Telugu Chitram - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

స్త / ప్రై యానా 2. షా ప్రగణహ్మణే నమః అలంకారశర్యా స్టోక్‌. స్య్యైంంకారప్రకరణ . లంక్రాలుం. " బోరవెల్లి సంస్థానవిరాజిత, మహాకవి బరుదాంచిత ఆయలూరి కందాళఠళయార్య విరచితమ్‌ - పాఠకప్రియా - తెలుగు వ్యాఖ్య వైద్యమ్‌ వేంకటేశ్వరాచార్య ్ర్నం . పణం తొ వ టా. 2౭గో) వె టట గ్ర, * లా [0 (5) గ న ౯ వైద్యం వారి . అక్షరార్చన ప్రచురణలు - 2014

[ శ్రీ చెన్నకేశవ పరబ్రవ్మాణీ నమః అలంకారశిరోభూషణే శబ్బాలంకార ్రకరణే ( శ్రీరంగనాథ స్తుత్యాత్మక చిత్ర కవిత్వం) బోరవెల్లి సంస్థాన విరాజిత, మహాకవి బిరుదాంచిత ఆయలూరి కందాళయార్య విరచితమ్‌ పాఠక ప్రియా - తెలుగు వ్యాఖ్య వైద్యమ్‌ వేంకటేశ్వరాచార్య ఈ (గ్రంథం జోరవెల్లి-రైతు నంఘం వారి ఆర్థిక నవోయంతో ముద్రితం వైద్యంవారి అక్షరార్చన ప్రచురణలు 2014

చహురాలమ న ళ్‌ స న్యు బో 9 (రీ ళ్‌ బొల్సి ఇ చిత్ర మ్‌ (చిత్రకవిష్లైనే న 1201 (1కాణల - కంలా - కిజ్సాడా ౦5గ మెటు[ై403002 (పుటలు ౫౫114106 = 126) (7286 00|117108=126) రచన: ంస్టా కట బోరవెల్లి న ్యానవిరాజిత సళ యణియాగ చటం రు! క ల మవోకవి ఆయలూరి కందాళయార్య 30[4/2113 ఏజఖయూథిటుణు వ్యాఖ్యాత, నంపాదకు వేంకటేశ్వరాచార్య యు బైద్యం ౦౪0621405౯ వ 72159800 ₹60102057/8౯2 కై6410౯ థ్‌ ఈ! అి నర్వహక్కులు నంపాదకునివి అ 41! బట 0౪౨ 9 24101 (ప్రచురణ: వైద్యంవారి అక్షరార్చన (ప్రచురణలు, కర్నూలు లెల13%ంతే ఫి? సమత్వ యు?8గ చముయంర జలగ [202 ప్యైం114400ు మంణం01 (ప్రధమ ముద్రణ : జులై 201 జులై 2014 ర్త 5 261409 : త్వ! 2014 ట్రతులు :; 500 న ల్‌ ఇటో ( 001 : 500 ణ్‌ ౧ వెల: రూ.60. / ల్‌ కిరం8 2 ₹60/ ర్‌ (. వ్రతులకు సంధ్రదించండి: 50700016 922: 1యయండ చర్వయి ట్రఖుంమంంయి.. 5002్ట2 20020ా2గర్వయు్రైత౭!1.000 చరవాణి : 9989679689 [40026 : 9989679681 బంధరేఖా చిత్రాలు: ఖైరోజు రాజశేఖర్‌ 12 జ 09టుర020 5 చరవాణి: 9441760016 వసం 296021 అక్షర నంయోజన : 10. దస్తగిరి, 611; 9441760015 చరవాణి: 8886174872 లి..2: 0251280.0146012 ౮611: 8886174872 కవరుపేజి : వానవి (గాఫిక్స్‌ 6౮07406120 : 2041 6౪000, చరవాణి: 9080405495 ౦౭1: 9030405495; ము(్రణ : ముద్రిక్కకర్నూలు వరుకు: *6రుం, మురుం0!.

తంరయయి తరభు టు న? [| వస ంట్రీదం చెన్నకేశవ పరబ్రహ్మణే నమః నా! యా. త్‌ నని న కంల స. మ. స్‌ ల్ల గ న వ. సీ ల్లో న సక ల ను. కన టం | శ్రీ చెన్నకేశవ స్వామి వారు బోరవెల్లి శ్లో ॥ లక్ష్మీ కుచాంబురువా కుట్టలకుంకుమాంక వక్షన్లలోల్లసిత కౌన్తుభ కాంతివూరః తద్చోరవెల్లి నగరీ నిలయో దయాళుః శ్రీ కేశవోజయతు దైవత సార్వభౌమ ॥

క శ్రీరంగనాథ పరబ్రహ్మణే నమః విషయసూచిక

బోరవెల్లి - ఛాయా చిథ్రాలు ... ం వంగే 3 శ్రీ కేళవోజయతు-మంగళాచరణమ్‌ లం కై

ప్రస్తావన టు. ఆం /

అష్టదళ పద్మబంధః లం ల ఉలం ల!

అష్టదళ పద్మబంధః ఇం ఉం ఉం 5

షోడశదళ పద్మబంధః ... న. అం 6

షోడశదళపద్మబంధక ... .. రి చతుర్దళ పద్మబంధః అం లు ఉం 10

నాగబంధః అలం తలం అలం శ

చక్రబంధః లం ుం ఉల 12

కులాల చక్రబంధః వ. కశ

మురజ బంధః జం లం లల 15

వుష్పమాలికాబంధః .. ౨. 18 సర్వతోభద్రబంధః వ. 20 పద్మబంధః లం ల లం లం! కురంగబంధః న. య. 23 కోకిల బంధః . 2శ కోకిల బంధః లలు ల ఉల ౮! మయూర బంధః లం అలం ఎం॥ 2గ్ర కంకణ బంధః అలం లం ఉల 26-58

శ్శ? అపునరుక్తాక్షరి వ. 61 నిరోష్ట్రం వ. 62 సౌస్ట్ర వ్యంజనం ఎం లం . 63 సౌస్ట్రు నిరోస్ట్ర సంకరం ... ఎం అం 63 ఇకార కేవల స్వరచిత్రం ... ఎం ల 68 కర్భకర్మ క్రియాగోపనం ... అలం . 64 పాదగోపనం వ. 64 పాదగోపనం ఉం ఉం అలం 65 అర్ధగోపనం లల ఉం లం 65 అచలజివ్వూ లం ఎం ఎం 66 పాదభ్రమకం ఉం అలం ఎం 66 అనులోమ ప్రతిలోమపాదం ... ... 67 అనులోమ ప్రతిలోమార్థం వ. 67 అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం ఎం ఎలు 67 అనులోమ (్రతిలోమ శ్లోకం ంం అలం 68 చలజిహ్వ అలం అలం అలం 69 కర్ఫకర్మ క్రియాగోపనం ... ౨... 69 అనుబంధం ; శ శ్లోకానుక్రమణిక (చిత్రనామసహితం) ... 71-78 2, _పూర్వముద్రితప్రతి ప్రతిబింబం అం... ౯₹ఉా1ే05 (సంస్కృత లఘువ్యాఖ్యాసపితం)

ళో కృతజ్ఞతలు న

ఒక గ్రంథాన్ని రచించటం వ్యాఖ్యానం వ్రాయటం మేధస్సుకు సంబంధించిన అంశం, దానిని ముద్రించటం ఆర్థిక వనరులతో ముడిపడిన అంశం. పూర్వపు బోరవెల్లి సంస్థాన కవి రచించిన ఈ (గ్రంథాన్ని నేటి బోరవెల్లి గ్రామస్తులు ముద్రణకు ఆర్ధిక సహాయం అందిన్తారని వారిని కోరినాను. బోరవెల్లి రైతు నంఘం వారు ఈ (గ్రంథ ముద్రణకు ఆర్ధిక సనవాయం అందించినారు. వారికి నా కృతజ్ఞతా పూర్వక వందనాలు.

ఈ (గ్రంథంలోని శ్లోకాలకు భావాలను విశదీకరించవలసినదిగా ఆత్మీయ సాహితీ మిత్రులు విద్వన్మణులు అవధాన భూషణ విద్వాన్‌ మాచిరాజు శివరామ రాజుగారిని అడిగినాను. వారు శ్లోక భావాలను విశదీకరించి తమదైన శైలిలో అక్షర బద్ధంగా అందించినారు. ఆ భావాలను నా శైలిలో నేను ప్రస్తుత (గ్రంథంలో అవసరమైన మేరకు అందించటం జరిగింది. మా మాచిరాజు గారికి కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్సులు.

కొరుకుడు పడని శ్లోకాలకు భావాలను, శ్లోకాలలోని మర్మాలను విశదీకరించిన మాన్యులు మవోవువోపాద్యాయ ఉ.వే. శ్రీవూాన్‌ నల్లాన్‌ చ(కొవర్తుల రఘునాథాచార్యుల వారి పాదవద్మాలకు ప్రమాణాలు.

చిత్రంలోని బంధాలకు నేనూహించిన రీతిలో అక్షర యుక్తంగా రేఖా చిత్రాలను అందించి గ్రంథానికి నిండుతనాన్ని అందాన్ని సమకూర్చిన శిష్యతుల్య మిత్రుడు చిరంజీవి భైరోజు రాజశేఖర్‌కు కృతజ్ఞతాపూర్వక ఆశీరభినందనలు,.

కురంగ, కోకిల, మయూర బంధాలకు చిత్రాలు అందించిన మాన్య మహోదయులు శ్రీ కపిలవాయి లింగమూర్తి గారికి వందన మందారాలు.

పూర్వం ఖభైరోజు వంశానికి చెందిన విశ్వకర్మీయులు కర్నూలు, మవ జిల్లాలలోని అనేక దేవస్థానాలలో రథాలను తయారీ చేసనారు క్‌ చనన

స్వామి దేవస్తానానికి చెందిన రథం కూడా ఖైరోజు వారే తయారు చేసినారు. ఖైరోజు వంశీయులలో మిత్రులు క్రీతే. చామోదరాచార్యులు ఒకరు. వారి పుత్రులు చిరంజీవులు చంద్రశేఖర్‌ రాజశేఖర్‌, శ్యామనుందర్‌ అనే సోదర త్రయం ఈ [గ్రంథం వెలుగు చూడటానికి తమ వంతు సహకారాన్ని సహృదయంతో అందించినారు. వారికి సర్వదా శుభాశీస్సులు.

(గ్రంథంలోని చిత్రాలను పురాగ్రంథ పుటలను ఓపికతో అడిగిన రీతిగా స్కానింగ్‌ చేసి యిచ్చిన మిత్రుడు శ్రీ చింతా నత్యనారాయణమూర్తి (ఉపాధ్యాయుడు) గారికి కృతజ్ఞతాభినందనలు.

ఈ పుస్తకంలో పొందుపరచుటకు బోరవెల్లిలోని శ్రీ కేశవ స్వామి వారి అర్భామూర్తి మొదలైన ఛాయా చిత్రాలను వరోక్షంగా అందించినవారు పత్రికా విలేఖరులు, ప్రత్యక్షంగా అందించిన వారు ఖైరోజు రాజశేఖర్‌ వీరికి నా కృతజ్ఞతలు.

ఒక పురాగ్రంథాన్ని వెలువరించే మహాయజ్ఞంలో ఎందరెందరి సహకారం పొందటం జరుగుతుంది. వారందరికీ వృదయవూర్వక ధన్యవాదాలు,

• వైద్యం తేంకబేశ్వరాచాక్యులు

౪ పీఠిక పీఠిక (ప్రవేశిక “చిత్రమ్‌” అనే ఈ పుస్తకం చిత్ర కవిత్వ విలసితం. ఇది 'అలంకార శిరోభూషణం' అనే గ్రంథంలో సప్తమోల్లాసం - శబ్బాలంకార ప్రకరణంలోని చివరిభాగం. ఈ భాగానికి దాదాపు మూడు వందల ఏండ్లనాడు చిత్రమ్‌ అనే పేరును పెట్టినాడు దీనిని రచించినకవి. కనుక కవిగారు పెట్టిన పేరుతోనే ప్రస్తుత పుస్తకం ప్రచురించటం జరిగింది అలంకార శిరోభూషణాన్ని రచించిన విద్వత్మవి ఆయలూరి కందాళయార్య. ఈయన బోరవెల్లి సంస్థానంలో విలసిల్లిన కవిపండితుడు. కనుక బోరవెల్లి సంస్థానాన్ని గురించి ముందుగా సంక్షిప్తంగా తెలుసుకుందాం - బోరవెల్లి నంస్థానం - చరిత్ర పాలమూరు జిల్లాలో పావన కృష్ణా - తుంగభద్రా నదుల నడుమ ఉండే భూభాగంలో నాలుగు సంస్థానాలు ఉండేవి. అవి: బోరవెల్లి, రాజోలు, గద్వాల, (ప్రాగటూరు సంస్థానాలు. వీటిలో మొదటి మూడు సంస్థానాల పాలకులు మిడిమిళ్ళ గోక్రీయులు, ముష్టిపల్లి వంశీయులు, పాకనాటి రెడ్లు ఈ మూడు సంస్థానాల పాలకులు జ్ఞాతులు. ఇక ప్రాగటూరు సంస్థానాధిపతులు వెన్నూళ్ళ గోత్రీయులు, బిజ్జుల వంశీయులు, మోటాటి (మొటవాడు) రెడ్లు. వీరికీ వనపర్తి గోపాల్‌పీట సంస్థాన ప్రభువులకు బంధుత్వం ఉండింది. ఈ నాలుగు సంస్థానాలు కూడా సాహిత్య సమారాధనం చేసి తమక్తీర్తిని అక్షరంగా నిలబెట్టుకున్నాయి. వీటిలో (ప్రస్తుతం ్రస్తావనీయమైనది బోరవెల్లి సంస్థానం. బోరవెల్లి సంస్థాన (ప్రాంతాన్ని ఆ సంస్థాన కవిపండితుడు అలంకార శిరోభూషణ కర్త అయిన ఆయలూరి కందాళయార్య “'నడిగడ్డసీమ” గా పేర్కొన్నాడు- ఆర్యా శ్లో 'నడిగడ్డసీమ” నామా దేశఖలు భాతి తేన నగరేణ । మధ్యస్థత్వాత్‌ పుణ్యం యత్‌ కృష్ణా తుంగభద్రయోః శ్రేష్టమ్‌ | - (అలంకార శిరోభూషణమ్‌) బోరవెల్లి సంస్థానానికి రాజధాని బోరవెల్లి. ఈ రాజధానిని కందాళయార్య ఇలా అభివర్ణించినాడు - 1.'రాష్టీయ సంస్కృత సంస్థాన్‌-న్యూఢిల్లో వారు వి.బాలసుబ్రమణీయన్‌ రచించిన “చిత్రమ్‌! అనే చిత్రకవిత్వ సంబంధిత గ్రంధాన్ని మూడు సంపుటాలుగ ప్రచురించినారు. 2. దీనినే 'దోఆబొ అన్నారు. రెండు నదుల మధ్యనగల ప్రాంతం అని అర్థం.

పీఠిక య. వ్రగ్గరావృత్తం ॥ మాణిక్యస్తంభ శుంభద్ధన కనకమవాఖిత్తి సంపత్తి దీవ్య బ్దేహవ్యూవాంతరాళా విరళ సదయితా శ్లేషయోషాస్తి తేషామ్‌ । భాస్వత్‌ శ్రీ బోరవెల్లీ భువికవి విదుషాం భాగ్యదా కల్పవన్లీ రాజ్ఞా శ్రీముష్టిపల్లీ కలశజలధి భువాం రాజధానీ మతల్లీ ॥ -(అలంకార శిరోభూషణే ప్రధమోల్లాసే ఉపోద్దాత ప్రకరణం) శ్లో | అత్యున్నత స్తదిహసోమ సుతాదిక్తుప్త వాతాయనాధ్వ సువినిర్గత రాజహంసః । క్రౌంచాచలః పునరుపాత్త కవాట పక్ష స్సాలాత్మనా లసతి యత్స్పుర ఖేయసింధౌ ॥1 శ్లో 1 పరిఘోభ్రయ రమ్య భర్మహర్య్యాం చల విహర ద్రమణీ గణోపియత్ర | హనుమంత మగస్య మర్మ మిన్సం హసతి విలోక్య పయోధి చక్రవాళాౌ ॥ చారిత్రక ప్రాధాన్యత సంతరించుకున్న బోరవెల్లిలో పురాతనమైన కోట ఉంది. ఉద్దండులైన శిల్పులు నిర్మించిన కోట ఇది. కోటకు 20 బురుజులు, వెడల్పయిన అగడ్త, సప్తద్వారాలూ ఉన్నాయి. ఎత్తైన కోటగోడలు లోతైన అగడ్తల వర్ణనం పూర్వోక్త శ్లోకాలలో చేయబడింది. విశాలమైన వీధులు, దేవాలయాలు, కోట మొదలయినవి బోరవెల్లి పురాతన వైభవానికి దర్భణం పడుతూ దర్చంగా దర్శనమిస్తాయి. ఆలయాలలో కేశవ స్వామి ఆలయం (ప్రధానమైంది. గచ్చుకానీ, మన్నుకానీ ఉపయోగించకుండ పెద్ద పెద్ద రాళ్లతో ఇనుప కడ్డీలతో కట్టిన దేవాలయం ఇది. ఆ రోజులలో ఈ దేవాలయ నిర్మాణం ఆరు రోజులలో పూర్తయిందని చెప్తారు. ఊరిలో సోమేశ్వర ఆలయం కూడా ఉంది. ప్రోలుకంటి సోమేశ్వర స్వామి వారు ముష్టిపల్లి వంశీయులకు కులదైనం. ఈ వంశానికి చెందిన బోరవెల్లి గద్వాల పాలకులలో సోమన్న / సోమభూపాలుడు అనే పేర్లు ఉండటం ఈ సందర్భాన గమనార్హం. ముష్టిపల్లి వారు వైష్ణవం స్వీకరించిన తర్వాత కేశవస్వామిని వారి ఇంటి దేవునిగా ఆరాధించినారు. అందుకే బోరవెల్లి గద్వాల రాజధానులలో కేశవ స్వామి వారి ఆలయాలు నిర్మించుకున్నారు. దీనికి తదితర కారణాలూ ఉన్నాయి. విస్తర భీతిచే వివరాల జోలికి వెళ్లలేదు. గద్వాల సంస్థానం ఏర్చడకముందే బోరవెల్లి సంస్థానం ఉంది. కోట నిర్మించి,

ప పీఠిక గద్వాల సంస్థానాన్ని ఏర్పాటు చేసిన పెద సోమభూపాలుని (సోమన్న స్వగ్రామం కూడా బోరవెల్లి పురమే. నాడగౌడికం చేస్తున్న రామిరెడ్డి అనే వ్యక్తి సంతాన పరంపరకి చెందినవాడు గద్వాల పెదసోమ భూపాలుడు.

బోరవెల్లి సంస్థానానికి మూలపురుషుడు నాదగౌదు తమ్మారెడ్డి. ఈయన బోరవెల్లిని రాజధానిగా చేసుకొని ఐజసీమను పాలించినాడు. తమ్మారెడ్డి భార్య మాచమ్మ.

తమ్మారెడ్డి - మాచమ్మ దంపతులకు నల్లారెడ్డి జన్మించినాడు. తండ్రి తర్వాత బోరవెల్లి సంస్థానానికి నల్లారెడ్డే పాలకుడయినాడు. నల్లారెడ్డికి ఇద్దరు భార్యలు మొదటి భార్య మల్లమ్మ, రెండవ భార్య తిమ్మమ్మ, నల్లారెడ్డి మల్లమ్మలకు పెదసోమన్న చినసోమన్న అనే కుమారులు జన్మించినారు. కాగా నల్లారెడ్డి తిమ్మమ్మలకు తమ్మారెడ్డి, పాపారెడ్డి, మల్లమ్మ అని ముగ్గురు సంతానం కలిగినారు.

నల్లారెడ్డి, పెద్ద సోమన్న, చిన్న సోమన్నలను గురించి అలంకార శిరోభూషణంలో ఆయలూరి వారు ఇలా చెప్పినాడు -

శ్లో 1 నల్తారెడ్డీతి విఖ్యాత స్తేషురాజస్వ బోభవీత్‌ | యత్మీర్తి పూర కర్పూర పూరితాజూండ పేటికా ॥ = ప్రథమోల్లాసే ఉపోద్దాత ప్రకరణే ॥౨౧ ॥ శ్లో ॥ గుణరత్నాకరాత్తస్మాజ్ఞాతే సోమాచ సత్ర్రభూ | సర్వజ్ఞ శేఖరౌ సర్వ కళాపూర్ణే ద్విజాధిపౌ ॥

• ప్రథమోల్లాసే - ఉపోడ్దాత ప్రకరణే

నల్లారెడ్డి తర్వాత పెదసోమన్న సంస్థాన పాలకుడయినాడు. పెదసోమన్న భార్య పేరు లచ్చమ్మ. ఈ దంపతులకు వేంకటన్న / వేంకటరెడ్డి / వేంకట భూపాలుడు జన్మించినాడు.

పెద సోమన్న తర్వాత ఆయనకుమారుడు వేంకటన్న బాలుడుగా ఉండటం వల్ల చినసోమన్న సంస్థానాన్ని పాలించినాదు. చినసోమన్న భార్య గిరియమ్మ. ఈమె గద్వాల రాజా పెద్ద సోమభూపాొలుడు - రాణి లింగమ్మ గారల పుత్రిక, చినసోమన్న ౩. గద్వాల సంస్థాన చరిత్రను రచింబీందుకు గాను పెదమందడి వేంకటకృష్ణకవిగారు సేకరించిన కైఫీయతుల వ్రాత ప్రతులలో ఈ విషయాలున్నాయి. 4 ఈయన గద్వాల పెదసోమభూపాలుని కన్నా ఒకతరం ముందువాడు. 5. కాకతీయుల కాలంలో ముష్టిపల్లి వంశానికి మూలపురుషుడనదగిన బుద్దారెడ్డి ఐజనాడ తేశవాఖయంగౌడుగా ఉందటం ఈ సందర్భాన గుర్తు చేసుకొనవలసి ఉంది.

పీఠిక ల నిర్మించింది. అన్నసత్రాలు నెలకొల్పింది. కాశీనుంచి రామేశ్వరం వరకు గల ప్రధాన పుణ్యస్థలాలను దర్శించింది. కవి పండితులను పోషించి సత్కరించింది. ఈమె నిస్సంతువు కనుక బావగారైన పెదసోమన్న కుమారుడు వేంకటన్నను/ వేంకటరెడ్డిని దత్తపుత్రునిగా స్వీకరించింది. గిరియమ్మ తదనంతరం సంస్థాన పాలనను వేంకటరెడ్డి చేపట్టినాడు. ఈయన తన దత్తజనయిత్రి మార్గ దర్శనంలో కవి పండిత పోషణం కావించినాడు. వేంకటరెడ్డి తర్వాత బోరవెల్లి సంస్థానం గద్వాల సంస్థానంలో విలీనమైంది. వీరి జ్ఞాతుల పాలనలో ఉండే రాజోలు సంస్థానం కూడా గద్వాల సంస్థానంలో విలీనమైంది. బోరవెల్లి సంస్థానానికి సంబంధించిన ఐతిహ్యాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. అవన్నీ పేర్కానటానికి బోరవెల్లి గురించి ప్రత్యేకమైన ఒక గ్రంథం వెలువడవలసి ఉంది. బోరవెల్లి సంస్థానం సంస్కృతాంధ్ర సాహిత్యాలు అనే అంశాన్ని ఎవరైనా పరిశోధనగా తీసుకొని (గ్రంథాన్ని వెలువరిస్తే మరెన్నో విశేషాలు వెలుగులోకి వచ్చే అవకాశం ఉంది. బోరవెల్లి నంస్థానం - కవివండితులు. బోరవెల్లి సంస్థానాన్ని ఆశ్రయించిన కవి పండితులు ఎందరో.... ఎందరెందరో...! రాయసం, లయగ్రాహి, చింతలపల్లి, కాజూదం, ఆయలూరు మొదలైన కుటుంబాల కవి పండితులకు కాణయాచి బోరవెల్లి సంస్థానం. రాయసం వారు: తరిగొప్పుల మల్లన్న (క్రీ.శ. 1580-1614) నందికొట్కూరు ప్రాంతంవాడు. ఈయన '*చంద్రభానుచరిత్రను రచించినాడు. ఇతడు వేంకటపతి రాయలవారి కొలువులో రాయసకానిగా కూడా పని చేసినాడు. అందువల్ల ఆ వంశీయులకు రాయసం వారనే పేరు కలిగింది. తరిగొప్పుల మల్లన్న మనుమడు దత్తప్ప. ఈయన బోరవెల్లిలో స్థిరపడినాడు. అప్పటి నుండి ఆ కుటుంబ పరంపరకు బోరవెల్లి వారనేది ఇంటిపేరైంది. దత్తప్ప శబ్దశాస్త నిష్ణాతుడు. ఈయన కుమారుడు కృష్ణప్ప. ఈయన “యయాతి చరిత్ర ను రచించినాడు. కృష్ణప్ప కొడుకు బోరవెల్లి నరసింహకవి. ఈయన శౌపర్దకాఖ్యానము' ను రచించి అలంపూరులో వెలసిన నృసింహస్వామి వారికి అంకిత మిచ్చినాడు. వనపర్తి సమీపాన గల పానుగంటి దుర్గాధిపతి అయిన బోయినపల్లి వేంకట కుమార రాయలవారికి బోరవెల్లి నృసింహ కవి గురువు. ఈ వేంకట కుమార రాయలు “ద్రౌపదీ కల్యాణం'ను రచించినాడు. అందులో పైన పేర్మాన్న అంశాలు ప్రస్తావించటం జరిగింది. ద్రౌపదీ కల్యాణంలో బోరవెల్లి నరసింహ కవి ఇలా ప్రస్తావించబడినాడు. శా ॥ ఆర్వేలాన్న్వయగేయ రాయనము మల్గ్లామాత్య సూర్యన్వవా యోర్వీదేవమత స్వతంత్ర కపిగోత్రో ద్భూత దత్తాహ్వయాం

1! పీఠిక తర్వాణిప్రియ సూనుకృష్ణవిదుషాత్మ ప్రోదృవుండైన యా బోర్వెల్లీపుర నారసింహకవి సంబోధించి ఇట్లంటొగిన్‌ (46) బోరవెల్లి నరసింవాకవి కుమారుడు బోరవెల్లి యోగానంద కవీంద్రుడు. *శ్రా | శ్రీగంధద్రవ శీతలాత్మకుని కాశీ సేతుమధ్యావనీ భాగఖ్యాతి విరాజమానుని మహాభాష్యాది షట్టాస్త్రవి ద్యాగారున్‌ నరసింహసత్మని కుమారాగ్రేసరున్‌ బోర్వెలీ యోగానంద కవీంద్రు మద్గురు వరేణ్యున్‌ భక్తి సేవించెదన్‌ ” అంటూ లయగ్రాహి గరుడాచలకవి కౌసలేయ చరిత్రలో స్తుతించినాడు. బోరవెల్లి యోగానంద కవీంద్రునికి లయగ్రాహి గరుణాచలకవి, పూడూరు కృష్ణమాత్యుడు అనే కవులు శిష్యులు. వీరు కూడా బోరవెల్లి ఆశ్రితులే, లయగ్రాహి గరుడాచలకవికి బోరవెల్లి కేశవ స్వామి వారు కలలో కనిపించి కాసలేయచరిత్ర (రామాయణ కథాత్మకం) ను రచించి తనకు అంకితం చేయాలని ఆదేశించినాడట. గిరియమ్మ (బోరవెల్లి చినసోమభూపాలుని భార్య) బోరవెల్లిలో కేశవ స్వామి ఆలయం కట్టించి ఆ స్వామిపై సత్భతి రచనం కూడా చేయించ తలచినట్లు కింది వద్యం తెలియచేస్తోంది- కం ॥ గిరియమ్మ నాకు మెచ్చుగ శరణము కట్టించె యొక్క సత్భతి నాపై విరచింప జేయవలెనని కరమరుదుగ దలచినది జగద్ధితమిదియున్‌ = కౌసలేయచరిత్ర - అవతారిక గిరియమ్మ కావించిన సత్మార్యాలను లయగ్రాహిగరుడాచల కవి తన కౌసలేయ చరిత్రలోని కింది పద్యంలో తెలిపినాడు - సీ ॥ కట్టించి కేశవగారంబు భూమిపై బజగు కుబేర పుష్పకమనంగ సీవించెనా రామసేతు కాశీమధ్య దివ్య స్థలంబులు తెగువమీట వేయించె వనము లుర్విని చైత్రరథనంద నోద్యానముల రీతి వృాదయ్యముగను చదివించె విద్యార్థిజనుల కన్నము బెట్టీ వేద శాస్త పురాణ విద్యలెల్ల

పీఠిక 3 తే.గీ. జన్నములొనర్పజేసె నిర్జర గణంబు గణుతియొనరింప విప్రసంఘములచేత ననుచు బ్రజలన వర్ధిలైనను దినంబు పరమ సద్ధుణ నికురుంబ గిరియమాంబ - (అవతారిక 66) గిరియమ్మ అన్న సత్రాలను గురించి కౌసలేయ చరిత్ర కావ్యంలో గరుడాచల కవి ఇలా (బ్రహ్మనారద సంవాదాత్మకంగా చమత్కారంగా చెప్పినాడు - ఉ ॥ పుత్రక! యెందు బోయితివి? బోర్వెలిలో గిరియమ్మ బెట్టు ఐ ల్సత్రములో భుజించుటకు, సత్ర విశేషము లేమి? చూడు నా గాత్రము ! శ్రావితో సుధ 1 జగజ్జనులందరు ద్రావ ద్రావుటే చిత్రము నేనటంచును వచించును బ్రహ్మకు నారదుండటన్‌ -(అవతారిక 67) పూడూరు కృష్ణయామాత్యుడు గరుడాచలకవి వీళ్లిద్దరూ బోరవెల్లి యోగానంద కవీంద్రుని శిష్యులు. కృష్ట్ణయామాత్యుని తండ్రి పూడూరి కొండయామాత్యుడు, కృష్ణయామాత్యుడు “భగవద్గీతా దర్పణం అనే పద్య [గ్రంథాన్ని రచించినాడు. ఈయన కూడా బోరవెల్లి సంస్థానా(శ్రితుడే, చింతలపల్లి ఛాయాపతి రామాభ్యుదయం అనే ఆరు ఆశ్వాసాల కావ్యాన్ని రచించినాడు. ఛాయాపతి బోరవెల్లి సంస్థానం చివరి పాలకుడైన వేంకటరెడ్డి ఆశ్రితుడు, శేషాచల స్వామి ఛాయాపతి కవికి కలలో కన్పించి ఇలా చెప్పినట్లు రాఘవాభ్యుదయంలో ఉంది - - మ ॥ ప్రకటైక స్థితినైతినేనఖిల శుంభన్మూర్తినై నాడగౌ నికులాంభోనిధి పూర్ణసోముడన వన్నెల్మిరు సోమాథినా యక మూర్ధన్యునకున్‌ గిరమ్మకు సుతుండై ధీరుడౌ వేంకట న్నకు లీలాస్పదమైన బోరువెలి పుణ్యస్థానమాస్థానిగన్‌ 1-88 కం ॥ ఆపురమున ననవరతము కాపురమొనరించు నాడ గౌండ్లకు మేటై ధీపటుడు వేంకటన్న య నా పటిమన్నించె పాకనాటి కులమునన్‌ 1-84 చం ॥ అతడు మదం([ఘ్రిభక్తియుతు డాయన యీక్ళతి విన్న మత్సమ ర్పితముగ జేయుమంచు నిను ప్రీతియొనర్చును నీకునున్‌ సమా హితమతినట్ల సల్ఫ్బ నుభయేసప్పితముల్‌ తదుపాధి యుక్తి సం తతము ఫలించు మత్మరుణ దత్భతిభర్తను నేనె కావునన్‌ 1-85

క. పీఠిక

వేంకటరెడ్డి ఆథ్రితులలో ప్రస్తుత గ్రంధకర్త ఆయలూరి కందళయార్య ప్రముఖ పండితకవి. వీరు సంస్కృతంలో అలంకార శిరోభూషణం రచించినారు. వీరి ఇతర రచనలను గురించి కానీ ఆంధ్రభాషలో రచనలు చేసినట్లు కానీ తెలియటం లేదు. వీరిని గురించిన వివరాలు * అలంకార శాస్త పారంగతుడు - ఆయలూరి కందళయార్య' అనే ఉపశీర్నికలో తెలుపడమైనది.

బహు (గ్రంధకర్త కాణాదం పెద్దన సోమయాజి కూడా బోరవెల్లిలో నివాసంగా ఉండినవాడే * బోరవెల్లి సింగనామాత్యుని పుత్రుడైన బోరవెల్లి శేషార్యుని అభిజనం బోరవెల్లి. పెద్దన సోమయాజి, శేషార్యుడు ఇరువురునూ గద్వాల సంస్థానంలో చినసోమ భూపాలుని కోరిక మేరకు యధాళ్లోక తాత్చర్య రామాయణంలోని బాలకాండ (పెద్దన), యుద్ధకాండ (శేషార్య్రలను అనువదించినారు. అయితే బోరవెల్లి సంస్థానం గద్వాల సంస్థానంలో విలీనం కావటం చేత వీరు చినసోమ భూపాలుని కాలంలో గద్వాల సంస్థానానికి చేరినారు. కాణాదం పెద్దన సురపురం సంన్థానంలోనూ కొంత కాలం ఉన్నాడు. (కాణాదం వారి అధ్యాత్మిక రామాయణం ్రస్తుత పీఠికా కర్త వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్యుల సంపాదకత్వాన విపుల పీఠికతో త్వరలో ప్రచురితం కానుంది).

ఇక (ప్రస్తుత పుస్తక కర్త అయిన ఆయలూరికందాళయార్యుని గురించి తెలుసుకుందాం. అలంకారశాన్త పారంగతుడు - ఆయలూరి కందాళయార్య

కందాళయార్యులవారు ఆయలూరి వంశీయుడు కౌశిక గోత్రీయుడు, కేశవార్యుని తమ్ముడైన రామానుజార్యుని కుమారుడు. కందాళ దొడ్డయాచార్యుల వారి శిష్యుడు. “కవికుల తిలక, “కవిసార్వభౌమ, “కళానిధి, మొదలైన బిరుదులు కలవారు. అశేష భాషా పొండిత్యము కలవాడు, షట్బానస్త్ర పారంగతుడు, “సొహిత్య నృత్య ద్వాణీ క్రేజీ ప్రవేణీకృత నవకవితా ధోరణీ చాకచక్యం” కలవాడు. ముష్టిపల్లి వేంకట భూపాలునిచే కవిపండిత సభామధ్యమున ్రీతితో సమ్మానాలను పొందినవాడు. ఈ అంశాలన్నీ వీరు రచించిన అలంకార శిరోభూషణం (ప్రథమోల్లాసంలోని ఉపోద్దాత ప్రకరణంలో చెప్పిన కింది శ్లోకాల వల్ల తెలియవస్తోంది.

శ్లో ॥ విష్ణోర్నాఖీ సరోజే విధరుదయమగాత్తస్య వంశేవరిష్ట

స్పంజాతః కౌశీకో భూ న్మునిరతుల తపాస్తస్య గోత్రే ప్రసిద్ధః |

ఆ సీ బ్రీ కేశవార్య స్త్రదనుసమభవత్తస్య రామానుజార్య

స్తస్యా సీళ్చుత్రరత్నం కవికుల తిలకః కోపి కందాళయార్యః ॥

6. సంస్థానముల సాహిత్య సేవ - కేశవ పంతుల నరసింహశాస్త్రి,

పీఠిక 3 శ్లో ॥ అశేష భాషా పటురాయలూరి కందాళయార్యః కవిసార్వభౌమః | కళానిధిః కౌశిక గోత్ర సింధు, సుధాగ భస్తిస్సుమవాప్రశస్తి ॥ శ్లో ॥ షట్బాస్తీ పూర పారంగతమతి విహితాన్నత్య సాహిత్య నృత్య ద్వాణీ (శ్రేజీ ప్రవేజీ కృత నవకవితా ధోరణీ చాకచక్యః | యత్రీమన్ముష్టిపల్లీ కులజలధి భువావేంకటాఖ్యేన రాజ్ఞా ప్రీత్యా సన్మానితో భూత్సదసి సువిదుషాం మధ్య భాగే కవీనామ్‌ ॥ క్రీశ. 1723 ప్రాంతంలో ఆయలూరి కందాళయార్యులు గద్వాల కోటలో నాటి పాలకుల కోరిక మేరకు (భిన్నమైన చెన్నకేశవ విగ్రవాన్ని తొలగించి) నూతనంగా చెన్న కేశవ విగ్రహ ప్రతిష్థాపనం చేసినాడు”. కందాళయార్యులవారు బోరవెల్లి సంస్థాన పాలకురాలయిన గిరియమ్మ దాతృత్వాన్ని ఇలా వర్ణించినాడు. శ్లో ॥ కిం కల్చవల్యా కిము కామధేన్వా చింతామణీ చంద్రఘనాది భిః కిం ఇతి ప్రవాదో విదుషాం గృహేషు 'ప్రదానతో భూత్‌ గిరియంబికాయామ్‌ 1 కందాళయార్యులవారు బోరవెల్లి సంస్థాన ముష్టిపల్లి “వేంకట క్షమాభృన్మహాస్థాన విద్వన్మవాకవి' గా అలంకార శిరోభూషణం ఉల్లాసాంతగద్యలో చెప్పికొన్నాడు. వేంకట భూపాలుని ఆయలూరి వారు ఇలా అభివర్ణించినారు. శ్లో॥ తస్య “మిట్మిళ్లు గోత్రస్య మహిమా వాగ గోచరః | యత్రశ్రీ వేంకటాక్ష్యాళృన్ముఖ్యాజాతామహీభృతః ॥1 శ్లో ॥ దేవా భూవలయేషు జన్మనిరతాః పుత్రి రగత్ష్యై స్థ్రిరాం కర్తుం స్వస్వ వదస్థితిం విధిముపేత్యా భ్యర్థయన్‌ స్వన్వయమ్‌ తత్సంగృవ్యూ కులేషు సోపిసకలం సారం యతో ముష్టినా యం వంశస్య తనోత్స(త)తరాం తన్ముష్టి పల్యాఖ్యయా ॥ శ్లో ॥ తన్ముష్టి పల్లి వంశే జాతా ముక్తామయశ్చ రాజానః | వేంకటనాయక మణినా గుణినా వృాదయంగ మా బభుస్సుదృశామ్‌ ॥ కందాళయార్యుని వేంకటభూపాలుడు - 7. గద్వాల ప్రభు వంశం - కపిలవాయి లింగమూర్తి గారి వ్యాసం యం. నారాయణగారి షష్టిపూర్తి అభినందన సంచిక - 1992

౫7 పీఠిక శ్లో ॥ కావ్యమేవ పరంపుంసాం విలక్షణ విభూషణం । యదేకదైవ బహుభిః ధార్యతే సదనశ్వరమ్‌ | శ్లో ॥ తాదృగ్పహువిధ గ్రంథ గ్రథనాత్త మహాయశః | కందాళ యార్య భవతా కర్తవ్యం కావ్యముత్తమమ్‌ అని కోరినాడట. దానికి కందాళయార్యులు స్పందించి అనేక (గ్రంథాలు పరిశీలించి అలంకార శిరోభూషణాన్ని రచించినాడు - శ్లో ॥ సంగృహ్య సోయమఖిలా లంకృతి తంత్రార్థ సారసర్వస్వమ్‌ కురుతేలంకార శిరో భూషణ నామక మలంకృతి గ్రంధమ్‌ ॥ విద్వత్చండిత వర్యుడైన కందాళయార్యులవారు వినయ సంపన్నుడు కూడా. తన కృతిలో దోషాలు ఉంటే వదలి తోషాలు కలిగించే గుణాలను మాత్రమే గ్రహించాలంటాడు. అదెలా అంటే చంద్రునిలోని గొప్ప కళంకాన్ని వదలి 'విబుధులూ పీయూష మధురిమను మాత్రమే (గ్రహిస్తారని మనోహరంగా సందర్భోచితంగా చక్కగా చెప్పినాడు - శ్లో ॥ దోషం ప్రరూఢమపి మత్కతిగం విసృజ్య గృవ్హంతు తోషణచణం గుణమే వసంతః | సంత్యజ్య చంద్రమసి భూరితరం కళంకం పీయూషమేవ విబుధా మధురం స్వదంతే ॥ అలంకార శిరోభూవణం - (గ్రంథన్వరూవం. ఇది అలంకారశాస్తం. ఎనిమిది ఉల్లాసాలుగ రచించబడింది. ఎనిమిది ఉల్లాసాలలోని లక్ష్య శ్లోకాలన్నీ శ్రీరంగనాధస్వామి స్తుత్యాత్మకాలు. ఉల్లాసాలను అవసరమెనచోట (ప్రకరణలుగా కూడా విభజించటం జరిగింది.

• ప్రథమోల్లాసం - ఉపోదాత ప్రకరణం, వర్ణవివేక ప్రకరణం, గణవివేక ప్రకరణం, ద్వితీయోల్లాసం - కావ్యప్రకరణం, తృతీయోల్లాసం - ధ్వనిప్రకరణం, చతుర్జోల్లాసం - రస ప్రకరణం, పంచమోల్లాసం - దోషప్రకరణం, షష్టోల్లాసం - గుణప్రకరణం, సపమోలాసం - శబ్దాలంకార ప్రకరణం, అష్టమోల్లాసం - అర్భాలంకార (ప్రకరణం.

సా "పైన పేరొన్న సప్తమోల్లాసం- శబ్టాలంకార ప్రకరణంలోని చివరి భాగమే “చిత్రమ్‌”. ము(ద్రితా ముద్రిత ప్రతులు

ఆయలూరి వారి అలంకార శిరోభూషణానికి లిఖితప్రతులు 4. గద్వాల సంస్థానం వారు ముద్రించిన ప్రతి ఒకటి. వెరసి ముద్రితా ముద్రిత ప్రతులు 5. వాటి వివరాలు. లిఖిత ప్రతులు : ఆర్‌. 168, ఆర్‌.87569 మైసూర్‌ కేటలాగు 296 (రెండు (ప్రతులు) అడయార్‌ 11-88 (మద్రాసు) (ఒక ప్రతి)

పీఠిక )మగే ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్తు (కాకినాడ) లో ఒక సంపూర్ణ లిఖిత ప్రతి ఉన్నట్లు గడియారం రామకృష్ణ శర్మగారు చెప్పినారు. (చూడు అలంపూరు సంచిక.) ముద్రిత ప్రతి; గద్వాల సంస్థానం - గద్వాల. ఈ ప్రతులు నేడు దాదాపు అలభ్యం. (క్రీశ 2014 నాటికి) రమారమి 140 సంవత్సరాల నాడు / ముద్రితం. అయితే లభించిన మూడు నాలుగు ముద్రిత ప్రతులలో ప్రస్తుత పీఠికాకర్త ఇంట పూర్వం నుంచి ఉన్న ప్రతి ఒకటి, మరొకటి గడియారం రామకృష్ణ శర్మ గారి ఇంటగల ్రతి, ఇంకొకటి ప్రా. హరిశివకుమార్‌ (వరంగల్‌ గారి దగ్గర ఉన్న (ప్రతి. మరొక్కటి విక్రాల శేషాచార్యుల వారి దగ్గరి ప్రతి. వీటన్నింటికి కూడా ముఖపత్రం లేదు. అన్నింటిలో కూడా (గగ్రంథారంభం నుండి 268 పుటలు (1/8 డెమ్మీీ మాత్రమే ఉన్నాయి. ముద్రిత ప్రతిలోని చివరి శ్లోకం- శ్లో నిజలోచన గోచరేపరం త్వయి రంగేశయభక్త సంతతిః । పరితుష్యతి బాప్పముర్చుతి ప్రణమన్చృత్యతి నేతి భాసకృత్‌ ॥ = (అష్టమోల్లాసే అర్భాలంకార ప్రకరణం) అలంకార శిరోభూషణం అష్టమోల్లాసం - అర్భాలంకార ప్రకరణం వరకు రచించబడినట్లు ఉపోద్దాత ప్రకరణం వల్ల తెలియవస్తోంది. ముద్రిత ప్రతిని పరిశీలిస్తే కేవలం కొంతభాగం మాత్రమే ఏ కారణాలవల్లనో ముద్రణ కాక ఆగిపోయిందని అర్థమౌతుంది. ముగింవు బోరవెల్లి సంస్థాన భారతీ కీర్తి వల్లికకు పూచిన సుగంధాలు విరజిమ్మే సుందర మందార సుమం అలంకార శిరోభూషణం. ఇది మనదురద్భృష్టం కొద్దీ మరుగున పడిన మణి భూషణం గానే ఉండిపోయింది. కురంగ, కోకిల, మయూర బంధాలలో శ్లోకాలను నిబంధించవలసి ఉన్నది. విజ్ఞులు ప్రయత్నించి సూచనలివ్వగలరని మనవి. అలంకార శిరోభూషణంలో “చిత్రమ్‌” లోని చిత్రకవిత్వానికి 'పాఠకప్రియా' అనే తెలుగు వ్యాఖ్యానాన్ని కూడా సంతరించి సచిత్రంగా ప్రస్తుత పుస్తకం ప్రచురించటం జరిగింది. ఈ రచనలో ఏవైనా దోషాలుంటే అవి నావిగాను, గుణాలు కందాళయార్యునివి గాను స్వీకరించగలరని మనవి. వరిషవ్కరణలోను, వ్యాఖ్యానంలోను, ముద్రణలోను, సంపాదకత్వంలోనూ దోషాలున్నా కూడా విజ్ఞులయిన సహృదయ విబుధులకు ఈ “చిత్రమ్‌” అద్భుత రసాన్ని అందిస్తుందని నమ్ముతాను. చందమామలోని మచ్చను మాత్రమే చూసే వారికైనా ఆ చల్లని కిరణాలు మాత్రం ఆహ్లాదాన్ని అందించి తీరుతాయి కదా ! - తేది: 20-4-2014 విద్వద్విధేయుడు కర్నూలు వైద్యం వేంకజోశ్వరాచాష్య

చర! బోరవెల్లి-ఛాయాచిత్రాలు వ. వ . టు ర ప. టం. క. పనే. న న హు ల కుటు శ్రీ కేశవ స్వామి ఆలయ పురోభాగం శ్రీ కేశవ, స్వామి కుడ్య శిల్పభాగం న | పమ... న టా [| . వస భవా మటలు వ నో న వ? పై స 1 ఏ. న్‌. చ గ య, న ప | ప. ప. క్‌ ఆలయ కుద్య శిల్పం దారు రథం

బోరవెల్లి- తాలు వ్లి-ఛాయా న న్‌ న్‌ ( . హు వ ముల న స క్‌. హ్‌ న ం పై న. మ. ప సం ట్‌ త స గం. కో మం టి! స్టా ను! . న. స న గ గాసి వప స" సు “ఈ. క్‌ కాల టు; ల మ... న న. వయం | వా మ ము ళు సట న. కీ న న న న వ న ప్త ద్వారాలలో ఒకటి శిధిల శిల్పాలు

స్త శ్రీ చెన్నకేశవ పరబ్రహ్మణే నమః చిత్రమ్‌ (శ్రీ రంగనాథస్తుత్యాత్మక చిత్ర కవిత్వమ్‌) = మంగళాచరణమ్‌ - శో ॥ లక్ష్మీ కుచాంబురుహ కుట్మల కుంకుమాంక

వక్షస్థలోల్లసిత కౌస్తుభ కాంతిపూరః |

తద్‌ బోరవెల్లినగరీ నిలయో దయాళుః

శ్రీ కేశవో జయళు దైవత సార్వభౌమః ॥; పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

తే.గీ. శ్రీమదఖిలాండమనియెడి చిత్ర కృతిని

రచన చేసిన కవివీవు రంగనాథ !

హృదయ కమలాన నిన్ను స్మరింతు భక్తి,

చిత్రకవన నవవ్యాఖ్య సిద్ధి బడయ.

• ప్రస్తావన -

శ్లో ॥ పద్మాద్యాకార హేతుత్వాద్యాధానే వర్ణ సంహతే |

చిత్రం కవేశ్ళక్తిమత్స ద్యోతకం తదనేకథా ॥

అత్రప్రథమేనాది శబ్దేన నాగ చక్ర మురజ గోమూథ్రికా గుచ్చ కంకణ సర్వతో భద్రాదయో గృహ్యంతే ద్వితీయేన నిరోష్టా చల జిహ్వా పునరుక్తాక్షర పాదభ్రమ కాదయః

• శ్రోత్రాకాశ సమవేతానాం కకారాది వర్దానాం తత్సారక పద్మాది సన్నివేశ విశిష్ట లిష్యక్షరాజాంచాఖేదేన లోక వ్యవహార దర్భ్శనాదౌప చారిక మన్య శబ్దాలం కారత్వం ॥ గమనిక బ్యితమ్‌ ళ్లోకాలకు నంన్భుత లమువివరవూ ఆనుబంభంలోని వూర్చుముదితో

బ్రతి టభలిభింథింలో బూడవచ్చు. పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

పద్మ, నాగ, చక్ర, మురజ, గోమూటత్రికా, పుష్పమాలికా, సర్వతోభద్ర, కురంగ, కోకిల, మయూర, కంకణబంధాలు, వాటిలోని కొన్ని భేదాలు మరియు ఏకాక్షరి, ద్వక్షరి, అపునరుక్తాక్షరి, నిరోస్ట్యం, సొస్ట్రవ్యంజనం, సౌస్ట్ర సంకరం, స్వరచిత్రం, కర్షకర్మ

2 చిత్రమ్‌ 'క్రియాగోపనం, పాదగోపనం, అర్థగోపనం, అచలజిహ్వ, పాద (భ్రమకం, అనులోమ 'ప్రతిలోమపాదం, అనులోమ ్రతిలోమార్ధం, అనులోమ ్రతిలోమశ్లోకం, చలజిహ్వ అనే వినోదాత్మక చిత్ర కవిత్వ భేదాలు ఈ “చిత్రమ్‌” లో ప్రదర్శించటం జరిగింది. అవ్స్చదళవద్మబంధః శ్లో ॥ నాసావస్థాని ముక్తాధికనక నరిదాస్యా కనద్యావిగానా

నాగా విద్యానక స్యాధన శుచమబలా శ్రీరనర్యాధునానా ।

నానాధుర్యా నరశ్రీకృదఘ వృాదపి సాస్తా దనున్నా నమానా

నామానన్నాను దస్తాచ్చవట మురుదయాక్తామునిస్థావసానా ॥ 1 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

అవతారిక - ఈ శ్లోకం శ్రీరంగనాథుని ప్రియవల్లభ అయిన లక్ష్మీస్తుత్యాత్మకం.

భావం :- తాను వస్తున్నప్పుడు ఘల్తుఘల్లుమనే సవ్వడి చేసేది, బంగారు ఏరు అయిన కావేరీ తీరాన వెలసినది, ప్రకాశించేది, పాటలచే స్తుతించ బడినది, గాంధర్వ స్రీల వాద్య సంగీత గానాలతో కీర్తించబడేది. మిక్కిలి శక్తిమంతురాలు, మిక్కిలి బలవంతురాలు, తనపై అధికారం చలాయించే (ప్రభ్విణి ఎవ్వరున్నూ లేక తానే స్వయం 'ప్రభావయుక్తులు గల స్వామినియు, దరిద్రుల దుఃఖాన్ని తొలగించేది, అనేక కార్యాలలో నేర్పరితనం కలది, అందరిచే కోరబడేది, తనతో సమానులు లేని మహవాదేవియు, తనను స్మరించే వారిని చేరదీసి ఆదుకానేది, గొప్ప దయగలది, సంపదను కలిగించేది, పాపాలను వారించేది, మననం చేసే వారియందు చివరి దాకా ఉండునది అయిన శ్రీరంగనాథుని ప్రియవల్లభ చొక్కమైన చిత్రపటాలను అనుగ్రహించుగాక !

విశేషాంశాలు - ఇది స్రగ్ధరావృత్తం, గణాలు, మ,రృభన్యయ,య,య. పాదానికి (7౫8) 21 అక్షరాలు.

అనేక బంధఖేదాలలో పద్మబంధం ఒకటి. పద్మబంధం బాగా (ప్రాచుర్యం పొందింది. పద్మబంధాలలో మళ్లీ ప్రభేదాలున్నాయి. అవి: త్రిదళ, చతుర్దళ్ళ పంచదళ, షడ్డళ, అష్టదళ, నవదళ, ద్వాదశ దళ, పంచదశదళ, షోడశదళ, అష్టాదశదళ, చత్వారింశద్ధళ, ద్వాత్రింశద్దక, షట్‌త్రింశతిదళ, అష్టోత్తర సహస్రదళ పద్మబంధాలు, వీటిలో ్రస్తుతశ్లోకం అష్టదళ పద్మబంధం. అష్టదళ పద్మఐంధాలలో కూడా మరల భేదాలున్నాయి. ఛందస్సును బట్టీ, కవినామాంకితంగా ఉండటాన్ని బట్టి, ప్రశ్నోత్తరంగా

ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య క: నిర్మాణం చేయటాన్ని బట్టి, అక్షర విన్యాసాన్ని బట్టి, అక్షర ఆవృతిని బట్టి అవాంతర భేదాలు ఏర్పడతాయి. కొన్ని ఉదాహరణాలకు ఈ పుస్తకంలోని అష్టదళ పద్మ బంధాలను గమనించవచ్చు.

అష్టదళ పద్మదింధ సామాన్య లక్షణం -

శ్లో ॥॥ _ అప్టధాకర్ష్ణికావర్దం పశ్రేషప్వష్టా తథాపరే |

తేషాం సంధిషు చాప్యష్టా వష్ట పత్ర సరోరుహే ॥

ప్రతాపరుద్రీయం (వుట 411), మందామరందచంపు (5.6), సరస్వతీ కంఠాభరణం (2.287), సాహిత్యరత్నాకరం (6.15) మొదలైన సంస్కృత గ్రంథాలలో అష్టదళ పద్మ బంధ ప్రయోగం ఉంది.

ఈ బంధంలోని ఆవృత్త వర్ణవిన్యాసం ఇలా ఉంటుంది.

పాదంలోని 7 15|16|17 అక 1110111 ఎవ పాదం __|4|8|0|96|564| ||| కోక 2వపాదం (44 ౬|౬||||6| | గ|0|000| 54 శవ పాదం 48|| 0| రల 4వ పాదం [4111401011 41+ +|515|6090161514

ఆంగ్లాక్షరాలు గల చోట ఆయా ఆవ్ఫత్తాక్షర ప్రయోగం ఉంటుంది. (+) ఈ గుర్తు గలచోట బఐచ్చికాక్షర ప్రయోగం ఉంటుంది. శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరమే అన్ని పాదాలలోనూ మొదటి చివరి అక్షరంగా ఉంటుంది. ఈ (నా) అక్షరం బంధంలో పద్మం యొక్క కర్ణిక (పద్మానికి మధ్యన ఉండే వృత్తాకారపు దిమ్మె) లో ఉంటుంది.

శ్రీరంగనాథస్తుత్యాత్మకంగా శ్రీ వైష్ణవుడు రచించిన (గ్రంథమిది. శ్రీ వైష్ణవంలో 'శ్రీకి విశిష్ట స్థానం ఉంది. కనుకనే 'చిత్రమిలో కవి ప్రప్రథమంగా పద్మను (లక్ష్మిని) పద్మబంధంలో (గ్రద్ధరావృత్తం (ప్రడ్థర- పూలదండ) తో స్తుత్యాత్మకంగా అలంకరించటం జరిగింది. పద్మను స్తుతించటానికి పద్మబంధమేగాక అష్టవిధ లక్ష్మలుగా దర్శనమిచ్చే అమ్మవారిని అష్టదళ పద్మబంధంలో కీర్తించటం కవి సముచిత ప్రయోగానికి చక్కని నిదర్శనం. శ్లోకం నాలుగవ పాదంలో 'అచ్చపటం' అనుగ్రహించమని కవి కోరారు.

వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

దీ చిత్రమ్‌ పటం అంటే (వస్త్రం అనేకాక) చిత్రపటం అని కూడా అర్థం. నిర్మలమైన కవితా బంధ చిత్రాలను అనుగ్రహించమని కూడా అర్థం. న్ని ధి వు న 1 తా . ను లా హే ల్‌ టా “ట్రా- ర్త న్స ల స్తైదనన్లా సను ఈతుమా౩ స్కె ణే న్‌ న ఫ్‌ హు క శ్రీ ్త్తి 4 ట్‌ ఇ ర ఆయలూరికందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య క్‌ అష్టదళ పద్మబంధః శ్లో ॥ రక్షమాచ్యుత రవ్యాభ భవ్యారవినయామర। రమయాళ్లిష్టరక్షాద దక్షారవాత మాక్షద॥। 2 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య అవతారిక :- ముందటి ప్రప్రథమ శ్లోకంలో శ్రీ స్తుతి చేసి ప్రస్తుత శ్లోకం నుండి శ్రీ రంగనాథ స్తుతి చేయటం జరిగింది. భావం :- వినయవంతులగు దేవతలచే ఆశయించబడినవాడవు, లక్ష్మీదేవిచే కౌగిలించబడిన వాడవు, అచ్యుతడవు అయిన శ్రీరంగనాథా! నన్ను రక్షించు. విశేషాంశాలు:- ఇది అనుష్టుప్‌ శ్లోకం. పాదానికి ఎనిమిది అక్షరాలుంటాయి. ఈ శ్లోక సామాన్య లక్షణం - శ్లో॥ పంచమం లఘు సర్వత్ర సప్తమం ద్విచతుర్ధయోః | షష్టంగురు విజానీయా దేతచ్చోకస్య లక్షణమ్‌ ॥ ముందటి అష్టదళ పద్మబంధం ్రగ్ధరతో రచించగా దీనిని అనుష్టుప్‌లో చెప్పడమైంది. అష్టదళ పద్మబంధలో ఇది మరొక ్రభేదం, ఈ పద్మబంధం కర్ణిక లో “రి కారం ఉంది. బంధంలోని ఆవృత్త వర్ణ విన్యాసం ఇలా ఉంటుంది - పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12 3౩4567 8 1వ పాదం తికి 6+ + 4 0౬ 2వ పాదం 60 గ౧+*+5 6గీ 8వ పాదం శి6 ౧౧+ + 484] 4వ పొదం 1 గి గ + + 68 గీ కాయని! యూ సూ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

6 చిళ్రమ్‌ షోడశదళ పద్మబంధః శ్లో ॥ గతాగమాంగ రంగ(స్రా గవగర్భగజాగత | గర్జ్యాగణ్యాగ మాగన్మం గవ్యాగత్యాగ యోగమామ్‌ 1 జ! పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం:- వేదాలనే అంగాలుగా పొందినవాదవు, కుక్షిలో జగత్తును కలవాడవు, కల్చవృక్షంలా త్యాగ స్వభావం కలవాడవు అయిన రంగనాథా ! మిక్కిలి పాపినైన నన్ను తొందరగా కాపొడు. విశేషాంశాలు: - షోడశదళ పద్మ బంధాలలో ఇదొక రకం. ఈ బంధం పాదానికి ఎనిమిది అక్షరాలు గల అనుష్టుప్‌ ఛందస్సులో రచించటం జరిగింది. ఈ శ్లోకంలోని (ప్రతి బేసి సంఖ్యగల అక్షరం “గ. ఈ పద్మం 'కర్ణిక' లో “గి వర్ణం ఉంటుంది. కనుక 'గి వర్ణం 16 పర్యాయాలు ఆవృత్త మౌతుందన్నమాట. బంధంలోని ఆవృ్ఫత్త వర్ణవిన్యాసం ఇలా ఉంటుంది- పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12845678 1వ పాదం డీ+ డీ + డీ శ డి + 2వ పాదం డీ డీ శ డీలా డీ + శీవ పాదం డీసి డీ డీ శి డీ ఈ నో ఖు మ స్మ ఇష్ట అయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 7 కవి పేర్కానలేదు కానీ ఈ శ్లోకం (యుగ్మతపాద) గోమూట్రికా బంధంగా పుష్పమాలికాబంధంగా కూడా నిబంధిత మౌతుంది. వాటి చిత్రాలు యుగ్మత పొద గోమూత్రికా బంధః 1 గ గ్లో | / గ / గ గ గ / / [తౌ (స్టా 60, /| ప్రా గ / / ళ్లొ గ [| / [| / [1 గ | | | గ్‌ + / | / శ గ్‌ గ గ జ గ జ్జ (శ గ గ్‌ స గ టి స! (1 (| "స! గ్‌ / గ గ జ. / | ఓ! || గ | ౧] | గ /. | / | గ్‌ . / | | 1 ఏ! | గ 1 యశ్‌ | ళ్శ / షక | జ్జ ర్ట ్య! (లో నో (| న్యా ( న! గ్‌ గో ౯ | వపుష్పమాలికా బంధః తల స్మ ర | ల్‌ ట్టు. వట్ట ళు ల సె " ల్‌ జ గ్‌ జ న గ్ర సా, క. స యా. లీ నా. చం ( | ల ( | ల /1 లో “త్‌ (| ా ఓ డో వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

8 చిళ్రమ్‌ షోడశదక వద్మబంధః శ్లో 1 _వారావారాత్యారా డ్భారా పారాపారా వారాగారా |

యారాయారాత్వారాధ్యారా న్సారాస్సారాదారావారా ॥ ల! పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- తొలగిన శత్రువులు కలది, పూజింప దగింది, సముద్ర తనయ యగు లక్ష్మికి వశమైనది అగు శ్రీరంగనాథుని మేఘశ్యామల దేహకాంతి పుంజం మాకు సంపదలను ప్రసాదించుగాక !

విశేషాంశాలు:- రంగనాథుని దేహం మేఘంతో పోల్చబడింది. ఆ మేఘంలో కాంతి పుంజాలున్నాయి అంటే మెరుపు దండలున్నాయి. కనుకనే ఈశ్లోకం విద్యున్నాలా వృత్తంలో రచించబడింది.

ఈ వృత్తంలో పాదానికి ఎనిమిది గుర్వక్షరాలుంటాయి. కనుక ఇది సర్వగురు శ్లోకం. ప్రస్తుత శ్లోకంలోని అక్షరాలన్నీ కేవలం 'ఆ' కారంతో కూడిన హల్లులే, శ్లోక రచనలో ఛేకానుప్రాస వృత్యనుప్రాస పాటించబడింది.

షోడశదళ పద్మబంధాలలో ఇదొకరకం. వరుసగా శ్లోకంలోని ప్రతి రెండవ అక్షరం కర్ణిక లో ఉంటుంది. కనుకనే కవి దీనిని ద్వితీయ వర్షకర్ణిక ష్టోడశదళ పద్మబంధం” అని పేర్ళొన్నారు. దీనిలోని ఆవృత్త వర్ణవిన్యాసం ఇలా ఉంటుంది.

పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12345 678

1వ పాదం + గి + గడి + గీ + కీ

2వ పాదం + డీ + నీ + గీ + రీ

౩3వ పాదం + డి + గీ + గి “+ మీ

తవ పాదం శ రడి + నీ + డీ + న్నీ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 09 ఈ శ్లోకం గోమూటత్రికా బంధంగా పుష్పమాలికా బంధంగా కూడా ఉందని కవి పేర్ళొన్నాడు. ఆ బంధ చిత్రాలు గోమూత్రికాబంధః ల / ళ్ల / (జ్ర సా / (సా 1 ట్‌ / | | సే (్గ ్య గ గే శో | | / | / |. సో 1 | ( శ్‌ / / ్య గ / | ్మ / / / గ | నా /] స్పా స్ప /దా స | / (యా /యా శీ యో స థి ట్ట | (ఖీ |. (ణి గ | | పుష్పమాలికా బంధః శ సా. లా వే. పూ (5 జ; | / స్మ | దా (/ ము 10%. ౧౧8 [ శ్వ న్‌ నా ట్టు. వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

10 చిత్రమ్‌ చతుర్దళ వద్మబంధః శ్లో ॥ నవాగరం రంగ వాన | నసరమాత తమారన । నభ్యానుత తనుభ్యాన ; నత్ర మామమ మాత్రన ॥ క్‌ పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం వా లక్ష్మీదేవ అనురాగాన్ని పొందినవాదవు, సభ్యులైన విద్వాంసులచే స్తుతించబడిన వాడవు, భవభయాలను నాశనం చేసేవాడవు, సజ్జనులను రక్షించు వాడవు, నిరహంకారులైన మహాత్ములందు స్థిరంగా ఉండేవాడవు శ్రీరంగాన్ని నివాసంగా చేసుకున్నావాడవు అయిన ఓ రంగనాథా! నిన్ను ఆశ్రయించిన నాకు సంపతృరమైన ఆశుకవితా వాగర్జాన్ని అనుగ్రహించు. విశేషాంశాలు:-- ఇది పాదానికి ఎనిమిది అక్షరాలుండే అనుష్టుప్‌ వృత్తంలో రచించబడింది. చతుర్గళ పద్మబంధాలలో ఇదొక రకం. (ప్రతిపాదం మొదట మరియు చివర 'సి అక్షరం ఉండేటట్లు రచించబడింది. కనుక 'సి అక్షరం పద్మం 'కర్ణికిలో ఆవృ్ఫత్తాక్షరం. ఈ బంధంలోని ఆవృత్త వర్ణ విన్యాసం ఇలా ఉంటుంది. పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12345 6738 1వ పాదం న ఈ ౨ ౨ అ వ 2వ పాదం వ స ళల 6 మ మ 3వ పాదం 4&ఉ ౩11 శ 4వ పాదం ఉమ ౧ సి కి గ ఈ శ్లోకం అలో పాదభ్రమకంగా రచించబడింది. యో “ అము శ్లోకంలోని ప్రతి పాదం ముందు గ్‌ గ న! నుంచి చదివినా వెనక నుంచి శ ష్‌ న్న చదివినా ఒకే రీతిగా ఉంటుంది. | య! క్ట | ఇగ) [స 6ఇస్త్రిఆ ఆయలూరి కందాళయార్య

పొఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య శై నాతరబంధః శ్లో ॥ _శ్రీరంగే శన్య వందే వదమృజు ముని ముద్దాయినః (వ్రశ్రితాజం వద్శా వస్యావనౌ నద్విశద నవనఖం నద్వివన్నాశదాయి | పావవ్రాతాభివన్నా వనమన్తమమరు(్రా నలావంలనద్భా

మృష్టం శత్రు (వ్రతావ క్రమ శమనవటోః వద్మ వచ్చారు సారమ్‌॥ 6 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- బుజువర్తనులైన మునులకు ముదాన్నిచ్చేవి, లక్ష్మిని కాపాడునవి శత్రువుల ప్రతాపాన్ని ఆక్రమణాన్ని అణచుటయందు నేర్పు కలవి, (బ్రహ్మకు ఆశ్రయమైనవి నక్షత్రాల వలె మెరుస్తున్న గోళ్ళు కలవి, ఆపదలో ఉన్నవారికి భుక్తిని కలిగించేవి, ఆపదలను పొందినవారిని రక్షించేవి, గొప్పవారగు దేవతల భయాన్ని పోగాొట్టేవి, నిరంతరం ప్రకాశించేవి, పద్మాలవలె సౌందర్యాతిశయం కలిగినవి అయిన శ్రీరంగనాథుని పాదాలకు నమస్మారం.

విశేషాంశాలు; - ఇది ్రద్ధరావృత్తం. అనేక బంధ ఖేదాలలో నాగబంధం ఒకటి. నాగబంధాలలో మళ్లీ ప్రభేదాలున్నాయి. అవి: కుండలిత ఏకనాగబంధం, కుండలిత ద్వినాగబంధం, వాసుకి ద్వినాగబంధం, కుండలభిత చతుర్నాగబంధం, కుండలిత అష్టనాగబంధం, నవకోణ నాగబంధం, కమలనాగబంధం, ద్విముఖ నాగబంధం, సాధారణ నాగబంధం, కృష్ణ సర్పబంధం, నర్పబంధం, నాగశిశుబంధం, నాగపాశ బంధం, అష్టనాగబంధం, అష్టకోణ ఫణిబంధం, ద్విసప్తతి నాగబంధం మొదలైనవి.

ప్రస్తుత శేషబంధ లక్షణం

శ్లో 1 _ పుచ్చాత్పరిసరన్‌ గచ్చేద్‌ వ్యావృత్తిం శ్లిష్ట సంజ్ఞకే |

విరమేచ్చగలే ధీరో బంధేత్ర ఫణిసంజ్ఞకే ॥

• చిత్రబంధకావ్యమ్‌ - పుట 36,

ఈ సాధారణ నాగబంధంలోని ఆవృత్త వర్జాల విన్యాసం ఇలా ఉంటుంది. పాదంలోని 7 17 త | | | 3వపాదం __|(+|4- 6|-|6+0|4|6|4 5|| 64||. 2వపాదం 4|+|6|+|౬|+|౫|+|8 + %,+|8|+|00+ 00+ +|6 శవపాదం _ | +0|-|1,+|| + 6|4|8|4 54744 4|0|+,0 + శతవపాదం __(౬|-|౯|+|[1|+[0|+[60|-0 0 [8[౧||4

వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

12 చిత్రమ్‌ శ్లోకం నాగశిరోభాగం నుంచి ప్రారంభమై తోక దగ్గర ముగుస్తుంది. ప్రగ్ధరవలె చంపక మాల వృత్తానికి కూడా పాదానికి 21 అక్షరాలు కనుక తెలుగు వారు నాగబంధానికి చంపకాన్ని ఎక్కువగా వాడినారు. సంస్కృతంలో ్రగ్ధర ప్రయోగం అధికం. న పా. “ఆన్‌. ౧ జ్‌ కంస. ౪౯ ఊఉ హ్‌ తనకో ట్‌ కన కోటగలి ౯౮ ౯ కకం న 5 తి గు చక్రబంధః శ్లో ॥ యస్ప్వైరంజిత కంధరచ్భ్చవిమద(క్రౌర్యః వరౌజోవార న్పత్సంగ స్థిరదాన్యధర్మ విధిబంధుః కంనలూనేరతః | విస్తారాదికళాత్మ వక్షవి రథః 'ప్రావిః వ్రభేతార్యమా మాయీతక్రాయతుమాం నయన్యవివులోరః కామతః ప్రావమా ॥ 7 ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 13 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- మేఘాల కాంతిపుంజాన్ని తన దేహకాంతులతో గెలిచినవాడు, శత్రువుల ఓజస్సును హరించినవాడు, సజ్జన సహవాసం వలన కలిగిన స్థిరమైన దాస్య ధర్మాన్ని అనుష్టించటంలో చేయూతనిచ్చేవాడు, కంసుని సంహరించేందుకు ఆసక్తి కలిగినవాడు, విస్పతమైన తొలి చదువులను తన పక్షాన కలిగినవాడు, గరుడరథుడు, సూర్యతేజస్ముడు, మాయను తన వశాన కలిగినవాడు, అనురాగంతో లక్ష్మీదేవిని ఎదపై నుంచుకున్నవాడు అయిన రంగనాథుడు మమ్ము రక్షించుగాక !

విశేషాంశాలు:- ఇది శార్జూల విక్రీడిత వృత్తం. గణాలు మ-స-జ-స-త- త-గ, పాదానికి 19 అక్షరాలు. ప్రాచుర్యం పొందిన బంధాలలో చక్రబంధం కూడా ఒకటి. చక్రబంధం అనేక విధాలు. అవి: చతురరచక్ర, షడరచక్ర, అష్టారచక్ర, దశారచక్ర, షోడశార చక్ర, అష్టాదశార చక్ర, గరుడగతి చక్ర, ద్విచతుష్క చక్ర, ద్విశ్చంగాటక చక్ర, వివిడిత చక్ర, కులాల చక్ర, వ్యోమచక్ర, సుదర్శన చక్ర, మవాసుదర్శన చక్ర, బంధం మొదలయినవి.

ఇది షడర చక్రబంధం. అంటే చక్రానికి ఆరు ఆకులుంటాయన్నమాట. దీనిలోను భేదాలున్నాయి. ఈ షడరచక్ర బంధ లక్షణం.

శ్లో _ పురఃపురో లిఖేత్బాదానత్ర ్రీన్‌ షడరీకృతాన్‌ |

తుర్యంతు భ్రమయన్నేమౌ నామాంక శ్రీక్రసం విధిః ॥ జా సరస్వతీ కంఠాభరణం, చిత్ర ప్రక -

ఈ బంధంలోని మూడవ వలయంలో “రంగరాజోనేతా' అని ఆరవ వలయంలో “కందాళార్య కవి? అనే కృతిభర్త కృతికర్తల పేర్లున్నాయి. పద్యం మూడు పాదాలలోని పదవ అక్షరం ఒకటిగా ఉంటుంది. ఆ అక్షరం చక్రబంధం కేంద్రన్ధానంలో అవృత్త అక్షరంగా ఉంటుంది. మొదటి మూడు పొదాలలోని మొదటి మరియు చివరి అక్షరాలు ఆవృత్త అక్షరాలు అవి నాల్గవ పాదంలోనూ ఉంటాయి. ఈ బంధంలోని ఆవృత్త అక్షర విన్యాసం ఇలా ఉంటుంది.

పాదంలోని 7 17116

దుఖ | |

1వపాదం _ (4|| కి (0

౨వ పాదం (0౨ |క్‌

శివపాదం | కం

శవపాదం 6440 క్‌ రకం 6 వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

శేష చిత్రమ్‌ న్‌ నాగ ల్‌ బల నా /ై శ కులాల చక్రబంధ:ః శ్లో ॥ రక్షదాసాన్‌ దయాసార రసాయాత్పాభయామర రమయార్చ్వ నిరంతేర రతే రట్జే నదాక్షర ॥ ళా పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- ఎడతెగని దయావర్నాన్ని కురిపించేవాడవు, దేవతలకు అభయ (ప్రదుడవై వారితో కూడియున్న వాడవు, శ్రీ పూజ్యుడవు, సదా నాశరహితుడవు, శ్రీరంగమందు మిక్కిలి ఆసక్తి కలవాడవు అయిన రంగనాథా! నీ భక్తులను రక్షించ్చు. విశేషాంశాలు:- ఇది అనుష్టుప్‌ ఛందస్సులో రచించడం జరిగింది. కులా చక్రబంధ లక్షణం- ఉ॥ కుమ్మర సారె చందమున గుండ్రనరేఖలు నడద్దుగీట్లు న (బ్రమ్ముగ గీసి చిత్రగతి బ్రాక్సద మంతరమందు మధ్యపా దమ్ములు చుట్టునుందగు విధమ్మున వ్రాయ గులాల చక్రబం ధమ్మగు దుర్యమాదిమ పదమ్మున నేకత నొందు గ్రిందుగాన్‌

• ప్రబంధ సంబంధ బంధనిబంధన (గ్రంథము - 61 ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య కేం ఈ బంధంలోని ఆవృత్త అక్షర విన్యాస క్రమం ఇలా ఉంటుంది. పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 128 45678 1వ పాదం ఉ౩ 06+ +౨£ 8 ౫ 2వ పాదం ఉ ౭౯ ౨0+ +₹2 6 గ 3వ పాదం ఉ&ఉ"6 5౯+ + 184 తవ పాదం ఉ1 + +0౮ 84% ర్ట హు | | శ్ర శ ఉట మ! | (1 మూఖు.:' వనన; నక: ననా ' వన శాన: బవ [| జా [సీ స్వ ? యో || శ ్గో ళ్‌ ర్న ష..* | || స గ్‌ | 1] ని (7 భ్‌ మురజబంధః ల్లో ॥ మనతామనతా నల్ప ధనతామిన తానయ । మఘనతావన తానజ్ఞ జనతావన తానయ ॥ 8 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఖావం :- ఓ ప్రభూ! ఘనులు, జ్ఞానులు అయిన నత భక్తులను రక్షించువాడా! అనల్బమైన ధనాన్ని విస్తరించు. వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

16 చిత్రమ్‌ విశేషాంశం - అనుష్టుప్‌ శ్లోకంలో రచన జరిగింది. మురజ బంధంలో శేదాలు కూడా ఉన్నాయి. దీనికి మద్దల బంధం అని కూడా వ్యవహారం. ఈ బంధంలోని అక్షర విన్యాస క్రమం ఇలా ఉంది. పొదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12345678 1వ పాదం స ఏ ఈ అ ౨ ఈ వ ౨ 2వ పాదం స వి ఈ ఈ వ ఈ వ...

• 3వ పాదం 1వ 6 35 6981 4వ పాదం ఒ ౨3 0 ]4 98 ౦98 ౫ మద్దెల బిగింపు (నిలువు) వరుసలోని - 3 - ౦ అక్షరాలు ఆవృత్తాలు ' శలపలథరలసళ్తి లై టా గోమూత్రికాబంధః శ్లో 1 శ్రీరంగ రాజనద్వార మాన్యం త్వా మనిశం యజే | దోరంత రావ నద్ద్ధార నాన్యం నామ భృశం భజే ॥ 9 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- శ్రీరంగరాజా ! సజ్జనులచేత గౌరవం పొందినవాడవైన నిన్ను ఎల్లప్పుడూ పూజిస్తాను. వక్షస్థలమందు కౌస్తుభమణి హారము కలవాడా! నీ నామం తప్ప మరొకరి నామాన్ని భజింపను. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య క్షే విశేషాంశాలు:- ఛందస్సు అనుష్టుప్పు, ప్రాచీనమైన బంధాలలో గోమూటత్రిక ఒకటి. గోమూత్ర గతిని పోలిన చిత్రంలో శ్లోకాన్ని నిబంధించటం గోమూత్రికా బంధం. ఇది గతి చిత్రానికి సంబంధించింది. గోమూత్ర గతిని బట్టి పద్య రచనావిధానాన్ని బట్టి ఈ బంధం పాదగతి గోమూట్రిక, అయుగ్మ పాదగత గోమూట్రిక, యుగ్మత గోమూత్రిక, ప్రతిపాద గోమూల్రిక, అర్ధశ్లోక గోమూథ్రిక, విపరీత శ్లోక గోమూత్రిక, భిన్న వృత్త ప్రతిలోమ గోమూట్రిక, విపరీత ప్రతిలోమ గోమూత్రిక, అర్ధగోమూత్రిక, విషమాక్షర గోమూత్రిక, సమాక్షర గోమూత్రిక, అనే బంధ భేదాలున్నాయి. గోమూథ్రికా బంధ లక్షణం - శ్లో॥ _ గతిరుచ్చావ చాయత్ర మార్గే మూత్రస్య గోరివ । గోమూత్రికేతి ప్రాహుర్దుష్కరం చిత్రవేదినః ॥

• సరస్వతీ కంఠాభరణం 2.115 ఈ బంధ శ్లోకం పూర్వార్ధం, ఉత్తరార్థం లోని ప్రతి రెండవ అక్షరం ఒకటిగా ఉంది. ఈ బంధంలోని అక్షర విన్యాసక్రమం ఇలా ఉంటుంది. పాదంలోని 1 7 15 అక్షర క్రమసంఖ్య పూర్వారం | కరన 65 _ఉత్తరార్థం | *|4| 6100కి (6 "గ శ్రీ గా ర్వా స్ట! భ్‌ స్ట గ | స తే న భో గ గ | /( న గ శ / శ ణ్‌ స్ట! గ గ న / స్ట / | స్టో ( స గ్‌ 1 స్య నో స ట్ర సో ్న టీ ళ్‌ స్ట స స్ట! 7 స్ట! 7 స ళ్‌ స్ట ?. స స్ట! | పుష్పమాలికాబంధః శ్లో॥ శ్రీరంగేరం నిరంతే స్థితమతినుత రస్థేమ భూమక్షమర్థిం శ్రీవామావానవాన్తూర నమనమ నమగ్రాతి భూతి వ్రతివ్టమ్‌ । వందేవాం దేవ దేవం వనజనయన మహ్రానదాన ప్రనన్నం నోవేధావేద వేదానచ ఖచరదయా భ్యావమేవన్తువన్యమ్‌ ॥ 10 వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

18 చిత్రమ్‌ పాఠక (ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- శ్రీ రంగంలో స్థిరంగా వెలసినవాడు, భూమండలాన్ని అధికంగా స్థిరంగా అభివృద్ధి అయ్యేటట్లు చేసినవాడు, లక్ష్మీదేవ నివాసానికి యోగ్యమైన వక్షస్థలం కలవాడు; అసమానమైన పరిపూర్ణమైన ఐశ్వర్యం యశస్సు కలవాడు, కమలనయనుడు, దాసులయెడ అనుగ్రహం కలవాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని మహిమను బ్రహ్మ కూడా తెలుసుకొనలేడు. గగన సంచారులైన దేవతలు కూడా స్వామి వారి మహిమను ఎరుగలేరు. అలాంటి సర్వాతీత మహిమాన్వికుడైన దేవ దేవుడు శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. మమ్ములను రంగవిభుడు భవబంధాలనుంచి రక్షించుగాక ! విశేషాంశాలు:- ్రగ్ధరావృత్తం, అక్షరాలు అనే పువ్వులను మాలికగా అల్లటం పుష్పమాలికా బంధం. భగవన్నుతి, ఆభరణాల ప్రసక్తి మొదలైన సందర్భాలలో పుష్పమాలికా బంధ ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. '్రగ్ధర అంటే పూలదండను ధరించు అని అర్థం. (్రగ్ధరావృత్తంలో' పుష్పమాలికా బంధాన్ని శ్రీరంగనాథుని స్తుత్యాత్మకంగా రచించటం సందర్భోచితం. సంస్కృతంలో కన్నా తెలుగులో పుష్పమాలికా బంధ ప్రయోగం విరళం. సంస్కృతంలో హారబంధానికి లక్షణం ఉంది. తెలుగులో పుష్పమాలికా బంధానికి “ప్రబంధ సంబంధ బంధ నిబంధన (గ్రంథం) లో మండపాక పార్వతీశ్వర కవి గారు లక్షణాన్ని ఇలా చెప్పినారు - ఉ॥ _సంధినొకక్షరంబు నలుచక్కుల టేకుల నాల్గువర్ణముల్‌ సంధిలునట్లు ప్రగ్ధరయొ చంపకమాలికా యో మిథోగ్ర సం బంధము గల్గు తశ్కుసుమ మండలిలో నిడ బుష్పు మాలికా బంధమగుం బ్రతి ప్రసవ వర్గము లేడగు గూడ బల్మినన్‌ పద్యపొదంలోని అక్షర సంఖ్యను బట్టి మాలికలో పువ్వుల సంఖ్య ఏర్పడుతుంది. ఏ ఛందస్సులో రచించినా కూడా మాలికా సూత్రం ఒకటే, పువ్వుల సంఖ్యలోనే తేద్దా, వేరు వేరు ఛందస్సులలో పుష్పమాలికా బంధ రచన జరిగింది. అయితే ప్రగ్ధరా, చంపక మాలా ప్రయోగం విరళం, కారణం పూలు అనే అర్ధం ఆ పదాలలో ఉండటమే గాక మాలికా బంధంలో ఎక్కువ పూలను (12 పువ్వులను) అందించ గలుగుతాయి ఈ పద్యాలు. పై శ్లోకంలోని ఏడు అక్షరాలు ఒక పువ్వులో ఉంటాయి. అయితే ఆ ఏడు అక్షరాలలోని ఒక అక్షరం మాత్రం మూడు పర్యాయాలు ఆవృత్తమవుతుంది. కనుక పువ్వులో మనకు కనిపించే అక్షరాలు ఐదే. ఈ బంధంలో 12 పువ్వులున్నాయి. ఒక ఆయలూరి కందాళయార్య

పొఠకప్రియ - తెలుగు వ్వాఖ్య 19 పువ్వునకు ఏడు అక్షరాలు. 12 పువ్వులకు 84 అక్షరాలు. పాదానికి 21 అక్షరాలు. అవృత్త అక్షరాలు పోగా మాలికా చిత్రంలో మనకు 60 అక్షరాలే కన్పిస్తాయి.

ఈ బంధంలోని ఆవృత్తాక్షర విన్యాసం ఇలా ఉంటుంది - పొదంలోని 7 13114115 |16117 21 [| | | ||| రాయా కగకరగకగకడ క 28 క66డ05 గక రద 2వపాదం __(-|9-|9| ||| శవపారం (66|| లాాాకగకగ5గ5క పక పదడపదదింద 3269

ప్రా రఓంఢ

మం రం వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

20 చిత్రమ్‌ సర్వతో భద్రఐంధః శ్లో 1 త్రనదాత తదానత్ర సరసాన నసారన 1 దాసానయాయానసాదా తనయానన యానత ॥ క్ష పొఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- ( భవబంధాదులవల్ల)ు భయపడుతున్న దాసులను రక్షించేవాడు, మధుర వాక్కులనే మకరందరసం కల ముఖ పద్మం కలవాడు, నాశం లేనివాడు (నిత్యుడు), నీతి శాలురు ధర్మనిష్టులు అయినవారిచే నమస్మరించ బడువాడు అయిన ఓ రంగనాథా! నీదాసులకు అందుబాటులో ఉండి వారికి అనంత స్థిరభాగ్యాలను అనుగ్రహించు. విశేషాంశాలు:- 'తదిష్టం సర్వతో భద్రం భ్రమణం యది సర్వతః (కావ్యాదర్శః 8-80) సర్వతో భ్రమణ లక్షణం ఉండటం వల్ల, ఈ బంధానికి 'సర్వతోభద్రబంధం' అనే పేరు కలిగింది. (పాదానికి 8 అక్షరాలుండే శ్లోకమే ఈ బంధానికి స్వీకరించటం జరుగుతుంది) ప్రాచీనమైన బంధాలలో “సర్వతోభద్ర ప్రధమగణ్యమైంది.

బంధాలను గతిచిత్రాలు, ఆకార చిత్రాలుగా పేర్కొనవచ్చు. సర్వతోభద్ర గతిచిత్రాలకు చెందిన బంధం. అన్నీ గురువులుగా ఉండే విద్యున్మాలలో రచించిన సర్వతోభద్రను 'మహా సర్వతో భద్ర” అని కొందరు పేర్కొన్నారు.

చతురంగం వలె నిలువు 8, అడ్డం 8, వెరసి 64 గళ్లు ఉండేలా గీయాలి. అందులో మొదటి నాలుగు వరుసలలో శ్లోకాన్ని క్రమంగా వ్రాయాలి. ఆ శ్లోకంలోని 48,2,1, పాదాలను మిగిలిన 4 వరుసలలో క్రమంగా (వ్రాయాలి. అలా వ్రాస్తే ఏమూల నుంచి చదివినా ఆశ్లోకమే వస్తుంది. 4 దిక్కులనుంచి చదివేందుకు అనువుగా నేర్చుత్రో కూర్చిన ఈ బంధం ఆశ్చర్య జనకమైన ప్రయోగం.

ఈ బంధ శ్లోకంలో మొదటి నాలుగు అక్షరాలే ప్రతిపాదం మొదటి అక్షరాలుగా ఉండాలి. శ్లోకంలోని ప్రతిపాదం కూడా ప్రతిలోమాను లోమంగా ఉండాలి. ఇందుకు అనువైన ఛందస్సు అనుష్టుప్పు, విద్యున్మాల.

దండి కావ్యానికి మల్లినాథసూరి రచించిన వ్యాఖ్యానంలో సర్వతో భద్ర బంధానికి “ఉదార్థం ఇచ్చినారు, ప్రబంధసంబంధబంధనిబంధన గ్రంథంలోనూ సర్వతో భద్ర లక్షణం ఇలా ఉంది.

మ॥ (క్రమరీతిం జతురంగ చక్రమున నర్ధశ్రేయలందర్థ స

(దృమకంబై ప్రథమాం[ఘివర్ణములధః పాదాదులం దుల్య సం ।

ఖ్యముగా గల్గినదై సగంబు తలక్రిందై, సర్వతో భద్ర బం

ధమగుం బొందిక దీనికెన్మిదవ ఛందం బెన్ని చందంబులన్‌ ॥

ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 21 సంస్కృతాంధ్రాలలో ఈ బంధం విరళంగా ప్రయోగించుట జరిగింది.

సంస్కృతంలో కావ్యాదర్భ (38-82), సాహిత్యరత్నాకరం (6-20), అలంకార కౌస్తుభం (7-54, 7-55) కిరాతార్జునీయం (15-25), శిశుపాలవధం (19-27) పాదుకా సహస్రం (933), ఈశ్వర శతకం (71), లక్ష్మీ నహవాస్రం (22-28), విదగ్ధ ముఖ మండనం (3-20, ౩-21, 22), చిత్రబంధ రామాయణం (2-46,2-54, 6-88) మొదలైన [గ్రంథాలలో సర్వతోభద్ర ప్రయోగం ఉంది. తెలుగులో కాణాదం పెద్దనాదులు, ముకుంద విలాసాదులలో ప్రయోగించినారు.

(ప్రశ్న శ్లోకంలో దాని సమాధానం సర్వతో భద్ర బంధంలో ఉండే మరొక చిత్ర పద్ధతి కూడా విదగ్ధముఖ మండనాది [గ్రంధాలలో కనిపిస్తుంది. ఈ విధమైన సర్వతో భద్ర బంధాలు తెలుగులో లేవు మృగ్యం.

కఠ (దా త..త దాస డై | టా తర దార లాగ (త. వాల న్యాయా సగ దా. తన్న ్యయా న నయా (త. తన ్యయ న న్య గల్‌ దాఫానయాయాన లగా. కిరాతక మకల య టే సై ర్యొాజణదరాణగ౫ాతరి వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

22 చిభ్రమ్‌ పద్కబంథధః శ్లో 1 నరంగే వానవాన్‌ వేద నదస్యేవ నవన్తుతః |

నతః పాతు నతుష్టీవా నవాసామానమాదరమ్‌ 1 _ 12 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- శ్రీరంగ నివాసి యజ్ఞాలందు విద్వాంసులచే స్తుతించబడినవాడు. ఆ రంగనాథుడు సజ్జనులను నన్ను తుష్టికరంగా రక్షించుగాక !

విశేషాంశాలు:- ఇది అనుష్టుప్‌ శ్లోకం పద్మ బంధాలలోని అష్టదళ పద్మ బంధాలలో ఇదొక రకానికి చెందింది. పద్మ మందలి కర్షికలో ఒక అక్షరం, ప్రతి పత్రంలో వవాడు అక్షరాలు ఉంటాయి. కర్ణికలోని అక్షరం ఎనిమిది మారులు ఉపయోగపడుతుంది.కర్ణికలోని అక్షరంతో ప్రారంభించి పత్రంలోని అక్షరాలను చదివి మరల కర్ణికలోని అక్షరంతో ప్రారంభించి తదుపరి పత్రంలోని అక్షరాలను చదువాలి ఇది క్రమం, ఈ బంధ శ్లోకంలో మొదట సకారం ఉంది దాని తర్వాత (ప్రతి మూడవ అక్షరం కూడా 'స' వర్ణమే ఉంటుంది- ఆవృతవర్ణ విన్యాస సూచిక

పాదంలోని అక్షర క్రమసంఖ్య 12845678

1వ పాదం గీ ఎ కీ = అ

2వ పాదం యీ 2 అగ్నీ 2 ఇ

8వ పాదం తం టీం ఎ

శవ పాదం తీ = 2 యీ 2 ఎ

న శశ సే ప 4 రా 1: ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 23

కురంగ బంధః శ్లో 1 నళినభవ గీరంగే రంగే ముకుందరమాక్షమా

యుగయుగవితుం శేషే శేషే న్వయంపొ నదాముదా ।

మహిమవారిజీ కుర్వన్నాశాస్తిషా ఐలిమాం తమాం

కలిగహిత పొ శ్రాహి శ్రాత (శ్రిత న్తుత నక్షణమ్‌ ॥ 18 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- ముకుందా ! బ్రహ్మవాక్కులచే స్తుతించ బడిన శ్రీరంగంలో - శ్రీ భూదేవులతో ఆనందంగా శయనించినావు. భూమండలాన్ని సస్యశ్యామలం చేస్తున్నావు, దిక్కులందు కాంతులు నింపుతున్నావు. కలియుగం లోని వారికి మేలు కోరే వాడా! రక్షితులైన ఆథ్రితులచే స్తుతించబడిన వాడా ! వెంటనే రక్షించు.

విశేషాంశాలు:- కురంగబంధ శ్లోకంలో వారిణీ వద (వయోగం ముద్రాలంకారం. ఇది హరిణీ వృత్తం, హరిణీ బంధం కావడం గమనార్హం. ఇది అరుదైన బంధం (ప్రస్తుత వ్యాఖ్యాత సంస్కృతాంధ్రాలలో మరొక *కురంగ” బంధాన్ని చూడలేదు). కోకిల బంధః శ్లో ॥ భూరి భూతిక రంభజన్వన ఖేధి రంగ శయం న్వయమ్‌

గోవగోజముఖీ వికీరిత మత్తకోకిల మంగళమ్‌ ।

వద్మ వత్యతిగద్యుతిం వినుతం భవే సఖియా మయా

వైరి వద్మగజం గతాగమగన్వ మచ్చ మహామతిమ్‌ ॥ క!

వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

ఇడ చిత్రమ్‌ పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం:-ఎల్లవ్వ్బుడు నుఖాన్ని (మోక్షాన్ని) ఇచ్చువాడ్డె శ్రీరంగాన అధివసించినవాడును, అందరూ పూజించ దగినవాడును, అన్నింటి యందు సమర్భుడును, సర్పనాశకుదైన గరుడ పక్షిని వాహనంగా కలవాడును, (బ్రహ్మ శివులకు కూడా వరాలను ఇచ్చువాడును, భక్త రక్షణ మందు నేర్చరురాలైన లక్ష్మీదేవి అనెడి మత్తకోకిల యొక కంఠంతో మృదువుగా శుభ గీతాలను కలిగిన వాడును దైత్యులను శిక్షించువాడను అయిన రంగనాథుని భజించు. | విశేషాంశాలు:- ఇది కోకిల బంధం, బంధ శ్లోకంలో మత్తకోకిల పద ప్రయోగం ముద్రాలంకారశోభితం, ఈ బంధం కూడా సంస్కృతాంద్రాలలో ప్రయోగాలు లేవేమో / మృగ్యం. న కోకిల బంధః శ్లో॥ నిత్య నిర్భతిదాయ్యధిష్టిత రంగమర్చ్వతమం క్షమం నాళినా ఫణినాం ఖగేన నవావా మామవరం వరమ్‌ రక్షరమ్య రమాపికీరిత మత్తకోకిల మస్టమమ్‌ దైత్య శిక్షకు మూకశోకద వక్షదక్ష ధరాధరమ్‌ ॥ 15 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :-అధిమైన ఐశ్వర్యాన్ని కలిగించువాడును, శ్రీరంగశయనుడును, గోప్రిక్తా సద్మ ముఖలనెడి ఆడు క్షోయిలల చేత ్రేరేపించబడి మంగళవాచక ధ్వనులు కలిగిన మత్తకోకిలలను కలిగిన వాడును, కమలనాథుడగు సూర్యుని కాంతిని మించినవాడును, నాచే భవబంధ భయంతో స్తుతించబడినవాడా |! శత్రువులైన (రాక్షస) పద్మాలను నాశనం చేయు ఏనుగు అయినవాడును, వేదాల (ను పొంది) జ్ఞానధనాన్ని నిర్మలమైన గొప్ప బుద్ధిని కలిగిన వాడును అయిన శ్రీరంగనాధుని భజించు, విశేషాంశాలు: - కోకిల బంధంలో మత్తకోకిల పదప్రయోగం ము(ద్రాలంకార శోభితం. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 25 మయూర బంధః శ్లో ॥ దైవంసారం యాతు భయారంభఖి రసావం వందే లక్ష్మీ వక్ష నమక్షత్యనుభావం । సాధుత్రాణం నీరదనీలం నిజభాసా రంగే నిత్యం నర్తిత నన్మత్తమయూరమ్‌ ॥ 16 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- వివిధ భయాలనుండి రక్షించువాడును, ్రేష్టుడు పరమాత్ముడు అయిన రంగనాథుని ఆశ్రయించు. లక్ష్మీ వక్షస్సులో శ్రీహరియే తేజోమయుడై వ్యాపించి ఉన్నాడు. సజ్జనులను రక్షించువాడు, మేఘాలవలె నల్లనివాడు, తన శరీర కాంతితో శ్రీరంగమందు నిత్యమున్నూ నర్తిస్తున్న మత్తమయూరాలు కలవాడు ఆయిన రంగనాథునికి నమస్మారం. (మేఘాలను చూసి నెమళ్ళు ఆటాడుతాయి. శ్రీరంగనాథుని నీల దేహకాంతిని చూసి నెమళ్ళు మేఘకాంతిగా (భ్రమించి నర్తించినాయని భావం) విశేషాంశాలు:- మయూర బంధం ప్రయోగాలు కొందరు చేసినారు కానీ అవన్నీ ఒకే మాదిరి లేవు, ఎవరి పద్ధతిలో వారు బంధరచన చేసినారు. వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

26 చిత్రమ్‌ కంకణ బంధ? ౧ళ్లీ ॥ రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా క్షే పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఖావం :- శుభావహ కర్మలచే లాభాన్ని చేకూర్చేది, జనన మరణాలు లేని నిత్యురాలు, శ్రేష్టురాలు, అందరిచే స్తుతించబడేది, నిత్యనూతనమైన శరీరకాంతిచే (ప్రకాశించేది శ్రీదేవి. ఆమెకు అంతటి మహిమను ప్రసాదించిన శ్రీరంగేశుని స్తుతిస్తాను. విశేషాంశాలు:- సర్వసాధారణంగా కంకణబంధం విద్యున్మాలావృత్తంలో నిర్మితమౌతుంది. ఈ వృత్తంలో పాదానికి ఎనిమిది అక్షరాలుంటాయి, అన్నీ గురువులే. అంటే 82 గురువులు గలది విద్యున్మాల. అర్ధయుక్తంగా అక్షరాలను కూర్చితే ఏ అక్షరం నుంచి మొదలు పెట్టినా కూడా అది విద్యున్నాలా వృత్తంగానే ఉంటుంది. విద్యున్మాలలో 32 అక్షరాలుంటాయి కదా! శ్లోకంలో మొదటినుంచి క్రమంగా ఒక్కొక్క అక్షరాన్ని విడిచిపెట్టి, ఆ విడిచిపెట్టిన అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన ఉంచి చదివితే 32 విద్యున్మాలా వృత్తాలు ఏర్పడతాయి. ఏ అక్షరం నుంచి ఆరంభించి చదివినా కూడా శ్లోకం ఏర్పడటం కంకణ బంధంలోని ప్రధాన చిత్రం. కంకణ బంధ లక్షణం:- చం ॥ కవి యొకదానిలో నొకటిగా వలయాకృతిగా ద్విరేఖలం గవియునటుల్‌ ఘటించి కడకం గడియంబున నాద్యమంత్యమో । యవు నొక పద్యముంచనది యక్షర సంఖ్య నితస్తతో గతిం దివియ ననేక రూపులగు దీనిన కంకణ బంధ మండ్రిలన్‌ ॥ = ప్రబంధబంధ సంబంధ నిబంధన (గ్రంథం - ౧౫ శిష్టు కృష్ణమూర్తి కంకణ బంధ రామాయణం, వొసిష్ట కృష్ణమూర్తి కంకణ బంధ రామాయణం, చర్లభాష్య కార శాస్రి కంకణ బంధ రామాయణం మొదలైనవి. కథాత్మకమైన శ్లోక రూపంగా కంకణ బంధంలో చెప్పిన వాటికి ఉదాహరణలు, చావలి రామనూరి అలంకార ముక్తావళిలో కథలేని కంకణబంధ శ్లోకాన్ని రచించినారు. సంస్కృతంలో చిత్ర బంధావతారిక (9.1, 8.2), సారస్వత శతకం (36) మొదలైన ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 27 (గ్రంథాలలోని కంకణ బంధాల శ్లోకాలు కూడా స్తుత్యాత్మకాలే అంటే కథాత్మకాలు కావన్నమాట. నురవురం రాజగురువులు అణభ్బయదేశికుల వారు రచించిన “చిత్రబంధమాలికి లోని సుదర్శన చక్ర బంధంలో గర్భితంగా వివిధ బంధాలను రచించినారు. అందులో కంకణ బంధం కూడా ఉండటం విశేషం. అది వారి పాండిత్యానికి పరాకాష్ట దామెర్ల అంకభూపాలుడు, వఠ్యం పరబ్రహ్మశాప్రి మొదలైనవారు కూడా కంకణ బంధాలతో అద్భుతాలను సృష్టించినారు. ప్రస్తుత కంకణ బంధంలో కూడా క్రమ పద్ధతిలో అక్షరాల మార్పు వల్ల 32 శ్లోకాలు ఏర్పడతాయి. అవన్నీ శ్రీరంగనాథ స్తుత్యాత్మకాలే. అందులో మొదటి శ్లోకం బంధచిత్రంలో శ ట్ర్‌ గ షొ స్త ళశీ| జ్‌ | ల లం క (శశ గ క! బ్‌ో / గు గ్రదాన్న్యాయన 0 ళ రార్హ్యాడో వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

28 చిత్రమ్‌ ౨.ళ్లో 1 గేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారామా। యాసాదా సొ వాసా రాగే యానేనాబాలా భాసారం ॥। అవతారిక - *' రంగేశం) అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (30డవ) శ్లోకం. భావం:- శివునిచే గానం చేయబడినవాడు, సర్వలోక రక్షకుడు అయిన శ్రీరంగనాథుని మరల మరల నమస్కరిస్తారు. రంగనాథుని హృదయమందు స్థిరనివాసంగా ఉన్న లక్ష్మీదేవి భక్త మానస వర్రియై వారిని రక్షిస్తూ ప్రకాశిస్తుంది. చంచల భక్తి కలిగిన వారిని రంగనాథుడు లక్ష్మీదేవి అను[గ్రహించరు. విశేషాంశం:- జధార్‌త (ట్ర న (4/ '€. శ / | త్రి [| ట్‌ శి గ దె ర ష్‌, క క్‌ు (గళ వంరగాంంంల్‌ స ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 29 ౩.ళ్లో ॥ శం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయా । సొదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగే ॥ అవతారిక - గేశం వందే” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (మూడవ) శ్లోకం. భావం:- శుభావహమైన కర్మలు గల జనులారా! లక్ష్మీదేవి నిశ్చయంగా మాయాతీతురాలు. శ్రీరంగమందు రంగనాథునితో ఉండి, ఐశ్వర్యదాత్రిగా ప్రకాశిస్తుంది. శ్రీరంగ నాథుని స్తుతించి ధర్మార్ధ కామ మోక్షరూపమైన సంపన్నలాభాన్ని పొందండి. విశేషాంశం: ౧వ రతసేపలు్‌.. గొ స్త లె, కొ క), స క్‌. వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

౩30 చిత్రమ్‌ ౪.ళ్లో ॥ వందే వం దేమంతం యాతాయం సొయా మారా మాయాసా |

దా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం ॥

అవతారిక - 'శం వందే అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (నాలుగవ) శ్లోకం.

భావం:- శుభలాభాలను కలిగించేది ధృడమైన భక్తిగల భక్తులకు కల్యాణ ప్రదాయిని, దాసావన, భక్త సంపల్లాభ ప్రదాయిని, అయిన జగన్మాతను మరియు ఆమెతో ఉన్న శ్రీరంగనాథుని సేవిస్తాను. విశేషాంశం:-

వేం జ్ర త్స ఇ సా స జ్ర నం! (గ్ర క; [| య భజ కలె, (శ్ర) ల్‌ హ్‌ గ సాల ఇదింంరడ (౫ గ్‌ ష్‌ గ), ఆా ర్‌ ఆయలూరి కందొళయార్వ

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 31 ౫ళ్లో ॥ దేవం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా ; సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వం ॥ అవతారిక - 'వందే వందే” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్చడిన (ఐదవ) శ్లోకం. భావం:- శ్రీరంగమందున్న శుభస్వరూపుడు జగద్రక్షకుడు అయిన రంగనాథుని వైరాగ్యం సిద్ధించేటందుకు నమస్కరిస్తాను. మాయా ప్రభావం నుంచి తప్పించుకోవాలంటే శ్రీరంగ నాథుని శరణు పొందాలి, ఆశ్రయించాలి, స్తుతించాలి, శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. విశేషాంశం :- సావన చై ప్న, (8 ట్‌ [స శే ( గ | ల్‌ (8) జగం ౯య వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

32 చిత్రమ్‌ ౬.ళ్లో 1 వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదాసా। వాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే ॥ అవతారిక - 'దేవం దేవరి అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని తొలగించి శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్చడిన (ఆరవ) శ్లోకం. ఖభావం:;- శ్రీరంగనాథుని ఆశ్రయించిన లక్ష్మి భాగ్యవంతురాలు, భక్తవరప్రద, తేజోమయి విరక్తులకు, యాత్రాశీలురకు, నమస్మరించు భక్తులకు, అహ్హాదాన్ని కలిగించే శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. విశేషాంశం:- పం! ర స్స్‌ ఫు రో న్న! కడ] ్త్‌? న | థా క [|]. ్ని ( ( శు (భి వ్యష్లర్యు ణో ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 33 ౭.శ్లో 1! దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా సా వాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వం ॥ అవతారిక - '“వందేమంతం' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఏడవ) శ్లోకం. ఖభావం:- రంగనాథుని మేఘవర్ణ శరీర నీలకాంతి గొప్పది, స్థిరమైనది, పవిత్రమైనది, సర్వత్ర వ్యాప్తమైనది. సర్వతో వ్యాపియై రక్షకుడైనట్టి రంగనాథునికి నమస్మారం. విశేషాంశం: శ నే ట్లో భరమునార క న రగ స్‌ కీ గ్‌ న్‌ా భంభ (ఉథనా వలి (ర శ్రీ [ప టా గా డ్‌ ం డ్‌ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

వత చిత్రమ్‌ లాశ్లో 1 మంతం యాతాయం సొయా మారా మాయాసాదా సావాసా | లాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వందే ॥ అవతారిక - 'దేమంతం యాతా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్చడిన (ఎనిమిదవ) శ్లోకం. భావం:- చిరకాలం నుండి ఉన్నవాడు, మాయకు వశం కాని నిర్మలమైన నిష్కంటకమైన రూపం కలవాడు, దాసులకు రక్షణ కలిగించువాడు, శివుని శిష్యునిగా చేసుకొన్నవాడు అయిన శ్రీరంగనాథుని మరల మరల నమస్కరిస్తాను. విశేషాంశం:- జా ష్స్‌ (గై స్తా [ / వ్రు చ| | (్‌ ౮ రమమ్మాలలా టా ర్త ౧ంలర కము. ౮ (౧ కా మ్‌ ఆయలూరి కందాళయార్య

పొఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఏ5 ౯.శ్లో ॥ తం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా సావాసారా। గే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం నందే వం దేమం ॥ అవతారిక - 'మంతం యాతా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (తొమ్మిదవ) శ్లోకం. భావం:-నమస్మరించే భక్తునియందు ట్రీతికలవాడు, అనంతమైన కామాది శత్రు సమూహ ప్రాప్తిని నివారించువాడు, దాసావనుడు, మోక్షదాత, మేఘశ్యాముడు సంపల్లాభకరుడు అయిన శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. విశేషాంశం;- జిం, 7 (0 పి -మువో హా. ఆ జ్యా క స్య / స గ్ర + రె (శ ష్య ల్‌ మాయో మ్మ్య్యర్లళ్ల ఎకంగిం వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

36 చిత్రమ్‌ ౧౦.శ్లో; యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా సావాసా | రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం ॥ అవతారిక - 'తం యాతా యం' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదవ) శ్లోకం. బఖావం:-వివేకవంతులారా 1! మీరు శ్రీరంగానికి వెళ్లి రంగనాథుని ఆశ్రయించండి. ఆ రంగనాథుడు భక్తులకు మహైశ్వర్య (ప్రదాత. భక్తి కలవారికి ఆయనే అక్షయ సంపద. అతని భక్తులు సిరికలవారై ప్రకాశిస్తారు. విశేషాంశం:- ట్‌ ము. ట్‌ ట్య గగ త ల 0! గం ఆయలూరి కందాళయార్య

పొఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య వ ౧౧.ళ్లో! తాయం సాయా మారా మాయాసాదా సొవానారా। గే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం యా ॥ అవతారిక - 'యాతా యంసాొ అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదకొండవ) శ్లోకం. భావం; -శ్రీరంగంలో ఆనందంతో విహరిస్తే అంటే శ్రీరంగనాథుని ఆశ్రయిస్తే అనంతమైన మాయ కూడా శ్రీరంగనాథుని భక్తులపై (ప్రభావాన్ని చూపలేదు. వారిని మోహితులను చేయలేదు. విశేషాంశం;- లే తా (క్ర / న. 121 (ప! కళై ల ల్‌ (ర డో. బరన క (టో వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

38 చిత్రమ్‌ ౧౨.శ్లో! యం సాయా మారా మాయాసాదా సావాసా రాగే | యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతా ॥ అవతారిక - 'తాయం సా యా అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పన్నెండవ) శ్లోకం. ఇఖావం;:-ఎవరు కాంతిచేత (రూపాదుల చేత) లక్ష్మీదేవియో అట్టి ఆ గోదాదేవి యుక్త వయస్సులో రంగనాథుని పట్ల స్థిరమైన అనురాగము కలదియై మదన తాపంతో స్వయంగా రంగనాథుని ప్రార్ధించి ఆయనను పతిగా పొందింది. అట్టి రంగనాథుని ఆశ్రయించి మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరిస్తాను. విశేషాంశం:- ణి తస హ్‌ షా శ (ఆ ఖా జా 6) ఏ లంయ నమ్మం న ౧ ళ్‌ 0) (ఏ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ౩0 ౧౩.ళ్లో! సాయా మారా మాయాసాదా సావాసొ రాగే యా నేనా । బాలా భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం ॥ అవతారిక - 'యం సా యామా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదమూడవ) శ్లోకం. భావం:- శ్రీరంగంలో మంగళరూపంతో ప్రకాశించే జగన్నాథుడైన రంగనాథుని ఆశ్రయించి సేవిస్తే పుట్టు దరిద్రుడైనా కూడా పట్టు పీతాంబరాలు, స్వర్ణవాహనాలు, చామర శోభల రాచఠీవి మొదలైనవి పొంది అధిక సంపన్నుడవుతాడు. విశేషాంశం;- వరా భాధ బ్ర న్న్న 2 నై రో ( /థ జఇరరిది! వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

త0 చిత్రమ్‌ ౧౪.శ్లోః యా మారా మాయాసాదా సావాసా రాగేయానేనాబా। లా భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సా ॥ అవతారిక - “సాయామారా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్చడిన (పదునాలుగవ ) శ్లోకం. ఖావం:- ఏ లక్ష్మీదేవి సౌందర్యాన్నీ ఉజ్వలమైన దేహకాంతినీ లావణ్యాన్ని భక్తులయందు వాత్సల్యాన్ని కలిగి ఉందో అట్టి ఆమె రంగనాథుని రూపంలో ఉన్న భాగ్యాన్ని పొందింది. అట్టి లక్ష్మీపతి అయిన శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం: విశేషాంశం:- ళా సు గ పై 11 మ 2 టె న్‌ | ఈ, (క్ష ్‌్‌ [క్ర (ల స యా 6 వ్టంగంంంీ ర్జు ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ట్శే్షే ౧౫.శ్లో మారా మాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా | భాసా రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా ॥ అవతారిక - 'యామారామా అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదునైదవ ) శ్లోకం. భావం:- లక్ష్మీసహితుడు, మహోజ్వలమైన కాంతికలవాడు, స్థిరమైన బలం కలవాడు, ఉద్యాన వనాలు కలిగిన శ్రీరంగమందున్నవాడు, సూర్యతేజాన్ని మించిన వాడు, సుస్థిరుడు అయిన ఓ శ్రీరంగనాథా ! నాదుఃఖాలు తొలగించి శుభాలను కలిగించు రక్షకుడవైన ఓ స్వామీ ! నీకు నమస్కారం. విశేషాంశం:- ౪ (ల) హ్‌ ణో భయా క్రి స్వ స్య . 6/45 రె ళ్‌ న (౩ దడపా. వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

టై చిత్రమ్‌ ౧౬ళ్జీ॥ రా మాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భా। సా రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మా ॥ అవతారిక - 'మారామాయా" అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదునారవ ) శ్లోకం. ఖావం;-- శ్రీహరి శరీర నీలకాంతి లక్ష్మీదేవి దేహకాంతితో కలిసి మేరు పర్వతంపై మెరుపుతో కలిసిన మేఘంలా ఉంటుంది. అలా గరుడునిపై ప్రకాశిస్తూ గజేంద్రుని రక్షించు శ్రీరంగనాధుల వారికి మరల మరలా నమస్కారం. విశేషాంశం:- షి] ట్ర ల ర్ట క్త ల్‌ రయ ర్స్రా (్రా ష్‌ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య త్ర ౧౭౬శ్లో |! మాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా | రంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా ॥ అవతారిక - 'రామాయసొ' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పదునేడవ ) శ్లోకం. భావం:- మాయ జగత్తంతా వ్యాపించింది. అది దుర్గుణాలను పెంపొందిస్తుంది. మాయా ప్రాబల్యాన్ని అణచగల జ్ఞానతేజోరూపుడు పరమాత్ముడు రక్షకుడు అయిన శ్రీరంగనాధుని శరణు పొంది నమస్కరిస్తాను. విశేషాంశం:- ర్ట . కో , స్ట క్‌ నా ల గ్రా త ఫ్య | స్ట ఏ, 1! (0 .? ర్‌ గ గ్గ ర్‌ -వవ్యణడాా ల్‌, | (క) స్త వర్జాద్థాద్థ్రత శో వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

బడే చిత్రమ్‌ ౧౮,.శ్లో। యాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసారం | గేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మా ॥ అవతారిక - “'మాయాసాదా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (వద్దెనిమిదవ ) శ్లోకం. ఖభావం:- ఓ రంగనాథా ! దాసులను రక్షించువాడా ! క్షుద్రనృపాలురను ఆశ్రయించి దుఃఖాన్నే పొందినాను. ఇప్పుడు నిన్నాశ్రయిస్తున్నాను. దరిద్రుడనైన నాకు అండగా నిలువు. నిన్ను కీర్తించే నా యొక్క ఇంటియందు లక్ష్మీ సమేతంగా స్థిరంగా ప్రకాశించుమయ్యా ! విశేషాంశం;- ఖ టా నకం రో క [2 ం.. 3 భల జ్యా షై య నం ౪9. క్‌ గ ( ఘు (6) ట్య ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య త్‌

౧౯.ళ్ళీః సాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసారంగే ॥

శం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారామాయా ॥

అవతారిక - 'యాసాదాసా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (పంతొమ్మిదవ ) శ్లోకం.

భావం;- దాసభావంలేని వారైనా, వ్యసన పరులైనా, శ్రీరంగానికి ఒక్క పర్యాయమైనా వెళ్ళి రంగనాథుని దర్శిస్తే వారు సంపన్నులై ఇహలోక సుఖాలను పొంది, మరణించిన తర్వాత స్వర్ణకాంతి కలవారై సూర్యమండలాంతరాన సద్ద్గతిని పొందుతారు. విశేషాంశం;-

ల ల న్స ఈ మ్‌? ర! దొ | సా 9 ్ర గే స షన, యగ. (ల ట్టు! హో ఖా య (ళ్స్క శ్రీ యమ మా “టై ట్య వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

జే చిత్రమ్‌ ౨ం.శ్లో!। దా సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం । వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసా ॥ అవతారిక - '“సాదాసొవా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదియవ ) శ్లోకం. భావం;- ఎవరిని పతిగా పొంది లక్ష్మీదేవి భాగ్యవంతురాలైనదో, ఎవరి భక్తులు సంపద్యుక్తులవుదురో, ఎవరిని స్తుతించినవారు రాజులగుదురో, ఎవని కేశములు తుమ్మెదల గుంపువలె నల్లగా ఉండునో అట్టి శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. విశేషాంశం:- న రం (క స్ట ీ€॥ న్‌్‌ స ($ యో రా రు ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య కో ౨౧.శ్లో। సావాసా రాగే యానేనా బాలా భాసారంగేశం వం | దే వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారామాయాసాదా ॥ అవతారిక - 'దొసావాసా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదిఒకటవ ) శ్లోకం. భావం:- గంగా విభూషణుడై (ప్రకాశిన్తున్న శివునిచే స్తుతించబడిన శ్రీరంగనాథుని దయ బాణాసురుని కాపాడింది. అట్టి రంగనాథుని దయ మాకు మోక్షసొఖ్యాన్ని ప్రసాదించు గాక! విశేషాంశం:- గి శభ చా మా (ర్త [భా డ్య స్త (ఆ ₹ గ్త్‌ న్‌, [౪ (రో ధు? వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

బ్ర చిత్రమ్‌ ౨౨.శ్లో॥ వాసా రాగే యానేనా బాలా భాసారంగేశం వందే । వం దేమంతం యాతాయం సాయా మారామాయాసాదా సా ॥ అవతారిక - 'సావాసారా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదిరెండవ ) శ్లోకం. భావం:- పితృవాక్యపాలకుడు, ప్రతాపవంతుడు అయిన రాముడు లక్ష్మీ రూపిణి అయిన సీత కోసం బంగారు జింకను చంపినాడు. అట్టి శ్రీరంగనాథునికి నమస్కారం. విశేషాంశం;- (లి ఆ నా య్‌ [క భు రం శ గే 6? ౮, గ గ్‌ [ ర్తి క్స్‌ €ు గాంిరాలిన. గ్రా క్ర మ్‌ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య తం ౨౩.త్లో॥ సా రాగే యానేనా బాలా భాసా రంగేశం వందే వం। దేమంతం యాతాయం సాయా మారా మాయాసాదా సొవా ॥ అవతారిక - 'వాసారాగే అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదిమూడవ ) శ్లోకం. భావం:- నేను దరిద్రుడినైనా సంపదల కోసం చక్రిని సేవించను. అందువల్ల లౌకిక తాత్కాలిక సౌఖ్యాలే కలుగుతాయి. శాశ్వతమోక్ష సౌఖ్యానందాన్ని కలిగించే బ్రహ్మ జ్ఞానం కోసం టబ్రహ్మస్తుతుడు, లక్ష్మీ పతియు అయిన శ్రీరంగనాథుని సేవిస్తాను. విశేషాంశం:- యం సారో గంటేడ అయా మం. శ (ష్య 1 [3 (| | 13 (౧ ళా మ్‌. ళ్ళ! (2, క కా రాళ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

వ్‌0 చిత్రమ్‌ ౨౪.ళ్లో!! రాగే యానేనా బాలా భాసారంగేశం వందే వందే। మంతం యాతాయం సాయా మారామాయాసాదా సావాసా ॥ అవతారిక - “సారాగేయా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్చడిన (ఇరువదినాలుగవ ) శ్లోకం. భావం:- శ్రీరంగంలో రంగనాథుని దేవేరిగా వెలసిన లక్ష్మీదేవి తన కడగంటి చూపులచే తనను స్తుతించేవారి దారిద్ర్యాదులను తొలగించి వారికి సంపదలిస్తుంది. వారిని సదా రక్షిస్తుంది. విశేషాంశం;- ఖ ల సలి ల ళో _1 ఇకా మ్‌ 4 స్ప శ లై ౮ గ్‌, ట్ట ళ్‌ గ న్‌ా భో రారారా ర్యా ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకవ్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య వ్‌] ౨౫.శ్లో; గే యానేనా బాలా భాసారంగేశం వందే వందేమం। తం యాతాయం సాయా మారామాయాసాదా సావాసా రా ॥ అవతారిక - 'రాగేయానే' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదిఐదవ) శ్లోకం. భావం;- ధనహీనుడు, నిండుగా వస్త్రాలు లేనివాడు మొదలగు దరిద్రులు కూడా శ్రీరంగని స్తోత్రిస్తే సంతోషాన్ని పొందుతారు. దానివలన వారి దరిద్రం తొలగి పోతుంది. సంపత్మరుడైన అట్టి శ్రీరంగనాథునికి నమస్మారం. విశేషాంశం:- జమానా రమనం య్‌ న గ్ల స [| యః | 5 మె డ్‌ (లే య హారాన వాంట్‌ [షం రి డు వకు? నమ త్‌ ఫో స్తో వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

52 చిత్రమ్‌ ౨౬.శ్లో!! యానేనా బాలా భాసారంగేశం వందే వందేమంతం।

యాతాయం సాయా మారామాయాసాదా సావాసా రాగే

అవతారిక - 'గేయానేనా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదియారవ ) శ్లోకం.

భావం:- గాయక (్రేష్టుడైన శ్రీకృష్ణుని చేరుకోలేక పోయిన వనిత అలంకార రహితమై కళావిహీనమై జీవితాశయం వదలింది. కృష్ణుని చేరగలిగిన గోపిక కళాకాంతులతో వెలుగొందింది. అలాంటి లక్ష్మితో నిరంతరం ప్రకాశించే విష్ణుస్వరూపుడైన కృష్ణునికి నమస్మారం. విశేషాంశం:-

“౧న మాతిలా లో మాన న ఏ. 6 న్న క్త క్‌ స (౬ ళా న్న ాో మ్మ ండ్రతో బలారారార న రో షు ఆయలూరి కందాళయార్వ్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 53

౨౭శ్చో!! నేనా బాలా భాసారంగేశం వందే వందేమంతంయా।

తాయం సాయా మారామాయానసాదా సావాసా రాగే యా ॥

అవతారిక - 'యానేనా వా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదియేడవ ) శ్లోకం.

భావం;- అలంకారాల కాంతితో చిత్రవర్దాలతో (ప్రకాశించే ఓ లక్ష్మీదేవీ 1 శివుడు, బ్రహ్మ వాయువు, అగ్ని గిరి సుతా తనయుడు మొదలయిన వారినందరినీ దాసులుగా కలిగిన దానవు. నీకు నమస్కారం. నిన్ను స్తుతించు నాకు సంపదలు అను(గ్రహించు. విశేషాంశం:- శ

కత ననా ౮ ఖా ము శ గ్య వు ౬ ( స్టా ల్‌ ఫ్ర శ ల 4 ల ా గళ వరాల క వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

వ్‌డీ చిత్రమ్‌ ౨రాళ్లో॥ నా బాలా భాసారంగేశం వందే వందే మంతం యాతా । యం సాయా మారామాయాసాదా సావాసా రాగే యానే ॥ అవతారిక - 'నేనావారా' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదిఎనిమిదవ ) శ్లోకం. (వబయోరభేదః, లరయోరభేదః సూత్రాలమేరకు 'వారా' అనే అక్షరాలు 'బాలా' అని స్వీకరించబడినవి) భావం;- దరిద్రుడు, అజ్ఞాని, రోగి, అవివేకి ఆయిన వాడు సైతం నమస్కరిస్తే శుభాలను కలిగించే శ్రితవత్సలుడు శ్రీరంగనాధుడు. అటువంటి శ్రీరంగనాథునికి నమస్మరిస్తాను. విశేషాంశం:- క రక నౌ. బగన్‌ ఈ (1 న్‌ సన్‌ ౮ సో అ ంాలాయుల్‌ స్లో కదాగాంా రాన రన తనన ను [౫ ళ్‌ మ్‌ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య వ్‌5 ౨౯.శళ్లో॥ బాలా భాసారంగేశం వందే వం దే మంతం యాతాయం । సొయా మారామాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా ॥ అవతారిక - 'నా(వారా)బాలా భా అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ఇరువదితొమ్మిదవ ) శ్లోకం. భావం:- మేఘకాంతి సారాన్ని దేహమందు కలిగినవాడు, సంగీతరూపిణియగు సరస్వతిచే స్తుతించబడినవాడు అయిన శ్రీరంగనాధుని స్థిరభక్తితో సేవించేవాడు ఐశ్వర్యవంతుడై మంచి వస్త్రాలు కలవాడై సంపన్నుడవుతాడు. విశేషాంశం:- రన త 2₹26ి ఇ ప్‌ శారు ఇగ ౮ (షా బు అణ (3 నారా ల త్రో ళో మ్‌ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

వ్‌6 చిత్రమ్‌ ౩౦.ళ్లో! లా భాసారంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సా। యా మారామాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బా అవతారిక - (వారాగబాలా భాసా” అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ముప్పదియవ ) శ్లోకం. భావం:- స్వర్ణకాంతి గల సత్యభామ గరుత్మంతునిపై మేఘమార్దాన వెళ్లి దేవతల ఉద్యాన వనంలోని కల్పవృక్షాన్ని గ్రహించాలనే కోరికతో శీఘ్రంగా శ్రీకృష్ణుని చేరింది. ఆ దైవమైన శ్రీకృష్ణుని - శ్రీరంగనాథుని నమస్మరిస్తాను. విశేషాంశం:- జ నో 4 రే క "అఎ౨౩౩డెం. ్‌ య్య గ్‌ [ల (9) లె న! స. య్‌! నాయ రాంరార క అయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 57 ౩౧.శ్లో! భాసారంగేశం వందే వం దేమంతం యాతాయం సాయా । మారామాయాసాదా సావాసా రాగే యానేనా బాలా ॥ అవతారిక - 'రాభాసొ రం' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ముపష్పయిఒకటవ ) శ్లోకం. భావం:- దేహకాంతి చేత ఆకాశాన్ని పోలిన (నీలదేహం) వాడు అయిన శ్రీరంగనాథునికి నమస్మ్కరిస్తాను. అందువల్ల బుద్ధిజ్ఞానం స్థిరభక్తి సంపద కలుగుతుంది. విశేషాంశం:- ౮ స్ట్‌ ప్‌ మ్‌. గ స్‌ ర గ న క ల ఈ ర్‌ మ్‌ (త్ర? (1, 2 నంలో ఇరారరాం గ్రా (౮ ర్య వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

ల్‌8ి చిత్రమ్‌ ౩౨.ళ్లో! సారంగేశం'వందే వం దేమంతం యాతాయంసాయామా। రామాయాసాదా సొవాసా రాగే యానేనా బారా భా ॥ అవతారిక - 'భాసారంగే' అనే శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరాన్ని శ్లోకం చివరన చేర్చటం వలన ఏర్పడిన (ముప్పదిరెండవ/ చివరి ) శ్లోకం. భావం:- యతిసమూహ సన్నుతునకు గజేంద్ర రక్షకునకు నమస్కారం. స్వాభివృద్ధిని సంపదను అనుగ్రహించు. విశేషాంశం:- సార తత నఖ ళ్ళి గ్‌ స (గ € గ గా స్ట్‌ కస్త హి (త రై గగ "న్వు (గ శనై! 0 శ్రా వ్‌ ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య వం ఏకాక్షరి శ్లో 1; రరారీరో రురారోరో తీ రారారురారరీః 1

రైరేరారా రరారోరో రరరైరే రరాంరిరాః 1 18 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- లక్ష్మీదేవిని ధరించిన వక్షస్థలం కలవాడా ! కావేరీ తీరమందలి శ్రీరంగపుర నివాసా ! అగ్నివలె తీక్టమైన చక్రాన్ని విసరి శత్రుసమూహాన్ని నాశనం చేసేవాడా ! ధనప్రదాతా! నీకు నమస్కారం.

విశేషాంశాలు:- కేవలం ఒకేరకమైన హల్లుల (00030140) తో రచించిన శ్లోకాన్ని ఏకాక్షరి అంటారు. ఆ హల్లుపై అచ్చులు (1/0౪/8135) ఏవైనా ఉండవచ్చు. ఏక వ్యంజనం (వ్యంజనం=హల్లు), ఏకవర్ణం, ఏకాక్షరానుప్రాస అనే పేర్లతో కూడా ఈ వ్యంజనచిత్రాన్ని పేర్కొంటారు. |

ప్రస్తుత ఏకాక్షరి “అనుష్టుప్పు' ఛందస్సులో రచించటం జరిగింది. ఏకాక్షరి శ్లోకాలు సర్వసాధారణంగా తక్కువ అక్షరాలు ఉండే ఛందస్సులో రచిస్తారు. ఈ వకాక్షరిలో విసర్గ పూర్ణానుస్వారాలు (,0) ఉన్నాయి. అవి చోటు చేసుకోవటం చిత్ర కవిత్వ నియమావళికి విరుద్ధం కాదు.

ర,ల-తో, శష-తో రచించిన శ్లోకాలు కూడా చిత్ర కవిత్వ నిబంధనల (ప్రకారం ఏకాక్షరులుగానే పరిగణించబడతాయి. ఉదాహరణకు చిత్రబంధరామాయణం (5-4 ర-ల), యమక రత్నాకరం (12-42 శ-షు.

పాదుకా సహస్రం (986) లో, యమక భారతం (78)లో, యాదవాభ్యుదయం (6-96) లో స్థాన చిత్రంగా, మహాయమక చిత్రంగా, గోమూత్రిక - సర్వతోభద్ర - కంకణ- పద్మ బంధాలుగా కూడా ఏకాక్షరి రచన జరగటం విశేషం.

సంస్కృతాన కృత,ద,న,ప,భృమ,య,ర,శువ్య తెలుగులో క,న్యమ,య,ర,ల వ్యంజనాలతో ఏకాక్షరుల రచన జరిగింది. అంటే ఆ అక్షరాలతో వివిధార్థాలను సృష్టించే శబ్దసంపద విరివిగా ఉందన్నమాట.

(ప్రస్తుత శ్లోకం రకారంతో రచించబడింది. రకారంతో ఏకాక్షరి కల (గ్రంథాలు సంస్కృతంలో కప్ప్ఫిణాభ్యుదయం (18-128), చిత్రబంధరామాయణం (5-4), లక్ష్మీ సహస్రం (22-81) తెలుగులో లక్ష్మీ సహస్రం (బిత్రస్తబకం. 85).

ఏకాక్షరులున్న సంస్కృత రచనల వివరాలు:

క- వ్యంజనంతో - చిత్రబంధరామాయణం (1-30), చిత్రప్రపంచం (3), కావ్యకల్పలతావృత్తి (పుట 80), ధర్మశర్మాభ్యుదయం (19-82), యమకరత్నాకరం

వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

60 చిత్రమ్‌ (12-81), వాగ్భృటాలంకారం (4-12), సాహిత్యరత్నాకరం (6-31) త-వ్యంజనంతో - చిత్రప్రపంచం (2), చిత్రబంధరామాయణం (2-49), పాదుకా సహ(స్రం (935), యమకరత్నాకరం (12-17), హరవిజయం (48-126) ధ-వ్యంజనంతో -శిశుపాలవధ, (19-114). న-వ్యంజనంతో - అలంకార కౌస్తుభం (7-78), ఈశ్వరశతకం (35), కావ్యాదర్భ (3-95), కిరాతార్జునీయం (15. 14), చిత్రప్రపంచం (1), యమక రత్సాకరం (12.41), యాదవాభ్యుదయం (6-96). ప-వ్యంజనంతో - చిత్రబంధరామాయణం (5-62). భ-వ్యంజనంతో - యమకభారతం (78), మ-వ్యంజనంతో - చిత్రబంధరామాయణం (3-5), లక్షీసహ(్రం (22-32), య-వ్యంజనంతో- దేవీశతకం (22), పాదుకా నవానం (936), యమకరత్నాకరం (12-54). ర-వ్యంజనంతో - (ఇదివరకు చెప్పడం జరిగింది) శ-వ్యంజనంతో - చిత్రబంధరామాయణం (4-50). హ-వ్యంజనంతో - చిత్రబంధరామాయణం (6-67). ద్వ్వక్షరి శ్లో ॥ గౌరగూగ్రాగగోగాగగోగోరు గురుగేగురుః | రంగాగారేగారిగంగాగురూరాగిరిరుగ్గిరా ॥1 19 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :-ధవళకిరణాలు గల చంద్రునీ, శివునికొాండ అయిన కైలాసాన్న్సీ స్వర్గమందున్న కల్పవృక్షాన్నీ కామధేనువును వజ్రాయుధాన్నీ పోలిన తెల్లని కాంతిగల శేషునిశయ్యగా కలిగిన గొప్పవాడు, గంగాజనకుడు అయిన శ్రీమహావిష్ణువు వేదవాక్షులన్చ శ్రీరంగభాగ్య సంపదగా ప్రకటించబడినాడు. విశేషాంశాలు:- రెండు రకాల వ్యంజనాలు ఉపయోగించి రచించిన శ్లోకాన్ని ద్వివర్జ నియమ శ్లోకం / ద్వ్యక్షరి అంటారు. వ్రన్తుత ద్వ్యక్షరి గకార రకారాలతో రచించటం జరిగింది. వినర్ల, పూర్ణానుస్వారాలు చోటు చేసుకోవటం నియమ విరుద్ధం కాదు. ధర్మ శర్మాభ్యుదయ్య (19-54 హరవిజయం (43-288) గ్రంధాలలో గర, వ్యంజన ప్రయోగంతో ద్వ్యక్షర్రి రచించబడింది. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకట్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 61

ఏ రెండు రకాల వ్యంజనాలకూడికతో ద్వక్షరిని రచించటం జరిగిందో సంబంధిత సంస్కృతాంధ్రగ్రంధ వరిశీలనం వల్ల తెలియవచ్చింది. ఆ నమాచారం దిగువన ఇవ్వడమైనది -

1)క-తో నద/ణయ/ర/ల/వ/శన, 2గ-తో నం, ఘ-తో న, శఉచ-తోర, 5) జ-తో నయ/ర, 6) ఐ-తో ర, 7) త-తో నదభమయ/య,రల/వ/శస, 8ద-తో న/ప/భ/(మ/యయ;/ర/ల/వ/శ, 9) ధ-తో నయ]/ర/, 10) న-తోభమ/ణయ;/ల/వశ్యన, 11) ప-తో ర/ల/, 129) భ-తో మణయ/ర/వ/, 18) మ-తో య/ర/న, 1శయ-తో ల/వ/శ/స, 15) ర-తో ల/వ/శసదా, 16) ల-తో వస, 17వ-తో శస, 18) శాతో సవ అపునరుక్తాక్షర శ్లోకం శ్లో | హతోచ్చండో ఢా రూటావేల్లిదోషా మిళచ్చఠం ;

థణిశయ్యం రబ్గ నాథం భజే బుధ నుభావకమ్‌ ॥ 20 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- క్రూరులు పాపులు అయిన రాక్షసులను హతమార్చిన వానిని, నాగేంద్రుని పానుపుగా కలిగిన వానిని, దేవతలకు జ్ఞానులకు సుఖములను కూర్చువానిని శ్రీరంగనాథుని సేవిస్తాను.

విశేషాంశాలు:- ఈ శ్లోకానికి అపునరుక్తాక్షరి అపునరుక్తవ్యంజనం అనిపేరు. పాదుకా సహస్రం 920 వ శ్లోక వ్యాఖ్యానంలోని దిగువళ్లోకం ఇక్కడ అనుసంధేయం -

శ్లో ॥ స్వరాణాం వ్యంజనానాం యత్రావృత్తి రృలక్ష్యతే

అనావృత్తార్ణకం తజ్‌జ్ఞా శబ్దచిత్రం (ప్రచక్షతే ॥

వాడిన వ్యంజనం మరల వాడరాదు. వాటిపై అచ్చులు ఏవైనా వాడవచ్చు. పూర్ణానుస్వారానికి అపునరుక్త నియమం వర్తించదు. అది చిత్రకవిత్వ మౌలిక నిబంధనలో ఒకటి. విస్తరభీతిచే వివరాలలోకి వెళ్లలేదు.

నంన్కతంలో అలంకార కౌన్తుభం (7-74), ఈశ్వరళతకం (688), కప్ఫిణాభ్యుదయం (18-182), లక్ష్మీ సహస్రం (22. 15) మొదలైన వాటిలో అపునరుక్త వ్యంజనం (10 60050121 15 19062166) శ్లోకాలున్నాయి.

ఇది “అనుష్టుప్‌ కాబట్టి శ్లోకంలో మొత్తం 82 అక్షరాలు ఉంటాయి. పునరుక్త అక్షరాలు 82 లో ఎక్కడా కనిపించవు.

తెలుగులో లక్ష్మీ సహస్రము (చిత్ర స్తబకము. 16) లో అపునరుక్తాక్షరి ఉంది.

వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

62 చిత్రమ్‌ నిరోస్ట్యం (కేవల హ్రస్వాకారోప్యయం) శ్లో 1 ఖలహనన కరణగరగళ జలజజనత చరణ సకల జనదర వారణ । లలదజల శరణ జయకర గలనన రథచరణ నతత ఖరకర శరణ ॥ ర! పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఖావం :- ధర్మ భ్రష్టులైన దుష్టులను వధించువాడా! విషధరుడైన శివుని చేత, పద్మభవుడైన బ్రహ్మచేత నమస్మరించబడిన పాదాలు కలవాడా! జనుల భయాన్ని హరించు వాడా! ముసలి తనం లేని దేవతలకు దిక్కయినవాడా ! జయాన్ని కలిగించువాదా |! నిరంతర సూర్యమండల వర్తీ ! రంగనాథా నీకు నమస్కారం. విశేషాంశాలు:- ఓష్టం అంటే పెదవి. ఓష్ట్రం అంటే పెదవులయందు పుట్టునది. వ్యాకరణ పరిభాషలో ఓస్ట్రం అంటే పెదవుల కలయిక వలన పలికిన అక్షరం అని, నిరోస్ట్రం అంటే పెదవుల కలయిక లేకనే పలికే అక్షరాలు, ప,ఫ,బ,భమ,వ,ఉ,ఊ,(ఒ)ఓ, బె అక్షరాలు ఓష్టాలు (ఒ తెలుగులో మాత్రమే ఉంది) ఈ అక్షరాలు లేకుండ రచించబడినది నిరోస్ట్రం అంటారు. ప్రస్తుత శ్లోకం కేవల, హ్రస్వాక్షరాలతో మాత్రమే రచించటం జరిగింది. కనుక ఇది సర్వలఘునిరోస్త్రమన్నమాట. సాహిత్య రత్నాకరం ((6.26) లో కూడా సర్వలఘు నిరోస్ట్ర రచన ఉంది. 62 అక్షరాలూ నిరోష్ట్రాలే. సరి పాదాంత వర్దం లఘువైనా దీర్హంగానే చదవటం సంప్రదాయం. నంన్కుతాంధ్రాలలో నిరోన్ట్య రచనలు చాలా ఉన్నాయి. సంస్కృత్రంల్రో కప్ఫిణాభ్యుదయం (18. 11), కిరాతార్జునీయం (15.7, 15. 29), చిత్రబంధరామాయ్ష్యం (1.2), ధర్మశర్మాభ్యుదయం (19.58) పాదుకా సహస్రం (915), యాదవాభ్యుద యం (6 69), లక్ష్మీ సహస్రం (22. 6), సరస్వతీ కంఠాభరణం (2. 270), సాహిత్య రత్నాకరం (6.26) హరవిజయం (48.346) మొదలైన [గ్రంథాలలో నిరోస్ట్ర రచన ఉంద్రి కాగా నిరోస్ట్ర రామచరిత్ర మహాకావ్యం లాంటి గ్రంధాలు పూర్తిగా నిరోస్ట్ర రచనతే. ఇక తెలుగులో అనేక కావ్యాలలో నిరోస్ట్ర పద్యాలు చోటు చేసుకున్నాయి. ప్రత్యేకంగా పూర్తిగా నిరోస్ట్ర కావ్యాలు కూడా అనేకం. నిరోస్ట్ర రచన - దాశరథ్ధి చరిత్ర అనే సిద్ధాంత గ్రంథంలో నిరోస్ట్ర తెలుగు కావ్యాలను గురించి అనుశీలన జరిగింది. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 63

సౌష్ట్రవ్యం జనం శ్లో 1 భవభోమ మమా భామా భూమి నామా విభోభువి ।

ఫీమభీవైభవావావీ పావభూమ భవాంబు షాః ॥ 22 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- శ్రీదేవీ భూదేవి విభుడవైన ఓ రంగనాథా! భువిలో మాకు భవభయాపహరుడవు కమ్ము.

విశేషాంశాలు :- ప, ఫ, బ,;భృమ,వ వ్యంజనాలతో మాత్రమే రచించబడింది సొష్ట్ర వ్యంజనం.

ఏకదేశ సౌష్ట్ర వ్యంజన శ్లోకాలు / పద్యాలు సంస్కృతాంధ్ర కావ్యాలలో అక్కడక్కడ చోటు చేసుకున్నాయి. ప్రత్యేకంగా కావ్యమంతా ఓష్టాలతో రచించటం జరుగలేదు.

ప్రస్తుత శ్లోకంలో ఫ,బ లను వాడలేదు. అంటే కేవలం పృభ్యమ,వ అక్షరాలతో మాత్రమే శ్లోకం నడిచింది. కనుక ఇది చతురక్షరి కూడా. సొష్ట్వ్రనిరోష్ట్ర సంకరం శ్లో ॥ భోగి భోగాభోగభూరే వుజ్యేముక్తేః వురేవుషి 1

భూరి బోధముదం ఖూతిం వువ్యభోనః వునః వునః ॥ 28 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం ;- ఓ రంగనాథా! మాకు జ్ఞానానందాన్నీ ఐశ్వర్యాన్నీ ఇచ్చి మాటి మాటికీ పుష్టిని ఇమ్ము

విశేషాంశాలు ;- ఓష్టాన్ని నిరోష్టాని ఒక క్రమ పద్ధతిలో సంకరంగా ప్రయోగించిన రచనను సోస్ట్య నిరోష్టు సంకరం అంటారు.

(ప్రస్తుత శ్లోకంలో ఒక ఓపష్టాన్ని ఒక నిరోష్టాన్ని క్రమంగా (ఒకదాని తర్వాత ఒకటి ప్రయోగించటం జరిగింది. 32 అక్షరాలలో 16 అక్షరాలు ఓష్టాలు 16 అక్షరాలు నిరోష్ట్రాలు ఒకదాని పక్కన ఒకటి క్రమంగా ప్రయోగించటం జరిగింది.

సంస్కృతాం(ధ్రకావ్యాలలో ఏకదేశంగా ఇలాంటి శ్లోకాలు / పద్యాలు ఉన్నాయి. ఇకార కేవల స్వరచిత్రం శ్లో | గిరిభిర్విట్సి దిక్షిప్స్‌క్షితి (థితి సితి త్విషి |

స్విష్టి సిద్ధిర్నిర్విచ్చి త్రిస్థితిర్విధి వినిర్మితిః 11 24 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- శ్యామలాంగుదైన విష్ణువు తొను ఉద్ధరించిన భూమిపై అవతరించి

వైద్యం వేంకటేళ్వరాచార్య

64 చిత్రమ్‌ రాక్షస సంహారం చేయగా సృష్టియందు అందరికోరికలు సిద్ధించినవి. యాగాదులు సఫలీకృతమైనవి.

విశేషాంశాలు :- స్వర నియమాన్ని పాటిస్తూ పద్యం రచించటం, “అ స్వరం (తలకట్టు), “త స్వరం (దీర్టాలు), “ఇ స్వరం (గుడులు), 'ఈ' స్వరం (గుడి దీర్భాలు) “ఎ,వి స్వరాలు (ఎత్వం ఏత్వం దీర్జాలు), “ఐ” స్వరం (ఐత్వం), 'ఒ,ఓ” స్వరాలు (ఒత్వం/ ఓత్వం) వీటిలో వద్యాల్ని రచించటం సంన్మతాంధ్రాలలో కనిపిస్తుంది. అయితే సంస్కృతంలో ఎ,ఒ, స్వరాలు లేవు. 'జౌ స్వరంతో (శొత్వంతో) పద్యాలు సంస్కృతాంధ్రల లోను లేవు, కేవలం ఒకే స్వరంతో రచించిన కావ్యాలు సంస్కృతాంధ్రాలలో లేవు. కావ్యాలలోనో లక్షణ (గ్రంధంలోనో మచ్చునకు ఒక స్వరంతోనే పద్యాలు రచించటం జరిగింది. ప్రస్తుత శ్లోకం కేవలం 'ఇి స్వరం గుడి (ఇత్వం)తో రచించబడింది. శిశుపాల వధ ఈశ్వర శతకంలో (85) కేవలం ఇస్వరంతో రచించిన శ్లోకాలున్నాయి. ఈ పద్ధతిని ఏక స్వరనియమ పద్ధతి అంటారు. కర్శకర్మక్రియాగోపనం శ్లో శ్రీ శోరంజిత దేవతా నముదయో గర్భస్థలోకోత్మ్కరో

నేశ్రీభావ విభానురార్యమశ శీతావత్రయోన్మూలనః 1

మాణ్జన్యాది మునీ(స్ట వర్ణిత గుణః పాపౌఘ తూలానలో

లబ్లాజ న్రకృపోయశోవృతజగత్తుర్యాశమిస్వాన్తగః 11 పాఠక ప్రియ - సస వ ర్యాళమిస్వాత్త 25

భావం :-లక్ష్మీవల్లభుడు, రంజింప బడిన దేవతా సముదాయం కలవాడు కడుపులో లోకాలు కలవాడు, సూర్యచంద్రులను నేత్రాలుగా కలవాడు, తావత్రయాన్ని పెకలించువాడు, మాండవ్యుడు మొదలైన మునులచే వర్ణించబడిన గుణాలు కలవాడు పాపాలు అనే దూదికి అగ్నిలాంటివాడు. సన్యాసాశ్రమ నిష్టుల వృదయాలలో నివసించువాడు, నిరంతర దయాశాలి అయిన (శ్రీశ) లక్ష్మీపతి (కర్త), (యశ గొప్ప కీర్తిని (కర్మ), (లబ్బా) పొందుగాక (క్రియ).

విశేషాంశాలు :- ఈ శ్లోకంలో కర్త కర్మ క్రియలు ప్రత్యేకించి వెతిక్రిత్రన్ల కనిపిస్తాయి. అంటే అవి గోపనం చేయబడిన వన్నమాట,. పాదగోపనం శ్లో ॥ పావం మహిస్టం శ్యామాంగ స్థిరతారక్ష్య గమాధునా |

శమయస్వాస్థి కన్యేశ పాపొమాం రంగనాయక 11 26 పాఠక ప్రియ = తెలుగు వ్యాఖ్య

భావం :- నీలదేహా ! నిరంతరం మొక్కవోని విక్రమం గల దృఢుదైన గరుడినిపై ప్రయాణించువాదా! సొగరకన్యకా వల్లభా ! రంగనాయకా ! గొప్పదైన ఈ లోకమందలి

ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 65 కలుషాదులను అణచివేసి నన్ను రక్షించు. విశేషాంశాలు :-పద్యంలోని ఒక పాదాన్ని మిగిలిన మూడు పాదాలలోను గూఢంగా చెప్పటం పాదగోపనం / పాదగూడం అంటారు. అలా పాదాలలో గూఢం/ గోపనం చేసిన అక్షరాలు కొందరు ఒక (క్రమంగాను కొందరు క్రమం లేకుండగాను ఉంచటం కనిపిస్తుంది. ప్రస్తుత శ్లోకంలోని మొదటి అక్షరం మరియు దాని తర్వాత మూడవ అక్షరం దాని తర్వాత మూడవ అక్షరం ఇలా ప్రతీ మూడవ అక్షరం కలిపి చదివితే ఆ అక్షరాలతో “పాహిమాం రగనాయకి అని వస్తుంది. అది నాల్గవ పాదం శ్లోకంలో గోపనం చేయటం జరిగింది. (రంగనాయకకు రగనాయకగా వచ్చింది, చిత్ర కవిత్వంలో పూర్ణానుస్వార విసర్ణాదులకు నియమం సడలింపు). పాదగోపనం శ్లో 1 శ్రీకరం త్రిజగద్వంద్యం నేశ్రీభూతార్మ గౌరగుం | రమానమాశ్రయం చాయే రంగనేతారమా(శ్రయే ॥ ల! పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం ;- శుభప్రదా! ముల్లోకాలచే స్తుతించబడినవాడా ! సూర్యచంద్రులను నేత్రాలుగా చేసుకొన్ని వాడా ! శ్రీదేవి సమాశ్రయం కలవాడా! రంగనాయకా ! నిన్ను ఆశ్రయిస్తున్నాను. విశేషాంశాలు :- శ్లోకంలోని వప్రతిమూడవ అక్షరం కలిపి చదివితే “రంగనేతారమాశయే” అని వస్తుంది, అది నాల్గవ పాదం, అంటే శ్లోకంలోని నాల్గవ పాదం లోని అక్షరాలు మొదటి మూడు పాదాలలో గోపనం చేయబడిన వన్నమాట. అర్థగోపనం శ్లో ॥ సారంగోగజనానాయ ర్తికదా పాదలక్షయ । సాగోజనార్తిదాదక్ష రంగనాయక పాలయ ॥ 28 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఖావం :- భూలోక మందలి జనాలవైపు రమ్ము ! సత్యధర్మ పరాయణులకు సౌఖ్యాల నిచ్చువాడా ! నీ బలాన్ని ప్రదర్శించి ఆర్తుల బాధలను తొలగించుటలో నీవు నేర్పరివి రంగనాయకా ! పాలించుమయ్యా ! విశేషాంశాలు :- ఈ శ్లోకంలో అర్ధగోపనం చేయబడింది. అచలజిప్వా శ్లో ॥ భవభామా భావగావా ఐహుభామా మవాభవ | మమ భోభవభూమావ భవభూపా వభూమహ ॥ లం వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

66 చిత్రమ్‌ పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- పార్వతీ దేవి యొక్క హృదయమందు చేరినవాడా. (శ్రీరామనామ రూపంతో ఆమె వృదయమందున్నవాడు) అధిక తేజస్సంపన్నుడా ! సంసారగంధ (గ్రహితుడా! శ్రీ భూవల్లభా! సంసార మండలంలో కలిగిన పాపాధిత్యాన్ని నశింపచేయువాడా! నన్ను రక్షించు. లు :- శ్లోకంలో నాలుక కదపక పలుకగల అక్షరాలు మాత్రమే ఉంటాయి. దీనికి “అచల జివ్వా' అని పేరు. సంస్కృతాంధ్ర కవులు కొందరు అచలజిహ్వ శ్లోకాలను పద్యాలను రచించినారు. పాదభ్రమకం శ్లో॥ నద్దానక కనద్దాన వళశకేతత కేశవ । కం నే తాదద తానేకం యజరంగ గరంజయ ; 80 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య . ఖావం :- మంచిదానగుణం కలవాడా ! భక్తాధీసా ! లోభరహితా ! కేశవా! శ్రీరంగనాధా! బహువిధ సుఖాలతో భక్తులను రంజింప చేయవయ్యా 1 విశేషాంశాలు :- ఇది అనుష్టుప్‌ శ్లోకము. పాదానికి ఎనిమిది అక్షరాలు. మొత్తం 4 పాదాలు 32 అక్షరాలు. ్రతిపాదాన్ని మొదటినుంచి చివరికీ చివరినుంచి మొదటికి ఎటు చదివినా ఒకే తీరుగా ఉంటుంది. కనుక దీనికి పాదభ్రమకం అని పేరు. ప్రతి పాదంలోని మొదటి నాలుగు అక్షరాలు 1,2,3,4 పాద ఉత్తరార్థంలో అదే అక్షరాలు త3,2,1 క్రమంలో ఉంటీ పాదభ్రమకమౌతుంది. పొదభ్రమకం . శ్లో ॥ లంకాథినాథ [థనాధికాలం నంసార భూతి భితి భూరసానం । రంగేవరానన్న నరావగేరం దేవం భియా నద్రన యాఖి వందే ॥ తై పాఠక ప్రియ - తెలుగు న్యాఖ్య భావం :- రావణుని విజృంభణాన్ని మించి కాలయముడైనవాడు, సన ర సంపదా సక్తుడు కానివాడు, మిక్కిలి సమీపాన కావేరీ నదీ జలాలు ప్రవహిస్తున్న ప్రదేశాన నివాసమున్నవాడు అయిన శ్రీరంగనాధుని భయభక్తులతో మంచి వాక్కులతో స్పుత్రంచి నమస్మరిస్తాను. న్‌ విశేషాంశాలు :- ఇది కూడా ఏ పాదానికి ఆపాదం మొదటి నుంచి చివరకు చివరి నుంచి మొదటి వరకు ఒకే తీరుగా ఉంటుంది. పాదానికి 11 అక్షరాలు ప్రతిపాదంలోని మొదటి ఐదు అక్షరాలే వ్యతిరేక క్రమంలో ఆపాదం తరువాతి భాగంలో ఉంటాయి. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య 67 అనులోమ ప్రతిలోమపాదం శ్లో 1 రంగవానరతం దేవం వందేతం రనవాగరం । వోరిదాన పితోమేయో యోమేతోహి నదారివో ॥ 82 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :-ఎవరు నిష్కల్మషదాసులకు మేలు చేస్తాడో, పరిమితిలేని ప్రభావం కలవాడో, నిత్య శత్రువులయిన అరిషడ్వర్షాన్ని నాశనం చేస్తారో, లక్ష్మీదేవి చేత ఆశ్రయించబడిన వాడో అట్టి శ్రీరంగక్షేత్ర వాసాసక్తుడైన శ్రీరంగనాధుని ముందుగా రసాత్మకమైన (కవితా) వాక్కులుగల కవినైన నేను నమస్మరిస్తాను. విశేషాంశాలు ;- మొదటి పాదం చివరినుంచి మళ్లీ ఆపాదం మొదటి వరకు చదివితే శ్లోకంలోని రెండవ పాదం ఏర్పడుతుంది. అలానే మూడవ పాదం చివరినుంచి మళ్లీ ఆ పాదం మొదటి వరకు చదివితే నాలుగవ పాదం ఏర్పడుతుంది. అంటే శ్లోకంలోని 1,8 అనులోమ పాదాలను ప్రతిలోమంగా చదివితే 2,4 పాదాలు ఏర్పడతాయి. కనుకనే ఇది అనులోమ (ప్రతిలోమ పాదం. అనులోమ ప్రతిలోమార్ధ శ్లోకం శ్లో | రంగరాజమన ట్రానం భజేరాత దిశాదృతం | తందృశాదితరాజేభ నండ్రాన మజరాగరం 11 82 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- దిగంతాలకు తెలిసిన దాతృత్వం కలవాడు, నిర్భయుడు, గజేంద్రుని భయాన్ని తొలగించినవాడు, బ్రవ్మకు తనను పూజించే భాగ్యాన్ని ప్రసాదించినవాడు, అయిన శ్రీరంగనాథుని దర్శన సేవను చేసుకుంటాను. విశేషాంశాలు:- ఇంతకు ఈ శ్లోకంలో పూర్వార్ధాన్ని ప్రతిలోమంగా అంటే చివరి నుంచి మొదటి వరకు చదివితే ఉత్తరార్ధ శ్లోక భాగం ఏర్పడుతుంది. కనుకనే దీనిని అనులోమ (ప్రతిలోమార్ధం అన్నారు. అమలోమ ప్రతిలోమ శ్తోకం శ్లో 1 ననమాశనవాగారం నమేమత్వామజేయతం తరసారమ్యనవ్యాభమరామాదయమా విభో ॥ 34 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం ;:- ఆశలు కోరికలు లేని నిష్మాముల యొక్క యజ్ఞాలు నిలయంగా వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

68 చిత్రమ్‌ కలవాడవు, జయింప వీలుకాని వాడవు, నిత్యనూతన తేజస్సు కలవాడవు, శీఘ్రంగా ఫలాలను ఇచ్చే దయకలవాడవు. అయిన లక్ష్మీ వల్లభా ! రంగనాధా ! నమస్కారం. శ్లో ॥ భోవిమాయదమారామ భర్యా నమ్మ రసారత । తం యజేమత్వామమేన రంగావాన శమానన ॥1 తిశీఎ భావం:- మాయా రహితులైన ఇంద్రియ మనోని[గ్రవాల చేతక్రీడించు పుణ్యాత్ముల చేత నమస్కరింప దగిన శ్రీరంగపుణ్యభూమియందు ఆసక్తి కలవాడా ! ఆనందంగా ఉందేవాడా ! శ్రీరంగనిలయుడవైన నిన్ను సన్నిధిలో సేవిస్తాను. విశేషాంశాలు:- 'నసమాశ ... మావిభో' అనే శ్లోకం 32 అక్షరాల అనుష్టుప్‌ శ్లోకం. ఇది అనులోమంగా ) చదివితే ఒక అర్థం వస్తుంది. ఇదే శ్లోకాన్ని చివరి ౩2వ అక్షరం నుంచి 1వ అక్షరం వరకు వరుసగా '్రతిలోమంగా చదివిజే 'భోవిమాయ... శమాసన' అనే (ప్రతిలోమ) శ్లోకం ఏర్పడుతుంది. ప్రతిలోమ శ్లోకానికి (అనులోమ శ్లోకానికన్న భిన్నమైన) అర్జం ఉంటుంది. ఇది అనులోమ ్రతిలోమ శ్లోకం చిత్రం. అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం శ్లో ॥ _హినుకం రక్షారిరాను నత్రావ మజ రాగరం । కంజభానన మాత్రస్తో భజే రాదమనాయకం ॥। తి5్‌ పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య ఖావం :- రక్షణ కోరువారి యజ్ఞాలలో రక్షణగా ఉండువాడు, (బ్రహ్మకు అనురాగాన్ని ప్రసాదించు వాడు, పద్మముఖుడు వాగ్భాత, తనకు నాయకుడు లేని వాడ్రు అయిన శ్రీరంగ నాయకుని సేవించి భీతినుండి విముక్తుడవై సుఖాన్ని పొందు. శ్లో ॥ కంయనామద రాజేభస్తోత్రమానన భాజకం । రంగరాజమ వదత్రాననురారిక్షా రకం నుహి ॥ తి5్‌ఎ భావం:- నీటి మదుగులో మొసలికి చిక్కిన గజేంద్రునిచే స్తుతించబడినవాద్త్ర రాక్షసులను భస్మం చేయువాడు అయిన శ్రీరంగనాధుని స్తుతించు + విశేషాంశాలు;- మునుపటి 'నసమాశి, 'భోవిమాయి' శ్లోకాల వలె ఈశ్లోకం కూడా అనులోమ ్రతిలోమ శ్లోకం, 'హినుకం రక్షానుండి నాయకం' వరక్షు అనులోమ శ్లోకం, అదే శ్లోకాన్ని చివరినుండి 'కం యనామ... నుహి' వరకు చదివితే (ప్రతిలోక శ్లోకం ఏర్పదుతుంది. అనులోమ శ్లోకానికి ప్రతిలోమ శ్లోకానికి అర్థాలు వేరు. ఆయలూరి కందాళయార్య

పాఠకప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య రం చలజిహ్వ శ్లోః దనుజారిర్నతో ధాతృ ధూర్జటీన్రాది నిర్జరైః దురితం తటినీరత్నోదరే దో ధోతునిద్రితః 1 86 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం ;- బ్రహ్మ, శివుడు, ఇంద్రుడు మొదలయిన దేవతలచే నమస్మరించ బడిన వాడున్నూూ, నదులనూ రత్నాలనూ గర్భంలో నిలుపుకొన్న సముద్రమునందు నిద్రించు వాడున్నూ రాక్షస వైరియూ అయిన శ్రీరంగనాధుడు మా పాపాలను విదలించి రూపుమాపు గాక! విశేషాంశాలు;- ఇది అనుష్టుప్‌ శ్లోకం. శ్లోకం చదివేటప్పుడు ప్రతి అక్షరాలనికీ నాలుక కదులుతుంది. అంటే నాలుక కదలికగల అక్షరాలతో ఈ శ్లోకం రచించ బడిందన్నమాట. కనుక దీనిపేరు చలజిహ్వ, తెలుగులో కంకంటినారసింహకవి విష్టమాయా విలాసం (5 అశ్వా- ద్విపద)లో ధర్మరాజు విష్ణుమూర్తిని స్తుతించే సందర్భంగా చలజిహ్వను రచించినాడు. విక్రాల శేషాచార్యులవారు శ్రీ వేంకటేశ్వర చిత్రరత్నాకరం (ఉత్తర భాగం 26) లోనూ చలజిహ్వ రచించినాడు. అచలజివ్వాకు వ్రయోగాలు ఎక్కువ. చలజిహ్వాకు సంన్కుతాంధ్రాలలో ప్రయోగాలు తక్కువనే చెప్పాలి. కర్పకర్మక్రియాగోవనం శ్లో ॥ నముద్రాత్యాయతాద్భాగ్యాత్మమలేశ వదాత్పరాత్‌ రజ్ఞూ దాగత్యమర్య్యానాం నమేనస్స్వేన తేజసా ॥ 87 పాఠక ప్రియ - తెలుగు వ్యాఖ్య భావం :- మానవుల భాగ్యం వల్ల శ్రీపతి సంతోషంతో గొప్పదైన వైకుంఠస్థానం నుంచి వచ్చి శ్రీరంగంలో వెలసి అచటినుండి సౌఖ్యాలను ఇస్తున్నాడు. విశేషాంశాలు:- మేన - మా+ఇన= లక్ష్మీవల్లభుడు, కం=నుఖం, రాతి=ఇస్తున్నాడు, మేన,కం,రాతి అనేవి శ్లోకంలో గుప్తంగా ఉన్న కర్త, కర్మ క్రియలు. _ గద్య - శ్రీ మత్సకల కల్యాణగుణగణ పరిపూర్ణ కృష్ణాతుంగభ(ద్రాద్యధిస్టిత శ్రీ బోరవెల్లీ నగర విరహమాణ శ్రీ కేశవ స్వామి చరణనళిన యుగళ సేవాధురీణతాభిరామసోమభూమీవతి నతీలలామ గిరియమాంబా గర్భ క్షీరపాధోనిధి సుధాకరాయమాణ వైద్యం వేంకటేశ్వరాచార్య

70 చిత్రమ్‌ శ్రీ వేంకటక్షమాభృన్మహాస్థాన విద్వన్మహా కవినా కౌశికగోత్రతిలకేన శ్రీమదాయలూర్యన్వయ

సముద్భవేన కందాళయార్యేణ విరచితే

లంకార శిరోభూషణ నామన్యలంకార

శాస్త్రే శబ్బాలంకార నిరూపణం నామ

సప్తమోల్లాసే చిత్రమ్‌* సమాప్తం

1. అలంకార శిరోభూషణం సప్తమోల్లాసం చివరన గల గద్యమును యధాతథంగా (గ్రహించి చిట్టబివరన “నప్తమోల్లాసే “చిత్రమ్‌” సమాప్తం? అని ప్రస్తుత (గ్రంథానికి అనుగుణంగా సవరించదమైనది. ఆయలూరి కందాళయార్వ

చిత్రమ్‌ ళో. అనుబంధం 1.శ్లోకాను క్రమణిక (చిత్రనామసహితం) పుట కంయనామద (అనులోమ '్రతిలోమ శ్లోకం). ... అలం ఎం 68 ఖలహనన కరణ (నిరోస్ట్ర - కేవలహ్రస్వాకారం) ... లలు ముం 62 గతాగమాంగ (షోడశదళ పద్మబంధః) 6 ఉం లం 06 గిరిభిద్దిట్ళిది (ఇకార కేవలస్వరం) వ. ఎం 68 గేయానేనా (కంకణబంధః -౨౫ిళ్లో ) అల ఎం ఉం ర్‌1 'గేశం వందే (కంకణబంధః -౨ళ్లో ) ఏం ల ంం 02 గౌరగూగ్రాగగోగాక (ద్వక్షరి) అలం అలం అలం 60 తంయాతాయం (కంకణబంధః -౯శ్లో ) ఎం లం ఉం తర్‌ తాయంసాయా (కంకణబంధః -౧౧ళ్త్లో ) ఉల అలం లం 87 త్రసదాత తదానత్ర (సర్వతోభద్ర బంధ) ఎం లం ల్‌! దనుజారిర్నతో దాత్భ (చలజిహ్వం) న. ఎంఐ అలం 69 దాసావాసా (కంకణబంధః -౨౦ళ్లో ) తం లం ఎం శీ6 దేమంతంయా (కంకణబంధః -౭శ్లో ) టు వలం లం 33 దేవందేమం (కంకణబంధః -౫శ్లో ) లం ఎం టం తై దైవం సారం (చుయూరబంధః) 0 అలం లం లెగ్‌ నసమా శసవాగారం (అనులోమ ప్రతిలోమ శ్లోకం) ఎం లు 67 నళినభవగిరంగే (కురంగబంధః) ం ంం లం లై నాభాలాభా (కంకణబంధః -౨౮శ్లో ) లం ఎం ఎం ర్‌డ నాసావస్థాని (అష్టదళ పద్మబంధః) ఆ. 02 నిత్యనిర్భతి (కోకిలబంధః) లం న. . బడ్డ నేనావాలా (కంకణబంధః -౨౭శ్లో ) లం న. అలు ర్‌8ి పద్మాద్యాకార (ప్రస్తావన) లుం ఎం లుం 01 పాపం మహిష్ట్ర (పాదగోపనం) లుం ఉం ఉం 64 భవభామాభావగాహ (అచల జివ్వూం ) ంంం ం ఇం 65 భవభోమ మమాభామా (సౌస్ట్రవ్యంజనం) ౧.౧౨౨ 6 భాసారంగే (కంకణబంధః -3౧ళ్లో ) ఉం లుం ఉం 57

౮72 చిత్రవొ భూరిభూతికరం (కోకిల బంధ?) లం ఎం ఎ 28 భోగిభోగా భోగభూరే (సౌస్ట్ర నిరోస్ట్ర సంకరం) ... ఎం ఎం 68 భోషిమాయా (అనులోమ ప్రతిలో శ్లోకం) ఎం అం అలం 68 మనతా మనతా నల్ప (మురజ బంధః) ఎంఐ అలం అలం 15 మాయాసాదా (కంకణబంధః -౧౭శ్లో ) అలం అలం అలం న! మారామాయా (కంకణబంధః -౧౫శ్లో ) ఉల ఉలల అలం ల! యంసాయామా (కంకణబంధః -౧౨శ్లో ) అం అ ఎం 88 యస్ప్వై రంజిత (చక్రబంధఖ) లం ఉం లం 12 యాతాయంసా (కంకణబంధః -౧౦శ్లో ) అ అ ఎం 86 యానేనావా (కంకణబంధః -౨౬ళ్లో ) టి ఎ ల2 యామారామా (కంకణబంధః -౧౪శ్లో ) ఎం లం ఎం 40 యాసాదాసా (కంకణబంధః -౧౮ళ్లో ) ము ఉం లం న్‌. రంగరాజమసత్రాసం (అనులోమ ప్రతిలోమార్థం) వ. 67 రంగవాసర తందేవం (అనులోమ ్రతిలోమపాదం) అం అం 67 రంగేశం వందే (కంకణబంధః -౧శ్లో ) లం లం ఎం 26 రరారీరో రోరురారో (ఏకాక్షరి) లం ఎం ఎం 18 రక్షదాసాన్‌ (కులాల చక్రబంధః) ఎం ఉల ఎం 114 రక్షమాచ్యుత రవ్యాభ (అష్టదళ పద్మబంధః) _ ... .. ౨ 05 రాగేయానే (కంకణబంధః -౨౪శ్లో ) ఎల అలం ఎలు 50 లాభాసారం (కంకణబంధః “*౩౦శ్లో ) ఉం అలం అలం 56 'రామాయాసా (కంకణబంధః -౧౬శ్తో ) . ఎ లం త్తి లంకాధినాధ (గ్రథనాధి కాలర (పాదభ్రమకం) ... లం లం 66 మంతం యాతం (కంకణబంధః -౮శ్లో ) లం అలం ల తశ వందేవంతం (కంకణబంధః -౬ళ్లో ) లుం అలం లం న వందేవందే (కంకణబంధః -౪ళ్లో ) . ఎం లం 8౦ బాలాభాసా (కంకణబంధః -౨౯శ్లో ) లం ఎం ఎం 5్‌5్‌ వారావారా (షోడశదళపద్మబంధఖ ఉల అలం అలం 08 వాసారాగే (కంకణబఐంధః -౨౨్లో ) . లం లం 45 శం వందేవం (కంకణబంధు -౩ళ్లో ) లం లు లం 29

చిత్రమ్‌ 73

శ్రీకరం త్రిజగద్వంద్యం (పాదగోపనం) లం . ఉట 65 శ్రీరంగరాజ (గోమూటత్రికాబంధః) అలం లం అల 16 శ్రీరంగేరం నిరంతే (వుష్పమాలికా బంధః) లం లుం అం 17 శ్రీరంగేశస్య (నాగబంధఖ ఎం ఎం ంం క్ష శ్రీశోరంజిత దేవతా (కర్ష కర్మ క్రియా గోపనం) య. 64 సద్దానక కనద్దాస (పాదభ్రమకం) ఉం లం లం 66 సముద్రాత్రాయతాద్భాగ్యా (కర కర్మ క్రియాగోపనం) ... ంలఇ 69 సరంగేవాసవాన్‌ (పద్మబంధః) లం . . 22 సవాగరం రంగవాన (చతుర్దళ పద్మబంధణ న ము ఏం 10 సావాసారా (కంకణబంధః -౨౧ళ్లో ) ఉం ఉం ఉం6 శ సాదాసావా (కంకణబంధః -౧౯శ్జో ) ఉం ఒం లుం 19 సాయామారా (కంకణబంధః -౧౩శ్లో ) లం లు . 89

సారంగేశం (కంకణబంధః -౩౨త్లో) అలం ఇం ఉలం 32

సారంగో గజ (అర్ధగోపనం) ల ంం ంంం 65

సారాగేయా (కంకణబంధః -౨౩శ్లో ) లం ఉం ఇ తతి

హతోచ్చంధోఢాఘరూట (అపునరుక్తాక్షరి) న ఆ లిక

హినుకం రక్షరిరాసు సత్రా (అనులోమ ్రతిరోమ శ్లోకం) ... లం 68

7/4 చిత్రమ్‌ ౧౫8 అనుబంధం 2. పూర్వ ముద్రితప్రతి ప్రతిబింబం నష్తమోల్లాస * శచబ్చాలజాాార్యప్రకరణమ్‌ిం జ అథచ్చితను ఇ ఇ్యాద్యాకార మాతు త్వా ద్యాధా-నవర్టసంవా ఈ ॥ చిత్రంకవెళ్య _శ్ర్‌మ తీ వదో్యోరకంతద నేకధా / అ్యత్యథమెనాదిశజ్రైననాగచ్యకమురజగో భ్యూత్రికాగుచ్చ కంకణనర్వతో ఖాదా్రిదయోగ్యపహ్య్యూ-వై ద్వితీయెననిరో వళానాంకకారాదినక్తానాం తళ్తా ఎగర సద్మాదెసన్సివేశ విశిజ్టలిచ్యక్ష 'రాణాంచా ఫేజెన లోకవ్యవహారదర్శ నాదాసచారికమస్యశబ్హాలచ్యా_ర్ర త్వమ ఈ తత్రాక్టదళపద్మబన్టోయథా ఈ నాసావస్థానిముక్రాధికనక్ష్య రిచాస్యాశన ద్యాని శా నానాగావచ్యానక ప్యాధనశుచమబలా (ఢ్రీరనవ్యా భున్తానా ః నానాభూర్యానర (శ్రీకృదఘవ్భృదవిసాస్తాదనున్నానవప్తూజ్యం నామాసన్నానుద ప్తాచ్ళపటమురుదయాక్రా మునిస్టానసానా ॥ అధిశన శనరిత్‌ - కావేర్యాం - అఆస్యాస్థితిర్యస్యాస్సా = అవిగానా - అనిన్హా _ అధనానాం = దరిద్యాణాం = శుచం = భున్తానా - ననిద్య'తె- అర్యజ్ల యస్యాస్సా - స్వయ మెవస్వామినీత్యర్థవి - ధుర్యాధురంధరా- అనారాం- న్ధ్‌గాం- ియంకరోతీకితథోక్తా - అనున్నాా - అసమానాఃతి - ఆనా [౨౧

చిత్రమా 7వ

౧౫౮ అలకజాాారశిరోభూ వ జె

మాయేషాం లేషాం - ఆసన్నానతీ - అనుదస్తా = అత్మిష్తా'శేవం స్పష్ట మ్‌ ం 'అనుష్టు భేనాన్టదళపన్మబస్థోయ కాళి రకుమాబ్యుతరవ్యాఫొభొన్యా రవినయామర | రమయాళ్లిష్షరయమోదదమయోరపాతమాతుర ॥ రబ్యాభో "హీభావ్య = సాధథో - అరవినయా! - అత్య న్లవినయన ని - అమరాశ యస్త్మీకొసతథో క్త - డమోణి - ఆరాణిశత్తుననూహాకపా ప్రీతితో క్ష - క్వేవ్‌ - తత_స్తమ్యవత్యయః - అక్షర - నాశరపాత = కతూదర చణ్యపద - రమయాశ్లిక్ట- పౌాలచ్యుత - నూ - మాం - రతపాలయకి మోడశదళపద్మబన్థోయ థా ఓ గ తాగమాంగరజ్ఞ స్తాగవనర్భనిజానతో గన్హ్యాగ ణ్యానమాగస్క-ంగవ్యాగత్యాగరొకూగనూన్‌ ౫ అయంగ్రసమ్‌ చర్మ కర్టికక్‌ = ఆగమాః వెదాఎవ - అజ్లాని- అవయనాశయస్యతచ్చతత్‌- రజ్టంచతధో క్రమ - తద్దతంప్తాా ప్తంయేనతస్యసంబుద్ధి = గర్భనం ౫ రృష్థంజానతంజగక్సమూహాోాయస్యరస్యసంబుద్ధి - గవిన్వ కాభవోోన. వ్య | సచాసావగశ్చ కల్పకఃతస్యవ క్యాగయాగో చానయోగోయస్యత స్యసంబుద్ధిః | గచ్హా త్రీ-అగణ్యానా అణగమాని = స్థ రాణి-అగాంనీయస్య ళం-కవ్‌ - నూం- సాక్‌ = అవ - రత ఈ ద్వాతీయవర్థ్యకర్టి షోడశ డళపద్మబన్ధాయ ఫా ఖో వారావారాక్యారాణ్ళారా 'పారాసారావా శాగారా |! యారాయారాత్వారాధ్యారా స్సారాస్సారాదారాపా 'రా॥ యాభా - కాన్లిః - వా - జలంరాన్తీతినారాః - మేఘా - క్వివ్‌- "తెపాంనారః - చయః - రడద్వత్‌- అత్యారాట్‌ - ఆశీశయెనధా)జనూ నః = కీంచ - అరాపారా - అత్యధికా - పారావారానారా - సింధు స్టా- రాలత్మ్మేకదారాయస్యాస్సాలిపారా. = ఆవగశశత్తుగ భయా. = అరాధ్యా - పూషినీయా - సాకొ్లిః - సారాః - రాః ౨ ఐశ్వర్యాత- రాయా - ధనెనసపవా - రారు - దదాశు - అస్తృభ్యమికి'కేనః = ఆయ మెనగోనూూత్రికాబన్థరి'- వువ్చమాలికాచిన్థ! - 'సర్వగురుః = శేవలాకా

76 చిత్రమ్‌

చష్త్పమోల్లాసె * శబ్టాలచ్మాార ప్రకరణన్‌, ల ర క్చేరిబహాంచిక్రసంసృష్టిసాచ- ఛేకానుపా)నవృత్యనుపాాసాభ్యాం - సంన్యష్టైా ఇ చతుర్షళపద్మబన్ధోయథా ₹* సవాగరంరజ్ష వానసరమాత తన్గూరస | నభ్యాకుతతనుధ్యాసస్త త్త ్రమామమనూ(త్రన ॥ ఆతతమా రస - బహురనానురాగ = సై. త్ర్‌రౌగుత = భ్య్యాసభయనిరాసక- న త్త్రంనజ్ఞనరతుక్‌ - అమమెము = నిర్మమెషు - అస - స్థిరభూత- హె రజ్షవాస = సవాగరం_- వాగ్వేగనహితం - కవితాధాటీమ న్తమిత్యర్థః- సరం = అక్మ్మీసహ్తితంచ - తను - కురు- ఆయమెన - పాదభ్తోమక స్యాశ్యుచావారణమ్‌ ఇ నాగబన్ధోయథా శ (ఢ్రీరన్హైశస్యవస్టెపధవ్భుజు ఘూనిముణ్దాయినగ్ర(పశ్రితాజంప జ్మావస్యావనౌసద్వశదనవనఖం సద్విస న్నాశ్రచాయి ॥ ఫ్తాపవ్వాాళాభిపన్నా వనమసమనురుత్త్రాసలావంలన ద్భాళ్భుష్టంకతుప కాస క్రమకమనపటోగ్గపద్మవచ్చారుసారమ్‌॥ పద్దా శవ్య- పద్మాపతెో - సద్విశచా - నత్వవశుభా) శేషంస్పష్టమ్‌ ౫ చృక్రబ శ్రోయనా శి యహ్మ్యైరంచిత 'శద్ధరచ్భవిమద క్రార్యట్రపరాజోవషూొన్స త్సజ్ఞ స్థిర దాస్యధర్మ విధిబన్ధుగ్రకంసలూ-నేరత! 1 విస్తారాదికళాత్యపతవి రథజ్లప్వాానిగ్ర్యపఫితార్యమా నూయీ తక్రాయతుమూంస యస్యవవులా రగ్గికానుతల్లిప్తాసమా ॥ యః - "స్వైరం - జిళకస్థరచ్భవిమద కా)ర్య;_ పరౌాషజోనార? = 'సల్సజ్ల స్థిరదాస్యధర్మ విధిబస్ధుః - కంసలూ+నేరతః - వి స్తైరాదిక ళొక్ష్మపతునిరథః - ప్రానిష్సిసభేతార్యమా - మాయీ = (_క్రా లుతు.ఒ మాం - సః - యస్య - వివ్చులోరః। కామతః - ప్వన - మా యః - స్వైరం - యభేచ్భం = వితకంధరచ్చ్భవిమద కార్యః = నిర్జితమేష్ట కనిన ర్వాతిశయణిత్యర్థః - యక - పరౌజోవారః- శత్రు తెజోవారం _ యాసర్సజ్ఞ ద్ధీరచాస్యవిధిబన్ధుః ఆ సత్సవావాసస్థిరభూతదాస్య ధర్హ్మాను ష్టానెబద్ధః - యఃవిస్తా రాదిక కొత్త పశవిరథః - విస్త అఎచీనిగమన్వరూం పసకపకీరథలత్యర్థః ఇ స్యావిఃప'భేతార్యనా - ఫకృష్టావిర్యూతకా

చిత్రమ్‌ (07 ౧౬లి అలజా్కా-ారశిరోళూూన జె _స్తిప్తా' ప్రసూర్యఇత్యర్థఃి - యః - మాయీ - మూయావాకొ = ఇఆకున్య వివులోరః - విస్తృతళవచుః - కాముతం - "రాగతఃనూలవ్మ్మీ!ప్తాహసః- రజ్ఞనాయకః - మాం - శ్యాయతు - రతత్విత్యర్థః ఇ కులాలచ(శ్రబన్హో యథా ౫ రతదాసాక్‌దయాసార రసాయాత్సాభయామర | రదు యార్చ్యనిరం తెరర తెర శ్లైసదాథర ॥ నిర ల్ల - నాశరహాతె- రళ్లె-అ రరతె - దృథానురాగ * మురజబస్థోయథా శః మనళామనతానల్స, ధనతామినతానయ | ఘన తావనతానజ్ఞ, జన కాననతొనయి ॥ మన తాం - వూజయళాం - భౌవాదికః = నః- అనతౌని - ఉన్నతౌొని- అ నల్బాని - ధనానియెషూం తెపాంధాద స్తత్తా-తాం - హూఖఇన-స్వామికొవ 'తానయ - విస్తారయ - ఘనళయా - సౌంద్రత్వెన - అననతానాం - న వూిణాం - అనజ్ఞానాం _- జనళానాం - అవనతా - రత్షకత్వమెవ - నయోనీతిర్యస్య = తస్యసంబుద్ధికి - _అ్యభ్రయనుకాను పాసచిత్తాణాోర. 'వంనృష్టి! జ గోమూత్రికాబన్రోయథా ఇ ్రీర్హరాఖన ద్యారమాన్యతా ఆ్వామనిశంయ'ె - దోర_న్తరావనద్ధారనాన్యంనామభృశంభజనచ్వా "శేణ - సత్చురువసంఘెనంయయజె - పూజయామి ₹ వువ్చమూలికాబన్థో యథా శ (్రీర శ్రైరంనిన _స్లస్థితమత నుతరాస్థేనుభూమతృనుద్ధిం థ్రీనానూ వాసవాస్తూర సమసమసను గ్యాతిభూూర్తి(ప్రరిష్టమ్‌ వాస్టేవాంబేవాజేవంవ నజనయన మహాసదాన (పనన్నంనోవెధాజేద వెదానచఖి చరచయా భ్యావమెవస్తువన్యమ్‌ ॥ 'సర్వతోఖ్యద్రంయథా ఈ 'శసదాతతదానతస రసాననసారస 1! చాసానయాయానసాచొతనయాననయానత ॥ ఆ జ్యాపాదావేకప'ె - 'దాసాక్‌ - అయాయాక్‌ - అసాద - అఆశ.న య - అననయానత - (శ్రసతఃబిభ్యతః - ఆశళాకావి నృ ళాకొడా సాక్‌ - త్రాయతళతితథోక్తా ॥ 'సరసాననసారస - అసాద - నాశ రహిత - అననమైస్సనమైః - ఆనత - హీరళ్చెశ - దాసాక్‌ - అల -

778 చిత్రమ్‌

స్తమోల్లాసి ఈ శబ్దాలజాగారప్రకరణమ్‌. ౧౬౧ సోతల్యెనప్రాన్నుపో - లేషమసచాసన్నిభిహీత్యస్థః - యా_న్తీరియాశిన శ్వరాః - 'తెనఫావస్తీతి - అయాః = "తేచతెలయాశ్చ - 'తాక్‌- అయాం యాక్‌ - స్థరఖాణ్యానినయప్తాసయ - 'దా"సేమసతతంస్థి త్వా తేభ్యస్స జ్బూ గ్యానిజవీత్యర్థః' ఇ పద్మబన్టోయథా * 'సర కైవానవాక్‌ వెదసద' "స్యవసవస్తుతః / సతపపాతుసతుక్టీహసవాసామాసనూదరమ్‌॥ కురజ్ఞ ఉస్టోయథాజి నళినభవగీర శ్లైర శైముకున్షరమాతమాయుగయుగవితుం "సేచె. శేవెన్స్వయంసిసదాముదా! మపామహరిణీకుర్వన్నాళ్తా స్తీిపాణ బలినూంళమాంకలిగహితపా త్రాపాతాాతశితస్తుతసతమణమ్‌ ఇ కో శిలబన్టోయ ఫా శః ఛూరిభూరతిక్రకంభిజన్వస ఖెధిర జబశయంన్వయమ్‌. | నోపనోజముఖీవికీరీతమ : తృతోతిలమజ్ఞళమ్‌ ॥ పద్మ పత్యతిగద్యుతింవినుతం భవెసభియానుయా 1! వై రిపద్మగజంగ తాగముగున్వమచ్భమహామతిమ్‌్‌ గ్‌ ఊఆనఫానా ఖ నిత్యనిర్వ లలిచాయ్యాధిష్టీతర 'జ్ఞమర్చ ఖ్రతమంతమం ॥ నాతి సాభణీనాంఖభగ౫ననవాహూవమామవరంపరతి రతరమ్యరనాపికీరిశమ' త్తకోవీలనుస్టమమ్‌ [ మైత్యశిచకమూకశోక్రదపతు దతధరాదరమ్‌ ఈ మ యూారబన్హోయ థా శు మైవంసారంయాకుభయారంభిరసావరవం- బిల క్ష్మీవతసమకత్యనుధావం సాధు త్యాణంసిరదసీలంనిభధాసారంగ్యా త్యంన్నర్తిరనన్మ _త్రమయూరమ్‌ ఇ శంకణబన్గోయ ధాఖర క్షేశంవచ్చైబవ్షం "ఇక న్తంయాతాయంసాయా2.మారా |! మాయాసాడాసావాస్రర్రాళి యానేనాబాలాభాసా ॥ రజ్ఞాశం - వ్టై- అవం + "జేనం-'తం- స్వా శా ఎ యం - సాయా - అమా'రా - మూ - యా - అసాదా - సావు సారా = గేయా - అనేనాః - చాలా-ాసా = అనం - రత్సకం = కళా డ్యచ్‌ = తంరశ్లైశం - రజ్ఞపతిం - "బేనం - వై - యంరకైశం- సాయం లాభ్ధావతీభ ్తేస్వితి నెమః - అమూరా - నిత్యా - మూ - (ఈ - మాతాం" పాొప్తా - బాలా - బాల్యవిశష్టా - యా. ఈభాసా - ేసాకాన్తాష్థ్ర

చిత్రమ్‌ 79

౧౬౨ అలపాగార శిరోఛూోన త అసాచా ఎ మవాకీ = కించ - సానా = అవెనరతూధ క్యెణసవాతా = అ తఎనశేయా - స్తుత్యా- సారా - శ్వేస్టూ - అనేనాఃనిష్పాపాచ.-త్తం కంచెఇతివూ ర్వెణాన్న్వయః ॥ శేశంనందెవందెవన్తంయాళాయంసాజఒ యానూ'రామా .! యా౬ఒసాదాసావాసాలాగెయా నేనావాఒ౭౬.లాఫా సారం॥గేశం-వంటె-దంచె-అనంతంయాతా - యం = సా అయా!ిన్లూ' రామా + యా = ఆసా - చాసాపాసా- రాశె - యనే, న - అ వా'-- ఆలాభాసారం - 7౫౨ - గాయక? = విచ్‌ - స్తో తెత్యర్థకిశానిఈ శోరుదోయిస్యతం - అవ్నన్తం - జగద్రతకం - రశ్హైశం = వందెవందె. = ముహార్వ నై - అభీన్సై శ్రషర్భావ!ి - సా మారానూ - (థీకాన్రైా = అయాశ = స్థిరాసతీ - యా చెర్విజన్తాత్‌ నక్‌్సమాసః - యంగంగోకం ౪ యాళాష్తాప్తా - యాశలాభానామాసారః - ధారాసంపాళః అ విళ్ళిదఇచియాకల్‌ - ఆననున్హ్వాల్గాఖాసారోయన్లి కకర్మణితద్య థాఫు. చతిరఖా = దాసాః - ఆవాస? - స్థానం - యస్యాస్సా - 'దాసానాసా సతీ - అసాఅవయాస్య తెస్సాయతె ర్వానంపచాది క్వాత్యాపతలోన కఫూర్వబమా్యువ్రీపాశి - అవతీత్యవారతీ, కాచభావతీతి'నేమ = 'రా౫ - చాసానాంస్వవిషయభక్తా - యానెచరెసతి - యా తెర్బావ్యులకాల్‌ కర్తరిల్యుట్‌ - న - కాదృశీనభవరి - భాకిీపీనానాంగృ'పానవసతిన ఉళొాళారతనీశిఫావ? | శంవం'ెవంచెనంతం యాతాయంసాయాననాక "'రానూయా! సాడాసావాఒ సారాగయా నేనాబాలాభాస్రారశ్తా శ శం జరా "జీనంచేనం “తం - యాత - అయం - సాయాః! - మూ *- అరా మూయా - సా - దాసావా - ఆస - అరాః - గేయా - అనేన --ఆఅ బాలాభాసా - రస్తై - అయెనథాగ్యాన. సహితాః - సాయాశి - హే సాయా!ి = ఛోభాగ్యవన్తోజనాః _ రళ్లె- కంసుఖంనారీరిశందవవా తెరా తోఒనుపసర్లణతికః - శ్రీరశ్టేసకలభోగో ననుభన న్తఇశ్యర్థః - తంరళ్ష

80 చిత్రమ్‌ సృప్త్పమోల్లాసె ఇ శళ్హాలబాగార ప్రకరణమ్‌. - ౧౬౩ సాయినంచేవంబేవం - అఖితై బ్రనస్తుల్వాస్తుత్వా - దీవ్య తెస్తుత్యర్థకా ఇాఫీక్లై శ్రి నూలికిణముల్స్రత్యయః = అయం - భాగ్యం - ఇష్టప్తాగ ప్రీ భాగ్యామత్యర్థః = యద్వా = ఆయమిశెళ్ళాడః ఎ ఆయం - చళశుర్వర్లలా భొం = యాతప్తాోవ్నుతో - కళమస్యచతుర్వర్గ డానశ క్రిరిత్యతఆవా - 7 యా - స్పర్ష వకీశరునకారభూతతయాప్తా)ప్యా - గాట్‌, గతావిత్యస్తా జృత్న్రత్యయః = అరం - అత్యర్థం = అమాయానిర్థాయాసకీ = దాసా నారి - అవా - రతుణీ - చాసావా - అవతెరచ్‌ - అభాల్యాపవృచ్థా - అధాసాకా ప్రెర్యస్యాస్సా - సా - (సిద్ధా - మా - రశ్లై - అనెన-ర 'ఫ్లైతెన - ఆసమన్తాత్‌ - రాః - ఐశ్వర్యంయస్యాస్సా = తథధోక్తాసతీ-ఆ నం చకాసె- ఆసలెగ్జీ వప్యక్థకాల్సిట్‌ = నలైశ వ్రనధనవాచినాబశ్వర్యం లవ్యతె - (శ్రాయోవిశ్రీపదోయమితి భావః | వంచెవం'ివంతంయాతా యంసాయానమా౭౬రావమాయాసా | చాసావదాసారాాయాసనాొవాలా భాసారంగశం ॥ వంది-నంచె- అవన్తం “= యాకతా- యంఎసా యా = మూ = అరామూాయాసా - 'డాసావాసా = రాగ. అయానె- అనావాలాధా'- సా = రశ్తేశం ॥ ఊ - కము! - సషినాచరతి'- అవ తి - డఉకభ్రాత్‌ - శమ్భువాచకాత్‌ = క్షన్‌ శప్పు ఎత్యయెగుణాణాగబికా తళోలటళ్ళ తాబెశె = అవ _న్తంశమ్భు మునాచర నం 'రాతనసనాననాడా కో ధావళాత్సళయకాలరుదమివలిస్థ న్తమితిభావ?-ర న్లైశం = వం'బెం స్తామి- వంచి. అభీవాదయొచో = ఆాదృశకో్రోధానిషస్టోభాగవాకా శౌష్ట్యా' తవ(వనీ బెదిత్యతఆవా - అమైన్లాళ్రైః - నపాళతాసాయా - కించొ- శా లాం 'చాసానాంభిక్తానాంనవిద్య యానం = నమున౦ - యస్యతన్ష్‌జ ఆయా ెస్టీ రెసలి = అనూసవా - అయాసాయస్యాస్సా = అరం అవా యాసా - అత్యర్థ్యపయాసనతీ = అసతిభాతీథ్యసా - అనతెరచ్‌- ఆజా. రతణం = ఘషాదాసానామావన = అసా = దాసావాసా-కింద - అనా

చిత్రమ్‌ 81 ౧౬కో అలజాహరళిరోభూ వ జె త్యాగబ్భృతీ క్యావః _ క్యపత్యయః 'సనభావఠీత్యనావః - అనానచ్భకఅ లాభోలాభాభావోయస్యాస్సా - సామా - అజ్మీ? - యంరశ్తైశంయా 'తాప్త్రాప్తా- వురువకారభూ తాయాశిజగన్మాతుః సాస్ప్రిధ్యాదతిక్త)ద్ధో విదయాంప్తా)వితోభగవాన స్మాకంప్రనీజెచెవెరిఛావః ॥ “జేవంచేవంతం యాతాయంసాయానూరామాయాసాడా |! సావాసారాగియానేనా ఇాలాభాసారంగేశంవం! దె -వంబి- అవం-తం- యాతా- యం- సాయామా = రాః - మాయా - అసాచా - సా-బా- సారా- 7౫ యా - అనేన - అచాలాభాసా - రశ్లై - శంవం | రశ్హై - (శ్రీరశ్ష శం వంభోగభాజం = అవం = జగ్యద్రతశం = తం -.వారిం - బా- వైరాగ్యని మిత్తై - వన్దైస్తామి - తద్భజనాభావవై రాగ్యస్యకళ్విపత్యూవా ఇత్యతఆ హా - యంగ శ్తేశం - నవిద్య తెనంజ్ఞానంయస్య తేన - అక్జైననణయోరే దః - ణంసరోజద ₹జ్ఞానల్తతిరత్సమూలా-గౌయా - పాప్యా- గాజ్‌కు శానిత్యస్తాద్యత్‌ = అచాలెము - అభాూస్టేషు = అభాస్రాసకాశరమ్‌ా ఆ - నవిద్య తెసాదకార్భ్యం - యస్యాస్పా - అఫ్రాధ్ధా - ల్లత్తయా- సా(సిజ్హానమాయా - అవిద్యా - సాయానూ - 2 ర్స్‌ బ్రనసపాతా-్ర వృ ద్ధెత్యర్థః - రావా - ధనమివ = ఇవార్థోవాశబ్ద? - యాతాష్తాప్తా- మహద్ధనమినమహతీంమాయాంహరిర్య స్థాత్సంపాదిళనాక్‌ - తన్యాయా యావై. రాగ్యనిరోధితయావారిం స్తు శ్వాతస్టైన్యాయాంవిజిత్య = సైరా గ్యంసమ్వాదయామీతిభా వని ॥ వంచివంళంయాతాయంసాయానూ రొ మాయాషసాదాసా | వాసారా%యా నెనావాలాభాసారంగేశంవ నె! వంటి = అనన్తం = యాతా - యం - సొయా - నూరామా -యా = ఇసాదాసా - వాసారాగ - యానే- నా - ఆలాభా- సా - రశ్చేశం- వదె - దాసె - గృహెఅరాగో - విర్షః = శస్షీక - వాసారాగ- అ తఎనయాశీశియానః - కర్వరిల్యుటొ - ఛస్మికా - యాసె - తీర్థయాత్యా

82 చిత్రమ్‌ సష్తమోల్లాసె * నబ్రోలజాగారప్రకరణమ్‌, ౧౬౫ శీ3ై:౬ వన్టతఖలివన్షః - 'పచాద్యచ్‌:- తసి౯వనై - అభివాదకనినయెో - ఊక్చం(్ర ఒ ఊకారల్లేవురు మెచస్ట ఇరిరత్నమాలా-ఊమినాచర -న్హం - అవాస్టర- చన్ష ఏమివభజ కామాస్లోదకమిత్యర్థః ఎ ఊళచ్చాచిర్వాబన్వాత్‌ - కబ్బుకా - లటక్న త్రాచెశః = రళ్లేశం - వంజె - అభివాదయెయయం - ర నేం -శాళినుః - స్తోతా - నాలెర్విల్‌ - తస్మికొవివయె - అసమ వ్లాట్లాభోయస్యాస్యా - ఆలాభా - స్తోత్సాణామిష్టార్థయ జెత్యర్థః - శుష్వోనే సున్తుణ - నుళబ్దస్తున్తుక స్రీ,స్యాదితిరత్నమాలా = "నాన '్యాం -'ఆలాభిత్యన్వయః = క్రించ్‌ - సాయాససద్భాగ్యా అ సద్చాగ్యస మస్పదశత్యర్థః- సా- మారామా ఎశ్రీకాన్తా- యాతా- ఆభ్రిళా- మో ఫ్ర -అసః = (వకాశః - అసతెభాకావెఘణ్‌ - అసాదో - మహాక్‌ - తనో - శపకాశోయస్యాస్సా - తధోక్తా ॥ చవంఠంయాతాయంసాజఒ" ఈమారామాయాళ సాదా సానా! సారాగేయా నెనావాకాభాస్రా లోజ్షేశంవందేఒదం | "జీకంళర-"యాశతా: యం - సా - అయాల. ఆరా మూ = యా -అసాదా _- అసాః- వా - సారాగేయా - అనేనాక- చా రాభాసా - రజ్ఞైతం వ వస్తె = అవమ్‌ ॥ యం - రశ్ఞెశం - సా- వాఃరా _స్రోవారాః - మెఘాఃి = బాక్లెవ్చ్బూర్వాద్యా తెఫిక్సిన్‌ - తెపాంధాలన్ల్య, వ్‌ అ స్ర్రశతా -పాిష్తూ - తత్చదృశకా తిర ప్రాయైత్యర్థః- లక మ! / ని! --ఆరానూ = ఆనీలొ --అసా'డా - మవాతీ - అరీణొంసటుకా వారం -అరికడ్వన్లః సార్రైర న్తశ్శత్రుసనొత్రెరగోయా - అక్ఞైయా, శాళెర్షత్యర్థన్య -“సర్వొగత్యర్థకా క్లూ నార్థఇతివచనాత్‌ జ్ఞానార్థకళా _ ననిద్యాతె - వవోయిస్యాస్సా -''పచమ్య స్థైబనా వ్రీషాశ -అనేనాకసా . తయః-- సాయ కైక్ళా వెక్సివ్‌ - సానవిద్య తెయస్యాస్సా - అసాం బు 2. అతుయాసవాన; బ్లోఒ[్రనముచ్చయొ' ఒం "బెవంతందేవమివాచరన్హం ఫక్రా వొళష్టోదాబారక్విబన్తాల్లటక్ళ కాిబేళకి - దీన! - ఉపధాగుటా - గ| (౨౨

చిత్రమ్‌ 83 ౧౬కి అ ల.జొగా రాశి వో భో మణ నమివ్తసర్యవ్యావినమిత్యర్థఃి -- యాతీరియా*---శ్వివ్‌-- సనభవతీత్యయాడా స్ట్‌ః -=-భంఅవంరత్నకొం - రశ్హాథం - జజై | వ_న్తంయాశాయంసాల్తనక వాురామాయాసాదాసావాసా | “రాశయానేనాచొలాఫాసారలకే శంవ స్టైనన్లై 1 వంళం - యాతా - అయంసాంయయామారావమూయాసా.+ దాసా - వాసా - రాగ - అయానేన - అవాలావ్లాసా - ర శ్లైశంంత్ల 'నైననై- అయామెనసహితంసాయామం - మాయాయాఅ్లైవ! అనూ యం - అరం - అత్యర్థం - సాయాకెన - అరామాయెన - అసకిన్యో తవజరిసాయామా:రామాయాసా - నివహిట్ణై 1 నెత్యర్థః = కించ ఇడా సౌావాసవ దాచరణంచాస్యనికియావత్‌ ఆ చాసశద్దాదాబారక్సీబన్షూ ద్యవత్యయాదిత్య(పత్యయః - చాసామావాసయలిస్థాపయతీకి దాసా దాః - తెనదాసావాసా - చాస్యంస్థిరీకర్వ తా డాసావాసశచ్చా త్తచ్కుల్ల ర్లోయి్య న్రాతిగిన్సవ్‌ .- ఆవకిరత్షణం - అవ లెర్భావెర్ధణ్‌ - తస్యాలాఖిస్ట అప్యాగ్గొవ్లి? - తంఆస్ట్యతీతి - అవాలాథాః - అస్యతెనిక్స్‌న్‌.- ,తెనఆవా. ల్లాధాసారతచుణసమ్వూదశెన - రాగ... భక్త - అయానెన - 'స్టెర్యెఇల, ఆయంనద్భాగ్యం' - యాతాప్యాప్తోనాం - యాతెస్త్యృన్ప )త్యయః?. ఇ ఊఆ “సెసమిెపెయస్యస?- నన్తః-తంఅ మనూసిభూతరుద్రమిత్యత్థకయత్తా. "శెఉకారస్యవకారః - ర ప్రేశంనొన్టైవనైముహర్హ్మ వుస్తామి 4 ఈ

యాళొయంసాయానూా రౌమామయాసాదాసానాసారా 1 ంయాబేనా చాలాఖాసార జ్లైశందంచెనం'చెనం ॥ కంయ+తాయిం + 'సాయాన్నూర్యా “మాయాసా - వాసానా - అసారా - గయా + అనెన- అ చాళాభ్గా సారచెశర =-బన్దె = టనై --అవం ఇధష్టరఇరివన్లః = శస్తిక్‌ --అకిళా జెవిమయు. * అనం "= ట్రీకం * అవళెట్లి 1ప్రత్యర్థకాడచ్‌ అల బజ్వా - 'వస్టైట్రణామెసరి' = .వన్టతె ర్భావఘక్‌ అ అవంి-ల క్యేత్ణర; ౬ శం = రశ్హేశం +వై - శిభర్థమిత్యత అమా ఎ సాయామస్య = జః

ప! చిత్రమ్‌ సష్తమౌల్లాసె ఈ శబ్దాలబాా-ర్యప్రకరణమ్‌ం ౧౬నే చునపోతస్య..- -ఆరస్య - అతికటరాన్యు = అనమ్తాయం - సవావృ్తిం పరీ వ్రిమితియానత్‌-. = అన్యతీతిసాయామారామాయాణి - - తెనసా రహాయాలామాయాసా = అస్య తెబ్రక్విత్‌ - ఎతర్భావఎరచ్‌ - అయుత గునం = అమాసహ - అయిః = అనూయః = 'సహాన్నర్తనం - "దాసాన బరీశిచాసోః - 'తెనదాసానా - అవతెన్షిక్వివి - ఊకివృద్ధిః - సంతు యః 'స్యలెర్భావెక్వివ్‌ - సవిడ్య తెసాః - యన్మిక్‌ - అసొ - అసాః - ఇతని 2 తం ఎ ఆరంయతి - పొవయకీతి - అసాః - తెనఆసారాము _శ్రీప్రాస?న = అ్రైర్ల శ్‌న్తౌక్‌ త్వివ్‌ వారాభాసా మఘర్విషా - అవేన రళ్తెనెన - ఈక = ఈకారోఒబ్దద శేలత్మూ బ్రవారిరత్నమాలా 2 అన్య శ్రీగో - తస్యాః - ఆతః - నరతస్తా' స్తు - అత తెర్జణ్‌ సఎన- అరగ లూభః థం - గేయ - ప్వావ్చుయాం - గా తెర్లి౯ు - ఆవాక్యన్మశె ఖా. - అమ్మ్మీప్రాిప్త్పయెలెస్లైకం:([్రణనూమిరిధాక త యాఛాదుంస్రా అయామా రావాంయాసాజాసానవాసాకాస యానెనాచాలాభెసాఒరరి "శంవంకెనం'బెనతం / యాత = అయం - సాంయానూ'రాః - మోంకా పాశం జాపావాపాం వార మయా తన - అచాలాః = ఖాసారం- 7 చం = వంబచెవంచెలవం - శం = "పాలచాలా? - అనణాస్థాశారు చేపా అనాలి. యాయ ౯ అాసాయావాసర్వస్య = అవాసాస్సంత్సు భాసూకాంశ్యాఆరంవూర్జ్యం 1 యద్వా - భాయాత్నిపా = పారం (తెక్టం = ఫాసారామితాకాసాళన 2గాంగారగంకా నాలి . లుకుకలా వాయ తెబ్రిక్సిన్‌-- కించ - మగ్దైవనై - సస్వేన్వభినాదకేదు - .అకడ్యిపవి శత్రీవ్యవం '--( మ్తైమ నన్నిపాతమిత్యర్థం =. తంర శం -. యాతన - (శ్రీర క్ర యాతయాయాతద్రూవ్వుత = అయంవారిః - రాగోఒ స్యా స్తీదిగా గట్లిలలాన్యాద్దుత్‌ - శస్తైక్‌'రాశాఖ క్రైఆయానువుయలీ న్యాయావూరిఅ ఆవ ెసిట్టని:-.యలోషు - సవాసౌరాక్స తెనసహద ర్తతఖతి-సాయా

చిత్రమ్‌ ఠ్‌్‌ ౧౬౮ అల వార శారో.భూ మ మె... మ్యారాః _. భక్తానా మైశ్వర్య్యపదః - కంచు - . చూంలన్మ్మీంయాణీకిళణ యా - సచాసౌ - అసాకా- అతయనశ్చనూయాసాని - శీషాన్య త్యశ్చ = యెచ్చా - సాయానూ - "'రాఇతిళ్ళెద = అయంరాకపుక్తా 'సత్‌- సాయామా - మహతీ-'రాః - ధనం-ఇతరధనానినశ్వరాణి..:ఇ _క్రీమతాం-అయమెవ - అతయంమవాద్ధనమితిావ?ణి తాయంసాయు "వా౬-ధామాయా౬ సాదాసావాసాఒ'రాగెయా | "నేఒనావారాఒఖా. సోర శ్హేశంవం"జెవంచెివంతంయా 5. తాయం - 'సాయానూఎ అగోంతదా యా - ఆన - అదాసావాసా - ఆరా్యాాయా = "నె - అనావానా. అఖ్లో.. సా రశ్లై - శంవం -”బెవం, - 'జెవం'- తం -1యా జి రశ్ఞై-"జెవళాత్లైను - వివ్యాత్యవివ్భాత్య - శంవంసుఖినం - కాయ తరతనీత కాయాతలట ల తకం - తాయతెరచ్‌ - తంర 'స్రైశం-- సాయానూ = సైన్య శభిరా ఛ్య్ర)వ్యావీనీ - యానూోయా - అనప్తాాప - అణ - అరిమమెగిన ఆ. కఠతి=- కుటిలంగచ్చ స్తీతి = అఆరాకః8 - శామాద్యుపవా ఆజ న "ఆకవటి లాయాం గ తావిత్యస్మాతిసవతైళయా. = "ప్త్రావ్యా- - "ఈక గతో విశ్యన్మాదచోయత్‌ గణక - ఆరాగౌయా - కించ-ఆదాసాఅహారిఖాళ్తూల్‌ ఎట్‌ - ఆవాసాయస్యాస్సా - ఖాగభన్త్యాయా - నెజ్ఞాన = నతిప నంజ్ఞో నవాద్యయోరికిరత్సనూలా ల అభానిన్న్రకాళానతీ ఒ అనోవారా- అ 'వరణరహితా - భవతి శ యంసాయానూరానూంయా సాడోసాహాసా రోసహయా నె।నాచాలాభాసారంగేశర వరపపంచెవంతంయా కగరులు సాయా - వాూరామాయాసాళ్‌ - ఆస:2 అనా: సా- శాగి - ఈయా "న --నోచాలా - భాసా - రశ్హెశం - బంజివంచె - అనం- తం౪ంఈనో కా శ ఛాసతఇతభాసా - (ప్రకాశవానాయద్వా - భాస కాస్త్యా ఉకలతీతా - సా - ఆము క్తనూల్యాడేవీతిప్రనిఛ్ధా = విజ్ణుచిత్తకోన్యా = నాచాలా - బాల్రైవధూళత్వా - రా౫'ఎ ర శ్లేశవివయాను రాగ. అరా

86 చిత్రమ్‌ సప్తమోల్లాసి 4 శబ్దాలబ్యార ప్రకరణమ్‌. ౧౬న "బెస్థి్‌గ సతి = మారామోమదనబ్వరః - 'శెనఆఅయాాసడంమదనబజ్వర కాసః- శం అరరీతినూరానూయాసాత్‌ - పుంస్యామోపక్వఆఅమయ ఇరిరత్న - చూలా'- అవా - స్వయంప్తాార్థయమానానకీ - యంరశ్ణేశం - ఆస'- చేస 2 అవం---రత్ష్సుకం - తం- రంగిశం = యాత్యాశ్రీరజ్ఞ యాత్రయా పా) స్తనానహాంవం'ెనంటె - అశగోచాయాోక థానునంభెయాతిసా యాునూరామాయాసాదాసావాసారాగయానెనా | చాలాభాసార కే శ్లందం"బెవంబెవంతంయా తాఒయం ॥1.సాయానూరాఃంమాయాసాాదూ సాబాసా1 రాణ- యాన - నా- చాలాభాసా- రన్లై - శంవం-”బెవరా గావ -.తంఎయ్ఞాతా = అయం శరై - కందం - సుఖభాజం-బెవం లోక్రనోయకలి: = "జేవన్సురిఘానె రాజ్ఞ తివిశ్వః - తంబేవం - 'ెనతారడ్ర చీ 'శ్రీరజ్ఞ నాయకంపకిత్యర్థః - ఆయంపరిదృశ్యమాన!- పామరోన్లా _నకః - సాయామంయథాతథా - అరాఃదరిదో)ఫి'= : అత్య న్హదరివోక్ష శ్యర్థః - రాయస్తుర్థ ంగళ్ళతిపాప్పోతీతెరాగం - తస్కీకారాగాన్వర్డవు య - యానరథాడౌ . వాలమొూశ్చానురమోరాఖాసాకాన్త్యా =. ఊప లత్మీతస్సక = మాయాణలమ్మ్మో శ్రీల యేనలాఖేన = ఆసాదంమసహాంతం. ఆనంకాంతిం - అయ _నఇతివమాయాసాదాసానివాసాంని-యస్యసన ల మాయాస్తాచాసావాసాఃి - అనర్థృద(స్ర్రవానవిఫావతిదరిదోోవి = శ్రీజా మన్ళిశ్రీరజ్ఞ యా[త్రయామహః రాజో భినరీరి భావి జయానూ'రామాయణ్నా సాదాసానాసారాగయానెనావా.: | లాఫఖాసారంగేశంవంచెనంచవం తరంయాతాయంసా | యా = నూ -.రోనూ'- యా - అసాదాసాంచా సొా రాగి- యా - అసెనాః - వా - లాభాసారం - శం - వంచిట్య 'జ- అభంఠం - యాతా-- ఆయం - సా ఈ యామాలక్ష్మీకి- రామా సొన్టర్యవరీ ఎయాఅసాదాసా - మహాకాంతియా,- రాగ - భాగ్షైనా సాజాసనతీ - ఫొ కస్థిత్యర్థః - ఉభ్ధాయ్యత్రలార్భాద్యచ్‌ - యచ్వాతత్క-

చిత్రమ్‌ 87 ౧8౩ అల జ్యా రళి తోంఛూా శ ెం రోతిణ్యన్తాఖ్యాంకృదచ్‌ = అ'నేనాః - నిష్పాపా-సాలత్మ్యీ?-నూస్తోళ శీజెస్టైఅఫివాదకవా - చాశబ్దో౬్యక్రవికళ్చెసముచ్చ యొజూ - లాఫాసాలిం లాధావిళ్ళెదంఅనద్తంకుర్వన్తం - ₹8 - ఈశోర్యుకః - ఈళాః ఇచ్చా) దభెలానా యస్యతం ఆ అయంనభాగ్యంయ థాతథా జ శణణ ఆ ప్రాసి ప్లా. శ యారానూయాసాచాసానా సారాణేయానేనావారా | భా సార శ్రైశందం'టేనం'చేదంతంయా'కాయంసాయా 1 చూరాయాయాకిఅి సోడాన - అవాసార = ఆ౫- అయాన - ఇనావారాం భాసా = రై అశంవరై-అవం- బెవం-తంయా తౌ-ఆయం-సాయ-అశనూరామాంం శీ . కాన్తాంయాతి పహా0ప్పోసీకినూారోమాయాకలీకా న్తాయతః-అసాదోద వోళఈనష్యపకాశోయస్యనకఅవాః సారోయన్యనః-అవాసారూస్థరలలణి అగానొంవృతూణాంనగ్రమూూనాకి .ఆగాని-ఉపవ నాని-ఆసమన్తాడాగాన్ల యన్‌ క్‌తన్మికఆ ఇ బనూ చ్యానవచిర శ్లైరజ్ఞ నగ₹- ఇనంసూర్యం-ఆహో _ రయికి-ఆచ్భాదయితీతి-ఇనాబాః-తెన -"ఇనావారా- కాసాసూల్యాతిక నర్రకా శేనిత్యర్థః.నవిద్య తెయానందలనరయన్యసకఅయాన=తస్యనక బద్ధ - "హే - భోనిష్టో - అశం - అసుఖం - సాయనాకయాసాయి 'తెర్లోటిహోర్లుక్‌ తంకధానిధం-- భావత్ప లీ సాదజంఅయంథ్యార్థుయ వసతి జూం శావ్యీళ్యనప్తా 'స్త్పస్సక్‌ - అవహాంఅవంరతకంబెవంస్వామినం:న వాతాభా | సారం౫శంవ ద్లైన్రైవన్తంయాతాయర సౌయామా 1 5 మాయాసాల్‌ ౩ ఆస - ఆవాసా - శాగె- యానె = ఛా ఎ జారాథాు సారంోకం - వ'స్దైవప్టై - అవన్తం - యాశా - యం సా ఆయత మూ | యంరశ్షేశం - యాతా. - పాొప్తై - సా్యప్రనీ్ధా? అయాఃి = ఫ్ట్‌రా పామ - శ్యామలా.వ ూక్సాన్తికి యా'నెగబేన్ష ఏరతణసను యారూఖి గరుడనావాగ = శవన్షీ? - శసాష్ట : ఆసా కాత.

88 చిత్రమ్‌ సప్తమాల్లాసి 4 కచ్చాలణ్య-ర్యప్రకరణమ్‌ం ౧శి౧ శం-- అతశీతియాసాత్‌ ... శ్రీకా న్లిమిశి కాసతీత్యర్థః - 2 - సువర్దం త్‌స్యాగః = శ్రైలా-* తస్మికరాగమెరున?గ - వారిగచ్భ్యతీతివాకక్విన్‌ నాః చంచల 4-అసు - కాని - యస్యాస్సానాసాసిద్యుత్‌- ఆనమన్తాచ్వా సాయస్యాస్సా.- ఈవాసా - నాసర్వప్రియా - శూన్యాఫీపైమనస్ర్ర వ్యిశిరత్ననూలా = యద్వా * ఆః - వరితాపః = ఆశారస్తుఘకెభావె పరితాపె ఎ వీతానుసాళఇతిరత్ననూలా - నవిద్యతె - ఆః- పరితాపో. యమ్యాస్సా-అనాఃపంచవ్యు నైబహు వీపి బారాభా మెఘక్యాానికి. ఆన. అభావ - అ సేరితి౪ంత(పకిరూపకమువ్యయిం - అసెతిబథూ వెత్యర్థ ఇతి. గణవ్యాఖ్యాన - గజేస్ట్రరతణసమయొగరుజారూఢస్యయస్య రశైశస్య. త్‌ నిషుశి కాళ్యామా ేహాకా న్లిశి- మెరౌసనిద్యుతో షెమన్యకాన్హ్యా సకృళీఅభూళ్‌ సార శ్లైళంగ జెంద్రం - అదంతంతంర శ్లేశంవార్థనారైవువలు " రఖివాదయు॥ మాయాసాదాసావాసారాగేయా నేనావారాభాస్తార్యశ్ఞే కందం బేవంచేవంతం యాకాయంసాయామా'రా ॥ మాయా-సాత్‌.ఆ సా = అవాసౌారాగేయా నేనానారాక - భాస = రశ్హైశం - నాకై ఆ వం - జేవం - తం - యాతా - ఆయంసా = అయాశి - మూ - అరా. అవం - రతకం - భాసాఉపలకితం - ర్శ్ఞేశం - "జనం వై - క్ర ర్థమిత్యతఆహ = తంరచ్లేశం - యాళౌా - ఆ్రితా- ఆసమన్తాదసకీళ్యా సా - సకలజనద్వ్యావినీ = అచవాః - స్ధ్‌రః = అఆసః - కాన్దిః - యాసాం కా. అవాసాహ. తరుణ్యః = రాయః - ధనాని- *కూనిగానాని నవి ద్య లెనంజ్ఞానంయేషాంతె - అనాః-. తెచితెఇనాశ్చ - అనేనా? - అ [ నృపః - శేషు.- అవా - అబ్భా - శౌంరారీతి - అవాసారాగేయానై నావార్వాా- అసన్హార్డ (పవృ తి హేతురిత్యర్థః - అయాశ్‌ - స్థిరౌ అసమ న్తాత్‌.-. అర్వంకామూద్యరిమడ్వర్లోయస్యాంసా - ఊరాకామాద్యిపవర్థన్నీ సామాయా - ఆయం - ఇష్టార్థలాబ్లోం = మాసాత్త్‌ ,-నాస్యక్స్‌.- న్య

చిత్రమ్‌ 89 ౧లి౨ అలకళజొా-రశిరోభూ వ ణెం లెర్లుభి నాకో గాదడథావఃి ॥ యాసాచాసావాసారాాయానేనాబా లాభాసారం | గభంవైనం దేనంతంయా తాయ్తంసాంహూనూ రానూ. ౪ యా - సాః - దాసావ - అన - అరా” - అయాక్‌ - ఎనొబాః- రా భాసా - ఆరం - గో - అశం - నంచెనంచె - అన్నన్తం - యా -.అత =. అయం - సాయాష్లై మూ - రాజ్యుమా 1 హూడాసావ 4 భోళా క్తప్తా లకో 6 రజ్లనిభో 4 ఎనాఈవత్స భవః. 4 ఆజీషదస్థి + ఎనాక్‌- ఛ త్యద్ర నృపాక్‌ఆవాతి 1 అనుసరతీతిఎ నాణాఃవా లెస్టిక్సివ్‌ 4 అజ్ఞానాత్‌య్యద్ర నృపానాశ్రయన్నహం 4 అశం ౪ అనుఖం + ఆరం $ పా/శ్తవానన్నీ 4 అ్వైగళేగుఖణ! 4 అవ నృంప్రగర్ధయమానం 4 చ్లూ + మాం ఆత నిత్యం పావ్చుసా+ మయినైిత్యంసన్నివాతోభూయాతీ శాయంధనంళ నగాతె ప్రాస్నోన్‌తిరాగాః శ విచ్‌: + ననభవతీళ్యరా గాశధరిద్రః 6 త్మైఆరా 4 అతో భాతోరిత్యాలోసః శి అతఎవాయతీకిగాస్తోతా ళ తోన్మై- సో ప్తాగ్యదాలోసు క (శ్రీకామనయాస్తువత ఇత్యర్థుమవ్యామకి వభ క్రివిపరిణానముణ 'రాయః ధనానిరాజ్యానిసాయాక్ల్యపబెపా + 'ననో వైరాశిషలిక్‌ యెవిధామే శ్యాత్వం 4 అయమర్థలాఖాం 4 మూసాః 4న నాశయ 4 స్య తెర్లుకమాబ్యో గాదడభావః 4 వ్దనన్దై 4 మువుస్త్వా నుభఖినాదయె $ యాశీకియాకి + తయా 6 యా + చంచలయారో భాసాకనకకాంత్యా ఈలవ్మీఃతయాయా (శీలమ్మ్యూసహ 6 యణా చెశ్తు 4 అయాక 4 అగచ్ళక $ స్థిరో భవన్నిభ్యర్థః 4 అనద్యోత స్వ + ముద్దృహఎవ లక్ష్మీ సంయక్రోనిత్యంవసెత్యర్థః 1 సాదాస్రాజా సాళాశీయా నేనావారాభాసారశ్లే 1 శంవంబేనందేవంతంయాతాయం సాయామారానూయా ॥ సాదాసాో4వా 4 సాశాక 6 గెయాకి 6 ని ఇనావాః 6 రాళ్తాసాః ఛీ కళే శ శంవం + బెవం'చేనం $ లంశయా. తాయ సాయాని 46 మారోనూ! $ యా 8 అదాసా + అచానతక్టం

90 చిత్రమ్‌ సప్తమోల్లాసె-* శబ్హాలలాశ్రారప్రకరణమ్‌. ౧౭౩ తయాసవావ_ర్తంతఇతిసాడాసాం చ టహారిభక్తాక - తేనా - ఆంణకా మూదిషమేరానసపాతాోసారాః' - లేవా - గాయన్టీతగయా! - హరి గుణకీ ర్తనపాః - లెవా - నబ్దావన్తునా-- భవ్యగయె త్యాదినాక_ర్తరియ త్ప్రత్యయ్యాన్త - నిపాతకి = రశ్హాశ్రీరజ్షై - శంవం - సుఖభాజం - తం _ యాయాశిలత్త్య- యా్త్రీయాంయానమష్టుర్యోశ్నో భాలత్లూ శశేగీక్కి ానిరిరత్నమూలా-కాయతళతి కాయంపాలకం - (శీనాయకమిత్యర్థః - యచ్వా - ఈలశ్ష్యీః -' తస్యాఆళాయబితివిగ్రాహళ - ఈర్మశ్రీర శ్లెశం (గ్రరి - "దేవం దెనంఅఫీ క్హై బ్రనగత్వా - భాక్త్యభా వెవిప్రయోజన్నాన్తరవ కాల్‌ చు ఛే 6::జ్వాతశ్రత్యం బేవంద్భృ సై వ్‌్యర్థః న యాలత్మూ ఖ్‌" ' సౌొంయాత్‌ = ఆకైరర్థలాహైన్సహి శాభొవ్నాన్తి = శించ =: మూరంయరణంఅఖి మ'న్తిప్తావ్నున న్తీతమారొనూ!. - పక్చాన్మరణభాజస్స _న్త --అమగ “శ్యాచావిత్యస్తాతర్మణ్యణ్‌ - రోభాసా+ - సువర్థగపకాశాన్న నః -

• ఇనంసూర్యంఅవ 'న్లిపనిశస్తీతిషనానాః - సూర్యంచుజ్డల భటేనకభావ్నా స్లీడి ఇన -- కార్యా _న్తరవశాద్ల త్వార శైశంయదృచ్చయాదృష్టవస్తోవిత జై "హోలత్ష్యీ సంప త్త్యాసకలభోగాననుధూయేల స్త సూర్యమణ్ఞలంభిత్వాను వర్ణజ్యోతిడన్న న్తస్సస్టేర్యా ప్రీతభావఃి - (శ్రీర ైళవివన్చికయాగఆోస్సా త్విళాచోసాస్తుకియు లేశివస్తునాఒలజాగ్రారధ్వనిః ॥ .చాసావాసారాళ్ళా యానైనావాలాభఛాసారంగేశం 1 వన్చైఒవైవన్తంయా తాయంసౌం్మూ మపరామయాసాో దాసాః ఎ వాసారా? = గేయాశి- నా- ఉనాకిు షం: లాభా : సారంగ - భం - వస్హే - 'అవం ఇ న్లోవం - తం- యాశో- యం సామా ౨ మా-"అరౌమాయాసా | మా - లత్మ్మీక- అనూసమా _ ఆయాసాయస్యాస్సా - అనవాయాసా -' అరమత్యర్థం. - అమాయాసాం స్యయాసాసకీ - సాయాభాన్యవతీ - యం = రశ్ణైళం - ాఊా'వాక్రిం చో యాస్యెత్రవిభ ' క్రినిసరిణామః యుస్యదాసాఃి - ఆసనున్తోత్‌ ఛాఃన్వ [౨౩]

చిత్రమ్‌ ం] ౧౭౮. అలజాారశిరోఛూన ణా ర్ధంయెషూంత = అరాః - జాసిగ్య హెఆరా - వాసాలాః + ధనినహిక్తిం యం “థొస్యగేయాశ్‌ గాయ కాం --ఇనాం రాజానః - కించ - యన్యవాణూ భాశేశకాన్లిః - సారశ్హెఖ్యతై- న - ననిద్యతె =యయస్యవ ప్రైప్రణంతరి ఆ శంనుఖం - అ స్తీకిశెమకి - తం - అవం - జగ్యద్రతుకం - రశ్లైళంవర్దై 1 సావాసారాగేయా నేనాచాలాభాసారంగెశంనం. "దేవందేవంతంయా . చశాఇలరయుంపాన ఒయామూరానూయాసాదా 8సానాసాళాం చసరూణ అనేన వ అచాలాభాసా - రజ --శంనం - 'బెవంబేనం - తం - యా = ఇా - అయం --సా - అయాః - మారామా - అయా - ఆసాత్‌ = ఆ॥ యాకరుణడాసవంయజ్ఞ ంఆన్యకిలిసనాస[శ్రతుత్వంనీరుద్రః - కర్త ణ్‌ = అరెక్షికర్మ్మ = ఆరం - ఇగన్తాల్సెత్యణ్‌: ననాస్మాదుచ్రాచాగతం సావాసం - ఆరంశత్రుకావోయస్యాస్సాసానాసారానతీ - చాడా సురయాుజ్థెరుదెణాజ్ఞా నా శ్వాాక్ళత ఎపనాయమితిబుద్ధా్ధ(ప్రథనుంయోధె '్వెత్యర్థః న్‌ తళఃతంర్యుద్రం'చేవం'చెనం న అభీ క్యైనవిజిగీషి శ్వా - వళ్ళా త్‌. - ఆననుర్హాత్స్‌ నంజ్ఞానంయనస్యనః-- ఆన్గుళనఆనెన - ఆయంస ర్వెళ్య రజివిజానతా - అసపన - అలంభూమణం - తెనాభాసతళతి - అబా లాభాసా - గద్షాసలిలావతంసెనరుల్రన్నైణ = .శేయాగీ కాస్త తెత్యర్థు.. తయో గెవళ్ళ త్యెరికర్త ణికృత్యప్రత్యయః - అధూదిరికేను - యద్వా + అనెసెరిఖెదం _ శదాఅనేన - అబాలానాసా = ఇత్యన్నయుి = ఆఇతి స్మరణె- ఫా - రశ్లే - శ్రీరశ్లే- అయాఃి - స్థిరా - మాలక్ష్మీరెవ - రొ చూ ర్యారసస్యాస్సా = శాకరుడొా = కరుణాయాంతుతా్ర్రీయామి తిరత్ననూాలా:-. ఆసమన్తాదాయాని అర్థలాభాయస్యాస్సా = అయా నతీ- అన్నిళజన్మనినిఖిలాభీక్ష యదా సతీత్యర్థః - శంవంసుఖఫాజం - దుః ఖామి[శ్రితమీభ్యర్థః ఆ తంటప్రసిద్ధం ఎ అయంపరమపడప్వా) వరూసం ఖా గ్యం = ఆసాక్‌ - నషానస్తు - ఆకార స్తుఘులుఖావపరి కాసెవితానువహా

రై చిళ్రవొ

సష్తమోల్లాసె * శట్టాలతొగారప్రకరణమ్‌, ౧౯౫ ఇనీరత్నమాలా - చేపా స్పైముక్లిమపిద డాల్విత్యర్థః - బాణాసురకథాఒ ఆ)నుసంభేయా ! చాసారాణయానెనాచాలాభాసారంగేశంవంచె | వంబెనంతంయాతాయంసాయామారానూయాసాదాసా ॥ వాసా - రాగి- యా - ఆినేన - అవారాభొసా -రశ్జేశం.- దంబె- వంబె-అ వంతం --యాతా - యం - సాయానూ+ - రామాయా - అసాచాస్తాా॥ అవా త్యాగచ్చ్ళతీ త్యావాః = తయా - ఆవా - అతోధాతోరిత్యాలోసుం ఆరణ్థయా కాయామవీసహాగళ్భ్యం త్యెత్యర్థవ _ ఈ- అత్త్మీీశయా-యాా యణాబేశు - నీతయాా - నంజ్ఞానం = తస్యాభావః = అనం - తేన- అ క రాతసోయమితిమాచ్ధ్యాల్‌, శ్రాగాళావెనేత్యర్థః = రా - అఖి లామెనతి = చిత్రసారంగో౬యంటహీరవ్యత క్యాళాయాంసత్యామ త్యర్థకి = వంసాంత్వనం - ఆసయతిదీపయికీరినా! - తయావాసా = అ --ననతిదీస్త్యా దా నెప్విత్యస్తాత్‌ జ్యన్వాస్ర్ర్వవిజిలోహు “వట్రివ్రుడూకా సాం త్వ 'నెనాయాఇకిరత్ననూలో = కరంగమముంగృపీ త్వామహ్య్యం్యపబి హీరిసాంత్వయం త్యాస త్యాకన్యయాశోకబతివళ్‌ పాతౌతృకీయా__ త ఇ్లూ = ఆమర్హ కూ న్ఫానజన స్యజంకు నానజాత హో్టొననవిద్విసాదరపతిణ్ధా రవిప్రయోగః = రాస్ఫువర్డ, ంతస్యాభాకా న్‌: తాం =, అఆయత:జత్తిశా భాం ఆయ తెన్టిట్టివియలోపః - సదాసౌసారంకకక్చళం రాభాసారల్యా లస్ట మిత్యర్థః = అనంతం - విధ్యంతం = అవ లెర్జింసార్థ కాల్ల టళ్ళ ్యాచ్చ శః - (శ్రీరంయశంవగ్చైస్తామి - జొక్టైననూమచ - నీతయామూర్థ్యానచాళ దితోఒయంకథంసర్వజ్ఞ _తర్ష ౧వా గెవ్రవృత్తతత్యతఆవాయం+ ఆయన్న ననహాతొసాయానూ-యడ్నాన్ట్ర - యావే నవతరం యామన్తుపహాళ్య్య్వా ఈఖతవిక్వః - అభిన్యాప్తోయామకి - ఆయామః -. 'లేనసమా శొసొయయా నూ - విల్ళహక్య పరిపాలనంమునిఖ్యగి(ప్రతిజ్ఞాతం రథోవాననంచెళ్యా

చిత్రమ్‌ 03

౧౬౬ అలజొాార శీరోఛూవ ణెం

దీనిషతౌని = కించ - అసాదః -మహాక్‌ ఆన్యపకాశోయస్యాస్పా-అసా చాసా-మహ్మీప తాషభూూయి స్టైఖ్యర్థః- 'రానూయాదశరథవ్యుతనూవాచ రణంస్వస్యసర్వజ్ఞ చ్వెవిచూన వెత రావధ్య రాషణవాన నార్ధ నుషప్వాల్తదశ రథవు(త త్వాఖినయుయా తాప్తాష్తాడ సారాగయానెనావాలాఫాసా రశ్షాశంవందెనం 1 చెనంతంయా తలౌయంసాయా మారామాయాసాడ్నా సావా.| ఫారాఃి = + యాః - న - ఇనావాలాభాసారంచోశంవలయథ అవం = 'బేవం - థం- యాతాయం - సాయ - అమారామాయ = అ స్తాదాసాః - వాంరామయోఒభావః - అరాఃఅభ్లావా స్థైనఖ్‌, తత్స్పురున్న! నా లృష్వుసంధెహాఇతిక్టాసకాత్‌ బా -శెన సహితః సా రాశి-దర్కిదస్సన్నప్యవార్షా శుల్లనీః - తస్యా!యాని - ల్యట్లో పెకర్మణీతిపంచమీ -అన్మ్మీమా పెన త్య్యర్థః - గాయకీతిగాః - విచ్‌తమ్మైగ = గాయ్యృకాయ - జ్లవర్లిరక్షతి(ప కాగతళతవా - ఆవః = .అవతెరచ్‌ - (్రీయాగ్రవాణాచ్చతుర్థీ = చాయ "కంరతంతం - గాయ ెవకాళ మానంవెత్యర్థ3.- ఇనస్ఫూర్యః - అఆవాలం స్టానంయిన్య న ఆలవాబవంచి న! - అవ్రస్థానమాత్రద లభ్యుత ఆకాడో(బ్రహ్మావిస్లీ శకమ"న్వి త్యాదినా -'ఆకారో బహ వ - అస్యభా - అభా కాత చదయాత్యధాష ల య తెర్పిచిులోపః- ఆసమన్తాద రాణీయస్యత చారంచ్రం = శెనననూ ఈ ప సారషతయాణామనీవి శేదణా నాుకర్త ధారయద్వర్యుం 2 తం-ళ్త నావాలాభాసారం - సూర్యమజ్జలా న్తర్వర్తినం.. పొరణ్యవివుకుంంచ (క్రమ్యాన్తంబెత్యర్థఃి. స్యాయస్స ఇళ్యాదిస్తరడాల్‌ ౬ ఈూషాణీ.తస్యా. ఈశః -(్రహ్మా - ఈకారోబ్బద శెల మ్మ్యాంపాణ్యాంకమలశేసరఇతిరత్న నూలాజబ్యగాని - గాయకం - ఈశోయస్యకం - (టబ్రవ్మాన్తుతం - యుళతా యిం - లక్ష్మీళనుణం -- తంజెవంహరింనవ స్లైనాభివాచమొ - డరిదోోష్య షం లన్నీ పా) _వ్రన పేత్యనషూవిరప్రణమామి స తస్యాస్తుళ్ళసుఖాహే

ధీ చిత్రమ్‌

సప్తమోల్లాసె * శద్టాలజాా-రప్రకరణమ్‌, ౧౭౭ తుత్వాదితధావః - కింతు -:అసార - అత్షయం - 'చాసాంచానత్వంఅయ శఇత్యసాదాసాః- హరిశ్సైంక ర్యంకుర్వన్ననాం-చూరోమరణంమ్రియ తె ర్యావెఘఖ్‌ - అమాఃరోగాః - ఆమోరోగాతద్వి శెమఖతినిశ్వః --.నవిద్య "నెమారః - ఆమౌాశ్చ - యస్రికాతత్‌ = అవూారామం - తస్మై = అవ శానూయ - సాయవా - జ్ఞానామైవ “ వాళప్టో త్రవార్ధై వరే బంస్యందన్యపజ్ఞాజ్ఞాన ఛ్యాననివారణఇతిరత్ననూలా - వ స్టైెఇత్యన్వయఃి (్రైయార్థోపపచె త్యాదినాచతుర్థీ వ ఐశ్వ ర్యాదిక మైహికసుఖంతుచ్భంమ శాస్త అవనశ్వరహరమానష్టమె దురాపవర్గ హేతు బ్రహ్మజ్ఞాన నిస్టయె "*వలరంహరింభ జామీత్యర్థః ఖః "'రాగాయా నెనావాలాభాసారంగెశరిన్చై పలిజ్‌ 1 'వంఠతంయాతాయంసాయవమారాముయాసకపాసావోస్తు | శోశంయా 2'అనెసావో- అలాభొ -'అసా - రంగ". అశం = వన గై - వంతం --యాతాలఅయంం ఫాశనారు మాఘారాో చళస్తకకై అస్తాత్‌ = ఆస చాఅవబాళ్తాసా 1 “యానూ = లత్మ్మీం'-- ఎనాశ స్ట త్వ్రభావోనభావ స్రీర్య నెనాః'-. సార్వభానూక ౯ ఆవాతపాపొస్టైప్ర తి అనెనావాచ-పొఫలిక్షీ న్రష్టళతపవ ' మహారాజాభవ_న్రీతిధోవః " _ యా = అలస్యహరి తాళన్య భవభోయస్యాస్సాపఅలాఖా 2 మరపు ళళద్లా రీశ్యర్థఃం స స్య్టాళీపందఘినిపరిజానుః = యస్య్యూః(శ్రియారాం ని వ్రంభాతుంప్తాా వ్తుంయోలాగ్యారాగాయా?- తతరాటాతులేశ[ప్రసాచాబ్ద్వా నృణామర్థబాధోస్తాన్య ఢాతిభావః - అంకయలీసాశయితిత్యతతో నాజ్ఞ అచ్‌ = ఒకకంట్లోః = అంళంత[ ద ఛయివంతంసకలలోక "'సంపళళ్ర స్యావీరుద్రస్యయోం=ఈకః - తంరశ్తైశం యా యాతా ఎ జాయోత్య్య నప్తాాప్తా-- యా రజ్హైవఅసతీత్యసో: (వకోశమానాసతీ-ప్షు సైవనైసర్విముస్తోతృమ - 'అశంతసుఖం - త్‌స్థి నైరం- చారిద్య )చంథమి త్యర్థః - అసాత్‌ -"నొకయావూ'స - 'న్యతెర్లుక్‌ = శారీళరూశవిచ్‌= వ

చిత్రమ్‌ 95 ౧క౮ా అఅజాాారశిరోఛూన ణం దానాఖ్ఞయ్యాశః - ఆైరర్థలాశ్రైన్సపాశాసతీ అ అయంఛాగ్యం.ఇష్టా ర్థలాభాహేతుం - సచ్చ్భాగ్యం - నూ - ఆన - ననిన స్తవతీ - కింతూవర్ధ యానా సేత్యర్థః ౬ మెలినిపే.ధార్థకమవ్యయం = నమాణ్‌ - అతఎవ- ఆ "సెళ్యస్య తెన్సిట్‌ ఆ సాలక్ష్మీః బా అవతీత్యవా = రషీకా - అస్తాకమితి "జరతగేయా ని నావా రాభాసారంగశంవంచెవంచెవం!రంయాతొయం సాయానూరామాయాసాదాసాబాసారా ॥ యాః - "నేన = అవ+ ఆ రాః- భాసా - రంగెశం - వంచెనందె - అవం-ళం- యాతాఅ యం - సః - అయానమూారా + మూ - ఆయాసాత్‌ - ఆసా - అదవాసాళం రా ననిద్య తె రాధనంయన్యసః = అరాక్సి- షా - అరాః-భోదర్మిజ్రా అవాస్తా = వశ్ర్రరహితస్సక = యద్వా - ఆనాసాఇతిళ్ళైడః శఈవద్వ (శ్రుళ్ళక్‌ సోకపటచ్చర ధారీ సన్నిద్యర్థకి- అయాసమరలీత్యాయాసాత్‌- న్లైళభాక్‌ = మా-నభవ- రాధనం - రాత్త్రీియాంేన్నికాలాయాన్లై. తిరత్సనూలా- ఆసక్టు/వాణం = అసగతిడీష్త్యా డానెస్విళ్యస్త్యాబ్భానె ఘర్‌. అఆఫా -. అచానంయస్యా్యాపా అహా. - అజీవన న్యా ఇా - .ధనార్జనంసులభొ మెవెత్యర్థః - తత్రోపాయమానా - చజ్లైస్తో తే అకంతృ స్తం - శంపనిద్ధం = రద్షైకం, + చెకంగ్రుతి =. అన - శత్భాక్వా శ్రింక రృథ్యమిళ్యత అవా - ఫాసరజకిభాః - క్విక్‌ - తెనభాసా - ప్రకా శమా'నేన = "నెనజ్ఞూనెన = నంజ్ఞానవాద్యయోరిలిరక్సమాలా-గేయాః = స్తుహి - తెనింసిధ్యతీళ్యతఅను - 'యాలశ్మ్మీకి తస్యాఃఅభావశి-ఆయం- శారిద్య్యం - యా్ర్రియాంయానమర్యోత్యోధాలటమ్య్యశృనర కావి. తిరర్నన్షూూలా - యాకాయాస్యతి - యాతెర్లుట్‌'- శ్రీరంగత్వా - త (భ్రవాధింస్తున ఈత థావిధ డారిద్య )0 = అపయాస్యకీరిధాదకి- రశ్రయు శ్రిాథూహసఃర శ్ఞైశఃి = మాంళవ్షీం - నాకీరిమారాః - అయా స్లీత్యా యాః'- జీఫయాశ్రవిచ్‌ - అఆయాభ్యోమారాః = ఆయామారాఃి -స్వన

96 చిత్రమ్‌

న 'పమోల్లాసె ఖ్‌ శళ్దాలజార ప్రకరణమ్‌. ౧౭౯ న్నిధిర్యప త్యాగచ్భ కాంలక్షీ (ప్రదఇత్యర్థః క యానెనావారాభాసారంగె శంవంచెవంచెనంతం। యాతాయంసాయానూ రామాయాసాదాసానా సారాగ[యా- ఆనె-న- అన ఎ ఆల --ఆభా - ఆన - అరల-. శం - వ్దె- అవం'- చెవం- లేం-యా- ఆత-ఆ-యం-సా-ఆ యా = మా -= రాొవా- యా - అసాదోసా - వా- సా - అర - ఆ? అగానాంతరూణాంసమూషా?-అగంఉఅనంయస్షి ౯ తస్తీకొాఆ౫ -బ్బ బ్రాని = ఇాఠగాయకాః - తెపూమీశోగాశఃి -. తంగేశంగాయక(కేజ్టం యంగోపాలకృన్ణంయారానానోపాజ్ల నాం అఈవళి - అయోయిస్యై: స్సా - ఆయా- అల్ప్బభాగ్యాసతీ - మాఆతనప్తాప - సాత్ర్రీనాన కే నప్వాజీరిన్మ - నావానద్రీతా = ఆభాయస్యాస్సా.- ఆఖాఛూరిళా. నిర వ్‌చ అరర = అత్యర్థం = నాస- నచకాసె - నాల-అత్మానంనభూమవయ “తిస్త - ఆః - ఇలిఖెబె :-. యయ్య్భాక్షం యాగోపాళ్లనా.:- -ఆర = పార. జం సం ఎ అసాదోమహోకా - ఆసు - (పకాశతోయస్యాస్సా = అఈసాదా' సా-నా-మనాకాస్రి రెవాభాఠ్‌-వాశబ్దఎవా స్థేయాలమ్ల్మ్యై-అవంద్యోత మానం-తంవేణనాదకృళ్ణం చేవం-వజై- అఖివాదయె-కృష్ణ స్యరాసక్రీడా దివిసారశ్రథా ౬ 'త్రానుసంకెయాకు "నినావాలాఫాసార శైశంవం కంచి వంఠంయా! కాయంసాయానూరామాయాసాదాసానవాసారాగయాం || న - ఇ- న - అవ - అలాభాసారంగ - ఆశం - ఇైవన్లై - అవంతం_ యా = కాయా = సాయాఃి - మా - రాజూఅయా - సా - దాష్రా వాసారాశెయా | అల్యం తెధూన్య సైెఎఫిరితిఅలాని = భూవణొని - అ అభూవణఇత్యస్మాదక_ర్తరిచకారకళ్తకిఘల్‌ - సారం: - చిత్రవర్ధ్యః - సారజ్ష శృబలోవగ్గ ఇతివై జయంతీ - ఆసమన్హాత్‌ సారంగోయస్యాస్సా _ అసారకా = ఆఅలాభామి - భూనణకా న్లిఖికి = ఆసారన్లా = భ్యైశ్రవు ర్త వలీనానానుణికా శ్రిచితి కాళ్షీత్యర్థః = తస్యాస్సంబుద్ధి: - అస్మ్యక్తీఈ

చిత్రమ్‌ 97

౧౮౨౩ అలజాఠగారశిరోఛూవ అ తస్యాస్సంబుద్ధి పో = ఇ - భోలక్ష్మై = నవందంతిన త్వాంనాభివాదయ ఇళిన-సంభావ్య నిపె.ధనివర్తనెడ్వ్యా (పళొపి.ధావితివామనః త్యత్రహేతు దూనా - యాత్వం - ఉః - రుద్రః - ఆక్రస్తాసి వ వాయుః - అః - విష్ణుః - రః - అగ్ని = అగస్యాపత్యం స్రీ = ఆగ్నీ - తస్యాః మ అపత్యం వువూాకొఆగెయ! - స్థాందోషారంబోవా = 'తేపాంద్వంద్వః చాసాలి చాసత్వంఅయ తెచాసాశి - వాసాశాణయాశి - యస్యాస్సా = య ద్వా - ఆరః - భౌమః - -అక్చజిశ్చ్‌ అశ్చసశ్చ 'ఆరశ్చఆగేయి'న్చేతి ద్వం ద్దుః-- 'సఃవుంన్యుమూసు తెవాయా _ ఇతిరత్ననూాలా ౩ ఈపావళ్వాతీ క్సైచ = ఆరఃకతిసు తెరఠరాజవిశ్వః ఎం (బ్రస్తోచ్‌నానువితవై వదానళ్వా- త్త గద్వర్ద నెన్‌ మెధోనసంఛావ్యతళతిఫావ! - మద్వన్షనా త్తెకింభలమిళ్య్యా శరక్యావో ఎ-నవిద్యశెశంసుఖం న శభంవాయస్యతం = 'అశంఅతవవతా యంరతణం - అదంతంపాిర్థయమ-*నంమా౦ - అన - వందతఇతివక్షం " క్వివ తమ్మైవనై :మ్తుతిక రాయమహ్యూమితివిభా " క్రవిపరిణామః = రా _ధ సాని ౩ సాయాజి'- "జేయాస్‌ ఎ అరోతళళ్టోయా “చందలాసకీమాసాణి. ననాశయ - రాషత్యస్యావృ త్తిః ॥ నాచాలాఫాసారంగేశం వంబెవంజి వంతంయాతా | యంసాయావమూారోవోంటాసాచాసావాసౌరాగంయా “న ॥ 'సచాలాథోసా “రర = శం - వర్దావనై - అవంతం - యాతాం యం - సోయావమా రామాయాసాదాసావాసారాగియానె ॥ యాస్టీతి యాని = విచ్‌ = యాస్‌నభవ స్తీత్యయాఖిస్థి రాణి - మాయా:(శియోఒథా వః అనుంచారి(ధ్య్యం = ఆరం - కామాద్యరవడ్వర్షః = ఆవాయాసా! రోగపీజాః = అదా - అదాంతిః - 'చా(స్ర్రియాం డాంతిడానయోరికిర త్నాలా - సంబుడ్ధి - తస్యాభావిఅనం -- తస్యఅవిః - పాష - సంక్షీ చెన్యంస్యందన (ఫజ్ఞాజ్షాన థ్యాననివార జెఇతిరత్నమూలా 4 సార స్యాధౌనః + అస్రారం 1 నస్యజ్ఞానస్యాఖావఃి + అనం అజ్ఞానం+అౌ

98 చిత్రమ్‌ సస్తమోల్లాసె ఈ శజ్లాలకాహ్రార్యప్రకరణమ్‌, ౧౮౧ యంచతత్‌ అనందఅనెయానం = నినిం చ్యాజ్ఞానంఎషూంద్వంద్వక్నత్రైస్సన్‌ా "తె. సాయామారామాయాసాదాసావాసారా గయా నె - వురునె.- చందతఇతినందః - తన్మిభావంటెసరి - అభివాదసతి - శంసుఖంమజ్ఞళం బా... శంక్లీ బళా స్తై) త్రోయసిమక్ల శె - శమవ్యయంచసాఖ్యానె ఇతిరత్న

మూలా అవంతం'- కుర్వంతం - దందనమా,తెళైన చారిద్య్యాద్యుపనా "నాంచారి ద్వ్యాదీన్యజ్ఞా నాంతానిపరిన్భాత్య తెభ్యః.- ఐపాళరయా యం. మ్మీకంచనుఖంకుర్వంతమిత్యర్థని - రశె- అచాలానభవకతీతనాణాలాావద్య, 'ద్ధాతయా = ఆభాసా - (పకాశన - ఉపలవీతంయండాళతారం -.య వష సల యణాయాయ మెదాతరియాళ రీతిరళ్చనూలా.. యాశానవ్వు పషాందస్టై ॥. చారాభాసారంగశంనంబెవం దెవంతంయా తాయం సా యానూలామాయాసాదాసావాసారాగెంయా నినా ॥. వారాభాస్తారం .1థంనం - జె-వంచి - అనంతం - యాతా - యం - సాయామూాలాం=. ఆయాసాదాసానాసాః. - శాన్‌ - అయానె -:నా ॥ వాఃజలంరాంతీవి

" జారామఘాఃకర్శృణికః ఎ వా రాణాంలధాకాంతిితస్యాక =. సారోమ: కా- తం- వారాభాసారం వఘకాంతినుజ్ఞాధూరం = ఫారిచెవాకాంఛ. యః - కాఎవయాః - మద్దర్యః - తాపాంచూలాం. - రలమయోర దః - "ెవహాకాంకాతుసా(స్ర్రియాంయా(స్ర్రియాంయానమక్టోర్‌స్టురితె రత్న్మనా: లా - అవంఠంప్తావ్నునంతం- కంచ = గాః - గాయికాఈనరస్త్వతీయ స్యనః'- అనిత్యళ్వాన్నసమాస్తాన్తు - గోస్ర్రైయోరికివొన్వు ౬ ౫: 'సభఛాసొశంవశ్చ - తంగెశం.- వం - ట్రీరజ్ఞహతెం - చె - జవ లోకననిమిం: త్రెనవందె - రాగాఫక్తా - అయాెన్టి రెసగ- యంయాతశొనొనరః ఎ ఆ సుకాంతితం - అఆయంఠఇతిఆసానివాస్రాంసియస్యసః అఆసానాసా + ఆ

“ యానాం - అర్థలాభానాంఅసా బేన = అతిశయన - ఆసావాస్తా? = ఈ, యాసాచాసావాసా+భావర్తీతి శనం. . ఇశ్వర్యచాకా భావ కీత్యర్థుగ్రీహారింళో.

ల్‌

చిత్రమ్‌ 99

౧౮తీ అలకా రశితోళూా ను బౌ

జళతార'- ఐక్వర్యషపాా పర్చిన్చితైవ- - అవాంతుతంసాతూతటైర్తంపజూ మీతిఫోవళ 8! రాభాసారంయశంవరదెనందివంతంందూతాయంసా! యా మూరామయాూాయాసాదాసావాసారాాయానెనానా / రాభాసాఎఆ రళి- గెశం - వంజే - ఆవం = జెదం- ఛం - యాతాాయంం సాయాలు ఆలావాయ ఆనఆక్‌ = అసానాసా - రాన్‌. యాన ఎ జాంఆ|. రాభాసాస్వర్థ్య కాంచి - సాసత్యభొనూ = 'రాసాసొావగళ్చారానమికో ల్పక్‌కి త్‌స్మికా = ఆసతచానంతస్నిఇా.- 'ఆవః - ఇచ్భా-శయాఆానకీత్యా సెచాసాసతీ. ఊమఘః- తన్నిఇబా - “యారకీలెంయాని ౨తెష్తాయాళి- ఇవానాం - ఆరావాయనసన్షనాయ - ఆళ్‌ - అంతగ్లవురాత్‌ - ల బ్లపసంచమీ - యంగాశంగాయక వ్రస్టంశ్రీకృళ్ణంయాళాప్తాగప్తాసతీ' యాననగరుజెన - అరం - శ్రీం = ఆసజగాన + అస్మరతెతం --అ వం ఎ బవందంజి ॥ భాసారంగశందందెవంచెనంతంయాతాయంసా. యా 1 వమారామాయాసాదాసావాసారాగయానెనానానా | ఫస రస్లాశం = వంజి- అవం =”బెనంరం = యాశా --అయుం.. సియా వ- వో - అరా-వమా - యా- సాత్‌ - ఆసావాసా - రాస్‌ - ఆయా “-సాబాశా - భాసా - “బీవాశాన్త్యా "నా ౩ “భవంతం "= కగగమినాచరం ఠంం నీలాజ్షమితిళావః = శాాహరిభిక్తా - అయా నెస్థిరసతి- అరాణా ఢజుద్ధి అయయళిస్తా యళ ఈపయతీతి త్యాయా-ణ్య 'స్తాదచ్‌- పాయా వ్రక్ఞాప్వా వీకా- అనం- రశ్హైశం-నంచె - సంజ్ఞానమెన - ఆశాశి -.స్థారా-రాఃధనం క్షోనళనమిశ్యర్థః' = సనానాంయజ్ఞానాంనమూపాస్యావం = ఆసమన్హా ' వొసావం *అఆసయకీత్యాసావాః = శయా -అసావాసా - యాణత్తోస్ట సవా = 'మ+-హోంయా తౌహీిస్తూసతీ "ఎ అయంనచ్భాగ్యం ప మాసా శా. సనాశయతు - కర్త్మజ్ఞానభ _శృయశ్చమనుసంభావళర్వితిర న్లైశనుఫై వోశాయయుకికోవః ! సారలళగశందంచినవంచివంతంయాకాయంసొాయా

100 చిత్రమ్‌ 'సృష్పమోల్లాస షా గఇబ్దాలజాగ్రారప్రకరణమ్‌, ౧ల్లా3 మాల! రానాయాసాదాసానాసాచాగయానెనావాన్రాఖా. ॥ - స్తా శబ్చైకంం- :వరడు-ఎయందె. -.అవంతం - యాతాయం -.స్రాయాశిమా - చామాయాసాదాసానాసాశ -:రాః. = యానెన - అన = అత్తొఖ- అంంయికినాంసమూహూయాతం - యాతమయతళబ్తెయాతాయి - చం- మునినిష్టం = కించో - సారళ్లెళంగజెంద్రం - అవంతం త్వామిలి శేష వందెప్తామి = వస్దై- నమామిచ--.యానంవావానభూతః - ఇనఃనూ శర్యేయస్యసయానేనఃి తస్య స్రంబుద్ధికోయానెన - సూర్యాధినానేళ్య స్థం అరా అభాయసన్యసః = అళాఖోాో - తస్యసంబుద్ధిః మో = _అరాబ్గా “యోమహాలెజు.2 అ - భోవిస్టో - మూ. భూం,౯ ఇన -.రవ్లూం ఇమ్మీంయాలీతిరమాయాణి _ సబా - ఆ _వ్రఇతిసదానీతాళ్ళీ ల్యెణీని న్య ఉానకసాద్వానీ స్థెర్యం కవమాయాశ్చ సాసాగానీచరమాయాసాకానీరమ ఎయాసాడాస్యా - అగళః శరామాయాసాదాసః - ఆవశివృద్ధిః రానూ “టాసాచాసీనయః- అవశామపడపాసాపోసావ? . తెసానంీకిరా మాయాసాదాసొవాసాః లక్ష్మీ స్టైర్యపా | 'స్పస్వాభి వృద్ధినిఫాసమానాఃి యాసిచేహీ[3,9 * ఫటశ్లాత్రరళ్లోకోయథా ఈ రరారీశ్తోగోరురాడ్లో ఇరోరీరావారురారరీ?.! క ఆరారారలార్లోరోరర 3 5రరాంరిరాని. ఇర్వ,ల పావకణవరంతీళ్ణం -.ఆఅరిం - సుదర్శనం - .ఈరకకుశీంళథోత్ముః- జరంశత్రు నమూమాం - రిణాతీలితథ్యోళ్షు - వివ్చాత్యయః' = రాలి -భనర --విద్నన్లః = ఇరానాాజీ - విభ్యెకియావత్‌ .శాగ్రాజ్యం - రూ తా -వళావ్‌ రా రాతిఖృాశరదణాతీకితథో శః = యన్లుక్‌అచ్చ్హరక్యయహి రాల జీ = ఆద్బద్హః - తాంబుల్భృకీతి = తథోక్తం - అశ్రటకర్మణ్యణ్‌ తత్‌ -

చిత్రమ్‌ 101

౧౮ారో అలచొైారశిరోఛభూనుణెం

ఉరోరరం ఎవచఃకవాటం - యన్ఫ్యనఃతస్యనంబుద్ధిఃరిరావి = దాతు మిచ్భఃక-లొ తెస్సన స్రాతక్వవ్‌- అరోాభాయాభావపూాతోరః ॥ అఫోనా గస్థెనిక్‌ళత్పురునః - ఇరయాజలెన - ఈరయిలిగచ్భకీతి - ఇరెరా - ఆ పహూగా- రాన్సర్ట రిళేరాకనకాసగాకావెరీతియావత్‌-. కళరాందాం భవా సోసాచసారా = నగరీచ --తొంశ్రీరంగమిత్యర్థః = అరక - అ గాతోన్‌ - అ్వ్పైర్గజనీవ్‌ - కా వేరీతీరవాసినాం స్రోయో విధిత్సుర్భ య నివృ ఇహతోశ్ళీ రక్ష మాగతోసనీత్యర్థుణి ద్వ్యతరత్హోకోయథాను గారగూ ఇలాగా శంకగోనోరుగుర గురుః + రజ్షాగారెగారిగజ్షాగురూళానెరి రుగ్డిరా ॥ గారగుక్చష్ట క - ఉగ్తాగిత్తైలాసః --గో్‌ గా స్వర్ద గతం" ఉగగోగానక వ కల్చతరుకాముభానుకులిాని =-తెపూంరుగివరున్యస్యతన్మై న్నున] - గురుః - మహాక్‌ = గజ్షాగురుకగళ్లాజనకఃి- ర - ధనం రజ వాయకజ్లత్యర్థః + చిరీణాండునివరున్యస్యాస్సా - తథోత్త్రానీః బ్లా క్‌ 'జెదాఇత్యర్థరరయా అ జా త్యెకనచనం = రక్షాగారె - అగారిఉద్దీ రః కటీకృతఇత్యర్థః * అవునరుక్తాతరోయభథా *. వాతోచ్చండోఛాఫ రూటా వేల్లి, దోషాసుళచ్భకం ॥ ఫణిశెయ్యంరోట్ష నాథంభాజెబుధనుఖాపకో మ్‌ ॥ వాతాః - ఉచ్చండాః - డఊొధాఘర్లూటాః - అవెల్లినః - ఆకా) మృన్లః - దోషా - రాత్తోమిళ న్తుకళాయెనతం = హాతదుక్టరాతున మి త్యర్థఃల' "కఖేమం - స్పష్టమ్‌ * నిరోష్ట్యంయళా +. ఖలహాననకరణగరగ భజలజజనతచరణసకలజనదరవారణ' | అలదజరశరణజయిక్రరం= గళన

• జళథచరణసతతభిరకరశరణ * శేవలవభీస్వా కారోప్యయమ్‌జిస్తాజ్ట్య “వ్యద్థవోయకా క భొవభోమనుమాఖామాభూామినామావిభోభువి! శీ ముఫై ఛావావాపేపాపభూమభావాంబుపా! ॥ భీమంభీవై భోవల-- భయా

శిశయం - ఆవాపయకీతితథో కః - తిని - పాపధూణకూ - యన్మికా నఃి- భొవఎవ = అంబు - శల్పిబతీతిత థోకోభాన ఈ సొష్ట్యనిరోళ్టగ్షినంక

102 చిత్రమ్‌ స్తమోల్లాస * శబ్హాలదాగ్రారప్రకరణమ్‌ం ౧౮౫ రోయథా ఇ భోగిఛోగాఛోటఘా లెవు జ్యెముప్రాటివురెవుపి 1 భూరి బోధ ముదంభూతింవున్యుథోనఃవునబ్లవునః. ఇకారకేవలన్నరచి[కం యథాశా గెరిభిద్ద్విట్సిదిక్లి ష్టీతే.తి(శ్రిరినిలిర్విమి। స్విష్టి నీద్ధిర్నిర్విచ్చి _తిస్టోర్విథి చినిర్మితిః ॥ క్లిష్టం న్లేశం పోల స్యా స్తీతిక్షి ష్టీనయాతీఛిః - ఆాంశ్రయశీలిళ చ్భిల్‌ తస్తీళ సతిచ్విషి జ్యామ గా తెవిష్టావిత్యర్థఃి = క్లీష్టీతీతఫ్రరి- భూవం 'పాధప్పెవిళ్ల్ణూ. గిరిఫిద్ది వశ్ళిదిడైల్య ళ్ళెదయెసతి ఇష్టయా.కాయాశి 'యాకగా వా= అెషోంసీద్ధిశోభానా ్‌ ఇష్టసిద్ధిర్యస్యాస్సానిర్విచ్చి _శ్రోవోనిరపా'ాస్టి తిర్యస్యాస్సావిధినిర్మిలికి. - (బ్రహ్మా సృష్ట ప్రపంచ.ఇత్యర్థక విస్తైభువిఅవ తర్య చా మైళ్యాక్‌హాతవశరొనతి. అయం(ప్రపంచస్థి ఎరోఒభూధిత్యర్థంపై శ్ర "ర్త క ర్మశ్రియాగోపనంయక్లా ఇ 'శ్రీకోరంజిత బెన తొ సముదయోగళ్ళ నైజరంరో సక్రేభావవభాసురార్యమకశీ కాప త్రయోన్తలనః! హాం _క్రగ్యుదిమనీంద్రవర్శితగుణః పాఫాఘకూలానలోలద్ధాజ స్తుకృపోయళో వృతజగత్తు ర్యాశ్రమిస్వా న్తగం జ హైదగోపనంయ్యళ్లా.* పాపంమహీ వంశ్యామూంగ సీర శార్డ బ్రగవూధునో | శమయస్వాన్ధికన్యాశ పాపా నూజరజ నాయక ॥ యథావా:॥ శ్రీకరరతిజగద్వందృం”నిత్రీఘం'కాద్య- గారగుం'। రమాసమాశశయంచాయెరంగానె తారమాశ్రయ * అర్థగో శక్టరయక్లా + సాధరగోగజనానాయ ర్రికచాపాదలతయ | సానోజు 'న్నార్తిదాదతరంగనాయకపాలయ॥ "సారంగనాయకగోగజనాకాళూ గతజనాకొడ్రుతి ఎ బయ ఆకళ్ళ -హబుకిక ధాహాదబుకనూం..సత్య ఉత జాతక దాంసుఖదపాదోయస్యసమి- యద్వ్యా.+ “దానిచాను.్రాా వెన్తి వ్‌ బుకినాంక చామూపాదయతీశితథో క్త + సారంలితుభు.- త్వద్భఅంద 'క్యయ -.యిద్వా ఎఆకకీయ -కెపోంసానంనంకిందయ - సాసొంన పూపానాంజనానాం- శి శ్రెగిభండ నెడకద్య జెర్ఫా వెక్స్‌్‌, రనద్వాంఅి “్తిదాః - ఆర్హినాశళ - ధకతిఫృథక్స్పదం అ అచలజెహ్వాందుఖా ఈ

చిత్రమ్‌ 103 ౬ అలజచొకరార శిరోభళూచన లె “ఛివధామాభావగాహబహుభానూమనాభవన | మమఫోఫావఘాామూప ఛావభూపాపభోామనా ॥ పాడభ్తామకంయథా * సచ్చానకళనచ్హూన చక ఇళత కళని | కంనే తాదదఠా-నెకంయజరంగగరంజయ 4 సత్ఫుజా నంయస్యసూసడ్దానకః - తస్యసంబుద్ధిః - సత్స్రశ_స్తంచాసంయిస్యెరివా .కశఏవవళక॥ - ఆయసత్తతా -. వశకంజఇతస్యప్తాాప్తస్యభావక - వశశత అా-కనంతీడానవశశతళా - యస్యతస్యసంబుస్థిః - దొదాతీతెదదశిళట్రు త్యయక న తాఅప్తాొప్తాఅదదళా ఎ అ చార్భళ్వం-లోభోయస్యసః-అనే కం - కం ఏ నుఖం = యజబేపా - స్పష్ట్రమన్యజ్‌ శ యికావా ఈ .లంకా భవాథ్యగ్రధ నాధ కాలంసంసారభూ౭ికితళూరసాసం | రంపరాసన్న ఛరాప౫ిరం 'ఇెనంఫియాసక్రసయాభివంధె 1 ఆంకాధినాళ్ళుర్మున్తువానై - -అభికళా్యాత్రోయమి-ఈం.* 'సంసారన్యథకా తెళ్ళ తె రాశ్రయణాత్‌ భావా తీతితద్భ్య్భూః - సచాసౌరసః - తమస్యతీతితథో శృం -' విరక్తి జనకమిత్య, ళ్ధు చంచకళ ఆనన్నన డాసమీపగామినీ అసగాయన్యతస్తికా రంగెస్థ " "ఈంచెనం,... స్మద్తనశాూసద్భృ _క్రీకయాఖియా = అన్లివంపి "ఈ .అనులోము

తతిలోమషాదంయథా శ రంగనాసరతంచెవంవస్చైతంరసవాగరం।పళి రెళ్లానపొతో మయోయో సెతోహాసచారినో రసబాక్‌రన(వ్రధానవా శ్యోవాం - అముయః - ఇయాననితి మాతునుశక్యం - మెర్‌ప్నిక్టీయ్యతక పరయ. సిత్యశ్యత్రవో -'శాయాడయ!? - న్భుటమన్యత్‌ ఉ అనుళలో మీ్రతిలోమార్థంయ ఫాళరట్ట ఈజమ సత్వాాసంభ ఇరాతవకాడ్భతతు | ఈదృళాదిత రాజే శంతాానమజురాగరమా (1 అసళత్రాసోయస్యతం జానైనత చానేనదిశాస్వార్భతమ్‌ = భూజితమ్‌ - అజస్యరానంకాతతిక ఛో శ్త్వమ్‌ - రజ్ఞరోజుదృళాఫాళపాయోతా కోని ఉ అనుల్తోమ(ప్రతిలో -చున్లోకోలరంి థా. 1. నననూశసవాణారంన మమశ్వామజేయరమ్‌ - తర “సారచ్యునవ్యాఫామ రానూదయనమూనవిథో ॥ సజ్ఞ శో - ఆశాయెసాంతె

104 చిత్రమ్‌ 'న్పమోల్లాసె ఈ శజ్ఞాలజాగార ప్రకరణమ్‌. ౧౮౪౭ నభాదంకీరినసమాళూ = నిష్కూ-మా+ తెసాంసవాయళ్లా? = అగారంయ స్యతం - శరసానవిద్య తెజేయ తకాయస్యళం = రమ్యానవ్యాస్తు ధ్యా = ఆ భాయ'స్యతం ల ఆఅమాసహదయాయస్యసః = అమాదయి - సదయవ = అరం - అళ్యర్థం ఎ అమాడయస్తస్యసంబుద్ధిః ఈ ఛభోవివమాయదవూా'రా. చుభవ్యానమ్యరసారత | తంయ బేమళ్వానుమెనరబ్లావాసశమా'సన॥ వి వమాయామాయారషాళాః -.దసున - ఆరామాః = రమ్యూః = యెభి వ్యాస్తరానమ్యు - రసాయాం - రత - శం - స్తుఖ్లం = అసయలిస్థాసయు తీవికమాసన - ఇన - (ప్రభో -- త్వాం - అమా - సమీపె - స్థీత్వాయా "జెమ- పూజయెమ ఉ.యధావా ఇ హినుకంరతోరిరానుస త్రాపమటు ాగరమ్‌. | కష్టాభాననమా[త్రస్తోభ జెరాదనమునాయకమ్‌ రతయాఅరి 'రాసవకి = ఆదిత్సవోయె - 'శెషాంరతయర్థినాంస త్రాణ్యాప్నోవీతితటో ఇక్‌ - అజస్యరాగం + రాశీకితథ్లో క్షన్‌ - ఇరోడం = బాక్స్రిదం - ఆ 2] _స్తస్సక-భజు-కం - సుఖం - పాను - యాపొా శ కంయనామదరా జే భస్తోతమాననభాజకమ్‌ | ర్మ రాజనుప త్రాససురారిమూరకంనువా ॥ కంయః - జలగత సొనుడఃి - (ణోమదటమో రా జేఫక-ఇఖెన్ట ౫ - తస్యస్తోోతంమాననం - భాజకీతిళటో ' కృమ్‌ - ఆపళాసానాం - నురారీ కాం - తారకం - భనీ కరం జ చలజివ్వాంయథా * దనుజారిర్చతో ధాళృధూర్జటీన్చ్రాదినిర్ద రై: | దురితంతటీనీరత్నోద ₹దొధోతున్నిద్రితః ॥ యఫావాకతర సాధిరణందున్టకరసాదరసాదరమ్‌! తరసాలంసదాచిత్తా తరసాదరసాదరమ్‌ ఈ ఆధిరణంళరసాబల్షేదుక్షకరసాదాం-రత సాం. ఆరసాదం - అత్యంతహోనింరారిదచాతీరితథ్లో కమ్‌ - కీంచ-రసాయాం భువి - అదరం - అభీకం - యధాళ్ళానతితఖా - సాదరం - అర్థాద్రజ్ఞప తింహేచిత్తసదా - అత-పహ్రవ్చుపా - శరసా - వెగిన - ఆలం - సర్వ తఃపర్యట'నెన - నకోస్యర్థ స్తవెిధాటః - ఆయమెనాభిన్నసమపాచాది

చిత్రమ్‌ 105

దిభారా ఆఅలపవొో-రశిషకో ఛూ బ్గుఖ. .

పొడత చన్భానయనుకానోమస్య నే కేపాముదావారణమ్‌ * కర్తృకర్మృ్రి

యాగగోపనం (పకార్నాన్తరణయథా శ సముచ్వాత్యాయ తోచ్భాణ్య

తగమలెకపచాత్సరాత్‌ | రజ్లా దాగత్యమర్త్యానాం సమెనన్ఫ్వనలెజ

సా॥ మర్త్యానామాయ తౌచ్చా గ్యాత్‌ ౨ సః నిద్ధుమెనఃి = (శ్రీపరిని

చదాత్‌ అలెకపదాళ్స్‌ - నహాస్థానా చై వ్రపణ్థాదిత్యర్థః - రజ్ఞతి;, అతి " లిరబ్లాల్‌ -.రజ్ఞంహ్రే ప్తన్సక్‌'- 'సముత్‌ - స్యప్రమోదస్సకా = స్వేనతె

జసాస్వ(్యభావెన-మర్త్యానాం = కం = సుఖంరాని = దచ్యాతఎవంభిత్తా

కాణ్యవీిభళురమతిిరూహనీయాని + కావ్యకటుభూత త్వానై ష్నైత్తా

నిబహక ట్ల ప్రపంచి కానీకీవావిరమ్య తె వసా హచనంచిచస్టడవధన-

అత్రీనుక్సళల కల్యాణ గుణగణ పరివూర్హ కృష్ణా క్రుభాదా) ము: -భ్యాధిస్టిత శ్రీబోగవెల్లీ నగరవిమశ్తమాణ (శోోశవస్వామి; అఎరణ వళిన యుగళ సేవా ధురీణ తాభి రామ స్నోద్లు. “భూఘీపతి.సతీలల్లామ గిరియ ననూ .గర్భ కీర. .. పాథోనిధి..సుధాకర్తాయ మాణ ; శ్రీవెజరాట “తమా భృన్మహోస్థాన విద్వన్మహా కవినా, . కౌళికసగో(త్ర. తిలళన ఢ్రీముదాయలూ, "క్యణ విరచితెఒలజాగారళిరో ఛూవణనామన్య లజాగ్రార' శాస్ర) శబ్చాలజారార, _నెరూపణంనామ.స వ్రమోల్లాసస్స. కాభనననసపానూ

106 వైద్యం వారి ముద్రిత సాహిత్యం

1. 1969 వేంకటరమణ నక్షత్రమాల - (కందపద్యాలు)
2. _ 1979 వానుమత్తారామాల - (సీసపద్యాలు)
3. _ 1979 శ్రీకురుమూర్తి గిరినిలయ లక్ష్మీవేంకటేశ్వర నువ్రభాతమ్‌ (సంస్కృతం -- సాంధ్రతాత్పర్యం)
4. _ 1988 శ్రీ కురుమూర్తి శ్రీనివాన శతకము (కందపద్యాలు-చిత్రకవితా విలసితం)
5. _ 1983 శ్రీకురుమూర్తి క్షేత్ర చరిత్రము (వచనం- పరిశోధనాత్మకం)
6. 1983 వ్యానత్రయి (వచనం -చౌడేశ్వరీదేవి నందవరీక సంబంధిత వ్యాసాలు) ౧ 1988 శ్రీదత్తజయంతిచరితము యక్షగానం-రంగయామాత్యుని రామకృష్ణ కవికృతం తాళపత్రప్రతి - వరివ్మరణం. 8& 1988 శ్రీదత్తావధూతశతకము- గేయశతకం-రంగయామాత్యుని రామకృష్ణ కవికృతం తాళపత్రప్రతి - వరివ్మరణం.
7. 1988 శ్రీదత్తవ్రభుశతకము- గేయశతకం-క్రిష్టిపాటి వేంకటసుబ్బకవి తాళపత్రప్రతి - వరివ్మరణం.
8. 1988 శ్రీ గురుదేవదత్త ధరణిసీతారామ యోగీంద్రస్వామి మావోత్యము వచనం - పరిశోధనాత్మకం. 11 _ 1990 శ్రీ సీకారామకల్యాణము- యక్షగానం- దేవరవరుల సుబ్బకవికృతం తాళపత్రప్రతి - వరిష్కరణం.
9. 1991 మహావాక్యవ్రకరణము- ద్విపదకావ్యం- వేదాంతం-రంగయా మాత్యుని రామకృష్ణకవికృతం- నంపాదకత్వం
10. 1991 శ్రీ చౌడేశ్వరీ స్తోత్రకదంబం - వివిధ పూర్వకవి విరచితం- సంస్కృతాంధ్ర పద్యాలు కాళపత్ర ప్రతి - వరిమషృతం. 14 1991 నందవరీక ప్రశంన - వివిధ పూర్వకవి విరచితం- సంస్కుతాంధ్ర పద్యాలు తాళపత్రప్రతి - వరిమ్భతం.
11. 1992 శంకరశతకము - తడకనపల్లి కవి రామయోగి విరచితం- నంపాదకత్వం
12. 1998 తడకనవల్లి కవిరామయోగి లమఘుకృతులు - నంపాదకత్వం

107 17. 1998 తారక బ్రవ్మా శతకము - ద్విశతి- తదకనపల్లి కవిరామయోగికృతం నంపాదకత్వం. 18. 1994 శ్రీ వేంకటేశ్వర శతకము- పులకుర్తి లక్ష్మిరెడ్డి రచితం వ్రాతప్రతి - వరివృరణం,. 19. 1994 శంకరశతకము- నందికొటుకూరి శంకరయోగి కృతం-వరిష్మరణం. 20. 1998 థ్రీ తిమ్మగురులీల - పద్యకావ్యం- బాలకవి గోవింద[ప్రసాద విరచితం. వరివ్మరణం. 21. 2000 శ్రీకంబగిరి లక్ష్మీన్సృసింవశతకము- గేయశతకం -స్టలపురాణ సహితం 22. 2001 భజయతిరాజ స్తోత్రం- తెలుగు అనువాదం- టీకాతాత్చర్య సహితం. 23. 2002 వ్యానవైజయంతిక - వైష్ణవ సంబంధిత వ్యాసాలు (20) మొదటిభాగం. 24 2008 తెలుగు భాష - పద్యశతకం. 25. 2004 వ్యానవైజయంతిక - కర్నూలు జిల్లా సంబంధిత వ్యాసాలు (20) 26 2004 వ్యానవైజయంతిక- సాహిత్య సంబంధిత వ్యాసాలు (20) 27. 2005 వ్యానవైజయంతిక- వైష్ణవ సంబంధిత వ్యాసాలు (20) రెండవభాగం. 28. 2005 ఉన్నమాట - పద్యశతకం. 29. 2005 ఉత్తరవేంకటాచల మవిత్సం - శ్రీకురుమూర్తి క్షేత స్థలపురాణం సంస్కృృతమూలవం - తెనుగువచనీకరణం. 30. 2007 ఆంధ్రవ్యాకరణములు (పద్యాంధ్రవ్వాకరణము, సూత్రాంధ్ర వ్యాకరణము, ఆంధ్రశబ్దశాసనము, శబ్ద్బలక్షణ సం([గ్రహము- పరవస్తు చిన్నయసూరి విరచితం) నంపొదకత్వం. 31. 2008 చాత్తాదనామ భావ్యం - పరిశోధనాత్మకం, 32. 2009 నుదర్శన చక్రరాజ శతకము- పద్యశతకము - విపుల పీఠికాసహితం. 89. 2011 శతకద్వాదశి - పన్నెండు స్వీయశతకాల సంపుటం. 84. 2011 కర్నూలు జిల్లా కవితరంగిజి - 800 మంది కవుల సంక్షిప్త చరిత్ర. 35. 2011 ఆంధద్రనిఘంటువు - (పరవస్తు చిన్నయసూరి కృతం) వునర్శిర్మాణం. 86. 2011 తశ్రీకరస్థల నాగలింగేశ్వర స్వామి చరిత్ర - ద్విపద కావ్యం - నాగేళ్ల శివమూర్తి. నంపొదకత్వం. ౩7. 2012 కవితా వైజయంతి - స్వీయ చాటుకవితా సంకలనం

108 88 2012 యోగీశ్వర విలానము - ద్విపద కావ్యం (18వ శతాబ్దం- నందికొటుకూరి సిద్ధయోగి కృతం) వరిషవ్మరణ, సంపాదకత్వం. 89. 2018 ఆంధ్ర వూర్జాచార్య వ్రభావము - చంపూకావ్యం, దొంతిరెడ్డి పట్టాఖిరామ దాసకృతం, వరివ్క్మరణం, నంపాదకత్వం. 40. 2018 శాల్తాద వైష్ణవం- శాత్తాద శ్రీవైష్ణవ్రలకు సంబంధించిన పరిశోధనాత్మక (30) వ్యాసాలు 41. 2014 కామకళ (అచ్చులో) (1990 ప్రాంతంలో రచించినది, కామశాస్త్ర సంబంధిత వ్యాస సంకలనం) 42. 2014 అధ్యాత్మరామాయణము (అచ్చులో) 8 అశ్వాసాల బృహత్మావ్యం- కాణాదం పెద్దన సోమయాజికృతం, వరివ్కరణ, తి.తి.దే.ప్రచురణ. 48. 2014 చిత్రమ్‌ (చిత్రకృతి)ి ఆయలూరి కందాళయార్య విరచితం (ప్రస్తుతకృతి) (18వ శతాబ్దం) పాఠకప్రియా- తెలుగు వ్యాఖ్య & నంపొదకత్వం, 44 2014 చిత్రబింధమాలిక - తిరుమల బుక్కపట్టణం అణ్జయ దేశిక రచితం. ॥ (18వ శతాబ్దం) నంపాదకత్వం. 45. 2014 వైద్యంవారి పీఠికలు (అచ్చులో) పూర్వ, సమకాలీనుల రచనలకు సంతరించిన పీఠికలు, ముందుమాటలు, సమీక్షలు. జీర. 2014 బంధకవిత్వం (వరిశోధనాత్మక బృవా(ద్ధంధం -అచ్చులో) వివిధ పత్రికలలో, ప్రత్యేక సంచికలలో ప్రచురితమైన సాపొత్యం ఎంతో ఉంది. కర్నూలు, కడప, హైదరాబాదు, వరంగల్‌ ఆకాశవాణి కేంద్రాల ద్వారా ప్రసారమైన సాహిత్యమూ ఉంది. అముద్రిత రచనలు వేల పుటలలో ఉన్నాయి. పరిషత పూర్వకవుల రచనలు, స్వీయనిర్మిత కోశాలు, వ్యాసాలు, కావ్య వ్యాఖ్యానాలు మొదలయినవి వీలును బట్టి ఆర్థిక వనరులను బట్టి ప్రచురించే ప్రయత్నం జరుగుతోంది. రాం. సంజం2ట2ి 7) నే

1175కి! (౦౧) 4|(2౧గ2/25//0 నీగట5గ2గ౧2గా . 5 సగి[లగి! గగసంితిఓకి గ/గి | 580౯౧2౪610/ 92050020౧2 కకి2ర2క271 (18౪4) ౦౭౧. 4౦.) | 60౧౧౧6౧140! & ౬61101 : ౪416౪20౧) ౪6౧2165౪/2౧20౧2౧/2 ననన ననన భారతీయ సారస్వత ప్రపంచంలో చిత్రకవితా కళకి సముచితస్థానం ఉంది. ఎందరెందరో కవిరాజుల్లు విదట్వరవిహారరి చేసినారు. ౫ “లిద్వస్మహాకని ఆయలూరి కందాళయార్య.. -. వీరు స్తురభారతికి ఆఅలంకాఠశిరోభూషణం రచించినారు. _ అద్భుతరసాన్ని ఆవిష్కరించే ఈ రటనని చిత్రకవితా ప్రియులు తాముచదివి తజ్జాలచే చదివించి దాచుకోదగ్గ పుస్తకం. తతత ఆనక స క్ట ళిసొషయనబాాలాాలాలాలాలాలాలాలాలాలాలాలాలాలాాలా న్మ01150601 0 : . ] ౪410004 “48 కక గతగషకింట4ట4 ౬401084440 శక గ0గ౫001౬. &.౧. హ్‌ 6 ౧౫౫|| : ఇ00౧42౧/2. ౪216౪72౧ థ్రిం[14॥1.6001 క్‌ 661 :+91 99896 79681 మ