్‌ న త్య రీ తు లు డవ్వుల ఆట ; మణీపుం దేశంలో “పంగ్‌బోలన్‌' అనే ఈ నృత్యములన్నీ ముఖ్యంగా. బృంద నృత్యములుగా నర్తనముంది. అందు నర్తకులు మృదింగములను మెడలో వేసు న్సృన్నవి. కొర్ని పురుషులచే (పదర్శింపబడునవి, కొన్ని శ్రీలు కొవి నాబ్యమాడుదురు. వాటిని పంకిస్తూ. అళ్లే ఆంధధలో ప్రదర్శంచునటివి. కొన్ని యుద్ధానుకరణ సిర నిములు.- డప్పులను అనేక చిత్రరీతుల పలికిస్తూ నర్రనమాడేరీతియే డప్పుల కోల్‌క0 వటకళి తటిన్‌మేల్‌క? చువ్వత్తుక [_పురుషులచే ఆట. చాలా గతి, జతి విన్వాసాలను పఎ౨కించే. సమర్దు (ప్రదర్శింపబడే బృరదసృత్యములు, ్‌ లున్నారు. ఈ వాయిద్యం వింటుంటే, పాళ్చాత్య బ్యాండులో “సెడ్‌ క డమ” వాయిదనం జ విక్‌ వసుంది. ఆ ఈ నృత్యము ఆంధ్రలోని కోలాటము ఆటను పోలి ఉం (తమ్ము ఖం జ్ఞప్తికి వస్తు క క టుంది. చేతుల్లో. చిన్ని చిన్ని కజలను (కోలలను) పటూని ఆడుదురు. కొన్నివేళలందు ఆ కోలలకు గదైలుకూడా కంబడి ఉండును. ఈ నృత్యము (పాచీన కాలంలో పులయా, చెరుమాన్‌ శజెగలవారిచే చేయబజిది. కొని ఈ రెండు తెగలవారు చౌలాపరతు మహమ్మదీయమత౦ స్వీకరించారు. అయిననూ వీటప్రాడేపాటలు యితివృత్తిం చాలావరకు మాందూదేవతలకు సంబంధిందినదై వుండును. గాని మాష్టా (మహమ్మదీయులచేే చేయబడుటచే యీన్ఫత్యిగీతాల్లో కాల్మక మేణ కొన్ని ఉరు పదాలు చేర్చుబడుతూ గీతి స్వలాపంలో మార్చులు వచ్చుట సహజము, పుంం5రళిరో సక్షృటులు కోలలులేవుంవా చేతులుత.తూ ఆడుదురు. ఆం్యకమము చూతము కో 7లమునే పోలయుండును. సాశాలో పెంరళి సత్తనంలోగూడ్లా నర లు చేతులను తటుతూ నలయాలూా రిటగుతూ. నర్హనమాడుదురు. ఫై యూడుసు ఇంచు మించు ఒకేరీతెగా వుండినను ఆట్మకమములో పాలల్లో తాళవిన్యా సౌల్లో భేదమున్నిది. ఇవి (సైత్యేళతె/ లవారిచే పదర్శింపబడులచే ఆయాతె/ల వారి సంస్కారనునుఐటి ఆ.లోగూడా మాడ్చు ఠన్చిలటను.

“తట్టిన్‌ మేల్‌కళి సర్హనం పులియన్‌ తెగచే. కోలలు ముగిసిన తరవాతి “భాగపతి-ఆరాధనగా (ఏ దర్శింపబడును. నర్తకులు దేవి? స్తోతముచేస్తూ. చప్పట్లుచరుస్తూా వలయాలుగా తిరుగుతూ నర్త నమాడుదురు.

చువ్వత్స్తు కళిం పల్లేవారు (బెస్తలు చపే నృత్యం. ఇందుసూ నర్హకులు పలయాలు తిరుగుతూ నర్త్యనము చేయుదురు, ఈ వలయములుగా తిరుగుటటో వీరిన రని శోభా ఒందంంగా (వ్రకటితిమపుడుంది, న

క్రైకొటుకళి, తిరువాదిరకళి, మలయాళ వనితలచే (వద ర్మింవదిడి జానపద నృళ్యిములు.

చేతులుతట్టుతూ, పాటలుపాడుతూ, గుం్యడంగాతిరుగుతూ వాట్యమాడుట శై కొట్టుకళి. ఇది ఆం్యధలోని గొబ్బి బతకమ్మ లాట చెమ్మచెక్క, తమిళనాడులోని “కుమ్మిని పోలియుండుసు. ఆంధ ప్రాంతంలో సంక్రాంతి సమయంలో గొబ్బిఆడినట్లూ, తెలం గాణ్యాపాంతాల్లో దసరా (దేవీనవర్శాతమస్పుడు కూ బతకమ్మ

క00 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) లాడినట్లు-. వీరు 'ఓనవ్‌" పండుగకు ఈ నాట్యము యెక్కువగా. పెటుకొని న్తనమాడుదురు. వేలకళిలో నర్తకులు పాబలు చేయుదురు. పాడుతూ నాట్యంచేయరు. పులయార్‌కళి నర్హపలు నృత్య సమ తిరువాదిరకళ_. జవ్వనులు కామదేవుని పూజస్తూ చేసే యంలో పాడుతూ ఆడుదురు. సర్త్హనంగా పేర్కొనవచ్చును. తిరువాదిర పండుగ నవంబరు నాయర్లకు యుద్ధరీతుల్లో శిక్షణిచ్చి, వ్యాయామ గురువులుగా డిసెంబరు చెలల్లో వస్తుంది. కామదేవుడు పార్వతీ పరమేశ్వరుల నుండిన ఫణిక్కర్‌లు (నత్యేకంగా చేసే ఖడ్గనృత్యము కడు రిమి కలయికకు కారణభూతుడై నాడు. తాను శివుని [కోధాగ్నిలో భస్మీ ణీయమెనటిది. చండ వాద్యపంగీతాన్ని అనుసరించి ఒకే స్నర్త భూతుడె ననూ లోకకల్యాణం కొరకు అతడు. చేసిన త్యాగము- కుడు ఈ నాట్యాన్ని పదర్శించును. అతని సంస్మవణార్రం. తిరువాదిర పండుగ చేయబడును. ఇది నంబ్యూది [బాహ్మణులచే (ప్రదర్శింపబడే (పత్యేక నృత్య శేంళలో స్త్రీలకు చాలామఖ్యమైనెటిపండుగ. భారతదేశంలో కొన్ని రీతులు _ శంగకళి, శాస్త్రకళ్ళి, స్వస్తికళి యా్యతకళి, యజవుర్తు (ప్రాంతాల్లో పవంతోత్సదాలు చేస్తారు, ముఖ్యంగా వసంత పంచమి కళి పరైయాన్‌రళి పొరత్తుకళి _ మరియు భగవతి ఆరాఫన నాడు మదనోత్సవము ఒలుపుదురు. పురాతిన మామిడితోపులు, నర్తనములు _ కనియార్‌కళి, పనన్‌కళి. విరయబూది తుమ్మెద రుంకార ధ్వనులచే కోయిలల వుహూర శంగకళి శాస్త్రకళి యిత్యాది నస్వ్ర్హనములు మనం శదౌా వాలచే లేతిమామిడి పిందెలచే చ్రిగురుటాకులచే అలంకరించు. పరిశీంందిన యివి (పాచీన ఆర్యులు తము దేవతల వేదదురత కాన్న మామిడివెటుపద స్త్రీలు, పసరుమలు గుమిగూడి మదనుని ములబే స్మోతదుచేసి వారి ఆశీర్వచందముల బడిసి శతుపులతో పూజించి శృంగార గీరంంల నాలపిస్తూ సృత్యముల నాడుదురు. యున్తడునకు వెళ్ళినట్లు శతుపులతో యుద్దము చేసినరీతి ఇందు ఇది అతి పాచీనకాలంనుండే వస్తున్న ఆచారము. భారత గోచరించును. దేశంలోనేగాక పంపచమ:తటా (ప్రాచీన (గ్రీకు ఈవపు, రోమన్‌ ఈ (పదర్శనముల భృదకాళీ, సుబహ్మణ్య, శాష్ట దేవ దేశాల్లోనూ యిటి నృత్యకీడలుండేవి, తల ప్రీత్యర్రము సంబ్యూదీలు, యీ నృత్యములను చేయుదురు. యుద్దానముకరణ నృత్యరీతులు- _ వేలక, పులయార్‌కళి, వేదములందు పాండితీ పతిభగల్లిన నంబ్యూడి ఈ నృత్యసంఘా పిచ్చుకళి పరిషతలంఠళిం ఇవి పురుషులు పద్శరించే శరీర నికి నాయకుడుగా నుండును. పదర్శనం _ప్రారంభించుబకు చార్జ్య (ప్రదర్శన సృృత్యములుగా పేర్కొనవచ్చును. ఈన్ఫత్యములు ముందుగా = వెలిగించిన ఓక _జ్యోతిముందు.. వీరందరూ (ప్రాచీనకాలంలో యుద్రమనికు వెశ్లేవారికి; సై లక శిషణలో. చేరి - విఘ్ననాయకుడు, కాళీమాత, శిపునిగూర్చి సో(త ఒక భాగంగా శరీర దార్జ్యానికి వ్యాయామంగా అభ్యసింప ములుచేసి అటుపై _- “విజయం సునదే _ విజయం మనదే” అని చేసేవారు. వేలకశి.. ఈ సృత్యం ,ఫిత్యేకంగా కొన్ని నాయర్‌ ధ్వనించే రీతిని ఉత్సాహంతో కేకవిడుదురు. అటు తరువాత కుటుందాలవారు ద్యూతం (పదర్శింతురు. తిరువాన్‌కూరు రాజుల నృత్యవేదికవదకుపోయి. నాట్యంచేయుదురు. (ప్రదర్శనం భగవ యిలవేల్చు పద్మనాభస్వామి ఉత్సవ సందర్భంలో ఈ నాట్యం తికి సుంగళాచరణంతో ముగియును. (పత్యేకంగా చేయబడుతుంది. ఉత్సవం పదిరొజుల్లు ఈ నర్హనం శంగకళి, శాస్త్రకళి యిత్యాది నృత్యాలన్నీ నంబ్బూది ప్రతిదినము రెండుమార్లు (పద్శరింపబడుతుంది. (బ్రాహ్మణులు తపస్పయితరులను చేయనీయరు. ఇబఒముత్తుకళిలో వేలకళి నర్హనంలో కురుక్షేత సం్యగామం ప్రదర్శింప మ్మాతము క్ష్మతయులు, యిత్యాది [దాహ్మణేతరుటేగాక, పంచ బడుతుంది. పాండవులుగా ఐదుకంలతో చేయబడిన బొమ్మలు ములు గూడా చేయుదురు. ఇఒముత్తుకళి నర్తనం వృత్తిగా పుంచదడును. కౌరవులుగా నాయర్లు నర్తనమాడుదురు. డాలు, గూడా కొందరు స్వీకరించి వివాహాది వేడుకల సమయంలో ఇడము (కకత) రెండుచేతుల్లో పట్టుకొని, యుద్దసంగీతం _ప్రదర్శినముల నిత్తురు. (యోగుళుండగా, వారికిముందుగా పతాకముల ధరంచి నర్తకులు పెనిన్‌ళళ _ భూత నర్తనరీతిగా పేర్కొనవచ్చును. పనన్‌ నడువగా, యుద్దవీరులు, పద్మనాభుని ఆలయద్వారం పరకువన్చిం తెగవారిచే (పదర్శింపబడు నైనం _ పనన్‌ తెగవారు భూత మోకరిల్లి నర్తనమాడుదురు. ఇది యుద్దానుకరణ, విలంబలయలో న్వకులుగా ప్రథ్యాతిగాంచినారు. ఈ నర్తనం భగవతి అంబ (పాఠరంభమై (దుళలలయలో ముగియును. (పతినర్హకుడు యుదా ప్రతి కొరకూ భూతిముల పాల్మదోలుటకు చేయుదురు. కొన్నిం నుకరణను (పదర్శించుచు నర్హనమాడును. టిలో పుటుషులు మాత్రం నర్తనమాడుదురు, స్త్రీలు గానం వేలకి ప్రత్యేకంగా నాయద్లతప్ప యితరులు పాల్గొను చేయుదురు. కొన్నింటిలో స్త్రీలు పురుషులుగూడా పాల్గొందురు. టకు అవకాళంలేదు. గనుక ఇతరులుచేయటకుాను ఏర్పడిన ఇరువురు పాలొన్నది నృత్యనాటకరూవంలో వుండును. నెర్హనమే పులయార్‌కళి. ఇది వేలకళిని పోలియుండును, పె నదెల్బినవిగాక కేరళ (ప్రాంతంలో యింకనూ యెన్నియో ముఖ్యంగా పులయారులు (హరిజనులు), ఈ నర్ననమాడుదురు. జానపద నృత్యరీతులున్నవి. కొన్ని ముఖ్యమెన విధానాల గురించి పులయారు కళిలో పంచపాండవుల కటవ్యగ్రహములకు మాత్రం యిందు పేర్కొనడమెనది. " ఇదులుగా _- భూతముల వ్యిగహములను కొందరు తమతలల'పై

181 యితర రాయలసీమ (ప్రాంతంలో వుండేదట, (ప్రస్తుతకొలంలో తమిళ దేశ౦0లోని మరుగుపడిపోయింది. అన్‌ పావై కుత్తు;ఛాయానృత్య _పదర్శనం. తెరచాటున బొమ్మల జౌ న ఎ ద్‌ నృ త్య ము లు నాడించే రీతి _ ఆంధ్రలోని కోలుబొమ్మల ఆటను పోలినట్టి న రన్హం. పిన్నల్‌ ళలోలాటం యువతులచే వేయఐబడే కోలా వురవిఆటం ; వెదురు కరలతో గుురముల ఆకారములను టము. ఆం్భధదేశమందుపలే వీరి ఆటలోనూ అనేక రకములెన. చేని వాటిపై కౌగితం అతికించి అందముగా రంగులకో అలంక కోపులుండును. సంగీతము దేశీయమెనా కరాటక బాణీకి చాలా రించి దాని వీపుపై నున్న కన్నముగుండా మనిషి బైటకు కనిపిస్తూ దగరగా _పోలియుండును. భజన నర్తనం _ ఇది ఆంధ్రలోని జోటగట్టును. మనిష్‌ నడుమువరకే కనిపించును గమ్‌క గుట్రముపై "సేవను పోలయుండును. ఇది పుణ్యతిథలిందు ఆలయాల్లో చేయ స్వారి చేస్తున్నట్లు తోచును, నాగన్వర నంగీతముననుసరించి నర్త బడును. పెద్ద దీపపు సెమ్యాచుట్టు నిలిచి భ క్రిగీతములు పాడుతూ. రోడు నర్రృమాడును. వీరు చర్మితాత్మక కథలను న్హనమాడే న్నర్తనం చేయుదురు, ఇది సంకీర్రన సంప్రదాయము. టప్పుడు స్త్రీపురుష నర్తనులు రాజు రాణీగా అలంకరించుకొని న ఎ క్ష కథను గానంచేన్తూ ఆడుదురు. ఒయిల్‌ అట్టంవఏ మురుగ (స్కుబహ్మణ్యుడు) అతని దేవేరి వలిని స్తోతంచేస్తూ చేయబడే నరనం..యిందు సుమారు యిరు తెరుపత్తు;వీధి నాటక సంస్రదాయము. బిందు, కురవంజి _ వదీమంద్‌. నర్తకులు పాల్తొందుడు. వీరి నాయకుని వడయరు యువి గూడా తమిళదేశంలోని భాగవతరీతులుగా చెప్పవచ్చును. అందురు. అతడు ఈ నర్తకులకు శిక్షణిచ్చి _ కేశిక జరిపించును... వీదుల్లో ఆటగట్టుదురు గనుక తెరు. (వీధి) కుత్తు =(ఆట) అనబడు వల్తి అమ్మను, మురుగను గూర్చిన పాటలు పాడుతూ ఆప్రాటల కుంది. వీరూ పురాణకథలను ఆడుదుడ. విందు ఆట యక్షగాన భోపి ప్రకటనగా గాక, మధ్య మధ్య నర్హన మాడుదురు. యిది. పద్ధలిలో వుండును. ఒక కథను గానంచేస్తూ మధ్య మధ్య నర్తన పురుషులు చేసేన రనం. మాడు సంప్రదాయం, కురవంజి కూడా జానపదనృత్య సంప్ర లో దాయమే. వైరిన్‌ తనె; పురుములచే చేయబడే ఒక కోలాటరీతి _ తేవారు ఆట, తేవారు గీతాలు పాడుతూ నరకులు నరనం చేపే కరగం ఏ గరగల నృత్యము- మట్టికుండను తలపై విధము. పై హా దాల్చి అది పడిసోకుండా చాకచక్యముతో నర్తనం చేయుదురు. ఇది ఆం(ధలోని గరగల ఆటవంటిది. మరియమ్మ దేవత ఆరాధనలో చకటథఆటల; అమ్మునాధస్వొామి, మురుగ, ముత్తు నురి ఈ నర్తనము ఆడబిడుతుంది. ఇదిచాలా (ప్రాచీనమెన నర నసఠీతి, యమ్మ దేవతలను సోతంచేస్తూ ్నపదర్శింపబడే నృత్యము. ఈ _“నంఘం'” సాహిత్యంలో కూడా ఈ నర్హనం గూర్చి వర్తించబిడింది. స్తోత గీతాలు సొధారణంగా ఆదితాళం, ఏక తాళాల్లో గొనం చేయ వరముల కొరకు, మశూచియు యిత్యాది అంటువ్యాధులను పార బడును. యిందులో చిన్నచిన్న కోలలు పట్టుకొని నర్తకులు కోలా (ద్రోలుటకు (దవిడ దేశంలొని (పజలు అమ్మవారిని పూజింతుర్చు టము అటవఐలే ఆడుదురు. ఆ పూజల సందర్భంలో ఈ నాట్యం ఆడుదురు. ఆం ధదేశంలో కూచిపూడి నర్తకులు పళ్ళెము అంచులమేదనిళ్చి, తలపే నీరుతో కుమ్మి: స్తీలచే 'పదర్శించు నర్తనం. ఇది ఆంధ్రలోని నిండిన చెంబును పెట్టుకొని నాట్యము చేయుదురు. ఆఆటకంశు గొబ్బి ఆటను పోరివుండును. యిది కషమైన ఆట - ఇది జానపద సృృత్యకళయైనూ (పిస్తుత కౌలంలో యిందు మెన్నియో శాస్త్రీయ స్వర్హసి విన్యానములను బొమ్మలాట; ఆంధ్రదేశంలో తోలుబొమ్మలాట విశే యీ నర్తకులు (పదర్శించుచున్నారు. షంగా వ్రచాలీలో వుంది. తమిళనాడులో క్యరతో చేయబడిన పళని సు, బహుణంసాంట్లి బొమ్మలనాడించు విధానం ప్రసిర్ధిగా వుంది, ఈ దొమ్మలాట వారు శావడిచిందు ; పళని స్కుబహ్మణ్యస్వామి ఆరాధనలు రామాయణం, మహాభారతం యిత్యాది పుఠరాణగాథలను అడుటయే చేయబడే అతి ముఖ్యమైన నాట్యము కొవడి చిందు. భక్తులు గాక కొందరు భరతనాట్య (ప్రదర్శనం గూడా చేయింతురు. వీరి స్వామికి అర్చించు కళాకొనుక . ఈ కావడి లపను సంగీతం చక్కని క్‌రొటక డాణిలో వుండును. ఈ బొమ్మలాట వృ త్తిగాగలవారు అర్యద్భుతముగా కావడీని (అలంకారములతో మైసూరు (ప్రాంతంలో గూడా పున్నది. ఆంధ్రలో హిందూపూర్‌ తయారు చేసిసట్టిది శంముపై భుజములపై ధరించి, చేతులతో

శ$9 | కర్ణాటక ప్రాంత౦లోని బలా జానవద నృత్యరీతులు / (1 1 కరగం,. వూజూకున్నిత ఏ నర్తకులు డేవతలయొక్క గ 2 వ్యిగహముల రూపములనుగాని, మటికుండనుగాని శరదుపై ధరించి | లా డా నర్తనమాడురీతులు కరగం పూజాకున్నెతి యిర్యాదులయ. ఆంధ | [7 స లోని గరగలు, తముళనాడులోని కఠగం కరాాటకలోని కంగం క మూడు ఒకేరీతిలో వున్ననూ, ఆటలో తేడాక్పుంది. ఈ మూడు యం నాట్యాలూ అమ్మవారి పూజలందు చేయబడేవే. రరాటక దేశంలో (గ కోతలు ముగిసిన తరువాతగాని వర్తబుతుపు ఓపీవాల పంటల [౮ న! అభివృద్దికిగాని అమ్మవారిని ఆరాధిస్తూ చేయబడుతుంది. కంగం-_ బ్లా! క (మట్టికుండలో బియ్యముంచి, దానిని చక్కగా అలంకరించి, |. (| శిరముపై దాల్చి నర్హనమాడుదురు.. ఆంధ్రలో పించశింస్పుల గో నాగేంద్రుని అలంకారముగా నుంచుదురు. సొధాంణంగా కరగ గ నృత్యము ముగిసిన పిదప నిష్పులమీద నడుచుట గూడా ఫదర్శిం క్‌ తురు. ఆంధ్రలో ధర్మరాజు వుత్సవాలప్పుడు “అగ్గి తిరనాళ్ళ'ని న్‌ లో ఖీ (వత్యేకంగా నిప్పులమీదనడిచే విధానంవుంది. డేవీ తిరునాళ్లలో క దక్షిణాది నంతటనూ నిపష్పులగుండం తొక్కుట ఒక ఆచాం౦ంగా వుంటుంది. మహారాష్ట్రలో రెండు మూకుళ్ళలో నిప్పులు వేసి దానిపై గుగ్గిలంజల్లి మంటలు మండుచుండగా ఆ మూకుళ్ళను చేతుల్లొ పటుకోకుండా పడిపోకుండా న _రనమాడుదురు. ఇందలి వాద్య పట్టుకొని పల్లైపజలు భవానిని స్తోతంచేన్తూ న రనమాడు ఆచారం బృందాన్ని నయాండి మేశమందురు. రెండు సన్నాయిలు, రెండు కలదు. వంగదేశంలోని ఒక సంప్రదాయం. 1గహదోషములు, డోబ్ళ, పంది, తుముకు వాద్యం పాల్గొనును. దీర్హ వ్యాధిలచే పీడింపబడు (ప్రజలు దేవికి అగ్ని ఆరాధన మొక్కు కుందురు. దుర్ధాపూజ సమయమందు -- దేవీనవర్యాతం దసరా _ వగల్‌ వేసము; ఆంధలోని పగటి వేషాలను పోలినట్టిది వేళల పూజారులు అట్లు మొక్కుకున్నవారి శిరములపె మూకు యిందు నర్తకులు వివిధ తెగలను, మనుష్యులను అనుకరింతురు. ళ్ళలొ' అగ్నినుంచి మంళోచ్చారణ చేయుచూ అందు గుగిలము వేయుదురు. అది మంటలు మండును. విప్పులు (తొక్కుటమహ కురవన్‌, కురఓి ఆం్యధలోని యక్షగాన భాగవతులలోని మృ్మదీయులు పీర్ల పండుగప్పుడు చేయుదురు. ఈ సంపదాయం సింగి సింగడు; టోడిగాడు, దబింగారక్కా యిత్యాది పాతలవంటివి. భారతి దేశంలో తంతటను వున్నట్లు చెప్పవచ్చును. జ్యోతి కర వీరు కేసలం వాస్యరసం పోషించుటకుగాను. నాట్యం చేయుదురు. గం_లో కుండపై దీపములు వెలిగించి పెట్టుదురు. ఇది తైలం వీరి నృత్యములన్నీ హాస్యశేళికలే. గాణంలోని టోనాల పండుగ, పోతరాజు నృత్యాన్ని పోలినట్రిది. పూజాకున్నిత నృత్యములో గుడిపూజారి అమ్మవారి విగ హం గల పెటైను తలమీద పెట్టుకని నర్తన మాడును. ఆవిధంగా నాట్యమాడగా వారిని ఆయా దేవతలు ఆవేశించిన సమయాల్లో 0 అచ్చట చేరిన (ప్రజలకు ఫలితాలు చెప్పుట గూడ కలదు. వివిధ దేవతలకు సంబంధించిన ఆరాధనల్లో యీ నాట్యం ఆడునప్పుడు ఆ యా దేవతల పేర్లతో ఆట పిలువబడును. అవే ఎల మ్మకున్నిత, దేవరకున్నిత, కలశదకున్నిత యిత్యాదులు. గా వీజపూరు తుంగభ్నదను ఆనుకొని వుంది. అక్కడ యెల్లమ్లు ఆలయముంది. ఆలయంలో పురుషులు పూజారులెన వారు శ్రీ వేషాల ధరించి పూజింతురు. దురియు ఆ అమ్మవారి షొం్యతోసదేశం

దాక్షికా త్యుల నాట్యకళా చరిత౦ పొంది సేవలో వున్న వారందరూ శ్రీ వేషంలోనే వుందురు. అవ్మ ఆటవికుల న్శ త్య భంగిమలు వారి టుత్యర్థం సో న్తనం ల వ దమము నం త్చిరాని వొక్కసారి ఆ పూరిలో అమ్మవారి జాతం ॥ | క్‌ యారీత్యరాటక పాంఠతిం కో ఆ చేవి పూజారులు ఒరియనుల నృత్యజాతరలు " అచ్చట చేటుదురు. ఈ నాట్యాల్లో నాగశ్వరర కొంబు, కహలె, ఒరియసులు ఒక (దావిడ తెగకు చెందినవారు. ఛోటానాగ నగర్‌, అమ్మెజ మొదలె న వాద్యాలు వాయించబడును. వాద్యకులు పూర్‌ పీఠభూములలోను, జాష్‌పూర్‌ సర్‌గూజా సంస్తాసముల కూడా స ఎకుని నాట్యాన్నను సరించి ఆడుతూ దాయింతురు. లోను పీరు నివసింతురు. నృత్యజాతరలు' వారి తెగ నృత్యోత్స భూతన్ఫల్వము : (ధూతకున్నిత) ఫొంచాడ, నలికె వాలు. ఈ సండుగ సమయములలో వేలాది ఒరియనులు ఒక స్రల జాతులవారు విశేకంగా యీ న్త్తనమాడుదురు. ఇది చాలా ములోచేరి నృత్యము చేయుదురు, ఇలాంటి జాలరలు హిందూ (ప్రాచీనమెన సిర్రస విశేషం. ఈ నాఎ్యదు, ఈ నిర్తకులు దేశములో మవేపాంతములోనూ చూడలేము. సంవత్సరమున మొహంజోదారో హావప్ప సంస్కృతి కాలంచాటికి పృస్నట్లు కొక్కసారి పల్లెలకు దగ్గణగానున్న మామి.డితోటలో ఈ జాతరలు చర్మిత్రివాలలు ఇెల్పుడుడు. మర వెందరు సుమరియన్‌ సంస్కృ జరుగును. వీనిలో ఒరియనుల తెగకు చెందిన స్త్రీ పురుషులు, తిలో యూ కళారీతికి నంఎంధమున్నిట్లు లఅభ్మిపాయం ఎఎబుచ్చు యువతీ యువకులు, బాలురు, వృద్దులు అందటు పాలొందురు. తున్నాట. యిడొక విధమెన ఆరాధన సృత్యరీం _ తుళపజాతివారి వేలాది జనులు ఒకేసారి ఒకే విధముగా ఒకే కంఠంతో పాడుతూ జీవితివిదానంలో సంపూర సంబంధంగల్లినటిది, చేసిన నృత్యం చూచిన కళారాధకుడు తన జీవితములో ఆ దృశ్య తివి లెలో ఒక 'మాతాలయ ముండును. ఆ ఆలయ పూజారి మును మఠఅచిపోలేడు. ఈ న రన్‌ం చేయును. (పాచీని కుళవజాతికి చెందిన వీరులయొక్క తెల్లవారుచున్నదనగా జాతర _ నృత్యజాతర (ప్రారంభ జీవత చ్నరలను గానిము చేస్తూండగా, పూజారి ఈన్నర్తనంచేయును. మగును. సుమారు పదిమంది కుజవాం్యడ్రు మామిడితోటకు పోవు ఆవీబణ అరవ ఆచే;ంతువనియు. చారి నమ్మకము. వెన్నెల ద్రారిలో నాటబడిన జండాలనుచూచి ఆనందముతో వెజిగా కేక ర్యాశులందు ఈ నర్తన మాడబడును. ఈ నర్తకులు ముఖాలకు ర్రిక్సుచూ. పర్లైలోనికి పరుగె త్తెదరు. ఆ చుటుపక్య్థలనున్న పసుపు అలదుకొని. కుంకుమదొస్లు పెటుకొని లేత పోకచెట్ల గందూలవారికి పెలియుటక్నె ఆ పల్లెలఒండాలను ఇచ్చి నృత్యం ఆకులు, ౯ బ్బరి ఆకులుతో చేయబడ్‌న ఆభింణదులు. ధరించి జ్వంగే పడేశానికి (మా కుతతోటకు) పోయ్‌ దారిలో నాటుదురు. శిరముపై వెండి కిరీబం పెటుకం నిర్తనమాడును. “జాతర నృత్యజాతర వార్త " వలలో పాకిపోపను. ఐదు బీసుకంసాలె ఏ ఆం్యధలో సింహ్వదికొండకు జాతరగా స్విష్షరల్నకితం నిశ్శబముగానున్న | పడేశపంతయు. జాలం వెశ్ళేప్పుడుాని కోటప్పకొండ తిరునాళ్ళకు వెళ్లునప్పుడుగాని శ్లాత౬ యసు శబములతో (ప్రతిద్వనించును. (ప్రతి యువకుని నోటి మహదేవఐగుఎకు వెళ్లునవ్పుడుగాని భక బృందములు పాటలు క్రోను జాతం (పతి స్తీ నోటిరలోను జాతర (వతి ము39ివాని పాడుతూ. దొయిద్యములము వాయిస్తూ నర్తన దూడుతూ వెళ్లునల్‌ న్రోటిలోను జాతర_ ఎక్కడచూచినఏ ఈ కదిమే. ఎవరు మాటా నర్తన రీతియే, "బీసుకంసాలె. దక్షిణ మైనూరు (ప్రాంతంలోని శ్రనా నృత్యజాతరను గుజించియే, ఆ ౯ మహదేస్పుని కొండకు వెళ్లేటప్పుడు నర్తకులు ముఖ్యంగా యీసృత్య కొందణి తమ దినకృత్యములను తొందర ఠొంద:గా 7 నాలతో వెళ్షుదురు. ఇది బృంద సృెత్తములుగానూ ఒకే న ముగంచుచున్నారు. కొందలు తమ పెటెలలో అతి భద౬గా కుడూవ చేయుదురు. దైవారాదనకు సంబంధించిన దగుటచే. జ్క్బక్రానిన తము జాతర దుసులను తిసి మూటగటుకొచుచున్నారు. యిందు వీవావేళముగాక తాండపపద్ధతి న్ని లికేశక (వదర్శిత్‌ స్వ్య్యల్యన్సృుగా జాతరసలమునకు దూరముగా నుస్నవారు దులు మగును. మైసూరు రాష్రంలో ముఖ్యంగా శై వము, దేవి ఆరాధని ను మూటగటి తీసిరొసపోయి అక్కడే ధరించుచున్నారి. డన యెక్కువగా వుంది. ఆ వాద్యగోషి సృత్యములు ఆవిధంగానే శల స్పన్నవాష్రు యింల్ల వదనే ధరించి వళ్ళుచున్నారు. గుంపులు వీరా వేశము. గంంచునటివిగా వున్నవి. గుంపులుగా జనులు "అనిప్ల వఠెలలోనుండి ఆతోంఎను చేరు తిముళ ఆంధ్ర, కర్ణాటక మళయాళదేళ జానపద నృత్య చున్నారు. అందలు ఆ తోట దగఅనున్న బలుపు గటుస చేరినాడు. ముల్లో మనెన్‌ 5 టవ్రైత్యేక పోలిక కన్పటను. (గ్రామప్రజలు సుపూరు ర0దు గంట లయినది. వారు తమ ముసొబులు ముఖంా ఆరాధించే దేవతలు... అమ్మదాద, భాగవతి, అంబ స్తా ర దా | మొదలు పెటిరి, డేవి-ఇవన్నీ శ క్రి యొక్క విభిన్న రూపాలే_ మరొక్క ముఖ్య బ్‌ దేవుడు. శివుడా. ఈ డేజుళ్ళను. ఆరాధించే నృత్యరూపములు శ్తీలందలు ఒకే స్తలములోచేరి కిలకిల నప్ప్వుచు, ఒకరిలో గూడా ఒవేరీతిగా కన్చించును.. కర్తాఎక పాంంతంలో వీరశై వము నొకరు హాస్యములాడుచు ఆనందముతో కూనరాగములు తీయుచు, (ప్రచారములో వుండుటివల్ల వాద్యగోషితో కొంత ఉదృతం గోచ తమ అలంకారములను ధరించుచున్నారు. యువకులందలు కొంత రించును. టా దూరంలోకూడి తయారగుచున్నారు. వారి ముస్తాబు ము? నిడి,

క104 దాషీణొత్యుల నాట్యక ళాచరిత౦ “డ్రాయి గడడా _ డాలెడడా - డారెడడడా” మధద్దెలలు మగ యిండ్రకు పోవుదురు. కొన్ని సమయాలలో వారు ర్మాతియంతయు డము మొదలు పెట్టినవి. కొమ్ములధ్వని వినవచ్చినది, నృత్యము చేయుదురు. ఒకొగకళా పలెవారు ఊరేగింపుతో ఆ నృత్యస్తలమునకు తరలి వు మున్నీరు. అందలకు ముందు యువకులు కత్తులు, సారీహుంల్‌ ఉత్సవము : డాలులు మున్నగు ఆయుధములు, తమ తమ పల్లెలకు చెందిన పీరు సార్‌హుల్‌ పండుగను (ఉత్సవమును)ు ఇస్పచెట్లు జండాలు పట్టుకొని నడచుచున్నారు. చిన్న చిన్న బొాలులు చిగర్చినిపష్పుడు చేయుదురు. ఖర్మ నృత్యం (జో మ. వం నాటు కొందయు విరజాదురలను పొడుగుపాటి కలలకు పూలమాలలు టకుసిద్దముగాసుల్న కాలములో చేయుదురు. ఈ సమయములో ఎున్నగు=వి అలంకరించి పూర్వము రాజులకు పట్టుసెట్ట గొడుగుల ఖప్యనృర్యము చేసినయెడల వరిపైరు చక్కగా ఫలంచునని వీరి పవ పటన న్నారు. ఒక పర్హైచుంది వచ్చిన వారిలో ఒకడు రాజు దృఢవిళ్వాసము. “కనిహారి యనునది పైరులు పండీ కోత్ర వల దుస్తిలు ధంంచి కజ్ఞ గుజ్రమను స్వారీ చేయుచున్నాడు. చుటీ లయిన తిమువాత చేసికొను పండుగ కొందటు యువకులు ఆ గుబ్తమను అత3ని మోయుచున్నారు. ఖర్మిస్బృత్య సమయమున ౯ెందజు యువీ యువకులు వారిముందు కొందణు వేటజంతుబులపలె అలంకరించుకొని *డచు. అంవ్యాదునికు వళ్ళి ఖర్మపృకపు (ఇప్పఎట్తు కొమ్మను తసిరాన చున్నారు. దారి వెనుక స్త్రీలు పురుషులు పంక్తులుదీర్చి నడచు వచ్చి పల్లలలో3 “అఖాడా మధ్య నాటెదరు. దురునాటి (పొదున చున్నారు. పిస్నాలు, "ఎదలు అందణు పండు" దుస్తులను ధరించి ఆఖాడాకు లందటును మాండిరోం. చేరి. వారందలు కలిసీ చుంనున్న చింతచెట్లక్రెంద చేరుదురు. యువతీ యువకులు ముందుకు పంగుచు, వెచుకకు వంగుచు సముద్ర తరంగమువలి చేటేలు పటుకొని గుర డ్రముగా ఆ ఇఖర్మవృక్షము చుట్లు తిరుగుచు ఒక్కసారి కాళ్ళనె త్తి అడుగులు వేయుచు చ్యక్రాకారముగ తిరు నృత్యష చేయుదురు. ఆ చెట్టును రంగురంగుల గుడ్త్‌లతో, గాజు గుచు నృత్యవఎచేసి మరల నిలబడి అతి రమణీయముగా శరీర లతో ౩౦గుంంగుల వరిగడ్డి 'ండలకో పూలదండలికో అలంక మును కదలించుచు కొంతకాలము నృత్యమాడిరి. దీ౨ పేరు గించుదురు. అటి అలంకాకీములతో, చెటుచుటి నవ్వుచు, ఉత్సాహ ఖ౦ియా నృత్యము. సుమారు రెండువేల ఒనం స్త్రీలు పురుషులు, ముతో (ప్రకృతి గీతిదులను పాడుచు స్రీలు, పురుషులు నృత్యము వృద్ధులు, అందజు వరుపగా నిలబది ఒక్కసారి మడ్డల తాళముల చేయుచున్న సమయములో మస పూర్వులు చెప్పిన కల్పవృక్షము ననుసరించి కాళ్ళనెటత్తి భూమిపై కొట్టిరి తరువాత నృత్యములో జ్ఞ ప్పికి వచ్చును. దీనిని ఆంగ్లేయుల 'మేపోత్‌' తో పోల్చవచ్చును. వారికి వాద్యములతో పనిలేదు, “2” సారహుల్‌ పండుగ సూర్యదేవునికి, భూమాతకు పెండి వేలాది ఒనులు ఒకే కంఠముతో పాడుచు, కొళ్ళతో తాళ జ్ఞల్ప్బ్స. ఇప్పపావులు ఈ పూజకు ముఖ్యము గనుక ఇప్పచెట్త లయలను చూపుచు ఒకరి నొకరు అంటుకొని నిలబడి గుర్యడ్రముగా పుష్యుంచిసి తరువత ఈ పూజ చేయుదురు. సాధావణముగా ఈ తిరుగుచు సృత్యమాడిరి., కొంతకాలమట్లు నృత్యమాడి అలసి పూ ఫ్యపిల్‌ నెలతో ఒరుగును. ఫోయి అందలు “హర్‌ర్‌ అని నినాదంచ్చేసిరి. వంటనే అందఆజు ఒక తెల కోడిపుంజును. బూర్యదేపునిగా,. ఒక నల్ల కోడి శింస్సులను ముందుకు వంచి రెండు కాళ్ళను జేర్చి, ఫైకెగిరో సన్న భ్రూదేవగా థావించి- ఈ రెండింటికిని పెండ్లి జరుప్పుదురు. భూమి దద్దరిలునట్లు అడుగు వేసి కూర్చొన్నారు. ఇది సృతృము న్న బ్రంకుమలతో పూజించిన పిదప ఆ రెండింటిని కోయుదురు. యొక్క అంతిమ అభినయము._ ఒక నిముసము విశాంతి తీసి ్క్య్వ్వ్వా ఆ పల్రైలోనివారందలు జేరి వారి పూజారి _ చైగా - కొన్నారోలేదో, ఒక మూలనుంద యొకడు ఉఊ(దేకపూరితముగా ,__, నతో ల్‌నిని “సర్వ' కు పవి(తభూమికి వెపుదుప ది ఓ. అని పిలిచినటు పాడడం మొదలుపెటినాడు. ఆ రాగం అందు సిసర్న కృ పవంభూు బాను కొని అందు తరీగి నృతృంచేయడం మొదలు పెటిరి, సాధారణముగా పాత ఇస్ప మొదలగు చెట్లర గూడిన అవణ్య ఠి ల (ప్రదేశమె యుండును. "ఆర్నబురహి” ఒక వృద్దస్త్రీ నివాస స్తల పచ్చని. ఆకులతో. నిండిన ఆ మామిడితోటలో వేలాది. మ్వన, తస్తలము వర్షమును స్వొరీనిములో నుంచుకొనునని బేరి యువతులు, యువకులు రంగురంగుల దుస్తులను ధరించి ఏక నమ్మకము. అరణగ్థిములు వర్షముల నాకర్షించునను సిద్ధాంతము కంఠమున పాడుచు చేయచున్న సృత్యమును ఏకవి వర్ణించ గలడు: వారికి తెలియదు. కౌని వాని పెవినాభావ సబెబంధమును సె రించి రంభ, ఊర్వశి, తిలోత్తమ, మున్నగు అప్సరసలు, తుంబురుడు ల్రర్రజ్య దేవత వర్షమును శ్రన చేతి నుంచుకొనునని యెంచి ఆమెను మున్నగు గంధర్వ గాయకులు, కిన్నరులు మున్నగు నృత్యకళా ఫజించి తృప్పిపరచినచో వర్షము బాగుగ కురియునని వీరి నమ్మ కోవిదులు నిండియుండీన ఇం(ద్రసభగూడ ఆ పకృతి బిడ్డలు చేసిన కము. ఈ పండుగలో వీరు 'సూథఠ్యుని, ధర్మితిని, వరుణుని పూజిం నృత్యమునకు దీటురాదు. చెదరు. వంటలు చక్కగా సండుటకు వర్ష్వము లవసరము. ఈ వారు అలసిపోవువరకు నృత్యముచేసి తరువాత పల్లెల పంటలను పండించుటకు భూమి ఆవశ్యకము. అందువలన ముగ్గు వారీగా విడిపోయి సంధ్యవేళ వరకు వేలువేలుగా నృత్యముజేపి రను సంతోష పెట్టుటకు వీరు ఈ పండుగ చేయుదురు.

వాడిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత౦) చంపిన రెండు కోళ్ళను ఆ పవ్నితసలములో ప్రాతి పెచె దరు. అరణ్యదేవతకు మజీయే ఐదునోళ్ళెను బిలియిచ్చిన తప్‌ లొ విడుల నృత్యభంగిమలు వాత వారా నొ ళన విందారగించి స్రర్త్యగీశముంతో దినమంతయు కోలులు (ద్రావిడులలోని ఓక తెగవారు. వీరు ముఖ్యముగా గన ఇండప న స ఛోటా నాగపూర్‌, సింగభూమి, మెధ్యరాష్రం, మధ్య భారతులతో శ గ రక్రారు. లగా (ప్రూజార్సి ఇప్ప గ్రివసీంచుదురు. ఆటవికుల నిత్యజీవిత కృత్యములలో నృత్య పువ్వులు చేత పదని (ప్రతియింటికి వాగా, త్రీ లెల్లడు తమ. శక్ర విశేషము. ఇప్పటి మన నాగరక 'నంభములోవలె ఏ పటుకాని నిలువ టుకుడు. ౮8 గా స న్‌్‌ కం ఈ తెగవారందజు ఒకచోట కూడినప్పుడుగాని, ఒక పెల్లెలోనివారు బి తీరం) తీసికొందుడు. బె జ. న్‌ మజియొక పళ్లెైలోంకి తమ బంధువులను చూడటోయినప్పుడుగాని పవర దరం ( య న్‌ దురు. క్‌” (పతి కరం నృత్య గీతములతో కాలము గడుపుదురు. (ప్రతి బుతువునందు నలువది. యింది 5 న్ని పూవులను జల్లి శ్రీల తలలొ కొన్ని సమయమునకు సరిపోవు నృత్యము లెన్నిటినో - వీరు చేయుదురు. బంద్‌ వై కయ మీయిండ్లు వీ నృత్యములు అతి నెమ్మదిగాను స్వాభావికమై సుకుమూరము న లము వద వ న నో గాను ఉండును. తాళ లయలలో వీరికి దుంచి హైవీణ్య ముండు అంతవణకు అతి" క్రి గౌరవములతో చూచిన గప విలా టచేత, నృిత్యములు తాళము తప్పక దక్కగా లయ ననుసరించి న్‌ అఫ్ర శ యుండుటచేత హృదయరంజకముగా నుండును. సంగా నవ్వుచు కుండెడు నీళ్లుపోయును. దీనిని ఒక పేధమెన వర్ష తో తఈంతమని చెప్పవచ్చును. కోరువాత అందటు విందారగించ్‌ తషో వీరి నృత్యములలో వరికోతల నృత్యము చూడతగినది, మబ్బువన్నె శరీంములకును, జీడిగింజ నలుపు తలవెండుకలకును మదైలలు మోగుచుండును, ఆ తాళము ననునరించి వీనుల శోఖనిచ్చు లేత గోధుమరంగు ఇప్పపూలతో అలకరించుకొని విందైన వేణుగానము వినబడుచుండును, న్తీలందజటు వరుసగ “అఖాడా” వద్రజేరి నృత్యములతో రాత్రి గడపెదరు. నున దేశమం. నీలుచుందురు. నారు యేదో ఒక గీతమును పాడుచు లాళ లయల చలి అతి పురాతనమైన ఒక తెగ్యపజల నంఘాదారములు, వారి ననుసరించి అడుగులు వేయుచు, అందణు ఒక్కసారిగా నంగి చృత్యకళ- వీనిని యంతనరకు సర్దించితిని, చేతులతో కొన్ని ముదలను చూపుదురు. ఆది అచ్చముగా పొలా లలో వరి నాటినట్లరిపించును. తరువాత కోతలు కోసిన పైరును కట్టగట్టి, కొట్టి, దులిపి, కుప్పలు వేయడము మున్నగునవి తాళ లయలు తప్పకుండా మధురముగా పాడుచు అభినయింతురు. కుస్పలుగా వేసిన ధోన్మమును వేర్పరచి, చేటలతో చిరుగుచు 7 తా శ్యభపరచి పోయుదురు. తాను యేడాది చెమటనోడ్బి కష్పసడిన (శ్రమ ఫలితమును కనులాలోదూచునట్టి రై తురాజు ఆనంద మెంతవి చెప్పగలము. ఆ నంకోషమున త్వరత్వరగా (వతి ఆవయనమునగు కదల్చుచు అభినయంతురు. ఈలాగున వరబుతు [ప్రారంభములో పొలము దున్నుట మొదలుకొని, ఆయేటే కృషిఫలితమైన (కొత్తవశ్ల బియ్యము విందోరగించే వటకు జరిగే దృశ్యములను వివిధ ఘట్టములుగా వారు నృత్యముచేయుదురు. శాస్రమనిన నేమో తెలియకపోయినను, నృత్యకళా రాధకుల వలి ఏండ్ల తరబడి నృత్యము అభ్యసించకపోయినను వీరి నృత్య మెంతో సున్నిత మై, భొన్మపకటన మిక్కిలి సహజఒమైయుండును. వారి సాటలు అర్హంగాకపోయినను, వారి చక్కని అంగచలనము వలన వారేమి చేయుచున్నది కడు సులభముగా అర్హమగుటకు నృత్యము చేయుచున్న వారు, కేవలము తాము నృత్యముచేయ చున్నట్లు, తలపక ఆ భావములలో లీనముకావడమే ముఖ్కమెవ్‌ కొరణము. శొస్త్రము తెలియక సోయినను నృత్యము సమ్మగముగా, సహజముగా చేయుటనేతనే ఆ నృత్యము (పతివానికి సులళ

100 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 9 ముగా అర్జమగును. అతి కష్పమై సామాన్యుల కర్టముకానట్టి ఒక హ్లదకరముగా ఉండును. స్త్రీలు, సంతాల వనితలవలె ఎబ్బరంగుతో విషయమును, లేదా ఒకొనొక భొవమును మిక్కి౨ సులభముగా నుండిన (పత్తిపూవులతో తమ!రోజములను అలంకరించుకొందురు. సొమాన్యులకు, పని బిడ్డలకుకూడా అర్థమగులాగున (వ్రదర్శించు ఇవిగాక మటి యే సొమ్ములును వారికిలేవు. టయే కాస్రముయొక్క మఖ్యధర్మమని, అతి సామాన్యమైన భావ వీర ఖర్మనృత్యము [గీష్మ బుతువులో చేయుదురు. మును చిక్కుగా అన్యుల కర్టముగాని విధముగా (పదర్శించడము ఆ నృత్యము చేసినచో పంటలు బాగుగా పండునని వీరి ఉద్దేశ్యము. శాఫ్త్ర్రధర్మముగాదని వీరి నృత్యమును చూచిన తర్వాత నేను ఇది ఒక విధమైన ఆరాధనా నృత్యము, భగవంతునిపై సోత (గహించగలిగితిని. గీతములను పొడుచు ఈ నృత్యము చేయుదురు. పర్షము లేళ మధ్యరాష్ట్రాములోని కోలలు, గోండులు ఖర్మనృత్యము పోయినచో వీరీ నృళ్యము (పతిర్శాతియు చేయుదురు. ఈ విధముగా జేయదుడు. కాన్‌ వీరి నృత్యము గోండుల ఖర్మనృత్యముకన్న నృత్యగీతములతో భగవంతుని ఆరాధించిన, అతడు సంతృప్తు డై గున్నితముగాను, చక్కగాను ఉండును. వర్షము కురిపించునని వీరి దృఢ విశ్వాసము. శ్రీ పురుషులు ఒకరి కెదురుగా నొకరు పంక్తులు దీర్చి: కవురుల నృత్యము చేతులు పట్టుకొని నిలువబడుదురు. వాద్యగాడు ఒకడు స్త్రీల చ తీస్‌గడ్‌ జిలాలోను | మవానదికి ఉత (ప్రక్కకు తిరిగి మబియొకడు పురుషుల పక్కకు తిరిగి నిలువ లోను కవన లీందు న్‌ నున్న దిడుదురు నృత్యము చేయువారు ముందునకు వచ్చిన ముందునకు, వరులు నివసింతురు. ఎరినృత్వ్యమునకు సంతా వెనుకకు పోయిన వెనుకకు పోవుచు వారి ననుసరించి నడుచుచు కొ ౯ కో లుల. నృత్యమునకు ఏ విధమైని సంబంధములేదు. వాద్యములను వాయించెదరు. కొంతకాలము వారందలు నృత్యము కంర సదనుల చట కారమగ నిరావబడి మన దేశములోని చేసిన తర్వాత శ్రీ సురుమలందణు కలసి వ్యకాకారముగా తిరుగుచు (క్ర న లట ని కజిలను కొదుచు మడైల నృత్యము చేయుదురు. అప్పుడు వాద్యగాండ్రు మధ్యలో నిలువబడి = గి శరొచి పొడుచు, దానికి తగినట్లు అడుగులు వేయుచు, తమవాద్యములను వాయించెదరు. స్రీలు పురుషులు, కలసి చేయ స్త తాళమునకు తగినట్లు చేతులలోని కజ్దిలను కొటుచు నృత్యము నృత్యమిది. క్రో చరద నృత్యములలో వారు ఒక పెద తంబురవంటి రువాల వృత్యము వాద్యమును చేతపటుకొని, గుండ్రముగా తిరుగుచు వాయించుళు ఒక 'పెద్రచ్యకము వలె ఒకరినొకరు దగ్గణా అతుకుకొని బిహు సులభమైన, సున్నితమైన గీతాలను పాడుచు నృత్యము పోయినట్లు నిలువబడి చేతులలో వివిధ ఆయుధాలను ఎడమచేతితో చేయుదురు. వారి కెదురుగా స్త్రీలు నిలువబడి శిరస్సులు కప్పుకొని విల్లు, కుడిచేతిలో తశ తళ మెరిసే గొడ్డడ్ళు పట్టుకొని నృత్యము శరీరాలను ఒక ,వక్కంకు వంచి యుద్దభూమికి తరలు సెనికుల చేయుదురు. వీడు “కోరాలి అనే తెగకు చెందిన “కోరువాల” వలె నిలువబడి (చేతులు పటుకొనరు కోలులవలె చేతులనాడీంచరు) పీరు. ఛోటానాగపూర్‌. పీఠళూములలో నివసింతురు. చలము చేయుదురు. ఇది చైగాల “సేలి, *“రేనా" నృత్యములను కొందణు రణభేరి నాదమువంటి నాదముచేసే మదైలలు వాయిం చొంమటికు పోలియుండును. బై గాలు కొన్ని ఆటవిక జాతులకు చుదురు. పురుషుల చక్రములో ఇంకొక చృ్మకముగా స్రీలు నిలువ సౌబరులు. బడుదురు. వీరి ఒకరిని అంటిపెట్టుకొని ఇంకొకరు అతుక్కొని సల నృత్యము వైగా పురుషులు చేయని. వీరు కూడ పోయినట్లు మిక్కిలి దగ్గణగా నిలువబడుట చూచిసచో చుటచుటి “ముగ తిరిగి నృత్యయి చేసినను, కవురులవలే తంబురలు కొని పరదుకొన్న పాము జ్ఞాపకము వచ్చును. అందలు పొడుచు వాటుంచక చేతులలో కజ్ఞలు పట్టుకాని కోలాటము. వేయుచు నృత్యము చేయుదురు. అందణకు మధ్యలో “చోరగస్‌" కూర్చొని నృత్య మాడుదురు. తన తంశ్రీవాద్యము. వాయించుచు, పాడుచు, అభినయించుచు అదే విధముగా టైగా స్త్రీలు “రేనా" నృత్యము చేయుదురు. నృత్యముచేసే _అలసిపోయినవారిని ఉత్సాహపరచుచు. వారి వీణ ఒకరికి దగ్గజగా ఒకరు నిలునదిడి చేతులు పట్టుకొనక నృత్యమునకు _జీవముపోయును. నృత్యము చేసే పురుషులు మొదుకు వచ్చుచు, వెనుకకు వెళ్ళుచు, వంగుచు నృత్యము కొందలు తమ పొడుగాటి వెండ్రుకలను సిగముడి. వేని దానిలో చేయదురు. ఇటీవల గోండులుకూడ సేల, రీనా నృత్యములను అమ్ములు. ఉంచుదురు. వారు నృత్యముచేయచు కదలినస్పుడు చేయిచున్నారు. కొని ఆవి తాము బైగాలవద్ర నేర్చుకొన్నామని అవికూడ. వారికో కలసి కడుచక్కగా నూగుచుండును. మటి కంటారు. కొందఆు వెండుకలను జడలుగా వేసికొని వానిలో ఒక్కొక్క అమ్మునుంచుదురు. వారు నృత్యముచేసినప్పుడు ఆ జడ యాడును. 0 చానితోపాటు ఆ అమ్ములు అటునిటు నాడుట చూచినచో హృదయా నహ

దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం 197 కళ యే జీవిత మెవ కోయలు _ పాటలో లయతెలుపుటక్రై వేయు తాళపు మధురధ్వని జ్ఞాపకము యూ పరుచును, [పభాతభానుని లేరకిరణములు చెట్ల యాకులపెని వారి వృషభనృత్యము స్య విందువునిను హరించుటచే మంచుచే వంగిన్‌ ఆకు లాక్కా సుమారు ఇరువదిమంది పురుషులు మెడలో పొడుగుపాటి క్కంటిగా తలలుపై కెత్తి (వసంచమును చూచుచుండును. పెద్త పెద్ద మద్దెలలు (వేలాడ వేసికొని నిలువబడి తిల వెర్యడు ఆ (ప్రకాంతసమయములో గోదావరి నంటిపెటుకున్న కలను గోపురములవలె ఎగగటి వానిపై తలపాగలను చుట్టి కోయల గూడెములలోని పజలు విశాల (పదేశములో గుమిగూడి ఈలకు రెండ్కుపక్కల ఎదుకొమ్ములను లెలంకారిముగ ధరింతురు... చేసిన నృత్యాన్ని చూచిన ఏ కళారాధకుడు తన జీవితములో ఆ శరీరముపై దుస్తులు ధరించరు. మోకాళ్ళవణకు పంఇమాత్రము దృశ్యాన్ని మరచిపో గలడు? కట్టుకొందురు. పురుషులు మదైలలు వాయించుచు గుండముగా ఈ నృత్యమును నేను భృిదాచలందగ్గర అడపులలోనివసించీ తిరుగుచు. నృత్యము చేయుచుందురు. స్త్రీలు వారికి కొంత కోయలు చేయగా చూచితిని. చూవినప్పుడు డార్విన్‌ 'మానవ పరి దూరములో నిలువబడి ఒకరిచేతుల నొకరు. పటుకొని సృత్య జామ సిద్ధాంతము" లో వవాసిన “విన్‌ ఫైట్‌" (వృషభ యుద్దము మాడుదురు. ఈ రీతిగా కొంతవఅకు సృత్యము చేసిన తర్వాత జ్ఞాపకం వచ్చినది. పురుషులు రెండు భాగములుగా జీలి ఒకరి కెదురుగా నొకరు నిలువ ॥ జా బడుదురు. ఒకనిమిషము నిశ్శబము. గోండలీల గోండల్‌ నృత్యము “*ధంగ్‌ ధంగ్‌ -- ధంగ్‌ తకిట -- ధంగ్‌ ధంగ్‌” గోండలీలు ఆంధధ్మవిచేళభములో జంగముల వంటివారు. ఇరువది మంది ఇరువది మదెలలు తీసికొని ఒక్కసారిగా. వీరు పెండ్లి మున్నగు శుభకార్యముల సమయములో 'గోండర్‌" తుపానులో. మేషు. గర్జనల వలె "పలికించెదరు. అంద౦ిలొను నృత్యము చేయుదురు. నిలురు మనుష్యులు ఈ సృత్యములో ఏదో యు[దేకము, ఆవేశము పుటను. శరీరము కచఎంచుచు,. పాల్లొందురు. అందులో నృత్యము చేయువాడు పాదములవబకు మదెలను (మోగించుచు నృత్యము చేయుచు వెనుకకు దె అతి పొడూాటి ఒక కుచ్చుల కుదితి?ి సుడలో గస్వల'పేము, రాళ్ళకు తొందఅగా అడుగులు వేయుచు, తలలను దగరా జేర్చి వామ్ము గడ్టైలను ధరించును. అలకు మార్వాడీలు కటుకొనునటి తలపాగ లతో పొడుచుళొనుసటు అభినయించుచు, ౧౩/౮ తిరుగుచు తాళము పెటుకొనును. ఎుగ౨- ముగురు అతని వెనుక నిలువబడియుందురు. తప్పక నృత్యము చేయుదురు. అందులో యిదరు పజలలు వాయించదరు. మూడవవాడు దివిటీ తరువాత పరుగు పరుగున వెచుకకు అడుగులు వేయుచు (జాన జ్యోతర్ఫో నిలుబఐడుఎ.. దివిటీ పటుకొని నిలుప బడిస వెళ్ళుదురు. తిరిగి ముందుకు పళ పళమని మచెలలు వాయించుచు.. వాడు విదూషకుడుగా. వ్యవహారించుసు. వీరు ఇవానీ స్తోతిములో పరుగెత్తుకొని వచ్చి ఢీకొందుడు. ఇలాగు నృత్యము చేయచు, నృత్యముబియుదురు. అలసి పోవుచు నర్హకులను (పేక్షకులుగా నిలువదడిని పురుషులు రంగప్రలములోని యొక కొయ్య చెంచీమీద ఓక తెల్లం స్రీలు, యేక కంఠముళకో “హే హే” అని కేకలు వేయచు. గుడ కప్పి, ఆ గుశమీద గోధుమలు పంది, వానిపై నీళ్ళతో ఉత్సాహపరచెదరు. ఈ లాగున కొంతకాలము నృత్యముచేసి నిండిస ఇత్తడి చెంటునుంచి, దానిపై కొబ్బరికాయ నుంచుదురు. మరల న్హ్రీ పురుషులుకలసి (పకృతి గీతములు పాడుచు నృత్యము ఇది భవానీదేవిగా భావింపబడును. సృత్య (ప్రదర్శనము ముగి చేయుదురు, ఇది “రామన్న, లక్ష్మన్న, మేమ కోయదొరలమండీ, కోయరాజులం” అని మన తెలుగు జిల్లాలకు వచ్చెడి కోయరాజుల వృషభనృత్యము. శీ న ౦ జా ర్త ప. గ ళు [0 టి ఆం[ధదేశమంతయు దట్టముగా లతలు అల్లుకొనిన || . ల! [న న. (11 చెల్లతో. ఎత్తయిన. పర్వత పంక్తులతో అలరారుచుండును. డా + వ హరో | |, (పక్కనే గోదావరీనది పర్వత్మశ్రేణులనుండి పల్లపు భూములకు | 4 || శో .' మధురధ్వనులు చేయచు (ప్రవహించుచున్నది. నిశ్శబ్రముగా మన్న గ త్‌ ! | న ఆ అడవిలో తమ బిడలసు తెల్లవారుజామున 'కోకో' యని నిద్ర 1 నం మ లేపు పతుల పలుటీలు, నిద్రలేచి రెక్కులసు విదుల్చుకొని, (/. తకొ్గి లో బద్దకము తీర్చుకొని ఆకసముపై ఎగిరెడి పక్షుల రెక్కలచప్పుడు [| ౮6|| || [1 |] ( మిశ్రం వినపడుచుండును. లేడీపిల్లలు, కుండేటికూనలు పొదలలో స గంతులిడుచు విహరము చేయుచున్న అడుగుల చప్పుడు, సన్నాయి

108 దాషిణాత్యుల నాట్యకళాదరిత౦ వీరిని సాధారణముగా పెండ్లిండ్తకు, రజస్వలానంతర శాంతి. వెలుగు, దాని నీడలో కొందణు నునుమ్యులు సడుచుచున్నట్లని పూజా సమయములకు పిలిపించి, కొన్ని జాతులవారు నృత్యము పించినది. శేయించెదరు. వినో దార్థము నృత్యము చేయునప్పుడు భవానిని “ఇదేమిటి దురాః” అని ఆతురతకో అతనిని అడిగితిని. ఆరాదించరు. అతడు 'ఉష్‌" అని నోటిపై (వేలు వేసుకొని మాట్లాడ వద్దన్నట్లు నే నెవరిని ఎచ్చటనుండి వచ్చితి? ఈ పరమరహాస్యమును_ సై గచే పెను. యింతవటకు ఎవరును తెలుపలేక పోయిరి. తల్లి తండి, అక్క, అది అరణ్య(ప్రదేశము. బందిపోటు దొంగలేమోనని తమ్ముడు, వీరందరు మాయ. వీరందణు నావారే యరి తలచి నాకు భయమువేసినది. నా గుండె దడదడ కొట్టుకొన మొదలు స్వారము కోసము జీవితమును వృధా పుచ్చుచున్నాము. విషయ పెట్టినది. వాంఛ నరకమునకు మొదటిమెట్లు. మానవుడు ఏకారణము లేకుండ ఆ వెలుగుుకమేణ మాకు అయిదు గజాల దూరమునకు దీనిలో చిక్కుకున్నాడు. ఓయి నరుడాః నీ గురువును తలుచుకో వచ్చినది. సుమారు ఏడుగురు మనుష్యులు, కొళ్ళకు గుంగినియాలు సిన పిమ్మట, ఆ కొబ్బరికాయనుకొట్టి గోధుమలను కొబ్బరి (మనస్త్రీలు ధరించే అందెలవంటివి, ధరించిరి. అందులో ఒకడు ముక్కలను (ప్రసాదముగా స్వీకరింతురు. దీపము. పటుకొని నడచుచున్నాడు.. మిగిలిన వారందలు ఆ (గుడవనగా జ్ఞానమిద్చేవాడనిఅర్ధం) అతని యొద్దకు వెళ్ళి పాదాలపై దీపము నీడ్తలో నిలువబడి నృత్యములోవలె అందణు ఒక లయలో వడు. దయ “క్షమ ఈ రెండు కవచములకు "ధరించు. జానము అడుగులువేయచు. నుండుటచేత వారి కాళ్ళ గుంగినియాలు సంపాదించుకో. భగవంతుడు (ప్రతి మానవుని హృదయములో “చంచం చంచం” అని కర్ణ మధురముగా ధ్వనించు చున్నవి. వెలుగుచున్నాడు. ఈవిధమెన వేదాంత గీతాలను వీరు నృత్యముతో (పకనే యున్న పొదలలో పడుకొనియున్న కుందేటి కూనలు గానము చేయుదురు. జా ఆ మధురధ్వనిచే ఆకర్షింపబిడి, అటువైపుకు పరుగుతో వచ్చినవి. కాని ఆ దీపప్ప వెలుగులో వాని వెనుకనున్న మనుష్యులమ హల్ప్చొ. వేట వృత్యము చూడలేక మినుకు మినుకు మని వెలుగుచున్న దీవము ముందుకు ర్యాత్రీ తొమ్మిది గంటలవుచున్నది,. నేను చిన్న దీనం వచు శి చూతళు నిలవదిడీనవి. అవి దీసము ముందుకు ముందు. కూర్చొని _(వ్రాసికొనుచున్నాను. అ పూరింటి తలుపు కొ ట్‌ హః ళ్‌ యన్న సవల వానివి వి చప్పుడు కొళుండా తెరచి ద్యురా బైగా (పెద్రపూజారి) లోనికి భి ప. క్షీ కో నఖ వరమాగా వచ్చెను. అతని చేతిలో ఒక చిన్న దీసమున్నది. క స ల ధ్వనిచే ఆకర్షింపది ఎ ముందుకు చ్చిన కుందేలు మొదలగు చిన్నచిన్న జంతువులను సటుకొనుచు “ఈ ర్మాతి ఒకవింత జరుగును. త్వరగా రండి పోదాము”. వైళ్ళిపోయిరి. వీరు 'హల్చా" అను ఒక రెతు తెగకు చెందీన వారు, అని నన్ను తొందరపెైను. అయిదు నిమిషముల తరువాత ఈ విధముగా వీరు జంతుప్పులను ర్యాతులండు వేటాడుదురు. ఆ (ప్రడేశమంతటా చీకటి. చేతిలోనున్న చిన్న దీపముతో దారి త్రో నివసింతురు. కసే కస చూపుతూ అతడు ముందు నడుచుచున్నాడు. అతని ననుసరించి క్ష ౪ నేను వెళ్ళుచుంటిని, ఆదారి ఒక పొలములోనికి వెళ్ళినది. గటునే .చూరారా పాల్పాళ్ళ వే ః తమా యున్న మంచెమీద ఇద్దరము కూర్చొన్నాము. అతడు చేతిలోని ౮ ల్‌? దీపము నార్చివేసెను, _పశాంతనుగా నున్న యా (ప్రదేశమును “నాగరిక [ప్రపంచములో నివసించు మీ నిత్య జీవితము: చీకటి కప్పివేసినది. మధ్య మధ్య పొదలలో కదులుచున్న లకు కళకు సంబధములేదు. కాని (పకృతి విడ్డ్లలమైన మాకు జంతువుల చస్పుడు మాత్రము వినబడుచున్నది. అతడు మాట జీవితమే కళ.కళయే మా జీవితము. సెలయేళ్ళ మదురధ్యనియే లాడకుండా కూర్చొన్నాడు. నేనును అలాగునే కూర్చొన్నాను. మా సంగీతము. వసంతములో తమ (పియురాండ్రను ఆకర్షించు కొంతకాలమునకు దూరమునుంచి "“చున్‌ చున్‌ చున్‌ చునొ టక్తై నెమళ్ళు మొదలగు సశ్షులుచేయు అభినయమే మా నృత్యము. అని శబ్దము వినబిడినది. మటి కొంత సేపటికి అదియును ఆగి వర్షబుతువు మేఘగర్జ్హనలే మా మృదంగ వాద్యము. కోయిల పోయినదీ. అతడు చీకటిలో ఆ శబ్దిము వచ్చిన వైపునకు చూచుచు పల్కులేమా మురళీగీతము.” అని పకాలున బ్బురాబైగా కూర్చున్నాడు. మరల అఆ (ప్రదేశమంకా నిశ్శబ్దము. పదునైదు నవ్వెను. నిముషములైన తర్వాత ఆ వైపునుండి “చం చంచం చంొ ఈ దృశ్యాన్ని నేను కొన్ని సంవత్సరముల (క్రిందట అని వినబడుట మొదలు పెట్టినది. ఆ శబ్దము రాను రాను మమ్ము మథ్య పరగణాల ఆటవిక్‌ నృత్యకళ నభ్యసించిన నమయముతో లను సమీపించుచున్నట్లనిపించింది. దూరములో ఒక దీవము చూచితిని.

193 గోండుల ఖర్మనృత్యము గోండులు

వీరు చాందాజిల్లా, సొత్సురా పీఠభూమి వేతూలు, సివినీ,

ఆర్యులు మనదేశమునకు రాకపూర్వము బావిడులు మన మాండ్డాజిల్లా మొదలైన (ప్రదేశములలో నిపసించుచున్నారు. దేశములో నివస్తించుచుండిరి, ఆర్యులు వచ్చి వివిధ(ప్రాంతములలో వీరికి గోండులని కోండులని'పేరు. ఇప్పటి మధ్యం స్ట్రము (పి) నివాసము లేర్చజచుకొనుట మొదలుపెట్రిని విష్మట దేశములోని గోద్వానా (గోండుల రాజ్యం) అని పిలువబడి యుందెవిది, వీరి అదిమనివాసులగు దావిడతెగలకు ఆయ్యిలకు అనేక యుద్రములు_ కొష తెలుగు తిమళం, కన్నడభాషలను చాలవజకు సోఎయుం జరిగినవి, వానిలో ఓడిపోయిని (ద్రావిడులలో స్వేవృాపియులు డును. ఒక ప్పుడు బరు పెదరాజ్యములను స్పాపించి పాలించిరి, అరణ్యములలోనికి ఫోయి కొండగుహలను అన్యులు చొంలేని “చిద్వాండ" వదగల చివుగల్‌ ఒబ్బల్‌ పూర్‌ వద్దగల గర్హామాండ్లం పర్వత (ప్రదేశములను నివాసములుగా నేర్చలుచుకొని స్వేచ్చగా చౌందా మొదలగు (ప్రజళములను బాలవలకు గోండురాజులు జీవింపిసొగిరి. కాని ఆర్యులకు “దాసోహం” అన్నివారు అనేక పాలించిరి. పురుషఎఒషమును ధరించి తిన $ళువును వీపుకు కటు కషములకు పాలెరి. వారికి స్వేచ్చా స్వాతం్యత్యములు లేవు కొని తనిస్వాతంత్ర్య రక్షణకై శ్యతువుతో పోరాడి వీరస్వర్గ మలం ఆక్యులు వారిని సీచముగా చూడసాొగిరి, వారు ఆర్యుల దేవతలను కరించిన వీరనారి, మహారాణి అయిన దురావతి ఈతెగకుచెందినదే, పూజింప వర్షులుగారు. ఆర్యుల పూజలలోను హపోమములలోను గోండుల సృత్యికళనుగూర్చి చెప్పోటకు ముందు వారికి

పాల్గొనరాదు, ఆర్యులు నివసించు పల్లెలలో నివసించరాదు. ఊరి సంబంధించిన ఒకపుక్కిట పురాణగాధ చెప్పుట అవసరము,

వెలువల కొంతదూరమున తిమ నివాసము అేర్పఅచుకొనపలయును. ఆదిలో పపంచమంతయు జలమయము - భగపంతుడొ ఇటి నిర్బ్వంధము లెన్నింటికో వారు గులియైరి. ఆర్యులు మన క్క_డే కామరాకుపై శయనించి యుండెను. ఒకరోజున తనచేతిని దేశమునకు కొత్తవారు కనుక ఈ దేశము గుజించిగాని, ఆయా నలిపి ఆ మట్టితో ఒకకాకీని సృష్టించినాడు, అది ఎగిరి అతని (ప్రదేశములలోని (గామదేవతలను గుబించిగాని వాడికి నరిగా భ్రుజముపై (వాలినది. తరువాత ఆయని యొక ఎండ్రకాయను తెలియదు. కావున ఆ (ప్రాంతీయ దేవతలను తృప్పపరచుటకు సృష్షించినాడు - అది నీళ్ళలో ఈద మొదలుపెటినది. కాకిని పూజలు అనార్యులచే చేయించెడివారు. ఈ సిద్ధాంతిము ననుస ఎగిరి కొంతమన్ను తీసికొనిరమ్మని భగవింతుడుఆజాపించను. రించియే ఇప్పటికి కొన్నిిపదేశములలో (గామడేపతల (అమ్మవార్హ) కాకి చాలసేపు వెదకినది. కాని మన్ను ఎచ్చటను కస్పొంచలేదు. పూజాపలు మాలమౌదిగమొదలై ని జాతులవారున్నారి. చాలవజకు చవజకు ఒకకాలు సము(ద గర్భము పైనుంచి, విశ్రాంతి తీసి మన (ప్రదేశములో పంచములని పిలువదిడేవారిని ఈ 3-లో కొనుచున్న ఎండకాయసు చూచినది. ఆ కాకి అలసిపోయి చేర్చవచ్చును. = ఎండ్రకాయ మెత్తని వీపుపై వాలినది. ఆ కాం పాదముయొక్క- కాని అరణ్యములోనికి పోయినవారు మా్యతము తమ గీజలే ఎండ్రకాయ వీపువీద యేర్చడినవి. కాకి ఎండ్రకాయను 'ప్వేచ్చకు ఎటి భంగము కలుగనీయక స్వతం్యత్రిమగా జీవింప “మన్ను ఎక్కడ దొరుకునని యడుగగా, ఎండ్రకాయ తస సొగిరి. వారే రాజులు. వారే (ప్రజలు, వారు తము ఆచారవ్యవ శరీరమును భగవంతుడు గట్టిగా చేసినచో తానే మన్ను తెచ్చిచ్చెద హారములను, సాంఘిక మైసె కటువాట్లను, ఎన్ని యుగములై నను ననెను. భగవంతు డందులకు అంగీకరించి దానిపీపును గట్టిగా మజచిపోలేదు. ఇదియే వారి సంఘీభావమునకు, ఐకమత్యమునకు చేసను, అందువల్లనే ఎండ్రకాయయొక్క పెభాగము గటిగా ముఖ్యకొరిణము. అట్లు అరణ్యములకు వలసపోయిన తెగలకు నుంటున్నదల. లది నీళ్ళలోనికి పోయి భూగిళ్భృములో ఎతను చెందినవారే గోండులు, ఆదివాసులు, వెగాలు, శంతాలులు, చూచి దానిమెడను గటా పటుకొన్నది. అందువలనే ఎరమెడ దిరియనులు మొదలై నవారు. గా చుట్లూ నల్లని మచ్చలేర్పడినవట్‌, ఎర తననోటిలోసుండి మన్ను (దావిడులకో ఆర్యులకో యెట్టిసంబంధము లేక తమ జీవి బయటకు తెచ్చినది, ఎండ్రకాయ ఆ మన్నునుతెచ్చి భగవంతున తమును తాము స్వేచ్చగా గడుపుచు గొప్ప గొప్ప స్యామాజ్యము కీయగా అతడు దానిని సముదములో చల్లెను. అప్పుడక్కడ భూమి లను సాపించి మహా ప భవముతో యేలిన దాక్షీణాత్యులున్నారు. యేర్చడినది. భగవంతుడు దానిమీద నడిచెను. అతనిచేతిలో ఒక పీరు వత్త రదేశములోనీ ఆర్యులతో సమానముగా మెలగుటయే గాక బౌబ్బయెక్కినది. దానిలోనుండి పార్వతీ పరమేశ్వరులు పుటిరి, వారికో సంబంధ బాంధవ్యములను యేర్ప్చటచుకొనుట గూడా మహాదేవువి రేతస్సునుండి అనేక విధములెన 'బెటు, తటస్టించివది.. రెండు తెగలవారు కలసి మెలసి యుండుటచే వాతి చేమలు మొలచినవి. పార్వతి వానివి భక్షించి "గర్భవతియై సంస్కబ్బుతి, ఆచారములలో పూర్తిగా మార్చులు వచ్చినవి. ఇట్లు పడునెనిమిడి హిందూదేవతలను, పదునెనిమిది గోండుదేవతలను కొంఠకొలమునకు లెండు సంస్కృతులు, రెండు తెగలు యేక కన్నది. గోండుదేవతలు ఆరణ్యమునంతయు నా(క్రమించిరి. వాడు మగుటబే ఈ కౌలములో ఆర్యులెవరో, (డావిడులెపరో (ఆటని పాందువులనలె భగపదృక్తి కలవారై (ప్రనర్తింజక అతినీదముగ కులు తప్ప) పొమాన్యముగా తెలిసికొనుట కష్టము, కము. కొందణు కుండేటి పేడతో పిడకలుచేపి కాల్చి ధానితో

200 దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిళం జీవించుబ మొదలుపెట్తిరి. ఆ (పదేశమంతయు. వారుచంపిన నృత్య గృహము లుండును. “చత్తీస్‌ షుర్‌'లో గోండు పల్లెలలో మృగములయొక్క (క్రుబ్మేవాననతో నిండినది. వారు స్నానపానా పెంగ్తగాని యువతీ యుపకులు,. “గోటల్‌ ఘర్‌” లో ర్యోతిళ్ళ దులు, జపహోమాదులు మానివేసిరి. ఈ విధముగా జీవించే చేరి నృత్గగీతములతో కాలము గడుపుదురు. గోండులమీద మహాదేవునికి ఆ్యగహము కలిగినది. వారి నంత (ఫతిరోజు ర్యాతిభోజనమైన తరువాత సెండ్తిగానియవకులు మొందింపవలెనరితలది, వారినందరిని ఒక స్పలమునకు. పిలిచి, ముందుగా నృత్యగృహము. చేరుదురు. వారి తర్వాత యువతులు వారి మధ్యలో ఒక ఉడుతను సృష్టించెను. వారు దానిని చంపి వెళ్ళిదరు. “కోట్వారు” అనబడు గురువు బాల బాలికల నాహ్వా తినుటకుగాను. దావ వెనుక పరుగెట్తుట మొదలు పెటి3. అదియొక నించి బాలికలయొక్క నాయకునికి (సరార్‌కు) వారిచే ముందుగా హాండగుహలోనికి పోయినది. వారు దానివెనుకనే త గుహలోనికి (మొక్కించును. తరువాత యొక్కొాక్క- యువతి, తనకునచ్చిన పోయిరి. శివుడు ఆ గుహద్వారము నొక పెదరాయితో మూసివై చెను. యువకుని యేరుకొని అతని తలనుదుప్వి కొళ్ళు చేతులు మర్రించి కాని పార్వతి తనకు (ప్రియమైన గోండుల దురంధము అరణ్యములో నృత్యము మొదలుపెట్టును. అలసిపోవునంతవణకు పాడుచు లేకపోదుబకు కారణము తెలిసికొని తపస్సుచేయ మొదలుపెట్టినది. నృత్యిముచేసి తరువాత పశ్రాంతి తీసికొందురు. ఇషమెనచో తమ ఆరునెలలు నిద్రాహారాలు మాని తపస్సుచేసినసది ఒకనాడు ధగ యిండ్లకు పోవచ్చును. కాన సాధారణముగ తనథో నృత్యము పంతుడు ఊయెలలో నూగుళుండగా పార్వతి తపన్సు ఆయనను చేసిన యువకుని యింటనే ర్యాతి గడపెదరు. ఈ విధముగా (పతి కలవరవరచినది, ఆయన నారాయణుని (సూర్యుని తపస్సుఎవరు ర్మాతియు నృత్యము చేయుటచే యువతీ యువకులలో పరస్పరాను చేస్తున్నది చూచిరమ్మన పంపెను, నారాయబుడు పార్వతిని రాగ మేర్చడును. తలిదండ్రులు వారిపెంగ్లికి ఒస్పుకొననిచో వారు కలసీకొని అమె తపస్సునకు కారణమడుగగా, ఆమె “గోండులు అరణ్యముల లోనికి పారిపోపుదురు. అప్పుడు. వారిద్రరు భార్యా నాకు కావలె” నన్నది. నారాయణుడు భగవంతునికి దానినెబిం భరలుగ జీవించుటకు సంఘము ఒస్పుకొనుదు. అనగా పెండ్లి గించెను. భగవంతుడు గోండులను తిరిగి యిచ్చివేయుటకు ఒప్పు అయనటు అరము. కొన్నిషపదేశములలో బాలికలను *గోటల్‌ కొనెను. ఈ విధముగా గోండులు తిరిగి (ప్రపంచములోనికి వచ్చిరి. ఘర్‌" కు పంపరు. గోండుల నృత్యకళ ఇదే విధముగ “భుయ్యా'లు గలరు. వీరు బై గాజాతికి వ చెందినవారు. (బైగాలు ఆటవికుల పూజారులు) పెండ్లిగాని యువ త తులు బియ్యమును పువ్వులతో నలంకరించి, తమ పల్తెలనుండి కల్‌ | మజియొక పలెకుపోయి, ఆ పల్లెలోని ముసలివారిముందు దాని న్‌. | నుంచి, “దీసీని తీసికొనుడు లేనిచో నీళ్ళలో వేయడు" అని స ల! | యందురు. వారంగీకరించినచో ఆ పువ్వులనెత్తి తమ చెవులపై న! కా. నుంచుకొందురు. సాయంతము ఆ పల్లెలోని పెండిగాని యువకు ల్‌, [1 నా, లందలు వచ్చి ఈ పడుచులతో కలిసి, రెండు గుంపులుగా విడి నం ల్స్‌ శ! | పోవుదురు. మొదటి గుంపువారు నృత్యముచేసి ఆలనిపోయి జ్‌సశే క. గ నప్పుడు తెండవ గుంపువారు సృత్యము చేయుదురు. ఈ వి(శ్రాంతి ల || 11 (| సమయమే వారు ఒకరితో నొకరు పరస్పరానురాగము పెంపొం వలో ళ్శ 1/1) దించుకొను సమయము... వారి పేమ వెల్లగించుకొనుటకు ఒక ళా | | అవకాశము. ఇటుల రాతి అంతయు నృత్యములతో గడిపి తెల్త [గో ,. వారు లోగా అందులో ఎవరై నా భార్యాభర్తలుగ జీవించుట కిష్ట 5! పడినచో ఇదరు గలసి రెండు మూడు రోజుల వణకు అరణ్యము స లకు పారిపోయెదరు. అనగా వారికి పెండ్తయినట్లర్థము. | స్ట గోండులలో పురుషులు తమ మోచేతులకు, మోకాళ్ళకు, సా మనికట్తులకు "హాలీ" అగ్నిలో మండుచున్న మోదుగు కజ్జలతో చురకలు వేసికొందురు. అటుల చేయటపలన నృత్యమునకు గోండుకోయల నృ త్యాలంక రణ కావలసిన విధముగా వారి అవయవములు వంగువనియు, ఈ గోండులలో అవివాహితులై న యుసతీ యువకులు నృత్య కట్దలవలె తమ చేహము కూడ మిక్కిలి తేలికగా తయా5వు గానములతో కాలము గడుపుట 3] ఒకగృహము యేర్పరుప బడును. ననియు, మండుచున్న మంటలయొక్క జ్వాలలవలె వారి యొక్క దానిని “గోటల్‌ ఘర్‌” అందురు. అది వారి నృత్యమందిర మన దేహము కూడ కదులు ననియు, అతి తొందజగ మండు మంటల వచ్చుము. కొన్ని (ప్రదేశములలో శ్రీ స్పరునులకు వేలు వేజుగా వలెతమ అందములలో చుజుకుదనము వచ్చునవియు వారి నన్ము

దాకషీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత౦ 201

మోచేతులు, మోకాళ్ళమీద చురకలు వేసికొందురు, కుందేటి కాళ్ళ ఒక్కొక్కసమయమున స్త్రీలు పురుషులు ఒకరి కెదురుగా

వలె తమ యంగములు చక్కగా వంగుననియు, చలనము కుందేటి నొకరు నిలువఐడి నృత్యము చేయుదురు. వారి మధ్యలో వాద్య

వలి చురుకుగా నుండుననియు వారి నమ్మకము. గాండ్రు నిలువబడుదురు. ముందుకువచ్చుచు వెనుకకు పోవుచు, నృత్యగీతములు గోండుల నిత్యజీవితములో ఒక ముఖ్యాం ఒకకాలు ముందునకు వేయుచు, దాని వెంటనే రెండవకొలునె త్రి

శము. వారి నృత్యములలో ముఖ్యమైనది ఖర్మనృత్యము. గంతులు వేయుచు నృత్యము చేయుదురు. నృత్యము ననున వర్షబుతు (పారంభములో (ఛాదసదము) గోండులు చిగి రించియే వాద్యగాం్యడుకూడ న్నర్హకులు ముందునకు వచ్చిన

• ర్చిన ఇప్పకొమ్మదెచ్చి (కొ త్తగుడ్లతో చుట్టి యిండ్లలో నుంచెదరు. ముందునకును, వెనుకకు పోయిన వెనుకకును పోవుచు వాద్యము

ఆనాడు పెద్ద పండుగ చేసెదరు. విందారగించన తర్వాత భజం లను వాయింతురు. ఈ నృత్యములలో స్త్రీలను పురుషులు పట్టు

[శ్రీలు మద్రలలు (మోగంచుచుండ శ్రీ పురుషులు కలిసి ఆ కొమ్మ కొని నృత్యమాడరు కనుకి యువతులుకూడా దీఏ౨లో పాల్గొందురు.

చుద్దును తిరుగుచు (పేమగీతములనో ప్రకృతిగితిములనో పాడుచు గోండుల గీతములు కొన్ని వేదాంతసంబంధములు, కొన్ని

సృత్యము చేయుదురు. ఇదియే ఖర్మసృత్యము. ఇది గోండులకే (పేమగీతములు, కొన్ని స్తీ పురుషుల మధ్య సంభాషణలుగను

గాక ఇతర అంణ్యజాతులవారికి గూడ ముఖ్యమెస నృత్యము. ఉండును. దాని భావములు ఈమాదిరిగ నుండును.

ఇటుల సృత్యగితములతో ఖవ్కవృక్షము నారాధించి, భగవంతుని నీశరీరమును జూచి పొంగకయ్యా

సంతోపపెఎనచో పంటలు చాగుగి ఒండునని వారి దృఢథనమ్మకము, అది యొకరోజు పెకి పోవలసిందేగా £

ఖర్మసృల్యము ఒకవిధమైన (అడవిిపజల) వ వారాదన నృత్యము. సీ తల్లీ, దం్యక్ర్‌ చుట్టములు బంధువులు ఈవిధముననే కార్తీకము లేక మార3ర మాసములందు అందథిని విడిచి పోవాలి

“భుయ్యా తెగవారు ఒక ఖ్యవ్చుక్షపు కొద్మును ఎడవి సుండి నీ యింటిలో నున్న లక్షల ఆస్తిని గూడా

తెచ్చి దాఎని పల్లెలో నుంది దానముందు ఖర్మసృృత్యిముచేయుదుడు, పురణకాలములో వదలిపోవాలి

ఇటీ సృత్యగీఠములడో కూడుకొనిన పూజవలన ఇప్ప, మామిరి, వాద్యములు పలుకుచుండగ సంగీతముననుసరించి పాదము

పనస మొదలైన చెట్లు చక్కగా ఫలించునని వారి నమ్మకను, భూమిప్టై నృత్యముచేయును. షార్తంగికులు వాయించుచుండగా

సోమ, బుధ జక్రవారములు వారు పూజచేయుబకు శుభదినములు. భూమి నర్తకుల అడుగుల చస్పుడులతో (ప్రతధ్వనించును. ఆశ్వయుజ లేక కున్‌వార్‌ సూసములో గోండు బాలికలు స వః |

కొందలు ఒక కుండకు చిలులు పొడిచి ఒక దీపమును పావురపు ల

[హో ఎఅఆదుషంలు

బొమ్మను దానిలో నుంచి, దానిని యొక బాలిక తలపై నుంచి న లం

యింటికి పోయి దానిని యింటిముందు. వకిటిలో సుండ్‌ పాడుచు ఆ యువతి నిదపోపుచున్నది

వంగి గుండ్రముగా తిరుగుచు ఒప్పట్లు ఉరచుచు నృత్యమాడుదురు, అమె రాజు అచు తొడపై రకల నిద్రపోపుచున్నాడు వీరు ఖర్మవృత్యమేగాక ఇతరసమయములలో _ శీత, ఒక చ వమ ము డల్‌ నున్నది

(్రీష్మకాలములలో, ఇతిర విశ్రాంతి ఏమయములలో నృత్యగీతము ఒక మంట మి వవయా

లతో (పొదుపుచ్చుదురు. మ-:యు గోండు స్త్రీలు, పురుములు కలిసి ఆమె సమం భి వప శ్‌!

నృత్యము చేయుదురు. (ప్రతి పురుషుడు అసికు ఒక (ప్రక్కనున్న నన్ను కరియున లేవ్‌ [” ఇట్లనగా

స్తీ మెడచుటును చేయివేసి పట్టువానును. రెండవ స్త్రీ ఛాతిని శ్తీలు

(వచమును) చుట్టి అతిని రెండప చేయిసుంచును.. తాకలయల “నా ఆవును ఆమె గొడ్తిలో వదలినాను

ననుసరించి ఒకకాలు తర్వాత 'రెండవకొలు నెత్తుచు, భూమిపై దూడను బాటుదగరుంచాను

కొటుచు, చ్మకాకొరమగ తిరుగుచు నృత్యము చేయుదురు. ఈ నా పిడ్తను ఆమెకు పదిలాను

నృత్యములో పెండ్షికౌని యువశతులేపాల్గొందురు. పెండ్తయి నవారీ (అనగా అన్ని బంధాలు తంచూూన్ని

నృిత్యముతో పాలొనరాదు. బృరుషులు నృత్యశమయములలో శే నొక్కతినే వద్చితినయ్యా

పులులు, చిజుతలు, లేళ్ళ మొదరైన జంతువుల చర్మముతో తమ నిస్నెనుసరించి వెళ్లుటకు.”

శరీకముల నలంకరించుకొందుట. కొన్ని పళలందు -మలిపురికో గదఐల యొక్క “ఇటికెల సందరము నృత్యములు

శిరముల నలంకరించుకొందురు. వారు కదలినప్పుడు మోగుటకు “*ళ్రోశ్రాజాతి" దారి నృత్యజాతరలు, చెంచుల నృత్యములు మొద

గాను ఒకటి రెండు గంటలను పీపు పక్కకు ధరింతురు. వాద్య లైస పన్నియు పైన పర్తించిన విధముగనే యుండుగు.. గనుక

గాండు మధ్యను కూర్చొని “టాం టాం”లు మలబలలు వాయిం వీ9ని గుజటించి (తత్యేకముగా చాయక కొన్ని వత్వేక న్యా

తురు. కొన్ని సదమయునులలో వీరి నృత్యములో ముష్పది మంది లసు గూర్చి ద్యూత మిందులో తెలిపితి?.

వాద్యగాం్యడు కూడా పాల్గొను చాడుక కలదు. అంతా...

స్త ల్‌ భరతనాట్స ముం

(వస్తుత కాలములో దక్షీణభారతములో (ఆంధ, తమిళ, ఈ జళిస్వరమందు స్వరకల్పనలకు మాత్రమేగాక మృదంగ కర్నాటక _ప్రాంతములందు) _పచారములోసున్న నట్టువ మేళశసం్యప జతులకు గూడి నృత్తము (పదర్శింపబడును. దాయమునకు “భరతనాట్య " మని పేరు. ఇందు స్త్రీలు నాట్యమాడు కొన్ని మృదంగ శబ్రములను చేర్చి ఒకటి లేక రెండు దురు. పురుషులు ఆచార్యులుగా హంగుదారులుగా మాత అ వృత్తములు వాయించి ముందురు. ఈ నాట్యమునకే మలయాళ దేశములో “మోహిని “తదిగిణతోం" అను శదిముతో ముగించుటకు బతియని పేరు... ఆట” మని పేరు. ఒరిస్సా _పాంఠతములోని “ఒడిస్సీ” ఈతరగ ఉ దాఒ త్‌ జెందినట్టిదే. అచ్చటి '“మహర్‌' నృత్యము ఆలయాల్లో దేవ ““త్రాదిమి దిమి దిమి కాతతోం।, దిమిదిమి తాత తోం; దాసీలు చేసే ఆరాధన నృత్యము. ఈ నాట్యము లాస్యపద్దతికి _ ధిర్ల్రుడం తధిమి ధిమిత రీమి। తాతత్తోం। జెందినట్టిది. ఇందు ఒకే నర్తకి నృ త్తనృత్యాభినయములను _ ధిమితి ధిమి తాతతోం తతోం। తదిగిణ తోం” చక్కగా పోషించుతూ నర్తనము నల్పుటకు అనుకూలముగా థి ళ వ సంగీత రచనలు చేయబడి నాట్య(కమము రూపొందించబడినది. జతిస్వరములో వాడబడే తాళగతులు 5 విధములు.

“అలరింపు, జతిస్వరము, శద్దిము, వర్షము, అభినయము తశ - 8 అక్షరములగతి _ గిణత (పదము, జావళీ, శోకము)” అను విభాగములు యిందుండును. చతుర్మ్యశ -_ 4 అక్షరములగతి - దిగిణత

ల 0 అండజొతి _ 5 అక్షరములగళి _ తదిగిణత

1. అలరింవు;. భరతనాట్య (ప్రదర్శనము అలరి మ్నిశగతి _ ? అక్షరములగతి _ తక తదిగిణత పుతో (ప్రారంభింపబడును. ఈ అలరింసే _ అలంకరింపు, అల సంకీరజాతి _ $ అత్తరములగతి _ తకదికి తదిగిణత రిస్పు, అలరిష్పం, అలహరి, అలారి యని గూడ పిలువదిడును. ఈ వదు జాతుల నడకలు, వానికి తగిన తీర్మానిములు అలరింపు యనగా పుష్పించుట లేక వికసించుట. శిలామూ ర్తివలె జతిస్వరములో (పదర్శింపబడును. రంగస్థలముపై సమభంగిమలో విలబడియున్న నర్తకి “ఓం” కార తీరాానము: వాదముతో సీండిన సంగీతము చెవులకు సోకినంతనె కరగి, చెత క గా వాం. తదిగికలో స్యము కలిగి నృత్యము మొదలిడును. శరీరములోని (పతి 'అవ మస లట కతా ర్సగణ ౦ _ తదిగిణతోం యవము (ముందు కనుబొమలు, తరువాత నేతములు, అటుపై “న లు. రట న నరును. (గీవము, పీమ్మట హస్తములు, ఆఖరున పాదములు) చైతన్యము లైనుగా లలుగాని. యెముడును మక్తాయితో చెంది తాళశలయలననుసరించి నదర్తించును. ఇదియే అలరోపు, మొదలై ల్‌ . యును.

సంగీతమునకు సప్తస్వరములు యెటుల జీవమో, మృదంగ , న కాయింల .- వాద్యమునకు “త, ది, కన" యెటుల నీజాకరములో, "అశ తదిగిణతోం _ తదిగిణతోం -- తదిగిణ" మాత్రమే వాయిం నృత్యమునకు ““తాం, తె” వీజాతరములు. అందుచే ఈ “అలథ్‌ చట ముక్తాయి పులో సీజాశరములతోకూడిన గీతము “తాం: తె+ళతెకంతాకకి అని నుత్రైయికి తీర్యానమునక, గల భేదమ- ఓ “శకాందిళాం తె తతె'' అని ప్రారంభింపబడ్‌, కౌలపె కాలము తీర్మానమునందు -_ “తదిగిణతోం' అని మూడుసార్లు లందు నృత్యిమాడబడీ, ఒక చిన్ని తీర్మానముతో ముగింపబడును. బయంచి ను టో ధ్వని అంతతో ఆఖరై తరువాత నేమియూ

దని సూచించును.

2. జతిస్వరము ః= ఇది రసభావములు లేకుండ ముకౌయింపు నందు _ *తదిగిణతోం _. తదిగిణతోం _ శాశలయలననునరించి చెయదిడే అంగవిన్యాసము; నృ త్తము. తదిగిణ” అన వాయించినస్పుడు ఆ నాదము అంతతో ఆఖరుగాక

జతులతో గూడిన స్వరమును నృ త్తమాడుటచేత జతిన్వర “ఇంకా యేమిటి? ఇంకా ఏమిటి" అవి ఆతృతకలిగించును. కనుక మనబడుచున్నిది. పాదనంచలనములో, గతులలో, శరీరభంగిమల జఒక గతిలో నుండి యింకొక గతిలోనికిగావి, ఒక జతి నుండి ప్రదర్శనములో, నర్తకునకు గల టప్రావీణ్యమంతయు నిందు యింకొక జతిలోనికి గావి మారునప్పుడు, ముకాయి ఆ మార్చును 1వదర్శింపబడునుం సూచించి మనలను మరల యింకొక జతిలోనికి తీసికొనిపోయి

దాీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 9 208 వదలును. “తదిగిణతోం" అని వాయించినస్నుడు నాదము పరిపూ నృత్తములో నువయోగవడునట్టి రత చెందుచున్నది. 'తదిగిణ" అన్నప్పుడు నాదము సంపూరము జ ఆ గక ఇంకను యేదియో మిగిలియున్నిట్లు గోచరించును... కోనుక వదమూచు హస్తములు సృళ్యమెస్పుడును ముక్తాయితో మొదలై తీర్మానముతో ముగియును, న్వస్టిక, డోల, అంజలి, కటకౌవర్హన, శకట కీలక, కపిత్తు ఈ జతిస్వరమునందు (ప్రదర్శించు కొన్ని (ప్రత్యేక శిఖర, కూర్మ, హంసొస్య, అలపద్మ పకాక, పాశ, - ఈ సద అడవులు :-_ మూడు హస్తములు నృత్తములో వినియోగింవబడును, శ. బుంచితముల మొన్నవేళ్ళపై నిలబడి మడమ జ్జ క ళం లచే తటుచు నృ తమాడుట. నృత్తములో తాళలయలను గురించిన వివరములు ల్‌ అఎచితము మడమలపె నిలబడి ముని(వ్రేళ్ళ కాలము యొక్క కొలతయే “తాళము (౫16 4685016). అ లు ఒక తాళము యొక్క దురము గమనము (57666) ను తెలుపు వి వృక్యను వేదుల, మడమలను, మునివేళ్ళను ఒక స తః పార్రిగము: లలు, వ్‌ విలంబిత, మధ్య, ధృత యని లయ మూడు విధములు. దాని తరువాత యొకోటి యె త్రి నృ త్తమాడుట. మనము ఒక గీతమును సాడునస్పుడు చేతితో అతి నెమ్మదిగ శీ మఘట్లితోత్సేదము ; అరికావ నేలకు తగుల లౌ”ము వేయుచు పాడుటకు, ఆడుటకు సుళువుగ నుండునది విలం

• నో గా బిత లయ. విలంబితమును రెటింపు చేసిన మధ్యలయ, మధ డ, మడమలు, ముని వేళ్ళు భూమికి తగులుచు కలరు ఎల్‌ న ప్‌ వి మడమలు, మునిఎబ్ళు భూమికీ తగులుచు భర్వ్వన్స్స ద్విగుణీకృతము చేసిన్‌ ధృతలయ అగును, ధృతలయ
• కంటె యెక్కువ తొందరగనున్నది *“జలడ్‌లయ'” అనబడును. ప ఒకపాదము నించి, తె

5. సూచీపాదము:ి పా క్‌ వేలనానిం అవృత్తము :_ ఒక కాళములో పాడుచున్నస్పుడు రండవ పాదము మడమ నెత్తి ఆ కాలి బొటన్యఎలిపై. ఆనించి. స్ప్పైద్రట్రి అక్షరము నుండి మొదలుపెట్టి పాడుచు మరల మొదటి ఉత డాటం అక్షరమునకు వచ్చుట ' = ల ల సట “అవృత'" మని బడును. ణ్‌ లి ఆలి
6. వార్శ్వగము ఏ పాదముయొక్కం వెలిప్రక్కలు ముకొయి, తీర్మానము గురించి (వ్రాయబడినది. నేల నానించి, ల్మోసక్కలు భూమికి తగులకుండ నిల్చి నృత్య జతి :_ మృదంగ శబ్రముల కూర్చు. మాడుట. గతి; శాళములో ఒతులయొక్క నిడకలను తెలుపుసట్టిది. జా జక వరు. 7 శకటవదనము$ 0ఠు పాదముల బొటన ఉదా :.. ఆదికాళములో నృ త్రమాడునప్పుడు, అందు. క్ష్‌ లా ల నో (వేళ్ళను ఒకదానితో నొకటి పట్టి నటించుట, వ (1) తికిట దికిట తాంత ధీంళ లధీంగిణత.
7. చకమండలము,; మున్విపెళ్ళపై నిలబడి (౧ తపైయ్‌ కాహత దితైయ్‌ కాహల, గజ్లెలను గుండ్రముగ కదిలించుచు కాలు కదలించుట. ఇటి శబ్రముల కూర్చునకు నృ్తము సల్పుదుము. ఈ శుద్ది జ (ఇంకను యెన్నియో రకముల అడవులున్నను, సొారారణ ములు ఏ నడకలో - అనగా 8 అక్షరముల సడకయందో లేక ముగ కొన్నింటిని మాతమే భరితనాట్యన రృకులు (పదర్శించు 5 అక్షరముల నడకయందున్నదో, విషమగతి యందున్నదో, చున్నారు. వీనికి శబములను _ అడవులు, అభ్యాసపద్దతి యసు సమగతి యందున్నదో నిర్ణయించునదే గతి. శరకలో (వ్రాసితిని) “దినతక -- దినకిట' _ లేక “తాం రాం _ తక్తోం, కుందరి జ న 4 త కిటతక _. తత్తోం' మొదలైన శబ్రములను జేర్చి యేదియో ఒక జాతిలో (467, 0 అక్షరముల జాతిలో కొన్ని ఆవృ తములు జో అటి వృత్తములో హ_స్తవిన్యాసములు ఐమవిధములు ల్ప్బ్బ “శదిగణతోం' తో ముగించుట గూడ “గతి” యనదేడును. (1) హస్తములు [క్రిందనుండి పై కెత్తుట. చతురశ్ర జొతి సడక గల తాళములో ఖండ జాతిని నడు (ఇ పై నుండి క్రిందికి దించుట పుట - త్మిశములో మ్మిశము నడుపుట గూడ 'గతి" నడుపుట (9) పడి పక్కకు విసురుట. యనబడును. (శీ ఎడమ ప్రక్కకు విసురుట. ఈ (క్రింది విధముగ మృదంగ శబ్దములను కూర్చి వాయిం (6) వృత్తాకారముగ (తిప్పుట. చుట కూడ గతి వడపుట యనబడును. హ స్తములెప్పుడును పాదముల ననుసరించవలెను. కుడికాలు తె తరికిట _ తరికిట - తక తరికిట అటో య్‌ కుడి చేతిని, ఎడమకొలు యెడమ చేతిని అనుసరించును. దిరుగుడు తాకిట తరి _ తతై తక తరికిట.

బి04 దొషేణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9 (శొం[(త్రాంతరి -తతె తక తరికిట బడును. ఇందు వివిధ కరణులు, అంగహారములు, చారులు, తరితరి కుంతరి _ తెతి లక తరికిట రేఖలు, కాళలయల ననుసరించి పదర్శింపబడును. (ప్రతి జతి, కుంత కుంతరి కిట - దళొంగ్‌ తక దదిగిణకోం। స్వరము ఒక తీర్మానముతో ముగియుచుండును. తత్కా.రమ. ;= క లి క త ఒ౦ తరితక జం తకతజం దదిగిణతోం "శద" సల్లవిలో స్వరములు లేక కేవలము మృదంగ శద్ది ఈ విధముగ కొన్ని శబములను చేర్చి ఒక ఆ నృ తముతో ములతో గూడిన జతులకు నూ్యతము నృత్తమాడబడును., “న్వర తీర్మానముతో ముగించుట తతాగరము, లో పల్లవి" యందు మృదంగ జతులుండవు, కేవలము కల్పన స్వర ఉదా ఓ ములకు మాము నృ త్తమాడబడును. తళత్కారము ఫు శొల్తుకట్టు జతుల నృ త్తము తద్ది తక తరి జం జిందీ తకతరిజం మృదంగ శబ్రములతో గూడీన జతిని రాగములో పొడుచు తక్‌ తరిఒం _ తదీంగిణతోం నృ్తిమాడుట. (దీనిని గూర్చి కూచిపూడి నృ త్తకళలో వివరముగ జతి. కుందరి కుంద । కుకుందరి । తకుంద ాసికిి) కుకుంద । తకుంద । తక తకుందరి కిటతక దరవువకు జసికీ గల భేదము తీళశాానము జతులు తాళలయల ననుసరించి (వాయబడిన శబముల శ 2 రతా ఉక వ్‌ వాక్‌ ఇద వి ధీం దత తోం. దిరుడు రతోం కూర్చు. దరువులు అట్లుగాక పాటకచ్చేరీలతో సంగీత విద్వాం గాంతక స్రేంంక. పకుందర. కిటతక సులు పాడు స్వరముల వఠె స్వేచ్చగా నృత్యము చేయుటకు అన శాంతతోం | తకఠోం తతోం కాశముండును. న్తకుడు తనకు గల పాండిత్యమును (అడవు ధిరుడుతోం తతోం తోం తోం! మాడుసాద లందు, తాళశలయలందు) పూర్తిగ (పదర్శించుటకు దరువులందు ౯ ధరుడు ధిరుడు తోం | శ అవకాశమున్నట్లు జతులయందుండదు.. కనుక దరువులలోని జతిస్వరములో9 విశేష వివరములు ౬ నృ త్తము యెప్పటికప్పుడు నూతనముగా నుండును, మోహనరాగము_ఆగి కాళము శై వార గీత (పబంధములు పల్లవి॥ రీ సొ ధాపా గారీ ధాఃపా, గాఃరీసాధారీ కె తైవార వబంధము సొ, ధశధపరీ, గా, పా, దా నాటకాగము _ రూపక తాళము స్వరము. |. పపసొసా _ నిపసాసా _ ససపపసనిప _ గిరిగ నన 3 దవర పపవ గగఎరి రిగ దుద్దుయుంయొం _ తత్తయింయిం _ యొంతయెంతత్త - సరిరిగ గప । పద్‌ దస దారి, శి క 4 అ౭; ససరిసపరి _ పసపశనిప _ మపనిపా మమమమ ్‌ త తల తధిక్కి.-త క్యు. _ ణకకుయొం _ జజ జంతద్ది కుంతద్ధి (డ్రింకుకు మమ _ మపమమరిస _ మవమమమరిఫ _ ధణకు జం దిత్త తక జం జజ _ మొంతం తికిట _ మొంతరి తకిట తకటంద దికుంద దీ తాత్త దీంత కోం ౧౫ న ఇ మ - త కార్మి రార కీటరక మడ! తారిత కిట తక సససశసస _ మరిశళరిన _ రినళసరిన _ రము: క ధాకిధాదాకీధ - ధశంధళం - జజ్లయెం్యతయొం యు న్య ఖా వ ! న! సొరగ రిన ఠీ, సరినదపా;, దసదప దా గపపదదస సనిపన్సప _ రీమామా _ మరిససనివ -" రిరిగ దా, 1ననరి ప్కా వపద రీ రిరిగ సా (తయొంతరి _ తంద్దాం _ తాదిమికీట _ రిగపద సద ఇ వు వ పై విధముగ పల్లవి, కొన్ని న్వరముల కూర్చు, మృదంగ నపపపపప _ పససససస _ మాపా -_ శబముల కూర్వులకో కలిసియుండునది జతిసరము _ (పతి తుత్తుదుదుదడుదు -- తొడిడిడిడిడి - ధాంధాం - స్స) వ్‌ ఆ నో వాతి ౧౧ (౧౧ స త షి ల. స్వరము, పకి జళ్తి ముగించిన తరువాత మరల పలవి పాడ వు న్న వ ళం

దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) లం మఠిఫఫరిగ _ మరిససనిప _ సవసననని _ పాపథాని _ పాధనీన _ నీనరిగ ॥ నమ్మ గరిగ= తుట్తరుత్తుత్తురు _ యొం త్తరిత్తరిక్కి _ తొద్గితి త్తిదిద తేఎతేన _ తేసతేఎ _ తెఎనల * అత్తైనతెఎ- షః ఠి న్‌ జ గ్‌ా పనిపాపా - ఒప౦0ిఏసన _ నినిసప్పని సనిసరిగమ _ పమగమప - ద్దనిసా । పపసొదప- ణకుయొం-ట్లణ ఇబృణ్న ఇ -ణ్లి ఖణంకిణ _ తెఎఎనఅఅ - తెఎఎనిఅ -_ తెఎనా | ముని సేవితా జ వు న గ ౬ పసపస్ప్సని _ పసశస $ఏ _ పమమమ్ర౦ స మపగరినని _ సరినిశదప _ పామగరిశ | కిణణంక్కిణ - ౨౦చింకి్యిఎణ - కణం త్రం సు.నిహృదయ _ అఅఅఅంతి _ రంగురెఎరే & షి ఫ్‌ 4 శి థి శి సప్పమపమమ _ దరిశససరి _ పమమమురివ గీత కై వాం (ఫబంధములందు మృదంగ శబ్దములతో రిత్తవితతధ _ ళంకుయొంత _ యొర్యతియెం 8| కూడిన వరులు పాట రూపములో పాశబడును. ఆ వరుశల కను సో ౫ గుణముగ సృత్యవాదుదురు. ఇందు విశేషమేమసగా పాడునప్పుడు | న్న యెల్లయిని రా*%ముంలో ఆరోహణ అవరోహణ యుండునో దాని ౩. గితవబఐధమ ననుసరించి తాళ వాద్యములలో గూడ ధ్వనిలో ఆ భేదములు | న. చూపబడును. ఆ విధముగనే నృత్తమందు గూడ ఆ ధ్వ$ని గజైల ఇంక రాభరంమి. - యూఎర ల భేటు యొక్క ధ్వనితో ననుసరించి హెచ్చు తగ్గుల భేదములు (సదర్శిరీన సనంన్సని - స్కరిరింని - సాధపధప - బడును. కై వారమందు మృదంగ శబములు మాత్రము రాగములో త్కంత్మింతిద్రిమి - దిర్దిలనిమి - తాత్కంత ధాం - పాడబడును. గీత సదింధమందు పొటగూడ యుండును, ధంిసా _ సనిశరిగా _ గరిగా _ రిసరీ _ జతిస్టరము, [పబంధిము, శొల్దుకట్టు ధొంగా _ యొంటక్రా _- యొంయిం - దందాం - నృత్యము౬లొనవి శీవము ” శ్‌ గో శ ఉదా; “తకిట, దికిట' అని గాని సంసా _ ససవపపప _- మపగమరిన _ డిండిం . అణణణణణ - తుతుకురుతుకు _ “తక _ తక" యని పలికించవలసినచ్చినప్పుడు | ఆ అక్షరములను విడివిడిగ పలికింతుము. (పబంధములందట్లుగాక , శ జే శ ఉదా - పపసాసా _ నిపసాస గా సవిధపమగ _ గామాపప - పాపనీ _ తిఒబ౬ఒజి - భా క జిన - పోఖంణా - ద్గుద్గుయింయొం _ త త్తయెంయొం / లో ఈ (సదింధమును పాడునప్పుడు “ప” _ *“ప" యే స్వరమున శ శా 4 కౌ స్వరము విడివిడిగ పలుకక యెట్లు ఒక స్వరములో యింకొక నాంవధన _ సరిగామరీ _ గగరిసనీ _ స్పసరీసని _ స్వరమును ధ్వనిమూలకముగచేర్భునో ఆ విధముగనే నర్హకుడు రారడెన్య _- అత్యద్భుత - ఒరసింహం - ఖిత క్రేఎఎ కూడ 4 శ జ * ల “దుదు యొం యొం సనినీసని _ సధిః మగమ - గమపద్ధని _ పద్దవిసా తని “నృత మాడినప్పుడు “దు కు వేరుగ పాదముతటి ఆ హోఒటఇరె _- శరణ అగతి - జనరఖ్కణ _వఖ్యణురే- ష్ట్య్వ్వ్వ్బు అంతలో ఆఖ్వరుయగువట్లు' గాక “దు, దు'లు రెంబెకిని వ + జ మధ్య విరామను లేకుండ ఏకమెన్‌ ధ్వనిని కౌరితో పలికించుచు సరిగద్మురి _ గరిమారిశ _ రీఫనిసా _ సాధపస్పం- నృత మాడును. కనుక యిందలి శబముల నృతృము కేవలము *ఎసితెన _ కెంనాంతె - నాంతెంనాం - తేన3న్న- పొడి అక్షరములవలె వినిపింఐవక ఎణా రయుంకారము వలె వ ం వినిపించును. ఇళ్తే 'శొలుకట్టు” నృత్యముగూడ యుండును, పమగరి3రి _ సొరరికని 1 నృత్తములో అందివన్నా సము కూత్చు విధాన ." తెఎవఎనం = తేనంతెన ॥ మృదంగముపై కొర్ని ఒతులను పలికించునప్పుడు ఆధ్వని న నా గాలిలో విస్తరించు విధమును బట్టి - అనగా ఆ ధ్వరి వలయాకార

206 దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 9 ముగ విస్తరించిన “520౯646102) వలయాకార అంగవిన్యాసము, ముళకాయి; . కోణాకారముగ వి స్తరించినట్లున్న యెడల కోణాకార విన్యాసము కిటలక ౬౦85 । కిటతక జంతరి తాః యెట్టి వంపులు లేక ఒక తిన్నఏ గీతనలె యుండిన ఆ విధము సరసి జాతులు జలకమాడే ।; సమయమున । గను, అంగ విన్యాసము కూర్చబడును. నీ వచిటకు ఒని । సరిగె చీరలు । మెల చేకొని । ఉదా 1- | పరుగువేత్రుట న్యాయనూ ? పరుగులేత్తుట "*కకిట దికిట తకిట దికీట న్యాయమా + తిరువు లెక్కుట ధర్మమా ఇ ఆధ్వని ఓరోరి నీ వగలేలరా ? బౌరౌరా నీ వగలేలరా? థి శి ఖీ గీగీగీ తోధిద్ము గిణతక | తతాతె య్యతక ఈ విధముగ యెక్కు-చు దిగుచు ఉన్నట్లుండును. కనుక తకుందరి | దికుందరి | త తాతె య్యతక యిట్టి నడకలన్నింటికి కోణాకార అంగవిన్మాసముండును. + కన శి “తరికిటతక దిరికిటతక” "పె విధముగ (పైకి చరణమునకు మృదంగ శబములతో ఓ 6 కూడిన ఏతులున్న పాటలును, ” ఈ ధ్వని చ్యకొకారముగ వి స్తరించినట్లున్నను అరంభించు స్టా _ ఆదిశాళము చోట కలియక ముందుకు సొగుచుండుసు. ప॥ చేరీ వినవె శౌరి చరితము _ గొరీ సుకుమారీ “ ధిర్లుడు ధిర్లుడు ” గిరి వర కుమారీ॥ 5 ఈ అ॥ వారిజొకుడంతటను ్రీమీరివేడతోనయోధ్యకు ఇది వలయములుగ చుట్టుకొనును, గోరి పోవుదారిలో నృపవెరి యెన పరశురాముడు ర ధీం గిణతోం కారు మొగుల కరణి చాపధట్‌డె 12 3 కాలమృత్యువో యనగ బం క్రిరధు వణ శేరి హారి యెదుట నిలిచి పలికెను 13 పీరాధి వీరుడని యెటుంగక॥ పైని. మార్గంగీకుడు మృదంగముపై శబ్దములను పలికించి గ్‌ గ థీ నస్పుడు - ఆ ధ్వని గాలిలో యేవిధముగ (ప్రసారము చేయచు ఇటు ఆంగికాభినయమునకనుకూలముగ నుండునటి శవ, మన చెవిని చేరునో తెలుపుటకుగాను కొన్ని శబ్దముల యొక్క దేవి రామ కృష మొదలెన దేవతల నర్తన గీతములు శబ ఆకారములు చూపితిని, ఈ విధముగ ధ్వని ననుసరించి దాని కందు పాడబడుసే. వాస్‌కీ తగిన హసొాభీసయము 'పదర్శింప్‌ యొక్క సంచార విధానము తెలిసికొని దానిని నృత్తములో అంగ డ్డును. న విన్యాసమందు _పదర్శింసపలెను. శబనృత్యమందు సొత్వికాథినయము కన్న ఆంగికాలి 4 ॥ + నయమే యేక్కువగా నుండును. ఆంగికమునందు మనము పాడు నృత్యము పాటలలోని అర్ధము హ _స్త్రములతో (మ్యుద్రలతో , భంగిమలతో శబము దర్శింపబడును. ట్ల “గోపాలా” అని అభినయించుచున్నామను కొందము. అట్టి జతిన్వర నృత్తము తరువాత శబ్ధి నృత్యమాడబడును తరి “గోపాలా” అను పదము నెన్నియో విధములైన అర్ధములు. ఈ శబ్ద్బమందు - వచ్చునట్లభినయింపబడును. ౦ శాంభోజ - (తివుట గోపాల - గోపులను కాచువాడా కాకుజంతరి ; తకుంద । కుకుంద రి: వెన్నదొంగా కుకుంద । తకుందరి ; తకుంద ! కిటటతక జంతరి | కొళీయమర్దనము చేసినవాడా తకిట । కిటతక | తగిణ । జంతరి | గోపికా పస్త్రాపహారీ తక్కిణాంకిణ ( తోంగిణ ( తక | గోవర్డన గిరిధారి తక్కి-ణాంకిణ + రోంగిణ | పూతన సంహారి

దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిఈ0 207 బృందావన విహారి ధరించియున్నాడని 'కటకాముఖ, మయూర" ముల సహాయముతో గోపికా మనోహం భక్తి భాపము లొలుకునట్లు అభినయించును. మల్లయుద్ద నిపుణా [1వ అభినయమందు ఆంగికమునకే. యెక్కువ కంసుని సంహర౭ంవిన చాడా (ప్రాముఖ్య మివ్వబడుచున్నది. కాన శబన్ఫత్యమగుచున్నది. మురారీ 8వ దానియందు ఆంగిక సాత్వికములుండుటవే నది పిటపష్మతశాయి అభినయమగుచున్నది. శేషళాయి శబములో 'ఎక్కిణీ దరువులు", “నలాము దరువులు” గూడ రారారమణ నృత్యమాడబడును. (వీనిని గూర్చి “కౌస్తుభ నృత్యము'లో నెందకుమార (వాయుడును)

మత్స్య, కూర్మ వరాహ, నృసింహ, వామన, పరశురామ, ఠి థి ఛీ రామ, కృష్ణ, బుద, కల్కావతారములు ధర్యసంరక్షణారమె తిన శబములో వృత్యమాడబడే “మండూక'" శబమును గూర్చీ య జో అ అవి ఆ ౮ వాడా (వాయుచున్నాను. పై అర్హములు వచ్చునట్లు హస్తములు పట్టబడును. వానికి “పొన్నమళల్లెలు, పొగడపూవులు, నన్నజాజుల సంపతీ _ శగిన భంగిమలు చారి కరణులు (సదర్శింవబడును. పూల వాసన చాల గలిగినొ అను కూచిపూడీవారి పొటతో గూడిన అటుపై కృష్ణునయొక్కం బాల్మక్రీడలన్నియు పర్తింపబడును,. శబ్రముకం'టే ఆనందగ౭పతిపై వ్రాయబడిన “మండూక" శబ్రము ఈ విధముగ కీర్తనలలోని (ప్రతిమాటయొక్క అర్హమును చాల చక్కని రచన,

ఆంగికాభినయయికో పదర్శించుట ళబ్రములో చూచెదము, మధ్య ఈ రచనను పాడునవ్పుడు గాని, మృదంగములో పలికించి

మధ్య ఆ భావమున కనుగుణ్యముగ నృ్తిము గూడ (ప్రదర్శింప నప్పుడు గాని కప్పల బెక బెక నాదములు, వడిగా పీచు గాలి ధ్వని,

బడును. భయంకర మేఘ గర్జనలతో గూడిన వర్షపాతముల యొక్క శబ్రనృత్యములోని అభినయమునకు, పదములు, వర్షమల చప్పుడు మనకు వినిపించును.

లోని అభినయమునకు భేదము తెలియక కొన్చి వేళలందు మీనము ఈ శద్దిము నాలుగు భాగములుగ నున్నది.

రెంటిని ఒకటిగా ధావించి (భిమపడెదము. ఆ రెండింటిలోని భేద 1వ భాగము - జతితో ప్రారంభమై రాజునకు చేయబడిన

ములు కొన్ని చోట్ల అతి సూక్ష్మముగ నుండును. ఈ భేదములను అంకితముతో మ. గియును.

విళదపరచుటకు ఉదాహరణముగ ఈ కింది. లోకమును. పరిశీ ౨వ భాగములో వర్షము రాబోవు చున్నదని ఆసంద

లింతము. ములో కప్పలు చేయు బెక చెక ధ్వనులు.

శోః॥ కసూరీ తీలకం లలాట ఫలకే 8వ భాగములో రయుంరూ మారుతము, ౧ వకఃసలే కొసుభిం 4 వ భాగములో రెండు విభాగములుగా నుండి (ప్రాంం నాసాగే నవమౌ క్రిం కరతలే వేణుం భిములో వర్షసుపడే ధ్వనులు; కరే కంకణం తరువాతి వర్షము, గాలి, కప్పల బెక బెక ధ్వనులు, సర్వాంగే హరిచందనంచ కలయన్‌ ఉండును. కంజేచ ముకావళం అటుపైని రీర్మానముకో ముగియును. గోపస్త్రీ పరివేషికో విజయతే ఈ రచన యొక్క నృత్యము అతి కష్టమైనది కనుకనే గోపాల చూడామణి. సొధారణముగ నెవ్వరును (ప్రదర్శింపరు. ఇందులోని అడవులు, (1) “కస్తూరి తీలకం౦ంో భంగిమలు, అంగవిన్యాసములు చూచినప్పుడు కప్పల యొక్క అన్నష్పుడు న ర్హకుడు ముందు 'కటకాములి" హస్తములతో నృత్యము, సుడులు తిరిగే గాలి యొక్క వేగము, వెండి తీగెలవలె కస్తూరి కలిపినట్లు అభినయించి, “మయూర” హ స్తములో నొసట ఆకొళశము నుండి భూమికి జారు వర్షధారల అభినయము, అన్నియు తిలకము ధరించినట్లు చూపును. శాఫ్త్రరీత్యా అభినయము. సరి మనకు కనులకు కట్టినట్లుండును.

పోవును. శబనృత్యమందు యింతవరకే చూపబడును. ఈ రచనలోని కొన్ని జతులను మాృాతము యిచ్చట

కానీ ఆభినయు నుందు (వాయుచున్నాను.

(2 న్నర్హకుడు ఒక భక్తునిగామారి, ఆ భక్తుడు కృష్ణుని 1వ భాగము. జూచినప్పుడు తనయందు గలుగు ఆనందము ఉల్లాసన్నేతములలో తాంత । తక తదిమిత కిటదిమి | వెలిబుచ్చును. (శ్రీ కృష్ణ భగవానుడు కస్తూరి తిలకమును నొసట ధీంత । తక ధీంత | తక

వైటగ్ర్‌ దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం తిదిమిత కిటదిమి | శప్పలనాదము తికితి కిబకు ధిమి. తగనగ నగనగ _ డెగడెగడెగడెగ విదింగణత తధీంగిణత । తరిగిణ జగజగజగజగ - ఢికుడికుఢింకుకు రాజా : రవికులతేజా విద్యల భోజా | వదల దం వరల ర విటి రరిటిలి లవ దిచవివటట వవ వరవ6ం80 మహారాజ అంధ భోజా। తగం _ నగం _ డెగం - జగం మెండూక్‌ భరతనాటన వరరద | న ర్ష మ రాజాధిరాజ ల్‌, ఆనందరాజు గజపతి ।; మహారాజ జయ జయః గం గణగణగణ రరర మండూళ కజ్తము ధళశధళధళ టక్కు 1 ఢిక్కు డడింకుకు | డటి టికు ॥ న స డఢింకు _డటిటికు ఢింకుకు । ఢటిటికు క్రీ ర్మాసము ఢెకుకు | ధెకుకు ఢకు డెక్కుకు | డడి డీకు తక్కిట కిటతక - ధిక్కిట కిటతక న లా తాంగిట కిటతక _ ణంగిట కిటతక టకుఢికు । టకుథెకు టకుడికు । టకుధెకు ధళత ధళత ధళ _ ధళధళధళధళ కుడెకు । థెకుఢెకు । థెకుథెకు । థెకుథెకు ధళ్లం ధళాంగ్‌ ధళత దదింగిణ తోం, టకురికు ఢింకుకు, డెడుకు ।; టటుకు ఈ రచన చాల "పెద్దది యగుటచే పూర్తిగ (వాయక దాని డఢింకు । డటిటికు సౌగసును తెలుపుటకుగాను అక్కడ కొన్ని జతులను మెత్తి డఢింకు | డటిటికు ఢిం (ౌసితిని. మరియు దీనికి స్వరము (పాడువిధము) గూడ వాయ లేదు. రుంరూ మాకులతేము శి శీ ఛి రింయు రింరు | రిరి। రింఖణ । రింథణ లావణి రిరింరు । రింఖణ । 9౦ఖణ | ఖణఖణ అంత్మప్రాసగలిగి లయ్యప్రాధాన్యత గల ముచ్చటైన రచన న లావణీ. ఇట్టి రచనలు మహారాష్ట్ర భాషలో విరివిగా నున్నవి. ఈ వ 2 నవవ రచనలు ముఖ్యముగ నృత్యమున కుపయోగించునటివి, ర్శిరిరి లింరురి । రిరింజ । రింజరి తమా'షెనదిరా చిన్నది జ ర్మిరిరి । ర్మిరిరి రిరిరి | ర్యరిరి దాం తలంపు నీపై నున్నది శిలిలం 606664 6 566505 6009646602 60 2606609 అది నమామి నీకే నన్నది యేక । ముకురే | జగణ | జజ్జగిణ మంచి నాణ్యమెన మేల్వన్నెది ॥రా బల్‌ ౫ జగగణ । అగనగ । జగజి బిజ్జగిణ శ గ్‌ థీ గజిగణ గణగణ ; గణ జక్కిణ కీణ వమూదెన తానమూ కిఐకిణకిణ గణగణ గణగణ గలయిగానమూ అల. డవ నువ వలవల వాను అలు స్వాభిమాన మూదిరా నన న ననన ననన తమూలంబుచి తము వర్షము వళోరు మిసిమి అమృతము రేహురేహురే 1 రేహురె । రేహుతె మదన (ప్రాంతముదిరా ॥బల్ర్‌॥ న... శీ |! థీ హురే హురే హురే హురే నడాహంస _ గున్నడాయు పిడికిట రేహురే రేహురే రేహంరే రేహురే నడాడుగా పన్నెడాగుగా హురే రేహునరే హురే రేహుకే బడాయించు _ గప్పిడాలు చనుల తతత కతల. కథలకి విడ60 ర006 వజరట వ66లి వవటం ఇటలి? 8 660 వీడారు తుమ్మెద = విడారు ॥ఐల్‌

చాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత౦ 2009 ఇంత వరాకేల నిలుపరా చునప్పుడు ముదలే గాక శరీరగతి, భంగిమలు కూడ మారును. మససు సొపరాధి యెడ ఇట్టి నిబంధనలు శబ్ది నృత్యమందు మామే పాటింపబడును. దాపరాదురా ఇదియే మన్మధాగమనము. అఖినయము (వదాలినయము) పరాద $ మెనిం పట్కా మేశ్వర (వదర్శించునప్పుడు నృత్యమాడరాదు. మరియు. చారి, కరణి వినుత దేవరాజ పూజిత ॥దిల్‌ | నిబంధనలు పాటింపక స్వభావికమైన సౌత్వికమునకు _పాముఖ్య

ళ్‌ | వ వ మివ్వవలెను, ష్‌ శదనృత్యము యొక్క విశిస్తతను తెలుపుటకుగాను పసంత

వర్ణన గురించిన గీతమును (వాసి ముగించెద, లాలీలా

గీతము (వర్దమ్సు వదవర్ణము “చెవి శాంత సుఖ నిరంతరం శబము. తరువాత చేయబడు ముఖ్యమెన నృత్యవి శేషము వసంత సమయం” పదవరమూ. ౬

ననంతా వము- | “ఇది అభినయ, నృత్య, నృత్తములతో గూడిన సంగీత

నటనా రిశ్చలముగ నున్న (ప్రకృతిలో వైతిన్యము రా పల్లవి, అనుపల్లవి, ముక్తాయి, స్వరము, చలనములు గలిగి

గ్‌ సల్తవి, అనుపలవికి అభినయము, ముక్తాయిలోని చరణములోని వసంతిశోభ _ స్వరములకు న్యిత్తిము, సొహిత్యమునకు నృత్యము యుండును. (1) మోచ్లాకున్న చెట్లు చిగుర్చును. ఉదా ౬ పై ( పృకములు లతలు, పువ్వులు, మొగ్గలతోనిండి |?

కనులపండువుగా నుండును. ౦క రాభరణను _ రూపక అలాశము (8) చెట్లు మొగలు దాల్చుట, మొగ్గలరేకలలో ఒక్క ప॥ _వనజాఓీరో : వాని నునకు రమ్మనే ॥

శొక పే వీడ .పుష్పముల్ను వికసించుట (ఇందు న్మేశముల, అః ఘనుడైన అమర సింహేంద్రుని

హన్నముల అభినయము గమనింపదగ్గచి పర తనయుడౌ శ్రీ పకావ పింహేందుని ॥

(శ్ర) మలయమారులిము లేతరెమ్మల, ఆకుల, పువ్వుల క్వాక్రాయి కదలిక క పసా ॥ పామగరిన ! నరీగమప

(గ్ర పుష్ప పరిమళములు (ప్రకృతిలో వ్రసరించుట టీ శే రమ / చా రి + విరాళిగొని (8 పష్పమకరందము (గోలుటకు (భమరములు వచ్చుట. రిగామవధ + గమాపధవి ! మపాధనిన బ్రమరి సడకలు - నృత్తము. విరానగని ; కరానపిల । బినాగరిమ : ర న (చదర్శింవబడునుం సగ 6 | న్నన | నీస్పని , వాధని ॥

ఛవురములు లుట గ లే గుబురు కొమ్మల మధ్యదాగివి కోయిల కోకోరవములు, ఏలర | సామిగ ాంక్‌నే పేడ | (1 మామిడిచెట్టువద్ద రమణులమన్మిధపూజ - సౌధపామా । పామాగారి । గా | వన జాక్షిరో

కౌరంగీ నృత్యముం జాలమిక్‌ ; చేయతగు ; నాయిపుడు ౫

$ మన్మధ [పవేశము, 4 థి థి గ పంసదాడ్‌ వటోగము (సంధించు విధానము) చః రావే మనవి చెలిపినా వారెటుల బె

1. బాణములు పడునష్పుడు నాయిక అవసలు జొ ఈ మారుని వెతనే సయిప తరను విను ॥

, (10) ॥ లో 4” | దురుసుగ ఆరవిరి శరములు నిరతము గురియగ వా

'పె న్మవాసిన అంళకములన్నింటీని అభినసయించుటకు (వతి తరమ ॥

అరముసకు కొన్నిముద్రలు, దారులు, భంగిమలు, కరణులు, ( ఈ మలయమారుతముడు యిదియ వేళనుచు

అతగహారములున్నవి.. శబ్ద నృత్యమువందు ఆ భంగిమలు, చీలుకలు కలకల మనుచును కూయగ్‌ వివి తాళపళమ ॥

గతులు అన్నియు _పదర్శంపబడును. థీ థి శీ

ఉదా :- ఇందు పల్లవికి అసుపల్లవికి సొత్విక (ప్రధానమైన అభిన

మన్మధ ఆతగమనము యము (పదర్శింప బఐడుసు. ముర్తాయి స్వరము

మన్మధ హస్తము పట్టి - అతని ఆగమనము తెలుపుటకు “వేవేవే ।; గమెయిటు. ..... = ఒక పత్యేక గఏిలో నృత్యమాడవలేము, (ప్రతి బాణమును సంధిం సొహిత్యముసకు నృత్యము

వ0 దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత0) మిగిలివ చరణములలోని న్వరములకు నృత్తము, దను విసుగు, రాడేమోనన్న శంక విచారము దుఃఖము, నిస్పవో సాహిత్యమునకు న్యత్యము చేయబడును. ఈ పదవర్ణములు విలం యత, నిరాశ ఇట్టి భావములన్నియు అభినయించి తరువాత ఆ బిత లయలో నుండును. భావములను రంబింపజేయు విధముగ _ చరణ మఖభినయించి పదవర్శమసగా _ తరువాత పాడబడే స్వరములకు నృ త్తమాడవలెను. ఒక గీతములో వర్షింపబడిన నాయికా భావమును స్పష్ట అనగా _ పరచుటకు మరికొన్ని వివరములను శంచారులతో వర్హించుట చ; నిలుపరాని మోహమాయెః ఉదా ;. 'వనజొక్షిరో వాని సరసకు రమ్మనే ఎందులకు ? (1) పామాగారీ_ ధామాగారీ _వీ సారీ _ గామాపాధాః “ఈ మారుని వెత నే సయిస తరమి” (2 పాధపా నుగమ - పామగారి సని _ మరియు దురుసుగ అరవిరి శరములు వేయగ నే తాళలేను సారి నీ సదని _ సారి గామ దని॥ అందుచేతను ముందు “నులయ మారుతము హాయిగ వీచుచున్నది. 'నిలుసరాని మోహమాయె” చిలుకలు కలకలమని కూయుచున్నవి.” ఈ మాటలలోని భావము నభినయించి _ ఈ భావమును ఇట్లీ సమయముస్‌ నేను ఈ యెడబాటును సహింపలేను _ పోషించు విధమున _ (1), (2) స్వరములకు నృ త్తమాడవలెను. కనుక ఓ బలీ ః వాని రమ్మనే _ ఇందు వివిధ భావములు (పదర్శించుటకు అభినయమునకు జీవమెన *వీలనె । యిటుల ; చలము | నాపె , వెలుప । మననె | పాట వుండదు. కనుక స్వరములనే (ధ్వని లేక నాదము. ఆధా ఏమి | నేరము , నే జేసినా , ననేచు, రము జేసికొని నృత్యము చేయవలెను. అందువలన తానవరము ఇంత | పంతము | సాదించి నటాయె | విజయవంతముగ నృత్యమాడవలెనన్న కేవలము స్వరజ్డానేమ్‌, అతడే నాపె దయతలచివచో”ో రాగ తాళలయ జ్ఞానమేగాక ఆ స్వరముల యొక్క (పభావము “ఇంక | సాపై [దయ (వచ్చి। నన్నే । లికే (లంం౪- ఆ స్వరముల నొకటొకటిని పాడునపుదెటుపంటి ధావో పచ్చ | విల్లు? డెట్లు । వచ్చునె | చెలియ ; త్తి కలు”ోో, వివిధ విధములుగ జేర్చి పాడిన నెటి భావ కనుక ముత్సన్నమగుచున్నదో, ఈ విజ్ఞానము సంపూర్ణముగ గలిగి యుండవలెను. “*ట చెలీ నా నాధుని రమ్మనవే ఉదా : ఈ విధముగ ఆ నాయిక యొక్క అవస్తలన్నియు. వివిధ నరిగమవదని నంచారులతో వర్ణింపవిడి నృత్త, నృత్య, అభినయములతో గూడిన సనన నంగీత రచన వేదవర మనబడును. ఈ నప స్వరములు ఒక్కటొక్క కే పలికిసప్పు డెటువంటి ఫి ణ న నం భావము పుట్టునో వివిధ విధములుగ చేర్చి పాడిన యెట్టి భావ ముత్సన్నమగునో ఒక (ప్రత్యేక భావము _సేకకులలో కలుగవలె తానవర్హము నన్న స్వరములను ఏ విధముగ పొడవలయునో మొదలగు ధ్వనిని ఓక భావమును ముందు గానమచేసి, దానినే న్వరము గొరిన సమ్యగమైన జ్ఞానము గలవాడే, ఆ స్వరములలోని థాస లతో వివరించుట తానవర్షము. ఈ రచనలు పాటకచ్చేరీలలో మును నృత్యమును (ప్రదర్శింపగలడు. పొధారణముగ పాడుదురు. ఈ రచనకు పల్లవి, అనుపల్లవి, చరణ స్వ రజతి ములందు మాత్రము సాషాత్యముండును. తరువాత స్వరము ల లుండుమ, ఇది వళ్తముకన్న కడు షులభమైన సంగీత రచన ఇందు ఉదాఃఎ ప॥ వనజాక్షీరో ఈ విరహ మోర్వనె ల సభల నా వందు వలె యాండును. వాసుదేవుని శోడి తేవే॥ లంగ లన రాజ శిథా లధ।రాస9 గానరా అః వినవే నాగపురమున వెలయు పౌందర్యరాజుని॥ పూసపాటి సీతారామ రాజేంద్ర | లోగదేచేంద్ర చః నిలుపరాని మోహమాయె॥ సదుణ సాంద్ర । ““వనజాక్షరో'” అని ప్రారంభములో ఆ విరహోత్కంకిత _ నినగా | రిధణం | తక 'పధమప దీనుతకిట | పధవిస | వాయిక యొక్క విరహవేదన ఆ(తత, (పియుడు ఇంకను రాలే (ద్రిమి ! దనిద యొణుత | గమపధ । తకధణా౦ త్తధా ః ధనిసరి

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 9 వే తదిమిత । కిటతకి । త దింగణ తా౦ం। నీ॥ లేర కరిణించి | కవుగిలీర చిలుకకేవపే । కొని నెరవడిగ | సారిగమవ : దానమ. గమపద' మగమఎఫని. వరిధవమి 4 ఖ్‌ వ్‌ మగత, గిరిశరి సాం రాఒవల తిరిగ గాపగరి ॥ గగ సారిగ గదాధాప | గసాపాగ , మ%ఇవువ ధంమగ వవవముిమ మ సిధంథమ చెరుకు వింటి దొ | నెన |, సయగ | వరాదోహ,। నెరామోహ్మ గమరిగ 33 నింతి మలం వై శు వః వ రిగరీ ॥ గమపా ;మగరీ గామనగరి ఎఎ ఎగకీ అర్‌ పగిగరి తిగానరీ | గదవ ధన | వగపదశ | పరాసారి | నిఖిల! ధాపమగర్‌ | గమపాధధాని పధధపామగిరి భరంబుచే | వెరచి నిను శరణరిన | విచారింప | నారిగమఫ॥ ధరాస్ట్రరి॥ న 4 గమప । దనిగపమ | గగనిధపమ । గధపమ నిధపదధమప ॥ శ కక క్ష! కక్ష! సరిగతీ , 8 |, నధపగరి గపధగరీ సరీన , గమపిధ పమగరి | గానరా పూఫ గగరీమమగా ఖీ జే మిసా దదపా ॥ సనని ॥ రిరిన గగరి సనిదనిదప వమగరి పవురయెం | త | బిలిచినను । పలుకవదె మిసామి ; సొప్పా । మగరీ । గమప పమగమరిగ సరిగమపధ ననన దసధరుా 1 దరనదరం నీ ధగరిగరిన త పమిగారీ గమ॥ పొటిసీతారామ॥ గమపా । భపధా | ధపిమ ఖ్‌ (లకనలదు , చలమొతగదు ; గమపధపమ । గగరి । పపద । దదప।నిదపపదా ఃరాజేంద?భో | గరితిగ ॥ సరినిస । దనిదసవిసరిస ॥ గరిసనిద గరిసం ధనిని। లీరిసద | వధగరిశ | సాధసా , సపా। ధగాగపా పవగరిసధా ॥ గ దే వేం్యద (నరినని[ధనినరినిన 1 ధనిసాస్పా నిధపమగరిగిసవి; నీయెడల నదినిరప ! రాధిరా ధరా పురందరా సరసకురా ॥ సొరిగమపధని। సద్ద్డుణ॥ సనిధప 1 నిధపమ । గమపధః। ఈ వ వ గామపధని పధని । పధని ॥ ధనిసరి । ధరినరి॥ సొం్యద్ర॥ గరిసదా రసపధగప గధపనధపగరి॥ః కః షు ల! రపకరా యికచెలుపుడ |! మునుపటినతెనెర॥ సరిగొః త్ల శ వ "పిద్దవర్గము లేశ చౌశవర్శములు ర పద వర్షముల కంటె విలంవితలయలో నుండి, పద వర్ణముల గగరీగ. సరిగ ॥ సరినగరిరీన ధనపాశ | దదాస కన్న యెక్కువ చరణములు గలిగి తాళ, లయల యందు బిగి... కెంత దణత జెణుతకుదణాంళ. రితమొం | తకుంత యుండి, నర్తకుడు అభినయ నృత్య నృ త్తములందు తస పాండి గ్‌ 4 న క ఈ్యము జూపుట కనుకూలముగ నుండునట్టి సంగీత రచనలు, ఈ | పెదవర్షము. సదుర్ధడైన నర్హకుడు మిడు నాలుగు గంటలు. పిదదగగరిన రిగలీగ | డగరిరీఫ సపిదసా వృత్తమాడవచ్చును.- ఇందనేక గతులలో రచింపబడిన స్వరము _ తకకీణతరుంత దణరుణు కిణత్తరెత్స తకకిణా లుండును. ఈ వరములోని పల్లఏనీ (తికొలములలో నాడెడ్‌ వాడే ఖే శ ఖః వండితుడుు చో గా రిగరిరిగ పరిరిగ సరిరిగ | వ్రక్యాతి వపాంచిన "మోహన" రాగములోని పెద్దసర్షమును తకదణతి | తయొణుత తదిమిత | గురించ యిక్క-డ కొంత్‌ (వాసెదను. వ త ॥్సః పూర్వము వెంకటగిరి నంసొనములో ఈ పెద వరమునకు మోహన - ఆదిశాళను చర్మకట్లు వామ్యము తోడ నృత్యవన్‌ సలుసబిడదేది. * ౯ పః సరిగా దానిపై నెనరురుంచి నీ సరనకు రమ్మనరా॥ చర్మకదు వాయిద్యమనగా _ ఆసా రసా గేస నద్ధేణ సొంద రు , దేవువి ఊరేగింపు సమయములో _ సుమారు పండెండు రి వంకట పెరుమాళ్‌ రాచం్య( 4 గురు డోబ్ల, సం్యడెండుగురు సన్నాయి, రోడ్డున. కిరుపక్కల . ఒకరి కెదురుగా నొకరు బారులు తీర్చి నిలబడేదరు. వారికి మధ్య ముకాయి - యేదిది, అరువది మంది దేపదానీలుందురు. వారికి వెనుక నటుపులు గగరీగ ః సరిగ ॥ సరిసగరి రీశ। ధపపొస | దాసపదరగగ | తాళము వేయుచు విలదిడుదురు. సన్నాయి పాటకులతి పరంవిత విరిటోణ్‌! వెనయ। షకచెనిమి। మీ5। విటరాయ; లేరచనువొనగః లయలో, వ 4 శ “సరిగా దానిపై నెనరుంచి - సీ సరసకు రమ్మనరా' అను రిసరిగరీగ్‌ ॥ దగరిరీస్‌ సపధ సొరిగతి | రిగపరిరిగన గ పల్లివిని పారంభింతురు. డోలు వాద్యకులు ఆ లయలోనే మొదలు

వ "పెట్టి పల్లవి ముగియులోగా మూడు కొలనులు శబ్రములు పలికించి జాగాకు వత్తురు. మధ్య నిలబడిన దేవదాసీలు ముందా భావము అభినయము ణు సాతి ర్ట పధానము నభినయించి తరువాత డోళ్ళలో సలుకుచున్న కాలపై కాలములలో టి (క చృత్తమాడి మరల పల్లవికి వచ్చి అభినయము చేయుదురు శృంగార రస్మపధానమె, నాయికా వర్తనలతో కూడియుండి, పంథడెండు డోళ్ళు, సన్నాయిలు, నర్తకులు అందరు కలసి ఒకే స్ప్యాక్ర సంచారి భావముల నీఖీనయించుట శ్రేనువె నటి విలంబిత సారి (తికాలములను (ప్రదర్శించి ఒక్కరు గూడ లయ తన్నక్‌ ్విగ్రో నుండు సంగీత రచనా విశేషములు సదమటి. జాగాకు వచ్చుట యెంత కష్టమైన పనియో మనకందరకు తెలిసిన క్షేతయ్య, అన్నమయ్య, సభాపతి, మ్మాతు భూతేశులు, విషయమే. ఈ విధముగ వాయించగలవారు నేటికినీ వెంకటగిరిలో వీరధ్యదయ్య సారంగపాణి మొదలె న వారి పదములు, నున్నారు. పరిమళ రంగ మన్నారు రరిగ్య యువరంగ, కస్తూరి రంగ, వెంకేళ, శవరానుపుర, జటపల్లి గోపాల మ్యుదగల పదములు, జయదేవుని అష్షపదులు, కృష్ణక రామృళల శ్లోకములు, పుష్ప బాణ విలాసములోని శోకములు, త్యాగయ్య పురందరదాసుల కీ రనలు; జావళీలు మొదఠలెన సంగిత రచనలలోని భావము సొత్వీక ప్రధానమైన అభినయము ద్వారా (ప్రదర్శింపదిడును. ణా (యాల నే వ వః పదములు _ వాని నభినయించు విధానము పదాభినయమందు మనము ముఖ్యముగా గమనింసవలసిన విషయములు _ అభినయ వివరములు _ లోకధర్మి, నాట్యరర్మిం చతుర్విథఛాభినయము జు ఆ౦గికము, వాచికము, ఆవార్యము, సొత్వికము. కావలసిన హంగులు - రంగస్థలము, రంగాలంకారము, నంతపాట. వ్‌ వు ]్ష్‌ (1) ఆంగికాభినయము పదాభినయమందు సొత్వికము ప్రాధాన్యము వహించును. ఆంగికమునందు. ముఖ్యమైన హస్తాభినయము (ముదలు యెక్కువగా నుండవు. భంగిమలు (ప్రదర్శించు సమయములందు గూడ అవి కదలుచున్న శిల్చముల వలెనుండును. కాని నృత్యము నెందు వలె యెక్కువగ కోణములను గలిగియుండవు. అశ్రువులు, స్తంభము, స్వరభేదము, స్వేదము, కంపము, వై వర్యము, (ప్రళయము, రోమాంఛము _ ఈ యెనిమిది సాత్విక భావములు ముప్పదిమూడు (88) సంచారులయొక్క (ప్రదర్శనతో శృంగార రస్టపరానమెన పదావినయము నిండియుండును. శబ్రనృత్యమందు ఆంగికముతో అగీతములోని భావములు (వకటింపవచ్చును. పదములందట్లుగాక ఆంగికము, సొత్వికము కలసినగావి అభినయము సంపూర్ణత్వము నొందదు. న! త వ (ఏ) వాచికము పదములను భావపూరితముగ అభినయించుటకు వాచికము చాల ముఖ్యము. పాటకుడు పదము పాడునప్పుడు రాగతాళములకే

దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరితి లి (ప్రాధాన్యమివ్వక, ఆ పదములోని భావమునకు తగినట్లు కంఠమును చనిచో ఆ నాయిక యొక్క వాతావరణమును నృజింనలేము. హెచ్చు తగులుగ సపరించుచు, ధ్వవిలో మాధుర్యమును కసబర కనుక ఆహార్యము నాయికాఖినయనుందు ముఖ్యము, చుచు, పదములోని భాష (పేక్షకులకు అర్జమగునట్లు పాడపలెను. శి తి తి 500110౧081 ంం 050 సోటక16). రంగ స లము ఉదా ... “కమ్మ విలుని గన్ని చక్కని మువ్వ గోపాలుని పూర్వ కాలమునందు వలె దేపళములలో నభినయించుటకు రమ్మనవే సముాన రాయబారములేలే” గాని, ఏదో ఒక చోట పందిరి వేసి కాగడల వెలుగులో నాట్య వితిర్మం వైన్యం మాడుటకు గాని, మేజూవాణీలుగాని నేడులేవు. [పదర్శనమిచ్చిన “రాయదారము లేలే చోట మనము సేజిని యేర్పాటు చేయుచున్నాము. విద్యుచ్చ క్ర అన్నిప్పుడు! ఏత్రర్క౦, దై న్యం, - ఈ రెండు సంచారులను శ్ర మ్పృండు ప్రదర్శన మిచ్చుచున్నాము. కొని సాదారణముగ పాటకుడు తన గ్యాలములో చూపపచేను గదా - కనుక “రాయ ప్రైైల యేర్చాటులో నలుపు లేక ముదురు నీలపు రంగులలో తప్ప వారము లేలే" అన్నప్పుడు ఆ రాగ స్వరూపము మారకుండ వధమ ల్వంకొక ౦గు మీదికి మనస్సు పోవుటలేదు. పె రంగుల తెరలు ములో గొంతును కొంచెమె త్తి పొడి మరల దీనత్వి మొలుకుసట్లు ర్విత్రర నృత్యముల కెంత అనుకూలముగ నున్నను, రసభిరితమెన గొంతును తగ్గించి పాడినచో స్వర్తకి చేయు అవినియములోన ప్రద్రాభిసయమందు మ్మాతము తెరల యొక్క రంగుల విషలతీమె రసము వాచికము ద్వారా పోషింపబడి, (పేశకుల కథినయ మతీ కాంత (వత్యేక శ్రద వహించవలసిన ఆవళ్యకత యన్నది. సులభముగ నెర్హమై వారా రసము నెనుభివింపగలుగుదుడ. అభీ పదములలో (పధానరనము సొయీభొవము, సంచారుల కనుకూల నియమెంత ముఖ్యమో. దాని ననుసరించి పాడు పాటకు గానము శ్చైన వాతాసపరంణము నృష్షింపవలయునన్న, ఆ రసమునకు తగిన కూడ అంతి ముఖ్యమే. పాటకుడు రాగ తాళ లయలనే గాక ర్వొగులలో తెరలు తయాపచేసికొనవలెను. సాహిత్యములోని మాధుర్యము సర్వము జేసికొని, అనుభవించి (6) సాత్వికము అభినయములోని సంచారులను వాగుగ నెరిగినవాడై అనుసరించి నాట్యిధర్మి, లోకధర్మి నెరిగిన వాడే పదాభినయము చక్కగా పాడవవను, (ఇది నటువపన్సి మార్రంగికుడు లయ ,వధానమగ మ్యాతముగాక ధ్వని [ప్రధానముగ చ్చుదంగము పలికింపవలేను. వేేగండు.. సౌత్విక భానముల సభినయించుటకు లోకధర్శి బ్‌ 4 గ సహాయ మత్యవసరము. నాయికాథినయములో ఒక సంచారి భావమును యెంతవర (శ అవోర్విము కభినయించిన ఉచితమో, ఆ నాయిక యొక్క స్వరూపము చెడ పదాభినయమందు నేటి భరత నాట్యాచార్యులు నాయికకు కుండ పోషించుట కుపకరించునో, అంతవరకు తీసికొనవలయును ఈగిన ఆహావ్యమును ధరింపజేయుటలేదు. ఏదియో ఒక చీరెను గాని శాస్త్రములో చెప్పిన విధానము లన్నిటిని అభినయించినచో గటి ఆ పదములోని నాయిక కనువుగ యున్నదని ఊహించుకొన రసొాభాసయగును. మనుచున్నారు, అందుచేత ఆ పదములలోని నాయికల స్వరూ ఉదా: కమ్మవిలుం గన్న చక్కని మువ్వగోపాలుని పము యిట్రిదని సృషముగ మన మూహింపలేకపోవుచున్నాము. రమ్మన వే ఫముఖాన రాయబారము లేలే * కనుకనే తధినయవపీ చూచినప్పుడు పొందవలసిన రసానుభూతి రమ్మనవే సముఖాని రాయబారము లేలే కొవతసడుచున్నది. బౌత్సుక్యం గర్యం వితర్మం దైన్యం - ఉదా: ఇందు “దై న్యము" నధినబిళలచుచున్నామనుకొందము. టిస్యూ (118806) చీరె యే రంగువైన కట్టి తన కున్న ఆభరణ స్రీ మనీస వ్యాకులవిరుట ' వీని వల శీలుగును. పీవీ వలన ములు ధరించి అభినయించుటకు బదులు, జ్యోత్స్న శ్వేతాందర యంచు విధము ణు ఛారిణ్‌యై చందన మలదుకొవి, ముత్యాలనరములు, మళ్లెపుప్వులు, (1) ఐల ము విడుచుట (బ అతిశయమడుచుకొనుట, అలంకరించుకొని (9) మాటలయందు, న్మేతములందు పేదరికము. మన హృదయములో హట్తని మనకు పరిపూర్ణానందమునిచ్చును. (9 సెమస్కరించుట (4 వేడుకొనుట. ఒక్కొక్క పదములోని భావమునకు, నాయికకు సరిపడు పైన జెప్పిన ఆరు విధములలోనే యే భావముల నధిన వట్లు ఆభరణములు, వస్త్రములు కేశాలంకారములు, ముఖమునకు యించిన “రమ్మననే సముఖాని రాయదారము లేలే' అన్నప్పుడు రంగు, రంగాలంకారము మొదలైన విషయములలో శ్రద్ధ సహం మన కుపయోగించునో ఆలోచింతముం

2 దాడమీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత ఇందు నాయిక మొన్నటాల నుండి రాడు, నీ తోడు. సామాన్య, (పొడ వకోకక్రి గర్విత, నే నెవ్వరి నంపుదు” అదియుఫుగాక దె స్యమునికు ముందు “వితర్కము" నభిన ఇవ్చఎ - “జవ్యరో _ అన్నప్పుడు ఎఅకము విటినచో ఈ యించుచున్నాము. రనుక్‌ పెన జెప్పిన ఆరు వివముల నభినయిం. పదములోని ధాపముసకు పోదు. చుట సమంఒసముగ సుందదు. అరక నిచ్చట “ఎవ్వరి అన్నప్పుడు “ముకుళ" హ స్తములలో కనుక (0 (2. (9), 9 (ఈ, (49 ఈ నాయిక తత్వ ప్రారంభించి (క్రమేణ దాని; చేతులను ఒక _ఫక్కకు పొడిగించి మునకు సరిపడవు. వికసింపజేసి అలపద్మముల ఆకారములో నుంచి తలను పక్క ఇక మిగిలినది మూటల యందు, న్యేతముల యందు పేదటి లకు మెల్లగ నాడించిస ఆ భావము చక్కగ వెల్లడి యగును. అభిస కము. మాదబల యందు పేదటికము వాచికమునకు సంబంధించినది. యము కూడ సహజముగ నుండును. కనుక వంత పొటకుడు అనుసరించవలెను. కావున నే్యతములందు సొత్విక భాపములైన _ గగుర్పాటు, అశువులు - మొద “'సేదటికము మాటతమొస్పును. కొని ఈ నాయికయందు రేఖా లైన వానిని, మాత్రముగనై న దై న్యమొప్తునా? అని సంశయము కలుగ _ (1) రంగస్టలముపై నభియించునస్పుడు, వచ్చును. ఇట్టే నమయమునందే మనకు “లోక ధర్శ్మి' ఉపకరించును. (0 ఏదైన హాలులో నాట్యము చేయు ప్యాతకు దగ్గరగ (పేక్‌ ఈ నాయిక యందు మనము కొత్సుక్యములో (ప్రారంభించి, గర్వం, కులు కూర్చుండి నప్పుడు - అభినయించపలసిన విధానము. వితర్కం అభినయించితిమి. తరువాత పసిపిల్లలు గారాబము చేయు ప్రేజిమీద అభినయించునప్పుడు (పేక్షకులు మనకు దూర నట్లు ముద్దుగ ఒక్కసారి “రాయబారము లేలే' అని ముఖము పెట్టి ముగ నుందురు. రోమాంచము మొదలగు భావముల నలినయించు కోంచెము జాలిగ (ద్రుక్కులనుంచి అభినయించి ముగించిస నాయక నప్పుడు ఆఖరులో కూర్చున్న వారికి మన శరీరముపై గలుగు మరింత చక్కగ పోషింపదిడును. ఈమె సామాన్మ గనుక ఆ మార్చులు గనవడక, అర్హముగాక కొన్ని వేళలందు విసుగుదోచును. భావము పట్టిన గూడ దోషముండదు. ఇది సహజమే. ఎందుకనగా సొమాన్యసితిలో నున్న శరీరమును పదాభినయము కూర్చునప్పుడు మనము ముందుగ ఆ పదము పులకాంకితము వరకు నభినయించుటకు 'తయారవవలెనన్న కొన్ని నంతయు. బాగుగ చదివి, 'ఆ పదములో వరించదిడిన నాయిక, “ఉవసలు మారుటకు కొంత సమయము పటును. కొన్ని థాసము- స్థాయి, సొత్విక, నంచారి భావములను గూర్యి శుణముగ నాలో ౨ (క్రమేణ అభిసయించిన గాని ఆ సతికి పోలేము.. దగ్గరగ చంచ, ఏయే సంచారులను, ఆ సంచారులలోనే యే భాగముల నున్న వారికి ఈ మార్చులన్నియు చక్కగ కనబడినను, దూర నెంతవరకు అభినయించిన ఆ నాయికను పోషించుట కనుకూలిం మిగ నున్నవారు వాని ననుభవింసలేకపోపుటచే విసుగుదోచుట చునో గు రుంచుకొని వంత పాటకునికి గూడ ఆ భావము ననున సహజమేగడా । కౌని నర్తకుడీ సమయములందు భంగిమలయొక్క రించి కంఠము సవరించి పాడునట్లు అభ్యపింసచేసి అభినయించుట **గక్లలినయ సహాయము తీసికొనవలెను. చాల అవళ్యకము. అట్లు చేయనిచో ఆ బాయిక యొక్క స్వరూప ఉదా :.. “అక్రువుల' నభినయించుచున్నామనుకొందము. మును సృష్టించతేము. (ధేకకులు దగ్గరగ నున్న _ నిశ్చేషముగ నున్న న్మేతము క ఠి థి లలో [కమేణ సీరు యెట్లు (కమ్మునో, ఆ నీరు విందురూపమును హస్రాలినయములో కొన్ని సమయములందు చేయు బోర దాల్చు విధానము, కొలకులందు మంచి ముత్యముల వలె యెట్లు పొట్లు :. ఆంచు సాభారణముగ నజ్టైడి శఠర హస్తమును గూర్చి నిలచునో, చివరకు కొలకుల నుండి ధారగ యెట్లు (_పవపహించి వ్రాయదుమ. చెక్కిళ్ళ నుండి జారి పడునో _ డీవివి ఒకటి తథవాత యొకటి అలినయేమునందెవరినై న (వళ్నించునప్పుడు ఎవరు మన మభినయించిన, (_పేక్షకులు ఆ సొత్విక భావములను జూచి. ఏమిటి, మొదలై న మాటలయందు కుడిచేత శిఖరను ఫట్టి, తలను ఆవందించగలుగుదురు. ప్రక్కలకో మొందునకో, ఆడించి బొమ ముడితోనో ” బొమల కావి ప్రేజమీద యిట్రిది పొధ్యమా ? నెగుర వేయటతోన్లో ముగింతుము. కనుక అటి సమయములందు దీనత్వము కనదిరచు భంజి ఉదా ఒ. “ వివరింపుమమ్మా యీ వితము దెలిసి యిపు వ్సను పట్టి చీరె చేజగుతో కన్నుల నదుకొన్నట్లు, లేక మయూర డెవరి వల్ల దుడుకు ? ” హ ప్రమకో కన్నీటిని యెగజిమ్మునట్లు అకుపూరిత నేత్రములు జ ణయ ప్త నై మ్ము ట్లు అకుపూరిత సత ॥ ఎవరి వల్ల” _ అన్నప్పుడు శీఖరహ_స్తమును ప్రదర్శిం జాలిచూపులు, వీనిని సహాయముగ తీసికొనవలసిన అవసరము చుట సమంజనముగనే యుండును. గలుగు చున్నది. ఇట్లు జేసిన అందరు అభినయము జూచుటకు. కావి వీలుండుటచే ఆనందించగలుగుదురు. “*మువ్వగోపాలుడు మోడీ చేసుకున్నాడు (1) పందితుల సభలందు,

“కిణాత్యుల నాట్యకళాచరితం ళ్‌ (బ్ర అన్ని తరగతుల (పేక్షకులతో గూడిన సభలందు అభిన నాయిక యొక్క స్వవచనముగ నున్న పదములెక్కువగ యించు విధానను. అభినయమునకు సనికివచ్చును. చెలి యొక్క వాక్యములుగ పండిత సభయందు అభినయించునవ్వుడు - నున్నవి అంతగ గాజీంచవు. *నాబ్యధర్శ్మి' “లోకధర్మి" ననుసరించి అభ్యసించిన అఖిన ఊదా :- చేసట్లు కావచ్చునా * మీలో మీకు యమును జూచుఓతో పండితులు తృప్తి పడరు. లలిత కళలకు చే;ట్లు కావచ్చునా ? సంబంధించిన శాస్త్ర పురాణములందు గూడ నెర్తకులకెట్టి పాండిత్య యేవట్లకై నను నెంచదగును మిమ్ము మున్నదో తరచి జూచిన గాని వారు తృప్ర్తిచెందరు. అట్టితరి ఈ పట్ల గా మీకింత తాలిమి లేక” మనము సొమాన్యముగ రంగస్థలముపై అభినయించునట్లు యెక్కటడి మొదలై న దముల అభినయమందు నర్తకి తన అభినయ కక్కడ సంక్షిప్త పరచి క్షుష్తముగ (ప్రదర్శించిన అభినయము సొమర్జ్యమును చూపుఎటకవకొశముండదు. రుచింపదు, పూర్వము ఒక్కొక్క పదము గంటలతరబడి అఖిన న ప జ యించిరనిన కేవలము ఆ పదములోని సాయి భావము, దాని ననుస కొన్ని పదములు వర్తనలతో నిండియుండి చిత్రములు రించి సాత్విక, సంచారులను మాతమే'అభినయించినాదు. గీయుటకు, చదువుకొని ఆనందించుటకు పనికిపచ్చును. సొత్వికాఖి ఉదా 1. కమ్మవిల్తుని గన్న "చక్కని మువ్వగోపాలుడు" నయములో వఏిజృంభించుట కవకాశముండదు, “చక్కని అన్నప్పుడు ఉదా :- నల్లని మేనువాడు, మెరుగు చామన ఛాయవాడు, కుటిల మగువ తన కేళ€కా _ మందిరము వెడలిన్‌ కుంతలుడు, విదియ చందురుని టోలు నొసలు, కమల రేకల వగకొడ! మా కంచి _ వరద తెల్లవారెననుచు । నగువ। వంటి కన్నులు - విడజారు గొబ్జంగి _ విరీదండ జడతోను ఇటుల కృష్ణుని నఖ!ఖ పర్యంతము వర్తించి కడుచికష్కు బడిపెనగు - కంటసరితోను గోపాలునికి _ నిడుద కన్నులదేరు _ నిదుర మబ్బుతోను గోవులు కాయువాడు, మురశిధరుడు, కౌసుభ భూషణుడు తొడరి పదయుగమున _ దడబడెడు నడతోను; మగువ! శిఖపింఛధారి, కాథీయ మర్తనుడు గోపికాపస్త్రాపహారి నవనీత వా క క క చోరుడు, నందకుమా రుడు, బృందావన విహారి? గోపరన గిరిధారి, రికాన్ని పదములందు ఠాధికాలోఆుడు యిత్యాది లీలల నథినయించి . “ సమర్షుడెన న్నర్తకుడు తన (పతిభను వెల్లడిచేయటకు అంతటికో ఆగక _ జాగా లెన్నో యుండును. “విటరాయడు" ఉదా ._ “నయములెన్నో వేయువాడు” కలికి సొగసైన నీకనులు వాసితాని సవసము వాని సొమ్ము (యిక యిచ్చట నఖక్షతము, ఆలింగగము బెకుకు చూపులు (వాయు ఏిధమెరుగనైతి చుంబనము మొదలై న శృంగార చేష్టలెన్నో) సొగసైన కనులు _ “కశలంటి నేర్చిన వాడు" హరిణాక్ష, కమలాక్ష, తరళాక్ష, మదిరాఉి, మీనాకి, మొదలెన వానిలో ఆ పదములోని సాయి భావమును యింతవ పలక యెక్కువ అవకాశముండదు, రంట్‌ంపజేయుచు సొత్విక సంచారి భావములందు విజృ్బంభించి అవి కౌ అన ఎకు ల వులు ల నెయించుచుండిరి. గష్పనసడు నమధ్రడు, అనుభవజ్ఞైడెన న ర్రకుదెన్నో విర ఇక ఈ విధమును రంగసలముపె అనువరిందిని (పేషకు ముల గంటలతరదిడి అభినియింప మనల నానంద సాగరముస కు విసుగుజనించక తప్పదు" " చి ఉల్చగలడుగదా | ల ఎదు. కవి, న్వర్తకుని యొక్క పాండిత్యమును _పదర్శించుటకన భగవదారాధనకొరకు దేవళములో నృత్యముజేయు కళారా కాళము కల్ప్చించుటచే యిట్టి “నెరవు" నేర్చాటు చేసనేమో ౪ ధషలు తప్ప - ఇతర నృత్య కళశోపాసకులందరు. ('సేక్షకుల € వ ఠి యొక్క మెప్పుబడయుటకు కొంతపరకై న (వయత్నింతురుగదా: పదసాహిత్యమునందే పదమును తీసికొన్నను ఒక్కొక్క కనుక శాష్త్ర విషయములను నర్తకులు సంపూర్ణముగ నభ్యసించి పదము ఒక్కొక్క ఖండకావ్యమగుచుండును. కనుక యేదెన ఒక వను, (ప్రదేశమును (ప్రేక్షకుల ననుసరించి వోరికానందమునిచ్చు పదములోని నాయకకు తగిన వాతావరణము రంగసలముపె నము విధముగ శాస్త్రీయ దృక్పథము చెడకుండ. క్లుప్తపరచి అభినయిం పృష్టింపపలెననిన, ఆ పదమును (ప్రారంభించే విసాసమందు, చుటవసరము, జా ముగింపునందు మనము (సత్వ్యేక (శద్ధ వహించవలెను,

218 దాకిణాత్యుల నాట్యకళా వర ఉదా ౬. మేళవింపజేసి బాణహస్తము పట్టి, మెఅపు తీగవలె అభినయమున భామరో : యూరికి _ బయలుదేరెడు వేళ కుష్మక్రమించి నప్పుడు మనలో కలుగు రసానుభూతిని మన (యేమమీఅనా సొమి - పిలిచి చెప్పిన మాట మూహించుకొనవిన యెడల పదములను (ప్రారంభించునట్రి విధాన ఏమని తెలుపుదు నేలాగు తొళుదు - నేమి ములు యెంత ముఖ్యమో టోధపడును. చేతునే? చెలియా? పదములందు కల్పన స్వరములను పాడుటగాని, ఆడుటాని ఈ పదము నభినయింపవలయుననుకొందము. ఇందు ం ॥ ల తగదను విధానము నేడు (పచారములో నున్నది. కాని థభావపూరిత నాయిక స్వీయ, ప్రోషిత భర్హృక, అనగా పతి దేశాంతరమున్‌ జ స్వరములతో కొన్ని తీర్మానములను రచించి పదమ క్‌ చుచున సీ, వ। పలంభ రి: ఇ అిర్మా ల చించి పదముల యుండగ ఆ వియోగము ననుభవించిల్నా 4 (ప్రారంభమునందు, చరణముల ముగింపునందు నృంత్తమాడిన కొన్ని శృంగారము. పదములందు మనోరంజకముగ నుండును. ఈ నాయికాభినయమందు ఉదా .. తెరయెత్తగానె రంగస్థలముపై ఒక (పక్కకు ఒక తులసి “ రమ్మనవే సముభాన రాయబారము లేలే కోట, దాని మరదు అంజలీ ఘటించి కూర్చుని యున్న శ్తీ క్రమీవలుని గన్న చక,.ని మవగోపాలుని ” (నల్లని గాజులు, నల్లని చీర రవికె ధరించి _ ఈ విధముగ ఠః మ ల్‌ న్‌ - మనకు (పత్యక్షమెై - “ ఏటువం తో నిమిషము నిళ్శబ్వముగ నున్న తరువాత సన్నని వీణా ఎటువంటి వాడే? వాడు న పా కరు” పంసిదేవిని పూజించిన పృష్పమొకటి యెత్తి ఆ నాయిక కుటిల్య కుంతల మువ్వగో పాలుడట పేరు . తలలో నుంచుకొని, మెల్లగ లేచి నిలబడి, మెడలోని మాంగళ్య ఈ పదములందు నాయిక సామాన్య. ఇందు సదారంభము మును కళ్ళకద్దుకొని _ నందు, చరణముల ముగింపునందు, కొన్ని స్వరములకో గూడిన సన్నగ - భామరో : యూరికి బయలుదేరెడు వేళ, తిర్మానములుగాని, “శొల్లుకటు" విధానములోని తీర్మాసములుగాని, అని వంత పాటకుడు పాడుచుండగ, మెల్లగ న్నర్తకి అభి శ్ర ధ్వని ననుసరించి నేత్రములందు భావము (ఫదర్శించుచు నృత్త నయము (పారంంభించిన ఆ నాయిక అభినయము మెంత రద్తిగ, మాడిన ఆ నాయిక యింకయును యెంతో రాణీంచును. లో సహజముగ నుండునో మనము కొంతవరకూహించుకొనిన తెలియ పదములను పాడు విధానము ౬ గలదు. సాధారణముగ పదములను పలవితో (ప్రారంభించుత వాడు అలాగుననే పసుష్పవచ్చని చీర రవికె పుష్యరాగములు ్య్యఖ్యా క్‌ రత సహా పొదిగిన ఆభరణములు, తలలో పచ్చ చేమంతులు ధరించి, గులావి క్‌ సున్న. కొన్ని కొన్ని అనుపల్లవితోను మరికొన్ని చరణ రంగు తెంలతో నలంకరింప బడిన రంగస్థల మధ్యమున మేలిమి మధ్యము క్‌ ప్రాధంభించినగ్తాని భాసస్సురితముగ నుండవు. బంగారు శిలావిగ్రహమువలె నర్తకి నిలబడి యుండగ తెర యెత్త ఉక ఎని తెలుపుడు డాలాగ్య కాళ బడి షణకాలము రంగస్తలమును -నిశ్శబ్దముగ నుంచి అటుపైని మిచేతునె చెలియా ; పీజపె తానము వంటి ఒక మధుర రుంకొర ధ్వని పలికించి, అ। భామరో । యూరికి బయలుదేరెడు వేళ తరువాత గాయకుడు యేమ మీరగ నా స్వామి - పిలిచి చెప్పినమాట

• శ్రీపతి సుతుబారికి నే నోపలేక నిను వేడితె పై పదము అనుపల్లవితో (ప్రారంభించిన, మనకు వంటనే గోపాలా ? మున్వగోపాలా ౩” అర్థమై ఆ రసమును ఆనుభవించగలము, అని ప్రారంభించిన చైతన్యము లేని శిలనలె నిలదిడిన శి శి ఇ ఆ నర్తకి మన్మథ బాణములొకటి తరువాత యొకటి తనపై కొన్ని చరణములు మధ్యమునుండి మొదలు పెట్టినగాని దిడినట్లు - సొంపుగ నుండవు. మెల్లమెల్లగ ముందు కనుబొమలను కదిలించి, ఆనందముతో ఉదా :- జోోతులవలె. వెలుగుచున్న తన న్నేతములను వికసింపడేసి, ప ఎవరివల్ల దుడుకు మా _ యిదరిలో సభియ చలింపజేసి, అటుపై అధరము. కదిలించి, శిరమును కంపించి, అః ఏపరింపు మమ్మా! యీ విధము దెలిసి యిప్పడ (క్రమేణ వక్షమును వణికించి, తరువాత రుంరూమారుతప్ప చ॥ రమణి ః బంగారు మంచముపై నిదరు చాల శాకిడికి తాళలేక తల్లడిల్లు తీగవలె శరీరమునంతయు అల్లల్లాడించి మమతతో సరసంపు మాటలాడే వేళ అటుపై - కమలాక్షి'పేర నన్ను ఘనుడు బిల్వగా కోప యేకకుల హృదయములు రుల్లన తన కౌలి మువ్వల శమనము లేక నా జడకొద్ది గొంటినమ్మా ॥ రుజంరుణా రవములు మృదంగము యొక్క మధుర ధ్వనులతో జ్య 0 శి

జీచాషిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) వ? ఇందు సలవి, అనుపలవితో గాక చరణములో “కమలాక్షి ఆనందభఖె రవి _ ఆదితాళము. పర నన్ను” నుడి ప్రారంభించిన సొంపుగ నుండును, శ్రీపతి నుతు బారికి నే _ నోపలేక నిను 'వేడితే ఎట్రిన ఆ కోపాలా? మువ్వగోపాలా ః 1శ్రీపతి।; "క్రమలాక్షిపేర నన్ను ఘనుడు బిల్వగా కోప ఏ పొద్దు దానింటిలోనే _ కాపై యుండి నీ సరనన శమనము లేక నాదు జడకొది గొంటినమ్మా ల్లాపాలొౌ ? మువ్వగోపాలా 1 11 శ్రీపతి1; వివరింపుమమ్మా £ యీ - విధము దెలిసి యిపుడు 'పె పూత మాటల నేర్చు - జూపు దాని రతిపై నింత యింతవరకు వూరక పాడి శ్‌పేలా ? మువ్వగోపాలా £ 11 శ్రీపతి; “ఎవరివల్ల దుడుకు మా యిద్దరిలో సఖియ'" అనుచోట నుండి చూపుల నన్యుల దేరి - చూడని నాతోలేని క అఆఖినయమందుకొన్న బహు ముచ్చటగా నుండును, లాపాలా ? మువ్వగోపాలా £ 1 శ్రీపతి।॥ ఖి శ శ నా పొందెల్ల దాని కట్చి - తీ పొందులేక యుసురనుపే పదములలో నంచారుల నభినయించు విధానము తెల్పుటకు నాపాలా ౩ మువ్వగోపాలా : 11్రీపతిః। మచ్చునకొక కేతయ్యపదము నిచ్చట ఉదహరించుచున్నాను. థీ థీ శీ పదము - ఆనందభైరవి _ ఆదితాళము ఈ పదములో ఒక్కొక్క చరణములో ఒక్కొక్క శ్రీపతి సుతుబారికి నే నోపలేక సంచారి భావమునకు [ప్రాముఖ్యమునిచ్చి అభినయించిన చూడ నిను వేడితే ముచ్చటగా నుండును. కోపాలా? మువ్వగోపాలా 1 ఆభినయము ఇందు నాయిక అఆహార్యము (1) థ్రీపతి సుకు బాంకినే నోపలేక _ నినువేగితే పసుపు పచ్చని చీర, రవికె. మోహము హర్వము దె న్యము బౌత్పుక్యము దె న్యము నిర్వేదము మేలిమి బంగారు కాంతితో మెజయుచున్న బరీలంగా. /| న 4 గ గ్‌ కురులు నున్నగ దువ్వి జారువుడి, అందు చేమంతుల ఆ వేగము అలంకారము, పాపిడదిందు. 7 కనులకు సన్నగా కాటుక రెప్పల వెంటుకలు నల్లగ కోపాలా? మువ్వగోపాలా ॥ ఉండి రెస్పలు బరువుగ మూతలు ఫడునట్ట్లుండవలెను. భేదము. కొంచెముగ యెక్కుబెట్టిన విల్లువంటి అధరము (ఈ పాదములో దై న్యమువకు (ప్రాధాన్యము. ఎ(రని గుండని బొట్టు సాత్యిశాభినయము చెపులకు యుంకాలు, మెడకు చేతులకు పుష్యరాగముల (1) మోహము _ వియోగమునంతో షముతో కూడినబాధ ఆభరణములు. చేశ సొన్ముసిత్తుట లేక హృదయము ఆందోళన చెందుట. శడుమునకు విళ్ళల వడ్డాణము - బాజుదిందులు; నిమీలిత నేత్రములు శరీరము నురచుట కాళ్ళకు పారాణ్‌ అరచేతులందు లేత యెరుప్పరంగు మెబలయుచున్న నే్యతములు కన్నులు మూతబడుట కుడిపక్క పెదిమపె నోటి నానుకొని పుట్టుమచ్చ శరీరము కంపించుట ్రీంకికి ఒరగుట గోళ్ళకు లేత గులావీకంగు చమర్చుట చేస్టలు లేమి వ వ ఖః అధరము వణకుట ఈ పదమందు నొయిక పరకీయ, (ఇ హర్షము, ముదము శృం-ర రసము కరుణ రశము. ముఖము, నే్యతములందు వికాసము సంభోగ శృంగారము. శరీరముప్పొంగుట ఎంచారులు _ నూహము, హరము దెన్యము, దొత్పు శరీరము గరిపొడుచుట క్యము, నిర్వేదము. భేదము, ఆ వేగము; అమర్షము, అసూయ, పులకరింపు వితర్ధూము, రోషము. (8 టైన్వం. శృంగార రసము, కరుణ రసము సంభోగ శృంగారము, ముఖమందు, నే్మ్నేతములందు వికొసము తో ఠ 4 శరీరము కుంచుకొనుట రంగాలంకారము - పసుపువన్నె తెరలు. 'వేడుకొనుట న న్‌ నః అ్మకుపూరిత నేత్రములు

818 దామీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత క (9 జొత్సుళ్ళము (5, మకర కేతనుడు విమిషమా[తము కూడ ఓర్వతేక త్వరపరుట. పతాకములను స్వస్తికముగ పట్టవలెను. కోరిన వస్తువు లభింపక క్షణమైన తాళలేక పోవ, () చందమామ అల్లుడు మన్మధ తాసము కొందరపాట ఫద్దకనుంది మ. అరచందహ స్తము పటి, ఎడమచేత ఆర్రచంగద్ర, కుడిచేత పు కాకజెందుట క స యా చింతించు ళా. సండంశము పట్టీ మరల కుడిచేత శిఖరము పటవలెను, తాళలేక పోవుట దభిలాష (7) వలరాజు (ఈ) నిశ్వేదం (తీపతాకము పట్టి కుడిచేత శిఖరము పటవలెను. కన్నీటీ నడ్డగించుట (8) ఆంగహీనుడు (0) ఆవేగము; (ఆగ్న్యావేగము) శెండు చేతులందు అలపద్మములు పట్టి శరీరమువద్దనుండి విసరుకొనుట క్రిండికి లాగి _ కుడిచేత కర్తరీముఖము పట్టవలెను. చెమట బిందువులు తుడుచుకొనుట (9) లచ్చికొమరుడు న్మేరసంకోచము శెండు చేతులందు అల పద్మములుపట్లి ఇరు పాఠ్శ్వము ప్యత్యానముగ అడుగులు వేయుట లందు కపితములుపటి మాతృహ స్తము పట్టవేలెను (౧ భేదము వం లల చేతులు పిసుకుకొనుచు యిటునటు తిరుగుట (10) జమిలి ముక్కా-లి నారి ఏలుకాడు ముఖము ఏచారము టొండినట్లు కనబర్చుట కుడిచేత _(భమరహ స్తము పట్టి _ ఎడమచేత శిలరముసల్టి చింత రా విల్ల నారి జూపపవలెము. మను టొందుట నః నే వ ఆంగి శా ఖినయము మన్మధ వంచబొాణ (వయోగస్థలములు (శ్రీపతి సుతు బారి! జాజము _ ఆంగికము _ సాత్వికము (1) అలరు విల్లుడు (0) చండమామ అల్లుడు (0 అరవిందము స్తనములు ఉన్మాదము (ఇ కమ్మ ఏిల్తుడు (/) వలరాజు (౨ అళోకము అధరము _ రోదనము ($) రాచిల్స నెక్హై డురాయరై తు (8) అంగహీనుడు (8) చూతము శిరము సమ్మోహనము (శ్ర) మీనక్రేతనుడు (1) లచ్చికొమరుడు(లక్ష్మీ పుత్రుడు) (4 సవమల్లిక న్నేశతములు దేహము శుష్కించుట (0) మకరక్రేతనుడు (19) జిమిలిముక్రాలి నారి విలుకాడు (5 నీలోత్సలము గుహ్యము మృతి (1 అలం విల్తుడు (నీలోత్సఆము నభినయించ గూడదు. మూర్భవరకు నతి కుడిచేత అరపతాకముపటి, తరువాత బాణహ సముపటి, నరొంచి బాణము సంధించక యూరకుండవలెస్సు. పిమ్మట కుడిచేత కుకేతుండము బోజముతో నంధించినట్లు పట్టపలెను. జ న్‌ 4 (2) కమ్మవిలుడు క్ట (శ్రీపలి నుతు బారికి కుడి ఎడమల శిఖరములు పటి, ఒకదానిపె నొకటి మోపి బాణహ సము పటి సంధించి తరువాత రెండు చేతులందు జాణహ స్తము సట్టవలెను. ఠి ఆ కటకాముఖ హ స్తములుపట్లి, వానిని హృదయము వద్దకు తెచ్చిన పడిచేత శేఖరము, ఎడమచేత శుకతుండము ఫటిన బాణ బాణము తగిలినటు భావము _ అటుపై చేతుల అల పద్మములు పాూస్తము లేక మన్మధ హస్తమునకు ఒప్పును * అరచేతులు చేర్చి పట్టి (వేళ్ళు వణికీంచిన, (0) కా చి నిక్కెడు రాయనైతు విను వ్రే్మాపలేక అనుటకు చెల్లును. ఎడమచేత రాచిలుక, కుడిచేత శిఖరము. దానిపె నుంచ గ వ వలెను. రాచిలుక _ శామచూడ పట్టి, అందు చిటికెన వేలు రెండుచేతులందు ముకుళముల పట్టి కుడి. సక్కకుగాని, చాచి పటిన రాచిలుకకు చెలును, ఎడమ్మపక్కకుగాని పొడిగించి జాలి చూపుల జూచుచు ఆ బట రా హ స్తము వికసింపవలెను. (4) మిన ేతనుడు "భోపాలా ? పతాకము. కుడిచేత పట్టి, తరువాత మత్స్యహస్తము సట్ట సాత్విక సహాయముతో వలెను. మువ్వగోపాలా ళి

దాశీణొత్యుల నాట్యకళాచరిత9 210 ఎడమచేత హృదయమున కెదురుగ అలసద్మము పట్టి, ఇ౦టిలోన కుడిచేత సూచిముఖము పట్టి తలపైకి చేయినెత్తి కొంచెముగ రెండు చేతులందు వతొకవుతలపె చేర్చి గోపురాకారముగ (తిప్పిన ఊరునకు జెల్లును, పట్టవలెమ. -ా గోపాలా :ః _ వేణువు జూపవచ్చును, శాసై యుండి _ లేక మృగ శీర్షము ముఖము ముందునుండి (కిందికి తీసికొనిరావలెను ఎడమచేత సింహముఖము కుడిచేత సూచి గోవులను నీ నరన నల్లాఫాలు తోలునట్లు పట్టటం ॥ ॥ కుడిచేత అలపద్మము పట్టి తలను, చేతిని (వక్కల కొడించుచు అడిగినటు ( గడము [కింద యెడమ చేయినుంచి బొమముడి ఎడమ ఏ పొదు దానింటిలోనే కాప యుండి సీ సరన చేయి నడుముపై నుంచి, కుడిచేయి జారవిడిచి తిల ముందు వెనుక అనుర్షము అసూయ _ ఉ్యగత వితర్కము లకు ఆడించుటి? సల్లాపాలా లి మువ్వగోపాలా ? నరస సల్లాపాయి 5 (ఇందు అసూయకు (ప్రాముఖ్యము (1) సోలపద్మము కాని, ముకుళము కౌని పట్టి, తరువాత అమర్హ ము. రోమను ఆనూయ కుడిచేత చతురములోని చిటికెన వేలితో కంటిని జవ పిమ్మట (1) చింతించినట్లు (1) మోముటతిప్పుకొనుట ముకుళమును వికసింపజేసి వేడికొనుట కనబరచవలెను, (0) దెప్పుచున్నట్లు (2) కనుబొమ్మలు, ముఖము లేక (౨ తలయాచి నవ్వుట (0) చెమర్చుట నొసలు చిట్లించుట (8) రెండు చేతులందు పతాకముల వికసింపజేసి హృ (4) 45కంపనము (0 అధిక కోపముజేతగాని, ఓర్వలేక యమున శేదురుగ కదిలించుట. శరీరము కంపించుట. (క్ర) తలవంచుట గాని నిస్సహాయత్వము వల్లగాని (4) చిలుక వాహనుని జూపి, వీణ మీటుటగాని, నురళి (8) తర్జన భరన కంటతడి బెట్టుట నూదుటగాని జూపవలెను,

జ జ (క) సూచీతో చూపి, తరువాత కర్తరీ ముఖహ స్తమును ఉత జూపి, చతుర హ స్తములోని చిటికెన (వేలికో న్యేతముల జూపి, కనులే[ర్రబడుట వతాకచే న వ

ఎడమచేత పతాకము చెంపకానించి నిద్రసభినయించి పతాకము వితర ము తోను ముఖమున కెదురుగ విప్పారిన నేత్రములు, అడముగ తల కనుబొమల నెత్తుట ఎగర వేయుట క దిలించుచు (ప్రక్కల కొడితచసలెను, ల తలముందుకు ఆడించుట (6) చిటిక వేసి పకాకము సట్రపలెను. ఆలోచించుచున్నట్టు కనబరచుట (7 వాణహస్తము, బాణముల సంధించుట చూపి, శరీరము క౦పించుట. ల సర్ప చూపుమని కులుకుట (ఏ వళరాజు హస్తము పట్టి, రెండు పఠాకములు చేర్చి అడముగ పటి జాళప్మతము చదువు చున్నటభినయించి - కుదిచేత (ఓ తలయాచి నవ్వుట హసిసాన్యవటి పట్లవలెను లా (8) కాళజాలనని 'వేడుట లొందాలప్టంటు బట్టి * ఇ ః (4 వలరాజుపై పదము పాడుకొనుట న (8) నినుబాపి'కంటికి విదుర రాదనుట (0 పై పూతనూటలనేర్చు జొపు దాని రతిపై (8) విమసమైనగాని పొద్దుపోదు అమర్షము ఉ్యగత రళతులు (7) మరువారి కోర్వగరాదు ఇంత తీపేలా? మువ్వగోపాలా । (ఏ కామశాస్త్రము చదివి కథలు చెప్పమనుట అసూయ, వితర్ముము. ఆ౦గికము (ఇందు విఠతర్క్మము ధానము. ఏ పొడు అ౦గిక ము కుడిచేత సకాకము ముఖము ముందునుండి క్రిందికి తీసి పై వూత మాటల ీర్చు కొవి రావలెను. ఎడమ చేత ముకుళము సట్టి, కుడిచేత చతురముతో దానిపై వాసినట్రభినయిలచి తరువాత కటకాముఖమును నాలివద్దనుండి చాని ణ్‌ ల చది మెటికలు విరుచు భావము నోటివద్దకు తెచ్చి, అటుపై కుడిచేత శిఖరము పట్టవలెను.

గ దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచలిత9 చకావు _ దృష లేములు హైమున మైనే వి డాని _ మెటకలు వరుచునట్లా,. దూషించునిట్లు, (వీనిని ష్మేతయ్య తన సేదములలో పేర్కొనెను) (1 రం వతాకము వట _ చెక్కిక్నకు తగులునట్లుంచి. కుడి (6 నా్టాందెన్లి దానికట్చి _ యేపొందులేక ఉసురనుట ర ము అమరము నిర్వేదము చేయి జారవిడచి నడక నభినయించి - ల నిర్వేదము అసూయ కుడిచేత కర్తరీములో చూపుడు, నడిమి వేళ్ళు కలువవలెను, నాపాలా ? మువ్వగోపాలా (2 అట్వహస్తను పటి - కుడిచేత పట్టదిడిన అధపతాక మాపుడు డెన్యము వితక్కము సెడిమ్యవష్ళు మధ్యలో ఎడమచేతి అర్ధపతాక (వెళ్లను ఇందు దై న్యము వితర్క్మము, భేదము, అసూయ నాలి చొప్పించవలను. గింటిని విజృంభించి అభినయించి ముగించవలెను. (1) కెండు. సర్బశీర్షములు స్వస్తికాకారముగ పట్టి. కర్కంట పదాభినయమందు (ప్రతివదమునకు ఆ నాయికకు తగిన హస్తము పట్రవదెను. ఆహార్యము (ఆభరణములు వస్త్రములు, కేశ అలంకారము మొద (ఉ రెండు చేతులందు శిఖరములు స్వస్తికా కారముగ పట్టి పాశ లై నవి ధరించవలెనని (వ్రాసితిని, అట్టి వేమియు లేక ఆ నాయికను హస పటపిలేను. పోషించగలిగ సనాడే గొవ్ప నర్తకుడని కొందరి మతము. అది ఇటుల సమయానుకూలము గ. హస్తముల నేర్పరచుకొని యును నిజమే. కాని అట్రిది కేపలము పాండిత్య (పదర్శనమునకు అభినయించుట. కొందరు పండితులయెదుట అభినయించుటకు పనికివచ్చును రంగ ఇంత్‌ - వకాకము. దుల ర గల ఎటరు పతురుం 0 తున తీచీలా - శీలరము పట్టి ముందు వెనుకలకు పావురాయి పోండిత్యము నర్థము చేసికొను విజాన వంతృలుగ నుండరు, కనుకే వలె తిల నాడించుట. తమ ముందు లనాయిక యొక్టిసంపూం ఫ్యరూపమును జూచిన 4. చూపుల అన్యులతేరి చూడం నాతోలేని ర్‌ ఇన | గాని రసానుభూతి పొందలేత. కనుక నర్తకులెంత విద్యావంతు గర్వము భేదము లై నను ఆహార్యము యొక్క అవసరమెంతయో గవబడుచున్నది. కలాపాలా ? మువ్వగో పాలా. “ పదములలో రాగముల విలువ; రోషము. రాగములయొక్క పరిపూర్త స్వరూపము పదములయందు (లేదమునకు _పాముఖ్యము) గనబడునట్లు మనకు మరియే యితర సంగీత రచన యందును గర్వం ఖేదము గోచరింవదు. రాగములలోని గంఖీరత, భావము సదములలోని చూడక యుండుట ఉత్సాహము లేక యుండుట నాయికలలో (పత్యక్షముగ నృ త్తమాడును. పదములు విలింవిత ఈన ఆవయములను వయ్యారముగ మిక్కిలి చింతించుట లయలో నుండుటచే ఆ రాగములలోని అతి సున్నితమెవ, మిభుర జూచుకొనుట తలయె త్తి చూడకుండుట మైన ధ్వనులను గూడ ఆ నాయిక యొక్క విరహమా, దుఃఖమో మోము తిప్పుకొనుట జాలి చూపు మరియే యితర సంచాలీ భావముల ద్వారానో (పదర్శించుటి కను విర్ణత్యుము అక్రపూరిత నేేతములు కూలముగ నుండును. ఇట్టి అవకాశము కీ ర్తనలందు, కృతులందు నంతగా కానరాదు. కలాపాలా వేడుకఠో ఆకుమడుపువిసురుట | ముంగురులు చేతదువ్వి నొనలు" శ్లో కాభినయములో విశిష్టత _ పలుగాట్లు మోవిపై నుంచుట కళ్ళు ముదిడుట ఒక రాగమును మన మాలపించి వదలినప్పుడా ధ్వని సందుగొని మరుకేళి సలుపుట | ఉరముపై నుంచుూనుట యొక్క (ఫభావము కొన్ని క్షణముల వరకు (పేక్షకులసె నుండు కొదమ గుబ్బలమీద (కొన్నెల చౌసీతి రతుల నేలుట నటు శోకాభినయమునందు గూడ వెంటనే ఒక సలచోర నుండి ళా ళా లుంచుట | పుక్రిటి విడెమిచ్చి చెక్కిలినొక్కి యింకొక సంచారి లోనికి పరిగెత్తక [కమేణ మాడ్చుకొని కౌగిట జేర్చుకొనుట | కళలంటి మోవితేనె చప్పరించుట పోవుటచే ఆ రాగములోని సొంపులు సౌగసులన్నియు మన రొమ్మున గుబ్బలాని ముదుపెట్టుకొనుట కన్నులకు గట్టినట్తుండును. మరియు పదముల, జావళీల అఖిన ఇదుగో యని ఆకుమడుపులిచ్చుట యము తాళలయబద్దమై యుండుటచే, ఆ తాళలయల నమసరించి తిలకము అందముగ నొసట దిద్దుకొనుట రాగమును కొన్ని నిబంధనలతో బంధించవలసి యుండును. కొన్ని బలిమి సుగంధము పన్నీరు మర్దించి బాగుగ ఆలముట _ శోకముల అభినయములో రాగాలాపమునందు స్వేచ్చయుండుటచే చెక్కిళ్లు కొసరి కొనరి ముదాడుట రాగమును మన యిష్నము వచ్చిన చోట విరచుటకవకాశములడును.

చాకీణావ్యల నాట్యకళాచరితఈ0 | పదములు కొన్ని ఆంగిక్యపధానమైనవిగా నున్నవి. ఇందు సాత్వికము కన్న ఆంగికాఖినయమే (హస్తాఖి స్వాతిక (పధానమైన పదరచనలు. నయము) [ప్రాధాన్యత నహాంచునని పదము చదివినంతనే తెలియు ఉదా .- చున్నది, పజ అక్కురో । యోర్వని వారి సరసుడు గాడని మకావేద పదముబు ౨ కొగములు 0 ఆ శ కర్నాటక నంగీతములో కొన్ని వందల రాగములున్నప్ప అ॥ యొక్కదగిన వాని ముదుమాటల వాని క్ష జ్‌ టికీ క్షేతయ్య సుమారు నలభై రాగముల కంపే యెక్కువ మువ్వగోపాల సొమిని యెవరె నగాని ॥అక్కరో॥ క యూ శ రాగములో పదరచన జీయళలేదు. అతనికి మిగిలిన రాగములు చ॥ రామ వాని దలచి నప్పుడే _- రవిక ,క్రీక్కిటిసి గుబ్బ గం రాకగాదు, పదముల్లోని నాయిక సాత్విక సంచారులను వికసింప లేమో రొమ్మెల్ల నిండునే _ వాని మాటంటే ల్‌ లం వేయుటకు సంగతులు వేసి పాడుటకు అనుకూలించినటి ర కిరాగ నాముసుపె పె నుండునే - వాని జూచితే వా పరం ఇస ములనే ఏరుకొన్నాడు. నాయికలు కొన్ని వందలె నప్పటికీ _ నివనిధులబ్బినటుండునే . యెవరె నగాని ॥అక్కరో!: య న్‌ కర ళ్‌ అష్షవిధ నాయికలెటు (పాముఖ్యంతో పరిగణింపబడుతున్నారో ఈ పదాభినియపుందు నంచారుల యొక్క, ఆంగికము ప్త గ క సత అ రాగములుగూడా అతడు ఏరుకున్నాడు అంతేగాక ఒక్కొక్క యొక్క అవసరజుమ్మ్యువగ నుండదు. సాత్విక భావము _౬ (| ౮ యా ళ్‌ రాగము దాని స్వర సంచారము ననుసరించి, భావసంచారమునకు (స్తంథధిము ఎ్వృదము గగుర్చాటు రోమాంచద్యు 'మొదలన నే క. ఒ. అనువె నటి దోటియందే ఏరికూర్చాడు. కాని (పసుతకాలములో వానిపె ఈ నాయిక అభినయదూ థారసతీ యుండును. టై ఆ న బు శ కొందిరు రాగములు మార్చుటకదు దాఏివల్ల నాయిక స్వరూపానికి రామ వాని దలచినప్పుడే - గ ( ం భంగము కలుగుతుంది, సఫందారే వికాసొనికి ఉపకరించదు. ఇచ్చఎ అభినయము ఉద్చ్వ్వాస నిశ్వాసములతో (ప్రారంభ క ల ఆ గ్గ భాషకు రాగపోరడకు అతకుటలేదు. కనుక వీఠలె నంతవరకూ మైనను శరీంము యొక్క పొంగును (ప్రదర్శించుబకు సొత్వికమే న వన న అతడు రచన జేసిన రాగములందే పాడుట ఉ తమము, శరణ్యము. సే పవదదమంతయు సాత్విక థావముల యొక్క లి హ్‌ స ఉదా :- ఎటువంటి వాడే వాడు ! ఓయమ్మ వాడు ఎన్నడూ ఉపదర్శనపె నాధారపడి యున్నది. ఈ వీధిని రాడు కేవలము సాత్విక సంచారుల యొక్క సహాయముతోనే ఖత పతర్శించుటకు చక్కని అవకాశమున్న పదములు మరికొన్ని - ఈ పదము నీలాంబరి రచన చేయగా కొందరు కళ్యాణిలో శకస! పాడుతున్నారు. ఈ నాయికాభినయంలో శృంగారము అద్భుతము ఎందు దాచుకొందు నిన్ను ఏమిసేతునేను ? రెండు రిసాలును పోషింపబడుటకుగాను క్షేత్రయ్య ముగింపు కఫ అందమైన నీమోము - అయ్యలూ | ముద్దు గుల్టుచున్నది” స్రూబలు, రాగము యొక్క ముగింపుధ్వనికి సరిపోవునట్లు రచన ఈ పదములో జేసినాడు;: “డు” _-*”టో ఈ రెండు అక్షరాలు ఆ రాగము “ఎందు దాచుకొందు నిన్ను" యొక్క ముగింపులో కలిసి అంత మైనప్పుడు ఒక విధమైన ఆశ్చర్య అన్నప్పటి ఆ్యతత, అసహాయత, కంగాథు మొదలైనవి రసోత్పత్తి తన్మయాభావప్పష్టి కలుగుతుంది. కళ్యాణ్‌గాని మరేరాగ (టదర్శించునిప్పుడును, ములో పాడినా ఆ భావస్ఫృ5ణ కలుగదు.

• అందమైన నీమోము - అయ్యలూ ॥ ముద్దుగులుచున్నది” పదములు _ లయ, తాళములు ఇందు _పదర్శించునట్రి ఆనందమునకు ఆంగికము యొక్క పదములు విలంవిత లయలొ పాడతేనే అభినయం చక్కగా అవుఫర మెంతన్యూతము నుండదు, ఆనందము ఆ(తత కంగారు, స్రద్రగ్మించుటకు అవకొళశముంటుంది. కొందరు లయమించి క్రీ ర్హనల నేతముల యొక్క గతి ద్వారా పదర్శింపవచ్చును. పోకడలో పాడుతున్నారు. అది అభినయానికి ఒప్పదు. మరి ఆంగిక (పధాన్యమిన పదిము కొందరు కళాకారులు సదవర్త్శములందువలే (తికాల అడుగులు “*ఏ శ్రీపన రమణి? గెలిచి నీ _ వెట్ల రూపొదువో ? గూడా పట్టుతున్నారు. అడుగులు వర్షములు, జాపళీలందు ఒప్పును. చూతిమురారా | మదన । నీ అభినయమందు కేవలదు తాళము గతి తెల్చుటకు మాత్రము చేత ఐరమి వూ చెంమి ఐలిమీ 1ఏ తీడన[ అడుగులుగాని నర్తకి తనకు కొలిలోగల పాండిత్యం జూపుటకు రాతిరనే యేనుగనెక్కి _ రాకాచందుడు గొడుగుగాను గొదు ముఖంలోంి భాపపాఎచిత్యం ముఖ్యంగా అభినయంలో లేక జెమ్మర మొదలై న బలముల - చే గెంచెదనంటివా?. న_ర్గీ (పదర్శించాలి. ఇక కారి పాండిత్యము నృత్త నృిత్యాదు పోతుకేనుగుకుంభములే_పొలతిగుబ్బలు మోముచంగద్రుడు లలో చూపవచ్చును. నాతి _పాణములె చలువ తెమ్మెర కొందరు కళాకారులు తాళములు మార్చి పాడుదురు :- జాతి వారిలో పగలు గలదా ః 4ఏ తీరున॥ ఉదా మ షః న " “రమ్మనవే సముఖాన

నా దాఓణాత్యుల నాట్యక చరితర్సి శాయబారము లేలే” . ఈ సదము (తిప్పట తాళము, [క్రింద గుర్తులు పెట్టిన పెన్నియు రాగముల పేర్లు. ఇష్లే కేదార రాగములో వుంది. దీనిని రూసక ళొళములో గానము పదమంతయు వివిధ రాగముల పేర్లిమిడియుండునట్లు చమత్కాక జేయుదురు. ముగ రచింపబడినది. వ వ్వ అ్లే, “*న్సగప్ల తన కేికా మందిరము వెడలెన్‌” న్వరస్థానములు గల పదము ఇది గుంపెలో వుండగా _- రూపకంలో పాడుదురు. పశ దాని ప్రాయము పదా రేండ్లు న్లీ- దాని నేలుకోర ళాళము లెక్కకు సరిపోయిననూ, నడక యొక్క అందము స్తానిధ్గాపని కి వొంతకారి - సామి వేణుగోపాల రాయ కుంటువడును. కావలసిన భావగంభీర్యతి, నాయిక రూపకల్పన | న న జరుగదు. ః న కొమ్మల ర్లు గల పదము క " తరుణికేమని భ్రాగ్రటోస్‌ వచ్చెనె మద-దంతికొమ్మా-ఎంతా పదములు = రాగమాలికలు మురిపెము లేకనే యచ్చున మ్రరువంపు మొలకకొమ్మ పల్లవి, అనుపల్లవి ఓకరాగమందును మిగిలిన మూడు థీ ఛి ఖీ చరణములు మూడు రాగములందును రాగమాలిక కొందరు విద్వాం ముందులు చీరు గల పదను సులు పాథుచున్నారు. &వి పల్లవి అనుపల్లవిలో నాయికను నిరూ ఆ వాలుగంటి మాటలళని కతి మధురమాయె పించి మిగిలిన చరణముల్లో ఆమె ప్పూర్తి అవస్థలను తెల్పి నన్నింత మోడి సేతురా ? యున్నాడు. వదము పూరర్ణిగా పొడీసగాని ఆ నాయిక, ఆమె రావే యూర్షక పాడ _ రసము వలె తిరిగేవు అవసా బొధలు తెలియవు. అటితరి రాగముల మార్చు, ఖావ క పోషణకు ఆటంకముగా నుండును, ఒక రాగములోనీ వివిధ నావమ్ల దెలిప్తి యివ్పటి కోర్చునే దాగు॥ శ భావముల ఫోషణకు రాగము నంచార చేసి పాడుట ఉతమ అఖి నయం (ప్రకటించుటకు ఉనకరించును, బా మూనుల పేర్లు గల పదము (౧ నాయిక భావము నభినయించుట; (2) నాయిక తానై పడతి నేస్తము వేణు గోప్తాలమాను అభీసయించుట : ఈడబడక నీ వికన _ దావి చింతమాను ఈ రెండు విధములై న అభినయముల్లో 2వ తరగతి అలి నాం ఖా స నే నయం (శేస్పమైనది. అది యెంతో సంస్కారవంతులకుగాని అట్టి జౌవధ యుల జేరు గల పదము అభినయం పట్టువడదు. అదే నిజమైన కళ. అట్టి కళాకారులే, చథ పొలతి నెమోము నం పూర చం;దోదయము సంపూర్ణమైన రసాస్వాదన సభికురకు కలిగించగ్‌లరు. మొదటి టా ల - వార్ల చంద తరగతి అభినయం సాధనవల్ల అలవడును, అది అర్జాఫినయము అలకొళి రుచివినో _ దాంజనంబు మ్మాతమగును. తానే నాయికై అభినయించునట్టి నీద్యయందు 4 న్‌ గ్‌ శాప్రము తెలియటయే గాక అఖీనయించుప్యాత తానా భావముల మెరటూరు వెంక్కటామ శాస్త్రుల వారి పదము ననుభవించుతూ ఇతరులకు ఆరసభావములను వంచునుగాన నాదనామ్యశీ య _ ఆదితాళము సంపూర్త నాయికా స్వరూపమును నిరూసణ చేయగలడు. దేశం లోని థొశ్సములైన అభినయ కళావేత్తలందరూ ఈ తరగతికి పి రదు బెకుకు కులుకుగల మికారి _ యేరా - నా సావి చెందిన వాత. క ఆనీ అ॥ నవవ బెళుకు కులుకు గల ప్రి = పంపు 'దెలుపు లపు జూపుల దారి . కలికీ చిన్నారీ పొన్నారి సొగైన కొన్ని వద రచనలు వయ్యారి - మనుడ మల్తాజేంగదా నను గోరా (పారంగపాణీ పదములు చ॥ అల పగడాలు సొలపు జేగిడాలు _ అలరు జొతికెంపులు. శాగముల 'పీప్టగల పదము నగజాలు _ చిలుక సజికి కెంచేయన జాలు .. చిలకల వః ఈ సీమల హరిణాతులవలెగా _ డీ మోహనాంగి కొలికి వాతిర జిగిడాలు _. సలలిత నయగుణములు అ॥ కొళిపురినుండి వచ్చినదీ _ కళ్యాణి వేణుగోపాలణ గల _ ఇంతీరా _ వలరాజు దంతిరా _ చెలువలరివ కన్నడ 'పేయక నీ దరవారు _గాచియున్న నాట నుండి చెంగలువల దింతిరా _ రతనాల దొంతిరా _ యిలగల “అన్న మెరుగిదని యాహం పాదము లానకపైూ లలనలలో _. మేలి బంతిరా _ నెమ్మేని కాంతీరా _ న్‌ నా జ తెలిపగు మెరుపులలో నడి తంతిరా సొంబగ్లైన గొంతిరా తెలికలువల చెలువుని మేనళ్లానిగిండ్లూ._చారెదేసి కండ్లూ...

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్య ౭08 పొలపు మీర మరి యటు లిటు లెగరని చెంక్లు _, చేరుకొనుచున్నవి. ఆ సమయములో ఒక స్వీయ అదమువద్ద మళ్లేహాల చెండు _ వెంటే) మెరుగు కంగు బంగరు కూర్చొ) శృం"ారించువొానుచున్న రి. -్‌ గండ్లు _ గజగమ్మపండ్లు - వనముహలోచన ౨గి బిగి రాధా! నీ ఫకీరావికి తెల్లదీతె శోధిసుందిసు వా: అని గల పాంంచు - వయ పరియారేండు-పలుకు పలుకులకు గదూ వార5ంది. _ఒందువల వాకకిమమొన పలచీంనే ఈ చేశ కటు శేనచు లొకుకు -ఒలరు నటత నిక తేరా వలకు కుంటాను" _౨ లని పిలువ పిలవ వ్‌రించును.. సౌగనుగ్‌ నలద కనుల పేమ రసము జలుకు _ నదియేరూ ఐబిహః .. తిలకిము దిదుసుక. కిమలనేకులవంటి కన్ను "కు మరింత ముద్దు గులుకు 1ఈ॥ అందము నిచ్చుసట్లు కాటుక "పెెఎకొనును. తస్తూరి స్తనుగు

థీ శీ ఠి మొదలెన సుగంధ (ద్రవ్యములు పూసూొనును, వికసించిన మళి కారునిని వదము పూవుకైనచో ప్రియరు. నచ్చువేళకు వొడిపోవనర. మళ్లైమెగల జ్‌ న మాలతో తని శిలోటముల నలంకరించు కొనుము. పాన్పు సిర్ధపంచి నురటరాగం _ ఆదితాళము (ప్రియుని రాకకు వేచి యుండును. (ఇంతి వరకు మనము అభినియ చొక్కుచు సోలుచు సుందరి వచ్చెడి సొగసు జూడరమ్మా॥ ములో "వాసకసజ్జిక' నాయిక యొక్క ఛాయ కనిబడును) చొక్కపుఎరవిరి సురటిచే విసరుచు వియడు వచ్చే వేళ యగును, తన శృంగార జీవితిమును తలచు చక్కని కృష్ణుని పక్కను రాతిరి _ సరిసరిగా కలసీ - మెలసీ కొనుచు ఊహా (పపంచములో సంచారము చేయును, బయట కసుమాయుధు నర్చించు తెరంగిన _ యేదో చప్పుశగును. పతి వచ్చెనని భమపడి గుమ్మము వద్దకు కొవ్చున విరులొక టొకటీగ జొర - వచ్చు మార్గమువై పు తొంగిచూచును. ఈ విధముగ నిమిష మొక విసువక వేకువరూము చందురుని _ యుగముగ గడుపును. (ఇచ్చట విరహోత్కంఠిత అభినయ విధమున ముఖకళ వెలవెల బార ముండును) కొసరి కొసకి యురికీ కోకిల కొరి! కొరికి కొరికీ _ కొని ఆ రసికుదడెక్కడ నుండి వచ్చును। ఏ పరకీయను, మానిన పసగల లత దీరుల శీవివి 'వెలయాఎని గూడ టోయెనో ? నగు రన జనకందిగు మోవితొ అర్హర్మాతి - లోళమంతయు సుఖముగ నిద్రపోవుచుండును. కడు రంజిల్లైడు మై తావితొ ఆమె మాళను ద్వాఃము వవనే ప్రియుని రాకను నిరీఓంచుచు నొక పరి నిద్దుర జోగుళో -గు నిలబడియున్న ఆమె హృదయెు.లోని ఆశలన్నియు ఏరాశలై సవి, నెర యొంటి కట్టు మది కోకతొ హృదయము దుఃఖనులో ముని *వోయిసది. మిస మిఠ మనుచును మిట్టల మీదను 'ఎవరు చూచి ఆనందించవళె, ఈ అడవి౨ కాచిసపువ్వుఎ” పసుపు నిగుగల పయ్యెద జారగ॥ అని అలంకారములను ఒహ్కొెక్యంటి. తిసివసి వఏిచారముతో థీ ఛీ ఛీ ద్దారము పర ంలబడచెయండును.. న్న్త్తము ఈ అనుపగు విధవ శ చిట్ట స్వరములతో రచింప అంలలో

వడిన పదములు. . “కొక్కారోకో _ కొక్కొరోకో" కోడికూత వినబడినది. “దాని నెడ్‌ బాసి పచ్చినావో - దయ నాపై గలిగి ఆమె అలసిపోయి దుఃఖముతో మంచవుపె నొరిగి బడలిక మానినీ మణీ సమ్మతించెనో _ మనసురవి దెలుసర శ్రీద్చకొనును. బా

పరిమెళ రంగ” ఆ [ఇ భాతసమయములో అస్య స్త్రీ సంగమ చిహ్నములు దధపమాగరి - సరిమగరి రిగరిన గరిసారి౨ద _ శరీరముపై గలిగన ఆమె (ప్రియు డిల్లు చేరుకున్నాడు. సరిమప ధాప మగరి - సరిమప - ధసవిదా - . ఆ సితిలో నున్న (పియ9 చూశగడే ఆమెలో కోపము పధస - సరి గరీస - ధస నిధపమగరిమప - ధా। బనించును." అన్యస్రీకి, అతని సంయోగ పౌఖ్యము చేకూరెను గడా థ 4 యని అసూయపడును.

భరత నాట్యములో అతనిని చూడసట్లు వండుకొనును. ఏదో డిరముగ నాలో నాయిక నభినంించు విధమును తెల్పుటకు గాను “ఖండిత” చించుచున్నల్లు మ"నముగ నుండును. లతడావిధముగ్మపవర్రించుట

నాయికను గూర్చి లుచ్చట వివరముగ (వాయుచున్నాను. మొదటిసారి ఆళ్ళర్యపడును. ఏశ్చేష్తత పొందురు. అత) కరీకము “పాయం. సవయము _ భానుడు పడమటి కాండలో పైనున్న చిహ్ననులు చూచి కోపగించుకొనున. ఈస్‌ శీసస్టినికి

మాయమగు చున్నాడు. మలయమారుతిము హాయిగ వీచుచున్నది. పలవల యేడ్చును.

వికసించిన పూదీగెల, పుష్చనుగంధముతో (పకృతి నిండినది. దిన “ఎక్కడికి వళ్లారండీ ?' అని యేమియు. తెలియనట్లు

మంఠయు నాకొశములో సంచారము చేసిన వక్షిదంసతులు గూడు (పశ్నించును.

బలత దా&ీణాత్యుల్ట నాట్యకళాచరిత్చి “ఈ కొటుక మరక లేమిటి ? మోమెందుల కాలాగున వాడీ వదసి యదికించి దసిదంతరుచి కోముదీ యున్నది? కండ్రైలబారినవెందుకూ ? ర్యాతి నిద్రలేదు గౌటోలు” హరతి దర తిమిర మతి ఘోరమ్‌” అని హేళన చేయును. “శీలవకియైన ఓ పియురాలా : ఇంచుకంత నాతో మాట్లా తన శరీరములో బజాగులేనటు మూలుగుచు పండుకొనును. డీతివేని నీ దంతకాంతి యనెడి వెచష్నెాల నా భచుమెడి “మీరు నన్నిలా దుఃఖపెట్టుట ధర్మమా ౪ అని దీనముగ చీకటిని పోగొట్టును. అం (బ్రతిమాలు నిప్పుడు నూర్య అడుగును. కన్నీరు కొర్చును. కిరణములచే విరిగిన మంచుతెర లాగున ఆదు కోసమంతయు ఇంత తొందరగ వచ్చారే ? ఇంకా చీకమైనా పడలేదుగా?" దూయమైపోయి ఆమె ఈ ్యపియుని కౌగిట చేను. అని కోపముతో కరినముగ మాట్లాడును. ఇటిదియే ఖండిత నాయక, అతడు సలుకరిప్తే మారు పలుకక ఊరుకొనును. ఖండిక అధిశయము కాని యిన్ని విధగుల పతిరో దాదులాచనను పతి చడల ఖల కొంభోజి . ఆట * ళము డ్ర్రేమ గౌరవము ఈ టన మ్యాత హమె సరచిపోదు. ఇవ గ కీల ంభోజి - అట ౫ మడ న్నియు అ క్షణములో ఆమెలో గలుగు మార్పులు మ్మా్‌తమ. [+ ఎను నా నుచు ఎరంన్‌ మాట వీజడూయెరా। పతీ యెచల (ఫ్రేమ గౌరవము ఆమె హృదయము నెల్లస్పుు, ్రైమైోయని యం యెటగక యిన్నాళ్లి ఆక్రమించి యుండు. కనుక కోపము గలిగినప్పుడు _ అవి మలాంగ రాజగ్‌ పాల ను జూచి॥ ప్రేమలో గలిగిన కోపమేగాని, ఒక విరోధిని చూచుసప్తతు... చ" నిన్నెవతో గిల్లి యురము జూడ ఓక వ్య క్రిలో గలిగే ఉ్యదేకము, [కోధముగాదు. నన్ను వేదన జేయచున్నది గదరా ఎః నిస్నె కేయి నీకు నిదుర లేకున్న నా అందువలవ కన్నుల్నెరనె గలిగేను కనుకను॥ ఏ క్రీతి జొం కేవురా ఓరోరి (ఎ కోమలాంగ్‌ వీవు కోరినప్పటి నుండి ఏ గ్రీతి బొంకేవురా వేమారు నామది (భమజెందినదిరా అన్న పుడు నర్తకి అభినయించు కోపములో _ నీ మోవి నొక్కుల నీటు జూవిన యంత ళృంగారముతో పతియన్న గౌరవముతో కూడుకొనిన అతి యమొకో నా మావి యదిరెను గనుకనుః సున్నితమైన భావన ృపదర్శనమే గావింపవలెనుగాని గంభీరమైన ($) ఆ కన్యకను నీ వనుభవించితి వేమో ఉదేకపూరితమైన భానము కూడదు. నన్నేలిన దొర నా తమి దీరెరా కోవగించుకొనిన [పియురాలిని గూర్చి మన్నించి గోపాల మళ్ళి నీ విటు రాగ “ఆమె కనులలోని ఎరుపు చిన్నటోయి సిగ్గు జెందితి గనుకను॥ అగ్ని జ్వాలకాదు, దానిమ్మ గింజలోని కెంపురంగు" గ్‌ ౦ గ్‌ థి అని ఒక కవి యన్నట్లు, మధుర భావముకో గూడిన నాయిక స్వీయ, ఖండిత, మధ్యధీర ఆలుకను ఖండిత అభినయింసవలెను. నాయకుడు దృషుడు పిల్లవాడు అల్లరి చేయుచుండును. వాని అల్లరి సహించలేక ఈర్యామాన వి/ప్రలంభ శృంగారము తల్లి వానిని కొట్టును, మరల వెంటనే "నీవు ఈ లాగున అల్లరి అద్భుత రసము పదమంతటనున్నది చేయకుండినచో దెబ్బలు యెందుకు తినే వాడివిరా ? అని యేడ్చు అమర్షము, అవహిత్త, శంక, అసూయ, గాని, (వటోధము, చున్న కుమారువి కగ్గరకు జేర్చుకొని తను గూడ కంట తడి శ్రానము, విక్తర్శము, [బీధ, ఆవేగము, ముపము, చె న్యము, పెట్టును. అమె కుమారుని కొట్టుట (ప్రేమతో గూడిన నుందలింపే వప్షాద్రమ్ను, ధృతి మొడలె న సంచారులు యిందు వచ్చును. గాని, యిద్దరు వ్యక్తులు జగడమాడే సమయములోని ఉథదేక “ప్రీ చ్పేను నా మేననుచు దిల్కిన నీమాట పూరిత (కియ గానేరదు. అన్నటి ఆమె కోపకారణము తన కుమా నిజమాయెరా” రుని చర్యలపై గల విసుగు, అతి క్షణ భంగురము, కొని పిల్ల వాని మీద (పేమ మ్యూతము శాశ్వతము. అభయం చు సీది _ అని నీవు బల్కి-సది నిజమామెం అలాగువనే ఇందిత సాయికయును _ (9) వీశ్వాన విశ్వ్వాసలు నన్ను జీవింప చేయుచున్నవి. ఈన _పియాునికో కోవసుకో మాట్లాడుట, ఆతని చర్యలను (8) నా ఆలోచనలు నీవి. అండించుటయేగాని కోధముగాదు. భర్త యెడల శాశ్వతమైన (క) నా న్మేతములు నీవి. (సీవు జూచు దృశ్యములు మ్యాతమే యేమ, గొరవము నెల్లప్పుడును గలిగియుండును. నా న్మేశములు జూచును) అందువల్ల అమె (ప్రియుడు - () నా ఆనందము నీది. “ఫియే : చారు!లే ః (ప్రియే : చారు!లే | (4) నీ కష్టములు నావి.

దాషిణార్యుల నాట్యకళాచరితరి 2౫5 (కొవి - నీ ఆనందము. నాది యగునా? నా కస్షములు, కనుకనే నా దుఃఖములు నీవగునా స్వామీ? అని శంక నభినయించుట “నా నేత్రములు గూడా -" గూడ గలదు, ఇది లభిసయమును రంజింపజేయుటకు దర్శింప కారణం _ ఇచ్చట అభినయము చమర్కారముగ నుండును. బిడునుం “నీ న్యేతములు య్మెరబడ్డవి _ ర్యాతి అన్యస్త్రీతో క్రీడలు (7) వన మనస్సులు ఒక్కటగుటచే మన యిష్టా యిష్టములు సలుపుటచే నిదలేక (ఆనందము. ఒక్కటే గదా: నా న్యేతములు - నీ రాకకు వేది యుండుటచే. (8) వా పెదవులు నీవి. (౧ర్వేదము, వై న్యము్ఫ. (8) నా చెక్కిళ్ళు నీవి. నీకు నిదుర లేదు కనుక నీ న్మేతము కర బడినవి, (0) నా సవ్యన్వము నీదె, (శహబజము మన శరీరములు ఒక్కట? నీవు ఆనబెట్టిన రీతి, సీవు మోస"ం౦చినండకు నా మనస్సు కొక చెందీనా వు (11) కాంతితో (ప్రకాశించుచున్న దీవము మనకు సాక్షి, లెరబడినవి. (సహజము (12) నీమాటలు నిజమాయె, మెందులకంటివా, నీ వచ్చట శి న ఖ సల్చిన శృంగార కీడలలోని ఫలితమును నే ననుభ నిన్నెవతో గిల్లి యుకము జూడ వించితిని గాన, ఒ నన్ను వేదన ేయుచున్నది గదరా (18) శీవు భుజించిసి ఆవారము మనకు సొక్షీ. “సరస నల్లాపములో ఉరము మీద అది గిల్ల నందుకు నీకు (1 ఓక్కవై శయనించుముందు బంగారు గిన్నెతో వే నంటి వేదన గలిగి యుకడును.” న వన పాలు నీ పెదిమల వద్దకు తెచ్చి ఆ కీరముణ సొక్షి వీవు దానితో ర్యాతి గడిపి నందులకు నా ఉరము - హృదయ యంటివి. 'వేదన ఇందుచున్నది, (15) నే నిచ్చిన విడెము సేవించుచు ఆ పుక్కిట విడెముపై ఆన ఈ ఏధముగ అభినయింపపలెను. వెటితివి. క్‌ ఖండిత గనుగ వ్‌ తములు సొ టివి, (10) వంచ భూతములు సొక్షి అం (మన బెక్కిళ్ళపై నఖక్షతములున్నవి, (17) మన యిదరి మునులు ఒకటని మృదువుగ పల్కుచునా శ మన పెదవలపి దంతక్‌తములును ౨, మోపపె ప చేతివి ముద్దాడితివి, ( ( వులపై ములున్నింం వూఎప్రై పటా (1) చేతిలో చెయ్యి వేసితివి. దిట ణి స దోచుచున (18) నా పైట కొంగు భూమిపై నుండ దానిపై కాలువిడి మన ($) సందిట చందురు పిల్లలతో అందము డొ చుచుస్నది. యుడరే మేనులు ఒకటంభెవ మి (శ) మనిన్నేతము ల్మెరనై కనురెప్పలు నిద్రలో బరువెక్కినవి. ఉం = | (5) మన ముఖములకు పసుపయిసది, స్వామి అదె నిజమాయె, నిజమాయె - (ట్ర మన వక్షస్థలము చందన మలది యున్నది. ఇచ్చట నాయిక అమర్షము, శంక, వితర్కము, ఆవేగము (7) వీ వీపు మీద గాజుల నొక్కులు గాననగును. మొదలైన సంచారుల అభిసయము గుప్పించును. (8 స్వామి నీవు సంకోషముతో ర్యాతి గడిపిన అదే నాకు నాయిక మధ్యధథీర యగుటచే అభినయమందు అవహేళనతో పదివేలు గూడిన భావ (పకటన గూడ యుండును. న్‌ ($) ఆ మాయలాడిని సుఖ పెట్టితివిగదా - నామసస్పు తృపి ఎబ్లన _ చెందినది. లా ఉదా (10 కొక చెందిన నా మవస్సు చల్లా౦సది. “నా ఆనందము వీది” అన్నప్పుడు నిజముగ 'నాఆనరం (|| వ్షాతప్పులు మన్నించు. నన్ను ష్షషంచు. అత్తా గ టు లో దు వీది" అను భాపము వచ్చునట్లు అభినయింప బడును. (12 విజముగ నేను పుణ్యాత్మురారిని. లేక నాకటి భర లేక మాపి శ శ 'పొప్రంచునా? “నా ఆనందము నీదీ యగువా _' అని ధ్వవించునట్లు గూడ హై షై చేను వీ పవి మ కం అభినయింపబడును. (19) ప్వామీః నెను సపవ్విత మూవి కన్నెత్తి చూడనైన తియెగాదు అర్హురాలినా ? అంతియెగాదు న్‌ అతని యొక్క మాటలకో అకనినే డూషించును - [0 ఇది నర్వ జన్మ సుకృతము. మన యిదరి మేమ లొకటంటివి. కొవి నన్ను మోసగించి అాజలవిలను, తివి, వంచించితివ్‌, (1) వా శస్పులు మన్నించి నన్ను వీ దావిగ చేపట్టుమని. వేడు "విజమే వయ్యా, మవ కష్టసుఖభాలొక టే. నేను కొదనమ." కొనుచున్నాను.

120 దాషిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) (17) జన్మ జన్మములకు తమరే నాపతి గావలెనని (బహ్మదేవువి ఉదా :- కొలుతును. చెలి :*రాధా": వనమాలి యమునా దీ తీరమున అని అభినయించి యున్నాడు.” అం అభధినయింపవలెను. నిష్టురో కులు “మాధవుని పేరు విన్నంతనే ఆమె రన్మయత్వము (1) నీవేనా సర్వస్వమం నమ్ముట నగా దోషము. ఎంతమోసము నొందును. నే్మేశిముల కాంతిలో పో్యోతుంవిలె చ్రరాశించును. జేసిడివి. ఆనంద్యాశువులు రాలును. సంతోషముతో పరుగులిడును. చప్పట్టు (2 నీ మోసబుద్ధి తెలియక నీవు నా సఖుడవు ఆస్తడవు, దైన చరచును, శరీరము గగుర్చొడుచును. మైమరచును. మని నమ్మినందుకు నన్నింత మోసగింతువా ? వెంటనే _ ($) నేమ తప్ప యితర స్త్రీలు నీకు అక్క చెల్లెం్యడని నమ్మితిని.. “గోపీ పీన పయోధర మర్దన చంచల కరయుగ శాలీ”" అయ్యో: యెంత బేలనైై తిని అను చెలియొక్క మాటలు వినునప్పుడు రాధయొక్కం (నా పక్క విడచి నీవు పరుండవని గర్వించితి, సీవే నాకు మనస్సులో కలిగెడు మార్పుల నభిసయింసవలెను. (పపంచమని విశ్వసించితిని. ఇట్లు చెలి యొక్క వాక్యము - ఇంఠ నమ్మినందుకు, విన్ను పూజించినందుకు, తగిన నాయిక పై ఆ పలుకుల యొక్క (ప్రభావము - శాస్తి జరిగినది. నా కండ్రే నన్ను మోనగించినవి. నా తెలివి 'వెంల వెంటనే అఖినయించువారే పండితులు. కౌని యిట్టి శక్కువతనమే నాయీ దుఃఖమునకు కారణమైనది. ఆభినయము నేడు నర్తకులలో నదృుళ్యమైనది. నర్తకులు మరచి -.. ప్వామీ: యిదంతయూ నా దోషమే. పోయారు. స్వర్రీయ నాయుడుపేట రాజుమ్మగారు రెండు భావముల కాని ఓ రాజగోపాలా : పభినయించెడివారు. చేటప్మరు సుందరి, మండపేట మాణిక్యం (ఇక విచ్చట కృష్ణుని యొక్క లీలలు) మొదలైన విద్వాంసురాం్యడు యిట్టి అభినయము జే సేవారట, రాధికొలోలా ఇందు వెంట వెంటనే భావములను మార్చవలసియుండును.. బృందావన విహారీ కనుక సొత్వికాభినయమందు దిట్టయైన వారు ౫ (ఈమే యిట్టి కాకీయ మర్దనము చేసిన వాడా అభినయము చేయగలరు- పూర్వము పండితులు, నర్తకుల పాండి కంసారీ త్యము పరీక్షించుటకు యిట్టి పాటలనే యిచ్చెడి వారట, గోపికా వస్తాంపహారీ ఖ్‌ ఖు వ అని వివిధ భావము నభినయించి - ముగించవలెను, 11. “ఏ మాటలారిన నీమాటలే గాని క ॥ 4 ఎన్ని జెప్పిన నెదురాడదురా వేటికాలముల్‌ మెరుగువడుచున్న శొమరసొక్ష నీవెపుడు వత్తునోయని అభినయ విశేషములు తలవాకిలిల్లుగా నిలచియున్నదిం " $ “ధీర సమీరే యమునా తీరే -' అను అష్టపది నభినయించు నాయిక విరహ తర్ఞాందిత ఆ ఇది దూతిక వచనమ, ఇంప కొందము. ఇది సఫీ వచనము. ““తామరసొక్ష నీవెపుడు వత్తువోయని “హేరాధే 1- ధీర సమీరే యమునా తీరే తలపాక్స లిల్డుగా నిలిచియన్నదిరా.. పనతి వనే వనమాలి అన్నహ్సుడు ల్‌ గోపీ పీన పయోధర మరన చంచల కర యుగ శాలీ" “చందని కారకు చ? ఎము నోలె ము ఇవ అని అభినియించు నస్పుడు నర్తకులు సాధారణముగ ఈ సూర్యోదయమునకు కొలనులోని కడలి పాటలోని భావమును ఆంగిక (ప్రధానముగ చెలికత్తె రాధతో చెప్పు వికసించు పుష్ప మకరందముణ్ధ (| లు నో చన్నట్లు (ప్రదర్శించి ముగింతురు - కొని, చయుగ్న (గ్రమరము లే యమునానదీ తీరమునకు కృష్ణుని (క్రీడలను చెలిక తె రాధకు అని యిటి ఆంగిక (వధానమైన అభినయబు (పదర్శింప వర్షించునస్పృుడు రాధ పొందు రసానీళూతిని యే నర్తకుడు గాని దిడుచున్నది గాని - అభిసిల ంచుట లేదు. అట్టి అధినయము (ప్రదర్శించు నర్తకులే ఆ వేచియుందునప్పటి ఆమె యొక్క మనస్సులోని భావ పందతులని పెగ * ..భ్మిపాయము పాటలోని భావమును సాధారణ ములు సాత్వికాభిశయముద్వారా. (విదర్శెంచుం గానము _ ముగ (పకి నర్తకుడు అభినయించును. కాని ఆ భావాఫినయము ఇషే యిలములలో యేటి షు ర్చులను కలిగించునో, ఆ మార్చులను “త్యాగరాజ కృతులు నాట్యమునకె రచింపబడక పోయినను చెలికాని అఖినియించు నర్హకుడే పండితుడు. కొందరు నర్తకులు పిస్తుత కాలమున ్నర్తస మాడునిష్పుడు _

డాదీణొత్యుల నాట్యకళాచతిత0 ఖై “వను పాలింప నడచివచ్చితివో ఉదా ;:. న్మ్నాప్రాణనార (1) రామకృష్ణ పరమహంన జీవితములో నుండి చిన్న ఘట్టము వినజనయన మోమును జూచుపే జీ నిచ్చట _వాయుచున్నాను. వనమవి నెనరున మనసు మర్మము దెలిసొ రామకృష్ణుడు బాల్యములో - శివర్మాతి ఉత్సవ సమయ ఈ త్యాగరాజు కృతిని ఆభినయించునప్పుడు ములో $పలీల నాటకము నాడునష్పుడు శీవువి పృాత వేయుసట్టి “నను పాలింప నడచి వచ్చితివో' పిల్లవాడు ఆకస్మాత్తగ జబ్బుపడుటచే రామకృష్ణ పరమహంసను ఆన్నప్పుడు శివుని ప్యాత నాడమనిరట - ఆయన శివుని వేషము ధరించి, ఆ వివిధ తాళగతులతో గూడిని నృిత్తము, నృత్యము (పద పాత్రను మననము చేయచు పూర్తిగ తన్ను తావమరచి. _డలెరు ర్మింప దిడుచున్నది గాని _ గనీ భ క్ర్యావేశములో దీర్చసమాధినాందుటచే వుని పా్యతి రాపల తగు ఎంతో కాలమునుండి దర్శనము కొరకు పరితపించు సిన సమయమునకు వారికి చేహముపై తెలివి లేక ఆ పాత నఖిన చున్న దైవము ఈన ముందు (పళ్యతమై తినను బోచుటకు కాతి యింపటఖేకపోయిరట. ఇచ్చటవారు భక్తి పారవళ్యవులో శివుని నడకను చల్లని చూపులతో చేర వచ్చినప్పుడా కుడు పొందే పాృాత నభినయింసవలసి యున్నదనియు, శిపస్వరూపమును ఆనంది పారవళ్యమును మాత్రము (పదర్శింపవిడుటతేదు _ చక్కగ నర్జము జేసికొని (యేకకులను రింజలవజేయవలసి వ ఖ్‌ న యున్నదనియు మరచిపోయిరి. కనుకనే వారు సమయమునకు 111. మరియొక ఉదాహరణనిచ్చి ముగిసాను, / అఖిసయింసలేకపోయిరి. ఇట్టి ఆటంకములు కలుగునవియే “కర పాగర శయన” అను కృతి పభినయములో కొందరు పండితులు, నర్తకుడు ఒక ప్మాతలోని భావమును (పద "నారీ మణికి చీర లిచ్చినది నాడే నే విన్నాసురా" ర్శిళచు వరకే గాని అనుభవించుటకు అర్హుడు గాడను ఆభిపాయము అన్నప్పుకుగాని, వెలిబుళ్చిరి. “ధీరుౌ రామదాసువి బంధము దీర్చినది విన్నారురా" కాని ఆ పా్యఠలో లీనమైనను, తను రంగస్టలముపై అఖిన అను మొడలె న ఉాగాలలో యించుచున్నల్లు మరువక అభినయించు పామర్థ్యముగల నర్తకులు “నారీమణిక్‌ “వెరలిచ్చినది” న్నప్పుడు పొతలో లీనమైనను యెట్టి హానియు నుండదు. ఇచ్చట హరీ పసొదరావుగాళు హరిశ్చం్యదుని పాతని వీినయించు పాండవులు అూదమాడుట, ఓడుం, దొపదిని సలికీడ్చు నప్పుడు _ కాటికాపరి ఫఓటములోని అభిషయ మతి సహజముగ కొని వచ్చుట. చీరలు విష్పుట, అమె వృష్ణుని “శేడుకొనుట _ సుండెనట. కాని వారి పక్కను చంద్రమతి పాత నభినయించు ఇట్లు ఆ కథి లన్నింటిని ఆంగక (ప్రధానముగ (వదర్శింప చున్న వారు తానభినయించునట్లు మరచి రంగస్థలముపై నీజముగ ఐడుమ గాస్‌, యేడ్చుట మొదలు పెజైనట. _పసొదరావుగారు అతి సహజముగ “నీ భక్తులను, విన్ను నమ్మిన వారందరిని (టోచితివి గాని నలినయించినను, తను నిజముగ హరిశ్శందుడు గాడనియు _- ఆ ఓ తీర సాగర శయనా । నిన్నెందులకు చింతల పెటుచుంటివి సొరలోని భావగంఫీరతసు మాత్రము _పేకకులకు (పదర్శింసవ౭ అని దీనముగ (వాక్రంచునప్పటే, బ నన్ని దృఢనసంకల్పముతో (పదర్శించుటచే _పసాదరావుగారు ఆ తన్ను తాను మరచినను రసభంగము కలుగలేదట. ఇటి సొమ నిర్వేదము, వితర్శము, దైన్యము మొదలైన నంచారుల ర్యమగల న రకులే పాతల యొక్క భావములో లీనమో సహజ అభలినయము సంపూర్షముగ (పదర్శింపదిడుటలేదు. కైన అభినయము (పదర్శింపగలరు. జా ఇదే నేటి అభినయకళలోవి లోపము. జు ఇటి సామర్యము నాయికొ భినయమునకు ముఖ్యము. వర్షకుడు అభిసయించునప్పుడు - శా శ = స (1) తన్ను తా మరచి తా నభినయించు పాతలో లీనమైనప్పుడే పదోభినయము తరువాత “జావళీలు. అభినయింపదిడును. ఆ పాతను చక్కంగ పోషింపగలడని కొందరి పండితుల రసభావములందు తక్కువబిడి, మధ్యలయలో పొడదిడే శృంగార అభ్మిపాయము. రచనలు జానళీలనబడును. పదములు విలంవిత లయలో నుండు (ర వర్తకుడు కేవలము ఆ పా(తలోవి భావమును (ప్రదర్శించు లే న త్‌ సంధాదుల వ్రలినంచుట క వకాశముండును. జావ నటి 'యర్యతము పంటి వాడే గాని, ఆ ప్యాతలోని రసము ౯ శని యిందు సాధారణముగ రెండు నమీభవించుటకు అర్హతలేదని మరికొందరి అభిప్రాయము, మూడు భాసములు (దర్శించి ముగింతురు. ఈ రెండు మతములందు కొంత సత్యమున్నను వీనిని ఛతపురివారి, ధర్మపరివారి, జాసకీలు (పఖ్యాతిచెందీనివి. యెక్కువగ వమనరించినచో రెండు విధములందును రసభంగము జావళీల తరువాత నేటికొలములో భావగీతములు జానపద కలుగుచున్నది. గేయములు అభినంజంపదిడుచున్నవి.

228 దాకిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత తెలుగునాడులో _ కృష్ణళొన్ర, విసవరాజు అప్పారావు, “తిల్లాస'తో నృత్య_పదర్శనము ముగియును అడవి బాపిరాజు మొడలె నవారి గేయము లభినయింపదిడుచున్నవి. జాం వా క్ష లిల్లాన_ తమిళదేశములో _ భారతియార్‌ _- పాపనాశనమ్‌, శివన్‌ గం నో గూడి న శ మొదలె నవారి రచనలు అభినయింపబడుచున్నవి, నృత్త నృత్యములతో గూడి యుండునట్టి రచనా విశేషము ఊట శతిలాన యనవఐడును. ఈరచవ పలవి, అమపలవి, చరణము జానపదగేయములలో ల న ణా గలిగియుండి, పలవి అనుపలవియందు 'ళోం, తాం, దిరి, దిగి, శెణుగు దేశములో _ ల్‌ ర్స ల / దిగ” 'మొదలె న మృదంగశ బముల కూర్చును, చరణము సాహి నండూరివారి ఎంకిపాటలు రూ ణం కొనకళ్ళవారి 'బంగారుమామ” పాటలు త్యము ఉండును, మ య తర రచనలు నృతమాడబడుచున్న వ ఈ తిల్లాన ఒతి తిల్లాన (తిల్లాన దరువు, పాహిత్య తిల్లాన, రియుయి అలు సృలలా లదిటింన్నవైలం తరాస అవి మూడు విదములుగ నుండును. అరవదేశములో _ వారి కత్యంత (ప్రియమెన జతి తిల్లాన “తీరాదవిళ యాటుపిళె న్వరపల్ల వులందున లె యమ్‌ కు

కణన్‌ తెరవితే “నా, దిగి, దిరి, తిల్లాన, తిరికిబ' పణ్‌ గకక్కోయాదె తొల మొదలై న శబ్దములతో గూడిన పల్లవి గలిగి దావికి వివిధ ఆడుపాంటే హ్‌ గతులలో జతులను యేర్చంచి నృత్యమాడుటకు వీ2స రచన నృత్యమాడబడుచున్నది, జతి తిల్లాన లేక తిల్లాన దరువు" అనబడును

శాస్త్రీయమైన అభినయము జూచిన తరువాత (పేశకులకు “గా? శ డర దిర

కొంత మార్చు ఉత్చాహము గలిగించుటకు, ఈ తేలిక పదముల హః రంత ఫో నాదిర దిరనా కథినయము (ప్రదర్శింపదిడుచున్నది. నాద్ర ధం తనార। ఈ పె సలవికి జతులు బా తతెతా;దితైత తకతెత।దితెత శివకాండన వర్తనగల తమిళ పాటలకు నృత్యమాడ _ ()౮ల్‌ ' దికె నక కాక ణి తదీం గిణత | తదీంగిణత॥ బడుచున్నది,

జ ( తతె కాహ దితెళాహ;। తతెతాహ తకతె రాహ నటనం ఆడినార్‌ _ వెగునాగరిక నూనె తశ్తేతాహ ; దిశే తాహ । తదీగిణతోం ; తదీగణతోం కనక సభయిల్‌ _ ఆనందనటనం తదిగిణతోండ పడక యిల్‌ లయిల్‌ -ై మనక్‌ మౌముని (8) త33జ089 త9 తదిగణ

వైడ పడీత వరానల్‌ తిల తదిగిణత । దిగిణత । తక తదిగిణత | | పదనిల్‌ వందు _ తై మాన త్తిర్‌ గురు (ఉకోంతరి, ధీంతరి। తోంత | రీంత తరి పూశతి వగల్‌ నే రతిల్‌....” తరి తారిదిత్తంతరి । తరికిట దిత్తంతరి | లేక తా ధీం గిణత తారీం %ణత ; తారీం గిణత వదమాడి తిరిందా తీనకిడధుకా ఇట్టి జతులను కాళ్లతో పలికించుచు జతిస్వరము నందువలె ఉదహవమల్గ్‌ మృడమాన దేదెం్యడ్రు హస్త పాడ్‌. విన్యాసములను (ప్రదర్శించుట జతితిల్లాన లేక ళ్‌ రయ్యా” అను పాటను తిల్లాన దరువు అనదిడును, క

“అనంద వటవం ఆడినార్‌ పాహిత్య తిల్లాన

నచ్చిదావంద నటవం ఆడినార్‌ శాఫీరొగల _ అదిళాళం కిరి పరాశక్తి నటనం ఆడినార్‌ ఈ ధీం దీం తనన ధీం తనన రీం తవన ధీం తనన తరిదీంి వాణు౦ం పూవియుం వణంగి మపిందిడ వదిమి న వెలియల్‌ వీడి ఓం ఓ అ అః తనదిమి దావిశరి

కం వగ రం అందా కియెః ఉదని ఆాన్నద్యెదె। నాదిర్‌ ధితోం తనన

గ 4 ములు స్రత్యనూ డదిడునున్నవి, తరితాక జంతరి థీం

తజ్జణు ధళంగ్‌ ।; తకదిమి తకతరి

దాషిణొత్యుల నాట్యకళాచిిత హా తాకు ఛీకు తక । తరికిట జం తరికిట తక సంచారి. తశరాన తరికిట తశ తరికిట త థీం గిణకోం । తదీం గిణతోం | శరికిటతక దిరి కిటతక దిన్నా తధీం గీణతోం । తకతోం తరి కిటతక దిరి కిటతక "పె వాలము తర క్రిటతిక తత కోం తర కిటతక తత్తకోం శాహత ; జంతరి ॥ కిటతత । తకజయి శరకిటతక తత తోం తదిమిత ; కీటతక | తకదిమి । శరితక ధిరుడు ధిర్లుడు తోం । ధిర్లుడు ధిర్లడు తోం ముకాయి ధిర్లుడు ధిర్షుడుజ నా॥ గ్‌ వ తిచి కిటతక దిరుడు తోం ౭ వ కిలకక ధిరుడుతోం పెన జెప్పిన విధముగ శాత్రీయ భరతనాట్య _వదర్శసము ధరుడు ధిరుడు ? తరికిట తోం అలరింపు' తో ప్రారంభమై “తిల్లాన” తో ముగియాను, ణ్‌ ౧ ఏడే ఖ్‌ వ వు హమోహన కారుడే ॥ చెలి ఈ మ జో క్ష క పండిత నభలందు బహుకొదిమంది రసజుల ముంఠ మననాంగ పొందర్య రాశియే మా1[తమే (1పదర)ంపదగివ నత;వి శేషము వ సదయుడు మదినిన్ను । వది పది దలచగ [తలు (ప్రదర్శింపదగన్‌ నృత్య లు వచరుట శగునప మగువ 1 శ్రీ మాధవునికో (1) రాగళొాన అభినయము ఈ తిల్లాన యందు పల్లవి అనుపల్సివికి స్ఫెత్తము పదర్శింస ఏదైన ఒక రాగమును వీణపైగాని, మురళిపైగాని ఆల ఐడి చరణమునెకు సృత్తమాడబడును. వీనిని సాహిత్య తిల్లాన వించు సప్పుడు ఆ ధ్వనితోని మా ధుర్యమును, అ రాగసులోని లండురు. గ ముఖ్యరసముసు పోషించుచు ఆలాపన ననుసరించి (క్రమేణ దానితో | చ, వన “వొంయాసానీి నిమిడియున్న భాపమునంతయు సాత్విక సంచారుల ద్వారా అభిన తాన మిస్కువగ “హిందూస్తానీ వారు పాడుగురు.. గ్వించ్రుట రాగాధినయంగాసు. 4౨ ఎహెకష్టతం సైగ అభినయము. ఇందులో దిర్‌ దిర్‌ దిర్‌ దిర్‌ _ దెరాన _తరాస' మొదలై స శజము నాధమును, దాని యొక్క (పథానమును గు ల్రించి వాగుగ నభ్య లతో కూడిన పాటను 'తరాన' అనియు “తరికిట తోం - ధిర్గుడుకోర.... స్త్వి పరిశోధన జంపిన నర్తకులు మాత మీ యభినయము చేయ దార్హాన్‌ -కడాన్‌ మొదలె న శర్ధములతో గూడియున్న దానిని గలరు. ఇది సదాభినయ'ము ల్లోకాధినయము కంటె చాల కష్టమె తిరికిట” లనియు. పిలుతురు. నేటికాలములో కొందరు భరత్‌ జ్వద్హి పదముల అభినయములో కొన్ని మాటల యొక్క చేరిక వల్ల నాట్యన ర్తకులు తరానలు' గూడ నృత్యమాడుచున్నారు. ఇందు యేగ్పతే అరమునకు మనము భావ(పకటన శేయుదుము. రాగాఖీ (ప్రదర్శించుటకు చక్కని ఆవకాళముండును. ఇది హిందూస్థానీ ఫ్యక్రించి ఆ ధ్వని మన చెవికి సోకి నప్పుడు మన హృదయములో వద్ధతి ననుసరించీ స్తాయి (మన పల్లవి) అంతర _(అనుపల్వవి) ్యిగెడ్షు మార్పుల నభినయింపవలసి యుండును. ఈ ఆభినయము మ్యాతము గలిగి యుండును. ఇందు సాహిత్యము తేక అభోగి, ప్రమ్రాన్య (ప్రజానీకమున కర్టముగాదు. కనుకనే ఐహు కొలది సందారి (చరణము) లండు పై కోలములో మృదంగ శన్దిములతో స్వ్యద్పి ర్రసజ్ఞుల ముందు మా(్రమే ్యవదర్శింసవలెను. , గూడిన జతులు పాడబడుమ. ఃా (0) తహూనమునకు ఆభినయము ఉదా ?- రోగమునందు (ప్రతిస్వరమునకు (పాముఖ్యము నిచ్చి అల "బేహోగు రాగము _ అదితాళము పింతుము. ఇందు స్వరము, ధ్వని ప్రాధాన్యము, గత యుండదు. తహనము నందు స్వరములు వివిధ గతులందు సలికింపటడును. ప్టాయి.. నాదిర్‌ దిర్‌ దిర్‌ । దితోం దిల్తోం క్రమక రాగమువం దభినయించిన సంచారులనే వివిధ గతులలో నాధిన్నా దిన్నా ॥ (వదర్శింపవచ్చును. గోతి మార్చులనుబట్టి సంచారి అవినయ స్వదా అంతర _ నాదిన్‌ ధిన్నా; దిత్తం ధిన్నా పము గూడ చాఅవరకు నూరుచుండును. నాధిన్నా తికతక ధిన్నా ॥ (8) భావ(పధానమైన మృదంగ శబ్దముల ఆభినయము అలభోగి. త, తకిట తకతై ; ధిం కౌ తకటతక తోం సొధారణముగ నాట్యకచ్చేకీలలో నూరంగికుడు $రికించు ధింతకిడత ౫౦ ; రీ తక్కిడిత తోం మృదంగ శబములకు నర్తకుడు నృత్త, సృత్యముల నాడుచున్నాడు దిగిడ్త తగిడ్త । తకధది గిణతక ॥ గాని అభినయము (ప్రదర్శించుటలేదు. నూరం/కుడు కూడ గతి

280 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9ి (్రధానమైన మృదంగము వాయించునుగాని, రస్యపధానమైన వాత్య ఈ ఏడు రాగములలోని భావములను జతపరచి కాళములను మును వ్‌నుట దిహు అరుదు. అట్లుగాక మృదంగ శద్దిములలో చేర్చి ఆడిన దీపక్‌ రాగ (ప్రభావము నునలో కలుగును- అక్షే (పతి: గూడ నాదములో కుడి యెడమలను స రస ణగి సవరించుచు రాగము నభినయింపబడును- జవూర్చ్పులు చేయుచు వాయించిన, అటి వాద్యములో మనకు కావల పవ రసమును పుట్టింపనచ్చును. అడ్డే వార్యీములోని భావమును. (0) సృ_త్రీములో విశేషములు షొత్విక సంచారుల ద్వారా ప్రదర్శింపవచ్చును. నర్తకులు నృత్తమాడు సదేశములో కుంకుమగాని ముగ్గు గొని పరుపబడును_ నరకులు డదానిపె నృత్యమాడుదురు, (4) రాగ స్వరూపమును 'దెలువు నృత్యము వృత్యాంతమందా (పదేశమను మనము “తిలకించిన, ఏ కథను హందూస్టానీ సంగీతములో (పతిరాగము ఒక్కొక్క చిత నర్తకులు నృ త్తమాడిరో _ అనగా రాధాకృష్ణ నృత్యమాడిన రాధా వజలో చితింపదిడినవి. క్పష్ష చిత్తరువులను, పద్మనృత్యము సల్పిన పద్మము భమరముల యొక్క చి తరువులు అచ్చట చి(త్రింపబడియుండును, ఉదా :- రొగిణ్‌ లైరవి తా యువ న ఒక నర్రకి శివాలయ (ప్రాలగణములో రెండు చేతులందు సా సమయములందు నాట్యమాడు (వదేశ మంతయు చిన్ని చిటి కాళముల ధరించి నృత్యమాడుచుండును. ఇరుసక్కల బగ్‌, (పంచదార పాంగులు) తో కప్పబడి యుండును. నర ఏ అల బ్రల్టి ఇయ(క్కం ప యిదరు స్రీలు వీణ మృదంగను వాయించుచుందురు కులు వానిపై నృత్యమాడుదురు. నృత్యాంతమందా (ప్రదేశమును ది “ జొచిన యెక్కడ “బతాసా' అక్కడనే యుండును. ఒక్కటి ఈన నాధుదెచటనో దూరదేశములో నున్నాడను విచారము గూడ పగులుటగావి, ముక్కలగుటగావి యుండదు, శోను, తప్పక తిరిగిషచ్చి తప్పక తనను చేరునను ఆశతో గూడిన వీనిని ఐటి నర్తకులకు పాదసంచలనమువందుగల నేర్చును దృఢ నిశ్సయము ఆమె ముఖముపై గోచరించును. ఇది ఆ చిత్తరు శ్య్రైసకానగలము. మరికొందరు న రకులు వాడియెన కతులపె వ్నలో మసకు కనబడు విశేషము. గూడ నృత్యము జేయుట గలదు. " వక కరా భైరవి రాగిణి ఆలపించినప్పుడుగాని, ఆ ఆలాసనకు తగు కొని యివన్నియు రసజలెన యే కొదిమంది పండితుల విధమున నృత్యిమాడునప్పుడుగాని, మనకు చి త్తరువులో (పదర్శింప ముందునో (పదర్శింపదగును. “సామాన్య (వజౌనీకము ముండకు చిడీన ఆవేదన, దైన్యము మొదలగు భావములన్నియు మన గాదు పూర్వమిటి నృత్యమును దర్చారులలో సల్పెడివారని నాకు మ్ఫోదయమునకు తట్టును, కథక్‌ నృత్యము" నేర్పిన అచ్చన్‌ మహారాజుగారు, భరతనాట్యము అనగా నాదము యొక్క (పభావము నెటిగిన గాయకులా నేర్చిన పందనల్లూరు మీనాక్షీ సుందరంగా ౫ చెప్పిరి, తాగము నాలాపించినప్పుడు, ఆధ్వని ననుసరించి నర్తకుడు థీ శ ఛీ వోట్యమాడినప్పుడు మనలో తస్పక ఆ భావముతో విండిన ఒక ం స్వరూవము మన నే(తత్రముల ముందు నృత్యమాడును, భరతనాట్య (పదర్శవము (దర్శించు. విధానము - అట్లు పదర్శించుటకు గల ఉదా :- దీపక్‌ రాగము - మనము భరతనాట్య (పదర్శనము (దర్బారు ఆటను, జూచి ఈ రాగము పారిన, దీపములు వెలుగుననియు, వెలిగెడి నప్పుడు నృత్య్మ్యకమము ఈ (కింది వీధముగ నుండుట సాధారణ: వన్‌య శాస్త్రములు తెలుపుచున్న వి. ముగ చూచుచున్నాము,. (వళి రాగమువకు కొన్ని రాగిణులుండును= (1) అలరింపు అనగా *'రాగములు' _ ప్పరువులు (0 జతిస్వరము (నృత్తము) రాగిణులు _ స్రీలు ఠి శబ్దము | (దీవి అవగా 'కాంతి" లేక “వెలుగు? [8 వర్డ్‌ము (నృళ్యమృ వెలుగును విభజించిన ఏడు రంగులు వచ్చును (ఈ) పదము (అభినయము) -.. (వసుపు, ఆకుపచ్చ, ఎరుపు మొదలైన రంగులు) (0) కిల్లాన ఈ ఏడు రంగుల యొక్క. _వఖభావము ననుసరించి, వానికి (పతి భరతనాట్య _పదర్శనము ఈ విధముగ “అలరింపు'తో తగిన “రాగిణులు' ఒతిపరచి (అనగా ఆ రంగు ఆహార్యముతో) (పారంభమై "తిల్లాన" తో ముగియును. కొందరు విమర్శకులగు ఆ భాపముగకు తగన తాళములో వేరు వేరు నర్తకులు నృత్య కళారాధకులు ఈ యేర్పాటు బాగుందని మెచ్చుకుందురు- మరి చోడుడురు - కొందరు ఈ యేర్పాటు పూర్వపు న _రృకులకు అనుకూలముగ:.

డాఓీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) 281 యుండి యుండును. మనము ఈ సద్దతినే అనుసరించవలసిన దీనికి నేటి నర్తకులు, నాట్యాచార్యులే కారణము, పూర్వము ఈ అవసరములేదు. “శబ్లము ముందు చేసితరువాత జతి స్వరము శబనుల నేర్చరచిన నాట్యకళాపత్రలు మృాతము ఆర్వనుల ఆడినందువల నషమేమున్నది ? “అలరింపు' ఆడగానే సదము యొక? (నభావము నెరిగి అనుభవించిని తరువాతనే కూర్చిరని నెందుకు అభినయంచ గూడదు ? అట్లభినయించుట శాస్త్ర పెదు నా అభిప్రాయము.

ద్రము గాదుకిదా ఆందుచే ఈ (క్రమపద్రతిని మార్చిన దోషమే “అలరింప్ప" తరువాత “జతిశ్వర ' మాడిబడును. ముండునని పిమర్శింతురు. జతిస్వర మే యెందుకొడపిలెను ?

ఈ సడ్రతి ఆలయ సం్మపదాయములోని "పేరిణి విన్యాసము న రతుడి అభినయమందు నవిరసములను పొషింవవలెను. ననుసరించి, ఆనాటి పండితులచే ఏకపా(త నృత్యానికి అనుగుణ్య శద _కి సూక్ష్యము న హావభా" ములను (పదిల్శంప వలెను ముగా నెత్త, నృత్యాభినయములు చక్కగా పోషింపబడే పద్ద శద్రాా ఆ భ్రావములన దర్శించు లకి ముందు లిన 4 తీరములో వి తిల్లో అభివృద్ధి ఫరిచదిడినిది. “పేరిణి” కమము. గురించి దేవ్‌ అ్రకయ్వవము లన్నింటికి కొంత కదలిక కలిగించవలెను. వ్యాయా దాసీల నృత్యాల గురించి ్యవాసిన భాగములో విపులంగా చర్చిం న్వమ్లు నివ్వవలిను. అంగ (పత్యంగోపాంగములను తని స్వాధీన చాను ఈ సం్యపిదాయము అభివృద్ధి జెందుటకు ముఖ్యం, సహక్‌ ృల్రో నుంచుకొనవలేను. అందులకు జతిస్వర మువయోగపడును. రించిన దారు తంజావూరు నందలి నాట్యాచార్యులు చిన్నయ్య, అదియుగాక (పదర్శనము మొదలు పెటడముతోనే అంత తొందిరగ పొన్నయ్య, వడివేలు, శివానందము - అను నలుగురు సోదరులు, 6స్ర్రాసయముల ననుభవించి ఆనందిరటలేరు. కనుక (సేష్షకులను తిల్లానాలు మన సంగీతమునకు (కొత్తవి జక్కిణీ జతులు, [క్రచ్సేజ రననిలయమగు అభినయమునకు మార్గమేర్చరచి గొనిపో పొజ్జంగి దరువులు కై వారగీత పబంధములు మాతము నృత వలెను, దానికిగాను వారి మనస్సులను లఠియాపిచేయవరెన మాడెడివారు. తిల్లాన రచన ఉత్తర పొందూస్టాని సంగీతమునుండి క్రన్సక్ర ఫ్మవతమములో రసభావములు లేనటి కాళశలయల ననున మన సంగీతములోనికి వచ్చిన తరువాత తిల్లానాను గూడ నాట్య గ చేయబడే అంగవిన్యాసమును “జచీస్వ్యరము' దర్శింప కచ్చేరీలలో చేర్చిర్మి నృత్యమాడుట మొదలు పెట్టిరి బడును, ఇందు మృదంగ దరువులకు నరిపోవునటు అడపులు

"నట్టువ సంప్రదాయ నృత్యము, ఈ (క్రమపద్ధతిలో పద వేయుచు నర్తకి కొళ్ళను, చేతులను మెడను, నేత్రములను కది ర్మ్శించుటకు కారణమేమి ? దాని యొక్క విశిష్టత యెట్టిడి* అని ర్రించును. ఇది నృత్తము, (పేకకులము ఉత్సాహవంతులుగ మనము ఆలోచించవలెను, ఈ (క్రమపద్దతిలో చేయబడు నృత్య చేయును, నర్తకి ఈన శరీరములోని వతి అవయవముసకు వ్యాయా ప్రదర్శనము చూచినప్పుడు (పజలు పొందు ఆనందము యెట్టిది ౪ మము నిచ్చి తన స్వాధీనములో నుంచుకొనగలుగును. 'క్రమపద్దతెలో (వ్రదర్శింపబడని యితర నృత్యములు చూచునప్పటి శజము ఆనందమ్సటిది ? ఈ విషయములన్నియు ఆలోచించినచో దానిలోని _ దే జ్య న్యాక్‌ యేదిది పాట నృ తముండును.. ఇందు విశిష్టత మనకు తెలియును ననా గీతిములు, వానికి తగిన తరిగికాలినయము.. (యేక్షకులు

మొదట “అలరింపు' తీసుకొందము, జగితురు, కబ్బములో మొదటిసారిగ కొంత అవినయము (ప్రవేశ

ఈ అలరింపు పార్దనా నృత్యము. (పతి నృత్య దర్శ పెట్టబడును. అదియును ఆంగిక (ప్రధానము, నము (ప్రారసకో మొదలగును. కౌని ఈ అలరింపులో ఒక దిశిస్టత వర్షము ఉన్నది. ఈ అలరింపు శబ్రములు “ల్రా, తె అని గాని లేక “తాం, ఇందు పలవి, అనుపలవికి పాత్విక (వధానమెన అభిన ది కాం' అనిగాని “నటువుడు' చక్కగ పాడుచు అన్ని వాద్య శ్వా వృండుగుు మక్తాయ న్వరమునుండి ఆంగిక వినయము, ములు సమ్మకుతిలో వాయించి నూర్రంగికుడు మధురముగ నృ త్రము వృర్దిచెందును. ఇందు సాత్వికాధినయము (కమేణ వృద్ది మృదంగముపై వరుసలను పలికించినచో “ఓం, కార మిశఠమైన 0ద ఆంగికమే తగ్గును. ఈ విదమగ అభినసయము (క్రమేత సునాదము _పేక్షక గృహము నంతను శమ్మివేయును. _పేకుకుల వృద్ది చెంది “వదముి వచ్చునప్పటికి (పేళకుని అభినయము హృదయములు పవిిత భావముతో నిండిపోవును. “ఓం” కారము బ్ర్యీవించి ఆనందించుటకు కయోయిచేయును. యొక్క (ప్రభావమెట్టిదో మనకందరకు తెలిసినదే కదా! _ ఈ (కముము ననుసరించినందువల్ల లాభము _ (పేక్షకుడు

"ఇదంతయు మీ న్వయం కల్పన" అవి కొందరు కళారాధ (ప్మప్రధమములోనే సూక్మములైన భావములను గ్రహించి, అనుభ కులు వన్ను విమర్శింపవచ్చును. వించి ఆనండించే పరిస్టితిలో నుండనక్కరలేదు. కనుక (కమేణ

కాని ధ్యవి యొక్క [పభావము నెరిగి “నటువుడు" చక్కగ అతని మనస్సు వీ విధముగ తయారుచేపినస్పుడు ఆతడెక్కున పొడి మృదంగము పలికించినచో తప్పక అట్టి అనుభూతి (_పేకకు ఆనందమును పొందగలుగును. లకు కలిగితీరును. నేడు నాట్యాచార్యులు దీని విషయమై (పత్యేక పదములో ఒకపాలు వృత్తము తొందిది తొమ్మిది పాళ్ళు శ్రద్ద తీసికొవకపోవుటచే మనకట్టి యనుభూతి కలుగకున్నది. సొత్వికాభినయముండును. అభిసయము నాట్యసు యొక్క జీవము,

282 దాకీణాత్యుల నాట్యక కాచరిత్యి నృత్యకళలోని విశిష్టత ఈ ముఖ్యాంశము వచ్చునప్పటికి పడర్శ (8) నృ_త్తము _ సము మంచి పట్టు (011883) లో నుండును. అప్పుడు నృత్య నర్హకుడు నృ త్తమాడునప్పుడు మృదంగ గతి ననుసరిం మాడువారు గాని, , పేక్షకులుగాని అతి సులభముగ ఆ భావము బ్లు ట్ర గాక మయార మరాళ, పంప, హరిణ, మీన, లను అవగాహనము చేసికొని ఆ రసములోస్‌కి (సవేశించి అభివ ఒశ్య్యి మెదలె న వాని నడకల నాడమని అడ గవలన మరి యించగలరు. - “పటవాటము, బీటివము, సూరిపబము, లకొడిమము. సిరిబిరము, తరువాత జావళీలు, జానపద గీతములు మొదలై నవి అలి ష్య మొదలైన అడస్తల శొల్లుంచ్చి నృ తమాడమన పయింపబడును. వలెను. ఇవి యన్నియు (క్రమము దస్పక నృత్తమారిన వాడే ఇంతనరకు కట్టుదిట్రమైన శాస్త్రీయమైన విద్య (ప్రదర్శింప శన్సుడు. లేక ప్రదర్శించిన గతినే తిప్పి (తిప్పి పదర్శించి చిడును కనుక తరువాత తేలికగ నుండు కొన్ని భావగీతములు, నన్టో అటి న రకుడు మధ్యముడు. నృత్తములో పాదము భూమిపె జానపద గీతములు, జావళీలు మొదలై నవి అభినయింతురు. తట్టి గజ్టేలన్నిటేవి పలికించి నృత్తమాడుట సాధారణముగ (పత తిల్లానతో (పదర్శనము ముగియును_ ఇది (ప్రదర్శనాంత నర్తకుడు చేయుపనియే. అట్లుగాక నర్రకులను పది గజైల నాదము, మందు చేయ్‌బడునది కనుక గేకకులు యిండ్లకు పోవు ముందు వదు గడ్డిల నాదము ఒక గడ్జెను మాత్రము పలికించమని అడుగ శారిని ఉత్సాహ సరచుటకు మరల నృ త్తప్రధానమైన "తిల్లాన వలెను. మరియు మనము కొన్ని గి గుర్తుల చం? ఆ (వదర్శింవబడును. ఇందు చిత్ర విచ్చితమైన తాళసతులను 'హద గడ్జెలను మఠము పలికించమని కోరనలెను. అట్లు చేయగలిగిన విన్యాసములో నర్తకి ్మప్రదర్శించును, వాడే నాబ్యశా ప్ర కోవిదుడు. ఖు ।ః న (4). ఆాళము్కుు లయ. సౌధారణముగ (పతి న ర్రకుడు తన వెంట నొక మారంగి న_ర్హకువి యొక్క పాండిత్యమును కుని తెచ్చుకొనును. ఆ మారంగమనిలో కొన్ని తాళములు, జతలు, వరీక్షించు విధము తీర్మానములు, అభ్యాసముచేస్‌ వానినే మనముందు (పదర్శించును. ఎవరై నను నర్తకులు మన వద్దకు వచ్చినస్పుడు వారి అట్లుగాక మనము వేరొకమార్షంగికుని యేర్చాటుచేసి అతని వాద్యము విద్య యొక్క లోతును తెలిసికొనుటకు పెద్దలు చెప్పిన కొన్ని నకు నృత్తమాడమని కోరనలేను. మరియు మనకు తోచిన గు ప్త తాళ సూత్రములు. ములు, రుద తాళము లక్ష్మీ కాళము, మరియే యితర తాళమునో నృ శమాడి చూపవలెను. ఇందు నర్తకునకు, తాళ శాస్త్రమునందు (1) నృత్యము గల _పాండిత్యమును కనుగొనవచ్చేను. కాలపె కాలములు, “మారి” పద్దతి (శాస్త్రీయ పద్దత్సి మూడు కాలములలో నృత్తమాడుట సామాన్య నర్తకేలు చేయుపని “దేశ్‌ పద్దతి (ఎక్కువగ భాస్తములప్టై. ఆధారపడక అట్లుగాక 1| లయ, |] లయ, శీలయలో నృత్యమాడు మని అడుగ “లోకధర్మి" ననుసరీంచునదీ) ౮ వల్‌ను ఇఇట్లు నృత్తము సల్పిన నర్తకుడు తాళలయ లందు = అని రెండు విధములు, పండితుడు, నర్తకుల విద్యను పరీక్షించునప్పుడు ఈ రెండు భేదములను (6) నృత్యము మననులో నుంచుకొనవరెను, నృత్యములో హస్తవిన్యాసము, నేత్రముల దృష్ని, (భూపుట, “మగ్గి, వద్ధతిలో నృత్యకళ నభివృద్దిపరచినవాడే పండి గివముల యొక్క చలనములను పరీక్షించవలెను. మో టీమాటికిపీ తుడు, ఎందుకనగా 'మాగ్గి'లో 'నాట్యధర్శ్మి', 'లోకధర్మి” _ రెండును. ఉక్త విధముననే (వదర్శించిన అతడు మధ్యముడు. అటుగాక యిమిడియున్నవి. “దేశ. పద్ధతిపై ఆధారపడిన న్నర్తకుడు. వివిధ గతులను వెను వేంటనే జూపగలిగిన యతడు సమర్ధుడు, మధ్యముడు. ఆంగిక (వధానమైన అభినయము జూచుటకు (ముదల (2) అభినయము అభినయము గూడ) అధ్యాత్మరామాయణ కీ ర్తననో, కృషలీలా నర్తకుడు "శృంగార రనము” నభినయించుచున్నాడను తరంగములనో, దీక్షితార్‌ కృతినో యిచ్చి నృత్యమాడేమన కందము. అట్టి సమయములో అతనిని కరుణగాని, ఖీభత్స వలెను. వీని యందు సాత్వికము తక్కువ యెనందున ఆంగికము రనమునుగాని అలినయింపుమని అడిగినచో అతడు శృంగారము. ద్వారానే పాటలోని 'అర్వమును (ప్రదర్శించు కవకాళ నభినయించిన స్థాయిలో ఈ రసములను గూడ వెంట వెంటనే మున్నది. అంగికమందు దిట్ట అయిన వాడు మా(తమేపె కీ రనల అినయింపగల్‌గినచో. అతనిని పండిళునిగా వెంచవలెను, వలినయింపగలడు. “* లై

చాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిఈ కరికి హస్తము (ముద్ర) ల అభినయమునకు పినతల్లి, అమ్మమ్మ _నృత్యములో యున్నవేమో చూడనలెను. అట్టివి యున్నచో మేనమామ, తోడల్లాడు, తల్లి తరపున బంధువులు, మేనత్త కొడుకు నర్తకుడు సమర్హుడుకొదు, మొదలై న మాటల విచ్చి హస్తములను పట్టమవపతెను. శ్రీ పురుష అభినయము, నాయిక చెలికత్తెల అభీినయము దీనికి వెంటనే పట్టుటకు హ స్త్వముఖులేవు, కొన్ని హాన్తము కలిసియండే పదములనిచ్చి అభినయింనమని కోరవలెను. అను ఛేర్చినగాని ఆ మాటలకర్థము" రాదు గనుక న్నర్హకునకు ఉదా:.. ఏమని తెలుపుదు నేలాగు. కాళుదు ము్యదలయందు గల పాందీత్యము తెలియును, చేమి చేతునే * చెలియా (కొని పండితుల కొక చిన్న మనవి. భరతళా స్త్రములో భామరో! యూరికి బయలుదేరెడు వేళ రచియింపబడినవి గదా అని శకటాస్యము, చ్యకమండలము, (యేమ మీర నాపామి పిలిచి. చెప్పిన మాట! మయూర మొదలైన కరణములను నర్హకుల నఖినయింపమని ఇంతవరకు నాయిక వచనము. కోరిన ఒక్కొాక్కంమ్సుడు వారు వాటి నఖినయింప లేకి పోవచ్చును. ఎందువల్లననగా అవి నేటి కొలములో (వచారములో లేక పోవుటయే ఈరువాత గొక వాని యపయోగము (ప్రస్తుత నృత్యములలో లేదు. కనుక “అన్నమిందక _ అతివెత నొందకు నర్తకులు అట్టి కరణముల యొక్క లక్షణ లక్ష్యములను తెలిసి కన్నీరు నింపకు _- కలువరిరంపకుమని యుండిన చాలును) " ఇది ఆమె నాధుని వాక్యము కొందరు నర్తకులు ఒక చెవినో, లేక చేతిలోని కొన్ని ఎన్నెన్నో విధముల _ హితవులు దెలుపుచు కండరములనో ఆడించుట అభ్యాసము జేసి మన ముందు (దర్శిం కన్నీరు నించుచు _ గాంతుడు చెప్పిన మాటజొ తురు. అట్టి అభ్యాసము కేవలము [ప్రజలను _భమపెట్లుటకు, మరల ఆమె మాటలు మోసగించుచికు పనికివచ్చును గాని, దాన్‌ని బట్టి విద్యలో నెట్టి ఇందులో నాయిక తన యొక్క దుఃఖము. ధెలితో చెను అభివృద్దియు నుండదు. అట్టి అభ్యాసము నృత్యకళను పెంపొం భస్బన్స, అంతేగాక నాధుడెటు చెస్పెనో ఆ విధము గూడ తెల్పు దించుట కే విధముగను తోడ్పడదు. టచే నాధుని వాక్యముల వద 'పృరుషాఖినయ ఛాయలు కనబరున ఈ సందర్భములో రామకృష్ణ పరమహంస జీవితములో వలెను. ణం నుండి ఒక చిన్ని ఉదాహరణ విచ్చుచున్నాను. తరువాత నాయిక అభినయమే. రామకృష్ణుడు దక్షిణేశ్వర ఆలయములో నుండునప్పుడతని ఈ భేదముల కనబర్భుచు విద్వాంసుడై న నర్తకుడే అఖిన యొదకొక యోగ్‌ వచ్చి గంగానదిపై ఒక్‌ యొడ్డునుండి మరి యొక్క యింపగలడు. యొడ్డునకు నడదివెళ్లి- “ఎవ్వరి నంపుదు నేమి సేయుదు “నీవు యోగివైనచో నీయోగ స్రభావముతో నావలె నడుపు” నీదే యిది బుద్ది వినవమ్మా” మని (పళ్నించెను, మువ్వగోపాలుడు మోడి జేసుకున్నాడు అంత రామకృషుడు “ఓయీ 1 యిన్ని సంవత్సరములు మొన్నటాల నుండి రాడు నీతోడునే ౫నె॥ నీవు సాధనజేసిన యోగవిద్య విలువ ఒక అణాయేనా ? అణా “అతివ చులకనని - యందు బోరాదని యిచ్చిన పడవవాడు ఆవలి యొడ్డుకు చేర్చునే 1 యని నవ్వి యూర యతని బిలువనని - యంపే నామదిలోన శుండెను. ఇచ్చట మధ్యగల మాటలు చెలి పలుకుచున్నట్లు నాయిక అట్టిదే ఈ వింత సాధనల యొక్క ఫలితము. ఒక కానీ శిలినయింపపంను. యిచ్చిన బీచ్చమెత్తుకొను దొమ్మరివాం్యడు యింతకంచ యెక్కువ ఇట్టి పదములనిచ్చిన నర్తకు?ి పాండిత్యము బోధపడగలదు, వింతలు చూపుదురు. కనుక పండితులు యిటి సొధనలకెక్కుపవ (7) మురళి ఖడ్గముదూయుట మృతి పిలుచుఏ, వెళ్లు విలువనీయరాదు. దీరోధాతుడు, ధీర లలితుడు మొదలెన నాయ ఏదైన ఒక వస్తువును పటుకొనుట, తీయుట నేలకొరుగుట మొద కులను వివిధ నాయకులను. వివిధ నాయికలను నృత్యమాడునప్పు ల్రైన అభినయములందు. సొమాశ్యముగ 'ఏనము. దినచర్యలలో డా ప్మాతలకు తగు విధముగ అడుగులు వేయుట, హసాథినయము చేయునట్లు చూపిన అతడు దేశి నర్తకుంగగు కరణ అంగహార ఉన్నదా, భేదా అని మనము చూడవలెను. ః ముల యొక్క భచూగముద్వారా దర్శించిన “మాన్లి" నర్తకుని గాను గు రింపవలెేను. (6%) నృత్య భేవములు గపల నాడునప్పుడు (వతి గతిలోను మార్పు ననుకంంవ పురుషుల నృత్యము చేయునప్పుడు స్త్రీల రాయలు, శరీరము యొక్క కదలికలలో మార్పులు (పఎర్శింప గ౨గినవారు శ్రీల అభినయదు చేయునప్పుడు పురుష ఛాయలు పండితుడు. లే౨చో మధ్యముడు.

జ దొషణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9

ఇంతపరకు 'మాగ్గి” పద్దతిని (నాట్యధర్మి) గూర్చి చెప్పితివి. మీసము దువ్వుట ఇక “దేశ” పద్దతి యందు సరీక్షించువిధము గురించి చెప్పెడను, ఎడమచేత శిఖరము, కుడిచేత మృగశీర్రను పట్టి భర్త ఉదా :- నర్తకుడు. హ_స్తముసు చూపుట “మారికి చెందును. “దే?” పద్దతిని చక్కగా “నన్నిడిచి పెట్టిల్లి నాడే నారాజు సభ్యసించిస నర్తకుడు యెప్పుడును యిట్టి అభినయము చేయడు. మొన్న తిరీగ్‌ స నన్నాడే” ఒక పెళ యిట్టి అభినయము (పడర్శించిన, ఆ సర్తకునికి దే అథి ల | ము, ఇందులో నళోములో అనుభవము లేదని (గహింపవలెను. “దేశి అభిన ల్‌ు ప్రోషిత నలినయించు చున్నాడనుకొందము. ఇందులో అత సహజముగ నుండును కనుక నర్తకునికి “దేశ” అభి కలా. మును తీసి కనుల కదుకొనుట నయమందున్న పాండిత్యము పరీక్షించుటకు జానపదగేయముల

నొసట నున్న బొట్టును జూప్పట ఇది సహపము, నిచ్చి ఆభినయింపమనవలెను. చేతనున్న గాజులు తలలోని పువ్వులు జూప్పట "దేశి ఇన్ని విధముల పరీక్షలో నెగ్గిన వాడే నాట్యాచార్యుడు. అట్టి పద్దతిలో విద్వత్తు (వదర్శించుట, కాని నాట్యాచార్యులే దేశములో నత్సంపదాయముతో కూడిన కళను “వారాజు' అన్నప్పుడు (ప్రచారము చేయగలరు. అట్టి వారిచే నారాధింపబడిన లలిత కళలు

కుడిచేత శిలరము పట్టుట అమరత్వము నొందగలవు. శ్‌

అష్‌ నాట్టఎదము ఈ ఉకమోసి= నా ల్‌ ఇల్‌, వం ఇర, ఉబ్నిం చి జం న భరతవాట్యశాస్త్రమందలి విభిన్న (పతరణమల నషర్యము (శీన్‌దూమ్‌) _ వనివువి గటవలు _ రంగకర్ల జూ వరణవ నాలుగు గఒములు, రంగపీఠిము నాలుగు /౧౬.ఎలు _ పేశక వి ణయి గృహము 18 గజములు. న్‌ అభిసయదర్పిణ మ్‌, నారాతము నం (కీన్‌రూస్‌కు రెండు తలుపులు, (పేషక గృహమునకు ఆ మయూర టింరీములు వస్తిళము మనదశము గి మూడు ద్వారములుండవలెను. రంగిశీర, రంగపీఠములకు మధ్య (పచారముల్‌' నున్నవి, తెర యుండవలెను. నర్తకులు రంగశీరమందు పూజచేయుదురు. ఫాల్‌ లె “హస్తలక్షణ దీపిక" కథిక€ నృత్యమువకు ముఖ్య_గంథము ఇది రంగపీఠము కంజే కొంచెము యెత్తుగా నుండవలెను, భింతనాట్య కౌస్త్రము, అభినయ చర్చణము - ఆం(ధ్మవదేళ తమిళ చుట్టును గోడలు పెటీ సున్నము వేసి, లతలు జంతువులు వాడు, బెంగాల్‌ మణిపూరులందు యెక్కుపగా ఉపయూగములో మొవటైన వానిని గోడలపై చితించవలెను. (పేషకులు కూ గ్చొను నున్నవి. నాట్యశావప్రము కల్పతరువు వంటిది. దొని యందునాట్య టకు అసనములను యేర్వాటు చేయవలెను. రంగపేఠిమువకు ఏ వ్‌ ఆ ఎ' థ్‌ ఎ కళకు నంబంధింనిన పతి చిన్న గిషయమును గూరి. గూడ లద్రమువలె నున్నగా మెరుగు పెట్టపలేను. రింగస్తలము ఒక గుహ వ్రాయదిడినది.. €109 శ్లోకములు, 8? ఎవ్యాయములు "ఎ మివా. వల్‌ మండపలెను, న (గంధమది 8 వ అధ్యాయము పేవ అధ్యాయము ఇందు రంగ దేపతారాధనను గురించి వివరముగా వాయ అద న! బడీనది, నాట్యశాస్రము యొక్క పుట్రుకదు గూర్చి, దాని మొక్క గం , ములవారికి అందుటాొ నుండు ఆ ందమిచ్భువిది, చతురర్షములవా కా యుల "మా “అమృత మంథన్‌” అను రూపకము “సమహకార్‌” పద్ద పల్టది అయిన వంచిమింనము నాట్యకాట్రచు. (నాలుగు -ద శక ఛెందినదీ _ దీవిని (బ్రహ్మ లిఖించెను.. భరతుడు నాట ముల నుండి - వాద్యము, గీతము, అభినయము, రసములను ల ల 5 శతక ః హ్మసృష్నించి) ఈవిద్య భరతువికి నేర్చెను.) మండపములో ఆభినయింనెను, తరువాత “తిపురదాహ” డివు పహించి (బి వ్యాసృష్టించి ఈవిద్య ఎం పదతిని భరతుడు (సదర్శించెను. అది చూచి ఈశ్వరుడు తాండప ్‌ 2వ అధ్యావము నృత్యమును భరతునికి నేర్పుమని తండువి ఆదె$ంచెను. మూడు రకములు. హ సముమ, పాదమును సంయోగము. జేసి కదల్చిన '“కరదుి విక్రిత (రెక్లాన్‌గ్యులరొ - చకుర్యస (ష్కే్వేర్‌ ) _తియావా మగును. (అయాంగ్యులర్స్‌, ఇవి తిరి/, వావి వావి కొలతలనుబిటి డ్శ్యేష, (హస్తపాద సమాయోగో నృత్యస్యకరణం భవేత్‌) మిధ్యమరకము. పురుషుల కుపషయోగించును, జ్యేష 54 గజములు, ఒక ఆంగహారమగుమ. మధ్యమ 32 గజముల పొడవుండుము. అభినయము చక్కగా చూచుటకు గాథ, వాద్యములను విమటకు, భరతుడు మధ్యమ ఫ్‌ న అధ్యాయము రకచేే శేషమవి పేర్కొవెను. పూర్వరంగము - తెర చెత్తక ముందు నర్తకులు వాద్యము

288 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిళ0) లను (కుతి జూచుకొనుట గురించి, వాద్య బృందము కూర్చొను మూడు, లేక నాలుగు ఖండములు చేర్చిన "మండల" మగును. విధానమును గురించి, పూజావిధానము తెలుపదిడినది,. “చారులు” యుద్దమందు బాణమును సంధించుట యందు ముఖ్య తరువాత తెర యెతత్తదడును. (ప్రార్ధన ముగిసిన పిదప ముగా నువయోగపడును, సూత్రధారుడు, విదూషకుడు, పారి పార్శ్వకుడు, రంగస్టలముపై క్రి మండలములు 24, ఇవి సంగీతము యొక్క సహాయ వచ్చి చతుర్విధ పాలకుల నారాధింతురు. నాల్లన వర్తకుడు (పవే ముళో (నదర్శింపవలెను. శించి ఇంటదుని సతాకమునకు వందన మర్చించును. పిదప సూత 12వ అభాఇంయము ధారుడు “నాంది” పరించి కరను గూర్చి, కధను రచింంన కవిని థ్యా గూర్చి తెలుపుచు ్యపేక్షకులను (ప్రశాంతముగా చూడమని (ప్రార్పించి గత్విపదారము- ఇందు రంగస్థలముపై న నడుచువిధానమును న్మిష్కమించును. శుద్ద పూర్వరంగమందు త్తీలు కూడ రంగస్టలము గురించి తెలుసబడినది. రాజులు, సేవకులు, స్త్రీలు, వివిధ దేశీ పై కివచ్చి తాండవ నృత్యమాడి - అంగహారములు, రేచకములు యులు యెటుల వ్యవహారింపవలయునన్న విషయము, వివిధ ట్రదర్శింతురు, భానములను పదర్శించునపుడేయే గతిననుసరింపవలెనో తెలుప 4.7 అధ్యాయములు బడినది, నక _ ఒకఎ, రెండు మూడు, నాలుగు గతులను గలిగి యుండును, ఇందు అభినయమునకు జీవమెన రసభావములను గురించి చర్చింపబడినది. లా నర్తకుడు, శృంగార ర్మౌద శోకములందు రధము నెక్కు శృంగార, రౌద్ర, హాస్యాదినవరసములు సంచారిభావములు, నమిడు విమానము నెక్కునప్పుడు, మేడమెట్లు దిగునప్పుడు, చతుర్విధ అభినయములు, నాట్యధర్మి, లోకధర్శ్మి, వృత్తుల, చరోహణమందు అభినయించు విధానమును, ముసలివానిగా, పవృ శ్రి, వాద్యములు, గానము - వీనిని గూర్చి తెలుపబడిసెది. ఎటివిగ్భా వసవాయురిగా. మరుగుజ్జాగా, విదూషకునిగా యెట్లఏన అవ్‌ యు ॥ నరకుడు రంగస్థలముపై పవేశించునపుడు, నిష్కమించు “*”” ల్‌ (వ్రాయబడినది యాత్‌ షా నపుడు, రంగముపె అటునీటు సందారముచేయునప్పడు రన శ్రీల గమనము - యువతులు కోవమునందు, శృంగారము బ్రావములలో మాదే గలిగినప్పడు యెట్టి సంగీతము పాడ నందు యెటుల నిలబడవలెనో విశదీకరింపదడెను. వలయునో వివరముగ తెలుపబడినడి. వీ5ని చెప్పుచు మిగిలిన విషయములను న _ర్తకుడు లోకము 8వ అధ్యాయము నందు చూచి నేర్చుకొనవలయునని భవతుడీ యధ్యాయము.ను ఆంగికావినయము _ అంగ, _పత్యంగ, ఉపాంగముల ముగించెను. సంచలనము గురించి, నాట్యమందు వాని ఉపయోగము గూర్చి 18న అధ్యాయము తెలుపబడినది, ఇందు వివిధ _పాంతములలోని (అవంతి, పాంచాల, దక్షిణ 90వ అధ్యాయము వధ, మగధ మొదలగునవి = (వజలు, ఆపాతల అభినయ సంయుత, అనంయుత హస్తములు _ విధానము గురించి విపులముగా [వాయబథెను. వానిని ఉపయోగించు పద్దతి గూర్చి (వాయబడినది. అగ త అధ్యాయములు జాతులకు లలాటము ముందర హస్తములు పట్టవలేను, సరిసమాను ల లకు వక్షమునకు యెదురుగను, తక్కువ జోతులకు [క్రిందగను ఛందస్సు, కావ్యములకు రమణీయతను గూర్చు వృతము పటవలెను, లను గురించి వ్రాయబడినది. ౯ ఇందు వక్షము, యిరుపార్వములు ఉదరము, కటి మొద 17-17 అధ్యాయములు లయము గంచలనము. వావ్‌ యొక్క వినియోగము కావ్యమునకు భూషణములగు "లక్షణములు" వరింసబడి హీ ల ఏ ాయబడెను. నవి. ఉసమా, దీపకము, రూపకము, యమకములు ఉదాహరణ మూర్చ, నిరాశ జెందుట, విచారము, అలనట, నిదుర, ముతో వివరింపబడెను. నిన్సృహ, లజ్జ మొదలగు వానిని అభవినయమందు హస్తములతో నాటకము (యేకకులకు అరమగు సులభశె లిలో యుండ చూవక, ఒక్కం సాత్వికాఖివయముకోనే (పదర్శింపవలయునను జ్యాన్సు, పాకృత భాషలు _ వోని నుపయోగికచు. విధానము; విషయము వివరింపబడెను, (బ్రాహ్మణుడు, రాజు, పట్రమహిష, సమానులు మొదలగు వాలిని 10-11 అధ్యాయములు నంటోధించు విధములు (వాయబడినవి, ఒక్కంకౌలు కదిలించుట, చారీ అనబడును, రెండు కాక? 18న అధ్యాయము శదిలించిన “కరణ” మగును. కొన్ని కరణులుచేరి 'ఖండి మగును" రూసకములు పది విధములు _ నాటక _పకరణ, బాణ,

చాశీణాత్యుల నాట్యక ళచరిళ9 ణా పహసన, వ్యాయోగ, సమవాకొర, వీధ, డిమ, అంకము, ఈవి ఛీ, వ్రీవేనము; వురువుడు, ప్కరువునివేషము దరించుట మృగము. అనుపము, ఇవి కథానాయికను బట్టి (వదాన రనముషు బటి మారు కుర్రవాడు నృద్దుని వేషము, వృద్దుడు యువకుని వేషము చుండును. ది ధరించుట విరూపము, 19.20 అధ్యాయములు పురుషుడు న్హ్రీ వేషము వేయుట, రూపాను రూవమగును. (పతి నటుడు ఒక ప్యాత అభినయించవలసి వచ్చినప్పుడు తన్ను కావ్యము చతుర్వృత్తులను గూర్చి తెలువబకినది. మరచి ఆ ప్యాతయందు లీననుగుట ముఖ్యము, ఓ'ీన ఆధ్యాయము $7వ అధ్యాయము ఆహార్యాభినయము _ రంగాలంకారములు, ష్మాళఠలు ధరించు (చదర్శనము విజయవంతముగా చేయు విధానము. నర్తకులు అలంకౌంములను గురించి వివపరములన్నియూ (పాయబడీనవి. (గేక్షకుల మన స్తత్వసువు (గ్రహించి రంగస్తలముపె అభినయించ అందు ఓంతువులను, ఆయుధములను, రధములను, విమానము లను. ా క లను కొండలను కూడ రంగస్టలముసపై ప్రదర్శింప వచ్చునని ఒక (సదర్శనము విమర్శించునస్పుడు (0) సమాత్వము 'తెలుప్తచు ఆ విధానము వరింపదిడేనది ఫ్‌ డి క (౨ అంగ మాధుర్యము ($ ఒత్యము (4 (పాళ్ళతి (రన శివ అధ్యాయము (8) గుణ (7) వాద్య (శ్ర నేపధ్యము ఈ యెఎమిది అంశములు ముఖ్యముగా గమనించవలెను, సామా నవ్యాథినయమును గూర్చి చర్చింసజడీనది, పా కైశకనృ్ళి, శృంగార రసము (వరానిమై నృెత్యగీతము త్వికాభినయము - హావ, భాన, హేల, శృంగార మందు లబ్రీ సంగా సాడియన్న నాఎ్యామ్మ (ప్రదోషకాలమందు (పద స్వభావసిద్రమగు అనుభవనులు _ లీల విలాపా విభమ కిలికిం ర్మించనలయును చిత మొటాయితము, కుట్లమిళఈ విబ్చోకము, లలితము, మొదలగు పాఠ (పయోగము, నమరన ళ కి, ఈమూడు గూడ వానిని గూర్చి వాయదడెను. (ప్రదర్శన విజయమునకు కారణమగుచున్నపీ, లలన అధ్యాంరుము 28౬88 అధ్యాయములు చూ3క గురించి దెల్పుచు, స్రీ తన్మప్రియుని అనుుగహము సంగీతము _ స్వర, రాగ, తాళ వాది, శంవాడి, స్వరములు, వబశయుఎ. స్వాధీన పరచుకొనుట, మొదలగు విషయములను తాళ జతులు, టమ, శా3 - వీని; రసములందు. విశదూగంచు గురించి చర్చింపదడినవి. ఆకార, గతి, చేప్ప, భాష, నేత, వక్త విధ్ధానము. వాద్యముల నుపడోగించు పదతి, తాళ సరమాణము, వికారాదులతో పరుల మనముల నెటుల (గహింపగలమో వర్తింప లయ, (ర్రుపము మున్నగు వానిని గూర్చీ వివరింపదిడినది. బె్తీన అధ్యాయము ఏ యే రసముసకు, యెట్టి వాద్యము లుపయోగిం; వలెనో, నాయికీ నాయకులు, విదూషకుడు, సూత్రధారుడు, నర్తకి, నాద్యకులు, గ్యాత పొటకులు రంగస్టలముపై కూర్చొను విధానము మొవలగు నాఎ్యమందు వచ్చు పాతల లక్షణములు విశదీకరింస వినరింపదిడినది. దిచెను. కక్‌ వ ఆధ్యా-నును $$వ అధ్యాయము నాట్యమునకు పృాతలసు నిరయించు పిధానవు గురించి చర్చింపబడినది. చితాభినయము - రాత్రి, పగలు, వెన్నెల, సంతోషము, ఉత్సాహము, సూర్యుడు, సింహము కోతి, పెదపులి, పెద్దలకు లీక వ అధ్యాయము నమస్కరించు విధానము, వకుల సభినయించుట, చవిపోవుటకు ఇందు పూర్వరంగ (పదూజనము గూర్చి వాయబడెను. సిద్రముగానున్న మనుష్యువి అభివబించుట, మొదలగు విషయ పూర్వ రంగము _ రంగసలము నుంచి, క్షద దేవతలను న! న! ములు చర్చింపదిడినవి, పార్నదోలి రంగసలమును పవ్మిత పరచుట. 26వ అధ్యాయము నాట్యము, వాదము = *౫దముకతో సమానము, ను (ప్రకృతి. ఏకల్సము _ () అనుపము (1) విరూవమ కన అధ్యా ము ల క్రి రూపాను రూపము అను మూగు విధములు పూర్వము నహుషువి కొలములో నాట్యకళ ప్రవంచం,

శ388 దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9 లోవికి యెట్లు తీసికొని రాబడినదో తెలుసబడినది. భరత శాస్త్ర చేయనిచో అది కాస్త విరుద్దము. మాట యెంత నిశితమో, మార్పు మును కీ ర్రించుచు భరతుడు (గంధమును ముగించెను. చేయ వీలులేదో, ఆ'స్లే డాని భావ్యపకటన చేయు అభివయమునూ. వ క వూ జక నిర్శీత విషయమును ఆభినంుంంచుట వాట్యకాస్త్రముసు గూర్చి కొన్ని .వరములు కృష్ణుని బాల్మక్రీడలు మొదలై నవి అభినయించునప్పుడు క్ల స నర్తకి యొక్క విద్యా ఏశ్రేషముచేత కరణములు, అంగహార స్‌ దు. జడ భరతుడా, రాముని సోదరుడా, శకుంతలా తన్‌ బక శ్రగన్స గ్రీతిని 'రౌస్యమాగాని, తా౭డవముగాని సందర్భోచిత డా? ఇతురులా 7 ఈ సమస్యను పండితులే యింకను పరిష్క సాగా అభినయింపవలెను. ..... రింప లేకున్నారు. 'నంకల్చ సూర్యోదయ'మను (గంధమందు శ్రీ వేదాంత దేశకులవా రిటన్నారు “భావ, రాగ తాళముల నియమములు యొక్క మొదటి అక్షరముల చేరిక “భరత' మగుచున్నది. ఈ కట్టువాట్లు మూడింటి నమ్మేళనమని అర్ధము కొవచ్చును. (1) లలితమును, మిక్కిలి లావణ్యమును గల తాండవ నృత్యము పలన శృంగార రసోత్పత్తి యగును. ఆ తాండవము భరతమునికి ముందున్న యితరనాట్య (గంధములు ; వర్థమాన తాళయు క్రముగా చేయవలెను. తనకు ముందుగా యితర నాట్య(గంధములున్నట్లు భరత _ (2) కుతవ విన్యానము;_ న ర్రక బృందము కుతప విన్యాసము న. అణాన్‌ ముని చెప్పుచుండును. పాణినివ్యాకరణములో శీలాలి, కృశాశ్వ చేయవలెను. అభినవ గు ప్తడువా్యానములో యిట్లు "పేర్కొన్నాడు. యను యిద్దరి నట స్తూతక ర్రల'పేర్షు చెప్పియున్నాడు. ఆ కాల “మృదంగము వాయించువాడు, పాటపాడువాడు దక్షిణముగ, మువకున్న భిన్న గంధములలోని, వ్యవవారములలోని విషయము శి తరముఖముగాను, ఇతనికి కొంచెము తరముగా పాటపాడు శ్రీ లను (కోడీకరించి, స్యూత్మపాయముగా వివిధ విషయములను భరత దక్షైణాభిముఖముగాను, వీణవాయితచువాడు ఈ శ్రీకి యెడమవై పున, ముని (వ్రాసియుండును, తరువాత పిల్లవ్యగోవి [వాయించువాడు.” అభినవ గుప్తాచాక్యుడు దీనిపేరు 'కుతపము" పొటపాడు వారిలో శ్రీ లేవిచి ఈ కొళ్ళీరదేశపు వాహ్మణుడు, గొన్న విద్వాంసుడు. భరత కొటమునకు రసమే యుండదు. కళావిహీనమై రక్రిగటదు. శాఫప్రమవకు గొప్ప వ్యాఖ్యానము (వ్రాసెను. (కీ ళ. 1016. నాట్యశై లి; నాలుగు విధములు, కుతపము వై శకవృత్సి _ అతినుకుమారము, నాగరకము అగు శయ్య (ప్రేకపల నిశ్శబ్దమైనది. షల న ఈ నాట్యము చేయువారు చక్కని న్యమతను తోపించు అవనిక వప్రధారణ చేయవలెను. యౌొవనులగు శ్రీలకే _ ఈ నాట్య గీ మొస్సును. భారతి - అలంకారములతోను, సౌగపెన వాక్స్ళాతుర్యపు నర్తకి | విసురులతో నొప్పియుండును. శా గ ౫ నతితి _ భావప్రకటన మెండు. | మృదంగము ఆరభటి _. ఆడందిరము, శబము, హెచుగా శ్‌గ్మీ సందర్భములం దుషయోగపడును. “= ఎగా నుండు పణవ | గా య పతి అభినయమ వ వ /1 వీదీవాడు ఆపతి అభినయమునకు నియామకము గలదు. ఎవరి గీ యిషము వచ్చినట్లు వారు చేయుటకు వీలులేదు. ఒక భావమునకు | పిల్లన్మగోవివాడు వ్‌ అభిుియము, ఒక రీతి పద్దతి, కొలత _ భంగిమయందు గీరంగపీఠము బులు రాట్లి వగైరాలు నిర్హోంచినట్లు కొలతలకో సభతీర్చినట్లుండ | పాటన్ర్రీ లెను. ఎంత మృాతము వ్యత్యయమునకు తావులేదు. అటు పాటవాడు య!

డాకీణొత్యుల నాట్యకళాచరితఈం 233 నందికేశ్వరుని మతము? గలిగి, సర్వశుద్దము, తాళబద్దమునై +, వినసాంపు గలిగి నృత్రాను "పకకల గుణమై ళోభిల్లవలెను. ఈ నృెత్యము చేయునప్పుడు కూడ విషయము డా పై పాటలోనిదే అయి యుండవలెను,

వజ క (0) ఈ విధముగ పాట, ఆట (కాండవము) అయిన తరువాత

అవనిక నర్తకి రంగము నుండి న్విష్కుమిం వపలెను. ఇతరులగు నాట్య ఫ్రీ

గ ప్యాతలు “విండి" గటి నిష్కమింటవల ఏ. ఈ ఫపమయమునందును

నర్తకి తగినట్లుగ వాద్యసంగీతముంవడవలెను, నిర్హకి న్యిష్కమించునప్పి

న్నీ వ “తాళగాడు డును ఆసొరితము చేయవలెను. అదిముగించి నిష్కమించవలెను,

(7) నర్తకి ముఖ్యురాలు, అమ న్మిష్కూమించిన తరువాత

న! * “వాదము నలుగురు నాట్యము చేయున్త్రీలు పవేశింపపవను పైన చెప్పిన

బుల *దొద్యి రీతినే సంగీతము, భాండవాద్గము జరుగుచుండగా, ఆత్హిలు

॥ [1 గాయిపలు మొదట ఒకరు, తరువాత వరుసగా యిద్రరు, ముగ్గురు, నలుగురు, త్‌కి పాడవలెను. నాలుగు పి౦డి బంధముల ననుసరించి నాట్యము సలుప నందికేశ్వరుని అభినయడదర్చణములో = వలెను.

రంగమందపము నడుమ పా_తయుండగా, ఆమె వెంబడి నాలుగు పిండీ బంధముల చస

నటో త్తముడు, కుడితట్టు తాళగాడును, యిర్యుపక్కల మద్దెల 11 పండి రము క ది

గాం్యడ్రను. వారి నడుమ పాత ననుసరించి గాయకులును, వారికి (1) పిండి - పిండాకారము గాలగం

వెనుక [శ్రుతి పోయువాడును, పరుసగా నుండవలెనని యున్నది, (2) శృంఖలిక _ ముళ్ల దుబ్బుల ఆకారము గలది, పాత దిహిః(పాణములు - మృదంగము, మంచి నాదము (8) లకాదింధ _ తీగెపలె అల్లుకొనునది,

చ2ెన నటుడు పాత అంత? ప్రాణములు - వడి, విలకడ, సమ ఇందు క

వము. (పసస్వతగల చూపు, శమలేమి, బుది, శద, మంచి

క ౮ ల ఈం భేద్యకము (ప్రారంభములో శృంఖలికము వాన్మమునకు,

లాస్యమునకు మధ్యను. లతాబంధము నృెాల్యభాగమందు పిండీ

(8) తరువాత “ఆసా౦త” (జాంగుదారలందరు వర్దతులకు బంధము నాట్యాంతమందు (వదర్శింపవఎను. దొడంగిపలతను. కలక్రలము గావింపవలెను. అట్టి ఆసారితము చేయు (0) ఆరంభములో ముందుకు, వెనుకకు నడచుచు, మొదటి (పాడిదలచిన పా. షు యంకరించుచు) ముసు గూడ కలిపి జూపపచెను

గి వసు సంప దిగ, ని సుతి తము సర్వవస్తు సంపూర్ణిమైన గ భగపంతు ణి గ (9 న్బృ రము హవేయన+ం.సిన సమయములు

నుందివలెనె.

(4) పాటనిఖినయించినచో వాద్యనంగీతముండరాదు. అంగ (1) ఆంగవస్తు నివృత్తి యందు స్ప నివృత్తి యందు (స్తాయి హారముల జూప్పనపుడు భా౦డవాద్యముండి తీరవవను,. భాండము భేదము) అభ్యిదయమందు (ఉశక్సాహము) నృ్తము సలుపవలెను. మదల విశేషములలొ నొకటి యగు పుష్కర యనునది యని __ (9) దంపతుల శృంగార స్థితులను జూప్ప సందర్భములందు వా ్రానక ర్త (వ్రాయ చున్నాడు. శుద్ద వాద్యములలో భాండదువి “౪ త్తము చేయవలెను. దాని వలస సంతోషము కలుగపలెను పేర్కానబడుటచేత మట్టితో చేయబడి మూతి జిగిగల కోలుకో (౧) స్వాధీన భర్చుక (నాయిక) సందర్భములలో ఉచిత మగు మూత వేయబడిన వాదఫి విశేషమై యుండవచ్చును. ఇటి వాద్య నృ త్రిముండసలెను. నాయకుడున్నప్పుడు పాట గూడ పాడపలను ములు చిదంబర దేవాలయము కంచి క్రైలాసనాధ ఆలయము, (౮6) పోషిళ, ఖ౦గీత, వి్య్రలద్ది, కలహాం౦ంతిరిత నాయికలు తంజాపూరు బృహదీశ్యరాలయములతో నున్న కరణ చితమ.ల న్ఫ త్రము చేయరాదు

ల్రి వ్‌ ట్రై న ్టత్త

దగ్గర చెక్కదిడి యున్నవి, (౧) విరహిణియె బాధపడుచు, చెలికో యేకాంతమున నున్న

(5 తాండవ నృత్యము చేయునపుడు వాద్యములతో సంగీత ప్పుడు - తన మనస్సును వెల్లడితచును. అట్‌ సమయములో నృత్త మును 'నిప్తణులె న వారు పొడవలెను. అది పరస్పర మాధుష్యము మౌడకూడదు.

(0 దాష్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత ః! ట్ర్‌ [1 “౧ అంతరంగురాలె న చెరిక తె దీనురాలుగా నున్నప్పుడు, (9 హరిణగతి ;- రెండు చేతులతో యిరుపార్శ్వములందు శరీరము అనారోగ్యముగా నున్నష్పుడు నాయిక నృత్తిమాడరాదు, [త్రిపతాకములు బట్టి ముందుకుగాని, యిరుుపక్కలకు గాని బెదురు (£)నాయికను సంతోషపరచవలసిన సమయములందు నృత్తము చూపులతో పరుగులిడవలెను. క్రమముగా (పారంభింప వరెను. 4 మ కేభగతి :.. రెండు చేతులతో యిరుపార్శ్వములందు | | త్తే వ (౫; దైవస్తుతి చేయు సష్టయములందు శివునికి (ప్రీతికరమగు ,శ్రాక్రములు బట్టి సమపాదములతో మెల్లగా నడువవలెమ. హారవ &్ర వలెను. అంగహారములతో నాట్యము చెయ రశ లన ([) అశ్వగతి :_ కుడికాలు నె తి తొందరగా గాలిలో నికెగిరి, గ్‌ ఆ పషపుటి , అనాను. వాలి (విద్యుద్భాంత, గరుడస్తత, నివంభిత తలపున్నల ఎడమబేత శిఖరము, కుడిచేత పతాకము పటవలెను. నితంబ 'మొదరై నవి టి సంప (క టె (1) త్రీ, పురుష (ప్రణయ సంబంధమగు పాటల యందు దేవీ _ (6) సింహగతి :_ బొటన్మేళ్ళపై నిలబడి, తరువాత తొంద సరమగు అంగహారములు మ్యాతమే. నాట్యమందు (ప్రదర్శింప ఈగ” ముందుకు యెగురుచు పోవుచు శిఖవములను రెండు చేతులతో పటపంను. వలెను. బ న్న ఇటి నిబంధనల ననుసరించి నృ తము చేయవలెను. (7) సర్బగతి :_ తిపతాకములు రెండుచేతుల యిరుపార్శ్వ (వ! అలి అకాలననానా లలన. నృత్తములో హస్త విన్యాసములు ములందు బట్టి తొందరగా నడువవలెను, నృ తములో హస్త విన్యాసములు ర్‌ విధములు. (ఓ మండూకగతి :.. రెండుచేతులందు. శఖరహస్తము బట్టి వాల్‌ గ స! మల చెను (1) హ సములను క్రింది నుండి తలపై కెత్తుట. తొందరగా నదువపవెను, (బ తలపై నుండి క్రిందికి దించుట. ($) వీరగతి . వీరగతిముందు కొంతి దూరమువరకు నడిచి (8) పడ్విపక్కళు విసురుట (చాచుట), నచ్చి, ఎడమచేత శిఖరము, కుడిచేత పతాకము ఫట్టపలెను, ( ఎడమ్యప్రక్కకు విసురుట. (10) మనుష్యగతి ;.- గుండముగా త్వరితగతిని తిరుగుచు, (ఈ) వృత్తముగా తిరుగుట. ఎడమచేతిని గుండెపై నుంచి కుడిచేత కటకాముఖ హస్తము పట్ట లు వళెను. హస్తము లెప్పుడును పాదముల ననుసరింపవలెను. ఎల్ల స్పుడు కుడి చేయి కుడి కాలును, ఎడమ చేయి, ఎడమ కాలును, (భమరములు 7 విధములు అనుసరించి యుండస-ను. నర్తకి నాట్యమందు తన శరీరము పలు విధములుగా 5చు నృత్త బులో ఊసయోగించెడి హస్తములు జీయముగా కదిలించుట (భమరము లనబడును. (భరతముని (ప్రకారము ని క చ్‌ గరుజ. ఏకపాద, కుంచిత, ఆకాశ, అంగ అ మరిములు వి్‌ధమ శః స్వసిక, డోల, అంజలి కటకావర్తన, శకట, కీలక, కపిత్త ధములు శిఖర, కూర హంసాస్య, అలఫద్య, సతాళ్‌, పాశ, _ ఈ పదమూక్తీ (1) ఊత్సుత .- ఫమపాద భింగిమందు నిలబడి శరీరమంతయు హస్తములు నృ త్త్రమసందుపయోగపటును, పూర్తిగా కదిలించుట ఉత్సుతిము. నృ త్తములో ఉపయోగించు గతులు (౨ చక ఓ కాళ్లు భూముపైనుంచి (తిసకాకములు రెండు మరాళ, మయూర, హరిణ, మత్తేభ, అశ్వ, సింహ, సర్ప, చేతలు పెట్టి శరీరమంతయు పూర్తిగా కడిరించుట చక్రము. మండూక, వీర, మనుష్వు అని పది విధములెన గతి భేదము లుప క్కి గరుడ ;- కుడికాలు మెడమ (పకంను, ఎడమకాలు ప్ర క టవ ప్రక్కం యోగింపబడును. కుడిపక్కను వుంచి, మోరాల్లు భూమిపై నానించి రెండుచేతులను పీని నభినయించు విధానము చాచి త్వరితగతిని నడువ ఎవను. (1 మరాళగతి :- రెండు చేతులందు [కిసతాకములు పటి, ( ఏకపాద .. ఒక కాలుతో తరువాత రెండవకొలుతో గిర కాళను ఒకదానితరువాత ఒకటి అడుగు దూరముతో వేయుచు, గిర తిరుగుం. ఉరి టుర్ముపక్కలకు నంగుచు నడునవలెను. (శ) కుంచిత :- మోకాళ్లు పంచి గుండ్రముగా తిరుగుట. (2 మయూరగతి :. బొటన్నవేళ్ళపై విలబడి రెండుచేతులందు (6) ఆకాళ :. గాలలోనికి యెగిరి కాట్లు మెడముగానుంచి శరీ కపితములను బటి మోకౌొళు కదిలించిన, మయూరగతి యగును. రమును గుం[డముగా [తిపంట ఖఇ ఖు ఉం ఆ ట్‌ పే ఠి

చొక్షీకాత్యుల నాట్యకళాచర్తిత9 ల! (1) అంగ :- రెండుకాళ్లను అర అడుగు మెడముగా నుంచి ౮6 విధములైన భంగి నులు గాలిలోనికి యెగిరి నిలబడుట. నమపాద, ఏకపాద, నాగణంధ, ఐంటద్ర, గరుడు (గ్రమళ 8 *చారి” భేదములు, వాని ఉపయోగములు అని భంగిమ లారు విధములు, నాట్యమందు ఒక కాలును కదిలించుట 'చారి అనబగును, (0 సమపాద :- రెండుకాళ్లను చేర్చి నిలబడుట. చారులు లేని నాట్యమేలేదు. చారులు _ చలన, చ్యకమణ, నరన, _ (2 ఏకపాద - ఒక కొలుపై నిలబడి, రెండవది మొదటి వేగిని, కుట్టన, లుంరిత, లోలిత, విషమ, అవి యెనిమిది విధములు కాలి నావించుట. (1) చలన :- స్వసలము నుండి కొలును ముందుకు వంచుట, ఇ చశమణ ఒం ళను చేరి, యె తి యిరు పకఒలకు (8) నాగబంధ ;- సర్పమావలె రెండుకాళ్లను "పెన వేసి (0) చ్యక్రమణ వా రెండుకాళ్ళు స, యె త్తి యిర్యుప శాల నిలవిడట, ముగురుటి. (శీ ఐంధ్ర:- ఒక కౌలు వంచి, రెండవది మోకాలు వద (ఎ) సరన ఒ ఒక కాలి మడమను, యింకొక కాలి మడమతో లావు ట్‌ డుగడుగునకు చేరి నడచు వంచి చేతులను సహజముగ నుంచుట, అ గు బర్చి ద (4 వేగిని నటుడు చదొటన (వేపై గాని, మడమలపై గావి, (ఈ గరుడ :- ఆలీఢ మండలములోని ఒక మోకాలు భూమి లేక పూ 8 పాదమును చేయచుగావి త్వరిత గతిని నడుచుచు, నొనించి రెండు చేతులు చేర్చి పట్టవలెను, అలపద్మ (తిసతాక హస్తములు ఒకదాని తరువాత యింకొకటి _ (8) భ్రమర :. పద్మాసనము వేసికొని కూర్చొనుట, పటపలెను _ యా చే) కుటన :_ భూమిరి ఒక కాలి మశమతోగాని కాలి మందలి. $$6 కరణములు ధాన ను కదిలించుట, "చారి, రెండు భాగమురోగాని పూ రి పాదముకోగాని తటుట. నాట్యమందు ఒక కాలును కదిలిం థి లు :రల స్వసికముగా. కాళ్లమ్‌ంచి గుటనము ప్రద కీన్‌ నదిలించిన “కరణ మనబడును, (0 మమా స్వర గ ఆ ౮ పీని? గూర్చి విపులముగా వేరొక చోట (వాసితిని, ర్థించుట, (౧) లోంత ౬ కాలును భూమికి తాకకుండా. కదించి కుట్ట 1160 విధమ్శులె న మండలములు బ మందలమనగా కొన్ని కరణులు, చారుల చేరిక, నము పచర్శించుఎ, క పశాలీథ, 12 సంత (8 ఎషమ :_ కుడికాలు కుడిభాగమునకు, ఎడమకాలు ఎడమ స్థనంక, లయాత, ఆలీఢ, పత్యాలథ, _ఎంఖణ, (ఎరిఈ, లము స్వసిక మొదత, సమనూచి పార్శ్వ్వనూచి ఆని పది విధములు. భాగమునకు తిగులునటుంచి నడచుట, అ నో క క్త (1) స్తనంక :- సమపాదముతో నిలబడి అర్ధ్హచం్యద్ర హస్తము కళ్‌ ఉత్త న భేదములు నానా ం లను నడుముకు ఆనించి పట్టవలెను, నాట్యమందు ాలిలోనికి మెగుచుట ఉత్తృవ_మనండుసు.. గి అయాత :- రెండు కాళ్లను రెండున్నర అడుగులు యెడ అలగ, కారి అశ్వ, మెట్టత, ట్రీపల్గ- అ” శ విధములు, నకన గ గా తది శెండవ న (10) అలగ ౬ వెండి వాళ్ళను. చేర్చి పై వెలితి, శఖవహస్తము ముగా నుంది మోకాళ్లను పంచి ఒక కాం? రండవ దానిస్టై కాలు గా నః హా నుంచుట, నదుముపై నుంచవలెను. 1 ఆలీఠ _ ఎడమకాలును డి కొలుకు ముందరగా ఒకటి (0 కర్తు-- ఎడమకాలు వనుక ధాగముస్త కర్తవి హై (10) అలఠ కా ॥ వ్‌ 7 న్నర అడుగు చూరిములో నుంది _ ఎడమచేత శిఖరము. కుడిచేత ములనుంచి బొౌ-న్నవళ్ళతో పె శెగురుట, శామభమును పటపిలెను, (బ్ర అశ్వ - మము శంకు కాళతో పె శెగిరి, తరువాత ఆ కటకాముథి ప స్రటకలోన చేటిలను, కళను మారి రా చే =, అ డు చేవలకో తిపథాకము (౧ వ్యాలీ - ఆ లిక లణ్యు 7ల ఎ ఇ గ ఆకా వె గు] షు ననాలనననతాా ణీ స్స్‌ను దగ్గరా వర్ని నిలబం, ఎ 6 నటవలెను. పబవలెను, | -(్ర్‌ గేంఖణ = ఒక కొలు యెక్య్థ మిడమ్లు వద్ద రెండవ (4 మొ విత ;- ఇర్యుపక్కంలకు కర్తరి యందువల్మెయెగురుట, వనాని న మా భ్‌ నుంచి కూర్మ హ సము టపాను. (గ్ర) తిపళ్ళి. రెండు రాళ మిశమలను ఒకదాని తరువాత ప్రాదము నుంచి కూర్మ ను ముగ నము తటి ను. సా ఆ పం = ఓక కొలును ౫ంధీరమ మిపై అట్ల బుంకొకటీ కట్సి.దేశనుందుంపి, వెండింటికి స్థమధ్య అర్హ చంద్ర (ఏ ల్‌ ఇ మా తూకాళ ప " హా సమ ( శిండవ కాలువకు ఒకటివ్నవ ఎపప€ి పుంచి మోకొళ్ళ ఏవంచిం

ల! దాషిజాత్యుల నాట్యకళా చరితళా ఒక కాలును "ండవదానికి అడ్డముగా (స్వస్టికముగా) నుంచి, శిఖర (1 “త్ర _ తై” - ఈ రెండతరములు కుడిపాదముకో ఫలికించి,. హస్తము వక్షస్తలము నందుంచి పకొకము చాచి సట్టవలెను. మిగిలిన _ అవాకొ ఇ క (7) స్వసిక :. కుడికొలు ఎడమకాలికి అడ్రముగా - కుడిచేయి. (11) “తై త' _ ఎడమకొలుతో సలికింపవలయును. మా ఖ్‌ సె? మ ఎడమచేతికి అడ్డముగా నుంచవలెను. (1) గండు త్‌ ముందు భాగముతోను. తె మడమతోను పలికింపవలయును, ($) మొట్టిత :. మంగాళ్ల వై నిలబడి ఒక్కొక్క మోకా సలీంపనల " చాయా (9 ఇందు, ముందు మడమ తట్టి తరువాత ముందర్‌ భాగ లు వలెను, “ (ఈ) తదిత. స ం న 8 తుజ ($) సమసూచి :- బొటనవేళ్ల పై మోకాళ్ళతో భూమినికాకుట “త” _ కుడికొలు ) ఇందు “త” _ "త్త భేదము చూపుటకు (10 పార్శ్వనూచి : బొటన్య వేళ్లతో, మోకాళ్ళతో ఒకపక్క “ది _ ఎడమకాలు | "త్ర" చెప్పినప్పుడు పాదము. గట్టీగా తూమిని తాకుట. “త్త కుడికాలు భూమిపై తట్టిన ఒత్తుపలుకును. 4 తెతతై _ ఇందు “తె' కుడికొలుతో (పారంభించినచో అడవులు = వావి అభ్యాస వద్ధతి మడనేన వ సడమకోదుకోను మిగిలిన “బ్ర. కుడికాలు (1) శ _ పడికాలు పూర్తిపాదము వేయవలెను, తోను ఫలికింపవలయును . లేక 'తె' ఎడమకాలుతో మొదలు (ల ది - ఎడమకాలికో పలికించవలయును, పెట్టినచో “త' కుడికొలుతో సలికింపవనలయును. ఈ (కమము కేవ నృత్యము చేయనప్పుడు యెస్పుడును “తతో మొదలు లము సొధనచేయుటకు మాత్రము (వ్రాయబడుచున్నది. (సయోగము పెట్టిన శబ్దములు కుడికాలుకోను, “ది” తో మొదలిడినవి యెడమ గదు కొంత లేదముండును. కాలితోను (పారంథింపసలయును, () తఠత।తైతై తైతై | తత _ ఇందు రెండేసి అక్షరములు ఉడా :(1) తకై కాహ ఒక్కొక్క కాలితో సలికింపవలయును. ఇందు (క్రమము మాతము గ 2 యందలి (1) ను అనుసరింపవలెను.

(లీ దికై కహా (9 (ఎ) కతత । తైతైకై తైతైళై । తతత | త్మిశగతి. మొదటిడి కడికాలుతో _ప్రారంభింప పలయును, ఇందు మూడేసి అక్షరములు ఒక్కొాక్కం కొలితో పలి:౦ప రెండవది యెడమకాలికో మొదలు పెట్టనలెను, పలయును ($) నందువ3.

(ల ఠశై :. ఈ రెండక్షరములే నృత్యమునకు జీవము. వీవి (వీ తకైత । దిత్తైత - ఇవి గూడ త్మిశగతియే. వీనిని రెండు విధములుగా పలికించవచ్చును. పూ 6 కాలితో మూడక్షరములు చొప్పున ..లికింపవలెను. *త' _ (1) తకై :. ఈ రెండు శబ్దములు ఒకేకాలుతో పలికించుట కుడికొలితో - “ది” ఎడమకాలితో పారంభింపవలను. అస్పుడు పాదము ముందరి భాగము తట్టిన “త' పలుకును, మడమ _ (1) (1) శఠతతత | శైత్రైతైతై - చతురశ్రగతి వాలుగేః తట్టిన “ఖై ' పలుకును, అక్షరములు ఒక్కొక్క కాలితో పలికింపవలయును. (1) రెండు శబ్లములను కుడి, ఎడమలందు పలికింపవలసి త _ కుడికాలితో వచ్చినప్పుడు *త' కుడికాలుతో, పూ _ర్థిపాదము తట్టపలయును. “తె శె _. ఎడమకాలితో ఎడమకాలుకో వేయవలెను, శా (ఇ తతై తతై | తైతకైత - చతుర్యశగతి ఎడమపాదమునందు గూడ *త' వలె ధ్వనించినను, అది (ఆ) కుడికాలిళో పలికింపవలయును సౌధన చేయుటకు (క్రమముగా యేర్చరుపబడినది. “త' _ ముందరి భాగము “త _తె తై _త' "తై” _ మడమ ఇందు “త” కుడి పాదముళో పలికించి *తె _ తె * ఎడమకాలితో (ఆ) ఎడమకాలిళో _పారంభింపవలయును పలికించి, మరల “త ' కుడిపాదముతో సరికింపనలియును. “శె * . మడమతో (ప్రారంభింపవలెను మరొక ఒఫతి ఈ _ ముందరి భాగముతో వేయవలెను ॥ | 12 345 క-తై -తై -త (8) తతై | తతైత - ఖండగతి

దాషిణొత్యుల నాట్యకళాచరిత9 జ్య ఈ ఐదు అక్షరములు ఒక కాలితో పలికింపవచ్చును. _ (20) “తరికిట | దిరికిట' _ కాలి ముందరి భాగముతో “తరికిట” లేక 1.2 = ఒక కాలితో, $8, 4,5 _ రెండవ కాలితో పలికింవ మొదలు పెట్టి ముగించి _ “దిరికిట' కు మడమతో మొదలు పెట్ట వచ్చును. వలెను. ఒక కాలితో ఐదక్షవములు పలికించినప్పుడు 1, 8 అక్షరము (21) 'కిటతక' _ పాదమునెత్తి శత'" వరె "కిట'కు పాదము లకు ఖండగతి విమర్శగా తెల్పుటకుగాను గట్టీగా తట్టవలెను. ముందుకు జరివి “తక వెనుకకు జరుపవలయును, [123 45 67 (2) '“దిర్లుడు' _ ముందు పాదము భూమిపై తట్టి గాలిలోనికి (0 9ైత ఈం త సా. యెగిరి గుండ్రముగా తిరిగి మరల భూమిపెకి" రావరీను, లేక ఈ యేశషరములు ఒక కాలితో పలికింపవచ్చుమ. మడమలు భూమినానించక నృత్యము చేయిచె, "రెండవ విధము (29) “తిరికిటతోం' _ గుండ్రముగా తిరుగునప్పుడు, (ప్రారంభ 1 నుండి 5 వరకు ఒక కాలితో ములో కొలె త్తి గుండముగాతిరిగి "తోం'కు కొలునుగటిగా భూమిపై 8 నుండి రెండపి కాలితో పంకింపవచ్చును. తట్టవలెను, 24 “దిర్‌దిర్‌ _ రెండు కౌళను చేర్చి పె కెగిరి భూమి పె (రీ లి మూడవ విధము కొళ్లను 'రాయుచు త్వరితగతిని నడువ్‌ వలెను? |! _ 8 వరకు ఒక కాలితో పలికించి (2) 'డిడదిడ' 24 నందు వలెగాని, మడమలపె నడువవలెను. 4 క్‌ రెండవ కాలికోను (2%) కిజ్‌ణ్‌ _ ముంగాళ్ళ పై విలబడి కాట్ల వణ్‌కించవలెను, 6 = 7 మొదటి కొలితోను పలికింపవచ్చును. (27 చణణన - బొటన వేళ్లపై నిలబడి కాళ్లు వణికించినను. సంక్రీర్ణజాతి వేరుగ చెప్పుఎలేదు. తశ, చతుర్మశ, అండ, లేకే భొమికి రాయుచు నడువవచ్చును. మిిశగతులు అభ్యాసముచేసిన సంకీర్ష్ణణాతి వచ్చివేయును. చతు (29 'రగ' - రెండు పాదములను భూమిపైనుర్భా జ రశ, ఖండగతులు కలిపిన నంకీర్ణమగుదు. పాదము మా్యతము రెండన పాదాంగుకుల నానించి తట్ట (10 (1) “తోం” _ “తై యందువలె పాదము తట్టుచు. (20) “తక' _- మడమలు భూమియందు మోపి తట్టప్ట్ర్వ్హ పాదమి ముందరి భాగము భూమికీ తగులునటు తటవలెను. లల లి య లి (010) “గిణతోం'" _- "గో _- మశమ ( లాం 7 త యందువ- పూర్తి పాదము ఓట్తీ నమ్మ “ఇ* _ ముందరి భాగము దిగా మకమనెత్తద-ను, కోం' _ రెండవ పాదము (12) "తాం - రెండుకాళ్ళు చేర్చిపట్టి ముంగాళ్ళపై గాలిలో వికి మగిరి భూమిపైకి వచ్చి కాన్ల జారవికుప వలయు (810) దిగిణకోం _ది - సడ్గన్చ పాదము మూ గి న (1% "ఫాం - పై 3/6 గాలిలో నుండగనే ఒక కాలి గజ్జై ముందరి భాగము లకు యింకొక కాలు తగులునట్లు రెండు కాళ్ళను చేర్చవలెను. కోం = ఎడమ పాదము (14) “రుం” = రెండుకొళ్లు చేర్చి యెగిరి నీలబడపలెను. , ళా (9%) తదిగిణకోం _ త _ కుడి సాదము (1) “టం” _ 'శాం"” యందు వలె యెగిరి భూమిపెకి వచ్చి ది . ఎడమ పాదము నప్పుడు పాదములను గుండ్రముగా (తిప్పవలెను. గి _ కుడి మడమ (14 'ధీం _ పె కెగిరి నమపాదములను భూమిపై మోస ణ - ముందరి భాగము పరెను. ళోం _ ఎడము పాదము (10 “చె - “3” 2 యందువలె రెండు పాదములు తటి (19) తక తదిగిజతోం భూమిని రాయుచు నడువ వళిను. “తక” _ “తత ' వలె కుడి పాదము (18 “తరికిట” - (కుడీకాలు) పాదము ముందరి భాగముతో ఈ _ కుడి పాదము మొదలుపెట్టి కాలును దెడమనుండి కుడివె పునకు చ్యక్రాకారముగ దడి. ఎడమ పొదము (శిస్పవలెను. గి _ కుడిపాదము (1%) దిరికిట తరికిట యందు వలెనె చేయుచు కుగినుండి ణ _ కుడి ముందరి భాగము యెడమ వైపునకు ఒాకారముగా (తిప్పవంను. “తోం' _ ఎడమ పాదము

వ్య దొక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) (084) తక దికి దదిగిణతోం వీని నుండి యింకను నెన్నియో అడవులు పుట్టుచున్నవి. తక __ కుడి పాదము విద్వత్తు _పదర్శించుచు ర్రకీధాది) నాట్యము చేయుటకు పైన దికి . ఎడమ పాదము తెల్పిన అడవుల నభ్యాసము చేసిన చాలును, ల - కుడి పాదము సభ్య సభావాయకుడు ప్యాతలు ది - ఎడమ పాదము గి _ కుడి మడమ వారి లక్షణముల విశదీకరణ ణ - కుడి ముంగాలు వేదములనెడి కొమ్మలచే శోభిల్లుచు, శాస్త్రములనెడి పుష్ప తోం _ ఎడమ పాకము ములకతో నిండియుండి విద్వాంసులనెడి తుమ్మెదలతో గూడి (పకా (85) తదీం గిణతోం శించు కల్పవృక్షమే సభ. ధర్మపాలనము చేయువారు, సద్దుణ సంప త _ పాదము తట్టి న్నులు, కీర్రివంతులు, వేదాంతడ్ఞానము గలవారు వీణాగానము, ధీం _ పై శెగిరి ఘూమిపె (వాలి వాచకగానము. తెలిసినవారు, (సిద్ధ రల, వంతులైన తరువాత్‌ గిణతోం' పలీకేంచవలయును. రాకుమారులు, మున్నగువారిచే _ప్రకాశించుచు, వేతముల నెరిగిన ళో రాజులచే పూజింపబడునది సభయనబడును. విద్వాంసులు, కవులు, (8) తదిగిణకాం _ భట్టారకులు, గాయకులు, విదూషకులు ఇతిహాస పురాణముల నెరి ఇది “తత _ తైతై' యందు నలె కౌలుకు రెండక్షరములు గిన్‌ వారు, అను యేడంగములు, సభ గలిగి యుండును, చొన్పున పలికింపపలయును, (వస్తుత కొలములో యిటి సభలు కానరావు. (8) 'తతై శాహ' నో బ జా సభానాయకుడు

• “తతై ' ఒక కాలికో పలికించి 'తాహ'” ఈ రెండక్షరనులకు లా శాలునె తీ సార్వమునందుంచవలెను, (శ్రీమంతుడు, బుదిమంతుడు వివేకవంతుడు ధర్మాత్ముడు, ఇ (౫ శేహుతే గాన విద్యయందు నేర్పరి, సర్వజ్ఞుడు, కీర్తిశాలి, సరసుడు హావ తి అవానా ము గే రుణను నివాడు, కాహుతే వీనిని రెండుకాళ్ల నుచేర్చి గాలిలోని శెగిరి భావముల నెరిగినవాడు, మూత్పర్యాది దుల్టుణములు లేనివా రింగురింగు ఫీ చ(కము వలె డేగా తిుగ వలెను కాలము ననుసరించి నడుచుకొనువాడు, దయార్రహృదయుడు, ధ్రింకుకు 6 + ధీరోదాత్తుడు, విద్వాంసుడు, రాజనీతి చతురుడగువాడే సభానాయక న్‌ పదవికద్హుడు, (88) తళాంగ్‌ _ మంతి :_ ఆడి తప్పనివాడు, నద్దుణముల (గహించువాడు, క - భూమిపై తట్టి “౯౦' పై కెగిరి *గ్‌" భూమిపైకి కీ ర్రివాముడు, గుణదోషముల పరిశీలించుబయందు. సమరుడు, సావలెను, శృంగార లీలాన క్తుడు, నిష్పాక్షకుడు, నీతివిశారదుడు, పందిత్తుడు, (4%) తక్కిటతక | తరికిటతక కవి, భేడ చతురుడు అగు మంతి గల (వభువు ధన్యుడు. “త' - తటి (20%) నిందు వలె వేసి (1% యందు వలె పాృాతలక్షణము :_ రూపవతి, యొవనవతి పొఢ, రసికు రి య | అనినా ననలనననాననానాాయి తరికిట వేం వలేను రాలు, పట్టువిడుపులందు నిపుణురాలు, తాశలయగతులను తెలిసినది, (1 ఈల - ఈకతె - ముందరి కాళ్ళపై నిలబడి మడమి నృండలసోన నృత్యమందు పండితురాలు హ స్తవిన్యాసము, అంగ లను లయ ననుశరించి తట్టవలయును విన్యాసములందు నేర్చుగలది, కరణములందు చాళచక్యము గలది, (40) 'శైయకై' - ఇది వృత్తమునందు. కాలును యెతి విశాల న్మేతములు గలది, గీత వాద్య తాళముల ననువరించి నడచు వేయట కభ్యాసమి చేయవలెను. రౌండు కాళ్లు మడమలు ఓక కొనునది, (వసన్న్మవదనము గలది మిక్కిలి పొడుగుగ గాని, దానితో నొకటి తగులునట్లు నిలబడి ఒక కాలు తరువాత యింకా పొట్టిగగాని, లావుగగాని ఉండని ఫ్రీ అర్హు రాలు. కటి కట్యిపదేశము వరకు నెమ్మదిగా నెత్తుచు, దించుచు అభ్యాసము అప్మాత లక్షణము :_ పూలు పడిన కన్నులు గలది, కేశ చేయవలెను. లామా ఖ్‌? మ్‌ళాం' ములు లేనిది, బలిసిన పెదవులు గలది, అంగ సొస్పవనులేరిది, (శ9) "శాంత _ తైయ్‌కాం మిక్కిలి బలిసినది, మిక్కిలి చిక్కినది, లేక పొట్టిది, గూనుగలది. ఈ లయ యందు బస్కీలు తీయుట సాధన చేయవలెను. హీనస్వరముగల కళావంతురాలు నాఎ్యమునకు తగదు. కాం దిస్కీలనగా సమపాదమందు విలబిడి పైకెగిరి ముంగాళ్ళపై (వస్తుత కాలములో యిట్రి వారనేకులు నృత్యము చేయుట చూచు

దాక ణాత్యుల నాట్యకశాచరిత) క. నటుడు :. చక్కని వాడు, ఇంపు? మొాలలాడువాడు, పంత (శి అలోముఖము :- ట్రైందిక్‌ వంచిసెట్టిది అవోముఖము, తుడు, మాటకౌర్కి సమరుడు, కులాంగనాయుతుదు వరత శా్య్త్రజానము సిగు, విచారము, నసమస్కంరంచుట, చెడు ఆలోచన, మూర్చి ఆ న గ న గలవాడు; మం౨ శరీరిము గలవాడు "ని వాద. * ల్యిములలో ల్లు, [కిందుగనున్న ఐనుపులను చూచుట, నీటిలో మునుగుట _ సంపూర్ణ జ్ఞానముగలవాడు, పటుగలవాడు నటుడుగా నువ మోగ వీ యందు ఈ 8రము చెల్లును, పడును. (4) ఆలోలితము :. చ్యకమువవె తిప్పిన ఆలోలిత శిరమన ఈ గుణముఐన్నియు గలవాడు నాట్యము చేయుల ఈ వాల ను ననన ములో నరుదు. విడును. అభినయము :- నాటకాశయములె న విభవానుభావములను మూగాడుట, దయ్యము సోకుట, మదము. మార్చ, గిరగిర లు యు తిరుగుట, నవ్వుట -_ వీని యందు ఈ శరముపయోగపఎిను. తెలియునట్రిది, రసికుల మనసులకు నిరంతరము రసప్పషి కలిగించు క న ది నిదిఅభినయము. ఆఅభినయము ఆంగికము, చాచికము, తహార్యము, (0) ధుతము ౬ కుడి, యెడమ (పక్కలకు కదిలింపదిడునట్లి ఆంగికము. మాటలతో తెలుప్పట వాచికము. అలంకారము. ధకిం నూరడించుట, ఆళ్ళర్యము, విచారము, చలి, మండుట, భయము, చుట ఆహార్యము. సాత్విక భావనములతో తెలుపుట సొత్వికము. కల్తుతాగినస్పటి స్దిటి యుద్ధయత్నము, (శోయుట, కోసము, తన అంగావినయము ప్రత్యంగావినయము, ఉపాంగాభినయవ అవయవములను జొచుకోనుట, చుట్టు. పక్కులనుండు వారిని వీలు అని ఆంగికాభినయము మూడు విరమలు. చుట, మున్నగు [క్రియలలో నువయోగింతురు. అంగములు ఒ తల, చేతులు, చంకలు, పార్శ్వములు, (8) కంపితము ఒ (క్రిందికి, మీదికి కదిలింపబడునది సెడుము, పాదములు, ఈయారు అంగములు, కంళము గూడ కప్‌ శరము. ఆంగమిని కొందరి మతము, కోసము, ఆగుమనుట, వివరముల నడుగుట, పిలుచుట, (పత్యంగములు :. మూప్పలు, భుజములు, పీప్ప, కడుప్పు, ఆహ్యానించుట, వెడరించుట _ వీని యందు కంపిత శరముచెళ్లున్ను నాన నాన గ పరావృ త్రము: (పక్కగా (తిప,బడినది వరానృ త తొడలు, పిక్కలు ఈ యారును పత్యంగిములు, ౌందరు మణీ (4 ఒరల్పిక్త్‌ము: టగా ల్‌ లై వూ మోరొట్ల, మోచేతులు కూడ (సత్యింగములని యందురు, శిరమనదిడును, ఉపాంగములు మ చూపు రెప్పలు, నలగుడు, చెక్కిళ్ళు కోపము, లజ్జ మొదలైన వాని నలన కిస్పుట, ఉసేక్షీం ల న! శు చుట, జొడలరయుట, అమ్ముల పొదినుండి అమ్ములను తీయుట _ శంము _ పండెండు ఉపాంగములు, - ళ్‌ ($) ఉడి ప్రము :. (పక్కకు (తిప్పి మీది కె తదిరునది ఇందు నృిత్యముఎకు ముఖ్యము ? నుషయోగపడునవి శీరో అజాయ శాలి భేద, దృషిఖేద, టీవాఖేచ హె సభేదమిలు. ఉడీవ్త శరము, 7 ఒక వన్తువును తీసికొని పొమ్మనుట, అంగీకారము. జొడ శిరోభేద ములు ॥ జూపుట పోషెంచుట, _ వీనియందుపయోగపడును,. సమ ఉద్వాహిత అరోముఖ, ఆలోంచి ధుత కంపిత, (8) పరివాహితిము :. విననక్మరవలె యిర్మువక్కలకు పంప వివాపృత్త, ఉడేప్ప పరవాహితములని శిరోభేవములు తొమ్మిది, హ్‌ శ్‌ న కక ॥ దిడునది పరివాహిత శిరము, నయ. ! న్‌ వవ్రా క (0 సమము వ్‌ టిందికి వంచక డికి ర త్తక్క నిశ్చృలముగ (వేదు, యెడబాటు. పొగడుట, సంతోషము, అనుమతి నుంచునడి సమశిరము. సమ్మతించుట, ఏిచారము _ వీనియందుపయోగింతుదు. " జవము ఏ పీతి, కోవ నృశారంభము.. జపము, గర్వము ఏతి, క్ష్‌ వము, స్టంభిం దృష్టి భేదిము చుట [కియారాహిత్యము, వీనిలో ఈ శ+రముపయోగపడును, సమము ఆలోకితము సాచి వలోకితము, నిమీలితము, (2 ఉద్వాహితము :. పైకెత్తి ౨లుసబడునది. ఉద్వాహిళి శ్రలోకిళము, అనువృత్తము, అవలోకితిమనీ దృషి యెనిమిది విధములు. శిరము, సమడ్భృషి ఒ రెన్సపాటు లేక దేవతా స్త్రీ వవ జూచుట ధ్వజము వం్యద్రుకు, ఆకాశము, పర్యతము ఆకసమునందు. (1) నముదృషి ౫ రెన్స అ సంవరించు పాపులు ఎస్తైన పదాతము _. మున్నగు వాటిని ఫమద్నషి. నాట్యారంభిము, తుల, అన్యవంత ఆశవ్యము, జూచుఎయందు ఈ శరమువయోగవడును. దేవచారూపము _ వీయందు నమడ్యష్ప వల్లల

జం దాతీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత9, (2 ఆలోకితము :_ వడిలో తిరుగుడుగల స్పష్టమైన చూపు శృంగారసటన, స్త్రీల చెక్కిళ్ళను ముద్దుపెట్టువానుట, _ వీవి ఆలోకితము. కుమ్మరి సారె తిరుగుట, అన్ని వస్తువులను జూచుట, యందుపడూగపడును. ఇషము - వీనియందుపయోగించును. (4 (పకంపితము: పావురము మెగ కదిలించినట్టు ళల చనన -లాాలనాచానాననఫవా. (8 పాచి:- స్వస్థానము నుండ్‌ కడకంటి వరకు అడ్డముగా ముందుకు, వెనుకకు కదిలించుట (ప్రకంపితము. అవాానానాన. షా చలించు దృష్టి సాచి. నీవు, నేను అనుట యందు, దేశీనాయ్యము, ఉయ్యల యందు, అభిసాయదు మీసములు దువ్వుట, గురిపెట్టుట, శస్త్రము, లెకగ్రా పెట్టు యందు, - ఉపయోగించును. తలచుట, పె గచేయుట, వేశ్యల నృళ్యము, - వీనియందుపయోగ (థూభేదములు పడును. సహజ, పతిత, ఉక్షి ప చతుక, రేచిళ కుంచిత అవి. (ఏ) యలోకితము ౬ రెండు పక్కలయందు ఇంంచు దృష్టి భ్రూభేదములు ఆరు. డా (ప్రలోకితము. (1) సహజము ౬ ముఖమునందు యెటి. వికారము. లేక యిరు బ్రక్కలనుండు వస్తువులను జూచుట, పై గజేయట, స్వాభావికముగనుండెడీ కనుబొమ్మలు 'సహజ[భుపన' మనదఐడును, కధలుట, కలపర పడుట, - వీవిలో నుపయోగించును. ( పతిత ఒవిశ్చల మైన కనుబొమ్మలనువాల్చిన “పతితభువన" (6) విమీలితము :- సగము కన్ను తెరచి చూచుట. మనబడునో జా బుషి వేషము, పరవళత్వము, జపము చేయుట, ధ్యానము, ్ష | నమస్కరించుట మనస్సు చలించుట, సూక్ష్యదృష్టి _ వీనియం _కోగుస్ప, ఆశ్చర్యము, ఓర్వలేని తనము _ పీఠయందువ దుపయోగించును. యోగించును. (0 ఉల్లోకితము :- మీదికి నిక్కించి వించిదిడిన దృషి. (8 ఉక్షీప్పము :- కనుబొమ్మలు రెంటినిగాని ఒక దావిని గాని న ఆ క వణ 4 అద ళ్‌ ధ్వజాగము, గోపురము, పూర్వజన్మ, దేవమంటపము, వికీగ్రాలి నిక్కీ౦చిన “ఉకీఫ (భువన' మగును. వెన్నెల - మొదలగు వానియందు చెల్లును. శ్రీల కోపమునందు, సత్యవచనమందు శృంగార భావము, లీలయందు చెలును. (7) అనువృత్తము :. వడిగా కిందికి, మీదికి జూచుట, త హాహా (ఉ చతుర :. రెండు కనుబొమ్మలను చేర్చి కొంచెముమెలగా కోపముతో జూచుట, (పేమతో నిలుచుట _ వీనియందుప నః వవ గా యోగపరును. కదిలించిన 'చతుర (భువన' మగును. (8 అవలోకితము :. (క్రిందికి చూచే చూపు, అవలోకితము. ముఖము తాకుట, హృదయానందము, సం్టభమము - వీని నీడను జూచుట, విచారము, నిద్రపోవుట, చదువుట, అవ “ిదుపయోగించును. యవములనము జూచుకొనుట, నడచుట _ వీనియందు చెలును. (5) రేచితము ౬. అందముగాను, సౌగనుగాను, ఒక కను ల అనానననాననానా. గీనాళేది టొమ్మ వంచిన అది “రేచిత (భువన మగును. ర వంట సుతిదరి, తిరశ్చీన, పరివర్రిత (పకంపితి అని టీవాలేద రహస్య శ్రవణము, మంచిదనుట, పదవీక్షణము _ వీని ములు నాలుగు. యందు చెల్లును. (0 సుందరి. అడముగా కదిలించిని ఒందం (టీవము. (4 కుంచితము :. ఒకటి, లేక రెండు కనుబొమ్మలను ముడి: సరసము, అసుమోదము - వీనియందు బల్లును, మొట్టాయితము, కుట్టుమితము, విలాసము, కిలిక్రించితము. టబ (౨ తిడళ్చనిము ఒ రండు పక్కల ప భాగములందు సర్చ మొదలైన శృంగార చేష్టల యందు చెల్లును. గతివలె వచంంచుట తిరశ్సీని (గీపము. ఈం శ్చీని _గీపము నృత్యహ_న్తములు కత్తి టప్పుట, పామునడక _ వీనియందుపయోగించును. గ్‌ ణ్‌ రతిము ;. కుడి యఉమలకు అరచం[దాకాంము హస్త్పభేదములను గూర్చి [వాయుటకు ముందు హస్త (0) న్వువి్యిము:- కుడి యిశమలకు. అర్రచండద్రాకాంముగ (ప్రాణము, పుట్టుక జాతి, వర్షము బుషి, అధిదేవత, మొదలగు కదిలించుట " 3వ రితిము. పవరములు తెలపెదను.

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత0 లశ? హ స్త్మపాణములు :. (పసాం, కుంచిత, రేచిత, పుంధిత, _ (ఊ) వాని యపయోగములను వెల్చుట, అపవేష్టిత, యేిళ ఉద్వేష్టిత, వ్యావృతత్త, పరివృత్త, సంకేత, ఉదా .- చర్మదు5ి అభినయింసవలసివచ్చినప్పుడు అర్జిచంద చిహ్నా, పదారటీక _ అని హస్మపాణములు పదితెండు. కళ హస్తము పకైదరు. లేక ఒప్వనుల హృదయములలో విర (1) (వేళ్లను చాచుట (వ్రసొరము, హాగ్ని చగుల్చువాడు అను భావము ఐభిసయించుట. సావిచే గ చళ్ల హల (9 వేళను ముడుచుట కుంచితము. (బు) వానిచ వ్యాపింపటడిని పైచెశదంలను జూపుట, (0 (వేళ్ళను కదిలించుట దేచితము. ఉదా - మంచు నఖినయించుబుకు పొమాలయిమును జూప్పుట. (శు వళాక, మొదలైన హస్తములతో వేళ్లను ముందుకు చేషలకు చె వంచుట, కదిలించుట, చాచుట మొదపై నవి పుంథతము. (బూ వాని చెష్టలను తేలుప్పిం, (ఈ (శేళను వెనుక (ప్రక్కకు ముడుచుట కదిలించుట, ఉఈదొ .- గొల్గవానిని అభినమింపవలసి వచ్చినప్పుడు వాని చాచుట యేరతము పనిని _ ఆఫులను కాచుంను చూపపలను హ్‌ హోర (0 (వేళ్లను క్రిందుగా చాచుట అవవేష్టితము. వన హా లక్షణములు గల హని అము చిహ్న బి ం (౧) నాట్యమాడునప్పుడు చేతులను పై కెత్తుట ఉడ్వేష్టితము, ల చేతులు మీదికళబవట వాస్తవ (19 మనచే చెప్పబడుచుండెడి రనభావములతో కూడుకొనిని (శ్ర (్రైక్కలనుంచి చెతులు మిదికెల్తబవుట వ్యాప్ఫత్తము.. స్తద్రమ్సల్‌ అర్హమును నిర్షబుంచే హస్తము "పదార్రటీక " (0) నాట్యము చేయునప్పుడు (ఫ్రక్కలసుండి చేతులను వూ నములు (మదలు) క పరివృ తము. ల ముందుకు తెచ్చుట పరిష్ఫృ్య్తము | వతి హ స్త్రమనికు ఒక బుషి మూలప్పరుషుడు, అనగా (10 ఊహతో తెలుసుకోదగ్‌న సంజ్ఞ సంకేతము, అశనిచే అది ముందు చ.దో ఒక సందర్భములో నుపయోగింప (1) నాఎ్యములో (సత్యక్ష, పరోక్ష వసువుల సొవర జంగ బడియుండును. అతనిచే కనిపెటబడినదవ యరము. మత్వములను 3౨ పది "ఎహ్నములు” యెనిమిది, ఉదా :- పూర్వము (బహ్మ ఒంటరిగా వర్మబహ్మను చేం అ) వాని అకారములను జూపుట. బోయినప్పుడు తనపతివి పతాకాకృలిగా పటి “జయ చిజయటూఖని ఉదా: మంచమును జూవివలనివచ్చినప్పుడు “ఖఎ్వహ స యని స్యోలమి చేసము. నాటండి అటవి ఎట్టబిడిన హప్టము మును పబుదుము. అందు ఆకారము అని మంచము కొట్ల పకౌకమ) పిటవబడుచున్నిడి. ఈ విధవా (వతి హస్తమునకు క ( జ ఆ నాలగు స్పేషముూ శినఎలడునుం మూలముందును. క్‌ ఈ మూడు హస్తముల యొక్క గుణమును (స్వభావమును (ఆ) వాని ముఖములను జూపుట. శెలుపునవి జల్‌ ఉదా .- సక్సమును అభినయించుటకు సర్పశీర్షహ_స్తమును ఉదా :. (బాహ్మణజొతి _.- దెవచింతను తెలుపును, పెపేదము. అది వాము పడగవలె కనబడును, లా న్‌ తెలుపువర్తము ;.- సాత్విక స్వభావమును, శుద్దాత్మను (ఇ) నివసించుసలమును జూొపుట. శెలుపును. ణు న్‌ ఉదా .- చేపలను చూపవలయునన్న మత్స్యహ స్తమును దీనిని ప్రపంచములోని అన్యజొతుల చిహ్నాములకో పోల్బ పచ్హైదము. లేదా నది చెలువు, జలము మున్నగు వాటిని అభిస నృచ్చును. బ్‌ యింతుము, ఉదా :. పొందుపుల ఆదర్శ బింతువు "అవు". అది అతి (ఈ) జెక్కులను వాహనములను జూప్పట,. సొధు జంతువు. అట్టి దానిని పూజించు హృదయము గూడ ఉదా విష్ణుపును జూపుటకు వినుహ స్తములు (రెండు కోమల మైనదని తెలుపుటకు సందేహము లేదు, ళు అనాలి చేతుల (తినతాకములను భుజములపద్ర చేర్చీ పశ్రైదము, లేక ల శ ల అతని వాహనమెన గరుత్మంతుని చూపుదుము. పంయుత, అవంయుత హస్తములు రజా శా నా *జేకా (ఊఉ) ఆయుధమును చూపుట, = నౌట్టు వదిర్శనముల్‌ వాని వమయోజనము ఉదా ?- ఇం్యని అభినయింపవలసి వచ్చినవ్వ్చుడు 50డు హ్తసములు సంయుత అసంయుత అ౨ రెండు విధములు. (తివకావముఎను మదకు. దగ్గర చేర్చి పదము, అటొక ఓక చేతలో పటబదునివి అసంయుత హస్తఎలని, కెండు జేతులను లు న. భా గా లీ అల వ్యజాయవము మటు పటిన వాలను, చేర్చి పట్రినవి సంయుత హస్తంలన యందురు.

క! దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత0 అసంయుత హస్తములు ఉపయోగము -_ చిగురు, ఫలక, తీరము, ఇద్దరు అవి చెప్పుట, పతాక, (తిపతాక, అర్ధపతాక, కర్తరీముఖ, మయూర, అర్ధ వాలుక త్ర, జంపము, ధ్వజము, గోపురము, శృంగము, - వీని చం్మద్ర, అరాళ, శుకతుండ, ముష్టి, శిఖర, కపిత్థ, కటకాముఖ, యందీ హస్తము చెల్లును. సూచి, చం్మదకళ, పద్మకోశ, సర్పశీర్ష మృగశీర్త, సింహముఖ, _ (4 కర్రరీమఖము :- అర్ధ్థపతాకములోని చిటికెన (వేలును, లాంగూల, సోలపద్మ చతుర, (భమర, హంసాన్య, హంసపక్‌, జ్వప్పద్తు (వేలును, బయటకు చాచిపటిన క ర్తరీముఖ హ స్తమగును- సందంశ, ముకుళ, తాామచూడ, శిహల =అని యిరువది యెనిమిది పూర్వము శివుడు జటాధరానుర సంహారమునక భూమి స హ సములు. వ అసంయుత ఖ్‌ ల మధ్యలో నుండి తర్జనితో చ్యకము (వాసెనట. ఆ కారణమున (1) పతాక హస్తము శివుని వలన పుట్టినదే. క్ష్యతియజాతి, బుషి పర్జన్యుడు. రక్త అన్ని గే ను చేర్చి, చాచి, బొటన్మవేలివి దగ్గరగా వంచి వర్షము. అధిదేవత చ(క పాణి. పట్టిన సపకొక హస్తమగును. పూర్వము (బహ్మ ఒంటరిగా పర ఉపయోగము స్రీ పురుషుల యెడవాటు, వ్యత్య స్త టహ్మాను జేరబోయినప్పుడు పతాకాకృతిగా చేయి చాచి “జయ పడేశాను చుట కను చచు భేదభావము. మెరపు విజయీ భవ” అని స్యోతము చేసెనట. అట్లు పట్టఐడిన చేయి నాటి ్వ క వ ంచుట, నప ' నిట, ఇదభా ము, ని నుండి లోకములో సరొకమని పిలువదడినద్‌, ఇదీ అన్ని హ సము ఏక *య్యా విరహము, (కిందపడిపోవుట, లత, అసని -_ పీ9ి అవవ అభ ద ఆ లకు మాతృక మొదటిది. ఇది (బహ్మవలన పుట్టినది. (బాహ్మణ యందు ఈ హస్తము చెల్లును. జాతి, తెలుపు వర్ణము. బుషి శివుడు. అధిదేవత బహ్మ. (5 మయూర హస్తము :- కర్రరీముఖహ స్తములోవి అనామిక ఉపయోగము :- నాట్యారంభము, మేఘము, అడవి, వసు మును అంగు షములో చేర్చి తక్కిన వేళ్లను వంచిపట్టిన మయూర లాలా జా హ సమగును. నిషేధము, ఏనుగు కుంభస్థలము, ర్యాతి. దేవతల సమూహము, ౫ పయోగ గుణము ఖండించుట, గాలి, నిదించుట, గమనము (ప్రతాపము, ఉప ము: నెమలి ముఖము, లత, పక్షి (కుక్కుట? ర సౌదము, చంద్రకాంతి, మిక్కిలి ఎండ, తలుపు కొట్టుట ఏడు కురులను దిద్దుట నొసట బొట్టు, కన్నీరు నెగజిమ్ముట, శాస్త్రమును విభక్తులు అలలు, వీధిలో (ప్రవేశము సమముగ నుండుట, గూర్చి చర్చ, (సిద్ది _ వీనియం దీ హస్తము చెల్లును. గంధము పూయుట, "తాను" అవ చెప్పుట, పంతము, ఊరకుండుట, (4 అరచర్యదహ స్తము: పశాకహ సములోని అంగుషమును ఆశీర్వదించుట, నృపతిని జూపుట తాటాకు, చెంప, పద్వాములను చాచిన అపవాది నప స హో శో అధ చై అగ వౌ తా ళ సకం చుటు ఇచ్చట, అచ్చట అనుట సముద్రము, ైశరలను, ఈ హస్తము అవిసి మొగ్గను పోరియుండును. భూషణము సంటొ ధించుట, క తియొక్క- ఆకారమును జూప్పట, నల, వత్స, చె అధిక (ప్రేమగల శివుని కోరకై చంద్రుని నుంద పుటినది" రము, వరము, దినము తుడుచుట, మొదలగు వానియందు పతాక ౩. శా ను హ సము'భెలును వై శ్యశాతి. బుషి అతి. గౌరపర్షము, అధిదేవత మహాదేషుదు = ల ఉపయోగము :- కృష్ణాష్టమి. నాటి చంద్రుడు, మెడపట్టి అద జా కచ, = న ఇ (0) రివతాక హస్తము ఫ- పతాక హ స్త్వమనందలి చిటికెన గ్బ్య్బ్బ్యా భల్లాయుద్దము, దేవతాఖి'షేకము, తినుకంచము. పుట్టుక, (వేలి ముందటి (వేలు (అనామికము) వంచబడినచో తిపతొక చ్సైల, విచావము, తననుగూర్చి చెప్పుకొనుట, ధ్యానము చేయుట, హస్తమగును. (ప్రార్థించుట, అవయవములను అంటుకొనుట, నమస్కారము _ పూర్వము ఇంద్రుడు వ్యజాయుధము నెల్తినప్పుడు పతాకము వీనియం దీ హస్తము చెల్లును. యొక్క అనామికమును వదలి, (గ్రహించుటచే అది (తిపతాక మన (౧ అరాళహ స్తము:_ పతాక హ స్తములోని చూపుడువేలు డినది. ఇది ఇంషదుని వలన పుటినది. ఎరుపుపరము. కతి కా ాలాా లో కతి. ముప గుపరడు. అధడేవకిళవుడు' సవర్షము తత్రియ స్వ్యక్తినచో అరాళ హ_స్టమగును. పూర్వము అగస్త్యముని సప్రనమ్ముదములను ఆపోశ నము ఉపయోగము :- మకుటము, చెట్టు, వ్యజాయధమ్ము చేసినప్పుడు అతని వలన పట్టినది. మిశ్రజాతి. అగ_స్మ్యముని ఇంద్రుడు, మొగలిపువ్వు, డీవము, అగ్నిజ్వాలొ విజబృంభణము, బుషి= పాటల వర్ణము. వాసుదేవుడు అధిదేవత, చెక్కిరీ, మకరణ పత్రరేఖ, అమ్ము, మార్చు, స్రీ పురుషుల చేరిక, ఉపయోగము :. విషము, అమృతము మొదలగు వానివి జభ -అకాననకనానానాానననానననను. వీనియందు ఈ హస్తము చెల్లాను. (శ్రాగుటయందు, గాలియందు ఈ హస్తము చెల్లును. రప ః (తిపతాక టి డ్‌ హ సము: నళహ సవ వి (8) అర్హపతాకము :- (తిపతాకములోని చిటికెన్నవేలు కూ (8 శకళుండహ స్తము ౬ అరాళహస్తమునందలి అనామిక వంచిన యెడల అర్హనశాక హస్తమగును, మును గూడ వంచినచో శుకతుండహ స్తమగును.

చాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి వతి ఇది మహాదేవునిపై పార్వతికి పణయకోపము గల్లిసప్పుడు శివుని యొద్ద కుమారస్వామి విలువిద్య నేర్చుకొనునప్పుడు ఆమెవల్ల పుట్టినది. బాహ్మణజాతి. బుషి దుర్వాసుడు. రక్త కటకాముఖ హస్తము పుట్టినది. దేవజొతీ. భార్గవుడు బుషి. స్వర్ణ వర్ణము, మరీచి అధిదేవత. వర్షము. అధిదేవత రాఘవుడు. ఉపయోగము :. దాణ్మపయోగము, ఈటి, మర్మ మెనమాట, ఉపయోగము :- పువ్వులు కోయుట, ముత్యాలదండలు, ఉఊ్యగభాపము, వీనియందీహస్తము చెల్లును. పూలమాలలు “ధరించుట బాణములను మెల్లగ ఆక ర్షించుట, ఆకు (1 ముషిహ_ప్రము :- నాలుగు వేళ్లను చేర్చి అరచేతిలోనికి మడుపులందిచ్చుట, కస్తూరి మొదలగు సుగంధ (దవ్యములను పాడా శే నీ కలుపుట, వానన [దవ్యములను చేర్చుట, మాట, చూప్ప- వీనిలో వంచి అంగుషము మిద చెర్చిన ముష్టి హస్తమగును* ఈ హన్తముపయోగపడును. చది పూర్వము విష్ణువు మధుకై టభులకో యుర్దము చేసి (1) సూరీహ స్తము:- కటకాముఖహుస్తములోని చూపుడు చోట్వడు విస్తువలన పుట్టినది. శూ్యదజాతి. బుషి అమరేం్యదుడు. యా జా నీలనర్హము. అధిదేవత 'చందుడు. (వేలు పొడుగుగ చాచిన సూచీహ స్పమగును, ఉపయోగః :- సిరమనుట సిగపట్టుకొనుట, దృఢత్వము, పూర్వము బహ్మ తానొక్కడే యని నిరేశించినపుడు అతని వనువాషు హానము ్‌ నుట మ ల వీ డ్రి వలన ఈ హన్తము పుటిసది. దేవజాతి. బుషి సూర్యడు, శ్వేత స్తవులను న్వాధిశము చేసికొనుట, మల్లయుద్ధము - ఎనియం రే జు, అధిదేవత ఏళ్వకర్మ, హస్తము చెల్లును. ణి ల క ఉపయోగము :. ఒకటి, నూరు అనుట, సూర్యుడు, పర ప ళం త ఎ (1) శితరహ్నన్తము:- ముష్టిలోని బొటన్యవేలు చాచిపట్టిన స్టా పర్ర్తూపపచుట, నగరము, అట్లు యని. చెప్పుట, ఎవరు శిఖరహ స్తమగును. విసనకర, నమర్షించుట, కృశించుట, శరీరము, ఆశ్చర్యము, జడను పూర్వము శివుడు (తిపురాసురులతో యుద్ధము చేసినప్పుడు చూపుట గొడుగు నేర్చరితనము, మూలయనుట, శరీరముపై వేరు వర్యతమును విల్లుగా చీసికొి డాని మధ్యభాగమును పట్టి రోమములు, భేర్యీమోగించుట, కమ్మరిచ్యకము టతిప్పుట, బండీ నప్పుడు అరని వలన పుపెను. గంధర్వజౌాతి. బుషి జనుడు. చ్యకము, జనసమూహాము, వివరణ, సంధ్యవేళ _ వీటిలో ఈ చామనపరము. అధిదేవతి మన్మధుడు. హస్తముప మోగపడును. ఉపయోగము £ మన్మధుడు, విల్లు, స్టంభము, నిశ్శబిము (1 చర్మదకళ : సూచీ హస్తములోని బొటన్మవేలు చాచి పితృతర్పణము పెదవి భర దంతము (ప్రసేశించుట, (పశ్నిం పట్టీన చంద్రకళ హస్తమగును. చుట. అవయవము లేదు అని చెప్పుట. తలంచుఎ, ఇతరాఖిన ఉపయోగము : ఇది చందద్రువి కళలు నిరూపించుబ యందు యము నిష్తము, కటునీడ్చుట కౌగిలించుట, (ప్రియుడు, శక్తి, న ని న్‌ జ్జ ల ౨౨ చెలును. తొమరాయుధిమును ట్‌యోగి చుట, ఘంటానాదము _ మొదలగు ౯ ల టి వాలయందు లును. (5) పద్మకోశహ స్తము ఒ అయిద్యువేబ్ల మెడముగ చాచి (11) కపితహ నము: శఖరహస్తము అంగుషముపై కొంచెము వంచి అరచేయి పల్లమగునట్లు వట్టిన పద్మకోశ హస్త య్‌ ల చా ఆవ అనాటి ఘు యు ను ను. చూపుడు (వలుంచిన కపిత హ సమగును. గు కారకు క తా శివుని చేసిన న క ఓ(కొాయుధము కొరకు కమలముల పూజచేసి పూర్వము సమ్ముద్రము చిలుకుటకు అనుకూలముగ మంధర _ హస న ట్‌నది జాడ ల న. టం శ | | లట జ విషువు పలన ఈ వస్త్రము ప్ప ని 1. చుప్‌ మలి పర్వతమును విషుపు పెట్టనిప్పుడు ఈ హాసము అతనివలన పుటినది దదిడు భ్రాలవుడు అధేదేనత ఆ లే 6 అనాటి ఆ ( ణీ ఠి బుషి జాతి, బుషి నారదుడు. తెలుపు వర్ణము, అధిదేవత పద్మ ఉపయాగము ;- మారేడు పండు, వెలగపండు, సనములు గర్భుడు. అలలనాతలాలాాడానాు + ఆ * ఫలపహ ॥ మిడిప ప్ప $ ఉపయోగము ఒలవ్మీ, సరస్వతి, చుట్లుట, తాళమును పట్టుట, వ్యటువ, ఐంతి, ఫలహారము, మొగ్గ మౌ పండు, పృష్పవర్షము ప టె పూగు త్తి, మంకెన పువ్వు అంటారూపము, పాములపుట్ట, నల్లకలు కాటుక పెట్టుకొనుట, వినోదముగ పూవుల చెండ్రను తాల్చుట, ప్వల్స, (గుడ్లు - వీని యందు చెల్లును. కొంగు మొదలై నవి పట్టుకొనుట, ముసుగు 'వేసికొనుద, ధూప న్‌ ళా [నా జ్‌ * త వా దీప సహితముగి అర్భవా.వీవిలో ఈ హ_స్తముపయోగపడుమ. (18) సర్బశీర్షము :-. పకాకహృస్తము అరచేయి. కొంచెము (12) కటకాముబహ స్తము:-కపిత్సహ స్తములో చూపుడువేలు, ఫల్లముగ బట్టిన సర్బశర్షిహా స్తమగును,

న ల ల ఆశ శ లే నడిమి(వేలుళొను, బొబన్యవేలితోను, చేర్చిపట్టిన కటకాముఖ పూర్వము బళిచ్యక్రవర్తికి భయపడి తనను ₹వణు ఒడిస హ నకుగును బి బుషులకు పప్ణువు తను వామనావతారమె త్తి వార) ర&ంతునవి హొ ం ॥

2౭5 దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత౦ నప్పుడు అతని వలన పుట్టును, దేవజాతి, ముషి ఇం(దుడు. పాలు పెరుగు, కృషుడు దొంగిలించినప్పుడు అతని వలన అరదం జల. ఇగ న్‌ అల న మ్‌ ల పసుప్పరంగు, అధిదేవత. . ఈ హసము పట్టినది. గంధర్వజాతి. క్యామవరము, సూర్యుడు వ్‌ టా చి న్‌ ఉపయోగము : గంధము పూయుట పాము మెల్లగననుట, ఆదిగేవత, ము ఎ. చననానానామనావను నూ. అ వి, ఓ అ అర థి, జనో అరం జ త వీళ్ళ చిలకరించుట, దేవతాదర్శినము. ఏనుగు కుంభిఫలము చర ఆపంహైగము :- అప్పుడు వికసించిన తామరపువ్వు వెలగ చుట మిలయదములో భుఒములు చరిచుట _ పీనయసదువయోగ మొదలగు పండు, తిరుగుట చన్ను ఎడదాటు, ఎదచము భంపూర ళా న! ల లా పడును. చం్మద్రబిందము ఎండలంమెన పాల కొప్పు మపేమేకి లో న న జ క న్‌ు (1% మృగశర్షహస్తము :- సర్పశీర్షహ_స్తములో చిటి వన్ని చేలు, ఉోరు ఎతు కి వము చెదివు ౧౦ది చ్యకవాకము కంకంధాన అను న! శాఘము _ వీ; యందు ఈహ సము చలును బొటన్న్మవేలు చాచి పటిన మృగశీర హస్తమగును. త. న్త న . ల న్‌ లా (20 చతురహస్తము _ తర్జని మొదలులాని షంాడు అళ్ల్ళన్లు శెవుని గూర్చి తపస్సు చేయుటకు పార్యతి (తిష న్‌్‌ ం లాం టం ను వతి (కిపుండము. శ్రర్చి చిటికెన (వరిని చాటవటి బొటన్నివుని "అనామిక లి ధరింపగా ఈ హస్తము పుపెను. బుషిజాతి. బుషి హార్కండే మూ యం దశమ ఇ 6 ను క్‌ ణీ ల నుంచి పటిన ఉఇతురహపవుగును, యుడు. తెలుపురంగు. అధిదేవత మహేశ్వరుడు. ర లకర గంట పద బలుంవాం గు క ణ్‌ ఏటి గ న! ఉపయోగము ౬ స్త్రీలను గూర్చి. చెప్పుట, చెక్కిలి, అమృతము హరించుటకు గరుత్మంతుడు కశ్యపుని అఖి క మఠము ౩లసికొన వచ్చినవ్చుడు, అటులనే చేయమని చెప్ప (క్రమము, మర్యాద, వెజప్పు వాదు అలంకారము (త్రిపుండ్రము నప్పుడు కశ్యపునివలన పుటినది,. ఎఎశజాతి. వాలఖిల్యుడు రరించుట ఎదురెదురు ముగ్గు వేయుట వేళ్ళపిసుకుట, అన్ని వస్తు బుషి. చిలవర్హము. పై నితేయుడు లధిదేవత. పులను చర్చుట, ఇల్లు, గొడుగు పట్టుకొనుట, అడుగుపెట్టుట, ఉపయోగము :_ కసూరి కొంచెముగాననుట, దింగారు (ప్రియులను పిలుచుట, తిరుగుట, _ వీనియందు ఈ హసముచెలును. నానా ఇ జ ల న్‌ జ జాని ణు రాగి మొదలగు లొహములు తడి ౨చారము కమ్న వ్షవదముః (18 సింహముఖ హస్తము ?- నడిమి పెలిని, అనామిక మును, టఉమాణము నవసమి మందగనునము తునకి ఎ నీటు అంగుష్రముకో చేర్చి తక్కిన (వేళ్ళను చాచివట్టిన సింహముఖ నెయ్యి, నూనె మొదలై న ద్రవసదార్తములు -_ వీని యందు కల్లును. నూ. నా ౯0 హసమమును. (22) భమరహన్తము :. హుసాస్యములోని చూపుడు (వేలిని ఉపయోగము :- పవపగడము, ముత్యము, సువాశన ముంగు వంచిపిటిన (భము వాసమగును -కానాననాని. “నానా ాననననానాు. రు వాటి ” రులు విద్దుట ఆలకించుట, నీటి బిందువు మొదలగు వానియందు కశ్యపుడు అదితిదేవికి కమ్మలు చేసినప్పుమ- అత ౨ వలన చెల్లును, పుట్టినది. గంధర్వజాతి. బుషి కపిలుడు. అధిదేవత పక్షిరాజు, ఈ హస్తముజొమ్మున నిలిపిన మోక్షవిషయము, హోమము చామనభాయ. కుందేలు, గజము, దర్భలను విదిలించుట తామరపూవులదండ ఉపయోగము తుమ్మెద, చిలుక, యోగాభ్యాసము, సార సింహముఖము, పద్యుడు మందు, వంటను పరిశీలించుట _ వీని లో యందు చెల్లును. బు సప, కోకిల మొదలైన సతులయం దీ హస్తము చెల్లును. ఆధ 4 ము ఏనా రె క్‌ (1 లాంగూల హస్తము :- పద్మకోశ హస్తములోని ఉంగరప్పు (79 _హంసాన్యము : నడిమివేలు మొదలుకొని మూడు అాలనాలతనవానాలనాలలు దావానమతలాలు జు ఇట్‌ జ ఇజ్‌ (వేణు వంచి వటిన లాంగూల హసమగును. (వేళ్ళను యెడముగా చాచి బొటనవేలిని చూప్పుడు (కేలితో చేర్చి పూర వి పాల నమ దములో ట్‌న పట్టిన హంసాస్యమగును. ల దము కొల ష వ్‌ రుల సలి కౌలకూట విషమును దక్షిణొమూర్రి మబమాన్యుకింద కూర్చుని బుషులకు మింగుటకు శివుడు దానిని గుళికగాచేసి చేయి పట్టినప్పుడు అతని నోపచేశము చేసినపడు ఆతని వలన పుటినది. "| బాహణబాతి వలన పట్టినది, బుషి కుమారస్వామి. సిద్రజాతి. బంగారువన్నె. క్‌ వ ఖ్‌ సో క్ష ద్ద తచప స " అధిదేనల్‌ లక్మి. ణి బుషి శుకుడు. తెలుపువర్షము, అధిదెవత _బహ్మా. ప ము వా స స్‌ దేశము, ఉపయోగము :- గజనిమృసండు యొవనివతి కుచములు ఉపయోగము :- మంగళసూత్రము కట్టుట, ఉప వాని గల యె౬ని కలువిలు చకోంపిక్షి నక్క. చిరుగకెలు ఫశ్పయించుట, గగుర్పాటు, ముత్యములు మొదల నవి చిత్రములు అలీ క్ష హు సం. కళ న్‌ రసమ్మాత, చాతిక పక్షి _ వీని యందు ఈ హసము చెలును. యు. అడవి, ఈగ సీటిచుక్క దీపము, వత్తిని పైకి ఎగ (౮ వ చషహైనషి లకి అలవల్టవ హసెము--. చెటికేసి. ల్రన్సు పటుకొనుట పూఒవేయేట నేనే ఏహ్మననుట తెల్లవన్నె, (వెలు మొచలను చెన్నై ఎక న సందులుగా. వప్పిపట్టిని సోల పాడుబ, _దాహ్మాణవాతి, లేదనుట, ఒఎసిచూచు..వలన వపలను విచ్చి హ్వైంగును. థధాఎంంచుం. కృరక్యత్యము - వీలే ఈ హెస్తమునమో సవడును.

దాకీణొత్యుల నాట్యకళాచరికఏ 25 (2 హంసపత్షము :- నర్పథ్నములోవి చిటికెన్యవేలు చాచి. (28) తిహలము :- బొటన్న వేలు, చిటికెన (వేలు వంచ్నె పట్టిన హంసపక్ష హ సమగును. తక్కినవి చాచి వత్రన (తిశూల హ న్తమగునుం ఎత చె శివునివద్ద తండువు తాండన నృత్యమభ్యసించువేళ చేతిని ఉపయోగము :. మాలేడు ప్యతిి మూటి కూడిక, - వీవి హంస రెక్కలవలె పపైను, అతని పలన ఈ హస్తము పృజ్పైను, బందు ఈ హస్తము చెల్లును. అప్పరజొతి. బుషి భరతుడు. నీలవర్షము మన్మధుడు అధిదేసత. టా లు ఉపయోగము :- కుభనాబ్యము, వీణ వాయించుట, ఆరు బాంధవ్య, నవ్యగహ, దశావతార్య దేవు అచెడి చెక్క కట్టకట్టుట, గోటి నొక్కు, గురుతు, ఏదైన ఒక చతుర్వర్థ్క పవ్శితనదీ హస్తములు పని చేయుట, పక్షీ రెక్క నలుపు, పన్నె, అప్పరజాతీ - వీని యందు ఈహ స్త్వము చెలును, అసంయుత హన సంయోగము వలనే నంయుత హస్త జ్‌ ట్లో కో ములు కలుగుచున్నవి. కాని అధిదేవతలు వేరూ 25 సందంశహ స్తముఒ పచ్యకోశహ స్తప్పు (వేళ్ళను (9 సంధంకహ వునా పద కలని టూ అంజలి, కపోతము కర్కటకమ్మ, శృస్తికము డోల, వళ్న మాటి మాటికి చేర్చి విడిది వరన సందంశ హస్తమగును, పుట ఉత్సంగ, శివలింగ కటకొవర్తన, కర్తరీ న్వసిక శకట, సరిస్వతి అక్షమాల ధరించినప్పుడు ఆమె వలన ఈహస్తము శంఖచ్మక సంప్పటి, పాశ, కీలక, మత్చ్య కూర్మ, వరాహ, గరుడ, పుటినది, పఏిద్యాధర జొతి. బుషి పిళశ్వాసుడు. గొంపర్షము. వాల్మీకి నాగబంధ, ఇట్వ, భేరుండ, అవహిత అ౨ నంయుత హస్తములు అధిదేవత. న యిరువది నాలుగు. ఉస హెగము ఒ ఉదారత్వము బలినిచ్చుట, పుండు, పురుగు, (0 అంబలి ;- లెండు పతాకమల అరచేతులు చేర్చిపట్టివే మనస్సులోని భయము లప్బన అయిదనుట, నర్లి, ఈగ, నఖక్ష అంబలి హ్తమగును. అధిదవత క్షేతపాలుడు. ఆరు వ పది యో ఆ న్‌ తదు. రత్నము, విషము వట్రుప్తరుగు బీక, జ్ఞానము - వీని ఉపయోగము .- దేవతలకు, గారువులకు, బాహ్మణులకు యందు ఈ హ స్తము చెల్లును. వా జ నో క నమస్కరించుటకు, తాశముపేయుట, శివన్వరూవ నిరూనణము, (2 :ఎకుళ హస్టము ౬ ఫిద్మకోశము యొక్క అన్ని ధ్యానము చేయుట, కింకరుడనుట యందు చెల్లును. (ళ్ళు చేర్చి పట్తీని ముకుళహ_స్తమగును, (2 కపోతము:. అంబలి యొక్క మొదలు, తుది ఆంజనేయుడు చెండపండను శంకతో సూర్యుని పటటోయి పార్శ్వ్వభాగములు, చేర్చి పట్టిన కపోత హాన్తమగును. అధిడేపతో నిప్పుడు అతవి వలన పుద్దినడి. సంకీర్షజాతి. విశాఖిలుడు బుషి. చిత సేనుడు. కదిలపర్ణము. చెందుడు ఎధిడేవత, ఉపయోగము £. (పమాణము, 'పెర్దంతో మాట్లాడుట, విన ఉపయోగడ *- కలువ పువ్వు, తామర మొగ్గ దీనవాక్యము, శ్వాముగ ఒప్పుకొనుట అంగీకారము, ఇెంకాయ, అరటిపూవు, భోఒంయు చేయుట, మన్మధుడు, కాముకుని మాటలు మ్యుదలను చలి, మాదీఫలము, సంపుటము - వీని యందు ఈ హస్తము చెల్లును, ధరించుజ బొడు అరటిపువ్వు అయిదనుట, ఆత్మ-నీవిలో ఈ _ (శ కర్కటహస్తము :. కపోత వొన్తములోని వేళ్ల సందు అఆహ అరు. జవ భో నన నాలనిన త క ౯ హస్తము చెల్లాను. లందు, రెండవ చేర్మ వేళ్ళు చొప్పించి పట్టిన కర్కట హస్తమగును. (2) తామయచూశ హస్తము :- ముకుళహ స్తములోని తర్జనిని అధిదేవత విష్తుపు. వంచి పట్టిన తామచూడ హస్తమగును. ఉపయోగము ఒ గుంపును జూపు, లావైన వన్నవులమే ఆకృతిని ధరించి మూడు వేదములు (బిహ్మముందు నిలిచి జాప్పట దుఃఖదు అవులింత, కొట్టాట, ఎల్మడకొయ, శంఖము తమ యొక అఖ్నిపాయములను తెలుప్పునప్పుడు వానివలన ఇదీ స్రూదుట ఒడలు ఎరచుట, చెట్టుకొమ్మను కంచుట, ఫ్రీలు మెటి పుబైమ. దేవజాతి. దేవేర్యదుడు బుషి, శంఖవర్హము. అధిదేవత కలు విరుచు _ వీనవియందు చెల్లును. హస్పతి. బ్బిలాలఎ ల్‌ (శ్రీ వ్వసికహన్తము -- రెండు పతాకముల మజీకట్టులను చేర్చి ఉపయోగము :. ములోకములు, మూడు పదములు, మానిన కా. ల మానేడు సి, బాలాయువములు, కన్నీరు వట్రపలయాను. మూడని లెక్క పెట్టుట, డుప్టతి, కూలా లు, కన్న శా క :- మొసలివి తెలుపుటకు, భయ మాబా తుడుచుట, కోడి, కొంగ, కొక, ఒంటె, దూడ, (వాయుట- ఉపయోగము : మొ వుటకు, భయముతో మాళ్లా పీనియందు ఈ హసము చెలును. డుట, వాదులాడుట, పొగడుట - వీవి యందు ఈ హస్తడు వెల్లను టొ గొ చే చా సౌ

క్‌? దాక్షీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 3 (5 డోల హస్తము :- రెండు పతాకములు రెండు (పక్క (12 శంఖహస్తము,_ శిఖరహస్తములోని అంగుష్టమును రెండవ అందు తొడల ముద లటెంాన్లై పట్టిన డోలా హస్తమగును, అధి చేతి అంగువముళో చేర్చి తక్కిన వేళ్ళు ఆ శిఖరహస్తముపై కి చేపల నర్వ. చేర్చిన శంఖహ_స్తమగును. ఇ హొలిమిం స ట్యారంధము మాహము, మూర, ఇది శంఖము మొదలె న వాని యందు బల్లను తృదవ. ఆల త్భ్ర చున ఒలాసము మొదలగువొని యిందు చెల్లును. (14) చకహ సము ౯ రెండు అర చంద హాసములను అడ్డ అవు డో అలాననా యు జా (0) పుష్నప్తఎ హస్తము :- సర్పిశీర్షహ్నస్తము యొక్క పార్వ ముగా అరచేతులు చేర్చి పట్టిన చ్మకహస్తమగును. ఇది చాఖి తుంది మరయొకి తర్షీ"ర్రమును చేర్చి పట్టవలయును. కిన్న రేశ్య నయమందు చెల్లును. దేవతి. రుడు అధి (14 సంపుట హస్తము :- చ్యకహస్తపు (వేళ్ళను ముడిచి వ ఉపయోగము :. పువ్వులు ధాన్యము మొదలైన వాని న బు వట క జా పటిన సంపుట హ సమగును, వచ్చుట పుచ్చుకొని. -ర్త్యము కర్పూరహారతి, చిన్నపిలలు నో షమ ఇ క స్‌ ట్‌ స నము చఇలును, వండ్తు మొదలై సవి లీసికోనుట మం[తప్పష్పముల నిచ్చుట, వస్తువులను దాచుబయందు సంపుణ ల పౌయంకాలము అర్హ్యషప్రదానము చేయుట . వీనియందు చెలును. (1% పాశ హస్తము - సూచీహ_స్తముల చూపుడు. వేళ్ళను ! భన లనానుననునినాలనననానారానావాననానాలూ-. (7 ఉళ్సంగహనము - అరాళహస్తములను స్వస్టికాకారముగ వంచ్చి, చేర్చిపట్టిన పాళ హస్తమగును. నయ యా. న ల శకణన క స (ల: బేర్చిపటిన ఉత్సంగమగును. అధిదేవత గౌతముడు. ఉసయోగము £ పరస్పర క్రలహము, (శాడు, సంకెళ్లు-వీని క. యందు ఈ హ సము చెలును. ఉసయోగము :_ సిగ్గు, కౌగలింపు, భుజకీరులు, పిల పై గా ల అనానాననతానత ఎవనాయాడా. న ణు న = కతెన 1[వఎళను ఇంద్రను (క్షంచుట చలి, అంగీకారము, మేలనుట, కుచములను (19) కీలక్ర హస్తము ౬ మృగ శీర్ష్మముల చిటికెన (వెళ్ల శస్పుకనుట _ వీవియందు ఈ హ సము చెలును. చేర్చి పట్టిన కీలక హస్త్పమగును. న్‌్‌ క సేహము, ప్రయమెనమాట -వీనియందీహ స్తముచెల్లును (4) శివలింగము :- ఎడమచేతి అర్ధచం్యదహస్తముంచిన శివ స్నేహము, (ప్రియమై వ ంగ హస్తమగును. (17) మత్స్యహ స్తముఒ పతాక హస్తములను ఒక దానిమీద "ఉపయోగము :- శిపలింగమును చూప్పటకు, దండింతునను యొకటి చేర్చి చిటికెన బొటన వేళ్లను చాచిపటవలయును. (0) కటకాపంని హస్తము £ కటకాముఖ హసములను స్వసి (19 హ్మ్ము హస్తమ;- చక్రహాస్తము మొన్నవేళ్లపెంచి అనాలనాలనలనావాుులు అతులు కాత ళ్లు ల అ బధ ఇ కముగ బట్టవలయును. అధిదేవత యక్షరాజు, చిటికెన వేళ్హు చావి పట్టిన కూర్మ హస్తమగును.. ఇది తాబేటని శ లి నిరూపించును. ఉసయోగము *- పట్టాధిషేకము పూజ పెండి దీవన, విచా లట రమ. శృంగారము, కోలాటము, కోవళాంతి నిశ్చయ వరచుట, _ (10) వరాహ హస్తము : రెండు మృగశీర్షములను ఒక్‌ దాని మీని “ందు ల్లును. మీదయొకటి చేర్చి పట్టిన వరాహ హస్తమగును. ఇది పందికి (10) కర్తగీ స్వసిక హస్తము :. కర్తరీ ముఖహసములను *గిగు “వ్యస్థికా కారిముగ సట్టిని కర్తరీ స్వస్తిక యగును. (20) గుడ హస్తము. అర్ధ చంద హస్తములు రెండు .. ఉపయోగము : చెట్టుకొమ్మలు, పర్వత శిఖరము, చెట్లు. ఎర్తముగా బొటన ,వేబ్ల చేర్చి పట్టిన గరుడ హ్తమగుమ. ఇది న =. ఖగ య పీతి యందు చెల్లును. గరుడుని సూచించును. 21) నాగబంధహ సము :- స ఇసి (11) శకటహస్తము :- రెండు (భహరహ నముల బొటన (/1) నాగబంధహన్తము :- రెండు సర్ప శీక్ష్వములు న్వస్తిక టేపు నడిమ్మి ఎళ్లు చాచి పెట్టిన శకటహ _స్తమగును. ముగా పట్టవలయును. ఉపయోగము $- రాక్షసులు, మొదలెన వారి అభినయము నయ పెన పాములపెనవంటి రతి బంధము, పొదరిండ్ల ాశతాాతారాి ఓ అ ॥ పస వందుపయో గపడును. చెటను అధ్వరణ మంతము _ వీనియందు ఈ హస్తము ఉం

దాకీజాత్యుల నాట్యకళాచర౦ిత)9 ౭5్‌తి

(29) ఖట్వ హస్తము .- చతురహస్తముపై చతుర హస్త _ (8) జేషకనిష (లాతృ హన్త్వము - మయూ*హ స్త్వము ముందు

న ఎలు చొటన్నవేలు చాచిపట్టిన ఖట్వహన్త యకూను వెనుక _పక్కుగు పెట్టన. యును, ఇది అన్నదబయ్మిలయందు చెల్లునుం మంచము మంచి మెదలైన వానియందు చెల్లును. () న్నాషా హనము .- జేష్ట కనిష్ట భాతృహస్తము పట్టి తరు (29) భేదం హస్తము =. కపిత్థ హృస్తములు మణి కట్టులకో వ్రాత్ర కుడిచేత శిలరహ స్తము ఫట్టిన న్నుషాహ స్తమగును. చేర్చి పట్టవలయు. ఇది కోడలికి చిల్లును + ఇది భేరండ చంపతులను నూచించును, (10 లిర్యహనము - కంఠిమువద హంసొన్యములనుంచి (జు అఎహిత _ రండు సోల వద్మహస్తములు రొమ్మున కుడిచేత శిఖరహ స్తము వట్టపలయును, ఇదురంగ పట్టవంయును శృంగార నటనము పూబంతిని పట్టుట ఇది మగనికి చెల్లును _స్రనము అపని యందు చెల్లును, (11) సపత్ని హస్తము _ పాళహ్వస్తము చూపి. రెండుబేతు బొంధవ్య హస్తములు లందు శ్రీ హస్తములు పట్టవలయును. ఇది సవతులయందు చెల్లును,

(1) దంపతీ హృన్హము :. ఎడమచేత శిఖరము కుడిచేత మృగ శిర్షము పట్టవలయును. ఇది భార్యా భర్రలయందు చెల్లును. దేవహ_స్తములు

(2) మాతృ హస్తము +. ఎడమచేత అర్ధచంద్ర కుడిచేత. 1, స్ర్వస్నావా గ్తము;.. ఎడమచేత చతుర కుడిచేత హం నందంళ హాస్తముబట్టి తరువాత యెడమచేత శ్ఫీ హస్తము నాభి ప్రాస్య పట్టపలయును. కెదురుగ పట్టవలయును 9, శంభహ న్న వ. ఎకమచేత మృగ!ీర కుడిచేత (తిప

ఇది తళ్షి కూతురులయందు చెల్లును. శాకను పట్టపలయును, ళా

(శి పితృహస్తము _-హాళత్ళ ఎవాస్తములోని కుడిచేత. €ఖర 8 విష్ణుహ స్తు; రెండు వేతులందు (తివతొకములు భుజ హస్తము పట్టంలయును.. _ది ఎర్టాకి. అర్జునికి చెల్లును. ములవద్ద విట్తవలయును.

(్ర) శ్వుయా వారము కం ముువ్హ హంసాన్య హస్తముంద ఉ* స్వతి హాస్యము ఏ- కుడిచేత సూచి. యిడమచేత అదచెతి నండంశ ఎ లామి ల. న్‌ని నాభి. కెదురుగ ్యరివ్చ కరచం(దవీణ వాయించునల్లు వద్ద చెను చ $. పాగ్వతి వహాస్తము;- చేతులు (కిందుమీదుగాచేసి అ

ఇది అత్తకు జెల్లును. చర్మిద వాస్తములు పట్టిన అభయము[ద్ర యగును,

(శ) శ్వపర వాసము -_ శ్వళోహస్తము కుడిప్రక్క.. శిఖర ఇది పార్వతియందు చెల్లును. హస్తము బట్టిన శ్వశుర హస్తమగును, 6. లక్షీ , వాస్తము ;- దహుమూలలయందు రెండు

ఇది మామకు జెల్లును కపిస్ట హ సములు ప్వపలెను _

(0) భర్పృ (శ్రాతృహస్తము :- ఎడమచేత శలరము. కుడిచేత పంచినా రు 1_ ఎదురుగా రెండు కపిర్ధ హస కర్తరి ముఖముపట్టి. దానివి రెండ్యుపక్కలందు పట్టిన భర 8 వణ్ముఖ వా సము; ఎడమచేత (తిహల కుడిచేత శిఖర (కొత హస్తమగుము. హ సముయెతుగా పటవలెను.

ఇది భర కోడబుటిన వారికి చెలును. నో న్‌ లబ న్‌ బి ల 9, ఇ%దవాస్తము వ రెండు (తిసకాకములు మణీకట్టుల

(౧ వవందాహన్గమ ౬ లర (కాళృహస్తమ. పట్‌ క8ర బ్య్ధ శ్రర్చిమ్యవలయను. హస్తము కుడిచేతబట్రిన ననంద యగును. 10. అగ్నిహస్తము :- కడిచేతియందు.. (త్రిపశాకము

ఇది ఆడవిడ్డకు చెల్లును. ఎడమచేత లాంగూలము పద్రనలయును

254 దాకీణొత్యుల నాట్యక శాచరిత0 11, యకువాన ము ;- ఎడమచేత పాశహస్తము కుడిచేత ల్సి కూర్యావతారము ఓ కూర్మవాస్త్వము జూపి భుజ శిర సూచీ పట్టపలయును స్సులకు సమముగ (తిపతాకములు పట్టవలెను. 12. నెబుకివాస్త్వము ;- ఖట్వహ_స్తము శకటహ స్తము 8, వరహోవతారము ;- నరాహహస్తము జూపి, పిరుదుల పట్టనలయును. యందు చేతులుంచవలయును. 18. మన్మథవా స్త్వము ;- ఎడమచేత +ఖరహస్తము కుడి శ, నృసింహాోవతారము ;- ఎడమచేత సింహముఖ కుడి చేత కటకా ముఖము పట్టవలయును. చేత తిపకాకము పట్టవలెను. 14, వరుణవా సము :- కుడిచేత పతాకము ఎడనుచేత 5, వామనావతారము స ,కిందు మీదుగ కుడి ఎడమ శిఖర బాస్తము పట్టవలయును. చేతులందు ౩౦డు ముష్టి హస్తములు పట్టవలెను. 15. వాయుహూ సము ;_ కుడిచేత అరాళము ఎడమచేత 6. పరశు రామావతారము ;_ ఎడమచేతిని నడుముపై అరపతొకము పటవలయును, నుంఏ, కుడిచేతితో అ్వసిశాకము పట్టవలెను. టా ౪ జీ 10. కుబేంవూ సము] ఎడమచేత పద్మహస్తము కుడి 7" శామావతారము ?_ కుడిచేత కపిత్తహసస్త్వము, ఎడమ చేత గదాహ స్రము పబవలేిను. చేత +ఖరహస్తము (కిందుమీదులుగ పట్టవలెము. అని న! వావీ నవ గహ హ సములు 8 బలరామావతారము ;. కుడిచేత పకఠాకము, ఎడమ ఓ జాత వ డచేవంతో చేత ముష్టివాస్త్వము పట్టవలెను, క్షే ఏ భుజ శిరస్పులవద రెండుచెతుల పలి సూర్యహస్వము ఏ షన న 0, కృష్ణానతారము ణి ం౦డు మృగశీరములను భుజ శర పోలపద్మ కపిత హస్తములు పటపలిను, భరి యి ఇ ఆలి బ మచేత సోలవదము. కుడిచేత స్పుల సమీపమున ఎదురెదురుగ పట్టవలెను. 2, చంఉవాస్తము ;. ఎడమ లపద్మ న్‌ స్త్‌ | $. కుడిచేత పతాకము ఎడమ పతాక హ సము పటవలయును. 10 క లొల్యవ కారము క ల సా. చేత (తిపతాకము పట్టవలెను. ఫి ఆంగాకశవా స్తము 9- ఎడమజత సూచీ కుడిచేత బుద్దునకు ధ్యానము్ముడ చెళ్లును. ముష్తిహస్తముపట్టవలేను, రాశసవా స్తము ;- రెండు చేతులతో ముఖమునందు శకట క. బుధహూ_స్తము ;. ఎడమచేత అడ్డముగ ముష్టిహస్తము హస్తము సటవలెను, కుడిచేత పతాకహస్తము పట్టపలయును. ఊర నాభవహా స్త్వము :- పద్మకోశమ యొక్క వేళ్ళను ఫ్‌. బృహాన్సతిహ స్తము ;-_ రెండుచేతుల శిఖరహస్తము వంచిపట్టిన ఊర్హనాభ హస్తమగును. లనుపట్రి యజ్ఞోపవీఠము (పదర్శించునట్లు ఎట్టవలయును నృసింహస్వామి హిరణ్యకశ్యపుని రొమ్మును నఖములతో ఇది బుషులకు (బాహ్మణులకుకూడ చెల్లును, చీల్చినప్పుడు ఆతనివలన పుటినది 6, కశుశహనము ణి ఎడమ్మప్రక్కం మీదుగ కుడిపక్క అదేవీ బుషిశార్తూలకుడు రక్తనర్షము ఆదికార్మము (క్రిందుగ ముష్టి హస్తము పట్టవలెను. ఉఎయోగము;. నరసింహుడు సింహము మృగము 7, శవివాస్తము [- ఎడమచేత శిఖర కుడిచేత త్రిశూల మ్నైక్కముఖము కోతి తాబేలు స్త్వనము. భయము దొంగతనము హస్తము పట్టవలయును. వీవియందువయోగించును. 8 రాహువాస్తము ;- ఎడమచేత సర్బశీర్వము కుడిచేత కఇాణవా సము ;._ చూపుడువేలు మొదలు మూడు వేళ్ళను సూచిహస్తము పట్టవలయును బొటనవేలితో చేర్చి చిటికెనవేలు చాచిపట్టిన బాణహన్న మగును. $, *ీతువా సము ;= ఎడమచేత సూచీ కుడిచేత అర ఆరు అ లెక్క_పెట్టుటకు, నాళనృత్యములోను ఈ హస్త న. ఖు జ వాటి వతాక పట్టవలెను. ముపయోగించుట. దశావతార హ స్తములు అర్థసూచీవా స్త్వము ఒ కవిత్తహ స్వము చూపుడువేలు పొడ అవ్‌ వుగ యెత్తిపట్టిన అర్హసూచి యగును. ప. మశ్చ్యావతారము[. మతృ్యహన్నసు చూప్కి రెండు మొలక సక్షిపిల్ల 'పెదపురుగు. వీవియండీ హసము (తిపతాకములు భుజములకు నమముగ పట్టవలయును. చెలును, గరా పా ళం

దాకీణాత్యుల నాట్యకళొచరిత80 3కి చతుర్వర్హ హూ స్త్రములు 6 మార్హాలము ;- ముష్టి హ న్త్రముయొక్క అనామిక అంగు 1 (ఛాహ్మణవా స్వము [ రెండుచేతుల. శీరహ_స్తము స్టమలనుచేర్చి పట్టిన అ్పుముకుళమగును. ఇది. పిల్లియందు లనుపట్తి కుడిచేతితో అడముగ యజ్ఞోపవీతమును చూపవలెను... “గా "పర, | ఇది దాహ్మణజాశతీయందు చెల్లును. = కురంగము ఏ మృగ శీర్షహ నము జింకకునయోగించును. ఏ శ(్రిమువా స్త్వము 1 ఎడ్ష్‌మచేత. శిఖరమును అడ 8, కశము ; తలపళాకము అగ్రముగ తిప్పిన ఠందేటికి శ జ పచేక 4 వినియోగించును ముగాపటి కుదిచేతి పతాకమును పట్టిన క్ష్యతియహ స్తమగును. క్ష ఇది క్ష్యతియజాతియందు చెల్లును. ర వృళ్చిక ము ఫి. అధోముఖనుగ కర్కటహ న్తమును బట్టి 8. వైశుహ నము ;:- ఎడమచేత హంసొఫ్యము. కుడిచేత చలింపజేసిన తీలునకు ఇల్లును, కటకాముఖమును పటిన వెశ్యవా సమగును, 0. శురళము ;. పతాకములో చిటికెనవేలు ముడిచిన మధ్య మ గణాతియందు చెల్లును. వతాకమగును, ఇది కుక్క కుపయోగించును. 4. శ్యూదహ న్తము . ఎడమచేతి కఖ5 కుడిచేత మాచీ 11. భీనువు ఒ నడిమివేలునంచి తక్కినవి చాచివట్టినే హస్తము బల్లవలయును. నంకిర్ణ మ్ముదహ_స్తమగును. ఇది ఆవనకుపయోగించునుం ఇది ఖూూదజొతికి చెల్లును. ఇతర వర్షములకు వారి వారి వక్షిహస్త్రములు నా! న -7 జు జ పనులముదటి హస్తముల నేర్పరుపషవలయును. 1, శక్రపోతము ;- కపోతబా స్తమును ప్పంఖితముగా బట్టిన్‌ _ వవిత్రవదీ హస్తములు పావురమందు చెల్లును, శ్నామచూడ గంగావదికి రేభాహ స్రము యముసకు సింహ టీ ఉలూక ము వ. గజనించ వా స్తముల మొనలను చేర్చి ముఖ క్కిస్ణము చతురహ్తము. కావేరీనదికి పతాక తుచం హస్త బిట్టిన గుడ్తగూబయందుపయోగించును, ముఎ ఎర్పద -దియండు అర్హపతాకము సర్మదయందు హంసా లీ కుక్కూటము 2- (ిఎరవాస్తము కోడియందుబెల్లును. స్య్రమా చం " ఉదానదియందు దాణవతి శరావతియందు 'న్లేత్రివకి శీ. చాతెకపశ్షి ఏ. అరాశిమును పుంవితముగ బట్టిన కోకిల యందు సూచీహస్తను చరించు. పతాకములు చంద్రభాగయందు యందువినియోగించును ఇలంచిత్ర హాలు ఎరయూశడియందు అరాళము. భీమరవిసిది ర్‌, శుకవా స్తము వు శుక తుండమును పుంవితముగ బస్టాన లఎండు. అర్హవతుంము చ్వాక్షవంవియందు. సాననాళనీ నం యందు. చ్రిలు యందుచెల్లును. ” శుకతుండ "౬ స్రము వెల్లును. సొధాంణిముగ అన్ని ఇదులకు ర (భ్రనుగము ;- అమరహనస్తమును పుంవితనుగ పళాకవాస్తు మంయోగించును బటవళిను - ఊోర్భ్యలొకములకు ఉద్వేష్టితి ౩ తాకవ్నానమి అథ్‌ లోకము. * 7 మయకావము :- మయూరహన్తవును పుంభితిముగ అకు _లవేషల పరాక్‌ మువమో *వడును. శో 1 సియాము ,. పింవాము మొఎవైని సృగదుల హస్ట బటిన నెమలియందుచెల్లును సింవాము ,- ల ల పై ఇవిగాక. వారిశ్చం్యద. నల మొదలగు (పసిద్దరాజుల నష్ష ములు కుడిచలి సింహముఖ హెస్త_ందిట్టి దానికి. వెనుకతట్లు ప్త్రమ్యద్రముల వృక్షముల హస్తములు "లపు కొని 'వత్తుతి ల పళాకము ఎకముె ఆశను గంగిన్న పిటిన స్లిష్టసింహముఖ ముయందు మత్యమ నకువయాగపడ వారి బూర్చీ మాశిమిండు మగును ఈ హాస్తడు ప త్‌ (వ్రాయబడెను ఖీ వా ఘము ఏ; ఇర్హదర్శిదము ఆశోముఖముగ బటి అట పులి కవీ! ంచును, శా స్త్రపరిచయుము 8 సూ రము; మళ్ళి హ్తమందు దక్షిణ హస్తమును శివుడు పార్వతి (బవ్మా విష్తువు .౦దికేశ్యరుడు దత్త వంచి కదిలించుచు వేళ నైదింటివి ఎరకముగ నుంచిన అది లుడు కోహలుడు యాజ్య్యపల్కుడు' నారశుదు ఆంజనేయుడు సంక్రీర్షషుకర మగును ఇద్‌ఫందికి చెల్లును, విఘ్నేశ్వరుతు కుమారస్వామి బృహస్పతీ ర్జునుడు రాపణుడు ఈ ॥పి ఎ ముష్పిహస్తమునకు మధ్యమ అంగుష్టములచేర్చిన ఉషాకన్య అను పదునారుగురు భరతా ప్రకలుగా ళోఠపపిద్దె అధోముష్టి ముకుళమగును ఈ హస్తము కోతికి చెల్లును జెందిరి కు భిల్లూకము ; వామహ న్తమున పద్మకోశమును. అదో లైశ్జీ విధములైన నాట్యభేదములు ముఖముగబటి దక్షిణజహస్తమున ఎతాకమును దొనిపై నుంచునెడ శృంగార, ఉగ భృంగీ చిిత వారీ చాశీయ, శుద్ద వద్మకో; పహాకమగును ఇది ఎలుగుగొడ్డునందు చెల్లును... హస్తదాశీయ మార్గ అంగశార పాదవారి, పార్శ్విక ముధ్‌

4 దాకడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితం శొళీయ, లవజీ ఫేరిణీ దేశీ లీలా తాండాళక నంధి ప్రాంత, లోహములు;- తూచారి, ఆవృత్త -ద్యు.దృమర పుష్పాంజలి అని యిరువది ధనము-(త్రివతాక ౫ నాలుగు వధములగు నొల్యు ఎలు (ససిద్ధము చెందినవి, (భరత బంగారము-చతుర | సార (గంధకర్త చిం్యడిశేలరువి మత్యపకారము) ఇందు కద్ధ - వెండి_పతాక |! లోహథభఖేదములగు-లోహ దేశీ మంగళ(వదములు- కంచు-సిం టబముఖ ముల (వయోగములకు నాట్యకాలమున వాాతయొక్క_ వివిధ అవయపముల ఇనుము-ముష్టి [ అర్థవరాకము చేత యందు దేసతలాశయించి యుందురు. సత్తు తగరములు-సూచీ చూపవలెను. (బ్రిహ్మరం్యధములో సదాశివుడు లలాటమున క్షేత్రపాల సీసము-లాంగూలము కుడు కటేయందు బుద్దదేవుడు మరికట్లలో మహాదేవుడు. వాస్త ఇ తృడి-చతుర , ములందు పిరలక్ష్మీ హసయిల చివరలందు పార్వతి వశము నవరనములు : నందు విష్ణు , స్తనద్వంద్వమందు-మేరుమందరములు, నాభియం రేభాచం(ద - పద్మకోళ -- శృంగారము, (తిపతాక-పీర్య దు-లత్మీః జఘనిమున-భూ దేఎ, ఊరువులందు.ఇందుడు; జంఘ ముకుళ - కరుణ; సందంశ -- అద్భుత, ఊర్జనాభ = భయానక ములందు - (బహ్య, జానువులందు - వాయువుదృష్తులందు మన్మ కర్తరీ (తిపతాక--భీభత్స. శుకతుండ-రౌ( ద; హంసపక్ష-శాంత ధుడు - ఉభయ వాదములందు సూర్య చంద్రు లాశ్రయించి హంసాస్య - హాస్యం యుందురు వారములు ;- జభ అద నాట్యము చేయుచుండగ మధ్యలో కాలిగజెలుజారి భూమి అలపల్లవ - ఆదివారము పతాక _ శుక్రవారము టు జ్య అరచం[ద - సోమవారము ముష్టి - శనివారము మీద పడినమెడల, లక్ష్మీ సరస్వతుల స్మరించిన దోషముండదు. ్‌ం సూ! కాలినుండి గజైలు తెగి పీడిపోయినచో గురుడేవునికి నమస్కరించి టీ - మంగళవారము సూచీ - గడియలు నృత్యము సలీ వలెను థా సందంళ _ బుధవారము హంసాస్య-రూములు నిమిషములు తాలు శిలర _ గురువారము నతాక -దినము నెల వత్సరము శరీరొవయవములకు వట్టవలసిన హస్తములు గరములు ?- ట్‌ లే మయూరము-షడమము; మృగశీరము-బుషభము; సింహ పాదములు నుదురు - సకాకము; చీలమండలు నడుము ముఖ-గాంధారము, హారసాస్య_మిధ్యషేము, శుకతుండ-పంచ ముష్టి; చంకలు పిరుదులు మోకాళ్ళు అర్హచం(దము, పొట్ట, మము; అర్హపతాక--దై వతము, కరిహ స్త, సందంశ_నిషాదము. పీక్క-లు.కపోతము; తొడలు-5కరిహ_స్తము; యోని_కటకాముఖ నంఖ్యలు వు అఈ్నము - మృగశీర్ష, గోళ్లు ముంగురులు శరము చెక్కిళ్లు, వృష ఒకటి-సూచిముఖము; రెండు-కర్వరీముఖ అర్హపతాకములు, అములు _ (తిపతాక; దంతములు _ కుకలుండము;ః గుదము _ మూడు-తామచూడము, నాలుగు-(తిపతాక లాంగోల; ఐదు నందంళ; దృష్టి కనుబొమలు టౌడ్డు ముక్కు [కింది పెదవి, లాంగూల శిఖరము; ఆరు-బాణము; ఏడు-సందంళశ; ఎనిమిది- గజము బుద్ధి - సూచీహ స్తము హంసాన్య, తొమ్మిది = పతాక కటకొముఖ; పది - అర్ధచంద జడ-క ర్తరీస్వస్టిక, మనోవికారము-క ర్తరీమఖ, స్తన హస్తములు, ములు-వలినీపద్మకోళము; గోక్ష-బాణహ స్తము; వెర్యటుకలు_. వనములు :- అలపల్లపము; హృదయము--స్వసికము, స్తన్యాగములు. గోరు- తీపి.ఉద్వేష్టిత అలపల్లవములు, చేదు.కుడిచేత సింహముఖ ముకుళముః నుదురు - సర్పశీర్షము; చెవులు మాటలు-హంసా పట్టి బొటన్మవేలు కదలించవలెను, స్యము చేత అభినయించపలెను. పులుపు-లాంగూల ఊర్హ్వముగ చలించవలెను. = వగరు పతాక లేక చతుర, కారము-ఖండచతుర నవరత్నములు మ ఉప్పు-ముకుళము ఉద్వేషితముగ చలించవలెను. లాంగూల - పుష్యరాగము; సింహముఖ - వ్మజము ం అర్హచండద్ర - చం్యదకాంతమణి, హంసాస్య _ ముత్యము కరణులు = వావి వివిరయోగము కటకొముఖ నీలము, చతుర _ మరకతము నృత్యములో ఒక భావమును (పదర్శించుటకుచేయు అంగ, సందంశ _ పద్మరాగము; శిఖం _ పగడము ర్టత్యంగ ఉపాంగముల తాళ లయబద్ధమైన విన్యాసమే కరణ ఐిడును. ఆంగీకమువల్ల అనుకున్న భావము (పదర్శింపబ అర్ధపతాక - గోమేధికము; అల పల్లవ - సూర్యకాంతమణీ ప్లబ్బుడు సాత్విక భావములుక్రూడ చేర్చుబడును. క కరణులు సింహముఖ - వైరూర్యము నృత్యముతో ఉపయోగపడినంతగా పదాభథినయములో పవికిరొవు-

చాకిణాత్యుల నాట్యకశాచరితి లీ ఈ కరణములు 108 గ భరతాచార్యులు చెప్పిరి. ఏదైన ఒక 24, భుజిజతాసిత 20. ఊ ర్థ్వజాను 28. నికుంజిత? 27, మళ్త్శి భానమును (ప్రదర్శించుటకు ముందు నర్తకియొక్కం శీరగతి 28. అర్హిమత్సల్లి 29. రేచితనికుట 80. పాదాసవిద్దక 81 వలిత యెట్టుండవలెనో (కమేణ ఆ ఖాపములో నిమగ్నమగునప్పుడు 89 భూర్తిత శ8ి లలిత 381 దల్యపక్ష 85. భుజజ్యతాసిత రేచిక ఎ స్త పొదముల విన్యాన మెట్లుండవలెనో ఆఖరుకు ఆ భావము 86. నూపుర 87. వెశాఖరేచిత 808. మర 80. చతురి 40, భుజ పూర్తిగ (పదర్శింపబడినప్పటి భంగిమ యొట్టుండునో [క్రమ గ్లాబ్బత 41, దల రేఎత 42 సృళ్చికికుటక 18 కటి భాన్తక్క4 లళా (నముగ గలుగు మార్పులు ఏవరముగ చెప్పబడి యున్నవి. వృశ్చిక 45 ఛిన్న 18 వృళ్చికరేచిక 47 వృశ్చిక 48, వ్యసిత ఆ ముగ౦పు భం"మలకే కరణు"లని పేరు, అట్టి కరణులే చిదం 48 పార్మ్యనికుట 50 లలాటతిలక 5. (కాంత 52, కుక్బత బరములోని నటరాజస్వామి ఆలయమునందు తంజావూరు బృహ 50. చక మండలి ర్‌శ్తీ ఉరోమణల ర్‌ర్‌ ఆక్షీప 58. తలవిలానీత దీశ్య్వరాలయమందు కంచి కై లాననాధాలయమందు. చెక్కబడి 57, అరల 58 విక్షిస గ8 ఆవృత 60. దోలపాదక (1. వివృత యున్నవి పలి కరణము ఒక్కొక్క (పత్యేక భాపమును రస 62. వింవృతి 88. పార్యికాంత 61 నిశుమ్బిణ 005. విర్యు.ద్భాన్ల మును (పదర్శించుట కుపయోగించును. (పకి కరణమునకు 66, అతికాన్త 67. వివర్తిత 68. గబ్బకీడితి 80 ఆలశమస్నో౦త (పత్యేక కబ్దముఎతోకూడిన మృ “౦గ వాద్యముండవలెను. 70. గరుతస్షుత 71. గజ్జఘాచి 70, పరివృత్తి 73. పార్వ్వశాను ఉదా;- తలపృష్పపుటి 74 గృ(ధ్రావలీనక "5, నన్నత 78 కూచి 77, అర్జటాచి 78. ఖాచీ ఇది ఓ€రతముని పేర్కొన్న మొదటి కరణము. నృత్యా విద్ద 79. అప్మకా న్తర౦. మయూర లిత 81 సర్చితి 82 దణ పాడ రంభములో పుష్పములను రంగముపై జల్లుట దేవతలకు పృష్పాం 88. హంసప్లుత 84. _పేంటోలిత 85 నితమృ 80. స్థలిత ౯? కరి జలి నమర్చించుట మన నృత్య సొం్యపదాయములో ముఖ్యమైన హస్త 88. (ప్రనర్పిత 88. సింహన్నికిడిత 00. సింవాకర్షిత (క్రియ. ఈ (క్రియ (వ్రదర్శించునప్పుడు నర్తకుడు *తలప్పుపష్పపుటి $1 ఉద్వృత్తి $2 అపసృత 48 తులసంఘట్టిత $4 జనిత నృత్యకరణి నాడును. 85. అవపాద్ద 88. నివేశ 907. ఏలక్కాకీడిత 68. ఊరుదృ్వ త్త ఈ కరణము (వదర్శించు విధానము 800. మదస్కాలిత 100. విష్ణకా_న్త 101. పంలాన్త 102. విష్కంభ నర్తకుడు సమభంగిమందుండి రెండు చేతులనుచేర్చి అం 108. ఉద్దట్టిత 104 వృషభ్యక్రీడిత 105 లోలిత 106. నాగాప జలి సట్టును-(హ న్తములలో పుష్పములున్న భానము స్ఫురించును) నర్చిత 107 శకటాస 108. గంగావతరణ. తరువాత కుడికాలి మడమను సుందరముగ నెత్తుచు దొటన లలాటితిలకము ;. నొసటన తిలకము ధరించుట. ాలిపై భారమునుంచి యితర (వేళ్ళను వేరుపరచి శరీరము రమ టక కాలిని వెనుకనుండి వంచి నొనటి యొదకుతెచి శీయముగ ఒక (పక్కకు కొంచెముగి వంచును, నాటన ని క త ద్‌ తెచ్చి దృష్టి = (ప్రారంభములో సమదృష్టి - (క్రమేణ రెవ్చలు ఓ ౮ ట * దె? కొంచెముగ మూతలుబడి నేతములు వికొానవంతముగనుండును. లలాట తిలకిము" _ ఇది చాల కష్టమైన కరణము ఇది ఇందు భక్తి భావము స్ఫురించును మూడు విభాగములు గలిగి యుండును. ఇది తలపుష్పపుట" అనిబడును. ఈ కరణీ (పదర్శించు కుఎకాలును ఎత్తి వెనుకనుండి తెచ్చి నొసటికి బొటన నస్పుడు మార్దంగికుడు కూడ (పత్యేక శద్దిములను పలికించును, (వేలు తగిలింపవలెను. దో-హం తంగిణ దొంగిన దొంగిటకిట ఎడమచేయినె తి నొసటి వదకు తేవలెను. కుడికాలి నంగిట కిట్యతక తరికిబ తా. వ ధయూం రూంత యొక్క బొటన్నవేలిస్‌ ఎడనుచేతబిట్టి నొనఒతిలకము. దిద్దించ యం యం నమ రకత వలెను, కుడిచేత పతాకముదద్ర పట్టవలెను. ఇటు 108 కరణములను (పదం్శంచు విధా ఎ భక | శా ఫ్రములో చెప్పబడిన (గంరవి శ్రరఫీతిన అవ్నికరణముల వివర మృదంగరట్టన్ను క ॥ కిజకి గె గి ములు విపులనుగ (వాయుటలేదు. చిత్ర మైనటి కొన్నిటిని (లలాట ణంణ లూ కో క న కి ంణాంగీణాం తిలక మయూర లలిత చ్యక్రమండల గంఛవతరణ) మృాతము తికగిణ తలిదై య్యా: కీటకిట కీటకిట : గిణతత క్ల తెల్యక రుంత రుంత తత తరుం కంత రుం; పర్షించుచున్నాను. యూ * భేటులను మి 108 కరణముల "పీరు వమయూరతిలక 1. చెతుల భూ పైనానించి కాలుపై స్టే దక, సమనత “కీ నెమిరిపురివిస్పునట్టు _సదర్శించుట.

1. తలపుష్తపుట £. వర్షిత కి పలితోరు 4, అసవిద్ద ర్‌, కుడికాలును వంచి వీపు (పక్క పె కె త్రవలెను. చేతులను 8 లీన 7. స్వస్తిక రేచిత 8 మణ్ఞ్జలస్వస్థిక 8. వికుట్టక 10. అర్హవికుట్టక ధజములపె చంచవలెను, వ్‌ 11 కటిశ్చిన్న 12 అర్దరేచితక 18 వకిఃస్వస్తిక 14 ఉన్మత్త వె 15 స్వస్తిక 18 ప్ప్రష్టస్వస్టిక 17. దిక్‌న్వస్టిక 18. అలాత 18 కటసను తమవాతి చేతులను పైకెత్తి చ(ొ కారముగ తిస్పుచు లగి ఆక్షి ప్పదేచిత 21. వీషపాతీప్త 22, అర్జిస్వసైక 28 అజ్బుత ముగించి కటిభాగమును గుండముగ (తిప్పవలెను.

8 దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత్వ చ్భుదంగ శబ్దములు ;- వాసాచలవ భేదములు.-ల్లై ఖర్‌ర్‌ల కిడ్‌ దే తాంక గణ గణ గణ శంఖణ ల గ జ క్తేవి “= సంతోష ఫమయములో ముకు్కుపుటము కణ కణ గిడకు గిడకు గిడకు గిడకు గిడ గిణ శానము ఫా రాస లుబ్చించుట. గిడ గిడ (్రీం 2, నంకో కోప అసహ్వాది సమయములందు చశమండల ;- మ" సంక్‌ చము;_ క్‌ స అనవ్యోది సమయములం భూమిపై పాదము9 నానించి నిలబడి మొగ్గవాలినట్లు వెను శ్రా వదిరించుట అదరుట, కళకు వంగి భూమిపై చేతులానించక వలయముగ శరీరమును ల త్రివ్పుట. షు అధరోష్ట చలన భేదములు.3 మృదంగ శబ్దములు ;- *, న్పందము ;. కోవము మొద రెన సమయములలో దడాన్‌ కిటత: ధళధళ ధిర్లుడు ధిర్లుడు "పెదవి వణకుట ధిరుడుత ధిర్తుడుత దిరి గిడాన్‌ కటతరి జణ 2. సంకోచము ;_ మూతి ముడుచుట. దిడకిట దిరికిట దిక్కిబ తోం 8, వికానము ;_ హాన్య అద్భుతములందు విన్సుట శనంగావత కణము ;- శరీరమును యిర్యపక్కలకు నావవలె వంచి కదిలించుట. ఉరశ్చాలన ఛదములు..శ&ీ గంగ భూలోకమునకు దిగుట. | ర టి చేతులు భూమిపై నానించి కళ్లను పై కెత్తవలెను. తల 1. నిర్భుగ్నము ;. ఎదుటికి రొమ్ముతో (మ్ముట వీపుకొనువటు యెతి పకి జూవవలేను "= £, వార్శ్యనంభుట్టనము ;. ఇర్ముపక్కలకు రెండురొమ్ము గడగడ గడ "గడ రింగు రింరు రిహ లతో మార్చి మార్చి గుమ్ముట రిటాకు రింఖణ గణ గణ గణ గణ ల, (భామణము :. రొమ్ముళో యెొదిరించి వెజముట. ఇది బీణ జణ బజణి జణ- ధళ ధళ ధిళ ధళ ఆలింగనాదుల యందుపయోగపడును. ధళాంగ్‌ దదిగిణకతోం శీ అభుగ్నము ;- రొమ్ము *ంజా చేయుట ఇటుల (పతికరణమునకును నృత్యమాడవలసిన వివర ములు ధానియొక్క వినియోగములు చెవ్పబడినవి కరణములకు - కటిచాలన భేదములు-3 నాట్యాచార్యులు మృదంగళొల్లు వానిలో వచ్చు సాత్విక సంచారు శవత: వ కు బోవున ట్ర్‌భా “మ లను గురించిగూడ (వాసిరి. ఈ! వివరములన్నియు (వాసిన వేరొక __ 1 విలే :- పిరుదులు వెనుకకు టొ పునట్లు కటిభా“ము పెద _గంధమగును. కనుక మచ్చునకు కొన్నిటికి వివములు. వెనుకకు యెత్తుం మాత్రమే వాసితిని. 7 భిన్న ఏ పిరుదులు యిరువక్కలకు నోవుసబు కదని (ఉం అంగహారముబు అడవుల యందు (జతుల నృలత్తమందు ఆడిందట (1) అపరాజిత _ ఎదురించుం వ్‌ ఉచ్భ్యాసిత ( విపూన “అసె మందలి శ్రటి (2 సూవికావిద్ద _ హచినలె శరీరమును సన్నముగా యొక్కగతి వేయుట (3) పంచ్చన్న నర్తకి తినయాకృతిని కొద్దిగా చేసికొనుట్క ఊరుచాలన భేదములు=3 (1) క - ఆకృతిని విస్తరించుట 1, కంపిత ఫ. మళ్లామునందు. రెండుతొడలు లయానుసార (ఈ) శేచిత _ ఇెంగలించుట _ మొదలై నవి, ముగ ఆడించుట భానుమండలములు.) ఓ నాగబంధము [ఒ రెండుతొడలు పెనవేయట ఆస్క-ందితము ఈమరము శకటాళ్యము. ం ఫట ఆసన భేదాదు టి ఇవి ఏలబకియున్న చోటనె తీరుగుబయందుపయో గపడును. విన లో విశ్ళకఘు ;- అస భేదాదులందు జంటిం వె వై వమండలములు- అజాత దండవాత లలిత విచ్చిత. 0 ఇవి నాట్యమాడుచు నలయముగ తిరుగుబయందు. చిత క్‌ విచ్శితముశ తిరిగుుయందు ఉపయోగపడును,

దాకిజాత్యుల నొట్యకళాతరికి ౭8 నాయికొ " నోయకులు రపాలంబకులగు న్హీ పురుషులు నాయికానాయకు లన $. అఆదీర ;- అన్యవ్తీ నంలోగియైన వతిని పరుష బడుదురు. వాక్యము లాడునది ప్వీయ, వరకీము, సామాన్య అవి నాయికలు నూడు 8 దీరారీర = అన్యవ్తీ నంలోగియైన వతిని ఎత్తీ విధములు పొడుపు మాటంచేత, దుఃఖిముచేత కోవమును (సకాశింపజేయుపది స్వీయ ః- కన స్వామియందే అనురాగముగల వతివళ శ. కేస్పకనిష్ట ;. వాయకడు యిద్దరు భార్యలను గలిగి ప్వీయ యున్నస్పడు ఒక నాయికళంయఘె మరియొక నాయికయందు ఆధిక స్వీ మలో మూడు విధములు (పేమ కనవిరచుటనలన ఈ లేదము లేర్చడును ఆది యెటిగి కోపము (_పకాశింపజేయునవ్వుడు దీరాదీరాది లక్షణములు గళిగి ముగ్ధ, మధ్య, (వగల్బ యందురు ముగ్ధరో వాలుగు విధములు వగల (పౌథఢ) 1 అజ్ఞాత యౌవన. యౌవన (ప్రారంభమును తెలిసి ధీర ;. అన్యత్రీ పంభోగముచేసి వచ్చిన వతియందు కొనలేవట్టిది రత్యుదాపీన భావముగల నాయిక రైర్యము (_వధానము న్యంగ్య 2. జ్ఞార యౌవన యౌవన (ప్రారంభమును తెలిసికొన వచనము లాడునది గలిగినది. అధీకః- అన్యవ్రీతో కూడి వచ్చిన పతిని వ్యంగ్య రహిత శ. వవోఢ కొత్తగా వివహమగుటచేత సిగ్గు భయము ముగో వరుషవాక్యము లాడునది అర్రైర్య (_వధానము గలది. ధ్రీరాధీర $ పరస్తీతో రతికేశి సల్పి వచ్చిన వతియందు శ విృృసబ్టినవోఢ బిదురుతీరి వినయముతో వ్యవసా రత్యుదాపీన భావము గలిగి వ్యంగ్యముగాను నృష్ణముగాను కోన రించువది ముము జూపువది. ధైర్య ఆరైర్యి మిశకం “మధ్య” ఆరు విధములుగా నుండును. కేష్ట కనిష్ట మొదలైన భేదములు (వగల్ఫకుకూడా గఅపు 1 మద్యధీర. ₹ మధ్యాధీర 8 మధ్యధీరారీం 4 మధ్య వరకీయ దీరాజేష్ట కనిష్ట 6 మధ్యాధీరాకేష్ట కవిష్ట, 6 మధ్యధీంారీర కేన వరకీయ ఎ వర పురుషుని యందుగం అనురాగమును. కనిష్ట - వ్య క్రముగాకుండ నుండునట్టిది (పగల్ఫి ఎనిమిది విధములు, పరకీయలో కన్య, వరోఢ అని రెండు విధములు , అది! శ? ష్‌ క | దీరవీర్య 4 ధీరాజేష్ట కవిస్త, కిన్య £- అ వివాహితురాలై తలిదండుల అధీనములోనుండ్‌ $ ఆరీరాజేష కనిష లారీరా జేష కవిష '". రతిపియ, జా 8 మరతానిద మోహిత జబ ల జార వ్యాపారము చేయునది న నో ణ్‌ వివరములుః: పరోఢ వల వివోహితురాలై గూడా జార వ్యాపారము గలది ఈ నాయికలో కొన్ని ముణ్య భేదములు ,

1. ముగ్ధ. అంకురిత యౌవన 1 గున్త 2 విదద్ధ, 1 లక్షి, 4 కులట, 5 అను
2. మద్య : లబ్ది, మస్మధోళ్సాహము సనూవముగా గలిది. శ్య్రాన, 6 ముదిత -(॥ సాహసిక (11 (వ్రతిభాదతుర (11) అన శి వగల్బ సకలకేశీ కలాన కోవిద, అట్టను జయించి లాపచతుర వది. కొమేచ్చ గలది. పొఢ 1, గుప - జార సురరమును గోన్యము చేయానది, అటో మర్య గుప్త మూడు విధములు.
3. ధీర ;= అవ్యవ్రీ సంలోగముగల వఠిని వ్యంగ్యముగా వృత్త సురత గోపన- = అవగా జరిగిన జార సుర కోవ వచనములు పలుకునది. తనమును మర్మ వరచువది,

280 దౌశీణాత్యుల నాట్యకళాతరిత వర్తిష్యమాణ సురత గోపన - జరుగలోవు జార 9. ఆపలాపచతుర ;$. తమ అమాయకురాలని రోద సురతమువు గోవననము చేయునది వముచేపి పతివి వంచించి తనయందు పతికి కనికరము పుట్టించువది. వృత్త వర్తిష్యమాణ సురతిగోపన - జరిగిన జార సుర సామాన్యా భజేదవుులు తమును, అరుగటోవు వట్టిదానివి మర్యపరచువది, (దవ్యముకొరకు నకల పురువులయందు అమరాగము (వద క, విదగ - తన మనోభ్నిపాయము వితరులకు తెలున ర9చునది సామాన్య. కుండ జారువిక మా తమ. తెలుపువది. జాతిసామాన్య, ఆగంతుక సామావ్య, గూఢ సామాన్య అవి ఆ సామాన్య మూడు విధములు. ఈమె వాగ్విదగ్గ, (కీయావిదగ్గ, అని రెండు విధములు క ము తో తెలియవరతువది జాతి నామాన్య *- అవివాహితురాలై తన కులవృత్తివి వాగ్విదగ్ధ = వాక్సృాతుర్య లి నది. అమనరించువట్టి గ (క్రియావిదగ్ధ - (కియలచేత దెలపువది. అంగ(వత్యం ఆగంతుక ;. వివాిహితయైనతరువాత పతిని విడచి గోపాంగములయొక్క_ సంక్ఞలచేత తన కోరిక తెలియవరచునది. సల్చాలిడిగా (దవ్యముకొరకు వ్యభిచరించువది. క. లక్షీత - తన చర్యలు యితరులు కనిపెట్టుగున్నారని గూఢ సామాన్య *- వివాహితయైగావి, కొకగావి పతిని తెలిసికొమనది, విడిచి యింటివారియొక్క. అనుమతిపై సంచరించి (దవ్యము శీ. కులట .. ఐహుపురుషులతో సురతము గోరునది. నంపాదించునది. గూఢ సామాన్యమ వండితులు ఒవ్పకపోయినమా. ఇటి = నంకేతసా కీ ఏ వ 5. ఆనుశయాన _ వంకేతస్టాన సందర్భమను చింతించు బ్యా నంఘములో నున్నారు కనుక పేర్కొనబడివది “= (1) వర్తమాన సంకేత ప్టల సందర్భమును గూర్చి చింతిం అషవిధనాయికలుం చువది టి శ సంకేతమందు. కార్యము లలింవకుండుట చేత లక్షణములు - లక్ష్యములు చింతించునది 1. (పోషిత భర్శక, £. అందిత, 8 కలహాంతరిత, జీ1 తామ నిశ్చయించిన సంకేత స్థలమునకు (పియుడు | వ్య్వలబ్బ, 5 విరవోత్కంతిత, 6. వానక సజీక, 7. స్వాధీన రాకుండటచేత యితర స్థలమునకు వెళ్లినట్లు కెలిపి అనుకాపము పతిత, 8. అభిసారిక. జ టొ నుశయా ం ందునది. అని అనుళయాన మూడు విధములు 1. ప్రోషిత భ ర్భృక :. వతి దేశాంతరము లోయి అణా 6 ముదిత - తనకు సమయము దొరికినదని పియువికి ల్న్బ్విర్రగా వియోగముచే చింతించునది దెల్పుటకు ఉత్సాహసడు వది. యకయెక ఈ నా దళావస్తలు 7. సాహసిక _- వతి నమీవమందున్నమ అతవిని ట్రా స్థ వంచించి (షియుని గూడునది, భర్త, అత్త, మామలు లేవిసమ 1. దృక్సంగము 6. అరుచి యమున గూర్చి సాహపించి చెవనది. 2. మవస్సంగము 1. (హీత్యాగము యికనెన లేచీ రావోయి 4. జాగరము $ మూర్చ మదన జనక వాదు ఠీ కృశత 18 మరణము మామ యింటమ లేడు ఈ నాయికయందు మరణముతప్ప మిగిలిన అనస్థలు అలి వదలి అవతల కేగే” (ప్రోషిత భ రృకం క్షేత్రయ్య వదము క. (ప్రతిభాచతుర ;- తన వ్యలిచారము కొంత బయలు వజ ఏమని తెలుపుడు-వేలాగు తాజుదు వడినను వాక్సాతుర్యముచే బొంకునది. నేమి చేకునే చెలియా :

దాతీణాత్యుల నాట్యక ళాచరిత) న! అ. వ. భామారో ; యూరికిబయలుదేరెడు వేళ 98. కలహాంతరిత పేను మీర నా సామి పిలివి చెప్పినమాట *ఏమని॥ (1) “అన్న మందక-ఆతివెత నొందకు వతి నవమావించి, తరువాత తావబడునది. కన్నీరు నింవకు-కలు వరింపకు”మని వ ఈ నాయికకు. నా మకుడు చెంతనే యుండును. లేనియెడల ఎన్నెన్నో విదముల=పాతపుల తెలుపుచు రాయవార మలపుము, కన్నీరు నించుచు-కాంతుడు. చెప్పినమాట ॥ఏమనిః ఈ నాయిక చేష్టలు ఈ నాయిక వ్యాపారములు 469 ం6ం ఇజం * 1. తొందరపాటు నిర్వేదము 494 అథ కళ శి థ 4 6ళి లి విచారము విషాదము 2. ఖండీత :-. (వపియునియం దన్యప్త్రీ వంగమ 8 విట్లూర్చు మదము చిహ్నములను జూచి ఈర్ష్యబొందునది, కోపించునది అండిక. క మైనవచేత తలడించుట బొత్సుక్యము నాయకుడు చెంతనే యుండుము. దుఖములేత $ మోహము ఇందులో భాన ఇండితయును గలదు, అనగా పతి అన్య మొదలై నస౦చారులు చ్రీలో కూడెనని తెలిసి పతి యేతెంచినపిదన దండించ నుద్యుకు ఈ నాయిక వ్యాపారములు. రాలె యుండునది * మ (స్వీయ-్రొఢ)- కలహాంతరిత -క్షేతయ్య పదను ఈ నాయిక చేషలు -౪€ నా పలు = ప॥ మేరకొదు రమ్మనవే: నా సామివి

1. దృఢములేని మూటల నాడుట అః వ॥ మోరతోపుసేయళక = మువ్వగోపాల సామిని ॥మేరః 2 విచారము” (1) అలిగేవారలు 'లేరో అంతలోనె నన్ముఠించి
2. కొక నొందుట. అనగా కోపము చెందుట కలి-సేవారలు లేరో ? కలికిరో యిపుడు శ, నిట్టూర్పు పుచ్చుట చలసట్టీి యిందురాడు = చాల (మొక్కిన వినడు $ తెలతెలటోయి యూరకుండుట వలరాజు బారికోర్వ = వశముగాదో యమ్మా జమేర॥ రు ం 8 కన్నీరు వించుట 4.విప్రలబ్ధి ఈ నాయిక వ్యాపారములు - 6 సంకేత స్థలమున పతిని గానక వంచింనబడి వ్యాకులబడునది, 1 విట్టూర్చు 4, లభమించుట ఈ నాయిక చేప్తలు 5. జ బి 2 పలుక కుండుట ర్‌. భేదనడుట 1. మిక్కిలి విచారము 8, సఖీ జనం దూషించుట 8 కన్నీరు నించుట 6 మూలుగుట. 2 విట్టూర్చుట 44 కన్నీరు వించుట (స్వీయ ఖండిత నాయిక - క్షేత్రయ్య పదము క్‌ మూర్చిల్లట. సః తగిలితివిక విమ్నతరలపవీయ నోయి వ్యాపారములు అఃప॥ వగళొడా మా మున్వ గో=పొలా : నా సామి ॥తగిలితి॥ 1, నిర్వేదము ర్‌. ఆ్యకువులు చః 1) గంధము చాటున ఘనమైన జడవేటు 2 చింక 6. విట్టూర్చు కందియున్న సౌగను-కమగొంటినోయి ॥ శే 7 మూర్చ క స్రీ ( పి టూ సందిట నున్న ఈ-దందురు సిల్లలు ఎ మొదలైన సందారు లీ నాయిక వ్యాపారములు. ఆఅందమాయె నోయి-ఆందుకేమోయి శతగిలితీ॥ ః జు నో క్షే వ. (స్వియ-్రౌఠ) వ్మిపలబ్ధ షేతయ్య పదము 8 అలల. 6 అలల వజ ఈ మేను టీవునకు-నెంళ (పియమాయెొన్‌

2౯42 దాడిణోత్యులి సాట్యకళాచకితి) (1) వదతి; నే నొకలోట-(పోజేళు జొకలోట శృంగారించి యెదురు చోచువట్టిది ఎడబాసీ నరువిచే-యిడుములకు లోనై సాయకువికి రాయబోర మంపును కడలేని విరహాగ్ని-_గాగియున్నది చాల ఈ నాయిక చేషలు పుడమిలో వేరె జ-న్మము లేదె సుదతి ఈ మేనుః ది శ. కోరికలు 4. అఆమభవింపదగిన పూలు, గంధము. య | ఓ చెలికతెతో విలాన మధుర పదార్ధములు జాగ త్తచేయుట. | ముగా గడుపుట 5. వచ్చేవారిని పియు డెవ్వడు వచ్చునో 5 వీరహోత్క్మ 0౦8త 8. (వయుడు వచ్చే... చెప్పుమవి అడుగుట ఆతృత (ప్రియుడు రాడాయెనని విరహముచేత చింతించునది నాయ దారిని చూచుట కునికి రాయబార నుంపును. వ్యాపారములు ఈ సాయిక చేషలు - € 1. నాయకునితోటి (కీడలమ గూర్చి యోచించుట బి

1. దుఃఖము 4 శరీరము చిక్కుట 1" వం మ పాయముగ జూచుట. $. కానము నొందుట 6 శరీరము వణకుట 4 కన దగరకు వ శ్చేవారిప్‌ యకుదవి (న శి. ఆవలించుట 8. ఠన దుఃఖమును చెలులకు గ ఎఏవారిని నా కమతెందుటి చెప్పుకొను _(స్వీయంమధ్య) వాసక సజ్జిక - క్షేత్రయ్య పదము ఈ నాయిక వ్యాపారములు ప। అవునమ్మ : మీకేమి ?-అందరు టోధించెదరు 1! సంకావము శ కన్నీరు విడుచుట అ;వ। వనపుగాదు వావి గుణము-నాటివలెనే లేదు ఇఅపునమ్మః క చేహము నణకుట క. సమలయాదు (పీతిలేమి (1) ఎదురుగా కల వాకిట నే-నెంత పేపై నాను 8 చిన్నటోవుట శ. తన అవస్థను చెలులకు ఇదే వచ్చునో యమచు-హితవుతో నేను తెల్పకొనుట సదములమీద కడుగ=-పబ్నీరు చేబూవి =మొదలైన వ్యాపారములు గలుగును సుదతి నంపిన రాక చులకనగా జూచేగావి కఅపునమ్మ॥ విరహోత్మ ౦ఠిత ఆల _ వ. ఎం య. మర). _ చేయ! వదము లం 49 లం ఎలు (స్వీ క్‌ (6 ల్యి ?,స్వాధీనపతిక న॥ ఎందుకు సగ జేసెనో ? కమలజు - డికవైన లెన్స చా ముడో ? తాజెస్పినట్టు వివి, కోరినట్లు చేయు నాయకుడు గలది. అ॥ న అందుకందుకు చెలు లమరికతో నున్నారు పతిని స్వారీనమందుంచుకొని సంతో షించునది చందమామ - ఈరేయి = చల్ల మండడే దైవమా ఈ నాయిక చేష్టలు జఎందుకొ॥ 1 వన విహారము 1 బలిమి నేమంటినో ? నా సామిని తెలియక్‌ పొమ్మంటినో శీ మన్మధ నంబంధమైన ఉత్సవాదులను చేయులయంమ. కలకంతిరో వినవే - కలలోన వావి గంటి చూచుటయందు కోరిక చెలిమి చెలువుడేల = చేరదీయడు దైవమా? 4ఎందకొజ $ మదించి యుండుట శిఖి అతిథి న. న. (1 కాక నొందుట ఇంం ం69 ఉంం ఆలం శ్‌. కా కోరిన కోరికలు చెల్లించుకొనుట 4 చానకనసజ్జిక వ్యాపారములు ఆ సమయమునకు (పియుతు రొగలితని చుఠజీ సొమగిని 1 మవ్మధ పూజలు చేయుట కనుట. నన్నావహము చేయునది. తా నలంకరించుకొనునడి: వడకయిల్లు 2. వవవిహారము

వాలీయాత్యుల నాట్యక కదలిక) న! క. అల్యక్రీడ సామాన్యాఖిసారిక - మే(త్రయ్యవదము 4 పుష్పాపచ మము వః పిలువనంపె వన్నీ వేళం(పేమ మీరగ నిపుడు $. శుభ వష్రములను ధరించుట అ॥నః చెలియ మువ్వ గోపొలుడు చిత్తము రంజిల్ల నేడు ॥విలువః (ప్రీయ-మధ్య)- స్వాధీన పతిక -క్షేత్రయ్యపదము | సజ్రాజరో రిమ్మని=విరుల జడను జుట్టి నః అమ్మా : యిటువంటివాని = కేమి “వీయుదునే వరువమైసనాటికి- పైడి యిదే ననచు అః కొమ్మ మువ్వగోపాలువి = గుణము చెప్పెద వినవమ్మ మరువకు మీ మాట-మనకిద్దరికీ పూట ఉజఅమ్మాః చెరుకువిలుడే సా&ి-చెలియనిన నా సామి ఇసీలువః 1 సయ్యెద కేపట్టుకొవి - పాయశాలనవి వాడు కులాతఅగనాథిసారిక వయ్యాట లాడుచు నన్ను - చాలవలపించునమ్మ శ | | దేహమును మికి. లిగా పంచుకొని భయవడుదు సలు ॥ (వక్కల జూచుచు శరీరమంతయు ముసుగుతో కప్పుకొనిపవోవుము వః చూడరే అదినడిచే పొయలు-సుదతిచేయు జొడలు గ్ర, అభిసారిక ఆ॥ ఆడది కులకాంత అత్తింటి కోడలు-ఆల గోపాలుని విడిదికీ (వియుడుండు సంకేత స్టలవబనక టోవునది వెడలెను. (వయుని తనవదకు రప్పించుకొమనది $! కొండంత కాపరమె-రామపోను కోమలి కందలమె ద దండున గెలచె మగడు తక్కు వేమె-ఠతల్యవాత లేరికి (1) జ్యోక్సాాలిసారిక ఉం అలం ం లం ం 60 (2) ఈమోభిసారిక వీ రెనమండుగురు గాక ఆధువికు లేర్చిరచిన = (వవత్స్యత్స ($) దివసాలిసాగిక తిక, (పనసత్పతిక, సమాగమిష్యత్పతిక. సమాగచ్చళ్చతిక అవి జ్యోత్సాన్నభిసారిక.. వెన్నెలలో దిరుగునది నల్గరుగలరు. ఈ నాయిక చలవి చలువ వస్త్రములు ధరించి, కర్పూరము 1. (సవత్స్యత్పతిక ఏ. (ఏయు డూరికి పోవుచున్నాడని, గంధము, ఎల్లెపూలు, రనల సొమ్ములు, ముత్యాల సరులు ధరించి ఆ నియోగమును దలచుకొని దుఃథించుసది వెన్నెలలో (ప్రియుని కేరిటోవుమ ఈ నాయిక్‌ చేష్టలు ఎవిమిది త మోభిసారికఫ- చీకటి ర్వాతులలో (ప్రియని జేర 1. శం తరములు వచ్చునటు మాట్లాడుట బోవ్వవది 2 భయమికమెన దూపుల ఎఆివి, నల్లవి లేక నీలిరంగు దుస్తులు, నల్లకలువలు న్‌ నీలాల లేక్‌ కెంపుల సొమ్ములు, కసూరి గంధము ధరించును క (వయాణము నిలచి రోవుటను అధింషించుట పో శ. విశారము దివసాభిసొరిక: శీ తాసవడుట 6. విరాక. వగటి వేళ జననమూహ మున్నప్పటికి వారినందరిని తప్పించు క విట్టూర్పు. 8. కన్నారు నించుట కావి (పియుని రలయువది ఈ నాయికను దెల్పు క్షేత్రయ్య పదము చేష్టలు స్వీయ - [ప్రొఢ - (వ్రవత్స్యత్పతిక నమయోచితముగ వేషము వేయుట- (వజ, కంక, నెపు స్య గాల ఇందుకే నా మవసు-శాలి బొందెరా 1 జము, బుద్దితుళలత క్రపటనము పావానమొు మొరఆగు లక్షణ ములు గలట్‌. అఃవ॥ కాళగలనా | కంచి నర-డా । నే విన్ను నెడదాయ అకాల ఈ ఇక్షణములు సాధారణముగ సొమాన్య నాలుకయందే 1 ఇంతింత నా మోవితేనె-చిచ్చి నోరు దడదడ నుండుము. వింతలో పొమపిల్లే- వింక యెలాగో

మ! దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరితు కంతుజనక నేవిచ్చినకౌగిలి వదిలీనని 1. లఘుమాన :- అవ్యవ్రీయందు. కోరిక గలుగుటడే యింతగా కన్నీరు నించే=వింక యెలాగో ? శచాల॥ (పియువియందు కోవము గలది, ఇందు (పియు డుపలాలించుటచే 466 లం జ ం* ంం6 మనశ్శాంతి కలుగును, |; ఉలం క్ష; య; . మధ్యమాన ;- వతి అతికయముచే మరియొకత్రీ £. [పవసత్పతిక :- దేశాంతరము బోయెడి (పీయుని పే రుచృరించిన గోపించునది. నాయకు డాన పెట్టకొనటవలన మన

జూచి దుఃథించెడిది శ్చాంతి కలుగును.

8. నమాగ మిష్యత్సతిక = (వియుడు దేశాంత శి. గురుమాన ;:- అన్యత్తీ సంభోగ చిహ్నాముల చూచి రమునుంది వచ్చుచున్నాడవి తెలిసి సంతసించునది. గోపించునది. పాద్యసణామంబుల విలువైన ఐట్టలు, ఆభరణములు యిచ్చుట వలని ఎంతో (వయాన తరువాత శాంతించును 4 సమాగ గచ్చత్పతిక ,. (ఏయు డూరినుండి రాగా చూచి నంతోషీంచునది. శక ఇ56 అళిక కళ మరిము ఈ నాయిక చేష్టలు ఎనిమిది తృష్ణ, ఆతృప్త, తృప్తాతృస్త అను మూడు విదముల . అప్పటికప్పుడు కలిగిన సంతోషము నాయికలు గలరు. 2 హటాాళ్తుగా గలిగిన గగుర్చాటు తృప్త ఏ- పురుష రతిచే తృప్తిచెందునది. ర్ట, ఆశ్చర్యముగల చూప ల ర్‌ం ప్‌చె
9. వెనకటి ఏిరహమును బోగొట్టుకొమట అతృ్త $- పురుషరతిచే తృప్పిచెందనిది శ్‌ ముఖము పికసించుట తృప్తాతృ ప్త :- రతిచే కొంత తృప్పయైకూడ ఆకచేత
10. ఆనందా(శువులు యళత్సప్రిగా మండునది. ?. సంతోషపు పలుకులు (వీనివిగూర్చి వివరములు కళాళాస్త్రమునందు విపులముగా $. కోరికలు తీర్చుకొనుట యివ్వబజడి యున్నవి ) సమాగచృ్చత్పత్సిక గర్విత - 5 విధములు (స్వీయ- మధ్య) క్షేతయ్య పదము గర్విత యనగా గర్వించు నాయిక. అ౫న॥ నిన్నుజూచి నాలుగై దు-వెలలాయె మువ్వ గోపాల ॥విన్ను॥ జూచుకొవి గర్వించునది
11. విన్నరేయి కలలో నా-కన్నుల గట్టినట్లుందే £. (పేమ గర్విత ;-నాయకువికి తనయందు గల (పేమ వెన్నుడా దిగ్గున లేచి=వెదకి కొనక వలి గర్వించునది. కన్నీరుచే పైట దడిపి-కరగి చింత నొందితి 8. విద్యా గర్విత :. తను వండితురాలనవి గర్వించు నన్ను దలఏతో లేదోఎనా నోము ఫలము జనిన్నుశక స ఉఠిళి ఉన కి కళళ శశకళ ఏ వ. ఎలం 4, యౌవన గర్విత ;- వడుచుదనముచే గర్వించునది. నాయికలో మతాంతర భేదములు 5, కుల గర్విత ;= తను యెక్కువ కులముదాననవి

• గర్వించునది. మానవతి :- (పియవిమందు అన్యవ్రీ (వయుక్తముగా ఇందు మొదటి. రెండును _పాలీనుతొవ్వకున్నారు. గర్వి కోపించును. (పియుడు చేయ మనళ్ళాంతినిఐట్టి ఊరడిల్లును. తకు నకోక్తి యుండవలిపివట్లు _పాచీమల యఖ్విపాయము. ఈ నాయిక అఘుమాన, మధ్యచూడ గురుమాన అవి వలకో క్రి గర్వితకు షమ్మేతయ్య వదములలో చక్కని ఉదా మూడు విధములు. హరణము.

దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి లిక్‌ ఆఃన॥ కమ్మవిల్తుని గన్న చక్కని మున్వ గోపాలుని జరమ్మనవేశ స్య శ్రైమాతో మూ మువ్వ గోపాలు డెందైన 1 సొగసు జేసుకవచ్చి = సుదతులందరు జూడ లెన్స యుండితే చాలునే । వగలుచేపి తల - వాకిట విలిచి అజన॥ వేమారు దూరేది తగవా ? భావిలో సీరు తెగనాడే విధమేమో - దినదినము (కొ తలాయ వెల్లువ టొయ్యీనటవే ? యెంతటి దిటవే ఇవేమరో॥ యిగురు బోజీరో వచ్చి - యెంతపేపాయనో ఇరమ్మవవే |" ” సొ చక్కనా నాటి దినములెల్ల- నన్ను చేపట్టలేదా ॥ న. రం “ల? యీవట్ల విడనాడె వెన్నెల చీకటి అన్యాసంభోగ దుఃఖిత ;. తనయొక్క పియుడు యెవరికైన బేదా? వానితో వాదా? జలేమరో జ మరియొక స్త్రీతో (గిడించుటచేత (పియువియెడగాని, అన్య శ్రీ లు ు ంు ం యందుగావి కలిగిన (కీడా చిహ్నాములను జూచి దుఃథించువది, వద్మివి చిత్తివి శంఖిని, హస్తిని అను ప్రీ జాతులను వజ ఏరీతి టొంశేవురా ఓరోరి ఏరీతి బొంకేవురో గూర్చి విపులముగా కళాళావ్రములో వర్షీంపబడి మున్నది మరియు అ॥ పః ఏరీతి బొంకేవు ఇదుగో నీ భుజమునదేరిన వసుష్పడిగ్గులు రన రులు గన ములగు పదవ కారుల పర్మెవికి 2 పాంధా లుడు చిత్తవికి కూచిమారుడు, శంభఖివికి భృదుడు, హప్పివి వీ మేనల జారిన కుంకుమ జిక్కులు = వీ రెవ్చలపై దత్తుడు గరించి గూడ తెలువవిడి యన్నది 'పేరిన కొటుక కగులు - వేణంగి రారా యేటికి సిగులు లా ఖీ గి ఈ వివరములనుగూడ వర్తకుడు విధిగా చదువపలసి "9 క 1 “20 క 1 యున్నది ఎందుకనగా నాయికాలినయము చేయునప్పుడు ఈ వగా నుపకరించును నాయికలయొక్క గుణములను బట్టి వారి వ॥ ఏమో యీ వింతలు - యెక్కడిదే నీకు యొక్క. దుస్తుల రంగు, ఆభరణములు, అవయనములి తీరూ అ॥ ప॥ భామా మా మువ్వగోపాలు విన్నుగూడెనో ? ॥ఏమోజ మొదలైన విషయములన్నియు చర్చింపబడియున్నవి కేతయ్య మొదలెన పద రచయితల పదముల నభినయించవలసి వచ్చి ం ఎవోరములు = చెదరిన ముగురు, మ

1. చిక్కుపడిన ఎోరములు - చెదరిన ముంగురులు నవ్వుడు ఆహార్యములో ఈ నాయికలయొక్క వర్తవ సరిపోవును, కక్కనమై వీ మోవి చాల - గంటియున్నదిపుడు వ న్‌ హార్‌ న్‌ వయవనము జూ ఉదా - వన్మివి జాతియొక్కు ఆహార్యము, ఆ లి పుక్కిటి విడెమున - బుగులుకొను వాసనలు విక. చనుడోయిపై _ నెలవంక గురుతులు. ఏమో, * నీనా. నాయికను పువయోగించవచ్చును.. ఇప్లే యితర ట్రా చ నాయికల విషయంలోకూడ క “లం ఒంం “లం పై నాయికలయందు సూక్ష్మమైన భేదములవల్ల యెన్నో వ. ఉం ఉం భేదములు పుట్టుచున్నవి శేసినను కామ మరియును ఒకే నాయిక రెండు మూడు నాయికా లేదము ఉత్తమ ఏ* అనగా _పియుడహితను జేసి కాను (్య్యా బ్లారుట గలదు పాఠమే చేయునది. ఉదా "= కలహాంతరిత నాయిక అండితమై గోపించి భ్త మధ్యమ :- (పియుడు చేయ విధముగా కొనును వెగన తరువాత విరహోత్క.0ఠితావస్థతో సళ్చా త్రాపము చెందును. వ అ౫న॥ మానమే భూషణము మాన వతులకెల శే ఆధమ - (వపియడు హతము చేసినను, తా సహితము మాన మడలిన వెనుక (బాణ మేటికే చెలియ ॥ యువి. 1. ఇరుగు పొరుగు వార్త పాఠవుగ నేవించి దివ్య :- దేవకా ఫ్రీ నరసునితో పొందు చాలు పొమ్మంటేనే మరుగేల చేనటుల మాటలు నేలివి అదిన్య :- మనుష్య శ్రీ తెరవాన (బతుకిట్టి తెరగాయె నికనేల॥ దివ్యాదిన్య :- దేవతా న్త్రీ మనుష్య ఫ్రీగా బుట్టీవది. | 496 ఉంటం

264 దాషణాత్యుల హాట్యకలాచకిశ్ర. మరియ, విస్లే విపలబ్ధి అభిపారికయై పతిని గూడుటకు తక్కువ సమర్థుడు కుపితయైన జాయికక వఠతియందనురాగవు చవి పతి అచ్చట రేటండుటతే. విరహనున చింతించుటచే నది గలిగించువాడు. విరహోత్కంళితగా మారును. అవస్తా ఛేవముచేత నాయికా 2. విటుడు ** కళాళాప్రములో సొమర్త్యము గలవాడు. శేడము పుట్టును థః 5 06 ఏం అ 93 క, చేటుడు ౨ నాయికాబాయకల. గూర్చుబయండు ఏ3 అలం లం ఉం సమర్థుడు నాయికలను గూర్చిన సూక్ష్మమైన వివరములు వీరి నలిన శీ. విదూషకుడు = అంగ వికారాడులచే హాస్యరసము యించు విధానము, సొత్విక సంచారులు ఆహార్య విశేషాదులనము ప్పటించువాడు గూర్చి విపులముగా (వ్రాసిన యిదే ఒక పెద్ద గంధమగును కనుక శ ల లు . షంతీస్త పరిచి క్లుప్తముగా (వాపితిని. నాయికకు సహాయులు నాయకులు ఇందలి లేవమాణ. 1 పతి:ః- వివాహితుడు అందలి భేదములు. 1. దూతిక ;= నాయికా వాయకులపు అన్యోన్య నందే శమువు దెల్బుసది. 1 అనుకూలుడు ;. స్వత్రీయండే పర్వదా (పీతి గల “ఏ వాడు ఓ దాసి: పరిచర్య చేయనది 2. దక్షిణుడు 1. ఆందరి నాణకలయందు ననుముగా 8. సఖి = సమ వయస్సులో నున్న చెలియ (వేమ గలవాడు. శ. చేటి;$. సంధాన చతుర. ఓ ధృష్టుడు ;- ఆవరాధియై నాయిక వెళ్ళగొట్టినము 5. ధాత్రీయ - దాది కూతురు ఆచ్చటనే యుండి నాయికతో _పియంబు లాడువాడు. 4 (ప్రాతివేశిని .ప్రియనికలియుట కుళ్చాహపరచునది. శీ. శరుడు - కాంళలమందు కపటముచేయగల సమర్థుడు 7. లింగిని = కషట యోగివి. 10 ఉపపత్రి: జారుడు. ఇందును నాలు భేదము లుండును (1 క వైరంగధి - నంసారత్తీగా నుండి రాజన్రీల కలం శే, వై వీ ర్రు డ౦:- వేళ్ళ్యల యందాసక్రి గలవాడు కారములు చేయునది వైశికుడు - ఉత్తముడు, మధ్యముడు అధిముడు అని $. శిల్చిని :. మకరికొ స్యతములు _వాయునది. మూడు విధములు 10 శిక్షక :- (పియునివద్ద నడచుకోవలసిన తీరుల నేర్పు ఉత్తముడు ఫి (వీయురాలు కోషగించిన ఉసవరము వది జేయువాడు. 11. వరిహోసిక - హాన్యము చేయునది. మధ్యముడు + (పేచుపి కోపగించిడనూ, తన కోపము 12. నర్మిసఖి - నాయిక తనయొక్క రహప్యముల బయల్సరవక చేష్టలచేత తన మనో భాసము (షకటించువాడు తెణప్పకోదగిష. పవ్నిహి తురాలు లందు గృక్యాకృత్య విచారణ లేనివాడు. వైన జెప్పిన ఆందరి స్వరూపమును దాల్చుమ. వ. మహానాయకులం నివుల ( 1. ధీరోధా తుడు :. రైర్యవంతుడు కరుణార్హు హృద తా యకు, ట్‌ జా నర్మస నాయకుల వ్యాపారములో బ్య, న్య్యవంకుడు, మనోదేహబలము గలవాడు. క తోడ్సడువారు. ఇందు నాలుగు లేదములా క £. ధీరోద్లతుడు - శౌర్యము, దర్శము, నంచనయా కేం బళ మర్షకుందు $ నాయకువికంప కొంచెముగా గలవాడు. యణ

దాతీజాత్యుల నాట్యకళాచరిత) మ! 8. దీరళాంతుడు *. శొంఠకమును, సుగుణమును గలిగి 9. కిలికించితము - ఉలిక్కివడుట, వెంటనే కోస (వకౌశించువాడు. వడుట, వెంటనే సంతోషము, అళువులు = ఈ నాలుగు గూడిన 4. ధీర లలితుడు * నమస్త భోగములు గలవాడు... చేపొవిశేషము. 10. 'మొట్టాయితము. - కథాదులచే తన అభీష్ట మెరుక శృం౦ంగార వివరములు. వరద 11. లలితము .. రమణీయమైన దేహ విన్యాసము రతి -శ్రీ, పురుషులకు గలుగు సంభోగ విషయములం దలిలాష “రతి యనబడును 12. విచ్చిత్తి = ఆభరణము లల్పముగా మన్నను (వకొ శించుట. ఈ “రతి” శృంగారరసమునకు కారణ మగుచున్నది. ౦ శృంగారరన కారణమైన విభానము రెండు విధములు, 18. విబ్చోకము = (వియువి కధలయం దనాదరము | .. రతియను సాయి భావము, 14. వి్పాతము ౨ ళన యంగీకారమును మాటలచేగాక

1. ఆలంబనము స్థాయి కియంచే ఇెజపీ యెవరి నాశయించి కలుగుచున్నవో అట్టి మనోహర నాయికా నాయకులు ఆలంబనము 15. చకితము = ముగ్ధత్వముచే భయపసడుట ల. ఉద్దీపసనము = శ్రీ పురుషులకు కలిగిన రతియం దిచ్చము 18. హసిశము = నంతోషమువలన గలుగు నవ్వువలన పృద్ధిపొందించునది (వ్రకాశించుట ఉదా .- వయపు, సొమ్ము, చేష్టలు-తటస్థములైన మలయ |, క్రటమితము = నరకానందమునలన దంతక్షతాదు మారుతము చం_దుడు మొదలె నవి లట జా లమ గు ర్రెరుగకుండుట అనుభావము 18 కుతూహలము _ (ప్రియ విషయక మోహ దావ విభానముచేత హృదయములో రసోత్పత్రి గలిగి వృద్ధి ల్యము పొంది = కటాడ్‌ వీశణాదులచే దానివి బహిర్గతముగా (వకొళింవ జేయుట - అనుభావము అాంలా రసాభాసములు శృంగార చేష్టలు = 18 1. శ్రీ పురుషులలో ఒకంరుమూ(తమే (పీతిగలిగియుండుట.
2. భావము = రపాభిక్ఞాన యోగ్యకా మాతము £. వీచుల రతిని ఆభిలషించుట £. హావము _ ఆ భావము కొంచెముగా (వకాళించుట. 8 ఒక స్త్రీకి అనేక పురుషులయందు ఏకకొలములో అనురాగ " మున్నట్లు తెలుపుట ఎజ్‌ త, వాల = ఆ భావమే బాగుగా (పకాశించుట 4 అనేక పురుషులకు ఏఠకకొలమందు ఒకన్త్రీయందు మోహము శ. విలాసము .- పియువి జూచినప్స్పుడు నాయికకు కలుగుట. గలుగు కాక్కాలిక చేష్ట $ ఉత్తమ జాతి స్త్రీకి నీచునియందు ల 5 మాధుర్యము - రత్యాది సమయములలో భూషణ ఉత్తమునిక్‌ నీచస్రీయందు ములు లేకయే _పకాశించుట. పౌందర్యవతికి కురూపీయందు
3. రై ర్యము - అతిమోహనము గలిగినను, కుల శీలా యౌవన శ్రీకి వృద్దునియందును దుల వతికమింవకుండుట. రతిగలుగుట రసాభాసమవదడును
4. విభమము - (వియువియందే మనస్సు లగ్న “ం ఆలం 620 లలం మగుటచే ఆభరజములమ ప్యత్యాసముగా ధరించుట. 1. భావోదయము :- (పారంభములో ఒశ భావము 8 లీల := (వ మవియొక్క గుణముల సనుసరించుటడే కళగుట (వ్రకొశించుట. ఓ. భావళాంతి ఏ. అట్లు కలిగిన భానములువళమించుట.

268 దాడీణాత్యుల నాట్యకళాతరిత) 8. భావసంధి = ఒకలికిగలిగిన భావము యిద్దరి మనస్సు విషాదములో ఆ(శువులు అలో లిన్నలిన్న రసగత భావములుగా దోచుట. మదములో స్వరభేదము. శ, భావ శబలత * ఏకరనగత భావములు గావి, భిన్న్‌ వదల ప్రదము. (వళయము, వ ల్రి ఉపళమించుట. అ లు గలుగుట. మోహములో వళ సా త్వి గకఖణావవులు అపస్మృతిలో స్తంభము. వేవదు

1. సంభము * కదలపండుట, చలించకుండుట, మన్మధ పంచ బాణములు ఏమియూ తోచక విశ్చేస్పులగుట (ఇది పాదములందు పుట్టును, 1. అరవిందము :- థ్రీ కుచములయందు దీవి (పయో కీ. స్వేదము - చమత్చట. గము ఉన్మాదము కలిగించును. చమటను తుడుచుకొనుట £. ఆళోకము :. _నయోగప్టలమ అధరము. రోదనము గాలిని ఇచ్చించుట చేయుట దీవి కార్యము. వ్యజన _(గహనము మొదలైన అనుభానములు గలుగును. శ. చూతము . వయోగ స్ట లము రసు _డీని
2. రోమాంచము :* గగుర్పాటు. పులకరింత- ఇది క్రార్యము సమ్మోహము. సుథాద్యతిశయమువలన కలుగును. (గగుర్పాటు శరీరమందంతటను కీ నవమల్తి క న (వయోగస్టలము నేత్రములు. డీవి పుట్టను. భే కార్యము దేహము కుష్కించుట, 4, స్వర భేదము -_ డగ్గుతిక, గదద స్వరము. స్వ ౧౬కి గద్గద వ్వ 5. నీలోత్సలము ;- (వయోగస్థలము గుహ్యము - ఇందు మాటలయందు స్వరభంగము గలుగును, దివి కార్యము మృతినొందుట వణుకుట అధరోస్టమందు బుట్టుము జో ర్యోగమును గనుపఅచి బాణ_పయోగము. నిలుపవలెను మర (0 వై వర్ష్యము ఏ= వెంవెల టోవుట, తెలతెలటోవుట, ఇము నభినయించకూడదు గనుక కాంతి మారుట చెక్కులయందు బుట్టును నవరనసవుులు
3. అశ్రువులు = కన్నీరు ఇందు కన్నీరు విదిలించుట, శక. శృంగార హాస్య కరుణా రౌ్యద వీర భయానకాః కన్నులను తుడుచుకొనుట మొదలై నవి గలుగును లీభత్సాద్భుత శాంతస్య రవః పూర్వే (వకీ ర్రితాః
4. వశయము - మూర్భ ఇది మన స్సుయందు శృంగారము, హాస్యము, కరుణ, రౌ(ద, వీర, భయానక, బుటును భీభత్స, ఆద్భుత శాంతములని రవములు తొమ్మిది. బ త, త్తం పైన జెప్పిన సాత్వికములలో వుండే సంచారులు క. శృంగారరసము సంచారి నొత్విక భావములు శృంగార రసము = సంభోగ శృంగారము , వి పలంభ శృంగా రము అవి రెండు విధములు శమ ల స్వేదము సంభోగ శృంగారము ;- వాహ్యాభ్యంతర రతులుగలది. (శాసనము సంభము, రోమాంఛము, స్వర ఆ భేదము, వేసదు ఆలింగన, చుందిన, దంశక్షత, వఖక్షతాది భేదములు గలది శంకలో న్వరభేదము. వై వర్యము,. అభ్యంతర రతి. ఆ రిలో నంభము. చేవ వి్విిపలంథ శృంగారము :- అలిలాష, విరహము, రోషములో స్వేదచు. (నవాసము, మానము మొదలై న లేదముణ గలిగియుండును. అవేగములో రోమాంఛము 1, అభిలాష [. నలతోగా వికి పూర్వము గణగు ఉగళలో "స్వేదము. మోహము.

దాషీణాత్యుల నాబ్యకళాచరీతి లీక 8. విరహము $. కఠపిన తరువాత యమెడబాటుచే 2. వీరరసము గలిగే పరితాపము. ఉత్సాహము వలన బుట్టును, 8. (ప్రవాసము :- (వీయుడుగావి, తానుగావి దేశాంతర వరేంగిత మొరుంగని అనకారులయందు పుట్టినది ములో మండుటచే గలుగు విరహము ఈ వీరము--_ శీ. మానము .. ఇది రెండు విధములు. యందు కోవము గలుట గ ౧ అవి మూడు విధములు. ఈర్ష్యా మానము :- అన్యత్తీ లోగముగల (పియుని ఇది (వనన్నమైన ముఖ కాంతిచే _పకాశించును, యెడ గలిగెడు కోపము వీరరసములో పుట్టు వ్యభిచారులు ఈర్యామానము భానమగ పురుములకు గలుగదు కలళిగిసయెడ రసా మరణము ఆవేగమః విటోధము వితర్క్మము " రోషము మోహము ధృతి ఉగగత సంభోగ శృంగారములోని సంచారులు ఈర్ష్య కోధము గర్వమః హర్షమఃు దైన్యము. గర్వము ఉ్యగత విద సుప్త త. కరుణరసము జడత అవేగము ఆఅనవూత్త మోహము ఆనూయ ఇష్టజన వియోగములందు బుట్టును. గ్లావి ధృతి (వీక్‌ విటోధము అధ్యానము దుఃఖము వలన కరుణ రసము పుట్టును. [శానఘు వృతి. _ బౌత్సుక్యం ముదము ల వ 1 శంక చాపలము మతి వితర్మము ఈ రసములో పుట్టు సంచారులు నిర్వేదము సుప్తి చింత శంక ఇందు అనుభావములు దైవ్యము విద స్మృతి. మరణము

1. వికసించిన కనుబొమలచేత అండమైన చూపవు ఆలస్యము మోహము అవస్మారను ద £, మందరమెన, మృదువైన వషప్రములు ధరించుట ఉన్మాదము (శమము విషాదము లూ జా వ్యాధి గాని జాడ్యము శ తియ్యని పలుకులు ళా శ _స్పంభాది సాత్విక భావములు. 4. అదృ్బుతరసము థ్‌ ల్రీలాది చేష్టలు. ఎన్నడును చూడని దృళ్యము చూచినప్పుడు పుట్టును.
2. (వసన్నమైన ముఖ కొంతి. అద్భుత్‌ రసము ఆశ ఏర్యము వలన పుట్టుమం కోరికవల్ల శృంగారము పుట్టును. ఇందలి సంచారులు శృంగారము వలన పుట్లు సంచారులు వితర్శము టి చాపలను భయము ఈర్ష ( ఉన్మాదము మదము ఆవేగము గ్లావి విద ఇదర అవపిొళ్ట హర్ష ము కంక విన్న్మయము (వీడి న చింత ఆచేగము బొత్సక్యము క్‌ హా ణి రసము ధృతి విషాదము చావలము వికృతాది చేష్ణలు చూచనప్వుడు గలుగునరీ, జనులను వ్యాధి వృతి మృతి వవ్వించునది హాస్యము.

బాగ దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత ఇందలి సంచారులు ఇందు కలుగు సంచారులు బౌత్సుక్యము స్మృతి గర్వము ఆమర్షము ఆవేగము చాపలము చాపలము - మదము _ విటోధము మదము మోహము ఉ్యగళ (వీడ త మము విషయము వ్మ ఖతి గర్వము హర్షము మతి బొత్సుక్యము ఈర్ష్య హస, హాస్యము - 5 విధములు ఫ9. శాంతరసవముం 1, స్మితము ;= చిరునగపు విరాపేకయై విరాగము బొందుట 2. హసితము :- సహజమైన నవ్వు. నవరసముల పుట్టుక 8. ప్రహనితము :- ఒడలెరుగని నవ్వు. 1, కోరిక వలన శృంగారము క. అపహసితము ;- పరిహాస యోగ్యమగు నవ్వు, 8. నవ్వు వలన హాన్యము. 6. ఉపహసితము :. (పధరమములో నవ్వు కలిగినదానికి న దుమ వలన కరుణ కారణమును దలచుకొవి మాటిమాటికి నవ్వుట. వలన రౌదము 6 ఉత్సాహము వలన వీరము 6 భయానకరసము 8 భయము వలన భయానకము భయంకరముగా నుండు దృశ్యమును జూచినప్పుడు పుట్టును. 7. విచారము వలన ఖీభత్సము, భయమువల్ల భయానకము పుట్టును. 8. ఆశ్చర్యమువలన అద్భుతము. 8 శాంతము వలన శాంతము ఇందలి సంచారులు శాంరము “లని శాం (శ్రాసము చాసలము తితి సంచారీ భావములు ఆవేగము మోహము (శ్రమము చింత వాని నభినయించు విధానవుం మృతి జాడ్యము శాజ నిర్వేద (శమదై న్య జాడ్యములు గ్గావి కాన కంకార్ధిరు విషాదము ఆవస్మారము ద్లర్వావేగ ధృతి స్మృతుల్బవలతో (గాత్వా వహిర్థా_తావ ఈ భయములో సాత్విక భావము లన్నియు గలవు తరై్వైక్త బ్యమ దోత్సుకత్వమతి ని(దామోహ టోధాంతము త్సర్వాలస్య వితర్క సుష్యృతాధ్యాన (భమాప స్మృతుల్‌. 7బీభ త్సర సము

1. నిర్వేదము 12 ధృతి ౫8 మోహము ఈ భీభత్స్పము విచారము వలన పుటును పూర్వో త్తరము బ ఆ 2. శ్రమ 18 స్మృతి £4. విటోధము కానక చేసి, వళ్చాశావబడుట లా $ దైన్యము 14 చాపలము 25. మరణము ఇందు కలుగు సంచారులు త జడత 15 ఉ్యగళ 26 ముదము విర్వేదము విషాదము మోహము ర్‌ గ్లావి 16. అవహిళత్స 27. అలస్యము శంక జాడ్యము 6 (కాసము 17 తప 18 వితర్శము అపస్మారము దైన్యము 7 శంక 18 విషాదము 28 సుప్తి ఆల శి ఆరి 18 మదము శ0) ఆసూయ
2. రౌద్రరసము $ రోషము 20. బొత్సక్యము... 81. ఆధ్యానము తనకు బాధ కలిగించే శ్యతువుల యందు పుట్టును 18. గర్వము 21 మతి శిల (కమ రౌదము కోపమువలన పుట్టును 11. ఆవేగము £2 విడ శ8. అపస్మృతి

దాశిణాళ్యుల నాట్యకళాచఠిఈ) వ్ల!

1. నిర్వేదము-దఃఇము 4. జడత - వ్యాధి, మాంద్యము గత శోక కృత్యములను తలచినవ్వుడు పట్టము నిరాశ గ ఇష్టమనుగాని అయిసమునుగావి అశుభవించుట (మొద చేసికొనుటయే నిర్వేదము చన వావి ₹ళ తన్ను దా మరచుట నిర్వేదము నలినయించవనలసిన పద్దతి ఆఅభినయించు విధానము 1 విచారము 1. రెనృపొటు లేక యుండుట (స్తంభము)
2. విట్టూర్చు 2, వరవశమగుట కి దైన్యము 8 ఊరక యుండుట, చెప్పులు వినబడకుండుట వివరములు భయానక భీభత్స కరిణ, శృంగార రసములందు పుట్టును
3. కన్నీటి నర్గగించుటచేతను లేక అ_పపూరిత నేత వ్‌. గ్గా ని=* బాధ ముల చేతను అభినయించు విధానము లి విట్ల్టార్చులు జే $ నమస్కరించుట, వేడుకొనుట, శరీరమును కుంచు 1, దేహము చిక్కుట కొనుట 2 సన్నవి పలుకులు 4 మాటలయందు, ముఖమునందు పేదరికము కి మెల్లని వనులు, ఉత్సాహము లేక యుండుట 6 డగుతిక 6 వెవర్యము 7 వెలవెలటో 4. వెలవెలటోవుట నా క్‌జల్‌ అవెలట్‌ వుట క్‌ గుడ్లు తిరుగుట విచే ఆలినయించవచ్చును భయానక కరుణ, శృంగారములందు పుటును కరుణ ఖీభత్స రసములలో విర్వేదము పుట్టును. ల బ
4. |శమవ 6. [తాసము - భయము | చితి 1 శరీరము వణకుట శోమము ;- (వయాసము. ₹ +రీరము ముడుచుకొనుట శ్రమ నభినయించు విధానము శి రోమాంచము శీచి త్త భాంతి
5. చెమటవీందువులు తుడుచుకొనుట ర్‌ మ £. నిటూర్పులు మొదలైన వావి నభినయించవలెను శి. వీడయందు విల్చుండుట (శానమ - భీభత్స భయానక శృంగారములందు పుటును 4 విమీలిత నే్యతములు బ్‌ $. మందముగ నడచుట క్షీ పర్షము మారుట శ, దిక్కులు జూచుట (శమ = హాన్య కరుణ రసములయందు పుట్టుమ. 2 స్వర భంగము 4, ముసుగిడుకొనుట డిన 'మొ2లేన వానిచే నభినయించనలెను, త్ర దైన్య ము - త్వము శృంగార, కరుణ, భీభత్స రసములందు పుట్టును, అభినయించు విధానము క. ఆర్తి. వ్యాధి 1 బలమును విడుచుట 1. దేహము స్తంభించుట 4. ముఖము వంఠ టోవుట 2 అతిశయము నణచుకొనుట ఓ అంగముల బిగి సడలుట క్‌ విట్టార్చు
6. మాటలందు, నేతములందు పేదరికము, హీనవ్వరము శ అంచుట శ. శరీరమును కుంచుకొనుట మొదలై నవానిచేత నభినయించ వలెమ
7. వమస్కరించుట, వేడుకొనుట. కరుణ, శృంగారము లంది. పుట్టును.

7౭ దాక్షిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత త్రి, రో షము ల ఆఅమర్ష ము పూర్వమందు అమభవించిన వావిని వృరణచేయుట స్మృతి

1. స్వీదము 4. ఉపొయము వెదకుటి అద్భుత, కరుణ రసములయందు పుట్టును.
2. తల పంకించుట క. ఉత్సాహపసడుట క4. చాపలవను = చపలత్వము $. చింతింయట 8. తరన భరనలు జ జి లాగద్వేషము వలన నిలకడ లేకయుండుట, చవలత్వము వీవిచే కనదిర్చవి లేను శ. చెలులను దండించుట వీర, రద రసములందు పుట్టుమ. 2. దృష్పియందు చంచలత్వము 16 గ ర్వ వం శి. విలాసమైన చిరునవ్వు శీ. కంఠాభరణములక్షు కదల్పుట $. అహంభావము క, ఆబాపించుట £ అను.గవా _పధానము జ $. మోము (తిన్సకొనుట మొదలై నవి చెల్లును శ మాటాడక యుండుట రౌద, శృంగారములయందు పుట్టును $, తన ఆవయవములను జాచుకొనుట 15. ఉ (గ త
3. ఒడలు విరుచుట మెదలగువావిచే (సదర్శింసవలెను 1. దుడిపింయట 2. కొట్టుట, కట్టుట వీర, రౌషద. శృంగార, హాన్య రవములందు బట్టున. శి. కర జేయుట, కన్నులు, ముఖము యెజ్జనగుట మొదలైన వలినయించవలెను $1. ఆవేగము వీర, రౌద్ర రసములయందు పుట్టును ఇది 8 విధములు 16, అవహిత్ధ - అంగ గోపనము 1 ఉత్సాహ వేగము ౮ మత్తకుంజర దర్శనా వేగము ॥. బొంకుట 2. ధైర్యము కనబరచుట 2 వాకా వేగము 6, (వియ_శవణా వేగము శి. తలవంచి కాలి బొటన (వేలితో నేలను (వాయుట, శి పర్షావేగము "= ఆ(పియ (శవణావేగము వేరొక విధమగ పలుకుట, చూచుట 4 అగ్న్యావేగము 8 _శ్నాతావవ్యసనా వేగము మొదలె న వినయించవలెను ఇషహ్టాయిష్ట జ్ఞానమువల్ల _ పుట్టిన ఆతత - తొందరయే వా ( ఆవేగము. ఇందు - ఇష్టపా ప్తినల్ల 'గలిగిన హర్షాదులవల్లమ $/. తప. లజ్జ అయిదే (పాప్రివల్ల గిలిగిన శోక _స్పంభాదులచేతను అభినయించ 1. మరుగుమాటలు 2. తలవంచుట, ఓరచూపు వలెను, $ యోచించుట, బయటకు రాకుండుట ఆవేగము - అద్భుత, వీర, శృంగారములందు పుట్టును. 4. ముసుగిడుట క గోబ్ల గిల్లట, నేల గీరుట క్షే, ధృ తి- దైర్యము శ. చూపులండు యెక్కువగా రెస్పపాట్లు
4. సంతోషము పీవిచే నభినయించవలెను _ 8 చింళ లేకయుండుట శృంగారమందు పుట్టును. శి లభించిన దానిని అమభవిళచుట 18. విషాదము వీర, శృంగారములయందు పుటును. బ 1 ఏమియు తోచక ఉపాయమును వెదకుట. క్రై స్మ తి - జ్ఞావకము క చేతులు పసుకుకొనుట 3. ముఖమున విచారము 1 కమటొమలు మయెగరవేయుట మొదలై నవి అభలినయించనలెను, శ. తల ఆరించుట లీభత్స. శృంగార రనములందు పుబ్లును

చాడీణాత్యుల వాట్యక ళాచరిత) క 1/. 18 వముదవుం మొదలై నవి ఆభినయించనలేను.

1. మాటలలో తొటటుపొటు, పెద్దగ నవ్వులు, ఏడుపు అద్భుత వీర రనములయందు పుట్టును 2 శరీరము తూలుట. £4. విబోదధవుం మొదలైన పలినయించవలెమ, ఎరుకను చెందియుండుట వీర భీళత్స, రౌటద, శృంగారములయందు పుట్టును 1. భుజములు పైకి ఆడించు. 20 మతి ః చిటికెలు వేయుట 8. ఒళ్లు విరుచుకొనుట క్‌ (క ॥ 1 టోధవముచేయునటు కనబడుట న్నులు నలుప్పకొనుట, (కమముగా తెరచుట ణ త్‌ అపలింతలు
2. సంతోషము వీ 8 శంక వివారణమైనట్లు కనబడుట రరసమందు పుట్టును, శ. కమటొమల నాడించుట. న వము తి. మరణము , సంశయ ॥ ర సంశ నముల బోగొట్టుట శరీర త్యాగము వీవినవినయించవలెను. / | ఎక్కీ ట్ల ల్లి శ్వాసులు భత్సరసమునందు పుట్టును. శి వెన్నెలసేవ చేయుట లి బౌత్సుక్యము = ఉత్సాహము శ. మలయమారుతమునకు శరీరము నశ్చించుట
3. చేగముగ వడదుట! మొదలై నవావి నభినయించవలెను. £?, శరీరము బరువగుట భయానక శృంగార, వీర రసములయందు పుట్టును. $ కయనించుట యం దలిలాష ౪/1 నముద్‌ వం = పొర ము తె 4 తాళరేకపోవుట 1! ముఖమందు నేశములయందు వికాసము
4. విటూర్చు పష 8 చింత సంతావము ఓ. పులకలు పుట్టుట 0 * శి చెమట వేయుట ఫ్‌ మొదలై నవి క వదిరుపవ లెను అభినయ ౦చవలెను భత్స, రౌటద శృంగారములయందు చెల్లును వీర, అద్భుత, రౌ్యదముల యందు పుట్టాను
5. విద వం ఆలస్యము = జౌగు !. శరీరము విరచుకొమట. శ. శరీరము విరుచుకొనట వి అవలించుట కి. ఆపలించుట
6. కన్నుల మూయుట శి. పనులు చేయుటయందు దిద్ధకము శే. తెలివిలేక యుండుట శ. కూర్చిండుట యందానక్తి 5 దేహమందు చెమటలోయుట మొదలై నవి ఆభినయించవలెను. మొదలై నవి అభినయించపలయును శృంగార, అద్భుత, కరుణలయందు పుట్టాను. శృంగార. హాన్యములయందు పుట్టును. 28. వితర్క్మవు = సంశయము ణి చూహవనుం 1. కమబొమల నెగుర వేయుట
7. వి్యదవెందినవానివలె కనబడుట. 2. తల నాడించుట 2 గుడు తేలంవేయ క్‌. ఆలోచించుచున్నట్లు కనదిరుచుట
8. శరీరము పడిపోవుట అలినయించనలెను 4, దేహము మరచియుండట. పీర రసమందు పుట్టును

బి4 దాకీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత 8, సుప్తి ఫం. అపస్మ అలతి - ఆఅపస్మారము ఓ. ఇం(దియములయందు నిశ్చలత్వము 2, వణకుట శ నోటి చొల్లు కొర్చుట 8. కన్నులు మూసుకొనుట 8. పరుగెత్తు 7. వోటి మరుగు గలుగుట కనబరుపవలెను 4. స్తంభము క88 సంచారుల అభినయమును గూర్చి సంక్షిప్తముగ 30. అసూయ [వాయవఐడినది శ మోము (దివ్వుట అద ₹. విందించుట, (భూభేదమ ణే ట్య శాస్ర ములు శ గర్వము భరతుని నాట్యశాస్రముగాక యింకను యెన్నియో (గంధ 4. తిరస్కారము ములు, ఆతని తరువాత వచ్చిన పండితులచే రచింపబడినవి. 6, దొరన్మము జ సంగీత రత్నాకరము, హస్తరత్నావళ€, బలరామ భరతము, మొదలై నవి అభినయించవలెను హస్తోదయము, నృత్తరత్నావళి మొదలై న (గంధములు, వీర, రౌద, శృంగార హాన్యములయందు పుటుము టబ ఈ (గంధము అన్నిటికి మూలము భరకుని నాట్యశాస్రమే క. అధ్యానము = చింత భరతళాస్త్రమును ఆధారముగా తీసికొవి దేశకాల భేదములనుబట్టి భరతుని కాలములో లేని కొన్ని [కొత్త విషయములను చేర్చి

1. మేమ చిక్కుట (గంధములను రచించినారు పండితులు ఈ శాస్త్రములన్నియు 2, తలవంచుట చదివినప్పుడు కొన్ని సమయములందు ఒకే విషయముమగూర్చి క. సంతాపము వివిధ రచయితలు వివిధములైన అభ్మిపామముల విచ్చుటచే శ, నిట్లూర్చు యేది _పమాశఎముగా తీసికొనవలెనో తెలియక చిక్కులేర్పడు న! కరుణ, శృంగార భయానకముల యందు పృటుము. చున్నవి టబ ఉదా = “హ స్తలక్షీణ దీపిక ఇది కధకళ నర్తకుల _(వమాణ తడై. వ్రవు గంధము, ఇందలి ఒక చిన్న విషయమును పేర్కొ నుచున్నాము. భరతుని నాట్యశాఫ్రములోని (తిపతాకము కధకళ€ వారు నృత్యము చిత్త వీభమము, వెళ్టితనము లలో పతాకిముగ నుపయోగింతురు ఆది కొంత అసహజముగ నున్నను వారి శాస్త్రరీత్యా ఆది తప్పుగాదు. కనుక ఈ రెండు శాస్త్ర
2. నిమిత్తము లేవి నవ్వు ములు చదిపినతరువాత యే శాస్త్రము ననుసరించవలెనో తెలియక
3. సంబంధము లేక మాటాడుట నర్తకుడు చిక్కు పడుట సహజమే కావి, యిట్టి సమయములో ళ్‌ అధ అధ 8 హేతువు లేక పరుగిడుట నాట్యశాస్త్రము నమసరించుటయే కేమకరము. ఎందుకనగా భరత గ బుషి చెప్పిన హస్తములు వానియొక్క వివియోగములు విపుల కూర్చుండుట, లేచుట ఏడ్చుట ముగ వర్జింపబడుటయేగాక సహజత్వముతో. విలసిల్లుచుండును $ జీవముగల మనుష్య, పళు, వక్యెదులతోను జడవదారము కనుక ఈ (_గంధములన్నియు నృత్యికళయందు పరిశోధన చేయు అతోను, సమానముగ నూట్లాడుట ౨ వారి కుపయోగపడుము గాని _పారంభదళలోనున్న న ర్రకుల కున వీని నథినయించ వలెను. యోగవడవు కనుకనే అందరికి అందుబాటులోమండే విధముగ వంకి ప్రపరుపబడిన “అలినయ దర్పణము” విశేషముగ (వచారము: కరుణ, హోన్యముల యందు బుటును. లోవకి వచ్చినది ౬

దాడిణాత్యుల నాట్యకళాచరిత) ల్‌ విద్యానాధునీ *వతావరు[దీయము”. సండితరాియల 'రన స్టావర జంగమాళ్మక మైన లోకము యొక్క చేష్టావిధుల గంగాధరము”, భామని 'రసమంజరి", ధ్వన్యాలోకము మొదలైన నన్నిటిని శాప్రముచే సరికట్టుట సాధ్యము కొదు. గంధము అన్నియు మనకు నాయి కాలినయమందు, రసాభివయ (వకృతులు "పెక్కు శీలములు గలవి శిలమంచే నాట్యము మందు నెక్కువగా ఉపకరించుము విల్చియున్నది కావున నాట్యమువకు లోకమే (_సమాణమని నాట నూ ఇరుకు కముల (_పదర్శించువారు తెలుసుకొనవలెను పర్యవసానములో లు నాట్యకళనుగూర్చి పురాణ పురుషుల అభ్యిపాయము చెవ్పదగిన దేమనిన _ నాట్యమును చక్కగా నభ్యనిం౨, దానినే అర్జునాఖ్నిపాయము వట్టుకొని ,పాకులాడక, (పపంచ జ్ఞానము గలవాడై, లోక వ్యపహారమును బుగుగ వరిశీలించి అనుసరించుట నటనకు సం ముకా రేఫోరాగేణ మిిశిఈః ఫ్ర గ్‌ః భకొరో థాని నం ముక్తా రేఫోరాగేణ మి యుక్తము అవి, నేర్చిన విద్యకు మించినది లోకొనుభనమని తకారతాల మిత్యాహొర్భర తీర్థ విచక్షదైైః ౫ ల్‌ నందుడు దేవాలయ +శిల్పములోని నృత్య భంగిమలు లో ఉత్తమం భంతళాత్రం | నాగార్జున శిల్చ్పములలోని భావ భంగిమలు. జాన వై రాగ్య సాధనం ॥ ఓ. ఎల్లోరా గుహలలోని నటమహాశేఖరుడు నటరాజు జ ఆ నృత్య విన్యాసములు రావణుడు శి. పల్లవుల అది శిల్పవై భవమును వెల్లడించునట్టి కంచి “ఉత్తమం భరత శాస్త్రమ్‌ భక్తిము క్తి ఫల్యపదమ్‌ వ్రైలాసనాధుని ఆలయంలోని వృత్య కరణములు క్లానవై రాగ్య సద్భోధ కారణం మోత దాయకమ్‌” 4 శంజపురి బృహదీళ్వరునవి ఆలయంలోవి కొండవ భంగిమలు అధ కోహలుడు 6 చిదంబరములోవి నటరాజస్వామి ఆలయములో నృళ్య “నృత్యగీకాలినయె రొజానాం కరణములు. దైవతం గురుం తోష దృరతమ్‌ కాఫ్రతమ్‌ 4 రామప్ప గుళ్ళలోని నృత్య భంగిమలు, భక్తి ముక్తి ఫలపదమ్‌ 4” 7. కొడిపి ఆలయంలోని కరణ విన్యాసములు స 8. అజంకాలోని బద్రభగవానుని జీవిరచరి తకు నంబం నొాట్యశొస్త్ర్రమునకు పూర్వము మన నృత; ౮ భరతుని నాట్యళాస్త్ర నౌ (ల్‌ నృత్య ధించిన చితలేఖసేము. రూ కళయొక్క గ్‌ న్నర్తకులకు తమ భానవకటన 'సింపొందించుటకు, నృ్త భరతువికి పూవ్వము గూడ నృత్యళాప్రములు రచించిన నృత్య, విన్యాసములను సరిదిద్దుకొనుటకు యెొంతగానో ఉపక శా స్రకొరులున్నట్లు మనకు తెలియుచున్నను ఆ (గంధములు మనకు రించును లభ్యమగుటలేదు. కాని మనము ముఖ్యముగ ఒక విషయము (గహిం ఈ శిల్పకళ అంతయు నువకు ఒక్కొక్క భంగినునెటు చవలసియున్నది “నాట్యశాఫ్రము న కొధా5ము *లోకధర్శ్మి' లోక్‌ వటవలయునో తెలుపుచునుది ఆ భంగిషయోక,. పంప ధర్మిఆధారముగ శాచ్చీయకళ సెంపొంది “నాట్యధర్మి యగుచున్నది ఓ లువుబున్ని 9 ట్ర వంపూర్ణ ॥ జ యములోని 128, 128, నవీపొవమునుగూర్చి మనము చక్కగ తెలిపికొనగల్లుడుము. కాళ్లు నాట్యశాప్రములోవి 28 వ అధ్యా “| చేరుద, తలమొక్క రీతి యెట్లుండవలెనో, వానియొక్క కోల 188 లోకములలో భరతుడిట్లు చెప్పియున్నాడు తలు మొదలైన వివరములన్నియు చక్కగ పాటించి మలచబడిన శ్లో॥ యావి శాస్రాణీ యే ధర్మా యౌవి శిల్పావి యౌః[కియాః శిల్పఖండములగుటచే మనకు చాల మపయోగకరమ గా మండును లోక ధర్మ (వవృళత్తాని నాట్యమిత్యలి సండ్జీతమ్‌ ౪ 188 ఈ శిల్బములోవి వృత్య భంగిమలను పరిశోధించువన్వుడు మనము శ్లో వచళక్యంపి లోకవ్య స్టావరస్య దరస్యచ ముఖ్యముగ గు ర్తుంచుకొనవలసిన విషయములు కొన్ని యున్నవి. క శ పేణ నియతం కరుం నానాచేషా విధియవతిణ 120 ఈ భంగిమలన్నిము ఒక నృత్యకంణిమొక్కగానీ వృత్యము ఆ తో శే బ వతిషిత యొక్కగాని ముగింపు భంగిమలు మా్యతమే దీవిని _పారంభించు ల్లోః నానా శీలాః పకృతయః శీలే నాబ్యవతిస్టితం నస్పటి భంగిమలుగాని, మధ్య (వదర్శింసఎలసిన చాప) భేద ఈప్తాల్లోక సమాణంపా జయం నాట్యం_పయోక్ష్ఫలిఃః 180 స్వ్వృల్పగాని అందు చ్యితింసబడవు కనక ఆరంభమందలి భంగిమల ఏ శాష్రములు. ఏ ధర్మములు, ఏ శిల్పములు లోక ధర్మము యొక్క స్వరూపమును, తరువాత వచ్చు భంగిమలలోని అంగ ననుసరించి యుండునో దానివి నాట్యమందురు. విన్యాసముమ ఊహించుకోవలపి యుండును

276 దాషీణాత్యుల నాట్యకళాచరిత నాగౌర్లున శిల్పము కల్పన చేయబడియున్నవి దీవి ఆరాధనవల్ల శాన్త్రీము పద్దతులే వ గాక దేశి సాం్యపదాయములలోని విశిష్ట (గహించ గలుగుదుము వాగార్జునలో (పతీ భంగిమయ ఒక్కొక్క రసమును గ పోషించునట్టివీగా యున్నవి రసాభినయనుందు వివిద సంచారుల __ _ లేపాడీ దేవళములో పద్మివీ జొతి స్రీ. పాంచాలజాతి పురు నెట్లు పోషింవవలెనో గురు ముఖముగ అభ్యసించిన పిదప వర్త ఏవి విగహములు ముల్యముగ చూడవలసినవి ఇటుల (పథ్యాతి టి శ్‌ చ వపాంచిన (పతి దేవలయములోని శిల్పము మనకు నృత్యకళకుప కులు ఈ శిల్పములోవి (పతి చిన్న భంగిమను చక్కగ తిలకించి యోగ వడునటిదిగ మండును అ భావములను వుటకు రనయత్నించినలా సాత్విక్‌ (వరావ శిల్పమలోని లంగిమలు మనకు నృత్యమునకుపయోగపడి మెన వారి యభినయ విద్య మెంతగానో పృది జెందును జా క్‌ క నంతగా అభినయమునకు తోడ్పడపు శిల్పములోవి ఆహార్యము ఎల్లోరా గూడ నృత్య నాటికలకు, నృత్యములకువయోగపడును ఎల్లోరాలోవి శిల్ప భంగిమలు మహ దేవుని యొక్క కాండ అశినయ కళమ వృద్దిపొందించుకొనుటకు (పతి వర్తకుడు నమును గూర్చి విశేషముగ తెల్చునట్టివి ఆ భంగిమల నన్నిటిని కొంతకాలము అజంకా గుహలలోని చితలేతినమును ఆరాధించ జేర్చి మధ్యనకొన్ని “చారి ఛేదములిను, గతులను జతపరచి నృత్య పంచ ంగారము.. బరమ. రము టా పద్‌ మాడిన శిపలీల లన్నియు (పదర్శింప వచ్చును ఈ భంగిమలు లే వినను చక్కగ నభినయించు విధా శరీము యొక్క గతిభేదములు మొదలైన వివరములన్నిటితో గూడిన కంచి, తంజపురి, చిదంబర ఆలయములలోని చిలతములు మనకు అజంతా గుహలలో కనబడును నృత్య మభ్య సించిన (వతి నగ్రకుడు తన అభినయమును నరిదిదుకొనుటకు నృత్యకరణములు కొన్ని నెలలైన విధిగా అజంతా గుహలలోను నాగొర్జున శిల్ప భరత శాస్త్రములోని 108 కరణములు యిందు చెక్కబడి ములవద్ద గడుపవలెను అందలి ఆహార్యము గేయనాటికలందు యున్నవి. తంజిప్పురి ఆలయమందు 88 మాతము చెక్కి. విలిపి మన కువయోగపడును మరియు బుద్దువి గాధలకు సంబంధించిన వెసిరి శిల్పములలో ఛావపూరిత మెన ఆభినయమునికు పవికివచ్చు భంగిను కించి క్రైలాసనాధుని ఆలయంలోని కరణములు బహు లేవ్నియో కనిపించుము ఇట్లు శల్చకళగూడ నృత్యకళకు బహుముఖ సుందరి వంతమగు చక్కని భాన _పకటనతో గూడి కమలకు ముల తోడ్పడుచున్నది పండువను గొల్చును ఇందు వటరాజస్వామి నర్తన మాడు న తలం తలం చున్నట్లు చెక్కబడి యున్నవి చిదంబరాలయములోని లీ ల ల మూర్తి నాట్యమాడునట్లు చెక్కిరి ఆ కాలములో నుపయోగించిన నవరస అంగహారములు వివిధ వాద్యములయొక్క స్వరూపములు గూడ మనము యిందు భరతవిద్యలో “నవరస అంగహోార' (వదర్శవన_కమము నుండి కొంతవరకు తెలిసికొనగలము విహం (ప్రాచీన కాలమునుండియు. [పచారమునందుండినది ఈ పై రెండు ఆలయమ లలోని భంగిమలు ఒక్కొక్క కర [5మమనుగూర్చి భరతుడు తన నాట్యశాస్త్రమందంతగా తెలవక ఇఅముయొక్క. ముగింపు స్వరూపములు మాత్రమే _పారంభ పోయినను యితర శాస్త్రవేత్తలు విపులముగ చర్చించిరి. విధానము విన్యాస కమము మాతము యిందులేదు తంజపరి పాట, మాట లేక వాద్య సంగీత సహాకారముతో రసభావ వృిహదీశ్వరాలయమందట్లుగాకి ఒక్కొక్క కంణమును విన్యాసము ములను _పదర్శింమటకు ఆఅమవైన హప్తపాద విన్యాసములు, గతి జేయు పద్దతిని తెలుపు విధముగ శిల్పులు మలచినారు వేదములతో గూడిన నృత్య_కమము *నవరన ఆంగహార” విన్యాసము, కరణ ములకు సంబంధించిన ఒక అతి ముఖ్యమైన రంగిమ ఆలయములందు దేవదాసీలు [పదర్శించెడి అషదికొ,లక నేను పాలకొల్లు ఆలయం 'క్షీరామరి లో జూచితిని ఆభంగిమను (వల ఈ (గంధములో పొందుసరచితిని “అది “*లలితకర=ము వకు ఎరొరన వృత్యములందు, ముఖ్యముగ శవదాలలు _వదర్శిండు సంబంధించినట్టిది ఆ కరణము. పట్టునవ్పడు పాదముయొక్క మర సళటన్‌ వమందు శ ఏన్నాసము సం కాంచన బై 0 కా ంచగా గరిని లెబులకుగాను వివిధ కోణములో పాదమును చింతించి వ; దిజెందినటు గావ్నించద ఆచారు తీ పద్దతిని ప ర్తిగ మరచి జూసినాడు, శిల్చి అట్టి భంగిమలవల్ల వివిధ కరణములు పట్ల మ యగాబ ల లో వరలు పూ వలసిన శాస్త్రీయ వద్ధతులను బహు సులభముగ తెలిసికొనవచ్చుము ) రవిపు చెప్పవచ్చును ఈ సం్యవదాయము ననుసరించి మలచబడిన శిల్ప భంగిమ లగుటవల్ల నే నాగార్జునలోని శిల్పములు నవరనము రామవ్స. కాడివతి ఆలయములలో నృత్యకళకు, ముఖ్య లొల్కుళూ కన్నులకు వండువ గూర్చుచుండుము, ముగ దేశి సాయ్యవదాయమునకు చెందిన అనేక భంగిమలు రూన

భారతావనిలోని నర్తనరీతులు ఆష్‌ సంక్షిప్త సింహావలోకనం పాచీనకాలంనుండీ నేటివరకూ భారతదేశంలో అలివృద్ధి సం్యవదాయంలో వువయోగవడును. ఇవన్నియూ '*దేశి సంవ చెంది, _పచారములోవికి వచ్చిన నాట్య సం_వదాయాలమ ఐదు దాయ రచనలు - వీటియందు రాగము కాళము వుండును - భొవ విధాలుగా విభజించవచ్చును (పకటనకు వృ త్తనృత్యాలకు ఈ రచనలుసయోగవడిననూ ఇవి అవియే ఆలయాల్లోని ఆరాధన నృత్యములు, రాజుల అస్థా యెక్కువగా పాంతీయతను మాత్రమే (ప్రతిబింబించుచుండును వాల్లో (పదర్శింపబడిన 'దర్చారు = కచేరి నాట్యములు. సామాన్య శీ రిచనలుగూడా కర్నాటక సం్యపదాయములో గానము చేయ (వజలకోరకు చేయబడిన భాగవతములు సామాన్యపజల జానపద బితీననూ - మౌగ్గి సం_పదాయములో గానము చేయబడిననూ = వర్తనములు గిరిజనులు నృత్త రీతులు - మార్ధి నం్యవదాయములో నుండవు (పాంతీయయాన, విశిప్ప ఆ లో తను పతినింబించుచుండును అశ్సే తమిళ _పాంతములందలి = ఈ నృత్యములన్నియూ మార్గి దేశి సంవదాయనులి దు గితమలు, తిరువుగళ్‌, తేపళములు తిరుపాలై యిళ్యాడి వమసరించి లాస్య _తాండవములుగా నాట్యనృత్త నృత్యాభిన ర్వనలప్నీ దేశ సం్యవదాయ రచనలే - ఇవన్నియూ (పాంతీయ యములుగా రూపొందినటివి = బాణీలే చ! శాఫ్రముల్లో దెల్పిన ఏధముగా కరణొంగహారస్టానక రేచక ఈ నంగీక రచనలనలినే నృత్యబాణీలోగూడా. శాస్త్రీయ చారి గతి విధానములను _పదర్శించుట “మార్గి సంటపదాయము బుణి - ఏ _పాంతమైననూ ఒకే రీతిగా - ఎక్కువ భేదములు లేక ఆయా _పాంతీయ కళాభిమానుల, కళావేత్త్రల అభిరుచుల ప్పుద్దిచెంది యున్నది నం(వదాయ విద్య అట్లుగాక ఆయా (పాం సమసరించి రూపొందించబడి _పచారములో పెట్టబడిన నరృనము తీయ తీరులననునరించి (పదర్శితమపుటచే ఆట్యకమనము నందే “దేశి సంపదాయము మౌర్పు కవ్పట్టును శాస్త్రీయ, సం,పవాయ. విద్యల్లోని భేదములు - నాట్య మరియు “మార్గి నం్యవదాయము = కాలానుగకంగా శాప్రముల నమనరించి రూపొందించబడిన నాట్య, నృత్త నృత్య మౌర్చులు చెందక - పాదీన రూసమునందే విరాజిల్లుచుండును అభినయౌదులను గల్గియుండి వండిత పామర జనరంజకంగా “దేశ విద్య కాలానుగుణ్యముగా మార్చులను చెందుచుం వంస్కరించదిడిన విద్యాపద్థతి శాస్త్రీయము డున సామాన్య పజల అభిరుచుల నమనరించి రూపొందించ గమకనే పండితులు కళావేత్తలు మార్షి విద్యకే విలువ బిడి పిదప పండితుల, కళావేత్తల అభిమతానుసారముగా శాస్త్రీయ వెక్కువగా విచ్చియున్నారు ఆది దేళ సాంస్కృతిక చరితను, వదతులతో తీర్చి దిదబడినటిది సంవదాయ విద్య (పాచీవతను తిలిసికొనుటకు మయమెంతయో ఉపకరించును. క! 0 ల్‌ ఈ రెండింటిలో శాస్త్రీయ పదతుల సమ్మేళన ముండిననూ శాఫ్రము తవ్పుటకు వీలులేదు. కన్పయిన ఆది శాస్త్రమే 0 వాటి వయోగ వివియోగమ లందు 'భేదమున్నది. సంగీత రన గాదు నంపదాయ విద్య అట్లుగాదు అది ఒకరిమండి మరియొక అందు, అభినయ తీరులందు, నృత్య గమనమందు చాలా తేడా. రికీ అందినప్కుడు ఆ కళానేత్తల అభిరుచుల నమసరించి (వవేశ వుండును శ 'సెటదిడిన నూతనాంళములు మార్పులు చేర్పులనల్ల కొన్ని పొర పాట్లు జరుగుట కవకాశముండును. శాస్రమందు అట్టి మార్పులకు ఉదా : భరతనాట్య భాగవత న్నర్తక రీతులు, వానియందు ఫ్రిల్య్యదు గనుక అదే తన స్వచృత ఏ కాపాడుకొనుటకు ఆవకాళ వయోగించే సంగీత రచనలు మున్నది = అందులకే పాచీశులు కావ్తీయ విద్యలకిచ్చిన విలువ స్వరపల్లి వులు స్వరజతులు, సదవర్శములు పదములు జీన నం్యపదాయ విద్యలకీయరై 0 వే రూపొందించబడిన వగుటచే కర్నాటక సంగీతమందంతటనూ ఓకే తీరున గానముచేయదిడి, వుపయోగింపబడుచున్నవి ఈ రచనలే సుందర సుకుమార భాపవికాసము కోమలకరణాంగహార భరతనాట్యమందు వువయోగింపదిడుచున్నవి విన్యాసమ గల్లీవట్టే నృత్యవిశేషం లాన్యకతియవియూ, ఇక్‌ లాగవతమందువయోగించదిడునట్టివి-దరువు, ద్వివద, ఉద్ద త్త గంభీరభావవికొనము = కంణొంగ ఏన్యాసము గల్లి కందార్థము ఏల, ధవళం, అర్హచం(దిక యిత్యాది రచనలు భాగపత నట్టి నర్తనలీతి తాండవమవి శా్రజ్ఞాలు పేర్కొన్నారు

బం దాడీణాత్యుల నాట్యకళాచరితి కాని నటువమేళ నర్తకులు, నాట్యమేళన ర్తకులు లాస్య భరతుడు నృత్త నృత్యములను పర్యాయ వదముణగా వుప కాండనములను మరొక విధంగా వ్యాఖ్యావించియున్నారు. యోగించినాడు వీటివి వేరువేరుగా గావి, వీటి (పయోజనములు ధా టా రణ పండిత వ్యాఖ్యానమైయుండగా- లల రాగా లవిని, లంట అవి రెండుగా నర్తనమనియు సాధారణ పండిత వ్యాఖ్యానమై దీయబడినవని కొందరు కళావేత్తల అభ్నిపాయము దీనివల్ల భర కూర్చొవి వదములు,ల్లోక ములు, పద్యములు, జావళీలు యిత్యాడి త్రుడు ముందా నందికేళుడు ముందా అవే (వళ్న వుదృవించుము సంగీన రచనలకు సాత్వికా వినయము, ఆంగికాలినయము (సదర్శిం ఈ వాదములతో సీమి తంలేకుండా ఈ రెండు శాష్రమ చుట లాన్యమనియు నిలదిడి న్‌ ళలయల నమసరించి శభ అను మనం చక్కగా పరిశోధించి మన దేళంలో వృద్ధిచెందివ మాడుట తాండవమని, సట్టున వళ న రకులు వ్యాఖ్యావిం నర్తన పం్యపదాయములను తిలకించిన ఒక నఎవత్సరము శిలిసికో నట్టువ 'మేళమనగా కేవలం స్త్రీలు మాటతము ఆడే నాట్యరీతి గంము నాట్య మేళమలో స్త్రీ పురుష పా యణ పుడసులే ధరం భరతుడు నృత్య నాటకముంను గూర్చి ఆ నం(వదాయ తురు స్రీ పురుష పా తలు రెండునూ ఆ సంప్రదాయంలో | విద్యను గూర్చి తన నాట్యశాప్రములో విపులీకరంచాడు ర్మింపబడుటచే లాస్యం తాండవం రెండునూ అందు (వదర్శిత మగునని ఒక ఆభ్మిపాయం కలుగవచ్చును, అది సరిగాదు వారు నందికేశుడు ఏకపా_త నృత్య సం్యవదాయం. గూర్చి ఉపదర్శించేది తాండవ రీతియే ఈ సంపదాయ నర్తకులు పొత్త వివరించాడు లందు (పదర్శించే లాన్యం నట్టువ మేళమందువలే శుద్ధ లాస్యం నృత్యనాటక మనగా కేవలం నేటి కాలంలో ఆడబడుతున్న గాదు కాండవమందలి కొని కోమల వివ్యాసములు మృాతము బ్య్యాగ్మ్య బ్రాగవతముల పద్ధతియేగాక నేటి పాశ్చాత్యదేశాల్లో (వచా నీరి నృత్త వక వద్ధితి యంతయూ పరుష (ప్రకృతికి అమకూ ,్వ్యాల్రీ నృన్న “బెల” పద్ధతివిగూర్చిగూడా నాట్యళాస్రములో లించు తాండవ రీతిని వుండును. తెలిసికోవచ్చును. వాచికగానము లేక వాద్య సంగీత సహాయము, అళ్లే వ్రీ నర్తకిముల సంప్రదాయంలో (వదర్శించే కరణాంగహార విన్యాసములతో ఒక కథను (పదర్శించుటయే 'బెలి అడవులు జతిఆట గొంతవరకు గంభీరంగా, వుదృతంగా కవ్చిం నర్ర్తవరీతి ఈ రీతి ఆట మన (పాచీవ భారతదేశంలో వుండింది చినా ఆది తాండవంమా (తం గాదు లాస్యంలోవి కొంత గంఖీరత ఇందులోనే శిపుని 108 కరణములు, వాని చేరికవల్ల ఏర్పడే అంగ గల్గివ ఆంగచలనము గనుక కాండవమును పోలి యండుమ హారములు, ఖండములు, మండములు, స్తవనములు వువయోగించి అందువల్లనే. పూర్వులు కొన్నికొన్ని నం(వదాయాలు. కర్‌ గొడుడురు. ఈ రీతి ఆటయొక్క వద్దతివి కూర్చే భరతడు ౧ న్‌ నృత్త నృత్యమునుగూర్చి చర్చించినవ్పుడు రెండింటినీ చేర్చి చెప్పి (వత్మేకంగా న్రీలకొరకు, కొన్ని (వత్యేకంగా పురుషులకారకు లీ నాడు అందువల్ల ఆతవికి రెండింటినీ విడదీసి చెప్పవలసిన అవస విరేశించారు లు ద రము కిల్లి యుండలేదు చతురత సర టికు పుదసుణ (నదర్శించివ హైరింత భరతుని నాట్యశాప్రము నినువరించి రూపొందిన నాట్యరీతి గ్‌ వర చమ నీ ప కనయంట నం రికలు భారతదేశంలోని నాట్యమేశ సం్యవదాయం లేక భాగవత సంప ల (ఐదిల్గంచివినట సహజ థ్రంల్‌ కౌడీయుండదు. బ్యా నృత్యము (వృత్త నృత్యము). అభినయము (చతుర్విదాలి అఫ్లే కథక (పురుషుల నాట్యం) వ్రీలు యెంతటి గంలీర నయమును) వుపయోగించి ఒక కధను ఏవిధముగా (వదర్శించ భాన _పకటనతో _వదర్శించినా అసహజంగా కవిపించుము. వలెనో తెల్సిన నాట్యరీతియే భరతసం[వ్రదాయం పాము, పొందిక, తగు విగులు= అభినయ తీరులము ఆభినయంలో వాచికం, ఆహార్యములు - పా_తలభాష కళ [0 కొంతవరకు మార్చి చేర్చుకొందురు కళావే తలు, న్రీలు, పుకుషులు మాట = వేషధారణకు సంబంధించి వుండీ - ఆంగికము అరా ఈ సంప్రదాయాలను (వదర్శించుచున్నారు అట్టి నమయాలో అవి భినయము (వదర్శించువట్టిదీ = పాత్వీకం భావాభినయమును దెల్చు ఆ సం్యపదాయాలుగాక మాతన సం్యవదాయాలుగా రూపొలమమ. నీదిగామా వున్నది. దికేళ తెలి నృత న త్యములు నందికేళ మఠము ఏకపాత నృత్య రీతిని గూర్చి తెల్పి ఆవి యున్నదవి తెలియజేసినాను ఒకే వర్తకి నృత్త వృత్య అభినయ రనభావములు లేని కాశ లయల నాశయించియువ్నట్టి ములను _వదర్శించుబకు అనువైన రీతి, అభివృద్ధి చెందిన నం ఆంగ వికేపము నృత్తమవియూ, రసభావములు కల్లి తాళ లయల దాయం ఈ సం_పవాయముము ఆరాధించినవారు న్రీఐ. వీరిదే ననుసరించి (ప్రదర్శించే హ_స్తపాదముల విన్యాసము' నృత్యమవియు నట్టువ మేళ సం_వవాయం. వీరినే దేవదాసీలు, రాజవాసీలందరు “అభినయ దర్పణ రచయిత నందికేశుని మతము. వీరు పురాణ కధలను నాట్యమాడక, కొన్నికొన్ని రసన _త్తర ఘట్ట

దాశీణాత్యురి నాట్యకళాచరితు) శ్రి ములు, ముచ్చజైవ నంగీక రచనలు చేయదిడిన వాటివి మాకం భాషవల్ల సంగీఠములో మార్చులు వచ్చినఏ ఆ సంగీతము నాట్యమాడుదురు మరియు యక్షగానమనే ఒక (ప్రాచీన బాణీవి లోవి మార్పులవల్ల కాళముల (_పమాణము లొకపే అయినా (వచారములోనికి తెచ్చినవారు ఈ నట్టువ మేళమువారే యక్షగాన వాద్య(కమములోనే మార్పులు వచ్చినవి అదియే ఉత్తరాది, ద&ీ (కమమెట్రిదవగా ఒక కధ వర్ణనాత్మక గేయరూపంలో రచన చేయ జొది సంగీత బాణీలు ఏర్పడుట కొరణ మైనది, దిడి పుండును ఆ రచనను నర్తకుడు గానంచేష్తూ, అందలి ఘట్టా రాజకీయ పరిసితులవల్త నృత్యశె లిలో మార్పులు (పద లము ఆంగిక సాత్విక భావ్యపదర్శనతో (అర్జాలినయం భావాఖి రృన తీరులో) కల్లినవి పాలించు _పలుపుల అభిరుచుల నమసరించి వయంద్వారా _పకటిస్తూ నృత్యము సల్పును కథ పెద్ద దీర్హ అదియే రరతవాట్యము కధక్‌ వంటి నృత్యరీతులు వృద్ధిపొందు కాలం గానము చేయటవిల్ల పజలలో విసుగు దోచకుండుటకు టకు ఆసా _రము కల్లించినది గాను _పతిఘట్టము ముగింపునందునూ తాళముల వనుసరించి మతము= కొన్ని మతములు పూర్తిగా నృత్యాన్ని పంగీ కొన్ని ఏన్యాసములు _పదర్శించును ఇది కధకు సందింధము లేవి కాన్ని విషేధించికే కొన్నింటిలో దై వారాధనలో నృత్య సంగీతా శుద్ద నృత్తము కథలోని అన్ని ప్రాతలూ తానేయె నర్తించుటవల్ల శ్రాక్ర భ్రాగమై ఏరాజిల్లినవి మరిశది శైన వైస్టవమత సంప ఒక (వత్యేక పాత ననుసరించి ఆహార్యం ధరించిక తన పౌంద దాయములవల మన్‌ చేశంలో మాతనరీకి న రన్‌వవేలు రూపొందు ర్యావ్ని ద్విగుణీకృతం చేసే ఆలంకారము మా తం ధరించి రంగ ట్రకు అవకాశము ఠలినది అటివే దక్షిణాదిన స ప్రతాండవములు సలం పవేశించును. అన్ని ఘట్టములు తానే ఆభినయించును యిత్యాదులు, ఉత్తరదేళంలోని రాసక్రీడ మహారొస యిత్మాది గమక పతి ఘటము విపులంగా తెలియ జేయుటకు గూడా. నాట్యములు అనగా ఒక ధావములోవి ఇంకొక భానములోనికి మారుట ఒక ఇన్నింటికీ అతీతమె నాటినుండి నేటివరకూ ఒకేవిధముగా సంఘర ణఇలోవండి ఇంకొకి సంఘటనలోవి కధను సులభంగా కేక గ మార్పూచే మటకు వీలు కలుటకు రపభావములు లేవట్టి శుద్ద వర్త బేకగచెదరక తన (ప్రాలీన విశిష్పతను పోషించుకుంటూ. జీవకళ గ్‌ బల 6 7 లుటిపడే కళారీతిగా నిలిచింది మా_తము ఆలయ సం్యపదాయ నము (నృ త్తముు అవసరమైంది గాన యీ నర్తకులు (వత్యే వ్‌ల్‌న రీతియే కంగా వృత్తాన్ని, నృత్యాన్ని విడదీసి వేరువేరు కళలుగా ఏర్పాటు దళాబాలు శరతొబాలు గడీచిపోయినప రాజులు రారాజులు చేసుకున్నారు గతించారు “దేశ చరి[ఠలో ఎన్నో మార్పులు కల్తినవి కాని అయితే మన కింకో సందేహము కలుగును. భాగవత్‌ క్రవుక వృత్తములు సంచళూత ఆరాధన నర్తనములు ఆప్ష సంపదాయం పూర్తిగా - నాట్యశాప్రముప్పై ఆధారపడి కేశక, దిగ్భృంధన ఆరాధన నృత్తములు - ఇవిమటుకు తమ (పాచీసే వట్టువమేళ సంపదాయం - అభినయదర్పణంపై ఆధారపడి అభి మ్రార్గములోనే _పదర్శింపణడుతున్నవి ఇవ శుద్ధ నృ త్తరీతులు, వృద్ధి చెందినడా? అని, ఆ అభి, పాయు సరిగాదు - రెండు వ్ల్వీని మార్చుటకు. సూతనాంళములు చేర్చుటకు వీలులేదు వీట్‌ సం _వదాయములవారు ఈ రెండు కాష్తములపై ముఖ్యంగా ఆధార్‌ క్రమము సంపూర్ణమైసట్టిది గనుక కాప్రముల నెరిగిన కళా వేత్తలు పడి తమ నర్హనిముమ వృద్ధిసరిచిననూ తమ సం_పదాయమునకో ల్య్యిశ్రంలోని నాట్యరీతు అన్నింటిలో ఆల మరీతికి యెక్కువ పుష్టివి చేకూర్చుటకు ఎన్నియో విషయాలను ఇరువురు ఇళరే ప్ప్వ్వ్బ్యఖ్యత్ర సిత్తురు కొని మరొకవింత ఏమవగా- యిటి విశిష శాన్తాలనుంది చేర్చుకున్నారు. అందువల్లనే నాట్యకా ప్రమిల. జ ర్వకీతి ఆలయాల్లో పుండినదని చాలామంది. కళావిషానులకే వరించబడవి కొన్ని అంళములు భాగవతరీతియందునూ, భారతా - ల క య రర్శణమలందు వరించదిడవి ఏషయాలు కచ్చేరి గీ 5 ్కౌరులకు కూడా తెలియదు అందులకే నేటి కాలంలో ర్ద్వవ అలినయ దర్పణమిలంది ర్చి ఎ. ఆలయాల్లో పుత్సవాది వెడుక సమయములందు భరతనాట్య పదర్శ నాట్యమందునూ గాంచెదము నాలు. కైగవత (పదర్శనాలు ఏర్పాటుచేసి సంతృప్తి చెందు మనకు మరియొక సంశయము కలుటకవకొశమున్నది - ఒృన్నాము భరతనాట్యానికి, భాగవితావికీ ఆలయ సంప్రదాయానికి నాట్యశాస్త్ర అభివమదర్శణములపై ఆధారపడిన స్త్రీ, పురుష ఏవిధమైన పందింధం లేదు (_పొచీమలు ఈ నాట్యాలను ఆలయం స గ్రవరీతులు యౌవద్భారత దేశంలో ఒకే రితిగా వుండగా విశీన్న వెలపలవేగావి వైప సాన్నిధ్యంలో ప్రదర్శింప విచ్చేవారుగాదు. రూపముల నెట్లు దాల్చినప ఆగమ శొస్త్రానునారంగా మంటకళశాప్ర ళందోరీతుల సనుసరించి శితోస్పపితిగతి. (వజల భాష రాజకీయ పరిస్టితులు, మత పత్యేక విశిష్ట తాళశము౨౦దు కూర్చబడిన జతులకు సుగా ఈము. వాంఘిక విషయాల ఉవళావము అననరీతిపై దిడి వేరు వేరు. సుస్వంములో గానము చేయుచూ నర్తకులు ఆలయ నృత్యాలను పద్ధతుల్లో అభివృద్ధి చెందిపిడి అవియే వివిధ సంవదాయము (ప్రదర్శించేవారు లైనవి = కాని మూలమొక్కే గనుక అనేకత్వములో మనకు ఈ నాట్యరీతుల నమపరించియే భరతుడు తన నాట్యళాప్ర ఏకత్వము. కొవ్చించును. శీతోష్టస్టితి, మార్పులవల్ల (సజలు ములో వృత్తులను పేర్కొన్నాడు కైశిక, ఆరభటి. భరతి, ధరించే ఆహార్యంలో మార్చులు కవ్పించును. సతతి అవి వృత్తుడనాల్లు భారతదేశంలోని వివిధ (పాంఠా (70)

280 దొకీణాత్యుల నాబ్యకళా చరిత) ల్లోవి (వజలు వారివారి అభిరుచుల ననుసరించి కళలను అభివృద్ధి ఆరాధన నృత్యకళ పరుచుకున్నారు. భారితావనిలోవి నర్రనరీతులన్న ఈ నాల్లింటిలో దేవతల (పితికొరకు పూాసమయములందు. (వదర్శించే ఏదో ఒకదానిలోవికీ చేరుతుంది. ఆంటధులు శృంగార్యపియులు వృత్యములు, దేవతలు చేసిన నృత్యములు ఈ కండు 'పధములి గనుక శృంగార రవ్యపాధాన్యత గల్లిన కై శికీ వృత్రిననుసరించి వారి నీ ల్‌ క్‌ క ల మి నర్తనరీతి నృద్ధిచెందినదిగా చెప్పవచ్చును (వదర్శింపబడు మన నృత్యసాహిత్యం - అభినయపదములుగాని భాగవత ఇవన్నీయూ “మార్గి నృత్యములు కధలుగాని ముఖ్యంగా అన్ని శృంగారవర్శనలతో విండివుండి - ఇందు శివాలయాల్లో (పదర్శింపబడునట్టివి, విష్ణాలయాల్లో (పద ఇతర రసములకు అంతటి _పాధాన్యత వుండదు. ర్శింప బిడునట్టివి, దేవీ ఆలయాల్లో (వదర్శింపబడునట్రివి వేరు అశ్లే మలయాళ దేశ నృత్యష జూచినవారు వీర, భయా వేరుగా నున్నవి ఇవన్నియూ వినాయక రుద, (బహ్మా, శక్తి, నక ల్రీభత్వ రౌ్యద రపాలను యెక్కువగా అభిమావిస్తారు = ఆది హంసనాద హంసలీలా లక్షీః తురంగలీలా యిత్యాది అపూర్వ ఆరభటి (గౌధాన్యత గల్గిన శేశకారీతి తాళములందు _పదర్శిఎపదిడును. ఈ తాళములు సాధాంణ నృత్య (పదర్శనములందు _పయోగించఐడవు. ఈ విధంగా వృత్తులు నిర్ణయించబడినవి కనుకనే భాం తీయ న్నర్తనరీతి మూలం ఒక్కటే అయినా ఇం(దధనస్సులా ఆలయాల్లో అధిష్టాన దేసతలకు (ప్రదర్శించే నాట్యాలు అనేక కొంతుల్తో _పకాళిస్తుంది, గాక అప్ప దిక్పాలురకు నవ(హములకు _పదర్శింపదిడే కొన్ని అభివయము - గద్యము పద్యము, గీతము సదము యిత్యా (వళ్యేక్‌ నృత్యాలు కూడా వున్నవి దుల్లోని భావమనుగాని, అర్ధమునగాని, రాగతాళములతో అంగ శివాలయాల్లో వినాయకునికి మహా'పేనువికి (పత్యేక నృత్య (వత్యంగోపాంగములద్వారా _వదర్శించుట అభినయమ పూజ వుండును విష్ణ్టాలయాల్లో గరుత్మంతునికి _వత్యేక తాళము అభినయమును ఒక (పత్యేక కళగా నట్టువమేళశ వర్తకులు న్నర్తన మాడలడును వృద్ధిపరిచినారు నాట్య మేళములందునూ అభినియమున్ననూ అది వివిధ పూజా సమయములందు (పత్యేకంగా కవుతము, పా_తలననుసరించి వుండుటచే సంక్షిప్తంగా సంచారీ భావ (పక్‌ జ్వద న రనము లాడదిడుము ఈ సృత్యములు ముఖ్యముగా కర టన వుండును = కచ్చేరీ నాట్యరీతియందు పూరిగా సంచారీ కావ బ్రంగ హం ఎన్యాసములు. ఇవి నాట్యశాత్త్ర భారతార వముల ఆధా ములకు అభినయమేగాక పదార్థాభినియము. విశ్రేషాభినయము ఇత్యా (గా రూపొందించబడినటి నృ తములు. దులుగూడా _వదర్శింపబడును ల ల . |. భారతీయులు ఆరంభములో యజ్ఞయాగాది (కతువులద్వారా శివసం సదాయ. తాండవ నర్రనరీతి, కృషస్తసం(వదాయ పృధ్విలో జీవకోటికి కారణభూత మై నట్టి పంచభూతములను ఆరా కాండసనర్రనరీతి - అని తాండవము రేండు రీతులుగా రూపొంది. చ సంళ్ళ పివరచేవారు అట్టి సమయములందు నృత్యగాన పూజ వదు గూడా వుండినట్లు (పాచీవ శాస్త్రములు తెల్పుచున్నవి. కోమల గా్యతులైన స్త్రీలు వీణాగానము చేయగా పురుషులు ఉద్దత స్వభావము శీవనం ,వదాయనృత్యము దక్షిణ దేశమందును కృష్ణ శ్రనిన రన మాడినటు వరించిన లట వదన శిల్పులు వంసదాయము ఉ త్తరదేశమందును _పవారములోనున్న ది. దేష్లై ళ్ళేకు ఆలయాలు కటీసిప్పుడు ఈ నాద్యమేలు ఆలయాల్లో వసంతోత్సవ సమ కమందు. శివుడు పార్వతి కోర్కె పై (వదర్శింపబడినవి వంచపొత ఆరాధన జతులను మనము పల ఒకనాటి సాయింతము క్రైలానంపై నృత్తమాడెను అదియే చ్రనడ్రో' వాని (పాచీనత మనము కమగొనవచ్చును, వేదాలమ శృంగన ర్తనరితి = అందుముండే చారి అలంకార విధానము ఏర్పడి గానము చేయు విధముగా నుండుము ఆ జతుల సఠన్యకమము ఈ నది - అదియే దక్షిణ దేశ “ళుద్ధన్ఫ త*ముకు ఆధారమెంది జతులు ఆతి పాచీనములై మంటతశాస్త్రావికి కూడా నంబంధించి కొఖీయుని మదమడచుటకు ఆ ఫణీరాజు శరమ.పై నిల్చి యున్నట్టివి థ్రీ కృష్ణుడు న్నర్తనమాడెను ఆదియే వు త్తరదేశములో (వచార శివాలయాల్లో (వదర్శింపదిడ నట్టి నృత్యములన్ని మూ మందున్న నృ తమునకు మూలము శివపరముగనుకనే దక్షిణాది ముఖ్యంగా శివువి 10% కరణముల్లోనివి . “భుజంగ, భుజంగ(తావ న్త్తము కొన్నిపాళ్లు ఉద్ధతభావము యెక్కు వగా కల్గియుండును. యిత్యాదులు శృష్ణవరనృ త్తము లలభితముగా లాలిత్యంతో నిండియుండును, విష్ణు సన్నిధిలో (వదర్శికమయ్యే కమల నృ తము, [భమర శివ విష్ణు నం(వదాయములు రెండూ (వచారమునందున్న నృ త్తము.“మర్మబీ వై మణీవుర _పాంతములందు నృత్తము పూర్తిగా వికాసము చెంది అపష్టదిక్పాలకులకు _వదర్శించే (తీవకాక, దండపాద, యున్నది, ఈ రెండు నం_వపదాయముల మేలు కలయికవ న్గా వ్వ పిక కైశిక యిత్యాదులన్నీ (పత్యేక నృత్తములు

భాకిణాత్యుల నొాట్యకళా చరిత) 281 మరియు శుద్ధ దేశి యిత్యాది నృత్తములు స్టావక, చారి, పుండినవి కావి అనేక మత రాజకీయ కారణాలవల్ల వు త్తరదేశం కరణ, గతి (భమణ విన్యాసములు గల్లినట్టి కాస్త్రీయ నృత్తములు లోని కళలందు మత ఆరాధన రీతులందూ యెన్నో మార్పులు ఇవన్ని యూ పామాన్య మానవుల వినోదార్థం చేయబడే వచ్చినవి - ముఖ్యంగా పైందివ నాగరికత, నంస్కృతి యొక్క విప ఆ దేశంపై దాడి జరిపి - ఆ నాటి నాగరికతకు సంస్కృతికి యెంతో ల (గామదేవతలకొరకు చేయబడే నాట్యములు కొన్ని హోనికల్లించారు. ఈరుచూ ౮ దాడులకు గురియైన భారతీయులు ల అభిమతానుసారంగా. అలిరుచుల ననుసరించి తమ వున్నవి అవియే మణిపుర _పొంతమందలి 'మైచీ నర్రనము. స్వస్క ని చక్కదిదుకోవలసివచ్చింది. దానివల ఒక నూతన అఆల్యధలోవి గరగల _ వీరనాట్యము. తమిళనాడులోని చిందు టీ గా న బ హల. కావిడ్‌ చిందు. శ్రేరళలోని పులియన్‌ నర్తనము, మహారాష్ట్రలోని [6 నంస్క్భాతి దేళంల్యొ పె0గినమా. (పొచీన హైందవ అగ్ని ఆరాధవ నాట్యములు మొదలైనప్‌ ఇవిన్నియూ "సంప సంపదాయాలు అంకరించిపోతూ వచ్చినవి _ద4ీడాపరావికి అట్టి బాయనరన రీకులు యూ విపతు తరుచూ సంభవించనందున _పాచీన హైందవ నా"రి5త, ఆ లలితకళలు తము పూర్వ స్వరూపముగోల్పోక నిల్చుకోగల్లినవి దిలిహరణ, సవసంధి నాట్యములు అప్ప్టదిగృంధన సమ గనుకనే _పాచీన నంగీత బాణీ, నర్తన రీతులు దర్శించవలెనన్న, యములందు ఒక తీరుగను (_పహరి (అనగా రాతివేళ స్వామి వినివలెనన్నా మనం దక్షీణదేశంలోనే గాంచగలము వవ్వళింపుపేవ ముగిసివనపీదప ఆలయాన్ని అష్టదిక్సాలకు లకు ఆంటధదేశిం ఉత్తర దకిణ (పాంతాలకు మధ్యగానుండుట అప్పగించి పెలవు దీసుకొనే) నమయమందు వేరొక తీరుగనూ పల్లి విదేశీయుల దండయా తలు వుత్తరాన ముగిసిన పిదవ వున్నవి. ఆంగ్యధను దాటిగావి పూర్తిగా దకీణాపధానికి రాలేకపోయేవి. ఈ ఆరాధన నృత్యములుగాక ఆలయంలో స్వామి కళ్యాణ ఆందువల్ల ఆం్యధలో గూడా సాంస్కృతికంగా కొద్ది మార్చుల మంటసమువద్ద కొలువు తీరినవ్న డు ఆయన దల్చారులో కేళక కవకాశవండిననూ రెండు చాలా శక్తివంతమైన మహా సామా వినోద నృఠ్య _వదర్శిన 1. జరిగేది ఇది వినోదమగుటచే ఇందు జ్యములు ఆంథధలో వెలిసి హైందవ నాగరికికిను, కళలను, వృత్రము నృత్యము అశినయము గూడ (దర్శించ బడేది ఈ సంస్కృృృతివి కొవాడినవి ఆవియే కాకతీయ మహా సాామాజ్యము, తీతి అటయే రాజుల ఆస్థానములందు కొద్ది మార్పులతో కచ్చేరి వియనగర సా్వమాజ్యము. అస్టానము అట్‌ (వదర్శించదిడేది అదియే. నేటి కాకతీయులు శైవులు అందిను వీర శైవులు, పశువతి క సంపదాయ శై వమతావలంబవీకులు మహమ్మదీయులేంతటి పర దేవాలయాల్లో ఈ నాట్యాలమ దేవదాసీలనే ఒక (వర్యేక మఠ అసహనముతో ఉ(గతతో హైందవ మకమును సంన్కృృతివి తెగవారు చేసేవారు. ఇతరులకు ఆవకొశముండెడిదిగాదు. ఈ దేవ విర్మూలించుటకు పూనుకొనిరో ఆంతకంకే ఎక్కువ ఉగతతో దాసీలు 'ఊర్వళ వంశ్రీయులు- ఈ “ఊర్వశి నారాయణుని ప్రతిక వారి నెదుర్కొనే శక్తి సంఘటన పటుత్వము గల్గిన మక వరనారాయణ నీ ఐదరికొవనంలో తపస్సు చేసిన సందర్భంలో - మొకటి హాందూదేశీ ములకు అవసరమైనది ఉత్తర హిందూ వారి తపస్సుకు భంగం కల్గించుటకు ఇందుడు రంభనంపెను స్థానములో పదియస ళతావ్లి నాటికే అచ్చటి రాజన్యులకు విదేశీ ము వారాయణుడు ఇంటదువి దుష్షక్వమును ఆపాంచి తన ఉరువుల్లో లకు తలవొగ్గినారు అందువల్ల * మఠ రాజకీయాలకు వారు ఆల మండి అతిలోక లావణ్యవతి జగదేక సుందరి ఒక జవ్వవిని సృష్టిం వాటుపడి జీవించుట నేర్సుకొన్నారు. దక్షిణాపథము ఆ దాడులను చెమ. ఊరువుల్లో నుండి వుదృవించుటవల్ల ఊర్వ? ఆయెను యెదుర్కొనుటకు సన్నద్ధమెసది ఆ కొలంలో యెక్కువగా వుప అ ఇవ్వవి ఇంటదుడు సిగ్గుపడి తన తప్పిదమునకు మన్నించమని యోగ పదిన మతనిశ్వాసము, దైవము వేడగా. దయామయుడు ఆతవిని తృమించుటమేగాక, ఊర్వశిని “అల్లాహో అకృరు అవి తురుష్కులు రణరంగములో కాన్సగ వర్పించెను ఆమె ఇం(దలోకానికి ఒక అలంకారంగా దూకి భారతీయులను ఎదుర్కొంటే “హరహర మహాదేవి అని ఏిరాజిల్లింది ఆమె సంకతీయే దేవదాసీలగుటవల్ల వారిలో నారా పహైందవులు వారివి థీకొనేవారు. ఈ విధంగా మత యుద్ధము లెట్లు యణాంళ వుండుటవల్ల - ఆలయాల్లో స్వామిసేపలో చ్యతచామర న్ననూ, వశుపతి సం్యపదాయంవల్ల ఆం (ధదేశంలో తద్వారా దక్ష ములు వీచుబకు, కుంభహారతి విచ్చుటకు, ఉపచారములందు పాల్గొ ణాదిని అనేక (పాచీన సంస్కృతీ వికాసము చెందిన కళలు మటకు, నృత్య గాన కేళక నల్పుటకు నియోగింపబిడిరి. రంభ, ధ్వంసము గాకుండా విలువగల్లినప మేనక యిత్యాది దేవన ర్తకిముల సంతానము రాజాస్టానమ లందు, తురుష్కులకు ముందుగా యవనులు, యిత్యాదులెందరో వందిత సభలందు కేక జరిపెదరు ఇచ్చట ఒక ముఖ్యవిషయము భారతదేశంపై దాడి జరిపిననూ వారు భారతీయ సంస్కృతిని గమవనించవలసియున్నది (పాచీన భారతదేశంలో - నృత్య సంగీ విధ్వంసము చేయపలెననే సంకల్పం గల్లినివారు గారు. అందువల్ల తములు ఆరాధన రీతులు, సాంఘిక వ్యవస్థలు అన్నీ ఒకే తీరగా వారి సంస్కృతిలోని ఉన్నతాశయములను ఏరి చేర్చుకొని భార

9288 దాడిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత్తి తీయ విజానము మరింత కొంతివంఠలమైనది _పాచీన ఆర్య బలవంతర మతాంతీకరణ చేయలేదు మన సంస?్భతిని ఆభివృద్ధి ధర్మముయేక్క సంస్కార వుద్యమముగా (పారంభించబడీన వరుచలేదుగావి విద్వంసం చేయుపథకాలము అవలంబించ లేదు. బౌదము, మహాయాన. హీనయావ సం్యపదాయములుగా చీలిన భారతీయ దేవతలకు మాతనాలయాలు ఆ (పభుత్వం విర్మించలేదు. తటివాత దక్షిణాపథంలో ముఖ్యంగా ఆం(ధలో మహాయానం క్రైస్తవ దేపతలకు మందిరాలు నిర్మించుకున్నారు కావి హిందూ విరివిగా (పచారమందుండి శిల్పము నింగీత వృత్యకళలు విశేష దేవాలయాలను నిర్మూలించి వాటితో వారి దేవతలకు మందిరాలు (పోళ్చాహము పొందినవి ఆ తరువాత బౌద్ధము వారిగా ఆంధ విర్మించలేదు నుండి దకీణదేశంలోనుండి తూర్పుదేకాలకు వలస యింది మరల నూఠిన రీతుల్లో నూతన శేజస్స హెందవ మతము (పచా అందువల్ల మన సంప్కృృతిలో అనేక మార్పులు చేర్చులు గో (జీ మహమ్మదీ ముల పరిపాలనాకాలంలో జరిగినంతగా కెప్రవ రములోనికి వచ్చింది దానినే కాకతీయ పరిపాలన కాలముగా పాలకుల కొ౭౦లో జరుగలేదు అందునూ ఉతర బారతంలనగి పేర్కొనవచ్చును ఆ కాలంలో పుల్తరాదిమండి మహమ్మదీయ జ్వ్య్యగ్లా దక్షిణాదిన జరుగలేదు కనుకనే భారతీ ను (పాచీన వంగీక దాడులు జరుగుటయేగాక దక్షిణాన జైనమత వ్యాపి విరివిగా నృత్యరీతులము మనం దక్షిణొదినే ప్రాచీన సం్యపదాయ స్వరూ ప్రండుబవర్లి కనులకు (పాచీన హైందవమత ఆవలంవనీకులకు పాలో చూడగలము అభిపాయబధాలు అంతఃకలహోలు ఎక్కువగా వుండినవి ల బొద్దమి దక్షిణ దేశాన్ని వదలిపోయిననూ జనము. స్రిరనివాసము దెపదాసీ , నం,వదాయము _ నృత్యపూణా విధానం దక్షిణ ధి ళ్‌ న్‌ ల్‌ దేశంలోనే పాచీన పదతిలో విలిచింది ఊఉ తరదేశంలో అనేక నేర్చరచుకొన్నిది కైనులవల్ల. సుందర శల్చముతో. గొడీన్‌ ఒం ఆయాలున్ననూ”- అందు శంకా విధానమున్ననూ _ ఆగమ యెన్నియో _ఆలయాలు వెలిసిననూ నృత్య సంగీత కళలకు లర స్‌ షన వశషుల న (ప్రోళ్ళాహ మెక్కు వగా. లభించలేదు. మరియి ఈ అంతః కల అల గృత్యపూజ మంటల కన్పిం హాలవల్ల నే విదేశ మూకలకు మహాసా_మాజ్యముము కూల సౌరాష్ట్రంలోని సోమనాథఆలయంలో నృత్యపూజ పుండినట్లు [దోయుటకు సులభసాధ్యమైనది కాకతీయ సా_మాజ్య పత్‌ చ్వర్మికలు తెల్పినా ఆ ఆలయమెన్ని యోసార్లు పరమతస్తులచే సిముతో దక్షిణాపథంలో కళలకు కొంతవరకు _పోత్సాహము తగ్గి విధ్వంసము గావింపబడినందున అచట పూజా నర్తనరీతులు చ్‌వకు నది. అయిననూ పూర్తిగా మహమ్మదీయ _పభావము దక్షిణ మిగులలేదు న్‌ ౮ లు ాశనాటాట “ల్బా జాసి అక్కడ విశ్వేశ్వరుని ఆలయముండివనది. ఆ పట్టణను గ్‌ా (వాచీన హైందవ సంస్కృతికి నిలయమై విరాణిల్లినది గావ ఆ తరువాత విజయనగర మహాసా_మాజ్యము స్టాసనవల్ల అచ్చట (ప్రాచీన ఆరాధన న్నర్రన రీతులు మవకు గన్పించవు. హైందవ కళలకు విపరీతంగా ఆదరణ లభించింది అచ్చటి ఆలయం శీవాలయమైననూ దక్షిణాదియందువలే వృత్య కాకతీయుల కాలంలో శైవ సం్యపదాయ కశారీతుల అఖి వేదిక యెచ్చటనూ మనకు గాన్సించదు _పసుతపు ఆలయంలో జ వృద్ధికి ఆవకౌశముండినళ్లే విజయనగర రాజులకాలంలో వెష్ణవ పూర్వపు ఆలయం మహమ్మదీ యులు ధ్వంసంచేసి మసదుగ్గా సంప్రదాయానికి (ప్రాముఖ్యత హెచ్చింది ఈ సంపదాయాలపాల మార్చారు (పస్తుతిపు ఆరియిం నూతన మైనట్టిది పొచీన ఆఆ క్రీయ పరిణామాలెటువ,నూ కళా సాంన పషయాలో యంలో నృత్యపూజ సృత్య వేదిక లుండి యుండవచ్చును రాజ: టున్న ౦స్క్బృతిక విషయాల్లా వేణు లో శీ చూచిన = అనేక నూతన విన్యాసాలు, మాతనరీతులో కళలు అభి నృత్యగాన ,పియుడు ణుగాన లాలుడు (బ్రకృష్ణుని లు వృద్ధి చెందినవి విజయనగర సా్యమాజ్య పతనముతరువాత దక్ష స్టలము విహారభూమి మధురా చృిందావినంల్‌ వి ఆంయా, గానూ ణాద్‌ని మహమ్మదీయ (భావము పెరిగిననూ చృతపతి శివాజీ పన తీయి నృత్య గాన పూజ గాన్పించదు ప్రా యరారు వంటి మహాపురుషులు సా్యమాఖజ్యమును స్థాపించి హైందవ నవ. కిల 'గొచలీలా. యిత్యాదులు మా్యకము (ప్రజల్ల్‌ _వచార దాయాలకు రక్షణ చేకూర్చారు ందున్నవి వవ (క ॥ అప్కృత కావ్యాలు. నాటకొలందు బుందర కొ డేశాని అటు నన మరొవరంపీకులైన పటా మన్‌ రానికి ఒక ఏశీషత కొంది కంక కవిత్వానికి ఆ (పాంతము ర్‌ ధి ౦గా మనదెళాన్ని కొల్లగొట్టి గూడా పేరుగాంచింది. కావి ఆవాటి ఆలయాల శిధిలాలు మాతం పుండవచ్చుగాని సాంస్కృతికంగా మనకు నష్టమ. కిల్లించ లేదనే తమ పాచీన బొన్నత్యాన్ని తెబ్బటకు విషాదంగా విటూరుస్తూ చెప్పాలి. అపూర్వ శిల్వసంపదను లండన్‌, పారిస్‌ మ్యూజియము. విల్చియున్నవి అవంతీపుర అవంతీశ్వర ఆలయంలో మోర్రాండ లకు తరలించుకొనిపోయినది వాస్తవమేగాని సుందం శిల్చాలను వర్మ యిత్యాదులచే విర్మించబడిన మా రాండ ఆలయంలో నృత్య కురుష్కు ల వలే మతం పేరిట ధ్వంసం చేయలేదు కొందరు పూజ వుండినది. దేశంయొక్క చరితయే, వ్వరూపమే పూరిగా ఎషనరీలు క్రైస్తవంలోనికి భారతీయులను చేర్చికొనివున్ననూ మారిపోయింది ఇక ఆ (పాచీవ నర్తన రీతు లెక్కడ వుండును.

దాషీణాత్యుల నాట్యకళ చరిత 288 కాళిదాసు తన మేఘసందేశంలో ఉజ్జయిని వట్టణం, దేవ అవ్లే రాజుల ఆస్తావాల్లో వదర్శింవబడుటకు; పండితులు, దాసీల సంధ్య పూజా నర్తనం గూర్చి వర్షించి యున్నాడు. (పాచీన వ్రిద్యావేత్తదు కవులు, గాయకులు, యిత్యాది విజానవంతుల వినో వుజ్జయివి శిధిలములుగూడా మిగులకుండా భూగర్భంలో ని(ద దారం (ప్రదర్శించుటకు ఒక కళారీతి వృదివరచబిడింది అదే భరత లోతున్ననూ, కొన్ని (పాచీనాలయాలు మనకు మిగిలిపున్నవి వావ్యిమనియు, సాదిర్‌ అనియు, దర్బారు ఆటవియు, ఒడిస్సీ అందునూ నృత్యపూజ గాన్పించదు. ఈ విధంగా వుత్తర భారత ఆనియు, మోహిని ఆటయనియు, కర్నాటక మనియూ కధక్‌ దేశంలో ఆగమశా్రరీత్యా (వదర్శింవదిడే పూజానర్తనం ఏనాడో అవియు భారతదేశంలోని వివిధ(పొంకాల్లో వివిధ పేర్తతో పిలువ అంతరించిపోయిననూ, రెండు దశాబ్దాల 'కీందటివరకూ. దేవదాసీ బడుతుంది ఈ నాట్యముగూడా వటువమేళ వదతికి చెందినటిదే. విల్లు కాం్యగెసు పభుత్వం (వవేళవెట్రేపరకు శాస్త్రీయ నృత్యపూజ అనగా శ్రీలచే చేయబడే. నృత్య “సం్యసవాయరం కావ్యములు, దక్షిణాదివి జరుగుతూనే వుండినది నేటికిని ఆ శాస్త్ర నరనం తెలి (_పబంధములు, ఆలంకారళాస్త్రము, రసళాప్రము, సంగీఠళాస్త్రము, సీవ పెద్దలు కొందరు దేశంలో మిగిలియున్నారు అనాం మణిపుర భరతశాప్రము శిల్చళాశ్రము, కళాశాస్త్రముల సారమే ఈ థభంత (సాంతాల్లో దేవాలయాలకు సంబంధించిన "ఘోట్‌ పురా" లున్నవి. విద్య ఇన్నింటియందు సంపూర్ణ విజ్ఞానము గలవాడే భరత వేత్త నంకీర్తవ నృత్య సంగీత బృందాలున్నవి. కాని వారునూ యిట్టి యగును నళలో విల్చి గజ్జెకట్టుట కర్షత సంపాదించును పండి ఆలయ సం(పదాయ వివ్యను _వదర్శించరు. తులతో విద్వాంసులతో వాదించే, చర్చించే, ఒప్పించే, మెప్పించే ఒరిస్సా. ఆంధ దేశంలో వృతరీతులకు చాలా దగ్గర వారు కోరిన పదము కోరిన రీతిని ఆలినయించే శక్తిని కలిగి నంబంధం కనిపిస్తుంది. అం్యధ యందువతే ఒరిస్సాలోని స్రీ పర్త యుండును అడిగినంత నే అభినయం ,పదర్శించే (పతిభను సంపా కినులు “మహరిలు గూడా రంభ, ఊర్వశి వంశీయులమవి చెప్పు దిచును కాళ, గతి జతి, అతి ననుసరించి నృత్రమాడిగలును తారు. ఒరిస్సా ఆలయాల్లో నృత్యపూజ వుండింది (వతావ రుద ౨౨. నుత్యములను, నృత్యఆంగికమ లము, ఆంగిక సాత్విక్‌ యా దేవ అనే ఒక రాజు నృథ్య సంగీతములందు. విద్వాంసురాండయి లను ఏశదపర్చి అలభినయించగల్లును నవరసములనే గాక వ్యతిరేక వట్పువ రాయ్యడమ జగన్నారుని పేవనిమిత్తం సమర్పించినాడట రపములమ వెంటవెంటనే (_వదర్శించ సాహస ముండును. పూరిలోని జగన్నాధువి ఆలయంలో నృత్యపూజ వుంది, న్‌ర్తకినులు రాగము రాగభావనము సాహిత్యభావము నెరిగి గానముచేయగల్లి ఉదార సమయములందేగాక స్వామి మహా నై వేద్యం. ఆరగింపు డును అర్ధము తెలిస అలీవయించగగ్గు అమలవం సంపాదిం సమయంలో “మహిరి” నర్రనమాడే విధమొక్కటుంది. దీవివల్ల వమన న్‌ నే కళ నిత్య న్యా కనాంతుంక్‌ యవకాళనంత మై మనం. తెలిసికోగల్లిన దేమనగా,. ఒరిస్సా, ఆంధ తమిళ వీంగొందుచుండును. అట్ట వండితుల అగ్ధాన నాట్యాదార్యులు కర్నాటక, కేరళ (ప్రాంతములందు ఆలయాల్లో ఆగమాల ననున గొను నర్తకిమలు అస్టానన ర్తకీమణులుగామా స్వీకరించబడేవారు. రించి వృత్యపూజ వుండినది ఇతర (_పాంఠతములందు, రాజకీయ ఈ భారత _పదర్శనము కేవలము వినోదంకొరకు గాదు. మళ కారణాలవల్ల ఆ పూజా విధానం మరుగుపడింది ఆలయాల్లో ఆదొక విజానవిందు. పాండిత్యపరీక్ష్‌ రాజుల ఆస్టానాల్లో ఒక్కొక్క వృత్యముండిననూ అది ఆగమవిధావం గాదు విద్యలో షీక్కొక్కరు వండితులు వుండగా- ముని ఏిద్యలందూ జయదేవ చండివాన, విద్యాతి గౌరంగ(వళు, శంకదేవ పొండిత్యం సంపాదించి ఇందరిలో విల్చి శకేళికజరిపి అందరి యిక్యాది మహాపురుషులు నృత్య సంగీతాలము గోపాలుని ఆరాధనలో మన్ననలను బడిసిన సగ్రక నర్రకీజనం యెంతటి విజ్ఞా ననేర్రరొ ఓక ముఖ్య ఆఅంళముగా పేర్కొ న్ననూ, వారే అనేక శ్రీ రనలు పూహించిన సంభ మొశ్చర్యాలు కలును ఇంతటి విజ్ఞానం రచవచేసిననూ అవి ఉత్తమ సంగీత రచనలు గీతికలైనసూ - గొడిన విద్యగనకనే యిది సామాన్యపజల ఫిద్యగాగాక పండిత అవస్నియూ సంకీ ర్తవ సర్యవదాయములుగా వృద్ధిచెంది వచారము. (పొండుల విద్యగా విర్ఫిపొ యింది అవిస్నిగాప్రన్యల విగ్గుదై లోనికి వచ్చినవి, అట్టి వే దక్షిణాఎథంలోని అన్నమయ్య చిన్నయ్య యావ_త్పపంచంలో భారతీయ నృత్యకళ ఒక మ; త్‌ కళగా పంకీ రన పదములు. పురందరదాన పదావళ ఇత్యాదులు నేటి కాలంలో గౌరవింసబడుటకు కారణం అనాటి కళికారుల ్‌ః కృషి. సాధన పరిశోధన, ఆరాదనా, _సభువుల ఆదరణ (పోత్సా ఇవన్నియూ. వేరు ఆలయాల్లో మున్న "కుద్ధసృత్త రీతి పన్నులే వేరు నృత్తము నృత్యము, అభినయము, అంగికము, సాత్వి ఆసాన నరన రీతులు కము ఏవిషయము తీసుకున్నా వారు సంపూర్తిగా తరిచితరిచి అ జల్‌ చూడవిది పరిళోధించనిది, _పయోగముచేసి సంతృప్తి చెందవది ఆలయాల్లో డేవుళ్ళకారకు యెన్నియో నృత్యము లున్నట్లు అంగీకరించేవారుగాదు, స్వీకరించేవారుగాదు. వరిళోధనకు సాధ తెల్సినాను, అవి పూజలో ఒకలాగంగా (పదర్శింపదిడేవి కొన్ని నకు అభ్యాసావికి, (పదర్శనకు అన్నివిధాల (వోత్సహముండేరి. యుమా, వినోదార్థం పదర్శింవబడేవి కొన్ని యున్నట్లునూ తెలియ పోషణ వుండినది అవకాశ ముండినది నూళఠవరీతుల కల్పనలకు. వేసినాను. _ (వరర్శనకు సంన్వతీపీఠము రాజుల ఆస్టానిము.

284 దాకీణాత్యుల వాట్యకళా చరిత అయితే ఈ విద్య సొమాన్య (_వజానీకానికి యెంతనరకూ భాగవత కళ వువయోగపడినదనే ఓక వాదన దియలుదేరవచ్చువు. భరతనాట్యము, శేథకారీతి పూ ర్రిగా శ్రీల వర్తనరీతి అయి ఇది కాఫ్రీయవిద్య. కాస్రముల నెరిగిన వండితులు, కళొ స్వశ్చి నాబ్యన్సేశము. భాగవతము పూర్తిగా పురుషుల విద్యయె, వేత్తలు మన కళకొక వున్నతస్టాయి. కల్పించి (వపంచ కళొ స్య న రకుల శరీర సౌషవమునకు అవువగు రీతివి కూర్చటడ్‌న చర్మితతో, సంస్కృతి (సవంతితో ఒక పు త్తమకంతి పుంజముగా విద్యావిశేషము. (వస్తుత కాలంలో. కొందరు. కళావేత్తల భరత విబ్చటకు పుపయోగవడువట్టేది నాట్యము, భాగవకం. రెండూ ఒక్కకే సం్యపదాయమైనట్లు సామాన్య (పజల వువయోగార్ధం. వారి నినోదముకొరకు 'పేర్కొమచుందురు అది పొరపాటు ఈ రెండింటికీ ఆటపాటల్లో వారి విజ్ఞా (పబోధమునకుగాను ఏర్పరచబడినవే భాగవత నర్తన శ్రాలాజ్రేడా వుంది భరతనాట్యము శాస్త్రీయవిద్య భాగవతము సంవ రీతులు సమస్తశాప్రమలందు పాండిత్యము నంపాదించి, విక ద్రాయ విద్య ఒకటి శాస్త్రీయ. బాణీలో పృద్ధిచెందగా 'రె. డవది కర సాధన కృషివల్ల తమ విద్యకు వదునుబెట్టి - పండితుల సను ద్య చాణీపై ఆధారపడి వృద్దిచేందినది భరతనాట్యము ముఖ్యంగా డొన కేక జరిసి - కత్తిమీద సాముసలె తమ జీవితాల నడిపిన్‌ బ్ర్యారన్యాప ఆట బ్రాగవతము లయవిన్యాన పద్రతి గనక ఈ (పక్జానంతులైన ఆస్తాన కళాకారుల కెట్టి (పోత్చాహము. ధవ శ్రెండ్సనూ ఒకటనుటసరిగాదు (ప్రాలీనకొలంలో వీరీవి నాట్య మేళము సహాయం (_వభువులు కల్పించారో అంతకంటే తక్కువ లవి పిలిచేవారు భాగవత పురాణ కథలను ఆకుట మొవలుపెటిన పొండిత్యముతో పే +లాగవతముల (వదర్శించే అవకొశ ముండిన త్రరువాత వీరు భాగవతులెరి వీరి ఆటలు భాగవతములై నవీ, నాట్య మేళములవా కీ అంతటి (పోత్పాహము కల్పింసబడిందిం పీధులందాడుటచే వీధి భాగవతములు, వీరి నాటకములు, బయులు (వజలు (పజల వినోదము, _వజలకళారీతులను (పభువులు మరువ ఆటలు, అవి పిలువబడినవి, వీధి అనగా రహదారి అనే అర్ధమే. లేదు వతి ఆలయావికీ దేవవాసీమాణ్యాలేగాక భాగవతులకు గని సంస్కృత నాటకములందు. తెల్పిన "వీధి (పత్కేక చాటక కూడా కొన్ని మాన్యముల నేర్చరిచారు భగవంతుని రాబడిలో రీతి గాదు ఈ వ రకులము భరతులు బహురూపులు ఆవిగూడా ఏలు కొంతభాగం లలితకళలకొరకు వెచ్చించేవారు. తురు. ఈవ ర్తకులు ఒకచోటనుండి వేరొకచోలకు సంచారము ఆంయాల్లో. వృత్యపూజవల్ల దేవుళ్ళు వంతృప్తిచెందితే, చేస్తూ కే+కచేపి పజంకు వినోదము కల్గించు దృింఏములవారు. 'శకేశికవల్ల పండితులు, విద్వాంసులు కళల బొన్నత్యాన్ని కాపాడితే, ఆంధ్యిదేశంలోని కూచిపూడి భాగవతులు, గొల్లి, జంగం, ఆలయం వెలువలవేపే భాగపతులపల్ల పామావ్య (పజల్లో విజ్ఞానం చాసరి భాగవతులు; (దావిడదేశంలోని భాగవత మేళములు, కుర వంచబడుటయేగాక వినోదంగూడా కల్పింవబిదేది. దేశచరి,త, వంటి వ్థవనృందముల, కర్నాటక దేశము ల్లోని యక్షగాన బృంద వి ఆ శా ళ పుకాణేతిహోసములసారము సాంఘిక వ్యపస్టలు వీటన్నింటిగూర్చి టంకీ మేళములు _ ఇవవైల భాగవత సం(పదాయావికి చెంది (వజలకు వృత్య గానముల ద్వారా అతి సులభశ్రైలిలో _వబోధం ్యట్రివే వీరందరూ సంచాఏ స $వ బృందాలకు చెందిన వ రకులే- చేయబడేది (గంధవతనద్వ్యారా, ఉవన్యాసములద్వారా, (పవచన “* పై స ముల ద్వారా, _పటోధము ద్వారా, తర్క వితర్క్మములద్వారా పండి జాొనపద నృ త్య ములు తుల బహు పర్కిశమవల్ల తెలిసికొనే హైందవ సంస్కృతీసారావ్ని ఆలయాల్లో. ఆరాధన నృత్యాల. ఆప్తానాల్లో కే?కా సామాన్య (వజలు బహు సులభంగా ఆటపాటల ద్వారా తెలిసికొనే నర్తవము, పామాన్య పజల భాగవత రీతులు ఫ్‌ందరు (వత్యే హరు రాజనర్రకినులకు, ఆప్పాన విద్వాంసులకు మాన్యము లిచ్చి టగా శికణపొంగి వృ తిగా ప్వీకరించి _పదర్శించే వృ త్తరీతులు. పోషించివజ్లే రాజులు భాగవతులకుగూడా ఎన్నో (గామములను ఆ్రటుగాక పలెసీమలందలి (వజలు వారివినోదము వారే చేపే నృత్య మావ్యములుగ యిచ్చి పోషించిరి శిరులే జొనఏద నర్తనములు. ఇవన్నియు సంవదాయ నృత్య భాగవత కళారూవము మా _తము ఆసానకే!కకంపే తక్కువ మరే పాధాణంగా న లృింద వృత్యములుగా వందవ, స్పాయికిచెందిన విద్యగా మాతం చెన్పవలసి వుంది. శ పంల న ల పం కటు అ అచే _పఎర్మింపబడునిట్టివి, కొన్ని వ్రిలు పురుషులు కలిపి చేయు భాగవతులు విద్యావంతులు గారవి నా అర్దం గాదు ఆ వట్రివిగా పుండుము. ఇందు కొన్ని పూజానృత్యములుగా, కొన్ని పం్యవదాయ న్నరకులకు విశేష పాండితీ పతి గలియుండవలసిన వినోచ నర్తనములుగా మన్నవి గొబ్బి ఐతకమ్మలాట, కుమ్మి, అపసరంలేక యుండినడి వారి ఆటపాటలు సామాన్య (వ్రజలగూర్చి క్రైకొటుకళి కోలాటము, రాస దెండియారాన, గర్బ. బిహుం విర్రేశింపదిడినవగు టచే. సంకీర్తన మొదలైనవన్నియు ఈ తరగతికి చెండినటివే వీటికీ

ధాక్షీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత) నర్‌ శికణ_కమమున్నమా శాస్త్రీయ నృత్యమంఠతటి కన్టతరమైనట్టిది ఒరియనులనే ఒక తెగవారి నర్తనం కడు చితముగా గాదు. కేపలము సం(వదాయ లయ ఆటలు మాఠమే వుంటుంది అందులో వేలకొలది జనం స్రీలు, పురుషులు, వృద్రులు, యువకులు ఒకేసారి పాల్లొవి నర్రనమాడుదురు ఇటి న గ్రవం ఆటవికుల న ర్త్వనరీతులు భారత దేశంలో, మరెచ్చటనూ చూడము. లై పవరలు, గదబలు, చెంచులు, కోయలు తోడాలు, ఈ నాట్యము లన్నియు రవధానములు లేక కాళ లయా(4ళ గోండులు, లిల్లులు, ఒరియనులు, ముండా, లైగాలు, నాగ మన్చ్రతైన ఖుద వృళ్త రీతులుగా పేర్కొనవచ్చును వాసులు యిత్యాది గిరిజనులు _పదర్శించే న్వర్హనములవ్నీ వున్నవి క్‌ స వీరి జీవితాలే రసవంతమైన నృత్య నాటకాలుగా పేర్కొనవచ్చును చతుర్యళ (వాల్లు అక్షరములగతి) త్మి$ీ మూడశరముల మనుష్యుడు లోకంలో పుట్రీనది మొవలు మరల జీవితం ముగియి గతి) మాఖ్యంగా ఈ రెండుగతులందు నీరు నర్తన మాడుదురు. వరకూ ఆతని జీవితంలో ముఖ్యఘట్టము అన్నింటిలో వృత్య వేడుక ఏకతాళీతాళమందుకూడా కొన్ని నర్తనరీతులు (పదర్శింవబడును లుండును, రారతదేళంలో శాస్త్రీయ నర్తన రీతులు అభివృద్ది చెందిన బిడ్డ పుటినప్పుడు నృత్యము బారసాలవ్వడు నృత్వవేడుక. (పాంతములు = పెరిగి తస అర్జాంగివి ఎన్నుకొను నమయమందు "ఘోటరల్‌ ఘర్‌ ఆంధ తమిళ, కర్నాటక, కేరళ. ఓ(ఠ మణీపుర వృత్యములు వివాహంలో నృత్యము. మరల పుతోత్సవములో ఆస్సాము ఉ తర[పదేశములు, నృత్యము ఆఖరికి ఆలసిన శరీవాన్ని వదలి జీవుడు స్వర్గావికి కానవర వ రవరీతుణ. విశేషము 0ివుది. చెందిన వయవించు సమయంలో అలసట జెందక వనయనింగుటకు నృిత్య తల గా అలిబ్బల ౯9 వేడుకలతో సాగవంపుదురు. (పాంతములు .- కాశ్మరము పంజాబు, రాజసాన్‌, సౌరాష), గుజూత్‌ అతిధులెవరై న వారి గూడెములకు వెళ్ళినప్పుడు వారివాహాా ష్య. పశ, మహారాషంముణ/ న. పేరా? నవమ విసూ నృత్యము, వారివినోదముకొరకు వృత్యము వారికి వీడ్కోలు “రల వీ + మహారాష్ట్ర థా సవచ్చు! లిస్తూ నృత్యము. తోలుబొమ్మల భాగవతము ఆం(ధదేశవమందు మాత వంటలు వంరిందటకు ముందుగా “ధ రిమాత'ము పూజీఘూ మున్నది ఆం(ధమండేతూర్చుదేశాలకు వ్యాపించినదవి కళావే తల నృత్యము, వానదేవువి ఆహావిస్తూ నృత్యము వంటలు వండుటకు “ల్‌ పాయము నత్యపూజలు (ఖర్మనృత్యము) తుద దేవతలను సంటచేంనుండి లొమ్మలాటము (చెక్కలొమ్మలాట), రాజసాన్‌, ఆంధ, పార్యతోలుటకు వృత్యములు, పండిన ధాన్యమును యిల్లుజేర్చి దేవ తమిళ, కర్నాటక (పొంతములందు (వదారమందున్నది తల కొలుస్తూ నృత్యము. ఆపై నృత్య వినోదాలు, ఈ విధంగా కలాస సం్యసదాయము ఆంధదేశమందు మా(ఠము కన్నిం నృత్యము వారి జీవితాల్లో ఒక భాగమై పోయింది వర్షాకాలంలో గ్రదున్నది. కురవంజి ఆట తమిళ (పాంతములో (వత్యేకింగా “ఘోబల్‌ ఘర్‌ 'లో నృత్యాలు, వెన్నెల ర్యాతుల్లో ఆరుబయట వ్వంది అం దలో ఈ ఆట (ఎరుకఠ ఆట) భాగవతాల్లో ఒక నృత్యాలు, వపపంత బుతువులో పూచిన మామిడి తోపుల్లో వృత్య భాగంగా చేర్చివేయబడింది (పాచీన దరువు బాణీ (భరతుడు దెల్పిన వినోదాల - సంవత్సరము పౌడుగునా వారు చేయుటకు, వేరువేరు (దుపదగాన వాద్య రీతి) నేటికిని ఆం(ధలో విల్చియున్నది బుకువులందు. వేరువేరు సందర్భములందు. వేడక సమయము ఉ తర దేశంలో దుపద వంగిక నం్యవదాయం (వదారంలో లందు వివిధ రకమలైన నృత్యములున్నవి. వున్ననూ ఆ బాజీకి పాదీన బాణీకి కొంత లేదమున్నది ఇవి అవ్నియూ ముఖ్యంగా బృందవనృత్యాలు అమకరణ ఇంతవరకూ లభారతాసవిలో అభివృద్ధి చెందిన వృత్యకళ వృత్యాలు, లయ ఆట వీరు _పదర్శింతురు గూర్చి తెల్పియున్నాను మధ్య్కపదేష్‌ వందూ ద&ణ భారతమందు ఆతి మఖ్కులైవ కారతదేశంలోవి వివిధ (పాంకాల్లో ఆలివృద్దినెందిన వారు “గోండులు వీరిది ఆతి (ప్రాచీనమైన సంస్కృతీ నిం్యవ శాస్రీయ న్నరన రీతులగూర్చి తెల్పే ముందు ఉతర భా5త దాయము. వీరు అనేక సంపావముణగా ఏర్పడి రాజ్యంచేపినవే దేశం, దాకీణాత్యుల బాణీంగూర్చి తెలిస మట దాలా ఆదే “*చతిస్‌ షుర్‌” _వదేశము. అవగా ముప్ఫయి ఆరు కోట అవసరము లతో కూదిన (పాంతము ముప్పదిఆరు రాజవంళొలు ఆ సంప తం, భారతీయ సాంస్కృతిక బాషగావున్న పాంతావ్ని పొలించేవారు ఈ గోండుల నాట్యాల్లో వాలా (పపిద్ధి క్రాలంలో ఉత్తర దడీణ భారతావవిలో పంగీతరీతి ఒకే పద్దతిలో గొంచివది, “అఖర్మ” నృత్యము, మన దేశంలోని వాట్యళాస్త్రాల్లో వుండింది అటుపై (పాంతీయ భాషలకు _పాముఖ్యత హెచ్చుతూ వర్షి ంచబిడిన “గొండ్లి నర్తవము వేరుగా వున్నది, పచ్చివ ఏిదవ ఉ త్తరదేశంలో హిందీ (వ్రజభాషకు , దక్షిణాన

౫86 దాతీణాత్యుల వాట్యకళా చరిత) తెమగు. పొంస్కృృతిక భాషలుగా వృద్ధిపొంది, నృత్య, సంగీత రాధరయొక్క_ అనుకూతులు, కృష్ణువిగూర్చి విన్నప్పుడు రచవలు ఈ రెండు భాషలందే చేయబడినవి గనుకనే _పాంతీయ ,(పదర్శించేవారు. భాష యేదియెననూ శాస్రీయ సంగీతము, నృత్యము ఈ రెండు ఇది చాలా ఉత్తమ స్టాయికి చెందిన కళారీకి నర్తకులు భాషలననుపరించే వుండును చక్కగా సంస్కృత బాషాధ్యయనం, అలంకార. రస శాఫ్రములు, భరతుడు, సందికేశువి కొలమునాటికి ఒక్కటీగానేవుండిన అభినయశాస్త్రము నభ్యసించివగాని అలవడదు కళాకారులకు కళాస్వరూపము. నంగీతరత్నాకరము సారంగదేవ విరచితము) కల్పనా చాతుర్యం పాండితీ _వకిభ వుండవలెను ఇటి విద్వాం నాటికి పూ రిగా రెండు బాణీలుగా విడిపోయి రూపొందినది. ఆ సులు విద్వాంసురాం్యడు ఆంధలో పూర్వం వుండేవారు వీరు నాటికి మహమ్మదీయ (వభువుల పరిపాలనా (పభాపముగూడా (ప్రత్యేకంగా అభినయ కళను ఆరాధించేవారు. శృ:గార మంజరి, ఉత్రరదేశముపై వుండినది ఆఅమరుకము, పుష్పబాణ విలాసం, కృష్ణ కర్ణామృతము, గీత ఆకాలమునాటి ఆత్యంత ముఖ్యమెన సంగీత రచనయే గోవిందము, కమ్మేతయ్య వదములను (పత్యేకంగా అభినయించే జయదేవ మహాకవి గీతగోవిందము, అంతకంటే (పాచీవములైన వారు. సంగీత రచనలు మనకు లభ్యమగుటలేదు ఈ రచన భారరదేశ ఒరిస్సా. మణిపుర (పొంశాల్లో కళాకారులు నాట్య_పాధా మంతటను వచారమం దున్నది. (పాంతీయ యాసతో, (పాంతీయ న్యతగా (పదర్శింతురు. అందువల్ల వారి ఆటలో పాత్విక పంచా బాణీలో. నృత్యము చేయదురు గానమచేయుదురు. కొన్ని రుల అభినయ వికాన ముండదు. [పాంఠతమాలందు గీతగొ విందములోని అస్గవదులకు వృత్యమాడు ఒరిస్సా రాష్ట్రంలో మయుర్‌ళంజు (పాంత నర్తకుల గీత దురు. కొందరు అభినయిం కొందరు సంకీర్తన సంపదా పో యము నమసరించి గాన నృత్యముల (వదర్శింతురు. గోవింద శేశిక ఒక (వత్యేక వద్ధతిలో పుంటుంది. సాధారణంగా వృత్యములో గీతములకు ఆట (వదర్శి.చు అష్టేవదుల ఆట - అస్సాం, మణీప్పరము, బెంగాలు. సస్పడ్తు చరణముకు చరణముకు మధ్య వేసే జతులకు (మృదంగ ఒరిస్సా, మళయాళ. కమిళ _పొంతమలందు చూచే అవకాశము. షమి ంరృంద ము అలీ పీరు కటక ము నాకు కల్గింది. అష్టపదుల ఆట్యకమము, అందు పట్టవలసివహ్త లై మునకు వవ వటి. చారీ వనాపవ లకూం ల న ముణు, అభినయ పద్ధతులు, బారీరేచకాదుల తంజాపూరు నరస్వతీ ౯. వువట్టి చార విన్యాసన లుకూర్చి ఆ మహల్‌లో ఒక (వత్యేక రచవగూడా వుంది కృష్ణభక్తి, మధుర (వదర్శింతుడు ఇదొక వందర నరము రరతనాట్యిమంధు భక్తీ పం్యవదాయం విరివిగా (వచారం వున్న మణిపుర నృత్య “౫” ఈనమిలిందుగాని | ణ నం(వదాయంలో = “'మహారానిలో గీతగోవిందకధనే కేశికగా మగియగానే కొన్ని తీర్యానము లాడుట, నడకల అత్తుంనాడుట, (వదర్శింతురు. పూరీ జగన్నాధుని ఆలయంలో (పత్యేక గీత లాపములాడుట ఆచార కావి ఈ విశష్పపద్ధతి కళాకారులు గోవింద పేవ జరుగుతుంది అదే తీరున (శ్రీరంగనాధువి ఆలయ గ“ కి*చదగది- లరతార్డ నము నాట్యశాస్తాాల్లో, నవరస అంగహార మందుమా గీతగోవిందం శేశిక జరువదిడుతుంది. వర్తవరీతి, అంగహార నర్రనీతి అనే ఒక ష(కమమందు పాట ఇందరి. అట [కమమ కంపే ఆంధధలోవి కళాకారులు, గ్‌ వొద్యవంగీత ఆధారంతో. (వత్యేక (కమంతో హస్త ముఖంగా దేవదాసీలు వృదివరిచివ. గీతగోవింద శేశక వం వ పాదముల విన్యాసములు చెసి మవకు కావలసిన తీరువ రంభివ జే కక క: 0 0౮వ ములు (పదర్శించు _కమము వవరిప అంగహార (కమము ఈ మే అత్యుత్తమంగా వున్నది. ఆషపదులు నృత్యమాడుట అన ణ్‌ దాయగు అత్యుత్తమంగా వున్నది. అప్ప త్య * శమమును ఈ న ర్రకులు (పత్యే-౦గా (పదర్శింతురు ఆంగిక (పాధాన్య కేశక జరుప్తట సామాన్యరీతి అష్షవదులకు ప ల కళారీతి ఈ కళా సంవిదాయం. భారత దేశంలో మరెచ్చటమా వీరు వవరప అంగహార నర్తనం అలివృద్ధి జేసినారు. కాన్పించలేదు. ఉ& (వళయ వయోధిజరే : కొన్ని అష్టపదుల అభినయమందు అ గీతంలోవి చెలికతె ధృతవానసి వేదం శానము నలినయించి వెంటనే నాయిక యొక్క అమభూతుల్న విపాత వవా్యత చర్మిత మభేవం గూడా (వదర్శించే _కమము ఆంధ్రదేశంలో మాత ముండినది కేశవ । రృళమీవ శరీ5: ఉదా := ధీరనసమీరే యమునాతీరే వసతి వనే వవమాలి. జయ జగదేశ హరే; దూతిక యీ విధమగా నాయికకు వివేదించివప్పుడు (పారం దళావతారమ ల్లోని మత్స్యావతార వర్తన ఈ అవతారము చంలో డూతిక భావాల్ని గీతము ననుసరించి (పదర్శించి పిమ్యట - వృత్యముచేయుటకు ముందు ఒక అతి కడి అవతారముఆట

జాతీణాశ్యుల నాట్యకళా దరిత) 287 ముగించి పదవ ఒక తీర్మానమాడి మరొక అనకారము నెల్తు కృష్ణ పారిశాతము కధ కొని అది పాంతీయంగా మాము కొందము విల్చిపోయింది రాధా మాధవులంతటి (పపిద్ది గాంచలేదు తీర్ధ (ప్రారంభంలో అడే జతికిగా ని అటుపై ఆడే తీర్మానముకు వారాయణ యతి - కృష్ణలీలా శం౦గిణీ పేరితో కృిష్ణజనినిం గాని మన పాంతాల్లో రవభావముల్లేవి శుద్ధవ్యత్తము (పదర్శిం మొదలుకొని రుక్మిణీ కల్యాణంవరకూ కను రచన చేశాడా ఆరి శుము. వారట్లుగాక ఆ అవతారములోని భావమును. స్ఫురింపచేయు యునూ నంపగ్భృతమందే యున్ననూ దిక్షిణ *శంలో పిశేష వృత్తము ఆడుదురు ఆ మృదంగ జతుల శబ్దిముల కట్టుబాట్లునూ (వచాంం గాంచినమా, ఉత్తర దేశీయుల నాకర్షించ లేదు ఆ రసపోపణకు తగినరీతిలో మండుమ శ్రేరళ దేశంలో “కృష్ణ నాటక” మనే మరియెక రృష్ణకథధ మణిపురివారు (పదర్శించే నాట్యశ్రేశిక = గీఠతగోవిందము సంస్కృతంలో రచింపదిడివది. కథకళి నాట్యంలో బ్‌దార ఆధారంతో రాధామాధపుల _పణయం కధళానల్లి రాధాకృష్ణులు మందున్ననూ అది కేరళ దేశమునకు మూతము పరిమితమై సలి గోపికలు వీరండరి మొక్క వృత్యములతో నృత్యనాటక యున్నది రూపంలో (వవర్శన చేయుదరు. వీరిది నృత్యనాటక రూపం సారంగదేపుడు తన సంగీఠత రత్నాకంమలో కాన్ని ఒరిస్సా న్నర్హకులు అష్టపదులు (పత్యేకంగా ఒక్కటి (పాచీవన నృత్య సంగీత రచనలు వాటి ఛందస్సు మొదలయిన నృ తమాడివప్పుడు ఆ ఆట ఆల్‌గిక (పాధాన్యతగల్లిన నృత్యముగా వివరాలతో లక్షణ లత్యొలతో తెల్పియున్నాడు అవియును దశీణాది మన దేశంలోని ఆటకు దగరగా వుండును ఉత్తరదేశమందు, “లయ వర్రన రీతులందు మా్యతము కొన్ని సల్పియన్నవి కాశ్మీర. పంజాబు మొదలై న", పాంతములందు గీత గోవిందం ఆట సాధారణ కేశకయండు (వచారములో లేవు, గావి పాటగావి వత్యే!ంగా కవ్చించదు యావద్భారత దేళాన్ని ఆకరించిన, ఆరాధింపబడే పంగీత ఒకే సంగీత రచన వివిధ _పౌంతీయులు ఏ విదంగా _పద రచన జయదేవువి గీత గోవిం: మొక టియే లించు చున్నారో తెల్పటకు గాను ఈ విషయమై యింత విన భారతదేశ మంతటనూ భంతుని నాట్యకాప్రిం, అభివయ రంగా (వాశామ మరిము అంధలో సిద్ధేం్యదులు (వాపిన దర్పణం, భరతార్హవం (గంధములే ముఖ్యంగా ఆచరలలో భ్రామాకలాపమవకు ఆధారిం గీత గోవిందమనే చెప్పవళ్తును వృ్వ్నవూ నాట్యసే_పదాయా ల మా తమొక్కటిగా లేదు ఆ లామ కలాసంలో నాయిక మారననూ కధావసువు మా్యకము ళాప్రాంం ననుసరించి వివిధ (పాంతాల్లో వివిధ రూవాలో అ€వృది యించుమించు ఒక్కళే. ఈ విషయం ఆం_ధుల వృత్యకళ గూర్చి ఆంది వృత్యకళ. ళా ల 9 తెల్సినన్సడు వివరంగా వాయుదును దతీణదేశం- అంధ తమిళ కర్నాటక పాంతంలో కొ4దాసు మహాకవి యిత్యాది మహాకవుల నృత్య వర్ణనలు, ద్రర్చ్రారునాట్యం, పెట్టువ మేళరీతి భరతనాట్యం ఒకేరీతిగా వ్యద్రిటంది (వమోగాలు (పాచీన పద్ధతుల్లో సపదిర్శించ వెరిగినవారుదడీ న్వద దానికి కారణము విజయనగర నా్యమాజ్యమియుక్క జాదినే వున్నారు. పాలకులు, వారి సామంఠకులు మధుర, తంజూపూరు ౦ఎతర ఉదా := మాళవిక ఆగ్నిమితలోవి “చలిక' నృత్తము (పాంతాం నేలిన పాలకులందరూ ఆం(ధులగుటయే దడిణదేళాన్ని =దుర్ల భః ప్రయోమే తష్మిన్‌ అంగ్యధులు పాలించిన కొలంలోవే (పసుతి కాలంలో భంఠతనాట్య భానహృదయ్‌ 1 ఏిరాశం”.. మనే పేరుతో (వచారమందున్న నిర్రనరీతి రాజద ర్భారిల్లో ఈ శోకానికి అభినయము వి(కమోర్వశీయంలోవి కొన్ని వద్ధిచేందింది ముఖ్యంగా వ ల గారా. పాయరామన వన్నివేశాలు ” _పదర్శిందబలోనూ దక్షిణాత్యుడ చూపు పాండితీ వాయకులు. తంజాపూరు లిన ళాలంలో ఈ ఆపదర్శవరీతి ఒక స్‌ గ (కమపద్దతిలో అభిష్కద్దిచింది తెమగునాయకుల తరువాత వళ్చివ (వతిళ, వపుణత, శాస్రీయ పద్ధతులు వుత్తరాదివారిలో లేవవి మెహారష టక కణ కేక కక చెన్పవచ్చును ఆ (పాచీని సం్యసదాయ వర్తన రీతులు పూర్రిగా మహోరొపుంల కొలంల్‌ పూర్రిగా వికాసం జెందింది మహారాస్పుల గ క్షు ర్వ 6 ః ఎ వాత ' దడీణాపథంలో భరతనాట్యం ఏవిధంగామా అఖవ్వది అ _పొంతాలో అంతరించి పోవటయే దావికి కారణం. తరు ఫ్‌ అత్ధి ల చెందలేదనే చెప్పాలి ఆపం్యపదాయమే నేటికీ ఆఎంణలో భరతుడు, వంది కేశుడు తమ నాట్యశాప్త్రల్లో తెల్చిన పూర్వ ష్య నాయకరాజులకు పూర్వం తమిళదేశంలొో వున్న వృిత్యం రంగము, ఆపారితము, పంచముఖ శాళములకు, భాండ నర్తన రీతి గూర్చి భారత "పేనాపతీయం. శలప్పదికొారం ఇత్యాది _౧౦౮భలో యివవ్ని మూ బాలవరకు డిక్షిణాదివే విల్చియున్నవి “ఆందోశీకౌ వర్తించదిడింది. గావి ఆ కళకు వేటకాంంలో (పచారంలో వున్న నృ ర్రము కర్నాటక (వాంతములో యక్షగాన నర్తకులు ఒక్కరే భరీ నాట్యానికి యెటివందబంధం లేదు ఆంథధ, తమిళ, కర్నాటక ఓపదర్శంచుచున్నారు (పాంతాల రాజన్‌ ర్త వాట్యసం(పదాయ మేగాక ఒరిస్సా, మలబారు జయదేవకవి తరువాత వచ్చిన భక్తులు చాలామంది కృష్ణ శ్ర ఐదు _ఫాంతాల్లోవి విట్టున మేళవిద్యలో (పదర్శన (కమంలోొ వత్యల కధమ అధారంగా శృంగార కేశిక రితన చేసినారు. ఆదే చాలా పోలిక లువ్నవి,

208 దొడీణాత్యుల నాట్యకళాడరితో

అంధ తమిళ (పాంశాల్లోవి భాగవనక సంప్రదాయాలు ఒకే ఆట(కమమార్చు లెట్టివవగా 2" తింజాపూరు తమిళ రీతిగా నున్నవి కర్నాటక. మళయాళ పాంచాల్లోవి ద్య వేరొక (పాంతీయ నర్తకులు అలరింపుతో (ప్రారంభించి జతిస్వరము, విధంగా మన్నది ,వనస్తుతకాలంలో కొందరు రచయితలు తెనుగు శబ్రము, వర్ణము, పదములు, శిల్లానతో మగింతురు అలరింపు దేశంలోని భాగవతులు (ముఖ్యంగా కూచిపూడి భాగవత రీతి, జ్వృదన త్రము అశ్లే జతిన్వరమూ శబము దేవతలపై వరన తంజావూరు ఆహ్వానింపబడి, అచ్చటి భరతనాట్యం అభివృద్ధిసరి గిలేముడగాని, రాజంపె పోత గితముబుగాగాని రచించదిడి చారని _వాస్తున్నారు అది వాస్తవానికి దూరము = ఠరతనాట్య న

అ 4 ౬ జూ యుండుము సదివర్తను వృత్య. నృ త్రాణ _పదర్శించుటకు అము వంప్రదాయము వేరు. భాగవత రీతి వేరు అచ్యుతవృ సాయకని వగు రచవ. వదమల కావట అరిసనము శయ డును తిలాన కాలంలో అహ్వానిం పదిడిన అచ్యుతాపురంలో స్టివపడి, భాగవత మేళ తో గి ను వలు -లంది ల్డా ముగా ఏర్పడి... వాగవత విద్యమ (పచారముచేపినారు గావ, “0 9 శే;కారీతివి గాదు ఆక;ను _పచారముకేఎనవారు రాజనర్తక్‌మలు, తెముగునాట, కర్నాటచేళశ దర్బారు ఆటలో ఆలరింపులేదు. _దేవవాపీల వేటకివి మేలట్టూరు (పాచీన అచ్యుకాపురం)లో వున్న మరియు దర్బారులో కే[క చేయునపుడు నర్తకి ముందు? కవి భాళవతులు దా“వరం ఆటనే ఆడుకారు గావి భరతనాట్యం గాదు. మును అడి ఓమొగ్గినతరువాత జతిస్వవము వర్తనము ఆడేవారు, ఈ రెండు. సంవదాయాల తేడాలు తెలియవి వారు ఒకదావితో తిల్లాన అంత ముఖ్యంగా ఎంచక అభినయంతో ముగించేవారు, యింకోటి కలిపి పొరపాట్లు చేస్తున్నారు. ఇది కళా చరి_తకు ఆం(ధలో నర్తకినులు అభినయావికి _పాధాన్యత యిచ్చేవారు. చాలా హావి కలిగింపుచున్నది వనేటికిపీ తమిశ ఆంధ కర్నాటక ఈ (కమమునే ఒడిస్సీ వృత్యము, మందారులోవి దేశాల్లో పదవర్ద ములు. శద్దిములు, పదాభినయం, తిల్లానలు మొద వ్వైర్చావి ఆటము చాలావంకు పోలివుంటుంది లైన కక్సేరి సం_పరాయపు ఆట దేవదాసీలు ఆడుతున్నారుగావి ల భాగవతులు గాదు భా”వకులది కలాప యక్షగాన, నృత్యనాటక ఆ యా రాజులపై పో, రముణగా--ఈళదన చేయబడిన కక్ష సం్యపదాయం. ఆట రెండింటికీ ఆడవసాము, గతి, జతి విన్యా మరవ మిగిలిన రచనలన్నియూ ఒకటిగానే వుండును, సొల్లో అభినయ రీతిలో యెంతో భేద మున్నట్లు యిదివరకే తెల్పి యున్నాము విజయనగరరాజుల దర్పారులందు, ఈంజాపూరు, ఆంధ్రదేశంలో నృత్యకళ మధు5 నామకుల దద్భారులందు వుండిన రాజని ర్తకినులు, ఆల ఆం(ధదేశంలో ఆలయ నృత్యము, భరతవాట్యము. భాగవత యాల్లోవి దేవదాపీలు, వారి నాట్యాచార్యులు భరతనాట్యము నలివృద్ధి వర్తనము ఈ మూడు శాస్త్రీయ నృత్య రీతులు వృద్ధిపొందినవి, వరిచారు. ఆట _కమము, ఎం_పదాయ పద్దతులు. అభినయరీతులు ఖాగవతపు ఆట పురుషుల నర్తనిమవి తెల్చియున్నాను లారఠ తెలియవి రచయితలు కొందరు అన్నీ ఒకటిగనే భావించుచున్నారు. దేశంలో మరెచ్చటనూ లేని ఒక విశిష్ణ పం్యపదాయం ఆం(ధలో తంవావూరుకు సమీపంలో వున్న మేలట్రూరు, వూత్తుకాడు, శూల వుంది ఆదే శ్రీ వర్తకినులు భాగవత కేశక జేయట, భామా మంగళం, నల్లూరులో నున్న మేళముల వారందరూ యాక్షగావముల కలాపం, గొల్ల కలాపం, రారామారవం, జీవ యెరుకిల కురవంజి నాడుదురేగాని ఏకపాత భరతనాట్య కేళక గాదు అట్టిదే కూచి ఆట యివన్నియూ దేవదాసీలు గూడా భాగవతాన్ని అభ్యపించి పూడి. సం్యపదాయము తూర్పు రాగవత సం్యపదాయం వీరును ఆడుతున్నారు తూర్పు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లాలకు చెందిన ముఖ్యంగా యక్ష గానములు, కలాపములనే ఆరుదురు వారే యెక్కువగా ఆడుదురు

ఆం(ధదేశావికి ఒక చివరగామున్న బొన్సిలి పంష్టానం శివాలయాల్లో. విష్ణు అలడూల్లో, దేఏ ఆలయాల్లో నృత్య 'మొదలుకొవి విజయనగరం, మాడుగుల, తుని, పిఠాపురం, పెద్దా పూజ పుండింది కొకతీయిల కాలంలో నృత శేళకఠు గామ, (పతి పురం, మండపేట ఎబాక, నెల్లారు, వేంకటగిరి కాళవా ప్పి శివాలయంలోమా మూలవిరాట్టుకు యెదురుగా ఒక వలయాకారపు కార్వేటినగరం. తంజావూరు, మధుర, పుదుక్కోట, రామనాధ పీఠము రాతిది ఏర్పరచి ఆలయాలు విర్మించివారు వాటినే బిలి వురం. మైసూరి ఈ అన్ని సంస్థాన _పాంతాల్లోమా దేవదాపీల, పీఠములంటారు. అ పితము వర్తకి నృత్యపూజకు వేదికగా వువ రాజనశ్రకిముల కే(కరీతి ఒకేరీతిగా వుంది కొద్ది పాంతీయ ఆట యోగపడేది. అనాటి వృత్యరీతుల గురించి జాయపపేమవి (కమ మార్చులతో- ఇందులో భాగవత సంపదాయ మెచ్చటమూ "వృత రత్నావళి చదివిన మనం కొంతవరికు _గహించగలము కలియదు మరియు అకాలంలో ఆలయ వర్తనరీతి, భరంతార్జ వము వమపరించి

ఈ అన్ని _పాంతాల్లో వంచారముచేపే భాగ్యం కళను చేయబడింది శివువి ఆరాధనలో వృిక్య మొక భాగమె వుండింది వఠిళోరించి ఆరాధించే అదృష్టము వాకు కలిగింది అ కళారీతు దేవదాసి తెగకు జెందిన వంకికి ఆ/మళాత్రముల వనమపరించి లమ వివరంగా తెలిఎకున్నతరువాత ఈ విశ్చితా్నిపాయావికి నర్తన విద్యలో శిక్షణిచ్చిన పిదప లింగధారణ జేస్‌ ఆలయముల్లో రాగల్లినామ. వృత్యపూజల్లో పాల్గొనే అర్నత కలిగించేవారు. " విషాలయాల్లోవి

ళల జౌ గ్‌ా ళా

బాడీజాత్యుం నాట్యకళా డరిత) కితి0 వర్రకినులు శంఖము. చ_కం, నాడుముతో గూడిన చ్యకం. ఈ *, ఆఅ-హోం-అ హోంఒ మూడు ము్యకలు వేసిన ఏవప ఆలయాల్లో నాట్యం చేసేవారు న. మవ పాంతంలో దేవదాపీలు వేరు. సాధారణంగా నృత్యశే€క . దో.హం౦ం దొడోఒహం జేపీ వారకాంతలు వేరు వ్పత్తి]ే అందరూ ౬కే తెగగా 3 ఎట య పు ంం ననూ అందరికీ ఆలయ కేళకలో పాల్గొనే అర్హత పుండేదిగాదు. వాంజలెహియం దల్తాం అట్టి సంపదాయం తమిళనాడు, కర్నాటక (పాంతాల్లో కవ్నించదు, ల టం 0 యక్షులు, నాగాసులు అనే రెండు తెగలవారు ఆతి పాలీవ ఇట్‌ శబికాలము9ను ఉదాత్త, అనుదా త్తముల ననుసరించి శాలంమండీ ఆంధ్రదేశంలో వున్నారు. వీరు గంధర్వకొతికి చెందిన గాసము చేయుచూ ఆ శబ్దముల గానములో మిశితమగు రీతివి వారు నృత్యము సంగీతము వీరి ముఖ్యవృత్తి యమలు యక్షగాన మృరంగమును శుద్తమడైలమ వాయిస్తూ అ లయకు తగురీతివి కేళక పేయగా నాగాసులు దర్చారు ఆట నాడేనారు ఈ యడకిలవే. చారి రేచక విన్యాసముల (పదర్శిస్తూంటే. వేదూలంలో స్యా జక్కులవారవిగూడా అందుకు. యక్షగానము దుపద?న రితి (శమాల్లో సంధ్యహోమ సమయాల్లో పంచదభూతనులను ప్తో_తము (వస్తుతకాలంలో జక్కు లవారు ఆటగట్టకపోయిననూ యక్షగాన రీతి శ్రీర్సుర్లూ చేసిన వేదగానమువలే ఆత్మకు (వబోరిందును. మాతం మవదేశంలో (_పబారంలో వుంది. ఇది పంగీత పారా వ్యత గల్గిన నర్రన రీతి ఒక కధను గానముచేయుచూ నర్రనమాడి ___ ఈ తీమౌర్చులు కబ్దికొలముల కల్పసంతయూ నాళ ో చందట్పు వమసరించి కూర్చబడువటిది మంథతశాప్రమునందు అపేక్షకులకు వినోదము చేకూర్చుట ఈ దాణీలోవి విశేషము వలే 2 కరము. ఏ కకరము (వపలయు వాటివి పలికే ఆకుసరి పురంగథి వర్రనముగూర్చి కవిసొర్వలౌమ శ్రీనాధుడు న జజ్‌రము *ర్తము. వ అక్షరము (హపస్వము వా ప పద్దతి, రమము తూకము అన్నీ వివరంగా గురుముఖంగా అభ్య దక్‌ వదం చినారు ్రసుకకారింలొ ఈ బాణీ రూర్పుప్రాంతం సించవలపి యున్నది కొన్ని బంరరచనలె ద కొ గర, _తిశూల, ల్‌వి లాగవతులల (వదారములో వుంది. ము క్రపద. డమరుక, నాగదింధ యిత్యాది రూపములో నుండుము. దేవళములో దేవు నెదుట ఆట అష్షదిక్సాణుర అరాధవలో ఉపయోగించే తాళనులుగూడా వంధ్యవేళ హారతి ముగియగానే “పుష్పాంజలి మె వర్త యుశ్లే పుండును స్వామి కెదురుగా విల్చిన తరువాత వాద్యబృందమువారు అంబర అగ్ని, వరుణ, వాయువు మొదలైనవారి తాళజకులు సలి విన్యాసము, మేళ,పాప్రిజేపెడివారు అటుపై చూర్షికలు సకీంచి కిషుంటే విప్పునెరుసలు ఒలమిలమెరిస్తూ గాలిలోని కెగయు పుష్పములు వమర్పించి కేశక జేపెడి అదొక _కమము నమపరించి. దున్నట్లు అగ్నిఆరాధన జతులందూ, (వదర్శింవదిడేది ఇవంతయూ కుద్దనృత్త్‌ పద్ధతి. ఇందు అభిన మల నుపవనుడు మందరములో వీదుట నారలంకింది ఉద్యత యము నృత్యము (వదర్శించరు. కళ్యాణమంటపమువద్ద ప్వామ దొసం దాల్బీనట్లు వాయుణతు, కొలువై యున్నప్పుడు దర్చారుచేతురు అచ్చట నృ శ్తము, మేఘ వర్జనలు, మెరుప్ప తీగెం తళతళలు. చిటపట చిము నృత్యము, అభినయము (వదర్శింతురు. కులు - కుండపోతవర్షము, సరుణ తొాళములో ఇట్టి ఆనురూరులు ఈ కుద్ద వృత్తములో అన్నింటికంటే ఆతిమఖ్యమైనట్టివి ననగ ము. అరారవ పర్షతి) రెండు విరకుణగా (పారీవమైవట్రివి కొన్ని అతులకు (మృదంగళదిములకు) ఆట ఆ ర. క్‌ ష జ 'వేదగానము మన్నది పూర్తిగా. తర్కారం, అతి చందస్సు, తీర్మావములు (కమము. ఈ జతులను రాగవరుపలో గావముచేహ్తాంటే గా యివన్నియూ ఆడినవ్వడే ఈ అమభూకులు కలుదున్నవి. కొన్ని చేవున్నన్లు.. బుక్క్క-లమ _పతిష్తున్నల్లు ఏదో ఒక విరమైన్‌ ్య్సృలవారు తక్కార జతి దందస్పులలోవి శేవలం వల్లని దివ్యానుభూతి, ఆర్యాత్మికానందం కల్గుతుంది తీరకలు మాతము ఆడెదరు అపడు వీజాతకములతో గూడిన ఎలి (తిమూర్తులు, వారి దేవేరులు, అప్పదిక్పాలకులు, నవ కట్టుబాట్ల ప్నయూ చందస్సువందే యిమిడి పున్నవిగాన తీరికలు 1గవోదులకేగాక పందధఢూతములు వీటన్నింటి కతీఠమైవ నర మ్లూ కనే ఆడిన లాభముండనము శ్రైవ పంపదామము = శ్రీ కొళ (చిహ్మ వ్వరూవమును నాదరూపంలో స్తుత షూ ఆ వారముయొక్క- హా్రిక్వర అలయ సంపదాయసు నమపరించి. కాళహస్తి వివిర శబ్దరూవములను మృదంగముపై ర్వవింపశేయుచూ ఆ కద్ది యందునూ వైష్రవసం పదానుం శ్రీ కంక మాధవన్వామి రూపమును నర్తకులు తమ హప్తపావ విన్యాసములద్వారా (వద సం్యసదాయం నమసరించి పీతీకాపురమందునూ వే నర్యపింది శ్శించుపే బుందలి ముఖ్య విశేషము. యున్నాము. కాషీణాత్యుల్లో నేటికాలంలో కొందరు తీరికలథాగం

క60 దాతిణాక్యుల నాట్యకళా చరిత) మా్యతము (ప్రదర్శించుచున్నారు అస్టదిక్పాలుర ఆరాధన న్నర్తన ఇందు జంపతాళము ఛందోబేధమతో మూడుసార్లు _పయోగము ములను *“బలిహరణ” నవసంధి నర్తనము లందురు లోనికి వచ్చును. మూలవిరాటు ముందు ఆడే ఆటల్లో ముఖ్య మైనటిది “అడిత ఇం ం6ం ంంం 62 చారి. అధిష్టాన దేపషతకు ఆఃఖిరాగంలో చూర్జిక పరించి. పుష్పాం కవుతమ.. ఆలయాల్లో. (వదర్శించదిడే.. ఒక (పత్యేక జలి సమర్పించి నాట్యరాగములో రెండు భాగములు గల్గిన ఐదు నృత్తము ఈ కవుతములు ఆయా దేవతలకు సంబంధించిన అక్షరముల తాళగతిలో = తొళములందు (పదర్శింపబడుము. కవుతములో ఆయా దేవతలకు “శాం తాతై - తైజిగ దత్తాం” సందింధించిన స్తోతగీత ముండివమా ఆదియును శుద్ధ నృత్తమే అనే అక్షరముల కూర్పుగల్లిన సంగీత రచవకు నృ త్తమాడ మృదంగ జతులతో చేర్చి దేవతా పోోతము రచన చేయబడును. బడును ఇది చారీనర్హన విశేషం. ఐదు అక్షరముల తాళగతిలోనే కవుతము ఆడునప్పుడు ఆ తాళ విభాగముల ననుసరించి నృత్త యేందుల కొడెదరవి ఒక సందేహము కల్లపచ్చుము మాడుదురు భాగవత సంప్రదాయ నర్తకులు కవుతముల నాడు న్‌ సమ, విషమ అవి గతులు రెండు విధములు _ నప్పుడు సాహిత్యానికి నృత్యము ,(పదర్శింతురు కావి శాస్త్రీయ ఆలయ సంపదామం నమసరించి ఆడే ఆటలో తాళముయొక్క 2? ఆతరములది సమగతి చందస్సు నమసరించి (లఘు, గురువు ప్త్లుత యిత్యాది విభాగములు) 8 అతరములది విషమగతి కరణచారీలు మా_ళతము _పదర్శింతురు ఇదియే శాస్త్రీయపద్దతి ఈ రెండుగతుల యొక్క విన్యాసములే నాట్యసంగీతముల్తోవి ఉదాహరణ - వినాయక “*కపుతొము వివిధ తాళ, గతి, జతి, జాతి యతి విన్యాసములు, అందువల్ల ఈ వినాయక కవుతము 7? అతరముల వినాయక తౌళములో (28 = 5 అత్సరముల గతిలోనే [సమవిషమముల మేళవించగా వదర్శింపదిడును ఈ తాళముయొక లు = ఏర్పడిన గతిలో) ఈ ఆదినర్తనము కూర్చబరింది. టా శా పాగము 6 అక్షరముల గతిలో “అడ్డిత చారి" ఆట వున్నది గనుకనే గగ గ ల అవ గ లల ప ఆ ఆటను పోలిన *“ఆలరింపు నృతము $ ఆత్షరములు (త్రీ_కజాతి గజ అనగా గురువు ర అకతరములు లోనూ, ? అక్షరమ లు మి_కజాతిలోను కూర్చి ఆడుతూ వచ్చారు లజ లఘువు శ అతరములు (పస్తుతకాలంలో ఆడుతున్నారు ప జప్లతము 17 అక్షరములు ! ళం అడ్జితము తరువాత (పదర్శించే ముఖ్య నృత్త విశేషము రిం రిఎరిం [శం కి4ఎ4-12 == 72 అక్షరములు. “ళుద్ధము” టేవినే శుద్ధ నృత్తమని గూడా అందురు లో లో ఒక ఆవృత 72 అక్షరము ను తాళము ఈ జద్ధ వృత్తము ,- దక్షిణాాభమన వామతమన, లీలా బ్యా విభాగము సమవరి చి । కనా డును న గ్రా ఏ ఆట (ల ?09 బి తి (మన జంగ స్యలమన. విద్యుదృమన, లతా _లమన ఊర్థ్వ ల్పృవుకు, ప్లతమునకు. వేరు వేరు ఏధమైన చారీ రేచక విన్యాస కాండవము అను ఏడు విధములై న [భమనముల గలి - వ్‌ ల్‌ బ్లు గి మున్నది. దాని నమసరించి మాతా ఛందప్సు ననుకూలించు మయూరగతి మరాళగతీ కురంగిగతి గజగత, సింహగతి, రీతిని కూర్చుబడును ఇటి౦చనలందు *గణ విభజన మాతా శకగతి అను ఆరు విధములైన గతి విన్యాసముల గల్లి = ఛందస్సు _పాముఖ్యత వపాంచుమ కి మయూర లలిత గంగావతరణ కరిహన్త సింహ కొన్నిపాంతాల్లో “పంచముల” జాళనృ త్తముతో కుంభ వి్మ5డిత, కీరరూషణ ఐదు కరణముల ఆవదర్శన గల్లి హారతి నిచ్చే వద్ధతిగూడా వుంది. సిరొవర్త. ఉరుధృత. వ క్త్రబంధ, స్యంధిత ఉస్యంధిత న్స్‌ యు అటి క శ చ ం హీ జస్యే 9 అధ ల చారీ విస్యానమలు గలి * ను! చాచ్చతృుట, చాచపుట షట్‌ పితా ప్యుతిక సంపక్వేషక ళ్‌ ఉద్గట- ఈ తాళములు శివసంచముఖ తాళములనదిడును ఈ రాళ అ తాళములు భూచారి (వదర్శనమునకు ముల అటగూడా అతి _పాచీనమైనట్టిది నృత్యనాటకముల అ కాళముణి ఆకొశచారి పదర్శనమువకు- (వదర్శనమందు పూర్వరంగములో ఈ తాళముల్లో ఆట (ప్రదర్శింవ వినియోగించబడిన వృత్త విశేషము చిడేది మల్లి కామోద, హంననాద. జంప, ద్వితీయ పూర ఆలయ నృత్యపూజకు సంబంధించిన కొన్ని ముఖ్య నాట్య కంకాల, ఉద్గట్ట, అభంగ సింహవికమ, శరభలీల జంప కోకీల ములగూర్చి మాతం యిందు సంక్షిప్తంగా తెల్పినాను. (పయ, జంప ఈ కాళములు ఈ నృ త్తమందుపయోగించబడును. దేవువి దర్పారులో ఆరిగే కేళక అస్టాని వర్తనమువత్రే అనో

ధాషికాత్యుల వాట్నకళా. సత) ఏల్‌ నృత్తముతో ఆరంభించవిడి నృత్యము. అభినయముతో ముగించ గీఠము: మరల నృత్త ఛందస్స్నుతో ముగిమును, నాట్యశా ప్రముళ్లో “పేరిణి అనే ఒక నాట్య్యకమము వర్ణించ నము, _బహ్మానంద కాళములో- ఐడింది ఆ వద్ధతి వనువరించి అలివృద్ధి చెందివట్టిదే దర్చారు అట =ధ్రరికుకు = కుకోం - జణకుకు = కుఠా - ఖి' కి క్‌ పేరిణి ఐదు భాగములను కల్లిపుంటుంది ఈ ఐదు భాగమల్ల కిటతరి = జగణం - తో తరికుతజం - కటతక వరం తంజావూరు నాయకరాజోల చరిత్రలో వారి ఆస్టావములో ఇక్యాడి. శదిములతో కూడిన జరికి పాదవిన్యానము _ (వదర్శింపదిడ నాట్యములు ముప్పయివం వరించి ష్షవి హుసానముతో పారంభించి కపి ల అందు ఒక్కొక్క నాట్యమలో ఒక్కో నర్హకీమణ్‌ పసిద్ధురాలై (| ర కై (వారంలించి. కపిత్ర శలర హస్థముల విన్యా నట్లు తెల్చియున్నాడు. ఆ కొలంలో రాజనర్తకినులు నృత్యకే/క సములు హ్‌ వారు ఈ న్నలత్తమే కర వాత కాలంలో అల వేయుటయేగాక కవిత్వ రచనగూడా చేవెడివారు. రామభ్యదాంబ లగా రూపొందినది, కొన్ని మార్పులత్‌ - నంన్కృతంలో కవిత జెన్సగా మరుఃవాణి “శతలేఖిని గా _వస్తుళకాలంలో (వచారంలో వున్నట్టి రెండు మ్య్‌ (వ్యాతి గాంచినది రంగాజమ్మ పంచభాషలందు యక్షగాన రచన వందల సంవత్సరాల (కిందట నూతన రచనల చేరికతో ఏర్పడీ జేసింది నసంవదాయం = ఆ కాలం దర్ప్చారు నాట్యమేగాక, యక్షగానములు గూడా అలరింపు, జతిన్వరము, శబ్దము. వర్ణము అభినయం, యెంతగానో ఆద౦రము పొందినవి (పభువులు ఆ కళను (పోకృ తిల్లాన రా మాంచుటయేగాక వారే ఎన్నియో యక్షగానముల రచించినారు అలరింప్పు = ఇది కేళక _పొరంళంలో చేయబడే చిన్న కృష్ణదేపరాయల కుమారి గూడా ఒక యక్షగానము రచన చేసి నృత్తము, నది (పతాపరుద మహారాజు ఆస్పాన నరకీమణి మాచల్‌ దేవి “పుష్పాంజలి తరువాత చేసే “ఆడిగచారి" నందువలే కన జీవితకథయే యక్షగానముగా రచన చేయించి ఆడించినది. బందులోగూడా = చ వల్నాటి వీరచరి,త ,శ్రీనాధకవి రాజాస్థానములో కేశకదేపే రీతిని “తాం ది కొం ఈ శవాలతో కూడిన గానం చేనుండే చక్కగా వర్తించి మున్నాడు పండితారాధ్య చరిత బపవపురా ఎ య రచనకు ఆట నృ త్తము) _పదర్శించబమను ణాల్లో ఆ కాలంలోని *మార్లి 'దేశి సంపదాయ నృత్యముల ఆ గూర్చిన వివరాలు యెవ్నియా తెల్చియున్నాడు దీవి తరువాత (_పదర్శింపబడినటిది "జతిస్వరం దీవినే పల్లవి వ హు ళా ఆసానముల్లో. జరిగిన శేథకా. స్వరూపం. నృ తముతో “టి బోవిగూడాఆందురు ఇదియుసూనృ త్త మే ఒకనత్యేక రాగము ఖు న! ఆనీ న (రనళావములు లేనట్టి) (పారంభించి నృత్యము, అభినయంతో యొ దపమలగాని మ్రైదగగదిమాలగాని ఒక రాళ సలో ముగించుటగాని, లేక మరల నృ తం పదర్శించి ముగించుట గాని ంగగా దా లన క్‌ = వన్యా త. సములు (పదర్శించుట జతిస్వరవాలోవి ఏశేషమ ప్రాచీన శాస్త్రీయ రీతిగా పండితులు తెల్పి మున్నారు. - పద్దతిలోనే ఆస్తాన య వ్‌ ( శే క జో థి థి కాలములో యతి నాట్యమవి ఒక పద్ధతి నృత్తముండింది డమకుక గి యతి మృదంగ యతి ఇత్యాది రూవాల్లో మ్మిదంగ శబములు శే పేరడి గర్హరం విషమ భాహ్యాశయ కవివారక గీత్‌ జృ్య్కలడి వాటికి దారీరేరకములు (పదర్శింపబదేవి ఆ టాపమే మనే ఐదు కాగములనుగల్లి చున్నది కొద్ది మార్చులతో జతిస్వరముగా అడబడుతుంది. ౬ గర రమనగా నృక్కారంభంలో నర్తకి పటవాటమ పట ల వము సూ౦వజము, లకౌదిమి.. సిరిచిరము హలాబిదము అను శద్దిము - దేవతా సంబంధమైన పర్ణనా గీతాల లేక ఆరు విధముల'పాదముల వివ్యాసము చేముచూ, గకైల ధ్వనింప రొలొలపై. సోంకగీతాలు మృదంగ శద్దిములతో చేర్చి పాటగా చేయుగూ అడుట క్‌ లిభించదిడి 'సల్లామురే' అనో లేక “బోహార్‌ = వరాక్‌ అనో ఏషమము. భావా(శ శుము - రిసభావములు లేక తాళము మొగిపదిడిన పొటలకు ఆంగిక _పాదాన్యత గల్గిన నృత్యము, ళు లయల నమసరించి (పదర్శించబడే నృత్తము, రసభావములతో సృరంగ ఎతులడు నృ రము (పదర్మించబడుట శద్దిము గమకనే కూడి కరణాంగ విన్యాసము ఈ వెండు విధములు యిందు (పద లాం జతుల = ర్మింప బడును. *పరసిజాతుణు జులకమాడే కవివారకములో - ఆంగిక (పాధావ్యత. సాత్విక భావ నమయమువ్‌ వీవచటకు ఇవి, వికాసము గల్లివ రచనలకు అభినయము = -వరిగెచీరెలు మెల్ల చేకొని

కక? దాష్షికొత్యుల నాట్యకకా చంత్తో వరుగులె త్తుట న్యా మమా ? దిగన నగన దేన్న-దీన్నత ధీంకిట తరుపులెక్కుట ధర్మమా ? గగన మగన వహ=నాదత శంకరు ఓరోరి వి వగలేలరా ? దీడాంగ రీంకిట రిన్నదెళ్‌ బారౌర వీ వగలేలళా ? చర్యదత బనకతు హోరతి............ (పొంది ఎ ం6 46 జం జంం ఈ రెండు విధములు ఇంచుమించు ఓకేరీతిగా వుండును, ఇలను నీమది తరి౨ చూడగ, ఈ రచనలు తొలిసారిగా రచవలు చేసినవారు కాశనాధ కవి, వీర జరులు, భా లు ణి చిం ల€త నలయాళమున దాగిన్‌ చున్నారు అది పత్యదూరం తంజావూరు ఆసాన నంగిక్‌ నాట్యా ఈళిభల శ్రీ పద్యనాభ నలామయా.” బారులచే రచింపబడిన ఆవి దక్షిణాదిని (ప్రచారీంలోనికి తేదిడినవి. ఇది స్వాతి తిరునాకు రచన. కృష్ణుని బాల్య(కీడల వర్ణనా అవి కూచిపూడివారుగూడా తమ శేళకలో (పదర్శించుతూ వచ్చారు గీతమ ఆ జతుల రచనతీరు అట పద్దతి యితర సంస్తానాధిపతుల నొక ర్షించింది. వారును అటివి రచనలు చేయించి తమ అసాన నటువ “రాజశ్రీ బోసలకుల చంద షె బ ఠథ " బ 4 రాండచే ఆడించి ఆనందించేవారు బొబ్బిలి విజయనగరం, రతివతీ సుందర రాజనరేం్యద కార్వేటినగరం. కాళహని యిత్యాది సంసానాల్లోవి వ ర్రకినులు రాజ తులజమహరాజ తనుఖ ఎన్నో సలాంజతుల సొడేవారు. ఈ వటీతి రచనలు నా వద ఓవశావసీంహ సూ్యతమా సలాం రెండువందలవరకూ వున్నవి ఈ-రవ్రనలక మంందుగా....క్కిలీ_. తళాంగ్‌ తక దిమి ఈక ఠతదిగిణతోం.” అనే ఒక రచననూ ఆడేవారు ఇది (పాచీనమైనట్టిది ఇది శద్ది ఇటివంటి పాటలను ఆతులతో మృదంగ తీర్మానాలతో చేర్చి మును పోలివున్ననూ, ఆట (_కమము జతికూర్పులో బేధమంంది ఆడుట శదిము అట రఘునాద, విజయరాఘవ నాయకుల దర్భారులో “జక్కి ణీ” ఆటలో 0 (వసిద్ధిగాంచిన నట్టువంాండు వుండినట్లు చరి తలు తెల్పుతున్నవి (వసుత కాలంలో కొందరు “నలాం' అన్న పదము వారి స్వ్వమిల అభినమేము) = అచ్యుతవ రఘునాధ. విజయరోఘవ చెపులకింపుగా లేకగాటోలు దాన్ని తీసివేసి “నమోస్తుతే అనీ క్రాలంమండే సదములమ' అభివయించుట (వొత్వి? థినయం) ఒక చేర్చి అడుతున్నారు. ఆది అఆ రచనకు మహాపచారము చేయుటయే (పత్యేక కళగా అభివృది చెందినది. గాక చరి్యశాత్మకంగా ఆ రచనలవిలున శగ్గించుటయే అగుమ. జ ౦ వారికి మందు *పదదరవు" లనబడే రచనలను ఆడేవారు. ఈ రచనలను మనము చక్కగా పఠీంచిన ఆయా నంస్థానా అది పూర్తిగా సాత్విక _పాధావ్యతతో కూడిన అభినయం గాదు. చఛీళులు, వారి వంశచరిితఈ తెలిసికొనుటకు యివి యెంతగానో అభినయం ముగిసిన పిదవ వివిద గతులను ఆడి ముగించే విదాన ఉపయోగపడుచున్నవి మరియు ఈ రచనలయొక్క కాలముగూడా మది. క్షేతయ్య ఆనే మహాకవి పదముల రచన చేసిన తరువాతదే విర్ణ యించనచ్చును సాత్వికాలినయం కేళకలో ఓక పత్యేక అంళంగా అభివృద్ధి తంజావూరును మహారాష్ట్ర రాజులు పాలించే కాలంలో వ్పందింది. క్షేతయ్యకు మందుగా అన్నమయ్య పదములు రతన తొలిసారిగా ఈ రచవలు చేయబడినవి “సలాం అవే మాట, చేసిననూ అవి సంకీ రన సంపవాయంగానే చూడబడినవి ర చాని నభినయించు రీతి, తీరిక విధానం - ఆ కాలంలోనే (పత్యే క ాా( వన క కంగా హైందననర్తనరీతిగా వుండిన భరతనాట్యంలో చేర్చబడింది. దగ్గరగా వుంది మువ్వ చి తూరుజిల్లా లో పుందవి కొందరు, ఉ త్తర అంత్య బా =తోగూడిన నలాంజతి. రచనావిధానంగూడా. ర్కాటులో వుందవి కొందరు. రచనలు సాగించేవారు. కీ॥ శే మహారాష్ట్ర లానణీ చవావిధానాన్ని పోలి వుంటుంది. ఈ విధ శ్రీ విస్సా అప్పారావుగారు విశేష పరిశోధన చేసి మువ్వ(గామం మైన రచనను ఉత్తరాదిని ఛందోన ర్రనరీతి అంటారు కూచిపూడివద్దనే అనియు, క్షేతయ్య ఆ మొస్వలోని గోపాలుని ఉదా - కతక్కిట కిటతక తాండవ వినోద పైనే తన పదరచవలు చేసినారవియు, ఇతరుల రచనలు తపు వీయు, విరూపించి కేతయ్యు చరిత రచనకు మహోనకొరం చేసి రికల కీటతక దరికిల కిటతక .తిళూలడమరూ.. బ్య భకడు తంజోపూర గోంకాండ పాచషాల చర్వారుణు ధిమిధిమి తదిమిళ (తినేత శంకర్‌,4....... వందర్శించి “తన వద$విత3 ఆ రాజులను ఆచ్చట నర్తక (శెనుగు శబ్దం) వర్తకీ జనాన్ని సమ్మోహితుల చేశాడు. నాటినుండి వారా రచస

భాకిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత శ లకు అభినయం చేయుట (పారంలించారు కాల్యకమేణి 'పదదరువు' ఆం(ధులది కై శికీవృ త్తి _వధాన నాట్వరీతి అని పేర్కొని వుండ కేశకను వీడి యక్షగానం శాళశ్వతస్థానాన్ని నంపాదించుకులది. వచ్చును

వదవర్ణ ము.= మహారాష్ట్ర రొజులకుముందు “వదవర్ణ ము” భరళనాబ్యముగూర్చి యింత విపులంగా (వాయుటకు కొర అట లేడు “జక్కిజీ *వదదరువు' గీత (_పబంధంతో కచ్చేరి ఇము- ఆం, తమిళ కర్నాటక (పాంతములందు ఈ అట ముగిసేది వారి కాలంలోని ఆస్థాన నాట్యాచార్యులు ఈ నూతన కొద్ది మార్పులతో యిదేరీతిని (వదర్శింవదిడుతుంది. ఆ (ప్రాంత రచనను సృష్టించారు. చిన్నయ్య, పొన్నయ్య వడివేలు, శవా ములగూర్చి తెల్పినప్పుడు అచ్చటి _పాంతియ వత్యేక నర్తన నందం అనే నాట్యాచార్యులు ఈవిధమైన రచన (పచారావికి రీతులగూర్చి మాతం తెల్చుకాను, ము కాన వర్తము వారి కాలంవాటికే గాాత సంగీతంలో (్రరాకంలోవక వద్చీంది వదవర్షి ౦ తానవర్జము సల వంగీలరర భాగవత కళ వయే సాహిత్యపు పోకడలు, 'స్వరముల్‌ నడకలు తప్ప రన పురుషులు (వదర్శించే న ర్రవరీతి రాగవతం, సొట్య మేశము (కమమంతయూ ఒక్కటే *వదదరువు'లోని అభినయ (కమము, అనవిడుతుందని యిదిపరకు తెల్పాను కాకతీయుల కొలంలో వీరు వృత్తము, నృత్యము - ఈ మూడు చేర్చి (వదర్శించుటకు ఆను దకవిర శిపలీలలు యిత్యాది శ్రైవకధలను ఆకినారు. వై నము వగు నటి రచన రూపొందించ సంకల్పించి వదవర్త న రిచవనేశారు. (వచారంలొనికి వచ్చినవ్వుడు భాగవత కధిలనాడ నారంభించారు,

ది ణి అప్పటినుండి నాట్యమేళములవారు భాగవతులవి పీలుపబడినారు,

వద పర్ణము = వల్లవి అనువల్లవి = దరువు ఆటనలే అభి శ్రేటక్రినీ తెలంగాణా జిల్లాల్లో భాగవతులను ఐహురూపులు, భంతులు వయించుటకు ఆఅనుకూలించును. ముక్తాయిస్వరము, చరణములు ఆవి పిలుతురు బెంగాల్‌లోకూడా బహూరూపులవి నాట్య మేళములు వాని స్వర సాహిత్యాలకు నత్తము నృత్యము _వదర్శించటకు అవ పిల్పవబకును కాళమున్నది. ఈ రచన పదములతరువాత (పచారంలోనికివచ్చింది పామాన్య (వశానీకముకు మన్‌ మఠము చరిత. కళలను వీరి ఈ వర్ణ ములకంపే బహు కష్తమైన రచనలు కార్వేటి నగర గూర్చి (వటోధం. చేయబకు.. ఏర్పాటు. చేయలడినటివి నాట్య సంస్టానానికీ చెందిన గోవిందపామయ్య (వాకాడు. వాటినే పెద్ద. స్వ/మ్సులు. అనాటి (వరుపులు ఈ కళాకారులను పోషించారు. -వర్జ ములందురు మఠ (వవక్తకులు, వీరిని మత _పచారమునకు వినియోగించారు.

ఈ విధంగానే తిల్లానలా గూడ నృత్య కేశికలో ఒక థాగ ఆం(ధలో ఛి మేళముల్లో ముఖ్యమైనవి మూడు తెగ మైనవి. ఇందు ముఖ్యంగా నృత్తం (_పదర్శింస బడును వారు _వదర్శించునట్ల్టివి -

ఈ విధంగా నేటి కాలంలో _వచారములో వున్న భరక 1 బాహ్మణ మేళములు నాట్యం రూపొందింది శి జంగమువారు

ఈ కళ యింతటి వుత్తమ కళానం,వదాయంగా రూపొందు శి దాసరులు టకు ఆ కొలంలోవి తెనుగు, తమిళ, కేరళ, కర్నాటక, మహా ఈ మూడింటిలో _బాహ్మణ మేళములు చాలా _శేష్టమెనవి, రాష్ట్ర ఇవభుపులు, సంగీత నృత్యకళా వేశ్రల కళాకపస్సే కారణం, శైవ మఠ (వభావము తగ్గి వైష్ణవము విరివిగా (వలలిన ఈ కీర్తి దడీణదేశంలోని అవ్ని (పాంఠాలవారికి చెందుతుంది జల్యర్రో స్పద్ధే్య్యద యోగి “సత్యభామ కలాపం” రచవచేసి కూచి గాని కొందరు అశ పాయపడుతున్నట్లు ఒక్క తమికులకుగావి, స్యగ్రి గానుంలోని బాహ్మణ భాగవతులకు నేర్పినాడు తద్వారా తెనుగువారికిగాని, కర్నాటకులకుగాని కాదు నే్యతయ్య తరువాత కృష్ణభక్తి, భాగవథము అం(ధలో ,_పచారము చేయుటకు సంక అళతని శైలి నమవరించి యెందరో వదములు, కొందరు జానళీలు ల్పించినొడు. వారికి గోల్కొండ పాదుషాలనుండి కూచిపూడి రచించారు. అవియునూ (వచారంలోవికి వచ్చినవి గాని మ్మేతయ్య (గౌనుం దానంగా యిప్పింబాడు మరియు ఆ కళ తరతరాలుగా వదాలకిచ్చిన విలువ సందీతులు వాటికిన్వరు నదాలన్కళి సాతి వారిద్వారా (వదారము జరుగుటకు వారి కుటుంబాల్లో పుట్టిన (పతి కొలివయం అభివృద్ధి చెందినట్లు తెల్పామ.. ఈ అలినయంలో గ్రలన్సిక్తి భాగవతం ఆట నేర్పునట్లు వారినుండి వాగ్దానం గొవినాడు. మాకం అంగ్యధులు సిద్ధహన్తులు. వీరి స్థాయివి మరొకరు బది కూచిపూడి భాగవతముమొక్క సంక్షిప్త చర్వీత ఈ భాగ అందుకోలేదు దక్షిణాదిని సందనల్లూరు, కంచివారిబాణీ, పుడు వతులు అ కలాపం వభ్యసించి దేళంలో _పచారము చేళారు. ఆకర క్క్కోట వట్టువనార్ల బాణీ, మైసూరులో జిట్టితాయమ్మగారి అభినయ అందరినీ ఆకర్షించింది. అన్ని (పాంతాల భాగవతులు ఈ కర బాణీ అన్నీ చూచాను. కివి అంధ నట్టువరాంటడ సాత్విక నభ్యసిందుబయేగాక ఈమ ,పాంతాల్లోవి కవులచేత నూతన రచ అభినయ విశిష్పళ వీరెవ్వరి ఆటలో కొవ్పించలేడు అది ఒక్కొక్క నల చేయిందుకొవి అడుబ మొదలుపెట్టినారు.. ఈ విధంగా అాతీయొక్క షపత్యేకఠగా పేర్కొనవచ్చును. అందుకే భరళుడు “లామా కలావంో సుమారు యిరవై రకముల రచనలుగానై న

ణా దాశినాక్యుం. నాట్యషిలా చరిత... (పదర్శింపబడుతూ ఏది సిద్దే్యదులవారి రశనయో తెలిసికొనుటకు “అల్ల అల్ల అల్ల అర్హి అల్ల వొడే కష్టముగా వుంది. కూచిపూడివారు _పదర్శించే కలాపంలోగూడా నా వుల్లమున వెలసిని గోపాలుడే స ఏవి యెవ్నియో నగరికంటివారి రంగపూడివారీ దాసువారి వెంకటకవివి [| వేలు గోపాలడే రచనలు చేర్చి ఆడదిడుచున్నవి. అతవి కౌగిట చేర్చుకొని (పేమతో ముదాడుతుంది. ఇది కూచిపూడివారు _వదర్శించే కలాపంగాక లయుతర (_పాంతా ్బా చక్కని రచన. ఉ తమ పాయికి చెందివట్టిద్‌. - ల్లో వతులు అడే కలావములు నేను మొ ళం ఇరవై వరకూ వ ల ల లాగ వీటవి?ంటిలో కొవి దరువులమా తం ఒకటిగా రాదా మాధపుల [(సజయం జయదేవకవి కేవలం శృంగా కరించితివి టం అయా వటం. రచనల రంగా వర్తించినాడు కావి యిందులో రాధ (పేమ అదొక ఉత్తమ పుండును మిగిలినవన్న 6 పాయికి “చెందినటిది. ఇటీ ఆదర్శవంతమెన రచన మరొక్క భాగవతం ఆటలో భామా కలాపొనికి వున్న ,పాముఖ్యత మరొక ౪9 త్త బు శా వి గ్రా కు లేదు. తూర్పు (పాంఠాలలో భాగవతమంపే భామా గొప్‌ లేదనే చెప్పాలి. ఆం,ధ కళాకారుల అదృష్రము యిట్టి రచన ఎ 6 రచన తెనుగులో వెలసింది నరసింగవల్లి వేణ గోపాలుని కంకి శవాజమే శేమిటీ మైనట్రిది ఈ రచన మిటీ చా హా ఇంత (పభ్యాతిగాంచిన కలావం కమిటీ? కథ చాలా వలభుని రచనలందగాని హూరదాల రామదాసు హరి చిన్నదే. కృష్తుడు సత్యభామలమధ్యి చిన్న _పణజయకలహం రే | కషుడు అలీని వెళ్ళిపోతాడు అలిగిన కృషువి మరల నత్నభామ దౌసు యౌగుల రచవలందు గాసీ చండీదాసు, చైతన పమ, న న కట రజ దర్‌ రడీల. 20పలి. యుర్యాది కృష్ణభిక్తుల యెవ్వరి రచనలందునూ యిట్రి తన యింటికి రప్పించుకుంటుంది ఈ కధ ద్వి వులు (వత్యేక (పేమకత్వ (పటోధం గాంచము వృత్రములు కందార్థములు యిత్యాది యెన్నో రచనల్లో వర్షింవ విడి సండిత పామర జన హృదయరంజకంగా (పదెర్శింపదిడు జీవ యెరుకల కురవంణి - ముక్రికొంత కాన _5టోధ స ష కాడినటారచన ప తుంది. అంతేగాక ఈ కథ ఆధారంగా ్రీకృష్ణువి జీవితకధ రచన ఇది పూర్తిగా వేదాంతంతో కూడినట్టి పందెరులకు పూరిగా [వజల్లో (వచారం చేయబడుతుంది ఠప్ప పామాన్సుల కంతగా అర్థముగాదు గనుక యెక్కువగా = త (వచారములో లేదు భామాకలాపం గాక కూచిపూడివారు యక్షగానములమగూడా (నదర్శింతురు యతినారాయణ తీర్చని “శ్రీకృష్ణ లీలాతరంగిణ్‌” ఈ నాల్లు కలాపములు ఆంధధిలో (పచారంలో వున్నవి. లజన సం్యవదాయంగా _పచారంలొ వుంది కూచిపూడి ఆంవలి అం_దేశంలోవి భాగవపక మేళములు 4 భాగమిలుగా శరంగములను ఆడుటలో (పసిద్ధులు ఈ సం్యఎదాయి నర్తకులు చెప్పవచ్చు. మా(తము తరంగములను నృత్యమాడెదరు తెలంగాణా _పాంతాల్లోవున్న వాట్య మేళములు గొల్లకలాపము - భామాకలాపం శృంగారి పదంధం, రాయఐపీమలోనీ భాగవతములు వత్యభామయొక్క విరహం వియోగం, విపలంబ శృంగారంగా తూర్చు భాగవతులు అష్టవిధ నాయికిల రూపంలో పర్షింపదిడించ గాల్లకలాపము కూచిపూడి భాగవతులు ఆధ్యాత్మిక తత్వ _పటోధం చేమువటి కేథ4క ఒక గొల్రవవితకు వి! పువికి వంహాద ఏండోత, 8 (కమ ం డ తూర్పు భాగవతులు కూచివూడీవోరు క లావములు (టై ౧వాదం- ఇందు విండ్‌ త ల్సి ,5వఐ0ం. కిర్యకౌండే, (ముఖ్యంగా భామాకలాపం యతగావముల నాడుదురు. యజ్ఞ యాగాది 'కశువులు ముక్తి మోతీ మార్గములు యెవ్నియో శ ॥ చర్చించిబడును. ఈ 9లావం పదర్శించుట . న ర్తికులు తలంగాణ, రాయలసిమవారు యక్షగానములు, బయలాటలు- వంన్కృతి భాషలో పాండిత్యం కల్లియుండవ లెను. ఆడుదురు. మారవ ౯ లో కూచిపూడివారి విద్య శాస్త్రీయత నలవరుచుకావి వృద్దిడెండి వచాంు వై ర గ్‌ కరావం కర్చు (పాంతంలో (వవిద్ధికక్కిన నంవదాయువిద్య అయినమా. భాగవతుల అట భక న (వ స కలావం రాధ భ్ఞావక్‌ మేళముణ తూర్పున వున్నన్ని గుంటూరు. కృష్ణాజిల్లాల్లో కుది వ్‌ క అతన్ని రూడాలవి తహతహ లేవనే చెప్పాలి లాగవతంలేవి అమ్మవారి పండుగయేరేదు కకష! రం మిరంపుతుంది. కనికరించి కృపుడు (్య బ్రగ్వశ్రులు తూర్పుగోదావరిజిల్లా. పెద్దాపురం మొదలుకొని వాడు కావి ఆ ౯౮ ఒరివ్సాలోవి బరంప్పరం గంజాము టిల్లాలంతటమా ఆటగట్టుదురు “నే చూడగోరింది. రేపల్లెలో. పెరిగిన బాలకృష్ణువిగావి. ఫీరు (పత్యేకంగా ఆడేది భామాకలాప మొక్కటియే. వీరిది యవ్యవంలో వున్న శృంగార పురుషుడు ద్వారకానాధువి గాదవి* సంగీఠబాణీ తిరిగి వెళ్ళిపోవోతుంది. కరుణించి కృష్ణుడు బాల్యరూవంలో కూచిపూడి వాణీ గురించి కళాకారులకందరకు తెలిసినదే. దర్శవమప్తాడు. ఇందు మఖ్యంగా అభినయం (పాముల్యత ని స్తుంది. ఓపాచీవ

చాతీణాత్యుల శాబ్యకళా రరిఠి టు! డరుపు బాణీ, ఆలావ పద్ధతి మార్చి నవీన పద్ధతుల్లో కేశిక జరువ ఇవన్ని మూ ళాసొొమసారంగా చేయబడిననూ వంటప ఐడుతుంది తూరు వారు యింకిమా _పారీనకఠనే అభిమావిను డాయా న్ననుసరించి ఆభివృద్ధి చెందినట్టివే కరగం నృత్యం, కట్టి వ్నారు. రాయలపీమ. తెలంగాణొలందు కధాగానం గమవం గుజ్జములఆట, బొమ్మెలాట, కొవడిచిందు యిత్యాది జానపర వర్తక యెక్కువ (పాముత్యత వహి నుంది. రీతులుగూడా ఆ దేళంలో యెన్నో వున్నాడూ కర గురము తమిళ (పాంఠతమవనందుగూడా. భాగవత మేళశమలవా గ్రమోదీళంరొ (వపిద్ధిగాందగా వజీవ గురములాట ఆట ఆం(ధలోవి ఆటను చాలావరకు పోలి వుంటుంది. దరువులు ఆం(ర (వదారమందున్నది. కరగమే అందలో గరగలాట పాడుటలోమా, అభినయమందు కొన్ని మార్చులున్నవి దాశీణొది అందము ఇట్టద మైసూరు, పాంఠంలొగూడా _వచారింలో పుంది, వారు విలంబిత పద్దతిలో గాము చేయుదురు. వీరు యక్షగానము బ్‌ ళల మాసూరు (సొంతంల్‌ గూడా వుంది. లినుమా(తము వేయుదురు. తఈమిళదేశంలో _పాచీవ “దేశా ఛందోరీతుల్లో గానము, _ భంవంజి. యెరుకలసావి ఆట ఇది (పత్యేకంగా “దేశ వొద్య విశేషం నేటికివీ విల్ఫియున్నది శిల్పంలో కవ్చించే అనేక వం(పదాయప్పు ఆట. *“కురవలు అవనే జాతివారు తమిళనాడులో వాద్యములు ఆ దేళంలో నేటికిపీ (వచారంలో వుండుట ఒక పోది చెప్పెదరు ఆ తీరువనే అంధలో యెరుకలజాతివారు పోది వోప్టత్‌ వంచముభఖవాద్యము, ఉగుక్కుసింటివిగూడా (పస్తుత శెప్పెదరు. వారి వేషభాషలు, పాట మాట తీరుల్లో కేళక జరుపుట కొంంలో వాయిందుడున్నారుకావి అవి యెక్కువగా జూనవద కురవంజి అట తమిళ ప్రాంతంలో ఈ తట ప్రత్యేకంగా రూవంలో పదారంలో వున్నవి ఇట్టి విశిషవాద్య విశ్రేషానికి చెంది వున్నమా ఆం(రలో యక్షగానాల్లో ఒక భాగంగా చేర్చి వేయబడింది వటిదే ఆం్యధలోవి “రొంజ” కొని అదిగూడా జానపద రూపం లోనే మిగిలివుంది. ఇవిగాక దాదినమ్మ వేషము, బాలింత వేషము యిశ్యాది యెన్నో నృత్యాలు భాగవతులు (వదర్శిపారు పంచముఖవాద్యం, సూర్యమంగలం, చం(దమండలం, పీ ఉడుక్కు.. మురజ, ధవళళంఖు యిత్యాడి వాద్యాలన్నీ ఆలయాల్లో తమిళనాడులోని నృత్య కళారీతులు విశేషించి శివాలయాల్లో వువయోగిప్తారు. ఇది దడిజాది వంతటత్తు రరతనాట్యము, భాగవతకేథి తమిళ ఆంధ్ర రేశాల్లో ఒకే వంది ల్‌ రారనలొ వర్వ వాద్య ఆరాధన అనే నృత్యపూజా గీతిగా వృద్ధి బొందివల్లు తెల్సియున్నాము తమిళ దేశావికి వత్యేక సర. దక ము. చందప్పులు, అవేక నృత్ర మైన జావపవశై లి భాగవతం “కురవంజి ఆట ఇదే భాగవత రీతి నృత్య రీతులు (వదర్శింపదడును. యైనమా, కొంత తక్కు ఏ తరగతికి చెందిన ఆట (కమము ఒక రాజకుమా _రెకు లేక క రావాయకకు పోది చెవుటయందలి ఇతి కర్నాటక (పాంతంలోనున్న నృత థ్‌ రీతులు వృకంగా పుంటుందవి. ఈ ఆటగాక తమికదేకంలో మరెన్నో కర్నాటకంలో వున్న విళిష్తరీతి యక్షగానము ఇది ఆతీ ఓపాచీవ వృత్యాలు వున్నవి “సంఘం కొలంలోవి తమళ (గంధం (ప్రాచీనమై రేశీయమెన విశిష పంపదాయము ఆంధలోవీ యక్క “కవి శ్రాగై ' వందుగావి. శిలప్పదికారం వందుగావి వర్తించ దిడిన గానానికి ఈ రీతికి (పోచీవ కాలంలో దగరసందింధిముండీ వృళ్యాలన్నీ కధల రూవంలో వున్నవి వుండును. గాని (పస్తుతము వేరుగా కవ్చించుము? భాగవత భారత,

• ఉదాహరణకు :- కొడుకొట్లు, పండ రంగం, కొపాలిన్నర్త ఛామాయిణ గాధలవే వీరుసూ నృత్యనాటకములుగా ఆడుదురు. వనములు. లయకొలంలో ర్యుడుడు (పదర్శించిన నల్తనరీతి కొడు వీరి నాటకములను _పపంగము అందురు కధాగానమప్పుడు వీరు కొతు మహంకాళి రూవంలో పార్వతీదేవి తాళం వేసివది. పఫొడరు. పూతధారుడు వెనుకనుండి వాడును వారు ఆడుదురు. (తిపురపంహారాంతమందు శివుడు (వదర్శించినది ఆనంద అటుతరువాత య వములో జరిగిన గనక వ్యాఖ్యానం వ రనం మహేళుడు (బహ్మబఐదవి శ0ప్పు చేధించి ఒక చేతలో బేల? అది వారి స్వంతం. ఆ లాగం 56లో రదవ చేయిబడీ రరెంచి ఆడివటిదే కాపాలి స రవం వాటిమండే.. వుడు కాపాలీశు వుండదు వీరుగావి యితర భాగవరతులగావి పాడే పంగీతమ, వాడే టవి పలువదడీపొడు జో శాశములు పూర్రిగా కర్నాటక బాణీకీ చెందినటీవనే ఆయినమా పాట (కమము, తాళ వాద్యరీఠిమూ తము కొంత శ్రేడాలు పుండును. ఇదేరీతిని కృష్ణపరమైనవిగూడా _వదర్శింపబడేవి అందువల్లనే ఈ సంగీరబాణ్‌వి దేశి కమమందురు. సంగీత అవియే ఆలియం, కుడం. పేడి మొదలైవవి. ఇవన్నియూ శైలిలో రాగము, స్వరమువక _పాధాన్యత యివ్వదిదీనళే యత వృత్త వృత్యాలకు సంబందించిన కరావప్తువును కతిగియున్నట్టివి. గాన భాగవత పం్యపదాయంలో భావ ఇపాధావ్యక గల్గిన పంగీఠం ఈ నృత్యములమగూర్చి వివరంగా మనం వరిళోరించిన వేటి గానం చేయబడును ఈ యక్షగానము దక&ఓణ కవరా _పాంఠంలో కాలంలో _పచారంలోపున్న కొస్తీయ రీతికీ దీవికీ యెట్టివపందింధం విరివిగా 41పడారంలో వుంది. సుమారు ఒక మారువ౦ళూ పపం లేరు. గాలు (వదారంలో వున్నవి

7౫ దాశ్షిణాక్కుల న్గాట్యకక్తా. చరతి నృత్తము నృఠ్యము, ఆభినయము ఈ మూడిండి యొక్క కధకళ€ *= "కళి అనగా ఆట జక కధవు నృత్య వాట ఉపదర్శన యషగానంలో గాంచనగున. మటియు శివునియొక్క కంగా (పదర్శించుట కథకళి ఈ కథకళి (పాచీన రామనాటకం [08 కిరణముల ఆట్నకమము చాలవరకు వీరి ఆట్యకమంత్తో యొక్క, నవీన రూపంగా పేక్కా వవచ్చుమ కుట్టారక సంప్తావా గా-చనగుమ. అదియే అంగహార న్నర్ధనింగా పేర్కొనవచ్చును ధీశునిచే యీ నృత్యశేళి విశేష _పచారంలోవికి తేబడినది చక్కి యుఒగానమును నడుపు స్యూూతధారువి లాగవతులు ఇందురు. యారులనదిడే ఒకి (పత్యేక తెగవారు ఆలయాల్లో నృత్యకేశక అతడు సంగీత సాహిత్య, నృత్య కాషఫ్రములందు పండితుడై చేయదురు వారి సం్యపదామంలో విశేష (పజ్జతో శూడిన అభి వుంఎను యషాాన న రకులందరూ భాషలో పాండితీ _పతిభ నయం వుంటుంది ఆ ఆట “చకియారుకుత్తు" ఆఅనదడుుతుంది గలి వుందురు బ్యాతల సంథాషణలు వాచికము అగంధస్టము గాక కావి ఆ కళ (పత్యేకంగా ఆలయాలకే సంబంధించివ దిగుటచే వో స్నయం (వతిభపై ఆధారపడియుం ఫను గనుక ఇక చాద్య యితర చోట్ల వేయబడకపోవుటచే, కరక+ వలే పచారం గాంచ్స ములవారు. (మృదంగిము) "కేవలము తాళ లయ విన్యాసమును లేదు. కథకళిగూడా పూ రిగా నాట్య మేళానికి చెందిన నృత్యరీతి. జూట మేక ఆయా రసమునకు తగిన రీతిని మృదంగ నాదము ఇందు స్త్రీలకు ఆసలు స్టానం లేదు ఈ విద్య పూర్తిగా పురువు పవరిసూ వాయించును ఇది రసోత్స త్తికి రసాభినయానికి యెంతో లదే కథకళి, మ్యుదనాట్యం ఆంగిక (పాధాన్యత గల్గిన నృత్యం, వుషరరిం పను యక్షగాన కథ (పదర్శించే (కమము (పసంగ క్ర క్రధను గాయకుడు గానం చేయగా, ఆ పాటయొక్క అరమును ములు ఆ కధలోని పాత్రలను సంఘటనలను అనుసరించి వివిధ ముదల ద్వారా తెల్పుతూ తాళ లయలద్వారా బారీ లేవక పతా ఠా ఖా రందన్సుల నీ ఒక కట దుల _పదర్శించును నర్తకుడు ఇందులో “నాట్యధర్మి యేగాక *లోక “ఎను అం ఒ భా ౪ వత గా వో యి ఆ గానము అయా కుటు పాతల స్వభావమును ధర్మి గూడా విశేషించి _పదర్శింప దిడుతుంది. తెల్పు విధము? ఆలావముతో ఆరంభించదిడి, గమక విన్యాసము, కథకళి నర్తనంగాక కేరళలో జానపదసం _పదాయ నృత్యాలనే గితముతో ముగియును భాగవత గానము చేయునప్పుడు నర్రకుడు క్రము లున్నవి కోల్‌ కళ, పటుకళి తటిన్‌ మేల్‌కళ, చువ తుకళా ఆ పాట భాగమును నర్రన మాడును ఆది ముగినినంతనే అందలి ల ప్పరుషుల న రనముల్‌ కె కొతుం€, తిరువదిరకళి స్త్రీల భావము (ఫేక్షకులకు నూటల్లో యెరుకజేయును వో న్‌ న్‌ బృంద నర్హనములు, వేలకళి, పులయారకళి, పటిచుకళ, పరపతీ మారు ము గప్పకముం న సక “౭5 యువన్నియూ. వీర నాట్యాలుగా పేర్కొన వచ్చును. రించును గమకము ఆ భావమును విరూపణ చేయును. గీతము కోళ్‌కళిా- కోలాటముఆల, చిన్నచిన్న క్యరలు. చేతుల్లో ఆ భావమును _పకొశవంతము చేయును దీనితో మృదంగ వాద్యం ద్రరించియీ నర్తనం (సదర్శింపబడుతుంది. మలబారులోని మాప్లా చేఏనప్పుడు ఆ భావవికాసం పూ ర్రియగును నర్రకుడు ఆహార్యం స్వాస్టిములు యీ ఆటను విశేషించి (వదర్శింతురు. ధరించి, దావికి తగిన నృత్త నృత్యములు (దర్శించినప్పుడు పరి క పూర త చెందును ఆని వలయాకారంలో నిల్చి చేతులను తట్టుతూ గుం్యడమగా క్ష ఈ యశగాన బృందాలను దేవాలయాలు సోషించుచునువి తిరుగుతూ వర్రనమాదే రీతియే పట్టేకళ. | భక్తు లెవరైన అబ్బుదివదడో తమకష్టములు తొలగిన భగవంటునిక భగవతి ఆలయాలో కొతలు మాగిపినతరువాత పదర్శింవ టక యక్షగానము సమర్పింతుమవి (మొక్కుకొని ఆ మొక్కును విడే నాట్యరీతియే తట్టిన్‌ మేళ్‌39 ఇది దేవప్తోక గీతాలు పాడుతూ నెరవేరు కొనేవారు ఇది (పాచీన కొాలంమండీ వస్తున్న ఆచారం. చేయదిడును. ఆ ధనముతో ఆలయారిపతులు ఆ దృిందములను పోషించుట స్త్రీల నాట్యాల్లో “కి కొట్టుకళి' కుమ్మిగొబ్ని ఆటను పోలి వాడుకగా ప్పందింది. యుండును. ఇదిగూడా బృందన _ర్తనమే. కేరళ దేశంలో నాట్యవికొనము తిరువాదికళి సంవత్సరావి కొక్కపారి యవ్వనంలోవమన్న యువతులచే _వదర్శింపబడే నృత్యరీతి. ఈ నృత్యం తిరువాదిర కేరళ వేశంలో యెన్నో రకములైన నర్తన రీతులు వుత్సవ సమయంలో (పత్యేకింగా స్రీలు కామదేవుని పూజించి శాస్తి వంకా దము క్రరాధన గీతల ననూ అంద మూలంగా చేయుదురు, తమయొక్క కోరికలు తీరుటకుగాము జవ్వమలు కామ సు లంలి వ్‌ చారం గాంఎ, 0 1 కధికళి, మోహన అల్టమ మోపావీ అద్దము = సేబచేపే దేవుని స్రోతంచేపే పూజాన్ఫత్మంగా పేర్కొనవచ్చును, న రనం అదియును భిరతనాట్యము ఒగిస్సీవలెనృత్త వృత్య అలి మిగిలినవి పురువులచే యుద్ద అమకరణజగా చేయబడే వీర నయములతో కూడినట్టి యేక పాఠ వర్సనం. - నాట్యాలు- ఇవన్నియూ జానవదరితులే,

దాడీశాత్యుల శవట్యకకా శరత ణు ఏహారాష్ట్రంలోని నృత్యకళ లన్నీ నం్యపదాయ ఫజతిలో అభివృది పొందినట్టివే. ఉషాకన్య ఒక నాట్యశా స్తం = ఉషాభారతం ౦చనిచేపిన దందురు మవో రాష్ట్ర దేశంలో శాస్త్రీయ నృత్యకళ వ్యద్ధిచెందలేదు, సం_పదాయ నృత్యములు, జొనపగ నృత్యములే ఈ [పొంతలలో పా ప్రా ఐదువేల సంవత్సరాల (కిందట విదుర ఈ (వసిద్ధిజెందాయి. ఛ్యఠవతి శివాజీ (హైందవమత అం్క్బతి కం చ న ౦కులందరూ కృష్ణ కధలను అనేక రీశుల పునరుద్ధరణకు సామాజ్యము స్టాపించిననూ. అనాటి. వారి అస్హాన. మేక్‌ లక * ముదురు. అనిన్నియూ తాఎపవ కలి ననునరిం శవులు గాయకులు కళల అభీవృదికి అంతగా పత్యేక గ్రద్ద చితి యున్నివి నాధారణ అనుకరణ నృత్యములు (పత్యేకంగా లం ౧ ల * ఉ 'నాట్యధర్మి వనుసరించి వృది పెందినటివి గావు వీరులకు యుడ్గా వహించినట్లు కావ్చించదు ఈ ఒనాంతాల్ల్‌ వ సం_పదామయ నాట్యగాన లకు మనదేశ దరి తలో పాం తవా చిన రాజసానములో లీతుఐ - పొవాడ, తమాషాలు సామాన్య (పజల వినోద కళలగా గ్య షాది కాస్రీయ సరన ఢీకీ వికాసం అంతగా గొంచము మాతం రూపసొందినవి కొందరు కళావంత స్త్రీలు టు్యుమీ, పారీళకాలమందు డినదేమో చేట కా గ షట గాం నపడ గజల్‌ యిత్యాది గీతాణ కథక్‌ అభినయ వద్ధతిలో (సవర్శిందట స్మ గ్‌ గున వ్‌ ౨0 న్‌ ల ల కద్దు కాని ఆదేమంత. విశేషముగాదు_ పొవాడ సం_వదాయం క్‌ న పంచు ను రార్తాలి స్‌ కన చ్రకేకంగా. పురుషులకు చెందింది. వీరగాధలను గానంచేస్తూ ౦డును రొజరానము మహారాజులు నాట్య పందర్భానుసారంగా కొద్దిమా్యతం నృత్తం (పదర్శించు సాం జ్‌ అలంకార కాత్రములపై గొప్ప వ్యాఖ్యానాల రచన దాయం = ఇది ఆం(ధిలోనవి బ్యురకధ జంగంకరను పోలి వాలే ౬ విశ నృక్య సంప్రదాయం వారి (పాంఠంలో వృద్ధి ౦:లేదు దీనికి మహమ్యదీయులకాలంనాటి అసిర రాజకీయ వుండును తమాషా న్త్రీలచే _పదర్శింపబడే నృత వినోద క్రీడ, క్ష ర ఫై గౌలన్‌ (గోపికాకృషులకు వందింధించిన గీళాలకు) లావజీ గ్రే? గొడా కొంతవరకు కారణమై యుండివచ్చును (కుడ ) హైందవ శిల్పకళ, చిితకళల్లోవి విశిష్తతను (పభోదం చేపే శృంగార రచనలకు) వృత్త వృత్యములు (వదర్శించుట తమా మెన్నో కోటలు మందిరాలు యీ (ప్రాంతంలో బుగిలినవి వీరు షాలో గాంచుదుము _ గొండ్సి అందాభవానివి ఆరాధిస్తూ అమె దర్శించే జానపద భాగవత రీతులు ముఖ్యంగా వీర రస _పాధా (పీతికొరకు చేయబడే నర్తనము గొండ్లి ఇంకనూ జౌలర్లు న్యత్ర క్రల్లినటివిగా 'పేరొ _నవచ్చుము ఆసాన నరనం గూర్చి యిత్యాది తెగలవారు (వదర్శించేవెన్నో జానవద వృత్యాలున్నాయి. “(క్ల ఫ్లీల్రసము గురించి తెల్పినస్పుడు విపరంగా (వేసాను. ఫొవాడ గీఠాలు (_వాసినవారిలో (పథ్యాతిచెందిన రచయిత ఆ పో షోనాజీ, లావణీ రచవల్లో (సిద్ధిచెందినవారు రాంజోషే మహి కాశ్మీరు, పంజాబు దేశాల్లో నృత్యకళ రాష్ట్రమ అమకొనేవున్న గోవా ,పొంఠంలోనూ, కొంకణదేళం అభినవ గుపుడు జన్మించిన కాశ్మీరు సారంగడేపువి లోనూ కొన్ని వర్తనరీతులున్నవి గాని అవన్నియూ జానపద కొశ్మీీం బిల నుని కాళ్మీరం, 'హెందవ సంస్కృతీ ఆనేకఏధాల నర్తనమాలే. ఆం(ధదేశంలో ఒకభాగమైన అదిలాబాదు జిల్లాలో అల౮ారిన కాళ్మేరం జూ ఆదిలాబాదుకు చెందిన శ్రీమతి రాధాబాయిబోద్‌ గాంకల్‌ బృందం ఓరవ వేడు. నేటి వే ఈమాషా నర్తనం మహారాష్ట్రలో చాలా (వవిద్ధిచెందారు. రాష్ట్రవతి లో కరమ టల రు, నేటి కొశ్ళేరము ర బహంమతులుగూడా సంపాదించారు ఆమె కుమూ రెలు, కుమారులు యంగా కాళ్ళీ ఎన్నా మౌర్చులు వస్తూవుండినవి. ఆశ్లై ఆమె బృందములోని కళాకారులు వారే సంగీతము పాడెదరు, (పాలీన మతము. సాంఘిక వ్యవస్టణు మారిపోయాయి. కళల్ను నాట్యము చేసెదరు, వాద్యాలను వాయించెదరు అంతరించిపోయాయి. కనుకనే ఆ (పాంతంలో శాస్త్రీయ నృత్య కళ మెచ్చటనూ మనకు కన్పించదు పస్తుత కాశ్మీరాన్ని మూడు గుజరాత్‌, సౌరాష్ట్ర, ఠాజస్టానమునందలి నర్తసికళ భాగాలుగా చెప్పవచ్చును పూర్తిగా పర్వత్యపాంతమైవ లడక్‌ ది అ (పాంతము.. వీరందరూ బౌద్దుడ. లడక్కీభాష మాట్లాడుదురు. శివభక్తుడు బాణాసురుని కుమారై ఉషాకన్య, లాన్య నర (శ్చ ప్రాతము - ఇదే సుందర కాశ్మీరలోయ ఇచ్చట సూటికి నావికి కర్ర పార్వతీదేరివద్ద శాస్త్రీయ నృత్యకళ అభ్యపించినట్లును నె వ్పుంది మహమ్మదీ ములు మిగిలినవారు పండిట్‌లు (కారీ శ్రీకృష్ణువి చుముమడు అవిరుద్ధుని వరిణయమాడి ద్వారకకు వెళ్ళిన (బాహ్మణులు). వీరు కాళ్మీరీకాష మాట్లాడుమరు.. తురుష్క తరువాత అచ్చటి రాజకవ్యలకు శాస్త్రీయ నాట్యను నేర్చినట్లు ప్రభావము ఛా్తిగా ఈ _పాంతనుపై వుంది అభినవగుప్పువి తద్వారా శాస్త్రీయ కళలు ఆ పాంతంలో సచాంమైనట్లునూ వాట్‌ సంగిత నాట్యాలెద్వటనూ లేవు. కాశ్మేరుపండితుల శ్రీలు కళాకారులు అభ్విప్రాయ పడుదురు గావి ద్వాపరం మాపముండ వివాహాది సందర్భాల్లో అభినవగు పు? రచనలని కొన్ని గీతాలను వచ్చును. _పస్తుత కాలంలోని కొన్ని జొనపద బృంద నృత్యములు ఆ-పిందుటమా _తం నాంస్కృృతిక చిహ్నంగా మిగిలింది ముస్లింల సంప్రదాయ నృత్యములు తప్ప శాస్త్రీయ కళరీతి ఆచ్చట గాంచము. పాలనలో “హపివా లనే ఒక తెగ, నర్తకీమణులు నృత్యాలినయాలు చ్రీలు చేపే గర్భ నృత్యము. దండియారాప్‌ (కోలాటము) ఇత్యాదు. చేపేవారు. వారితరువాత సర్షిమన్‌ (_పభానం కొశ్మీరంపై పడిన

తః దాతీణాత్యుల వాట్టుకళాచరిఈి తరువాత యువకులే యువతుల దుస్తులు ధరించి నాట్యవినోదము గజల్‌ యిత్యాది యెన్నో విభాగాలుగా ఉత్తర(వదేశ సంగీతం చేకూర్చేవారు. దీన్నే ఐచ్‌ నగమా అంటారు వృద్ధి చెందింది ఇందు కొన్ని నృత్యాభినయాలకు పవికివచ్చే రచ అమ్మూ (ప్రాంతం పూ ర్రిగా పాందూ (వభావంతో అభివృద్ధి వల కొన్ని పూర్తిగా పాట కద్చేరీలకు పువయోగపడే బాణీలు, వ (పత్యేకంగా ఒక్కొక్క బాజీయందే విశేష పరిశమ చేసి, ఆ చెందిన _పదేశం డోంగీ యీ (వజం భాష ఈ ,పొంతంల్తోనూ. బ్బ ద్వారా (పక్యాతిగాంచిన. వారినేకులు వు తరం దేశంలో అనేక విధములైన జొవసద వర్తసరీకురే మిగిలినవి శాస్త్రీయ న వరొ (వక్యోతిగాం శ్‌ నాట్యరీతులు మాతం డుసకు కన్పించవు (వ స్తుతకాలంలో కొందరు వున్నారు, ॥ యువ కళొకారులు కథక్‌ నర్తన మభ్యసించి ఆ పాంతంలో ఉదా :- బాయి రసూలన్‌ బాయి, అ క్రరీ బాయ, టుమీ ఓవవేశ పెట్టుటకు (వయత్నించుచున్నారు అయిననూ ఆది యెరువు టప్పా గానంలో (పసిద్ధులు డాగరు సోదరులు (దుపదు గానంలో తెచ్చుకున్న విద్యయే. వ్యాతి గాంచినారు జ్యోతికొరాయి భజన సంగీతంలో (వపంచ వంజామినందు. గూడా జానవద నృత్యకళయే అభివృద్ధి వ్యాతి గాంచినది. ఆమె భజనలుతస్ప యితరము గావంచేయదు. గాంచినది గావి శాస్త్రీయ విద్య మాతం లేదు శిక్కుమత దక్షిణాదిని యిట్టి (పత్యేక సంపదాయాలు అభివృద్ధి (వవక్తలవృల్థి నంకీర్తన సంగీతము వృద్ధిలొవికి వచ్చింది. నృత్యా చెందలేదు (వవ్యాత విదుషీమణి వీజధనమ్మగా రీ మమమరాం[డు వికి ఆటీ అవకాశము లేకపోయింది. పంజొబులోని పురుషులు ద్రైంద, ముక్త పదముల గానము చేసినా అది కర్నాటక సంప (వదరిసడే వృత్యాల్లో ముఖ్యమైపట్టిది.. “బాగా . ఇది అనుకరణ ధాయంలో ఒక లాగంగానే (వచారం గాంచినది కర్నాటక సంగీత నృత్యం. రై తులు పొలం దున్నడం. ధాన్యం పండించడం కోతలు తి క విభజించి ఆభ్యసించుట, (_పదర్శించుట ఆచర మొదలై న దృశ్యాలు యిందులో (పదర్శిత మౌతూ ఉత్సాహ “* = వంతంగా యెగురుతూ ఆడుదురు. వీరు బలిష్టులు వీరి వాయిద్యం బుతువపులకు సంబంధించిన సంగీతము వవం౦సములకు ఉ(దేక పూరితమైన నాదాన్ని (వసరించును ఆ నాట్యమూ అశ్లే సంబంధించిన సంగీత గానము తాళములందు గీతము ఇటివి వుత్త ఉదేకంతో నిండి యుండును. 'గిద్ద ఆనే మరియొక నృత్యంలో రొది బాణీలో వున్నవి, దక్షిణాదివి శాస్త్రాల్లో చెప్పబడినమో ఎక్కు చ్రీలుగూడా పాల్గొందురు. ఇవవ్నియూ బృంద నృత్యాలే. “ఐచ్‌ వగా (వచారంలో మాతం లేదు త్యాగరాజు క్రి రన లతో సగమా ఏకపాటత నృత్యము. మహరాష్ట్ర, గుజరాతు సౌరాష్ట్ర దక్షిణాదివి పూర్తిగా గ్యాత సంగీతం యొక్క స్వరూపమే మారి రాజస్తాన్‌ = కొశ్కీరు, పంజాబు ఈ (పాంతాల్లోవవారు యెపర్తైనా పోయింది గాయకులు ముఖ్యంగా కీ _ర్తనలవే సాధన చేయుదురు సంగీతము శాస్త్రీయంగా పాడాలం* హిందుస్తానీ బాణీ నేర్చుకో గావీ వివిధ రసాలకు, బుతులకు సంబంధించిన గీత వద్ధతుల వలసిందే. హిందీస్టాపీ సంగీతము యీ పై _పాంశతాలన్నింటిలో అభ్యాసం తక్కువ. రాగములను పాడే నియమము గూడా వుత్త (పచారంలో పున్నమా 'కథక్‌' నర్రనం ఉత్తిరిదేశ శాస్త్రీయ రౌదివారు పాటించినంతగా దక్షిణాదిని పాటించరు. ఆ వియమము వర్తన రీతి; మాతం అవన్ని ప్రాంతాల్లో _వచారంలోలేదు. ఉత్తర పాటించుటవల్ల అనేక అపూర్వ రాగాలు, తాళాలు (ప్రచారంలోకి (వదేశ శాస్త్రీయ పంగీఠ విధానంలో ముస్లిం సంపదాయాలను వచ్చే అవకాశం కలుతుంది నవరస ఆంగహోర నర్తనం గావ తొలుదొల (వవేళపెట్టి (వచారంలోవికి దెచ్చినవాడు అమీర్‌ ముతువర్జని నృత్యములు గాని శివతాండవము కూర్చుటకు గానీ ఖ్యుసూ వారికి ముందు _దుపద సంపదాయ సంగీతమే యెక్కు ఉత్తరాది సంగీత, తాళ శెలిలో సులభంగా మవకు రచనలు శబ్ది వగా (వవారంలో వుండింది గంభీర భావ పకటన గల్లి “ఫకవాజ్‌, జాలములు లలించినంతగా దక్షిణాది బాణీలో లభించవు ఆ వివిధ వాద్య సహకారంతో గానం చేయబడేది ఖు_సూ కాలంలో “ఖ్యాల్‌' ఛందిస్సులొ గీతాలు (వచారంలో. వుండుటయే దాపికి కారణము వద్ధతి (పారంభమైనది ఇది కొమలమై, లలితము లాలిత్యముల దక్షిణాన ఆట్టి అవకొళము కనిపించడు యొక్క సమ్మి+తమైన రీతి *ఫక్‌వాటజ్‌” గంభీర నాదం యుగాయవీ మ ఉదాహరణగా ఒక చిన్న అనుభవము ఇక్కడ పేర్కాం వద్దెతికి బ్రపకూర్విచనెందున తబలా వాద్యం కని పెట్టబడి వుపయో టాను - గించదిడింది అ ణవంటి వాద్యం సితార్‌ గూడా | పచారంలొవికి 4 9 వచ్చింది పొండుస్టావీ గాత బీంగికలలో సహించే వాద్యం ఫకవాజ్‌' వాద్య రీతిలో బహు (వక్యాతిగాంచివవారు *పారంగి' కర్నావీకులు *పాయులీనం' వువయోగింతురు. కావి రాంపూరు సంస్పానావికీ చెందివ అయోధ్యా_పసాద్‌ గారు. ఆయన పారంగి వంటి వాద్యం మరొక్కటి మనెకు కన్పించదు మనుష్య వృద్ధులయ్యిపోయారు ఎందరో శిష్యులున్నారు. గాంపూరు వెళ్ళి గా్యతంతో మిశితమైపోయి. ఆ గానావికి శోభ చేకూర్చేది ఫప్పుడు వారినే దర్శించే అవకాశం కల్గింది. వారి వాద్యం వినాలనే "సారంగి" ఒక్క కే. పారంగిలో వున్న విండుదవం, మాధుర్యం. కుళూహలంతో కోరగా- ఆ వృద్ధ కళామ్హూల్తి అను_గహించారు :- వంపూర్ణత వమోలిన్‌లో తక్కువనే చెప్పాలి. ఖ్యుసూ కాలం “హరహర (పమద గణధివ రేవా తరువాతనే (దుపద్‌, ధకూర్‌, ఖ్యాల్‌ టు్యుమీ, టప్పా. భజన్‌, భవహర శంకర పరమళివా ౯

ధోక్‌జోత్యుల వాట్యకళా చరిత ణి శివకాండన వర్ణనలతో గూడిన యీ (దువదును ఒకరు ర్మింతురు. పాధారణంగా పోలీ దృళ్యాన్నో లేక కృష్ణువి బాల్య గానం చేయగా వారు కొన్ని వరుపలు పలికించారు. అదొక (క్రీడలో యిందు (పదర్శితమగును అపూర్వ దివ్యానుభూతి. ఆ నాదాలు వింటూంటే నంధ్యా సమ భావనృళ్యములో ట్యుమీ, గజల్‌, భజన్‌ యిత్యాది పాటలకు యంలో శివుడు న ర్రనమాడుతున్నట్టు గంధర్వులు దేవితలు ఆభనయం (వదర్శింతురు ఈ ఆ[ినయం దక్షిణాదిని అభిపృది పో,తం చేస్తున్నట్టు, పరమశివుని పాదాల మంజీరాలు పలుకు ప్రాంద్రివంతగా విశేష విశిష్పతో వృద్ధిపొందలేదు. తున్నటు ఏరో, ఒక శళాలోకంలో విహ రిస్తున్నట్లు తోచింది. శందోరీతి - ఛందోరీతిలో ఒక వర్త నాత్మక గీతం మృదంగ ఆ వాద్య వాణీయే వేరు ఆ ళబ్దాల కొలుపు, ఆ నాదం పలికించే లల కవ రచన చేయబిడినదాన్ని “న్న క నృత్యాంటా౮ా తీరు నిజంగా "వఠవాజ్‌' వరిమశివుని నర్రసంకొరకే సృష్టిం [పకంతురు ఉత ళంద్వా విడిందా అనిపిస్తుంది దక్షిణాన భఎత నాట్యం, లాగవఠ సంవ దగంతిద. దాయాల్లో శివతాండవ నర్తనం యెక్కువగా చూప్తాము. కావి యిట్టి గత్‌ తోరా = పల్లవికి అనేక విధములైన జతులు కల్పన అనుభూతి అరుదుగా కల్గుతుంది కొన్ని (పాచీన తాళ చందో. జేసి వాటివి ఆడుట ఇందలి విశేషము ఇదియిసూ శుద్ద న్న శ్రమే, రీతులు ఫకవాజు వాద్యమందు నేటికినీ _పచారంలో మండుటయే అఖరి అంకము తత్కారం ఇందులో వర్తకుడు లయలో తనకు కారణము తబలాబాణీ వేరు - ఫకవాజు తన _పాచీనతమ నిల్చు గలి పారవ సంపత్తి (పదర్శిందును. ద&ణాది దర్పారు ఆట కుంది. కనుకనే శబంలో నిండుదనం, గంలీరత, బౌన్నత్యం భరతనాట్యం) వలే ఈ విద్యగూడా నృ నృత్య అభినయాలు నేటికినీ పోషింవండుక్కుంది (వదర్శించుటకు అమవైన రీతిని రూపొందిన సం_వదాయం ఆట పద్దతిలో మార్చులున్నా _కమము మా(ఠతము యించుమించు సంశాబునుదాటి ఉతర పదేళ్‌లో _వవేశించి అచ్చటి శ్ర్య్యగా మున్నది, ఈ న రన రీతి గాక రామలీలా, నౌటంకీ శాశ్రీయ నృత్యంగూర్చి తెల్పేముందు కులూ లోయలోని కో జ్య ్క బృందాలున్నవి వీర భాగవత సం సదాయ న గకులు, గురించి కొద్దిగా తెల్పతాన ఇందు రామాయణ, మహాభారతొది పురాణ కధలు నాట్యమాడ ఉత్తర (శ్రదేష్‌లోని నృత్య కేళకా రీతులు విడుము, రామలీల := (వత్యేకంగా రామాయణాన్ని ఒక నృత హిమాలయాలతో చుట్టబడిన నుందర కులూలోయ దేపతలు థి ్చ్య విషయంగా దవ. వమయంలో టేదల్శించు లీ వివసించే లోయగా (పథ్యాతి గాంచింది ఈ లోయలోని _పజలు సంగవదాయం గలదు ఈ నర్తనం నాట్యబృందాలు వేరు వీరు చక్కంనివారు. వీరి పొందర్యంవేరు, కాళ్మీరీ సౌందర్యం వేరు. జ గా నాబ్యం చేయువారు గాక, రామకధ నాడుట ఓక దెవ ఏడాది కొక్కసారి వీరు దేవతల పుత్సవాలు చేసారు అ దేవతా సేవగా తలంచిన వృిందాణ ఇటి బృందాలే మేలటూరు (ఈంజా వుత్సవాల్లో దేవుళ్ళ (పీతికారకు యెన్నోరకాల నృత్యాణి పదర్శి స్య పద్దు నర్తన మేళములపారు, రామలీల ని్రకులు 'దనరా స్తారు ఇవన్నీ జానపద వృత్యరూపాలే అయినా (పత్యేక నృత్య సమయ మిందు మ్మం కేక జేతురు. ఇతర నంబోర బృందాలు శ్షేంకగా పేర్కొనవచ్చును గూడా అదే పేరుతో పీలువదిడుచున్నవి ఉన్నావ్‌ (పఠావ్‌ ఘర్‌ పౌద్‌ వవాబు, లక్నోను పాలించిన నవాబులు నృళ్య గావ జీల్లాల్లో ముల్యంగా ఈ బృందాలువారు (సంచార న ర్త దృిందాలు) (వియులు వీరు నృత్యకళను యెక్కువగా ఆలిమానించారు యెక్కువగా వున్నవి. వీరు మధ్య(పదేష్‌ గూడా వర్యటింతురు. పోషించారు. వీరి మొక్కీ. ఆదరములోనే 'కరక్‌ నర్తనం, ఒక ముస్తిం పాలకుల యొక్క. ఆసానాల్లో రూపొందుట వల లపసిద్ధ శేశకగా రూపొందింది కళకాదిన్‌. బిందాదిన్‌ మహో రాజా శేమో కథక్‌ విద్యలో అభినిమం కంశే నృళ్యి నృతాచే యెకా ఈ కళకు ఒక నూతవరూపం సృష్టించి _పచారంలోవికి తెచ్చారు. వగావంది బొ కవి గలము శనీ లీ న్‌ ళ్‌ ఈ కథక్‌ లక్నో, ఖెపూరు, దినారిస్‌ ఘరానాలని మూడు విధా ర 9౭౧౫. లు విశిషించి భాగవతం (కృష్ణ జా లోనె వనట్‌ది నంబంధమైననిగాా తముసరించిన రచనలగుటవే వాటి అభినయం లుగా వుంది. లక్నో పూర్తిగా తురుష్క వలావావికి లోనై ట్‌ జే న యెకు,.వ క్ష శై పూరు, బనారస్‌ మాందూ సంప్రదాయాన్ని (వతివింనిసాయ 91 నృత్త నృత్యాలే అ (పరుపులు యెక్కువగా ఆఓలషించి జు ఆ యుందురు దీనిపల్ల వీరి కళలో విశేషించి లయ విన్యాసము, ఈ నృత్యరీతిగూడా ఏకపా_త నృత్య నంవదాయమే సా విన్యాసము ఆట యెక్కువగా వృద్దిపొందివది. ఫక్‌వాట్‌ ఆట, వృ _కముతో ఆరంభమై నృత్యముల భావ్యపదర్శన ముగింపులో శబలా ఆట వేరువేరుగా వృద్దిపొందివది గంఖీర ఆంగ విన్యాసము మరల నృశతముతో మగియును ఫక్‌ వాజ్‌ ఆటలోనూ. సుందర విన్యాసాలు తబలా ఆటలోమా నలామీ= అవగా నర్తకి, నభ (వవేశించగానే (వభుపులకు, గోదరిందును. కళాషపియులకు నందన పోచరిందట కొన్ని ముక్ర్తాయింపులు వీవోర్‌ లో _పత్యేకంగా ఒక వృత్యసం సదాయం లేదు ఆడి అటుపి సలాం చేయుదురు *గఠ్‌ భావ్‌'లో ఒక కాళము సిర్రై కేళా సంప్తానంలోమాత్రం ఒక విశిష్ణ నృత్యరీతి వృద్ధిచెందింది. యొక్క నడక వమవరించ్లి ఆడుతూ ఒక కథలోని తొగాన్ని (నత్‌ అట్లీ నృళ్యరీతిగావి. పౌద్యసర్ధతిగాని నుకే (ప్రాంతంలోనూ

తి0 దాఉఓీణాత్యుల ఫౌట్యకళాచరిత గాంచము వృత్యం చేసేటవ్వుడు యీ నర్తకులు మువాంకు ఒక్క నృత్య నాటకమునై నా _వాసినవారుగా వుండనలెననే నియ తొడుగులు ధరింతురు అందువల్ల అభినియానికి ముఖ్యమైన ముతం మము పెట్టాను. అందువల్ల అస్పాం భాషలో యెన్నో నృత్య కప్పి వేయదిడుతుంది రసభానములు వదర్శించుటకు వారి అంగ నాటక రచనలు జరుగుటకు అవకాశము కలినది ఇదియునూ భాగ విన్యాసములు, వారి వాద్య సంగీతమే ఆధారము గమక వీరు వెళి సంపదాను మగుటచే _పత్యేకంగా పురుషుతే యిందు శరీవ౦లో వివిధ భాగాలు చక్కగా ఆయా భావాలు పల్కుటకు పాల్గొందురు (పతి ఆలయావికి ఒక నృత్య మందిరముంటుంది. గాను పత్యేక శిషిణ వ్యాయామము చేయుదురు. ఈ నంస్పానా ఈ పీఠాధిపతులకు వార శిష్యులకు (వత్యేక మాన్యాలున్నవి. కృొన్ల ధీశులు ఈ కళాపోషకులేగాక, ఈ కళారాధకులుగూడా ఇట్టి నర్తన భక్తి (పటోధమే జీవితంలో వారి పరమావధి కేళీ గోపాల్‌. వేతివి మయూర్‌ భంజ్‌ జిల్లా (ఒరిస్సా లో వున్నవారు ముఖాలకు కాళీయ మర్షవ, పారిజాతకధ యిత్యాది కృష్ణసంబంధమైన కధలన్నీ తొరుగులు ధరించరు. వాద్య సంగీతము మర్రలం)లో పలికింే. వీరు నాట్యమాడుదురు శబ్దడాలం జ్టూడ్రా గ. విశిష్టత తూకముతో పుండును ధ్వవిలో మణిపుక, చెంగాలు, అప్బాం లందు కృష్ణ భక్తి విరివిగా రసము, భావము స్పష్టమగుచుండును వీరు కొన్ని ఏకపా్వాత (ప్రచాకఘందుండుటచే సంకీ _త్తన సెం్యిపదాయిం, బృందగావ నృత్యములు కొన్ని ద్విపాత నృత్యములు, కొన్ని బృంద సం_పదాయం ఒకేరీతిగా కన్చించును నృత్యమందు కొన్ని పోలి నృత్యములుగా (వఫదర్శింతురు. అభినయం వీరి విద్యలో లేక కలు కవ్పట్టును వంగదేశంలో మాతం శాస్త్రీయ వృత్య ప్ఫెద్ధి ఫోయినా నృత్య నృ ల్తెలు చక్కగా వృద్ధిచెందినవి పురాణకథలను చెందలేదు కళావంత న్నర్తకినులు అభినయ కేళిక (పదర్శించినమా వృత్యముద్వారా (పదర్శింతురు. అది వుత్తమ రీతిగాదు వంగదేశీయులు గూడా మణీపుర నర్రన పాటలీప్యుతం - అనాటి రాజవంశములు, అచ్చట అభివృద్ధి మునే పవర్శింతురు చెందిన శేళికారీతులు యెంతటి ఘనతవహించినవోగావి నేటి విశ్వకవి రపీం_దుడు ఒక (ప్రత్యేక వృత్యరీతివి శాంతి కొలములో మచ్చునకైన విశష్త న ర్తనరీతుల్లోని కొన్ని ఖాగాలైనా నికేతనంలో వృద్ధిలో వికి తెచ్చారు అకళరీతియే పూ లిగా విక మనకు మిగులలేదు శిల్చాల్లోమాాతం కొవ్ని భంగిమలరూపాల్లో సించి పచారంలోనికి వచ్చిన దేశంలో ఒక మాతన వం(పదాయం విల్చిపోయినవి. వరిల్లగలదు కథకళి, మణిపుర నృత్యరీతులమయొక్క కలియక బౌద్ధులకు పుణ్యక్షేత్రము గయ _ ఇచ్చటవేవున్న బౌద్ధులు లతో, జానపద రీతులయొక్క చేరికతో తమయొక్క- నృత్య నాటకా నంగీక నర్రనరీతుల గూడా యీ (ప్రాంతింలో మిగులలేదు. టిబెట్టు లను ప్రలంగా (పదర్శించినారు. ఆ పద్ధతి ఒక నూతన దేళ భూత నృత్యాలు కొన్ని అచ్చటచ్చట (వదర్శిత మైనవి అవి సో లి కౌని ఒక విశిష్ట శ్చ వం్యవదాయంగా ళ్‌ వు తమళశ్రేణీకి చెందిన విద్యారీలులు గావు లం పట్టును. అల రఎం్యద సంగఠంతి - లో (దాతాచారి సంఘము - శ్రీ దత్ర్తుగారు ఈ సంఘము సొపించి పీహారు. దాటిపోయిన అస్సాం చేరుదుము. అస్సాంలో నారు ఈ సంస్లద్వారా వంగదెళంలోవి అనేక జానపద నృత్య వున్నన్ని ఆటవిక, జానవద నృత్యరీతులు మరే (ప్రాంతంలోనూ కల్ప (ప్రదారంలోనికి వచ్చినవి అనేకమంది విద్యావంతులైన గాంచమవే చెప్పాలి యువతీ యువకులు జానపదవిద్యల వభ్యసించారు.. పచారం నాగజొతివారు, మిజోలు అనేక రకముల నృత్యాలను పద చేగౌరు- ఇందుమూలంగా జానపదనృత్యాలు కళలుగా గుర్తింవబడి ర్మింతురు. ముఖ్యంగా యిపన్నీ అనుకరణ నృత్యాలుగానే చేన్న గౌరవంగా చూడవబడే అవకాశం యేర్శడుటయేగాక మరుగునపడిన వచ్చును వాగజాతివారి నృత్యాల్లో యుద్ధ నృత్యము (పామఖ్యక రీతులన్ని మరల _పచారంలోవికి రావడానికి అవకాశ మేర్చడినది. వహి స్తుంది ఇది యుద్ధానుకరణ వీరరన (పాధాన్యత కల్షినట్టిది. ఆంగధదేశంలో సిద్దేం్యదులవారు *“భామాకలావం” రచన జానపద నర్తన రీతుల్లో 'విహూ' చాలా అభిమాన నృత్తము. చ్చసి భాగవత సంప్రదాయం కూచిపూడివారిచే [వచారం చేయిం అస్సాంలో (వచారంలో నున్న భాగవత సంవదాయ న _ర్తన చారు. కూచిపూడి భాగవతులు ఆ విద్యమ వృత్తిగా ప్వీకరించారు. రీతియే అంకియానట, ఓజపాలీ ఈ నర్తన రీతికి మూలపురుషుడు శంకరదేవ తమ మఠానికి చెందిన శిష్యవర్గమందరూ ఈ విద్యమ శంకరదేవ అనే వైష్ణవ యోగీశ్వరుడు ఈతడు కృష్ణభక్తుడు ఈ విధిగా అభ్యసించి కృష్ణకోథలను వ ర్తనమాడి, (పచారంచేపి = భక్తి తత్వమును సామాన్య ,పజల్లో (_వచారం చేయు విమి త్తం ఆ విధంగా ముక్తిని బొందాలవి ఆదేశించారు. అందువల్ల భక్త నృత్య నంగీతాలను వివియోగించాడు. ఇతడు పీఠాధినతి. స్వయంగా ిఎంచములవారే యీ విద్యను చేపట్టి _వదారం చేయుచున్నారు యెన్నో భాగవత కధలను నృత్య నాటకములుగా రచన చేసినాడు. బెహుళ నర్తనం _ వంగదేశ _పాంతం నాగులు అనే ఒక తన తరువాశ పీవాధివతులైన (వ్రతి ఒక్కరూ, తనము జీవితంలో తెగవారు (వత్యేకంగా (వదర్శించే వృత్తవిశేవం. నాగ వంచమి

ధాకిహామ్యల హాట్యకళా చరిత) వ! శివతాండన వర్ణనలతో గూడిస యీ (దువదును ఒకరు ర్మింతురు. పొధారణంగా పోలీ దృళ్యాన్నో లేక కృష్ణుని బాల్య గానం చేయగా వారు కొన్ని వరునలు పలికించారు అదొక (క్రీడలో యిందు (పదర్శితమగును. అపూర్వ దివ్యానుభూతి, అ నాదాలు వింటూంటే సంధ్యా నమ భావన్ఫక్యములో టు,మీ, గజల్‌. భజన్‌ యిశ్యాది పాటలకు యంలో శివుడు సర్తసమాడుతున్నట్టు గంధర్వులు, దేవతలు ఆ్రినయం (వదర్శింతురు ఈ ఆకినయం దక్షిణాదిని అభివృది పోతం చేస్తున్నట్లు, పరమశివుని పాదాల మంజీరాలు వలుకు బ్రాబ్వివంతగా విశేష విశిస్తతో వృద్ధికొందలేదు. తున్నటు ఏరో ఒక కళాలోకంలో వివ రిస్తున్నట్లు తోలిండి ఛందోరీతి - ఛందోరీతిలో ఒక వర్త నాత్మక గీతం మృదంగ ఆ వాద్య బాణీయే వేరు ఆ శబ్లాల కొలుపు, ఆ నాదం వలికించే శబాలతో కలివి రచన చేయవడినదాన్ని *న) క న,తాలదాంతా తీరు విజంగా “నకవాజ్‌' పరమశివువి వ్రినంకొరకే సృష్టిం మంతురు ఉల గకకద్వా బడిందా అనిపిస్తుంది. దక్షిణాన భత నాట్యం, భాగవత సంవ దాయాల్లో శివతాండవ నర్తనం యెక్కువగా చూసాము. కావి యిటి గతఠ్‌ తోరా = వల్లవికి అనేక విధములై న జతులు కల్చన అమభూతి ఆరుదుగా కల్గుతుంది కొన్ని _పాచీన కాళ చండో. జేసి వాటిని ఆడుట ఇందలి విశేషము ఇదియునూ బద్ధ నృత్రమే. రీతులు ఫకవాజు వాద్యమందు నేటికినీ _పచారంలో నుండుటయే ఆఖరి అంళము తత్కార౦౦ ఇందులో నర్తకుడు లయలో తనకు కారణము తదిలాబాణీ వేరు - ఫకవాజు తన (ప్రాచీనతను విబ్బ గల పాదన సంవద్తి (_వదర్శిందును. దక్షణాది దర్చారు ఆబ కుంది. కనుకనే శబంలో నిండుదనం, గంభీరత బొన్నత్యం భరతనాట్యం) వలే ఈ విద్యగూడా నృత్త నృత్య ఆభినయాలు శేటికిపీ పోషింపదిడుకుంది (పదర్శించుటకు అనువైన రీతిని రూఫొందిన నం_పదాయం. ఆట పద్దతిలో మార్చులున్నా _కమము మా(తము యించుమించు వంజాబునుదాటి ఉతర పదేళ్‌లో (వవేశించి అచ్చటి శ్య్యిగా మన్నది, ఈ నరన రీతి గాక రామలీలా, నొటంకీ శాశ్రీయ నృత్యంగూర్చి తెల్చేముందు కులూ లోయలోని కళ నర్వవ బృందాలున్నవి వీరు భాగవత సం పదాయ న రకులు, గురించి కొద్దిగా తెల్పుకాను ఇందు రామాయణ, మహాభారతొడి పురాణ కధలు నాట్యమాడ ఉత్తర (గ్రదేష్‌లోని నృత్యశేళకా రీతులు దిడుమ. రామలీల := (పకఠ్యేకంగా రామాయణాన్ని ఒక నృత హామాలయాలతో చుట్టబడిన సుందర కులూలోయ దేవతలు. ష్య విషయంగా వదలు. నమయంలో సాడు లీ వివసించే లోయగా (వథ్యాతి గాంచింది ఈ లోయలోని _పజలు సం(వదాయం గలదు ఈ న ర్రనం, నాట్యబృందాలు వేరు వీరు చక్కవివారు. వీరి పౌందర్యంవేరు. కాశ్మీరీ సౌందర్యం వేరు. వృ శ్రీగా నాట్యం చేయువారు నాక, రామకరనాడుట ఒందెవ ఏడాది కొక్క-సారి వీరు దేవఠల పుత్సవాలు చేన్తారు అ దేవతా ఉీవగా ఈల౦చిన బృందాలు ఇటి బృందాలే 'మేలటూరు (ఈంతా వుత్సవాల్లో దేవుళ్ళ ,పీతికొరకు యెనోరకాల నృత్యాలు పదర్శి స్య్వ పద్ద) వర్తన మేళములపారు, రామలీల నర్తకులు 'దసరా పారు ఇనన్నీ జావపద నృత్యరూవాలే అయినా (పత్యేక నృత్య సమయ మిందు మాతం శేళక జేతురు. ఇతర సంచోర బృందాలు క్షేశకగా పేర్కొనవచ్చుమ గూడా అవే పేరుతో పిలునదిడుచున్నవి ఉన్నాన్‌, (పఠావ్‌ ఘర్‌ -్‌ బొద్‌ నవాబు, లక్నోను పొలించిన నవాబులు నృత్య గాన జిల్లాలో ముఖ్యంగా ఈ బృందాలువారు (సంచార నర్తన బృందాలు 1వియులు వీరు నృత్యకిళను యెకగ వగా అభిమావించారు యెక్కువగా వున్నవి. వీరు మధ్యపదేష్‌ గూడా పర్యటింతురు. పోషించారు వీరి మొక్క ఆదరములోనే *కఠరక్‌' నర్తనం, ఒక (వసిద్ధ కేళకగా రూపొందింది. కళకాదిన్‌ బందాదిన్‌ మహారాజు జా దస్లీం పొంకం యొక యానల్‌ దూ పొందుట్న వ్‌ ఈ కళకు ఒక నూతనరూపం సృష్టించి ,పచారంలోవికి తెచ్చారు. వగావది బొ కీ సి న్‌, శ రర ఫ్రా ఈ కరక్‌ లక్నో, కైపూరు, దినారంస్‌ ఘరానాలని మూడు విధా రి నాం, విం ములు షించి భాగవతం (కృష్ణ లుగా వుంది. లక్నో పూర్తిగా తురుష్క. వభావానికి లోనై వట్టిది వందర నల వటి లం జు లష్‌0 కైపూరు, దివారప్‌ పొందూ సం్యవదాయాన్ని (పతిలింబిస్తాయి యందు. దీవిపల్ల వీరి కళలో విశేషించి లయ విన్యాసము, ఈ నృత్యరీతిగూడా ఏకపాఠత నృత్య సలనదాయమే శ్రా విన్యాసము ఆట యెక్కువగా నృద్దిపొందివది. ఫక్‌వాద్‌ ఆబ, వృత్తముతో ఆరంభమై నృత్యముల భావ_వదర్శన ముగింపులో శ్రబలా ఆట వేరువేరుగా వృద్ధిపొందినిదీ. గంభీర ఆంగ పిన్యాసము మురల నృత్తముతో ముగియను ఫక్‌ వాజ్‌ ఆటలోమా, సుందర విన్యాసాలు తబలా ఆటలోనూ సలామీ= అనగా న రకి, వళ (వవేశించగానే (పభువులకు, గోదరిందును, " కళా పియులకు వందన మౌచరించుట కొన్ని ముక్తాయింపులు పీహార్‌లో పత్యేకంగా ఒక వృత్యసం పదాయం లేదు అడి అటుపె సలాం చేయుదురు. “గడ్‌ భాన్‌ "లో ఒక తాళము సిరై కేశా సంప్రానంలోమా[త్రం ఒక ఏిశిష్ణ నృత్యరీతి వృద్ధిదెందింది. యొక్క ఖేడక నవనరించి అడుతూ ఒక కథలోని శాగాన్ని (వత అట్టి నృత్యరీరిగాని, వాద్యసద్ధతిగాని మరే (పొంళంలోనూ

దాశిణాత్యుల ఫొట్యకళాచరిత్వ గాంచము నృత్యం చేసేటప్పుడు యీ నర్తకులు మువాంకు ఒక్క సృత్య నాటకమునై నా _వాపినవారుగా పుండసలెనవే నియ తొడుగులు ధరింతురు అందువల్ల అలివియావికి ముఖ్యమైన ముం మము పెట్లామ. అంకుఏల్ల అన్సాం బాషలో మెన్నో వృత్య కప్పి వేయబడుతుంది రపభావములు _వదర్శించుటకు వారి అంగ వాటక రచనలు జరుగుటకు అవికాశము కలినది ఇదియుమనూ భాగ నివ్యాపములు,. వారి వాద్య వంగీతమే. ఆధారము గవక వీరు వతి సంంపదాను మగుటచే _వత్యేకంగా పురుషుతే యిందు కరీ:ంలో వివిధ భాగాలు చక్కగా అయా భావాలు పల్కుటకు పాల్గొందురు పతీ ఆలయావికి ఒక నృత్య మందిరమంటుంది. గామి ప్రత్యేక షణ, వ్యాయామము చేయుదురు. ఈ సంస్పానా ఈ పీఠాధిపతు-కు వారి శిష్యులకు (పత్యేక మాన్యాలున్నవి. కృష్ణ థ్రీశులు ఈ కళాపోషకరేగాక, ఈ కళారాధకులుగూడా ఇటీ వర్తవ భక్రి (వటోరమే జీవితంలో వారి పరమావధి కేశ గోపాల్‌, రీతిఏ మయూర్‌ భంజ్‌ జిల్లా (ఒరిస్సా తో వున్నవారు ముఖాలకు కౌశీయ మర్చన, పారిజాతకధ యిత్యాది కృష్ణపందింధమైవన కథలన్నీ తొరుగులు ధరించరు. వాద్య వంగీతము. మరలం)లో వలికిందే వీరు నాట్యమాడుదురు ళదికాలం గూడా _ వ్య" విశిష్ణక తూకముతో పుండును ధ్వవిలో మజిపుక, దెంగాలు, ఆప్పొం లందు కృష్త ధకి విరివిగా రఫ్‌ము, భావము స్పష్టమగుచుండుము. వీరు కొన్ని ఏకపాాత వచ్రాకమందుండుటచే. సంకీర్తన వంటపదాయం, - దృిందగావ వృత్యములు కొన్ని వ్విపాాత వృత్యములు, కొన్ని బృంద సంపదాయం ఒకేరీతిగా కవ్నించుమ వృత్యమందు కొన్ని పోలి వృతృములుగా (వదర్శింతురు. ఆభివయం వీరి విద్యలో లేక కలు కవ్పట్లునము. వంగదేశంలో మాతం కాస్రీయ వృత్య వృద్ది పోయినా నృత్య వృత్తాలు చక్కగా వృద్ధిచెందినవి పురాణకథలమ చెందలేదు కళావంత నర్తకిమలు అభినయ కేశిక (పదర్శించినమా నృత్యముద్వారా (వదర్శింతురు. అది పుత్తమ రీతిగాదు వంగదేశీయులు గూడా మణిపుర నర్రన పాటలీవ్ముతం - అనాటి రాజవంశములు, అచ్చట అలివృద్ది “దే (పరర్శింతురు చెందన శేశికారీతులు యెంతటి ఘవతవహించిననోగావి. వేటి విశ్వకవి రవీం_దుడు ఒక పత్యేక వృత్యరీతివి శాంతి కాలములో మచ్చునక్రైవ విశిష్ష నర్తవరీతుల్లోవి కొవ్ని భాగాలైనా వికేతవంలో వృద్ధిలో వికి తెచ్చారు ఆ కళరీతియే పూర్తిగా విత మవకు మిగులలేదు శిల్చాల్లో మాతం కావ్ని భంగిమలరూపాల్లో పించి వచారంలోవికి వచిన దేశంలో ఒక మాతన పం్యపదాయం విల్చిపోయినవి. వర్సిల్లగలదు కఠకళ. మణిపుర నృత్యరీతుల మొక్క. కలియక బౌద్దులకు పుణ్యమ్యేతము గయ - ఇచ్చటవేవున్న బౌద్ధులు లతో, జానపద రీతులయొక్క చేరికతో తమయొక్క- నృత్య నాటకా వంగీక నరవరీతుల గూడా యీ (పాంతింలో మిగులరేదు. టిబెట్టు. “మ విజయనంతంగా (పదర్శించివారు ఆ పద్ధతి ఒక నూతన దేశ టూత వృత్యాలు కొన్ని అచ్చటచ్చట (పదర్శితమైనవి అవి శోభతో ఏిరాజిల్తినడి కావి ఒక ఏశిష సం్యపదాయంగా పచారం జా లోవికి రావడానికి కొలం పటుము. అళ్సే ౨పీం్యద సంగీతరీతి = వ్త తమశేణ్‌కి చెందిన విద్యారీతులు గావు ల ణా లా (బాశాచారి సంఘము - శ్రీ దశ్తుగారు ఈ సంఘముమ పాపంచి వీహారు. దాటిపోయిన అప్పాం చేరుదుము. అస్సాంలో వాగు ఈ నంప్రద్వారా వంగదెళంలోవి అనేక జానపద నృత్య వున్నన్ని ఆటవిక, జానవద నృత్యరీతులు మరే (ప్రాంతంలోనూ క్క. (ప్రద్రారంలోవికి వచ్చినవి ఆవేకమంది విద్యావంకులెన గాంచమవే చెప్పాలి. యువతీ యువకులు జానపదవివ్యల వధభ్యపించారు. పచారం వాగశాతివారు. మిశోలు అవేక రకముల వృఠ్యాలను వగ చేశారు. ఇందుమూలంగా జానపదవృత్యాలు కళలుగా గుర్తింపదిడి ర్మింతురు. ముఖ్యంగా యివన్నీ అమకరణ వృత్యాలుగానే చెన్చ గౌరవంగా చూడబడే అవకాశం యేరృడుటయేగాక మరుగువపడివ వచ్చును వాగజాతివారి నృత్యాల్లో యాద్ధ నృత్యము (పాముఖ్యత శీతులన్నీ మరల _పచారంలోవికి రావడావికి అవకాళ మేర్చడినది. వవాషుంది ఇది యుద్దానుకరణ. వీరరవ (పాదావ్యత కల్షిపట్టిది. ఆంగదేశంలో సిద్దేం్యదులవారు “భామాకలాపం” రచన జానపెన వర్తన రీతుల్లో 'వీహూ"” చాలా అలిమాన వృత్తము. శ్రేసి భాగవత వంగవదాయం కూచిపూడ్‌వారిచే _వచారం చేయిం అప్పాంలో (వచారంలో మన్న భాగవత నంవదాయ వర్తన చారు. కూచిపూడి భాగవతులు ఆ విద్యమ వృ త్రిగా ప్వీకరించారు. రీతియే. అంకియానట. ఓజపాలీ ఈ వర్తన రీతికి మూలపురుషుడు కంకందేన తను మతావికి చెందిన శిష్యవరమందరూ ఈ విద్యమ శం9రదేవ అవే వైష్ణవ యోగీశ్వరుడు ఈతడు కృష్టభకుడు. ఈ విధిగా అభ్యసించి కృష్ణృ్యథలమ న గనమాడి, (వచారంచేస - భక్రి తత్వమును సామావ్య (వజల్లో (వచారం చేయు విమి త్తం ౪ విధంగా ముక్తివి బొందాలవి అదేశించారు. అందువల్ల లక్త వృత్య పంగితాలము వివియోగించాడు. ఇతరు పీఠాధివతి. న్వయంగా చిఫాదములవారే యీ విద్యమ చేవట్సి వచారం చేయుచున్నారు యెన్నో భాగవత కధలను నృత్య నాటకములుగా రచన చేవివాడు. జెవంళ వర్తనం _ వంగదేక (పాంతం వాగులు అనే ఒక శన తరువాశ పీశాధివకులైవ సవతి ఒక్కరూ. తమ జీవితంలో తెగవారు వత్యేకంగా (వదర్శించే వృత్తవిేవుం. వూగ నందమి

ధాషేజోమ్యల బొట్యకళా చరతి శివతాండన పర్ణనలతో గూడిన యీ (దువదుము ఒకరు ర్మింతురు. సారారణంగా పోలీ దృళ్యాన్నో లేక కృష్ణుని బాల్య గానం చేయగా వారు కొవ్ని వరునలు పలికించారు అదొక (కీడలో యిందు (పదర్శిళకమగును. అపూర్వ దివ్యానుభూతి. ఆ నాదాలు వింటూంటే సంధ్యా నమ భావనృక్యములో టు(మీ, గజల్‌, భజన్‌ యిత్యాది పాటలకు యంలో శిపుడు వర్త్రనమాడుతున్నటు గంధర్వులు, దేవతలు అభినయం (పదర్శింతురు ఈ ఆకనయం దకీణాదివి అలీవృదీ పో,తం చేషున్నట్టు, పరమశివుని పొదాం మంశీరాయ్య వలకు పొందినంతగా విశేష విశిష్తతో వృద్ధిపొందలేదు. తున్నటు ఏరో ఒక కళాలోకంలో విహరిష్తున్నట్లు తోచింది, ఛందడోరీతి - ఛందోరీతిలో ఒక వర్త వాత్మక గీఠకం మృదంగ ఆ వాద్య నాణీయే వేరు ఆ ళబ్లాల కొలుపు, ఆ నాదం పలికించే శదాలతో కలవి రతన చేయబడినదావి) “న, 5 వశాందారా తీరు విజంగా “వకవాణ్‌' పరమశివుని న్రినంకొరకే సృష్టిం. కురు ఎ లక్‌ శరతంద్వా బరిందా అవీపిస్తుంది. దక్షిణాన భరత వాట్యం. భాగవత సర్యవ దాయాల్లో శివతాండవ నర్తవం యెక్కువగా చూపొము కావి యిట గర్‌ తోరా - పల్లవికి అనేక విధములైన జరులు కల్పన అనుభూతి అరుదుగా కర్గుకుంది. కొన్ని (పారీన కాళ రండో శేపి వాటివి ఆడుట ఇందలి విశేషము ఇదియునూ కుద్ధ వ్స శ్రమే. రీతులు ఫకవాజు వాద్యమందు నేటికిని _పచారంలో నుండుటయే ఆలరి అంకము తత్కారిం ఇందులో నర్తకుడు లములో తనకు కారణము తదిలాబాణీ వేరు - ఫకవాజు తన (ప్రాచీవతను నిల్చు గల సాధన సంపత్తి (వదర్శిందును. దడీణొది దర్చారు ఆట కుంది. కనుకనే శద్దింలో నిండుదనం, గంలీరత, బొవ్నత్యం భరతనాట్యం) వలే ఈ విద్యగూడా వృత్త నృత్య ఆఓనయాలు జేటికినీ పోషింపదడుతుంది ఓవదర్శించుటకు అమవైన రీతీవి రూవొందిన సంప్రదాయం. ఆట పర్తతిలో మార్చులున్నా (క5మము మొతము యిందుమించు వంజాబుమదాటి ఉతర పదేళ్‌లో ।వవేశించి అచ్చటి శ్ర్య్యగా నున్నది, ఈ నరవ రీతి గాక రామలీలా. వొటంకీ శావ్రీయ వృత్యంగూర్ని తెల్పేముందు కులూ లోయలోవి కళ జ్య బృందాలున్నవి పీరు భాగవత్‌ సం వరదాయ న రకులు, గురించి కొద్దిగా తెల్పతాను ఇందు రామాయణ, మహాభారతాడి పురాణ కధలు వాట్యనూడ ఉ తర(ప్రదేష్‌లోని నృత్యశేళ€కా రీతులు విడుమ. లో రామలీల := [వత్యేకంగా రామాయణాన్ని ఒక నృత హామాలయాలతో చుబదదిన ముందర కులూలోయ దేవతలు (్య్య౧ బ్య వషయంగా చవర. సమయంలో ప్రదర్శిండు లీ వివసించే లోయగా (వవ్యాతి గాంచింది. ఈ లోయలోని _పణలు వంగవదాయం గలదు. ఈ న గ్రనం, నాట్యబ్భందాలు వేరు వీరు చక్కవివారు వీరి పొందర్యంవేరు. కాశ్యేరీ పొందర్యం వేరు బృ ర్రిగా వాబ్యం చేయువారు గాక, రామకర వాడుట ఓక రైవ ఏడాది కొక్కపారి వీరు దేవతల పుత్సవాలు చేసారు ఆ దేవతా జ్ఞా ్య్యంరవ బృందాలు ఇట్‌ బృందాలే మేలటూరు (తతా వుత్సవాల్లో దేపుళ్ళ ,పీతికారకు యెన్నోరకొల నృత్యాల పదర్శి స్య ఇద్ర వర్తన సేకములపారు, రామలీల విర్రకులు దపరా పారు ఇవన్నీ జొనపద వృత్యరూవాలే ఆయినా (పత్యేక నృత్య సమయ 3ందు మాతం శక జేతురు. ఇతర సంటోర బృందాలు శేఃకగా పేర్కావవచ్చుమ గూడా ఆదే పేరుతో సిలువదిడుచున్నవి ఉన్నావ్‌, (పఠాప్‌ ఘర్‌ క లౌడ్‌ నవాబు, లక్నోమ పాలించిన నవాబులు నృత్య గాన జిల్లాలో ముఠ్యిగా ఈ నృందాలువారు (సంచార నర్తన బృందాలు) 1ఓవియులు వీరు నృత్యకళమ యెక్కువగా అభిమావించారు యెక్కువగా వున్నవి. వీరు మర్యపదేవి గూడా పర్మటింతురు. పోషించారు వీరియొక్క. ఆడరములోనే *కరక్‌ " న _ర్త్‌వం, ఒక్‌ ముప్లం పాంఠల యొక్క అసానాల్లో రూపొందుట వల ఓవపిద్ధ కేళకగా రూఫొండింది. 54కాదిన్‌ బందాదిన్‌ మహారాజు వేమో కఠ విరంలో అధవమం కంక వ 2. వ. తటే ఇకో ఈ కళకు ఒక నూతవరూపం సృష్టించి _పభారింలోనికి తెచ్చారు. న్‌ గలము క శ త లర రారా ఈ కథక్‌ లక్నో, జెపూరు, బహింప్‌ ఘరానాలని మూడు విధా వి సర్ది పొందినవి. ములు. విశేషించి భాగవతం (కృష్ణ లుగా పుంది. లక్నో వూర్తిగా తురుష్క. _వలావానికి లోనై నట్రది. వందింధ మైనవిగాా నవపరించిన రదనలగుట3ే వాటి అవయం పై పూరు, దివారప్‌ పాంచూ పంగవదాయావ్ని (పతిటింలిప్తాయి. 5091 వృత్‌ వ్యర్యాలే ఆ _వలుపులు యెక్కువగా అభంమింధి ఖా లో యుందురు. దీవిపల్ల పీరి కళలో విశేషించి లయ వివ్యానము, ఈ వృత్యరీతిగూడా ఏకప్యాత నృథ్య నలవదాయమే. శ్రా వ్రివ్యాపము అటి యెక్కువగా వృద్దిపొందినది. ఫక్‌వాల్‌ ఆబ, వృ క్రముతో ఆరంభమై వృఠ్యముల భావ్యపదర్శవన ముగింపులో శ్రబగ్రా అట వేరువేరుగా వృదిపొండివిడే. గంలీర అంగ విన్యాసము మరల వృత్రముతో ముగియును ఫక్‌ వాజ్‌ ఆబలోమూ. సుండర వివ్యానాలు తదిలా ఆటలోమా వలామీ- ఆవగా న ర్రకి, పభ (వవేశించగావే ్యవలువులకు,. గోరరిందుమే. కళా్యపియులకు వందన మాచరించట కొన్ని ముక్తాయింపులు ఓీహార్‌లో వత్యేకంగా ఒక వృత్యసం వదాయం లేదు అడి అటుపై వలాం చేయుడురు. “గ్‌ లావ్‌'లో ఒక తాళము పిర్రై కేళా నసంపానంలోమాత్రం ఒక విశిష్ట వ్యత్యరీతి వ్యద్ధచెందింది. యొక్క. నడక వవునరించి అడుతూ ఒక కఠలోవి తొగాన్ని వత అట్టి నృత్యరీతిగాని. వాద్యపద్దఠిగాని మరే (సొంతంలోనూ

గ ధాశుణాత్యుల హాట్యకళా చరిత” అవేక సమయాల్లో ఆడుటికు అనేకరకాల “రాసకేళి (వదా అందలి వివిధ వాద్యాలు వాయించే తీరులు ఖమకరిసూ వర్తన రంలో వుంది ఆవే మహారాన, వనంకలీల, కుంజరాస, నిత్య మాడుటయందలి విశేషము ఇది అవుకరణ నృ త్తము. స, గోపరాన, ఊఉ రాస-ముఖ;ంగా యివ్యవీ రాధా మాధ రాస, గోవరావ, ఉలూఖల ల్‌ వ్‌ బె న “వల్లవి” ఆట శుద వృత్తము - జతిస్యరము పంటిదిం వుల (వణజయగారను చ్కితిందును. కొన్నిమా(తం కృషస్తువి బాల్య డ్డ థి వో క క ఇందు అనేక జకులు తీరకలు నృ తమాడబడినపిగవ అభినయము (క్రీడలు ఛచితించునవిగా పుండును అందు కృష్ణుడు, గోపికలు ్తం (వదర్శికమగును. ఈ అభినయములో రాధాకృష్తుల _వణయ మాకం పాల్గ్లొండురు రాధ వుండదు. ల గ లీలలకు సంబంధించిన శృంగార గీతాలకు రసభావములు (వకటిత కందుక[కీడ గూడా ఒక (పత్యేక నృత్యకేళికగా వీరు కడు మగును య, ర్శింతురు. రమణీయంగా (వ్రదర్శిం మాకనట ఆలరిలో (పదర్శింవబడు నృత్త విశేషము ఇది లయ హరోబా గురించి రెండుమాటలు చెప్పి ముగిస్తాను, శుద్ద నృత్తము = (దయతలయలో వుండును. రి వృత చెప్పాను. *లెనమ్‌ ఇది నృష్టి కమాన్ని వర్ణించే వృత్యమని చెప్పాను. ౭ కొది తేడాలతో ఈ నృత్యకమము భరతనాట్యమునుపోలి జోగి” అవి యిందులో ఒక భాగం తొమ్మిదిమంది దేవతలు యుండును (పవంచాన్ని నృషించినట్లు తెల్పుతుంది. ఇందులో ఆరుభాగా | లుండును మొదటి మూడుభాగాలు లాస్యరీతిలోనూ, మిగిలివవి శ శాండవపద్ధతిలోనూ _సదర్శింసదడును చివరిపూట దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చర్మిత పూరిగా చదివినారు. ఒరిప్సా (ప్రాంతములోని నృత్యకళ త్తని ర ఖ ఇండులో దక్సిణాదినేగాక పూరిగా భారతదేశంలో నున్న శావ్తీయ ఒరిస్సాలోని ఆలయ న్నర్తనరీతి “మహిర్‌”, క్రేళకారీతి పం్యవదాయ, జానపద, ఆటవిక నాట్యాలూ, ఆరాధన, శేంకా “ఒడిస్సీ = ఈ రెండు నట్టువమేళ రీతులు. సన్తీల సం_పదాయ నృక్యాలూ, నాట్య శాపాలూ వాటి ననుసరించి అభివృద్ధి చెందిన విద్యలు ఒడిస్సీ భరతనాట్యంవలే నృత్త నృత్య అభినయాలతోకూడి వృత్య నంపదాయాలు యివన్నీ వివరాంగా చర్చించ బడ్డాయి. వుండును అట(కమమును మంగళాచరణ, విటు, వల్తవి, అలి ణు ఇదంతా చదివిన తరువాత మనం ధీరంగా నృత్యం, నయ, మోకతనట అని ఐదు విధములుగా విభజించవచ్చును ఖు అంపే ఏమిటీ? అవి అలోచిస్తే మనకు ఈ (కింది అభి పాయం మంగళాచరణ - జాగరణ, వందన, పజామ మూడు కల్గుతుంది. భాగములు కల్గియుండును. నృష్టికి ఆధారమైన నాదం, ఆ నాదంమండే శబ్దాలు. అక్ష జాగరణలో నరకి కొద్దిసేపు నృతశ్రమాడి భూమాతకు శ పుట్టుచున్నవి ఆఅ అక్షరాల కూర్చే మాటలు, వాక్యాలై నమస్కరించు. నృత్యసమయాన పాదతాడనము శ్షమించుమని నల్లి ప్రగ్రాజల్లి మన భావాలు, ఒకరితో యింకొకరు తెల్పు కోరుట = ఇన్ని అన్నిరీతులందూ వుండును. అటుపై విషఘ్నుశువి జా లు న్‌ కొషటకు నహాయవడుచున్నది ఆ నాదాన్ని, అందలి గంఖీరత, మ్రతించుట, వందనము, శ్లోకమునకు అభినయం ,వదర్శించుట. ప్రమ్మట దేవతలకు, గురువుకు, నభకు ముమ్మారు నమస్కరించుట మరగళ శరీరములో నివిధ విన్యాసాల ద్వారా (ప్రదర్శించుకే (వణామము నృత్యము, దావి విభిన్న రూపాలే వృత్తము, నాట్యం, వర్తనము, అభివయల, లాన్యం, కాండవము వీటు నృత్య- ఇది ఒడీస్సీలోని పత్యేక నర్తన విశేషము. ఇది ఇతర రీతులండు లేదు. అలయాల్లోని శిల్ప భంగిమలు, క్షమక నాదమే సృష్టికంతటికీ మూలము. ల ల

దాతీణాత్యుల వాట్యకళా చరిత) 101 నాటి రాతి ముఖ్యంగా (వదర్శింతురు. బెహుళ ఒక రాజకన్య - గాదు ఒక నూతన వెలుగును _వవేళపెట్టింది ఆదే (నవంచాన్ని మహా పతి_వత = ఆమెభర్తను నాగుపాము కరచి _పాణములు నమ్యోహతుల జేసిన సాత్వికొటనయం. రాధ లేకుంటే మన నృత్య గోల్పోవగా. ఆ శవముతో నాగలోకం వయనించి నాగరాజును పాపొత్యంలో అంతటి మాధుర్యంతో కూడిన అభినయావికి ఆమ సందర్శించి, ఆతనికి (పీతిగొల్ప నర్తనంచేసి తిరిగి తన భర్త కూలించే (పణయకవిత వచ్చేది గాదు రాధ లేంది జయదేవు (పాణాలమ సంపొదించుకుంటుంది. డుండేవాడుకామ, కే్యేతయ్య పదములుండేని గాదు, సాత్వికాభినయ మణిపుర న రనకే? ముండేది గాదు శవతత్వ నృత్య కేళకలో నృత్య నృకాలు వృద్ధి శాన చెందిన రీతిని రాధానూధవ మభుర భక్తి సాత్వికాలినయానికి భారతదేశంలో నృత్యకళ పుట్టినతీరు, దాని _వచారంగూర్చి ఆధార భూతమైంది అ రాధా మాధవ తత్వము విశేషంగా సపది అవలోకించిన మనకు ముఖ్యంగా ముగ్గురు మహా పురుషులు గోత లిన (పాంతాల్లో ఒక్కటి మణిపురము మణీపురంలో _పాచీన రిస్తారు దేవళారాధన నర్హనములు, శ్రై నమక న్నర్హ్తనమలు విష్ణు నర్తనాలు నట మహానటుడు నటరాజమూర్తి. నర్తన ముర మూడు (వచారంలో వున్నవి శ్రీ కృష్ణుడు, భారత యుద్ధ వీరుడు ఆర్హనుడు “మైలీ” వర్తనం = పూజారినులు దేవతలు ఆవేళం పొందివ భారతీయులు తమ ళాస్తీయ నృత్యానికి మూలప్పరుషుడు సమయాల్లో (వవర్శించే నర్తనరీతిగా పేర్కొనవచ్చును. “మైనవి”. శివువిగా తెల్పతారు. నటరాజమూ ర్రీగా అతవి ఆరాధిస్తారు తరు (పాచీన కాలంలో అన్నిదేశాలో దేవతలను ఆరాధించే వాత వచ్చిన మహాపురుషుడు సంపూర్ణ అవతారమూర్రి వేణుగాన వాము (వత్యేకంగా. పుండేవారు గిమలో “ఆరెకల్చు' అవి, లోలుడు శ్రీకృష్ణుడు వీరిద్దరూ నృత్యకళకు మూలప్పరువులై ననూ 'శి వుల కొలంలో ఐసవిరార్యడవి పిలువబిడేవారు యిటివారే వీరికి పీరు (వత్యేకంగా (వారం చేసినట్లు గోచరించదు. ఆ కీర్తి భ్ఞ్వ్కాచ్చేళం గల్గట, అట్టి నముయాల్లో భూత భవిష్యత్‌ వర్రమానా అర్హనన కొక్క-వికే దక్కినది అర్జనుడు దేశ నంచారం చేస్తున్న గన్సగ్సర్చి చెనుట ఆ సేమయాల్లో' వారు చెప్పింది. సత్యమగు పవ్వుడు మణిపుర (_పాంఠంలో సంచరించిన సమయాన ఆదేశ రాజ నవి (పజ విశంపించుట అరుగుడుండేది. ఈ “మెనీ. ఆటిదవే కన్య ఆతన్ని వలచి, పరిణయమాడినప్పుడు, వారిద్దరికలియక ద్వారా ౨ న్‌ భి గ ఆ (ప్రాంతంలో శాస్త్రీయ వర్తనం (పచారంలోవికి వచ్చినదట లేలవచ్చును. ఈ పూజారి లేక పూజారిణ్‌ నృత్యంతో దేపతలను అజొతవాన సమయంలో విరోటరాజు దర్చారులో బృహన్నల ఆరాధిస్తుంది అటుపై దేవతలను వారిని ఆవే?ంచును. తరువాత రూఫ్‌ంలో ఆ రాచకన్యకు ఆతడు నాట్యం నేర్నినాడు. ఆ విధంగా ఫలితాలను చెప్పుటగూడా కలదు ఇది అతి _పాచీనమైనట్టిది మధ్య (వదేళ్‌ లోవి కొన్ని భాగాల్లోనూ, మళయాళ దేశ రాణి సమీ “లయ హరోబా” _ క వసంలంధ న రనము భూమిసృషి, అను సరిణయమాడిన సందర్భమున కేరళ దేశములోనూ అఆర్షనుని జీవకోటి నృషివిగూర్చి శెల్చసటిదే లయ హరోబా. న్‌ ద్వారా కాన్త్రీయ నృత్యం (పచారంలోనీకి వచ్చినది శివుడు బ ట్‌ శిష్యుడు తండుడు ద్వారా (_పచారమైన నాట్యరీతి తాండవమందురు మందించోలం = సంకీ రన సం్యపదాయంలో ఒక భాగంగా గాని తండుడు దేశనంచార మెక్కువగా చేసినట్లు కన్సట్టదు శివుని స్రీలు చేసే నర్తనము, చేతుల్లో తాళాలు పట్టుకొవి వాటిని తట్టుతూ అర్దాంగి పార్వతీదేవి ద్వారా లాస్య న _ర్తనరీతి వచారములోనికి వర్తవమాడుదురు. వచ్చినది శవ సం_వదాయమంతయూ నృత్తము, నృత్యము. పంగ్‌ చోలం = ఇది నంకీ రనం సంపదాయం ఆటయే. ఆంగిక (పాధాన్యత గల్గిన అభివయ రీతికే అవకాశముంది. శివకధ స్రీలు చేతుల్లో తాళాలు. దరించి ఆడితే - పురుషులు మెడలో లందు, లీలలందు మనకు సాత్విక (పాధాన్యత గల్గిన అభినయానికి స్కా 'మదెళ్ళు (భోర్‌) వాయిద్యాలు. ధరించి అనేక గీఠాణు అనకాశం యెక్కువగా కవ్పించదు శివపార్వతుల శృంగారాన్ని. వ్రాయిసూ వివిర పాద విన్యాసాలుచేసూ న ర్రవమాడుదురు వర్షించిన రచవలు వున్ననూ అవి స్వేచ్చగా అభినయించుటకు పో పై కళాకారుల మవస్సు జంకుతుంది. దక్షీణాదివారు శివుని ప్తుతుడు రాస నృత్యము = మణీవుర సం(వదాయాలన్నింటిలో రాన సుబహ్మణ్యస్వామి=వల్లీ (వణయ లీలలు పర్డిస్తూ రచనలు చేసి న్నర్తనం చాలా ముఖ్యమైంది అన్నింటిలోను “మహారాసి చాలా వారు. అవి హృదయావికి హత్తుకుపోయే రచనలు గావు కృష్ణ విశిష్టత చెందినది. భక్తి. భాగపత కధణ అభినయించుట (పారంభించిన తరువాత అక్క, జీవాత్మ, పరమాత్మల సంయోగాన్ని తెల్పనట్టిదే పాత్వికాభినయం కొంతవరకు అభినృద్ధి చెందినది. అటుపై "గస ఇది కృష్ణుడు. రాధ, గోపికల రూనంలో (పదర్శితమవ్వ “*రాధో వచ్చింది మశ నృత్య సాహిత్యంలోవికి ఆమె రావడమే తుంది.

శ్రేఫ2 రాడీణాత్కుల నాట్యకళా చరితం) అనేక సమయాల్లో ఆడుటకు అనేకరకాల “రాసకేళి వచా అందలి వివిధ వాద్యాలు వాయిందే తీరులు అమకరిస్తూ నర్తన రంలో వుంది. అవే మహారాన, వనంతలీల, కుంజరాస, నిత్య మాడుటయందలి విశేషము. ఇది అనుకరణ నృత్తము. రాస, గోపరాన, ఉలూఖ లరాసా-ముఖ్యంగా యివ్వన్నీ రాధా మాధ “లవి” ఆట కుద్ద వృత్తము - జతిన్యేరము. వంటిది. వుల వణయగాధను చితించును కొన్నిమా్యతం కృష్ణుని బాల్య ఇందు అనేక జకులు తీరకలు వృ తమాడదిడినపిగప అభినయము క్రీడలు చి్యతించునవిగా వుండును. అందు. కృష్ణుడు, గోపికలు వ 1వదర్శితమగును,. ఈ అభినయములో రాధాకృషుల (వజయ మారకం పొల్గొందురు. రాధ వుండదు. లీలలకు సంబింధించిన శృంగార గీతాలకు రసభావములు (నకటిళ కందుక[కీడ గూడా ఒక (పత్యేక నృత్యశకేళకగా వీరు కడు మగుమ రమణీయంగా (వ్రదర్శింతురు. మోక్షనట ఆఖరిలో (ప్రదర్శింనబడు వృత్త విశేషము ఇది లయ హరోబా గురించి రెండునూటలు చెప్పి ముగిస్తాను. శుద్ధ వృత్తము - _దుతలయలో పుండుమ. ఇది సృష్టి _కమాన్ని వర్షించే వృత్యమవి చెప్పాను. “లైనమ్‌ కాది తేడాలతో ఈ వృత్య(కమము థరతనాట్యమునుపోలి జోగి” అవి యిందులో ఒక భాగం తొమ్మిదిమంది దేవతలు యుండు మ్‌ (పపంచాన్ని పృషించివట్లు తెల్పుతుంది ఇందులో ఆరుభాగా లుండును. మొదటి మూడుభాగాలు లాస్యరీతిలోనూ, మిగిలినవి శ శాండవపద్ధతిలోనూ (పదర్శింపదిడును చివరిపూట దాఉణాత్యుం వాట్యకళకా చర్విత స్పూర్తిగా చదివినారు. ఒరిస్సా (ప్రాంతములోని నృత్యకళ ఇందులో దక్షిణాదినేగాక పూరిగా భఛాంతదేశంలో నున్న శాస్త్రీయ ఒరిస్సాలోని ఆలయ నర్తనరీతి “మహపిర్‌ొ”, కేశకారీతి సం్యపదాయ, జొనపద, ఆటవిక నాట్యాలూ. ఆరాధన. శేళికా ఆబడీస్సీో” = ఈ రెండు నబ్దువమేళ రీతులు. న్రీల సం_సదాయ వృత్యాలూ, నాట్య శాపాలూ వాటి నమసరించి అభివృద్ధి చెందిన విద్యలు ఒడిప్సీ భరతనాట్యంపలే నృత్త వృత్య అభిసయాలతోకూడి నృత్య నం్యపదాయాలు యివన్నీ వివరాంగా చర్చించ బడ్డాయి. = ళాచరణ, బిటు, పల్లవి, అ వమ మలి ఇ పా ఏందీ శ ఇదంతా చదివిన తరువాత మనం ధీర్చంగా వృత్యం, అంపే ఏమ్‌టి? అని ఆలోచిస్తే మనకు ఈ (కింది అభిప్రాయం మంగళాచరణ - జాగరణ, పందన, (పణామ మూడు కల్తుళుంది భాగములు కలియుండును. న సృష్టికి ఆధారమైన నాదం, అ నాదంమండే శబ్దాలు అక్ష జాగరణలో వరకి కొద్దిసేపు వృ్రమాడి భూమాతకు పుటుచున్నవి ఆ అక్షరాల కూర్చే మాటలు, వాక్యాలె నమస్కరించును నృత్యసమయాన పొదకాడనము తమించుమని లాషయె పరా జల్లి మన. భావాలు. ఒకరితో యింకొకరు తెల్పు కోరుట - ఇన్ని ఆన్నిరీతులందూ పుండుమ. అటుపై విఘ్నేళుని భస్వల్వక్చ ప్రపోయవడుచున్నది ఆ నాదాన్ని. అందలి గంలీరత, స్తుతించుట, వందనము, ళశ్లోకమునకు అభినయం _వదర్శించుట, పేమ్మట దేవతంకు, గురువుకు, వభకు ముమ్మారు వమస్కరించుట న ్రగొంలి శరీరమాలో వివిధ విన్యాసాల ద్యారా (వ్రదర్శించుకే (నణామము సృత్యము. దాని విభిన్న రూపాలే వృత్తము, నాట్యం, స్తవము, అవివయం, లాస్యం, తాండవము. | ఏటు వృఠస్టు ఇది ఒడిప్సీలోని వత్యేక నర్తన విశేషము. ఇది ఇతర రీతులందు లేదు ఆలయాల్లోవి శిల్ప భంగిమలు, శనుక నాదమే వృష్టికంతటికీ మూలము. న

అనుబ౦ధము తౌొండవ లవతణము = అభ్యాస క్రవముము నో ఆాాన్టిక్ట.-... (ఈ అభ్యాస్యకమము పురుముల “నాట్య మేళ , నీల ఈ తాండవ లక్షణంగూర్సి భరతుని నాట్యళాస్త్రంలోని ఒక “నటువమేళ”ం రెండు సం్యపధాయముల నమసరించి వివరించ విశేషము యిచ్చట తేల్పుట అవశ్యము = న్‌ ఏ న విడిది రెండింటిలొ కొద్దిపాటి భేదమున్ననూ అభ్యాసన శ్రమము భరతమహర్షి వాట్యశాస్తము రచనచేసి దాని ననుసరించి ఒకంతిగా వండువి, ఒక నృత్యనాటకముము రూపొందించి పరమశివువియెదుట శేశక ఇచ్చట తాండవము.ను గూర్చి కొద్దిగా వివరించుట ఆవనరము_ చేసినాడు ఆ కేళికనుజూచి శివుడు ఆనందించి, భరతుని తన పురువులచే చేయబడే. ఉద్ధత కరణాంగహారములను గిల్లినట్టి చెంతకు బిల్చి - న ॥ చే చేయబడే కోమల కరణాంగ నర్తినమ వాండవమనియూ. లీల వ యం బక సంప అతని కేశక బాగున్నదిగాని = అందు తాండవము లోఫించిన రములమమగన్‌ రల (క దనియు. దేశి సం్యవదాయము చక్కగ ఫోషింపబడిననూ. తాండ నాట్యకశా లల అల్వ , వము లేనిచో శాస్త్రీయత లోపించునవియూ, భరతుని తాండవ నర్తకి సభలో కూర్చొని శ్లోకములు. పద్యములు, గద్యణ, లక్షణం నభ్యసించవలెనని తెల్చి తన శిష్యుడు ఠండుని ఆ విద్య పదములు జావళీలు యిత్యాది రచనలకు సాత్విక సంచారుల నలిన నేర్చుటకు యేర్పాటుజే పెను తండునిద్వారా లోకానికి వచ్చిన విద్య యించుట తాండవమనియూ, నిలిచి పల్లవులు, జతిస్వరము, గాన అది తొండవ మాయెను. ఆది కాన్త్రీయ కట్టుబాట్లుకల్లిన నృత్త, తిల్లానలు, జక్కిణీ యిత్యాది రచనలకు తాళ లయ బద్దమైన హస్త నృత్య విన్యాసము. పాద విన్యాసములను (వదర్శించుట తాండవనుని నట్టున మేళ ఈ స్పానకిములు, ప్లననములు యిత్యాదులు నృత్యకేళకలో కళావే తల అభిపాయము, పె రెండు పదతులందూ _పయోగము గ్ర న్‌ చేయబడే విన్యాసముల గూర్చి తెబ్బచునాను ) (పదర్శించుటకు (_పారంభములో నర్తకులు సాముచేయుదురు. చి ఠీ ఎ “న్బాలిన్న్వా ఆ సాములో వత్మేకంగా తయారుచేయబడిన తైలముతో శరీర తాండవ మనగా తాళశలయల నమసరించి, హృవ్హపొదము ప్వన్స వరించి వివిదవకములేవ దండెములు, మండెలు బస్కీలు అను విన్యాసముచేయుట, తీయుట చిక్కులు తీయుట (కొలి చిక్కులు, చేతి చిక్కులు), ఈ విన్యాసములు రెండువిధములు గాలిలోవికి యెగురుట కుప్పీలు యిత్యాదులు అభ్యాసము చేయు రన భావములు లేక కేవలము తాళలయలను అనుసరించి దురు ఆటుపై స్టానక అభ్యాాను స్రేతంంత్ను కాళ్ళు చేతులు తల నే్యతఠతములు యిత్యాదులు కదిలించుట = ఇదీ కళాకారుల యొక్క ఉవయోగార్థము చిక్కులు తీయు శుద్దన్స త్రము. (శమము. పాము [కనుము కొన్ని చితములు, వివరములతో రన భావములు కల్గియుండువట్టి హృస్త పాద వివ్యానములు- యిచ్చుచున్నాను. ఇది నృత్యము. సాము (చికు లు తీయుట ఈ రెండింటిని శకాస్త్రీయపద్దతిలో విన్యానముచేయుటయే (చిక్కు ) రాండవ మవబఐడును. నాట్య నమయములో వివిధ భంగిమలమ వటుటకు, కర హోరములమ (పదర్శించుటకు, గతి విన్యాసములకు అను పళి విన్యాషము కొన్ని శాన్తీయ కట్టువాట్లకులోనై కౌంగ (పడర్శి ॥ ల వుంటుంది వాటినే ఏ గతీ బ ౯ వగు విధమున శరీరమును తయారుచేయుటకు అనేక పద్దతులలో పాము జేయించబడును అందులో “చిక్కులు దీయు విధము స్థానక, చారి. రేచక, _భమర, సవన, మండల, కరణ స్య్య్యమైనది ఈ చిక్కులు చేతులతో, కోళ్ళతోగూడా తీయుదురు. అంగహా ౫ విన్యాసము లందుము వతి కాఫ్రీయ నృత్యకేశిక (్ర్యంగములో చేతులను వెమక తలు వంచుటకు వీలైన విధమున వీటన్నింటితో మిళితమై పుండును మరియు ఆ వాలినయంగ్యావ దారము వట్టుకొవి, తీయుచు (కమేణ్‌. దారము పొట్టిచేసి ఆఖరికి ఉం: అర్భావివయంగావి, లేవి శుద్ధనృ తముగాని (వదర్శి ను. రెండు చేతులు కలివి పాళహ ప్రము వటి తీయుదురు. ఆపే కాలు యొక్క. _వయోగము వృండితీరును అట్లు లేవిచో అది శా్టీ తియుకురు. ఈ సొధికవలన శరీరము స్వారీ నృత్యముగాదు - శ్రేవలము. దేశి సంప్రదాయంగా మాము. చెయ్యి కలిపిగూడా ధికవలన శరరము స్వా సేర్కొనబడ ను, నములో మండి చిత్తము నచ్చివట్లు మలచవచ్చును.

[! దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత ఫ్‌ స్‌ క (వేలుకు దాంమువేసి రెండవ చేతిని భూమిపై అవించి, కొలివి వెనుక (తిస్పతూ చేతీవి తలపైమండి రానిచ్చి భూమిపై అనిం షి చిన చేతి (కిందుగా దారమున తెచి మరల కాలును యధా కే స్టానములోనికి తేవలెను, కుడికాలితో (పారంభించినప్పుడు కుడి లో చేయి. ఎడమకాలితో _పారంభించి నప్పుడు ఎడమచేతితో తీయ యాడ జీ కర్కట హ స్తము=ఒకచేతి (వేళ్ళతో రెండవచేతి (వేళ్ళను | చొప్పించి క్టరను పట్టుకొని, కాళ్ళ మువి్యవేళ్ల పె మండె కూర్చొని, గాః ఒకొ్కొా-క్కి- కాలును ముందు వెనుకలకు చాచి. పాదముయొక్క శీ: అడుగుభాగము తలకు తాకునట్లు వలయము చుట్టపలెము. దీవివలన స్‌ వెన్నెముకకు బలము చేకూరుటయేగాక నడుము, భుజములకు త పాధన యగును. [1 ళ్శి స్త స్ట క య! ళ్‌ ల? గ/ డదతాఖ్యు జరా ాంాలు సాం త- పాన నాం చేతి చిక్కూళలు = తీయు విధము ః సమముగా విలబడి రెండు చేతులందు కపిత్ట హస్తనులను య పట్టి యిడముగా నించి చేతులను సులభముగా వెనుక (పక్క ఇ నిడి కాళ్ళ (క్రిందుగా ముందుకు తెచ్చుటకు వీలై సంత పొడుగు ల దారమును తీనుకొవి ముడివేసి దానిని రెండు చేతులల్లో పట్టి, _ ఇ . చేతులను శలపైనుండి వెనకకు రానిచ్చి రెండవ చిితమునందు మ క్షాయానాక్రళ క వలె. కాళ్ళ (కిందనుండి మందుకు, మరల యధాస్థానమువకు న్‌ా శ్రేవలెను.. కుడిచేతితో చిక్కులు తీయునప్పుడు కుడిచేయివి గ్గ ముందుకు చాచి దాని వెనుక ఎడమచేతివి వుంచి కుడి కాలితో జ (పారంఖించి యెడమకాలితో ముగించవలెను. అజ్లే యెడమ మ్‌ + | కాలితో గూడా సొాధనచేయవలెను, [ ఈ కొలిచిక్కులు | - ముందుకు చాచి కాలి బొటన్మవేలికి, కసిత్రము. బల్లిన చేతి చూపుడు

దాతీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత త ళా హ్‌. లా ద్‌ ్ట లోగా స్స న. రారా ట గ | త్త స్థా నఠత్‌ములు నానా £. అఆలీఢశ ఎడమకాలును వంచి, దఉిణ పాదముయొక వృత్యముగావి, వృ త్తముగాని (పారంలించుటకుముందుగా + ఫా స కొననుండి జదుజానలు ముందుకుచాచి వటిన ఆలీఢ సానకమగును. విలబడే విధానము (కాళ్ళా. చేతులను పుంచే విధము) ప్దొనక ల ట్టన ఆలిఢ ప మవదడుమ గగ ల ఈ స్థావకములందు విలదిడినతరువాళ పాదములను విన్యా | వ శ సము చేయుట *చారి యనియు, హస్తములను వివ్యానము చేయుబ | సృర్తాంయ “కేచక మనియు, గాలిలోవికి యెగురుట “న్లవన'మనియు, ర న్‌ " కంగిమలుపట్టుట “కరణ మవియూ పిలువబడును. వీటీవిగూర్చి | న! ట్ల స వివరములు కాషప్రవరిచయములో ఇచ్చియువ్నాను ॥ ళు (థో న తంట / ఈ స్థానకములందు ముఖ్యమైనవి 11 గూర్చి చిితములకో స య ళ్ళ 1 యుచి ఏ యున్నాను ఖ్‌ గో” " సా " గ | కొన్ని వుంఖ్యవెన స్థానకములు త్య! వానిని పక్షే విధములు వీ స వ! న్కు. మ. గె

• సమమ, స్వభావ సద్ది ముగా రెండు పాదములను న శ య. జేర్చి విలబడుట నమము సహజముగా విలబడుట ఇందు రెండు న్‌ కు లం చేతులను డోలహ వములవలె యిరు పార్శ్య్వ్వములకు జారవిడున ల విడును లేదా ఆర్ధచంద పహా_స్తములు పట్టి నడుముపై చేర్చ విడును ఆలీఢ

శ్రీ దొడీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత 8 (పత్యాలీఢ * అలీఢ విన్యాపమునే ఎడమ(పక్కకు 5 వైష్ణవ: ఒశ పాదమును సమముగా నుంచి, రెండవ వేసిన (వక్యాలీఢ మగుమ. పాదమును కొంచెముగా వంచి మొదటి కాలు ముందు (పక్కకు తీసికొనివచ్చి (చక్కగా వుంచిన వైష్టవ ప్పావకమగును. లా శ్‌ "త్తే లో /ా | రం గ్‌ ల | స్రట్య! ం [1 మం క. గ పో టా - వ న స అర మై పా ర ___ లా రా యస న (వత్యా లీఢ శ మ౦6డల పాదములను యిర్యపక్కలకు తిప్పి వైష్ణవ జానెడు యడముగా నుంచి భూమిపై కూరొ)ని, మోకాళ్ళు సమ క. వలిత. ఒక కాలి బొటనవేలు రెండవకాలియొక్క అనామిక, ముగా వచ్చునట్లు చేసి పట్టిన మండల మగును, చిటికెన _వేళ్ళ మధ్యనుంచి మందముగా కదిలించిన వలితమగును. క / న్న ల రగ మాన చోొరక్త్యుయత కమా ( గే మండల వలితము

వాడీణాత్యుల వాట్యకళా చరిత క్‌ 7 గళానుగత పాదమును మందముగా చలింసజేయుచూ 8 అళ్వ,కొంత ఓక పాదమును నమముగా నుంచి ముందునకు (వేళ్లు వంగునట్లు చేసి మెళ్లిగా అ పాదమునె _కీ రెండవదావిని ముందుకుగావి. (వక్కకుగాని ఏడుతాళముల దూర మరల భూమిపై నుంచిన గఠానుగత మగమ మున మంచిన అశ్వ,కొంత మగుము నె ₹1 క నో నే ్స ట్‌ గ్ర స ఆ గతానమగతము అశ్వ [కొా0త 10 మోదిత ఎడమ కాలును నమమను నుంచి కగిెందము 8. వెశాఖ . రెండు పాదములను మూరె డముగా మండి శొడంన్‌ క వ పవ మెడ వ యముగా సం ఎడమ పొదమునకు ఆరువేకు ఎడముగా మంచి (కుంగునట్లు చేవ, యిర్మువక్కలకు వంచినయెడల వై శాఖ ప్టా అర్కుట హస్తములు ఊర్ధ్యముఅముగా పట్టప మోదితస్తాసంబుగును. | ఖ్‌ స్‌

(4 దాక్షీణా త్యుల నాట్యకళా చర్నిళ్‌ 11 ఆయితము. కుడికొలు భూమిపై సమముగా మండి కుదరదు నర్తకి నాట్యమాడుతూ గాలిలోనికి యెగిరి కాళ్ళ వేళ్ల ఎడమకాలు నెత్తి ముంగులుపై అనించి ఎడమ్మసక్కకు శరీరాన్ని చేతులతో పట్టుకొవి చ్యకముగా తిరిగి మరల యధావిధిగా భూమి పై వంచి ఎడమచేత అలస్టల్టవము సట్టవలెను ఇది ఆయికఠ మన విల్చి నాటష్యమాడును ఇదంతయూ కొన్ని క్షణములలో మగి బడును లక్ష్మీకి చెల్లును యును క్షణకాలమలో గాలిలో వలయముచుట్టి మరల భూమిపైకి లా వచ్చుట యెంతకష్టమో వూపాంచిన ఈ కరణముయొక్క విశిష్ణక (_గహించగలమ. (నేటికిని ఆం(ధలోవి డగొమ్మలరి వో వవితలు సునాయాసముగా ఈ కరణము (వదర్శించుట అచ్చటచ్చట కటా! చూడగలము టో (1 ఈ కరణములు శాస్త్రీయంగా కొన్ని భానవ విన్యానములు 1 ర గు చేయుటయందు వుపకరించు భంగిమలు ఇందు కొన్ని పురువులు యస మా్యతము (పదర్శించిన ర క్రివంతముగా వుండును కొన్ని న్రీల ఉత ర్ట (వదర్శించివ శోభాయమానంగా వుండును. ని 1] | గ్గ స ఈ కరిణములను పశ్హే విధము ర్‌ 1. అత్సికాంత కాళ్ళను రెండ. జానలు యెడముగానుంచి ( స్మ శరీరమును ఆర్హచం[దాకొారముగా వెనుకకు వంచి అరచేతులమ ్‌ |. భూఎపై మోవవలెను అటుపై నొసలు భూమికి తగులునట్లు పు. భూమి దగ్గరకు తలను శ్రేవలెను | ( ఇందు మరియొక నిన్యాసమున్నది. మ తలసు పూర్తిగా పాదములయొక్క మడి మెలకు తగులునట్టూ స్నా వంచి వరర్తించుట ఇది ్యపదర్శించునపుడి రెండు కాళ్ళు దగ్గరగా కలాలా. చేర్చి వుంచదిడును ఈ కరణ నిన్యాసముతో గూడిన ఒక వృత విశేషము ఆయితము నకి రెండు కాళ్ళు జేర్చి పళశ్ళములో విలదిడుమ. పిమ్మట ఆతి_క50త విన్యాసము జేసి, అటుపై _కమముగా తలను జప మడదీమెలకు తగులువట్లు దెచ్చి చేతులను భూమిమండి వేరువరిచి కరణములు - వొని విన ఇృసవుు గాలిలో కదిలించుచూ “మోడి వంటి చతుర్యన గతి సంగీతము ఆ నజ వపలయములు తిరుగుచూ గతి విన్యానము (వదర్శించుచు చేయుప ద్ధ తి వర్తనము నల్పును

1. అతి(క్రాంత ఓ మయూర లలిత
2. శకటాస్య స గో | ఖై! ఈ నాలుగు భరత శాస్త్రములో చెప్పబడిన 108 కరణము [0 టో స అలోవివి వీనియొక్క సాధనవలన ముఖ్యముగా శరీరము స్వాధీన // న ములౌషండ్‌ మనము కోరిఎఏరమున వన్యాసము చేయుటకు వీలుం కే టో డును “ఆతికాంత” నే '"మొగ్గవాలుట రేక "వాలు మొగ్గ అవి ౬ చార్యుల వలివరీనాడ న శరణము లన్నింటిలోనూ అతి కష్టమెవడి శకటాన్యము దీర్హకాలము సాధన జేసినగాని యీ విన్యాసము (వదర్శించుట అతి్కికాంత ( ముగ్గుటి

జాడీణాత్యుల సాటకళా చరిత ణా 8. మయూరలలిక నెమలియొక్క సౌందర్య విన్యానము. చేతులను భుజములపైనుంచి కుడికాలు వెమక (ప్రక్కకు ఫీ యెక్కబెట్టిన తేలుకొండె వలె ముడువవలెను, ర్‌ ్‌ పిమ్మట హ్ష్వములను పైకెత్తి నలయములుగా (తిప్పి ఎ ని యరాష్తానమువకు తేవలెను త (ఛా త న శీ ర క వడుమును గూడా నలయములుగా (అిప్పవలిమ ౬న డ్రి నా వ (1 హ్‌ హామమా ళో [. స్‌: అలాటి అిలక స % ళో కశ గ్ర లి, శ. శకటావ్య వర్తకి పమములో విలువబడీ కరీరమును | నలయాకారముగా చుట్టపలెను పాదము మడమలను పైకెత్తి స్మ బొటన వేళ్ళపై విలబడి మందముగా అడుగులు వేయుచు జరుగ 0 వలెను వశ్షమును ముందుకు బొంగించవలెను నమమందు నిలువ న ల ఐడి పలయముగా శరీరమును చుట్టునప్పుడు శ్వావమ బంధించ హూ వలెను క్వానమ బంధించునవుడు కొలి బొటన వేళ్ళపై భార మంఠతమయూ మోపి విలువదిడి శరీరమును ఒక్కసారి కుదించి మిపెవి ౪ న్‌్‌ పై కెగిరినలయముగా తిరిగి మరల సమములో భూమిపై విలునవలెను. గో మహఖ | మయూరలలిత క్స్‌ ష్‌] | 8. లలాట తిలకము . సమపొదములోనుండి కుడికాలును మాలా వెనుకకు వంచి నొనటి మధ్య భాగమునకు బొటనవేలు తగులు నడ సట్లు తేవలెను. ఎడమచేతిని పైకెత్తి కాలి బొటనవేలు ఎడమ చేతి బొటనవేలు రెండును నొసటీయందు తగులునట్లు వట్టవలెను. శకటాస్య

శి దాశీణాత్యుల వాట్యకిళా కరి్యళ నృత్య నృత్తములో హస్తములనుపాదములను అకు అడం విన్యాసము చేయు తీరులు ఎ శాయవ్రక్రైిదాలా-- వృఠ్య నృత్రముల్లో అడపులు తులు, తీరికలు వద మాత ముండును. అంతకు మించిన కమములేదు ఏ విజ్యాన ర్మింతుము. విన్యాసములు యెొక్నో ఏిధములుగ వున్నమా, జతు మైనమా యీ ఐదు _కమములందే వచ్చిచేరును. లెన్ని విదములుగా మారివనూ, యతులు కూర్చవదిడిననూ, జాతులు శూర్చవిడినమా, విన్యాస్ట్మకమము మాతము 5 విధములుగా ఆ విన్యావములను తెల్ప్చే చతము విచ్చట విచ్చియున్నానణ. సై ట్‌ సే టా ల స్టే స వమూగ జీ గా జ “శ్లీ మ. జ్‌ క్ష: గ / | కం 1] చి ళ్ళ చు క్ట 1 స్త | |! జాన్‌ (ల కరణములను (వడర్శించుటకు స్పానకములు, చారులు, రేచ "కాదితై' = మండె, శారు ఓద్దీక, కుప్పీలు మొదలైన రకాలుగా కములు అవవరము. వాటినే అడపులు, అడగులణు అవి పిలుస్తాము. వున్నవి. వాటిని అభ్యాసం చేసే కమము యిచ్చట: యచ్చ ఆవి 'తై' అడవులు, “దికై” అడవులు, 'తైయ్యుంద ల్లా యున్నాను, క

వాతీణాత్యుల నాట్యకళా చర్విత ॥ కొన్ని అడవులు న ఫ్‌ ఠతఈ-శ్రి 1 2 _ న క £వ నంబరు ఎడమపొదము) న శ 9 తతత -రైరై కై త= త్రై + పాదము భూమిపై తట్టుట) ఘ వ్‌ న్‌ా ఫి ఉం నిశ్శబ్దము, తఠత శఠతశ-3 శై శ్రేశై 1212 శ శ క-కై, తఈ-శ్రి తత త తత కే ః్‌ శ శ శ ఈత -తైతై తఠతక ఈళశళత ఈళ క్ష లి జ న 2. తఠతఠత-3 3౩33 తతఠళఠత కళ తత ఈ తఠతఠతత-3ైకైతైతై ఖు శ 1 ? 4 త_క్రై ఠతఠకఠతతతఠ-3 3౩33 04+ 0౦+ న! న! న! |! ము హి 0౧౯ ౧౦4 12 2 | తఠర _.. తెరెతై 8. ఈత -3ఈత ఆటు జు ఇ ౧౦+ 0౦౦౫1 ౨2 6 ఠకఠత ఠఈఠత తత్ర కత ౦0+ ఎఖ ౦౯ [10 20 కరత తఠత ఠతఠళ ఈరై కైత 9 ళ శి 4 న! న! న న! ఫ్‌ ౯ 1 2 1 ఈ-ాశై 4 త-ర్రై ఖు శర శి లి తత ---తైత్రి ఠతఠ కైరై చనన సరల .. ఠతఠత _.తై3ైకై తతెఠత గ 121 (ఈ విధం ఒకటినుండి తొమ్మిది ఆతరములవరకు ఆనగా- ఠతి తతేశ 128 క 1. 7, ఏ వరవర రోగా కాలును లా జా మిపె తటుకూ అభా ॥ 111812 భూమ్మ తట్టి ఫం ్రీ 2 12112 12 క 2 తఈకై ఈతకైఠత ఈశైై తతై 8. గిజతోం ౨ దితికి ఈ త శ గ దిగిణతోం ఇ ధీతిరై

18 దాతీణాత్యుల నాట్యకళొ చర్కిళ తదిగిణతోం ఇ నైదితిరై కైకైకైదిఠతికై -తై, కై, కై . ముందు ఒకకాలు తరు తక తదీగిణతోం జు తైతైదితితై వాళ రెండవ రల అటుపై ప్రల కాలును తట్ట

వలెను = ది తితె ముందటి వలెనే - తకదికి రదిగితోం = రై రై రై దితితై ము-ది తికై

1. మృదంగంలో పలికే శబ్యకమము ఇట్లే వెనక అడుగుకూడా పుండును దింతి=తై- కి కౌలు (మ్బ ది రెండవ పాదం వెనుకకు తీసుకొనిపోయి తట బడును టి న! ఖ్‌ వ్రు ది= మడమ తి - పాదము ముందరిభాగము గిజతోం = తరీగిణతోం = తక తదిగిణతోం -_ యిత్యా దుల ఆట (కన్నములో హ సములు కోజములుగా వుండును

కై - పూ్తిపాదము, బ్‌

జా తరీకిటతో౦ - తక తరికిట తోం = తకదికి తరికిటతోం-;

పడికాలుతో _(పారంలించిన యెడల ది-తి- కుడి ధిర్గుడుతోం, కిటతక ధిర్లుడు తోం తరకిట తక దిరికట తక; పాదముపై పలికించి తై - పూర్తిగా ఎడమ పాడముపై వలికించ ద్య శబ్దములు పలికించినప్పుడు హస్తముల ఎన్యాసములు వల వలెను. అదే శమము యెడమ పాదముతో (పారంథించినప్పుడూ యములుగాను _- ఆరచం (చాకారముగానూ వుండును,

అనుసరించవ లెచు ఇ

కొన్ని అడుగులు భూమిపై సమమగ్గా నిల్చి వట్టబడేవి =

ఇందు నుందడుగులు - వెనకడుగులు రెండు రకములు = క్లొన్ని లూమిపై మండె కూర్చుని పట్టబడేవి వున్నవి కొన్ని ముందడుగులో ది - తి - వేయునప్పుడు కాలు యధాస్తానము గ్యాలోని (వక్కలకు ఎగిరి వష్తేవి = కొన్ని కుప్పించి వున్న మండి ముందుకు వచ్చును రై - రెండవ పాదము పున్నచోటనే ళ్విశే శెండు కాళ్ళతోనూ. ఒక కోలుతోనూ ఎగిరి పమ్తేవి = కొన్ని తట్టబడుము. ఇదొక_కమము మండె కూర్చొని గాలిలోవికి ఎగిరి పళ్లు అడవులు = కన్ని ముందు మరొక వదతి వెనకలకు, వక్కలకు వలయములుగా పజ్లేవి వున్నవి వీటికి

ఇం శదిములు ఒక్కకే అయినా = వివిధ వద్దతుల్లో వటదిడుటచే అంగ

ది = కుడిపాదము మడిమ విస్యానములు మారును. క

శి ఎడమ పాదను పూర్తిగ తట్టి 11 కోజాకొార, నలయాకాగ విన్యాసమలు=మృుదంగ తీరికలు =

కై- ముందుకు చాచిన కుడిపొదము వెనుకకు తెచ్చి పూ రి అ తదిగిణతోం - తక తదిగిణతోం - పాదము తట్టుట తకదికి తెదిగిఐతోం = మొదటి _కమను గతుల అట యందును రెండవ (కవమము శ వ తి

అడపులందు తీర్మానములందు పటబడును. (౪ తై దితీతై-తెతే దితితై- ల మ్‌ మూ మెల కే నా

• • ॥ కైకైలై దికై కై - అడవులు పక్షే పద్ధతీ. ఖి గా గా దితితై- ది కడి మడము (ఇ) క్రై శరకిటతై - నై తై తరకిటతై తి = ఎడమ పొదము త్తెతె క్రై తరికిబత్తై - శె కుడి పాదము క శి శి కూ (ఈ, తై ధిర్లుడు -తై తె ధిర్లుడుతై - శ ఫి ణా కూ లి న్‌ జా ర హు కైక కై రిర్లుడుతై వైదితిరై = తై = కుడి పాదము విన్న చోటనే తట్టవలెను న; నః 4 మిగిలిన కమము ఒకటే ఇందు - (అ) సాధారణం వాయించే మృదంగ తీరిక విధానం. త వ ళి (ఆ) కోజాంార ఆడప్పలు తీరిక విధము. క్త్‌త్తై డి తి తై - రెండు పాదములు ఒకటి తరువాత ఒకటి (ఇ) వలయాకార హ వ్రవిన్యాసాలు ఘామిపై తట్టవలెను = చింతి-తై. _కమము ముందటీ (ఈ) పాదములతో వలయంగా తిరుగువిధము. వలెను వ (ఇ లి

వొీజొత్యుల వాట్యకళా చరిత 11 తీర్మానము ఒకటే అయిననూ ఆ శబ్దజాలముల శీరునుబట్టి (ఆ) గజ ళ్‌ వా నపాద వివ్యాసములు నూరును ధ్వని, కలది (తము వనున దిగిణఠత రించ్‌ నర్తకులు హప్తపాదముల వివ్యాసములు చేయుదురు. తదిగిణత అడపులకూర్చూ, హ_పాద విన్యాసాలూ ఎప్పుడూమృదంగ వరుస తకఠదిగిణత శమము (వాట్యరీతి వనసరి.చి యుండుము తకదికిత దిగి ఐత ॥ ఉదా తాం _దిగి తై దిగితై అను (కమమును నర్తన ళ్‌ 4 తి మాడవలినన్న నర్తకి ముందుగో “కాం” అను శబ్దానికి గాలిలో (ఇ) దిగిణ ళ్‌ యెగిరి అటుపై భూమిపై పాదమును తట్టుతూ. 'దిగితై నడకమ గణత అడును తకఠతదిగిణత సంగీతంలో రాగములు యెన్ని ఏర్పడీసననూ ముఖ్యమైన తదిగిణత వ్వరములు -స,రి గ మన ద ని ఏడు ఆయినట్లూ - ఠతకదికి తదిగి ఐత నాట్యంలో ఎన్నిరకములై నృఆడవులు అడుగులు, ఆతులు, (ఆ గరంద్రువలె ముందు ఎక్కున అత్షరములతో (పారంలించి జారీర్జాలు (వదర్శింపబడినమ _ ముత్యమైన (క్రమము అడప్పలు పోనుపోను తగించబడును పదునేవిమిది మాత మే - వాటియొక్క. (కమదిద్ధమైన వివిధ ౧ ఆడుగుల కూర్చు తీర్మానములనల్ల - ఎన్నోరకములుగా ఏర్పడు లేక శున్నవి నావద్ద సుమారు రెండువేలకు పెగా జతులన్నవి అవి (అ, యందువలి తక్కువ ఆఅకరములతో (పారఠంఖించి పెంచ వివిధ జాతుల్లో, యతుల్లో, గితిబేధాలట్లో పున్నవి అందు కొన్ని ఐడును మా్యతం యిచ్చట (వ్రాస్తన్నాను - (ఇ) (కమమురేక ఎగుడుదిగుడుగా కూర్చబడును తై = అడప్పులు. శ జ! శ థి ది క్రై = ఆడపులు కాన్నింటియందు మూడుము క్రాయిలు ఒకేరీతిలో వుండును. కై య్యకైై - అడపులు ఉదా తక దికి తదిగిణం తోం తాదిక్రై - ఆడపులు తక దికి తది గిణ తోం కై య్యతె - అడపులు క తక దికి తదిగిఐ తోం ఎత- తెయ్యంద శ్తా వా క్రై య్యశాహ ౨ అడవులు త క ॥ ॥ = అడ వ్‌ తో వుల ఠక దికి తదిగిణ తోం రాం - ఆ తక డికి తదిగిణ తోం శెయిసతజం = తెయిస 3 = అడవులు. లు జ జ టా ఈక దికి కదిగిణ తోం ఎతె ఎ శి తె ఠతాం-తె 3 తాం = అడపులు ఓ ణ్‌ షా లా ఈ విధంగా నుండును, తె తె ఠాకిటతక - 3 3౩ కొం ఈ విధంగా అడవులు వున వి ఇవన్నియూ ముందుగా సాధవ చేసిన పిదప ఒక స్తానము రా అనేక బర్‌ వానా వివిధ అటుపై చారులు భూ ఆకొళ చారులు) మరల ఒక కరణము, “లకి గన వద్ధ ఏడుచున్న ఒక గతి వివ్యాసం చేర్చి తీరిక లివ్వబడును, ఇవియే. జతులు అడుగులకు వరుసల ఆభ్యాస _కమము అందము దీవినే చారీ అలంకార (కమమని గూడా సిలుతురు 1 ఈ -రై.ఈ-రై॥ కొన్ని తీర్మాన విధములు ఓ రెయ్యరై, తైయ్య రై (అ తకదికితదిగిణత $ వై తెయ్యురై -తైయ్యరై ॥ తకతదిగిణత గ కై రెయ్యవై - తైయ్యాతై ॥ ఠదిగి ణక 0 శెతె దితతై -కెయ్యకై =౨ఎతెళయ్యతె గిజ ఠఈ॥ 6 శైవ దిశ్రరై రైదిత వై -వైయ్యరై

2 దాతిణాత్యుల నాట్యకళా చర్విత 7. తైతై తైద్యురై -కై దితకై-ర్రైయ్య కై 4 పాల వరుసల అభ్యాన పద్ధతి, 8. శైయ్య కైయ్యా -రై దితతై - దిత కై-ర్రైయ్యా కై 1 రైయ్య వైతక-తరతక - దికితక - ర్ట కైయ్యతై -కైయ్యారై -తై దిత్తరై -దిత్రతై - శాంత తైత తక - తక తదీంగిణతోం * దితతై -క్రైయ్యారై ॥ 2. తై, దితాంతరి- కై తక దికితక 10. కైయ్య శైెయ్యి-రైదిల్తరై -రై దితకై =దిత రై- తాం, దితాం తరి - తక తదీం గిణతోం ౫ కైద్య కై ॥ 8 కైరైద్యువై-ఠర్‌ శై ఈరై 11. శైకై తైయ్యాకై రై దితరై దితశై త్రెయ్య తైః - దిల్‌ తై తక కై - తాం తై య్యతక. 12. తైయ్య తై తక _ తక తక = దికి తక = తక తదీంగిణతోం ॥ ఆంత -క్లైత- తక తైయ్య త్రై ॥ శ. (ఠాంత్రై య్య తక - తక డికి జణుతర - 18 కైయ్యతైయ్య తై -తై రై దితి త్రై = జం జాంత తక = జక ణక దిగి తక = కైయ్య కై తక క్రైయ్యతై * జ జాంత జకజక = తది గిణ తోం ౫ 14. ర్రైత్రెయ్యత్‌ రై =త్రైయ్య రై తక - $ తోంతోం -తోంతోం - తోంగిట కీటతక = దిఠ తై -దిత కై -దిరైయ్యడ్రై ॥ తరికిట కిటతక - తజాం జంత తక 15. రై తైయ్యా -రైదిక లై -కైతై ఈత - ధిర్లుడుత = ధిర్లుడు త - త్రై దిగి దిగి తై దిత కై -దిత తై తక -దికైయ్యాతై ॥ జణు తక - తజ్జం - తక జ్ఞం- శి కః ఈ త తదీం గిణ తోం - త దీం గిణతోం = వివిధ రకముల తీర్మాన పద్దతి : తది గిణ తోం |

1. తరీం గిణ తోం = తరీం గిణ తోం = తధీం గిణ తోం-త 6 తరికిట తరికిట జంతా తరికిట = జంఠా తరికీట = జంతా తరికిట = 2 తక తది గిణ ఈ = తరీం గిణ త -త॥ తగకిఐ తోం _ తరికిట తక -
2. తరీంగిణ తోం -రీంగిణఐ తోం = తక తక జబుతా - తత్తా కిట తక గిణఐ తోం ॥ తదిగిణత - దిగిణత - గిణకా ॥ ఓ. తక తదిగిణతోం - ఠధీం గిణ తోం _ ఇవన్ని యూ ఆభ్యావమునకు హవ పాద విన్యాసాలు జద్ధంగా రీం గిజ తోం ॥ ఏర్పడుటకు ఉపయోగపడునట్టివి ఈ (కమములమ ఆటలో వున క రత్తకాంగ్‌ -తది గింతోం- యోగించుకోవలసి తాళబదం చేసుకోవలెమ తది గిణ తోం -ది గిణ తోం = గిణ తోం ॥ ౬ ళ తి న! న! $ తది గిజ తోం - ఈక తది గిణతోం = తత్తశాంగ్‌ తది గిణ తోం ౫ ఆతులు అభ్యాస _కమము
3. తళాంగ్‌ -తక దికి - తిక తది గిణ తోం౫ 1 త శ్రై రాహ -దిత్రై తాహ థి, గిణత = ది గిణత = తత్తకాంగ్‌ తక = త శై తాహ -కతాందిత రై జల జ తధీం గిణ తోం = గిణతోం॥ త తై కాహ -కాందిత త్రై $ తక దికి - తక తరికిట త - తరీం గిణ తోం = దితై తాహ -తాందిత రై తక దికి - తక తరికిట త -ధీం గిఐ తోం - గిణ తోం॥ తతై -దత్రి 10, గిలక -ద గిణత -రీం గిణత - కిటతక తరికటత - లదిత శై తత్తళాంగ్‌ = తదెగిణతోం = తధీం గిణతకీ - తక తోంజ తై తై -దితశై -తై -దితతై ౫ న! న! క! |! న! న! ప న!

జాడీజాత్యుల నాట్యకళా కక్కిక శశ చ ళ కై కావా - దికై కావా శా లతియనతజం - తెియివన కె న ఆ క మ్‌ వాన్‌ జు శనై కహ - దిరైశాహ కైయ్య రై - కై =-తై -శై దితశకై ఇవీ ల ఇకై ఇకై ఇకై ఇరై - ఇ కరికట తై కలీల శనై తాహ - దిశై తొహ కై -లైద్యూరై -కై దికతై = కై-తై -కైదితశై వికీ 6 కైరై దితతై- రై, న! న! న! న! క శశ కి శాటరై -కాంశై ల! తా ది సా కి రై క దితరై -దిత తై -దితరై -దిఠతై - బాలు” టు రీ తడిట కై ఒ- వై-రై -రైదిక్‌ కై రైయ్యరై -రైయ్యరై ఎతైయ్య రై - దిత 3 నైక లైయ్యరై -రైయ్యత్తరైయ్య రై = శ తి తి తళ తకై కాహ = దికై తాహ లై రై దితతై -౩ై దితశ్లై జపీ టి కై -కై కై దిళ శై -దిఠత నై తై కై-తై కై రిఠకకై - _ చ గ! శ శ కైదికర్తై ॥ జాతులుగా: జ! |! తి శ ణ్‌ శాశి తియ్య తె 4 శైయ్యా కైహీ -ఇకైదితరై మమ యూ మొల కూ కూ వా౩ ౩3 దిత శే తె విత 3 = తె దిఠ ౩3 - దత తి వేట హా ఓ అనీ కదా కయా ఇప్‌ శె కతి కూ కళకిట కకిజ కకివఐ తకిట వవ స కరా శె. 3 3 డితశె , కె దితతె ; కె; నూ. వాల ము గ్‌! గ్‌! శత =రీ తరికిట తి శీ తరికిట -రీ తరి రై ॥ , 2 శాందికై తై తరై ఏ * క్ష కైయ్యరై -రై - దిరై $. శై య్యందళ్తా- వైయ్యకాహా తళ తకిట తక ఠకిట తక తకిట తక తకిట 11 కైయ్యతై -| ఃవ 2 నై కైయ్యిరై 1 కై దికరై॥ ఇనై ఇనై ఇరై ఇరై కై వైద్యు కై కైదిక కై, కై 1 రీ తరికిట రై ౫ గో ఈ న! గ! తై-తై తై తై దితతై $. శైతై -లైయ్యి కాహ రై రై దకరై కైకై “వైద్య కహ హ్‌ ఈక రీమి? తకిట=ళక దిమి। కీటనై రై శై దితతై ఠైెం దిత తె 14 లి క! ఖ మ్‌ 446 4 కైయ్యతై -రై కరై - దిరై దిరై జ్‌ నయా సూ మో హీనా సూ గ్‌ క! |! కైద్యకై -రై రిక రై -కై దిత తె - తరికిట తె ॥ ఆయి దత్త రీతులు: మొ శ్‌ శ న! గ! శం యే శాకై - కై - దత్త కార

14 దాడీణాత్యుల నాట్యకళా చరి ఈ ఆఅతె-3=-దతతాం - ఛేత్త రిన్నం -దిగి ధిన్నం =దిగి దిగి ధిన్నం = ధిగి దిగి ఈక ద శౌం జా శద తాం నగదిగి ధిన్నం = ఢీం (ఢింకు (డింగడిం కుకు ధిన్న6 = కుందరి ఇ లస దతాం కిటతక ధిన్నం = కుకుందరి ధిన్నం = కుకుంద తకుంద కిట తకుందరి కఏిగిదతోం "తక తదిగిజతోం రిన్నం = తకుంద తకుంద కిట తాంగిట ధిన్నం - రోంగిట తర్తకాంగ్‌. తదిగిణతోం ర్రోంగిఐ రాగా దో ధీన్నం - దిద్దిన్నం - దిగి దిన్నం దిగిదిగి

న! న! 4!

1. దింరా-3 =దత = తాం దికతా క + క + దిం దిమిత = దిమిక = దింఠౌ 1 రసప్రాధాన్యత గల్గిన జతి : / దింతా తె దత్తా లౌందికీ ద్ద్లాంగ్‌ = ధళ = ధళధళ = క్లాంగ్‌ = దిగితా! తైదత్త తాందికి రగర్‌ ధగర్‌ = ధీం = రీంకిట కిట తిక దింలా దినిదా | “ దిగిద్‌ ధిగిద్‌ = ఢీం రీంకిట కిట తక దింఠా దిగితా ; ద్ధళాంగ్‌ - ధళ = ధళ దళ - శ్లాంగ్‌ - తదిగిణగోం - తక తదిగిణతోం తరంగ్‌ - తుంగా కీట తక -ధా కిట తక - తత్తళాంగ్‌ ; తదిగిణతోం ధిమికిట తక = దిదితళాంగ్‌ -

క తి ఠి రిర్గడు కై తతై = ధిర్గడ కైతరై తై * శ! దందం = దం = దందం ధాకిఐ తుంగా తత్తుంగ = తక తుంగ = తక ఠక తుంగ = దిందిం = దిం =దింగ0 రీకిట తరంగ తుంగ - ధిగి తక - జంజం = బం = జంజం యేుకిట దందం = ఆంజం = అంజం - రురుం ఠతత్తరిత్త - ధింకాకిటకిటతక రీకిబరీకిటది కిట దంత = బంద జం = జంత = రుంతరు తకిట - ఠఈలత్త రిత్త - తద్ధి కట తక రుఏ - కాకిట తక అం - దాంఠ = జాంత = జాంళ = రూంకళ 4 _ ఠి ఠి 64 తదిగిణతోం-తక తదిగిణతో౦ = త త్తళాంగ్‌-తదిగిణతోం స్రీగ్ర్ర ల వీధము : స్వరపద్ధరి జతి : 1. శైతైతెదితశై తగ ఇంక - రుం = తజం జాం - తక తకుందరి కిట కైరైదిత రై తక - రాకిట తక - ధీకిట తళ - తకుందరి తక - దరికిట దరి కైదితకై కీట = ఠకఠా - కిటతక = కిటతక్‌ = కిటతక్‌ = కిన్నగ - కీటాకు దిత రై ౫ కిట కిటాకు -తక - కకణక = జణుకక = జదుత = జఅణుత = ఠి ళం తి ఠి అహి = అదణల - ధజదిలు = ఛథిమిత ధిమిత -కిట -దిరిదిరి 32. త్రి.తి -రై తి దితతైి -రై దితతై ధేంకిట = ధీంకిట = ధికిట తకిట = తఈత్తరి = జణు జణు = తాహంత_ కై కై దిఠ క్రి -కైదితతై ధజధీమింధిమిధిమి = కిన్నగ = రీంకిణాంగ్‌ = కిణాంగ్‌ తక = తక దిత కై 8 తక _దికి తక = ఠదిగిణంతోం - ఇ య తి గ ఈ రీతి జతి కట్టుకాట్లు “సేరిజి యిక్యాదులండు (వదర్శి 8. కై దితతై శములగుచున్నవి. కైతై దికతై చి 4 ఇ 4 .. ెకి కై దిఠత తై -దితతై ౫ ద్ది (ప్రాధాన్యత : శ. తాం ధిన్నం = తద్ధిన్నం = తకధిన్నం = ఈళ్త దిళ్త ఢింఢిం కై ది కై శకు ధిన్నం - ఈల్త రిత్త తరేదరేత్త ధిన్నం - కరే ధేత్త తధే థైతై దళతై

జాతీనొత్యుల నాట్యకళా చర్విత కిక్‌ కైకై తై దిళకై జతి విధానము: కైకైరై దితల్తె 1. తఈంద కక తక - తంగ తక తక తైతై దిఠత్రై ఠంప తక తక = తళొంగ్‌ తోం కై దితకై ఢింద్దీ దిగి దిగి = ఢీంద్ది దిగి దిగి దితరై థీంద్ధి దిగి దిగి = థీం గిణతోం గా త న తి లి తంద్ద తక తక తళాంగ్‌ తోం $. రై దికరై | కైదికరై। కై -రై రర దిగి ద ర క 0 జు 0 కై దికరై రై దికరై కై -తై!॥ ॥ శక దికి తక = తక దికి రక - ఠి ళ ఠి 6 తదిగిజతోం = ఠ త్తకాంగ్‌ తదిగిణతోం కి దిఠరై కై -రిఠతకై తై గ. ఠి శి ధీతరికటకై -తై -కై -కై 1 *$౬ $, కాహత జంఠరి -త। త జంఠరి -6 = దిత తై = రీ ఈరకిటతై ఠళఠ రిత్త జణు తకుందరి కీటతక $ శె. 3 కె -దిఠశతె నవీ ఠఠ హఠ జంఠరి - ఈ। త జంకరి - ఈ - శె. క -దితతై -కై ॥ 06 ఠళ్త రిర్త అణు తకందరి కీటకక | జా ౮ జా ల్‌ శా ం తకు దణీకు - దివకిట కిటతక తరీధీఠ తోంతోంతోం: ₹. శైయితరై -కై దికరై - శకకు ఇబీకు దివకిటి కిట తక కైయిక కై -కై దికకై -రై - శరీధీత్త తోంతోం తోం॥ శ్రైతై దిళక్తై జ రీటి తకు ధణీకు దినకిట కీట తక తె కై దిత శై -లై డితతై - తకకు ధణీకు దినకిట కటతళ దిక కై -కె జ కీ కి శరీరీత్త। తరీరీత్త కిట తక జం 986 త ! ఖి న! ళీ థీ ! క కై -లై -కైదికతై -దికకై -కై కి. కాకు కుందా కుకుందా = తక కుకుందా కుకుందా = న అః ఈ క వకిట కిట తకి కై - కైదిర రై -రై కై దికరై -రెకై రై శా తరికిట తై - కై తరికిట జం - దిత తై -దితతై ఇర 5 తాకు ధణీకు = దిన కట కీట తక క ళం క తకకు దణేకు = దినకిట కిట తక 9. తె కాతరికటతై =! దిఠ కై - తైరీ తరికిట తై - కాకు ధణేకు = దివకిట కీటతక ధీరీ - తరికట తై -తై - తాతరికిట రై - కిటరక దిర్లుడుతోం కవీ ఓ ఠకకు ధణేకు =దిన కిట కిటి తక రీ తరికట తె -రీరీతరి!టతై - కాతరి కిరి - శె కైయ్య శే _జెదిత తె -దతకి శకట తరేకు ధణేకు కై తరికిట ర్రైః కై కెయ్య కై - రైదిక రై - రల ల్ల శైంయ్య కైంయ్య కై 25 ఠి ॥ ఠి ఖ్‌ శి ఠీ న! 18. కైతై - రైదిోతై -కె తైయ్యకై - 4 ఈ -దిత్త. కై రైదిత కై -కై - తరకటత్రి కరన శై-త తై ౪04 కైయ్యతై -రైకై దితతై-లై. 686 [క -వైకరై

16 డొషిణాత్యూల వాట్యకళా చత్మిళ దిత । ఠఈరికిట తక - ఠాళాంగ్‌ తక । తియా 8 జటీంతా కీటకక తరికిట క తరికిట తక తరికా కిటతక తరికిట త ఠ , తరికిట తక - తళాంగ్‌ తిఠ, అంతా కిటతక తరికిట పై శరికిటి తక జం తజం; ఈజం తజ్జం శారీగీ ణాలోంకా ఠఈజ్ట్బంతా। తది గిణ తోం కిట కఠ తరిగుడుతోం ; కిట తక తరిగుడుతోం తరీం గిణ తోం కిట తక ఠరిగుడు తోం తదిగిణత - తదిగిణళత = తదీగిజళ ల _ థి థీ థి థి ఈర జబుత - అయి 8. ఈ తక ఈరిర జణుత = జణు + తకం రికో తరిఠర జణుత . జజు న క ఠతకఠ జణుర అణ త కుంద రికిట తక - కాక ధిజకు - జం తాకీట నై య్యా. ధివకు కీిజకు - అం కాకా. ధీరీ-తోంతోల-ణణ తకకు ధణకు - జం తద్ధీ కడ తక జం - ఛజకు కీణకు . జం ఈర్ధం - తద్దీ తక తియాం శద్ధి జంతరి - ఈ తక జం - తద్ధీ తక కఠ జంఠరి. ఈత తజ్జిం- తద్టీ తక జంతరి -తఈ తక జం-తఠదీతక తక ధిజంతరి-త తె అ ఠఠ బంఠరి - త్ర శైవావదత్తఠాం-రై పాతదత్తతాం తక దికితదిగిణక కై హినదత్తకాం_ రై _ ఠకఠతదిగిణత తగ్గీ కట తక జం - ధీ కిటతక ఇం ఠకదిగిణత ధీ కిట రక జం -కిటటతక జం 18; జగిబ త రీ కిట తక అజం - రీరీ 8ట తక ఐం=జరి 6 గిణత్‌ 0జి" 7. డిైయ్య - కైయ్యకు - ధిన్నకు - కిట్టకు- క్‌ జం - రబ్బం - కిీటతక - రీంత - ధిన్నత - కాంత - కైయ్య శ్ర కజంఠ తజంఠత జం ॥లీ న దినకిట - దినకిట - దినకిట - అంత రుంతరుం కాంతి - అంక రుంఠత రుం దినతో = దినతా - దినతా - కట తక ఠాః జం జంత జ్ఞం క కవైయ్య - కైయ్యత్త = శాంత - కైయ్యతో గా రశక - అంతరి - ఈఅం జంత అం ధీం త - ధిన్నత - రీంతీ - కైయ్యత్త డ తక . జంతరి - దిజం జంత జం దివకీట - దినకిట దివకిట గ కాంగిడ ఈక - జంతరీ . తతోం తోం తతోం ఇంగిడ తక _ జంఠరి - ణణం జంత జం కాం-రై - కాకిడతక - ధీ కడ తక క ల్‌ క రర రో? తొంగిడ తక - ఇం గిడ కక క్‌ దిత్త దింత శా-తజం - తణం - తరుం కా కీిటతక - తైయ్యత్త ఠాకా-దీది-తోతో. అఆ దత్త దిత్త దింత కాకు ధిణకు అం .- ధిణకు కిజకు ఆం ధీం కి తక - కైయ్యత్త తాకు ధిణకు జం - ధిజకు కిజతు జం దినకిట వినకిట దినకిట శాంతై క

వాడీ ణాత్యుల నాట్యకళా చర్విత 17 శాంత దినకిట తె ఈక్కిటి కీట తక- దినకీట త్రై దిసకిట తై ౫ రిక్కిట కీట తళ గ్‌ గ గ్‌ థీ తొంగిట కిట తక ఫి తతైయ్య ల క్రైయ్యత్త _ అంగిటి కిట తకం దింతక్కు - దింతక్క- ఖీ త థి రాంత = కైయ్యత్త తద్ది బమితరిళల = తక జణుతరితఎ దింతక్క. = దింతక్క తక దికి తక జణుతరి=- కాంత - ధీంత - ళఈలరైయ్య -తైయ్యత్త తక దిర్జణుతరిక - తక జణుతరిత రింతత్‌ - తద్ధింతత తక దికి తక జణుతరిం కిటతక ధీంతక = కిట రీం తత శరన తక ధికి తక తదిగిణ = ఈక తదిగిణ = దింతత - దిగి తత - కాంకె తదిగిణ = త త్తకాంగ్‌ = తరిగిణతోం చింతత - దిగి తత = శాంత్రె శ చి న! గ! దింకిత దీగి తత క్రై మృదం/ జతిని కూర్చే విధాన మున్నళ్లు = నాట్యంలోగూడా దింతత దిగితత తై అతిని కూర్చుటకు ఒక (కమవద్ధతిని అనుసరింతురు. అదే చారి దిగితై దిగిత్రై క ఆఅలంళకొర వద్ధతి అనబడుతుంది. తద్ది తాం - బంతరి తా- పాదారణంగా మృదంగ జలిని కూ ర్చేటవుడు : కీటతక తాం తరితాం= తక్కారం = చందోరీతి - ముకాయి = కొన్ని సమయము కీిటఠతక కాం ఠతరితె = శాక్‌ జా లందు జాతీర్త నడకలు యివన్నీ చేర్చికూర్చబడును. కాకు దజకు కిణ = తకుందరి కిటతక ణి తం కా. కిటకక కొంతరికె ౪ తఠ్కారం .- తద్దీ కీజణక జం త ఠదిగిణతోం. ళం మ చందోరితి - ఠదీనుళ ధిమి - తాహత జంతరి ఈ చ శ గ! 9 ఈక దిత్తాం - జంత రితా - ద్టీనళ ధిమి - శాహత జంతరి కిటఠర లాం తరికాం- న రీనమత ధీమి = రాహక అంతరి కిటతక కాం తరితె- ర్ధ్‌త ధిమి = తాహత జంఠరి జా తదీనుళ దిమి = దీనుఠ ధిమి కాకు దణకు కణ త రీమత అ ద్‌నుళ తకుందరి కిటతక ల న హు జంతరికా - కిటతక లాం తరితై ॥ ర్ధమల దిమి - తి ఈ అ ఈ తియా॥ తర్గీ కటుక జం కణిక అక జం తాంగుడు కాంగుడు ఠాంగుడు ళ్‌ కిటతక అక అక జం కక దికి తదిగిణఐతో6. థీ ధీ వంగిట కిటతక తొంగిట కిటఠక - కీటతక తాం ఈ విధంగా జళులను ఎన్నో రీకులుగా కూర్చుకోవ కును. శాంగు ఆంత తరి ఆవిధంగానే ఆటలో జతి స్థానకంతో _పారంభమపుతుంది. తరు కాంగు జంత తరి న వాత్యచారి - నురల ఒక స్టానకం, కరణల =గతి=తీరీిక ం ం ం యీవిధంగా కూర్చబడుకుంది. కాతకై -తశ్రా-తతై కాం-శ్రైి = కాఠరై -తలత్తా తతై కారిక [ఠజం = తళరిత రిళణం. లాల ప!

16 దాచీణాత్యుల నాట్యకళా చరిత తెయ్యా - £. రామాయణములో అయోధ్యలో పొడువారు. నృత్య క్రెయ్యకైపా -క్రైెయ్య తెపా = మాడుశారు గలరవియు, గీఠవాద్య వృత్యముల రాజులను విడ శ య్యకై క య్యకై "క పుడ్చుటకు, మేల్కొలుప్పటకుగూడా నువయోగింపవిడినట్లు వర్ణిండ శెశె దఈకి శెదితతె శెదితకె. ఐరినది రాజభవనములయందు, రాణీవాస మందిరములలో ్రీఅ ఈవిధంగా కూర్చి అడబడుము- సా ఆటపాటలతో వినోదములు సలుపుచున్నట్లున్నది ఒక నాట్యకళా ఈ అతుల అవంఠం _ తాళగతి, జాతి. 8, యతి, విదపీనుణీ తన అనమానమగు నాట్యాలినయములచేత రావణని

చందన్సు తెలిసినవారు. ఎన్నో విధాలుగా కూర్చుకొన వచ్చును. కి చొరగొన్నది చ విదచే వివళయైననూ, నదత్మడ

సూచవ మాతం కొన్ని అడవులు, ఆడుగులు అభ్యాసం లేసీ మందలి అంగవిన్యాసములళ్లు విదయందుగూడా నిలచియుండెనటి. విధం చెప్పాను, అడవులు = హ్హ పాడ విన్యానములు ఒక్‌ (శ్రమ వద్ధతిలో (వ్రదర్శించుటను తెల్చను. అడపులు తాళ లయం సీలప్పాదికార ము (తమిళ (గ్రంథము)

ననుసరించి వేసే పొద నా కేం పంది, ఇలాన్‌ కొవాదికల్‌ అను బుషి (వాసినది. (కీ శ. [వ

రిగా *'రజము'గా చె వన్ని కర

అడపు పూర్తిగా “ఠరణము'గా చెన్సలేము కొన్ని కరణవులు | ్వ్యాగ్రో మూధవి కధానాయకురాలు, గణీక వాట్య(వవీణులవడ

అడప్పలుగా (వదర్శింపబడుచున్నవి. అయినను చాలాసుట్టుకు ౦ టి కరణములు భావముతో కూడిన విన్యానములుగా పేర్కొనవచ్చును వంగీత విద్య వభ్యవంచినది అధ్యాపకుడు, శిష్యుడు. వాద్య విశేష వచ్చుమ, ఈ రెండింటిలో ముఖ్య బేధ లదే - 4. థాగవతములో = శృష్ణువియొక్క లీలలన్నియు నృత్య గతులు, యకులు, జాతులు యివన్నీ అడపులకు అలం ములే. గోపకలతో గలసి రాన్యకీడ నలుషను ఉషాకన్య నాట్య కారములు, శాఫ్రమును రచించెను. స్వరములు ముఖ్యంగా ఏడు అయిననూ వానిని వివిధ శ. బొద్దయుగములో - నృత్యము (వఐలముగా నుండెను. విధాలుగా వేదృటిదే ఎన్నో రాగములు ఫిర్పడినట్లు అడపులును శ్వల్వి ఫిక్క్యలు చూడరాదవి కంతో క్రిగా విషేధింవదిడినది కొళిదాన న్‌ కలగా రుటవకిం మంగ రని. కవి విరచిత మాళవికొగ్నిమితములో నృత్యకళా విశేషములు ఇని ముఖ్యంగా శద్ది వులగా ౧ బ్ర ల. బాగుగ వర్ణింవబడినవి బొద్ధభిక్షు ఈ కళయందు (పముఖరాలు. జ్‌ ఇ పోటీ వరీకకు తీర్సుక శ్రిగా నియమింవబడినది, వురాజేతిహాసములో వర్షింపబడిన న త్య విశేషములు రు(దయానుడను నృవతి వీణ వాయించచుండగా నాతని నతి ల నృత్యము జే పెడిదఐ 1 బుగ్వేదములో జరీఅంచు వష్రములన ధరించి కురచగా నుండు దుస్తులతో త్రీలు నాట్యమాడిరని, చూప్పలకు అపవర్గ పింహాశరాజగు నరాృకమబాహుడు ఠన భవనమండు కతో నాట్యము (నదర్శించిరని గలదు. వందితురాలు పురుషులు నటకులు యుద్ధ విషయములను గాట్యమాడివట్లు వద్మానతీ చరణ దారణ చ కనర్తి- జయదేవుడు, అష్ట పర్షింపలడినది. వదులను పొడుచుండ వద్మావతి నృత్యనూడుచుండెడిది. లాటా

మరి కొన్ని నాట్యశాస్త్రముల సంక్షిప వివరణ అ ఎత అమె వ కంటా భరతార్జ వము (నంది కేశ్వర విరచితమ..) యొక్క వివరములు కట్టుబాట్లు - సాలగషాడ, ఉద్దసూడ, _ధువ ఇందు నాట్యమందు వువయోగించే వివధ హ సములు, గక సమరయ దంధన్పశ్యము, కల్పవృత్యము, వాలీ 9 ॥ శంగిములు, దృష్టి భూపుట (గివాది విశేషము లన్నియా గాక ట్ట ఇ నూ న మము. న్వరమండ ముఖ్యమ గా శృంగనాట్య వివరములు, న వలాన్యముల (వద లీ ఉగ గృళ్యములగూర్చి వివరముగా జాలీ తెల్సిరి ఈ (గంథము చదువునవ్పుడు మనకు ఈ ఆంధక ర, రించ వలసిన తీరు. అందువయోగించవళలసిన తాళములు, గతి ఎజ్‌ వండితుడు కాఫప్రకారుడేగాక వాట్యవిద్యలో బాగా అనుభ ఎమున్న కరణ చారి (_వప్తారముల గురించి వివరంగా చర్చిందినాడు అల వాట్యాచార్యుడుగా గోచరించును బహుకాలము నాట్యకళ నారా (పాలీన కాలమునుండి అలయాలోనుండిన ఆరాధన వృఠ్యకళ; వరము రము లివదజె దినటు తోదుచువ)ది. ఈ రించి, ఆ విద్యలోని లోతుల నెజిగి, కష్టసుఖముల తెలిసికొవిన ళరకావర్జ ము ఆధారముగా అఖివృద్ధిణెం కలీ కు సల. వమన ళనయొక్క. అనభనములన్నిటినీ లోకోనకారార్థము ఆగంధమునందలి వివరము లన్నియు గెల్పు దాస'ల (గంధరూవములో పొ చియందిరు ఆలయ నృత్యములను గూర్చి (వాపిన భాగములో చర్చించాను | నంగీతసారామృతము జాయప సేనుని నృత్త రత్నావళి (త్రులల మహారాజు రచించిన (గంధరాజము ఇందునూ నాట్యమునకు గావలసిన శాస్త్రీయ విషయముల ఈ (గంధ రచనకు ఆధార (గంధములు గూర్చి మచ్చటించి, ముఖ్యముగా స్పలాస్యముల వివరణ విచ్చి సారంగదేపువి - వంగీఠరత్నాకరము వారు మరియు ఆం,ధలోవి కొన్ని దేశి సం_వదాయ నృత్యముల జాయ'పేసుని = నృ తరళ్నావళి గూర్చి తెల్పిరి. ఈ (గంఠమునకు భరతార్ష వమునకు చాల దగ్గర వేవన - సంగీకము కావ, పోలికలున్నవి. ఇందు (పకి నాట్యశొప్ర _గంధములో అెల్చే వివరములు సంగీత దర్పణము (చతుర దామోదర విరచితము) గ్‌ (వత్యేకముగా 'అడవుసాము' యొక్క వినరములన్ని చక్కగా వరి ౨వబడినవి ఈ గంథమునందునూ నాట్యమ్లు గూర్చి యికర గాత్ర తై” అడవులు =. 'దికై'. అడవులు -రైయ్య కైయ్య- కారులు (వాసిన విధముగానే కరణ ఆఅంగహార, మండ్రల, హ్‌్ద థెయ్య రైఇతి = దీగిదిగి = / అతోం అడప్పలు దిగ్‌ దిగ్‌-కు త్తవ వివ్యాసాదుల గూర్చి తెల్చి- అడవు- నాటు కట్టడవు ధోోత థైయ్యా, ఒద్దికలు, జారు, మండె, ముఖ్యంగా నృళ్త నృత్యాలినయ దులను గూర్చి కొన్ని కత్తిగనాటు దలనాటు, శై త్‌త్తర్ధా, క్రై తద్దిత్తమ్‌ తద్దికై తై చక్కని ఉదాహరణముల విచ్చిరి కొన్ని శ్లోకములను తీసికొని తద్ధిత్తాంకామ్‌, రైత, త్రెయ్యం థైయ్యతై, కద్ధితై, తద్ధిం వావివి “నాట్యధచ్యా' పద్ధతిలో అభినయించనలనీన తీరు 'లోక త్రాంంా, రైయ్యతై-వై వై తై థై చర్చించిరి టవస్తారము,. విలంబిత మధ్య ధృత లయల్లో ఆడవ్పలు వస్పే మరియూ వివిధనృ _ర్తములందు వపయోగించపలపిన విధములు : జతుడు, కొనుగోలు శబములు. చిట్టాలయొక్క వివరములు, న వ (ళమరముల విన్యాన_కమము, మండలనులు, వ్లవనములు. చి కాళముంకు నృ తమాడవలసిన పద్ధతులు - యతి నృత్యము - దావి వీనివి నాట్యములో (వయోగించే విధానము వివరముగా తెల్సిరి

ణి దాచిణాత్యుల నాట్యకళా చరిత పాముజేసే పద్ధతులు విపులంగా తెల్పిరి మరియు _పాళీన నాట్య న్యక హెచ్చి, వివిధ నృళ్య నం_పదాయములు పృద్ధిటొందిసవి శాస్త్రాల్లో తెల్పబడిన విన్యాసములన్నియూ నేటి కాలములో సాఠరంగదేవువి కాలమునాటికి వివిధ పాంతీయ ఫణకతులు నం *“భరతనాట్య'మనే పేరుతో (వచారములోమన్న దీవదాసీ నృళ్య సూర్ణము ఆభివృద్ధి శ్లగ్‌ ంచివవి అన్ఫత్య నం_పదాయములన్నిం సం్యపదాయములో యెట్లు ఉపయోగించబడుచున్ననో తెలిసికొను టివి గూర్ని పూర్తిగా వర్ణించిరి టకు ఈ (గంఠమెక్కువగా ఉపయోగపడును ఈ (గంధములో = సుగిత రత్నాకరము - శార్ణ డేవకృతను ” నాట్య కాప్రమువకు సంబంధించిన శాస్త్రీయ విషయమలే గాక 'పిండోక్స త్తి కమము గూర్చి సుధీర్వముగా చర్చించిరి ఈ (గంధము ఏడు అవ్యాయములు గలది. ణః ఖు ఈ కమమునీ ఆథధదేశములోవి 'గొల కలావినర న్వరగతా ధ్యాయము క. కాశాధ్యాయము కులుతగ ములో గోసికొవిపులమధ్య వాడ నంవాదములో 2 రాగ వివేకాధ్యాయము _ 8. వాద్యాద్యాయము ఒక కంచి నృత్య నాటకముగా న ర్రనమాడెదరు. క్రి (పక రార్యాయము / నర్తనాధ్యాయను ప్‌ం " “లోని కొవ్ని ముఖ్య ఆం+ములు వ 4 (వదింధాధ్యాయము నాద (ఎళలం ఎద్యము. (ఐహ్మ న్వరూవము జీవునకు క శి క్ష ఈ దేహ్యపాస్తి, జీవీ ' జగదైక్యము, నృస్టిికమము. మానుష భరతువి సాట్యశాప్రము తరువాత రచింపబడిన మహ త్తర ,్యళల్ర ్య్ర ౨ గర్బధారణ, వివిద మాసములందు (గంధరాజము “సంగీత రత్నాకరము” పిండాభివృద్ధి. - ౩. జ్ఞానేం్యదియనులు వాని వ్యాపార ఇందలి నరవాధ్యాయములో నాట్యకళకు నంబంధించిన మ్వులు, ఇం ఎ గుణము, దేహభూతగుణము, ఆకాశ వివిధ అంశములను గూర్చి చక్కగా చర్చించినారు గుణమీ (పాణస్టానం, వ్యాపారములు నాగాది వర్తన విద్యకు సంబంధించిన అనేక శాస్త్రీయ విషయము పంచవా + వ్యాపారములు, ఉదకగుణం, వృధివీ లకే గాఠ ఆకాలమ.లో దక్షిణోసధముళ నూ, ఉత్తర దేశమందును గణం, 'గ (పఠ్యంగముల వివరములు, ఆధార (పచారములోనున్న అనేక నృత్య పద్ధతులగూర్చి వివరముగా చ్యకము ఏ. లలినా చ్యకము, ఆజ్జా చ్యకము, నున అెల్సిరి భరతుని కొలమునుండి - సారంగువి కాలము వరకు శృ[5ము, ఓ చృకొాన్తరను, పిండ విరూనణము, శాస్త్రీయ నృత్యకళ పెంబొందిన తీరు, మార్పులు, కళా విధానము ఉపసంహారమ చన మొదలైన విషయములగూర్చి అన్నియూ ఈ కాష్ర వఠనమువల్ల తెలిసికోగలము. మరియు చర్చించిరి. అనేకదేళ వద్దతులు, వావి విన్యాన విధానమలనుగూర్చి రచించిరి ఈపువ. ఎృక్‌ళాచరి(తకు సంబంధించిన దగుటవృల్ల ఛరతువి కాలములో భ్రారకావని కంళటికి ఒకే విధమైన నాట్యకళ ,(వత్యేకంగా (వతి న. _ గంధములోవి వివరములను విష్కలంగా (శాత్రీయ) వ్యాప్తిలో వుండిననూ కాల్యకమేణీ నంన్కృతభాష చర్చించే అవకాశము లేదు. పూ ర్తి వివరములు తెలిసికోగోరువారు (వశ్మేకంగా పండితుల భాషమై, _పాంతీయ భాషలకు (ప్రాధా ఆ.డూ (గంతములు ఎవాటికోకరాను, ళా . 09. అ ్యాఖిమునవ్రవనాలా. క