Telugu Chyuta Datta Chadrika - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

'"౧యశ'క్వీ* 11 శా శ్ర గ న లోగ2నాడుడ. " ళడాాల రాదు | మ తమంయంల కట వడం నన .. భొతంంటం పా

కయశ స్వీ కళ ఫి చ్యుత దత్తచి (త చ స్ద్రిక (ఈ. కా. అ ఈ... (వనంన్కృృతాం[రాంగ్ల హిస్ట్యాది భాషా తులనాత్మక చిితాలణ్యార(ప్మకియ) (వరిశోధన (గంథము) వణ్తడు టొ ఇక్క కాజా అమారరికా పగాశక్సీ ట్‌3/ గ్రామా య అఠాఖయ వంగ్దకు న వా వపు సహానా ॥ దుగూరప్త్య్యా గ దమజ్తీతహల. వాయ వందపంం-గ?ై- బా ఉతర ఆఖథ్యాత, వ్యాఖ్యాత : “సాహిత్యరత్న” సూరపనేని వేణుగోపాలరావు -- సాహిత్య విద్యా (పవీణ్య భాష్మాపవీజ, ₹౦?1,34, 20.1, రిటైర్డ్‌ -వంవ్కృతాం ధాధ్యాపకులు, టూ అక్కినేని నాగేశ్వరరావు కళాశాల + గుడివాడ.5్‌ని1 801 స వచురణ: ళు నన్ద వర్ధని? (పచురణలు 40 - 9/10 - 12 మువిసీవల్‌ కాలనీ వెంక పేశ్వరపురం - క. ౦. విజయవాడ - 520 ౧10. వెల; ప, 76-00

*ఆననపరన"” తృతీయ ప్రచురణ, 1995 నా. తులనాత్మక పరిశోధన _గంథము “చ్చ్యుత దత్త చిత చన్దింక” (064106 06560 61౯౧ 06గ౮7|66) ఆభ్యాత, వ్యాఖ్యాత ; “యశ స్వీ” (వథమ ముదదణ ! 1000 (పతులు 1995 + సర్వస్వామ్యములు = _గంథకర్హవి, [| (0 ఇం్స్‌ ర్త గ వల; ప, ₹5-00 ( చాసో తలప: గ్ర కుం శ ట్రీమం సూరపనేని శొన్హారతజ్రయ్‌, నా 4ర్లిప్యో 10-120 మువిన్‌మ్‌ శొలన్నీ వెంక'ళేశ్వరపురం - 2, 0. విజయదాడ- 520010. ము[దణ:; వంశీక్యప్తా (పింటర్స్‌, పీజయవాడ-టా _

మున్నుడి

(గ్రంథ రచనా సముథ్దేశ నివేదనము

సాహిత్యమొక వయమోవిధియే కొడు. ఆదొళశ మహా రత్నాకరం, దిగికేకాన్కి లోతుతెలియదు ఒడ్డు నుండి, ఓపికగా, రాళ్ళు విసిరితే, ఏమి తెలుస్తుంది? సాహ “సించి లోతుకు వెళ్ళితేగాని, రత్నాన్వేషణ రవణింపదు. అశ్లు సాహిత్య పాథోవిథి 'మంథనోత్సమైన కొవ్యామృతం కోనం, మహామహులు, [కాంత((తిదర్శులు, నగు కవి సండితులెందర్కో ఎన్నో నూతన సంపదాయాలను, (వ(క్రియలను (పకల్పించి ఎంతగా ఖండన మండనలను చేసుకొన్నా, కడకు, ఆ సాహిత్య (ప్మకియలన్నీ, “ఆనర్జ వర్యవసాయులే' అను పరమార్థాన్ని, అందరు, ఏకగీవంగా అంగీకరించిన వారే “భావవళ్లై' న్ని భవ్యంగా భావించిన వారుకూడ. “ఠళాసటొన్ని కొదనక కమనీయంగానే కరుణించి, మన్నించినారు,

వ్యంగ్యం యొక్కల1. [పాధాన్య 2. ఆపాధాన్య, 3, ఆస్పష్టత్వా"లనుబట్ట కావ్యం *తివిధం'కొగొ, అస్ఫుట వ్యంగ్యమై, ఆధమ కావ్యంగా చితతింపదడిన్య ఆ చిత్రకొవ్యం్య మరల, “ళద్ది, అర్థ ఉళయం-చితంగా” (తివధమైనది. ఇట్లు మూడవ తరగతికి చేరిన *చ్మిత కావ్యం” అవగానే ఆవరమన్మీ ఆధమమనీ, ఆస హోన్యం చేసినవారు చేసేవారు కూడా లేకపోలేదు, రన పరి వంథధి అఎటూనే, త్వవ్యా బార్యుడగు ఆనన్షపర్థనుడు, శబ్దాలంకొర భూయిస్థరుగు “దేవీ శతకంి (వాయగా, కర్ణపూరకవి “చై తన్యామృతం"లో ఎన్నో శబ్ద చితాలంకోరాలను, ఇలాగే ఇతరులు కూడా చ్వితించారు. విశ్వనాథుడు 'సహేలిక” అలంకారం కొదంటూనే, “చ్యుత దత్తాక్షరాదికము"ను కూడ విళదీకరించినాడు ...........ఇట్లుు ధ్వవివికషోవలంతో కావ్యోత్కర్షను కొంక్ష ప్రే, వాల్మీకి, వ్యాన కొళిదొసొది మహాకవుల (గంథాలుకూడ, శ్రేవల వ్యంగ్య (పధావ-ఉ త్తమ (గంథాలవిగావి, విర్దుష్టాలవిగాని, నిర్దారణ చేయలేము. అక్కడక్కడ, శబ్ద చిత్రాలు కొల్లలుగానున్నను సామూహిక-న్యంగ్య వై భవంతో అపి ఉత్తమ (గంథాలుగా చెల్లుబాదిపుతున్నాయి. పునర్ము[దణకు నోచుకొనక్క (గంథాలయ[గస్తాలై , దుమ్ముదులిపి, చృష్టిపారించే దూరదర్శనులక్కు పరమానం దాన్ని కల్గించినా (పణాస్వామ్య పరిధిలో పామరులను సతతిము హతం చేయుట ఫళిన్క ఆపి నర్యజవ రంజణకాలు కూడకాలేవు, నేడు భౌతిక విజ్ఞానం, ఠగ్గుమవి,

క్లీభా

భవ్యం, భావ్యంకూడ కౌవడం, నకోడీకీకూడ పద్యం తయారుకొవడం తో సాహిత్య, సొహిత్యముల విలువ సంక _వమైపోయింది,

అనలు, “చితకాన్యం” అనగానే, దదివేవారికేగాక్క వినేవారికికూడ్క ఆశ్చర్యా నంద వినోదాలమ కల్గిస్తుంది. భాష నులభంగా ఉండవలనిందే, కావి, ఒకప్పుడు, దావివి డొంకతిరుగుడు కల్పనలతో శిరోవేష్టన పాణాయామం చేయించి. నవవవో న్మేషం చేస్తేగాని రామణీయకం రంజిల్లదు, అదే ఆలంకారావికి ఆమ్మ, ఆత్మ, ఏ చితం లేకుండా న్వభావో క్రిత్కో శేటతెల్లంగా దెలికే అది వా త్త" కొవచ్చుగాని, “కవిత్వం కాదు, వస్తుతః, వో క్రి చమక్కారంరేవి కౌన్యమే కన్పడదవిి దాని కోనం కవులంతా కంకణం కట్టుకోవాలని, “పైషా సర్వత్ర వో క్తిః....” శ్లోకం ద్వారా భామహుడు భాషించాడు (పతి (వసిద్ధ భాషలోనూ, ఆలంకొరకూన్య కొవ్య మంబూ ఉండదుగాక ఉండదు. చివరికి విత్య న్యవహారంలో, పామరుడుకూడ, తనకు తెలియకుండానే ఇది రంభ అది మనిషికొద్రు రక్కస్కి వాడు గాడద్క సీకు నీవే తగుదువు విండోరటోనినట్లున్న వెన్నెల.... ..."ఇత్యాదిగ్యా అలంకృత భాషను వాడటం, వర్వసామాన్య స్వభావమైపోయింది. దీన్ని, వానికెవరై నా నేర్పితే వచ్చిందా? లేదు....*ఆదోషొ. నగుణౌ *సాఠఅంకారౌ” శద్దార్థా కొవ్యమ్‌” (దోషాలు లేవి గుణాలున్న, ఆలంకొర నహిత శబ్దార్జారే కొవ్యము) అనేది కావ్యసామాన్య లక్షణమైపోయింది.

ఇక్క దీన్ని కూడ మఖ్యంగా గమవించాలి. మమ్మటాద్యాలంకారిక శికోమణులు “చితకొవ్యాన్ని గూర్నే చరింబారుగావి, చిత్రాలంకొరాలపై దృష్టివి సారింపలేదు. ఒకచ్ళో చిత్రకావ్యం సులభావగాహ్యుంగా ఉన్నా చి(తాలంకొరపు భేదాలు కొరకరాని కొయ్యలవలెె అర్థంకాక దురవగాహ్యాలై కూడ ఉండవచ్చు. దావీకోనం పొండిత్యం (వడర్శింవవలసివస్తుంది. కనుక్క పాఠకులు కూడ నవలలు, కథలవల్మె వీవివి ఒక్కసారిగాకొక్క, కమంగొ, (పతిదినమూ, మోతాదు ననుసరించి, “రసాయన'మను ఆయుర్వేదొషధమునువలె కొద్ది కొద్దిగా సేవిస్తేనేే చిశ్రాలంకొర రహస్యం చిక్కగా తెలిసి మాననీకారోగ్యం మానితమౌకుంది.

వాస్తవాన్ని వక్కొణీందాలంపే, *కసం-ధ్వవి" వ్యంజనావాదుల పైతృకధన 'మేమికాదు.... 'య దవ్యంగ్య మసి చారు తచ్చి(తమ్‌” (వ్యంగ్యహీన చితకావ్యం కూడ (గాహ్యమే) అన్మి ఆ చితాన్ని, రననిష్ప త్తికి మాధ్యమంగా మవ్నించిన, అవృయ్య దీక్షితుని అభ్నిపాయం కూడ అదరింవదగినదే అవుతుంది చిత న్మష్టితో

ళ

అలంకారాలు సొధనాలేకావి సాధ్యాలుకొవ” అవి డీక్షికాలిపాయం, మొత్తంమీద “అభ్యాసార్టులకు చిత వ్యవహారం, (పొ_ఫ్రవరిణతులకు ధ్వవివైభవం” అని నరి 'పేట్టుకోవడం నమంజనంగా ఉంటుంది, ఆఅయిక్తే నేటి సామాజిక నృహా నంరం కంలో నవలలు కథలు మినీకవితలు --.. మొ. వానిలోను, దిన, వార, మాసొదీ వ్యతికల్లోనుు ఏ |పకటనలను ఏ కడను చూచిన్సా చిత్ర విచ్శిత వదాడంబర నటాలోసంం పరిపరివిధాల, (పళుత నెరవటంతో, శబ్ద చిత కొవ్యాలంకొరాల చై పక్షే కాలం మొగ్గుచున్నట్లు కన్పడుతుంది

పూర్వులగు, భామహ, దండ్కి రుుదటాదుల్యు ఈ చితాలక్కారాలనుగూర్చి, మొదటకొంత (పస్తావించగా, తర్వాత భోజరాజాదులు, “న్వర, స్టాన, వర్ణ గతి, (వహేలిక, చ్యుతందదత్త, గూఢ, (వళ్ళో త్తర్య, నమస్యా, భాషాసమక్కఆ కౌరవిన్దా” ది చిత భేదాలతో, మరికొంత నివరిందారు, “ధర్మదానసూరి “విదగ్గముఖ మద్దని" (గంకావిష్కరణానంతర మే “చితాలంకొర--- విశిష్టతలు విశిష్టంగా సరినరి విధాల (వవిభక్తాలై (వకటికాలై నట్లు కన్చడుతుంది.

వేదో పవిష చ్భాస్త్ర పరాణాదుల కొలంలో వీజరూపంగా మండి, అనూ చానంగా, అనుస్యూతంగా ఆగమించిన్మ్య ఈ చిత కావ్యాలంకొర పరంవర ఇట్లు, దళాధిక భేదాలతో దర్పంతో పరిఢ=ఒల్లాతూ వస్తూనే ఉంది. మధ్య కొలిక రాజ నభాపండిత గోష్టులల్తో చమత్కారచారు చ్కికాలంకారచర్చలు జరిగినట్లు, *వాణ- కాదంబరి” మొ. నవి సాక్ష్యమిస్తున్నాయి. రనవత్‌-ధ్వవి కావ్య సార(గపితలగు ననవ్మూదయులకు, ఈ చితాలంకొరాలు నద్యః స్ఫూ _ల్రిని హృదయ న్పందననుగావి శల్లింపవమటకూడ కొదనరాని సత్యం,

ఆయితే, నభామధ్యంలో, (క్రీడాగోష్టీ వినోవాదులల్కో శద్ది శ్లేషశిల్పాదులతో చమక్కారం చిందించి పరవ్యామోహనం కల్గిప్తాయంనటంలో అనుమానంలేదు. ఆనాటి[కీడా గోష్టలలో పాల్గొనవి కవివండితలు కళంకితులు కాగ్కా వారికొవ్యాలు “కావ్యాభాన” లద్యుడివట! ఎంత ళ బ్రళొస్త్రనిష్టాతుల్రై ఎన్ని నిఘంటువులను కంక స్థం చేసినా చిత్కకీడా గోస్టీవినోదాలలో పొల్గొవ, వరవాజ్యు(దణం చేయిందాలను కొన్నవారును అల్పాక్షరాలకు, వై చ్నిత్య భంగీభణుతులతో, చమక్క్బృత - అనల్సార్జా లను కల్పించి చవులూరి౨సదలంచిననారును, ధిషణా కషణంచేయు, ఈచారు చిత విషేవణం, చక్కగా, చిక్కగా చేసియే, ప్రా వగిరాంధురుధరులయ్యే వారట!

అంతేకాక ఆయాభాషాస్రారవ్వతాలలో అంతగా (వజ్ఞిగావి, (పాభవంగాని

న!

లేవి సొామరులుకూడ, ఆయా [క్రీడా గోన్లులలో పొల్గొని వివి, చదివి, ఆ చితకవిత్వ భావా భివ్యంజనల స్ఫూర్తితో, మెదడుకు మేతనందుకొవ్వి విశ్లేషించి, విశేషవైశా రద్యం (పదర్శించేవారంచే ఆనాటి గోన్టుల్మపభావం ఆట్టిది, “వాగర్జా విన సంపృక్తౌ వాగర్థ (పతిసత్తయే ....” (రఘు, 1-1) లోకంలో, ఈశద్దార్థాల ఆవినా భావా దర్శమునే పార్వతీ పరమేశ్వర సంబద్దంగా [పసుతించినాడు మహాకవి కాళిదాసు, ఆ శ బ్లిజ్యోతి” అన్ముగహంతోనే పరస్పర వ్యవహారాలు ఫరిసష్కృతాలౌతున్నాయి. ఆ జ్యోతి రేకపోతే [పనసంచ మంతా ఆజ్ఞానాంధకారపరిధిలో, ఏనాడో ఆణగారిపోయి ఉండేదవి, “ఇద మన్ద తమః కృత్స్నం...” ఇత్యాది శ్లోకంలో, దండిగా వినరించి నాడు దణ్ణీమహాక పి,

(శతి సుభగాలైన ఈ శద్దిచితాలణ్కారాలు, కొన్ని విన్నంతనే అర్జావగతివి గల్లించి, చ్వితంగా, శోతలచిల్తాన్ని ఇళ్లే ఆకర్షించి చ్యితికపట్టి, ఆబారిగోపాలావ్ని ఆనందవరవశం చేస్తున్నాయి వస్తుతః, చతుర చేతశ్చమత్కారకారికాని కవినుండి కవిత్వంకొవి ఆతనీ రచనలలో కావ్యత్వంకొవి ఉంటుందా? అని నేటి నళ్నోపసి- షత్క_ర్హల (పశ్నపరంపర. అనలు, ఈ శబ్ధార్జోభయాలంకొరాలు ఏనాడు ఎప్పుడు ఎక్కడ్య ఎలా పుట్టినవోగాని అంటోధికి ఆలల్యు అందిరావికి తారలవలె. కావ్యేంది రకు కళంకాలుకాక్క కొబ్బున భూషణాలై, కదంతొక్కుతూ వస్తున్నవన్నమాట కూడ కొదనరాని నత్యం, వైచిత్యం, చమత్కారం, నిచ్చి త్తి....ఇత్యాదులన్నీ చ్మితళద్ది వ్యాపకార్దాలగుటచ్వే ఈ వై చిత్యాధారంగా నే, శబ్దం అర్థథ ఉభయ చిత్రాల వృష్టి జరిగిందశేది నిర్వివాదాంశం.

కొన్యపర మో ద్ధేశం, శేపలం ధన, వ్యవహార్శ జీననానుకరణములేకొక్క చమక్కా.ర చారుశ్రీకరావై న శబ్దార్ధాలతో, చేతో మోదంతోపాటు, నద్య॥పరవిర్వృ తివి కొన్హానమ్మితతయా-ఉవ దేశాన్ని కూడ చేయాలి వృ త్రివిద్యలు తప్ప, భుక్తి విద్యలుగావి, సాక్షరతగావి, సమ్యక్కుగా నర్వులకు అందుబాటులో బేవి కష్ట కొలంలో, సామాన్య (వజావీకానికిి వ్యంగ్యాలు, తద్బేదాలు, వేలొలది వెలసి ఉన్నా, అందని్నిమానిసండ్రయి, ఆందల మెక్కి. కూర్చున్నాయి.

ఇంకొంచెం ముధలకిస్తూ ముందుకుసొగితే ఈ శన్దిచితాలంకొరాలు ఆనాడు ఉద్యానవనాలల్కో నంపన్నులగృహాలలో, మధు, మైరేయాంతో కొవ్యశాస్త చర్చ లతో ఏినోదించు విద్యానంతులనేగాక్క, పగలంతా వనిపాటలతో, అలనిసౌలినిన ఆడు వారివి ర్లైతులను, కూలీలను కార్మికులను, కూడు-గుడ్డ-గూడు లేక్క అష్టకష్టాల

నీ!

కడలిలో అణగారిపోతున్న అధోజగత్సహోదరులను పతం, ఎలాగోటిక్కెంట్టుకొవి, శబ్దిచ్చితాల, ఆతీశయోక్తుల, ద్వంద్వార్థాల శబ్ది.ఆర్భాటాలత్కో అలరారు సంభాషణ లమ, పాటలను, అలంకృత-ఆకొరాలను, నాటకొలలో సివిమాలల్కో చిత్రాలలో (ఆర్జంకావి పరభాషలలోవివై నా ఆసరిమితానందంతో,ఆదమరచ్చి చూచి, వినగానే పగటికలలు కనేటట్లుచేస్తున్నాయి. మరికొందరు తింగికూడమానిి పన్తువడుకొంటు న్నారు. *కొటిసీను” గాంచి కటకటా! అంటూ, కంట తడి పెట్టి వలవిస్తున్నారు ఇలొ ఏడనటావిశేనా? వారు ఇంత కొలం, ధనం, వెచ్చించి తిండిమావి, టీక్కెట్టు కొన్నది? కాదు, కొద్యు అ ళోకరసఎలోకూడ, పామరుడు సైతం సొమాణికుడైై వర మానన్దాన్ని పొందగలడు. రామాయణకర్ష వాల్మీకి కోక మేగదా “ల్లోక"మెనది. ఇక్క రసజ్ఞుల సంగతి చెప్పనేల? అదంఠ్కా శబ్దివిత్యశవణ, సంగిత, సాహిత్య మాధుర్యాల మాహాత్మ్యంలో, _సభావంలోో మణగియున్నదనుట విర్వివాదాతశం. ఆఅదగ్కే సౌళ దికంసాధించ్యే సాహిత్యం, పొహిత్యం, (బహ్మానంద స్యబహ్మాదారిత్వం కూడ, శరీరబలానికి వ్యాయామాదిికీడలవల్కె 'శేముషికి శేవనధులై న చ్యితకల్పనఅ్కు ఎన్నో పురాణగాథలను, వ్యాకరణ విశేషాలను............ఇంక్కొ ఎన్ని విశేషాలనో, సూక్ష్మంలో మోక్షంగ్యా అలవోశగాతెల్పి కారీరకకష్టాన్నిి కొసంత సేపైనా మర పిస్తాయి. జ్ఞానతృష్టను, జ్ఞాపకళ కివి విజిగీషలో విశ్వాసాన్ని పెంచుతూ పొళ కుల న్మృురూతలూగించి, విజ్ఞాన-వినోదాల నేగాకం ఆశ్చర్యానందాదులమ సైతం, వారికీ ఆమెతలుగా అందిస్తున్నాయి. అంతేకొక్క ఆని కొవ్యశిబ్బావికొక పెట్టవిసొమ్ములై, కట్టవివలువలుగ్యా కమనీయములై నాయి, మౌనసికారోగ్యావికి మానదండాలు కొవటం

• చేతనేగాటోలు, ఈ చిత్రకొవ్యాలంకొరాలంళ్కే చెవికోసుకొనేవారు ఎందరో తయాం= రయ్యారు. మొదట, అర్జంచేసుకోవడంలో ఆలస్యమైన్సా ధిషణొకషణంతో, (గంత (గంంలు ఛదించి కమ్మకమంగ్యా అర్జానుభూతితో, అత్యంత విస్మయవిస్ఫారికాక్లు లైన పొఠళులు పొందే ఆమందానందాన్ని, ఆంతా, ఇంతవి వర్ణింపగలమా? కను కనే, “విశ్వభాషలలో విలక్షణశానంపన్నమైన “*నంస్కృృతభాష 'యే, నర్యచ్చిత రచనలకు నక్షమమైనభాష” అవి, ఎలుగె త్రి చాటినాడు ఎవి కీర్‌ మహాశయుడు, వస్తుతః, మిక్కిలి కష్టసాధ్యమైన ఈ చిత్రాలంకొర నమ్యగపరిశోధను

పెద్ద పెద్ద-సాహ్‌ త్యఆకాడమీల్యు రార్మికనంస్థలు, వదులకొలది సండిక వకొండులన్ను వంవత్పరాలకొలదిపోషించి, ఎన్నోలక్షలు వెన్చించి (పకటింపదగినకొర్యము, ఏల యనగా, నేటివరక్కు వావిపై జరిగిన వకిగోధనలన్కు తూఎనాత్మకతను, (పళ్నిస్తే,

ఇ!

చాలమంది (పౌచార్యుల (పత్యు త్తరాలు “వేతి(న--ఇళి), నేతివచనాలే”. ఇక్క విష యమా కష్టసాధ్యం. (పబలపాండితీ ఘంటితులు పర్యవేక్షింపనలసిన విషయం+ వ్యాఖ్యానసా 'పేక్షం, కష్టకావ్యాలని పలువురు పట్టించుకోలేదు పారంభించి వరిత్య జించినవారు మరికొందరు. ఆకర(గంథాలుకూడ అంతంతమ్మాత మే, [పొచీవ(పతులు లభ్యంకొవు, ఆదికూడ పరిమితాలు. ఎక్కడో, ఏకోష్టంలోనో, ఏమూలనో వడి ఉంటాయి. త్మశాపి, నంస్కలృత్యగంభాలు అనరేదొరకవు. వెదకి వెలార్చితే, (కీమి కీటకఠష్టాలె దృశ్యాదృళ్యాలుగా ఉంటాయి సం దేహాలువప్తే తీర్చే జంగమవిజ్ఞాన నర్యస్వాలైేన, ఆలనాటి పండిఠాఖండలు లందరూ, (గంథస్థంచేయక్క వరలోకం (ప్రయాణించారు. సరవహ సాద్దాలుగా, పండితానన పరిష్వంగ పరిమితాలై నవి వారి తోనే దివికేగినాయి. కాళశస(కాలలోని కావ్యాలెన్నో, అజ్క గజ భక్షకాలుకొగా, మరి కొన్ని, చివికి, చితికి చేరినాయి. “*వండితప్పకులు కొన్నిటివి, వప్పుబెల్లాలకు అన్ముకోగ్యా నేడు లోకులనాలుకలపై న ర్తించేవన్నీ, చూస్తూ చూస్తూ. నిర్దుష్టాలు

అనలేముగదా! లోగా, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు కళాశాల (గుడివాడలో, అధ్యాపక వృత్తి లోనున్నపుడును, కొన్ని పథతికలలో (పకటించినపుడును, కొన్ని నగరాల సాపాత్య నంస్టలనభలలో, గోఘ్టులలో (వనంగించినపుడును కవిన్మ వివిన శిష్య,మి[త్ర పిత్రైషి సాహిత్య బంధువర్గము, పై వానిని పరిశోధించి వ్యకటింపగోరివది. కావి, ఉసన్యాసొ లకు, పరిశోధనకు, (గంథ (వచురణలకు “హస్తి మళకాంతరం గదా! దానికితోడు వయోవృద్దత్వం, ఆలనత్వం, ఆజ్జత్వం, అల్పజ్ఞత్వం అనేక క్తి షనమస్యల నెదు ర్కొానవలసి రావడంతో మనన్సు వికలం కావడం, (పొజ్జులము కావలెనన్న “దురా

• శిత్తో “పజ్జాలు" (దొడ్డికొాళ్ళవాళ్ళం) కావడం, ....అస్నీ అఆవరోధాలే, కొంచెం (వయ శ్నిద్దొమనుకొం'చ్కే కథ అడ్డం తిరుగుకోంది మందత్వ౦ం, మందమతిత్వం మన్తుగొ మల్లడీగొన్న మాదృశురికు యశః(పార్పిత్వం, (పాంశులభ్య ఫలలోభంగాని ఏకోళానా లేవు. పోయేలోగాా యథాశక్తి యథామతి తెలిపినంతవరకు, పాఠక [వభువులపాదార విందముల ముందు (పత్య్యగంగా, (వత్యక్షికరిద్దామనే కోర్కె మాతం లేశపోలేదు. షష్టి (60) పూల్తితో, నర్వీనుమండి రమై౩, పశ్చిమవయన్సులో వరిళోధన “శిరని మా లిఖ, మా లిళ"అనుకొంటూ,కొటికి కాళ్ళారజాప్పకున్కివి కాంతి తీనుకొన వలనిన సమయింలో మిిఠ్రుల వత్తిడితో, ఒక థాషలోగాక్క ఆనేక-అన్యభారతీయ, పాళ్ళాత్య ((లారోఫీయ భాషలతో, తులనాత్మకంగా వరికోధిిన వలవవచ్చినదిం

ఖు

“ఆశా బలళతీ' గదా! చిన్నతనం మండి చిత్తశుద్దితో, ఏవో కొన్ని ఆదర్శాలతో, సంవ్కృతప్వా న్తంతో, గురుకులక్లి ష్రతతో, వీదతనంతో, రననంపాదనకు దారిచూవు ఆంగ్లాది విద్యలను, ఆనుడదూరం ఆవలిక్కితోని అనాడు ఆ(గజాతులకు మాత్రమే ఆందువాటులోనున్న, “గీర్వాణ వాణిని గీలించటక్రే గురువరివన్యతో, పఠించి నాము.” పరిళోధనశై, తంజనగరమ్ము మ్మదాను. మైసూరు, తిరునతి, వాల్తేర్కు 'హైరారాబాద్కు పూనా బొంబాయి, కలకత్తా పొట్నా, కాశీ ఆలహావాదు, ఢిల్లీ, పోషియార్‌ పూర్‌ (వంజాద్‌) మొఖపట్టణాలకు పరుగులె త్తి, పాతలై బరీ (గంథాలను బూజుదులిస్కి వెదకి వెలికి దీయటఎలో అమూల్య సమయమెంతో వ్యర్థ మయ్యేది ఒక్క్కాంకప్పుడు, కొని దేశంలో ఒడలు జందరించేది, “బాధ” దిరువైః కళ్ళవెంట కడివెడు నీరు కొర్చించేది? ఆబాధ శ్యతువులనైనా నవద్దవిపించేది ఇంకొ, వార్తక్యం వద్దంటున్నా, (శమపడి, పరిళోధించిి ఏడో వంత సాధిందాలనుకుంటే, “ధనమూల మిదం జగత్‌ 'తో, ఇకంతా “ధాఎదనిమని దెండాడే వాంనుఎదంవి మెస్పిం వగలం?

అమిునా, అన్యభాషంకు ఆచుమ్బిత మై, ఆసాధ్యమై, నంస్కృతంలోమాతం, కొల్లలుగా ఆచ్చాధితమై, ఆందిరానికెగిరిపోకుండా ఆవవిలో నిళల్చియున్న, ఆమాచ్చిత కొవ్యాలంకొార వి కేషాలమ వావితలో దాగియున్న అనేక రహస్యాలను, చవిపోయేలోపల (శనం పాపం +) యథాళ క్తి యథామత్కి సాధ్యమైనంతవరకు నంస్కృృత భాషాం నభిజ్ఞులకు ముఖ్యంగా, పామర, కొర్మిక, కర్షకులరు ఆధోజగత్తు లో అలమటిస్తున్న తాడిత, పీడత్య దళతసోదరులక్కు ఆంధధాధి భాషాస్రాహాత్యాల నడ్డుపెట్టుావి స్టాలీ పులాకన్యాయంగా, “చిశకొవ్యాలజ్క్యార నర్వన్వ దర్శనం చేయించాలనే అధ్యాశ- తపనలతో, అర్థశతార్దానికి పెగా, ఆధీతి -బోధా-చరణ-|(వచారణలతో పాటు, ప్రైషకి యలవ్నింటిని పరిశీలింవక తప్పలేదు. ఏమైతేనేమ్మి తదంతర్గతాలై న "|పళ్నో త్తర చిశాలజ్కారమ్‌్స్‌ 2గూఢచితరహన్య (పకాశక” అను పరిశోధనగంథాలను, 25వేల కుపైగా వెచ్చించి చేతి చమురు భాగవతంతో (వచురించి, చేతుల కొల్నువెవి కూర్చుండకయు తవ్చలేదు.

ఇక “చ్యుతదత్త చితచస్టిక వెలుగులోవికి రావాలి. వీవిని దండి, వొనుకా చార్యుడు వదిలి వేసినారు (కీడా మృాతోవయోగులుగా మన్నించిక్క ర్హుదబావార్యుడు వీవికి నర్వ(వథమస్టానమిచ్చి నలక్షజంగా వింగడించినాడు మమ్ముట్క రు(ద్రయ్యకాద

జె

న

లీ విషయంలో మోనము(దాలంకృతులుు కాగా 'హేమచంగరుడు వీవివి *చి.త్రాలంకా రాణు"గా చ్వితించిన్యా లక్షణాలు మాత్రం చెప్పలేదు. విశ్వనాధుడీ “చ్యుతత్తాక్షరొది కము'ను ఉక్సి వై చ్యిత్యంగా ఊరీకరించెను. _వాగ్భటుడు వీని భేదాలను వివరిస్తూ “ఆక్ష౮ాదిచ్యుతి కొరణం'గా “ఛన్హ: పరివర్తనిను కూడ సూచించెను. వామనానుసారి మైన్య ఆమర చందదయతి మాతం శ్రేషపద్దికోనం్య ఈ చ్యుకాది రచవా సాహా య్యము న'పేక్షించెను. తర్వాతి, ఆలంకారికులు కొందరీ *చ్యుతాది చితాన్ని స్విక రించినా లక్షణాలలో నవీనసతను, నాణ్యంగా చూనలేకపోయారు, అనళు “శ్లేష చ్వికాలు లేకుండా, వాగ్హై విదగ్భ్యమెలా వస్తుందంటాడు (వినాచ శ్లేషచతాభ్యాం కీదృశీ వాగ్విదగ్గతా? ' ర 3-81) (పకొశవర్షుడు. ఆశ్లే ఆంధ కవులగు నన్నెచోడ, భైర వాదులు కూడ్య కొవ్యంలో చితకవితను తవ్పకుండా చొప్పించాలన్నారు. “ఆళు కవిత్వంబు లల్లితేనేసరా? చిత (వబంధముర్‌ చేయనలదొ' అంటూ చిత్రాలకు ముద్దుగా, (వది9ధళ్వాన్ని (పతివాదించింది కవయితి ముద్దుపళని, మొ _త్తంమీద ఏద చ్యుత మైనా, ఏది దత్త మైనా, లేక, ఒకటి చ్యుతమై తత్‌స్టానంలో మరొకటి దత్త 'మైన్సా వావిలో, ఆన్యార్థ (పతీతి మాతం అని వార్యం ఆవళ్యకమనే నంగతి మరువరానివ. మరియు, దీనిలో చూసిన “చ్యుతాది ఏశేషాల) అనేక మహాకవుల కొవ్య రాజాలనుండి, ఉదాహరింసదిడినవి. ఒకచో, (గంథవిన్తరభీతికి వెరచినను, భవిష్యత్‌ పాళక, సరిశోధక మహాశయాల పరమానస్ధాన్ని దృష్టిలో పెట్టకొవి, పట్టుదలతో, వెదక్కివెలికిదీసిన్వ చమత్కారచారు్థ్రీకర చిత్రభేదాలను, పునరు _కీలీతి వికిచ్తి అవనర వదద్శేద, అర్హ తార్పర్య్యవిశేష్య వివరణలతో,శిష్టవ్యావహారికంలో, ఉదాహరణాస్తరణాతము విచ్చటకుకూడ సాహసింపవలసి వచ్చినదని మనవిం

నేడు ఆంకితంకొని అక్షరలక్షలు, ఆ్యగహారాల్కుకనకాభిషేక, గజారోహణ్యు గండ 'పెంచెర దానాదుల కాలం దాటిపోయింది, ఎదురై నచో తమ మదకరీందం గాకపోయినాా కార్కో స్కూటనో, 'నెకిలోదిగి కేలూతనిచ్చిన, న్యానించేవారు, నిర్వ్యా జకరుణా కటాక్షం ఏ_స్సరింవజేయు దాతలు కూడ కరవై నారు. (ప్రజాస్వామ్యంలో (వళువులంటే,పజల్యు (పకాపంస్థలు,పఎవభుత్వాలేగదా! కొని వారు వారిని ఆద రించి ఆధఏంది (భరించి. ) సన్మానింపకపోయిన్నా కనీసం (వకటించుటకైనా సాయం చేయాలి. లేర వారే (పకటించ్యి పోషించాలి. లేక కొనాల్సి కొనిపించాలి. లేకపోతే, ఆ పేదిపంకితుళేమి పరళోధనలు చేయగలరు? విశేషమేమిటంటే, నేటి (వజలు, పా లీజు ఆఏకౌరదాహంతో,. ఆందళాలెక్కాలను కొంటుంటే ధఏిక ప్రజలు

శ!

ఆనంతకోటి-ఆవిసీతి ఉపొయాలతో, లక్షలక ,౯దు కోట్లకు వడగరెత్తిశా తృృన్లి పడక్క పరార్థ (ఉపకొరంమును పారదోలి, పరార్ట (అన్నిటిని మించిక నంఖ్య) పర్యంతం పరుగు పందెములలో పాల్గొని ధనం సంపాదించి. దుర్వ్యునవాలక్కు దుర్వ్య్యయం చేయటం విచారణీయాంళం మొత్తంమీద, “అర్థశ్య పురుషో దానః, రనమూల మిదం జగగ్‌ కావటంతో, రాను రాను, వడాన్యత వగ్గె, ధనలాలన లగ్గె లావై పోతోంది, ఇక్క పాండిళ్యంకూడ వల్లరం (పరుషం) ఆయిపోతుండ్తే *పామా జిక సృృహ'*ను సార్టకం చేయాలని లోకం కోడై కూస్తోంది. ఇట్టి, కష్టకాలంలో, టి+ టి. దేవస్టానల్క తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం మొ నంస్థలు, ఉత్తమ (గంథ [వచురణక్కు పూర్తిగా లేక కొంత-ఆర్జిక సహాయం అందించి పుణ్యం కట్టుకోవడం ముదా వహం.

ఇక్క మ్యుదణలోవి పాట్లు, అమ్మకంలోని ఆగచాట్లు, చెప్పనలవిగొనీవి, కది పతే వందల్సుకాదు, వేలు, కాగితం, (పింటింగ్‌, బైండింగ్‌,......4మొనవి, ఒకీ మిటి, అవ్నిరేట్లు అవధులుదాటి, అంబరావిశెగిర్మి *దిగిరాము డిగిరాము. దివినుండి భువికి ' అంటున్నాయి. పుస్తకాలను ము,దించుకోలేక, అమ్ముకోలేక్క విక్రేతలకిస్తే 50 శాతం కమీషన్‌ కొవాలంటారు. ముందుడబ్బివ్వరు. ఎక్కువ ధరవేస్తే ఎందరు కొంటారు? జిజ్ఞాసువులు బాధపడతారు పోనీ ఎలాగైనా (పచురితమైతే బాలునను కొంటే, లాభంలేనిదే ఏసెట్టి వరదలో దూకటోతాడు?

ఇద్ద, విసరీత్క విపత్కర? దుర్భర, దృష్టపగిస్థికులలో, పెన్సనుతో పెనగు లాడుతూ, వార్థక్యంతో, వందురుచ్యూ వణకుచూ, మతిమాంద్యంతో, "పేవరుమీది 'కెక్కగల వారెదరుంటారు? హాయిగా తిన్మితీరికగా కూర్చుండి, సుభింపక్క ఇంతటి మహాకార్యభారాన్ని త వ్వి,తలకెత్తుకోవడం “దురాశ, పేరాసికొదా? అవి అశ్షే పించడం ఈసడించటం కూడా సులభమే ఆది సత్యంకూడ. ఆ దురాశ దుఃఖానికి మూలమే. ఆయితే, మానవుడు ఆళాజీవి. అధీతి, టోధా చరణ, [వదారణములతో, ఆర్డీ శకా ట్రీ! పెగా సంపాదించిన అనుభవ ధనం వ్యర్దం కానలసిందేనా? పునాది దొరికితే నరిశోధకులపురోగమింపగలరుగదా? ఆవి తలంచితే, ఇంతలో, “క్షణశ। కణశ శైవ ఎలం6669 జ్ఞ ఏద్యార్టీ చేత్‌ త్యదేత్‌ సుఖమ్‌” ఇత్యాడి సూక్తులు, సూటిగా ఘాటుగ్యొ కొట్ట వచ్చినట్లు హెచ్చరించటంవల్ల, మా వార్టక్యం వంగి, లొంగిపోయింది.

కొవ్కి ఈ మధ్యలో, *(శ్రేయాఎని బహువిఘ్నావి, ఛ్చిదేష్వనర్జా బహాలీ భవ_వ్లి” అన్నట్లు, కష్టవరంవర కొలకూట విషంలా, హఠాత్తుగవచ్చి, మీదవడింది,

న!

మూరెండవ అహ్మాయియ్యు పెద్ద తల్లిదం్యడులగు (శ్రీమతి & శ్రీ సూ. మనోరనూ, శోభనరావుగారల అభిమాన ప్యుతికయునై న, డా విజయ రమేళ్‌, వశీ5ం, వష, (జువాలజీ లెక్చరర్‌, నిద్దార్ద మపాళా కళాశాల విజయవాడ-10) కూతు రును, కొడుకును భర్ధను కనిన _సెంచి పెద్దదేసిన తల్లిగం[డులను వదలి, అకాలకాలకబిలీ భూతురాలు కావడంతో, 300పేజీల (పళశ్నో తర చిక్రాలం కొరం'200 పేజీలతో న్మేపకటిత మైనది. మరల పరివర్థితం కూడా చేయలేక పోయాము. ఇక్క రెండవ “గూఢ చ్యితరహస్య పకాశిక' తె, వి వి. వారి కె౫ం616చ్చే సరి! లింపబడి, నాల్లువేలరూపాయల ఆర్థిక సొహాయ్యమునందుకొని తె, వి. వి, వారికి కృతజ్ఞతాంజలి తెలుపుకొని, (పకటితమగు లోవల్క మూడవలల్లుడు థీ వో వభాకర నాయుడు కి 590, వశీ ణి , సీ.కెరే, (గణికాధ్యాపకుడు (శ్రీ కాళహ_స్టి ఆంధ (వభువ్వెం వారి పిలుపు పై, చిత్తూరులో వ్రైవింగ్‌ పూ _ర్థిచేసుకొవి, అకప్మాత్తుగ్య ఆక్కాడనే గుండె నొప్పితో అ_న్హమించ్వి చరిత శేషుదై నాడు, (కనుంగా, వక్సివ్లు పులగుచున్న వారిద్దరి అకొలమరణంతో,ో మా సంసారాలు అంధకొరబంధురాలు ఆనా రోగ్యాల పాలైనాయి,. ఎలాగ్జై తేనేమి, గూఢ, చిత్ర (ప్రకాశికను (వకటించి, వారికే అంకితం చేసినాము. ఇలా మాగోడ్కు నహృదయులకు సమర్పించుకొని, నగంభారం

తగ్గించుకొన (పయత్నించినందులకు క్షన్షవ్యులము. ఇక్క మిగిలిన (గంథాలనెట్లు పూ _రిేచేయగలమా? అవి, సంశయ (గస్తులమై పరిశోధనల (వచురణచై చేయుచున్న “గౌరవాధ్యాపకత్వా' వికికూడ న్వస్గి చెప్పి, ఈ “చ్యుతదత్స చిత చ్యప్టిక” రచనను పూర్తిచేస్కి ఒకవాత(వతిని, టి. టిడి (తిరు సతి) వారిక్కి మరొక తివి, తి. వి. వి. (హైదరాబాదు వారకి (కాపీ రైటు హక్కుతో వారే సొంతంగా (పకటించుకొనుటకు వీలుగా, వాసి) పంపినాము. ఆరు నెలల తర్వాత టి.టి.డి వార్మీగంథఠం, 'దై వృమతసరంకాక్కసాహిత్య పర మైనందున, సాయం చేయణాలమన్నారు ఇక, తె. వి.వి పె ఆధారపడి, ఉ_త్రరాలుననాసిన్యా నంవత్సరం దాటినా పత్యు త్తరం రానందున నిరాశతో, డోలాందోళ నస్టితిలో నుండ, వదాన్యశేఖరులగ్య మాన్య శ్రీ వివి ఎస్పెస్‌ “మణి”గారు మా ముదిత (గథద్వయమును పరీక్షించి, 2-.1-2:2=4వేలకు రెండు చెక్కులను పసుపి తమ నం శ్కృృత సాహిత్యానక్రివి, విర్వ్యాజదాతృశను విచూసించుకొన్నారు ఆంతియేకాక్క ఈ చ్యుతద త్త చస్థిిక-్నవాత్యవతినికూడ పరిశీలించ్చిము.దణకు ఆర్థికసహాయ్యమును

౫||!

కూడా అందింతు మన్నవురగ్కు అనందించి, కృత జ్రతతో, వారిక్మీగంథము అంకితము చేసి బుణము తీర్చుకొనుటకు నిశ్చయించుకోంటిమి

మాన్యశ్రీ మజణిగారికి ఆంకితభావము విర్ధారితమై, కొంత భాగము ముఢ్రి తము కూడ కొగ్యాళగస్టు (95) మధ్యలో, తె వి.వి వారు పరిశీలించిన, ఈ వరిళోధన (గ్రంథమును, తాము సొంతంగా (వకటించుకొనుటకు వీలుగా రు. 10/=స్టాంపుపై కొపీరైటుహక్కుతో నిమృవి (వానినారు మరల, 'నెప్టెంబరులో రీమైండరును కూడ వేంపినారు. ఇట్టి డోం-ందోళన స్థితిలో కొందరు పాత్ర మలు పరన్వరవిరుద్ధ (వతిపాదనలనందించినారు. ఏమైనా చివరికి వాగ్దాన భంగముళాకుండ మాన్య మణీ గారికే అంకిత మిచ్చుటకు విర్ణీతమై, (గంథముదణ ప్పూర్తి చేయబడినది తె వి.వి, వారికీ సంగతి తెల్పి, వారి దయ్యార్ధ దృష్టికి కృతజ్ఞతాంజలి ఘటించి త్వరలో పూర్తి కానున్న, మా *“పహేలిక్కాపవఖ్బమ్‌” అను 4వ పరిశోధనను పంపుకొందు మని, సవినయముగ మనవి చేసికొన్నాము

వందిత గోష్టులకే పరిమితమైన ఈపాజ్య నంన్క్బృత చి(క్రాలంకార సోల్‌ స్వత సౌందర్య మేరు పర్వతాన్ని, ఆనేక కొవ్య, భాషల గౌల్యంతో, ఆల్పాంళతో నైన ఈ అద్దంలో (వతిఫలింపజేసి, చ్మీతాలంకార సాహిత్య సొధాదురుక్షువురికు పూర్వరంగంగా, “జీర్ణ మంగే స్వభాషితమ్‌”" కాకుండ, ఏ విధంగానై వ్య (పకటించిి స్వాంతస్పుఖమును పొందవలె నవిపించినది. ఇక్క కానవివారిని కొదవ్కి (వత్యక్ష దైవకాలైన (వజలపై, (వశాస్వామ్య-సామ్య వ్యవస్థలపై, (పాజ్ట పాఠక్క కవి పండిత (పకాండులపై, శిష్యృ మి(తే, పొతైష్కి సాహిత్య బంధువర్గం పై భార ముంచి వారి వద పంకేరుహముల పై, వ్యృష్మళశయంగా సమర్పితాలై న్య ఈ (గంథాలు, అప్హాలిఘటించ్చి ఆతురతతో, ఎదుట విల్పబడినఏ, అద్ధమున్నది, ముఖమున్నరిం ఇక్క “సీర క్షీర వివేచనబాధ్యత క్షనూసారులు సచేతస్కులునగు, సహృదయ పాఠక్కపండిత్క, కవిరాజహంనల దే".

విరళ (పచొారం, విషయదురూహత, వ్యాఖ్యాన సాప్వేత, ఆకరాభానము, ఆఅజ్జత, వయోభారం ...వద్దవి మొత్తుకొంటున్నా, ఆ బరుపు భరింవలేక్క మావివేయా లంటే *ఆరంభింపరు నీచ మానవులు + పారద్డార్థములు జ్ఞగింపరు నుమా! .... ఇర్యాది సూప్తులు సూటిగా గుర్తుకువచ్చి, వార్టక్యంలోకూడ ఉత్పాహాన్ని ఉరణింన జేస్తున్నాయి.

జే నేటి కంపోజిటర్లు, ముల్యఃగా, సంస్కృత వాషానభిజ్ఞులు కొనడంతో, ఎంత గట్టిగ్యా కళ్ళల్లో వత్తులు పెట్టుకొని కంచు కొగడొలతో గాలించి పరీక్షించి దిద్దిన్మా ము[దారాక్షసా లెన్నో ముసురుకొవి, వచ్చిపడుతూనే ఉన్నందుకు, క్షమిస్తూ, అర్థకాత్పర్యాల సహాయంతో నరిదిద్దుకొన [పొర్థితులు, మరియు, పస్తుత పరిశోధన లలో దొరలిన దోషాలను, చార-విచార-జిఘృక్లై దృష్టులతో, క్షమించి నవార్డ తత్త్వావమర్శ పరితోషనమిహతో, సొన్నుగహంగా నమీక్షించు సహృదయులే మాకు (వమాణం ఆసర్వజ్ఞుల (గంథాలలోదోషవిరహ మెలా ఉంటుంది? నా స్తేన త జ్ఞగతి నర్వమనోహరం యత్‌ .... దొరలిన దోషాలను తెల్పి కృతజ్ఞతాబ్హాలులనందు కొనుటకై, పొఠక్క కవ్కి పండిత (పవరులకు పౌనఃపున్య పార్జన, ఒక అపరిచితవ్య క్రిపె, అవ్యాజ కరుణొకటాక్షమును (ససరింపబేసి, ఆర్దిక సహాయమునందించ్చి ఆజ్కితముగొనుట కంగీకరించిన మాన్య(శీ “మణి మహో దారులకు ఎన్ని కృతజ్ఞతా పూర్వకవందవసశతములగ్చించినను, బుణము తీర్చుకొన లేము, ఈ (గంథఠరచ నకు,[పచురణకు, పోత్సహించి దయతో నహాయపడిన, సహాయ నడనున్న సెద్దలక్కు నవిమర్సమగు పీలీకను “చ్శితిక'తో చిత్రించిన గరిమ+ఎల్ల = గొరవమునకు-హద్ధెన, లేక్క గరిమ-ఎల్ల యెడలగల, లేక్క గరి (ఆతిశయముతో) మెల్లి (ఎ తెన్క మేలై న-స్టానము నధిష్టించిసార్దకం చేసికొన్న, మి[తులు శ్రీగరి మెళ్ళ....పోమయాజులుశర్యగారికి, కొన్ని ఆవళ్యక్యగంథాలను ఆదరంతో ఆందిం చిన, ఆచార్యవి. శ్వామసుందిర దేవ్‌గారిక్కి సకాలంలో ముగించి పెట్టిన “వంశీకృష్ణ వింటర్స్‌' అధిపతులు (శ్రీ న్యరా రాధాకృష్ణమూర్హిగారిక్కి అన్నివిధాల నహాయంచేసిన ఆత్మీయులకు మిత బృందము మొ వారికి కృతజ్ఞతాబ్టాలి ఘటించిన పశయముగ్య వదే పదే (పార్టించుచున్నాము, పాఠకొనాం వహర్షాయ ధిషణాకషణాకరమ్‌। సుధియా న్వధియా పోక్తంచితం చిత్తమనోహరమ్‌॥ యథామతి యథౌచిత్యం యథాళశ క్రి యథారుచి। సుధియాం సుఖనబ్లత్రై్యై “'చ్యుతడ త్తం” (సకాశితమ్‌॥ వీవియ స్సెస్‌ మణిం వనే విళ్వదాతృవరం విదమ్‌। సారకాచార్య దేవాదీ? భక్రీ ,వవణ చేతసా॥ “ఆసరితోషా ద్యిదషాం న సాధు మన్యే పయోగ ఏజ్ఞానమ్‌” అనన వర్ధన | ఇతిశమ్‌ వినత విధేయుడు విజయవాడ-10. | “యశస్వి” (సూ. వే. గో. రావు)

చితిక శ్రీరామచన్ద్రాయనమ:

(శ్రీ మారపనేవి వేణుగోపాలరావుగారు రచించిన 1) (వళ్నోత్తర చ్వితాలం కారము (2) గూఢ చ్మితరహన్య (పకొశిక (3)నంన్పృత చ్యుతదత్త చితచస్ట్రక యమ మూడు (గంథములను బిలిచి యమందానందము నొందితివి. ఇవి చిత కవితా (పసష్టానమునకు సంబంధించిన మహత్తర (గ-ంథములు*

ఒకే నోకములో( బశ్నయు నమౌధానము గూడ విమిడి యుండుట వళ్ళో త్తరచ్విత్రాలంక'రము. ఇందిలి (పభేదములన్నియు/ీబళ్నోత్త ర చితాలంకార ములో లక్ష్యలక్షణ నమన్వయపూర్వకి ముగా,విపధోదాహరణములతో విపిరింప(బిడివవి శ్లోక ములోం గర్హ్భృం కర కియావదములు, కవిగంథనామములు, కొన్ని పాదములు మొచలగుసవిగోష్యముగామండుట” “గూఢ చిితిము.ఈ గూఢ చిత్రరహన్య (పకొళి కలో,పీని యవాంతర భేదములన్నియు నినేకో దాహరణములతో సాకల్యముగా వివ రింపందిడినవి, “చ్యుతదత్త చ్వితిచ్శన్లికి యనునది టపస్తుత్యగంథము,

బాణ భట్టు కౌదంబరిలో శూూదకుని పర్షించు సందర్భములో- “కదాచి దక్షర చ్యుత క- మాతాచ్యుతక -బిందుద్యుత-కాతిగూఢ చతుర్ణపాదం్యప హేళికా, పదావాదిథిః” అని పేరొంనుటచే నీ చ్యుతదత్త చ్చితాలంకొరము 7వ శతాబ్ధముసకేేబాహాటిముగా( (దిచారములో నుండెనవి (గహింపవచ్చును. “ఫపవహ్ఞ్హికా (ప్రహేళిక యవి యమర సింహంవి నామలింగాను శాననము, భామహుండు కావ్యాలంకొరములో నీ చిత్రకవి తను నామమాత్రముగా సూచించి విడిచిసెళ్టైును. దండి మహాకవి కొవ్యాదర్శములో నేకొక్షరాదివ్యంజన చ్మితములన్సు (పహేలి(€)కలను దింధకవితను గొంతవజకు((ఐద ర్మించెమ. తరువాతి యాలంకారికులు బంధగర్భ చ్నితకవితలసు గూడం, లక్ష్యలక్షణ ములతో నుదాహరించిరి,

భారవి కిరాళార్డునీయనులో, మాఘుండు శికుపొాలనధములో, రళ్నాకరుడు హెరఏజయ మహాకొవ్యములో, ధర్మనంది చం(దసభ చరిత ముల్పోవాగ్భృటుండు నేమి ఏిర్వాణ కొన్యముల్యో శ్రీ వేదాంతదేశపలు యావవాభ్యుదయంపాదుకొ నహనము లందును, వేంళటాధ్వరి లక్ష్మీ వహ్మ్యసమువంద్కు భరద్వాజ కవి +వకర్ణా మృతము నందును వీ చ్యితకవిత్వమును మిక్కుటముగా€ (బదర్శించిరి జ్లైన స్తోతనముచ్చ యమ్మ సుభాషిత రత్నభాండా గారము, సుభాషిత నురారత్న భాండాగారము మొద లగు నంకలవ. (గంథములో నీ చ్యితకఏళా సంబింధి లోకములు గలపు-

మ!

ధర్య్మదాసువి “విదగ్ధముఖమండ నము”, చ(కకవి “చిత రత్నాకరము; విశ్వేశ్వర పాండేయుని “క వీయ్యదకర్ణాభరణము”చి తకవితా (పస్థానమును విరూపించు టకై రచింసంబడిన (పత్యేక గంథములు.

ఇంక నున తెలు(గులో నీ చ్యితకవిత (ప్యపథముగా సన్నెచోడమహాకవి తచూరనంభవములో దర్శనమిచ్చుచున్నది. నంది ఘంటల జంట వరాహపురాణము ముక్కుతిమ్మన పారిజాతావ హరణము మొదలగు కొవ్యములనుండి నే/టివరకును వీ చిత్రకవిత కొలందిగనో గొప్పగవనో దర్శనమిచ్చుచునే యున్నది. కావ్యాలంకార సం్యగహము, అప్పకవీయము మొదలగు లక్షణ టగంథములలోనిద్కి కొంతక శొంత వివరింపంబడినది.

కొని మవ తెలుంగులో నీ చ్యిత కవిత్యాష్మకియలు, వావి యవాంతర భేద ములు లక్ష్యలక్షణ సమన్వయ పూర్వకముగా, వివిధోదాహరణములతో విపులముగా వివరించు నుద్దుంథ మింతవటకు వెలువడరేదన్నచో నతిశయో క్రికొదు. ఆ కొణం తను “సాపిత్యరత్న'" సూరపనేని వారి (గంథరత్నమాల వలన నేండు తీరుచున్న దమట న్వభావోకక్రియనిి యీ (గంథము నామూల్యాగముగా( దఠించినవారికి(దెల్ల చుగును, విదగ్ధముఖముండనము, కవీంద కర్ణాభరణము మొదలగు (గ్రంథముల తోని ఏశేషములన్నియు, విందు దేటెల్లమగు తెలుగులో, వివరింవంబడినవి. పీరు దాహరించిన ల్లోకములేకొక యనంతభట్టు “చంపూ భారతిము, వేంకటాధ్వరి ఏశ్వ గుణాదర్శమ్యు శశ్రీశ్రీపొదవారి నై షధీయచరితమః మొదలగువావిలోంగూడ నీ చ్యుత--ద త్రచ్చితాలంకారములుగల శ్లోకములు కొన్నిగలవు. మచ్చునకు(గొవ్నింటి _ మదాహరించుచున్నాను.

అసీదతా మాళు ధనుర్దరాణా మాసీ దకామ్యత్కర కౌళలానామ్‌ | క్షణం మిఖో బాలగణోనరోభూత్‌ వణం న కప్వ్యా ఏ రణం నవం యత్‌॥ చం.భా, 2109

_ఈ శ్లోకము (దౌఎదీ వివహసమయమున శతు స్రైవ్యములు, యుద్దముచేయు వందర్శ్భములోవిది. వేగముగా యుద్దమునళు సిద్దమైన ఆ నైనికులకు బాశసమూహ మడ్డుపడుటచే, రణమ్ము “నవిమగుటచే (ఉపకారము లేకపోపుటచేే ఏ ఒక్కంవికి (వణను శలుగలేధవి భావము. (వణములో “ని కొరము చ్యుతముకొగాా “రణమే” మీగిలినదని చవక్కారము.

శవిరత్వజూషః వఠస్య పుంనః శశిఖండొమ్ను శకొరసంవిధానమ్‌।

భజలి ష్మ తవా ₹థండభావం భగివన్మస్తక భూషణం య దేషః ॥

1౪11

ఈ ల్లోకము “కిరాతార్జునియఘట్టము"లోవిది. పురుషులలో వరుడైన శిజు “శబ(వ)రత్వము"ను పొందిగానే శిరోభూషణమైన శశిఖండము(= చం,దవంక) శిలస్ష(:= సమిలిపింఛము) మయ్యెను, “శశిలజ్ఞము” నందలి *శ” కారము చ్యుతమైః “వర” శబ్దిమునకు దత్మమె శదిరుడు కొగానే (వదబయోరలేదళ) *శఖజ్ద' మైనదని చమత్కారము విశ్వగుణాదర్శములోవి యీ శ్లోకమును పరింప్పడు.

అంసే సలీల మధిరోవ్య శుకం స్వహస్తాడ్‌

గోప్యా భయాకుల దృశః కుతుకీ ముకుందః 1

ఆఅంనం గతం శుక మిహావన యేతి వాచం

తస్యా విశమ్య న తదంశుక మౌచకర్ష ఇవి. గు. 223.

శ్రీకృష్ణుడు ఒక గోపికయొక్క అంసము (భుజమునంద్య 'శుకముి (ఛిలుక)ను, తన చేతితో విలిపి అమె భయపడుచు “ఆనం గతం కుక మిహాస నయ” (జభుజము పైనున్న చిలుకను తీయము)=“అంితో కూడిన శుకమును తీయుము=అమ మాటమ వివ్మి ఆమె “అంశుకము” (= మైట)ను లాగెనవి భావము* “జృక్త” శబ్దమునకు, “ఆం” దత్తము కాగా “ఆంపక“మైనదని చమక్కారము,

కవిపార్వలౌమ్య (శ్రీ(శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారి “నై షరీయచ౦తము” నందలి ఈ పద్యమును తిలకింపుడు,

చ. కరముల బెందొడల్‌్‌ మొన *మిగా నును బిక్కలు, “ధి ద్చితీయమై నెజణులు, వికంర్యమై 'పెదప్క పీగి “ధి “వంది “రి పెంగవాక్కు, టొ ట్టరవుగ “మాకు మాజ నుత లెన్న(6విజుందును నాది వోవ(గం ధరముు మరళ్చునన్‌ నగవ్వు నల్వుగ నల్వ సృజించి నెచ్చలిన్‌॥

ళం నై*2 62 ఇది దమయన్తీ వర్టనము, ఆమె తొడలు కరములుజతొండిములు దానికి ముందు “మ” దలత్తముకొగాా “మకరములు' = మొనళ్ళు-పిక్క-లై నవి దానికి రెండన వర్ణముగా, “ధు డత్తముకొగొా “మధుకరములు' ఆతుమ్మెదలు కచనులై నవి, అందలి *కంళ్యము” (“కిళతారము) చ్యుతము కాగా, పెదవి “మధుర' మైనది. అ మధురములోని “ధు” చ్యుతమై, “అంద" ఆమ పదము రేఫముపై దత్తమె (చేరగా) “మకరందము' =శతేన్తె వాశ్ర్యైనది అందలి సున్న(0) “మి పర్షముపైదత్తమై చివరి అక్షరములు “ర-ద''లు వ్యచ్యయములు కాగా, “మందరము” సిరున్రై నది. దావిలోవి మొడటి అక్షరము చ్యుతము కొగాా *దరము"” =శంఖము కం౦రమైనది. ఆ “దరము"” వ్యత్యయము కాగా “రద ము" = ఏమగుదంతము,నవై్యైనది-*నవ్వు" సనుగుదంతమువలె తెల్లగామున్నదగని భావము, ఈ పద్యములో దత్తములు, చ్యుత వై

న! ములు, దిందుదత్త చ్యుతములు, వ్యత్యయములును వాడదడ్సి, ఒకొనొక విచ్చిత్తి విశే షమును కలిగించుచున్నవి,

ఈ విధముగా (ప్రాచీన సంస్కృృతాంధ వాజ్మయ సము[దమును మధించినచో ఇట్టి పద్యరత్నములు ఇంకను వెలువడవచ్చును. ఇట్టివి (శ్రీ వేణుగోపాలరావుగారికి మృరింపకకొదు. (గంథవి_న్తరణభీతిచ్చే విడిచిపెట్టి యుందురు.

సూరపనేవివారు ఇట్టి పద్యరత్ననురి నెన్నిటినో కూర్చి, ఈ (గంథమును పంతరించినారు. ఈ లక్ష్యలక్షణములు, ఉదాహరణములు, ఏ ఒక్క[గంథరు నందును లభించునవి కొవు. తుమ్మెదలు పూవు పూవునకు తిరిగ్యి తేనెను కూడబెట్టి నట్లుగా, వీరు వీవిని పెక్కు. (గంథనులు పరిశోధించి సంకలనముగావించినారు. సులభమైన తెలుగుటీకతో, ఈ (గంథము రచింవబడుటచ్చే ఈ పద్యములలోవి రహస్యములు, అవగతములగుచున్నవి గావ్కి మూలళ్లోకములను మాత్రమే పఠించి నచ్వో ఆ పద్యములందలి సొగసులు సొమాన్యపాఠకులకు కొరుకుడు పడవు.

శ్రీ వేణుగోపాలరావుగారు సాహిత్య విద్యాపవీణులై , అంధభాషా (పవీ ణుల్లై సెక్‌ త, వట్టభ(దులగుటయేకాక్క, ఆంగ్ల, పాన్లీ సాహిత్యమునందలి మెర్మములుకూడ తెలిసిన మవీషులు. అందువలననే ఈ [గంథములో నంన్క్భృ తాంధ సాహిత్యములేకొక్క, ఆంగ్ల హిస్టీ భాషలలోని గూఢ చి(త్రాలంకొాళఠములుగల వద్యముల నుదాహరించి, వివరింసగలిగిరి. ఇళ్ల, “వళ్ళో త్తర చి(శ్రాలశ్కార"మను మొదటి భాగములోకూడ, తమిళము కన్నడము, మలయాళము పాన్టీ, గుజరాత్యీ ఓ్యఢము, మహారాష్ట్రము, మొదలగు ధాషలలోఏ (వళ్ళో త్తర చిత్రాలంకారములు గరి పద్యములను ఉదహరించుట పొఠకులకు తెలిసిన విషయమే. ఇది యంతయు, వీరు సొఠళాలల యందు, కళాశాలలయలదు, ఏదిది నంవత్సరముణ టోధనానుభ పిముతో, నిరంతర సాహిత్య (గంథ పరన పొఠనముల తవస్సు వలన కలిగిన ఫలితమని ఏ3 గంథములను ఆఅమూలాగముగ పఠించిన (వతివారికి తెల్లముకొక మానదు.

ఈ _గంథ ము్యదణమునకు ధనసాహాయ్యముగా వించిన్క పదాన్య శిరోమణులు శ్రీ బులుసు మణిగారు. వీరు స్యువసిద్దవేదశాతి వండితులై న, (చివ్యాశ్రీ బులుసు వె కస్ప సోమయోజులుగారు, బహ్యశ్రీ బులుసు పాపయ్యశాన్తగారు జవ్మించిన “బులుసు వంశములో పుట్టీ, తమ జన్మమును పవ్వ్యితము చేనికొవిర. పావయ్య +రగారనగా -

1 కనని వేదమున కర్టమును చెస్పనుర్వియందు- బులుసు పాపయ్యళావ్రికే పోలుగాక” అని, శతానధానులు (బహ్మ(శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వెంకటళాస్తగారిచే పొర ర్త కొందిన మహానుభావులు, ఇంక మన బులుసు మణజణీగారు “ఆశ్వలాయన (శత సూతము “ఇష్టసిద్ది' మొదలగు శతాధిక నంస్కృకాం్యధ (గంథములను (పకటించి, వెలుగు లోవికి తెచ్చిన మహామహులు, అనేక వేదళాస్త్ర సండితులకు (వతి సంవత్పరము వేద వళఆలో చేతికి ఎముక లేకుండ్య ధన దుకూలాదులతో నత్కరించిి (పొచీన నంన్కృృతిని పోషించుచున్న ఉదార స్వభావులు అట్టి మనస్వి ఈ “యళస్వి' రచిం చిన (గంథమునకు “కృతిపతి యగుట. ౫ “మణీనా వలయం పలయేన మణి” ఆను వాక్యమును అన్వర్జ మొనర్చుచున్నది. పోతన యంతటి పరమ భద్తశవి రచించిన భాగవనతములో “*షాదద్వంద్వము నేలమోసి సవనున్‌ బంధించి వంచేందియో వ్మాదంబుం బరిమార్చి చిద్ధిలతకున్‌ మాజాకు హత్రించి....' భాగ, 8-65. అనెడి వద్యములో *మావాకు” అనుచోట “రాకు “మాను హ_థ్ధించ్చి అనగా *ర్రామ" నామమును జపించి, (శ్రేషలో, 'రేఫకకటరేఫముల విచక్షణ ఉండదు) అను అర్ధము పొరాణికులు చెవుచున్నారన్నచో, ఈ గూఢచితాలంకొార మెంత గొన్సదో పాఠకులు పరిశీలింతురుగాక!

• ఇతోధికముగ, దింధంగర్భ-చిత్ర కవిక్వాలను గూర్చి, తక్కిన భాగములను కూడ ప్పూర్తిచేసి, వకటించుటకు (శ్రీ సూరపనేని వేణుగోపాలరావుగారికి ఇశ్లే, ఇతోధికముగ్య పండితులనాదరించి తము ఆమూల్య ధనసహాయముతో అనేక (గంథ ములను వెలుగునకు తెచ్చుటకు (బహ్య/శ్రీ బులుసుమణీగారిక్కి ఆ పర మేశ్వరుకు ఆయురారో గై ్యాశ్వర్యములను.పసాదించుగాక[ అని (పార్టించుదు, ఇంతటితో ముగిం చుచున్నాను

ఇట్లు గరిమెళ్ళ అచ్యుత నత్యశేషగిరి సోమయాజులు శర్మ “నహూజ పొండిత్య' “తర్కకోవిది “విద్యా విభూషణి సెకను (నంవ్యలృత వవ); కేడీ.త (తెలుగు); వశత (దర్శనములు

ప! నూన్యతమఃశ్రీ బీవియస్సెస్‌ ఉమ్రి

శ్లో. 1. విద్య దృృ న్ద గుణానురూన ఏభన త్యాగైక కల్చదుమ]

గామ్బీర్యేణ, మహాశయేన్య శరణ్యతానేన, మర్యాదయా,1

నర్వార్థాన్‌ సరి పూరణేన, మహతా స్టెర్యేణ, రైర్యేణ చ

సూర్య! త్వా మనుకర్తు మిచృతితరాం వారాంవిరిః, కింతత॥?4 2 యాగ్దై క్రేవ గణాన్‌, ధనై ర్సుధగణాన్‌, మానై _ప్టఠా వొస్టవాన్‌

న్యాయ్యైఃపొరజనాన్‌ వధూగణ మఠ (పేవ్హూచ నమ్మానయన్‌।

పత పొ్యొతగడై కుభా న్యనుభవన్క్‌ “తన్వన్‌ కవీనాంకృతీః:'”

(శ్రీమన్‌! వేజ్కటసూర్య! నుమళశే! జీయా నృమానాం శతమ్‌[॥ 3, సమృ శ్రే సదనే నదా విహరకాం, విశ్తేచ చిన్నామణిః,

స్వక్రేనునవ దత్వరేే మరతరు శ్చారామభూమౌ తవ।

వాణీ తే వదవే, దయా నయనయోః, దానం కరే [పత్యహమ్మ్‌

ఆయు స్తే శరదాం ళతం విజయతాం! “దానాయ దీనార్టినే' ॥ 4. పక్షపాతో నయస్యా స్తాన చ శాస్త్రవిలజ్హ నమ్‌ఒ

నానత్యంనచ వైరన్యం--న జీయా చృరదాం శతమ్‌?॥

విద్యా వినయ నంయు _కృం విశ్వద౦ం విమలాశయమ్‌।

వనే వేసూ సు మజ్యాఖ్యం భ కి పణత చేతనా॥

్రీ బులును వేజ్కట సూర్య సుబహ్మాణ్య-ఎమణి' అభిజనము విజయవాడ (1927 సంక) శ,మన్‌ 'మణి'అనేక వౌతీయ్య ఆంతర్జాతీయ ఇంజినీరింగ్‌, ఇండస్ప్రన్‌ మొసం సరకు, టిస్టి, ఉపాధ్యక్ష అధ్యక్ష పదవుల నధిష్టించ్చి "సేవించిన నిష్కామ కర్యణ్యులు. త్యాగరాజ, కూచిపూడ్మికళా-సొగర్క భారత్కీరసిక రజని, నచ్చిదానన శృంగేరి వీఠాద్కి ఆనేక సంబ్లీ క, సాహిత్య, ధార్మిక్క నంస్థలకు ఆధక్టర్యవం వహించి కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాలలో, వై న్షవ అద్వైత వార్షికోపన్యాస కర్య్మ(లకు) సాక్షి.

ఆనూచాన “న్వధర్మ స్వరాజ్య నంఘ దై రెక్టర్‌" గా వేద్య వేదా _న్ధవేత్త లక, కని పండిత (పవరులకు భూరిగు ప్‌ దానధర్మాదులతోనత్కరించి సంవృత సంస్క్కృతాంథథాడి (గంధాలకెన్నింటికో ఇనాలోకయోగం గల్లించిన సూర్య మణ్‌,

"ఆసశ్నా రి (పళమన ఫలా న్సమృరదో హ్యుత్తమానాం ఈవిగల దొరయె దేవుడు... "ఇత్యాది నువర్ల సూక్తులకు సుష్టావాహరణ మణి భాసుర భూనుర “బులుసు వంళాథోరి చన్ద్ర మణీ, నచ్చీల్వ ప్రావాత్య, సౌహిక్య సౌజన్యం, సుగుణ గణలివిం

ఇది ఆత్యుక్తి లేవి న్వభావ్నోక్సియు క్ర ఆదర్శ'మణి” పరిచయ వజ్జుహము.

ఎభభల వ చ న న. ౯ లా ఎ వియ చెట” ఫాల వయ సిమ **+త వాని పమాంయ. అ టన్నా య. చె లం యౌవ వ చబెకంె కారా లాలా రాయాలా కానాల ఆ శ న్‌ ] శ ( శ లి ళీ చ్షే . వ స క న శ్రే స్నో | న! చ న్‌ జ శ్ర న |

• లే క , | / / ణీ శ్‌ ఖ్‌ జో నీ శ్‌ సు ఖై స ల న! గ న అలా ఆంరివిత న నిం ౨వ్వ్యాజి కమరాకవాత్త క+శంఎతో "౦వ ఆవరింవి. ఆధరింది అంంవ ధించి.) ఆదెపి ఆంలంపసి, ఇ జ న ౯ కిం చి ఉ్య్టిత ఆలి చిత చని9కా అనే ఆల వ కకం అర వాటోయ్యనము “=ందింపిన న ఎావిచి ఖవవాటి వాకు, నార్వువమున్తీ వచవాస్యా తవ ము" అబ నే ఇ ల ఇ తై ఎంలును వ షట సూర్యు ఆన్టఐబహ్మన్యా హముణీ"కి ఆ 35.-స ఆ _తాు ఆట్‌. కల్సి = ఉయుశన్వ (వాహిత్యరితా, వాకటేని ఎం డోవాలరా పట -పవాత 3-10-95

న! విషయసూచిక (నంన్కృతమ్‌) క. సంస్కృత చ్యుత-ద త్త-ద్మికాల జ్కారములు ! 2. చ్యుత దదత్తచి(త్ర చరిత డె 3, రుదటాటార్య-మా(తాచ్యుతకమ్‌ క్‌ 4 విదగ్గముఖమణ్ణిన క_ర్ష- “ధర్మదాససూర* ణా 8. మా(శ్రాచ్యుతకమ్‌ ! 6 విన్దు,? వినర్గ్య8 వ్యజ్ఞవ9 స్టాన-10 అక్షరచ్యుతకములు 14,20, 22, 2633 11. అజిత సేవాచార్య-ఆక్షరచ్యుతకమ్‌ 36 క2. పదచ్యుతక మ్‌-గర్భకవిత గ్‌! 13, అక్షర, వ్యళ్థాన-చ్యుతకము 50 14. కర్ణపూర-ఆలజ్కారకౌస్తుభమ్‌ *=ంగర్భృళ్లోకమ్‌ | 16. చ్యుత-దత్త-చ్యుత దత్తాక్షరా చ్యితములు ర్‌2ై కే6. చ్యుతాక్షర, 17 దత్తాక్షర-18 చ్యుతదత్తాక్షర చ్నితములు వక్‌ 57, 62 క9, విచ్యిత రామాయణ శ్లోక 69 20, సీఠారావణ సంవాదరుకి= చ్యుతద త్త చిత్రవిశ్రేషాలు 70 21. “చితరత్నాకరక_ర్ర"-చ్యకకవి విశిష్టకలు 73 22 ద_త్రద్యుతాక్షరాద్య వ్ర చిత్రమ్‌ 76 23. చ్యుత-దత్తాక్షరాన్హాది చి తెష్‌ 77 24. చ్యుతదత్తాక్షర 25 పూర్ణ్మకమ చ్యుతకాలు ?9%, 60 26. అక్షర, 27 బిన్తు, 26 మాకా, 29 వ్యంజన-ద్యుతకములు _ 82, 84, 85 30, తుల్యార్దాక్షరాది, 31 తుల్యార్డ వర్ష(ఆక్షర) చ్యుతకములు 86 వప తుల్యార్ధమ్మాతా వెత విస్దు, వెళ వ్యష్తాన, చ్యుతకములు ర తకం తుల్యార్థార్థ, 36 పూర్ణ్మ్య్వకమ-చ్యుతకములు 889, 89 37. దత్తచ్యుతాక్షరాద్య న చిత్రమ్‌ 90 38. వహీయనూన 39 వర్హమానాక్షరములు కః 40. అనులోమ్క (పతిలోమ చిత్రములు ల! 41. “శేషా మహంసేనకః” 42 సాలంకారజాతి $గా98

జాకీ 2. తెలుగులో చ్యుత-ద త్త-చిత్రములు 100 1, దత్త 2 చ్యుతదత్తాక్షర-3 నూ(తా-చ్యుతకములు 101 4. బిన్హు, 5 వ్యస్దాన, 6 విసర్గ 7 ఆక్షర-చ్యుతికములు & 102,104, 105,107 పో. కాశీపతి, కొ. గోపరాజు మొ. చిత్రములు

8. అక్షరచ్యుతక విశిష్టత-9 చ్యుతదడ్డాక్షర చిత్రములు క్ష09
9. రామరాజ భూషణకవి-వనుచర్మిత 111
10. తినాలి రామకృష్ణుని పద్యం 118
11. గణపవరప్ప వేజ్కటకవించ్చిక్రాలు, 13 శబ్దచిితకందము 120
12. ఆద్యేకొక్షరలోవ.-..గర్భితచరణ దుర్ద టసీనము కై21 క5, ఉభయచి[త, 16 ఆధికా ద్యేకొక్షర... గోపనపీనము 122, 123
13. (వతీపాన్నుపాణిత .... నంనృష్టిచరణసీసము 124
14. శబ్దచ్విత్య 19 క్లోకగర్భితచమ్బ్పక 20 సాదగోసనకందములు 126. 127
15. చ్యుతదత్తాక్షర-విశేష విమర్శ 128
16. మరికొన్ని ఉదాహరణనులు-21 శ్రీపో. కాశీపతి చిత్రాల 129 130
17. చేమకూర వేజ్కటకవి చిత్రములు 133
18. సు్యుబహ్మణ్య 25 ముత్తుస్వామి దీక్షిత 26 కృష్ణమాచార్య చిత్రాలు 137,138 27, దాను శ్రీరామ, 28 విజ్రాలవార్కి 29 కె. ద్యుతద త్త చిత్రములు 138,139,140

పొస్టీలో *చ్యుతదత్ర” చిత్రములు 140 కే. శ్రేళవంకవిపియా, 2 బిభారీదాన-కావ్యవిర్ణయ చిత్రాలు న! క. రామళంకర శుక్ల “రసాల, 4 విఖారీదాన-ఉదా, లు కే43 శ. శ్రేశవదానంఉదాహరణములు 143

పాళ్చాత్య (ఆంగ్లాది) భాషలలో “చ్యుతద తృ” చ్మితములు కశ ఆంగ్గాది పాళ్చాత్య భాషలలో చ్యుతదత్ర చిత నివరణ కే50 ఉపయుక్త (గంథక ర్తల్క (గంథనామ-నంకేత సూచిక కే55 సంస్కృత -ఆంధధ-హిస్టీ-ఆంగ్ల-వద్యామ[క మణిక కఫ?

గన “చ్యుతద త్త చ్యితచస్ద్రకి సంస్కృత పద్యాను (కమణిక, ఆత్షయ్యం క్షిణసాదం - 49 కాంతేఒన వరత 88 ఆగ_స్య్యస్య మునేః శాపార్‌, 20 కాంతో వయనానస్తీ క2 ఆంగ భూ వహజోదార- 23 కాన్తయా నుగతః ర్‌? అధిష్టితం ద్విజకులైః 82 కాముకః శ్రయతే వ్ర అధునా మధుకరపతినొ 34 కాశీని పాతు 30 అన్నాప్త తాపానుళవై 85 కొ న్వరభేదేషు 38 అనేక వర్ణయాక్తాలిః 19 కిం లక్ష్మినద్మ న! అన్నోఒ. ప్యర్థఃస్ఫుటో య్మత 7 క్రిం స్యా ద్వర్హచతుష్టయేన ఫి అన్నోఒర్డో విన్భుటో యత్ర 14 క్రీదృ గ్విష్ణుః 89 ఆపనీ కాక్షరస్టానే 3 కున్ద కుష్టు మముం పశ్య 60 ఆంవఐర మంళసి 28 కుమార్గాహిత సంచారాః 29 ఆయ్యంణద- 49 కూజన్తీ కోకిలాః సాలే 67 అస్హ సాచ్యుతవర్ధ స్య 82 శ్రేకనో మధురారావాః 37 ఆల౦కొర శిరోరత్నం- 48 కే మధురారావాః 37 ఆసద్చిందుఖి రాలా న్లి- 18 కో రక్షోనికరాంధకొర 76 ఆకొంక్ష యతృదం బుతే 16 కో లక్ష్మీనాయకః 90 ఆజ్ఞాసు జగన్మాతి*ః 52 కకీడా గోస్టీ వినోదేషు 82 ఆదితో మధ్యతోఒ౬న్హాద్వా 9! క్షోజీ కం సపితే 9కి ఆనంద వర్టనః కస్య 58 చకొస్తి విస్దుచ్యుతక 20 ఆర్యనత బుధ్యృభమరం 49 ద్రాష్రోరా కేక మాతంపా 6 అనతి ర్య త్పరార్థస్య క్ష్నై చిత్తభూ విత్తభూ 68 ఆనత్తి ర్యోగ్యతా కాం 8 చేతోఒనలం కొమయతే ర్‌8 ఆ ప్రే కుత చతుర్ములః 77 చ్యుతం మాశార్హ శీ ఉక్తి వైచిత్య మాతంసా శ చో్యోతయిళ్వాక్షరం 63 ఉపరిగతం హి సవర్ధం 68 జగ్లే కయాసి [4 ఉపాన్యమానోఒ విరతం 84 జనయ_న్ఫః సుఖం విదాం క? ఏకమాళతో భనేర్‌ (హన్వః 6 తదంగ విహితాకొంక్షః 3 కః పంజర మధ్యాస్తే 36 తరంగిణీనాం రమణః శ కః శద్దిః (పతిషేధం 92 తరుణీజన పొందర్య 87 ఈ సీతేశళ్చ తి తుల్యార్థకం పదం యద్యత్‌ 36 కన్మిన్‌ శేతే మురారిః 96 శేజః కించన వ్‌! కొ కలా న్వరభేదేషు 38 తిదళా లోగః శీ కా కలీ న్వరభేదేసు 38 తైల శే నోప మైతస్యాః త్రై కాంతా రుచిం 25 త్వం సొక్టాసు ఫ్‌క్షీ

ఇ$ీళ

దత్త చ్యుతొక్షరా ద్య 76 భిక్షవో రుచిరా న్పర్వే

దశేఒ పియత వాక్యొంగే 3 భూతియోజితభర్తవ్యః కడ దశాంతరస్పితాన్‌ 12 మందై9ః కలాసినాం 21 ద్వీపం నస్టీశ్వరం 18 మహాశయ మతి స్వచ్చం 8 నతనాకి మౌళి 45 మకరస్పైరుణం తోయం- కర నతనాకి మౌళిమణీ 46 మహానపి సురీరోఒపి 3 వతమౌళి నాకి 46 మాత్రా వీస్తుచ్యవనాత్‌- డై వనతమౌళి మణ్‌మబ్ధలీ 46 మాత్రా బిన్హుద్యుతకే- 2 నతనాకి మణి 46 మాళాబిన్దు వర్షాది క! [దవ్యం వజ్బవిధం 27 ముక్తాత్మక మతిన్వచృం- శః నవ్యాంబు దాభం 9వి యత త్యాగేన మాథ్రాదేః వ్ర నాకి మౌళిమణి డ్‌ యతళత్రార్జాన్తర విన్యానః కె నియత మగమ్యం 5 యథా స్యత్చసవః- 9కే నూతనాంలోరర .... కే దె 3ైపరీ త్యార్‌- త్ర వృశరః (పజారచిత త యస్తా దాసీత్‌- శక పథ్యే నతి గదార్రన్య ఏకి యుద్ద్వసియః కః 81 సదయోః వరివృ త్రి శ్చేత్‌ 79 యోగ్యళా శాబ్ధటోధః 10 పదనమూహో వాక్యమ్‌ 10 రచితమౌళి శరోమణి- 48 వద్మాసనం విదదతీ 2 రనన్య పరిపంథిత్వాత్‌ క్‌ సయోదనమయే 22 రాజన్‌ ! కమలసవొక్ష | 25 పయోధరభరా కాన్హా నీవె. రామన్య భగినీ సీతా 31 వయోధికన్యకొ రామా 90 రామాం వాచ్యతి ?5 ఫాయా త్కుమార 40 ర్రావురామనృపతా 61 వూర్ణచన్హ్రముఖీ రన్యూ 63 వాకోవాక్య మను(పాసః 3 (వకృష్ణతాయా దేశస్య శక్‌. వాక్యం స్యా ద్యోగ్యతా.... 10 (వతి పక్షరతానేక వన్‌ వికమేణార్డున ముఖాః 58 (వదర్శయ వ్నతితరాం 84 విగోవాహాః ర8 (వయుజ్యతే కిం సమరే 87 విటఃపేవ్యో కులీనన్య [4 (వశ్నేషు [పథమం ణి విదగ్ధః నరసో రాగి 65 (వహేలికా సకృషత్చ ళ్నః 452 వదుషాం (పమదాయ సోవనర్గా శక చిస్టమ్మాకా వ్యంజనానాం కతి విశిష్ట (దవ్యఘటితం కి6 విస్టువన్దైః ననాధేన 66 విద్యయా_స్రి సహకో ఒడత్ర న! భవాస్త్‌ భగవా వేస 55 విద్వాన్‌ కవి। ర్‌9 భవితీ రంభోరు! 3. పిశ్వన్య హేతు రమురైః 49

శన

విశంస్యహేతుర్భహుగియసే 5౮ కొనయ్య్మకుబిను- 1603 విషంభుంక్షై 50 కా ఈ:సర్వజనాలీష్షః 104 విష్టోఃకా వల్లభా 94 కుముగువళోణిబోలమి 132 శంబరారాత పిజయీ 64 కంధరం బలకసంకొశంబు శ్రి శీతరె ।! పజనంస్పర్మెః 66 కంబుకంధరం $4 శుక?వంజరఎధ్యా సే 36 కుధరనమాకృతిలాభము 106 శిత నృశిరః త కృష్ణమావార్యఉదా. 36 సవ్యశీలోద మో పేతిః 23 ఖగతనయుడు 130 సదాధనంజ మాలీక 64 గిరివరఘోర క17 నమృత్కామా। 80 జాతికి ంల్లరాజం క165 సమజఎ ఘాతుకం 13 తనెప్పునె్శెస్పు- న! నమానపవేగో మరుతా 86 తరింప చక'ని కై23) సముద్హ్భృరా "క్షరం 91 తల్పమందునవెరగా- 6శీ సముద్యతే యత 91 “ద-పి మధ్యకాంక్షినై. 112 నహంసానలిసీతారా 20 దాసుశ్రీరామ-౨దా, న! సానుజః కొననంగత్వా- 93 దీరసుధారసుధా.... 1(9 సిశతేహీేరయశో. 73 నరనాథ! నతానన! 127 సురీశారడ్ఞతొ 48 నరసఖనారశాయి 127 సువర్హమయుతం కృత్వా 6 సలువనలినకువలయ 126

నసువర్హమాయతం కృత్వా 5" నవసుధాడీళ సుశ్యామాచందన 75 నాగరాజోజయత్మేక॥ 10] సుశీల॥ స్వర్ణ గౌరాంగః 3శీ నారదస్తుతనరవాథ శ? సూర్యన్యకాతిమిర 97. విత్యపంతః కరణమున 1౧5 స్ఫోటయిత్వాక్షరం 62 ప్మ్మపర్యుడు 108 హరః క్షయీ 26 పకతిదేవాము. 12. తెలుగులో “దచ్యుతద త్త పయోధికన్యకొ-- 139 చతములు” దివా విధాంధ!= 1౧2 ఆరికుచజంఘల- 120 బాగే పః ఫశభానతే ౮01 ఆకలిమెహెచ్చె 126 మాఎఏనికిపతంబంబిు క్షేై& అదరము నుంచుమాయెడ 101! మనువావియాకార- కన్‌ ఆకరపహిళతదాఏ 31 ముత్తున్చా దీక్షల అచ్యుతం $38 ఉమౌకమార। 108 రవిఃన్యాసుుదర!ర 1వ 0) ఉరుముమెరుముల 117 లరాడేంది! ఆద్యక్షరముం 107 కచమునకుదొ ల 140 ఏహరించుక మ యానిలం- 133

ప.

వెలలియువార...4 శ27 లక్ష్మపతికే కర కష వ్యాకరణ[పయోగ 1.8 వరనలుపే బదలే 141 సతికి వనజ 6ర్పణ.... క25 సాజనజ జాశే క42 మైరవిహారదీరలగు 111 విరేకో ఏక ఏక క42 హరికథ-గిరిక థ 110 హరిపరతింత్రవృత్రియు 116 పాశ్చాత్య ఆంగ్లాది భాషలలో 1 | “చ్యుతొెది చఇ్యతాలు” హిస్టీలో “చ్యుతదతత్త చ్యితవులు” జ్య స్యన్య ముశేః శాపాత్‌ 15] ఆదిక టేశ్రే-ంం 143 కూజ ని కోకిలా సాలే శ కశ ఏకై స్వర జహా 14; వ్యాతికల్పన దికైకా- 149 కేశవ చిత నముదమేః 141 పమయాదరభర్శాకానే $01 కో కుభ అక్షర 133. పూర్ణచందముఖీ. కన్‌ 3 కౌన దుఃద 144. బాలేస్తుః వేస లభ్యతే కేల జగ జగ మగత 14 మహానపి సు దీకొఒపి క్షై52 తమాల మగాంయి 14 మహాళయ మతిన్వచ్చంం కన్‌ [ నకారాన్ల 142 రననస్యపరిపంథిత్వాత్‌ ... 150 'మోల మ/గాయి క42 హారఃక్షయీ తాపకరః కరవ

గ.

కే సంస్కృత చ్కుత = దత్త = చితాలంకారములు

ఇవి “చివ్రాలక్కార(పస్టానంిలో ఒక తెగకు చెందిన “పక్రియలుగా ప్రశ్యేక (తిప శ్రీని పతిష్పంయుకొవ్నవి ఆదికాలం నుండి వేదోపనిషద్భాప్తాగమ పుాకాలల్తో రామాయణ భారత భాగవరాది (గ్రంకాలలో, వీజరూపంగానున్న, ఈ చ్మిక్రాలంకారాలను, తర్వాతి కవులు పచి[తంగ్యా విచ్నితంగ్యా అద్భుకంగొ చమ త్కృృతిమ చ్చి(శ్రాలుగా చిత్రి్య్తూనే పన్తున్నారు. వస్తుతః, వాని ఆ్హూలను అవగా హనం చేసికొని ఆనందించుటకు, జ్ఞానతృష్ట, విశ్యావై కారద్యం, నమయస్ఫూ శ్రి శద్రాధికారం, వ్యాకరణ వ్యాయామం, పాండిత్య (కర్ణాదులు (పకటంగా " (పజ్వలి శాలు కొవలపియున్నవి. వానిలో ఆల్పాత్షంాలతో ఆనల్బార్జాన్ని, చమక్కారాన్ని చర్చించటంచేత గూడు ఆవి అందరికీ ఆందువాటులోనికి రాలేకపోయినవి. అయినను, వడుమంతర కాలమున, నానావిధముల నడుము కట్టుకొని మద్యయుగం నాటి పూర్వ రాశాస్ట్రానాలలో, సరస్వతీ సదనాలలో, కావ్య (ప్రబంధ శాస్తా లాసా లతోపాటు, క్రీడా గోస్ట్‌ వినోదాలలో సభాస్తారులను, విశేషంగా వివ్వజ్ఞనులను అక ర్రించి, చర్చింపదిడుతూనే వస్తున్నాయి-అని మహాకవి వాణభిట్టుని భజీతి.

చారుచి[త విరీక్షణం కావాలనుకొన్న (టతికని _ “గోస్ట పహసనజ్ఞత్క పరో న్వేషజిగిష్య, వ్యుత్చ శ్రత సర్వశిష్యత, ఇంగితాకారవేదిత్వం,. పరాక్షేప నహిష్టుక్కం, ధిషశాకషణం.... మొదలగు పాటులన్నీ పడితేగావి, ప్రాప్త గిరా ధురంధరుడు కాలేకపోయేవాడట. ఆసలు ఆ గోష్టులలో పాగ్గానని కవులు కళంకితు అగా, వారి కొవ్యాలు కొవ్యూభాసలుగా భావింపసబడేవం టే, ఇంకా ఏమి చెప్పాలి?

ల్‌ ఆర్‌ చ్యుత = దత్త = చిత చర్మిత న!

(టఠిమాలంకారికులగు భరత భామహ వామనాదులు ఈ చిితలంకొరాలను, త(శ్రాప్రి ఈ “చ్యుత-డ త్రంచిత్రాలంకారాలను గూర్చి చర్చించలేదు. ఆచార్యవండి, ఈ చ్మితలంక్షార చర్చలో “మార్గదల్శీ మహ గ్రి బైనవాడ్వే కాని, సర్వ(ప్రథమంగా ఈ చ్యుత దత్త చిశ్రాలను చర్చించి, విసృత వ్యవస్థిత పివేచన చేసిన మహా విద్వాంసుడు మాత్రం రు్రటాచార్యు డే.

శ్లో మాళ్రావిస్తుమ్యుతకే (వ హేలి(4)కా కారక (క్రీయాగూతే (పళ్ళో ల్తరాది చాన్యత్‌ కీకా మాశోపయోగ మివమ్‌ మౌ న్రాబిందు చ్యవనాత్‌ =అన్యార్థక త్వేన తత్‌ద్యుతో నామః। రు. కా 5. 24,25 మాళ్రాం విందు చ్యుతకనములు, (వ హేలి(ఛకలు, కారక- [కి మూాగూఢవనబలు, (ప్రళ్నో త్తరాదుణు....మొ త్రంమీవ, ఇవీ, ఇంకా ఇతరములు ఆన్నీ, శద్రాదీ గ్రీడల ద్వారా ఆయా విద్వాంసుల మెదడుకు మేత నందీంచి ఆలోచనాలోచవాలను ఆవిష్కరించి, సమస్యల్చి సమాచీనంగా వరిష్కారించ్చి బుద్ది వైశిక్యాన్ని 'పెంపొం దీస్తూ, కాలక్షేపొన్ని కావిస్తూనే వర్తున్నాయి.

ఒకవోట “మా్రనుగాని, విందువు(0)నుగాన్తి చ్యుతం చేయట (తొల గించుట మార్చుట ..) వలన, మరియొక అర్ధము (సతీయమానమైననోో అరి, ఆయా*చ్యుత”మను పేరుగల చిక్రాలణ్కారముఆగును' ఆవ్వి[పతిపాదీంచి, (ప్రత్యే కంగా వాని లక్షశాలను చెచ్చకపోయినను, రటాచార్యుడు ఉదాహరణములను మాత్రమిచ్చెను.

ఆగ్నిపురాణకారుడు మాతం తొమ్మిదీ శచ్చాలంకారముల నుర్హాటించి (1 వానిలో నెనిమిదవవగ్యు ఈ చిగ్రాలంకారము (పశ్న, ప్రహేలిక్కా గుప్త చ్యుత, దత్త చ్యుత-ద త్తం సమస్యా భేదాలతో స్ట (7) విధమురై నవని వివరించి, (2) పిన్ముటుగఈ “చ్యుత-న ర్రంచ్యుత వత్త చిత్రయల విట్లు వినరించెను.

క. ఒక వాక్యాంగము యొక్క చ్యుతి వలన, అన్యార్థ్‌ ప్రతీతి జరిగి ఆ చ్యుత

క! వాఠ్యొంగము మొక్క ఆకౌంకి సంబంధము కూడ నిర్వహంపబిడిన గో, ఆదీ 'చ్యుతి చి్యత్రమగును.

2... అస్త్రే ఒక వార్యాంగము దత్తము చేయదిడుటవలన్యు అన్యార్ధ ప్రతీతితో పొట్టు దాని ఆకాంక్ష సందింఛము కూడ నిర్వహింపటిడిన “దత్త చిత్ర మగును.

2ఎ. మరల ఈ “చ్యుక-ద తము'లు రెండును, “స్వర వ్యంజను వీంయః వినర్గలి యొక్క *చ్యుతి వలన, ఆఫ్లే, *దత్సఠి వలన కూడ, (క్రమంగా, ఒక్కొంక్కంటే నాలుగు విధనణ లగుమున్నవనియు చెప్పెను, (3

3. అంతేకాక మొరట అతరమ్యతీ జిగీన దాని స్పానముశ, మతి మొక నరము ద్హమై అన్యార్థము కూడ ప్రతీతమైనర్కో. ఆడి. 'మ్యుత దర్హ్తైకర చిక చగునని వివరించెను. (4)

(1) -.-వాకోవాక్య మమ్మపానః “చిత్రం” దుష్కరమేవచ। బ్లేయా నవాలంకృతయః శద్దానా మిక్యసంకరాత్‌ అ, పు, 2-20,

(2) గోష్ట్యాం కుకళూహలాధ్యాయీ-వాగ్భృంధః “చితి ముచ్యతే (వశ్నః, పపహేలికా గుప్తం, చ్యుత, దత్త, తరో థియమ్‌, సమస్యానసప్ప తద్చేదాః నానార్జస్యానుయోగతః అ.ప్ప్తు 343220 2

(3 య్రార్జాంతర నిర్భాశో వాక్యాంగ చ్యవనాదిభిః తవంగ విహితాకొంక్షః తత్‌ 'చ్యుతం) స్యా చృతుర్విధమ్‌ | స్వర వ్యంజన బిందూనాం విసర్గస్య చ విచ్యుచేః ద శ్రేఒ పియ్మత వాక్యాంగే ద్వితీ యో ఒర్లః (పతీయతేః శవ త్తలి తదాహుః తద్భేదాః జ స్వరాద్య్యైః పూర్వవన్య్మవా౬ః |

అ, 3౩43-27, 29, 29,

(46) ఆపనీకాకరస్త్టానే న్య ప్రే వర్ణాన్తరేఒపి చ భాస కే_ర్జాంతరం యత “చ్యుక దత్తం” తదుచ్యతే*॥ 343.34 పిమ్మట, రుడ్రటాలంకార = టీకొకారుడగు న ([నే]మిసామవు, పెవానీ

నన్నిటిని సై త్యేవాలంగారములుగ పరిగణించక్క. పూర్వవదాలలోనే అంతర్గవాలు

చేజను. ఇక్క భోజనుహారాజ్తా *ఠఈ ద్యుత భేదాలను (ల క్యేకాలంకారములుగ, పతి గజణీంఎక (బహేలికొ భేదాలలోనే చేర్చెను.

జీ ల్లో వ్రహేలా సకృత్ప9ళ్నః సాపి షోధా ద్యుకాక్షకా। దళ్తాతరో భయం ముృూః బింమ మ త్యర్దవ త్యపి సకం. 2-13 అత నే థి

“దుుకాతరా” దళ్తాక్ష్‌రా మ్యాత చత్తాక్షర్యాముస్టి, బిందయమతి, అర్హవరి'-ఆను ఆదు [పపహేలికా భేదాలలో, ధోజువేవుడు నీనిని పేర్కొనెమ,

“కావ్యాను శాసశిక ర్హ్క ఆచార్య హేమచంటదుడు వీనిని “చితభేవముిణా నంగీకరించి, “చ్యుతం మాగ్రార్హమాగ్రా బిందు వర్ణగత క్వేన చళ్రూ”- (హే. కా. 5. 4] ఈ చ్యుతము మా(శ్రా అర్హహాగ్రా, బిందు, వర్ణ-గతమగుటచే 4 విధాలని, విళలదంచినాడుగాని తల్ల కణాలను హేమచంగదురు బాడ చెప్పలేదు.

“మాళ్రా బిన్తు వర్గాడి భేదైళ్చ్యుతమనే కధా” (వా, కా, 4.1 &వృ త్తి] అనగా మాత్ర బిందువు, వర్ణము ...మొదలగువానితో నీచ్యుతము, అఆనేకవిధాలన్సి, వాగృటాచార్యుడు [ ] టాడ వక్కొాణించి బవ్య చరణాలలో ఈ *ఆఅకాది చ్యుతి” కారణంగ్యా “ఛందః పరివర్హవి కూడ జరినచో, “గర్భకవితి కొవ్భునని సూచించెను. ఎ ల

ఇక్క మమ్మట, రుయ్యక....ఆదీ ఆలంకోరికులు వీనిని పూంగా విడవ పెట్టినను, విశ్వనాథుడు మాతం “4 క్రివైచ్యిత్య మాతం సా ద్యుతవత్తాక్ష రాదిక (పా, దం క0-14])--ఈ “మ్యుక-దత్సల అతాది (పహేలికా భేవచిత్రముణు అలతి కారనులు, కొవు “ఉక్ర్విచిత్య మాము"లే అని ఉద్దాంచెను,

తర్వాత వచ్చిస ఆలంరాంకులు కొందరి ఈ “మ్యుకంద త్త చ్నితములను (గహించినను, వీనికి (ఎ త్యేకంగా, నవీన లక్షశాలనుగావి ఉదాహరణములనుగాని (ప్రవర్శింపలేదు.

అనంతరం ఆమర చంటయతి మాతం, తన “కొవ్య కల్పలకా వృత్తి [103-104 పుటలు]ల్పో వాగృటుడు చెప్పిన “లిన్న ఛందో విర్మాణము'ను సల్ల వితం చేనెను. శ్లేషఫిద్ది కళడు చేసిన నిగ్దేశాలవలన, ఈ చ్యుతచితమున అనేక వవీన భేదను రేర్పడుటకు వీలై నదీ, ఎట్లనగా --

శ. పూర్వాకరలోవం - ఉదా. “తీదశాలోగః”లో పూర్వాక్షరం “త్రి'లు వం కాగొ, “దకాభోగః” మిగులును,

2. ద్వితీయాకరలోచం-“కపాలి శ్రీ'లో 2వ అక్షరం 'పొ లుప్తం కాగా, “కలి క్రీ” మిగులును,

క్‌ రె మధ్యాచరలోఎ౦-'క మలంలో మధ్యనున్న మి లుప్పమైతేం “కలమ్‌” మిగుణన్ను 4 ఉపాన్త్యాకేరిలోఎం-*దొనవి శ్రీలో ఉపాంత “వి లుప్పంకాగా, “దాన శ్రీ మిగులను. ర్‌, మాగ్రాలోజం య “కొల స్టితిశిలో "ఆ మాత్రను త్తే “కలస్థితిఃి మిగులును. 6 మాద్రాధిక్యం--“ కేవల్హానం”లో ఒక మాతను “వ తం” చేసే, *కేవలా జానరి జ్‌ అవీ న! వనే దొతుంది, టి ఆరి[కౌ స్మ్య్వక్రమం-'భారతీస్తితి?లో, ఆ&ికాతి[క్రమణండే స్తే “తీరలాస్థితిః” క 8. ఎలిత[కమం-' పోత దివఃిలో (కమాన్ని మారిస్తే “ఈపోపై భవః ణి 9. కేవలాడర (పయోగం--ఇదీ మూడు విధాలు. ఎట్లన--కేవలాక్షరానికి నా క, ఆదిలోనున్న లముపును “గురువుగా చేయుటవలన ఉదా : “కరఠస్థితిః లో మొదటి లభువగు *“కిను గుపపుకే స్తే, “కోరకస్టితికి కాగలదు. అ. అస్లే మధ్యలో నున్నదానివి గుడువుచేయుట. ఉదా : “కృపణస్థితికిలోని “పి గుడువుకాగాా “కృపాణస్టిక కాగలదు. గ చివరిదానిని గురువువే స్తే-'కమలస్టితఃలో అంతమందున్న'లి గురువై “కమలా స్థిత కొగలదుం ఇస్లే, ఆరి, మధ్య, అస్తాలలో,ో మొవట “గురువులుగా నున్న వానిని ఈ్రమంగా “లఘువులు చేయుటవలన మరొక మూడు భేదాలు గలవు. ఈ సర్దళిలోనే, వీనిని మించిన అనేక నవీన వేదాలను ధర్మదాసరూతి ( శ ఆజిత పేనాచార్య, చట్రకవి (17 శ) విశ్వేశ్వరాదుణ ఈమ (గ్రంథాలలో చిర్రించినాడు. లి అల్‌ అల్‌ రు] దదాదార = నూ తాచుతక్‌ి గ్రే శవ “నియత మగమ్మ్యి మన్యం ధివతి కిల (క్రస్యతో రజోపాన్సమ్‌” రు. కా, వ్‌.28. (ఈస్యకః = భియపడువానిక్తి రణ -(- ఉపాన్తం ఇయుర్ద ఆ సామీష్యముం ఆగమ్మ్యుమ్‌ = వళ్ళానిది, ఆఅ(దన్య౦ = యోగ్యకమ కొనిది - హాడ అగుట, వీయత6-కిల = నిత్యము ఉన్నమాటయే కదా.

6

పిరికిపంద యున్ధం పేరు చెప్పినంతనే, భయపడి వణకిపోవువని భావన.

ఇక్కడ “కీల శద్దిం వలన, “కదా.” అను ఒక ఆర్జం వస్తోంది. కాని ఆ “కిలిలోని *“ఇికారమును మ్యుతం చేయుట (కోపి వేయుట] వలవ, “కలిగా మారి, మిగులుతోంది. ఈ “కలను (పక్యంనున్న ఆకాలతో కలిపిన, “కల(త్రస్య ఇల్‌ కోగా. “భార్యకో సుఖింమవానికి, యున్ధం పేరు చెప్పినంతనే ముచ్చట్ల (మూక్తు చోట్ల] చెమటలు పోస్తాయి”. అను రెండవ అర్థం కూడ (ప్రత్యక్ష మౌతుంది. 'కిలి లోని *ఇి [హాస్యం] సకమా(తగలదీ “మ్యత” మగుటవలన, ఇరీ “మాత్రామ్యతకి మైనది.

ఫీ. 8. [(గమవిక] ఇక్కడ 'కిలి (క-ఇ-ల్‌-అ) లోని *“ఇనిరొల గించిన, “క్‌.-5 (అ మిగులగ్యా “కలి ఎట్లౌతుంది? అవి ఒక(పళ్న రావచ్చును,

మాథ్రాడి స్వరములను తొలగించిన పిమ్మట, మిగిలిన కేవలము “వాల్‌ [క్‌,చొ,ట్‌....] మాతమును పల్కుట, కష్టసాధ్యమగుటచే, ఉచ్చారణ సౌకర్యము ననై9 మిగిలిన (ప్రతి హల్మాతమునకు 'అ'కారమును చేర్చి (కంచంటం-] గా పలుకుట పొటింపదగిన సంప్రదాయమని, పూర్వులు, “నమిసావవుి మొఏులగు వారుసు నొక్కి వక్క శించినారు. ఆన్యవర్ష సాహాయ్యము లేపండ ఆచ్చులను ఉచ్చరించవచ్చునుగాని, హల్లులను మాత్రము ఆమృల సాయము లేనిదే పబుక జాలము. కనుకనే, అచ్చులను, అచ్చులతో గూడిన హల్లులను, అక్షరములు

[ = 5 1850168] అని చెప్పినారు. “మాత” యవనగా-ా ల్లో కి ఏకమా(శ్రో భవేత్‌--'(హస్వః*-చ్వీమాతో “దీరి ఉచ్యతే

(త్రీమాత్రస్తు “ప్లకో” జ్ఞేయః-'వ్యంజనం” త్వ[తు--ఆ]ర్ట మా్రకమ్‌;। 2. చాషో రౌత్యేక మాతం పా--ద్విమ్మాతం రౌతీ వాయసః। (తిమా్యశం తు 8ఫీ రౌరి-నకుల స్ప్వరమాతకమ్‌ ॥ _

1. ఏకమాగ్రాకాలము-అనగా “అ” అని ఉచ్చంంమనంతట్‌ [నుచూరుశ ఒక చిటివె లేక శెచ్చపాటు] కాలమును “హాస్త్వము అనియు అన్నే “అ ( = ఆ-౧౪ఆ) ఆని ఉచ్చరించునంతటి రెండు మ్యాకల కాలముగలదానిని “దీ క్రిమి అనియు, మూడు మాలు గల్గిన '“ఆ3” [అ--౮--౪] కాలమును “ప్ప్ణతము”

౯ అనియు, వై చూకరణులు వచించిరి, ఈ “అ'కారాదులు కలుపని, కేవల హల్లులు ఆనగా క్‌ చ్‌ ట్‌ .... మొవలగునవి, “వ్యంజనములు ఆర్ధమాశ్రాకము లన ఐదును. ఒక హల్లునకు (క్రమంగా 'అ-ఆ-ఇ-ఈ ....” ఇవ్యాది ఆమృలను కలుపుట వలన, కొ.0-అ ఇక్క క్‌--ఆ ఇకా క్‌-.1-ఇ ఇ క్తి క్‌-(ఈ = కీ... ఇవ్య్యాదిగా నేర్పడినదే *“గుజితము'గా పరిగణింసబడినవని;, పాఠక మహాశయులు (గ్రహింప గలరు. వి. వ్యంజనము (హల్ల్రునకు స్వరము (అమ్భృ) చేర్చినగావి, ఉచ్చరింప బడదు. కనుక, దానికీ మాభ్రాగణనము నిరవయోగమని కొందకు లొవించినారు. ఇక, ప్లతము (3 మాతలు గలది) గురువుగానే ఎన్నబడును .". మా్రా పరిమా అము అవూనుబటియేగాని, హాల్తునుబిట్లి చెప్పరాదు. ఆ టబ గా ట్‌ 2 పాలపిట్ట మూత ఏకమా(తగలది. రాకి కూత “కాళ” రెండు మాలు గలదీ. నెమలి కూత మూడు మాతబణ గలదీ. ముంగిస కూత “*ఆఅ్భామాకకము” ఆనీ హడ్య అనాటి వ్యాక ర్హలు వ్యాధ్యానించిరి. జల్‌, అల అలి క్గి “విదగముఖనుండన” క ర *ధర్మనాససూరి ఎ జాత త్ర (11 ళం పూర్వార్థం) నిర్వచనము ళో. ఆరో్యోఒప్యర్థః నృుటో య్యత-మాశ్రాది ద్యుకశే ష్వపి (ప్రతీయతే విదుః తద్‌ -న్ఞాఃంఈన్మాగ్రా మ్యుతకాదికమ। వి, ము.4-58 యగ = ఏ ప్రశ్నలో, మాత్రా+-ఆద,. -- చ్యుతకేషు+(-ఆపి = మాత మొకలగువాని-మ్యతి (తొలగింపు, మార్పు, నాశము ..) జరిగినపుడు కూడ అన్యః అర్జః+-ఆపి = మరి ముక--అర్థము- కూడ, న్భుటః = ప్రతీయకే = స్పష్ట ముగా-వ్య $్రీకరింపదిడిన వో, తద్‌-=జ్ఞాః = ఆయా మాగ్రాదిచ్యుతకముల = నెరిగిన పండితులు తక్‌ ఇ దానిని మా(శ్రాచ్యుతక-[-ఆదికమ్‌ - మా(శ్రామ్యుతకము .... మొవలగువావివిగ్గా విదుః - తెలిసికొనుదున్నాడు, గమనిక -- దీవిలో “చ్యుతరా”దీ సామాన్య లకఐము మామే చెప్పబడి నందున అది శద్రిమవే, బిన్హు, విసర్శ్య అక్షర, స్టాన వ్యంజిన ...ద్యుతకము”లను గూడ (గ్రచాంపవలెను.

9 ఆర్‌ నూ తాచ్యుతకమ్‌ (00909706 6౮ ౬౪11 5౪11480169) భో మహాశయ మతిన్వచ్చం సీరం నవ్హాపశా నయ్‌ టు! వాట్‌ అనీ ఖలవాసొ దతి(కాన్తాః సమాాశ్రయత “హజనాః॥ విను. 445౫

ఖలవాసొత్‌ = ఆతి(శ్రాన్తాః ఇ (వేసవిలో పగలంతయు) భూమిమీవనో, కళ్ళములోనో పనిచేస్తి అతిగా అలసి సాలసిన్య హేజినాః = ఓ (పజిలారా! నన్గాఎ-కా స్హయే 2 అ వేసవి వేడన్సి శ్రమపు-పోగొట్టుకొనుట కొరకు, మహా + ఆశయం = గొచ్చ-ఆభఛరమైన [లోతుగానున్న], అతిస్వచ్చం = మిక్కిలి ఎవి (తము లేక నిర్మలమైన, సీరం = నీటివ, సమ్‌ = అశ్రయత 2 బాగుగా “సేవింపడు.

వేసవి కాలంలో, సగలంకా కళ్ళంలో కష్టపడిన (ప్రజిలారా 1 అసంకా పొవ్ని పోగొట్టుకొనుటకు, మహా = ఆధారము, స్వచృమున్హైన జలాశయము (చెరువును) సేవించండి.

ఇక్కడి “సీరం” [ = నొ-ఈ-రంలోని, “ఈ”ని ద్యుతంచేసి (తీసి]న (దాని స్టానమున, వ్యాక ర్తల నియమం (ప్రకారంగా “అ” ఉంచిన, 1 “నీరంొ పోయి, “వరం” [ = మనుష్యుని]గా మిగులును, తత్ఫలితంగా, ఈ ల్లోకావికి వచ్చిన రెండవ అర్థం అ

ఖలవాసొత్‌ = ఆతిశాన్తా! = దుర్జన సహవొసమువలన = మిక్కిలి విరుగు చెందిన, హేజునాః 2 ఓ (ప్రజలారా | సన్త్హావకా న్హయే = (అ - సహవాస) మనే వ్యథను--లో గొట్టుకొమటక్రై ౩; మహా--ఆక$మీం = ఉదొర - అభిప్రాయములుగర్గి ఆతిస్వచ్చం సరమ _ పవ్యితుచైన, నరం = మావవున్సి సమాశ్రయత = "సీవించుడు.

చెడు పావానంతో చేటు నొందిన జనులారా ' మహోదారుడు, పవిత్రుడు నగు; అవర్శమానపుని ఆశ్ర.బంచి, మీ బాధను పోగొట్టుకొనుడు.

జప్రిర్రోలోని ద్విమా(త్రక- దీర్రమగు *ఈ”*ను. చ్యుతం చేసి ఉచ్చారా సౌకర్యమునక్రై “అ”ను చేర్చుట వలన “నరం” కాగా వై రెండవ అర్ధం

ళి

లలించినదీ, పూర్వోదాహరణమున, ఏకమా(్రామ్యరికో, “కిలిఎకలి = కొగాం ఇక్క-డ, ద్విమా(త్ర=దీ ర్రమనగు 'ఈ”చ్యుత మై, "వీరం = 'నరంిగా మారటం విశేషము,

ఎ ఇదొక మా(శ్రాచ్యుతకము.

గీ. 8, ఇస్తే, మాళక్రా-వీందు-విసర్ణంఆక్షీర- స్థాన-వ్యంజిన + ఆదీ మ్యుక కములలో, ఉదాహరింపబికిను ఇంకను ఉదాహరింఎదిడనున్న లోకస్ట = పవము అందలి మాతలు, బింయవులు....మొకలగునవి, శ్లేషాదుల మాహాత్మ్యంతో, రెండు అర్జాల నిచ్చుటకు వీలుగా, (ప్రయోగింపదిడినవని చ్యుకాది (టయోగానంతరం “అర్జాంతరంి రాకపోతే చ్యురాదుల ఉనికియే (ప్రళ్నార్జకమై వ్యర్థమగునవి కూడ గమనింపవలిను. మరియు, పారక (ప్రభువుల ఉత్కంరను, (ప్రజ్ఞను, ప్రధ్యాశము, (గభావితము, చమత్కృతము చేయుటకై, విస్పరశీతికి వెరచినను, అనేక = జ్ఞాత ఆక్టాక మహాకపులనై కవిధ = (గ్రంథాల నుండి కూడ అన్వేషించి పరిశోధించి చమక్కాంర చారువులు. విభిన్న వై చిత్యము గలవియునగు, అనేక భోకములను సేకరించి, అర్ధకాత్పర్యములశో, పాఠకులకు అవసరమైనంతవరకు అన్వయించి, సమర్సింపబుడుచున్నందున. పాఠకులు (ప్రాణుకూలక, (శ్రమకోర్చి ఆయుర్వేద = “రసొయన"మను మందును వలె. వానివి భూడ, (మంగా పేవించి ఆనందించి, సప్రశ్రయముగ ఆవరించి. అనుగవాంప (ప్ర్వ్యాతులు.

ఆచార్య విశ్వేశ్వరుడు (17 శం “కవీంద కబాభరణి (గంఠమున నినేశించిను ఈ 'చ్యుత చిత్రము మొక్క, నవీన భేదాలను, నాణ్యముగా పరి శలించండి. -

శ్రా యత్ర త్యాగేన మాన్రాదేః ఆన్యోఒ ప్యర్థః (ప్రతీయశే! ఈలర్త త్సంజ్ఞ నునాసన్నం స్టావ(0)ఏద్యుతక మిష్యకే. క. క. 45

య[త-మాా--ఆదేః-త్యాగేన = ఏ భ్రేకాలలో-మా(త్ర + మొదలగువాని యొక్క -- విడిచిపెట్టుటవలన, అన్యః --ఆర్హః +ఆపి= మరి మొక - అర్థము బాడ్‌ (ప్రతీయశే = తో దుదుండునో, అనాఎన్నం-స్టానం = ఆ పదాలు “అస డ్రొిరహితముతైై?

(౫)

10

అక్రమ స్టానాలను ఆ(కమించి యుండుటవేత, త$ తర్‌ -నంజ్ఞం-ఇష్య కే = అంయా (ప్రయుక్ర (దేశముల ననుసరించి “అమాదయ్యుతములను. పేరుతో - ఇష్టముగా పిలవదిడుదున్నవి-= అవి “చ్యుతజాతి పామాన్య లక్షణమనును నిగ్రేశంచెను.

ఇక్కడ, విశ్వేళ్వరు డిచ్చిన, తాత్కాలిక -- ఉదాహరణము - 'గికి రృుక్త మగ్నిమాన్‌ దేవద_క్రేని [అనువడి] :2= దీనికి = దేవదత్తువిచే నివ్వుతో నిండిన పర్వతము (మింగబడినది” - అని అర్థం. కవి ఆ అర్థం ఎలా పరిపోతుంది ? కనుక, ఈ వాక్యము “అనాసన్నము [ఆనతి రహితము], దీవిలోని పదాలు ఆన్వమానుకూలముగ. దగ్గరగా లేవు. కినుక 1- దేవవన్రేన -- భుక్తం 2. గిరి - “ఆగ్నమాన్‌” (21 దేవఏత్తునిచే--భుజింపదిడినది, 2. పర్వతము నిప్పుతో విండి యున్నద్రి-అవ్వి కలగూరగంపగ్యా వాక్యంలో కలిసియున్న పడాలస్సు అన్వయాము కూలముగ మార్చి, చెప్పుకొవిననో, “ఆస” యున్నట్లగువు.

|. 8. ; వాక్యమనగా--'వాక్యం ప్యాత్‌యోగ్యకా (ఆ) కాంజి (ఆ) సత్తి యుక్తః పదోచ్చయః”--(పా. ద్ర, 'పచసమూహో వాళ్యం” [తర్కకాముది].

1, యోగ్యత ఆకాంక్ష 3 ఆవత్తి -- అమ, ఈ మూడింటితో గూడిన పద--నముదాయమే “వాక్యము. లేక *“ఎదనమూహమే వాఠ్యము”' అనియు నందురు.

1. “యోగ్యతా” కాబ్ర బోధకారణ విశేషః. సతు పదార్జానాం పరస్పర సందిందే బాధా భావః” అని సాహిత్య దర్పణము, శబ్దముల వలన తెలియంగిన పదార్హ జ్ఞానమునకు, ఒక కారణమైన దానిని “యోగ్యత అందురు. అదీ “వద ఆర్జిముల మొక్క పరస్పర -- అన్వయనును సంగతముచేయు,. ఒక అర్జళ క్రి, “ఆన్వయి మనగా, వాక్యము నందలి క ర్ష-కర్య-[క్రియ-మొదలగునవి ఆన్యో న్యము అనుకూల్యము కల్గియుండుట

2. “ఆకాంక్షొ”..య త్పదం బుతే య త్పదాన్వయ బోధోన భవతి తత్త త్పడవర్తా (ప్రతీతి పర్యవసానవిరహః” “ఇత్యాలంకారికాః”. అని “శబ్ద కల్చ[దుమి విఘంటు వివరణ, ఆనగా--వాళ్యాన్వయ సిద్దికొరకు ఒక పదము వేరొక పదము నపేక్షించుట, లేశ, క్రీయనుదిగ్టి. క రృ, కర్మాదులను, విశేష్యమునుబట్టి విశేషణ ములను, రాదిట్టుటతై చేయ (యత్నము కూడ “ఆకాంక్ష. కాడగియున్నది. “ఆకాంషి (ప్రతీతి పర్యవసానవిరివాః” సా, దం

న!

3. “ఆన త్హిః--యత్సదార్థస్య య త్పదాక్టే నాన్వయో౬ పేక్షికః తయో రవ్యవకానే నోపస్థితి కారణమ్‌ ”--అని సిద్దాన్త ముక్తూవళి,

ఆన త్తిః=దగ్గర సందబింధనుం అన్వయానుటాలముగ పదములు చగ్గరగా నుండుట--అని భావము. కనుకనే “కారణం సవ్నిధానం తు పద ప్యాస త్తీరచ్య శి అనగా. వాక్యమున. ఒళ పదము నిప్పుడు చెప్పి మిగిలిన వదాలను వంటనే చెప్పక. మరల ఎన్వుడో చెప్పిన, దానిలో “ఆసత్తి” యుండవని భాపము.

శో, మకత్సక మతిసచ్శం కార నాయక భూషితమ్‌ ॥ పోరం ధన్యాః (ప్రపశ్య_ని కాన్హా హృథఛయ సంగతమ్‌॥ కం కం శీంవ్క!

అఆతీ న్వచ్చం--ముక్తా--ఆత్మకం--కార నాయక భూషితమ్‌ == ఆతి నిర్మల మెన -- ముకా్యాలకో కూర్చబడి -- నాయకమణికో నలంకరింపబడిన, హారం= ముక్యాల గొలుసును, కొంకా హృదయ సంగతం ==(షియురాలి వినమీదీ కెక్కి. -- ఎదువై నపుడు, (ఆ దృశ్యముమ) ధన్యాః -- (ప్రసళ్య ని=ఎంతో ధన్యత గాంచిన అవృష్టవంతులు మూ(తమే, బాగుగా చూడగల్లుచున్నారు.

స్వచ్చ--ముక్తా మణిభూషితహారము, (పియురాలి ఎవనెక్కి, ఏప్పరేపునపుడు, అ సౌందర్య భంగిమను, ఏ కొంవరో ధన్యాశ్ములు సూత్రమే మాడగల్లుమున్నారు- సుమా. అనగా ఆ పం. రవ భాగ్యము ఆంవరికి దక్కదని భొవం.

ఇక్కడ “హారం'లోని *ఆిన్వు డ్యుతం చేసిన, “వారం” అని మిగులును. అస్పుడు-ము క్ర+ఆత్మకం:= మోత్తదాతయు, అతిస్పచ్చం:2 మిక్కిలి నిర్మలమగు రూపుకలవాడును, కార-నాయక--భాషితఈమ్‌ =నక్ష(గ్రాలకు-నాయకురై న - చందు విచే-ఆలంకరింసబడినవాడును (చంద్ర శేఖరుడును), కాంవా-హృవయసంగతమ్‌ = పార్వతిని-పార్వుమున ఎవలో--నిముడ్చుకొన్నవాడును (అర్ధనారీశ్వరుడు) -- అగు హరం = ఈశ్వరుని, ధిన్యాః- (ప్రపశ్యన్ది ఇ ఎంతో పుణ్యం చేసుకొన్న కొం:కడు పురుషులు (మానవులు) మాత్ర మే--కాంచగలరు--అను అహ్జాంతరము కూడ వచ్చు చున్నది

“వోరం”లోని, ద్విమాత్రకమగు “ఆ'ను మ్యకం చేయుటచే. ఇదియు “మాశ్రాచ్యుతకమునకు ఉదాహరణమగుదున్నది,

[2 టోః దళాంతరస్థితాన్‌ భావాన్‌ కలాతీకా నప న్వయమ్‌। క్‌వల జానతో యోగీ (పళ్యళి వివ వీక్షతేః దే. ఈ.

దళా+-ఆంతరస్థ్రివాన్‌ =అవసా విశేషము (సమాధి) వలన-కల్గిన, కలా. ఆతీవాన్‌ =ళా స్రములను--ఆధిగమించిన భావాన్‌-ఆపి--భావనలను కూడ, యోగీ= ధ్యాననిష్తుడు, శవ[ఐ]ల జ్ఞానతః--ఆక్మ్కజ్జానమువల న, (పత్యజిన్‌-_ ఇన: ఎదుట కన్నడుదున్నట్లుగా, స్ఫుటం--వీత్ష శే = బాగుగా--చూదుచున్నాడు.

జీ ది, ! ముమ్మొదట, ఈ శ్లోకంలోని మూడు పొదాలకు ముందు, *దేళాం ఈర--కాలాతీతాన్‌--కేనల డ్ఞానతః” అని ఉండగా, వాని మొకటి హల్లులమీది, “ఏ. ఆ--ఏ” ఆను దీర్చమా[తలను చ్యుతం చేయట వలన *దళాంతర-- కలాతీవాన్‌ -- కవలక్ఞానతఃగా మారిననన్కి మనము ముందు గమనింఎవలెను.. ఇక, మారక ముందున్న అర్థము.”

దేశ+-ఆంతరస్టికాన్‌ = ఇతర వేశములలోనున్న, కాల-అతీతాన్‌=భూత - భవిష్యత్‌ -వర్తమాన కొలముల-నతికమించిన్వ ఢావాన్‌-ఆపి = (ద్రవ్యాద్‌ పదార్థము లను గూడ, యోగీ=యోగాభ్యాసము చేసినవాడు, కేవలజ్ఞానతః = (ఫ్ర శ్యేకమగు తన దివ్యనృష్టితో, బృ్బుటం-(ఎత్యతెన్‌ -ఇవ- వీక్షతే ఎబాగుగా- ఎట్ట ఎదుటి కంటికి కన్పడునట్లుగా-చూచుచున్నాడు--- ఆని ద్వితీయాస్థ్రము.

ఒకే లోకమున వరుసగా “ఏ - అ - ఏి అను మూడు దీ ఇవనొ(తలు చ్యుతములై, రమ్యుమగు ఆవైతర ద్యోకకము లై నందున; పూర్వోకోదాహరణ ములకం"బ్కె ఇడి భిన్నమైన, “మాగ్రామ్యుతక” విశేషమని, "విశ్లేషించి. తెలిసికొన గలము.

లో, పద్మాసనం వికధతీ ముఖళాసా మరోహం? జనయి సీ స్మరం భిళ్తుః భాసకే నితరాం “రకూ*?; “*” చ, చి. 4-28

పద్మాసనం పై గూర్చుండి, తన ముఖకాంతులతో, మనస్సు నాక శ్రింయచున్న అవ్మీ [రమా తన ధిర్హకుు కామ విశారన్న్య[ఫ్యరం]మ .కల్షించుభుు. బాగుగా [నితరాం] ప్రకాశించుచున్నది.

ఇక్కడ మొదట, “రమా” అవికాక “రామా అని ఉండగా, అప్పుడు ఆ

[3

విచేషజసొవృశ్యముచే వచ్చిన అన్యార్థము :-- వర్మ చిహ్నాలగల కుర్చీలో కూర్చుండి, తన ముఖవరృస్సుతో ఆన్యుల మవనస్సులను అపహరిందచుచున్న నుంవతి [రామా]తన యజమానిక్సి మిక్కిలి కామోగేకియును కల్లింయుదు. మెరయు చున్నది.

రామా=ఆందగ శ, నుందరి. “సుస్తరీ రమశీ రామా...” అని అమర కోశము.

“రామా-'“రా ((=ర్‌ (ఆ ]లోని రీర్చమా(త్రయగు “ఆను చ్యుకం చేయగా, “రమా”మై రమ్యమగు రెండన అర్థముతో రమణించుచున్నది.

ఇక్కడ అజిత సేనాదార్యుని “అలంకార చిన్తాముణిలోని (క్రిండి విశిష్టోదా వారణము కూడు పరిశీలింపదగినది.

ల్లో నమజం ఘాతుకం బాలం కణం నో పేక్షతే హరిః కాతు కం న్రీ పామే వాంగేర్‌ సమజం ఘాతుకం టిలస్‌ "| అ. చి 2137

హారి;- ఘాతుకం -- స[సామజం-బ[బా])ల౦ -- షణం-న- ఉపేకతే = పింహము (తనము నొప్పించు. ఏనుగుల- పైన్యమును = ఒక్కకణము కూడ, - (ఆశతో) ఉపేక్షించి ఊరుకొనదు. హిమే-కొంతుం స్త్రీ -కం-వాంభఛేత్‌ ఎ చలి కొలమున-ఎట్టి-వవితమైనను--ఎవనివి-కోరును? (అని (ప్రశ్న. సమజంఘా-తు-- ది[బా]ల౦--క౦=నమ-నములై న-పిక్కలుగల స్వ్‌-- అమికే-- బలము గల --- ఎవరికో ఒకరిని (ఆవగా--ఒక కొడుకును విలం=బాలమ్‌) కోరుకొనుము.

వి. మొదట '“బాలంిలోని *ఆికొర మాను చ్యుతం చేయగా, 'బలరి అయి, "సేవని అను అర్థమును తెల్పును. చిపర “ఐలంిలో “అ మా(త్రను చేర్చిన బాలం (ఆయి==బావి, కొడుకును తెబ్బను, అన్లే 'సమజం'లో “అ” మాతను చేర్చిన, “పామజం' =నుగును--అనే అర్హూన్ని తెలుపును. తర్వాత, “ఆ మాత్రమ తొలగించ, 'సమణం' కొగా, దానివి (పక్కనున్న “ఘూ అను దానికో కలివి, “పసమిజంఘా”--అని పవచ్చేచం చేసి అర్ధము. వెప్పుళొనవలెను, “తి -- వావ పూరణమున, లేక నిశ్చయార్భమున వాడబడినది.

కేశ

ఇక్కడ ఉచ్చారణ కాలంలో దూథశ్రాచ్యుతిని చేసకొనవలెను. ఆర్థవివరణ మున మాత్రము "మార్రామ్యతి” ఉండదు. కొని సంయోగం ఉంటుంది. మొత్తం మీక 'సమజం--సామజం, బలం--బాలం) వెండువోట్ల పూడ “మా్రాచ్యుతి” జరిన దని గమవింపవలెను.

శ్లో భూతియోజిత భర్తవ్యః కృపణా [శ్రా న్తమర్షాలః। మహాపద శుభావాసః త్వత్సమః కుపతిః కుఠః?౫ హే, కా.

ఇక్క_.డ, మొఏట “కృపాణా (కొన మండలః” అతని ఉండగా, “పాోలోని తీరాన్ని" ఆను చ్యుతం చేయుటవలవు “కృసణ (శ్రా న్తృమండలఃో అయినిదని గమవింపవలెను,

“*విటః సేవ్య కులీనస్య తిష్టతః పథికస్య సొ

చి

ఇక్కడ, “విటః (= టంకుకాడులోని “ఇకార మాత్రను తొలగించిన “వట?” [మర్రిచెట్టు] మిగిలి అర్జాంతర సంగతిచేే “మాథత్రాద్యుతకి మగు చున్నది.

గమనిక : ఇంకను రదితర మహాకవు లనేకుల కొవ్యాల చుండి, ఆనేక చ్యుతకొది, ఉదాహరణములు సంకలనము చేయబడినమం అతివిస్త్పర శీతిచే వీకువ బడినసని మనవి. “అతి సర్వత్ర వర్ణయేత్‌” ఆని కడా సూకక్రి,

పా స్ట భోః అనో్న్యోజర్హో విస్ఫుబటో యత బింద్వాది పద్యుకా వసిః.... (పతీయకే విదః [ప్రాహుః తద్‌ోబిను చ్యుఠకాదికమ్‌ః1

యే(త్ర=ఎక్కడ విందు ౧ ఆచీవ్రచ్యురౌ + అపి = బిందు విసర్శ, అమర....మొదలై నవి-- తొలగింపబిడినప్పటిక్రి అన్యః +-అఆర్థఃజ మరియొక -- అర్ధము విస్ఫుటం-ప్రతీయశే = చిక్కు. లేక స్పష్టముగా-- తెలియబడినడి అగుకో, తర్‌ ఎవిందు ద్యుతక అదికం == అది-విందు చ్యుతకము ... మొదలగువది (అగును) అవి, వఎ.-- (పాహాః=ఎండితులు-పల్కిరి ఆని లక్షణము.

క్‌

*..కాంతో యనానస్తీ బాలేం దుఃఖేన భివతి నదాః”--డు. కొ,

(వ్రియడు, నేఛశైానంవకరుడునగు బాలచం[దుడు ఆకాశమున (లే) ఎల్లపుడు కన్పడడుసుమా!---అని మొటి అర్థము. ఇక్కడ “బాలేందుిలో మధ్యనున్న విందవు(6)ను తొల*ంచ్చి తర్వాతనున్న 'వేన ......తో కలిపి విభజింపగా, “జారే ! మఃవేన .. అగుమున్నది, అపుడు, “ఓ బొలామ+శీ' నేగ్రానందము కళ్ళింయ విముడు, నేడు, దుఃవేన-సదా--ధివరి = దుఃఖంతో ఎప్పడు = తలదీంచు కొవి యున్నాడు--అను ద్వితీయార్ధము హొడ్య నంకితమగుమున్నది. ఈ “6 ఆను స్వారము, లేక బిందువు చ్యుకమగుటచ్చే “మ్యతబిస్టుక” నై నది.

వి. ఇడి 'నికొర చ్యుతితో “వ్యంజన చ్యుతకము కూడ కొనన్చును.

ఖో నుళ్యామా చన్ననవతీ కానా తిలకభూషికా కవ్యైషా నజ్లభూః ప్రీతిం భుజంగన్య కరోతీ న?॥ వి ము. 4-61

నుక్యామా= యౌవన మధ్య యందున్న(ట్టియుు చంవనవకీ = మంచి గంధము పూసికొవి, కానా = కోరనగిన్క తిలకభూషికా = దొట్టుతో నలంకరింప బడిన ఆనంగభూః = కామోదేకమును కల్పించుచున్న, ఏషా = ఎదుట కన్సడు చున్న ఈ యువతి, కస్య-భుజంగస్య = ఈ-విటునిక్తి (స్రీతిం-న = కరోతి ?= వంతోషమును--కలిగింపదు ?

వి. కన్య+-ఏషా(అవంగళూఃి = వృద్ది+- నవర్షర్‌ీర్హ + పరనవర్హములు జేయగా, = “కస్య్యైఒషానజ్లభూః కాగలదు.

ఇక్కడ “(అ) నంగభాఃిలో “ని తర్వాత నున్న బిందువు [0])]ను చ్యుతం చేయగ్యా 'నగభాః” అని మామే. మిగులును ఈ స్థితిలో రెండవ

“నుక్యామాంచందనవతీ = తిలకభూషికా -- కొనా = చెట్లతో ఆకుంచ్చనై, చందన-తిలక-వృత్షములతో గూడి- ఇంపు సొంపు మీరియమున్న, ఏషా-నగటాః = ఈ (కవలని) చరుళ (పాంతు భూమి, అనగా-మలయసపర్వత్‌ పంది కస్య లా భుజంగస్య-(పీతిం=న-క రోతి = ఏ-సర్పమునకుంసంతో షమును-కలింపదు? అనగ, (ప్రతి దానికి తచ్చక ప్రీతిని కళ్ళిస్తుంవని భావము,

గమనిక . ఇక్కడ, '(అ)నంగభూఃిలోని అసువ్వొధ[0]ను తీసి. నగా,

16 *నగభా'ః అమినట్లుగానే,. “ఘబంగస్ప'లోని *6 నున్నను కూడ తీసివేయగా “భుజగస్య" మిగులును. ఏవి. “భుజగ, భుజంగ భుజంగనుి పదాలు, పాముకు పర్యాయ పదాలని “ఆమరకోశము”. (సర్చః బృఠాకు రృుజిగో సజింగో_హిర్చ్భుజంగమః...” ఈ “భుజంగ పదానికి 'నర్బము, విటుడు (= జారుడు, అంకుకాడు లంట నానార్ధములు.

• ([ఆ]నంగభాః, భుజంగన్య” పదాలలోని “బిందువులు చ్యుతము లగుటబే, ఈ రెండును '“బిస్తు మ్యుతకము'నకు ఉదొాహర౫ములై నవి. ల్లో మకరందారు?ం తోయం ధ_శే త్వత్పర థాతికా పాంబుజం క్వచి దుద్చిస్తు చలన్మకరదారుణమ్‌ | అ. చి. 22136 ఓ రాశా! త్వత్‌ -పురథాతికొ = నీ యొక్క = నగరం చుట్టు ఉన్న అగడ్త [కం దకము], మకరంద-+-అఆరుణం-తోయం=ద వే ఇ [ఒకచోట] శ్రేనెతో = వ్య నైన-సీటిని కల్లియున్నది. పొమ్చుజం = పద్మాలతో నిండియున్నది. క్వచిత్‌ = వేరొకచోట, ఉత్‌ -బిన్దు-చలత్‌ +-మకర- దారుణం -- పైకి-నీటి దొట్లనుం వినరుచున్న మొసళ్ళతో-భయంకరముగా-బాడ ఉన్నది నుమా ! రాజుగారి కోటను చుట్టుముట్టీేయన్న కంకకము ఒకవోట శేనెవలె అరుణ మెన జలమును పామర శాలను గలి, (ప్రకాంతముగ మన్నను, నేరొకగోట్యి సీటిని పైకి పదజబ్లమన్న మొసళ్ళతో నిండి భయంకరముగ నున్నదీ. ఇక్కడ మొదటి పావంలో “మకర దారుణం” అని పూర్వము ఉండగా? దానిలో బిందువు(0)ను చేర్చి, “మకరం దారుఇం'గా చేయబడినది. అస్లే, చివరి పాదంలో “చలన్మకరం దారుణం” ఉండగా, దొనిలోని “సున్న”ను చ్యుతం చేసి “చలన్యకరో దారుజంిగా చేయబడింది. ఎళ్లైయినను కేశా లేకుండ రెండవ అర్థం నరిఎడుతుంది. మొ త్హంమీద “విందువు” ఉన్నప్పడు, మ్యుతమైనవుడు కూడ రెండర్జాలు చక్కగా, నరివడి యుండుట, ఈ "బిన్తుద్యుతి కోదాహరణ (ప్రత్యేకత భో. విశిష్ట ద్రవ్య ఫటితం దోషాన్గ్స గనుకోచితమ్‌ | న! చ నే 'సేవ్యమానం మహారుగ్భిః ఆగవం తవ్వి ! రోఎతే! క. క, 45-11

శ?

తన్వి 1-ఓ వనికా! విశిష్ట ద్రవ్యఘటితం = సువర్ష-రత్న- ఆది విశేషము లతో గూడి దోషా--అ న్హ గమనోచితం = బాహుపులలో- కఎలిపోవుటకు వీలైన, మహారుగ్భి = పేవ్యపానమ్‌ = గొచ్చ రత్నకాంతులతో = తొలకాడుమున్న, ఆంగదం = భుజకీ ర్థి బాహప్పురి. రోచతే = (ప్రకొశించుదున్నదీీ. లేక (నాకు రుచిందుదున్నది.

నువర్జం రత్న ఖచితమై, భుజములందు తొలకొడుచు మహాకొంతులతో నొప్పుదున్న భుజకీ ర్థీ (దండకడియము) (ప్రకాళశిందదున్నది.

*“ఆంగడం'లోని బిందువును మ్యుతం చేసిన “ఆగవ౦ంి (= బొషధము అగును. ఆప్పటి-ఆన్య-ఆర్జము " విశిష్ట (గవ్యఘటితం ఇ పాదరసం మొ. విశేష (ద్రవ్యములతో తయారుజేయబడి, దోష--అ న్న గమనోచితం = కఫ, వాత, పిత్త ములను దోషములను పోగొట్టుటకు సమర్థమై, మహారుగ్భి - సేవ్యమానం = గొప్పదగు రోగములు గలవారిజే- వేవింపదిడుదున్న, ఆగదం = దొషధము, మందు, రోచతే = ఇష్టముతో భుజింపబడుచున్నదీ-ా

ఇట్లు విందువుదమ్యుతమైనప్పటి అన్యాక్టం కూడ సంగత మగుటచ్చే, నిది “విందుద్యుతకము.

ళో జనయన్లః సుఖం వద్రాం జనానాం నిజసేవచూ ఠతదిలాః మార్షవో పేతాః జయ న్తి రుచిళాలినః చ. చి. శం17 తమను సేవించిన జనులను, హాయిగా నిద్రింప జేయును మెల్తనై కమ్మని రుచి గలిగిన, అన్నపు మ్వులు [కబబాః) జయము విచ్చుదున్నవి. మొదట “*కంబలాఃి ఉండగా, దానిలోని బిందువును తొలగింయటచే, “కదిలాః” అయినది.

రెండవ అర్థము : మెత్తగా మెరయుచున్న కంబళ్ళు (చలికాలమున) తమను సేవించిన జనులకు, సుఖనిదను కలుగజేయుచున్నవని---భావను.

“కందిలాః నుండీ, విందువు [0] తొలగి, “కబలాఃి అగుటచే. “బిందు చ్యుతకము”.

(్రా

18 థో అసద్ప్నింయథి రాభాస్‌ మవె రమరవారణా?ః స. = మును ఘ[0]బా ౨అటనయా వ్యోమ్ని విరచన్షః (త్రిధా (నుశౌః ఆ. చి, 2-135 రెండు గండస్టలములు, ఒక తుండము ఈ మూలీసుండి, మ:-- జిలవబను

కార్చుడు, మేఘఘటతో సమానముగా, ఆకొశమున తిరుగుదున్న దేవతల ఏచుగామిం తమి ముాలతో (సకాశిందుచున్నవి.

ఇక్కడ, ఉచ్చారణ కాలంలో వించవు [0] లేకున్నను, అర్హం చేప్పాను

సమయంలో ఉంటుంది. ద్వితీయాక్టం అనేక విధాలుగా (శ్రుత క్టానమును ధారణ వొయుచు, ఘంటా నినారములు చేవం.సు ఆకొశనున వివారిందుదున్న, ఈ రేఫ దేవతలు [ఆమర-వారణాః] జ్ఞానంతో హడిన తమ ముఖములతో ళోవందు చున్నారు.

వి. 1. ఇక్కడ “మంటా ఘటనిలో మొదటనున్న బిందువు “మ్యుతంి చేయబడి, అర్జాంతరాన్ని తెల్పినందున “విందుద్యుతకము.

2. *“అమర--వారణాః'లో “వారణ” ఉత్తరవపద మగుటచబేే (శేస్పారమును మామే చెప్పురున్నది. “సింహ శార్రూల నాగాద్యాః పరే శేస్టార గోచరాఃశొ అని ఆవియురైక్తి 3, ఘటా-ఏనుగుల గుంపు.

న్లో త్వీవం౦ నందీశ్వరం చేవాః మందరాగం చసేవితుమ్‌ సుదంతీంచై)ః సమంచూన్ది సుందరీిః సముత్సుకాః అంచి. 22134

ఈ ఫ్లోకం “విందుమత్తు (విందుషూన్‌] నకు ఉదాహరణము.

ఓ నుదతీ ! ఈ చేనతలు ఇంద్రునిరోపాటు, శమ తమ దేవాంగనలను తీసికొవ, నముత్కంఠ గల్గినవార్చై, నందీశ్వర ద్వీపమును మందర పర్వతము నఠదు ర్రేఎంవటకు పోపునున్నారు.

ఇక్క-డ “నుకతీంచై 9 - నదీశస్వరం-మవరాగ...* స్థానములలో, విందవు నుంచి, “నుదంతీందచై 9) - నందీశ్వరం- మంవరాగం...* అని ఉచ్చారణ కొలమున *“ఏిందువు'తో ాడినట్టుగా వాయణడినందున, ఇదీ “విందుమాన్‌”కు ఉదాహరణము,

క్షం వై విందవులను చ్యుతం చేసిన, “ఓ దేవీ ! ఈ దేవతలు గొన్స ఏనుగుల నెక్కి, దేవాంగనలతో, మత్తుపదార్థము [మదారాగం] ను శేవింయటకు, సముద్రమున ( నతీ,-ఈళ్వరమ్‌ ] నున్న ద్వీపమునకు పోవుచున్నారు. వి. బించుపును (గ్రహించి, ఉచ్చరింపదిడినపుడిది “వింయమాన్‌” అగువు, కాని, అర్దం చెప్పునపుడు మాతం, విందువు విడిచి పెట్టదిడినందున, ఇది 'విందు చ్యుతంము టాడ కౌదగియున్నఎని గమినింపవలెను, బ్లా యకా సత్ప్రసవః స్నిగ్రః సన్మార్గ విహితస్థితిః తథా సర్వాశయః సత్య మయ[0]మే వకిల్మఘమః దే క. ఆయం-మే-వకుల(దుమః = ఈ-నా-పొగడచెట్టు యథా = ఎట్లు సర్‌ (ప్రనవః-స్నిగ్ధ--సత్‌మార్ల వివాత స్టితిః = మంచి జాతిపూలతో = చక్కని సీడ నిద్నుదు = మంచి (తోవలో మన్నదో, తథా = ఆప్లే సత్యం = నిజనదా, సర్వ--ఆ(శ్రయః = [ఎండలో (తోవను పోవుచు ఆలసినవారు] అందరికి = అక యము నిద్భుదు [ఆనందమును కూడ కల్లింయను]న్నది. నా పొగడచెట్టు ...పూలతో పాం మై, సన్యార్గమున నున్నవై, నిజంగానే ఆంవకికి ఆశ్రయమిచ్చి సంకఠకాసమును పో గాట్టి, కాపాడుదున్నది. వి. ఇక్కడ 'సత్యమయ[0]మే వపల (దుమంలోనున్న వింయమవును చ్యుళంచేప్కి దాని (ప్రక్కనున్న దానితో కలిష్కి వదివిను “సత్యమయ మేవ టల (దుమణొ అగును. అపుడు---- “స్మత్పపవః--స్నిగ్ధః-- సన్మార్గ విపాత స్టితిః = సతృంకానంతో- స్నేహంతో--నన్మార్గము నెంచుకొని సంచరించుచున్న, అయం-- ఏన = ఇతదొక్కడే, సత్యం ఇ నిశ్చయముగా, కుల్యదుమః = (నా) వంశవృకమ్లై సర్వ+-ఆ(శ్రయః = ఆందరికి-అధారభూతుడై , ఉన్నారు. వి. పె నర్వ సద్గుణ సంపన్నుడగువాడే నా వంళానికి మూలాధార మై, అందరికి ఆశ్రయమిచ్చి, పెన్నిధి మైనాడు-- అను రెండవ అర్థం కూడ, సరిఎదు చున్నది. మొ త్ధంమీద బిందువు (0) ఉన్నను, చ్యుతం చేసినను, రెండర్టాలు రావడం, సరిపోవడంతో, నిదియు "బిందు చ్యుతకి ఉదాహరణా న్త్హరనూ.

20 ల్లో చళొస్తి బిన్తుద్యుతకాలిచాతురీ ఘనాశ్రు విందుచ్యుతి కై తవా త్తవ। మసారతారాషి 'సపొర” మాత్మనా తనోషి “సంపారి మసంశయం యతః నై, విర్వ దౌషధమైన “నై షధమును రచించిన శ్రీహర్తుడీ ల్లోకమున, బిందు యుక్తమైన “సంసారము మండి విందువుసు చ్యుతంచేసి దానిని “సపారిమును చేయుట విశేష[గాహ్యము. శ్లోః నహ(0)సా నలివీ తాం ళారికా గగనావనిః శోభతే భూమి పాలానాం సభా చ విణధాగ్రతా! హే, కా. 54-72 “కావ్యానుళానన కర్హయగు హేమ చంగదుడీ లళ్లోకమున, మొదట “సహంపా....”గానున్న దానినుండి. విందువును చ్యుతంచేసి “సహసా” చేసి అర్హ ద్వయంతో సమన్వయించెను. అలి విసర్గ చ్యుతకమ్‌ 0౧ లో, ఆగ స్య్యస్యముేః కాపాత్‌ బహ్మాస్యన్తన మా(శ్రికః మహానుఃవాత్‌ పరిష్ణః నహుషః సర్పళాం గతఈః॥ వి. ము. 4-64 మహా--ఆనుః-నహుషః 2 గొచ్చ--వై తన్యముశలం- 'నహుషుడను రాజు, (లిహ్మస్యన్తనం--ఆ(శితఈః = (బ్రిహ్మరథమును -- ఎక్కిన వారైనను, ఆగ స్త్యన్య= మొనేః-.?ాపాత్‌ = ఆగస్త్యుడను-మహ క్రి యొక్క-కాపము [తిట్టు] వలను భాత్‌-- పరిభిష్టః = ఆకాశము (స్వర్గము) నుండి-(వెలివేయబడినవారై ) శారి భూమిపైబిడీ, సర్బతో౦ం-గతః = సర్వరూపము-నొం దెను, లోకంలో “మహానుఃవాత్‌.... మధ్యలోనున్న వినర్గము(8)ను చ్యుతంచేసి, తరువాతనున్న “భాత్‌"తో కలిపిన మహానువాత్‌ (గొప్ప సుఖము నుండి] అను పదము ఏర్పడును. ఎ" నహామడు గొప్ప - స్వర్గసుఖము నుండి (ష్టుడమ్యెను = ఆను ఆన్యార్థము హూడ సరిపడి, “వినర్గచ్యుత” మగుచున్నదీం

రో! |. 8. నహుమకు “అయువు అనువాని కుమారుడు. ఒకప్పుడు “విశ్వ రూపుడము వానివి, అన్యాయ్యముగ చంపిన పాపమునకు భయపడిన దేవేంద్రుడు, ఠన సింహాననముమ పరిత్యజించి, పారిపోమెను. అప్పుడు మహర్షులందరు మానవ మా(తుడగు “నహుషుని, మాన్యగుణఖనిగా వెదకి తెచ్చి తమ తమ యంశములను వానిలో జొప్పించి, థాళీగానున్న స్వరసింహాసమున, (ప్రతిస్టెంపబేసిరి. కాని ఇంద్ర పదవితో గర్వించిన నహింషుడుు చేవంగదుని భార్య యగు శీచేవిని కామించి? ముని వాచహమున నెక్కి, ఆమె కడకు పోవుదు, కామో(దేక త్వరతో “నర్ప-సర్బి [=ళ్చరగా ముందుకు సాగుము] ఆని, అగస్త్యుని కాలికోతన్ని, అతని శాపముచే, సర్పహాపము నొంది పిమ్మట, ధర్యఎాని (వత్యు త్తరములనువిని కాపవిముక్తుడైన “పుూణగాథి విక్కడు అనుసంధించు కొనవలెను. శ్లో మందై9ః కలాపినా మేతే పడిడాం ధరణీ రుహాః విరుతైః స్వాగతా నీవ వారివహాయ తన్వ కే॥ ఏకే--ధరశీరువోః:= ఈ చెట్లు, కలాపినాం- వక్షిణాం--మందై 9-విరుతై = నెమలి పతీల యొక్క--గంఫీర- శబిములతో, వారి-నాహాయజ=. నీటిని = మోయు మేఘముల (రాక) కొరకు, సా:గకాని--తన్వ తే-ఇన = స్వాగకాంజలి = ఘటించు చున్నవా? ఆఅనృట్లున్న వి. చెట్లు తమ పైనున్న నెమలి పతీల కూతలతో, మేఘములకు ప్వాగతములు పల్కుచున్నట్లున్నవని, కవి ఉక్పేషీంచెను. వి. ఇక్కడ “మంవై 9 = కలాపినాంఆను రెండు శబముల మధ్యనున్న విస్ల(:)ను చ్యావితంచేస్తి మి"రిన వానిని కలిపిన '“మంగై )కలాపినాం” [=దీర గంఏర-ముఖ్యన్వరముగల... ]] అగుమున్నడి. అపుడు చెట్లు నెమళ్ళ డెక్క .... ప్వరములకో స్వాగతించుదున్నవను ద్వితీయార్టము కూడ సంగతమై “విసర్యుళి మసదన్నది. ల్లో. పయోదసమయే జాతే (ప్రచలాః కీరరాజయః పళ్యాధునా వివధకే న్వపక్నైః హరితా దిశా. ప్‌ో రు ఆధనా-సయోదనమయే--జాకే = నేడు జ్ఞాసనుయిను - వచ్చిహళై (40 ₹ేటింంంంం 6000006002] క ఇ న!

22 (ప్రచలాః=కీరరాజయః = ఉల్లాసము కో ఊ ఎలామమన్న -దిలుక లగుంప్కు, పపశై 1=- దిశః--హరిరాః-విదద తే=తమ రెక్కలతో --దిక్కులనిన్నిటిని,-- ఆకుపచ్చగా --- చేయుచున్నవి, పశ్య = చూడుము. వర్తాకొాలము వచ్చినంతనే, ఆకాశమున బారులు తీరిన చిలుకలు, ఈమ రెక్కలతో, అన్ని దిక్కులను, అకుఎచ్చగా చేయిమన్నవి -- చూడుమని హెచ్చరిక. వి. ఈ ఫోకంలో “ప్రెచలాః కీరరాజయః” మధ్యలో నున్న విసరసు “మ్యుతం'చేస్కి కలిపిన “ఫప్రచలాకీరరాణయః” కాగా మరల, దానిని “ప్రచలాకీ- రరాజణయః'గా విదదీసిన్య వచ్చు రెండవ అర్హము న్‌ యః-ఫప్రచలాకీ= ఏ-నెమలి, పయో :సమయే--దరాజ == వక్షాకొలమునం వాసి శెక్కినో,ఆ నెమలి, ఆధనా-నేడు శరద్శ్మతువురాగానే,....తన రెక్కలతో దిక్కుల నన్నిటిని పచ్చగా చేమునముస్త డిం వక్షాకాలమున వర్తిల్లిన నెమలి, శరదృతువు రాగానే. కన రెక్కలతో దిక్కులను పచ్చగా చేయుచున్నది --- చూరుమని ద్యితీయార్థము. .”. విసర్య చ్యుతముం వ్యజ్ఞైన చ్యుతకమ్‌ భే విశవో రుచిరా స్సర్వ రసాః సర్వజన(ప్రిడూః షమాయా మఖిసంపన్నాః దృశ్య నే మగదే పరమ్‌॥ ని,ము.4-69 లిక్షఃవ:౭బౌద్ద సన్నాసులు, రుచిరాః--సర్వరసాః = ఇష్టమైనవారు = సర్వ జనుల యంఎనురాగరసముసు జల్లువారు, (కనుక) సర్వజన్నప్రియాః = సకల హాన పులకు ఇష్టమైనవానై, క్షమాయాం--అలిసంపన్నా .- ఓర్పుతో (భామిలోొో-ావ లోటులేనినారై 3 మగధ-పరం-- దృశ్య న్తే=వి(వ్రిహోర దేశమనం--ఆవికనుగా, -- 'స్వేచ్చగా-తిటగుదు కన్నదుదున్నారు. ఉని. వ్య బౌదులు విహరొచ్చుట చేతనే, మగధథవేశమునకు, విహార -- బిహాక - పేహోరవచేశ మను వ ఉర్హరాదీవార్కు ఒ(డ్రులు, చెంగాలువారు ము॥ం

23 వారివ-బిలకున్న ఛేవమునుపట్టించుకొనరు, _“.వి వేకానంద--బి బేకొనంరంరవీంద్ర= రవీంద్ర... ఆని పల్కుదురు. ఇక్కడ, “రిక్షవలలో “థి (ర్‌+ఇ)లో నున్న “నొను చ్యుతం చేసిన “ఇడీవః” [చెరకు గడలు] మిగులును. ఈ చెరకగడలు, మమరముల్లై నమస్త రసగుణయి క్తములై, సర్వ(సజలకు ఇష్టమైన, ఖూమిపై సమృర్దముగా కన్సడు చున్నవి-ళాని ద్వితీయార్టము. ఇ “భిషవః"లోని “ఇికారజాన్య -- హల్యా 'చి మాత్రమే చ్యుతమై నందున "'వ్యంజన చ్యుకకము. లోః సత్యశీలో దియోపేళః దాకా శుచి రమత్సరః బ్‌నః సర్వాత్మనా "సేవ్యః పవ మువ్చైరభీప్పకా॥ దే-క. సత్యశీల॥---దయీ--ఉపేతఈః = సత్యస్వభావము గలవాడు, కరుణతోహడిన, వారును, దాకా-శుచిః--అఆమత్సరః = దానము బజేయువాడు-- పవ్వితుడు మాత్పఠ్యము లేనివాడును, ఆయిన, జినః:= ఒప్పభగవాముడు, ఊప్పైఃా పెద౦-- అభీప్స్పళా? - పర్ష-+-అక్మనా-- పేవ్యః =ఉన్న త-స్టానమును--పొందగోరువానిడే,-అన్ని విధముల 'సీవించద " నవాడు. సత్య$లాది సర్గగుణాల కొలవాలుడగు బుద్దుడు, అవివృర్తీ నాకాండీందు వాళంవరికివి ఆరాధ్యుడు. ఇక్కడ. 'జనిః [క్‌ఎఇ]లోని, ఇకారరహితమగు “జ్‌” (జకారమును[ మ్యుకం చేసినందున. “ఇనః” (=(్రభువు, స్వామి మిగులును. పై విశేషణసామ్య ముడే, సర్వగుడాలతో గూడిన, ఈ “ప్రభువు [(ఇనః] కూడ సర్వజనారాధ్యుడగు చున్నాడని ద్వితీయార్దం, హల్మార్రము, అర్హమా(త్రకమునగు “జనిలోని కేవలిజ్‌ి = జకొారము మామే, లుప్పమైనందున, ఇదీ స్యంజన చ్యుతకము. “వరిగ్లానం తుక్షమాస్ర శమ” అన్ని పూర్వమే చెప్పదిడినది- కొందరు దీనిని “అర్హమాధ్రామ్యుతకము'గా మాడ న్యవహరించిరిం భై. ఆంగభూ సహజోదార మేమనాద విశీషణః వేలాయా మకలంకాయాం (శ్రావణో బయం విరాజకే కఈఠ.క. 45-11

2తీ

ఆయం--శ్రానణః = ఈ -గవణ మాసము ఆకల (ళం) కాయాం -==ా వేలాయాం = దోషరహతనుగు-సమ మమున, ఆబబూ-సటాజి--ఉదారం మేఘనాన- వివిషణః = మన్మథునకుంసహోదరిఎుగు- గొప్ప- మెఘధ్యనితో = భయంకరమగుము, విజృంభతే=బాగుగా చెలరేగునున్నది.

నిష్కళంకమగు సమయమున మన్మధునివలె కామోళేకమును. కల్లింయ మేఘధ్వనితోో భయముమ గల్లించుటున్నసైై, ఈ శ్రావణ మాసము విజృంభింద చున్నది.

[[. 8. = మేఘము, దాని గర్జనలు, వియోగి జనులప కామోదేకముమ గల్గించి, ఖయ పెట్టుచుండునని - కామశాస్త్ర బోధ. కనుకనే, మహాకవి కాళిదాసు “మేఘాలోశే భవతి సుభినో ఒప్యనఠావృ ల్తిచేతఃో.... అవ్వి “మేఘ స్వశి కాన్య మున వెల్లడించెనుం

ఇక్క_డు “'క్రావణః” [క --రావణః]లోని హల్మా[ర్రమగు “శొను చ్యుకం జేసిన “రావణః” మిగులును, అవ్బుడు- ఆయం-రావణః== ఈ - రావణాసురుడు, దేళా[-ఆయానుక-లంకాయాం = సము(వపు చెలియలికట్ట తీరమున - విస్తారముగ వ్యాపించిన --- “లంకా నగరమును ఆంగఘా-సహజ-ఉదార- మేఘనాద-- విధీ షణః= (యథాశక్రమముగ) కొడుకుగాను-సోవరుడు (తమ్ముడుగామ - గొప్పగా (ప్రపిద్రి నొందిన = ఇంటద్రడిత్తు అ విఫిషణులమ వారితో కలిస్తి విజృంలించు చున్నాడు,

॥ 8. *" ఆంగం-భూః=తన శరీరము నుండి = పుట్టినవాడు, కొడుకగు “ఇ౦(దడిత్తు, సంహజి.... తనతోపాటు [వెనక లేక తర్వాతి ]పుట్టిన తమ్ముడు “వినిషణుడు”.

చెలియలి కట్టడే దీర్హముగ చుట్టబిడిన-లలికొ నగరమును, కొరుకగు ఇంద్ర జిత్తు [మేఘనాట]డుుతోను, తమ్ముడగు విఏషణునితోను, రావణుడు వలరేగుమున్నా డని “ద్వీతీమూర్దము.

“శావణః-[=క్‌ రావణః )లోన్సి హల్యా[తమగు “శో ఆను న్యంజనము (హట్ల్రు మ్యళమగుటచే, ఇది “వ్యవ్దాన చ్యుళకము.”

ల్లో. జగ్లేక యాఒపి శోత్కంరం కినుప్యాకుల మూరృనమ్‌। విరహేఒంగనయా కాన్తం సమాగమనిరాశయా 1 అ.చిం. 22138

రక్‌ వియోగము నొందిన ఇక స్రీ ఇక భర సమాగమము జరుగదేమో ? అను నిరాశతో కలత చెంది, సొమ్మసిల్లి గవ కంఠంతో దుఃభించెను “జగ్గే-అనునది 'నే-హర్షతయే” ( = దుఃవింయట) అనువాతువు మొక్క, ఘాళకాలిక 'లిజ్‌* రూపము. ఈ 'ఆగ్లే' (క్‌-ఆ. కిఇర్‌ఏ్స మండి, “ల్‌” [అను వ్యంఖనంం హల్మాఠం] తొలగించిన 'జగే” మిగిలి. 'గానంి చేసెను”, పావన అను ద్వితీమార్జం వచ్చును. ఎట్లన-భి రృ సమాగమ నిరాశతో. వితహోత్కరంత యగు ఒకానొక స్త్రీ కిలత చెంది తహ తహతో, మూర్భన (సంగీఈము నంద (క్రమముగా నప్ప (7) స్వరముల మొక్కు ఆరోభోవరోహాణములు] చేయుచు, గౌనము చేసినది. _ జగ్గే( = దుఃలించెను) నుండి, *“లో అనువ్యంజనము లుప్తం కాగా, “జగ మలి, గానము చేసెమ-అవు అశ్యార్థము చక్కగా నరిఎడుకున్నది. ఎ వ్యంజన మ్యుఠతకము ॥ ల్లో. రాజన్‌! కమల(వవాడే. తే భబతు చాకమయవ। ఆసావయతి య[డ్రూపం కరేణుః కరచ్చైః వినా॥

కమల(పకాక 1_.రాజన్‌ = కమిలలోచవుడవగు-రాజొ! కరేణుః =“క రేణుక ఆనుళదిము (మండి, కరడైః--ఏనా జ హల్చాాశములగు “క-ర=ణి అను ఆక్షరా లన్తు తీసివేయగా, యత్‌--రూపం--ఆసావ యతి = ఏ-ఆకారమును- పొందుచున్న వో, తఠ్‌--కే-ఆక్షయం--భవతు-చ = అదీ (దాని ఆర్జము-నీకు-సమృద్దిగా- నంభివిం చుమగాక!--అని ఆశీర్వచనము. అదెట్లు?

“క చేమ$--అను కబనమును విడవీసిన, దానిలో 'క్‌-ఆుర్‌-ఏ-ణ్‌ -ఉ-ళ అను ఏడు [7] అక్షరముబస్నవి. ఈ ఏడీంటినుండి 'క=ర్‌-ణ్‌” = ఆను మూడు హల్లులను (కరడై ?-విన్సా తీపివేసిననో. “అ-ఏ-ఉఆః? అను నాలుగు అకంలు మిగులుచుస్ప వి వీనిమి[(క్రమంగా. సంధిచేసి కలిపిన 'ఐ జ ఆయ్‌+4ఉ-;) ౨ ఆయుః (=ఆయుస్సుు అనురూపము సిద్దించును. అట్లు, “ఆయుస్సు నీకు సమృద్దిగ సంభవించునుగాక!” అనగా “దీర్థాయిష్మాన్‌ళవ !' అని ఆ$ర్వదీంచినట్లగుమ.

(4)

26 పూర్వ ల్లోకాలలో, ఒకే వ్యంజనం (హల్లు) ద్యుతం కొగా ఇక్కడ “కొంర్‌-ణ్‌” ఆను మూడు హల్లులు చ్యుతమగుట విశేషము బరీ “జహుంవ్యంజనచ్యుతచి[రము” మరియు దీనిలోని కొన్ని ఆక్‌రాలను “ద్యుతి పర్ధతి ద్వారా “బప్పం జీయగా, మిగిలిన వానిని కలిపి “ఆయుః” అను “నవశద్లి విర్మాణముి కూడ చేయ బదినఎనీ-గమవనింపగలము. ో సాన చరతకకిం వ గ్ట్‌ (0/00౧ ౧౮౦ ౦ 1069 గ|866) సి. క. : ఈ “స్టానద్యుతక చిత్రముివ, కర్త-కర్మ-[కియచే కాక్క వాని విశేషణములు మొదలగునవి గూడు తమతమ స్థానములలో నుండక గణివిజిగా నుండి, ఆస్వయ శీప్ణత కల్లించు చుండుటవలన, అ్హైవగాహనకు ఆటంకము కల్గి లే ళా న! శి చుండును ఎట్లనగా షి హరః శ&యీ కొసకరః సురేకః శాన్తోహరిః గో(శ్రరిపుః వినప్వాన్‌। చన్గో ద్విజిహ్వోశ్రిత మి త్యుపేత్య లవ్మ్యి వృతఃపాతు విధి ర్త్హగన్గి వి,.ము.4=68 పహొరః-తయీ, నురేశఃలా తొపకరొ, ... ఈశ్వరుడు కీణీంచుచున్నాడు, దేవేర్యదుడు తాసమును కల్గించుదున్నాడొ,...-అసి యభ్యాక్రమముగా ఆర్ధం చెప్పుకొన్నలో, ఆసంబిన్థంగా ఉంటుంది ఎం బెల్లాచెకరుగం స్టాన(భష్టములై పడియున్న పదొలకు, మొకట నరిచైన అన్వయ[క్రమం ఏర్పరమదకొని ఆర్డీ సమన్వయం బేనుకోవాలి.

1. హరః- ద్విజిహ్వా--అ్యశ్రితః-శవుడు [చూచెదమా?] రెండు సాల్కలతో చాడీలు చెస్పువారి మాటలను వింటాడు (శ్లేషకోరెండు నాలుకలుగల సర్పములకు అ్రయమిచ్చి యున్నాడు.] 2. వినస్వాన్‌ = కాపకరః ఇ సూర్యుడన్నరో

27

నొప్పిని కల్లిస్తాడు (వేడిని కల్గింయను.) 3. నుర-.-ఈశః = గో(త్రరిప్పు = దేవేం (ద్రుదు-వంశనాశకరుడు [సర్వతముల (గోత్ర) 3ెక్కలను నరుకుట వలన -- వానికి కతువు ]] 4. విధి-- ళాన్ధః=(బహ్మా-కదలలేని- నపుంసకుడు. [నిమ్మకు సీరెర్లినట్లు, పళాన్దంగా వడిడంటాడు.] ఇతిజబట్లవి [దేవత-లందరిలో మన్న అవలక్షణాలనన్నీ గణించి, గుణించి] ఉపేత్య= (వీరి-నందరిని] విడిచి పెట్టిన లవ్మ్యా-నృతః-హరిః. జగ న్లి-పాతు=లక్ష్మీదేవిచే వరింపదిడిన = శ్రీమన్నారాయ జడు-సర్వలోకముదిను-సంరక్షించుగాక!

వరణీయులగు సర్వదేవతల --- అవలక్షణాలను అక?0చుకొని, వారి నందరిని వదల్కి లక్ష్మీదేవిచే ఎన్నుకొనబడిన _ విష్ణువు సర్వలోకాలను వంరకించుగాక !

ఆయా దేవతలందు, కవిశ్లేషతో అనేక దోషాల నారోపించి. చమక్క రిందుపేకాక్క భోకంలోవీ వదాలను [శ్రమం తప్పించ్చి చెల్లాచెదురుగా నుంచినందున “స్థానమ్యతకము,

గ. కై. : ఇట్లు అన్వయ క్లిష్టకకు ఆలవాలమైన, ఈ స్థానమ్యురకము నంగీకరింపని ఆలంకొరికులు, దీనికి “ఆస్టానస్టపద దోషమని పేరుపెట్టి దోష్‌ (ప్రత రణమున పడవపై చిరి

శో. (రవ్యం పంచవిధం జాతిం చరుర్వింశతిధా విదుః।

గుణం ద్వీధా చ నవధా కర్మకాణాదపుంగవాః॥ కత. 4ంకం9 లోకంలోని వరుసనుదిట్టి “ద్రవ్యము” వలచ(5)విధమని, జారి చతుర్వింశతి

(24) రా... అని, అర్దం ఇెప్పటోవటం అనుచితమౌతుండది. కనుక, ఆకమంగా ఉన్న పదాలను అన్వయ [కమంలో పెట్టి, అర్థం చెప్పుకోవాలి. ఎట్లన కె (రవ్యం నవధా 2 (రవ్యము (సృఠివి, జలము, తేజము, వాయువు, ఆకాశము, కొలము, దిక్కు, ఆత్మ మనస్సు-- అని -- తొమ్మిదీ విధాలుగా (నున్నద. ర గుణం--చతుర్వింకతిధా = (రూప, రన గంధ, స్పర్శ....ఇళ్యాదిగ్రా గుణాణ ఇరువదినాలుగు విధాణ. 3. కర్మ-పబ్బవిధం = ఉ స్టేపణ, ఆవకేపజ్య ఆకుంచన, (ప్రసారణ-గమనములు-గా--కర్మపంచ [5]విధము. 4.డాతిం-ద్యిధా = సర ఆపరం అను వామదేచూలతో జౌతి రెండు విధాలని “విన్వన్మోద తరంగిణి వివరణ,

28

(ఇత్రిచ--ఇట్రని, కొానొదలప్పల్లవోః = కకాదమహ ర్షి చెప్పిన వైశేషిక స్యాయళా ప పెండిత్మసకాండులు, వీదుః:2= ఎరుగుదురు.

శ్లోకంలోని కర్తం శర్మ.... మొదలగు పదాలన్నీ, తనుఠతఈసము నెం వులు తప్పి, ఆస్టానములలో పడియున్నంచున ఇది “న్హొనచ్యులకముిఎకు ఉదొవారణ మైనది.

శ్లో, అందిర మంభసపి పత్త్రమరాతిః కీత్‌ మిహీశగజున్య దదొహ। యస్యవరూ స్రనయం గృవామిబ్దా పాతుస వో హరలోచననహ్వాః వి. మః శ-?4

అమృరళఠి ఆంఖసి, పత్త9ం--ఆ రొతి.... = ఆకాశము-సేటిలో, సత్తిము- శ్యశువు... ఇత్యాదిగా ఆర్థం చెప్పుట కూడా “అసంబ్బ (ఆలాప' మగును. కనుక క. యస్య--ఆందిరం--పీతం:2 (భగవంతుడగు) ఏ విష్ణువు ముక్క న్వృము పసుప్ప వన్నె గలదో (పట్టుబట్టయో), (“యస్య'ిను ఆ వృత్తము చేసొనినే, అర్హఎజ నులభావగాహమగును.) 2. యస్య-గృహం--అంభసీ= ఎవని ఇళ్లు -- వీటిలో పాలపంటమున్‌ ఉన్నదో!) 3, యస్య-పత్సంం-అహి-ఇన-- గజస్య -- అఆరాతిః=2ఎవని--వాహనము- పాముల మొక్క--టపటి--(అహా--ఇన)- సమూహము నకు-ళ(తువై న గరుత్యంతుడ్పో 4. యస్యంవధూః - ఆప్‌-౧జొ=ఎవని-భార్య - వమ్ముద జలమున బుట్టిన-లక్మేయో”' 5. యశ -తన మం- హరలోచన- వహ్నాఃం దదాహ = ఎవనింకుమారుడై న మన్మథుని--ఫా[భా]లాటని (వుని కంటిచిచ్చు = రాల్చివే సెనోో సశ-నః-పౌళువు ఆ విష్ణు భగవానుడు-మిమ్ములను [మమ్ములమగూడ) కాపాడుగాక!

లోకంలోని పదాలన్నియు స్టాన్యష్టములగుటచేం నీడియు “స్టానచ్యుకక మే”,

ఇదీ “వై ష్లవంకొగా, . వపరమైన డావిని కూడ నతీలించండ్‌ం

ఖో. గౌరీషబం ఘభూధరజొనానాథః పత్రం తృతీయం దయికోవనీతమ్‌, యస్తాందిరం ద్వాదశలోచనాఖ్యః కొష్టానుతః పాతు నదాశివోవః ?

29 దీనిలోని పదములు స్టాన (ద్రస్టములై యున్నవి. అజకే, 1-2 పోవముల లోమ, 3-4 పాదములలోను అన్వయ [కమంగానాండుట గమనార్హామూ, “యన్య”మ పునరు క్రండేసి. అన్నిటికిని అన్వ్నయింనవలెను. ఎట్లన --

1. యన్నంగొః=స్యతం = ఎవనికి-ఎన్తు (నంది)--వాహన్‌ మో 2] యస్య-తృతీయం--ఈ త&ణం =ఎవనికి-యూడవజకన్ను కలదో, 3] యన్య-భూదరజొ-రయికా = ఎనవికింపర్వతపుత్రి (పార్వర్శిఎభార్యయో, 4] యస్య-ఆసానాథః-ఉపవీతమ్‌ = ఎవవిక్‌- నాగరాజు - యశ్రోఎపీతనమో (జఅంచెము) ర] యన్య-కొష్టాః-ఆందిరం =ఎవవికి-దిక్కులే-వ ఫ్రై మోం 6] యవ్య-=ద్వారశలోచి వొాఖ్యిః-సుకః= ఎవనికి !$2 కన్నులుగల కొల్థికేయడు = పెమారుడ్తో (సః) నదాశివఃఅనః=పాతి= ఆ ఈశ్వరుడు = మిమ్ములను- రషీంచు గాక! పదములు తను తను నెలప్తుణ తప్పియుండుటనే. నిదియొక 'స్టాన చ్యుతకముం” ఖోః కాన్హా రుచిం మునిజన స్తరుళోఒవియోగి కోమళ్చ రత్నమణి రుజ్జల కంకణేన ఠ వ్రేపయోధరయుగే కుచభాషణేన వోరేవోరే హొమకరేమకరే కరే చః। నురథాం చద్యంలోవి పదాలు ఆస్టానపతితము లగుటచ్చే “కొన్స రుచిని మునిజనము 244440 ఇర్వ్యాది అర్థం ఆసంగతముగ నున్నది. కనుక నొక(క్రమములో అన్వ అంంచొలి. ఎట్టన కొన్తా-హో రేంరుచింంద_నేజభార్య ఆ మవ్యాలహారమునందు [హాశే] అన క్రిని చూపుతున్నది. అన్లే 2. మునసంఘము విస్ణువునందు (హరే)ను,

3. ఆవియోనీ-తరుణః---హిమకరే= ఎడబాటు చెందని యువకుడు --- చందువి యంయను, శీ. కొమః-మకరే=మన్మదుడు = (తన ధ్వజు చిహ్నమైన] మొసలి యంయును. 5. రత్నమణి:--- ఉజ్జ్వ్వలకంకణేన [సహ]--కరేజ రత్ననుణీ (ప్రకా

30 శంచుచున్న కడియము [గాజు]తోపాటు---వేతి మందను. (చ=మరియు) 6 కచ భూషక్షన--(నహుపయోధరయుగే--చ = రత్నమణి స్తవభూషణమగు హారంతో వాటు చన్నుల జంటయందును, రుచింంధ_కే=[బహు వచనంతో-- వై వన్నియు ఆమా విశేషములతో ] అన క్రిని చూపుచున్నవి. అ్పానవతితములై న శవము ణ “స్థాన చ్యుకశమున కేకొక్క మొవట అన్న యము నందింపకున్నను, తర్వాత నొక శ్రమంలో నుంది, అన్వయ సౌలభ్యము నందించినవి అస్లే “హారే--హ నే అయి “మావ్రామ్యకముినకు, “హిమకరే నుండి (క్రమంగా ఒక్కొక్క అక్షూన్ని తొలగించుటదే అక్షరచ్యుకకమునకు కూడ ఉదాహారణములు కొదగినవై నవి. ల్లో కశాశీనః పాతు మాం సం సర్యంక స్తత్కులా దభూత్‌ః మాతా ప్రీ సపత్నీ చ మేనా యస్య దీవోధదువఃః రాచ నద్యంలోని పదాల వరుసముబట్టి, “క*నుడు నన్ను రక్షించును గాక! అఆ కలము నుండి పత్రము నర్యంకము పునైను ....... ఇక్యాది అర్హము అమోగశ మగును. కనుక, పద్యంలో అ[కమరిగాా వరుస తప్పియున్న పదొలక దండాన్వయం” కల్పించి. అర్హము చెప్పుకొని సరిచేసి కొవవలెను. అదెట్లనిన-ా

1. యన్యలాపర్యంకః---కొశీనః1=ఏ దేవుని మొక్క -- పడక _ గరుత్మంళువో కీ
2. యన్య--ప(త్రం--త5్‌ఎకులాత్‌2 = పీ దేవుని=ఎవాహనము - గరుడ పకయా ?%
3. యన్య-వత్నీామా 32=ఏ చేపువి మొక్యం--భార్యఆల మీ దేవియో, శీ, యఃజ ఇవా ఉీఎ పుత్రీ = ఏి దేవుడు అ= మన్యధనితో ణు సంకానవంతు డయ్యినో ? క, యః-భువః-దివ;ణఅమాకా = పి వేలుప అ భూమికి, స్వర్గమునకు, = టప్రమాణక ర్తగాా ఆభూత్‌ = అయెునో, సః 6జమాం 7 పొతు = అట్టి విమ్ణుదేవుకు దగ్రన్ను రక్షించుగాక! అమ ముఖ్యార్థిమును రాబబ్టుటకు ఎంతో శరోవేష్టన ప్రాణా యామిము చేయవలెను.

వె!

వివరణలు : 1, కం(=వాయం౦) ఆళ్చాతి ఇరీ:=కాశీ= గాలిని మేయునదీ గనుక “కాశి అనగా పాము. కొాశీనాం ఇనః (=పాములకు-ట్రభుపు)== కాశీనః = ఆదిశేషుడు, అని విగహా వాక్యమటలు.

2 రేషాంకులంజ తత్కులమ్‌= ఆ పాముల యొక్క. -- సమూహము, ఈర్‌-కులం అ త్రిఇతి=ల5ళ్కుులాత్‌ =ఆ పాముల- సమూహమును -- తినువాడు గనుక తత్కులాత్‌ = గరుత్మంతుడు.

3. మా-.-ఇనా 2 మేనా. ఈ “గుణ” సంధిని విడదీయగా వచ్చినది “మా లక్ష్మి. “ఇందిరా లోకమాతా “మా” రమామణ్ణల (₹) దేవకాలోొ ఆని -- అమర కోకను,

శీ. ఇః 2 మన్మథుడు. 'ఇకారఃఫణి రవ్నార్చి ష్వనంగేచం[దరోచిషొ- అని చిపంటువు. ఇ” హరిశబ్దంవలి, “ఇికౌరొన్హ టప్రఠమా విభక్తి, “కలనా "= హరిణా వలె “ఇికబ్ల తృతీయా-విళ క్రి.

ఏ. మాతాలామా(మానే= కొలుచుట) అను ధాతుపనకు “కృత్‌” (తృచ (వత్యయం కలుపగా, వచ్చిన రూపము. మాశాజ=కొలుచువాడు.

8: ఈ “మా ధాళువునక్కు కొన్ని ఉపనర్గలు,ు (వ్రత్యయములు చేద్చుటపలవు, 1 (ప్రమాశా, 2. నిర్మాకాా 3. ప్రమాణము, 4 మానము, 5. మానవతి=- మొ, పదాలు పుట్టినవి

6 “వః అను తచ్చద్రిరూపమః ఉండుటచే “యః” = యచ్చబము, లేకు న్నను, ఉన్న ప్లే భావింపవలెను. 'యక్తనోః నిత్య సంబంధః? అని ళాస్త్రకారుల సంప్రదాయము,

7. “మామ్‌-మా అమనవి 'అన్మద్‌” | ఇ వేను] శబ్దము యొక్క ద్వీతీయా విళ_క్రి ఏకవచన రూపములు. (ఏక)మామ్‌-మా [ద్వవ.]ఆవామ్‌-నౌ[బిహు.వ. ] అస్మాన్‌ అన్‌ః,

౫ 8. "సవములు తము తమ నెలప్పలు ఠప్పియున్నండున “స్టాన చ్యుకకము : వ్‌ రొమన్య లగినీ సీతా కన్య పత్నీ సపత్నజా పార్వశీపతి గోవిన్హు కొ లస్య కుటిలా గరిః 1

32

“రాముని చెల్లెణి సీత .... పార్వతీపతి గోవంయడు ..” అని చెప్పుటకు సొహసింపగలమా! కనుక, తికమకగా, స్థానం తప్పి పడియున్న-'సమప్య” లోవి, ఆయా సదాలకు, అన్వయ[కనుము నన్వేషించ్చి ఆర్ధసమన్వయం చేయాలి.

ఇపుడు, ల్లోక--ఉత్రరార్ట-చదచ్చ్భేవము నిట్లు చెచ్చకొానవలయును. 'పార్వతీ-- ఈపతి గోవిందః, కొ ఆలస్య కుటిల్లా గతిః” అవి.

ఈ-పతి--గోవిందః = లక్ష్మీదేవిముక్క-భిర్హ న-విష్ణువు, (విజయతే = సర్వోత్క్బృష్టువై యున్నాడు-) అనునది ఫ్లోకంముక్క మువ్యార్థము.

రామస్య స్పితికర్హయగు విష్ణుదేవునిక్సి పార్వతీ = గౌరీదేవి. భగినీ = సోదరి, తస్య = ఆ [రాొమావవూరము నెత్తిన విష్ణువునకు] అనగా శ్రీరామునికి, సపత్న-జా = [శ(త్రువులగు రానణ, కుంభ కస్దాదులను చంపుటకు] శ్యతుత్వముకో పుట్టిన? సీకా = సీశా దేవి, పత్నీ = భార్య. ఆలస్య-కుటిలా-గతిః-- కొ ? = మంద స్వభావముచే--వంకరై.న--నడక-ఏది?-అని (ప్రశ్న. దీనికి-"కాలస్యం కుటిలా-- గతిః” ఆనునదే సమాధానము. ఎట్లన, కాలస్య = సమయము, యముడు, శని .... వీరిమొక్క, గతిః = నడక, కుటిలా = నంకర--కపటము-- మాయ-- తో హడిన దగవి-భావము.

అనగా, సమయం ఎప్పుడూ ఒకే విధంగా ఉండదు. ఆది, ఎప్పుడు, ఎక్కడ ఏ విధంగా, వంకఠళ టింకరగా మారుతుందో ? ఎసకలికీ తెలియదు. అని ఆర్హరి. అ స్లే-“కాలికబ్ల నానార్జాలలో జేంను యమురగుగానిి శనై శ్చరుడుగాన్ని ఎప్పుడు ఎవకరిన్సి ఎక్కడ ఏ విధంగా పట్టి పీడిప్తారో కూడ తెలియ.న్న మాట

= పకములు అక్రమముగా నున్నందున “స్టానచ్యుతకముిం

విఈ 2 అవ్మీదేఫి, ఈ--ఎతిః--లక్మీమిక్క-ాధర్హ 2 విష్ణువు,

“ఈ కబ్దము “గౌరీ” శబముఫలె “ఈ కారాంతము. కొ--ఆలన్యకుట్‌లా -- గతిః”--(పశ్నకాగా, కొాలస్య--గతిః--కుటిలా = కాలలా గమనము --- వంకర చైనది-అను సమాధానము ' ప్రళ్ళో త్హఠ చిశ్రాలజ్కారమునకు కూడ ఉదాహరణ మగుమన్నిదని గమనింపగలము.

33 అక్షర చ్యుతకమ్‌ నాన (070090 ౧౮ ౦ 116 16916౧) ల్ల. మవోనపి నుఠీకోపి బహురత్న యుతో ఒపి సన్‌ విరసః కుషరీవారో నచీనః కేన సేవ్య తే?౫ వి.ము, శీ-65 నవీనః( = నదీనాం ఇన। = నదినః 2 నదులకు (పళువైను ఇ సము(ంము, మలోన్‌-ఆపి 2 ఎంత గొప్పవై నను సుధీరః+-అపి 2 మిక్కిలి దిలము=దచై ర్యము గలనై నను ఐహు-రత్నయుతః +-అపి--సన్‌ = ఆఅనేక-రతృ ములకు ఆకరము-- జాడ -- ఆయినదై నప్పటికి,(ఆ సము్యదము), విరసః = (విరుద్దరసము గలచ్చై ఉప్పగా నుండునది. కు ఎరీవారః = కుర్సితములై న మొసళ్ళు మొదలగు జలచర జంతువులతో నిండియున్నదగుటద్వే కేన--పేవ్యతే = ఎవనిచే--సేవింపబడుచున్నడి? (ఎవరును సేవింపరవి భావము)

పము(॥ము ఎంతో వైశాల్యము, బలము, గాంఏర్యముగలది, రక్నాకరము అబజునపైనను, ఉప్పగా నుండుట, మొసణ్బు, తిమంగిలము మొ శూర జంతువులచే నిండియుండిన వైనందును ఆ సంద్రమును సేవింప, నెవకును ముందుకు రారు

ఇక్క-డ, “సదీనఃిలో మొవటనున్న *ని ఆను అకరవును, పూ క్రిగా? మ్యుఠం చేయుబవలన, '“దీనః (= లోలి. చరిదుడు) మిగులుతోంది. ల్లోకంలోని విశేషణాలను, ఈ లోఏ (దీనికి కూడ ఆన్వయించినచో,. ఎంకో గొబ్బచాడుు థై ర్యవంకతుడు, అనేక (శేష్ణ వృవులు (రత్నములు) గలవావై నను, అలోల్కి సర సుమీగాక విరనువై నంమన, వెడ్డవారితో చెలిమి చేయటవలన ఎవరు బాడ,ఆతని దరిజేరి పేవింపరని భావము.

“నరీనః”లోని ఆద్యక్షరమగు కేవలం హల్యా(క్రంగాక, (ఆహరమకో గూడిన) “నిఆను అతరాన్ని చ్యుతం చేయుటవలన 'దీనః' ( = లోఖి మిగిలి రెండవ అర్టం జూడ స్ఫుటంగా స్ఫురింయట వలస ఇది “అడరచ్యుతకము'నకు ఉదాహరణ మైనది, (అక్షరేచ్యుతం య(త్ర-ఠత్‌ := అతరమ్యుళకమ్‌ )

(౮

వీ ల సుశీలః స్వర్ణగౌరాంగః పూర్ణచం[వనిభాననః సుగతః కస్య న ప్రీతిం తనోతి హృడి సంస్థితః॥ విమ. 4-66 మంచి స్వభావము-దింగారు రంగుగల్లి నిండునెలలో నమానవై.న మొగము గల్లి హృదయమున స్థిరముగా నిలుపబకి, ధ్యానించ బడుచున్న *బుద్దదేవుడు (సగళః) ఏ (ప్రాణికి ప్రీతిని సంతశింపకుండును? అనగా అందరికి (ఢేమను పెంచి, సంచుచున్నాడని భావము. వి “నుగతఃి పదంలోని మధ్యాకరమగు గి అను అక్షరాన్ని ద్యుకం చేసిన 'సుతఈః”(=కొడుకు) మిగులును. ఇప్పుడు, పై విశేషణముల నన్నిటిని, ఈ సుకునకు కూడ ఆఅన్వయించిన, సత్ప్రవర్తన, పసిమిచాయే, చందువివలే గుండ్రని మొగము గలిగి ఎ్టలపుడు తృభివం(డ్రుల, బంధుమితుల-ఎకలలో తొలగాడుమన్న ఖమారుడు [నుఈ] ఎవరికి సంతోషమును గల్గింపడు ? అనగా-అఆంచరికి ఆనం దాన్ని అందిస్తాడని భావము. వి. పూర్వం “నదీనఃలో, “ఆది - ఆకరమ్యుతి జరుగగా, ఇక్కడ “సుగతఃల్తో మధ్యాకరమైన “గి చ్యుతమగుట విశేషము. ల్లో, అధునా మధకరపతినా గిలితో ఒప్యపకొర దమ్సతీ యేన; (శ్రాత స్పపాలయేశ్యాం గలి(4)కవికారో వినాయక లక్ష్మ్యాః;;మరభాం. ఏ అధున్నైన మధుకరవతితో ఆపకారదామృత్యము (గ స్తమమ్యెనో....... ? ఈ ఆర్థం సరిపడదు “ నరిమైన ఆక్టాన్ని చెప్పి, నమన్వబుందట వలననే పాండిత్య (ప్రకర్ష చ్రకటిశి మగును, ఆ'ధుినా = “ధికొరము తొలింపబదిను మివికరపతినా=మమకరపతి మధ్యనున్న “ధు తొలగింపగా మిగిలిన మ(ధు) కరవతీనా = గొప్ప మొనలిచే ఆీపికొర-లాదమ్బతీ='దంపతీి శబ్దమునుండి “వికారము తీసివేయగా-- మిగిలిన, దఠ(ప)తీ= ఏనుగు, గిలితఈః--అపి==కరవదిడినదై నను, యేన-శ్రాతః=ఏ దేవునిచే రకింపబడెనో, [నః=ఆ)] లక్మ్యెః= లక్ష్మీదేవిమొక్క, గలితవికొారః-“వి”నా యకః='వినాయక శబ్రం నుండి 'వి ని చ్యుతం (గలితం) చేయగా, మిగిలిన నాయకి।=భర్హ్యున విమ్ణువు, మాంంపాలయేక్‌ -నన్ను రకిందచగాక!

వక్‌

వి. ఇక్కడో 1. *“మ[ధు]కరపతినా 2. “దం[ఎ]తి 3. (వినాయకః-- అను శబ్దములనుండ్తి (కనుంగా “ధు-ప-విి అను మూడతరాణ మ్యతం చేయ బమటరే, క్తి ష్పారం తొలగి రమశీ నూర్చం (ప్రతిపాదీఠమైనదీ. పూర్వోదావారణ లలో “ఒకే ఆకరం” చ్యుఠం కాగా ఇక్కడ మధ్యాక్షంాలు రెండు ఆదీ అక్షర మొకటి మొత్తం మూడు అక్షరాలు చ్యుకాలై, రెండవ ఆర్హాన్ని సరిపుచ్చటం-ా గమినార్హ విశేషము.

భో. పఠివడ్షరరానేక విద రాగ (పియేక్షడా వియోగినీ మరోబాధాం అదధాతి “శీఖండి్‌ వ! క. ఈ, 4ం5్‌-?

(పతివక్ష-రత --అనేకవిధ- రాగ-(ప్రియ-!-ఈ కణా= ప్రతియొక్క రెక్క యేంమును--ఏన్న --నానావిధ-వర్షముల వలన-- ఎంతో (ప్రేమతో చూడదగిన శిఖం డివా=జమయూరత్వము ([నెమచ్ళు ఎక్కువగా నుండు], వియోగినీ-- మనః బాధాం =భిర్తలకు దూరముగా నుండి ఎడదాటు నొందిన స్రీలయొక్క--- మనస్సు లకు--[ఎంతో | బాధను ఆ దధాతి:=కలిగించుచున్నదీ.

వతి రెక్కలోను ఎన్నో రంగులను వెలార్చుచు, (యేమతో చూడదికు చున్న ఆనెమళ్ళగుంప్పు ఎడబాటు నొందిన స్త్రీల మనస్సుల నెంతో బాధింద చున్నది

ఇక్కడ---౪€ఖండికాాలోో మొదటనున్న “శ అను అకళాన్ని తీసివేసిన” “ఖండిక మిగులును. అప్పుడు (ప్రతివడ్‌........ప్రియేకడా=నవతులతో సర్‌ విఛముల సంభో"౦చి, [తెల్లవారగనే తన దగ్గరకు] వచ్చిన, ప్రియుని యంంలి అన్యనాయికా రతిచహ్నాములసు టూడ చూచిన ఖండికా = “అండిత” ఆను, ఎడ బాటు చెందిన ఒక నాయిక; మనోవ్యథతో (క్రుంగి కృళించిపోవుచున్నదీ = అని రెండవ అర్థము,

ఈ “శిలండికాలోని '$” అను ఆద్యక్షరాన్ని చ్యుతం చేయగా మిగిరిన “ఖండివా” (= '“అండికా” అను నాయిక] కు ఈ డ్వీతీమార్దము జూడ నరిసడు చున్నది,

[1 8. : 1. స్వారినపతిక 2. వాసకసక్టక 3. విరహోత్కంంళ, డి. విప్రలబ్రి 5, “లిండిఠ) 6. కలహోంతరిత 7. (ప్రోషోశలర్భృక 8. అభిసారిక -అను,

వళ ఈ ఎనిమిదిమంది “శృంగార నాయికలుగా కొవ్యశాస్రమలందు వన్దంపటిడి యున్నారు. ప్రస్తుత 'అండిఈ వారిలో ఓక నాయిక, గడచిన రాత్రి మరి మొక నామికతో సర్వవిధముల సంభోగించి ఆ రతి చిహ్నములతో నే, (ప్రాతఃకాలమున తన గడన దగ్గరకు వచ్చిన నాయకుని జూచి ఈర్ష్యతో కోపము చెందిన నాయికను “ఐండితి యందురు ఆజిత సేనాచార్యుడుు ఈ '“ఆతరమ్యుతక” విషయమును (ప్రగ్నో తర రూం మన గూడ, నైకవిధ చమత్కృలిను చ్చిగ్రాల జ్కారములను సృష్టించెను. వానికి (ప్రత్యుత్తరములను కూడా ల్లోశిములలోనే నీదంధించిన ఆతని--ఆశ్చర్యకరవిధ నము నొకపారి పరిశీలించండి. ల్లో, కః పంజర మధ్యాప్తే) కః సమషవిస్వనః? శః (వతిష్టా జీనానాం కః పార్యోఒక్షరచ్యుతః?॥ అంచి 24139 ల్లో శకః పంజర మధ్యాస్తే కాకః సరుషనిస్వనః। లోకః (ప్రతిష్టా జీవానాం లోక: పావ్యోఒతకద్యుతఃః ఆంచి. 22140

(వ 1. పంజరమునందున్న దేది? 2.కర్ణకఠోరంగా ళవ్రించునదిఏది? 3.జీపు లకు ఆధారమైనదేది? 4. ఆకరంమ్యత మైనా చదువవగినదేది? అని నాలుగు (శ్న లీల్లోకంలో వేయదిడగా, తర్వాతి భ్లోళంలో (ప్రత్యు త్రరాణున్నవి.

సమాధానాణ : 1, సంజరము నధిస్టించియున్నది “చిలుక ( = శు-కః] కరనంగా శన్దించేది "కొక (కొక) 3. జీపుల కొశ్రయదాత “లోకము” (లో-కః) శ, ఏదో ఒక (రేక 2,3,4...) అక్షరాలు చ్యుకాల్డె నా చదువదగినదీ “ఖోకము" (టో) నుమా!

వ. ఫ్లోకంలోని నాలుగు (ప్రశ్నలు "కిం కబ్ది-ప్పంలింగ- (ప్రభమావిభక్రి- ఏకవచన--'కశితో (ప్రశ్నింపదిడియున్నవి, ఈ (పశ్న వాదకమగు 'కఃికు వందు, అప్తాలైన “శు-కా--లో-ల్రో'ఆనుసాలగక్షరాలను, పై 'కళీకునుందు[క్రమంగా*ద తం” బేసిన, “శకః --కొకః--లోకః-ల్లోకం” అమి, పై నాలుగు (ప్రళ్నలకు (వత్య తరము లగుట విశేషాంతరము.

తె

మరియు, పై నాలుగకంలు “చ్యుకతిమగుటవే “చ్యుత చిత్రము'గను, "మరల ఆ వాలుగకరాలు 'ఎ త్తమ లగుటచే “ద త్తచిశ్రాబిగన్వు మొవట “చ్యుతాలై న ళర్వాత “దర్తైలగుటచేత "ద్యుతవత్తాషరి చి్యత్రముణ కావచ్చునని మూడ, అశ్యాప చెళంగా (ప్రతీమమానం చేయటం ఆడిత సేనాదార్యుని ప్రత్యేకత

ల్లో కేమసరరావాః? కే పృచ్చళాలీనః? శే నోహ్యుతే గస్షః? కే వలేనాధిలార్థద్భృక్‌ ?॥ అచి. 22-141 న! టు టో శ్రేక్రినో మధరారావాః, కేసరాః పృష్పళాథినః కేఠశేనోహ్య శే గస్టః, శేవలే నాభిలార్జవృక్‌॥ అ. చి 2142 ణి అ

(ప్రశ్న: 1. మమరంగా శవ్దింయనవి ఏ౨ ? 2. పూలచెట్లు ఎట్లు ఉంగున? 3. ఉతమ గంధాన్ని ధరింయనడేది? 4. చేని విస్ప్రృ్ర3గో శీవుకు వర్వజ్ఞా డగును ?

వి పూర్వం [39వ లోకంలో చెస్పదిడనవన్న్యి ప్రశ్నకు ముందున్న “ఏకాక్షర చ్యుత” కొాదులు కొశ్ళా ఇది -- (ప్రశ్నకు పరంగానున్న “ద్వ్యకర చ్యుతకంం

పె నాల్షింటికి (ప్రత్యుత్తాలు 1. శేకినః (= వెమబ్ళ్య-- తియ్యగా ధ్వనించు చుండును. 2. పూలచెట్లు కీంజిల్యముల (శేసరాికో నిండియుండును. ((నాగకేస రములు) 3. మొగలిపూవు (కేతకము) ఉత్తమ గంధంతో నొప్పారు చుండును. 4. జీవుడు కేవల (నిక్టయ) జ్ఞానంకోనే “సర్వజ్ఞ డౌకాడు.

వి. 1. మమవర-+[-ఆరావాఃం కే? = తీయగా శవ్రించునవి ఏవి? ఈ వశ్నలో మొదట “కే (8న) అని యుండగా, 'కివః” అను రెండక్షరాల “చ్యువాల్టి” “కే మిగిలి ప్రళ్ళార్ధకమైనవని భావించుట ఒక విశేషము. మరియు. డీనిలో పరముగా మన్న, “కిన?” అను రెండక్షరాలు “చ్యుతిమగుట విశేషాంతరము,. ఇస్తే ర్వాత కూడ తలంపనగును. 2. “కే (నరాఎ పుష్పశా[ినఃిలో *సరాః అను వెండడ్షరాలు చ్యుతి చెంది, “కే పుస్పళాభినః?” ఆబునట్లున్నది 3 శే(తక్రేశోవ్యాతే గందః నుండీ “ఠశే' అను రెంకత్షరాలు మ్యుతివెంది, “కేకోహ్యశే గంధః అయినది. 4 “క్రే(ఇ) వలేనాఖిలార్థదృక్‌” మారము ఆప్లే ఉండి నంయోగంకో అర్జాంతర

38 దోోతకమగుట విశేషము. (“వంబిలక ధేకమకో, బికేన=బిలముకో.. అని సమ ర్హించుట దుర్టటముగా వచ్చును)

గ.5, ; ఈ లోకంలో (వళ్న్చార్దక “కే అను ఆక్షరం తర్వాత “కిన సరాఖా-తకే అను రెండకరాణ దత్తాలగుటచే *ద త్తచి(త్రంగాన్తు మొదట ఇవి చ్యుకాలైై, తర్వాత, “దక్తా” లగుటచే.. “చ్యుకవర్తాకరాబిగా కూడు టప్రతీయ మానములగుట విశేషాంతరముగా (గహింపనగును.

క. ల్లో, కొ న్వరధేదేషు? కా రుచిహా రుజా?।

కా రమయేత్‌ కాన్సం? కొ కారనిస్వనా?॥ ఆచి. 2-143 2. శ్లో. కొ కలీ స్వరభేదేషు,ు కామలా రుచివోరుజాః

కాముకీ రమయే5 కా న్గం కాహలా తారనిన్వనా 2144 3. ల్లో. కొకలా న్వరభేదేషు కొమలా రుచిహోరుకాః

_ కాముహూరమయేన్‌ కొన్సం కొహలా కారవిస్వవో। 20145

143. 1. సమస్ట స్వరాలలో ఉ శ్సమమైనడదేది ? 2. శరీర లేక మానపిక కొనిని నష్టవరచు రోగమేది? 3. పతి నెవతె సన్నుని కేసికొనును ? 4. ఉన్న తంగా గంఛరంగా శబ్దం జీయునదీ ఏది? --ఇవి నాలుగు (వశ్నలు.

144. 144 ఈ నాలు పశ్నలప (పత్యుత్తభముబ .- 1. స్వరభేదాలలో “కొతలీ” [వూక్మమైన అవ్యక్త మనవధ్యని] అను స్వరము ఉళ్తమమైనదీ, 2 “ఠామెర అనువ్యావి (కామవా-కుశ్సాా వైహిక -- మానసిక రవిని నష్టవరమను.

145. కామిని [కాము$) పతిని (ప్రసన్బని జేసికొనీ (కీడింయను.. 4 *కాహలి [“బాకా”-అను ఒకొనొక వాద్యం) గొప్పగా శన్లిందును.

వి. ల్లోకంలోని 4 (వళ్నలకు, “కొ” తర్వాత రెండక్షరాలు కలిపి (దత్తం చేసి] ప్రత్యు త్హరాలుగా (వకటింపబడినవని, గమనింపవలేను.

మరియు, 11. 'న్వరభేదేషు “కొ” అను (పశ్నకు “కలీ అమ రెండు అక్ష రాలు కలివి, “కాకలి కాగా మొవటి (ప్రశ్నకు (ప్రత్యుత్తరమైనడి. 2. రుచిహా-- రుగా--"కా”?లోని *కొకు *మలా” అను శెండతరాలు చేర్చగా, “కొమలా” రెండవ (ప్రత్యు క్తరమైనదీ. కాంతం “కా రమయేక్‌-లోని “కొకు “మకీ

వ చేర్చగా “కాముకి అమి, 3 వ (ప్రత్యుళ్తరమైనదీ 4, తారని న్వనా లోని'కొ- లోని “కొకు “హలా” జేర్యగా, “కాహాలా” తయార్తై 4 వ (ప్రశ్నకు ప్రత్యుత్తర మైనది,

స. లై. : ఇక్కడ మొదట 1. “కాంకలీి 2. “కాంమలా” 3, “కా-ంముకి

4, “కొ-హలా” ఆఅనియుండగా, వానిలోని చివరి రెండక్షూూలు చ్యువాలు చేయగా? 143వ ళ్లాకంలో (పశ్నలెనవి. తర్వాత 144వ శ్లోకంలో “కొ తర్వాత ఆయా రెండతరాలను దత్తం చేయగా, పై నాలుగు (నత్యు త్తరమలగుట మరొకవిశేష ము. ముందుగన్వే “రెండశురాలు చ్యుతమగుటవలన, ఇది'ద్వ్యతరవ్యుళతక (ప్రళ్ళ్నో రర, మైనది, ఆ

కతర్‌ భధ: 1. న్వరవేదాలలో ఉలత్తమ న్వరం పడా? 2, వైపొకలా మానసిక కాంతిని పోగొట్టు రోగమేది? 3, మాగిమూటికి మగనికో రమించునదీ ఎవతె? శీ. కొట్టదిడినచై, 'పెన్దగా (మోగువరీ పివి జని శీ బళ్నలు,

ఈ లోకంలోని “కొక[లా] న్వరభేదేమ-ా-* మొదలగు నాలుగు పొదాల లోని (ప్రళ్నలలో, మూడవ అక్షరాలను 1'లాి, 2తి 3 “హూ 4 “లా” ఆఅనులొకతరాలను చ్యుతంచేసి వాని స్థానమున, 144వ శ్లోకంలో విం మూడవ ఆత రొలగు 1 “లి 2లా 3 కి 4 *లా' అనువావిని చేర్చగా 1 కొకలీ 2 కొమలా 3 కాముకీ 4 కాహలా-ఆను నాలుగు పదాలు తయారై (ప్రత్యుత్తరమలగుట --- మరొక (ప్రత్యేకత,

1 8. ఇట్లు, పైన చూపిన అజిత పేనాదార్యుని “ద్యుతచి(క్రాా లన్నియు, “ద త్తిచిగ్రాలుగా, “చ్యుఠద త్త చి(ర్రాలుగా కూడ, (సతీయనూనములై , చమవహ్కారో చం:వమును చర్చించుచున్నవి. పై 139 వ ల్లోకంలో 'క్య” అనునది (వళ్నార్ధకం కొగా, 141వ ళ్లోకంలో “కం” శది-పుంలింగజసథమావిభ_క్రి- బహువచనము “కే ఆనునదియు, అశ్లే, 143. 144 ఖ్లోలాలలో “కింద్రి= త్రీలింగాంం వి. ఏకవచన మగు '“కొమ (పశ్నవాచకంగా నిబందించడం కూడ, (సత్యేక -- గమనార్హము 39వ శోకంలో ఒక ఆతరం కాగా, 142, 144 లోకాలలో రెండకశ్షరాలు; 145 వ శ్లోకంలో మరల ఒక ఆకరం “ద్యతం-ద త్తం = చ్యుతదత్తం “అగుట మరొక (ప్రకేశతను వకటించుకొన్నది

ల్లో కాముకః శ్రయకే విత్యం కాముకీం నురతపిచూమ్‌ కొన్హాననే..--వదే దానీం చతురతరి విచుతిమ్‌। 2146

త్రి

కానాననే (-కా న-ఆననే!]) = ఆంకమైన ముఖముగలదానా! కొమి యగు పురుషుకు [కొముకః] సంభోగ (ప్రియుం-లగు కొమినిని పదా ఆశ్రయించు చున్నోడు--కాగ్యా సీవిప్పుడు, దీని మూడుపాదాలలోవ్వి నాలుగు ఆచూలను తొల గించి, (జాగ త్తగా] (ప్రత్యు త్తరింపుము.

వి 1. ళోక షాదత్రయంలోవి శెండవ అశాలను తొలగించాలి. అనగొ-జా 1 కొ ము]కః 2. సుర్మోత్సపినూం 3 కా[ము]క0 టీ కా(న్హా]ననే-ల లోని నాలుగు ఆకులను తొలగింపగా, “కౌకశ-సుత(పి చూం- కొకీం = కొననేే నిత్యం, శ్రయతే=కాకి = సంకానోత్పత్తివి గోరు = ఆడు కాకిన--అడవిలో-- ఎలపుడ్సు అనుభవించుగున్నదీ -- అను అర్జము కూడ చక్కగా సరిసరు చున్నది.

2. దీవిలో ఏకో త్తరమగు,7ఆనగా ఒకటి తర్వాత = రెండవదగు అకురర చ్యుతమైనడి, అం కేకాక, 4వ పాదంలో, “కొననే -- చర-రతిం” అనువది కూడ, అవరమ్యుతివలన ఊహా గమ్యమగుదున్నదీం కాననే! కుర్సితమైన మొగము గల దానా! రతిం-చరజహాయిగా సంభోగము నాచరించి సుఖపడుము అను విశేషార్థ ములు టాడ (ప్రతీయమానములగుదున్నవి.

14 8. -జైనాచార్యుడగు అజిత పేనువి “అలంకార చిన్తామణి" (గ్రంధంలో ఇట్టి విశేషాంతరము లెన్నియో కలవు అవి (శమైక సొధ్యములు, -- బోధ్యము లును. అందుచ్చే వానిలో కొన్నింటిని మాత్రమే, కతిచయ --- పారకులకై నను అనం ము కల్పించుటకై, ఉదాహరించి, అఫకలేఖన (సంగము కేసినండుకు త స్దప్య్యులము.

శో పాచూన్‌ కుమార జనకొాఖ్య ఉమావిలాసః శంఅ(ప్రథ శృ నిధనేశ గవీశ యానః। గంగాఠి చ పన్నగధరం చ పినాకసక్తః ఆ ద్యాక్షరేణ సపాతో రహతోఒథనా క్వామ్‌*

పమార జనకొఖ్యః = కుదూరస్వామికి తండ్రిగా చెప్పబడినట్టియు, ఉమా విలాసః = పార్వతితో విలసిల్లువాడుమ, శంభ టధః చ=కంఅలమువలే--తెల్లవైన కాంకిగలవాడును, విధనేశ--గవీశ-యావః 2 యముడు, నంరీశ్చరునిపై పయనించు

1! వాడును, గగ్గాం-చ్య = గంగాదేనిన్తి పన్నగ--ధరం చ=పసాములను [కూడ] ధరిందువాడును. సినాక-స క్రఃజ“పినాతి మను పేరుగల ధమస్సునందు-ఆన క్రికల వారును అవ్య + ఆక్షవేజ-- సహొఈ = (పె విశేషణములన్నిటి మొక్క] మొవటి ఆఅకరము(ల)కో--రూడివవాడునగు, శంకరుడు (కర్హృవ్వాం-పాయాత్‌ 2 నిమ్న--రికేందుగాక. అథివా= ఆట్లు కొకపోయినవో అద్య అక్షరేజణ--రపొత్‌ః 2 (వె విశేష ణము లన్నిటి మొక్క) మొవటి-అతరము(ల)ను - చ్యుతం (రహితం) చేయగా, మిగిలిన, (త)మార జనకాఖ్యః =జమన్మథునికి తండడిగా చెప్పబడినట్టి యు, (ఉమౌ- విలాసః = లక్న్మీతో--విల పిల్లువాడును, (+ంల-(ప్రభః = ఆకాశమువర్డె -న ల్లని కొంతి గలవాడును, (నిధనేశ-[=ధన-.-ఈళ)-- (గవీశ (=వి+ఈశళ])-దూనః =సర్వో ధనాధిపతి యగు కుచేరునికోో వతుల కధిసతి యగు గరుక్మంతునితో కలిసి వెచ్ళ వాడును. [గం )ాంచ = టూమిని (పత్‌ )నగ -ధరం-చ =గోవర్జన పర్వతము నెత్తి ధరించీనవాడును, ((పి]నాక-నక్తః == అకొళము నంవలి వై కుంఠప్పరముసందు == ఆసక్రికలవాడును-అగు విన్లువు-నిమ్న-రడీంచుగాక! $1. కై. : బ్లోకంలోని నర్యవిశేషణముల యొక్క ఆదీ (మొదటీ)-అతరా లను “చ్యుతం? చేయుటవలన “ోఆక్షరమ్యుళక”మైనరీ. ఇట్లు, “చ్యుక చితి సాహా య్యంతో “హరాంహరులి [శవ= కేళపుల]) రక్షణ, ఒవేసారం. వర్థింసదిడటం విశషానన్హరం. తీవీలోని ఐతిహ్యాములను గూడ అవగావావ చేసికొనవలెను. థో. యస్యా దాసీత్‌ కుమారః, కవలయ దలవర్‌=లీలయో వాహగర్శాం వామా యస్యాంగసంగ్యా పిహిత జనచయో, యో గవీశధ్వజోఒపి॥ లంకే ళాద్యేక నాదో హిమకర రుచిభృత్‌, బూవిశేషాశయోఒసొా వర్ణ స్యాద్యస్య లోపాొత్‌ = అసహరతు హారిః [ఈ] పాఠతక౦ నః స్మరారిః॥ స. 8. ; పై ల్లోకంలోని విశేషణముల, ఆదివర్జ సాహిత్య-రాపాక్యాలకో శీఫ- కేశవులు మీ పావమును హారింతురు గాక'- అమ కోరిక లేక ఆశీర్వాదము మువ్యాంశమని గమవింపవలెను, (6)

జై

ఆద్యస్య-వర్షస్య-లోపాల్‌ = మొదటి = ఆతరము యొక్క = చ్యుళలవలన వచ్చిన అర్జనద - యస్మార్‌-[కు)మారః-ఆసీల్‌ = ఎవని (విస్తువ) వలన = మన్మ థుడుఎప్ప మైనో, ఆనగా-మన్మథునికి తండ్రియ, [యః = ఎవడు) [గం] గాం కవలయదల[ళ]వ్‌ -లీలయాజదవావా = భూమిని - కలువ-రేక పద్మ = పటము వలె--విలానముగంవపహించెనో, [వా] మా-యస్య = అంగనంగా = లవ్మీ = ఎవని యొక్కం-వక్షఃస్థలమ నంటి యుండునో, (ప)వాత ఉనచమయః ఇ జనపమూహము నప మేలు (హిత) చేహర్చువాడో యఃం[[గ]నీశ = (= వి+ఈళ) ధ్వజః “+ ఆపి = ఎవడు గరుడధ్వజుడుంఆయినన్వు (లం)కేశ ( = క+ఈశ)(ఆది (౧ ఏక నాథః = (బ్రహ్మకు (క), శివునకు (ఈశ)-ముఖ్య ట్రభువో, (వొమకర - రుచి లృత్‌ ౨ మకరకుండల= కొంతిగలవాడో, (భూ) విశేష ( అశయః = గరుళ్యం తుడుం[వి, ఆదిశేషుడు ( శేష్ర్యళయ్యగా గలవాడ్తో స్మర + అరిః = (రీవిలోవి “న్మిను చ్యుతంచేప్తి 'మినుద త్తం చేయగా వచ్చిన 'ముంఠిః = “మురి అవే రాకసుని సంహరించిన, ఆనౌ-హరిః;=వఃజపాతకం = ఆపహరతు = ఇట్టి విమ్ణుపు - మీ మొక్క -పాపమును-ఆపహరించును- (పోగొట్టు)గాక !

ఇక అది వర్ణచ్యుతి లేనపుడు వచ్చు రెండవ అర్దము:

యస్యాత్‌=కుమారిః--అ సీక్‌ =ఎవనివలన -- కుకూరస్వామి -- పునై నే, (యః) గంగాం-కువలయవదలవత్‌-లీల మూ--ఉవాహా = (ఎవడు) గంగాదేవిని _ కలువ రేకువలె-విలాసముగా--ధశిం చెనో, వామాం యన్య-అజ్ఞనక్షా = (ఆందగ శై యు) దిర్గ-ఎవని--శరీరార్రభాగము--నాశ్రయించినదో, అనగా = ఎడమ భాగము; పార్వతిని ధరించినవాడును, ఏహిత-జనచయః = (ప్రళయ కాలమును (వజలనంవ తిని నాశనము చేయువాడును (ల యకారుడున్సు యః--గవీశ-వ్వజః + ఆప్‌ = ఎవగు-నందీశ్వరుడు--జెండాపై గుష్తుగాగలవాడు--అయినప్పటికి లంకా ఈశ -( అఆదీ--ఏకనాథః = రావణాదులకు-మఖ వ(ప్రభువో, లేక రావణాదులను జి6పిన --- రామునకు ముఖ్య(పభువో (రామేళజ్య్వరువోో హామకరంరుచిభృత్‌ = చం్యర్ర- కాన్ని తలవాడును, ఘానికేష--అఆశయః = భూమిలో నొక విశేషభాగమగు కై లానము -- విలయముగా గలవాడును, అగు, న్మర--ఆరిః-చారః = మన్మథునికి శ్యతువైన ఈశ్వరుడు వః-పాతకం ఆపహరతు,

[.8. : ఈ ల్లోకము నందలి నిశేషణము లన్నిటిలోను (స్మరారిఃి తప్ప)

జీ ఆద్యక్షరచ్యురిచ్చే నిది 'అక్షరద్యుతి"కి ఉదాహరణము. “న్మరారిలో మాం “స్మ” ఆక్షంాన్ని చ్యుతంచేప్కి 'ము” అను అక్షూన్ని, దాని స్థానంలో “దత్తం” చేయుటవలన, నిది *“చ్యుత = దన్హాతరమునకు ఉదాహరణమైనది, దీనిలో “మ్యుతచి(త్ర మ్యుత వ్హాతర చితము”ల పాయంతో శివ, కేశవుల రక్షణ వన్థింప బఏనది. భో కైఫిలోశ్యే నోప మైతస్యాః సఖే! కి మఠి లాషసే? అనంతరా పొఒనాదీ ర్వా న తృతీ యేతి మేమతిః।! సురభారం

స. ప. . కామకుకొకరు తన (ప్రియురాలికి ఇలలో కలలో కూడ సాటి వారులేరన్సి పొగడుకొనుదుండ, మృతుడు వానితో నిట్లనెను.

సఖే:=మికమా! తై 9లో కే.వీతస్య్యాః--ఉపనూ--న--ఇతి-- కింంభాష సే = ముల్లోకములందుసు-- ఈనీ (ప్రియురాలికి-పోల్బదగినది-లేదు--అని-- సల గొప్పలు చెప్పుకొని డప్పుణు వాయించుకొనుచున్నావు) ఏలయనగా--సా = ఆ-సనీ= ప్రియ రాణ, అనంతరా-అనాదీః --వా = అనంఠరు?లైన కావచ్చువు, బేక అఆనాదీైనదీ కావప్పును-అనగా ఈ రెండింటిలో నేవో మొకటి కొవమృను. కనుక్క ఇక, తృశీ మా-స--ఇకి - మే--మతీః = మూడవడి మ్యాశఠ్రంఅదేదు--- అవి=నా దిద్దీ దృఢ నిశ్చయంతో నున్నది.

1.80. - 1. శ్లోకంలోని “అనన్షరా -- ఆనాదఃి సావిపాయాలు, అంతర్లూఢార్టాలు గలవి, సమక్కారాలు, బాగుగా ఆఅలోచి ప్తేనేగాని, ఆర్థంకావు.

2. మిత్రమా. నీవు చెప్పిన 'ఉపమా” చవంలో నే, తెండు పోలిక అన్నాయి నుమూ? ఎట్లన--ఆ “ఉపమాబవం “అనంతరా (= న+-ఆంతరా = నధ్య (ఆసన్న) వర్షమగు “పిలేనిదైనవో (ఉ(ప)మా) = “ఉమాగా మిగులుదున్నది గదా. అందుచే, ఆ --ఉమా( గ పార్వత్సి సీ (ప్రేయసికి సొటిసైనదీ కొవచ్చుమ. లేకున్నచో, ఆ “ఉపమా” పదాన్ని “అనాదీఃి = న--అఆదిః = మొదటివర్దాణ రెండు ((ఉపచ్యుతం చేసినచో, “మా”( 2 లక్ష్మి మిగులుశుంది. లేక “ఉమా” వదం నుండి అనాదీః = ఆదీపర్ణమగు “ఉను తీసివేస్తే “మా” మిగులుతుంది. అప్పుడు ఆ“*మా=2 లమ్మీ” వీ (ప్రియురాలితో సామ్యం సంపాదింపవచ్చు, కనుక, సీ పయ, రాలు (ఉ(చ)మా *“ఉమితోగాని, (ఉఎచూతోగాని పాఠర్య్యం పొందగలదు

జక కనుకు “తై 9లోక్యే నోపమైతసా్యః....” అని పొగడు కోవడం మంచిది కొదని ఏ చమహ్కారంగ్యా అంతర్గూడ రసోదయంచేస్కి 'హెచ్చరించివాడు.

ఆసలు ఈ “ఉపమా” అనే పేరు ఎవరు, ఎప్పుడు, ఎక్కడ ఎలా, పీమమకొని పేరు పెట్టినారోగాని, దావిలో “పెన్నిధి పెను-[-నిధి దానివి గురించిన సెన్‌ = పెన్ను (కలములో, విధి తప్పకుండా ఉన్నది. “పేరులో నేమ పెన్నిధి ఉన్నది ” ఆవి కొందరు సం॥శ నూత్ములు, సఆజదేహుణ నందేహాలు ఎలిబుచ్చుకారు గాని ...'సంశ మాత్మా వినశ్యతి అనుమాట నిశ్చయము. దొని ముందు, 35 స్టార్‌ హో టల్‌ ఉప్మా” (ఉవ్‌[ప్పుే-మాా బలామాక్‌. దిగదముముపు ఆ “మా వైకృళము (తెణగ్యు ఆన్యయమునై, మిక్కిలి మా బాగు మొ (ప్రళశంసార్థ మును, తమిళ కర్ణాటాది భాషలలో తిని సంస్కృతంలో “లక్ష్మిని కూడ తెబ్బతోంది ఆంతియేకాక, దానితో'మా”(తో] సమానమైవది, లేదు, కాదు, వలదు (మా్రఆంటూ ఈ ని'షేధార్జాన్ని గీక్వాణంగా కూడ చెచ్చుకోంది. ఆలం విస్తరేణ ఈ (కందీ పద్యాన్ని కూడ ఒక్కసారి వరిశీలించండి.

ల్లో, విదుషాం ప్రమదాయ సోవసర్షా గరుశాంకస్య ముతే గతోపసర్లా ఆవకారవతీ పిమాయ శంలోః “ఉపమా సా టకా త్యవేకరూపా ॥

“ఉపమా” = పోలిక సొకృళ్యము, (59గ70616) ఆది ఒక అలంకారమే కాదు, వేదోపనిషబ్భాస్త కాలంనుండి “ఆది ఆఅలక్కా-రం”గా అలిక్ఞాతమై యున్నద్సి అదీమొక ముఖ్య 3 లూషి (నల్దువరాలు) .ై, సొంన్క్యృతిక్క వాట్య సాహిత్య రతగాలలో చిత్రవిచిత్ర భూమిళలను భూషిస్తూ, న ర్తి తద్విదాం చేతన్యులను తక్కంగా, చికగాగా, రళ్డీంపబేస్తోంది.

ఆది “ఎప'అను ఉచనర్గతో కూడినరై *ఉపి+మాా పండితుల యొక్క వండ(జ్ఞానము)నా పరీక్షించి (ప్రమోదాన్ని కల్షిస్తుంది. అ “ఉసి ఉపసర్గను “చ్యుతంి చేస్తే 'మా”( =లక్ష్మ్రిగా మీగిలి గరుడవాహనుడగు విష్ణువుకు సంతో షాన్ని గల్లిస్తుందీ, ఇక “అసకొరరయిచే స్తే, అనగా “ఉవమాలో మధ్యలోనున్న 'పొకారాల్ని “చ్యుశిం” చేస్తే *“ఉ [వ] మా “ఉమా (పార్వతిగా మిగిరీ, శివరంజనం చేబ్తుంద్కి ఇలా ఈ “ఉవమి అనేక విధాలుగా (వ్రతీభాసిస్తుందీసుమా!

జ్‌ స. ప, : "ఉపి అను ఉపసరక్షను “దత్తం చేయుట వలన ఇడి “డ కచ "మునకు, ఈ “ఉటిమ మధ్యలోనున్న *'పిను చ్యుళం చేయుటవలన, “చ్యుఠచిత్రము”నకు హడ ఉదాహారణ మగుమన్నది కనుకనే రాజశేఖరుడు. ఆంం౦కార శరోరత్నం సరఃన్వం కొవ్యసమృదామ్‌ ఉవమా కవివంశకన్య మాతై వేతి మతి ర్మమ॥ అలంకార చూవామకీ, కావ్యవంప%్‌ సరంసంమువై న, “ఉపమాలంకారము, కవికుల జననియని వా దృఢ నిశ్చయము అని రాజకేలరకవి నిశ్చయించి, చెప్పెను ఇ ఆ ల్‌ పదచ్యుతకను = గర్భకవిత

1. 8./ ఒకే ఆచరమునుగాక, ఆద్యంతములందున్న అనేక _- అతరము లమ (సదములన్సు, గూడు “చ్యుకం) చేయవచ్చును. ఈచ్యుతివలన్య ఛందస్సు, నృతం కూడ నూరి, అర్జాతతరములతో “గర్భకీనిత్యము”నకు కూడ దారి దూపి చల్లను. వస్తుకఃః ఆ “గర్భ కవిత్వము" చిత కొవ్యమయిన 'గిజగాని గూడు ళో వానో జ యు వందది. ఈ (క్రింది భోకమును పరిశీలించండి. భో, వరనాకి మౌ మణి మండలీ విభా-ా భరభానురాంఘి సరసీరుబోననా। కన శర్మణే అవళు భారతీ భృశం చృఢజాడ్య అండన దినేశభారతిః(। దే వేశ్వర-కవికల్పలత నక - నాకి-మౌళి..మణిమండలీ --విభా-భర--భా సుర+ఆం(వ్ర-సరసీరుహ- ఆవవా=నమస్కరించు--దేశతల--శిరన్సు లందరి-రత్నసమూహ- కాంతి మొక్క-- ఆవిక్యంతో--(ప్రకాశించుచున్న-పాద పద్మములమొక్క ఉనికీిగలదీయు, దృశ జాడ్య-ఖండన-దిన-!- ఈశ-భా--తతిః = అధిక--మూఢత్వమును -- చేదించుటలో-- సూర్యసమాన-కొంతి-సమూహము గర్లినర్ట్‌దీయు, ఆగు భారతీ = సరస్వతీదేవి, ఈవ-ళ్ళశం-శర్మడే-భవతుః నీకు-మిక్కిలి-సుఖమునుంకల్లించుగాక!

జీ ఈ శ్లోకమున “స-ంజ-స-జ-గి అనుగణము లుండుట వలవ, వస్తుతః “మంజుభాషిణీ' నృ త్తమగుచున్నది. “సజసాజగా భవతి మజ్ఞధాస్‌ శి (వ్య.374) ఇప్పుడీ వృత్తం మొక్క క. ఆదచీయందును, 2. అంతమందును, 3 ఆవ్యంతము లందును-ఉన్న రెండేస్క్‌ రెండేసి అక్షరాలను ద్యుతంచేయుటపలన, ఇళరవృ త్తమ లగుటకు నీలున్నది. అనగా, ఈ 'మంజుభాష్‌శీ వృ త్తగర్భమును మరికొన్ని వృత్తములు గర్భితమలై ఉన్నవనుట నిక్కువము. ఎట్లనగా- ఈ ల్లోకం (ఎతివాదం ముక్క రెండు ఆద్యకంాలను తొలగించిన

1. “రంసంర-లగిములతో “రరోద్ధతా” వృ త్తమగును, *రాన్నరావిహ దదోడ్దతా లగా” (వృ 3-8. శ్లో " నాకిమౌళమణి మండలీవిభా- భాసురాం(ఘ్రి సరసీరుహాననా। శర్మణే భవతు భారతీ భృశం జాడ్యఖండన దినేశభా తతి?
2. అన్షే, శ్లోక-్రతిపాదం యొక్క, చివరనున్న రెండక్షరాలను. తొలనింవిన్సు “వ-జ-సంలగము'లతో “నందిని వృత్సమగును. ఉదా: నో నత నాకిమౌళమణి మబ్బలీ - ళా జ! భిరభానురాం(్రి సరసీరువో। ఈన శర్యణేభివచు భారతీ దృఢజాడ్యఖండన దినేశభా |
3. ఇక్క శోకం యొక్క, ఆదీ-అంతములందున్న రెండు, కెండు అక్షరాలను “చ్యుఠం) చేసిన “రంనంర” గడాలు గల ఈ (క్రింది 'భద్రీకో వృత్తమగు చున్నది. శ్లో, నొకిమౌళనుణి మండలీ=భాసురార[ఘినరనీరుహాః శర్మణే భవతు బూరతీ-జాడ్యలండన దినేశబా।!

త

ఇట్లు భోకం చెక్క “ఆది-అ స్హ-ఆవ్య నము లందలి రెండేసి. అతరా లను [క్రమంగా ఖండించి చ్యుతం చేయగా, వేశ్వేరు వృత్తములుగా మారినను, ఇవి ఏవియు, అన్యార్థఎతీతిని అడగించుటలేదు. ఆందువే ఇవి కూడ “ఆక్షరపఎ చ్యుతకి భేదములే కాక్క “గర్భ కవిత్వము” కలవి కూడ ఆగుచున్నపని గమ చింఎవలెను.

౫.8. క. శే. రావూరి వొరపొమిశర్యగార్కు మరికొందరు వండితులు “సంస్కృతంలో గర్భకవిత్వం లేమ” అశ్నారు కొని, ఈ దేవేళ్వరుని శోకమును, బిర్జి, దీని తర్వాళ ఉదాపారంవబడనున్న, హేతుచం[ద్రామల శ్లోకముల ననుసరించి తూడు నంస్కృృతమున “గర్భకవిత ఉన్నడి'-అని తెలిసొనగలము, చురికొన్ని ఉదాహరణములు .---

1. ఆచార్య హేమచంగదుని “కొవ్యానుళాసని- నవమ (9) వకరణమన చూపిన, [క్రింది “వర్ణమ్యత కోదాహరణనము కడ “గర్భ కవితా స్తిత్వ -- విడర్శనము.

చ. శ్రితనృశరః [ప్రజారచిళతమౌ? శిరోమణిమౌ క్రికె స్థధా శిఖరుచిరో ర్వ శృకృథులలాటత'పే తిలకక్రియా చ సొ స్ఫుటవికి బాట్టహానలలితం వవనం స్మిత పేశలం చయర్‌ అభినవ మీళశ్వరో వహతి వేష మహో శుహిన్నాడిడార్హయుక్‌

“వంజ-భ-జ-జ-జంరి గణాలుగల, ఈ సిరచ్చంద శ్లోకమున, “గారీవర్హని జేయబిడినదీ. ఇపుడీ ల్లోకంయొక్క (ళిపాదంలోని ఆద్యక్షరాణు రెండింటిని. అంఠత్యమందున్న ఏడు (7) అక్షరాలను “చ్యుతంి చేసినచో *స-జ-సంసి గశా లతో, నడి “ఫ్రెమకాక్షరా” వృ త్తమై, ఈళ్వరుని వన్థిందను. “ప్రమికాక్షరా సజస వై రుదికా [వృ. 3-60] ఎట్లనఎ-

నృశిరః (ప్రజారచిత మౌభరోం ఈుచిరోర్ర్వ దృక్చథులలాటత కే వికటాట్టహోసలలితం నవనం

వప మీశ్వరో వహతి వేష మహో॥

48 అస్లే, లోకంలో మొదటనున్న ఏడు (7) ఆకరాలను. చివరనున్న రెందు అక్షరాలను; ద్యుతం చేసిన “నంధ-భంరి. గడాలతో “ద్రుతవిలంబికి మను వృళత్తమై “గౌరీ వర్షని చేయగలదు, “దుక విలంబిత మొవా నలౌ భరా [వృ ౩-49] రచితమౌళి శిరోమణి హా 334 సృథులలాటక పే తిలక్కకియో। సలలితం వదనం స్మత వశలం నహతి వష మహో తుసహినాద్రీజొః క్ర, 8. ; పై “నఠవాకి .......” బ్లోకంలో గర్భితాలైన్య ఆనేక ధిన్న శ్లోకాల అర్థాలను అవగాహవం చేసుకొన్న పాఠక (బ్రభుపులను, మరల ఈ శ్లోకాల యొక్క నానార్జాలతో పేజీలను నింప్కి ధిషడాకషణండేస్తి నొప్పించుట కిష్టశడక, ఆర్థవివరణమ విడచినండులకు కన్తవ్యులము. వస్తుతః, ఇక్కడ, నానార్ద వివరణ కంక 1. “ఆక్షరద్యాతి”డే నానావిధచ్భందన్సు లేర్పడుట, 2. శోకము గర్భకవికా పూర్ణమగుట-ఆసనునవియే ముబ్యవిషయనులని, వానిని గమవింయటమే పరమార్థ మని, వేరుగా చెచ్సవలపిన ఫవిలేదు. మరియు, “సంస్కృతమున చంఎకమాలావృ త్తములేది ఆసు - కొంవరి వాదమును కూడ, ఈ లోకము పరా స్తము చేసివది* ల్లోక్యైఠమార్హంలోని సకొంతరివాత్షరాలను, వేర్వేరుగ్యా. చ్యురిచేస్తి మరల వొనివి కలిష్తి తృతీయ-చతుర్ది పాదాలతో (క్రమంగా, ఉల్హరార్రమును సృష్టించిన, ఈశ్వరశతకక ర్త--అవకార కవియెక్కు శవిశానై పుణ్యమును బాత నాణ్యంగా పరఠికింప్పడు. 12345 67 8 9 10 11 1213141516. రీ లో నుధఢీపసారజ్ఞకాభవ్యజయదూపామగకృను; 13 5 79 11 1315246 8 10 121416 సుపాజ్ఞభజమామక్షధీరకాన్యయసాొగమః। ఆంఈ. 91 ఈ ల్లోకం మొదటి సగంలోని ఏకొంతరికాక్షరాలసు, అనగా = ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని దాటవేయగా వచ్చిన అక్షరాలతో, అసగా “దేసి అక్షరాలతో మూడవ

4

పాదం, సరి అక్షరాలతో నాల్లవ పాదం [పభవిస్తుందని భావం అనగా, శోకపూర్వా ర్ధంలో ఉత్తరార్థం ఏకా న్తరితమై గర్భితమై యున్నదన్నమాట।

ఈశ్వర శతకం-లో అవతారకవి కల్పించిన “గాథాగర్భ” శ్లోకమును కూడ పరిశీలించండి ల్లో, అక్షయ్యం క్షీజసొదం నృఎధహతవయ) నతృళం రీరచిత్తం

తుంగం శ్రీ సారరద్లో సురహతి రళను త్వాంసగంగం శ్రితం వా।

చర్యాలక్షేణ లోకక్షమ మరియ మహానం్యకమం 'వ్వైర నజ్జం

స్టాజోస్వాదిద్ద సర్వాహవగరిమగుణం కేతు నేహ స్తువన్తి అ ఈ 93

హేస్తాణో!=ఓ రుదా! ఇహ-త్వాం-కే-న-స్తువనజఈ పపంచంలో వీన్ను-ఎవరు-స్తోతం చేయరు? అందరు స్తుతింతురని భావము, ఎందు చేతననగా- అయ్యం =క్షయ (నాళ) రహితుడవై నట్టియు, క్షీణఅఫాదం.-=నళిచిశన సంసారం (సాదః) కల్లినట్టియ్యి. నృ-బుధాహతభయం:= నరులకు దేవతలకు-భయమును పోగొట్టినృసత్‌ -ఫలం = సత్పురుషులకు-భు క్రిము క్తి ఫల్యపదాతయు,. ధీర-చిత్తంజ భక్తులనను (గహించు స్టిర-హృదయముగల, ఈుంగం = అత్యున్నతుడై నట్టియు, (ీ సారరక్షో సురహతి రభసం=వనంపదృలంతో సగర్వంగా నున్న రాక్షసులను అసురులను నంహరించుటకు త్వరపడుచున్న్య యు, చర్యాలక్షేణ:2 అనేక అ చారము లతో (నర్వదర్శనములు తలకొక ఆచరణను దెలబ్బుటవలన్స ,శితంజ= సేవింప బడినట్టియు, సగణ్గం = గంగను ధరించినట్టియు, లోకక్షమం =నప్తళోకములందును సర్వనహుడవై న్య ఆ-లయ్య మహా-సం్యకమంజ ఆవి నళ్వరమగునట్లు-బాగుగా చొచ్చుకొవి పోవునట్టియు, _ప్వైర-నజ్జం = స్వయంగా నే-నన్నద్దుడగునట్టి, స్వశ ఆబిద్ద-నర్వ- హవ- గరిమగుణం = న్వయంగాచేసిన-నర్వరాక్ష నయుద్ధాలలోం (శేష్టగుణములుగల్లిన, విన్ను, ఈ లోకమునందెన్వరు స్తుతిపరు? అవి పూర్వ భాగంతో అన్వయము.

ఇది “గాథా” గర్భమగుటచ్చే దానిలో నిమిడియున్నగాథ-

ఆఅయ్యంణద దుహభమలం ర_త్రంగం సారనురహసా సజ్లమ్‌।

తిం చలఎకమల మనమం రజంణో వనహగమణ తుహఖ

ఈ గాథ (ఒక ఛందోభేదముకు సంన్కృతీకరణ మెట్టిదవిన-

“ఆర్యనత ధ్యభ్రమరం రర్తాంగం సారశుధరసానజ్లమ్‌।

తెవ చరిణకమల మ నమం రాజ్యం నోవృషభగమనతవ।॥

విశ్వన్యహేకు రమరై రృహాు గియసే త్వం

పశ్యంభిరే శవశివే (తి గుణాత్మ మ్పూర్లః

కి0

చిద్వోోమతోఒసి పరమాం (పథమాం వదన్తి,

త్వాం యోగినః స్తుతిపరాః (పణిధానబుద్ద్యా॥

ఈ “వస నతిలకా” వృత్తము దుర్గాదేవీ స్తుతిపర మైనది. “ఉక్తా వనన తిలకా “తభజాజగొగః” (వృ 3-79) “త-భ-జ-జ గణొాలు-.[రెండు గురువులున్నచో “వన స్తతిలకా'' వృత్తనుగును ఈ వృ్సమును కాళ్యపముని “సింహో న్నత "గా భావించెను.

విశ్వన్యహేతరు రృహుగీయసే త్వం విశ్వంభరేశతిగుణాత్య్మమూ ర్రే

చిదో్యోమతోఒపి (వథమాం వదని త్వాం యోగినస్తు _పణీధానబుద్ద్యాః

9. పై “వస _నతిలకా” వృ తములోని ర్య ౫ 8 అనుమూడు ఆక్షరాలు గల పదాలను “చ్యుతం' చేసివు మిగిలిన “తత. జం గణాం +4-రెండుగురువులతో ్రీిందచూపిన “*ఇందవజా” వృత్తమగును. “స్యా” “ోదిందవణా' యదితౌ “అఇగొగః' (వృ 3- 8) పె శ్లోకము 'ఇందవ(ణా” గర్భితమగు “వస _నతిలకౌ” వృత్తము. దీవి పతి హదము నుండి మూడక్షరాల పదాలు “మ్యుతాలగుట' చే

“ఇందవ(ా"” వృ_త్ధముగామారి, “కివస్త్యత్‌ వి తెల్చుచున్నదవి తెలియవలను, అక్తర=వ్యజ్ఞున చ్యుతకమ్‌ ఈత జి

య్‌ విషం భుంక్ష్వ నహిమాత్త్యైః విశశ ము పయాస్యసి।

నాభ్యాం కేనాపి రాదేచ్యద! కృష్ణానిన మకంటక3మ్‌॥ చాచం

రాజా! మంతులతోసొటు విషమును (త్రాగుము, నాశమును పొందగలవు ... ఇక్యారి అర్థం సరిపోతుందా? ... కమక్క

రాదేం్యద! రాజ (శేష్టా?, విషంజపోయిన(విగత) *ష' కొరము గల్లిఎట్టియు, నాభ్యాంజ రెందు “న కొారములతోను; కేన. అపి=(ఇంకను) ఒక “క' కారము తోను; విరాజ లేకుండు.నట్లుగా చేసిన, “కృష్ణాశినం = రాజ్యమును (1) అకంటకం = నిష్కాంటకముగ్య ఎదురులేకుండ్య ఆూతై్యైః-సహ= మం్యతులతోపాబుభుఎక్ష్వ: ఆఅనుభవింపుము వినాశం-ఉవయాన్యసి.= సర్వనాశనము నొందగలవు కౌదు. వి (గత)- నాళు= పోయిన నాశమును, అనగా నాశనం నష్టమైపోగా మిగిలిన జయమును పొందగలపు. లేక- వినా=“వి"శేషంగా శంజసుఖమును ఉవయౌాన్యసి:= పొందగలవుం

స $- కృష్టాజినం=రాజ్యం?-ఎట్లగుననీ (వశ్న? ఆ “*కృష్ణావీనం” వదాన్ని విగదీంన, డాసలో:=. క్‌-ము-ష్‌-ణ్‌-ఆంజ్‌-ఇఎన్‌_ఆ-మ్‌'' ఆను వది వర్ణములు గిలవు పైన చెప్పినట్లు, ఆ వదినుండి “ష్‌-ణ్‌-న్‌-5 అశు నాలుగు హట్లురను తీసివేసిన, *'ము-ఉ-జ్‌-ఇ-అి-మ్‌ ' అను అరక్ష౮ూణ మిశలశా, వానికి సుధుణ

క్‌1 చేని కలిసిన 'రాజ్యం' ఆగును అట్టిరా్య్యమును అర్బలేకుండ అనుభఏి౦పుము- అవి రాపు 0 నార్టదించుట (పస్తుతాంశ ము వి. శ్లోకంలో వస్తుతః “కృష్‌-న” ఉండవలని యుండగా, “షోకొర నందంధము చేత “న “-ణ గా మార్కి కృష్‌-ణ==కృష్ణగా మారినట్లు గమవించ వలెను. పూర్వోదాహరణములలొ 12 వ్యంజనములు మాతమే చ్యుతములు కౌగా, దీవిలో నాలుగు వ్యంజనములు చ్యుతములు అయిన). కౌగౌ, వచ్చిన అర్హముకూడ, ఆఅశ్చర్య-ఆనందకారి యగుచున్నది కవి కర్ణవూరుని “అలంకార కౌస్తుభమ్‌” లోని “సింహావలోక క్లోకాన్నర గర్భన్లోకమ్‌” లై శేజః కించన (2 తత్తవస్య) నతు (1 నవ్యాంబువాభం భజ) స్నిగ్ధంలోచన (4 లోభదంచ) తురకా (3 లీలావిలాసావలి) ; ఆవశ్చిన్తయ 6 తాం రనస్య' సరణిం (5 శ్రీరాధిక్యాపొఢిమ) గేమాశ్చ్రే రుచ్మికి రళ్ళవిన్మ రవతీ9 (7 క్రీడాందధద్దామను)11 7-74. పై న్లోకంలోవి 13203... మొ ఆంకెలతో బ్రాకెట్లలో నున్న పదాలను, (శమంగా కలిపి, (వాసికొన్నచో, ఈ శ్లోకంలో గర్భితమైన మరొక క్రింది శ్లోకం దిహిర్గతిం కాగలదు ఎట్లనం శ్లో నవ్యాంబుదాభం భజ త త్తదస్య లీలావిలాసావలి లోభ దం చః (రాధికా (పొడిమతాం రసవ్య (్రీడాం దధ ద్ధామ సురచృవి న్మః 775 ధ్వవి పస్టాన (పతిష్టాపనాచార్య అనందవర్థనుడు “ఆక్షర- సదర్యుతి"తో “డ్రేవీశతకం' లో సృష్టించిన నుదుష్కర ల్లోకము, శ్లో త్వం సా జ్ఞాసు జగన్మాతః నష్టం జొతా సువ ర్తసు॥ (పజ్ఞా ముఖ్యా నముద్భాసి తత్‌ పృధుత్వం [పపదర్శయ॥ జీ9? ధ్వవ్యాచార్యుడి శ్లోకంనుఎడి బొన్ని వర్ణాలను, పదాలను మొదట *చ్యుతం చేస్కి మరల వానిని వేరొక్యకములో “దత్తం చేసి అన్యార్డ కల్పనతో, (పతే కంగా “అర్య” ఛఎదోభేదమును ఆఏవర్భఏఎపజేసి తన (వశ్యేకతను పదర్శించు కొనెను అ అక్షర-పద *చు తి'తో, అన;త “దానంతో మును కింద (వాయబడినది. న క ల టున్‌ రంకొలల ఈలా రీ (౦ సట... .........

ర్‌2ై శ్లో, _ ఆజ్ఞాను జగన్మాతః స్పష్టం జొతా సువర్హ్మను వక్టాః భాస్‌ త్వం సాముఖ్యాసముత్‌ పృధుక్వం (పదర్శయ తత్‌॥ దే, 98 దీనివి బట్టి, ఆనంద వర్టనుని నాటికే “చ్యుత -ద త్తచితములు గర్భ-కవిత్వాం కురములు గలవని దో్యోతకమగుచున్నది. ఇట్టి అనేక చితకాన్య కల్పనలతో పొటు, ధ్వనిపస్తానానికి ధ్వజమెత్తిన ఉ త్తమవహన్య విశేషాన్ని వ్యంజింనజేసిన ఆనన్హవర్దనాచార్యుడు ఎసరికి ఆనందాన్ని ఆధికం చేస, తన నామాన్ని సార్థకం చేసి కొనలేదు? అనగా-ళద్ద, ఆర్ధ వ్యంగ్య (పధానవాదులందరికి తరతమ భేదంతో ఆనందాన్ని పంచి (పదగ్శించి పస్తుతుడై నాడు మన ఆనందవర్పనాచార్యుడు. “అఆనవ్త్రవర్షనః కన్య నాసీ దానసవరనః”” ౨ టట అథ ఇళ్లే, వాగృటువి “కొవ్యాను శొననం'' యొక్క చతుర్దాశ్వానమంగలి “పర హితతత్పరో.... ...” ఇత్యాది లోకం కూడ “గర్భక ఏళి--సూచక”" మని గమ వింపగలము ((వినస్తరలీతితో వివరింపలేదని మనవి ) చ్యుత=దత్త= చ్యుతదత్తాక్షరా చి తములు అణాటొ అనాటి ఆజ భోజమహారాజీ చితములను “నరన్వతీకద్ధాభరణము' న విట్లు వివరిం చెను. బ్లో, 1. వహే (+)కా నకృత్చళ్నః సొపి షోఢా చ్యుకాక్షరా। దత్తాక్షరో భయం ముష్టీః వీస్దును త్యర్థన త్యపి; సకం. 2-133. 2. ట్రీడాగోష్టీ వినోదేషు తద్‌డై రాకీర్ణ మంతిబే। వర వ్యామోహనే చాపి సోవయోగాః పవహేలికొఃణ కాద 3-97 1 భోజరాజీ (పహేలికను- 1. చ్యుకాక్షర 2 దత్తాక్షర 3 చ్యుతదర్తాక్షర (ఉళయం) 4 ముష్టి 5. బిన్దుమతి 6 ఆర్హవతి-అవి ఆరు (6) విధాలుగా విభజించి దణ్తి మహాకవి 'కొవ్యాదర్పం' లో చెప్పిన *పహేలికా (పయోజనముల విట్లను టె ళా వదిండెను. 2 ఈ (పహేలికలు శద్దాది [కీడలందును, పండిత [పకాంపల గోములందుము, ( ద్తొది ( (| న్‌ మనస్సునకు వినోదమును కల్లించుటలోన్వు లేక ,కీడా గోష్టలలో, మనన్సున వేడుకగర్లించి, 'ఆశ్చర్యవరచ్చి ఆనందమును ఆందించుటకును ఉపయో కవడుమున్నవి. మరియు, (వహేలికా వయోగ క్రానముగల పండితుల నభంలో, ఆంతటను వ్యాప్తి జెందిన రహస్యార్దాలోచన చేయుబయందుము, నరులకు పరమాను రాగమును కల్గించి నను, స్పష్టారమును మాశతము కల్గింపనీయక్క అత్యంత మోహమున (ఆజ్ఞాన

క3

మున) పడవేసి నందిగ్ధమనన్ములను చేయటలో గూడు ఈ (పహేలికా చిత్రములు వరమ (సయోజచడము నందింపగలపవు,

ఆలంకొరికులు కొందరు పత్యేక చిత్రాలంకారములుగా (పవంచించిన చ్యుత- దత్త-ఉభయ చిరాలమ,ు భోజమహారాజు (వహేలికా _నర్గతాలుగా వవంచించ్చి ఇట్లు దాహరించెనుం ల్ల పయోధరభర్శాకాన్నా నన్నమస్తీ వదే పదేః

పద మేకం న కా యాతి? యది హారేణ వర్ణితా। సకం, 2-359.

పయః ధర-భర-1-ఆ్మకొన్నా = నీటితో విండి కుండలబరుపుతో నున్న-'కొవడి దిద్ది పెదే-పదే-సన్నమ వ్లీ = అడుగడుగున- ఊగులాడి, వంగుచు, (కొహారేణ వర్షితా-యద = కావడి మోయువాడు-లేకున్నచో, ఏకం*పదం-న-యాతి = ఒక్క_- ఆడుగుకూడ-ముందుకు పోజాలనిది--కాజ=ఏది? అవి పళ్న.

అనగా-పయోధరముల (నీటితో నిండిన కుండల) బరువుతో నున్నది. “కావడి, ఆ కొవడివి మోయువాడు లేకున్నదో (కోహారేణ-వరితా), ఒక్క_-అడుగు కూడ ముందుకు సాగజాలడుఎఅని చెప్పవలని యుండగా, ఈ “కొహారేణిలోవి “కా”ను చ్యుతం చేయుట వంన-“హోరేణ వర్ణితా” మిగిలి “ఉన్నత న్తశ (పయో ధర) భారంతో, ఆడుగడుగున తొటుపడుచు చంద్రహారము లేకున్నచో (ఆమె ఒక్క అడుగుకూడ ముందుకు--పోశాలదు” అసు అన్యార్థముతో చెప్పబడినది.

శ్లోకంలోని విశేషణాలు యువతికి, కొవడిబిద్ద (విహంగిక్రొకు, ఆంటికి నరి పకినవి “కొహారేశి ఉడవలసియుండగ్యా “కొ” అను అక్షరము: చ్యుతంచేసి “హారేణ” అని చెప్పుటినలన, ఇది “చ్యుకాక్షర' మైనడి

53 ఈ విషయమువ్క “సాహిత్య దర్పణ” కారుడగు “విళ్వనాథు" ని యొక్కయు త ద్వ్యాథ్యాత యొక్కయు మతములు కూడ మాన్యముకే ళో రనన్య పరి పంధిత్వాత్‌ నాలంకారః (వహేలొ।

ఉకక్తివై చిత్య మాతం సా చ్యుత-దత్తాక్షగాది కః సాద,

“రన పరి పుష్టినడ్డగించుటి వలన చ్యుతి-దత్తాక్షరాద్‌ రూఎమైన “పహేలికి ఆలంకొరము కొదు, ఆది ఉక్రీవైచ్మిత్యముిను మాత్రమే తెల్పును అని విశ్వ నాధుని వివరణ కాగా “రస పరి పంథియగుట దోషవైనను, ఉ క్రివై చిత్యముతో, రీవి ముద్దాటించిన్న (పాచీనులగు భోజాదులు అలంకారముగా పరిగణించిరి. అవి అన్యుల అభిభాషణ. “వై చితమలంకారః అని ' సొందర్యమలంకారః” అసి

ర్‌4 కొందరు ఆలంకొర సొమాన్యలక్షణమనుటచే, విశ్వనాధుడుబెప్పిన “ఉక్రివై చిత్యము" పె (పహేలికలలో నుండ టవాలన-దీనిక లంకారత్యము సిద్దించుచున్నదవి, కొందరు నపీనులు*

ఇక, సాహిత్య దర్పణ వ్యాఖ్యాత వివరణ. శ్లో. మాశశ్రాబిందుచ్యుతికే సహేలికొకారక క్రియా గూడే!

బళ్ళో త్రరాది దాన్యత్‌ క్రీడామాతోస యోగ మిశమ్‌!।

మాత్రాచ్యుతక, బిందు చ్యుతకములు, (వహేలికలు, కొరకట్యాకియా.. గూఢ చిితములుగా, మరియు పళ్నో త్రరాచులు ఇవన్నియు (క్రీడామ్మాతోప యు క్షములు, అవి, ఉద్దాటించిన వ్యాధ్యాతె, “ఆవి పద(ా హ్యముల విట్లుఏవరించెను

“411. ..40246=-+బ్యులౌక్షరా == ఆయు కై కొక్షర్యా దత్తాక్షరా=ఉక్తాధికొక్షరా, చ్యుత దత్తాక్షరా:= ఏకొక్షరం చ్యావయిక్వా, తత్‌స్థానే దత్తాపరాక్షరా ---....... ఆవియు నిగ్వచించెను.

1.9. అనగా-1. ఆయు క్ష ఏకొక్షరాజదేర్చదిడని ఒక అక్షరం గలది అనగా, ఒక అక్షరం చేర్పబడవలసియుండగ్యా దానిని చేర్చక, చ్యుతంచేసి చెప్ప బడినది *చ్యుకొక్షరా' ఆగుచున్నదని తెలిసికొనవలెను.

1ఎ. ఒకే అక్షరం *చ్యుతం) అగుట-అవి, ఇక్కడ చెప్పబడినన్కుతర్వాతి అలం కారికులు, ఏకొధికొక్షరచ్యుతి, సదచ్యుతి చేస్కి ఆర్జాంతిరములను, పృ త్తబేదములను (గరృ కవిత్వముసు) కూడ కల్పించి చూపినట్లు ఇళః పూర్వమే వివరించి యున్నాము. ఆ ఏకొక్షరం కూడ ఆద్యక్షర మేకాక్క, మధ్యాక్షరం లేక అన్వ్యాక్షరం కూడ కావచ్చును.

2 ఉక్ర-ఏక-ఆధికొక్షరా-అనగ్యా ఒక అక్షరాన్ని అధికంగా చేర్చి చెప్పుట అనగా అది “దత్తౌక్షర"” అగుచున్నది

3 ఒక అక్షరమును (ముందు తొంగించి, దాని స్టానమున, మరొక అక్షర మును దత్శం చేయుట (ఉంచుట) వలన “చ్యుత దల్తాక్షరా''ఆగుచున్నదని భావం

వి. ఇతర విపరములను, మున్ముందు ఉదాహరణములందు గాంచగలరు,

1. చ్యుతాక్షరా శ్లోః భదాన్‌ పా భగవా నేవ గతో భేదః పరస్పరమ్‌ మహ త్యాగ దయాయు క్తః నత్యభామా విరాజితః ౫ ఓ రాజా! భవాన్‌-భగవాన్‌-ఏవ = సీవు-(విజంగాా భగవంతుడ-వే నుమా! వాజఎందుచేతననగాా వరస్పరం-భేదః-గతః = మీ యద్దరిలో (రాజ-భగవంతు లలో) ఉన్న-శారతమ్యము ఆేడా) పోనే పోయినది. ఏలయవగా--నీ వన్నచో- మహ--త్యాగ-దయా..యు క్రః=ఉల్లాన-దాతృత్వ-కరుణా గుణములు కలవాడవు, (మరియు) సత్య--భామా -- విరాజితః 2 విష్కుసట-నాయికలతో లేక్క యథార్థ మగు-కాంతితో భా), సంపదతో (మా) విరాజిల్లుదువ్నావు ఆశ్షే, భగవంతుడు కూడ, మహత్యా-గదయా-యు క్రః =[భగవంతుడు] “కౌ మోదకీ అను పేరు గల గొప్పగదశు ధఎంచియుఎదును. మరియు కృష్ణావతార నమయము శ-సత్యభామా-ఏరా జితః 2 న తాజిత్తు కూతురగు “నత్యభామ తో (పకాశించినవాడును. లేక నిష్క పటలగు [గొల్ల] భామలతో (కీడించిన వాడును. కమక “భవాన్‌-భగవాన్‌” మీరిద్దర్కు శిష్ట విశేషణ-పదచ్చేద భఖేదంతో,

మహత్వాగ దయాయుక్తులే, నత్యభామా విరాబితులే, మీ యిదరిలో ఏ మాతం తేడా లేదన్నమాట కావి, రెండవ “భగవాన్‌” పద మధ్యంలో “గ'"కొరం ఉండటమే తేడా గనిక, ఆ 'గ' అనే అక్షరాన్నికూడ *“ద్యుతం'” చేస్తే “భ(గ)వాన్‌ ' కూడ “భవాన్‌. అవుతాడు పదక్శేద బేధంతో, శ్లేషకోో చమతృృతముర్నెన రెండర్జాలు కూడ నరిపడుచున్నవి కనుక్క ఇదియి ఒక విధంగా “చ్యుతాక్షరా చిత్ర మగు చున్నది. 2, లః ధఎతీ రంలోరు! తిదళ వదన గ్లావి రధునా

సతేరామః స్టాతా న యాది పురతో లక్ష్మణ నలః ॥

ఇయం యాశ్య త్యుచ్చ్రైః ఎపద మఠ శ్రే వానరచమూః

లఘి _షేదం షష్టాక్షర సదనిలో పొత్‌ పఠ పునః జ అకు,

రీథీ

శ్లోకము సీతాతానణ సంవాదసరము మూడు పాదాలలో రానణుడు తన గొప్ప తనమును చెప్పుకొనగా, నాల్గవ పాదం సీతా (వత్యు_త్తరం

రంభోరు!-ఆధునా - (తిదళవదన గ్లావిః - భవితా=ఓ సీతా!-నేడు దేవతల మొగమునంబడలిక [(దుర్చలత్వము, హోని....] బయల్పడనున్నది లక్ష్మణ నఖః-= నః-తే-రామః = లక్ష్మణునితో గూడిన-ఆ-సీ-శ్రీరాముడ్కు యుధి-పురతః స్టాతా- నజ=యుద్దమున-ముందుంఉండువాడు=కొడు. (ఇక ఉండడు సుమా) అథ = అటు సిమ్మట్క ఇయం-శే-వానర చమూః := ఈ-సీ -పెన్యమైన కోతిమూక ఉచ్చైః- వపదం - యాన్యతి=గొప్ప-ఆపదమ--పొందగలదు-అవి పె మూడు పాదాలలో రానణుడు రామువికి రాటోవు అవస్థను, సీతకు దెల్పగా, నాల్లన పాదము సీతా ప్రత్యుత్తరము, ఎట్లన--(హే లఘిష్ట=టరీ పీచాతి నీదుడాశి ఇదం = ఇప్పుడు సీవు చెప్పిన మూడు పొదాలలోవ, షష్ట+-క్షర -పర-విలోపొల్‌ == ఆరవ అక్షరము నకు-తర్వాతిది (పరముగా)గా రెక్కింపబడు ఆనగా-ఏడవ(7) ఆక్షరముమ-చ్యుతం చేస్తి పునః-పఠజ మరఅ ఒకసారి చదువుకొనుము అప్పుడు నీవు చెప్పిన దానిలోవి, అసల్టైన రహస్యార్ధము, జరుగవోవునది ఏమియోో వీకే తెలియగలదు-అవి పీత చకారగుబ్ను (ఛి, భీ] విసరినది.

వి. కవ పాదములోవి ?వ ఆక్షరం “తి”. దీవిని తీసివేసిన, *దళశవదన గ్లాని?" మిగులగా, దాని అర్థం-దళగీవుడ వై న నీకే హోనిచావు) తప్పదన్నమాట!

1. [తిదశులు= 'బాల్య, కౌమార యౌవన వార్దక్యము”' లనెడి నాల్గువయో దళలలో, మూడవదగు యౌవన దళలోనే ఉండు దేవతలు.

2 ప పాదములోవి 7వ అక్షరం “నిను, తీసివేనిన, రామః-స్టాతాజు (శ్రీకాముకు యుద్ధమున నంసిద్దముగ(క626ీ)గ ఉండగలడు 3వ పొదములోవి 7వ అక్షరం “విని, లుప్పంచేప్తే వానర పేన “ఉవ్పైః పదుం-యాన్యతి" =ఉన్నత స్టితివి జయమును పొందగలదు నుమా |

ఈ మాతం ఆర్ధం తెలుసుకోలేక శద్దాడందిరం (పడర్శించి “లఘిక్టైడ నెతివి సుమా 1 7 శ్లోక-పొద్యతయింలో 7వ అక్షరాలను “చ్యుతం' చేప్పే విపరీత మైన, అన్యా రము (గ్రతీతమగుటచ్చే ఇది “చ్యుతాక్షరా"గా "సేర్కొనబడినది.

2. దత్తాక్షరాచిషతహమ్‌

1 ల్లో. నువర్షమాయతం కృత్వా కరమూరే వివిక్షసేత్‌ 1

అతీసీల మతి స్థూలం యస్షం వేత్తి న కోవిదః॥ చాచ

సువర్జం-ఆయతం-కృత్వా.... = బంగారావ్ని-పొడిగించి,...అంపే ఆర్హం పరివడదు. కుళాగబుద్దితో అర్జాన్ని కూడదీసుకోవాలి. ఎట్లనగా

సువర్ణం=(హన్వముగానున్న “ను” అను అక్షరమును ఆయతం-కృళ్వాజు దీ రృమగువట్లుగాంగను' కు దీర్హంకలపి, “సూ”గా చేసి, కర-మూరే--వివిక్షి పేర్‌ == (దానివి? “కర” అనుళ్థావికి-ముందుంఉంచవలెను ఆట్లు చేయగా వచ్చునట్టి అతి వీలం=మిక్కి-లి నల్లనై వట్టియ్యు ఆతిస్టూలం మిక్కిలి లావుగానుండునట్టి, తంణ ఆ పదార్థమును, యః-పేత్తిజఎవడు-కవిపెట్టి తెలుసుకొనుచున్నాడో, నః (ఏవ)- కోవిదః = వాడే-పండితుడు, ((దావివి తెలుసుకోవడం అంత కష్టమన్నమాట) కవి శోకంలోనే “హ్హ (0110 ఇచ్చి, రహన్యమును సూచించినందున సమాధానం కనుగొనటం ఆంతకష్టంకాదేమో? (హన్వంగా ఉన్న “ను” అనే అక్షరానికి ద్నీర్ధం (ఆయతం) “దత్తం” చేస్తే “నూ” అవుతోంది. ఆ “సూను “కర' శబ్దానికి ముందు, నరల “దత్తం” చేసన *సూ' +“కర'"'=“సూకర” శద్దిం వస్తుందిం దానికి “పంది” అని అర్థం. అ పంది మికిింలి నల్లగా, లావుగా ఉంటుందని సమౌ ధానం చెప్పి, “పండితుడు” అనిపించుకోవచ్చును.

వి, ్లోకంలో “ను"కు దీర్హత్వదానం, మరల అ “సూ”ను “కర''మునకు ముందు “*ద త్తం" చేయుట=ఆను రహన్యం దిట్టబియళై నది కనుక “*దత్ట్‌ చిత్రము". 2 శ్లో, కొన్తయానుగతః కోఒయం పీనస్కంందో మదోద్దతః

మృగాణాం సృష్టతో యాతి శంబరో రూఢయౌొవవః ॥ సక, 2359

కొంతయాంఅనుగతః, పీనన్క్మంంధః, మద+-ఉద్దతః, రూఢయొవనః, 2 కామివిచే-అనునరింపదిడుచ్చు దిలిసిన భుజాలతో, మదమత్తుడ్డై విండు జవ్వనము

ఠి

ఠికి గల్గి, మృగాణాం-పృష్టతః-యాతి = మృగములను-తరుముడు వెనుక-వెళ్ళుచున్న, అఆయ౦-శంబరః --క68?:=2 ఈ-శంబరు-డెనడోకదా!

కొంత తన వెమక వచ్చుచుండ, బలసిన భుజాలతో, మదించిన-యౌవనంతో మృగాలను ముందుకు తరుముచున్న ఈ శ(0)బరుడెనడు?

ఇక్కడ, “శందిరఃా అని యుండవలసియుండగ్యా మధ్యలో 'అనుస్వార అక్షరము' ను “దత్తం” చేసి, “*శంబరః” అని చెప్పుటవలన “దత్తాక్షర” పహే థిళమైనది. శవరః:=బోయవాడు, కిరాతుడు. శంబరః=(మన్మరువిచే చంవబిడిన ఓక రాక్షసుడు, కె, శ్లో విక మేణార్డువముకాః కృష్ణభూసాల! తేసాతాః 1

వ్మికమేణార్జువముఖాః కృష్ణ భూపాం! తేహిశాః ॥ దా. చం

ఒక కవీశ్వరుడు “మాడుగుల” మహారాజగు కృష్ణభూపాలుని స్తుతించుచు, జిప్పన పద్యము. (హే'కృష్ణభూపాల!:== మాడుగుల సంస్టానాధీకా! కృష్ణభూహిలకా। వక మేణ-అర్జున ముఖాఃం తే-హితాః = వరాాకమంతో-(పాండన మధ్యముడగు) అర్హు నడుం మొ. వారునీట-నసమానులుగా, స్నేహితులుగా -పోల్బ్చదగియున్నారు.

ళ్షోకం యొక్క “*పూర్వార్హ-ఉ త్తరార్హములు” రెండును, ఒకే విధంగానుండి మనకు (భా ప్రీవి కల్గిస్తున్నాయి. కనుక, “శే_పాతాః”' అమ పదాల మధ్యలో, అవన (గహము(ఒ)అను గుర్తును “దత్తం” చేసిన తేఒహితాం” = “తే అహితాః” ఆవి వదచ్చేగం చేయుటవలన; రాజా! విక మేణ-తే-అహితాః = పరాకమంతో పోల్చిన వుడు- నీయొక్క-ళ(తువులు, ఆర్జునముఖాః = తెల్లమొగాలతో వెలవెలటోవు చున్నారవి భావం,

వి, “తే-హితాః' ఉండగాా మధ్యలో “ఆకొరపశ్తేష” (ఒ)ను “దతం” శేయనిచ్సో మొదట పునరుక్తిభమమ కల్గించు. ఆవ(గహ (ఒ) దానముతో ద్వితీయార్థం చక్కగా, చమత్కార చందనచర్చితమై వరివడుచున్నది ఇట్టీవే! *వ్రథ్యేసతి (పఠ్కేఒ(ఆ)నతి గదార్తన్య కి మౌషధనిషేవడై; మొ.నవి,

2. “చేతో ఒనలం కొమయతే మదీయం వాన్యత్ర కుత్రాపి చసాభిలాషమ్‌! నైషధం *చ్చేశ్యు వలం కొమయతేే” ఆకార(వశేష(ఒ)చే జన్లేక్ర_వలం=ఎకౌమ యశతే మరియు, చేతః -న--ల౦కొంంఆయతే--ఇఛ్యాది ఏ& శ్లో. విగోవాహా భుజంగొబ్దినగాసా2 అదిలాదృతాః |

పాస్తు దేవాః నదాఒరుస్టాః నిఘ్నస్తు చ భవ (దిపూన్‌ 11

ర్‌

వి-గోవాహాః= 1 గరుడడా వాంన వవ్లలు, 3 ఎద్దు (గౌః౬నంది) వాహ నాలుగొగలవారును భుజంగ/-అబ్జి వగాః=1 శీవుడ్యు 2 నద్మము, 3 క్రై లానవరస్ట తములు వడకలు లేక అఆననములుగా గలవారును, అబలాదృకాః == ఇదిలలగు € లక్ష్మి 2 వరసపతి 3 పార్వశులచే ఆదరింసబడినవారు. అగు దేవాః! విష్ణు డె విరించి ((బహ్మ) 3 వామదేవులు (శిన్స ఆగు దేవతలు, ఆరుష్టాః=ళోసములేవి వారై _ఆను్య,గహదృష్టితో, పాస్తు=మిమ్ములను రక్షింతురుగాక! భవదిపూన్‌-+ =మీ శ్యతుపుంమకూడ్య, రుష్టాః=కోవముగలవారై, విఘ్నుస్తు=నాశనము చేయా దురుగాక,

గ 8.మొవట “నదాబరుష్టాః:” అవి ఉండగా, నధా.-అరుష్టాః =వదాఛఅరుస్టా। అను సంధిలో“3” అకొర్యవశ్లేషను దత్సం చేయుట, లేక చ్యుతం చేయుటవలన రుష్టాః మీగిల్కి తర్వాత రెండు అర్థములు నమవ్వితములై నందున, దత్త లేళ చ్యుత-చితముకూడ కావచ్చును.

1. విళ్ళ విశ్చ=వీ; వీ చ గొశ్వవాహాః యేషాంతే=విగోవాహాః, గరుడుడు: హంన అను రెండు పక్షుల్కునందియ్యు విష్ణువునక్కు (దిహ్మక్కు శివునకు (కమంగా వాహనములు"

2. *ఆబలాః"' =దిలవబలేని వారవికొగు. పరువనికంటె కొంచెం బలం తక్కువగల స్త్రీలని భావం (“వజ్‌ "కు నానార్ధములు (6) న్నవిగదా!

4, శ్లో. విద్వాన్‌ కవిః వాదినరః తఖా౬ విద్వోన్‌ భవేత్‌ యది 1

తయోస్తు ఖేదః నంవేద్యః శద్దరూవవరీక్షయా 41 చాచం

విద్వాన్‌ -కవిః = వండితుడు, కవియునై నవాడు, వాది-నరః -భవేత్‌ == నాడీండు స్వభావముగల- మానవుడు -కాగల్లాచున్నాడు. ఆది లోకనై జము, సహ్యమైన ధర్మము కూడ. కావి, ఇక్కడ, అవీద్వాన్‌-సౌండిత్యం ఏమా(తం లేని పామరుడుకూడ, తథా-భవేర్‌-యది=ఆ పండిళువివిలె “వాదినరః''. అగుచున్నాడంళకే, అప్పుడు ఏమి చేయవలెను! అవి _పశ్న, (ఏమున్నది? 5100161) తయోః -భేదః-కు =ఆ వండిత-పండితమ్మస్యుల (ఆవండితుల) -తేడా- తెలుసుకో వాలంచ్కే శబ్దరూవ-పరీ క్షయా== ఆ “వాదినరః' అమ శబ్దరూపొన్నిగావి, లేక వాడు ఉచ్చరించుచున్న శబ న్వరూపాలనుగావి, జాగ_త్సగా పరికించి నం వేద్యః = తెలుసుకొని సమన్వంించు కోవంనవ్కి పామాన్యార్థం,

టి

ఇక్కడ, “వాదినరః”--అను శబ్దానికి “వా” అను అక్షరం “ఆ్రద్రోలోగల నరుడు అవి, ఆన్యార్దం చెప్పకొవినదో అనగా “వా-[ఆది-నరః' “నర” శచ్దానికి ముందు “వా' ను “ద త్రం” చేసుకొన్న నరుడుగా, భావించినచో,

“వా=నరః” (=కోతి) అని తేలుతుంది, కనుక్క మొదట అర్జం చెప్పుకొన్న ట్లుగా, అ, అపండిత-మూర్తుడు *వాదినరః” కొశాలడు. అయితే, *వానరణి మాత్రమే కౌగలడు-అను రహన్యము, కిటుకు “వాదినరఃి అను “శబ్ది పరీక్షతోగావి, లేక టాని “రూపి పరీక్ష చేస్తేగాని తెలియటంలేదు. అంశ వాని పాండిత్యాన్ని, సామ ర్ద్యావ్ని తెలుసుకోవాలం'కే, వాడు వాడిన శద్దాలమ, వాని ఆకొరాలన్తు పాఠకులు వాగుగా పరికించి పరిశీలిప్తేనే గాని ఆ రహన్యం తెలియదు,

ఇక్కడ “చ్యుత-దత్తాలు చేయకుండ, శ్లేష మహాత్మ్యంతో ఆర్థాంతిరాలు వచ్చినట్లు పైకి కన్పడవచ్చు. కావి, “తధా--విద్వాన్‌” మధ్యలో ఆకొర (పశ్లేష (ఒ) తో, “తథాఒవిద్వాన్‌ =తధా-.-అవిద్వాన్‌" చేసి శబ్దరూవ పరీక్ష చేసిన ఈ “౬” అకొర (పశ్లేష దత్తమైనస్లే మరియు “వ్కా ఆదినరం”లో కూడ ఇట్లు దత్తమైన అకార (పన్లేష (పకటిత మగును 5. ల్లో. కుస్ట కుంజ మముం వశ్య నరసీరుహలొోచనే!॥

అమునా కుంద కుంజేన సధి! మే క0 [పయోజనమ్‌*

ఒక చెలిక త్రెక్కు నాయికకు జరిగిన వంధాషణ,

నరసీరుహలోచనే! ఓ కమలాక్షి! ఆముం-కుంద-కుంజం-సళ్య= ఈం మొల్ల పూల-సౌొదను చూడుము--అనవి ఒక చెలికత్తె, నాయికకు చెప్పగా, అప్పుడొ నాయిక్క వఖి1= చెలీ! ఆమునా- కుందకుంజేన-మే-- (పయోజనం -కిమ్‌ (నీవు చూపించిన) ఈ-- మొల్ల పొదతో-నాకు (గలుగు) (వయోజనముంపమి ఉన్నది? అని నాయికొ సమాధానం కొగా, అర్ధము సమవ్వితంకొక, ఆగమ్యగోచరమై, మన మెదడుకు మేత నందిస్తోంది. కమక్క బాగా ఆలోచించి, సరియైన ఆన్మార్థావ్ని ఆకళిచుకొన్మి నమ వ్వయం చేనుకోవలెను ఎట్లు?

ఇక్కడ, “అము” అను శబ్దాన్ని “అదొ శృద్దముయొక్క, తృతీయా

విభక్తి-ఏకవచనంగా (భమించి, భావించి, “కుందకుంజేన''కు, విశేషణం చేయుటడే ఈ చిక్కు, చీకు గందరగోళం వచ్చినది అట్లుకొక్క సూక్ష్మదృష్టితో ఆలోచిస్తే ఆ''ము"”నాజ=“ము* కారరహిత-మైన-ఇవి ఆర్థం చెనృవలని ఉంటుంది. అప్పుడు

6కి మ్స” క్రొరం ముందు లేన్హి అనగా “కుంద కుంబేనే”కు ముందు “ము” లేవిదవి అర్హ౦ం కొగ్యా ఇపుడు దావికి ముందు “ము” ద త్తం చేసినచో, “ముకుందకుందేన” అయి, ముకుందుడు (కృష్ణుడు) ఉన్న పౌొద-అఆను అర్హం రాగలదు. ఆ ముకుందు డున్న పౌొదరింటిలో, ఆ కృష్ణునితో హాయిగా, స్వేచ్చగా (క్రీడించు (సయోజనమును పొందగలము సుమా। ఆమ నాయికా సమాధానము సమంజనము కొగలదు. “కుస్తకు నైన కు ముందు “ము” అనే అక్షరాన్ని “దత్తం” చేస్తి అన్యా ర్థాన్ని అహ్వానించుటవలన “ద_త్టచిత్రమగుచున్నది. లః రావు రొనునృపతా వుదా రతా భావ్య శ్రేశ్యత న క దాసి లోపితా! | కిన్తు సారులి రలన్దవృత్తితా హస్త! పూర్వ భవ పాప వృత్రితః॥ ఇద్కి (శ్రీ శిమ్ణు కృష్ణమ్దూల్తి శాస్త్రిగారు చేసిన పిజాప్పురరాజవర్డన,. అ(త-రావు రామనృపతౌ - ఉదారతా= ఈ పీఠికొపురా రీశ్వరులగు- రాపు రామభూసతి యొక్క-బొదార్యము, కదా+1-అవ-లోపితా-నంభావ్యశే = ఒకన్పుడుకూడం-లు_ప్తం చేయదిడినదిగా _భావింపదిడినది-కాదు. కింతు:=కొవి, పాధులిః -అలద్ధినృత్రితా = సత్పురుషులచ్చే లేక్క వండితులచే-జీవనోసాయము ((ఐకుకు తెరువు) పొందదడకుండుట,-మ్మాతను, హ_న్గ[= అయ్యో! ఎంత ఆక ర్యం? ఎందువలన?-రాణు గారెంత బొదార్యంగల వారైనా వారి దగ్గర మంచివారిక్కి పండితులకు జీవనోపాధి లభించడం రేదంళకే, ఆళ్చర్యం కాదా? దానికి కారణం ఏమిటి?-- అన్న (పళ్నకు, పూర్వభవ-పాప-వృ త్రితః = వెనుకటి జన్మలో చేసుకొన్న- (వారి పావపు నడకవల్లనే సుమా! వారికి ఆ రాజుగారి యొద్ద ఆశయం దొరకక పోవుటకు కొరణం, ఆ నజ్జనులు, పండితులు పూర్వజన్మలో చేసుకొన్న పొపకర్మమే ఒక కారణం కొవచ్చు-ఆవి ఒక సమాధానం, ఆయితే, ఈ దోషం (సభువులగా? పండితులదా? మరి ఎవరిది? అని మరొక వచ్చేహంకూడ కలుగవచ్చు. దానికి కారణం-పూర్వభవ-పాప-వృ త్రితః = పూర్వము మండి-పాపళయ) శాస్త్రిగారి కిచ్చిన వృత్తి (జీవనోపారాయే, ఎక్కువగుట) వలన

న!

ఇక, ఇతరులకిచ్చుటకు మిగలకపోవటం కూడా ఒక కారణం కొవచ్చు. లేకపోతే, ముందుగా అ ఆస్థానంలో చేరిన పాసయ్యశాస్తిగారు, తరువాత వచ్చిన వారికెనరికి ఆ్యశయమియకుండ, ఆడ్డుచెస్సుట వలనకూడ, సజ్జనులకు ఉపాధి దొోరకకపోవుటలో మరొక కోరణం కావచ్చు. ఏమైనా! బోద్దారో మత్పర్యగస్తాః మరియ్యు నరన్సర యశః పురోభాగః” (తపదేశకులు ఈర్జ్యాయుక్తులు; మరియు, అన్యోన్యయళన్నం పాదనలో, ఒకరి కంట మరొకరు ముందుండనళలె నమకొవి, తప్పులెన్ను దోషైక దృక్కు=లని భావము) కూడ గదా!

ఈ శ్లోకంలో. ఏ ఒక్క దావిని “చ్యుతం” లేక “దత్తం” గాని చేయలేదుం ఆయినా చమత్క్యృతిలో ద్వితీయార్థం వస్తోంది. ఆంే, దావికి కొరణ౦, శేషాలం కొర మాహాత్మ్య్యమే కాక, తత్కవియిక్కం, పాండిత్య (వకర్షకూడ, కోరణాంతరం కావచ్చు.

3. “చ్యుత దత్తాక్షరమ్‌” భోః స్పోటయిత్వా క్షరం కించిక్‌ పున రన్యన్య దానతః।

యళతా వరో భవే దర్దః “చ్యుశదతాక్షరం” హితత్‌॥ వి, ము. 4-21

య్శత--కించిత్‌ = ౪క్షరం-స్ఫోటయిత్వా = ఏ స్టలమున-ఒక వర్ణముమ-తొల గించి పునః--అన్యన్య-దానత (= మరల-మరియొక అక్షరముయొక్క-ద త్తతచేయుట లేక ఉంచుట వలన, ఆపరః - ఆర్ధః -భవేత్‌ = మరియొక- అర్ధము--వచ్చినచో, తర్‌- చ్యుత్‌ దళ్తొక్షరంఎహి = అది “చ్యుత దల్తొక్షర''మను చిత్రము-గదా--అని పండితుల (వచారను.

అనగా, ఒక అక్షరమును తొలగించి దానిస్టానముననే, మరియొక అక్షర మును ఉంచుటనలన్క ఆర్జాంతరము భాసించినచ్చ్వో ఆడి చ్యుతదళ్తాక్షర' మౌతుంది ఈ ''విదగ్గముఖమండన' క _ర్భృ-భావమునే, (క్రింది “క వీర్యదకర్ణాభరణ', “పాహిత్య శ్రాముదీ” [గంథములును బలవరచుచున్నపి,

తం

శ్లోః సముద్భృత్యాక్షరం కించిఠ్‌ తర్హ్చానేఒన్య తదర్పణాత్‌ |

యశ్థతార్జ్థాన్తర మాఖథాతి “చ్చ్యుతదర్తాక్షరం"తుతిత్‌ ॥;; కక, శీ-6 శ్లోక చ్యోతయిత్యాక్షరం కించిత్‌ దత్త్వా చాన్యత్‌ (పకాళ్యతే ।

అనో ఒకర్ణోయ్యత తత్‌ (పాహుః “చ్యుతదర్తాక్షరం' బుధా 1 సాంకౌం

అర్థములు పైవానినలెనే గనుక, పునర్లిధితములు చేయ-- లేదు,

పూర్యం నిరూపింపదిడిన “చ్యుతజాతి''లో “త్యాగము”, “ద _త్త్రచిితజాతిలో “దానము” మాత్రమే చెప్పదడగా ఇక్కడ “త్యాగమ్ము (వర్దాంతర)దానము” కూడ చెప్పబడుట విశేషము, భోః పూర్ణ చం్యదముఖీరన్యూ కామినీ విర్యలాఒమ్బరా ;

తనోతి కస్య న స్వాస్హం ఏకాన్తమదనాతురమ్‌ | వి. ము 4-73

పూర్ణ చందముఖీ- రమ్యా- నిర్మలం అమృ్బరా- కొమివీ= విండనెలవంటి మొగముగల్లి-ర మజియ మై-స్యచ్భవ స్ర్రధారణ చేసిన.రమణి, కన్య-స్వా న్తం-ఏకొన్హ =మదన-+-ఆతురంఎన-క రోతి==ఏ పురుషువియుక్క-మనస్సును-మిక్కిలి-కొమంతో- బాధవడు దానివిగా-చేయుటలేదు.

పూర్ణదం్మదవదన, రమణీయ్య _ విర్మల వస్త్రధారిణియగు అందక శెపఏ పురుషుని యొక్క హృదయంలో కామ్యాడేకొన్ని కల్గింపకుండా ఉంటుంది? అనగా శవతి పురుషున్వి కొమబాధా ఫరవకువిగా చేస్తి భాధిస్తుంగని భావము,

శోకంలో “శామినీ”లో నున్న “క” కారమును “*చ్యుతం” చేసి, దాని స్థానంలో “య ' కారమును ద త్తంచేసిన, అనగా “క్‌ 'ను తీని “య్‌” హల్మ్యాత మును చేర్చినచో, ' కొమినీ”- 'యామినీ'గా మారుకుంది ఈ యామిని (రాతి) (పారంభంలో పూర్ణచందువితో భాసిస్తూూ రమ్యమై, మేఘానులులేవి, విర్మల- ఆకౌాళం (అందిరం)తో గూడినదై, పురుషులందరి మనస్స్పులలోను “హోయిగదోయీ పున్నమిరేయీ'"' అనిపించుచు కామబాధను తవృళక _ చింప్పతుంది-అని మరియొక

వి. “క” కారచ్యుతి, తత్‌స్టానమున “య” కార ద_త్టత-కూహాత్మ్యంతో ద్వితీయార్జం కూడ్య రమ్యంగా రా౨కెక్కడంతో, ఇది “చ్యుతదర్తాక్షరము” ఆయిసది.

టి

షె. 9. 1) శ్రేవలము “హల్లు” చ్యుతమైనచో, ఆది “వ్యంజన చ్యుతకి ము కావచ్చును. ఆ చ్యుతితోపాటు, తత్‌స్టానమున ఆన్యోక్షర దానంతో ఆర్జాంతరాగ మనము కూడ వచ్చిన “చ్యుతద త్రచిత” మగునను తేడాను తెలియవలెను.

మరియు, పరామర్శించి, పరీక్షించినచో “కామినీయామినీ” పరములై న అర్ధములు యధా్యాకమముగా వస్తున్నా, పైకి అవి అనుషయు క్రకథనాలు గానే ఆభాసిస్తాయి ఆట్లుగాక, వావికి, “చుతదత్తాక్షరత్వము"ను తాత్పర్యము” గాభావించి నచో, వావికి [పహేలికొత్వము (పభవించు చున్నదవికూడ్య గమవింపవలెను, ఇంకను ఇతర విశేషములోనూ “_పహేలికొపపంచము''న గాంచగలరు. ల్లో! సదా ధవంజయాలిక-యుతో జగతి గోగతిః

విదితాసను బాణారి॥-ప్పరారి రవతా_త్రరామ్‌॥ క. క, 4-6-2

జగతి = లోకమున సదా-ధనంజ మయ-+-ఆలీక-యుతః = ఎల్లపుడు--అగ్నిగల- నొనటితోకూడినవాడు, గో-గతిః2 నందీశ్పరునెక్కి-పోవువాడు, విదిత.[1-అనమ వాణ--ఆదిః = (పభ్యాత-విషమా(న్తుడగుమన్మధినికి - శ్యతువై న్య పుర--ఇరిః == ఈశ్వరుడు, (పజలనందరినిి అనతాత్‌--తరామ్‌ =బొాగుగారక్షించును గాక!

నొనట ఆగ్నిన్మేతమును ధరించి నందీశ్వరునెక్కిపొవు- మన్మధవిరోధిమైన (అ) (శిపురాంతకుడు (శివుడు) జగత్తును సర్వదా నంరక్షించును గాక!

ఇక్క-డ “పురారి” వదాదియందున్న “ప్‌ 'ను చ్యుతంచేస్తి తకానమున “న్ని”న్లు చేర్చుటవలన్క “పుకారి-నురారి'గా మారటంతో, విస్టనంబద్దార్థం హూడ వస్తుంది. లోకమున, నెల్లపుడు అర్జున సఖ్బుదెయున్నట్టియ్యు భూమి యొక్క భార మును పోగొట్టువాడును ((గోంభూ-గతిః) విదిత-[-అసమ-కాణ-- అరిః = విరుపమాను డుగ (ప్రసిద్ధికెక్కిన “బాణానురు”వికి (ఉషశండికి) శ్యతువైనవాడును, ముఠా అరిః2=“మురు”డన రాక్షసువి చంపినవాడు నగు శ్రీకృష్ణుడు రక్షించునుగాక! ఆమ ద్వితీయార్థం, “ప” కొరాన్ని చ్యుతంచేస్కి “*మ' కొరాన్నిదానం చేయుట వలననే వచ్చినది-కనుక “*చ్చ్యుతదళ్తాక్షరముం ట్లో; శంబిరారాతి విజయీ- వాహినీ దయితాలికః ॥

వామదేవో విజయతే నతారాసతిలక్ష్మణః 1 క, క 4-6-3

శంబర--అరాతింవిజయీ = “శంబరు' డనమురాక్షసువి జంపినమన్యథువి జయించినవాడున్వు వాసానీ--దయికా-అలికః జ గంగాొ్యవవొహముడే. ఆలంకంరింవ

ఠి

బడిన-నొసలుగలవాడుమ, సతారాపలి -- లక్ష్మణః:= తొరా (నక్షత) వతి (చంద) రూచ చిహ్నముతో చంద శేఖరుడై నవాడుసు-జగు,ు వామదేవః= మహాదేవుడగు శివుడు, నర్వోత్క్బృమ్టడుగానున్నాడు (విజయతే)

పు. “వామడేవః” లోవి “వ కారమును చ్యుతం చేస్తి “ర' (రేఫ) కార దానం చేనిన్క “వామదేన।=రామదేవః'' కొగా, వచ్చు ద్వితీయార్దము

శంది-ర-అరాతి-విజయీ =న(జము (శంఖమును = వ్తైరులపై విడుచు వాడగు ఇంగదునికి*శతువై న రావణువి--జ యుంచినవాడు, వాహిసీదయిత-+- ఆలి-కే 4 =వదీ భర్తయగు నము(ద్రమునం సేతువు కట్టిశవాడునుు సజతారాపతి-లక్ష్యణః = కారాదేవి భ్వర్తయగు స్నుగీవువితో-లక్ష్మణువితో--చెలిమి చేసినవాడును-అగ్యు రామ దేవః == శ్రీరామచం(ద (పభువ్కు విజయతే

“వ” కారమును చ్యుతంచేని “రేఫ''ను దత్తం చేయుబ నలన “చ్యుతదత్తా క్షర' మైనది ఇళ్లు, ఈ 'వ'" కొరగ్యుతి దస “క” కొరమును దత్తం చేసిననో “కామదేవః” (మన్మధుడు) కాగా, “శంబరువి చంప్కి, సేనా (వాహినీ రూవమగు శ్రీ సంఘ సాహాయ్యంతో జగత్తును జయించి చం్యదరూన చిహ్నంతో కామోటదే కమును కల్లించువాడు నగు “మన్మధుడు”. (కామదేవుడు) విజయకే-అను ఆర్జాం తరంకూడ వస్తుంది

||. 8. ఈ ల్లోకమున “*వామదేవః'” లోని *న”ను చ్యుతం చేప “ర'ను (హల్మా(తం) లేక “క మదత్తం చేస్తి మరొక ఆర్జాన్ని కల్చించబం, మరొక విశిష్ట వషయం శ్లో విదగ్ధః వరసో రాగీ వితంటోపరి సంస్టితః |

తన్వంగ్యా లింగితః కంఠే కలు కూజతి కో విట ॥ సకం. 2-360.

విదగ్దః-నసరసః-రాగీ =మిక్కింలి నిపుణుడు, రనజ్ఞుడు, అనువాగియు, నితంబ ఉపరి నంస్థిశః = మొల-- పైకి. ఎక్కి, తన్వంగ్యా-కం ఠే- జాలింగితః = సుంద రాంగిచే-కంరాలింగనము చేసుకొనబడి ఫవాడు, క॥= ఎవడు? విటః? :2విబుడా? చేశ విశేషంగా “బ” కొర ధ్వవితో, కలం -- కూజతి= కలకలంధ స్పవి చేయును న్నావాడా? (కః1?=ఎవడు?)

ఫి

66

ఇక్కడ “విట లోని “వి” అక్షరాన్ని చ్యుతం చేసి, తల్చానమున “*ఘ” అనే అక్షరాన్ని “దత్తం” చేయుట వలన ఘటః” (=కుండు అగుచున్నది.

ఆ కుండ బాగుగా కొల్బబడినదైై (వి-దగ్గః) వీటితో విండి (నంరసః) రంగులతో నొస్పుచు (రాగీ) పిరుదునెక్కి, (అ) సుందరిచే కంఠం దగ్గర, గట్టిగా వట్టుకొననిడి, కలకలధ్వని చేయుచున్నది అది ఏది? “ఘటః=కుండ” అను సమాధానం కూడ సరిపడుచున్నది.

“వి” చ్యుతి, “ఘ” దత్తత-లు రెండును ఉండుట వలన _ “చ్యుతదళత్తా కరము”. ల్‌. బంధువగ్లె: సనాథేన విజనాథధేన సంగళఠా।

విచర స్తీ సదా రణ్యే 'హరిణీ” శోరతే తరామ్‌॥

ఎల్లపుడు తన జాతి గుంపుతో కలిసి అరణ్యమున తిరుగుచున్న, తన నాధు వితో పొత్తుగలిసిన-లేక చెలిమి చేసిన అడులేడి (హరిణ్సీ బాగుగా వకాశించు చున్నది

పద్యంలోని కర పదమగు “హరిణీ' నుండి “హ'”” కారమును చ్యుతం చేసి, దాని స్థానమున “క'' కొరమును దత్తం చేసిన “కరిణీ” (ఆడుసీనుగు) అవు తుంది.

ఆరణ్యమున్క కఠి-ఘట (గుంపతో కలిసి తిరుగుచున్న విజ భర్తను కలిసి కొన్న ఆడఏనుగు మిగుల ళోఖిల్లుకున్నది-అను మరియొక అర్దము (పతీ తమై, అది, చ్యుత దత్తాక్షరోడదాహరణ మగుచున్నది. శ్లో శతిలైః విజ సంనృరైై)! గాత్ర రోమాంచ మావహన్‌ |

అమోదం కిం చ రచయన్‌ “వందనో'"ఒయం విరాజతేః చంచి.22110.

చల్లని, తన (పుత్ర) గాాత పరిష్వంగముతో, తల్లిదంథడుల శరీరమున గగుర్పాటు (రోమాంచం)నే గాక్క సంతోషమును కూడ _ నంభవింపదేయుదున్న కుమారుడు (నస్హనః చక్కగా రాజిల్లు చున్నాడు.

వి “నందనః"”'లోని “ని కొరమును చ్యుతం చేస, తత్‌ స్పానమును “చ” కారమును దత్తంచేసి, చేర్చిన “చందనః” ((=మంచి గంధము)గా మారి తన చళ్లని తాకిడిత్కో మానవ శరీరమున గగుర్చాటున్కు సువాననను గల్గించు. చున్న

67 చందనకు రాజిల్లు చున్నది-ఆఅను ఆర్జాంతరము కూడ వచ్చి, “చ్యుత దత్తాక్షరము” ఆగుచున్నది ల్లో కూజున్ని కోకిలా? సాలే * యొవనే పుల్ల మంబుజమ్‌ |

కిం కరోతు (త) కురంగొక్షి = వదనేన వనిపీడితా ॥జ సాదా

కోకిలా :-- సాలే-కూజన్లి = కోకిలలు = సారివృక్షము (మర్దిచెట్టు) నెక్కి కూయుచున్నవి యౌవనే- ఆంబుజం-పుల్లం = జవ్వనమున ౨ పద్మము-- వికసించి నది వదనేన-నిపీడికా-కురంగాక్షీ-కిం-కరోతు ((త)= మొగముచే-పీడింప బడినం ఆహరిణేక్షణ- ఏమి-చేయగలదు ?

సాల వృక్షమున కోయిలలు కూయుట అపసిద్దము, కవి నమయ విరు ద్దము, కనుక్క దావికి “రను “దత్తం” చేసిన “*రసాలే' అగును. తియ్యమామిడి వెట్టుపై (రసాలే) కోయిలలు కూయుట నుగతమగును. వన్తుతః “రసారే' అవి బెనృవలనియుండగా, కేఫ్‌ చ్యుతం చేయబడి 'సారే'అవి చెప్పబడినది, అస్లే, 6వన్లే? ఆవి చెస్పవలసియుండగ్యా 'యౌ” దత్తం చేసి 'యౌవనే' అని చెప్పబడినది కాని యెవనమున తామరపువ్వు వికసింవదు కనుక, దానిలోవి “యౌ' ను చ్యుతం చేయ “వనే” మిగిలి, “నీటియందు” అను ఆర్ధముతో నరిపడుచున్నది. “మదనేన'అని చెపృవలసియుండగా “వదనేన' అని చెన్పుటచే మొదటి “మ చ్యుతమె, *వి దత్త మైనది. కొని ఇప్పుడు “వదనేని ఉండుట వలన “విచ్యుతమై “మ” దత్త మై,[పియ వియోగిముతో, మదన పీడితురాల్డై న, ఆహరిణొక్షి ఏమిచేయగలఎదను అర్థంకూడ పార్టకమగుచున్నది.

కనుక, ఈ శ్లోకము “దత్త-చ్యుత-చ్యుత దత్తాక్షము" లను మూడు చిత్రము లకు ఉదాహరణమగుచున్నది.

1 8 ఈ ళోకంలో ఉన్నదున్నట్లుగా నే, ఆర్జం చెప్పకొంకే, వచ్చే నష్ట మేమిటి? అను (సళ్న రావచ్చు కావి, ఆది అనుపయు క్రంగాా అనంగతంగా కూడ కన్పడుతుంది. ఆ “ఆనుపయు క్తత్వా'వికి (పతీకారంగా, “చ్యుత దత్తాక్షరత్వ"మే శరణ్యమౌతుంది సాలమున కోకిలలు కూయపు కనుక “రిను దత్తం చేని “రసాలే" అవి చెప్పిన ఆర్థతాత్పర్యాలు అమకూలంగా అవుతాయి. ఆశ్లే “యౌ'మ చ్యుతం చేయుట నలన్క మరియు 'వ'ను చ్యుతం చేసి 'మిను దత్తం చేయుట వలన, అర్థ

6 కాత్పర్యాలు కూడ చక్కగా ఆమరగలపు, ఉన్నదున్నట్లుగా చెప్పిన “ఆసంగతి అను దోషంగా కూడ లక్కింపవలసి వస్తుంది, “ఉక్తివై చిత్యమే'గదా “అలంకార” లక్షణ౦. కనుక, “చ్యుతదత్తాక్షరతి'ను ఉపయోగి స్తేనే “ఆనువయు_క్రత్క ఆసంగతి" ఆను దోషాలు పోయి చమక్కారం చెన్నాందుతుందని కూడ (గహింపవలెను శ్లో, ఉపరి గతం హీ నవర్షం సహృృత్వా కరతో దదాసి రంతుం మే ధన్యః సరోజయుగలం త్యక్వ్వా నృనయుగ మథా నృృశత్‌ కృష్ణః॥ సురలాం. సందర్భము : (శ్రీకృష్ణుడు రాధతో నిట్లు చెప్పుచున్నాడు. రాధా ! సీతో సమాన రుచిగల ((నవర్షం) పెనున్న పద్మాల జంటను(నరోజ యుగలం) చేతితో లాగి నాకు క్రీడించుట కిచ్చుచున్నాపు. ఆథజతర్వాతి, అన్తే, సనర్శం--హృత్వాం “నరోజయుగలంలోనున్ని “ని అను అక్షరాన్ని “చ్యుతం' చేసి, “*' పరిగత౦జదావికి ముందు “ఉ” అనే అక్షరాన్ని చేర్చిన *ఉ రోజయుగలం == స్తన ద్వంద్వముకొగా దానివి క్రీడింప విచ్చుచున్నావని భావించి చేతిలోనున్న రెండు పద్మాలను త్యజించి, ధన్యుడ్లైన కృష్ణుడు స్త నద్వంద్వమును స్పృశించెను, “సరోజయుగలం'లోని “న ను చ్యుతం చేసి తక్ట్సానమున “ఉను దత్తం శేయటతో, అన్యార్థం కూడ సరిసడి, 'చ్యుతదత్తాక్షర” మగుచున్నది. ఖై, చిత్తభూవిత్తభూ మత్త భూ పాలకోం పాననా వాస నాయాన నాలి శ్చిరమ్‌ 1 సాధుతా సా ధుతా సాధితా సాధితా కిం తయా చింతయా చింతయామ శివమ్‌! ఆఅస్పయ్యాదీక్షితునిదిగా (పసిద్దమైన ఈ శ్లోకం, శబ్ధాలంకార-పునరు క్ర భూంిష్టమె దురవగాహార్దంతో, దుర్నిరీక్ష్యంగా కన్సడుతుంది. దానివి నుష్టుగా విభజించి సరిమైన అర్థం చెవ్చుకోవాలిగదా! (పయత్నింతము ఎట్లన- చిత్తధూ, విత్త-ధూ,--మ త్త భూపాలక =మన్మథువిచేతను, ధనముచేతను, (అధిక) భూమి (రాజ్యం) చేతను, మత్రెక్కన-రాజులయొక్క్క ఉపాననా-వాసనా- ఆయానసనాభిః ౬ అశ్రయించుటలో, నంస్కారముయొక్క_ కష్టములచేత, చిరం=చాల కాలముగా, సా-సాధుతా-ధుళా = ఆ-మంచితనము (కొ వ)-భిన్నమైపోయినది

69

ఇట్లు, మదన, ధన భూములతో మ _లెక్కీ- వజలను పీడించిన రాజులన్మ్నాశయించు టకై తిరిగిన తిరుగుళ్ళతోో ఆయాసం అధికమై, మంచితనంకా స్త మంటగలిసి, మనియైపోగా, ఆధిళా =చింకావ్యాకులత్వంతో, రోగాలతో రొస్టువడటం మాతం, సాధికా=సంపాదింపబడినది. (ఇప్పుడిక -) తయాం-చి వ్రయా-కిమ్‌?-ఆ పూర్వప్ప- తలపువలవు ఆలోచనలతో--ఏమి [పయోజనము? కనుక, మనళ్శాంతికై, శివం-చిన్త యామ॥=పర మేళశ్వరువి (ఉపాననను) గురించి-ఆలోచింతము.

ఇలా, విభజించి, ఆర్థం చెప్పుకోవడం మాపాదక మైన్కాఆలా (శమించి, విభజించుకొంటేనే, అసలైన అర్జం అవగాఢమై, ఆనందాన్నిస్తుంది.

ఇక్కడ్క్య గమనింపదగిన విశేషమేమనగా - “చిత్తభూ....'లోవి “చివ చ్యుతంచేసి “వివి, “మిని, (కమంగా దత్తంచేసిన “విత్తభూ-మ త్తభూ" ఆయి నట్లుగా ఆలభాన కన్పడుతుంది అన్లీ “పానరాలోన “పాను చ్యుతంచేస్కి *వా'నుగావి, “యా'నుగావి దత్హంచేయుటవలన, “వాసశా-(ఆొయాననా ...”గా పైకి అభానిన్తుంది. “ధుతా'కు ముందు “సాను దత్సంచేయుటవలన “సాధుకా అయినట్లున్నది, మరియు “తయా'కు ముందు “చిం” చేర్చిన “చింతయా' అయినట్లుకూడ కన్నడుటచ్చే ఇది “చ్యుత దత్తాక్షర చిత" అభానగా మాత్రమే పతిన్పర్థిస్తుంది

విచ్శిత రామాయణ క్లోకః

ల్లో సువర్ణ మయుతం కృత్వా ఇతరం యది వాంఛనసి।

మృగం తం కురు నో చే(త్‌-౧మాం)న్మాం తం వినా నయ రాఘన!॥ చాచ.

(హే) రాఘవ[!=ఓ రామా! నువర్హం=*ను' అనే అక్షరము (వర్జము)ను, “ఆ'యుకం-కృళత్వా=(ఆ “ను' అనే వర్ణమునరుముందు) “ఎ” అను అక్షరంతో కూడు కొన్నట్లుగా-చేని, ఇత--*రం" దీని తర్వాతి “రల” అక్షరాన్ని చేర్చాలవి, వాం ఛసి-యది=కోరుకొన్నచో, అనగా-ఇట్లుడేయుటవలన వచ్చిన “అంసను-రం" అను వదము యొక్క ఆర్జాన్ని *రాక్షసుని'గా తలంచినరో, తంజఆ రాక్షసుని మరియు “తల=*తం' అనే అక్షరాన్ని, మృ-గం2='మృ' ఆనే అక్షరం తర్వాత చేరునట్లుగా, చేసి (మృ ఇత్యక్షరం గచ్చతీతి:= మృగం) అనగాలతం'కు ముందు “మృిను

70

చేర్చిన “మృతం, కాగా, ఆనగొ-చచ్చిన దావినిగా కురు=చేయుము-ఆనగా- ఆ రాక్షసువి చంపుము నో-చేత్‌ = ఆతవివ్కి రాక్షసువిగా భావింపకపోయినచో “మృతం” నుండి తం-- విశా:౭*తం' ఆనే అక్షరాన్ని లేకుండా తీసివేస్కి మృగం ((=లేడిపి గానే భావించినచో, తంజ ౪ మృగమును (బంగారు లేడిని ఆనయ = (నాకు) తెచ్చి యిమ్ము

వి, దండకొరణ్యంలో పర్ణశాల (పక్కున తారాడుచున్న దింగారులేడిని చూచి, సీత రామువితో నిట్లనెను.

నాథా! “ను” అనే అక్షరావికి ముందు “అ” అనే ఆక్షరావ్ని, మరల ఆ *నుి ఆక్షరం తర్వాత “రం” అనే అక్షరాన్ని చేర్చగొ *ఆసురం” అనేపదం తయారౌ తుంది నీవా కన్సడుచున్న కనక మృగమును రాక్షసుని (అసురం)గా భావించినచో “తం” అనే అక్షరాన్ని “మృ” అనే అక్షరానికి తర్వాత చేర్చిన- “మృతం”'గా తయారు కొగొ, అ (మారీచ) రాక్షసుని చచ్చినవావివి (మృతం౦గా చేయుము అనగాఎ౪ి రాక్ష సువి చంపుము ఒకవేళ, ఆ మృగమును రాక్షనువిగా భావింసవి పక్షమున (“తంి చేర్చగా వచ్చిన “మృతం' నుండి, ఆ *తంిను తీసి వేసి (తం-ఏనా మృగంగా అనగా దింగారులేడియే అని లభావించినచ్చో దానిని పట్టి తెచ్చి, నాకిమ్ముం

దీవిలో “సుకు ముందు “ఆ'ను, తర్వాత “రం”ను చేర్చుటనలన'దత్తాక్షరము”- “తం'ను 'మృ'కు తర్వాత ద_త్రం చేయుటచే (మృతం) మరొక దత్తాక్షర చితము. పిమ్మట, “మృతం'”లోవి “తం”ను “చ్యుతం' చేస్తి తత్‌స్తానమున “గం” చేర్చుట వలన డొంక తిరుగుడుగా “ద్యుత దత్తాక్షర చిత్రము” కూడ లభించుచున్నది

ఈ ల్లోకం “ద్రాక్ష, కదళీ, నారిక్రేళ-పాకాలను మించిన “పాషాజ పాకంలో పడియున్నది, ఆ పాషాణాన్ని (రాతిని) ఎంతో కష్టపడి, పగులగొట్టి, పాకం వడితే గాన్మి అర్జానుభవం కావటంలేదు,

“సీతా రావణ సంవాద రురి'లోని *'చ్యుతదత్త చిత విశేషాలు

మైసూరు పండిత వరేణ్యులు, శ్రీ చామరాజనగర రామశొన్త్రి (20 శపూర్వా ర్థలి గార్డు గూఢార్థ, (పళ్ళో_త్సర్క చ్యుతద త్త చితాదులతో విండిన ఒక అపూర్వ =క్లిష్ట తరమగు 'సీఠా రావణ సంవాద రురీి అను (గంథాన్ని వాయుచు, 50 ళ్లోకొ

శ

లతో నగంభాగం పూర్ణిచేస్తి “ఈ చ్యుత దత్తాక్షర పద్దతులతో మిగిలిన భాగాన్ని పూరించిన పండిత పకాండులకు ' సహప్త్రం నమః” (వేల కొలది వందనాలు" అని కూడ సండితలోకొన్ని హెచ్చర్‌స్తూ,_పకటించ్చి (పార్టించారు. పిమ్మట, కర్నూలు బిల్లా లౌక్‌ నివాసి శ్రీ బచ్చు సుబ్బరాయ గుఫ్తగారు “అభినవ సీకా రావణ సంవాద యురీ" నామంతో పూరించి ఒక (గంథాన్ని పకబించారు. ఆకే శ్రీరామళాన్త గారి శిష్యులు (శ్రీ సీతారామ శాస్తి కూడ “సీతా రావణ నంవాద రురీ-ఉ_త్టరభాగః, ఆనుపేరుతో దానివి పూర్తి చేసినారు

ట్రీ రామళాస్త్రిగారి (గంథంలో గూఢార్జ (వకటనకుపకరించ్యు “ద్యావితాక్షర, ఆధిదత్తాక్షర, (పతి దత్తాక్షర ఆదిగా అవికర సాధ్యాలై న, ఆవేక-ఆఅపూర్వ చ్యుత తక్తాక్షరా పద్దతులను (పవేళ పెట్టిది చనుత్కార జనక విశేషాలనెన్నింటినో, స్వవ్యా వ్యానంగా (తో) చవిచూప్కి చపులూరిందారు.

ఈ నంవాద రూసంటపతి శ్లోకంలోని మొదటి మూకు పొదాలలో రావణుడు చేసిన మృషాంామసింద, ఆత్మస్తుతి వదర్శికాలు కాగా, నాల్గవపాతంలో, సీతాదేవి అక్షరచ్యుతి, దాన, అక్షరా_న్హర పవేశాలతో, చ్యుతదత్తాక్షరాది పద్దరితో, రావణ విందన్సు రామస్తుతివిి నంకేతితార్థంతో శోడించిి (తిప్పికొడుతూ, నమాధాన మిస్తుంది. విస్తరఖీతిదే మూడు ల్లోకాలను మామే ఉదాహరిస్తున్నాము. జిజ్ఞాస కుకూహలంగల పాఠకమహాశయులు వై(గంథాలను వకించి తెలివకొనగలరు శ్లో (ప్రాణేశవ్య పలారివ దృుజయుగం శేఒ నత్త్వయు క్రం, కలా

శద్దే నైవ యతః (సియః న కిల్క కం?) తస్మాఠ్‌ భవేర్‌తే? వద $

భ్యాత్యాఒహం సరలాలనేచ్చు రితి నంయుక్షో ఒళవం నంతతం

పీతం మేహి ల నద్వచః చ్యుత మిదం శ్రే:.మంజులొకొరతః। సీ, 48

ఓ సీతా! కే... పాణేశస్యంభుజయుగం-పలారివర్‌-అన త్ర్వయు క్షంజ నీభర్త యొక్కం-భుజముల జ౦టంధాన్యంలేవి పొట్టు, లేక గడ్డివలెందిలములేనిది. నః= (వయః-కలాళచ్దేన 1 ఏవజయుకః-కిల అిట్టీ-వీ వయర్నర్ధ కేవలం “కలా [=విద్య] అనే శబ్దంతో మాతమే పరిదయుగరవాడు [ వివ్యలురాని అడ్ఞావి]గ దా! తస్మార్‌-తే-80-భ వేర్‌?-నదజ బట్టి అసమర్హువివలన-నీకు-ఏమిలాభము-కలుగునో-

72

చెప్పుము. ఆహం-సంతతం-వరలాలన -1- ఇచ్చుః- ఇతి-ఖ్యాత్యా - నంయు క్ర ఆభవం = అట్టి విష్ప్రయోజకుడగు రామువివల గాక) నేను-ఎల్లస్పుడు-ఇతరులమి నంతోష పెట్టుకోర్కె. కలవాడను-అను-కీర్థితో-కూడుకొన్నవాడను సుమా అవి, రావణుడు-రామవింద్య స్వాత్మస్తుతి చేసుకొనగా, (ఓరీ రావణ!) శే-మంజుల+-ఆకొ రతి ః-చ్యుతం-ఇదం-నచః।-లసత్‌ (చేత్‌ ) =నీయొక్క-వనోహర న్వరూపమునుండి- తొలగిన-ఈ [నీ యొక్క]-మాట- =ఫ్లే (పకాశించినచోో మేం్యపీతం-నాకు-ఇష్టమై నదే-గదా!-అవి సీతా పత్యు త్రైరం.

ఓ సీతా! నీ భర్ధయొక్క భుజదిలము. ఎండుగడ్డి లేక పొట్టువల్కె నిస్సార మైనది. ఆతిడు “3లా” [విద్యా] శద్దిమైతే విన్నాడు, కొవ్కి ఆ విద్యలు ఏమాథం ఎరుగని మూర్థుడు, కనుక, ఆతవివల్ల నీకు లభించే లాభమేదో, వీవే కొంచెం ఆలో చించి చెప్పు ఇక, ఆ మూర్జువి నంగతి ఆలా వదిలిపెట్టు ఇక్క నొసంగతి ఆంటావ్నా నేను పరులకెస్పుడూ పరిపరి విధాల సంతోషం కల్గిష్తూ, పదిమందిలో కీర్తి (పతి ఫ్టలు తెచ్చుకొన్నవాడను గదా--అఆవి రాపణుడు పె మూడు పాదాలలో, రామనింద, ఆత్మస్తుతి చేసుకొనగా, నాల్గవ పాదలలో, సీతాదేవి ఇల్లు (పత్యుత్తరిస్తోంది,. ఓరీ రావణ! పీ మనోహరాకొరంమండి, వీవు చెప్పిన మాటలు తొలగకుండ్య ఆలాగే స్టిరంగా ఉంప్రే అదంతానా కిష్టమేగదా!- అని సామాన్యార్థం,

ఇక, నాల్లవపాదంలో, సంక్రేతిత మైన అంతర్గూఢార్దం ఏమనగా-_రావణా | ఖీ [౬] మంజులాకరతః =|[“తే' తర్వాత మధ్యలో 'అ' [ఒ) కారమును “దత్తం చేయటవలన] నీయొక్క-మనోవారంకాని[ ఆఅమంజులా ]*లా' అమదావిలోనున్న'ఆ" కారమునుండి, ఇదం-వచ। = ఈమౌట్క చ్యుత౦ = తొలగ్విదాని స్టానమున “లి=నత్ర్‌ ౯ “లొ'కొక్‌ “ల” అను అక్షరము మా(తమే వెలసియున్నచో, అస్పుడు, ఆది నాకు ఇష్టమే గదా! ఆవి అంతరార్థం.

అనగా--నీవు చెప్పుకొన్న “నలాలవద్భుజయుగం....*లోవి “పలాల” శబ్దము నందలి *లా” అను ఆక్షరంలోవి *ఆ' అనే దీర్హ ఆక్షరాన్ని తొలగించి దానిస్టానమున “లను [(హస్వావ్ని] మాత్రమే ఉంచిన అప్పుడు “ఎలలవద్భుజయుగం' అవుతుంది, అన్సుడా శ్రీరాముని భిజద్వంద్వము, పలలవత్‌-కండప్పష్టి [మాంనము]శో కూడి యున్నది గనుక్క మిక్కిలి బలంతో గూకియున్నదని నంకేతిశార్థము ఆశ్లు “కలో శద్దింలోని “ఆకారాన్ని తొలగిస్తే *కల' శద్దేవయు క [శ్రీవముప] అప్యక్త

క! మధురధ్వవి (కలెతో కూడినవాడను అఆర్ధంరాగలదు మరల్క పరలా'లనేచ్చుః- లోవి 'లామ “లగా మార్చిన, పరలలనేచ్చుః = పరస్త్రీలమ కామించువాడని అర్దం, ఇట్లు “లా'లో దీర్చ మెన “ఆ'కారాన్ని చ్యుతంచేస్కి “ఎ (హప్వావ్ని ఉంచగా వచ్చిన అర్జాలన్నీ, (భ్రీరామువి స్తుతిస్తూ, రావణనిందను చేయుచున్నవి

వి1, ఆకారాన్ని చ్యుకం చేయుటవలన “చ్యావితాక్షరచిత' మైనది. మాళశా చ్యుతకముకూడ కాదగియున్నది.

(2) మరియు, “లా [=ల్‌+ఆ)]నుండి, “ఆకారం చ్యుతం చేయగా *లి మిగిలి మరొక విఫరీతార్జాన్ని కల్తించటవలన్క “చ్యుతచితి'మౌతోంది. అప్లే, “శ్రేవత్వయు క్రం--శే మంజులాకొరతః' అను వాని మధ్యలో, అకార (వ్యశ్రేష లేక అనగహము [ఒ]ను “దత్తం' చేయటవలన్క“తే౬[ఆ]నత్వయు క్రంవచః, కే [ఆ] మంగలాకారతః' అయ్యి విరుద్దారములు (వతీయమానములు అగుచుండుట వలవ, “'దత్తిచ్మితిము'కూడి నగును. ఇంకను, “లా'విగావిి దానిలోని “ఆకారాన్ని గొని; “చ్యుతం'చేస్తి *“ల'మ దత్సంచేశామని చెప్పుకొన్నచో, “చ్యుత దత్తాక్షర చ్మితం'కూడ కొవచ్చును. భై. సీతే! హీరయళోగణో, రతిసబూ, రామోచిత త్విణ్మ్యులో౬

రాతి క్లాఘ్యగుణః నద్కా జనకణే। లోకే సరీత్యపథభః |

యుధ్రే రూఢజయోఒ భనం కిల మయా సమ్మారితా భాతుకాః

(కవ్యా దాధమ! పాన! నీచ! వదనే రే! న కతి; వర్థితా 4 అ,సీ, 19

సీతే=టసీకా! (అహం:నేను హీర-యళోగణ $= న్వచ్భమైక-కీ ర్తి పుంజము గలవాడన్యు రతి-పటుః = నంభోగము (కొక్కోకళాస్త్రము)న- సమర్జుడను =((కనుకనే రావమా+-ఉచిత =త్విట్‌ +ముఖః = సుందరీమణులకు- అనురాగమును గల్లించు-కొంతి-ములిమునందుగల్లియున్నవాడమ” సదా-[ అం౮ాతి లైళ్యుగుణ: = ఎల్ల పుడు-శ(తువుల చేతగూడ-స్తుతింవదగిన-గుణములు గలవాడను (హేే జనకచే! = ఓ జానకీ! లోశే-సరీత్యపభః == లోకమువందంతట-వ్యాపించి నకొంతిగలవాడమ, యాద్దే-హూఢజయః = అభవం-కల:= ఎంతటియుద్దంలో నై నా - విశ్చిత విజయం సాధిం చినవాడను-గదా! మయా-ఘాతుకాః-నమ్మారితాః = నాచేత-దుర్యార్లుల నేకులు-రుడిచి 'పెట్టదడినారు సుమా!- అని రావణుడు పల్కగ్కా రే!వీచ! పాప! (కవ్యాద+-అధమ।

74

ఓరీ1- తుచ్చుడా!-పాపొత్ముడా!-రాక్షసాధమ, (శ్రే వచనే:=సీవు చెన్పచున్న- మాటలో, (శుళిః;:=(నా యొక్క) చెవ్కిన-నర్తితా= (పవ ర్థించుటలేదు అనగా- వినపడటం లేదు-అవి పైకి సామాన్యార్థము.

ఇంకు సంకేతితమైన అంతర్గూఢార్హ మెట్టిదనగా-

శ్రే-వచనే:=సీవు చెప్పిన మాటయందలి, రే “6” అను అక్షరము (రేఫ) యొక్శా-స్తానమున, “న” శుతిః=“న'కారమే విన్స్నడుదున్నది. ఆనగా-సీవు చెప్పిన దానిలో'ర' కొరమున్న (పతిచోట, ఆ “రేఫ”, నాకిర'కొరంగా విన్నడక,“ని అను అక్షరం (“ని (శుతికగా, విన్నడుచున్నది. అట్లుకాగా, సీవు చెప్పిన “హీర'యళో గణః అనునది నాకు “హీవి యళోగణః' (2 వళించిన కీ ర్రిగలవాడు) గామ, *ర” తినటు ;- “ని తిపటుః= అందరికి తలవంచి “చోహుంకుం” ఆంటూ నమస్కారం చేయుఐలో నేర్చరిగాను, “ర మోదిత త్విణ్ముఖః- “నా” మోచితత్వణ్యుఖః = పేరుకు మాతమే ఏ కొంచెమో ముఖకొంతి గలవాడుగాను, లేక “రావణ” శామావికి తగిన భయంకరాకొరం కలవాడు (నామైక దేశే నామగహణం')గామ, ఆకార వశ్లేష (ఒ)మ తీసివేసినచో, “రాతి ల్లైఘ్యుగుణః- “నా"తి వ్లామ్యుగుణః (జకొనియాడ దగిన ఎక్కువ గుణాలు లేవివాడు) గాను, “లో కే-పోరీ ఆవభః-అవ[గహంతో చేర్చి లో కే_సనీ'త్మపళః:2 లోకమువ పోగొట్టదడివ అందంగలవాడుగానుు యుద్ధే “రూ” ఢజయః-లో, ఆవగహం, “ఒి చేర్చిన యుద్ధే ఒనూ'ఠజియః = యుద్దంలో, మోయబకవిజయు (అపజయం) గలవాడుగాను నంమాోరి'తాః= సమ్మా “ని తాః :=ఘాతుకులు గౌరవింపబడిన వారుగొన-నాకు విన్నడుచున్నదిం

ఐల్లు “ర" ఉన్న (వతిచోబ, ఆ “రిను చ్యుతంచేయగా, ఆది నాకు “నిగా విన్సడుటనే ఆనగా “న” కారం దత్తం చేయఐడి, వివరీతమ్రన ఆశ్యార్థము స్ఫురిం చుటచ్చే ఇది “పతి దత్తాక్షరము” లేక “చ్యుతదక్తాక్షరము అగుచున్నది. “రామో చిత-త్విణ్ములో'ఒ* రాతి శ్లాఘ్యగుణః” మధ్యలోనున్న అకార (పశ్తేషమ చ్యుతం చేయుటచే “చ్యుతచ్చితము, "లోకే పరీత్వపభః--యుర్రే రూఢజయః” అమవావి మధ్యలో కూడ '"ఒ” (ఆకార వశ్రీషగుర్తును దత్తంచేయుట నలన “ద త్తచితము కూడ కొరగియుక్నది. “రతివటుః+రామా-!-ఉదిత త్విట్‌(ముఖః' పదాలమం నంధిచేసి కలుపగా, 'రతివటూ రామోచిత త్విణ్ముఖః” అయినదని కూడ గనువింప వఎనుం

75 ళో, రామాం వాచ్యతి విపియోఒతిచలిత(శ్రీ _స్టవ్వి। సీిచం వవుః

వ్మీభత్‌కొనన సీమ్ని రాక్షసచయాయత్తః స్వయం వేత్సి తమ్‌

మాం వళ్యాతి ఏచక్షణోఒస్మి దిహుధా చాపైక వీరోఒస్మ్యహం

లబ్ద(శ్రీ [పచయః తఖాఒస్మి, కిమరే! “చే” “లం' బధా నానకృత్‌ సీ 19

పూర్వంవలెశ్టీరానణుడు. (3) 31/2 చరణాలతో, రామనిందచేయగా, మిగిలిన పాదార్దం సీత్మాసత్యు త్సరం “రే! *డే *“ల౦” బధానా ఆనక్కర్‌ =ఓరీ! సీవు "చి కొరం (చే) చెప్పిన (పతిచోట, ఆ “చి కొరమును *చ్యుతం” చేస్తి “లి కొరము (ల) ను అనేకమారులు (అనకృత్‌) చేర్చుము అనగా “చ' తీని దావి స్థానమున “ల' ఉంచుము, "

అట్లు “ల"నుదత్తం చేయగా, “వాచ్యతి-వాల్యతి'గాను “చలిత-లలితి= పీచం-సీల0, చయాయ త్తం- లయాయత్తం, విచక్షణ-విలక్షణ, చాపైకంలా పైక (వదయ-(వలయ్య, గాను మారగ్యా ఈ వివేషణముల్సు రామస్తుత్కి రావణనిందార్థక ములై సంకేతిత- ద్వితీయార్జాన్ని వ్య క్తీకరించురున్నవి.

[వతి “చి కొర చ్యుత్కి రత్‌స్టానమున, “ల'కొర ద_త్తతలవలన, ఇది *పతి దళ్తాక్షర చ్చిత' మగుచున్నదవి తత్కర్త తెల్పెను, మరియు, సామాన్యంగా ఇట్టి చితభూయిష్ట పద్యరచన అందరికి సాధ్యంకొదవి వాగ్దేవియే తన వదనం నుండి పల్కించినదవి కూడ శ్రీ కాస్త చెప్పుకొనెను వి_స్టరభలీతిన్కే ఇతర విశస్ట ల్లోకాలమ వివరింపసబూనలేదని మనవి.

“చిత రత్నాకరి క్తర్త *చ్మకకవి విశిష్టతలు

చ్మకకవి (17వఎఏఎయొక్క- “చితరత్నాకర' మొక చిితాలంకార సర్వన్వము ఆతడనేక _పాచీన చ్నితాలంకొరాలతోపాటు, “ధర్య్మదాసాదులను మించి, కొన్ని నలీవాలంకొరములను కూడ విచ్యితంగా నృష్టించి, చిత్రాలంకార [సవంచదమున నొక పాహిత్య విస్ణవమును సంధింప్క, సంరంభించెను. అనేక నూతన చిత్రాలంకొర సృష్టికీ “మార్గదర్శి. యయ్యెమ,

ఇతడు శబ్దన్వరూన జిజ్ఞాసువులకు, నుఖంగా తద్‌ జ్ఞానమును కల్లించుటకే “చితరక్నాకర' రచన చేపెను. ఈ చ్మితాలంకొారములను, నులభావగాహన కె, మొదట, (పళ్ళో'త్తరాత్మక శ్లోకొలతో “అంతర్జాపులు, బహిర్లాపులని ద్విధాగా

శక్‌

విఠజించి, విరూపించెను ఎదుటీవారి యొక్క లేక (ప్రత్యర్జులయొక్క వాగృంధం చేయాలనుకొన్నను, న్వపాండిత్య (పకర్షమ (పదర్శింపగోరినవు ఆట్టివారందరికీ, తన చిత్రరత్నాకరము కంరస్థము కాదగినదనెను.

చ(కకవి మొదట 28 ముఖ్యచిశాల జ్క్యారములను విభజించి ఒక్కొక్క దావికి పదిపది ఉదాహరణముం నిచ్చి. [పవంచించ్చి [వకటించిన (వముఖుడు, చమక్కార, వై చిత్య పూర్ణములగు కాన్ని ముఖ్యమైనవానిని మాత్రమ్మే పాఠక (వనముఖల పరిశ+లనక్రై (వకటించుచున్నాము.

దత్తమ్యుతాక్షరా ద్యన్తచ్శితమ్‌

లక్షణం ; ల్లో. దత్హచ్యుతాక్షరా ద్య న్తం భవేత్‌ (వళ్ళో _త్టరంయది!

“ద త్తచ్యుతాక్షరాద్య నం' త ద్వద_న్లి మనీషిణః చి,2--92, (వళ్నో త్తరముఅఆది-అ సృములకు యధాాకమముగిద _త్సద్యుతాక్షర 'మెనచో,ఆచితం “ద_త్తచ్యుతాక్షరాధ్య స్త' మను చిత్రాలంకొర భేదమగును. అనగా, మొదట((ఆదిలో) ఆక్షరదానము, చివర (ఆఅ నంలో) ఆక్షరచ్యుతి చేయవంనవి భావము.

21 8. ఈ చ్యకకవి *చ్యుకాదులకు' చాలవరటు విడివిడిగా న్వతంత లక్షణ ములు చెప్పి ఉదాహరించుట గమనార్హ ము, ట్లో, కో రక్షోవికరాంధకొర తరణిః?, ధత్తే చ కా మానుషాన్‌?

నంబుద్దిః విదుష శృకా?, వృధుతకం కీదృక్‌ తటాకోదరమ్‌ః

భూషాం కాం విదు రాననన్య?, వవిత్నాళోణీన్టలీ కీదృశ?

నాదా వక్షరయుకక్తి ముక్తిత ఇహ త్వాద్య న్తయో రు_త్రరమ్‌ చి 2 93

ఈ శ్లోకంలోని ఆర్యుపళ్నలకు, రెండక్షరాలు గల [వత్యుత్తరాలు, “ఆరు వెదకి, చెన్పుకొనవలెను. మొదటి (పళ్నకు “రామః,” (పత్యుత్తరము. “నాదౌ=” న+-అదౌ ' అనుటనలన్క మొదటి (పత్యుత్రరమువకు పైన (292 శోకంలో) చెప్పిన నియమము వర్తించదు. ఇక రెండవ (వక్యు_త్రరం- ఆది-అక్షరావికి ముందు “అక్షరదానము"”- "అంత్యాక్షరావికి చ్యుతి” చేయవలెనవికూడ గుర్తుంచు కానవళను,

1వ (పళ్న- రాక్షనసమూసహ మనెడు చీకటివి పొార(దోలు సూర్యుడెవరు? ఉత్తరము: రామః ((= రాముడు) శ్రీరాముడు రాక్షనసంఘాంధకొారమునకు సూర్యుడ్దె

ణా చీకటివి పోగొట్టి వెలుగునిచ్చినాడు. అనగా- చీకటిని సూర్యుడు పోగొట్టినట్లు [కూక రాక్షస వంఘమును శ్రీరాముడు సంహగించి నాశనము చేవెను.

2 పం మనుష్యుల నెనతె. ధరించుచున్నది?! దీవికి ఉత్తరము “ధరా” ((=భూమి) ఎట్లు? మొదటి [వ్రత్యు త్తరమగు “*లానుః''లోని, ఆద్యక్షరమగు “*ోరా”కు ముందు *'ధ' అనే అక్షరాన్ని *దత్తం' చేసి [ఉంచి], ఆంత్యమునం దున్న వినద్గసహితమగు “*మః' మ “చ్యుతం" [లుప్తం] చేయగా వచ్చిన “ధరా” (=భూమి] (వత్యుత్రరమైవడి. భూమి తనపై మనుష్యులను ధరించుచున్నది. ఇళ్లే అన్నిచోట్ల నమన్వయించుకొ నవలను.

3. పండితుని యొక్క నంటోధనము ఎట్టిది? ' ధరాొలోవి అఆద్యక్షరానికి ముందు “బు” దానంచేని, ఆంక్యాక్షరమగు 'రాొను చ్యుతం చేయగా వచ్చిన “బుధ!” [=ఓపండితుడా:] పండితునకు నంటోధనమగును.

4. గొప్పదగు చెరుపు మధ్యభాగమెట్లుండును? ఊఉ సా౦ంబు= [(నాఅంబు] వీటితో గూడి యుండును. "బుధ! 'ఠక ముందు “సాం” చేర్చి చివరి “ధిచ్యుతం చేయగా, “సాబు” వన్తుంది.

5. మొగమునకు అలంకొరముగా గేనిపి భావింతురు? ఉ,నాసాం (=ముక్కును] “సాంబు”కు ముందు 'నా చేర్చి, చివరి “బు చ్యుతం చేయగా “నాపాం” వచ్చినది. కోపేరువలె నున్న ముక్కు, ముఖానికి ఆందాన్నిస్తుందవి భావం,

6 వ్రీలయొక్క. పిరుదుల భాగ మెట్లుండును? ఉ ఘనా (=విన్సృతమై నదిగా నుండును] “నాసాం”కు ముందు *ఘ”” చేర్చి “సాఎొను చ్యుతం చేయగా “ఘనా” వచ్చును.

ఇట్లు సమాధానంలో శృంఅలారూపంలో వరునగా మొదటి అక్షరానికిముందు, మరొక అక్షరాన్ని దత్రంచేస్కి చివరి అక్షరాన్ని చ్యుతంచేస్తూ పోవుటవలన ఒక నవీన రూపమేర్పడి, ఇది “ద త్తచ్యుతకం'' లేక “ద త్రచ్యుతాక్షరాద్యన్త చిత” మగుచున్నది.

చ్యుతదత్తాక్షరాన్హాది చ్నితమ్‌ టో. అప్తే కత చతుర్ముఖః? జనదయాపాతీ రవేర్‌ కొ పునః?

కీద్మ కృ [గహమండలీ? క్షతిభుణాం కీదృక్‌ దిలౌషున్తధా? |

కీదృక్‌ స్యాత్‌ నుతనుః? జనళ్చ భవతి న్లాఘ్యంపునః కేన నా?

నాదానక్షరయు క్రి ముక్తిత ఇహ త్వాద్యం తయోరుత్తరమ్‌!। చి.2-93

78

వి పూర్వం రెండక్షరాల పత్యుత్తరాలు కొగా, దీనిలో మూడక్షరములు (వత్యుత్త రములగుట విశేషము

కవ (పళ్న : (బహ్మూదేపుడు ఎక్కడ ఉండును? ఉ. నాలీకే [=పద్మము నందు]

2వ (పళ్న 1 (పజల దయకు ప్మాతమగునది ఏది ? ఉ దీనాలీ (== దీన. ఆలీ==దరిది సంఘము] నాలీకే'క ముందు “దీ ' చేర్చి ఆంత్యాక్షరమగు “శే' ని చ్యుతం చేసిన “దీనాలీ' అగును.

3వ (పశ్న 2 (గహ సంఘమెట్టిది ? ఉ. సాదీనా = సాదీ+-ఇనా = సూర్యుడు అదిగా గలది అనగా - నవ (9) గగహములలో సూర్యుడు మొదటివాడు (గాగ లది - అని భావం.

“దీనాలీ”కి ముందు “సా” దత్తం చేస్కి చివరి “లీ” చ్యుతమైన రూపమిది.

4వ (పళ్న ; (మంచి శరీరం గల మహిళ ఎట్లుండును? ఊఉ. సునాసా ఇ కోపేరువలె పొడవైన మంచి ముక్కు కలిగి యుండుమ, “నాసాదీ' కి ముందు “న్ను” చేర్చి, చివరి “దీ”వి చ్యుతం చేయగా “*సునాసా” వచ్చినది

5 వ (పశ్న ; రాజుల వైన్య బల వమూహమెట్టిది ? ఉ. నాసొదీ [=తొం డముజ ముక్కు] తో భక్షంచు ఏనుగులు గలది. పూర్వ రాజుల చతురంగ ఐలము లలో గజ బల మొకటి “సాదీ?' కు ముందు “నా' దత్తద, చివరి “నా” చ్యుతి చేయగా వచ్చినది,

ఈ వ పళశ్న : దేవిచే జనుడు కొనియాడ బడును? ఉ, వనుశా (= ధనము చేత] “నునాసా” లోని “సు” కు ముదు “ని ను దత్తం చేసి, చివరి “సాను చ్యుతం చేయగా ' వసునా” వచ్చును అది-అ న-ములను యథ్యాకమంగా “దత్త- చ్యుతాలు” చేయగా ఈ సక్యుర్తరముబు లభించుటచ్వే విది “*చ్యుత ద త్తాక్షరా నాది చ్మితము' లేక ఆది-ఆ_న్హములను [కమంగా “ద త్తంచ్యుతములు” చేయుట వలన - అని మరొక విధంగా చెప్పుకొన్నచో, ఇది “దత్త చ్యుతాద్య నరాక్షర చిత్రము" ఆవి కూడ చెప్పవచ్చును.

79 చ్యుతవత్తా క్షరమ్‌ లక్షణమ్‌, శ్లో, పదయోః పరివృ త్రిశ్చత్‌ వర్ణయోః పరివృల్తితః ॥ పదార్ధద్వయ సాధర్మ్యే “చ్యుత దత్తాక్షరం'' హి తత్‌॥ చి -103

వర్షములను మార్చుటవలన్క పదములుకూడ మారి ఆ పదార్దములు రెండీం టికి సమానధర్య్మము (పస్ఫుటమైనచో, ఆది “చ్యుతదత్తాక్షరము"”. శ్లో ఆవేకవర్ణయుక్తాలిః శుధాలిః గోభి రవ్వితమ్‌ ;

విశాలలోచనో'పేతం తే కీ (బూత వివశ్చిదః? ౪1 చి 2-104

పండితులారా! నానావిద-అక్షరములు, మంచివాక్కులుగల్లి విశాలనే,కాలతో గూడినవి, ఏవో? విబారించితెల్పుడు అని (పశ్న-. ఉ “వదన-సదనే”.

ఇక్కడ “వదనం''లోవి 'వ' ను చ్యుతంచేస్తి దావిస్థానంలో “సమ దత్తం చేసివు *వదనము= నదనము' గా పరివర్ధన బెందినది. ఆంఖేకొక్క ల్లోకంరోని విశేషణాలుబూడ “వదనంనదనములు'”' రెండింటికి నమానధర్మములై సమన్వ బిుంచుచున్నవి. ఇది సదద్వయ సాధర్మ్యంగల “చ్యుతెదళ్తాక్షరచిత ము"

ఒకచో, మొగము [వదనం] అనేకొక్షరాలుగల మాటలను చెప్పుచు, విశాల లోచనాలుక ల్లియున్నది. అసే “గృహము” [ *నదనం '] కూడ, తెలుపు, ఎరుపు, నలుపు మొ రంగులుగల అపులతోను, విశాలలోచనాలుగల వ్రీలతోను విండి యున్నది అవి ళోకంలోవి విశేషణాలకు సొదృశ్యం నమవ్వితమై పొఫగియున్నదిం

218. 1. పై రెండింటిలోను పత్యు_త్తరాలు బైట [బహః] మండి తెచ్చుట వలన్కవివి “విహర్లాపులు' అనదిడును. 2. ఆన? శబ్దము పుంలింగమైనచో ఎద్దు, గుజ్జము, సూర్యుకు....... , ప్రీ లింగమైనచో-ఆవు, ఆడుగుల్దమ్యూ భూమి, వాక్కు, దిక్కు-........, పుం త్రీలింగమైనచో- “వజ, న్వర్గ జం నేత, కీరణ, బాణా దులు నానార్జములని గమవింపవలెను.

కుమార్గాహిత సంచారాః ద్విషన్తః సుమనోగణాన్‌ ౪

అజ్యసం కొంక్షితస్వార్జాః క్రేఒపి తిష్టన్ని “మానవాః! దంచి, 2-112

కుత్పితమార్గమున | 'కుంమార్గ) నడచుచు, పండితులను [దేవతలను కూడ) 'ద్వేషించుచు, ఎల్లపుడు స్వార్ధమునకే పొటుసడుచు తమపొట్టలను వింపుకొను కొందరు (కే--అపి) “మానవులు " (లోకమునందు) ఉన్నారు.

ఇక్కడ, “మానవాః' లోని *మా' కొరాన్ని చ్యుతంచేస్తి “దానుదదత్తం చేసిన "దానవా" (ఇనొత్షసులి] కౌగలరు. “మా ' బ్యుంతెగాా తతష్టానంలో

ఠి “దాను, లేక “దా” చ్యుతంకాగాా “మా”చు “దత్తం” చేయటవనలన్క ఈరెండిం టికి సమానధర్యాల్వు [పాధర్మ్యాలు] 1 కుమార్గవంచారం, 2 సుమనోగణ ద్వేషము, కొంక్షితస్వార్థము-లు కాగలవు. రాశ్షనులును దుష్టమార్గమున పంచరిస్తూ దేవతలను [సుమనః ) ద్వేషిస్తూ, సదా స్వ్పోటర పోషణకాంక్షకలిగి ఉండుట లను సాదృళ్యాలు శ్రేషలద్దాలు. ఇది “చ్చ్యుతదత్తాక్షరము”. పూర్ణకమ చ్యుతకమ్‌ లక్షణమ్‌ : ల్లో. (పశ్నేషు ప్రతమ పూర్ణం ఆదిమధ్యాన్త త_స్టతః వర్ణః చ్యుతైః ఉత్తరం యత్‌-తత్‌ స్యాత్‌ పూర్ణ్యకమ-- చ్యుతమ్‌॥ చి. 3-1 భోకంలోవి పశ్నలలో మొదటి (పశ్నకు పూర్ణముగా వర్ణ్యపయాత్మక (మూడు ఆక్షంాలుగల) శబ్దము నమౌదానము గాను, రెండవది మొదలుగా వేయ మూడు (పళ్నలకు “ఆది-మధ్య-ఆ పము లందలి నర్ణములమ” చ్యుతం చేయగా, మిగిలిన రెండు వర్ణాలు సమాధానములై వచ్చో నది పూర్ణముగా చ్యుతి చెందుటచే “పూర్ణ్మకమచ్యుత చిత” మగును, శ్లో, నంపతాామాః కీదృుశా?? కాస్సుద్వ్యః:? మ్యశ్చ కీదృశా?? కం [శ్రీతో యుద్ద కామః స్వాత్‌? “సారంభాః” చ (తిఘా శత్తరమ్‌॥ చి.32 ఏ, ఈ శోకంలొనే (వత్యుత్సరమగు “పారంలాః” చెప్పదిడినందున 'అంత ర్లాపి'-చిితమనబడును దీవిలోని 4 (సళ్నలకు 4 ఉత్తరాలు చెప్పవలెను. మొదటి 'వళ్నకు మూడక్షరాల పదం పూర్ణంగా సమాధానం కొగా, తర్వాతి 2 3, శ, (వళ్న లక్కు, [కమంగా, ఆద్కి మధ్య, అన్త వర్దా2ను చ్యుతం చేయగా మిగిలిన రెండక్ష రాల పదాలు (ప్రత్యుత్తరాలు కొవలసియున్నవమట గమనా ర్లము. కేవ ఐశ్వర్యమును గోరువారెట్లుందురు? ఉ. సొరం ధాః ((=సోమరులు గొక,) ఎల్లిపుడు పనులు ప్రారంభించి చేయుచుందురు. ఇక్కడ “సారంలాః” అను మూడక్షరాల పదం, అథిండమైః పూర్ణంగా సమౌరానమైనదిం 2. మెల్లివైనవి ఏపి? ఉ. రంధాః (= అరటిచెల్లు సారంఠాః-లోప, మొదటి “సాను చ్యుతం చేయగా మిగిలినది, 3 మణులు ఎట్లుండుమ? ఉపా భాః(= స+ఆి--భాః 2కొంతితో కూడి యుండుము. “సా(రల్రభొః లో మిధ్యాక్షరమగు “రల” చ్యుతం కొగా మిగిలినది

న!

4. దేవివి ఎమ్ముకొవి యుద్దం చేయటోపుదురు? ఉ. సారమ్‌ తనయిక్కం ధన-సేనా బలమును, “సారం(భాః)” లోవి అంత్యాక్షర లోపంతో “సారం' మిగిలి వది. శ్లో యుద్ధ్వపియః కః? దళతి కోవా? అస్య చ కో గుణః?

కో జలన్య చ సంబుద్దిః? తేషాం “వారద'' ఉత్తరమ్‌॥ చచ్చి 37.

ఇందలి 4 _పశ్నలకు “వారదః'' పూర్ణముగొ ఉత్తరము

1. ప, కంహ లోణను డెవడు? ఊ నారదః =నారదమహర్షి.

2. కొరుకునది ఏది? ఊఉ. “(నారదః నుండి “నా” చ్యుతం చేసిన, రదః (వన్ను) కొరుకును.

3. ఆకాశ-గుణ మేది? ఉ. “నా (ర్ర)దః”లో మర్య "ర”చ్యుతితో “నాదః” (శబ్దము). శబ్దము ఆకాశము యొక్క గుణము ....“శద్దిగుణక మాకొశమ్‌” తర్క నం్యగహం.

4. జలసంబోధవమేది? ఉ. నార(దః)' =నార[! = ఓ జలమా! అని నీటి కొహ్వానము, ఆత్యాక్షరచ్యుతి.

ఆక్షరాలన్నీ పూర్ణంగాచ్యుతాలగుటచే విది “పూర్ణద్యుతకము"”.

కిం లక్ష్మీసద్మ? కం దేవాః నమన్పి? ద్యౌ ళ్ళ కం నృజేత్‌?

(శేణీనమానళబ్దః కః? తేషాం “రాజీవ” ముత్సరమ్‌;।, చ, చి. 39

వి దీ౨లో 4 (వళ్నలు, 4 సమాధానాలున్నాయి వానిలో మొదవి (వళ్నకు వర్ణ్య్వతయాత్మక " రాజీవం'' శబ్దం పూర్ణంగా (ప్రత్యుత్తరం కాగ్యా ద్వితీయాది (వళ్నలు మూడింటికి, పై మూడక్షరాల పూర్ణమగు ఉత్తరం నుండీ ఆది మధ్యం ఆ న్తవర్ణాలను తొలగింపగాా మిగిలిన రెండక్షరాలతో గూడిన పదాలు (వత్యు్రరా లగుట ఏిశేషము.

(ప లక్ష్మికి విలయమేది? ఉ రాజీవమ్‌=పద్యము. “లక్ష్మీః "పద్మాలయా" వద్మా ...అ కో. 2, దేవతతెవరికి నమస్కరింతురు? ఉ జీవమ్‌ = బృహన్పతికి[వి]] ఆదివర్జద్యుతి, “జీవ ఆంగీరసో గురుః-” అ కో. ఈ బృహస్పతి దేవగురువు,

3. ఆకాశము దేవివి వృష్టించును? ఉ ((మధ్యవర్ణ “జీ” చ్యుతితో)రాపమ్‌ = శబ్దమును. “ళబ్దగుణక మాకాళమ్‌" ఆవి తర్కనంగహం.

4 పంక్తి వరున)కి నమానార్హాన్ని తెల్పు పదమేది? ఉ. (ఆంత్యాక్షరమగు “వం' ను తోలగింపగా మిగిలిన) రాజీ=వంద్తి, వరున-అఆర్జాన్ని తెల్నునుం

క్రి

కై అ్టక్షరచ్యుతకమ్‌ శ్లో, అక్టే నాద్యుతవర్షన్య చ్యుతవర్ణ పదన్య చేత్‌ అర్హస్య చారు సాధరర్య్యం ''అక్షరచ్యుతకం” హి తత్‌॥ చి. 4-1 సొక మచ్యుత పక్తేన సొధర్మ్యం కఠితం యది; చ్యుతవర్షస్య తత్పాాహుః అక్షరచ్యుతకం బుధాఃః చి, 4-2. విందు మాతా వ్యంజనానాం చ్యుతె లక్షణ మున్నయేత్‌॥ ఏన మచ్యుత బింద్వాదై్యః శేషాం సాధర్య్య మీర్యశే చి. 4-3. అచ్యుత వర్ణాలుగల సదములయొక్క- అర్హములు, చ్యుతమైన- ఆక్షరాలుగల పదములకు సంబంధించిన ఆర్జాలతో, చక్కంవి సాధర్మ్యమును పొందియున్నచో, అది “ఆఅక్షరచ్యుతక” మనబడును, బిందువు, మాత్రా, వ్యంజనముల యొక్క చ్యుతి జరిగినపుడు కూడ, వావి లక్షణముల విస్లే ఊహింసవలెమ, ఆనగాఎ11. అచ్యుత విందువునకు చ్యుత విస్తువు తోను 2. అచ్యుత మాత్రమైస దావికి చ్యుతమాశముతోను 3. ఆచ్యుతవ్యం జనము (హల్లునకు చ్యుతవ్యంజనముతోనుు సాధర్మ్యము లేక సాదృశ్యము చారు తరంగా నున్నచ్వో ఆయా బిందు, 2 మాళా 3. వ్యష్దునచ్యుతకములగునవి భావము. గ ౨. ఈ నాల్లు చిశ్రాలలోవి లక్ష్య ట్లోకాలు శ్రేవలం “ఆంతర్లాపులు” గావ, శేవలం “*ఒహిర్లాపులు"”గావి కొక్క, “ఉభయ రూసము"'లవి గు_ర్రింపవలెను. కే. ఆంతర్లాపులు ;$= ఆ ల్లోకంలోనే (అన్నం (పత్యుత్తరమున్నతో, ఆది “అంళర్లాపి”, 2. బహిర్ణాపులు ;-- పత్యుత్తరాలు శ్లోకంలోలేనందును వైైట (బహిః) నుండి తెచ్చుకొని చెప్పబడునవిం మరియు ఈ “*అక్షరచ్యుతకము” 11, చ్యుతాది 2. చ్యుతమధ్యము, 3 చ్యుతాన్సము అవి తతి విధము. క్ష. ఆది-అక్షర చ్యుతకము. ల్లో అధిప్పితం ద్విజపలైః కాఖీఖిః ఫలి లనర్‌ నెమనోవివహో మౌదిం పుష్యత్‌ తద్‌ భానతే పనమి॥ చి.2,డీ

ఎతిత

వక్ష సంఘములు (ద్విజకులై 9) పైకెక్కి. కూర్చున్న కొమ్మలుగల వెట్లతోను (శాలి9:) నెమిళ్ళలోను ఈిలిలి;ి ట్రకాశిచుచుు. ఎప్ప సందోహముల (నుమనో- వివహ) సుగంధము (ఆమోదం)ను పోషించి వైెదజల్లుదున్న, ఆ “వని మెంతో ఆందంగా [వకాశించుచున్నది,

1 ౩ “*వనమ్‌-సవినమ్‌' ఈ రెండు దీనికి పతు[త్తరములు, చ్యుతాక్షరమైన వనమునకు, ఈ ల్లోకొరము సరిపోయినది ఇక అచ్యుత “ఫవనమ్‌' [= యజ్ఞము] నకు ఎట్టనగా--

ఆయా వేద శాఖల నభ్యసించిన [శాఖిభి:), పిలకలు ధరి-చిన [శిలిలిః] [బాహ్మణ నంఘాలతో అృశయింవబడిన (ద్విజకులే ॥ - అధిష్టితం] అ సవనము [యాగము] పండిత వివహము (సుమనో వినహ॥] నకు ఆనందామోదముల నరిక ముగా నందించుచున్నది.

ఈ శ స్ట విశేషణములతో “వన-సవనములు” రెండింటికిని బారుతర సాధ ర్ట్యాము నంభవఎ మైనది. “సవనమ్‌” నుండి “స అను ఆడి-ఆక్షరము చ్యుతమైనది గమక “చ్యుతాద్యక్షర--లేక్క ఆద్యక్షర-చ్యుతక* మగుచున్నది. మరయు (ప్రత్యు తృరమగు “వనమ్‌ శ్లోకంలోనే ఉండుటచే, “ఆంతర్జాపి"'యు, “నవనమ్‌”ను బై ట మండి తెచ్చుకొనుటచే “దిపార్లాపి యు, అనగా- “ఉభయ రూపముగా చెన్న వలెను.

2. చ్యుతమధ్యమమ్‌ :

మూతనాం లోదరబ్భాయః వర్వ్యలోక భయావహః విగృహీతః పురా క్షపం కాలః (తిప్తర శాసినాక చి.4-11.

వి (పత్యు తరములు. 1. కొలః(= యమధర్మరాజు ..)2 కాకోల;(= భయం కర విషము) కొంగొత్త మేఘమముయొక్క- కాంతితో పోలిక కల్లి నమ్నన్ద (వవం చమునకు భమమును గొల్సుమున్న “యకవర్య్మరాశిా (కాలః) పూర్వము, మార్కందేయంరక్షణ సమయమున, ఆ భకక్రువి (పొర్టనను విన్నంతనే (క్షిపం) శివువిచే రక్షింపదిడెఘుు (విగృహీకః). ఇది చ్యుతు మధ్యమ వర్ణమునకు (కా(కోోలః=కాలః వచ్చిన అర్ధము,

కొం్యగొ_త్స మేఘమువలె వల్లవి కొంతితో, సర్వజనులకు భఖీతివి గొల్పుచు, 'దేవదానవుచే నమ్ముద మథనము చేయబడిన నందరృమువ, హఠాత్తుగ వెల్వడిన “కొాలకూట'మను విషము (కాకోలః) ఈశ్వరువిచే త్రాగదిడినది.

న! ఆచ్యుతవర్ణ మైన “క్రా(కోోలః”తో మధ్యనున్న “కో ఆను అక్షరము చ్యుతం చేయబడుటచే, ఇది “చ్యుత మధ్యమము విశేషణ సొదృశ్యముచే, రెండవ ఆర్హము చక్కగా నరిపడియున్నది, 3 చ్యుకా _న్రమ్‌-ఉపాస్యమానోఒ౬విరతం సామోదై॥ నుమనోగడైః1 ఘనసంఘ విభ్యశ్రీకఃకేశః స్ఫురతి సంటపతి।। చి. 4-12 వి. (పత్యుత్తరములు: 1 కేశవః (విష్ణువు) 2 కేశః (వెండుక) స+ఆమోద్దై ॥-సుమనోగడైై 1 నంతోషించిన-దేవతల సంఘముతో, అవి రతం-ఉపాన్యమానః 2 ఎల్లప్పుడు-'సేనింపబడుచున్న ఘనసంఘంవిళ -- శ్రీకః= మేఘసమూహ-నమాన-కాంతి గలవాద్దైన్య (నీలమేఘళ్యాముదై న] విష్ణువు సంపతి-స్ఫురతి = ఇప్పుడు మెరయుదున్నాడు, ఆచ్యుతొక్షరవగు ' కేశవ?”నుండి, ఆంత్యాక్షరమగు “విను చ్యుతం చేసిన +శేథ్య” (=వెండ్రుక) అవి మిగులును. ,-. చ్యుతాన్తచిత్రము, పిమ్మట, విశేషణ సామ్యంతో వచ్చు ద్వితీయార్థ మెట్టి దవిన్న మంచివానన గల పూలగుత్తుల (సుమనో-గటైః) నెన్లపుడు ధరించి మేఘమువలె నల్ల గ, నిగనిగలాడుచున్న తల వెం్యడుక మెరయుచున్నది. బిన్దుచ్యుతకమ్‌ శ్లో. వదర్శయ న్నతితరాం విగహేవు నిజం స్టితిమ్‌ | ఆగడో భాసతే యేన పరరుక్‌ (పసభం హృకాః చి. 4-14 (వత్యుత్రరాలు : అంగద: (=వాలికుమారుడు విందుచ్యుతితో *“అగదః” (= మందు విగ హేష--విజం. స్టితిం-ఆతితరాం- పదర్శయన్‌ = అనేక యుద్దాలలో తన దై న-సామర్హ్యముమ- అధికముగా = (పదర్శించుచున్న, అంగదః = అంగదుడు, యేన= పరరుక్‌ - (పసభం-హృతా= ఏ ఆంగదువిచే-పరులబాధ- వెంటనే--పొ గొట్ట బడెనో? ఆ 'ఆంగదః'ముండి బిందువు (0) ను చ్యుతం శేయగా “బిందుచ్యుతక' మైనపుడు వచ్చు ద్వితీయార్థము. ఆయా రోగుల శరీరములలో [విగహేష] తన (పభానమును బాగుగా (చదర్శించుచున్న, ఏీమందుచేత, _(పజలరోగములు వెంటనే పోగొట్టదడిన వో, ఆ మందు [అగదః] బాగుగా (పకొశించుచున్నది.

శ5

వి. విశేషణ సామ్యముచే చ్యుళంఅచ్యుత-ఆర్జములు రెండును సరిపడి

యున్నవి. మాతాచ్యుకతమ్‌ బ్లో (వకృష్ణతాయా దేశస్య యో విఠర్ధి నిదానతామ్‌?

• ఆకాశ నదృశచ్భాయః కాసరోఒయం విరాబితే॥! 4-24

(వత్యు త్తరాలు; కొనర: [చ్యుతమాతము ] =దున్నపోతు, కొసార; [అచ్యు తమా(తము] సరన్సు.

తన పుట్టుకకు ఆదికారణమైన డేశముయొక్క గొవ్పతనముము (వకటించుచు, ఆకోశంనలె విసీల వర్ణంతో వెలుగొందుదున్న ఆ [ముజ్జాశాతి] దున్నపోతు విరా జీల్లుచున్నది. ా క్‌

విం చ్యుతమాాతకమగు “క్రొానర్యి మా(త్రాచ్యుతకమునకు ఉదా ; కొగొ అచ్యుత మాతకమగు “కిసారః'కు సరిపడు రెండవ అర్ధము-ా

తామున్న (వదేశమునకు (పతిష్టను చేకూర్చుచు, అగాధ జలముతో ఆకొశను వలె నల్లగా కన్పడుచున్న, ఈ[కొల్లేరు మొ ] పరస్సు చక్కగా _పకొశించుచున్నదడి.

వ్యజ్ఞాన చ్యుతకమ్‌

ల్లో అన్నావ్లకాపామభవై & ఆపాటల విలోచనైైః 1

శ్లేశేన మహశా యుక్తైః ఓదనం (కియతే అనై: ॥ 4-33

వత్య తరాలు : న్యబనచ్యుతకము ఓదనమ్‌ (= అన్నము) ఆచ్యుతకన్యం జనం ;రోదనమ్‌ = ఏడ్పు, పూర్వమెప్పుడును సంతాపము (వేడిమి నము భవింన నందున, ఎ్యరబడిన కన్నులుగల జనులచ్చే మిక్కిలికష్టముతో అన్నము తినఐడు చున్నది.

వి. అచ్యుతవ్యంజన మగు “*రోదనం' నుండి, వ్యంజన(హల్‌మాతు మగు కేఎ(ర్‌) తీనివేయబడగ్యా ఇది వ్యంజన చ్యుతక మైనది.

చ్యుతం కొనపుడున్న “రోదనమ్‌”కు అనుకూలంగా, విశేషణ సాధర్మంతో వచ్చు ద్వితీయార్డ మెట్టిదనిన-

ఎండ త్మీపతను లేక జ్వరాధిక్యమును, ఏనాడును ఆఅనుభవింపనందున, నేడా బాధతో, క శ్మెరబడి, ఆ ఆత్యంతకష్ట్రమునకు తట్టుకొనలేవి జనులు ఏడ్చు చున్నారని భ్రావము.

శి కి “తుల్యార్దాక్ష రాది చ్యుతకమ్‌ లి హీ ్‌ోం లక్షణమ్‌ : శ్లో. తుల్యార్టకం పదం య ద్యత్‌ వర్ణాదీనాం చ్యుతా వపి॥ తుల్యార్థ తత్తద్‌ చ్యుతక-పంజ్ఞాం త త్తద్‌-పదంభజేత్‌ ఇ 5-1 యత్‌-యత్‌-పదం:=ఏ -యే -పదము, వర్ష-1-ఆదీనాం--చ్యుతౌ--ఆసి =వర్థ - మా[తా-దిందు- న్యంజనార్థముల -చ్యుతీచెందినప్పుడుం= కూడ, ఇతర--ఆచ్యుతి వర్ణా దులతోో తుల్య-[-ఆర్టకం = సమాన--ఆర్టము గల్లిన నై, తత్‌-తత్‌-వదం:2 ఆ--యా-- పదము,తుల్య-- తిర తత్‌ -తత్‌_చ్యుత 3 -సంజ్ఞా-భదేత్‌ = 1. సమానార్థకమగు అక్షర చ్యుతక్క 2 తుల్యార్థమా తాచ్యుత క, వె తుల్యార్టబిన్లు చ్యుతక, త తుల్యార్థవ్యం= జన చ్యుతక్క 5. తుల్యార్థ- అర్ధచ్యుతకములను “"పేరులన్తు విడిఎడిగా-పొందును, 0. ఇవి-బహిర్లాపులు. తుల్గార వర్హ(అక్షర) చ్యుతకమ్‌ రఅఎ ఇఎ*4 ఆ శ్లో, నమానవేగో మరుశా నర్ద్యథే కః కవీశ్వరై 8 | ళ్‌ న! మనా

చ్యుకే ఒసివర్తే తుల్యార్థం ఫదం వాచ్య మిహౌొ_త్రరమ్‌ః 5--2

కవీశ్వరులు గాలితో సమానవేగముగలదావినిగా _ దేనివి వర్తించిరి? అవి వళ్న. దీవికి (పళ్ళు తరమైన పదములోని ఒక నర్ణము చ్యుతమైనను, దానితో సమానార్థముగలపదము వత్యు త్రరముగా చెప్పదగియున్నది.

ఈ “తుల్యార్ద చ్యుతకము లన్నియు “దిహిర్థాపు” లగుటచేత, (వత్యుత్తర ములను బ్వైటనుండియే, వెదకితెద్చి, చెప్పవలెను. సమౌధావం:- తురంగమః-తురంగః (=గుల్జ్టము, “శురంగమః' అను (వత్యుత్రర పదము చ్యుతి నొందని పదము, దీవినుండి “మ” అమవర్జాన్ని చ్యుతం చేసినను, తత్‌ తుల్యార్దక చ్యుతక వర్ణంగల “తురంగః' అనుఎదము, (పక్యు త్తరమపనదున్నది ఆనగా-ఆచ్యుత వర్ష “తురంగమి పదమునకు్కు చ్యుతవర్డ మై నమౌశార్థకమగు “తురంగః8 అను తదము పళత్యు త్త మైనది వస్తుతః ఈ రెండు పదాలు వమానార్థముగలవగుటచ్వే విది “తుల్యార్థవర్డ చ్యుతకము

“ఘటకే పీతి తురగ తురంగా శ్వ తురంగమాః.... అవి ఆమరకోశము 'ఘోటకః, పీతి; తురగః్క తురంగః, అశ్వః, తురంగమః.... ఇవన్నీగుజ్టం పేళ్ళు.

87 తుల్యార్థమా[తాచ్యుతకమ్‌

ఖీ. తరుజీబన పొంందర్య దర్శవం కోఒఖి వొంఛతి? |

మాత్రా చ్యుతా పపి పదం తుల్యార్థం ప్యాది హూత్రరమ్‌! 5-19

యువతీజనుల చక్కదనమును వందర్శింపపరెనవి కోరువాడెనడు? అని (వళ్న,. దీవికి _పత్యు త్రరంగా నున్న పదం నుండి ఒక మాతను చ్యుతం చేసినను, తత్తుల్యార్థకసదమే (వత్వు_త్తరంగా నెమ్నకొవి, చెప్పవలెను సుమా! ఆచ్యుత మాత్రా పదం “పూరుషః దీవినుండి ఒక మాత (ఉకార=(దీర్రృము) చ్యుతమై నమ, తత్తుల్యార్థపదం “పురుషః” అనునడి ఈ రెండింటికి “మగవాడు” అనియే తుల్యార్థము “స్యుః పుమూంసః సంచజనాః “పురుషాః-పూరుషా'వరాః' అంకో.

తుల్యార్థ బిందు చ్యుతకమ్‌

శ్లో, తరంగిణీనాం రమణః కీదృళో జగతీతలే ;

చ్యుతేఒపి విందా తుల్యార్టం పదం వాచ్య మి హూదత్తరమ్‌శ 5-22

“వదీ భర్తయగు సముదుడు లోకమున నెట్టివాడుగానెన్నబడెను' అని (గ్రళ్నం (వత్యుత్తర పదంలో 'విందుపు” చ్యుతమైనను, తత్తుల్యార్థకపదమే సమా ధానం కొవంను. ఉ “గంలీరః_గంఖీరః” రెండు పదాలకు “లోతై నవాడు” అనియే అర్హం. కొని మొడటి గంలీరః”లో బిందువు (6) చ్యుతంకాలేదు.. రెండవ “గఫీరః"లో బిండుపు చ్యుతమైనను, తత్తుళ్యార్థక “గంఖీర " పదము (వత్యుత్తర మగుట విశ్రేషము....విమ్నం గంభీరం గంలీరం....అంకో,

తుల్యార్ధవ్యంజనచ్యుతకష్‌

న్లో వ్రయుఖ్యతే కిం నమరే వీరేణ పరిసంథిషు |

చ్యుతా వవ వ్యంజనన్య తుల్యార్థం పద ము త్తరమ్‌॥ చి,.5-33,

యుద్ధమున వీరునిదే శ్యళుపులపై నేది (పయోగింపబడును? అని (వశళ్న ఇక్కడ వ్యంజనం (హల్‌ మాటతం) చ్యుతమెనను, తత్తుల్యార్థక పదను (వత్యు తరం కొవరను

ప!

ఉ_త్సరాలు “అస్రమ్‌-*స్తమ్‌” అమనవి. ఈ రెండింటి అర్ధము సమాన మైనను, “శస్త్రం"”లోని వ్యంజనం (శ్‌) అచ్యుతం కాగా, తర్వాత “కొ” కొరం చ్యుతమై “అస్ర”మెనది. “శస్రం”లోవి “శ”కారమను వ్యంజనం చ్యుతమైనను, తత్తుల్యార్టక “అస్రం” అను పదము (పత్యు తర మగుటచే “తుల్యార్దవ్యంజన చ్యుతక'' మైనది.

తుల్యార్థారచ్యుతకమ్‌ అథ

శ్లో, _గండస్థలీగల (ళొద్దాన విర్హరః కో మహీతలే? |

అస్జే చ్యుతేఒపి తుల్యార్ధ పదం వాచ్య మి హూత్తరమ్‌ 5-49

భూతలమును గండస్టలము (చెక్కిలి నుండి మదరార (దానం)ను "సెల యేరు (విర్ణరఃవలె కొర్చునది ఏది? ఆను (వశ్నకు, అర్దము చ్యుతమైనను, తుల్యార్థపదమును మాతం సమాధానంగా సమీక్షించి చెప్పవలెను ఉ “*గజః- మతంగజః'' (= ఏమగు) *మతంగజః' పదము అచ్యుతార్థము “గజః” చ్యుతా రము. “మతంగజః” నుండి “మతం” చ్యుతమైనది. ఈ రెండు పదాలు "తుల్యా రము” లగుటశ్వే విది “*క్రుల్యార్థ-అర్థచ్యుతక'' మైనది.

(ీకుష్త బహ్మాయతీందుల “ఆలంకొర మణీహారము నొకసారి తిలకిం చండి. శో, కాంశ్రేట.నవరత సంపద మశఖీప్పికాం కోమలాంగి! త వావి?

ఘనభావిరతం భాగ్యం వితరనీ మే౬ఖీప్పితం యది కృతార్ణాాఆ మ,

కోమలాంగి! తే--అలీప్సితాం-కొం-అనవరత సంపదం-తనవావి? = సీకు ఇష్టమైన-ఎట్టి-అవిచ్చిన్న సంపదను-ఏిస్టరింవజేయగలను? అని కృష్ణుడు గోపి కను పశ్నింయట సామాశ్యార్థము. “కొంతేఒనవరత-”లోవ్కి అకార (పశ్హేష(ఒ)ను తీనివేవి “కాంతే-నవరత+*-+”గా విభజించిన కోమలాంగీ! నీకు ఇష్టమగు పీ నూతన నంఠోగ (నవ-రత) నంప త్రివి-వి_స్రరింతును? అవి [వతీయమానార్దము, కాగా గోపిక-“ఘనభ!- మే- అలీప్పిత ఎ ఆవిరతం-భాగ్యం- యది వితర సి-కృతార్జాణ మేఘశ్యామ! నాకు-ఇష్టమైన-ఎడతెగవి-నంవద (భాగ్యము)ను కల్గించిన ధన్యురాలి నగుదును అవి (పట్యు త్త౦ించుట వమా శ్యార్ధము. మరల 3వ పాదాన్ని, (ఘనభ+శఅవిరతం” నుండి, “ఆను చ్యుతంచేన్సి *ఘన!-భావిరతం ... గొం

క్రి విడదీసిన ఓ ఘనుడా! చిరకొలవాంచిత-భవిష్యత్‌ వంరోగరూస-భాగ్యం కల్పించి నచో అలీష్టసిద్దినొంది, ధన్యవగుదును సుమా-౪వి రెండవ (పతీయనూనార్ధము, లేక “ఘనభావిరతం*--*” సంధిలోవి “ఆము ద్యృుతంచేస్కి ఘనభ! “విరతు' గా విడదీసినచో, వి-రతింజవిశేషరూపరతివి (పసాదించిశ్కు మరింత ధన్యురాలినగు దుమ' - అనునది పతీయమానార్థాంతరము కాగలదు

వి కీ. 'కొఎతేఒనవరత == ఆకౌర(వశ్లేషలో 'బ' చ్యుతికే చ్యుత చిత్ద మగు, “ఘవభ+- అ' ఏరతం నంధిలోని “ఆ'”ళొరచ్యుతిచే మాశ్రాచ్యుతక మనగును.

2. మరియ్యు దీనిలోవి (పళ్ళో త్తరములు రెండును, ఆర్థాతర గర్భితములై, వ్రళ్నోత్తర రూసమునగూడ “చ్యుతచితమగుటక" అ ర్లతను సంపాదించు కొన్నవి.

(ఫీ గొల్లాపిన్ని మళల్లికొర్డున సూ-ఉదా లను పరర ఏఎపుకు,

ళ్‌ ఛార్‌ వూర్ణ్మాకమ చ్యుతమ్‌ లః కీద్శ గ్విష్ణుజ తజ్జనన్య సంబందీ కో ఒర్థదః పృనః?

స కీ దృశః? తృత్చియే శే? తేషాం “భ్రీలేశ” ఉత్హరమ్‌॥

ఇవ్‌ “వాసుదేవావస్త' కర్త-/్రీ మల్లికార్జున సూరి (20 శ ఉదాహరణను.

వ 1 విష్ణుః -కీదృక్‌ జవష్టుపు ఎట్టివాడు?2 తజ్జనన్య-సంబంరీ-కం:?: అతవికి నందింధించిన వారెనరు?

3 పునః-అర్జదః -సః -కీద్మశః = మరల-ధనమువిచ్చు-అతడు-ఎట్టివాడు?. 4. ఆతసికి-(పియుూఎ(డుఎవరు? అన్నిటికి, (కమంగా “శ్రీలేళః (ప్రత్య త్తరము ఉ. 1, ్రీలేశః:(ఫ్రీలఈశః సంపద గళివారికిలవఘివు 2. ((పథమాక్షర చ్యుతితో) లేశ1= వాణీళః2 హ్మ్‌ 3. (ద్వితీయౌక్షర చ్యుతితో) శ్రీశ; =లక్షిపతి. 4 (మూడవ అక్షరాన్ని తొలగిస్తే) శ్రీ-లే శ్రీ దేవ, భూ దేవయనునారు, (శ్రీ+-ఇలాశ ద్వివచనం),

తిరి ద త్తచ్యుతాక్షరాద్య న్తమ్‌,

చ్యక కవి చెన్పిన *చ్యుత దత్తాక్షరా నాది చితమును, *వానుదేవానన్ల కర్త (19, 20) శ్రీ మల్లికార్డునసూరి నామా_నరంతో విట్లుదాహరించెను. క్రి ళో కో లక్ష్మీ నాయకః, కొ భువన సరివృుఢ స్యాన్య నంబుద్ద్ధి రూహ్యా

కొ విష్ణో ర్మూర్తి, రర్చ్యాః విరవదికరుణ స్యాస్య సంటోధనం కిమ్‌?

కాఒస్య శ్లాఘ్యా ఒన్య నంబుద్ది రిహూ వసుకృతః క్కొయ ద తో _త్తరం స్యాత్‌

ఆదేః త త్రాది మాంక్యాక్షరయుతి-వియుతిభ్యాం కమా దుత్తరాణి॥

₹₹. వ. ఇక్కడ, మొదటి (పశ్నకు (పత్యు_త్టరమైన దావి యొక్క ఆదిలో అక్షరమును చేర్చి (యుతి) ఆ (సత్యుత్తరం చివరి అక్షరాన్ని చ్యుతం (వియుతి) శేయనలెమ. మొత్తం 6 (పశ్నలకు సమాధానం “వసుదయాలో శ్రేశవః”. లక్ష్మీ నాయకుడెవరను మొదటి (పళ్నకు, దీనిలో చివరనున్న “కేశవః” (విష్ణువు? (వత్యు త్తరం కొగా, ఇక రెండవ (పళ్న (పత్యుత్తరమగుటకు, ఈ “కేళవః'కు నుందు “లో” అను అక్షరాన్ని దానంచేస్తి చివరినున్న “వః'ను చ్యుతం చేయగా, “లోశేశ' స వాధానమగును. ఇళ్లే ఏవదానికి 'యాలొోకే', 4వదావికి 'దయాలో”' కవదానికి “మదయా”, 6వ(పళ్నకు 'వసుద” అనునవి (పత్యు త్తరములగుచున్నవిం 2, ఖః క స్సీతేశః,శ్చ కీదృ జ్మురమధనకథా?, కా నరాహోర్హృళా? శ్రే

నంబుడ్డీ విష్ణయోగ్యే%? రుచిర నఖమణి (పోజ్జ్వలే కే మురారేః?

నంబుద్దిః శ్రపతేః కా, మురరిపురమణీ కొ, య డతో త్తరం స్యాం

దాదే _సతశా దిమౌ న్యాక్షర యుతి వియుతిభ్యాం (కమా దుత్తరాణ్‌,

ఇందలి 7 _పశ్నలకు *రమాపదేవ రసారామః”” (పత్యుత్సరము. దీవివి పైన చూపినట్లు, ఆద్యక్షర దానం, అంత్యాక్షర చ్యుతిలో, విడగొట్టకావి సమాధానం చెప్పుకొనవలెను ఎట్లనగా-లా1వ (పశ్న పీఠావతి ఎవరు'కు “రామః నమాధానం కొగా 2వ (వశ్నకు హరికధ ఎట్టీది? “రామః” ముందు “సా” చేర్చి చివరి “మః”ను చ్యుతం చేయగా “సారా” (=అ నః సారము గలది ) (పత్యుత్తరం ఇష్టే ఇతర(తం “, ఆదివరాహముచే ఎ _త్రదిడినదేది? ఉ రసాజభూమి 4. పిష్టువుకు తగిన రెండు నంబోధనలేవి? ఉ. 1 వర! 2 _ దేవ!-అనునవి. 5, హరియొక్కం-నఖమణులచే (వకొశించునవి ఏవి? ఉ పదే=రెండుకొళ్ళు 6 విష్ణు నంటోధవమేది? ఉ. మాంప!= రమను రక్షించువాగా! (మాం (లక్ష్యం) పాతి 7 విష్ణువి భార్య ఎవరు? ఉ, రమా వాలిక్ష్మీ ఇట్లు కమంగా (పత్యుత్తిరములు కొగలివు,

ఫి హీయమానాక్షర-నర్షమాన-అక్షరములు,

వీవిలో [కమముగి అక్షరచ్యుతి ఆక్షరదానములు జరుగుచుండును ఆయినచో, చ్యుతదత్తాక్షర చిత్రాలకు వీనికి గల శ్రేడా ఏమి-ఆనే (పశ్న రావచ్చునుం దీవికి సమాధానము;= లక్షణం £ ల్లో, అదితో మద్వతోఒన్స్హాద్వా హీయ_నే వర్ణజాతయః।

ఏక, ద్వి, (శ్యాదయో యత “ప్రీయమానాక్షరం'' పా తత్‌॥

ఏ (వత్యు త్తరమున మొవటిమండి, మధ్యనుండి, అంతము (చివరి మండి గౌవి, ఒకటి రెండు, మూడు- మొదలై న అక్షరజాతులు విడువబడినచో, అది “*హ్రియమానాక్షర' మమ “(వళ్ళో త్తర చిత మగును, ఉదా, శ్లో. సముద్యతేయత న యాతి పాంసులా?

నముట్యశే కుత భయం భవేత్‌-జలాత్‌?। వనముద్యతే కృుత తవా పయా త్యరిః (వహీణ సంటోధన వాచి కిం పదమ్‌? వి ము 3.38

ఇందలి నాలుగు వశ్నలకు “పామకరే' అనుఒక్కవదమే (పఠ్యు త్తరము.

కేవ (పశ్న. ఎవరు ఉదయించినంతనే అంకుటాలు బైట తిరుగదు, ఉత్తరం ; “పిమకరే =చందుడు ఉదయించినంతనే [వెన్నెలలో, (పియ- విటాన్వేషణ చేసిన [పజలు గిర్హింతురవి) వ్యభిదారిణ్‌ ియటికిరాదు. ఈ మొదటి వ్రళ్నకు “హిమకరే [వతిపప్పమి] మొత్తంగా నమాధానం, 2. నీటినుండి పెకి వచ్చిి భయమును గల్లించునది ఏది? ఉ “మకరేజమొనలి. ఇది వీటిపైకి వచ్చి భయమును కల్లించును “హిమకరే లో మొవటి అక్షరం హీ[యమా]నం చేయగా, “*మకరే'' లబ్దమైనది.

3. సీవు దేవిని ఎత్తినంతనే వీ శ్యతువులు భయపడి పారిపోవుదురు?

ఉ. “కరే ' (చేయ్రి యుద్దంలో వీరుడు [సాయుధమైన] చేతిని ఎత్రినంతనే శతుపులు పారిపోవుదురు “హిమకరే' నుండి 'హిమ' తొలగింపగా “కరే” మిగిలినది.

4 మూర్జువి, ఏపదంతో సంటోధింతురు? ఉ 'రే” [=జఒరే ఓరీ;) అవి పిలురు.

*పామ5ిరే నుండి (కమంగ్యా 1,2,3 అక్షరాలు మూడు చ్యుతం చేయ ఐడీనవి,

కై

౫, క. ఈ 'హీయమానాక్షరమున మంగా (పత్యుత్తరము నందలి ఓక్కొాంక్కం అక్షరం “చ్యుతం” చేయదిడినను, ఇదొక ల్లోకభాగమే కొని, ల్లోకం మాతం కాదు ఆందునలన విశేషణ సాధర్మ్యంతో అన్యార్థం గొవి, తుల్యార్థంగావి వచ్చి; ఆనందింన జే౫ జాలదు. మాళ్రాదిచ్యుతకాలలో (పతిచోట “మాటి 'మొదలగువావివి చ్యుతం చేయగా, ఏశేషణ సాదృశ్యంపలన్క అచ్యుతమునకు ఒక అర్ధము చ్యుతమునరు మరొక అర్ధము వచ్చి చమత్కారాన్ని చెల్లిస్తుంది

ఇక తుల్యార్థచ్యుతకములో ఒక్కసారి మాత్రమే చ్యుతి జరిగినను, సదము గోతుల్యార్థక' మగుటచే, అన్యార్థ పవి రానేరారు. “హీయమానాక్ష రము' న అట్లుగాక, ఒకే శ్లోకమున, పలు (పళ్న లుంటాయి. వావికి ననూధానవదం మ-డి ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని ,కమంగా తొలగించుచు, (వత్యు త్రరించుకొందుము. శనుక్క “చ్యుతక- హీ యమానాక్షరము''లకు “ఆంతరం మహదంతరం” = అని 'శెల్చుటకేే ఇట్లు వాయవలసి వచ్చినది

ఇట్లే “వర్దమానాక్షరము' న ఒక్కొక్క. అక్షరం వర్తమానమగుచు ([పెరుగుచు,] వత్యు త్తరమగుకడున్నందువు “ద త్తచ్చితము"తో దానివి పోల్చుటకు వీలుపడదు. ఎట్లన:-5ః శబ్దః (పతిషేధ మీరయతి? కా నంజ్జా శియః? కా పునః

సీకాయాః పియవాదిసీ? స్ఫురతి కా నంపుల్లప ద్మేక్షణా? క

ఏకై కొక్షరదానతః _పథమతః తేషాం చతుర్ణా మపి

(దూయాత్‌ నత్వర ము_త్రరం మతిమతా మ్యగేనరః క శృనః।

1. క, ఆద్కి మధ్య, ఆంతములలో-[- ఆద్య _నమాలలొో కూడ, 1,723 మొ. అక్షరజాతులు “దతం చేయదిడగా, కలిస్కి వృద్ది చెందినచో, ఆది “*నర్జమానావి అక్షరాణి యస్మిన్‌ తత్‌” వ్యుత్వత్తితో, వర్పమానాక్షర మౌతుంది. పె కోకంలోని 4 వళ్నలకు (పత్యు_త్సరాలు మా, రమా, నరమా వానరమా అనుపవి ఎట్లు?

పద్యంలోని పశ్నలకు (పళ్యు_త్తరం చెవ్పదలచిన బుద్ది మద్యగేనరుడు, ముందు, 1వ పళ్నకు సమాధానమును శేల్చుకొవి పిమ్మట, ఆ సమాధాన మువకు ముందు కమంగాం ఒక్కొక్క అక్షరమును పెంచుకొముచ్చు ఈ (వశ్నలన్నిటికి (వళ్యుత్తరముఇ వచ్చునట్లు చేయవలెను,

ఠి

(వ 1. విషేధమును దెల్పు శబ్ధిమేది? ఉ “మా, ఇది “కొదు లేదు అని విషేధించును.

2. లక్ష్మికి మరియొక “పేరేమి? ఉ. “రమా ఈ పదము లక్ష్మికి నామా నరము,

3. లంకలో సికాదేవికి (పియన్నార్హ తెల్పిన దెవరు? ఉ “నరమా”-ఆను వవిత. (ఈమె ఒక గంధర్వుని కూతురు. విభీషణుని భార్య, రావణుడు (శ్రీరాముని శిరన్సు తెచ్చి, “రాముడు మరణించెనని సీతకు దెల్చగా, దుఃభించుచున్న సీతకు “ఆది మాయా శరన్ను, రాక్షనమాయి కమక నమ్మవద్దు-ఆని తెల్సి. ఈ సరమ పీతమ కొపాడినదవి గాథ)

4, వికసిత పద్మ్యాక్షియై (పకొశించునది ఏది? ఉ వాసరమా (=దినలక్ష్మిి.

వి. 1వ పత్యుత్సరమగు “మా'కు ముందు “ర' ద_ర్తంచేయగా “రమా'యై 2వ (వశ్నకు సమాధానమైనది. ఈ “రనూ'కు ముందు *నిన్కు అళ్లు 'నరమా”కు ముందు “హను చేర్చగా, “పరమా, వాసరమా” అయి, 3, 4 (పళ్నలకు (వత్యుత్త రము లైనవి. దీవిలో ఒక్కొక్క అక్షరము “ఆదినుండి మున్ముందుకు పెంచబడి వది.

2. కె. విశేషాంతరములను నా *పళ్ళో త్తర చిక్రాలక్కారమున గాంచ గలరుం కొ. పానుజః కొననం గత్వా కై కసేయాన్‌ జాన కః?

మధ్యే వర్ట్యతయం దశ్వా రానణః కీదృళోవద?| వి. 3-33.

(వ 1. తమ్మువితో అడవికేగ్కి రాక్షసులను చంపినవాడెనడు? 2. దీని (వత్యుత్సరం మధ్యలో, మూడు అక్షరాలు పెంచి కలిప్కి రావణుడెట్టివాడో- తెల్చుము ?

ఉ. 1. రామః ((4:= శ్రీరాముగ్యి తిమ్ముడగు లక్ష్మణునితో ఆడవికేగి రాక్ష మల జంపెను.

2. ఈ “రామః” మధ్యలో “క్షసో త” అను మూడక్షరాలు కలిపి, పెంపొం దింవగా, “రాక్షపో _త్సమః” (రాక్షసులలో రావణుడు గొవ్పవాడు) అయినది.

వి. ఇక్కడ, (వత్యుత్తరం మధ్యలో మూగువర్జాలు దత్రం చేయబడినవి.

కిక

ల్లో, విద్యయాసి నహ కోఒతత విరోధీ? కొ మునే రపి మనోమదయస్లీ?

రావణః స్మ భృళ షీర్ష్యతి 83ై? కావ్య మాహు రమృత(పతిమళ కమ్‌?”

ఈ 4 ఫశళ్నలకు 1. రాః 2 రామా 3 రామాయ 4 రామాయణమ్‌-పత్యుత్ర రాలు

[వ 1, విద్యకు విరుద్రమైనగేది? ఊఉ. రాఃజధనము, లక్ష్మి [ధనము] ఉన్నచోట నరస్వతి ఉండదని భావం.

2. మహర్షుల మనస్స్ఫులందును మత్తు పుట్టించన దెవరు? ఉ రానూ [(=అందగ తై),

3. రావణుడెవరివై ఎక్కువ ఈర్ష్య గల్గియున్నాడు!, ఊఉ రామాయ [=రామువి-కొరకు, పె)

శీ. అమృత తుల్యమగు కొవ్యమేది? ఉ, రామాయణమ్‌ ((:2=వాల్మీకి రచిం చిన రామాయణము]

వి, ఇక్కడ _పత్యుత్రరమున ఒక్కొక్క అక్షరం చొస్పున (కమంగా "పెంచదడినదిం టై. పిళ్టోః కొ వల్లభా దేవీ లోక్కతితయ పాలిసీ? |

వర్ణా వాద్య న్తయో ర్షత్వా-క శబ్దః తుల్యవాచకః ? 4

వ్ర 1. ముల్లోకములను పాలించు, విష్ణ్యవ్రియరాలగు దేని ఎవరు ఊఉ. “మా= లక్ష్మి

2 దీవికి ముందు, వెనుక, ఒక్కొక్క అఆక్షరముంచి, మొతం మూడు కలుపగా వచ్చిన “తుల్యార్థము (నమానమునుతెబ్బు శబ్దిమేది? ఉం నీమా'నః, [ఠరుల్యము]:

వి. “మాకు ముందు *నిమ చివర *నఃి ను కలుపగా వచ్చిన, *నమానఃి అను శబ్ధము తయారై న తుల్యార్థమును తెల్చుచున్నది

వి 1. ఇక్కడ్య పత్యు త్సరమునకు ముందు వెనుకకూడ. ఆక్షరములమ దృత్సించేసి పెంచుట విశేషము 2 దీసలో [కమంగా ఒక్కొక్క అక్షరం “దత్తం” చేయబడుబచే, అనేక పళ్నలకు (పత్యు త్తరాలు లభించినవి, గావి, “ద త్తిచితంలో ముఖ్యమైనదగు విశేషణ సామ్యంతో ఆన్యార్థ పతీత్కి మాతం గల్లుటలేదు. అందు చేత హీయవాన-వర్ధమానాక్షర జాతులకం పె, “చ్యుత-ద_త్త” చ్మితములు భీన్నము లవి |గపొింపసనంను.

థికి శ్లో. కోణీ కం నహతే? కరోతి దివి కొ నృత్యం? శివాయాః సతిః

భూళానాం క మయుంక్త జీవహరణే? కా రామళతోః పరీ?

కం రక్ష_న్గి చ సాధవః? పశుపతేః కిం వాహనం? (పోచ్యతాం

ఆలోమ (పతి లోమశాస్ర చతురైైః ఏకం ద్వయో రుత్తరమ్‌॥

అనులోమ ,పతిలోమ చతురులగు ళాస్త్రజ్ఞులీ ఆరు (6) గతి చ్యిత్మపశ్నలకు మూడు (పత్యుత్తరములు చెప్పవలెను సుమా! అని భానము.

ఓవ పళ్న : భూమి దేనిని నసపాంచుగున్నది? ఊఉ భారం (=-బరుపుమ]

2వ (పశ్న : స్వర్గమున నాట్యముచేయునది ఎవతె? ఉ రంభా [రంభ అను ఒక అస్ప్స్పరన],

వవ (వళ్న : (పాణిక్షయము చేయటకు లయకొరకుడగు శివుడెవరిని వియ మించెన? ఉ. కొలం [:=యముని],

4వ (పశ్న * రాముని ళతువైన రావణుని పట్టణమేది ? ఉ. లంకా [=లంకొ నగరము],

5వ ళ్న : సజ్జను లెవరిని రక్షింతురు? ఉ. దీనం (=దర్నిదుని భయ పడిన వావిని].

6 వ (పళ్న : శివువికి వాహనమేది? ఉ. నందీ (=నందీశ్వరుడు ఎద్దు).

ఇక్కడ (పతి జంట (పశ్నల కొకే సమాధానమున్నది, కాని వావివి అను లోమం గాను విలోమం గొను చూడవలెను, 1వ _పళ్నకు అనులోమంగా నమూ ధానమైన “భోరం" మృ విలోమం చేసిన “రంభా” యై, ద్వితీయావికి (పత్యుత్త రమగు చున్నది. 3 వ పత్యుత్త రం “కొల” (తిప్పి చది౨న “*లంకొ 'అమ్య్మి 4వ వమా ధానమగును. 5వ దగు “దీవం"” విలోమంగా “నందీ మై 6వ దావికి సమాధానమగు చున్నది.

“భారం” లోవి ఆంత్యాక్షరమగు “రంిను చ్యుతం చేస్తి మిగిలిన “భా కు ఆద్యక్షరంగా నొకదావివి దానం చేయట వలన, చ్యుత చితము, లేక దత్త చిత మమటకు పీలున్నది. కొవ్కి “చ్యుతదత్త'”' చిత మనుటకు మాత్రము వీలులేదు, ఫఏలన-“చ్యుతదిత్త చ్చితము”న చ్యుతమైన దానీ స్థానంలోనే అక్షర దానం జరుగ వలను, (వత్యుత్తరాలు బైట నుండి తీయజడి నందున ఇదొక దిహిరా లాపము మాత్రమే.

క్ర కన్మన్‌ శేతే మురారతిః? క్వ ను ఖలు ననతిః వాయపీ? కో విషేధః? స్త్రీణాం రాగం తు కస్మిన్‌? క్వ ను ఖలు సితిమా? కొరి నంటోధనం కిమ్‌? సంబుద్దిః కొ ఒ హిమాం ళోః? విధిహర-నసయసాం బాపి నంబుద్దయః కొః? (బూతే లుబ్దః కథం వా? కురుకులహననం కేన? తత్‌- “కేశ వేన” సురభాం. [1 3 పద్యంలోని 12 (ప్రశ్నలకు “కేళశవేని అనునది ఒక్కటే (పత్యు త్తృరము. ఎట్లు? ప 1. విష్టుపు ఎక్కడ పరుండును? ఉ క్రేజనీరి యగు (సమ్ముద జలమున] 2. కొక్షికి సంబంధించివ-ఉవికి ఎక్కడ? ఉ. శవే=శవనము (పీనుగు) నందు 3. నిషేధము నేది తెల్పును? ఉ న(=నజ్‌ )= లేదు కౌదు-ఐని తెల్పుము. 4. ఫ్రీల అఆమరక్తి ఎవని యందు ? (విలోమంగా్రా ఈ. నదేజనూతన యువ కువి యందు క. తెల్లదన మెకళ్టడ ఉండును? ఉ. శకేజయవనులను శకజాతి యందు 6. విష్ణు సుటోధనమెట్లు? ఊఉ. (హే) కేళవ! =టఓ కేశవా! అని 7. షూర్యువి సంటోధనఎట్లు? ఉ. ఇన!=ఓ సూర్యుడా! ఆవి. శ. 9. 10 (బహ్మమ, శంకరువి, పక్షివి ఏమని సంటోధింతురు? ఉ 8 క[1=(బహ్మ! 9, ఈశ[= ఈశ్వరా! 10వే!=ఓ పక్షి! (వేజ'వి 'ళబ్ద-సం.(ప ఏకవచనము) 11. పిసివిగొట్టు ఏమని చెప్పమ? ఉ.నజజలేదు, కొదు-అవి చెప్పుము. క2. కురువంశ నాశనము ఎవనిచే జరిగెను? ఉ కేశ వేనజకృష్ణువితే. వి, 1, 7 3 (పశ్నలకు కమంగా, కేశవే-న” అవియు, 4, 3 (పళ్నలకు విలోమంగా “నవే-శకే' అవియ్యు 6నుండి 12వ పశ్నవరకు “క్రేళశనేని అను దావివి ఆనృ_త్రంచేసి, చేదింవగా వచ్చిన 6క్రేశన 41 7ఇన! 8క149ఈశ1-+-10 వే1- 11 *నితోను 12 శేశవేశ అనుదావితోమ నకూధానములు నరిపడుగున్నవి. ఇట్లు “శేశవేని అమ పత్యుత్తరముమ్క అనులోమంగా, విలోమంగా, ఆవృత్తించేని, పదచ్చేదంచేస్తి సమానంగా చెప్పినము, వీవిలో "చ్యుత-ద_త్ర' ములను చేర్చుట కవకొశమున్నను, ఇవి “చ్యుత-దత్తి చితము౪అకు ఉదాహరణములు మాత్రము కొజాలపవి గమవింపవలమం ఏలన “చ్యుత-ద త్తి చ్యితముంల్కో వాని వలన అన్యార్థ (వతీతియు కలుగవలెనుగదా! ఆది ఇచ్చటలేడు మరియు “కే; వేని అను వత్యుత్తరం శ్లోకంలో మండుటచే, ఇదోత 'అ_సరాతావమ! మామే,

శ్రే శ్లో కిం స్యా ద్వర్హచతుష్ణయేన వనజం? వర్తె స్త్రిలి రృూషణం,

స్యా దాద్యేన మహీ, త్రయేణ ఈ ఫరి౦, మధ్యం ద్వయం _పాణదమ్‌!।

వ్యప్తే గ్యోత తురంగ ఘాన కుసుమా న్య న్రేచ సంపేషణమ్‌

యే జాన్నని విచక్షణాః క్షితితలే తేషా మహం 'సేవకః॥

21. కె. లోకంలో 10 పశ్నలున్నవి. వానికి (పత్యు త్రరంగా, నాలుగక్షరాల పదాన్ని, కవి పెట్ట, వాని పదచ్చే దాడులతో (పత్ము_త్తరములు చెప్పవలెను. అట్టి కష్టకార్యము నెవరుచేస్విచెప్పినను, వారికి నేను “కట్టువానిని(= సేవకుడు) నగుదునని కవి (పతిజ్జ చేయుదున్నాడు,

కే. ఇచ్చట, నొల్లక్షరాల (పత్యు త్తరపదం సీటబుట్టిన కువలయం (కలువ) అనుశది. 2. మూడక్షరాలతో “వలయం” ((=కడియము) 3, మొదటి అక్షరమగు “క్సు” భూమివి తెల్పును 4. మూడక్షరాలపదం *కువల' లేగు పండును తెల్పుకుం 5, మధ్యనున్న రెండక్షరాలు *న(బ)ిల'= (పాణములను కౌపాడు బల్క ఆతిబల అను విద్యలలో నొకదావివి తెల్పును 6. (విడదీసి చెప్పిన) గోటత 7 తురంగ (గుజ్జ్టము 8 ఘాన (గడ్డి? 9 కుసుమము (పువ్వ్రు9ను తిళ్చును. వ్య్స్గం చేసిన 10. సంపేషణమును తెల్చును

స పద్యవత్యు తరంలో ఆన్వయ[కమంగావి, అన్యార్థపతీతి గావి లేనందున, ఇవి “చ్యుత-ద_త్త' చితోదాహరణములు కొజాంవని చెప్పుటక్సే ఉదా, గౌ వీయబడివవి. ఆస్లే:= సూర్యన్య కొ తిమిరకుంజర వృంద సింహీ?

నత్యన్య కొ సుశృతవారిది చం (దరేఖభా?

సార్జన్య-కీదృ గరి దావహుతాశనో౬ మాడ్‌?

కొ మాలతీ పసుమదామ హరన్యమూక్థి? కక,

(పత్యుత్తరము : భాగీరథీ=లభా-గీః-రరీ, భాగీరథీ,

వ క. చీకట్లనెడి ఏనుగులను చీబ్బుటకు సింహివతెుుండు, సూర్యనంబింధ మైనదిఏది? ఉ భా(అకాంత్సి సివంగి గజిఘటను చీబ్బనట్లు సూఎ్యకాంతి (భా) చీకల్లను నాశనము చేయును. ఇక్కడ "తిమిరాణ్‌ ఏవకుంజరూ?'-అని తిమిరము (చీకట్రిన *కుంజరత్వ” అరోవము, సూర్యుని “భా' పె, “సింహీత్య' ఆరోవమునకు కొారణమగుమున్నది. కనుక ఇది రూవకసనూవము. రూపకొలంకారనుకూడ్య ఇస్లే

ప్రై

తి

మిగిలిన ఉదా: లందును గమనింవవలెను (ఉపమేయము పై ఉనమానత్వ-ఆరోవ మున్నచో, దానిని రూపకొంంకొరము (846120ష09) అందురు, వత్యమునకు నం వింధించినది 2. పుణ్యమను సముదమునకు చం్మదరేఖవంటిది ఏది? ఉ గీ: (= నత్య వాణి) ఇది పుజ్య సమ్ముదమునకు చం(దరేఖం చందోదయంతో సమ్ముదము పొంగి నట్లా, సత్యవాణ్‌తో పుణ్యము పెరుగును 3. ఎట్టి అర్జునుడు శ్యతువనములకు ఆగ్ని (వంటివాడు)? ఉ రథి(=రథమునెక్కిన అర్జునుడు) శృతువనములకు దావాగ్నివంటి వాడు. 4. శివువి శిరస్పున మాలతీ (జాజి) పుష్పమాలవలె (పకొశించుచున్నది ఏది? ఉం భాగీరథీ (గంగా దేవ), ఇక్కడ (ప్రత్యుత్తరమైన *“రాగీరథి' అనునచ్కి ఒక సారి వ్యవ్రము ఇ “భా-గి-రథీ' గామ, వేరొకసాది “భాగీరథీ ఆవి నమ స్తజౌతిక్‌ ఏందినదిగాను, పెకి కన్పడుచున్నను కవి హృదయము, ఖావముమా(త్రము అలంకొ ళము” మీదనే ఉండుట పలవన, ఇది “సొలంకార జాతికి మాతమే ఉదాహరణమగు చున్నది. కొని ఒక్కొక్క అక్షరముపెరుగుచు వత్యు త్తరమగుటవలన “వర్ట మానా క్షరము' కొజాలదు అన్తే దత్త చి్యితము కూడా కొజులదు, దత్తము చేసినపుడు విశేషణ సామ్యముతో ఆర్జాంతరను హడ (వతీయమానము కాలెను గదా? అను ళఈహపస్యమును ఈ సందర్భమున మరువరాదు.

1. ఆద్యక్షరచ్యుతికోమ, 2. ఆశ్లే, డొంక తిరుగుడుగా చ్యుతం చేసిన అక్షర చ్యుతితోమ, ఆన్యార్ధములు పతీయమానములై న, ఈ చివరి రెండు శ్లోకము లను కూడ, ఒకపారి పరిశలించ్చి విశా_వి గైకొనుడుం టో గవీశ వ్యతః నగణా_్హిహోరీ

కుమవారతాతః శశిఖండమౌళిః |

లంశకేశ సంపూజిత పొాదపద్మః

పాయా దనాదిః పరమేశ్వరో వః 8

[వత్యేకముగా “చ్యుతి”వి (వకటింపక, పద్యాంతమున *అనాదిః సర మేశ్వరః” ఆవి, వర మేశ్వరుని అద్యక్షర రపహితువిగా చేయుడవి సూచింపబడినది. అట్లు ఆ “వర మేళశ్వరః”, ఆద్యక్షర రహితుడ్లైనచోో “రమేశ్వరః'గా మిగులగలడుం అప్పుడు “ఆచ్యుత-చ్యుతాక్షరములగు ఉమేశ-ర మేశ-నందిద్ద-ఆర్టములు విశేషణ పాధర్మ్యముతో ఇట్లుండును. అచ్యుత “వర పేళశ్వరపక్ష- ఆర్థముం

1. గవీశవ్యతః =గోవులకు (పభువు లేక వృషభర౮ాజగు "నంది'వాహనముగా గిలవాతుస్తు సగ-జా+ఆ్నర్డిలోరీ హొమఎత్బర్వతి-పు్యతియగు 'పొర్వతి'యొక్కం=

ఖం ఇాధమ పోగొట్టినవాడున, కుమారతాత4 కుమారస్వామికి తం[డియు కశిఖండ- మౌళిఃచంసదకళను శిరస్సున ధరిందినవాడున్యు లంకేశ-నంపూజిత-సొదవద్మం అ అంకొధివతియగు రావణునిచే-పూజింపబడిన - చరణారఎందములు గలవాడును ఆనాదిః:= మొదలు లేక పుట్టుక (ఆది) లేవివాడును, బేక ఆలక్ష్య జన్మకలవాడును- ఆగు పరమ+-ఈశ్వరః= పరమ (వభువగు శివుడు పాయాత్‌ = (మిమ్ములను, మమ్ములనుగూడ) రక్షించునుగాక !

2 ఇక రమేళ (విమ్ణు)వక్షమున అర్హము. శ్లోకములోని ఆరు విశేషణము లను “అనాదు'లను అనగా-ఆది-లోనున్న అక్షరాలను తీసివేనినచో 1. (గవీళా వ(తః=(విః2= పక్ష, వి-ఈళ:2 వీళ = )పక్షులకు వభువ్నై న గరుత్మాంతుడు-వాహన ముగా గలవాడును” 2. (న) గజి+ఆ ర్తి-హారీ = గదేందువి-పీడను- పో గొట్టివశా డును, 3. (కమార-కాత। = మన్మథువికి (మార) తంధడియైనవాడును, 4. (శ శిండమౌళః = నెమలిసింఛమును-శిరస్సున ధరించినవాడును, 5 (లం) కేళ(క--ఈశు వంపూజిత-పాదపద్మః = (బహ్మ, ఈశ కరులచే-బాగుగా పూదింపబడిన-చరణ కమల ములు కలవాడున్కు అనాదిః:= మొదలు తెలియదిడనివాడును- అగు రమా-+-ఈశ్వ ఈః 2లక్ష్మీ-వతియగు విష్ణుమూర్తి, మిమ్ములను, పాయాత్‌ = రక్షించునుగాక 1.

అద్యక్షర-చ్యుతి అేకను, చ్యుతితోను, శివ- కేశవులకు నంబంధించిన రెండ ర్టములు వచ్చినవి గనుక్క “అక్షర-చ్యుతక 'మగుచున్నది. శ్లో, య ద్వ్వైపరీత్యార్‌ పదయోః-అంత రేఒ _సి నవీందుకమ్‌,

తదస్తిత్వ ద్భృహే రాజన్‌ | తదర్ధ మహ మాగతః॥ చాఃచ

రాజుతో నొక వండితు డీట్లు తన కోర్కెను వాచ్యంగాగాకు గూఠంగా 'తెలుపుచున్నాడు. రాజన్‌! “పదయోః =పదములయొక్క_” ఆని అర్దం చెప్పకుండ్యా దానిలో గూఢంగానున్న “ప” వర్గం (ప-ఫ-బం-ళ-మ) మొదటనున్న "“వికొరావికి, (ఠవర్ల = త-థ-దంధంనంమధ్యనున్న) “ద” కారమునకు (“ప-దిలకు?) అనగా-ఈ రెంటియొక్క, వై పరీత్యాత్‌ = తతిప్పీ చెపుటవలన, ఈనగా-*'ప-ద'లవు (తిప్పి, చది విన“ద-ప'లు వచ్చునని భావం. అన్తరే = ఈ “ద-పిల రెండింటి అనగా “ద-ధ-వ”-ప'ల మధ్యలో, యత్‌ =ఏ “ధ-న'ళబ్దిము, నవీందుకం-అ _సి= అనుస్వా ఠంతో ((0)/హడి “ధనర్క రూపములో ఏది ఉన్నరో, తత్‌ -త్వర్‌-గృహే-అ వ్లిఐ= అది (ఆధనం)-సీ యింటిలో-ఉన్నది తత్‌-ఆర్జం-అహం-ఆగతఈః:2ఆఅ ధనము శొరకై--నేమ వచ్చినాను (నుమా! ]

100

శేవలం *“ధనం”కోనం వచ్చినానని వాచ్యంగా చెప్పితే సరిపోగా, దావివిడొంక తిరుగుడగా, కొన్ని అక్షరాలను “చ్యుతి' చేసి చెప్పుట పండిత సం్యవదాయాలలో నొకటి.

శ్రీ చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్రిగారి “దప” మధ్య కొంక్షివై, (వయోగం దీవికి వదృళంగా కన్పడుతుంది. [చూ. తెలుగు విభాగంలో]

₹, ౩ ఇవ్పటికే పాఠక (పభువుల (వతిఠా పాటవాలను, ఈ “చ్యుతంద త్త ఫిశేషాల'తో, విశేషాన్తరాలతో, పరిపరి విధాల సరీక్షించ్థి తన్మనః [వళా న్తతకు భంగం కల్పించినాము.

ఆయితే సంకలనం చేసినవి శతాధికొలుగానున్నను, వానివి విడిచి వేవికీ వాసికి (పక్యేకతమ, (పన్న (చక్క) దనమును, (వపంచించుకొన్నవావివి మాత్రమే, పొఠక (వభువులను (పత్యుతృ్సన్నమతులనుచేస్కి వారి (పజ్ఞమ (పద్యోతింసగలవావిని మ్యాతమే, (పతిపాదింప పయత్నించినామనీ మనవి. ణ ఇక కొంత వి(్యాన్తి తీసికొని మా రాబోవు అన్యచిత్రాలజ్కార విశేష విజ్ఞాననుధను (గోలుటకు (పతీక్షింప నవినయముగ టపార్టితులు,

తెలుగులో చ్యుతదత్త చితములు అజాత

ఈ “చ్యుతద త్త చితముి నంన్కృత భాషలో చక్కగా. చిక్కగా ఫొంకంతో పొంగులువారి పొలువు మీరి రూపొందిన ఒక విశిష్ట చితరచనా (వక్రియ. ఆయితే నం్కృతేతర భాషలందు, అట్టి సొలభ్యము లేకపోవుట నలన గాబోలు ఈ చిత్రము లంతగా తమతమనామాలతో ఆయా భాషలలో అభివృద్ది చొందలేదు. కొవలసినన్ని ఉదాహరణములు కూడ మృగ్యములగుటచే, కొన్ని చోట్ల వంన్కృతో దాహరణములు కూడ చూస వలని వచ్చుచున్నది. బాణువినాటికే భాషిత భూషితార్లై భవ్యంగా ఖాసిల్లిన్వ ఈ చ్చితాలం కొరాలను ఇతర భాషలలో _పత్యేకంగా (పాజ్యంగా (వయత్నించి (పకటింసవలసి రావటం, పరిశోధక _పాచార్య ప్రాచీన బద్హలకే ((పాధ్యాపక పురందరులక్రే (పత్యానన్నమౌతుందనుట విశ్చ యము. ఆందరికి అందుబాటులో నుండునద్కి సాధ్యమగునది కాదు

]. పద్యంలో ఒక మాశత్క లేక బిందుప్పు అక్షరము ..మొ. వానిని చ్యుతం చేయుట (తొలగించుట, మార్చుట) నలన, శ్లేషాది. సందర్భ ముల సొవోయ్యంతో, అన్యార్థం కూడ ఆడ్డులేక్క (పతీయమానమైనచో ఆయా మాళక్సా బిందు ఆక్షర----చ్యుతక-ఆది. నామములతో పేర్కొనబడునని, *దర్మ-

101 దానసూరి" వెందలగువారు. వివరించిరి. ఆనగా-పద్యంకో “మాత” చ్యుతమై, అన్యార్థము (వతీయమాన మైనచో, అది “మా్రాచ్యుతకము అఫ్లే.. ఐందువుగావి అక్షరముగావి చుత్యమై, అన్యార్థము కూడ వచ్చిన అవి “విందుచ్యుతకంఅిక్షర- చ్యుతకము' లగుచున్నసని భావము, ఇళ్లే, ఇలిరములును. దత్త చ్మితాలంకారము 2. వద్యంలోని ఆక్షరాలను చ్యుత/ చేసినన్లే లయా ఆక్షరాదులను దత్తం (దానం, ఉంచుట్క చేర్చుట....) చేయుట వలన “ద త్తచితము” లేర్పడు చున్నవి, చ్యుతదత్తాషరచ్చితము 3. ఒక సద్యంలోవి ఒక ఆక్షరమును చ్యుతంచేసి దావిస్టానమువ, మరి యొక అక్షరాన్ని 'దత్తం' చేయుట వలన, అన్నార్టము పతీయ మానమైనచో, ఆది “చ్యుత-దళ్తాక్షరచిత మగుచున్నది అనగా--పద్యం౦లోవి అక్షరాదులను, “*చ్యుతం లేక దత్తం” చేయక ముందున్న అర్హముకంట్కె “చ్యుతం-ద త్తం”. చేనిన పిదప వచ్చు అన్యార్థము, చమత్క్బృత మై, ఆవందకారణము కావలెననుట దీవిలోవి పిండి తార్టము, కొందరు నంస్కృతాలంకారిక లీ చిత్రములను, పరిపరవిధాల పరామర్శించి విశ్లేషించి వివరించిన విషయము నింతకు ముందే “సంస్కృత భాగము" తెలిసి కొవియున్నాను. ఉఊక్తివ్నైచ్నిత్య రూపములు, (కీడామ్మాతోపాయు క్రములునై న్య ఆయా చిత విశేషములు, తెలుగునందేకాక, ఇతర భాష రిందున్కుకొన్ని మాత్రమే కన్పడుచున్నవి. మిగిలినవి మ్యగ్యములు మాతాచ్యుతక ము సద్యంలోని “మాత” చ్యుతం కానపుకున్న ఆర్థంకంటె చ్యుతమైన పిదప, ఆన్యార్ధ పతీత్కి ఈ “మా(త్రాచ్యుతక ' మందలి విశేషము. (పకాశంజిల్లాలో, కలికివాయి వివాసులగు (శ్రీ విికొలశేషావార్యులు (20) గారీ చిశాలంకొరరచనలో పిద్దహస్తుల్ని న ఆధువిటలు, వారు ఇటీవలనే చర్మితశ్రేసులై వారు. వారు రచించిన “శ్రీ వేజ్కంకేశ్వర చితరత్నాకరము' మూఎవభాగములండువు, వీనిని ఏశ్లేషించి, వివరముగా వాడి, ఉదాహరించినారు ఉదా:-తే. గీ. ఆదరమునుంచు మాయెడ నంబుడాక్తణకో ్‌ ... కొదనము వీ వలన నెపు జేది లే యకొాలయ్య్ళ్ళ న నిత్య మంతఃకరణమున వి యీడు. గా క మచ్యుళా! చేయు మరుల కట్టీ చ్యుతయ 6వోళుంంచా””. ..

802 కమలాక్ష! మమ్ముల నను(గపాంపుము. వీవలన. ఏ నమయంలో, ఎక్కతు చీ లాళ నష్టములు జరిగినస్య కొదు, వద్దు అవి ఆడ్తుచెప్పజాలము-సునూ1”- అని వద్య- చ్వితీయచరణార్హము. ఈ “కాదనము”లోవి “కా” (క్‌+అ) మండి, “అ కొరనూ[తను చ్యుతం (లుప్తం) చేసినచో "కదనము” మిగులుతోంది. ఉచ్చారణ సౌకర్యార్థం (వతి హల్మాతతమునకు “ఆ. కొరముచేర్చిం పల్కుట, (వాయుట “నం(పదాయ"”మవి పూర్వము చెప్పబడినది, ఇస్పుడు " కదనము' (=యుద్దము]న ....శతువులకు హావికల్లింపుమను అన్యార్థము కూడ నంగతనుగుచున్నది. పద్యంలోవి “ద్విమాతక”మైన “అ” చ్యుతం కావటంవలన్క ఇది “మానశ్రాచ్యుత క ము”. 1, ౩ ఈ సద్యమున మా(శ్రాచ్యుతకమే గాక, 1,3 పాదాలలో, (కమంగా విసర్గ వర్ష చ్యుతకములును గలవు. అవి ఆయా సందర్భములలో వివరింపబడుమ,. 2. “నాగరాజో జయత్యేకః [జనాగులకు రాజగు ఆదిశేషుడు సర్వో- త్కృష్టుడె యున్నాడు] అనునది నంస్క్యృతోదాహరణము, ఇక్కడ్య “నా” లోవి దీర్చమ్మాత “అ ను చ్యుతిం చేసిన “*ోనగరాజః'' కాగా నగములకు [పర్వతము లకు) రాజగు హిమవంతుడు- విజయుడగుచున్నాడు-- అను ద్వితీయార్థము కూడ రాగలదు, 3౩ రామానుజుడు:==రొమునికి తమ్ముడు (భరత, లక్ష్మణ, శతుఘ్నులలో నొకడు] దీవిలోని “రా” నుండి దీర్చ మాతను తొలగించిన “రమానుజుడు” (రమ(లక్ష్ర] యుక్క తమ్ముడు]గా మిగిలి, “చందదుడు"” అను అన్యార్థము వచ్చు చున్నది ద్విమాత్రికమైన 'ఆ” చ్యుత మగుటచే, విదియ “మా(క్రాచ్యుతకం” కావలెను. విన్దుచ్యుతకను నంస్కృతమున 'బిస్దువు” అనగా ' పూర్ణవిందువు” (0) మాత్రమే. కావిః తెలుగున అర్హ లేక ఖండబిందువు అనుపేరుతో, అరసున్న [0] కూడ వసిద్ది నొంది యున్నది ఈ బిందువును చ్యుతం చేయటపలన, అన్యార్థము (పతీయ మానమైనదో “విందుచ్యుతక” మగును ఉద్దాశాలీవ్‌ గీ! వివ విధాంధః కృతోల్లాన భరుడ వీవు నంగతశ్రీవి సీవ్చుయో సరసిజాక్ష! ఆహితులకు నంజ్వరు, వతియాతనుడవు అట్నిటను జేయ మరులకు “సున్న” చ్యుళుల '' వి, వేం, 1-15

103

పద్యంటోవి, 1 “ఆంధఃకృతోల్లాన-.. 2, నంగతశ్రీవి.... 3. నంజ్వర (వతి....*ను మూడు వమానపదాలమధ్య యందున్యు మూడు పూర్ణవీందువులున్నవి, ఇ బిందువులను తొలగించిన వరునగాా “1. ఆధఃకృత,.... 2. నగతశ్రీవి.... 3. సజ్వర్మపతి....”' కాగా అప్పుడు సామాన్య-అన్య- అర్ధము లెట్లుండునవిన--- ఓ. 1. అంధఃకృత.... = చక్కెర మొదలగు పఏిండినంటలచే చేయబడిన

[పామన్యార్థం] 11 అధఃకృత.... = శతువులను [కిందుగొ, తక్కువగా చేయబడిన [అన్యార్ధము] ఓ 1. వంగతథభ్రీఫి.... = చేరిన లేక కఅనివచ్చివు సంపదలు కలవాడవు (సామావ్యార్థం] ]1ఓ వగత్థశ్రీవి....పోయిన సంపదలు [నంవదలులేవి ]] వాడవు....[ఆన్యార్ధం] క 1. _సంజ్వరటపతి....మిక్కింలి వేడిచే సాటిగాగలివాడవు [సామాన్యార్థము] 11. _ వజ్వర(పతి.... = జ్వరము లేక తీవబాధలను గూర్చువాడవు.... [ఆర్జాంతరం]

విశ్రాలవారీ సద్యంలో ఒక్క. పేగాదు, మూడువిండు చ్యుతకాల నొక్కపారిగ్భా చూపి, పాండిత్య శౌండీర్యమును (పకటించుకొనుట విశేష విస్మయావహము. ఉదా వ 2 కొంత య్యశు విందుచ్యుతి కై తవమున

చివిరి “విందుచ్యుతక'' శేళి దవిలె దీవు పారెసొరెకు నాదు “వంసారము”మ న పాఠరము"గ తేయుచు మపారసాఠత నయన!” శృం. న్నైం 4-90. ఆశుబిందుచ్యుతి క్రైతవమున=కన్నీటివొట్లము ఏడుచుటంఅను నెవముతో, “నంసాక"” ళబ్దింనుండి “బిందువు [0]ను చ్యుతం చేవ, "ససారము” = సారము లేక విలముతోగూడిన దావివిగా జేసితివి-ఆవి నలుడు దమయ _్రితో ననెను.

(శ్రీ వాథుడీ వద్యమున “విందు చ్యుతక' శేశిన్‌-అని, శ్తేషతో, “నంసార” శి మందలి పూర్ణవిందుపు (0)ను చ్యుతం చేస, చూపి, అట్లు చ్యుతి - నొందిన పిదప్క ఆశబ్దరూనము 'నసారము'గ నుండునని చమత్కంరించి ఆన్యార్థమునుకూడ సమన్వ యించి, తన “కవిసార్వభౌమత'మ సార్ధకం చేనికొనెను. ఉదా: 3 అర్హ (ఖండ) తిందుప్ప (౧కు తెలుగుభాషలో నొక (పత్యేకత కలదు. ఆరసున్నతో కూడియున్న శబ్దమునకు, అదిచ్యుతం చేయబడిన వడమునకు, తెలుగుననెంతో ఆర్థభేదము'6డు టమబాడ గమవింపగలముం

క04

ఉదా! వీండు:జఇతడుఈ మనుష్యుడు, వీడు:=పట్టణము, శివిరము....వదలు

పొాండీ=పొలుు అలమంద పాడి =ధర్మము, తగవు...

ఏ(డు:=ఎవడు, ఏ పురువుడు, నంనత్పరము, ఏడు==ఆరునొకటి 7 నంఖ్యం

ఆ(డుజన్తీ జాతి మతుబర్ధకము....ఆడు= పలుకు, పొడుుకదలు క్రీడించు.

కొ(పు:=5ర్షకుడుు శూదుడు, నంసారిం కాపు=కొయలు కాచుట్ట రక్షణ

పొంజుడు:== బ్రాహ్మణుడు పారుడు=పరుగెత్తుట, (వవాహము,

వ్యంజన చ్యుతక ము.

హల్యాత్రము చ్యుత మై, అర్జాంతరావిష్కరణము జరిగిన “వ్యంజన చ్యుత కముం”

ఉదా. 1, కాంతః నర్వజనాలీహ్టో “బారేస్తుః టే న లభ్యశ్రే” ప్రియమైన వాడు (కాంత), సర్వ(ప్రజిలచ్చే సదాకోరదిడు వాడునై న బాలచం్నదుడు ((బాల+-ఇన్దుః) ఆకొశమున (ఖే) లభించుటలేదు-అని సామాన్యార్దము.

ఇక్కడ “బాలేస్తుః'-*న్తుక్‌. ((-న్‌ంద్‌' =ఉ-౭)లోన్కి మొదటి “న్‌” హల్యాత మును తొలగించి మిగిలినవావిని తరువాతి అక్షరాలతో కలిపిన, బాలే! దుఃఖేన లభ్యతే" = బాలా! నర్వజనా లీస్టుడగు మగడు (కాంత) ఎంతో దుఃఖముతోగావి దొరకడు-అను అన్యార్థం కూడా సరిసడుచున్నది, “ఆర్హమా[త-హల్మ(తమునై న “వ” కొరము (నొ) లుప్తమగుబచే, విది 'వ్యంజన చ్యుతకము' దీనినే “ఆర్ధమాళత్రా చ్యుతక'మవియునందురు “వ్యంజనం త్వర్తమాతకమ్‌”అని, ముందు చెప్పబడినది గదా! .. ఇది విందుచ్యుకము” కూడ కొవచ్చుం

2. “తల్పమందున జేరగా తలపు లుడుగు..” గాధ,

ఇక్కడి “ల్బ" ((=ల్‌-ప్‌-అ)లోవి “ల్‌” నులుప్తం౦ చేసిన'తవమందున....” మి*ల్కి అన్యార్థము కూడా ఆఅందముగకన్నడును కనుక “ఆర్హమాత్రాచ్యుతకమగును,

ప 9. తెబగుళాషకో, “పొందు బదులుగా “ఒందు, అన్తే, సీలుగు- ఈ బగు, హెవృ-ఎమ్చు ..మొవలగు కొన్నిచోట్ల, వ్యంజనము చ్యుతి చెందినట్లు కన్సడినను, అర్ధభంగము మాత్రము కలుగకుండుట విశేషము. చ్యుతికములలో ఆశ్యార్థ (ప్రతీతి ముఖ్యవిశేషమనుట కౌదనరావిది. .”, వీవిలో ఆన్యార్థము లేనందున్న “వ్యంజన చ్యుతి"కివి ఉదాహరణములు కాజాలవు.

18 వినర్గ చ్యుళఠము

తెలుగులో వినర్గ చ్యుతకను క్వాచిత్సము. ముందు చూపిన మా్యత్రాద్యుతం కోదాహరణ వద్యమునందలి తృనీయపాదమగు---

“విత్యమంతఃకరణమున నిలిచియుండు....అనునడి దీవికి ఉదాహరణమగుమం

“ఆంతః*1రణ” శబ్ధముమండి “వినర్గ" (1)ను చ్యుతం చేసిన 'అంతక-రణ మున" మీగులును. ఆంతఃకరణమున =“మనస్సులో' అవి మొదట సామాశ్యార్థము రాగా, అంత_,కరణమున== అఆంతము-చేయుట- యందు, లేక్క 'ఆంతక=-రణమున:== యమునితో చేయు యుద్ధమున, లేక సరిహద్దు తగాదాలో-ఆనికూడ, అర్యార్థమును చెప్పుకొని పమన్వయించుకొనవచ్చును ఇక్కడ విసర్గచ్యుతమగుటచేవిది “ఏనర్ష చ్యుతకము”

1 3. మొ త్తంసేద వికాలవారు “అదరమునుందు మామయెడల... పద్యంలో “వర్ష-మౌటతా-వి సర్గఎచ్యుతక్యతయును'ను (పదర్శించి, పండితమండితులై నారు.

అతర చ్యుతకము

ఒకటి బేక పలువర్షములను చ్యుత మొనర్చినపుకు, ఆర్థాతరాగమనముతో “అక్ష్యర చ్యుతక' మేర్పడును ఆఎ(ధలాక్షణీకుడగు అప్పకవి “అక్షరలోవము నొక్యందావినే, లక్ష్య, లక్ష్య సపితముగ నుదాహరించినాడు, ఉదా: రవి కన్వా సుందర కర

మవలంబన మోర్ఫ్చి యూదె నచ్యుతుడ వి యే

నన వర్ణ నిలోపముగా

వవవిం ఐశియింపనలయు నార్యులు మెచ్చన్‌। అ. క. 4-557

ఆప్పకఏ, ఈ పద్యం ఉ త్తరార్థలో లక్షణం చెప్పినట్లు *రవికన్యా నుందర

కర..4 ...లోవి ఏవ (ఏవవ) వర్ణమగు *నుంను చ్యుతం చేనన, *రవి కన్యాదర కర... ౨. మిగులును, అప్పుడు *“రవకన్వా[!' పంటోధనకాగా, దర ((=శంఖ మును కర మవలందిన మోచ్చి ఆచ్చ్యుకుడూదెను-అను ఆన్యార్థము కూడ సరి వడును.

1 3 అవధాన నమయమున “విషేరాక్షరి' పృచృకుడు, ఫలానా ఆక్షరాన్ని మ్మాతమే “చ్యుతం' చేస్తి చెన్వమమము. కొని, ఇక్కడ, సలానా ఎక్షరాన్ని మాత్రమే “చ్యుతం' చేయవలెనను వియమం మాతంలేదు. ఏ వర్షమునైై నను చ్యుతం చేయ వచ్చును.

కట

106

“ఆతదరమునుందు మాయెడ నంబుతొక్ష!..-.” వి. వే. 1-16

ఇక్క-డ్య “*ఆదరము'” అను పడములోని, అద్యక్షరమగు “ఆ” వర్షమును “చ్యుతం” చేసిన “దరము” మిగులును, అప్పుడు “మా పె మన్నన (ఆదరము) చూప్పము' ఆను సొమాన్యార్ధమును, శతువర్గము మీడ భయము (దరను) నుంచు మను అన్యార్ధము కూడ నరిపడుచున్నందున, అక్షరచ్యుతకము

స్వర్గీయ, పోకూరి కాశీ పత్యవరాని (20 ళ్‌ గారు చి[త్రాలంకొర చిత్రణలో గూడ సిద్దహస్తులు వారు తమ ,త్యర్దికొవ్యకుగు “సారంగధరీయం"”లోవి (కింది పద్యం, యొక్క, మొదటి పాదము నందలి ఒక్కొక్క అక్షరమును చ్యుతం చేసి నానార్థ నమన్వయం చేస్తి చూపిన చ్యిత కవీర్యదులు

పకధరనమాకృతిలాళ

మ్మరికముగా గొనె కచద్వయం, టొండాండా

కుధ ముఖ లిపులు నవిను గ

ట్య ధర దృగం గోక్రి నాసికొ స్య నఖములౌః పో.కా.సా. 2-41

మొదటి పొదమగుకు ధర నమాకృతి లాభము 'లోనున్నుఒక్కొక్క అక్షరాన్ని, (కమంగా చ్యుతం చేస్తి సమన్వయిస్తే కటి అధర, దృక్‌, అంగ, ఉక్త, నాసిక్క ఆస్య, నఖము--లను వావికి పరిపోగలవవి ముఖ్య భానము.

ఈ సమాసమును విడదీయకుండ, మొ త్తముగా చెప్పుపొన్నవోో ఈ“కుధర- నమ--అకృతి-లాభము =((కు-ధర భూమిని ధరించిన) సర్వత-నసమానమైనఎఆకౌర (స్వాప్టిని (లాభమును) అధికముగా పొందినది 'కచద్వయము” (= చన్నులజంట) అగుచున్నది కుచములను పర్వతములతో పోల్పుట కవి సం్యపదాయము. (వర్వ త _వ్రవ,చమగట్లు,కుచాదులు...ఇకు ఈ“కుధర .-..""'నమాసంలో వి“కుంధంర-..” మొదలగు ఒక్కొక్క అక్షరమును (కమంగా తొలగించి సమన్వయించిను “శట్య రాధదు"లతో సరిపోలగలవవి తాత్పర్యము. ఎట్లవగా --

శి. మొదట, ఈ “కుధర ...” నమాసాన్ని విడదీయకుండ, “*కధర నమా కృతి లాభాన్ని “కుచములు” పొందినవని చూవబడీనది.

ఇప్పుడు ఆ నమానము నుండి; ఒక్కౌాక్క. ఆక్షరమును యధాకమంగా, చ్యుతం చేస్తూ పోల్బుకొనవలెను.

2. ఈ నమౌనం నుండి “కును “చ్యుతం” చేయగా, “ధర-సమ--ఆకృతి లాభము (మిగులగ్యొ = ఖొమితో-సమానమైన- ఆకార లాథావ్ని పొందినది - “కటి”

$107

[(=పిరుదు నే, 3 “కుంధి” రెండూ లుుప్పం చేయగా, రన-మా--ఆకృరి లాభము: ఆమృత-రన-నంవదల వంటి-ఆకొరమును పొందినవి “అధరములు' [ = పెదవులు]; 4. నమ+-అకృతి లాభము == హెచ్చు తగ్గులు లేవి సొమ్య-రూపొన్ని పొందినవి = “దృక్కు-లు” [చూపులు]; 5. మా-+-జకృతి లాభము := లక్ష్మి [మా] వంటి - ఆకొరముమ పొందినది - “ఆఅంగము' (=శరీరము]; 6. కృతి లాభము = కావ్య లేక చమత్కృతి రూపాన్ని పొందినవి - “ఉ కలు (=మాటలు]; క. తిలఛ ఆభము:=నువ్వు పువ్వు - కొంతివి పొందినది - నానీక [ముక్కు]; 8 ల ఆభము:=చందువి వంటి - కొంతిని పొందినది “ముఖము”, $ భము:=నక్షకాతి శయ-ముసు పొందినవి - “నఖములు” [(==గోళు)]

మొత్తం మీద 1. కుధరననూకృతి లాభమును, ముందు కుచములు పొందగా పిమ్మట, దానిలోని ఒక్కొక్క. అక్షరాన్ని (క్రమంగా పలుమారులు “చ్యుతం'' చేయగా, వావిపోలికలతో పోటీవడి, ఆయాలాళములను పొందినవి-2. పిరుదు (విజ్జి) లు 3. పెదవులు 4 చూపులు 5 శరీరము 6 ఉక్తులు 7. ముక్కు. 8. మొగము 9, నఖములు-అని యధ్యాకమముగా నెరుగవలెను. ఈ పోలికలన్నియు కవిననమయ (వనిద్ధములు, ఒక్క నమానంలో అనేక-ఆశ్షర చ్యుతులను చూపించిన పోకూరు వారి పోడిమి (గర్వము) పోతరింవ ((గర్వింప దగినది.

1.3 1. “ఆంధధవలంద" వారి సన్మాన సందర్భమున, శ్రీ కొశీపతిగారు “గృడ్రివాడ" విచ్చేసినపుడీ వివరణ గావించి నభ్యులమ మంతముగ్గులను గావించిరి, 2, ఈ “చ్యుతద_త్ర చ్యితములు” ఎంతగా చదివి, పరిశీలించి, అన్వేషించినను, ఆయానోమములతో, తెలుగులో అంతగా కన్పడకపోవడం వింతగామన్నది. సూద్యార్థ సూచనగా మాటలనే కష్టపాధ్య పాషాణపాకంలో కొన్నిచోట్ల, కొన్ని దృగ్గోచర మైనవి, వావి నన్వయింవ |పయత్నింతుమని మనవి

కొందరు తెలుగుకవు లీ*చ్యుత చితము"ను, “పొడుపుకథల”లో వాధ్యముగ పొదిగి, పెంచి (వదర్శించినారు. కొరవి గోపరాజు “సింహాసన ద్వా్శతింశకి లోనీ “చ్యుతము”ము పొదిగిన సీవవద్యము.

సీ, రావేం్యద! ఆరక్షరముల సేరిటివాడ

నాద్యక్షరము మాన నళ్వవేది, రెండక్షరముల బరిత్యజించిన నాట్య- కర్త మూడు డిగిన గతవిదుండ

8104 నాలుగురిగింప జొలనేర్పరి, వైదు విడిచిన బుధుడం పీ విధము గాక సర్వాక్షరంబులు చదివి చూచిన బుద్ది- దిలముగాగలయట్టి పొడుడవగ నేతినీరకాయ వీతీగాకుండంగ వివ్నివిధములందు నెన్నబడ్డ సొర్టనాముడైన యర్హిగా నరుగుము విబుధ సంకజార్క! విికమార్క! ఆ-ఆరక్షరాల సదమగు “వతురంగతజ్ఞ” (=మిక్కింలి సమర్థుడు) మండి, (క్రమంగా, ఒక్కొక్క ఇక్షరావ్ని చ్యుతంచేస్తే పద్యంలోని అయిదు వశ్నలకు నమాధానం సరిపోతుంది, 1వ (పశ్న : ఆద్యక్షర “చ” కొరచ్యుతితో “తురంగతజ్ఞ'"మిగులగొ, ఆశ్వ శాస్త్రము నెరిగినవాడు” అనుసమాధానం నరిపోతుంది. 2. రెండక్షరాల చ్యుతితో “రంగతజ్ఞ మిగల్కి “నాటకరంగము నెరిగినవాడు” (పత్యుత్తరం. 3. మూడు వర్ణాలులువ్రంకొగాా “గతజ్ఞ _ (= “గడచినదావి నెరిగినవాడు"”) (వత్యుత్తరం, శ నాలుగువర్ణాలులుప్తాలై తే “తద్‌ జ్ఞ" (=దావినెరిగిననేర్పరి (వత్యుత్తరం. $. ఆయిము అక్షరాల లోపంతో “జ్ఞ“=పండితుడు-అన్వి 5వ (పశ్నకు (ప్రత్యుత్తరం. ఇసప్లే ఆయి. దక్షరాల “ఉమాకుమార 1" ((=వినాయక[) వదం నుండి ఒక్కొ-క్కం అక్షరాన్ని తగ్గిస్తూపోతే, అవ్ని (పళ్నలకు పత్యుత్తరం లభిస్తుంది.

1. ఉమాకుమార! =వినాయక 1! 2 మా-కుమార!:== లక్ష్మిప్యుతుడ! ((బహ్మన్‌)
2. కుమార! =కుమారస్వామీ!--4. మార!$=మన్యథ[ 5. ర|ీ=అగ్నీ! మరొక ఉదాః పక్షి వర్యుడు పరగు పంచాక్తురముల. వాని తలదీయ “క్షు దదేవతి' జవించు! దాని తలదీయ “తక్కెడ” జూనుమీరు దావి తలదీసి చూడగా దనరు “నృపతి” పద్యావికి (వత్యుత్తరం పంచ (5) ఆక్షరాల “కపోతరాజు”. ఇది “పావు రము“లనే పట్టుల (ప్రభువును తెల్చుతుంది దానితలదీయ:= పైదాని మొదటి అక్షరం ఊక్ర'న్సు చ్యుతంచేప్తే “పోతరాజు మిగిలి, క్షు(ద (గామదేవతమ తెల్పుతుంది. దాపి తల = మొదటివర్జాన్ని, తగ్గిస్తే “తరాజు” ((=తక్కెడ్ర)ముు. దావి తలను కూడ నరికిశ్రే “రాజు” (=వభువు) మిగులుతాడన్నమాట.

శ09 ఈ (కింది *వెలుగోటియాచేద్యదభూపాలు"ని (వస్తుతనొకసారి పరిశీలించండి! సీ. ధరసుధా! రనుధా! సుధా! ధార! కదళికొ దళికా ళికొ కొరకలితమగుచు

మ వరమా! వరమా! రమా! మా! ను

జలవలీ-లవలీ-వలీ-లీల! లవవిమెరయ

శరతుసా! రతుసా! తుశా! సా! ర!

లవసితా-వసితా-సితా! కా! రపణినమంబు శరదళా! రదళశా। దశా! శాంత! భళగణీకా-గణికా..జీఠా! తా! రకాపథంబు

అఖగముభా! గముఖా! ముఖా! ఖా! గమగుచు

హరిపురా! రిపురా! పురా! రాతి నితియు

భరవభా! రవఖభా! సభా। భావ్యమగుచు

యళము! శము! ముదమొదవు “యాచభూపతి కి ॥

'పె పద్యంలో, కవి సమాసాల విరుపుతతో, కమంగ్యా ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని అద్మ్యుతం'"' చేసినాడు. ఉదా: “*ధరసుధా! లోని 'ధి కొఠాన్ని చ్యుతంచేయ, రసుధా, దీవిలోన్‌ “రను చ్యుతంచేయ “సుధా, పిమ్మట '“'సుిమ తొలగింవ “ధా మిగులుతుంది ఇళ్లే వతిపాదమందునుచేసి, చూపించినాడు పై వావికి (పస్తుతం అనవసర మైన ఆర్జాలను వి_స్పరించి పేజీలను నింపి, ఆంజడి కల్గించుటకు వెళచి, విరమించినామవి వినతి.

అక్షర చ్యుతళ విశిష్టత.

దీనిలో ఒక అక్షరమునేగాక, ఆనేకవర్ణపదములనుగూడ తొలగింవవచ్చును, అనగా-సమౌసంలోవి అక్షరాలనేగాక్క పదాలను కూడ “చ్యుతం” చేయుట వలన “పద చ్యుతకం' కొవచ్చునని కొందరు తెల్పిరి. అప్పకవి ఉదాహరించిన రవి కన్యాసుం దరకర ...”' పద్యపాదంలోనవి “సుం” అనే ఆక్షరాన్నేకాక్క “నుందర” పదావ్నికూడ చ్యుతం చేసినచో, “వదచ్యుతక” మై, ఆన్యార్ధ్యపకౌళానికి అంతరాయం కల్లనీయదు

“చ్యుత-ద త్త -చ్యుతదత్తాషర చ్య్మితములు.

ఆంధ కావ్యములం దిట్టివి క్యాచితృ్మములు, మృగ్యములును, ఒకప్పుడు వాతలో. కూతిల్పో నేతలో-గాని ఘుణాక్షర- లేక కొక శాలీయ-న్యాయములవలన గాని కలుగు (భమ్యషమాదముల వలనృఅక్షరాది “చ్యుతి-ద త్తతలు' జరుగనచ్చువ,

క10

అస్పుడు, కొన్నిచోట్ల, యాదృచ్ళికంగా, అర్థము, ఆర్హ్జాంతరంకూడ, కాకకాలీ మంగా కలిస్తి నరివడవచ్చును. కొండొకచో, పండిత (పకాండులు, తమ (పజ్ఞాపాటనంతో చమత్కార చర్చలతోపొటు, చెణుకులు విసర్కి నరిపెట్టిన సందర్భాలు కూడా లేశపో లేదు.

ఆలనాడు, ఆదిభట్ల నారాయణదాసు (0) గారను హరికథాపితామహుడు, విద్వన్మణి, గజ్జెకట్టి, హరికథను (పారంభింపటోవుచు, మీకు “హరికథ” కొవలెనా? “గిరికథ “కావలెనా” అని, అలవోకగా, శోతలను చమత్కరించారట. సభాస్తారు డొకరు భటాలునలేచి “గిరికథ' కావాలన్నాడట, వెంటనే దాసుగారేమీ తడుముకో కుండా వసుచర్మితలోని (కోలాహల)) “గిరి కథను, “గిరిక” కథను, మరొకసారి (పామ) గిరిజ (పార్వతీ పరిణయం) కథను నద్యః స్ఫూర్తితో, చక్కగా చెప్పి, సభ్యుల నానందడోలికలనూగు లాడించినట్లు పెద్దలు చెప్పగా విన్నాము.

అశ్లే, చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రిగారొక రాజనభలో “దసమధ్య కాంినై " వచ్చి నట్లు పద్యం చదివినారట! వభలోవి కొందరు అర్థంకాక, తలలు బద్దలు కొట్టుకొంటూ “అమృతాంజనం” కోనం ఆరాటవడ్డారట! వస్తుతః “(త థృుదధనృప(ఫబళ మ)” ఈ రెండూ తవర్గ పవర్గలు, వావిలో, (బాకెట్లలో నున్న ఆక్షరాంను తీసివేప్తే మధ్యలో “దధ, ని పి అక్షరాలు (“ద....పిలు మిగులుతాయి. మరల, వీవిలోని “ఆది-అ ని “'ద-పి ఆక్షరాలను కూడ “చ్యుతంీ చేస్తే మధ్యలో మిగిలేది “ధని కాగా నేను “ధని” రాంక్షనై, మీదగ్గరకు వచ్చినాను అనే అర్ధం దానిలో ఇమిడి ఉన్నదని సభ్యులు పీదానంగా తిలుసుకొన్నారట!

ఫ్రీ చె. కాస్త్రిగారికి నంన్కృతభాగంలోవి “య దై్వైపరీత్యాత్‌ పసదయోః-ఆధా రం కొదగియున్నదై నను, (శ్రీశాస్త్ర కొంతడూర్పుచేసి (పకటించినారు. దీవివిబట్టి, (శ్రీశాస్రీగారి అనితర-వేద్యము, స్రాధ్యమునగు శబ్ది చిత్ర పర్మిశమ నూపాంన వచ్చువు ప] 3, ఈ 'చ్యుత-దల్తాది చిత్రాలంకొరములు” సంస్కృతంలో పూర్వం నుండి అనూచానంగాను, ముఖ్యంగా రృుదటాదార్యుని కాలం మండి బాహాటంగా (పచారంలో నున్నను, వాగృట్క హేమచంటద, భోజ్య ధర్య్మదాన, ఆజిత పేను చ్యకకవి్కి విశ్వేశ్వ రాదులు విరివిగా వివరించి ఉదాహరించ్వి పదర్శించినను తెలుగులోని (పాచీన కొవ్యము లందుగావ్కి తర్వాతగావి ననామకములుగాగావి, అనామకుములుగాగావ్వి అంతగా కొనరాక్క మృగ్యమనులై ఉండుట ఆశ్ళర్యకరము, కశద్దార్థాలంకారాలను విరి

క్క విగాా పోటీపడి వాడిన, రామరాజభూషణ, చేమకూర గణపవరపు వేంకటకవులు మొ నారు కూడ, పైవావి నామములతో ఉదాహరింసక్క అన్యాసదేశముగ స్ఫురింప జేయుట గమనా ర్లము. ప్రాచీమలు కొందరు క్వాచిత్క-౦గా, ఎడనెడ వాడినవి కొన్ని శాకసకాలలోను కొన్ని మ్యుదణను పొందినా ఆజగజి భక్షితాలు కావడ మో, కాల గర్భంలో కలిసిపోవడమో జరిగి పునర్ముదణ భాగ్యావికి నోచుకోలేదు. నరికొవ్ని వండితుల నాల్కలలో నేనొని, నాకలోకం చేరినట్లున్నవి. ఎంతోగాలించి, వెదకి పట్టు కొన్నవి కొన్ని దుర్ఫేద్యాలు, దురవగాహాలునై, పాషాజసాకోవికి పట్టుకొమ్మలై, పవివినక్క బాధ పెట్టుదున్న ఏ. అయినను సాహసించి కొన్నిటిని దర్శింవ వయ త్నించి నమన్వయింస బూవివందులకు క్ష _న్తవ్యులము, రామరాజ భూషణరవి “వసుచరి్శితి ఇది, ఒక చమత్కార-చర్చిత వామలూరువు (వట్ట). అతడు పతినర్జాన్నిి వదాన్నికూడ్య ఆచ్చి మాచి, వాడి, ఒక అవ్సరన లేక నాట్యక శత్తెనల్కె విన్నాణంతో నాట్యం చేయించి చూనగల సమర్ధుడు “వనుచరిత 'లోవి పద్యాలలో ముఖ్యంగా కొవ్ని శబ్దాలలో “శ్లేష,” అర్థగాంఫీర్యం, చిత్రాలంకార సాహిత్య, సంగీతాలు ఆలంము కొని అలజడి, చేస్తూనే ఉంటాయి. ఒకచో, వీణనాయిస్తున్న “గిరికోము గాంచి వచ్చిన విదూషకుడు వసు రాజుతో చెప్పుచున్న, ఈ పవ్యాన్నాకసారి దయతో, పరిశీలించండి- ఉం. వ్వైర విహార రీరలగు “సోరనిలోచన"లున్న చోటికిన్‌ భోరున లాతివాడు చొర బూనినచో “రవి” భంగమంచు నే జేరఠ్క పువ్వుదీవియల చెంతనె విల్చి, లతాంగి “ర్రూప్ప' క్ర వ్నారగ జూవి వచ్చితి కవాంబురుహాంబక! నీకు దెల్బిగన్‌ ౪ ద, 2 53 ఆక్కడ ఉన్న నాయిక్య ఆమె వఖులును “ప్వైరవిహారరీకలు మరియు “సారనలోచనణ' (=కమవాక్తుబ) లేక 'పారంవలోద నలు” (జస్టిరాంళ మునందే కన్నులను (పనరింపజేయువారు అట్టి ఆందగ_ర్తెలు, వ్వేచ్చగ్యా జంకు గొంకు దేక ఏహరించు. తావులకు, భోరున (శద్దిం చేయక) హరాత్తుగ, వరజాతి పుకుషుజ ఇలాతివారు) లేక ్యగహింనగోరువారు. వచ్చుటచేత్య “రన భంగము

[13

(రసాఠాన) అగును. అనగా “సొరనలోచనిల మధ్యనున్న “రవి ళబ్దమునకు కూడ భంగము (చ్యుతి గల్లి తీసివేయగ్కా. “సాలోచనలు” మిగులుటశే,. వారు దిగృంనుచెంద్కి రెన్సవాల్సిక, సవిమర్శమగు ఆలోచనలలో ఆణగా౦పోవుదురు. కమకృ వారి ఆఅమందానంద *రసిమునకు భంగము కల్గును అట్టియెడ, “న్సవప్తా రపలోచనుడ”'వగు నీవే తగుదుపు, నా రాకవలన, వారి స్వేచ్భావిహారానంద రసా వికి భంగం కలిగి దిక్కుతోచవి వారుకూడ కొగలరవి భావించి, తీగలబాటునుండి, ఆ చెలువచండము చూచ్చి వచ్చితినన్మి నర్మసచివుడు నర్మగర్భముగా వచించెను.

ఇక్కడ “రస'పదం చ్యుతమగుటచేే “పదచ్యుతకము"నకు తార్కాణమగు చున్నది. ఇక “రూపు'శబ్ధం రజన్ప్వలానంతరం కన్యమెడలో వలంకరింపబడు ఒక ఆభరణాన్ని భాసింపదేయగా, “పువ్వుతీవియ”తో పోల్చబడిన “గిరిక” నర్వాలం కొర భూషితగా, భానమానమౌతుంది. ఆంతేకొక్క, -స్వెరవహారధీర- సొరనలోచన- సమాసాలలోవి, ఓక్కొక్క అక్షరాన్ని, ఒర్కోక్కమారు. [కమంగా “చ్యుతం చేప, అర్థవిశేషాలను వ్యాఖ్యానంచేప్తే 'చ్యుతచ్వితి విశేషాలు చూరలుగా చుట్టు కొంటాయి. (కనుక్క పద్యంలోని *వ్యైరవిహారధీర్య సొరసలోచన, లాతివారు, రన భంగ్య పువ్వుతీవియ, రూపు, నవాంబురుహాం బక-ా--' పదాలు “పాధిపాయ వరి కర-పరికరాంకురా లంకారము' లగుటచ్చేళద్దళ క్రివిమి”చ్చి వ్యంగ్యార్థద్యోతకములు కూడ వగుచున్నవవి భావింనదగును)

వసు చరితలోవి ఈ 2-55వ సద్యమునకు మహాపండితులెందలో ఆరువ దికి పైగా ఆద్భుతఅర్ధముల నల్లినట్లు కవివండిత వరంవరావాణి ఒకప్పుడు పండిత వవరులు శిస్తు కృష్ణమూ ర్రికొన్తి, థ్రీ తిమ్మ జగవతి (వభువులకు మొత్తం మీది “వనుచర్శితోకు అష్టా (8) ర్థాలవేకాక్క ఇంకా ల్లస్టార్సముల నెన్నో చెప్పుదుండ, వ్యంగ్యములు లేవా"యవి (ప్రభువులు (పళ్నించిరట్క, “ఆహా! లేశ్రేమి?”” అవి అభిధా లక్షణా, వ్యంజనామూలక వ్యంగ్యముఇనెన్నో వివరించినా రని పెద్దలు చెప్పగా విన్నాము. వస్తుతః-వీవికన్నిటికి మూలభూత మైనది. “*నవాం బురుహాం దిక!' అను సాల్నిపాయ సంటోధనము “ఎకనందందిజ్ఞాన మపరనంబంది స్మారకం” అను న్యామము ననువ5)చ్చి ప)19)చిక, దీ39 కూడ వీకళభూనమై కొజయాచియగు..._

3 సీ. తవకవ్చు నెబికొప్పుననెపూని గొరీ సమాఖ్య మించ జవించినట్టి “యార్య” తన బొపలము చూప్పలనె చూపి నిరులెల్ల కడ(జల్లి వచ్చిన “కమలపాణ్‌ి తన పొండిమము నవ్వులనె యుంచి గాంరర్వ మవనికి. దెచ్చిన “హంనయాన"” తన యదృళ్యత నడుమనె తాల్చి సాంగమై మొనసిన యతను 'సమ్మోహవిద్య" శే, గాపలయు సీ వెలది దీవికొంతి, గుణ, క శా ఫి రూప్యంబు, లెకిగించి, 1 యామహేశు నా 2 న గోద్దారకుని నా 3 పజాధివాధు నా 4 జగన్మోహానువి, దెత్తు ననుచుంజనియి ॥ వ, 2-27 అను పద్యముతో పోలికలున్నందున, ఈ 'నవాంబురుహాంబక" పదార్థాలను వానితో కూడ సమన్వయించుకొన వలసియుండును. ఈ పద్యంలో భూషణకవి నాయికయగు గిరికను 1 *పార్వతి' (ఆర్భ)గా, 2 లక్ష్మి (కమలపాశీ)గా, 3 సరన్వతి (హంసనయానగా, 4. మన్మధుని మాయా విద్య (అతను-నమో్మోహ విద్య)గా, కొావలయునవి, నాలుగు. విధాల ఉక్పేక్షించి గిరికకు పార్వత్యాదులతో నలేదత్వము నారోపించినందును వసురాజు నందును శ్లేషతో “మహేశ్వర, ర్యాద్యారోపణము చేయవలనియున్నది. ఎట్లనం పద్యంలోని చివరి 1ష్పవర్షనచ్చే వనురాజానకు “1 హర 2 హరి 3 (బహ్మ, 4 మన్యధులతో అభేవా ధ్యవసాయము నంభావ్యమైనది 1 గిరిక *ఆర్యమైనపుడు, వస్తుతః, అంబుకుహ-[-అిందికుడు (శామరల వంటి కన్నిలుగల) రాజ ఆంబురుహము (“రుహ-బీజజన్మని, _పాదుర్భావేచొ అను ధాతువు వలప) ==నీటబుట్టిన అగ్ని (పవ్మమనవి చెవ్పరాదు) ఆయగ్ని ఆంబ కము (కస్పు)గా గల 1 శరై నాడు. 2. గిరిక *“లక్షికాగా వసురాజు ఆంబు రుహ-+-అందకుడు = కమవాక్షుడు== 2 విష్ణువైనాడు 3 నాయిక “వరన్వతి' యెన పురు రాజూ, వన-[-అంమికుహ-.- అంక = నూ కన-వద్మము-5ల్లి (పుట్టుకద-కాథ క)

114 అము) కొగల 3 (దిహ్మయైనాడు, 4 ఇశ్హే, గిరిక సమ్మోహన విద్యకాగాా రాజూ ఆంబురుహనము-ఆంబకము (బాణము) కాగల 4. మన్మథుడు అగుచున్నాడు.

ఇట్లు నర్య్మగర్భముగ్క పాఖ్మిపాయముగ వాడదిడిన “నవాంబురుహాంబకి పదను, నానొర్ధనంధానము చేయుచు, రూపకఎఉక్సేళ్షి-సమ-కమ- శ్లేష-పరికర-పరి కరాంకుర-పెశేషో్తి- ,.. ఆది-న్హై కవిధాలంకారములకు నాందీ వాచకమైనది. దీనితో పాటు, కవి పయోగించిన్వ *ప్వైరవిహారరీర్య సారనలోచన్య లాతివారు, రనభంగ, పవ్వుతీవియ్య రూపు....అను పదాలు కూడు పాఖ్నిపాయము లగుటచేే ఆనన్హ శ్లష్ణార్ధాలతోపాటు, శబ్దశ కిని మించి, వ్యంగ్యార్థద్యోతకములుగా కూడ నగుచున్నవి. ఇట్టీ నానారహన్యముల నా విష్కరించు పద్యముల నెన్నింటినో భూషణ కవి విదింధించెను.

ఇంతగా సొహితీరస సమృద్ధమగుటచేతనే గాటోలు, ఈ “*వసుచరిత'నమ సరించి “చం [దికా పరిణయ....” ఆది “పిల్లనసుచరి.త' లెన్నో తెలుగునాటప్పట్టి మెట్టీశఏ. మరిము, తమిళ, కన్నడాది భాషలలోనికేగాక, అనయ్య దీక్షతునంతటి వాని శిమ్యుడగు కొళహ్తికవిచేే నీ “వను చరిత నంస్కృృతాను వాదమును కూడ సంతరించుకొవ్కి సంభావింవ బడినది. అక్షే, ఆంగ్లాగ' భాషలలోనికి అనూదిత మైః అందల మెక్కి, ఇంకమ తనివితీరక్క విశ్వభాషాకుతూహలిలై, వీర విహారము చేయమన్నదటం.....2.....

వ 2 ఇక్కడ్య “రసిపద చ్యుతిచ్చే *“పదచ్యుతి'కి తార్కాణ మగుటయే కొక్క '“వ్వైరవహారధీర' “సారనలోచన” అను సమాన సదాలలోని ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని; ఒక్కొక్కమారు (కమంగ్యా చ్యుతంచేసి అర్ధ విశేషాలమ అఖ్యానం చేయుటకు మొనలు పెడితే “చ్యుతచ్యిత రహన్య-ఏశేషా లెన్నోచుట్టుకుంటాయనవి, వేట చెప్పనేం?

ఇప్పటికే చాలదూరం వచ్చినాము. అలం విస్తరేణ!

ఇట్లు, పరమేశ్వర కరుణాకటాక్షలద్రి- శద్దిళ క్తి సొమర్థ్యంతో, సాహిత్య, సాహీర్య, రసొచిత్య, వై చిత్యాలను సాంగంగ్యాపాంతంగా, సొంతంగా, సారించి ఆటనట ద్వవి మర్యాదలను వ్రతిధ్వవింసజేసిన్క రామరాజు భూషణ కవియొక్క, శద్ద దుళకం యిశారావములు కేవలము శుష్క-తర్క కర్కశబుద్దులను వినాయిప్తే, ఆతని నొక“సార- సలోచమొ”విగొా అనగా- *ఆంఈరారపారమగు. సీరాశమును చక్కగా చిక్కగా హృదయం గమంగ్యా సులోచనాలితో చూడు చొచ్చి

కక

పాఠకులకు దూపి, మెప్పించగల న్వతం్యత విహారణశీలునిగా కూడ న్ఫురింవజేయ గలవు

ఇతని వనుచర్శితలోో ఈ “చ్యుత ద్నత్సచితాలు” ఆయా నామాలతో. వాడ విశకుండ అన్యాపదేశంగా, ధ్వవింపదేయుచున్న కొన్ని పద్యాలు దృష్టి గోచరమగు చున్నవి, వాని నిష్ట క్సీష్ట- ఆర్జాలు సామాన్య పారకుకుల కంతగా ఆవళ్యకాలు కొకున్నమను, విజ్ఞాఘువుల జిఘృక్షిశావ్లికై, తృప్లి3, కొంతవరకు (వాయక తప్ప లేదు. సామాన్యపాఠకులు (బాశెట్లలో నున్నవాని జోలికిపోక, (కంది వివరణలతో తృప్తి నొంద టపాక్టితులు. ఊఉ. 1 జాతికి నెల్ల రాజ వరిచర్యయు 2 గాలికి నెక్కు డన్నవి

భ్యాతీయు రాం “గురంగములు"” గట్టున నేమి తపంబొనర్చెనో?

యాతత శళృంగభారరపితాత్మ మహాముఖ కొంతతాప్రినొా

రా! తవరారె నన్నియు. “దురంగములై " తదలీష్ట నంపదన్‌॥ వ, 5-43

1. తమ కురంగ సొమాన్యమున కంతటిక్కి (శ్లేషతో) రాజసేవు దండ నంగతియును, 2. శీఘగమనమున గాలికంచె ఎక్కువ అనెడు (వభ్యాతియు, వాయుదేవునకు వాహనమవియు, భానము(లు).రాన్‌ = ఈ రెండును సంపాదించు కొనుటకొర3ై , ఆ “కురంగములు” (=లేళ్ళు], కోలాహల నర్వతము (గట్టు]వ, నెంతగొవ్ప తపగ్సు చేవినవో, కొవి, తతృలితముగా, ఆవి కోరిన విధంగా, ఆతత శృంగభారరహత- ఆత్మమహాముఖ -- కౌంతతా--ల్నప్లీన్‌ == పెద్దదొమ్ములులేవి న్వకీయ మహాముఖముల-సొందర్యమును పొందుటచేత్క బొరా! ఆవి అన్నియున తురంగములైై [గుజ్జములై )- తవరారెన్‌, ఆహా! ఆోకురంగము” లన్నియు- “కురంగములు”గా మారిసవి గదా!= అవి సామాన్యార్థము,

ఇక్క అన్యార్ధ వతీతి యెట్టిదవిన-అతత శృంగ భారరహిత == ఉకొరరహిత మైన, ఆత్మ మహాముఖ:=తమోకురంగ” శబ్దమునకు= మొదటి అక్షరమైన్కకాంత ఇ (క+ఆంత్రి “క” కొరమును, అంతము =లీప్తం- చేయగా, (దాని స్థానమున,) తాప్తిన్‌ =(త-+-ఆ స్తిన్‌) “త” కొరమును, “దత్తము” చేయుటచేత అనగా, ఉకారంలేని “కురంగ” శబ్ద - ఆదియందున్న కేవల "క కారమును చ్యుతంచేప్తి దావి స్పానమున, “త* కారమును “దత్తం” చేయుట [(ఉందుట]చే “క'కార౦ మీది ' ఉ” కొారంతో కూడి, “తు” వర్ష్ణమైనదని భావం. అనగా ఆకారము తోడనే గాక, నామము [పేరు] తోడగూడ, “కురంగనులు- తురంగనులు"గా

16 మారినవి, శబ్ద = ఆదియందున్న కేవల “కొ కారమును చ్యుతంచేసిి దాని స్టావమున, “త' కారమును “ద త్రం చేయుట (ఉంచుటిచే, “క'' కారంమీది “ఉ” కారంతోకూడి, “తు' వర్ణమైనదని భావం. ఆనగా ఆకారంతోడనేగాక.... ఈ మార్చిడ్కి తమ ([కురంగ | తపః (పభావంతో, శృంగారా భావము, ముఖకాంతతా స్పి ఫలములుగా బోలునని ఉశ్చేంక్షం వి. ఇట్లు “క'ను చ్యుతం, “త"ను దతం చేస్తి ఆనాటికి అంతగ్యొాఅమలులో,

ఆ పేరుతో వచదారంలోరేని ' ద్యుతద _త చిత్రము”నుభూషణ కవి ఉక్సేక్షలంకొర ముతో ఊహించి, స్ఫురింప జేసినాడవి, తలంవనగుమ. చ హరిపరతంతవృ త్రియు, మహామణ్‌ చొవ శరానుదిం.

ధురతయ్పు రాజహంసక వినోదనముం బవిఘోషఘర్హ ర-

స్వరనున్యు జ్మితవ్యిగహ విశంకట భావము బూవ్వి శై లరాట్‌

పురి "నరదంబులై ” “శరదముల్‌” నెరవెంజపలాంకశు నసంపదన్‌. వ5-శీశి

11. కె. కోలాహల పర్వతము నందలి మేఘాలు ఆతవి పట్టణానికి తగిన రథములై నట్లుగా ఊహించిన భట్టుమూర్తి శ్లేషమాహాత్మ్యంతో, “మేఘధర్మము” లన్నియు “రథవర్మము"” లై నట్లుగా ఉక్సేంక్షించి తనదై న పాండిత్య (వకర్షను, దీవిలో (పస్ఫుటింపదేయుచున్నాడు,

హరి పరతంథత వృ త్తియుక్‌ :=((హరి= ఇంగదుడుు గుజ్జము)ు ఇం పరా ధీన వృత్తిని, అక్వవరారీన వృ త్రివి మహామణీచాస-ళర-[ఆను- దింధురతయున్‌ = (మజీదాసము = ఇందధనున్ను,రత్నమయమగువిల్లు)-శరము = (జలమ్యుబాణము.) ఇందధను-ర్హల సాంగత్య సొందర్యమును, రత్నమయ ధనుర్చాణ నంగతి వలని చక్క_ందనమును, రాజహంస-కవి-నోద-నమున్‌ = 1, రాయంచలనెడు సీటివక్షల యొక్క తిరస్కారమును, లేక్క 2. రాజ-హంన- కవి-నోదనముక్‌ = చంద- సూర్య-శుకుల-యొక్క-ఆవ్భాదనమున్యు లేక 3. రాజహంసకఎవినోదనమున్‌ = రాజ (శేస్టలయొక్కు = వేడుకను, పవిఘోషంఘర్హ ర న్వరమును= వ్యజాయర ధ్వనితో సనూనమైన-నేమి (చృకప్కకమ్మి) శబ్దమును చిితంవ్యిగహం విశంకట భావమున్‌ -పూని=కామరూవ-శరీర-మహ_త్ర్వమున్వు ఆశ్చర్యాకార మహ త్త్‌ను- పొంది, శ్లై లరాట్బురిన్‌ =జకోలాహల పర్వత రాజపట్టణమందుు చపలా-+-అంకు- నంపదన్‌ = మెరుప్పతీగల-కి రణఎనమృద్దితో, శరదముల్‌౯ మేఘములు చపల-ఓ ఆంకు= సంవదన్‌ =చంచల-కాంతి-సంస క్రిత్వో నెర పెన్‌ ఇ=వ్యాసి.చెమ (ఆట!)

క్ష?

వి “శరదము” లలోని “శ” ళ్‌) కొరమ్యతితో *“అరదముగా మిగిలినవి. హుల్యాాతమైన “” కొారచ్యుత్తి “వ్యంజనచ్యుతక” మైనట్ట్లు భంగ్యంతరమున ధ్వవింపజేయుచున్నది.

చ గిరివర ఘోరకందరల6 గేవలనవ్యగడై క వృత్తిదేం

దరలకయున్న సత్కినశము తప్పున యప్పరి 'కేనరుల్‌” “నృకే

నరులయ్యి పూర్ణ పొరుష విశాలత మించె “మహానృశేసరిం”,

ఐరులకు మార్మొగం విడమి్మి భక్తువ్మిటోవ నటల్‌ ఘటింసమిన్‌॥ వ.5-శీని

గిరివర-ఘోర-కందరలన్‌ = కోలాహరి పర్వత (+ష్టమునకు నంబంధించినం భయంకర-గుహలందు, కేవల-వనీ+-ఆగ-జ-ఏక వృ్రిచేన్‌ 2 ముఖ్యవనము నందలి-వృక్షములనుండి-పట్టి -ఫలాజిక ముఖ్యవ్యాపారముచేత్క అనగా-కేవల నన్యవృక్షఫలా-ద్యాహారము చేతనని ఆర్హము (మరియు) కేవల-వన్య-గజ-ఏక వృ ్తిచేన్‌ = అడవి-ఏనుగులే-ము ఖ్యాహారముగాగల వగుటచేతను-అవియు భావము (లేక-*వనీ+- అగజ అని ఎడదీసిను ఆగణ = పౌర్వతి మొక్క సేవచ్చే పునర్జన్మ లాకము, పార్వతి (దుర్గాదేవి) సింహవాహనగదా! )తరలకయున్న _ఎనత్క్బృతము:== కదలిపోకుండమన్న-నత్కార్యమగు తపళ్చర్య, తప్పునె? = ఊరికినే పోవునా? అట్లు, వ్యర్థమూకాదు కనుకనే కేసరుల్‌=సింహములు ఆ+-పురిన్‌ =౪ పట్టణమందు (1) వృక్రేనరులై =నర్యశేష్టులె పూర్ణ పొరుష విశాలతన్‌ =వంపూర్ణ-సర్మాకమారధి క్యము చేతను, వరునకు-మార్మొగందికమిక్‌=ళ(తువుకు - విముఖత్వముచూప కుండుటచేత, భక్తువి-టోవ-నటల్‌-ఘటింపమిన్‌ = భక్త నంరక్షణకు-అనత్యము (వటల్‌) లాడకుండుటచేతను. ఆ పునర్దన్మలో, మహానృవింహావతారమును కూడ మింపనని పారస్యము, స్వారన్యమున్సు మార్మొగంవీడుట == నర సింహావతారమున్క సింహ ముఖమును (మారుమొగమును) ధదరించినవాడివి, నటల్‌-ఘటించు.= మెడ మీద జూలును-ధరించిన--వాడవియు భాఎంసవలెను

1. “సింహాళార్హూరినాగొద్యాః పరే(శేస్టారగోచరా?" సింహ. శార్దూల, నాగ క్రేసర్కి కుంజర-మొదలగు శచబ్దాలు-పరాలు (ఉ త్ధరవదాలు) గామున్నపుడు స్వార్ధమును విడచి, (శేష్టార్టమును చెస్పగలవను సంపదాయమును గమనింసవలెను

ఇక్కడ సామాన్యములగు 'కేసరులు నృకేనరులై, మహాంన్ఫకేనరివి కూడ మించ్చి జయించినవనుటచేే సామాన్య కేసరులు నృకేసరి జన్మమును బొంది,

110 కడకు, ఆ మహానృకేనరిని కూడ్య మించి జయించి నర్వోత్కృష్టదళకు జేరిన వను, స్వారన్యమును కూడ స్ఫురింపజేయుచున్నవి.

వి. “కేసరులు" ఫదానికి ముందు “నృ” 4& “మహానృ” అను వానిని “దత్తం చేయుటవలన, వివి “ద త్రచితము"లు కొదగియున్నపి.

ఆనాలి రామకృష్ణుని పద్యంగా, లోషల నాలుకలపై నానిన ఈ పద్యాన్ని కూడ కాన్త పరిశీలించి చూడండి.

సీ. *కంథరల” బలక సంకాశంబు కొలేక్క

లలన వక్షిజ తౌల్యంబు గోరె

“చందనం” బామోదసరణి కముఖ్యవ-

ర్లరగాంచ్వి కాంతి గొరవముగోరె,

*వదరంబు' చూడ్కి- వంగతి కల్కి, (పా-

కృతి దప్పి, కంత ద్యుతి దనరగోరె,

“వవనంబు" విఃళ్వాన పవనంబునకు నవ-

గతిబూవి యౌవన గరిమ గోరె

తిరిగి “1 కటి, 2 నాలి 3౩ హోన్య 4 కుతి” పళ స్తి-

గనక, “1 మొరవెట్టి 2 సుడివడి, 3 ఐండములయి

4 నంకరదనంబు"-పూవి. తై )వర్ష్యఫలము

లలముకొవ్కి మేరలకు దూరమాయె నార!॥

క. *“కందరంబు" = మేఘము అలక సనంకొశంబు-కాలేక = ముంగు-రులతో- సామ్యమును-పొందజాలక, లలవ-వక్షోజ-- తౌల్యంబు-గో రె-నాయికొ--_వవములతో- నమతను=కోరుగాన్నదని సామాన్యార్ధము. ఇక, ఆన్యార్డ పతీతి-“కంధరంబు అను శద్దిము “శొ'-లేక మొదటనున్న “కి కారముములేకుండ “చ్యుతం” చేనుకొవ్సి “ధరంబు' (=కొండ)గా మిగిల్కి చివరికి వర్వతార్దంతో; ఆమె కుచసామ్యుమును పొందగోంనదట! (01. 3 డొంకతిరుగుడుగా తలంపక్క మిగిలిన వతి చరణము నకు ఇప్లే శ్లేష్టక్లిష్టార్ణములను కష్టపడిచెస్పుకొవి నమన్వయించుకొన ప్రార్థన.)

క్షం

2, “చండనంబు'' = మంచి గంధము ఆమోదనరణికి = అతి గంధంమార్గము నక్క ఆముఖ్యవర్ణత గాంచిజముఖ్యముగు ఆదివర్హమగు “చం” తగ్గిపోగా, “*ద(తు నము" (ధనము)గా మిగిలి గంధపుపూతతో కొంతి (జ్యోతి) గొరవమును పొంద బటోయినదట |! 3. “పదరందు” = ఛాణము,. చూడ్కి-నంపదకు - ఉల్కి - చూపుల సమృద్ధికి - భయవరి, (పాకృతిన్‌-కప్పి = స్వభావమును వదలి, లేక “టప ఆకృతిన్‌ = “ప'దరంబులో ముందు “ప” అనే ఆక్షరావ్నిపోగొట్టుకొవి దరం౦బు: (శంఖము)గా మిగిలి శంఖార్ధ రూవంతోో కంఠకాంతిని కసుగొన గోరినదట! 4. “వవనంబు” ౬ గాల్కి విశ్వానసవనంబునకు = విట్టార్పుగాలిక్కి = ఉనమింసదిడుటలో, ఆ “ప” గతిన్‌- పూని=మర్షళ మండి తొలగ్య ఉద్యమించి, యౌవనగొరపము పొందటోయినదట! ఈ “పవనము "-ఆ-”ప” - గతిన్‌-పూవి == తనలోనున్న “ప'"కారస్టితిని - పోగొట్టుకావి అనగా “ప' కారంపోగాా“వనము' గొ మిగిలి అన్షే “యౌ' వనముయొక్కం గురుత్వాన్ని కొంక్షంచినదట |!

తిరిగి = మరల పోటీపడి, 1. కటి 2. నాఫి3. హార 4. కుతిపళ స్లిన్‌- కనక:=అనగా-,కమంగా- 1. మొల, 2. బొడ్డు 3, హాన్యం 4. ఇెవి.వీవియొక్కం (వపిద్దివి పొందణాలక్క (ఉడిపోయి) యథాకమంగా-1, మొర పెట్టి 2. సుడీవడి 3. ఖండములయ్యిి 4 వంకరదనము పూవిి అనగా- 1. మొల "పెద్దగా శబ్దం చేయుచు. 2. బొడ్డు చుట్టలుగా చుట్టుకొవి 3. హాన్యం ఆరువిధాలుగా ముక్కచెక్కం అయ్యి 4. చెవి వంకరటింకరగా వంగిపోయి, త్తె0వర్ష్యఫలములు-ఖలముకొవిజ (వొాహ్మణ-క్ష్యతియ-వై శ్యంవర్ణ (వతిఫలములగు “ధర్మాదులు” వ్యాపి 0పగా, లేక ధర్మంఆర్ధ-కొమములను “తినర్గము"'నకు [వయోజనము వ్యాపింపగ్యా మేరలకు= హద్దురికు, పోలికలకు కూడ, దూరముగాపోయి, విల్చిపోయినవట! లేక కడకు, పాధింవదగివ, “ోతివర్గ” ఫలమగు మోక్షమునకు గూడ, దూరాననుండిపోయినవిం ఆవి కావం.

లౌర! ఎంత ఆశ్చర్యం! మొ త్తంమీవ, పొదాదియంచున్న “కంద్రర-చందనం (వదరంవవనములు” తమ తమ “ఆద్యక్షరచ్యుతి తో “ధర దవ, దర, వన ములు”గా మిగిలి సారర్మ్యాన్ని పొందశాలక్కు ఇఅవదృశత్వంతో, ఏమియువేయ చొరిక. “చ్యుతి” సహాయంతో, అశ్యార్థాన్ని, కల్పించుకొవి నంత పఫినొందగో ర నందున “ఆక్షరచ్యుతకము' ల్రైనవని మనవి,

చివరికి, “కటి....ఆదుల (పసిస్టికై కూడ (పయుక్నించి, మొరలు ... పు

కై కొన్నను,....హద్దులకు మాత్రం అల్లంతదూరంలోనే ఉండిపోవడం “ఆశృర్యకరం" కొదా? గణపవరపు 'వేంఠట కవి చ్యితములు

ఇఫ్లే 'చ్యుతద త్త చ్యితము"అని కంరో క్రిగ చెప్పుకున్నను, ఆయా (కొన్ని) విశ్రేషముల నచ్చటచ్చట, అన్యాపదేశముగ ఆలరించిన కవీళ్వరులు కొందరు లేక పోలేకు వారిలో గణవవరప్ప వెంకటకవి “గణ్యత”” గాంచిశాడనుటలో, పొఠకులు ఏమాత్రము “సంశయాత్మా వినశ్యతి” న్యాయానికి కాణాచులు కావలసిన పవిలేదు.

కాని ఈ కవి కొన్ని పద్యాలు ఇనుపగుగ్గిళ్ళు, పాషాణపాక పచురములఃు* కీఘ్ర శీప్టమభూయష్టములు వొఠకరిషణాక షణ సమర్థములు ావిడ పాణాయా మాకరములు. అతడి చిత్రములను, సూటిగా సీటుగా,. చెప్పక, అన్యాపదేశంగా ఘాటుగా చెప్పి, ఆడలగొట్టినొడు. కొన్ని పద్యాలలో అశేషచిత విశేషములు గోచ రించుచున్నమ సాహసించి, వావి క్రిష్టార్బవివరణలతో, పాఠకధిషణొకషణము చేయ జాలక, అర్ద మైనసంత, అవసర మైనంతవరకే అర్జసమన్వయంచేస్కి వై చిత్యవపదర్శవనా (ప్రయత్నం చేయగలమని మనవి. వీవిలో విశేషములు, వై చిత్య విశేషములనింకను ఊహించి తెలిసికొనగలరు. అల మతి విప్టరేణ

జ బ్దచ్మిత కందసు

క. ఆరికుచ జంఘలకళిక*మ -

కరి యాదిమ వర్ణముడిగి “కరి టై, గతినే

పరి, కొంతసానుబంధత =

“వరి” యయ్యును బాహులతకు “వరి"గాదయ్యెన్‌ 8 పవేం. 310

చ్మక (ఆర-అర్సి _సైవి (నాయిక) యొక్క జంఘ ((పిక్క్ర)ంతో పోలికను పొండరేక్క *మకరి ((మొనలి) ఓడిపోగా, దావి ఆద్యక్షరమగు *మ”కారం తొలగి పోగా (చ్యుతంకాగ్రా “కరి'గా మిగిలింది. ఆ “కరి కూడ నడక (గజగమ నంలో నాణ్యము తగ్గి (గతిన్‌ +ఏపు-.- అర), క--౪౦త....2“క'"' అనే ఆక్షరం కూడ అంతంకాగొ =తెగ్గిపోగ్యా లేక్క “క”--ఆంత- గతిన్‌-ఏపరి= “కరి''టో “క” కొరంకూడ అంతమై (=నాళనమ్రైపోగా-ఆతిశయం-తగ్గి “రోగా మిగిలినదన వచ్చును. ఏమ్మట్క ఆ “రి సామబంధత (న+అఆమబంధిత) "స కొరంతో నంధి చేనుకొనుటచే 'నంరి-' -యయ్యును = వరి గాం ఎరిఎనమానపదంగా తయారై

శై జీను, అక్లు “కఠ =కరమూలు లేక చేతులు గలదియైనను)ు ఆమె బాహులతకు మా(తళ, నమానం (సరి కాలేకపోయినదట!

వి. 1. వ్రీల-_స్గనములను చ్మకవాకము(ఆర్రిలతోన్కు జంఘలను మొనళ్ళ తోను, నడకను కరిగమనముతోను పోల్పుట కవి సమయములు.

2, మొదట “మకరి లోని అద్యక్షరమగు *మ' చ్యుతమై, మిగిలిన కరి మండి, మరల *క' కూడ “అంతం” కొగా, 'రిగా మిగిలి నురల ఆ “6, “నిను “దత్తం” చేసికొవి, “నర యగుటచే. మొదటివి రెండు “చ్యుత-చితాలు కౌగ్యా మూడవది *దత్సచిత'ము కొదగియున్నది.

3. *మకరి” నుండి 'మ-క'”లను చ్యుతం చేసినా, సిన్ముట “సొనువంధం' కల్లిం చినా ఇఏ “చ్యుత-దత్ర చిశ్రాలే' కొగలవుగౌన్వి హీయమైన-వర్టమానాక్షర చితోలు కొజొలనవి గమనింపవలను.

4. కవి “చ్యుత-ద త్త-చ్చితత'మ వాదా చెవ్చకు ఆర్జంకం పె శబ్దానికి పా ధావన్యమిచ్చి, చెన్నెనలారదేపినాడనుటి విక్కువము,

ఆద్యేకాకర లోప ప్రాజీతోపమేయ భావభావితోపమాన

గర్భితచరణ దుర్ద సీసము.

సీ, మావినికి 'సువితంబంబు' వితింబంబు

కుందరదనకు “వాగురులు' “కురులు చిన్ని కన్నియప “వాల్లన్నులు” “కన్నులు కలువకంటి “కుచములు” “లకుచనులు బాలికొమణ్‌ “3 వాలమ్ము'" “వాలమ్ము” పాటలాధరకు “శ్రీ వదము” *“వదమూు శ్రైర వణకు *“రంలోరులు' *భోరులు కొమకు “కొమ్మెరుగు” “మెరుగు గీ. పూర్ణదందాననకు “దలిక్మోవి' “మోవి”

భద గజగొమినికి 'దేనె వలుకు' *వలుకు

పూవుటోడిక' మిన్నఖమనులు “నఖముఖణు”

గాదగెె, లతాంగి చిత సంగతి నెనుగ' (ప వేం. 321,

శ22 వై పద్యంలోని '1. సువితందింబు", 2, వాగురులు3ం వాల్లన్నులు, 4. లికు చములు, 5, శై వారమ్ము, 6 (శ్రీ పదము, 7, రంథోరులు 8. కొమ్మెరుగు $, తలిర్మోవి 10 శేనెపలుకు 11. మిన్నఖములు-అసు ఉసమాన గర్భిత పదాలకు ముందున్న, ఒకటి, రెండు అక్షరాలను “చ్యుతం చేయుటవలన, [కమంగా (పాణం పోసుకొవి (బతికి ((పాణిత) బయటవడి, ఉసమేయభావమునొండి “1వితందించి, 2 కురులు 3 కన్నులు, 4 లకుచములు, (గజవిమ్మపండ్లు 5. వాలమ్ము 6 వదము, ? భోరులు, క. మెరుగు, 9. మోవి, 10. పలుకు, 11 నఖములు-అమపదాలుగా రూపౌొంద్కి అఆన్యార్జబోధకములగుటవలన “చ్చుతొక్షరచి్శితము" లగు చున్నవి. మరియ్యు ఈ పద్యంలో ఒకటి రెండు ఉదాహరణములనేగొక్క అనేక దళాధిక దృష్టాంతములను, (పదర్శించుట, వేంకటకవి యొక్క శబ్దదిత్రళాస్త్ర పాఠం గతికి వబలవిదర్శనము ఆంతేకాక్క “తలిర్మోపి, తేవెషలుకు”' లందు “పదచ్యుతక” గ్రస్ఫోటసము కూడ గమికొనుది గమనార్జము. ఉభయ చిత సీపము. సీ. పడతి దేహము '“కుసుంళము” నడంచుటయ కొ దుఏద వక్షోజంబు లోటు పరచు, రమణి 'పల్డిగి” “కోరకముల'' రాల్చుటయ కొం దింతి సిల్సెపు గుస్సలెగురదోలు, వెలది నవ్వు “గుకుచ్చము''అదల్భ్బుటయకొదు మది రాక్షి పాలిండ్లు చిదిమివై చు, ఇెలియారు ' 2 వాలమ్ము"”ల గొట్టుటయకొదు ముదిత చన్నులు దాలమోదనేయ్యు గీ నవుర। మధ్యమవర్ణంబు దివియ, నుత్ధం రార్టకథితో క్ర కుపమలైై* యవియె, మదిని గోరి యెన్నెడు చోటుల “కుంభ, కోక్క గుచృ, శ్రైలంబు” లగుచ్చువి జేచ్చదనరుః ప వేం. 499, ఆ నాయికా శరీరము (ఉవమేయము) కుంకుమర క్రిమ లేక బంగారుచాయ (కుసుంభము)ను అణచ్కి జయించుటయే కొక, దాని మధ్యమ వర్ణ-మగు “నును ల్యుస్తం చేయగా కన్తుంభకు). "కంఠము" (=కుండ వంభస్థలమునయి పద్య

క23 పాద-ఉ_త్రరార్హమున చెప్పబడిన ఆమె_న్సనములకు ఎలాగ్లై శ్రే నేమి, ఆశ్చర్యకరంగా, ఉవమానకల్పంగా నై నదట! ఆమె “వల్‌జిగి” (=దంతకొంతి “కోరకము. (మొగ్గిలను చులిప్కి రాలు నట్లు చేయటయేగాక మధ్య “ర్ర''వర్జలోవంతో, కోక్రము(=చ్మకవాకము ఆయి... ఆమె నిబ్బెపుగుబ్బల నెంగిపోవునట్లు జేయగోరినదట! ఆమె నవ్వు “గుళుచ్చము' ((పూలగుత్తుులను తిరస్కరించి: భయ పెట్టుకేకొక " మధ్యమ “శు వర్ణ “చుతి తో, గు (కు) చృంజ గుచ్ళమై [గుక్తిమె] ఆమె పచ ములను ఛిన్నఖిన్నం జేసినదటి! ఇక్క ఆమె నూగారు లేక రోమావళి “శై వాలము"'[ నాచు] లను కూల్చి పేయుటయేగొక, మధ్యమ “నా'వర్ణ “చ్యుతి' తో, శై (నా)లము శైల [కొండ్యమై, నడతి చన్నులను, రత్నాల [రాళ్ళతో రంజింపజేస్కి మించినదట 1 ఆహా! ఏమి ఈ ఆశ్చర్యము! ఆ నాయికయొక్కం దేహాదులు [పద్యపొద పూర్వార్హమువందలివి] “కసుంభా'దుల నదరగొట్టుటయేగాక్య, మధ్యమ వర్ణ లోపంతో, ఉ త్తరార్థమునందలి “కుంభా''దులుగ కూడ మారి, తద్గన్బత ఉపమానము లమ [కమంగా ఎహిర్గతంచేస్తి కోరుకొన్నట్లుగా కవి సమయాలను పాటింళి పోలికలను పొందువరచుకొవ్కి అమితాశ్చర్యకరములై నవట-[ఉక్పేంక్ష లజ్కారము] వి పూర్వోదాహరణములలో “ ్రర్రిక-ఆదింఅక్షరచ్యుతి'' జరుగగా, ఇక్కడ మధ్యమాక్షర చ్యుతి నొందిన-ఇవికూడ్క మంచి ఉదాహరణములై, మి:చియున్నవవి గమవింపగలము అధికా ద్యేకామరయోగోపమాన గోపన చరణసీనము సీ. లతర్కింద చక్కని తలిరాకు టోణికి “ధరము' తస్టోయి, “కంధరము" వేణ్‌ ఆరయంగ జిన్ని పాయపు టన్నుమిన్నకు “వరము” దీగెల్ళు “శ్రీవరము” నాభి పరికింస సామి శుభకర విటాలకు “దరము” కంఠంబు, *“(పదరము చూపు, భానింన గంఢదంతావళయూనకు “రని మధరంబ్యు *పొరనము' కరము

124 గీ. అమరు నమంజుభాషళు *'నలసములుి గమన ముల, గురునయనములు 'మీనములు' గణింవ గామివికీ జంఘిక *“మకరగతి% *పామకర- గతి” వదనమయ్యె, జిత్రనంగతిగ జగతి॥ (స. వే. 317 వి. ఈ సీనపద్యములోవి [పతిచరణమున, ఆదిని పీకొక్షరమును చేర్చుటతో, ఉసమానములు గు_వ్రములై నట్లా కన్సడును. “ధరమ్యు సరము, దరము, రసము” అను నాలుగు శద్దాలకు ముందు కిమ్మికమం తప్పక “కం తీ వసా” అను నాలు గక్షరాలన్తు ఒక్కొక్కటిగా అధికంగా “ద_త్రం”చేసి అన్యార్థ సాధనతో పొటు” దత్తాక్షర- చితమునుకూడ పదర్శించిి జగతిని చ్యికాలంకార సంగతిని షెంచి, మించ్చి మెరయునట్లు, చేసినట్లున్నది. మరియు, ఆమె గమనములు (శమ చెంది మందములున్వు న్నేతములు మీనము [చేసెలును-కొగా, కాలిసిక్కం (జంఘిక] మకర [మొసలి] గతిని, మొగము “హినుకరగతి వి [చందసాదృశ్యమును] పొందినవట! “మకరగతి' కి ముందు “పా"కూడ దత్తమగుట గమనార్హ ము. ఫ్రకీపొను (ప్రాజణిత శబ్దచ్చిత రూపకోపనీత- (ప్రతిపద దీపితో పమాలంకార సంసృష్టిచర అసీనము స్కి కంబుకంధర “వితంబంబు'తో మార్కొవి “పొాదముల్‌” ముఖినర్షభంగ మొంది, తరళశాయకాక్షి 'ముంగురు'లతో డగ్గరి “యకులు” నమ్మాఖనర్జహాోని జెంచ్కి కునలయనే్యత “చన్గవితోనె దిర్చిి *ళూ రధరము' విముఖవర్జ సరణి బొంది భ(దేభయాన నున్‌ “ఐలుకు"తో ఢీకొని “శుకము"ను ముఖవర్జ నికలమంద్ని గీ. వహి తదీయాంగ నముచితవర్జ ధరభ- రమువన, ' వదముఖు, వళ్కు లధరము, మొకము' న యి నరిదోరయ తమ్మిల నల విగురునెలను కగు జడత తగ్గువడక కందుగవజేపె, (వ వేం, 427

క25్‌

శంఖమువనంటి మెడగల నాయికయొక్క “వితంబము” [పిరుదు మొల) తో పోటీపడిన “పొదములు'', చివరికి ఓడిపోయినవై, తమ మొదటి వర్ణమగు “పా” లోని దీర్చ మాత “ఆ''ను పోగొట్టుకొని “వదములు”గా మిగిలినవట!

తుమ్మెదలు [ఆకు (లు) ల] ఆమె నొనటను (వేలాడు ఉంగరపు వెండుక లను కారసిల్లి సమ్ముఖవర్జ్మహానంతో-- ఆనుకూల వర్ష-దానం పొంది, అనగా-అది “అ' కారాన్ని పోగొట్టుకొని, మరల “వ"”కారాన్ని దత్తం చేసుకొని, ముడుతలతో “వళులు”గా వరలినవట 1

కొండ (భూథరము) కుచద్వయముమ ఎదుర్కొని, తన మొదటి “భూ అక్షరాన్ని పోగొట్టుకొవి (వి-ముల వర్ణసరణిబొందిి *ఆ” కారాన్ని “దత్తం” చేసికొని, “అధరములు” (పెదవులు, న+-ధరములు = కరినములు కావివి, మెత్త నివి, తగ్గిపోయినవి) అయిననట!

చిలుక (శుకము) ఆమి మెత్తని “పలుకుల నెదుర్కొవి, ఓడి, మొదటి (ముఖ) వర్షముగు “శు ' వై కల్యమునొంది, 'మొగా మారగా “మొకము"గా వికృతి నొందినదట!

వి. ఇలొః, ఈ సద్యంలో కవి, వావి "పేరు కూడ చెవ్పకుండ, కొనరావి “డ్రుత-ద త్త-చిత్రాల'ను పొదిగి వ్యంజిఎపజేసినాడు. 1 పాదముల నుండి దీర్హ “ఆ” మాతను చ్యుతంచేసి “*వదములు' చేయుటతో “మా(తాచ్యుతకను” 2. “ఆకులలో మొదట “ఆ” కారం చ్యుతు కాగా “వ”ను దత్తం చేయుటతో “ద్యుర-ద త్త-చిత్ర "మగు చున్నది లేక-ఆఅకులకు ముందు “వొ కొరముము దత్తం చేసి *వళులు"”గా చేసిన “దత్తవ్యంజన'' మగును 3 ' భూధరం' లో “*భూను చ్యుతం చేసి “ఆ” కార దత్తతతో, “ఆధరాలు” ఆగుటతో “ద్యుతదత్తాక్షర చ్మితం” 4 “శుకము"”లోవి “కు” చ్యుతమై “మొ” దత్తతతో “మొకము” కావటం వలన, మరొక “చ్యుతదత్తాక్షర చి(తం' (వదర్శిత మైనవి,

వి. ళద్దాలుకారములు శబ్దాలంకొరములతోగావి, ఆర్జాలంకొరాలు ఆర్హా-లంకొ రాలతోగావి, ఈ రెండును ఒండొంటితోగావి, ఒక వాక్యములో కలిసిన 'సంనృష్టి" యగును. అట్లు కలిపిన, ఆలంకొరములు “తిలతండుల న్యాయము” (మవ్వులు- బియ్యము)వలె న్పష్టముగా తెలియుచున్నచో “నంసృష్టి" ఆలంకళారము అనియు, వేరుగా, తెలియనంతగా “సిరక్షిరము”ల (నీరు-పొలు)ువల్కె కలిసిపోయినచో “నం కర' మనియు ఆలంకారికుల విర్ణయము. ఇక్కడ ఆయా అలంకారమాలు వేర్వే

క26 రుగాా స్పష్టముగా కన్సడు చున్నందున "సంనృష్టి "యను మిశ్రాంంకరణ మున్నది. ఇక్కడ్య గ వేం కవి చూపిన కొన్ని “శబ్దదిత విశేషములు” కూడ గమనార్హ ములు శబ్ద చ్శితము కై తె. వలువ నలి *న' -కువల 'య' -మీ“*వన -సదముల తు- దల దనరు వర్ణము ల్దివిచి లలవ శెలి కళుకు బెకుకు తకుకుగ “కన్నులు” నృజింస్క వది మొదల్‌ “నయనా” ఖిదవిదిత మయ్యె! (వ. వేం. 315. నాయిక కన్నులకు “నయస'ములమ సేరెట్లువసిద్దమయ్యెనో, ఊహించిదాపి “ఉత్ప త్రి'వి వ్యత్ప త్రి'వి కూడ్య చిితంగా చితించినాడీ కవి నాలుగు మొగాలుగల(బహ్మ నానా విధాల నాణ్యంగా ఆలోచింళ్తి “నలి “న” -కునరయ''-మీ“న"-అమ మూడు పదాల చివరనున్న “న-య-న అమ మూడక్ష రాలను “చ్యుతంచేపి తీసి మరలవావివి (కమంగా “దానం” చేస్తి కలిప్కి అధిక కొంతితోనొవ్పు కమ్నలను వృష్టింప్క నాటిమండియ్యే ఆ కన్నులకు “వయవ"”ములమ "పేరు వచ్చినడట! శబ్దిచ్చితము:- ఇక, ఈ కవి నృష్టించిన “వదనొ పదనృష్టవాలకమును గూడ గాంచుడు. శే. సతికి *వ' నజ-“ద”ర్పణ-ోవ”” లాహిత పద్మత యాడి వర్జముల్‌ (గహించి యబ్దిసూతి. కలుకు వెమ్మోము విర్మించు కతన సూవె వది మొదల్‌ “వదనా” (న+-౪) హ్వయ వద్దమయ్యె॥ (ప. వేం 477 (దిహ్మ్‌ “వి” వజ- 'ద'ర్చజ-"”వని రాపాత-అను మూడువదాల-ఆరీమ (మొదటి) వర్జాలగు “వ-ద-ప లమ “చ్యుతం'' చేవి మరల్క (కమంగా వావివి “*డత్సం" చేని, కలిపి “వదన” పదాన్ని కష్టపడి వృష్టించినాడట! నాటిమండియే “*వదవ” వదం సూటిగా చక్కగా (వసిద్దిగన్నదట! ఆహా! ఏమి యీ శ్పేక్ష! ...

క్‌27 “వివ పదం ఆంత్యొక్షర చ్యుతిదానములతో స్పష్టం కాగ్యా“వదన” సదం ఆద్యక్షర చ్యుతిదానాలతో నిష్మితనుగుట మరొక విశేషము. శోకగర్భిత చంపక మాలికొవృత్తము 1.౨. ఒకే ఆక్షరమునుగాక, ఆద్యంతములందున్న ఆనేకాక్షరమలన్య, వదము లనుకూడ చ్యుతం” చేయుటవిలన్క ఛందస్పుమార్మి “గర్భకవిత”కు దారి చూపి వట్లింతకుముందే ఏవరించినాము. ఉదా; చ. నరసఖ నారకాయి నరనాథ నతఠామర నారదస్తుతా దరకర ధారదేహ రరధారి ధరాధిపదారితాశరా హరిదబిలహారి కంఠహరహారిహతాహితహార హృద్భిడా స్టిరతరసీరవాణ్‌ శివ!లజికాలర సింధుబంధనాః (ప,వేం, 822 ఈ చంప కమూలా పద్యంలో గర్భితాల్టైన ల్లోక గీతులు (కింద వివరింప ఐడీనవి. శ్లోకం: నరనాత నతామర వనారదస్రుతా-ధరరారి రరారిపదారితాళరా హరహారి హతాహిత హార హృద్భిదా-శివశీలజితాసుర సింధుబంధనా(। గీతి ఏ నారదస్తర నరనాథరశాయి-దారితాశరధరధారిధార దేహ హోారహృర్శ్భిదహర హారిహారక౦ంళంసింధుబంధచ శివశీలపీర సాణీ। ప వేం.822 వి. శోకంలోవి వదాలు వరుస్మక మంలో గర్భితాలై యుండగ్యా గర్భిరగీతి లోవి పడాలు మూఢం అ్యకమ-గర్భితాలగుట విశేషం, మరియు కంది *కంద' పద్యంలోవి మొదటిమూడు దరణముల సరీపంఖ్య లఅలోమన్న అక్షరాలను 'చ్యుతం” చేప్కి మిగిలిన బేసి నంఖ్యలోనున్న వావినన్నిటీవి (మంగా దడ్ధం చేని కరిపి వాల్గపవొదాన్ని పృష్ట్రచడ? ఎశ్రేషాన్తరం, పొదగోపన కందము. కం వెలలియు దార మధకదయం- విలుప్పుగుతాన్‌ దర్ధి నలకు నీవడుబుక్తిన్‌ గలివి ఘనదేహ! ళౌరీ-వెలి దామర యలుగు దనరు వధుగవిన హరీః వశే 350. దీవిలో సరి (౫,క,6....... మొ వంఖ్యలో మన్న అక్షరాలను చ్యుతం చేసి మిగిలివటేస్కి (10 వెరే... మొొ వపంఖ్యలోమన్న ఆక్షరాలను వరనరోడ త్తం” చేయగా(కలుఎగా) తడ్గ్భ్భు తమిగు వాల్లవ చరణం బహీర్గత మగుట గమవార్హడు,

క28

గె, కె, కొన్నీ పద్యాలలో, ఏకానేక-ఉదావారణలను (ప్రదర్శించిన, కొందరు కవులను మించి (పతిపాదమునకొక చ్యుతాదిచితములను, ఇంకొ ఇతరవిశేషనఃల నెవ్నింటినో ,పచురముొ (వదర్శించిన గణప కవి గణ్యుడు! ఇంత ఓపిక పట్టిన పాఠకస్వాముల నభినందించి తదితరములను సరిశీలింతు ము.

చ్యుత దత్తాక్షర విశేష విమర్శ శే. అకలియె హెచ్చె ధర పాంన లధికమయ్యె

పురము నందుండి జీవింప దరమె. మాకు.” తెచం 272 "పేజి

ఇర్కి కీ. శే. డా.గాగె ధర్మేశ్వర రావుగారు తమ “డాక్ట రేటి 9 సిద్దాంత గం థము తెలుగులో “చిత కవిత్వములో' “చ్యుతదత్తాక్షర” చిత్రమునకిచ్చిన స్వీయోదాహ రణము, దీనిలో *“ఆకలిమ” నుండి, అద్యక్షరమగు “ఆను చ్యుతం చేసిన *కలియె హెచ్చె"-కలికాల పభావంతో ధరలో హొంన హెచ్చుగా పెరిగి నది (అన్యోర్ధం)

2. “పురమునకు ముందు, "కొ దత్సమెనచోో “కొపరము (=సంసా రమ్ము వివాసము) కాగా సంసారసాగరము నీది జీవించడం క ష్టమవి ద్వితీ యూర్జం,

వి. డా. “గాదెగారిక్కుడ అపార్థం వలన పొరఐడినట్లున్నది ఒక పదం లోని అక్షర చ్యుతినలన, అన్యార్థము (పతీతమైనపుడు, ఆది “అక్షరచ్యుతక” మౌతుంది “ఆకలిహెద్చె ...లో”' *అ' చ్యుతం కాగా, దానిస్టానంలో అన్యాక్షరం దత్ధమె అర్థాంతర (వతీతి జరుగనందున, ఇది *అత్షర చ్యుతకం” కొవచ్చునుగాని “చ్యుతదత్తాక్షర'కు ఉదాహతణం కాజాలదు. ఏలన ఇక్కడ, చ్యుకాక్షర ప్టానమున, అన్యాక్షరదానం జరగనందున, ఆర్జాంతర (పతీతికి ఆవకొశమే లేకపోయినది ఆశ్షు- “పురము'నకు ములిదు “కా” దత్సముకాగా, నీద్ధమైవి కాపురము" అన్యార్ధముతో “ద తచ్చిత"మగుచున్నది. పై పష్యంలో ఒకచోట ఆక్షరం చ్యుతంకాగ్యా దాని స్టానంలోకాక్క వేరొకచోట, మరొకదానికి “ద్నత్రత” జరిగినంతనూ(తమున “చ్యుత దత్తాక్షరం” కొజాలడను, మా మనవిని, మవ్నింస 1పార్టితులు,

మరియు వ్యాకరణాది (పయోగములో, కొన్నిచోట్ల, వింతణంగా కొవ్ని “చ్యుతి దత్తాక్షరాలు' కన్సడినంతమా్యాతమును అవియవ్నియు *“డ్యుతి- దల్తాది చితోదాహరణములు కొడాలంపు.. ఏలనా'చ్యుతు' గావ్మి “దతం గాని,

శీణీ

జరీగిన పిమ్మట అన్యార్థ సమన్వయం" ఈ చిత్రాలలో ముఖ్య విషయమును సంగతీ మరువరావిది. అయిశ్తే వ్యాకరణాది (వయోగాలలో “అక్షరాదిచ్యుతి, దత్తత'లు సౌలభ్యం కోనమేగామ్కి వానివలన అర్జాంతరం అవిర్భవించ్వి “చ్యుకాది చ్వితోదా హరణ'"'మగు ఆవకాళం కూడ లేదని గుర్తుంచుకొననచను,

క) 1. స్తీ వాచక్కతత్సమ్కసంటోధనాంతాలకు చిన్నయనూరి సంధి బేదన్నాడు.

ఉదా ;- అతథ్రిల్లు [అత్త+-ఇల్లు] బాలేమెరుగున్‌ (బాల-.-ఏమి+- ఎరుగున్‌ |, దాతాయె ((--దాత-+-ఆయె)....ఇట్టి అత్వ నంధి పపయోగాలు కోకొల్లలు

11. దొరసానగునా? (గొరసాని+-అగునా?)--ఏన్యూది నంధి,

12. పిలిచిచ్చె (పిలిచి+-ఇచ్చె] తెచ్చిచ్చె....క్త్వార్టేకర సంధి & 17 వైఖరే (వై అరి+-ఏ)నాప్తే[నా స్తి/+-ఏ] ఇత్తాన్స తత్సకు సంధి, ౪. తొమరపాకు[తామర+- ఆకు]....ఇత్యాది నంధులు.

2] నమౌస్తాలలో వైవిధ్యాలు, వై రుద్ధ్యాలు ;- “కుత్చిత పుబుర్ధి' కి బదులు “క్షృత్రిత బుద్ది” + మ్మిశ సమౌసాలు, ఆ దినము-+-వెచ్చము == దినవెచ్చము వుడమి-[-ఈకుకు = పుడమీేకుడు, ...., వ్వైరి సమాసాలు ఇ. టోయాధముల్‌, తెప్పో త్సవం ..., ఆసాధు గమాసాలు, “తల్లిదం్యడడుల హితవును దప్పబోకు' కు ఐదు

• లుగా “తల్లిదండడీ హితవు దప్పటోకు”....ద్వంద్వ నమానం.

3] (క్రియలు :- “కొనికీ ఇిదులు “క” (పయోగ౦ం 1. పట్టుొవి-పట్టుక్క తీనికొని-తీసుక,

4. పదమధ్య న్వరలోపం : క “ఎరుగనివాడు''కు బదులు “ఎర్గనివాడు, ఖ. దిలిజ నధూటి= దిర్జనధూటి, గం గౌడిద-గాడ్డె--..

ఇక్యాదులలో “చ్యుతాదు' లు....బహుకముగా కనృడవచ్చును. కొన్కి అవి యన్నియు చ్యుతాడి చ్మితోదాహరణములు మొతము కానాలవని తెలియవలెను,

మరికొన్ని ఉదాహరణములు ॥

తెలగులో “చ్యుతదత్తము"లవి పేరు సెట్టకుండ (పకటితాలైన మరికొన్ని చమత్క్భృతిమచ్చి,తాలను తప్పించి, తప్పుకొన(దోషమును లేక చెడును స్వికరింఎ) జాలక్క పాఠక (ప్రభువులకు (వదర్శింప సాహసించినందుకు క్షమింప పార్టిశులు,

130

ట్రీ పోకూరి కాశీ పత్యవధావి గద్వాల వంస్టాన కవులు చిత కవితలను చిక్కగా చక్కగా చిందించినవారు. వారు పోక (బహువచనం = ముద్దుకోరక లను, లేక పోకల 2 “నడవడికలు, శృంగార చేష్టలను, ఊరిస్తూ, పుట్టిస్తూ, “కవి సింహా' ది బిరుదులను సార్ధకం చేసుకొన్నవారన్న అఆతిశయోకకి కొనేరదు. వారి “పారంగధరీయము” ((త్యర్థ్రి నుండి కొన్ని ఉదా ; ఆ. వె ఖగ తనయుంయ, నమ్మత కిరణుడును, వనదు(డీ

జనపరేణ్యు దానమునకు నోడి,

ముఖము 'పెల్లకునికి ముఖ్యవర్ణ ళష్టు

లైరి చెడుగు "పేరు లంది, రిస్పీ॥ అవతారిక 70వ పద్యం

ఖ = గృ తనయుడును:= [(అకొశమున-సడచు] సూర్యుని యొక్క-కుమారు డును (కర్ణుడని-తెలియవలెను], అమృత-కరుడును = అమృతమయ [చల్లని] కిర ఇములు గల చందుడును, వన-దుడు =నీటిని-దానము బేయు-మేఘుడును ఈ. జనవరేణ్యు-దానమునకు:2 ఈ - [కృతి పతియగు] సీతారామ భూపాలుని యొక్క దాన న్వభావమునకు, ఓడి=లొంగి, ముఖము = చెల్లక - ఉవికి = మొగము- చెల్లక- పోవుట వలను ముఖ్యవర్డ (కష్టులు బరి = [తమకుగల] ముఖ్యమగు వర్ణము మండి-చెడిపోయిరి, [మరియు] చెడుగు "పేరు లండిరి= చెడ్డ పేరులను తెచ్చుకొవిరి, ఇన్సీ!= లీ, ఎంత అనహ్యము ?

ముఖ్య-వర్ణ [వంశ-కల)] (భష్టుళట్లెయికనగా, శే కరుడు ముఖ్య రాజవంశ మున బుట్టి కుల్బభస్టుడై సూత కులమున జేరెను. 2 చంద్రుడు తెల్లని వర్ణము [రంగు] కలవాడై నను, “ఆనూవాస్య” నాడు నల్లనైై కన్పడకుండ పోయనుం 3 మేఘుడు వస్తుతః తనదైన వల్లవి రంగును పోగొట్టుకొవి వర్షాశాలానంతరము వెల్లిణాటు నొందెను

మరియు ముఖము[ మొదటిదినకు సంబంధించినది: ముఖ్యము ముఖ్యపెర్ణ మనగా-మొదటి అక్షరము, దావి నుండి కష్షులైరనగాా దానివి చెడ గొట్టుకొవిరి, ఆసరా - 1 *ఖి తనయుకు 2 'ఆ” మృత కిరణుుు 3 *వనిన దుకు” అను

431 మూడు పదాల మొదటనున్న “*ఖ-ఆఅంస'” ఆను పత్యేక ఆక్షరాలను చ్యుతం చేను [పోగొట్టు] కవి, 1 కర్టురుగత-నయుడు' == పోయిన-నీతి గలవాడు (నీతి- మాలినవాడు] అయ్యెను 2 చందుక-మృతకరుడు= నళిచిన్న కిరణములు లేక చేతులుగల వాడయ్యెను 3 మేఘుడు-న-డుడు [న-దదాతి]:=2ఏ కొంచెము దానము చేయని లోభివాడు గను-కయారై నారన్నమాట! ఛి, లీ! ఎంత ఆనహ్యము,

1 3 పై పదాలలోవి ఆదీ అక్షరాలను చ్యుతం [తొలగించుట] చేయుబచే, అఆన్యార్థములు కూడ రన్యుముగా వచ్చుటచే “అక్షరచ్యుతికములు' అయినవి. ఆ.వే. అఆళశర పాత దాని యాకొరమడుగుబె-నివల మిగిలినట్టి కువలయ పాతు(

టోల్చి చూతమన్నంబూర్వ వర్ణము €బాని-వ్యర్థుడౌ నరేవుండగు వితవికి॥

ఆవ. 89వ.

1. ఆ-రేపుడగు-వితవికి = వింద్యుడు గావి-ఈ కృతి పతి సీతారామభూపొలు వికి, ఆశర--హితదావి--ఆకారము--అడుగు--ఆం టెన్‌ =రాక్షసులలోం మేలై న దానము చేసిన విలిర్యకవ ర్తి (యొక్క) న్వరూపము (వామనుని పాదంతో (తొక్కదిడుటచే) -అడుగనున్న-పాతాశలోకమును చేరెను (రాక్షసః కోణసః- కవ్యార్‌ (కవ్యాదో ఒ నవ, “ఆశరః”-౪ కో.ఆశరహితడావి'పదములోవి, ఆద్యక్షర మగు “ఆ'అను అక్షరరూవం కూడ, అడుగంటినదవి భావము. 2 ఇవల-మిగిలినట్టి-కువలయహితు 5 = (బలిచ్యక వ ర్తి పోగా ఈ పిష్మట-మిగిలిన-క లువలకు-మిఠుడై న చందు?,-అవియును “ఆ అనెడి అద్యక్షరం “చ్యుతం” కొగ్యా మిగిలిన, కుఎవలయ-హితున్‌=భూ వలయ మునకు మేలు చేయువానివి, ఆక్షే-*ఆ' చ్యుతంకొగ్యా మిగిలిన, శరహితదావి:=ఉదర నంబంధ- మైన-లాభమును- ద త్తం చేసిన (భూమిమీది [పజలకు వర్షించి మేలు చేకూర్చి న) మేఘుము, అట్టి మేఘువితో పోల్చి చూతముంఅన్నన్‌ = సొటిగా ఉవమించి=చూడ

" దలంచినమ, పూర్వ వర్ణము(దాసి= 1. చం(రుడు తనకు మొదటినున్న తెల్ల వికొంతి పోగొట్టుకావి, అవియును! 7, “శరహిత దాని" లో, పూర్వవర్ణమగు “శ'ను చ్యుతం చేయగా, వ్యర్దుడౌన్‌ ='అసువస' నాడు కన్పడిక, పోల్చుటకు ఫవిక్రిరావి *దవటి అగుళున్నాడనియ్యు 3 మేఘుడు కూడ (వి+- అర్జుడు) విశేష్నదవ్యమును పోగొట్టు కొమచున్నాడనియు భావము. ఇట్ట “శరహిత దావి లోవి పూర్వాక్షరాన్ని పోగొట్టు కొవి “రహిత దాపి'యైై అవగా- పోయిన దానగుణము గలవాడు అంశ దానం చేయక వ్యర్థుడయినాడ నియు ధ్వవించుదున్నది. అంతేకాక్క చం్యదుడు ఆహ్లానమును

132

కల్లించునాడు (చది, ఆహ్లాదనేకాగా మేఘుడు- (మేహతీతి = మేఘళమిహ...సేచనే) "జలముచే తడుపువాడు” అను ప్యుత్స త్త్యర్థమును కూడ పోగొట్టుకొని వ్యర్జులెనా రవియ. (పతీయమానమగును ఇంకొంచెము లోతుకు దిగి, ఆలోచిస్తే, వీరిద్దరు “*ర"'హితదానులు:= రేఫము(రకొరముతో, లేకనాళముతో, కూడుక్‌"న్న దానముగల వారు, (ర =నాశము, కామము, భయము, రనములేనిడి-మొ _నానార్దములు) కాగా, అరేఫుడు-ఆగు- ఇత వికి రేపొక్షరము లేక (రృీహితదావి'=లాభమును దానము చేయువాడు, లేక అనింద్య దానము చేయు-సీ కృతి పతి యగు సీశారామభూపాలు వితో పోల్చి చూచుటకు వీలుగానివారై రనియు ......-సరంవరగా వచ్చుచున్న వ్యం గ్యార్థములు.

కె. ఇట్టి వ్యంగ్య వరంవరలు గల దానివి “శబ్దద్యిత మనవి, *ఆధ్రక్సో మనవి కొట్టివేయిగలనూ? మరియు, పద్యంలో “ఆ-శ-ర'” అను అక్షరాలు (కమంగా, చ్యుతాలైై అన్యచమత్కాంరార్జాలన్తు అందించుచున్నందున “చ్యుతాక్షర చితము” లగుచున్నవి.

ఇక, ' పోకూరి"వారి దత్తచిత పోకడ నొకదానిని సావధానముగ్యసమీక్షింవ (పార్టన, చ, “కి మగువశళోణింటోలమికి(గుందుచు సున్నకుః దెల్ప 'నేనుము

ధ్యమును జయింతు"' నంచు(జవ్కి తా జత గాక్క “భి యన్‌ వయన్య కొ

(మమును దెల్బె,/దాంజన్కి నలంబుల(బోలంక, మూండునేక ళ

క్రిముగను పోయ్యి చన్గవకు తగ్గెను, “కల్లవె నెళ్తిపో ట్లికన్‌॥ 2-40,

కు:=భూమి (క_ర్థి) మగువ-(శోణిక్‌-పోలమికిన్‌-కుందుచు= అ నాయిక యొక్క పిరుదుకుంనమా నమని ఉపమించుటకు వవికిరానందునబాధపడుచు, సున్న కున్‌--తిల్పన్‌ =సున్న(0)కు-విన్నవించుకొనగ్యా నేను-మధ్యమున్‌-జయింతున్‌- ఆంచున్‌-చని=((ఆ సున్న) నేనే న్వయంగా (వెళ్ళి-ఆమె నడుమును గెల్బెగ- ననుచు-పోయి, తాన్‌-జతగాక =తాను నున్న) నడుముతో-పోల్ప్చుటకు సమానము కోకపోపుటచేే *ళ'“-ఆన్‌-వయన్యకు+-ఆ _కమమును-కెళ్చెన్‌:=(ఆసున్న, మరల) “*భ' (వక్ష్యతము) అను పేరుగల-సప్నేపాతువాలికి-ఈ--టడిపోయన విధానమును తెలియజేసెసు. సిమ్మట, తాన్‌-చని=త నక్షత్రము (భ) కూడ స్వయంగా-పోయి నఖ?బులన్‌-పోలక == అమె గోళ్ళతో కూడ-నమానము కొనాలక, (కొనగోటికి కూడ సవికిరాకపోగా) ఆ-మూడును“=కుం౦-భ”అము మూడక్షరాలుమ్కు ఏకళబ్బముగ దత్త

శ్రి

ములయిపోయి కలిసి ఒక్కళద్దము “కుంభము' గా కలిసి పోయి-ఒక్క మాట మీడగా-వెళ్ళి చన్‌-కవకునొ-తగ్గెను= చన్నుల జంటతో-పోల్పుటకు కూడ-వీలు గాక తగ్గిన వయ్యెను. ఇక (న్‌) =ఇందుమీద అన్నిచోట్లమ ఇట్లు ఓటమి నంభవిం చిన పరిస్థితులలో, నె త్తిపోట్లు-కల్ల వె?=నెత్రి (తలమీద దెబ్బలు లేక బాధలు కలుగకుండునా? లేక ఎ్రిపోట్లు- =తస్పులన్ని మనస్సును బాధ పెట్టుటలు-కలుగ కుండానా? అనగా తస్ఫక బాధలు కూడ కలుగుమండునని భావము.

౫ క. ఇచ్చట *కు' కు *నున్నమి మరల వానికి *భిను “దత్తత చేయుట వలన, “కుంభ' మై, అన్యార్థములతో కూడ నమానములుకారేదు అన్వుడు, ఈ మూడు అక్షరములు ఒకే కబ్దముగ “ద్వల్తము" లై, కలిసిపోవునట్లు చేసి *ద_త్ర చ్నితమును సాధించిన కవియొక్క పామర్జ్యము, పరులను కౌతాల (ఆసూయ) పడు వట్లు చేయుచున్నది, -

వి నాయికయొక్క_ నడుము నన్నగా, తక్కువగా నుండుటచే శూన్యము= సున్న (09), “ఆకాశం గగవం శూన్యం ... గన్కుఆనలు ఆ నడుముదాల నన్నవిది అన్నట్లు “ఉదరం పరిమాతి ముష్టినాో* (పిడికిలితో నడుమును కొలుచుట), “వదపత్‌ సంశయ గోచరోదరిన్‌....” ఆ నడుము అనలు ఉన్నదా? లేదా! అన్నట్లు సంశయ మును గల్గించు చున్నట్లున్నదనవి + ఇర్యాడిగ సంస్కృృతాంధ కవులవర్థ నల విట సంధించుకొనవలెను.

చేమకూర వేజ్కిట కవి “వాబ్న్వయమరూడఢి నీయంతటివాడికేడీ? ,..” అవి, (వతిపదంబున... జమక్కా-రము నర్థగొరవముగల్ల, ననేకకృతుల్‌ (పనన్న గంఖీర గతిన్‌ రచించి మహిమించినట్లు రఘునాథ నాయకువిదే కీర్తింపబడిన కడుంగడు గడుమువాడు. ఆతవి ఇంటిపేరు 'నస''గా ఉండవచ్చును గాని, కవిత్వంలో మాతం (వకృష్ణ్టమగు “పన” గలవాడు.

మ 1, విహరించున్‌ మరియావిలంటిచట, 2, దావింజిల్కి నెమ్మేవియా విహరించున్స్‌ 3. పికినాదముల్‌ చెవికి గావించున్‌ జవుల్‌, 4. పోదమా సహకొరాళి పదంబు జూడగ వయస్యా! *“హాళి' వాటిర్లెడున్‌,

5. సహకారాళి పదంబు జూడగ వయశ్యా। *'హాళి' యౌనేగదా! ౪వి 2-53

నందర్భం ; కుబేరుని (పేయపి “*నంద''యను అవ్పరన్క తన నల్వురు

కంత

ఇలులతో, అన్నెలోకొలు తిరిగి వస్తూ అందమైన ఒక ఆడవివి చూచి, ఆనందిస్తూ ఆక్కడ ఆ ఆయిదుగుర్తు ఆడుకొన్న చతురోక్సులు, ఒకటవ (1) చెలికత్తె: మల యావిలంబు-ఇచటన్‌-విహరించున్‌:= (ఓచెలీ!) మలయమారుతము, ఈయడవిలో- వీచుచున్నదిసుమా! ఆనగ్యా రెండవచెలి (2) కావివ్‌-చిల్కి,-నెల (ఆి)-(మేవి- ఆవి5=హరించున్‌ = (టౌను! విజమే) ఆ గాలి-తీయనివాసనసు-వెదజల్లి-చక్కని శరీరము నందలి వేడిని-పోగొట్టుచున్నది-దీనిలోవి ద్వితీయార్థ్హము: నీవు “విహరి స్తుంది”-అవి మాత్రమే చెప్పినావ్యు కాని ఆ “విహరించున్‌"లోవి “వి నొ-చిల్కి== “వ అనే అక్షరాన్ని “చ్యుతం”' చేస్తే “హరించున్‌” మాతమే మిగిలి, నేగిని వెడలగొడి తుదనవి చమత్కా-రార్జాన్ని కూడ, తిల్పుతుందిసునూ! అవిరెండవ చెలి 'హెచ్చరిక. 3, పికినాదముల్‌ --చెవికిన్‌-చ పుల్‌-కావించున్‌ = ఆడుకో కిలల అవ్యక్త ధ్వనులు=చెవులకు-రుచులను- కల్పించుచున్నవి. లేక్క చెవికిగాన్‌ =చెవికోసమై, చప్పుల్‌ -వించున్‌ = రుచిగల్లిన, సాటలను-వినిపించుచున్నవి, అనియు చెప్పవచ్చును. ఆంత్రేకాక్క “నా” దముల్‌-కౌన్‌ జగన” అనే అక్షరాన్ని “ద లత్తము” చేసికొన్నవి- కొగా వించున్‌ :=వినునట్లు చేయుచున్నవి. అనగా “(కా) వించున్‌” అన్నవద మధ్యమందు “న” కారాన్ని “దత్తం ' చేస్తే విన్‌చు, ఏనును” కాగలదన్న చమ త్క్భెలి, కూడ చర్చిత మైవట్లుండును. 4 వయస్యా1. సహకొర-ఆళివదంబున్‌-చూడ గన్‌=“హోళి' -పొటిల్లైడున్‌- పోదమా!= చెలీ!-ఆ తియ్యమామిడిచెట్ల- వరుసలున్న స్ట్థలమును-చూచుటకు-అిన క్రి కల్లుచున్నది (కనుక్క ఆక్కండికిి వెళ్ళుదమా? అని నాల్గవది చెవ్ప్చగ్యా 5. వయస్యా[!- న *హ' కార-ఆళి-నదంబు-చూడగన్‌= “హాళి”- బొనే-కదా।=చెలీ! “హి కొరంతో- “ఆ€' అన్నపదాన్ని చేర్చి నంధించ్కి చూచి నచో *హాళి అన్నపదం-కయారౌతోందికదా! 'హ్‌-+-అళి” లేక హ--ఆళి = (పడాలను సంధిస్తే) *'హాళి' అనేపదం సిద్దిస్తున్నది గదా! ఆనే-చమత్కార౦కూడ్‌ చెంగలిస్తోంది. లేక, నహకొర-అశి-పదంబు= ఒండొరులమేలు కోరి సహకరించు కొను చెలికత్రెలుండు స్టానమును, చూచినంతనేే సంతోషంకలుగగలదని కూడ అర్జాంతెరం (పతీయమానమగు చున్నది లేక, నహకార-- ఆశివదంబు-చూడగన్‌ = తీయవి మాొమికి చెట్లపై చెన్నారు-తుమ్మెదలు ద్రాలిన అడుగులు, లేక భమరముల రయంకొరములు వినగానే సంతోషం (హా కల్లుచుండునుగదా! అనియు (పతీత మగును,

కక

వి. ఇక్కడ *చ్యుత-కత్తి చిత్రములు” వాచా చెన్పబడలేదు మధ్యయుగం నొటి రాజాస్టానాలలో, పండిత గోమ్టుఐల్యో నరన్వతీనదనాలలో కావ్య-(వదింధ- శాస్త్రాలాపాలతోపాటు, గూఢ కూట, (సహేలికొ, (పళ్న్ళో త్తర్మ చ్యుత దళ్తాది చిత క్రీడలుకూడ కోకొల్లలుగా వికృుష్ణములై ,విరోదంతో పాటు విజ్ఞారాన్నికూడ వెద జల్లినవవిి భట్టవాణా (74) దులోకాదంబరి ' మొదలగు (గంథాలలో ఉట్టంకింపదిడి నవి. తరువాత లారవ, మాఘ, భట్టి, థఛోజ, శ్రీహార్దావి కవులడే. సున్నృశంలో వలువిధాలుగా (పచారంలోనికి తేబడినవి,

ఇల్లు ఆరోచశాక్చుతాలైై, చకుత్కార చందశంచర్చితాలై , డెందమునకు ఆఅమందానందాన్ని ఆంగిస్తున్న, ఆకృతి మచ్చిత కొవ్యాలంకారములక్కు అవరము లవ్వి అధమముబు"” అని-అధవుత్వాన్ని ఆన్పృళశ్యత్వాన్ని అంటగట్టి అణగగొట్ట జూచిన ఆఢ్యం-భవిమ్ణువుల శే మనగలము? ఏక్కో ఎక్కడో, ఎన్నో కొన్ని శబ్దా డంబరము లుండనచ్చును,ఉన్నాయ్యి ఉండగలవు కూడ్య ఎవరు కొదనగలరు? అన్వే షించి చూపే, రామాయణ, భారతాది ఆదికొవ్యాలలోనేగాక్క, కవికుల తిలకులుగా కీర్తిగన్న కాశి వాసొదుల మహాకొవ్యాలలో కూడ శబ్ద చ్చితాంంకారాలు లేకపోలేదు. ఇంకా లోతుకు వెళ్ళి మూస్తే, దేవకాస్తుతులలో, దండకాలలో (పతిదిశం మనం పలు మారు సలించే శ్రీ వేజ్సకేళ్వర స్నుపభాతాదులలో కోఫొల్లలుగ్యా వేలమోదిగా వెల్లి వొడుచుడు వెలుగొంద్కి వెబగొందుచ్యు శవణాట్హారి పుట 'పేయముగ వైచ్చిత్య, వైదగ్ర్యముల నందించుచున్న (పొజ్య ద్ద విశాలయార - సాహిత్య- సౌహిత్య- సాామాజ్యమునక్కు మోకాలు అడ్డుపెట్టి ఆనగలమా? మొత్సంమీడ "ధ్వవి (వధాన కావ్యము" ల కున్నంత గౌరవము వీవికి లేదనుట నిశ్చితమైన విదానము. దానివి కాదనగల వారెనరుందురు? ధ్వవి కొవ్యములను అర్జంచేసుకాని, అవలోడనముతో ఆనందించు. నారికంకే, నేటి కాలలో, శద్దాది చ్యికాడంబూలను చేకొని ఇెన్ను వరచువారు కూడ తక్కువగా నుండరవి భావింపవలెను,

ఆది అక్షరాన్ని *చ్యుతం” చేస్తి అంత్య అక్షరమునక మరొక అక్షరాన్ని “దానం” చేసిన చ్యితము. సీ... మనుజావి యాకార మహిమకు మొదలేది? వగవైరి వైరికి నగరమేది?

రాముడు గాంచిన రాక్షనపక్షేది? శివికర్ణులార్హించు చెలువమేది?.... ....... ఉం

(వ 1. మానవ న్వరూవాన్ని తెబ్బు ముఖ్యాంగమేది? ఉ. తల (=శిరన్సు ఇది మానవాకారాన్ని తెబ్బటచే “ఉత్సమాంగి మనదిడుచున్నది 2. నగ-వైరి= పర్వతముల రెక్కలు పరిచి వాని$ శతుప్ర నవాడు- "ఇందుడు వానికి వైరి ఆి

136

ఇం్యదువికి శ్యతువు రావణుడు, వావి-నగరము ఏద? ఉ లంక (=లంకొఎట్టజఎము) 3. రాముడు రక్షించిన కూరపక్షి ఏది? ఊఉ. కొకి ((=కొళొసురుడు) (పూర్వము కోకొసురుడ్సు కొకిరూపమున వచి? సీతా స్టనములకు గోళ్ళతో గీరెను. కోపగించిన శ్రీ”ముడు దానివి ఇషీకొస్ర్రముతో గొట్టగా, ఆ బాధకు తాళజారక్క కొకాసురుడు రామువి కరణువేడగా, రక్షించెనవి రామాయణగాథ,) 4. శివిచ్యకవర్హి కర్ణుడు సంపాదించిన క్షేమము లేక రీతి ఏది? ఉ. కీద్ది, బి తన మాంసము విచ్చియు, కర్ణుడు కవచకుండలముల విచ్చియు, దిగంత యళోవిశాలురై ర.

వి. మొదటి ఉత్తరం *త9' లోవి ఆధ్యక్షరం "తిను చ్యుతం చేపి, ఆంతా క్షరమగు “ల'కు *0క' దర్తంచేయగా, “లంక” యై, రెండవ (పళ్నకు సమాధాన మైనది. మరలదీఏ ఆద్యక్షరమైన “లం' ను చ్యుతంచేసి ఆంళ్యాక్షరం “క"కి క్రోవి ద్ర త్తంచేసిన్య "క్రొక్రి” 3వ పమాధాశమైనర్కి మరల 'కొ' తీసి, అండ్యాక్షళం క్రి” క్రి *ర్హి'వి చేర్చిన కీర్తిమై 4 వ (పశ్నకతు నమాధానమైనది,

11 8. చ్యితకొవ్యాలంకారాలలో. “క-క్కా. కి-కీ....” ఇత్యాదులలోని (హాన్వ డీర్చములు మొదలగునవి దోషములుగా వరిగణింపబడ వు

సంస్కృ్బృతావికి చాలదగ్గర నంబంధంగల తెజగులోఈ మ్యత-ద త్స-చిత్రాలం కొరములు ఆయాపేరులతో అంతగా వాడదిడినట్లుక నృడవు క్యాచిత్కంగా విసిరివేయ దిడినట్లు చూపనైడివి కొన్ని ఆనామకొలు చ్యితకవులుగా కీరింపబడిన పెద్దనాదులు రామకృష్ణ రామరాజభూషణాది కవులుగావి, ముఖ్యంగా చి త కవిత్యాన్ని చిందించిన గావిగణపవరపు వెంకటకవి మొదలగు వారుగావ్వి విరిఏగా, చిత్రాలంకొరనామాలతో, విడివిడిగా విభిన్న రూపాలను చితించినట్లు కూడ మా దృష్టిలోవడలేదు సూచ్యార్డ సూచనగా అక్కడక్కడ విసరబడినట్లు కన్పడుచున్న వావినిమేము వ్యాఖ్యానించిన మా పూర్వ (గంథాలలో ఉదాహరించిన కొన్నిటిని పాఠకమహాశయులు పరగ హింపగలరు,

అసఫ్లే చేమకూర కవి మొదలగువారు నొమధేయ స్పరస్పరంగా విబ-రింన కున్నను, తమ (గంథాలలో అక్కడక్కడ సూచించినట్లు కన్సడువావివి పాఠకుల ముందుంచి, నమన్వయింవబూనిన మా సాహనస్య్పమత్నమును మన్నింపగలరు. ఈ “విహరించున్‌ ..,” పద్యంలో వేంకటకవి “విని చ్యుతం చేయుట్క “నిను దత్తం చేయుట, “హి కొరమును “*ఆళి'కి దత్తండేసి కల్చుట....వలన్మ్న “*చ్యుత దృత్త చితతను సూచించిరాశనుకొనవర్చును మమ్బృనకు మ్మాతము చూసినాము. (గంథ విస్తరలీతివే వదలిన వావివి విజయ విలానంలోని 1-88, 2-65, 2167 ఆది పద్మాలలోని చితారితో గమనింపగలరు.

క్రై ఉం ఉరుము మెరుములతో నుర్విగురియునదేది? బంగారుతో చేయబడున దేది ? యమువిహ_స్టమునందు నమరు వాయుధమేది ? గుండెనీరుగ చేయుగుణమదేది? నన్నా్యాసి కింకొక్క నలిమైన 'పేరేది!. శ్రీయర్ధ మిచ్చు పర్యాయమేది? మ్యగగీవు సతిపేరు చూడశయ్యది యేది? మతి తద్భృవమ్ముగు మాటయేది? నక్షతకోటి గన్నడు స్టానమదియేష? "చదువు” దీవికి మారు శబ్దమేద? శే. రెండు నర్జంబుఐ జవాబు లుండవలయు- పతిజవాబుకో నంత్యాక్షరంబు దాని పె జవాబులో నాద్యమై పంగవలయు--దేవ: శ్రీ వేంక కేశ! పద్మాపతీశ! బై సు, పద్యంలో నున్న (పళ్నలు 10. వానికి రెండక్షరాలుగల (పత్యుత్రరాలు చెషవలెను. _ (వతి జవాబుళోవి అఆద్యక్షరం “చ్యుతం'” కాగా మిగిలిన రెండవ- అంత్య-అిక్షరం, తర్వాత చెప్పటోవు జవాబున కొద్యక్షరమై, దానికి మరొక అక్షరం “ద_త్సం' చేయపంనను వియమము, (పతిదానిలోన్నుకమంగా గమనార్హ ము, పద్యంలోని తవ పశ్ననుండి “చ్యుత దత్తా”లతో వచ్చిన (పళ్యుత్తములు.

1. వాన 2నగ్య 3 గద్య 4 దయ్య 5 యతి, 6 తిరు, 7 రుమ, 8 మద్మి 9 దివి, 10 విద్య- అనునఏ. దీనిలో గమవింపదగిన మరొక చిత్ర మేమనగా- పె-1-10 (పత్యు త్తరాలలో ఓవ (పత్యుత్తరమగు “దానిక, అదరినుండు “వాను చివరి 10వ _పత్యుత్తరమగు “విద్య" ముండి, అంత్యాక్షరమగు “ద్య న్ను రెంటిని చ్యుతంచేవ్క్‌ మరల మిగిలిన అక్షరాలను రెండురేండుగా కలిప్కి ఏడీ; చదివిన శేనన్మ 2గగ్య 3 దద శయయ, 5 తిత్కి ర రురు 7 మమ 8దిది 9 వివి- అను ౫ంటలు, చక్కంవి శిల్పముగా నేర్చడి దానినుండి 'గగం దద, మమ లను సంగీతన్వరాలేకొక, తిజతీరుమల్క తిజాతిరువతి-క్షేతాలు,...మొ.. విశేషాంతరాలు కూడ నేర్పరి, పారకులకు చిత్రకవితా మాధుర్యము వనంతముగ నదింపగలపు, పొనఃపున్యముగ చెప్పుకోదగ్గ ఏశేషాంతర మేమవిన్న ఈ సద్యం కొన్ని సంవత్ప రాంకింద్య తి. తి, దేనస్థావ “వ ప్పగిరొ' ప్యతికలో (పకటింపబక్కి పత్యు తరముల నర్జింప్క ఒకరిద్దరు కొదు, ₹8 వందలమంది పారకులు, నకొలంళలోో నరియెన క0 వత్యుత్తరాలను పంపగా వానిని పరిశీలించి సంపాదక మహాశయులు "నారి కందరికి పొరితోషకము లిచ్చి నన్మావి౦చినారట,

క38 ఇట్టి, కష్ట, క్లీష్ట, చ్యుత దత్తాక్షరాది” పద్యావికి ఆడిగినదేతడవుగ సహప్రా దికంగా సమాధానాలు వచ్చినా సకాలంలో 7-8 వందలమంది పారకులు పంపించి నారంపే, ఆం(ధ్యపదేశమెంత చ్చితకవితా (పియమైనడో తెలుస్తోంది. ఇంతకంశే శీష్టవశ్నలిచ్చినను, (పత్యుత్తరింపగల ల్లాఘ్య కవి -- పండిత- పాఠక (పవరు లెందరోగలరవి, పెంచి (పోత్సహించి, పోషించు వదాన్య శేఖరులు, (వభుళ్వాలు, కరువుకాకుండ నుండపలెనన్తి మనసార కోరుకొందము. సంగీత [తిమూర్తులలో ఒకరగు ముత్తుస్వామి దీక్షితుల గేయరగనలు- ఆనందభైరవి రాగంలో- త్యాగరాజ మోగ వ్లై భవం అగరాజయోగ వై భవం, రాజయోగ వై భవం, యోగవై భవం, భవం, వం" అవి. ఆయనదే ఇంకొకటి ్రీరాగంలో (శ్రీశారనపదే రవసదే సవదే, పదేవదే, భాయాతరంగిణి గేయంలో నరసకొయే, రనకాయేే. పకాయే్యే. కాయే “మాయేత్వం యాహి॥ అవి వల్లి. ఇదే మార్గంలో శ్రీ ఎన్‌. పి. కృష్ణమాదార్య కృతి... “మారజననీం, ఆశ్రయే" అని పల్లవి-చరణాంతంలో “*వసునుపాతా, నుమహితాం, మహితాం పాతాశా తాం, అవి. అంగీతశాస్త్రంలో ఈ చ్యుకాది వయోగ పద్దతిని గోవుద్భొయతిఆంటారు, సమా సంతో హడిన ఒక వదంతో (పారంభం అయి [కమంగా వదచ్యుతిచేత సన్నబడి వస్తుంది కనుక గోపుచ్చయతి అన్నారు. గోపుచ్చము (పారంభంలో వెడల్పుగా నుండి (కమంగా సన్నపడుతుంది కదా! మరియు మహాకవి శ్రీదాసు శ్రీరాములుగారు తమ “అభినవ గద్య (వదింధ కవిత" [గంథంలో (వదర్శించిన “చ్యుతచితములు”

1. నవనధాధీళవిఖ్యాక, వనుధాధీశవిఖ్యాక్క నుధాధీశవివ్యాక ధాధీళవిఖ్యాక, ధీశవి్యాక, శవి్యాక్క విఖ్యాక్క భ్యాక 2, కవీరనభామా త్త వీరసభామా _ర్హ్యరనభామా త్త, వభామా _ః భామా త్తృమా త్త 3౩ తమోహరపిత, మోహరపాత్క హరహితి, రహత హిత
2. భవనగ వనగ్య నగ్మ 5, తతనయాళ్య తనయాళ్య నయాళు యాభ 6 గజప (శ్రి, జవశ్రీ వ్ర శ్రీ, వీవి అర్హములు కొవలసినచో శ స. సీతారామ బహ్మశాన్తీగారు ాసినవి ఆ (గంథమున చూడిగలరు,

139 “వి కాలో వారి “మా తచ్యుతక నంభవ ద్చిన్నార్ట భిన్న(వవృత్త క తద్యుగ్మ నంయోగ జన్యాంధ భాషా వంచ దామర నృల్తియ దనుష్టుప్‌ కోక యుగ్మము!” (ఆనగా-ఉన్న దీర్చము తోడ జదువగాా భగవత్‌ స్తవనర మైన ఆనుస్టప్‌ ల్లోకములు, ఆందలి దీర్చ ములను “ద్యుతం”చేస, (హాస్వాలుగా చేసి చదువ,(శ్రీస్తుతి పరమైన (పమాణింావృత్త ములు కాగా, ఆ (పమాణీకొ వృత్తములు రెండును కలిస్కి తెనుగున నాక “పంచ చొమర వృత్తమైన చ్చితము .) శ్లోః వయోధి కన్యకా రామా!-భయా ర్షీ భంజన క్షమా | జయాభివృద్ది నందానా! - న్వయోగానందికా ఠ॥ వి,వే. 302 ఆయ (పనన్న ఫాలాభా! - హయాభాలాఒఒ పూర్ణమందురా | జయ త్వ మహరాయాతా! -- శమాన్వీకాత్మ భాసురా! ॥ వి,వే. 303 | 8 పై రెండు పద్యాలలోవి సమాన వదాలన్నీ నంభోధనములు, నుల కార్ధములే. భయ+-ఆర్టీ-భంజన క్షమా! = జంకును-బాధలను--పోగొట్టుట యందు వేర్పరీ! అఆయ-(వసన్న-ఫాల--ఆభా=యాగ్య, యోగాది కుభంకర విధులచే-తేట మైవ-మదుటి-కాంతి గలవాడా! శమ...అస్వీత-తత్మభాసురా! = మనోవిగగహంతో- కూడిన-జనులకు (మోగు9కు కనుపించువాడా! అహః +ళ౪యాతా-త్వం--జయ 5 విట్టార్చులను- పొందినవాడా! - సీవు-సర్వోత్కృష్టుడపైై జయమును పొందు చున్నావు! హిరణ్యకశిపుడు విష్ణువును సట్టుటకు రాగా “యుద్ధమున వీనిని చంన రాదు” అని నిశ్చయించుకొన్న ఏష్ణువు, వావి నిడు-ఊర్చులలో రహన్యముగ చేర్కి కనుపింపలేదని పురాణ (సవచనము. “ఆ ర్థి-ఆ ర్డీ అన్వీత-అవ్వీతి శర్దాలు ఇకార, ఈ కొరా న్రములుగా శాఫ్ర మున (పసిద్దములు, (పయు_క్రములును, వె రెండు బ్లోకాలలోవి 1,3 (జేసి) పొదాలలోనున్న 7వ ఆక్షరాలగు “రాధా, ఉ లా-యా” అను అక్ష్ర, నరి పొదాలలోనున్న 3వ ఆక్షం౮ాలగుో లీగా, & భా-స్వీ'ల లోవి వగు, దీర్ణాలను “చ్యుతం” చేస, (హస్వాక్షరాలుగ దదువ వలెను దీర్తాలతో చదివినపుడు భగవత్‌ స్తుతి నరములైన పె రెండు శ్లోకములు, (హన్వములుగా చేన్‌ చదివినప్పుడు శశ్రీస్తుతి పరములుగా మూర్కి రెండు సంస్కృత

140 (సమా ణీకా వృత్తిములగుచున్నవి. ఆంశేకొక్కుఈ (పమాణికా వృత్తములు రెండును కలిసినచో, తెలుగులోనొక “పంచ చామర వృత" మగునని కూడ గమనింసవలెను. ఆహా! ఏమి? ఈ “ని(కాల'' వారి వ్మికమ విక్షేపషము | తెలుగులో చ్యుతద త్రచ్శితము

ఆర్జానకు అక్షర చిత పబంధం* గీ కచమునకు( దొల్త కొమ్మూ( డ(గంతు డనుచు-

గంధరం బాదివర్ష విఖండమయ్యె

నొత్తుం గొవిపోవ గళము సద్భ్య త్తింజూపె6దింగి

కుదమ్ము లెదిరిన వి[గె కొమ్ము. వే. ప చా.మం-734 పద్యం

1. మన్మథుడు “కచమునకు ముందు ఉకౌరము (కొమ్ము) నిలువ (ఊంద)గా, కాదత్టం జేయగా *ఠకచము"'న్కు 2. కంధరములోవి ఆదిమ వర్ణాన్ని (కం)మ ఖండింపగ్థా “*ధరము” (కొండ, ధరించునద్రిగన్తు 3. మరల్వయీి “*ధరము” నుండి, ఒత్తును దీసి వేయగా (= ఒత్తున్‌-కొనిపోవ) (చ్యుతంచేయగా) “*డరము'' (శంఖము)గాను, 4. “కుందము' మంది మరఠి “ఊఉ కారము(కొమ్ము- ఎదుర్కొని విరుగగ్రా“కందను' గా మిగిలిన దవి భావము,

వి, 1, “కచము' నకు “ఉ' కారం దత్తం చేయగా, “కుచము"” దత్త చిత మైనది. 2. *కంధరము' నుండి ఆది వర్ణం “కం” చ్యుతం కొగా “ధరము" చ్యుతమైనది. 3. "ఈ' 'ధరము”' నుండి 'ఒర్తు"ము చ్యుతం చేయగా 'దరము" చ్యుత చిత్రమైనది. 4. “కుందము” నుండి ఉ' కొరము (కొమ్ము)ను చ్యుతం చేయ “కందము” చ్యుత చిత్రమైనది.

హిస్టీలో “చ్యుతదత్తి చ్మితములు,

భోజరాజాదుల ననుకరించుచుు దాలామంది ప్‌స్టీ అలంకారికులు చితాలం కొర, నియమ వర్లీకరణములను పాటించిరి. కొందరు మౌలిక వ్యాక వివేచన లను హడ చేని, చూపించినారు

సర్వ్యవథమంగొా హిస్టీలో ఆదార్య కేళవదాసు తెన *&8 ప్మృవియా (గంథంలో వివరిస్తూ, ఈ చ్వితాంంకార విర్వాహంలో కొన్ని చిక్కులున్నపని, ఒకో, ఏవైనా ఒక అక్షరం తర్వాత, ఏనర్గ అనుస్వారాలు (8-0) లేకున్నన్యు గురువులఘునై హే లఘువు గురువై నను, గణ-యతింరన-భంగాదులున్నన్సు దోషాదులుగా నెన్నరాదవి,

ల! “వ-దిలు *“య-జ'లు మొదలగువావికి అభేదాన్ని పొటించొలవి, అంతమా(శాన ఆధి కొరాన్ని దుర్వినియోగం చేయక్క వాని విశిష్ట నియమాలను, నునిళిత ముద్దిబలావ్ని ఉపయోగించి చి శ్రెకాగ్యంతో తన్నిషేవణం చేయవలెనెను, నేను ఆ చితనింధువు లో ఒక బిసువును మ్మాతమే తెలుపుచున్నానవి కూడ కవి మితులను హెచ్చరిం చెను.

శేనన చ్మిత సము[దమే బూడత పరమ విచితై1

తానే బూందక కే కడై బరతన హొ( నువి మిత్రజ కే.క. 16-1

శ్రేళవ “కవిపియిలో “చ్యుతద_త్ర చిత్రాలు మృగమ్యములు- క్రింది కేశన- పద్యం, పైకి *మాటత్రాచ్యుతక'” భ్రాన్సిని పారకులకు కల్గిస్తుంది కొవి, వస్తుతః, ఆది “మా(శాచ్యుతకం” మాతం కాదు.

ఏక న్వర జహ:6బరనియే అద్భుత రూప “అ” వెర్ణ।

కపా ఏ మాత్రా రహిత సోమిథత చిత అభర్ణః శేక 167

స్వరాలు 16 వానిలో జక న్వరమగు “అతో గూడిన రచనలో, అన్ని వర్ణాలు వచ్చినచో, దావివి “ఆమాథతికము” లేక “మానశాహీనము' అంటారు గావి “మాతాచ్యుతక* మవరాదని (గహింపవలెను.

మూలరి.___జగ జగమ గత భగత జన రన దిన... 4

49406446 హొరన మదన మద మదన కహన హరణ శేక 16.8

",9. ఈ పద్యమున్నే భగవాన్‌ దీన తన *“ఆలంకార మంజూషిలో ఉదా హరించెను.

ఈ సద్య6లో నారాయణుడు వర్తింబడినాడు, దీనిలోని 'ఆమా(తిక్క మాళశా రహితి” పదాలు పైకి భాన్తి జనకొలుగా కన్సడతాయి. వీనివి, *ఏకస్వర+ ద్వి న్వర, సర్వలఘు నర్వగురు... ఇత్యాది ద్ద రచనలుగా (గపాంపవలెను

“వీభారీ దాన'-'కొవ్యవిర్ష్ణయిలో “వర్ణగు ప్త చితాలంకొర వర్ణన

పారాంతర-చిితం(దోహా)

“వరన లుపే ఐదలే బర్రై చమత్కార ఠరహరాఇ । చికా. 21.24.

ఒక నర్జాన్ని లుస్తం చేసినా పెంచినా మార్చినా, చమత్కారాన్ని చింది పే చాబ అది *పారాంతర వర్ష లుప మౌతుంిదని చెప్పి, ఆదివర్ట్య మధ్యవర్ణలుప్తా లను ఉదహరించెను.

ఆది-వర్ణలు_ప్త-వర్డ నంచాపా ఈ)

తమోల మగాయి ధరై ఇహి బారీ। మిలిపేకీ జియమే( రుచిభారీ;

కన్హాఇ ఫర్ణా కబధౌంసఖి ప్యారీ! విహార కి అజు కర్హై ఆధికారీ॥

క42 ఆన్య తిలక ;- నిరే కో ఏక ఏక వర్న ఛోడి పదే దూకకో అర్థః (05 అ) మోల మణాయి ధర్తై ఇహి బారీ లీపేకీ శియమేంరుచి థార్‌! న్నాయి ఫిర్నై కబ ధౌ నభి ప్యారీ! హార కీ ఆజు కరై అధికార! (36) పై 35వ పద్యం, నాలుగు చరణాలలోని ఆది వర్ణాలగు “త_మి-క-వి' అను వానిని చ్యుతం చేస్తే 346వ పద్యం లబ్ధమై, పూర్వ పద్యార్థాన్ని మార్చి చమత్కా రార్దాన్ని చిందిస్తుంది. ఉదా: “త మోల' ఆదివర్ణ లోపంతో మోల"గామ, అక్ష “మిలివీ'-“లీవే' గాను, “గన్హాయి"-'న్హాయి'గాను, “విహార'-హార'గాము మార్చు చెంద్తి మరొక అర్జాన్నికూడ అందిస్తున్నాయి వర్షపరిన్నర్హనవ- వర్త బదర్మే యథా-(కవిత్ర) దీనిలో ఒక అక్షరమును మాలర్చినంతనే, వద్యార్థమంతయు మారిపోవును, సాజ నజ జాకో బిన మాంగే కరతార దీత్క పరమ అరీన భూమి థల దేలియ। దాసీ దాస శేతే కరి లేత సధరమ శే, సలక్షన సహింమతి సహర్హ అవరేఖియే! - సీల తన సిరతాజ సబన బఢాఏ జ్యా సకల అవై సౌంయ మే( జగత జనపేఖియే! పాందూ పతి-గున మేం జే గయే మై నకారై కాళోం వైరిన మేం (కమ శే నకార్రై కర లేఫియే॥ (38) అన్యతిలక వ్‌ సకారాన్హకీ తౌర నకార కరి పధే దూనరో ఆర్ధ వర్న బఐనేకో పహితే లుప్టహీ కే; వాన వీ! (38 అ) దీ5లోని (పతి “ని కారం యొక్క స్థానంలోను “ని కొరము మంచ్కి చది వివ “చ్యుతదలళ్తాక్షర మై, ద్వితీయార్దం రాగలదు వర్ణం పెరిగి ఉండట కంప ముందు వర్ణం లుష్వమై ఉన్నదవి కూడా తెలియవరెను సద్యంలోని *సాజ-సరరసు...........”. పదాల ఆదిలోనున్న *న” శొర మును చ్యుతం చేస్తి దావిస్ట్థానంలో, “ని కొరమునుంచిన “వాజ-నధరమ” ... ...1 ఇత్యాది రూసములు తయారై, ఆర్జాంతర ద్యోతకములగుచున్నవి. ఈ ఆలంకార మును విఖొరీ దాసు మాత్రమే చూపెను. డా రామశంకర శుక్త *రస్తాలి తశ “అంంకార పీయూషి (గంథంలో “వహేలిక'ను ఆర్జాలంకారాలలోచేర్చి దాని (సభేదాలను వర్ణింపగాా (పయోగ

క్‌43ె

దృష్టితో నాలోచించిన ఆచార్యులు కొందరు, ఈ (సహేలికచు “వర్ష-శబ-ఆర్ధ'-గత లేదంత్తో తివిధంగా విభజించారు. ఆశ్లే ఈ [వహేలికలయొక్క. (పత్యుత్తరాలలో వర్ణముయొక్క త్యాగ నమౌావేశ, వివర్యాయాలు కూడ ఉండవచ్చునన్నారు, కొని వర్ణత్యాగరూవ “ద్యుతచితా”లే కన్పడుచున్నవి. ఇతరములు మృగ్యములు చ్యుతాది చ్మిక్రాలు పహేలీకొంతర్గత ములగుటచ్యే. బిభారీదాసువి ఈ కింది ఉదాహరణలను పరిశేలించండి.

ఆది కపే కేసఐబకో సాం, మధ్యకళే తే. సబకో సొల్వై

అంత కజే శ్రే సబకో మిఠా సోఖుసరోమై( ఆంలభో€ దీఠా॥

పబకో ఉత్తర-'కొజల” (=కాటుకు) అ,మం. 29 సేజిం

ఈ “కాజల” నుండి మొదటి అక్షరాన్ని “చ్యుతం” చేస్తే, “జల (=సీరు గా మిగిలి ఆనీరు అందరినీ రక్షిస్తుంది మధ్యాక్షరచ్యుతితో “కా(జ)ల-కాం'గొ మిగిలి యముడు, బొవ్వు నమయము..లను తెల్పుతుంది. మరల. అంత్యాక్షర చ్యుతివలన “కాజ(ల)-కాజ'గా మారే, కొర్య, (పపయోజన వ్యవసాయ వివాహ.... ఆదులను తెల్చుతుండి-అవి అమీర్‌ ఖుసరో యొక్క (పత్యేకదృష్టి

| ౨. “కొజలికు బదులుగా దాని పర్యాయపడాన్ని ఉంచితే ఈ అర్థాల డాపవు గనుక్క ఇది “శబ్దగత-చ్యుతచిత మగుచున్నది.

2 అర్థగతపహేలిక-= లక్ష్మీపతికే కర బపైంపొంచ వరన గని లేవ। పహిలో అక్షరళోడికై -ఆయహమైఃకిన దేవ ఉ. దర్శన, విష్ణువు చేతిలో “సుదర్శన” (లేవ) చ్యకమున్నది. దావి మొదటి “ను వర్ణాన్ని చ్యుతంచేస్తే, *“దర్శని లభ్యమౌతుంది.

11.3. శేశవదాను తర్వాత బిభారీదాన కాళీరాజ, డా. రసాల జగన్నాథ జానకీ (పపాదాదులు కొన్ని చితృపభేవాలను విశ్లేషించి పకటించినారు గావ, ఆ గంథాలు వేడు మృగ్యములై యున్నవి.

[3. ఒకచో, వశ్యు త్తరంలోఏ వర్ణాలను గొలుసుశందువరె, కమంగా మొదటి పర్పానికి, తర్వాతనున్న ఒక్కౌక్క వర్షమును కలుపుొనుదున్నచో, (కమ ముగా అన్ని (పశ్నలకు సమాధానములు రాగలపు, [కింది కేశవదాసు ఉద్యాను డయతో పరిశీలించండి

కో శుభ ఆక్షర?, కౌన్‌ యువతి యోధన వళ కీసి? ॥

విజయసిద్ధి పం్యగామ రామ కహం కౌనే దీ్లీ॥

కలసరాజ యదువంశదినత కై సే కేళవపుర!

ఐట సోం కహియే కహా నాము నానో అవనే ఉర ॥

కకక కహి కొన జవవి పది జగత కీ కమల నయవి కంచనబరవిః సువి వేద పురానన మే( కహీ సనకొదిక “శంకరతరువి"' * కే.క, 16493 శ్రేశవదాసే సర్వ్మవథమంగా దీనివి వివరించెను ఈ (పశ్నలన్నిటికి సమ_వ్ధ (వత్యుత్తరం “ళంకరతరుపి” అవిమే. ఎట్లు, (హః కే. శుభాక్షరమేది? ఉత్సరం. “మ్‌” ఈ అక్షరం “ళుభావ్ని తెల్పుతుంది. 2. ఏది యోధులను స్వారీనం చేసుకొనును? ఊఉ శంక (=భయము) 3. (శ్రీరామునికి విజయ సిద్దినిచ్చిన దెవరు? ఊఉ. శంకర (=ళివుడు 4, క౦ంసువి రాజ్యమున యదువంశ మెట్లుండెను? ఉఊ. శంకరత (=వందేపాస్తూ) 5. వట ((మృరి) వృళ్షవికి మరొక పేరేమి? ఉ *“శంకరతరు'-అవియే. 6, కమలాక్షి, కొంచనవర్తియగు జగన్మాత ఎవరు? ఉ. శంకరతరుని (=పార్వతి) దీవిలో (కమంగా వర్ణద త్తత కన్పడుచున్నను, ఆర్జాంతరములేనందును ఇది “వర్యస్ట-నమస్తో త్తఠమునకే ఉదా: కాగలదు కొని దర్హచ్శితము మ్మాతము కొదు, ఇళ్లే, (కింది బిథారీదాసు-ఉదా; లో, దీవికి విరుద్దంగా నమస్తో_త్రరపద౦ లోని రెండు మూడు నర్జాలను, పదాలను, వ్య స్తరీతిలో (విడివిడిగా )న్కు నమన రీతిలోను ద్నత్సంచేసి చదివిన ఆంతమా(త్రాన, అవికూడ దత్తచిితాలు కొజాలప్పు ఆవికూడ *వ్య_స్ట నమస్తోత్తరములు' మాతమే, కౌన దుఖద్య కో హంన సో కో పంకట-ఆగార। తరున-జవన కో మనహరన కోో కరి చిత్త విచార ॥ కౌన ధరే హై ధరని కో, కో గయంద-అసవార। కౌన మృడానీ కో జనక హై “వరబత పరదార" బి,కొ. 1, 13 పద్యంలోని 7 వశ్నలకు “పరబతనదార” (పళ్యుత్తరమగును ఎట్లు? (వ, 1. దుఃఖము విచ్చు వాడెవడు? ఉత్తరం ఏ పర (శతువు) 2, హంనతో నమానమైన పక్షి ఏది? ఊఉ. బత (బాతు 3. పద్మాకరము ఏది ? ఉ. సర (నరస్సు) 4. యువకుల మనస్సును హరించునదేది? ఉ. దాం (నారి, లేకస్త్రీ) 5. భూమివి ధరించునది ఏది? ఉ. పరబత (పర్వతం, ధరాధరం, కొండ) 6, ఏనుగునెక్కి= తికుగువాడెవడు? ఊఉ. నరదార (నాయకుడు ?. పొర్వతి తండి ఎవరు? ఉ. పరబత సరదార (పర్వత-రాజు, హిమ వంతుడు)

కైథ5్‌

సమస్తో త్తరమైన *“వరబద సరదారిను రెండు రెండు అక్షరాలుగా విడగొట్టి, వ్య స్తరీతిలో 4 (పశ్నలకు, మరల నాలుగు వర్ణాల వదాలతో వ్యన్త రీతిలో ర6 (వశ్నలక్క చివరి 6వ (పశ్నకు మాథతం నమస్త రీతిలో (పత్యు త్తరం చెప్పదిడినదిం ఇక్క-డ మొదటి వత్యుత్తరమగు “పర'కు “బత” అను రెండక్షరాలు తర్వాత కూడ బళ్లు దత్తం చేనినట్లు పైకి కన్సరుచున్నను, ఇవి “దత్త చితములు' కొజొల వని తెల్చుటకే ఉదాహరింసనలసి వచ్చినది

ఫె రెండు ఉదా ॥ లను పరిశీలించినచో, కేశవ-నిఖౌరీదాసుల లక్షణాలు భిన్న ములని గమనింప గలము, తర్వాతి హిందీ ఆలంకారికులలో కొందరు కేశవ దానును, మరికొందరు బిఖారీ దాసును అనుకరించినట్లు కన్పడగలదు. ఇంతేకాక్క విభారీదానుచెప్పిన;, ఈ(కమ'వ్య న్త-నమ స్తో _త్తరాలంకొరము' కేశ వదాసుపివ్య స్త-సమ: స్తోత్తరములో అంతర్గతము కౌగలధచి కూడ భావింపవచ్చునుం

పాశ్చాత్య (ఆంగ్రోది) భాషలలో *చ్యుత-దత్తి చ్మితములు.

సాధారణంగా పాళ్ళాత్యులు “సాపాత్య” పదావికి సమానార్హకంగా, పరిమితా- ర్హంలో 90610 పదాన్ని విశాలార్జంలో 14561076 పదాన్ని వాడతారు. వారు. గద్యావ్ని కూడ వద్యంతోపాటు ?0610 అని పిలువరు. 20610” అనగా “అను భాతివి వ్య క్రీకరించువది" అని వారి నరికొ_త్ర విర్వచనము,

నలివ్కృత భాషలోవలె విశేషంగా లేకున్నను, పాళ్ళాత్యభాషల్లో కూడ, చిత కావ్యం (1801026176 కెంలరా)ం 20088184 00610 ఆకృతినిదాల్ని బాగుగా అభివృద్ది చెందిన దనవచ్చును, వావిక్కి చిత కవితకు సంబంధించిన కొన్ని పామాన్య విషయాలను నం్యగహముగా ముచ్చటింతుము.

ఒక విశేష నస్తువును ఒక విశిష్ట్రకమంలో, సద్యరూసంలో, వర్షించుట వలన ఆయా వస్తువుల యొక్క చిశాలు తయూరు కొవడగ, ఈ చిత రచనలోని విశిష్టత. ఉ: ఖడ్గ నర్ప ధనుర్భంధాదులు, (క్రీస్తు మహాళయుని శిలునన్కు మదిరా పాతను, వర్ణించిన సద్యాలు, వాని రూపాన్ని రరించి, (పత్యక్షమౌతాయిం ఇట్ట చిత రచనలో '"'దార్మెన్‌ ఫిగరెతమ్‌” "పేరుతో రచింపదిడి, యూరప్‌లో పూర్వం:

కై

$4ర్‌

కొన్ని పదురింపనిడినాయి. (గీను దేశంలో వీనివి "తై కోపెగ్నియన్‌” అవి పిలు ప్రారట!. అయిక్సే సంన్కృతమునందున్న చ్మితభేద్క [పలేదాలు గావి ఉదాహరణ (వత్యుదాహరణాలుగావి, పాళ్చాత్య సారన్వతంలో పబలంగా కన్పడవు. అంతే కొక్క వావివి కేవలం ఆదృష్టితోనే అన్వేషించడం కూడ ఆందరికి సార్యమయ్యే పనికొడు కష్ట్రాధ్యంకూడ, ఆలన్యంగా ఆవిర్భవించిన ఆంగ్లభాషలో కూడ వీటి (పమయోగం ఆల్బంగావే కన్సడుతుంది. పాశ్చాత్య భాషలలో అలెగ్దాంతరు కాలం మండ్కి వై టింగేర్‌ (గడ్డు గొడ్డలి మున్నగు ఆకౌర బంధాలు, విలోమాదీ కవి త్వాలు కూడ ఉన్నట్లు, క, కీత్‌ మహాకయువి సంస్కృతి సాహిత్య చర్శిత దాటి చెపుతోంది,

సంస్కృత (వహేలికమ పాొళ్చాత్యులు ౬16616 ?62216 అంటారు. జన పామూన్యంలో పుట్టిన దీవిక్కి పాహిత్యక్షే(త్రంలో కూడ సమ్మానం లఖిఎచింది. సాధారణ జీవన-అమభూత్వి వైజ్ఞావిక (వయోగాలలో నున్న (పహేలికలలోని (వళ్ళో _త్తరాలు, కఠంలోం నవలల్లో నాటకాంలో కూడ నతయాడుతూ వద్చాయిం ఇటలీ, _గీసుదేశాలల్తో వీవిద్వారా పారవ్వత నమాలోచనలుకూడ అరుగుచున్నాయి. కొందరీ కళమ పద్యాలలో నేగాక్క గద్యాలతో కూడ గద్దెవెక్కించారు. ఈపద్యాత్మక (వహేలికలు స్పెయిన్‌ దేశనుల కెంతో వినోదాన్నేగాక శిక్షణను కూత చేకూర్చిన వట్ట 11-13 వ ళతాద్దాం మధ్యలో (ఫొన్సు, ఇటలీ "స్పెజంచ్‌ దేశాలయొక్క కొన్ని (పాంళాంలో, అక్క్భుతధారాణాళ క్తి గల్గిన [౯0306 రంల అన్నకవులు కొందరు, మనవభ్యటాజులవల్కె వీకగాధల నాశువుగా గానం చేసేవారట. ]58! కిశీ:£861 8011080 అమ కవీశ్వరుడు స్వీడన్‌పార్రుల్లో, “గితారొ వాయిష్తూం ఆశ్చర్యకరంగా ఆకువద్యాలను చెప్పి జమలను అలరింపజేపేవాడట, మన్న యక్ష గాస-జక్కు.లవల్వె కొందరు పాళ్చాత్యకవుణ భుక్తికొరకుు చ్మిత బాటు కతల వొక వృష్తిగా పెట్టుగావి, వినోద్యీడలతో [పవారంజనం, కాలక్షేపం కల్గించేవారల! అమినాా మొత్తుమన 2600006 కెంం!౧/౨వి పాగ్చాత్య పారన్వతం అంతగా ఆదరించివట్లు కన్పడదు.

“చియాలోస్కురో” 'శేరుతో ఇటలీలో వచ్చిన కొన్నిరచనలు న్పష్టంగాన్వు ఆఅస్పష్టగామ కూడ ఉన్నవి. చితకళ ద్వారా చిత్రంగా వచారం పొందిన ఈ

క47

శ్రైలిగల రచనలలో చీకటి-వెలుగుల, ఆశ-విరాశల, నమ్మేశనం ఉంటుంది. [గీనులో కేవలం (కీడా గోష్టీ-వినోదముల కువయోగపడెడి “పెష్నయా” కవిత, అవేక-ంరూపొలు ధరించింది. అనుళోమ-విలోమరీతిలో నొకటిగా కన్చ దెడ్రి వద్య- పాద-- (భమకొలమ, 1411060896 అమచిిత కవితక్కు 1 4916 ఇకక 1 666 కి 8ఇ 31021 (నెపోలియన్‌ చృకవరి తనవతనానంతరం చెప్పుకొన్న వాక్యం, 2.గసెక్‌6రేడిమి 1” 200 తథ" (ఉంర4[80 తనను ప౦ంచయం చేమూనుచు 8+6తో చెప్పె.) 5. ₹88 12080౯2084 1 $8ఇ” మొ. ఉదా.లు. వానివి వెనుకకు (విలోమంగా)(తిప్పి చదివినప్పటికి రూపభేదము కన్పడదు,

18110 భాషలో కూడ కొందరు కపులు పదా+పద్య భమకొాలను (వదర్శించారు మరి కొందరు అనేక భాషలు గలిపిన “భాషా సమక" పద్యాలు వాని, లోకులను వికోద పూర్ణ మవస్కులను చే.వారట. ఈ “భాషానడుక నాటకా'లెన్నో ఎన్నో పార్లు పాస్పురంగప్టలంపై రాణవెక్కాయట! 15వ క, లో, జర్మనీలో "(శెటిన్‌" అను కవి తన విచిత- జటిల-పద్యాలతోో ఆంత్యామ (పానలతో, నొక ధవ్య శ్రైలివి _పదారంచేయగా, తర్వాత దావినుండి, ఒక విగ్తిష్ట పద్దతిరేనిి కుత్సిత కవి తలు కూడ్య బయలు దేరినవి, 19వ కళ. అంతంలో జర్మవీలోనే “బుటజెన్‌ కోయి బెన్‌లిరిక్‌” అను పేరుతో జన్యపియ కవిత్వమొకటి [పదారంలోవికి వచ్చినది,

ఆంగ్లేయ “లిమరిక్‌* సద్య (వ్మకియ యండును [కీడా వినోడములున్నవి, పాయళః ఇవి చిన్నగీతములు, ఈ పే! 808 7686లో. ఆప్పుడస్పుడ్కు వ్యప్తల పార్వ అవిక, ఆతరణలు అలోచనలు కూడ ఉట్టంకితములగుదుండుము, మిర్జన్‌, గేసే షేక్సియర్‌....“వంటి మహాశవులు కూడ, ఇట్టి కవితలల్లిరి, పెపినన్‌ మొ, కపులు అను (పొనదిద్ద రచనలలో రాణకెక్కినవారు. 20వ, క. (పారంభమున “అదు లావిల్‌ో* అమన కవి వద్యాంమ్మ ధ్వవ్కిరయ్య అము 1పాపాదులనవి ్న౦టీవి సమ్మ_+తం చేప్పి పోలిఫోవిక్‌ పోల్‌, అవే పేరుతో, ఒక విచిక్క దిహుధ్వనీయ గద్యమ కూడ వృష్టించి గణవ3%.నాడు. దీనివి దదుపుట వలన, మనము ఆకవి- యొక్క శోరహర్షాంమ, అోవిరాశలన్కు అతని అలిరుదివి ఆశయాలను కూడ సులభంగా తెలిపకొనవగలముం

ఇంకొ కొంచెం అంతర్మతవం చేస్తే, డై ఏజన్‌ (174) యుగం మండి ఆంగ్ల శవిశ్వం ఆకాశయానం మావి 8౦ (వయాణ) పాగిందిన్నట్లు కన్పడుతుంది.

148 బుద్ది గజ్జెకట్టి గద్దెనెక్రి-ంది భావనను బైటికి నెట్టింది. నచనం వని కవిత్వమే చేయటం మొదలు పెట్టింది. అప్పట్లో, స్పెన్సరు కల్పనాలోకం, _మిల్టను స్వర్గ నరకాలు కూడ సొమ్మవిల్లాయి. తర్వాత పోపు (18) యుగం (0160 01851021 &క6)లో భావన, (పతిభాపాటవం పాతదిడటంతో, శబ్దన్యామోహం, రితి (పీతి, డొంక తిరుగుడు వ్యపహారం (శుతివి మంచి, రాగానపడింది. విసర్షనుందర జానపద జీవితం కంట నగరసమాజ చిత్రణ నాణెంగా భావింపబడింది. తెలుగులో “సీత” కు బదులుగా, “కడలి మొరనూలి చేడియకన్న పడతి” అవి వాడి, శిరోవేష్టన హైణా యౌమంచేయించినట్లు, వారు కూడ “ష్పఖైగ్రికు బదులుగా “గౌలీం [6806166 1284- 9118291 0£ 116 21౯ వంటి డొంక తిరుగుడు చిితధోరణీలో చెప్పినారు. శబ్ధాడందరవ్యా మోహం చెంగలించడంతో, చమళ్కార, పాండిత్య, వై చ్చిత్య (ప్రకర్షలు కవిత్వావికి వికషోపలాస్టై పోయినాయి. ఇక క్లాసికల్‌ కవిత్వకాలంలో వాహ్యాలంకొరంగా భాఏంపబడిన 1మ4్విల కొల్చనక కవితలో (వధానమై ఆత్మ స్థానాన్ని అకమించుకొన్నది వీరి భానచితాలు హృదయంగమాలుకొగా, ఊహా చిత్రాలు ఒఎద్దికి దును పెట్టినవి. కాల్బవి కోద్యమం తర్వాతి “విక్టోరియనిజం కూడ గఠాను గతిక మై, గతించింది, (వతిక్షణం పరిణతి చెందుడున్న (నణాలిరుడు లను (పతివించించజాలవి “ఎడ్వర్హియన్స్‌ జార్జియన్‌” యాగాలు కూడ (కమంగా దిగ జారిపోయినాయి. వీటి నన్నిటిని వెనుకకు నెట్టుకొంటూ వచ్చిన హ్యూమ్‌, వ్లీంట్‌, ఎ(జొపొండు-...మొ ఇమేబిష్టు కవుల రచనలు కూడ (కమంగా అంత ర్థానం కాజొచ్చివవి. తర్వాత కొల్పని వోద్యమాలికు విరననగా ఆనేక వాదాలు, ధోరణులు (వ్రదిలినాయి. 19,20*.లో (ఫెంచి, ఇంగ్లీషు కవికా రంగాలలో వెలువడిన న్యరియలిజం సింబా లిజం....మొ. ధోరణులు కూడ పాళ్చాత్య సాహిత్యరంగంలో, (వ్రభంజనంలా వీచి, వస్తువులలోనే కాక, శబ్దపయోగాలలో, భాషలో భావవై ఖరు లలో, ఛందస్సులో కూడ అపూర్వవు, గూఢమునైై నవై విధ్యాన్ని వక్రో క్త్‌ మార్గంలో వ్య కక్తీకరించాయి.

• ఈ వ్యక్క గూఢ పద్దతిని ఆంగ్లంలో 0911436 లేక క216008110 ఆంటారు దీని ఆర్ధం “సూటిగానున్న మార్గాన్ని విడిచి, చితమార్గం ద్వార్శాచిితి6 చటమన్న మాట “గస&6 ఇస10ప ఢ1+04608 కం & 31621801 1126” సం%808. కను కనే “5016 13 (16 6౯683 0 ౦3800 అన్నాడు పోపనుహశళయుడు.

149

ఈ సాళ్ళాళ్న న్మరియలిజావనికి సింబాలిజానికి చిత్రకవిత్వంతో కొంళ చంబంధమున్నది. వీరి చ్నికాలలోని నంజ్ఞలు కూడ మనస్తత్వ కాస్తొలతో ముడివడి గూఢంగా నుండుట వల్లగాబోలు, నద్య :- అర్థ స్ఫూ ర్తినీయక, ధికణా కషణం చే్తానే ఉంటున్నాయి.

అతరచిగ్రావికి సంబంధించి, మనభాషలలో లేని 1. శీగి8గ/8గ౧౧ 2. &ం081108 3. 6196116 మొ॥ వానిని గూర్చి, మాన్య ఎతులు 5౪ మాశజే కులవతులుు ఆ చార్య జి, ఎన్‌. రెడ్డిగారు అభూత ఎూర్వంగా అన్వేషించి తమ “చ్మితకవిత్వ” విమర్శన వ్యాసరాజంలో కాము పరిళోధించిన ఎన్నో విశషాలను తెల్చినారు.. గీగి8ిర/8౧) అనగా “వదంలోని వర్ణ్మక్రమాన్ని మార్చి అనలు వదావికి నన్నిహికార్టర౦ికల (గూఢంగానున్న) మరొక పదాన్ని కల్పించడం, ఉదా | శీత౧0౧0[౧19? నుండి గీం0౧%, 818798, 76807320 ముండి 6/92 ౧౦10, 0౯630716718౧ నుండి 0931 (ఏ ౧89౯ ........ వలె. (తెలుగులో 'సాదవము, చుండి-పాదము, పాము, పాద, వదపా....లను కల్పించినట్లు) (గీకు, లాటిన్‌ భాషలలో గూడ ఇటువంటి గిగి౭ం/8గ౧౫)౩ కొన్ని (ప్రచారంలోనికి వచ్చాయి. “బైవిల్‌' లో 11816 ఏసుక్రీస్తు నడి*న (వశ్న “0414 31 ౪61188” (4౫814

• ౮౫0), దీనికి గ్రీన్తు నమాధానం "81 ౪1? ౧౮|| తర!) (19 1౧9 ౧౫18౧ ఈం 18 091079) [ఓ8. చవిర్కో (ప్న వాళ్యంలోని వర్షాలే, సపాధానవాఠ్యంలో ((గూఢడంగా) ఉండటం (గ్రాహ్యావిషయం. ఇళ్లు మిగిలినవానిలో కూడ,

పాళ్ళాత్య థొషలలో (ప హేలీకొ (బలేదాలగు, నీచ్యుత ద శ్సచిఈ్రము"ల శొరకు అన్వేషించటం, అంగ్లాదీ అదార్యుల కడకేగ్రి నవినయంగ్యా సరిలాషించటం కూడ చాలసార్లు జరిగిందీ, (ప్రత్యుత్తరం మాఠం 'ని కొరాత్మకమని తెబ్బటకు బాధవడుచున్నాము.

పైన చూపిన గీగి8ిగ్ర/8[1 మొదలగు అక్షరచ్యిత సందిద్దరచనలకు, “చ్యుక దత్తచిత”* రచనలకు “అంతరం మహదంతరంి. ఇవి ఈరూవంలో మనభాషలలో తన్సడకపోవచ్చును గాని సంన్క్యృతాదీ భాషలలోని “ద్యుతద త్త-చ్నికా*లకు వీనికి నల నంబంధమును, తేడాను ఊపాంవవచ్చును, మరియు, ధ్వని (పకిష్ణావరాచార్య- ఆసందవర్దనువి “ దేవీశతకంలోని “ఖ్యాతి కల్చన _ దకైకొ (ఆదే. 95)

20]

150 వద్యంలో “రేఫనివ ర్తనతో” పదంలోని వర్ణ (క్రమాన్ని మార్చి, మరొక వదాన్ని నృష్టించి అర్థాన్ని సమన్వయించడం కూడ జరిగిందీ, వివరములు (మా “గూఢ చిత్ర రహస్య (పకొశక”ొ 1089, 107 పేజీలలో) చూడగలరు. ఇట్లు సాళ్చాత్య భాషలలో మృగ్యాలై న “చ్యుత-దక్తాదీచిత్రాలను” ఆంగ్ల విద్యాధికలకుకూడ అందదేయుటకై , గత్యంతళరమును గానక నంన్కృతో దాహరణ ములనే ఆంగ్లీ కరించి చూపుటకు [పయత్నించుచున్నామని మనవి. పాశ్శాత భాషలలో ఆంగాది నానా ఎలక్ట్‌ భాబల వ్‌ చ్యుతదత్త చ్నిత వివరణ 10 1069 6౪౮18 ౧౮౮199, 1118 10౧ ౯8౧10౮18, 808/8 0 8౪0/6 (8 ౧౪171081 ౪౧11, 8 89౪1180169, 8 ౧8111616 8160 ) *౧10% 19 ఉఈ00966 (705 10౧69 ౪9/96 1౧ 80౧16 03998. [౧౦0౪/9౪9/, 28౧౩1 01 1౧6 ౪౦౧6 ౦08౧౨9 తిరేరంరే 10 1౧69 ౪౪౯36 0 ౧8/19 0 ౪౦౯69 68౧ 09 ౮/0౦౧౧౦౮ 8౧64 ౦1౧19? విహో!8 తరేర6డ. 1౧ 1౧18 ౧898.11[0956 ౯9౧01౧64 10-68౪"8 &౧౩౮౯8౧౧8. రగ8గ80౧64 ౧0169 1౧81 ౧1664169 (౯౧౧8౧9118-9) 9గా౧|౦౪7 ౪80౧0848 తిగిరే ౦696076 116 ౧౧98౧1౧౦ 036౧10౧098 ౪ 118 ౪4౯౧168807 01 ౧001 గతతిగ౧!౧గ9,...1081 ౪1౧ 0౪ 8 60గ౧౦గ౧1$8౧/ 1౧9 8/96 1౧౦౦౧౧౧?6- స9గ౧61019. & 1౧98 (౧6౪ 8/6 8 80౪6/09 0 ౧|9896/9 10? 8౧ 1౧1611106౧ ౧8౧ 061 ౧6౮ 10 8౧8౧09 81001. గీీ8గాగా౭!:8 ర068 ౧0౦౪ ౧౧9౧1౦౧ ౯606199 8౧౮ 6190609608 0౧1౪ 601//8%8౪౪789. గెంర[818 0౧1౪ గొతి౧110౧9 1900. 861 ౪19482౧8108 (16 0) 160098 10 ౧౯8౧018-3 8 ౧|8౮ $౧ తి!తి[1స8/8/-8, 91౧00 1167 "2/98 ౦౧౧౦౩౦౮6 10 గి838,"' & ౧6 గాంగ౧)0౧9 “చ్యుక దక్తాది...., ౪౧9/9 8 6118016 13 ౧౧1౩81౧0 (౪౮18680878). ఆగిం!6 887 8016 19 386694 (08118908౯8). 8౧6 ౪౧6/9 ఏ ౪118019 18 ౧౧1891౧0 8౧౮ 2౧౦౯౧8౯ 2౮6696 (6౪6186811889[8/8). (రనన్య వరివంథివ్వాత్‌ -నాలంకారః (వ హేలికొ 1పా, ద, 10,3 ఊక్తి వైచ్యిత్యమాారం సా చ్యుతదళత్తాక్షరాదీకొ ) ౪/10 116660౧01౧ 0౯ 8661౧06 0% 1) 8 ౧81 0౯ 2) (౪11 9118049. 3) 81౧6౮ 4) ౪ 92/08 5) గిగంగ8/8 6. 510౧808 8౧4 7) 0౪౪6186811888- [8౯8 ౪౧6౯6 30గ౫6 839087/8-9 ఈ8/6 ౮౯౦౧౧86 8౧6 90౧౫4 866686), త౧౮ 11 198 ౧౦౦౦9౩౭౯ [81 ఆం 9౧౦0౪16 87/80౧09 [౧6 ౦౯66 8౪0గ

1ర్ర1 గొతగిగిత? 1081 6౪6౧ 818౯ 8౮0% 6౦౧9౧6 07 ౧1801౧0. 1౧6 గ౧619 ౦0+ 109 ౪6/69 16 ౧౦ 866186 ౪/10 1౧6౯6 6౮౯౦౧౧1౧౦6 8౯6 8061౧009, 1౧6 ౧౦6116 6౮7౯10611౪ 68౧ 506 8౯0౪౮666 1౧8 ౧8౧110618౯ ౪9/66 ౪110 8 +861 6౮119౯8౧69 1౧ 106 ౧68౧1౧౮ “॥1౧ 8 6! 0౧1 0౧8౧౫9౦. 8011 1౧689 ఈ౯6౧9010099 886 ౧ 801౧08 8౯9 ౦౧1౫ 1౪/0 180619 ౦4 ౦౧61౧1౧౮. వయోధరభరా(క్రా నే విదుూల్రేభా విరాజిక్కే కొన ః సర్వజనాగీష్టః బాలేన్తుః లే న లభ్యతే. అక్‌ ల న!

1౧1౧0 61 0౪8౯ 08681 1౧ 010౪69 8౧6 ౧౧8౧౧౦64 ౪11౧ 10౧6 9179889 01% 1101111౧09. 18 1౧0 ౧6౪1౪ ౧1890౧ ౧౦0౧. 6980111౪61, త౧6 1౧9 త౦ం/1100 01 811. ౧౦ 81181౧౨016.

119/9 1౧ 'బాగన్సః కేన ర ఓిళలి118019 ౧ 1౧9 6%౪),1 ౪6 ౮౧౯9 106 ౧౫8 19116 'గొ(న, 60౧ ౧608 111 109 91169 “దళ 1౧ “*బాలేన్‌ ది, ౧౮119 8 611166౧1 గ౫౪4౧౫ ౪ ౧706౮౮6066 1౧ వాలే దుఃఖేన భానకే(0౧91౯1) 1౧6 10౪51 (౯ న్తః) 91009

త1191౧96 ౪/10 61110618) (48౧01161 ౧౧98౧౧౫),

ఏ 16 104 01 119 ౧888| '౧=న్‌' ౧6౯ 1౧811 & 6౪116019 8 $091, 0౮1 గ9౧61811/ 80681100. 1 ౧8౧ 09 9౨1610 09 8 ౧6899 01 1౧9 అఈః౦౧౧|౧9 01 8 81264౮4 0/8౧ ఆర్టనూ(్రా 0౯ 8 60౧80౧8౧ (వ్యంజన) 200. .,]౧ న 6౧ 91800016 ౦! అర్ధమా(క్రా (వ్యంజన) 8౧6 విందుచ్యుతకం

మహాశయ మతిన్వచ్భం పీ (న) రం నంకానకా నే;

అలవాసా దత్మీశొన్తాః సమాశ్రయత హే నరాః॥

19/9 109 ౮౭000190 01 8 (411 611859 “బి” (ఈ) 1౧ 1౧6 ౪౦౫6 ఖి౯2గొ (సీరమ్‌ = ఈ&16౧) 168౪99 0౪౬ 116 ౪౦౯6 'క8/8౧0” (వరం = తిల, 19. “సీరం ౪111 116 008009 0 ౪0౪9! “ఈ” ఏం60%66 “నరంి) 8౧6 60౧9964౮9౧111/-01౪/669 6 ౧6౪ 1/18 ౧౫98౧౧29.

1. 0 ౧౦౦౧19 *8110౪096 01 18100 ౦0౧ 116 98/01 1౧ 90గాగొత 1919 10 ౪8197. 90061 8౧౮ 6198౯ 10౯ 769౧00౪1౧0 ౪0౦౪ల $వి8!. -

2. 01167 ౧68౧1౧౧ ' ౦0 ౧60016, ౪566 4గాణం అ 10 అ|యం6 1889 (6000799 10 8 ౧౧8౧, గ౧౦౦16 శరర వ98౧, 10? ౯69౧10౪1౧౦ ౪0౪౯ ౧081,

1650 05 8౧60 01109 ఈం౧౧1౧0 01116 1౮11 ౯118019.

1[ 10 09 ౧096 1081 0108౯ *ం౧69 1౧ 1౧8 ౧౭8౯100418 ౪976099 876 80 ౪3696 83 [0 21౪8 6106016 ౧౫6౭౧ ౧౮ 1౧ 109 0899 01119 4౯002" [1౧౮ ౦ 8 9౪118019 610. 2౧౮ ౧8/9 119 ౧౪౮౧ 00/౧8 1౧10 180/0

అగ స్త్యస్య మునేః శాపార్‌ -బ్రహ్మస్యస్తన మాశిఠః

మహానుః ధాత్‌ పరిభష్టః నహుషః సర్పతాం గతః ॥

ఉం 01 196 ఈే10291088 0€ 718788, 19 6 ఇ014 *మహాసుఃి (౬ %180-3031ళక్త 11 1 1లుతయడ016 1౬ ఓం ఇం%04 164 (('మహాను”) 2350018668 ఇ10 6 [0110ఇ1908 ఇంకే “వాతి (2702 ఏ6మి/ంట్కి మి81108 & $68266 ఇం౯4 'మహానువాత్‌” (=-109 16 8౯648 ర168- 9౮69), 91౪1౧0 8 16౯౧ 1౧ 1౧6 ౧౧68౧1౧౩ ౦ 106 ౪౭౯969.

“[|81౮38, ౧8౪1౧0 008/686 1౧9 0%8/101 60+ 8190002 64 కం౦ం0౪ళ౧1 01 1౧6 66/99 01 గం్రజ1౪8, 1611 +(0గ౫ 006 96౪ 8౧6 [00% 116 10/1) 01 8 968౯06౧1.”

[06 01069౯ ఈ౯కా, “1911 6౦౪ 1౧0౧ 8 27981 లో [1౧819864 01 1811 10౧౫ 19 90/.

ఆతరచ్యుతక : శీ ౪ర56 60క00366 19 బులటీ & ౧08000౯ 118 11 6960710096 0౧౨ ౦00)901 86 11 618౧609, 826 8౧౦౧9 601901 గీ ఏ 09౯ 1910౧ 16116 19 ౧/౦౧౧౩ర.

మహానపి సురీరోఒపి బహురత్నయుతోఒపి సన్‌ |

విరనః కుపరీవారో నదీసః కేన సేవ్యరే ? ॥

నాటక ౪36 రేయ01063 &8 010% 1. “నదీనళి (నరీనాం-ఇనః ) 2 బం 0010 1964 2, “దీనఃి (=8 మ186% లోభి,

1. “నదిని (10180 6202823176, 209819308016 296. 0036- 91౧0 66౪8781 09౧౫౨౩, 1౧6 ౦౦68౧ *గ10[1 86౧01౧0163 1౧9 ౦/164, 8 18916 18986 8౧౮ 19 ౧౦ (8907166 10 8౧౪ 606౪ (10౯ అ8ి[6).

2. (0116 9620198) “దీనఃి - 10080 8684 76% 07016 తిర ౧10% “| ణ8౧౫ (౧౫. (౧6 ౧1199౯ ౪౧౦ 19 6౧6౪1౮౧6 అరిటి 1011066 ౨% ౪౦101898 గ6౧ 19 ౧660౯196 10 8౧౪ 006౪=

లం 0 జి (న 002 6 ఇలి?6ే “దీనం ఓ రశంకళకీ, తక 11 ౧88100 8 611189౧1 ౪6/38 811006118౯,

153 స. 8: 711 60/09౧01౧0 01౧6 161169౯ 08౧06 0 109 గ౫|6౦౮|9 096, 01౯ 01 06 6316190866 0౯ 1856 0౨6 మము నుగ నుగుకః 60 రౌరం ఈే0909108 0 6 91806 (స్టానచ్యుతక) , అకరేంం 11 021(6= ష్‌ ౪౦౯63 | [9 109 $60661, ౧౯౭8౮16816 610. 0౧48౧౮9 1౧617 ౧1౦99 1౧9 నిగ౦89 ౧౯6౧6 ర5600గా69 61110011 హరః శీయీ కాపకరః సురేశః కాంకో హరి . గో(శరివు. వివస్వాన్‌ & చో ద్వీజిహ్వా(్రిత ఖ్‌ త్యు పేశ్యు-లక్మ్యా వ్శతః పాతు విధి ర్జగన్తిక ంఠీ 81౪8 19 ఉగ౧6గిరేంగ! 0౧ 660608169/9 (0109 ౪196. 99౯09౧19), 109 ౧౧00౧ ౪8౧696. 109 8౮౪౧ 13 8 ౧981 6007౯00691. 8/90౧8 18 89)౮0811౪/ 1౧ ౧8౧౨౨19 (0100741506 ౧68069 10౪103) 8౧6 1౧౮/4 16 1౧6 6౧6౧0౪ ౦1 ౧|9 ౦౪/౧ ౨90నోళ : 1౧9౯981079. [890౧11 ౧8౪1౧9 12౧0796 (696, 0౧౦066 ౪1390౧౪ ౧౦ గాత ౧౯౦6601 1౧69 ౪౦౯౧1608. తీగ౦౧2 1౧6 866011౪796, “ద్వీజిహ్వాశితఈః” (2 0౧6 య689606106 0౧ 6౮1౪008109) ౮21గ198 హరః, “కయి (= 0౧6 0౯0౧9 (0 అతిననిడ) చంగఈం రావకరం (= 0౧6 ర%/1౧ర [680 వివస్వాన్‌, కాంత (2 659 8౫01119 60111008) విధిః &౧6 గో(రభిక్‌ (2 109 0 ౧98 0౪౧ ఓ1౧8గ08౧) నురేశః, 706 0౧49 106 16 10 1౧9 ౧0౯౧౫౨ ౧౯౦౦౦ ఈ౮6౪౫. 718 ౧౮ 0 ౯166419 న 817118౯ 10, 0/96౪9౧ 166౧1081 ౪/10, గం క్శి స్టాన్వ్యయ జనల ల! కూటు 1౧ ౧6 106 ౧౧8౧౧8౯, 1౧9 6౯00౧౧6 ౦0౯ ౧1801౧00 8 181197 1౧4 అలర ౧68౧ 068 8190/౧819. 70౧18 13 [1౧ 0౧6 &౧౮ 1౧6 68౧16 ౪౦/6. 80౧6 161197 18 6700౧696 8౧6 90గ౫9 ౦1౧9౯ 18119 18 601 1౧ 119 ౧1809 1 ౧౭|686: పూర్ణచందద్రములీ రమ్యా కామినీ విర్మలామృ”౫ా కరోతి కస్యన ప్వా నం మొన మదనాతురమ్‌ ? ॥ కొ అలీ తటంం9 08 608౧౫1౧0 రేతిగాతం! 1౧8 1809 186 (140 9 వటి! గాంతీగ, 8౧6 ౧8౯00 ఈ|116 94/1. 6099 ౧01 9700019౧ 19౯ ఇదునో 9 ౧)0[పు 1౧0౮8111౪6 10౯ 10౪8"

154 ం (06 0106౯ ౪8 : 708 ౧666౮6౧1 ౧1౦౧1, ౧6౪1౧09 ౫8 119 136, 119 1౪1101 ౧౫00౧ ౧౮6 ౧8౪1౧0 8 0168: 8౪...) 6/9, 60 6౧0001౧098 109 1౧1181 [6119౯ 'కాా 0 'కామిని (2 లేడగాంలి[ కన్య) 2౧6 0186109 161197 “యా 12118 ౧04110౧, గతక100 116 4౦/6, “యామినీ (= 1౧6 ౧౦౧౧. గ!80 6671915 ౪౦649 19 పూర్ణ చఛన0ముఫీ, నిర్మలామ్సరా 910. [౧8౪9 1౪/0 గాం8౧1౧08, 8౧6 ౧6709 8/6 80౧ 1085016 1౧ 001% ౧886998. క౪1 10 11౪0817019 8 6110011 611979౧1 ౪8౯౧161౪ ; కూజ ని కోకీలాః పారే యౌవనే పుల్ల మమ్మ్భుజమ్‌ ; కిం కరోతి కురణ్లాకీ వదనేన నిపీడికా ? ౫ 0౧9 1011189 601౯౧ ౦౧ 109 9818 (సాల) 1/99, 1౧9 [101౪9 0100గ8 $౧ ౪0౪10, ౧81 ౧౧8౪ 1౧9 18౪౧-9606 1867౪ 60. 6191796960 86 8౧9 19 స 11 1909, $౧ 1019 ౪6/89, 19 181167 "5" ౦1 1౧9 ౪౦6 "5రసాలే'. 8 67000696, తిగిర 1901197 "యా" 18 ౧8౦464 1౧10౧9 ౪ం౧6 “ననే, 10 ఊంధిం!౧0 8౧౮ 91801౧0 0 లిం!౧ 061౧02 1౧ 1౧6 06910౧1౧09 01 1౧9 అం?69 ౧౦౧౧౯౧6. 1౧ 1౧6 $600౧6 ౧81. 10౧6 1౧11181 16116౯ "మ" ౦01 8౧6 ౪౦/6 "మదనేన' 8 ఈ౯౦0066, 8౧౮ 19118? 'వ' 18 ౧180906 10676 గ౧౧6||౧౮౦ 1౧9 ౪0౯4 'నదనేన" $9 ర౮906 118 680667. ౪11 106609 ౮670091000 & 466%110౧8 106 880౧99 01 119 ౪9799 అలం 608౧౦696. 7౧9౧ : 1౧6 స0%189 ౪88ల019 0౧ 1౧9 గాలిగిర్రం. 1799 (రపాలే), 109 10149 0100గ6 1౧ ౪816౯ (వనే), *౧81 గతా 116 184౧ అవర 1264౪ 60, ౦౧౧౧?99966 89 606 19 ఈ 0౪౧164. - ₹06 6/౮18-5౨61186 8/6 ౧60౮118? 10 5808%/1 8౧౮6 6గ౫|& ౧6౮0196 60 ౧0 6౫184 1౧ 0106౯ 18౯9౮80698. శిగి కలిఆ్ర190 18౧618110౧ 0 8౮60 71061698 08౧ ౧01 6౪60 60౧౪8౪ 018౧ 1౨ 1౧14౧ 8౧౮ ఖ|?% 01 10699 ౯166196. 1౧ ౧౫౭౧౪ ౧౭869 106% 86 1౧ 00గ౧౧?౭౧6791019 తిగిరే, 12 రగిల/81. 1167 ౧౨౧ సళ 801౪96 9౪9౧ స 68౧9%1బ్వ06౧రగ8

• ౨౮! &౧7 టీకా, "(| గీతలో నే

155 ఉపయుక్త గంథక ర్తల-(గ్రంథనామం-నం కేత సూచిక నంన్కృళమ్‌ కవి టగ౦థభనామమ్‌ నంశేతమ్‌ 'వేదవ్యాన అగ్నిష్పాణమ్‌ ఆ.పుం అమరసింహ ఆమరకోశమ్‌ అకో ఆజత పేనాచార్య ఆలంకారచిన్తామణీ ఆంచిం ఠర్ణపూర అలంకారకొస్తుళమ్‌ అ.కౌెం ఛ్రీకృ, (బి, వరయకతి అలంకారమణీహార ఆ,మ. అవఠకారకవి ఈశ్వరి శతకమ్‌ ఆఅ. ఈ, బుగ్వేదమ్‌ బుగ్‌ వమేర్మద కవికంఠకాభరణమ్‌ కకం దే వేశ్వర కవికల్పలకా దే.కఈ ఆఅమరచం[దయతి కవికల్పలకావృత్తి : అక విశ్వేశ్వర క ఏంద్రకర్ణాలరణమ్‌ కక. బాణభట్టు కొదన్చురీ వొంరౌ. మమ్మట కావ మ! ళా వ రాజశేఖర కావ కమీమాంసా కా.మీం దండిమహాకవి కావా్యదర్శమ్‌ కొంద. వాగృట& హేమచం(ద కావ్యామళ సనమ్‌ వాకాాతహే,ళొ త్నుదట కావ్యాలం కొరకు రుకొ. భామసహ కావ్యాలంకారము ఖాంకొం భారవి కీరాతా ర్జునీ యమ్‌ భాంకి అవృయ్య దీషీత కువలయానస్టమ్‌ అకు. నవంకఠలనమ్‌ చాటుధారాచమత్కా-రసార ; చాంచం చ్యకతవి చ్మితరత్నాకర : చచి ఆవందవర్జన దేవీశతకమ్‌ ఆందేం విద్యానాథ (వకాపరుద్రీయమ్‌ వి.(వ్రః వ్యాన మహాభారతమ్‌ మ,ఖభాం జగస్నాథవండిత రనగంగాధర జర వేంకటాధ్వరి లమ్మీసహ్యమ్‌ వేం.లం గొల్లాపిన్ని మల్లి రొర్జునసూ రి వానుదేవానందః గొంచా

156 ధర్మసూరి విదగ్ధమణమబ్దనమ్‌ వి విశాల శేషాదార్య జ వేంక పేశ్వరచ్యిత రత్నాకరమ్‌ వి రశడంట 1,2,3 భాగములు జ స్ట లోను నరస్వతీ కంరాభరణమ్‌ సంర న రుద దేవత పాఠి నం.పా.కజ్షాలంకార రు.శం విశ్వనాళ సాహిత్యదర్పణమ్‌ సాద ఛా. రానుకాస్త్రే & సీతారామళాన్హ సీంరా.యుర్కి ఉత్తరభాగ్య అభినవ వ్‌ రాయు సుంగువ్వ సీరా నంకలనము మభాషిళ సుధారత్న భాండాగార నురఖాల తెలుగు ఆవ్పకవి అప్పకవీయమ్‌ ఆఅ,క నారాయణ రెడ్డి అ. ఆం. క,నం [వయోగములు నా.ఆ వేటూరి [పభాకరళా స్త చాటువద్యామణిమంజరి 1.2ధా టా.మం గాదెధ ర్మేశ్వరరాపు తెబగులో చిక్రకవిశ్య్వము_. తెచి. అడుసుమిల్లి నరాయణరాపు నారాయణీయము అనాం గణవవరపు వేంకటకవి (వ వే.విజయవిలాసము గ వేం.విం వేదులసూ ర్యనారాయజశర్మ లక్ష్మీసహ స్త్రం, చిత్తస్తదికమ్‌ లంసంచి రామరాజభూషణకవి వననుచర్మిత రావ, &ఊవళ చేమకూరవెంకటకవి విజయవిలాసము చే.విం పో.కాశీపత్యవధాని పారంధరీయను. పోోకాం టైరెడ్డి సుబ్రహ్మణ్యం బై-ను- శదొను శ్రీరాములు అలినన గద్య(వబింధ కవి దాంల. శెనాలిరామకృష్ణకవి తెల పాస్టీ డా, రామశంకర శుక్ల *“ఠపాలి ఆలంకొర పీయూష రొంఆం 'శ్రేళవదాన కవివియా నేకం విభారీదాన కాన్యనిర్హయ వి.కొం భగవాన్‌ దీన య క0018% : రడ ర్త/ సీం కృష్ణమాచార్య ౪80౧ 0 ౧౪98108] 580/1 గ.1.6. ఓ119781019 ఉ&.కి. కర్‌. 18107 580ఈ%711 ఓ1190/810/6 తం సుగ ఆచార్య 6% రెడ్డి చఛిత్రకవిత్వ వ్యాసములు జి.ఎన్‌ బి. అక౧ర0౪4 519ల25080ట 16180 16060168 ల

ర న న! ౧ శ వుం టం న ల షై = . క “పాహిత్యరత్న'.. ౨.౧”. శ . నై స నేని వేశుగో పాలర్లావ్లు స మట ( న్‌ ఓ ఎన్నవ మ రు ఖ్‌ మా సట జ టు చియా. *నవము 22కు టన్‌. టం. ఉంగుటూరు త మంధ్రోతిపోళ్యష్ణాకిల్లా ,] మ క, . | వయకు. (మిక విద్య :ఉంగుటురు కు . ॥ (= శ్ర న. ల న. టల టు ఇ సా... క పాఠళాలా విడక్ట ఏ ట్రీ హ్యాసాాశళమండ పిఓ. చిరు ఎల్లా ॥ న. రాలకు: చేద కురన్నషకళాళలు నెలా పంటల. ము తట దవత సూడు యూవ్లివర్శిటీ, వారణాసి "(క | లనే. గ: అహ్మల్లు గళ్లకుమకయాళస్వామి. . | త ముతరుల ఛంలిట్లి పషముముముళటాంన | | య తము న్‌్‌ ..జమ్ములమడక మాధరరామశళ్‌ (0 టా షస” ్జ్గానాతాత్ర "తెలంగ్‌” (కశ మం "టల టు ల్‌ ట్‌ యమ్‌ ఆఫ్‌ స్టథీస్‌(ద్‌గీ) ఎగ్జామినేషన్స్‌ & మెంబరు శ ౮ గోర్డాఎ 4 లే (= వం న్‌ప్లన్టయల్‌ :పగస్టోహార్‌' కాలేజీ, పరయ్రవాడ' న నవ కాటళత్త అర్‌ లీ నైతిక కెకెన్లినల్‌ జాల రగన్లోడీం | ॥ త ల నేలా. సు లం ల; ఖ్‌, వ్‌ ై పగ స. మం వటట కా... ర . ట్ర. నం టం రత "ఆంశిత మీ జీ మం లే (అంతు యవ సాతి. భారతి అంధక న | ఇ శ్‌: ల న ఎ ీి్తక్టంనాం... నటా వ మ్య హో స్త సన యాల నయ స నై ఆ లను యా న న . జ్‌ ప _ - ర నస ల క వ నట " య. కా! మ ము. ల కేనా జ సా ఆగ యుల చ య ౯ అ