Telugu Chemakura venkatakavi Vijaya vilasamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

వ. క్‌ | వరోటుకాంు [| విజయ

• _ విలాగుము

౮ ఆకీధప్టైవాప్ర

ష్టుదంహోహ్లార వ్యాళ

ంరికౌబాంక్రు పజ్రివ్నంగ్‌ హోన్‌

| వ్యుజ్ఞాక్‌శనన్‌ 4-4-౮ జ్యతన్చ్‌ట్‌

“హాదహెబావ్‌ -566 001

చేవుకూర వెంకట కవి నవిదియనలా్సము హృదయోల్లాస వ్యాఖ్య తాపీ న్‌ ర్యా రావు ల్‌ ద్‌ న ఐశాలాంధు అ మో [వము *

తు నర ల చతుళు : ॥ ల ల ంం “ బదంన” చింపు (వ్రళను చబదటి : మే, 963 చ్వితీయ చదల : 240? ఈ ఎకో 'ర్ర శాపీ మోహనరావు, మాను ఆపే ఛర్మారావు శతజయంతి నంవత్సర వచురణ ____.... ” గంధౌల్క్య లది గవాం శల; చా. తిలిలిలి ళా ఫి ౯ సే ఖీ ద 453 ఇ ఆ ఉపచులకి న. బెలొలాంి. ఎట్టివింగ్‌ వౌన్‌ బ్‌ " నం శీ. ఉ_క _శ్వర్రిర్‌ విజ్ఞానభవన్‌, బ్యాంకుస్త్రీట్‌ - బరాలాం ఛి మక్వాన్‌ విజయచాడ, వాదరాబాడు, అనంతచ్సరం, విశాఖవట్నం, ఛాన్య కొంద, గుంటూరు, తిశువతి, కాశినాత, 158% : 91-7098-01*-3లి కలల పప లలననుతనపునునానడునమొలుు నొుటునతమొలుునానునన లన ుననినము.. చ్బుదణ : ప్పానోగానక్సు, హైదరావొతు.

మామాట “కాకాజీ” లాపీ ధర్మారావుగారి శత జయంతి 1967, 'సెసైంబరు క్షే నందర్భంగా వారి “విజయ విలానము-హృడయోల్లాన వ్యాఖ్య” రెండవ ముదణను హెఠకలోకానికి అందించగలుగుతున్నందుకు మా కెంతో ఆనందంగాఉంది. తనను చిన్ననాటినుండి ఎంతగానో అలరించిన చేమకూర వెంకటకవి "విజయ విలానము"” కావ్యంలోని అందాలను చక్కగా చూపిన వ్యాఖ్యానాలు అంత వరకు వెలువడలేదన్న బాధ ఒకవైవు ఉన్నా, ఆ లోటును శీర్చేందుకు అవనర మైన పౌండిత్భఎ శనకులేదేమో అన్న నంకోచమూ మరొకవైపు తనకు మొదట్లో ఉండేదని భర్మారావుగాకే ఈ “వృదమయోల్లాన వ్యాఖ్య” పింకలో తెలియచేశారు. అ కారణం చేతనే వ్యాఖ్యాన రచనకు బాలకాలం వరకు వారు వూనుకోలేదు. అయినా, వారే పీఠకలో చెప్పినట్లు, తన అభిమాన కవిలో తాను చూడ గలిగిన విశేషాలూ, కాముకొన్న సౌగసులూ, తాను వఏివవించగా మితతులు హర్తించిన అందాలూ-ఇవన్నీ ఏమి కావాలి, ఆ అందచందాలు పాఠకలోకానికి అందకుండా అలా మకుగనవడి ఉండవలసిందేనా అన్న మధన వారిలో అఎతకఎతకు వకటిందచింది. చివరకు వ్యాఖ్యాన రచనకు పూనుకున్నారు. జ్బలిక్సిన్‌ గబ్గునో కల్లదో యనెడి శంకన్‌ గల్లవేయు నే ర్‌ విశేషంబులు చేమకూర కవి వద్యాలందు చూపించినా వవురా ; మెచ్చితి మామకాగమన వారాఖ్య నస్థలంబండు సీ వివృతిం, బొ౦ందితి సీదు చాతురికి కాపి వంశ మూకామ కాళ” అని కీర్తి శ1షులు శతావధాన శిరోమణి (బహ్మ శ్రీ కాశీకృషా చార్యులంతటివారే నంతోషంతో పౌంగిపోయేలాంటి వ్యాఖ్యానాన్ని పాఠక లోకానికి అందబేళారు. ఇది ఒక మవోజ్జమైన కావ్యానికి, అంతటి మనోజ్ఞమైన వ్యాఖ్యానం = మా మేకాదు. ఆరునికులు [పాలీన కావ్యాలను ఎలా చదవాలో, వాటిలోని సౌగ చులను ఎలా (గహించాలో హెఠకులకు బోది* &క ఉవకరణం లాంటిది. ఈ “వృదయోల్లాన వ్యాఖ్య". ప్రముఖ నాహిశీ వేత్త, విమర్శకులు అయిన కి శే ఓ వి. కృష్ణారావుగా. మాఓల్లో “చరత చమక్కారం. తెలుగా పలుకుబడి ఆపోళనం పట్టిన పౌపీవారి వ్యాఖ్య” ఇది. అబ్బ (పవ, 1968 డిసెంబరు 15).

తెలుగు సాహిత్మీపియుల ఆదరాభిమానాల మూలంగా, 1968 మే నాటి ఈ వ్యాఖ్య తొలి మ్ముదణ చాలకాలం కిందటే పూర్తిగా ఖర్బ్భయిపోయింది.

(వతులకోనం పాఠకుల టత్రిడి బాగానేఉన్నా, ఇంతవరకు రెండవ ముృుదణకు వూనుకోలేకపోయాము. ఇప్పుడే కీ శే తాపీ ధర్మారావు గారి శత జయంతి నందర్భంగా దీనిని పాఠకలోకానికి ఆందజేస్తున్నాము.

మొదటీ మ[దణలోని తప్పొప్పుల పట్టిక రెండు ముుదణలో లేకుండా ఉండేలా చేసేందుకు [వయత్నించాము. తాతాజీ మొదట ముదణలోని తన “విన్న నము"లో సూచించినట్టు అచ్చు తవ్పులను ఆయా పేజీల్లోనే నవరించాము. మొదటి ముదణలోని తప్పొప్పుల పట్టికలోని వాటినేకాకుండా (గంథంలోని ఇంకా అనేకమైన అచ్చుతవ్పులను ఈ విధంగానే నవరించడం జరిగింది. ఈ కర్తవ్య నిర్వహణలో తోడ్సడిన శ్రీ తాపీ మోహనరావు గారికి శ్రీ బి. రామచందారావు గారికి, చిత కారుడు శ్రీ 3. సత్యనారాయణమారర్రిగారికి టి. ఎన్‌ శె. బపెస్‌ వారికి మా ధన్య వాదాలు. ఆఫ్‌ సెట్‌లో మ్యుదించిన ఈ రెండవ మ్యుదణలో అచ్చుతప్పులు లేకుండా చేయడంలో ఎంతవరకు కృతకృత్యుల మయామో పాఠకులే నిర్ణయించాలి.

*ఈ [గంథంలోని గుణ విశేషాలను చూచి ఆనందాన్ని పొందగలిగే వారు ఎంతకాలం ఉంటారో అంతకాలం ఈ కవి “చిరంజీవిగా ఉంటాడు అని ధర్మారావుగారు తన పీఠికను ముగిన్తూ చేమకూర కవినిగురించి అన్నారు ఈ మాటలకు తెలుగు సాహిత్మీపియులది ఒక చిన్న చేర్పు-_ “అంతకాలం ఈ వద యోల్లాన వ్యాఖ్యాత “చిరంజీవిగా ఉంటాడు.

ఈ “గుణ విశేషాలను చూచి ఆనందాన్ని పొందగలిగే” తెలుగు పాఠక లోకానికి కొరతలేదని ఈ రెండవ మ్యుదణ, ఏమంత కాలవ్యవధి లేకుండానే నిరూ పించగలదని మా నమ్మకం

హైదరాబాదు ల 1.8.1987 | లాట్‌ కాళ వలు

ఇచ విన్నపము

ఈసాటి కయినా ఈ వ్యాఖ్యానము వెలువడినందుకు నేను సంతోషిస్తున్నాను ; నేనే కాదు; మిత్రులు సాహిత్య ప్రియులు సహృదయులు చాలామంది సంతోషిస్తా రనే నా నమ్మకము. వ్యాఖ్యాన రచన తలపెట్టిన నాటినుంచి ఆవాంతర పరంపరలు నన్ను చుట్టుముట్టి బాధిస్తూ వచ్చేవి. వాటి ఒత్తిడికి తటుకోలేక, [సయత్నమే మాను

చ లబ లబ అలి జాని ట్‌ ౮

కుందామా అవి అప్పుడప్పు డనిపించేది.

ఆయినా మిత్రుల పప్రోశళ్చాహమువల్ల రచన కొనసాగించి, ఏలాగయితే నేమి, కలము చేయవలసిన పనిని ఒక విధంగా పూ _ర్రిచేయగలిగాను. మిగిలినది కలిమి చేయవలసిన కార్యము ; కళ్ళు తేలవేయక తప్పలేదు. కొందరు ధనాథ్యులు, అధి కారులు, అభిమానులు, ఉదారబుద్దితో ముద్రణ చేయించాలని పూనుకున్నారు. కొని, అనేక కారణాలవల్ల ఆ పవి జంగలేదు. నిస్బృహతో నేనీ వ్యాఖ్యానం గురించి ఆలోచించడం గూడా మానుకున్నాను.

పరిస్తితి ఇలాగున్నందుకు నా కంచే ఎక్కువగా విచారించిన వారు నా (శ్రేమోభిలాషులు. వారిలో ప్రత్యేకించి చెప్పవలసిన వారు, సర్వశ్రీ గోపీచంద్‌, ఉ. మాలకొండా రెడ్డి, డాక్టర్‌ బి, రామరాజు, (ప్రసిద్ధ న్యాయవాదులు పి. బాబులురెడి, ఆవుల సాంబశివరావు (ఇప్పుడు హైకోర్టు న్యాయమూర్తు టు) మొదలైన వారు, భాషాభిమానులను ధనిసాొహాయ్యము ఆడగగానికి పూనుకున్నారు. ఆడిగి ఆందుకోడం అందరూ చేయగల కార్యము. కాదు కదా. (ప్రయత్నము అప్పే ఉత్సాహజనకంగా లేక పోయినందున వారు ఆంధధ్రపదేశ సాహిత్య ఎకాడమీ వారితో సంప్రతించారు.

ఆధ్యకులు డాక్టర్‌ బి. గోపాల రెడ్డిగారూ, కార్యదర్శి దేవులపల్లి రామానుజ రావుగారూ అత్యంత ఆదరాభిమానాలు చూపి కెండు వేల రూపాయల సాయము చేయించి, ముద్రణ ఆరంభించడానికి ఆనుకూల్యము కలిగించారు. వీరందరికీ, గు ప్త దాన ప్రియులై న పై వారికీ నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞ తాభివందనములు.

ము[దణ కాలములో గూడా ఆనేక విధాల అవాంతరాలు తమ అలజడి మాన లేదు. ఆయినా సర్వశ్రీ దేవులపల్లి రొమానుజరావు, డాక్టర్‌ వీ. రామరాజు, మడిపడగ

శృకిప్పర నేని గోపీచంద్‌ వంటి వారిని కీ _త్రిశేములని వాయడానికి మనసొప్పలేదు. ఆం సాహిత్య రంగములో వారు సర్వదా సజీవులే. అఆనురులు.

విలరామా చార్యులు (కవీ కళాకారుడూ) వీరు దీక్షపూని ఇటు నాకు నిరుత్సాహము కలుగ వీయకుండాను, అటు మ్మదణాలయం వారికి సందేహాలు తీరిపోయే విధంగాను చెప్పదగిన మాటలు చెవ్వురూ ముద్రణ కొనసాగే లాగా చేళారు. వారి (పోళ్చా హమూ పరామర్శా లేకుండినట్టయితే ఈ (గ్రంథము ఈనాటి కయినా బియటవడేది కౌదవి విరాఘాటంగా చెవృగలను. వారికి నాకృతజ్ఞ కా (ప్రణామాలు. శివాజీ ముద్రోల యము వారు గూడ మా అభిప్రాయాలతో ఏకీభవించి చక్కని ముద్రణతో చాలినంత త్వరలో అచ్చు పూర్తిచేశారు. వాలికి నా ధన్యవాదాలు.

ఈ నందర్భములో (శ్రీ మడిపడగ ఐలరామాచార్యులుగారు ఉదార భావముతో అందజేసిన నహకారము న్వల్బముకాడు. తమ న్వంత సమలను గూడా వెనుక పెట్టీ, (వతి విషయములోమ. నాకు సలహాలిస్తూ పేజీ ప్రూపులను కొంతవరకు సరిచూస్తూ (గ్రంథము పేర్లూ రచయిత పటమూ చిత్రించి ముద్రణకు అంద చందాలు నమ కూర్చారు. శ్రీ రాంభట్ల కృష్ణమూ ్రిగారూ, థ్రీ వి. రామచంద్రరావుగారూ, వేరు వేరుగా, ఎంతో శ్రమ తీసుకొని (గ్రంథము ఆమూల్మాగము చూచి తప్పొవ్పుల పట్టికల నిచ్చారు. ఆ మ్మితులకు వా ధన్యవాదాలు.

అచ్చు తస్పుల గురించి ఒక్క మనవి. ఎవరివల్ల కలిగివా, ఏ కారణమువల్ల కలిగినా తప్పు త ప్పే. ఆలాంటి తప్పులు _ ముఖ్యంగా నా దృషి లోపంవల్ల _ ఎక్కు వగా దొర్లాయి. క్షమాపణ చెప్పుకోవడం కంటే, నేను చేయదిగిన దిన్సు డేదీ లేదు. వాటికి వతి క్రియ నాకు తోచినది ఒక్క కే. పాఠక మహాశయుల దగ్గర కీ ప్పున్తకం రాగానే, శ్రమకోర్చి ఒక్క గంట తీరిక కలిగించుకొవి, చివరనున్న *“నవరణలమ' ఆయా పేజీలలో కలముతో వాసి ఉంచడం మంచిది. చీటికీ మాటికీ “సవరణలు చూచుకోవిలనిన అవిసరిం లేకుండా కలకాలం ఉంటుంది ఇదేనా ప్రార్హవ.

ఇంకా నా వ్యాఖ్యానములో అనంత వ్రిగావి, సందేహముగావి. దోషముగావి కనబడి నప్పుడు, వాకు వానే, నేను చెప్పుకోవలసినిడి మనవి చేస్తాను, దిద్దుకో వలసివది దిద్దుకుంటాను. ఏ విధంగానైనా, చేమకూర 5వి చమక్కారాలమ ఆంద పాషాత్య వరులు నంపూర్ణంగా తెలుసుకోగలగడి మే మన కందరికి వాంఛవీయము కదా,

“పీ యెడ మేళ చూతురు గజీంపరు జూజలు జారుపాటులకా” చిక్కడ్‌ పల్లి వంతు హైదరాలాద్‌.20. వర్థ్‌ఇ్థ్‌్ట్టో పార్ల కజశాల్‌

విషయనూచికలు పీఠిఠకు హృదయోల్లాన పీతిక తం థి కృతి భర్తల ఆచారము అలం ల! ఆనాటి నా అభిపాయము అలం 1కి దురల్షిపాయము అజం న! వందేవాము _ వర్యటన ఉం 11 కళాదృష్టి ంం కిక్‌ వా కోరిక అజం న! విజయవిలానము అజం శిల కవి పరిచయము అం 18 కథావమ్తవు అలం ర్య వన్నివేశాలు _ పదాణ ఎం న! కావ్యగుగాలు లం శి? చార్విశక విషయాలు అలం కీర్‌ వ్యాఖ్యాతల పొరపాట్లు లం శ్ర పాఠాలకోవం అన్వేషణ ఎం 18 అందీ అందని అందాలు లం య! దిద్దుబాట్లు లం కఫ (వశంనలు అలం శీ! రఘునాథరాజు ఉం 18 | వబంద వర్ణనలు అలం 42 కవి జీవితము ఎఖ వివి కవి పారన నంపెత్తి ఎం ల! పారంగథఢథర రచన లం లలి వ్యాకరణ దోషాలు అంం న! కవి విర్ణయము జలం న! శక్‌ న్వల్ప విషయం న శకి విజయవిలాస రచన ఎలు ల! నాటకీయ రచన అలం 48 ముగ్గురు నాయికలు అలం న! వందే హాంతాలు ఉం 47 ఒక్క చిన్న రహన్యం అలం లక్‌ అర్థంలేని ఆవవాదాలు అలం ! గద్యములు అలం వ్య పండిత _వమాదము అలం 49 కవి హించివది తంల ర! వళంపా పద్యాలు 66 వ! అనుకరణలు అలం న! న్వయం కృవి ఆం ఠ్‌కి వ్వభావ వరిశీలన జం లివి కృతజ్ఞత ఉం త్‌క్‌ వబఐబం౦ధాని థి దైవ (పార్థవ జలజ ల వురవర్దన తంం 18? కృతివతి వంళ వర్ణన అ44 న! వజిల వర్ణవి లం $18 రఘునాథరాజూ అలం శిరి కందకము కోటకొమ్ములు ఇజం క1ల్‌ శృతి ఇవ్వాలన్న నంకల్పము ,.. ఠ్‌కి వువ్చలావికణ జలం 180 కృతి నమర్పణ వన్నాహము ... 48 వాట్యకత్తెలు జం శశి కవి వళంన అలం శ8 | వేశ్యలు _ విటులు అలం 187 వన్మ్యంతములు ఎఎం 188 తోటలు అజం 40 కథా (ప్రారంథము అం 1807 ఛఈర్మరాజు అలం $68

అర్జనుడు లుం 15% అద్దనుని విరహ కానము ఎం 518 గదువి రొక ఇం 158 నుభ్యద విరహము 660 588 నుళద వర్ణన . 150 వదినెలు మేలము లాడుట ... 588 గంగా స్నానము లం శశిక శై త్యోపచారములు 600 $్‌8 5 ఉలూచి కథ న. 180 మదనాదుల ఉపాలంభనము ఠం త్‌ర్‌ 0 చిత్రాంగద కథ ఇం 807 నుభళ్యద వివాహ ఘట్టము ః 5608 సాయంకాల వర్ణన ఉం 828 శివునికి జాతర న ల్‌/0 ఆళ్వాసాంత పద్యములు 44 844 వివాహ సన్నాహము 642 క్‌?! రెండన ఆశ్వాసము ఎం .! నుభదద్రార్జునుల పమూణము ... 401 శోభనము ఉం 87/1 యుద్ధము 68 810 బ్యభువాహన జననము అం రిని విజయము న 815 నంద చెప్పిన విషయము లం ! ఇంద్ర (సస్థపుర (సవేశము ,.. 617 రైవఠ కోత్సవము లం 42కి ద్వారకలో బఐలరామాదుల సభ ... 019 నుళ్యద రాక లం శశికి బలరామాదులు ఇంద _పస్థమునకు వెళ్ళుట 627 విలరాము డర్జనుని చూచుట ,,, 446 ఇంద్ర _పస్థమున వైవాహీక ఉత్సవము 682 మఠద్ర శజ్యహాష జలం 457 శ్రేశీ గృహవర్షన లం 685 వివాహ విషయ పస్తావన 620 శ79 చెలికత్తెల హీ్‌తోప్తలు లం 4 4! నుళద యతి నడుగుట లం శ82్లీ ఆభిమన్యుని జననము తలం ను! అర్జునుడు సుభద్రను వేడుట ,., 407 (వజంధాంతము లం 666 ఆశ్వాసాంతము లం 6518 అనువంధము 1 ఆం 689 మూడన ఆశ్వాసము అం క్‌17 అనుబంధము 11 492 870 శే

॥ నీ మ. శాం. నాశనమే టై ః య. క... లల చలా సం వశ స్త ;! లే చ. క. న స్ట ప్త య. శన య స (| లో! ఇ లి. ళు న. లిత్యాపా. న. జ్‌? యా. తి స = లాస్‌ పో నే శీ . ళీ న్డ్‌ త న టా 2 వ న్‌ ఉం ఇ | తతత మ చ స న ఇట ష్‌ న్‌ శ తా న. ఖో జే నే మ మ... , ఖీ న. వ. వ. శ్శి వ. గ ష్ణ ఖు | స చ టా. న. ఇ న స్‌ స గ. _ స / చే ప్యలి న్‌ా జ్శ ఇ న్‌. 1 ళ్‌ సో ర న టా స. లే య్‌ స్‌ బ్‌ వ్‌ స క నం ల వ ఫో సన? గ ౩ క స లీ త! ఉక ళ్‌ | ఎ 1 (యం యస నెట్ట న శ లీ నం "7 క ః న. పో ఖే శ్రే (స్టా వ. జ ప్‌ ం ॥ జ్య ఇ ల ఓ ఖీ న న [1 స ఎ. న గా... స. లస ల టే శ టా స స గ్‌, తజ ఇ శీ +క్కు ళ్‌ నట న్‌ న స స “మ! అ యు... త టు ణ్‌ టం ర అల గో లో టీ. షే మ స టై 7 ల] శ్‌: జ స. [| ఫైల్స్‌ గ. తా క్‌ . శ ౮ నం ప న. | |! కస ఈ... ఎ స్ట ల శల శేష జ శ్‌ కే, + న /. జిల క హా మ టి ఫే గ. భ్‌ క + “త్ల ల ం జ్స గ అ స శ శ రా శల ల జ ళ్‌ న్‌ శ్‌ ల! ల త ల టో చ 4 ః శి శ ను న. 1. స | క శప ళ్‌ ఇ శ ॥ శి | జే ॥ "| క [1 స ॥ | శా . శ శ ॥ శ్‌ 2 న + కీ శీ చ్చ | ॥ గ్‌ కే | క ళ్‌ ఉ శ ల" ల్‌ క్త , ల శ శ్శః ఇ శ ॥ తావీ ధర్భారాలత్రు లం వసనం = శేతింత.2087 మరణం * లి-లొ- 28973

ఆవినదగు నొద్వురు నెవ్చీన , ఎనినంతనా వేగవదతో టివరించదగుకా త్‌నీ తొల్లి నిజము వెలినీనో మనువాలవో నీళి వడులు,*** అటువంటి నీతి పరులైన పొళఠ సహృదయులకు

అచ విజయవిలాసవు ఇమువాప్తునకాప్రాంనాణానా. హృదయోల్లాన పీఠ 5 ఉం

ఇ. పాకరుచి చాలా చిన్నతనంలోనే 15, 18 నం. వయనులోనే నన్ను ఆకర్షించింది. ఆ రోజులలో వనుచర్విత, మనుచర్మితలకంటె విజయవిలాసం మీదనే నాకు అభిమానం ఎక్కువగా ఉండేది నా పద్ధెనిమిదోయేట ఒక నాటకం (వాయవలని వచ్చి ఈ విజయవిలాస కథనే “విలా పాద్దనము” అన్న పేరుతో నాటకంగా రచించాను. దానిని వేగుంజుక్కూ (గంథమాలలో తరువాత (ప్రచురిం

చాము గూడాను.6

అయినా అనేక పద్యాలకు నరియైన అర్జాలు తెలియకుండా ఉండేవి. ఆనాటికి విజయవిలానం వ్యాఖ్యానాలు యేవీ (ప్రచారంలో లేవు. ఉన్నా నేను చూడలేదు. తరువాత కొంతకాలానికి 1811లో (ిహ్మథ్రీ వేదం వేంక్టటాయశావ్రిగారు విజయవిలాసం వ్యాఖ్యానాన్ని (ప్రచురించారని విన్నాను. (శ్రీ వేంక (టాయశావ్రగారి వ్యాఖ్యాన నైపుణ్యాన్ని వారి మేఘ నందేళ వ్యావ్యానంలో చవిచూచిన వాడిని కౌబట్టి ఈ చక్కని కావ్యానికి యోగ్యమైన వ్యాభ్యానం లభించి ఉంటుందనీ చేముకూరకవికి ఆంధ్రసాపాత్యము ఇవ్వ వలనిన రుణము కొంతవరకు తగ్గి ఉంటుందనీ నంతోషించాను.

అవ్పటి పండితులు శాన్రిగారితో, “అద్దములోని లిల్బివలె ఆబ్బియునబ్బని యర్హములబే నబ్బుర మొనంగుచు, కొకలీగీతముం టోలె మధురంబయ్యు నన్ఫుటంబై, రనిక గోష్టులయందు సందేహాంతచర్య (రృ లకుకా గారణందై, కాకి మెలంువలతో నిండీ, నంపూర్ణానుభవమువకు రాకయున్నట్టి యూ రసోత్తర (ప్రవింధము (విజయవిలాసము, ను వైతము యెల్ల వారికిని సుటోధంబగునట్లు మద్విరచిత విపుల వ్యాఖ్యాన ముతో (పకటింపుడునుగాక ” యని తమ యీస్సితమును తెలియచేనిరి. “యథామతి పాఠనిర్ణయ వ్యాఖ్యా రచనాది వరిశ్లేశము వహించి, సకలసౌకర్య సంవన్నంబుగా వీ మ్ముదణమును నమకూర్శినాండ” అని శమ వ్యాభ్యావముథాన ఉన్న “విన్నపం”లో (పకటించారు.

ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని చూడాలని ఎంత కుతూహలం ఉండీనా 1820 (ప్రాంతంవరకు నాకు ఆ అవకాళం చిక్కలేదు, తరువాత ఉద్యోగరీత్యా నేను నెల్లూరులో ఉండడం తటస్థించింది. అక్కడ మి్యకులు లైరవరవు నుబ్బారావు 3.4.1]. ఆనం వద్మనాభరెడ్డి 5.4.11.. మొదలయిన వారికి విజయవిలానంలోనవి వద్యాలను, వాటి అందాలను అన్పుడప్పుడు తెలియజేన్తుండే వాడిని. ఈ ఉత్పాహంతో నున్బారాపుగారు

ఇత్వరలో నే విలాసార్దన నాటకమును పునర్ము[దణచేని పాఠఠమసహాశయులకు అందించగభవని ఆశిస్తున్నాను.

[2]

10 విజయవిలానము (తరువాఠ కీర్రిశేములు) వేంకళటాయశాస్తిగారి వ్యాఖ్యానాన్ని పట్టుకొని ఇంటిదగ్గర పఠించడం ప్రారం థించారు. ఆందులో, నేను చెప్పినవాటికి భిన్నంగా ఉన్న వ్యాఖ్యానాలను చూచి ఒకరోజు క్తబ్బులో ఈ మ్మిళశులు నన్ను హెచ్చరించారు, దాని తరువాత నేను ఆ వ్యాఖ్యాన (గ౦థాన్ని తెన్పించుకొని ఆఅమూల్యాగంగా చదివాను, అనాటి నా అభిప్రాయము :

క్షమిందాలి. అనాడు నాకు కలిగిన అభ్మిపాయము మనవిచేస్తాను. వేదంవారు అనేక పద్యాలలో సరైన వ్యాఖ్యానం యబివ్వలేదనీ, ఎన్నో అందాలను (_పకటించలేదనీ, కవి _వ్యకమాది కావ్య గుణలనూ, నియమా లనూ పూరర్తిగావారు గుర్రించజాలకపోయారవీ అనుకున్నాను. అంతకు పూర్వం భీ శౌన్రిగారి వ్యావ్యానం మీద ఏర్పర్చుకున్న అభిప్రాయం కొంత చెదిరింది. ఈ రసవత్తర కావ్యానికి సరియైన వ్యాథ్యానం ఇంకా రాలేదని విచారిందాను. ఈ అభిప్రాయంతో, మ్మికుల గోష్టిలో కొన్ని వద్యాలను చదివి వేంకట్రాయశా శ్రీ గారు ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానం ఏ విఠంగా సంతృప్తికరంగా లేదో, వాటిమీద నాకు ఉన్న అధ్యిపాయం ఎటు వంటిదో చర్చారూపంలో, ఉదాహరణ సహితంగా వివరించాను, అప్పుడు వారందరు వేరొక వ్యాఖ్యానం (వాయఘనవి (సోత్సపొంచారు.

వ్యాఖ్యానము [వాయడమనగానే గుండె విద్దలయింది, నేను కాలేజీలో లెక్కలుచెస్పే ఆధ్యావకుడను. సర్దా ఆం్య్రసాహిత్యములో, నేమ చేనిన సాపాత్య పర్శ్నీశమ వ్యాఖ్యాన రచనకు చాలదని నాకు బాగా తెలినును. మ్యుపనిద్ధులయిన కవులదగ్గరగావి పండితులదగ్గరగాని నేర్చుకోగలిగిన అవకాశాలు నాకు లభించలేదు, అయినా సర్దాగా చదువుళుండేవాడను. కావ్యాలు చదవడమూ, ఆనందించడమూ, అవకాశము దొరికినప్పుడు ఆయా కావ్యాలను గురించి నాకు తోచిన విషయాలు మికులకూ విద్యార్థలకూ తెలుపుతూ ఉండడిమూ నా కథిమానవిషయాలు. (గంథరచనా కుతూహలము లేకపోలేదు.

దేవరాజు వెంకటకృష్ణారావు (మొన్ననే కీర్తిశేమలయారు) గారూ వేనూ కలిని వేగుజుక్కూ (గంథ మాలను ఐరంపురములో స్థాపించి పదిహేను (గంథాలు (వచురించాము. అప్పటికి మదాసులో విజ్ఞాన చంద్రికా (గంథమండలివారూ బందరులో అర్మర భాషాభివర్ధనీ (గంథమాలవారూ మంచిమంచి (గ్రంథాలు (వచురిస్తండేవారు. వారు చరితలు విజ్ఞానశాస్త్రాలు ఇటువంటి (ప్రచురణరే చేస్తుండేవారు. వారిరో పోటీ లేకుండా మేము వారు నిడిచి పెట్టిన సాషిత్యశాఖలనే_ డిపెక్టీవ్‌, దార్మితక నాటకాలూ, స్వీయానుళవాలుగా (వానిన నవలలు ఇలాంటి వాటినే. (పధావంగా (ప్రచురించేవారము. అ కారణంచేతవే విలాసారున (పౌరాణిక) నాటకాన్ని కొవ్ని నంవత్సరాలవరకు (ప్రచురించలేదు. క

ఈలాంటి కృషిలోనుండిన నాకు వ్యాఖ్యారచన ఆంత నులభం కాదుకదా । అఆమరాలూ నిఘంటువులూ, వ్యాకరణాలూ రావాలి. అలంకారములు, రసములు ధ్వవి మొదలైన వాటి లక్షణాలు తెరియాలి. ఆ పాండి త్యము నాకు లేవందునల్ల ఆ (పయత్నము మానుకుందా మనుకున్నాను.

ఆయినా, నా అలిమానకవిలో నేను చూడగలిగిన విశేషాలని నే ననుకున్న సౌగమలూ, మిత్రులు వార్షించిన అందాలూ. ఇవన్నీ ఏమికావాలి? జగాలూరువాఢూ మరికొందరు వ్యాథ్యాతలూ శమ రచన అన్నింటిలోనూ ఆ పాండిత్యము చూఏంచారా?ః ఆ మీమాంపలేవీ లేకుండా, కేవల రన్యగహణనికే ఉపకరించే వ్యాఖ్యానాలు లేవా? అన్న (వ్రళ్నలు వృట్తాయి. [సయళత్నించడమే మచచిదనిసించింది, మతే ఫలితమూ లేకపోయినా నాకు కావ్యములో కనబడీన " అందాలూ విశేషాలూ ఇలాంటివని లిఖితరూనంగా ఉంచిపట్టవుతుండి.. అని ఉనక్రమింధాను,

వృాదయోల్లాన పీఠిక ! నందేహము - పర్యటన : మ్మికు లెంత హర్షించినా, నే విచ్చిన విశేషాలను సండితలోకం ఏలాగు న్వీకరిన్తుందో, పెద్దలుచెప్పింది కాదనడము ఎంక పాహసంగా భావిస్తారో అన్న సందేహాలు మననునిండ అలుముకొన్నాయి. ఈ సంది హాన్ని దూరంచేనుకోవడం, అంటే ఇంకొక వ్యాఖ్యానం అవసరమా కాదా అనే విషయాన్ని తేల్చుకోవడం ఓపధానం అనుకున్నాను. ఇందుకొరకు నా ఉద్యోగంలో ఉంటూనే ఎప్పటికవ్వుడు ఉద్యోగంనుంచి అవకాశాన్ని చిక్కించుగాని. బరంవురం మొదలుకొని చెన్నపట్నం వరకున్న ముఖ్యమైన ఆం(ధ్రనగరాల్లో పర్యటన జరిపాను ; పర్యటన సందర్భాన పంగత గోష్టలలో నా వ్యాథ్యాన విధానాన్నిగురించి ఉపన్యాసా లిచ్చాను, చర్చలు కావిందాను. ఆయా (పదేశాల్లో పెద్దలు అవేకులు (వీరిలోని శ్రీపాదకృష్ణమూ ర్రిశొస్తి, చెళ్ళవిళ్ళు వెంకటశాస్త్రి, వడ్డాది నువ్బారాయుడు, తిప్పరాన మార్యపసాదరాయకవి, ఆచంట సాంభ్యాయన శర, కాళీ కృష్ణాచారి, వేమవరప్కు రామదాను, కేతవరప్పు వెంకటకా స్త్రీ...) శాన్రిగారిమీద ఉన్న అభిమాన గౌరవాలరో వారి వ్యాఖ్యానాన్ని సమర్థించడానికి, నా వ్యాఖ్యాన విధానాన్ని నిరాకరించడానికి గట్టిగా (వయ ల్నించారు; కావి, (పయోజనం లేకగోయింగి. వారిలో కొందరు నే నడగవిదే ఇచ్చిన ,ఆల్మిపాయాలివి : కళా్యవపూర్ణ (తివురాన సూర్య్యప్రపాదరాయకవి__ “విజయవిలాస కొవ్యమున వేంకటనత్కవి చూపినట్టి య క్కంజమగు నందియందని యొకానాక చందపు పల్కుటందముల్‌ నిజములు విప్పిచెప్పితీవి నేర్చుదలిర్పగ నీదువ్యాఖ్య ది గ్విజయముగాంచు గావుత వివేకవిధానను ధర్మరాట్కవీ” మహామవోపాధ్యాయ ఆచంట సాంథ్యాయనళర్మ___ “చతురమగు వేంకటరాయకావ్రీ బుద్ది కందనటి యందములు నీదు వ్యాఖ్య(జూపి చి చూపినాడవు నూకు నీ సూత్మబుద్ధి జొర; అంధ్రవిశారదుం డగుదు వీవు” వడ్డాది సుబ్బారాయకవి.._ “చరిఈయు నర్దపుష్టియు రనస్ఫురణంబు గలీరభాన బం ధురతయు మాకరంద(?) రనకుందిల నత్పదగొరవంబమిలుకా వెరవున జూపినాడవు వివేకులు మేలన ధర్మరాయనీ మరుచిరవామ మాంధ్రమువన మన్దితిగాంచును వాష్య్మయమ్మునలా””

• ఈ పెద్దలిచ్చిన అభి,పాయాలను ఆ రోజులలో ఎప్పటికవ్వుడు వథత్రికలకు వంవిన్తుండేవాడను. గండాణగడచి నా వ్యాఖ్యానం (నచురణ అరిగినంతవరకు వాఢు నజీవులుగా ఉంటారో ఉండరో ఇన్న భంయును,

12 విజయవిలానము ఇటీవలి వరకు ఆం్యధృపదేశ్‌ అస్థానక్ష విగా గౌొరవమునంది కీ ర్తిశ్రేషులయిన శతావధాన శిరోమణి (హ్మాథ్రీ కాళీ కృష్ణాదార్యులవారు..._ “కవికిళా గల్గునొ కల్లదో యనెడు శంకళా గల్లగాబేయ న మీ ర విశేషంబులు చేమకూరకవి సద్యాలందు జూపించినా న! వవురా ॥ మెచ్చితి మామకొగమన వార్తాఖ్య స్టలంబందు పీ వివృతిం; బౌంగితి నీదు చాతురికి తాపీపంళశముక్తామణీ”” రైర్యం తెచ్చుకొని వ్యాఖ్యానం చెయ్యడానికే పూనుకొన్నామ. మహామహడు ని. పి, (బొను దొరగారు (వాయించి, మ్యద్రాను ప్రాచ్యలిభిత భాండాగారంలో ఉంచిన జూలూరి అస్పయ పండితులవారి వ్యాఖ్యానాన్ని, పూండ్ల రామకృష్ణయ్య అము[దిత (గ్రంథ చింతామణి మయూఖాలను పరిశీలించాను. నా వ్యాఖ్యానరచన సాగుతూ ఉండగా తరువాత కొన్నాళ్ళకు వేంకట్రాయశా స్త్రీ గారికి అలిమానకేర్యదమైన నెల్లూరు నగరంలో మహాపండితులూ. వేదము వారి మ్మికులూ (బహ్మ (శ్రీ దుర్భా నృునహ్మణ్యశా స్రగారి అధ్యక్షతను నాలుగైదు నభలు జర్‌వి అక్కడి పండితుల అంగీకారాన్ని గూడ సంపాదించుకో గలిగా నమకున్నాను. తరువాత “భారతిలో” "విజయవిలాస వ్యాఖ్యాన విధానము? అన్న పేరుతో, కొన్ని పద్యాలకు పూర్వ వ్యాఖ్యాతలు ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానాల బొచిత్యాన్ని సవిమర్శకంగా అండించి నా వ్యాఖ్యాన విధానాన్ని నివేదించు కున్నాను.4 ఇంతలో, నా జీవిత పరిస్థితులు మారినందువల్ల నా వ్యాఖ్యాన రచన కొంతకాలం వెనుకఐడిపోయింది, అంతేగాక సబంధసఠనానికి విముఖత (పబలంగా కన్పిస్తున్న ఈ దినాలలో ఈ వ్యాఖ్యానం అవసరమా అన్న సందేహం గూడ నన్ను మరికొంత నిరుత్సాహపరిచింది. అయినప్పటికి, అట్టి వ్యాఖ్యానం మన వాజ్మియానికి చాలా, అవసరమనీ, ఇట్టి రచనలవల్ల (ప్రబంధవిముఖత పట్టు సడలిపోవడానికి కొంత ఆవకాశం ఏర్పడుతుందని సండితమి(తులు ఎన్నో నర్యాయాలు, అనేక విధాలుగా చెన్సడంచేత నా వ్యాఖ్యాన రచన తిరిగి వేగాన్ని నంతరీంచుకున్నది. నా కోరిక: నా పాండీత్య సకర్షకోనంగాని, ఇతర వ్యాఖ్యానాల్లో తప్పులు పట్టడావికిగాని నేను ఈ వ్యాఖ్యానావికి పూమకోలేదు. విజయవిలాస కావ్యంలోని పద్యాలలో కొన్నిచోట్ల (ప్రనృుటంగానూ, మరికొన్నిచోట్ల విగూఢంగానూ ఉన్న అనేకరకాల చేమకూర చమత్కారాలను సవ్యంగాను, నమంజసంగానూ (పకటనచేని కవియందళి గౌరవాన్ని ఇనుమడింపజేయడానికే నా ఈ (పయత్నము, మవ కవి పోకడలను, అభ్యాసాలను సాద్యమైనంతవరకు పరిశీలించుకున్నాను. చేముకూరకవి తీన వర్ణనలలో ఊహించిన విశేషభావాలను, హవణికలను నా వ్యాధ్యానంలో వివరించి చూపడానికీ [పయత్నిం చాను. కవి హృదయపూరిత రచన ఉన్నవాడు కాఐమ్సే మనకి పాఠకుల శర్ధకు ప్మాకుడయ్యాడు. +అవకాశముం పే పాఠకమహాశయులు 1888 లోవి భారతి నంపు. 8 నంచికలు 8, 1. 5, 8లో ఉన్న ఈ స్హై మదీర్ధ వ్యాసాలను చూడాలని ప్రార్థి పున్నామ,

హృదయేోల్తాన పీఠీక 18 క అంత్రేకాదు; న్వయంకృషివల్ల ఆద్వితీయమయివ కీర్తి నార్జించి ఆంధ్రసాహిత్య (ప్రపంచమున అమరుడయి విలిచిన మనకవి ఆం్యధ్రపాతకులకూ యువకలోకానికీ ఆదర్శ(ప్రాయుడుగా ఊంటాడవి ఆశించాను చూడండి : అర్జనుడి తీర్థయాగకలో గంగానది స్తుతి మన కవి ఇలాగు వాశాడు: తా వైరింప, కవర్ణయుండంగ భవద్గర్భంబునళా దాల్చి తే జోసహ్యుకా శరణన్యు(గాంచి యల నీహార కమాళృత్‌ కుమా రీ సాపత్న్యము గన్న మోహప్ప బురంధ్రీ రత్నమౌదీన; కౌ దే పర్వజ్ఞుండు నిన్ను వేల తలవై నెక్కించుకో జాహ్నవీ. (వి.వి. 11140) దీనిలో ప్రతిపడము (ప్రతిఅక్‌రము ఆర్థపృస్టికలిగి కవి శిల్పనై వుణ్యాన్ని (ఏకటిస్తున్నదని వేరుగ చెప్పనక్కరుండదు. పార్వతికి సగముదేహ మిచ్చిన ఈశ్వకుడు గంగను తలపై పెట్టుకోడానికి ఒక కారణం సూచించాడు. మువి కూతురు పేదరాలు (అందుకే జాహ్నవీ మూడక్షరాల 'పేరు) పార్వతితో నమానమవడమే కాక భర్త నొక ఇంటివానిగాచేనీన కుటుంబినిగా ఆమెను మించిపోయింది, అమె వీహారక మాళ్ళల్‌ కుమారి. గొప్ప రాచవారివిడ్డ (చాలా ఆక్షరాల పేరు. ఆంతేకాదు,ు ఆకూ అలమూ కూడా తినకుండా (అపర్జ అయి) తపన్సుచేని ఎంతో మహిమ నార్జించిన యువతి. అటువంటి దానివి గూడా ఈ జాహ్నవి మించిపోయింది, భార్యను తలమీద నెక్కించుకున్న శివుడు, కామాంధుడూ తెలివతక్కువాడూ కాడు. సర్వజ్ఞుడు - అన్నీ తెలినినవాడు. ఇటువంటి ఇంత ఆర్జాన్ని ఆ నాలుగు చరణాలలోనూ ఇమిడ్చిన జేమకూర కవిని ఎంతని (సళంసిచగలము. అడుగముగున ఈలాంటి హృదయరంజకమయిన ఆర్థాలనూ అద్భుతమయిన అందాలనూ సాధ్య మైనంతపరకు పాఠకలోకానికి తెలియపర్చడాని.కే (ప్రయత్నించాను,

ఈ వ్యాఖ్యాన ఫలితంగా పాఠకులకు కవిమీద ఇతోధికమైన గౌరవం కలిగితే నేను ధన్యుణ్ణి, విజయవిలాస కవి గతించి మూడువందలయేళయి సంవత్సరాలైనా ఆ కవిని మనం సంపూర్ణంగా అర్థం చేనుక* లేకపోయాము అనే ఆసయళం ఎంత తొలగితే ఆంత మంచిదికదా

ఠి కవిపరిచయము

కవి ఎన్నో మంచి కావ్యనియమాలతో (గ్రంథరచనకు పూనుకున్నాడు, మాటలకున్న విలువలను బాగా గుర్తించాడు. ఉపమావాచకాల విషయమూ తిరస్కారపదాల ఉపయోగము, పలుకుఐడులలోనూ లోకోక్తులలోనూ. చూపదగిన చమత్కారమూ ఇవన్నీ చక్కగా గు ర్తించినవాడు. సన్నివేశానికి తగిన పదమును చక్కని అర్థగౌరవంతో(పయోగించే నేర్చు నలవరుచుకున్నాడు, ఆతని _ప్యకమాభిలాష అద్వి తీయము. మాటల విరుప్పలు మహాద్భుతంగా ఊంటాయి.

ఇన్ని విశేషాలతోచేనిన రచనమ ఆవగాహనచేనుకోనడము చాలా కష్టమయిన కార్యము. అప్రంక్ర నిర్ణయ వ్యాఖ్యారచనాది పరిశ్లేశము” మహాసండితులయిన థ్రీ వేదము వెంకటరాయశాన్తిగారికే అవసర మయివవ్నుడు, నావంటి వాని కది ఎంత పరిశ్లేశ భరితమో వేరుగ చెప్పాలా. లలనా

రవి. వి. అం'పీ విజయవిలానము,

14 వీజయవిలాసము సన్ని వేళాలు = పదాలు : కథా సన్నివేశానికి తగిన పద (పయోగము ఉన్నప్పుడు వ్యాఖ్య నులభముగా సాగుతుంది. అది కనవిడవప్పుడు వ్యాభ్యాత ఎంత (శమ అయినా పడి సరియైన అన్వయము కనబరచాలి. లేదా, చేమకూర కవిని వటి "తోటకూర" కవిగా అపయళముపాలు చెయ్యాలి ; అతని కవిత్వాన్ని అనేక విధాల ఎంతగానో వ్రళంపదిన పండితులను, కవులను. విమర్శపలను వట్టి “మిథ్యావాదులు'గా పఠిగణీంచాలి. ఆ వని చేయడానికి ఇన్టములేవివాడను కాబట్టి అవసరమయినంత (క్రమ సడడానికే నిదదమయాను. ఒక్కొక్కప్పుడు ఒక్కం విషయంకోసం రోజుల తరబడివి_ కొన్ని సమయాలలో నెలల తరబడివి_ (శ్రమవడవలని వచ్చేది, చూడండి ? చిశ్రాంగద వర్ణనలో ఒక చిన్న పద్యం; కన్నెనగు మోముతోడన్‌ పున్నమచందురుని సాటి. బోలున వచ్చున్‌ ; సెన్నుదురుతోడ మార్కొని ము న్నందణు జూడ రేక మోవక యున్నన్‌ (వివి. 1.187) ఈ సద్యములో చందుడు పూర్వము నుదురుతో మార్కొని అంటే ఎదిరించి ఓడిపోయి “రేక మోయ” వలనీ వచ్చిందని కవి అన్నాడు. ఆ పనే జరగకపోయి ఉంటే, ఈనాడు అమె నవ్వు ముఖముతో సాటి పోల్ఫ వచ్చునన్నాడు. వేదమువారు. దీనికి “ఇట్టబయలైన అవమానమునకు పాలయి, జాబు మోయు పనివి (తపాలా నొకరీని చేయకున్నయెడల * అవి వ్యాభ్యావించారు. మార్షొని (ఒర్జారించి)ి అవమానానికి పాలయి జాలుమోయు పనిచేయడ మంటే ఏమిటి? ఆ జాబేమిటి ? వ్యాఖ్యానంబండి ఆగక తప్పదు కదా; జూలూరు అప్పయ్యగారు (బౌళా దొరగారికో నం (వానిన వ్యాఖ్యానం చూచాను. దానిలో తపాలా నౌకఠీ అనడానికి ఐదులు “హర్కారా” వనిచేయనియెడల అని వ్రాశారు. రేక అం'ే లేఖ కావచ్చును; రేకమోయుపని తపాలా పనే కావచ్చును, ఆ పలుకులకు ఆ ఆర్థములేదని అనలేము కాని, ఎదిరించడంతోనున్న అ పన్నివేశానికి ఆ అర్థం కూడదని వదులుకున్నాము. ఇంక దాని ఆర్థం ఏమిటి అని కొన్నాళ్ళు తసనపడి నే నిచ్చిన గంటు గాయము అన్న అర్థానికి వచ్చాను, ఆగం'పే పుండయి మాని మచ్చకట్టి చంద్రునిలో ఉందవీ, ఆ మచ్చ లేకపోతే ఈ నవ్వు మొగముతో ఉవమించదగునవీ చక్కంని వ్యంగ్యార్థము కలుగుతుంది. అపార్థము చెప్పినందువల్ల ఈ పౌగసంతా కనబడదు, గంగానదిలో అర్జునుడు స్నానము చేనినవ్సుడు తమి నిగుడ గుడా కేళుం డమర నదీ విమలవారి నాడుచునుండన్‌ యమునా నది గూడినతో యమునా వది తనరె.ద త్క చామేచకమై (వి.వి. 1.120) అని కవి వర్జించాడు. గంగానది తెల్లని నీటిలో అర్జనుడు స్నానం చేష్తాంపే అతడి నల్లని దట్టమై నిడుపైన తల వెం్యడ్రుకలవల్ల అది యమునానదిలోని వల్లవి పీరా అన్నట్టుందని దొవి భావములో ఒక భాగిము. ఈ నన్నివేళములో అర్జునుడిని “గుడాకేషడు” అని కవి "పేర్కొన్నాడు. వ్యాఖ్యాతలు గుడాకా ఇ ఆలన్యము వర్కు ఈపడు అ దొర (అలినతలేనివాడు) అని అర్థం ఇచ్చారు. భగవర్గీతలోనూ భారతములోనూ. ఆ పేరుకి

ప్మాదయోల్ల్తాన పీఠిక 15 ళ్‌ ఈ ఆర్థం పరి ఆయినదే. కావి, ఈ కవికీ ఈ సన్నివేశానికీ ఆది ఆమరదు, దీనిలో ముఖ్యమైన విషయం తల వెం్యడుకల (కచ) వర్ణన, గుడాకేశ శద్దిములో “శేఖ ఉన్నది. దాని అర్ధము గూడ తల వెర్యడుకలనే. కాబట్టి కవి హృదయములో కేశముతో సంబంధమున్న అర్థమే ఉండి ఉండాలి. ఆ అర్థం ఏమిటో తెలును కోడానికి చేయదగిన (వయత్నమంతా చేయక తప్పదుకదా, చార్మితక విషయాలు : చారి[కక విషయాలు చెప్పవలని వచ్చినప్పుడు కవులు సాధారణంగా కృతి భర్తలను అతిశయోప్త అతో వర్జి స్తుంటారు__. ఓడిపోయిన పోరాటాలు గెలిచివట్టూ, వడి మందిని శత్రువులను చంపి, సహ్మస్రాధిక విమతులను చంపినట్టూ (వాయడం ఉంది. కృతి భర్త రమునాథ రాజువంటి సండిత (వళువయికే ఆ మాటల అర్థం తెలిన్‌నవాడు కాబట్టి ఆ ఆతిళయోక్తులను వారించకతప్పదు. ఆ చారిితక విషయాలు తెలునుకోడానిక్తి బెంగుహూరులో ఉంటూ, ఈంజావూరు డీన్‌ (టిక్టు గెజిటియరో (మాన్యుయలో) మెడ్రాను లిటరరీ సౌవైటీనుంచి శెప్పించుకొని దానిలోని కొన్ని విషయాలు “విజయవిలానములోని చార్మితక విషయాలు" అవి ఒక వ్యాసము వ్రానీ పాం్యడ్రంగి రామారావుగారు (ప్రచురిస్తూ ఉండిన “వుష్కురిణి" మాన సంచికకు పంసించాను. చేమకూర కవి రాజుగారియందు భక్తి విశ్వాసాలు కనబరచడమే కాక, వర్ణి స్తున్న విషయాలయందు గూడా అ గుణాలే (వదర్శిప్తాడని సభలో చెప్పుతుండేవాడను. అ విషయాలు పూర్తిచేయకముందే ఆ (గ్రంథము లై(బరీకి వాపను వంసించవలనివచ్చింది, తరువాత విజయవిలాపములోని వస్ట్యంశాలలో ఉన్న ఈ కింది వద్యము కంటపడ్డది. తోద్ధగాచూచాను, నుస్థిర లమ్మీ మహిత మ ణి స్థగిత గృహాంగణునకు నేపాళ నృపా ల స్థాపన చణునకు, నక లాస్టాన (ప్రణుత వర గుణొభరణునకున్‌ (వి.వి. 1-62) దీనిలోని రెండవ వర్ణన ; నేపాళరాజును రఘునాథుడు నింహాసనముమీద నెలకొల్పినవోడని. ఎక్కడ నేపాళదేశము ? వేయిమైళ్ళ దక్షిణముననున్న తంజావూ రెక్కడ॥ ఆ రాజు రాజ్యభ్రస్టుడయి తే ఆతనికి పాయంచేనే వారెవ్వరు దగ్గరలో లేకపోయారా ? దేళం గొడ్డుపోయిందా ? ఇడి శ్రేవలం అసత్యం అని అను కున్నాను. ఆ దినాలలో, దుర్భావారి అధ్యక్షతను నెల్లూరులో ఉపన్యనిన్తూగూడా, ఈ పద్య విషయం శేవలం ఆఅసత్యమయినా కావాలి, లేదా, సహించడానికి వీలులేనంతటి అతిళశయో క్రీ అయినా కావాలని మనవిచేశాను, చెన్నప్పరి చేరిన తరువాత ఈ ఆలిప్రాయము మార్చుకోవలనీ వచ్చించి. రఘునాథరాజు కుమారుడు విజయరాఘవ నాయకుడు (వ్రానిన రఘునాథాభ్యుదయ ద్విపద కావ్యము చూచాను; దానిలో రఘునాథుడు కట్టించిన లక్ష్మీ విలాసము అన్న ఇందిరామందిర వర్ణన ఇలాగుంది. క. భభతళ అకక మేలైన పటికంపు మెటికలు కల్లి కదనంబులో చోళగుని గెల్బినట్టి పోలికల్‌, నేపాళ భూపాలకునకు దొరతనం విచ్చిన దోర్విలాసములు; దురములో నల సొంద్య తుండీర పతుల

14 విజయవిలాసము బేరి గెల్చినగెల్పుః సింహాసనముస నా రొమచేవరాయల నిల్పుటయునుః మొదలైన విజయముల్‌ ముద్దులుగుల్క( బదరక(వాసిన భావనముల్‌ మెరయ ఇందింది రొలక్‌ యిందిరా రిమణీ కందళిందిన వేడుకల్‌ గటారింప రమణీయమగు నిందిరామందిరంబుం,... * ఆ లక్ష్మీమందిరము గోడిలమీద నేపాళరాజును నెలకొల్పడాన్ని తెలిపే బౌమ్ములున్నాయన్నాడు, ఇంక దీనిని అసత్యమనిగాని ఆత్యంతాతిళయో క్రి ఆనిగాని అనుకోడావికి వీలులేదు. ఇది సత్యం_ ముమ్మాటికీ సత్యము. యజ్ఞనారాయణ దీక్షితుడు... రఘునాథుడి శిష్యుడు. లని పాహీత్య రత్నాకరంలోనూ, రామభ్యద్రాంది తన “రఘునాథాభ్యుదయ కావ్యంతోను ఈ నేపాళ నృపాం స్టాపవగురించి (వాళారు. కాని. ఈ నేపాళరాజు కృతువు లెవరన్న విషయములో వీరి (వాకలలో కొంచెము వ్యత్యాసమ.౦చి, యజ్ఞ నారాయణ దీక్షితులు 'పారశీకు: లన్నాడు ; రామభదాంబ 'ఫరంగులు" (ఆంటే (గెంచివాట) ఆస అన్నది ; సడవలమీద వేనలను నడిపి రఘునాథు డా శలతువుల నోడించిసట్టు ఉభయులూ (వ్రాశారు. ఆ శత్రువులు పారళీకులూ కారు (ఫేంచివారూ కారు, పోర్చుగీనులు. ఆ నేపాళము జాఫ్నాదీవి, ఆ రాజూ వంగ్లీకుమార్‌, వారి అభ్యర్థనమీద రమఘునాథుడు విజయం సాధించి ఆ రాజును నింహానవము మీద (పతి ష్టించి వచ్చాడు .. అం్మధ్రులకు గర్వకారణంగా ఉండదగిన ఈ సంగతిని వివరిస్తూ 19887 లో భారతి పథతికలో “నేపాళ చోలగ” అన్న శీర్షికతో ఒక వ్యానము (పకటించాను ఆ వ్యానంలో నేను విమర్శక ధర్మాన్ని పాటించలేదని (బహ్మ శీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రిగారు భారతిలో (వాని కొంత వాదోపవాదాలకు దారివిశారు ఫ్‌ దాని ఫలితంగా వెంకటరాయశా స్రిగారిని (అప్పటికి సజీవులుగానే ఉన్నారు), వేటూరివారు కలును కొని మాటలాడి, “శ్రీ శాస్తులవారు విజయవిలాస సారంగధక చరితములకు టిప్ప ణులను తమ యొద్ద! బనిచేయుచున్న యొక (గంథరర్త అప్పయ్య (జూలూపవారు) పంతులుగారి (సా/తటికల ననుగరంచి (వాసికొనివచ్చి యిచ్చిన లఘు టికను సరిపజుచి రచించిరట. అటు సరిపజచుటలో నా లఘుటీక లోని ప్రమాదములు కొన్ని యపరిశీలితములుగా నై వీడువంబడి యుండునని శాస్తులవారు నాతో ననిరిక$్స* అని వేటురి వారే భారతిలో ప్రకటించారు. ఈ సందర్భములో (శ్రీ పిచ్చయ్యశాస్తీగారు. ఇంకా ఈలాగున (వాశారు* “థీ (పభాకరశాస్త్రగారు ఆ సంగతిని ఆర్యధ్ర విశారదులు శాపీ ధర్మారావునాయుడుగారు “విజ” _ “సారంగ" టీకలలోని లోపము నల శలారకిలో మా వాదోపవాదాలు 1$27 నంపు 4, సంచిక 9 లోనూ 19828 సంపు క, సంచికలు శి, 4, క్‌ లోనూ చూడవచ్చును. శీఆనాటి వభాకరళావ్రిగారి వ్యానము కాపీనా దగ్గర లేదు. అందుచేత మ్నితులు [బవ్యా(శ్రీ దీపాం వీచ్చయ్యశాన్రిగారు తాము 1948 లో ముదించిన సారంగధర _ జితకాశి వ్యాభ్యావరాజములో 20వ వుట చివరను ముద్రింపించిన వేటూరివారి వ్యాన భాగమే ఇది,

హృదయోల్లాన పీఠిక 11 అను గూర్చి విమర్శించి వెంకటరాయళాన్రిగారికి ఒత్రిగ్ని కలిగించిన నందర్భములో__ థ్రీ శాత్రిగారికి సాయపడు తలంపుతో _ బయట పెట్టినాడు” అవి, ఏ విధంగానైనా నత్యము వయటపడడం వాంఛనీయమే కదా । చోలగుడు అన్నవాడు దేవకోటలో ఉండే పరమదుర్యార్గడయిన దొంగల ముఠా నాయకుడు. (పజలను చెచ్ననలవికాని పొంవలపాలుచేని, రోమకూపాలలో సూదులుగుచ్చి, మొనళ్ళుకు నరులను మేతగా ఇస్తా ఉండేవాడు. అంతేగాని చోకదేళ (పళువుకొడు. రఘునాథుడే చోళ దేశ (ఫళువు. ఆటువంటివాదివి తిఘునాథుడు బియటి కీద్చి ఓడించి అనమానముపాలుచేని (ప్రజలకు హాయినికలిగించాడు. అ నేపాళ నృపాల స్థాసెనలాగానే ఈ చోలగ మానభంజన గూడా గర్వకారణమయి. సంతత స్యరణీయంగా ఉండదగినది, ఆందుకే ఆ విషయాలు మందిరాల గోడలమీద చి్యతించారు.[ ఈలాగు పెద్దలు ఇచ్చిన ఆర్ధాలనూ చేనిన వ్యాఖ్యానాలనూ కొన్నింటిని అంగీకరించి చేమకూరకవిని ఆవమానంపాలుచేయడానికి నునసొప్పక, ఆతని హృదయిములోనున్న అఆధిప్రాయాన్ని తెలునుకోడావికి శి క్రివంచని లేకుండా (నయర్నించాను. ఈ విధంగా పొనగవి ఆర్జాలు పూర్వ వ్యాఖ్యానాలలో చాలా ఉన్నాయి. వాటీలో కొన్ని: () చందవన్తరసొధ . .వద్యంలో "రమా హేలాకలావానమై” (వివ 1.44) (ఏ అంగజరాజు పాంథనిచయంబుల వై ,... పద్యంలో "ఆలవట్టములు" (వి.వి. 1.808) (శ) అతివినోదముగాగ రతులమెస్బించు... . వద్యంలో “వవృలదేలించు" (వి.వి. 1.81) (4 గెలిచిన గెల్సు లర్థితలికిన్‌ .. ...సద్యంలో *ఈవులున్‌ వహులొ” (వివి, 1.10 (ఈ) చెలువ నినురాజకీరంబు బెట్టవఫై....... వద్యంలో 'కొలు[లొక్కె' (వి.వి. 2.150) (49 అనిన ఫణీజూతి వీ వేను మనుజజూతి ....... పద్యంలో “చిలునచెలువనము" (వి. వి. 1.185) పై వాటిలో 1, ఓ విషయాలకు నరియైనటువంటిన్ని నంతృ వ్రికర మైనటువంటిన్ని అర్థాలకోనం నేను తావ్యశ్రయంవడుతూ ఉండగా మిికులు, విజయనగర మహారాజావారి కాలేజీలో అం(రోపాధ్యాయులుగా న శభారతిలో నా వ్యాసము చూచి నెల్లూరులో మ్ముసనిద్ధ న్యాయవాదులు, అంద పాహిశ్యాభిమానులు, వేదమువారి మ్మితులు నిఘంటు నిర్మాతలు అయిన శ్రీ ఒంగోలు వెంకటరంగయ్య నంతులుగారు నాకు జాబు (వాస్తూ - వారి చిన్నతనముణో (వ్రాతకు తాటాకులే ఉవయోగించేవారనీ, పొడవు వెడల్పు బాగా ఉండిన తాటాళులను "*నేపాళపాకులు- అనేవారవీ, అ ఆకులు నీంహళమునుంచి వన్తూండేవనీ తెలియ పరిచారు, అలాగే మంచి బలముశలిగిన తాటివాసొలు _ నేపాళవువాపాలవి _ నింపహళ మునుంచి వన్తూండేవని మరొకరుచెప్పారు,

గ వీజయవళలానము ఉండిన గొ రి సూర్యనారాయణళా వ్రీగారు ర్వక్షీనారాయణీయమన్న అం్మదధ నిఘంటువులో ఆలవట్టము అంటే నూర్యపొళా చం(ద్రపాకా అన్న అర్థాన్ని చూసించడ మేకాకుండి హేలా అన్న పదానికి “విలాసము, పార్వతి" అని నానార్థాలున్నాయని తెలుగు లిపిలో మ్ముద్రితమయిన నిఘంటువు చూవించారు. చారికీ నా కృృరద్థత + ఈ అర్ధముతో నన్నయభట్టుగారి (శ్రీ, వాణీ, గిరికలు ముగ్గురిని మన మొదటి సద్యములో నెలకొల్పిన వార మయినాము కదా, శిన విషయము నగరవారకాంతల నర్జనలో చక్కెర మోవిచ్చి చవుల శేలించునీ ముక్యాలకమ్యుల ముద్దులాడి... +. “"అతినీనోదముగాగ రతుల మెస్పించు వీ పచ్చల కడియాల పద్యగంధిా అన్నాడు, వ్యాఖ్యాతలు “చపులు అనగా ముత్తెముల కొంతి ఏిశేనము _ దానినే నీరు అని వ్యవహరింతురు” అని (గ్రాశారు. కవి స్మక్రమ పద్ధతిని ఈ “చవల శేలించుసు" అన్నదానికి, పై చరణములోని '“రతుల మెస్పించును' అనిన వదాలకు ఇచ్చిన అర్థంవంటి అర్థమే ఇెప్పడం ధర్మ్శము'...... మ$దానులోవి వ్యాలనగల నర్తకులు వూరణ్‌నుల్‌ లల్లూభాయి అంగడిలో నా దగ్గరున్న బాగా తయారుకాని ఒక ముత్యము ళూచి, ఇది 48 చౌలుంది అన్నాడు. ఏమిటని మళ్ళా అడగగా ఆ వర్తకుడు వ(జ్రాలు చూచశానికి కారెట్లులాగానే ముత్యాలు తూచడానికి “చొలు” వాడతారని నా కపరిమిశానందాన్ని రలుగి జేశాడు. ఇంకేమి కొవాలి! రఘునాథరాజు ఆస్థానములో రత్నాలగురించిన (పత్యేక గుణాయా దానికీతగిన వరిభాషా మన కవికి బాగా తేలునును. ఆ నీన చరణాలు నాలుగింటిలోనూ ఇలాటీ _వత్యేక గుణాల వర్ణనే ఊంది శీవది ; గెలీచిన గల్బ లర్థితతికిజా దినమిచ్చిన యీవులుకా వహుల్‌ తలచిన. ఇక్కడ వ్యాఖ్యాతలు ఈవులకా వహుల్‌ అని చదివి ఈప్పలకా జు దానములయందల్కి వహుల్‌ ఇ విధములను ఆపి అర్థం చెప్పారు. తిరువతి వేంకటకవులు “వహుల్‌ = పక్షములు” అని అన్నారు, వెంకటకృష్ణమాచార్యులవారు *" ఈన్సలుకా బహాూల్‌' ఆని పరివ్కరించారు, నా అపస్థచూచి "బపా' అంపే పుస్తకము (ముఖ్యంగా లిక్కల వుస్తకము) ఆన్న అర్ధము పాందీ భొషలో ఉందని వద్యానికి నరళాన్వయావికి చేయూతనిచ్చి శ్రీ రాంభట్ల కృష్ణమూర్తిగారు నా కృరజ్ఞత చూరగొన్నారు. మవదేశంలో గూడా 'దినవసా" వారున్నారుకదా పాళాలకోవం అన్వేషణ : ఒక్క్కాక్కవ్సుడు మన వ్యాఖ్యాతలు నిర్ణయించిన పాఠమూ దాని వివరణనూ అనందర్భంగా ఉండి అంగీకరించడానికి వీలులేకుండా ఉండడము కనబడుతుంది. అలాంటప్పుడు మంచి పాతముదొరుకుతుం దేమో అన్న ఆశతో మరొకసారి అన్వేషణచేయక తనదు; డీనికొక్క విదర్శనము శై లములెక్సి అష్ట సుదసామజ మౌళులమీ+దు గా మహా శోలము వెన్ను దాటి సలుగొమ్ము మొనం ఐడి, (వివి. 1.24) కూలలికాంగి సావానంచిపోయి. రఘునాళుడీ నాశయించిందని ఈ పద్య భావము. కవి కల్పనా పెద్దల వినరణా అంశా బాగానే ఉంది. కొని నెన్నుదాటి కోరమీదవడాలం'పే తోక వైవు నుంచి ముష్టైవైపు దాటాలి... ఇది ఆనహణజమను కాదా? పవతనానవనానాయి గ్టీతక్కిన క, క విషయాల గురించి ఈ సృృదయోల్లాన వ్యాఖ్యానములో చూడనని పాఠకులను టప్రార్థిస్తాను.

వృాదయోల్లాన పీతిక 16 అన్వేషణలో దొరికిన ఆ రెంతోచరణము ॥ మహా _ కోలకులేర్యదు వాది బలుకొమ్ము మొదంబడి... దీనితో వెన్నుదాకే ఆనసండర్భం పోయింది. నవ్యమయిన వివరణ లభించింది, దిద్దువాట్లు : చి ణా వ్యాక్యాశలూ నరివ్కర్తలూ అందరు ఒకే ఒక పాఠం అంగీకరించి, వద్యాన్ని వాక్యవిభజనచేనీ అర్థం చెప్పటోతారు. దానితో కవికి కొడాచిగా ఉన్న మనోహరమయిన కావ్యనవియమాలన్నీ భగ్నమయి, వర్ణన మహాపీలవమయ్యిఅనకతవకలవుతుంది, ఉదాహరణకు : ఊదుఠపోవృళంఖము నహో; గళరేఖ; ళరాసనంబులన్‌ వాదుకుబట్టి కన్ఫామల వైఖరి వంకలు తీరుచున్‌? కటా వీదయ లీల సాయక నమూహములన్‌ విషమానస్థుగెల్బుటో; యే దొరసొటి యూ నరునకెన్న(గ వీరవిలాస సంపదన్‌,. (వి.వి. 1.184) ఈ పాఠము, ఈ వాక్యవిభచినా దానికి పండితులిచ్చిన వివరణమూ అంతా ఆపసవ్యంగా కనిపించాయి. అందుచేత సాహనించి “వాదుకుబట్టి' అన్న దానివి “వాదుకుబట్టు' అని చిన్న వవరణచేశాను. అన్వయము. మగమమయి కవిభావము నుందరమయిందవి వహృదయులు అంగీకరిస్తారనే నమ్ముతాను. దయచేని నా వ్యాభ్యానం చూడండి, ఈలాటీదే రసికుండౌ రఘునాథు కీర్తినతి యౌరా। తొల్త వాగ్బృంధమున్‌ రవవాదంబును.... ........ ....... ఛత్రచామర మహాలట్యిల్‌ గనన్‌ ళక్యమే (వి.వి. 1.18) దీవి నాలుగోచరణం చివరమన్న "గనన్‌ళక్యమే' అన్న దానిని *నగన్‌ళక్యమే' అని నవరిప్తే అన్వయము సరళంగా ఉంటుందవి పాహనంచాను. నా వివరణ చూడండి, అగార్టీయా రఘునాథఠరాజు చేమకూర వేంకటరాజకవిని, ఆతడు (వానిన (నబంధరాజాలు విజయవిలానం, సారంగథర దరిిత్రలను నోరార (వళంనించని కవులుగాని, వండితులుగావి, విమర్శకులుగావి ఈ మూడువందల యాలై నంవత్న రాల్లో ఆంధ దేశంలో ఎవ్వరూలేరని నిరామాటంగ చెన్పవచ్చు. కొందరు చేమకూర పాకాన వండిందన్నారు, ఇంటిసేరు ననగా ఉన్నా కవిత్వం వపగా ఉందన్నారు కొందరు. చక్కెరమళలో అమృతం పారించి వండించిన చేమకూర అని ఒకరు అన్నారు. ఇంకొకరు “కడుంగడుం గడుమువాడు' అని మెద్చారు. చేమకూర కవిని అనేక విధాల (వళంనీంచారు. కందుకూరి వీరేళలింగముగారి వంటివారు, “అచ్చ తెలుగు నదములను పొందికగ గూర్చి కననము చెను నేర్చు ఈ కవికి కుదిరినట్లు మరియొక కవికి కుడిరిన

కీ వీజయవీలాసము డవ చెప్పవలను వడదు.,..... పింగళ నూరనార్యుని వభావతీ (వద్యుమ్నమునకు తరువాత నిజయవిలా వనము నర్వ విధములచేతను తెలుగులో శ్లాథ్య కౌవ్యముగ నున్నది, జాతీయాది చమత్క్బృతినిఐట్టి విజయ విలావమే ల్లామఘ్యతరమయినదని అవేకు లభ్మిపాయపడుచున్నారు” అని నళంనించారు, ఠంశావూరు నాయకరాజులలో (పనిద్ధుడగు రఘునాథరాయల ఆస్థానంలో ఈ నరవకవి ఉండేవాడు, 1800 మొదలు 1080 వరకు తంజావూరును పాలించిన పండితకని రఘునాథనాయకుడు, కృష్ణదేవరాయల అవంతరం ఆంతటివాదేకాక అంతకుమించినవాడని ఎంచదగిన ఆంధ్రభోజుడు. శ్యతువులను నిర్మూలించుటలో ఆవ్యక నర్మాకమశాలి. జనరంజకంగా దేశాన్ని వరిపాలించుటలో నేర్పుగల రాజనీతి నిపుణుడు. పహృద యులు మెచ్చేటట్లు రనభావకవిత సంస్కృతం, తెలుగు రెండింటిలో చెప్పగల విద్వత్కవి. నూతన రాగాలను, తాళాలను కని పెట్టి వీఇల మేళ వింపును సంస్కంరించగలిగిన సంగీతశాత్త నిపుణుడు మేధావి. యజ్ఞ నారాయణ దీఓీకులు, మధురవాణి, రామథ(దాంది మొదలగు. కవి శిరోమణులను తీర్చి దిద్దగలిగిన (పతిభాళాలి. యక్షగాన రచనముతో, నాటకళాలా వికాసంతో కళాథ్యుదయానికి తోవచూపిన రనికవత౦మడు. వేయిమాటలెందుకు ఆంధ్రనరపాలులలో ఇంతటివాడు లేడు అని చెప్పదగిన బహుముఖ (ప్రజ్జానిధి. అచ్యుతప్పనాయపని మంత్రిగా ఉండిన గోవింద దీక్షీకులువద్ద సకలవిద్యలను నేర్చిన ఈ రాజు గోవింద దీక్షితుల కుమారుడైన యజ్ఞనారాయణ దీక్షీకులకు గురువుగా ఉండదగిన సమర్థత కలిగినవాడు, రఘునాతరాయలు “పారిజాతా వారణన్ని' సంస్కృతంలో ఆవువుగా చిరుతపాయంలోనె చెప్పగలిగాడు. తరువాత ఉథయభానలలోను మనోహరమైన కవితా విలసవతో ఆనేక (గంథాలను రచించాడు. వాటిలో ఇప్పుడు మనకు లభ్యమైన (గంథాలు ముఖ్యంగా మూడు... వాల్మీకి చరిత, రామాయణము అనే సద్య కావ్యాలు, నలచర్మితం ద్వివదకావ్యం. ఇవికాకుండా అచ్యుతాభ్యుదయం అనే ద్విపదకావ్యాన్ని, జానకీ శల్యాణం అను దాటు కౌవ్యాన్ని, రుక్మిణీ కృష్ణ వివాహ యక్షగానాన్ని గూడ రచించాడని గోవింద దీక్షీతుల 'నంగీఠ నుధ'లో ఉండి; ఇవి ఇంకా ఆంధ్రులకు లభ్యంకాలేదు. రామాయణంలో మొదటి భాగం కొంత వరకు నూ్యకం ఇప్పటికి లభ్యమయిండి. ఈ రెండు (గంథాల ద్వారా రఘునాఠరాజు పదప్రయోగం, భావ పక టనం, రవకార్యనిర్వహణం, పకృతి పఠిశీలవం స్పష్టంగా కన్చిస్తున్నవి; వాటిలోని పహంళ రనజ్ఞాల (వళంసల్ని అందుపంటున్నవి, శేఅంతకుపూర్వం వీణా వాద్యంలో ఒక్కొక్క రాగానికి ఒకొ్కాక్క మేళవింపు ఆవనరంగా ఉండేది, అల్లసాని పెద్దన కాలంలో ఈ (వ్రత్యేక మేళవింపులు ఉన్నట్టు ఈ (క్రింది పద్యంవల్లి తెలుసుకోవచ్చు. “వాలారున్‌ కొనగోళ్ళ నీవలసతన్‌ వాయించుచో నాటకు న్మేళంటైన వివంది నిన్న మొదలున్‌ నీ వపంటమిం జేసియా యాలావంబె యవేళ( ఐల్కెడు. (బభాతొయాత వాతొహతా లోల త్తర్యతుల మేళవింపం గదవే లోలాడి దేళాడికిన్‌ " (మమచర్నిత) రామరాజ భూవణుడు గూడ ఇట్టి (ప్రత్యేకమైన మేళవీంవులు ఉండేవని చెప్పాడనడానికి విదర్శవంగా... ==-కీన్నెరవధూ రాజలత్‌ కరాంభోజ కాం లోజీమేళ విపంచికా రవ సుధాపూరంబు తోరంబుగాన్‌.... రమకృళి యా! వీ మేళవినంరి' వి చూడవచ్చును. రఘునాథరాజా ఈ (వత్యేకరలను చ్చేట్టు 'రఘునాభమేళ' అవి ఒక కొ త మేళవింప్పను కవిపెటాడు. అదే ఇన్నుడు వాడుకలో ఉన్న మేళవిందృ. పి ్‌

హృదయోల్లాన పీఠిక నః

ఆ దినాలలో ఆయన అస్టానం వండితులు, కవ్మీళ్వరులు, కవయి[తులు, నటీముణు లందరితో నిండి ఉండేది; ఈ సభ ఆ (సాంతాలరాజులందరికి ఆదర్శప్రాయంగా అలరారుచుండేది. రఘునాభరాయల్ని చూచే జింజీ, మధుర, తుండీర ప్రభువులు తమ కొలువు కూటాలకు కవుల్ని, న 'రృకుల్ని అహ్వానించి అదరిస్తుండేవారు.

ఈ సందర్భంలో ఒక్కమాట చెవ్పక తప్పదు_ ఏ కారణంవల్ల నోగాని ఆ అస్టానంలో సంస్కృత భావనకు ఉన్నటువంటి ఆదరగౌరవాలు ఆం్యధ్రానికి లేకుండేవి. అవదృశమైన కవి పండితపోషణకు (పనిర్ధీ పొందిన ఆ తంజావూరునగరం ఎందరెందరో ఆంధ్ర కవుల్ని దూరదేశాలనుంచి ఆకర్షి న్తుండేది చూడండి :

"ఘనా వేల గరిష్ట దొన పదవీ పరితోషిత కాళగొతమీ చోళకవి ద్విజస్తుత వచోలగ చోళగ మాన భంజనా" (వి.వి. 8.287) వారిలో ఒక్క చ్రేమకూరకవి, రఘునాథరాజు తన్న తక్కినవాళ్ళనుగురించి మనకు ఎక్కువగా తెలియదు. కాని సంస్కృత భాషా రచయితలుగా గోవింద దీక్షితులు, యజ్ద నారాయణ దీక్షీతులు, కృష్ణాధ్వరి, రామభ్యద్రాంద, మధురవాణి మొదలయినవారి పేర్లు సువరిచితంగా ఉన్నాయి.

అటువంటి ఉద్దండ పండితవాతావరణంలో (ప్రశంసల్ని పొందగలిగిన చేమకూరకవి ధన్యుదిని చెప్పాలి ఎందుకం పే రఘునాథనాయని కాలంనాటికిి అక్కడి వండితలోకానికి సంస్కృత వాజ్మయంలోని చమత్కారాది కావ్య విశ్రేషాలతోపాటు అం్యధ్రవాజ్యయంలోని అపూర్వమైన రచనా విధానాలు గూడ పరిచిత మైనవే,

నన్నయ, తిక్కనాది మహాకవులు తమ తమ వాగై విచిత్రీతో, శిల్చప్రావీణ్యంతో ఆంర్రసరన్వతిని అలంకరించిన కాన్యరాజాలను వారంతా బాగా ఎరిగినవారు.

అప్పటికి ఆయిదువందల సంవత్సరాలకు పూర్వం నన్నెచోడ మహాకవి అంకురార్పణచేనిన (నబంధ అత (శ్రీనాథుడు. అల్లసాని పెద్దన, రామరాజ భూషణుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు, పింగళి సూరన మొద లయిన కవిిశేష్టుల దోహదంతో మూడుపూవులు అరుకాయలుగ ఆలరారింది,

సర్వాంగ సుందరంగా రూపొందిన యీ (న్రబంధ (పపంచం రఘునాతరాజు కాలపు కవి పండితులకు కరతలామలకం. శబ్ద్యిపయోగం, వర్ణనా చమత్కారం, చిత విచ్మిక కల్పనలు, చక్కని రనపోషణం మొదలయిన విశేష కావ్యగుణాలతో _పఐంధకవృులుచేనిన కృషి అనన్యసాధారణం, (ప్రబంధరచనా పద్ధతు లలో వారు తొక్కని చనుత్కారమార్షాలుగావి, విడిచి పెట్టిన అలంకారిక విధావంగాని లేదనే చెప్పాలి,

అటువంటి నమయంలో, ఆ పద్దతులతోనె (_వబంధరచనకు పూనుకొనిన ఒక కని పైకవులను ఆకళింఛియున్న వండితలోకాన్ని మెప్పించటం అసాధారణమైన కార్యం. అందువల్ల ఎట్టి రచనా (పాగల్మ్యం ఉన్న కావ్యమైనా, కవవమైనా ఈ పండిత సభలలో పూర్వకవులతో తశారతమ్యనిరూపణ జరిగినప్పుడు నిరాకరణవికి పాాతమవుతుండేది.

ఈ కష్టాన్ని బాగా _గహించినవాడు మన చేమకూర కవి. అందువల్లనే చేమకూర కని ఇతరుల పోకడలను (పయత్నపూర్వకంగా, ఉద్దేశపూర్వకంగా విడిచి పెట్టాడు ; అంతేగాక వద్యపయోగం మొదలు రసపోషణంవరకు అన్ని విషయాల్లోను స్వతం్యత విధానాన్ని అవలంబించడానికి (పసయత్నం చేళడు. తన కవితారీతుల్లోవి మంచిచెడ్డలమ విర్ణయించుకొనగానికి చేమకూరచేనిన 1వమకుమే. "సారంగధర చరిత రచన అని అనవచ్చు.

కి విజయవిలానము అందులోవీ కొన్ని నర్జసిలను, చమక్కారాలీను అస్పుడవ్పుడు వండితగోప్పిల్లో వినిపించడం, వాటి మీద ఇశడుల విమర్శలను, వ్యాఖ్యలను వింటుండం జరుగుతుండేదని మనం భావించాలి. అ రూపంలోనె కవి గుణాధిక్యాలను రమునాథనాయడువిని చేమకూర కవిత్వాన్ని గురించి తన అభ్నిపాయాన్న ఏర్పరద్బు కున్నాడు, (“వానించుకవిత”, “(వలిపద్యమువ చమత్కృతి” మొదలగు వద్యాలలోనివి రఘునాథ నాయకుని అభిపాయాలే.) శేమకూరలోని గుణనిశేషాంను తెలినిన భాష్మావీయులైన కొందరు (పభువులు అతని కావ్యాన్ని తమకు అంకితం చేయవలనిందవి కోరడమూ, ఆ కోరికను కవి నిరాకరించడమూ “కలనైన మిమ్ముగా కమ్యః గొలువనంటి, కృతులొకరి కీను మీకై యంకిఠములంటి- అన్న రఘునాథుని వాక్యాల నలన కేల వడుతున్నది...- “కా రనపుష్టీ మై( (బతిసదంబున జాతియు వార్తయున్‌ జమ క్కారము నర్ధ గౌరవము. గల్ల ననేక తృతుల్‌ ప్రనన్న గం ఫీఠర గతిన్‌ రచించి మహిమిందిన.......” (వి.వి. 1-81) రఘునాథునకు అంకీతముచేయగలిగిన గుణవిశేషాలు తన 'పొరంగథర చరిిత' లో వూరిగాలేవనీ భావించి నర్వకావ్యగుణ నంపన్నంగా 'ఈ విజయవిలానమును' రచించి, శ్రేవల భథకి విశ్వాపాలరో రఘునాథునకు అంతం ఇచ్చి తన జన్మ సార్తక మెనట్లు ఆనందించాడు. అజ లొ కవిజీవితము ఈన జీవితాన్నిగురించి చేమకూర కని వాదాగా చెప్పినది చాల న్వల్చ్పము. కాబట్టీ ఇతరులు అతడిని గురించి చెప్పిన మాటలనుఐట్టిన్ని అశ్వాసాంత గద్యలనుఐట్టిన్నీ పాఠకుడు ఆ జీవితాన్ని పునర్నిరిించు కోవాలి. ఆది చాల ఆవసరం; ఎందుచేతనం పీ కవివిగురించి బాగా తెలియకపోతే అతని రచనను చక్కగా అవగాహన చేనుకోలేము, చిన్ననాటనే ఇకనికి మార్యనారాయణ నర(వ్రసాదముగా కవిత్వరోరణి అవ్బిండి. నంస్కృతములో 'పెర్ద పాండిత్యమున్నట్టుగాని, తెలుగు సాహిత్యము (వవీద్ధ గురువుదగ్గర నేర్చుకున్నట్టుగాని కనబడదు. గోవిందదీక్షీతుల కుమారుడు యజ్ఞ నారాయణదీకీతుడ్‌కి గురువుగా "పేరుగాంచిన రఘునాథరాజును గూడా తన గురువుగా చెన్పుకోలేదు. అయినా వద్యాలు అల్లడమూ, సన్నివేశాలను వర్షించడమూ సాగిస్తూఉండేవాడు. ఉద్యోగంచేస్తూ ఉండి గూడా రాజుగారు నడువురుండే సండిత గోస్టులకు హోజిరవుకూ అకృడి సాహిత్య చర్చలను (కద్ధగా వింటూ ఉండేవాడు, తనకు తెలియనివినయాలను వారినడిగి తెలునురుంటూ ఉండేవాడు, వారే గురువులయారు, పొరంగధర రచన: ల ఈ సాంగత్యమువల్లి శావ్యరచన చేయాలన్నకుతూపాలము కలిగింది. గౌరవ (వానీన నవనారీ దర్శిత ళ్‌ సారంగ (వౌరంగి కథ అతవికి నచ్చింది. ఎందుచేతనం-పీ తనవలెనే పారంగధరుడు వర్యప్రసాౌరదిః కల్‌ అనేక రసాల రచనలకు అవకాశముంది. అ కథను కొవ్యంగా (వాయాలని ఉత్సాహంకలిగిండి.

వృదయోల్లాన పీఠిక లిఫి ఏీలాగుంటుందో చూదామని ఆరంభించాడు. తన (వయత్నంీఎంతవరకు ఫలిన్తుందో, బాగుంటుందోలేదో ... అవిన ఆలోచనలేగాని, ఆంకితముగురించీ ఇతర విషయాలనుగురించీ అనుకొవి ఆయినా ఉండడు. (శ్రీకారము చుట్టి కఠ ఆరంభిందాడు. తీరిక కలిగివప్పుడంశతా కొంతభాగము [వాయడమూ, అవకాళందొరికినప్పుడు కాను (వ్రానిన 1-2 సద్యాలను ఏ వపండితుడికయినా వివిపించడమూ, వారి విమర్శన తెలునుకోవడమూ జరుగుతుండేది. ఆ వండికుడు మెల్లగా విద్వద్గోష్టిలో రాజుగారికి “మన వెంకటరాజు దాల చక్కని పద్యం (వాశాడండి” అని చెప్పడమూ, నథవారందరు 'ఏదీ ఏదీ” ఆని అడగడమూ, దానిమీద వారూ రాజుగారూ కొంత మంచిచెడ్డలు చెవ్పడమూ... ఇటువంటి వ్యాసంగము కొంత జరుగుతూ ఉండేదని అనాలి ఆ విధంగా చేమకూర కవనములోని మంచిని రమఘునాథరాజు గుర్రించగలిగి ఉండాలి. అప్పుడే “వాజ్నియమరూఢి వీ యంతవా డిశేడ*” అని అనగలిగి ఉంటాడు. గోష్టివారి మెప్పులవల్ల మరికొంత ఉత్సాహముతో సారంగధర రచన పాగిన్తుండేవాడు. క ఈ విధంగా ఆరంభమయి సాగిందికాఐట్టి దీనిలో అవతారికగాని, ఆక్వాన విళజనగాని, ఆళ్వాసాది అంతాలలో ఉండే పద్యాలుగాని, మన కవి (వాయలేదు. కావ్యము చక్కగా తయారయితే అవన్నీ ఒక్క రోజులో (వాయవచ్చునుగదా అని అనుకొని ఉండవచ్చును. తర్వాతనై నా ఎందు కివ్వలేదు ? సాహిత్య విమర్శనతోపాటు ఆత్మవిమర్శన కలవాడు కౌబట్టి మన కవి తన సారంగధర అక్క ఉక్కాడ రచన ఆపక్వస్థితిలో ఉన్నదవీ, కొన్ని కల్పనలు కుంటుళూ ఉన్నాయని, గుర్పించగలిగాడు. ఈన సారంగధరలో ఎన్ని అమోఘమైన విషయాలున్నా, ఎంఠటి కవితా విశేషమున్నా, అది గొరన కృతి ననుసరించి (వానినదేగాని న్వతంటత రచన అనిపించుకోదుకదా,. ఇంక, రాజో: విత్యమూ నూతన న్వతంత రచనలు ఆదరిస్తూ అనేకప్రాంతాలనుంచి వచ్చిన విద్వత్కవులను సంతోవపెప్రేవాడు. ఆ గోస్టి లోవి మహామహులు అనుకరణాలం పే పెదవి విరుస్తూ ఉండరా ? నవ్వ కపోల కల్పిత మనో జ్ఞ కళాగతి కెట్టులౌను నరిభాయాచో రఠ రన నందర్భం బని... (వి.వి. 8.80 న్వతం్యత రచనకు ఎరువు తెచ్చుకున్న రచన సరికానేరదు,.. అవే భావము మన కవికి గట్టిగా కలిగింది. కవి నిర్ణ యము: అంతేకాదు, తాను (నానిన సారంగరరలో కొన్ని పక్వముకాని భాగాలున్నాయి. కొన్ని స్థలాలలో రచన బలవంతాన తెచ్చి పెట్టినట్టుండి ఎంతో నవరణచేన్తేనేగాని తక్కిన భాగాలవలె మనోరంజకంగా ఉండదని గుర్తించాడు, మరొక్క విషయం : తంశావూరు రాజ్యము రఘునాఠుడి పాలనలో విజయాలతోనూ, అన్న నశ్రాల తోనూ, విద్యాగోష్టులతోమా నాబకాలతోనూ అటపాటలతోనూ వెండియు 'పెడియు తడవిడుతూ ఉండే ఇళ్ళతోమా నిత్య కల్యాణమూ వచ్చతోరణముగా ఉండేది. అట్టి సమయాలలో (నజలకునచ్చేడి చక్కని గృన్మువవిద్ధ పారంగధర వ్యాఖ్యాత (బహ్మ,శ్రీ దీపాల పిచ్చయ్యళావ్రీగారు “మొత్తము మీద.. ... సారంగధర రచవ విజయనిలాన రభనమంత నరనముగను వరిణశముగను లేదు” అన్నారు. (పా,వుల 18.)

లిక విజయవిలానము శృంగారరన మేగాని మరొకటి కాజాలదు, ఆంద్భులోనూ కుటిల (వవ _రృనతో సాగిన విషాదాంత రచన (వజా దరణ యోగ్యంగా ఉండదు, పారంగధరలో ఉవ్న కొంచెము గూడా శృంగార రసాభానమేగాని ఇంకొకటి కొదుకదా తానుచేనన సాంన్వత కృషికీ, తనకున్న లావ నంపదకూ శృంగారరనము చక్కగా ఆమరతుందని ఊహించాడు. శృంగారమే ఏైకరనంగా ఉండే కఠ [వాయాలనుకొని, పారంగదరమ కొంచెము వెనుకకు పెట్టాడు. ఏడి ఏమయినా రఘునాథరాజుడు అంకీతమీయవలనిన మొదటి కృతి తన సారంగధరకాదని చి సీర్ణయించుడున్నాడు. అందుచేతనే పాఠరంగధరరు అశ్వాపాది పద్యాలుగావి, ఆశ్వాపాంక పద్వాలుగావి, న! గద్యముగావి (వాయలేదు. విజయవిలానము అంకితమిచ్చిన తరువాత ఈ సారంగధరను ఉచితరీ8ిని సవరించి అన్ని అంగుల తోను వమర్చించాలని అనుకున్నాడేమో, కాని అదిగూడా జరగడానికి అవకాళంలేపండా తానే రి కాయు డయ్యాడని అనుకోవాలి. విజయవిలాన రచన : రమఘునాథుడి పాలనలో దేశసొభాగ్యమూ, (పజల నుఖజీవవమూ, లలితకళా విశేషాల ఆభిమానమూ దాగా ఉండిడంనల్లి శృంగారరన రచనల మీద మక్కువ ఉండకతపవ్పదు, అందుచేత మన కవి సారంగధర వటుంచి విజయవిలానం ఎత్తుకున్నాడు, దీవిలో మూడు వివాహాలు చేస్తాడు. మూడూ మూడు రకాలుగా (వాయవచ్చును. ఉలూచి ఈన్ను వలచింది; నుభద్రను తాను వలచాడు, చిశ్రాంగడకు ఈ అర్జునుడి సంగతే. తెలియదు. మొదటిది గాంధర్వము, మూడవది కొంచెము రాక్షన చిహ్నాళలున్నాయి. రెండవది తండి ఏర్పాటు చేశాడంటే (వాహ్మ్యము, ఒక వాగ్దానం తీసుకొని పెళ్ళి చేశాడంచే (పాజావత్యము అవుతుంది, ఇస్పము వచ్చినంత శృంగారము గువ్పింళవచ్చును. ఈ మూడు వివాహాలను కొందరు వ్వర్గ మర్త్య పాతాళలోకాల కన్యల వివాహాలుగా భావించారు. ఉలూచి పాతాళ కన్య, చిత్రాంగద మ _రృష్టకన్యం మభద్ర కష్ణ బలరాములన్న అవ తార పురుషుల చెళ్లెలు కౌబట్టి దేవకవ్య అంటారు.

శారత కథలో అవనరమైన కొన్ని చక్కని మార్చులుచేన (వత్యక్షర చమక్కారముతో వరివక్వ నుయిన తన వైపుణ్యమంతా చూవుశూ 'దాల వలంకృతి"తోడి న్వతం్యత కావ్యంగాచేని విజయవిలాసావ్ని రాజుకి అంకితముచేని జన్మ తరించిందన్నాడు. ముగ్గుకు నాయికలు :

ఈ కావ్యములో ఉన్న ముగ్గురు నాయికలు మూడు రకాలవారు + ఉలూచి గాఢమైన (సేమతో ఎంతో యోచనరో అద్డనుడిని తననగరికి తెచ్చింది. అతడడిగిన (ప్రశ్నలకు తగిన సమాధానము చెవ్చుతూ వాదిం చించి భూపరకీణ పండెండు నెలల (వివ్మాచర్య వశము నంగతి చెప్పునప్పుడు

(పాొజదానంబు కన్నను వనతము గలదె?

ఎరుగవే ధర్మపరురప నృపకుమార అని ధర్మవిర్వచవం చేస్తుంది. అనలు భారతములో గూడా ఈ [వళ భంగానికి నమాధానము వ్‌పాణ దానము” అన్న అలిిపాయమే,. ఆ వనమారానముతో అద్డనుడు

హృదయోల్లాన పీఠిక డ్‌ చక్కెరిపొమ్ము న్యావతము చందఘ్రు తెల్నితి నంతెకొని నీ చక్కదనంబు గన్న నిమునం బయినన్‌ నిలు ఫోప శక్యమే ఆనటప్పటికి వవ్యిడినుంచో.. మసునిసు దొంతరల్‌" వచ్చి అమెను మాదలాడకు౦గా చేశాయి. ఆంత మ.ందుంంన వాదోఒవాద సటుత్వమూ, “ఏన్‌ మనన్‌ పో" (ఏమన దోయెద ) అని "చిలువ పలుపంపు" పల్కు-లతో విసరీన బెంరింపూ అవ్నీ పోయాయి, కొత్తి పెళ్ళిహలురే ఆయించి ఒక్క చిన్న రహన్యము : నన్నయ భా౭ంళంలో ఉలూచి “ఏనులూచియిను ళంన్యకి న్లైరావత కలసంభవృండియిన కొరవ్వ్యున హాతిర... .. అని చిప్పించి రొని, సంస్కబ్బత భారతములో భీష్యు పర్వమిన ఐరావతేన సాద తా హ్యనపత్యా షహాత్మనా పత్యా హతే సుపర్డేన రృపణా దీన బతసొ భార్యార్ధం తాంచ జ(గాహ పొర్ధః కొమవశానుగాం అ ఖ అన ఉలూచి విింతువనీ, అమెను నాగరాజే అస్టసుడికి వివాహము చేసినట్టు అందనీ కందుకూరి వీరేళ లింగముగాడ పెకటించాము చూ వారి ఉపన్యాసములు 7న సంప్పటము 480 పేజీ. అయినా నన్నయ “నాగకవ్యక' అనే అన్నాడు. ష నిసా భే షా ఈ విషయాన్ని నా కండజేసీన శ్రీ వెంకటకృష్ణా రెడ్డిగారికి నా రృతజ్ఞృత. రెండో పెళ్ళి కూతురు చిత్రాంగద. ఈమెనోట ఒక్క మాట అయినా కావ్యములో రాలేదు. మూడో "పెళ్ళి. ముఖ్యమైన పెళ్ళి సుభ్యదది.. ఇక్కడ అష్ట్రనుడు తాను వలచాడు, బలరాముడు ఈ సెళ్ళికి సతి కూలుడు కౌబట్టి చిన్న మాయోపాయం అవసరమైంది (తిదండిగా నగరులోని ఉద్యానవనంలో (ప్రవేశించాడు. సుభ(దనే బృళాషకు నియమించాడు బలరాముడు. అటు జగదేశనుందరికినై యతివేషము పూని వచ్చినా డట, తనచేయు థాగ్యమున-.... . (వి.వి. 2.146 అడ్డునుడు ఎప్పుడెప్పుడని ఎదురుచూడడం సహజము. ఆనాడు ఉలూచి సడిన అవసే ఇస్పుడు అర్జనుడు పడుకున్నాడు ఆమె అద్ధనుడిని కొలువులో చూచినప్పుడే వైబడ నుంకించింది ఇప్పుడు అద్దనుడు 'బలి మిని పట్టగా దివురు........ అనాడద్దనుడు కొం'వెతనముతో అమెను (పళ్నల పరంపరలతో వినిగించాడుం ఈనాడు నుళ్యద అర్జనుడి త త్తరం చూచి జ అనీ పెద్ద లున్నా రెజిగి వారె సెండ్లిసేయ లి ళల గలరు వేగిరపా టింత వలదటంచు విన్నపము సేయరాదె యో చిన్నిచిలుక (దివి 2.187) ఆంటుంది. అతడు నపాొంచలేశు. 'మీవా రెరుగుట యెన్నడు, కొవించుట యెన్నడింక కల్యాణంబుకా' ఆని తన్ను గౌంధర్వమున పెండ్లి చేసుకోమంటాడు. [0]

కం విజయవిలాసము గద్భములు : ఆశ్వాసపిదాగము లేసపండాా. అచ్యంత పద్యోలక్‌ నోచుకోక _ బోదిగా ఉన్ని ఆ పొంఠగదరను తిివాలి లేజకులూ సరిష్కిర్తలూ. చేయి చేసుకొన విజయవిలాస ఆళ్వా సాచి అంతి పద్యాలతోనే దానివి గూడా మూడాశ్వాసా ల కొష్యరూపంగా తయాటుచేశారు. వి వి, మొదటి ఆశ్వాసానికీ అవతారిక ఆరంభములో ఉన్న “త్రీ లెల్లప్పుడాసంగ., * అన్న పద్యాన్ని ఉంచాడు. తక్కిన ఆశ్వాసాలు (కమంగా “శ్రీ ధుర్యశార్య ..” అనిన్నీ “శ్రీ జావకీ మనో హర * అనిన్నీ ఆరంభపద్యాలు [వాశాషు. అవతారిక పద్యాలు వెరకని పరిష్కర్తలు ఆ రెంయ కంద సద్యాంతోనే మూడాశ్వాసాలూ సిర్వకున్నారు. ఆశ్వాసొంత పద్యాలు మొత్తము తొమ్మిది (వ్రాళాటు ఎవరి యిష్టం పకారసు వారు ఆశ్వాసాంకాలలో ఇరికించుకున్నాలు. ఇస్ప్రుమి మనకు చిక్కిన (పైలులు._. మ్యగ్రితాలూ అమ్మ్ముదికాలూ చూస్తే ఆశ్వాసాంతగచ్య అన్నిటి లోనూ ఒక్కంలాగాలేదు. శిరుపతి వేంకట కవులు పరివ్కరించి 1861 నచురించిన (ప్రతిలో ఇది (శ్రీ సూర్యనారాయణ వర్మపసాద లబ్ధి (పనీద్ద నొరవ్వత సుధాపార జనిత యళోలకాంకూర చేమకూర లక్ష్మణామాత్య కుమార వినయ ధురిణ సదారాధిత బుధసమాజ వేంఠటరాజి (పెణీతందైన. _” అనిన్నీ 1816 లో వేదమువారు (సకటించిన సారంగదరలో “ఇది (శ్రీ సూర్య... లధ్ధి (పనిద్ధ వారై భవ బేమహూర లత్మణామాత్య శనూభవ సదారాధిత బుధ సమాజ వేంకటరాణ [సణీతంఐబయిన,..” అనిన్నీ 1456లో నీ పి, బొకా దొరగారి పండితుడు శ్రీమాకా మా. వేంకటకృష్ణమాచార్యగారు పరిష్కు రించిన ఏ.వి లో “ఇవి శ్రీ నూర్యనారాయణ నర్యసాద లబ్ధి (వనిద్ధ నాగ్విభవ పారన్వత మధాసార జసిత యళోలతాంకూర చేమకూర లక్ష్మణామార్య తనయ వినయదురీణ సకల కల్యాపవీ జుచ్యుతేరద రఘునాథ భూపాల దత్త హస్త ముక్తా కటక వోరాజమాన వేంకటకనిరాజ (సణీళంటైన,,,” అనిన్నీ రకంకాణగా ఉన్నాయి, ఈ గద్యలనుబట్టి మనము కవివిగురించి కొన్ని విశేషాలు తెలునుకోవచ్చును. శ. ళవి నిగర్వి, అర్భాటాలకుపోలేదు. తన సాహిత్య కృషివల్ల తనజ కలిగిన క్ర్‌్తిని *“యళోలకాంటూర' అవి మొలకగానే చూచాడు. శ. ఆరంభదళలో కాను నదారాధిక జుధసమాజుడు _ విద్వర్కంవుల వాడోవవాదాలనల్ల విజ్తాన కు! వికాసం పొందాడని తెలియవేశాడు, ళ్‌ శి. మకికొన్నాళ్ళకు ఈకని వర్య్వవయోగ చమక్కార్తాది విశేషాలను వండితులు గు రించ తఈమూ, రఘునాథుదువంటి వండిత _సభువు తన 'వాజ్నీయమరూఢి' మెచ్చుకోవడమూ జరిగాయి. అప్పుడు “ననిద్ధవాగ్విఛన' అని గద్యలో.. మి్యకుల (పోదృలమువల్ల నైనా చేర్చి ఉండవచ్చును,

చృదయోల్లాన పీలిక ల! శ. మరికొన్నాళ్ళకు రమునాథరాజు కవిని మెమ్బ్చుకొని ముశ్యాలుతాపిన ముంజేతికంకణమనును విహోకరించాడు ఆ మాట గద్యలో ఎక్కిస్తే నలుగురూ “ఇతనికి తల తిరిగిపోయిందని అనుటంటారేమో” అని వినయధురీణ అంటూ, తన వినయస్వభావము స్టీరంగానే ఉన్నదని మనవి చేశాడు. క్‌. కవిసేరు వేంకటరాజు అవి తేటపెడ్డది, దీనిలోని రాజు అన్నది బిరుదు "సేకు నాయకుణు- నాయుక్ళ _ రాజులుగా ఉన్నప్పుడు నాయడాలందరు. ఆ బిరుదు పేరునే ఉంచుకొనేవారు. తక్కువజాతివారు ఆ సదాన్ని ఉపయోగించరు. నియో 1మంకులున్న స్థలములలో రొజు పదానికి మంతి, అమాత్య-.అన్న అసం వచ్చిందికదా, అల్లసాని పెద్దనామాళ్యుడిని రాయ వాచకములో "పెద్దిరాజు" అని పేర్కొన్నారు. వనజాక్షసదముల వరలు వావానిక అసుజమై జన్మించు నాలవశాకి జగతి రాజులు మస్పీలణు రౌరులు దొరలు, శ్రేజీలవై నెక్కి దీరుల్లై కొలువ చేరువ నొక గంద వింధురం బెక్కి ఆ రామదేన రాయలు చనుదేర తరతరమ్ములకును తగువైన క్‌ఠతన చెరనమ్మదగిన కో నేటి కొండాజు, కట్ట రంగపరాజు కస్తూరిరాజు, మిట్టపాలెంపు సంపెట నాగరాజు, రామరా జల యొకు రఘునాథ రాజు, మామ యోబకరాజు మనుటోలు రాజు థ్రీరంగవతిరాజు (శ్రీగిరిరాజు, వీర రామఘవరాజు, విళలరాజూ వందేల చ్కిటాజూ నారవరాజు కందనవోల్‌ రాజు గడి తిమ్మరాజు, కాథవరాజులు కడపరాజులును పాశెల రాజుణ సంటరాజులును........ ఇస్సటీకీ ఒరిస్సాలోని రాజులు తమపేరు చివరమ “దేన్‌' అన్న బీకుదుపడం వాడతారు, వాళ్ళ రాజ్యాలలో ఆ తెగకుచెందవి వారెవ్వరూ. ఆ 'దేచ్‌" పదాన్ని అలాగ ఉవయోగించరు. ఉవయోగిన్తే వారు రాజదండనకు పా్యతులవుతారు. దీన్నిబట్టి చూచినా వెంకటరాజు నాయుడుబిడ్డ అని తేటవడుతుంది, ఇప్పటికీ చేమకూర నాయుడు కుటుంనాణు నునదేళంలో ఉన్నాయిః

ఃః విజయవిలాసము కృతిభర్త రఘునాఠరాజు కవినిగురించి క “కత ధర్మమ్మె రద నీకు కలది మొదట, తమ్ములు సుతుల్‌ హితులు గూడ మమ్ముగొలిచి, తిపుడు కృతియును జెప్పి మాకింపొనర్చి, తొఠటః గా దన్నిటను బ్రయోజకు(డ వీవు (వివి 1-85) అన్నాడి. దీనివల్ల అస్పిటికే ఈ కని కొడుకులుగూడ సంస్థాన నేవలో ఆండదగిన వయసును కలిగిఉన్నారి? ఊహించవచ్చు. కాబట్టీ ఆప్పటికి చేమకూర కవి దాదాపు దూలై సంవత్సరాల వయసువారై ఉండాలి; అంటే 1870 ప్రాంశాల్లో జస్మంచి ఉండాలి, పుట్టుక క్ష్యతధర్మంగల టాహ్మణేతర కుటుంబంలో ; ఆ కుటుంబం తంజావూరులో (పవ్యాతిగాంచిన సంపన్న కుటుంబమై ఉండాలి; లేకుంపే, ఈ కవి నూర్య వర్యపసాదిగా పుట్టడం “ఇజ్జగము” (ఈంజావూడునగరమే ఆసురోండి) తెలయగల అవకాశం ఉండదు తాసు సంపన్న కుటుంబమువాడు కావడంవల్ల నే కవి “నిక్కెండు నీల్గెడు వ్విరవీగెటుకా. క్షితి విటుగాడె యొక్కాకనికిలా నతుమంగతప్పు కల్మిగల్లినకా” అవి నడుమం్యత్రపు నిరిగలవాళ్ళును అరధికేపించగలిగాడు, చేనుకూరకని వృత్తి, క్యతధర్మం, రఘునాళుని చతురంగబలాలలో ఉద్యోగిగా ఉన్నాడు. రఘునాథ రాజు రాజ్య పాఠరథ్యం వహించిన నాటికి ముప్పై సంవత్సరాల వయసున్న చేమకూర కవి రాజుకు ఎంతో వయోజకుడుగా పక్కను నిలిచాడు. నైవిక ఉద్యోగిగా ఉండడంవల్ల ఈయన వ్యాయామంలో బాగా కృష్‌ చేశాడ; మంచి కరీర దార్హ్యం కలిగిఉండి ఉత్సాహంతో వివిధరకాలయిన ఆటల్లో, వేటలలో పాల్గొంటుండే వాడు. 1620 సరకు రఘునాథురు సాగించిన యుద్దా లన్నిట్లోను చేమకూరకని పాల్గొన్నాడని చెప్పడం ఛార్నికక సత్యానికి దూరము కాదు. కాను ఏ వృత్తిలో ఉన్నా మన కవి అలిలావ, అభిరుచి. రఘునాథ రాజువలినె_ ఆంధసారన్వత ఆన్వేషణం మీదనే లగ్నమై ఉండేది అవకాళం దొరికినప్పుడల్లా వండిత గోమ్టలకు వెళుశూ వాధి వాదోసవాదాలను, విమర్శవ విశేషాలను, పళంసా ప్యాకాలయిన గుణగణాలను వింటూ ఉందేవాడని, వాటిని అవలోడన పదేపదే చేస్త్వండేవాడనీ ఈయన సారంగధర చర్విత ఆశ్వా సాంఠ గద్యలో ఉన్న 'నదారాధిత మిధ సమాజ" అన్న వనాక్యాన్నిబట్టి తెలున్తుంది. విజయవిలాసాన్ని కృతిగా యిచ్చే సమయిోవికి_ విజయవిలాసం అశ్వాసాంత గద్య ఆధారంగా. ఈ బఖుధవిధేయత "సారస్వత మధాసారజనిత యళోలతాంకూర __”గా పెరిణమించింది; ఈ విద్వన్గ్లోష్టులే చేమకూర కవి (ప్రతిభా విలసనానికి గురుసమానాల్లై ఈ పరిణామాన్ని కల్గించాయి. కవి _గహించినది ; ఈ గోస్టులవల్ల తాను (గ్రహించిన దానివి చేమకూర కవి ఈ [క్రింది పద్యంలో (సతిధ్యనించాడని చెప్పవచ్చు: “ఎందును విద్యలే యెజు(గ రెన్వ: రెజింగిన( గొంతమాతమే ; యందును సాహితీరన మహ త్త మెబుంగ; శెజీంగి రేనియా యందమెటుంగలే ; రెజింగినప్పటికిన్‌, వని మెచ్చియీయ:; ఆరె న్నందగు నచ్యుతేంద్ర రఘునాథ విభుండె పవీణు! డన్నిటన్‌” (వి.వి, 1-56) కావ్యాలను సాధారణంగా _గహించడం, సాపాతీ రసమహత్త్యాన్ని గుర్తించడం, ఈ శెండింటికిని మించి, ఇదమిద్ధమని నరూసించరావి అందాన్ని చూడగలగడం అనే మూడు ఆంతన్తులు కవికి గోదరిం

హృదడయోల్లాన పీఠిక శీ చాయి. అందువల్లే. తన పద్యాల్లో, ఈ మూడు అంతన్యేలకు అనుకూలంగా ఉండేట్టుగా వాయడం ఆభ్యవించాకు. కౌబన్టే ఈయన కావ్యాలు సాధారణ పాఠకులను, సాహిత్య విషయ పెరిజ్ఞానంక లవారి9, పరిణత బుద్దులిన రసజ్ఞులను అందరివీ ఒక్కంరీతిగా ఆనందింపకేస్తున్నవి ఆటువంటి గుణవిశ్రేషాలు ఉండడం చేతనే ఈయన కావ్యాలు “ఆందియు నందక”, "వరిపూర్జానుభవమునకు రాక” ఉండడం. దానికీ తగినట్టుగానే టపతిపదంలోను జాతి, వార్త చమత్కారం, అర్థగౌరవం పాటిస్తూ, (వతి విషయంలోను రనపుష్టివి ఆకళించు కుంటూ కావ్యం కతిన విమర్శనకు లాళునట్టుగా (కోధకమ) (పయత్నించాడు. ఇన్ని భావాలు కలవాడు కావడంవల్ల నే ఎన్నో నుగుణూలతో కూడి ఉండ్కి అనేక రసాల (పస క్రికలిగి, చమక్కాజరద్యోతకంగా ఉన్న సారంగధర చర్విత వైతం కవికి చాలినంళ నంతృవ్రిని ఇవ్వలేకపోయింది. క్ష్యతరరత్యం కలవాడు కాదన్షే వ్యాయామాది (కీతిల్లో ఆరితేరినవాడని ఇంతకుముందు అనుకున్నాం. పురుషులను వర్తిస్తన్నప్పుడు “స్తాముకందెవు విసాళియురంబునూో “ఊరులు మల్చివేనీనటు లున్నవి" మొదలయిన విశ్రేషణాల ద్వారా విక్కమైన మగ' పురుషులను చేదుకూర తన పాఠకులకు _పత్యక్షం కౌవిన్తంటాడు. సాదనతో గట్టిపడిన శరీరముఅగల భటులు మన కటికి "ఎక్కంటి ఉక్కు తున్కులు. ఆటల్లో మన చేమకూర కవికి ఉన్న ఉత్సాహం ఆపారం___ వేడుక నప్పురీ హరుల వేగము గన్నొని, లేళ్ళు గాడ్పుతో6 “గూడి చనన్వలె న్మనము, కూడంగ నోపక యోడినట్టివా రోడని వారి మోచు” టని యొద్దికం బందెమువైచి, కూడలే కోడెను గాక, మోయ/(గ6 (టమోజనమే మనిలుం గురంగముల్‌ ? (వి.వి. 1-78) క్య్యరవాళ్లు పందాలు వేని ఓడిపోయినవాళ్ళు గెలిచినవాళ్ళను మోయడం ఇస్పటికీ ఉంది. ఇట్టీ కీడోత్సాహం గుల్జనగూళ్ళ సందడిలోను (వి ఏ.), సారంగధర చరిత్రలోని పావురాల సందాలలోను (ప్రన్ఫుటంగా కను పిన్తుంది. పావురా సందాల టేష్షకులను__ “కంటికి. వేయోరగా నిల్చి ఠన్నొని *'యన్నన్న;। యెంత ద' వ్వనెడువారు వలిపచేల ముసుంగు వైచి వేమజు సూచి “హా । కంటి గంటినే' ననెడువారు మెడలపై హన్తంబు లిడి తప్ప కీ&ించి “యౌర। మిక్కిలిపొడ' వనెడీవారు పన్హెంపు నీటిలోపలి నీడ పరికించి "కనిపించ దేబాయి) ననెడువారు గొబ్బు గొబ్బున( దలలెత్తి కొంద జందు( జూడ( జూడగ వాగలు వీడిసడిన నవ్వినోదము గని నవ్వినట్టివారు వైరి తత్స విహరించు నవనరమున” అని వర్తించిన కవికి (ప్రత్యక్షమైన అనుభవం ఉందని (ప్రత్యేకంగా చెన్పవలనిన అవసరం లేదు. సారంగధర చర్వికలోవి ఈ వద్యము..._

శి వీజయవిజానము ఆఅంతిపుం మేంగి మళ్ఞుం బొడి, వేట బోవుతమి డేగ పదనుగ భోజనంబు “పీన, యాఖేట విహరణోచిత ముగా(గ+ దత్తజంబున. గై సేన్‌; వీత్తరముగ లో కవికిగల వేట అనుభవం ద్యోతకమవృతున్నది. ఈ వర్యంలోవి డేగవదను అన్నది డేగవేటకు నంబంధించిన పదం. వేటలో పిట్టలు మొదలయిన వాటిని పట్టుకోవడానికి డేగలను పెంచి వెంట తీనుకొవి పోతారు... మేశ ఎక్కువ వెయ్యకుండాను, పూర్తిగా తక్కువ వెయ్యకుండాను ఆ డేగలము అర్ధాకలితో ఉంచుకిరు. కడుపునిండా అహారం పెడితే మ శ్రెక్కి నేటచేయవని, బాగా ఆకలితో ఉంచితే ఆకలితో తను షిష్టం వచ్చిన నాటివని పట్టుకోవడానికి చెలరేగుతాయని దేగలమ ఈ విధంగా అర్భాకలితోనె ఉంచుతారు. అప్పుడే అవి వేట బాగా చేయగలుగుకాయి. దీనినే *డేగ పదను" ఆంటారు. వేటకు వెళ్ళే మనువుణ గూడ డేగ పదమగ భుజిందాలి. అందువల్ల నే రాజు లఘు ఫోజనం చేశాడు, అనుకరణలు : తనదగ్గర విద్దంగాఉన్న సారంగఢరము కవి వేనుకకు పెట్టడానికి కారణము ఆది గౌరనకు అనుకరణ. అనునరణ _ ఆయిన కావ్యమనీ. అనాటి వాకావరణంలో ఆ సండిత (పళువుకి ఇవ్వదగివదికాదనీ, స్వతంగతక జాతి రత్నంగా ఉన్న విజయవిలాసము రచించాడపీ మనమనుకున్నాము. కావి అక్కడక్కడ వపూర్వవు (వ్రజంర కవుల వనుకరఠించినట్లు కనవదే పద్యాలు వి.వి, లో కనవిడతాయి. ఆం్యరకవికా వశామవా అల్ల పాని పెద్దనామాత్యుడు మనుచడితలో దాతుర్వర్హ్య వర్ణవ ఈలాగు వేశాడు : అచటివిప్రులు మెచ్చ రభిలవిద్యా ప్రొథీ ముది మదితప్పీన మొదటి వేల్పు ఆచటీరాజులు ఐబంటునంపి కార్గవువైన వింకాన పిలిపింతు రంశఠ మునకు అచటి మేటికిరాటు లలకొధివతినైన మును నంచిమొద లిచ్చి మమప దతులు అచటినాలవజాతి హలముథా త్త విభూతి అదిలితువు లైశ మైన మాను... (మమచరిత 1_56) ఈ పద్యంలో అ అకుజాస్పద వురనాహ్మణులు ముపలితవములో మఠిభ్రమణ కలిగిన (ఇవ్మాను 'మెచ్చరు... బవ్మాకం'పీ విద్యల్లో అధికులు అవి అన్నాడు. (విహ్మాకు అలాగు మతిచెడిన దవడావికి ఆధార మేమీ ఉందో తెలియదు, మత్మిభమణ కలిగినమువలిని మెచ్చకపోవడములో ఆధిక్యమేముండో చూడాలి. ఆలాగే రాజులు బంటునువతవ్‌ వరళురాముడిని విలివిప్తారు. అంతమా[శ్రంచేత రాజుల అధిక్యము ఏర్పడు తుందా? ఇలా పిలివించడం సాహపావిక్ర చర్వాకమావికీ మాచన అవుతుందా ? 'మొరకుతనావ్ని తెంవతి తనాన్ని తెలియజేస్తుందా ? నవనిధులు కలవాడు కులేరుడు; అతవికి ఫొమ్ములేదనా ఈ వైజ్యలు వలచి ఖటకనాడు నేను శ్రీకాకుళం జిల్లా (అవ్వుడు విశాతసట్నం జిల్లా) లోవి పార్వతీవురం వెళ్ళినన్నుడు ఒక్‌ ఒరియా భూస్వామిని చూడడం ఈటస్థించింది. అతడొక డేగను, వేటకోనం, 'వెంచుతుండేవాడు, 3 వినయాలు చెచ్చడమేకాక విట్ట వేటలోని కొన్ని విశేషాలు వర్దాగా చెప్పాడు. గా అ ఊరిలోనే “పికిలిపట్టల పోటీల” గరించి గూడా కొంత తెజనుకున్నాను. ఆ వినయం ఈ వ్యాఖ్యానములో 1.88 థో మనవి చేశాన.

వృారయోల్లాన పీఠిక 81 మొదలు (కౌవిటల్‌ - యుగపు ఇవ్వడము? నాల్లోచరబ్ఞాంలో ఈ ఆరిక్యసూచన ఏదీ లేదు. వద్యం ఆలోచిన్తున్నకొద్డి అపంవమిణు. కనివిస్తాయి. ఆ ముడి. మరితస్పదము (హ్మేవ. ఆం్యధంఎకా విశతామహండుగారికి గూడానా ఆన అవవళలనివన్యంచె. ఈ పద్యం మవనులా పెట్టుకొనే చేనుకూర కవి తన చాతుర్వర్హ్య వర్ణన చేశాడనక తబ్బరు. ఖై ణి న! చూడండి : తడబాటు లదు వేదముల నొతని కంచు పకమేష్టి మెచ్చరు ధరణీ సురులు, కడమాబు పగవాని గని చేమురచె నంచు భ్రార్గవు యెచ్చరు బాహుజనులు, పనికిరా కోళకమూల పడియె నాతని వస్తు వని కుబేరుని మెచ్చ రర్యజనులు... .. (ఏ.వి, 1-84) డీవిలోనూ అ ముగ్గురివై నాధిక్యమే మాచించాడు కవి (బహ్మాలో లోపము చెప్పాడు- దానికి నుశ్చ్యావతార కథ ఆధారము. ఆ (_బహ్మపరమేష్టి విచ్చవాడు కాదు సరకురాముడు కడమషాటు తన హస్త కొళలాన్ని మరచిపోయాడు. శివధనుస్సు కథ ఆధారము. కునేరుడు నవనిధులను అభినృస్ధిపరచకుంగా అ మూల (ఉత్తర దిక్కున) ఉంచాము, పొరాజీక ఆధారము. పర్యము ఎ(శ్‌మముతో మనోహరంగాఉంది, ఆయా లోపొలకు బదులు ఈ వర్ణాలవారికున్న “పాడిదవ్చక .,.” మొదలైన గుజాణ చూపుతూ అ గుడాధిక్య మందరు పెజల పెంచి పెట్టాడు. ఇంకా అందము గువ్చించడానికి “చదువుసాముల ధనధాన్య నంపదలను అవి [కమంగా ఆ నాలుగు జొతులశే కొక పొరులందరిం ఆధిక్యం చూపించాడు, అను) డిందా డఠటామా, అం్యధకవులరు.. తాశగారికగూడా... ఆధీక్యముచూపడానికి ఆదర్శ్యప్రాయనుంటానూ ? ఈలాగే తాతగారి మునుమున్‌ పుమైడు కొంకు లౌల్యము నిడన్‌ మోదంలు వి స్తీర్ణతన్‌ జొనువన్‌ కో ర్కులు (కేళ్లుదిప్ప, నుదిమె చ్చుల్‌ రెవ అల్లార్చ...... (మను 8.80) వేమకూరకవి గుట్టసియాడ, గల్బిచను గుట్టల వై వుల కాంకు రావకుల్‌ తెట్టువగట్ట---... (వి.వి. 1.126) అని ఉలూచి తొలిచూపును వర్షించి ఎంతో మహోదారనుయిన మనః వరిణానూన్ని కనబరచి, అదీ దాలక కొండంత మరొక అందాన్ని (సకటించాడు. 1? వ కతాబ్టిలో మనకవి చేనన ఈ నర్జనవద్దతినే మొన్న (వీ$ న శతాబ్దిలో) [వవంచ మహా మేరావులలో అగ శేజికిచెందిన ఎజ్‌. జి. వెల్సు తన (గంథములో కవనిలిదాడం పే, ఆంద్రుల కెంత గర్వకారణమో ఊూడండిం

శివి విజయవిలానము "అల్లసాని పెద్దన్న (పవరుదీ వర్ణనలో క కమ్మని కుందనంబు కనుగందని మే. నేలకేటిడాటబళ బమ్మెరవోవదోలు తెగవాొ రెడు వెండ్రుకలు. .. అమ్మశవెల్ల వాని వికదాంబకముల్‌ కతప్యత క శతముల్‌ (మనుచర్విక) అని (వ్రాశారా. చీనిలాగానే "కమ్ముని కందపంబు ." తోనే పద్యమారంఠింద,. సబుగోచరణము. "అమ్మక చెల; తో మొదలు పెట్టి మన 3వి శెమ్మని కుందనం బొరయగల్లిన చెక్కుల 'పెక్కువాడు .,... అమ్మకచెల్ల ! నాహృదయ మనమ్ముకి చెల్లదు వీని కిబ్కుడర్‌.. (వి.వి, 1-85) అన్న పద్యములో ఆర్జునుడిని వర్ణించాడు కవి కన్ను తాతగారి పద్యముషేద ఎదర వేరుగా చెప్పనక్కర లేదు. దీఏీలోని భావగాంఖీర్యము ఎంత ఉందో తెలుసుకోవడము మహాంరివడాలుకము. ఆది “ఛాయాచోరక వసనందర్భము”ను ఆసచేయడము కాదనీ ఆయా పర్ణనలకు మెరుగు పెట్టి మ చోహరతరముగా చేయడావికి ఎంత అవకాశము.ం౦దో చూసించడిమే ఆనీ స్పష్టము కాదా. న్వభాన పరిశీలన : రాజొస్టానాల్లో ఎక్కువగా మెలగుతుండిన చేమకూరకవికి పలువుడ _ఎళుపులతో వరిచయం కలిగి, వారి వారి గుణాగుణాలను, వైరాలను, వైషమ్యాలను, నృర్థలను చాలా సపషివంలో ఉండి సాకల్యంగా పరిశీలించే అవకాశం దొరికింది. ధర్మరాజును వర్జీంచే నెపండ్యో సంస్థానాలలో సాధారణంగా కనుపించే ఆఅవగుగాలను మెత్తమె త్తగా “అవల( బోయిన వెన్సనాడు 'పెన్న(డు లేదు మొగము ముందణ నంట మొదలె లేడు. చన. విచ్చి చౌక చేసినది మెన్నండు లేదు, పదరి హెచ్చించుట మొదలి లేదు, . .” (వి.వి. 1-84) అనే పద్యంలో నూచిందాడు. రాజు అనుచరులు ఒకరిని మించి మరొకరు రాజసన్మానం పొందడానికి ఏ విధంగా [సయత్నం చేన్తుంటారో ఈ క్రింది పద్యంలో నువ్య క్షం చేస్తున్నాడు. “వెగవిలుకానికిన్‌ జెణకువిల్లును గల్వ లకోరి కోరికల్‌ గడలు కొనంగ నామనియు( గల్వలరాయ.డు నిచ్చి మన్ననం బడయుడు, వాని శెకమ్కుడుగ మౌర్వులు తొమును గొన్క తెచ్చెనా, బడి ఐడీ గంధలుబ్బ మధుపమ్ములు రా+ జను దెంచె+ దెమ్మెరల్‌” (వివి. 1.210) "ఎమ్మండుగ'లో ఎంత చక్కని అర్ధ ముంచాడు | అలాగే అష్టావంలోని కవీశ్వరులలో ఉన్న ఈర్ష్యాది గుణాలను గూడ వరిశీలించాడు; “ఏ గతి రచియించిరేని నమకాలమునారలు మెచ్చరే కదా.,. * అవి (వకటిస్తూ తన పొమ్యుతను చూపించాడు. ఈ కని

హృదయోల్లాన పీఠిక న! నోట కటూక్తలు సాధారణంగా వెలువడవు। అందువల్ల నేేఇతర అనేక కవులవలె ఇళకు కుకవినిందలకు పూనుకో లేదు. అయితే కుకవిి గురించి తనకు కలిగిన అభ్విపాయాన్ని చెప్పకుండ విడిచి పెట్టనూ లేదు. న్వకపోల కల్పిత మనో జ్ఞ కకాగతి తెట్టు లౌను నరిభాయా చో రఈకి రస సందర్భం ఖని...... (వి.వి. 8-94) అన్న వద్యంవల్ల తెలుస్తున్నవ, దీనిక, అల్లసాని పెద్దన చెప్పిన భరమైతోంచు కుటుంబ రకణకు(గా (బాల్మాలి చీంఠన్‌ నిరం తర తాశీదళ నంపుట _పకర కాంతారంబునం దర్గపుం దెరువాటుల్‌ ఎగకొట్టి తజ్ఞ పరిష ద్విజ్ఞాత చౌర్య్యకియా విరసుండై కౌజ(80 ఐడుం గుఠ్‌వి పృథ్వీళృ త్సమీప &లిన్‌ (మనుః 1.8) అనే పద్యానికీ ఉన్న వ్యత్యాసం [వళ్యక్షంగా కనుపించుతున్నది. ఇంతకు, పెద్దనామాత్యుడు గూడ మారన విన నీరళ్యదుడు, శ్రీనాథుడు మొదలయిన వారినుంచి *తెరువాటులు' కొట్టినవాడే, కృతిళభర్తల ఆచారము : ఇంత సౌమ్యుడు, విగర్వి కాబన్లే మనకని ఇతర కవులు అనేకలవలి ఆడంబరాలకు పోయేవాడు కాదు, ఎక్కడో చాల ఆరుదుగా గావ గాజులు కవులను సిలిచి వారి (గంఢాలను తనుకు అంకితంచేయమని కోరడం జరుగదు. అయినా వారికి తమ (0థాలను ఆంకికం కావించడానికి సకల నన్నాహోలు చేని ఉభయ వక్షిలకు గౌరవ్యపదంగా ఉండే శ్రీతిగ “_వభువు నిండోలగంబున కవి సండితగాయక పరివృతుండై యుండి వమ్ను రావించి ఆనేకాంబరాభరణము్య ల ఐబహాకరించి నా రచించు.,, మహ్మావబంధ మును ఈమకు కృతి యాయవలయునవి కోరుటయు,..” ఆని తమ రచవలను సాగిస్తుండడం మనకు తెలియనిది కాదు. యథార్థ వాది అయిన మనకవి కల్లాకపటం లేనివిధంగా, తనకు రఘునాథ రాజుమీద ఉన్న గౌరవాతిశయానికి తగి నట్టు ఈన కావ్యాన్ఫి తనకు తాన్నై ఆంకిత మివ్వడానికి నీద్దమయ్యాడు. ఇంతేగాక రఘునాథరాజుకు ల పాండిత్యాన్ని, కవితానై పుణిని తెలినినవారు (నాడూ నేడూ భావిని గాడ్రా ఆ రాజునట్ల భక్తీ విశ్వాసాలను చూపక తప్పుదు. గోవింద దీక్షీతుని కుమారుడు, "సాహిత్య రత్నాకర" (గ్రంథకర్త ఆయిన యజ్ఞ నారాయణ దీక్షీతులుగాని, ఐహం లాషాకాత్ర పారంగతురాండ్దై వళస్త మయిన (గంథాలను (వాని విద్వ్యశ్చళంనలను నాటికివి, నేటికిని చూరగొంటున్న మధురవాణి, రామ భ(ద్రాం ఐలుగావి, రఘునాధుని యెడ భక్తి గౌరన విశ్వాసాలను పదర్శించడంలో చేమకూర కవికి తీనిపోలేదు, అన్నివిధాల సలక్షణమై ఉత్తమ కొవ్యగుణాలతో విరాజిల్లు (గంథాలను ఎన్నో (వ్రానిన రఘునాతరాజుకు కృతిని యివ్వడానికి యోగ్యమైన కావ్యరచనకోనం చేమకూరకవి ఐహుంధా తపస్సు చేళాడని చెప్పడం నమంజసంగా ఉంటుంది. ఈ మహావ్రయత్నంకో నమే ఆయన మొదట సారంగధర చరితను రచించి తన గంటం వదునుచూచుకున్నాడు. ఆ అనుభవం, ఆ నేర్చుతోనె "విజయవిలానం' అనే కావ్యాన్ని నర్వాలంకార. శోలితంగా రచించి, దాని యోగ్యతను గు ర్రించుకువి, రైర్యంకో రఘునాథరాజుకు అంకితమివ్వగానికి ఆయన నమ్ముత్రావికి వెళ్ళి అంజలి మటించాడు...

విజయవిలానము శ వలిక మూతమే మహివక్షి నీళ్వరుండే తలపోసిచూడ వా పాలిటీ రామళ(డుండని బంగరు పూపవుల( బూజిచసి ౫6 జాల నలంకృతిం బొస(గు నత్క్బృ తి కానుక వడి కీరిభూ థ్రీ అలికాంగులన్‌ వలవం జేసిన శ్రీ రఘువాత బాకికిన్‌. (వి.వి, 1-88) హృదయం లోతులనుంచి వచ్చిన ఈ పద్యంలో పొంగిపొర్తిన భావావేగాన్ని కవి దాచడానికి (ప్రయత్నించ లేదు, కృకి ఇచ్చిన తటవార _...వళల గజీంచి మన్ననలొనర్ప. (బబంధము, నింత ణయుత్తమ (్రభునకు నంకితం బొనరువం గలిగెంగద యంచు వేడుకగ్‌ (వి.వి 1-58) అన్మ సార్ధకమైనట్లు ధావించాడు రఘునాథరాజు తన కావ్యగుణాలను (పళంనింవినిస్పాడూ, మెచ్చి ముంజేతికి ముత్యాల కంకణాన్ని బహూకరించినప్పుడూ ఇది అంతా తన ప్రయోజకత్వ మే అని భావించక, కలిగెంగా తన సమ్ముఖంబనియు సత్కారంబు ఖా( పయనా తల నెందే శిరసా వహింకు రనియుం, .. గొత ళక్యంబవి ద్యల మెప్పిం పగ నచ్చుతేం రఘునాఠస్వామి వెన్వారికిన్‌ అది ఆలశా రఘునాథుని బొదార్యాతిశయమనే భావించాడు. దురలిిప్రాయము : పై నందర్శములో నున్న రచననుఐట్టి కవి తన్నుగురించి వీచముగా చెప్పుకున్నాడనీ, కృతిపతి రమునాథ రాజు గూడా మన కవిని ఆ దృష్టితోనే చూచాడవీ కొంద రభ్విప్రాయపిడ్డారు. ఎవరోకాదు; తిరునతి వెంకట కవుల సాయముతో విజయవిలాస కావ్యమును సరిష్కరించి 1801 లో _వచుఠించినవారున్నూూ అనాటి నరవ్వతీ వ్యతికా సంపాదకులున్నూ, పోలవరం ఉమీందారుగారుమ్నూ అయి తండివ శ్రీ కొచ్చర్ణకోట తామడంద్ర వేంళటళ్ళష్తారావు బహద్దరు బి.ఏ గారు న! ది వారు కీర్టీశేములయిపోయారు. కొని, అటువంటి అభ్నిపొయాలు కలవారు ఈనాడు గూడా కొందరు లేకపోలేదు. చేనుకూరకవి ఈ (గంథఠములో కవంరిచిన భక్తి పపత్తులు ఏ శతాబ్బములోనై నా చాలా అరుదు. లక్షలోనో షదిలక్షలలోనో ఒకరు అలాంటి భక్రీని పదర్శిన్తుంటాడు. నటన, ఇచ్చకము, కనటము, వరావలకణాలుగాగలిగిన ఆ రోజులలో జమీందారుల ఏలుబడిలో అటువంటి _$ీ కనలడడం దాల కస్టము. కౌబట్టి కల్లాకపటమూ లేకుండా, నృటిక నిర్మలమయిన పృూదయముతో కవి అవిన మాటలు వారు అవ గాహన చేసుకో లేకపోయారు. కవిచేనిన పది దై వ్యపార్థనలలోనూ రాజుమేలే కోరాడుగావి, తనమేలు కాడు, అ రాజు ఘహొదారవ్పరుషుడు, మవోనుభావుడు, పర్శాకమములో ఎంఠ గొప్పవాడో పాండిత్యము తోనూ అంత గొన్పవాడు. శిష్టర కణలో ఎంళ ఉత్సాహం చూప్పశాడో, దుష్టశిక్షణలో అంత వినోదిస్తాడు. “మాటలనేర్పులా, నరనమార్గములా, కొలువుండురీతులా, పాటలగంధులా, కళల భాగ్యములా. బహుదానలీలలా, నాటక శాలలా యొకటనన్‌ వల దెన్నిట జూడ్‌ నన్నిటన్‌ మేటియు $ీర్తిలోలుడునుమీ రఘునాఠతనృ పాలు ఉమ్మహిన్‌ (వి.వి. 1.88)

హృృదయోల్లాన సీఠిక కథ ఇది (వత్యక్షరసత్యము. గొప్ప రైవభకి కలవాడుక్రీ రనకెంత చక్కని అవకాశమున్నా విజయనగర నింహోసనాన్ని ఆ$౦చని మహావురుషుడు. అన్న స(క్రాలలో (వ్రతీదినము వేజకొలది జనులను సంతన వరిచే ఉదారశయము కలవాడు. ఠఎకాభిషేకాలతో కవులను కవయ్యితులను గౌరవించిన కవిత్యాపీయుడు పాపాత్యములో ఎంత (ఖ్యాతి నార్థించినాడో నంగీతములోనూ అంత క్షీర్దిని గడించిన మేరావి,.. ఇవి కవి చెప్పినట్టు రాజుగారి అనంత శోభన గుజమ్ములలో కొన్ని మృాతమే, అటువంటి “ఉత్తమ (_పతునకు' కావ్యాలు అంకితమిచ్చిన, విడ్డలకు పేరు పెట్టినా దోవమా ? "నా విష్ణుః వృధ్వీపతిః' అన్నందుకు అతడిని దెవనమానంగా భావించడం నేరమా ? లే క్‌ కృతిథర్త అడగవిదే కావ్యము అంకితము ఇవ్వడిము గూడ కవి నై ద్యాన్ని తెలువృతుండట | ముక్కు తిమ్మున్నను ఏ రాజు కోరాడు పారిజాతాపహరణం కృతి ఇవ్వమని? “మమ్ము కొలిచితివి' ఆవి రాజు కవిని గూర్చి అనడంలో గూడా ఆ భొవమే ఉందట? కొలువు (ఉద్యోగము) పనిచేని పాఠితోషికం వుచ్చుకోవడంలో ఉన్న గొప్పతనము అమీందార్లు ఎరగరు. కవి పార్వభాముడు (శ్రీనాథువిగురించి కాశీఖఅండములో వేమారెడ్డి చెన్చిన పద్యం చూడండి : వైషధొాది మహా,పబంధములు పెక్కు చెప్పినాడవు, మాఠు నాశితుడ వనఘ। యివుడు చెప్ప దొడంగిన యూ ప్రబంధ మంకిఠతము సేయు వీరభద్రయ్య పేర అన్నాడు. అ(శికుడం'పే దర్మభిక _ వనిచేయకుండా భోజనాది సదుపాయాలు కలిగిఉండిడం. దీవిలో వీద భావము కనబడదా | ఇట్లాంటి దురఠ్యిపాయాలు సహృదయుల కుండకూడదు కదా. కళాదృష్టి : చేమకూరకవి కళాదృష్ట్‌ దాలా లలిళమూ, నున్నితమూ అయినది వివుణుడైన చితకొరురు రెండు మూడు గీతలతో ఒక నుందరమైన రూపాన్ని సృష్టించినట్టు మనకవి గూడ రెండు మూడు అల్బనివయా అను చెవ్చి మనోహరమైన ఒళ కూపొన్ని పాఠకుల మనన్సులలో హత్తుకొ నేటట్టు చేయగలడు. “సిగ నంపె(గ వూ లొనవరివగ, కనస్తురినామ మొరపు, వలెనా టౌలా పొగ సీటు లుండగవలె నని సొగపి లతాతన్వి వానిసొగను మతించెన్‌ " (వి.వి. 1.188) న్వల్ప విషయాలను మూడింటీవి చూపింది అ వ్య క్రీలోవి పీటుతనాన్ని పాఠకులకంటికి కట్టినట్టు చేశాడు. ఈ కళాదృష్టితోనె “ఐవిరిదిద్దిన చెంపలబాగుము", “మీపాలలో నవ్వును”, “కాన టించుక నటించు కొను"ను గుర్తించగలిగాడు. వర్షనలలో వైతం, “ఉదుకపోవు కంఖనున వోగళము” అని ఊరుకోఠ అందులోని విలాపొన్నే (వ్రశావంచేన “గళరేఖొ, “కన్చొమల వైఖరి”, “కటాకోదయలీల” ఆవి విజావ విషయాలనే తన వర్ణనలలో విశేవంగా కనజరిరాడు, ॥

నా వీజయపేలానను విజయవిలాన రచన చేశగొారనం, (సజావైలనం. అనతదకర మైన వాశావరణం అపరిమితంగా ఉన్న అ దినాలలో శృంగార రసానికి ఉన్న (ఎజాకరణ కరుణరసానికి కళుగదని అనుకున్నాము గదా. కాబట్టి శృంగార శసొన్ని మూడు ముఖాలగ (పవర్శించడానికి అనుకూలముంబన విజయవిలాన కథను న్వీకరించాడు. వీనిలో తన నేర్చరితనాన్ని బహుముఖాలుగా చూనించి తెలుగుభాషట తలమానికమైన కావ్యరాజాన్ని అందించాడు. నొటీకె దొదావ్సు నూరు సంవత్సరాలనుండి. కృంగార వబంధ రచన నర్యతోములంగా కొనపాగు తుండేదె. శ్రీనాథుకు, ఆల్లసాని "పెద్దన, రామరాజ భూవణు3ప, పింగళి సూరన వంటి మవోకవులు సరన్వతీ శారణాగారమును కొల్లి గొట్టి స్వాధీనం చేనుకొన్నారంపె దోవం కాదు. వారు చేసిన నస్టనలు, కల్పనలు అమోమాలై నేటికిని క్లాఘూప్యాతంగా ఉన్నవి వారి కావ్యాలయందలి గుజనిశేషాలను చేమకూరకచి పరిశీ లించే ఉంటాము. ఈ సెరిశీలన పరమార్థం చారి వారి రచనలను అనుకరించడం కొడు; పారి రచనకు మెరుగు పెట్టదమూ, వారి పారి వైలరులను వర్ణించి కొత్తవుంతలను తొక్కడమే ఈ సరిీలని పరమార్థం, అందువల్ల నే, వూర్వకవి రచనలతోటి పొమ్యూన్ని న్ఫురింపెచేనే సద్యాలు చేనుకూర కావ్యములో నూకు చృష్టితో వరికించిన చౌళ్ళకుగాని ఒకటి రెండు కనుపించవు. శథా వన్లువు : రనవత్తరమైన ఈ కావ్యం మూడు అశ్వాసాలుగా కూవ్చ దాల్చించి. ఇందులో ఉలూచ, చిత్రాంగద, మళ్ళరల చివాహుంభల చవౌడున్నవి. విజయవిలానతి రచనలో చేమకూరకచి చాలావరకు భారతకఠనే అనుసరించినా, స్యాత సవేశ గోపనాలకోసం, కథాకథన సౌలభ్యం కోవ, నాటికపదతి అమునరించగానికి ళి అక్కుతక్కుడ కొన్ని మార్చుల చేనుకొన్నాడు. ఛారతంలోని ఉలూచి గతగానదీ తీరంలో హోమంచేయడానికి వచ్చిన అప్టనుజ్రిచూచి, “నళినాకి యం దొక్య్ట నాగశన్యక కామ పరచళయె చానిబట్టి తిగిచికొని” నాగవ్వురానికి పోయినట్టు ఉన్నది. డీనినిబటి కా! న! శారఠ ఉబాచి అద్ధనుజ్జి చూడగానే కామపరవశటై. ముండు వెనుకలు చూడక అతడ్ని పట్టి తిగిచికొపీ బోజువట్టు నృష్టమచ్వతున్నది. చేమకూర వాని ఉలూశి అట్టి కెంపశితనానికి పాల్చతలేదు ఈమె వరూధిని చంటి పొఢగావి, లోగలాలన చి శ్రగాని కాకు అర్జునుడి సర్వాకమం విని, వలచి, అతడికి భొార్యవనిపించు కొని ఇలా వంకునివంటి వీరకుమారునికి చూత అయి, గృపాజిగా ఉండరగిన కొంక కౌబట్టి మహా చొవాంతైన ఓకని చూచినంతమా[శ్రానే చౌడి నరంగతి ఏమే తెలియకుండానే శామసరవక అయి అశడిని తిగిలికొని పోవుటకు సాహానించ భీము... “పాచుర పైన పైశతమునందు వివారిలచు వైరవేషు వేషు ఘన శథాంగు నెనరు దపుల చవ్యలనే కాంచి శ్రీతి్‌గా ఇజింగి యౌర : యొరగేందునదన” (వి.చి. 1.124) సః వద్యాచ్ని చేమసూరకని. 'కేరలం శనాలరకార కోను పే. ఇరవేషు వి వైచక్వంలోవే వాశాగని భాచించడం. కవి చెచ్యురమే. కైరచేను (మన్మథ) వేషు (పొనముగలవానిని) భువనిభాలగుని తూరాన్న చూచినంత ఖ్‌

వృాదయోల్లాన పీకి3 తి మాత్రాన [శ్రీడి ఈతదేనవి గు ర్రించగలిగిండి, ఎండుకం పే, కీదవులనే కాంచి" నప్పుచు అర్జనార్పితమై ఉన్న తస వృాదయాన ఉలూచికి నెనరు దగిలించ్‌_ (పేమ లగ్నమైనద. ఈ హృదయ (_పవృత్త వల్లినే, అనాటి దగుష్యంటనివలె, తన వృాదయాన్న ఆకర్షించగలిగిన ఈతిదే అర్హమిడని నిశ్చయిరిచింది.. ఈ విధంగా వేల్చడమునే కవి “పౌర: అనే పదం _ఎయోగించి మెచ్చుకున్నాడు. ఇది అర్ధస్ఫూర్తి కలిగిన చక్కంని పెద్యతి.

ఈ విధంగా గుర్రించి మాయాన్వితలై. ద్గరగాపోలయి. అతని సౌందర్యాన్ని కన్నులార కాంచిరిది. చూశగాని అర్జునుణ్ణి నాగలోకానికి ఈకృకపోలేదు ఉదయతినుండి సాయం[80నరకు తనలో తానే పరిపరి విధాలా సతమతమయి చివరకు సావానించి తన వెంట తీమకొని వెళ్ళింది ఇతితగా జౌచిత్యాన్ని పాటించాడు మవకివి

గోవును కోల్పోయిన (బాహ్ముణుడు రావడమూ, మొదటి ఏర్చాటు (వకారం ఒక సంవత్సరం భ్నూపచిక్షీణరు . ధర్మరాజాదులు ఎన్ని చెప్పినా కూడదని. అర్జునుడు బయలుదేరడరి, (పతిజ్ఞ _పకారం పన్నెండు నెలల తరువాత ఆగవలనిని భూసంచారాన్ని యింకా కొనసాగించడం, (పభాప తీర్జావికి పోయిన తరువాతగాని సుభ్యద. కృష్ణుల విషయం స్మరణకు రాకపోవడం భారతంలో ఉన్నవి ఇలా విడివిడిగా ఉన్న చిషయాలకు ఒక స్మక్రమమైన ఆధారాన్ని చూవి కావ్యంలో వ్యవ్వైన్యతను ఈల్చిందుకో వడానికి చేమకూరకవి అవలంవించిన విధానం చాలా (సళంసనీయరి, (గంథారంభంలోనె ద్వారకముద్దుచెల్లెలని మభ్యదను పాఠకు లకు సూచిస్తూ, “రుక్కిజీకాంతుడు' (కృష్ణుడి పెద్దతినే అర్జనుడు పెళ్ళి చేసుకోవడానికి మూాచనగా) పంపిన గదుడను యడువంళపిభుడు రర్యరాజును దల్శించిన తరువాత అర్ధనుడితో ఏకౌంతంలో, నందర్భామ పౌరంగా నుఖథ్యదము వర్తించాడు.

ణి “అని బహుభళంగులం బొగడ నంగన ముంగల నిల్పినట్లు+దౌా(

గనుగొనినట్లు వై నృపశిభామణీ జఇెందమునందు, బట్ట జా

అని యనుర క్రి నవ్వరవిలాసిని నెన్నండు చూడం గల్గునో

యని తమకించుచున్న నమయంలున (గక్కున వైవికయుగన్‌ ” (వివి. 1.107) అ విదంగా తమకిస్తున్న సమయంలోనె నాటకీయసరద్ధతిని ఒర (బొహ్మణుడు తన గోవును దొంగిలించుకొవి పోయారని మనవిచేసుకోవడానికి రావడముతో జతపరచి తన రచనా వై పుణ్యాన్ని _పకటించడమేగాక విడివిడిగా ఉన్న ఉలూచి. చిర్రాంగడ, సుభ్యద పరిజయమఘట్టాలను ముక్యాలవలె కూర్చడానికి ఒక చక్కని ఉపాయ మ్యశ్రాన్ని ఏర్పర్చుకొన్నాడు సులద్ర మీద ఉన్న తమకంవల్ల నే గడువుకాలల తీరిపొయినా తాను య్యాత సాగిస్తూ ఉండడానికి ఆనుకూబ్యం ఏర్చర్భుకొన్నాడు,

ఈ రీతిగ, భారతంలోని విధానంలో మన చేసుళూర (పవేశ పెట్టిన మార్చులు అన్నీ సమర్థపీయాలై టగశిభంలోని శిల్చచాకుర్యావికి నిధానాణగా నికూసితనువుకున్నాయి. కావ్య గుణాలు :

రఘునాళరాయల అఆస్టానంలోని కవులూ, కవయి(క్రులూ అనేకులు రఘునాథరాజునే తమ విద్యా గుబవుగా ఎంచుకున్నారు. ఆ రాజుమీద భి విశ్వాసాలు అపారంగా (ప్రకటించిన వేమకూరకవి ఆయనవద్ద ఏదై నా నేద్చుకున్నట్టు ఎక్కడా చెప్పలేడు. సొారతగధర ఆఅశ్వాసౌంకత గద్యలో 'సవారాధిక బధ. అవి చెన్పడంవల్ల అ అధ నమాఅమే పరోక్షంగా మవ కవికి గురువనదగిండని భొవిందాలి. నూర్యవారాయణ

విజయవిలానము జ! వరంవల్ల కలిగిన కవితోత్సాహాన్ని చేమకూరకన్‌ న్వయంకృని నల్ల నే నర్వలక్షణ నమన్వితంగా చేనుకొన్నా డవడం సమంజసం, ఈ స్వయం కృషిలో ఈయన దృష్టి ఏయే కావ్యగుణాలమీద లగ్నమై ఉండెనో, లోపొంచడానికి మునకు ఆధారాలున్నాయి. రమునాథరాజ కవిత్వ (ప్రాశస్త్యాన్నిగురించి శానుచిప్పినప్పుతు ప్రతి వరంలో జొతి, వార్త, చమత్కారి, అర్థగౌరవాలలోపాటు రవప్పస్లి కలిగి ఉండాలని విశ్వనించాడు. కావ్యం నన్న గంభీరంగా రచించడం నహృదయానంకకరం కాగలదని గపాంచాడు. చక్కంని వదింధాలు “శ్రీ రసభావములలతో ఆలరారవలె"నని విశ్వనించాడు, ఈననుగురించి రమునాథఠరాజు చవ్చినట్టుగా రచించిన వద్యాలలో. వాజ్నీయమరూఢి అదాలనియమంలోని (పినిద్ది_. ఉండాలని, చెప్పిన కవిత “విరిపొట్లము ఎవ్పిన గతి” వానించాలని, (ప్రతి పద్యంలో చమర్క్యృతి ఉండడం మంచిదని చేనుకూరకవి తనథు (శేష్టమైన పాపొత్యం పట్ట ఉన్న ఉద్దేశ్యాలు ఉల్లే భించాడు, ఈ విధమైన వర్ణనలమీద, సాహిత్య లక్యెల మీద చేమకూరకవని తన దృష్టిని శ్రేర్చదీకరించాడవి గూడ చెప్పవచ్చు. “ఎందును విద్యతే యెజుగ రెవ్వరు... ” అన్న పద్యంలోని 'కొంతమ్మాత మెరుగు, సాపాతీ రసమహత్వ మెరుగుట, ఆయంద మెరుగుట" అనే మూడు సోపానాలుగా కావ్యాన్ని సహ్మదయులకు అందించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. షష్ట్యంతాలలో “తోద క్షనము రసభాన నుకవిత పళంసా స్యాతము' అని నిర్ణయించుకున్నాడు. సుభద్ర చేతి అద్దాన్ని వర్షించే నందర్భాన '“ఛాయాచోరక రస సందిర్భృము' కూడదప, "స్వకపోల కల్పిత మనోజ్ఞ కళాగతి" పండిత రంజకంగా ఉంటుందని గుర్తించాడు. “&ిలిపయి వట్టీమాకులు చిగిర్స వనంతుడు తా రసోపగుం లిఠత వదచాననల్‌ నెరప, మెచ్చక చం్యదుడు మిన్నునన్‌ (పన న్నతయును సొపమార్యము గనంబడ లొల్లరగంగ జేసె నే గతి రచియించిరేని నమకొలము వారలు మెచ్చ రేళదా” (వి వి. 1.210) అనే వద్యాన్నిబట్టీ మన కవి రపోవగుంభిత పదాలలోను, (పసన్నకా, పొకమార్యాలలోను (తోద్ద వపాంచిన వాడని తెల్లనువుతుంది. కొంచె మాలోచించి చూస్తే విజయవిలాసములో మొదటి వగము రసోఎ గుంభిత పిదవాసనలతోనూ, తరవాతి సగము (ప్రసన్నతా సౌపమార్యములతోను ఉన్నట్టు కనబడతాయి మనకవి వె రెండు విధాల రచనలను మెచ్చేవాడే, రెంటిలోనూ మనోహరమయిన కవిత్వ విశేషాలు చూపవచ్చునప్‌ ఆళని భావము, దీనికి తోడు రెండో నగములో మనకథ త్వరితగతిని సాగిపోతూ ఉంటుంది. ఒక్కొక్క చోట పాఠకులు _గపించుకో లేకపోతారా అన్నట్టు కొన్ని విశేషాలు చెప్పకుండా విడిదిపెటాడు గూడా, మొదటి వగములో నద్యవ్రయోగ విశేషములతోనూ శ్లేషాగి అనేక చమర్కారాలతోనూ నహ్యదయుభను ముగ్దుణగా చేసినవే తక్కిన నగములో స్వభావోక్రి సరళమయిన హాస్యమూ. ముచ్చటయిన తెలుగు నుడికంమూ ఉవయోగించి కవి కృరార్టడయాడు. ఏ భాగములోనూ ఆకర్షణలో వె లి రనంతయినా కనబడకుండా రచించడము ఒక విద్ధహా స్తము చేయదగిన సనేగావి మరొకటికాదు, ఇంశేగాక కవనానికి మెరుగులుదిర్దే అనేక ఇతర లక్షణాలలో కూడ ఈ కవి దృష్టీ లగ్నమె ఉండి; చొటీలో (ప్యకమవియనుం, లోకోక్తుల అమళిక, స్వభావ నిరూవణం (వరావంగా వరిగ్‌ణీంచడగ్లఫి. శన రకనను శాను వథివక్ష వినుర్శపనికంపె ఎమ్మువ కఠినంగా వరీక్షచేనుకొన్న తరువాతనే "గ్రంథాన్ని కచింతాడు,

హృదయోల్లాన వీతిక త్రి వ్యాఖ్యాతల పారపాల్లు : | ఈ విషయా లస్నంటిని గుర్తించరపోతే పాఠరిలు చేసుకూరంవిని పరిపూర్ణంగా (/హీంచలేరు, పందిలులప వైతం ఈ కావ్యం "కాకి మెలరువలరో నిండి యున్నట్లు ఏనబడడంలో ఆళ్ళర్యం లేదు. పెలుపుకు పంచితులూ, విమర్శలూ ఈ (ంఠంరో ఉన్న యమక లముప్రాసాది శచ్చాలంకారాలను మ్యాతమే చూచి, ఆలంకారిదల *ల్జియాన్నిబట్టి, ఇది ఉత్తమ కావ్యం కాదు అచే అభిప్రాయాన్ని ఎల్లించు కన్నారు. వారి దృష్టి ఆంతముమించ, కావ్యంలోని ఇతర (పనిద్ద గుణాలను చూడలేశవోయించి.. శద్దాలంకొ రాలు ఉన్న౦ఠ మా(క్రాన తక్కన రసభావ విశేషాలు, ప్యం$ (పెదానార్థాలు, అపూర్వ కల్పనా చమత్కాా రాలు, శిల్చ నైపుణ్యం, పబంధీకరణంలోని (పెచభ తచితర పైన (పెళంసా పాృాతపషైన విషయాలు లేసని సూ స లు లు! అనుకోవడం వద్ద పొరపాటు. ఈ పొరపాటుకవోముగా మన వ్యాధ్యాతలు ఆనేకులు కవి పయోగించిన పిదాయి సరైన అర్థాలను తెలినవో లేవ ఇస్టం వచ్చిన వ్యావ్యానం వాయడింనల్ల పద్యాలు పేంవంగా ఉన్నట్టు కనుసించడం జరిగింది __ ఉదా: “"అంగజరాజు పొంథనిచయంబుల పె విజయం బొనర్న నే( గంగ దలంచునంత, మును గల్లగ దాసులు పట్టు జాళువా బంగరు టాలవట్టములభంగి. గనంబడె. ఖూర్వపళ్చి మో కత్తుంగ మహీధరా(గ్రముల( వోయజశా(తవ మిత వింబముల్‌ ” (వి.వి. 1,208) శాన్‌ పద్యంలో ఆలవట్దముల్‌ అన్న పదానికి సరైన అర్థాన్ని తెలినికో లేక గుడ్డతోకుట్టిన గుంటడని విసనక్కర లవి (జూలూరి అస్పయ్యగారు "ఆఫ్‌రాబ్‌గిరా'- గొడుగు ? అని) అర్జం చెప్పడంవల్ల పెద్యం హాస్యాస్పదంగా కనిపించకతప్పదు. వీవనలేమిటి, ఛ్యతములేమిటి, రాజుల ఊరేగింపు ముందరి భాగంలో సేవకులు వట్టు కొనడం ఏమిటి ఆని ఎగతాళిచేస్తారు. ఆలవట్టములం పే సూర్యసాకా, చండ్రపాళా అన్న పేర్లతో ఊరేగింపు ముఖాన నీవపలు పెట్టుకొనే సూర్య చంద్రలింబాలతో కూడిన గౌరవ లాంఛనాలు అని తెలనుకోగలిగితే పద్యంలోని అంగజరాజుకు (మూడు ళలోకాలుపాలించే మన్యథుడికి) కృతిమ సూర్యుడు, కృతిమ చం్యదుగు కాక సహజ సూర్యచం్యదులు బంగారు నన్నెతో, కొండలపై ఎక్తున, ఆలవట్టాలవలె శనుపించారని (గ్రహించే వారు. అప్పుడు మన్మథుజ్థి ఆంగజరాజు అవి చెప్పడంలోగల (పయోజవం గూడ స్పష్టం ఆవునుంది, ఇదే నిధంగా_ “కన్నె నగుమోముతోడన్‌.,... (వి.వి. 1.187) అన్న పద్యములో "రేక మోవకయున్నళా" అన్న నదాలకు నరైన అర్థాన్ని (గహాంచలేక జూలూరి అప్పయ్యగారు 'హర్కారాసని చేయటన్నను' అవీ, శ్రీ వేంక్మటాయళానిగారు “తపాలా నౌకరి చేయయండిన' అవీ వ్యాఖ్యానంచి పద్యాన్ని నిస్పారం కావించారు. ఏ విధంగా నిస్పారం కాఏందారో ఈ వ్యాఖ్యానంలో చూడండి. అందీ అందని అందాలు : చిిశ్రాంగదా వివాహఘట్టంలో__. ఆపుడు నృపుడు (పపుల్ల నవాంబుజ (ప సన్నముఖుడై మలయధ్వజ &లీళ కమలహీతునకు మూమ కొగమన వార్త( దెలుపుమనుచు విశారదు వీలిచి పనిచె (వి.వి. 1.817)

విజయవిలానము 48 చక్కని ఈ పిద్యంలోపి. “మామకాగ మస షణ (శ్రీ వేంక్ళటాయళాశ్రిగారు "మామక ౨ నాదయిన, ఆగమన ఇ రాకయొమ్కుం వార్తకొ == స్ఫెర్తాంతముసు (మాము ఆ మనవాప్త.... తన టూతును నాకిచ్చి ఎవాహముచేయుమని ఆయనను. అషగుము అవ చిమక్కారము)” ఆన అర్ధం చెన్పి అద్డనుజ్జే అసక్య ప్రవ మ్రుడిగ జేశారు. " వవాహానికి పూర్వమే మానువకస పెట్టి మాట్లాడడం సభ్యత కాదుగదా: మామహికా + ఆగమసవార్తి లన్న పదవిభజినపల్ల “తవ కూతులను. నాకిచ్చి వివాహంచేయమని ఆయనను అమగుము” అనే. “చమర్కారం". ఎలా నిద్ధిస్తుందో తెలియదు, ఇది సందర్భాన్ని అనుసరించి మనిపూని మారేషుకాయ చేయడమే. అని అను తప్పదు. జూలూరు అప్పయ్యారు ఈలాంటి అర్జాన్ని సాహనించి చెప్పలేక “మామకు ఆశమన వార్త అని గూడా చమత్కారము ఏదారించపలిసూ అన్నారు. దీనిమీద 218వ పద్యములో “లేకెటుల న్మిదవచ్చును రేశగు వయ్యువిద వెదను నిల్పినదాకళా” అని కవి విషయాన్ని అందించాడు, నిశారదుడిని పంపించడం కేవలం పచ్చిన న్వామానం చిప్పడానికే కాదని స్పష్టము, అయి” అ ఎనిమిదక్షరాలకూ జూలూరివాం ఊహించిన అరమూ వేదము వాజ సాహ నించి జెప్పిన అర్థమూ అందడిము లేదు, మామ కాగ మన వార్త అని నేను చేసిన పదవిళజిన మామ ఆగునట్టు మన విషయము తెలుప్తము అన్న ఆర్థాన్న యిప్వడం నమ౦జినంగా ఉందికదా. పూర్వ వ్యావ్యాన౦నల్ల కలిగిన ఈ అవసవ్యత ఈ పెద్యంలోసి “పపుల్ల నవాంబుజిము", 'క్షితీశ ఏమలహిలుడు", “పిలిచిపెనిచ' మొదలయిన పెదాలయందలి అఖ్విసాయ ఏశేషాలను, అంతరు పై పద్యంలోని “లేకెటుల నిద్రవచ్చుకా' అనే మాటల్లోని ఆర్జవిపులీకర తాన్ని చూడిడానికై నా సందివ్వదు, ఈలాంటిదే. ఉలూచీ ఘట్టములో ఉండి, ఎంతో (సేమతోనూ తప్పక అర్జును డంగీకరిస్తాడన్న రైర్యముతోనూ తా నతడిని తీసుకువచ్చింది. మొదట మొదట నుదవతీ నవనున్యథ, కొరువీరా, రనిక శేఖర, జనరంజనైక లీలానహరూప, రూపవంచిత మదనా అంటూ సంటోధించింది.. ఆతడు అక్కరట మాలిన టశ్ళులతో వినిగించాకు. ఆమె అతని ముఖము తేరిపార జూచింది. అ ళృ్ళంగార సంటోధనలు పోయాయి. “దృషపాలకా.....? విలుపుమ్యూత ముండి, ఎన్నో సమాధానాలు చెన్పినా, ఇంకా అద్దనును ప్రశ్నించడం మానలేదు, మనసు చివుక్కుమన్నది దానితో “చిలువ చెలునంపు నలుకుల' ఆ చిలువ చెలున “ఏమన. బోయెదన్‌ తగులమెంచక నీ విటులాడ *...నీమన సొక్య'వె కరగ నేరదుగాని నృపాలకాగణీ (వివి 1.164) ఈ సిద్యమలో గూడా కవి పూర్వరంగవర్ణన పట్టి, కొంత భావము పాఠకుడికి అందించాడు. అందుచేతనే వేదమువారు దీవిలో బెదరింపో, సాహనపుమాటో ఉన్నదని (గవాంచారు. “ఏమనబోయెదకా = ఏమి చెప్పగలను, (ఏకా = నేను, మన(బోయెదళా = (వితుకు దునా_. అని కాడవుగ నేనియు_ (బతుకను ఆని వివరీత లత్షణగా నేనియునొండె...” అని వ్యావ్యానించారు. ఆ కౌకువు ఏలాగు ఉచ్చరించాలో, ఆ విపరీత లక్షణక ఆరారమేమిటో, ఏమీ వివరించలేదు. ఈ పద్యములో బెదరింపు భానము ఉందని తెలునునుగాని ఎలాగ పాధించడ మో తెలియలేదు “చిలువ చెలువంప్పు పలుకుల” అన్న మాటలను గూడ వేదము వారు అపారముచేసుకొని "చిలువలు పలివలు ల వింసముతోం గూడుకొన్న పల్కులచేత' అని ఆర్థం (గ్రాశాలి. దీనిలో బెదరింపుగావి, విస్పృహగాని కౌనరాదు. ఆ చిలువణ పలువలగల విలాసం కవి ఎక్కడ చూనించాడో ఏమీ చెప్పలేదు. నేను చెప్పినది; “ఏకా మవకాపో__. ఏను మననుపో ఇ నేమ (బతుకను నుమా, ఎదకా తగుల మెంచక వీవిటులాడ,., కష్టములేని అన్వయము కాదా॥

హ్మృదయోల్లాస పీలిక 4] “విలువ నిను రొజకీరంి బెట్టప ఫై, కలికి ను రాజహంసంబు కొలు ఛెక్కె, (వి. వ. వ.

ఈ పద్యంలో వాలుైమ్యటము కిచెయు _ సమీపించు అ అర్థం చవ్పీశవారూ, యుద్ధరం గంలో శిరాస లను వంకలు, తీప్పట అవళశ్ళ3ం అని భావించినవారూ, “అతని ఏతండె సాటి చితులస్థ పరీఠ మహీ తల౦బునకా” అన్న పొడం పూర్త పాదపూరణ వ్యర్థ పదజాలమే అని అనుున్నవారూ చేమహారకవిని సషట్రాంగా _“హింపెలేదు అని అంఉం సాహాసంకాదు శబ్దంతృాంర కాచిన ఆచ్రేమమార వెంకటనాముప విజయవిలాస రచనా నపుణ్యమం దట్టి గాల్లన తిరగతియందు జేర్చద "నను, పాచంగధర చరిత తచనను బట్టీ ఆయిదన తరగతియందు జేస్చదడవలనిన వాషగా నున్నాడు” అవి (ాయషం చేబుకూశకవని పద్యాలు బోధసడక వోవడం వల్లనే

ప్రశంసలు :*

ఎందరెస్ని అనన విజయవిలాసం ఈ మూ వందల యౌపైై సంవిల్సరాలు “పిల్ల వనుచరిల' గొ అంధధకవి పాఠకలోం౦ ఆలిమాగాన్న, (పిశంసలను ఆందుకొంటూశే ఉన్నవి, తరువాతి కవులు ఎందరో “సిల్ల విజయవిలాసొలు' అనడానికి యో స్యమయిన కావ్యాలను వాయడానికి ప్రయత్నించారు. అప్పకవివంటి లాక్ష్‌ణి కును ఈయన కావ్యంలోని “వ్యాకంణ దోషములను” సరకుచేయక ఎన్నో పద్యాలను సమాణాలుగా తన అప్బకవీయంలో చేబ్బుకోక తిప్పించికాదు. ఈ విధంగా చేయడానికి కారణం ;0థంతో. వారు చూడదగిన (కొంచెంగా చూచిన? ఆస్థగారవం, పద్యపియోగం, మాటల వికపులు, లోకోక్తుల వాహక, ధ్వని (ప్రాధాన్యం మొదలయిన విశేషాంశాలు చెవులుపట్టి ఆదించడమే అని వేరుగా చెప్పవలనిన అవసరం దేదు

“పంకేజాతములకా చిసంలు లడిచుకా బాలామీ పొదముల్‌” (వి వి. 2.16) అన్నప్పుపు పెంనే తొతిములు, చిసంతులడచు అనే రెందు ఫదాల సార్థకతను చూడగలిగినవారూ, ఆ పద్దతినే ఒద్యమంతటి లోనూ (ప్యకమం గు ర్తించినవారూ, ఎవరు పద్యంలోని హృద్యమైన సౌగనును మెచ్చుకోరు :

“శివుడిటు రమ్ముటంచు"* (వి.వి. 8-51) అనే పద్యంలో చం్యదు “బౌనాః వందినిన్‌ నిగయు నందకి యుండిన గాటు పట్టుకొందువు హరిణాంక, వేలకొలదుల్‌ గద వీనడకల్‌ తలంసగకా” అన ఎత్తి పొడివడంలోని లోకో క్రి (ప్రయోగ చిమత్కారాన్నీ, “వేలకొలదుల్‌ 1ద నీ నడకల్‌” అన్న మాంల్లోని గళఖీర భావాన్నీ ఎవ్వరు మెచ్చుకోరు ॥

“గు ట్రసియాడ, గబ్బిచనుగుట్టల_పె పులకొంకు రొపళుల్‌ తెట్టువ గట్ట, కోరిళలు తేటలు వెట్టగ, వేడుకల్‌ మదిన్‌ దొట్టికొనంగ, నచ్చేరువు తొంగలిరప్పల వీగనొత్తగా... (వివి, 1126) పద్యంలో చూపించిన భావన పరిణామాన్ని అనుపమానంగా ప్రదర్శించడంతో (వ్యాఖ్యాశాన్ని చూడండీ) తృవ్తపడక ఒక రటాకంవలి ఉన్నదను భావాన్ని ధ్వనింపజేయడాన్ని గు్తించగలవారు ఎవలు హక్షించరు తతా

4" వెంకటపతి _ చేమకూర' అని మన కవిని గురించి (వానిన నా వ్యాసము 'విళ్టాన సెర్వన్వము' = కిన వాల్యూములో వుట [1108 నుంచి 1108 వరకు ఉన్నది తీరికా ఓపికా ఉంపే సహృదయులు దానిని శ్రూడాలని (పార్ట్థిస్తాను.

(4)

విజయవిలానము 42 కమ్మని ఆాళువా సొరయం గల్గిన చెక్కుల పెక్కువా(డు, చొ క్కమ్ముగు జాతి 3ంపు వెలగా( గొను మోవి మెజుంగువాండు న త్యమ్మగు దూపసంపడ ధనాధిస సూనుని ధిక్కరించువాా. 5 డమ్మక బెల్ల! నాహృదయ మమ్మక చెల్లదు పీని కియ్యెడన్‌"-- (పి.వి 1-18) ఇందులో. అమ్మకచెల్ల, అమ్మకచెల్లదు అన్న మాటల విరప్పతోనే సంతోషించక కొంచెం (కద్ధగా పరిశీలించి ఆమె హృదయం ఓక అమూల్యమైన రత్నాతరణమనీ, దానిని వ్మిక్రయించడానికి అవసర మైన బ్వర్ష పరీక్షీకుడు, రత్న సరిశీలకు., కొనదగిన దనవంతుడు ఓక్కూగిలోనె మూ మ్రీళవించి సమహారి నప్పుడు "అమ్మక తప్పదు" అన్న ధ్వనన హించగల రసజ్ఞులు వెబా సవి తలలు ఊపకుండా ఉంటారా: ఈ రీతిగా, ఇన్ని నూతన విషయాలు రెలియకిముందే, అసంపూర్ణంగా ఆర్థం చేముకొన్నప్పుడే, ఎంతో సపెళ సీని గడ్‌ంచిన చేమకూరకవి ఎంతటి ఆధిక (పళంసలరు ఇస్పుపె. అద్హ్హడు కొసి (పజఖంథవర్ణనలు : ఆయా ఘట్టాలలో మనవి అపలంచెందిన రచనా విధానం అటువంటి ఘట్టాలనే రచించిన ఇతర మహాకవ్పల విధానానికి ఏ విదంగాను తీనీపొయ్యేది కాదు. ఈ విధంగా పోల్చి చూచినప్పుడు మసకవి భానములోను, కల్చనలలోను కనబరచిన ప్వాతం(త్యమూ, రచనలో రనుణశీయంగా అవలంబించిన కొత్త సోకడలూ (సత్యత్షం కాకపోవు, ఇంత స్వతంతుడె కూడా తన కావ్యాలలో, పూర్వుల వుంతల్లో, (పదంధనియమానళి ప్రకారం, అష్టాదళ వర్ణనలలో ఎన్నింటినో ఆసిళిమిళంగా కురిపించాడు. ఇందుకు కారణం ఏమిటవి ఆలోచిన్నే ఈ నెపంతో, రమునాతరాయల కాలంలో మహా వైభవో పేతంగా ఉన్న నగరం, కోట, ఏనుగులు, గ్యురాలు, నర్తకీమబులు, పుష్పలావికలు, వేళ్యలు, రాజు గుణాలు, స్తానం మొదలయిన వాటివి కళ్ళకు కట్టినట్టు చూవించడమే అని తేటవడుతుం౦ది= “పో(కమా(కుల మహిమ, కప్పురపు టన/టి యాకు(దోటల సౌభాగ్య, మందెకలదు, వబలు మౌక్తిక సొధనంపదల గరిమ, వీటి రహి మెచ్చ వలయు(బో వేయునోళ్ల (వి.వి. 1.82) అన్న పద్యం ఇతరులకు ఏ విధంగా అర్థమయినా రఘునాథరాయల కాలమునాటి _పజలకూ, తంజావూరు (పాంశాలను చూచిన ఇస్పటివారికీ ఆ పోక్యమాకుల వి న్రీర్ణళ, ఆకుతోటలు, ఆరటితోటలు, నడుమనడుమ కవ్పిస్తుందే తెల్లటి మందిరాలు కంటికికట్టినట్టు కాకమానవు. వాటినిగురించి మహిమ, సౌొలాగ్యం, గరిమ అని కవి చెన్చడం కేవలం వాస్తవిక విషయాలగురించే అని తంజావూరుతో పరిచయం ఉన్న వారందరికి తెలుసు. చమత్కృృతుల చెలువం ఒక రస పవాహంగా పొంగి పొర్తించే ఈ కవి లేలిని అంతటితోనే ఆగుతుందని మనం అనుకోకూడదు. ఈ పద్యంలో పోకలు, పచ్చకర్చూరం (అరటిచెట్టు), ఆపలు, నున్నం (సౌర) అనే నాలుగు వస్తువులతో కప్పురవ్వ విడెమును పాఠకులకు అందజేశాడు. “వీటి రహిమెచ్చ వలయుటో వేయునోళ్ళ" అన్నిపట్టణ పౌందర్యాన్ని పసహ్మనముఖాలుగా పొగడాలని చెప్పుకూ ఈ కాంబూలం (వీట) కచి (రహి). ఆ రాంబూలము. వేయునట్టి నోడులే మెచ్చాలిగాని తక్కిన నోరులు ఆ రుచిని వర్ణించలే వని ఒక రక్క్యని చమక్కాారం కనబరిచాడు.

హృదతయాల్లాస పీత్షక 48 రఘునాథరాజు కోటచుట్లూ మదగజాలని కిట్టివేని సట్టనికోటగా ఉందుతారనీ, నిర్తకిమణులు ఎత్తుగా కట్టిన చస్పిరాలమీద నృత్యం చేస్తారనీ తెలివిసివారు మనవి చేనిన అ వర్షవల్లో విశేషమైన వాస్తైవిితను చూడిగలుగుతారు. ఇవే విరంగా ధర్యరాజు వసనలలోసూ వివాహ సందర్భాల్లోనూ, కివి తన మనసులో ఉంచుళొన్నచి రిమునాథచర్వితేగాని వేరుకాదు. కవి సాధన సంపత్తి: శతాస్తాలతందిద ఇటువంటి పెశంసలను పొందడానికి సారనాలుగా మన కవికి ఉపెకరించిన విషయా అను పరిశీలించడం సముచితంగా ఉంటుంది ఈ పరిశీలనలో ప్యపథమంగా కనిపించేది ఉచిత పద (ప్రయోగం వెడివిలుకాడు అని అవడింవల్ల చమత్కారం చిప్పిలుచోట దానికీ పర్యాయపద మైన "చి త్తజుసు" అన్న పదాన్ని పయోగించడి. తరుణి అని అనవలనినచోట వెలది ఆ”గాని, గుడాకేశుడు (అప్జునుడు) అని ఆనదగివచోట చరుడు అనిగాని, కిరీటి అనిగాని, అమృతాంశుఖు అనవలనిన దగ్గర చందుడు అన్న పదాన్నిగాప్‌ = అర్థాలు ఒక పే అయినా ప్రయోగించకుండా ఉండిడం అభ్యాసరూపంలో అల వరచుకున్నాడు, చూడండి; ఆ రామ సీమలయందు నుండి పవళ్లు ముదమొనంగ పనంతు డెదురుచూచు పొద్దుపోయిన వేళ రోహిణీ ప్రాణేశు డుదిరి మేడలషీద వెదకిచూచు (వివి 1-76) అన్న పద్యములో వెన్నెల ఒం మేడ తరవాత మరొక మేడమీదికి పనరిస్తూ ఉండడం చంద్రుడు ఆ మేడ లను వెదకి చూస్తున్నట్టు (టార్బి పెట్టుకొని ఆయా స్థలాలు వెదకినట్టు) ఉందంటాడు. వెదకి చూడడము ఎంత మనోహరమయిన _పయోగమో సహృదయులకు చెప్పనక్కరలేదు. ఆలాగునే ఎదురుచూచు, కెలవ చూచు. చొచ్చిచూచు అన్న తక్కినవి గూడా ఈ సద్య (పటోమావికి అనుగుణంగా ఉండి హృదయా హ్లాదాన్ని కలిగిస్తాయి వెలది కె మ్మోవి గని జపొపృత్తి మరచె తరుణి లేగౌనుగని హరిన్మరణ మరచె ,.,. (వివి 8.148) ఈ పద్యంలో నుభ్యదమీది ధ్యానముతో ఈ కపట (కదండి తాను శేయవలనిన ననులు మరచిపోయాడు. దీనలో వెలది అనడానికి బదులు తరుణి అనినా అర్థం చెడదు. కొవి, కెమ్యోవి (కెంపు + మోవి) లో శెంపు ఉన్నది కాబట్టి వెలది అన్న పదమే వచ్చింది. లేర + కొను కాబట్టి రరుణి (లేతవయనుది) అన్న మాటనే వాడాడు, అర్జునుడి వాణ వియోగ నైపుణ్యం చూచి అకనిచేతికి కళ్ళున్నా యనుకున్నారు. ఆలాగే మనకవి పద్మపయోగ (ప్రావీణ్యాన్ని చూచి, చేమకూర కలానికి భాషాళ్ళాన మున్నది అని ఆనవచ్చును పర్యాయసదా లెన్ని ఉన్నా. కల్చనకు తగిన (పత్యేకపదాన్ని అ కలము తనంతట కానే కవికి ఆందిన్తుంది. ఇటువంటి సొగనునే ఉసమావాచక (పయోగాలలో గూడ చూడవచ్చు సాద్మళ్యముగు తెలుపడానికి ఠద్ముడు, న్నేపితుడు, వీన్నను ఆని జయంతువి తమ్ముడు సోయగంబునకా, ఆమె ములను సిన్నమ పున్నమ చందమామకుకా, నారాయణుని “(పాణ సలుండు కృవారసమ్మునన్‌" మొదలయిన పట్టుల కవి వమయాలమ, పౌరాణిక సంబంధాలను మేళవించి కవి ఎంతో ఆహ్లాదం కల్గిస్తాడు.

విజయవిలాసము 81 ఈ నరళి చమర్కారం యే. తిరస్కార పదాల్లో గూడ కసువిస్తుంది, ఊదుకిపోపు కంఖము నహో రేఖ, వంకల్‌ దీర్చు మనోజసాయకిములన్‌, జిక్కవ కవళా చక్కాట్లుదద్దు మొచలయిన స్థలాల్గాని శరిస్కార విదాలు సందర్భళుద్ధితో విశేషార్థ సూచూంగా శోలిస్తాయి.. కాబప్లే ఈయన కవిత్వంలో అనేక పదాలా సాభ్యిపాయాలై సహృదయులను రంజీం ఎజేస్తుంటాయి. జలరుహగంధి వీనుల పనల్‌ నవనంఖ్య నదేమిలి క్కనున్‌ చెలువ నఖభాంకురా€ి నెలచేడీయ _పైకము తానుచు కనుకా కవల తల పరవ టరవరిట వలం ఉంటల 000 (వి.వి. 1.87) ఈ సద్యములో నవసంఖ్య ఒక అం౩ (లెక్క), నెల చేడియ (చం్యదుడి భార్య _తార) ఒక చుక్క .. ఇవి కవి సమయాలూ వా సవాలుగూడాను. ఆ పదాలనే కవి, గారడివానిలాగా, మార్చి ఆ దేమిలెక్క అనీ, తా నుచుక్‌ అవీ, తరప్కార పదాలుగా ఉపయోగించి అవు ననినించాడు. ఇటువంటి చమల్కారం చూనడ ములో మనకవి నిద్ధ హస్తుడు. (ప్రబంధ కవులు వాడుకచేనే ఉపమానాలను తిరన్కరించిన అన్ని చోటుల లోనూ ఇటువంటి సొౌగమను ఉంచకుండా ఉండడు. మన కావ్యములో లెక్కకు మీక్కిలిగా పలుకుబషులను కవి ఉపయోగించాడు వాటికి స్థూలంగా ఉన్న జర్థముతో, అ పలుకుబడులలో ఉన్న మాటల అర్థ చమత్క్య్బృతిని జోడించి ఏదో సంగీత రవాన్ని (శ్రవణ పేయంగా వినిపించేటట్టు తన మం్యకలేఖినిని ఉపయోగిస్తాడు. లలిత లలితమైన నదాలను మధుర మధురమైన అర్ధాలతో చేర్చి అల్పాక్షరాలలో అనల్బార్జాన్ని _సకటిస్తాడు. ఆపాదను స్తకము అంటే పలుకుదిడి అర్థము మొదటినుంచి చివరదాకా, సర్వత్రా, అని; కాని దానిలోని మాటలు పాద, మన్తకము లన్న వాటికి కాలు, తల అన్న అర్ధాలున్నాయి. ఆ అర్థాలను గూడా జోడించి “పకట శ్రీహరి యంగమ్రబుట్టి, హరు మూర్ధం బెక్కి,..” (వి.వి 1.8) సహృదయుల కానందం కలిగించాడు, మనలో ఒక నమ్మకముంది. భర్త పెద్ద అపాయం తప్పించుకొని బయటపడితే ఆదంఠా భార్య బల్లదనమే అనుకుంటాము కదా. శీవును ఆగ్నిజ్వాలలు కక్యులుండే విషం తాగి “బతుకుట నీ చల్లదనం మిన కాదే. అవి గంగను అడ్జనుడు పొగుడుతాడు ఈ చల్లదనిములో "మంగళసూ. మహిమ'తో పాటు మంచుటోపీ [166 ౫౧) అన్న వైద్య (ప్యక్రియగూడా జోడించాడు. విజయవిలాస కావ్యంలో ఆనేక వద్యాలు అనన్య సామాన్యమైన (ప్యక్రమ వియమంతో మనోహరంగా సాగించడిము నరసహృదయులైన పాఠకులు గుర్తించే ఉంటారు. “శేశికా సరనిలో దేలియాడుట జేని శవాల లత కొంత సాటివచ్చు. పృనృమాలికలరో బొందునల్పుట తేని యెలదేటి గమి కొంత ఈడు వచ్చు....” వంటివి కొల్లలు. ఈలాంటిదే “ధారారరము వెన్నుదన్ని పుట్టిన జాడ నున్న డీవింబారరోప్టి వేణి...” ఈ రెండో సద్యంలో ఒక అర్ధము ఉపమానమూ రెండో అర్జ్హము ఆరిక్యము ఉంచి విచ్చిక్‌ మైన చమత్కృతి కనబరిచాడు. లోకోప్తల _పియోగంలోను మనకవీ అసాధారణ (పళ్ళిను (ప్రదర్శించాడు; "కవు డిటు రమ్మటంచు' మొదలయిన పెద్యాలవల్ల యీ పవయం సృష్టమవుతున్నది. తెలుగు పదాలను విరిచి అద్భుతంగా ఆర్తాలను, చమళ్కల్యృతులను వ్యక్తంచేవే నేర్చు చేమకూరకవిలో చెన్నాండినట్టు ఆం్యదసారస్వతంలో మరే " ఇతర కవికి ఆందిరాలేదు “అమ్మకచెల్ల నా హృదయ మమ్మకనెల్లదు వీని కియ్యెడకా”, “మనమ భ(్రమయ్యె నుం నుభ్యదకు నేడూ, మొదలయిన పద్య (ప్రమానాలు ఇందుకు ఉదాహరణలు, ఇక శ్లేష శ్లేషకవిత్వంతో

హృదయోల్లాన పీఠిక 4ర్‌ వెంకటకవి రామరాజ భూవణునికి ఎంతమ్మాతం తీనిపోయేవాడు కాడు. తెలుగు పదాల శ్లేషను గురించి చిప్పాలంపే ఆంధ కవీశ్వదలందర్శ్ని మించిపోయినవాడు మన చేమకూరకవి, పెద్దలు చెప్పినట్టు మనరవి కుప్ప తెప్పలుగా ఉపయోగించిన శ్లేషలు పువ్వులలాగా తమంతట అనే విడిపోతుంటాయి. శద్దార్థాలలో ఇంతటి పాగల్భ్యం చూపిన ఈ కవి ఊహా చమక్కారం, విషయచిికణం, స్వలావ (ప్రకటనం, బొచిత్యపోషణం వంటి వాటిలో గూడ అఆండెవేనిన చేయి. కందకంలో (పతినింనిన్తున్న కోట కొమ్ములను చూచి ఆ రెండూ బాసచేనుకుంటున్నట్టు చి(తించిన “నీ సరియైన దేవ తటినిం గల(గింబెద, నీ వడంపుమూ నొసరి శేషవన్నగ ఫణానివహంబు” నటంచు నప్పురిన్‌ వాసలు సేసికొన్నవన థానిలు సాలశిథాళి వేయముల్‌ ; మోసమె యైన, విష్ణుపదమున్‌ బలిసీిము ముట్టనేటికిన్‌ (వివి. 1-70) పెద్యంలో సారన్వత విశ్లేషంతో శ్యతుదమన వీతిని మేళవించడము రమణీయమూ, ఆహ్లాదకి రమూ కౌదా! ఉలూచి భట్టములో న౦ంతటా భావసంచలనమూ, మనః పరిణానుమూ, మొదలయిన విశేషాలను... చెప్పి కొంతా, చెప్పకుండా కొంతా, (ప్రకటించిన నేర్చు అచ్వితీయ మనక తప్పదు. చత్యారదొమ్మ, నావ్రతము చందముచెల్పితి, నంతకాక నీ చక్క( చనంబు గన్న నిముసం బయిన న్నిలుపోప శక్యమే యక్కున డేర్ప కంచు దయ నానతియీ(* దలవంచె; నంతలో నెక్కడనుండివచ్చె. దరశేతణకున్‌ నునుసిగ్గు దొంతరల్‌ । (వి.వి 1.188) వాదోపవాదాలలో ఉన్న ఉలూచికిి, అర్జనుడు 'నిలుపోప శక్యమే" అనగానే అంతవరకు లేనివిగ్గు ఒక్క పారి ఆలముకొనడం సహజమూ, సమంజసమూ, ముగ్ధ మనోహరమూ అని వేరుగా చెన్పనక్కర లేదు. చేమకూర వేంకటకవిలో (ప్రన్ఫుటంగా కనువిస్తున్న మఠొక విశిస్టమైన గుణం బొచిత్యపోషణం. ఈ బౌచిత్యం ప్యాతల నిరూపణలలోనూ, కథా కథనంలోనూ ఒకగరీతిగా, హృదయానందకరంగా కాన వనుంది. ఏకొంతప్పవేళ ద్వారవతియందలి వార్తలు తెల్పుచు “తటిత్‌ కాంతి మనోహరాంగులగు కన్నెల చక్కాదనంమి నెన్నుచున్‌"__ కన్నెలు అని చెస్పినందువల్ల, అవివాహితలు కొనడంచేత, బొచిత్యం చక్కంగా విలిచింది, (గగ్రంథారంభంలో గదుని పంపించింది మొదలు (గంథాంతంలో మేనల్లుడు అభినన్యుడిని ఇహూకరించినంతవరకు కృష్ణుని ప్యాత కథ నడిపే సూత్రధారివలి అయా సన్నివేశాలందు ఉచితభంగి (వవర్తించడం శ్లాఘనీయం, ఇక కథా కథనంలోవి బొచిత్యాన్ని అవలోకించండి ; కథ ముందుకు సాగక నిణువవలనిన నన్నివేశాలందు వర్ణన చమత్కారాలను ఎంత చూపుతున్నా, కథాగమనం ఉన్న వట్టులలో మ్యాతం కని ఆ వర్ణనోత్సాహాన్ని చూవక్‌ కథ బొచిత్యాన్ని కాపాడుతుంటాడు. నుభ్యద అర్జనుడ్‌ చేతిని విడిపించుకుని పోవడం రుక్మిణీ మొదలయిన వారు తెలునుకొన్నప్పటి నుండి కథ ఆతిత్వరితగతిలో సాగ వలని ఉన్నది కాబట్టి కవి వర్షనా వ్యామోహాన్ని విడిచిపెడతాడు ; ఈ విధంగాచేయడం కథనము బొచిక్యాన్ని పోమించడానికే అని చెప్పాలి. ఇటు చెలికత్తెల హాస్య సల్లాపాలు, ఆటు కృెస్ణుని వన్నాగాలు, ఇంధద్రాదుల రాక, పెళ్ళితొందర, నాగవల్లికి ముందే వదూవరులు ఇంద్ర (ప్రస్టం పోవడం మొదలయిన సంఘటనలు ఒక దానిని నెట్టకొవి మరొకటి వన్త్వన్న ఈ ఘట్టంలో తీరికగా నిలిచి వరి ౦చడానికి పూనుకొనడం ఆఅవలక్షణమే అవ్పతుంది, అటువంటి ఆవలక్షణాన్ని అనుసరించకుండా మనకవి బొచిత్యాన్నే పధానంగా భావించి విషయ చ్యికణ కావించాడు.

44 విజయవిలావము ఈ సాధన సంవి శిన సమకూబ్బరోవాలనే _పయత్నంరో నిఘంటువుల్ని చూచి కావలనీన పదాలను కవి ఎంచుకు న్నాదిన గూడదు. శబ్చప్యుత్స్తి పిరిక్టానంవల్ల , అ భ్యాసబలంవల్ల ఆయా పదాలు. లోకోక్తులు మొదలయినవి అ్మహయత్నంగా, ఆవంాయాసంగా, ఆకుంతీతసమైన ఒకి మహా (_పవాహంగా చేమహారకవి కలందగ్గరికు వొల్లకొం. వస్తంటాయనడం. నమంజసంగా ఉంటుంది ఇటువంటి వారీనే వాక్సిద్దులు అని నిద్ధవాక్కులవీ అంటారు. ఈ అభ్విపాయాన్న ఘమునాతరాజు. "వాజ్నీయమురూడి దీ యంతవా డికేడి* అన్న వాష్యంతో యవపిరిచాం, “వ్యాశరణ దోషాలు' :

'ఆటు జూపిటు ఇటు జూపటు' వంటి క్వాస్థక ఇకొర నంధి, “ఊదుక* అనీ 'కొను” ధాతువుకు బదులుగా '8* ను ఉపయోగించుట, 'వాదునకు' అన అనడానికీ బదులుగా “వాదుకు' అవి నగాగమము లేకుండా ప్రయోగించడం, "లేనెలయంత' అనడానికి 'లేనెలంత' అని ఆత్వసంధి వాడడం, “బంతి ఇది" ఆవడానికి బదులు 'ఎంళిది' అని ఇత్వసంధి చేయడం, "వెన్నుని అన్నన్న వంటి నుగాగమము లేని ప్రయోగం మొదలయిన వాటివి వ్యాకరణవోషాలుగా కొందరు పరిగణించారు. ఇటువంటి నంధులు పదిహేడవ శతాల్టి ఆర్మధ వాజ్యయానికి కొ త్తకావు, (శ్రీనాథుడు, ముక్కుతిమ్మవ, వింగలి సూరన, రామ రాజ భూషణుటు అల్లపాని శెద్దన మొదలయిన ఉద్దండ కవీశ్వరులే కాకుండా సాహిత్య శాసనకర్త అస్బకవి కూడా ఇట్టి వయోగాలను చేవినవాడే. అందువల్ల చేనుకూరకవిని ఈ వ్యాకరణ దోషాల వివా దంలో (ప్రవ్యేకంగా సమర్థించవలవిన ఆగత్యం మనకు ఏమీ లేదు. తెలుగు పదాలలోని లాలిత్యం చెవులకు విందుచేపే ధ్వని జ్ఞానాన్ని వెన్నతో పెట్టినట్టుగా తెలునుకున్న ఈ కవులు ఉద్దేశ పూర్వకంగాచేనిన ఈ శాస్రో ల్లింఘునం సాహిత్య శాననోల్లంఘునం - సహేతుకమే అని చెప్బక తప్పదు, ఇకను వ్యాకరణదోషాలు అంపే 'వ్యాకరణాలు చేనిన తప్పులు" అని అర్థం చేనుకోవాలి, ఒక స్వల్ప విషయం:

ఈ మధ్యను అక్కడక్కడ తెలుగుభాషా ఆధ్యావకులు కొందరు నేను కనబరిచిన చేమకూర విశేషా లను తమ “స్వంతం చేనుకుంటూ” ఉన్నారని నా (శ్రేయోభిలాషులు కొంతమంది కొంత బారపడ్‌ నాతో చెప్పారు అట్టివారికి నేను “మనము దేశమంతటా తిరిగి ఈ విశేషాలగురించి శతారికంగా సభలలో ఉసన్యాపా లిచ్చాము; పష్మ్యతీకలలోనూ నంచికలలోనూ ఎన్నో వ్యాపొలు (ప్రకటించాము, పెద్దలతో వాదోపవాదాలు పెట్టుకున్నాము ; రేడియో నెలకొల్పినది మొదలు ఎన్నో (వసంగాలు చేశాము. ఈ కారణాలవల్ల అ విశేషా లను (పజల సొత్తుగానే భావించాలి. ఆడీకాక, మనము తం పెట్టిన కార్యము చేమకూర పాకరుచులను తెలుగు సాహిత్య పాఠదలకు తెలియచేయడమే కదా. అ కార్యాన్నే ఆ అధ్యాపకొది మహాశయులు వరోక్షంగా నెర వేయున్తున్నారు, దీనికి చింతించడ మెందుకు ౪” అని చెప్పి శాంతించమంటామ. నాటకీయ రచన :

ఆ దినాలలో తంజావూరు నాటకాలతోసూ, యక్షగానాలతోనూ. నాటికళాలలతోనూ నిత్యవినోదముగా ఉండేది. వాటి పరిచయంవల్ల మనకవికి నాటకీయరచన అలవడ్డదనీ, దాని (వభానం విజయవిలానంలో బాగా కనిపిస్తూ ఉండవి చెప్పవచ్చును కృతినతి వంశవర్జన (వవేళ పెట్టడానికి ముండు గంగను స్తురించి అ గంగ తోబుట్టువుల్లైన నాయకరాజులను గూర్చి చెప్పాడు. గదుడుచేనిన వర్ణనతో నుభద్ర తన ముంగలి విల్చినట్టు భావిస్తున్న అర్జనుడి డగ్గరకు అ (బ్రాహ్మణుడు తన అవ్వను గౌంగ లెష్తకుపోయారవి చెప్పడానికి

హృృడయోల్లాన పీఠిక శ? వస్తా. క్యమ్ణు'. అర్జ సు ఎక్కుగా తదమయెత్తునుగురించి మాటలాకుకోరు అలాగ రహన్యంగా ఉంచడం వల్ల ముందు ఏమి అిదగుళుందో తెలునుకోవాలన్ను ఆన్కక్తి పాఠయలకు కలుగుతుంది. ఇది నాటకీయ నస్పైన్ను (306080) విధానము,

క్చిషుటు ఈ కావ్యదురో చిన డైపమహిదుగు (పదర్శించడు ఆర్వకుడు కృష్ణుడిని తలడుకన్నంతలో

న! మా న! ల “కనబడతాషాం అప్పుడు నామి తొ. దల(చి నంఠతనె వచ్చెనటంచు విన్మయం బప్పతిలంగ -.. (వి వ్‌, శి కర్‌ నంతోవిస్తాడు, దీవిని దైవమపిమే. ఆర అననక్కడ లేదు. ఈలాంటి కాకతాశయ ఘటనలు జియిగు తుంటాయి. దీనినే సంకల్చబలనుని కొందరంటారు,

ఈ కాన్యములో కృష్ణు చాలా దూరాలోచనగల గొన్న బుద్ధిమంకుకు, కార్యసారనరు కావలనీన ఏర్పాటులన్నీ చేస, తనకేమి జోక్యము లేన ట్టుండిగల కార్యసాధటడు. ఆత్యద్భుతమయిని నటనరు కని మంచి అవకాళముంచాడు. కావ్యములో ఈ భా/-మంతా నాటకమే, నటుడీకీ 8వి ఇస్వవలనీన సూచనలను గూడ చాలచోట్ర ఇవ్వలేదు. ఈ విధంగా 11266 (11౯6611058 ఇవ్వకపోవడం పెద్దపెద్ద నాటక కర్తల రచన

లొ న! న! వానో లలో కనిపిస్తూఉంటుంది, సందేహాంతాలు

వేదమువారితో పండితులు చెప్పినట్లు ఈ కావ్యములో రెండు మూడు ఘట్టాలు, ఎంత (సయత్నము చేనీనా సందేహాంతచర్యలకు కారణాలయి, సరిపూర్ణానుభవానికి రాలేదనే అనవలనివచ్చింది,

మనకవి పలుకుఎడులూ పామెతలూ ఉపయోగించినప్పుడు వాట్‌ స్టూలార్థనుతోపాటు (నతీవదార్థా లను గూవా జోడించి చక్కవి చమత్కారం కవబరున్తుండడం చూచి సంతోషిందాము. కాని ఈ సద్యం చూడండి.

ఈ కలహంనయాన నను నెక్కడి కెత్క్ళడనుండీ తెచ్చె

క నో

వ్యాకుల పెట్టుపేల ? విరహాంబుధి ముంచకపోదునన్‌ ; జలం

చే కదనీకు మంది ది(క నీ/తకు మిక్కిలి లోతు గల్గునే (వివి 1.147) ఇది ఉలూచి విరాళచేనుకొని ఆవిన వివయం. దీనికి స్థూలంగా అర్థం చెప్పుకున్నాము. కాని డీని చమత్క్కారార్డ ములో ఈత ఏమిటి? ఈదేవా రెవరు? లోళు ఏమీటి ? పద్యంలో అంబుధి, ఈళ, లోతు, జలంణు అన్న పదా అన్నందుకు చాలినంత తృప్రి విచ్చే అర్థం కనబడలేదు.

ఆలాగే మరొక వద్యములో “ఈదడం” గురించి ఉన్నది

మీదన వియోగ్‌ సాగర మీడంగలవా లకొలిగి 44482404. 44. అన్న పద్యములో

ఈ దొగన్నను మదకండు

కో(దాతను వాడు, విగువు కొనసాగునొకో ? (వి వి. 8.192) ఆవి అర్జనుడు నుళదతో అంటాహి.. ఇక్కడి గూడా స్థాలార్థము నరిపోయినా, చమత్కారార్థము తృ్లీ కరంగా కుదరలేదు ఈదు అన్న అకంలో ఈదాగు ఆంటే, "ఈదాడి' ఆని అన్నట్టుగా భావించి మదనుడు

అ

"క్లో ద్రాగ్‌* (=తీసో _ కాచుకో నా దొడి) అంటాడు; కో==కొనుము అని అర్ధముంది. లేదా, యుదావేశంలో 'కో' ఆవ ఆవవడం ఉన్నది కదా; మదనుజ, కో అని ఆరచి 'దాడి' అంటాడు అన మి[పలు ప్యాతికేయులు శశ్రీ ది. రామచం్యదరావుగారు సూచించారు. వారికి ౮ కృతజ్ఞత, ఇద్‌ తృ వ్తికరంగా లేదుకదా £

ఈ విధంగానే సంతృవ్తి వియ్యని పలుకుబడి :

పోటు గంటుల దూజీ పోపు దాషణమైన =. ..-మాస్టీలగమి యెందు మగ్గిపోయె ? (వివి 1.18) అను చరణంలో మొదటివి. పోటుగంటుల దూరిపోవడం ఓక గొప్ప సాహసకార్యమని స్థూలంగా చెప్పు స కున్నాము ఈటె పోటువల్ల కలిగిన గంటులో దూరిపోవడమని ఆనుకోలేము. ఆయినా, సింగలి సూరన్న “ క్రభాపూర్ణోదయ "కావ్యములో కలభాషిజీని వర్ణిస్తూ _ చెటకుల జీమ్ముచుం గలికి విత్తరిచూపు సరత్న కుండలాం చల ఠషశోజ్ట్వలత్వమం పస ల్నెణపక్షా జపించుచు౯ బొజుం గులహ్యదయనస్థలు ల్వొడిచి కొంచక్‌ తోడన పోటుగంట్లం దూ ఇె లలస, యొర, యొక్కొాక తశీకా బువు( బోండ్లు కటారి కత్తియల్‌ (కళాపూర్ణ్జోదయము ]_82) అన్నాడు, దీసిలొ కల భాషిణ్‌ చూపు కూలాలతో విటుల హృదయస్థలాలను పొడిచి, వెంటనే ఆ పోటు గంటిళలో దూరిపోయిం దన్న భావముంది,

“ఉదలహ్మాది యెరగలి నొరనీ,.. అన్న పద్యములో మనకవే

శొందాచలము పోటుగంటి దూజణిన రాజ

హంనముల్‌ వడి హళాహళులుసేయ

క. (వి.వి. 8.25) వోట%ంటల దూరివచ్చీిన హంనలు విరహములో ఉన్న నభ(ద్రార్జునులను వేధిస్తున్నాయని అన్నాడు. వైడి పాహసమయితే ఇది ్యకొర్యము సంతృష్తి కుదరకుండా ఉందికదా! కవి లోసమ్మా మన లోవమా? అర్థంలేని అపవాదాలు :

ఈ రీతిగా, బహుంభంగుల _వళంసలకు పాత మైన (గంథ రాజాలతో అంధ్ర సారన్వతాన్ని అలంక రించిన చేమకూర వేంంటాజు సంకర శ్యైజాతుడనీ, భోగినీ ప్వ్యుకుడనీ కొన్ని అపవాదాలు ఉన్నాయి. తాను “లక్ష్మగామాత్య (నియోగి వాష్తగోలి తనూలఠవ' అని చెప్పుకోవడమూ, ఆ రఘునాఠరాజు ఈయనను శృశరర్మమె నీకు కలది మొదట' టీని అనడమూ ఈ అపవాదాలకు కారణం, ఇందులోని అసందర్శాన్ని ఆధారంచేనుకొని చేనిన ఊహాగానమే ఈ నదంతి. ఈ వదంతికి తగిన ఆధారాలను ఎవ్వరూ చూపలేదు

హృడయోల్లాన పీకిక 48 లోగినీ ప్కుళుడయి ఉంటే రఘునాథరాజువంటి విద్వశ్చభువు 'నన్ను నడిపిన ఐహుళ నన్మానమెంచి* ఆన ఏవి అనడానికి బహుళ నన్యానం చేస్తాడా: లక్ష్మణామాట్యునికి ఆయన ఉంస్తడు3 తె మీద ఎంక మక్య్యన ఉన్నా / తమ ఇద్దరికి పుట్టిన కొడుకుకు ఇంటిపేరు గూడ ఇస్తాడా ॥ ఇస్తే ఐంఘవర్గం ఊరుకుంటుందా! ఈ ఆపె వాదుకు మరొ కారణంగా, ఆమరావలి వానిరెస్టి వెంకట్నాదిశాయని కొలువులో ఉన్న బుచ్చివెంకు చెప్పి వట్టుగా పచారంలో ఉన్న ఈ [క్రింది పద్యాన్ని ఉదహరిస్తున్నారు “పన్నిన న్యత్పబంధమున బభాగును నోగును జూడ కీనుచే మన్ననమాలి మాకులము మాటదలంశురు , చేమకూర వెం కన్నకు లోప మేమి ? కులమా ఠవనానకు ? వేంఠటాడిరా జన్న గణీంచి మీరలు దయామతి!. బోచిననాకు. జూలదే” ఈ సద్యంలో చేమకూరకవి భోగినీ ప్యుతుడని నిర్ణయించడానికి తగిన ఆధారం లేదు. కవి తాను వేళ్యాప్యుతుడే ఆయితే పరమదుర్మార్గరాలిగా వర్షించిన చ్యిత్రాంగివి తన *టలం'లోని కాంతగా చేయడానికి నిద్ధపడతాడా? (చిత్రాంగి రాజకుమార్తె అవీ, ఏ కారణంచేత అయితేనేమి, రాజనరేంధదుని చిన్నభార్య అనీ ఒక అభిప్రాయం _ప్రచాంంలో ఉన్నప్పటికీ ఈ కవి చ్వితాంగిని "'భోగకుటిల శిరోశా ఇల కము"ను చేని తన వంగడము అంతటికి ఆధకతర మైన అపయశాన్ని చేకూర్చు నీద్ధంకాజు కదా 0) ఇప్పటికే చేమకూర అని ఇంటిపేకున్న తెలగ (ఆంధ త్యత్రియ) కుటుంబాలు ఉండడం, ఆ ఇంటి పేరున్న వేశ్యా కుటుంబాలు కానరాకపోవడం, రఘునాథుని “క్ష్యతధర్మమెకద వీకు కలది మొదట' అనే మాటలకు ఆత్యంత మైన బలాన్ని కల్గిస్తున్నవి. ఏమయినా సహృదయలోకొనికి కావలనింది చేమకూర వాని కవిత్వమే కొని కులం కాదు, ఆయినా లోగినీ సంశాతుడని చెప్పడం కేనలం సంకుచిత మనస్తత్వ నంజనితమైన అన్యాయం ఆని మ్మాతం సహృదయులు గుర్తించాలి. పండిత ప్రమాదము మరొక ఘోర మైన అవవాదముగుతించి మనవిచేస్తాను. దీవికి “పండిత _వమాదము' అన్న సేరు "పెడదాము. _సమాదము అం, సంస్కృతములో “పొరపాటు _ ఏమరుపాటు ' అన్న అర్జమూ, తెలుగులో *“అకన్మికంగా కలిగిన ఆపద = గండము" అన్న అర్థమూ, రెండూ ఉన్నాయి, కి. శే. వేటూరి (సభాకరకాన్రీగారు 1850 లో చిరుపతినుంచి “నుభదా కల్యాణము” అన్న పేరుతో 58 పుటలున్న న్రీలపాటను (దీవిని శాస్త్రిగారు గేయకృతి" అన్నారులెండి) _నచురించారు. దానిని తాళ్ళపాక తిమ్మక్క వానిందవీ, ఆ తిమ్మక్క నంకీ ర్తనాచార్యుడిన్న (సఖ్యాతివి గడించిన తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల భార్య అవీ, ఆమె “నంగీతపాపాత్య చతురఅనీ, అమె రచనలోని కొన్ని వలుకుఐడులను చేమకూర తన విజయవిలాసములో చేర్చుకున్నాడవీ శా్రిగారు కొన్ని నిర్ణయాలు చేశారు, ఈ నిర్ణయాలన్నీ నిరాధారాలూ సత్యదూరాలూము. ఇదిమొదటి సంస్కృత _సమాదం - _పభాకరళా స్త్రిగారిది - పొరపాటు. సావిత్యపరిళోధన బస్సును నడుప్పుకూ, శావ్రిగారుచేనన ఈ పొరపాటు (ప్రమాదము) వల్ల ఆ- ఐన్సు టోలావడడమూ దానిలో శపయాణిస్తున్న ఆంధ్రభాషా పండిత పకాండులు సర్వ।క్ర్రీ వింగలి లక్ష్మీ జాకీ ల! కా౦ఠకవి, దివాకర్ల వెంకటావధాని, నిడుదవోలు వెంకటరావు, తిరుమల రామచంగద్రాచారి, తిమ్యూవర్డుల

60 విజయవిలాసము కోదండరామయ్య, చాగంటి శేషయ్య, అరుుదువాణగిరి రాజమ్మ... మొదలై వవారందరూ వారివారి రచనలలో దెబ్బతినడమూ సంభవించిది ఇది రెండో (తెలుగు) పసూదము - అపాయము. తొలి (పమాదా"కి శావ్తగారి నేమీ అనలేము. వారికి తాళ్ళపాకవారనినా ఆస్నామాగార్యులనినా ఆఅపారమెన గౌరవమూ ఆత్యంతనుయిన అభిమానిమూ కలుగుతుంది, వారి మ్ముదణలో “అవనిలో తాళ్ళపా కన్నయ్యగారి తరుణీ తిస్ముక చెప్పె తాను సుళద కల్యాణ మను పాటకడు మంచిదేట పలుకులు., , ఆం చివర నుండడమువల్ల ఆ అన్నయ్య 1408లో జన్మించి $0 సంవత్సరాలకు పైగా జీవించిన సంకీర్త నాదార్యులే అనీ, అతని భార్యయే ఈ తిమ్మక్క అనీ, ఈ పాటను శాత్రిగా రే ప్యప్రథమంగా అచ్చువేని (ప్రకటిస్తున్నారపీ అనుకున్నారు. ఆ భావముతోనే అ తిమ్మక్కను సంగీత సాహిత్య చతుంను చేశాటు, బన్సులో దెబ్బతిన్నవారిని గూడ ఏమీ ఆనలేము. కాన్త్‌గారు గట్టి సాహీత్య చారి[క్రక వరిశోదకులని, ఎన్నో వంశోధనల నూతన విషయాలు ఆంధ్ర వాజ్యయావికిచ్చినవారి నీ వారెరుగుడురు ఆ నమ్మకముతోనే వారిటీనల శావ్రగారి పొరపాటునే యథార్థమనుకొని తను రచనలను సాగించారు. అంతేగాని ఈ పండితులు న్వయంగాచేనిన సిర్ణయాలనుబట్టి (వాన్‌న (వాతలుకొవు.. దీనినివట్టి ఇన్నాళ్ళూ (ప్రథమకవయితిగా గణన కెక్కిన మొల్ల మూల చేరింది. "క్షతిలో నీ మార్గి మెవరికిళా రాదునుమీ” ఆని పండిత కవుల పళంసలను పొందిన చేమకూరక వికి చేటుకలిగింది. శావ్రగారెరగవిడీ, జరిగినడీ, ఏమిటంటే, 19810 లో కాకినాడ, కమలా ముదాక్షరశాలవారు ఈ పాటను “వ్రీల కత్యంతోపియోగముగ (ప్రాచీనశి కవిపుంగవులచే రచింపబడిన సుభద్రా కల్యాణము...” ఆని ముద్రించారు. దొనలో చివరను వెలయ కృష్ణుని పేర విభ్యాతిగాను ప్రజల పాస్టిని పేక అంకితంబుగను వరకవి తొళ్ళపాక లిన్ముప్ప చెప్పెను విష్ణుకథ జెగతిలోవలను యువిదలందరు గూడి నంతసముతోడ్‌ ,.,... దీనిని శావ్రిగారి లాగా “తీర్చిదిద్దితే. 'వరకవీకుడు తాళ్ళపాక తిమ్ముప్ప' అవుతుంది, డీనినిపట్టీ చూసే ఈ పాట తిమ్ముబ్బ అన్న మగవాడు (వానీనట్టు తేలుతుంది. ఆనాడు కాకీనాడ వారికి దొరికిన పతి ఎక్కడితో మనకు తెలియదు, ఆ కాకినాడ (పతికీ కాన్తగారి _పతికీ భేదము చాల న్వల్బముగా ఉంది, కాస్త్‌గారి ముద ణలో ఉన్నట్టుగానే ఈ కాకినాడ ముు(దణలో గూడా 'ఎగుబుజంబులవాడు,..' అన్న చరణభాగాలు కనబడ శాయి. అవి చూచే శౌన్హిగారు 'చేముకూరకవి' అనుకరిందాడన్న పొరపాటుపాలయారు. ఈ తిమ్మప్ప ఎప్పటివాడో, ఎక్కడివాడో తెలుసుకోడానికి మార్గము లేదు. ఈ వున్తకను డాక్టర్‌ వీ. రామరాజు, యం.ఏ. సియెచ్‌.డి. వారు తమ వాబ్బయ వరిళోధనలో వం్యగ్రపాంచిన సహ్యస్రాధిక సంఖ్యగల ఉానపదగేయాలలో ఉంది, వారికినా కృతజ్ఞత.

హృడయోల్లాస సికిక 61

ఇంకొకవిషయం : వ్రీలపాఎలు వేలసంఖ్యను మనదేశంలో ఉన్నాయి, వీటిలో గూటికి రొంల్లై రౌమ్మితీ ముప్పాతిక పురుషులు (వానినవే, కొందరు తమ పేదలను పాటలలో చెప్పుక్నూరు ; కొందరు లేదు. తిమ్మక్క కాలము ,కీ.ళ. 1430 (పాంతము కదా, ఆ డిగాలలో మనచేశంలో రాజకాంతలు, వేశ్యలు, నాట్యకత్రెలు మొదలైన వారికి మించి సొమాన్యకుటుందాల వ్తీలకు విద్యను నిషేధించేవారు ఏదుయినా ఈ పాట తిమ్మ క్షే (వానిందముకున్నా ఆ తిమ్మక్క నంకీర్రనాచార్యులైన అన్నమాచార్యుల భార్య మా్యకము కాదు ఎవనో అన్నయ్య (అన్నమాచార్య అగాని సంకీర్తవాచార్య అనిగాని అనలేదు) తఊళ్ళపాక వంళగువారిలో అన్నయ్య అన్న నామము కలవారు చాలమంది, తరతరాలలో ఉంటారుకదా. ఏడుకొండలవాని మీదథ క్రీగాని, నిత్య నూతన నంకీర్తనలలో వెంక పేశ్వరున కీర్తించి 80,000 లకు ఎక్కువగా కీర్రనలు (వ్రాసిన అన్నమాచార్యిలయందు భక్రిగాని ఆమెలో పూజ్యము. నృుపనిద్దుడైన భర్త, ఉద్దండ పండిత కవులయిన. కొదుకులు మనునులు - ఊరంత ఐబలగముతో కొపురముచేస్తున్న గృహిణీ చెప్పెరావి విషయా లీ పాటలో ఉన్నాయి. కొన్ని వర్ణనలలో పురుషహ స్తిము గోచరిస్తుంది మనుమమి _ చిన్న తిరు వెంకటనాథు:. (చిన్నన్న) సెంకీర్తనాచామ్యుల చరితము చ్విపదకొవ్యంగా _వ్రాస్తూ వారి కుటుంబం గురించి వానిన చోటనియినా తీమ్యుక్కం సంగీత సాపాత్యాలు తెలినినదానిగా చెప్పలేదు,

ఈ పాట చేనినవారు అన్నమాచార్యల భార్య తిమ్మక్క. అయినా, కాక, ఆరుదగ్భిగారు చూపించిన మరొక తిమ్ముక్కియినా, మరే అన్నయ్య భార్య అయిా, అటూకాా, తిమ్ముప్ప అన్నక వే ఆయినా, వారు [17 వ శతాబ్ది తరువాతివారేగాని పూర్వులుకారని నిర్ధారణ చేయడానికి తగిన ఆధారాలు శావ్రిగొరి ముద్రణలోనే ఉన్నాయి,

శావ్రగారు పరివ్కంరించి తీర్చిదిద్దిన నుదణలో (1.) 88 వ వుటలో చివరనుంచి క వ చరణము

ముర వైరివందిత మున్వగోపాల

వారద వినుత యానంద ముకుంద... అని ఉన్నది. మున్వగోపాలుడన్న పేరు దేశవ్యా వ్రంచేనిన త్షేతయ్యగారు 1660 (ప్రాంకాలలో నుండినవారు. వారి మువ్వగోపాలుము 1480 _పాంఠంలో ఉండిన తిమ్మక్క కెక్కడ దొరికాడో తెలియదు. ఈ చిక్కు గురించే శాస్రిగాడు “అది ((మువ్వగోపాల అన్నమాట ) మువ్వపురి గోపాలని( వేక్కోనునది యన గాదు. మ్మేతయ్య “మువ్వపురి గోపాలా" యఏి చెప్పెనుగొన యది యళ్లు అనపళను” అని తమ ముద్రణ పీతికలో (వాన్‌ తవ్చించుకొవజూచి ఏదో నిపరీతమైన అర్థము చెప్పారు.

లాభముబేదు. ఎందుచేతనంటే ళాన్రిగారే 1849లో ముదించి పకటించిన “అన్నమా చార్య చరితము” అగ్న ద్వివద కావ్యపీతికలో (పట 101) ఇలా (వాళారు!

"కాభ్యపాఠవా రాయాదేనతలకు! దిరుపతి వేంక పేళ్వరునితో న భేదము గల్పించి వెంక పేళ్వరనొమము.ద యుంచినట్లు క్షేతయయు నాయాక్షేతముల దేవతలకు మువ్వగోపాలునితో నభ్రేదము గల్పించి మువ్వగోపాల ము[దను సంకీ ర్తనములకు( గూర్స్చెను...”

వేరు వ్యాఖ్యాన మవసరములేదనుకుంటాను, ల తతడాడానాాలా క్థిఆరుదగారి “సమ్మగ అర్మర సాహిత్యం" నం. 10 క్క పేరు రయి ్యగంధా చూసించారు. ంద ల్వ్య కంల రాం ఖా సా ౯ ని [1 0. 1ంల్‌ /4న్యొ

ఇంతేకాదు ; ఇంకొక్కటి ఉన్నది: శాస్త్రిగారి మ్యదణలో 58వ పుటలో (గ్రౌవది నుభదగు శోభవపుగరికి తీసుకొని వెళ్ళ అనుచు సుభ(దను అలతివతోడ్కొనుచు విజయుని పొన్పున వేడ్కతో నుంచె తలుపులు మూసికొని తరుణి యేతెంచె. తలపోసె పునసులో తాళంగలేక యేమివన్తువు లయిన నియవచ్చు గాని, (ప్రాణేశు నిచ్చి మరి బతుకంగరాదు... అని సాడెత్తు ముద్దుపళని (వానిన రాధికా సాంక్వవములో నున్నట్టుగానే అన్నది. ఈ రచన 1480 ప్రాంశాని కెలా అవుతుందో తెలియదు దీవిని సహృదయులు సమర్థించగలరా ? దీన్ని అంతటినిపట్టి చూస్తే, ఈ న్రీలపాట ఏ తిమ్మక్క (వ్రాసినా, తిమ్మప్ప (వానినా, ఎవరైనా, వారు 1వ శతాన్ది తరువాతివారే అవుతారు కాబట్టి వారే పజయవిలాసములోని పలురుబక్ళనూ “ఎగు భుజంబులవారు... ” వర్ణనలనూ ఎత్తి తమ రచనలో ఇరికించుపన్నా రని నిష్కర్షగా చెప్పవచ్చును. మనకవి ధాయాచోరకుల పని తానుచేయడనీ, స్వతం్యత విధానాలనే ఆవలంబిస్తాడవీ, అనుకరణల లాగా కనిపించే పద్యాలలో తన ఆధిక్యము రుజువుచేస్తుంటాడవీ మనకు తెలునునుకదా.గ్‌ విజయవిలాస కృతి సమర్పణ జరిగినతరువాత మనకవి సారంగధర చరితను గూడ కావలనిన మార్చులతో, కూర్చులతో సంపూర్ణ మైన టంథంగా నిద్ధంచేనీ రఘునాభరాయలకు అంకితం ఇవ్వాలని ఉద్దేశించి ఉంటాడు. కాని ఆ ఉద్దేశం నెరవేరక ముందే ఆయన కీర్తిశ్రేషుడయి ఉంటాడని భావించడం తప్పుకాదేమో, కృతి ఇచ్చినా ఇవ్వకున్నా, అనేక విధాలయిన రసాలను ఎంతో నేర్పుతో పోషించుకొంటూ రచించిన 'సారంగధర*ను వెలుగులోనికి రానివ్వకుండా ఆణచివేయడానికీ ఎవరైనా సమ్మ్యుతిస్తారా : కాబట్టి 1420.80 ప్రాంతంలో, అనగా దాదావు అరవై సంవత్సరాల వయసులో చేమకూర మహాకవి ఆ న్తమించి ఉంటాడు. (వశళంసా పద్యాలు: రఘునాథరాజు పాండ్యతుండీరాది (వభువులతో జరిసిన యుద్ధాలలో విషమ విహారంచేనీ తంజా వూరును శ్యతువర్గావికి దుర్నిరీక్ష్యం కావించిన తరువాత, విజయవిలాస భవనంలో ఏర్పాటయిన _పళంసా మహోత్సవంలో చేమకూరకవి గూడి “సమరవిళ్ళంక రోమునాఠ సాహసాంక' అనే మకుటంతో కొన్ని వద్యాలను పఠించి ఉంటాడు. ఆ పద్యాలలో ఏగింటిని విజయవిలాన కావ్యంలోవి అవతారిక పద్యాలలో చేర్చుకొన్నాడు. కాను (వత్యక్షంగా చూచిన చార్వితక విషయాలు పాఠకులకు తెలియజేయడానికే ఈ విదంగా ర్థాఈ వివాదం కొంత సాగుతుందన్న అభ్నిపాయముతో కాకినాడ 1810 ముద్రణ కాపీపీ, శొచ్చీగారి 1856 (వతివీ, కాళహ్ల్‌ నుంచి వేటూరివారి దగ్గరకు వచ్చిన తాళస్యత (గంథం కాపీనీ నేను సంపా చించుకున్నాను ఇక్కడ నేను చేనీన నిర్ణయాలక్షు ఆధారాలు వాటిలో ఉన్నాయి. పరిష్కరించడం, త్రీర్చి చిద్ధడం అం పే ఏమిటో వాటివిబట్టి తెలుసుకోవచ్చును. స్థలాభావమువల్ల వాటినిక్కడ తడవలేదు,

హృదయోల్లాన పీతి ర్‌కీ జేని ఇండఉవచ్చు. ఆ విధంగా జరిగినా జరగకుండినా. ఆ పద్యాలలోని విషయాలు ఆళిశయోక్తులు మ్యాతం రావు; అవి యథార్థాలు, చార్నితక సత్యాలు అని ఇటీవలి స్రచురణలనుబట్టి, చార్మిత్రక వరిశోదనలనుబట్టి శంం ౦కు తావులేకుండా రుజు వైనడి. దక్షీడాదిలో పఐలిన అంధధ్రవాజ్మ్యయము అంతా అదమజాతికి చెందిసట్టిదనీ, అ కాలపు వాజ్యయం సాహిల్యచరిితలో కీజయుగం అవీ కొందక నిశ్చయించారు. అందుకు తగినట్టు ఆనాడు. వెలువనిన (పదింధాలు కొన్నిటిలో శృంగారము (_పధానర సమై, పచ్చివచ్చి వర్ణినిలే కావ్యభూషణాలయి కనువిస్తాయి, ఆటువంటి నికృష్ట గుణసమయంలో చేమకూరకని తన రచనా నైపుణ్యంతో, సభ్య శృంగార వర్ణన లరో మూడు వలవల ఎథలను కావ్యంగా, కమనీయంగా రూపొందించాడు. నస్వయంతృృషి ఫి న్వయంకృషినల్ల పేరు ప్రతిష్టలు ఆర్థించి, ఉన్నత స్థానాల నలంక రించి, మాతృ దేశానికీ మాతృభాషకూ మహోపకారంచేసిన మహనీయులు దేశ (పజలకు గౌరవ పొ్యతులయి, యువకలోకానికి ఆదర్శుపాయులయి, చిరన్మరజ్తీయులుగా ఉంటారు. చేమకూరకవి.- పుట్టినది త్యతధర్యముగల కుటుంబములో ఆ ధర్మా న్ననుసరించి అతడు వ్యాయా మము, సాము, సాదన మొదలయిన వాటిలో కృవిచేని దృఢకాయుడయాడు. సూర్యనారాయణ వరపసా దము వల్లనో మరేకారణం వల్లనో అతనికి చిన్నతనములోనే కవిత్వధోరణీ అబ్బింది. తనది విద్వతు్కుుటు౦ఐము కాదు; గొప్ప పిండికుల దగ్గరగాని, (పనిద్ధ కవులదగ్గరగాని విద్య చేర్చుకున్నవాడు కాడు. సంస్కృత భాషా పరిచయము ఎక్కునలేదు. ఆందుచేత తన కవితాసక్తికి తగిన పోవణ లభించలేదు, అదీ ఒక మేలే ఆయిందనాలి. గురు కృుకూష చేనిఉం కే పాఠపుంతలే అలవాటయి ఉండేవి. సంస్కృత బాషా వరిచయం ఇంకా ఎక్కువ ఉండి ఉంటే, అ వ్యామోహముతో సంస్కృతం ఎక్కువగా గువ్చిస్తూ తెలుగు కృషిని వెనుకకు తోన్‌ ఉండేవాడు. స్వతం్యతమయిన ఆలోచనలకు అవకాళం లేకపోయేది. తన కవితాభిలాషను ఐలపరుచుకోడావికి మనకవి రఘునాథ రాజాస్థానములో అరుగుతూ ఉండే బుధసమాజ' విద్వర్గోమ్దులకు హాజరవుటుండే వాడు. ఆ గోస్టులలో వారు మంచివని మెచ్చిన విషయాలనూ, బాగులేవని నిరనించిన అంశాలను కద్ధగా గు ర్తించేవాడు. ఆపారనుయిన కద్దాలిమానాలతోనూ, అద్భుత మయిన ధారణళ క్రితోనూ, మునిశితమైన విమర్శనా విధానముతోనూ, ఆ మెప్పులనూ ఈ నిరసనలనూ ఆకళంచుకునేవాము. అనాటి కవి పండితులలో ఉండిన నీయమాలూ, కవి సమయాలూ జ్ఞాపక ముంచుకొనే వాడు. రసనీర్వహణలో ఉన్న మెళుకువలు తెలుసుకున్నాడు, మాటలూ విరుప్పలూ సలుకుబడులూ సామె తలూ మొదలయిన వాటి విశేషాలను సరికించేవాకు. చమర్యారమున్న పద్యము విన్నప్పుడు నహృదయుణ ఎంతగా సంతోషించి (ప్రళంనస్తారో అవగాహన చేసుకున్నాడు. మనోహరమైన శ్లేషలతోనూ అద్వితీయ మయిన (స్యకమాదిసూ(త్రాలతోనూ చమక్కారాలతో నిండిన చక్కని కవనం క్వ్పెగలిగాడు. పారంగధరమ మచ్చుళునకగా (వాని విద్వాంసుల పొగ డ్రలను పొందగలిగాడు. దానినిమించిన రమ్యతరమయిన _పబంధంగా విజయవిలానం రచించి రాజు కంకితంచేని ధన్యుడయాడు.

క్‌కీ విజయవిలానము ఏదయినా ఒక (వబంధములో చక్కని చనుత్కారమున్న పద్యాలు, ఒకటి రెంజుసాట్ల చదివినంత మా(కాన, సావాత్య (పియులకు అయత్నంగా నే ఈంళస్థమవుతాయి.. అటువంటి పద్యాలు సాధాంణంగా ఒక కొవ్యానికి ఏ వదో, సిచిహేనో ఉండడము సహణము. మనకివి ఆ విదంగా స్వయంకృషితో సమకూర్చు కున్న “చమత్కార భాండాగారము”లో చమత్కారాలు లిక్కాస మిక్కిలిగా ఉన్నాయి. శద్దాలకు, నుడికొరా లకు, లోకోకు లకు, అలంకారాలకు, ధ్వవికీ,.. సందింధించిన రకరకాల చమత్కారా లందులో ఉన్నాయి, కాబట్లే తాను పతి పిద్యములోనూ ఒకటి రెండు చమత్కారాలను ఇషుడ్భడానికి వీలు కలిగింది, ఆ దృష్టిని చూసే మన కవి ఆనవ్య సామాన్యమైన (పతిత దృగ్గోచరమవుతుంది. ఇంకొక్క విషయము : వర్ణ్షనలలోనూ విషయకథతనములోనూ పౌరాణిక విశేషాల రచనలోనూ మన కవి పూర్వ సబంధకర్తల వయమాలను ఎల్లంఘించ లేదు. వాళ్ళ కవి సమయాలనే కానుగూగా ఉపయో గించాను, వంగలి సూరన్న అఆనినటు... న! నెత్తమ్ము లనుచు., (గొన్నెల లంచు పట్కుల శ్రీ లంచు. దాబేటి చిప్ప లనుచు, నమ్ముల పొదలంచు; నన(టి కంబములంచు., పులిన మంచును, నుడిచెలువ మంచు హరిమఠ్య మంచును, హైమకుంభము లంచు, == +.-శ్రీకొారములటంచు, నళు లటంచు, ఇట్టివి గదయ్య, చెప్పంటోయిన నుపమలు, వీని, దడవ సీగొదవు నవ్వెలంది నెంచి,

(--(పలొవతీ (ప్రగ్యుమ్నము 8.64) ఇవేకదా ఉపమానాలు? అన అంటూనే ఆ సూరన్న (సభావతి తలవెం్యడుకలను మూడు పద్యాలలో వర్ణించాడు. ఆ విధంగానే రామరాజ భూవణుడు ఒక్కొక్క విషయానికి ఒక్కొక సద్యానికి తర్కుున కాకుండా

“నానామానవీతాన వాననల,.,.*” అన్న ముక్కుపద్యాన్నీ,

“ఇంకి మృదూ కి మాధురికి...” అన్న మృడూ క్రీ పద్యావ్ని,

“"పతియూరు ద్యుతి,., ” అన్ని ఊరుల పద్యాన్నీ ఈలాగు వాళారు. శ్రీనాథుడు మొదలయిన వారు గూడా ఈ ఉపమానాలనే ఉపయోగించి, కొంత కొంత కొ త్తదనం చూసిందారకదా,

వీంగలి సూరన్నలాంటి వానికే ఈ వర్ణనల వినుగు కలిగింది; ఇంక న్వశం్యత భావాలరో పత

పద్య చమత్కృృతకితో,. 'క్షితలో నీ మార్గ మెవరికిన్‌ రాదునుమీ" అని అనిపించుకోదగిన పెట్టుదల కలిగిన మన చేమకూరకవికి ఎంత వినుగును కలిగిస్తుందో చెబ్బళలమా. అందుచేత కవి ఒక్కరా విషయాని కొక్కొాక్కు. పద్యం అన్న పంకాను (రెండు మూడు చోట్లలో తప్ప) విడిచిపెట్టాడు. రెంబు మూడు విషయాలను కూర్చి ఒక్క పద్యములో వర్ణించడం అభ్యాసముచేశాడు. ఆలాగు కూర్చడానికి గూడా ఒక నియమం ఊండాలిగదా । అదేమిటని పఠీలిన్తే, ఆ కూర్చులో ఒక చర్యని సమానరర్మము కనబడుతుంది.

హృదయోల్లాన వీశిక క్‌క్‌ రవరవలు నెరవు నీలపు రవ రవణములోశ జెలి యరాళ కచంబుల్‌, శవకన నవ్వున్‌ పలి జ ఠృవ కవ( గలకంఠ కం3 కఠిన కుచంబుల్‌ (వి.వి, 1.100) చీవిలో శద్దాలంకారముతో కూడిన నిరసన అన్నదే సమానదర్శము. అతివ కుచంబులున్‌, మెజు6గు టారును, వేనలియుకొ, ధరా పో న్నతియు, నహీన భూతి కల నంబు ఘనాల్యదయంబు నిప్పు డం దితి మని మాటి మాటికిని నిక్కెడు నీళ్లెడు విర్రవీగెడుకు (వివి 199) దీవిలో కచాలను, నూగాలును, వేనలిని అందమైన శ్లేషతో మూడింటిఎ కూర్చాటు సమానరర్యము నము మంగతపు కల్మివల్ల కలిగిన గర్వాతిశయము,

ఈ విధమైన కూర్చులవల్లా, వాటితో మేళవించిన శ్లేషాది అలంకారాలవల్లా, తాను సరి స్తున్నడంతా పాతఠపా'సే అయినా ఏదో ఒక చక్కని కొ త్తదనము కనబడి హ్యూుదయాహ్లాదాన్ని కలిగిస్తుంది. ఈ విధంగా మనకవి తన స్వాతం్యత్ర్యాన్ని విలబెట్టుకుంటాము.

ఏ కావ్యములోనైనా 10, 12, చక్కని చమక్కారమున్న పద్యాలుం పేనే ఎంతగానో సంతోషించి ఓహో; అంటాము, ఆలాంటిది వళి పద్యములోనూ చమత్కారము రనబరుస్తూ దాడాపు 670 పద్యాల కావ్యాన్ని ఆం్యద భాషకిచ్చి నర్వతోములి _పళంసలను ఆర్జించాడు. ఈ (ప్రాళస్త్యం అంరా స్వయంకృషి వల్లనే సారించా డంపే, అది ఎంత గొన్స విషయమో చెప్ప నక్కరుండదు. సాధారణ వాతావరణములో ఉండినా, కౌర్యదీశ్షనూ స్వయంకృషివీ అవలంబించి తాను శాశ్వతమైన కీ ర్రిని పొందడమేకాక, తన తల్లి వాసకూ తోడి ఆంధ్యవజిలకూ. పేరు (సరిస్థలను ఆర్డించి పెట్టాట ఆతనిని సార్థక మైన జవ్మ. కామ పాఠక సహృదయులకూ, ముఖ్యంగా యువతిరమువారికీ చేనుకూర వెం8టరాజు ఆదర్శ్యపాయు డయా డని మనవి చేస్తున్నాము.

కృత క్ల త్‌

విఘంటువులూ నిర్వచనాలూ వద్దు. ఆంధ్ర జనసామాన్యావికి మలభంగా అర్థమయ్యే తెనుగు భాషను “జానుతెనుగు” అందాము, దీనిలో "అచ్చతెనుగు" అన్న సేరుతో ఉన్న మారుమూల పదాలుండనవ్వ, నంస్కృరపదాలయినా, నురేయితర భాషల పదాలయినా, తెనుగులో పవేశించి, తెనుగువదాలలో కలిని పోయి తెనుగుమాటల కిందనే చెలామణీ అవుతున్న పదాలుగూడా జాను తెనుగులో ఉంటాయి, ఉదా: కాలము, బోజనము సిద, దైవము, వివాహము, శఠము...... రైలు గేటు, కోద్ధు, అర్చు, దాఖల్‌, వావన్‌......

ఈ దృష్టితో చూస్తే చేమకూరకవి ఈ కావ్యాలలో ఉసయోగించినడి జాను తెనుగే, తాను (వాన్తున్నదీ ఎటువంటి నున్నితమయిన సన్నివేళమైనా, ఎంళ క్లిన్హమైన వంఘటనైనా, ఏ రసమయినా, ఏలాంటి మనః

ర్‌ కీ విజయవిలాసము సరిమాణమెనా,. “వీసరపోటండా” ఈ శామితెనుగులోనే *వానించే' 8విత్వం చిప్ప ఈ కవితలోని పటుర్వాన్న అద్భుతంగా లోకానికి _పకటించాడు, కొన్ని బొవాలను తెనిగులో పైకటించలే మన్ని అలి ప్రాయము కలిగిన 'పంచితులకు' చక్కని గుణపాఠము చూపించి ధన్యుడయాడు,

సిరిన్వతీదేవి ఆస్థానములో, భాషల సదస్సులో, వేదికషిద, మన జాని తెనుగుకు. ఒక చక్కసే ఉన్నతి భ్యదపీఠమును కాణాచిగా ఆర్జించి వెట్టి ఆంధమహాజనులకు గర్వకారణ మయాడు ఇంత మహోప కొరం చేని చేమకూరక5వికి ఆంధులూ, ఆంధ్రవాజ్యయమూ చాల ఓణపడి ఉందని చెప్పనక్కర లేదు. “తీర్చిగర ఎ” ఆ &ణమిలో ఏ లవలేశ మైనా తీర్చడానికి ఆ౦్యధులకున్న మార్గము ఒక్క టే ఆ కవి కావ్యా అను తోద్ధాళక్తు లతో పఠించి ఆ నుహాముభావుడు ఎన్నిపిధాల, ఎంతెంత, అర్జలాభావ్న మవకు అన్నుగ పాంచాడో తెలుసుకొని తెలియనివారికి తెలియజేయిడ మే ; వేరుమార్ష్గము లేదు.

ఈ (గంథంలోని గుణవిశేషాలను చూచి ఆనందాన్ని పొందగలిగేవారు. ఎంతకాలం ఉంటారో అంథ కాలం ఈ కవి "చిరంజీవి'గా ఉంటాము.

తన్సుక్రఖితా యణ్య ని రాత్యేర శం

అడ విజయవిలాసము అొలొలలోలొ లోల లోలో ఆర్య హృదయోల్లానము మొదటి ఆశ్వానము అవధానానారానాన్రానస్ట్రలుననాానాననా దైవ (ప్రార్థన శ్రీ లెల్లప్పు డొనంగ, నీ నకల ధ్యాతీచకమున్‌ బాహు పీ ఠీ లగ్నంబుగం జేయ, దిగ్విజయ మీన్‌ డీకొన్న చందాన నే వేళన్‌ సీతయు లక్మణుండు. దను సేవింపంగ విల్‌ పూని, చె ల్వౌ లీలన్‌ దగు రామమూర్తి రఘునా థాధీశ్వరుం టోవుతన్‌. 11 అర్థము ? ఎల్లప్పుడు = ఓక్‌ స్పుడుండి ఇంకొక ప్పుడు లేనట్లుకాక , అన్నివేళలందును, థ్రీలు జు (ధన ప్కుత, బుద్ది, కీర్ని... మొదలై న) సంపదలను. ఒనంగన్‌ ఇ ఇవ్వడానికిన్నీ, ఈ సకల ధాత్రీ చక్రమున = ఈ భూమండలమంతా, వాహ పీఠీ లగ్నంబుగన్‌ = పీళమునంటి భుజములయందు (ఎల్లప్పుడు) విలుచునట్టిదానిగా, చేయన్‌ ఆ చేయడానికిన్నీ. దిగ్విజయము క నాలుగు దిక్టులలో విజయములను, ఈన్‌ = (ఎల్లప్పుడు) ఇవ్వడావికిన్నీ, డీకొన్న చందానన్‌ = పూనుకొవిన విధముగా, ఏవేళన్‌ = ఎల్లప్పుడూ, సీతయున్‌, లత్ముణుండున్‌, తనున్‌ పేవింసంగన్‌ = తన్ను సేవించుచుండగా, విల్‌ పూని ఇ విల్లుధరించి, చెల్వు బొ లీలకా జ చక్క-వి విలానముతో, తగు = ఒప్పుచున్న, రామమూర్తి = శ్రీరామచంద్రుడు. రఘునాథ అధీశ్వరుకా ఆ రఘునాథ రాజును, (ప్రోవుతకా = రక్షించునుగాక. తొత్సృర్భాము : ఎప్పుడూ తవ దగ్గరనే సీశా లక్ష్మణులు ఉండగా విల్లు ధరించి ఉన్నందువల్ల ఎల్లప్పుడు సంపదలను, భూమండల పసరిపాలనమును, దిగ్నిజయాలను ఇవ్వడానికి పూమకున్నా డన్నట్లు (వరదహన్తము కనబరుస్తూ) ఉన్న (శ్రీరామమూర్తి రఘునాఠరాజును రక్షించునుగాక వ్‌

డ్రె విజయవిలాసము _.ఆ!. బిలేవములు :

ఈ విజయవిలాస కృతికర్త చేమకూర వేంకటకవి సూర్యవర (ప్రసాది. ““భక్తి విశ్వాసంబుల్‌ నీ సొమ్ములు సామాన్యుడవే ? సూర్యవర (ప్రసాది విజ్ఞగ మెలఠుంగన్‌” అని రఘునాథరాజు అన్నాడు. కవి ఇష్టదై వతం సూర్యుడు. అయినప్పటికి, ఇందులో కౌవ్యాదిని దేవక్యాపార్టనములో సూర్యుని కాకుండా (శ్రీరాముడిని (పార్పించాడు. కృతి భర్తఆయిన రఘునాథరాజుకు ఇష్టద్రై వనము శ్రీరామచం్యదుడు అవడమే దీనికి కారణం,

కవులు తమ ఇష్టదేవతలను కాకుండా కృతిభ_ర్తల ఇష్టదేవతలను స్తుతిచేనే ఆచారం లేకపోలేదు. పారిజాతాపహరణములో ముక్కు తిమ్మన, తన ఇష్షదెవతము ఈళ్వరుడై నప్పటికీ, కృష్ణదేవరాయల ఇష్షదై వతం వేంకటస్వామి స్తుతితోనే తన

ల్ల ణం బజ్ల వన (గ్రంథ మారంభించాడు. ((శ్రీమదుమా మహేశ్వర వర్యప్రసాద లబ్ధిం46.20006246 శిమ్మయ నామధేయ (ప్రజీతంటై న... ,....అని తిమ్మన ఆళ్వాసాంత గద్య.)

ఈ (ప్రార్థనలో చేమకూరకవి దృష్టినున్న రాముడు "కోదండరాముడు". సాధా రణముగ ఈ స్వామి పటములోగాని, వ్మిగహములోగాని, రాముడు మధ్యను, కుడి ఎడమల సీకాలక్మణులు నిలిచి ఉంటారు. రాముడి ఎడమచేతిలో నిలువుగా పట్టిన విల్లుంటుంది. వేళ్ళు [క్రిందికి చూప్పతూ ఉన్న కుడి అరచేయి (వరదహస్తము) కన

అణాల ఐడుళూ ఉంటుంది.

రఘునాథరాజు గొప్ప రామభక్తుడు. అతని కోటలోనూ, భవనాల గోడలమీదనూ (శ్రీరాముని చిత్రాలూ నిగ్రహాలూ ఉన్నాయని అతని కొడుకు విజయరాఘవనాయకుడు తన “రఘునాథనాయకొభ్యుదయం” అన్న కావ్యములో వర్షించాడు,

ణ వటీము ?-=-వటుతర శ్రీరామ భావచి,తంపు ఐబటము నిల్చిన రొమభదశాలయును. ఎ(గవోము +-- పట్టాలిరాముని భావ చితంపు( గట్టి బంగారు వెళక్కడపు( జప్పరము....., కలిగి రెండవ పుష్పక విమాన మనంగ నలరు శ్రీరామసొ ధాధిరాజంబు, రఘునాథుడీ కొలువుకూటములో గోడ నొక "సెద రామపటము ఉండేదట. ఆది కోదండ చం రాముడి పటమే కొవచ్చును.

హృదయోల్లానము ఆ-1, ప్ర

సీత లక్ష్మీ అవశారం కౌబట్టీ నంపదలనూ, లక్ష్మణుడు భూమిని మోసే ఆదిశేషు అవతారము కాబట్టి భూచక్రభరణమునూ, విల్లు విష్ణు పంచాయుధములలోని శార్‌ బ్లమనే ధనుస్సు కాబట్టి దిగ్వ్యిజయమునూ రాముడు ఇస్తాడని భావము. చమత గ లీ వ

ఈ మూడు వరాలను అనుగహించడానికి పూనుకొని ఉన్నాడనడానికి ఆ రాముడి వరద హన్తమే సూచన, ఈవరదహస్త మున్న విషయము మాటలతో చెప్పకుండానే ధ్వని మర్యాదను కవి సూచించాడు.

మొదటిచరణములోని “ఎల్లప్పుడు' అన్న పదమును చేయన్‌. ఈన్‌ అన్నమాటలకుకూడ అన్వయించాలి. ఆ భావమే ఏవేళన్‌ అన్న పదమువల్ల కవి రూఢిచేశాడు. ఏవేళకా అన్నది తమిళ దేశముతో ఇప్పటికీ ఆంధ్రుల పలుకుబడి; ఎల్లప్పుడు ఆని ఆర్డం,

శ్రీరాముడు ళన జీవితంలో ఎల్లప్పుడు సీకా లక్ష్మణులతో ఉండినవాడు కాడు. ఒక్కొ క్క-స్పుడు వారల కెడముగా ఉండినప్పటికీ, ఈ కోదండరామ విగహంలోని రాముడుమా(తం సీతా లత్మణులతో ఎల్లప్పుడు కలిసి ఉందేవాడే. కాబక్టే ఎల్లప్పుడు మేలు చేస్తూంటాడు, అ వ్యత్యాసం సూచించడానికే కవి రాముడు. రామచందదుడు. .... అనకుండా ఈ పద్యంలో “రామమ్నూరర్జి' = వ్మిగహరూపంగా ఉన్న రాముడు) అని సాభ్ళిపాయంగా అన్నాడు.

ఏదో ఒకసమయంలో జరిగిన విషయమైనా, లలితకళలో నిరూసించినప్పుడు, ఆవిషయం కాళ్వతత్వం పొందుతుంది! కదా ।

వొఠతాంతలము : తిరుపతి వేంకటక వులూ, వావిళ్ళ రామస్వామిళాన్త్రిగారూ ఈ మొదటి పద్యానికి ఫ్రీ లెల్లప్సు డొనంగు నీ నకల ధ్నాతీచ్చకమున్‌ బాహుపీ శీలగ్నంబుగ+ జేయు దిగ్విజయమీ డీకొన్న చందాన...

1. ఈలాంటి చ్యితలేలనలోని శాశ్వశశ్వాన్నే ఆంగ్ల మహాకవి “కీట్సు"దాల చక్కగా వర్థించాడు. ఒక (గీసము కలళంమీద ఎప్పుడో చెక్కిన ఒకఠథళలో ఒకయువకుడు ఓఒళకయువతివి పట్టుకో డానికి 'వెంటాడుతుంటాడు.

లెం164 10౪7ల 6769, ౧6౪7ల ౧20184 టం సే,

కంచి ఇండ 064౯ 6 బ్ర021-)6ఓ-6ం 201 క16ఈ6,

516 ౧06 64ల 080 04 ౧286 ౧06 ళు? టక,

కౌం? ఆలా ₹116 టంట 106 206 806 06 హి.

ఎవ్వుడూ నీవు _సేమిస్తూనే ఉంటావు; ఆమె అందంగానే ఉంటుంది; విదారించకు అని *ట్ళు కవి రైర్యం చెప్పాడు.

శీ విజయవిలాసము ఆ]. అన్న పాఠం ముద్రింపీంచారు. దీనిలో డీకొనడం ఒక్క దిగ్విజయ మివ్వగానికే అన్వయించ వలని వస్తుంది. గ్రమాలంకొరములోని అందము మందగిస్తుంది. అలంకొరం : శ్రమము; ఉత్యక్సేక్ష; పరికరము, నాటకొల నాందీలలో లాగానే కావ్యాలలో మొదటి పద్యం ఆశీర్వాద రూపంగా గాని నమ్యస్కీయా రూపంగాగాని, కథా వస్తు నిర్దేశ రూపంగా గాని ఉండాలని పూర్వకవుల నం(ప్రదాయం. ఈ పద్యం ఆశీర్వాదరూపం, శ్రీకారంతోనూ, మూడు గురువుల మగణం తోనూ కావ్యమారంభించడం శుభ్యపదం అవి కూడ ఒక నమ్మకం ఉండేది. ఆందుకే మనకవి థ్రీతోమా మగణంతోనూ కావ్యమారంభించాడు. ఆంతేకాదు; మొదటి మూడు పద్యాలూ థ్రీకారంతోనే ప్రారంభించాడు; మూడింతలు మంచి కలగాలపి కాటోలు | తానెంతటి స్వతంత్ర బుద్ధికలవాడెనా, మనకవి ఈలాంటి సంప్రదాయాలను పాటించక తీరలేదు. ఆనాటి సాహిత్య వాకావరణ (ప్రభావం అలాంటిదని సమర్థించుకోవాలి. శ్రీ కలకంఠకంఠియు ధరిత్రియు దఓణ వామభాగముల్‌ గైకొని కొల్వ, వారి. గడ(కం గడకన్నుల కొంతి6 దేల్చి. కా నా కమళలాప్తతం గువలయాప్తతం దెల్బెడు రంగభ ర్త లో క్రైక విభుత్వ మిచ్చు దయ నచ్చ్యుత శ్రీరఘునోథ శౌరికి౯, త్రి అరము : నో థ్రీ ఇ లక్ష్మి అనే, కలకంళకంఠియున్‌ = కోకిల స్వరము కల కాంతయును. ధరి(త్రియుకా ఇ భూదేవియు, (ఈ ఇద్దరును విష్ణుని భార్యలు), దక్షిణ వామ భాగముల్‌ == (మముగ్యా కుడీ ఎడమ (ప్రక్కలను, కై కొని= అంటిపెట్టుకొని, కొల్వకా = సేవిస్తుండగా, వారిన్‌ ఇ ఆ శ్రీదేవిని భూదేవిని, కడ(/కన్‌ = పప్రయత్నముతో, కడకన్నుల కొంతిన్‌ ఇ పక్క_చూప్పల కాంతులతో, శకేల్చి = సంతోషపెట్టి. తాన్‌ = (రంగళర్తు, ఆకమల ఆ స్తతః = ప్రసిద్ధమైన లక్ష్మీదేవియందు గల స్నేహఖావాన్నీ, (ఇంకొక అర్హము-కమలము లకు మి(క్రుడైన సూర్యువిగుణొన్నీ), కువలయ ఆ ప్తతకా అ భూదేవియందుగల స్నేహ భావాన్నీ* (ఇంకొక అర్థము _ కలువలకు మి్విత్రుడైన చంద్రుని గుణాన్నీ), తెల్పెడు = ప్రకటిస్తున్న, రంగభ ర్త = శ్రీరంగనాథస్వామి, ఆచ్యుత శ్రీ రఘునాథళొరికికా అ అచ్యుతనాయకుని కొడు క్రైన థ్రీ రఘునాథ కూర కుమారునికి, దయకా అ దయతో, లోకఏక విళుత్వము = లోకమున కంతఠటికి (వ్రధానమైన దొరతనము (ఏకచ్చృ(త్రాధిపత్యమును), ఇచ్చు౯ా = ఇచ్చునుగాక.

హృదయోల్లాసము ఆ_!. న్‌ తొత్బ్రర్యాము :

కుడి(సక్కంను లక్ష్మీదేవి, ఎడమ్యప్రక్కను భూదేవి, తన్నంటి పెట్టుకొని ఉండగా, వారి ద్దరిని తన కడకంటి చూపులతో సంతో షపెడుతున్న రంగనాథస్వామి కృతిపతిని ఏకచ్చత్రాధి పతిగా చేయునుగాక. బికోవములు ;

తంజావూరు నాయకరాజులు (శ్రీరంగంలోని రంగనాథస్వామిని చాల భక్తి (వపత్తులతో నేవిస్తూ అమూల్యమయిన ఆభరణాలను సమర్పించేవారు. రఘునాథ రాజు తండ్రీ, కొడుకూ చాల శదతో కై ౦కర్యాలు చేస్తూ ఉండేవారు. కాబళే ఈ

“సో చ్‌ వాట ట (ప్రార్థన.

కమల శబ్దానికి లక్కీ అని, పద్మము అని అర్జ్భాలు, అలాగే కువలయ శబ్దానికి భూమండలం ఆని కలువ అని అర్థాలు.

(ఖీ రంగనాథస్వామి మహావిష్ణువు కాబట్టి సూర్యచం(ద్రులు ఆతని కుడి ఎడమ కన్నులు. సూర్యుడు కమలములకు ఆప్తమిత్రుడు; చందుడు కలువలకు 'న్నేహి తుడు. రంగనాథుడి కుడి ఎడమ (ప్రక్కల ఛీ (కమల) భూ (పవలయ) దేవీమణు లుండగా; వారి నిరువురిని ఆయాపక్కల కడకంటి చూపులతో సంతోష పెట్టడం చేత, కుడికన్నున కమలా_ప్తతయు (సూర్యత్వము), ఎడమకంటియందు కువలయా _ప్తతయు (చంద్రత్వము) తేట పరుస్తున్నాడు.

అనేక ((ఇద్దరుగాని అంతకంటె ఎక్కువగాని) నాయికలయందు సమముగా (పవరర్తిస్తూ వారివి సంతోషపెస్లే నాయకుడిని దక్షిణనాయకు డంటారు. ఈ పద్యము లోని రంగభర్త దకీణ నాయకుడని మాటలతో చెప్పకుండానే కవి చెప్పాడు.

సూర్యచంద్రు లిద్దరూ (ప్రపంచము నంతటిని పాలించేవారు కౌబట్టీ రంగ నాథుడు కృతిపతికి లోకై క విభుత్వము నిచ్చునని భావము,

యా చమత్య్య్భతి శ

“వారి. గడ(కం గడకన్నుల కాంతి. దేల్చొ అన్నచోట కవి శబాలంకారం కోనం ఆన చేళాడవి కొందరు భావిస్తారు. కావి, చేమకూరకవి వంటి థాషాధికారం కలవాడికి కావ్యారంభంలో దై వ్యప్రార్థయందు అలాటి కక్కు ర్హి పడనలసిన అవసరం ఉంటుందా ? ఉండకూడదు.

గ విజయవిలానము అ-!, కడకళా ఆంకే (పయత్నముతో అవి ఆర్హము. ఈ (్రయత్నమన్నది వ్యర్దవదం కాక, ఇక్కడ అర్హగారవం గల చక్కవి మాట. రంగభర్త దక్షీణనాయకుడు. ఇద్దరు వాయికలు _ లక్ష్మీదేవి భూదేవి. వీరిద్దరు ఎవరి మందిరములో వారుంపే, మన దక్షిణనాయకుడికి వారిని నమౌానంగా సంతోష పెట్టడం సుకరం కాపచ్చును. కౌవి ఇద్దరూ చెరి ఒకపక్క. తన్ను ఆంటి 'పెట్టుకొవి ఉన్నప్పుడు, ఎటువంటి నేర్చరిక్షైవా కష్టమే ॥ ఒకతెకు (కేగంట చూపీన మెస్పు ఎంత న్వల్పమయినా, రెండవదానికి ముష్పుగా పరిణమిస్తుంది. ఆ భావం కలగకుండా ఉండా లంపే, ఒకతెకు తెలియకుండా తగిన సమయం చూచుకొవి రెండోదాన్ని కడకంటితో చూడాలి. ఎంతో వమయజ్ఞతతో , నేర్పుతో, (ప్రవర్తించాలి. ఇద్దరిసీ ఏకకొలమందే సంతోషపెట్టాలంటే రెండువైపులా కడకంటి చూపులతోచూడాలి. ఇది యోగులకే పాధ్యం. యోగులు ఏకాగతకోసం నాస్తాగాన దృష్టి వీలవడావికి రెండు కంటి పాపలను ముక్కుమూలకు తీసుకురావడం కద్దు. రంగనాథుడిపని దానికి వ్యతిరేకం. ఇక్కడ కంటిపావలు రెండింటిని చెవులవైపు ఒకేసారి తీసుకుపోవాలి. తానెంతటి భగవంతుడై నా, ఎంతో ప్రయత్నమూ అభ్యానమూ కావాలి. కాబప్లే మాటల విలువలు తెలిసిన మనకవి “కడకళా'" అన్నపదము సార్ధకముగ ప్రయోగించాడు. కడకన్నుల “కాంతి” అని కవిసార్థకంగా (ప్రయోగించాడు. పద్మము, కలువ, వికవించ డావికి సూర్యకాంతి చంద్రకాంతి అవసరము లక్ష్మీ భూదేవుల విషయంలో కడకంటి చూపు ఆవి ఆర్థం చెప్పుకున్నా, కమల కలువల విషయంలో కాంతికి (ప్రాధాన్య మివ్వక తప్పదు, ఆలంఠకారము : క్రమం, యమకం, శ్లేష. “త్రీ రుచిరాంగి నీ భవనసీమ (ధువంబుగ నిల్చు, నేలుదీ ధారుణి నీవి యన్న (కియ దకిణపాణి నెబుంగంజేయు శృం గార రసాబ్టి వేంకటనగ స్టిరవానుండు పూర్ణదృష్టి నెం తే రఘునాథ భూరమణదేవు గుణంబుల పోవ్ఫ( బోవుతకా, తి అర్థము ఫి శ్రీ రుచిరాంగి జ మందరాంగి అయిన లక్ష్మీదేవి, సీభవన సీమజా జ సీ మందిరంలో, (రువంబుగఖా = కాళ్వతముగా, నిలుచుకా ౫ నిలిచియుండును, ఈ ధారుణీళా అ ఈ భూమివి, నవీన అః వీవే. ఏలుదువు = పాలింతువు, అన్న క్రియకాజ అనుచున్న విధంగా, దజిణపాణీలా ణు కుడిచేతితో (వేంకటేశ్వరుని వ్యిగహమున కనబడే వరదహ_న్తముతో ), ఎజుంగంజేయు = శెలియజేయునట్టి, శృంగార రవ అట్టి = శృంగారరనమునకు సముద్రము వంటివాడు ఆయిన వేంకటనగస్థిరవానుడు == (తిరుపతి) వేంకటమను కొండయందు విలకడై నవాడు (వేంక'ఖేళ్వ

హృరయోల్లానము అ-| 7 రుడు. పూర్ణదృష్టి౯ = వరిపూర్న మైన దయతో, గుజంబుల (పోపుళా = సద్దుణములకు రాశి మైన, రమునాఠ ఘభారమణ దేవున్‌ ఇ రాజులకు రాజైన రఘునాథువి, ఎంతేన్‌ ఇ మిక్కిలిగా, పోవుత ౯ ఇ రడించునుగాక .

తాత్త్సృర్యము ;

లక్ష్మీదేవి సికంగా నీ మందిరంలో ఉంటుంది. ఈ భూమిని నీవే వరిపాలిస్తావు.__ అంటూన్నట్లు కుడిచేతితో తెలుపుతూ ఉన్న వేంకి పేళ్వరుడు పరిపూర్ణమైన దయతో రారాకైన రఘునాథుని రడించునుగాక . బిలేవములు :

(శ్రీకృష్ణదేవరాయలకూ వారి వంళం వారికీ ఇవదైనం తిరుపతి వేంక శేశ్వర స్వామి. ఆ నాయక రాయల బాంధవ్యం మన తంజావూరి నాయకులకు గూడ ఉంది. కృతిపతి ఇస్షదైవం (ీరాముడు; అతడి కుటుంబదై వం (శ్రీరంగనాథస్వామి, బంధు వర్షదై వం వేంక టేళ్వరుడు. ఈ ముగ్గురికి మూడుపద్యాలు (వ్రాకాడుకవి,

(మీనా గలి

రఘునాథరాజు నగరిలో అనేక మందిరాలుండేవి, వాటిలో మవోవై భవోపేత మైనది *ఇందిరా మందిరం అనే భవనం. దీన్ని మనష్సులో ఉంచుకొనే కవి కేవలం

శ. రమఘునాథరాజు గొవ్చ భవన నిర్మాత. ఎన్నో దివ్యభవనాలను నిర్మిందాడు, వాటిని అనాటి

రచయితలూ, కవులూ (నత్యక్షంగా చూచిన వారెందరో విశేషంగా వర్షించారు. అచ్యుతరంగకూటము, నాకపురీ విలాసిము, లాగుల చప్బరము, నాటకాల, శ్రీరామసొధము, విజయభననము దీవిని విజయవిలానమని గూడా అనేవారు) మొదలయిన మందిరాలుండేవి. వీటిలో అక్షీమందిరము గాల గొప్పిది. దావి వర్షన :_

వగడాల ఇగడాల బటువ్ప కంబములు

మగరాల నిగరాల మదన చేతులును,,,_,....

పొగవైన కట్టాణీ సోగముత్తె ములు

జీగిమించ గనువించు చికిలి పచ్చులును

తగిన వైడదూర్యంవు దారదిందములు

మగరాల నంతన మడత తల్పులును,,,,..,,

మేలైన పటికంపు మెటికలు కలిగి...

మొదలైన విజయముల్‌ ముద్దులు గుల్క

పదరక (వానిన భావముల్‌ మెరయ

ఇందిందిరాలక యిందిరా రమణి

కందళించిన వేడుకల్‌ కటాకింన

ఠమజీయమగు విరిడిరా మందిరము,

ఎ రతునాల నాయకాణ్యరయదము

8 విజయవిలాసము అఆఎ=!. నామమాత్రంగానే కాకుండా యథార్థంగా కూడ అది లక్ష్మీకి శాశ్వతనిలయం అవుతుం దని, వేంక'కేళ్వరునిచేత పలికించాడు. శృంగార రసాబ్ది అన్నాడుకవి. నిజంగా వేంకటేశ్వరుడు సద్మావతీ పరిణయ ఘట్టంలో, రాళ్ళదెబ్బలు తని గూడా ఆ కాంతనే పెళ్ళి చేసుకొని తన రసికత కనబరి చాడు. ఇప్పుడు తిరుపతిలో (ప్రతిదిసమూ కొన్ని వందల రూపాయల ఖర్చుతో జరిగే ముస్తాబుతోనూ, కొన్ని లక్షలు విలువచేనే ఆభరణాదులతోనూ వేంకకేశ్వరస్వామి గొప్ప శృంగార పురుషుడుగా ఉన్నాడు. చురొత్భ బోలేవము : ఈన భార్య లక్ష్మి రాజు ఇంటిలో నిల్చి ఉంటుంది. కౌబట్టి వేంక'పేశ్వరుడు భార్యను విడిచి పెట్టి దూరంగా ఉండలేక ఇక్కడ స్టిరవాసు డయాడు; రసికుడుకాడా ; వేదంవారూ, బులుసువారూ ఈ పద్యములో కుడిచేయి అభయము[ద్రగా నున్న దని భావించారు. ఆదిసరికాదు, తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామి కుడిచేయి వరదహస్త ము(ద్రతోనే, వే క్రింంకి చూపుతూ ఉన్న అరచేయి కనబడుతుంటుంది గాని అభయము[(ద్రగా లేదు. (వేబ్ళ మీదకు చూపుతూ ఉన్న అరచేయి అభయహసం౦. అాతీ చమత్భ లికి వ ఇక్కడ కుడిచేయి వంచ ముద్రలో ఉండినా, దాని ఉపయోగంలేదు. *ఈ ధారుణి నీవ యేలుదువు అన్నప్పుడు “టి ధారుణి" విగ్దేశించడావికిగాని, +ప్పిన! అన్న అర్దం ప్రక టించడానికిగావి కవి ఉపయోగించా డనాలి. ఆ హస్తానికి మొదటి పద్యంలో ““ఇవ్వడానికి డీకొన్నట్టుందన్న అర్థం చూపి. ఈ పద్యంలో ఈ భూమి అని చూపిస్తున్నట్టుందన్న అర్థం కనబరిచాడు కవి. వొతొంతరాలు ;

1. థ్రీ రుచిరాంగి నీ భవనసీమ (ధ్రువంబుగ ఎల్సె. (వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రిగారిపాళము) వ శ్రీ రుచిరాంగి సీ భవనా సిమ (ధ్రువంబుగ బిల్ఫి యేలుదీ ధారుణి (తిరువతి వేంకట కవుల పాళం) శీ లో: లక్ష్మి, “భువంబుగ విల్చె' అని భూతకొలంలో చెప్పి *సీవ యేలుదువు' అని భవిష్యక్కాలంలో చెప్పడంచేశ, ఆమె విల్చినందువల్స నే ఏకచ్భ శ్రాధివత్యం సిద్ధించిందవి

వృాదయోల్లానము ఆ_1, త్రీ అర్థం వస్తుంది. అలాగయితే వేంక'కేళ్వరుడి కృపారసానికి తావేలేదు. “విల్చ” అంభె వేంక 'పేశ్వరుడి కిచ్చిన రెండు వర్షనలలో ఉన్న శ్రమము పోతుంది. లిలో:-నీ భువన(నీరాజ్యంలో ) లక్ష్మీని (ధువంబుగవిల్చి ఏకచ్చ క్రాధిపతీగా పరిపాలిస్తావు అని వేంకటేశ్వరుడి ఆశీస్సుగా భావము. భువనసీమ (ధ్రువంబుగ నిల్పినవాడు రాజు అవుతాడు. కౌదిట్టి వేంకటేశ్వరుని కిచ్చిన రెండు వర్ష నలు ఇక్కడ కూడా దెబ్బతింటాయి. అలంఠారమయు ; ఉ్యక్పేత; ఆంక్యానుప్రానః కమం. ధీయుతు. డటంచు నలువ దీర్దాయు వొనంగి, కొయు రఘునాథ విభు వజకాయుం గాంగ; వీర వరుండని హరుండ త్యుదార కరుణ. జేయు నెప్పుడు విజయు నజేయుం గాంగ. జీ అర్థము వి రీయుతు(డు = బుద్ధిజ్ఞానములతో కూడినవాడు, ఆటంచుకా = అవియోచించి, నలువ _ (నాలుగుమోములు కల) (బహ్మ, దీర్దాయువుకా, ఒసగి ఇచ్చి, రఘునాథవిభుకా = రఘు నాథరాజును, వజకాయుగాగళా = మిక్కిలి పటిష్టమైన శరీరంగలవావిగా(చేస్సి, కాయుకా ఇ రతీంచునుగాక, వీరవరుడు అవి = వీరులలో (శేష్టుడని యోచించి, హరుడు = ఈశ్వరుడు, అతి ఉదార కరుణకా = మిక్కిలి ఎక్కువైన దయతో, విజయకా యుద్ధములో విజయము పాధించుకొవి వచ్చిన రఘునాథరాజును, ఎస్పుడున్‌ = ఎల్లప్పుడు (జీవితాంతం వరకు), అజేయుకాకాగజా = శ(తువులకు గెలువరానివానిగా, చేయుజా ఇ చేయునుగాక. తాత్భ్రర్యాము : రఘునాథరాజు బుద్ది జ్ఞానాలను మెచ్చి (బ్రహ్మ అతనికి దీర్చాయువును, దృఢకొయమును ఇచ్చునుగాక; మంచివీరుడని ఈశ్వరుడు ఆతవిని ఆజేయువిగా చేయునుగాక . బికోవము : వేదములకు అధికారియైన (బ్రహ్మ బుద్ధి జ్ఞానములు కలవారిని ఆదరించడం సమంజసము; మహాళూరుడగు ఈళ్వరుడు ఆలాగే వీరవరులను కరుణించడం న్యాయం, కాబట్టి (బహ్మ దీర్చాయువును, శివుడు ఓటమిలేని పర్మాకమమును ఇవ్వాలని కవికోరిక,

10 వీజయవిలానము అ-!, (హ్మ్‌ మనుష్యుల నుదుట వ్రాస్తాడని, అదే లలాట లిఖితమని, నుదుట (వ్రాసిన వాత ఆని ఒక నమ్మకం ఉంది. కౌబళ్హే దీర్దాయుపును దృఢదేహావ్ని ఇవ్వ మన్న కోరికో. వజం చాల గట్టిపదార్థ మనీ, దానిని వ్యజమే కోయాలిగాని మరేవస్తువూ కోయజాలదనీ (ప్రసిద్ధి. కవులు ఈ గట్టితనమును దృష్టిలో పెట్టుకొని, వృజకవచము, వ(జ్రాంగి, వ్యజకాయము మొదలై న సియోగాలు చేశారు. ఇవి పలుకుబడులు. వీటికి వ్యజొలు తాపిన కవచం అన్నట్లు అర్ధంచెప్పరాదు. మిగుల పటిష్టమైన అనే చెప్పాలి. ఈశ్వరుడు నాడు కీరాతార్జున ఘట్టములో, విజయు (అర్జునుని పర్వాకమాన్ని మెచ్చి పాకుపకాస్త్రొన్ని ఇచ్చి అజేయునిగా చేపినక్లు నేడు ఈ విజయుడిని (రఘు నాథ రాజువి) మెచ్చి అజేయునిగా చేయాలని కవి (పార్థన. తోపూరు యుద్ధములో “సమర విజయు”డయి. రఘునాథుడు వచ్చిన తరువా తనే విజయ భవన నిర్మాణము జరిగింది. (ఈ భవనమును విజయ విలాసము అనే వారు. విజయవిలాస కావ్యాన్ని దానిలోనే రాజుగారు అందుకున్నారు.) యుద్ధములో అనేక విజయాలు సాధించి వచ్చిన రాజును సమర విజయుడు, విజయుడు, అన వచ్చునుగదా : దీనికి తోడు (పళుత్వము 1024లో (ప్రకటించిన 112వ ళశిలాశాసనంలో రఘునాథ నాయకుడి మొట్టమొదటి శాసనములో ఈ నాయకుడిపేరు “విజయ రఘు నాథనాయకుడు” అని ఉన్నది", అందుచేత “విజయుకా” అంపే రఘునాథుని అవి అర్థం చెన్సకోవాలి. ఈ విజయశ విం పరిష్క _ర్తలను, వ్యాఖ్యాకతలను కొంత చీకాకు పరచింది. వేంకటరాయశాన్హ్రిగారు “విజయుకా = జయించువానిగా, అజేయకా = (అజయ్యు వీ. శరీరంతో పటుత్వం లేకుండా రోగాలకు లోకువ అవుతూ ఉండేవాొడికి దీర్దాయువు దుఃఖ కారణ మేగాని నుఖ్యవదంకాడు. ఈ అలోచవ కలవాడు కాబళ్లే శని దీరాయువుతో వజ కాయాన్ని జోడించి కోరారు, ”ా

శ. రఘునాథ నాయకాళ్యుదయ పీఠికలో $. శ, మల్చింవల్సి పోమ'ేఅరకర్మగారు ఈ వినయం చర్చించారు. (వుట. శ్రి

వృదయోల్లావము ఆ..!. కే అనుటకు) గెలువరానివానిని” అని ఆర్హం చెప్పారు. బులును వేంకటరమణయ్యగారు (వావిళ్ళ వారి పిచురణ) అతోవనేపోయి “విజయుకా జ జయముకల్లు వానిగను; అజేయుఃా = ఇతరులచే జయింప శక్యముకాని వానిగను” అని వ్యాక్యానించారు. జయించువావిగా, గెలువరానివానినిగా అనిచెస్పడం నుటోధకంకాదు; పునరుక్తి అపుతుందేమో కూడా, వొఠొంతరాలు : ఈ బాధను గుర్తించే పరిష్క ర్హలు వేంకట కృష్ణమాచార్యుల వారున్ను, శిరుపతి వేంకట కవులున్ను (విజయ శన్లాన్ని తొలగించి) వేరే పాఠాలు ఇచ్చారు. ధీయుతు. డటంచు నలువ దీర్దాయు వొనంగి కేయు రఘునాథవిభు వ్యజకాయుగా(గం (వేంకట కృన్ణమా చార్యుల పాఠం) ఛైర్య వరుడని హరు. డత్యుదొర ఠరుణ జేయు నవ్విళు వెప్పుడజేయు గొఃగం (తిరువతి వేంళటకవుల పాళం) వేదంవారు తమవ్యాథ్యానంలో ““కాయుజ” ''ఆజేయుడు అన్న (ప్రయోగములు సాధు రూపాలు కావవి, *కొచుకా” అని 'అజయ్యుజా' అని సాధురూపాలు సూచించారు. కొని 'కాయు అన్నది “కాచు, రక్షించు' అన్న ఆర్థంలోనే మన కవులు (ప్రయోగించారు. 44400... హయమేధంబుకా ఘటింపం దలం చి వినంఖ్య ధ్వజనీ పరంపర నుదీచీ పాచ్యవాచీ (పతీ చ్యవధి థోజీకి యజ్ఞముశ్త్ర హరి( గాయంబంపి:.2..0 2.222 (వరావొపురాణం) (నూని) ఇది మోయు ... మోచు, (తోయు . శ్రోచు, వంటిది. రెండురూపాలూ సరియైనవే. ఈ “కాయు” అన్న శబ్దం తప్పు అనే భానంతో తిరుపతి వేంకటకవులు “చేయు” అనే పాఠం ఇచ్చారు. తోయ రఘునాఠవిళు వజకాయు(గాగ. ఈ పాఠంలో కవి 2, 4 చరణాలలో వేసుకున్న అసుప్రాస పద్ధతి దెబ్బతింటుంది. ఇంక 'ఆఅజేయ' శబ్దం గురించి, అదిగూడా డోషంకాదు.

[9 విజయవిలాసము అ-!,

ఆవేయము = గెలువదగనిది అవి “సూ. నీ.' శ్రీ నీకముదవోలువారు శబ్దరత్నాకరంలో ఆవేయుడు = జయింప శక్యముకానివాడు అని ఆర్థం చెప్పి.

నిపుణు లవేయులు వీరలు.. .... (ఛార. ఉదో.-9-210)

అని ప్రయోగం చూపించారు.

నలున = నాలుగు ముఖములుగలవాడు అని చెప్పగానే, ఆ ముథాలలోనుండే నాలుగు వేదాలు, వాటివల్ల కలిగిన జానసమృర్ది జాపకొనికి వస్తుండి

ర! త్త ( వాలీ నాలుగు మోములకా నిగమ నాదము లుష్ప తలంగ (మనుచరిత్ర)

జ్ఞానముతో కూడిన వాడు రఘునాథుడు; జ్ఞాననిథి (బహ్మ. సమానగుణమువాడు కౌదిట్టి ఆదరణకు పాకుడు అవుకాడనే, ఆ సాకుతో, కవి బహ్మను అర్ధించాడు.

అలాగే 8, €వ చరణాలలో జ్ఞాపకానికి తీసుకురావలసింది కిరాతార్డునీయ విషయం, దానికి ఆధారం విజయ (అర్హన) శబ్దం ఒక్క పే కనబడుతుంది. కాబట్టి కవిప్రయోగించినది

విజయున్‌” అనే నిష్కర్షగా చెప్పవచ్చును.

చమత్భ్యృతి ఫి

కవి చమక్కారం చూడండీ, సమానగుణములు కలవాడని ద్రిహ్మదగ్గరకు వెళ్ళి, ఏదో కోరకుండా, బ్రిహ్మచేయగల ఉపకారాన్నే (దీర్హాయవును) కోరాడు. విజయశబం వల

౧ త సమాన పరిస్తితులున్నవి కాబట్టి శివుని దగ్గరకు వెళ్ళి ఆతడు పూర్వం అఆర్లుసుడికి చేసిన ఉప న! న!

కౌరం లాంటి ఉపకారాన్నే కోరాడు.

ఎవరి నడగాలో, ఏకారణంచూపి అడగాలో ఏమి అడగాలో కవి చక్కగా నిరూసిం చాడు. “'దానకలాకలాప సముదంచిత సారవివేకసంసదకా”' ... అనీ. “దానవిద్యా పరతంథత మానసుడు”' అనీ వర్షించి మన కవులు దానము ఒక కళగా పాటించారు. మనకవి ఇక్కడ అడగగాన్ని ఒకకళ చేశాడు. ఈ సూత్రాన్నే తరువాతి (ప్రార్ధనలలోను కవిచూపించాడు. అలంకౌరము

అనుప్రాన; పరికరము.

హృదయోల్లానము ఆ-!. 19 మొగుడుం దమ్ముల విప్పునప్పుడు రజంబున్‌, జ[కవాళంపు(గొం డ గడిం దేజణుగ డైనపట్లం దమమున్‌, మందేహులం దోళి వా సి గడల్కొ న్తణియందు న్నత్ట్వము, _ఐకాశింప౯ా (దిమూర్త్యాత్మకుం డగు తేజోనిధి వేడ్శంజేయు రఘునాథాధీశు. దేవోనిధి౯ా, ర్‌ అర్థము శ్‌

'మొగుడుకా తమ్ములకా = ముకుళించిన తామరలను, విస్పునప్పుడు = వికసింపజేసి నప్పుడు (ఉదయమున), రజంబుళా ఇ పుప్పొడినీ (రజోగుణాన్నీ అని ఇంకొక ఆర్థం), చక్ర వాళంపు కొండ గడిజా = (భూమిని చుట్టికొని ఉండే) చ్యక్రవాళ పర్వతప్రదేశమందు, తేజుగడ విన పట్లళా = మరుగుపడిన సమయాలలో (రాత్రులందు), తమముఃా = చీకటినీ (మరొక అర్ధం తమో గుణాన్నీ), మందేహులకా = (సూర్యుని గమనం ఆడ్డగిస్తుండే) మందేహులన్న రాక్షసులను, తోలి = పారదోలి, వాసి = కౌంతి, కడల్క్కన్‌ తఈతియందున్‌ == ఆతిశయించుసమ యాల్లో (పగళ్ళయందు), స త్తముకొ = దిలమునూ (మరొక అర్థం స త్ర్త్వగుణాన్నీ, ప్రకా శింపళా = తేటపడునట్లుచేస్తూ. (తిమూర్తి ఆత్మకుండు = (బహ్మ, విమ్ష, మహేశ్వర స్వరూ పుడు అగు, కేజోనిధి = ప్రకాశానికి నిధి= సూర్యుడు, వేడ్యఃా = ఉత్సాహముతో, రఘు నాథ అధీశుకా = రఘునాఠరాజును, కేజోవిధికా = (సఠాసమునకు నీధానము (ఆశ్రయము) ఆయిన వానిగా, చేయుకా జ చేయునుగాక, తొత్సృర్భామ ల్‌

(తీమూర్తా్యాత్మకుడై న సూర్యుడు రఘునాథరాజును సరాక్రమవంతునిగా చేయునుగాక, బికేవము ;

ఉదయం (బహ్మ స్వరూపుడని, మధ్యాహ్నం మహేశ్వర స్వరూపుడని, సాయంకాలం విష్ణు స్వరూపుడని సూర్యుడిని ప్రా శిస్తారు.

(దిహ్మ రజోగుణ (పధానుడు; శివుడు తమోగుణ (ప్రధానుడు; విమ్ణవు సత్త్వ గుణ (ప్రధానుడు అని ప్రసిద్ది, ఈ సద్యములో సత్త్వ రజ నృ మోగుణాల (కమాన్ని కిమూర్తుల (బహ్మ విష్ణు మహేశ్వర వరుసను కవి పాటించలేదు. ఉత్తమమైన సత్త్వగుణాన్నే ఆశీర్వచన స్థలంలో ఉంచాడు.

సూర్యుడు ఉదయం తామరలను వికసింపజేసి పుప్పొడిని (రజోగుణమును) కన విడునట్లు చేస్తాడనీ; చక్రవాళ పర్వతమును చుట్టి పోవునప్పుడు ఈమము (చీకటి) వ్యాపి స్తుంది, ఆ సమయమున తమోగుణాన్నీ, సంధ్యలందు మందేహులసు తోలు

14 విజయవిలానము అఆ_-]1, నప్పుడు సత్త్యము (బలము) చూపిస్తాడు, అప్పుడు సత్త్వగుణాన్నీచెప్పి తిమూలి స్వరూపమును కవి రూఢిచేశాడు. తేజోనిధియైన సూర్యుడు కృతిపతిని తేజో నిధిగా చేయటం ఉచితము. సూర్యుని గమనమును మందేహులను రాక్షసులు అడ్డగిస్తుంటారనీ, సంధ్యా వందన సమయమున విడిచే అర్హ్యోదకము బాణముల్లై సూర్యునికి సాయపడుతుంటా యనీ ఒక నమ్మకం. చమత్భ్భకళి : సూర్య(ప్రార్హనలలో “ఉదయం (దిహ్మస్వరూపుడనీ, మధ్యాహ్నం మహేశ్వర స్వరూపు డనీ, సాయంకాలం విష్తుస్వరూపుడనీ*' అంటారు. మనకవి (త్రిమూర్తులకు ఈ వరుసే అనలంవించాడుగాని, మధ్యాహ్న మహేశ్వరుడుని ర్యాతిమ హేళశ్వరుని చేశాడు. సూర్యుడు కేజోవిధి కాబట్టి కవి రాజును తేజోనిధిని చేయమని కోరాడు. (అక్కడ తేజ స్పంకే (ప్రకాశం; ఇక్కడ రేజస్సంటే పర్మాకమము.) అతని దగ్గర సమృద్దిగా ఉన్న విషయాన్నే ఇమ్మన్నాడు. ఈ పద్యములో గూడా కవి కోరడంలో ఉన్న నేర్చు కనబరిచాడు సూర్యుడు చేమకూర వేంఠటరాజకవికి ఇష్టదై వము; అంతేకాదు; మన కవి నూర్యుడి నరంవల్ల పుట్టాడట. ఈవిషయం రఘునాథనాయకుడే ఇలాగ చెప్పాడు : వాసించు కవిత చెవ్పగ వీనరవోవాకట భక్తి విశ్వానంబుల్‌ నీ సొమ్ములు సామాన్యుడ వే? నూర్యవర(ప్రసాది విజ్ఞ్జగమెరుగన్‌. తన ఇష్పదై వత ప్రార్ధనలో గూడా కృతిపతికే అభ్యుదయం కోరాడు గాని తనకు ఏమీ కోరుకోలేదు. అలంకారము ; రూపకము; శ్లేష; అనుప్రాస. మాద్యద్దంతి ముభార్చనా నియమముం బాటించు నెల్లప్పుడుకా, ళం నద్యఃపూర్ణ ఫలాప్తిచే మనుచు నంతర్వాణులక, మామనో హృద్యుండౌ రఘునాథశౌరి, యని కూర్మి౯ సాటికికా టోటికికా విద్యాబుద్ధు లొనంగి ప్రోతు రతనికా విఘ్నేశుండుకా వాజణియుకా. 6 ఈ పద్యములో కవి గణవతిని నరస్వతిని (ప్రార్థినున్నాడు.

హ్మృదయోల్లానము ఆ-!1. శేక్‌ అర్థము ఫి

మా అంటే లక్ష్మి; శౌరిఆంపే విష్ణువు; నాఒవిష్తుః సృథ్వీపతిః _ రాజులు విషు అంశతో పుడతా రంటారు. ల్‌ న

మా మనో హృద్యుండు బౌ = లక్ష్మీదేవి మనసుకు నంతోషము కలిగించే వాడైన, రమునాథళౌరి = విమఅంశతో పుట్టిన రఘునాథుడు, మాద్యత్‌ దంతి ,= మదించిన ఏనుగు యొక్క (పట్టిపేనుగు యొక్క), ముఖ ఆర్బనా నియమముళా = ముఖమును పూజించే ఆచార మును, ఎల్ల ప్పుడుకా = (పతిదినమును, పాటించుకా ఇ అరుపును, (రెండోఆర్హము: మాద్యద్దంతి ముఖ జ మదపుకేనుగు ముఖముగల గణపతిని, అర్బనానియమముఃా = పూజించే నియమాన్ని, నిత్యమూపాటించును అని విఘ్నేశ్వరునితృ ప్తి), సద్యః =: రేపురా, మాప్పరా, అని ఆలస్యము చేయకుండ, పూర్మఫల ఆప్రిచే = నిండుగా _ సంళృప్తికళముగా _ బహుమానము కలిగించుట చేత, అంతర్వాణుల౯ా = (లోపల విద్యలుగల) విద్వాంసులను, మనుచున్‌ = పోషించును, (రెండో ఆర్హము : వాణి ఆంకే సరస్వతి, అంతర్వాణులకా = లోపల ఉన్న సరస్వతులను, పోషించును అని సరన్వతితృ ప్తి, రఘునాథళౌరి = శూరుడై న రఘునాథుండు. మా=మా ఇద్దరి, (అనగా గణపతి సరస్వతులు మనః హృద్యుండు = మనస్సులను నంతోషపెట్టువాడు, బొజ = అవుతున్నాడు, అని కూర్మికా = (పీతితో, విఘ్నేశు(డుకా = గణపతియు, వాణియుకా ౨ నరస్వతియు, పాటికికాపోటికిజా జ సమానముగను, ఒకరివి మించి ఒకరును, విద్యాబుద్దులు ఒసం౦గి జ ఇచ్చి. అతనిక = రఘునాథుని, [పోతురు ఇ రతీంతురుగాక. తాత్సృర్యము :

రఘునాథరాజు నిత్యమూ చేస్తూ ఉండే దంతిముఖపూజ తనపూజయే అని గణపతి, (ప్రతిదినమూ కనబిరిచే విద్వాంసుల ఆదరణ తనపూజయే అని సరస్వతి, తృ ప్తిచెంది రఘు వాథునికి విద్యాబుద్ధులిచ్చి రక్షించనలెనని ప్రార్దన, టికోవము :

మా మనోహృద్యుండౌ రఘునాథళౌరి = లక్షీీవిష్ణులన్న అర్ధం కవి ఉద్దే శించినదే అనాలి. లక్ష్మీని సంతోష పెట్టినవాడు మమ్మల్ని గూడా రంజింపజేశాడు అని సరస్వతీ గణపతులు లక్ష్మితో సమానంగా (సాటికికా టోటికిన్‌) రాజును సంతోష పెట్టాలి.

రాజులు పట్ట'పేనుగు ముఠమును పూజించే ఆచారం ఉంది. లక్ష్మీకి సంతోషం కలిగించినవాడు కాబట్టి సంపదకు కొదవలేదని వీరిద్దరు విద్యాబుద్ధు లిస్తారని కవి హృదయం. సాధారణంగా విద్యాబుద్ధులను సరస్వతీవిఘ్నేళశ్వరులే ఇస్తారని నమ్మకం,

16 విజయవిలానము ఆ... సాటికిజా టోటికిజా = జంటవదాల పలుకుదిడీ, ఆలాకొక విడిమాటలుగా తీసుకుంటే, గణపతి సరస్వతులు ఒకరితో సాటిగా ఒకరు, ఒకరిని మించి పోటీగా ఒకరు ఆని కూడ చెప్పవచ్చును. పదదింధ పారిజాతములో “సొటికి బేటికి'' అని ఈ పలుకుబడి (జంటపదం) ఉంది; అర్థం = సాటికి అనే ఇచ్చారు. వొతొంతలం౦ : (కృవ్మమాచారిగారి పాఠం) అలంఠారోమి ; నే. ప్రాగల్బ్యంబున విష్ణు శంభు మతముల్‌ పొటించి నర్వంనహా భాగంబందు సమపధాన గతి యొప్పన్‌ రాజలోకంబులో. దా గణ్యుండని యచ్యుతేంద రఘునాథకోణిభృన్మాళికి కా శ్రీగౌరుల్‌ నమకూర్తు రాహవ జయశ్రీ గౌరులకా నిత్యముకా, 7 కవి లత్మినీ గారినీ [పార్థిస్తున్నాడు, అర్థము ఫ్‌ ప్రాగల్బ్యంబునకా = నేర్చుతో, విష్ణు శంభు మళముల్‌ వై స్షన శ్రైవమతములు రెంటివి(విష్పక్షపాతంగాా. పాటించి = గౌరవించి, సర్వంసహా భాగంబందుకా = ళూభాగమందు (ళఈవరాజ్యమునందు, సమ(ప్రధానగతి ఒప్పన్‌ జా సమానమైన 'పాధాన్యమువిచ్చు పద్ధతి అవ లంబించడంచేత, రాజలోక౦బులోన్‌ = రాజుల సమూహములో, తాకా, గణ్యుండవి = ఎంచ దగిన వాడవి, ఆచ్యుతేంద్ర రఘునాథ షోణిభృత్‌ మౌళికిన్‌ = ఆచ్యుతరాజు కొడుకైన రఘు నాథ రాజ్నశేస్టునికి, శ్రీ గౌరుల్‌ = లక్ష్మీ గౌరీ (ఇద్దకను). క్రమముగా ఆహవ జయ శ్రీ గొరులకా = యుద్ధవిజయ సంపదను, రాజ్య(లాభృమును, నిత్యము౯ా నమకూర్తురు ఇ ఎల్లి ప్పుడును కలుగజేయుదురు గాక. (గౌరి ఆండే భూమి అవి కూడా అర్థముంది.) తొత్సృర్యము ? శైవ వైష్రవ మళాలమ సమంగా గౌరవిస్తుంటాడన్న నంతోషంతో లక్ష్మీపార్వతులు రఘునాథుడికి ఇతోధికంగా విజయాలను, ప్వామాజ్యాన్ని ఇత్తురుగాక,

హృదయోల్లానమొు ఆఅ-1, [17 విశోవము :

తమ భర్తల మతములను పకిపాతము లేకుండా (నమానంగా) గౌరవిస్తు న్నందుకు లక్ష్మీ పార్వతులు సంతోషించి, ఈరాజే రాజలోకంలో అ్యగగణ్యుడని పొంచి వరములిస్తారని కవి అభిప్రాయము.

రఘునాథుడు, అతని తాత చెవ్వప్ప, తంగడి అచ్యుతుడు అందరూ వ్తైస్టవ భక్తులయినా శై నమతమును గూడ చక్కగా పోషిన్తు ండేవారు. కంచి, అరుణా చలము, వృద్దాచలము, (శ్రీరంగము మొదలయిన చోటుల ఉభయమత దేవాలయాలకు గోపురాలు, విమానాలు, అమూల్యమైన ఆభరణాలు, కిరీటాదులు సమర్చించారు. అంతేకాదు, ఆరోజులలో (కొత్తగా మనచేశానికి వస్తూఉండిన పోర్చుగీసులు (బుడుత కీచులు) మొదలై న ,క్రిష్షియను మచస్తులను గూడ ఆ ముగ్గురు నాయకులు సాదర బుద్దితో చూచేవారు. ఈ మతసహిష్టుచ విజయరాఘపుల కాలములో క్షీణించింది. దానితో తంజావూరు నాయక రాజ్యము అంతరించింది.

ఆహవ జయశ్రీ గౌరులన్‌ _- ఇచి పండితులను కొంత కలవర పెట్టింది. వెంకటరాయ శాస్త్రిగారు “ఆహవ జయ,శ్రీన్‌ = యుద్ధమందలి గెలుపు సంపదను, గౌరులన్‌ == ఏనుగులను” సమకూర్తురు అని అర్‌ ౦ వ్రాశారు.

తిరుపకఠి వేంకటకవులు ఈ మాటలకు '“ఆహవ జయశ్రీ గౌరులు = యుద్ధ విజయమును, ఏనుగులును'' అని ప్రచురించారు.

గొరు అంజకే ఏనుగు అవి, కొహళ అని అర్థాలున్నాయి. అంఠమాతంచేత ఏనుగుల నివ్వమని కాని, కాహళు లివ్వమనిగాని కవి అడుగవచ్చునా ? గౌరి ఏనుగుల నివ్వడానికి (ససిద్ధి కలిగినది అని అనలేముగదా. ఏనుగులి వే రాజు ధన్యుడవుకాడనీ అనలేము. కౌబట్టి ఆ అర్థం పొసగదు. గౌరి అంటపే నేల అని అర్భముంది. అనగా రాజ్యనంపద అని భావము. వమత్భ్భాళి :

ఈ పద్యంలో కోర్కెలు ఇచ్చేవారు ఇద్దరు :- థీ-గొరి.

అడగడం కూడ దానింలాగ ఒక విద్య అవీ, ఆ అడగడంలో ఒక నొచిత్యం ఉందనీ కవి రుజువు చేశాడు. ఇందులో కవి శ్రీవి అడిగినది, (అఆహవజయ) శ్రీనే; గొరినడిగివది గౌరివే.

(2)

18 విజయవిలాసము అ=]. నేల, భూమి, అనగా రాజ్యము అంపే ఎంతో ముచ్చటగా ఉంటుంది. కవి పై పద్యాలలో కోరిన విషయాలు కూడ సంపద, విజయం, రాజ్యపాలన ఇలాంటి వేకొవి ఏనుగులూ, కాహళులూ మొదలె న చిలరవిషయాలు కావు. షూ ళా వొలాంతరము ; చిపరి చరణంలో “ఆహవ జయ్ట్టీ గౌరు లశాంతము౯ా” అలంకారవం : శ్రమము, యమకమా, శ్లేష, (పకట శ్రీహరి యంథఘింబుట్టి హరు మూర్జంబెక్కి, యాపొద ము న్రక ముళా వర్ణనకెక్కు దేవి నహజొోదంచ త్కులోత్పన్న నా యక రత్నంబని యచ్యుతేందద్ర రఘునాథాధీశ్వర స్వామికికా సక లై శ్వర్యములు న్నిజేశు వలన౯ా దాం గలగా. జేయుతకా. 8 న్‌ 0 ఈ పద్యంలో గంగ దేవిని కవి అర్థిన్తున్నాడు, అర్థము ; ఛచకటఐ వ్యా ప్రిచెందిన, శ్రీహరియం (ఘా గా విష్ణుమూర్తిపాదమునందు, పుట్టి ౬ జన్మించి, హరు మూర్చంబు = ఈశ్వరుని శిరస్సును, ఎక్కి = తలమీద ఎక్కి (పియమైనదై ), ఆపాద (వః రా కూ మ_స్తకమున్‌ = ఆదినుండి అంతమువరకు, వ ర్లన కెక్కు- దేవి = పొగ _డ్రలనుపొందే గంగాదేవి, సహజ ఉదంచళత్‌ కుల ఉత్పన్న నాయక రత్నంబు : సహజ = తనతో బుట్టి, ఉదంచత్‌ ౬ (పసిద్ది చెందిన, కుల జాతియందు, నాల్ల్వవజాతియందు, ఉత్పన్న =జన్మించిన, నాయక రత్నంమి = ్రభ్యుశేష్తుడు, ఆని (గుర్తించి), ఆచ్యుతేంద్ర రఘునాథాధీశ్వర స్వామికిళా = ఆచ్యుతరాజు కుమారుడై న రఘునాథరాజరాజుకు, సకల వశ్వర్యములుకా, నిజ ఈశువలనఃా ఇ ఈన (వాడైన) ఈశ్వరుని ద్వారా, శాళా (గంగ), కల్లగాకా చేయుత౯ ౬ కలుగునట్లుగా చేయునుగాక. తాత్త్రర్యాము థి శూదకులావికి గంగకు చుట్టరికము (పాదములందు పుట్టడం) ఉంది. కొబటి, ఆకుల ళల ములో (పసిద్దుడయిన రఘునాథ నాయకునికి సకలై శ్వర్యములను ళన వశవర్తుడైన ఈళ్వ రునిచేత ఇప్పించునుగాక అని అభ్మిప్రాయము,

హృదయోల్లానము అం[1. 119 విశేషము :

(శ్రీహరి అంఘిఅంటే విష్ణ్రపదము; విష్ణసదమం టే ఆకొశము. వామనావళార ఘట్టములో విష్ణువు ఆకాశాన్నంతటిని ఒకపాదముతో ఆ్మక్రమించాడుగదా. అక్కడ పుట్టినందువల్ల, నే గంగను ఆకాశగంగ అంటారు. కాబట్టి (పకట అంకే ప్రసిద్ధమైన అనడంకం టే మిక్కిలి వ్యా ప్తిచెందిన అని ఆర్భం చెస్సడం సమంజసము.

ఈశ్వరుడు తలపై గంగను ఎక్కించుకొన్నాడంచే గంగను ఎంతగా (సేమించాడో శ్రేటపడుతుంది అంత్మపేమ ఉన్నది కాబ క్లే తాను చెప్పినట్లు ఆతని చేత చేయించ గలుగుతుంది.

గంగ విష్ణపాదమున పుట్టింది.” శూ దులు (ఉహ్మపాదములనుండి పుట్టారని (పసిద్ది. అయినా కవి శూూచకులము గంగకు సహజకులమని అన్నాడు. (సహజ జా తోబుట్టిన.) కాబట్టి (బహ్మ విష్ణవులకు అభేదమయినా చెప్పాలి. లేదా ఈ, ఆ, అనకుండా కేవలం “పాదములందు పుట్టినవారు” బొటచేత తోబుట్టుపవులని అయినా చెప్పాలి.

హరు మూర్థం బెక్కడం - భగీరథ్యపయత్నమువ ల్లి కలిగిన గంగానతరణకథ,

ఆపాదమ స్తకము = ఇదొక పలుకుబడి - పలుకుబడులను, సామెతలను కొవ్యములందు (ఉపయోగించడంలో మన కవికి ఒకపత్యేక నియమసుంది. వాటికి చెప్పవలసిన సాధారణ (ష్టూల) అర్భంతో తృప్తిపడడు; పదబంధములోని విడిమాట లకు గూడా అన్వయం కుదిరినట్లుచేసి చక్కని చమక్కారం కనబరుస్తాడు.

ఆపాదమ_స్తకమంళశే నఖశిఖపర్యంతము, ఆద్యంతము, అన్ని స్టలములందు, ఆంతటా అని అర్ధం చెప్పుతేచాలును. పాద, మస్తక శబ్దాలకు అర్ధం చెప్పనక్కరలేదు. అయినా ఈపద్యములో కవి ఒక పాదము, ఒక మస్తకము (శిరసు చూపించాడు; ఆ విష్ణు పాదమునుంచి ఈ శివుడి తలవరకు అని విరూపించాడు.

గంగ మూడులోకాలలోను (పవహిస్తుందనీ, “తిజగద్దీవ్యంతిని” అనీ, మూడు లోకాలలోను (ప్రతిచోట ఆది పాపవినాశిని అనీ (ప్రసిద్ధి. అందుకే (ఆపాదమ_స్తకము) వర్ణన కెక్కు దేవి అన్నాడు.

మూర్చంబెక్కు - ఇదీ ఒక పలుకుబడే. నెత్తిమీద ఉండడమే కాక, ఆత్యంత ప్రేమాస్పదమై ఉండు అన్న అర్భం కూడ ఉంది. కాబట్టే గంగ తన థభర్తచేత

20 విజయవిలానము .ఆ 1. తన కోరిక నెరవేరినట్లు చేయించగలదు. రఘునాథుడంకే బంధ్యుపీతి అసంగతం కాదు. ఐశ్వర్యం ఇవ్వగలవాడు ఈశ్వరుడు. కాబట్టి మన కవికి అభ్యర్థనయందున్న సూ(త్రం (ప్రకారం ఐశ్వర్యంకోసం ఈశ్వరుడినే కోరాలి. ఆపని గంగాదేవిచేత చమ త్కారంగా చేయించాడు. భర్తలకు 'రికమెండ్‌” చేసి ఉద్యోగాలిప్పించిన యువతులు ఉన్నారుకదా :

నిజేశువలనన్‌ __ ఈశుడు = (ప్రభువు (భర్తు, ఈశ్వరుడు అని అర్జాలు న్నాయి. నిజేశువలనన్‌ == తనభర్శ (ఈశ్వరుని వలన అని అర్థం చెప్పవచ్చును. కాని, “తన ఈశ్వరుని వలన' అనగా, తన వళశవరర్తి, తనకు కాణాచి అయిన ఈశ్వరుని వలన అని అనడం బాగుంటుంది కదా: హరుమూర్దంబెక్కి అన్నమాటలు మరింత సార్థకమవుతాయి.

నాటకాలలో పాత్రలు ప్రవేశించినప్పుడు మంచి రచయిత చక్కని నేర్చు కన బరుస్తాడు. ఆ పద్దతినే మన కవి తన వర్శనాదులలో కొత్తవిషయం (ప్రవేశపెడు తున్నప్పుడు చాల శ్రద్ధతో (ప్రదర్శిస్తాడు.

ఇక్కడ దై వప్రార్ధ్భ నలు ముగియాలి, కృతిపతి వంశావళి ఆరంభంకావాలి. ఈ రెండు అంశాలను కలపడానికి గంగా దేవిని ఉపయోగించాడు కవి. అటు దేవత; ఇటు రాజులకు తోబుట్టువు. రాజవంశమన్న కొత్తవిషయాన్ని (ప్రవేశ పెట్టడానికే కవి గంగాప్రార్భన (కొంచెం అసాధారణ విషయం) చేశాడని చెప్పనక్కరలేదు. అర్యామాట:

పై ఎనిఎది సద్యాలలోను కవి దేవతాస్తుతిచేసి ఇప్పుడు కృతిపతి వంశవర్శన ఆరంభిస్తు న్నాడు. ఆప్రార్తనలలో విష్ణ, బ్రహ్మ, రద, సూర్య, గణేశ, సరస్వతి, లక్షీ, పార్వతి, గంగ లను అర్రింజాడు. మొదటి అయిదు పద్యాలలో పురుషదేవులను చెప్పి. ఆరవదానిలో గణేళ సరన్వతు లన్న స్త్రీపురుష దేవతల ఉభయులను న్వుతించి. ఆ తరువాత అందరినీ ఆడు దేవతలనే ప్రార్రించాడు. ఇదొక సౌగసు కదా।

ఇన్ని పద్యాలలోను కవి కోరిన కోరికలన్నీ రఘునాథరాజుకే; తనకొక్క. కానసంతయిన కోరలేదు. స్వార్తచింత రవంత్రైన చూపలేదు. రాజు బాగుంపే కానూ వాగుంటానన్న భక్తి విశ్వాసాలు నిరూపించాడు, న

హృదయోల్లానము ఆ]. ల కృష్ణదేవరాయల మన్నన అనేకము పొందిన అల్లసాని పెద్దన, “గజొన్యువి గొల్పు నలీష్టసిద్ధికై ” అన్నాడు; బమ్మెరపోతన “దుర్గ, మాయమ్మ, కృసాబ్టి యీపుత కవిత్వ సటుత్వ మహత్వ సంపదల్‌” అవి సొంకావికి కోరాడు. చేమకూర కవి తన ఇష్టదేనత ఆయిన సూర్యుడిని (ప్రార్జించినస్పుడయినా తన్ను గురించి ఒక్క కోరిక కోరలేదు. రాజునే కేజోనిధిని చేయనున్నాడు. “భక్తి విశ్వానంబుల్‌ వీ సొమ్ములు” అని రఘునాథరాజు అన్నాడంటే తప్పా । కృతిపతి వంశవరన ణ ఆ రాజశేఖర (ప్రియ వారిజముఖి తోడు గాగ వర్ధిలు విమల- శ్రీరుచిర వర్షమున ధా (శ్రీరంజన సుకృతి చెప్వనృపతి జనించెళా. రి అర్థము ః అ రాజశేఖర (ప్రియ వారిజ ముఖి = మీదిపద్యములో ఉన్న గంగాదేవి (రాజశేఖరుడు. చంద్రుని ఈలపూవుగా గలవాడు ఈశ్వరుడు, అతని (ప్రియవారిజమువి ఆంటే (పియకాంత గంగ, తోడుగా(గ జ తోబుట్టువుగా ఉండగా, నర్చిలు = అభివృద్ది చెందుతున్న, విమలశ్రీ = నిర్మలమైన సంపదచే, రుచిర ౬ ప్రకాశించుచున్న, వర్ష మున = జాతియందు (నాలవజాతీయందు), ధా(త్రీరంజన = భూమిని (జనులను సంతోషపెట్టు, సుకృతి == ధన్యుడు (పుణ్యాత్ముడు), చెవ్వనృపతిజ చెవ్వప్ప అన్న భూస్వామి (తరువాత నృపతీ ఇ రాజు ఆయాడు) పుఫైను. తాళ్ళర్యాము : గంగాదేవివి తోబుట్టువుగా కలిగి అభివృద్ధి చెందుతున్న జాతిలో, (ప్రజలను సంతోష పెట్టే ధమ్యడు చెవ్వస్పనాయకుడు జన్మించాడు. ఈంజూపూరు పాలించిన నాయక రాజులకు ఈ చెప్వుప్పే మూలస్తరుషుడు. అంతకు పూర్వము ఈ వంశము వారికి ఠంజొవూరి రాచరికం లేదు కదు, గం ధాలం ఛి లాం లా ఖా ఈ సద్యం గూడ సండితులకు పని కల్పి చిష్మద్రి[ గ 6%ిం 8153), “ఆరాజశేఖరుడు పయ ఖ్‌ లో వారిజముఖి తోడుగాంగ వర్ధిలు విమల పాం డస. శ్రీ వచిర వంశమునకా... ౧. మాట్‌ 6003 (అని వేంళటరాయ ఈము)

రం విజయవిలాసము ఆ-1,

ఈ పాఠాన్నెత్తుకొని “ఆ _పభ్యుశేష్టుడు; (స్రియవారిజముఖి == (పియభార్య, తోడు = సహధర్మచారిణి (కాగా); విమల (శ్రీ రుచిరవంశమునఃజా = ఉత్కృష్టమైన సంపదచేత కాంతిగలదై న కులమునందు,” అని అర్ధముచెప్పినారు. కాని ఇది సమంజ సముగా కనబడదు. ఆరాజి కేఖరుడని నిర్దేశించిన రాజశేఖరు డెవ్వడు ? ఏమిచేశాడు ? పె పద్యములలో ఉన్నరాజు షష్టీవిభక్తి లో ఉన్న రఘునాథుడే; అతనితో వంళా వళివి ఆరంభించడం ఎంతవరకు భావ్యం :

“ఆ” అని కవి నిర్దేశించినది “వారిజముఖీ”-.ఆ వారిజముఖి తోడుగాగ. 4. అని భావం. ఆ వారిజముఖికి విశేషణంగా “రాజ శేఖర్మపియ” అని అన్నాడు. అంతే గాని ఈ సద్యంలో రాజ శేఖరుడెవడూ లేడు.

వేంకట కృష్ణమాచార్యులు, తిరుపతి వేంకట కవులు కూడ “ఆరాజు శేఖర (వయ వారిజములి తోడుగాగ'” అన్న పాఠాన్నే అంగీకరించారు.

పై పద్యములో (ప్రకట శ్రీహరి అంగ్యఘిబుట్టి..... అని గంగాదేవిని 'ప్రార్భించడము, ఆమెతో సంబంధమున్న ఈ కృతిపతి వంశాన్ని _పవేశ పెట్టడానికే అనడం సమంజసము. సాధారణముగా దేవతాస్తుతిలో గంగన్నుప్రార్జించినవారు అరుదు.

పాఫవినాశిని అయిన గంగ తోబుట్టువుగా వర్ధిలు వర్షము కాబశ్టే నాలవజాతి విమల మెనది.

క్‌ వొఠొంతరాలు ;

వర్టిలు అనడానికి బదులు వర్తిలు అనిన్నీ, వర్షము అనడానికి బదులు వంశము అనిన్నీ స్వల్ప పాఠభేదాలున్నాయి. వర్తిలు= (ప్రవర్తించు, పముత్భతి ః

కవీ కృతిపతీ ఇద్దరూ నాలవ జాతివారే. ఈమ జాతీ ఉత్క్భృష్టతను (ప్రకటించడం ఈస్పుకాదు. ఆపని గూడ కవి వాచ్యంగా చెప్పలేదు. చూడండి : కర్షకులకు గంగ చాల ముఖ్యము. భూములు పర్షాధారాలు, జలాధారాలు కదా. ఆ గంగ తోడుగా ఉంటే 'సేద్యంవల్ల ఆజాతి (వర్జిల్ని ) అభివృద్ధిచెంది విమల శ్రీ రుచిర వర్షమవుతుంది, అంపే విమల= (అన్యామార్డి తము కౌక చెనుటి ఊడ్చి సంపాదించి నందువల్ల ) కళంకములేని, (శ్రీజ సంపదచేత, రుచిర జు మనోహరమైన, వర్శము ఆని నిరూపించాడు కవి. ఆజాతిలో పుట్టిన చెవన్వప్ప ధ్యాత్రీరంజన

హృదయోల్లానము ఆ-1. త్ర సుకృతి __భూమిని రంజించినందువల్ల ధన్యుడయినవాడు. భూమిని రంజించడం అంకే భూమి పారవంతమూ, ఫలవంతమూ అయి సంతోషాన్ని కలిగించేటట్టు చేయడమన్న మాట. గంగ తోడుగా ఉంటే కర్షకజాతి కళంకంలేని నంపదతో భూమిని ఫలవంతంచేని ధన్యులవుకారని అభ్మిపాయం. పెండ్లి ఆయిన తర్వాతనే చెవ్వప్ప రాజయినాడు. అంతకు పూర్వము అతడు సంపన్ను డై న భూప్వామి. భూమి తోటలతోనూ, పంటలతోనూ, విండినుందరంగా ఉండేలాగ చేసేవాడు. భూమిని రంజిల్ల జేసినవాడు సుకృతి అవుకాడని నూచన. గంగ తోడుపడుతున్న దనడానికి చెవ్వస్ప చాల జలాశయాలు తంజవూరు రాజ్యములో నిర్మించాడు. వాటిలో ఓకటి తంజావూరు సమీపంలో “*చెన్వప్ప వాయకుని కుంట” అన్న "పేరుతో ఇప్పటికీ ఉంది. చెవ్వప్ప అన్నపేరు మన ఎగరన్న వంటిది, అలంకారము : శ్లేష, తీవి నచ్యుతరాయల దేవిమైన తిరుమలాంబకు ననుజయై తేజరిల్లు మూర్తిమాంబను బెండ్లియై కీర్తివలయః చెవ్వ విభుడు మహోన్నత శ్రీం జెలంగె. కేం అర్థము ; అచ్యుతరాయల దేవియైన = (శ్రీకృష్ణ దేవరాయల తమ్ముడు) ఆచ్యుతరాయలకు భార్య మైన, తిరుమలాందికు, అనుజయె = చెల్లెలై , తీవి౯ = శోభతో , తేజరిల్లు జ ప్పిన, మూర్తిమాం విను, పెండ్లియై = వివాహముచేసికొని, చెవ్వవిభుడు, కీర్తివెలయకా = తన కీ ర్హిపకొళిందునట్లుగా, మవోన్నత శశ్రీన్‌ ఇమిక్కిలి గొప్పసంసదతో, చెలంగెకా = ఉండెను, తాతృర్భాము ; ఈ వివాహమువల్ల చెవ్వస్పకు కీ ర్తికలిగిందిః రాజ్యసంపద లభించింది. ళా అక్‌ ఎకేవము ; (శ్రీ కృష్ణదేవరాయలు తమ్ముడు ఆచ్యుతరాయలకు చెవ్వవిభుడు తోడి అల్లు డన్నమాట. ఈ వివాహమువల్స నే చెన్వస్ప తంజావూరుకు అధిపతి కాగలిగాడు.

24 విజయవిలానము అ. అది సూచించేందుకు కవి నుహోన్నత(శ్రీ ౩లిగిందని చెప్పాడు. ఇతడే తంజావూరు థఫథళమ నాయక రాజు. యాచందార్కుముగ. గాంచి, నరుణాచల, వ్య ద్ధాచలముల గట్టించె మ్‌ హోచతుర నమీర 'గోపురావరణంబుల్‌. క్ర అర్థము ?

అ చెవ్వనృపాల ఆ(గణీ _ చెవన్వస్స అను రాజ్యశేస్తుడు, ఆచం(ద్ర అర్క్మముగన్‌ = చంద్రుడు సూర్యుడు ఉన్నంతకాలముండేటట్లుగా (శాశ్వతంగా అని), కౌంచిన్‌ జ కొంచి(కంజీ నరము) యందును, అరుణాచల, వృద్ధాచలములన్‌ = తిరువణ్ణామలై, వృద్ధాచలములు అను పుణ్యక్షేత్రములందును. మహాచతుర = గొప్పపనితనము కలిగీన, పమీరగోప్పుర = గాలిగోపుర ములను, ఆవరణంబుల్‌ = (ప్రాకొారములను కట్టించెను. తౌత్సృర్భాము ;

చెవ్వప్ప కంజీవరం, తిరువక్తామలె , వృదాచలములలో దేవాలయాలకు చక్కంవి గాలి

స్‌ వన గోపురాలను, ప్రాకారాలను కట్టించాడు. బికేవము :

ఈ తంజావూరు నాయకులది మిక్కిలి చె వథక్తి కలిగిన వంశము. ఈ చెన్వప్ప మంచి శినళక్తి కలవాడైనా విష్ణమకాన్ని గూడ ఆదరించేవాడు. ఇతని తరువాత వచ్చిన తంజావూరు నాయకరాజులు ముగ్గురూ విస్ణభక్తిని గాఢంగా (పక టించారు. దకిణదేశంలో అనేక పుణ్యస్థలాలలో వారు విర్మించిన దేవాలయథభాగాలు,

1. చెవ్వప్ప శ్రీశై లములో (ప్రాకార సోపాన పాళినీ, వృద్దానలములో (ప్రాసాద మండపము లనూ, అరుజాచలములో గోవురమునూ కట్టించివట్టు శ్రీ విడుదచోలువారు.

చెన్వవ్ప ఈగోవురాదులన్నీ కట్టడం తనకు పెండ్లి అయి. తంజావూరు రాజ్యము తనకు వచ్చిన తర్వాతనే. అప్పుడే అది పార్యం కూడ. అందుచేతోఈ వద్యానికి ముందు ఆతని వివాహం గురించి " చెవ్చడం సమంజనం, కాబట్టీ వివాహం గురించిన పద్యం మొదట చదివి ఈ పద్యమును తరువాత చదీవితే వినయము చక్కగ టోరవడుతుందవి తక్కీన వారి ముుచణలలో నున్న 10వ వద్యాన్ని 11 వ వద్యముగాను, వాటిలోని 11 వ వద్యాన్ని 1% వ వధ్యముగాను మార్చవలవి వచ్చింది.

హృదయోల్లానము ఆ], 2గ్‌ అలంకౌరాలు ఇప్పటికీ చూడవచ్చు. శివ విష్ణమతముల నాదరించడమే కాకుండా, చెవ్వస్ప అప్పుడు (క్రొత్తగా వచ్చిన కక్రిష్షియను పోర్చుగీసు వారికి చర్చీ, ఇళ్ళూ కట్టుకోవడానికి అనుమతిగూడా ఇచ్చాడు. వొతాంతరము : ఆలం, శీట్టించెము హాచకతురత మీజ గోపురానవరణంబుల్‌. (తిరువత్‌ వేంకట కవులు, వేంకట కృష్ణమాచార్యులు) మహాచతురత = మంచిసవితనము, మీల౯ా ఇ ఆతిశయించునట్లు అవి ఆర్థం, ఆ మూర్తిమాంబ కఖిలమ హీ మండలనాథు( డచ్యుతేందుండు సుగుణో ద్దాముండు జన్మించెం; ద దూమీపతి రంగధాము పూజకా మించెకా, 12 అర్థము వ ఆమూర్తిమాందికు, అఖిల" మహీమండల నాథుడు = సమన్హ్స భూమండలమునకు (వ్రళువు, సుగుణ ఉద్దాము(డు = మంచిగుణములచే అధికుడు, అయిన, ఆచ్యుతేందుడు = అచ్యుతరాజు, జన్మించెకా == పువైను, తత్‌భూమీపతి = ఆ అచ్యుతరాజు, రంగధాముపూజన్‌ = శ్రీరంగ వివాసుడై న రంగనాథస్వామి పూజచేత, మించెకా = అతిళయించెను తాత్సృర్భాము : ఆ మూరర్తినుకు ఆచ్యుతరాజు పుట్టి, రంగనాథస్వామియందు భ క్షికలిగి ఉండేవాడు. బికేవము : చెవ్వప్ప కిందనున్న రాజ్యము అచ్యుతుడి కాలములో చాల విస్తరిల్లింది. కాబన్లే ఆభిలమహీమండల నాథుడని వర్డించాడు కవి. ఈ అచ్యుతనాయకుడు విశేష ఆదరాఖిమానాలతో రంగనాథుని పూజించేవాడు. ఈ విషయాధిక్యమును కవి ఈ కింది పద్యంలో చక్కగా రూఢిచేశాడు. అలంకారము : యమకము = జన్మించెన్‌ ॥ (పూ) జన్మించెన్‌ |

లర్ర విజయనిలానము అఆ-!. శ్రీరంగేశుందె వచ్చి, అచ్యుత ధర్నిత్రీధర్తమై భాగ్యరే భారూధి౯ విలసిల్లి, తాన తనకుం గ్రైంకర్యముల్‌ చేసెంగా కే రాజైనను జేయంగా గలిగెనే, యిట్లీ విమానం ఐబహో ; భూరి న్నిగ్ధముగా, మహామణిమయంబుల్‌గా( గిరీటాదులు౯ా. క! అర్థము శ

శ్రీరంగేశుడె = శ్రీరంగనాథ దేవుడే, వచ్చి = ఈలోకానికివచ్చి, అచ్యుత ధరిత్రీభర్తయై అచ్యుత రాజుగా అవతరించి, భాగ్యరేఖారూఢిన్‌ = స్టిరమైన అడ్భపష్షరేఖతో, విలసిల్లి = ప్రవ ర్రించి. కాన తానే, తనకున్‌ = తనకు (సంతృప్తికరమైన), క్రైంకర్యముల్‌ == అర్చన అలంకరణ మొదలై న సేవలు, చేసెళా = చేసుకొన్నాడు, కాక = అలా కాకపోయినట్లయితే, ఏ రాజై నను జ ఎంతటి గొప్ప రాజై నప్పటికీ. అవో = ఓహో, ఇట్లు = ఈ అచ్యుతరాజు నిర్మించినట్లు, భూరిస్నిగ్ధముగా జ దింగారముతో దట్టమగునట్లుగాను (పూతగానూ, బోలుగాను కొక అని. ఈ విమానంబు = ఈ శ్రీరంగంలో ఉన్న దేవ (గర్భ) మందిరమున్నూ, మహా మణిమయంబుల్‌ గాన్‌ = గొప్ప మణులతో చేసిన, కిరీట ఆదులున్‌ ఇ కిరీటము మొదలైన ఆభరణాలున్నూ, చేయగా కలిగెనే = చేయగలిగినాడా ? తౌత్సృర్భము ;

(శ్రీరంగనాథుడే ఆచ్యుతరాజుగా అవతరించి తనకు సంతృ వ్లీకరమైన ఆలయాలనూ ఆలంకొరాలనూ స్వయంగా చేసుకొన్నాడా అన్నట్లు శ్రీరంగంలో అద్భుతమైన బంగారు విమానము, మణులతో నిండిన కిరీటాదులు చేయించాడనీ (ఆనగాా, ఈ రాజు కట్టించిన విమా వాదులచే రంగనాథుడు సంపూర్ణమైన సంతృప్తి చెందాడనీ భావము. బికేవమి :

దేవాలయాలలో మూలవ్మిగహం ఉండే గర్భాలయం మీదకట్టిన కట్టడానికి (దీని శిఖరంమీద సాధారణంగా కలశాలుంటాయి ) విమానం ఆంటారు. ఇది గోప్పరంకాదు.

ఇటీవల తీరుపతి తిరుమల 'దేవస్టానంవారు అనేక లక్షల వ్యయంతో వేంకశే శ్వరస్వామివిమానం భూరిస్నిగ్ధముగాచేసి, అమూల్యమైన మణులతో, వరదహస్తము మొదలయిన ఆభరణాలతో మూలవి(గహాన్ని అలంకరించారు.

“తద్భూమీపతి రంగనాథుపూజన్‌ మించెన్‌' అనినందుకు కార్కాణగా (శ్రీ విడుదవోలు వెంకటరాపుగారు అచ్యుతనాయకుని భక్షిపసత్తులను ఈలాగున వర్ణించారు ఫి

హృాదయోల్లానము ఆ-1. 27

“భెవ్వనృపతి కుమారు డచ్యుతప్ప నాయకుడు, (శ్రీరంగపతికి సింహాసనము, వపణవమయంబగు పసిడిసజ్జి, 'దేవాలయమున కష్టమ(ప్రాకారము = గోపురము సమ ర్చించెను”

“*అచ్చ్యుతునికి (శ్రీరంగనాథు డిష్టదై వము. కుమారుడగు రఘునాథునికి రాజ్య మప్పగించి ఆచ్యుతనాయకుడు తన చరమదళను శ్రీరంగక్షేేత్రమందే గడపినాడని, సాహిత్యరత్నాకరాది _(గంథములు సాక్ష్యము నిచ్చుచున్నవి.""

“ఇప్లే విజయరాఘవ నాయకుడు (రఘునాథనాయకుడి కొడుకు) (శ్రీరంగ నాథస్వామికిని భక్తుడు, అతడు (_ప్రతిదినమును ముప్పదిమైళ్ళ దూరమువెళ్ళి స్వయ ముగా (శ్రీరంగనాథుని దర్శించి తిరిగి తంజావూరుకు వచ్చుట చరిత (పసిద్ధము.”

= దశీజ దేశీయాం(ధ వాష్యయము.

ఈ విమానాదులను చూచినవారు వ్యక్తం చేసిన ఆళ్చర్యాన్నే కవి ''అహో;” అన్న పదంతో తెలియబేశాడు, అలంకారము ;

ఉశ్సేక్షం అతిళయోక్రి.

గెలిచిన గెల్పు, లర్థితలికిళా దినమిచ్చిన యీవులుకా, వహుల్‌

తలంచిన, వికమార్కు లొక లక్షయు( గర్జులు గోటియుం గదా

కలిగిన నీడు వత్తు రనంగా. దగు; సాహన దాన సధుణం

బులు ధరయందు( బుట్టంగనె పుట్టిన వచ్యుత భూమి భర్తకుకా, 14 అర్థ ము:

గెలిచిన గెల్బులు = పాధించిన విజయములును, అర్థితతికిన్‌ జ యాచకుల సమూహము వకు, దినము == (వ్రతిరోజును, యిచ్చిన, యీవులున్‌ = చేసిన దానములును, వహుల్‌ వారి లెక్కల పన్తకములను (బట్టి), తల(చిన = ఆలోచించినట్లయితే, విక్రమార్కులు ఒకలకీయు, కర్ణులు కోటియున్‌.= లక్షమంది విక్రమార్కులూ, కోటిమంది కర్ణులూ, కలిగినన్‌ ఆ ఉన్న న్రీయిలేకదా. అచ్యుతభూమిభ_ర్తకుకా = అచ్యుతరాజుకు, ఈడువ త్తురు = సొటి ఆవుకారు, అనగాన్‌

26 విజయవిలానము ఆ-1. తగున్‌ ఇ అవి చెప్పవచ్చును, పాహసదానసద్దుణంబులు అ సాహసము, దానము, అన్న మంచిగుణ ముణు, ధరయందుపుట్టగనె = అచ్యుత రాజూ జన్మించినప్పుడే (పుట్టుకతో నే), పుట్టినవి = కలిగినవి. తాత్పర్యము థి ఆఅచ్యుతనాయకుడు సాహసమునందు వి[క్రమాడ్కుడిని, దానమునందు కర్షుడిని మించి ఉన్నవాడన్నమాట, విజయములనుభట్టి (సాహస గుణమునందు లక్షవికమార్కులును, ఈవులనుబిట్టి (దానగుణములో) కోటికర్డులును. సొటివస్తారనీ, ఈగుణములు నేర్చుకొన్నవి గాక, పుట్టుకతోనే కిలిగినవనీ భావం. వికేవము : ఈ పద్యములో “వహుల్‌” అన్నపదం మన పండిత వ్యాథ్యాతలను కొంత కలవర పరిచింది. అసందర్భమయిన అర్థం చెప్పి వారు సంతోషించారు. తిరుపతి వేంకటకవులు "'గెలిచిన గెల్పు లర్రి తతికిన్‌ దినమిచ్చిన యీవులన్‌ వహాుల్‌'' అన్న పాఠము నెత్తుకొని, వహుల్‌ = పక్షములు అని దిగువను అర్థం ఇచ్చారు. వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు “గెలిచిన గెల్చు లర్థితతికిన్‌ దినమిచ్చిన యీవులకా వహుల్‌ ఆన్నపాఠాన్నే (గ్రహించి “ఈపవులకా == దానములందలి, వహుల్‌ = విధములను'' అని వ్యాఖ్యానించారు. ఏ విధంగా చూచినా “విధములు, పక్షములు") అనే అర్గాలు పొసగవు. వేంకట కృష్ణమాచార్యులు “*ఈవులుజా బహుల్‌” అని ముుదించారు. వారి అభిప్రాయమేమిటో తెలియడాని కవకాశంలేదు. రోజువారీ లెక్కలకు"దిననహి” (023 కెంం1) అని వాడుక ఇప్పటికీ ఉన్నది. ఈ లెక్కలు (వాయువారు “దినవహివారు”. ఈ ఇంటి (బిరుదు) పేరుగలవారు ఇస్పటికీ ఈ (ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. పర్షియన్‌ భాషలో 'ఐహి' అంపే భొకాప్ప సకం, దీన్నే నహి అంటారు. ఈ ఐపి వికృతి రూసమే, “*బియి”. ఓరియా భాషలో ఇది *బొయి'" అపుతుంది. (బొయి ధొరి అసో == పుస్తకంపట్టుకొనిరా) వపా, బహి, దియి, బొయిరూపాంతరాలు. తలచిన జ తరచిన = పరిశీలించి చూచిన అని కూడ చెప్పుకో వచ్చును. రల లకు అలేదం కదా.

హృదయోల్లానము ఆ-!. 29 ఆ కెక్కల పుస్తకాలను చూస్తే అచ్యుతరాజు గెల్బులూ, దానాలు అత్యథి కంగా కనిపిస్తాయనీ, వ్మిక్రమార్కులు కొందరు, కర్టులు కొందరు అయితేనేగాని సరిపోలలేరనీ భావము. వొతాంతరొలు :

1. “"ధరయందు వుట్టంగనె పుట్టిన యచ్యుత భూమిజానికికా” ఓ. “*దినమిచ్చిన యీవులుకా వహుల్‌” 8, “దినమిచ్చిన యీవులు౯ా బహుల్‌” వేంకట కృష్ణమాచార్యుల వారి ఎకరం, అరంరొలయు : ఆతిశయో క్షి, [క్రమము. వీఠరా(గేసరు. తర్థిపోషణ గుణావిర్చూత భాన్వ ద్యళో థారేయుండు, మబీతులాదిక మహాదానావళుల్‌ సేయందా నౌరా । మార్గము వెట్టినట్టి ఘను6 డాహా 1 లోరమం దచ్యుత వ్మారాశ్మాని యొనర్చు పుణ్యమహిమల్‌ శకఠ్యంబె లెక్కింపంగళా, శీర్‌ అర్థము ఫి వీరాగ్రేనరుండు = వీరులలో (శ్రేష్టుడు, ఆర్టి, .... .ధారేయుండు -_ ఆరి = యాచకులను, పోషణగుణ = పోషించుట అను గుణమువల్స, ఆవిర్భూత = కలిగిన, భాస్వత్‌ = (ప్రకాశించు చున్న, యళః = కీ ర్తివి, ధౌరేయుండు = వహిరెచినవాడు (యాచకులను పోషించుటచేత గొప్ప కీర్తి వి గడించినవాడు) మణీ తులా ఆదిక మహాదాన అవకుల్‌ = మణులతో తులాభార దానము మొదలై న గొప్పగొప్ప దానాల వరుసలను (పరంపరగా), చేయజా == చేయడానికి. తాన్‌, బొౌరా, మార్గము వెట్టినట్టి అ దారిజూపినట్టి, ఘనుడు, తంజావూరు రాజులకు దారిచూపి నట్టి ఘనుడు (అనగా తులాభారాది మహాదానాలను అవంశములో మొట్ల మొదట చేసినవాడు), ఆహా : లోకమందు, అచ్యుతరాట్‌ మౌ = ఆచ్యుతరాజ( శేషుడు, ఒనర్భు = చేపినట్టి, పుణ్య మహిమల్‌ == పుణ్యకార్యముల గొప్పళనములను, లెక్కంప(గకా, శక్యంబిె జ శక్యమా శి కాదన్నమాట తాత్స్రర్యొము ? యాచకులను పోషించడంవల్ల గొప్పకీ ర్తిని గడీంచి మణులతో తులాభారము మొద లైన మహాదానాలను శానుచేసి, తన వంశమువారికి దారిచూపిన అచ్యుతరాజు చాల పుణ్యాలు చేసినవాడని భావము,

90 విజయవిలానము ఆ.!. విశేషము :

తన బరువుకి సమానమైన మణులనుతూచి వాటివి యాచకులకు ఇచ్చె దానము మణీతులాదాననక. ఇలాంటి తులాభార దానాలను తరువాతి తంజాపూరి నాయకరాజు లిద్దరూ చేసిని చర్మిత తెలుపుతున్నది.

ఆది శబ్దమువల్లి హిరణ్యగర్భము, గోనసహ నము మొదలై న మహాదానాలని తెలియాలి. శ్యతురాజులపైై విజయమును సాధించినప్పుడే మజణీతులాదిక దానాలు చేస్తారు. అచ్యుతనాయకు డావిధంగా అనేక విజయాలను సాధించాడని "గెలిచిన

మజీతులాదిక మసాదానావవల్‌ అన్నప్పుడు ఆవి “గో, భూ, తిల, పారణ్య, రత్న, విద్య, కన్య. దాసి, శయ్య, గృహ అ(గహార, రఠ, గజ, ఆశ్వ, ఛొగ, మపాషీ” అన్న షోడళ దానాలుగా భావించరాదు. ఇవి పేరుకి మహాదానాలని అనినా, తులాభార, హిరణ్యగర్భ, గోవహప్ర, మహామోక్ష మొదలైన దానాలవంటే గొప్పవికావు, అలంకారము ;

అతిశయోక్తి.

రఘునాథరాజు ఆఅ పుణ్యఫలంబుగనె ద యా పాథోరాశి మైన యల యచ్యుత భూ మీపతికి౯జ రఘునాథ జ్య్మాపాలుం డుదయ మయ్యె జై వాతృకు(డై. శం అర్థము ;

ఆ పుణ్యఫలంబిగనె = (వై పద్యములో చెప్పిన)ుఆ పుణ్యముల వలన కలిగిన ఫలమే అన్నట్లుగా, దయా ఇ కరుణకు, పాథోరా జ (జలరాళ) నమ్ముడుడు, ఐన, అల అచ్యుతథూమీ వతికీల ఆ అ అచ్యుతరాజుకు, రఘునాఠష్మిపాలుడు = రఘునాథరాజు, నె వాత్శకుడై ఇ చిరంజీవిగా (చంద్రునివలె, ఉదయనుయ్యెన్‌ == జన్మించెను. వా పా తొళ్సృలము శి

అడ్యుళరాజు చేసిన పృజ్యాల ఫలముగా ఆతనికి రఘునాథరాణు జన్మించాడని భానము

హృదయోల్లాసము ఆ-1. క! బిళేవము : వై వాతృకుడు అంటే చంద్రుడు, ఆయుష్మంతుడు = చిరంజీవి అని అర్జాలు, అచ్యుతుడు (దయా) సమ్ముదుడు కాబట్టి, అతనికి పుట్టిన కొడుకు రఘునాథరాజు చందునివంటివాడు అని చమక్కార౦. అచ్యుతరాజు అంత గొప్పపుణ్యం చేయబ ప్లే రఘునాథుడీవంటివాడు పుట్టాడు. ఈ ' పద్యంలో అచ్యుతుడి పుణ్యం చెప్పి, ఆ పుణ్యఫలనుని రఘునాథపాతును (ప్రవేశ పెట్టాడు కవి. కొత్తవిషయాన్ని (వేళ పెట్టవలసి నప్పుడు ఇలాంటి చమ త్కారం కవి చూప్పుతుంటాడు. వొఠొంతలము ; “ఆ పుణ్యఫలంబుననె'" అని వేంకటకృష్ణమాచార్యులు, వావిళ్ళ శావ్తిగార్ల పాఠము. అలంకారం ; రూపకము, శ్లేష. పుట్టిన దాదిగా దనదు పుణ్యమె దాదిగ, వైరిళూమి భృ ద్దట్ట మదంబు దా దిగ, నదా దిగధీశ నుతపతొపు(2, పట్టమహాఖిషేక బహుభాగ్య ధురంధరుండ్రై యయోధ్య య నృట్టణ మేలు సామియె యనః౯ా రఘునాథ విభుండు వర్ధిలుకా. క్షే అర్థము ః పుట్టినదాదిగా జా ఇ పుట్టినది మొదలుకొని, తనదు పుణ్యమె = కాను చేసిన సుకృత మే. దాదిగాకా = పెంచిన దాదిగా తన్ను కాపాడుచుండగా, వైరి= శకువులైన, భూమిభ్ళత్‌ == రాజుల, ధట్ట== సమూహము యొక్క, మదంబు = గర్వము, తాకా దిగళాజా తగ్గిపోగా, సదా జా ఎల్లప్పుడు, దిక్‌ అధీశ నుత ప్రకాపుడై __దిక్‌ అధీశ జ నాలుగు దిక్కులనున్న రాజుల చేత (ఇంధద్రాదుల్తై న దిక్సృతులచేతు, నుత = పొగడబడిన, (ప్రతాపుడై = సరాక్రమము కల వాడై, పట్టమహా........ .దురంధరుడై __ వట్ట మహాలిషేక = గొప్ప సట్టాలిషేకము (మొద లై నటువంటి), బహంభాగ్య ఇ అనేక విధములైన ఐళ్వర్యములను. ధురంధరుడై = భరించిన వాడై (కలిగినవాడై). అయోధ్య. అన్‌ = అను, పట్టణము, ఏలుసామియె అనక = పాలించు పట్టి (ప్రభువే ((శ్రీరామచం దదుడే) అని విశ్చయించినట్లు , రఘునాథవిళుండు = రఘునాథరాజూ, వర్ణీలుకా జ వర్ధిల్లుచున్నాడు.

శై విజయవిలానము అ-!. తాత్స్భర్యూము ;

తన పుణ్యమే తన్ను కాపాడుతూ ఉండగా, ళ్యతురాజుల గర్వభంగముచేసి. దిక్పృళుల ప్రశంసలు పొంది, పట్టాభిషేక మహా ఐశ్వర్యాలతో రఘునాథుడు (శ్రీరాముడే అన్నట్లు ఉన్నాడని భానము. బికేవము ;

చెవ్వప్ప నాయకుడు, అచ్యుత నాయకుడు తంజావూరును విజయనగరసామా జ్యావికి సామంతులుగానే పాలిస్తుండేవారు. రఘునాథరాజే మొదట తంజావూరులో పట్టాభి షేకము చేసికొని ఛ్వత్రచామర లాంఛనాలను కలిగినరాజు.

(శ్రీరాముడు గూడ తన చిన్నతనములో కలిగిన కష్టాలను తన పుణ్యప్రభా వమువల్ల, తస్పించుకొని, రానణాది శతురాజులను ఓడించి, ఇంటదాది దిక్సాలురేచే మెప్పులు పొంది, పట్టాభిషేకభాగ్యము పొందాడు. కాబట్టి ఈ రఘునాథుడు ఆ (శ్రీరాముడే అన్న ఆలి[పప్రాయం కలిగింది,

దిక్‌ అధీశ నుత అంపే (శ్రీరాముడి వరంగా ఇందాది దిక్సతుల (ప్రళంసలవీ, రఘునాథుడి సరంగా తంజాపూరికి నాలుగు దిక్కులందు ఉన్న రాజుల (ప్రశంసలనీ ఆర్భం చెప్పుకోవాలి. లేకపోతే, ఇంద్రాది దిక్పాలకులు రఘునాథరాజును పొగిడా రన్నట్లపవుతుంది. అంత పెద అతిశయోకి కూడదు.

ఉా ౧ అతో వొతాంళరొలు :

తిరుసతి కవులు నద్యం చివరను "'రఘునాథ విభుండు వర్చీలెకా' అన్నారు. కవి, రఘునాతరాజూ ఇద్దరూ సమకాలికులు కొవిట్టీ 'వర్ధిలె౯ా? అని భూతకాలము చెప్పడము సమంజ నము కాదు.

వేంకటరాయళాన్రిగారూ మరికొందరూ “అయోధ్య యవ్పటణ మేలు సామియొ యనళా” అన్న పాఠము ఎత్తుకున్నారు. దీవిలో రొముడేమో అన్న క్రాంతి కలుగుతుంది. (శ్రాంతిమంత మలంకారం అవుతుంది. న్యాయంగా ఆ అర్థమే చెప్పాలి.

కాని మన చేమకూరకవికి భ్రాంతికాదు; రఘునాథరాజు అతనికి రాముడే. కాన్యంలో రెండుమూడుచోట్ల ఆ రామభావాన్నే ప్రకటించాడు. రాజును __

ఆంగరు పూవుల వూజచేసి

వృదయోల్లాసము ఆ_!, క్‌ అన్నాడు (1488). ఆందుచేత “పట్టణ మేలు సామియె యనా” అన్నపాఠళం సూచిందాను. తఅలంఠారము ; ఉగక్సేక్‌ . యమకము. రనీికుండౌ రఘునాథు కీర్పినతి యౌొరా। తొల వాగ్బ్భంధముళా, రనసవాదంబును, రాజవశళ్యఎధి నేరంబోలు,; గాకున్న, వె క్కనపుం (టౌొఢీ వహించి, శేషఫణి మూగం వేయం, దార్శాదిను న్ల్‌నము ల్వల్క(గ ఛ్యత చామర మహాలక్ముల్‌ నగ౯ా శక్యమే? 18 అర్థము ఫ్‌ రసికుండొ ఇ సరసుడ్రై న, రిఘునాథుకీర్తిసతి ఇ రఘునాథుని వరించిన కీ ర్రికొంత, బొరాజు ఆశ్చర్యము, తొల్తకా = మొదట (విజృంభించ డానికి పూర్వము), వాక్‌బంధముళా = ఎదుటివారినోట మాటరాకుండ కట్టీ వేయివివ్యను (తెల్ల దనమునందు వాక్‌ ఇ నరస్వతిని, జయిం చుటను), రనవాదంబుకా = తక్కువ లోహములను బంగొరముగా మార్చు విద్యను (తెల్లదనము నందు పాదరసముతో వాదులాడుటను), రాజవళ్యవిధిా ఇ రాజులను వళశపరచుకొను విద్యను (శెల్లదనమునందు చందువి వళపంచుకొనుటను), నేరజా పోలుకా జ నేర్చియండవలెను, కాకున్న ౯ ౬ కానియెడల, వెక్కంనపున్‌ (ప్రాడిన్‌ వవూంచి = ఇతరులకు భరింపరావి (ఆత్యంత మైన) నిపుజతకలిగి, శేషఫణిన్‌ ఇ వేయినోళ్ళుకలిగి భాషానిధి అని చవ్యాకిగల ఆదిశేవవి, (వాగృంధన విద్యచేత) మూఃగళా చేయన్‌ = మాటలు రానివానిగా చేయుటకును (తెల్లదనమున ఆదిశేషుని మించుటకును), కారాద్రిన్‌ వెండీకొండను (రనవాదవిద్యతో ఆ కొండవిలువను), ఉల్లసముల్‌ పల్క6గన్‌ జ పరిహసించుటటును (తెల్లదనమునందు కై లాసమును మించుటకును, ఛతచామర. .....వగన్‌_ ఛభ్యతచామర ఇ రొాజలాంఛనప్ప తెల్ల గొడుగులు చామరలు మొదలైన, మహాలక్ష్ముల్‌ అ గొన్స నంపదలము (ర౮ాజవళ్యవిద్య గలది కొబిట్టి వాటి అధికా శాధిక్యాలను), నగకా = చులకనగా చూచుటకును (తెల్లదనమునందు వెల్ల గొడుగు వెల్ల చామరములను మించు ఉపను), శక్యమే = సాధ్యమగునా ? తొత్స్రర్యామయు ః్‌ రఘునాతునికీర్తి _ కీర్తి ఆ శ్లొగౌ ఉంటుంది కొబట్టీ _ తెల్ల దనమునకు 'పనిద్దిపొందిన నరన్వతీ దేవివి పాదరసమును, చంద్రువి, ఆదిశేషువి, వెండికొండను, శ్వేత ఛతచామరా లను మించిన దని-ఛశావము. (3

34 విజయవిలావము ఆ, బొలోషములు : ఈ చక్కని పద్యంలో జ్ఞాపకముంచుకోవలసిన విషయాలు : కీర్తి తెల్లగా ఉంటుంది. తెల్ల దనానికి ప్రసిద్ధి పొందినవి ; నరస్వతి, పొద అవ గొ యం రసము, చందు)డు, ఆదిశేషుడు, వెండికొండ, రాజలాంఛనాలై న ఛృతచామరాలు. వీటినన్నిటీని రఘునాథుడికీర్రి ధిక్కరించిందని కవి మహాచమతక్కారంగా చెప్పాడు ఆదిశేషుడు విశేషమైన పాండిత్యము కలవాడని (పసిద్ధి, ఆపురి బాయకుండు మకరాంక శళాంక మనోళ్ఞమూర్తిభా షాపర శేషలోగి ......000000...... మనుచరి[త, ఇతడికి వేయితలలు. ఒక్కొక్క తలలో రెండేసి నాల్కలు ఉంటాయి. ఈ నాల్కలన్నిటిని తన వాగ్బంధన విద్యతో కట్టవేపింది రఘునాథుడి కీ ర్తి. ఈ పద్యములో విద్యానతియైన ఒకకాంత (1) వాగృంధము, (2) రసవాదము, (8) రాజవళ్యము అన్న విద్యలను మొదట అలవర్చుకొని, ఆ వెనుక ఆత్యంత నిపుణతతో విజయ య్యాతకు బయలుదేరి (1) వేయినాలుకలు కలిగి భాషానిధియైన ఆదిశేషుని నోరెత్తకుండచేసి, (2) వెండికొండను అల్పమైన విలునగల దానిగా పరిహసించి, (8 రాజలాంఛనములె న ఛ్యత చామరముల ఆధిక్యాన్ని ఈసడి సున్న వ అట ట్లున్నది అని చమక్కారము. రఘునాథునికి కీర్తి భాషనుబట్టీ, సంపదనుబట్టీ, పరిపాలనను బట్టీ, అధికంగా కలిగిందని కవిహృదయము. రసవాదమన్న విద్యనే “స్పర్శవేది" లేక, *పరసవేది అంటారు. రఘునాథరాజు రసికుడు కౌబక్లే తన (కీర్తి) కాంతను ఇటువంటి ఆద్భుత కార్యాలను చేయనిచ్చి వినోదాన్ని పొందాడు. చర్మితాత్మకంగా గూడ రఘునాథరాజు దగ్గరుండిన రామభ(ద్రాంబి, మధురవాణి మొదలై న కాంతలు వెక్సనపు (ప్రొరితో తమ విద్యాధిక్యాన్ని వెల్ల డిచేసి, వండిత్మపకాండులనుగూడ మాటాడనీయక, కావ్యరస ముల విషయమైన విమర్శనలు చేస్తూ, (వభువృలను మెప్పించి తమకు వశవర్త లుగా చేసికొనగలిగారు,. రఘునాథరాజునథలో “నేరుతుననిమాటాడగ వారిజభవు నంత వావి వళమే......... అని కవిచొడప్పవంటివాడు మెచ్చుకున్నాడు.

హృదయోల్లానము ఆ-_1. క్రిక్‌ వొతొంతరము ; అన్ని ప్రతులలోనూ, వేదంవారి వ్యాఖ్యానంలోగూడా ఈ పద్యంచివర, ......ఛక చామర మహాలక్ము ల్లనన్‌ శక్యమే'' అనే ఉంది. చిట్టచివరి మాట 'కనన్‌' కొదనీ, ఆది 'నగన్‌' అవి ఉండవలెననీ నా అభిప్రాయం. ఎందునల్ల నంటే, ఉపమానంగా చెప్పిన అన్నిటినీ మించి (తిరస్కరించినట్లు కీర్తి ఉందని చెప్పడమే కవి నియమము. సరన్వతీకి బంధము, పాదరసా వికి వాదము. రాజుకు వశ్యము, ఆదిశేషుని మూగనుచేయుట, వెండికొండను ఉల్లసమాడుట, ఆవి తిరప్కారము సూచించి, ఛశ గామరాలకు ఆలాంటి తిరస్కారము వాడకుండ '*కనన్‌' అని, (ప్మక్రమం పాటించే చేమకూరకవి అని ఉండడని, దావిని *నగన్‌" అవి ఉంచాను. చివరి మూడు తిరస్కారాల భావము : 1. శ్రేషడిని మించిన భాషాప్రావీణ్యం ఆ రఘునాథరాజు కుందని; 2. వెండికొండకంటజె గొప్పసంచద అతనికి కలదని; 8. ఛత చామరాదులను వళపర్చుకొవి అంతకంటె గొప్ప నమాట్‌ లాంఛనాలు కలవని స్పష్టము. వొతొంతరాలు : "కాకున్న" కు ఐదులు 'లేకున్న' ఆని పొతాంతరముంది. *"ఛఠచామర. .."” అనడానికి వదులు “శంఖదామర...” ఆని మరొకపాఠము. *=శేషఫణీలోగన్‌ జేయు......” త్రీరుపతి కవుల పాఠము. ఈ పద్యం వేంకటకృష్ణమాదార్యగారి పాఠంలో లేదు. అలంకారము ; క్రమము, ఉ్యక్రేత, శ్లేష, పరికరము, నలువగ నెన్ననై న రఘునాథ నృపాలుడు గల్లగా, మహీ స్థలి నిఖిల్లైక ధర్మములు. దామర తంపరలై చెలంగెం, గొ లుగ నశేష వజ్జన కులంబు నుఖంబు గనెన్‌, నమన్త వి ద్యలు గనటెల్లంవాసి మెల పై వెలపెప్టె నభాంతరంబులన్‌. క్ర అర్జము ; నలు వగళాజ=నలచ(క్రవ ర్తి నంటివావిగా, (వలువ గన్‌ = నోలుగుములములుగల బ్రహ్మతో నమానుడుగా), ఎన్నన్‌ఐన = భావించదగిన, రఘునాథనృపాలుడు =రఘీనాథరాజూ, కల్లగాకా = పాలిన్తుండుటచేత, మహీస్టలిళా = భూమియందు, నిఖిల ఏకధర్మములు = ముఖ్యధర్మము లన్నీ, కామరతంసరలై = అత్యధికమై. చెలంగెకా అ కొనపాగుచుండెను, కొల్లలుగకా కా

కి 6 విజయవిలాసము ఇఅఎ॥4ఏ వమ్మద్దిగా. అశేష జ నకల, వలినవలంబు = నజ్బమల (నత్యవాక్కరైన మునుల) యొక. సమూహము, సుఖంబు కనెళ్‌ ౪ సౌఖ్యమును పొందెను, కసటు ఎలక్‌ == మాలిన్యమంతటివి, ప్రాసి జ విడిచిపెట్లీ, మెబపై జ మెరుగెక్కి. సభాంతరములళా = సళలలోపల (ఇతరపంస్థాన ములలోను), వెలపెళ్తైక = విలువను పొందెను, తొత గ) రాయు థి నలునితో ((దిహ్మతో) వమానుడుగా బ్రావించదగిన రఘునాథరాజు పరిసాలనలో ధర్మం అత్యధికంగా కొనపాగుతూ ఉండేది. సజ్జనులకు, సకల విద్యలకు ఆదరణ ఎంతో ఉండేది. బిలేషము : నలచ్మకవర్తి పాలనలో ధర్మాలకూ, సజ్జనులకూ, విద్యలకూ చాల ఆదరణా (ప్రోళ్సాహమూ ఉండేదని (ప్రసిద్ధి, రఘునాథనాయకుడు మంచి (ప్రభువు కాబట్టి నలచ[క్రవ ర్మివంటి వాడని భాపించే వారు, కాబట్టి “నలు (వి) వగన్‌' నలుని విధముగ అన్నాడు కవి. ఆ మాటలనే శ్లేషతో విరిచి నలువగకా = నలువ ((బ్రహ్మా)గా ఎన్నదగిన వాడవి ఇంకొక అర్ధం చూసి చమత్కరించాడు. (బ్రహ్మగా ఎన్నత గినవాడు కొబిట్టి, అతని రాజ్యంలో (బ్రహ్మ పరిపాలనలో ఉండవలసిన లక్షణాలన్నీ ఉన్నాయని విరూపించాడు. మొదట (బ్రహ్మత్వం శ్లేషవల్ల కల్పించి, పరిస్థితులవల్ల ఆ (బహ్మళ్వాన్ని సమర్శి ౦చాడుకవి. దీవిలో (ఐహ్మగా ఎంచడం కారణమూ, ధర్మాలు, సజ్జనులు, విద్యలు బాగుండడం దానివల్ల కలిగిన ఫలితమూ అప్పతాయి. ఈ ఫలితంవల్స అతడు (బ్రహ్మగా ఎంచబడతాడు ఆనడం కవి అభిప్రాయాన్ని కారుమారుచేయడం అవుతుంది. కౌబప్టే “నలువగా", చెప్పడానికి ఒక ఆధారముండాలి. దానిని '"నలునగ' మీది శ్లేషనల్ల కల్పించాడు కి. గం ల కవి రఘునాథుని (నలువ) (బహ్మగా చెప్పాడు. (ఐహ్మ ధర్మములకు అధా రము, మునులకు ఆఅ్మ్కశయము, -సరస్వతికిభ ర్త కొబట్టి, (క్రమముగా ఇక్కడ ధర్మములు సమృద్ధిగా ఉండి, సజ్జనసమూహము (సత్యవాక్కులగు మునులసమూహము) సుఖము పొంది, విద్యలు విర్మలమురై వికాసము పొందాయని అభిప్రాయం. రఘునాథరాజు కవులకు, విద్వాంసులకు చూసిన ఆదరమునుబట్టి దక్షిణదేశము నందలి అనేక ఆంధ్ర, ఆర్యధ్రేతర సంస్థానములవారు ఆం్యధ్రకవులను పోషించడం ఒక

పృాదయోల్లానము ఆ-1, ప గౌరవసూచకంగా భావించేవారు. చర్శిత్రాత్మకంగా పుదుక్కోట, మధుర, నేలం, మైసూరు మొదలయిన సంస్థానముల రాజనభళలలో ఆం(ధకవులకు ఆదరణ విశేషముగా లభించేది. కాబ ప్లే విద్యలు నభాంతరములకా( = ఇతర రా జనభలలోగూడ) వెలసెళ్లైను అని కవి సూచించాడు. ఇది ఆతిశయో క్రికాదు.

మనకవి దృష్టిని రమునాథరాజుతో సరిపోల్బదగినవారు (శ్రీరాముడు, అర్జునుడు, నలుడు మాత్రమే.

ఆకారమున నలునంత వాడౌనెకాః హయనమ్మ్యగారూరి నంతవాడె;

అని గూడ నలునితో సరిపోల్బాడు కవి.

సమస్త విద్యలు అన్నందువల్ల రఘునాథుని కాలంలో ఉండిన సంస్కృతాంధ్ర భాషల సాహిత్యము, సంగీతము, శిల్పము, చ్చితలేఖనము, భరతనాట్యము, నాటకకళ, యక్షగానము మొదలె న వన్నీ ఊహించుకోవాలి.

ఈ పద్యంలో నిఖిల ధర్మాలు, ఆశేష సజ్జనకులంబు, సన్నున్త విద్యలు అవి చెప్పడంవల్ల ఈ గుణములు అక్కడక్కడ ఆసంపూర్ణంగా కాక ఆధిక వ్యాప్తిలో ఉన్నవని తెలునుకోవాలి. వొతాంతలము :

“"ఒరపై -...... వెలపెటై సభాంతరంబులకా.” ఒరపై ౨ ఆందముకల్లి, అలంకారము : ॥

ఉవమ, శ్లేష.

వైలములెక్కి, యష్ట మదసొమజ మౌళుల మీందుగా, మహా

కోల కులేందు వాడి ఐలు కొమ్ముమొనంబడి, సర్వదా విష

జ్వాలలు (గమ్ము శేషు తల బాయనె యోడకపచ్చి కూడ, నౌః

భూ లలితాంగి కెంతవలపో రఘునాథ నృపాలమౌళి-పై౯ా. శి౦

38 వీజయవిలానము అ-.!. అర్థము ?

శై లములు ఎక్కి = భూమిని మోన్తున్న సర్వతములపై ఎక్కి. (కొండలెక్కుతూ దిగుతూ), అష్ట మద సామజ మౌళుల మీ(దుగాజూ = ఎనిమిది నదించిన దిగ్గణముల తలల మీదుగా (ప్రయాణంచేసి, మహా కోల కులేం్యద్రు = కోలమం టే వరాహము, కులఇందుడు ఆంటే అజాతికి రాజూ, మహాకోలకులేం[దు డంటే విష్ణు మూడో అవతారమైన ఆదివరాహము, దాని యొక్కం, వొడి = సూదిగా ఉన్న, దలు _ పెద్ద, కొమ్ము = కోరయొక్క-, మొనజాపడి = సూది చివరమీదపడి, (వరాహావతార సందర్భమున ఆదినరాహము భూమిని తన ముప్లెైతో ఎత్తి నప్పుడు దాని కోర మొనమీద భూమిపడ్డదికదాః), సర్వదా ణా ఎల్లప్పుడు, విషజ్వాలలు కమ్ము గ! వీషాగ్నిజ్వాలలు విశేషముగా వ్యాపింప జేస్తూన్న, శేషుతలచాయనె = ఆదిశేషుని వేయిపడగల దారినే (ఆపడగల మీదనుంచే), ఓడక = భయసడక, వచ్చి, (భూలలికాంగి) కూడెకా = రఘునాథువి కలుసుకొన్నది, భొజటఓవో | భూ లలికాంగికి = భూమి అనే కోమల శరీరము కల కొంతకు, రఘునాథ, నృపాల మౌ+పై ౯ ఆ రాజ్యశేష్టునిమీద. ఎంతవలపో = ఎంత అమరాగమో కదా; తాత్సర్యము ;

పర్వతాలు, అప్పదిగ్గణాలు, ఆదినరాహము, ఆది శేవుడు, భూమినిమోస్తుంటాయని (విద్ధి. వీటన్నిటి కంె ఎక్కువ చక్కగా రఘునాథరాజు తన్ను భరించగలడవి, భూమి వాటన్నిటిని విడిచి ఇతనిని చేరిందవి భావం. బికేవములు :

వలపు కలిగిన కాంత ఎన్ని కష్టాలై నా లక్యంపెట్టక, వాటివి అతిక్రమించి తన (పియువి చేరినళ్లే, ఇక్కడ భూదేవి అన్న కాంత కొండలెక్కి, మదగజొల తలలమీదుగా నడిచి, ఆదివరాహం వాడి కోరమీద పడి లక్ష్య పెట్టకుండా, నాగరాజా విషజ్వాలల వారిని తప్పించుకొవివచ్చి, రఘునాథరాజును కలునుకొన్నది.

భూమివి(భూధరములు కొండలు, దిగ్గజాలు, ఆదిశేషుడు భరించి ఉంటాయని (ప్రసిద్ధి. ఇదిగాక మూడవ అవతార ఘట్టములో (ప్రశయసము[దములో భూమి మువిగి ఉండగా వరాహము (మహాకోలకులేం్యదుడు) అ భూమిని తన వాడికోరలున్న ముసైతో ఎత్తినాడవి పురాజకథ.

రాజును కూడ భూభృత్‌ ఆంటారు - భూమిని థభరించేవాడు కాబట్టి. ఈ వద్యంలో గజములు మదించినని కాబట్టి వాటి తలలమీద నడవడం మహా పమాదకరం,

వృాదయోల్లానము ఆ-1. 20 ఆదిశేషుడి వేయిపడగలు విషత్వాలలు కక్కుతూ ఉండగా, ఆపడగల దారినే రావడం మహాసాహసం,

చాయనె = (ప్రక్కనే అవి కొంద రర్ధం చెప్పుతారు.

చాయనె = (తోవ, మార్గము (సూ. వి) అని అర్థం కూడా ఉంది.

అది వరాహం కోర కొమ్ములాగా చాల గట్టిగా సూదిమొనతో ఉంటుంది. శరీరాన్ని చీల్చివేయగల దానిమీదపడి, అది గుచ్చుకొంటూన్నప్పటికీ లక్య పెట్టకుండా రావడం మరీ సాహసము.

కష్టాలకు అలవాటుపడిన మోటుమనిషి అయితే ఈవనులు చేయవచ్చునే మో. కానీ ఈ కాంత లలికాంగి = కోనులమైన శరీరము కలది. కాబళ్లు ఇంకా ఎక్కున పాహసం అన్నమాట, ఇన్ని కష్టాలను లత్య పెట్టకుండా పరుగున వచ్చి చేరిన ఆ భూకౌంతకు వలపు ఆత్యఏకమని వేరే చెప్పనక్కరలేదు.

(వియుడ్ని వెతుక్కుంటూ ఈలాగ వచ్చేకాంతను “అఖిసారిక” అంటారు. ఈ భూలలితాంగి అభిసారికలాగ వచ్చిందని కవి చెప్పకుండా చెప్పాడు.

శై లనులు = (మహేం్యద్రము, మలయము, సహ్యము, ళు క్రినమంళతము, గంధ మాదనము, వింధ్యము, పారియ్యాతము, అన్న) సప్పకులపర్వతాలుగా అర్థం చెప్పడం పొరపాటు. ఇవి ఒక్క. ధారంనర్షంలో ఉన్నవేకావి, యానత్‌ భూమిని భరించిన మహాపర్వతాలు కౌపు. కవి భారలవర్షాన్నే యావళ్‌భూమిగా భావించాడని, ముఖ్యంగా ఈ సద్యములో, అనడం మనకు సాహనమపవుతుంది ఈలాంటి కులగిరులు అన్ని వర్షాలలోను ఉంటాయి. ఇలాంటి వర్షాలు కొన్ని కలిసీ జంబూద్వీపం, అలాంటి ద్వీపాలు ఏడు కలిన్నే భూమి అప్పుతుంది. దానిని మోసేవి మన కులసర్వతాలు కానేరవు. మర్యాదా పర్వతాలనంటి వెన్నో ఉన్నాయవి పురాణాలు చెప్పుతున్నాయి.

శై లములు, దిగ్గజాలు, ఆదినరాహం, ఆదిశేషుడు అన్న ఇవన్నీ చక్కగా భరించలేని కార్యం రఘునాథరాజు ఒక్కడే భరిస్తున్నాడని ధ్వని. పొతఠొంళతరాలు ;

“మహాకోలము వెన్నుదొటీ పలుగొమ్ము మొనన్‌ ఐడి” వేంకటరాయ కాస్త గారూ. బులుమువారూం వేంకట కృష్ణమాదార్యులవారూ, తిరువతి వేంకటకవులూ నువ పాళాన్నే ఎత్తుకున్నారు.

గా విజయవిలానము ఆ]. ఇక్కడ వెన్నుదాటడ మేమిటో శాస్త్రిగారు చెప్పలేదు. బులుసువారు “మసాకోలము వెన్నుదాటి జా ఆదివరాహము వీపు నతిక్రమించి, పలుగొమ్ము మొనంబడి = (ఆ వరాహము యొక్క) పెద్దకొమ్ము చినర/బడి” ఆవి ఆర్ధం చెప్పారు. ఈదాటినది భూమేకావాలి. ఎందుకు దాటనలసి వచ్చిందో తెలియదు. దాని వెన్ను దాటాలంటే ఎవరైనా ఒక పక్కమంచి రెండో పక్కకు దాటుతారు, అలా దాటుతే, దానికోరమీద పడడావికి అవకాశంబేదు, కోరమీద పడా లంపే తోక వై పునుంచి దాటాలి. ఆది కేవలం అసహజం, పైగా పలుగొమ్ము అం'పే పెద్ద కొమ్ముకొదు. కొమ్మువంటి సన్ను అని చెప్పాలి. ఇంతకూ ఆదివరాహం భూమినె త్తినప్పుడు భూమిచేసిందిగావి, దాటిందిగాని ఏమీలేదు. కొమ్ము అంటేనే సందికోర అన్న ఆర్హం ఉంది. అందుచేత *పలు” అన్నమాటకోసం శతాస్యత్రయపడ సక్కర లేదు. పందికోరకు పల్లు. ఆని చెప్పడం గూడా బాగుండదు. కోరకు కొమ్ము అనడానికి :._.. నీటిలో మునిగిన నేల చేడియ కొమ్ముకొన నుబ్బనెత్తిన ఘోణీవీవం == పారిజాతావవారణం అరయగ నెల్ల లోకములు నంకిలినాంద మహార్జవంబులో నొరగి నిమగ్నమైన ధర నుద్ధతి కొమ్మున వెత్తినట్టి యా కీరిపతి........ ఛాగవతము రీ-80క. అలంకొరోము : పరికరము, ఉక్పేడ, రత్నాకరొాం తోర్వరా విహారుండొట నగహారము లనంఖ్యముగ. కూ నమిత దానవినోది యగుట. గజ్యాంతచ భ,దకుంఖీషకణ పరత. దనరె; దకీణ నాయకోత్తము డౌట మేలైన మలయజగంధి మండలము నేలె; భరత విద్యా ధురంధరు డౌట రంగస్థ లంబు రొమాలంకృతంబు చేసె;

హృదయోల్లానము ఆ-1. శ నౌర। కర్ణాట సింహాన నాధిరాజ్య భరణ నిపుణ రణోద్దండ బాహుదండ జనిత సొపత్న్య నంవాద జయరమా మ హిలలిత కేళి రఘునాథ నృపతి మౌళి. య!

ఈ పద్యములో రఘునాథరాజు అలిలాషతో కళ్యావియుడిగా చేనిన కొన్ని పనులూ, రాజుగా చేనిన కొన్ని ననులూ కవి వర్ణించాడు.

అర్ణము ఫి

(౧) రత్నాకర.....డౌటకొ _ రత్నాకర ఇరత్నములకు విలయమైన, ఉ ర్వరా ఇ (ప్రదేశమున, (రత్నాలు ఎక్కువగా దొరికే (వదేశంలో), విహారుండు = (తిరిగే) పాలించే వాడు, బొటకా = అవుటచేత, ఆ్యగ్రహారములు = (శేష్టమైన రత్నహారములు, ఆసంఖ్యమాగ ఇ లెక్కకు మిక్కిలిగ. చేయించాడు. ఆంతేకొదు :_ రత్నాకర = సముద్రము, ఆంత ఇ అంత ముగాగల (నముద్రమువరకు వ్యాపించి, అనగా-విశాలమైన), ఉర్వరా ఆ భూమియందు, విహారుండు = తిరుగునట్టివాడు, (పాలించువాడు), బొటన్‌ ౨ అగుటచేత, అ(గ్రహారములు ఇ బ్రాహ్మణులకు దానముగా ఇచ్చే గ్రామాలను, అసంఖ్యముగ = లెక్కకు మిక్కిలిగా, చే పెజా జ నిర్మించాడు.

(౨) అమిత = విశేషమైన, దాన జ ఏనుగు మదమునందు, వినోదిజ ఆన క్రీగలి వాడు, అగుటకా = కొబిట్టీ, కక్ష్యెంతర కా కోటలోని అంగణాలలో, భ(ద్రకుంలీ = భద్ర జాతి ఏనుగులను, ఈక్షణసరతన్‌ = చూచుటయం దానితో, తనరె౯ = ఒప్పెను. అంతేకాదు :- ఆమితదానవినోది = విశేషముగా దానములు చేయుటయందు ఆసక్రి గలవాడు, ఆగుటన్‌ జ కౌబిట్టీ, కతు. . -...పరత__5త్య్యెంతర == కోటలోని ఆంగణములందుగల, భద్ర కుంఫీ = (దానధారకొరకు ఉంచబడిన) బంగారు కలశములను (ఉపయోగించు, &ణ = ఉత్సన మునందలి, పరతన్‌ జ ఆనక్తితో, తనరెకా జ ఒప్పెను.

(3) దతిణనాయక ఉత్తముడు = (అనేకభార్యలను నమముగ సంతోషపెట్టు) దకీణ నాయకులలో (శేస్టుడు, కొబిట్టి, మంయజగంధి మండలమున్‌ - మలయజగంధి = చందన గంధుల (స్త్రీల), మండలముళా జ సమూహమును, ఏలెన్‌ == పాలించెను, అంతేకాదు := దడిణనాయకోత్తముడు = దక్షీణదేశ రాజులలో (శేస్తుడు, కాబట్టి, మలయజగంధి = చందనపు వాసనగల, మండలమున్‌ == (ప్రదేశమును, ఏలెన్‌ జపాలించెను (ద&ీణమున మలయ సర్వ తము చంధనవృక్షలకు (ప్రసిద్ధి, కాబఫ్టే మలయజనుంపే చందనమని ఆర్థము ).

(౪) ళరతవిద్యా ధురంధరుడు = భరతనాట్య మనే విదగ్యయందు ఆరితేరిన వాతము, బొటన్‌ = అగుటచేళ, ఈంగస్టలంణున్‌ అ వొటికరంగస్థలాన్ని, రామా అలంకృళంణ ఇ

క్‌ వివయవిలానను ఆ...!. వ్రీంతో అలంకరించబడిన దావిగా. చేవెన్‌ = చేవెను. అంతేకాము:... కరత విద్యాధురంధరుడు ఇ శ్రీగామపోరరుకై న భరతుని వివేకమువంటి. వివేకముగలవాడుం బౌటిన్‌ 2 అగులచే. రంగన్తంందుక్‌ = శ్రీరంగకేతముము... రామ అలంకృతంమి = (శ్రీగమ విగవాముతో అలంక రించబడివదావిగా, చే పెమం బెరా = అవా: రఘునాతవృవతిమౌళి = రఘువాతరాజ్నశేస్తుతు, కర్పాద------లలిత శ్రేశి _. కల్తాబపింహావన == కర్ణాటదేశం షాలిమ్తన్న (విఆయవగర ) రాయలవారి. అధిరాజ్య = రాజ్యారికారముమ, భరణ ౫ పోషింతుట (విలుపుల్సు యందు... విపుల వా నేర్పుగలిగి. రణ యార్తములలో. ఉద్దండ = (ప్రచండ మైన, వాహంరండ = దండమువంటీ ఈజమువల్త , జపిత్‌ = కతిగించబడిన, పావత్న్య = సవతితనము వల్సి కలిగిన. పంవాద == వాదుతాటగల, అయ రమా = విజయలక్ష్మీ యొక్కయు, మహీ వ భూదేవి (రాజ్యలక్ష్మి) యొక్కయా. అలిళ కేశి ఇ ముచ్చఖైన క్రీడ కలవాడు (ఆ ఇద్దరి సవతుల వాదులాటము చూస్తూ వివోదించేవాడు)- రక్నాకరాంత రాజ్యముపు పాలించినవాడు కాబట్టీ రత్నవారములమ చేయించాడవిం (బ్రాహ్మణ జ్యగ్రహారములమ విల్మించాతవి అమితమైన దానవివోదిగా మదించిన గజములమ చూచేవాడవి. దానరారకు ఉవకలించు. పూర్తకుంఠములిమ ఉవయోగించుటయందు. ఉత్పవావ క్రి కలవాడవి; దతీజవాయకో త్రముతయి. స్రీ సమూహమును. దతీణదేశముము ఏలేవాడవి; తరత విద్యా ధురంధరుడౌల రంగస్టంమును వ్రీంతో అంంకరిందాడవి. శ్రీరంగవేేత్రమువందు ఛభ్రీరామవిగ్రహము వెలకొల్పాడవి అభిప్రాయం.

'ద్రచండమైన రఘునాథరాజా బాహుదంతము తాజ్యాన్ని థరిప్తూ ఉంది (శూమివి మోస్తున్నది); విజయాల నార్డిసూంది.. కాబట్టి రాణ్యండ్మి. విజయలక్ష్మి ఒకరితోవొకరు ఈ వాహుదంతము వారం'పే నాదవి వవతురివలె వాదులాడతము రాజుకు వివోరకారణముగా ఉంది అని భావము. టోలేవము :

ఈ వద్యము 'వెద్దపాదములలో మొదటి దళమున కారణమును, రెండవ దళ మున కార్యమును కవి పేర్కొన్నాడు. శ్లేషవల్ల ఒక్కొక్క. దళమునకు రెండేసి అర్ధాలను పొధించి. మొత్తము ఎనిమిది మహాకార్యములను కవి సూచించాడు. వావిలో రఘువాథరాజుకు వ్య క్తిగతంగా ఉన్న (పియకార్యములు......ముక్తా వారప్రీతి, గజముఖిదర్శవము, ఏిదుషీమణజురి అదరణ, నాటకొలిరుచి అవిస్నీ, రాజుగా అతని కార్యాలు అ్యగ్రహారాలివ్వడము, దావాలు చేయడము, టేశవరిపాలనము, రేవాలయో

వృారయోల్లానము అ! శి ద్దరణ ((శ్రీరంగమున (శ్రీరామ విగ్రహము నెలకొల్పడము)అవిన్నీ, చమత్కారంగా కవి షూచించాడు.

మొదటి చరణంలో “రత్నాకరాంతోర్వరా విహారుండౌొటొ అన్నదశావికి పూర్వ వ్యాఖ్యాతలు రెండర్థాలు చెప్పలేదు. కవి (హ్మకమాఖిమానావికి భంగం కలగకుండ (చయత్నించామ. రత్నాకర == రత్నాలుదొరికే ఫ్టలమనీ, వమ్యుదమవీ చెప్పడం తప్పు కాదు; నమంజనం గూడ.

రెండవ పాదమున భ(దకుంలీక్షణత రఘునాథ రాజునకు అలవాటు అయినట్లు వైన “మాద్యద్దంతి ముథార్భవా వియమమున్‌” అన్నపద్యము పాత్యము.

మూడవపాదమునకు తార్కాణముగా మధురవాణి, రామభ(ద్రాంబాదులు రఘు వాఠరాజు ఆదరణలో ఉన్నారు.

వలువురు భార్యలందు సమముగా +పవ ర్తిష్తా, అందర్నీ వంతోషపరచువాడివి దకీణ వాయకుడంటారు. ఇతడు ళృంగార హాయకులలో కడు.

చేమకూరకవి కాలములో, అవగా 140% ప్రాంతంలో, కర్ణాటకరాజ్యము పాలించే రాజును చెప్పవలపి వచ్చేటప్పుడు రాయలవారవీ, *పింహాసవము” అవీ, వ్యవహరించ డము ఉండేది. రాయల అజ్ఞ అనడానికి సింహాసనం ఆజ్ఞ అనేవారు. - (వ్రమ్తతము “కోర్టు ఉత్తరువై వదొ అన్నవ్పుడు జడ్డీగారి ఉత్తర్వు అయినది అని మనము అర్భముచేమకున్న క్లే. కాబట్టి, “కర్ణాటి సింహాననాదిరాజ్యభరణ' అన్నమాటలకు కర్ణాట రాజుయొక్క- రాజ్యాధికొరముము పోషించుట, విలువుట అన్న అర్ధమే చెవ్పవలెను.

అంతేగాని, వేంకటరాయళావ్రుగారు వ్యాఖ్యావించినట్లు, “కర్ణాటవింహానవ. . .... ఛఈరణ == కర్ణాటదేశవు గద్దియయందు రాజాధిరాజత్వమును వపాంచుటయందు” అవీ అనకూడదు. బులుమవారివలె, “రాజుల నందరినీ జయించి కర్నాటరాజ్యము నేలిన వాడవి” గూడ అనకూడదు.

చార్మితకంగా రఘునాథరాజు 'పెనుగొండలోను. తోపూరులోను విజయనగర రాజ్యశక్రుపులను ఓడించి రాయలమ మన్చీరంగా ఏింహానవముమీద కూర్చుండ బెట్టాడే గావి. కాను కూర్చోరేదు. ఈ వత్యాన్నే రఘునాభరాజు కొడుకు విజయ రాఘవ నాయకుడు తన రఘునాథ హాయకాభ్యుదయ కావ్యములో తెలిపాడుం

శ4 విజయవిలానము అ_!. “దురములో నల పాండ్య తుండిర వతుల చేరి గెల్చిన గెలు సింహాననమున ఆ రామదేవ రొయల నిల్ప్చుటయును వపదరశ (వ్రాసీన భావముల్‌ మెరయ....” కాబట్టి, రఘునాథరాజు కర్ణాటక రాజును సింహాసనమునందు నిలిపిన వాడేగాని, ఆరాజ్యమును ఏలినవాడుకాడు. ఆ ఉద్దేశము ఉన్నవాడూకాడు. రాయలకు విశ్వాన పాతుడైన మి(తుడు.

“*రంగస్థలంబు రామాలంకృతంబుచేన-తన తండి అఆచ్యుతనాయకుడు మహా భక్తితో క్రై ంకర్యములు నడిపించే (శ్రీరంగ క్షేత్రములో రఘునాథరాజు ఇష్టదై వత మైన (శ్రీరామచంద్ర వి(గహాన్ని (ప్రతిష్టించాడు. ఇంకేగాక అనేక పుణ్యస్థలాల్లో, దేవాలయాల్లో, రామవిగ్రహము లేనిచోట ఆ వి్యిగహాన్ని నెలకొల్సి తన రామభక్తిని (ప్రకటించాడు.

“రామ వేతు, (శ్రీరంగ, విజయరాఘవప్కరి, కుంభకోణాది దివ్యస్థ ల ,పతిష్టాపిత రామభద్ర... ....*ఆని రఘునాథ నాయకుడు (వానుకున్నాడు,

ఆరోజులలో స్త్రీల నాటకొలలో పాల్గొ నేవారుకారు. ప్కరుషులే ఆడవేషాలు వేనేవారు. రఘునాథుడు న్ర్రీలచేత గూడా నాటకా లాడించేవాడు. వొఠొంతరాలు :

వేంకటరాయకాని గారు, గీత పద్యములోవి “రణజోద్దండ వాహుదండ'' అనడానికి బదులు, “గుజోద్దండ బాహుదండ” అన్నపాఠం ఎత్తుకొని, “రాజత్వమును వనాంచుటయందు నేర్పు గల గుణముచేత సమరమెన......” అవి వ్యాఖ్యానించారు.

టూ

తిరుపతివారు సద్యారంభములో “రళ్నాకరాంతల్‌ నరద్వీప హరుడొటొ అన్నపాళం అంగీకరించారు. అస్పుడు సముద్ర మధ్యమున ఉన్న ేష్టమైన ద్వీపములను పాలించినవాడు ఆవి అర్థము చెప్పుకోవాలి. కావి ఈ అర్థము (ట్రొహ్మణులకు ఆగహారములు ఇచ్చెను అనుదానికి అనుగుణముగా ఉండదు.

వేంకట కృష్ణమాచారిగారు ““జయరమా మహీయువతి కే అన్నపాఠం ఎత్తుకున్నారు. అలంకారము ;

శ్లేష

హృదయోల్లానము ఆ! జరీ రాజున్‌ భోగియు సొమ్యుఃడుకా గవియు నర్వజ్ఞాండు నీ డౌననకా దేజః ప్రొథవచో వివేత నయ భూతి క్లాఘలన్‌ మించు; నౌ రాజుకా భోగియు నొమ్యు(డుకా గవియు నర్వజ్ఞుండు నేబృ్బంగులన్‌ యోజీింపకా రఘునాథ భూరమణవర్వ్యుండే ధరామండలిన్‌. ౭న అర్థ ము:

రాజున్‌ జ చంగద్రుడును, భోగియున్‌ == ఆది శేసుడును (భోగము అనగా పడగ,కలది పాము), పొమ్యు(డున్‌ = (సోముడు అనగా చంద్రుడు, అతవి కొడుకు సౌమ్యుడు) బుధుడును, కవియున్‌ = శుక్రుడును, సర్వబజ్ఞాండున్‌ ఆ శివుడును, ఈడు బొను అనన్‌ = సాటియగుదురు అనునట్లుగా, త్రేజః.........క్లాఘలన్‌ -(క్రమంగా) తేజః = కౌంతియందు, పొఢవచః అ మాటనేర్పునందు, వివేక = తెలివియందు, నయ = నీతియందో, భూతి ఇ బశ్వర్యమునందు, ల్లిఘలన్‌ మించుకా = పొగడ్డలచే అతిళయించును. బొజా; అంతేకాదు; ఎద్భింగులకా యోచింపన్‌ = ఎన్నివిధముల ఆలోచించినను, రాజున్‌ ఆ పరిపాలించువాడును, లభోగియు ఇ ఖోగముల ననుభవించువాడును, సొమ్యు,డు = నసమరనభావము కలవాడును, కవియున్‌ ఇ కవీశ్వరుడును, సర్వజ్ఞుండు జ సకల విద్యలు ఎరిగినవాడు, ధరామండలికా = (ప్రపంచము వందు, రఘునాథ, భూరమణవర్యుండె ఇ రాజ్య శేష్టుడే. మరియొకడు లేడని భావము, తాత్సర్యము £

రఘునాథుడు చంటద్రునివంటికొంతిని, ఆడి 'కేసునినంటి మాటకారి తనమును, లుధునివంటి వివేకమును, కృుక్రువివంటి నీతిని, శివువివంటి ఐశ్వర్యమును కలవాడు. ఆంకేకాదు. చక్కని వరిసాలనము, భోగానుభవము, నమరసభావము, (ప్రళవ్రమైన కవిత్వము, అపారమైన జ్ఞానము కలవాడని భావము. బికేవములు ;

ఈ పద్యములో మొత్తము పది మంచిగుణాలు చెప్పాడు కవి. మొదట ఉప మానాలుగా చెప్పిన రొజు, భోగి, బుధుడు, కవి, సర్వజ్ఞుడు అన్నమాటలు, సు(ప్రసిద్ధు లయిన వ్యక్తులను తెలిపేవి. ఆ మాటలనే ఉపయోగించి మూడనచరణంలో గొప్ప గుణములుగల ఒక్కవ్య కివి తెలియజేసి కవి చమతర్కించాడు.

ల!

చంద్రుడు మొదలయిన ఆ అయిదుగురు ఒక్కొక్క గుజానికే (ప్రపిద్ధులు.

కాని రఘునాతుడు ఆ-ఐదుగుణాలకూ (ఫ్రసిద్ధి కలవాడని కవిహృదయము.

ళ్‌ విజయవిలానము ఆ_!. కొందరనుకొన్నట్లు చివరనున్న “ధరా మండలిన్‌” అన్నది పాదపూరణము కాదు, ఎందుచేతనం కే, పై నచెప్పిన ఉసమానాలన్నీ చం్యదుడు, ఆదిశేషుడు, బుధుడు,కుకుడు, శివుడు అన్నవారితో. వీరందరు ఈలోకొనికి చెందినవారుకొరు. ఈలోకంలో సరిపోల్బ డానికి ఎవరైనా ఉన్నారా అని అడిగితే దానికి కవి ఇచ్చిన బదులు, ఈ “భూరమణ నర్యుండే ధరామండలిన్‌” అని, ఎంతో అభిప్రొాయముతో ఆ పదము (పయోగించాడు. వొఠాంతరాలు : “*వేగరంగులన్‌ యోజించినన్‌” అని. ఎబ్బంగులన్‌ = ఏలాగు ఆలోచించినా అన్నదావికి విదులు, వేయివిధాల ఆలోచించినా ఆని అర్ధమవుతుంది. భానంలో వ్యత్యాసంలేదు. తిరపతి కవులు *'భోగి = రాహువు, సర్వజ్ఞుడు ఇ అంగారకుడు” అన్న అర్హాలుగూడ చూపించారు ఈ అయిదుగురిని (గ్రహాలుగా చూపాలన్న అభిలాష । మాటకారి తనానికి రాహు వుతో పోల్చడం బాగుండదుకదా. ఏమయినా కవి ఉద్దేశంలో ఆ ఆర్జంలేదు. అలంకారము ; శ్లేష, క్రమము, వక్రోక్కి. అరిది సింగప్పు(బల్ల మమరించె నేరాజు మేలు( దేజికి. బది వేలుసేయం. జికిలి ఐంగరుదిండ్ల పికిలి కుచ్చుల యంద లం బెక్కె నేరాజు లమసేయం గనక మయంబుగా. గట్టించె నీరొజు సాటిలేని నగళ్ళు కోటిసేయం, గంఠమాలిక మొదల్‌ గా, బెకై నేరాజు గొప్ప సొమ్ములు పదికోట్లుసేయ, నతడు ప్రభుమా్రుండే బహుళాగ్రహార నిత్య నత్త మహాదాన నిరతఠపోషి తాహిమాచల సేతు ద్విజాఖిగీర్డ పుణ్యవిభవుండు రఘునాథ భూవిభుండు. లికి ఈ వద్యంలో రఘునాతుడు ఉవయోగించిన వన్తవుల ఆధిక్యముమ్నూ, అకనికిగల కళా రృస్టిస్నీ ఈవి సూచిన్తున్నాడు,

వహవృదయోల్లావము ఆం-1. త్‌ అర్థము ఫ్‌

(౧) ఏరాజు, మేలుతేజికిళా = (శేష్టమైన తన గుర్రమునకు, పదివేలు సేయకా == పదివేల వరహాలు వెలచేయునట్లుగా, ఆరిది = అపురూపమైన, నీంగపు పల్లము = సింహ ముఖముగల జీనును (సింహ చర్మంతోచేసిన జీను అనిగాని). ఆమరించెకా == చేయించెనో,

(౮) ఏరాజు, లక్ష సేయకా = లకవరహాలు వెలచేయునటువంటి, చికిలిబంగరుదిండ్ర ౬ బంగారు నగిషీ పవితో నున్న ళలగడదిండ్తతో, పికిలి కుచ్చుల అందలంణు = పికిలి పిట్టల పట్టుతో చేసిన కుచ్చులుగల (కుచ్చుల అలంకరణముతో ఉన్న), ఆందలంబు జ పల్లకి, ఎక్కెకా జ ఎక్కె-నో,

(8) ఏరాజు, కోటి సేయకా = కోటివరహాలు విలువగునట్లు, కనకమయంబుగొకా ౫ వింగరు (అలంకరణలతో నిర్మింపవిడిన, సాటిలేని, నగక్కుజ మేడలు, కట్టించెక్‌ = విర్మించెనో,

(౪) ఏరాజు, పదికోట్లు సేయకా = పదికోట్ల వరహాలు విలవయగునట్టి, కంఠమాలిక == శంఠవోరం, మొదల్‌గా, గొప్పసౌమ్ములు జు విలువైన నగలు, పెప్టైళ జుధరించెనో,

అతడు, బహుళ, ........విభవుండు _. బహుళ ౬ అనేకములగు, అ్యగహోర అ అ(గ్ర హారముల చేతను, విత్యన త్తఎ నిత్యమును థోజనముపెట్టు సృతములచేతను, మహాదాన = గొప్పగొప్ప దావముల చేతను, నిరత = ఎల్లప్పుడు. పోషిత = పోషింపబడిన, అపామాచల "సీకుజఐ హామవత్పర్వళము మొదలు "సేకువు నరకు గల (పదేశంలోని, ద్విజ = (వొహణుల బేఠ, అభిగీర్స = ఎక్కువగా కొనియాడబడిన, పుణ్యవిభవుండు = పుణ్యసంపద కలవాడు, రఘు నాత భూవిభుండు = రఘునాథరాజు, (ప్రభుమ్శాతుందేజ సామాన్య ప్రభువా । తాత్పర్యము :

మిక్కిలి విలువచేసిన సింహప్పజీనూ, పికిలికుచ్చుల పల్తకీ, వింగారు అలంకరణలతో ఉన్న మండిరాలూ, అమూల్యమైన ఆభరణొలూ నిర్మించినవాడు. ఈలరడిచ్చిన దానాలతో శృ ప్రవడ్డ ఆపేతుశీళనగ (బ్రాహ్మణులు ఇతనిని బొగుడుతుంటారు. బోలేవ్‌ము :

ఈ పద్యంలో పదివేలు, లక, కోటి, పదికోట్లు చూపుతూ క్రమాలినృద్దిని కవి చూపించాడు. రఘునాథరాజు అగహారములు, విత్యస్మతములు, మహాదాన ములవల్ల, యావదృరతఖండంలోని (బ్రాహ్మణులు (అన్నిమకాలవారు) సంతుష్టు లైనారవి భావము.

తి విజయవిలాసము అఆ.1. ఇతడు కటీంచిన అందమేన నగళ్ళు, రామసొధము, ఇందిరామందిరము, ట్‌ యు విజయవిలాసము (భవనము) మొదలయినవి ఇప్పటికీ ఉన్నాయి.

తంజావూరు స్మలాలు ఆ దినాలలో చాల (ప్రసిద్దివి సంపాదించాయి. రఘు నాథుడ కాలంలో (ప్రతిదినము ఈ స్మశాలతో వేలకొలది (వాహ్మణులు భోజనం చేసూండేవారు. ఈ విషయాన్నే రఘునాథనాయకుడు తన వాల్మీకి చరిత కావ్యము

అబల గద్యలో (వాసిన ---

“ంంలంంంంవిర తొవారి తాన్నస త్త) సంతోషిత (ప్రతిదిన పంచాశ త్సహటస్ర భూసుర. .....”అన్నమాట చేవల సత్మమని ఆరోజులలోని సుప్రసిద్ద కావ్యాలన్నిటి లోనూ ఉన్నది.

ఈ న్యతముల నిర్వహణ రఘునాథుడి కొడుకు విజయరాఘవ నాయకుడి రాజ్యములో మరీ అధికమయింది. ఈయన తన రఘునాథనాయకాభ్యుదయ కాన్యంలో ఆశ్వాపాంళాలనున్న ద్విపదలో

తన తండ్రియే కులవైవ మటంచు

వనిళంబు గొల్చ్బు మహారాజయోగి.

శతవహసస్రాధిక నకుటుంబ వివ

నతతొన్నదాన దీక్షొగురుండు. అన్న సత్యాన్ని (పకటించాడు.

పురుషోత్తమ దీక్షితుడన్నకవి “తంజాప్పరాన్నదాన మహానాటకం” (వాకాడు. దానిలో స్యత్రభోజనాదులను చక్కగా వర్ణించాడు. “......... వేంచేసియున్న నేతు కాశీ స్రలాంతర నిరంతరిత మత్యతయ ధరిత్రీ సుపర్వులకు ఘృత గుడ పాయసా పూప దధ్యన్న దుగ్ధవ్యంజన రంజితంబగుచు. ,....” భోజనాలుతృ ప్తినిచ్చే వన్నాడు.

(ప్రస్తుతం ఆంధ్రదేశంలో “తంజావూరు నస్యం” అన్నది ఒక పలుకుబడిగా వాడుతుంటారు. దీని అర్చిం సోమరిపోతులు తిండికి చేరే చోటు అవి.

పికిలికుచ్చులు __ పికిలిపిట్టలు పిచ్చుకలకం'కే కొంచెము "పెద్దవిగా ఉంటాయి. కోడిపుంజులలాగ మంచి పోటరి పిట్టలు. పందెములకు వీటిని "పెంచుతుంటారు. ఈ పిట్టల తోకలకింద చాల చక్కని ఎరుపు రంగుగల పట్టునంటి ఈకలు చాల కొద్దిగా

వృాదయోల్లాసము అ-!. శం మొలిచి ఉంటాయి. ఈ ఈకలు ఆరఅంగుళం, ముప్పాతికఆంగుళం కంటె ఎక్కువగా "పెరగవు. రెండువేళ్ళతో (ముక్కుపొడి చిట్కాలాగ) పట్టుకోగల ఈ ఈకలు తీసి వే స్తే, మళ్ళాపెరిగి, కొన్నాళ్ళకు తిరుగ పట్టు తీసివేయడానికి సిద్ధమవుతుంది. పిడికెడు పట్టు కావాలంపే కొన్నివందల పిట్టిలనుంచి కొన్నివందలసార్లు పట్టును తీసి ఉంచుకోవాలి. ఇలాంటి అపువూపమైన పట్టుతో పెద్దపెద్ద కుచ్చులుగట్టి రఘు నాథుడి పల్లకీని అలంకరించారు అంటే, ఎంత వ్యయమో ఊహించుకో వచ్చును. కాబట్టే, “అందలంబెక్కై నేరాజు లక్ష సేయ” అనడం శేవలసత్యం, అతిశయో క్రి కాదు. ఈ పిట్టల పోరులో ఓడిపోయిన పిట్టకున్న పట్టును గెలిచిన పిట్టవాడు తీసు కొని, దానిని చిన్నకుచ్చుగా కట్లి, తనపిట్టకు కట్టిన తాడుకి వేలాడ గడతాడు. ఇలాంటి కుచ్చులు ఎన్ని వేలాడుతుంటే, ఆ పిప్ద అన్నిపం దెములలో గెలిచిం దన్నమాట. వొఠొంళతరాలు : “బహుళా(గగ్రహార. .....వికిం పోషితంం....” ఇక్కడ నికర అంపే సమూహము అవి ఆర్ధం చెప్పుకోవాలి. “ప్పణ్యవిభవుండు రఘునాథ భూవరుండు” అని మరొక పాఠం, అనుప్రానకు “భూ విభుండు" అన్న మన పాఠమే బాగుంది. అలంకారము : ఉదా త్తీము. (త్రికరణ శుద్ధి నచ్యుతుని శ్రీరఘునాథ నృపాలు వైఖరిన్‌ నకల మహీనురావళకి నత్తము లెప్పుడు( బెట్టలేండకా యొకదొర, యందులెక్కవిని, 'యొక్కొక నొంటికె యింతరొక్కః మిం తకు దెగసాగెనా? యనక తా ముదమందినం జాలు నెమ్మదికా. శక ఈ వద్యంలో కవి నాయకరాజుల అన్న స్మత్రాల ఆధిక్యం వర్షిస్తున్నాడు. అర్థము వి అచ్యుతుని = అచ్యుతరాజు కొడుకైన, శ్రీరఘునాథనృపాలు ఇ (శ్రీరఘునాథరాజూ, వై ఖరికాజ విధముగా, త్రిక రణ భుద్ధికా = మనో వాక్కాయాల నిర్మలత్వంతో, సకల మహీసుర అవళికికజా జ సమ న్హ బ్రాహ్మణుల సమూహమునకు, సత్త్రములు, ఎప్సుడున్‌ = సర్వకాలము /త]

కం విజయవిలాసము అఆ_!. లందు, ఒకదొర == ఏ (ప్రభువై నా, పెట్టలే/డకొ = పెట్టలేడు సరేకదా, అందుకా = ఆ నతము లలో. లెక్క కవిని = అవుతున్న ఖర్చు లెక్కలను (వాటి మొత్తమును) తెలుసుకొని, ఒక్కొక నా(టికె = ఒక్కొక్క దినమునకే, ఇంత రొక్క్ట్కమా । = ఇంతధనమా ; ఇంరకుకా తెగసాగెనా = ఇంత అర్చుక సాహసించెనా, ఆనక ఇ అనకుండా, తాళ =తాను (అదొర), నెమ్మదికా జ మనస్సు నందు, ముదమందినకా జ సంతోషి స్తే, చాలుళా = చాలును. తొత్స్రిర్యము ఫ్‌

ఇతర రాజులు రఘునాథుడిలాగా స్రాలు పెట్టలేరు సరేకదా, ఆ సక్రాలకు రఘునాళుడు అర్చుచేస్తున్న లెక్కలు చూచి ఇంత ఖర్చుచేశాడా అని అనకుందా ఉంకే వాలును. అపార మైన వ్యయముతో నళక్రాలు నడి పేవాడని భాపము. బిలేవము ;

ఈ స్మత్రాలు నీర్వహించడం ఏదో లాంఛనంగానూ, గౌరవం కోసమూ కాక రఘునాథుడు (త్రికరణ శుద్దిగా చేనేవాడు. (బ్రాహ్మణభ క్రీ, సర్వమత సపిష్టుతా, ఉన్నవాడు కాబట్టి ఏ ప్రాంతం నుంచి వచ్చిన (వాహ్మణులయినాసరే, మృష్టాన్న భోజ నాలకు అర్హులే అయేవారు. ఈతని మహో దారబుద్ధికి గోవింద దీషీతులు (మంత్రీ, గురువూూగారున్ను, తిరుమల తాతాచార్యులు (మతగురువు) గారున్ను, దోహదము చేనే వారు. వొఠాంతరము :

“ఇంతకు మనసొగ్గెనా* (వేంకటకృష్ణమా చార్యుల వారి పాఠం.)

అడుగు మాతమె కొక యంత కెక్కుడుగ నీం

జాలెనేయల ఐలిచకవ రి?

ల!

యావేళ కటు దోంచినంత మాతమె కాక

కోర్కి కెచ్చిచ్చెనే యర్కనూతి ? తూంగిన మాత మిత్తుననెంగా కిచ్చవ

చ్చినది కొమ్మనియెనే శివివిభుండు ? రలమాత మపుడిచ్చె. గాక కట్టడగాంగ

ననిశంబు నిచ్చెనే యమృతకరుండు ఇ

హృదయోల్లాసము అ-!. వ్‌ వారి నేరీతి. బతి సేయవచ్చు నెల్ల యర్థులం గృతార్జుల నొనర్చునట్టి-'యప9 తీప వితరణికి మహాపితాప తిగ్య ఘృణ్‌కి నచ్యుత రఘునాథ నృపతి మణికి ? నిక్‌ ఈ పద్యములో రాజుగారి దాన విశేషాలు కవి వర్ణిస్తున్నాడు. అర్థిము ః

(౧) బలిచక్రవర్తి. అడుగుమాత మెకాక ఇ వామనమూర్తి ఆడుగునకు నరివడునంళ మాతమె కాక, అంతకు, ఎక్కుడుగా, ఈ జాలెనా అ ఇవ్వగల్లెనా ? (అడుగువూత మె అ అడిగినంతమాతమె ఇవ్వగలిగెను గావి ఎక్కువ ఇవ్వలేదని చమత్కారము. లేదా, ఒక్క అడుగు.!2 అంగుళాల స్టలము నూతము అనవచ్చును) -

(౨) అర్కసూతి జ సూర్యువి ప్కుకుడై న కర్ణుడు, ఆవేళకు ఆ అ సమయమునకు, అటు ఇఒ పురాణములలో చెప్పినట్టు, దోంచినంతమా[త మెగాక = (బ్రాహ్మణ వేషమున ఇంద్రుడు దోచుకొనిన కవచకుండలములు నూ(త్రమె కొని, కోర్కీకి, ఎచ్చు, ఇచ్చెనే = ఇవ్వగలిగెనా? (ఆ నమయానికి, మనస్సులో తోచినంత మాత్రమె ఇవ్వగలిగాడు గాని, కోరినదాని కన్న ఎక్కువగా ఇవ్వలేక పోయాడని చమక్కారము,)

(8) శివివిభుండు = శిబిచ్యకవ ర్తి, తూగిన మాత్రము ఆ శరణార్థియై వచ్చిన పావురాకు బదులు, దాని వరువుకు సమానమైన తనళరీరమాంసము మాత్రము డేగకు, ఇత్తుననెకాక = ఇస్తానన్నాడేకాని, ఇచ్చనచ్చిసనది = ఇష్టమువచ్చినదానిని, కొమ్ము అవియెనే = తీసుకో అని అన గలిగాడా? (తూగినమా(త్రము = తనళక్తికి వీలయినంతమా[త మే ఇస్తానన్నాడని చమశ్రారము. )

(౪) అమృతకరుడు = తన కిరణములలో ఆమృతముకల చంగదుడు, కలమాషతమె జు తనలోనున్న పదహారు కళలలో ఒక్క కళను మామే, అప్పడు జ ఏ దినానికాదినము, ఇచ్చె గౌక = ఇచ్చాడేకొవి, కట్టడకా(గళా = ఒక్క నీమముతో, అనిళంబుకా = ఎల్లప్పుడు (నిశకొవి సమయములలో కూడ అనగా, పగటియందుగూడ), ఇవ్వగల్లెనా ? (చంగదుడు, కలమ్మాశము జ తనకు కలిగినంత మాత్రమే; కల జ పదహారోవంతు మాతమే - అదిగూడ రాత్రివేళ అందే ఇవ్వగలడు అని చమక్కారము. )

ఎల్లయర్జులకా జ యాచకుల నందరిని, కృతాద్దలకా ఒనర్చునట్టి = సఫల మనోరథు లుగా చేయనటువంటి, అ(ప్రతీస వితరణికి = ఎదురులేని దాతయు, మసహా(ప్రతాప = గొప్పరేజి మునందు,. తిగ్మఘృణికీకా == వేడివెలుగుగల మార్యువితో సమానమైన. వాడును, (అగు) ఆచ్యుత రఘునాథ నృపతిమణికి ఇ అచ్యుత రాజకుమారుడు రఘునాథ రాజశేషనికి, వారికా = అ బలి, కర్ణ, శివి, చంద్రులను, ఏ రీతి (ప్రతి సేయవచ్చున్న-ంయకము సేరొక్వావురును ?

క విజయవిలానము ఆం!. తాత్సర్యుము : మహాదాతలవి పురాణ వసిద్ధినాందిన పై వారికన్నా ర ఘునాథరాజు ఎక్కున దాన పర తం[తుడు అని భావము. ఆలంకారము ; శ్లేష, అతిశయోక్తి , వ్యతిరేకము, అంత్యాన్నుపానము. తప్పులు వేయు. గల్లినను దాళును నమ్మినవారిపట్ల(; దా జెప్పినమాట యూర్జితముసేయు; నొకం డొరుమీ/ద. గొండెముల్‌ 'సెప్పిన వానిక్రై మనవి చెప్పిన కీతిగ నెంచు; నీడుగా రిస్పటి రాజు అచ్యుత నరేంద్రుని శ్రీరఘునాథ శౌరికికా, శిగి అర్థము ; నమ్మినవారి పట్టక = తనను నమ్మిన వారియందు, తప్పులు, వేయు = అనేకము, కల్లినను. తాళును జ తొందరపడి శికీంచడు; తాళా, చెప్పినమాట, ఊర్జితము సేయుకా 2 నెరవేర్చును; ఒకండు ఇ ఎవ్వడయినా. ఒరుమీ(దళా 2 ఇతరునిమీద, కొండెముల్‌ చెపి ఎనన్‌ ౩౫ చాడీలు (నేరములు) చెస్పినయెడల, వానికై ఇ ఆ ఇతరుని సక్షమున, మనవి చెప్పిన రీతిగన్‌ ఇ విద్ధి ప్తి చేసినట్లుగా. ఎంచున్‌ ఇభొవించును (ఒకడు రెండవ వానిపై కొందెము చెన్పీ నవ్వుడు, రెండవ వానికి శతువులున్నారుగదా అవి (గ్రహించి అతనివి దయతో చూచునవి భావము), ఇస్పటిరాజులు = ఈ కౌలపురాజులు, ఆచ్యుత.. .ళౌరికిన్‌ అచ్యుళరాజ కుమారుడు రఘునాథ రాజునకు, ఈడుకారు = సరిపోరు, బిలేవము : చేమకూరకవి చాల కుళాగ బుద్ధితో అనాటి సంస్థానాధీశ్వరులలోనూ, వారి న్య్నాశయించి ఉన్న కవిసండికాదులలోనూ ఉండిన ఆవలక్షణాలను పరిశీలించే స్వభావం కలవాడు. తా నలాగు గుర్తించిన లోపాలను పరోతంగా రఘునాథుడి నర్ణనలోనూ, ధర్మరాజు వర్షనలోనూ ఈ కావ్యములో చమత్కారంగా పొందుపరిచాడు. ఆరోజు లలో రాజులు స్వల్పమైన తప్పు చేసినందుకు శికించడమూ, వాగ్దానాలు గౌలిపాలయి పోవడమూ, చాడీలు విని బాధ పెట్టడమూ సాధారణంగా జరుగుతుండేవి. కొండెము చెప్పడం విశేషంగా ఉండేది. మనకవికి గూడా కొండేల ధాటి తగిలిను విజయ విలాస కావ్యాన్నిబట్టి సూచన కనబడుతుంది. ల

హృదయోల్లానము ఆ-1. క్‌ి వొతొంతరము : వేదంచవారూ, బులునువారూ తస్వులు వేయుగిల్లినను దాళశునుః నమ్మినవారిసట్లం దా ఇెప్పనమాట యూర్ణితముసేయుఃం అని ఫఠించారు. దీనిలో మొదటి గుణము శాళునుతో నరిపోతుంది. రెండన గుణం, నమ్మిన వారిపట్ల ( దాంజెస్పిన మాట యూర్తితము చేయుట అవుళుంది. మాట నిల్చుకోవడం నమ్మినవారి వట్ల నే, ఇతరులపట్ట కాదు. ఈ గుణము అందరిపెట్ల ఉండదగినది, కాబట్టి 'నమ్మినవారిపట్ల' అన్న దానివి తవ్చులు వేయు గల్గినను కాశును అన్నమాటలతో కలిపి చదవడం మంచిది, వేంకట కృష్ణమాదార్యులవారు ....యూర్ణితము సేయు నసూయ నొకంచు కొంగెముల్‌ అని వకఠించారు. కొండెము చెనృడంకాబట్టి ఇంకొకని మీదననే తెలుసుకోవచ్చును. అకొరమున నలునంతవా( శౌసకా, హయనమ్యగారూఢి నంతవొండె ; యతి దయామతి రొమునంతవా! డౌనెకొ, యనమాన గురుభక్రి నంతవాండె; యమృమషో కి ధర్మజునంతవాం డౌనెకొ, యన్నన కి ఖ్యాతి నంతవాఃడె; యాలంబున. గిరీటియంతవా. డౌనెకా, యమిత నాట్యపొొథి నంతవాండె: రసీికమాతు)ండె యంతఃపుర ప్రవీణ సారసా శ్యధర నుధారన అన దాళు శనన నతముఖ బహుకలా కలన హృష్ట బుధజ నాస్టాని రఘునాథ భూమిజూని 1 న అర్థము ఫ్‌ (౧) ఆశారమునన్‌ అ రూపమునందు, నలునంతవా(డు ఆ నలునితో సమానమైనవాడు, బొనె కొ జ అవనడమేకాదు. హయ నమ్యక్‌ ఆరూఢీన్‌ ఇ గు్యురములను చక్కగా స్వారిచేయుట యందు గూడా, అంతవా(దె ఇ ఆ నలునితో సమానుడె. (నలద(క్రన ర్తి మంచిరూపముకలవాడనీ, అళ్వహృదయము నెరిగిన వాడనీ ప్రసిద్ధి.

కడ విజయవిలాసము అ-!.

(౨) ఆతి దయామతిన్‌ = మిక్కిలి దయగల మనస్సు గబగుటయందు, రామునంత వాడు = (శ్రీరామునియంతటివాడు, బౌనెకొ = అపడ మేకాదు, ఆసమాన గురుభ క్తిన్‌ = సాటిలేని సితృభ క్రి యందుకూడా, ఆంతవా'(డె. (శ్రీరామచంద్రుడు దయకూ, సితృభక్తికీ "పేరుపడిన వాడు).

(3) అమృష ఉక్తికా నూ (మృషకాని అసత్య్మముకాని మాటయందు (సత్యముపల్కుూట యందు, ధర్మజునంతవా(డు = ధర్మరాజంతటివాడు, బౌనెకా, అన్నస త్ర ఖ్యాతి౯ా = భోజన ములు సపెపే స్యతముల నిర్మించిన కీ ర్తి యందుగూడా, అంతవా(డె. (ధర్మరాజు సత్యవాక్యము లకును, అన్నదానమునకును "పేరుపడ్డవాడు),

(౪) ఆలంబునన్‌ = యుద్ధమునందు (పరాక్రమముసందు), కిరీటి జ అర్జునుని. ఆంత వా(డౌనెకొ, అమితనాట్య(ఫ్రొఢిన్‌ అ ఎక్కువై న నాట్యమునందలి నేర్చులోకూడా, అంతవాందె. (అర్జునుడు మహాళూరుడు, నాట్యమునందు. నేర్పరి అని (ప్రసిద్ది. బృహన్నలగా ఉత్తరకు నాట్యవిద్య నేర్చినవాడుగదా).

ఈ సీసపద్య పాదాలు నార్లింటిలో రఘుహథనాయకుడి ఎనిమిదిగుణాలను కవి వర్షించాడు. ఉపమానాలుగా చెప్పినవారు నలుడు, రొముడు, ధర్మరాజు. అర్హునుడు _ అందరూ జగత్‌ ప్రసిద్దులు,

ఆంతఃవుర.........మిధజ నాస్తాని___. అంతఃపుర ఇ రఘునాథనాయకుని రాణీవాసం లోనున్న, ప్రపీణ == (కవన పాండిత్యాలలో) మంచి నేర్సరులై న, సారసాక్షి = కాంతల యొక్క, అధర ఇ పెదవులయందలి, సుధారస = ఆమృతరస (సంపర్య్ణ ము వల్ల, లనత్‌ == ప్రకాశిస్తున్న ((ఆనగా మధురంగా రుచిస్తున్న), ఆశుకవన = (నిలదిడ్డ పాటున చెప్పే ఆశు కవిత్వముచేత, నతముఖి = వంచబడిన తలలుగల, బహుకలాకలన = ఆనేక విద్యలు తెలియడం చేశ, హృష్ట ఇ సంతుష్టి పొందిన, బధజన ఇ పండితులుగల, ఆస్టావి = సభక లవాడు అయిన, రఘునాథ, భూమిజాని = రాజు, రసిక మా శ్రుండె = సాధారణ రసికుడా(అసాధారణ మైన నసరసత కలవా డన్నమాట,

తాత్సర్యము ?

అంతఃపురం లోని కవయిత్రులు ఆళుకవనం చెప్పుతూ ఉన్నప్పుడు ఆకవన మాధుర్యానికి ఆకౌంళల 'సెదవులనున్న అమృతరసం మరింత తీయదనాన్ని కలిగిస్తూ ఉంటుందనీ, అనేక విద్యలలో పారంగతులయి. రఘునాథుడి సభలలోనున్న విద్వాంసులు కూడ ఆ కాంతలవలె, మరుర కవిత్వం చెప్పలేయుకదా అవి సిగ్గుతో తలలు వంచుకొవి ఉంటారనీ భావం. బ్‌ోవము :

ఇటువంటి అసాధారణ (ప్రతిభగల కాంతలను తన అంతపురములో ఉంచు కొనిన రాజు మహారసికుడని చెప్పనక్కరలేదు.

హృదయోల్లానము అ-[. ళ్‌5్‌ రఘునాథుడి కీర్తికొంఠ వాగ్బంధన విద్యతో '“శేషఫణి మూగన్‌జేయ” గలిగిం దన్న 18వ పద్యంలో ఈ &లలు వంచగాన్నే కవి సూచించాడు.

ఈ వర్ష నతో అతిశయోక్తి లేదని రూఢిచేయడానికి మధురవాణి, రామభ్యదాం ఐల వంటి “సారస్వత స్నామాజ్య పీఠారూఢలు” ఉండడమే నిదర్శనము.

రఘునాథుడి ఆస్తానంలో అనేక విద్యలలో ఆరితేరిన కవిసండిత [పకాండు లుండే వారన్నది చార్మి సర్యము. వోలొంతలాలు :

ఈ ఎత్సుగితానికి మరి మూడు పాఠాలున్నాయి.

వైవి మనము అవలంబించిన పాఠం తిరుపతి వేంకటకవు లంగీకరించినది.

1. వేదం వారు తీసుకున్న పాఠము : రసిక మాలుంచె యంతఃపుర (పతీన నార సారస్వ తొఠాం కారి కాళు ఠవస కృతిముఖ శుక కలాకలన హృష్ట బుధజ నాస్టాని శఘునొథ భూమిజూని, దీవికి వారి వ్యాఖ్యానము :

“అంళఈఃపుర......స్తావి .... అంతఃపుర = రాణిగార్హ యొద్దనుండి = (పకీన = ఎగిరి వచ్చినవియు - పార సారస్వతి ఆధార == (శేష్టమెన విద్యకు తావలములును.(ఆగు))...శారికా = గోరువంక లయొక్క-ఆకు3 పన = తాక్కాలిక 5విత్వముచేత- కృతముఖ = (పలుకులందు) వేర్సరులైన _ శుక = చిలకిలయొక్కి _ కలా = విద్యను _ ఆకలన = (గహించుటచేత _ హృష = సంతసించిన _- బుధజన = పండితులుగల = ఆప్పాని ఇ సభకలవాడయిన, రఘునాథ _ భూమిజావి ఇ రాజూ _ రసికిమా(తుండె జ సాదారణ రసికుడా ॥

(రాజిగార్హచే గోరుసంఏలు శిక్షితములు, గోరువంకల వలన చిలుకలు నేర్చినవి అని భావము)”.

ఈ వ్యాఖ్యానం గురించి ఒక్కమాట చెప్పవలసి ఉంది. దీవిలోఉన్న పిట్టల (ప్రానీణ్యము చక్కని ఆతిళయోక్తి. ఆయినా ఆంఈఃపురంనుంచి బయళుదేరినవి గోరువంకలు, ఆస్తానావికి వచ్చినవి చిలుకలు. ఆ గోరువంకలకు రాణీగార్లు శిక్షణ ఇచ్చారన్నది వాచాగా చెప్పలేదు. అ గోరువంకలు చిలుకలకు నేర్చా యన్నదిగూడా (ప్రత్యక్షముకాదు. ఆ గోడనంరలను త్రోవ లోనే విడిచి పెట్టారు శావ్రిగారు.

కర విజయవిలాసము ఆం! దీవిని సమరించడానికి గాటోలు బులుసువారు తమ వ్యాఖ్యానంలో “రఘునాథరాయల రాణులు గొప్ప విదుష్షీమణులవియు,. వారు శారికలకు విద్యనేర్పుదు రనుటచే ఆంతఃపురమున పక్షిజాతిలోగూడ పురుషులకు (ప్రవేశము లేదనియు తెలియుచున్నది, "ఆని విశేషం చూపించారు. అలాగే అపానానికి ఆడుపిట్టలు (గోరింకలు) రాకూడడని గూడా అంటారా ? న్లో ని

వేదంవారి పాఠాన్నంగీక రొంచినవారు, “సారన్వతాదారములై న గోరువంకల యొక్కయు, ఆశుకవనమందు నేర్పుగల చిలుకల యొక్కయు (రెంటియొక్క) విద్యలకు సంతసించార"”వి అన్వయించడం సమంజసము,

2. బొంిళా దొరగారినాటి (పథ్యాతపండితుడు వేంకట కృష్ణమాచారిగారి పాతం: రసిక మాతుండె యంతఃపుర వవీణ సపారసాక నుధారన ధారణాంళు కొవనతవుఖ బహుకలారలన హృష్ట. న.

ఈ పాఠంలో అచ్చుతప్పు లున్నట్టుంది. *“ధారజత్రాకుకవన నతముఖ,.....”ో అని ఉండేమో ।; ఏమయినా, ఈ పాఠంలో ప్రవీణ, సారపాకీ సుధారసం.....నతముఖ మొద లయిస మాటలను పట్టిచూ స్తే + పిట్టలులేవు; తలలు వంచడం ఉంది. అంటే మన మంగీకరిం చిన పాఠాన్నే వారుగూడా అంగీకరించారని చెప్పవచ్చును.

పెన చూపినో... ...ధారణాశుకవన నతముఖ. ..”అన్న సవరణను అంగీకరిస్తే, ఈ పాఠంలోని భావం “నేర్పరులయిన కాంతల యొక్క సుధారస ధారణకల ఆళకుకవనం (వినట) చేత పంచబడిన తలలుగల ఐబహువిద్యా పారంగతులున్న ఆస్థానము కలవాడు,” అని అవుతుంది. దీనిలోగూడ మధురవాణీ, రామభద్రాంబల (ప్రాశస్త్యం కనబడుతుంది. $. ఈగీతానికి మరొక పాఠాంతరం గూడా తిరుపతి వేంకటక వుల విజయవిలాసంలో చూపించారు.

రసిఠమాతుండె యంతఃపుర (పవీణ, సొర నర్వన్వ సాకార నరనశురపి క నతముఖ బహుతర ఠళా కలిత హ్చాష్ట్మ బుధజనాస్థాని రఘునాథ భూమిజూని,

ఆంతఃపురము నందలి నేర్పరులైన కాంతల దగ్గర ఉన్న నకల కవిత్వ సారములు రూపొందినట్లు కనబడే శుక పికములచేత నతముఖులుగ చేయబడిన అనేక విధములై న విద్యలు నేర్చిన పండితులుగల అస్టానము అని భావము.

అనగా, అంతఃపురన్త్రీల దగ్గరుండే చిలుకలు కోకిలలు ప్రదర్శించిన నరసత నర్వము చూచి మహాసండితులుగూడ తలవంచుకొనే వారని భావము. ఇందులో కోకిలలు గూడ ఉన్నాయి, కోకిలలను పెంచడం కొంచెం అసాధారణం,

హృదయోల్లానము ఆ-1. క్‌? ఆలంకారము : ఉల్లేఖము. స్వభావోక్తి, అనుపప్రాసము. మాటల నేర్చులా, నరనషార్ష్గములా, కొలువుండు రీతులా, పాటల గంధులా, కళలభాగ్యములా, బహుదానలీలలా, నాటక శాలలా, యొక టనన్వల దెన్నిట! జూడ నన్నిటకా మేటియు. గీర్తి లోలుడు జుమీ రఘునాథన్మృపాలు. డిమ్మహిళా. వికి అర్థ వ్‌ మాటల నేర్పులా = మాట లాడడములో చమక్కారములా. కొలువుండు, రీతులా == పద్ధతులా, పొటలగంధులా = అందగ శ్రెలా, కళల భాగ్యములా ఇ విద్యలయొక్క- నంపదలా, బహుదాన(ములయొక్క) లీలలా జా విలానములా, నాటకళాలలా, ఒకటి అనన్‌ వలదు = ఇది ఆది అని చెప్పనక్కరలేదు, ఎన్నిటన్‌ జూడన్‌ = ఎన్నివిషయములలో చూచినా, అన్నిటన్‌. ఇ అన్నిటియందు, ఇమ్మహిన్‌ == ఈలోకములో, రఘునాథ నృపాలుడు, మేటియు ఇ అధికుడును, క్రీ ర్తిలోలుడుకా = క్రీ ర్తియందు ఆస క్తి క లవాడును, (అగున్‌) చుమీ ఇ అపునుసుమా. పైన పేర్కొన్న వినయములందేకాక, ఇంకా అనేక విషయములందు ఈరాజు అభిరుచి కలవాడు మాత్రమే కాక, "“మేటియు,.” ఆయా ఆంళములయందు కీర్తి కొముడును అని భావం, ఎవిలేవము మాటల నేర్పు అనడానికి ; కవిచౌడప్ప సులభంగా దేనినిగాని, ఎవరినిగాని మెచ్చేవాడుకాడని (ప్రసిద్ది. అటువంటివాడు ఈ రఘునాథరాజు సభను గురించి నేరఠకునని మాటాడగ వారిజభవు నంతవాని వళమే తంజా వూరి రఘునాఠ నాయని గారి సభను కుందపరపు కవిచౌడప్పా, అవి అన్నాగంచే అ సభలో అత్యంత చాకచక్యంతో సంభాషిస్తూందే వారనీ, అక్కడ మాటకారి అనిపించుకోవడం చొల కష్టమనీ 'తేటపడుతుంది. సౌందర్యపిపొసి, అలంకరణ (_పియుడు, కళాభిరుచికలవాడు, కౌబట్టీ సరన మార్గాలూ, చ్నితవిచ్చితమయిన కొలువు పద్ధతులూ ఉండక తీరదు, పాటలగంధు లనడానికి మధురవాణి మొదలై న కవయ్యితులూ, నట్టువరాండూ (బిరుదుపా(త్రలు) సాక్ష్యము.

50 విజయవిలానము అ=]. కళశలభాగ్య మనడానికి :--- కవనము, సంగీతము, నృత్యము, చ్నితలేఖనము, శిల్పము, మందిరనిర్మాణము మొదలై న వన్నీ ఉండేవి. కవులూ, కవముుతులూ ఎందరో! నంగీతంలో కొ త్తరాగాలూ, తాకాలూ, సర త్త వీణ మేళవింపులూ, యక్ష గానాలూ, ఎన్నో : బహుదాన లీలలనడానికి :_. తులాభార, హిరణ్యగర్భ మొద్బలెన వేకాక, అనే కాగహారాలు, నిత్యస్యకాన్నదానాలు ఎన్నో 1 అలంకొరము ఇన్ని కార్కాణ లున్నాయి కౌబిట్టీ ఈ పద్యంలో అలంకారం ఆతిశయోక్షి కాదు: స్వభావోక్తే, అని రఘునాథ మహీకొంతు సనంత ళోభన గుణమ్ములలోనం. గొన్ని యఖివర్షించి, వి అర్థము శ మహీకొంతు = రాజుయొక్క, అనంత = అంతులేని (అనేకముల్తె న), శోభసగుణమ్ము లలోన జ మంచిగుణములలో, కొన్ని ఇకొన్నిటీని మాఠత౦మే, అభివర్షించి ఇ తెలియజేసి. కృతి ఇవ్వాలన్న సంకల్పం నన్నునడిపిన బహుళ నన్యానమెంచి, యఖిల విద్యావిశారదు( డగుట(గాంచి యవని నింతటి రాజెన్వ. డని గణీంచి, కృతులొనంగ6 గీర్తి కలదని మతీ( దలంచి, త్‌0 అర్జము ఫి నన్ను = కవిని (చేమరకూర వేంకటరాజును గూర్చి, నడిపిన, బహుళ = ఆనేక విధను లైన (పా. అం. ఆధిక నన్మానము), నన్మానమును = గౌరసమును, ఎంచి = యోచించి, (రమునాథుడు) అఖిలవిద్యా ఇ అన్ని విద్యలయందును, విశారదుడు == విద్వాంసుడు, అగుట, గాంచి ఇ చూచి, అవనిన్‌ = భూమిమీద (ఈదేశమున), ఇంతటిరాజు, ఎవడు, అవి గణీంచి ఇ అవి ఆలోచించి, కృతులు ఇ కొవ్యములమను, ఒస(గన్‌ 2 అంకిత మిచ్చిన ఎడల, కీర్తి, కలదు, అని, మఠికా తలంచి = మనను+నందు అనుకొని

హృదయోల్లాసము ఆ-!1, క్‌ల్తి లాత్స్రర్యము : తనకు రాజు చూపిన అనేక విధాలైన ఆదరగౌరవాలప కృతజ్ఞత, అన్ని విద్యలలోను ఆరితేరిన ప్రభువు కంకిత మిస్తే కీర్తి లభిస్తుందన్న ఆకాంక్ష కవిని _పేరేపిన్తున్నాయి. కవికి చేసిన సన్మానాలలో ““రఘునాథ భూపాలద త్త హస్తముక్తా కటకంొ ఒకటి. వొతాంతలరము : వేదంవారి పాఠము “రాజెవ్వడని నుత్‌ంచి( జ పొగడి”) అని, ఈపద్యములో కవికి మనస్సున కలిగిన అఆకర్షిణకు కారణాలున్నాయి. కాబట్టి పొగడి అన్న అరం పొసగదు. ఖ్నై మఘ న! గణించి అనడమే సమంజసము, కృతిఇవ్వాలని ఆనుకొవి, రాజుకి “'చెవిసోక చెప్పగలనా?” అని దిగువ పద్యములో కవి జంకుతున్నాడు. తా రనపుష్టిమై. (బతిపదంబున జాతియు వా ర్తయుకా జసు త్కారము నర్హ గౌరవము. గల్ల ననేక కృతులో్‌ పనన్న గం ఇ ౧ ఫీరగతికు రచించి మపి మించినచో నిక శక్తు లెన్వర య్యాః రఘునాథభూప రసిక్నాగణికిన్‌ తెవిసోంక( జెప్పంగన్‌,. తిక్షే ఈ సద్యములో రఘునాథరాజు కవిత్వము లోని గుణనిశేషాలను కవి పేర్కొన్నాడు. అర్థము ం రనపుష్టిమైః్‌ = శృంగారాది రసములను చక్క-గొ పోషించుతూ, (ప్రశిపదంబున౯ా ణా (ప్రతిపలుకునందు (ఆత్యంత విశ్రేషముగ), జాతియు౯ ౪ స్వభావ వర్షనలును, వార్షయుళ౯ ఇ కథను నడిపించు నేర్పును, చమత్కారమును, అర్జగౌరవము ఇ చక్కని అర్ధపుష్టియు, కల్లకా ౨ కలుగునట్లు, ప్రసన్న జ ప్రపాదము అను కొన్యగుణముకల్ళి. (సులభముగ అర్హమగునట్లుగ), గంభీర జ లోతగు విశేష అర్థమును కల్లినట్టి, గతిక ఇ విధమున, అనేక కృతుల్‌ == పెక్కు కాొవ్యములను, తొన్‌ = రాజే స్వయముగా, రచించి, మపాకా మించినచోన్‌ = ఆంధధ్రదేశమందు ప్రక్యాతినిపొందియుండగా. రఘునాథభూప, రపికౌగణికికా = రపీక(శేస్టునకు, చెవిసోకళా ఇ విననింపగునట్లు( నచ్చినట్లు), చెప్ప(గకా ఇ చెప్పుటకు, శక్షులు ఇ సమర్థులు, ఇ(5క౯ ఎన్వరయ్య జ మరెవ్వరు ఉండగలరు ? తాత్సృర్యము : రవపుష్షి మొదలె న అవ్ని మంచి లక్షణాలు ఉన్న కావ్యాలెన్నో (వాపీ కీ రిని పొందిన స! మ్‌ శే

ఠఉ0 విజయ విలాసము ఆం! ఎలేవము ; (పసాదగుణసువలన (ప్రసిద్ధ పదములతో తేబగ ఉండుట, గాంభీర్యగుణము వలన యోచించినకొలది విశేషార్థాలు కానవచ్చుచుండు ఏ (ఫొఢ్సి అని తెలియవలెను, రాజు కవనములో కలవు అని చెప్పిన ఈ గుణాలన్నీ “చేమకూర” కవిత్వం లోనే చూడవచ్చును. ఇన్ని సత్కావ్య లక్షణాలతో రఘునాథరాజు స్వయంగా అనేక (గంథాలను సంస్కృతాం్యధములలో (వ్రాసిన కవీశ్వరుడు. అటువంటివానిని కవిత్వం చెప్పి మెప్పించడం చాల కష్టకార్యమని మనకవి కొంత జంకుతాడు. జాతివి గురించి నరసభూపాలీయములో (కొవ్యాలంకార సం గ్రహములో)__ నహృదయ హృదయంగమమై మహి నున్నది యున్నయట్ల మాటలతేటల్‌ బహుళంబులుగొ( జెప్పిన మహితో ్రియె జాతియమ్యు మహినెట్లన్నన్‌ దీవినే స్వభావో క్షి ఆవి గూడ అంటారు. జాతికీ, న్వభావోకక్రికీ స్వల్పమయినలేదము లేకపో లేదు. వార్త అనగా వర్షి స్తున్న విషయంగాని, కథావస్తువు గావి, కంటికి కట్టినట్టు_హృదయావికి హత్తినట్టు-అనుగుణమ యిన దేశకొలాది వాతావరణంతో వాస్తనమా అవిపించేలాగ రచించడం ఆనవచ్చును. సూశ్ష్మంగా చెప్పాలంటే _ కథాకథన నైపుణ్య మనవచ్చుమ. రఘునాథనాయకుడి కవిత్వం గురించి మన కవిచెప్పిన విశేషాలన్నీ రఘునాథరచనంలో సుస్పష్టంగా కనవిడతాయి. ఆ రచనలు :- వాల్మీకిచరిత, సలచరిత్ర, రఘునాథరామాయ ణము, శృంగారసావి(త్రి, అచ్యుతాభ్యుదయము, సంగీతసుధ, పారిజాతాపహరణము, గజేంద్ర మోక్షము, రుక్మీణీకృష్ణవివాహము, జానకీ పరిణయము మొదలయినవి. వీటిలో యక్షగానాలూ, చ్యిపదకావ్యాలూ, శాష్త్ర[గ్రంథాలూ, ప్రబంధాలూ, పురాణాలూ, అన్ని రకాల కావ్యాలూ ఉన్నాయి. ఆటువంటి పండితకవివి నా కవిత్వంతో మెస్పించగలనా అవి చేనుకూరకవి కొంచెము సందేహంచడం న్యాయమేకదా & కలిగెంగా తన సమ్ముఖం బనియు, నత్కారయు తొ జేయనా తల నెందే శిరసా వహింతు రనియుం, దా.గాక లేదెందుసా ఘలముం దిక్కనియుం, దయకజా మునుపు రీతుల్లాక శక్యంబెవి ద్యల మెప్పింపంగ నచ్యుకేంద్రరఘునాథస్వామి నెవ్వారికిళ? తివి

హృదయోల్లాసము ఆ.!. 6కే

రాజు తానెంతటి కవి ఆయినా, ఇతర కవులను మెచ్చలేదా ? అంహే మెద్చాడు అవి. అందుకు కారణాలు చెప్పుటున్నాడు కవి. అరము :

టి

తన సమ్ముఖంబి == (వచ్చిన కవికి) తనదర్శనము, కలగెంగా ఇ లభించెకిదా అనీ, (అనగా దర్శనమునకు వచ్చిన పిమ్మట ఊరక పంపగూడదసీ). తాకా = రఘునాథరాజు, సక్కారంబు చేయ౯ా జ గౌరవించినఎడల, ఆతల క = వెలుపలి సంస్థానములయందు, ఎందేకా = ఎక్కరై వా, శిరసాపపింతు రవియుకా (అనగా కాము సత్కరించిన ఎడల ఇతరులు విశ్లేన ముగా గౌరవిస్తారనీ), సాధులకుజా జ మంచివారలకు (కవులకు), కాశాకొక, ఎందుకా, దిక్కు లేదు. అనియు = సండిత [పభువైన కాను కాకపోతే ఇంకెవ్వరు ఆశ్రయము ఇవ్వగలంనీ, (ఈ మూడు అభిప్రాయాలు కలిగి ఉండడంవల్ల) దయళా = కరుణతో, నునుపు = పోషించు, రీతుల్‌ = విధములే, కాక, అచ్యుతేంద9 రఘునాథస్వామికా, విద్యలన్‌ == కేవలం విద్యలచేత, మెస్పింపన్‌ కన్‌ జ మెచ్చునట్లు చేయుటకు, ఎవ్వారికిన్‌ జ ఎటువంటి పండితకవులకై నా, శక్యంటే 1 తాళ్ళర్యమి :

విద్యారిక్యముచేత రాజును మెప్పించలేక పోయినా, రాజు తన ఉదార భావములచేత కవిని సత్కరిస్తాడనీ, రిక్త హస్తాలతో పోనీయడనీ భావము. విశేషము ;

“మాటల నేర్చులా......” అన్న 28 వ పద్యములో కవిచెప్పిన రఘునాథుడి “సరస మార్గ్షములకు” ఈ పద్య మొక నిదర్శనము.

రఘునాథుడు చేసిన సక్కారాన్ని ఆ (ప్రాంతంలోని సంస్థానా లెంత గౌరవంతో చూచేవో తెలిపాడు కవి.

రాజు చేమకూరకవిని మెచ్చి “హ_స్తముక్తా కటకము (చేతికి ముత్యాల కంక ణము) బహూకరించాడు. ఆ మెచ్చుటకు కారణాలు పై మూడేకాని తన విద్యయందలి గొప్పతన మేదీ కాదని విధేయతతో నిగర్విగా భావించాడన్నమాట. ఈ పద్యంలో చెప్పిన రాజుగారి బొదార్య గుణంవల్లి మనకవికి కొంత రై ర్యం కలగడానికి అవకాశం ఏర్పడింది.

థై విజయవిలానము అఆ] అని గణీయించి, మైనను గుణాంశ మొకీంచుక కల్గిన౯ా బళా యను, నదికాక మిక్కిలి" నిజ్మాశిత పక్షము కల్లు నత్క్సృపా ఖని, యణుమాతిమైన నొక కానుక దెచ్చిన గొండగా. గనున్‌ మనమున, నచ్యుతేంద్ర రఘునాథు(డె శ్రీరఘునాథు. డెన్నంగళా. తికి ఆర్జము ఫ్‌ అని గణియించి జ ఆలోచించి (ఆలోచించినవాడు మనకవి, అయినను, గుణాంళశము అ గుణముయొక్క భాగము, ఒకించుక = కొంచమైనను, కల్షినన్‌ = ఉన్న ఎడల (గుణలేళశమే మాత్రముండినా), దిశాఅనున్‌ ఇ దాగుదాగు అని ప్రళంసిస్తాడు, అదికాక, మిక్కిలి = విశేష ముగా, విజ అశిత జతన్ను ఆశ్రయించిన వారియందు, సక్షము = పక్షపాతము (దయ, కల్లు ౬ కలిగిన, వత్‌ కృపాఖని ఇ మంచి దయకు గనివంటివాడు, అణుమాథ్ర మైనన్‌ జా ఇసు మంఠ అయినను (ఎంత స్వల్పమయినన్సు, ఒక కానుక తెచ్చినన్‌, (దావిని కొండగాన్‌ == కొండతో సమానముగ (మిక్కిలిపెద్డ దానిగా, మనమునకా, కనున్‌ == భావించును, ఎన్న (గన్‌ జ వీటన్నిటినిపట్టి చూడగా. అడ్యుతేంద్ర రఘునాథుడే, శ్రీరఘునాథు(డు == శ్రీరామచంద్రుడు (ఆవి తేటపడుతుంది). పైన చెప్పిన (1) గుణాంశములకు సంతిసించడం, (2) సుగ్రీివాదులయందు అ్మశిత క్‌ు పక్షపాఠము చూపే సత్కృపాఖని అవడం, (8) చిన్న కొనుకను (శబరి ఇచ్చిన దానివి, ఉడుత తెచ్చిన ఇసుకనూ ) కొండగా భావించడం, అన్నగుణములు (శ్రీరామువియందున్న వే, కాబట్టి రఘునాథరాజునకు (శ్రీరామచంద్రునికి అభేదము చెప్పినాడు కవి. ““నాపాలిటి రామభద్రుడు” అనడానికీ ఇదొక నిదర్శనం. 82 వ సద్యములో మన కవికి కలిగిన ధైర్యం ఈ ఆలోచనతో దృఢసడ్డది. జంకు తీరి పోయింది. అంకిళఈం ఇన్వడావికి విశ్చయించుకున్నాడు. అఆలంకారచతు : ఉపమేయోపమ. కొవున, నేనొనరించిన యూ విజయవిలానమనెడు కృతిరత్నంబుకా గేవల భక్తిని గానుక గావించెద, నని నితాంత కౌతూహలినై, తిక

హృదయోల్లానము ఆం. క్రి అర్థము ? కావునన్‌, నేను. ఒనరించిన జ రచించిన, ఈ విజయవిలాసము, అనెడి, కృతి రత్నంబున్‌ = (_శేష్టమైన కావ్యమును, శ్రేవలభ క్తివి = నిష్కలంకమైన (కల్తీలేని) భక్తితో, కౌనుక, గావించెదన్‌, అని ఇ ఊహించి, విశాంత ఇ (ఆ అభిపాయముతో ) మిక్కుటముగా, కౌతూహలిన్సై ఇ ఉత్సాహము కలవాడనై, బికేవము : కవికి పై పద్యములలోని సంకోచమంతా పోయింది. శావ్యం కౌనుకగా ఇస్తాను అన్న నిశ్చయానికి రాగానే అత్యధికమైన కుతూ హలము కలిగింది. ఈ కానుక కేవలం భ కితోనే నమర్చిస్తున్నానన్నాడు కవి. అంళకే కాన్యలక్ష అనా ణాలు మంచివి ఉన్నాయనికొనీ, పాండిత్య విశేషా లున్నాయని కొని, ఇతర గుణాల వల్ల యోగ్యత కలిగిం దనికాని కాదు. కవి వినయానికి ఇది ఒక సూచన, శృతిసమర్పణ సన్నాహము శుభవొనరమున నమ్మెడ నిభ వాజి ముభోపదా నిరీకేచ్చ సహా విభ వాభిరొము(.డై భా వభ వాకృతి భద్రపీఠ వాసోజ్వలుండై, ఠిర్‌ అర్థ ము: శుభవానరమునన్‌ ఇ మంచిదినమున, అయ్యెడకా ఐ కొలువుకూటమందు, ఇభం...., రాముగ్లై = ఇభ వాజి ఏనుగులు, గుర్రములు, ముఖ = మొదలైన, ఉసద జు కానుకలను (సామంతులు సమర్పించేవిి, నిరీక = చూచుటయందలి, ఇచ్చా జ కోరికతో, నుహావిభన అ గొప్ప ఐళ్వర్యముచేత, అభిరాముడు ఐ జ మనోహరంగా ఉండి, భావ -..... అ్వలుడై __ భావనళవ = మన్మథువి (యొక్క), ఆకృతిన్‌ జ ఆకొరముతో, భదద్రపీఠ = సింహాసనమునందు, వాన == ఉండడముచేత , ఉజ్వలురై జు ప్రకాశించువాడై , తొల్పర్భాము : రఘువాథరాజు మన్మథువి రూపుకో సీంహాననమున కూర్చొని, సామంతులు కొమకలుగా తెచ్చిన ఏనుగులు గ్యురములు మొదలైన వాటిని చూన్తుండగా........,

654 విజయవిలానము అ...!. బిలేవము : రఘునాథుడు చాల అందమైన వాడవి అనాటి కవులు, కవయ్యితులు, విశేషంగా వర్తి ంచారు.. కొడుకు విజయరాఘవనాయకుడు గూడ అలాగే వర్ణించాడు. స! “ఆక్రారమున నలునంతవాడౌనెకా” ఆవి, మన కవి అన్నమాటలు సక్యములే. కేవల ఆతిశయో క్తులు కౌవు. దీనికి తార్కాణముగా రఘునాథుడు తన వాల్మీకి చరిత గద్యలో, “రూపరేఖా విజిత కుసుమసాయక, నకల ధర్మసంధాయక, రఘునాథ నాయక (వణీతంబై న...” అని (వ్రాశాడు. కాబట్టి ఇది సత్యదూరముకాదు. య్‌ న! వఫొతాంతరాలు : (1) ఇళరాజముభోపరా నిరీకేచ్చ మహా విళ వానుళ వాగతభా వభ వాఠళృతి భద్రపీఠ వాసోజ్వలుడై = = తిరువతివారు వేంకటకృన్ణమాచార్యులుగారు. (2) శుళభవానరమున నయ్మెడ నిభవాజీ ముభోవదాన నియత తను మవి విళ వాలిరాముడై తగు విభ వాఠృతి భ్యదపీఠ విలసోజ్వలు డై ః అన్న పాఠాన్ని కూడ తిరుపతివారు పుట అడుగున చూపించారు. (8) “*ఇభరాజముఖోవదా"" వేదంవారూ, బులునువారూ యెత్తుకన్నపాఠం. కుందనంపు!( బసిండి కుల్లాయి జగలపై6 వౌకట్ల నిగనిగ ల్బౌకళింప, హురుముంటీ ముత్యాల యరచట్టపై గొప్ప పతకఠంపు హారము ల్పరిఢవిల్ల, వెల6 జిస్పరాని కెంపుల పంక జముదాడి పీతాంబరంబుపై6 బెరిమె నెణప, గవ్బిమన్నె కుమారగండ 'పెండారంపు జీగి వదాగ్రంబు'పై( జెంగలింప,

వృాదరయోల్లానము ఆం-!. కన్‌ దొరల మంతుల. గవుల నాదరణ సేయు శరము కంకణకొంతి నల్గతల నిండ నిండుకొలు వుంతె గన్నుల పండువుగను కీవి నచ్యుత రఘునాథ భూవిభుండు, తిం పై 85వ వద్యములో చెన్నిన “'మహోవిభ వాఖిరామును' ఎలాగున్నాడో ఈ పద్యంలో శవి చూవిన్తున్నాడు. అర్థము శి (౧) అచ్యుతరఘునాథ భూవిభుండు, కందనంప్పన్‌వసిండి అ మేలిమి బంగారపు, కళ్లాయ ఇ పాగా (కిరీబము) యొక్క, జగలపై ౯ ఇ కౌంతులమీద, చౌకట్ల ఇ చెవులపోగుల యొక్క (ఈ చౌకట్లు దాలవిలువగల ముత్యములతోతివని తరువాతి పద్యములలో ఉంది), విగవిగల్‌ = కాంతులు, చౌకళింపకా జ గంతులు వేస్తుండగా,

(ఎ) హూరుముంజి అ (ఉర్‌ ముల్‌) పారశీక సింధుకాఖ పప్రాంతమునగల (ప్రదేశపు -- అనగా (శేషమైన, ముశ్యాల (ఆమెర్చిటుట్టిన), అరచట్టపై ౯ ఇ చొక్కామీద, గొవ్న, వఠకంపు ఇ పతకిములు కల్గిన, హోంముర్‌ ఇ ఎత్నహారములు, సరిథవిల్ల ౯ ఇ (పకౌళిన్తుండగా,

(2) వెలచెస్పరావి = అమూల్యమైన, కెంవుల(తో కావబిడిన్స,వంక = వంకరగానుండు, జముదాడీ ఆ కటారి (బొకు), పీఠాంబంముపె ౯ ఇ పనుప్పవన్నె వట్టున ప్రముమీడ, పెరిమెళా ఇ: పౌందర్యముము, నెజపకా ఇ వ్యాపింపచేసుంచగా,

(౪) గబ్బి అజిథ 6666 టీగి...._గొబ్ని జ్‌ గిర్వించియున్న, మన్నెకుమార గ! మన్నెపురాజుల వుకులను, గండ = జయించినవాడు (ఆవితెల్చు), “పెండారంప్పజ కొలి వీరుదు ఆఅందెయొక్క, టీగి ఐ కొంతి, పద అగందుపై ౯ ఇ ముంగాలిమీద, చెంగలింప౯ా జ దుముకుచుండగా,

దొరలళా అ సామంతరాజులను, మం్యకులళా, కవులళా, ఆదరణ సేయు, కరము ఇ బేతియందలి, కంకణకొంతి ఎ 505 ఎములందలి రత్నముల కొంతులు, నల్లడలళా = అన్ని దీక్కులను, నిండళాజవ్యాపిస్తుండగా, శీవికా సౌగసుతో, కన్నుల వండువుగళా ఇ కను విందుగా, విండుకొలువుండెను.

బికేవము ;

ఈ సద్యమున మాటలతో కవి రఘునాథరాజు సటమును విర్మించిచూపించాడు, ఆకొలపు రాజకీవి ఎట్టిదో శేటపడగలదు. “మాటలనేర్చులా. ....."అన్న 28 వ పద్య ములో కవిషూచించిన *కొలువుండు రీతులోలో ఇది ఒక రీతి, దీనియందు రాజుకి గల అలంకరణపీఏతి, కళాాషియత్వము చక్కగా కనబడుతుంది.

(5)

ట్‌ విజయవిలానము ఆం!1. “గట్టి నున్నెకుమూరగండ పెండారము” గురించి ఒక్కమాట: కొలున తొడిగిన రత్నఖచితమైన "పెండారములో రఘునాథరాజు యుద్దములో హతమార్చిన పాండ్యుని వ్మిగహం గూడ పొందుపరిచి ఉంటుంది. చూడండి పరగ పాండ్య నృపాల భాల పట్టమున మురువైన నవరత్నములు దీర్చినట్టి వికుదు పెండేరంటు పెరిమె దీపింప చరణాంబుజంబున నవరింఛి... ఎ= వీజయశళాఘవన నాయకుడు. అట్టు లొడ్డోలగం బున్న యవసరమున వినయ భయ సనంభమషమములు నావెంట నంట వను. గృపాదృష్టి. జల్లగా6 గనుచు నుండ నమ్ముఖమ్మున కరిగి యంజలి ఘటించి, తి? తార్జము ? అటుణ, ఒడ్డు ఓలగంబు ఉన్న ౫ (పెద్ద) విండుకొ లువుతీర్చి ఉన్న. అవనరమునక£ొ ౨౩ సమయమందు, వినయ జ ఆణకువ, భయజ భయము, సంభ్రమములు క తొటుపొటు(లు), నావెంటకా అంటన్‌ ఇ నన్ను అంటియే యుండగా, ననున్‌, కృపాదృష్టిన్‌ ఇ దయతోడి చూప్ప లతో, ఛల్ల గాకా, (రాజు) కనుచునుండకా, నమ్ముఖమునకు == ఎదుటికి, అరిగి = వెళ్ళి, అంజలి = సమస్కారమును, ఘటించి ఆ చేసి, తరువాతి పద్యముతో అన్వయము. బికోవమి ; కవికి వినయం సహజలకణం. భయం గౌరవంవల్ల, సంభమం __ కార్య ఉర్కృష్టతవల్ల. అంతలో రాజుముఖర చూచాడు కవి. చల్లని కరుణ కనిపించింది. తొ,టుపాటు పోయింది. కౌలుకదిలింది; నోరుమెదిలింది. చక్కని పద్యము. ఏలిక మృాతమే। మహిమ నీశ్వరుండే తలపోసీ చూడ, నా పాలిటి రాముళదు( డని బంగరుంబూవుల+ బూజ చేసి నేం జాల నలంకృతిం బొన(/పఏ నత్క్య౭ి కానుక చేసి కీరిళూ శ్రీ లలితాంగులళా వలవ( జేసిన శ్రీ రఘునాథ శౌరికికా, తిరి

హ్మాదయోల్లానము ఆ_1. ఈ? ఆర్ట్‌ ము:

ఏలికమా(త్రమే = అందరినంటి (ప్రభువు మామా; మవామకా ౯ (ప్రభావములో, తలపోని = యోచించి. చూడకా, ఈళ్వరు(డే ఆ దేవునంతటివాడే,( అంతేకాక) నాపాలిట, రామ భ(ద్రు+డు = శ్రీరామచం(ద్రమూ ర్తి యే, అని, బింగరుపూవులళా పూజచేసిఇ ఆత్యంతమగు శద్దా భక్తు లతో పూజచేసి, నేక, చాలకా అలంకృతికా = ఆనేకములగు అలంకొరముల (నగలతో (శబ్రాలంకారములతోను, ఆర్హాలంకారములతోను), పొవ(గు = ఒస్పుచున్న, సత్‌ కృతికా ఇ మంచి కావ్యమును, కీర్తి భూ శ్రీ లలికాంగులకా జకీర్తికాంతను, భూదేవిని, లక్ష్మీదేవిని (ముగ్గురు కాంతలను). వలవకా = తన్ను వలచునట్లుగా, చేపిన, గ్రీరఘునాత శౌరికి౯, కానుకచేన్‌ ఇ కానుకగా తీసికొనిపోయి,

ఈ క్రింది రీతిగా (89 నుండి 46న పద్యము వరకు) విన్నవించాడని ఊహింగాలి. తాత్బర్యము :

రఘునాథరాజు ఇంతకుముందే ముగ్గురు స్త్రీలను వలపించినవాడు. ఈకృతికాంత వాల్లవది రఘునాథరాజు గొప్పకీ రిని పొంది, విశాలమైన రాజ్యము ఏలుళూ,. నుహో బళ్వ ర్యము కలవాడై ఉన్నాడని భావము. బికేవము ;

ఈ పద్యంలో మనకవి కన్యాదాత అవుతున్నాడు. విజయవిలాసకృతి తన కన్య; రఘునాథుడు వరుడు. ఈవరుడు కీ ర్తికాంతను, భూకాంతను, (శ్రీకాంతను తాను (పేమిం చడ'మేకాక, ఆకొాంతలు తన్ను (ప్రేమించేలాగ (పవర్తించగల సరళహృదయము, థణయ భావము ఉన్న దకిణనాయకుడు, కాబట్టి కృతికన్యను చక్కగా ఏలుకుంటాడు. పైగా ఇతడు నలుగురివంటి (సభుపుకాడు. తనపాలిట సాజెళ్తు భగవంతుడే. అన్ని విధాలా యోగ్యుడు అని బంగరుపూలతో వరపూజచేసి, అనేక రకాల అలంకారాలతో ముస్తీబు చేసిన తన కూతురిని సాలంకార కన్యాదానము జేయడానికి పూనుకొని. ....

(శీ రనభొవముల్‌ వెలయ జెప్పి (పబంధము లెన్నియేని మీ

“సేరిట నంకితం విడిన, బిడ్డల నెందణ' జేరు పెట్టిన౯ా,

దీరునె మిబుణం? ఐయినం దెచ్చితి. గొన్య పరిగహింపు మ

య్యా రఘునాథ భూప రసికా(గ్రణీ, మామక కావ్యకన్యక ళా. తం

ఈ విజయవిలావనము అ-1. అర్థము ॥

థ్రీ**+---భావముల్‌ - (శ్రీ = బుద్దీ. రనజ రనమూ, భావమూ, వెలయళా = (పకౌ శించునట్లు, (పదింధములు అ నముహాకొవ్యములు, ఎన్నిఏని జా ఎన్నైనా, చెప్పి జ రచించి, మీసపేరిటకా = మీపేరున, అంకితంమి ఇడిన౯ా = ఆంకితమిచ్చినా, విడ్డలల ఎందటకా, పేరు 'సెటినజా జ ఎందరు బిడలకు మీపేరు సెట్టుకొనినా, మీ బుణంబు తీరునెజ మీరుచేనిన మేలుకు

బట ౮

సరియౌనా (కాదు అని). ఆయినకా, మామక =నాదై న, కావ్యకన్యకజా = కావ్యమనే కన్యను (వివాహముకానిది). కొన్క తెచ్చితిక, ఆయ్య, రఘునాథభూస, రాజులలో రసికాగ్రణ్‌ ఇ రసజ్ఞ (శేప్టుడా, పర్విగ్రహింపుము = చేపట్టుము (అనగా 'పెళియాడుము), తొత్సర్యూము థి

రఘునాథరాజు తనయందు చూపిన ఆదరానికి రుణపడి ఉన్నట్లు కవి భావించాడు. ఎన్ని కొన్యాలు కృతి ఇచ్చినా, ఎందరు పిల్లలకు రాజుపేరు పెట్టినా ఆరుణము తీరేదికొదు. అయినా ఈ కానుక వలన రాజుగారి రుణము రవ్వంతైనా తీరుతుందని కని హృదయము. ఎలేవము ;

రాజును “*రసికాగణి” అని కవి ఈ పద్యములో అన్నాడు. కవి రుణము ఆపారము; _ఏమిచేసినా తీరేదికాదు. అయినా ఒక్క కృతికన్యను ఇవ్వడానికి వచ్చాడు' (లక్షరూపాయలు రుణముండగా పదిరూపాయ లివ్వడానికి వచ్చినట్టు). రుణ దాత నిరాకరించ దగినడే. కొని, రాజు “రసికాాగణి” కౌఐట్టి తెచ్చినదాని విలువను చూడడు, ఆ తెచ్చుటలో ఉన్న భావమును (భక్తి విశ్వాసాలను) (గపించి, అదరిస్తాడు అని అభిప్రాయము,

అంతేకాదు. 88 వ పద్యంలో కవిచెస్పినట్టు రఘునాథుడు “అణుమాతమైన వొక కానుక తెచ్చిన కొండగాగను” రాజు, అంంతొలము' :

రూపకము, సరికరాంకురము.

శ9 న వద్యం తరువాత “సమరనిళ్ళంక రఘునాథ పాహపాంకా అని ఉన్న ఏడు పద్యాలు వేంకటకృష్ణమాదారిగారి (1854) విజయవిలాసంలో లేవు. ఈ 7 పద్యాలు రఘునాథుడి విజయాల సళంన.

వృాదయోల్లానము ఆ_![. 69 'ఘోటక ఖుర పుట తుణ్ణ ధరా జాత పాంనువు పై నుల్లభంబుగాంగ, భట సింహ వికఠ్రమోదృట సింహనాదముల్‌ న్వస్తి వాదంబుల చంద మొంద,, బదిదిక్కు లొక్కట. బగిలి వీంటలువాజం శేరీ నినాడముల్‌ బూరటిల్ల, విజయ సమారబ్ధ వేళ. గౌతుకమున మొగమున గళతువంపుమురువు దోంప, నోర । పెండ్రికి నేంగిన ట్లనికి నేంగి యత తంతంబు లివి యేటి లతమనుచు రేకమోవక గెల్బుట నీె చెల్లు నమరనిశ్శంక ః రఘునాథ సొషాసాంక | 40 తార్డము థ

నమరవిళ్శంక ఇ యుద్దమువందు జంకులేనివాడా, సాహసాంక జ సాహసమునే భూషణ ముగా కలవాడా.

౧. ఘోటక ........, పాంసువు ___. ఘోటక అగు(ర్రములయొక్కం, ఖురపుట = రొప్పలవంటి డెక్కలచేత, తుణ్ణ జ నలగగొట్టదిడిన, ధరా == భూమినుండీ, జాత జపుట్టిన, పాంసువు ఇ ధూళి, పెళజాజుతన తలమీదుగా పట్టిన, ఉల్లభంబుగాగకా జ (పెంగ్రిళ్ళలో రాకపోక లలో గొడుగువలె పట్టునటువంటి) మేలుకట్టువలె (చాందినీనలె ఉండగా,

౨ భటం=......నాదముల్‌ __.. భటసింహ == (శ్రేసులగు భటులయొక్క-, విక్రమ ఉద్భట ఇ పరాక్రమముతో అతిశయించిన, సింహనాదముల్‌ ఇ నింహగర్జనలు, (పెం డ్లీలోనుండే) స్వ_న్తివాదంబుల చందము = స్వ_స్తివాచనముల విధము, ఒందన్‌ జ సొందియుండగా,

౨ పదిదిక్కులు, ఒక్కటజ ఓక్కసారిగా, సగిలి = ిద్దలై , నీటలువాజన్‌ ఇ పగు శృిచ్చునట్లు, భేరీనినాదముల్‌, బూరటిల్ల కా ఇ విండుకొనగా, (పెండ్లిలో మండే మంగళవాద్యాలు విశేషించినట్లుండగా ),

౪. విజయ.........వేళ __ విజయజ= విజయము కొరకు (విజయయాత్ర కొరకు, వమారబ్ధి ఆ ప్రారంభించబడిన, వేళకా జ ముహూర్తమందు కలిగే (విజయయా(తకు నిర్ణ ఎవంచబడిన ముసూర్తమున కలిగే), కౌతుకముసన్‌ ఇ ఉత్ప్సాహమువల్స్య, 'మొగమునన్‌ ఇ

70 విజయవిలాసము ఆ-!. ముఖమునందు, గరువంపు మురువు = తీవితోనున్న అందము, తో(సళా= క నబడుతుండగా (పెండ్తి అపన్నమయినప్పుడు పెండ్లి కొడుకు ముఖమున కనబడే “సెండ్డి కళ”వలె ఉండగా), బౌరా ; పెండ్లి కిల, ఏ(గినట్లు ఇ వెళ్ళినట్లు, అనికిఖా జ యుద్ధమునకు, ఏంగి జ వెళ్ళి, అక్‌ తం్యఠంబులు ఇవి = ఈ యుద్దములు పాచికల ఆటలు, ఏటిలక్షము ఇ ఏమిలెక్క, అమచుకా, రేక మోవక = ళనళరీరమున చిన్నగంటు (గాయము)ను గూడ పొందకుండ, (అనగా (శ్రమలేక). గెల్బుట ఇ జయించుట, వీకె, చెల్లుకాఇ తగును, (ఇలాగు గెల్బుట ఇతరు లకు సాధ్యముకాదు). తాత్స్రర్యాము :

'ఫెండ్లి కి పోవునప్పుడు, మేలుకట్టు, స్వ న్తీవాదములు, మంగళవాద్యములు, ముఖమున 'పెండ్లి కళలు ఉంటాయి. యుద్ధమునకు పోవువేళ రఘునాథువికి అవి అన్నీ కలిగినవవి భావను. వోలేవము :

యుద్ధమునకు ెండ్లీకొడుకువలె వెళ్ళిన రఘునాథరాజు విజయలక్ష్మిని చేపట్టి వస్తాడని ధ్వని. వొతాంతలోము :

“విజయ నమారబ్ధవేళ కొతుకమున”

అవి వేదంవారి పాఠం. దీనికి వారు చెప్పిన అర్హము__

“గెలుపుచేత ఆరంభింపబడిన యుక్సాహము యొక్క కుతూహలముచేత''అని, ఇంచు మించు ఆదారినే వెళ్ళిన బులుసువారు, *“విజయముచే నారంభింపబడిన యుళ్చాహపు గుతూహల ముచే”” అని చెప్పారు. రాజు యుద్దానికి వెళ్ల బోతున్నాడు: ఇస్పుడే విజయం ఫలికాలను చెప్పడం సమంజసం కొడు.

“రేక మోయంగ గెల్బుట నీకెచెల్లు” తిరవతివారిపాళంం వీరి అర్హమేమో తెలుసుకోడానికి మన కవకాళంలేదు. సాధారణంగా అందరూ అంగీకరించిన పాఠం “రేక మోవక గెల్బుట” అన్నదే.

ఇక్క_డొక్కమాట నువవి చేయవలసి ఉంది. “రేకమోవక” _ అన్నది ఒక చక్కని పలుకుబడి, ఈ పద్యంలో నందర్భాన్ననుసరించి ఎవ్వరయినా *“శ్రమలేక-చెక్కుచెదరక అని ఆర్థం చెన్పగలుగుతారు. దీనికి వేదంవారు “అవలీలగా” అని అరం చెప్పారు. ఏమన్నా

|!

మవృాదయోల్లానము ఆ.!. లె ఈ సన్నివేశానికి సరిపోతుంది. అందుచేత ఆ పలుకుబడికి నరిమైన అర్జం తెలుసుకోడానికి మన వ్యాఖ్యాతలు (ప్రయత్నించవ౪నిన అవనరం కనబడలేదు. కొని ఈ కావ్యంలో మొదటి అశ్వాసం 186 వ పద్యం “5న్నె నగుమోము తోడకా...”” అన్న సట్యం దగ్గరకు వచ్చి నప్పుడు ఇలాంటి ఆర్థం పనికిరాదని బోధపడ్డది అక్కడ “రేక మోవకయున్నళా'” అన్న పలుకుబడికి ఆరం చెప్పడానికి ప్రయత్నించక తప్పిందికొదు. జూలూరు అస్పయ్యగారి దగర న! ళ్‌ నుంచి వేదంవారి వంకు ఈవిషయంలో పొరపర్డారని చెప్పకతస్పదు!, అలంకారము : ఉపమ, ఎంచి రంటీవ గొని యీసారి గట్టిగా( చెచు( గార్య మనువా ర్త దెలుపవైతి, మించి రంటివిగాని మేదిని యదరంగ నడచె సెన్యంబని నుడువ వైతి, వంటి రంటివి గాని యాఖీలతర భటో చట సంగరంబని పలుక వెలి, మొగిసీ రంటివి గాని ముకుటముల్తె గి రాజ శేఖరుల్‌ పడుట నూచింపవైతి, వనుచు నీ ధాట్‌ ఎ3రవాజు నహితవీరు అదరునను మాట ఎడలక బెదరి పల్కు చారు(. గని నేర మెంతురు సారి సారె, నమర నిశ్శంక రఘునాథ సాహసాంక, శీ ఈ పద్యములో రఘునాథనాయకుని శ్యశ్రురాజుల అవస్థ వర్ణించాడు కవి, అర్థము ఫ్‌ సనమర్శవిశ్శ్ళంక రఘునాథ పాహపాంక ౫౯ యుద్ధమున జంకులేవి వాగా, సాహనమె భూషణముగా గలవాడా, రఘునాథరాజా, అదరునను = భయముచేత, మాట వెడలక-= నోట మాటరాక, బెదరిసల్కు. (చుండిన్స, బారున్‌ ఇ వేగుల వానివి, కవి, నీధాటికిన్‌ = సీ విజృంభ (0) “శేకమోనకో విమర్శన ఈ (గంతంలోని 1-198 వ్యాఖ్యానంలో చూడవచ్చును.

72 విజయవిలానము అఆ_-!. ణకు, ఎరవాజు = దిలియెన, అపాతవీరులు = శృతువులై న శూరులు, పారెసారె = మాటి మాటికి, నేర మెంతురు ఇ (బారుని మీద) తప్పు మోపుకారు (విందిస్తారు). ఏ విధముగా అంపే:

౧. ఎంచిరి ఇ (రఘునాథరాజు మా మీద) నేరమెంచినారు, ఆంటివిగావి ఇ అనే చెప్పావు కాని, ఈ సారి, గట్టిగా = ఘోరముగా, తెగుకా కౌర్యము == పనితీరిపోవును, అనువార్తఃా జు అన్న సంగతి, తెలుపవైతివి, (అవి చారుని నిందిస్తారు _ చారుడు ఎంచిరవి మా్యఠ మే అన్నాడు కావి, ఈసారి రఘునాథరాజు తమపని పట్టిస్తాడవి చెప్పలేదని నింద).

౨ మించిరీ జ బయలుదేరినారు, అంటివికొని, మేదిని = భూమి, అదరంగకా == కదలు నట్లు, వైన్యము = రఘునాథరాజు వైన్యము, నడచెకా, అని, నుడువవైతివి (చెప్పలేదవి వింద).

గ. అంటిరి ఆ (యుద్దమన) కాకిరి, అంటివి గాని, ఆలీల......సంగరంబు.__ఆలీల తర == మిక్కిలి భయంకరులై న, భట ఇ భటుల యొక్క, ఉదృట = ఘోరమైన, సంగ రంబు ఇ యుద్ధము (జరుగును), ఆని, పలుకవైతివి (ఆవి నింద).

౪. మొగిసిరి = కలియబడిరి, అంటివి గాని, ముకుటముల్‌ = కిరీటములు (తలలు, తెగి, రాజ శేఖరుల్‌ = (మనపక్షంలోనిి రాజ (శేష్టులు. పడుట =కూలిపోవుట, సూచింప వైతివి== తెలుప లేదు (అని వింద). టికేవములు ;

రఘునాథరాజు పరాక్రమమును చూచినందువల్ల కలిగిన భయమూ, తన (ప్రభువు ఏమంటాడో అని భయమూ పొందిన చారుడు, ఆ భయమువల్ల నోటమాట వెగలక, చిన్నచిన్న మాటలుగా ఎంచిరి, మించిరి, ఆంటిరి, మొగిసిరి, అని మాత్రము చెప్పాడే కొని. ఘోరమైన యుద్ధము జరుగునని సెక్కు మాటలలో చెప్పలేదు. కాబళ్లే, ఓడి పోయిన శతు ౮ జులు, తమ అపజయమును చారుని నె _త్రిని రుద్ది, పై విధముగా నిందిస్తారు. తమ అసమర్థతే అపజయానికి కారణమని అంగీకరించరు, పౌరుషము కలవారు కాబట్టి.

విన్న కటంబులై పేరు పెంపును లేక

గంధనాగంబు లెక్కుడ నడంగె? బాహ్హీక శఠ సింధు పారసీ కోదృవ

హయ ధట్ట మేగొంది యందు డిందెం/?

నృదయోల్లానసము ఆ! ౯! బోటు గంటుల( దూజిపోవు దారుణమైన మాస్టీల గమి యెందు (మగ్గిపోయెః గర్వంబు మేనులంగన్నట్టు లుండెడు దొరల యామిక లెందు. దొలగి పోయెం బరుల పాశెంబ లీరీతి బన్నమొంద, మాయం బన్నెను నీఖడ్గ మంతవాది; గెలిచినను నేమి మేలైన గెలుపు గంటి? నమర నిశ్శంక రఘునాథ సాహసాంక శి ఈర్జ్‌ము ;

సమరవిళ్ళంక రఘునాథ సాహసాంక,

౧ భిన్న కటంబులై జ (అర్దలైన చెక్కిళ్ళ కలిగినవై, 'పేడుపెంపును లేక జనామ రూపాలు లేకుండా, గంధనాగంబులు ఇ (శ్యకువుల) మదించిన ఏనుగులు, ఎక్కడకా అడం గజా జ ఎక్కడ అణగి (కొనరాకుండాా పోయెను ?

౨. బొహ్తాక, శక, సింధు, పారసీక (దేశములయందు, ఉద్భవ జు పుట్టిన, హయ ధట్టము = (ఈ దేశములనుంచి వచ్చిన) గుర్రముల సమూహము, ఏ గొందియందు జ ఏ ఇరు కున (నందున, డిందెకా జ నళించెను ?

౩ పోటు గంటులకా జ ళ[క్రుసై విక (కేణిని పొడిచి, గంటుపెట్టి, ఆగంటులోనుండి, తూఅిపోవు ఇ శతు పేనలలో చొచ్చుకొని పోవగలిగిన, దారుణమైన ఇ భయంకరమైన, మాస్టీలగమి ఇ (శ్యత్రులలోవి) శూరుల సమూహము, ఎందు (మగ్గిపోయెక్‌ ఇ ఎక్కడ అణగి పోయెను ?

౪. గర్వంబు మేనులు కన్నట్టుణు = గర్వమే శరీరమును దాల్బెనా అన్నట్లు, ఉండెడు, దొరల జ శ్యతురొజుల, అమికలు = మదములు ( అహంకారములుు, ఎందు, తొలగి పోయెకా? (ఆము ఇ మదము.

పరుల = శకువుల, పాశిములు = సేనాశివిరములు, ఈ రీతికా, బన్నము ఒందికొ 2 భంగపడునట్లు( నళించువట్లు), నీఖడ్లమం(తవాది == వీక త్తి అనేమాంథత్రికుడు, మాయళాపన్నెను = మాయచే పెను.

మంగత్రవాది వస్తువులను మాయచేసినట్లు, రఘునాథుని కత్తి పెవాటిని శణములో కనవిడకుండా......ధ్వంనము చే పెనని భావము,

74 విజయవిలాసము అఆ_$!. గెలిచినమ == నీవు గెలిచినప్పటికీ, ఏమి మేలైన గెలుపు కంటివి = ఏమి గొప్ప జయ మును పొందితివి? ఈ గెలబ్బులో మం్యతవబ9మే కనబరుతుంది గాని, రాజు పరాక్రమం కాన రాదు. కాబట్టి మేలైన గెల్బుకొదవి చమత్కారము. విందించినట్లు కనబడుతున్నా ఇడి చి నూ. (ప్రశంపే.

పైన చెప్పిన శత్రు రొజుల ఏనుగులు బాగామదించినవి. గుల్తములు బొహ్హికొది దేశాల నుంచి వచ్చిన ప్రళస్తమైనవి. బంట్లా, దారుణమైనవారు; బలగర్వం రూపుపొందిన ట్లున్నవారు దొరలు. ఈలాటీ ప్రళస్త గుణములు కలిగి ఉండినా ఒక్కక్షఐములో మాయమాయెనవీ, తనక త్రి అటువంటి వానీనన్నిటివి మంత్రబలము చేతనో అన్నట్లు అవలీలగా, విశ్శేషము చేయ గలిగెననీ భావము.

“ోపోటుగంబుల దూరిపోవు” అన్నదొక పదబంధము, డీని అర్థము నుబోధకంగా ఠనఐడదు. సాధారణంగా “యుద్ధములో క త్తి(వేటులపల్ల గాయాలు కలిగి, వాటినుంచి నెత్తురు కారుతూ ఉన్నా లశ పెట్టకుండా శతు సేనలో దూరి విజృంభించేవారు'” అని, సుగమమైన ఆర్థం చెప్పుకోవచ్చును, వేదంవారుగూడా అలా తేలికగానేభావించి, ఆ పదబంధానికి అర్ధమే చెప్పలేదు. బులుసువారు “పోటుగంటులన్‌ ఇ పొడుచుటచే కలిగిన రంధ్రములనుండి” (దూరిపోవునట్టి) అన్న ఆరం సూచించారు.

అ జు

పింగలి సూరన్నగారు కళాపూర్ణోదయము లో 1.82 లో (కలభొష్‌జీ వర్ణనలో

న! బెకుకుల( జీమ్ముచుగా కలికి విత్తరిచూపు సరత్నకుండలాం చల కషణోజ్ఞ్యలత్వము వసల్‌ నెరపం జళిపించుచుకా భుజం " గుల హృదయస్థలుల్‌ వొడిచి కొంచక థోడన పోటుగంట్ల దూ జె లలన యౌర। యొక్కార తజికా పువుబోండ్లు కటారిక శ్రియల్‌. అని హృదయ స్థలాన్ని పొడవడమూ, ఆ పోటుగంటులో దూరిపోవడమూ స్పష్టంగా చెప్పారు. ఇది ఖూరుల సాహసానికి తార్కాణగా భావించాలీ. ఎంత సూత్మమయిన సందు చొరికినా, దానిని వివియోగించుకొని శ్రు'ససేనలో (పవేశించడ మన్నమాట_కౌళశలము. ఇదిలా ఉండగా ఈ చేమకూరకవే 8.25 పద్యములో

హృదయోల్లానము ఆం1. 5 హపిముకోరలతోడ సాముచేసిన గాడ్పు వినపువిత్తై సోకివెగటు చూప, శొంచాచలము పోటుగంటు దూజిన రాజ హంనముల్‌ వడి హళాహళులు సేయ _, అని చందద్రాదుల ఉపాలంభనలో చెప్పాడు. దీనినిబట్టి “హిట్టు గంటు దూజిపోవడం "లో ఒక [కూరత్వము, మోటుతనము ఉంటుందని అనుకోవాలి. వొతాంళరాలు : (1) "“గెలిచెనవి నేటి మేలైన గెలపుగంటి ౪” (2) “పోటుగంటుల దూజిపోవు దారుణులైన మాన్టీలగమి......” అలంకౌరము ; వ్యాజస్తుతి. రంభ వాకిటను దోరణములు గైడు వీపర మొకకొంత దీలుపడియె; మేనక యింటిలో మేల్కట్లు నవరించు నంరంథ మొకకొంత నడలువాజణె(; గనకొంగి యింటిలో. గర్బూర వేదికల్‌ నవరించు టొకకొంత జూగుపడియె; హరిణజీ బంగరు మేడ నరవిరి ససెబ్టలు నిర్మించు టొకకొంత నిలుకడయ్యె; మబ్బు గబ్బున, నీశౌర్యమహిమ వినక ఇగువ తోడుత నెదిరించి తిరిగి విణ్‌గి పొాళశీపోయిన మన్నీల పొటు నూచి నమర నిశ్శంఠక రఘునాథ సొహసొంఠక, శ్తీత్రి రఘునాథుడి శౌర్యమహిమను లత్యము చేయక గర్వంతో ళగకురాజులు రఘునాథుని ఎదిరించినన్సుడు, ఈ యుద్దములో ఈ మన్నీలు కూలి వీరస్వర్గము పొంది ఈముతో కలియజానికి వస్తారని భావించి రంభా మేనకొది అవృరసలు తమతమ సడకటిండ్తను అలంకరించ మొదలు

76 విజయవిలానము అ.!1. 'పెటారు. ఇంతలో ఆ మన్నీలు రఘునాథువి ధాటికి ఆగలేక పారిపోవుటి చూచి, అప్సరనలు ఆ మన్నీలు ఇకరారనీ, తాము వేగిర పడవలసిన సనిలేదనీ ఆగినట్లు కవి చక్కగా వర్షిం చాడు. యుద్ధాలలో చచ్చినవారికే వీరన్వర్గము; పారిపోయినవారి కది దక్కదు. వీరస్వర్శం లభించినవారికే రంభాదుల కలయిక. అరమ : నో సమర. .....పాహపాంక == ఓ రఘునాథమహారాజా, మబ్బుగబ్బునన్‌ = చీకటి [కమ్ము గర్వముచేత (గర్వాంధులయి), నీ శౌర్యమసామన్‌ = నీళొర్యముయొక్క గొప్పతనమును, వినక = అత్య పెట్టక, తెగువతోడుతన్‌ ఇ తెంపరితనముతో , ఎదిరించి, తిరిగి = వెనుకకుమరలి, విజ్‌గి = చెదరిపోయి, పాటిపోయిన, మన్నీల ఇ శతురాజులయొక్క-, పాటు = అవస్థను, చూచి ఇ చూచుటనలన, ౧ రంభ, వాకిటకొ ఇ ద్వారమునందు, తోరణములు, కక్సైడు తీవరము ఇకట్టుట యందలి తొందర, ఒక కొంత జ కొంచెము, దీలుపడియె౯ = తగ్గిపోయెను. ౨ మేనక ఇంటిలో, మేల్కట్లు = చాందినీలు, సవరించు, సంరంభము = తొందర, ఒకకొంత, సడలువాజెన్‌ ఇ మందగించెను, ౨. కనకాంగి ఇంటిలో, కర్పూర వేదికల్‌ == పచ్చకర్పూరముతో ఆలంకరించిన తిన్నెలు, నవరించుట, ఒక కొంత, జాగుపడియెన్‌ = ఆలస్యమాయెను, ౪. హరిణీ బంగరు మేడళా, ఆరవిరి ఆ సగము వికసించిన పువ్వులతో, పెజ్లలు = పాన్చులు నిర్మించుట, ఒక కొంత, విలకడ అయ్యెకా = నిలచి పోయెను, బీలేవము : అప్పరసలు త్వరపడి పడకటిళ్ళను సవరించడానికి కారణం___ రఘునాథనాయకుడితో యుద్దానికి 'వెళ్ళిన వారు నిముషాలమీద (చాల త్వరగా) చచ్చిస్వర్గావికి వస్తారని ధ్వని. ఆ సవరింపులు ఇంకా పూ ర్మికాకముందే, అనగా యుద్ధమారంభమైన అత్యంత స్వల్పకొలములోనే-కొన్ని నిముసాలలోనే ఆందామా..ఆ ళషతురాజులు వెనుకకు తిరగడం, విరగడం, పారిపోవడం అన్నీ జరిగాయి. అది చూచి అస్సరసలు మరేమీ తోందరలేదని సవరింపులు మెల్లగా నడిపారు. శ్యతురాజులు అంత త్వరగా పలాయనం చి తృగించారని ధ్వవి.

వృదయోల్లానము అ-1. ణా వొఠాంతరము :

“మబ్బు గొబ్బున నీ శౌర్య మహిమ వినియ” అన్న పాఠము వ్యాఖ్యాతలు ఎత్తుకొని “అజ్ఞానాతిశయము. చేత' అని వాఖ్యానించారు. గొబ్బున = శ్రీఘముగ అన్న అర్థమే వస్తుందికావి, ఆతిశయమన్న అర్ధం రాదు. శార్యమపాిమ వినవిగూడా శతువులు అజ్ఞానము చేత ఎదిరించారు ఆనడంకంటె, గర్వము చేత అన్న అర్ధము చక్కగా ఆతుకుతుంది. గబ్బు = గర్వము.__మబ్బు అంటె చీకటి. కాబన్లే మబ్బు గబ్బు అన్న పాఠము (శేష్టము, అలంకారము ;

ఆకిశయోక్తి, ఉక్పేక్ష

అతుల భూరి పతాపార్క దీధితి చేత గట్టిగాం గాంకలు పుట్టు పిదప, "ఘోరారి గళరక్త ధారాళ వృష్టిచే నాని దుక్కికిం బదనైన పిదప, హయ ధట్ట ఖుర పుట హల్యా ముఖంబున నంతట దున్నిన యట్టి పిదప, మొలచిన నీ కీర్తి మొలకలు తటుచుగా వెదపెట్టి పైరు గావించు పిదపం గాపు నిలువవె బేతాళ గణము నెల్ల, నట్టి పట్టుల కరిగి నీ వరులనోదె పొటు చేనితి వనుట యేపాటి తలంప నమర నిళ్ళంక రఘునాథ సాహసాొంక. శ్షేక్తీ అర్థము థి

నమర......సాహపాంక జ రఘునాథనాయకొ.

(౧) ఆతుల....చేతకా... అతుల ఇ సాటిలేని, భూరి = ఎక్కువైన, (ప్రకాప ఇ (వతాపము అనెడి, అర్కదీధితి చేతకా = సూర్యకాంతి (ఎండ) చేత, గట్టిగా౯ా జ ఎక్కువగా, కాకలు = వేడిమి, పుట్టు పిదపఃా ఇ కలిగిన తర్వాత __

(౨) ఘోర......వృష్టి చేతకా__.. ఘోర ఆరి= భయంకర శకువుల యొక్క, గళ రక్త ఇకంఠమునుండి కౌరిన రక్తము, అనెడు, ధారాళ = తెంపు లేని, నృష్టిచేతన్‌ = వర్షము చేత, నాని, దుక్కికీకా జ దున్నుటకు, పదను జ తగినంతతడి, ఐన పిదప ___

78 విజయవిలానము ఆం! (8) హయరధట్ట. -....ముఖంబునళా...-హయధట్టి = గుురముల సమూహము యొక్క, ఖురపుట = దొప్పల వంటి డెక్కలు అనెడు, హల్యా ముఖంబునకొ = నాగళ్ళ మొనల (కుల) చేత, అంతటన్‌, దున్నివ యట్టి పిదపళా --- (౪) మొలచిన, సీకీర్తి మొలకలుఐనీ కీర్తీ అనెడు మొలకలు (నారు), తటుచుగా = దటముగా, వెదపెటి ఇ ఊడ్చి (నాటి. పెరు, కౌవించు పదపళా-ా టి లబ కు బేళఠాళ గణమున్‌ ఎల్లన్‌ ఇ బేకాళువి అనుచరుల నందరిని (పిశాచాదులన్సు, కొపునిలు పవె ౬ కొవలిగా ఉంచలేదా : అట్టి. పట్టులకు ఇ చోటులకు, అరిగి = పోయి, నీవు, అరులకా 2 శత్రువులను, ఓదెపాటు చేసితివి ఇ కట్టలు కట్టలుగా నరికి పడవేసితివి, అనుట, తలపళా, ఏ పాటి జ ఏమి విశేషము బిలేవము : ఇంత (పయత్నంచేసి బాగా పైరు గావించిన తర్వాత సీవు ఓదెలుగా పడ వేయుట సహజమే. విశేషమేముంది : అని చమక్కారము. క్రీర్తి మొలకలు మొలిచిన తర్వాతనే వెదపెట్టి పైరు కొవించినట్లు కవి చెప్పాడు. కాబట్టి “వెదపెట్టి” అంజే "విత్తి, వి _త్తనములుచల్లి' అని అర్ధము చెప్ప రాదు. ఆ మొలకలే నారు; ఆ నారును దట్టముగా నాటి (వెదపెట్టి) పైరు కౌవించా డనడం సమంజసము. రణరంగమున చనిపోయిన శ్యతుబలముల కశీబరముల కోసం కొచుకొని సిశాచాదు లుంటాయి. కాబట్లి వాటిని కావలి నిల్చినట్లు కవి వర్తి ౦చాడు. ల ఉం మ! ఇక్కడ, ఎండ వేడిమి తర్వాత వానతో ఫదునైన పిమ్మట, దున్నిన వెనుక, వెదపెట్టి పైరుచేసి, ఓదెలుగా (కుస్పలుగా) వేయుట, అన్న వ్యవసాయ కార్య మంళా రఘునాథుని విజయములకు కని సరిపోల్బాడు. (ప్రతాసము ఎండ; శతు రము వాన; గ్మురపుడెక్కలు నాగళ్ళు; కీర్తి నారు జేకాజుడు కావలి; శతు వుల కశీేబరములు ఓదెలు. అట్టి పట్టుల కరిగి నీ వరుల నోదె పొటు చేసితి వనుట యే పాటి తలప! ఈ రెండు చరణాలలోను కవి ఇమిడ్చిన భావము చాల మనోహరము. (శ్రద్ధగా చూడవలసినది.

వృాదయోల్లానము ఆ-1. 79 అట్టి పట్టులు అని కవి చూపినవి రెండు : (1) యుద్దరంగము. (2) పంట వ అ పొలము.

“సీ వరులన్‌” అన్నది (1) నీవు, ఆరులన్‌ == శత్రువులను అసీ, (8 సీ వరు లన్‌ ఇ నీయొక్క ధాన్యాలను అనీ, (3) నీవరులన్‌ (ఒక్కమాట) = నీవారములు అనీ, పదవిభజన చేయవచ్చును.

“అనుటయేపాటి” అన్నది (1) అనుఓ£ (అని అర్ధంచెప్పడం) ఏపాటి = సెద్ద

ఈ (ద్‌ విశేషమా ? అవీ, (2) అనుట, ఏపాటి = ఏమిన్యాయము ? (పాటి అంటే పాడి, ఆంపే న్యాయము) అనీ, (8) అనుటయే పాటి = అనడమే సమంజసము, న్యాయము అనీ అర్థాలు చెప్పుకోవచ్చును.

శ్రేషకింత ఆనుకూల్య మున్నచోట మనకవి, (మాట విరుపులతో మహా చను క్కారం చూపించే వాడన్న (ప్రసిద్ది కలిగిన చేమకూరకవి) తేలికగా విడిచి పెడకాడా :

యుద్ధరంగ సందర్భం: వీవు ఆరులన్‌ (శ(కువులను) కుప్పలు కున్నలుగా నరికి పడవేశావు అనడం ఏపాటి? రఘునాథుడి వీరవిహారానికి తగిన (ప్రశంస కాదన్న మాట.

అనుట యేపాటి ? అనడంలో కవి పాఠకుడికి ఒక ాచ్చరిక ఇస్తున్నాడు, ఏ మనంకే-“ఈ ఆర్థం ఎవరై నా భెస్పగలరు; విశేషమేముంది ! ఇంతకన్నా విశే షార్టం ఉందా ? చూడు” అని హెచ్చరింపు.

పద్యంలో విశేషార్థం ఉన్నప్పుడు సాధారణంగా ఇలాంటి హెచ్చరిక లివ్వడం మనకవికి చక్కని ఆలవాటు, చూడండి:

తెమ్ము బంగారు కుండ జలమ్ములనుచు, తెమ్ము లతకూన మంచి సుమమ్ములనుచు, థెమ్ము బాగైన కొమ్మ ఫలమ్ములనుచు, మించు బోడిని నేరువు మించ బలుకు. అవి దీనిలో ఉన్న “నేర్చు” ఏమిటో తెలుసుకో అంటాడు.

పంట పొలము సందర్భంగా : నీవరులన్‌ = నీవార ధాన్యములను, ఓదెపాటు

చేశావని అర్థం చెప్పవచ్చును. కౌని, విన్వరి, నీవరి,. నివారము. నీవారము ఈ

80 విజయవిలానము అం!, రూపాలకన్నిటికీ అర్థం, “దున్నకుండా, విత్తనం వెయ్యకుండా, అడవులలో తమంత టవి పండిన గునుగు, దూసరి, గంటె, చామ మొదలై న గడ్డి ధాన్యాలు” అని. అటు వంటి 'నీవరులను" కుష్పతెస్పలుగ పడవేశావని అర్హం చెప్పడం ఏపాటి: = ఏమి న్యాయం ? ఏమంళే, ఈ పద్యంలో రఘునాథుడు 'పైరుగావించినది' దున్ని వెద పెట్టినందుకు ఫలితంగా కలిగినదే. కాబజ్లే అలా నీవరులు అని చెప్పడం అధర్మం అంటాడు కవి.

ఇక మిగిలిన విరుపు, నీ వరుల నోదె పాటు చేయడ మన్నది. ఇక్కడ నరి (బహువచనం వరులు) అన్నది వడ్లు, ధాన్యము అన్న అర్ధంలో కవి పయోగించాడు. (చూడండి 1-88 వ పద్యములో “నల్లడల భూమి వరులు మేలన”),

సీ వరులన్‌ అంపే సీవు పైరుకౌవించిన (పండించిన) ధాన్యము అని భావము. క్రీర్తి మొలకలు వెదపెట్టి (నాటి) పైరు చేసింది కాబట్టి ఈ పంట కీర్తి సంక్షే కావాలి. దానిని కుష్పతెస్పలుగ (ఓ దెపాటు) సమకూర్చుకున్నావు, అంశ్షే నీవు అత్యధికమయిన కీర్పిని ఆర్షించావన్నమాట. ఇలాగ “అనుటయే” అర్థం చెప్పడ మే, పొటి= ఛ్యాయము, సమంజసము అని అంటాడు కవి,

'వేద్యంలాగ వర్ణించిన ఈ వీర విహారం వల్ల రఘునాథరాజు అపారమైన కీర్పిని ఆర్జించాడని అభిప్రాయము,

నీవరులన్‌ = (నీవారధాన్యాన్ని) అనిగాని, నీ వరులన్‌ (నీవు పండించిన వరు లను) అనిగాని విరిచినప్పుడు ఒక్క చిక్కు కలుగుతుంది, ఏమిటంటే__యతి భంగం, కౌవి వేదంవారు తమ వ్యాఖ్యానంలో ““నీ వరుల నోదె పాటు చేసితివి= నీవు పైరు కౌవించిన కీర్తి సస్యములను కోతకోసి ఓదెలు కావించితివి;ి అనగా...” అని విశే షార్టం చూపించారు. అనగా, యతి భంగాన్ని వారు లక్యపెట్ట లేదన్నమాట. దీనికి కారణం : అందమైన విశేషార్థం సాధించినప్పుడు ఇలాంటి స్వల్చ్ప వ్యత్యాసాలను పాటించ రాదన్న ఉదార భావమే అనాలి.

కీర్మి మొలకలు అనడానికి ఆముక్తమాల్యదలో కృష్ణదేవరాయల (ప్రళంన యందు ఈ కింది ( 142) పద్యం చూడండీ :

హృదయోల్లానము ఆ-1. 81 అలుకన్‌ ఘోటక ధట్టికొ ఖరపుటీ హల్యన్‌ ఖురాసాని వు చృలు నో దున్ని, చల చృమూ గజ మదొాసార ప్లుతిన్‌ గీర్సిపు ష్కలనన్యం విడి యేకథొటి శిరా! కట్టించి తౌ దృష్టి శే దులఖా నో(గ్ర కపొల మర్థప హరిద్బూ జాంగల శ్రేశికిన్‌, వొఠాంతరొలు : కే. అట్టి పట్టుల కరిగి సీ వరుల యోడు పాటె చేసితి వనుట....... ఓడుపాటు = అపజయము పొలా చేశా వనడము, దీవిలో వ్యవసోయ నంబంధనుయిన అందము లేదు. జబ, ఘోరారి గళరక్తథా రాతినృష్టిచే...... అతివృష్టి పంటలకు హావికరము; కాబట్టి ధారాళవృష్టి అనడమే మంచిది. అలంకొరము రూపకము, శ్లేష. ఒకరు వోయిన దెన కొశరు వోనక పొణ నరిపీరులకు దొహగరిను మంచె, గడగడ వడి నల్లడల శరర ఫీలిం జెందిన వారి పై జెనముట పుట్టె, మున్నాడి మయెలగోలు మూకల. బోట్లాడు పరుల మై బాటల ప్రభలు మీజిం జేగ దెచ్చుక కొంత సిగ్గున నెదిరించు రాజుల యొప్పు వీరము దొలంగెం చెగువ తోడుత ధరియించి తీవ తాప భరిత రూటొ&ీ విజముఖ పిభల సీర నీవు ఘర్మార్క విస్పూర్తి నెజపునపుడు నమర నిశ్శంఠ రఘునాథ సాహసాొంక. క్తర్‌ నవి ఎండలవలన జనులకు దాహము, చెనుట, కంది పోవుట, వీరనము కలిగిన ప్లే, రఘునాఠువి వ్యీవ దృష్టుల వల్ల శ్యకువులకు ఆ యవస్థలే కలిగాయని వర్ణన. (క

02 విజయవిలాసము ఆ-1. అర్జము ;

సమరనిశ్శంక రఘునాథ సాహసాంక = ఓ రఘునాథరాజా: తెగువ తోడులకా ఇ సాహ సముతో, త్మీవతాస భరిత = త్మీవమైన కొక (వేడి తో నిండివ, రూక్ష = తీక్షణమైన, అక్షీ = కన్నులు (చూపు), ధరించా = కలిగి. విజముఖ = సీ ముఖము యొక్క, పభల పేరకా=కాం తులనే పేరుతో (ఆనెపషముతో అన్ననూట), ఘర్మ అర్క విస్ఫూర్తిక = ఎండ కాలపు సూర్యుని యొక్క (ప్రకాశమును, నీవు నెజపునప్పుడు = (పసరింప జేసినప్పుడు __(అనగా వేసవి ఎండవలె తీక్షణమైన దృష్టులతో నీవు చూచినపుడు),

౧. ఒకరు పోయిన దెసకు ఒకకుపోవక, పాలు = పారిపోవుచుండు, ఆరివీరులకున్‌ = శ(శుళారులకు, దాహగరిమ = ఎక్కువ దప్పి, మించెన్‌ = కల్లెను:

౨ గడ గడ వడఃకి, నల్లడంకు = ఏ దిక్కుక్రై సను, ఏ/గళ = పోవజాలక, భీతి( జెందిన వారిపైన్‌ = భయపడి నిలిచిపోయిన శతువుల మీద, చెనుటపు'టై;

౭, మున్నాడి = శ్యశ్రువులలోనుంచి ముందుకువచ్చి, ఎలగోలు మూ,కలకొ = (రఘు నాథ సేనలోన్సి ముందునడిచే దండుతో పోట్లాడు, పరుల మైకా =ళ్యతువుల శరీరములందు, పొాటల(ప్రభలు జ (గాయములరదక్తము వలన ఎర్రని (కందిపోయిన) కాంతులు మీటెకా = ఆళిశయించెను;

౪ చేగ (చేవ) = బలము __ ఇక్కడ పౌరుషము, తిచ్చుక = తెచ్చుకొని, కొంత సిగ్గున = (ఇంశకు ముందు అపజయము పొందిన వారు కాబట్టి) కొంత సిగ్గుపడుతూ, ఎది రించు రాజుల, ఒప్పు = అందమూ, వీరము = పరాక్రమమూ, తొలంగె జ అంతరించి బోయాయి;

ఎండ వేడిమి వల్ల విర్వీర్యులయినట్టు అని భావము. తొత్సర్యాము :

చెటొక పిట్టగా పారిపోతుండే ళషతురాజులకు దాహమెక్కువయింది. భయముతో ఎటుపోవడానికీ తోచకుండా ఉండే వారికి చెమటలు పుట్టాయి. ముందుగా వచ్చి రఘునాథ రాజు నైనికులతో పోట్లాడే కత్రువుల శరీరాలు ఎరగా-కందిపోయాయి. పౌరుషము తెచ్చుకొని ఎది రించిన రాజుల ఠీవీ దర్చమూ ఆంతరించాయి. ఈ దురవస్థ ఆంకా రమునాథరాజు వేసవికాలపు షూర్యునిలాగా తీక్షమైన చూప్పలతో చూచినందువ న్‌ కలిగినదే. బిలేవము ;

నాలుగో సీనచరణంలోని రాజులు ఇంతకు ముందు అపజయంపొందిన వారని థ్వవని, కాబజ్లే కొంత సిగ్గుతో పౌరుషము తెచ్చుకొని ఎదీరించారని భావము,

హృాదయోల్లానము ఆ-!, 83 “రాజు” అంటే చంద్రుడు అన్న ఆర్థంగూడా ఉంది; పద్యంలో 'ఘర్మార్క విస్ఫూ ర్తి" (వేసవి సూర్యుడి ప్రకాశము) ఉంది, సూర్య చంద్రులు ఇద్దరూ ఉండడం వ్యాభాతలకు గిలిగింతలు కలిగించింది. వేంకటరాయళాన్తిగారు “రాజుల = (ఎదిరి దొరల యొక్క (చంద్రుల యొక్క అనియు” అని అర్థం చెప్పారు. బులుసు వారు గూడ ఆలాగే “రాజులు = ళతురాజులు, చందులూో అని అర్థం చెప్పారు. సూర్యుడున్నందువల్ల చంద్రుల ఒప్పూ వీరమూ పోయాయన్న సౌగ సున్నట్టు భొవించారు. కాని, ఇది నేల విడిచిన సాము అనాలి, చం్యదులు అన్న ఐహువచనాన్ని గాని, ఒప్పూ వీరమూ అన్నమాటల చందపరమైన పొందికలు గాని, మనము సమ రించలేము. చేమకూరకవి కవితా నియమాలనుబట్టీ చూచినా, ఈ చందులన్న భావము అతనికి లేదనే చెప్పాలి. కవి (ప్యకమ్మపియుడు. ముఖ్యంగా సీసపద్యాలలో చాల పట్టుదలతో (స్మక్రమము పాటించేవాడు. ఒక సీసపొదములో ఏలాంటి సౌగసో, శ్లేషో ఉంటుందో, తక్కిన సీసపాదాలలోనూ ఆలాంటి సౌగనునూ, శ్తేషనూ ఉంచకుండాపోడు, “రాజులు = చం(దులు' అన్న సూచనవంటి ఏర్పాటు మొదటి మూడు సీసపాదాలలోనూ కానరాదు. కాబట్లీ ఈ అభ్నిపాయం కవికి లేదని విర్షారణ చేయవచ్చును. ద ధి పాఠొంతరొలు

1. తెగువ తోడుత ధరియించి తీవ్రకోవ భరిత రోషాగ్ని నియమిత (పభలపేర నీవు ధర్మాత్మ విస్ఫూ ర్తి నెరపునపుడు-- ఎూతీరుపతి వేంకట కవులు, బి, తెగువ తోడుత ధరియించి తీవ కోవ భరిత రూట్‌& నియమిత _పభల'పేర నీవు ఘర్మార్క విస్సూలర్థి నెజపునపుడు... _ జ వేదముచారి పాఠము, శీ వేదము వేంకటరాయళాన్తిగారు ఈ పాదములో '"'తీవకోప. . .[పభలసేరనొఆంటే, “ఉ[గమయిన కోపముతో విండిన తీష్షమైన కంటియందు బద్దమయియున్న కాంతులనెడు నెపముచేత”ొఆని అర్థం చెప్పారు,

84 విజయవిలానము అ..!. బులుసువారు “ఎక్కున కోవముతో నిండిన వాడిచూపుల యందు దిర్ధమైయున్న కొం తులనెడి పేరితో.__కొంతుల నెపషమున”ొ అని అర్థం ఇచ్చారు. అలంకారము : అపహ్నతి, తలలు వీడగ వాయు ధరణీశ్వరులం జూచి యంటి వెన్నాడని యట్టి మహిమ, పడిన యేనుంగుల పక్కల కొది,గిన రాజుల జూడని రాజనంబు, జళిపించు చంద్రహానములు పొజంగవైచి (మొక్కువారలమీంద 'మొనపు కరుణ, బెత్తురు గనుపట్ట హత్తిన ఫీలిచే, గలవరించిన వారి. గాచు గరిమ, మెన్న6 దన మీద బలముతో నెనసి మొనసి విజబుగు రొణువ. బొమ్మను వీరవరుని కీర్తిగంటివి; జగదేక కీ ర్త్సనీయ నమర నిశ్శంకఠ రఘునాథ సాహసాంక. క్తి అరము : భి నమర విశ్శంక రఘునాథ పాహపాంక .., ౧. తలలుజ తలజట్టు (శలపాగలు) వీడ(గకా == వీడిపోవునట్లు, పాలు = పారిపోవు, ధరణీళశ్వరులకా = శ్యతురాజులను, చూచి, ఆంటిఐ వెంబడించి, వెన్నాడనటి = తరుమనటి, స! బ్‌ మహిమ = గొప్పతనము, ౨ పడిన ఇ చచ్చివడివ, ఏనుంగుల (వక్కలప, ఒదిగిన ఇ దాగుకొనడానికి చేరిన, వాణాలకా ఇ శ|తురాజులను, చూడని = కన్నె శ్రీ ఆయినా చూడని, రాజసంబు = రాజఠీవి. తి. జళిపించు అ చేతిలో ఆడించుచున్న, చం[ద్రహాసమురిను = కళ్తులను, పాజ(గవై చి, (యొక్క వారలమీ,ద, మొనపు = చూప్పనట్టి, కరుణ.

హృదయాల్లానము ఆ...1, త్రిక

ఇ. నెత్తురు, కనుపట్టికా ౬ కనఐిడగా, హా త్తిన జు కలిగిన, ఖీతిచే, కలవరించినవారి ఇ కోభపడుకున్న వారిని, కాచుజ రక్షించే, గరిమ = బొదార్యము,

ఎన్నన్‌ జ (ఆ మహిమ, రాజసము, కరుణ, గరీమ _ ఈ గుణాలను) స్తుతించేలాగ, తఈతనమీ(దన్‌, ఎనస్‌ ఆ తలవడి, మొనసి = విజృంభించి, విజుగు ఇ చెదరిపోయిన, రాణునన్‌ ఇ శతు నై న్యమును, పొచ్మును = తొలగిపొండని. విడిచి పెట్టిన, వీరవరుని ఇ వీర శ్రేస్టుడన్న, కీర్తిన్‌ కంటివి జు కీర్తీనార్దించినావు, జగత్‌ ఏక కీర్వవీయ ఇ లోకమంతా కీర్తించదగినవాడా. తాత్పర్యము :

యుద్ధములో తన్నెదిరించిన వారైనా, పారిపోతున్నప్పుడూ, దాగోడానికి ప్రయళ్నిన్తు న్నష్పుడూ, దండం పెడుతున్నప్పుడూ, ర క్రలీతితో షోభపడుతున్నస్పుడూ వారిని విడిచిపెడుతూ రఘునాథరాజు జగత్‌ (పభ్యాతి పొందాడని భావము. వోలేవము :

పారిపోతున్నవారివి, పూరిగరచినవారిని, కత్తులుపారవై చి మొక్కుతున్నవారిని, భీతితోకలవరి సున్నవారిని, దాగొనడానికి (ప్రయత్ని సున్నవారిని విడిచిపెటడం నళ్‌

వాక అటో ట్‌ కూరుల ధర్మం. ఆ ధర్మాన్ని రఘునాథుడు పట్టుదలతో పొటిస్తాడని ప్రఖ్యాతి. తిక్చటయాడు $

“సమర్‌ నీళ్ళంక రఘునాథళసాహసాంక* అన్న మకుటంతో ఉన్న ఈ ఏడుపద్యాలూ ఆంకితమిచ్చే సమయములో చెప్పడం కొంత ఆప్రస్తుతంగా కనబడుతుంది. బహంశః ఈ పద్యాలు రఘునాథుడు ఒక మంచి యుద్దవిజయం సాధించి వచ్చినప్పుడు మనకవి విడీగా రచించిన (ప్రశంసా పద్యాలు కావచ్చును. వాటిని ఏ లేఖకుడో ఈ అంకితమిద్చే సన్ని వేశంలో ఇరికించి ఉండవచ్చును.

ఆ కారణముచేతనే గాబోలు, మా॥ వేంకటకృష్ణమాచార్యులవారు. 1858లో పరిష్క రించి ముద్రించిన విజయవిలాసములో ఈ ఏడు పద్యాలూ కౌనరావు. అనగా 88 వ పద్యము శరవాత 'అని విన్నవింప...' అన్న 47 వ పద్యం చదవాలన్న మూట. అస్పుడు (గ్రంథము లోని విషయగమనము కుంటుపడకుండా సాఫీగా సాగుతుంది. అనగా,

“*.-లెచ్చితి కొన్సు పరిగ్రషాంపుము య్యా రఘునాథ భూప రసికాగ్రణీ మామళక కొన్య కన్యశన్‌”

అని కవి అన్నతరువాత “ఆని విన్నవింస జిత్తము ననలొత్త( బరిగ్రపాంచి. ...*

కన్న పద్యముతో కలిపీ చదవాలి.

86 విజయవిలాసము ఆఅ-1. అని విన్నవింపం జీత్తము నన లొత్త( ఐర్మిగహించి నాపై నింతిం తనరాని వఠత్సలత్వము కనిపింప(గ హర్షభర విఠస్వర ముఖుడై, న! అర్థము ఫి అవి విన్నవింపన్‌ (పై 88 వ పద్యములో “*పరి[గ్రహింపుమయ్యా. . .......మామక కావ్య కన్యకన్‌) అని వేడు కొనగా, చిత్తము జు కవియొక్క మనస్సు, ననలు ఒత్తకొ జ పుష్పించినట్లు (నంత సించివట్లు), వరి(గపాంచిజస్వీకరించి, నాపైక, ఇంతింత, అనరాని, వత్సలత్వము == వార్సల్యము (ప్రేమ), కనిపింప(గన్‌ == కనిపించునట్లు, హర్షభర అ సంతోష ఆతిశయముచేత, వికన్వర జు వికసించిన, ముఖ(డ్రై = ముఖము కలవాడై,........ -రౌజూ ఈ క్రింది విధంగా అన్నాడు. బిలేనము : వత్సలత్వము అనగా ఆవుకి దూడ యందలి (ఢ్రేను నంటి యేమ. అనగా "పెద్దవారికి పిన్నలయందుగల (యేమ. రాజు ముఖమున కౌనవచ్చిన హర్షము, అట్టి వాత్సల్యముచేతనే (కాని తన యోగ్యత కాదు) అని భావించి కవి తన నిగర్వి లక్షణ మును వెల్తడి జేశాడు. నిన చివరను రాజు “హర్షభర వికన్వర ముఖు(డ” నట్టు కవి చెప్పాడు కౌబిట్టీ, పైని చెప్పిన “చిత్తము ననలొత్తొ అన్నది రాజుకికాక కవికే అన్వయించడము న్యాయము. కవి(ప్రశ౦ంస ఠలనయిన మిమ్ముగా తను. గొలువ నంటి; కృతు లొకరి కీను, మీక యంకితము లంటి, పలికిన ప్రతిజ్ఞ చెల్లింప షలదె యిట్లు 1 వాజ్నీయమ రూఢి నీయంత వాండికేండి. క్షి (48, 48.50,51___ ఈ వద్యములు రాజు కవిని గూర్చి చెప్పినవి).

హృదయోల్లానసము ఆ]. 87 అర్థము ఫి

కలనై నన్‌ = కలలోనై న, మిమ్ముగాక (రఘునాథునిగాక అవి), అన్యున్‌ = ఇకరుని,

కొలువను + అంటి = సేవింపను అని శపథము చేశావు, కృతులు =నీవు (వ్రాసిన కావ్యములు, ఒకరికి = ఇంకొకరికి (ఇతరులకు), ఈను ఇ అంకితము ఇవ్వను, మీకె (రిఘునాథునికే), ఆంకితములు, అంటి (వి) = పైలిజ్జ చేశావు, పలికిన పళిజ్జ ఇ చెప్పిన మాటను, (చేసిన శపథమ్యు, ఇట్లు జ ఈ విధంగా, చెల్లింప వలదె = నిలుపుకో వలదా 1 (చాలచక్కగ నిలుపు కున్నావు అని భావము), వాక్‌ నియను రూఢిన్‌__వాక్‌ = పదముల యొక్క, నియమ == కట్టు బాటునందలి, రూఢిన్‌ = పైసిద్ధి యందు. నీయంతవాండు ఇంక పిండి (ఆనగా రూఢియైన పదవియమమున, అంటే $8విత్వమలో శద్ది ప్రయోగ న్రైపుణ్యమున, ఈ కవిని పోలినవాడు లేడని భావము.

బిలేవము :

అప్పుడప్పుడు, (ప్రసంగములలో చేమకూరకవి ““నే నింకొకరిని కొలనను” అనీ; “కృతు లింకొకరి కివ్వను” అనీ అనేవాడని మనము ఊపొంచుకోవాలి. ఇటు వంటి (ప్రసంగాలు రావాలంపే, ఇతర రోజులు మనకవిని తమకొలువులోనికి రావల సిందనో, తమకు కృతులను అంకితము చేయాలనో కోరి ఉండవలెనని గూడ మన మూపాొంచు కోవాలి.

వేదం వారు “వాక్‌ నియను రూఢిళా = మాట యొక్క నిశ్చయము యొక్క స్థాపన యందు... పలికిన (పెలిజ్ఞను నెరవేర్చుట యందు అనుట" అని అర్ధము చెప్పారు. దానికే బులుసువాలు “'వాళ్నీయమ రూఢిజా = మాటల నిలుకడ యందు" అని సూక్మముగా చెప్పారు, అంతమ్మాతమే అర్థమైతే, పద్యములోని మూడవ చరణానికీ, నాలుగవ చరణానికీ అర్ధము ఒక్క కే అయి, పునరుక్తి దోషము కలుగు తుంది.

ఈ పద్యంలో చమత్కార మిక్కడే ఉంది. మూడో చరణంలో ఉన్న భావాన్నే కొంచెం (పొఢంగా చెప్పినట్లు కనదిడుతూ ఈ నాల్గో చరణం కవికున్న (ప్రధానమైన కొవ్య గుణాన్ని శ్లేషరూపంగా (ప్రకటిస్తుంది.

మనకవి (ప్రసిద్ధ వాగ్‌వై భవము కలవాడని అతవి సారంగధర చర్నితలోని “పసిద్ధవాగ్విభవ నుధాసార జనిత...” అన్న ఆశ్వాసాంత గద్యవల్ల తేటపడుతున్నది. కాబట్టి వాజ్నీయమ రూఢికి పదనియమ (పసిద్ధి అని అర్థము చెన్పడం సమంజసము.

88 విజయవిలానము ఆ... వొతాంతరాలు : (1) వలికిన ప్రతిజ్ఞ బెల్లింప వలయునంటి శా వంకట కృష్టమాచారిగారు.

ఈ పాఠంలో మొదటి మూడు చరణాలలోనూ మూడు కవి విశ్చితాభిప్రాయాలు చెప్పి నట్టవుతుంది, అప్పుడు నాలుగోచరణానికి వేదంవారూ, బులుసువారూ చెప్పిన “మాట విలకడ'” అన్న ఆర్థం సరిపోతుంది, పునరుక్తి ఉండదు. ఆపైని “పదనియమ (పనిద్ధి” అన్న అర్జం శ్లేష నల్ల సాధించ వచ్చును.

(2) వాబ్నీయమ రూఢి నీయంత వాడు లేడు, అలంకొౌరోం ;

శ్లేష, అను(ప్రాస.

వాసించు( గవిత చెప్పిన;

వీసర వో వొఠట; భక్షివిక్వానంబుల్‌

నీ సొమ్ములు; సామాన్యు(డ వే ?

నూర్యవర ప్రసాది విజ్ఞ్ణగమెలుగకా, శ్రీ అర్జము థి

కవిత చెప్పిన౯ా = వీవు కవిత్వము చెప్పిన యెడల, (అది) వాసించుకా = సరిమళించును._ అన్ని దిక్కులను వ్యాపించి అందరినీ ఆహ్లాదమున ముంచును, (వాన్‌ జ ఆధిక్యము, ఇంచుక == మనోహరముగా కనుపించును, ఆనిగూడా (్రహించవచ్చుమ) ; ఒకటకా ఇ ఏరసమును వర్ణించుట యందైనా __ ఎట్టికస్టములైన కవితా సన్నివేశము లందైనా, వీనరపోవు = వెలితిపడవు, సమర్షతతో రచిస్తావు; భక్తి విశ్వానంబుల్‌ నీ సొమ్ములు ఇ రాజునందు భ క్తివిశ్వాసము మాత్రమే కాక, పాశ్రాచి వర్ణిత విషయాలందును భక్తి విశ్వాసములు (అనగా సహజ ఉచిత వర్ణనలు చేయట) నీ సొమ్ములు, ఈజగ మెటు(గకా జ ఈ (ప్రాంతముల వారందరికీ తెలిసినట్లు, సూర్యవర(ప్రసాదివి ఇ సూర్యుని వరమునలన పుట్టినవాడవు, పామాన్యు,డవే (అసాధారణ (పతిళ గలవాడ వన్న మాట. తౌత్భర్యొము ;

సీవు కవిత్వం చెప్పుతే అది మంచి పరిమళంలాగ నభామండపమంతటా వ్యాపించి అందరినీ సంతో షపెడుతుంది. లక్షివిశ్వాసాలు వీ సొమ్ములు, నీవు సూర్యవర (వ్రపాదివి;ః సామాన్యుడవు కొవ్వు.

హృదయోల్లానము ఆ-1. 809 ఎలేవము : రఘునాథుడికీ, ఆ కాలములోని కవులకూ కవిత్వము పరిమళించునట్లుండవలె నని ఒక గాఢమైన అభిప్రాయ ముండేది. ఆనాటి చెంగల్వ కాళకవి కవితను “ఒక్కొక్క యెడం దాని నెక్కాన విరజాజీ నరము లెల్తిన రీలి బరిముళంప ........” వలయునని సూచించాడు, రఘునాథరాజే కవిత్వ స్వరూపములు వాల్మీకి చర్మితలో “చెప్పవలె ఠప్పురంబులు కుప్పలుగా బోసినట్లు, కుంకుమను 'పైవై గుప్పిన (కియ, విరిపొట్లము విప్పినగతి, ఘుమ్మనన్‌ గవిత్వము నభలజా” అని నిర్దేశించాడు - ఆ భావమే “వాసించు కవిత చెప్పిని అన్నపుడు ఉందనడం సమంజసము. పూర్వ వ్యాథ్యాతలు వాసి= చేదము, ఇంచుజా = మనోహరముగ ఉండును అవి అర్థం చెప్పారు. అంటే మన కవి కవిత్వం ఇతర కవుల కవిత్వానికి భిన్నంగా (ఒక (ప్రత్యేక గుణంతో) ఉంటుందని భావము, శాజుగారియందు భ క్రివిశ్వసా లెంత గాఢంగా ఉన్నాయో ఈ పీఠికలోని (ప్రతి పద్యము రుజువు చేస్తుంది, ఈ పద్యము వేంకటకృ షమాచార్యులవారి 1808 ముద్రణలో లేదు, థ్‌ ణి క్స్‌ వాసించు = పరిమళించు అను అర్జానిక్‌ (ప్రమాణము “అమయ్యంబగు సొంపరాయని తెలుంగాధీళ కస్తూరికా భికైదొనముచేయరా ... వరగంధర్వాప్సరో భామినీ వటోజద్వయ కుంభికుంభముల పై వాసించు దద్‌వాననల్‌” ఆ శ్రీనాకుడు ప్రతి పద్యమునందు( జమ త్కృృతి గలుగం జెప్పనేర్తు: వెళ్లెడ బెళుకౌ రఠృతి వింటీ మపారముగా; ఉ&తిలో నీమార్ల మెవరికికా రాదు నుమీ. ర్‌0

90 విజయవిలానము అ! అర్థమూ శి

ప్రతి పద్యమునందు౯కా, చమత్కృతి ఇ శబ్దంలోనో అర్హంలోనో భావంలోనో చమక్కా రము. కలుగకా, చెస్పనేర్తువు క కవిత్వముచెప్ప సమర్దుడవు, ఎల్లేడకా ఇ అన్ని విషయముల (వర్ష నల) యందునుఎసద అ రసన భావ అలంకారాది అన్ని విషయములందును, బెళుకు బొ = ఫాగవైన, కృతికా == నీ కావ్యమును, అపారముగాన్‌ == హద్దులేకుండా (ఎన్నోసార్లు), వింటీమి ఇ వినజాలితిమి; నీమార్గము జ నీ కవిశాపద్దతి, కీతిలోళా = అంధ్ర ప్రపంచములో, ఎవరికిన్‌ రాదు సుమీ. తాత్తృర్యాము :

నీవు రచించిన ప్రతిపద్యములోను ఏదో ఒక చమక్కారముంటుంది. అన్నివిధాలా రమ్య మైన నీ కవనము అనేకసార్లు విన్నాము; దానివల్ల మాకు కలిగిన అభిప్రాయ మేమిటంపే ; ఆంధధ్రలోకంలో నీ కవన పద్ధతి ఇంకెవ్వరికీ లభ్యం కాదని. వోళేవము :

“ఎల్లైడ బెళుకౌక్ళతి వింటిమి అపారముగాకణ” అంకే పూర్వ వ్యాఖ్యాతలు “అన్ని విషయముల యందును మెరుగైన ఇతరుల కృతులను లెక్కలేక విన్నాము. కొని, కీతిలో సీ మార్గమెవ్వరికి౯ రాదు సుమో అను మాటలతో అన్వయించారు. ఇక్కడ కృతికి బహంవచనార్థమున్నూ, “ఎల్లెడ బెళుకౌ” అను విశేషణమును ఇతరుల కవనమునకు చెప్పడమూ, “అపారము” అం పే లెక్కలేక అని చెప్పడమూ ఆలోచించ దగిన విషయాలు.

కళాప్రపూర్ణ వేదం వేంకటరాయశాన్త్రిగారు తమ “ఆముక్త మాల్యద-సంజీవనీ వ్యాఖ్య పీఠికలో శ్రీ కృష్ణదేవరాయల కవిత్వం గురించి చెప్పుతూ, “ముక్కు, తిమ్మనార్యుని పలుకుల ముద్దును, చేమకూర పాకరుచులును, పాండురంగవిజయుని దిట్టకనమును ఒరులకురావు; కొన వారితో పోటీవలదు” అని ఈ అభిప్రాయాన్నే (ఫ్రకటించారు,

అభినవ భోజుదైన రఘునాథుడు చేసిన ఈ (ప్రళంస చేమకూర కవికి ఒక (పకిజ్ఞవంటిది కాక తప్పదు. ఏ పద్యం చూచినా ఈ మాటలు జ్ఞాపకానికి రాక తస్పవు. కాబట్టి రాజు అన్నాడన్న మాటలు సుస్పష్టంగా తెలిసికోవడం అనవసరం,

ఆయినా ఈ పద్యంలో “అపారముగ”ఆన్నమాట సంతృప్తికరంగా అన్వ యించడం లేదు. దీనిలోని “కృతి”అన్నది మనకవిదాః ఇతరులదా? అదీ సందిగ్ధం

వృాదయోల్లానము ఆ..!. | గానే ఉంది. అందుచేతనే పాఠాంతరాలు చూడడం మంచిది. రాజు మాటలలో అర్థ గౌరవము కనబడాలి అని వేరే చెస్ప నవసరముండదు. ఫొతొంళతరాలు :

1. (వతివద్యమునందు. జమ త్కృతి గలుగం జెప్పనేర్తు వెళ్లు. గృతి వె కృత పొఠము బాఢముగా............ ఎ తిరవతి వేంఠట కవుల పాఠము ఇక్కడ “ఆపొరముగా'వల్ల కలిగిన చిక్కు పోయింది. “ఎక్లేఖ' అన్నది, వై కృత పాఠము” అన్నది రెండు కొత్తమాటలు వచ్చాయి. కొందరు సంస్కృతము, [పాళృతము, వైకృళము అని, భాషకు మూడు శాఖలు చూసించారు. దీనిలో వైకృళ నున్నది తెలుగు, దేళ్యము. వైకృత పాఠము అంటే తెలుగు రచన అన్నమాట. రఘునాథుడి నభలో సంస్కృళా వికి ఎక్కువ ప్రాబల్యముండేది. ఆ రోజులలో తెలుగు కవిత్వాన్ని వైకృతపాఠము అన్నందుకు అశ్చర్యపడ నక్కరలేదు; మనకవి రచనలో ఉన్నంతగా జాతీయ చమత్కారమూ, తెనుగు శ్లేషలూ, మాటవిరుపులూ, మొదలైన సొగసులు మరేకవి రచనలోనూ లేవని ఆంధ్ర సహ దయులు అంగీకరించారు. కౌబట్టి _ తిరుపతి వారి పాఠానికి “కృతియందు, వైకృత పాఠము (తెలుగు రచన, బాఢముగా _ విశేషముగా _ (ఉపయోగిస్తూ), (ప్రతి పద్యమునందు, ఎళ్లేళా _ ఏ రూపంగా నయినా (శబ్దరూపంగానో, అర్హరూపంగానో, భావరూసంగానో), చమత్కృతి గలుగళా చెప్ప నేర్తువు, ఓతిలో సీ మార్గ మెవరికిన్‌ తాదుసుమీ” అని ఆర్డం చెప్పాలి. మన కవి కవిత్వాన్నీ గురించి రెండు మాటలలో చెప్పాలంటే తెలుగు పదాల శ్లేషలతోనూ మాట విరుపులతోనూ మనో హరంగా ఉంటుందనీ, ప్రతి పద్యంలోనూ ఏదో చమత్కారము ఉంటుందనీ అంటాము, అ ఠెండు లశ్షణాలకే ప్రాధాన్య మిచ్చింది తిరుపతివారి పాఠం. ఆది ప్రళ్యక్షరసత్యము, £. మరొక పాఠాంతరం... 24+ భెప్ప నేర్తు వెళ్లెడ బెళుక్రై కృలతి పాళము బాథముగా.... = వేంకట కృష్ణమాచార్యులు, పాఠలేదాలన్నిటిలోనూ కనబడుతున్న ముఖ్య విషయం (ప్రతి పద్యములోనూ చను త్క్ఫతి ఉంటుందనీ, చేమకూర కవి కవిత్వ పద్దతి ఇంకొకరికి రాదనీ, నాటినుండి. నేటి దాకొ కవి పండిత (ప్రకొండు లందరూ అంగీకరించారు = అవిశిలాత్షరాలు.

92 విజయవిలానము అ_1. కత ధర్య్మమ్మె కద నీకు. గలది మొదల, దమ్ములు సుతుల్‌ హితులు గూడ మమ్ము గొలిచి, లిపుడు కృతియును జెప్పి మా కింపొనర్చి తొకటం గా దన్నిటను (బయోజకు(డ వీవు. త్‌ే అర్థము | సీకు, మొదలన్‌ = కొలుతనుండి కలది ఇ ఉన్నది, క్షతధర్మమ్మె = శూరుల ధర్మమే. కదా, రమ్ములు, సుతుల్‌ = కొడుకులు, పొతులు ఇ స్నేపొతులు, కూడన్‌ = కూడి యుండగా, మముకా కొలిచితి ఆ మా ఉద్యోగములో ఉన్నావు. ఇపుడు, కృతియున్‌ = కావ్యమును కూడా, చెస్పి జ అంకీతమిచ్చి, మాకు, ఇంపు ఒనర్చితివి 2 సంతసమును కూర్చితివి, ఈపు = నీవు, ఒకట(గాదు, అన్నిటను, ప్రయోజకు(డవు = ఉపయోగ మైనవాడవు. వికేవము : చేమకూర వేంకటరాజు శూ్యద్రకులమున పుట్టినవాడనీ, కొంత కాలము కత ధర్మముతో వై న్యములో ఉండి, ఇప్పుడు కావ్యవ్యాసంగములో ఉన్నాడనీ, తమ్ముల తోను కొడుకులతోను రాజోద్యోగములో ఉండేవాడనీ, ఇప్పటికి కొంత వయసు మళ్ళిన వాడనీ దీని వలన తెలు స్తుంది. అని నుధా మధు రోక్తుల నాదరించి మంజుల పదార్థ భూషణాంబర కదంబ కరి తురం గాది వాహ నోత్కరము లిచ్చి న న్నసాధారణముగ మన్నన యొనర్చ, ర్‌లి ఈర్ణము ? అని (అనగా 48 నుండి 5! వరకు కలమాటలను చెప్పి, సుధామధుర ఉకులన్‌ ఆద రించి జ అన్భుతమువలె తీయనైన మాటలతో సత్కరించి, మంజుల. .....ఉత్కరములు _ మంజుల = మనోహరములై న, పదార్థ జ వస్తువులు, భూషణ ఆ నగలు, అంబర = నస్రములు, (వీటి) కదంబ = నమూహములున్నూ, కరి జు ఏనుగులు. తురంగ జు గుర్రములు, ఆది = మొదలైన, వాహన, ఉత్కరములు = సమూహములు, ఇచ్చి. నన్ను, అసాధారణముగా == ఇతర కవులకు చేసిన దావికన్న ఎక్కువగా, మన్నన ఒనర్చన్‌ = గౌరవించగా,

హృదయోల్లానము ఆ-1. 93 టికేవము :

ఇక్కడ పదార్ధభూషణ అంబరములు ఐహుమకులుగా ఇచ్చారనీ, కరితురం గాది వాహనాలతో ఉత్సవము చేశారనీ భావించవలెను.

“న న్నసాధారణముగ మన్ననయొనర్పజా”-దీవిలో ఆసాధారణమం టే “సాధార ణంగా కవులకుచేనే మన్ననకంకే హెచ్చుగా" అనేకొదు. రఘునాథుడు చేవమకూర కవిని చాల సన్యానిస్తూ ఉండేవాడు. కొబక్షే “నన్ను నడిపిన బహుళ సన్మానమెంచి అని ఇంతకు ముందు 10 వ పద్యములో అన్నాడు. అందుచేత ఈ అసాధారణ శద్దంవల్ల ఆ బహుళ సన్మానాల నన్నిటిని మించినటువంటి సన్మాన మనిగూడ అనాలి.

అభినవ భోజరాజ బిరుదాంకు(డు శ్రీరఘునాథ శౌరి నకా శుభమతి నేలినందులకు నూడిద చేసితి నౌర । మిక్కిలి౯ సభల గణింప మన్నన లొనర్బె( (బబంధము నింత యుత్త్వమ (వళునకు నంకితం బొనరుపం గలిగం గద యంచు వేడుకజా, రతి 5డీ వ పద్యములో రాజు కనివి ఆసాధారణముగ మన్నన చేశాడు, దాని ఫలితంగా కవి ఈ58న వద్యంలో ఊహించుకుంటున్నాడు. అర్థము న

జొర 1 = ఓనో ; ఎంతగొస్ప విషయము, మిక్కిలికా కా ఎక్కువగా, నభలళా ఇ వండిళఈ సభలలోనూ రాజొస్టానాలలోనూ, గణీంపకా = గొరవించేలాగ, మన్నన ఒనర్చె౯్‌ ఇ (నన్ను ఈరాజు) గౌరవించాడు, ఇంత ఉత్తమ (సభునకుకా ఇ ఇటువంటి ఉదారబుద్ధిగల (పళువుకు, (నా ప్రబంధము, అంకితంబు, ఒనర్బన్‌ ఇ ఇచ్చుటకు, కలిగెజాగద ఇ అదృష్టము కలిగిందికదా, అంచు, వేడుకళొ = ఉర్పాహముతో, అభినవ భోజరాజ విరుదాంకు(డు జకొల్త భోజరాజు అన్నబిరుదుగల , శ్రీరఘునాథ ళౌరికిళా = రాజుకీ, శుభమతిళా = మంచి మనస్సుతో, ఏలినందులకు = నన్ను పాలించినందుకు, సూడిద చేసితిని -కౌమక ఇచ్చాను. తొలత గ్గ రయు :

ఇఈర పండిత నళలలోగూడ నన్ను గౌరవించేలాగ ఈరాజు నన్ను ఆదరించాడు. ఇటువంటి (పళువు కంకితం ఇన్వడమొక అదృష్టమే అని కొనుక చేశాను. అని కవి తనలో అనుకున్నాడు.

రశ విజయవిలాసము అ-!. బిలేవము అభినవ భోజరాజు : కొన్ని శతాబ్దాలకు పూర్వం ఉజ్జయినీనగరం పాలించిన భోజరాజువలె సాహస బొదార్య పాండిత్యాది మహాగుణములు గలిగి ఈరోజులలో ఉన్నరాజు-అన్న దే రఘునాథుడికి బిరుదు. వొతొంతలొలు : (0) ౧.౨౨ శ్రీకమునాథ ళౌరికిళా శుభమతి నేలినందులకు నూడిద చేసితి సౌర | మిక్కిలిన్‌ నభల గణీంప మన్నన యొనర్ప( (బబఐంధము .. .... ఎ వేదంచారి పాళము. ఇక్కడ ““గణింవకా'”, “మన్నన యొనర్చన్‌” రెండూ ఒక్క అర్థాన్నే ఇస్తాయి (2) శుళమత నేలినందుననె సూడిదజేసిన నౌర : మిక్కిలి౯ా సభల గణీంప మన్నన మొనర్శ్చె,...... == వేంకట కృస్య్టమాచార్యులు, ఆనతి యిచ్చెనొ, యది శిలాషర; మెవ్వనినేని మెచ్చెనా, వానిం గృతార్భుంజేయు(; బగవాండయినకా శరణంబు. జొచ్చెనా, యా నరు నేరమెంచక తనంటివాని నొనర్చు; నిచ్చెనొ, యేనుంగుపాండి, యీడుగలదే రఘునాథ నృపాలమౌళికి౯ ? ర్‌ అర్థము | అనతి ఇ ఆజ్ఞ, ఇచ్చెనా ఇ ఇచ్చినట్ల యితే. అది శిలాక్షరను 2 రాతిమీద(వాత (అనగా శధిలముగాకుండునది:; ఆతి క్రమించరావిది), ఎవ్వవికాఏనిన్‌ ఆ ఎవరినై నా, మెచ్చెనా, వానిన్‌, కృతార్డుకా చేయున్‌ = కోరిక లన్నియు తీరిన వానిగా చేయును; సగవాండయినన్‌ , శరణంబున్‌ చొచ్చెనా, ఆ నరు నేరము = ఆ పగవాడు (ఇంతకుముందు) చేసిన తప్పిదమును, ఎంచక జ యోచించక, తనంతటివాని (గ్రా ఒనర్చున్‌; ఇచ్చెనా, ఏమఈగుపొండి = ఏనుగు పాలిచ్చినట్లుగా (మిక్కిలి విశేషముగా) ఇచ్చును. రఘునాథ నృపాలమౌళికిన్‌ = రాజ్య శేస్టు నకు, ఈడు ఇ పాటి, కలదే = ఉన్నదాః వీకేషము ; రఘున్తాథతాజు ఇచ్చినది గొత్సెపాడి, ఆపవుపాడిలాగా తక్కువగాక, ఏనుగు పొడివలె విశేషముగ ఉంటుందని భావము, ఈ పద్యంలో ఇచ్చెనా, మెచ్చెనా, చొచ్చెనా, ఇచ్చెనా......., శబ్దాలంకారము.

హృదయోల్లాసము ఆ-1. థ్రక్‌ ఎందును విద్యలే యెజలుంగ రెవ్వః రెజింగిన. గొంతమాత మే, యందును సొహితీరస మహత్త పమెజుంగ; రెజింగిరేని, యా యంద మెజుంగలే; రెజి/గినప్పటికి౯, విని మెచ్చి యీయః; కె న్నందగు నచ్యుతేంద్ర రఘునాథ విభుండె ప్రవీణు. డన్నిటకా. ర్‌క్‌ అర్జము ః ఎందును = దేశంలో ఎక్కడైనా (అన్నిచోట్రయందు),. ఎవ్వరుకా ఇ చాలమంది, విద్యలే = ఇక్కడ విద్య అంటే కావ్యపరిచయమన్నమాట, ఎఆు(గరు ఇ తెలిసి ఉండరు, (ఒక వేళ ఎవరై న) ఎజింగినకా = తెలిసి ఉన్నప్పటికీ. కొంతమాతమే జ కొంచెము మాతమే (పూర్ణ ముగాకౌదు), అందునున్‌ ఇ ఆ ఎరిగిన కొంతమందిలోనూ, సాహితీరస మహత్ర్వము = సాహిత్యములోని రసముయొక్క గొప్పతనమును, ఎలుంగరు, ఎటింగిరేరి ఇ (ఒకవేశ ఆ రన మహ త్త్వము గూడా) తెలిసి ఉండినస్పటికీ, ఆ అంగము అ కొవ్యములోని ఆది ఇది ఆని ఇెస్పవీలుగాని సొగసును, ఎజుంగలేరు, ఎలి(గినప్పటికికా = (ఒకి వేళ ఆదిగూడ) తెలిసిఉన్నా, వివి = ఇతరుల కవిత్వమునువిని, మెచ్చి, ఈయరు = బహూకరించరు, అన్నిటకా = (అర్థ మును, రసమహ తత్త్వమును, అందమును, ఎరిగి, విని, మెచ్చి, ఇన్చుట అను అన్ని నిషయ ములయందును, అచ్యుతేంద్ర రఘునాథవిభుండె. ఎన్నందగు ఇ లెక్కీంచతగిన, ప్రవీణుడు ఇ నసమర్లుడు. థి తాత్సర్యము ; కావ్య పరిచయమూ, పాపిత్యజ్ఞానమూ కలిగి, కవిత్వంలోని అందము (గ్రహించి, మెచ్చ బహూకరించగలవారు చాలచాల తక్కువ, అన్నిటిలోను ఈ రాజే మేటి. బిలేషము ; - దీనిని బట్టీ ఈకవి రచనలో సాధారణ అర్భము, రసమహ త్త బముతోడి విశే షాలూ, ఆఅ పైని ఇంకా సొగసులూ, పరిశీలిస్తే కనఐబగతాయని సూచన, వొతాంతరము : (1) “ఎందును విద్య మే లెటుంగ రెవ్వరు” అ వావిళ్ళవారి పాళం, విద్యలోవి మేలం'టే సాపాతీరస మహత్త్వమే అవుతుంది కాదిట్టి సరిపోదు. (2) “అందును చాతురీ రనమహత్వ--.-..” ఎ వేంకటకృష్టమాచార్యులవారి పాఠం.

96 విజయవిలాసము అ-!, అలంకారము :

పొరాలంకొరము.

ఏ రాజు భుజశౌర్య మేదులథా నాది వజీల చెలిమికి వశ్య విద్య, యే రాజు వికమ సారంబు విద్వేషి మహిమ పలాయన మంతశ క్రీ యే రాజు వీక సమీహిత కర్ణాట రమ నాట్య విద్యకు రంగథూమి, యే రొజు చరితంబు వారాశి వేష్టిత మేదినీ పతులకు మేలుబంతి, యతండు చెలువొందు( జీనచెవ్వ యచ్యుతేంద్ర బహు జనన పుణ్య పరిగణ్య ఫల నిభాత్మ ప్యుతభావ (ప్రమోద నంపూర్ణ హృదయ పంఠజాకతుండు రఘునాథ పార్థివుండు. ర్‌ (ఈ 56. 57, 58 మూడు నీనవద్యాలూ,. కని ఏదో ఒక నన్నివేశములో రఘునాథరాజును గూర్చి (వ్రానీన _పళంసా పద్యములై ఉండవచ్చును. వాటిని లేఖకులు ఈ కావ్యములో చేర్చి ఉంటారు. కవి ఈ అవతారికలో “ఎందును విద్యలే యెజు(గ రెవ్వరో అన్న వద్యము తర్వాత, “ఇచ్చు నెడళా విదార్థ మడిగిచ్చునొ” అన్న 58 వ నద్యమే (వ్రాని ఉంటాడు. ఆదే భావకమము గూడ్వా అర్థము ॥?

౧. ఏదులభొకా = ఆదిల్‌ ఖాన్‌ అను వీజపూరు నవాబు, ఆది = మొదలై నట్టి, వజణ్రీ౨ ఇ పజీరులయొక్కమహ్మదీయ (ప్రభువులయొక్క, చెలిమికి = స్నేహమునకు, ఏరాజు, భుజ శార్యము, నళ్యవిద్య = ఇతరులను వశవరచుకొనగల విద్యయో, భుజశౌర్యము వజీరుల స్నేహ మును తన వశముగా చేయునని భావము _ సరాక౦ిమముగల రాజగుటచేత ర ఘునాథువి స్నేహము కావాలని (వీజపూరు, అహ్మద్‌నగరు, గోల్కొండ, బీరారు, మొదలగు) నవాబులందరూ అ పేకీంచేవారని చరిత్ర.

౨. ఏరాజు మికమసారంబు = పరాక్రమముయొక్క ఆధిక్యము, విద్వే...... శక్ర విడ్వేషి ఇ శశువులయొక్క, మహిమ = గొవృతనము,పలాయన = వరుగె త్రిపోవుటకు, మం శక్తి జమం(ఠబలముగా ఉండునో __ అనగా ఇతని సరాక్రమముచేత శశ్రువుల గొప్పతన మంఠా మం(త్రబలము చేతనేమో అన్నట్లు అవలీలగా మాయమై పోవునవి.

హృదయోల్లాసము ఆ_!. 97 దీవికి మరొకపాఠం : “ఏరాజు విక్రాంతి వీరంపు విద్వేషి......”

౩. సమీ, ,..-...-విద్యకు_సమీపాళ జ అందరూ కోరినటువంటి. (ఎప్పుడు మరల చూడగలుగుళామా అవి నిరీక్షిస్తున్న). కర్ణాట రమ = కర్ణాటరాజ్యలచ్మీ యొక్క, నాట్యవిద్యకు,

ఏ రాజు, వీకే = చూపు, రంగభూమి = నాట్యరంగస్థలమో _ అనగా ఈతని కటాక్షము వలననే విజయనగర సామాజ్యలక్ష్మీ మరల నంతో షముతో నృత్యము చేయుచుండెనని.

౪, వారాశి......సతులకు ___ వారాశి = నముద్రముచేత, వేష్టిత ఆ చుట్టుకొనవిడిన 'మేదిసీపతులకు = రాజులకు, ఏరాజు, చరితంబు = (ప్రవర్తన. మేలుబంతి అ చూచి(వ్రాతకు పెట్టిన ఒరవడియో _ అనగా ఈతని నడవడి చూచి చుట్టాపక్కల నున్న రాజు లందరు తమ ప్రవర్తన సరిచేసికొందురని.

అతడు = అట్టి రాజైన, చిన... ..తుండు = చినచెవ్వ ఆచ్యుతేంద్ర = చినచెవ్వప్ప కుమా రుడైన అచ్యుతప్ప నాయకునియొక్క-, దిహుజనన = అనేక జన్మములయందు చేసిన, పుణ్య ఇ పుణ్యములకు, పరిగణ్య == సరిపో వునట్టి(తగినంత ). (పుణ్యఫల ఇ ఫలముతో, నిభ = సమౌన మగునట్టి, ఆత్మ = ఆచ్యుతునికి, పుతభావ = కొడుకుతనము (పుతుడుగా ఉండుట) వలని, ప్రమోద = సంతోషముతో. సంపూర్ణ (మైన), హృదయ = మనస్సుగల, సంకజాతుండు = విష్ణుమూర్తి (ఆగు). రఘునాథ పార్టిపుండు, చెలువు ఒందున్‌ = (ప్రకాళశించుచుండునుం తాత్సర్యోము :

ఆచ్యుతరాయలు చేసిన అనేక పుణ్యాలకు (ప్రతిఫలరూపముగ మహావిష్ణువే అతనికి కుమారభావముతో పుహై నన్నట్లు రఘునాఠరాజు ప్రకొశించుచుండెనని భావము. విశేషము ;

అచ్యుత నాయకుడు రంగనాథస్వామి (విష్ణు అవతారం) భక్తివిశేషంగా ఉన్న వాడు; అనేకమయిన దేవ శంక ర్యాలూ, పుణ్యకార్యాలూ, చేసినవాడు -- ఈ వషయం ఈ పీఠికలోని 12, 18 వ పద్యాలలో కవిచెప్పాడు. అంతేకాదు. ఆపుణ్యకార్యాల ఫలి తంగానే అతనికి రఘునాథనాయకుడు పుట్టాడని 16వ పద్యంలో చెప్పాడు, ఆ అలి (పాయాన్నే ఇప్పుడీ ఎత్తుగీతిలో మరింత మనోహరంగా చెప్పుతున్నాడు.

తన భక్తుడు చేసిన పుణ్యాలకు తగినంత ఫలం ఇవ్వాలని, అది ఒక రుణం వంటిదని విష్ణమ్పూం్తి తలచాడు. ఏమిచ్చినా ఆ పుణ్యాలకు తగినంత (ప్రతిఫలం కాజాలదని అనుకున్నాడు. తానే అచ్యుతనాయకుడికి కొడుకుగా (అతని కడుపున) పుట్టి సంపూర్ణ మైన సంతృప్తిని పొందాడు.

(7)

93 విజయవిలానము అం! “క్యు మేలు చెయ్యి నాయనా, చచ్చి పీ కడుపున పుడతాను అని అర్జీ చడం వాడుకలో ఉంది. ఉపకారానికి (వళత్యుపకారం జేయలేని పరిస్థితులలోనూ రుణం తీర్చ లేని సందర్భాలలోనూ ఇలాగ "'సీకడుపున పుడతాను” (అంపే, పుట్టి రుణం తీర్చు కుంటాననిి ఆంటుంటారు; అదే (పత్యుపకౌరము; అదే రుణవిము క్రికి మార్గము. ఈ స్యూతాన్నే మనకవి ధ్వవి మర్యాదను ఇక్కడ సూచించాడు. ఆదిల్‌ వాక నవాబు రఘునాథరాజు వద్దకు తన (ప్రతినిధిగా అనుమోజీ పండి తునీ పంపించాడని చర్మిత. రఘునాథరాజు సహకారము వల్లనే విజయనగర సామ్రాజ్యము ళతుబారివి పడకుండా నిలువ గలిగినది. రఘునాథుని కళాఖిరుచి, కవిసండిత పోషణము చూచి అనాటి పాండ్య, జింజీ, పుదుక్కోట మొదలగు సంస్థానములవారు వైతము కవుల నాదరించి కళలను పోషిం చుటకు మొదలుపెట్టారు. కాబట్టి ఈ సద్యమున గలవన్నియు చార్మితక నత్యములు. వొతాంతి రము : దీనికొక పాఠాంతరము తిరుపతి వారిది ; “.....-జననవుణ్య పరిగణ్య పరిధిఖాగ్య......” అలంకారము : రూపకము, ఉక్రేక్ష, అంక్యానప్రాన. నింహాసనము' మాట శిథిలమౌటలు విని గట్టిగా నిలుపం గంకణము గట్టెం? గోటిసంఖ్యలు మీజ( గూర్చిన ధనరాశిం గొల్చు వారల కిచ్చెం గొల్చువలెనె ; తుండీర పాండ్యాది మండ లేశ్వరుల'పై దండెప్తి విడిసె నుద్దండ మహిమ; నేల యీనినయట్లు నిలిచిన వైరుల బంచబంగాళమై పొం దటిమెం; ఎం ఇళ నాా మపవవము అన్నమాట “రాయలవారు. అన్న ఆఅరంతోనే ఉవయోగిందాడు కవి. అ దినాలలో రాయలవారి అజ్ఞిలను ధిక్కరించి తిరుగువాటుదార్లు కటల వన్నుళుండేవారు, అ స్థితి మాస్చించడానికి రమునాభరాజు కంఠణంకట్టి పారించాడని చర్మిక,

వృాదయోల్లానము ఆ1. 99 గర్వి తారాతి మన్తక ఖండనోళ్ట రకధా రానుషం గాతిరక్త ధార నిజ కృపాణిక. గావేరి నీటం గడిగె, నిఖిల గుణకాలి రఘునాథ నృపతిమొళి ర్‌? అర్థము శి

విథిల గుణళాలి = అన్ని మంచిగుణములుగల, రఘునాథ. నృపతిమౌళి ౬ రాజ్య శేవ్టుడు,

(౧) వీంహాననముమాట == విజయనగర సామ్రాజ్యము యొక్క స్ధితి, 6థిలము బొటలు ఇ ఆంతఃకలహముల వలన పొడుబడుతూండడం (లేక, వారి ఆజ్ఞను సామంతులు ధిక్కంరిస్తుండడం), వివి, గట్టీగా నిలుసకా జ (దానిని సుస్టిరముగా వీలుపుటకు, కంకణము క టైళా = ప్రతిజ్ఞ పూనెను]

(౮) కోటినంఖ్యలు, మీటన్‌ = మించువట్లు, కూర్చిన = ఆర్దించిన _ (ప్రోగుచేవిన, ధనరాళికా = ధనముల (పోవును, కొల్చువలెనె = ధాన్యమును కుంచములతో కొబ్బునటులనే, కొల్భువారలకు ఆ తఈన కొలువులో సనిచేయువారికి, ఇచ్చెన్‌;

(8) తకుండీర (అవగా చెంజీదేళము), పాండ్య (మధురదేశము), ఆది జ మొదలై న, మండలేశ్వరులపై జ రాజులమీద, ఉద్దండమవామన్‌ ఇ భయంకరమయిన (వ్రభానమతో, విడి వెజా అ దండెత్తెను;

(౪) నేల యీనినయట్లు = భూమే భటులను ఈవిందా అన్నట్లు! (బహునంఖ్యాకుణగా), నిలిచిన = ఎదిరించి విలిచిన, వైరులన్‌ ఇకక్రువులను, సంచబంగాళమై ఇ పటాపంచలై , పాజకా ౨ సరుగిడి పోవునట్లు, తజిమెకా ;

గర్వి...... కృపొణీకజా __ గర్విత ఇ గర్వించిన, ఆరాతి ఇ ళ(్రువులయొక్క, మన్తక జ తలలను, ఖండన జ నరుకుటచేళ, ఉత్స = వెడలిన, రక్తధార ఇ నెత్తుటిధారల యొక్క-, అమసషంగ = కూడికి చేత, అఆతిరక్న జూమిక్కిలి ఎ్యరగమన్న, ధార = అంటదు (వాదర) గల, విజకృపాణీకజా ఇ తన (ప్రియమైన కత్సిని, కావేరినీటకా ఇ కౌ వేరీనది నీటిలో, కడిగెజా. తొత్సృ్రల్భొము :

విజయనగర రాయలగు రామదేవరాయలకు, జగ్గరాయాదుల వలన రాజ్య (్రష్షత కలిగిన నంగతివివి, ఆతనిని సుస్టిరముగా నిలుపుటకు (ప్రతిజ్ఞ పట్టి రఘునాథుడు పెనుగొండలో కృత తృత్యుడయాడు. ధాన్యమును కుంచములతో కొలుచునప్లే తన ఖఇజానాలోనవి కోట్లకొద్దీ ద్రవ్య మును విశేషముగా ఈన భటులకిచ్చి ఉత్పాహము కలిగించాడు. జగ్గరాయల మి(కులూ, విజయ వగర శ్రువులూ అయిన చెంజీ, మధుర నాయకాదులను ఓడించడానికి డాడి వెడలి, అధిక

16 విజయవిలానము ఆ-1. సంథ్యాకులై ఎదిరించి విలిచిన శతు వీరులు చెల్లా చెదర్తై పారిపోవునట్లు తరిమి, రక్తసిక్త మెన తన ప్రియమైన క త్రిని కావేరీనదిలో కడిగాడవి భావము. విలేవము : కృపాణీక, ఇక్కడ క్మపత్యయము అనురాగ సూచకము; చిన్న దన్న అర్థము కాదు, శ్యతువుల తలలు నరికినది. ఇచ్చట సింహసనము అనగా రాజు కూర్చునే ఆసనముకాదు-ఆనాటి రచ యితలు విజయనగర రాయలను' సింహసనము అని వాడు తుండేవారు. అలంకారము తదుణము, అంక్యానుప్రాన, యనుకము. లి ఘన ఫఘనాఘనముల కొల నంకెల బెట్టు పాండ్యుని వెన్నాడి పాణ దజిమె౮, దుండీర నాథుండు దురమున( బజవంగ( జూచి [ప్రాణము దయ గాచి విడిచె(, గయ్యాన వెనుక దొక్కని రాజు లెదిరింప6 జేరిన రాజ కౌశికుల. బె, టోరాడగా రాని వైరుల కోటలు పంపులచే అగ్గపట్టి తివిచె, నితడు సొమాన్యుడే ధర నెంచిచూడ విజయ నిస్సాణ రావ నిర్విజ హృదయ స! ఫీత రాజన్య స్‌న్య నిర్ఫీతిదాన విరుద నిజపాణి రఘునొథ ఖిదుర పాణీ: ర్‌కి (1) ఈ పీకికలో 21 వ నద్యం వివరణ చూడవచ్చును. శ్రీకృష్ణదేవరాయలనాటి రాణ్య విశేషాలు అనేకం తెలియజేవే “రాయవాచకం”లో గూడ నింహాననం అన్నమాటను “రాయలవారు” అన్న అర్హంలో ఉనయోగించారు; “దళనాయకులను వీలువనంవగా వారువచ్చి పొడగవి నిలిచి వినయము తోడట్లు వ్‌ంహా నన రాజ్యములో గల గిరిదుర్ల వనదుర్గ జలడదుర్గ స్తలదురములయందు... = ఇక్కడ వంహానన రాజ్యము అంపే రాయలవారి రాజ్యమన్న మాట, ౧ళల ౧

వృూదయోల్లానము ఆ], 101 అర్థము ఫ్‌

(౧) ఘన ఘనాఘనముల ___ ఘన ఇ గొప్పవైన, ఘనాఘనముల = పర్షిస్తున్న మేఘ ముఠ యొక్క, కాలన్‌ ఇ కౌళ్ళకు, సంకెలల్‌ పెట్టు జ సంకెళ్ళు తగిలించిన (వాడన్న కీర్తి గల, పాండ్యువిన్‌ జ పొండ్యరాజును, వెన్నాడిజ వెంబడించి, పాజన్‌ తటిమెకా జ పారి పోవునట్లు తరి మెను;

పాండ్య రాజులలో ఒకడు మేఘముల కాళ్ళకు సంకైలలు వేశాడని (వాటిని ఎటూ పోపండా ఆపివేశాడని) ఒక హాలాళ్య మాహాత్య్యము కథ.

కాలిసంకెళ్ళు వేసిన పాండ్యునిచేత పరుగులె త్రించినవాడు రఘునాథుడని చమత్కారము.

(౨) తుండీరనాథుండు ఇ చెంజినాయకుడు, దురమునన్‌ ఇ యుద్దమునందు,పణవంగన్‌ అ పారిపోవు చుండగా, చూచి, (వావి) (ప్రాణమున్‌, దయకా, కొచి, విడిచెళ;

శూరులు వెన్నుచూపిన వారినీ, పూరిగరచిన వారినీ చంసరు,

(8) కయ్యానకా ఇ యుద్దమునందు, వెనుక (తొక్కని రాజులు జ తిరిగిపోవని రాజులు, ఎదిరింపకా చేరినజా = తనతో పోరాడుటకు అందరూ కలిసివచ్చి నప్పుడు, రాజకౌళికులన్‌ పైన్‌ ఇ (ఆ) గొప్పరాజులను బంధించెను;

లబ

జగ్గరాజు పక్షము, మహమ్మదీయుల పక్షము, మధుర చెంజి రొజుల సతము కొంతవరకు పోర్చుగిపువారూ.___. అందరూ కలిసి ఎదిరించారవి చర్విత.

(౪) పోరాడ(గాన్‌ జ యుద్ధముచేయుటకు, రాని = తమతమ దుర్గములనుంచి వెలుపలికి రానట్టి, వై రుల = శతువుల, కోటలు = దుర్గములను, సంప్పలచేన్‌ ఇ (తన) సేనాభాగములతో , లగ్గపట్లి ఇ ముటడి చేసి, తివిచెన్‌ ఇ వెలుపలికి ఈద్చెను ;

లు బి

చోలగుడు అన్న దొంగల నాయకుడిని ఈవిధంగా నే లగ్గపట్టి బయట కీడ్చి ఆవమావించె వని చరిత. ఆందుకే “చోలగ మాన భంజన” అని రఘునాథుడికి నీరు దుంది,

దీవికి పాఠాంతరాలు : (1) “చేరి చూడగరాని వై రులకోటలు, పంపులచే లగ్గపట్టితీ సె, (2) “బోరాడగా రాని వైరుల కోటలు పంపులు చెలగంగ పట్టితీసె'.

విజయ. ..పాణి_._. విజయ నిస్పాణ = విజయభేరులయొక్క, రావ = ధ్వవికి, నిర్విణ్ణ ఆ బెదరిన, హృదయ = హృదయములు కలిగి, భీత = భయపడిన, రాజన్య సైన్య = రాజ (గేషఘ్రల సేనలకు, నిర్భీతి = అభయమును, దాన ఇచ్చుట యందు, నీరుద = బిరుదు (విద్ధి గల, విజపాణీ ఇ న్వహ_్తము కలవాడు (ఆగు), ఇతడు, రఘునాథ ఖిదుర పాణి = రఘునాథేంధద్రుడు (ఖిదుర = వశ్రా యుధమును, పాణి జచే దుడు),

(దడే (నిదుర = “ రభ$ టి ధాలు 0 భం ల బీ ౮ ఇ14కడి?

102 విజయవిలానము ఆ-1. ధరన్‌ = లోకములో, ఎంచి చూడకా, సామాన్యు. డే; ఆనగా తన విజయభేరీ ధ్వనికి బెదరి పోయిన శత్రు సేనలకు అభయ దానము ఇచ్చునట్టీ చేయి కలవాడు అని. రఘునాథుడు ఖిదుర పాణీ, భయంకరమైన వజ్రాయుధమున్తు చేతియందు కలవారైనా, (విర్ఫీత్రి ఆభయదాన విరుద పాణి ఆయినాడని చమక్కారము, దీవికి పాఠాంతరము : “విజయ నిస్పాణ రాణ విర్భిన్నహృదయ...”ో అలంకొరము : ఆంక్యాను[ప్రాస. ఈ నూడు సీససద్యాలలోను రఘునాథరాజు సరాక్రమముతోపాటు ఆతని ధర్మ యుద్ద సూథశ్రాలూ, బొదార్యమూ కవి వర్తించాడు. ఛి ణ ఇచ్చునెడన్‌ ఐదార్ధ మడి గిచ్చునొ, తా దయచేయం గాదనన్‌ వచ్చునొ, మించి యొక్క. డన వచ్చినం దా నది యిచ్చగించునో, యిచ్చిన నిచ్చెనే, నరగ నెవ్వరిపై దయసేసెం జేసెనే య చ్చతురాన్యుండుం దెలియ డచ్చ్యుకు శిరఘునాథ చి త్తమున్‌. 58 అర్జము : ఇచ్చువెడ౯ా = ఇచ్చునపుడు, పదార్థమున్‌ ర! పీవస్తువును ఈయవలయునో అవి, అడిగి తా ఎవరివైనా అడిగి, ఇచ్చునొ = ఇస్తాడా? తాన్‌, దయసేయళా = అన్నుగహించిన ఎడల, కాదు, అనన్‌, వచ్చునొ ? మించి = అతి,కమించి, కక్క (డు = ఎవ్వడైనా, ఆనవచ్చినన్‌ ఇ ళొదు అనడానికి వచ్చిన ఎడల, కాను, ఆది= ఆ ప్రవర్శనను, ఇచ్చగించునో? (అట్టిదేమియు లేదు.) ఇచ్చినకా, ఇచ్చునే = ఇచ్చితీరును (అనగా ఇతరుని అడిగి చేయడు), నరగఃా = ఒప్పు నట్లాగా, ఎవ్వరివై దయచే సెన్‌, చేసెనే, ఆ చతురాస్యుడున్‌ = అనాలుగుముఖాల (బ్రహ్మగూడా, ఆచ్యుతు శ్రీరఘునాథ, చిత్తమున్‌ ఆ మనమలో ఉన్న విషయమును, తెలియ(డు జ తెలిసికొన లేడు. తాత్పర్యము : రఘునాథరాజు ఇచ్చుటయందు, అదరణ చేయుటయందు స్వతంత్రముగా వ్యవహరించును గౌవి ఒకరి నలహో తీసుకొని చేయువాడు కొడు. కాఐపే బహ్మకె నా ఆయన అభిప్రాయము ద కా న్‌ తెలియదు. చతకురాన్యు,డు అంసపే ఓఒక్సతంకాక నాలుగు తలలు కలవాదైనా రాజు అభిపాయము గుర్తించలేడని చమత్కారము,

వహృదయోల్లానము ఆ! 10 షస్ట్య౦తములు వతాదృ గ్లుణ ఖనికీకా, సీతా దృబ్మోహ నాంథఘి సేవా ధనికికా, శాతాని కలిత బాహా న్వీ తాసిక విమతరాజ నిఖిలావనికిజా. 60 అర్థము వ్‌ ఏకాద్భక్‌ = ఈ విధమైన, గుణ = నుగుణములకు, ఖవికీజా =గనియైన వానికి, సీతా *=4==+ధవికికా __. సీఠా ఇ సీతాదేవియొక్క-, దృక్‌ జ నేత్రములను, మోహన = మోపాంప జేయు వాని (అనగా (శ్రీరామచంద్రుని). అం(ఘి అ పాదములయొక్క, సేవా ధనికికా = సేవయే ధనముగా గలవావికి (అనగా (శ్రీరామపరమభళక్కు నికి), శాతా......వవికికా.కాత ఇ వాడియైన, అపీ జ కత్తితో, కలిత = కూడిన (అనగా కత్తిధరించిన), బాహా = భుజమునందు, అన్వీత ఇ చేర్చబడిన, ఆసిక ఇ స్టానముకల (భుజములందు నిలిచిన), విమతరాజ ఇ శతురాజులయొక్క, విథిల అవనికిజా ఆ సమన్త మైన భూమికలవానికి (అనగా ళ (తురాజ్యములన్నీ రఘునాథుని భుజమునందు ఉవికిని ఏర్పరళుకొన్నవి _ శతురాజులను జయించి వారి రాజ్యములను స్వాధీ నము చేసుకొన్న వానికి అని). తొత్సృర్భాము వ్‌ అనేక శోభన గుణాలు కలిగి, గొప్ప రోమభక్తుడయి, ళత్రరాజుల రాజ్యాలను స్వాధీనము చేసుకొన్న రఘునాథునికి అభ్యుదయ పరంపరాభివృద్ధిగా ఆవి అన్వయము. ఈ షష్ట్యంళ సద్యాలన్నిటిలోను చక్క-వి అంత్యానుప్రానలు, ద్వి,ప్రానలు, తిప్రానలు ఉంచడము మన కవుల నంప్రదాయము. చూడండీ : మొదటీ రెండు చరణాలలో “కాదృ' ద్విప్రాన. 8, 4 చరణాలలో కాసీక' (త్రిప్రాన. ఆలంకారము : రూపకము, వర్యాయో క్తి, అను(పప్రాన, యనుకము. సాకు న్మనో జునకు, జీ దకమ రన భావన నుకవితా భోజునకుకాం దాకీజ్య గవేయునకుకా దకీణ స్నామాజ్య విభవ ధౌరేయునరున్‌, 01

104 విజయవిలాసము ఆ_1. అర్థము .] సాక్షొర్‌ = (ప్రత్యక్షముగ కనబడే. మనోజునకుకా = మన్మథునకు (అసలు మన్మథుడు రూపులేనివాడు కొబట్టి కనబడే డు కొడని భావము), కోదక్షమ...... భోజునకుకా ___ కోద క్షమ == కలినపరీక్షకు విలువగల (అనగా దోషములేన్సి, రస =శృంగారాది రసములతోనూ, భావ = రతి మొదలై న భావాదులతోనూ కూడిన, సుకవితాజ= మంచి కవనము చెప్పుటకు, భోజునకున్‌ = భోజరాజయినవానికి (భోజరాజుతో సమానమైనవానికి), దాక్షీణ్య = దయయందు, గణేయునకున్‌ = గణీంపదగినవావికి (అనగా గొప్ప దయగలవానికిి, దక్షిణ సామాజ్య = దకిణదేశపు సాామాజ్యముయొక్క, విభవ = ఐశ్వర్యమును, ఢా రేయునకున్‌ = భరించినవానికి (అనగా మంచి ఐశ్వర్యముగల దక్షిణదేశమును పాలించినవానికి ), వికేవము : రఘునాథుడు చాల అందమైనవా డనడానికి “అకారముసన గలునంత వాడౌనెకా” అన్న 26వ సద్య వివరణ చూడండి. ఇతడు చక్కని నిర్దష్టమెన కవిత్వం చెప్పే వాడనీ, అభినవ భోజరాజనీ (ప్రసిద్ధి కలవాడు. అలంకారము ; అన్నుప్రాస, రూపకము. సుస్థిర లక్కీ మహిత మ ణిస్ధగిత గృహాంగణునకు, నేపాళ నృపా ల స్టాపన చణునకు, నక లాస్టాన ప్రణుత వర గుణాభరణునకుకా, 62 అర్థము వి సుస్టిర జ మిక్కిలి నిలకడగల, లక్ష్మీ జు సిరిచేత (సాధారజముగా లక్ష్మీ విలకడలేవిదవి చమక్కారము), మహిత ఆ గొప్పదైన, మణిస్టగిత జ మణులు పొదిగిన, గృహాంగణు నకుకా ఇ ఇంటిముందు వాకిలి గల వానికి (రఘునాథరాజు కట్టించిన మందిరములలో “ఇందిరా మందిరము” ఇ లక్ష్మీమందిరము ఒకటి), నేపాలనృపాల = సింహళములోని యాల్చాణా అన్న జాఫ్నాదీవి యొక్క రాజును, స్థాపన = తీరుగ తన రాజ్యమున నెలకొల్పుటయందు. చణునకుకా ఆ నేర్చరియైన వానికి (సమర్థునకు), వకల = అన్ని, ఆస్టాన = రాజసభలలోమ, ప్రణుత = బాగుగా పొగడదిడిన, వర = (శ్రేష్టమైన, గుణ =గుణములే, అభరణునకుళా ఇ అలంకారములుగా కలవానికి, (ఇవి గుణములను సమన్న రాజసభలయందు కొవియాడు చుండేవారు అనం

హృదయోల్లానము ఆ_1. 109 బికేవము ? మణిస్థగితమయిన లక్ష్మీమందిరము, నేపాళ (జాఫ్నా్రా రాజును సింహాసనమున నెలకొల్చ్పడము, ఇతర సంస్థానములలో రఘునాథుడు పొగడ్తలను పొందడము, అన్నీ చార్మితక సత్యములే. పోర్చుగీనువారిచేత రాజ్యభష్షుడెన జాఫ్నా రాజును తిరిగి రాజ్యమున విలిపిన వాడు రఘునాథుడు, ఈ నేపాళము హిమాలయ (ప్రాంతమునందలి నేపాళ రాజ్యము కాదు.! కీర్యాదా ర్యాధరి తా మర్త్య మహిరుహ నుధాబ్టి మహికాఘృణికి ౯, ధౌర్య్యవ దరి కరి నృణికిన్‌, మూ_ర్యంబా గర్భశుక్షి ముక్తామణికిన్‌, 68 అర్థము ఫ్‌ కీరా. =. =-ఘృణికిన్‌ __కీర్వి ఇ కీర్పిచేతను, బొదార్య = దానబుద్ధిచేతను, అధరిత == (క్రీందుచేయబడిన, ఆమర్శ్య = దేవతల, మహీరుహ = వృక్షమును _అనగా కిల్చ్పనృక్షమును, మధ అవ్దీ = పాలసముద్రమును, మవాకా ఘృణీకిజా ఇ (మంచుకిరణములుగల) చంద్రుని కల వావికి, (ఆనగా రఘునాథునికీర్మి కల్చ్పతరువు, క్షీరసముద్రము, చంద్రులకంటే తెల్లగా ఉన్న దవిన్నీ, అతని బౌదార్యము కల్పవృక్షము, పాలసము(ద్రము, చంద్రులకం ఎక్కువనిన్నీ భావము, ధౌర్య్యవత్‌ అరి కరి సృణీకీజా.ధౌర్య్యవత్‌ అ ధూర్తలశ్షణములుగల, అనగా పొగరుటోతుతనముకలవారై న, ఆరి జ శకువులనెడు, కరి = ఏనుగులకు, సృణికిన్‌ ఇ అంకుళ మైన వానీకీ, మూర్తి అంబొ ఇ మూర్తిమాంబయొక్క-, గర్భ ఇ గర్భము అను, శుక్తి ఇ ముత్తెపు చిప్పను పుట్టిన, ముక్తామణికికా ౬ (శ్రేష్టమైన ముత్యమయిన వావికి..._అనగా ళుక్తి యందు ముత్యమువలెనే మూర్తినూంబ గర్భమునందు రఘునాథుడు పుళ్లైనని భావము. ఎవికేవము : కీర్తి తెల్లగా ఉంటుంది. కల్స్చవృకమూ, పాలసమ్ముదమూ, చంద్రుడూ తెల్ల దనానికి (పసిద్ధిపొందినవి ; రఘునాథుడి కీర్మి ఆ మూడింటిని మించినంత తెల్లగా ఉంటుందని భావము. ఆలాగే , ఆ మూడూ దానానికి (త్యాగానికి గూడా (పసిద్ధి చెందినవే. రఘునాథుడి దానశీలము వాటినిగూడ మించిపోతుందని వర్ణన. ఉం గ్రు ఉపోర్దాతములో ఉన్న నా “వేపాళ.చోలగ* శబ్దముల వివరణ చూడండి.

106 విజయవిలానము అ... పాధారణముగ మూర్తమ్మ అని వాడుకలో ఉన్నా, సరియైనది మూర్తి మాంబయే. మూర్తి -[ ఆంబొ = మూర్త్యంబా అయింది. లేకపోతే మూర్తాంబా కొవాలి. జూ అణా అలంకాలము : రూసకము, వ్యతిరేకము, (క్రమము. అఘటన ఘటనా చాతు ర్య ఘనోర్జిత కార్య నిర్వహణ ధూర్వహ ధీ మఘ వాచార్యున కచ్యుత రఘునాథ ననుంధ రాధిరా డ్వర్యునకుళా. 64 అర్థము ఫి అఘటనఘబటనా ఆ సమకూడని కార్యములను నమకూర్చగల, చాతుర్య == నేర్పునందునూ, ఘన ఇ గొప్పవై న, ఊర్జితకార్య = మంచి పనులను, విర్వహణ ఇ నెరవేర్చే, ధూర్వహ = భ్రారముసునహించకల్లిన, ధీ = బుద్ధియందునూ, మఘవ = ఇంద్రుని, ఆచార్యునకున్‌ ఇ గురువైన వృిహస్ప్ఫతికి, అనెగా బృహస్పతివంటివానికీ, అచ్యుతరాజు కొడుకయిన, రఘునాథ, వసుంధర అధిరాట్‌ నర్యునకు = రాజాధిరాజ (శేస్టునకు, తాత్సార్వొతు : అసాధ్యములనుకొనే కార్యాలను గూడా సాధించే నేహ్పా ఎటువంటి ఘనకొర్యమయినా బాధ్యతవహించి చేయగల బుద్ధీ కలిగి, అపర బృహస్పతి అయిన రొజుకి ఆఅభ్యుదయపరంపర అలంకారము : రూసకం. అభ్యుదయ పరంపరాఖివృద్దిగా నాయొనర్చంబూనిన విజయ విలానంబను శృంగార (పబంధమ్మునకుం గథా (శ్రమం బెట్టిదనిన, నైమీకారణ్య మహర్షులకు రౌమహర్షణి యిట్లనియె : 65 అర్థము ఫి అభ్యుదయ = (శ్రేయస్సుల, పరంపర ఇ వరునల, అభివృద్ధిగా ౯ ౨ అతిశయము కలుగు నట్లుగా (అనేక శుభములు కలుగునట్లుగా), నా ఒనర్చకా పూనిన జు నేను రచించ తల పెట్టిన, విజయవిలానంబు, అను, శృంగార, ప్రబింధమ్మునకు, కథాక్రమంబు, ఎట్టీదవిన, నై మిళ అరణ్యములోని మహర్షులకు, రౌమహర్షణి ఇ రోమహర్షముని కుమారుడై న సూతుడు, ఇట్లినియె = ఈ నీధముగా చెప్పెను: బా

కథా[పారంభము బుస్సీ (పురవర్డన) చందప్రన్తర సౌధ ఖేలనపర శ్యామా కుచద్వంద్వ ని న్తంద (ప్రత్యహ లిప్త గంధ తలనా నంతోషిత ద్యోధునీ సాంద్ర పప్రన్బుట హాట కొంబురుహ చంచ చ్చంచరీ కోత్కురం విందప్రస్థపురంబు భాసీలు రమాహేలా కళావానమై. 66 అర్జము ? చంద్ర...... త్మరంబు __చంద్ర(ప్రస్తర ఇ చం్యద్రకాంతనుణులతో__చలునరాళ్ళతో కట్టబడిన, సౌధ = మేడలమీద (ఉపరిభాగములందు), ఖ్రేలనసర అ ఆటలయందు ఆసక్తీ కలిగిన, శ్యామా జు నడియోవనములో ఉన్న కనకొంగులయొక్క, కుచద్వంద్వ ఇ చనుగన లందు, వీన్నం(ద్ర ఇ ఆ(శ్రద్ధ లేక్‌ _ చాల (శ్రద్ధతో, ప్రత్యహ = (వతిదినమును. లిప్ప = పూయ విడిన, గంధ జకస్తూరీ కుంకునూది లేపనల పరిమళముయొక్క, కలనా = పొందిక చేత (కూడికచేత), సంతోషిత ఇ సంతోషించినట్లు చేయబడిన, ద్యోధునీ ఇ అకొశగంగ యందలి, సాం్యద్రజదట్టిముగా ఉన్న, ప్రస్ఫుటజ వాగా వికసించిన. హాటక అంబిరుహూ అ బంగారు పద్మములయందు, చంచత్‌ జు తిరుగుచున్ని, చంచరీక ఎతు మ్మెదలయొక్క, ఉత్కరంబు ఇ సమూహము కలది (అగు, ఇం (ప్రస్టపురంది = ఇర్మిదప్రస్టినగరము (హ స్తినాపురమునకు చేరువలో ఉన్నది), రమా హేలా కళావాసమై.---రమౌ ఆ సంపదకు, 'హీలా == విలాసమునకు, కళా ఆ విద్యకు, ఆవాసమై = ఉనికిపట్టయి (ఇంకొ రమా == లక్మ్మికీని, హేలా ఇ పార్వతికిని, కళా జ సరస్వళతికిని, ఆవానమై == ఉనికిపట్టయి. అవగా తీమూర్తుల భార్యలకు, “చల్లని పుట్టి విండ్తుగల దానలకు”, ఉనికిపట్టయి ). లాసిలుకా ఇ ఒప్పునుం తాత్సర్యము చలువరాతి మేడలమీద ఆడుకొనే ఎల జవ్వనుల నశతములందు పూసుకొనిన కస్తూర్యాది లేసనముల పరిమళములవల్ల సంతోషిస్తు న్న ఆకాశగంగ యందుండే దింగారు తామరపువ్వులలో తిరుగుతున్న తుమ్మెదలు కలిగి ఇం(ద్ర(పస్థపురము నంపదకు, విలాసానికి, విద్యకు (లక్ష్మీ పార్వతి సరస్వతులకు) ఉవికిపట్టియి ఉన్నది. ఎలేవము ; ఈ నరినమళము అ తుమ్మెదలకు అందువాటులో ఉన్నది. మేడలు ఆకాళమునంట్‌ ఉన్న వని భావము.

'యవిలా; అకీం

10% విజ సము అ=!

కుచములందు. కస్తూరిని పూనుకొనే ఆచారము ఉండేది. శ్రీనాథుని నై షధములో “కాలాంతఃపురకామినీ కుచతటీ కస్తూరికా సౌరభ (శ్రీ లంటాకము...*” అన్నాడు.

విజయవిలాసములో పద్యము (ఆళ్వా. 1.208) “కొమ్మ కౌగిటజేర్చ గోరంట నంటిన మొనగుబ్బి కన్తూరి మురువుచూచి......” ఆవి ఉంది. ఈ గంధలేపసనలూ, మకరికాప్యత రచనలూ ఒక లలితకళగా ఆ దినాలలో ఆలవర్భుకొనేవారు.

వేదంవారు “రమా ఇ సిరియొక్క, హేలా అ విలాసముయొక్క., కళా = విద్యకు, అవాసమై అ= ఉనికిపయై” అని అర్హ్వము చెప్పారు. (ప్రతి పద్య చమక్కారముగల విజయవిలాస

న్‌్‌ బి ఠి

కావ్యములో మొదటి పద్యమున రమా హేలా కళావాసమై అన్న నాలుగు మాటలకు పై వ్యాఖ్యానములో చెప్పిన ఆర్హము చాల పేలవంగా ఉన్నదని వేరే చెప్ప నక్కరలేదు.

చలువరాతి మేడలు తెల్లనివి. ఆ మేడలమీద ఆడుకొనే శ్యామల కుచద్వంద్వములు బంగారు వన్నె కలవి, కస్తూరిలేపనములు నల్లనివి. అటు ఆకాళగంగ తెల్లవిది. ఆందలి శామరలు బంగారు వన్నెవి. వాటిలో విహరించే తుమ్మెదలు నల్లనివి, ఇచ్చట వింబప్రతివింబ భానము కవి చమక్కారముగ సూచించాడు.

దేవతలకు కస్తూరి లేదని ఒక నమ్మకం మన కవులకుంది. కౌబట్టి అక్కడ ఆకాశ గంగలోవి సద్మాలలో విహరిస్తుండే తుమ్మెదలకు ఈ “పత్యహలి ప్త గంధ కలని ఆపూ ర్వము, అపురూపముగా ఉంటుంది. అందుకే అవి సంతోషించి తిరుగుతున్నాయి.

ఆకొళగంగలోవిని దింగారు పద్మాలు అనడానికి “చదలేటి బంగారు జలరుహంబుల తూండ్లు భోజనంబులుమాకు పూవుటోణి” అని శ్రీనాథు డన్నాడుకదా.

చంద్ర ప్రన్తర సౌధాలున్నవి కొబిట్టి సంసదకు (రమా, ఖేలన పరలగు శ్యామలున్నారు కాబట్టి విలాసమునకు ( హేలొ, నిన్తంద్రప్రత్యహ లేసనములు కలపు కొబట్టి విద్యకు (కళా ఆవాసము అవి చక్కని క్రమాలంకారాన్ని ఈ కని పద్యములో పాటించాడు.

హేల: నానార్థములు -= పార్వతీ, విలానము ___ విశ్వవిఘంటువు. వొకొంతరము ;

“విన్మం్యద (ప్రత్యవలిప్త......*” వేంకటకృష్ణమాచార్యులవారూ, మొదటి వావి ళవారూ

ణ ణి

ఇచ్చారు. అలంకాలము :

అతిళయోక్షి , క్రమము, శ్లేష.

హృాదయోల్లానము అ-_!, 109 ద్వారక ముద్దు. జెల్లైలంట తన్నగరీనుణీ; నృష్టి యన్నిటకా దేరుగడైనచో నిదియ నేర్పుల మేరని యెంచిచేసెంటో ధారుణి విశ్వకర్మ, గుఠి దానికి నెక్కడ నీడులేని సిం గారము గల్లు, టట్లు వెనుకన్‌ నృజియింపక యుండుకేనుమీ. 67

లర్థ్‌ ము:

తల్‌నగరీమణ్‌ = ఆ (శేష్టమెన పట్టణము (ఇం్యద్ర(వ్రస్థపురము), ద్వారకో ఇ (శ్రీకృష్ణుని రాజధానియైన) ద్వారకానగరమునకు, ముద్దు చెల్లెల (ట జ గారాబుతోబుట్టువు అని అంటారు. అన్ని విధములా దానిని పోలినదని అర్ధము చెప్పు కుంటారు. కాని ఆదిసరికాదు. విశ్వకర్య = దేవతల శిల్పి. సృష్టి = సృజీంచే నేర్చు, అన్నిటకా = అవ్ని విధములయందును, తేరుగడ ఐనచోన్‌ జ ఆరితేరి మంచికౌశలము కలిగిన తరువాత, ఇదియ = ఈ పరమే, నేర్పుల మేర అని= పవితనమునకు హద్దు అని దీనిని మించిన నేర్పు మరిలేదన్సి, యెంచి ఆ తలంచి, ధారుణికా = భూమియందు, చేసెళ పో = చేసెనుసునూ, (దీనికి గుతిజ ఈ మాటకు తార్కాణము, దానికిళా = ఆ ఇంద్రప్రస్థపురమునకు, ఎక్కడన్‌, ఈడులేని, సింగారము, కల్గుట, అట్లు ఆ పురమును పోలినట్లు, నెనుకన్‌ జ ఆ తర్వాత, సృజింపక యుండుకే = నిర్మించ కుండుటయే, సుమీ. తాత్ఫర్భాము :

'పై చెప్పిన రెండు తార్కాణలచేత దేవశిల్చి అన్నిటను ఆరితేరిన తరువాత, నగర విర్మాణ కౌళలమునకు సరమావధి ఇదేసునూ ఆని తెలుపుటకు ఇంద్ర (ప్రస్థపురమును నిర్మించాడని భావము. బికేవము :

పాండవులుండే ఇందద్ర(్రస్టమును వర్జి స్తున్నన్పటికీ మన కవి పాఠకుల దృష్టికి ద్వారక నగరమును చూపి కృష్ణుని కవబరిచాడు. "ముద్దుచెల్లెలు" ఆన్నమాటవల్స (ప్రధాన కథానాయిక అ కృష్ణుని చెల్లెలు అయిన “సుభద్ర'ను స్మరణకుతెచ్చి కథ ఆదినీ ఆంకాన్నీ ముడి పెట్టాడు.

ణ గ బి ఇది ఒక చమత్కారము,

'కేరుగడ ఇ నేర్చు కలిగినట్లు _ ఆరితేరినట్లు ఆని చెప్పడానికీ : ఈ కావ్యంలో అ. పద్యం 211 లో ఈక వే

“కన్నె యిందాళ నే మెరుంగదు గదయ్య జేరుగడగాగ మెల్లన దిద్దుకొమ్ము"” అన్నాడు.

110 విజయవిలానము అ-1. ఈ పద్యములో 'బెల్లెలు' అన్నమాట బోలికను చెప్పడానికి కవి ఉవయోగించాడు. అంశే ఉపమావాచకంగా. వాడాడు. (ప్రతిపద్య చమత్కృతి పాధించడానికి చేనుకూరకవి కున్న సాధనాలలో ఉనమావాచకాలు, తిరస్కార పదాలు ఇలాంటివి చాల ముఖ్యమైనవి. సన్ని వేశానికి తగినట్టు వాటిని ఉపయోగించి, ఎక్కడలేని అందాన్నీ, ఎన్వరికీ అందవి సౌగసునూ కలిగిస్తాడు. వాటిమీద దృష్టి పెట్టకపోతే పాఠకుడు కవి హృదయాన్ని సంపూర్ణంగా (గ్రపాంచ లేడని మనవి చేస్తాను. చూడండి, “జయంతుని తమ్ముడు సపోయగంబునన్‌” “ట్రిదుకపోవు శంఖము నహో గళ రేవ” ద్వారక ముద్దుచెల్లె లట -_.. ఇది (ప్రజల అభిప్రాయము -- కవి అభిప్రాయముకాదు. అంద మున ద్వారకను మించినదని అతని భావము. ద్వారకొ నగర నిర్మాణం అయిన తరువాత, అన్ని విధాలా ఆరితేరిన కౌళలముతో విశ్వకర్మ ఈ ఇంద్ర ప్రస్థపురాన్ని విర్మించాడు. ఇదే “న్చేర్పులమేర” అన్నాడు. కౌబట్టి ఈ నగరం ద్వారక కంశే అందమయిన దన్నమాటి. దానిని ద్వారకకు పోలియున్నది అన్న అర్హంలో “ముద్దుచెల్లెల” అనడం సమంజనం కొదని చెప్పడానికే “ముద్దుచెల్లెల” అని 'అట' చమక్కారంగా ప్రయోగించాడు, “ఎంళ తెలివి తక్కువ!” అని సూచిందాడు. వొఠాంతరాలు : “ఫ్రీరుగడై నచో......” ఎ అని వేదంచారి పాళముం తీరుగడ = నమా_స్తము, ముగినినది అని అర్థమిస్తూ సూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువువారు ఈ పద్యాన్నే (ప్రమాణం చూపిందారు. “యెంచి చూడ(టో...."” శ వేంకటకృష్ణ మాచార్యులు- “మెంచి చేయలటోల్‌......” ఎ వావిళ్ళం అలంకారము : ఉ(శ్చీత, వ్యతిరేకము. వెండియు. వై(డియు( దడ(బడు చుండుం బురి నెందు. జూడ, నుగొణములై యుండంగావలె నందలి యిండులం గై లాన మేరు పృథ్వీధరముల్‌, 68

హృదయోల్లానము ఆ-1. 11 అర్జయు ఫి పరి జ ఆ ఇం(ద్ర ప్రస్థ పురమునందు, ఎందున్‌ చూడకా అ ఎక్కడ చూచినను, వెండియుకా పై (రియు౯- నా వెండివస్తువులూ బంగారువస్తువులూ,. తడ (బడుచుండుకా ఇ శ్రీండ మీదపడుచు _ ఒకదానిమీద -నొకటి పడుచుండును, అనగా విశేషముగా కనబడుదుండును, (దీనిని బట్టి చూడగా) కైలాస మేరుసృథ్వీధరముల్‌ ఇ వెండికొండ కైలాసము, బంగారుకొండ మేరువు అనే సర్వకాలు, అందలి యిండులన్‌ ఇ ఆ నగరములోని గృహములలో, ఉగాణ ముల్లై యుండంగా వలెకా ఆ భంగారములు (ఇంటి సామిని నిలువచేసుకొనే స్థలములు) ఆయి ఉండవలెను, గృహములలో సామ్యగులను విలువచేనుకొనే (540/6 100%) భాగము ఉగొణమని ఇస్పటికీ దజిణదేశమున వాడుక ఉంది, వొకొంలోరొలు : 'వెండీయు( లై (ఉయు( దడంబడు చుండున్‌ పురినెందు. జూడ, నుండ(గవ లయుకా ఠండారములై యందణి యిండుల( బ్రైలాన మేరు సృథ్వీధరముల్‌ ఆః థీరువలిచారూ, వేంళటళ్ళన్మ మా చార్యులచారూ, "ఉగాణము' పరిచయములేని పరిష్క ర్తలు అమాటను తొలగిందారు. కని తంజావూరు వాడు కాలట్టి ఉ(గాణమనే గ్రాన్‌ ఉంటాడు, న! నోరి గురులింగ శాస్త్రిగారు తమ విజయవిలాసము (టీకాకాత్సర్య సహపితము)లో శడబడుచుండుకా ఇ (శొళ్ళపు ఈగులుచుండును అని ఆర్జం వెన్సుతూ, కాళ్ళకు అన్నమాటను కలిపారు. శ్రీ బులుసువారు తము విజయవిలాన నుకుర వ్యాఖ్యలో కడబడుదుండుకా ఇ కాళ్ళలో సడుదుండును _ సమ్మృద్ధముగ నుండునని భావము అని నవ్రాకాకు, ఇళ్యడ కాళ్ల (పస క్షి సమంజసముకాదు. తడదిడు ఇ విండియుండు _ పూర్జ మగు అవి సూర్యరాయ నిభుంటువు, ఏం 224024, బెండియు( కై (డియు నీండ్లలోవలళకా చడ(బడ౯ దొరు బొంధవులు తామర తంపరలై 1440000022 న్‌ (శీజాధిరాముము, తడబడు అంసే కిందమీడవడు, ఒకదానిపై నొకటి సడు అన్న అఆర్ధంలోనే శ్రీకృష్ణ సం ళు ణి చేవరాయలు ళన ఆము క్రనూల్యదలో

112 విజయవిలానము ఆ.-14 “శయపూజాంబిజముల్‌ ఘటిం దఠంబడజు” అవి (ప్రయోగించాడు, దీవి తరువాతి సద్యములో '“తడబాటు” అన్నమాటను "క్రింద మీదగు, వ్యత్య స్తముగా ఉండు” అన్న అర్హములోనే ఉపయోగించాడు కవి. అలంకౌలోమయు : ఆళిశయో క్తి, క్రమము, థవజల వ ర్త న తడబాటు గలదు వేదముల నొతని కంచు. బర మేష్టి మెచ్చరు ధరణిసురులు ; కడమాటు పగవాని. గని చేమజబె నంచు భార్గవు మెచ్చరు బాహు జనులు; పనికి రా కొకమూల.( ఐడియె నాతని వస్తు వని కుబేరుని మెచ్చ రర్యజనులు; పీటిపామైన నొంగేటి పొటున నేమి యని హలాయుధు మెచ్చ రంఘిభవులు ; పొగ. వప్పకి ధర్మంబు పట్టువిడక, లఉలకు నమ్మ(జాలి, నల్లడల భూమి పనులు మేలనదగి, యిట్లు పురి. బొలుతురు చచువు సౌముల ధన ధాన్య నంపదలను. 6౪ అర్థము శ్‌ ల వేదములకా = వేచములు పతించుటయందు, ఆతవికీకా (1బఐహ్మప), త్‌డ/ బొటు = పొరపాటు...వ్యశ్యాసము కలదు. అంచుకా = అని లోపమెంచి, పరమేష్టికా = (బ్రహ్మము, ధరజీసురులు = (ఆ ఇం్రప్రస్పపురములోవి) బ్రాహ్మణులు, మెచ్చరు = నిరసిస్తారు, (పోమకొ సురుడు వేదములను వొంగిలించుకొవి పోయినప్పుడు. (దిహ్మాకు వేదసతనమున పొరపొట్లు కలిగాయని (ప్రపిద్ది. పర మేష్టి, ఉతృన్నమైన యజ్ఞ ములు చేసినవాడే ఆయినా, ఈ తడబాటుండడం వల్ల ఆ పురి్రాహ్మణులు బహ్యానుగూడా మెచ్చరు, ఆ పృరివ్రాహ్మణులు పొరపాటు లేకుండా వేదములను పతించగల ననుర్భులు ఆని భానము);

వృాదయోల్లానము ఆ-!. 113

౨. కడమాటు = కడపటి పర్యాయము, పగవావికా, కవి ఆ చూచినస్పుడే, చేమజదెన్‌ జ హస్తకౌశలమును కోల్పోయెను__దేతిపట్టు (నేర్చు) విడిచిపెట్టెను, ఆంచుకా, భాగ్గవుకా ఆ భృగుమహర్షి ప్యుకుడు, పరశురాముని, బాహుజనులు ఆ ((వ్రిహ్మ భుజములనుండి పుట్టిన) చృతియులు, మెచ్చరు.

మొదట తానెంత సరాాక్రమళాలి ఆయినా, తుట్టకుదను, దశరథరాముని ఎదిర్చినప్పుడు, తన గొప్పతనమును కోల్పోయి తన చేతిలోని వింటిని (శ్రీరాముని కిచ్చివేసిన ఆ పరశురాముని ఇతదేపాటి శూరుడు ఆని ఆ పట్టణ రాజకుమారులు నిరసిస్తారు. ఆజన్మాంతము శత్రువులకు లొంగనట్టి శౌర్యము కలవారని భానము.

౨. ఆతని (ఆ కుబేరుని యొక్క, వస్తువు జు ధనము, పనికిరాక ౨ నిష్ప్రయోజన ముగా, ఒకమూల పడియెన్‌, అవి కుబేరుని, అర్యజనులు == వై శ్యులు, మెచ్చరు.

ధనాధిసతియగు కుదేరుడు ఉత్తర దిక్కునకు అధిపతి. వాని ధనములు-నవవిధులు - అమూలనే ఉన్నవి. అతచెంత కుచ్చితుదైన బేరగాడై నా. ఆంతధనమును లాభము నార్జించ కుండా నిరర్ధకముగా ఉంచెనని, వట్టి చేతకొనివాడవి, ఆ ఊరి వైశ్యులు ఆళనిని మెచ్చరు.

ఆ ఊరివై శ్యులు ఈమ (ద్రవ్యమును విశేష లాభదాయక మగునట్లు ఉపయోగించ సమర్ధులు

మ్‌ గొ న! అవి భావము.

*. వీటిపాటు ఆయిన = పురమునకు నాశనము తెచ్చిన, నాగేటి = నాగలియొక్క, పాటునకా = కృషినలన, ఏమి ఆ ఏమిపప్రయోజనము (నిపృయోజనము), అని, హలాయు ధుళా = (నాగలి ఆయుధముగాగల) బలరాముని, అంమఘి భపులు అ (టహ్మపాదములనుండి పుట్టిన) శూద్రులు, మెచ్చరు,

విలరాముడు తన నాగలితో హ న్తిహపురమును ఊడబెరికి యమునలో త్రోయ ప్రయ త్నించడం పురాణ ్రపిద్దము. ఈ ఊరిలోని శూద్రులు పట్టణమును ఐళ్వర్యవంతముచేయు

ఇ లు టకు తమనాగళ్ళు ఉపయోగిస్తారని భావము.

(ఈ నాల్గశాతులవా రందరూ) పాడి తప్పక అ న్యాయమును విడిచి పెట్టక, ధర్మంబు వట్టువిడక ఇ తమతమనిధులను మర వక, లక్షరికుకా నమ్మక చాలి జ లక్షలకొలది (ద్రవ్యమును వారి దగ్గర ఉంచినమ భయములేదు అన్ననమ్మకము (వ్రజలలో కలుగునట్లు, నల్లడల ఆ నాలుగు చిక్కులనున్న, భూమివరులు == రొజులు, మేలు అనకాతగి అ మెచ్చుకొనుటకు తగిన (ప్రవర్తన గలవారై. చదువు, సాము, ధనము, ధాన్యము (మొదలగు), సంపదలను = వై భనములతో, వురిళా ఐ పురమునందు, పొల్పరు అ ఓప్పుచుందురు.

ఇంశ్రేకాక మరొక విశేషము : విడివిడిగా, (బ్రాహ్మణులు పొడిళస్పక ఆ వేదములందలి పౌఠ(క్రమమును (బ్రహ్మవలె కాక) తప్ఫిపోక; తత్రియులు ధర్యంణు వట్టువిడక (రర్యము

(8)

14 విజయవిలానము ఆ_1.

అనగా విల్లు) వింటిని సట్టువిడువక ఇ (సరళురామువివలెకొక ) విడిచి పెట్టక; వై శ్యులు లక్షల

కుకా అమ్మళా చాలిజ లడీల కొలది లాభములు వళ్చునట్లు అమ్ముటకు (కుబేరువి వలెగాక)

వమర్షులె; శూద్రులు నల్గడల భూమిన్‌ = నాలుగు దిక్కులమన్న దేశములలో, వరులు = వీరు . ళల

పండించిన వరిధాన్యములు, మేలు అనన్‌ = చాల మంచివి అనునట్లు (బలరాముని వలెకాక)

సండించుటకు సమర్థులు

ఇంకా మరొక (కమం :; బ్రాహ్మణులు చదువు, రాజులు సొము, వైశ్యజనులు ధనము, శూద్రులు ధాన్యము కలిగి ఆపురమున ఉన్నారు అని గీతము మొత్తము మీద అన్ని జాతులకు అన్వయించ వచ్చును. గీతములో మూడు చరణములను నాలుగు జాతులకు [కమం గాను; నాల్లో పాదము మరల నలుగురకు [క్రమంగాను అన్వయించడము చాలచక్కని చమక్కారము. బోలేవము :

ఈ సీసపద్యం పెద్దచరణాలలో తిరన్కృతు అయిన వారందరూ సుటప్రసిద్దులు __ వేదపళనావికి బ్రహ్మ. పరాక్రమావికి పరశురాముడు, ధనానికి కుబేరుడు, నాగలికృషికి దిలరా ముడు. వీరిలో ఒక్కొక్క లోపం ఎంచి ఈపురంలోని నాలుగు జాతులవారు వారినీ విరసిప్తారు అవీ చెప్పడం చాల సమంజసంగా ఉంది.

ఆ లోపాలు గూడా పురాణాలు అంగీకరించినవే. ఆలోపాలు లేకుండా, ఈ(ప్రజలు పాడి ఈప్పక... ప్రవర్తించా రవడమూ చాల ఆందంగా ఉంది.

ఈలాంటి వర్డ్‌నే చేయబోయి అల్లసాని పెద్దనామాత్యుడు మనుచరితఈలో అచటి విపులు మెచ్చ రఖిల విద్యా(పపొరీ

ముది మది దప్పిన మొదటి వేల్పు-..... అనీ సీనపద్యం ఆరంభించాడు. ఆ విప్రులు మునలితనములో మతిచెడి ఉన్న (బ్రహ్మను విరపిస్తారు__ మూడు సంవత్సరాలు సాముచేసి మూలనున్న ముసలివి ఓడించినట్లు. ఆ మను చిత్ర పద్యంతో గాని. ఆలాంటి ఇతర (ప్రబంధాలలోని చాతుర్వర్య వరన పద్యాలతో గాని

న! ల సరిపోల్చి చూచినస్పుడు మనకవి చూపించిన చమక్కారం కరతలామలకంగా టోధవడుతుంది. చేమరచు = హ్హ కొళలశూన్యుడగు అవి సూర్యరాయ నిభుంటు ఆర్జం ఇస్తూ, విజయ విలాసంలోని ఈ సద్యాన్ని గూడ (ప్రయోగంగా చూపించింది. (అనగా చేతినేర్పును పోగొట్టు కొన్న వాడు అని.) కాని, పద్యంలో పరశురాముని లోపమెంచిన క్షత్రియులు “ధర్మంబు పట్టు విడక” ఉంటారవి ఎత్తుగీతిలో కవి చెప్పుళున్నాడు. ఆంటే చేతిలోని వింటిని పట్టువిడక అవి అర్హం చెప్పుకోక తప్పదు... కాబిట్టి దీనికి అనుగుణంగా ఉండడానికి “చేమరచె == చేతినేర్సు

(వట్ట) పోగొట్టు కున్నాడు” ఆని చెప్పవలవి వచ్చింది. ఆదే కవిస్సాదయం అనాలి,

నృడయోల్లానమ. ఆ-1. 115 నల్లడల భూమి వరులు మేలన _ ఇక్కడ శ్లేషలో నాలుగుదిక్కులనున్న ప్రదేశములో. వరులు (ధాన్యములు), మెచ్చుకొనేలాగు ఆవిఆర్థం చెప్పుకున్నాము. వరికి బహువచనము వడ్లు ఆయినా, వరులు అనడం ఎందుకంకే అనేక విధాలయిన పరి అనితెల్చడావికే. తంజా పూరు రఘుసాథరాజు కొలములో (ఇప్పుడుగూడ) చాల నులిశ్రముగా ఉండీ దకీణ దేశంలో ఛాన్యపు కొట్ల్టుగా (ప్రసిద్ది పొందింది. ఆ ప్రదేశంలో ఆరోజులలో పండిస్తూ ఉండే వరి రకాలు రఘునాథనాయకుడే _.. పుష్ఫమంజరు, లివృపువ్వు రొజనముళు , కస్తూరి నిగరాలు, గంధనరులు, గంగొజలంబులు, బంగారు తీగియ, శీనుంగు దంతముల్‌, దీననరులు, వన్నవంకలు, ము త్తెసరులు, పానంగులు, రాయమెచ్చులు, నీశ్వర (ప్రయముళు, నయములు, రామవాణములు, సీకాలోగ ములు, బొలకేనరుల్‌, మోసనములుం కరియ మేనులు, నన్నబక్కాండ మరియు గలుగు ధాన్యంబులెల్ల ముక్కారు బండి నిండి యెళ్లిడ జూచిన నవెగడుచుండు వొమమనుపేరు నెరుగరా భూమిజనులు. అనీ వర్ణింబాడని విడుదవోలు వెంకటరావుగారు (ప్రకటించారు. బాహుజనులు అన్నచోట జనులు ౯ పుట్టినవారు. ఆర్యజనులు అన్నచోట జనులు == (ప్రజలు అలంకౌరము : శ్రమము, వ్యతిరేకము, శేష, యమకము. కందకము - కోటకొమ్మలు “నీ సరిరైన దేవతటినిం గల/(గించెద, నీ వడంపునూ నొవరి శేషపన్నగ ఫణానివహంబు” నటంచు నప్పురికా బానలు సేసికొన్నవన భాసిలు సాలశిభా?ి భేయముల్‌; మోనమె యైన, విష్ణుపదమున్‌ బలిపీఠము ముట్టి నేటికీ౯ా ? 70

116 విజయవిలానము అఆ-!. కందకమూ, కోటకొమ్మల వరుసొ, తమకు ఆందరాని శ్యతువులను మితలాళముతో జయిం చుఏ కొరకు చేసుకొన్న ఒడంబడిక ఈ పద్యములో ఉంది. లోతునా వెడల్పునా కందకమునకు ఆకాశ గంగానదితో వైరము, ఆలాగే ఎక్తునా, మణిమయాది సొౌందర్యమునా, కోటకొమ్యులకూ పాతాళలోకము లోని ఆదిశ్రేసువి పడగలకూ శ్యతుత్వము. కందళకమునకు ఆకాశగంగ అందదు. కోటబురుజులు పాతాళ మునకు పోజాలవు. కాబక్టే ఈ ఒడంవిడీక, అర్థము శి అప్సరిన్‌ ఆ ఆ పట్టణమందు (కోటకొమ్మల వరుస కందకముతో చెప్పినది “నీనరి టైన = నీతోపంతమునకువచ్చే, దేవ తటినికా = దేవనదియైన ఆకాళగంగమ., కల (గించెదక్‌ = నేను కలతచెందిస్తాను (శిక్షించి నీ పగసాధిస్తాను, దీవికి (ప్రత్యుపకొరముగా నీవు (కందకము), వాసరియైన అ నాతో (కోటకొమ్మల వరుసతో) సంతావికి వచ్చే, శ్రేషపన్నగ = ఆదిశ్రేషునియొక్క, ఫణా అ పడగలయొక్క, నినహంబును = సమూహమును, ఆడంపునూ ౫ క్రిందకు అణచి వేయమా ((గర్వభంగము కొవించి నా పగసాధించుమా)-"ఆటంచు = అని (ఇరు వురు అంగీకారంతో), బాసలు = (ప్రమాణములు, చేసికొన్నవి అనకా = చేసికొన్నవా అన్నట్లు, పాలశిఖా? భేయముల్‌ జ కోటకొమ్మల వరుసా. కందకమున్ను, భాసిలుకా = ఒస్పుచున్నవి, (ఈ బాసలు చేసుకోవడం) మోస మెయైనకా అ నిజముకొదం'పే. (సాలశిభాశ) విష్ణపదముకా ఇ వివ్ణుదేవుని పాదమునూ, (భేయము) బలిపీళమున్‌ = ధ్వజ _ప్తంభముదగ్గరి బలిహరణపీఠమునూ, ముట్టనేటికి౯ా = ముట్టుట ఎందుకు? (ప్రమాణాలు చే సేటస్పుడు గుడిలోవిష్ణుపాదాన్నీ బలిపీఠాన్నీ కాకుట లోక ప్రసిద్ధము. ఇక్కడ నిజంగా అవి తాకుతున్నాయా అని (పళ్నిస్తే కొమ్మల చాలు విష్ణపదము, అనగా ఆకాశమును తాకుళున్నది; కందకము బలిపీఠము = అనగా పాఠాళమును శాకుతున్నది. బిలేవము : ఇద్దరు వ్యక్తులు (ప్రమాణము చేసుకున్నట్లు కవి భావించాడు. భేయము (కందకము) ఒక వ్యక్తిగామ, సాలశిఖ ఆళి (కోట కొమ్మల నన్నిటినికలిస్రి రెండో వ్యక్తిగాను. ఒడంబడికలో “పీ “నా? అనడానికి తగినట్లు, కవి పేర్కొన్నాడు. ఈ వ్యక్తిత్వము పాటించే ళ(త్రువును శేష వన్నగఫడా నినహంబు (సమూహముగ్యా ఒక్క వ్యక్తిగానే జాగరూకతతో చెప్పాడు. ఆకాశగంగ నీరు కాబట్టి దావివి కలగచేయడమూ (కలియబెట్టడము), ఎత్తుగాలేచి ఉండే ఫణానివహమును అడంచి [క్రిందికి నొక్కడమూ అన్నవి శిక్షలుగా చేయడం కవి నేర్పు. కందకములో వ్రతివింవించిన కోటకొమ్ముల వరుసను చూచినందు వల్ల, ఆరెండూబాసలు చేసుకొంటున్నవనేఇభావము కవికి కలిగి ఉండవచ్చును. ఇంతకూ వర్ణించిన విషయము : కోటకొమ్ముల ఆకాశమును కాకుతున్నవసీ, అగడ్త సౌఠాళము నంటుతున్నంత లోతుగా ఉన్నదనీ అతిశయోక్తులు,

హవృదయోల్లానము ఆ], 17 వొఠాంతరొలు : “నీ వడంపుమా నా నమమైన శేషుని ఫణానివహంబు..........ో తాలు వేంళటకృష్ణమాచార్యులు, గ ంంంంకేష పన్నగ ఫణచ్చట నం చోడబాటుమై పురికా” ఎ థిరువతివారి పాఠంం అలంకౌరోయు : ఉక్పేక. అతిశయోక్రి, శ్రేష రే లమృతాంశులో శశము రెమ్ముద మంచు. దలంచి జాళువా మేలి పనసిండి సోయగపు మేడల గుజ్జైెనగూళ్ళ నందడికా వాలిక లుండి యావల. జనం గని, చింతిలి వంటయింటికుం దే లిది యెందు బోంగలదు ? నేటికి నేమని యందు రందులకా. 71 అర్థము ః ఆందులకా = ఆ సట్టణమునందు, రేలు ఆ రాశులందు, జాళువా జ జాపవాదేశపు, మేలి పసిండి = ప్రశస్తమైన బంగారముతో చేయబడిన ((జాకువాదేశముది చాల హెచ్చునన్నె వింగారమని ఆంటారు), పోయగపు జ అందమైన, 'మేడలక౯ా జ మేడలమీద, బాలికలు, ఆమృతాంకులో శశమున్‌ = చంద్రునియందున్న కుందేలును, రెమ్ముదము = పట్టి (బయటికి) లాగుదాము, అంచుకా, తలంచి, గుజ్జనగూళ్ళ సందడిన్‌ ఉండి అ గుబ్టైెనగూళ్లు వండుకునే బొమ్మల ఆటలోమరచి ఉండి (ఇంతలో), ఆవలకా ఆ (చంద్రుడు దూరము, చనకా అ పోగా, కనిజ చూచి, చింతిలి = అయ్యో పోయిందికదా అని విచారించి, (అంతలో దై ర్యము తెచ్చు కొని ఇది వంటయింటి కుందేలు అ వంటఇంటి రుచిమరగిన కుందేలు, మరల మరల ఆవంట ఇంటికి రాకుండ ఉండదు, ఎప్పుడు కావలసిన అప్పుడే సట్టుకొనగలము, కొవిట్టీ ఈప్పించుకొని పోజాలవిది, ఎందుబోగలదు జ ఎక్కడికి పోవును, వే(టికి౯ ఏమి అవి ఆందురు అ ఈనాడు తప్పించు కొనిన నేమిలే అవి ఆంటారు. తొత్సృర్యుము శ ఆ ప్పరములో వెన్నెల ర్యొతులందు జాకువా ఐంగారపు మేడలపై న ఆడుకొనే బాలికలు చంద్రుడు ఈమ మేడమీదకు నచ్చివస్సుడు దానిలోని కుందేలును పట్టుకోవాలనుకొన్ని

119 విజయవిలానము అ._]. గుజైనగూళ్ళ ఆటల్లోపడి మరచి, చంద్రుడు దూరం పోవడం చూచి విచారించి, అయితేనేమి, జ ళం ఇది వంటఇంటి కుందేలేగదా ఎక్కడికి పోతుంది, ఈ రోజు గాకపోయినా మరేనాగైనా పట్టుకో వచ్చుమ, అని అమకొంటారని తాత్పర్యము. బికేవము : చంగద్రునిలోని మచ్చను శశము(కుందేలుగా వర్ణించారు. కాబళ్లే చంద్రుడు శశాంకుడు. బాలికలు పట్టతలచిన శశము అమృతఅంశుని లోనిది. అమృతము దేవతల ఆహా రము. అందుచేత అ అమృతమును తన కిరణాలనుంచి ఇచ్చే అమృతాంకువి భోజనపాత్ర గమ, వంటజఇల్లుగను కవులు చమత్కలరిస్తారు. కాబట్టి ఈ శశము అమృతపు వంట ఇంటి లోనిది. ఇక్కడ అమృతాంశుడు అన్నది సాల్మిపాయమైన పదము. అందుచేత ఈ ళశము అక్షరాలా పంట ఇంటి కుందేలు, ఇంతేగాక, పద్యములోవి శశము, ఆ బాలికలు గుజైనగూళ్ళు వండుకుంటున్న ఇంటికి (వంట ఇంటికి) వచ్చి వారు ఆటల సందడిలో ఉండగా ఆవలకు పోయిన కుందేలు, అనగా వంట ఇంటి రుచిమరిగినది కొబట్టి మళ్ళా రాకుండా ఉండదు, అని చమత్కారము. పిల్లిగావి, చెవులపిల్లిగావి రుచిమరిగినచోటికి మళ్ళీరాక తప్పదని కుందేలు వేటగాళ్ళ ౦టారుం అలంకారము 1 లోకోక్తి, అతిశయోక్తి. పున్నమరేల( దత్పురము పొంతనె హో శిఖరాళి దాంకివి చ్చిన్నగతిజ సుధారనము చింది పయిం దిగవాజణ నంతనుం డి న్నెల నన్నగిల్లు; నది నిక్కము గాదనిరేని యా పదా ర్వన్నె పనిండి మేడలకు రాంబనియే మిట సౌొధనామముల్‌? ౫ వైవద్యములోని జాళువా మేలివనిండి పోయగవు మేడలకు పౌధములు అన్నపేరు కల్గడానికి కారణము, మేడల శిఖరాలు గుచ్చుకొనడంవల్ల పూర్ణచం్యదుడిలోని చుధ (అమృతము) కారి. వాటిమీద (వవహించడం వల్లనే అవి కవి చమత్కరించాడు. కాఐస్టేవున్నమనాటిమండి చందుడు క్షీణ్‌స్తుంటాడవి రుజువు చేశాడు, అనలు సొధము అనడానికి కారణము : నుధతో అవగా నున్నముతో కట్టబడినది అవి. అర్థము ః వున్నమరేలకా అ పున్నమర్శాశులందు, 'చండదుడు, తత్‌పురము = అ పట్టణము. పొంథవె = చేరువగా, పోకా ఇ పోవుననుడు, శిఖర ఆళి = (మేడల) శిలరాల వరున, తాకి = తగిలి (గుచ్చుకొని, విచ్చిన్నగతికా = చిదుగడంవల్ల, నుధారనము ఆ (చం ద్రుడిలోవి)

అమృతరసము, చింది = ఒలికి, సయికా ఇ మేడలమీద (విలువునా). దిగవాణన్‌ = జారగా, ఆంతనుండిన్‌ = ఆ పున్నమనాటినుండి, నెలజచందదుడు, సన్నగిల్లు = కీణిస్తుంటాడు. అదిజ అ మాట, విక్కము = సత్యము, కాదనిరేని, ఆ పదారు వన్నె, పసిండి జఐ బంగారు, మేడలకు, ఇటన్‌ = ఈ (పదేశమునందు, సౌధనామముల్‌ = సుధతోకట్టిన ఫొధములు అన్న "పేరులు, రా౯ా జ వచ్చుటకు, పనియేమి = కారణమేమి ? ఆ వురములోని మేడలు అంత ఎత్తుగ నున్నాయని భావము. వొఠొంళరము ; “రా బని యే మిలి అలంకారము ; ఉ|క్కేక్ష, విరుక్తి, అతిశయోక్రి. వేడుక నప్పురీ హరుల వేగము గన్గొని లేళ్లు గాడ్చుతోం “గూడిచన న్వలె న్మనము, కూడ+గ నోపఠ యోడినట్టి వా రోడనివారి మోచుటొని యొద్దిక( ఐందెమువై చి కూడలే కోడెను గాక, మోయంగ బ్రయోజన మే మనిలుం గురంగముల్‌?7తి వేగముగా పోవడానికి లేళ్ళు, గాలి పనిర్భమైనవి. ఇక్కడి గుురాలు వాయువేగముగ పోగలవు అని శవి ఆభీప్రాయము. వాయుదేవుడికి రేడి వాహనము అవడానికి కారణము కవి ఈ నద్యమున చనుక్కా రముగా మాచించాడు, అర్థము ఫ్‌ అస్పురీహరుల ఇ ఆ నగరమందలి గు[ర్రములయొక్క, వేగమున్‌ అ= వడిగల పరుగును, వేడుకన్‌ ఆ పకూహలముతో , కన్గొని = చూచి(చూచినవి లేళ్లు, గొడ్పూ).లేళ్లు, గాడ్పుతోన్‌ ఆ (వడిగ వీచే గాలికి గాడ్భు అంటారు గాలితో, “మనము, కూడి = ఆ గురర్రములతో కూడి, చనన్వలెకా ఇ పరుగెత్తవలెను, కూడ(గకా ఓపక అ కలని పరుగెత్త లేక, ఓడినవారు అ ఆస జయముపొందినవారు. టఓడనివారిని = గెల్బినవారిని, మోచుట = మోయడము”, అని, ఒద్దిక జ ఆ స్నేహభావముతో. సందెమువైచి అ పందెము వేసుకొని, కూడలేక ఆ సరుగెత్త లేక. (లేళ్ళ) ఓదెకా = ఓడిపోయాయి, కౌక = అలాకౌకఫోతే, అనిలున్‌ ౨ వాయువును, కురంగముల్‌ ఇ లేళ్ళు, మోయగకా ఆ మోయడానికి, (ప్రయోజన మేమి ? (కారణమేమి) దేని కొరకు?

120 విజయవిలానము ఆ_!, తాత గ్ర ర్యము వ్‌

ఇందద్ర(ప్రస్థంలోవి గ్యురాలు చాల వడిగలిగి వాయువేగంగా పోగలవవి భానము. వికేషము :

ఒదిక ౯ ఆ విరోధముతో గాక ఆటలలో సహజమయిన స్నేహభావముతో వేసిన పందెము

చి

ఆని. ఈ ఒద్దిక పందెము వేయడమూ, వేడుకతో కనుగొజీడమూ అన్న మాటలవల్ల, మన కవి ఆటలలో మంచి అనుభవమూ, కుతూహలమూ కలవాడని తేటసడుతుంది.

ఏదైనా ఒక ఆట నేర్చినవారు ఇంకొకరు ఆ ఆటనే చమక్కారముగా ఆడడం చూచి అసూయాదులు పొందక ఎంతో వేడుకపొందుకారు ; ఇది ఆటగాండ్ర నల్లక్షణము. అందుకే పద్యారంభంలో “వేడుకజా” అవి ప్రయోగించి కవి దానికి ప్రారాన్యమిచ్చాడు. అలా వేడుకతో చూచిన తరువాత ఆ విధంగా ఆడాలన్న ఉత్పాహం కలగడమూ, ఒద్దిక పందెము వేసుకోవడమూ అత్యంత సహజములు,

గ్మురాలు వాయువేగంగా పోతాయనడావికి బదులు ఈ పద్యములో కవి “వాయువు ఆశ్వ వేగంతో పోతుందని చమత్కరించాడు.

లేళ్ల నే తొలుత పందెమునకు కాలు దువ్వునట్లు చెప్పి, తుదకు వాటినే ఓడించడం వల్లి కవి, ఆటలలోని పారన్యం వెల్లడి చేళాడు.

గుర్రముతో పందెము కాబట్టి ఓడినవారు సవారీ మోయుటగూడా చమక్కారమే,. పిల్లల ఆటలలో. ఓడినవాడు గెలిచిన వావివి మోనుకొవి కొంతదూరము నడవడం ఇస్పటికీ వాడుకలో ఉంది.

వసుచరిత్రలో “సతియూరు ద్యుతి” అన్న పద్యములో ఈలాగే గిరికాదేవి తొడలను చూచి ఆరటిచెట్టూ ఏనుగు తొండమూ స్పర్దవహిస్తాయి. ఏనుగు తొండము నెగ్గణాలక వైరము పూనుతుందిం

మన కవి తన సారంగధర చరిత్రలో వ ర్లించిన పొవురా సందాలు చాల న్వభాన సిద్ధంగా ఉండి, ఆతనికి ఆటలలో ఉన్న చక్కని అనుభవాన్ని ప్రకటిస్తాయి.

రఘునాథరాజు చెప్పినట్టు “క్ష్యతధర్మ మ్మె” కలవాడు కాబట్టి, చేనుకూరకవి సాము గరిరీలు, అటలూ బాగా అభ్యాసం చేసి ఉంటాడు. అలంకొరము :

ఉ(క్రేక్ష, న్వభావో క్షీ.

వహవృదయోల్లానము ఆ]. శ21 చుట్టును గట్టియుండు నొఠచో నెడ మించుక లేకయుండ6ద త్పట్టణ బాహ్యభూముల మదావళ మండల మేమిచెప్పం ని ట్టట్టు దెముల్చరా కరి భయంకరమై దివితోడ రాయుచున్‌ బెట్టనికోట గాదె గజబ్బందము లెందును రాజధానికిన్‌, ! “గజిబృందములు నగరానికి పెట్టని కోటవంటివి అన్న నిత్యాన్ని కొన్ని నమాన లక్షణాలను చూవుకూ కవి ఈ వద్యములో పాధిస్తున్నాడు. అర్థము శి నుదావళ = ఏనుగులయొక్క, మండలము = (వలయము) నమూహము, ఇట్లు అట్టు శెనుల్బకారాక ఆ ఇటుకాని ఆటుకాని కదల్బడానికి సాధ్యము గాకుండ, అరి భయంకరమై ఆ శతువులకు భయముకలుగదే సే దయి. దివితోడళా = ఆకాళముతో, రాయుచుకా ఆ రాపాడుతూ (మిక్కిలి ఎత్తయిన వన్న మాట), ఒకచోకా = ఏచోట్ననైనను, ఎడము ఇంచుక లేక ఆ నందు ఏమాత్రమును లేక, తత్‌పట్టణ = ఆ పురముయొక్క, బాహ్యభూములకా ఆ వెలుసలి ప్రదేశ ములయందు, చుట్టును అ అన్ని ప్రక్కలను, కట్టియుండును = కట్టదిడియుండును, ఏమి, చెప్పళా ఆ చెప్పుటకు వీలుకాదు ( అత్యాశ్చర్యకరము), ఎందును ఆ ఏ విధముగా చూచినా, రాజధావికిన్‌ = రాజధానీనగరానికి, గజబ్బందము = ఏనుగుల సమూహము, పెట్టనికోట కాదె అ (రాబుమొదలగు వస్తువులతో) నిర్మించని కోటగోడయే కదా 1 బిలేవము : కోటగోడకూ గజములవలయానవికీ సమానధం =. !, చుట్టూకట్టి ఉండడం; 2 ఎడిమిం చుక లేక ఉండడం___కోటగోడకు సహజముగా నందులుండవు; ఏనుగులను చాల దగ్గరదగ్గరగా కట్టిఉస్తారు. 8. పట్టణ బాహ్యభూములలో ఉండడం _.. నగరలి కోటలోసలనే ఉంటుంది. కొబట్టి కోటగోడ నగరం వెలునలే ఉంటుంది, ఏనుగులను గూడా వాహ్యభూముల్లోనే కడతారు; 4. ఇట్టట్లు తేమల్పరాకుండడం; ఠ.ఆరిభయంకర మై ఉండడం; (కోటళ్యక్రువులకు దుర్ఫేద్యముగా ఉంటుంది. ఆ దినాలలో చతురంగాలలో గజబలము శతువులకు భయకారణమే కదా, శి. దివితోడ రాస్తుండడం (కోటగోడలు ఆకాశాన్నంటుతున్నవా అన్నంత ఎత్తుగా వుంటాయి ; ఏనుగులు గూడా అంతే ఈ పద్యంలో చేమకూరకని కవితా పద్దతి కొంఠ సుస్పష్టమవుతుంది. “పెట్టని కోట గాదొ అన్న మాటలకు “కోట లాగానే రాజధానిని కాపాడుతూ ఉంటుంది” ఆని, స్థూలంగా చెప్పి నంతోషించడు. అంగాంగ సాద్యశ్యం (ప్రకటిస్తూ? ఆ మాటలలో ఉన్న సక్యాన్ని శరతలామలకంగా కనబరుస్తాడుం సలుకుబడులూ, సామెతలూ తన రచనలో ఉసయోగించినష్పు

122 విజయవిలానము అ_1. డంతా ఈ సూఢ్రాన్నే పొటిస్తుంటాడు. ఆ పరిశిలనతోనే మనమూ పఠించాలి ; ఆప్పుడే కవి హృదయాన్ని తెలునుకోగలుగుళాము. చుటూకటి ఉంచే ఏనుగుల సమూహానికి పుంజము, వరుస, బృందము అవకుండా వలయాకారొన్ని సూచించే మండలము అన్న సదం ప్రయోగించడం సాభిపాయము. వొలాంతరము ; “దెమల్పరొ కరి భయంకరమై దివితోడ రాయు: నౌః పెట్టని గోడ గాదె...” ఎ వేంళట కృష్ణమాచార్యులు అలంకారము : అర్ధాంతరన్యాసము, రూపకము, పరికరము. గౌళకు లాపురీ భటశిభామణు లెక్కటి యుక్కు తున్కు; లా ఫీల తరాశనుల్‌ చిదిమిపెట్టిన బంటులు; పోరికల్ల బే తాళుండు వచ్చి డగ్గణిన దబ్బరగా దొక దెబ్బతీయంగాం జాలుదు ; రేమి చెప్ప । మజి సాదన నేటును సాహనమ్మునున్‌. 75 అర్థము శి గౌళకులుజదిట్ట లై నటువంటి, ఆప్కరీ భట శభామణులు = ఆప్పరము నందలి శేష్షలెన భటులు, ఎక్కటి జు ఈడులేవి, ఉక్కుతున్కలు ౬ ఉక్కుముక్కలు, అభీలతర ఇ మిక్కిలి భయంకరమైన, ఆళనుల్‌ ఇపిరుగులను, చిదిమిపెట్టిన = చిన్నచిన్న ముక్కలుగా నరికి వేయ గలిగిన, వింటులు జ పోటరులు (బంటియొక్క బహువచనము బంటులు కాబట్టి, చిదిమి పెట్టిన వింటులు జు చిదిమివే పేపాటి వారు అని ఆర్థం, మోకాలు బంటి అన్నప్పుడు లాగానే సరి మాజాన్ని తెల్చుతుంది), పోరికి అ యుద్ధమునకు, అల్ల వేశాడు ఇ సు(ప్రసిద్దుడెన అపిశాచ నాథుడు, వచ్చిడగ్గతినకా జ నమీపించినా, దబ్బరగాదు = అబద్ధముకాదు. ఒక దెచ్చి తీయంగాజా అ వావినీ కొట్టిపంపించడానికి, చాలుదురు == చాలినంత సాహసంకలవారు, (వారి సాదనకా ౫౨ పరి శ్రమను, ఏటును = పోటు బలమును, సాహసనమ్మునున్‌ == తెగునను, మటథి ఏమిచెన్సకా ఇ ఇంకేమి చెస్పగలము । అనగా అత్యద్భుతము లన్నమాట. తాత్స్రర్యము ; అక్కడి భటులు ఉక్కుతునకలలాగ గట్టీపడిన శరీరము కలవారు. పిడుగునై నా చిదిమి పెట్టగల ఏటువాటము కలవారు. బేశాకుడే వచ్చివా అతడివి కొట్టి వంపించగల పాహన మున్నవారు అని భావము.

వృాదయాల్లానము ఆ_1, 1123 బోోవము : గరిడీసాదనలో శరీరము గట్టిపడడంవల్ల ఉక్కుతున్కలు ; ఏటున (కత్తి దెబ్బతో) వీడుగులను వైఠము చిన్నచిన్న ముక్కలుగా చిదిమిపెస్తేపొటి వారు; సాహనములో బేళాశుడంతటి వానివిగూడా ఒక దెబ్బతీయజాలినవారు అని (క్రమము. నందిని వేసినవాడే బంటు అంటాము. ఇక్కడ బంటు అంటే పోటరి అనే ఆర్థం. ఈ సద్యముగూడా మన వ్యాఖ్యాశలకూ, పరిష్కర్నలకూ, కొంచెం చిక్కు కల్పించింది. అందుచేతనే దీవికి పారాంతరాలు మూడు నాలుగు కనిపిన్తున్నాయి. “ఆఫీల తరాళనుళ్‌ చిదిమి పెట్టిన ఐంటులు వెరికెళ్ల: బే కాలుడు వచ్చి... ల వేదము వారూ, బులును వారూ ఈ పాఠముతో వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు, “'వైరికిన్‌ ఎల్లన్‌ ఆ ఎల్ల పగతురకును, ఆఖీలతరాళనుల్‌ = మిక్కిలి భయంకరమైన పిడుగులను, చిదిమిపెట్టిన బంటులు ఇ చిదిపిచేసిన కొల4దివారు (ఇట దంటిళబ్లము పరినూణార్థకము "అవి వ్యాఖ్యానించారు. “ఎల్లపగతురకు భయలకర మైన పీడుగులను చిదిసి చేపిన కొలదివార అం'పీ ఏమిటో? దీవిలో సందిగ్ధంగా ఉన్న భావాన్ని ఆతరువాత, “"ఏటున ఆళని తుల్యులై అని వారే వివరించారు. అంటే పిడుగుతో సమానమైన ఏటుగల వారన్నమాట. ఆప్పుడు చిదిమిపెట్టిన బంటు లనడ మెందుకు 1 బులుసువారు “వై రికెల్ల” తరువాత : ఈగుర్తుపెట్టి, “శ్యతువులందరికి మిక్కిలి భయం కరములైన విడుగులై సవారు; చిదిపి నరిసమానముగ చేసిన పరిమాణము కలవారి అని ఆర్థం ఇచ్చారు. వీరు ఈ సద్యభాగాన్ని 'రెండుముక్కలుచేవి (1) శ్యతువులకు పిడుగులై నవారు (2) పరిసమానముగ చేసిన పరిమాణము కలవారు - ఒడ్డూ పొడవూ ఒక్కలాగే ఉన్నవారు అన్న భావాన్ని సూచించారు. దీనిలో కమాలంకొరము దెబ్బతింటుంది. పేలాగు చూచినా, వైరికెల్ల అన్నమాటలు '*చిదిమిపెట్టిన ఐబంటుల'తో కలిపి, నరళమైన అన్వయం చూపలేము. ఓ. అందుకే గాబటోలు తిరుపతికపులూ, వేంళటకృష్ణమాదార్యులవారూ. నోరి గురులింగ శొన్తగారూ.అందరూ _ చిదిమి పెట్టిన ఐంటులు వైరికల్ళ వే తాలుడు వచ్చి డగ్గరిన .... అన్నపాఠాన్నే పాటించారు.

124 విజయనిలానము ఆ-1. అప్పుడు “వైరికి అంటే వైరిసహాయార్దము, అల్ల బేతాలుడు అచ్చి, డగ్గరిన జు ఎది రించిన అవి ఊపూంచారో, లేక, వైరికి అంటే వైరానికి _ ధర్మిరర్మ సంబంధముతో _ అన్వయించాతో తెలుసుకోడావీ కవకొశములేదు. ఈబవాధ తస్పించుకోడానికి ““పోరికల్న బేతాలుడు” అని చదవడం సమంజసంగా కవి పించింది. దీవితో పద్యములోని [కమము చాల చక్కగా కుదురుతుంది, ఈ [కమంలో రెండోవిషయం “ఏటును'గురించి. ఏటు అంటే కత్తివేటు, నరుకు, పోటు. ఆ ఏటు ఆలీలతరాళనులనుగూడ చిదిమి చిన్నచిన్న ముక్కలుగా చేయగలదన్నమాట- వై రికెల్ల అన్నమాటల తరవాత కామాగాని, సెమికోలన్‌గాని పెట్టి వాక్యాలు విరిస్తే, “*జేకాలుడు” తన (ప్రసిద్ధి వాచకం లేకుండ. “బోడి” బేతాలుడౌశాడు. శ. మరొక్క పాఠం : “పాదన మేలును సొహనంబునుకా” దీనిలో కమా లంకారముందన్న దృష్టే కనిపించదు. అలంకారము : శ్రమం, ఆరామసీమల యందు నుండి పవళ్ళు ముదమెనంగ వనంతు. డెదురునూచు, మునిమాపుఠడల. (గొన్ననవింటి నెజజోదు 'జేళిమందిరముల కెలన( జూచు. (టొద్దుపోయిన వేళ రోహిణీ ప్రాజేశుం డుదిరిమేడలమీ౧ద వెదకిచూచు. 'దెలతెలవాజుంగ మలయ గంధవనహుండు సోరణ గండ్లలోం జొచ్చిచూచు, నాపురి విలానవతుల యొయ్యారములకు గడుసొగని వారిరాఠలు కాచికాచి; విరహుల గలంచువారె యివ్విధముగాంగ, నున్నవారల ని(:క వేజె యెన్ననేల? 76

వృాదయోల్లావము ఆ-1 కేల్లిక

వియోగంలో ఉన్న (పేమికులకు విరహవేదన కల్లించేవారు:; వనంత, మన్మథ. చం(ద, మలయానిలులు.. వీరు గూడా ఇంద్య్యప్రస్థములోని అందకత్తెల సౌందర్యానికి ముద్దలె, వారి రాకల కోసం కాచికాచి, అవస్టపడుతూ ఉంటారని కవి చమత్కారంగా అఆ యువతుల సౌందర్యాన్ని వర్షి స్తున్నాడు, అర్థము ?

ఆప్పరి విలానవతుల జ ఆ పట్టణములోని సౌగనుక త్రెల, ఒయ్యారములకు ఇ విలాసాలకు వారి విలాసచేష్టలు చూచి. కడుసొగన్‌ = మిక్కిలి మోహించి, వారిజ ఆవిలానవతుల, రాకలు ఆ రాకపోకల సమయాలు, కొచికాచి ఇ (ఎప్పుడు చూడ గల్లుదుమా అని ఎక్కువగా) కని పెట్టుకొని,

౧. వవంతుడు, పవళ్ళు = పగటిపూటలయందు, ఆరామసీమల యందున = ఉద్యానవన (గ్రదేశములందు, ఉండి, ముదమెనంగన్‌ జు సంతోషము కలుగునట్ల, ఎదురుచూచుకా == విరీమీస్తుంటాడు;

౨. (కొన్ననవింటి నెలజోదు ఆ కొ త్తపూవులతో చేయబడిన విల్లుకల గొస్ప వీరుడు (మన్మథుడు), మునిమాపు కడలళా జ సాయంకాలము (చీకటిపడుతుండే) వేళలలో, కేళిమందిర ముల కెలనజా == పడకగదుల వైవు, చూచుకా;

౨. రోహిణీ (ప్రాణేళుడు జు రోహిణీ (నక్షత) భర్త (చంద్రుడు, పొద్దుపోయిన వేళన్‌ = రా్యాతులయందు, ఉదిరి మేడల మీ/దళాజ్కబంగారు మేడల పవైభాగములందు, వెదకి చూచుకా;

౪. మలయ గంధవహుండు అ మలయమారుతము (దఉణమునుంచి వచ్చు చల్లనిగాల్సి, శెలతెల వాజంగన్‌ ఆ తెల్లవారుజామున, పోరణగండ్ల లోళా జ కిటికీలలో , చొచ్చిచూచుశ్‌ ;

(ఇటుల) విరహులకా ఇ వియోగములో ఉన్నవారిని, కలంచువారె 2 బాధసెళ్లేవారే _ ఈ వనంత, మన్మథ, చం(ద, గంధవహులే, ఇవ్విధము కొగన్‌ ఇ ఈ విధముగా అయినస్పుడు (అనగా తహతహ పడునప్పుడు), ఉన్నవారలకా ఇ తక్కినవారిని _ సాధారణ మానవులను, ఇ(క వేజె యెన్న వేల = ఇంకా (సర్యేకించి చెస్పవలనిన ఆవసర మేముంది ? బిజేవములు :

ఒయ్యారవతులు నగటి పూటలలో ఉద్వానవనాలలో విహరిస్తుంటారవి తెలిపే వనంతుడు ఆక్కడ కౌచుకొవి ఉంటాడు. మునిమాపు వేళలందు ఆ సుందరాంగులు తను పడక గదులు అలింకరించుకుంటూ ఉంటారు కాబట్టి, మన్మథుడు వారికోనం ఆ (పదేశాలను క విపెట్టు కొవి ఉంటాడు. రాత్రివేళలందు ఈ కాంతలు మేడలసపై వెన్నెలలో విహరిస్తుంటారు కౌబిట్టే, చంద్రుడు ఆ ఢాబాలమీద వారికోనం వెదకుళుంటాడు. తెల్లవారుజామున వారు సుఅముగా వారి

126 చిజయవిలాసము ఆ-1, గదులలో విదద్రిన్తుంటారు. కొబిట్టి, మలయ పవనుడు కిటికీలగుండా ఆగదులలో వ్రవేశించి చూస్తుంటాడు.

ఈ పద్యంలో వసంతుడు ఎదురు చూస్తాడని, మన్మథుడు కెలన చూస్తాడవి, చంద్రుడు వెదకి చూస్తాడని, గంధవహుడు చొచ్చి చూస్తాడని, నాలుగు విధములుగా వారు కనిపెట్టుకొని ఉంటారని ఎంతో చక్కగా కవి పకటించాడు,

ఈ కాంతలు ఉద్యానవనాలకు వెళ్ళినప్పుడు, అంతకు ముందే అక్కడున్న వనంతుడు వారిక్షై ““ఎదురుచూచు” నట్టుంటుంది.

మునిమాప్ప వేళల ఈ సౌగనుకత్తైలు తమ కేశిమందిరములలో ఉన్నస్పుడు, మన్మథుడు వారికి కొనరాకుండా పొంచి చూస్తుంటాడు కాబట్టి *“కెలన' '_..(పక్క-వాటుగా చూచినట్టింటుంది.

ర్యాక్రులు చంద్రుడు (శన గమనా న్నమనరించి) ఒక మేడ తర్వాత ఇంకొక మేడ మీదికి తన కాంతి (ప్రసరింప జేస్తుంటాడు గాబట్టి “వెదకి” చూస్తున్నప్లే ఉంటుంది.

రాత్రి కేశిలో బడలిన నుందరులు తెల్లవారుజామున విద్రిన్తుంటారు కొబిట్టి, పవనుడు విర్భయముగా కిటికీలగుండా గదులలో (ప్రవేశిస్తాడు. “చొచ్చి” చూస్తున్నట్టుంటుంది.

పీ స్థలంలో ఏ సమయంలో ఈ సౌగసుక త్తెలను చూడడానికి తమకు అనుకూలంగా ఉంటుందో ఆదంతా బాగా తెలుసుకొనే ఈ విధంగా (ప్రవర్తిస్తారు. ఈ వద్యంలో ఉన్నవారు విలాపవతులు కాబట్టి వారికి ఇంటి పనిపాటులులేవు. పగళ్ళు ఉద్యానవనవిహారాలు, సాయం కాలముల పడకగదుల ఆలంకరణ, రాత్రులలో మేడలమీద క్రీడలు, తెల్లవారువరకు విద్ర. వొతొంతరాలు :

1. ఆ పురి విలానవతుల యొయ్యారములకు ఠడుసొలసి వారిరాతలు...... వ విరహుల గలంచువారే యీ వెఠలు వడ(గ..... = వేంకటక్ళ న్లోమాచార్యులు అలంకారము ; శావ్యారాన త్రి. ఫి అన్‌ మగవానిని సమగవాండును మగువను మగువయును వలచు; మణి యేమనన న్నగరపు రాజకుమారుల జీగినిగి సోయగము, చెలుల సింగారమ్మున్‌ 77

వ్మాదయోల్లానము ఆ-1, కై? అర్థము శి రాజకుమారులలో, మగవానిని, మగవాడే (పేమిస్తాడు, రాజకుమార్తె లలో, మగువను మగువ యును = స్రీవి స్త్రీయే, వలచుకా ఆ లపేమిస్తుంది. ఆ నగరపు రాజకుమారుల (యొక్క) జీగివిగి సోయగము = కౌంతీ సటుత్వమూ కలిగి ఉన్న పౌందర్యమునూ, చెలుల = (ఆరాజు తుమారికల, సింగారమ్మున్‌ = అలంకరణ విధానమును, మజి, యేమి అనక = ఇంతకు ఎక్కువగా ఏమి చెన్పగలము. బిలేవ్‌ము ; మగవానిని మగువా, మగువను మగవాడూ (ప్రేమించడం ఉందిగాని, మగవాడిని మగ వాడూ, మగునను మగువా (ప్రేమించడ మంపే ___ ఇదేదో విపరీతంగా కనబడుతుంది. కాని__ మగవారిని మగవారు వలవడం కొత్స్‌దికాదు (శ్రీరాముని రుషులు వలచి ఆవల కృష్ణావతార ములో గోపికలై నారని పురాణ టఫ్రనిద్ధి ఉన్నది కదా 1 జీగిలిగి పోయగము = కౌంతితోకూడిన పటుత్వము ___. ఆకొరపౌష్టవముతో కూడిన శరీరపటుత్వముకల రాజకుమారులను చూచి మగవారుకూడ ముచ్చట పడతారన్న మాట, ఆలాగే రాజకునూ రికలు తాము సీంగారించుకోడములో కనబరిచే కళాఖిరుచీ, సౌందర్య దృష్టీ, రచవా నై పుణ్యమూ, ఆహ్లాఎకరంగా ఉండి. ఆడువారిని వైతం ఆకర్తిస్తాయని భావము, రే మూ గా న్‌్‌ ఇల్‌ పాఠశ్రాంతరము ; మగవానికి మగివొడును మగువకు మగువయును వలచు.... తిరుపలతివారూ, వేంళటళ్ళవ్న మాచార్యుల జారూ. అఅంకారము : క్రమము. పొలయలుకల్‌ వహించి వలపులి మొలిపించు పిసాలి గబ్బిగు బృల జవరాంగడ్రు మై గగురుపాటున, “నేటికి పచ్చెనమ్మ, యీ పిలువని పేరంటం” బనుచు ఖెగ్గిలి నాథుల( గౌంగిలింపంగా( టొలుపుగ నందుం బెండ్లి నడుపుల్‌ నడుప్పున్‌ పలి నాలి తెమ్మెరల్‌.?8 యౌవనవతులు అవశన్నుడు లేనికోవం, ఉన్నట్లు నటిన్తుంటారు. దీనినే _వణయకోనం అంటారు, ఈలాగు చేనినండువల్ణి వారి (వియుల యేమ విఠ్యనూతనంగా అభివృద్ధిపొంది అల్లాకంటుం

1౫ విజయవిలానము ఆం!, దని నమ్మకము. కాబట్టి ఆ నుందరులు (పియుల లాలవలకూ (పార్ధనలకూ లొంగకుండా వీలయినంత కాలం బింకం చూప్పశుంటారు. అటువంటి యువకులను ఈ పద్యంతో కవి చాల చమత్కారంగా వర్షి స్తున్నాడు. లర్డ్‌ ము: పొలయలుకల్‌ ఇ ప్రణయకోపం, వహించి జ ఆవలంబించి__ పూని, వలవుల్‌ = (యేమ లను, మొలిపించు = ఆంకురింపజేసి - అభివృద్దిపరిచే _ (ఉద్దేశముతో ఉన్న). పిపాలి = మనోహరమై, గబ్బి అ దిలిసి ఉన్న, గుబ్బల = న్తనాలుకల, జవరాంగడ్రు అ యౌవనంలో ఉన్న సుందరాంగులు, (చల్లని మలయమారుతం __ వలినాలి ఇమ్మెర = వీచినందువల్ల) మై = శరీరము, గుగురుప్తాటునకా = జలదరించినందువల్ల, (చలివల్లా, కా మోద్దీసనవల్లా మైగగురు పాటు), జెగ్గిలి = అయ్యో బింకం సాగనీయ లేదే ఆవి చింతించి, ఏటికి వచ్చెనమ్మ ఈ పిలువని పేరటంబు ఆ అనవసరమైన జోక్యం కలిగించుకొని ఈచలిగాలి ఎందుకువచ్చిందమ్మా, అనుచుళా జ అని గొణుగుకొంటూ, నాథులకా జ ప్రియులను, కౌంగిలింపగాన్‌ ఇ (తఈమంఠట కామే పోయి కౌగిలించేలాగ చేస్తూ, వలి = చల్లవి, నాలి= మందంగావీచే, తెమ్మెరల్‌ == గాలులు, అందుజ ఆ ఇంద్రప్రస్పపురంలో, "పెండి నడుప్పుల్‌ ఆ నాయికా నాయకులను కలపడ మనే పెళ్ళి కార్యాలను, పొలుపుగకా = అందంగా, నడుపుక ఇ సాగిస్తూ ఉంటాయి. తాత గర్భము శి వణయకోపంతో వీంకంచూపుతూ పియల లాలనలకు లొంగకుండా ఉన్న యువతులు, చల్లని మలయమారుతం వీచినందువల్ల , చలితోపాటు కామోద్దీపన కలిగి, తాముగా ప్రియులను ఆలింగనం చేసుకోక తప్పిందిగాదు. ఈలాగ ఈ కార్యము జరగడానికి కొరణము ఈవలినాలి తెమ్మెరలే. ___. అందుకే “పిలువని పేరటంొ అని ఈమ అయిష్టం (ప్రకటిస్తారన్న భావం. బికేవము యువతుల పణయకోపంలో ఉన్న అంతరార్థం “*వలప్ఫల్‌ మొలిపించుటొ అని కవి ఒక (ప్రణయ రహస్యం తెలియజేశాడు. పాధారణంగా వీంకమూ ఉ(ద్రేకమూ చూపే వారే చివరకు అపజయం పాలౌఠతారన్న లోక ధర్మాన్ని కవి చూపించాడు. (ప్రియుల ప్రార్ధనలకు లొంగకుండా బింకం సాగిస్తూ ఉన్న అందక త్తెలను, తమంతట కామే నాథులను కౌగిలించుకొనేలాగ చేసి పాఠకులకు అహ్హాదం కలిగించాడు.

హృదయోల్లాసము అ! 209

దీనికి కారణం : వలినాలి తెమ్మెరలు, చల్లని మందమారుతం. ఈ సూరుతం సాధా రణంగా తెల్ల వారజాములో వీస్తూంటుంది. ఆమాపే కవి *తెలతెలవారంగ మలయగంధ వహుండు సోరణ గండ్లలో చొచ్చి చూచు” అని 78 వ పద్యములో అన్నాడు. అందుచేత ఈ సంఘటన (గగురపొటుతో (ప్రియులను ఆలింగనం చేసుకోవడం) తెల్లవారుజామున జరిగిందని కవి చెప్పకుండా (ఠ్వని మర్యాదను) చెప్పాడు.

ఈ ధ్వనిని అంగీకరిస్తే, ఆ ర్మాతీ (ప్రేమికులు ఏ విధంగా గడిపారో నరనులు ఊహించుకోవచ్చు.

వివాహాలలో సాధారణంగా అన్నీ పనులూ 'పేరంటాళ్ల చేశ చేయిస్తారు. ముఖ్యంగా శోభనంనాడు పెండ్లి కూతురుని నడక గదిలోనున్న వరుడి దగ్గరకు సంపించేకార్యం “పేరంటాళ్ళు చాల ఉత్సాహంతో చేస్తుంటారు. ఆ 'ేరంటాండ్ర పనే ఇక్కడ ఈ తెమ్మెరలు చేశాయి, నాయికను నాయకుడి దగ్గరకు వంపించాయి. కొని, వీటీ నెన్వరూ బొట్టుపెట్టి పిలువలేదు; పైగా, వింకంచూసపే ఈ సమయంలో రావడం ఆ యువతులకు ఇష్టంలేదు. పామెతను ఉస యోగించిన ఆందము చూడండి.

ఇష్టంలేని సనే కాబట్టి ఈ గాలలను 'నాలి' తెమ్మెరలని కవి అన్నాడు, నాలి ఆంటే మెల్లన అనేకాక, కుచ్చితపు _ వంచక పు అన్న అర్జాలుగూడ ఉన్నాయి. చూడండి; వాలిముచ్చు= నాలిమాటలు మొదలయినవి, ఇస్టంబేకపోవడం సూచిస్తూ ఈ నాలి చక్కని అర్ధగౌరవంతో (ప్రయోగింబాడు కవి.

పిండి నడుపుల్‌ అంపే “పెండ్తి నడకలు' అవిగూడ అర్ధముంది. "సెండ్లీ నడక ఒక చలుకుబడీ, మెల్లగాసాగేది అని ఆర్థం, చూడండి : ఏమిటా సపెండ్తీనడకలు, త్వరగా రండి అంటాము. ఆప్పుడు “పెండ్లి నరుపుల్‌ నడుపున్‌ జ పెం్రినడకలు పొగించును” ఆవి అర్థం గూడ చెప్పుకోవాలి. అందుకే *నాలి' = మెల్లన ఆన్నాడు కవి. వొఠాంతరము :

(1) పొలయలు కానయున్న పువుంటోణులు, ఖండిత నొయికొ లలా మలు, మది నియ్యకోల్‌ వలయు మానిను 'లేటీకి వచ్చెనమ్మ తొం విలువని “పీర(టంిబనుచు... +...

ఆ వేంకటరాయశాస్త్రి గారి పాఠం,

ఈ పాఠంలో మూడు నిధాలైన యువతులున్నారు,

(౧) పొలయలుక గలవారు, (౨) లిండితనాయికొ లలామలు (ప్రియుడు ఇంకొక ఛ్రీతోగడిపి ఇంటికి వచ్చినందుకు అలిగిన కొంతలు), (౨) మదివి ఇయ్యకోల్‌ వలయు మ న మానవతులు), హావిమణ (వ్రీయులు తన్ము ప్రార్థించి తమ్ము ఓస్పించనలెనవి కోరే ల)

130 విజయవిలానము ఆ-!. ఈ పాఠములో “మెగగురుపాటు” (రోమాంచం) అన్నకారణం కానరాదు, అంతేకాక, ఈ పొళఠములో చేమకూర రుచి గూడా కనదిడదు. మరొక పాఠం: (2) కలియ/గ నందు పెండ్లి నడళల్‌ నడుచున్‌ వలినాలి తెమ్మెరల్‌. ఎాతీరుపతివారు చూపినది, ఈ పాఠములో మందగమనమే ఉంది గావి, పేరంటాల పని ఏమీ కనబడదు. 'పిలువని 'పేరంటము' అన్న సలుకుదడిలోని రెండో సొగసు ఆంతరించిపోతుంది. (8) 'పెంక్లినడుపుల్‌ నడుచున్‌ వలినాలీ ౩మ్మెరల్‌, --8ది మరొక పాఠము, దీనిలో గూడా మందగమన మే ఉంది గాని సెంద్లికార్యములేదు. పేరంటం కుంటుపడు తుంది, అ నగరములోని యువతీయువకుల (ప్రణయ జీవితం ఈ వద్యాన్నిబట్టి ఊపాంచు కోవచ్చును. అలంకారము ; లోకోక్తి, పుష్పలావికలు (పొయపు నాయకుల వెల నెపాన నెగాదిగంజూడ, “నేర్పు లౌ రొ యివి, దండమీ(ద( గొనరం దొరకొంటిరి, మంచి సాములే పో, యటులైనచో నరనముల్‌ గద మీకిపు” డంచు నప్పురికా కాయజు తూపు లమ్ముదురు కందువ మాటల. బుష్పలావికల్‌. 79 ఇంద్మపస్థనగరంలో పూవులమ్మే అందక త్తెలకూ. బేరమాడే నెవముతో వరసాలకు పూనుకొవే వయనుకాం్యడకూ జరిగిన ఒక సన్నివేశాన్ని కవి ఈ పద్యములో వర్డించా డు, ఈ వుష్పలావికా వర్ణనలలో (1) పూవుల బేరాలకు సంబంధించిన అర్థమూ, (8) వరపాలకు సంబంధించిన అర్థమూ (రెలడూ) ఉంటాయని వేరే చెనృనక్కరలేదు.

హృదయోల్లాసను. ఆ-1. 131 అర్థము .] (౧) పూవులకు నంబింధించిన అర్థము ఎ ప్రాయపు జ మంచి వయసులో ఉన్న, నాయకుల్‌ ఇ (కవి దృష్టినున్నవారు తంజావూరి నాయకులే) (ప్రభువులు, వెల = (వారు కొనటోయే పూవుదండల) ఖరీదును, నెపానన్‌ = ఏదో ఒక నెసము పెట్టి (వెల తగ్గించడానికి వీలు లేకపోతే కొసరు పేరున మరొక దండ తీసుకొనడానికి), ఎగాదిగళా చూడకా జు దండలు ఎక్కువ చేయడానికో వెల తక్కువ చేయడానికో (సయత్నిస్తుంకే, పుస్పలావికల్‌ ఆ పూలూ పూలదండలూ పూలచెండ్లూ అమ్మే యువతులు, "ఏర్చులు జొరా ఇవి ఇ మీరు తీసిన దండలన్నీ ఏర్చి యేర్చి తీశారుగదా । మంచి మంచి వాటినే మీరు ఎంచినారే (మిగిలిన వాటికి సరియైన వెలరాదని భానము), మీ/దకా అ పైపెచ్చు, దండ అ మరొక పూలదండను, కొనరళ = కొసరుగా తీసుకోడానికి, దొర కొంటిరి = పూనుకున్నారు. మంచిసాములే పో ఆ మంచి(ప్రభువులేపొండి (ఇక మేము టబతికినజ్లే లెండి, అటుల ఐనచోకా = మీరడిగిన కొసరు లేకుండానే, మీకిపడు సరసముల్‌గద అ చాలచవుకగా వచ్చినట్టుకాదా”, అంచున్‌ = అవి సమాధానము చెప్పుకూ, అప్పురిన్‌ = అఇంధద్ర 'వ్రస్టపురములో, కందువనూటలన్‌ = నేర్చుగల మాటలతో, కాయజుతూపులు ఆ (మన్మథుని వాణాలై న) పూవులను, అమ్ముదురు అ అమ్ముతుంటారు, దఉ&ణాదిని సరసమంజే చవుక అని ఇస్పటికీ వాడుక. (౮౨) ఇంక నరపాలకు సంబింధించిన అర్దము ప్రాయపునాయకుల్‌ = యువకులై న శృంగారనాయతులు (నరసుల్ఫు, వెల నెపానఠళా అణు వెల (ఏంత పైకం ఇవ్వాలో) తెలుసుకుంటున్నట్టు నటిస్తూ, ఎగాదిగకా చూడ౯ ౨ ఆ కాంతల పొందర్యం___కిందమంచి మీదఠూ మీదనుంచి కిందకూ - వఖశిఖసర్యంతం -_ చూస్తూ ఉంటే, “నేర్పులు బొరా ఇవి = ఇదేనా మీనేర్పు...ఇంకేనా మీగడుసుతనము ? దండమీ(దన్‌ = కౌగిలి (క్రైదండ) వెల విషయమే, కొసరన్‌ = ఇంత బేరమాడడానికి, దొరకొంటిరి ఆ పూను కున్నారు, మంచిసాములే పో = (ఆ సంకోచము మీ కక్కరలేదు) మావిమంచి మరుసాములే (రతి క్రీడలే) సుమండి, అటులై నచో౯్‌ ఆ ఆలాగ మంచి రతి[కీడలుంటే, మీకు, ఇపుడు, సరవముల్‌కద అ నరపాలకు తగినవి కొవా ?” అంచుకా, కందువమాటలళా అ చమక్కార మైన మాటలతో, అప్పురిళ, కొయజుతూపులు అ మన్మకుడి బాణాలు --- కామోద్దీసన కలిగించేవి (పువ్వులు, అమ్ముదురు. తౌత గ్ర ర్భంము ఫి ౧. “ఏర్చి యేర్చి నంచి దండలన్నీ మీరు తీసుకున్నారు. మిగిలిన దండలను మేము తక్కువధరశే అమ్ముకోకతస్పదు. ఇంకా ఓక దండ కొసరు ఇమ్ముంటున్నారు. ఇది అన్యాయం” అని నేర్చుగా మాటలాడి వారిని ఓప్పించి అమ్ముతారు... ఇది బాహ్యార్ధము,

132 విజయవిలానము అ-1,

౨." “కౌగిలికి ఇవ్వవలసిన పైకం గురించే కొనరికొనరి బేరమాడుతున్నారు ; ఇదేనా మీనేర్పు? మా రతికీడలు సామాన్యమైనవి కావు. చాల మంచిని సుమండి ; మీ సరసాలకు తగినట్టు ఉంటాయి” అని చమత్కారంగా మాటలాడి ఒప్పిస్తారు-_. ఇది ఆంతరార్హము. బినేవము :

మన ప్రబింధక వులు, చాలమంది, పుష్పలావికా వర్ణన చేసినవారే.

ఆ వరనలో యువకులు (విటులు) గడుసుతనముతో మాటలాగడడమూ, వారికి తగి

ణి నట్లుగా, చమక్కారముగా ఆ పువ్వులమ్మే యువతులు బదులు చెప్పడమూ ఆహ్లాదకరంగా బి ఉంటాయి. అందుచేత ఈ వాక్యోసవాక్యాలలో శ్లేష చాల (ప్రయోజనకారి అని చెప్పనక్కర లేదు. మనకవి వీరవిహారం చేయడా? “వెలది యూ నీ దండ వెల యెంత? “నా ద్రండకును వెల పెట్ట నెవ్వనితరంబు"” శ్రీ క్ష చవళాయలు, “పొన్నపూ వొడి నేల పొదవితే చెలి?” “యది పొడమె బల్‌దీవివై, పొదువ వలదె ౪ రామరాజభూవణుడు. “ర్టొను(డీవే విరు” లన్న “కొననేల నినుబూడ మరు(డు రువ్వెడు విరుల్‌ విరివి యనుచు పవింగలి నూరన్నం వీటీలో ఏ చరణంలోని విషయం అ చరణంలోనే ముగిసిపోతుంది. మనకని వై కవులలాగా కాక్క ఈ పద్యమంతటిలోనూ ఒక నన్నివేశాన్నే నిండుగా వర్ణించాడు.

“నేర్చులౌరాయివి' అన్న దగ్గరనుంచి 'సరనముల్‌గద మీకిపుడు' అన్నంశనరకు ఆ పుష్పలావికలు చెప్పినమాటలు. ఈ మాటలనుబప్లే ఆ యువకనాయకులు ఏమిచేశారో, ఏను న్నారో, స్పష్టంగా తెలుస్తూ ఉంది. మాటలలో చెప్పకుండా ఈలాగు తెలియవేయడం చాల మంచి చమక్కార ము,

దండమీద కొసరజా దొరకొంటిరి _ రలలకు అభేదంకదా; దీనివి *'దండమీద కొనలకా చేయవచ్చును దండమీదకు ఒనలడం అంటే పక్కవాటుగా తొలగడం లేక ఒరగడం. ఈ నాయకులు అ దండ ఈ దండ అవి చూపిస్తున్నట్టు నటిస్తూ అ యువతుల భుజాలవైపు ఒరిగిపోతున్నారేమో, గడుసువారుకదా ; "

హవృదయోల్లానము ఆ-1. 133 వొతాంతరము : ప్రాయపు గాయకుల్‌ వెల నెపాన... ఎ== వేదంచారూ, తిరువతీవారూ “'గాయకుల్‌ = కొనువారు" అని అర్ధం ఇచ్చారు. వేదంవారు గూడా ఆ అర్ధాన్నే ఇచ్చారు. కాని బులుసువారు ఆ అర్జాన్ని అంగీకరించలేదు. గాయికుడు = కొనువాడు అన్న అర్థం సూర్యరాయ నిఘంటువు ఇచ్చింది, ఆంతేకాక, గాయకము అవని వెల ఆధికమన్న ఆర్థంలో ఉపయోగిస్తారని ఆ సూ. ని, యే అంగీకరించింది. కాబట్టి గాయక శబ్దానికి కొనడం అమ్మడంతో నంబంధముందని తేటసడుతుంది. అందుచేత అ పెద్దలిచ్చిన “కొమవారు' అన్న అర్థం మనమూ ఆంగీక రించవచ్చు. కాదంశే ఆ గాయకులన్న పాఠాన్నే ఉంచుకొని “్రొఢులు, చతురులు” అన్న ఆరం చెప్పుకోవచ్చును. రి సేమయినా, (పాయపునాయకుల్‌ అన్న పాఠమే సముచితం. ఏమంపే, కవి తంజావూరు వాడు; ఆరోజులలో రసిక శేఖరుడై న నాయక రాజు పాలిస్తున్నాడు. రాజబింధువుల్జె న నాయకు లలో వయసువాళ్ళు బాహాటంగా ఈలాంటి సరపాలకు పూనుకోవడంలో ఆశ్చర్య మేమీలేదు. ఈ ఇంద్రప్రస్థ నగర వర్ణనవల్స ఆ నాయకయువకులూ వారి చేస్టలూ ఆనాటి శ్రోతలకు స్మర జకు రాకపోవు. ఇతరులకు నాయకులంపే శృంగార నాయకులు అన్న అర్థం చాలును. అలంకారము : శ్లేష. నాట్యక త్త లు గొప్పలై మిన్నందు చప్పరా లక్క్‌ లా! గులు వైచుచోం జంద కళలనంగ/, గనకంబు వర్షించు ఘనుల (మోల నటించి మెజయుచో. దొలకరి మెజపు లన౭గ, మాటికి. జూపణ మది కొనగొల్పుచో6 ఖతిలేని బంగారు ప్రతిమ లనంగం గుపిత నాథులః గూర్మి. గొనరు జం కెన నాట గనుచో మరు శిలీముఖము అనంగ!

134 విజయవిలానను అఆ=1. జెలంగి యింపుగ నగ బాడం జెప్ప( జదువ వలవ వలపింప నేర్చిన యలరు( టోండ్లు విపుల భరత కళొకాస్త్ర నిపుణలైన వీరుదుప్యాతలు గలరు తత్పురమునందు. 80 ఈ సద్యంలో ఇంద్యవస్థప్పురములోని నాట్యకత్తె లను వర్ణించే నెపముతో కవి తంజావూరు రఘునాభనాయకరాజు కాలంలో ఉండిన నాట్యకత్తెలను పాఠకులకు పరిచయం చేస్తున్నాడు. రఘునాథ నాయకుడు “భరతవిద్యా ధురంధరు“డవి ఇదివరకే చెప్పాడుకదా. నాట్యక తెలు ఒక్కొక్కప్పుడు ఎత్తుగా నిర్మించిన నుంచెల (చవ్చరాల) మీద___చాలమందికి చక్కగా కవిషించడావికీ వ్లీలుగా_._నృత్యం చేస్తుంటారు, ఒక్కాక్కాప్పుడు (వభుపులూ పెద్దలూ కూర్చొవిఉన్న చోటనే వారి ఎట్టయెదుట అభినయిస్తుంటారు. అటువంటప్పుడు (_పేక్షకలలోని నరనులు వారిమీద బంగారు నాణెములు (వరహాలు మాడలూ దీనారాలు) వినిరి, కురిపించి తను ఆనందాన్ని (పక టిన్తుంటారు. కొందరు అత్తరు పన్నీరు మొదలైన సుగంధణలాలను పిచ్చికౌరీలతో ఎక్కడ పడేదీ చూచుకోకుండా కొడుతుంటారు, మొదటి సీసచరణంలో చప్పరాలమీది నాట్యమూ, 7, 8, చరణాలలో ఈ అభినయ సంబంధమయిన ఎమేజువాజీ (దీనినే ఆటకచేరీ, చడురు ఆంటారు) అభినయమూ, దానిలో నాట్యకత్తె లకూ [ పేకకుల లోని సరనులకూ కలిగే భావాలూ కవి చాల అనుభవ జ్ఞానముతో వర్జించాడు __ ఎన్ని మేజువాణీలు చూచుంటాడో | ఈ నాట్యకత్తిలను చంయ్యదకళలు, తొలకరి మెరువులు, వంగారు (ప్రతిమలు, మారుబాణాలు అని అనడం ఉండి కదా । ఆలా అనడం చాల నమంజనమని అందరూ ఆంగీకరించేటట్టు, చక్కని నవ్నివేశాలు కల్పించి, కవి ఆ సేరులను చమత్కారంగా సమర్డించాడు, అర్థము ॥

౧ గొప్పలై ఆ అందమయి విశాలమై, మిన్ను అందు = ఆకొశమునంటుతుండే (చాల ఎత్తుగానున్న్ర), చప్పరాలు ఇ పందిళ్ళ (మంచెల్స వంటి మండపాలు, ఎక్కి. లా(గులు వైచుచోన్‌ ఆ నాట్యసంబంధమైన గంతులు వేస్తున్నప్పుడు, చంద్రకళలు అనంగన్‌ ఆ

మా బాలీ చంద్రుని కళలు అనడానికి తగినటుంటారవి ఉక్పేక. టి

ఎందుకంటే, చంద్రకిళలుగూడా ఆకాశాన్నంటుతున్న (చప్పవిి రాళ్ళ (కొండల) మీద గంతినట్టు ఎగదిడుతుంటాయి అని భానము. దీపాలకాంతిలో వారి తళుకుబెళుకులు మెరుస్తూ చం[దకళలలా గుంటాయి.

౨ కనకంబుకా జ ధనమును, బంగారు నాడెములను, వర్షించు = ఊరళ నాట్యకత్తెల మీద విసురుతూ ఉన్న. ఘనుల్య(మోలకా ఇ గొప్పవారి ఎదుట (దగ్గరు, నటించు జ అభినయ

వృాదయోల్లానము ఆఎ-1. 35 ముతో నటిస్తూ (లేని పేమ ఉన్నట్టు నటిస్తూ), మెజయుచో౯ా = ప్రకాశీస్తున్నప్పుడు, తొలకరి మెటప్ప లన(గళా = తొలకరి కొలములో కనిపించే (ఛాల(ఫ్రకాశనంత మైన) మెరుపు లనడానికీ తగిన ట్టుంటారని ఉ తేజ్‌,

కారణం : తొలకరి మెరుపులుగూడా ఘనుల _ అంపే మేభూల ఎదుట ఆడుతూ వకాశిస్తాయి. ఈ మేఘాలు కూడా “కనక' అంబు వర్షిస్తుంటాయి _ అంటే ప్రజల ఆవనరము కెలునుకోకుండానే (కావలసినచోట ఎండ బెడుతూ, ఆక్కరలేనిచోట కురున్తూ అన్నమాట) వర్షిస్తుంటాయి ఒక్కొక్కప్పుడు. .

మంచిపంట సండినస్వుడు బంగారం పండిందనీ, మంచి ఆదను లోపడిన వర్షం బంగారం కురిసిందనీ కర్షకులు అంటారు. కాబట్టి కనకంబివర్షించు ఘనులు అంటే అబంగారం వంటలకు చాల విలువయిన వర్షం కురిసే మేఘాలు అవి గూడా చెప్పవచ్చును.

ఈ నర్తకులు ఆ ఘనుల ఎదుట మెరుస్తూ ఉంటారు. కావిట్టి తొలకరి మెరుప్పులనడావికి ఈగినట్టుంటారవి ఉర్పేక.

8, మాటికిన్‌ జ మాటిమాటికి, చూపజ = వేక్షపల, మదికి, ఆస గొల్బుచోక్‌ = అన కలిగించుచున్నప్పుడు, (ప్రతిలేని = సొటిలేని, బంగారు (ప్రతిమలు = దింగారుబొమ్మలు, ఆఅన;గన్‌ జ అనడావికి తగినట్టు ఉంటారివి ఉర్పేత.

కారణం : దింగారంతో చేసిన దొమ్మ చూసినప్పుడల్లా ఆన కలిగిన్తుంటుంది. ఈ నాట్య క్‌్తెలు గూడా చూచి నప్పుడల్లా ఆ సరసులకు ఆస పుట్టిస్తూ ఉంటారు.

తమ అభినయం అంతా ఒక్కవిమీదనే పట్టక, ఎదుటనున్న నలుగుర్తైదుగురి మీద మార్చిమార్చి సాగిస్తూ అక్కడి ధనికనాయకులకు కృంగారరసము పంచిపెడుతుంటారు. ఒకడి మీది దృష్టి మరొకడి మీదకు తిప్పినప్పుడు ఈ మొదటి ఘనుడు మళ్లా ఎప్పుడు ళన వైవు వన్తుందో అని ఆసతో చూస్తుంటాడు. ఇది ఆటకచేరీలలో పహణము. ఈ భావాన్నంగీకరించి "మాటిమాటికి, చూపు= నర్తకి విలానపు చూప్ప, అజణకా ఇ రగ్గిపోయినట్టుచేస్తూ, మదికొన గొలబ్బుచోన్‌ జ సరసుల మనసుల కొస పుట్టిస్తూ ఉన్నప్పుడు” అన్న అర్హంకూడా చెప్పు కోవాలి. అజు జ=నళించు, కీణింతు (ఈగ్గు) అన్న అర్ధాలున్నాయి. అలక = తగ్గిఫోగా.

ఈ సద్యములోని విషయమంతా నాట్యకత్తెల విషయం కొబిట్టి, దీనిలోవి అన్ని చరణా లకూ అభినయంతో సందింధమున్న అర్థం చెప్పుకోవడం అవసరం. ఈ మూడో చరణానికి మొదట ఇచ్చిన అర్జానికి అభినయంతోగానీ నాట్యంతోగానీ సంబంధము లేదన్నమాట గుర్తించాలి, వాల్లో చరణంలో ఈ అభిప్రాయన్నే కవి వాచాగా (ప్రకటించాడు.

+. ఆటకా ఆ ఆటకచేరీలో (చదురులో), కుపితనాథులళా = (ఇంకొకరీ మీద ఎష్కువ అభినయం పడుతున్నందుకు గాబోలు) కోసము తెచ్చుకొని ఉన్న నరసులము, కూర్మికొనరు ఇ

136 విజయవిలాసము అ-!. (కోపముమాని) స్నేహం - (్రైమ - చూపండి అని కోరుతున్న, జంకెనకా జ తీక్షమైన (చుర చుర చూపుతో, కనుచోన్‌ = చూచినప్పుడు, మరుశిలీమఖములు = మన్మఠబాణాలే, అనగకా ఇ అన్న ట్లుంటారని ఉ్యత్పేక్‌,

“జంకెన. నాటక = తీత్త మైనచూపు హృదయములో నాటుకొనేలాగొ అవి గూగా అర్ధము. అ జంకెనచూపు ఆ సరసుల హృదయాలలో నాటి, మన్మథబాణాల లాగానే, స్నేహం (ప్రేమ) కలిగిస్తాయనీ, వారు కోపం విడిచి'పెడతారనీ భావము.

చెల(గి జ అభ్యాసంచేసి, ఇంపుగన్‌ ఉమనోహరంగా, నగన్‌ = నవ్వడానికీ, పాడన్‌ = ప్రాడడానికీ, చెప్పకా ఆ కథలు మొదలగునవి చెప్పడానికీ, చదువళా జ చదవడానికీ, వలవన్‌ = సరసులన్నుపేమించడావికీ (నటనలో), వలసింపన్‌ == సరసులు తమ్ము(ప్రేమించునట్లుచేయడావికీ నేర్చిన = నేర్పు గలిగిన, అలరు(టోండ్లు = సుందరాంగులు, విపుల = అనేక విషయాలతో విండిన-(ద్రహ్మాండమయిన, భరత కళా కొఫ్త్ర = భరతముని చెప్పిన నాట్య అభినయాల శాష్త్రం లోనూ, కొక్కోకాదులు చెప్పిన కళాకాస్త్రంలోనూ, నిపుణలైన = ఆరితేరి (ప్రవీణలై న, విరుదుపా(తలు = బిరుదులు పొందిన = (ప్రసిద్ధలయిన నాట్యకత్తె లు, తత్పురముసందుక్‌ = ఆ నగరములో, కలరు. బికేవము :

పాషఠలు ఆంటే నాట్యకత్తైలు; దీనినిపశ్లు “పాతరలాడు" అంపే 'చిందులు తొక్కు” అన్న అర్తం వచ్చింది. ఈ సీసపద్యములో కవి వరించిన విషయం “పా(తలు” నాబ్యకత్తె లే

ణీ న కరర కొని, సాధారణ స్త్రీలుకొరు, కొబట్టి మనము గూడా నాట్యకత్తెల విషయమే అర్థం చెప్పుకోవాలి. దానీకి మనకు సహకారిగా కవి అన్ని సీసచరణాలలోనూ చిన్నచిన్న శక్లేషలను పొందుపర్భాడు. మొదటి చరణంలో '“చప్పరాలు', రెండో చరణంలో “ఘనులు”, మూడోచరణంలో “చూసల (చూపజ అండే (పేక్షకులు-బహువచనం_అనీ, చూపు ఆజన్‌ అంటే చూపుతగ్గగా అనీ, "ప్రతి లేవి బంగారు ప్రతిమలు” గూడ చెప్పుకుందాము, నాల్గవ చర ఇంలో 'జంకెన నాటన్‌” _ జంకెనన్‌ ఆటకా అని ఉద్దేశపూర్వకంగానే పమయోగించాడు. | ఈ నాట్యకత్తైల నేర్పు __ నవ్వులలో హేశనము, ఆమోదము, అనంగీకారము,

కోధము......కెల్చేవి; పాటలలో అనేకవిధాలయిన రాగాలతో ఉండేవి; చెప్పడములో వాస్తవమయినా కాకపోయినా విజమవి ఇతరులు నమ్మేలాగ చెప్పడం, గొప్పవిషయాలను తేలికగాను, తేలిక విషయాన్ని గొప్పగాను......చెప్పడం మొదలై నవి. వొతొంళతరాలు :

““కృపితనాథుల గూడి కొనరు జంశకెన...”

ఆ వేంకట కృష్యమాచార్యులచారూ, నోరి గురులింగ శాళస్త్రిగారూం “ఇెల6గి యింపుగ€ గన వాడ. జెన్న( జదువ

హవృాదయోల్లానము అఈ_!1. శ్రి? ఇక్కడ ఇంపుగకా జ మనోహరంగా, కనన్‌ అ చూడడానికీ అని ఆర్ధం చెప్పుకోవాలి ఈ కనడంలో నేర్చులు : వలపు, కోపం, జంకెన, సంతోషం. . ,తెలిపే చూపులని భావం, అలంతారము వేదంనారు పద్యంలో భ్రాంతి ఉన్నట్లు భావించారు. కాని ఆటకచ్చేరీలో ఘనులముందు నటిస్తు న్న నాట్యకత్తె ను చూచి తొలకరి మెరుపన్న భ్రాంతి పొందడం ఆనంభవము. ఆలాగే తక్కిన పాదాలలో గూడ భ్రాంతిలేదని (గ్రపాంచాలి. ఇక్కడున్న ఆలంకొరాలు : ఉ్యశ్రేక్ష, శేష, ఉల్లేఖము. వే శ్యలు-విటులు “= అతివినోదము గాంగ రతుల మెప్పించునీ పచ్చల కడియాల పద్మగంధి;ః చక్కర మోవిచ్చి చవుల దేలించునీ ముక్యాల కమ్మల మోహనాంగి; తృణముగా లోంజేయు నెంతటి వాని నీ నీలాల ముంగఆ నీలవేజీ; వెలలేని పొందిక విడివడ మెజయు నీ కెంపుల బొగడల కీరవాణి; అనుచు( దమలోన నెరజాణతనము మీజ వారకాంతొామణుల మేలువార్త లెల్లం దెలుపుచును, వెన్నెల బయళ్ళం గలసి నగుచు, విటులు విహరింతు రప్పురి వీథులందు. 81 వెన్నెల రాతులలో విటులు భోగంవారి వీకులలోనూ, ఐయళ్ళలోనూ లిరుగుతూ ఆయా వేశ్యల గురించి తమకుతెలినిన విషయాలు ముచ్చటలాడుకంటూ ఉండడం కవి ఈపద్యంలో వర్ణిస్తున్నాడు. నీనపాదాలలో ఒక్కొక్కటీ ఒక్కొంక్కం విటుడు చెప్పినట్టు భావించడం సనుంజసం అర్థము శ ౧ ఈ పచ్చల కడియాల జ పచ్చలు తాపిన కడియాలుగల, పద్మగంధి ఇ కొంత (శ్రామరపూవాసన నహజంగా శరీరంలో కలది)... ఆమె పేరు పద్మాగంధి, ఆతి వినోగము

138 విజయవిలానము ఆ_1. గా(గళా ఆ మిక్కీల నంతోషము (సరసులకు) కలిగేలాగ, రతులన్‌ ఇ రతి క్రీడలందు, మెప్పించును జ మెచ్చేలాగ (ప్రవర్తిస్తుంది.

దింగారము వెండి మొదలై నవాటిని తూచడావికి తులాలు లాగానే, వజ్రాలూ, పచ్చలూ తూచడావికి మనము “తులు” ఉపయోగిస్తాము. విదేశీయులు 'కొారెట్‌లు' వాడతారు. ఇక్కడ ఈ పద్మగంధి పచ్చలకడియాలు కలది కౌబిట్టి (తూకం) రతులతో మెప్పిస్తుందని చమక్కా రము. పద్మగంధి రతి క్రీడలతో మెప్పిస్తుందని భావము.

౨ ముక్యాల కమ్మల = ముత్యాలతో చేసిన చెవి కమ్మలు కల, ఈ మోహనాంగి జు మనోహర మైన శరీరము కల ఈ సుందరి _ అమెపేరు మోహనాంగి, చక్కైరమోవి ఇచ్చి = తీయని అధరమును (పానము చేయుటకు) ఇచ్చి, చవులకా ఇ (శృంగారరస సందింధమయిన) రుచులతో, తేలించును = (సరసులన్యు ఒళ్ళు మరచిపోయినట్లు చేస్తంది. మోహనాంగి అధర పాన రుచులతో అనందాన్నిస్తుందని భావం,

పచ్చలూ వజ్రాలూ తూచడానికి రతులలాగానే, మన రత్ననర్తకులు మంచి ముత్యాలు తూచడానికి *చౌ' అన్న ఎత్తును వాడుక చేస్తుంటారు. ఉదా : ఈ ముత్యం 86 చౌలు (ఐరుపు) ఉందంటారు. ముక్యాల కమ్మలది కాబట్టి, “చపుల' తేలిస్తుందని చమత్కారము.

ఈ చౌల (చవుల్ఫ) సంగతి తెలియక పూర్వవ్యాథ్యాతలు “చపులనగా ముత్యములకౌంతి విశేషము... దీవినే సీరు ఆందురు” ఆవి అర్ధం చెప్పుకున్నారు. పై చరణములో 'రతుల 'మెస్పించును' అన్నశ్లే ఈ చరణనులో *చవుల తేలించును' అన్నాడుకవి,

త. నీలాల ముంగజ = (ఇంద్రనీలమణులు కూర్చిన ముక్కర_నత్తుపంటి ఆభరణము గల, ఈ వీలవేణి = నల్లవిడగల ఈ నీలవేణి అన్న వారకాంత, ఎంతటివానికా = ఎంతటి మన సైర్యమూ నిష్టా కలవాడివై నా, రృణముగాకా = గడ్తీపోచనుచేసి, తేలికగా,లో(దేయుజా ఇ

వ్‌ వ! ర్‌ న! లోదిరుచుకుంటుంది.

మంచి జొతివీలము “కృణ(గాపి' అనగా గడ్గిపోచను ఆక ర్షించే గుణం కలిగి ఉంటుం దవి రత్నశాథప్రము. నీలాలముంగర కలది కౌబట్టి తృణముగా లోఐరుచుకుంటుందని చమ త్కారము.

ఈ నీలవేణి ఎంతటి “ఇమప కచ్చడం '-కట్టిన వాడివై నా, అవలీలగా అతడ్ని వశసర్భు కుంటుందని భావము.

*. కెంపుల టొగడల ఇ కెంపులుతాపి చేసిన బొగడ లనే కర భూషణాలుధరించి ఉన్న,

లా ఈ కీరవాణి = ఈ చిలుకవంటి పల్కూలుగల వారకాంత _ పేరుకీరవాణి, వెలలేని ఇ ఎంత విలున ఇచ్చినప్పటికీ చాలని (అమూల్యమైన), బొందికజా జ కలయికలలో, విడివడకా ౨ తనవేరు కనబడేలాగ, మెజయు౯ా == (ప్రవర్తిస్తుంది. విడి ఇ సరాక్రమము (వేర్చు).

వృాదయోల్లాసము అ-1. 1309 పొందికలలో( జ కూటములలో) ఈ కీరవాణీచూపే నేర్చుకు ఎంతవెల ఇచ్చినా చాల దవీ భావము, పొందిక అనగా నగలకోనం బంగారంలో రళ్నాలు పొదిగి కట్టడము. ఈపని జేసిన న్వర్తకొర్తను, కట్టడపు పవివారంటారు. మంచి నేర్పుతో చక్కవి జాతికెంప్పలు పొదిగి కట్టి న బ న! సట్టయితే, ఆ కెంపుల (ఎర్రవి) కాంతి మరింత ఎక్కువగా (ప్రకాశిస్తుంది. విడి అంటే ఎ్యరనికాంతి ఆని గూడా అర్థం ఉంది. విడివడ మెటయున్‌ = అధిక మయిన అరుణ కౌంతితో ప్రకౌశిస్తుందన్నమాట. ఈ విడినడడం శెంపులకే గాని తక్కిన రత్నాలకు చెల్లదు. శెంపుల టొగడలు గలది కొబట్టి 'విడివడ” మెరుస్తుందవి-చమక్కారము. అనుచు = వైనచెప్పిన (ప్రకారము వారివారికి తెలిసివవిషయాలు చెప్పుకుంటూ (విటులు, ఠమలోనన్‌ = వారిలోవారు. నెజజాణతనము మీఅకా జ తమకున్న పరిపూర్ణ రసికళ్వము వెల్లడి అయేలాగ - అర్జగౌరవమూ చమత్యారమూ కిలమాటలతో, వారకాంకానుణుల ౫= వేళ్యలలో (శేష్టలయినవారి యొక్క. మేలువార్తలు ఎల్లన్‌ = ఆధిక్యాల గురించిన ముచ్చట లన్నీ, తెలుపుళును ఇ తెలియ జేసుకొంటూ, అప్పురి వీతులందుకా ఇ అనగరంలోని (భోగము వారి వీఠథులందున్నూ, వెన్నెలబయళ్ళఃకా ఇ నిండు వెన్నెలలున్న ఆరుబయటి స్టలముల లోనూ, విటులు, కలసి = ఒకరినొకరు కలుసుకొవి (చిన్నగుంపుగా), నగుచు జ వప్వుకొంటూ, విహ రింతురు ఇ తిరుగుతుంటారు.

వెన్నెల రాత్రులలో అ నగరంలోని విటులు భోగంవారి వీథులగుండా పోతూ, ఆయా ఇండ్ల దగ్గర కనబడిన వేళ్యల చాకచక్యం గురించి ముచ్చటలాడుకుంటూ, సందర్భాన్ని బట్టి నవ్వుకొంటూ తిరుగుతుంటారని భావము, వొఠాంళరాలు :

1. చకెైర మోవిచ్చి చవులః దేలించు నీ ముత్యాల కమ్మల ముద్దులాడి. _ వేంళటరాయశా,స్త్రీగారూ, తిరుపతివారూ,

ఈ వెన్నెల షికార్లు చేసే విటులకు ఆవారకాంతల పేరులు తెలిసే ఉంటాయి. కాబట్టి 'పెద్దచరణాల చివరనున్న పద్మగంధి, కీరవాణి, వీలవేణి అన్నవి కేవలం శ్రీ అన్న అఆర్హాన్నే కొక, ఆ కాంతల పీర్లను గూడా తెలియజేయడం బాగుంటుంది. వారి నరిచయఘున్నవారు కాబట్టి పేరుతో విగ్దేశించడం అందంగా ఉంటుంది.

140 విజయవిలాసము అఆ.!1. అ మూడుపేర్లు సాధారణంగా వారకాంతలలో (ప్రచారంలో ఉండేవే. “ముద్దులాడి అన్నపేరు ఆలాంటిదికాదు. అందుచేత ఈపాదంలో “మోహనాంగి” అన్నపాఠ మే సమంజసము, శి. వారకొంతామణుల మేలివార్తలెల్ల వెన్నెల బయళ్ళు( గేలిగావించి నగచు... త= బులునువారి పొఠంం ఆ విటులు ఆకొంతల మేలివార్తల నన్నిటిని ఎగతాళిచేస్తూ నవ్వుకుంటారవి అర్ధమవుతుంది కాని ఈ పద్యములో గేలికి సూచన ఏదీ కానరాదు. అలంకారము : శ్లేష, ఉదాత్త ము. తోటలు పోక (మాంకుల మహిమను, కప్పురపు టన౦టి యాకుందోటల సౌభాగ్య మందె కలదు; ప్రబలు మౌక్తిక సొధనంపదల గరిమ, వీటి రహి మెచ్చవలయు. బో వేయునోళ్ళ, 8ిశి అరము : థి పో(కమా(కుల = పోకచెట్రయొక్క, మహిమ అ గొప్పతనము, కప్పురపు ఆనః!టి ఆకు తోటల = కర్పూరపు అరటితోటల యొక్కయూ, తములపాకుతోటల యొక్కయూా, పౌభాగ్యము = ఆధిక్యము, అందె = ఆఇంద్రప్రస్తపురములోనే, కలదు.__ఇంక ఎక్కడా అంత మపొమా, అంత పౌఖాగ్యమూ కనబిడవని భావము, మౌక్తికసౌధ = ముత్యపు సున్నముతో కట్టిన మేడలయొక్క, సంపదల = కలుముల ___ అందముల, గరిమ = ఆధిక్యము ప్రబలుఃా = విశేషముగా కనబడును, వీటి = వీడు(నగరముయొక్క-, రహి = సౌందర్యము, వేయునోళ్లన్‌ = వేయినోళ్ళతో, మెచ్చవలయుకా పో = పొగడవలెను సుమా. తొత్సృర్భ్యము : తోటలూ మేడలూ ఉన్న ఆ నగర సౌందర్యం మెచ్చాలంపే ఒక్క. నోరు దాలదు; అది 'శేషుడిలాగా వేయినోన్ల ఉండాలని భావము.

వృాదయోల్లానము ఆం! కేశ! బిలేవము :

ఈ పద్యములో కవి పోకలు, పచ్చకర్పూరము, తములపాకులు, ముత్యపు సున్నము ఇచ్చి, చక్కని తాంబూలం_ వీటి అంపే కాంబూలమని అర్హము.._రుచి చూపుతున్నాడు. ఆ వీటి (విడము) రహా (రుచి) ఆ తాంబూలం వేసుకున్న నోశ్లే మెచ్చాలి గాని, వేయని నోట్ల మెచ్చలేనని విశేషార్తాన్ని కనబరిచాడు.

య

మౌ క్సికపొధాలు అంటే ముత్యాలతో (ఆలంకరించిన) మేడలు అని అతిశయోక్తి ఆర్ధం చెప్పుకున్నా, ఆసలు అర్ధం మరచిపోరాదు. ముత్యాలు (ముత్యపు చిప్పలూ గుల్లలూ) కొల్చి నున్నము చేయవచ్చును. ఆ సున్నము మౌక్తికసుధ. ఆ మౌక్తిక సుధతో (మంచి ధావళ్యంగల ఆ సున్నంతో) కట్టిన మేడలు విశేషంగా కనఐిడతా యన్నమాట,.

న్‌!

విషయాల ఆధిక్యాన్ని తెల్చడావికి కవి మహిమ, సౌభాగ్యము, గరిమ అన్న పదాలు వాడాడు.

ఈ పద్యంలో కవి “పిట్టచూపు' గా తంజావూరు నగరళోభను __. పోకతోపులు, అరటి తోటలు, తములపాకుతోటలు, తెల్లని మేడలు అన్నిటివి వర్ణించాడు, వొతొంళతరోయు :

“"ప్రబఐలు మౌక్తిక సొధనంపదల మహిమ” ఎ వరిమ్క్మర్తలు అందరూ.

ఈ చిన్న పద్యములో ఆధిక్యాన్ని తెలియజేసే మూడు మాటలలో రెండు సార్లు “మహిమ” అన్న మాటనే చేమకూరకవి ఉపయోగించి ఉండడనీ, మహిమవంటిడే గరిమ అనీ "మౌక్తిక పౌధ సంపదల గరిమ' అనడమే సమంజసమనీ అనుకున్నామ. అలంకొరోము :

శ్లేష.

ఆణీ మెలటుంగు ముత్తెపు టొయారపు (ముగ్గులు, రత్నదీపికొ

(శేణులు, ధూపవాననలు, హృద్య నిరంతర వాద్య ఘోషముల్‌

రాజ(బొనంగ. టోలు మిగులం గనువిం దొనరించు, నిత్యక

ల్యాణము( బచ్చతోరణమున్నై జనులెల్లరు నుల్లసిల్లంగకా. రితి మ్‌ భా లాలా

142 విజయవిలాసము అ.!. అర్థము ; ఆణి = ఏలాంటి లోపములేని గుండ్రదనము కలిగి, మెళటు(గు జ మంచి (ప్రకాశము (వీరు గల, ముక్తెపు = ముఠ్యాలతో విర్మించిన, ఒయారప్త = సొగసుగల, (ముగ్గులు = ముగ్గులున్నూ. రత్నదీపికాాశేణులు = రత్నాలతో చేసిన దీపాల వరుసలున్నూ, ధూసవాసనలు = సుగంధధూపాల వాసనలున్నూ, హృద్య*.....ఘోషముల్‌ __ హృద్య = మనోహరమైన, నిరంతర = ఎడతెరిపి లేకుండ (వినబడే), వాద్య జ వీణ, నాదస్వరము మొదలై న వాద్యాల యొక్క, ఘోషముల్‌ = ధ్వనులున్నూ, రాణళా జళోభను, పొసంగళ్‌ ఆ కలుగటేస్తుండగా, నిత్యకల్యాణము = వివాహాది శుభకార్యాలలో ఉండే లక్షణాలు ఎల్లప్పుడూ కలిగి, (విత్య) పచ్చ తోరణమును ఐ = ఎల్లప్పుడు ఉత్పన సూచకములైన అలంకరణలతో, జనులు ఎల్లరు = (వజలందరు, ఉల్లసిల్లళా కళా జ సంతోషించేలాగ, (పోలు = పట్టణము, మిగులకొ == విశేష ముగ (ఎంతచూచినా తనివితీరనట్లు), కనువిందు 2 కన్నులపండుగు, ఒనరించున్‌ ఇ చేస్తుండును, తాళ్ళర్యతు : ముత్యాల ముగ్గులూ, రత్నాలదీపొలూ, ధూసవాననలూ, వాద్యధ్వనులూ ఎల్లప్పుడూ ఉండడంపల్ల పట్టణము, నిత్యకల్యాణము వచ్చతోరణంగా ఉంటుందని భావమా పోోనము : పద్యంలో కంటికీ, ముక్కుకీ, చెవికీ అనందం కలిగించేవి ఉండగా, కనులకు మా(శ్రము నండు గనడం భావ్యము కాదం'టే.__మిగులంగను అ ఎక్కువగా, విందొనరించును ఆ సండువు చేయును ___ ఆనందం కలిగించును అని ఆర్ధం చెప్పుకోవచ్చును. _ కమట విడిపదంగా ఉంటే దానికి శాకుట, వినుట, వాననచూచుట మొదలైన అర్థాణ చెప్పుకోవచ్చును. “కంటే (బ్రాహ్మణు డెన్ని కొణు లజచెకా” అని అల్లపాొవి పెద్దన కవీంద్రుడు “వింపే' (వింటివ్రే అనడానికి 'కంటే' అని (ప్రయోగించాడు. కొని, "కనువిందు" లాటీ నమాపాలకు “వినువిందు_వీనులవిందు' అని ఆర్ధం చెప్పలేము. మన్నపు పొడితో కొక ముళ్యాలతో నిర్మించిన ముగ్గులు కొబట్టి చెరిగిపోయేవికావు రంగురంగుల రత్నాలనే దీపాలుగా ఏర్పాటు చేసి ఉంటారు కాబట్టి అ దీపాలు ఆరిపోవు ధూపవాసనలూ వాద్యద్వనులూ సుఖంగా జీవిస్తున్న (ప్రజల సంతోషానికి సూచనలు ___ ఈ ఉత్సవ లక్షణాలు (ప్రతిదినమూ ఉండడంచేత విత్యకల్యాణమూ పచ్చతోరణ మనడం సార్టకం, లోకోక్తులను ఉపయోగించడంలో తనకున్న నియమాన్ని కవి ఈ పద్యములో గూడ పాటించాడు. అలంకారము : అతిళయోక్సి, లోకోక్తి,

వృాదయోల్లాసము ఆ-1, క! ధర్మరాజు ఆఅ పురమేలు ' మేలు, బళ ' యంచు! బజల్‌ జయవెట్టుచుండ, నా జ్ఞా పరిపాలన (వళుండు, కాంతి దయాభథరణుండు, నత్య భా షా పరతత్త్వ కోవిదుండు, సాధుజ నాదరణుండు, దొనవి ద్యా పరతంథత మానసుండు ధర్మతనూజు. డుద(గళేజండై. రిక అర్థము శ అజ్ఞా పరిపాలన (వతు(డు = తానుచేసిన ఆజ్ఞ ల ప్రకారము కానుగూడ (్రవ్లించాలన్న దీక్షకలవాడు, శాంతి దయ ఆభరణుండు జ కాంతి దయ అన్న మహాగుణాలను భూషణాలుగా గలవాడు, సత్య. = .కోవిదుండు__ సత్యభాషా ఇ నిజము చెప్పకములో ఉన్న, పరతత్వ ఇ ఉత్కల్బష్టమైన (రహస్యాన్ని) స్వరూపాన్ని, కోవిదు/డు అ బాగా తెలుసుకున్నవాడు, సాధుజన ఆదరణుండు .మంచివారలను ఆదరించిపోషించేవాడు, దాన .. మా నసుడు-దానవిద్యా = దానం చేయడమన్న విద్యయందు. సరతంత్ర = అన క్తిగల, మానసు(డు అ మనసుగలవాడు, ఉత్‌ అగతేజుడై జ మిక్కిలి తీక్షణమైన సరాక్రమము కలవాడై, ధర్మతనూజు(డు = యమధర్మ రాజు కొడుకయిన ధర్మరాజు, మేలు, బ€, అంచున్‌, ప్రజర్‌, జయవెట్టుచుండ = జయ జయ అవి జేజేలు కొటేలాగ((పజారంజకుడుగాా, ఆప్పరము ఇ ఆ ఇం[దపన పటణాన్ని, ఏలున్‌ అ పాలిస్తుండేవాడు- (0 ) లవ పై తొత్సృర్య్భంము : ళన ఆజ్ఞలను కాను గూడ పాటిస్తూ, శాంతము దయా సత్యమూ సజ్జనపోషణ , దాన శీలము కలిగి, పరా(క్రమావికి లోటు లేకుండా ఆ పట్టణాన్ని పాలిస్తున్న ధర్మరాజును (ప్రజలు విశేషంగా (ప్రశంపిస్తుంటారని భావము, బిలేవము : కథలో ధర్మరాజన్న కొ త్తప్యాతను ఈ పద్యంలో (ప్రవేశపెడుతున్నాడు. దావికోనం విటులు వేశ్యలు మొదలై న వ్యప్తల మీదకు పోయిన వర్ణనను “ఆణి మెఅుంగు” సద్యముతో మళ్ళా పట్టణం మీదకు తిప్పి, అ పురమేలుతున్నాడని ధర్మజపా్య(త ప్రవేశానికి ఆవకొళం కలీగించుకున్నాడు కవి. ధర్మరాజు నుగుణాలెన్నో ఉన్నప్పటికీ మొట్టమొదట “అక్షాసరిపాలన వకు(డు” అని చెప్పడం ఒక విశేషము, సాధారణంగా (ప్రభువుల ఆజ్ఞలు 'ప్రజలకేగాని థమకు కావన్నట్టు వారు (ప్రవర్తిస్తుంటారు. అ దినాలలో వ్యావ్రలో ఉన్న ఈ లోపము గుర్తించిన మనకవి

144 విజయవిలాసము ఆ. నత్యభాషాపరతత్త్వ కోవిదు డనడంలో “సత్యమే చెవము, దైవమేసత్యము* అన్న ఉదారభావాన్ని కవి సూచించాడు. దానం చెయ్యడం ఒక విద్యగా మనవారు గణించారు, ఛశ్రీనాథు(డు “డానకలాకలాస నముదంచిత సాంవివేక సంపదకాం.....” అని, దానాన్ని ఒక కళగా (విద్యగా పేర్కొన్నాడు. పద్యంలో ధర్మరాజుకు చెప్పిన గుణాలనుపట్టి, ఆతడు మెత్త మెతృని వాడని అనుకుంటా కేమో అని కవి చిట్టచివరను 'ఉద్యగతేజూ(డై" ఆని, ఆతడు గట్టి సరాక్రమళాలి సుమండీ అని చమక్వా-రంగా తెలియజేశాడు. ఈ ధర్మరాజు వర్షనలో కవి రమునాథనాయకుడినే కగనజరస్తున్నాడన్న మాట పాఠకులు మరచిపోకూడదు. ఠఆలంకారతము ; అన్నుప్రాన, ఉల్లేఖము, దేవ వాహ్మణ భక్షి (పోవు, పియ వకృత్వంబు కాణాచి, వి ద్యావైదుష్యము దిక్కు, ధర్మమునకు౯కా దార్కాణ, మర్యాదకుళా కా, వౌచిత్యము జీవగజ్జ, హిత ష్ణ వాత సంతోషణ శ్రీ వ్యజాంగి, యజాతశ్శతుండు మహిభళ్ళ న్మా్యత్రుండే చూడంగన్‌ రిత్‌ అర్గము : థి దేవ. .,...ప్రోవు = దేవతలయందూ (వ్రాహ్మణులయందూ గల భ క్కికి రాశి (ప్రోగు), వయ వక్షృత్వంబు = వియముగా మాటలాడే గుణావికి, కాణొచి = నివాసస్థలము, విద్యా వైదుష్యము = వివిధమయిన విద్యలయందుగల నేర్చుకి (పాండిత్యానికి, దిక్కు అ ఆశ్రయ మైనవాడు, ధర్మమునకుకా, కార్కాణ అ విదర్శనముగా చూపదగినవాడు, మర్యాదకన్‌ = సభ (గౌరవ) ప్రవర్తనకు, శావు ఇ స్పానమయినవాడు, బొచిత్యము = ఉచితము అనుచితము (ఈగినది తగనిది) అన్న జ్ఞానానికి, జీవగజ్ల జు ప్రాణాధారము__ ప్రాపు, హిత...వథ్రాంగి - పాళ = స్నేపాతుల యొక్కయు, శస్త్ర = సజ్జనుల యొక్కయు, వ్రాత = సమూహాన్ని, సంతోషణ = సంతోషపెట్లే, శ్రీ = బుద్దే, వత్రాంగి ఆ పటిష్టమైన కవచంగా (గట్టి రక్షణగా) కలవాడు, (ఆయిన) అజాతళ్యతుడు అ ధర్మరాజు. చూడంగకా, మహీభృర్‌మాకుండే = సాశారిణ రాజా 1 అసాధారణ (ప్రళువన్నమాట,

హృదయోల్త్లానము ఆం], కశక తొత్సర్‌ ల్‌ు శి

దేవతలను వబ్రాహ్మణులనుచాలా భక్తితో చూస్తాడు, అ(పియమైన మాటలుగావి, కటు వయిన మాటలు గావి ఆడనివాడు. విద్యలలో (పవీణులైన వారి నాదరించేవాడు, ధర్మములు (విధులు) విర్వహించడములో దృష్టాంతంగా (ఆదర్శంగా చెప్పుకో దగినవాడు, సభ్యప్రవర్న్‌ నకు నిలయమైనవాడు, ఉచితజ్ఞతకు ఆధారము, పొతులనూ సజ్జనులనూ నంతోషపెట్టా లన్న బుద్ధితో విరపాయంగా జీవించేవాడు ఆయిన ధర్మరాజు సొధారణరాజు కొడని భావము. బిలేవము :

ఈ పద్యంలో చెప్పిన మంచి గుణాలు కలిగిన వాడికి శ్యతువన్నవాడు ఉండడని చెప్ప నక్కరలేదు. అందుచేతనే ఇక్కడ ధర్మరాజును 'అజాతళళు'డవి పేర్కొన్నాడు. అజాత శ్మశుడం'పే ఎవడికి శ్యతువన్నవాడు పుట్టలేగో వాడు. ధర్మరాజు కున్న పేరులలో ఇదొక పేరు, పై గుజవర్షనవల్ల కవి ఆ "పేరును సమర్థించి సార్థకం చేశాడు

వణ్రాంగి అంపే *'నజకవచము” అవి పూర్వ వ్యాఖ్యాత లందరూ అర్దం ఫెప్పారు. వ కవచమం'కే వజ్రాలతో చేసిన లేక వత్రాలు తాపి చేసిన కవచనని ఆర్హం అవుతుంది. ఇది సరి కొదు ; ఇదొక పలుకుబడి ; దీని అర్ధము ఇ మిక్కిలి పటిష్టమైన, కాపాడే, రక్షణము. దీవినే 'వ(శ్రాంగిజోడు' అని గూడ వాడుతుంటారు. వజం చాల గట్టి పదార్థమని (ప్రసిద్ధి కదా వొఠొంతరాలు :

౨244444. వీద్యావైళద్యము దిక్కూ ---... న్‌ వేంకటళ్ళష్ణ మా చార్యులు. అలంగౌరము :

రూపకము, పరికరిము, ఉల్లేఖము.

అవల(బోయిన వెన్కనొడు పెన్నండు లేదు, మొగము ముందణ నంట మొదలె లేదు, మనవి చెప్పినం దేయకునికి యెన్నండు లేదు, కొదవగా నడుపుట మొదలె లేదు, చనవిచ్చి చౌక చేసినది యెన్నండు లేదు, పదరి పౌచ్చించుట మొదలె లేదు, మెచ్చినచో. గొంబె మిచ్చు పెస్నండు లేదు, మొక మిచ్చకపు మెచ్చు మొదలె లేదు, (10)

146 విజయవిలానము ఆ-!. మణీయు( దొల్లిటి రొజుల మహిమ లెన్ని యిత(డెపో సార్వభౌము( డపతిము. డన(గ6 జల బాలించె నకల దిగ్బానసమాన కీర్తి విసరుండు, పొండ వ్యాగేసరుండు. 86 రాజుల కొలువులో జరిగే విషయాలను సవిమర్శంగా దూచేవాడ కౌదిట్టి ఈ పద్యములోమా, దీని తరువాతి పద్యవఎలోనూ మవకవి రాజులలో సాధారణంగా ఉండే లోపాలను చమక్కారంగా సూచి స్తున్నాడు,

(౧) అవలపోయిన వెన్క. నాడడ మెస్పుడు లేదు, మొగము ముందు అనడం మొదలె లేడు అంపే ఎస్పుడూ ఆనకుండా మూగగా ఉండడంకాదు. వస్క నాడడమంటపే, అ అవల పోయిన వాడివి గురించి చెడ్డగా మాటలాడడము; మొగముముంద రనడం అంపే. ముఖ పీతి కోసం (వాస్తవంకాని) మంచిమాటలు.__(ప్రశంసలు చెప్పడము. ఈరెండూ ధర్మరాజులో లేవు. మన (ప్రభువులలో సర్వసాధారణంగా కనబడేదే ఈ అవలక్ష్‌::0

(౨) ఏదయినా సహాయంకోనం మనవి చేసుకుంపే ఆ సహాయం చేయకుండా ఉండడం ఎప్పుడూలేదు; ఆ సాయం చేసినప్పుడు అరకొరగా (ఏదో చేశాం ఆవిపించుకోడానికి) కొక, చేయవలసీన దంతా _ సంపూర్ణంగా చేస్తాడు.

(2) ఎవరయినా కొత్తవారు పరిచయ మయినప్పుడు ఆరంభంలో ఎక్కువగా మర్యాద చేస్తుంటారు. నాలుగు రోజులు పోయిన తరువాత వారివైపు చూడనైనా చూడరు. ఈ అవ లక్షణాన్నే “పృథివి నధిపులు నూతన వ్రియులుగారె” ఆవి కవులన్నారు, దీనికి కారణము : ఈ (ప్రభువులు వారి మంచి చెడ్డలు తెలునుకోకుండానే తొందరపడి (పదరి, వారిని గౌరవిస్తారు; యోగ్యతను గుర్తించి చూపిన గౌరవంకాదు. ఈ లోపం ధర్మరాజులో లేదని భావము.

(౪) పండితులనూ ప్రవీణులనూ మెచ్చినప్పుడు, వారికి కొంచెమివ్వడం లేదు; అలాగని ఎవరివీ ముఖ(పీతి కోసం మెచ్చడము మొదలేలేదు. నిజమయిన అర్హత ఉంటేనే మెచ్చడమూ, అలా మెచ్చినప్పుడు చాలసంతృప్తికరంగా పారితోషిక మిన్వడమూ ధర్మరాజు పద్ద తన్నమాట,

మజీయు = ఇంతేకాకుండా. తొల్లిటి = పూర్వకాలపు, రాజుల ఇ సువ్రసిద్దులయిన రాజుల యొక్క, మహిమలు = గొప్పగుణాలను, ఎన్ని ఆ పరిశీలించి (ఇప్పటి _పభువులలో లోపించి పోయిన మంచిగుణాలు ధర్మజుడిలో ఉండడం గురించి అన్నమాట), ఇత(డెపో = ఈ ధర్మరాజే సుమా, అ(ప్రతిముడు = పాటిరేవి, పార్వభౌము(డు = చక్రవ ర్డీ (భూమికంతటికివి పళువు అన(గళా జ అనడానికితగివట్టుగా, సకల. ..విసరుండు___సకల దిక్‌ == అన్ని దిక్కు లందు, భాసమాన ఇ ప్రకొళిస్తున్న, కీర్తి వినరుండు ఇ కీ రినమూహము గల (ఇతవి అనేక విధాలయిన కీర్తిగురించి నాలుగు దిక్కులనున్న లోకులువింటూ ఉంటారవి భావము). పాండవ అ్యగేసరు(డు = పాండవులలో క్యేష్టుడు, (ప్రజలకా, పాలించెకా == ఏలెను.

హృదయోల్లానము ఆ-1, 147 బికేవము : - పార్వభౌము డంటే సర్వభూమికి ్యవభువు, అన్నీ ఉన్నవాడు కావాలి. ఇక్కడ ధర్మ రాజుకు ఆదిలేదు, ఇదిలేదు, ఇదిలేదు, ఆదిలేదు.__.ఏదీలేదు, అయినా ఇతడే “సార్వభౌముడు” అవి (వ్రజలంటున్నారు. ఇలాంటి సొర్వభౌముడీ దెక్కుడా చూడ మంటాం మనము, ఆందు కోసమే “'అపతిముడు” ఇ సొటిలేనివాడు అని కవే చమత్కారంగా చెప్పాడు. పీసంలో సాధారణ లోపాలు లేనివాడయి అ్మపతిము డయాడు. గీఈములో ఏమీలేని పొర్వభౌము డయి అ(ప్రతిము డయాడు. వొఠొంత రము ; మజీయు( దొన్టిటిరొజుల మహిమలెన్న నిత నా్వ్వాశాము డప్రతిము. డనుచు ఎ వేగదమువారు అలంకొలోమి : విభావన, పరికఠాంకుంమి _ అంక్యానుపప్రాసము, వింత లెన్సగ నున్న నంత వేడుకె కొని ్తుజల శల్మి కనూయపడుట లేదు, తను. గొల్వవలె నంవ్‌ అన్నుషియందే కొని మానినస్‌ వెగ్‌ టించుకైన లేదు, నిచ్చవేండిన నర్శి కిచ్చు చిత్తమె కాని మును పింత యిచ్చితి ననుట లేదు, కే వగల ధర్మ మార్టించు దృష్టియె కాని న్యాయంబు దప్పిన నడక లేదు, “*క్రల్రడె యిటువంటిరొజు లోకమున నెందు! జలధి వలయిత వనుమతీ చకమెల్ల యేలవలె శాశ్వతముగాంగ నీ ఘనుండె; యేలవలె నన్యుొలన నృపాలు. డలరె. 8 నుగమమయిన ఈ నీనవద్యంలో గూడ ఈ రోజుల రాజులలో ఉండే కొన్ని అవగుజాలను కవి నూచిమ్తున్నాడు.

148 వీజయవిలానము ఈల,

(౧) ప్రజలు ఎంత సుఖంగాఉంకే ధర్మరాజు అంత సంతోషించేవాడే కావి. వీరికంళ పొౌఖ్యమా అని ఓర్వలేని గుణం కలవాడు కాడు,

(౨) అందరూ తనతో ఆపనీ ఈవనీ చేసుకుంటూ ఉండాలని కోరేవాడేకాని, వాడొద్దు వీడు కిట్టడు అవి ఎంచేవాడు కాడు.

(8) విచ్చు ఎల్లప్పుడు__అం పే మాటిమాటికి___వచ్చి ఆది ఇవ్వండి ఇదివ్వండి అవి కోరుతూ ఉండినా, యాచకులకు ఇచ్చేవాడేకావి, మొన్న మొన్న ఇంత ఇచ్చానుకదా అని సాగ నం పేవాడుకాడు. ”

(౪) రాత్రింబగప్ల ధర్మకొర్యాలు చేస్తూ ఆరూసంగా పుణ్యంసంపాదించా లనేవాదేకాని, వాయము (నీతి) తప్పి (ప్రవర్షించేవాడు కొడు.

“ఇటువంటి రాజు లోకమునకా, ఎందుకా = ఎక్కడైనా, కలడె = ఉన్నాడా ? (లేడవి భావం), జలధి...చ(క్రమెల్ల___జలధి = సము[ద్రముచేత, వలయిత = చుట్టదిడిన, వనసుమతీ చర్రము ఎల్ల జ భూమండల మంతటినీ, ఈ ఘనుండె = గొప్పగుణాలు గల ఈ ధర్మరాదే, శాళ్వతముగా(గకా = ఎల్ల ప్పుడు, ఏలవలెన్‌ = పరిపాలించాలి, అన్యులు = ఇతరులు, ఏల జా ఎందుకు, వలెన్‌ జ కౌవలెను? (కేనలము అనవసరమని లానము)”, అనన్‌ = (ఈ (ప్రకారం) వజలు అనేలాగ, అ నృపాలుండు ఇ ఆ ధర్మరాజు, ఆలరెకా = ఉండెను.

ఎొఠొంతరము : “ఇచ్చ వేడిన నర్థికిచ్చు చిత్త 'మెకొని...” నోరి. గురులింగ శాస్త్రి గారు, ఈపాఠములో “మునుపింళ యిచ్చితి" ననడానికి విగువు తగ్గుతుంది, అలంకారము : యమకము. కోప మొకింతలేదు, బుధకోటికి( గొంగు పనిండి, నత్యమా రూపము, తారతమ్యము లెజబుంగు న్వతంథతు(డు, నూతన (ప్రియా టోపము లేని నిశ్చలు(, డిటుల్‌ కృతలకణు( చెలంగ(గా' ద్వాపర లక్షణుం డనంగ వచ్చునొకో యల ధర్మనందనుళ౯. 88

వ్యాదయోల్లానము అ=! శతం అర్థ ము: కోపము, ఒకింత అ కొంచెమైనా, లేదు, బుధకోటికి౯ా ఇ పండితుల సమూహావికి, కొంగు పసిండి ఇ కొంగున మూటగట్టుకొని ఉన్న బంగారము (ఎస్పుడు కావలిస్తే అప్పుడు ఉవయోగించుకో దగినది, సత్యమా = సత్యం చెప్పడం సంగతంటారా, రూసము = దాని స్వరూపమే ఆతడు (మూర్తీభవించిన సత్యభాషణు డన్నమాట), తారతమ్యములు జ మనుష్య లలో ఉన్న హెచ్చు తక్కువలు (వ్యత్యాసము), ఎటుంగుకా, స్వతం్యతుండు జ వారూనీరూ చెప్పినట్టు చేయక తానే స్వయముగా మంచి చెడ్డలను ఆలోచించి నిర్ణయాలూ కార్యాలూ చేయడంలో స్వతంతుడు, నూతనప్రియ ఆటోపము = క్‌ త్తవిషయాల యందు (యేమచూపించే ఆడంబరము, లేవీ = ఏమీ లేనటువంటి, ఏిశ్చలు/డు = స్టిరస్వభావము కలవాడు (అనగా కొ త్తవ్య క్రిగానీ విషయంగానీ వింతగానూ, పాఠ రోతగానూ చూడకుండా...-చపలత లేకుండా (ప్రవర్తించేవాడు) ఇట్లు, కృతలక్షణు(వై == ట్రసిర్సమైన మంచి లక్షణములు కలవాడె (కృతయుగములో ళా నూ. టకు న్‌ా. ఉండదగిన మంచి లక్షణములు కలవాడై అవి గూడు, చెలంగ(గన్‌ ఆ _పవర్తి స్తుండగా, అల ధర్మనందనుజా జ యమధర్శిిరాజు కొడుకు ఆ ధర్మరాజును = ధర్మాచరణ యందే సంతోషము ఫొందేవాడిని, ద్వాపరలకణుందు = సందిగ్ధమైన లక్షణాలు కలవాడు (ద్వాపరయుగంలో ఉండ దగిన లక్షణాలు ఆని గూడ), అని;గళా వచ్చునొకో = అనవచ్చునా ? కూడదని భావము. తొత్సర్యము : కోసంలేకుండా, సండితావంణ కలిగి, ఎవరు ఏపొటివారో (గ్రహించి, స్వయంగా ఆలోచించి కొర్యాలు చేస్తూ. కొత్త వింత అవి ఆడంబరం చూపకుండా ఉండేవారు కృళయుగ మనుష్యులు. ఆ కృతయుగ లక్షణాలన్నీ పైవిచెప్పినట్లు ధర్మరాజు కున్నాయి. అయినా అతడు ద్వాపరయుగంలో జీవించాడు కాబట్టీ ద్వాపరలత్షణుండు అనడం న్యాయంకొదు. ఎందుచేతనంజే ద్వాపరలక్షణుడు అంటే సందిన్తమెని గుణాలు కలవాడు ఆన్న ఆపార్టం గూడి ఉంద, బొలేవము : కొంగుపపిండి . ఆవవరావికి ఆదుకొనే అధికారి ... సులభంగా దొరుకుకాడు. మాతన వ్రియాటోపము . ఆ (వళువులలో సర్వపాధారణంగా ఉన్న ఆవలక్షణము. అందుకే 'సృథివి నధిపులు మూతన (ప్రియులు కారెః' అన్నారు, స్వతం[క్రుడు _. అనుయాయుల సలహాలమీద అధారపడి నిర్ణయాలూ కొద్యాలూ చేసే అసమర్థుడు కాడు, సాయంగా చూడగల సమర్దు డన్నమాట. అలంకారము : శ్లేష, అపహ్నుతి.

150 విజయవిలానము ఆం!

దుర్షయ విమ తాహంరకృతి

మార్డన, యాచనక దైన్య మర్దన, చణ దోః

ఖర్జులు గల రతనికి ఫీ

మార్టున నకుల సహదేవు లను ననుజన్ముల్‌. 80 అర్థము 2

దుర్హయ. . ... .ఖర్హులు__దుర్ష్ణయ = (వీరిని) జయించ శక్యముకాదని ప్రసిద్ధిపొందిన,

య ణి విమత = శత్రువుల, అహంకృతి = గర్వాన్ని, మార్గన జ తుడిచి వేయగానికిన్నీ, యాచనక ఇ యాచకులయొక్క. దైన్య = దీనత్వాన్ని, మర్తన = నిర్మూలించడానికిన్నీ, చణ ఇ వేర్చుగలిగి" _-సమర్థమైన, దోఃఖర్దులు = బాహువుల దురిద (తిమురు) కలవారు. లీమ, అర్జున, నకుల, సహదేవులను, అనుజన్ముల్‌ జ తమ్ములు, అతనికి ఆ ధర్మరాజుకు, కలరు = ఉన్నారు. తాత్సర్యాము :

ఆ ధర్మరాజుకున్న నలుగురు తమ్ములు దుర్దయులని పేరుపొందిన శత్రువులను ఓడించ డానికీ, యాచకుల దీనత్వం పోగొట్టడానికీ, ఎల్లప్పుడూ ఉత్సాహం కిలిగి ఉండేవారని భావము. బికేవము :,

చేతుల (కండూతి) దురద ఒకరిని రొట్టడానికో, ఎవరికైన ఇవ్వడానికో అవి మనవారు నబ్యుతారు. ఈ పద్యములో కవి ఆ రెండు ఫలికాలూ కనబరిచాడు. వారు ళత్రువులను కొడకారు, యాచకులకు పెడతారు. ఈ నలుగురు సోదరులు చాల సరాక్రమవంళతులున్ను, ఉదారస్వభానం కలవారున్ను అని భావము. పంచఛామర తరులో, హరి పంచాయుధములొ, గిరీశు పంచాన్యములో యంచున్‌ నకల జనంబులు నెంచన్‌ బాండవులు వెలసి రేవురు ఘనుతై. 90 అర్థిము న పాండవులు, ఏవురు = ఐదుగురూ, పంచ అమర తరులో = అయిదు దేవకా నృషెలో, హరి సంచ ఆయుధములొ = విష్ణమూర్చియొక్క. అయిదు ఆయుధాలో, గిరీకు = ఈశ్వరుని యొక్క, పంచఆస్యములో అ ఆయిదు ముధాలో, ఆంచున్‌, సకల జనంబులు = లోకులందరూ

వృదయోల్లానము ఆ-!, 151 (గథత్రపులు గూడ అవి భావము), ఎంచన్‌ = పొగిడేలాగ, భనులై అ గుణొలచేత గొప్ప వారయి, వెలసిరి ణు (వ్రవర్తించిరి. ఎకేవము ; దేవశా నృష్షెలు :; మందారము, పారిజాతము, సంతానము, కల్పవృక్షము, హరిచందనము ఆని ఆయిదు. ఇవన్నీ కోరిన కోరికలను ఇచ్చే స్వభావం కలవి. విష్ణుమూర్తి ఆయుధాలు : పాంచజన్యము (శంఖం), సుదర్శనిము (చక్రం), కామోదకి (గద, నందకము (ఖడ్గం), శార్‌ జము (విల్లు అవీ ఆయిదు. ఇవి ఎల్లప్పుడు జయించే స్వభావం కలవి. ఈశ్వరుడి ముఖాలు : సద్యోజాతము, వామదేవను,. అమఘోరము. తత్పురుషము, ఈళకానము అవి ఆయిదు. ఇవన్నీ మహాపవి(త్ర మయినవి. పాండవులయొక్కా దానబుడ్ది చూచి దేవతా నృక్షిలా అనీ, యుద్దవిజయాలు చూచి విష్ణు ఆయుధాలా అనీ, పవిత్ర (ప్రవర్త్నన చూచి ఈశ్వరుడి ముఖొలా ఆనీ _పజలందరూ నందే పాంచేవారు. కోరిన కోర్కె లిన్వడములోను, శతువులను జయించడములోను, పవి(త (ప్రవర్తన లోను పాండవులందరూ గొప్పవారని భావము. అలంఠొరము : ఉదాత్నము, సందేహము. ఒరిమయు భక్తియు న్నెనరు నోర్పు గనంబడం, బెద్ద పిన్న యం తరువు లెటీంగి, మాట జవదొ(టక, చెయ్యుల వేజులేక, యొం డొరుల పునమ్ములో మెలంగుచుండిరి, *పొండు కుమారు లెంత నే ర్పరు, లిల నన్నదమ్ముల నరాగము వారలదే నుమ” యనళ. 91 అర్థము ఫి ఒరిమయు = స్నేహభావను (పొత్తు), భ_క్రీియున్‌, నెనరు = ఢేమ, ఓర్చు జ=నహ సము, కనంబడ ౫ కనవిడేలాగ, పెద్ద పిన్న ఆంతరువులు = చిన్నా పెద్ద అన్న వ్యత్యాసాలు, ఎజింగి = తెలుసుకొని, మాట జవదా(టక == ఒకరిమాట ఒకరు మీరకుండ, చెయ్వులకా = లేపేసమలయందు, వేజులేక ఇ లేదభావాలు లేకుండ, ఒండొరుల మేనంబులోక్‌ = ఒకరి మవసుతో ఒకరు _ ఒకరి మనసు ననుసరించి ఒకరు నడుచుకుంటూ. “పొండుకుమారులు,

152 విజయవిలానము ఆ-1. ఎంతనేర్చరులు ; ఇల౯్‌ = లోకములో, అన్నదమ్ముల, నరాగము = ఒద్దిక (పరస్పర్యపేము, వారలదే సుమీ”, ఆనళా = అని (పళంసించేలాగ, మెల(గుచుండిరి అ ప్రవర్తించుచుండిరి. తాత్స్రర్యాము :

"స్నేహము. భక్తి, సహనము కలిగి, చిన్నాపెద్దా అనే వ్యత్యాసాలు చూచుకుంటూ, ఒకరి మాట ఒకడ పాటిస్తూ. అందరూ ఒక్క మనసుతో పనులుచేస్తూ, అన్యోన్య (పేమతో పొండు కుమారులు (స్రవర్తిస్తుండేవారు. వారిని చూచి (ప్రజలు అన్నదమ్ముల ఒద్దిక అంక వారిదే అని (వ్రళంసించే వారని భావము. వలోవము ;

ఒండొరుల మనన్ములో మెలగడంలో చమక్కారముంది. ధర్మరాజు మనసులో ఫీముడు ఉండిపోతే. ఫీముడి మనసులో ధర్మరాజుండడానికి వీలుండదు. అయినా పొండవు లయిదుగురూ ఆలాగు ఉండగలిగారు. కాబట్టే “పాండుకుమారు లెంత వేర్చరులు $ అన్న (వళశంన. వొతాంతరము ;

వెరమియు భక్తియు న్నెనరు నేర్చు గనంబడ--.-.- ఎ=తీరుపతి వేంకట కవులు.

నెరిమి అన్న నూటకు అర్ధం స్పష్టంగా కనబడదు. ఈ చరణంలోనే “నేర్చుగనందిడ" అవి చెన్సుతూ చివరను, “ఎంత నేర్పరులు [” అని ఆశ్చర్య పడడంలో సారస్యములేదు. అలంకారము :

సముచ్చయము.

అర్జునుడు టి అన్నలపట్లం దమ్ముల యెడాటమునన్‌ నముండంచు నెన్నంగా వెన్నికగన్న మేటి, యెదు రెక్కడ లేక నృపాలకోటిలో వన్నెయు వాసియుం గలిగి వర్తిలు పొరుషకాలి, సొ త్వికుల్‌ కాక్‌ అటి ఈన్ను నుతింపంగాం దనరు ధార్శికు డర్గును. డొప్పునెంతయున్‌. $శి

వృారయోల్లానము ఆ-!. శకం అరమ : నో

అన్నలపట్లన్‌ = అన్నల యెడలను, తమ్ముల ఎడాటమునకా జ తమ్ముల యెడలను, సముడు అంచు ఇ సమానమైన భొవాలుకలవాడని, ఎన్న(గాన్‌ = ప్రజలనుకొనేలాగ, ఎన్నికళా కన్న మేటి జ పేరు పొందిన ఘనుడు (అన్నలయందు చూపిన గౌరవ స్నేహ భావాలనే తమ్ముల యందుకూడ చూపుతూ (ప్రవర్తిస్తాడని భావము), నృపాలకోటిలోకా = రాజులసమూహములో_ కోటిమంది రాజులలోనై నా అని చమత్కారము, ఎదురు == ఎదిరించి నిల్వగలవాడు, ఎక్కడ లేక, వన్నెయుఃా = (ప్రసిద్దిని, వాసియుఖా జ గొప్పళనమును, కలిగి, వర్తిలు = (ప్రసర్తించే, పొరుషళాలి = సరాక్రమవంతుడున్ను, సౌ 'త్సికుల్‌ అ సత్వగుణ ముక లవారు_శాంత స్వభావులు, తన్ను, మతింప(గాకా = (ప్రశంసించే విధంగా, తనరు = ఉండే. ధార్మికుడు = ధర్మ(్యస్రవర్తన కలవాడున్ను ఆయిన, అర్హును;డు, ఎంతయు౯ ఒప్పుకా జ ఛాల ఘనతతో ఉన్నాడు. కాత్సృర్యము ;

అర్జునుడు అన్నలయందూ తమ్ములయందూ సమబుద్ధితో మెలగుళూ ఉంటాడు. తన్ను ఎదిరించి నిల్వగలవాడు రాజలోకంలో ఎవ్వడూ లేడని కూరులు పొగుడుతూ ఉంటారు. సత్వ స్వభావము కలవారు ఇతడు చాల ధర్మ(ప్రనర్తన కలవాడవి (పశంసిస్తుంటారు. వేషము .

అర్జునుడు అన్నలకు అణకువ చూపుతూ తమ్ములమీద అధికారం చెలాయించేహాడు కాక సమబుద్ధితో మెల గేవాడు.

అన్నలవైవు లెక్క పెడితే ఇద్దరున్నారు, తమ్ములవై పునా ఇద్దరున్నారు. ఎటులెక్క "పెట్టినా నముడే, మూడోవాడే, పాండన మధ్యముడు అని చమక్కారం. ఈ చమక్కారమీ పద్యంలో ఉందని పాఠకుడిని హెచ్చరించడానికే కని *ఎన్నిగా, ఎవ్నికగన్న' అన్న సదాలు ఉపయోగించాడు. ఎన్నుట ఇ లెక థా పెట్టుట

నృపాలకోటిలో అన్నప్పుడు “కోటిమంది రాజులలోనై నా' అన్న చమక్కా-రార్టంకూడా కవికి ఉందనాలి. ఇతడికి ఎదురెక్కుడ లేదవి పొరుషళాలురు ప్రళంపిన్తుండగా, సాత్వికులు ఇతడి ధర్మప్రవర్తన పొగుడుతుంటారు. ఉభయ రంగాలలోనూ పేరు పొందినవాడని భావము,

వన్నేవాసీ_ఇదొక పలుకుబడి, కీర్తి (ప్రతిష్షలని అర్దం.

అక్‌ న్‌ థు

అలంకారము :

శేష, ఉదా తము.

ళ్‌ అతి

154 విజయవిలానము ఆ-1 అతని నుతింప శక్యమె। జయంతుని తమ్ము.డు సోయగమ్మునకా, ఐబతగ కులాధిప ధ్వజుని (పొాణనఖుండు కృపారనమ్మునకా,

&ీతిధర కన్యకాధిపతికిన్‌ (బతిజోదు నమిజ్ఞ్జయమ్మూ నం, ధతని కతండె సొటి చతురబ్ది పరీత మహీతలమ్మునన్‌. 08 అర్‌ యు:

(౧) అకనికా = అర్హునువి,నుతింపళ౯ డా (తగినంత గ్రాపొగడ డానికి. శరసృమె = (ఎవరి కైనా శక్యమా ? _ శక్యముకాదని భానము, (ఎందుచేతనంటే అతడు) సోయగమ్మున౯ = ఆందములో, జయంతువి తమ్ము(డు = (సౌందర్యానికి (ప్రసిద్ధిపొందిన్స జయంతుడి వంటివాడు. ఇక్కడ “తమ్ముడు' అన్న సదము ఉసమానాన్ని తెలియజేసేమాట,

ఈ జయంతుడు ఇంద్రుడి కొడుకు. అర్జునుడు గూడ ఇంద్రుడికీ కుంతికీ పుట్టినవాడే. కాదిట్టి, పురాణాలనుపట్టి చూ స్తే అర్జునుడు జయంతుడికి తమ్ముడే అవుతాడు. ఆ సంబంధాన్ని శెలిపే “తమ్ముడు' నే ఉపమావాచకంగా ఉపయోగించడం చక్కని చమత్కారము.

(౨) కృపారనమ్మునళ్‌ = దయారసములో, నతగ కులాధిపధ్వజాని._వతగ = సటీల యొక్క, కుల = జొతికి, అధిప = (ప్రభువయిన గరుడుని, ధ్వజునిజ ధ్వజముగాగల (గరుడ ధ్వజుడై న) విష్ణువునకు (కృష్ణువిక్సి, పప్రాణసఖుండు = ప్రాణ ప్నేహితుడు ___ పోలినవాడు. ఇక్కడ సఖుడన్న పదము గూడ ఉపమౌవాచకము.

దయారసానికి విష్ణువు సుప్రసిద్ధుడు _ లోకాలను పోషించేవాడు. ఆ విష్ణుడికి(కృష్తుడికి) అర్జునుడు ప్రాణసఖుడని పురాణాలు. ఈ చేేన్తము నరనారాయణుల కాలంనుంచీ వస్తున్నది. ఈ సంబంధాన్ని తెలిపే “ప్రాణసఖుండ"న్న మాటనే ఉపమావాచకంగా కవి వాడాడు.

(3) సమిత్‌ జయమ్మున౯ా జ యుద్ధవిజయాలలో, &ితిరర. , .పతికీళా..._ &ీతిరర క వర్వతముయొక్క, కన్యకా = కూతురై న పార్వతికి, ఆధిపతికి౯ ఆ భర్త ఆయిన ఈశ్వరుడికి , ప్రతిజోదు = పోటీ__ఎదిరి వీరుడు, ఆంకే పోలినవాడు. ఇక్కడ “ప్రతిజోదు' అన్న పదము ఉపమావాచకము,

తిపుర సంహారము. చేసిన ఈశ్వరుడు పరాక్రమానికీ, యుద్ధవిజయానికీ (ప్రసిద్దుడు. వృరాణాలనుపట్టీ చూ ప్లే పందికోసం శివుడు కిరాత వేషంలో ఉండగా అర్జునుడు ఆతడి నెదిరించి పాళుపకావ్రం సంపాదించాడు. ఆ సంబంధాన్ని తెలిపే “పళిజోదు” అన్నమాటనే కవి ఉపమౌ వాచకంగా ఉపయోగించాడుం

(౪) చతుర. ..తలమ్మునళ..._.చతురట్టి జనాలుగు సముద్రములచేత, పరీత ఇాచుట్టు కొనబడినంసమ స్తమైన, మహీతలమ్మునళా = భూమంతలమందు, ఆతనికి, అతండె, పాటిజా సమానుడు (ఇతరు లెవ్వరూ పాటి కారు).

హృదయోల్లానము అ_1. కేక్‌న్‌ తౌత్సర్యాము ;

అర్జునుడు ఆందములో జయంతుని, దయాన్వభావంలో విష్ణుమూర్తిని, యుద్ధవిజయంలో ఈశ్వరుడిని పోలి ఉంటాడు. భూమండల మంళటిలోను ఆతడి కఠడేసాటి. అతనిని తగినట్టు పొగడడం కష్టమని భావము. వలేషము :

ఉపమానం చెప్పవలసి వచ్చినప్పుడు “వాడితమ్ముడు వీడని, వీడిన్తేన్తం వాడవని, వాడి జోరు (డీ) వీడని” అంటూఉంటాము. ఈ సద్యంలో జయంతుడిని, విష్ణువుని, ఈశ్వరుడిని పోలిసవాడు అనడానికి క్రమంగా తమ్ముడు, ప్రాణనఖుడు, (ప్రతిజోదు అవి, వారివారి కున్న పురాణనందంధాలను సూచించే పదాలనే చమక్కారంగా కవి ఉపయోగించాడు.

వ్వరుషులలో అందానికి (ప్రసిద్ధి పొందినవారు నలకూబరుడు, చంద్రుడు, జయంతుడు, మన్మథుడు ఆవి అల్లసాని పెదన్నగారు .

ణా ఉట ఎక్కడి వాండడొ యకతన యేందు జయంత వనంత కఠంతులన్‌

అన్న సద్యంలో అంగీకరించారు.

విష్ణడు లోకాల నన్నిటివీ పోషించి రడిన్తుంటాడు కొబట్టి, కృపారసావికి పేరు పొందిన వాడు. ఆలాగే, (త్రిప్పరాసురులను జయించిన శివుడి పర్యాక్రనమము ఖీమపరాక్రమమవీ ప్రథ్యాతివి కొంచింది,

మొదటి మూడుచరణాలలో ముగ్గురితో పోల్చి, నాలుగో చరణంలో “ఆతని కతంగరె సాటి” అవి చెప్పడం కొంచెం ఆవందర్భంగా కనిపిస్తుంది. దానివిపట్టి “చతుర్ది పరీత మహీ తలమ్మునకా” అన్నదంతా సేలవంగానూ, కేనల పాదపూరణంగానూ భావించవచ్చును.

కొనీ అదికాదు. సై చరణాలలో సాటిచెస్పిన జయంతురు న్వగ్గంలోవివాడు, విష్తుడు 'వై కుంఠంలోనివాడు, శివుడు క్రై లాసంలోనివాడు.._.ముగ్గురూ ఈ లోకంలోవివారు కొరు. ఈ లోకంలో పాటిచెస్ప దగిన వాడెవడు అని ఆడిగితే, “ఈ నాలుగు సముద్రాలచేత చుట్టబడిన నర్వ(ప్రపంచంలోను సొటిచెస్ప తగిన వాడు లేడు, ఆతని కఠడే సాటి'' అని కవి బదులు చెప్పాడు,

ఇంత చక్కని చమక్కారముతో ఉపయోగించిన “చతురట్టి పరీత మహీతలఘ్మునజా అన్నమాటలు చాల ఆర్హగౌరవంకలిగిన వేగాని, పాదపూరణాలుకావు. “అతని నుతింపళక్యమో" అన్నమాటలు గూడ అర్జవంఠతమయినవే.

156 విజయవిలానము ఆ-1. అలంకారము ; శ్లేష, ఉర్లేఖము, అనన్వయము. పాటం జూచిన ఐర సేన పాజంజూచు. వింటి కొరగిన రిపురాజీ వింటి కొరగు, వేయునేటికి ? నల పాండ వేయుసాటి వీరు డిల లేండుః ప్రతి రఘువీరుం డొక:ఉ, 04 కరము ; ఆర్దనుడు) పాఅకాచూచినకా = తేరిపారచూచిన మాత్రాన, పర సేన జ శతువుల వైన్యము, పాళా చూచుకా ఆ పారిపోవడావికి ప్రయత్నింరును, వింటికీ = విల్లు ఎ త్తిపట్టుకో డావికి, ఒరగినకా జ వంగినంత మాత్రాన, రిపుజ= శతువులయొక్క, రొబీ = నమూహము, వింటికీ = ఆకాశానికి (ఇక్కడ స్వర్షాని కన్నమాట), ఒరగున్‌ జ అభిముఖమయి వెళ్లును. అనగా ఆ శత్రువులు చచ్చి వీరన్వర్గము పొందుతారన్నమాట, వేయుళా ఏటికి ఇ వెయ్యిమాట లెందుకు ? అల పాండవేయుసాటి = ఆ అర్జుమవితో పోల్చదగినటువంటి. వీరు(డు జ పరా (క్రమవంతు(డు, ఇలళా జ లోకములో లే(డు, ప్రతి జ ఆతనిసొటి అయినవాడు, రఘువీరుంు ఇ రొమచందదుడు, ఒకడె (ఇంకొకడు లేడనిభావము). తాత్భర్భ్‌ము : అర్థునుడు కొంచెం తీక్షణంగా చూచాడంళే చాలు, శషశ్రుపేనలు పలాయనం చిత్త గిప్తాయి; విల్లు ఎత్తుకో డానికి వంగితే చాలు, కరువులు వీరస్వర్గావికి దారి తీస్తారు. ఆ అర్హుమడితో సాటిచెస్స దగినవాడు ఒక్క దశరథరాముడేగాని వేరొకడు లేడు. బోోషము : "వా డపేఒరగుకాడు” అంశే ఆ పకినికే అభిముఖంగా జోతాడన్నమాట. రెండో వింటి కొరగుటకు అలాంటి అర్హమే చెప్పుకోవాలి. థి యుద్దంలో చచ్చినవారు వీరన్వర్గావికి పోతారని ఒక నమ్మకముంది. అర్జునుడు విల్లు వట్టుకున్న కొన్ని క్షణాలలోనే శృతుపులు చచ్చి ఆ స్వర్గానికి పోతారని భానము. విసు, విన్ను అంకే ఆకాశము _ ఇక్కడ పైని ఉన్న న్వర్గము అని చెప్పుకోవాలి. *విమవీఠి"నంటి సమాసాలలోనే కాక, విడిపదంగా గూడ 'విన' ఆకాళ మన్న ఆర్ధంతో వాడారు, మార్కందేయప్తరాణము ఆ. 2 లో 'విను పుష్పవృష్టి. గుజి పెళ” అన్నారు.

హృాదయోల్లానము ఆ-1. 157 వపొతాంతరము ; వీరుండింక లేడు, వతి రఘువీరు. డొఠండె శజాతిరువతివారు. వింటి కరిగిన రిపురాజి వింటి కరుగు, == మరొక పాఠం. ఆఈలింకౌరము ; యమకము, ఆతిశయో క్రి, విభావన, శ్లేష, అతిలోక నమీక జయో న్నతిచే ధర్మజున కింపొనర్చుచు, వినయా న్వితుండై నమన్తజన స మ్మతు(డై నరుండుండె నిటు లమానుషచర్యళా. 05 అర్థము శి అతిలోక = మానవ లోకొనికి అతీతమైన, సమీక జయ = యుద్ద విజయాల యొక్క. ఉన్నతిచేకా జ గొప్పతనముచేత__గొప్ప గొప్ప విజయాలచేత, ధర్మజునకు అ ధర్మరాజుకు. ఇంపు ఒనర్చుచుకా = (ప్రీతిని కలిగిస్తూ. వినయాన్వితుండై = అణకువతో కూడిన వారై, సమ _వ్షజన సమ్మతు(డ్రై అ జనులందరికీ ఇస్సుడై, నరు/డు అ అర్జునుడు _ మనుష్యుడు అవిగూడ, ఇటుల్‌ = ఈ (సకొరము, అనూనుషచర్యకా = మనుష్యులకు ఆలవికాన్నిపవ ర్తనతో, ఉండెకా. తొత్సర్భంము : లోకాతీత మైన విజయాలు సాధించి ధర్మరాజుని ఆనండపరుస్తూ, వినయముతో అంద రికీ ఇమ్దుడయి, మానవుల కలవికొని గుజాలతో నరుడు (అర్జునుడు = మానవుడు) ఉండెను, ఎికేవము ; అంత గొవ్ప విజయాలు సాధించిగూడా వినయంతో ఉండడమూ, ఎందరినో శువులను జయించిగూడా వర్వజన సమ్మతి పొందడమూ మనుష్య మూట్రులకు పాధ్యముకొదని భావము, ఇదే అనూమషచర్య. మానవుడు (వరుడు) అమానుషదర్య నున్నాడని ఒక నిరోరము కనఐడుళుంది. కావి, వరుడు అంటే అర్జునుడని అర్ధం చెప్పుకుంటే ఆ విరోధము ఉీరిటోతుంది. అళంింకొరము : విరోధాభానము.

కేక8 విజయవిలానము ఆ_!. గదునిరాక అంతట నొక్కనాండు గదు? డన్‌ యదువంశ భవుండు రుక్మిణీ కొంతు(డు కూరిమిం బనుపంగా6 గుశలం బరయంగ వచ్చి యే కొంతపువేళ ద్వారవతి యందలి వార్తలు దెల్పుచు౯ దటిథఠ్‌ కాంతి మనోహరాంగులగు కన్నెల చక్కదనంబు లెన్నుచున్‌,. 96 అర్జము ?

ఆంతటకా అ ఈలాగుంటూ ఉండగా, రుక్క్మిజీకాంతుండు ఇ రుక్మిణీళర్త (కృష్ణుడు), కూరిమికా ఆ సేమతో, కుశలంబు అరయకా = పాండవుల క్షేమవార్తలు తెలుసుకొని రమ్మని, పనుప(గాజా ఆ పంపినందువల్ల, గదు(డు అకా = గదుడన్న పేరుగల, యదువంశ భవుండు = యదువంశంలో పుట్టినవాడు (యాదపుడు), ఒక్కనాండు, వచ్చి, (ధర్మరాజాదులతో సంభా షణలయిన తరువాత) ఏకొంతప్పు వేళకు ఆ అర్జునుడి దగ్గర ఇతరులెన్వరూలేని సమయములో, ద్వారవతియందలి ఇ ద్వారకొనగరములోని, వార్తలు కెల్చుచున్‌, తటిత్‌...రాంగులు ఆగు_ తటిత్‌ ఇ మెరుపువంటి, కాంతి (కలిగి, మనోహర ఆంగులు అగు అ అందమైన శరీరములు కలవారగు, కన్నెల = కన్యలయొక్క-, చక్కదనంబులు అ అందచందాలను, ఎన్నుచుళా 2 వివరిస్తూ... తాత్సర్యంము ౨

పాండపుల క్షేమవా_ర్తలు తెలునుకురమ్మని కృష్ణుడు గదుడిని ఇం్యర్ర(ప్రస్థం పంపించాడు. అతడు ఇంకెవ్వరూ దగ్గరలేనప్పుడు ఆర్జునుడితో మాట్లాడుతూ ద్వారకలో సుందరులైన కన్నకలను గూర్చి ముచ్చటిస్తూ (కిందివిధంగా వర్షి స్తాడు). బిలేవము :

కృష్ణుడు గదుడిని పంపడం కేవలం క్షేమవార్హల కోసమే కాదు. సుభద్ర విషయం గూడ చెన్సుమన్న అంతరార్థముంది. దావికోనమే అర్హుమడితో ఏకొంత సంభాషణ,

ఆ పికాంతఠంలో ముచ్చటించినన్నుడు ఆఊరి వివాహిత లయిన కాంతలను వర్ణన చేయడం భావ్యముకొదు. అందుకే కవి “కన్నెల” చక్కదవంబు లెన్నుచుళకా అన్నాడు. కన్నె_కన్య (ఆవివాహిత, పెండ్లి కొని యువతి, కాబట్టి వివాహానికి యోగ్య) అన్న పదము ప్రయోగించి కవి బొచిత్యము పాటించాడు,

ఈ కాన్యంలో కృష్ణుడిని కవి మొట్టమొదటిసారిగా పాఠకులకు పరిచయం చేస్తున్నాడు, ఈ సందర్భంలో కృష్ణుడివి “రుక్మిజీకొంకుడు” అని పేర్కొనడం చాల భావగర్భితం.

వ్మూదయోల్లాసము అం=1. క! అనాడు కృష్ణుడు రుక్మిణిని ఎత్తుకొని పోయిన స్టే ఈ కావ్యంలో అర్జనుడు నుభ(దను ఎత్తుకొని పోతాడని కవి సూచించాడు. “ద్వారక ముద్దుచెల్లెలట తన్నగరీమణి...*' అన్న $8న పద్య ములో లాగానే, ఈ పద్యములో 'రుక్మిణీ కాంతుడు' అన్న పేరుతో ముందు రాటోయే కథను వమక్కా-రంగా చెప్పుతున్నాడు. సనుభద్రవ క్ష న కనజా సుభనకుకా నమంయగాంగ నే మృగీ విలో కనకాః నిజంబుగొంగ నే జగంబునందు€ జూచికా కనక; దదీయ వర్ణనీయ హావ భావ ధీ వయః కన న్మనోజ్ఞ కేఖ లెన్నంగా. దరంబె (గ్రక్కనన్‌ ఏ కర్ణము ; సుభ(ద్రకున్‌, సమంబుకొ(గకా = (అందములో) సమానమౌనట్టి, ఏ మృగీవిలోకనఃా ఐ ఆడుజింక వంటి కన్నులుగల ఏకన్యకను, కన౯ా = చూడలేదు, నిజంబు కౌ(గన్‌ ఇవా స్తవంగా, జగంబునందు = లోకంలో, చూచికొక = చూడనిదే _ చూడకుండానే, అనక అ అనేవాడనుకాను /ప్రపంచంలో చాలమంది కన్యకలను చూచిన తెరువాతనే ఈ అభ్మిపాయము చెప్పుతున్నానని భావము. తదీయ... రేఖలు___తదీయ ఆ అ సుభద్రయొక్క, వర్ష నీయ ఇ పొగడదగిన, హావ భావ = హావభావాలు, ధీ = చక్క విబుద్దీ, వయః = యౌవనప్రాయము, కనత్‌ == (ప్రకొశిస్తున్న, మనోజ్ఞ = మనోహరమైన, రేఖలు = పౌందర్యవి శేషాలు, [గక్కనళా జ త్వరగా_.నాలుగు మాటలలో, ఎన్న/గాన్‌ తరంబె జ వర్జించడం సాధ్యమా ? (కాదు) ణి తొత్స్రర్యము శ “ప్రపంచంలో ఎందరినో కన్యలను చూచే చెప్పుతున్నాను : ఆంద౦లో సుళద్రతో సమానమైన కన్యను ఎక్కడా చూడలేదు, ఆమె హానభావాలూ బుద్ధి పాయాలూ సౌందర్య విశేషాలూ నాలుగు మాటలలో వర్ణించడం సాధ్యము కాని పవి” అని, గదుడు చెప్పుతున్నాడు. టికేవము : భానము = మనసులో మదనవికొారము (ప్రేమ మొట్టమొదటి సోరిగా పుట్టడము. హావము = కములు మొదలై నవాటి చలనమువల్ల అ భావాన్ని తెలియజేయడము. ఆంత ఆందమైన కాంతను టూకీగా పర్తి ంచాలంకే జరిగేపనవి కాదంటూ గదుడు, సుదీర్డ్‌ మయిన వర్ష నకే పూనుకుంటానని సూచించాడు. దాదాపు పది పద్యాలలో పర్షి 0చాడుం

160 విజయవిలాసము అఆ-!, సుభద్రను వర్షి స్తున్నప్సుడు గదుడికి కలిగిన ఉత్సాహాతిశయాన్ని తెలియజేయడావికే కవి ఇక్కడ ఈ సంచచామర వృత్తము ఉపయోగించి అయిదు *కనన్‌' లు వాడాడు. వొతాంతరలాలు : దీవిలోని నాలుగు చరణాలు *కనన్‌' తోనే ఆరంభించి, చివరనుగూడా '*కనన్‌' అన్న పదాన్నే ఉంచి పద్యం ఆద్యంతాలను అందంగా కలియగట్ల్టాడు. కాబట్టి =. =+ == ఎన్న(గా( దరంబె (గ్రకత్యునళా అన్న పాళాంతరాన్ని అంగీక రించలేము. (గక్యూనకా, (గక్కగకా అవి రెండు రూపాలూ ఉన్నాయిః మరొక పాఠాంతరము : ౨=.తదీయ వర్ణనీయ హావ ఖాన రేఖలే కనన్మనోజ్ఞరేల లెన్న(గా౯ దరంబె (గ్రక్కునళా. అలథిరువతివారుం అలంకొలము ? చక్కంవి శబ్దాలంకారము. పాయపు డెక్కునకా జెలున పల్యూలు చిల్కుల గారవించు6 గం దోయి చకోరపాళి దయతో. బెనుచుం, జనుకట్టు మచ్చికల్‌ "సేయు నదా రథాంగ యుగళిన్‌, నడ లంచల బుజ్జగించు ; నౌ; శేయెడ నింపుగావు గణీయింప నవీన వయో విలాసముల్‌ ? 08 అర్థము | (ప్రాయపు(డెక్కునన్‌___ ప్రాయము 'సెష్కునకా జ యౌవన పౌందర్యమువర్లి కలిగిన ఆతిశయముతో , .వెలువ పల్కులుజ ఆ సుభద్రయొక్కమాటలు, చిల్కలకా, గారవించుకా = ఆదరించును, కన్‌దోయి =కన్నులజంట (రెండు కనులు), చకోరపాళికా = చకోరపతుల నమూహమును, దయతోకా, 'సెనుచుకా = పెంచును, చనుకట్టు జన్ననముల కుదురు. రథాంగ యుగళికా ఇ జక్కవపతుల జంటను, నదా * ఎల్లప్పుడు, మచ్చికల్‌ చేయుక్‌ ఇ చనవిచ్చి దగ్గరే ఉంచుకొమను _.__. మాలిమిచేయును. వడలు = నడక, అంచలన్‌ = హంసలను, మిజ్జ గించుకా జ లాలనము చేయును, బొలాజు అవును__న్యాయమే, గణియింప = ఆలోచించగా, నవీన వయో విభానముల్‌ ___ నవీన ఇ నూతనమైన, వయః ఇ యొవనముయొక్ష్య, విలాన

నృదయోల్లానము అం-1. 161 ముల్‌ = వినోదాలు = వేడ్కలు, ఏ ఎడకొజ ఏ విషయములందు. ఏ వస్తువులందు, ఇంపు కావు? = ప్రియముచెందపు ? (ఎలప్రాయములో ఉన్న వారికి అన్నీ ఇంపుగానే ఉంటాయని భావము)

మరొక అర్థము :

వయః అంటే పకి అని గూడ అర్దం ఉంది. పద్యములో చెప్పిన చిల్క-లూ, చకోరాలూ, జక్కవలూ. హంనలూ అన్నీ పతులే. దీనినిపట్టి ఈ నాల్లో చరణానికి గణీయి౦ంపకా అ ఆలో చించగా, నవీనవయః ౨ లేతవయసుగల పతులయొక్క, విలాసముల్‌ = లీలలు, ఏ ఎడళా అ ఎవరికి, ఇంపుగావు ? = ఇంపుగా ఉండవు? (ఆందరికీ ఇంపుగానే ఉంటాయనీ, కొదిశ్తే సుళద ఈ పతులను ఆదరించిందవి భానము.) తొత్సర్యము

యౌవ నాతిశయంచేత సుభ పల్కులు చిల్కంల నాదరిస్తుంటాయి, కనులు చకోర పడులను 'పెంచుతుంటాయి, స్వనముల కుదురు జక్కంవ పిట్టలను మచ్చిక చేస్తుంటుంది, వడక హంనలను లాలన చేస్తుంటుంది. ఎలప్రాయంలో ఉన్నవారికి, అన్ని వస్తువులూ వయం గానే ఉంటాయికదా. (కొత్తకొత్త పథుల క్రీడలు ఎవరికి (ప్రియంగా ఉండవు? అని గూడ భావము.) వోోవము :

ఈ పద్యానికి వ్యాఖ్యానం (వ్రాస్తూ వేదంవారు ఇలా అన్నారు : “ ప్రాయపుపెక్కునకా అ ఎలజవ్వనంపు విలాసముచేత , చెలువ ఆ సుభద్రయొక్కం, గార వించున్‌__దయతో ( బెనుచుకా... మచ్చికలు సేయు౯ __ బుజ్జగించున్‌.__..ఈ పదములు పామ్యమును చెప్పును __- పోలును అని జాత్సర్యము ......”

జూలూరువారూ, బులుసువారూ, నోరివారూ గూడా ఆ అభ్నిపాయాన్నే ప్రకటించారు. ఈ నాలుగు మాటలూ సాధారణంగా వాడే ఉపమావాచకాలు కొవు.

ఉపమావాచకాలు కావి ఇతర పదాలను ఒక్కొక్క-ప్పుడు ఉపమావాచకాలుగా (పయో గించి సహృదయులను మెప్పించ గల నేర్చు చేమకూర కవికి ఉంది; విజమే.

“అతని నుతింప కక్యమె జయంతుని తమ్ముడు సపోయగంబునకొ అన్న 08వ పద్యములో తమ్ముడు, సఖుడు, (వ్రతిజోదు అన్నమాటలు ఈలాంటివే. కొని వాటీని ఉపమావార్దంలో ఉపయోగించడావికి ఎంతో బలమూ నమర్థనా (వురాణ సందింధమయినదో, వహజగుణాలకు నంబంధించినదో) ఉండాలి. (11)

162 విజయవిలానము అ.!, ఆలాంటి దిలము ఈ పద్యములోవి గారవించు మొదలై న పదాలకు కానరాదు.

ఈ సద్యములో కవి విరూపించిసది “సామ్యము” కాదు. ఆధిక్యము. మాధుర్యగుణములో సామ్యము ఉన్నందువల్ల స్త్రీల సల్కులకు చిలుకపల్టులను ఉపమానంగా చెప్పుతారు కవులు. కావి సుభద్ర పల్కులు ఆ ఉపమాన్రాన్ని అంగీకరించవు. గుణాధిక్యముతో ఆ చిల్కలమ ఆదరిస్తా యని కవి అభిప్రాయము, గురువు శిష్యుడివి ఆదరించిసట్టు.

గారవించు అంటే గౌరవించు అన్న ఆర్డం చెప్పితే ఈ తకుకు ఉండదు; ఆదరించు అన్న ఆర్హం చెప్పడం అవసరము. విరాటసర్వములో పైరంధిగా వెళ్ళిన దౌపడి సుధేష్షతో

యఖ, స నన ణ చెప్పిన అబద్దాలలో చూడండి : చి *-----నౌకు (ప్రాణంబు ప్రాణమై నన్ను( దన్న కాగ భావించి యాదేవి గౌరవించు ఎా-ఖారం విరా. 1-910.

(గౌరవించు జ ఆదరించు ___ సూ. ని)

“ప్రాయపుపెక్క*తో ఆరంభించిన ఈ పద్యములో ఆ “పెక్కు ఎలాంటిదో కవి చమక్కారంగా చూపిస్తున్నాడు. మాధుర్యగుణములో పోలిక ఉండినా, ఆ మాధుర్య పరిమితిలో ఆధిక్యముందవి నుభద్రపల్కులు సమానతమా అంగీకరించవు, ద్వేషభావాన్నీ చూపవు.

ఆలాగే కన్నులు అందములో ఆధిక్యము చూపుతూ చకోరపతులను దయతో పెంచు శాయి; చనుకట్టు ఆకార సౌప్టవములో ఆధిక్యం చూపుతూ జక్కవలను మచ్చికచేసి దగ్గరే ఉంచుకుంటుంది; నడక వయ్యారములో అధిక్యము చూపుతూ హంసలను లాలన చేస్తుంది. అదీ సుభద్ర “ప్రాయపుపెక్కు'. కాబట్టి “పోలును' అని చెప్పడం కాక, “మించును” అని చెప్పడమే కవి ఉద్దేశము అవి విరారణ చేయవచ్చును.

౧ న్‌

ఈ వ్యక్యాసము మవనులో ఉంచుకొవి ఆమెను కీరవాణ్‌, చకోరా&, కోక ( = జక్కవ) శ్త్‌వి, హంనయాన అని అనవచ్చును. (ప్రమాదము లేదు.

ఏ చెట్టునో అడవినో ఉండే చిలుకలను ఆదరించి పంజరాలలో ఉంచడం సమంజనము- గుడువు శిష్యువిలాగా అవి ధ్వవి.

ఆలాగే, చంద్రుడి కోనం కనిపెట్టుకొవి ఉండి, బారాది దూరంపోయి. వెన్నెలలను తిని (వికుషకుండే చకోరవతులను పోషించి పెంచుతుం దనడం చక్కగా ఉంది = దీనులను పోషించి నట్లు అవి ధ్వని.

పాయం మయేనరికి జోడు విడిపోయి వియోగబార పొందుతూ ఉండే జక్కవ జంటను మచ్చికచేసి, విడిపోకుండా ఉంచుతుం దనడం బాగుంది-విడిపోయే. వారిని చక్కట్లు లిద్దినట్లు ఆని ధ్వని,

హృదయోల్లానము ఆ-1. 163 ఒయ్యారమైన మందడగమనము అలవర్చుకోలేక కాళ్ళచుట్లూ తిరుగుతుండే హంసలను తొందరపడవద్దని లాలనచేయడం గూడ సొగసే, తొందరపిడే వారిని మందలించిసట్లు అవి ధ్వని. అక౭ంఠారము : శ్లేష, వ్యతిరేకము, అరాంతరన్యానము. రి ఇ అతిన కుచంబులుకా, మెలుంగుటారును, వేనలియుజు, ధరాధిపో న్నతియు, నహినభూతి కలనంబు, ఘనాభ్యుదయంబు, నిప్పుడొం దితి మని మాటిమాటికిని నిక్కెడు, నీల్లెడు, విజ్జవీగెడున్‌: కతి నిటుగాదె యొక్కొకనికిల నడుమంతపు(గల్మి కల్లినన్‌. 99 అర్జము ? ఆశివ = నుభ(ద్రయొక్క , కుచంబులున్‌ ఆ స్తనములును, మెలు(గు అరును జ విగవిగ లాడు నూగారును, వేనలియున్‌ = జుట్టును. (ఈ మూడు విషయాలు [క్రమంగా ధరాధిస ఉన్నతియున్‌ అ (కుచములు) రాజుల ఐశ్వర్యమును (పర్వతరాజువంటి ఎత్తుకలిగి ఉండడమని ఇంకొక అర్ధము), (నూగారు ఆహీన...నంబు_..అహీన ఇ హీనముకాని ఆనగా ఎక్టువయిన భూతి అ ఐశ్వర్యముయొక్క, కలనంబు = (ప్రావ్తీని (అపా అ సర్పముల, ఇన = రాజు_అనగా కృష్ణసర్పముయొక్క, భూతీ కలనంబు జ ఐశ్వర్య(పాప్రి అని మరొక అర్థము), (కొప్పు) ఘన = గొప్ప, అభ్యుదయంబు ఆ శోభను (ఘన = మేఘముల, అభ్యుదయము ఆ ళోభను అని మరొక అర్హము), ఇప్పుడు = ఈ యౌవన సమయమందు, ఒందికిమి ఆ ఈశోభను పొందినాము, అవి, మాటినూటికిని జ తరుచుగా-అదేపనిగా, విక్కైడు నీల్లెడు విజ్ఞవీగెడున్‌ ౨ ఆత్యధికమయిన గర్వముతో (సవ ర్తించుచుండును. మాటకు మూటగా, అనగా (క్రమంగా, కుచములు విక్కును.... పొడుచుకొని ఉండును, మూగారు నీల్గును _.నాలినుంచి పాగి కనబడును, కొస్పు కిందుమీదయి విరగబడుచుండును. డీతిన్‌ ఇ లోకములో, ఒక్కొ-కవికిన్‌ జ కొంఠమందికి, నడుమంతప్పు కల్మి = మొదట లేక మధ్యకాలములో వచ్చిన సంపద, కల్లినన్‌ ఆ కలిగినప్పుడు, ఇటుగాదె ? ఇ ఈలాగే (విక్కినీల్లి విర్రవీగడం) ఉంటుందికదా. తాత్పర్యము ; మళభద్ర పుట్టీనస్పుడు లేని శోళ ఈ ఎల్యప్రాయములో కలిగి నందుకు, న్తవాలూ, నూగారూ, కొప్పూ. విక్కుతూ నీల్గుతూ విర్రవీగుతూ ఉంటాయి. లోకములో నడుమంథపు సంపద శలిగినప్పుడు కొందరు ఈ లాగే గర్యమతో (ప్రవర్తిస్తారు కదా;

164 విజయవిలానము అ-!, ఎికేవము :

“మాటి మాటికిన్‌' ఆవి ఆనడంలో కవి [క్రమాలంకార సూచన పాఠకుడి కిస్తున్నాడు. ఇదీ 'మాట మాటకుకొ చాల దగ్గరగా ధ్వనిస్తుంది. వర్షి ంచినవి మూడు : _ప్టనాలు, నూగారు, కొప్పు. ఇక్కడి చేష్తలు మూడు: విక్కడం, సనీల్లడం, విర్రవీగడం. మాటకు మాటగా ఆన్నందువల్ల మొదటి మాటకు మొదటి చేష్టా, రెండోదానికి రెండో చేష్టా, మూడోదానికి మూడో చేష్టా అన్వయించాలి సుమా అవి హెచ్చరిస్తాడు. లేకపోతే “విక్కెడు నీల్లెడు, విరవీగెడున్‌? అన్న మాటలన్నిటికీ విశేషముగా గర్వించి ఉండును" అని స్థూలంగా అర్థం చెన్పకొవి ఊరుకుంటా కేమో అని కవి తకాష్తాతయం.

పారంగధర చరిత్రలో చిత్రాంగి రక్నాంగిని తూలనాడుతూ (855) ఉన్న సన్నివేశంలో ఈ కవే ఇలా వాళాడు:

జలరుహనే[త నన్నిపుడు సారెకు దూజుచు గేరి నిక్కుచున్‌ నిలుగుచు విజ్ఞవీగుచును నిక్కముగొంగను నాత(డేమియున్‌ కెలియడు, సాదువిడ్డండని నేరుపు మాటల దేలనాడి గా దిలి నుతు చేత చక్కటులు దిధైద వెంతటి నంగనాచివే

ఆక్కడ స్థూలంగా గర్వచేష్ష లనే అర్ధం చెప్పుకుపోతాము కదా ॥ ఇక్కడాలాగు కాదనీ, క్రమం చూడాలనీ “'మాటిమాటికిక' అవి కవి ప్రయోగించాడు.

నడుమం(తపు సంపద కలిగినప్పుడు అందరూ విక్కి సీలిగి వి(ర్రవీగుతా రనకుండా. “ఒక్కొకనికిజా' అవి, ఆ చెడ్డగుణము కొందరికే ఫరిమితంచేసి కవి తన పొమ్యస్వభావాన్ని పకటించాడు. అలంకొరము ;

శ్రమము, శ్లేష, అర్భాంతరన్యానము,

కేళకానరనిలో( దేలియాడుట. జేసి

శైవాల లత కొంతసాటి వచ్చు, బుషృమాలికలతో. బొందు సల్ప్చుటం జేసి

యెలదే/టి గమి కొంత యీడు వచ్చు. గంటి కింపగు రేఖ గలిగి యుండుట. జేసీ

మినుకు( గాటుక కొంత దినును వచ్చు. విబుద నొయ్యారంబు మెళయుచుండుట. జేసి

చమరివాళలము కొంత నమము వచ్చు.

వృదయోల్లావము. ఆ-1. 165 గాక నీలత్వమున నరిగావు తెలియ నెజిగలిగి యొక్క మొత్తమై నిడుదలై ద శమ్ములై మెర్గులై కారుకమ్ముచున్న వికచకమలాఉ నును సోగ వెండ్రుకలకు. కే00 ఈ వద్యములో కవి నుభ్యద తల వెం్యడుకలు వర్ణిస్తున్నాడు, అర్థము ః

౧. కేళకొ సరపిలోజా అ జల్యకీడ లాడుకొనే చెరువులో, తేలియాడుటళా చేసి జ తేలి కదలుతుండడంచేత, శ్రైవాల లత అనాచుతీగ, కొంతసాటి వచ్చున్‌ = ఒక కొంచెము. పూర్తిగా కాదు..._నరిపోవును.

జల|క్రీడలలో సుభద్ర తలవెండ్రుకల లాగానే నాచుతీగ గూడా నరస్సులో తేలి ఆడు శుంటుంది కాబిట్టి పోలిక కొంతవరకు చెప్పవచ్చునవి భావము, నీటిలో తేలియాడడము ఇక్కడ సమాన గుణము,

న పుష్పమాలికలతోన్‌ జ పూలదండలతో, పొందునల్పుటకా చేసి == కలిసీ ఉండడం వల్ల, ఎలతేటి గమి = కొదమ తుమ్మెదల సమూహము, కొంత ఈడు వచ్చుళా జ ఒక కొంచెము పోయన.

మభద్ర కొప్పు లాగానే తుమ్మెదలు గూడ పూలమాలలతో కలిని ఉంటాయి. కొబట్టి, కొంత పోలిక అని భావము. మాలలతో కలిసి ఉండడమే సమాన గుణము.

త. కంటికి, ఇంపు అగు రేఖ జ ఆనందాన్ని కలిగించే పొందర్యము, కలిగి ఉండుట౯ా చేస, మినుకు కాటుక == మెరుగుగల కొటుక, కొంత దినుసు వచ్చున్‌ = ఒక కొంచెము సొటి అవును.

మభద్ర జుట్టు కంటికి ఇంపయిన శీఖ..ఆఅందము కలిగి ఉంటుంది? ఆలాగే కటుక గూడా కంటికి రెస్పలనంటి అందాన్నిచ్చే రేల (గీత) గా ఉంటుందనీ భానము. కొప్పు కంటికి అందంగా కనిపిస్తుందని భావము. కంటి కందంగా ఉండడమే సమానగుణము-

౪. పజుదళా ఇ వెనుక వై పున, ఒయ్యారంబి అ అందము, మెజయుచుండుట౯ా చేస్‌ ఇ (ప్రకొశించినట్లుండడంవల్ల ___. వెనుక ప్రకటన అందంగా ఉంటూ ఉండడం వల్ల, చమరి వాలము ఇ చానమరము (చమరీమృగము యొక్క తోకతోనే చామరాలు తయారు చేస్తారు, కొంత సమము వచ్చు.

జుట్టాలాగానే బామరము గూడా వెనుక (ప్రక్కను ఒయ్యారంగా ఉంటుందని భావము వెనుక ప్రక్క అందంగా ఉండడ ఘే సమానగుణముం

166 విజయవిలానము అ.!.

కొక ఇ అంతేకొని _- ఆపాటి సమానమగు గుణాలవల్ల కలిగిన స్వల్పమైన పోలికలు మా మేకాని, నెట్‌ కలిగి = (పామునడక వలె) వంకరలుకలిగి, ఒక్క మొ త్తమై = గుంపుగా ఉండి, నిడుదలే = పొడవుగాఉండి. దళమ్ములై =దట్టముగా ఉండి, మెర్గులై = తళతళ ప్రకాశిస్తూ ఉండి. కారుక్రమ్ముచు ఉన్న జ నల్లని కొంతివీ వ్యాపింపజేస్తున్న, వికచ కమల అక్ష ఇ (వికసించిన పద్మమువంటి కనులుగల) సుభద్రయొక్కం, నును సోగ వెండ్రుకలకు = నున్న గానూ సోగగానూ గన్న తలవెంథడ్రుకలకు, నీలత్వమునకా = నలుపుకాంతియందు, సరికావు అ (పైని చెప్పినవేవియ) సమాసము కొజాలవు, తాత్చృర్భుము :

నాచులీగ, తుమ్మెదలగుంపు, కొటుక రేఖ, చామరము, ఈనాలుగూ ఒక్కొక్క సమాన గుణము కలిగి ఉండడంవల్ల కొంత (స్వల్పముగ) మాత్రమే సాటి అవుతాయి; అంతేగాని సుభద్రయొక్క వంకరిలు కలిగి మొత్తమై విడుదలై -..నునుసోగ వెండ్రుశలప నీలత్వమున సాటి కాజాలవు అని ధావము. బిలేవము :

యువతుల తలవెండ్రుకలకు సాధారణంగా కవులు చెప్పే ఉపమానాలు : నాచుతీగ, తుమ్మెదలు, కాటుక, చామరాలు మొదలై నవి. సుభద్ర కొప్పు గీత భాగములో చెప్పిన ఎనిమిది గుణాలతో అఆత్యంతమయిన నీలత్వము కలది. ఆ గుణాలలో ఒక్కొక్క-దానిలో సామ్యము మాము కలిగినవే ఈ నాలుగూ అని అభిప్రాయము,

నాచుతీగ వీటిలో _.......... ఈలాగున పామునడక వలె ఎంతదూరమైనా న్యాపిన్తుం టుంది, ఆవంకరనే నెటికలిగి అన్నమాటతో కవి సూచించాడు; పూలమాలికల పొందు ఎలకతేటి గమి అని గుంపును సూచించాడు; కాటుకరేఖ అవి గీతలాగ విడుదగా ఉంటుందనీ, చబామరము లాగా దళముగా ఉంటుందనీ చెప్పాడు.

ఆరునెలలు 'స్నేహంచేస్తే వారు వీరవుతారవి ఒక సామెత ఉంది. సాహచర్యము = సొంగత్యము _ వల్ల ఒకరి గుణాలు ఒకరికి అలవడతాయని భానము. ఆ లక్షణాన్ని మననులో ఉంచుకొని, పద్యములో ఉన్న 'కేళికా సరసి, పుష్పమాలికలు, మొదలైనవి నాలుగూ ఎక్క డెక్కండినో కాక సుభద్రకు చెందినవే అని అన్వయించుకుంటే గుణసామ్యూనవికి మరింత చమక్కారము కనబడుతుంది.

మళభ్యద్ర తన కేశికా సరసిలో స్నానము చేస్తున్నప్పుడు, తన తలవెండ్రుకలతోపాటు నాచుతీగ గూడా తేలియాడుతుంది. ఆ సాంగత్యము వల్ల కొంత నమానత్వము కలిగింది. ఆలాగే ఈన పుస్పమాలికలతో కూడి ఉండినందు వల్ల తుమ్మెదలతోను, తన కంటికి ఇంపుగొ

హృడయోల్లాసము అ! 16 ఉండడం వల కొటుకితోను, తన వెనుకనే ఉండడం వల చామరాలతోనూ కొంత సాన్యుము ఏర్పడుతుంది

చామరాలు వెనుక ల్‌క్కనే ఉవయోగిస్తా రనడానికి భ _ర్హృహరీ..

పక్నాల్లీలా నలయ రజణీతం చామరగాహిశీనామ్‌

ఈ ఉపమానాల కన్న నాలుగు గుణాలే కొక, సుభద్ర తలవెంఢడ్రుకలకు మరి నాలుగు గుణాలున్నాయని ఆధిక్యాన్ని టారిచేశాడు. వొతొంతరము :

1. రెండో సీసపాదావికి మరొక పాఠము ;

ముద మతిళయ ముంచ మురువు జూపుటంపస నెమలి పింఛము నరి నెనయ నచ్చు ఎ నోరిచారూ, వేంఠటకృెన్ణమా లార్యుఅ వారూ. దీవిలో (వ్థశమము పోయింది; 'కొంతసాటి' కొనరాదు. £. వాలుగో సీసపాదావికి మరొకిపొళము : పిజు;దు నొయ్యారంబు మెలయుచుండుట. జేసి చమశివాల మొకింత నమము వచ్చు = వేదంచారూ, బులునువారూ, నోరిచారూం పిరుడుల అందాన్ని .. తలవెంట్రుకలు సుభద్ర పిరుదుల అందాన్నీ, చామరాలు చమరీమృగం యొక్క పిరుదుల అందాన్నీ _. ప్రకొశింప జేస్తాయనీ, కొబప్టే కొంత సామ్యము కలిగిందనీ వారి భావము.

ఈ పాఠములో “ఒకింత సనుము" ఆనీ ఉంది. పై మూడు పొదాలలోనూ, *కొంళ' అనే ఉపయోగించాడు కవి. నియను భంగము కలుగకుండ *చమరివాలము కొంత సమము వచ్చు" అవనీ ఉంచడం పమంజనము. ఉఅరింఠారము :

వ్యతిరేకము, శ్రమము.

" 6కి విజయవిలానము అ! నలిన లీల సంచు నలినలి గావించు, నించుమించు లాడు నించు మించు, లేమ నగవుజూపు లేమన నగు, వాపు: జగ మెటుంగు దాని జగమెయుంగు. క్షే01 అర్జము ఫి లేమ ఆ సుభ్యదయొక్క_, నగవుచూపులు = ఎప్పుడూ నవ్వుతున్నట్లు ఆనందమును (పక టించే చూపులు, నలిన లీల సంచుకా = సద్మముయొక్క విలాసమందలి ఆందమును (కౌంతివి, నలినలి కావించుకా అ బాగుగా నలిసివేయును.తిరస్కరించును; ఇంచు జ మనోహరమయిన, మించుకా జ మెరుపును, ఇంచుమించులు-ఆడుకొ = ఎక్కువ ఈక్కున లాడును (తిరన్క-రించునుు, బొపు | బాపురే! ఓవో । ఏమనజా అగు£ా జ ఏమవి వర్షించగలము, దాని = ఆ సుభద్ర యొక్క, జగమెలుంగు ఇ (పశస్తమైన పౌొందర్యము, జగము ఎటుంగుకా = లోకులందరూ ఎరుగుదురు.అనగా, ఆ సౌందర్యము జగత్‌ ప్రసిద్ద మన్నమాట. తొలత గ ర్భాము ? నుళద్ర చూపులు ఎప్పుడూ నవ్వుతూ ఉన్నై ఉండి, పద్మాల పొందర్యాన్నీ, 'మెరువు అందాన్నీ తిరస్కరిస్తుంటాయి. అమెది జగ్మత్పసిద్ధిగల లావణ్యము. ఆమె తామరసాకి అనీ, చంచలాకి అనీ భావము. ఇంకొక విధంగా అన్వయించవచ్చును. లేమ = సుభద్రయొక్క, నగవు జూపులు __ నగవున్నూ చూపున్నూ, (కమంగా (నగవు) నలిన లీల సంచుకా = పద్మవిలాసము._ వికాసము __ లోని అందమును, నలినలి కావించుళకా జ చిందరవందర చేయును___నలిపివేయును, (చూపు) ఇంచుమించుకా ఇ మనోహర మైన మెరుపును, ఇంచుమించు లాడుకా నీవెంత వీ గొప్పతనమెంత అన్నట్టు హెచ్చు తక్కునలుగ మాటలాడును,...... అవి గూడ అన్వయించవచ్చును. వికసించిన వద్మముయొక్క ఆందాన్ని నవ్వు తిరన్కరిస్తుందవీ, ఆందమైన మెరుపును చూపు తిరస్కరిన్తుందనీ భావము. నవ్వుతున్న ముఖాన్ని వికనిష్తున్న పద్మముతో పోల్చడం చాల నమంజనము కదా : బికేవము , నిలినలీల, ఇంచుమించు అన్న రెండు విషయాలను కవి వాటి పేరులతోనే __ నలివల కావించుననీ, ఇంచుమించు లాడుననీ..._.తిరస్కరించినట్టు చెప్పడము చమత్కారము,

వృాదయాల్లానము. ఆ..]. 169 జిగ్‌ అ (సళ స్త్రమయిన అవి అర్ధము. జగదొంగ, జగజెట్టి మొదలై న మూటలు వాడుకలో ఉన్నాయి “*జేన్స వగవ్చ పొటు లేమన నగుబాటు ఎాలీరువతిచారు చూపిన పాళాంతరము. దీవిలో చూపు వర్షనే లేదు, “*టజగమెజుంగు దాని జిగి మెజుంగు” జా వేంకట కృళ్ణమాచార్యుల చారు. దీవిలో యమకము లోపిస్తుంది. జిగి ఆంకేవే మెరుగుకదా. అలంఠకొరతు :; వ్యతిరేకము, యమకము, (క్రమము గూడు, ఐలరుహగంధి వీనుల పనల్‌ నవనంఖ్య నదేమి లెక్కనున్‌, జెలువ నథాంకురాళ నెలచేడియ 'సైకము. దా నుచుక్కనుకా, బొల(తుక గబ్బి చన్ను(గవ పువ్వుల చెండ్లను శేదుబంతనుకా, గలికి ముఖారవింద మల కల్వలరాయని తోని రాజనుకాం 102 మందరాంగుల చెవులకు, గోరులకు, వ్త్రనాలకు, ముళావిక, తొమ్మిది అంకెను, తారలను, పూల చెండ్ల మ, చల్మదుడిని ఉపమానంగా కొవులు నర్జిస్తారు, వాటిని మనకవి మహా చమత్కారంగా తిరస్క రిన్తున్నాడు. అర్థము ॥

(౧) జలరుహగంధి అ పద్మమువంటి పరిమళ మున్న శరీరము గల సుభద్ర యొక్క, వీనుల పసల్‌ ఇ చెవుల అందము, నవసంఖ్యళా జ తొమ్మిది అన్న అంకెను, ఆది ఏమి లెక్క ఇ ఆదొక లెక్కా ?.. ఏ పొటిది?, అను అ అని తిరన్కంరించును; (మరొక ఆర్హము అది ఏమి ? ఇ అదేమిటి ? లెక్క = ఓక అంకెయేకదా. అనుకా అని.

ఆమె చెవులు తొమ్మిది అంకెకంపే ఆకార పౌష్టవనము కలిగి ఉన్నాయని భావము.

(౮) చెలువ ఆ నుభద్రయొక్క. నఖ అంకుర 'ఆళ అ గోరు మొలకల వరుస__లేత గోరుల నరువ, నెల జు చండడ్రువి,.చేడియ జ భార్య అయిన శారయొకళ్పు, వైకనముకాణ అంద

170 విజయవిలాసము ఆ_-!. మును, తాను, ఉచుక్‌ అనుక జ తీరస్కరించును; (మరొక ఆర్జము) తాను చుక్క అనుకా జ తార ఒక చుక్కేకదా అనును అని.

ఆమె గోరులు తారలకంకే ఎక్కువ ఆందంగా ఉంటాయని ధావము.

(4) పొల/తుక = సుభద్రయొక్క, గబ్బీ చన్ను కవ = (విక్కిన్స వీగువైన చనుదోయి, పూవుల చెండ్లను = పూదింతులను, లేదుదింతి ఆనుకా = తిరస్కరించును.

లేదుబంతి అంటే ఆబద్ధము._వట్టీ బూటకము అని అర్దము. (మరొక అర్థము పూవుల చెండును “విశేషము లేదు, ఆది ఒక బంతియే” ఆనును అని.

ఆమె స్తనములు పూలచెండ్రకం'పే రమణీయంగా ఉంటాయని భావము.

(౪) కలికి జ సుళదయొక్క, ముఖ ఆరవిందము ఇ పద్మమువంటి ముఖము, ఆల = (ప్రసేద్దుడయిన, కల్వలరాయని ఆ కలువల రాజును_చందుని, (తో సిరాజనున్‌ జ మిక్కిలి అవమానపరుచును తిరస్కరించును;ు (మరొక అర్ధము) తక్రోసివేసి, ఆతడు రాజు (ఇ చంద్రుడే) కదా అనును అని.

ఆమె ముఖము చందుని క౦ంకే మనోహరంగా ఉంటుందని భావము. తొత్సృర్భంము :

సుభద్ర చెవులు తొమ్మిది ఆంకెకం'టె, గోరులు నశ్షత్రాలకం'పి, స్తనములు పూలెండ్ల కంటె, ముఖము చందదుడికంటె ఎక్కున అందంగా ఉండి, ఆయా ఉపసమానాలను తిరన్కరిప్తా యని భావము. బిలేవము ;

ఈ పద్యములో తిరస్కారాన్ని సూచించడానికి కవి వాడిన పలుకుదిడులు నాలుగు : అదేమి లెక్కనున్‌, కా సుచుక్కనున్‌, లేదుబంతనున్‌, ('తోసిరాజనున్‌, నవసంఖ్య విజంగా ఒక లెక్కే (అంకెయేే: తార (వెలచేడియ) విజంగా చుక్కే; పూలచెండు విజంగా బంతియే; శల్వలరాయడు నిజంగా రాజే (రాజు చంద్రుడు),

సహజమయిన ఈ మాటలనే తిరస్కారం తెలిసే మాటలుగా ఉపయోగించడము చక్యానీ చమక్కారము,

అదేమిలెక్క = లెక్కలోనికి తీనుకోవలసింది కాదు, అకిన్వల్బవిషయ మన్నమాట.

శామచుక్కమన్‌___.ఉచుక్‌ అన్నది ఆనాదరణనూ విచారమునూ తెలిసే ధ్వవి అను శరణము..ప్చ్‌ । జ పవీకిరావిది అవి వీరసించినట్టు. కాము చుక్క అనున్‌ అని పద విభజన బేసి.అది ఒక్క బొట్టు...విందువు అవి ఆల్బ్పత్వము గూడా చూప్ప నన్నమాట.

హృదయోల్లాపము అం] - శ71 లేదు బంతనున్‌__.నహపం క్తి భోజనాలకు ఆర్హతలేదు, మా వంక్తిలోవికి రాదగినది కాదని నిరాకరణ. ఈ పలుకుదిడివి బొంకు, బూటకము అన్న అర్థంలో కూడ ఉపయోగిస్తారు... “గెంటించి లేదుబంతి యన్న ట్లల్లంత నుండి......" ఎమనుచరి(్ర 4115. లేదుబంతి అన్నట్లు ఐ అసత్య మనవినట్లు అవి మనుచరి(తలోని వ్యాఖ్యానము. ఈ సలుకుబిడిని ఈ అఆర్హంలోనే మన జీమకూరకవి సొరంగధరచరి(తలో వాగాడు: చిశ్రాంగి చేసిన ఘోరము తెలుసుకొని పురజనులు ఆమెను పిందిస్తున్నారు..- అ. క-218, ఇలియంగ( జూచినట్లనె మదిన్‌ బుధు లారసి తప్పు నీవయిన్‌ గలదని పల్కుచోః గుచయుగం బటు బట్టబయల్ల( జేనితో యలికిచ లేదుఐంతి యన నందటి డెందము నిశృయమ్ము పెం పొలయంగం గల్లితోడ నిజ మోపదుగా తలపోని చూచినన్‌. నాలుగో పలుకుబిడి "త్రోసి రాజనున్‌” ఆవి. ఇది చదరంగపు ఆటలోనిది. ఆ ఆటలో 'తోసి రాజూ ఆటకట్టూ” అన్నది బాల అవమానకర మైన ఆవజయము. మంత్రీ ఏనుగూ మొదలైన "పెద్దదిలముతో కొక, ఒక బంటును ముందుకుతోసి ఎదిరి రాజును కదలవీయకుండా చేయడమని దీవి ఆర్హము. సవసంఖ్య----ఇది మనము వాడుతున్న ఇంగ్రీషు (అరబిక్‌) $ గావి, శెబగులోని ౯ ఆంశెగాని కౌదు. అది నంస్కృృతంలో ఉపయోగించే ఇ అంకె అవి గుర్తుంచుకో వాలి. ఉచుక్‌ అను....ఆనాదరణను తెలుపు ధ్వవి అనుకరణ. దీవికి (బ్రొణ్య విఘంటువులో ఉచుక్కుమనుట ఇ (0 80ప్క 2021 ఉచుక్కుమను (అనుకరణమ్యు అవి ఇచ్చారు. ఇది వారి దృష్టిని విషాద సూచక మే. అవాదరణ సూచనకు ప్రయోగము : లంంంం ఈ వనజొడీ మెచ్చ ఇన బెవ్వరి నెట్టి మహామళొనవ్వ తే జో విళవంబు. దెల్పిన నుచుకును...... ఎ కువలయాక్వచరిత ల్‌72ం కలికి ముఖము అరవిందము...-వద్మము. కల్వలరాయడు చందుడు....కాబట్టి పగవాడు, అతనికి రాజన్న పేరు గూడా ఉంది. ఆ రాజువి ఆటకటిస్తుం దన్న సొగసుగూడా చూడవచ్చుమం బిజీ అలంకతోరమయు ; , ప్రతీషము, శ్లేష

72 భీజయవిలానము అ.1, అయ్యారే ః చెలువెక్కడ : న య్యారే గెలువ జూలు నంగజు నారికాః 'వెయ్యాజులలో వరిలే రయ్యా, రుచి రాంగ రుచుల నయ్యంగనకుకా. 108 ఆర్జము ఫి అయ్యారే ; = ఓనోనో ; చెలుపు ఎక్కడ = ఆ సుళద్ర అందము ఎక్కడ = తక్కిన కౌంతల ఆంద మెక్కథ (వా_న్తిమళ కాంతర మన్నమాట), (మరొక విరుపు) చెలువ ఎక్కడ అ ఆ నుభద్ర ఎక్కడ __. తక్కిన కాంతలెక్కడ. అ ఆరే = సుభద్రయొక్క మాగారే, అంగజు = మన్మథువియొక్క, నారిన్‌ = వింటి అల్లెత్రాడును (తు మ్మెదలసం క్రివి), గెయినళా చాలున్‌ = గెల్వగలదు _ ఓడించగలదు, (మరొక అర్ధము) ఆంగజు వారికా ఇ మన్మ థునిభార్య రతీదేవిని. గెలువ( జాలును (నాగా రొక్కపే రతీదేవివి గెలుస్తుందని ఈలాగా కవి విరూపించాడు), రుచిర అంగ రుచులకా ఇ మనోహరమైన (యావత్‌) శరీరమునందుగల అంద ములలో, అ అంగనకు౯ా ఇ ఆ నుభదకు, సరి అ సమాన మయిన అందక త్తెలు, వెయ్యాజు లలోకా ఎ వేలకొలది కాంతలలో, (ఎవ్వరూ లేరు అయ్యా = లేరుసుమా ; తొత్సర్వోము : మళ(ద్ర నూగారు మన్మథువివారి ఆయిన తుమ్మెదల చాలును మించి నల్లగా ఉంది; అ అరు ఒక్క'పే మన్మథుని నారివి (భార్య రతీదేవిని) మించును. అ సుభద్రకు సమానమైన కొంత వేలకొలది యునళులలో కానరాదవి భావము. బేవము : మన్మథుడి విల్లు చెరకనీ, అల్లెక్రాడు తుమ్మెదల వరునవీ మన కవుల అభిప్రాయము. మళద్రయొక్క నల్లని మానూగు ఆరు ఆ తుమ్మెదల వరునను మించిన అందముతో ఉంటుందట. నారి ఆంటే అల్లె కాడూ, స్రీ (భార్యా) అవి రెండర్ధా లున్నాయి. ఆ ఆరే అంగజునారిని = అందగ శ్రెలలో ఆందగత్తై _ రతీదేవిని గెలనగలిగి నప్పుడు, సంపూర్ణ్షమయిన శరీరసౌంద ర్యములో ఆమెతో ఎవరు సరికొగలరు అవి ఆర్థాప త్తి (అలంకారము) సూచించాడుకవి. 'వెయ్యారులలో _ ఇదొక వలుకుబడి _ అత్యధిక సంఖ్యాకుంలో అని అర్హము. దీనికి వెయ్యి ఆరూ అని అర్థం చెన్నడావికి చూడడం సరసంగా కనబఢదు. అఅంతొరము : శ్లేష, యమకము.

వృాదయోల్లానము ఆ-_1. న! కడుహెచ్చు కొప్పు, దానికా గడవన్‌ జనుదోయి హెచ్చు, కటి యన్నిటికి౯ా కడుహెచ్చు. హెచ్చు లన్నియు నడుమే పసలేదుగాని నారీమణికిజా. క్షే0క చక్కంని ఈ చిన్న వద్యంలో కవి నుళ్యద కొప్పూ. _ప్రనాలూ, కటి(పదేళమూ, నడుమూ వర్డి న్తున్నాడు, ఆర్‌ ము; నారీ మణికికా జ కౌంతారత్నమయిన సుభద్రకు, కొప్పు = జుట్టు, కడు హెచ్చు ఆ దాల పెద్దది, దావిజా కడవన్‌ == దానివి మించి, చనుడోయి ఇ కుచముల జంట, హెచ్చుజు పెద్దది, కటి ఇ బఘనము, అన్నిటికిన్‌ ఆ అన్నిటికంకే, కడు హెచ్చు = చాలా పెద్దది, నడుమే, పనలేదు కౌనీ జ సారంలేదు _ న్వల్బము _ కాని, హెచ్చు లన్నియుకా = తక్కినవన్నీ హెచ్చులే. తాత్సృర్యము : సుభద్ర కొన్న] పెద్దది, దానిని మించి చనుకట్టు పెద్దది. అన్నిటికంటె కటి(పదేశము "పెద్దది. అన్నీ 'పెద్దవేకాని నడుమే సారంలేని స్వల్పవిషయమనవి భావము. కొస్పుమ మించి చనుడోయీ, దానివి మించి కటిప్రదేశమూ ఉందంటే, కొప్పుకీ న్తనా లకూ గాని, వాటికీ కటికీ గాని పోటీ (తారతమ్యము) ఏమిటి ఆని సవ్యంగో అర్థం కొక పోవచ్చుమ. విందులో వంకాయకూర బాగుంది అని ఒకరంటే, ఆంతకంజె బాగుంది దోనకొయ వచ్చడి అని ఇంకొకరు అనవచ్చునుకదా : ఆ మాటలు అర్థం చేసుకున్నశ్లే 'వైసద్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి. కొప్పు కుండవలనిన గుణాలలో కొప్పూ. న్తనాల కుండవలనిన గుణాలలో స్తనాలూ, కటి కుండవలవిన గుణాలలో కటీ ఆధిక్యం కలిగి ఉన్నాయి. అ ఆధిక్యం యొక్క కొలతలో. పరిమాణము, డిగగీలో . తారతమ్యము ఉందవి అర్థం చేసుకోవాలి, ఈలాగు అనడం పంభాషణలలో చొల నహజమూ నరళమూను. ఆయినా ఈ అన్వయం చేతికి పట్టురొరక లేదని కొందరు అనవచ్చును. వారికి ఈలా మనవి చేస్తున్నాను : కొస్పు అంటే నురొక అర్ధం గూడా ఉంది. జుట్టుముడి వేసి, ఆ ముడిని ఒక చెవివైపు, తల వెం(డుకలలో దూర్చి బిగించే పద్దతి. దీన్నే కొన్సపెట్టడ మంటారు. దేవతా విగ్రహ శిల్చాలలోనూ, అజంతా చిత్రాలలోనూ కనదిడడమే కాకుండా, ఇప్పటికీ జానపదుల వ్రీలలో కొప్పుపెళ్లే ఆచారం ఉంది, ఈ పెట్టిన కొప్పు ఒక బంతిలాగా కనబడుతుంది. ఆలాంటీ అకోరమే _ప్తవముతడి. కటిగూడా ఆలాంటి చర్తులాకొరముతో ఉన్నదే.

174 విజయవిలానము అఆ_!, దీనివిపట్టి ఆ సుభద్ర పెట్టిన కొప్పు చాల పెద్దది; దానిని మించి స్తనములూ, అన్నిటినీ వ లి 0 ఉంటి మించి జఘనమూ "పెద్దవని చెప్పవచ్చును. మరొకవిధంగా గూడా అన్వయించవచ్చును : తల వెండ్రుకలను మేఘంతో పోలుసారు. గొన్స దానబుద్ధికి (ప్రసిద్ధి పొందిన వాటిలో మేభుము ఒకటి. ముక్కుతిమ్మన్న పారిజాతాపహర అములో కృష్ణరాయని దానశీలమును వర్షిస్తూ_ *--ఘన తొపని తారకొావిళ ద్యుచరగవీ *4--+-వని తొఠ్మ నితాంత దాన పరతంతునకున్‌, ఆ 1-02, అవి ఘన ___ మేఘాన్నీ, తాసని__కర్షుడినీ, కారకాభిక ___ చంద్రుడినీ, ద్యుచరగవీ __ దేవతలగోవు కామ ధేనువునీ నుప్రసిద్ధ దానశీలులుగ చెప్పాడు. దాని ఆంటే దానమిచ్చే దాత అనీ. దానము - మదము_గల ఏనుగు అనీ రెండర్జా లున్నాయి.! కాబట్టి దానిన్‌ అంటే మేఘాన్నీ ఆవి ఆర్ధం చెప్పవచ్చును. ఇస్పుడీ పద్యం___ శడుహెచ్చు కొప్పు దానిన్‌, కఠడనన్‌ చనుదోయి హెచ్చు :.... అవి చదివితే, కొన్చు మేఘాన్ని బాగామించును; చనుగోయి కడవకా__కడవలను, మించును అని అర్ధం చెప్పుకుంటే ఏ (ప్రమాదమూ లేదు. కడవకా అన్నది జా త్ర్యైకవచనముగా ఆంగీక రించాలి. మరొక విధంగా___ కడుహెచ్చు కొప్పు ; దానిన్‌ గడవన్‌ జనుదోయి హెచ్చు;... అనవచ్చును. అప్పుడు కొప్పు చాలా గొప్పది అనీ, చమడోయి. దానికా (పినుగును__ అనగా ఏనుగు కుంభస్టలములనూ. కుండలనూ మించును అనీ ఆర్థం చెప్పుకోవచ్చును. ఇక నిది చాలించి తక్కిన పద్యభాగానికి వెళ్ళాము. కటి అన్నిటికిజ కడు హెచ్చు అన్నాడు. దీవికి నోరి గురులింగళాన్తగారు “అన్ని యని చెస్పునష్పుడు చనక్రాకారము నలి శ. "దావి అంటే దాత, ఏనుగు అన్న రెండర్థాలను జోడించి ' ఘనుల కొండలపాలుగాం జేనీన కొరంత.. *** అన్న నీసపద్యం (ఆ. 1-10?)లో రామరాజభూషణుడు ఒక చక్కని వర్ణన చేశాడు. దానిలో (దిహ్మ తన నృష్టిలో చేనిన కొన్ని లోపాలను నవరించుకోడానికి (వయళ్నిస్తాడు. ఆ లోపా లలో “*దానికేల్‌ వనులక్షి పూనంజేయని రట్టు” ఒకటి అన్నాడు. దావి (5= దాతృచేతిలో డబ్బు లేకుండా చేయడమూ, (మరొక అర్థము) దాని( ఇ ఏనుగు) తొండమును కౌంతి లేకుండా చేయడమూ అని,

హృదయోల్లానము అ! 175 నయించి చూపుట లోక (వసిద్ధము కనుక __ చశ్రాకారము కంపే సిజుదులు గుండ్రముగా ఉన్నవని భావము” అని న్యాఖ్యావించారు. పైవన్నీ హెచ్చులని గొప్పగా చెప్పి, “నడుమే సనలేదు" అన్నాడు కవి, ఏదో లోపం చెస్పుతున్నట్లు. కావి ఇది లోపం కొదు. నడుము ఎంత సన్నగా ఉంకే ఆంత అందమంటారు. ఆందగత్తైలను సింహమధ్య, అణుమధ్య అవి అనడం సర్వసాధారణము. చూడండి : ఒత్తుకొని వచ్చు ఠటి కుచో ద్వృత్తి జూచి పొలంతి తనుమధ్య మెచటికో తొల(గిపోయి; ఉండెనేశయు కనడ కుండు కెట్లు ళి ఉద్ధతుల మధ్య నిరుపేద కుండం దరమె దీనిలో నడుము లేనేలేదన్నాడు కవి. పససలేదనడం నింద కాదు; పొగ డే. అలంకారము : సారాలంకారము, శ్లేష, వ్యాజన్తుతి. అంగము జాళువా పసిడి యంగము, [కొన్నెలవంక నెన్నొనల్‌, ముంగురు లిందనీలముల ముంగురు, లంగజు డాలు వాలు. జూ పుంగవ, యేమిచెప్ప నృపపుంగవ, ముజ్జగ మేలంజేయున య్యంగనంబటోలు నొక్క వకియం గనంటో, నెజిమించ నన్నిటన్‌. 1085 అర్థము ఫి అంగము ఆ ఆనుకద్రయొక్క శరీరము, జొజువా పసి(డి అంగము అ జొళువాదేశపు (మేలిమి బంగారపు ముక్క, క్రొన్నెలవంక = కొత్త నెలవంక__ విదియనాటి చంద్రవంక వంటిది, నెన్నాసల్‌ అ అందమైన ముదురు, ముంగురులు అ నుదురుమీద పడుతుండే తల వెండ్రుకలు, ఇం[దనీలముల జా బంద్రనీలమణుల యొక్క, మున్‌ గురులు అ మొదటి గురువులు (ఆ మణులమ మించినవవి భావము), వాలు చూప్త కవ ఆఅ సోగగా ఉన్న కన్నుల జంట, అంగజు = మన్మథుని, దాలు అ కేతనము__జెండా (ఆంటే చేస..మన్మథుడు మీనశేతము డంటారుు, ఏమి చెస్పన్‌ = ఇంకేమి చెప్పగలను ? నృపపుంగవ ఇ రాజ(శ్రేమ్లుడా.... అర్జునా, అన్నిటన్‌ జ అన్ని విషయాల_లక్షణాలలోను, నెంశీ = అందము, మించన్‌ అ ఆకిశయిస్తుండగా, ముజ్జగము జ మూఢు లోళొలను, ఏలన్‌ చేయున్‌ = (తన భర్త) పాలించేలాగ చేయగలదు,

176 విజయవిలానము అ.1. ఆ అంగనన్‌ = అ సుభద్రను, పోలు అ సరిపోలినట్టి, ఒక్క నకియన్‌ = మరొక న్ఫ్రీని, కన/టోన్‌ = ఇకమీదనై నా చూడటోను. తాల్ఫర్పొము 2 నుభ(ద్ర శరీరము బంగారమే, నుదురు విదియనాటి చంద్రవంక, ముంగురులు ఇంద్ర సీలాలు, కనులు మీనములు, ఇటువంటి లకతణాలనుపట్టి చూస్తే, ఆమెభర్త చక్రవర్తి అవుతా డని నిర్ణయించవచ్చు. ఇటువంటి సుందరిని నేనికముందు గూడా చూడబోను అని భావము. బిలేవము : _ యుద్ధములో బంట్లు కుడిచేతను కత్తీ, ఎడమచేతను డాలూ పట్టుకుంటారు. డాలుతో తమ్ము కాపాడుకుంటూ కత్తితో నరుకుతారు. కనుగన ఆంగజు డాలు అనడములో మన్మళుడు ఆ కనల వెనుక పొంచిఉండి, ఇతరులను మోపాంప జేస్తుంటా డన్న అర్ద విశేషముగూడా ఉంది. నుళద పొందర్య విశేషాలన్నీ పై పద్యాలలో వర్షించి, గదుడు దీవిలో సాముద్రిక శాఫ్ర జ్ఞానముతో ఆ సుభదను వివాహము చేసుకొన్నవాడు మూడులోకొలూ పాలిస్తాడని అద్దను డికి ఆస గూడా చూప్పతున్నాడు. అయ్యంగన(బోలు నొక్క సకియం గనంబో నెలిమించ నన్నిటన్‌ అన్నదావిలో ఒక్క సకీయన్‌ అ మరొక సుందరిని అనేకాక, ఎక్కువమంది కాకపోయినా ఒక్కతెనై నా అన్న చమక్కారం గూడా చూడవచ్చును. కనంటో నెజిమించ నన్నిటజూ అన్నందుకు కొందరు వ్యాఖ్యాతలు, కనన్‌ పో అవి నద విభాగముచేసి “కనళా = చూడ(జాలను _ చూడలేదమట” అని చెప్పారు. గదుడు నుభళదవర్ల నను న! ఠనన్‌ నుభళదకున్‌ నమంయి గాంగనే మృగీవిలోకనకా.... అనే ఆరంభించాడు. మళ్లా ఆమాపే ఇక థా డన్నాడంపే అళడికి వునరు క్తి దోషం పడుతుంది, ఆమాట మనము మరచిపోయినా, కవి మరచిపోలేదు. కాబట్టి ఇక్కడ “కనంటోన్‌” ఇ ఇక మీదట _ భవిష్యత్తులో నైనా _ చూడటోను అవి అర్థం చెప్పడం సమంజసము, సీవామెను "పెండ్లాడి మూడులోకొలూ పాలించు అని ధ్వవి. వొతాంతరాలు : శే ముజ్ఞగమెల్లందేయు .. జజ థీరువథివారు,

వృాదయోల్లానము అం! శే? మూడులోకాలకు సరియైన విలువ కలది అని అర్జ ము చెప్పుకోవాలి. ల, ముజ్జగ మేలనేల...... ॥ అకాజజ వావిళ్ళవారుం మూడులోకాల పాలన మెందుకు ఆ సుళ(దే ఉవ్నట్టయితే అని అనాలి. 8. ఒక్క నకియం గన నెన్నంగ మించు నన్నిటకా. ఎా-నోరి వారూ, బులునువారూ,. ఒక్క సకీయళకా కనకా (చూడలేదు), ఎన్నగళా (ఆలోచించగ్యా అన్నిటకా మించుకా అవి అర్జంచేసుకోవాలి. అలంకారము ; రూపకము, యమకము. ఎక్కడం జెస్పినాడ, దరశేకవ్షణ చక్క/దనమ్ము నింక?న మ్మక్క ః యదే మనంగ; నిపు డందు శతాంశము దెల్పలేదు నే నొక్కాక యంగ మెంచ వలయుం బది వేల ముఖంబు; లాయెంటో | చొక్యపుంజూపులో సొలపు చూచిన( గాక యెజుంగవచ్చునే? 106 అర్థము ? ఈరళ ఈశకణ ఇ చంచలములగు కన్నులుగల సుభద్రయొక్కం-. చక్క-దనమ్ములు = అందములను, ఇంకజూ అ ఇంత చెప్పిన తర్వాత గూడ, ఎక్కడ చెప్పినాడ ౫ పూర్తిగా చెవ్పగలితినా _ లేదు, అమ్మక్క = ఓవో 1 అదేమనంగ ఇ దానిని గురించి పమిచెస్పగలను (రెండును ఆళ్చర్యమును తెలుపునవే), ఆందు కత అంశము ఆ ఆ చక్కదనములందు మారవ భాగమైనా, నే౯ = నేమ, ఇప్పుడు జ ఇంతవరకు, తెల్పలేదు = చెప్పలేకపోయాను, ఒక్కొక అంగము = ఆ సుభ(యొక్క ఒక్కొక ఆవయవమును, ఎంచకా = వర్ణించుటకు, సదివేల ముఖంబులు జ పదివేల నోరులు, వలయుకా = కొవలని ఉండును, ఆయె౯కాపో జ అది నాకు సాధ్యమా ? (ఆలాగు వేయి ముఖములతో చెప్పినప్పటికీ ) చొక్కపు చూపులో సౌలపు = అందమగు ఆ చూపులోవి ఒయ్యారము, చూచినళా గాక అ స్వయముగా చూచివనే తస్ప. యెజుంగవచ్చునే ణా (వర్డ నలద్వారా) తెలనుకో వశమా? తాత్స్రర్భము ;్‌ ఆమె అందంలో నూరోవంతైనా వర్ణించలేక పోయాను. ఆమె అవయవాలలో ఒక్కొక దావివి నుతించాలం కే పదివేల వోబ్ల కావాలి, ఒక్కనోరేమి చేయగలదు? ఎన్ని విరమురి (12)

178 వీజయవిలానము ఆ, వరించినా ఆమె చక్కని ఆంగముల పొందర్యము కొంత తెలిస్తే తెలుసునేమోకాని, ఆ చూపు ణ లోవి అద్భుతమైన హొయలు మాత్రము తెలియదు; దాని ఆంద చందములు తెలుసుకోవాలంపే వెళ్ళి ఆ సుభద్రను (ప్రత్యక్షముగా చూడనలసినదే; వేరు మార్గం లేదు. నీవు పోయి స్వయంగా చూడాలని సూచన, బిలేవము ; దీనితో కవి సుళద వర్షనను ముగించడం సమంజసము. అమ్మక్క:. ఏమనంగ, ఆయెటో, ఇన్ని ఆశ్ళర్యార్థకాలవల్ల కాను పొగడవలసిన విష యాల అధిక్యాన్నీ. తగినంతగా వర్ణన చేయలేని తన అసమర్దతనూ గదుడు స్పష్టము చేశాడు; ఆ రూపంగా ఆ పౌందర్యముయొక్క పళ స్తిని (ప్రకటించాడు. ఈ పద్యమువల్ల సుభద్రను స్వయముగా చూచితీరవలె నన్న కుతూహలము అర్హునునక కలిగేలాగ చేసి గదుడు తన రాకలోగల ఆంతరంగి కాఖ్నిప్రాయాన్ని సార్ధకం చేసుకున్నాడు. ఈ పది పద్యాలలోను సుభ్యద విషయమై గదుడి హృదయములో ఉన్న ఆసాధారణ మైన (వ్రశంసనూ, వర్ణనాతీత గౌరవ భావాన్నీ కవి వెల్లడించాడు. ణ ణా అని బఖహుభంగులం బొగడ నంగన ముంగల నిల్పినట్లు. దాం గనుంగొని నట్టునై, నృపశిఖామణీ డెందమునందు, బట్టంజా అని యనురక్తి న వ్వరవిలాసిని నెన్నండు చూడ+గల్లునో యని తమకించుచున్న నమయంబున (గ్రక్కున దైవిఠంబుంగన్‌. 107 అరమ ః శి అని = ఈ [పకారముగా, బఐహుభంగులజా = ఆనేక విధములుగా. (గదుడు) పొగడళా ఇ వర్షింపగా, (అర్జునుడికి అంగన = ఆ సుభ, ముంగల విలళ్చినట్లు = ఎదుటనే నిలిచినట్లు, తాజా కనుగొనినట్లు ఆ తాను చూస్తూ ఉండినట్లు, బజతోచి, నృపశిథామణి = రాజశ్రేస్టు డైన అర్జునుని, డెందమునందుకా = మనస్సునందు, పట్ట(జాలవి = ఇముడ్చుకొనడానికి శక్య ముగావి, ఆనుర క్షీ౯ా ఇ _సేమతో, ఆ వరవిలానినికా అ విలాసముగల స్త్రీలలో శంస్టురాలగు ఆ సుళదను, ఎన్న(డు చూడ కల్గనో = చూచుటకు ఎప్పుడు వీలగునో ఆని, తమకించు చున్న గ ఈ త్తరపడుచున్న, సమయంబునజా ఆ నమయ మందు, (గకనన్‌ = హలాళ్తుగా, బై వకంబు(గళా ఇ దై వ్యపేరణవలన, తరువాతి పద్యంతో అన్వయము.

తృాదయోల్లానము ఆ. శం తొత్సృర్భొము : గదువి వరనవల్ల ఆరునునికి నుభద్ర కంటికి కట్టినట్రయి, చెప్పరాని _ఫేమకలిగి, ఎప్పుడా మ! గొ న! టబ కాంతను చూడగలుగుకానో ఆని త త్తరపడుతుండగా, దై వవళాత్తు. .....తరువాతి సద్యంలోని విషయం జరిగింది అని భొవము. బీలేవము : బహుంభంగులంే వర్షించి కొంత, సూచించి కొంత, చెప్పకుండానే ఊహించుకొనే లాగ చేసి కొంత అవి చమక్కారము, గదుడి వర్ణనలలో ఈ మూడు రకొలూ గుర్తించాముకదా. ఎస్పుడు చూడగల్లుడునో అని అర్జనుడు తమకిస్తున్న సమయంలోనే దావికి వీలుకలిగే మార్గం చిక్కింది. ఇక్కడ పాత్ర (వవేశము చమక్కారముగా.. వాటక సరళిని నడిచింది, అంగన ముంగల నిల్చినట్లు తా కమగొ నినట్లు అన్నందువల్ల గదుడివర్ష న బలమూ, అర్జునుడి ఊహాబలమూ రెండూ శేదపగకాయి. వొఠాంతరము : దైవికం ఐనన్‌ చేవువి (ప్రేరణా అన్నట్లు. దైవికంబుసకా ఆదృష్తవశమున. టి అలంకొలము : భావికము. ఒక భూమీదివిజండు చోరహృత ధేనూ త్త్రంసు.డై వేండికొం టకు రా ధర్మజు శీిమందిరము దండంటోయి కోదండ సా యకముల్‌ దెచ్చుట బూర్వ ర్స్‌ప్త నమయ న్యాయానుకూలంబుగా నొకయే6 డుర్వి(ప్రదఓీణం బరుగు నుద్యోగంబు వాటిల్లినన్‌, 108 అర్థము శి ఒక భూమీదివిజాండు ఇ ఒక (బ్రాహ్మణుడు, చోరహృత ధేను ఉత్తంపు(రై చోర ౨౭ రొంగలచేత, హృత 2 ఆపహరించవిడిన, ధేను ఉలత్తంసుండై ఇ శేస్థమైన అవుకలవార్తై

180 విజయవిలాసము అ.!1. (తన మంచి ఆవును దొంగలు ఎత్తుకొనిపోగా అని ఆర్ధము), వేడికొంటకు రాకా = (వ్రథు వులతో మనవి చేసుకొనుటకు రాగా, (107 వ పద్యములోని నృపళిఖామణి__అర్జునుడు) ధర్మజు = ధర్మరాజు యొక్క, కేళిమందిరము = రహస్య (క్రీడా గృహముయొక్క , దండకా ఇ (పక్కకు, పోయి, కోదండ జూ విల్లూ, సాయకముల్‌ = అమ్ములూ, తెచ్చుటకా = తీసుకొనివచ్చిన పొరపాటుకు, పూర్వ. ..కూలంబుగళా _పూర్వ = పూర్వమందు, క్స్‌ జా నిర్ణయించుకొనదిడిన, సమయ ౭ ప్రతిజ్ఞ యందలి. న్యాయ అనుకూలంబుగళా = స్యాయమునకు తగినట్లుగా (ఇంతకు ముందు పాండవులు తాము ఏర్పరుచుకున్న ప్రతిజ్ఞ (ప్రకారము), ఒకవీ/డు = ఒక సంవత్సరము, ఉర్వి(ప్రదక్షిణంబు = భూ (ప్రదక్షిణము, అరుగు జ వెళ్ళవలసిన, ఉద్యోగంబు = పని, వాటిల్లి వన్‌ జకలుగగా-ఒక సంవత్సరము భూ (ప్రదక్షిణ పోవలసిరాగా, (ఈర్వాతి పద్యముతో తాత్సర్యూము :

ఈన ఆపును దొంగ లెత్తుకుపోయారని ఒక (బ్రాహ్మణుడు మొరపెట్టుకుంకే. ఆ దొంగ లను చంపి ఆవును విడిపించుకొని రావాలని విల్లూ బాణాలూ తీసుకోడానికి ధర్మరాజూ (దొపదీ ఉన్న 'కేశీ గృహంవైపు వెళ్ళినందుకు వారి పూర్వ ప్రతిజ్ఞ ప్రకారము, అర్జునుడు ఒక యేడు భూ(్రద&ిణ చేసుకొని రావలసిన పవి కలగగొ, బిలేవ్‌ము :

(దొవది ఒకరితో ఉన్న సమయంలో తక్కిన నలుగురిలో ఎవరై నా ఆ పరినరాలకు పోగూడదని నారద మహర్షి నలహా ప్రకారము పాండవులు తమలోతాము ఒక నియమము చేసుకొన్నారు. ఆ నియమమును అతి[క్రమించినవారు ఒక్క సంవత్సరము భూప్రదక్షీణముచేసి రొవాలని (ప్రాయశ్చిత్తం విర్ణ యించుకున్నారు.

ఈ భూప్రదక్షిణ కార్యం అర్జునుడికి ఒక ఉద్యోగం (పవి కలగడమే కాదు ; ఈ నంద ర్భంగా సుభదను 'పెండ్రిచేసుకొనే అవకాశం కలగడం అన్న ఉత్‌ = గొప్ప, యోగం = జాతక యోగం-కళ(త యోగం కూడా కలిగింది ఆని చమక్కారం.

అడ్డను డీపొరపాటు చేయడానికి కారణము :

సుళద్రయందు లగ్నమై ఉన్న మనస్సుతో పరధ్యానముగా ఉండడమూ,. గోవు దొంగ ళనము తెలిసినందునల్ల , పాండవులు బాహ్మణభ క్రి ప్రోవులు కాబిట్టీ, ఆ బ్రాహ్మణుడి కష్టము తీర్చడానికి సంరంభమూ, రెండూ కలియడంచేత పూర్వము చేసుకొన్న ఒడంబడిక మరపున పడ్డది. తటాలున ధర్మజుని కేళిమందిరము ప్రక్కకు వెళ్ళాడు. ఇది ప్రతిజ్ఞకు భంగము.

ఉల్‌ యోగంబు అన్న శబ్దింవల్ల ఇకముందు జరగటోయే సుభద్రా పరిణయమును వి సూచించాడు.

ప్యాదయోల్లానము అ._1. 161 విజయవిలాస కథకు (ప్రధానమయిన ఈ (ప్రతిజ్ఞను గూర్చి వివరాలమ చెప్పి కాలయాపన చేయకుండా కవి ఆ పూర్వకథ నంతటివీ "పూర్వకప్త్న సమయ న్యాయానుకూలంబుగన్‌” ణ్చ అన్న నాలుగు మాటలతో ముగించి, కథాకథన చమత్కారాన్ని ప్రదర్శించాడు. అంతే కాదు. ఆ గోవును మరల ఆ బ్రాహ్మణుడికి ఇచ్చాడన్న విషయముగూడ పాఠకుల ఊహకే విడిచిపెట్టాడు. అర్జుమడి తత్తరానికీ, కథాగమనానికీ తగినట్టు, అంతా నిమిషాలమీద జరిగిం చాడు కవి. వొతాంతరోయు : కొందరు రెండవచరణమున “వేడికొంటకు( దా ధర్మజు...” అన్న పాఠమును ఆంగీక రించారు. అప్పుడు వేడికొంటకుకా ఆ వేడుకొనుటకు ఫలితంగా, తాకా జ అర్జునుడు, అని చెప్పుకోవాలి. కొని 107 వ పద్యములో '(గక్కునకా”. 'దై వికంబుగన్‌* అన్నట్లు జరిగినడి రాక గాని వేడికొనుట గాదు. కాబట్టి "వేడికొంటకు రాన్‌' అన్నపాఠమే సరియైనది. అన్నకు మొక్కి, “తీర్థరజనార్థముగా6 బనివిందు' నంచు. దా విన్నప మాచరించుటయి, 'విప్రహితమ్మున కన్న ధర్మ మే మున్నది, గోోపదకీణమె యుర్విప్రదడీణ' మంచు నిట్టులే మన్నను మాన కన్నపండు ప్రార్థనసేయంగ నెట్టకేలకున్‌, _ 109 థి న! ఈ వద్యములోని వివయము అష్టనుచు గోసంరక్షణచేవి వచ్చిన తరువాత జరిగినది. అర్థము థి అన్నకు(మొక్కి- = ధర్మరాజుకు నమస్కరించి, 'తీర్ణభజనార్థముగా ళా ఇ పుణ్యక్షేత్రము లమ సేవించుట కొరకు, సనివిందును = పెలవు తీసుకుంటాను _. పోయివస్తాను", అంచు అ అనుచు, తాకా ఆ అర్జునుడు, విన్నస మాచరించుటయుకా అ మనవిచేయగా. (ధర్మరాజు) విప వాశమ్మున కన్నకా ఇ (బ్రాహ్మణులకు మేలుచేయటకంకే, (గొవృ) ధర్మము ఏమున్నది 1 (వీయందు దోషములేదు, అయినప్పటికీ, నీప్రతిజ్ఞ పాటించక తప్పదవి అంటే) గో(ప్రద&ణము ఇ ఆవును చుట్టీవచ్చుఖే, ఉర్వి ప్రదక్షణము = భూమిని చుట్టివచ్చుట (రెంటికీ ఫలముఒక్క పే), అంచుకా, ఇట్టుల = ఇటువంటి ఉపాయములు, ఏమన్నను == ఎన్నిచెప్పినము, మానక అ తవ (్రయఠ్నమును విడిచి పెట్టిక, ఆ నరుడు = ఆ ఆర్హునుడు, (ప్రార్ధన 'పేయ(గళా జా తప్పక ఠన్ను పంనమని (ధర్మరాజును) వేడుకోగా, ఎట్టకేలకు ఇ తుట్దతుదకు _మిగుల కష్టముతో (తరువాతి వద్య్మముతో అన్వయము).

182 విజయవిలాసము అ] తాత్సృర్కొము ౨ నిముషాలమీద దొంగనుచంపి, అవును బాహ్మణుడి కిచ్చి. అన్నగారిని చూచి అర్హుముడు వ్రతిజ్ష (ప్రకారము భూప్రదక్షిణకు సెలవడిగాడు. “బ్రాహ్మణులకు మేలుచేయడంకంపే ధర్మ మేమున్నది వీవు చేసిన అధర్మము ఏమీలేదు. అంతగా కొవాలంటే గోప్రదడీణచే స్తే వరిపో తుంద"వి, ఎన్నివిధాల చెప్పినా మానకుండా ధర్మరాజును ప్రార్థించాడు. తుట్టతుదకు. =... విశేషము ; తన శేశిమందిరము చెంతను పోవుటవల్ల నే ఇడి అంతా కలిగిందికదా అని ధర్మరాజు అర్హవిని ప్రయత్నము మాన్నడానకి ప్రయత్నించడము చాల సమంజసము. జ గో అన్న శబ్దానికి ఆవు ఆనీ, భూమి అనీ అర్జాలున్నాయి.. కొబిట్టి భూప్రదకిణమంటే గో ప్రదజిణమే అని నమర్దించబోయాడు. ధర్మతత్సరుడయిన ధర్మరాజు (ప్రతిజ్ఞా భంగము చేయరాదు. కాబట్టి ఈ సూడ్ష్మమాగ్గ మును చూపించాడు. కొని: అర్జునుడి కీ (ప్రయాణము తీర్ధమేగాక , స్వార్ధముగూడా-నుభద్రను చూచే అవకాశము కోసము. కౌబట్లి ఎన్నిచెప్పినా మానక అర్జునుడు ధర్మరాజును (ప్రారించాడు. సోదర(పేమ చేత ధర్మరాజు విడువలేక విడువలేక విడిచిపెట్టటోతున్నాడు. కొబట్టి “ఎట్టకేలకు అన్నది బి బి చి చక్కని ప్రయోగము. అర్జునుడి పట్టుదల ఆంతా (ప్రతిజ్ఞా పాలనకోనమే అవి అక్కడివారందరూ, ధర్మరాజుతో సహా అనుకున్నారంటే ఆశ్చర్య మేముంటుందిః తనదు పురోహితుం డయిన ధౌమ్యుని తమ్ముని గారవంపు నం దనుని విశారదుజా నకలధర్మ విశారదు వెంటంబోవంగా నొనరిచి కొందణకా బరిజనోత్రములజా నియమించి, యాదరం వెనయ నమన వన్తువులు నిచ్చి, యుధిష్టిరు. డంప; వేడుకన్‌, 110 అర్థము ; యుధిష్టిరుడు ఇ (యుద్ధములందు స్టిరముగానుండు) ధర్మరాజు, తనదు పురోహితుండై న ధొమ్యుని తమ్ముని (యొక్క), గారవంపు నందనువికూ జ (ప్రియమైన కుమారుడున్నూ, సకల రర్మవిశారదున్‌ = అన్ని ధర్మములు బాగుగా ఎరిగిన వాడున్నూ (అయిన, విశారదున్‌ = నిశారదుడను పేరుగల వానివి, వెంటన్‌ పోవ(గాన్‌ ఒనరిచి = అర్జనునినెంట వెళ్ళునట్లుచేపి,

వృదయోల్లానము ఆం! 0! సరిజన ఉ త్తములన్‌ = సేవకులలో శవ్టులగు వారిని, కొందఅన్‌ = కొందరిని, వియమించి ఇ వెంటపోవుటకు ఆజ్ఞాపించి, ఆదరంబు ఎనయన్‌ == మిక్కిలి అదరముతో, సమ న్త వస్తువుల విచ్చి ఇ (ప్రయాణమునకు కావలసిన అన్ని వన్తుపులను ఇచ్చి, అంసకా ౫ ధర్మరాజు సాగనంపగా, వేడుక ౯ ఆ (అర్జుమడు) సంతోషముతో___తఈర్వాత పద్యముతో అన్వయము, తాత్సృర్భయు : తమ్ముడి యా్యతకు సమ్మతించి ధర్మరాజు తన పురోపాతుడి సోదర ప్ముతుడయిన విశారదుడన్న దిహుశాఫ్రవే త్తను వెంటవెళ్ళడానికి నియమించి, తగిన 'సేవకులనూ, కాలనివ పాద్యగగినీ ఇచ్చి సంపించగా అర్జునుడు చాల సంతోషముతో ___ బిలేవము ; సుభద్ర సౌందర్య వర్ణనల ఘట్టము అయిన తర్వాత కఠ ఆరంభించడానికి “ఒక భూమీ దివిజాండు” అవి ఎత్తుకొని, ఏ పద్యముతోనూ ఆగక, సన్ని వేశాలను త్వరగమనముతో పచ్యమునుంచి పద్యానికి అతుకు ఉంచినట్లు చెప్పుకుంటూ రావాలన్న అభిప్రాయము క వికున్నట్లు తేటిపడుకుంది. కొబిట్టే ఈ ధార 110వ వద్యముతో ఆగక, 112 వరకూ పోవడము నమంజనమే ఆఅప్పుతుంది. ధర్మరాజుకు తమ్ముని యందు గల శ్రద్ధ నద్యములో స్పష్టముగా కనదిడుతుంది. అర్జును రెంకటి శూరా(గేసరుడై నా, ధర్మరాజుకు చిన్న తమ్ముడేకదా:ః చీన్నవారల (ప్రయాణాలలో "పెద్దవారు ఈలాగు ఆదరము చూపడం లోక (ప్రసిద్ధము. విశారదుని నియమించడములో ఉన్న విశేషము : చిరకాల అ[శ్రిత కుటుంబములోని వాడున్నూ, అన్ని ధర్మములూ తెలిసిన వాడున్నూ-అనగా ఒక్కొక ధర్మశాత్త్రము తెలిసిన పదిమంది ధర్మశాస్తవేత్తలు చేయదగిన సవాయముమ వికారదు డొక్కడే చేయగలడని వమ్మక ముతో ధర్మరాజు అతడిని నియమించాడు. వొకాంతరము యుధిష్టీరు డంపె వేడుకకా ఎ, వేడము వారూ అిరుపఠిచారూ. ధర్మరాజు సంతోషముతో సంపెను అవి అర్ధము, 18$ వ పద్యములో ఉన్న “ఎట్టకేలకు” ఇష్టము లేకపోవుటకు ఈ వేడుకళా అం'పెళా అన్న అన్వయము సరిపడదు. ఈన తమ్ముడు ధర్మమునందు ఇంత పట్టుదల కలవాడు అని వేడుకకు కారణము ఉండినప్పటికీ. ఈలాగ పాగనంపుతున్నప్పుడు వేడుకటొందడం మానవత శ్వము కాదనుకుంటాను.

184 విజయవిలాసము అ_!. కొబిట్టి 'యుధిష్టిరుడంప' అవి ధర్మరాజు కార్యక్రమము ముగించి, వేడుకళా అన్న పదాన్ని తరువాతి పద్యము 'సరిణయ మౌట కేగుగతి'తో కలిపి, ఈ వేడుక అడ్డుముడిదే అనడం సమంజసము. అర్జునుడు తమకించుట, మాన కన్నరుడు (ప్రార్ధన చేయుట, ముందు పద్యాలలో చూపించినందువల్ల, ఈ పద్యములో ధర్మజుని అంగీకారము కలిగింది కాబట్టి, అర్జనుడు వేడుక పడ్డాడు. దానితోనే పెండ్లికి పోయినట్లు పోతాడు. అలంకారము ; యమకము. పరిణయమౌట కేంగుగతి. బౌరు లనేకులు వెంటరా శుభో _త్తరముగ నయ్యెడం గదలి తద్దయు( దాలిమి మీణ ధర్మత త్పరు(డయి యందునందు నులుపాలు నృపాలు రొనంగంగా నిరం తరమును బుణ్యతీర్ధములం దానములొడుచు నేంగి, యవ్వలన్‌, 111 అర్థము వ అద్దనుడు (112 వ పద్యములోని సునాసీర సూనుండు), పరిణయము బొటకు = పెండ్లి యాడుటపు, ఏ(గుగతికో ఇ వెళ్ళుచున్నట్లు, పౌరులు = పురజనులు, అనేకులు జ చాలమంది, వెంటరాకా = వెంటివచ్చుచుండగా, శుభ ఉత్తరముగజా = శుభము వెంటనే కలుగ చేయునట్టి శజభలగ్నమున, ఆ ఎడా కదలి = ఆ ఇంద్ర(పస్థమును విడిచి పెట్టి, తద్దయున్‌ కాలిమిమీణకొ == మిక్కిలి ఓర్చు ఆకతిశయించునట్లు, ధర్మతత్ప్సరుండయి జ ధర్మమునందు ఆసక్తి కలవాడై, అందుకా అందు౯ా ఇ ఆయారాజ్యములలో, నృపాలురు = రాజులు, ఉలుపాలు ఇ కొనుకలు, ఒసంగ'(గాళా = సమర్పించుచుండ, నిరంతరమును ఇ విరామము లేకుండా, పుణ్యతీర్ధముల౯ = పావనమైన నదులలోను సరస్సులలోను, తానములాడుచుళా జ స్నానములు చేయుచు, ఏ6గి ఇ వెళ్ళ, అవ్వలన్‌ ఇ ఆ దిక్కున (తర్వాత సద్యముతో అన్వయము). తాత్పర్యము ; చాలమంది పురజనులూ, 'పేవకులూ, విళారదుడూ మొదలై న (బ్రాహ్మణులూ, కొవలనిన వస్తువులతో వాహనాలూ వెంట వన్తుండగా, తన ముఖములో ఉత్సాహకళ స్పష్టముగా కనబడు తుండగా అర్జునుగు పెండ్లికి తరలి వెళ్తున్నట్టు శుభముహూర్నామున బయలుదేరి, త్రోవలో పొమంతు లిచ్చిన కానుకలు తీసుకుంటూ, ఎంతో ఓర్చుతో పుణ్యతీర్థాలలో స్నానాలు చేస్తూ పోయిపోయి......

హృదయోల్లానసము ఆ. లో చికేవము : శుభలగ్నమున పౌరులందరు వెంటరాగా బయలు వెడలిన అర్జునుడు పెండ్లికి వెళ్ల తున్నశ్షే కనదిడ్డాడు. ఈ (ప్రయాణ ఫలితము మూడు పెళ్ళిల్లు ; కాబట్టి రానున్న కార్యమును ముందుగానే “పరిణయమౌట కే(గు గతి” ఆవి కవి సూచించాడు. అర్జునుడి మనస్సులో ఉన్న సుభద్ర మీది అనురాగము, ఒక్కసారి ఎగిరి సుభ ఉన్నచోటికి పోవాలని పేరేపిస్తుండినా, ధర్మతత్సరుడు కాబట్టి ఆతడు తన పర్యటన గ్రమము తప్పించకుండ, తీర్ధపేన చేస్తూ. యాత సాగించాడు. అతవి తమకము ఇంతంత అనరానిది ; అట్టి దానివి అణచడానికి విశేషమైన ఓర్చు కావాలి. కాబళ్లే “తద్దయు తాలిమి మీజ' అని కవి అన్నాడు. విరంతరముగా ఎన్ని తీర్థాలు చూపినా, వినుగు చందకుండా - చాల తాలిమితో స్నానాలు చేస్తూ అని గూడ ఊపొంచాలి. ఈ సద్యంలో గూడా కథ ఆగకుండా సరుగెడుతూ ఉంది వొతాంతలయము : అందునందు నరపాలురు కాన్క లొసంగగా.-.. దీవిలో అమ[ప్రాస కొరవడింది. గం౦గాస్నానము నునాసీర నూనుండు నూచె న్నిమజ్జ్ఞ జ్జనౌ 'ఘోత్సత త్పంఠ శంకార రాత్కో ర్మి నిర్మగ్న నీరేజ దేఖటోన్నమ దృృం గ న్యేతోత్సవ శ్రీని, గంగా భవానిన్‌, శేష అర్థము థ్‌ “విమజ్జి. =... నేత్రోత్సవ (శ్రీవిన్‌*._వమజ్ఞత్‌ అ స్నానము చేయుచున్న, జన == మమష్యులయొక్క, ఓఘ = పమాహములనుండి, ఉత్పతత్‌ = పైకి ఎగిరి పోవుచున్న, వంక జ పావమా (అన్న), శంకాజనందేహమును, కర ఇ కలుగ జేయుచున్న (లేక) శంకొ = సందేహమునకు, ఆకర జాస్టానమైన, ఆత్మ ఇ తనయొక్కం (గంగా నదియొక్క), ఊర్మి జ తరంగములయందు. నిర్మగ్న ఇ ముమగుచున్న, నీరేజ = తామరపూపులి యొక్క,

186 విజయవిలానము ఆ]. లేఖా జ వరుసనుండి, ఉన్నమత్‌ = పై కిలేచుచున్న, భృంగ ఇ తుమైదల వలన, నేత్రఉత్సవ ఇ కన్నుల పండువైన, ఛశ్రీనిన్‌ = శోభగలదానివి, గంగా భవానికా = భవునకు (ఈశ్వరునకు) భార్యయైన గంగమ, న నాసీర సూనుండు జు ఇంద్రుని కుమారుడగు అర్జునుడు, చూడెన్‌ = చూచెను. సుజ లెస్స్పయైన, నాసీర ఇ పేనామఖము కలవాడు ___ అవగా ఇం(ద్రుడు, అతని సానుండు = కొడుకు ___ అర్జునుడు అవి అర్థము. తాత్సృర్భొము : గంగానది పాపహారిణి అనీ, దానిలో మునిగిన వారి పాపాలు ఎగరి పోతాయనీ, పాపము నల్లగా ఉంటుందనీ ప్రసిద్ధి, ఆ గంగా తరంగాలు అప్పుడ్పుడు తామరల మీద పొర్షి నప్పుడు అ పువ్వులలోని తుమ్మెదలు నల్లగా పైకి ఎగిరిపోతుండడం చూచినవ్నడు, ఆ నదిలో స్నానము చేస్తున్న వారి పాపాలే ఎగిరిపోతున్నవా అన్న భ్రాంతిని కలుగజేస్తున్న గంగానదిని అర్దనుడు చూచాడని భావము. బోేవము ; గంగానదిలోవి తామరలు “జనటఘ” _ జన నమూహముగాను. వైకి ఎగిరిపోతున్న తుమ్మెదలు స్నానము చేస్తున్న వారి పాపాలుగాను పోల్చడం ఈ సందర్భములో బాల సమంజనము. ఎంతో తత్తరముతో ఎక్కడా ఆగకుండా _ వద్యంమీద పద్యంతో _ వచ్చిన అర్జనుడు ఈ నదీ పావనత్వము చూచి ఆగక తస్పలేదు. గంగా దర్శనోక్సాహము వ్రకటించడావి కే ఇక్కడ భుజంగ (పయాత పద్యాన్ని కవి ప్రయోగించాడు. సాధారణంగా తామర పువ్వులు నీటిపై నే కనబడుతుంటాయి. కొని, కెరటాలు కలిగి నప్పుడు, అస్పుడవ్పుడు ఆ కెరటాలు తామరలమీద పడుతుంటాయి. ఆ నమయములో వాటిలో ఉండిన తుమ్మెదలు పైకి ఎగిరిపోక తప్పదు. పాపమూ, తుమ్మెదలూ, రెండూ నల్లనివే, కొబట్టీ మునుగుతున్న మనుష్యుల పాపాలే అలాగు పెకి పోతున్నాయా అన్నటు కనదిడుతుంది. వ బై షి షక ఇంళ చక్కని (ప్రకృతి పొందర్యము ఉన్నది కౌదిక్తు “నే(తోత్సవ(శ్రీ* అని కవి "పేర్కొన్నాడు. అలంరారము ; (గ్రాంతిమంతము, అంత్యాను[ప్రానము.

హృాదయోల్లానము అ-!. శేం్ర7 నంతోష బాష్ప ధారలు దొంతరగా. జూచి (మొక్కి తోయధి వరసీ మంతిని, నా త్రిజగద్దీ వ్యంతిని భాగీరథీ నవంతిని బొగడెన్‌. క్షేషేతి అర్జము వి నంతోష బాస్స(ముల వలన కలిగిన) ధారలు, దొంతరగాళా ఆ ఒకధారవెంట ఒకటీ- పరంపరగా కలిగేలాగా, (అర్థునుడు ఆ గంగా భవావివి చూచి, (మొక్కి = నమస్కరించి, తోయధి......మంతినికా __ తోయధి ఆ సముద్రునియొక్క, వరణ (శేష్టమైన, సీమంతి విక = భార్యయైన దానివి, అ, ్రిజగత్‌ ఆ మూడు లోకాలలోనూ, దీన్యంతినిన్‌ ఇ (ప్రకాశిస్తూ (ప్రవపొన్తుండే దానివి, భాగీరథీ (స్రవంతిని = గంగానదివి, పొగడెన్‌ ఆ (ఈ క్రీంది విధంగా స్తోతం చేశాడు. బికేవము ; గంగానదిని చూడగానే అర్జునుడికి అనంద బాష్పాలు నెల్లునలుగా కలిగాయి. నముద్రుడికి నదులన్నీ భార్యలేః ఆ భార్యలలో గంగానది నర్వో త్తమ; అడి న్వర్గ మర్త్య పాతాళములలో (ప్రవపాస్తుంటుందని (ప్రన్‌ద్ధి, కాబిప్లే ్యతిజగత్‌ దీన్యంతివి. భగీరథుడు గొప్ప ప్రయత్నముచేసి తెచ్చినది కాబట్టి భాగీరథి అవి గంగకు'సేరు, ఈ సద్యములో బాష్సరధారలతో దొంతర విర్మించడము ఒక పొగను, ఈలాగే మనకవి “మనుసిగ్గును” కూడా దొంతరులుగా చూపించాడు (ఆ. 1.180). అలంకొరము : తా _సెరింప కపర్ష యుండ(గ భవ ద్గర్భమ్మునం దాల్చి జే వ్‌ న! ళం జోఒనహ్యున్‌ శరజన్ము( గాంచి యల నీహార కమాభృత్‌ కుమూ రీ సాపత్న్యము( గన్న మోహపుం బురంధ్రీ రత్ననౌ దీవ; కొ వే, నర్వజ్ఞుండు నిన్ను నేల తలపై నెక్కించుకో జాహ్నవీ? 1114 అర్జునుడు గంగానదిని ఈ మూరు (124 _ 116) 'వద్యాలలో పొగుడుకున్నాడు,

180 వీజయవీలానము ఆ! అర్థము ॥ జాహ్నవీ = ఓ గంగాదేవీ, తేజః అసహ్యున్‌ = తేజస్స్పుచేత సహింప నలవిగాని వాడు,

అనగా భరించజాలనంత కేజస్సుకలవారై న, శరజన్మున్‌ = కుమారస్వామిని, తాకా వైరింపక = శాను భరించలేక, అపర్ణ = పార్వతీదేవి, ఉండగకా జ (ఆసమర్ధరాలై ) ఉండగా, భవర్‌ గర్భంబునళ జు వీ కడుపున, తాల్చి ఇ భరించి, కాంచి = (ఆ శరజన్ముని) కవి, ఆల (ప్రసిద్ధ మైన, వీహార క్షమాభృత్‌ కుమారీ ఇ మంచుకొండ కూతురు ఆయిన పార్వతి యొక్క, సావత్న్యముకా = సవతితనమును_అనగా ఈర్ష్యను, కన్న = పొందినటువంటి, మోహపు పురంగధ్రీ రత్నము జ ఎక్కువ అమరాగముగల (శేష్రరాలగు కుటుంబినివి, జొదు ఈవజ నీవే అగుదువు, కొవేకా = అలాకావి ఎడల, సర్వజ్ఞాండు = సర్వమూ తెలిసిన ఈశ్వరుడు, నిన్ను, తల వైన ఎక్కింంచుకోజా ఏల? తలపైన ఎందుకు ఎక్కించుకున్నాడు, అనగా ఎందుకు అంత ఎక్కువగా గౌరవిస్తున్నాడు ? తౌత్సృర్భాము ;

ఓ గంగాదేవీ, భరించనలవిగాని తేజస్సు గల కుమారస్వామిని పార్వతి సహింవజాలక ఉండగా సీవు వీ గర్భమందు ధరించి ఆతడీని కన్నావు; దానితో పర్వతరాజ కుమారి యైన పార్వతికి సవతినయి ఈళ్వరుడికి గారాబు భార్యవై నావు; కాదిళ్తే అన్నీ తెలిసిన పర మేశ్వరుడు విమ్న ఈలపై పెట్టుకొని అమితముగా గౌరవిస్తున్నాడు _ అని శాళత్సర్యము. ఎికేవము

ఆపర్డ జా శివుడి కోనం ఈపన్సుచేస్తున్నప్పుడు, పర్డ్‌ జా ఆకులను గూడ తినకుండా ఉండి నందు వల్ల పార్వతికి ఈ పేరు వచ్చింది. గొప్ప తపోమపామ గల ఆ ఆపర్డగూడా శరజన్ముని భరించలేక పోయిందవి నూచన,

శరజన్మ _ శరమనగా వీరు, రెలు ఆవి గూడ అర్హాలున్నాయి.

ణా థి గంగ యందు పుట్టినవాడు కౌదిట్టి గాంగేయుడనీ, రెల్లులో పుట్టినవాడు కాబట్టి శరజన్ముడు, శరవణభవుడు అవీ కమారస్వామికి 'పేర్లన్నాయి. ళం వురంగ్రీరత్నము _ ఈశ్వరుడికి నత్‌నంశాన ప్రా ప్తి కలిగించినందు వల్ల గంగ పురం ధ్రీ రత్నము _ ఆత్యు త్తమ కుటుంబిని అయిందని తెలుసుకోవాలి. ఎవడో ఒక అజ్జానికాక, నర్వజ్ఞాడు (అన్నీ తెలిసినవాడు) అయిన ఈశ్వరుడు తలపై ఎక్కి-౦చుకున్నా డంపే దానికి చాలినంత కారణ ముందవి వేరే చెప్పవక్కర లేదు. దావినే వైరూవంగా ఖెలివ్‌ కవి సమర్థించాడు.

హృరయోల్లానము ఆ_1. 189 తలపై ఎక్కించుకొనడం : విజంగా ఈశ్వరుడు గంగను తలవైనే ఉంచుకున్నాడని పురాణాలు. ఆది ఒక పలుకుబడి; అమితంగా గౌరవించడం అని దాని అర్ధము, శ్లేషవల్ల వాస్తవాన్నీ, పలుకుబడి ఆర్భాన్నీ జోడించి కవి చమత్కారము చేశాడు. జాహ్నవి = జిహ్నుమువి కూతుకు, భగీరథుడు గంగను భూమికి తీసుకొని వచ్చినప్పుడు అ గంగ జహ్నుమహర్షి ఆశ్రమమును ముంచివేస్తుంటే ఆ మహర్షి గంగను కాగివేశాడు. తరువాత భగీరథుడు (ప్రార్తించగా ముని తన చెవిలోనుంచి గంగను విడిచిపెట్టాడు. కాబస్లే గంగకు జాహ్నవి _ జహ్నుమువి బిడ్డ _ అన్న పేరు వచ్చింది. ఎక్కడో మునిపల్లెలోని కన్య అయి. గూడ ఈ జాహ్నవి (వీహార) క్షమాళ్ళర్‌ = (మహారాజ) కుమారిక కన్న మిన్నఆయినది అని చమక్కారము. కాబస్టే గంగను జాహ్నవి అని చిన్న పేరుతోనూ, పార్వతిని “నీహారక్షమాళృత్కుమారి” అని 'పెద్ద పేరుతోనూ కవి సూచించాడు. అలంకారము : పరికరం, కావ్యలింగ, శ్లేష. 'పెల్తుసెగ6 జల్లు విన మా తెల్లనిదొర కుతికమోవం దిని (బ్రతుకుట నీ చల్లదనమ్మునం గాదే? కల్లోలవతీ మతల్లి గంగమ తల్లీ, క్షేేత్‌ అర్థము వ్‌ కల్లోలవతీ మళల్లి __కల్లోలవతీ = (ఆలలు కలిగినద్సినదులలో, మతల్లీ ఆ (శ్రేష్టురాలా, గంగమ తల్లీ ఆ గంగాదేవీ. వెల్లు = అధికమైన, సెగ == వేడిమిని, చల్లు అ పహ్యాసింపటేస్తున్న, వినము == కాలకూటమన్న విషాన్ని, (అధికమైన అగ్నిజ్వాలలు కక్కుతున్న విషాన్ని కతిక మోనకా = గొంతుమోయా (కడుపునిండుగా, ఈశ్వరపరంగా గొంతువరకు మామే), తివి = తినినప్పటికీ, ఆ తెల్లనిదొర జు తెల్లని దేహచ్చాయగల ఆ ఈశ్వరుడు, (బితుకుట ౬ (ఆ విషమువల్ల మరణించక) జీవించి ఉండడం, వీ చల్గదనమ్మునళా గాదె ఆ వీచలువ వల్లనే కదా (నీ మంగళసూత మహిమవల్ల నే కదా). తాత్సర్యొము : అగ్నిజ్వాలలు కక్కుతుండే కాలకూటవిషాన్ని కడుపునిండా తివి గూడా నీభర్త ఈళ్వ గుడు | బతికి ఉండడం నీ చలువవల్ల నేకదా గంగమతల్నీ అని భావము,

190 విజయవిలావనము ఆ! బికేవము :

విషము, అగ్నిజ్వాలలు కక్కుతూ ఉండేది. తినినవాడు, తెల్లని దొర = నుకుమారుడై వ రాచవిడ్దడు. తీనడము, కతిక మోవ___ కడుపునిండుగా. చనిపోవడానికి కావలసిన కౌరణాలు అన్నీ ఉండినా, ఆలాగు జరుగలేదు __ (బ్రతికే ఉన్నాడు. దీవికి కారణం గంగ అతని తల పైన, మంచుటోసీ లాగా, చల్లగా ఉండడమే అని సూచన.

అంతేకాదు. భర్తకు రానున్న విపత్తు తప్పినస్పుడు ఆది ఆంతా భార్యచల్లదనమే అని భావించడం లోకములో ఉంది. కాబట్టి ఈళ్వరుడు దితకడం భార్యయైన గంగాదేవి యొక్క మంగళసూ(త మహిమ అనే ఆంటాడు కవి.

ఈలాంటి అభిప్రాయాన్నే అల్లసానివారు మనుచరిత్రలో కనబరిచారు :

_...రతి లోచ నాంబువుల వాన నిగిర్చితె పాంథఠబాధశై మడియ కనంగ, ఆవేలఃది మంగళస్తూత మహత్వ మెట్టిదో: (అ. $-46)

గంగ పూజ్యురాలు కాబట్టీ ఆమెను దేవకాభావనుకో గంగమ తల్లీ అని సంటోధించాడు,

ఈశ్వరుడు విషమును కుతికనరకే (మింగినాడవి (ప్రసిద్ధి, కాదిక్లై అతడు నీలకంఠుడు, గరళకంకుడు అయ్యాడు. ఈ పుఠరాణవిషయాన్ని కుతికమోవ___కడుపునిండా అన్న శ్రేషతో వయోగించి కవి చక్కని చమత్కారము చూపించాడు. వొకాంతోరాలు :

ఈ సద్యములో చివరిభాగము “గంగా తటినీ*, *గంగాజననీ", గంగాతల్లీ అని విం చారు. మన కవికి ప్రియమైన ఆంత్యామప్రానం పోతుంది. ఇంత చక్కవి భావంతో (వ్రాసిన పద్యానికి ఆంక్యానుప్రాసము మరికొంత సొగసు విస్తుంది. కాబట్టి "కల్లోలవతీ మకళల్లి గంగమ తల్నీ' అన్న పాఠమే బాగుంది.

ళి అలంకారము ; విశేషము, శ్లేష, ఆంశత్యానుప్రానము. పువ్వారు. బోండివై వరి యెవ్వా రన, ఖీష్ము. గాంచి యింపొందితి వీ; వవ్వావి యెజుంగుదువె మా యవ్వా, పోషింసం బాడియగు నను నీకున్‌, 116

హృరయోల్లానము ఆ-1. 191 అర్థము క్‌

(పవ్వు ఆరుమేను) పువ్వారు(టోండివై న! పూవువంటి(కోమలమైన) శరీరముగలదాననై నరి ఎన్వారు అనజా జు నీకు ఎవ్వరు సాటిలే రిన్నట్లు, ఖీష్మని, కొంచి = కవి, ఇంపు ఒందితిని ఈవు జ నీవు శోభను (కీర్తిని పొందితివి, ఆ వావి = ఆ చుట్టరికపు వరున, ఎణు(గుదువే జు సీకు తెలుసునా, మా అవ్వాజతల్లీ (వరునకు ముత్తవ్వ, [సపితామహి), ననుకా, పోషింపకా, పీకు, పాడి = న్యాయము, ఆగుకా. తాత్సృర్యొము వ్‌

శ్రీ రూపములో సీవు మాతాత లీష్ముడిని కన్నావన్న సంగతి నీకు కెలుసునా అవ్వా; ఆ నరసనుపటి గూడా నీవు నన్ను ఆదరించడం ధర్మమని అర్హును డన్నాడు,

టబ న!

బికేవము

పువ్వారు టోడివై ___ జలమయమైన ఈ నదిరూపంగా కొక, పూవులాగా కోమల మయిన శరీరముగల సుందరాంగి రూపంగా ఉండి అన్నమాట.

ఆరూపములో గంగ శంతనుడిని వివాహం చేసుకొని, శాసగస్తులై న అష్టవసువులను కుమారులుగా కన్నది. వారిలో కడసటివాడే భీష్ముడు, తనకు (అద్జనుడికి) తాత.

కొబట్టి అర్జునుడికి గంగ కాతతల్లి ___.ముత్తవ్వ. ఈ పద్యంలో గంగను “అవ్వా” అని సంబోధించడం ఎంతో అందంగా ఉంది. అన్వ అంటే అన్ము, ఆడుది అన్న అర్థాలు గూడా ఉన్నాయి,

లీష్మడు పుట్టిన తరువాత మూడుతరాల కాలం పాగిపోయింది. ఈ మధ్యకాలములో పుట్టి 'పెద్దలయిసవారు పాండవాదులు. అసంగతి గంగకు తెలుసునో తెలియదో అని “అవ్వావి యెజు(గుదువే ౯ అవి ఆన్నాడు ఆర్జునుడు.....ఈ విధంగా ఎరిగించాడన్న మాట.

భక్తిని చూచేకాశ, బంధుత్వము చూచి గూడా గంగ తన్ను కాపాడాలని న్యాయ నిర్వచనం చేశాడు. అన్వా మనుమల ముచ, ఏట్లు |

పువ్వారము అంపే కాటి, ఈళఠ మొదలైన చెట్టయొక్క- పువ్వు అవి శబ్దరత్నాకరము. కాటి పూవులకూ, లేత తాటి ఆకులకూ పళ్డే మెత్తటి బూజువంటి పదార్ధము అని గూడ అర్దం ఇచ్చారు నిఘంటుపులవారు. పువ్వారు = పువ్వు అని, పువ్వారుతీ(గ, పువ్వారుటో,డీ అన్న మాటలు చూపించారు సూ. ని. వారు.

పూవువలె కోమలమైన దేహం కలిగిన దానవైైనా, భీమ్మడిని( = భయంకరుడివి) కన్నావు. కాబట్టి “పీ సరి ఎవరు న్నార'వి చమత్కా-రము,

102 విజయవిలావము అ.!. లేదా, సరియెవ్వారు అనదగిన ఖీమ్మ గాంచినావు ఆని అన్వయించినప్పుడు *పువ్వారు బోడివై సరియెవ్వారను భీముగాంచి' అన్న పాఠం అంగీకరించాలి. రజా వాజ్ట్‌ భీష్మగాంచి యింపొందితివి - గంగ శంతనుడి భార్యగా కనిన ఏడుగురు వసువులను పుట్టగానే *తొలీ ఒడంబడిక ప్రకారం" వీటిలో విడిచిపెటి వేస్తూ ఉండేది. అంకేగొని పుఠ (పేమతో అల్లారుముద్దుగా కన్నకుమారుని పెంచి పెద్దదేయడములో ఉన్న ఆనందాన్ని అనుభ వించలేక పోయింది. ఆ కొరత తీర్చుకోడావికే భీష్ముడిని గంగపాలు చేయకుండా ఆ ఆనం దావ్ని (ఇంపును) పొందింది అనిభావనము. వొకొంళతరము ; పువ్వారుంబోడీ నీనరి యెవ్య్వారన ఖీష్ము... అజా తీరుపతివారు. అలంకారము ? పరికరము. నకల శుఖమ్ము లిమ్మనుచు సన్నుళు లీగతి+ జేయ నా (నవం తిక దయం దెల్బ బంచిన గతిం జనుదెంచె నుదంచ దూర్మికొ నికర విలోల భేల చళినీ కలగాన లనత్‌ (ప్రఫుల్ల హ ల్లక నుఖడోలికా విహృతి లాలస బాలనమీర మయ్యెడకా. శే? బంధుత్వం తెలియజేన, నన్ను పోషించడం పీకు ధర్మమనిచెన్సి, అ పోషించడం ఏలాగంసే నళల శుభాలూ ఇవ్వవలనిందవి వివరించాడు. అర్థము ఫ్‌ సకల శుభమ్ములు జ అన్ని విధములైన శుభములను, ఇమ్ము అనుచుకా, ఈ గతి౯ ౬ ఈ విధముగా, సన్నుతుల్‌ చేయజా ౬ (ఆర్జునుడు) స్తోతములుచేయగా, ఆ (ప్రవంతిక = ఆ గంగానది, దయళా తెల్చకా జ తనకు అర్జునుని యందుగల దయను తెల్పుట కొరకు, వంచిన గతికా ఇ వంపించినదా అన్నట్లు, అయ్యెడకా 2 ఆ సమయమున, ఉదంచ +ంవాలసమీ రము.__.ఉదంచత్‌ జ మిక్కిలి మెరయుచున్న, ఊర్మికొ ఇ తరంగముల, వికర ఆ సమూహ మందు, విలోల జ ఎక్కువగా కదలుచు, ఖేలర్‌ ఇ అడుకొనుచున్న, అనీ = అడుతుమ్మెదల యొక్క, కలగాన = మనోహరమైన పాటలచేత, లసత్‌ = ప్రకాశించుచున్న, ప్రపుల్ల = బాగుగా వికసించిన, హల్లక అ ఎర్రతామర లనే, నుఖడోలికొ ఆ హాయిగా ఉండే మెత్తని ఉయెక్టల

వృదయోల్లానము ఆం! 19 లందలి, విహృతి = విహారమునందు, లాలస = అన క్తిగల, బాల నమీరము = పిల్లవాయువు, చనుదెంచెన్‌ = వచ్చెను. తౌత గర్‌ లము శ్‌

అన్ని శుభాలూ ఇచ్చి నన్ను కాపొడవలసిందవి అర్హునుడు 'ప్రార్తించగా, గంగానది తన వాత్సల్యం తెలియజేయడానికి సంసించిందా అన్నట్లు పిల్లవాయువు వీచిందని భావము. ఈ పిల్ల వాయువు కదులుతూఉండే ఎ(రతామర ఉయ్యెలలో తుమ్మెదల పాటలు వింటూ ఆడుకుంటూ ఉండేదని వరన.

ణి

ఎవొలేవము :

అది వాల సమీరము __వాయువుపిల్ల , కౌబిట్టి బాలకులకు కావలసిన పరికరాలన్నీ కవి సమకూర్చినాడు,

బాగా వికసించిన ఎ(రతామర మెత్తని ఊయెల, ఆ ఉయ్యెలను తరంగములు ఊపు తున్నాయి, అడుకుంటూన్న తుమ్మెద కాంతలు లాలిపాటలు పాడుతున్నారు. ఈ సమీరబాలకుడు లాలిపొటల విద్రమత్తులో మందముగా వస్తున్నాడని కవి హృదయము.

తరగలు ఊపుతుండడంవల్ల శ్రైత్యము, ఎర శామరలలో ఉండడంవల్ల సౌరభము, లాలిపాటలవల్ల మాంద్యము, అన్న మూడు ప్రధానలక్షణములను ఈ పిల్లవాయువులు కలిగీ ఉన్నాయని అభిపా9యము.

“వాల సమీరము” చేత గంగ తన దయను అర్జునుడికి శెలియ చేయడము ఎందుకు 9

గంగకు అర్జునుడు మునిమనుమడు; గంగ దృష్టివి చిరుతవాడే. కాబట్టీ చిరుత (బాల) నమీరమునే సంపించిందని చమక్కారము.

పద్యము నడక ఊయెల ఊగినళ్లు ఉ౦ండడం మరొక అందము.

అలలు పైకి లేచినసస్పుడు సూర్యకాంతివల్ల తక్కు మనడం సహజము. కాబట్టి ఉదంచత్‌ _ మిక్కిలి మెరయుచున్న అని కవి అన్నాడు.

హల్లకం అంపే ఎ్యరకలువ అని వ్యాఖ్యాత లన్నారు. కొని, నమయము పగలు. కామరలలో మంచి తుమ్మెదలు ఎగురుతుంటాయి. కాబట్టి కలువ అనడం భావ్యంకౌదు. ఎ[ర్రతామర అనడం న్యాయము. అలంకారము ;

ఉర్పేడం నమాపోక్తి, రూసకము,

(13)

194 విజయవిలానము అ.!, చనుదెంచిన, హాఃయన్తియ జ్జన నాయకు. డలరుచుకా వికారదు( గనీ, యీ యనుకూల మారు తాగతి, గను(గొన నామోద సూచకం బైనదిగా. కే18 అర్థము ; చమదెంచినన్‌' జ అరీతిగా పీ న్లివాయువు రాగా, అ జననాయకు(డు = ఆరాజు-ఆర్జునుడు, వో: అవి ఆలరుచుకా ఆ హాయి అవి సంతోషము పొందుకూ. విశారదున్‌, కవిజచూచి, ఈ, అసు. ..గతి౯_._.ఆనుకూల జ అనుకూలముగా వీచుతున్నటి, మారుత = గాలియొక్క, ఆగళతలీకా ఆ రాకను, కను(గొనళా అ చూడగా, ఆమోద సూచకంబుజు (మన (ప్రార్టనకు) సమ్మతిని తెలియజేసే, సూచన, ఐనదిగా ఇ ఐసదికదా = మసకోర్కెను గంగ అంగీకరించినట్లు శేటపడుతున్నదికదా. (అనుకూలముగా వీస్తున్న గాలి కాబట్టి ఆమోదసూచకము అని భావము) తొత్సర్యము ? అనుకూలంగా వీచిన గాలికి అర్జునుడు సంతోషించి, విశారదా, ఈ గాలివల్ల గంగానది మన ప్రార్ధనను అంగీకరించినట్టు తేటపడుతున్నదికదా అన్నాడు, థి న! వేషము ; హో । అనడం ఆ గాలివల్ల కలిగిన సొభ్యావికీ, గంగ ఆమోదము కెలిసినందుకూ అని భావించాలి. ఈ ఆమోదములో నరిముళమూ అంగికారమూ రెండూ ఉన్నాయిం ఇంఠేకొదు. అనుకూల ___ కూలమును (గట్టును) అనుసరించిన, అవగా, ఏటి గట్టులను ఒరవికొవి వన్తున్న, మారు తాగతికా= గాలిరాకవల్ల, కమ(గొనన్‌ అ కన్నులయొక్క కొనలయందు _ కటాక్షములయందు _ కానవచ్చే, ఆమోదసూచకంణు ఆ నమ్మతిని తెలుపునట్టిది ఆవి గూడా విశేషార్ధము కవి ఊహించాడు. "పెద్దలు ఈను ఆమోదమును (సమ్మతిని) (కేగంటితో (క్క చూపులతో తెలియచేయడం నహజముగదా. గాలి గట్టులను ఒరసికొవి, (వక్క వాటుగా వస్తుండడము చేత _ (కేగన్నుల సూచన అవి చమక్కారము. గాలి అనుకూలంగా ఉండడం కుభశకునంగా గూడ భావిస్తారు. అదే ఉలూచి కథ.. అలంకారము : శేష. ణా

పృాదయోల్లావనము ఆ-1. 195 తలనీ గంగాతీర్ణము చిలికినవాం డీశ్వరుండు; చేరెండు లో గో గలిగినం దరంగల దేలం గలిగిన. దన్మహిమ లెన్నంగాం దర మగునే* క్షం ఈ వద్యములో అడ్డనుడు విశారదుడికి గంగా మాహాత్మ్యము చెప్పుతున్నాడు. ఠర్జీ ము: ఈ గంగాతీర్థము = ఈ గంగాజలమును (పవిత్రతను తెల్పడావికి తీర్హము అన్నాడు), తలళా = శీరస్సుమీద, చిలికినవాడు జ చల్లకొన్నవాడు (చిలికినంత మాత్రాన), ఈశ్వరుండు ఆ ఈశ్వరుడితో సమానుడొతాడు (గంగ సీశ్వరుడు తలపై నుంచుకోవడం (ప్రసిద్ధమే), చేరెండు ఆ లేరెడు జలమును, లోకా ఇ లోపలికి, కోజా గలిగినకా అ పుచ్చుకొన అనగా (శ్రాగ కలిగినా, (లేక), తరంగలళా ఇ (ఆ గంగానది అలలయందు, తేలజా కలిగినకా అ స్నానముచేయ గలిగినా, తత్‌ మహిమలు = అతని (సభావములు, ఎన్న(గాకా = ఊపించగా, తరము ఆగునే న! శక్యమా ళి తొత్సర్యము : తలపై కొంచెము నీరు చిలికినంతమా[కాన ఈశ్వరునంతటివాడు అవుతుండగా. చేరెడు వీరు త్రాగినా, ఆ సీటిలో స్నానము చేసినా ఎంత గొప్ప ఫలము పొందునో అని భావము, టికేవము : ఈళ్వరుడు తన ఈలపై న గంగను చఛిలికికొన్నవాడు. ఈ పురాణపనిద్ధ విషయమును చెప్పుతూ గంగా జలమును తలపై ఛిలికికొన్న ప్రతివాడూ ఈశ్వరునితో సమాను డవుకాడని కవీ చమత్కరిందాడు. అలంకారము : ఆర్హాన శ్రి, వక్రోక్తి. ఉ =తి అతో “'మునుకలు గంగానదిలో నొనరించుటకన్న భాగ్య మున్నదె?” యనుచుళ మునుకలుగంగా దిగి, పరి జనములు శైలా గొనంగ ష్టైనోన్ములఖు డై, 120

కె96 విజయవిలానము అఆ_|, అర్జము న్‌ గంగానదిలోళఖా, మునుకలు = స్నానములు, - ఒనరించుటకన్న కా = చేయటకంపే, భాగ్యమున్న దె ఆ అదృష్టముకలదా? అనుచుకా ఆ అని విశారదువితో చెప్పుతూ, సరిజనములు అనుచరులు, కై లాగు = చేయూతను, ఒనంగకా అ ఇస్తుండగా, మునుకలుగంగా జ అందరీకంపె ముందుగా, దిగి ఆ నదిలోదిగి, స్నాన ఉన్ముఖు(దై = స్నానము చేయుటకు సిద్ధపడినవారై __ తరువాతి పద్యముతో అన్వయము. మరొక విధము : మును కలుగంగాన్‌ జ తనముందు కొందరు (లోతూ రాజ్యా వగైరాలు తెల్పడావికి) ఉండగా, కాను దిగి, పరిజనములు, క్రై లాగొనంగ = చేయూత వివ్వగా, ప్నానోన్ముఖరై __ ఈ అర్థము చెప్పినప్పుడు ఆర్జునుడిముందు ఒకరిద్దరు దిగి నడుస్తుంటారు; తనతో ఒక రిద్దరు "సేవకులు చేయూత విస్తుంటారు. (వభువు విషయం తీసుకున్న త్‌ద్ద దీనిలో కనబడుతుంది. వొఠాంతరము ; మునుకలు గంగానదిలో నొవరించుటకన్న భాగ్యమున్నదె? యనుచుకా మును కలుగంగా నది. బరి జనములు కైలా గొనంగ స్నానోన్ముఖు.2ై == తీరువతివారూ, నోరివారూ. అప్పుడు గంగానదితో స్నానము చేయటకన్న భాగ్యమున్నదా అనుచు, మునకలు గంగాకా ఆది ఆ అభాగ్యము, మును మొట్టమొదట, కలుగంగాకా జ కలుగునట్లు, పరిజన ములు క్రైలా గొనంగ స్నానోమ్మభఖుడై అవి అన్వయించుకోవాలి. ఈ పాఠములో యమకావికి మరిరెండు అక్షరాలు జత కలుస్తాయి. అలంకారము : యమకము. తమి నిగుడ గుడా కేకుం డమరనదీ విమలవారి నాడుచునుండళా యమునానది. గూడిన తో యమునా నది తనరెంద త్కచామేచకమై, కేని1

హృదయోల్లానము అఎ1. 1 గుడా అనగా చూపుడు(వేలికొనా, బొటన వేలికొనా శలివినప్పుకు ఏర్పడే వలయము, తలవెంటటు కలను పెట్టీ చూచినప్పుడు ఆ వలయమునిండా ఉన్నంత దట్టమైన బుట్ట కలవాడు “గృడ్లాకేళుడు”.__ ఇక్కడ అర్డనుడు. అర్థము శి తఈమి నిగుడ॥ జ ఆసకి, అతిశయించినట్లు, గుడాకేశుండు జ అరునుడు, అమరనదీ = అటి న. జ దేవనదియైన గంగయందలి, విమల వారికా జ నిర్మలమైన నీటిలో, ఆడుచున్‌ ఉండకా ఇ ప్నానమాడుచుండగా, తత్‌ కచ అమేచకమై___తత్‌ ఆ ఆతనియొక్క, కచ జ తలవెంట్రుకల చేత, ఆమేచక మై ౨ అంతటను నలుపు వర్ణము కలిగినదై (మిక్కిలి నల్లగామండి). అది ఆ ఆ విర్మలోదకము, యమునానదిన్‌ = యమునానదితో, కూడిన జా కలిసిన, తోయమునాన్‌ ఇ జలనూ ఆమనట్లు, తనరెళా అ ఒసప్పెను. తొల న్రర్భాయు థ్‌ నిర్మలమైన గంగానదిలో అర్జునుడు స్నానము చేస్తుండగా, ఆళవి తలవెం[డ్రుకల వల్ల ఆ నీరు యమునాది వీరులాగా నల్లగా కనిపించిందని భావము. విలేనము : యమునానది పీరు నల్లగా ఉండుననీ, గంగాజలము తెల్లగా ఉండునసీ (వ్రపిద్ధి. తెల్లగా ఉండే గంగాజలము ఆర్హునువి గుడా కేశాలవల్ల మిక్కిలి నల్లగా కన్సడుతూ, నల్లవి సీరుగల యమునానదిని గూడిన వీరా అన్న భ్రాంతి కలిగింది. తోయము అ నీరు, విధము. ఇంకొ.....నది ఇ ఆ గంగానది, యమునానదికొ జ యమునానదితో, కూడీన ౫ కలిసిన, శోయమునాజా = విధముగా, తవరెళ్‌ ఇ ఒప్పెను అని కూడ అర్థాంతరముంది, వ్యాఖ్యాతలు 'గుడాకేశు(డు' అన్న మాటకు “*గుడాక = ఆలస్యమునకు, ఈళుడు = వ్రళువు.__ఆలస్యము లేవివాడు అనగా. అర్జనుడు” అని అర్థము చెప్పారు. ఈ అర్థం ఎంత నరియైనరై నా, ఈ పద్యములో ఆది సరిపడదు. క్‌ు మొనా దీవిలో ప్రధాన విషయము ఆర్హునుని తలవెంటటుకలు. వాటి నమృద్ధివల్ల తెల్లనైన గంగాజలము యమునానది గూడిన దానిలాగా నల్లబడి కనపడుతుంది, “తత్‌ కచామేచక మై" అవి అందుకే అన్నాడు కవి. గుడాకేశ __ ఈ శబ్దంలో (ప్రస్ఫుటంగా కేశ (తలవెంట్రుకలు అన్న మాట (ప్రత్యశంగా కనవిడుతూ ఉంది. చేమకూర వేంకటకవి, పద్యములలోని కల్పనలకు అనుగుణమై అందాన్నిచ్చే పదాలనే పాలిప్రాయంగా ప్రయోగించి “వాజ్నియమరూఢి నీయంత వాడికేడి”. అన్న (ప్రథ్యాతి

108 విజయవిలానము అ_|, నార్జించిన వాడు. కొబిట్టీ ఈ పద్యంలో “ఆలస్యమునకు (ప్రభువు అన్న అర్జములో గుడాశేళ శద్దిం ఉపయోగించి ఉండడనడం విస్సందేహము. తర్జని అంగుష్ట్మాగ సంయోగ వలయానికి సరిపడినంత దట్టమైన తలవెంట్రుకలు ఉండడం శ్తీలలో గూడా చాల అరుదని వేరే చెప్ప వక్కరలేదు. పై పద్యములో తాను సూచించిన స్నానాన క్తివే ఆధారముగా చేసుకొని ఈ పద్యము “ఠమివిగుడజా”' అవి ఆరంభించాడు. వొఠాంతరము : 4==అమరో ధునీ విమల వారి...... = వేంకట కృష్ణమాచారిగారు. అలంఠారము : తద్దుణము, ాంతిమంళము, యమకము. దానము లెన్నియే నచటీ ౩ర్థిక భూసుర నంఘమెల్ల డెం దాన ముదమ్ముచెంద(గ నొనర్చి, దృఢవతచర్య నిత్యముం దానము చేయుచుకా, హరికథా శ్రవణం టొనరించుచుండె నం దా నముచి ద్విష త్తనయుం డాశిత కల్పమహీరుహం బనన్‌. శేనిని అర్థము వ అందు = ఆ గంగాతీరమందు, ఆ నముచి ద్విషర్‌ తనయు(డు = నముచి అన్న రాక్షనువి విరోధి (అనగా జయించినవాడు ఆగు ఇంద్రుని కుమారుడు _ అర్జునుడు, ఆశ్రిత = ఆశ్ర యించుకొని ఉన్న వారలకు, కల్పమహీరుహంబు అనన్‌ = కోరిన కోర్కెలనిచ్చే కల్పవృక్షము వంటి వాడని అనుకొన్నట్లు, అచటి. తైర్థిక భూసుర సంఘము ఎల్లన్‌ ఆ తీర్థయాతకు వచ్చిన వారి యొక్క (టబొహ్మణుల యొక్క నమూహ మంతా, డెందానకా = మనన్సునందు, ముదంబు చెంద(గన్‌ = నంతోషముపొందునట్లు, ఎన్నియేజా దానములు ఆ అనేకమైన దానము లను, ఒనర్చి ఇ చేసి, దృఢ(వతచర్యకా ఇ సడలని (వ్రతవిష్టతో, విత్యముళా = (ప్రతిదినమును, కానము చేయుచుకా == (పుణ్యతీర్థ ) స్నానములుచేస్తూ, హరికథా శవణంబున్‌ ఒనరించుచు = విస్ణుకథలను వింటూ, ఉండెన్‌. తొత్సృర్యము శి ఆ్రికులకు కల్చనృక్షములాగా యాతివలకు అనేక వీధాలయిన దానాలు చేస్తూ, వత చర్య సడలవీయక, నిత్యమూ తీర్చస్నావాలూ, విష్టకభల ్రవణమూ చేస్తూ అర్జునుడు గంగా తేరమున ఉండెనని భవము.

హృాదయోల్లానము అ. 10 వోవము : వద్యములో డ్వి'ప్రాసమునూ, నాలుగు 'దానములునూ చూడదగినది. కల్చమహీరుహము ఇంద్రుని సొత్తు. దానివలె కోరిన కోర్కెలు ఇస్తున్నవాడు కాబటి అర్జుమడివి ఈ పద్యంలో ఇందద్రుని కుమారుడు అన్న అఆర్ధమిచ్చే "నముచి! ద్విషత్‌ శనయుడు అవి పాల్మిప్రాయంగా కవి ప్రయోగించాడు. ఇందుడి నంబంధమువల్ల అర్జునుడు కల్చవృక్షము వంటి వాడయాడని చమత్కారము. అలంకారము : ఉ (కేక, యమకము, ఉలూచికథ భోగవతినుండి యెప్పుడు భాగీరథి కడరు వచ్చి భాసిలు ము న్నే నాగకుమారిక య య్యెల నాగ యులూచి తమి నొక్కనాం డట జెంతన్‌, కేనితి అర్థము వి ఏ నాగకుమారిక జ ఏ సర్పరన్యక; భోగవతిమండి = భోగపతి అన్న నాగలోక రాజధాని మంచి, మున్ను = ఇంతకుముందు, ఎన్సుడుకా = నిత్యను___తరుచుగా. భాగీరథి కడకుకా ఇ గంగానది ఒడ్డునకు, వచ్చి, భాసిలున్‌ ఇ ఆనందిన్తుండేదో. ఆ ఎలనాగ ఉలూచి జ ఉలూచిఅనే అ రే(ట్రాయపు చిన్నది, తమిన్‌ ఇ చీకటిలో-చీకటి ఉంటుండగనే _ వేకువజామున అన్నమాట, ఒక్క_వా(డు ఇ (ఆర్జునుడు గంగాతీశాన విడిసియున్న రోజులలో) ఒక రోజున, అటక ౫ ఆ గంగాతీరమున, చెంతన్‌ 2 ఒక వైపున = ఒక ప్రక్కను -.. పై వద్యముతో అన్వయము.

1. నముచి; దేవదానవ యుద్దములో ఇంటదుడు నముచి అన్న అసురుడివి వ్యశజాయురంతో కొడతాడు. నముచికి ఏమీ వాధ కలుగదు. అనవ్పుడు ఆకాళవాణి “ఈ నముచి తడినినదాని వల్లి గానీ, ఉండినదాని వల్లి గాని దావులేకుంగా ఉండెలాగ వరము సంపాదించాడు" అని చెన్సుతుంది. అది నివి ఇంయడుడు ఫేనము (నురుగు తో కొట్టి వాడిని చంపాడేవి పురాణ కఠ.

జం విజయవిలానము ఆం1. తాళ్ళర్యాము

నాగలోక రాజధాని భోగనతీ నగరంనుంచి తరుభుగా గంగా తీరావికి వస్తూఉండే ఉలూచి అన్న నాగకన్యక ఆ నాడు తెల్లవారు జామున ఆ గంగానది ఒడ్డున ఒక పక్శను.. .తరువాతి పద్యంతో అన్వయము. ఎకోవము :

ఈ ఉలూచీఘట్టములో కవి చాలా (శమా (కద్ధా తీనుకొని రచవసాగించాడు. స్థలాన్ని గురించిన వివరాలూ, కాలము ఎలాగ గడిచిందో ఆ వివరాలూ, మనసు ఏ విధంగా మారుతూ వచ్చిందో ఆ విన రాలూ పాఠకులకు వాచాగా చెప్పకుండానే చాల చమత్కారంగా అందిచ్చాడు.. అందుకే ఈ ఘట్టాన్ని తద్దగా చదవాలని మవవి.

ఉలూచి నాగకన్యక. ఆయినా ఎప్పుడూ _ చాల తరుళుగా గంగా తీరావికి వస్తూ ఉండేది, ఆలా రొవడావికి (ప్రత్యేకమయిన కోరిక గావి, ఉద్దేశం గాని లేదవీ, షికొరుకోనమే వస్తూండే దనీ మనము భావించాలి. తమిళా ఇ కోరికతో అని చెప్పడానికి ఎవ్వరికీ ఆభ్యంతరం లేదు. కొవి ఆ కోరిక ఏమిటో ఇక్కాడ గాని, ఇక మీదట గాని కవి చూపలేదు. అందుచేత "తమిజ” అన్నది ఆర్ధ గౌరవంలేని ఊత పదమవుతుంది. దానివి మవ మంగీకరించలేము, కాబట్టి తమిన్‌ ఆంశే చీకటి ఉంటూ ఉండగనే _. వేకువజామున అవి అర్హం చెప్పుకున్నాము, తమి అంే చీకటి అని గూడా అర్థముంది. ఆయినా ఆ ఆర్హం ఇక్కడ చెప్పడావికి చాలినంత ఆధార ముండాలి కదా? చూడండి ; దీని తరువాతి పద్యములో 'పామరవైక వైకతము' = దుంచుతో బాగా తడినిన ఇసుక తిన్నెను కవి చూపించాడు. ఇంకా ఎండ ఎక్కలేదన్న మాట. దీవికితోడు, భారతములో నన్నయభట్టు గూడ ఈ సన్నివేశము “ఒక్క-నాడు ప్రభాతంది విధిపూర్వకంబుగి,..”. (ఆది. 8.127) జరిగినట్టు చెప్పాడు. ప్రభాత౦వి జ (వ్రభాతమునందే అవి విశ్సృయం. ఈ '“తమి* కలాన్ని తెలియజేసినక్లు, నాలుగో చరణం చివరనున్న 'చెంతకా” అన్నది సలావ్ని తెలియజేస్తుంది. ఇ "వన ఛెంతళా అ సమీపమున అని చెప్పుతే కాదనే వారుండరు. కాని ఇక్కడ "నమీసమున' అని ఆర్ధం చెప్పి, దీని తరువాత పద్యంలోని *దవులనే చూచి' అన్నమాటలతో నమన్వ యించడం కష్టమవుతుంది. ఆ 'దవులనే చూచ అన్న మాటలు చాల అర్హగౌరవంతో కవి ప్రయోగించాడు. కాబట్టి ఈ అర్జావికే (ప్రాధాన్యమివ్వాలి; నమీపమని చెప్పకూడడు.

సహృదయోల్లానము ఆఎ!. 201 అందుచేత చెంతన్‌ = ఒక పక్కను, ఒక వైపున అని అర్ధం చెప్పుకున్నాము. ఈ అర్థాన్ని సమర్థించడావికి 135 వి సద్యములో “మనమున( బెనం గొనంగం జేరి మాయాన్వితదై అని కవి ఉలూచి మాయాన్విత మై దగ్గరకు వెళ్లిందని చెప్పాడు. అది విశాలమైన ఇసుక బయలు, అర్జునుడు యాత్రికులతోనూ, (వ్రాహ్మణులతోనూ, వరివారంతోనూ మజిలీ చేసి ఉన్నారు. కౌబట్టి ఉలూచి మొదట ఆ గుంపు దగ్గరకు పోవడానికి వెనుక తీస్తుంది. తరువాతి అతడిని దగ్గరగా చూడాలన్న ఉద్దేశం కలిగినవ్వుడు "మాయా వ్వితయై' చేరుతుంది. క. ఉలూచి ఆర్జునుడిని చూడడము వేకువజామున అనీ, 2. దూరమునుంచే మొదట చూచిందవీ మన మీరెండు ఏషయాలూ జ్ఞాపక ముంచుకోవాలి, హిమ ర'సైళ సెకతమునందు విహరించు కైరవేషు సషు, ఘన నిభాంగు, నెనరు దవుల ఉవులనే చూచి ,క్రీడిగా నెట్‌(గి, యౌర ।: యౌర గేందు వదన, కేనిక్షీ ఉలూచి తొలిచూప్తనూ, దాని పర్యవసానాన్నీ ఈ (కింది నద్యాలలో కవి వర్షి నున్నాడు. అర్థము శ హ్‌మరన ఏక జమంచు నీరు [పధావముగా ఉన్న___మంచు తడి బాగుగా ఉన్న వై కతమునందు = ఇసుక బయలుమీచ, విహరించు = ఇటునటు తిరుగుచుండిన, కైరవ ఇవు వేషుకా.__కై రవ ఎ తల్లికి బునిను, ఇవు = బాణముగాగల మన్మథునియొక్క-, వేషుకాజ రూపవుకల వానివి, ఘన విల అంగున్‌ - ఘన = మేఘముతో, నిభజ సమానమైన (నల్ల నైన), అంగున్‌ = శరీరముగల వానిని (అర్జ్హునుడివ), దవులనే జ దూరమునుంచియే. చూచి, నెనళు ఇవలపు - (పేమ. తివులన్‌.__తగులవ్‌ = తనకు కలిగిన కారణముచేత, క్రీడ గౌన్‌ ఇ ఇతడే అర్దనుడవి, బౌర। = ఎంత ఆశ్చర్యము । జొరగ ఇందువడన__బొరగ = ఉరగ (సర్చ్ర సందింధమైన, ఇంచువదిన అ చంద్రముఖి (ఉలూచి, ఎజీ(గి జ గుర్తించి, . ఈరువాతి పద్యముతో అన్వయము. తొత్భర్టుము శ మంచుతో తడిపి ఉన్న గంగాతీరమున పచారుచేన్తూ ఉండిన మన్మథాకారుడిని దూరం మంచి చూచి, అతనియందు తన మననులో (పేమ కలి మవో ద్పుత, దతీయశ 6గం కొల్య్య స్భీతంగా ఉలూచి గ్పుర్డించిం..... సుిరాంలాాలాలా ఖా / ర | టి? రజో 1

2 విజయవిలాసము ౪.1, బలోవము : ఉలూచి ఇంతకు పూర్వము అర్హునుడిని చూచి ఉండలేదు. ఆయినా ఇతడే అర్హునడవి గుర్తించింది. దీనికి కారణం అతడియందు తనకు నెనరు కలగడమే. ఇక్కడ నెనరు అంటే కొంచెము అభిప్రాయ భేదము కనబడుతుంది. వేదమువారూ, బులుసువారూ “నెసరు దవులన్‌ జ స్నేహభావము తగులుకొనునట్లుగా” అవి అర్ధం చేప్పారు, ఆ నెనరు కేవలము స్నేహభావమే అయితే దానివల్ల అర్జునుడవి గుర్తించడావికి ఆవకొళ ముంటుందా ? ఎలాగు? “నెనరు = (స్రీపరుషుల) వలపు, మోహము" అని సూర్యరాయ విఘంటుపు వారు ఆర్హముచెప్పి, దానిప్రయోగానికి విజయవిలాసములోవి ఈ సద్యాన్నే చూపించారు. కొబట్టి నెనరు ఖ అంపే వలపు, (పేమ అని చెప్పడమే సమంజసము. అమె హృదయము ఇంతకు పూర్వమే, దొ9పదీ స్వయంవర విషయము నాగులు చెవ్పగా వివినందునల్ల, అర్జునుడికి ఆర్బితమయి ఉంది. ఈ మాట దీని తరువాతి పద్యములలో తేది పడుతుంది. ఆర్జునార్చితమయిన తన మనసును అకర్షించివ వ్యక్తి అర్జునుడు కాక మరొక్క-డు కాణాలడని ఉలూచి విశ్చయించింది, శాకుంతలములో దుష్యంతుడు ఈ లాంటి 'హృదయ (పవృ త్రి నే అధారంగా చేసుకొవి రుషి ఆ్మశమములో ఉన్నప్పటికీ శకుంతల కాపసాంగనకాదు అవి నిశ్చయించాడు కదా 1 ఆఅపూర్వమయిన విషయం కాబప్టే ఇక్కడ కవి 'బొర | బొరగేందువదన'” అని ఆశ్చర్యం ప్రకటించాడు. ఈ ఆర్ధ గౌరవం లేకుంటే ఈ బౌరా । కేవలం అన్నుప్రాసకోనం వేసుకున్న మాటగానే కనిపిస్తుంది. ఈ పద్యములో ఉలూచి _పేమలో ఉన్న ఆధిక్యాన్ని కవి నిరూపించాడు అద్దనుడు నల్లనివాడూ అంద మైనవాడూ అవి రెండోచరణ భావము. అలంతొరోతు ; కొన్యలింగ, చక్కఒవి ఛేకానుపా౦ిసము. మును దౌపదీ న్వయంవర మున కే(గిన కొమరూవ భోగుల వలనకా వినియున్న కఠన( దమకము మనమున బెనంగొనంగం జేరి మాయాన్వితయై, క్షే2ిర్‌

హృాదయోల్లానము అ-1. కి అర్థము ;

మును = ఇంతకు పూర్యము, దౌంివదీ న్వయంవరమున 'కే(గిన, కొమరూన = ఇష్టమైన ఆకారమును ధరించగల. భోగులవలనన్‌ ఇ నాగులవలన, వినియున్న కతనన్‌ = వినియుండిన కొరణముచేత, తనమకము ఇ మోహము, మనమునన్‌ ఇ మనస్సునందు. 'పెన(గొన(గన్‌ ౯ పెనవేసుకొవగా__. అతిశయించగా. మాయావ్వితయై = మాయతోకూడినదై , చేరి = (ఎవ్వరికీ క నదిడకుండా) అర్జునునకు దగ్గరగా పోయి... తరువాతి సద్యముతో అన్వయను. తొత్సర్యము :

కామరూపాలతో దొ9ంపదీవివాహము చూడడానికి వెళ్ళిన నాగులవలన ఇంతకు పూర్వము విని ఉండిన కారణంచేత, తన మనసులో అర్జునుడి యందుగల మోహము ఆతిశయించింది, ఉలూచి తస మాయవల్ల ఇతరులకు కవిసించకుండా అర్జునుడి దగ్గరగా పోయి... బోేనము :

డొళ్సిపదీ స్వయంవరానికి వెళ్ళినప్పుడు నాగులు నర్పాకారంలో కొక, దూనవ రూపాలలో వెళ్లరవీ, అలా వెళ్ళడానికి వారికున్న కామరూస శక్తిని ఉపయోగిందారవీ భావను.

ఇప్పుడు భారతవర్షములో ఉన్న అస్సాం పాఠింకావికి కామరూపదేళశనున్న పేరుంది. అంతేకొక, అక్కడ ఇప్పుడు గూడా నాగజాతివా రున్నారు. ఈ అభిపాయముగూడా మనకవికి ఉండవచ్చును. కొమరూపభోగులు జు కామరూపదేశంలోవి నాగులు అని వి 'శేషార్ధము (గ్రహించ వలసుంటుంది.

కామరూప ఖొగులు _ కొను జ మన్మథుని యొక్క. రూవ ఆ రూనముగల, లోగులు ఆ వాగులు (సుందరులై న నాగకుమారులుు అని గూడా ఆర్థం చెప్పవచ్చును. అట్టివారు పొగడడం వల్ల అర్జునుడు వారిక ౦పీ ఎక్కువ అందముగలవాడని, ఉలూచి భావించింది.

వీరుడూ అందగాడూ అయిన ఆ అర్జునుడినే నరించాలని ఇంఠకుముందే నిశ్చయించుకుంది.

ఉలూచికి మొదటనే నాగుల మాటలవల్ల అనురాగము అంకురించి ఉంది. ఈ ఘట్టములో (ఇప్పుడు పైపడ్యములో) ఆ మందరాకొరుని చూచింది; అమరాగము కలిగింది. చూచినందునల్ల కలిగిన అనురాగమున్ను, వివికిడివల్ల కలిగిన అనురాగమున్ను, రెండూ తీవలలాగా పెనుటు కున్నాయి. అందుచేతనే “మనమున వెన(గొన(గా” అవి పాథిప్రాయముగా కవి అన్నాడు.

దగ్గరగా ఉండి ఆర్జుమడివి తనవితీర చూడాలనే అభిలాష కలగడం నహజము. ఏలాగ పోగలదు ? అపరిచిత. కాబట్టి ఇతరులకు కనిపించకుండ “మాయాన్విళ యై” దగ్గరగాపోయింది అవి గ్రహించాలి.

204 వీజయవిలాసము అ..! గు ట్టసియాడ, గబ్బి చను గుట్టలపై బుల కాంకు రావళుల్‌ కెట్టువ గట్టం గోరికలు దేటలు వెట్టంగ, వేడుకల్‌ మది౯ దొట్టికొనంగ, నచ్చెరువు తొంగలి జెప్పల వీ;గనొత్తంగా(, బెట్టిన దండ దీయక విఫీత మృగేతణ సూచె నొతనిన్‌. 126 అర్జునుడిని వరించిన సంగతి ఇంతవరకు తాను బయట పెట్టలేము, తన ప్రేమను గుట్టుగానే ఉంచింది. ఈ రహస్యము ఇప్పుడు బయబవేయడమా, మానడమా అవి మనను ఊగులాడుతున్నది. అర ము; గుట్టు జ తన రహస్యము, అసియాడన్‌ = ముందువెనుక లాడుచుండగా. గబ్బి = పుష్టి గల, చసుగుట్టల పైన్‌ అ కొండలవంటి చనుల పైన, పులక అంకుర ఆవశుల్‌ జ పులకల మొలకల వరుసలు, తెట్టువ కట్టః = తెపైగా ఏర్పడుతుండగా, కోరికలు, తేటలు పెట్ట;గన్‌ = 'శేరుకొంటూ ఉండగా, వేడుకల్‌ ఇ వఏినోదములు___అనుభవాలు, మదికా ఇ మనస్సునందు, తొట్టికొనంగజా ఆ ఒకదాని వెనుక ఒకటి (ఆలలవలె) నెట్టుకొంటుండగా, అచ్చెరువు = ఆశ్చ ర్యము, తొంగలి జెస్పలన్‌ = వాలు రెప్పలను, వీ(గక్‌, ఒత్త(గాక్‌ = వెనుకకు నెట్టుచుండగా (కనుగ్రుడ్లుముందుకు పొడుచుకొని వచ్చినవా అన్నట్లు) విభీత మృగ ఈక్షణ == బెదిరినలేడి నంటి కన్నులుగల ఆ ఉలూచి, పెట్టిన దండ = ఎక్కడ ఉంచిన చేతిని ఆక్కడే ఉంచి, తీయక ఇ కదల్చకుండా (కొయ్యబారినట్లు), ఆతనికా చూచెన్‌ ఆ ఆ అర్జునుని చూచెను విలేవము ; అర్హునుని చూడకుండానే ఉలూచి ఏనాడో అతడిని సేమించింది. దూరంనుంచి అతడిని చూచిన తొలిచూపులోనే ఆమెమనసున చలనము కలిగింది. అతడే అర్జుమడవి విశ్చయించింది. ఆమె (పేమను ఇంతవరకు, ఎవ రేమనుకుంటారో అని, గుట్టుగానే ఉంచింది. ఇప్పుడా గుట్టును బయల్పరచడమా మానడమా అన్న సమన్య ఆమెకు కలిగింది. శాను అతడిని (పేమించినట్లుగా వెల్లడిస్తే అతడు ఆ మాట నమ్మునో నమ్మడో లేక, తన్సగా భావించునేమో ? బయటపెట్టకపోతే, మరల ఇటువంటి అవకాశం చిక్కుతుందా (లోకము గాని లోకము వాడు కద్రొ అని మనస్సు ముందు వెనుకలాడుతూఉంది. దీవినే కవి “ఆసియాడుట'ఆవి మాచించాడుం ఈ ఆందోళనలో రహవన్య (ప్రకటన తస్పకుండా చేయాలవి తామ అనుకొనినప్పుడు, ఆమెలోని ఉప్పర క్తము ఉదేకముచెంది, నరనరాలు 4 శ్తేజిత మవుతాయి. "అవును అదే మంచిది” అని ఆ అభిప్రాయాన్ని ఐలపరుస్తున్నట్లు శరీరములో రక్తము పరువులెళ్తుతుంది. దీవి ఫలితంగా _స్గనాది (న్రదేశములందు గగుర్పాటు కలుగుతుంది. తన ఊహాబలానికి ఈ రక్ష్య

హృదయోల్లానము ఆ-1. 205 విలము తోడయినందువల్ల రెట్టించిన బలముతో సందేహాలన్నీ తొలగిపోయి. ఆభిపాయాలు (కోరికలు తేటపడతాయి; అర్జునుడికి తన్నెరుకపరచుకోవడ మే కర్తవ్యము అని నృష్ట మవుతుంది.

ఇంకేముండి? అర్జునుడికి తన్ను తెలియపరచుకుంటుంది, అతడు తప్పక ఆంగీకరిస్తాడు, తర్వాత. ఇద్దరూ ఆనంద డోలికలలో ఊగుతూ, వేయివిధాల వినోదాలతోనూ, [క్రీడలతోనూ కొలక్షేపము చేస్తుంటారు, అని తాను అనుభళవించటోయే సౌథ్యాలు__ ఒకదానివి (తోసుకుంటూ ఇంకొ- టిగా కానవస్తాయి. దీనినే కవి 'వేడుకల్‌ మదిన్‌ దొట్టికొనంగ' అన్నాడు.

ఆహా 1 ఎంత ఆనందము । ఎంత వినోదము ।! ఇదంకా నాదే కదా? నీ ఆశ్చర్య ముతో గుడ్తప్పదెప్పి చూడడం నహజము, అప్పుడు రెప్పలను వెనుకకు నెట్టి, గుడ్లు ముందుకు వస్తున్నాయా అన్నట్లు కనబడతాయి. దీనినే *తొంగలి జెప్పల వీంగ నొత్తగా అన్నాడు మన కవి.

ఈ విధంగా ఊహల వల్ల కలిగిన ఆసందంతో కదలక మెదలక కొయ్యబారినట్టు చూన్తుండడావిని కవి “పెట్టిన దండ తీయక” అవి వర్ణించాడు.

ఆశ్చర్యమూ, ఆనందమూ ఆమె కన్నులలో కనదిడుతున్నాయి. కాబట్టీ ఉలూచిని ఈ పద్యములో కవి "విభీత మృగేక్షణ" అని సార్టకముగ పేర్కొన్నాడు.

ఈ మానసిక పరిణామాన్ని మన చేమకూర కవి క్రీ శ. 1800 (ప్రాంతములో వర్షించాడు. 1800 (ప్రాంతంలో ఎల్‌. జి. వెల్చు అన్న మహామేధావీ, రచయితా, తన “లన్‌ ఆండ్‌ లూయిషామ్‌” అన్న నవలలో ఈలాటి వర్షనే చేశాడు ; తర్కబలావికి రక్తఐలము లభించినప్పుడే కర్తవ్యం నిర్ణయించడం జరుగుతుందని చెప్పాడు. ఆ వర్మన :

(7౦౪451 01004 (00% ౪9 లం 90886609.)

కసం భీంళ2ైకీ.ం! కెంలింళల (10 00882010) 10036 001 60 ఫర తీరికే ఇ9తే 0ఆ16ట లా

౪63. పేలి ఇంళ!4ీ బం 0౪8 194 కశ పీలా తె 99కి 60 పీట. 10001982 0001కీ 8600 100.

086౪ గ0263868్రలకం9 ఇ2ః (20%, 118 0220026081 కంయ06 106048 ఇ1ీ భి)0థ3 96 ౯80౯9200. 2610034ఆ వీల కోలైకీల 9ల)టిం 206 2 ౫౮16౧రేం 072866 6%6 కేఃం2005 20066 సీం. కేం ఇంజ14 52 లు కేరి ఇంల!6 927 లట ఏ1 106 ఇంల!కీ తీం 2063198 606 ౧౯౦16 ౯0694 1013 ఇం9రేలలు! 0016 010762

ఇ₹70262 04౯ సం పీ26 0ం00 (0 $166 కంలో కలా $01000! ₹ాసీజ( 00016 సేం ఏళం సంలు భ19వ10డ్టి 200488...

జ6 విజయవిలాసము అఆ-1. అనువాదము ; “(అమెతో మాడ్డాడాలన్న సూచనను యౌవన రక్తము అంకించుకుంది.) ఇంతవరకు అనాంతరంగా కనదడిన బొనొవర్‌ ఒక్కూసారి నృురణకు వచ్చాడు, అ మృురణ అర విమువములో అంతరించిపోయింది. ఇంతేకాదు.___ అవును, తాను వయలు దేరాలి, అమెను చూడాలి, అమెో మాటలాడాలి, తన్ను ఏదీ అడ్డలేదు, ఈ నిశ్చయంతో అతని మనసంతా అల్సకల్లోలమయింది. ఆనదలచిన మాటలూ, చేయదలచినవనులూ మననులో విండిపోయాయి. స్ఫుటంగా లేనటువంటి వ్వన్నవినోదాలు, వేలసంఖ్యను, భావమంతా భర్తీ అయి పోయాయి. ఈలా గంటాను, ఆలాగుచెప్పుతాను, ఆవి ఊరక ఆతని మనను తవ అనురాగభావము చుట్టూ వలయాలు చుడుతూ వర్శిళమిస్తూ ఉంది. ఇన్నాన్ల ఆమెనో చెన్చకుండా ఉండడం ఎంత తెలివిమాలిన వనిః ఎందుకాలాగు చేశాను? ......* నిన్న మొన్నటి ఎచ్‌. జి, వెల్సు మహామేధావికీ, మున్నూటయాలై పంనత్సరాల నాటి చేమకూర కవికీ ఉన్నటువంటి భావసొదృళ్యము గుర్తించడం మనకు గర్వకారణం కొదా 1 ఇంత అమోఘమైన భానముతో చేమకూరకవి (వాసిన ఈ పద్యమును మన ను(పసిద్ద వ్యాఖ్యాతలు _ జూలూరువారూ. వేదమువారూ... ఏవిదంగా అర్థముచేసుకున్నారో తెలుసుకోవడం పాఠకులకు (శ్రేయస్కరము. జాలూరువారు ; “గుట్టసియాడ ._ గుట్టనగా మర్మస్తానము ఆది అసియాడ ననగా లోగా చలించగానుమ్న, గబ్బి చమగుబ్బలపై (ఆది వారీ పాఠము) జ చలించ నటువంటిన్నీ గుబ్బల కై నంటిన్నీ చన్నులమీద......” అవి (వ్రాశారు, వేదమువారు : “గుట్టు ఆ నుర్మస్తానము. అవీయాడకా ఇ చలింపంగా...... అవి వ్యాఖ్యానించారు. ఉలూచి మాయాన్వితయై చేరి చూడగానె, మన వ్యాఖ్యాతలు "పెద్ద గంతువేని “మర్మ వ్థానాన్ని" చలించినట్టు చేశారు. ఈ పద్యములో ఉన్న తక్కిన విషయాలను సవిమర్శంగా ఆవగాహన చేసుకొన్నట్టు కనబడదు; వాటిలో ఉన్న కార్యకొరణ సంబంధము వారికి గోచరించి వట్టులేదు. ఆసపహజమూ, ఆఅవనవ్యమూ, అనదగిన ఆరము చెప్పారనక తవ్పదు. ఇ మవోవండితులయిన వారు ఈలాంటి అన్న్వాయము చేయడానికి కారణము ఏమయి ఉంటుందవి ఆలౌచి షి, మనకు ఒక్క విషయము కవవిడుతుంది _ వారు గొన్స లాశణీకులు

హృదయోల్లానము ఆ-1, 207 కాబట్టి ఇటునంటి సందర్భాలలో కవులు వరి ంచే 1సాత్వీకభావాలను ఎన్నింటికి వీబంజే అన్నింటిని (ప్రకటించడమే వ్యాఖ్యాతల క_ర్రన్యమనుకొవి ఉంటారు. పులకొంకురాలు (గగుర్పాటు) ఉంది కాబట్టి 'రోమాంచము" అన్న సాత్వికభానమూ, "పెట్టిన దండదీయక (కొయ్యబారిసట్లు) విలిచింది కాబట్టి 'న్తంభము' అన్న సాత్విక భావమూ పద్యములో కనబడుతున్నాయి కొదిట్టి, వాటికి “కంపమును కూడ కలపసవచ్చునని ఆ గుట్టును న! కదిలించారనుకోవాలి. ఈ విషయములోనే ఇంల అన్యాయ మూపహించినవారు ఈ సద్యములోని ఇతర సౌగను లను గుర్తించలేక పోయారం టే ఆశ్చర్య మేముంటుంది. పద్యములోని తెట్టువ కట్టగమూ, తేటలు 'పెట్టడమూ, తొట్టికొనడమూ అన్నమాటల ఉపయోగంవల్ల వారి కంటికి నీరు కనిపించి ఉండదనే అనాలి. ఈ సద్యములో చూపించిన చక్కని నూనసిక పరిణామాల వర్శ నతోగూడా మన కవి తృ ప్రచెందలేదు. మరికొంత చమక్కారాన్నీ అందాన్నీ దీవితో జతపరిచాడు,. గాలివీచినప్పుడు చెరువులోగావి, గుంటలోగాని ఉన్ననీటిలో కొంత కదలిక కలుగుతుంది. అప్పుడు ఆవీటిమీద తేలహతఉన్న గడ్డీగాదరా, ఆకూ అలమూ, అంకా పోయిపోయి చెరువులో ఉన్న ఏ కొయ్యచుట్లో, ఏ రాతిచుట్టో__ఏడీ లేకపోతే గట్టుదగ్గకో తెశ్రైకట్టి ఉంటుంది. అప్పుడు దావిలోని వీరు తేటగా కనిపిస్తుంది. ఆ తేటవీటిలో ఆలయ ఒకదానిని ఒకటి తోసు కంటూ నృష్తంగా కవిపిసాయి. టు ప! విఠ్యమూ జరుగుతుండే ఈ విషయాన్ని కవి ఈ సద్యములో చమశ్కాంరముగా ఉపయో గించాడు. గుట్టుఅంకే చెరువు మధ్యభాగము అన్న ఆర్హముగూడా ఉంది దీనియందు గాలివల్ల కలి గిన చలనము అపియాడడము; దానివల్ల గుట్టలవంటి చనుగుబ్బల దగ్గర పులకలు అన్న గడ్డి మొదలైనవి తెసైకట్టడము; దీనిఫలితముగా కోరికలు తేటలు పెట్టడము; ఆప్పుడు తా ననుభవించ బోయే చేయివిధాల వినోదాలు అలలులాగా ఒకదాని నొకటి నెట్టుకుంటూ స్పస్టముగా కనబడ డము.___అన్నీ కవి విరూపించాడు.

1. పొత్వీక భావాలకు 'కావ్యాలంకొర వం్యగహమూ: వ్రంభ మచంచలత్వః మవనత్వ మగుం [బళయంబు; దృగ్గలో కైంళణ మృశువౌ; జెమట “స్వేదము; గద్గదవాశ్మ వైఖరీ గుంభము నిన్స్వరత్వము; తగుం బులకంబన రోమహర్షణా రంభముః కంపన వడంకు; ధామకు బాంగురుచుల్‌ వివర్గతల్‌

208 విజయవిలానము ఆఅ.1. దీవివి పాఠకుడు గు ర్రించనలెనన్న ఉద్దేశముతోవే, ఆశ్చర్యము ఆవి ఆనడావికి అబ్బు రము అనిగాని, విస్మయము అఆవిగాని అనకుండా “ఆచ్చెకువు "అన్న పదమును ప్రయోగించాడు, అమాటలోనే “చెరువు ఉంది. ఆదే పాఠకుడికి హెచ్చరికగా కవి సొగసుగా ఉపయోగించాడు. “*వెఅువు = అచ్చెరువు” ఈ రెంటికీ దగ్గర సందింధము ఉంచి చమత్కారము చూప వచ్చునన్న అభిప్రాయము కవికి ఈనాటిడికొదు. పారం%ధర చరిళఈ వాసిననాటి కే ఆతడి సౌగ మను గుర్తించుకొవి ఉన్నాడు. గుండుమెడ గట్టి భూభజంగుండు నిండు బెలువులో( ఐడ6బోంగ నచ్చెరువుగా/గ సారంగధర (38-248) అవి (వ్రాశాడు. కాబట్టి అచ్చెరువు అవి (వాసినప్పుడు చెటువు అన్న భావము కవికి స్పష్ట ముగా ఉన్నదవి నిర్హారణ చేయవచ్చును. 9 శ్లేషవల్లి ఈలాటి చమత్కారము కనసరచిన సన్నివేళంలో చెలువు, అచ్చెరువు అన్న మాటలలోని జ__రల విచక్షణ మడికట్టుకొన్న లాక్షణీకులు గూడా చేయరు. ఇటునంటి సన్నివేశాన్నే అల్ల సాని పెద్దన మనుచర్మితములో __ మునుము౯ా పుకైడు కొంకు లౌల్యము నిడన్‌ మోదంబు విస్తీ ర్లతళా జొనుపన్‌ కోర్కుంలు (క్రేళ్ళు (దిప్ప, మది మెచ్చుల్‌ జెప్ప లల్లార్ప, న త్యనుషంగ స్థితి జిచ్చపొటొదవ............ అవి వర్ణించాడు. దానికీ దీనికీ ఉన్న వ్యత్యాసము సహృదయులు గు _ర్హించగలరనే మానసిక పరిణామాలను వర్షించడము మన కవులలో చాల ఆరుదన్న అపవాదు తొల గించా లన్న ఉద్దేశముతో నే ఈ పద్యావి కింత విపులంగా (వ్రాశాను; దీనిని పాఠకమహాశయులు మన్నిస్తారనే ఆశిస్తున్నాము, అలంకొౌరము : న్వభావో క్రి, శ్లేష, నమాసోక్రి, ఏణాఓ& నపుడు వెడ సిం గాణీం గొని యలరుం దూపుగమిం జక్కౌెరయే కాణముగా. గలిగిన కం థాజపు దొర సింజపింజ గాడంగ నేసెన్‌, కేగి?

వృదయోల్లానము ఆ_1. 20 అర్థము ఫి చక్కెరయే జ సంచదారయే, ఖొాణముగాన్‌ కల = ఆహారముగా కలిగిన (చిలుకు, కంథాణముదొర్‌ అ వాహనముగాగల రొజు (అనగా, చిలుకరొతు_మన్మథుడు, అప్పడు ఇ ఆలాగు “పెట్టిన దండతీయక విభీత మృగేక్షణ'గా ఉలూచి చూన్తు ఉండిన సమయమున, వెడ్‌ సింగాణీ॥ = చెరకు వింటిని, కొని = అందుకొని, అలరు తూవుగమిన్‌ జ పూవు బాణాల సమూహమును, పింజపింజ గాడ(గళా అ ఒకబాణము పిడిని దాని తరువాత వేసిన బాణముపిడి తాకుతూ వెళ్ళినట్లు అ త్వరత్వరగా, ఏణాకీ౯ = ఆ లేడికన్నులుగల ఉలూచిని, ఏసెకా జ గురిచేసికొ ట్రైను, తౌల్‌ గ) ర్భాము వ్‌ అలాగు కొయ్యవారి చూస్తున్న ఉలూచి నప్పుడు మన్మథుడు, మరికొంత ఉ(దేకము కలిగించడావికి పూపుటమ్ములు _ పిడికిపిడి తగుల్తూ పోయేలాగా _ గురిచేసి కొట్టాడని భావము, ఎలేవము : ఈ సద్యములో కవి మన్మథుడివి వర్డి ౦చడములో చక్కని చమత్కారము చూపించాడు. ఈ మన్మథుడికి వల్లా, చెరకు.__తీయనిది; _బాణములా, అలరుతూప్పలు __. మృదువులూ మధుర పరిమళవంతములూ; వాహనమా, చక్కెర దాణాగా తిని బికిశే చిలుక. వీటివల్ల ఉలూచికి కలిగిన కామోద్దీపసనము గూడ తీయని వలపులను పుట్టిస్తుందవి ధ్వని. ఆహారాన్నిపశ్లే స్వభావ ముంటుందని ఒక సిదాంతము, టబ ధి జన్యజనకంబులకు భేద ళంక లేదు 'దేహ మన్నజ మిందు నందేహమేది అణా (శ్రీనాథుడు కాబట్టి చిలుకా తీయనిదే అనాలి, పింజ = (నం. పుంఖ) జాణములో ములికి కొవి చివర. పుంఖథానుపుంథిము అనగా ఒక బాణావికీ దాని తరువాత వేసిన బాజావికీ మధ్య ఎడము లేకుండా అని భావము, వాణాలకు పింజదగ్గర పక్షి ఈకలు గూడా ఉప్తారు. అవి త్వరగా పోతూన్నస్పుడు గోరు వంకరొదలని గూడా కవులు వరిసారు. వెండితోనూ బంగారముతోనూ గూడా ఈ పింజలు న! తయారు చేస్తారవి మన పురాణాలు తెలుపుతాయి. 1246వ పద్యములో కవి చూచిన విలీతమృగేడీణ ఈ పద్యములో గూడ ఆలేడి చూపుల తోనే కని ఎదుట కనిపిస్తూంది. కొదిస్లే “ఏణాతీవి' అని కని ఇక్కడ ఆసడము చూడదగినది. కేశ

వౌకొంతరాలు : చక్కెరయే టోణముగా. గలిగిన కం ఖాజముదొర...., .. === తిరవతీచారు, ఇక్కడ బోణము అం'పే టోనము ఆహారము. పైపయి( గౌతుకంబు దయివాణి యిటుండ(గ, నంత మజ్జనం వ్లై, పువు. జప్పరమ్మున నొయారముగాం గయిసేసి, దానలీ లా పరతంటత్రు(డె కలకలకా నగుచుండెడి నవ్యసాచి నిం [దోపల రోచి. జూచి తలయూ,చి, యులూచి రసోచితంబుగకా, 128 అర్థము శి కొతుకంది ఆ ఉత్సాహము, పైపసయికా అమిక్కిలి విశేషముగా, దయివాటీ జ పొంగి పొర్తతూ. యిటుండ(గన్‌ అ ఉలూచి ఈరీతి (మాయావ్విశదై) నిలిచి ఉండగా, అంతళాణ అప్పుడు, మజ్జనంబై = (అర్జునుడ్డు స్నానముచేసి, ఒయారముగాన్‌ = సొగసుగా, కయి పేసీ అ అలంకరించుకొని, పువు చప్పరమ్మునన్‌ ఇ పూవుల మంటపమునందు, దానలీలా పర తం్శశ్రుడుఐ = దానముచేయడంఆద్న ఇస్టకార్యమందు ఆస క్తీకలవాడై , కలకలన్‌ నగుచుండెడి = ముఖము కళకళలాడుతూ (మిక్కీలి ఆనందముతో) (ప్రకాశిస్తూ వున్న _ అనగా చాల శోభాయమానముగా ఉన్న, ఇంద్ర ఉపల రోచిజా ఇ ఇంద్రనీలమణుల కౌంతివంటి కాంతి కల వాడై న, సవ్యసాచిన్‌ = అర్జునుని, చూచి, ఉలూచి, రస ఉచితంబుగకా అ శృంగాగ రపావికీ తగినట్టు, తల ఊచి, కరువాతిపద్యముతో అన్వయము. తాత్స్రర్యొము : అక్కడ అర్జునుడు గంగా స్నానము చేసీ, అలంకరించుకొని, పూల మంటపములో దానాలు చేస్తూ ఎంతో ఆనందంతో ఉండగా, ఆతడిని చూచి ఉలూచి మెచ్చుతూ ___ తరువాతి పద్యముతో అన్వయము. బికేవము : ఈ పద్యములో “కలకల న్నగుళుండెడి నవ్యసాచి అంకే కలకలమనవి నవ్వుతూ ఉన్న అర్జునుడివి' ఆని వ్యాఖ్యాతలు అన్నారు. కాని దానాలు ఎంతో అన క్తీతో చేస్తూ ఉన్నప్పుడు ఈ నవ్వు ఎందుకు ? నమంజనముకాదు,

పహృదయోల్లానము అ.1. ల్ల ఇక్కడ కలకలలాడుతూ ఉన్న _ నంతోషముతో (ప్రకాశిస్తూ ఉన్ని ముఖముతో అని ఆరం చెప్పడము న్యాయము. టి సవ్యసాచి _ రెండు చేతులతోనూ నాణాలు వ్రయోగించగలవాడు _ కవ్వడి, ఉలూచి తన ఈలను రసోచితముగా ఊచిందంటాడు కవి. తన్ను ఆవరించి ఉన్నది శృంగారరసము. దానికి తగినట్టుగా _ మెప్పును సూచిస్తూ _ తల ఉచిందవి భావించాలి. పద్యం చివరను నవ్యసాచి అన్న దగ్గరనుంచి *చి" అన్న అక్షరము అయిదుసార్లు ఈల ఊపించ గలుగుతుంది. అలా తల లూపించడానికే ఇన్ని *చి' లు; అంతేగాని కేవలం ఆన్నుప్రాన మీది అభిలాష కాదు, అర్జునుడు స్నానముచేసి, ఆలంకరించుకొవి దానాలు చేస్తూ ఉన్నాడంటే, నమయము ఉదయమవి మనము (గ్రహించాలి. ఉలూచి ఆర్జునుడిని మొదట చూచినది “తమిళా' _ వేకువ జామున దీని తరువాత దానాలూ మొదలయిన పనులు. ఇంతకాలమూ ఉలూచి వాళ్లుకు కనబడ కుండా దగ్గరనుంచే చూస్తూ ఊపాంచుకుంటూ ఉందన్నమాట. అలంకాలము : నృత్యన్నుప్రాస. సిగ సంపెంగపూ లొనపరి వగ, ఠ్‌న్తురి నామ మొటుప్పు, వలెనా టొరా; “సొగ సిటు లుండగ వలె'నని సొగసీ లతాతన్వి వాని సొగను నుతించెన్‌. 129 ఈ వద్యము మొదలుకొని 8! వద్యాలలో అర్జునుడి అందచందాలను మెచ్చుకుంటూ ఉలూచి తనలో శా వమకున్న విశేషాలు కవి వకటిస్తున్నారు. అర్థము శి పిగన్‌' = జుట్టుముడిలోని, సంపె(గపూల జా వంసంగిపువ్వుల, ఒనపరి వగ = అందమైన తీరు.._.సిగలో పూవులు తురిమిన సౌగసున్ను. కన్తురి నామము (యొక్క), ఒజపు అ చక్క దనమున్ను, వలెవాటు బొరా। = ఉత్రరీయము వల్లెవాటుగా వేసుకున్న అద్భుత మైన ఆందమున్ను, ఓవో ; సొగసు ఇటులుండ(గ వలెకా అవి ఆ సొౌగనంపే ఈలాగుండవద్దా అని, సౌగసీ ఆ వరవళురాలై , లకాతన్వీ = లతలాగా నన్నన్పైన ఉలూచి, ఆతని సొగసు, నుతించెకా జా స్‌ క్‌ 'మెచ్చుకొనెను.

212 విజయవిలానము అఆ.!, తాత్స్రృర్యము శ ఆరునుడు సిగలో సంపెంగ పువ్వులు చెరివినతీరూ, కస్తురి నామము తీర్చిన అందమూ, జి నలెవాటు వేసుకున్న సొగసూ చూచి ఉలూచి “సొగసంటపే ఈలాగుండాలని” ఆతడి సొగసు తనలోతాను మెచ్చుకుంటూ ఉందని భావము. బిశేవము :

128 న పద్యములో అర్జునుడు స్నానముచేసి, అలంకరించుకొని పూలమంటపంలో దానాలిస్తున్నట్లు కవి వర్ణించాడు. ఈ పద్యములో ఆ ఆలంకరణ ఏలాంటిదో ఉలూచి ఊహల రూసంగా కవి ప్రకటిస్తున్నాడు.

అర్జునుడు గుడాకేశుడు; అఆతడీసిగ నిండుగానూ నల్లగానూ ఉండడాన్ని చూస్తూ ఉండీనా ఉలూచిని ఆకర్షించినది సంపెంగ పూలు చెక్కిన అందమే. ఆలాగే విశాలమైన నుదురుచూస్తూ ఉన్నప్పుడు, దానిమీద సన్నగా తీర్చిన కస్తూరి తిలక మే తన్నాకర్షించింది. కండలుతిరిగి చక్కీ కట్టిన వక్షము చూచినప్పుడు, దానిపైని వేసిన వల్లెవటటు హొయలు చూచింది. సొగసంపే ఈలాగుండాలని మెచ్చుకుంది.

అర్హునుడి శరీర సౌష్టవమూ కళాలాలిత్యమూ రెండూ ఉలూచిని ఆక ర్షించాయని భావించాలి.

సంపంగి పూలకు “ఒసపరివగ* అనిన్నీ, కస్తురినామావికి "ఒఅపు*అనీ ప్రశంసా పదాలు ఉపయోగించి, వలెవాటుకి ఏమీవిశేషం చెప్పలే దనుకోకూడదు. *“బొరా" అవి చెప్పడంవల్లి ఆ వలెవాటు ఎంత చెప్పనలవిళాని అందముతో ఉందో తెలియజేస్తూ కవి తన।పకమనవియమాన్ని మరచిపోలేదు.

కవికి ఉన్న లలితకళా దృష్టి ఈ పద్యములో నృుటంగా కనబడుతుంది. ఈలాంటి లాలిత్య మే ఈ కావ్యములో ముందు ముందు రాబోయే “మీసాలలో నవ్వులు”, 'దరహానము మీసముదీర్చ్ప' మొదలై న ప్రయోగాలలో కనబడుతుంది. అలంకొరము :

యమకము, అనుపాానము.

రాకొమరు నెలులు నీలపు

రాకొమరు నిరాకరించు రాకాచందుకా

రాకొట్టు మొగము, కెంజీగు

రాకుం గని పరాకుసేయు నౌర। పదంబుల్‌. కేత80 ఇంకా ఉలూచి ఈలాగు మెచ్చుకుంటూ ఉందిః

హృదయోల్లానము ఆ-1. రప అర్థము వ | బౌర : = ఓవో |, రాకొమరు ఆ రాజకుమారుడై న ఆర్డునుడి, నెటులు = తలవెండ్రు కలు, నీలపు రా = ఇం(ద్రనీల మణుల యొక్క, కొమరున్‌ జ నవకమును __చక్కదనమును, విరొకరించున్‌ జా తీరస్కరించును, మొగము ఇ ముఖము, రాకా చందు జ పున్నమనాటి చంద్రుడిని, రాకొట్టు౯ = నీచముగ చూచును (రారా, పోరా అన్నట్టు, పదంబుల్‌ ఇ పాదములు, 'శెంజిగురాకుళకా = కెంపు చిగురు ఆకున్‌ ఇ ఎగరని చిగురుటాకును, కనిజ చూచి, వరాకు చేయున్‌ జ నిర్హక్ష్యముగా ఉండును. తొత్సృర్మంము 2 ఆతని తలవెండ్రుకలు, ముఖము, పాదాలూ [క్రమంగా ఇర్యద్రనీల మణులను, పున్నమ చంద్రుడిని, ఎ(రని చిగురుటాకును మించిన ఆందముతో ఉన్నవని భావము. బిలేవము : జుట్టులో నీలత్వమూ, ముఖములో పూర్ణత్వమూ, పాదాలలో ఆరుణత్వమూ మంచి సాము[ద్రిక లక్షణాలవి అంటారు. నీలపు రా కొమరు విరాకరించడము, రాకాచందదుడిని రాకొట్టడము, కెంజీగురాకును పరాతుచేయడము తిరస్కార సూచకొలు, అలంతొరము : యమకము, ఆనుపాస, వ్యతి రేకము- తీరిచినట్టు లున్నవిగ దే కనుబొమ్మలు; కన్ను లంటిమా చేరలం గొల్వంగా వలయు. జేతుల యందము చెప్ప గిప్పరా; దూరులు మల్చివేసినటు లున్నవి; బాప్పురె ఉమ్ములోని సీం గారము। శేషుండే పొగడ(గావలె నీతని రూపరేఖలన్‌. క్షేతిే అర్జము న్‌ కనుబొమ్మలు, తీరిచినట్టులు = చ్యితకారుడు దిద్ది పెట్టినట్లు, ఉన్నవికదే, కన్నులు ఆంటిమా ఇ ఇంక కన్నుల విషయమా, చేరలన్‌ = చేరలతో, కొల్వ(గా వలయున్‌ ఆ కొలత చేయవలయును (అనగా చేరెడేసి కన్నులు కలవాడని భావము). చేతుల యందము, చెప్పగిప్ప రాదు ఇ చప్పడావికి వశ మేకాదు, ఊరులు = తొడలు, మల్చివేసినటులు = శిల్చి శిలావ్మిగహాలలో సానపట్టి చేసిన విధంగా, ఉన్నవి, శొమ్ములోని సింగారము జ వశ్షస్ప్టలములోవి అందము,

214 విజయవిలానము అ-!. బాపురే! ౫ అత్యధికము, ఈతని, రూపరేఖలళ ఇ ఆకారసొందర్యాలను, శేషుండే = (రెండువేల నాల్మలున్న) ఆదిశ్రేషుడే, పొగడ(గానలె ఆ న ర్లించవలెను (ఇతరులకది అసాధ్య మన్నమాట). తాత్పర్యము 1, చిత్రకారుడు తీర్చిదిద్దిన లాగున్న కనుబొమ్మలూ. చేరెజేసి కళ్ళా, చెప్పనలవికావి అందముగల చేతులూ, శిల్పిచెక్కి. పానపట్టినట్లున్న తొడలూ, ఆద్భుతమయిన ఉమ్ములోని సింగారమూ వీటినన్నిటిసీ పర్షించాలంటే ఏ వెయ్యితలల ఆదిశేషుడో కావాలి గావి, పాధార ణులు పనికిరారని భావము. ఆదిశేషుడు గొప్ప భాషావే త్తగూడా. బికేవము చెప్పగిస్పరాదు : చెప్పడానికీ గిప్పడానికీ (ఆలాంటి (వయత్నం చెయ్యడానికి) వశము కాదన్నమాట. “రాముడూ గీముడు నాతో సరిరాగలడా” అన్నట్టు. సీదార్ధంలో గిగీలు ఉసయో గిప్తారు. మల్చివేసినటు ఆని చెస్పడంవల్ల రొతి శిల్చ్పములో లాగా కండలు తిరిగి, విగవిగ మెరుస్తూ దృఢత్వాన్ని తొడలు పప్రకటిస్తున్నా యన్నమాట. చ్మితకారుడు తీర్చి దిద్దినట్టు కమబొమ్మలున్నాయిః శిల్చి మల్చినట్టు తొడలున్నాయి. రొమ్ములోని సింగారము బాపురే అన్న ఆశ్చర్యార్థకంతో విడిచి పెట్టడంవల్ల ఆసింగారము గూడా వర్ణనకు అతీతమవి సూచిస్తున్నాడు కవి. దీనినే కవి తరువాత ఒక పద్యములో 'సాము కండెపు పిసాలి యురంబునం.....* ఆవి నోరారా చెప్పాడు. రూపు : అలంకారాలు ఏమీలేకుండా కేవలము శరీర అవయవాల సౌందర్యాన్ని రూస మంటారు. రేఖ అ ఆనయవాల అమరిక, పౌష్టవము. అకటా : నన్నిళఈ( డేలిన, నొకటా ? నచ్చికము లేశ యుండగ వచ్చుకా; నిక టామృత ధారలు మరు . ని కటారి మెజుంగు లీతని కటాకంబుల్‌. క్షేతిని వై వద్యములోని రూపురేఖలు చూచిన ఉలూచికి కోర్కెలు కొనలు సాగాయి. కావి, వర్యనసొన మేజాగుంటుందో అన్న నందేహము లేఠపోలేధు,

హృదయోల్లాసము ఆ-1. ఏసేక ఆర్జము ః అకటా 1 = ఆహా : నిన్ను ఇతడు ఏలినన్‌ జన వ్నిత డంగీకరించినఎడల, ఒకటా? = ఒక ఆనందమా ? ఎన్నో లభించునుగడా, నచ్చికము లేక = ఏకొరతా లేకుండా, ఉండగా నచ్చుకా = జీవించవచ్చును, ఈతవి కటాక్షంబుల్‌ = ఇళవి కడకంటి చూపులు, వికట... భారలు.__నికట = సమీపమందున్న, అమృతధారలు అ అమృతపు సోనలు (నంఠతయౌవ వానందాన్ని కలిగిస్తాయి), (ఆఎకేకాదు, మరుని జ మన్మథుని, కటారి ఇ కత్తియొక్క, మెటుంగులు జ తళతళలు గూడ అవుతాయి (అనగా ళభయకారణా లవుతాయని భావము). తొల్బృర్భము : ఈతడు నన్ను అంగీకరిస్తే కొరత లేకుండా ఎన్నో ఆనందాలు అనుళవించవచ్చునుగదా। ఈతని కడకంటి చూపులు అనుకూలంగా ఉంటే అమృత ధారలే అవుకాయి. లేదా, మన్మథుడి క్తి తళతళలభలాగా భయకారణా లపుకాయి. బోోవము : ఆకటా అని పద్యమారంలించాడు కవి. ఇది విదార సూచకమని అనుకో నక్కరరలేదు, మమచర్వ్శితలో ___ ఎక్కండివాండొ యకతన యేందు జయంత వనంత కంతులకా జక్కదనంబునకా గెలువః జూలెడినా/డు, మహిను రాన్వయం బెక్కడ? యీ తనూ విభన మెక్కడ ? పోవని బంటుగా నురుం డక్కగొనంగ రాదె యకటా । నను వీండు వరి(గ్రహించినన్‌. ఎ (రల) దీనిలో కేవల విచార సూచనగా అర్థము చెప్పలేము గదా | అందుకే ఇక్కడ ఆకటా ఆ ఆహా: అని అర్థం చెప్పుకున్నాము. అది రెండు నిధాల ఆలోచనలకు" నరిపోతుంది. ఓక వైవున నచ్చికము లేవి అనంద జీవితము నూహించుకుంటూ ఉండినా ఉలూచి మనమలో కొంచెము సందేహము గూడ ఉంది. అంగీకరి స్తే అందుబాటులో ఉన్న అమృతధార = పంశతము యౌవన అనందము విచ్చేది; లేదా, రుళిపిమున్న మన్మథుని క త్తి _ (ప్రాణాలు తీసేది. ఒకటా: ఒకటియా అని కవి కలవాటంిన ఇకొరవంధితో అర్ధము చెప్పుకున్నాను. కొందరు *“ఒకటన్‌ నచ్చికములేవి' ఒక్క విషయంలో గూడా కొరతలేవి అని అర్ధము చెప్పారు.

266 విజయవిలాసము ఆ... పద్యములోని ద్విప్రాసము, మూడు 'నికటా'లు, అయిదు కటాలూ చూడదగును, అలంకారము : యమకము, రూపకము. ఆ దరహాస చందికల యందము, నాప్పులంమీద:జిల్కు న త్యాదర శీత లేకణ సుధారన ధారయు+, జూడ(జూడ నా హ్లాదము గొల్బ(గౌంగల_ కలామహిమంబు, దలంచి చూచినళా మాదిరి సేయవచ్చు జననాథు మొగంబును జందవింబమున్‌. కేతితి ఇంతలో ఆక్కడ అర్జనుడు దానాలుచేస్తూ తనపరివారములోని వారితొ ఉండిన సౌమ్యవిధమ చూచి మెచ్చుకుంటుంది. అర్థము వ ఆ దరహాసచంద్రికల జ ఆ చిరునవ్వు అనే వెన్నెలలయొక్క , అందము (మ). ఆప్తుల మీ(దన్‌ = తనవారిమీద, చిల్కు = చిలుకుతున్న, ఆక్యాదర ...ధారయు౯ా___ఆతి ఆదర = మిక్కిలి ఆదరముతో కూడిన, శీతల ఇ చల్లనైన, ఈకుణ ఇ చూపులు అనే, సుధారస = అమృళరనము యొక్క, ధారయున్‌ ఆఅ (పవాహమును, చూడన్‌ చూడన్‌ = చూచినకొద్దీ, ఆహ్లాదము కొల్చ(గాకా కల =, సంతోషమును కలిగించజాలిన, కలామహామంమి = కళల యొక్క అతిశయమును, తలంచిచూచినకా = (పైమూడు గుణములను) ఆలోచించి చూచిన ఎడల, జననాథు మొగంబును ఇ రాజు అర్జనుడి ముఖమును, చందద్రవింబము (న్యు, మాదిరి 'సేయవచ్చుకా న! పొటిచేయవచ్చును ఇ పోల్చవచ్చును. తాత్పర్యము : చెన్నెలవంటి చిరునవ్వ్యూ, ఆఅమృతధారవంటి చ న్లివిచూప్పులూ, ఎంతచూచినా ఆనందాన్ని కలిగించే కళల ఆధిక్యమూ ఉండడం చేత అర్జునుడి ముఖమును చందద్రబింబముతో సరిపోల్స వచ్చునని భావము. బిజేవము : చంద్రుడికి మూడు వసిద్ద గుణాలున్నాయి ; 1. వెన్నెల, 2. అమృతము, 8. ఎంళచూచినా తనివితీరచి “ఆ సేచనకము'అన్నగుణము. అర్జునుడి చిరునవ్వు వెన్నెలగాస్తూ ఉంది; ఆదరముతోడి చల్లవిచూపులు అమృతమును చిలుకుతున్నాయి; ఆతవి కళ - లావణ్యము _ ఎంతచూచినా ఇంకొ చూడాలనే విధంగా ఉంది. ఈ మూడు పామ్యాలనుపట్టీ రాజు ముఖాన్నీ చంథద్రబింబాన్నీ మాదిరి చేయవచ్చునని కవి నకొరణంగా విరూపిందారు.

హ్మృ్మదయోల్లాసము ఆ]. 217 క్రలామపామ : చంద్రుడిలో పదహారు కళలుంటాయి; అద్దనుడిలో కళా = లావణ్య = మహిమఉంది. అతనిది మంచి కళశగల ముఖము అంటాముకదా, సాధారణంగా స్రీ ముఖాన్నే చంద్రుడితో పోలుస్తారు. కొందరు పురుషుల నుఖాన్ని గూడా ఆలా పోల్చడం లేక పోలేదు. ఆం(ధ్రకవికాపితామహుడు __ . ఇందు వింబముకా కిమ్మననీదు మోము అని, వరూరివిచేత ప్రవరాఖ్యుడిని వర్షింపించాడు, వొతొాంతరము : ఆహ్లాదము గుల్కగా(గల...... ==వావీళ్ళాచార్తు అలంకారము ; రూపకము, ఉసమ,. డ&దుకపోవు శంఖము నహో। గళ రేఖ; శరాననంబులన్‌ వాదుకుం బట్టు గన్చొమల వైఖరి; వంకలు తీరుచున్‌ గటా మీదయలీల సాయక సనమూహములకా; విషమాస్తు) గెల్చ్బుంటో" యే దొర సొటి యీనరున కెన్నంగ వీరవిలాన నంపదన్‌, _ తిక ఆందమైనకల్పవతో అపారమైన శంద్ధతో వ్రానిన ఈసద్యము ఎంత చక్కంనిదో ఆంత చిక్కు లది గూడా అయింది. కాబట్టీ ఇది పాఠకులకు శ్రద్దా పాఠతమని మనవి. ఈ సద్యాన్ని సరిష్కర్తలూ, వ్యాఖ్యాతలూ అందరూ, నాటినుండి నేటిదాకా, ఈ [క్రింది విధంగా పఠించి చాల తికమకల పాలయారు; ఆన్తవ్య స్తమయిన వ్యాఖ్యానాలు చేశారు: ఊదుఠపోవు శంఖము నహో। గళ రేఖ, శరాననంబులన్‌ వాదుకు( బట్టీ కఠన్ఫామల వైఖరి వంకలు లీరుచున్‌, గటా వదయలీల పాయక నమూహములన్‌ విషమాస్తు) గెల్పుంటో, యే దొరసొటి ఈ నరున కెన్నంగ వీరవిలాన నంపదన్‌' చేదమువారితో పాటు వారందరూ చేసిన వ్యాఖ్యానము దాదాపు ఈ రీతిగాఉంది: “కం ఈము యొక్క సౌందర్యము (మన్మథుని) శంఖమును తిరననారించువు: ఊది వేయును: (భ్రూ 1, దీవిలోని కామాలూ, వారి వ్యాభ్యానములొని వెమికోలనులూ, వేదను వారుంచినవి,

డ్య విజయవిలోసము ఆ-!. విలాసము (మన్మథున్ర) పీంగిణీ విండ్తను విహదమునకు తలపెట్టి వంపులు దిద్దుమ (కంటు పోగొట్టును); కడగంటి చూపులు పొడము విధము బాణముల మొ త్తములతో మన్మథుని (తూరములగు బాణములు గలవాని నవియు భావము) గెబ్బ(టో”అవి.

అనగా, “కంఠము (మన్మథుడి ) శంఠము నూదివేయును, కన్సొమలు (మన్మథుడి) విండ్లను నంపులుదిద్దును, కడగంటిచూపులు బాణసమూహములతో విషమాస్తు్ర0వి (మన్మథుడిని) గెబ్బను” ఆఅవనికదా భావము?

విండ్లను వంపులు దిద్దును (కుంటు పోగొట్టుమ) అవి వేదమువారు తొలగిం చాలన్న “కంటు* అసలు వారి వ్యాఖ్యానావికే సంక్రమించింది.

దీవిలో మూడో తిరస్కారము కటాకోదయలీల చేస్తుంది. దీవికి బాణముల మొత్తము లతో మన్మథుని గెల్చ్బుంటో అని వ్యాఖ్యాతలు ఆర్జం చెప్పారు,

ఈ అర్హములోని “బాణముల మొత్తములు' ఎవరివి? (1) వీటిని ఉపయోగించి కటా తములు మన్మథుడివి గెలుస్తాయా? లేక (2) కటాక్షలు “బాణాల మొత్తాలకో ఉన్న మన్మథుడివి గెలుస్తాయా। ఏలాగు చెప్పినా హాస్యాస్సదంగానే ఉంటుంది.

“ఈ పద్యములోవి తిరప్కార పదములకు త త్తదుపనూన నైనర్గిక వృత్తము ధ్వవిత మగుట రమణీయముగా నున్నది' అని వేదమువారు చెప్పిన మాటలు అందరూ అంగీకరించ వలపినవే కదా:

ఇక్కడ కటాకెలకు విషమాన్తు్రుడు ఉపమానమవి అనవలసివస్తుంది,

ఆలాగుచేసినా చిక్కువిడదు. తిరస్కారసదము 'గెల్బు' అవుతుంది. ఈ తిరస్కార వదము ఉనమానానికి (విషమాస్తుడికి) నై నల్గిక నృ త్తముకావాలి__ళంభఖావికి ఊదబడడం లాగా, ఈ మూ(త్రాన్నిపట్టి చూస్తే మన్మథుడికి గెల్వదిడడమే నైసర్గిక వృ త్తమవుతుంది. ఎవ్వరూ దానినంగీకరించలేరు. కొబట్టి ఈ తిరస్కా రాలను మరొకపారి సరిశీలించాలి,

కంఠము శంఖాన్ని ఊ దేస్తుందన్న మొదటి తిరప్కారాన్ని అందరూ అంగీకరిస్తారు.

రెండో తిరస్కారము వింత్లకు, వంకలు తీర్చడం వీటికే ఆయితే, “వాదుకు(బట్టి'అన్న మాటలు అనవసరమే కొక, కవి (సక్రమాభిలాషకు న్యతిలేకము. మన సాహిత్యములో ఎన్నో (గ్రంథాలలో యుద్ధవర్ణనలున్నాయి. వాటిలో దేనిలో గూడా వీరుడు తనవింటిని వంకలుతీరు మన్నాడని కనబడదు. యుద్దానికి సద్దమవుతున్నప్పుడు వీరుడు' విల్లుసట్టుకుంటాడు, నారి బిగి శజా భి ధి య ప్తాడు. ధమస్టంకొరము చేస్తాడు కొని, వంకలు తీర్చుకుంటూ ఉండడు,

అంతే కాక, విండ్లకు వంక ఉండాలి, కొట్టీ వంకలు దీర్చట విరర్థకము గూడ.

వ్యాదయోల్లానము ఆ-1. 219

విజంగా వంకలు తీర్పవలసినవి బాణాలు, వంక తీర్చకపోతే, ఆవి సూటిగా లక్షెనికి ఖోజాలక, ఆ వంకను అనుసరించి 'బూమిరాంగ్‌* అన్న అయుధములాగొ వంకరగాపోయి, కుట్టు తిరిగి ప్రయోగించిన వాడి దగ్గరకే వస్తుంది,

బాణొలకు వంక తీర్చడము చాల ముఖ్యము, ఈ వంక తీర్చడం విండ్లకు కాదు. ఈ అభి (ప్రాయాన్నే మన కవి __

పంకేజాతములన్‌ దిసంతు లడచున్‌ బాళలామణీ పాదముల్‌, వంఠల్‌ దీర్చు మనోజ పాయకములన్‌ వాల్చూపులు......... అవి, పాయకొలకు (బాణాలకు) వంకలు తీర్చాడు.

్రీడాఖీరామ (గ్రంథములో శ్రీనాథ మహాకవి (వ్రాసివది దీవికి తోడు :

తియ్యని వింటి జోడు రఠిదేవి చనుంగవ నొత్త గిల్లి యొ యొొయ్యన వంత చక్క(/ఐడ నొత్తెడు. జూచితె పుష్పబాణముల్‌.

ఈ విమర్శననుపట్టి పరిష్కర్నలూ వ్యాఖ్యాతలూ చూపిన వాక్య విభజన సరికొదవి రూఢి అవుతుంది. వంకలు తీర్చడము విండ్లకు కాదనీ, బాణాల సమూవనోవికే ఆనీ తేట పడుతుంది. ఆప్పుడు “వాదుకు పట్టడమే” విండ్లకు తిరప్కారమవుతుంది. కాబశ్లే ఆది “పట్టి” కాదు. *వట్టు' అని పఠించాము.

ఇంక మనపాళం అర్జవి శేషాలను చూచుకుందాము. అర్థము వ్‌

అనో! జ బాపురే:, గళరేల = ((ఆర్జుమన) కంఠము యొక్క. పొందర్యము, ళంఖ మున్‌, ఊదుకపోపుజా ఇ పూరించుకొనిపోవును పూ అని ఊదివేయును (తిరప్కరిందుమ)); కన్‌లటొమల వైరి ఆ కనుబొన్ముల పొగను. శరానసంబులకొ జ విండ్లమ, వాదుకు సట్టుకా ౨౫ పోరాడుటకు సట్టును..._రచృకీడ్చును (నిగాక రించును)? కటాత ఉదయలీల అ కడకంటిదూప్పలు పొడమే సౌగమ, సాయకనమూహములకా అ బాణాల సమూహములను, వంకలు తీరులులా ౫ వంప్తలు దిద్దును.._తిన్నగా చేయును (తిరస్కరించును); విషమ అస్త్రుళా అ ఎటువంటి (శ్రూరమైన బుజాలు కలిగిన వాడివైనా (మన్మథుని), గెల్బుఖా బో జు గెలువ గలడు సుమా? వీర విలాస సంసదకా ౫ వీరుల విలానముల భాగ్యమునందు._వీరత్వముతో కూడిన విలాన వంవదయందు, ఈ నరునకుకజా అ ఈ అర్జుమడికి....ఈ నరలోక వాసికి, ఎన్నంగజా ఆ సరీ పోల్చిచూడగా, ఏ దొరసాటి? = ఏ రాజు సమానము కాగలడు ? (వీరవిలాన నంపదలో ఎవ్వరూ ఈడు కారని భానము.) |

220 విజయవిలానము అ-!. తాత్పర్యము 1

అర్జునుడి కంఠము శంఖథాన్నీ, కమబొమలు వింగ్రనూ. చూపులు బాణాలనూ ఆంది ములో తిరస్కరిస్తాయి. మన్మథుడినైనా గెల్వగలవాడు, విలాసములో ఈ నరుడికి సాటి యయిన వాడెవడూ లేడని భలానము.

శంఖ మూదుకుంటూ విల్లు పట్టుకొవి బాణాలను తిన్నగాచేస్తూ యుద్దసంరంభంలో ఉన్న ఈ నరుడు ఎంత [కూరమైన బాణాలు కలవాడినైనా జయించగలడు; వీరసంపదలో ఇతచికి పాటియయిన రాజెవడు? అనిగూడా భావము. బిలేవము ;

సాధారణంగా కవులు మెడను శంఖంతోనూ బొమలను విండ్లతోనూ, చూప్పలను బాణా లతోనూ నరిపోలుస్తారు. ఇక్కడ వాటివి మనకవి తిరస్కరించాడు.

వి సమ అస్తు్రడు = సమసంఖ్య కానటువంటి___బేసిసంఖ్యగల బాణాలుగలవాడు__ పంచబాణుడు ఆ మన్మథుడు, విషమ = మిక్కిలి కఠినమైన ___ (కూరమైనబాణాలు కల వాడని గూడ.

ఈ పద్యములో కవి వీరత్వానికే (ప్రాధాన్యమిచ్చినా, విలాసం మీద దృష్టిని మరచి పోలేదు. గళానికి రేఖ__ అందము అనీ, కనుబొమలకు వైఖరి....సొగసు అనీ, కటాక్షెలకు లీల_విలాసము అనీ, విలాన సూచకొలయిన సదాలను జోడించాడు.

ఉలూచి పాతాళలోకంలోనిది కౌబిట్టి 'ఈ నరునకు' (ఈ మర్ష్యవికి) అవి అర్జునుడిని 'పేర్కొనడము చమత్కారము. నరుడు అంకే ఆర్జునుడు అవి గూడ అర్థముంది. “అందందు నరుగ' నరు గానరుగా' ఆవి సుభద్ర యతి వేషధారివి అడుగుతుంది. నరనారాయణులలోని నరుడు అర్జునుడే అని పురాణప్రపిద్ధి.

ఈ సద్యములో తిరన్యరించిన శంఖము, విండ్లు, బాణాలు మన్మథుడినని అర్దం చెప్పి, జూలూరువారూ, వేదమువారూ వాటి సౌందర్యాన్ని పెంచాలని చూచారు. కావి ఆది సమంజన ముగా కనవిడదు. ఎందుచేతనంటే __ పద్యములో అర్డునుడు *విషమాస్తు9 గెల్బుంటో' అవి భవిష్యత్తులో గెలుస్తాడని స్పష్టంగా చెప్పుతున్నాడు కవి, ఆ విషమామ్తు)డి ళంఖాన్నీ, వింటినీ అర్జును డేలాగు ఉపయోగించగలుగుతాడు? అవి అర్జుమడి వళములో ఉంటే, గెల్బుటో అని చెవ్నక, గెల్బెటో అని భూతకాలములోనే వ్రాసేవాడు. కాబట్టి మన మా సౌందర్యాతిశయాన్ని అపసించకూడదు.

యుద్ధనన్నాహములో వీరుడు 1. శంఖాన్ని ఊదుకాడు, 2. విల్లు వట్టుకుంటాడు, 8. బాణాలను వంకలు తీర్చి తిన్నగా చేస్తాడు. తరవాత శతుపుని ఎదిరిస్తాడు.

హ్మదయోల్లానము. ఆ-1. 221 ఈ నరుసతో మనము చేనిన వాక్యవిభజన : 1, గళరేఖ శంఖమును ఊదుకపోవును. 2. కన్ఫామల _వెలరి శరాసనంబులను వాదుకుపట్టును!. శ. కటాకోదయ లీల సాయకసమూహములను వంకలు తీరుచున్‌. సన్నాహముతో ఈ నరుడు విషమాస్తు్రని గెల్బును. దీనితో అపుష్టార్హము ఆంతరించింది : [ప్మకమ భంగము పటాసంచలయింది ; అన్వయ కాఠీన్యము తొలగిపోయింది ; కవి సంప్రదాయాలకు భంగము ఆదృశ్యమయింది;: ఆర్ష్హునుడి యందే ప్రారాన్యము నిలిచింది. (కటాక్షములే విషమా[తుని గెల్బునన్నప్పుడు ఆ (పాదాన్యము లేదు కదా?) ఇంక నాలుగో చరణాన్ని చూదాము : “ఏ దొరసాటి ఈ నరున కెన్న(గ వీరవిలాన సంపదన్‌.” దీవిలో నర శబ పప్రయోగములో ఉన్న హాయిని మళ్లా చెప్పనక్కరలేదు నమ ఉం వీర విలాస నంపదన్‌ ___ దీనికి వేదమువారు “వీరుల విలానసముల యొక్క భాగ్యము నందు' అన్నారు ; నోరివారు “వీర్య (ఆదివారి పాఠము) విలాసముల యొక్క సంపదచేతను” అన్నారు ; జూలూరువారు “పరాక్రమ సమృద్ధిచేతము' అన్నారు. కవి హృదయము ఇంకొ లోతు. దీనిలో వీరకార్యాలు చేస్తూ ఉన్నవి _ గళము, కన్చొామలు, కటాక్షములు. ఈ మూడింటికి కవి రేఖ, వైఖరి. లీల అని క్రమంగా మూడు మాటలు జోడించాడు. ఈ మూడూ విలానము ఆన్న అఆరాన్ని ఇచ్చేవే. కాబట్టి వీరసంపదా, విలాసనసంపదా రెండూకలిసి ఉన్నాయని అనాలి. వీరము _ వీరము శౌర్యము ఆని విఘంటువులు. దీనిలో ఊదుకపోవు, వాదుకుపట్లు, వంకలుతీరుచు ఆను తిరస్కారపదముఠు తిరస్కృృ ఈములై న శంఖమునకు, వింటికి, బాణములకు సహజముగా జరిగే పనులేః వేదమువా రనినట్టు మిక్కిలి రమణీయముగా ఆర్ధగౌరవముతో ఉన్నవి. వాదుకు ఉకొరాంత షష్టికి నుగాగమము (వాదునకు) రాలేదని ఒక కొరత చూప్పతారు. చూడండి _ శృంగార నై షధములో “విషధేంద్రు బచ్చుకుళా” అని శ్రీనాథుడున్నూ, ప్రభావతీ

1. వేను చూచిన ముదిత, అము.దిత (పకులన్నిటిలోనూ. "వాదుకుబట్టి' అనే ఉంది, ఒక్క దానిలో మ్యాతము “*ట్టు' క చేరువగా ఉన్నట్టు ఆ ఆక్షరము కవీసించింది __ నంతోషిందాను. కొవి ఆ ప్రతి తప్పులతడిక. లేఖకుడు చాల అసమర్థుడు, కాబట్టి దానివి విసర్థించాను. అన్వయ సౌలభ్యము కోసమూ, (వ్యకమాఖిలాష పాటించడం కోసమూ, అది *వాదుకు బట్టి" కాదనీ, 'వాదుకు బట్టు" అవీ నిర్థారణ చేయడానికి సాహనించాను. నహృదయులు ఆంగీకరిస్తారవి నమ్ముతున్నాను,

222 విజయవిలానము ఆ_1, (వ్రద్యున్నుములో రాచిలుకను “వాదుకుకా గవితచెస్పగ దా నియమించి" అవి పింగలి సూరన్న గారున్నూ ఈలాగే వయోగించారు. అలంతొరము ; కావ్యలింగ, కావ్యార్థాన త్రి. శ్లేష, వ్యతిరేకము. కమ్మని జాళువా నారయం గల్గిన చెక్కుల టఉెక్కువాండు, చొ క్కృంమ్మగు జాతి 30పు వెలగా(గొను మోవిమెబుంగువాండు, న త్యమ్మగు రూపనంపద ధనాధిప సూనుని ధిక్కరించువా. డమ్మకచెల్లః నాహృదయ మమ్మక చెల్లగు వీని కియ్యెడన్‌. 185 అర్జనుడి వరాకంమము గురించి వివి ఉలూచి తనహృదయాన్ని ఆతడికి అర్పించింది. ఇప్పుడ ఆతడి అందచందాలు చూచి వేగిరపడుతుంది. వీరవనితలు పరాక్రమ విక్సితలని అంటారుగదా. అర్థము ] కమ్మనిణాకువాకా = అందనుగు జాళువాదేశప్పు మేలిమి బంగారమును, ఒరయఃగల్లిన ఇ పరీశీంచగల (రాచిగీటు పెట్టగల, అనగా తిరస్కరించగల ), చెక్కులెక్కువా(డు = చెక్కిళ్ళ అందము గలవాడు. చొక్కమ్మగు క. |! _న్త్రమయిన, జాతికెంపు == పుట్టురత్నమును, 'వెలగాకాకొను ఆ దాని వెలకు కొనగల అనగా తిరస్కరించగల, మోవిమెలుంగువా(డు అ పెదవియొక్క. ప్రకాళము గలవాడు, నత్యమ్మగు = యథార్ధమయిన, రూససంపదన్‌ అ రూపము యొక్కం కలిమిచేత, ధనాధిప సూనుని = చాల ఆందగాడని (ప్రసిద్ధి పొందిన నలకూవిరువి (రనాధిపకుబేరుని, కొడుకు), ధిక్కరించువాండు, అమ్మకచెల్ల : అ ఓహూ । ఆశ్చర్యము:, వీనికి౯ 2 ఈ అర్జుమడికి, ఇయ్యెడజా జ ఈ చోటనే, ఈక్షణముననే, నా హృదయము ఆ నా (సేమ, అన్ముక చెల్లదు ఆ విక్రయించక _ స్వాధీనము చేయక_తన్సదు. తాత్బృర్యము : మేలిమి బంగారాన్ని గీటు పెట్టగల చెక్కులుగల అందగాడున్నూ, జాతికెంపును వరీఓించ తాలిన సెదవికాంతికల సొగసుగాడున్నూ, నలకూదిరుడినిగూడా రూప సంపదలో రిక్కరించ గల నుందరుడున్నూ ఆయిన ఈ అర్జునుడికి ఇక్కడ, ఇస్పుడే నాహృదయము అన్ముకపోతే దానివి అమ్మగల ఆవకాశము మరి దొరకదని ఉలూచి విర్ణ యించుకుందని భావము. బిలేవము : ఈ పద్యానికి గూడా మన వ్యాఖ్యాళలు తగినంత చక్కగా వినరణ ఇవ్వలేదు.

హృదయోల్లావము ఆఅ.!1, 223

కమ్మవి జాళువా నొరయగల్లిన చెక్కుల "పెక్కువాడు, అంటే వేదమువారు *చక్కవి మేల్మిఐబంగారమును రాపాడగలిగినట్టి చెక్కిళ్ళు ఆందముగలవాడు' అన్నారు. ఈ ఆర్జాన్నే జూలూరువారూ, నోరివారూ ఇచ్చారు. రాపాడ గల్గడములోని అర్ధాన్ని బులుసువారు *ఎదిరింప గలిగిన (సరిబోలునట్టి అనుట)” అని వివరించారు.

అర్జునుడునల్ల వివాడని - ఘనవిభాంగుడని _ దునము మరచిపోకూడదు. జాకువాతో రొపాడ గలవాడం టే సరిపోదుకదా ॥

“ఒరయ' అన్నమాట స్వర్షకారుల “ఒరగల్లు'ను స్మరణకు తెస్తుంది. ఈ ఒరగల్లు మన్నగా, విగవిగలాడుతూ ఉండే నల్లని రాతిసలక, బంగారాన్ని దీవిమీద గీటు పెట్టి స్వ ర్తపరీ శ్షకులు అ బంగొరమువన్నె నిర్ణయించి తాటాకుమీద (ఇప్పటికీ) (వాని ఇస్తారు. ఈ తాటాకు ముక్కుకు “ఉల్లాకు' ఆంటారు. ఉల్లాకు వేయించడమం టే నన్నే, ధరా కట్టించడమన్నమాట.

న. లా ఇ న!

“సత్యమ్మగు రూపనంపద ధనాదిపసూనుని ధిక్కరించువాడు”__వా న్తవమయిన రూప నంసదయందు నలకూబరుని ధిక్కరించువాడు. నలకూబరువి రూపసంపడ కవీశ్వరుల కల్పన గాని, ఈతని రూపసంపద విజమయినది యని భావించాలి.

ఉలూచి, తన హృదయమనే అమూల్యమయిన రత్నాళభరణమును ఆమ్మతలుచుకుంది, రత్నాభరణమును మొదట బంగారు పరీక్షకుడు వన్నెకట్లాలి, తరువాత రత్నసరీక్షకుడా రత్నముల వెల నిర్ణయించాలి. ఆతరువాత ఇంత ఎక్కువ ఖరీదు ఈయగల ధనికుడు కొవాలి, అస్పుడుగొవి ఆ రక్పాభరణమును అమ్మడానికి వీలుండదు.

ఈ మూడుగుణములు అర్హునువియందు కనబడుతున్నాయి. జొకువానొారయ గల్గుట, శెంపువెలగా కొనుట, ధనాధిపనూనుని ధిక్కరించుట. కాబట్టి అక్కడే, ఆతవికే, అప్పుడే, అమ్మక తవ్బదు ఆవని నిశ్చయించుకుంటుంది.

ఈ అవకాశము చేయిజారిపోతే మళ్లా ఇటువంటి అవకాశం కలుగునో లేదో, ఎస్పుడో ఏక్కడో ? ఆనిలావము. వొతాంళలరము ;

నత్యమ్ముగ రూపనంపద..*... ఈ పద్యమున ఆల్లసావి పెద్దన మనుచరితఈలోవి కమ్మని కుందనంబు కనుగందనీ మే, వెలజే(టి దొంటులకా బమ్మెరవోవ( దోలు జెగవా రెడు వెండుక, లిండునింబముకా “గి మ్మననీదు మోము, గిరి(క్రేపులు మూఃపులు, కౌను గానరా దమ్మకచెల్ల ; వాని విశవాంబకముల్‌ కళతస్మతవై తముల్‌.

224 విజయవిలానము ఆ! అన్న పద్యము కవి న్ఫురణలో ఉన్నదనక తప్పదు. నాయకుని రూపవర్షనమే రెండు పద్య ములలోని విషయము. కమ్మని యను సదముతో మొదటి చరణమున్ను, అమ్మకచెల్ల: అను పదముతో కడపటి చరణముమ్న చూడదగినవి. కేవలము ఆశ్చర్యార్థకముగా అల్లసాని పెద్దన విడిచి పెట్టిన ఆమ్మకచెల్లను, అమ్మక చెల్లదు అని విరిచి, అపూర్వమైన ఆర్ధగౌరవముతో ఒక యమకమునిచ్చి ఈ కవి అపూర్వాధిక్యము పొందినాడు.

జాతికెంపును వెలకు కొనగల ఎ(ర్రినిపెదవి కలవాడు. ఇక్కడ వెలకు కొనగలగడం పెదవి ఆధిక్యాన్ని తెలుపుతుంది.

వెల అన్నది వెల్ల అన్న మాటకు సూక్ష్మరూపము._కెల్లవి అని ఆర్టము. “వెలవెల” లోనూ, వెల్వెలలోనూ తెల్లని అన్న అర్హములోనే “వెల రూసము కనబడుతూ ఉంది, దీవిని పండితులు సాధారణంగా అంగీకరించక పోయినా, విశ్రేషార్ధము కనబరుస్తున్నప్పుడు “పెరించక పోతారా. కూ

చూడండి...

== = రత కాంతాంగనా నేత్రకో

౫ నికొయంబుల డొచి తద్ధసళిమన్‌ తొంబూనెనో చొప్పు మా

రృ ననన్‌ వెళ్వెలవాణె దీనకళికా (వాతంబు శాతోదరి. --అల్లసాని మనుచర్శిత,

"పెదవి జాతికెంపును *వెలగా' తెల్లదానిగా, కొనుకా జ భావించును. ఆ రూపంగా తన ఆధిక్యమును స్థిరవరుచుకొనును. అంతేకాదు, శాతి కెంపును రత్నపసరీక్ష చేసి, వెలగాగొమన్‌ = 'వెలకట్టును అని గూడ అర్హమున్నది.

బ న!

ఉలూచి మనసులోని అభిప్రాయము : ఈ చెక్కుల "టెక్కువాడు _ కమ్మనిజాళువా నొరయ గల్గినవాడు; ఈ మోవి మెటుంగువాడు..._చొక్కుమ్మగు జాతికెంపు వెలగాగొనువాడు; ఈరూన నంసదవాడు ధనాధిససూనువి ధిక్కరించువాడు.

తన హృదయము అమూల్యమైన రక్నాభరణము కొబట్రీ చాలా ధనమున్నవాడే గాని

లా! బి ఆపాటీపాటి ధవికులు కొనలేరవి ధ్వవి. అలంకాలోయు : (వతీవము, యమకము.

వృాదయోల్లానము ఆ-!, 225 ముద్దాడ వపలదె యూ మోహనాంగుని మోము. గండచక్కెర మోవి గల ఫలంబు? రమియింప వలదె యీ రమణు సీ రురము-పై వలి గుబ్బ పాలిండ్లు గల ఫలంబు? శయనింప వలదె యీ (పియుని సందిటిలోనం గప్పు 'పెన్నెతికొప్పు గల ఫలంబు? వసీయింప వలదె యీ రసికు నంకమునందు.( జెలువంపు జఘనంబు గల ఫలంబు ? రొజనము తేజరిల్లు నీ రాజు. గూడి యింపుసొంపులు వెలయః గీడింప వలదె నొక లోకంబువారల కైన లేని యలఘుతర భోగఖాగ్యముల్‌ గల ఫలంబు 186 తనకున్న ఆపూర్వమయిన సౌందర్యము సార్థకము కావాలంపే ఈ మోహనాకారుగితో కూడి ఉండవలనందే, వేరుమార్గము లేదనీ ఉలూచి మరికొంత ఊహావిహారం చేస్తూంది, అర్థము థ్‌

(౧) కండచక్కెరమోవి ఆ కలకండనలె మధురమైన అధరము, కల ఫలంబు ఆ నేను కలిగి ఉన్నందుకు ఫలముగ, ఈ మోహనాంగుని మోమున్‌ = ఈ సుందర శరీరుని ముఖమును, ముద్దాడవలదె లు ముద్దుపెట్టుకొన వలదా? (లేపంపే ఆ మాధుర్యము అంతా వ్యర్థమవుతుందవి భానము)

ముద్ద ఆడ వలదె అని పద విభాగముచేసి, ముద్ద ముద్దగా (మ్రింగివేయనలదా, అని వేదమువారు సూచించారు.

(యి) వలి ఇ వ(టువలైన, గుద్బిపాలిండ్లు ఆ గుబ్బలవంటి _న్తనములు, కల ఫలము (గొ). ఈ రమణు = ఈ అందగాని యొక్క, పేరు ఉరముపైన్‌ అ విశాలమయిన వక్షస్త లము మీద, రమియింవ వలదె ఆ శ్రీడించవద్దా ? (లేపంపే స్తన పౌష్టవమంకా నిరర్ధకమని భానము))

(3) కప్పు అ నల్లనై న, 'పెను నెజీకొప్పు అ పెద్దదయి నొక్కులుగల కొప్పు, కల ఫరింబి, ఈ [పియువి, సందిటిలోనన్‌ = కౌగిలియందు (అతని చేతిమీద తలపెట్టుకొని), శయ వింవవలదె అ పరుండవలదా :? కాకుంకే ఈ సొౌగనంతా వ్యర్దముగదా 1 (నందిలి ఇ చేతిదండ.)

(15)

226 విజయవిలానమ అ.1.

(౪) చెలువంపు జఘనంబు ఆ అందముగల కటి(వదేశము _ పిరుదు. కల ఫలము, ఈ రసీకు = ఈ సరసుని, ఆంకమునందున్‌ అ తొడమీద, వవియింపవలదె ఇ కూర్చుండవర్డా? (లేపంటే ఆ చెలువము సారకముగాదని భావము.)

నాకలోకంబు నారలక్రై న౯ా ఆ న్వర్గలోక వానుళకు వైతము, లేవి = లేనటువంటి, అలఘు తర జ మిక్కిలి గొప్పవెన, లోగభాగ్యముల్‌ ఇ భోగములును భాగ్యములును, కల ఫలంబు (నాకలోకవాసులకు లేవి__. అనగా, ఉలూచికి ఉవన్న__ భోగ భాగ్యముల్‌. అనగా. భోగ ఆ వడగ యొక్క. భాగ్యము అ సంపద, కలవలము), రాజనము జ లీవివల్ల, తేజరిల్లు = (సకొశించుతున్న, ఈ రాజుళా గూడి. ఇంపు సౌంప్పలు = ఇష్టవిలానములు, వెలయన్‌ ఇ ఒప్పునట్లు, [శ్రీడిం వలదె జ సుథించనదా? (లేవంటే విష్ఫృలమని భావముఎ)

చి

తొత్తృల్భము ;

తనకున్న తీయనిమోవీ, విటుపుగుబ్బలూ, నొక్కులకొప్పూ. ఆందమైన పిరుదులూ సార్థకం కావాలంపే సుందరాంగుడై న ఆ ఆర్జునువి, (క్రమంగా, ముద్దు పెట్టుకోవాలి. ఆలింగనము చేనుకోవాలి. సందిటిలో పండుకోవాలి. తొడమీద కూర్చోవాలి. లేకపోతే వాటి పొందర్యమంశా వ్యర్హమయినశ్లే ఆని ఉలూచి ఊహించుకుంటూ ఉంది. 'దేవతలకై నా లేని భోగభాగ్యాలు ళన కున్నందుకు ఆళనితో చక్కగా ,క్రీడించాలి, లేకపోతే నివృయోజనమే అనుకుంటుంది. బికేవము :

ప్‌ వన్తువుకయినా మంచిగుణ మున్నంత మాత్రాన (వయోజనం లేదు; వావి పద్వివి యోగము వల్లనే ఆది పార్టక మవుతుంది. గొప్పపాండిత్య ముండినా, పదిమందికీ దావిని నంచి పెట్టినప్పుడే ఆ పాండిత్యము నవలమవుతుంది. ఈ సూత్రాన్నే ఉలూచి ఈ వద్యములో పొటిస్తూ ఉంది,

న + అకము..._నాకము : క అంటే నుఠము. అకమంపే దుఃఖము. న ఆకమంపే దుఃఖము లేవిది, అనగా స్వర్గము.

లోగభాగ్యాలు -- ఇదొక సలుకుఐడి; మంచి అనుభావాలు అని అర్ధము. దీనిని భోగం భాగ్యము అని విడదీసి, లోగ ఆ పడగల, భాగ్యము అ సంపద అవి నాగలోక ఆధిక్యాన్ని కవి చమత్కారంగా చూపించాడు.

ఈ పద్యములో ఉలూచి తన పొందర్యాన్ని కాను పొగుడుకొంటున్నట్టు కనఐడుకుంది. కాని, అదిగాడు. తనకున్న అందము విలాన సంపన్నుడైన అర్జునుడితో క్రీడించడావికి తగువని నిశ్చయ పరచుకుంటూందని భావించాలి.

వృారయోల్లానమా అంకం 227 ఉలూచి దృష్టి అర్జునుడి ముఖము, నక్షను, సందిలి, తొడ, వీటిమీద సడ్డది, ఆతడిలో ఉన్న రాజసము శన్నాక రించింది. ఈశనజన్మ ధన్యము కొవాలంపే తానేమి చేయాలో విశ్చయింఛుకుంది. అలంతోల్‌ము ; శ్లేష. అని యిటు లువ్విళ్ళూరెడు మనమున గొనియాడి, యంత మాపటి వేళన్‌, గను€((వామి, చొక్కు.( జల్లిన ళా యనువున నందణు వికాకుల్తై యుండంగన్‌, 1387 శః పద్యములో ఉలూచి కార్యోన్యుఖి అయింది; ఊహలు చాలించింది, ఆర్థతు ? అని ఇటులు, ఉవ్విక్ళు ఊరెదు ఆ (108 వ పద్యములో కలిగిన కోరికలతో) ఆతుర పడుతున్న, మనమునళా = మనస్సునందు, కొనియాడి ఇ అర్జునుడిని మెచ్చుకొని, అంతన్‌ ఆ తరువాత, మాసటి వేళళా క సాయరకాలమునందు, కనుబ్రామి = కనుకట్టు మాయజేసి, చొక్కుకా చల్లిన అనుపునళా ఇ చోరులు మత్తుపొడిని చల్లిన విధముగా, ఆందణున్‌ = అరు మవి పరిజఖను లందరు, వికాకులై = న్మృతితప్పి, యుండంగళా, తరువాతి పద్యముతో అన్వయము. చౌత్‌ స ర్భాయల ?్‌ పాయంకాలము వరకు వేచి ఉండి. అద్దనుని సరిజను లందరినీ ఒళ్ళు మరచి ఉండేలాగ మాయజేసి, ఆతనివి మా్యతము తీసుకొని పోయిందని భావము. టిలేవము : ఉలూచి గంగాతీరమున అర్జునుడిని దూరంనుంచి చూచినప్పుడు ఆతడు పహిమరైక పైఠతమునండు విహరిస్తున్నాడు. మాయచేసి ఉలూచి అర్జనుడివి తీసుకుపోయి నప్పుడు “మాపటి వేళ”, దీవిని పట్టి, ఉలూచి తొందరపొటుగా కౌ, నుదీర్హంగా (దాదాపు సం డ్రెండు గంటల కాలము) పొధక వాధకాలన్నీ యోచించే ఆడ్జనుడిని తీసుకపోయిందవి తేటపడుళుంది, ఈ యోచనే “గుట్టపియాడ,...4.” అన్న పద్యంలో కవి విరూపించాడు,

228 విజయవిలానము అం-!. ఉలూచి ఈ ఆలోచనలలో ఉండగా, అర్జునుడు పచారుచేసి, స్నానాలూ దానాలూ బోనాలూ ఆయిన తరువాత తన అ స్తలతో సరదాగా ముచ్చటిస్తూ నవ్వుకుంటూ ఉండి, పాయం కాలము జపము చేసుకుంటూ ఉంటాడు__జపము చేసుకుంటున్నా డన్న సంగతి దీవి తరువాతి పద్యములవల్ల తెలుసుకుంటాము. దూరాన ఉన్న ఉలూచి దగ్గరకు, మాయాన్విత అయి. వచ్చిండి. అర్జునుడి శరీర సౌం దర్యమేకొక, ఆతగి వళినిష్ణ, దానశీలమూ, ఆప్తులమీది దయా మొదలై న న్వభావసౌందర్యము గూడా చూచిందవి మనము [గహించాలి. ఇటు బపియించినకా విడుతునే నిను నేనింక నంచు జాహ్నవీ తటమున నంధ్యవార్చి జపతత్పరు(డై తగువాని యామినీ విటకుల శేఖరుం గొనుచు వే పురికిం జని నిల్చె నమ్టైయు న్నటులనె మాయ యచ్చుపడ నల్ల భుజంగి నిజాంగణంబునన్‌. 118ి8ి అర్థము ; ఇటు జపియించినన్‌ విడుతునే నిను నేను ఇ(కన్‌ = ఇట్లు జపించినంత మాత్రాన నేను నిన్ను ఇంక విడిచిపెట్తుదునా. అంచు = అనుకొని, జాహ్నవీ తటమునళా = గంగానది ఒడ్డున, జపతత్సరు(డ్రై = జపమునందు ఆస క్రిగలవాడై ,?తగువానిన్‌ ఇ ఉన్న వానిని, యామినీ విట కుల శేఖరుకా అ ర్యాశికి విటుడైన చంద్రుని యొక్క వంశమునందు (శ్రేస్తుడగు వానిని, కొనుచు ఎ తీసుకొని, వేజు వేగముగ, ప్పరికిళా చని = తన పట్టణమయిన భోగవతికిపోయి. మాయ అచ్చు పడంగన్‌ జుతా జేసిసమాయ స్పష్టమయినట్టు, ఉన్నటులనె = మొదట కానుండీన రీతిగనే _ అనగా జపము చేసుకుంటున్నట్టులనే, అట్రై = తేలికగా, ఆల్లభుజంగి జ ఆ నాగకొంత, విజ ఆంగణంబునకా జ తన ఇంటి లోగిలిలో, నిల్చె౯ ఆ ఉంచెను. తొత్సృర్భము ; జపము చేసుకుంటున్నంత మాళత్రాన విన్ను విడిచి పెట్టటోనని, గంగా తీరాన జపము చేనుకుంటున్న అర్హునుడిని తన మాయా బలముతో తన నగరావికి తీసుకొనిపోయి, గంగఒడ్డున జపము చేసుకుంటున్నస్పు డున్నట్లుగానే ఉంచింది. టికేవము : విడుతునే నిను నే నింళనంచుళా..._.ఇక్కడి నిను, నేను, ఇక అన్న మూడు చిన్న చిన్న మాటలలో కవి చాల పెద్ద భావాన్నే ఇమిడ్చాడు,

సృాదయోల్లానము అ-!1, 22౪ విను _ సుందరుడు, వీరా,గేసరుడు, ఈన హృదయం వళపర్చుకున్నవాడు ఆనీ, నేను _ ఎన్నాళ్ళు నుంచో (పేమించి ఈ నాడు చూడగలిగిన నాగలోక కన్యననీ, ఇక _ ఇటువంటి అవ కొళం ఆదృష్టవశాన చిక్కి. = మళ్లి దొరుకుతుందన్న ఆళకు ఆస్కారం గూడా కనబడ కుండా ఉన్నప్పుడు అనీ కవి భావము. వొతాంతర్‌ము ; = పురికింజని నిళ్చె నెప్పుడు న్నటులన మాయ యచ్చుపడ.... = తెిరుపతివార్హూ వేంకట కృృిన్సమాచార్యుల వారూ. ఎప్పుడున్నటులనె = మామూలు విధంగానే అనాలి. జపించినా విడిచిపెట్టక పోవడము లోకో క్తిగా న్యవహారములో ఉంది. యామినీ విటుడు.__.చంద్రుడు ; ఆ విటుని కులనులోనివాడు అద్దనుడికి విటుడి గుణాలు, శృంగార భావాలు, ఉంటాయని నమ్మకము. భుజంగము ఆ సర్పము, భుజంగి = సర్పకొంత__ఉలూచి, భుజంగి ఆంటే విటకత్తె అన్న ఆర్ధం గూడా ఉంది, కొబిట్టి ఇద్దరికీ సమాన ధర్మము విటత్వనుని కవి చమక్కారంగా ఖు లబ ౧ సూచించాడు. వారు కలియడం నహజ నంటాడు కవి, అపై ఉన్నటులనె.....అటై' నల్ల రెప్పపాటు కాలములో, చాల తేలికగా అన్నమాట. న! టి ళ్‌ నిజాంగణంబునణా..... ఇక్కడ ఆంగణమంటే ముంగిలి అని అర్ధం చెస్పుకారు. కాని రాబోయే 140 వ పద్యములోవి విషయాన్నిపట్టి చూస్తే ఆది మందిరములోని భాగమేగాని, ముంగిలి కొదవి తేటపడుతుంది. ఆందుకే “లోగిలి” అని అర్థం చెప్పుకున్నాము. అలంతారచుు : పరికరము, వృత్యనుప్రానము. నిలిపిన జస మెప్పటివలె( జలిపినవా డగుచు. బాకళశానని యంతఃా దళుకుం విసాళి వొలుం దెలి గన్నులు విచ్చి చూచె నివ్వెంతోడన్‌, క్షత9

230 ఎితియచితొనను అ! అర్థము ఫ్‌ నిగిపినళా, జపము, ఎప్పటివలెకా, చలిపినవాడు = చేసినవాడు, అగుచుకా, పాఠ కాసవి ఇ ఇంద్రుని కుమారుడైన అర్జునుడు, అంతన్‌ ఆఅ ఆసమయమండు, తఈళుకుకా పిసాళి జ తళతళ ప్రకాశిస్తూ ఉన్న, వాలుం తెలికన్నులు జ తెల్లని వాలుగన్నులను, విచ్చిణ తెరచి వివ్వెజతోడన్‌ ఇ ఆశ్చర్యముతో, చూచెళా జ చూచెను, తొత్స్రర్యొము : ఉలూచి ఈన నగరిలో నిలిపిన తరువాత అర్జునుడు ఎప్పటిలోగానే జపముచేసుకొని, కళ్ళు విస్పి ఆళ్చర్యముతో చూచాగని భావము. బీరేవము ; ఎప్పటివలె జపము సల్చి ఆంపే మామూలు [పకొరము అని భావము. అం'పీ, అనాకు అర్జునుడి జపానికి భంగం కలుగ లేదన్నమాట. ఇక్కడ “విలిపిన' ఆం'పే కూర్చోబెట్టిన ఆవి అర్దం చేసుకోవాలి. అర్హునుడి విక్కడకు తెచ్చినది మొదలు ఎస్పుడళడు కళ్ళు విస్పృకాడో అని ఉలూచి ఈన దృష్టినంకా ఆ కళ్ళమీదనే నిలిపింది. విష్పినప్పుడు ఆకళ్తు ఉలూచికి నాలుగు గుజాలతో కవిపించాయి.తళుకూ వికాసమూ కలిగిన తెలి వాలు కన్నులు, ఆ గుణాలనే కని పేర్కొన్నాడు. పాకశానని: పాకుడన్న రొక్షనుడిని జయించినందునల్ల ఇంగగ్రుడిని పొకళానను దన్నారు. అళని కొడుకు పాకళానవి ఆపుతాడు; అంఘే అర్జునుడు. దట్టంపు( దెలినీటి తరంగ దా ల్కడ కొత్తి నెలణాల జగతి దా నిలుచు పేమి + కొలంకు( దెమ్మెర గందముఈ! గ్రిందం బడ వైచి క లపంప్పం దావి దొం గవియు నేమి? చివురు జొంపపు మావి జీబు మాయము "సేసి పసిండి యుష్పరిగ దాం (బబలు 'పేమి ? నిద్దంపు టినుము తిన్నియ పాన్వుం దిగం (దోచి యలరుల పొన్పు దా హత్తు పేమి?

వృాదయోల్గానము ఆ-1. కక! మనమనక సంజ తెంజాయ మణుంగు వెట్టి మిసిమికెంపుల కాంతి దా మెజయు 'సేమి? మొదల నే గంగతటి మన్నయదియు లేదొ, మాయయో కాక యిది యంచు మరల చూడ. క్షేక్ష0 నివ్వెరతో భూచివప్పుడు అర్జునుడికి తన వరినరాలలో కనబడిన మార్చును ఈ వద్యములో కవి చూపిస్తున్నాడు, అర్థ చ;

౧. దట్టంవు ఆ అనేక ముండుటచేత దట్టమయిన, తెలినీటి తరగ రాల్‌ == తెల్లని వీటి తరంగాల వరునమ, కడకు ఒల్తీ ఆ తొలగనెట్టి, నెలణొల అ దం[ద్రకాంత శిలలతో నిర్మించిన, తగఠి = స్థరిము, తాకా ఆ ఆ జగతి, విలుచుట ఏమి = ఆప్తానములో తానే ఉండడము ఏమి?

౨. కొల(కు తెమ్మెర గందములు జ నీటిమీదమంచి వచ్చిన గాలియొక్క వాననలను, క్రిందా పడళా వైచిజు క్రిందపడ వేపి, కలసంపు ఆ కస్తూరి కర్పూరము మొదలై న సుగంధ (ద్రవ్యముల కదందము - మిశము_యొక్క, కావి ఆ పరిమళము, కోన్‌ కవియుట ఏమి = ఆకావే కమ్ముకొనడము ఏమి ?

౩. చివురుజొంపప్పు మావి జీబుజా ఆ చిగురుటాకు గుత్తులతోడి మామిడితోపును, మాయ ముచేసి ఆ కనబడకుండాడేసి, పషిండి ఉవ్పరిగ కా బంగారపుమేడ, కాజా (ప్రదిలుట ఏమిణు తానే విస్తరిల్ల డము ఏమి?

ఇ. విద్దంపు = మెరుస్తున్న, ఇసుము తీవ్నియ పాన్సు = పరువులాగా ఉండిన ఇసుక తశిన్నియము. దిగశా త్రోది ౨ పడ(రోపి, అలరుల పొవ్పు ఆ పూవుల పెజ్ట, తాకా హత్తుట ఏమి ఆ ఠావే జాకుపేమి ?

మపమనక వంజ కెంజాయ ౨ మసమనక లాడురున్న సంధ్యాకొలపు ఎ(రకొంతిని, మజుంగువెట్టి ఆ కప్పి వేపి మివిమి కెంపుల కౌంతి = (ప్రకొళముగల కెంపుల కాంతి, తాజా మెలయు పేమి = కావే (వళాశించడము ఏమి?

మొదల ఆ మొదట, వేను. గంగతటివి జ గంగానది ఒడ్డున, ఉన్నయదియు ఆ ఉండడమే, శేదొలు అబద్ధమో, కొక, మాయయో ఇది ఆ ఇదే మాయయో, అండుకా జ అనుకుంటూ, మరల చూడళా = మరొకపారి చూడగా, (మరవిదూడ..పొతాంతరము = తిరిగిడూచునప్పటికి) ...,.. తరువాతి 'సద్యముతో అన్వయము.

230 విజయవిలానము ఆ.!. టోోవము : ఉలూచి “అపై యున్నటులనె మాయ యచ్చుపడ” 187 వ పద్యములో విల్పెనుగదా | అసైయున్నటుల అంటే ఏమో ఇక్కడ కవి చెప్పుతున్నాడు. గంగాతీరము నందుండే ఆయావసువులకు కొంత సరియయినట్టు కనబడే వస్తువులున్నటి అణటి అట బి స్టలమునండే నిలిపిందని భావము _ మసమసక కాంతిలో చూస్తే, స్థలములో మార్పు ఉన్నట్టు కనదిడకుండా ఉండేలాగా. ఇక్కడ గుణసాదృశ్యమును గుర్తించాలి. గంగానది తెలినీటి అలలు దట్టమయి ఉండడమువల్హ ఆ స్థలమంతా తెల్లగా కనబడుతుందిగదా, దానికి బదులు ఇక్కడ చలువరొతీ పలకలు పరిచిన జగతి తెల్లగా ఉండే దానిని చూచాడు. కొలకు తెమ్మెరల వాసనలకు ఐదులు ఇక్కడ కస్తూరి కర్పూరము మొదలై నవాటి కదంబముయొక్క _ కలపంపు = వానన; లేత చివుళ్ళతో (పసిమివన్నెగల వనుకోవాలి జొంపముగ ఉన్న మామిడితోపుకి ఐదులు వసిడి వన్నె _ బంగారపు _ మేడ: మెరుస్తున్న ఇసుక తిన్నియకు బదులు పువ్వులపాన్ను ఉంది; సంజకెంపుజాయకు మారుగా ఇక్కడ మిసిమి కెంపుల కాంతి ఉన్నది. కొబ'్టే కవి “అపై యున్నటులనె” ఆవి చెప్పాడు. ఇంకా, ఆయా వన్తుపులను తొలగించుటకున్నూ, వాటికి మారుగా ఇతరములు వచ్చుట కున్నూ, (ప్రయోగించిన [క్రియాపదములు చాల భావగర్భితంగా ఉన్నాయి.

1. కడకొత్తి _ నిలుచుట _ ప్రక్కకు వనెట్టివై చి, తానాస్తానములో నిలుచుట (చూపరు లలో నొకవిలాగాా.
2. కక్రిందదిడవై చి _ కవియట _ [క్రిందను తోసివేసి కలియదిడుట (మళ్లలలాగ).
3. మాయముచేసి _ (స్రబలుట _ కాన రాకుండచేసి, ఇంకొక దావిని చూప్తట (గారడీ వానిలాగా). శ. దిగ్మదోచి__హత్తుట ( వెజ్టిమార్చినట్లు). 5, మరుగుపెట్టి _- మెరయుట ___ ఒకదానిని కప్పివేవి మెరయుట (మేభుములాగా). ఇంతేకాక. “బదులుగా విలిచి ఉన్నవి' అన్న ఆర్థములో (వ్రయోగించిన మాటలు గూడ అర్థగౌరవము కలిగినవే. చూడండి ___ నెలరాల జగతి స్టిరముగా విలిచి ఉంది. కపురంప్పు తావి కవిపింది (కమ్మింది).

వృాదయోల్లానము అ! లశ పసిడి యుప్పరిగ (ప్రబలింది (విశాలముగ కనబడింది). ఆలరులపొన్సు శరీరావికి హ త్రిందిం 'కెంపుల కొంతి మెరివింది.

“మొదల నే గంగతటి నున్నయదియు లేదొ” అవి చెప్పడంవల్ల, ఇప్పుడు ఇక్కడ కనబడుతున్న నెలరాలజగతి మొదలైన వన్తుపులను, (భ్రమచేత, గంగానడీతీర విషయాలని అనుకున్నానో, లేక ఇదే మాయయో ఆవి నందేహము,

విషయాల జంటలన్నీ చాల పోలిక కలిగినవని భావము.

మరల చూడడము విశ్చయము చేసుకోడానికి.

కొలకు తెమ్మెర :

లం +శమ్మని తమ్మి కొలంకు ఇమ్మెరల్‌ వొలయ....

• పారిజాశావవారణము. (1-72).

మనమనక అం'ే నృుటముగా కనిపించని తక్కువకాంతిలో _ గుడ్డికొంతిలో అన్నమాట,

వొతొంతల్‌ తులు : శే. కొలంతు దొమర గందములు (కింద! బడవైచి అజ వేదముజారు. ఈపాఠములో కొల(కుదామర అంసే నీటి తామరల వరిమళమని ఇక్కడ భావించాలి... మెట్టకామరలు కావన్నమాట. లబ తి. నిద్దంపు టినుము తిన్నియ పాన్పు దిగం(దావి... దిగళాగి హ_త్తడము కై పెక్కిన వానివలె అవి అనుకోవాలి. కాని సాన్సు దిగతాగడము అని చెప్పడములో సౌగసులేదు, అలంతొరోము సందేవాము. బెళుకు. గొటుకకంటి సొలవు( జూ 'వెదలోనం. బట్టియుండెడి (ప్రేమ బట్టియీోయం, జికిలి బంగరువాంత జీలుంగు టొయ్యారంపు6 బట గుబ్బల గుట్టు వై టవేయ,

కళ్‌ వీజయవిలానము అం!1. సొగసుల గుచ్చెల నీటువగలు కన్నుల పండు గలుగ మాయపుం గౌనుం గలుగంజేయ, నిడుద సోగ మెజుంగు జడకుచ్చు గరువంపుం విజు(దు రేఖకు గెల్బువిరుడు చాట. గంటనరి నంటు కన్తురి కమ్మవలపు కవ్చురప్పు వీడియపు. దావిం గఅని మెలంగ, చొజప్పలకు నెల్ల నొజ్టమై యుండె నపుడు ళుజగ గజగామిని మిటారి పొలుప్పు మీణి. క్షేశ్షక మరల భూచేసరికి ఉలూచి కనబడింది, ఆర్జము శి

౧, బెపకు కాటుకకంటి అ మెరుస్తున్న కాటుకకన్నుల యందలి, సౌలపు(ణూపు జు (యేమను తెలిపే చూప్ప, ఎదలోన పట్టి ఉండెడి (సేమన్‌ = ఇంతకుముందే హృదయమువ అంటుకొని ఉండిన (సేమను, పట్టి ఈయకా ఆ (దాగి ఉన్న దొంగను పట్టి ఇచ్చిసట్లు) తెలియ జేస్తుండగా,

తి. చికిలి బంగరు [వా/ఠ అ తళకుగల ఇంగారు (జలకారు) చారములతో చి(తించిన వూవులు గలిగి, టీలుగు జ సన్నమై, ఒయ్యారంపు = చక్కదనము గలిగిన, పైటఐ పయ్యెద, గుబ్బిలగుట్టు = చాటుగా ఉంచిన కుచముల అందముమ, వైటన్‌ వేయళలాఅలైట పెట్టుచుండగా (గుట్టుగా ఉన్న వానిని బై టపెట్టివట్టు కనబరుస్తుండగా ).

త పొగను కుర్చెల అ అందమంణన శుచ్చెళ్ళయొక్క.. దీటునగలు జ చక్కని యొయ్యారములు, కన్నుల వండుగలుగ ఆ కమ్నలకు విందులుగా, మూయపు కౌమన్‌ 2 లేవివడు ర్న వనన్నళ్లు తోసిన్తుండగా (భూన్యమైన నడుము, కుచ్చెళ్ళవల్ల ఉవ్నట్లు,

అ. వికుడ పోగ మెణుంగు అ పొడవు గలిగి పోగగా ఉండి (వకాళిన్తున్న, జడకుళ్చు = అడచివరముండే కచ్చు _. జడగంటలు, పిలుందురేఖకు ఆ విరుదులయొక్క ఆందమునకు, గెల్బవీరుడుకా ఇ గెలుపును మూచించే బిరుదును (ఉలూచి పిరుదు అందముల పోటీలో అయించిం దన్న కావము, చాటలా న వాటుకుంతగా (చిరుదుగా గంటలను గలిగి ఉన్నదవి శానము),

కంటనరికా ఆ కుత్తుకనంటుకొని ఉండే అభరణముమ, అంటు = అంట కొవి ఉన్న. కన్తురి కమ్మవలవు = కష్తూరియొక్క చక్కని పరిమళము, కప్పురపు వీడయవు శావితా =

వృూదడమోల్లానము అం! 2తక పచ్చకర్పూరం వేసిన తాంబూలముయొక్క- వాసనతో, కలసి, మెల(గళా ఇ (ప్రదేశమంళా వ్యాపించగా, ఒజపులకు ఎల్ల ౯ = అన్ని సౌందర్యములకూ, ఒజ్జయై అ గురువై + భుజగ గజ గామివి మిటారి = విలాసవతియైన అనాగకొంత, పొలుపు మీఅి ఆ చక్కందనమున అతిశయించి, అప్పడు, ఉండెక ఆ కనబడెను. తొత్సల్థాము ?

అర్జునుడు ఆ విధంగా మళ్ళి చూచినప్పుడు తన కాటుకకంటిలోని (పేమచూపుల వల్లి మనమలో ఉన్న 'వలప్పను తెజపుళూ, నన్నవని బుపేదారీ పైటలోనుంచి చనులపొంకము కనవిడుతూ ఉండగా, కుచ్చెళ్ళకూల్చు వల్ల లేని నడుము ఉన్నట్లు కనిపిస్తూండగా, పిరుదుల అందానికి వీరుదు ఇచ్చారా అన్నట్టు జడగంటలుంటూండగా, అందాలకు గురునన్నట్టుగా ఉలూచి కనిపించింది. కుత్తిగంటుపు అంటించిన కస్తూరివానసన కాంబూలములోని కర్పూర వాసనతో కలిని ఆ ప్రదేశమంళా పరిమళవంతమంనంది. బిలేవము ;

శాటుకకన్ను - సహజముగనే కాటుక పెట్టినటు లుండే కన్నులు-ఆదృష్టసూచకాలంటారు.

కానిస్పుడున్న నలము కొత్తది; ఇప్పుడు చూచినకొంత కొత్తది. అమెను చూడడ్‌ మిలే

న! ఊటీ అనీ

శొలిసారి-

అర్హునుడి దృష్టి శరసునుంచి పిరుదువరకు ఒక్కొంక్క విషయేము. (శ్రద్ధగా చూచింది. శాటుక కళ్ళా, వలుపుచూపూ, పొంకి మైన చనుకట్టూ, నన్నని నడుమూ, విశాలమైన పిళుదులూ కనిపించాయి. ఉలూచి కంటసరి నంటించిన కస్తూరి వాసనతో అమె తాంబూలపు కర్చ్ఫూత వానన కలిసి తెలియనచ్చింది,

ఈ పరిమళాన్నే 148 న పద్యములో "కలసంపుకావి' అని కని అన్నాడు,

కంటసరి (కతిగంటు_కు త్తిగంటు) అను కంఠాభరణము అవివాహిళశలగు వ్రీలు మ్యూశమే ఉపయోగిస్తారనీ, అది ధరించిన కాంత కన్యక అనీ (గ్రహించాలి. ఆ కతిగంటుకే కస్తూరి అంటిస్తారు = తరువాళ ఆ గొరనం మంగళనూశ్రానికి కలిగిస్తారు. ఈలాంటిదే “రూపు అన్న కంఠాభరణము.

ఈ వర్షనలోని బొచిత్యము గమనించాలి. ఏమంటే; ఉలూచి అవివాహిత అని తెలుసుకో కేశ పోతే, ఇంకమీద వచ్చే వర్ణనలు చేయకూడదు. ధర్మసరుడు, ఉ శ్రమవ్య క్షీ అయిన అడ్డ మడు సరకొంతల _ప్తనాది అవయవాలను వర్ణించడం సమంజనముకాదుం

నాయికా నాయకుల (వ్రథమనమాగమములో నాయకుడుగా, ఆళవి (ప్రతినిధి (విదూన కుడు వగైరా) గానీ నాయికను చూచి, అమె వివాహితా లేక అవివాహికా అన్న విషయం మొదట ధృవపర్చుకొని గావి, ఆమె ఆవయవాది వర్ణనలకు పూనరుం

236 వీజయవిలానమ ఆఅ-1. శ్రీనాథుడు చీ ీవాలంకృత పట్ట ]స్తూూత లతికొ”ొం..00000 == అని దమయంతినీ, రామరాజభూషణుడు.__“లకాంగి రూపు కన్నార(గ( జూచి వచ్చితి” నవి గిరికాదేవినీ

"పేర్కొనడము ఈ కన్యాత్వ నిరూపణకోసమే. మన కవి గూడా (గంథారంభములో గదుడన్న కృష్ణరాయబారి అర్జునుడితో ఏకాంతము

నందు ''ద్వారవతి యందలి కన్నెల జక్కదనంబు లెన్నుచుళా” అని కన్యాత్వ నిరూపణచేసిన

తరువాతనే సుభద్ర అవయవ వర్ష నలకు పూనుకున్నాడు.

దీనినిబట్టి మనకవులు బౌచిత్య పోషణముకొరకు ఎంత శద్ధవపొ స్తుండేవారో శెలిసికో వచ్చును,

పెద్ద చరణాలలో రెండో దళాలలో పట్టి-పట్టి, బైట _ బైట, గలుగ = గలుగ, వీజుదు . బిరుదు అని ఒక అను.పప్రాస నియమము పొటించి కవి ఈసద్యాన్ని మరింత మనోహ రంగా చేశాడు.

ఈ సౌగసు గుర్తించలేక కొందరు మూడోచరణంలో కన్నుల *“పండువులుగ. ..” అవి పరిష్కరించారు. పండుగ అన్నది సరియైన దూపము కొదసీ; పండుగు _ పండువు అనాలవీ వారి ఉద్దేశము. కొని పండుగ _ పండువ అన్న రూపాలు గూడా సరియైన వే,

కొందరు 'మిటారి పొలుపు' అన్న పాఠము ఎత్తుకొని (శ్రేష్టమైన చక్కదనము అన్న అర్ధము నిచ్చారు. కాని “మిటారో అనగా మిటారముగలది. మిటారము, గర్వము, మదము, లోనగువానివలన కలిగిన “నిక్కు” కాబట్టి, “భుజగ గజిగామివి మిటారి”__మిటారియైన వాగ కౌంత అని ఇస్పడము సమంజనము. అలంకారము ;

యమకము.

అటులున్న కొమరు€ బాయపు. గుటిలాలక( జూచి మదన గుంఖభిత మాయా నటనంటో యిది గంగా ఘటనంటో యని విచార ఘట నాశయుండై, క్రీడని న.

1. ఈ వట్టసూ్యతలతికను గురించి వేదమువారు తమ శృంగార నైషధ వ్యాఖ్యానములో (వుట188) ఈలాగు వ్యాఖ్యానించారు ॥ “ఇందు. జెన్సిన వట్టస్తూతము వరుడుగట్టు నుంగళమ్యూళశముగాదు. వివాహమునకు వూర్వము కన్యలు ధరించువట్టిది.”

హృాదయోల్లానము ఆ-!. 237 అరమ ? థి అటులున్న = ఆ రీతిని ఒరపులకునెల్ల ఒజ్జ్బమైయున్న, కొమరుప్రాయపు = లేత వయసుగల, కుటిల ఆలకి జా జ వంకరలై న ముంగురులుగల ఉలూచివి, చూచి, యిది ఆ గంగా తటము మాయమై ఈ కొ త్తస్టలములో ఈ యువతి ఉన్నట్టు కనదడడము, మదనగుంలిత మాయా నటనంబటో ఇ మన్మథునిచేత కూర్చబడిన మాయా నాటక మో (మన్మథ మాయయో), లేక, గంగా ఘటనంటో ఆ గంగచేసిన కార్యమో, అవి, విచారఘటన ఆళయుడై ఆ విచారము వేయనట్టి అభిప్రాయముగలవాడైై, తరువాతి వద్యముతో అన్వయము. అలంకారము : యమకము, సందేహము. తియ్యని వింటివాని వెనుతియ్యక డగ్గజణం జాలు న య్యసా హాయ్య తనూవిలాసి, దరహానము మీనము. దీర్ప, నప్పు డా తొయ్యలి వంక గన్గొని, “వధూమణి, యెవ్వరి దాన వీవు? పే రెయ్యది నీక? నొంటి వసియింపంగ( గారణ మేమి?”, నావుడుకా కేకీతి తరము : థి తియ్యవి ఏింటివావిన్‌ ఇ చెరకువిల్లుగల మన్మథుని. వెనుతియ్యక = భలయపడకుండ, డగ్గణంజాలు జ ఎదిరింప జాలిన, ఆ - అసాహాయ్య = ఇతర నహాయము లేకుండానే, తనూ విలాసి జ శరీరసొందర్యముగల అర్జునుడు, మీనముళా, దరహానము దీర్చళా జ చిరునవ్వే దిద్దచుండగా, అపుడు, ఆ తొయ్యలి వంకః్‌ జ ఆ ఉలూచి దిక్కు, కన్గొవి జ చూచి, వధూ మణీ జ ఓ కౌంతామణీ, ఎవ్వరిదానవు, పేరెయ్యడి నీకు ? ఒంటి నసీయింపగళా జ ఒక్కతెవై ఉండుటకు, గారణ మేమిః, నావుడున్‌ = అవి అనగా, తరువాతి సద్యముతో అన్వయము. తొత్సర్భాము ; నహజపొందర్యముతో మన్మథుడిని ఎదిరించ గలిగిన అర్జునుడు చిరునవ్వుతో ఉలూచిని చూచి నీ వెన్వరిదానవు, పేరేమిటి, ఒక్కతెవు ఉండడమేమి ? అవి ఆడిగాడు. పోవ : తియ్యని వంటివాడు _ ఎక్కుపెట్టిన ధనువును తీసి వేయకుండా ఉండే మహావీరుడినై నా, వవాయము లేకుండానే . ఏ ఆయుధ నవోయమూ లేకుండా = ఎదిరించగల ధైర్యశాలి.

2306 విజయవిలావవు ఆ.1, ఎట్టి ఆభరణాదులు లేకపోయినా న్వభావసిద్ధ మైన శరీర సౌందర్యముచేళ, మన్మథుని ఎదిరించగల అందగాడు.

చిరునవ్వు నవ్వినప్పుడు, ఫెదవుల కదలికవల, చక్కని మీసము తనకు కానే దిదు

గా చి కొంటూ కనబడశము స్వభ్రావపిద్ధము. కవి కళాదృష్టిని ఆ విషయ మాళగ్షించింది,

ఈ పద్యములో అర్జునుడికి ఉలూచి సంగతి ఏమీతెలియదు. కాబట్టి కేవలం *“వధూమణి' అవని నంటోధిందాడు. అంతేకాని శృంగారరస సంబంధమయిన సంబోధన చేయలేదు. ఇది అర్జనుడి నభ్యనర్హన కొక శార్కాణ, అలంకారము ;

వృత్యను[ప్రాసము, స్వభావోక్తి.

మేలి వసిండి గాజుల సమేళపు. బచ్చల కీల్కడెంపు డా

'కేలు మెటుంగు గవ్బిచను. (గేవకు, దార్చుచు సోగకన్నులళా

జేల(గ( జూచి *యో మదవశి నవమన్మథ, యూ జగంయు పా

తాళము, నే నులూచి యనుదాన, భుజంగమరాజ రన్యకన్‌. 14కీ అర్థ యు;

మేలిపనిండి గాజాల అ మేలిమి బంగారపు గాజులతో, నమేళశపు జ జత పర్చబడియిన్న, పచ్చల కీలుకడెంవు అ వచ్చలు కాపిన చీలమురుగులు _ మురిడీలు-గల, డాకేలు = (దాపలికేలు) ఎడమచేతిని, మెటుంగు గబ్బి చను (కేనకుకా ఇ నిగనిగలాడుచు బలినియున్న చమదోయి వ్రక్కకు, కార్చుళు జ చేర్చుచు _- ఎడమచేతితో పైటనర్హుకుంటూ, సోగకన్నులకా ఇ దీర్చములగు న్నేశమలతో, తేలంగళా చూచి అ ఒయ్యారముగా జూచుచూ, “ఓ మర.........మన్మథ అ ఓ యౌవనవళుల పాలిటి నూతన మన్మథుడా ! (మన్మథునితో సమానమైన అందగాడా అవి లానము). ఈ జగంబు పాఠాళము, నేను ఉలూచియను పేరుగల, భుజంగమరాజ కన్యకళా అ నాగరాజు పతికను

తాత్సర్యము :

వింగారపు గాజులూ, వచ్చల మురిడీలూ కల ఎడమచేతితో పైట నర్షుకుంటూ ఒయ్యార ముగాచూచి, ఓ మన్మథాకారా, ఇది పాఠాళలోకము, నేను నాగరాజూకన్యకను, నాపేరు ఉలూచి అంటారు.

మవృాదయోల్లానము అ-!. డ్రం బోళోవము : ఎడమచేయి చను(గ్రేనకు కార్భడము న్రీలకు నహజము. ఈ రూవంగా ఉలూచి అర్జ వువి దృష్టివి, తన వక్షస్థలావికి ఆక ర్షించిందంటారా ? భుజంగమరాజ కన్యకజా అన్న (నయోగము శా నవివాహితనవి సూచించడావికే అనాలి. కొవి ఆమాటను అర్జునుడు కేవలము '“రాజసమారికను' అన్న అర్హమతోనే (గవాంచి ఉండ న! ఠి వచ్చును. మొదటి రెండు చరణాలలోని వర్తన ఆర్తునుడి దృష్టికి కానవచ్చిన దన్నమాట. ల న! ట్‌ “మదవతీ నవమన్మథ” అన్న నంటోధనచేళత తాము మదవకినపీ, అతడు మన్మభాకొరు డనీ తెలియజేసింది. ఉలూచి అంత ళృంగారరన పంబంధమయిన నంటోధన చేసినా. ఆమె నంగతి అర్జు మడి కింకా తెలియదు కాబట్టి, తాను కేవలం “వధూమణి” అని సంబోధించి ఊరకున్నాడు; కొని, శృంగారరన నంబంధమయిన నంటోధన చేయలేదు. అలంకారము : న్వభావో క్రి సరిలేని విలానముగని వరియిం చిట( దోడికొనుచు వచ్చితి నిన్నో కురువీర, వసింపంగ నీ కుబు వీర దృథాంకపాళిం గోరిన దానన్‌. క్షేక్షర్‌ ఈర్జము ః్‌ సరిలేని ఆ ఈడులేనట్టి, విలానముకా ఆ (నీ సొగసును, కవి, వరియించి ల (ప్రేమించి, యిటకొ = ఇచ్చటికీ, నిన్ను, తోడికొనుచు, వచ్చితికా, ఓ కురువీర ఇ ఓ కురువంశమునందు పుట్టిన వీరుడా, వసింప(గళొ = కూర్చోడానికి, వీ కుజుపు అ నీతొడను,. ఈరా జ ఇయ్యి, దృఢఅంకపాళిళా జు బిగియైన కౌగిలిని, కోరినదానళా, తొత్సర్భ్టాము ; పొటిలేవి వీ విలానము చూచి విన్ను పరీంచి ఇక్కడికి తీసుకొవి నచ్చాను. ఓ కురునీరా వీ విగికౌగిలివి ఆశించి ఉన్ననాకు సీ తొడమీద కూర్చొనే అవకొళము ఇవ్వమని కోరుకున్నాను.

240 విజయవిలావము అ.!. ఎొకేవము ; ఈ పద్యములో “కురువీర' అన్న సంటోధనవల్ల ఉలూచికి తన సంగతి కొంత తెలుసు వని అర్జునుడు అర్థంచేసుకుని ఉండాలి. కురువీర అన్నపేరు సార్థకము చేయడానికి కురుపు = తొడ). ఈరా ( జ ఇవ్వరా అవని చమక్కారము. నరసో క్తులలో కొంతలు రాకొట్టవచ్చునంటారు. వొతొాంతరాలు ; దరి నీ యందము గనుగొని వరియిం చిటం,:........ తా వేంకట కృష్ణమాచార్యులు. ఇక్కడ 'దరిన్‌” అఆంపే *గంగానది ఒడ్డున” అవి అర్హము. ఈ పౌఠమువల్ల తాను గంగాతీరావికి వచ్చి ఉండిన విషయము గూడ ఉలూచికి తెలుసునని ఆర్హునుడు తెలసుకోగలడుం కురువీర శబ్దావి కిది తోడయి అర్జునుడి విషయం చాల నరకు ఆమెకు కెలునునవి సూచించింది. నరిలేని విలానముకాగని వరియింప6గ(౬ దోడికొనుచు... అణా తీరువతొఇరు. ఇక్కడ 'వరియింసగళా” ఆ వరించు కొరకు అని అర్హము చెప్పుకోవాలి. గంగానది తీరాన్నే వరించి ఇక్కడకు తెచ్చానన్న పాఠములోని సారన్యము దీవిలో కానరాదు. కురువీర ___. కుజువీర మాటలలోని ర ణ ల కారతమ్యము ప్రాసయందు చూడనక్కంర లేదంటారు. అలంకారము ; యమకము. మం 'పెనంగకా గటాక లవ మాము చేతనె ముజ్జగంబు మో హింపంగ( జేయు థార మిక నీవు వహించితిగాన గేళనీ చంపకగంధి విత్మరపు జన్నులమీ(ద ముఖించుచుండు నా నంపెంగమొగ్గ ముల్కిగడ సామరి సోమరిగాక యుండునే?. 146

వృాదయోల్లానము ఆ-!. ర్క! అర్థము ॥ మంపు ఎస(గజాజు మళ్తు (కైపు ఆతిశయించునట్లు, కటాక్ష లవమాశము చేతనెఇ

కడకంటి చూపు యొక్క లేశమా(త్రము చేతనే, ముజ్జగంబుల్‌ అ మూడుజగములను. మోహిం ప(గ(జేయు ఆ మోహము పొందినట్లు చేయవలసిన, భారమున్‌ అ బరువును, నీవు,వషాంచితి(వి) గానః్‌ ఇ పూనుకున్నావు కౌబిట్టి, కేళినీ చంపకగంధి = సంపెంగవాసనగల శరీరముగల రతీదేవి యొక్క. బీ త్తరపు చన్నుల మీంద౯ా = అందమగు సృననులపై , నుభించుచుండు అ నుఖముగా ఉండే, ఆ నంపెంగమొగ్గ ముల్కిగడ సామరి ఆ నం'సపెంగమొగ్గ కొన ఉన్న వాణాక్యరతో సాముచేసే మన్మథుడు, సోమరి = పనిలేనినాడు, కొకయుండునే ఇ కాకుండువా ? (ళస్పక సోమరి అవుకాడవి భావము). తౌళ్ళర్యయు ?

సంపెంగ మొగ్గమొనక ల బాణాకర్రతో సాముచేస్తూ ఈమూడు లోకొలూ మోపాంచడే సే మన్మథుడి పనిని నువ్వు కటాక్షమా(శ్రాన చేయడానికి పూనుకున్నావు కౌబిట్టి, ఆ మన్మథుడికి పనీపాటా ఉండదు. అందుచేత ఆతడు రతితో పొద్దుపుచ్చుకుంటుంటాడని భావము. బికేవను ;

“శేళివీ చంపకగంధి బిత్తరపుం జన్నులమీ/ద నుఖించుళుండు. ..” అన్న వర్ణన, నీవు కూడా అవిధముగా సౌఖ్యము పొందు అవి అర్జునుని ఊరిస్తున్నట్ట్లున్నది. మన్మథుడి అధికొరము బొందినవాడవు కొబిట్టి ఆతడమభవించే సౌఖ్యాలు కూడా నీవు అనుభవించవచ్చునవి సూచన,

“నంసెంగ మొగ్గ ముల్కిగడ సామరి” అంక, సంపెగమొగ్గను ముల్కిగా ఉంచిన గడ.కర్రతో సాదన చేయువాడు (మన్మథుడు. సంపెగపువ్వు మన్మథుని బాణాలలోనిది కొదు, కాబట్టి ఇక్కడ “ముల్కి” అన్నమాటకు బాణము అన్న అర్ధము చెప్పరాదు. వోతఠొాంతరము :

వంపెంగ మొగ్గ ముల్కి గడు సొమణి........

ఈ పాఠానికి సంపెగమొగ్గ ముల్కి, గఢును, అము, ఆటీ అని సదవిభాగము చేసి, సంపెగమొగ్గను బాణముగాగల, గడును = వేర్చరి (మన్మథుడు), ఆము ఆతన మదము = గర్వము, ఆటీ జ కోల్పోయి అని అర్థము చెప్పుకోవాలి. ఈ పొఠములోవి యతినీ. అరల అఖేదాన్నీ సమరించుకోవచ్చును.

థు అలంకారము ;

అతిశయోక్తి, కావ్యలింగ.

కీర

డైత2 విజయవిలాసము ఆ.!. అను నెచ్చెలి వాక్యంబులు విని యచ్చెరువంది “రూప విభ్రమ శేఖా ఖను లెందు నాగకన్యలె యని” విందుము; నేడు నిక్కమయ్యెకు జూడన్‌. కే? అర్థము థి అను నెచ్చెలి వాక్యంబులు అ అనే ఆయువతి మాటలు, వివి, అచ్చెరువు = అశ్చర్యము, అంది = పొంది, ఎందుకా జ అన్నిచోటులా. నాగకన్యలె, రూప విభ్రమ రేఖా అనులు = గాసము విలాసము (రేఖా) అందము అన్నగుణాలకు పుట్టీనిళ్ళు అవి, విందుము = వింటుం టాము, (ఆమాట) నేడు అ ఈదినమున, చూడన్‌ = కంటితో చూచుటచేత . విక్కమయ్యెకా = రూడీ ఆయింది. తొల గ ర్య్థాము వ్‌ నాగకన్యలు మంచి రూపురేలలు కలిగిన విలాసనతులని సాధారణంగా వింటూఉంటాము. ఈవేళ (ప్రత్యక్షముగా చూచినందువల్ల ఆ మాట రూఢి ఆయిందవి అర్జును డనుకున్నాడు-. విశేషము ; రూపము :.. అందము _ ఆలంకారాదులు లేనప్పుడు ఉండే అందము. విభమము = వచనము, వచనానుసారముగ ఆవయవాదుల కదలిక. అలంకొరముల యందు వివిధములగు పద్దతుల నమవరించిన శృంగారచేష్షం శీభా :.. అవయవాదుల యందలి లావణ్యము = అనరిక “అనువెచ్చెలి. ..-వినియచ్చెరు. =...” “భఇమనులెందు...,-...-యనివిందు. ==" ఈ జంటలలోని శబ్దిచమళ్కా-రము చూడదగును. అలంకొలము ; రూపకము, అన్నన్న।! మొగము వెన్నుని యన్నన్న జయించు. గన్ను లన్నకొ నలినా నన్నములు, నడుము మిక్కిలి నన్నము, మాటలు నుధా (ప్రనన్నము లెన్నన్‌. కేశరి

చవృారయోల్లానము ఆం! వైత3 అర్థము ఫ్‌ అన్నన్న = బొరొరాః; మొగము, వెన్నుని ను విష్ణమూర్తియొక్కి, అన్ను ఇ భార్యయగు లక్ష్మీయొక్క-, అన్నన్‌ ఇ సోదరుగ్షైన చంగద్రువి, జయించుకా అ ఓడించును, కన్నులు అన్నళా ఆ కన్నులంటామా, నలిన ఆసన్నములు = సద్యములకు దగ్గ సందింధము కలవి = సమాన ములు, నడుము మిక్కిలి సన్నము, ఎన్నన్‌ జు ఆలోచించగా, మాటలు నుధాప్రనన్నములు = అమృతమువలె సంతోషమును కలిగించేవి. తొత్బృర్యంము వ్‌ ఓవో : ఈ ఉలూచి సొందర్యము ; ముఖము చందద్రుడికంపే అందమైనది, కన్నులా వద్మాలకు దగ్గరచుట్టాలు, నడుము చాలా సన్నము, మాటలు అమృతము వంటివే అవి అర్హ వుడు అనుకుంటున్నాడు. ఎిలేవము అర్జునుడు ఉలూచి పౌందర్యాన్ని ఎంత ఉత్సాహంతో మెచ్చుకుంటున్నాడో తెలియ శ్లేయడావికే [47.150 న పద్యాలలో కవి చక్కని శబ్దాలంకార నియమము కనబరిచాడు. (ప్రపొదము అన్నది ఒక కావ్యగుణము. దీనినే కవి "ఫనన్నతయును సొకుమార్యము గనంబడ రొట్లరగించె' అవి ప్రయోగించాడు. ఉలూచి మాటలు [పసాదగుణము గల కవిత్వంలాగా తన్ను సంతోష పర్చినాయని భావము. ఈ పద్యములో మూడు అన్నన్నలు, మూడు సన్నములు వాడీనా తనివితీరక కవి చీవర ఒక “ఎన్నన్‌” ఉంచాడు. దీవి తరువాతి రెండు పద్యములు కూడ ఈలాంటి వే. నువ్వు. బువ్వు నవ్వు జవ్వని నాసిక, చివురు నవురు జనరు నువిద మోవి మబ్బు నుబ్బు గెబ్బు విబ్చోకవతి వేజీ మెజపు నొజప్పుం బజప్పు. దెణవ మేను. కేం

244 విజయవిలానము అఆ-1 అర్థము వి

అవ్వని = ఈ యౌవనవతి యొక్క, నాసిక జ ముక్కు. గువ్వుపువ్వున్‌, నవ్వుకా = సరిహపించును (నువ్వుపువ్వుకన్న అందమైన ముక్కుగలదని భావము), ఉవిద = ఈజవరాలి యొక్క, మోని = అధరము, చివురు = చిగురుటాకు యొక్క, సవురుకా = అందమును, జవురుకా ఇ దండించును (మించియుండును). వీట్చోకవతి = విలాసవతియొక్క-, వేణ్‌ = జుట్టు, మబ్బు = మేఘముయొక్క, ఉబ్బుళా = గర్వమును. గెబ్బుకా = పడ(దోయును, తెలవ మేను అ ఈ కొంత శరీగదము, మెఅప్ప ఒఅపు౯ా = మెరుపుయొక్క్ల అందాన్ని, వజపునో = పార దోలును, బీకేవము :

ఈ సద్యములోని పదములన్నీ యౌవనవతియైన విలానవతినే సూచిస్తున్నాయి. ఇక్కడ రసీకుడైన అర్హునుడికి, చతుః(పీతి కలిగిందన్న భావము 5౨ ఈపద్యంలో శబ్హాలం కార ఆవేశముతో కేటపరిచాడు.

రవరవలు నెజపు నీలపు

రవ రవణముతోడ. జెలి యరాళ క చంబుల్‌;

కవకవ నవ్వున్‌ వలి జ

క్కువ కవ గలకంఠ కంఠి చరిన కుచంబుల్‌. 150 అర్థము న్‌

చెలి అరాళకచంబుల్‌ = ఈ కాంతయొక్క వంకలుగల (కుటిలమైన) ఈలవెంటుకలు,

సీలపురవ ఆ ఇం(ద్రనీలమణులయొక్క, రవణముతోడః జ కౌంతితోడ, రవరవలు నెజపుళా ౫ జగడము చేయును (అనగా మించియుండునవి భావము), కలకం౦ఠళ కంఠి అ కోకీలనంటి కంళ ప్వరముగల ఈ కాంతయొక్క-, కఠిన కుచంబుల్‌, వలి జక్కవ కవణా జ గుండ్రని చక్రవాక పిట్టలజంటను, కవకవ నవ్వుకా అ ఎక్కువగా పరిహసించును. తాత్సర్యమయు

ఈ కాంతజుట్టు వంకరలుతిరిగి సీలమణుల నల్లని కాంతితో మెరుస్తూ ఉంది, _న్తనములు విగువుకలిగి జక్కవపిట్టలలాగా గుండ్రములైై ఉన్నవవి భావము. విలేవము ;

ఈ పద్యములో కచవర్ణ నలో రవణము (కాంతి), కుచవర్ష నలో = వలి (గుండ్రదనము) ఇవి ఉసమాన సొదృశ్యములు. వీటినేకాక, కచమునకు _ అరాళత్వమూ, _వ్రనములకు కతిన త్వమూ అన్న వికేషగుణములను గూడ కవి పేర్కొన్నాడు, వీటివల్ల కలిగిన పొగను *

హవృాదయోల్లానము ఆం! చిర్‌ కచమున కుటిల (వంకర గుణము అధికముగా ఉండడంచేతనే జగడమాడుట, కుచ ములు కతినగుణముగలవి అవడంవల్ల నే కవకవ నవ్వుట అని చమత్కరించాడు, అలంఠారము : పరికరము. చెక్కుల యందముజా, మొగము చెల్వము., జన్గన నీటు, వేణి తీ, రెక్కడం. జూడ, మన్నిటికి నెక్కువ దేమన సైకతంపుతో నెక్కటి కయ్యముం జలుపు నిక్కటి యొక్కటి చాలదే మడుం డక్కగొనకా రతిం గెలిచి డక్కం గొనజు నవమోహనాంగికికా.1ేర్‌11 అర్థము వ్‌ చెక్కుల యందమున్‌, మొగము (యొక్క, చెల్వముఃా = పొందర్యమును, చన్లవ వీటు = కుచయుగమునందలీసౌగసు, వేజీతీరు అ ఈలవెండ్రుకల అమరిక, ఎక్కడజా చూడము ఆ ఇంకే స్ర్రీయందూ కనబడవు, అన్నిటికిన్‌ ఎక్కువది ఏమనా == అన్నిటీనీ మించిన విశేష మేమంటే, వైకతంబుతోకు = ఇసుక తిన్నెతో. ఎక్క-టి = ఇంకొక సహాయము లేకుండనే, కయ్యమున్‌ ఇ యుద్ధమును (అనగా ద్వంద్వయుద్ధమును), నలుపు ఆ చేయునట్టి, ఈకటి ఆ ఈ జఘనము, ఒక్కటి = ఒక్కటియే, మరుం డక్కగొనకా అ మన్మథుని వశపరుచుకొనుట కున్నూ, రతికాగెలిచి ఆ రతీదేవివి జయించి, డక్కకా ఆ రతియొక్క సాామాజ్య సూచకమైన భేరిని (డక్కను), కొనళా = తీసికొనుబకున్నూ, నవమోహనాంగికికా ఆ నూతన యౌవన ముతో మోహింపజేసే శరీరముగల (ఈ ఉలూచికి), చాలదే ? తాత్సర్భాము : చెక్కులూ, మఖమూ. చనుగవా, కొప్పూ, ఈ ఉలూచి కున్నంత ఆందంగా మరేస్త్రీకీ లేవు. అన్నిటికంటే విశేషమేమిటంటే ఆమె జమఘనము ఒక్కే విశాలమైన ఇసుక తిన్నెతో ద్వంద్వయుద్ధం చేయగలదు. మన్మథుడివి వళసర్చుకోడానికీ, రతిని గెలిచి ఆమె బిరుదు డక్క (లేరివి తీనుకోడానికీ ఆ కటి ఒక్కటే బాలును అని అద్దనుడు అనుకుంటున్నాడు, బోలేవము : “ రాజు లొకరినొకరు జయించినప్పుడు ఓడినవారి రాజ్యసూచకాలై న ఛ్యతచామరములు భేరి మొదలగు వానిని తీసికొనే ఆచారము ఉంది,

246 వీజయవిలానము అం!. ఇప్పటికీ ఎందరో నంస్తానాధినతులు ఈమ దగ్గరున్న భేర్యాదులను ఏఏ యుద్ధములలో తమ పూర్వులు లోవాంచారో చెప్పుతుంటారు. రక్కంను బ్రర్దల గొట్టడం పండితులలో ఉండేది, “పగుల గొట్టించి తుద్భట వివాదపౌ్రిఢి గౌడ డిండిమరట్లు కంచుఢక్క” అని శ్రీవాథ మహాకవి అన్నాడుగదా. రతిని గెలిచి ఆమె కింళనరకున్న సామ్రాజ్య చిహ్నమును (డక్క-ను) తీసుకుంటుందవి భావము. వేదమువారు “డక్క( గొనకా = డక్క అను వాద్య విశేషమును వపాంచుటకును (జయభేరి వేయించుటకును)” అని వ్యాఖ్యానించారు. కొనన్‌ అన్న సదావికి ఆ ఆర్థము కష్ట సాధ్యము. రొజుల కొలువులో ఉండిన మన కవి ఈలాటి ఉదేశమును కలిగి ఉండనేరడు. ఎక్కంటి _- ఒక్క తే అనిగాని అపాహాయ్యముగ అవిగావి అర్హము. కొందరు *ఎక్క-టి కయ్యము అనగా పెద్ద జగడము అవి చెప్పారు. కాని ఎక్కటి అర్హాన్ని ఆలాగు పాగడీయడ మెందుకో తెలియదు. ఎక్కుటి కయ్యము _ ద్వంద్వయుద్ధము - నలుపుట ధిక్కరించగల పొమర్థ్య ముండబస్లేకదా. మోహనాంగుడు _. మోహనవిద్యగావి, మోహనమనే బాణముగాని! అంగముగా (ఛతురంగములవంటి పరికరముగా గలవాడు _ అనగా మన్మథుడు. వానిభార్య మోహనాంగి అవుతుంది. అనగా రతీదేవి. కాబట్టి నవమోహనాంగి అంటే కొ త్తరతి, అనగా, మొదటి రతికి (ప్రతి వచ్చిన రతి. ఈమె చేయదగిన సవి : తొలి రతివి జయించి మగవి వళశపరుచుకొన డము. ఆ రెండుపనులూ ఈ సద్యములో ఉన్నాయి.రతిని గెలుస్తుంది; మన్మథుడిని వళ పరుచుకుంటుంది. అలంకారము : యమకము. 1, మన్మథుడి వాడాలు : మోహనము, ఉన్మాదనము, సంతావనము, శోవణము, నిశ్ళేష్టాకరణము అవి అయిదు.

హృదయోల్లానము ఆ! 2శ్రీ7 అని మదిమెచ్చి యొచ్బె మొకయందును లేని మనోహ రాంగముల్‌ కనుంగొని. యౌనెకొ ః (వతము( గైకొని యుండెడి నన్ను నేలందో డ్కాని యిట( దెచ్చె నీవెడ(గు. గోమలి ? భూజగ మేడ మారుతా శన జగ మేడ? యెంత ఘనసాహన మింతుల కంచు నెంచుచున్‌. 15శి అర్థము వి

అవి మదీః౯ అ మనస్సునందు, మెచ్చి, ఒచ్చెము ఒకయందునులేని = ఒక్క-దానియం దయినా కొరతలేవి, మనోహరాంగముల్‌ ఆ మనను లోగొనగల అనయవములను, కనుగొని అ గ్రూచి, (ఆలాగు చూస్తుండగా ఈమోహనాంగి చేసిన సాహసము మనసున పొడమి బౌనెకొ ఆ (బౌనుగావి అంతా ఇంప్పగా ఉన్నదికాని (కద కాదా యొక్క రూపాంతర మే “కొ, వ్రళము గైకొని = వ్రతమునాచరించుకూ, ఉండెడి నన్ను, ఇటకు, ఏలన్‌ అ తన్ను ఏలుటకుగా, ఈ వెడ(గు( గోమలి అ ఈవెగరి పడుచు, తోడ్కొనితెచ్చె జ తనతోకూడా తీసికొని వచ్చింది, అహా: భూజగ మేడ ఆ మర్త్యలోక మెక్కడ? మారుఠ అళన జగము ఏడ = గాలి మేపరలగు నాగులలోక మెక్కడ ? ఇంతులకు ౫ స్త్రీలకు, ఎంత ఘనసాహనము; = ఎంళ గొస్పతిగున ఉన్నది, అంచున్‌ ఎంచుచుకా = తనలో అనుకొమచు (తరువాతి పద్యముతో అన్వయము). తొత్సృర్భాము :

శరీరసొష్టవములో ఏలాటి లోపమూరేని ఆమెను మెచ్చుకొని, “అంతా బాగుంది కొవి, వ్రతనిష్ణతో ఉన్న నన్ను ఈ వె్యరిసడుచు ఇక్కడికి తీసికొనివచ్చి తన్ను ఏలుకోమంటూ ఉంది. నరలోక మెక్కడ, నాగలోక మెక్కండ ? ఆడవాళ్ల కెంత సాహసముంటుంది' అని అనుకొవి .. బొకేవము :

'వేదమువారు “ఏల దోడ్కొవి' అన్న దానిలో శ్లేష ఉందని (1) ఎందుకు తెచ్చెను అనీ, (1) ఏలుటకు! దెచ్చెననీ, అర్థము చూపించారు. తొలి అర్థమున తో దో అగుటకు కళ కారణమవీ, శ్రేషయందు అర్జానుస్వారము పాటింపరనీ కొరణము చెప్పారు.

కొని, ఉలూచి చెప్పిన మాటలన్నీ వినిన తరువాత గూడా “ఎందుకు తెచ్చింది అని అనుకోడానికి అర్హునుడు వటి మూర్తుడు కావాలి.

న టి ఖ

ఉలూచి “వరియిం చిట దోడికొనుచు వచ్చితొనవీ, “నీ కురుపవీర” అనీ, “దృఢాంక పాళిం గోరిసదానన్‌” ఆనీ అక్షరాలా చెప్పింది. ఇంకా ఎందుకు తెచ్చిందని ప్రశ్నిందుకుంటాడా ? రెండవ అర్థమే చెప్పుకోవాలి, ఈ “ఏల' లోవి భావము తరువాతి సద్యంలో తేటపడుతుంది,

248 విజయవిలాసము అ.॥ (వళమ కైకొని ఉన్నవాడిని తన్నేలుబకు తెచ్చింది. కాదిప్టే, *వెడంగు గోమలి' అన్నాడు. కటుత్వం ఏమీ లేకుండా “వె రిసడుచు' ఆవి ఆనడం కొంత సుముఖక్వాన్ని సూచిస్తుంది. అమాయకురాలన్న భావము, మారుశాశన జగము: మారుతమంటే గాలి. అశనమంటే ఆహారము. మారుకాశనులు = గాలిని ఆహారముగాగలవారు ___ నాగులు. వారిజగము =నాగలోకము. వొతాంతలము ; బౌనెకా అవడావికి బదులు 'యౌగికా' అని తిరుపతివారూ, *మౌవికా' అని వేంకట కృష్ణమా చారిగారూ అన్నారు. అలంకారము ; విషమాలంకారము, అర్జాంతరన్యానసము. వృత్యనుప్రాసము. ఇ కాముకు(డ6 గాక వతినై భూమి పదకిణము సేయ. బోయెడి వానిజా గామించి తోడితే, దగ వా, మగువ, వివేశ మించుతై నన్‌ వలదా ? కేర్‌తి అర్థము ? మగువ జ ఓ కాంకా 1 కౌముకు(డజా కౌక = కొమముగల వాడనుగాక, వకినైై ణు (వ్రతము పూనిన వాడనై, భూమిపదక్షీణము, చేయకా, పోయెడివానిళా, కామించి జ మోహించి, తోడితేన్‌ జ తోడ్కొని వచ్చుట, తగవా ఆ న్యాయనూ? ఇంచుకై నకా జు కొంచెమైనా, వివేకము క! యుక్తాయు క్రీక్షానము, వలదా అ ఉండవలదా ? తాల్‌ గర్భము ;్‌ కామములేకుండా (వ్రతము పూని భూపదకిణచేయడానికి పోతూఉన్న వన్ను మోపించి తీసుకురావడం తగునా ? ఉచితమా కాదా అన్న అలోచన ఉండవద్దా అని అర్జునుడు అన్నాడు. బికేవము : కొమించడావికి కొముకుడిని తెచ్చుకోవాలి గాని ఉపయోగములేని (వతివి తీసుకురావడము వివేకము కాదని సూచన,

వృాదయోల్లానము ఆ_1. రం కాముకుడు == స్త్రీవాంఛ కలవా డనేకాక, ధనాదివిషయాలయందు కోరిక కలవాడనిగూడా అర్థము. కొముకుడగాక అంపే ఎటువంటి కోరికలేకుండా, వీమముకో ఉండడం-నిష్కామ వ్రతము, నర్వోత్క్భృష్టము. ఆటువంటి (వ్రతముతో తిరుగుతున్నవాడను అని ఉలూచి ఆను కొనేలాగా చెప్పడము చమత్కార మ్మే ఉలూచి అభ్మిపాయము తెలిసింది; అమె చక్కిదనాన్ని మెచ్చుకున్నాడు, అయినా శృంగారరన సంబంధమైన సంటోధన చేయకుండా *మగువా' అని మాత్రము అన్నాడు. అంటే వశము పాలించాలన్న ఉద్దేశముతో నే ఉన్నాడన్నమాట. నావుడు మోమునన్‌ మొలక న వ్వొాలయన్‌, వలి గబ్బి గుబ్బ చన్‌ రీవికి గాన టించుక నటించు కవుం గనిపింప(, బల్కె రా జీవదళాక్షి “యో రసికశేఖర, యో జన రంజనైక లీ లావహ రూప, యో నుతగుణా, తగునా యిటు లానతీయంగకా? 154 అర్థము శవ నావుడుజా అ (అవిఆర్జునుడు) అనగా, మోమునకా జ ముఖమునందు, మొలకనవ్వు ణు చిరునవ్వు, ఒలయన్‌ = (సకాశించగా(చిరునవ్వునవ్వి), వలి ఆ గుండ్రనై. గబ్బి అ బిలిసిఉన్న, గుబ్బచకా ఆ గుబ్బలవంటి చమలయొక్కం. లీవికిళా ఇ వై భవమునకు, కానటు = కాళజాలనట్లు, ఇంచుక జ కొంచెము, నటించు ఇ అల్ల లనాడుచుండు, కవుకా ఇ నడుము, కవిపింసన్‌ ఆ కనదిడు చుండగా (కుచముల బరువును నసహింసజాలనట్లు నడుము కొంచెము చలించగా), రాజీవదళొడీ జా కానురరేకులవంటి కన్నులుగల ఉలూచి, పల్కెన్‌ కా ఇట్లు పలికమ: “ఓ రసిక శేఖర ఆ ఓ రనజ్ఞులలో (శ్రేష్పుడా. ఓ జన......రూస = జనులను రంజీంచుకే [వ్రధానముగాగల విలా వము గలిగిన రూపు వాడా ((రూప్పులోని విలాసము జనులను ముఖ్యంగా సంతోష పెడుతుంది), ఓ మఠగుణా అ బొగడవిడీన గుణములు గలవాడా, ఇటులు, ఆనతీయ(గళా అ ఆజ్టాపించగా (చెవ్వుట, తగునా ఆ ధర్మమా ? (కాదని సూచన)- తౌత గ ర్యంము క అవి అర్జును డనగా, చిన్న నవ్వు నవ్వి, _న్గనముల భారావికీ తాళలేనన్నట్టు నడుము కొంచెము కదులుతుండగా, ఉలూచి “నీవు రసిక(శీసుడవు, లోకులను వంతో షపెట్టగలిగిన రూపము కలవాడవు. వీ గుణాలను అందరూ పొగుడుతుంటారే, ఈలాగు అవడం తగునా” అని అన్నదని భావము.

వం0 విజయవిలానము అ.!, ఎికేవము : నన్ను “తోడితే/దగవా” అని అన్నానే. నీకిటు లానతీయ తగునా అవి ఉలూచి బదులు (ఫళ్న. నాకది తగదంజే నీకిది తగదు అని భావము. _శ్తనాల బరువు భరించలేక బలహీన మయిన నడుము ఊగులాడుతున్నట్టుందని భావము. మొలకనవ్వ్యూ, కొను నటింస జేయడమూ విలానవతుల యొయ్యారములు. ఈమకొార్య సిద్ధికి అవికొంత సాయం చేస్తాయి. ఆర్జుమడి వాదనలో బిలములేదని ఉలూచి భావించడం చేతనే, ఈ శృంగార చేష్పలకు అవకాశము కలిగింది. కొముకుడను కౌనన్నది అబద్ధపు వాదనని తెల్పడావికే రసిక శేఖర _ అని సంబటోధించింది. నరసత బాగా ఎరిగిన వాడవుగావా అని గద్దించింది. తరువాత, వీ సౌందర్యమంతా జనులను రంజింసనేకదా అని తెలుపుళూ, తన్నుగూడ రంజించుట ధర్మమనీ, ఆ వెనుక, నుతగుణు డగుటచేత ఇట్లు ఆవతిచ్చుట తగదుసుమా అనీ ఎ త్రీ పొడిచింది. ఈ వంటోధనలన్నీ పాథ్నిపాయములే. అలంకారము ; యనుకము, పరికరము. నిను గీతి సాహిలీ మో హన వాణులు 'సెవులువట్టి యాడింపంగా', గనియుండి *కొముకు(డ6 గానని” పల్కిన నాకు నచ్చికొనె నృపాలా: కీర్‌ర్‌ అర్జము శ గీతి...వాణులు ___. గీతి జ సంగీతము, సాహితీ అ పాపాత్యము అవే, మోహన వాణులు ఇ రంజి౦పజే సే వాక్కులుగల స్రీలు, వినుజ విన్ను, చెవులుపట్టే యాడింపంగాకా ఇ ప్వాధీనుని జేసికొవి _. చెప్పినట్లు చేయించుకుంటూ ఉండగా, కనియుండి జా చూచికూడా, కాముకు(డగాను ఆ నేను కామించువాడనుగామ, ఆని పల్కినజా జ అవి నీవు చెప్పినంతమా శ్ర మున, నృపాలా ఇ రాజా, నాకు నచ్చిక బొనె ఇ నాకు నమ్మకము కలుగుతుందా ॥ తాత్సృర్భాము అర్దనా, నంగీత పాపిక్యాలన్న ఇద్దరుస్తీలు విన్ను బాగా వళవరుగుకొని, చెప్పినటు జ చి టి చేయిస్తూ ఉండడము చూచిన తరువాత గూడా కొముకుడను కావవి వీ వన్నంతమా(శ్రాన నమ్మ గలనా ? ఆవి ఉలూచి అన్నది.

వృారయోల్త్లానము ఆ. 1. రధ] పలేవ్‌ము : గితీ, పాపాతీ, అనే స్త్రీలు (స్త్రీలింగ రూపాలే కవి వాడాడు) స్వాధీనుని చేనుకొన్నారు గదా నీవేలాగు కొముకుడపుగావు ? చెవులుపట్టి అడించడము ఏలాగంటే ; చక్కని నంగీతముగాని. కవనముగావి నీచెవిని వడగానే, ఆ గీకా సాపాత్యాలు నీ చెవివిపట్టి తలను, మెస్పుతోఆడించేలాగా చేస్తాయని భావము. ఈ పలుకుఐిడిలోని రెండుభాగాలకూ ఆరం చూపించి, పలుకుబడికున్న 'బాగా లొంగ దీసుకున్న' అన్న అర్థాన్ని సమర్దించచము చమత్కారము. ఈ ఇదరు కొంతలూ చెరి ఒక చెవిపట్తుకున్నారని చమక్కారము. స్రీలు చెవులుపటి వ! ట్‌ ళ్‌ ఆడిమ్తున్నారంశే తాను చాలా స్త్రీలోలుగు కావాలికదా ; ఆర్జునుడన్న రెండుమాటలు !. కాముకుడనుకొను 2, (వ్రతివై ఉన్నాను. వీటిలో కౌముకుడ కొనన్నదానిని ఈ పద్యములో అండించి వేసింది. వొతొంతలము ; "నచ్చికౌనె నృపాలా”కు బదులు "నమ్మికౌనె నృపాలా'" అని. అరింకారము : గ్లే. అళులిత విలాన రేఖా కృతులకా పలపించి యిటుల [దిభువన లీలా వతుల నలయించుపేనా (వ్రతమన౦.గా నీకు, రూపవంచిత మదనా? 156 ఈ వద్యములో అర్జుముడన్న రెండోమాట వతిన్నై యున్నా వన్న దానివి__ఉలూచి నీమ తిన ఉంది, అర్థము ?ి రూపవంచిత మదనా = రూపముచేశ తిరన్కరింసబడిన మన్మథుని గలవాడా (మన్మ తువి తిరన్కరించే సౌగసుగలవాడాా, నీకు వ్రతమనగాకా = (వతము అనడానికి వీ అలి ప్రాయము, అతులిత ఆ తుల (పాటీ) లేని, విలాస జ శృంగారచేష్టలచేతను, రేఖా జ పొంద

252 విజయవలానము అం! ర్యము చేతను. ఆ కృతులన్‌ = ఆకొరము చేతను, వలపించి జ మోహింపటేసి, త్రిభువన = మూడులోకములలో ఉండే, లీలావతులకా = విలాసవతులను, ఇటుల, ఆలయించుపేనా? = కోరికలు పుట్టించి ఆయాసము కలుగజేయుకేనా ? మరేదయినా ఉందా 1 (లేదని భావము). తౌత్సృర్యూము : మన్మథుడివి ధిక్కరించగల అందగాడవు. నీక వతమంజటే ఈ మూడులోకాలలో ఉన్న విలాసవతులను నీ రూపురేఖలతో మోహింపజేసి వారిని ఆయాస 'పెట్టడమేనా ? మరే దయినా ఉందా? బికేవము ? విలాసమూ, రేఖా, ఆకృతీ __. మూడు గుణములున్నాయి కాబట్టి, మూడులోకముల లోను అని సూచన. రూపవంచితమదమనుడు గమకనే ఆతవిలాగా, మూడులోకముల నలయిం చడము. భూలోకమున (ద్రౌపదివి, నాగలోకమున ఉలూచివి, స్వర్గలోకమున ఊర్వపిని ఆవి కవి స్ఫురింపజేశాడు. అలంకొరము ; పరిసంఖ్య. తెలియనిదానం గొను; జగతీవర, (దపదియందు ముందు మీ రల సమయంబు సేయుట, ద్విజార్ధము ధర్మజు పొన్పుటింటి నుం గలం జని శస్త్రుళాల విలు గైకొను, టందు నిమిత్త మీవు ని శృలమతి భూపదకిణము నల్పఃగ వచ్చుట, నేనెలుంగుదున్‌. 157 ఒకరిని మించిన తెలివితేటలతో వారిద్దరూ వాడోనవాదాలు చేనుకున్న తరువాత, ఉలూచి తనకు వూర్వచరి_తంకా తెలునువనీ దానిని చెప్పడం వట్టి కాలయావనే ఆనీ సూచిస్తూ ఇలా ఆంటుంది. అర్థము 9 అగతీవర = ఓరాజా, తెలియని దానకొకొను = మీచరిఈ తెలియవిదానను కాను (మూఢురా లను కామ అని గూడా, (దొవదియందు = 1దొపదివి గురించి, ముందు = పూర్వము, మీరు, ఆల సనమయంబు ఇ ఆ (ప్రతిల్ట (ఒక్కొక్క సంవత్సరము ఒక్కొాక్క-వని కూడి ఉండినపుడు ఇతరులు ఆమె [క్రీడాగారముచెంతకు బోరాదన్న ప్రకిక్ట్ర). "సేయుట, ద్విజార్గము అ వ్రాహ్మణునికొరథ

వృాదయోల్లానము. అ-1. గ! ధర్మజు పొన్పుటింటి ముంగలకా = ధర్మరాజు పడక ఇంటి ముంగలకు, చవిశా వెళ్ళి, శస్త్ర శాలళా = ఆయుధముల సాలనుండి, విలున్‌ = వింటివి, కై కొనుట = తీసికొనడము, అందు నిమిత్తము, ఈపు = నీవు, నిశ్చలమతి౯ా = దృఢచి త్తముతో, భూ(సదక్షిణము, నల్బ(గకా ఇ చేయటకు, వచ్చుట (ఇది ఆంక్రా నేనెటుంగుదున్‌. తొత్భర్భ్యంతు ; భూపదకీణ పూర్వకథ అంతా నాకు తెలుసును _ మీరేమీ చెప్పనక్కరలేదు అని భానము. ఎిలేవము : “మీ రల నమయంబు సేయుట' అని పలికి తన ఉచిత లజ్జను ఉలూచి నిల్పుకుంది, వివరణలూ విమర్శనలూ సాగించి కాలయాపన చేయనక్కర లేదని తన తత్తరాన్ని ఈ పద్యం ద్వారా (ప్రకటించింది. వొతొంతరము ; మీరలు నమయంబు సేయుట...... అలసమయంబు అన్న పాఠములోవి పారవ్యము దీవిలో లేదు. యతి పోతుంది. చెజకు విలుకాని బారికి వెజచి నీదు మలుంగు. జొచ్చితి జేపట్టి మనుపు నన్ను; (ప్రాణ దానం కన్నను [వతము గలదె? యెజుంగవే ధర్మపరుండవు నృపకుమార ? 158 (వతాంలో ఉత్త మమైన (నతము ఏదో ఉలూచి తెణువుతూ ఉంది. అర్థము శి చెలకు విలుకాని = చెరకువిల్లు గలిగిన మన్మథునియొక్క, బారికిన్‌ = బాధకు, వెజచి ఇ భయముచెంది, వీదు మలు(గున్‌ చొచ్చితికా జు వీ శరణు చొచ్చాను, చేపట్టి = రత్షణనిచ్చి = పాణ్‌గహణముచేసి అని గూడా, మనుపు నన్ను = నన్ను (బితికించు, లేకపోతే, వాడిబారివిఐడి చావక శప్పదు, (ప్రాణదానంబు కన్నను = (ప్రాజదానాన్ని మించిన, వ్రతము కలదె = నీనేమో ప్రతమంటున్నావు, అన్ని (వ్రతములకన్న ఈ(ప్రాణదాన వ్రతముమేలు, దీనినే ఆనలంవించు,

254 విజయవిలానము అ1, నృపకుమార జ ఓరాబకుమారా, ధర్మపరి(డవు గా ధర్మమునందాన క్తి కలవాడవు _ రర్మపరు డవు == ధర్మరాజును మీది వానిగా గలవాడవు (ధర్మజుని తరువాతి వాడవు _ తమ్ముడవు.) ఎటు(గవే ఇ ఈ (వతరహస్నమును తెలిసికోలేవా ? బికేవము : ఈ మాటలలోనే ఉలూచి కాను దిక్కుమాలిన పక్షినవీ, ఒక చిలుకవంటి దావనపీ, తెలపుతూ ఉంది. దానికున్న ఆపదలు పంజరబంధనము, లేక వేటకావి చేత చావు, చెటకు జ ఫంజరములో బంధనానికి, విలుకాని చారికిళా జ బోయవాని హింసకు, వెలచి ఆ భయపడి, నీదు మజు(గుకా ఆ నీచాటును, చొచ్చితిన్‌ = ప్రవేశించాను (దాగున్నాను), చేపట్టి = చేతితో పట్టుకొని (చిలుకవలె (గ్రహించి, మనుపునన్ను అ నన్ను పెంచుకో, న! | ఆరూసంగా నాకు పాణదానము చెయ్యి. ఇక్కుడొక్కమాట చెస్పవలనుంది. అర్జునుడు ఒక సంపత్సరం భూప్రదక్షిణ (వతం పట్టాడు. ఆ సంవత్సరములో బ్రహ్మచర్యం నిష్షగా పాటించాలని ధర్మశాస్త్రం, ఈ ఏడు తిరగక ముందే ఉలూచి తన్ను తీసుకొవివచ్చింది. ఉలూచి అందచందాలుకల కౌంత అవి (గపాంచాడు. కొని, ఆ వ్రతనియమము అడ్డుగా కనిపిస్తుంది. ఆ (ప్రతిబంధకం లేకుండా ఉలూచి “పాణ దొనంబుకన్నను వతము గలదె? * అవి ధర్మవిర్వచనం చేస్తుంది. మనకావ్యములో సర్యవ సానము వారిద్దరి కలయిక, పండ్రెండు నెలలు దాటకముందే ఈ కల్యాణము జరిగినట్లు మహాభారతం గూడ అంగీకరించింది. ఆ పురాణములో ఈ నియమభంగము సమర్థించడానికి నన్నయకభట్టు, “ఏఎబుంగవి దానంగాను, సర్వతీర్థ సేవనంబును నసర్వ(వతంబులు సలువుబయును సర్వదానధర్మ [కియలును (ప్రాణదానంబుతో సమానంబులుగావు, నామనోరథంబు విఫలం దియిన మనోజానలంబునం (బాణ పరిత్యాగందిగుం గావున నన్ను రక్షింపుము. దీన నీకు (వ్రశళంగంబు గాదవిన నర్జునుండు దావి మనోరథంణు సలిపి యారాతి నాగభువనంబున వనియించి నాగకన్యకయం దిరావంతుండను కొడుకుం బడసిం,4,..” అన్నాడు. కొట్టి వతభంగదోషము లేదనడావికి మహాభారత (సమాణము గూడా ఉందన్నమాట. అలంకారొము ; నమాసోక్తి, శ్లేష.

హృదయోల్లాసము ఆం! 255 నాయమె నీకు మేల్చ్పడిన నాతి నలంచుట? యంత్ర మత్స్యముకా మాయఃగంజేసి ముళా దుపదనందన నేలవె? యంగభూ పతా కాయత యం్రమత్స్య మిపు డల్లనం _దెళ్ళంగనేని యేలుకో, శీయంగ౯ బంచదార వెనుతీయంగ౯ బల్కి ననుకా ద్వితీయంగన్‌.159

అర్థము 2

మేల్పడిన జ వలచిఉన్న, నాతిళా =కాంతను, అలంచుట = ఆయానపెట్టుట, నీకు, న్యాయమే ఆ ధర్మమా, ము అ ఇంతకుపూర్వము, యం[త్రమత్స్యముకా ఆ చేవవలె కట్టబడిన యంత్రమును, మాయంగందేని ఆ కనబడకుండా పడినట్లుచేసి, (ద్రుపదనందసళా ౨ (ద్రుపదరాజు కూతురగు (దొపదిని, ఏలవె ఆ ఏలుకోలేదా ? (ఆలాగే ఆంగభూ. ,.మత్స్యము, అంగభూ కా శరీరమున పృట్టినవాడగు మన్మథుని యొక్క, పతాక = ధ్వజమున్నూ. ఆయత = గొప్పదైన, యంత = సాధనమున్నూ ఆగు. మత్స్యము = చేపను, ఇపుడు, అల్లనన్‌ = అనాయానముగ శ్రైళ్ళంగనేసి = తెగిపడునట్లు కూల్చి, పంచదార జ చక్కెర, వెనుతీయ(గ = వెనుకబడేటంత తీయ(గళా = మాధుర్యముతో, పల్కి జ మాటనాడి, ననున్‌, ద్వితీయగన్‌ = భార్యగా ఏలుకో ణ ఏలుకోవాలి.

తొత్సృర్భము 1

వలచిన కాంతను ఆయాస పెట్టడం ధర్మంకాదు. ఆనాడు మత్స్య యంత్రాన్ని పడగొట్టి

(ద్రౌపదిని ఏలుతున్న శ్రే, ఈనాడు మన్మథుడి ధ్వజమైన మక్స్యాన్ని ఆనాయాసంగా భగ్నంచేసి,

పంచదారకన్న తీయనైన మాటతో నన్ను భార్యగా ఏలుకోనడం న్యాయము అని ఉలూచి

అంటుంది,

టికేవము :

ఇంతకుముం దేలాగుచేశాడో ఇప్పుడు గూడ అప్లే యక మత్స్యమునేని ఏలుకో వడంలో కొత్త ఏమీ లేదనీ. పాఠతపాఠళమే అనీ భావము,

ద్వితీయఃగన్‌ అ భార్యగను అనేకాక, రెండవదానిగను ((ద్రొపది మొదట ఉన్నదికిదా:) అని గూడ చమక్కారము.

వంచదార : పంచ = అయిదుగురకు, దార = భార్య అని అర్థంచెప్పుకొవి “పంచదార” అంపే దొసది ఆవి కవి చమత్కరించా డనవదు+ను. ఆమె వెనతీపేలాగా తన్ను రెండో భార్యగా అంగీకరించమని భావము.

ఏలుకొనుము అనడావికి ఏలుకో అనడం అడ్డులేకుండ పలుకొనుము, అన్నట్లు ధ్వనించ డను చమక్కారమే.

25్‌ర్ర విజయవిలానము అఆ-!. యంత్రము _ కొందరు యంత. మత్స్య్యమనగా కవటపుచేప ఆంటారు. అలంఠొరయు : యమకము, శ్లేష. టం అనుడు నుడురాజకుల పా వనుండు “సమన్న మ్ము నెలటుంగు వలతివి గద, యీ యనుచితము దగునె? పరనతి నెనయుట రాజులకు ధర్మమే యహి మహిళా?” 160 పై వాదోవవాదాలవల్లి అద్దనుడు మముఖుడయినా, ఉలూచి తన్ను వలచిన కోంత కాబట్టీ ఆమెను మరికొంత ఆడిస్తున్నాడు. అర్థ యః అనుడున్‌ = అవి ఉలూచి చెప్పగా, ఉడురాజకుల పొవను(డు జ నక్ష్యతములకు ఆఅధిపుడైన చంద్రుని యొక్క. కులమును = చంద్రవంశాన్ని _ పవిత్రము చేసిన వాడు అర్జునుడు, సమస్త మ్ముఃా ఇ అన్ని విషయాలను, ఎటు(గు నల(తివిగద = తెలీసినట్టి నేర్పరివిగదా, అహిమహికా జ ఓ నాగకొంతా ।; సరనతికొా జా ఇత రుడీభార్యమ (ఇళర జాళిస్త్రీని అని గూడు, ఎనయుటి ఇ పొందుట, రాజులకు ధర్మమే: ఈ యనుచితము == ఉచితముకాని ఈపని, తగునే ఇ న్యాయమా? తౌత్స్రర్యంము ?్‌ ఇన్ని విషయాలూ కెలిసినదానవు కదా! ఊఉ _త్తమవంశములోని ఛాజులు *పరసతిని' పొందుట తగునా ? పాసముకొదా । అవీ అర్జును డన్నాడవి భావము. ఎికేవము : అర్జునుడు ఇంతకుముందు చూచినదాన్ని బట్టీ, ఉలూచి చెప్పగా వివినదాన్ని బట్టి ఆమెం అవివాపాత ఆవి తెలుసుకొనే ఉండాలి. కాబట్టి 'పరనతి' అన్నప్పుడు తన ఊహలో జొతి వ్యక్యానమే కానీ పురుషవ్యత్యాసము లేదని మనము ఊపాంచుకోనాలి. అయినా ఉలూచి మాత్రము 'ఇతరుడిభార్య' అన్న సాధారణార్థముతోనే తరువాతి వద్యములో (వళ్యుళ్తర మిచ్చింది ఇది గూడా ఒకవిధంగా మంచిదే. ఊహలతో విశ్చయించడంకంపే ఆమి ముఖకా వినడం గట్టి (ప్రమాణముగదా,

వృ్మాడయోల్లావము అం! 267 కాని ఈ పద్యములో నరసతి అన్నప్పుడు ఇతరజాతి కాంత అన్న ఆర్ధముతోనే అర్జును డన్నా డవనడం సమంజనము

ఈ ఊహకు రెండు బలమైన ఆధారాలున్నాయి :

1. అపామపొాళా _ పావపూబోడీ అవి పిలుస్తున్నాడు. జాతివ్యశ్యానము గర్భిఠము

కాకపోతే ఈ సంటోధనము 'పేలవమున్నూ, మన కవి కసర్హమున్నూ అవుతుంది.

ఓ ఈ (ప్రశ్నకు ఉలూచి ఇతరువి భార్య అన్న ఊహతో బదులు చెప్పింది కాని, తన ఊహకు కాదని, ఈ[పత్యుత్వ రము చిన్న తరువాత 185వ పద్యములో ఆర్గునుడు తన ఊహను సృష్టంగా వెల్లడి చేశాడు.

(వ్రళ్నలో ద్వంద్వార్థ ముండడంవల్ల మనము కోరని బదులు వచ్చినన్సుడు దాన్ని విన్న తరువాత మన మొదటి [పళ్ననే మరింత న్పష్టంగా ఆడుగుతాముగదా ః

ఉలూచి ఇంతవరకు చెప్పిన మాటలన్నీ విన్న తరువాత “ఇతరువి భార్య” అన్న అర్జంతో అర్జునుడు (పశ్న వెయ్యకూడదు. ఆ (ప్రశ్న అనవసరము. ఈ భానంతోనే ఉలూచి “అనవల నంటి' ఆ ఆనవసనర(ప్రశ్న ఆంటూ చిన్న చెంపపెట్టు పెట్టింది.

స! బి

చాల చక్కని పద్యమవి రవజ్ఞా లంగీకరిస్తారని నమ్ముతాను.

ఉడురాజకుల పావను(డు : మనకవి ఆర్జునుడిని ఈలాగు పేర్కొన్నాడు. ఆర్జునువి నంతతి వలననే చంద్రవంశము నిలబిడినది కొబట్టి ఇతడు కులపావనుడే అవుకాడు.

ఆలంతారము :

మూడు “నుడు'లతో ముచ్చట పడ్డాడు కవి.

అనవిని పాంప ప్యూపజవరా లెడలో వల పోపలేక, యా

తని తెలి ముద్దు నెమ్మొగము దప్పక తేట మిటారి కల్కి చూ

పునం దనివారం జూచి, “నృపపుంగవ, యన్నిట జూణ వూర'కే

యనవల నంటిగొ కెజబు/గవా యొకనమూటనె మర్మకర్య్మముల్‌ ? 161 అర్థము :

అనకా, వివి, పా(వ = పాముజాతిదై న, పూప జవరాలు = లేతవయసు పడుచు. ఎదలో

వలపు అ హృూదయములోని మోహమును, ఓపలేక జ ఓర్చుకోలేక, ఆతవి, తెలి ఆ నిర్మలమైన, ముద్దు నెమ్మొగము = ముద్దు గలుగ కేసే నిండైన ముఖమును, తస్పక ఆ ఏక్యాగదృష్టిని, తేట (17)

260 విజయవిలానము అ.!1. మీటారి కల్కి. చూపునళా = కొంతీ ఒయ్యారమూ కలిగి సౌగపైన చూపుతో, తనివాగన్‌ ఇ తవివితీరునట్లు, చూచి, “నృపపుంగవా ఆ రాజ్యశ్రేష్ణుడా, అన్నిటన్‌, జాణవు = నేర్చరివి = గడుసువాడవు, ఊరకే అ ఊసుపోక, ఆనవలసి + ఆంటి = ఏదో అనాలవి అన్నావు, కొకణ ఆంకేకొని, ఒకమాటనె = ఒక్కమాటవల్లనే, మర్మకర్య్మముల్‌ = రహస్యముగా ఉండే భావాలు, పీ వెటు/గవేజ (గహ్‌ంచ లేకుండా ఉన్నావా?

తాత్సృర్శొము : "

అర్జునుడన్నమాటలు విని ఉలూచి ఆతవి ముఖము అఫ్లే చూచి, రాజ శెస్టుడా ఊసు పోకకు ఏదో అనాలని ఈమాట ఇన్నావుగావి, నీకు తెలియదా హృదయాలలో ఉండే భావాలెటు వంటివో ; అని భావము. " బికేవము :

పరనతిని అంటే 'ఇంకొకని భార్యను' అనే ఉలూచి అర్థము. చేసుకుంది, దానితో ఉలూచి మనసులో ఆందోళన ఆరంభమయింది. నిజంగా ఆ అభిప్రాయము ఆతనవికుందా, లేక, ఈమాషాకు ఆలా ఆన్నాడా?

144 వ పద్యములో *“భుజంగమరాజ కన్యకజా' అని తను అవివాహితనని చెప్పిందే; వరించి తీసుకువచ్చా నన్నదే; 15% వ పద్యములో తన్ను “ద్వితీయగజా ఇ భార్యగా, ఏలుకో అన్నదే. *

వాటిలో ఏ ఒక్కమాటవల్ల నయినా తాను అవివాహిత అసి తెలుసుకో గలిగి ఉండాలి గదా ౩ ఈ ఆడగడ మెందుకు?

ఊర కే ఆనవలసి అన్నాడా ? “

అర్జునుడి మొగము తస్పక చూడడం _ ఈతని భావమేమయి ఉంటుండో తెలుసుకో డానికే ఏమో ।

ఇది ఇలా ఉండగా, అర్జునుడు “సమస్తంబు నెణు(గు వలతివిగదొ అని తనమీద ఒక వినురు విసిరాడు. మాటల నేర్చుగల ఉలూచి, ఆ విసురుకు బదులు వినురు విసరకుండా ఉంటుందా ? ఆందుకే తని ప్రత్యుత్వ రంలో “అన్నిట జాణవు _ అన్నీ తెలిసిన నేర్చరివి”. ఒక్కమాటవల్ల తెలుసుకోవలసిన విషయాన్ని అడుగుతావా ? అవి విసిరింది.

ఎస్పుడెప్పుడని ఉన్న ఉలూచికి ఇదంతా వట్టే కాలయాసనగా తోచింది, కాదిట్టీ “ఓవరేక” పోయింది. +

హ్మదయోల్లాసము అ-1, 250 తెలి ముద్దు నెమ్మొగము _ తెల్లని చక్కని ముఖము ఆవి వేదమువారు అర్ధం చెప్పారు. కొని, అర్హునుడు ఘననిభాంగుడు.న లనివాడు. కాబట్టీ తెల్లని అని చెస్పడం తగదు. వై వర్ష్యానికి ౮ ఉం మ! కారణము గూడ కొనరాదు. అందుచేత నిర్మలము అన్న ఆర్హమునే (గ్రహించాము. “కన్నియ! గొని వేజాకతె. గాను; మనోహరరూప, నీకునే జన్నియవట్టి యుంటి నెలజవ్వన మంతయు నేంటిదాక; నా కన్నుల యాన; నొవలపు క్‌స్తురి నామము తోడు; నమ్ము; కొ దన్నను, నీదు మోవి మధురామృత మానియు బాన సేసెదన్‌, 162 అ వినురు అర్జునుడి మీద వినీరి “పరసతి' అన్న వివయాఫిా గురించి నమాధానము ఇస్తోంది. ర్డీ యు; మనోహరరూప = మనసును దొంగిలించే రూపు గలవాడా, కన్నియన్‌ = ఆపివావాతను, కొవి వేజొకతెన్‌ కాను, నే/టిదా(కన్‌ = ఈదినము వరకూ, ఎలజన్వన మంతయు౯ా =నా లేత ప్రాయమంతకా, నీకు = నీకొరకు, జన్నియవట్టి ఉంటికా ఆ ముడుపు (దేవతలకు మీదుకటినట్లు) కట్టి ఉన్నాను. నా కన్నులయాన జ నాకన్నులమీద ఒట్టు, సా వలవుజసా (వేమాస్పదమెన, కస్తురి నామముతోడు = (ఇదిఒక ఒట్టు, నమ్ము, కౌదన్నను జ ఈ ఒట్లులు సనికిరా వంపే, బ్‌ నీదు మోవి (యందలి) మధురమైన, అమృతము = విషమును, అనియు = (క్రాగిగూడా, లాస తొల్హృర్భాము ః నేను అవివాపాతను గాని వేరొకతెను కాను. నా కన్నులమీదా, నాకస్తురి నామముమీదా ఒట్టు పెట్టుకొవీ చెప్పుతున్నాను, నా యవ్వన మంతా ఈ వేళదాకా, నీకోనం ముడుపుకట్టి ఉన్నాను. ఈ ఓట్లు పనికిరానంటే నీ ఆధరములో ఉన్న తీయవివిషము తొగి గూడా (సమాణం చేస్తాను _ సీ వంగికరించు అని భావము. ఎికేవుమ్లు : ఈ పద్యములో ఉలూచి చాలా దూరాలోచనతో మాటలాడుతూ ఉంది, నేను కన్యను (అవివాహితను); ఇంకే సొంగత్యమయినా చేసిన దాన ననుకుంటా వే మో, నా యవ్వనమంకా నీకోసం ఈనాటిదాకొ మీదుకట్టి ఉంచాను అని ఉలూచి అన్నది. ఈమాట రుజువు చెయ్యడానికి ఆనకాళములేదు కొబిట్టి ఒట్టు పెట్టుకుంటుంది _- (ప్రమాణం చేస్తుంది.

260 విజయవిలావము ఆఅఆ_1.

(ప్రమాణాలు (ప్రేమాస్పదమైన విషయాలు ముట్టుకొని గావి, దేవాలయాలలోని పవ్మిత మయిన వస్తువులను ముట్టుకొని గాప చేస్తారు

నా కన్నులయాన అంటే ఇందులో అసత్యముంళకే నాః న్నులకు దూరమయిన దాన నవుకా నవి, పోగొట్టుకొన్న దాన నవుకాననిభావము. అలాగే నే నసత్యము చెప్పితంటే నా _పేమాస్పద 'మెన కస్తురినామాన్ని పోగొట్టుకున్న బానను _ మాంగల్యానికి దూరమైన దాన నవుతాను.

న. అజాన్‌ క! లా!

ప్రమాణాలు మరొకవిధంగా కూడా ఉన్నాయి. అగ్ని, పీరు, విషము ఈలాటి వస్తువుల వల్ల ఏలాటి వాధ పొందకుండా ఉండి డోషములేదని రుజువు! పరచడము.

కాదనినళా* నేను చెప్పిన [ప్రమాణాలు నీకు పనికిరా వంశే, రెండవ విధమైన (ప్రమా ణము, విషము కాగి చేస్తాను. (ఆమృళశము అంపే విషము ఆన్న ఆర్థం గూడా ఉంది) వీ ఆఅధరామృత మియ్యి అన్నది. ఈలాగైనా ఆధరపానమ గణగుతుందని ఆళించిందంటాలా ।

వలపు కన్తురినామము _ పరిమళము గల కమ్తారిబొట్టని కొందరు అర్థంచెప్పారు. కస్తురికి వానన ఉన్నదని అర్తునుడికి చెప్పాలా ? ఒట్లు (పేమాస్పద మైన విషయాలపై నే పెట్టుకుంటారు.

జి గర సా. క్‌ చి కొదిట్టి (పేమాన్సద మైన కస్తూరిబొట్టు అని అర్థము చెప్పుకున్నాము. టబ కలు ఆటీ బ థి

మనోహరరూప అవి అద్దునుడివి నంటోధించినట్టు చెప్పాము. అలాకాక మనోహర రూపన్‌ జ మనోహరమైన రూపము కలదానను అని చెప్పుకోవచ్చును. ఆప్పుడు పద్యములోని మొదటిభాగ మంతా ఉలూచివి గురించే అవుతుంది.కన్నెను, మనోహరరూపను, జన్నియదిట్టిన దానను,

“అనిట బాసచే పెదన్‌' అని ఒకపాఠము_ఇక్కడ “ఇట”వల్ల కలిగిన లాళము కొనరాదుః “ఆనియు” అని అంటే బాగుంటుంది. వ్యాకరణసూూకం బాధా ఉండదు.

“ఇలపయి మత్ప్యయంత మొక యేటున నేసి నమన్త రాజులన్‌ గెలిచిన మేలువార్న లురగీ వరగీతిక లుగ్గడీంప, వీ నుల గడు చల్లంగా విని, నినుకా వరియింప మనంబు గల్గి నీ చెలువము వ్రాసి చూతు నదె చిత్తరువందు ననేక లీలలన్‌. 168 ఈ కొాలయానన నహించలేక ఉలూచి నీవడగడమూ నేమ సమాధానము చెవ్పడమూ ఎందుకు॥ ఉన్నదంతా మర్మములేకుండా చెప్తాను విను, అన్నట్టు చెన్పుతూ ఉంది.

1. ఈలాగున రుజువుచేయడాన్ని ౧౪రే621 9 సని తలా 0౯ ౧01800 అని అంటారు. ఇదె అనేక విదేశాలలో గూడా ఉండేది, ఇవ్పుడూ కొన్ని (ప్రాంకాలలో లేకపోలేదు. నీతాదేవి విర్ణోష్‌ ఆని రుజువు చేయడానికి ఆగ్నివరీక్ష చేయడము ఈ నరద్ధతి లోనిదే,

హృదయోల్లానము ఆ]. 261 అర్థము ?

ఇలసయిఃా = భూమిమీద (మాటలాడుతున్నవారు నాగలోకములో ఉన్నారని మరవ రాదు, మత్స్యయంతను, ఒక యేటునళా = ఒక్కం దెబ్బితో(అవలీలగా), ఏపి ఆ పడగొట్టి, నమన్త రాజులకా = అప్పుడు యుద్ధమునకు వచ్చిన రొజుల నందరినీ, గెలిచిన ఇ నీవు జయించి వావన్న, మేలువార్తలు = శుభవార్రలు, ఉరగీ వరగీతికలు ఇ నాగకొంతల యొక్క (శేష్టమైన పాటలు, ఉగ్గడింపళా జు కొనియాడుతుండగా, వీమలన్‌ = చెవులతో, కడుచల్ల గాకా జ మిక్కిలి ఆనందంతో, వివి, వినుకా, వరియింపకా = వరించుటకు, మనంబు గల్లి = ఆభిపాయము కలిగి, వీ చెలువముకా ఆ వీ అందమును, చి త్తరువందునకా ఆ చితపటమునందు, అనేక లీలలకా = అనేక విధములై న విలాసములతో, (వ్రాసి చూతుకా ఆ చిత్రించి చూచుకుంటూ ఉంటాను, అదె జు అవిగో ఆ చిిత్రపటములు, (ఆవి ఆ చిత్తరువులు చూసించింది). తొత్బర్యాము :

భూలోకములో మఠత్స్యయం శ్రా న్నొక్క దెబ్బతో పడగొట్రీ, ఎదిరించిన రాజులనందరినీ ఓడించావన్న వార్తను మా నాగజాతి కొంతలు పొడుతూ ఉండగా వివి, నిన్నే వరించాలని విశ్చయించుకొవి, నీ విలానమంతా ఊహించి బొమ్మలు (వాసి చూచుకుంటూ ఆనందిస్తుంటాను. చూడు, ఆవిగో చ్మికపటాలు అవి ఉలూచి వాటివి చూపించిందని భావము, బికేవము :

ఇలసయి_..పొదపూరణము కాదు; సార్టకము,

నాగకాంతలు పొడిన గీతికలు అర్జునుడిని గురించి కాదిక్లే ఉలూచికి వర ౨2 (శీష్టములవి భావము.

పీనులజా : ఈమాట ఆనవనరంగా కనబడుతుంది. వినడం వీనులతోనేకడా? నాగులు సహజంగా కనులతోనే వింటాయి. అందుకే వాటిని 'చతుళనము' లంటారు. అయినా మరింత చక్కగా ఏినడానీకి (ప్రత్యేకంగా కొమరూపాలలోని చెవులు కలిగి ఉలూచి విన్నదనడము సవమంజనము.

మేలువార్తలు అర్జునుడి పరాక్రమ వార్తలన్నమాట. శేవలము ఆందచందాలనే వరించిన దానము కామ అవి సూచించింది.

పాటలలోవి వ ర్హనలనుపట్టి అర్జునుడికి ఒక రూసను కల్పించ గలగడం ఉలూచి ఊహా శక్తికి నిదర్శనము.

“అనేక లీలలళకా” అనడంపల్ల అర్జునుడు మళ్స ్యయం[తము కొడుతున్నట్టూ. రాజులతో

యుద్ధము చేస్తున్నట్టూ మాత్రమేకాక. తనతో నంతోషంగా వినోదిస్తున్నట్టుగూడా అనుకోవాలి.

262 వీిజయవిలానము ఆ-!1. (ప్రేమాస్పదులు దూరముగా ఉన్నప్పుడు చిత్రలేఖన హృదయవేదనను చల్లారుస్తుంది కదా । చిత్తరువు చూస్తూ ఉంటానవి చెప్పినందువల్న తానెంత హృదయవేదన పొంది ఉండేదో అర్జునుడు హించగలడు. పాధారణ పరిస్పితులలో ఈలాగు కాను పడిన అవస్టలను ఏ విలాసవతిగూడా చెప్పు కోడు. ఇది అసాధారణ పరిస్టితి! ఆర్జునుడు (పళ్నించడం మొదలుపెట్టాడు. కాబట్టి మర్మం థె జి న టబ "లేకుండా ఉన్న సంగతి ఉలూచి చెప్పివేస్తూ ఉంది. అలంకారము : ఉరగీ వరగ్గీ _ శద్దాలంకారమొ, ఈ [కంది పద్యములో మరికొంత 'చెన్పరావి విషయం? గూడ ఉలూచి చెప్పుతూ ఉంది. “చెప్పెడి దేమి నాపలపు సేసిన చేంతలు? కొల్వులోనని న్నెష్పుడు గంటి నప్పుడ పయింబడ నీడిచె; నిల్వం బడ్డపా టప్పు డదెంతయైన గల; దట్టి హళాహళి కింతసేపు నీ వొ'ప్పెడిదా(క6 దొళుట కయో। మది మెచ్చవుగా నృపాలకా.” 16% అర్థము న నావలపు = నాయనురాగము, చేసీన, చేతలు ఇ పనులు, చెప్పెడిదేమి ? = చెప్పనలవి కొదు. కొల్వులోనన్‌ ఆ గంగానది ఒడ్డున మీవారితో ఉండగా. నిన్నెస్పుడు గంటిన్‌ ఆస్పుడ = విన్ను చూచిన తక్షణమందే, పయింబడన్‌ జు నీమీద ఐడుటకు, ఈడిచెకా అ నన్ను (నావలపు) మిక్కింలి (ప్రేశేపించింది, - (ఆపని ఉచితముగాదని) అప్పుడు, విల్వకా = ఆగుటకొరకు, పడ్డ పాటు = నేనుపడినశమ, ఆదెంతయైనగలదు ౨ ఎంతయోకలదు _ మిక్కిలి ఎక్కువ, అట్టే హళాహ+కి ఆ ఆంతవిలీయమైన త త్తరాన్ని అణచుకుంటూ, ఇంత సేపు, నీవు ఒప్పెడిదాకజా అ నీ వంగికారం తెలిపినంత వరకూ, తాళుటకు = ఓర్చీ ఉండుటకు గూడ, మదిన్‌ మెచ్చవుగా = మనసులో మన్నింసవుగదా, నృపాలకా, అయ్యో ॥ తాత్స్రర్టాము ః గంగాతీరాన నిన్ను చూచినస్పుడే అమాంతంగా నీమీద నడాలని గట్టగా బుద్ధికలిగింది. దాని విసురు నాపుకోడానికి నేనువడ్డ శ్రమ ఇంతంతకాదు. ఇస్పటివరకు _ వీవు అంగీకారం తెలిసినంతవరకు _ ఓర్చి ఉన్నందుకై నా హార్షించరాదా ?

హృాదయోల్లానము ఆఈ-!1. 263 బోోవము : చెప్పరాని ఈలాంటి రహస్య విషయంగూడా ఉలూచి బెప్పడంవల్ల తానెంతిగా తత్తర వడుతూ ఉందో, కాలయాపన ఎంత దుర్భరంగా ఉందో అర్జునుడికి తెలియపరుస్తుంది. “ళాసటకయో ; మది మెచ్చవుగా నృపాలకా" అన్నందువల్ల , 'అందచందాలకు మెచ్చక పోయినా నా ఓర్చుకయినా సంతోషించి నన్నంగీకరించవా' అన్న భావము కనబడుతుంది అనిన 'ఫణీజూతి వీ, వేను మనుజజుతి, నన్యజాతి. (బవ ర్హించు టర్హ మగునె? తాటి ట్‌ ఏల యీ కోర్కి ? యనిన రొ చూలి కనియెం జీలువ చెలువంపు( బల్కులం జిలుప చెలువ, 165 పరనతి అనినప్వుడు తన ఉద్దేశానికి తగిన _పత్యుత్తరను రాలేదనీ, ఇంకా ఉలూచిని మరి కొంత ఆడిందాలనీ ఈ (పళ్న. ఆరతు : థి అనినన్‌, ఈవు ఫణీజాతివి ఇ నీవు పాముజాతివి, ఏను మనుజజాతిన్‌ = నేను మనుష్యుల జొళీవాడను, ఆన్యబొతిళా జ ఇళరణాతితో, (ప్రవర్శించుట జ (కీడించడము, ఆర్హమగునె ఆ (వీకుగావి నాకుగావిి కూడదుకదా, ఏల యీ కోర్కి ? అఆవినన్‌, లాచూలికి జ రాజకునూరునికి, చిలువ చెలువ ఇ నాగకన్యక, చిలువ...పల్కున్‌ అ నాగుపామువంటే ఆందముకల మాటలతో. అనియెకజా = ఈ (క్రిందివిధంగా చెప్పెను, బొశేవము : “వరనకి' అని అన్నందుకు ఉలూచి 181 వ సద్యములో విసిరిన విసురును తస్పించు కోడానికి 'సరసతి అన్నస్పుడు పరజాతి నతి అనే నా ఉద్దేశము", అన్నట్లుగా ఉంది ఈపద్యము. చి లబ ఆంతేకొదు; ఉలూచి తన్ను వలచిన కొంళ. త త్తరమూ, ఆవేశమూ అంఠా ఆమెనంతు. అర్జునుడు తటస్థంగా ఉండగలడు; అమెను ఈలాంటి పశ్నలతో అఆడించవచ్చును. అఆ వినో దము గూడా ఒకవిశేషమే. రా ఇ రాయి. చూడు : (రాకొమరు వెలులు వీలపు రా కొమరు నిరాకరించు.!81వ పద్యము.) శొబిట్టి, రాచూలీ ఆ రాతిలిడ్డ - ఆతీకలినుడు అని ఆ సమయమున ఉలూచికి తోచిం దనవచ్చును. య! ఆ భావమే తరువాతి పద్యములో, 'నీమన సొక్కే కరగనేరదు గావి* అని చెప్పింది.

264 విజయవిలాసము అం1. చీలువ చెలువంపు( బలుకుల, జీలువచెలువ : ఇది చక్కని శద్దాలంకారమున్న చరణము. వ్యాఖ్యాతల కిది కొంచెము (శ్రమ కలుగ చేపింది.

వేగమువారు *చిలున చెలువంపు( దిల్కులకొ జ చిలువలు సలువలు గల విలాసముతో. గూడుకొన్న పల్కులచేత' అని వ్యాభ్యావించారు.

బులుసువారు గూడా “చిలువలు, పలువలు, కలిగి చమక్కారమగు మాటలతొో' అపీ వాళారు.

నోరి వారు గడును తనముతో "చిలువచెలువ జ నాగకన్యక, చెలువంపు పల్కులకొ = ఆందమయిన మాటలచేత” అని మాత్రము చెప్పి, ఒక “చిలువ'ను మింగివేశారు.

ఆ చిలువలూ పలువలూ ఏమిటో, అవి ఉలూచి పలుకులలో ఎక్కడ కవిపించాయో చిలువలూ పణలువలూ ఆన్న అర్ధము ప మాటనుబిట్టి చెప్పారో. ..బులుసువారు గాని, వేదమువారు గావి చెప్పలేదు.

అన్ని పప్రతులలోనూ ఇదే పాఠముగావి, వేరుపాఠములేదు. చేమకూర అభిరుచులు తెలిసిన మనము దీవి కింకొక పాఠముండేదని విర్జారణ చేయవచ్చును. కాబట్టి సరియైన అర్థం కోసం (ప్రయత్నించాలి.

చిలువ జ నాగుపాము. చాల అందమయిన జంతువు, ఆ పడగా, కదలికా, శరీరమూ, ఎంత చూచినా చూడాలనే ఉంటుంది. కౌవీ _.భయము.

దీవినిబట్టి చిలువ 1చెలువము అంపే “భయము కలిగించే అందము' అవుతుంది. అటు వంటి పలుకుల అంపేీ, ఆందముగా వినడావి కింపుగా ఉండి, భయను కలిగించే భావముగళి మాటలన్నమాట. అది ఎలాగో చూదాము.

దీనితరువాత ఉలూచి చెప్పే రెండు పద్యాలలోనూ, ఆమె అభిలాష, నమర్థన, దీనత్వము అన్నీ అందంగానే ఉన్నాయని మన మంగీకరిప్తాము.

ఆ మాటలలో గర్భిఈంగా ఉన్న భావము (మరణమే నాకు గళ్యంతర మన్నభావము గా భయాన్ని కలిగిస్తుంది.

1... టీకు పురాజగాఠలలో 'మెడూసా" ఆని ఒక వివరీత న్త్రీ ఉంది. అది చాలా అపూర్వ మైన అందము కలది, దాని ముంగురులు జీవంతో కదులుతూ ఉండే పాములు. దానిని చూచినవారు పాషాణలుగా మారిపోతారు, దీనిని విదేశీయులు 16౯1916 $624ళ్ల అంటారు. మన “చిలువ చెలు వము" అభాంటి *పెరిబుల్‌ బ్యూటీయే" (భయంకర సౌందర్యము,

హృదయోల్లానము ఆ-1. 265 చిలువ అ & ౪1164 రేయి (ఆడవి బాతు అని (బొను విఘంటువు. కొని మనకు దాని అంద మేమిటో తెలియదు. అలంకొరము ; యమకము, *ఏెమన( బోయెదం దగుల మెంచక నీ ఏటులాడ.(? దొల్లి శ్రీ రామ కుమారు.డైన కుశరాజు వరింపండె మా కుముద్వతిన్‌, గోమల చారున్లూర్హి పురుకుత్పు,డు నర్యద. వెండ్లియాడండే రి నీ మన సొక్కపే కరంగనేరదు గాని నృపాలకా(గణీ. 166 అర్థము ] నృపాలకా(గణీ ఇ ఓరాజ్యశేనుడా, తగులము జ ్యపేమను, ఎంచక ఆ ఆలోచించక. సీవు ఇబులాడకా = ఈశరీతిగా జాతిభేదా లెంచితే, ఏమన బోయెదన్‌ ఇ ఏమి ఆనగలను?ః నీమనసు ఒక్క- పే కర(గనేరదు గావి, తొల్లి = పూర్వము, శ్రీరామ కుమారుడైన కుళరాజు, మా కుము ద్వతిన్‌ అ ఆ పేరుగల మా నాగకన్యకను, వరింపడే = 'పెండ్తియాడలేదా :, కోమల దారు మూర్తి అ సుకుమారుడూ సుందరాకారుడూ అయిన, పురుకుత్పు(డు ఆ ప్పరుకుత్పుడన్న చ(క్రవల్శి - మాంధాత కుమారుడు, సర్మదన్‌ ఆ నర్మద అన్న మా జొతి కన్యకను. పెండ్లీ యాడ(డే ? = వివాహము చేసుకోలేదా ? తొత్సర్భము ; వీవీలాగున (పేమను ఆలోచించకుండా అంళే నేనేమన గలుగుకాను. (శ్రీరామకునూరుడు కుముద్వతిని పెండ్లాడలేదా ? మాంధాత కుమారుడు మానర్మదను వివాహము చేసుకోలేదా? నీమవ పొక్క పే కరగకుండా ఉంది అని ఉలూచి అంటుంది. ఎికేవము : మవో త్తమనంళములలో పుట్దనవారూ, ను(వ్రవిద్దుల కుమారులూ, స్మామాజ్యారిపతులూ అయిన కుకుడికి గాని, పురుకుర్చుడికి గాని లేవి ఈ జాతివిచక్షణ నీకేందు కవి, అందంగా మందలించింది. చిలువ చెలువము అనడావికి దీవిలో భయసడనలపిన భానముందా అవి చూడాలిగదా 1 'వేదమువారు ఈలాంటి భానముంటుందని (గపాంచి ఏమన్నారో చూడండి : “ఏమన బోయెదళా 2 ఏమిచెస్పగలను, (ఏన్‌ అ నేను - మనంబోయెదకా ఆ ((విదుకుదునా = అని కాకువుగ నేవియు = (బదుకను అని విసరీత లక్షణగా నేవియ నొండె అన్నారు.

266 విజయవిలాసము అ.!1. బులుసువారు “ఏమన. బోయేదన్‌ అనుచో ఏమన. టోయెదళా ? = నేను జీవింప. గలనా...” అవి అర్హాంతరమును [గహింతురు” అన్నారు. థి

వేదమువారు సూచించిన “కాకువుగ” ఉచ్చరించడ మేలాగో తెలియదు. బులునువారు *'వీమన( టోయెదకా' అన్నమాటలను "౪?" గుర్తు పెట్టి ఏవిధంగా వళ్నిసారో తెలియదు.

ఈ వ్యాథ్యానాలు ఈలాగు తేలిపోయాయి. కాబట్టి ఈ పద్యములో భయపడవలపీన భావమే లేదంటామా ? అఆనము; అ భావము బాగాఉంది.

ఏమన. బోయెదం దగులమెంచక నీవిటులాడ : దీని పదవిభజన మనము 'ఏకా మనకా పో ఎదజా తగులము ఎంచక వీవిటులాడ...' అని చేదాము.

“ఎదజా తగులము ఎంచక జ మనసులో (యయేమను గణీంచక, సీ విటులాడన్‌ ౫ నీవీరీతి జాతులెంచితే, ఏన్‌ = నేను, మనకా పో (మనను పో) = (బతుకను సుమా*'అవి రెండో ఆర్థం చెప్పి, చిలువ చెలువాన్ని సమర్దిస్తాము. సహృదయులు ఆంగీకరిస్తారనే నా నమ్మకము,

థి అట అలంఠొల ము ; శ్లేష. “ర కలహంనసనయాన నను నెక్యడి 'కెక్కడనుండి తెచ్చెఃనా హా: కడుదూర మిప్పు డని యక౫ూన జేర్ప్చక జంపుమాటలన్‌ వ్యాకుల పెట్టుపేల ౩ విరహాంబుధి ముంపళపోదు నన్‌; జలం బేకద నీకు; మంచి; దింక నీ-తకు మిక్కిలి లోంథు గల్లునే లా 167 అరమ ; న!

“*ఈ కలహంనయాన ఇ రాజహంసవంటి నడకగల ఈ కొంత, ఇప్పుడు నమ ఎక్కు డకు ఎక్కడనుండి తెచ్చెను ! అహా ! కడుదూరము,” అస్‌, అఆక్కునన్‌ ఆ రొమ్మునందు. చేర్చక =, బంపుమాటలన్‌ = (ప్రొద్దుపుచ్చు మాటలతో, వ్యాకులపెట్టు పేల? అ వ్యసనము కలుగ కేయడ మెందులకు, (పాఠాంతరము _ వ్యాకుల పెట్టు పెల్ల ఇ ఈ వేధిచడమంతా అని భావము), విరహాంబుధి = వియోగ మను సముద్రము, సన్‌, ముంపకపోదు = తప క్‌ ముంచివేయును, చలంబేకద నీకు = నీకు కొవలసినదంకా నీపట్టుదలయే కదా? మంచిది = ఆ పట్టుదలే విల్చుకో, ఇకజా, ఈతకు మిక్కిలి లోతు గల్గానే = చొవుతో అంతముకొని చింత ఉంటుందా?

తొత్సర్భ్జూము : “ఈ మందయౌన ఇంళదూరము నన్ను తీనుకొవి వచ్చిందే, ఆ [శ్రమకయినా ఆమె రిక నెర వేర్చాలే” ఆని తలచకుండా, ఊరక కాలయాసనచేసి, నన్ను వేధించడ మెందుకు? ఈ పరిస్దితిలో వియోగసాగరం నన్ను ముంచక తప్పదు. నీకు కావలసిందంతా సీ సట్టుద లేకదా, సరే ఆలాగే కొనీ, ఈతకు మిక్కిలి లోళూ, చావును మించిన చింశా ఉంటుందా? ఎిలేవము ; “విరహమునల్ల నాకు చావు తప్పదు. చావబోయే వ్యక్తికి ఎటువంటి దుఃఖం కలిగినా “వరకుచేయడు' అవి ఉలూచి తన తెగువను తెలియడేసింది. మరేలాంటి అర్హతా నాకు లేకున్నప్పటికీ, నేను పడిన శ్రముకై నా నన్నంగీకరించరాదా. “ఇంతదూరము తెచ్చెనే' అని ఆవరించవలసింది. ఆది చేయకుండా నన్ను వేధిండ మెందుకు ? నీకు కావలసింది సీపట్టుదలే ఆయితే, నాకు విరహమువల్ల మరణము తప్పదు అని ఉలూచి, దీని ఫలితము ఏలాగుంటుందో తెలియపరిచింది. ఉలూచికి విసుగూ విచారమూ అధికమయాయి. నిరాశ ఆంకురించింది. దానితో ఒక విధమయిన తెగువ కలిగింది. ఈతతో దాటలేవి లోతూలేదు; చావుతో అంతమొందని చింతా ఉండదు. అన్ని చీంతలూ దానితో తీరిపోతాయని అనుకుంది. నరే, వీ ఇష్టమే జరగనీ అన్నది. కలహంసయాన ఎ హంసనడకల మందగమన, దూరము తీసుకరావడము మరింత కవికరానికి కారణమని చనుత్కారము. ఇటువంటి సన్నివేశాలలో యువతులు పురుషుల ఆనంగీకారాన్ని అంగీకరించరు. అల్ల సావి 'ెద్దనగారి. ఈ సద్యమును చూడండి : రొ, వైరోగ్యము+ బూని నీవు కడు నిర్హాకిణ్య చిత్త ౦బునకా రావైతేం జవిగాని యిందులకు హోరాహోరిగా/ బోరియే అలా నాలాయము సేయ!గా ? _ఐతుకు నీ వొబార పంతుండవై బానో యెక్కుడొ నీయెగడం బొడము వొంఛన్‌ భూనుర(గ్రామణి. మాటలలో కటుశ్వములేదు. జాలిగొల్చే ఆందమైన మాటలు, కొని, వాటిలోని బావముం నేను ప్రాజత్యాగము. చేస్తాను అన్న భావము __ భయంకరము, ఈలాగుండడమే. "చిలువ చెలువము'.

268 విజయవీలానము అ-1, వొఠొంతరము :

“చలందేకద నీకు మంచిది//ఇ్రక వీతకు మిక్కిలి,....., "మంచిది! ఇకవీతకు. ..? అనడములో ఒక సహజమయిన తెగువ కనబడుతుంది కొబట్టి మన పాఠమే మేలు, అలంకారము :

లలితో క్తి, ఆచేపము, లోకోక్సీం

అని వచియించునప్పుడు ముఖాబ్దము నంబపెడి విన్నలాటు, చ కని తెలి సోగ కన్నుఃగవం (గగ్రమ్ముచు నుండెడి బాష్పముల్‌ గళం బున గనిపించు గద్గదిక, ముప్పిరిగొ న్వలవంత. దెల్పని ట్లను మదిలో6 గరంగి రసికాాగణి యా కరలోరు భోరునన్‌. 168 మీది వద్యాలలోని మాటలు ఉలూచి అనినప్పుడు ఆమె ఎంత ఆవేదన చెందిందో ఈవద్య ముతో స్పష్టమయింది. అర్జనుడి పట్టుదల పటావంచలయింది. అర్థము శి

అని వచియించునప్పుడు ఆ ఈమాటలు చెవ్సుతున్నప్పుడు, ముఖొచ్చిముకా అ ముఖకమళ

మును, అం'పెడ = అంటిఉన్న, విన్న(బాటు == దీనత్వమును, చక్కని తెలి సోగకన్ను/గవళా ఇ అందమై తెల్లగా పోగగా ఉన్న కన్నుల జంటయందు, (క్రమ్ముచు ఉండెడి జ ఊరుతున్న, బాష్పముల్‌ = కన్నీళ్ళను, గళంబునకా జ కంఠస్వరమునందు, కనిపించు, గడ్గదిక ఆ డగ్గు త్రిక యున్ను, ముప్పిరిగొజా అ మిక్కిలి అతిశయించి ఉన్న, వలవంతకా = దుఃఖమును, తెల్చకా ఇ శెలియచేయగా. రపికాగ్రణి ఆ రసజ్జులలో ్యశేవ్టుడు (అర్జునుడు), మదిలోన్‌ కరంగి = మన చలో కనికరమును పొంది. ఆఅ కరభథ ఊరుఖా ఆ కరభమువంటి అందమైన కొడలుగల ఆ ఉలూచితో, భోరునకా = త్వరితముగ, ఇట్లనున్‌.

తొలత గ ర్యాము :

హృదయా వేగముతో ఉలూచి పై మాటలు చెప్పుతున్నప్పుడు ఆమె ముఖంలో కనవిడిన దీనత్వమూ, కనులలో జమ అవుతున్న కన్నీరూ. కంఠములో కనబడిన లోన్వరమూ, ఈ మూడూ ఆమె దుఃఖాధిక్యాన్ని (ప్రకటించాయి, దావితో అర్జునుడి మనసు కరిగింది. ఈ క్రింది విధంగా ఉలూచితో అన్నాడు. ఎిశేవము :

నిఠాశచేసుకొన్న ఉలూచిలో కనిపించిన ఆ మూడునూచనలు ముప్పిరి (మూడు + సిరి) మూడుకాళ్ళు పరిపెటి పేనినటున్న దుఃఖా అంపే అత్వధికమెన చింతను తెలిపాయవి వంచు ట్రీ పెనినట్టున్న దుఃఖాన్ని ( థరిక మై: 0)

వృూదయోల్లానము ఆ-1. 269 పాధారణంగా 'పెనగొను, ముపష్పిరిగొను అన్నమాటలు అతిశయించు అన్న స్టూలార్డ్‌ ములో ఉపయోగిస్తారు. కొని మన కవి ఆమాటల వ్యుత్పత్తి వరకు వెళ్ళి పార్టకముగా వాటిని వాడతాడు. చూడండి : “మనము: పెనగొనఃగ(జేరి మాయాన్వితయై” అన్న 125వ పద్యము. కరభము అనగా మణీకిట్టునుండి చిటికెనవేలి మొదలు వరకు ఉన్న చేతియొక్క వ్రక్యభాగము. చక్కంవితొడ ఆ ఆకారముతో ఉంటుంది. ఏనుగుతొండము గూడ ఆలాంటి అకొరను గలదే. భోరునళా కొదు, బోరనికా సాఘవని, ఒక అభ్యంశరముంది. భోరున అన్నది ఒక అనుకరణ వదము. ఉ :- డోముని వర్షము కురిసినది; భోరున ఏడ్చిరి నిఘంటువులు వీటివి రూపాంతరాలుగా అంగీకరించాయి. ఆనుకరణంలో ఒత్తుగల అక్షరాలను ఉపయోగించవచ్చును. ఉదా : డమ్మవి (థమ్మవి) మోగెను అనుకరణానికి ఆకేపణేమిటి 1 భోరునకా అ ధారాపాతముబాగా _ త్వరితముగా అర్జునుడు అన్నాడు. ఏమంటే ఆమె ఉద్వేగమువల్ల రనభంగము కాటాచమకదా 1 ఆలంకారము ; భేకానుప్రాసము, న్వభొవో క్రి. చక్కెరబొమ్మ నా వతిము చందము. దెల్పిలి, నింతెకొక నీ చక్కదనంబుం గన్న నిమునం ఐయిన న్నిలు పోప శక్యమే యక్కునం జేర్చ; శంచు దయ నొనతి యీ, దలవంచె:ః నంతలో నెక్కడనుండి వచ్చెం చరశేతణకున్‌ నునుసిగ్గు దొంతరల్‌. 169 వందేహాలూ _వళ్నలూ చాలించాడు అద్డనుడు. ఇకమీద ళృంగార నాయకుడుగా మాటలాడు ఈున్నాడు. అర్థము శి చక్కెరటొమ్మ ఆ నర్వాంగనుందరీ, నా(నతము (యొక్క), చందముజా ఇ పద్ధతిని, (ఇది నుమాఅవి) తెల్పితిక, అంతెకాక = అంతేకొవి, నీ చక్కదనందికా. కన్నకా _ కనినకా అ చూచిన తరువాత, అక్కునఃా అ వక్షమునందు, చేర్చక (కౌగిలింపకుండ), నిముపం వియినకా అ ఒక్క విమేషన్యూతమయినా, విలుపోసకా ఆ ఆలస్యము టర్భుకొని ఉండడానికి, శక్యమే అ వశమా? అంచున్‌, దయఃా జ దయతో, ఆనతీ ఈళా జ చెప్పగానే, ఈలివంగెకా జ ఉలూచి(సిగ్గుస) తలనంచుకున్నది. అంతలో ౯ = అంతన్వల్పకొలములోనే, తర శేషణకుకా అ

270 విజయవిలాసము అం1 చంచలాఉఓకి, నుమసిగ్గు దొంతరల్‌ = పరంపరగా వస్తున్న ఈఆందమైన సిగ్గుచేష్టలు, ఎక్కడ మండి వచ్చె(నోకద్రా ॥

తాత్సృర్యము ?

*సుందరొంగీ నావ్రతం సంగతి నీకు తెలియజేశాను: అంతేకాని, నీచక్కదనం చూచీన తరవాత నిన్ను ఆలింగనం చేసుకోకుండా ఒక్క తీణమయినా ఉండశక్యమా ?' అవి అర్హునుడు తన అంగీకారం తెల్చగానే ఉలూచి సిగ్గుతో తలవంచింది. ఈ రెప్పపాటు కాలంలో ఎక్కడ నుంచి వచ్చిందో ఈ సిగ్గు అని భావము. బికేషము ;

ఈ ఉలూచి ఘట్టములో ఇంతవరకూ అర్జునుడు ఆమెను వధూమణీ, మగువా, అపి మహిళా ఆనే సంటోధించాడు గాని శృంగారరస సంటోధనము చేయలేదు - ఆమె సౌందర్యాన్ని మెద్చుకొని గూడం ఇప్పుడు చక్కెర బొమ్మ అన్నాడు.

ఇంతవరకు వోరాహో రిగా వాదోపవాదాలు చేస్తూ విరాశతో తెగించి నిర్ణయాలుచేస్తూ ఉండిన ఉలూచి, ఒక్కమాటతో మారిపోయి సిగ్గుతో తలవంచుకోవడము సహజము.

ఈ సందర్భముల్లొ ఉన్న కౌంతను తరశేక్షణ ఆని కవి అనడం సమంజసము.

సిగ్గుదొంతరలు ః తలవంచడం, అటూఇటూ చూడడం, బొటనవేలుతో నేలరాయడం, 'పెటచెంగు వేళ్ళకు చుట్టుకోవడం ఈలాంటి చేపలు. మ్‌ స! ట్‌

అంగీకారం తెల్పగానే ఆమె సెళ్ళికూతురయిందికదా. నై షధములో ఈలాగే దమయంతి గద్దెమీద కూర్చొవి నలుడితో వాదించిన తరువాత ఒక్క క్షణములో పిగ్గు కనదిరిచి తెర 'వెనుకకు పోయింది.

అంతకఠకయమున్న నలునిగా నతని నెలీ(గి యెదురు గద్దియ డిగ్గి పృధ్వీః తనయ యవని కొంతరమున నోల మానం గొనియె, న (శ్రీనాథుడు.

క చక్క దసంబుగన్న విముసం బయినన్‌ విలపోప శక్యమే" అన్నాడు. కాను ఆమె చక్కదనం చూచాడు, మెచ్చాడు. సందేహాలవల్ల తాను ఆగవలసి వచ్చింది. ఆదెంత కష్టమో అర్హునుడికి లెలిసింది. గంగాతీరములో ఉలూచి 'నిల్వబడ్గపాటు 'లోని కష్టము తెలిపింది దాని కిది చెల్లు.

తన్ను ఇంతదూరము తెచ్చినందుకు కనికరించి అయినా అక్కున చేర్చమని ఉలూచి సూచించింది. "కాదు; వీ చక్కదనావికే ఆలింగనము” అని అర్జునుడు అనడము చమక్కారము.

హ్యాదయోల్లానము ఆ.!1. 2 అలంతారనము వ్వభావో క్తి. అంకి లెటింగి యా నరను( డంత “వివాహ విధిజ్ఞు.డైన మీ నాంకు. డొనర్బ్చినా. డిది శుఖ్లైక ముహూర్తము ర” మ్మటంచుప ర్యంకము! జేర నెచ్చెలి కర్యగహణం బొనరించె. దన్మజీ కంకణ కింకిణీ గణ వికన్వర నున్వరముల్‌ సెలంగంగన్‌. క్ష70 విగ్గు దొంతరలతో ఉన్న ఉలూచి ఇంకా ఏమో నంకోచిస్తూ ఉందని సగహించి అర్జనుడు ఈ వద్యములోని విధంగా అన్నాడు. అర్థము వ్‌ అంకిలి జ ఆమె అభ్నిపాయము _- మర్మము, ఎజింగి అ గ్రహించి, ఆ నరసు(డు = అర్హునుడు, అంతన్‌, వివాహవిధిజ్ఞు/డై న = పెండ్లి పద్దతులు బాగా ఎరిగినట్టి, మీనాంకు(డు అ మన్మథుడు, శుభై క ముహూర్తము ఐ కుభమునే ముఖ్యముగా ఇచ్చేముహూలర్తము (సెండ్లిండ్త్రకు ప్రధానమైన రెండు ఘడియల కాలము), ఇది దీనిని, ఒనర్చినాడు = నిశ్చయము చేసినాడు, రిమ్ము అటంచు జ అనుచు, పర్యంకమున్‌ చేరళా = పాను దగ్గరకు వచ్చేలాగ, నెచ్చెలిన్‌ = (వేయసిని. తత్‌ మణికంకణ అ ఆమెయొక్క రత్నకంకణముల యొక్కయూ, కింకిణీగణ జ చిరుగజ్జలసమూహము యొక్కయూ, వికస్వర ఇ స్ఫుటమైన, నున్వరముల్‌ = మంగళ ధ్వనులు, ఇెలంగన్‌ అ ధ్వవిస్తుండగా, కర్మగహణం బొనరించెన్‌ అ చేతిని పట్టుకోవడం అన్న పాణిగహణమును (ఫెండ్లిని) చేసెను. ల తొత్స్రర్యూమయు ; ఇంకొ నంకోచిస్తున్న ఉలూచి అభ్మిపాయం (గ్రహించి “నీకా సందేహ మక్కరలేదు. మన్మథుడే ఈ పెళ్ళిముహూలర్తం నిర్ణయించాడు, రొ అని ఆమె చేయిపట్టుకొని మంచము దగ్గరకు తీసుకువి వెళ్ళాడు, అప్పుడు ఉలూచి చేతిగాజులూ, మువ్వలూ ఇంపుగా ధ్వనించాయి అని భావము. మా. వి. లో ఆంకిలి జ మర్మము, కీలకము ఆని అర్హమిచ్చి ఈ విజయవిలాన పద్యాన్నే (ప్రయోగంగా ఇచ్చారు, అర్జునుడు చెప్పిన మాటలు వినిగూడా సంకోచిస్తూ ఊరుకున్న ఉలూచి మనసులో “వివాహము కాలేదే, స్పర్శాది సుఖము లేలాగ పొందవచ్చును ?' అన్న అభిప్రాయము (కుల

రల! విజయవిలానను ఆ. సతులకు ఉచితమయినది) కలదని ఆర్జునుడు హాందాడు. ““వివాహ*........రమ్ము” ఆని ఆ అభిప్రాయానికి సమాధానము చెప్పాడు. ఈ విధంగా (గహించాడు కాబప్టే సరసుడని చెప్పడము. రసీకుడుకాని వాడు కరి (గ్రహణం చేస్తే చేస్తాడుగాని, ఈ సమాధానము చెప్పడు. ఈ వివాహము మీనాంకు డోనర్చినాడు అనడంలో, ఇందుకు కారణము పరిపూర్ణమైన నలపేగాని, మరి ఏదీ కాదన్న భావముంది. అతడు వివాహ విధిజ్ఞుడు అనడంవల్ల గట్టి సిద్దాంతి అనీ. న్హ్రీ పురుషులను కూర్చుపనిని నాగా తెలినిన వాడనీ, కులైక ముహూర్తము కొదిట్టే ఆలస్య ముండకూడదనీ తెలుసుకోవాలి. ఈ సాణ్మిగహణావికి ముంగళధ్వనులు కంకణ కింకిణులే చేస్తున్నాయి. పసిడి యుప్పరిగెలోని సర్యంకము _ వివాహవేదిక, మన్మథుడు _ పురోహితుడు, ముహూర్త ము _కులైకము, కంకణ కింకిణీ న్వరములు _ మంగళవాద్యములుగా, చేయిపట్టు కోవడం-పాణీ(గహణం శాఫ్రనమ్మతంగా జరిగిందన్నమాట. ఉలూచిని పర్యంకము దగ్గరకు తెచ్చినప్పుడు కంకణాలు మొదలైనవి ధ్వవించాయని అన్నందువల్ల అమె లజ్ఞాభరముచేత కొంచెము 'పెనుగులాడిందని (గ్రహించాలి. అది చాల సహజముగదా. కంకణాలు చేతినగలు; కింకిణీ గణ అని చెస్పినందువల్ల కాళ్ళగజ్టెలూ, మొలనూలి గజ్జెలు గూడా మోగాయన్నమాట, ణా ఇది శుల్టైక ముహూర్తము అవి అర్జునుడు __ అభిలళా ఫ్రువిదుడు కాబట్టీ . అనడానికి నమర్హుడే, శ వొతాంతరోము : “వర్యంకముమీ(ద నెచ్చెలి కర్యగహణం బొనర్బె” ఆవి వేదమువారి పొశము. వర్యంకము దగ్గరకు (చేర వచ్చినట్టు కర్యగహణము చేశాడనడమే సవిబు, అంతకు ముందే ఆమె సర్యంకము మీద ఉందవి అనలేము. ఆలాగుంకే కంకణ కింకిణీల నుస్వరాలకు ఆవకాశముండదు. అలంకారము : శ్లీష్ణరూపకము, వరికరాంకురము,

వృాదయోల్లానము ఆ-!, 273 ఒక మాణిక్యపు బొమ్మ, యొట్టీ వగ కీలో, జాళువా జూలవ ల్లిక బాగాల్‌ కపురంపు టాకుమడుపు ల్వే తెచ్చి రొజున్నచా యకు నందీయ నతండు లేనగవుతో నావేళ నా వ్యాళక న్యక కెంగేల నొనంగి కై కొనియె నయ్యాటంబు వాటంబుగన్‌, 171 అట్లు సర్యంకము మీద ఇద్దరూ ఉండగానే కాలయాపన కాకుండా కఠ త్వరత్వరగా జరుగుతూంది. అర్థ ము: ఎట్టి నగకీలో = ఏమి చిత్రమైన మరయోగావి, ఒక మాణీక్యపు బొమ్మ = ఒక రత్న ప్రతిమ, జాళువా జాలవల్లికన్‌ జ మేలిమి బంగారముతో చేయబడిన ఆడపము (త్రాంబూలపు పళ్శిరము)నందు, బాగాల్‌ ఆ సన్నవి పోకలనూ, కపురంపు ఆకుమడుపుల్‌ ఆ పచ్చకర్పూరము వేసిన తములపాకు మడుపులనూ, వే = శ్యేఘముగా, తెచ్చి, రాజున్న చాయకు = అర్జునుడున్న దిక్కుకు, అందీయన్‌, ఆతండు, లేనగవుతోన్‌ = చిరునవ్వుతో, ఆవేళన్‌, ఆ వ్యాళ కన్యక శెంగేలన్‌ ఆ ఆ నాగకుమారి ఉలూచి యొక్క (3ెంపువలె ఎర్రగా ఉన్న చేతికి, ఒనంగి జు ఇచ్చి, నసయ్యాటంబు వాటంబుగన్‌ ఇ శృంగార చేష్టలు _- సరసములు _ ళోలించునట్లు, కైకొవియెన్‌ = (తాను ఉలూచి చేతినుండి) పుచ్చుకొనెను. తౌత్సర్యము ; వాళ్ళిద్దరూ మంచముమీద కూర్చోగానే, ఏమి చిత్రమైన కీలుందోగాని. ఒక రత్నపు బొమ్మ దింగారు పళ్ళెములో వక్కలూ, కర్పూరము వేసిన అకుమడుపులూ తెచ్చి రాజుకు అందించింది. అర్జునుడు ఆకాంబూలము ఉలూచిచేతి కిచ్చాడు. ఆమెఆర్జునుడీ నోటికందిచ్చింది. ఈ భార్యాభ ర్హల నసయ్యాటతో అర్జును డా తాంబూలాన్ని స్వీకరించాడవి భానము, టిలేనము | కూర్చుండినంత మా(క్రాన (ప్రతిమ తెచ్చి రాజు బాయ కిచ్చింది. కాబట్టే ఏదో కీలు ఉండాలి. శాంబూలము తాను వేసుకోకుండా మొదట ఉలూచి కిచ్చి, ఆమెచేతినుంచి చదాలనరసముగ దాన్ని పుచ్చుకోవడం అర్జుమడి రసిక్యాగణి తనాన్ని న్య క్తీకరిన్తున్నది. ఇంతేకాక తాను ఉలూచి కిన్వడమూ, ఉలూచి ఈన కివ్వడమూ వీశ్స్చయకాంబూలాలయి, వివాహం స్థిరసరిచాయన్నమాట. 'పెళ్ళికంతు అంకా న్మకమంగా జరిగించాడు కవి, వొఠొంళతరము ; నయ్యాటంబు వాటిల్ల గలా అ= వేదమువారూ, థిరుఫతిచారూ, (19)

274 విజయవిలానము అ.1. అర్జగౌరవమూ,. ఆలంకారమూ ఉంది కాబట్టి మనపాళమే వాగు. అలంకారము ? అనుపప్రాసము, శయ్యకు దార్పంగాం దుబుము జూజె; న దంతటం జక్కదిద్దంటో ఐయ్యెద జాటెః; న య్యదిరిపాటున [గక్కూన నీవి జాజెఃరా జయ్యెడ నవ్విలానీని యొయారము. జూచి రవుంగిలించె; నౌ; నెమ్యెడ మేలె చూతురు, గణీంపరు జాణలు జాలుపాటులన్‌. కి అర్జము శి శయ్యకుకా తార్ప(గాజా అ పక్కమీదికి చేరదీస్తుండగా, తులుము = బొట్లుముడి, జాజెళా జ వీడిపోయెను,అంతటకా, ఆది అ ఆకొప్పుము, చక్కటదిద్దంటోకా ఆ చక్కగాసవరించు కొంటుండగా, పయ్యెద జాజెక్‌ అ పైట జారిపోయెను, ఆ అదిరిపాటునళా = (దానిని సరిచేసు కొనే ఆ తొందరలో, (క్రష్కనకా జ తటాలున, నీవిజ పోకముడీ _ కట్టువస్రము ముడి, జాజి == సడలిపోయెను, రాజు, ఆయెడ౯ా ఆ (జారుపాటులు కలిగిన ఆసమయమున, ఆవిలాసివి ఆ విలాసముగల ఆ ఉలూచియొక్క, ఒయారముకా జ సౌందర్యమును. చూచి, కవుంగిలించెకా అ ఆలింగనము చేసుకొనెను, బొను అ ఇది సమంజసమే, జాణలు జ నేర్పుగల వారు = (బ్రొఢులు, ఏయెడళా జ ఏ విషయమందై నా, మేలె చూతురు ఆ మంచినే (గ్రహిస్తారు, (కావి జాలుపాటులకా ఆ స్టాలిత్యాది లోపాలను. గణీంపరు = ఎంచరుగదా. తాత్భర్కాము ః సక్కమీదకు తీసుకు వస్తుండగా కొప్పుజారిపోయింది; అది దిద్దటోగా 'పైటజారింది: అది సవరించుకొనే టప్పటికి పోకముడి సడలి జారింది. ఇన్ని జారుపాటులుండినా అర్హునుడు ఉలూచి ఒయ్యారాన్ని చూచే కౌగిలించుకున్నాడు. తెలిసినవారు దేనిలో నైనా మంచినే చూస్తారు గాని జారుపాటులనూ లోపాలమా ఎంచరు అని భావము, బోోవము కొప్పు, పైట, పోకముడి _ వీటిలోవి జారుపొటుల నెంచకుండా. ఒయ్యారము చూచే అర్జుమడు అక్కున జేర్చా డనడంలో చేనుకూరకవి కావ్య విమర్శకుల నద్ధర్మమును సూచిం చాడు. కావ్యాలలో ఉండే వ్యాకరణ విరుర్దాలవంటి స్వల్పలోపాలను గణించక, రనభావాది నుగుణాలవే ఎందాలని పండిత విమర్శకులకు మనవి చేశాడు,

వృాదయోల్లానము ఆ-!. 275 “ఎయ్యెడ మేలె చూతురు' అనడంలో, జీవిత వ్యవహారంలోనే కాక కవిత్వాది విషయా లలో గూడా అవి కవి హృదయము. ఇన్ని జారగావికి కొరణంగా ఇంచుక సిగ్గున “పెనుగులాట ఉండి ఉండాలి. అది "నవ నమాగపు వేళ” చాల సహజము. 'పెనుగులాటవర్స కీల్లంటూ, దాన్ని దిద్దటోగా పెటా, దాన్ని సవరించబోగా నీవీ జారడము చాల సకారణము, తురుము జారినప్పుడు లేని “ఆరిగిపాటు” పయ్యెద జారినప్పుడు ఉలూచికి కలగడము బాల సహజము. ఈ జారుపొటులవల్ల ఇనుమడించిన ఒయ్యారము విలాసవతులకు కలుగుతుందని రసిక జనులకు విదితమే, దాని ఫలితి మే కౌగిలింత. అంంకొరము : కారబమాల, న్వభావ్నో క్రి, శ్లేష, ఆర్జాంతరన్యాసము. కౌంగిట( వేర్చునప్పటి సుఖంబె లతాంగికి బారవళశ్యముకా మూంగంగంజేసె; మోవి పలునొక్కు లురోజ నవొంకముల్‌ మొదల్‌ గాం గల కంతుకేళి నుఖలతణము ల్పయిపెచ్చులయ్యెః న ట్లొంగద యొట్టివారలకు నగ్గలపుం దమి గల్లియుండినన్‌. కే?తి ఆడ్జనుడాలాగు కౌగిభించినందువల్ల కలి౩న ఫలితమును ఈ పద్యములో కవి వర్డిస్తున్నాడు. అర్థము ః కౌ(గిటకా చేర్చునప్పటి = అరీతిగ్గా కవుగలించునస్పటి, నుఖంబె, లకొంగికికా = లీగ వలె పెనగికొన్న శరీరముగల ఆ ఉలూచికి, పారవళ్యముళా ఆ సుభొతిశయముచేత పరవళ త్వము...మైమరువు, మూ4గ6గకా చే పెళా ఆ కమ్ముకొన్నట్లు చేసెను, మోవి పలు నొక్కులు ఇ పెదవియందలి దంతక్షతములు, ఉరోజు నఖ ఆంకముల్‌ = కుచములయందలి నఖక్ష్రతములు, మొదల్‌గా(గల ఆ మొదలయిన, కంతుకేశి సుఖ లక్షణముల్‌ = మన్మథ [కీడయందలి సుఖము నెరుగజే పే చిహ్నాలు (గుర్తులు), పైపెచ్ళ్చులు ఆయ్యె౯ు = (ఊరక ఇచ్చిన) కొసరు లయాయి (ఇంతకుముందే పారనళ్యములో ఉన్నదికాబట్టి) = లేదా చాలా అధికము అయాయి, ఆగ్గలపున్‌ ఈమి = అత్యధికమైన మోహము, కల్లియుండినకా, అటౌళా కద అ ఆలాగే అవుతుందికదా ॥ తాత్స్రర్భ్‌ము అర్జునుడు కౌగిలించగానే = ఆ మొదటే ఆభింగనముతోనే, ఉలూచిని పరవళత్వము ముంచివేసింది. నఖక్షతలూ దంతక్షతలూ మొదలైన రతిలశణాలు మిక్కిలి ఎక్కువ అయాయి. అత్యంతమయిన మోహమున్నస్తుడు ఆలాగే ఆవ్చతుందికడా భని భానము.

276 విజయవిలాసము అ.!1, పోేవము :

అగ్గలపు మోహముం'హే తొలి కౌగిలే పారనళ్యాన్నివ్వడమూ, నఖక్షతాదులు ఆత్యధికము కావడమూ సామాన్యము.

పెచ్చు ఆనగా పండ్లు మొదలై నవాటి పైపొర. 'పెదవుణు వొండపండ్లు, స్తనములు కొమ్మ పండ్లు, పై పెచ్చులయ్యె _ పంటినొక్కులవల్లా గోటిరక్కులవల్లా పై పొరలు (తోలు) ఊడా యన్నమాట. దంతక్షత నఖక్షతలు చాల గాఢంగా ఉన్నాయని ధృని.

ఈనిర్ణయ చర్యకు కారణము అగ్గలపుందమి. మోవీ ఉరోజాలూ పండ్ల కుసమేయములయి సార్టకముగ ఉన్నాయి.

'పె'పెచ్చులు అం'పే “కొసరులు' అని వేదమువారన్నారు.

ఆ మొదటి కౌగిలి సుఖము పారవళ్యాన్ని కలిగించడమే కాక మూగగా (మూగ దానిగ) కూడ చేసిందని చమత్కారము. పరవళత్వమువల్ల ఉలూవి మాటలు స్వచ్చంగా ఉళ్చ రించలేకపోయినా, అల్లసానివారు చెప్పినట్టు సొగసుకోర్కెలు పుట్టించ గలిగిన “కుత్తుకలోని పల్ల టీ కూతలకు', పాొవురా ధ్వనులకు కొరతలేదవి సహృదయులు (గ్రహించగలరు, అలంకాలము ;

కావ్యలింగ, శ్లేష, అర్జాంతరన్యానము.

చను/గవ సాముకండెపు. విసాళియురంబున సారె. గాననే మనసునుచు౯ః సుధారనసము మాటికి. [గోలనె చూచు. జొక్కు గీ ల్కొాను నరసోక్తులకా విననె కోరు నదా; యిటు లాదినంగమం బుననె విభుండు మూండు వలపుల్‌ వలచెకా ఫణీరాజకన్యకన్‌. 17% ఈవద్యములో అర్జనుడి అభిలావలను కవి వరి న్తున్నాడు. అర్థము ॥

పాముకండెవు పిసా€ ఉరంబునకా జ సాములో, పొదన చేయడమువల్ల , కండగట్టి విగ విగ మెరుస్తుండే వక్షస్థలముమీద. చనుగవన్‌ = కుచయుగాన్ని. సారెకు ఆ మాటినూటిక్‌, కాననే = (ఆదుముకొని ఉండగా) చూచుటకే, మనను ఉనుచుళా అ కోరుతుంటాడు. సుధా రసమున్‌ = ఆధరామృతమును, మాటికీన్‌ ఆ మాటిమాటికి, [క్రోలనె చూచుకా = శక్రాగుటకే (ప్రయత్నిస్తాడు; చొక్కుళా = పారవశ్యమును, కీల్కొను జ కలిగించే. నరన ఉక్తులన్‌ = పరసప్ప వాక్యములను, సదా == ఎల్లపుడు _ మాటిమాటికి. విననె కోధున్‌ = వినడానికే అఖిరి

వృాదయోల్లానము ఆ-1. 277 షిస్తాడు, ఇటుల = ఈ(ప్రకొారముగ, ఆది నంగమంబుననె = తొలి కూటమిలోనే, ఫణీరొజ కన్యకన్‌ అ నాగరాజు కుమార్తెను, మూడు వలపుల్‌ వలచెన్‌ అ మూడింతలుగల మోహము కనబరిచాడు; మిక్కిలి మోహించాడు.

తాత్సృర్భ్యంము :

ఆ తొలికూటమిలో ఆర్జునుడు తన గుండెమీద ఉలూచి చనుగవ అదిమి ఉంచడం మరిమరి చూడడానికీ, మాటిమాటికీ ఆమె అధరోస్టము పానము చేయడానికీ, గడీయ గడియకు ఆమె మాటలు విని మెమరచిపోవడానికీ ఉవ్విళ్ళూరుతూ ఉండి, మూడువిధాలుగా రళిసుఖము అమభవించాడని భావము. బికేవము :

రొమ్మునందు చనుగవను చూడడము, ఆధరామృతపానము చేయడము, సరసోక్తులు వినడము ఈమూడు వలపులతోనూ వలచినాడవి కవి హృదయము.

“రొమ్ములోవి సింగారము అని ఇంతకుముందు కవి సూచించాడు. ఆ సింగారమే “పాముకండెపు పిపాశఠో తనమని ఇక్కడ వివరించాడు.

ఈ సద్యమున పంచేంద్రియములలో నాల్గింటిని సుఖభరితాలుగా కవి వర్ణించాడు. మొదటి దొవితో త్వక్‌, నయనాలు, రెండవదానితో జిహ్వా, మూడవదానితో శో తములూ సుఖించా యన్నమాట.

రసికశిఖామణులు ఈ “మూడువలపులకు' ఎంత గంలీరమైన ఆర్జము చెప్పినా మనము కొదనలేముగదా ః

వొతొంతరము ; సారె కాననే:= (సారెకు + అననే - అదుముటశే) సారెం గాండనే =ఐ(పారెన్‌ + కాండనే - నాటుటశే) వీవియందు ఒక త్వగింద్రియము మాత్రమే నుఖిస్తుంది, కొబిట్టి మనపాఠళమే మెలు. నాగరిక ము దగల మంచి బొగరి యట నాగవానములో వింత నటనల దంట కులుకుగుబ్బల (ప్రాయంపవుం గోమలి యట వలచి వలపింపదే యెంతవాని నైన, కే₹5

278 విజయవిలానము ఆ. అర్థము వి

నాగరిక ముద్రగల అ నగరవాసమువల్ల కలిగిన బాతుర్యలకణొలున్న, మంచి బాగరి అ(ట ఆ గొప్ప ఆంగగత్తెఅట, నాగవాసములో వింత నటనల ద(ట జ వాగలోకములో ఆపాధారణ మైన సొౌగసుతో కూడిన (పవర్హ్నన గలదట, కులుకు గుబ్బల ఇ బిగికలిగి ఉండడంచేత కొంచెము నూత్రము తుళ్ళుతుండే కుచములుగల, ప్రాయంపు. గోమలి = నిండు జవ్వనమున ఉన్న సుకుమార శరీర ఆట, (ఇన్ని గుణములు గలవు గదా) ఉలూచి, వలచి జ కాను (ప్రేమించిన యెడల, ఎంతటి వానినైన, వలపింపదే = తన్ను వలచేలాగ చేయలేదా = తప్పక చేయగలదు. తొత్సర్భామి ;

నగరవాసమువల్స కలిగిన నాజూకుతనమూ, నాగలోరములో అద్భుతమయిన ప్రవ ర్తనా, భరతళా స్రజ్ఞానమూ కలిగి, కులుకుగుబ్బల విండుయన్వనముతో ఉన్న సుకుమార శరీరము కల ఉలూచి, తాను వలచినట్టయితే, ఇతరులు తన్ను వలచినట్లు చేయలేక పోతుందా అవి భావము. వోవము :

అర్జునుడు తొలికూటమిలోనే మ్యూడువలపులు వలచినాడు. ఉలూచి వలిచింది, వలపించి జయించింది. ఆది న్యాయమే అంటాడు కవి.

నాజూకుతనము, గొప్ప అందము, అద్భుతమయిన ప్రవర్తన, వీంకము కలిగి స్వల్పంగా తుళ్ళుతుండే కుచాలు, చక్కవి యవ్వనము, సుకుమారమైన శరీరము ఇన్నీ రమణీయమయిన లక్షణాలున్న తాను వలచినప్పుడు, ఎంతటివాడి నయినా వలసించకపోతుందా అని భావము.

రెండో చరణములో నాగవాసము ఆనీ నటనలు అనీ రెండుమాటలున్నాయి. నాగవాసము ఆఅంపే నాగలోకము, వేశ్యల సమూహము అని రెండర్భా లున్నాయి. ఆలాగే నటనలు ఆంపే (ప్రవర్తనలు, నటించే నేర్చులు అని రెండర్థా అన్నాయి. ఆ అర్థాలనుపట్టి చూ స్తే ఈ వద్యము ఏదో ఒక వేళ్య గురించి చెప్పినట్టు కనబడు తుంది.

80 న సద్యములో “వీరుదుపాతల?” వర్షనలో, *'వలవన పలపింవ నేర్చిన యలరుటోండ్లు' అని ఈ కవే, ఈ మాటలనే ఉపయోగించాడు.

దీనివల్ల అవ్రస్తుతమయిన నట్టువరాలి విషయం స్ఫురిస్తూ ఉన్నదనక తప్పదు. అలంఠారము :

సమాసోక్తి, ఉదా త్తము, శేష.

అనీ అనీ గన

వ్మాడయోల్లానము అ-1. తాం ఈగతి రతిశేశి నుఖ సొగరమున౯ దేలియున్న నమయంబునః ద ద్యోగం బెటువంటిదొ న ద్యో గర్భంబున నుప్పుతు. డొఠం డుదయించెన్‌. 176 అర్థము శ ఈగఠిన్‌ ఆ ఈరీతిగా, రతీకేశీ సుఖపొగరమునకా = కొమక్రీడలలో కలిగిన పొఖ్యమన్న నము[ద్రమున, తేలియున్న సమయంబునకా అ ఈదులాడుచున్న సమయమున, తత్‌ యోగంబు = వారి కలయిక (ఆదృష్ట వస్తు ప్రాప్తి, ఎటువంటిదో ఆ ఏవిధమైనదో గాని, నద్యోగర్భం బునన్‌ అ అప్పటికప్పుడు పూర్తి ఆయిన గర్భములో, సుప్పుత్రుండు, ఒకండు, ఉదయించెన్‌ ఇ పుపైను. తొల్ఫెర్భమం : మహానందంతో వారు రతి(క్రీడలలో ఉంటుండగా ఆ కూటమి ఎటునంటిదోగావి అన్పుడే పూర్తి ఆయిన గర్భములో ఉలూచికి ఒక కొడుకు పుట్టాడు. బికేనము ; నద్యోగర్భము : సద్యః గర్భము -- అస్పటికప్పుడే ఏర్పడిన నిండుచూలు. ఆటునంటి గర్భము ఏర్పడడము అ ఇద్దరి కలయిక మహిమో కొక, జాతకయోగం వల్స కలిగిన అదృష్టమో చెస్పలేమంటాడు కవి. యోగము ఇ కూడిక, ఆదృష్టవస్తు (ప్రాప్తి అని అర్జాలుం వొకొంత్‌రము : ఈగతి రలిశేశి నుధొ సొగరమునం దేలియున్న........= మరాసొగరము అ అమృతసము[ద్రము, అలంకారము : శ్లేష, రూనకము

280 విజయవిలానము అఆ-!. ఆ చక్కని బాలు,డువా శ్రొాచుర్యము గాంచు నని శుళ్ళగహ చదృష్టుల్‌ చూచి, యిలావంతుం డని యా చతురుండు నొమకరణ మలరచి యంతన్‌. క్ష? అర్థము వ్‌

ఆచతురు,డు అ ఆ నేర్పరి అయిన అర్జునుడు, కుభ్యగహ దృష్పుల్‌ = (జాతకరీతిన్సి శుభము గలుగజేయగల (గ్రహాల స్టితిగతులనుబట్టి. అచక్క-వి బాలు(డు, వాక్‌ ప్రాచుర్యముకా ఇ మౌటలనేర్చుకి ప్రసిద్ధిని, కొంచుకా ఆనిజ పొందునవి, చూచి జ నిర్ణయించి, ఇలావం తుడవి == వాక్కుకలవాడు (ఇలా.వాక్‌ )అన్న అర్హమువిచ్చే 'పేరుతో, నామకరణము, అలరిచి ఆ చేసి, అంతన్‌ ఇ తర్వాత _ తరవాతి పద్యముతో అన్వయము. తాల్బర్యాము ;

(వసవ సమయములో (గ్రహాల స్పితిగతులనుపట్టి, పుట్టిన చక్కవి బాలుడు మంచిమాటకారి అవుతాడని నిర్ణయించి ఆ ఆర్థం వచ్చేలాగ ఇలావంతుడు అని అర్జునుడు నామకరణము చేశా డని భావము. వికేవము :

అర్జునుడికి జ్యోతిషము కూడ తెలుసును కాబట్టే “చతురుడు” అన్నాడు కవి.

(గహోలిచ్చే ఫలితాలు ఇతర (గ్రహాల చూప్పలవల్ల మార్పు చెందుతుంటా యంటార జోస్యులు, శుభగహము పాపగ్రహ దృష్టివల్ల సంపూర్ణమైన ఫలము నీయజాలదు. అలంకారము :

పరికరాంకురము.

కొమీని. జూచి, “రమ్ము గజగామిని, యిక్కడ నొక్కనాం డీంకం దామనమైన నక్కుడ హిత వతి 3ైర్ధిక కోటి యాత్మలో

నేమని యెంచునో యిపుడ యేంగవలెక, దరువాత నీ నుత

(గౌమణి నీవు వచ్చెదరుగా క'ని యూజడిలంగ( బల్కినన్‌. 178

వృదయోల్లానము ఆ! 2గ్ర1 అర్థము వి కొమిని/. జూచి = ఉలూచివి చూచి, గజగామివి అ ఏనుగువలె మందమగు నడకగలదానా. రమ్ము జ విను(ఆన్నమాట),ఇ(క౯ా ఇ ఇంకా,ఇక్కుడ, ఒక్కునా(డు, శామనమైనన్‌ = ఆలసిం చిన ఎడల, ఆక్కడకా = గంగయొడ్తున, హిత వ్రతి కై రిక కోటింహత = స్నేహితుల యొక్కయు, (వతి = వ్రతము పూవిన వారి యొక్కయు, తై రిక ఆ తీరయా(త్రికుల యొక్కయు, కోటి = సమూహము, ఆత్మలో౯ ఆ మనసులందు. ఏమని ఎంచునో, యిపుడ అ ఈ క్షణమే, ఏంగవలెన్‌ = పోవలయును, తరువాతన్‌, ఈ సుత గ్రామణి ఆ ఈకుమార (శేమ్టు డును, వీవున్‌, వచ్చెదరుగాక అ రానలయును, అని యూఅడిలంగళా అ ఓదార్చినట్లు, పల్కి నన్‌ = అనగా, తరువాతి పద్యంతో అన్వయము, తాత్సృర్యొము ; ఇంకా ఇక్కడ బక్కం రోజయినా ఆలస్యము చేస్తే అక్కడ మావారంకా ఏమను కుంటారో; నే నిప్పుడే వెళ్ళాలి, తరువాత నీవూ కుమారుడూ రావచ్చును, అని ఓదార్భగా = అని భావము. ఎిజేవము ; ఇంకా కొన్నినాళ్ళయినా తనతో ఉండమని అర్హునుడిని ఉలూచి కోరడము సహజము. ఆలాగు కోరుతూంది కాబక్లే కొమిని' అవి చమత్కారము. అందుకే ఊరడిలంగ విల్కుట కూడా. ఈ పద్యములో అర్జునుడి క్మతులయం దున్న ఆదరణ వ్యక్తమవుతుంది. కొందరు “నీ సుత(గ్రామణి అని పదవిభజన చేశారు. ఇక్కడి సందర్భాన్ని పట్టి "ఈ సుతగ్రామణ్‌' అనడము మేలో, “నీ సుత గ్రామణి' ఆనడము మేలో పాఠకులు నిర్ణయించ గలరు. 'వచ్చెదరుగాక' అవి ప్రార్జనార్థకంగా చెప్పడం అజ్ఞారూపంగా చెప్పడంకన్న సమం జసము. ఊరడించవలసి వచ్చింది కాబట్టి ఉలూచి ఎంతో విచారించిందని (గ్రహించాలి. అలంకొరను ; నరికరాంకురము.

గణ వీజయవిలానము అ.!. అంటిన పేమ జాహ్నవికి నప్పుడ తోడ్కొని వచ్చి యల్ల,వా ల్లంటి నిజేశ్వరుం దనదు గబ్బి చనుంగవం జేర్చి. బాష్పముల్‌ కంట. దొరంగుచుండం దిరుగం దిరుగళా గనుగొంచు. (గ్రమ్మఖజెన్‌, జంట దొజంగి సంజను దెనంజను జక్క్యవ పెంటియో యనన్‌. 170 ఉలూచి అర్జునుడిని పాగవంపడావ్ని కని ఈ పద్యములో చాల సహజంగా వనర్జిస్తున్నాడు, అర్థము ॥ అంటినపేమన్‌ = మనసున నాటుకొని ఉన్న (ప్రేమతో, జాహ్నవికి = గంగానదికి, అస్సుడ ఆ ఆలస్యము చేయకుండ, అల్లక్‌ = మెల్లగా, తోడ్కొంని వచ్చి, వాల్ల్గంటి = వాలిన కన్నులుగల ఉలూచి, విజేశ్వరుకా = తననాభుని, తనదు, గబ్బి చనుంగవళకా చేర్చి = బిగువు చన్నుల నదిమి (విగ్గ కొగిలించుకొవి), బాష్పముల్‌ = కన్నీళ్ళు, కంటళా ఆ కన్నులమండి, తొరంగుచుండ జా అ కారుతుండగా, తిరుగళా తిరుగళా జ మరలమరల, కముగొంచు ణఐ వెనుకకు చూస్తూ, జంటన్‌ = జోరును, తొజంగి = విడిచిపెట్టి, సంజను = నంధ్యాకాలమున, దెసకా = దిక్కులయందు. (ఏదో ఒక దిక్కుకి), చను = పోవునట్టి, జక్కువ పెంటియో యనక ఆ ఆడుజక్కవనలె, (క్రమ్మజెళా = మరలిపోయెను. తొళ్ళర్యాము ఆర్జునుడిని గంగాతీరావికి మెల్లగా తీసుకొని నచ్చి, క ంటసీరుగారుస్తూ, గాఢంగా కొగిలించి, తిరిగి తిరిగి వెనకకుచూన్తూ, పంజను జోడువిడిచి ఎటోపోయే జక్కవ పిట్టలాగా ఉలూచి మరలి పోయిందని భావము, బిలేవము ః విదారముతో ఉన్నది కొబట్టి ఉలూచిని "వాలిన కన్నులుగల” దావిగా అర్ధం చెస్పడము నమంజనము. అల్లవాల్షింటి ౨ ఆ ఉలూచి అని అర్థం చెన్పుకారు. ఆ అల్లకు తగినంత ఆర్థగొరవము లేదు. అల్లన్‌ జ మందముగా, మెల్లగా అని అర్థము ఉంది. విదారభరితమయిన ఈ నన్ని వేశములో అ అర్థము చక్కగా కుదురుకుంది. విడిచిపెట్టునన్సుడు విగ్గ కవుంగిలించడమూ, తిరిగి తిరిగి వెనుకకు చూడడమూ బాల న్వభానసిద్ధ విషయాలు, వాథుడిని విడిచి వెబ్ళతున్న ఉలూచివి నంధ్యాకొలములోని జక్కవ పెట్టతో పరిపోల్చడం దాంవరోవరము. క్‌ ట్‌ జ్‌ వాలుకన్నులూ, కంటిసీరూ, అల్లన రావడమూ, తిరిగి తిరిగి దూడడమూ, ఏదోదిక్కు-కి పోవడమూ ఇవన్నీ విచార సూచకొలు.

హృదయోల్లాసము అఎ1, 283 వొతొంతరోము | నంజను వెనం జను జక్కన పెంటియో యనన్‌. ఎం వేదమువారు. వెసకా అ శీఘ్రముగా, ఇక్కిడ శమ మనడం రనభంగము. తిరుగన్‌ తిరుగన్‌ గూడ డొనికి అవకాశముండదు. కొబట్టి దెనకా అవి గ్రహించాము, అలంకారము ; స్వభావోక్తి, ఉపమ. అంతట రాజురాకః గని యాప్త పురోహిత భృత్య వర్గ మ త్యంత ముదమ్ము జెంది “యిటు లార్తులం గొచుట కేమొ గాఠ యే కాంతముగాఃగ నేంగుదురె యంచు. దలంచితి; మీరు వచ్చుప ర్యంతము మమ్ముమేమెలు[గ; మందణ ప్రాణము లీవ భూవరా.” 180 అర్థము ] అంఠటకా = ఈలా అర్జనుడు వచ్చినంతట, రాజురాకళ్‌ కని అ అర్జునుడు రొవడం చూచి, ఆప్త హితులయొక్కయు,. పురోహితుల (యొక్కయు, భృళ్య ఇ సేవకుల యొక్కయు, వర్గము ఆ సమూహము, అత్యంఠ ముదమ్ముఖెంది ఆ మిక్కిలి ఎక్కువ సంతో షముబొంది. “ఆర్హు లళా ఆ బాధపడుతున్న వారిని, కాచుటకేమె ఇ రతీంచుటక్రై యుండును, కొక = కొకున్న, ఇటుల, ఏకాంతముగా(గకా అ ఒంటరిగానే, ఏగుదురే ఆ వెళరా, అంచు, తలంచితిమి, ఈరు = మీరు, వచ్చువర్యంతము ఇ తిరుగ వచ్చినంతనరకు, మమ్ము మేము యెజుంగము ఇ మాకు మతిపోయినట్టుంది, మా యందజ(ప్రాణములు, భూవరా = రొజా, ఈవ = వీవేకదా తౌల్పృర్యాము : రాజు తిరిగి రాగానే ఆక్కడివారందరూ వంతోషిందారు. ““ఆ_ర్హరత్షణ కోసమయి ఉంటుంది. లేకపోతే ఒంటరిగా మీరు వెళ్ళారా అని అనుకున్నాము. ఇవ్వుడు మిమ్ములను చూచి నంతవరకు మాళకు మతులు పోయాయి; మా అందరి ప్రాణాలు మీరేకదా $ అని అన్నారు. బిలేవము : ఒంటరిగ పోవడానికి, ఆ_ర్తసంరక్షణయందు గల నంరంభము తప్ప మరొక కారణము ఉండదని వారి ఊహ. జరిగిన కఠకూడా అదే. కొమాలిలో ఉన్న ఉలూచివి రక్షించడానికే పోవడము,

264 వీజయవిలానము ఆ], మా ఆందరి ప్రాణము నీవే కొదిట్టి వీవు దూరము పోగా మాప్రాణాలు మమ్ము నిడిచి పెట్టినట్టు అయింది అని భావము.

“ఎందుకు ఒంటరిగ వెళ్ళారు ? అని అడగడావికి బదులు, మర్యాదగా, “ఆ_ర్హరక్షణకే వెళ్ళి ఉంటారనుకున్నాము” అనడము, రాజ సేవకుల లక్షణము. ఈమాట లనడానికి చనువు కలవాడు విశారదుడే కావాలి.

అభావాన్ని (గ్రహించే అర్జునుడు ఈ [క్రిందిపద్యములోని విషయాన్ని చెప్పాడని భావించాలి. అలంకొలోము :

కావ్యలింగ, పర్యాయో క్తి.

అని పలుకకా (బ్రనన్నముఖు(డై విభు. డిస్టనఖుకా విశారదుం గని “యొకవింత వింటె ? ఫణికన్య యులూచి యనంగ నోరున న్గొని, తమ నాగలోకమునకుం జని, తన్ను రమించు మంచు(, జె ప్పని [పియ మెల్ల జెప్పి యొడంబా టొనరించి, కరంచె డెందమున్‌, అర్థము ? అని సలుకళా, (పసన్నముఖు(ద్రై = సంతోషము తెలియజే సే ముఖము గలవాడై, విభుండు ఇా రాజు, ఇష్టసఖుకా ఆ పప్రియస్నేహితుడగు, విశారదుకా కని, ఒకవింత వింకెజ= ఈ చిర మైన సంగతి విన్నావా? ఉలూచి అనంగన్‌, ఫణికన్య ఓర్తు = ఒక నాగకుమారిక, నక, కొని జు శ్రోడ్కొవి, తమ నాగలోకమునకుంజవి, తన్ను రమించుము అంచుకా జ తన్ను సంతోష పెట్టుమని, చెప్పని ప్రియమెల్లి చెప్పి ఆ చెప్పరాని తన్యప్రేమచేస్పలన్నీ తెలిపి. ఒడబా టొనరించి దా సమ్మతించినట్టుచేసి, దెందమున్‌ ఆ మనసును, కరందెన్‌ జు కరగించి వైచెను (మనను కరగిపోయినట్లు సుఖింపజే సెను). తాల్సర్భాము £

ఆమాటలకు సంతోషించి ఈన ఇప్పనఖుడితో, విన్నావా విశారదా , ఉలూచి అన్న ఒక “వాగకవ్యక నన్ను తన నాగలోకానికి తీసుకొనిపోయి, తన (పేమను, ఏ మర్మము లేకుండా చెప్పి. నన్ను ఒప్పించి మనసు కరగిపోయినట్లు సుఖింసజేసింది. బిలేవము

ఇస్టనఖుడు కాబప్టే ఈ ఉదంతమంకా చెన్సతున్నాడు.

వ్మాదయోల్లానము. ఆ-1. 285 అలంకొరము : అనుపానము. “చెప్పెడిదేమి 1 కన్నుంగవ చేరల కెక్కుడు, చంద్రవీంబమే తప్పదు మోము, మోవి నవతా చివు రక్కుడిమాట ? గొప్పకుకా గొప్ప పిలటుందు, నివ్చి చను గుబ్బలు కౌంగిటి తెచ్చు, జాళువా యొప్పుల కుప్ప మేను, నడు మున్నదొ లేదొ మెటుంగ నింతకుకా. విశారదుడు = అట్టులనా, ఆంచికి త్తెయేగా? అవి అడిగాడు కొటోలు, అర్థము లే రెప్పెడిదేమి = ఏమి చెస్పమంటావు, కన్నుగవ ౫ రెండుకళ్ళు, చేరలకు ఎక్కుడు = చేరలకంపే విశాలంగా ఉన్నాయి, చందబిందిమే తప్పదు మోము, మోవి ఆ ఆధరానికి చివురు ఆ చిగురు, సవతి ఆ = సమానమా, ఎక్కడిమాట ఆ ఎవరనగలరు ? (కాదన్నమాట, పిజుందు = జఘనము, గొప్పకుకాగొప్ప = మిక్కిలి "పెద్దది, గబ్బి కా దిలిసిఉన్న , చనుగుబ్బలు, కౌంగిటి కెచ్చుకా జ కౌగిలిలో ఇముడవు, మేను = శరీరము. జాళువా ఒప్పుల కుస్ప ఆ జాళువా దేశపు మేల్మి బంగారము యొక్క ఆందముల రాశయే. ఇంతకుకా = ఇన్సటికీ _ ఇంత (గంథము నడిచిన తరువాత గూడ, నడుమున్నదొ లేదొ యెజుంగకొ _- (అంక సూత్మమైన నడుమవి భావము). బిళేవము నడుము ఉందోలేడో తెలియ దన్నందుకు అప్సి నాన్‌ విచికిక్సా హేఠు శాతోదరిన్‌ అని మహాకవి శ్రీనాథ డన్నాడుకదా । ఈ పద్యములో ఆయా వర్ణనలు శెలిపే విధానములో కవి బాల చక్కని చమక్కారము కవదిరిచాడు. వొఠాంతలము ? “వడుమున్నదొలేవౌ మెజుంగ నింతికీ౯ొి ఇంతికిళా జ ఆమెకు, నడుమున్నదొ లేదొ ఎరుంగను అని అర్థము, అఆలంఠారమ : అళిళయోక్తి, రూపకము,

286 విజయవిలానము అం[, “*వదంగున దాటు చూపు లిరు చక్కని బేడిన లేమొ, మీటినకా గంగున వాంగు గుబ్బలు చెకారపు దొళము లేమొ; చూడనౌ నంగున మించు చెక్కిళు లొయారపు టద్దము లేమొ, చౌక్కమై రంగున మీలణు దాని యధరం బిల గెంపగునేమొ నెచ్చ్బెలీ. 188

అర్థము శ

నెచ్చెలీ = మిత్రమా విశారదా, చంగున దాఃటు ఆ తటాలున ఎగిరిపడే _ తుస్పున కుళ్ళు

తుండే. చూప్పలు, ఇరు చక్కవిణ రెండు ఆందమయిన, బేడిన (చేప లేమొ, మీటినన్‌ అ

వేలితో మీటినంతమా క్రాన, కంగున వా(గు = కంగుమనిధ్వనించే, గుబ్బలు ఇ చనులు, చొకారపు

ఆ అందమయిన, కాళము లేమొ ఇ (వాద్యవి శేషమయిన కంచు తాళపుచిప్పలేమొ, చూడన్‌ బౌ

జు ((వతిబింబము) చూడడానికీ ఈగిన. అంగున = అందము _ మెరుగుతో, మించుణ పకా

శించే, చెక్కిళులు అ బుగ్గలు, ఒయారపు = సౌగసయిన. అద్దము లేమొ, చొక్కంము బౌజ నిర్మలమైన, రంగున = ఎరనిరంగుతో, మీజు ౨ అతిశయించే, దాని యధరంబు ఆ అ ఉలూచి

"పెదవి, ఇలజా జ మనభూమిలోని, కెంపగునే మొ.

తాత్సర్భోొము :

విశారదా, తుస్పున తుళ్ళుతుందే చూపులు బేడిస లనుకుంటాను; మీటితే కంగునమోగే స్తనాలు తాళపు చిస్పలయి ఉంటాయి; వీడ చూచుకోడావికి తగినట్టుండే చెక్కిళ్ళు అద్దాలలాగే కనిపించాయి; ఎ|ర్రనిరంగుతో ఉన్న ఆమె పెదవి మన కెంపే అనుకుంటాను, అని భావము. బిళేవము :

కన్నులు (చూపులు) చేవలతోనూ. స్తనాలు కాళపు చివృలతోనూ. చెక్కిళ్ళు అద్దాలి తోనూ మనకవులు పోలుస్తారు.

ఆలాగున సరిపోల్బడానికి తగిన కారణాలు చూపించి సమర్దిస్తున్నాడు కవి. ఉలూచి చూపులు చంచలము లని, గుబ్బలు వీగువుగల వవి, చెక్కి్ల మెరుగెక్కిన వని, అధరము వరవి దని భావము,

ఈ పద్యము నాలుగుచరణాలలో “ంగున' ప్రాసగా ఉంచడము కవి ఉద్దేశముగా కని పిస్తుంది. కాబట్టీ ఈ పాఠాన్నే మనము వనిర్తయించుకున్నాము.

వాతి బి న! వొఠాంతరాలు :

1. ఫెంగున దాంటు చూపు లిరు చిక్కని బేడినలేమొ ఎ వేదమువారూ, బులుసువారూ, వావిళ్ళచారూ,

నృాచయోల్లానము. ఆ-!. 27 ఛెంగున అవి ఆరంభఖించినందువల్ల , *చిక్కని' అనక తప్పలేదు. అర్థము చెప్పడావికి కస్పవడి వేదమువారు *ఎడవనాయని బేడిసచేవలు" అన్నారు; బులుసువారు 'పొగరెక్కి (మిడివ్‌ వడుచున్న) చేపలు” అని చెప్పారు. ఏలాగో బెవ్పలేము, £. చంగున దాంటుచూవు లిరుచక్కిని.... = నోరివారూ, తిరువతిచారూ, చెంగున, చంగున.__. రెండు రూపాలకు ఒక పీ అర్ధము, ఇరు చక్కివి జ రెండువై పుల అని అరము. ళు 8. ....రూప మానంగననై న చెక్కిళులు నాజివు టర్దములేమొ,..... అ= వేదమువారు తీరువఠతివారు, బులునువారు. దీవికి 'మన రూపము అందు టవ్రతినింబింప(గా చూచుకొన( దగినవైన కపోలముణుి అవి వేదమువారు వ్యాక్యావించారు. మిలుసువారు 'రూపసము అనక జ స్వరూపమును (గహింస(గా - (సతివీంబ మనుటం కనవైనఅ చూచుటకు! దగిన _ ప్రతివిందమును చూచుకొనుటకు( దగియున్న' అని ఆర్థం లెప్పారు, ఏమయినా అనళకా కనన్‌ ఐన' అని మూడు విరుపులూ. యకికోనము నరళంగా నడవవి- 'నాణెపు' వ్రయోగమూ చేమకూర వాడివి కొవేమో అనిపిస్తాయి. 'ఆధరంవీల అనడానికి బదులు "అధరంటొక ' అనీ, 'అధరంబును'అనీ పొఠాలున్నాయి. ఉపమానాలు నాలుగింటికీ అందాన్ని తెలిపే (చక్కని బేడీనలవి, చొకారపు కాళములని, ఒయారపు టద్దములని, చొక్కమౌ కెంపని) పదాలను జోడించాడు కవి, కొబిట్టే 'ఇరు చక్కి-వి ఇ రెండువై పుల” అనడము కవి ఉద్దేశము కాదు. ఆలంకారము ; ఉ కేక “ఆ మెలనాగ వేణి మెటు.గారు ఠటారికి మానటీ( డగుం బో యనవచ్చు, నమ్మెజు(గు(బోండి పిటుందు నమస్త భూమికిం రాయ లనంగవచ్చు, నల రాజ నిభాన్య యెలుంగు గట్టివా కోయిల కంచుకు వీకలకున్‌ ఖయకొం డనవచ్చు, వెచ్చ్ళెలీ, 184

288 విజయవిలాసము ఆం1, అర్థము కి

వెచ్చెలీ ఆ (ప్రియతముడా ! ఆ యెలనాగ వేణీ= ఆ జవరాలి జడ, మెలు/గారు = కాంతిగల, కటారికి = నిడుపైన కత్తికి మాసటీడు = దానివి ఉసయోగించే శూరుడు, అగుళా పో = అగునుసుమా (మించునుు, అనవచ్చుకా, ఆ మెజు(గు(టో(డి = ఆ (ప్రకాశవంతమైన శరీరముగలదాని, పిజుందు = కటి(ప్రదేశము. సమస్త భూమికికా జ భూచ్యకమునకు, రాయలు జ (ప్రభువు, ఆనంగవచ్చున్‌ (అతిళయించును), ఆల, రాజ నిభ ఆస్య = ఆచం[ద్రముభియొక్క, ఎలుంగు ఇ కంఠస్వరము, గట్టివా కోయిల = గయ్యాళి కోయిల యొక్క, కంచు కు త్రికలకుకా ౨ కంచువలె మోగు కింఠములకు, బయకాడు ఇ (సంగీత) విద్యాగురువు (మిజియుండును, అనవచ్చుకొ. కాళ్ళృర్యంము :

ఆ ఉలూచి జడ కత్తికి అధిపతివంటిది; పిరుదు భూమికి రాజువంటిది; కంఠన్వరము కోయిలలకు గురువు వంటిది. అనగా జడ పొడవయిన క త్తికంకె బాగుంటుందనీ, కటి ప్రదేశము భూమికంటే గుండ్రంగానూ విశాలంగానూ ఉంటుందనీ, గొంతు కోయిలలకంపే శ్రావ్యంగా ఉంటుందనీ అభిప్రాయము. బిలేవము ?

మించి ఉంటుంది అన్న అర్హములో (ప్రయోగించిన పదాలు ఆయా ఉపమానాలకు అర్హా లై నవిగా ఉండడము చమత్కారము.

కటారి మాసటీని (శూరువి) చేతిలోవిది; సమస్త భూమి రాయల యరీనము; కంచుకు త్రీ కలను ఐయకొడు (గురువు) చెప్పి బాగుపరుచును.

ఈ పద్యములో ఇంకొక [క్రమము గూడ కనబడుళుంది. “మెజు(గు” కటారివి గూర్చి ఇెప్పిన తరువాత ఉలూచిని మెరుగుటోడి అనీ, “రాయల” గూర్చి చెప్పిన తరువాత అమెను *“రాజవిభాస్య' అనీ ప్రయోగించడము పాభిప్రాయమె అనాలి.

ఈ (వయోగాలవల్ల ఉలూచియొక్క_వేణ్‌, పిరుదు, కంఠస్వరమునే కాక, అమె వయసూ శరీరమూ ముఖమూ గూడా కవి వర్షించాడు.

గట్టి + వాయి_గట్టీ వా అంపే గట్టినోరు గలది ఆ గయ్యా?.

కంచుకు త్రికలు కంచులాగా ఒక న్వరాన్నే పలుక గలుగశాయి గాని, సంగీతానికి కొవలసిన మెలకువలతో సలకలేవు. ఉలూచిగొంతు గురువుగా వాటిని సరిదిద్దుతుందని భావము, అలంకారము ;

వ్యశి రేకము.

హృదయోల్లానము అం! 289 “మదిరాకీ మోవి జిగి (ప్రతి పదనషు గావించు. గీర పదనముతోడకా; మదనుని విలు గొనవచ్చు౯ సుదఠతీమణి అన్నుటొముల సుద తీరెంచన్‌,. 18, అర్థము ? మదిరాక్షీ = ఆ కాంత యొక్క, మోవి జిగి = పెదవుల కొంతి, కీర వదనముతోడన్‌ ఇ చిబుక ముఖముతో _ ముక్కుతో, (పతివదనముళా = ఎదురు ముఖమును (పకివాదమును ). కావించుకా (చిలుకముక్కు కన్న ఎర్రగ ఉన్నది), సుదతీమణి అ ఆ కాంతారత్నము యొక్క, కన్నుబొమల, సుద తీరు = కొనల అందము, ఎంచన్‌ = ఆలోచించగా, మదనువి అ మన్మథువి, విలున్‌ జ వింటిని, కొనళా వచ్చున్‌ ఇ వెలపెట్టి కొనవచ్చును (కమ్నుటొమల చివరల అందము మన్మథుని విల్లును మించునట్లున్నది), ళొత గ ల్యయు : ఆ ఉలూచి పెదవి చిలుకముక్కుకంపే ఎర్రగా ఉంటుంది. ఆమె కనుబొమలతీరు మన్మథుడి వింటికంచ ఎక్కువ అందంగా ఉంటుంది ఆని భావము, వికేవము మదిరా& అంధకే రెండువిధాల అర్థము చెప్పవచ్చును. మదిర అనగా కల్లు, మదిర + అక్షీ ఆ కల్లు క్రాగినప్పుడు, మైకమువల్ల కలిగే వాలు గన్నుల ఆందము నహజముగనే కన్నుల యందు గలిగిన కొంత. లేదా, మదింపచే'సేది మదిరము. కొబిట్టి మదిరాఓీ అంటే, చూచువారిలను మడింపచేసే స్వభావము గల కన్నులు గలది. సుదతి అంపీ అందమైన పలువరన గల ఆడుడి ఆని అర్థము. ఈ సద్యములో 'పెదవులనూ, బొమలనేగాక (వానికి చేరువగాఉన్న) దంశములను, కను లను గూడ కవి చమత్కారముగ వర్ణించాడు. మ్‌ద తీరు :- సుద అంటే తుద, కొన, అని అర్ధము. ఇక్కడ “కొనలు అవి చెప్పుకోవాలి. ఆమె కనుబొమల ఆది అంతాల సొగసు మన్మథుడి వింట్‌కంటే ఎక్కువ అని భావము. మన్మథుడి వింటిని వెలకు కొనవచ్చునని అర్దము చెప్పుకున్నాము, కవి అంతటితో తృప్తి పడినట్టు కనబడడు. చూడండి : (19)

290 విజయవిలావము ఆఅ-!. మదమవి విలకొన = వింటియొక్కా కొన్న మచదతీమణి కమ్నలొమల మద (కొవ) తీరును ఎంచన్‌ వచ్చున్‌ = పొగడుటకు వచ్చుము, అవి గూడ చెప్పవచ్చును. పొనిడుటకు రాపడము ఆ కనుబొమల ఆధిక్యాన్ని అంగీక రించడ మన్నమాట, వేదమువారు “ప్రతివదనము గావించు" దగ్గర “చిలుక ఏలుకులున్న మధువము లగు -వలకులు ఆమె మోవికడ నుండి వెలువడునవి భాపము" అవి చెప్పాలు. అలంకొరము ; యమకము, శ్లేష, ఉపమ, “అల జడ యందముకా, మెటు(గు టారు మిటారము, నాకము ముందుగా బీలువ వెలం బటంచు. వెలి చెప్పకతొల్లన చెప్పం? ద్‌ త్త్‌సూ విలనన మెన్నం గన్నదియు విన్నదిగా; దిలలో లంతాంగు ల ప్పాల(తుక కాలిగోరులకు( వోలరు, పోలునొ యేమొ తారకల. 184 అర్జతు ? చిలవకొలంబి ఆటంచున్‌ జ తనది నాగకులమవి, చెలి = ఉలూచి. చెప్పక తొల్తనెఐ ఇెస్పకముందే, అల జడ అందముకా జ ఆ జడ సౌగనున్ను, మెజు(గు...రము ఇ కాంతిగల మాగారు ఒయ్యారమున్ను, (ఈ రెండూ) నాకు, ముందుగాకా = ఆరంభములోనే _ అమెతో నేమ మౌటలాడడావికి ముందే, చెప్పెజాణ తెలియపరిచాయి; తత్‌ తనూ విలసననముజ ఆమె శరీర విలానము, ఎన్నన్‌ = ఆలోచించగా, కిన్నదియు విన్నది కాదు = ఎప్పుడూ చూచికావి వివికావి ఎరగము, ఇలలో లతాంగులు ౫ (మన) భూలోకములోని తీగటోడులు _ అందకత్తెలు, ఆ పొలం(కుక = అ కాంతయొక్క, కాలిగోరులకున్‌ పోలరు జ కాలిగోరులకు కూడాఎరవ్వం తయినా-_సరిపోలరు, తారకలు ఇ చంద్రుడి భార్యంయితే. పోలునా ఏమొ = సిరిపోవచ్చు నేమో తొళ్ళిర్యము శి పాములలాగా ఉన్న ఆ జడా. ఆ నూగారూ అ కాంతది నాగజాతి అని మొదటనే __ ఉలూచి చెస్పకముందే ___ తెలియసరిచాయి;ః అలాటి శరీర విలానము కనీవినీ ఎరగము. మన భూలోకములోని ఆందగత్తైలు ఆమె కొలిగోరులకు గూడా నరిపోలరు ఆ చంద్రుడి భార్యలయితే సరిపోశారేమో అని భావము. బికేవము ; అల జడయందము...అల అంటీ ఇంతకుముందు (184వ వద్యములో) వర్షించిన అజా. చనూగాళూ అన్నమాట. అవి రెండూ కృష్ణసర్పాలలాగా ఉన్నాయి. కౌబట్టి ఆమెది నాగ

వృదయోల్లాసము ఆం! 291 కులమని మొదిటనే.ఉలూచి *ఈ ఆగంబు పాతాళము నేనులూచి యనుదాన భఘిజంగుమరాజ కన్యకన్‌” అని చెర్చగావికి ముందే. _లనకు తెలియజేనెసట్టు అర్హునుతు భావించాడు. వాగతోక్‌ ఉసావిన వచ్చింది కౌదిట్తి ఘాలోకి ములోని ఆందకిత్తేలు స్మరంతు పచ్చా రసడం సమంజసము. వారు ఉలూచి కొలిగోరులకు గూడా సరిపోల౦ంని నిశ్చయించాడు. గోరుల (ఒస్తావిసి పచ్చింది కొటట్టి గోయులకు కొవుణు ఉపమానంగా చెప్పే నక్ష్యరాలు, చెంద్రుడి భార్యలు. జ్లాసరానికివచ్చి ఈ చర్మచిమంతలమిలోని కాంతలు ఉలూచికి నరిపోపచ్చు నేమో అన్నాడు. కాలి గోరుకి అన్న ఫలుకుబడికి అకము న్విల్బలాగానిక్తైనా = రవింతకైనా _ సరిపోరు అవి ఆ పలుకుబడిని విరిచి రెండో అరసు చెప్పడం మనకివికి అలవాటయిన చమ ర్కాంము. అలంకారము : “మరుని గల్బుల కథా ఘహిషెమ్యు విలసిల్లు నొజప్పు, జితరు ఠీవి నుల్లసిల్లు; వాట్‌ వు వీనుల కమృళతంపు సోనలై వర్షిల్లు య్‌ వాని రి శారకా ముఖ నూక్తి నందడిల్లు(; గన్తూరి కాది నద్వనస్తుల బభవిల్లు అన జ్‌ గా! ధగ కాకా పరిమథమ్ముల చొ క్‌ పరిఖవిల్లు(; ఇప్పం జూపఃగరానీ నింగొరము ఘటిల్లు నా త ఇ ల “పెక్కు శయ్యల సొంపు పిర్కటిల్లు; వింత హరుపుల పనులచే విన్తరిల్లు; దివ్య మాణిక్య కాంతుల! దేఎజరిలు; ణా నందముల కెల్ల నందమై యతిశ యిల్లు(; వాంప జవరాలి బంగొట పడరటిల్లుం 187 అద్దనుడు ఉలూచి పడికటిల్లు వర్ణించి విశారదుడికి చప్పురున్నాడా లేకి ఈరూసుంగా చేమకూర శవి శఈంశావూరు రమునాథి నాయుడి షడకటిల్లు పాఠటలకు ూవ్పకున్నాడా ?

292 విజయవిలానము ఆ_.!, అర్థము ఫి

౧. పాపజవరాలి = ఆ నాగయువతియొక్క , బంగారు పడకటిల్లు = బంగారు కేశిమంది రము, మరుని......మహిమముఎమన్మథువి విజయములను తెలిపే కథలయొక్క మహిమను, విలసిల్లు ఆ (పరటించే, ఒఅపు చిత్తరు ఠీవిన్‌ = ఆందములై న చిశ్రపటముల యొక్క పొగసుచేత, ఉల్లసిల్లు ఇ ప్రకొళిస్తుంటుంది.

౨ వీనులకు ఇ చెవులకు, అమృతంపు సోనలై = అమృతము గురిసే జల్లులై , వర్తిల్లు ఆ వినవచ్చే, శారికొ ముఖ సూక్రి = గోరువంకలు మొదలగు పెంపుడు పిట్టలయొక్క మధుర భాషణనులచేత, సందడిల్లు = సందడి గలిగి ఉంటుంది.

8. కస్తూరి కౌది ఇ కస్తూరి మొదలగు, సత్‌ వస్తులకా జ మంచి (వాసనగల) వస్తువుల నుండి, (పభవిల్లు = పుట్టుతున్న, పరిమళమ్ముల = సువాననలయొక్కం , జోక = అందము, పరిఢవిల్లు జ వ్యాపించి ఉంటుంది.

౪. చెప్పన్‌ చూప(గన్‌ రావి చెప్పుటకూ చూపుటకూ శక్యముకాని, సింగారము ఇ అలంకరణము, ఘటిల్లు = కలిగియున్న, పెక్కు శయ్యల సొంపు ఇ అనేక విధాలయిన పాన్పుల అందము, పిక్కటిల్లు = ఎక్కువగా ఉంటుంది.

వింత హరువుల పనులచే జ విచిత్రమయి మనోహర మైన పవీతనములచేత , విస్తరిల్లు అ ఓస్పి ఉంటుంది. దివ్య = మిక్కిలి ఉత్కృష్టములయిన, మాణిక్యకొంతులకా, తేజరిల్లు ణు కాంతి గొల్పుతుంటుంది, అందములకెల కొ, అందమె, ఆతిశయిలు జ అతిశయించి ఉంటుంది.

ళ్‌ జ! ళం తాల్ళృర్యూమయు వ

మన్మథుని విజయాలు కెలిపే చిితపటాలతోనూ, గోరువంకలు మొదలైన పెంపుడు పిట్టల మధుర ధ్వనులతోనూ, కస్తూరీ మొదలై న సుగంధ (ద్రవ్యాల పరీమళములతోనూ, ఆంద మయిన అనేక పాన్పులతోనూ, చిత్రవిచ్నితమైన వస్తువులతోనూ, (స్రశసృమయిన మాణిక్యాల కాంతులతోనూ ఆందాలన్నిటిలోను అఆందమయి ఆ ఉలూచి బంగారు పడకటిల్లు ఉంది విశారదా అవి అర్జునుడు అన్నాడు. బికేషము ,

ఈ సద్యములో “ఒప్పుచుండు" అన్న ఆర్ధములో వ్రయోగించినమాట లన్నీ ఆయా విష యాలకు ఉచితంగా ఉండడము చూడదగినది.

మరువి కథల చికాలున్నాయి కబట్టి జు ఉల్ల సిల్లు = ఉల్లాసము కలిగించు నవి,

శారికొది ధ్వనులవల్ల ___ నందడిల్లు _ నందడి చేయు నవి,

ళా మ!

హృదయోల్త్లాసము అ-1. 293 పరిమళములుగాస __ పరిథవిల్లు _ వ్యాపించు ననీ, "పెక్కుశయ్యలవల్ల ___ పిక్క-టిల్లు = విండుకొను నవి, వింతహరువులుగాన __. విస్తరిల్లు = విరివిచెందిన వని, మాణిక్యకాంతులవల్ల ___ తేజరిల్లు _ కాంతిగొల్బునవి, అన్నిటికన్న అందముగాన _ అతిశయించు _ మించియుండు నని. చక్కని 1పయోగాలు. పండైండు 'ల్ల'లతో మన కవి ఆ పడకటిల్లు నిర్మించాడు. పద్యము పెద్దచరణాలలో వరుసగా కంటికీ, చెపులకీ, ముక్కుకీ, (శయ్యలవల్ల) శరీరా వికీ _ పంచేంద్రియాలలో నాల్లింటికి = ఆనందం సూచించాడు కవి, అలంకారము ; అంక్యాను[పప్రాసము, ఉదా త్తము. “ఇ భోగము, తద్వస్తు చ యాళభోగము నెందు గన్నయివి గావు సుమీ నాభోగపురము సరియౌ నా భోగవతీ పురంబు సార్దం బమ్యున్‌. 188 అర్ధము యే ఆ భోగము = నే ననుభవించిస సొఖ్యమూ, తత్‌ వస్తు చయ ఆథోగముజా అ ఆచ్భటి ళృంగారవస్తువుల సమూహాల సమృద్దీ, ఎందుకా కన్నయవి కావుసుమీ అ ఎక్కడా చూచినవి కొవు _ చూడగలిగినవీ కావు సుమా, నాభోగపురము ౫ స్వర్గపురానికి, సరియౌ = సరియైన, ఆ థోగవతీ పురంబు = ఆభోగవతియన్న పట్టణము, సార్దంబయ్యె౯ = దాని కాపేరు అర్బనంత మయినది _ ఆపురము పార్టకమయినది (ఆవి గూడా. తొతృర్భాము : విశారదా అక్కడ నే ననుభవించిన పొఖ్యమూ, అక్కడి వస్తువుల పరిపూర్ణతా మన మెక్కండా చూచినదిగాని చూడగలిగినదిగావి కావు. ఆలోగవతీ నగరము స్వర్గముతో సరిపోల్బ వచ్చును. అది ధన్యమయిన నగరము, దాని కాసేరు అర్ధవంతంగా ఉంది.

294 వీజయ్బ్‌లాసము జఅ.1, బికేవమం నాభోగపురిము _ దీవికి రెండు విధాల అర్ధము చెప్పవచ్చును :

1. భోగము = సుఖము, అభోగము జ దుఃఖము. న.[. అఆథోగము జ దుఃఖము లేనిది స్వర్గము.
2. నభము అ ఆకాశము. నభోగులు ఇ ఆకోళశమునందు చరించే దేవతలు, వారి నంబంర మైన పురము = నాలోగపురము = దేవనగరము, స్వర్శము. అరును డనుభవించిన ఆ భోగము, అక్కడి వస్తువుల ఆలోగమూ ఈరెండు “భోగాలు కొలది గాబట్టి ఆ పురమునకు భోగవతి అన్న పేరు ఆర్హయుక్తముగ ఉన్నదవి భావము. సారమే సార్దక ముగూడ; ఆ భోగవతీపురంబు సార్దం బయ్యెకా అనగా, ఆపురము పార్టకమాయెను _ కృతార్తత జెందెను. అలంకార : కావ్యలింగ, యమకము, శ్రేష. “ఆ మదిరాష భోగవతియకా నదిం (గ్రుంకంగంజేసి, తత్పుర స్టేముని హాట కేశ్వరు భజింప నొన, ర్చిటు తోడిజెచ్చి, న న్నీ మహి నిల్పి, యేంగె నిదె యిప్పుడె, న న్నెడంాయలేని యా పేమ మ దింతయంతయని పేర్కొన రా”దనితెల్పెం దెల్పినళ, 189 అర్థము ?ి ఆ మదిరాక్షి = కైపు కలిగించే కళ్త్లగల అ ఉలూచి, భోగవతి ఆకా నదికా జ భోగవతి అన్న పేరు గల నదియందు. [కుంక(గకా చేసి ఆ స్నానము చేయించి. తత్‌ పుర ప్రేముని౯ా = ఆ పట్టణమునందు వెలిసి ఉన్న, హోాటకేళ్వరు (డనుదేవు)వి, భజింపనొనర్చి జ సేవించునట్లు చేసి, ఇటు తోడితెచ్చి = ఇక్కడకు తీసుకొనివచ్చి, నన్నీ మపొళా నిల్పి జ నన్ను ఈభూలోక మున నిలిపి, ఇదె, ఇప్పుడెజ ఈ క్షణమే, ఏంగెకా ఆ పోయెను; నన్ను ఎడవాయలేని ఆ (ప్రేమము ఆది ఇంత అంత అవి, పేర్కొనరాదు జా చెప్పడానికి శక్యముకాదు” అని అర్జునుడు తెల్చెళా, తెల్ఫినః.. *(తరువాతి కన్వ్యయము).

చవృూదయోల్తాసము ఈ_.1. రక లొత్తల్కాము :

అ ఉలూచి నన్ను నదిలొ స్నానము చేయించి, ఆక్కడి చేవుడీవి ప్రారింవటేని, ఇక్కడికి తీసుకువచ్చి ఇప్పుడిప్పుడే ఎంతో విచారముతో తిరిగి వెళ్ళిపోయింది. విశారదా, ఆమె పేమ ఇంత అంత అని చెప్పడావికి శక్యముకొడు సుమా అని అర్జునుడు చెప్పగా... ఎిలేవము :

18! వ వద్యములో “ఒక వింత వింటె...” అవి ఆరంభించి అర్జునుడు నిారదుడితో చెప్పిన ఉలూచి ముచ్చటను ఈ పద్యముతో ముగించాడు.

ముదిరాడి....!85 స. చూడండి.

పురములవల్ల నదులకూ, సదులవల్ల పురాలకీ పేరులు రావడము సాధారణము, అలంకారము :

కొరకదీపకము. పౌఖరి మించ నిట్టులను మంథతిశిభామణీ, చోద్య మయ్యె నా వైఖరి విన్న, నే మనంగవచ్చు నహో । మనుజేర్యద చందమ శేఖర, చిల్వరా కొలము చేడియ నొక్కకెః వెప్పనేల? నీ శేఖం గనుంగొన న్వలవరే ఖచరీ ముఖ మందరీ మణుల? 190 అర్థము వ్‌ మంతిశథామణీ = మం(్రులలో (శేనుడగు విశారదుడు, మౌఖిరి మిందన్‌ = మాటనేర్చు ఆతిశయించునట్లుగా, ఇట్లు అనుక, మనుజేంగద్ర అ సరపాలురలో, దం(ద్రమ శేఖర ఆ (చంద్రు డివి తలపూవుగాగల) ఈశ్వరువివంటివాడా = (శేషడా, ఆ వై ఖరి౯ జ ఆవిధమంఠకా, విన్నకా, చోద్యమయ్యె ఆ దాలఆళ్చర్యం కలిగింది, ఏమనంగకా వద్చుకా ఆ ఏమి చెప్పడానికీ అలవికాదు, అవో ఐ= ఓవో;, నీరేఖన్‌ కనుంగొనళా ౫ వీ సౌందర్యమును చూచినంఠత, చిల్వ రా కొలము ఆ నాగరాజు కులములోనిదై న, చేడియకా ఇ కొంఠను, ఒక్కతెళా అ ఒక్కందావివి నూత్రము, వెప్పవేల, అచరీ ముఖ సుందరీమణుల్‌ ఆ దేవకాన్హ్రీలు మొదలైన కొంకారత్నములు, నలపరే జ మోహాంచరా ? తొత్సార్భాము :

అర్జునుడి మాటలు వివి ప్రాణ స్నేహితుడై న విశారదుడు రానేళ్వరా, మీరుచెప్పిన

విషయాలు చాల అద్భుతంగా ఉన్నాయి. ఓహో ; ఒక్కమాట నూను చెప్తాను మీ

296 విజయవిలాసము అ]. అందము చూస్తే ఒక్క నాగకాంతే ఆనడ మెందుకు ? దేవతాన్త్రీలు గూగా మిమ్ము ప్రేదుంచక పోతారా ?, ఆని అన్నాడు బికేవము | మంషతము = అనగా ఆలోచన - రహస్యము. దానికి తగినవాడు మంతి. ఇక్కగ మంత్రి అన్న పదము పషాభ్మిపాయము. చం(ద్రమశ్ళ్శేఖరుడికి _ ఈశ్వరుడికి, చిలువరాజు ఆభరణము. ఆ సంబంధముండగా నాగకొంత ఒక్కతెను గూర్చి వేరే చెప్పనేల? దేవకాకొంతలు గూడా (ఢ్రేమించరా అనడములో ముందుముందు ఊర్వశి ఆర్డునుడిని వలవడము విశారదుడు సూచిస్తున్నాడా ? అలాంటి అఖిప్రాయ ముండబక్షే “నౌఖరిమించ? విశారదుడన్నాడని కవి చెప్పాడా? ఖ-ఆకొాశమునందు, చరీఎచరించుచుండు స్త్రీలు. దేవతాన్త్రీలు. అలంకారము : పరికరాలంకారము, అనుప్రాస, అనిపలుక నలరి బలరిపు తనయుం డట: గదలి, మొదలి లై ర్థికులును దా నును, మంచుకొండ యండకు. జని త, చ్చిఖ రావలోక జని తాదరు.డై. క్షేఫి1 అర్థము న ఆని పలుకకా, ఆలరి= సంతోషించి, బలరిపు తనయుండు == బలుడన్నవాని శ(త్రువగు ఇంద్రుని కుమారుడు అర్జునుడు, అటకా ఆ ఆచోటినుండి, కదలి, మొదలి = తనతో మొదట వచ్చిన, కై ర్థికులునున్‌ అ యా(శ్రాపరులును, తానుకా, మంచుకొండ అండకుజా = హిమాచలము దగ్గరకు, చని = వెళ్ళి, తత్‌ శిఖర ఆవలోక జనిత ఆదరు(డై దాని శిలరములను చూచుట యందు పుట్టింపబడిన = కలిగిన = కోరికగలవాడై = అ ళ+ఖరాలను చూడగోరి, తరువాతి పద్యంతో అన్వయం. తాత్సృర్భ్యాము కి ఆమాటలు విని సంతోషించి అర్జునుడు తనతో వచ్చిన యాత్రికులతో కలిసి పామాల యము దగ్గరకు పోయి ఆసర్వత శిఖరాలు చూడాలన్న కోరికతో...

పహృదయోల్లానము అ]. ఏంంా ఎోలేషము : మొదటి చరణములో ఆలరి _ బలరి, రెండో దానిలో కదలి... మొదలి, మూడోదానిలో కొండ _ అండ, 'నాలుగోదానిలో జనిత. ,.జనిా _ శబ్దాలంకారాలు, పదియాణువన్నె గుబ్బలి రాచకూ;తురు పట్టంపు రాణీగా6 బరంగు జాణ, పతి యర్హ దేహంబు నతి యంట నిజముగా. (బలు కన్నియ గన్న భాగ్యశాలి, ముజ్జగమ్ము( బవ్వితముగ(జేయు తీర్థమ్ము - గొనసాగం జేసిన యనఘమూర్తి, భూమిధ రారాతిచే మొక్కవనోవని యకిది విడ్ణను గాంచినట్టి మేటి, మూోషధుల మొలిపించిన యుత్తముండు, చల్లదనముల కెల్ల దీఠుగురుండు, సకల మాణిక్య రాశికి జననసీమె, యీ నగస్వామి నద్గణాన్థానభూమి. 102 హిమగిరి _పభావమును అర్జునుడు తనతో ఉన్నవారికి తెలువ్పురున్నాడు. అర్థము శి ౧ పదియాలు వన్నె గుద్చిలి రాచకూ(కురు అ సదహారునన్నె మేలిమిదింగారు పర్వత రాజు ఆగు మేరువు సర్వతము యొక్క- కూతురు మేనకను, సట్టంపురాణ్‌గాళా సరోగు = ముఖ్య భార్యగా గలిగినట్టి, జాణ = ఫొఢీకలవాడు. వి పతి అర్ధ దేహంబు వతి = భర్తశరీరములో సగము భార్య అని, అంట జ చెప్ప డము, నిజముగాకా = వాస్తవమగునట్లు, 'పబలు = (ప్రవర్తించునట్టి, కన్నియకా ఆ కూతురు పార్వతీదేవిని, కన్న, భాగ్యశాలి = కవినట్టి ఆదృష్టవంతుడు. త. ముజ్జిగమ్ముకా ఆ మూడులోకములను, పవి(తత్రముగకా ఆ పాననములగునట్లు, చేయ తీర్ధమ్ము = పుణ్యనదిని (గంగానదిని), కొనపాగన్‌ = ఆగకుండా (ప్రవహిందునట్లుం చేసిన, అనఘమ్నూలర్హి = పావరహితుడగు వ్యక్తి.

29ిగ్ర దిజగ దిలాసము అం!,

౪. చాటిధర ఆరాతిచేణ = రాజులకు శశ్రువగు వావిచేత (కొండలకు శతువగు ఇంగద్రునిచేళ) మొక్కవోవవి = దెబ్బతినని _ కుంటుపడని, అరిది బిడ్లను జు ఆపాధారణుడైన కుమౌరువి (మైనాకువి), కాంచినట్టి = కనినట్టి. మేటి = శూరుడు,

ఓషధులన్‌ జ మూలికాదులగు బౌషధవస్తువులను, మొలిపించిన = మొణుచునట్లు చేసిన, ఉత్త ముండు = మంచివాడు, చల్లదనమునకు ఎల్ల కొ, దీజొగురుండు = నియమమును వేర్చే గురువు, సకలమాణిక్యరాశికికా = అన్ని విధాల రత్నాల సమూహాలకు, జననసీమ = పుటీన చోటు, అగు, ఈ నగస్వామి = ఈ పర్వతరాజు, సద్దణ ఆస్టాన భూమి జ పాధుజనుల సమూ హానికి కొలువుండే సలము. తొతృర్యాము :

ఈ పర్వతరాజు బంగారు కొండరాజు కూతురిని వివాహము చేసుకొన్నాడు. “సతి అర్జాంగి సతి" అని లోకానికి చాటిన కూతురునీ, రాజవిరోధివల్ల _ దెబ్బతినని కొడుకునూ కన్నాడు. మూడులోకొలూ పావనంచేసే పుణ్యనదిని (పవహించేలాగ చేశాడు. ఓషధులను మొలిపించి, చల్ల దనానికి విలయమయి, అన్నివిధాల రత్నాలకు పుట్టివిల్లయి. సారుజనులకు ఆ్రయమయి ఉన్న మహో త్తముడు సుమా అని భావము. బిలేవము ;

ఈ పద్యములో ఆయా వ్యప్తల _ మేరువనీ, మేనక అవీ. పార్వతి అవీ, మైనాకుడు అనీ _ పేరులు చెప్పక పోవడము ఉద్దేశపూర్వకము. ఎవరో ఒక ఆత్యు త్తమ గృహస్తువి ధ్వవిరూపంగా కవి చూపిందాడు. గొప్ప ఇంటి పిల్లను పెళ్ళిచేసుకొని, ఒక మహాపతివతనూ, ఒక గొప్పళూరుడినీ కన్నాడు ; పావనమైన నదిని ప్రవహింసజేశాడు; మానవ కళ్యాణంకోపం కావలసిన ఓషధులూ రత్నరాసులూ సమకూర్చాడు; పాధుజనులకు ఆ[శ్రయమిచ్చాడు అవి సూచించెౌడు,

చరణాల చివరనున్న *జాణ' మొదలై న పదాలు ఎంత భావగర్భికాలో చూడండి :

గొప్పు ఇంటి పిల్లను (మేనకను) పెళ్ళిచేసుకున్నవాడు _ జాణ.

పతి అర్ధాంగి సతి అన్న సత్యాన్ని విలిపిన (పార్వతిని) కవినవాడు _ భాగ్యశాలి,

పావనమైన వదివి గంగను ఆటంకము లేకుండా (పవహించేలాగచేపి మూడులోకొలను వవిత్రం చేసినవాడు. అనఘమూ ర్తి

అదే పనిగా అన్ని కొండల రెక్కలు నరుకుతుండే ఇం(ద్రుడిచేత గూడ దెబ్బతినవి కుమారుని (మైనాకుని) కన్న పొరుషములో గొప్పవాడు... మేటి.

బొషధ ద్రవ్యాలు పండించి రోగవివారణ చేస్తున్నవాడు - ఉత్తముడు.

హృదయోల్లాసము అ]. 299 చల్లదనానికీ_శాంతికీ_ఆదర్శంగా ఉండేవాడు _ డీక్షిగుటడు, అన్ని విధాల రత్నాలకు వనిలయమయిసదాడు _ జననసీమ. కూతురు పార్వతి ఈశ్వరుడి భార్య ఈశ్వరి; ఐశ్వర్యం ఆమె ఆరీనము _ కౌబటి తండడి థి చ్‌ వల్‌ ల లంట పొమవంతుతు భాగ్యశాలి. సత్‌ సంకాగం కిలవాడు గూడా భాగ్యళాలే. పూర్వము కొండలకు 'రెక్కలుండేవి. వాటి సాయంతో కొండలు ఎక్కుడ"డితే ఆక్కడ ఎగిరిపడుతూ చాల గొడవ చేస్తుందేవి. ఇంద్రుడు వ(తజ్రాయుధముతో వాటన్నిటి రెక్కలు ముక్కలు చేశాడు, మేనక కొడుకు మైనాకు డన్న పర్వతము మాతం ఆ ఇంగదుడి జారిని పడకుండా ఉండగలిగిందని పురాణకథ. భగిరథుడి (ప్రయత్నమువల్ల గంగ శివుడి జడలలోనుండి హినూచలముమీద వడి. దానిని ఆటంకపరచకుండా ఆ పర్వతము ఆగంగను పప్రవహించుకుంటూ పోయేలాగ _ కొనసాగ చేసింది. సక్‌ గజాసాన భూమి :__ సత్‌ అంటే సాధువవి అర్థముంది, సల్‌గ౫ణ జ సాధరుల సమూము _ దానికి అస్తాన భూమి ఆ నభాప్రదేశము _ ఆశ్రయము అని చెప్పుకున్నాము. సాధు వులు (సత్యవాక్కులయిన రుషులు మొదలై నవారు) పామవత్ప్సర్వత ప్రాంతాలలో ఉంటా రని నమ్ముతారు. వొఠాంతలోరము : చివరి చరణములో “సత్‌ గణాసానళూమి' అనడానికి రెండుపాఠాంతరొలు కనిపిస్తున్నాయి : న! కే నద్గుణాస్థానభూమి ఆ వేదమువారూ, 'వేంకటకృష్ణ మాచార్యుల వారూ. పైని చెప్పిన గుణాలకు అస్పానమని ఆర్థము చెప్పుకోవాలి. ఇది పటుందిస్తుని వర్ణసకు అమగుణంగా ఉన్నది కొని, హిమాచల విశేషాల వర్ణనకు పెవికిరాదుం 2, పత్‌ ఖని స్థానభూమి _- తిరుపతీవారూ, నోరిచారూ, సత్‌ జ మంచి, ఖని = గనులకు, ప్రానభూమి అ ఉనికీ పట్టయిన ప్రదేశము అవి అర్హము. వాదూలయములో అనేక లోహాల గమలుండడము సహజము, కబట్టి ఇది పర్వతనర్లసకు సమంజసమే కావి, ధ్వనిరూపంగా ఉన్న కుటుంబస్టువి వర్ణ నకు పవికిరొదు. అలంరొల్‌ ము : ఉల్లేఖము, అంత్యాను.ప్రాసము, నమాసోక్తి,

౩౧0 విడయవిలాసము అఆ_|. అని బనా(సకారంబుల హిమగిరి పభావంబు వక్కాణించుచు. క్షే. దథత్చదే శంబున శాభాశి రో ల్లిఖిత గ్లావృత్షం బగు నగ_స్త్య వటవృక్షంబుం గనుంగొని, యచట నికట విశంకట కటక కమనీయ మణీశృంగంబగు మణిళ్ళంగంబు గని, యగణ్య పు ణ్యాగమ సమర్హం బగు హిరణ్యబిందు తీర్చంబునం గృతావగాహుండై, గో హిరణ్య ధర ణ్యాది దానంబు లఅనేకంబు లొనరించి, శి. (పాగ్భాగంబునం గలికలిత నర శరణ్యంబగు నై్లైమిశారణ్యంబు. జొచ్చి, యచ్చోటం గోటిగుణి తాంగీకృ తొనత జనతా సమర్పిత నారాయణుం డగు బదరీనారాయణుని భూషించి, తీ. మనీషి మనీషిత ఫల్మపదానశచ్నీపి యాగం బగు (ప్రయాగంబున కే(గ, ముముక్తు హృదయం గమం బగు త్రివేణీసంగమంబున( దానంబులు దానంబులుం గావించి, మాధవు నారాధించి, క. భవ ర సానుభవ భీరు సొన్నుకోశం బగు పంచకోశంబు: (బవే శించి, యభ్యర్థ మణికర్ణిక యగు మణికర్ణికం (గుంకి, యన్నపూర్ణ విశాలాక్షీ సనాథుం గాశీవిశ్వనాథుం దర్శించి, త్‌. త్రై ర్థిక సమాహిత సమ్యగయ యగు గయకుం జని, యచట నుచితకృత్యంబు లొనరించి, శి. పురుషోత్తమక్షేత్రంబునకుం జని, యిం్యదద్యుమ్న సరస్సున శిరస్సు మజ్జనంటై. నమజ్జనదృ కృకోర జ్యోత్స్నా ధుని జగన్నాథుని. గొలిచి ₹. యాతల గౌతమీతటినీ తోయస్నాతయై జగన్మోహన మనోజ మనోవశీకరణ కారణ కళ్ళాపావీణ్య లావణ్య హావ భావ్యపకట నటన రేఖా ల్లైళా దూరీకృత రంభోర్వశీ రంభో ర్వశీతకిరణ కిరణ నిభ విభా రంగ న్మణిరంగ మంట పోజ్జ్వ లాసిక లాసికా లక్షణ కృతలక్షణ కటాక్ష వీక్షణ సుధారస ధారా నేచన కా నేచి తానేచన కాంగుండై, పాపాటవీ పాటన పాటవ సంసూచన దీక్షొరామ పరమే శ్వరుండగు దాక్షెరామ లీమేశ్వరుం జేరి జోహారులు నుసహారంబులు సమర్పించి, 8. సంత కానంత కాంతి రంహుం డగు నంతర్వేది నృసింహం నేవించి, యందు భన సాగర తరణి యగు సాగరసంగమంబునం దీర్చం బాడి, 9. కృష్ణ వేణ్యాది పుణ్యతరం గిణుల మువింగి, కే. యుత్తుంగ శృంగ విలోకిలోక సాత్కృత నువర్థ పర్వతం బగు (శ్రీపర్వతంబు లోచన పర్వంబుగా( జూచి (పణమిల్లి, మళల్లికౌర్డును సమ్మో దంబున( (బిణుతించి, మల్లికార్జున మనోబ్బ _భమరీ విభమ రమ్యయగు (భమరాంబం (బశంసించి, కేకే. భక్త శోభన పరంపరా సంపాదక పాదకమల రజోలేశు నహో బలేశు భజించి, కని. విజ భజన రత (ప్రతిపాదిత ధనేశ్వర పదంబులగు శ్రీవేంక టే శ్వర పదంబులకు నమస్కృృతులు వి సరించి, 1తి. దు స్త రాంహ స్తూలికా సందోహ దాహ దోహల నిజాహ్వాయ స్మరణ విన్ఫులింగం బగు (శ్రీకాళహ స్తీ లింగంబు

హృాదయోల్లానము ఆ-1, 301 నంతరంగంబున హర్ష తరంగంబు లుప్పొంగం గాంచి, 14. కాంచీపురంబున కరిగి, కరిగిరీశ్వరుండై విరాజిలు వరదరాజుల న్యమ్ర జన క్యమ ఫలదాయకు నేక్మామ నాయకుం బూజించి, 15, యావలః గావేరి కాంతరిర వనంబున సుప్రసన్న రూపం బునం బాటిల్లు కోటి హరిత్తురంగ ధాముని రంగధాముని సేవించి, కుంభఘోణ చంప కార ణ్యాది పుణ్యక్షేతంబులు వీకించుచు, 1€. దడిణ నీరాకర వీచికా నికర శీకర తుందిల మందానిల స్పంద నాతిశీతల సికతాతల విహిత యాతాయాత నిరవధిక పథిక నికాయ కాయమా నాయమాన లవ ల్యేలా వల్లీ వేల్ళిత (క్రముక సము ాఖిల శాలి కాధా శవా లతాంతర కుహర విహరమాణ వివిధ గరుద్రథ కుల కలక లోద్వేల వేలా మనోజ్ఞ మార్గంబున నపనర్ల రమేశ్వరంబగు రా మేళ్వరంబునకుం బోయి, సేతు సందర్శనం బొనర్చి, విధూత స్నాతృ సంచజన వృజిన జనుష్కోటి యగు ధనుష్కోటిం గృతస్నానుండె, పాండవం డందులం దులాపురు షాది మహా దానంబు లాచరించి, రఘువీర భూభుజ భుజా దర్చ దర్పణం బగు రామాయణంబు పారాయణంబు చేసి, భూసు రాశీర్వాద పరంపరలం బౌదలి, యచ్చోటం గదలి, పదుమూఃడవనెల పాండ్య మండలాఖండలుం డగు మలయధ్వజుం డేలు పురంబు, జేరందోవసమయంబున, 108

అర్థము ;

హిమగిరి ప్రభావంబు జ మంచుకొండ గొప్పళనము, వక్కాణించుచుళా ఆ చెన్సులూ, కై. కాభా...1:వృక్షంబగు ఆ కొమ్మల చివరలచేత రాచదిడిన చంద్ర నక్ష్మత మండలములుగల, ఆగ_స్త్యవటవృక్షంబును అ అగ_న్త్యవటము అన్న పేరుగల మం్రిచెట్టును, కమంగొని జూ చూచి, వికట ,..ళ్ళంగంబగు___ వికట = సమీపమందు, విశంకట = విశాలములై న, కటక అ గుహ లును, కమనీయ = సుందరమైన, మణిళృంగంబు = మణులతో కూడిన శిఖరములును గలి, మణీశ్ళంగంబుకా = మణిశృంగనున్న పేరుగల పర్వతమును, కవి=చూచి, ఆగణ్య-. తీర్చంబునన్‌ __. ఆగణ్య ఇ లెక్కలేని, పుణ్యఆగమ = పుణ్యముల సంపాదనకు, సమర్థంబగు ణు తగియున్న. పారణ్యవిందు అన్న తీర్చంబున, కృతావగాహుండై = స్నానముచేసి, గో. ..దాన మ్ములు = గోవులూ ఐంగారమూ భూమీ మొదలైన దానాలు, అనేకమ్ములు, కౌవించిజ చేసి,

త. ప్రాగ్భాగమ్మునకా = తూర్పుదిక్కున, కలి...శరణ్యందిగు _ కలి = పాపముతో, కలిత

ఇ కూడిన, నర జ మమష్యులకు, శరణ్యంబగు = దిక్కు అయిన, నై మిశారణ్యంబున్‌,

చొచ్చి = ప్రవేశించి, ఆచ్చోటకా, కోటి...నారాయణుండు _ కోటిగుణితా = కోటి. రెట్లు అగు

1. గ్లా(ఇ చందుడు) 1. బుక్షంబు( = వత్యకములు), పంధివల్లి “గ్లావృకంబు" అవుతుంది,

302 విజయవిలాసము అఆ_]. సని, ఆంగీర్భల్‌ జ అంగీకరించబడిం, ఆనక జ నమస్క-గిన్తున్న, జనతా = సమూహ ముచేత, సమర్చిత = ఇప్వబడిస, నారాయబుండగు జు నారాయణోసనిషత్తుక లవాడగు. బదిరీనారాయబణువి, మాషించి = పూజించి, తి మనీషి-..ప్రయాగంబగు _ మనీషి = సండిటులచేత, మనీషిత వ కోరదిడిన, ఫలణ లాలయుంను. దాన = ఇచ్చుటచేత, శచీ= ఇంద్రుడి భార్య శనీ దేవియొక్కం. వ్రియాగ = వ్రియమయిన. చెట్లు, అనగా కల్చవృక్షముతో సమానమైన, (నయా గొంబునకు, పఏింగిజ వెళ్ళి ముముకుజ మోళకముసు కోరేవారి, హృదయంగమంబగు ఇ 3ఎసనుఐనాకర్షించే, (తివేశీసంగిమంబునకా = గంగా యమునా సరన్వరీ నదులు కలిసినచోట, తానంబులు౯ా = స్నానాలూ,. దానంబులు, కావించి = చేసి, మాధవుకా ఆరాధించి ఇ విష్ణుదేవుని పూజించి. క్షీ భవ-..క్రోశంబగపా__. భవ రసానుభీప జ సంసార దుఃథాల అనుభవావికి, భీరు జ భయపడ వారియందు, స అను[కోశంబగు = దయతోకూడిన, పంచ[కోశంబుకా = పంచ(క్రోశమన్న 'పేదగం వారణాసి వేత్రములము, చేరి అభ్యర్ష = సమిపమందు, మణి ర్థి యగు = మణులరో కూడిన కిర్ణాభరణము గల, దుణి3 ర్లిః (ఆన్న తీర్చము)లో, [క్రుంకి = స్నాన ముచేసి, అన్నపూర్ణ విశాలాక్షీ = అన్నపూర్ణ ఆయిన విశాలాక్షి "పేయగలడేవితో, సనాథుకా ఇ కూడిఉన్న, కాశీవిశ్వనాథున్‌ , దర్శించి = పూజించి, త్‌ తై రిక-..గయకున్‌ _ క్రైరిక అ యా(త్రికులయందు, సమాహిత = ఉంచదిడిన, సమ్యక్‌ ఆయ = మంచి శుభములుగల (యాతి కులకు మేలుకూర్చ్రే, గయకుకా, చని, అచట ఉచితకృత్యంబులు = చేయవలసిన పనులు, ఒనరించి = చేసి, 6, పురుషోత్తమ కేతంబునకుళా = శ్రీజగన్నాథ క్షేశ్రావికి, చని = వెళ్ళి, ఇం(దద్యుమ్న (అన్న పేరుగల) సరిస్సులో, శిరస్సుమజ్ఞనంబ్లై = తలకు స్నానముచేసి, నమ...ధుని -నమజ్జన = నమస్కరిస్తున్న జనులయొక్క, దృక్‌చకోర ఆ కన్నులన్న చకోర పతీలకు, జ్యోత్స్నాధుని ఇ వెన్నెలప్రవాహము ఆయిన, జగన్నాథస్వామివి, కొలిచి = సేవించి.

1. ఆతలళా జ తరువాత, గౌతమీ ... స్నాతయై._ గౌతమీ తటినీ = గోదావరి నదియొక్క, తోయ = నీటిలో, స్నాళయై = స్నానముచేసినవాడయి, జగకా. = .కొంగుడై _జగన్‌ మోహన = లోకాలను మోహింపజే సే, మనోజ = మన్మథుడి యొక్క, మనోవశీకరణ = మనస్సును నళ పరుచుకొనే, $ళా = విద్యయందు, ప్రావీణ్య జ నేర్పుచేతా, లావణ్య జ సొందర్యముచేతా, హానభాన = శృంగార చేస్టలచేతా, పకట = (ప్రసిద్ధిచెందిన, నటన ఇ నటనలోని, రేఖా ౨ విలా సముల, ళ్లాఘా = (సశంసలవల్ల, దూరీకృత = దూరముగా చేయదిడిన, రంభా ఊర్వశీ రంభోరూ ఆ రంభ ఊర్వశీ అన్న సుందరాంగులు కలవారయి, ఆశీతకిరణ = సూర్యునియొక్కం, కీరణ అ కీరజిములతో , నిభ ఆ సమానమయిన, విభా ఇ కాంతిచేత, రంగత్‌ = (సకొశించుతున్న, వుణీరింగ మంటస ౨ మణులతో నిర్మించిన నాటకరంగస్పలమునందు, ఉజ్జ్వల = (ప్రకాశిస్తున్న, అసికా కృతలఅక్షణ జ చిన్నకత్తులను చిహ్నాములుగాగల, లాసికా ఆ నాట్యక త్తెలచేత, కృత లక్షం అ మంచిగుణములు కల, కటాక్షప్‌కణ జ (కేగంటి చూప్పలనే, సుధారసధారా = అమృత రొనధార్‌ యొక్క, సేచనక = తడుపుటవల్ల, ఆసేచిత ఆ బాగా తడపబడిన, ఆ సేచనక అంగు,డు ఆ ఎంతిచూచినా తవివి తీరని శరీరముకలవాడై , పాపాటవీ ఆ పాపాల అడవిని,

హృదయోల్లాసము. ఆం1, 303 విపాటన జ నరుకుటయందు, పాటవసం సూచన జ నేర్పును సూచిస్తూ ఉన్న, దీశి = దీకయందు, రామ = సంతోషించే, సరమేళశ్వరుండగు, దాక్షరామ భీమేళ్వరున్‌ = దాచెరామములోని లీమే శ్వర స్వామిని, చేరి, జోహారులు జ నమస్కారాలూ, కొనుకలూ నమర్పించి 8. సంతత ఇ ఎల్లప్పుడు, అనంతకొంతి జ అంతములేని కాంతియొక్క., రంహుడు = వేగముగల, ఆంతర్వేది, నృసింహనిన్‌ జ నరసింహస్వామిని, సేవించి జ పూజించి, ఆందు = ఆక్కడ, భవసాగర = సంసారసాగరానికి, తరణ్‌ ఆగు జ ఓడవంటి, సాగరసంగమంబునన్‌, తీర్చిందాడీ = స్నానము చేసి, 9. కృష్ణవేణి అది ఇ కృష్ణానది మొదలయిన, పుణ్యతరంగిణులన్‌ అ పుణ్యనదులయందు, మునింగి జ స్నానముచేసి, 110 ఉత్తుంగ . వర్వతంవిగు__ఉళ్తుం/,శ్చంగ ఇ ఎత్తయిన శిలర ములను, విలోకిలోకి అ చూచిన జనులకు, సాత్క్బృత = ఇవ్వబడిన, సుపర్వపర్వతంబు ఇ దేవతల పర్వతము ((బంగారుకొండ, మేరువు, ఆగు = ఆయిన, శశ్రీపర్వతంబున్‌ = శ్రీశైల మును, లోచనపర్వంబుగాన్‌ చూచి = కన్నుపండువుగా చూచి, (ప్రణమిల్లి = నమస్కరించి, మలి కొరునున్‌ = మల్లి కార్డునస్వామిని, సమ్మోదంబునన్‌ = సంతోషముతో, (ప్రణుతించి ఆ స్తోతముచేసి, తత్‌ మనో...రమ్యయగు __ తత్‌ = ఆ మలి కార్డునస్వామియొక్క, మనోబ్ది = హృదయ సద్మమునకు, (భమరీ విిభమ ఇ ఆడుతుమ్మెదవంటి విలాసమువల్న. రమ్యఅగు ఆ సుందరిమయిన దయిన, (భమరాందికా = (భ్రమరాంబ అన్న దేవిని, ప్రశంసించి జ నుతించి, కేకే. భక్త... లేశుకా భక్త = భక్సులకు, శోధనసరంపర = కుభిముల వరుసను, నంపాదక = సమకూర్చే, పాదకమల = పాదపద్మముల, రజోలేశుళా = ధూళియొక్క రేణుపులుకల, అహో దిలేశున్‌ = ఆవనోబల నరసింహస్వామిని, లజించి = పూజించి, 18 నిజ భజన రత = తన సేవ యందాస క్రిగల, జన జ మనుష్యులకు, (ప్రతిపాదిత = ఇవ్వబడిన, ధనేశ్వరపదంణులగు ఇ కులే రునివంటి పదవులుగల, (శ్రీ వేంకటేశ్వర (సామి) పదంబులకు, నమస్క్యృతులు, విస్తరించి ఇ ఎక్కువగాచేని. కతి. దుస్త.--లింగంబగు __ దుస్తర ఇ దాటళక్యముకొవి, అంహస్తూలికా సందోహ = పాపమనే దూదిరాశిని, దాహ = కొల్చుటయందు, చోహల = ఉత్సాహముకల, నిజాహ్వాయ = తననామముయొక్క. స్మరణ(అనే), స్ఫులింగ = విష్పారవ్వయైన, శ్రీకాళహస్తి లింగందుకా, అంతరంగంబునకా = మనస్సులో, హర్షతిరంగంబులు = సంతోషవీచికలు, ఉప్పొంగళక్నా కాంచి=చూచి. 14. కాంచీపురంబునకు, ఆరిగి, కరిగిరీశ్వరుదై ఆహనన్తీ పర్వతానికి (ప్రభువయి, విరాబిలు జ (ప్రకౌళశించునట్టి, వరదరాజులకొ = వరడరాజస్వామిని, న్నమ = అణకువగల, జన = నరులకు, క్మమఫలదాయకు = మంచిఫలములిచ్చే వాడగు, వీక్యామ నాయకుళా = ఏక్నామ (ప్రభువగు శివుని, పూజించి, 5 అవలళా = తరువాత, కావేరీ (నదిచేత) అంతరిత = చుట్టబడిన, కాంత = మనోహరమైన, అంతరీసంబునకా = ద్వీస మునందు, (ప్రసన్నరూపంబునకా = ఆదరణచూ'పే రూపముతో, పాటిల్లు = ఒప్పుచున్న, కోటి ఇ శోటిసంఖ్యగల, హరిత్‌తురంగ ధామునిజ సూర్యుల (పకొశముగల, రంగదామునిన్‌ = (శ్రీరంగవాథస్వామిని, సేవించి = పూజించి, కుంభఘోజ చంసకారణ్య ఆది = కుంభకోణము చంపకారణ్యము మొదలై నం పుణ్యమ్షేత్రంబులు, వీకించుళు అ చూచుకుంటూ, 16. దక్షిణ.

304 విజయవిలాసము ఆ.| ఈశ్వరందిగు __ దక్షీణ సీరాకర జు దక్షిణసము(ద్రము యొక్క, వీచికా = అలల, నికర సమూహముయొక్క, శీకర ఇ తుంపురులతో, తుందిల = నిండిన, మందానిల ఇ పిల్ల వాయుపుల, ఆస్పందన = కదలికచేత, అలిశీతల = మిక్కిలి చల్చన్టైన, సికకాతల ఆ ఇసుక ప్రదేశమున, విహిత అ చేయబడీస, యాళాయాత = వచ్చుచుబోవుచుండే, నిరవధిక జ ఎడతెగని, పథిక నికాయ ఇ యాత్రికుల సమూహమునకు, కాయమా నాయమాన = సందిలివలె వ్యాపించియున్న, లవలీ ఏలా వల్లీ = లపలీ తీగలచేతను ఏలకి తీగలచేతను, వేల్షిత = ఆల్లుకొనబడిన, క్రముక ప్రముఖ = పోక మొదలగు, అఖిలకాఖి = అన్నీ వృకములయొక్క. శాఖా+ఖధా = కొమ్మల చివరలయొక్కయు, లతా ఇ తీగలయొక్కయు, అంతర = లోసలిభాగము లనే, కుహర ఇ తొొరలయందు. విహరమాణ = విహరిస్తున్న, వివిధ జు ఆనేక విధాలయిన, గరుద్రథ = పతులయొక్క, కుల జ సమూహముయొక్క. కలకల ఆ సందడితో, ఉద్వేల = ఆతిశయిం చిన, వేలా = సముద్రతీరమందలి, మనోజ్ఞ మార్గంబునకా = రమ్యమైన (త్రోవను, ఆసవర్గ రమా = మోక్షలక్షీకి, ఈశ్వరంబు 2 (ప్రభువు, ఆగు రామేశ్వరంబునకుకా, పోయి, పేతు దర్శనంబు, ఒనరించి, విధూత..,జనుష్కో-టి __ విధూత = ఎగుర గొట్టదిడిన, స్నాతృపంచ జన ఇ స్నానము చేసిన మనుష్యుల, వృజిన = పాపములుగల, జనుష్కోటి ఆగు = జన్మల పరంసరకలదై న, ధనుష్కోటి (తీర్చమున), కృతస్నానుండై అ స్నానముచేసి, పాండవుండు ణు అర్జునుడు, అందులకా అ అక్కడ, తులాపురు షాది మహాదానంబులు, ఆచరించి అ చేసి రఘు-..దర్చిణంబగు __ శ్రీరాముని భుజదిలము తెలుసుకొనుటకు ఆద్దమువలె నున్న, రామాయణంబు, పారాయణంబుచేసి = చదివి, భూసుర ఆశీర్వాద సరంపరలకా ఇ (వాహ్మణ ఆశీర్వాదవరుస, పొదలి = పొంది. ఆచ్చోటు, కదలి జ విడిచి పెట్టీ, సదుమూ;డవనెల, పాండ్య .... లుండగు ___ పొండ్యదేశమునకు ఇంద్రుడయిన, మలయధ్వజుండు, ఏలు ఇ పాలించునట్టి, పురంబు అ పట్టణము, చేరళాపోవు సమయంబున. . తరువాతి కన్వయము, తాత్సృర్భాము ; హిమాచల మాహాత్మ్యము చెప్పి, 1. అక్కడి ఆగ_్సస్మ్య వటవృక్షమును మణిళ్ళంగ మును చూచి పారణ్యబిందు తీర్చములో స్నానముచేసి, 2. నై మిశారణ్యములోవి దిదరీనారా యణని సేవించి, శ. గంగాయమునా సరన్వతీ నదుల నంగమస్ట్థానమయిన ప్రయాగలో పిష్తుని పూజించి, 4, పంచకోశమున అన్నపూర్ణ విశాలాక్షీయుతుడై న కాశీవిశ్వనాథుని ప్రాక్టించి, 6, గయలో చేయవలసిన పనులు నిర్వర్తించి, 8. (పూరీ జగన్నాథుని దర్శించి, 7. గోదావలీనదిలో స్నానముచేసి దాషెరామ ఖీమేశ్వరుని ఆరాధించి, 8. ఆంత ర్వేదినరసింహ స్వామిని సేవించి 8. కృష్ణానది మొదలైన తీరాలు చూచుకుంటూ, 10. శ్రీశ్రైలమున మల్లి కార్టున భ్రమరాంబిలకు నమస్కరించి, 10, అహోదిల నారసింహువి కొలిచి, 12. తిరు సఠె వెంక పేశ్వరుని పూజించి, 1॥ి, (్రీకాళహ స్త్రి లింగమును ఆరాధించి. 14. కొంచీనగర

వృాదయోల్లానము ఆ-1. 905 మున వరదరాజస్వామినీ ఏక్యామనాథునీ కొలిచి, 15. (శ్రీరంగనాతస్వామిని పూజించి కుంభ కోణము మొదలయిన పుణ్యక్షేత్రాలను దర్శించి, 18. రామేశ్వరమునకుపోయి, ధనుషో్కో-టివి స్నాన దానాదులుచేసి రామాయణము పారాయణచేసి, మలయధ్వజరాజు నగరము మణిపురమును సమీపించినప్పుడు __. తరువాతీ పద్యముతో అన్వయము.

ఎోక్రేవము |

మణిపురము___ఇప్పటి'పేరు మణలూరు.

మణికర్ణిక దీని చర్మిత : ఇది కాశీలోని ఒక కోనేరు. దీవిని విష్ణుమూర్తి చక్రముతో తవ్వాడు. దానిని చూడడానికి శివుడు వచ్చి చూస్తుండగా ఆతని చెవిని ఉండిన మణీలచిత

మయిన ఆభరణము ఆ కోనేరులో పడిపోయింది. అందుచేత దానికి 'మణీకర్షి క" అన్నపేరు కలిగింది. ఆ కోనేరు గంగానదితో సమానమయిన మహిమగలది ఆంటారు. మంగళస్నాన నంభమము దెల్బెడీ రితి గెలన( గెందామర కొలనం దేలి, ధవళముల్‌ విని చొక్కు హవణ్‌ దెల్బెడు లీల హాళి. గోయిల పల్కు లాలకించి, తలంబ్రాలు వోయు బిత్తరము దెల్పెడు చాయ కొన్ననల్‌ దోయిళ్ళ కొలంది నొనంగిం బువ్వాన భుజీియించు పొలుపు దెల్పెడు జాడ గుమిగూడికొని మరందములు (గోలి, తనకు దోడ్తోడ నగు పెండ్లి కనఐబడంగ+ జేయునటువలె గారాబు6. జెలులం గూడి, వనవిహారంబు గావించి చనెడు పొండ్య రాజ సుతం జూచి యా పొండురాజు నుతు(డు. క్షే04 లర్డ్‌ ము:

౧, మంగళస్నాన నంభ్రమముకా జ పెండ్లి స్నావముయొక్క- నందడీని, శెల్చెడురీతికాఐ శెబ్బచున్నదో అన్నట్లు, కెలనన్‌ అ (ప్రకగిమన్న, కెందానర (30పు + కామర) = వ్ర కానరలుగల, కొలనళా = సరస్సులో తేలి = స్నానముచేపి (స్నానముచేసి వస్తుండడమూ వివహస్నానముచేసి వస్తున్నట్లు తోచిందని భావము),

(౫)

306 విజయవిలానము అ.!.

౨. ధవళముల్‌ ఇ "పెండ్లి పాటలు, వివి, చొక్కు జ అనందాదిశ యము పొందు, హవణీళా = విలాసమును, తెల్పెడు లీలన్‌, హాళళా జ సంతోషముతో, కోయిల పల్కులు ఆలకిస్తూ,

౨. రల((బ్రాలు పోయు జ భ_ర్తశిరమున తలంబ్రాలు వేయనప్పు డుండే. బిత్తరము = శృంగారచేష్టలను, తెల్పెడు చాయకా, [కొన్ననల్‌ = (కొత్త + ననల్‌ = అప్పుడు వికసించిన పూవులను, దోయిళ్ళ కొల/దికా ఒన(గి ఇ దోపిలులతో చెలికత్తెల కిస్తూ.

౪. బువ్వానకా అ బున్వంపు దింతివి, భుజియంచు, పొలుపుళా అ అందమును, తెల్పెడి జాడళా, గుమిగూడికొని = అందరూ ఒకచోటచేరి, మరంగములు = తేనెలను, (క్రోలిజ కాగుతూ,

ఈనకు తోడొడ నగు = తనకు త్వరలో కాబోయే, "పెండ్లి. కన(దిడంగళా = కనబదిడ్తట్లు, వేయు నటువరె.,= చేయుచున్నవిధముగా, గారాబుచెలులన్‌ = ప్రియసఖులను, కూడి, వనవిహా రంబుకా, కావించి, చవెడు = అంతఃపురమునకు పోవుచున్న, పాండ్యరాజసుతకా 2 పాండ్యదేశపురాజు కూతురిని, చూచి, ఆ పాండురాజసుకుండు ఆ ఆ అర్జునుడు - తరువాతి పద్య ముతో అన్వయము. తొత్సృర్యము :

ఆ సమయములో మణీప్పరాధీశ్వరుడి కూతురు _ చిత్రాంగద చెలికత్తెలతో కూడి వన విహారముచేసి నస్తూ ఉండడము ఆర్జునుడు చూచాడు. ఆ వనవిహారములో వారు స్నానముచేసి, కోకిలల పొటలు ఆలకించి, దోపిళ్ళతో పువ్వులు ఒకరికొకరు ఇచ్చుకుంటూ, అందరూ కలిసి పూదేనెలు తాగి నగరికి తిరిగి వెళ్తున్నారు. ఈ కార్యక్రమ మంతా అ రాజకుమారికకు త్వరలో కాబోయే వివాహాన్ని తెలుపుతూ ఉన్నది; పెళ్ళిలో మంగళస్నానముచేసి, ధవళాలు - పెళ్ళిపాటలు వింటూ, తల[బాలు దోసిళ తో పోసూ బువ్వంబంతి భోజనాలు చేస్తూన్న టందవి కవి భావము

6౬ ణు వా దుల బ్తాల్ను ల ఎలేనము :

పాండ్యరాజ సుత. ..పొండురాజ సుకుడు. ఈ శద్దిములతోనే బంధుత్వము తెలపడము చఛమక్కారము.

శ్వరలో కొటోయే పెళ్ళిని వర్షవతో సూచించి. కవి ఈ నామ సంబంధాన్ని చెప్పడం ఉద్దేశపూర్వక మే.

ఇంతనరకు ఆమెపేరు చెన్చకపోవడం ఒక గడుసుతనమే కదా. అలంకారము :

ఉగక్సేడు.

హవృరయోల్లానము అ.!. 307 చిత్రాంగద కథ ఈ వెలంది యొడల్‌ 'పెందిలో వెలంది, యీ నెలంత లలాటయి లే నె లంత, ఈ నుపాణీ రద్యశ్రేణియే నుపాణ్‌, ఈవి జొరు మృగీమద శ్రీ బిడారు. 195 వనవిహారము చేని వెప్తన్న చియరాంగడను చూచి అద్దనుడు అమె సౌందర్యాన్ని మననులో మెచ్చుపంటున్నాడు. అరము : థి

ఈ వెలంది ఒడల్‌ ఆ ఈ ఆందమైన కొంత యొక్క శరీరము, వై/డిలోజా వెలందీ ఆ వింగారిములో మిక్కిలి వెలకలది, ఈ నెలంత లలాటంబు = ఈ ఈతరుణియొక్క- నుదురు, లే;ఈ నెల ఆంఈ = (విదియనాట్రి బాలచంద్రు డంళ, ఈ నుపాణ్‌ అ మంచి లక్షణములున్న లేతులుగల ఈ కాంతయొక్క. రద్యశ్రేణియే జ దంతముల వరుసయే, సుపాణి ఆ కుభమైన నీరు (కాంతి గల ముత్యములు, ఈవిడ ఆరు అ ఈ చిన్నదానియొక్క. నూగారు, మృగీమద 'భ్రీజ కస్తూరి యొక్క నల్లవికొంతికి, బిడారు ఆ నివానస్తానము. తొత్సర్భూతల ;

ఈ కొంత శరీరము ఎక్కువ వెలగల బంగారము, ఈమె లలాటము విదియనాటి చంగద్రుడంత ఉంది, ఈ యువతి పలువరుస (ప్రశ స్తమయిన ముత్యాలు, ఈమె నూగారు నల్లని కష్తూరి కౌంతికి నిలయము అని భావము. బికేవము :

సుఫాణి అనుస్ప-[.పాణ్‌ ఇశ(భమైన నీరు. రూపాంతరము. సుప్పాణి. ముత్యముల కాంతికి పీరు అప్‌ వాడుక.

ఈ సందర్భములోని నరనలు పాధారణమయినవే ఆయినా రచనా విధానమూ పదగుంభనా

న! మనోహరంగా ఉంచాడు కవి. ఈఆరింకారము ;

యమకము, ళూసకము,

308 విజయవిలానము ఆం!1. వాతెుకు నమృతమే తుల, మే తులకింపుల పిసాళి మిసిమికి (కొమ్మిం చే తుల, చేతుల ఠబ్దము లే తుల, లేతుల వెలందు లీ చెలి తులయే ? 196 అరయ : ఠి వాతెణకుకా = పెదవికి, అమృతమే, తుల ఇ సమానము, మే ఇళరీరముయొక్క, తుల కింపుల ఆ విగవిగలయొక్క , పీసాళ అ మనోహరమైన, మిసిమికి = (ప్రకాశమునకు, కొమ్మించే- శొత్త మించే _ తొలకరి మెరుపులే, తుల జ సమానము, చేతులకు, ఆద్దిములే జ పద్మములే, తులలు అ సమానములు, ఏతుల వెలందులు ఇ సాధారణమగు స్త్రీల, ఈచెలి తులయే*= ఈ కొంతకు సమానమా ? కౌరవి భావము. తొత్సర్భము : ఈ కొంత అధరానికి అమృతము, శరీరకాంతికి తొలకరి మెరుపు, చేతులకు పద్మాలు సమానము, సాధారణన్త్రీలు ఈ మెతో సరిపోలగలరా ? *ఏక్రుల యనంగ దగుపాటి యింతి వెలయు” అవి ఆంధధ్రభాషార్షవము. టిశేషము : తొలకరి మెరుపులకు కాంతి యెక్కువవి వ్రపిద్ది. ఈ వర్ణన పాధారణ మే అయినా చెప్పడములో చమక్కారం చూపించాడు కవి. అలంకాలోము : ముక్తవద(గ వృము, ఛేకానుప్రాసము. ఉనమ. కన్నె నగుమోము తోడం బున్నమ చందురుని సాటి బోలుప వచ్చుళా నెన్నుదురుతోడ మార్కొని ము న్నందలు( జూడ రేకమోవక! యున్నన్‌. క్ష07

1. ఈ పద్యాన్ని గురించి విపులమైన విమర్శన 1988 ఆంగీరవ నంవత్పర వై (కమావ 'భారతి* లో 'విజయవిలాన వ్యాఖ్యాన విధానము* అన్న వ్యాసాలలో రెండవ దానిగా (వకటించాను, దావినిగూడ చూడమని మనవి,

మ్మాదయోల్లానము. అం1. 309 అర్థము శి

(పున్నమచందురు(డు) మున్ను == ఇంతకు పూర్వము, నెన్నుదురుతోడ।ా = చక్కని లలాటముతో, మార్కొని = ఎదుర్కొని, అందలుజా చూడళా = బహిరంగముగా, రేక మోవక యున్నకా = (ఓడిపోయి), రేక మోసిన అనమానముషాలు కాక. ఉండిఉంటే, (ఇప్పుడు కన్నె (యొక్క) నగుమోముతోడళా, పున్నమచందురుని, సాటి టోలుస వచ్చుకా జ సమాన మని చెప్పవచ్చువు, బికేవమి :

ఈ చిన్నపద్యం గూడా సండితులనూ పరిష్కర్తలనూ వ్యాఖ్యాశలనూ మూడునందల వంవత్సరాలకు పైగా చిక్కులపాలు చేసింది. జూలూరువారు నోరివారు, వేదమువారు, బులుసు వారు ఆసంతృ ప్తికరమయిన (అసందర్భమయిన అని అనవచ్చువేమో) అర్జ్భాలుచెప్పి తప్పించు కోవలవీ వచ్చింది.

దీవిలో *“రేకమోవక (/ మోయక) యున్నళా' అన్నమాటలే ఈ చిక్కంతటికీ కారణము. అ మాటలకు సరియైన ఆర్థం తెలియకపోవడంవల్స కవి హృదయంలో ఉన్న ఆమోఘమయిన భావమంఠకా బయటపడలేదవి అననలసి వచ్చింది.

పద్యంలో ఒక పోరాటము _ పోటీ ఉంది. కొన్నాళ్ళకు పూర్వం ఆ పోటిలో చం(దుడు చిత్రాంగద మదురును విహిరంగంగా ఎదిరించి రేక మోవడం అనే అపజయాన్ని _- ఆవమాచాన్ని పొందాడు. అందుచేత ఆమె నవ్వు ముఖంతో పోల్చడానికి పున్నమచందుడికి అర్హత లేకుండా పోయిందని తాత్సర్యము.

జూలూరు అస్పయ్యగారు “రేక యనగా జాబు, కమ్మ, అఆదిమోసే ననికి ఏర్పడక పోయినట్టయికేను; అనగా యీ చిన్నదావి నొసటితో (ప్రతిఘటించి సమానము కాలేక నోడి జొబులుమో'పే హర్కారా వా డయినాడని అర్ధము” అన్నారు,

ళబ్దరత్నాకర నిఘంటు కర్తలు “లేక ఆ జొబూ ఆవి అర్జమిచ్చి, విజయ విలాసములోని ఈ పద్యాన్నే ప్రయోగంగా చూపించారు.

'వేదమువారు “ఆందరు జూడ౯ ఇ ఎల్ల వారి యెదుట(అనగా బట్టబియ లయిన అవమాన మునకు పాలై), రేక మోనక యున్నకా జ జాబుమోయు సవివి (తపాలా నొకరీవి)ి చేయకున్న యెడల” అని వ్యాఖ్యావిందారు.

పోటీలో గావి పోరులోగాని అపజయాన్ని . ఆవమానాన్ని.తపాలానొకరి మూచిన్తుం దని మన మంగీకరించలేము.

“శేకమోవక* ఉండడము లోని వి'శేషార్దాన్ని స్పష్టంగా తెలియజేస్తూ ఈ చేమకూర కనే, ఈ విజయవిలాన కొవ్యములోనే, వివరించాడు. చూడండి :

310 విజయవిలాసము అ],

మూడవ అశ్వాసములో ఆర్దునుడు సుభద్రను తీసుకొనిపోరూ ఉండగా బలరాముడి ఎవైన్యాలు ఆతడివి అపడావికి పయత్నించాయి. యుద్దము జరిగింది. ఆ యుద్ధములో సుభద్ర అర్జునుడికి సారిథ్యము చేసింది. శతుసేనలను పారదోలి అరునుడు సుభద్ర సారథ్యాన్ని

నో ఆ మెచ్చుకుంటూ ఆమెను ఆలింగనము చేసుకుంటాడు, అప్పుడు, చెమటవర్ల సుభద్ర వక్షస్థలమున పూసుకొని ఉన్న కుంకుమ రేఖలు ఆర్డునుడి గుండె నంటుకొని కత్తిగంటులు _ నరుకులు _ వలె కనదిగాయి. ఆది చూచి అర్దునుడు చిన్ననవ్వు నవ్వురూ. (ణి వ *“ఒక్కి-ంచుక రేక మోవవి నాయురఃస్థలంబున సీకుచ కుంకుమ రేఖ లంటించి మీ వారికి స్తూడు దీర్చితివి, :.”

అవి నెయ్యమూ వియ్యమూ (ప్రకటించాడు. ...సూడుజ పగ.

దీనినిదిట్టీ 'రేక' అంటే ఇక్కడ ఆయుధమువల్ల కలిగిన గంటు ఓ గాయము = అని తేట పడుతుందికదా. ఈ కావ్యములో మొదటి 41వ పద్యములో 'రేకమోవక గెల్బుట వీకె ఈగుర" అని రచించిసప్పుడు గూడ మనకవి హృదయములో ఉన్న అర్ధము 5 త్సివేటు తిన కుండా' అనే.

“*...నుత్రామాదుల్‌ వడిం జుట్టికొన్న శళిమీ(దన్‌ రేగా నిత్తునే” అని శేమము పెకటవరి వయోగం

ఇప్పుడు నున (ప్రస్తుత పద్యాన్ని చూడండి :

మున్ను విదియనాడు చంద్రుడు ఈకన్య ముఖములో ఒకభాగము మా(తమయిన నుదురును ఎదిరించి "రేక మోళాడు' _ రేక (చంద్రరేఖ)ఆకారాన్ని పొంది ఓడిపోయాడు; ఈరెండో అర్జాన్నిబట్టి కత్ని(వేటు - గాయము _ గంటు _ తిన్నాడు. ఆదే అసజయమూ అవమానమూను. ఆ విదియనాడు అందరూ చం(ద్రరేకను చూడడమూ, చంద్రుడి కొక నూలుపోగు విసరడమూ మనలో ఉంది. కౌబట్టి కత్తిగంటు తిన్న అవమానము బహిరంగంగా జరిగింది.

ఇప్పుడు, పూర్ణిమనాడు పోటీ కన్య నవ్వుమొగ మంళటితోను. పై వి చెప్పిన అవమాన కారణంగ్లా ఈ చంద్రుడిని పోటీకి రానీయరు.

ఆంతేకొదు ; ఆనాటి “రేక మోసిన” గంటు _ గాయము _ మావి, మచ్చగట్టి చంద్రుడిలో కళంకముగా కవిపిస్తుంది, కొౌబిట్టి నిష్కళంక మైన నవ్వు మొగముతో నరిపోల్బడానికి వీలు లేదని ధ్వవి, అలంఠకాల్‌ము ?

ఉపమ, శేష.

క

వృాదయోల్లానము ఆ-_1. 311 కమలముల నుజ్జగించుం గుముదంబుల బుజ్జగించు( గొమ చూపులు; పు న్నమ చందమామ వెలు(గుల కొమ రంతయు. బుణికి పుచ్చుకొన6 బోలు( జుమీ, 108 అర్థము ఫి కొమచూపులు అ ఈకొమ్మ చూపులు, కమలములకా, ఉబ్జగించున్‌ 2 నిరనించును, కుము దంబులళా జు తెల్ల కలువలను, బుజ్జగించుకా ఇ లాలనచేయును. పున్నమచందమామ వెలు(గుల (యొక్క). కొమరు = విలాసము, అంతయు, పుణికి పుచ్చుకొనజాపోలుకా చుమీ జ ఒడీసి తీసికొన్నట్టున్నది సుమీ, తౌత గ్ర ర్యతు శ్‌ ఈకాంత చూపులు తామరలను విరసిస్తూండడను, కలునలను లాలించడము చూస్తే ఆవి పున్నమ చందమామ కిరణాలలోవి విలానమంతా ఒడీసి తీసుకున్నట్టు కవనదడుతుందికదా ః విశేషము : చందద్రకాంతివల్ల కమలాలు ముడుచుకుపోతాయి. కలువలు వికసిస్తాయనీ కవులు అంటారు. పద్మములను తక్కువ సరచడము, కలువలను పెద్దచేయడము ఈ రెండుపనులూ వెన్నెల చేస్తుంది, ఆ పవినే చూపులు చేస్తున్నవి, కౌబట్టీ అ వెన్నల పొరంతా చూపులే హరించి నట్లున్నది అని ఊహ. కమలములను మించి, కుముదములకు సరియయి, వెన్నల కొమరంతా కలిగి ఉన్న చూపులవి భావము. వొతొంతలము 6 4=4కోములి చూపుల్‌ కమలారి మిత్రు నలుగుల కొమరంతయు *.. చకార ఉథ6 ఈ పాఠములో పరిష్కర్త దృష్టి "మిత్ర ఇ సూర్యుడు” అన్న అర్థంమీద పడి ఉంటుంది. అలంవొల్‌ము : ఉపమ, ఉలక్సేడ్‌ం

312 విజయవిలానము అం!, చెండ్లా గుబ్బలు? జాళువా తళుకులా చెక్కిళ్ళు డాల్‌ ? సింగిణీ విండ్లా కన్చామ? లిందనీల మణులా వేణీరుచుల్‌ ? తమ్మి లే. దూండఢ్లా బాహువు ? లింత చక్కదన మెందుం గాన, మీ జవ్వనిం బెండ్లాడంగల వాడు సేనీనది నుమ్మీ భాగ్య మూహింపంగన్‌. 190

అర్థము శి

గుబ్బలు, చెండ్లా ౬ దింతులా, చెక్కిళ్ళ డాల్‌ = బుగ్గల కాంతులు, జాకువా తకుకులా జ జాళువాదేశపు మేల్మిబంగారు మెరుపులా, కన్చొమలు, సింగిణీ విండ్లా = పింగిణీ. అందమయిన ఒక విధమయిన, లేక, కొమ్ముతో చేసిన, విండ్లా, వేణీ రుచుల్‌ = తలవెం[డ్రుకల కాంతులు, ఇం(ద్రవీల మణులా, బాహుపులు, తమ్మి లేత తూండ్లా జు లేత తామర తూడులా, ఇంత చక్క దన మెందుం గానము, ఈ జన్వనిళా ఇ ఈయౌననవతివి, పెండ్లాడంగలవాండు చేవినది సుమ్మీ భాగ్యము, ఊహింప/గన్‌,

తొత్సర్భము థ్‌

బంతులవంటి _న్తనములు, బంగారు ఈళుకువంటి చెక్కిళ్ళ కొంతులు, అందమయిన విల్లు వంటి కన్పామలు, నీలమణులవంటి తలవెండ్రుకల కాంతులు, లేత తామర తూడులవంటి చేతులు కలిగి ఉన్న ఈలాంటి సుందరాంగిని ఎక్కడా చూడలేదు, ఈమెను పెండ్లాడగలవాడు చాలా ఆదృష్టనంళుడు అని అర్జును డనుకున్నాడు.

బికేవము ;

శృంగము అంపే కొమ్ము; దావి వికృతరూసమే సింగిణీ అని ఊహ. తీర్థయాత్ర సంవత్సరం పూర్తి అయింది. ఇప్పుడు అర్జునుడు కామనందింధమయిన ఊహలకు దిగవచ్చునుకదా 1 అలంతొరము : సందేహము. అని, కన్గొంపె విశారదా యనిన, *నాహా । యేమనన్‌వచ్చు, నో జననాథ్యాగణీ । యీ వినూతన తనూ సౌందర్య మీకించినన్‌ దను దా మెచ్చు విధాత చిత్తమున; నీ తన్వంగితోం బోల్పంగా వెనలే దెచ్చట6; జూడమా తుహిన భూభృత్‌ సేతు మధ్యంబునన్‌.200 195_వ వద్యము మొదలు 189 వ వద్యము వరకు అద్దనుడి దృష్టి నాకర్షించిన విషయాలూ, ఆశని ఊహలూ కవి వర్మించి 'ఈ వద్యములో విశారదుడితో నంవతించడ ము తెలువుతున్నాడు.

హృడయోల్లానము ఆ..1. 313 అర్జము ని అని = అని మనసులో అమకొని, విశారదా కన్గొంటే (విశారదుడు మం్య్రిశిఖానమణి గదా అనినన్‌ (ఆతడు), “అహా । ఓ జననాథ్యాగణీ = రాజ (శ్రేష్టుడా, ఏమనన్‌ వచ్చున్‌, ఈ వినూతన తనూ సౌందర్యము = మిక్కిలి కొత్తదైన ఈ చక్కదనమును, ఈడించినన్‌ ౨ చూచినయెడల, విధాత = దిహ్మదేవుడు, చిత్తమునకా అ మనసులో, తనుళా తాన్‌ మెచ్చుళా = (ఇంత చక్కంవి కాంతను సృష్టించానుగదా అని) తమ్నతానే మెచ్చుకుంటాడు, ఈ తన్వంగి తోన్‌ = సన్నమగు శరీరముగల ఈ కాంతతో, పోల్చ(గాన్‌, ఎన = సమానమైన సుందరాంగి, లేదు ఎచ్చటన్‌; తుహిన భూభృల్‌ పేతు మధ్యంబునకా జ మంచుకొండ మొదలు రామ సేతువు వరకునుగల దేశమునంశటివి, చూడమా ఇ చూచినవారమే కదా? తాత్స్రర్యము : ఆలోచన చాలించి అర్హునుడు చూచావా, విశారదా అనే టప్పటికి విశారదుడు -'పీమనవచ్చు మహారాజా, ఈ కాంత ఆందము చూచినట్టయితే (విహ్మ తన సృష్టికి కానే తన్ను మెచ్చు కుంటాడు. పామాచలము మొదలు రామేశ్వరం వరకూ చూచిపచ్చిన వార మేకదా.ఈ సుందరికి నరిపోల్చ దగిన కొంత ఏ (ప్రదేశములోనూ లేదవి నిర్ధారణ చేయవచ్చునని భానము. బిలేవతు : చూచితివా అనే నరికి “ఆహా । ఏమనవచ్చు” అవి అందుకొని విశారదుడు రాశాశ్రికుల ముఖ్యలక్షణమును కనబరిచాడు. “నతన తనూ” ఎటునుండి చదివినా మార్పుచెందక ఇంపుగా ఉన్నది. ఈ చమక్కా రమును మనకవి అప్పుడప్పుడు చూపుతుంటాడు. వినూతనమని చెప్పుటచేత అప్పుడే బాల్వముజారి యొవనము నెలకొంటున్నదన్నమాట- విధాత చి త్తములో మెచ్చుకొను ననడము ఆత్మళ్లాఘ మంచిదికాదు కాబట్టి, అర్జునుడు చిక్రాంగద పొందర్యము. చూచి మెళ్చుకొంటూ ఉన్నప్పుడు విశారదుడు ఊరుకోలేదు, (పభువు చూపులలోని అర్థం (గ్రహించి జీయవలసిన భోగట్టా అంతా చేశాడని అనాలి. కాబశ్తే 201 వ పద్యములోవి విషయాలు చెప్పగలిగాడు. “హావభావ పరిణామవిదుండు” కదా విశారదుడు. వొఠాంతరము : చూడ మాతుహిన భూభఖృలత్‌ "సేతు వర్యంతముళా ఆళాల గోపాలముకా వంటి అన్వయము. దీనిలో “వర్యంతముకా' అనడము అనవనరము. అలంకారము : అతిశయోక్తి. అజ

క్రిషత విజయవీలానము ఆ-1. “మలయధ్వజ బాహజను స్తిలకుని గారాబు( బట్టీ, చితాంగద పే, రలఘు కుల శీల గుణములు గల దీకన్య' యని చెప్పంగా వింటి నృపా. 201 కాను నంపాదించిన సమాచారం అర్జునుడికి నివేదిస్తున్నాడు. అర్థము £

నృపా ఇ రాజా, ఈకన్య = ఈ అవివాహత, మలయధ్వజు(డను పేరుగల),బాహజనుః తిలకుని = క్ష్యత్రియులలో (శేషుని యొక్క, గారాబు పట్టి = (ప్రియకుమారిక (అనీ, పేరు చిిక్రాంగద (ఆవీ), ఆలఘు కుల శ్రీల గుణములు = ఉదారమైన కులము స్వభావము మంచిగుణ ములు, కలదీ అ కలిగిఉన్నకన్య, అవీ చెప్ప(గాన్‌, వింటిన్‌ = విన్నాను, తొత్సర్భాము :

ఈ కన్య మలయధ్వజ రాజో త్రముడి గారాబు కూతురు, పేరు చిత్రాంగద, వంశము, న్వభానము, గుణాలు అన్నీ చాల ఉదారమైనవని చెప్పుతున్నారని విశారదుడు చెప్పాడు. బిలేవము :

అర్జునుడు ఈ చిత్రాంగద ఘట్టములో తన (ప్రాణమి(తు డయిన విశారదుడి దగ్గరగూడా భానగోపనకోసం (బియటసడకుండా ఉండడంకోసం) (ప్రయత్నిస్తున్నాడు.

ఈ కొంత కన్య అనీ, కుల శీల గుణ శోలిత ఆనీ వెప్పడము, నీకు ప్రయత్నించ తగిన దవి తెలియబరచడానికే.

ఇక్క-డ ఆమె సౌందర్యమును గూర్చి చెస్పకపోవడ మే చమత్కారము. ఏనుంటే అది అర్జునుడు స్వయంగా చూచిన విషయమే,

నాహుజనులు = బ్రహ్మవాహువులనుండి పుట్టినవారు క్షత్రియులు.

అన విని మనమున. గోర్కులు

గొనసాగంగ “నీ వృపాలకునితో నెయ్యం

బొనరింప వృయు; నేండి

వ్వని నుండుద మం”చు. జొచ్చి వచ్చుచు నుండన్‌, తి0శి

వ్యృాదయోల్లానము ఆ-1. పేక అర్జము ' ఆనన్‌ వివి = ఆ విశారదుని భావగర్భితములగు వల్కులువిని, మనమునకా, కోర్కులు, కొనపాగ4గళా = (తీవలు కొనలు సాగునట్లు) ఆధికమవుతుండగా, “ఈ నృషపాలకనితోకా, నెయ్యంబు = స్నేహము, ఒనరింప వలయుకా ఆ చేయనలెను, నేడు, ఇవ్వవిశా ఆ ఈ(దిశ్రాం గది వనవివారముచేసిన) శృంగారవవనమందు, ఉండుదము ఇ బసచేదాము, అనుచుకా, చొచ్చి = ఆవనమును (ప్రవేశించి, వచ్చుచు ఉండన్‌. . తరువాతి పద్యముతో అన్వయము, తాల్సృర్యము విశారదుడు చెప్పిన మాటలతో అర్జునుడి కోర్కెలు కొనలు సాగాయి. “ఈరాజుతో స్నేహము చేయాలి, ఆందుచేత ఈవేళ ఈ ఉద్యానవనములోనే బసచేదాము. విశారచా” అవి అన్నాడు. బికేవము : "నెయ్యం బొనరింపవలయు' అని అన్నాడే గాని, అర్జనుడి అభిప్రాయము “వియ్యంబొన రింపవలయు' అనే. ఇద్దరి నునసులలోనూ వివాహసంబంధ మయిన అలోచన ఉంది. కౌవి, ఆటు విశారదుడు గాని, ఇటు అర్జునుడు గాని బయటపడకుండా ఉండడావికి (సయత్నించడం గడుసుతనమే అనాలి. ఆ కన్య విహరించిన శృంగార వనములో బసచేయడము సంతోష(ప్రదంగా ఉండవచ్చు వవి ఆర్హునుడి ఆశ. పద్మ రేఖల. బొల్చు బాలికా తిలకంబు చరణంబు లూ.దిన తెరువుం జూచి, మలయధ్వజ తనూజ కొలువు సేసిన జీవ దంతపు( జవికెం జీత్తరువు జూచి, పొన్నగున్నల నీడం గన్నె పుప్పొడి తిన్నె మరుని. బూజించిన హరువుం. జూచి, కొమ్మ కౌంగిటం జేర్చ గోరంట నంటిన 'మొనగుబ్బ కన్తూరి మురువు. జూచి,

316 విజయవిలానము అ-!1. యీ వనము చేసినదికొ యదృష్ట మనుచు రొజసుతు(డు చిితాంగద మె జవాది క మ్మతావి గుబొళించు తమ్మి కొలని 'కెలంకులకు. జేరి యంతంత వలపు మీఆి, వి08 అస్వుడే వనవిహారము చాలించి చితాంగడ వెళ్ళిపోయింది. అమె ఆ వనవిహారములో చేనీన నమలస్నీ తెలి'వేటట్టు గుర్తులు ఆ ఉద్యానవనములో కనబడడము అర్జనుడి కోర్కెలను కొనలు మరింత సాగించింది. అర్థతు వ

౧. బాలికా తీలకంబు = ఆ కాంతా మణియొక్క, పద్మ రేఖలళ౯ా ఇ అరకొలున పద్మ 'రేఖి లనే ఉత్తమ సాముద్రిక లక్షణములతో, పొల్చు = ప్రకొశించునట్టి, చరణమ్ములు ఆ పాదములు, ఊ(దిన = మోపివ, తెరువున్‌ = దారిని, చూచి,

౨. మలయధ్వజ (రాజుయొక్క), తమాజ = కుమా ర్త, కొలువుసేసిన = సభచేసిన, జీవ దంతపు ఇ ఏనుగు జీవించి ఉన్నప్పుడేకోసిన దంతముతో' నిర్మించిన, చవికె౯ జ మండప మునందలి, చి త్తరువుకా అ చ్యితసటాన్ని, చూచి,

తిం పొన్నగున్నల సీడన్‌ = లేత పొన్నచెట్ల పీడను, కన్నెజఆ కాంత, పుప్పొడి తిన్నెకా ఆ పుష్పపరాగముతో విర్మించిన తిన్నెమీద(ఉంచి), మరువికా = మన్మథుని, పూజించిన హరువు జ సొగసును, చూచి,

౪ కొమ్మ = ఆకాంత, కౌంగిటంజేర్పకా = కౌగిలించుకొన్నస్పుడు, గోరంటన్‌ = గోరంట తీగయందు, అంటిన = అంటుకొనిన, మొనగుబ్బ కస్తూరి = చిన్న మొనగలిగిన తన కుచముల యందలి కస్తూరి యొక్క-, మురువు = అందమును, చూచి (అంటుకొన్నది కస్తూరి,

ఈ వనము చేసినడి, కొజకదా, అదృష్టము ఆ (ఈ లాంటి విలాన లీలల చూడగల అదృష్టము. అనుచు = అనుకొనుచు, రాజు నుతు(డు, చిశ్రాంగద (యొక్క ). మైజవాది == శరీరమున పూనుకొన్న జవ్వాదియొక్క, కమ్మశావిః" = మేలి సరిమళముచేత, గువాళించు = బాగా సువాసన గొట్టుతున్న, తమ్మి కొలవికెలంకులకుకా జ తామరలుగల సరస్సు ప్రక్కలకు, చేరి ఆఅంత౦తళా = (కమ్యక్రమముగ, వలపుమీఆి = అనురాగాతిశయమును పొంది. ..తరువాతి పద్య ముతఠొ అన్వయము, తాత్సర్థాము :

అ ఉద్యానవనములో చిత్రాంగద నడచినదారిలో ఆమె అరపాదాలయందున్న వద్మ రేఖల గుర్తులు చూచి, మంచి కాంతిగల దంతముతో నిర్మించిన మండపములో ఆ కాంత (వ్రాసిన

మృదయోల్లానము అ వం వ ౯ చిత్రలేఖనము చూచి, పొన్నగున్న పీడలో వృప్పొడితో తిన్నెచేని దావిమీద నన్మతథువి వూజిం శివ గుర్తులు చూచి, కౌగిలించినప్పుడు ఆమె వత్షస్తలమున ఉన్న కస్తూరి గోరంట పొద వంటిఉండ రము చూచి, ఈ వనను శేపినదే అదృష్టమని ఆమనకొంటూ, ఆమె స్నానము చేపివందువల్లి వరిమళిమున్న నరము దగ్గరకు వెళ్ళి...తరువాతి పసద్యముతో అన్వయము. టిలేవము : కాంతఅనే అర్జమున పప్రయోగించివ వదములన్నీ, అయావర్డ నలకు తగినవై చమశ్కా రముగ ఉన్నవి.

1. పద్మశేలలుగల చరణములు కలది ఉ _త్తమజాతి వ్రీ, అందుకే కవి బాలికా" తిలకము” ఓ దంతపుచవికెలో కొలువు చేపింది కాబట్టి (మలయధ్వజ) రాజుకూతురు అన్నాడుకవి,
2. పుప్పొడి తిన్నెను మరుని పూజించింది కాబట్టి కన్నె( క అవివాపాత) అన్నాడుం (మంచి భర్తమ కోరుతూ కన్యకలు మన్మథువి పూజిస్తారు.) 4, గోరంట లతను కౌగిలించుకొన్నది కొదిట్టి కొమ్మ (శాత) గోరంటకు ఆలింగనము దోహదము, దాని వరన గోరంట వ్రాచుతుంది. (గోరంటకు.. కొరవి, క్రోవి, కురువకము అవి పేర్లు.) దోహదములు ; ఉద్యానవనములోని చెట్లు పౌత తొడగడావికి యువతులుచేసే వ్రక్రియ లకు గోహదాలంటారు. కున కవులు అంగీకరించిన దోహద (క్రియలు :- కన దిలకంబు(.. గేనరము( గ ల్లుమియన్‌. రహి బాడ (బేంకనం బు, నిముర మావి, నవ్వ నురపొన్న, ముభాంబుజ మెత్త (6 జంవత 9 బు, నెణ గవుంగిలన్‌ గొరవి, మూరొ్కన వావిలి, తన్న వంజీళం బు, నుడువ గో(గువై తరుణి పూచు......-- _- పారీజా కావవారణము శ! 0, వాలుగు పాదములలో తేరువు, చిత్మరువు, హరుప్ప, మరువ, అన్న శబ్ద చమత్కారము కవి ఉద్దేశించినదే. జీవదంతములకు కాంతి ఎక్కు-డవి ప్రసిద్ధి. అడుగుల పద్మరేఅలు అదృస్పసూచవ, చవికలో చిత్తరువు అమె చిత్రలేశన 'ప్రొవీ ణఇ్యము, మన్మళ పూజనము వివాహాఖీలాష, గోరంటను శొగిలించడము దోహదవిళ్ఞానము = ఈ లక్షణాలు అర్జునుడికి గోరరమయే ఉంటాయి.

318 విజయవిలానము ఆఎ1, అలంకారము : సరికరాంకురము, అంత్యాను ప్రాసము, “*కనకుం గౌంగిలి యీ వొకప్పుడును, నాథా నీ కరస్పర్శనం బున గిల్లింతలొ యంచు బద్మిని కరాంభోజంబునకా మందమం ద నట ద్వాయు చల ద్ర్దళాంగుళులు గన్పటంగ న వ్వెల్లురా ళు ళు ళం యని రారా! యని పిల్చెనాందగె ద్విరే ఫాత్యంత దీర్త ధ్వనుల్‌ 20% ఖు ఈ వద్యము ఆంకా విశారదుడితో అర్జనుడు చెప్పినది. చిికాంగద మీద భావాలతో విండి ఉన్న అద్దనుడు ఇక్కడ తుమొదల రొదలను గూర్చి వర్ణ చడం కొంచెము అ్మపస్తుతంగా కనిపిస్తుంది, కౌని అటువంటి అసందర్భం ఏమీలేదని నహృదయులు గుర్తించగలరు, తాను దూరముమంచే చి(త్రాంగదను చూచాడు కాని ఆలింగనాది కార్యాలకు నోచలేదు, ఆ స్థితిలోనే సూర్యుడు గూడా ఉన్నాడు. నాయిక __ పద్మినీ కాంత __ ఈ దూరపు గిల్గింతబు దాలు, కౌగిలి సుఖము ఇవ్వడానికి రారమ్మని పిలుస్తున్నట్టు అద్ద నుడికి కవబడడము దాల సహజమూ సమంజసమూను. తాసు సూర్య స్థానములోనూ, చ్మితాంగద పద్మిని సానములోనూ ఉన్నటు ఊహించుకున్నాడు. ఖి ణి అర్థ ము:

“తనకుకా. .... .గిల్లింతలే?'-__ ఇది తామరతీగ (పద్మిని) వాక్యము___తనకున్‌ = నాకు, ఒకప్పుడును = ఎప్పుడుగూడా, కౌగిలి ఈవు == ఆలింగన నుఖమువివ్వపు, నాథా = ప్రయడా, సీ కరస్పర్శనంబునన్‌ = -నీచేతి కాకుడువల్ల __కిరణముల స్పర్శచేత, గిల్గింతలె = చక్కిలి గింతలు మాత్రమే __ వికానము మాథత్రమే కలుగుకూ ఉంది, అంచుకి జ పద్మిని అంటూ, కరాంభోజమునకా జ పద్మము అనే హస్తముతో, మంద మంద నటత్‌ వాయు చలత్‌ దళాంగు శులు = మిక్కిలి మందముగా వీచుతున్న గాలివల్హి కదులుళున్న రేకు లన్న (వేళ్ళు, కవ ట్టంగళా == కౌనవచ్చుచుండగా, ఆ వెల్గురాయవిన్‌ ఐ ఆ సూర్యుని, రా,రా, ఆవి పిల్చెనాకా ఆ పిలుస్తున్నదా అనునట్లు), డ్విరేఫ అత్యంత దీర్చ ధ్వనల్‌ = తుమ్మెదల యొక్క మిక్కిలి దీర్చ మైన' ధ్వనులు, ఈతగెళా అ ఒస్సుచున్నవి తాత్సృర్భము ;

దూరమునుంచి చక్కిలిగింతలు కలుగజేయడ'మేగాని ఆలింగన పౌఖ్యము ఎవ్వుడూ ఇన్వవు అని పద్మివి (శామరతీగ తనప్రియుడినిరారా అవి పిలుస్తున్నట్టుంది చూచావా విశారదా. ఆ తామరతీగ పద్మము అన్న చేతితో గాలిలో మెల్లగా కదులుతున్న కామరశేకు లన్న వేళ్ళతో వైగచేస్తూ తుమ్మెదల ధ్వమలతో రా రా అని పిలుస్తున్నది కదా అని భావము.

మృదయోల్తావము ఇ_.1. $ఫ19 ఎకేవము ;

తుమ్మెగ ధ్వమలు “రారా అవి పిలిచినట్ట ఉన్నవవకంలో విశేషముంది. శుమ్మెగలకు

చ్విరేవము లన్న పేరు ఉంది. రేవము అంపే ర్‌ అనే రకాంయముం ద్విరేవములు అంపే రెండు రకొరా లన్నమాట. అ రకారము మిన అకాాము ఉంచుతే ర్‌అజర అవుతుంది. వానికి అత్యంత డీర్హ మిపే రా...అవుకుంది. అలాంటివి ద్వినేవములలో. రెండు ఉన్నాయి కాబట్టి “లా రా" అన్న విలుపు ఏర్పడుతుంది. అత్యంత చ్ప్‌ము అంపే పిలిచినవ్చురు మనము ఉవ యోగించే మూడుమాతల చీర్త మవ్నమాబ

"వాకు' అనవావికి 'తవకు' అవి కొందరు కవులు (వ్రయోగించారు.

ఈ వద్యములో పద్మిని వాయిక. అంలోజము (తామత వువ్వు) చేయి, గాలిలో కొంచె ముగా కదులుతున్న తామరరేకులు చేతివేళ్ళు. శుమ్మెరల ధ్వవులు విలువు ఆవి (గ్రహించాలి, వొతాంతరము :

"-----రారా యని విల్చెనా. దగె ద్విరేఫాద్యంత దీర ధ్వనుల ఆ వేరముచార్చు

“ద్వి రేవ ఆ, ఆది అంత రీర్హ ధ్వమల్‌ = (ద్విరేవ = రెండు రేవములలోను, ఆ. ఆశా రము, ఆది జ మొదటిదానను, అంత = కడవటి దానను కలిగినట్టి, దీర్చ ఆ దీర్ప ఈూవమైన, ర్వమల్‌ = ఉచ్చారణలు. అనగా __ రేవరువెంబడి ఆకారము కలుగునల్లుగా. రెండుమార్లు రా, రా అవు ధ్వమలు.)” ఆని వ్యాఖ్యానము చేళారు.

ఉన్నవే రెండు రేవ లయివస్పుడు "మొదటిది" *కడవటిది ఆవి అనడం అంత నమంజన ముగా కనబడరు. అలంకారము :

ఉక్చేక్ష, శ్లేష, నమాపో క్తి, యమకము.

నా విని హావ భావ పరిణామ విదుండు విళారదుం “*డగున్‌,

'దేవరవార లిందు నరుజే శకునమ్ములు మంచి వయ్యె, వే

రావలె ళోభ నోత్సవ పరంపర లిప్పుడు, చూడు. డంచునె

క్తావుల దీవుళై తనరు తామర మొగ్గలు రెం డొనంగినన్‌, తి0ర

320 విజయవిలానము ఆం1, అర్జము ]

నాకా విని = అని అర్జునుడు పల్కగా వివి, హావభావపరిణామ విదుండు = భూచలనాది వోవము యొక్కయు, మదన వికార జననమగు ఛావము యొక్కయు మార్పులను ఎరుగునట్టి, విశారదు(డు, *“'ఆగున్‌ = తమరు చెప్పినది నరియే, దేవరవారలు, ఇందుక జ ఇచ్చటికి, ఆరుదేన్‌ అ రాగొ, శకునమ్ములు మంచి వయ్యె ఆ కుభసూచకములగు శకునములు గలిగినవి, (పద్మిని నాథుని రమ్మని పిల్చుట మొదలయినవి), వే శీఘముగ, కోభన ఉత్పవ పరంపరలు జా ఒకదాని వెనుక నొకటిగా అనేక శోభనల (పెండ్లి) వండుగులు, ఇప్పుడు ఇ ఇంకమీద, రానలెకా, చూడుడు జ నామాటలలోనవి యథార్దమును పరిశీలించండి” ఆంచున్‌ , నెత్తావుల దీవుల్లై ౨ (శేష్టమైన వాసనలకు స్తానములై , తనరుచున్న, తామరమొగ్గలు రెండు. ఒనంగినకా = ఇన్వగా _ తరువాతి కన్వయము. తాత్సర్థాము :

అవి అర్దును డనగా హావభావాల మార్పులను (గ్రహించ గలిగిన విశారదుడు “మీరు వెల విచ్చినది నరియే. మీరిక్కడకు వచ్చినస్పుడు మంచి శుభళకునాలు కనదిర్ణాయి.. కౌబిట్టి శఘ ముగా శుభపరంపరలు రావలసి ఉన్నవి” ఆంటూ పరిమళిస్తున్న రెండు తామర మొగ్గలను అర్లునుడి చేతి కిచ్చాడని భావము.

జ

బిలేనము :

హావభావ (చూ. 67) పరిణామవిదుండు కాపుననే అర్జునువి యూహను తెలుసుకున్నాడు. వరంసరలు అనడంవల్ల ఈ చిత్రాంగదా వివాహ మొక్క కే కాక మరికొన్ని గూడా నవి తెలుసుకోవాలి,

శుభము దెల్పునప్పుడు ఫలమో పుష్పమో ఇవ్వాలంటారు. అప్పటికి తనకు చేరువలో చిక్కిన పద్మకోశములను ఇచ్చాడు, ఇంకమీద చేతికి రాబోయే చందనలిప్త చిత్రాంగదా కుచ యుగం మనసులో ఉండదా విశారదుడికి ?

ఉలూచి ఘట్టములో ఆర్హుమడు విశారదుడితో అన్ని రహస్యాలూ చెప్పాడు: ఈ ఘట్ట ములో రాచరికప్తు బెట్టు పాటిస్తూ మర్మము బయటపెట్టడు. వొఠాంతరము ;

విశారదు(డనుకా అని కొందరు, మూడవ చరణంలో తీరుగ “ఆంచున్‌' కీది బాధకము, కొవిట్టి “"అగుకా అని పఠించడం. వ్యాయము. అలంకోరము ;

పరికరము. నూజ్ష్మెలంకారము (మొగ్గల విమ్నుటలో), నృత్యము [ప్రానము.

హృదయోల్లానము ఆ-!, త్రం అదియు నొక శకునంబుగా నధిపుం డంది చేతి కందిచ్చి నట్లనె చేకుజంగం గలదు వలిగబ్పిగుబ్బెత చెలిమి యంచు, నొత్యలో నెంచి యాఖావ మపనయించి, 206 అర్థము ని

ఆదియుకా = ఆ తామర మొగ్గల నిన్వడముగూడ, ఒక శకునంబుగాన్‌ ఇ ఒక శకునముగా, ఆఅధిపు(డు జ రొజు, ఆంది అ పుచ్చుకొని, వలిగబ్బి గుబ్బెత ఆ గుండ్రని నిండైన కుచములుగల చిక్రాంగద యొక్క, చెలిమి ఆ స్నేహము, చేతి కందిచ్చి నట్లనె (ఆలస్యానికి గాని తప్పడానికి గాని వీలులేకుండ), చేకులంగ గలదు ఆ సమకూడుతుంది, అంచు నాత్మలో నెంచి, ఆభావము ఆ ఆ ఊహను, ఆపనయించి జ అణచివైచి , తరువాతి కిన్వయము. తొత్సృర్భంము ;

అ మొగ్గలివ్వడం గూడ ఒక శుభశకునంగా భావించి, దీని ఫలితంగా, గుండ్రని బలిసిన స్తనాలు గల చిశ్రాంగద స్నేహము చేతికందిచ్చినశ్లే సమకూడుతుందని మననులో అనుకొని, ఆ అభిప్రాయము బయటికి చెప్పకుండా అర్జునుడు. ..తరువాళి కన్వయము. బికేవము :

భావాలను (ప్రకటించకుండా అపనయించడాన్ని “అవసిత్హ '* అని పండితు లంటారు, వొతాంతరము :

గలదు వలిగన్బి గుబ్బల చెలిమి యనుచు అప్పుడు అ గుబ్బల చెలిమే చేతికందిచ్చినట్లు చేకరగలదని అనుకున్నా డనాలి, ఆలంకారము : రెంటను _స్తనములు స్మరణకు వచ్చుటచేత స్మరణాలంకొధము. ఈన మననులో కలిగిన భావాన్ని అపనయించి అడ్డనుడు ఏదో (ప్రకృతిలోని విశేషాన్ని వర్ణి స్తున్నట్టు కనబడడానికి (పయత్నించాడు, నెల యుదయించునప్పు డల నీరజముల్‌ కుముదంబు లౌను రేల్‌ కలువలదాయ రాకకు( ఐగల్‌ కుముదంబులు నీరజంబులౌ(; దలంప(గ నింత వింత గలదా ? యని కందువమాట లాడుచున్‌ ఐళర ః కిరీటి మీజెం దన (పొఢి విశారదు. డెన్నుచుండంగన్‌. శి07 అంతలో సాయంకాల మవ్వతున్నదని (గహించుకో వాలి, (21)

322 విజయవిలానము ఆ! అర్థము ]

4'్రే ట్ర్‌ = ర్మాతులందు, నెలజ చంద్రుడు, ఉదయించునప్పుడు, ఆల నీరజముల్‌ = ఆ పద్మములు, కుముదంబుబు అగుకా = కలువలగును (చెడిన సంతోషము కలిగిన వగును, ముడుచుకొనును అని మరొక అర్దము), పగల్‌ జ పగళ్ళయందు, కలువలదాయ రాకకుకాణ కలువలకు శతుడగు సూర్యుడు వచ్చినప్పుడు, కుముదంబులు = కలువలు, నీరజంబులౌన్‌ ఇ శామరలు అవును (మరొక అర్దము ; రజము = పుప్పొడి = లేవివి ఆగును _ ముడుచుకొనును), ఈల(పళా ఆ ఆలోచించగా, ఇంతవింత గలదా ?= ఇంత విచిత ముంటుందా:” అవి, విశా రదుడు తస, (పొఢి౯ా ఇ నేర్పును. ఎన్నుచుండగళా = పొగడుచుండగా, కందువమాటలు = చమత్కారములగు మాటలను, ఆడుచు = చెప్పుతూ, కిరీటి అ అర్జునుడు, మీజెకా ఆ అతిశయిం చెను, బళ5 ; అ సెబాష్‌ తాత్త్రర్యము ॥

విశారదా, చూచావా, చంద్రుడు వచ్చినప్పుడు తామరలు కలువ లవుకాయి. సూర్యుడు వచ్చినప్పుడు కలువలు తామర లవుతాయి. ఇంత వింత ఎక్కడైనా ఉందా అనీ అర్జనుడు చమత్కారంగా అంటూ ఉండగా విశారదుడు అతని కవిత్వాన్ని 'మెచ్చుకుంటాడని భావము, బిలేవము :

ఇదొక చక్కని చమక్కారము కల పద్యము.

సీరజములు అఆంకే !. నీటిలో పుట్టినవి - కామరలు అనీ, 2. సీ రజములు = రజము లేనివి, పుప్పొడి లేవివి అనీ రెండర్థా లున్నాయి.

ఆలాగే, కుముదములు అంహపే 1]. కలువలు అనీ, 2. కు ముదములు _ చెడిపోయిన ముదములు (సంతోషములు కలవి అనీ రెండర్భా లున్నాయి.

చంద్రు డుదయించినప్పుడు తామరలు ముకుళించుకు పోతాయి అనీ, సూర్యుడు వచ్చి నప్పుడు కలువలు ముకుళించుకు పోతాయనీ అంటారు.

ఈ విషయాలను మేళవించాడు కవి : వెల ఉదయించునస్పుడు తామరలు కు ముదములు = పోయిన వికొనము కలవి _ ముకుళించినవి అవుతాయి; ఆలాగే సూర్యుడు వచ్చినప్పుడు కలువలు నీ రజములు - పుప్పొడి లేనివి __ ముకుళించినవి అవుతాయి అని చమత్కారము,

ఈవర్షనలో ఉన్న (పౌఢీవి = వై పుణ్యాన్ని విశారదుడు ప్రశంసించడం సమంజన మేకదా:

(ప్రకృతి విరుద్ధంగా కనవిడుతున్న ఈ తామరలు కలువలు కొనడమూ, కలువణు కామ రలు కావడమూ, అన్న విషయాలను శ్లేషవల్ల కలిగిన అర్జాంతరాలతో సమర్థించాడు కవి.

వృాదయోల్లానము ఆఅ-!1. 3239 కిరీటి అనడావికి కారణము : రవి యుదయించునట్లు నమరంబున నా తలమీ(ద( గొంతిమూ లి వెలుంగు నిందు. డిచ్చిన కిరీట మఖేద్య మహో[గ సుస్థిర త్వ విథవ రూఢిమై జనులు దానను నన్ను. గిరీటినామ నం స్తవన విశేష పాాతముగ నమ్మతి( జేసిరి మత్స్యనందనా. అ= థకొరతము వీ వం అలంతకొరము ; విరోధాభాస, శ్లేష, సాయ౦కౌాలవ ర్ల న అంగజరాజు పాంథ నిచయంబుల్నపై విజయం బొనర్ప నేం గంగ. దలంచునంత మునుంగల్గంగ దానులు వట్టు జాళువా బంగరు టాలవట్టముల భంగి. గనంబడె( బూర్వ పశ్చిమో త్రంగ మహీధ రాగ్రములం దోయజక్యాతవ మిత వింబముల్‌. 206 అర్థము ఫి ఆంగజరాజు = (శరీరమున బుట్టినవాడగు ) మన్మథుడు అన్నరాజు, పాంఠ విచయంబుల పైన్‌ = విరహులనే మార్గన్థులమీద , విజయంబు ఒనర్పళా = విజయము సాధించడానికి, ఏీ(గంగజా తలంచునంతజా జ దాడివెడలడావికి ఊపాంచునంతలో, మునుంగల్ల6గన్‌ ఆ ఆందరి కంచే ముందుగా, దాసులు = సేవకులు, పట్టు (కొనే), జాళునా బంగరు అ జాశువాదేళపు మేలిమి బంగారముతో చేయబడిన, ఆలవట్టముల భంగిన్‌ = సూర్యపానుచం[ద్రపామలనే రాజ చిహ్నాముల విధముగా, పూర్వ పళ్చిమ ఉత్తుంగ మహీధర ఆ(గ్రముల£ా జ తూర్చునా పడమ టనూ ఉన్న మిక్కిలి ఎక్తైన కొండల శిఖరములమీద, తోయజక్నాతవ మిత్ర బింబముల్‌ ఆ చంటద్రువి యొక్కయు సూర్యుని యొక్కయు విందిములు, కవందిడెళా = అగనడెను. తాత్త్సర్యొము ః మవ్మథు డన్న రాజు మార్గన్దులను జయించి కొల్సగొట్టడావికి దాడి దియలుదేరాలవి అనుకున్నంతలో సేవకులు ముమ్మందుగా వట్టుకొనే నూర్యపాను చం[దపామలన్న ఆలవట్టాల లాగ, తూర్పు పడమర కొండలమీడ చంద్ర, నూర్యలింబాలు కనిపిస్తున్నాయని తాత్సర్యము.

324 విజయవిలాసము అ.!. పోలేవము :

రాజులు మార్గస్థులను దోచుకొంటుండడము మన కవి కాలములో దేశమున ప్రబలముగా ఉండేది. పథికులను = విరహులను వేధించడం మన్మథుడికి ఎప్పుడూ ఉన్న లక్షణమే. మువి మాపువేళ _ సాయంకాలమందే ఇతవి విజృంభణకు ఆరంభము,

రాజులకు రాజ్యచిహ్నాలలో ఆలావర్తములు గూడ ఉంటాయి. అలావర్తము యొక్క వికృతే ఆలవట్రము. దీనికి అర్ధము సూర్యపాను చంద్రపాను (చూ. లక్ష్మీనారాయణీయము,)

బ థి

ఈ పద్యములోని “ఆలవట్టములు" అన్నమాట మన పండితలోకాన్ని మూడు వందల సంవత్సరాలు ఆయాస పెట్టింది. ఆ మాటకు సరియయిన అర్ధము పట్టుబడక పోయినందువల్ల పద్యరచనలో కవి చూపిన చమక్కారమూ, (ప్రకటించనెంచిన గంభీర భావమూ గుర్తించడానికి అవకొశము లేకపోయింది.

ఆలవట్టములు ఆంటే 'ఆఫ్‌కాట్‌ గిరా అని జూలూరు అస్పయ్యగారు వ్యాఖ్యా నించారు. (ఆఫ్‌తాబ్‌ అంటే ఎండ ; ఆఫ్‌తాబ్‌గిరా అంటే గొడుగు వంటిది అవి వారి ఊహ.) శబ్రరత్నాకర నిఘంటుకారులు వస్త్రముతో, గుండ్రముగ చేసిన నిసనక్కరలు అన్న అర్హ మిచ్చారు. వేదమువారు "గుండ్రని గుడ్డ విసనకరలు' అని (వ్రాశారు. వీటిలో ఏ అర్థమూ పద్యములో సమర్థనీయం కాదు. గొడుగూ విసనక్యరలూ మున్ముందు పట్టవలసినవి కావు,

ఆలవట్టము అంటే పొడుగాటి కొయ్యలమీద సూర్యచంద్రుల బొమ్మలతో ఉన్న పలకలు ఆమర్శ్చి ఉంటాయి. వాటినే సూర్యపాన్‌, చంద్రపాన్‌ ఆంటారు. ఈ టొమ్మలు బుపేదారీ సని వల్లగాని, వెండి ఇత్తడి మొదలయిన రేకులతో గాని విర్మిస్తారు.

ఉత్సవం ముందు భాగంలో కడివైపు సూర్యపానూ, ఎడమవైపున చంద్రపానూ "సేవకులు పట్టుకుంటారు.

ఈ సద్యములో మన్మథుడిని “అంగజరాజు' అని ఆనడంలోనే కవి తన చమక్కా-రాన్ని పకటించాడు. ఆంగజరాజు అంటే శరీరములో పుటిన, మన్మథరాజు అనే కాక, అంగదేశమున వ్‌ ల క్రి పుట్టిన రాజు అని గూడా ఆర్థం ఉంది. ఆంగదేశ మనగానే మన దృష్టి ఉత్తర దిక్కుకీ = వంగదేశానికి కొంచెం పడమరగా _ చూస్తుంది.

కుడిపక్క నూర్యుడితోనూ. ఎడమపక్క చంద్రుడికోనూ ఉన్న ఆలపట్టాలతో ఊరే గింపు మనవైపు వస్తూ ఉంటుంది. ఎదురుగా చూస్తూ ఉన్న మనకు కుడివై పున (అనగా తూర్చు దిక్కున చంద్రపానూ, ఎడమవైపున (అనగా పడమటి దిక్కున సూర్యపానూ కనిపిస్తాయి. తూర్పున చంద్రు డుదయిస్తున్నాడు ; పడమట సూర్యుడు అస్తమిన్తున్నాడు.

హృాదడయోల్లాసము అ=!. పైక ఈ రాజు మూడు లోకాలను జయించిన మన్మథుడు కొబిట్టి ఇతనికి ఆలవట్టాలుగా కృత్రిమ (నకిలీ సూర్యచంద్రులు కాక, నిజమయిన సూర్యచందులే ఎత్తుగా ఉన్న తూర్చు పడమర కొండలమీద బంగారప్ప రంగుతో కనబడతారని వివరణ. ఆంగజరాజు అనకుండా ఏ విదర్భరాజో కొంక ఇరొజో అన్నట్టయితే మనము పడమటి దిక్కుకి చూస్తాము. వస్తూ ఉండే ఉత్సవం ముందు భాగంలో పట్టిన సూర్యపాన్‌ చంద్రపాన్‌లు ఉత్తర దక్షిణ దిక్కులలో కనిపిస్తాయి, పద్యభావం అంకా పాడయిపోతుంది. పద్యంలో మన్మథుడు అంగజరాజు ; తూర్పు పడమర కొండలు "సేవకులు ; ఉదయిస్తున్న చంద్రుడూ ఆస మిస్తున్న సూర్యుడూ జాళువా బంగరు అఆలవటములు,. అటి అటి అటో చు అరింకారము ; ఉ(క్రేక, క్రమము, శ్లేష, ఉపమ. ఒర మెట్టు తరణీ డిగ్గిన నొక మెటు శఠకాంకు€ డెక్కు? నుర్వీన్టలిలో ళు ర! నొకరాజు సన్నరగిల్లిన నొకరొ జంతంతకును మహోన్నతి( గన౦డే ? శ09 అర్థము ; ఈరణి = సూర్యుడు, ఒక మెట్టు, డిగ్గినళా = దిగుతుంకే, శశాంకుండు అ చంద్రుడు, ఒక మెట్టు, ఎక్కున్‌, ఉర్వీస్టలిలో జ లోకములో, ఓకరాజు, సన్నగిల్లిన జ క్షీణీస్తుంటే,. ఒక రాజు, ఆంతంతకును = (క్రమముగా, మవోన్నతిన్‌ = గొప్పవై భపమును, కన౦డే ఆ పొందు తుంటాడు గదా: తాత్సృర్యము ? పై పద్యములో ఆలవట్టాల లాగా ఉండిన సూర్యచందదులలో సూర్యుడు ఆస్తమిస్తూ ఒక్కొక్క. మెట్టు దిగిపోతూ ఉంటాడనీ, చంద్రుడు కొంచెము కొంచెముగా పైకీ ఎక్కుతుంటాడనీ చెప్పి కవి, ఒక రాజు సన్నగిల్లితే ఇంకొకరాజు ఆధిక్యాన్ని పొందుతుంటా డన్న లోకస్వభావాన్నీ సూచించాడు. ఎవిలేవను : తరణి = సూర్యుడు _ దినరాజు, కళాంకుడు ఆ చంద్రుడు = శేరాజుం కాబస్లే రాజుల ప్రస్తావన కవి చేశాడు.

326 వివయవిలావనము ఆ,). రాజు అంశేనే చండద్రుడని అర్ధం ఉంది. కావి. “ఒకరాజు' అని ప్రయోగించాడు కాబట్టి “శేరాజు' అని ఆవడం సమంజసము, అనాడు సూర్యుడూ చంద్రుడూ ఇద్దరూ ఒకేసారి విండుగా కనిపిస్తున్నారు కౌబట్టి అడి పొర్లమి అని మనము (గ్రహించాలి. తరువాతి పద్యాలనుబట్టి అది వసంతకౌలమవి గూడా కేటపడుతుంది. వొఠాంతరము : ఒకడు దిగుడైన నవ్వల నొత రా జంతంతకున్‌ మహోన్నతి. గన+డే ? --చ్షేంకటకృష్ణమాచార్యులచారు. అలంకారోయు : ఆర్హాంతరన్యాసము. కీథిపయి పట్టిమా(కులు( జిగిర్ప వనంతుంతు దా రసోపగుం ఫిత పద వాసనల్‌ నెజప, మెచ్చక చందదుంఢడు మిన్నునళా బన న్నతయును సొకుమార్యము గనంబడ జౌ లరగంగంజేనె; నే గతి రచియించిరేని నమకాలము వారలు మెచ్చరే కదా ౭0 అర్థము శి &ితిసయికా ఆ భూమిమీద, వట్టిమాకులు ఇ (శిశిర రుతువులో ఆకు రాలిపోవుటచేఠ) (యమోడులై యున్న చెట్లు, చిగిర్బన్‌ ఇ చిగిరించేలాగ, వననంకుండు (వసంతకాలము), కాకా, రన ఉపగుంభిత పద వాసనల్‌ జ పాలతో విండిన (వదు ఆకు పూవు మొదలగు భాగముల యొక్క నువాననలను, నెజపన్‌ = విన్తరింప జేయగా. మెచ్చక ఇ దానిని మెచ్చుకోకుండా, చంద్రుడు, మిన్నున౯ా జ ఆకాశమునందు, (వ్రసన్నతయుమ ౫ విమలత్వముమ్ను. పొక్రమా ర్యము ఇ కోమలత్వమున్ను, కనంబడకా = కొనవచ్చునట్లు, జాల్‌ గరగంగకా = చంద్రకొం శపు రాళ్ళను కరుగునట్లు, చేసెను; ఏగతిన్‌ = ఎంత చక్కగ, రచియించిరేవి = చేవినప్పటికీ, సమకాలమువారలు అ అకొలములో ఉన్నవారలు, మెచ్చరేకదా 1 తాత్సృర్యము ; వనంతుడు భూమిమీద మోడువారిన చెట్లను పాలతో విండిన ఆకూ పూవూపిందెల పరిను శముకో చిగిరింన జేశాడు. దానివి మెచ్చకుండా చంద్రుడు ఆకాశమున నిర్మలంగా (ప్రకాళస్వా

హృదయోల్లాసము ఆ-1. షం రాళ్ళను కరిగించాడు. ఎంతచుంచి పనిచేసినా సమకాలమువారు లోకిములో మెచ్చరు కదా అని భావము. విశేషము :

ఈ సద్యములో ఇద్దరు కవుల (ప్రవర్తనను గూడ వర్షించాడు చేమకూరకివి ;

'మోడులను చిగిరింస జేయడమూ, రాళ్లను కరిగించడమూ అంటే (ప్రజలను రంజింప జేయడమన్నమాట.

క్షీతిపై, వట్టిమాకులు జ రసజ్ఞత బొత్తిగ లేనివారు కూడ, చిగిర్పన్‌ = ఆనందించి నట్టు, వసంతుడుంఆన్న ఒక కవి, తాను, రన ఉసగుంభిత జ ళృంగారాది రసములతో నిండిన పద్‌ ఇ శబ్దములను, వాననల్‌ = భావములను, నెజసళా కా కవనములో చూపుతుండగా, మెచ్చక, చంద్రుడు _ అన్న మరొకకవి, మిన్నునళా = ఆకాశమున, (ప్రసన్నతయును, పౌకుమార్యము౯ా అ (ప్రసాదము, సౌకుమార్యము అనే ఉ త్తమ కావ్యగుణములు, కనంబడకా, తాల్‌ కరగించె అ ఆరసికులను రంజించాడు; ఏగతికా, రచియించి రేని = కావ్య రచన చేసినా, సమకాలము వారలు (కవులన్నమాట) మెచ్చరేకదా

వనంత శోభ ఆంతా భూమి మీదనే కౌబట్టీ, చంద్రుని సొదిగు ఆకాళముననే కొబట్టీ కీతిపయి౯ా, మిమ్ననళా అన్న పదములు రెండూ సార్ధకములు,

ఏవిధంగా రచించినప్పటికీ, సమకాలమువారు మత్సర (గస్తులయి మెస్పునీయరు అని తరుచుగ కవులకున్న అభిప్రాయాన్ని కవి వివరించాడు.

కావ్యగుణములు : శ్లేషము, (ప్రసాదము, మాధుర్యము, సొకుమార్యము, సమళ, అర్థ డీపనము, బొదార్యము, కాంతి, ఓజస్సు, సమాధి, అని పది.

వేదమువారు నసంతుడికన్న చండ్ర కవికి గొప్పతనము సూచిస్తూ కొంత వ్యాఖ్యా నము విచ్చారు :

వసంతుడు శీతిపయికా...[కింది తరగతి జనములలో, రసోపగుంభిత పదవాసనల్‌ = పిద్ధరసము పాదములకు పూసుకొని చిందులు (దొక్కుతూ (చాల (శ్రమపడి యని వట్టిచెట్లను మాత్రము రంజిందాడనీ, చంద్రుడు మిన్నునళా....రాజసభలయందు, ప్రసన్నతయు, పౌకుమా ర్యమును, (శమ లేకపోవుట) కవనబడునట్లుగా అంతకన్న ఆరసికులైన రాళ్ళను రంజించాడనీ, చంద్రునం డాధిక్యము సూచించారు. సమకొలము వారు మెచ్చరే అని కవి మొర అన్నారు. పద్యములోని పదములు గూడ దీవి కమవుగానే ఉన్నవి. కాని ఒక్క విషయము ఆలోచించాలి.

చంద్రునందే ఈ ఆధిక్య మున్నప్పుడు, వసంతుడి కృతిని మెచ్చక పోవడంలో అన్యాయ మేమున్నది ? అన్యాయమే లేనప్పుడు మొ రకు అవకాశమే కనబడదే.

326 విజయవిలాసము అ... కాబట్టీ, ఈ పద్యములో వసంతుని న్యూనతగాని చంద్రుని ఆధిక్యముగాని ఎంచకూడ దనుకుంటాను,

ఈ సందర్భములో ఒక్క మనవి :

81 వ పద్యములో చేమకూరకవి రఘునాథనాయకుడి కవిత్వాన్ని మెచ్చుకుంటూ 'తా రస పుష్టిమై ప్రతిపదంబున జాతియు వార్తయుళా చమత్కారము నర్ధగౌరవము గల్లం =. * అనేక కృతులు రచించినట్లు చెప్పాడు.

ట్‌

ఆ మాటలే ఈ పద్యములోని *రసోపగుంభిత పద వాననల్‌ నెరప ...' అన్న మాటలలో పతిధ్వనిస్తున్నాయి. కొబట్టి వసంత కవి కవిత్వములో ఆఅల్బత్వభావం మనకవికి లేదని విర్దా రణ చేయవచ్చును. మన కవి రచన గూడా రసోపగుంఖిత పద వాసనలతో నున్నదే కదా.

వేదమువా రన్నట్టు “సిదరసము పాదాలకు పూసుకొని చిందులు తొక్కడము””, “గట్టి పరిశ్రమ చేసి” అన్న భావాన్ని సూచించినట్టు హించాలి.

(వసాద గుణము ఆంకే (పసిద్ధమయిన పదాలతో సులభంగా అర్హమయ్యే గుణము, సౌకుమార్యము అంపే విందుపూర్వక మైన = ౦బూలూ, ందాలూ ఎక్కువగా ఉండి వినడానికీ ఇంప్పగా ఉండే లక్షణము. ఉ : '*చెందొవ విందు మందువలె. జిందు రుచిం దగ( జెంద నంది...

ఈ గుణాలున్న కవిత్వం మంచిది కాదని ఎవ్వరూ అనరు. ఆందుచేత రెండుకవితలూ మంచివే, అయినా ఒకరి నొకరు మెచ్చుకోరని మనకవి లోక స్వభావాన్ని తెలియజేశాడు.

తన కవిత్వంలో “'రసోవగుంథితపద వాసనల"తోపాటు, “ప్రసన్న గంభీర” గుణము గూడ ఉన్నదని సూచన. అలంకారము :

ఆఅరాంతరన్యాసము.

ఖై వెడవిలుకొనికిజూ వెజకు విల్లును గల్వ లకోరి కోరికల్‌ గడలుకొనంగ నామనియు౯ గల్వలరాయండు నిచ్చి మన్ననం ఐడయుడు, వాని కెక్కుడుగ మౌర్వులు తామును గొన్క-! దెచ్చెనొ బడిబడి గంధలుబ్ధ మధుపమ్ములు రాం జనుదెంచె దెమ్మెరల్‌. ని11 వసంతోత్సవ సమయము -_ (_పళ్ళువైన మన్మథుడికి తన ఉద్యోగన్థులు వసంతుడు, చం్యదుడు, గంధవహు(డు కానుకలు (నజరానాలు) ఇస్తున్నారు.

హృదయోల్లానము ఆ.1. ఏ2ంం అర్థము ఫి

వెడవిలుకానికికా = మన్మథుడికి, చెలకు విల్లును, కల్వ లకోరీ = కలువబాణమును, ఆమనియు£ా = వసంతుడును, కల్వలరాయ.డు = చంద్రుడును, కోరికల్‌ కడలుకొనంగజా = తమ మనసులోని కోరికలు అతిశయించుచుండగా, ఇచ్చి జ మన్మథునికిచ్చి, మన్ననన్‌ = గౌరవమును. పడయుడు == పొందుచుండగా, వానికి ఎక్కుడుగ ఇ ఆ కొన్య్ములకన్న గొప్పగా = ఆ వింటికీ ఈబాణానికీ (ఎక్కుడుగ = ) ఎక్కు పెట్టుటకు సాధనముగ, మౌర్వుల౯ా ఆ అల్ల (త్రాళును, కామును = తాము (తెమ్మెరలు) గూడ, _కాన్క-తెచ్చెనాకా = కౌనుకలు తెచ్చెనా అన్నట్లు. బడిబడి = ఓకదాని వెంట నొకటిగా, గంధలుబ్ది మధుపంబులు అ సువాసనయం దానక్రిగల తుమ్మెరలు, రాకా జా వస్తుండగా, తెమ్మెరల్‌ ఆ మందమారుతములు, జనుదెంచెళా తాత్స్రర్యంము వ్‌

మన్మథుడికి కొనుకగా వసంతుడు చెరకు విల్లున్ను, చంద్రుడు కలువబాణమున్నూ ఇచ్చి గౌరవము పొందారు. వాటికి ఎక్కుడుగా (ఎక్కు 'పెటడానికి వీలుగా తెమ్మెరలు తుమ్మెద

స!

బారులన్న అల్లె తో ఇను కామకగా ఇచ్చాయని భావము. బిశేవమ ;

ఈ పద్యములోని మన్మథుడు “వెడవిలుకాడు' ___ వెరివిలుకొడు, అనగా విలుకాని తనమున పిచ్చి యాసకి కలవాడు. అట్టి వానికి అనుచరులు ఆ పిచ్చికి = విలుకొని తనానికీ _ తగిన వస్తువుల విస్తే మన్నన కలుగుతుంది గదా:

కాబట్టి వసంతుడు. చెరకు విల్లు నిచ్చాడు. మంచి చెరకు వసంత రుతువునందే చిక్కును. ఆదే ఇతరు లివ్వలేని, తానే ఇన్వగల (ప్రత్యేకమైన మంచి వస్తువు, చంద్రుడు కల్వబాణము నిచ్చాడు. తానున్నప్పుడే కలువలు వికసించును కొబట్లి అట్టి మే లబ న! బాణముల వితరు లొసగజాలరు. ఇక మూడవవాడు వీటిని మించిన కొన్కు ఇవ్వాలని చూస్తాడు. పామంకులలో ఈ ఉద్దేశము సహజము. ఆరెంటినీ ఎక్కు పెట్టడానికి సాధనమైన అల్లెశ్రాళ్ళ ను వెంట పట్టించికొని వచ్చాడు. అల్లె తాడు లేకుంటే ఆ చెరకూ, ఈ బాణమూ రెండూ ప్యర్థమేగదా 1 అల్లె శ్రాశ్లైక్క డనీ అడిగితే, ఈ తెమ్మెరలు వస్తుండగా వాని యందలి సరిమళము నాళించి తుమ్మెదలు బారులు కట్టుకొని రావడంచేత ్రాళ్లనలె కనబడతాయి. మస్మళురికి విల్లు చెరకనీ, బాణను కలువ అనీ, అల్లె శ్రాడు కుమ్మెదలనీ చెన్స బనిలేదు న! ళ్‌ గదా;

330 విజయవిలానము ఆ_1. సద్యములోని (ప్రభువు వెడవిలకాడు కౌబట్టి పద్యములోని కల్చన అంతా ఈ రూపంగా ఏర్పడ్డది. కానుక లిచ్చినప్పుడు కోర్కెలు కొనలు సాగడం వాటినిచ్చే వారికే కాని (వ్రభువుకికాదు. అలంతొాలము : పరికరాంకురము, ఊ్యక్సేక, (క్రమము, శ్లేష, ఒక్‌ చిగురాకు. గౌమ్మ విక, మొక్క పనూన అలతాగ్రసీమం దేం, వొక ఫలకాఖ రాచిలుకయున్‌, రొద సేయగ, గొడ్పుపొందు వా యక, పయి వెన్నెలల్‌ వొలయ, నామని సొంపులు నింప, జొంపమౌ నొక యెలమావి [క్రింద మరుండో యనగా నరుం డుండె నయ్యెడన్‌. అర్థము ? ఒక చిగురాకు కొమ్మ (యందు, ఏకము జు కోకిలయు,. ఒక్క (నసూన అకా సీమకా == ఒక్క పూరెమ్మ యొక్క కొనయందు, తేంట్లు = తుమ్మెదలును, ఒక ఫలశాఖన్‌ = వండ్లుగల కొమ్మమీద, రాచిలుకయున్‌ = రామచిలుకయు, రొద 'సేయంగళా జ ధ్వవిసేయుచుం డగా, గాడ్సుపొందు వాయక = మలయసూరుతువి స్నేవామును విడువక, పయికా వెన్నెలల్‌ వొలయకా జ మీద వెన్నెలలు (వనరించుకుండగా,. ఆమవీ జ వసంతుడు, సొంపులు వింపళా అ పొగసుల విండించుచుండగా, జొంసమౌ ఎ గుబురుగా ఉన్న, ఒక ఎలమావి క్రిందళా జు ఒక గున్నమామిడి చెట్టుక్రింద. మరుండోయనకా = మన్మథుడా యేమి అన్నట్లు, ఆయ్యెడ౯ ఆ ఆచోట, వరుడు ఎ అర్జునుడు, ఉండెను, తొల్బృర్టుము : అర్జునుడు అక్కడ ఒక గున్నమామిడి కింద విసచేశాడు. ఆ చెట్టు చిగురాకుకొమ్మను కోకీలలు, పూవురెమ్మను తుమ్మెదలు, పబ్ళున్న కొమ్మను చిలుకలు కడుపువిండా మేన్‌ సందడి చేన్తున్నాయి. మందమారుతం వీస్తూంది, వెన్నెల చక్కగా కాస్తూంది, వనంతుడు అలంక రిన్తున్నాడు. మన్మథుడి పరివారమంతా అక్కడ ఉండడం చేతనూ, తాను చాల అందమయిన వాడవుట చేతమ అతడు మన్మథుడా అన్న సందేవాము కలుగుతుందని భావము, విలేవము మన్మభుడి నంచవాజాలలో “చూతము = తియ్యమామిడి” ఒకటి. కాబట్టీ తీయ్యమామిడి గున్న మన్మథుడి ఆయుధాగార మనవచ్చును.

వృాదయోల్లాసము ఆ-!. పఫ1[ మన్మథుడి సేనలో ఉండే కోకిలలు చిగురుటాకు కొమ్మల దగ్గరమ, తుమ్మెదలు పూవు లున్న శాఖల దగ్గరను, చిలుకలు పండ్లున్న కొమ్మల దగ్గరను ఉండి. కడుపునిండా తిని సందడి చేస్తూ ఉండడము పైవిక శిబిరాలలో సాధారణ లక్షణము. తన ఉద్యోగులలోని చంద్రుడు పర్యవేక్షణ చేస్తున్నాడు; వనంతుడు తగిన ఆలంకరణలు చేయిస్తున్నాడు; మలయమారుతుడు దగ్గరే ఉండి సంభాషణ సాగిస్తున్నాడు. ఆ పరిన్షితులలో మన్మథుడి పైనిక శివిరములాగా ఉన్న ఆ మామిడి గున్న దగ్గర సుంద రాకారురై న అర్హునుడిని చూచినవారు ఆతడే మన్మథు డన్నట్లు భావిస్తారుకదా. వొతాంతరము ; ఆమని సొంపుల నింపు జొంపమౌ నొత యెలమావి [కింద మకుళటోయన(గొ--- ==. = వేదమువారు బులునువారుు వనంతకాల సౌందర్య మంతా కలిగి గుబురుగా ఉన్న గున్నమామిడికింద మన్మథుడా అన్నట్లున్నాడవి ఆర్హము= ఈ పాఠములో మన్మథ పరివారమున ననంతుడు ఉండడు, వనంతకాల సౌందర్యమే ఉంటుంది. కౌని, దీని తరువాతి నద్యములో ఈ పరివారము అర్జునుని వేధించినట్టు కవి చెప్పాడు. దానిలో వసంతుడు గూడా ఉన్నాడు. కొబట్టి ఈ పాఠము కవి ఉద్దేశాన్ని తెలియ జేయ దనే అనాలి, అలంకారోయు : ఉ (క్రైక, వృత్యమ(ప్రాసము, నందేహము. విధు చకచకలును, బుండే థు ధనుర్ధరు నంస 'సెకలు, శుక పీక కారి మధులిటులు మలయానిల ఖ మధు లిట్టులు తనదు ధైర్యమహిమః గలంపన్‌. నికేతి మీది వద్యములోని మన్మథనరివారము వల్ల విరహావద్ధలో ఉత్న అర్జునుడికి కలిగిన బాధను కవి వర్జిస్తున్నాడు.

332 విజయవీలానము ఆ-1. అర్థము ॥ విధు జ చం[దునియొక్క. చకచకలును జ వేడికాంతివి, పుంథడ్రేతు ధనుః ధరు = నలుపు కలిసిన ఎ(రరంగు చెరకు, విల్లుగా ధరించినవాడై న, మన్మథుని యొక్క, అంప సెకలు అ అమ్ముల యొక్క తాసమున్ను, కుక. .-లిట్టులుకా శుక = చిలుకలును. పిక జ కోయిలలును, శారీ = గొడవంకలును., మధులిట్టులుకా = (మధుపములు) తుమ్మెదలును, దులయానిల = మలయనూరుతుడుసు, మధులు ఆ నసంతుడును, ఇట్టులు ఆ ఈరీతిగా, తనదు _ధెర్యమహిమకా అ తనయొక్క ధైర్యసంపదను, కలంపకా అ కలతపడుసట్లు చేయగా. ..తరువాతి కన్వయము. తాత్తర్భొము : చంద్రుడి వేడికాంతులూ, మన్మథుడి బాణాలూ, శుకపికొదులూ, మలయనూరుత వసం శులూ అన్నీ కలిసి అర్హునుడి రై ర్యాన్ని కలత పెట్టగా... తరువాతి పద్యముతో అన్వయము. న! ర్‌ూ వ! బికేవము : ఇవి అన్నీ మదనోద్దీపకములు కాబట్టి ధైర్యము కలగ బారిందని భావము. ప్రై పద్యములో చూచినవారికి మన్మథుడిలాగా కనిపించిన అర్జునుడికి ఈ పద్యములో ఆ మన్మథుడి మపిదు ప్రత్యక్ష మవుతూ ఉంది. చకచకలు ఇ చురచురలాడేనని భావము నలుపు కలిసిన ఎ[ర్రచెరకును పుండ్రము, పుండేతు. అంటారు. దీనినే నామాల చెరు కని కూడా వాడతారు. అలంకారము ; యమకము. చందనగంధి నెన్నుదురు చందురులో నగపాలు, బాలము ద్దుం దెలి చూపు లంగజుని తూపుల లోపల మేల్వరంబు, లిం దిందిరవేణి మోవి యెలదేనియలో నికరంపుం దేట,యే మందము మందయాన ముఖ ? మందము మీటు నవారవిందమున్‌ . నక 4 వైద్యములో చివ్పివట్లు అర్జునుడి దైర్యము కలతచెండగా అతడు చిిక్రాంగదను తలచుకుంటూ ఊరట చెందుతున్నాడు. అర్థము వ్‌ చందనగంధి జ చందనపు వాసన నహజముగ గల ఆ చిత్రాంగదయొక్క-. నెన్నుదురు ణు అందమైన లలాటము, చందురులోకా, సగపాలు ఆ అర్ధభాగ నగును, బాల ఆ ఆముగ్ధయొక్క,

హృదయోల్లానము ఆ-1. 2333 ముద్దుం శెలిచూపులు జ ముద్దులొల్కు నిర్మలమైన చూపులు, అంగజుని = మన్మథునియొక్కం, తూపులలోపలన్‌ = బాణములలో, మే_ల్తరంబులు = (శేషములు, ఇందిందిర వేణి అ తుమ్మెదల వంటి కొప్పుగల దావి, మోవి = అధరము, ఎల తేనియలో౯ా = (కొత్తపూవుల తేనెలో, నిక రంపు తేట = (నిస్సారమైన దంతా పోగా మిగిలిన) (శేష్టముగు పారము, ఏమందము మంద యాన ముఖము జ మందమగు నడకగల ఆ ఇంతియొక్క ముఖమును ఏమని చెప్పగలము? (దీనిలోని ఏభాగమని అనగలము ?) ఆందము = ఆ ముఖముయొక్క ఫౌందర్యము, నవ ఆర విందమున్‌ = అస్పుడే వికసించిన తామర పూవును, మీలున్‌ అ ఆతిశయించునుగదా. తాతృ్సర్యూము :

ఆ చిక్రాంగద నుదురు చంద్రుడిలో సగపాలు, చూపులు మన్మథ బాజాలలో మొదటి తరగతివి, ఆమె మోవి మంచి తేనెలోని నికరపుసారము. ఇంక ఆమె ముఖము అన్నిటికంటె అందమైన నవ ఆరవిండాన్ని గూడా సౌందర్యమున మించి ఉన్నప్పుడు అది దేనిలో ఏమని వర్షించగలము +? ఆని భొవను. బికేోవము :

కొందరు “ఏమందము మందయాన మొగమందము” అని ఛేదించి ఆమందయాన ముఖము యొక్క సౌందర్యమును ఏమందము? అని అర్ధము చెప్పారు.

నుదుకు చం(దుడిలో సగపాలని, చూపులు మన్మథబాణాలలో మంచివనీ, మోవి తేనెలో పారమనీ చెప్పగలిగాము, కొని ముఖమును దేనిలోని వికరమని చెప్పగలము అంటాడు కవి.

ఎందుచేతనంటే ఆవ్నిటికంచె ఆందమయినది నవాంబుజము, దానిని మించిన ఆందము ఆమె ముఖానికి ఉంది అని భానము.

కాబట్టి “ఏమందము నుందయాన మొగము.” అని ఛేదించి “అందము మీటజు నవార విందముకా” అనుటకు ఆందమునందు అని గాని, లేక దాని (ఆ మొగము యొక్క) అందము అనిగాని అన్వయము చెప్పడము (శ్రేయము,

నెన్నుదురు ఆర్ధచంగదునివోలి ఉన్నదనీ, చూపులు మిగుల మదనోద్దీసకములనీ, మోవి సుధారస భరితమనీ, మొగము విరుసమానమసీ అర్జును డనుకుంటున్నాడు. అలంకారము :

రూపకము, ఉపమ, యనుకము,

394 విజయవిలానము ఆ-!, బంగరు బొంగరాల పరిపాటి చనుంగవ, మీల నూటి త శ్కుం గనుదోయి, చంద్రు పతికోటి మొగం, బెలదే6టి ధాటిక న్నం గడు మేటి వేణి, పులినంబుల సాటి పిలుం దయారె: చి (తాంగద సాటి బోటి కలదా? యని మెచ్చు కిరీటి మాటికికా. 215 అర్జము శి

చనంగవ, బంగరు బొంగరాల, పరిపాటి = విధము (నమానము), తక్కు కను దోయి = మెరున్తుండే కన్నుల జంట, మీల సూటి = (వేడిన) చేపలతో సమానము, 'మొగంబు, చంద్రుని, (పతికోటి జ ఎదురువాది _ సనూనము, వేణి ఆ కొప్పు, ఎల తేటి ధాటి కన్నన్‌ అకొదమ తుమ్మెదల బారుకంటే, కడుమేటిఆచాల గొప్పది, ఏజుందుజ కటి వ్రదేశము, పులినంబులసాటి = ఇనుక తిన్నెల పోలును, ఆయారె ఆ ఆహా! చిత్రాంగదసాటి అ చిశ్రాంగదతో సమానమైన, జోటి = కొంత, కలదా? అవి, కిరీటి ఇ అర్జునుడు, మాటికీకా ఇ తాత్సృర్యూము :

అ చిత్రాంగద నృనాలు వింగారు బొంగరాలతోను, మెరున్తుండే కళ్లు చేనలతోను, ముఖము చందుడితోను, కొప్పు తుమ్మెదల బారుతోను, కటి ఇసుక తిన్నెతోను పోలి ఉన్నాయి. ఆహా! ఆమెవంటి కాంత ఎక్కడైనా ఉందా అని అర్జునుడు మాటిమాటికీ మెచ్చు కుంటూ ఉంటాడని భావము. ఎిలేవము ;

ఈ వద్యములో కవి దృష్టి అంకా 'టి* అన్న ఆక్షరం మీద నిలిచింది. కేవలం అనుప్రాన కోనం చేసిన రచన లాగున్న దీనిలో ఏిశేషార్థాల కోనం మనం (ప్రయత్నించడం నమంజసము కాదనుకుంటాను.

అయినా వేదమువారు ఈ సద్యమున సౌగను విట్లుగ్గడించారు : “బటొంగరము. పక్క బొంగరము అభిప్రాయము గాన 'పరిపాటి-, మీలు సూటిగా చూపులవలె దూటును గాన “మూటి*, చంద్రువికి కోటి యనగా ళృంగము"కలదు గాన 'వ్రతికోటి', దాటుచున్న దళలోవి శేంట్లు అభి_పేతములు గొన ధాటి, వులిన గుణములతో ఏక దేళ మాము గావి, తదీయ దళా విశేష మాతము గాని గాక, పులినమంతయు నభ్విపేతమై నందున 'పొటి', యనియుం గల వ్రయోగంవు సొంవుం బరికింన వింపగు” అవి. దీవి సారస్యమును నహృదయులు చూడవచ్చును.

వ్మాదయోల్లావనము. ఆ-1, త్వక్‌ ఈకరణీ( దలంచుచునా శీక నిభానన నెదన్‌ నిలిపి రేం గడ పెళ, లే కెటుల నిదవచ్చుకా శేకగు నయ్యువిద నెదను నిల్పిన దాన్‌. వి్షే( అర్థము న ఈకరణికా = ఈ విధముగా, తలంచుచుళకా, నాళీక నిభ ఆననకొ ఇ సద్మము వంటి ముఖము గలదానిని, ఎదకా = హృదయమునందు, నిలిపి, రేన్‌ = రాల్రివి, కడపెకా (ఈ తలంప్పలతోనే రాత్రి ఆంతా గడచింది గాని నిద్రలేదని భావము), లేక ఆ లేకుంటే, రేక + అగు జ అందమగు, ఆ యువిదకా = ఆ కౌంతను, ఎదళకా అ వక్షస్టలమునందు, నిల్చిన దాకళా = విల్చినంతవరకు, ఎటుల నిద్రవచ్చుకా కా ఏలా విద్రపోగలడు తాత్భర్యూము ; ఈలాగున తలచుకుంటూనే ర్మాతం౦తా అద్దనుడు విద్రలేకుండానే గడిపాడు. ఆందమయిన ఆ కాంతను ఆలింగనము చేసుకున్నంతవరకు నిద్ర ఎలా పడుతుంది ? ఎికేవము : ఎదను నిల్చుట జ మనసులో నిలుపుట అవీ, వక్షస్థలము మీద నిలుపుట అవీ అర్జ చమక్కారము, వద్యం చివరి భాగములో ఆ కాంతను ఎదను విల్పిన దాకొ విదరాదన్నాడు కవి, మొదటి భాగములో *ఎదను నిల్పినందువల్లనే' నిద్రపట్టలేదు. ఈ విరోధము రెండో ఆర్థంవల్ల తీరిపోతుంది. కొందరు. రసికులు రేకగు అన్నదానిని 'రేకుకా + ఆగు అని పదవిభాగము చేసి, “రాత్రికి తగినదై న” అని అర్ధము చెవ్పతారు. కొని శేక + అగు = అందమయిన అని చెప్పి వట్టయితే. ర్యాత్రికే కాక పగటికిగూడ దగినద్దై ఉంటుంది కదా. 'రేక” ఈ కవి సాధారణముగా వాడే పదము. వొతాంతరము : “శేకగునయ్యువిద” అనడానికి ఐదులు "వేకగు నయ్యువిద" అని ఓక పాఠము. అఆలంకాలము :; యమకము, (విరోధాభాసము గూడ ఉందనవచ్చును. )

336 విజయవిలానము అఆ-1. అప్పుడు నృపుండు _పఫుల్ల నవాంబుజ (ఫ సన్న ముఖుండయి మలయధ్వజ డీతీశ కమలహితునకు మామ కొగమన వార్త € 'దెలుపు షునుచు విశారదు. బిలిచి పనిచె. వక్ష” తెల్లవారింది. ఇంక ఆలన్య మెందు కని ఆర్జునుడు కార్యోన్యుఖు డయాముం ఆార్థము శ అప్పుడు = అట్లు రేయిగడచిన తరువాత ,నృపుడు = అర్జునుడు, వ్రపుల్ల నవాంబుజ (ప్రనన్న ముఖు(డు అయి __ వపుల్ల జ బాగుగా వికసించిన, నవాంబుజ = కొత్త కమలమునలె, టసన్న = తేటగల, ముఖుడు = ముఖముగలవాడు, ఆయి, విశారదుకా, పిలిచి, మలయధ్వజ కఓతీశ కమలహితునకు = మలయధ్వజుడను "పేరుగల రాజసూర్యుడికి (తేష్టుడగు రాజుకు), మామక ఆగమన వార ౯ా__మామక అ నాయొక్క, ఆగనున వార్తా ఇ రావృతాంతము, ఖీ అటి జ అనాటి తెలుపుము అ తెలియజేయుము, అనుచుకా, పనిచెజా = సంపించెను, తాత్సర్థూము శి తెల్ల వారినప్పటికి అర్జునుడు విశారదుడివి పిలిచి, మలయధ్వజరాజుకు తానిక్క-డికి వచ్చి ఉన్న వార్త తెలియజేయమని ఆ రాజు దగ్గరకు పంపించాడు, ఎికేవము : అర్జునుడు (ప్రసన్న ముఖుడవడానికి కారణము రేయి గడచి కార్యసమార౦ంభానికి నమయము చిక్కెను గదా అని, తెల్లవారు నప్పటి (వకృతితో మేళవించి ఆతవి ముఖవికొసము గురించి చెప్పడము సౌగనుం అంబుజములకు స్నేషాతుడు __ కమలపహితుడు, కాబట్టి అంబుజు ప్రసన్నముఖుడైన అర్హునుడు, కీతీశ కమల హితుడైన మలయధ్వజుడికి, వార్త పంపడము సమంజసము. పాత భావము కొర్యావి కనుకూలము గూడా. సూర్యోదయాదులను వర్డి ంచడానికీ మన కవులు చాలా ఉబలాటపడతారు అయినా మన నాయకుడి కున్న తతృరము (కాలయాసనకు ఓర్వకపోవడము) దృష్టిలో ఉంచుకొవి మన కవి కథను త్వరిత గతిని నడిపించాడు, అయినా మూర్యోదయం నంగతి పాఠకుడికి చెప్పకుండా పోలేదు, (ప్రపుల్వనవాంబుజొన్నీ, కమలహితుడినీ పద్యములో చూపించాడు,

హృదయోల్లానము ఆఅ.1. 37 విశారదుడిని అర్జునుడు *పిలిచి సనిచె' అనడంలో అర్జునుడి తొందర స్పష్టమవుతుంది, విశారదుడితో చెన్పిన మాటలే చాల చమత్కారముగా ఉన్నాయి :; మామ కాగమన

వార్త (నేను వచ్చానన్న సమాచారము) తెలుపుము అన్నాడు. కాని ఆతని అభిప్రాయము ఆంత

మ్యూతమే. కొదని అందరికీ తెలుసును. చిశ్రాంగదా ఘట్టములో అర్జును డవలంబించిన “అవపహిత్త' (భాదగోపనము) ఇంకా కొనసాగిస్తున్నాడవి అనాలి. తన హృదయములో ఉన్న ఆనలు అభిప్రాయం (వివాహ విషయం) తెలియసరచలేదా అంటే చేమకూళ కవి చమక్కారము ద్వారా తెలియసరచక పోలేదని గట్టిగా చెప్పవచ్చును. ఆ చమక్కారాన్ని! చూపించడానికి మన పండితులూ వ్యాఖ్యాతలూ (ప్రయత్నించారు. జూలూరువారు “మామకు ఆగమన వార్త అని కూడా చమక్కారము విచారించవలెను అని వ్యాభ్యానించారు.

వేదమువారు “'మానుకున్‌ ఆగమనవార్హ,.. ఈన కూతును నాకిచ్చి వివహము చేయు మవి ఆయనను అడుగుము అని చమక్కారము” అవి వివరించారు.

జూలూరువారు “విచారించనలెను' అవీ అన్నారుగాని, వేదమువారు నిస్స్పంకోచముగా అదే చమక్కారమని విర్దారణచేశారు. ఆంధధ్రసాహితీపరులు వారి వరవడినే అధ్యయనమూ ఆధ్యాసనమూ సాగించారు.

మామకుకా + ఆగమనవార్హ అని సదవిభాగము చూపినప్పుడు, ఆ పద భాగాలకున్న ఆర్జాలు చెప్పి, వాటి నమ్మేశనమువల్ల కలిగిన శక్తితో విశ్రేషార్దాలు నిరూపించి, తాము చూపిన (తన కూతునిచ్చి వివాహము చేయు మన్న) చమత్కారార్జాన్ని సాధించి ఉండాలి. జులాంటి దేదీ వారు చేయలేదు. సహృదయు లెంత (సయత్నించి ఆ అర్ధాన్ని పాధించా లనినా [ప్రయోజనము లేకపోయింది.

చమక్కా రార్థము చూపించాలన్న అభిలాష ఉంపే “ఇదిగో ఈ సన్నివేశంలో 'మామ' అన్న మాట అర్జునుడి నోట వినవచ్చింది. కాబట్టి సంతోషించండి” అని పాఠకులను కోరితే ఇంతక౦సే మేలు కాదా?

ఇవి కేవలము సందర్భాన్నిపట్టి ఊహించి "కిట్టించిన' వ్యాఖ్యానా లనక తస్పదు. పెండ్లీ కొకముందే మలయధ్వజుడు మామ ఏలాగవుకాడు ? మామకు ఆగమన వార్త తెలుపుము అన్నంత మాత్రాన తన కూతు నివ్వమని అడుగు అన్న అర్ధం ఏలా వస్తుంది ?

న్‌!

1. ఈ పద్యాన్ని గురించి ఆంగీరస నం, ఆషపాఢథమాస (1882జూన్‌) భారతిలో 'విజయవిలాన వ్యాఖ్యాన విధానము" అన్న వ్యాసొవళిలో 5వ సద్య విమర్శన జిజ్ఞాసువులు చూడివద్నును. (22

338 విజయవిలాసము ఆంఎ_1. అర్జునుడు సభ్యత తెలియని మోటుమనిషి కాడు. ఉత్తమ రాజపంళములో పుట్టినవాడు, విశేషించి ధర్మరాజు తమ్ముడు. అటువంటి వాడు ఈ సన్నివేశములో ___ చిత్రాంగద మీద తనకు మోహము కలిగినంత మాత్రాన, ఆమె తండడిని “'మామ' అని వి ర్దేశిస్తాడా ? ఇంతవరకూ భావగోపన పప్రయత్నముతో ప్రవర్శించిన అర్జునుడు ఇక్కడ ఈలాగు వెకిలిగా బియటపడతాడా? ఆర్యంత శ్రద్దతో ఈ పాతను పోషించుకుంటూ వచ్చి ఈ ఒక్క మాటతో చేమకూరకని ఇంఠ సేలవంగా తేలిపోఠాడా ? కేలిపోడు! సుస్పష్టంగా అర్జునుడి హృదయములోని ఆల్మిపాయం కనబరిదాడు, అడ్డునుడు విశారదుడికి చెప్పిననూటలను 'మామ + కాగ + మనవ్వార్త తెలుపుము” అవి విడదీసే పళన్తంగా ఉంటుందని మనవిచేశాను. దీని కర్ణము “మామ ఆయేటట్టు మనవార్త తెలుపుము అని, మామ అయేటట్లు ఆంపే కూతురి విచ్చినట్టు: మనవార్త (నా సంగతీ మన వంశము నంగతీ) చెప్పునున్నాడు, నీవు చెస్పినది విని మలయధ్వజుడు మా వివాహాని కంశీకరించాలవి కౌర్యభార మంతా నేర్పుతో విశారదుడిమీద పెట్టాడు. కొాగజు అయేటట్టు అని అర్ధం చెప్పినస్సుడు మధ్యను అరసున్న ఉండాలవి కొంద రంటారు. కొని శ్లేషలలో ఆరసున్నలనూ, బండిరాలనూ పాటించకపోయినా తస్పురేదని వ్యాకరణాచార్యులు అంగికరించారు. చేమకూర కవి శ్లేషలు “పూమొగ్గలవలె తమంతకామే వీడుమ” అని వేదమువారు (గ్రశంసించారు.ఆ మాట నా వదవిభజన వల్ల అక్షరాలా సార్ధక మయిందనే అనుకుంటాను. ఆలంకారము : శ్లేష, రూసకము, ఉపమ, పనిచిన నే/గి యాతండు నృపాలుని మంతి ముఖాంతరమ్మునజా గను(గొని, “యం మత్స్యము జగం వెలుంగకొా భుజ క్తి నేసి జ వ్వని. గయికొన్న యర్జునుండు వచ్చినవా డిదె తీరయా(తగా జనవర” యంచు విన్నపము సల్పినయంత సనం్యభమమ్ముగన్‌, ని1ేతి అర్ధము ] నవిచినన్‌, ఏ(గి, ఆత:డు = విశారదుడు, మంత్రి ముఖాంతరన్మునకా = (మలయ ధ్వజుని) మంత్రి యొక్క ముఖము ఈమ నడుము నుండినట్లు (మంత్రి ద్వారా తన పల్కు లెరిగించ్చి, కను(గొనవిజా (ఆఅ రాజును చూచి, “జనవర జ ఓరాజా | యంత మత్ప్స్యముకా,

హృాదయోల్లానము ఆ.1. 339 జగంబు కా లోకమంతా, ఎలు(గకొ, భుజళ కిక అ బాహుబలముతో, ఏసి అ తెగనేని, జవ్వనికా జ యౌవనవతియైన (ద్రౌపదిని, కయికొన్న = పాణ్యిగహణము చేనుకొనిన, అర్జు నుండు, తీరయా్యత్రగాఇా = పుణ్యతీర్తములను "సేవించుట కొరకు, ఇదే జ ఇప్పుడే, వచ్చిన వాండు” ఆంచుకా, విన్నపము సల్పినయంతకా = తెలియసర్చగానే, ససం్యభ్రమమ్ముగాకా = (మలయధ్వజుడు) ఆదరముతో కూడిన తొందరతో... తరువాతి కన్వయము. తాత్సృల్కొము ? అర్జునుడు పంపించగా. విశారదుడు మంథత్రిద్వారా మలయధ్వజరాజును చూచి, “రావేంద్రాః మత్స్య యంత్రాన్ని తెగనేసి (దౌపదిని పాణ్యిగహణము చేసుకున్న అర్జునుడు తీర్ణయా త్రలకు బయలుదేరి ఇప్పుడే ఇక్కడకు వచ్చి ఉన్నాడు" అని తెలియబరిచాడు. వెంటనే రాజు ఎంతో తొందరతో ___ తరువాతి కన్వ్నయము. బికేవమి ; రాజులను మంత్రి ముథాంతరమున కనుగొనడము ఒక మర్యాద. విశారదుడు సకల ధర్మవిశారదుడు గదా 1 ఈమాటలు అర్జునుని గూర్చి చెప్పడము ఉద్దేశపూర్వకము. వీటివల్ల యం్యత్రమత్స్య విషయములోని నేర్పున్నూ, ఆ వెనుక జరిగిన యుద్దములో కనదిరిచిన భుజళ క్తీ , తిజగన్నుత హైందర్యముగల (ద్రౌపదికి తగిన గుణసంపద కలిగి ఉండడమూ, అన్నీ తెలుస్తాయి అని విశార దుడి ఆలోచన. తన కూతురు మొదటి భార్య కా దన్న మాటగూడా సూచించాడు. ఆంతటి పరాక్రమవంతుడు వచ్చాడుగదా అన్న గౌరవభివమూ, తొందరపాటూ మలయ ధ్వజుడు కనబరచడము సమంజసము. తన నగరు వంటిదే చ కని నగ రొక టాయితమ్ము గావించి ప్పఠరం బు నలంకరింపంగాం చే సినవాండై యప్పుడు సకల సేనలు గొల్వన్‌, నెకేఫీ అర్థిము వ తిన సిగరువంటిడే చక్కని నగరు, ఒకటి, ఆయితమ్ము గావించి అ సిద్ధముచేయించి, పురంబును, ఆలంకరింప(గాన్‌ జేసినవాండై , అపుడు, నక్రల సేనలు ఇ సేనలన్నీ (రథ గజ ఈరగ పదాళ్మ లన్నీ), కొల్వన్‌ అ వంటపిస్తండిగా. = .తరువాతి కిన్వయము,

340 విజయవిలాసము అ.1. ఎదురుగ వచ్చి పాండ్య ధరణీశ్వరు. డర్దును. గాంచి, “నేండుగా నుదినము, మీప రాంగలుగు ళోభన మెన్నండు గల్గు. టోలికిం, బదు౮ డృన్ని యిద్దజణుం డొణసి భద్రగజమ్ముల నెక్కి వచ్చిరిం పొదవ హళాహళిం గడరు నొత్తైడు పొజుల దిక్కు నూచుచుకా.నిని0

అర్థము ;

పాండ్య ధరణీశ్వరుడు జ పాండ్యడేశపురాజు, ఎదురుగ వచ్చి, అర్జునుకా, కాంచి,

“నే(డుగా = ఈదినమేకదా, సుదినము, మీరు రాన్‌కలుగు = మీరువచ్చి నందువల్ల కలిగే, శోభ

నము = శుభము, పోలికి౯ ఇ మౌప్పరమునకు, ఎన్న(డు గల్గా౯ జ మిక్కిలి అరుదుగదా,

విదు(డు జ పదండి" అని, ఇదలున్‌ (పాండ్య పాండవులు), దొజసి = కలసి (జోడుగ్రా, భద్ర గజమ్ముల నెక్కి ఇ భ్యద్రజాతి ఏనుగులనెక్కి, హళాహళికా జ చూడడానికి వచ్చినవారల సంద డిని, కడకుళా జ (ప్రక్కలకు, ఒత్సెడు జ రాజులకు దారికలుగునట్టుగా ఒత్తుచుండిన, పొజుల దిక్కు ఇ సేనలవై ప్ప, చూచుచుకా, ఇంపొదవళా ఇ మిక్కిలి రమణతో, పచ్చిరిజ పోయిరి. తాత్సృర్యూము ;

పాండ్యుడు ఎదురుగా వచ్చి “ఇది చాల నుదినము. మీరు వచ్చినందువల్ల కలిగే శుభము మా పురానికి ఎప్పుడు కలుగుతుంది, దయచెయ్యండి? అని, ఇద్దరు రాజులూ భద్రజాతి ఏనుగుల మీదనెక్కి. వెళ్తూ ఉండగా, ఈ స్వాగతోత్సవం చూడడానికి వచ్చిన పొరులు సందడి చేస్తూంకే రాజభటులు ఆమూకను సక్క-కు పంపించి దారి ఏర్పాటు చేస్తున్నారని భానము.

బికేవము :

ఆదరాతిశయంతో పొండ్యు డాడిన మాటలలోనే కొనున్న కథను సూచించి కవి నాటక విధానము నవలంవించాడు,

నేడుగా సుదినము; మీరురాన్‌ _ మీరు వచ్చుటవల్ల , కలుగు _ కలుగనున్న, శోభనము- పెంగ్లి, ఎన్నడుగల్లు? (పోలికిం పదుడన్న అర్దము గూడా ఉన్నది,

దొఅసి అనగా కలిసి. అనగా, వారెక్యిన భదగజములు ఒకదాని పక్కనే ఒకటి నడుస్తున్నాయన్నమాట.

అలంకారము ;

స్వభావో క్రీం

హృదయోల్లాసము ఆ-!. వశ! రాజవీఘల నెనంగ నీరాజనములు, కటికవా రెచ్చరింప నై్లైకటిక భూమి వంది జనములు పొగడ! జెల్వంది మిగుల బురము సొత్తెంబె విజయు( డబ్బురము గాఃగ. శివ ఆర్జము ? రాజవీథులన్‌, నీరాజనములు జ పురములోని కాంతలిచ్చే మంగళహారతులు, ఎస(గన్‌ అ ఒస్పుచుండగా, కటికవారు జ వెండిబెత్తములవారు (వ్యేతహస్తులు), నై కటిక భూమిన్‌ = నమీప (వికట) (ప్రదేశమునందు, ఎచ్చరింపళా = తొలగుడు తొలగుడని హెచ్చరిస్తుండగా, వందిజనములు == భట్టులు, పొగడఃా = సోోతపాళఠములు చేయుచుండగా, మిగుల చెల్వు అంది ఇ మిక్కిలి సంతోషమును పొంది, విజయు(డు ఇ అర్హునుడు, అబ్బురోము గా(గన్‌ = (చూపరకు) ఆశ్చర్యము కబుగునట్లు, పురముఃా = పట్టణమును, చొత్తైందెన్‌ ౨ (ప్రవేశించెను, తాత్సర్యము : వీళులలో స్రీలు హారతులు సట్టుతుండగా, వెండి బెత్తాలవారు జనసంకులాన్ని హెచ్చ రిస్తుండగా, భట్లు పొగుడుతుండగా, చాల సంతోషముతో అర్జునుడు రాజధానీనగరము ్రవేశిం వాడు. బిలేవమయా : మలయధ్వజరాజు రాజధానీ నగరము పేరు మణిపూరు, దీవి ఇస్పటిపేరు నుణలూరు, అలంతారము : యమకము. నెట్టుకొని నరుని. గనుచో బట్టణమునగల నమన్త భామల కహహా।ః యొట్టి విచ్శితమొ । మననునం బుట్టినవొ. డపుడు మనను. బుట్టించె సుమీం వివిన అర్థము ఫి నెట్టుకొని = ఒకరినొకరు తోనుకొంటూ, నరునిన్‌ ఆ అర్జునుని, కమచోజ చూచి లబ నప్పుడు, ఆహవాో ఎట్టి విచిళమో (కాని, పట్టణమునకా, కల, సమస్త భామలకుకొ ఇ

3డ్వల్తి విజయవిలానము ఆ-1, అందరు స్త్రీలకూ, మనసున బుట్టినవా(డు అ మన్మథుడు, మనసుకా పుట్టించెకా సుమీ జ మవసు పుట్టించెను = కోరికలను కలిగించెను సుమా ? తొత్సర్భాము థ్‌ ఒకరినొకరు తోసుకుంటూ అర్జునుడివి చూచినప్పుడు స్త్రీలందరికీ, ఏమిచితమోగాని, మనసులో పుట్టినవాడు ఆ మనసునే పుట్టించాడని భావము. బిలేషము : విచ్శిత మేమంటే. మనసులో పుట్టినవాడు ఆ మనసునే పుట్టించాడు. (తండ్రివి. బిడ్డడు పుట్టించడము చిత్రము ్ర్సి మనసున బుట్టినవాడు -- చిత్తజుడు, మన్మథుడు ; మనసు మిట్టించె _- కోర్కెలను కలిగించెను అని ఆరం చెప్పుకున్నాము కాబట్టి, దీవిలో చితమూలేదు, థి ల ం్‌ విరోధమూ లేదు. శ్రీలందరికీ “మోహము” కలిగిందనడం కంటే ఏవేవో 'కోర్కెలు' కిలిగాయి అనడము సమంజసము. బొచిత్య సూచకం గూడా. అలంకారము ; ఆకిశయోక్సి _ విరోధాధాస. “చక్క(దనంబు రూప్పుస( బొసంగు'పి కాదు, గుణంబులందునుకా క్కదనంబు గల్లు సెజజాణ, ఎగంబున నీడులేని నా చక్యని మూంతునుం దొజయ. ఎాలిన వా డిత్‌(/ డల్లు(డైన(గా మిక్కిలి క్తిర్చి గల్లు” నని మెచ్చు మనమ్మున రాజు సారెకున్‌. 22౫ అర్జము శి చక్కదనంబు = అందము, రూపునన్‌ పొసంగుబకొదు ఆ రూపములో మా[తత్రముండడం కాదు, గుణంబులందునుకా, జక్క + అఆరనంమి ణు నైర్మల్య అతిశయము, గల్లు, నెలజొణ ౯ మిక్కిలి సమర్హుడు, జగంబునన్‌, ఈదులేవి = గుణములలోనూ, సౌందర్యములోనూ సాటి లేనట్టి, నాకూ(తునున్‌ = నాకూతురుని, దొఅయళాచాలినవా(డు = పొందుటకు అర్హ తగలవాడు, ఇత(డు, అల్లుడైనళా కాజ అల్లు(డ్లైన ఎడలనే కదా, వి.క్కిలి కీర్తి కల్గుళా, అవి రాజు, సారెకుళా జ మాటిమాటికిని, మనమ్మునకా మెచ్చుకా అ మనసులో మెచ్చుకుంటూ ఉంటాడు.

హృదయోల్లాసము. ఆ-1. 343 తాత్సర్భాము : చక్కని రూపము, విర్మల మెన గుణాలు కలిగిన నమర్జుడు; గుణసొందర్యాలలో సాటి లేని నాకూతురువి వివాహ మాశడానికి తగినవాడు, ఇతడు నాకు అల్లుడై తేకదా కీ ర్తికలుగుతుం దని మాటిమాటికీ పాండ్యరాజు మెచ్చుకుంటూ ఉంటాడని భానము. విశేషము : రూపములోనూ గుణములోనూ పొమర్ద్యములోనూ (ప్రశంసా ప్యాతుడు అద్దునుడు, గుణసొందర్యాలలో సాటి లేవిది తనకూతురు. ఈ ఇద్దరికీ వివాహము చేసినట్టయితేనే కీర్తి కలుగుతుందని నిర్ణయించుకున్నాడు. గుణంబులందుమకా జక్కు అదనంబు అని సదవిభాగము చేసినవారు తీరుపతివారు. గుణంబునందునుకా చక్కదనంబు అని ఎంత చెప్పినా ఈ పౌగసురాదు, కాబట్టి నిఘంటులలో లేకపోయినా, తిరుపతివారి అర్జాన్ని అంగీకరించడం సమంజసము, అలంకౌరము : యమకము. అడు గడుగందునున్‌ మజీపురాధిపు డి ట్లుచితోపదారముల్‌ కడు నొనరించి యుద్వహన కౌతుక హేతు కళావిశేషమౌ విడిదికి దెచ్చి నిల్పి, యతి విసయమందంగ విందు వీడుకో లుడుగరలుకా ధనంజయుని యుల్లము రంజీల జేసె నెంతయున్‌. అర్థము థి ఆడుగడుగందునుకా = (పతిక్షణమును అన్నమాట, ఆడుగుదీని ఆడుగు వేయు వప్పుడెల్ల, మణిపురాధిపుండు అ మణిపురపు రాజు, ఇట్లు, ఉచితఈఉపచారముల్‌ అ శగిన మర్యాదలు, కడున్‌ అ విశేషటిగా, ఒనరించి ఆ చేసి, ఉద్వహన కౌతుక 'హేతు కళావిశేషము బా = వివాహాలగురించి ఉత్సాహమును కలిగించే చితశిల్సాది వస్తువులు కల (అనగా ఆచటి చిిత్రశిల్పకళల సింగారము చూస్తే ఎటువంటి వానికైనా పెంగ్లి వేడుకల కుతూహలము కలుగు తుందసీ, శృంగార రస్రధానములగు కళావిశ్రేషములు గలదనీ భావము), విడిదికీ = బసకు, తెచ్చి, విల్సి, అతివిస్మయము = మిక్కి-లి ఆశ్చర్యము, అంద(గకా ఇ చూచినవారు పొందు చట్లు, విందు వీడుకోలు ఉడుగరలుళ జు విందులూ, సెలవు తీసుకోడాలూ, కానుకలూ, రనంజయుని అ అర్జునునియొక్క, ఉల్లము అ మనసు, రంజిలన్‌ ఆ నంతోషించునట్లు, ఎంతయుకా జ విశేషముగా, చే సెక్‌ అ నడీపెనుం

344 వీజయవిలానము అ-!. తాత్పర్యము : "పెండ్లి సరదాలను కలుగజే సే ఆలంకరణలతో ఉన్న విడిదిలో దించి, మంచి ఆతిథ్య ముతో అర్దునుడిని తృప్పిపరుస్తున్నాడు, అల్లుడు కావాలన్న కోరికతో. జ అనీ నాటి వ! బికేవము : పాండ్యుడికీ పాండవుడికీ ఇద్దరికీ ఉన్న కోరిక ఒక్క-కే. ఎవరూ బయట పడలేదు. అందుకే రెండు వకొలా ఆందోళన, ధనంజయు డనగానికి కారణము. ధరణీ యెల్స గెలిచి తగ ధనంబులు గొని యునికి నే ధనంజయుండ నైతి. భారం విం ఆశ్వాసాంత పద్యములు నరస్తాగేనర, వానర్యపభు తనూజ స్థూలలకొ, పురం దరజి ద్చోగ ధురంధరా, భరతళాన్త ,పొఢ మానెక లా జై స్య రసాస్వావన కోవిదా, శవణభూషా దివ్యరత్న త్విషా తరణి న్రీఠర గల్లభా, విభవభ్ళ త్తంజా పరీ వల్లభా. శిశిర అర్థము శి సరపా్యగేసర = రసజ్ఞాలలో (శేముడా. వాసర(ప్రభు = దిననాథుడగు సూర్యునియొక్క, శనూజ జ కుమారుడగు కర్షునివలె, స్టూలలకొ = మహాదాకా, పురందర జీత్‌ జ ఇంగదుని మించగలిగిన, థోగ జ ఖభోగమును, ధురంధర = వపాంచినవాడా, భరతళాస్త్ర = భరతమువి చెప్పిన నాట్యశాస్రము నందలి, (ప్రొఢ ఆ మిక్కిలి నేర్చుతో కూడిన, మార్గఏక ఇ మార్గమమ "పేరుగల ముఖ్యమైన, లాన్య = స్త్రీల నాట్యములోని, రస జ సౌగసుము, ఆస్వాదన ఆ అను భవించుటయందు, కోవిదా = పండితుడా ((మార్ష్గలాన్య చమక్కారములను (గ్రపహించగలిగిన ళ్ళి 1, ఆశ్వాసాంత వద్యాలుగా చేమకూరకవి (వ్రానినవి 9, 10 వద్యాలు మా్యతమే. వీటినే విజయ విలాసములోనూ, సారంగధర చరిితలోనూ _వచురణకర్తలు _. ఒక్కొక్క ఆశ్వాపానికి రెండేన, మూడేనీగా, ఉవయోగించుకున్నారు.. వీటిని గురించీ, ఆశ్వాపాది పద్యాలను గురించీ, గద్యలను గురించీ పీతికలోని నా నమీక్ష చూడమని మనవి.

వృాదయోల్లానము ఆ_1. కెత5్‌ వాడా, శవణభూషా = చెనిపోగులయందలి. దిష్యరత్న ఆ (శేస్టమైన మణులయొక్క, శ్విషా = కొంతులచేత, తరణిశ్రీ కరణ సూర్యళోభను కలిగించుచున్న, గల్ల ఆ చెక్కిళ్లు యొక్క, ఖొ = కాంతికలవాడా (చెవులరవల కాంతులవల్ల సూర్యువినలె (పకాళిస్తున్న చెక్కిళ్లు శలవొడా. విభవభృత్‌ ఆ ఐశ్వర్యమును వపాంచిన, ఈంజాపురీ ఆ తంజావూరునకు, వల్లలా జు వ్రళువా (రఘునాళభనాయక్సా. అలంతొరము : ఉల్లేఖము. యాచనక వినుత, వనితా "సిచనక మనోహరాంగ, శృంగార కళా నూచన, కమ కవితా లోచన కందళిత హర్ష లోలుప హృదయా. శినిగ్ర అర్జ్‌ము ఫ్‌ యాచనక = అర్ధిజనులచేత, వినుత = కీ రింపబడినవాడా, వనికా ఆ శ్రీం, ఆ సేచనక = ఎంత చూచినా తనివి తీరవి, మనోహర అంగ = నుందరమైన శరీరముగలవాడా, ళృంగార కళా సూచన = శృంగారశాస్త్ర విషయాలు ఏలాగుండవలెనో షూచించ గలిగినవాడా, కమ ఇ మనోహరమైన, కవిత్వ ఆ కవనము గురించి, ఆలోచన = ఆలోచించుట యందు, కందళిత అ చిగిరించు (అతిశయించు, హర్ష ఆ సంతోషమునందు, లోలుప జ మిగుల ఆన క్రీగం, హృద యా = మనస్సుగలవాడా (మంచి కవిత్వము. గురించి ఆలోచించుటయం దెక్కు. డానక్తి గల వాడనీ భావము). తోటతము ; అకు లాగమ శాస్త్ర నిరస్త నుకే జ్య, తు లాత్రిగ విద్వ దవొప్త శత (శతు లాభ, శుభోదయ కారణ ర త్న తులాపురు షాదిక దాన చణా. నిశి?

సితీర విజయవిలానము ఆం1, అర్థ మూ:

ఆతుల = సాటిలేని, ఆగమ = వేదముల జ్ఞోనమునందున్ను, శాస్త్ర = శా స్రముల (జ్ఞానము) నందున్ను, నిరస్త అ తిరస్కటరింపదడిన, సురేజ్య అ దేవగురువగు బృహనసృతివి కలవాడా, (శాస్త్రాగమముల జ్ఞానమందు బృహస్పతిని మించినవాడా), తు లాతిగ జ ఈడులేని, విద్వత్‌ = విద్వాంసులచేత, ఆవా_ప్త= పొందబడిన, శత్మక్రతులాభ = (నూరుయజ్ఞ ములు చేసిన) ఇంద్రుని యొక్క వై ళవములు గలవాడా (విద్వాంసులకు ఇంద్ర వైభవముల నిచ్చినవాడ్రా. శుభోదయ కారణ అ కుభములు కలుగుటకు హేతుపులగు, రత్నతులాపురుష ఇ నవరత్నములతో తులా భారము, ఆడిక = మొదలై న, దాన ఆ దానములు చేయటయందు, చణాజ సమర్థుడా (రత్న ములతో తులశతూగి ఆ రత్నములను దానముచేసి శుభములను పొందువాడా అని భానము).

గద్యము

ఇది (శ్రీహూర్యనారాయణ వరప్రసాద లబ్ది సారన్వత సుధాసార జనిత యళోల శాంకూర చేమకూర లక్ష్మ ణొమాత్య తనయ వినయ ధురీణ సకల కళా ప్రవీ ణాచ్యు 'తేర్యద రఘునాథ భూపాల దత్త హస్త ముక్తాకటక విరాజమాన వేంకట కవిరాజ (ప్రణీతంవై న విజయవిలాసందిను మహ్మాపబంధంబునందు (ప్రథమాశ్వాసము. అరము :

తి

ఇది = ఇస్పుడు సమా్తమయినది, సూర్యనారాయణ (మూల్తియొక్క) వర(ప్రపాదము వ్‌ల్సి నః లబ్ది జ పొందదిడిన, పారన్వత న! వాజ్యయమను, నుధా ఆసొార ఆ అమృతపు జడీవాన వలన, జనిత జ పుట్టించబడిన , యశః ఇ కీర్తియనెడు, లకా ఆఅంకూర ఇ తీవ మొలక యైనట్టి, చేమకూర (వారి ఇంటి), లక్ష్మణామాత్య జ లక్మణమంత్రి, తనయ = కుమారుడును, వినయ ధురీణ జ అడకునను వపాంచినవాడును (ఆయి, సకల కలా = అన్ని విగ్యలయందు, ప్రవీణ ౨ సండితుడున్ను, అళ్యు తేంద్రు కుమారుడును ఆగు, రఘునాథ భూపాలువి(చేత), దత్త ఈయవిడిన, హస్తముక్రౌకటక ఇ ముక్యాల చేతికడియముచేత, విరాజనూన = (పకొళించు వాడై న, వేంకటకవిరాజ (అన్న పేరుగల) కవిశేవునిచే, (ప్రణీతంబై న = రచించబడిన, విజయవిలాస = (ఆర్జవివి లీలలు అను అఆర్థముగల) విజయవిలాసమను పేరి, మహాప్రదింధము నందు, (ప్రథమాశ్వాసము,

రా ఇగ అద విజయవిలాసము ఆధ్య్‌ ఆక హృదయోల్లానము "రండవ ఆశ్వాసము (శ్రీరుర్య శార్య, ధైర్య మ్మొాధర మూర్తన్య, యాదిగర్బేశ్వర, వి ద్యాధిక, వితరణ దీటొ రాధాసుత, యచ్యుతేం[ద రఘునాథనృపా (| క్షే అర్థము థి ్రీరుర్య శౌర్య అ నంపదను వహించునట్టి పరాక్రమము కలవాడా, ధైర్య. . -ర్భన్య_. వైర (మువంద్యు, క్ష్మాధర = సర్వతముల, మూర్జన్య = (శేష్ణుడా (మేరువునంటివాడా), ఆది గర్భేశ్వర ఆ తల్లి గర్భములో ఉన్నదిమొదలు ఐశ్వర్యము కలవాడా, విద్యాధిక ఆ విద్యలలో ఆధికుడా, వితరణదీె = దొనముచేయు నిష్టయందు, రాధాసుత = రాధ కొడుకగు కర్డనివంటే వాడా, అచ్యుతేం్యద్ర (కుమారుడనగు) రఘునాథరాజా, బికేవము ; 'మీరుపర్వతము. ఎటువంటీ. పరిస్థితులలోనూ చలించదు కాబట్టి దై ర్యము కలనారికి ఉపమానమయింది. “మేరునగసమాోనరీరా' అని కవులు రాజులను పొగుడుతుంటారు. ఈ పద్యాన్ని కొందరు పరీష్క-_ర్తణ మొదటి ఆశ్వాసారంభమున, కొందరు మూడో అశ్వాసారంభమున చూపించారు. దీనినే సారంగధర చరిత్రలో కూడా ఆశ్వాసాది పద్యముగా ప్రచురించారు.

346 విజయవిలానము అ. చొకొంతరము ంల4 =.=గ ర్భేళ్వర, వి య్‌ ద్యాధికజాల వళంవద రాధానుత యచ్చ్యుతేంద....... ఎ వోరివారు.

“విద్యాధికజాల వళంవద = విద్యలచేత ఆధికులయిన పండిత బృందమునకు స్వారీన మీయినవాడా : రాధా నుత ఆ కాంతిచేత కొనియాడబడుచున్నవాడా | (లేకు రాధయను నంగనా మణిచేత కొనియాడబడుచున్నవాడా 1” ఆని అర్ధము వ్రాశారు. అలంరౌరముు :

ఉల్లేఖము, ఆతిశయో క్తి, రదూసకము,

అవధరింపుము కథారర్హ నొతివేల హర్షు లైనటి దివ్య మహర్షులకును€ త హా థు న! దత సమస్త పురాణ కథా శతాంగ సూతుంై విలసిల్లెడు సూతు. డనియె. తి అర్థము శి

ఆవధరింపుము = (రఘునాథరాజ్రా చిత్తగించు, కథా ఆకర్షన అ కథలను నినుటయందు, అతివేల = మేరమీరుతున్న, హర్షులు = సంతోషముకలవారు, ఐన = అయినట్టి, దివ్యమహర్దు లకు, తళ జవి స్తీర్ణమైన, సమస్త అన్నీ విధాలయిన, పురాణకథా = పురాణ కథలన్న, శభాంగ జ రథమునకు, సూతు(డు ఐ జ సారథి అయి, విలసిల్లెడు అ ఒప్పుచున్న, సూకళుండు

= సూతమహర్షి, ఆనియెన్‌ = ఈక్రింది విధముగా చెప్పెను : తౌ నర్థము శ్‌

కథలు విని ఎక్కువగా సంతోషించే మహర్షులకు పురాణ కథలన్న రథానికి పారథి అయిన సూతమహర్షి ఈలాగు చెప్పెనని భావము, వొఠతొంతరము :

ఈ సద్యావికి బదులు కొందరు పరిష్కం ర్తలు * ఆవధరింపుము న్లై మిశారణ్య వాసు గు మహామునులకు రౌమహర్షణి యిట్లనియె” అన్న వచనము మాము (ప్రచురించారు.

వ్మాదయోల్లానము ఆ-_-2. 3౦ అలంకొరోము : రూపకము, యమకము. ఆ చెలువంపు రాకెమరు. డంత వయన్య్యుని. జూచి యింపుతో “నీ దతురత్వ మీ వినయ మీ యుచితజ్ఞత యెందు నేనియుఃా జూచితె? మైతికిం దగిన చోటగు, ళోథనపుం [బనంగముకా సూచన జేసి రాజు మదిచె ప్పెజలు(గకా వలదా విశారదా ?” త్రి అర్థము ఫి ఆ చెలువంపు రాకొమరు(డు = అందగాడయిన ఆ అర్జునుడు, వయస్యునిన్‌ = చెలి కొనిని, ఇంపుతోకా == (ప్రీతితో, చూచి, విశారదా. ఈ చతురత్వము ౨ (మలయధ్వజ మహా రాజు కనబరుస్తున్న) ఈ నేర్పూ. ఈ వినయమూ, ఈ ఉచితబ్బృత = ఈగినదానిని గ్రహించే ఈ వివేకమూ, ఎందు నేనియ౯ = ఎక్కడైనా, చూచితి = చూచావా? మెత్రికి౯ా అ స్నేహా నికి (వియ్యానికి ఆనే ఆభ్మిప్రాయము), తగినచోటు ఆ తగినవాడు. అగుకా, శోభనపుం (బసం గముకా = శకుభకరమయిన సంభాషణను (వివాహ సంబంధమయిన మాటలు అని భానము, సూచనచేసి ఇ తెలియపరిచి _ సంభాషణలో సూచనగా అందించి. రాజు = మలయధ్వజరాజు యొక్క, మది చొప్పు జ మనసున్న తీరును (అభిప్రాయాన్ని, ఎఆు(గకొ వలదా = తెలుసు కోవగం మంచిదికాదా ? తౌ గ ర్భాయు ] మొదటి ఆశ్వాసాంతములో కవి చెప్పిన (ప్రకారము మలయధ్వజరాజు మహా ఆదరగొర వాలతో ఆతిథ్యము ఇస్తూ ఉండడం చూచి అర్జునుడు, ““విశారదా, ఈ రాజూ కనబరుస్తున్న గౌరవమర్యాదలు ఎక్కగైనా చూచావా? స్నేహం చేయడానికి తగినవాడు. అయినా, అతని ఉ దేశము ఎలాగుందో, సంభాషణలో వాచాగా కాక సూచనచేసి, తెలుసుకోవడం మంచిదికొదా” అని అంటాడు. బికేవము ; అరును డింకొ మెత్రి (స్నేహము అనే ఆంటన్నాడు. ఆందుచేత 'శోభనపుం (బసం గము అన్నదానికి “శుధకర మైన్‌ సంభాషణ” అవి మనము గూడి అవహిత్త్స (లావగోపనము) పాటించడము న్యాయము.

350 విజయవిలాసము ఆ_2. “సూచనచేసి...ఎలు(గళా వలదా' అన్నాడు అర్జునుడు. ఒక వేళ మలయధ్వజుడి అభి ప్రాయం వేరుగా ఉండి. అతడు ఏకారణం వల్ల నైనా కొదంళకే, తమకు అడిగి లేదనిపించు కన్న అనమానము లేకుండా ఉండడానికే. వొలొంతరము “రాజు మదిచొప్పెజటు (గళ వలదాో అనడానికి బదులు తిరుపతివారు.* రాజు మదిసొం సెజటు(గకా వలదా" అన్నారు. అలంఠొరము ; కావ్యలింగ. అనినజా “మీ మదిలో. దలంచినది మేలౌ, సిద్ధ నంకల్పు లీ” రని, యావేళనె చితవాహను(డు కొలై వియుండ(గాం బటోయి, యా యన '“రారమ్మ'ని గారవించి సుముఖుం డై “రాజుగా రిప్పు శ మనినా ? రెయ్యవి వార్త'లంచు. బయి'వై నాన్కక్తితోం బల్క(గన్‌, 4 అర్థము వ అనినకా జ అర్జును డాలాగు చెవ్పగా, (విశారదుడు) “వ్ఫీ మదిలోజా ఈలంచినది, మేలు బొన్‌ = కుభమవుతుంది, ఈరు ఆ మీరు, సిద్దసంకల్చులు జు తలపెట్టిన కార్యాలు తప్పక విద్దిస్తాయి”, అని, ఆవేళనె ఆ ఆరోజే, చిత్రవాహను,డు ఆ మలయధ్వజరాజు (ఆతని'పేరు చిత్ర వాహనుడు, కొల్వు ఐ ఉండ(గొళా ఇ నభచేస్తుండగా, పోయి. ఆయన = ఆరాజు, సుము ఖుండై అ సంతోషముతో, రారమ్మని రండి రండి ఆని, గారవించి ఆ మర్యాదచేసి, “(మీ రాజుగారు, ఇన్సుడు ఏమనినారు?ః ఎయ్యవి వార్తలు = వి శేషాలేమిటి' ఆంచుకా, వయిపైన్‌ ఆ చాల ఎక్కువ, అన క్రితోక = ఆభిలాషతో, పల్క/గకా జ చెప్పగా ... తరువాతిక న్వయము, తొత్తృ్రర్యాము శ్‌ అనగా విశారదుడు 'మీరాలోచించినది బాగుంది. మీరు తల'పెట్టీన కార్యం తప్పకుండా జరిగితీరుతుంది. అని అర్జునుడితో చెప్పీ, ఆ వేళనే మలయధ్వజుడివి చూడడావికి వెళ్లాడు. ఆ రాజు ఎంతో సంతోషముతో రమ్మవి గౌరవించి *“మీరాజుగారేనున్నారు ? విశేషాలేమిటి ?' అని విశారదుడి నడిగాడు.

హ్యృదయోల్లానము ఆక, 351 బికేషము : అనుకున్న కార్యం తప్పకుండా నెరవేరే లక్షణము జాతకరీత్యా. లేక ఆదృష్టవళాత్తు, కలవారిని సిదసంకల్పులు అంటారు, ఈలాంటిదే “సంకల్పసిద్దులు'. ఇ ఇ మలయధ్వజ రాజుకి చితవాహనుగడు అన్న పేరుందన్నమాట. చ్యితమయిన గుురాలు గలవాడు అని అర్థము. అందుచేతనే కాటోలు అర్జున చిక్రాంగదలకు పట్టిన కుమారుడికి బభ్రువాహనుడు అన్న పేరు పెట్టారు. తనకు రాజు చూవిన గౌర వాదరణలను బట్టీ, ఆర్జునుడిని గురించి కనబరుస్తున్న గొప్ప ఆస కినిబటీ, విశారదుడు చితవాహనుడి *మది చొప్పు' (గపాంచే ఉంటాడని చెప్పాలి. వొతాంతరము ; 1వ చరణంలో 'తలంచినది మేలౌ' అనడానికి ఐదులు తిరుపతివారు “తలంచినప్పడే యౌ” అన్నారు, “అవనితలేంద్ర, మావిభుని హర్ష మదేమని విన్నవింతు ! నం స్తవ మొనరించి రింతవడి సొమిచరిితమె వేం నోళ్ళున ర్లవపపతితోడ బాంధవ మొనర్చిన మాధవు లీల వారు బాం ధవ మొనరింపం జిత్తమిడినారు గుణాంబుధు లీరు గావునన్‌.” ర్‌ అర్థము శి అవనితల ఇంద్ర = భూమీశ్వరా, మా విళుని హర్షము జ మారాజుగారి సంతోషము, ఆది ఏమని విన్ననింతుళా = ఇంత ఆవి మనవి చెయ్యడానికి వీలుకాదు, ఇంతవడిన్‌ = ఇంత వరకు _ నేను తమ దగ్గరకు వచ్చినంతవరకు, పామిచర్యితమె = (ప్రభువులయిన మీ విషయమే, వేయినోళ్ళకా = మిక్కిలి విశ్రేషముగ _ వేయినోరులతోవలె, సం_స్తవము ఒనరించిరి = (పళంస చేశారు, ఆరవపతితోడన్‌ అ నము(ద్రాల (ప్రభువైన కీరనముద్రముతో, వాంధవము ఒనర్చిన = బింధుత్వముచేసిన _ చుట్టరికము చేసిన, మాధవులీలళా = లక్మీనాథుడై న విస్ణుపు వలెనే, వారు = అర్జునుడు, ఈరుఅ తమరు, గుణ ఆంబుధులు కావునన్‌ = మంచిగుణాల సముగద్రులు కౌదిట్టి, బాంధవము ఒనరింపన్‌ ఆ (మీతో) సంబంధము చేయడానికి, చి త్తమిడి నారు జ తలంచారు.

వ విజయవిలానము ఆ, తాత్స్రర్టాము : మహారాజా, మా ప్రభువుగారి పంతోషమేమవి చెప్పగలను. నేను తమ దగ్గరకు వచ్చి నంతవరకు వారు మీ ప్రళంసే చేశారు. పాలసముదముతో చుట్టరికముచేసిన లక్మ్మీనాథుడి లాగానే, మీరు గుణసముద్రులు కొదిట్టి, మీతో సంబంధము చేయాలని మా (ప్రభువు తలంచారు. బికేవమ 2 “ఇంతవరకూ మీ (ప్రళంసే విశేషంగా అర్జునుడు చేశాడన్న' మాటలు సత్యములయే ఉండాలి. ఎందుచేతనంటే అర్జునుడికి చిశ్రాంగదను చూచినది మొదలు ఆమెను గురించిన ఆలోచన ళఈస్ప మరొక ఫవిలేదవి పైవి చెప్పిన పద్యాలనుబట్టి తేటపడ్డది. కీరనము[ద్ర సంబంధమున విష్ణువును మాధవుడనడం (మా ఆ లక్ష్మీ, ధవురు = భర్య) ఉద్దేశపూర్వకము. క్షీరసముద్రము తన కూతురైన లక్ష్మి విచ్చినట్లు మీరు (గుణసముద్రులు), మీ కూతురు చిక్రాంగద నిచ్చి పెండ్లి చెయ్యాలని సూచన. ఆర్జునుడు _... (మూ ఇమా అందరికీ, ధవుడు ఆ ప్రభుప్ప) కొబట్టి మాధవుడే అని చమక్కారము. అర్జునుడు “సూచన చేసి రాజు మెదిచొప్పెలుగన్‌ నలదా విశారదా' అని (శన వద్య ములో) అన్నాడు. కాని, ఈ వద్యములో విశారదుడు సూచనా గేచనా లేకుండా నరానరి “వారు బొంధన మొనరింప/ జిత్తమిరినారు' అని చెప్పాడు. కాని విశారదుడు 'హావభావ పరి ఇామవిదుడు” (ఆవులి స్తే పేవులు లెక్కపెట్టగల నేర్పరి. ఇంతకుముందే ఆ రాజు మదిచొప్పు బాగా అవగాహన చేసుకున్నాడు. కాబట్టి తనకున్న నమ్మకముతో సూటిగా చెప్పాడని భావించాలి. నా విని నంతోషము మనది నావిర్భృవ మంద “నొ మహారాజునకుకా చేవేరంగ నాక న్యం బావన గుణ నీయ గనుట భాగ్యము గాదే? 6 అర్హము : నో నాన్‌ ఆ అని చెప్పగా, వివి, మదిజా ఆ మనసున, నంతోషము, ఆవిర్భృవము అందన్‌ ఆ పుట్టగా, “ఆ మహారాజునకున్‌, దేవేరిగన్‌ = భార్యగా, పొవనగుణకా = పవిత్రమైన గుణాలుగల, నాకన్యన్‌ ఇ నాకూతురిని, ఈయజా కనుట = ఇవ్వగలుగుట, భాగ్యము కొదే 1 విశ్చయనుగ భాగ్యమే

వృాదయోల్లానము ఆలీ. 353 తొత్సర్భ్థాము ఫి విశారదుడి మాటలకు రాజు నంతోషించి, "అటువంటి మహారాజుకు ఇటువంటి సవిత గుణాలుగల నా కూతురు నివ్వజాలడం నిజంగా భాగ్యమే” అన్నాడు. బికేవము : కన్యాదానము. చేయడమే. ఒక భాగ్యమంటారు. చిత్రాంగద నంటి పావన గుణాలు గల కన్యను, ఆర్జునుడివంటి మహారాజుకి కన్యాదానము శేయడం మహాభాగ్య మనాలి కదా. ఈయన్‌ కనుట ;. 'దేవేరిగా ఇచ్చుట కొరకు కూతురుగా (కడుపున) కనడం భాగ్యము గాదే" అని చిన్న చమత్కారము గూడా ఉంది _--- ఈలాంటి అదృష్టం గల కూతురుని కనడం భాగ్యమని, వాఠాంతలరము : చివరి చరణమునకు బదులు *“షావనన గుజధన్య పవీయ భాగ్యముగా దే” అన్న పాఠము ఉంది. దీనిలో కన్య-ధన్య అవి అన్ముపాస ఉంటుంది. కొని “కనుటి లోని చమక్యారము పోతుంది. కల దొఠరమాటం దెల్పంగల కార్యము: తొల్లి (పభాతరుండు నాం గలం డొక6 డన్మదీయ కులకర్ష; యతం డనపత్యుం డై యచం చల మతి శంకరుం గుణిచి బాల దపం బొనరింప, నంతటకో “కలుగుం. గుమారు( డొక్కూకండుగా' నని యిచ్చే వరంబు వేడుకన్‌. అర్థము £ ఒకమాట౯ా = సూక్ష్మంగా, తెల్చగల కార్యము కలదు (చిన్నపని ఒకటి ఉందని భావము), తొల్లి = పూర్వము, (ప్రభాకరుడు నాన్‌ = (ప్రభాకరుడన్న పేరుతో. అస్మదీయ = మాయొక్క, కులకర్త అ మూలప్పరుషుడు, కల(డు = ఉండేవాడు, ఆరండు, అనపత్యు(దై జా విడ్ణలులేనివాడై , ఆచంచల మతికా = నిశ్చలమైన మనస్సుతో, శంకరున్‌ గులీచి అ ఈశ్వరుడిని గురించి, చాలక, తసంబు ఒనరింపగా, అంతటళా అ అప్పుడు, “కమూరు(డు, ఒక్కొక (డు గాజాజా ఒక్కొక్క_తరమునకు ఒకొ్కక్కడుగొ కొడుకు, కలుగును కా పుట్టును గాక, అని, వేడుక జా = సంతోషముతో, (పా: వేడగాన్‌ ఆ కోరగా). వరంబుకొ, ఇచ్చెళ, (23)

వ! విజయవిలానము అః. తాత్సృర్యూషు న]

విశారడా, ఒక చిన్న విషయం : (వభాకరుగన్న మా మూలపురుపుడికి పిల్లలు లేక పోతే, ఈశ్వరుడిని గురించి చాల తపస్సు చేశాడు. ఈశ్వరు డను[గ్రహించి 'మీ వంశములో ఒక్కొక్క తరానికి ఒక్కొక్క కొడుకు మొతము పుడుతుంటాడ'వి వరమిచ్చాడు.

అంగజ హరుని (పసాదము

నం గలుగుచువచ్చె నుతుండు నాం డాదిగ మా

వంగడమున ; నది యిప్పుడు

వెంగడమై కూతు రుదృవించెను నాకున్‌. 8 ఠర్థము థి

ఆంగజ హరుని = (మన్మథుని భన్మముచేసిన) ఈశ్వరుడి, (పసాదమునన్‌ జు అను (గ్రహముచేత, నాడు అదిగజా = ఆనాటి మొదలు, మా వంగడమునకా = మా వంశములో, సుకు(డు == కుమారుడు, కలుగుచు వచ్చెళా = తస్పకుండా పుడుతూ వచ్చాడు, ఆది=ఆ మర్యాద, ఇస్పుడు అ నా కాలములో, వెంగడమై = విపరీతమయి, నాకుళా, కూ(తురు, ఉద్భ భవించెకా జ పుసైను. తాత్సర్కోము శి

అస్పటినుంచి ఆలాగే తరానికొక కొడుకు పుడుతూ ఉండేవాడు. నా కాలంలోనే విపరీతంగా నాకు కూతురు కలిగింది అని మలయర్వజుడు చెప్పుతున్నాడు.

ఆ దుహిత. గుమారుని మ

ర్యాదగ. జూచికొని యుందు; నా కన్నియకు౯ా

(వాదుర్భవించు వానికా

నాదు కులంబునకు వలయు నాథుని జేయన్‌. 0 అర్థము ]

అ దుహిత£"జ ఆ కూతురుని, కుమారుని మర్యాదన్‌ అ కుమారుడికి మారుగా ___ కుమారుని వలెనే, చూచికొని ఉందుకా = 'పెంచుకంటున్నాను. ఆ కన్నియకుకా, ప్రాదుర్భ వించు వానిన్‌ = పుట్టినవాడివి, నాదు, కులంబునకున్‌, నాథుని (సభువుగా, చేయకా వలయుకా జ చేయవలసి ఉంది.

హృదయోల్లానము ఆ-2, ఫై5్‌క తాల్‌ న్‌ లము వ్‌ ఆ కూతురుని కొడుకు లాగే సెంచుకుంటూ ఉన్నాను. ఆమెకు పుట్టిన కొడుకును మా వంశ (ప్రభువుగా చేయవలసి ఉంది, కాదన రా దీకఠకొార్యము జాదులును (టసాద మౌ విశారద నాకుకా; నొదు హితం బొనగూరిచి నా దుహితం వెండ్రిసేయు నరనాథునకున్‌ . క0 అర్థము విశారదా, ఈ కార్యము, కౌదనరాదగు ఆ సరికాదని గాని, జరగరావిదవి గావి అనరాదు (ఏలాగునై నా జరిగించవలసినదే అని భావము), నాకుకా (ఇది), జాదులునుకా (వ్రిపాదము బొజా = రెండు విధాల ఆదరించదగిన విషయము, నాదు పొతంబుజనా మేలును, ఒన€ గూరిచి జ సమకూర్చి, నా దుహితకాజనా కూతురువి, నరనాథునకున్‌ అమీ రాజుగారికి (అర్జునుడికి), 'ెండిచేయు జ విహహము జరిగించు. తాత రము థ్‌ విశారదా, ఇడి తన్పక నెరవేర్చనలసిన కార్యము. ఇది నాకు రెండు విధాల ఉపక రిస్తుంది. నా కూతురుని మీ రాజుగారికీ వివాహము జరిగించి నా కునకొరము చెయ్యి అని భావము. ఎికేవము : చేవాలయాలలో ఆర్బనాదులకు ఉపయోగించిన పత్రం, విభూతి, కుంకుముము మొదలైన వాటీని దేవదర్శనము కోసం వెళ్ళినవారికి *"ప్రపాదము'గా ఇస్తుంటారు. అలాగు ఇచ్చిన వ్రసాదము ఇంత విభూతో, బిల్వసతమో, తులసిదళమో కాక జాజీపూవు లయినట్టయితే, పుణ్యానికి పుణ్యమూ, సువాసనకు సువాసనా కలిగిస్తూ రెండు విధాల ఆదరణీయంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ మలయధ్వజుడు కోరిన కార్యము: 1. కూతురికి తగిన నందింధము లభించడమూ 2. వంశానికి వారసుడు దొరకడనూ, ఈ రెండు నిధాలా ఉపకరిస్తుందని భానము. అలంకొరము యనకము,

356 విజయవిలానము అ.3, అని యతని బంచె, నామాట కర్ణునుండు నమ్మతించె, ముహూర్త నిశ్చయము నయ్యె ; హితు( డన విళారదుడె గాక యెందు. గలకరె కోర్కి వెలయంగ దొర బెండ్లికొడుకు. జేసె. క్షే అర్థము ఫి అని జ మలయధ్వజు డా మాటలు చెప్పి, ఆతనిన్‌ = విశారదుడివి. పంచెన్‌ అ పంపించాడు, ఆ మాటకు, అర్జనుండు, సమ్మతిందెన్‌, ముహూర్త నిశ్చయము జ వివాహ ముహూర్తం విశ్చయించడము, అయ్యెకా ఆ జరిగింది ; పాతు(డనకా జ 'స్నేహితుడంపే, విశారదుండె కొక, (ఇతరులు) ఎందునుకా కలరెః అ ఎక్కడయినా ఉన్నారా? కోర్కి వెల యంగళా జు కోరికలు ఈడేరినట్లు, దొరన్‌ = ఈన (ప్రభువును, పెంగ్లికొడుకు(ను). చేపెళా, టకేవము : అటు అఆర్జునుడికీ ఇటు మలయధ్వజుడికీ ఉన్న ఠఈహతహకు అనుగుణంగా ఈ సద్య ములో కథాగమనం పరుగెత్తడం చమక్కారము. కోర్కి వెలయంగఎఇక్కడ ఉభయ పక్షెలలోనూ కోర్కె లున్నాయి కాబట్టి, "కోరికలు" అవి అర్థం చెప్పుకున్నాము. అలంకారము కొవ్యలింగ. నుతామ నిభుండు పొండ్యధ రతీ విభఘుండాన తీయ, శృంగార కళా చికాాంగద యుత యగునా చితాాంగదం బెండ్లి కూంఠుం జేసిరి కాంతల్‌. కని అర్థము శి సుశ్రామ విభు(డు ఆ ఇంద్రునితో సమానమైన, పాండ్య ధరీ(్రీవిభు/డు = పొండ్యరాజూ, ఆనతి ఈయకా = ఆజ్ఞ ఇవ్వగా, శృంగార = అందమైన, కళా అ సనితనమువల్ల , చి(త్ర = అద్భుతంగా ఉన్న, అంగదయుత ఆగు = కాలి అందెలతో ఉన్న, ఆ చిశక్రాంగదకా, కొంతల్‌ ఇ చెలికత్తెలు, పెండ్లి కూ(తున్‌ ఇ పెండ్లి కూతురుగా, చేసిరి = అలంకరించారు.

వృదయోల్లానము ఆ-లీం షక? తౌత్సర్యాము రాజుగారి అబ్బ (వకొరము చెలికత్తెలు అందమైన కాలి అందెలు కల చిత్రాంగదను "పెండ్లి కూతురుగా అలంకరించారు. ఎలేవము : మలయధ్వజాడిని ఇక్కడ సుత్రామవిభుడు( = ఇంద్రునితో సమానుడు) అనడం చాల భావగర్భితంగా ఉంది. చూడండి : వరుడు, అర్జునుడు, ఇంద్రుడి కొడకు. వధువు ఈ ఇం(ద్రసమానుడి కూతురు, ఉభయ వజ్షాలకు సమానప్పాయి. ఏర్పడ్డది. వివాహంగావి. వివాదంగాని, నమానుల మధ్య నయితేనే శోఖిస్తుందంటారు. అ శోభ ఈ వివాహానికి కలుగుతుందని నమ్మకము, అంగద అంటే భుజకీర్తి._బాహుపురి అని అర్ధము కూడా ఉంది. పూర్వ వ్యాఖ్యాతలు ఆ అర్థాన్నే చెప్పారు. కాని 2-16వ పద్యములో ఈ 5 వే చిశ్రాంగదను "పెండ్లి కూతురును వచ్చె రణచ్చరణాంగదంబులకా' అన్నాడు. ఆక్కడ కాలి అందెలని చెప్పి ఇక్కడ భుజకీర్తు లనడం ధర్మమూ? అలంకొరము యమకము, పరికరము, గరిత లలంకృతి సేయగ గరువపు మురు వపుడు హెచ్చి కన్నియ తనరె౯; బరిణయపుకా గై సే/తల నరపతి యొజ పఠిశయిల్లు నటనం జెలంగెన్‌. క్షేతి అర్థ ము: గరిఠలు == స్రీలు - చెలికత్తెలు, అలంకృతి చేయ(గన్‌ ఐ ఆలంకరించగా, గరువపు మురువు = (నహజంగా ఉన్న విశేష సౌందర్యము, అపుడు, హెచ్చి (మరికొంత అధిక మయి, కన్నియ జ చికాంగద, తనరెకా = ఒప్పెను, సరిణయప్ప జ వివాహ సమయమందలిం కై సేతలకా = అలంకరణలతో. నరపతి ఇ అర్జునుడి, ఒజపు = అందము, ఆలిశయిల్లు వటనకా అ ఎక్కునయిన విధముగా, చెలంగెలా అ ఉండెను.

ఏకం వీజయవీలానము ఆ.3. తన నంశంపు నృపాలు పెండ్లి. గను తాత్పర్యంబునకా వచ్చెనో యనం జందుం డలరె౯; గిరీటి నుముఖుండై యంత గైసేసి తె చ్చిన భదేభము నెక్కి రీవిమెయి వచ్చె౯ బాండ్యభూపాలు లో చనముల్‌ చల్ల(గం (గొత్త ముత్తియపు సేనల్‌ జవ్వనుల్‌ నల్లగన్‌.

అర్థము ?

తనవంళంపు = తాను మూలపురుషుడుగా ఉన్ని (చంద్ర) వంశమున పుట్టిన, నృపాలు

అ రాజుయొక్క-, సెండ్లి౯, కను కాత్పర్యంబునన్‌ ఇ చూడాలన్న ఆన క్తితో, వచ్చెనో = వచ్చాడు కౌటోలు, ఆనకా = అనడానికి తగినట్టు, చందుండు ఆలరె౯ అ చంద్రుడు ప్రకొశిం చాడు (చంద్రు డుదయించా డన్నమాట) కిరీటి = అర్జునుడు, ఆంతకా = అస్పుడు, మము లుండ్లై ఆ సంతోషించినవాడై , _కెసేసి తెచ్చిన = బాగుగా అలంకరించి తీసుకొని వచ్చివ, భ(ద్ర ఇభమున్‌ ఆ భదజాతి ఏనుగును, ఎక్కి, లీవి మెయికా మంచి రాజరీవితో, పాండ్య భూపాలు(వ్రి,లోచనముల్‌ చల్ల (గళా = కన్నుల పసండుగయినట్లున్ను, జవ్వనుల్‌ = యువకులు, కొ త్తముత్రియపు సేసల్‌ ఆ మంచికాంతిగల ముళ్యాలను అక్షతలుచేసి, చల్లంగన్‌ అ చల్లు చుండగానున్ను, వచ్చెన్‌ == విడిది ఇంటినుంచి నగరులొవికి వచ్చాడు.

తొత్సృర్యంూయము శ

చంద్రుడు తన వంళములోవి రాజు వివాహము చూడాలన్న ఆనక్తితో వచ్చాడా అన్నట్టు

(గ్రకౌశించాడు. అప్పుడు మావటీడు అలంకరించి తెచ్చిన ఏనుగు మీద సంతోషముతో ఎక్కీ,

అర్జునుడు ఠీవితో రావడం చూచి పాండ్యుడి కళ్ళుచల్న విడ్దాయ; యౌవనవతులు కాంతిగల

ముఠ్యాలను అక్షఠలుగా అర్జునుడిమీద చల్లారు.

ఎికేవము ।

అర్జనుడు చంద్రవంశములోని రాజకుమారుడు.

కిరీటి అన్నపేరు రావడానికి కారణము : ఇందు డిచ్చిన కిరీటము యుద్దములలో అర్హ నుడి తలమీద సూర్యకాంతితో (పకాశిస్తుంటుంది. కాబట్టి కిరీటి అన్నారు.

కాజాగా పట్టిన ముత్యాలక మంచికొంతి ఎక్కువంటారు. ముత్యం పొఠపడుతున్న కొద్దీ (వీరు కాంతి తగ్గుతూ ఉంటుందంటారు. పాండ్యరాజు సముద్రప్రాంతపు రాజు కాబట్టి

ఈ వివాహంకోనం కొ క్తగా (ఉప్త్పలన్సు ముత్యపు పీఠలను పట్టించి ముఠ్యాలు తీయించి

ఉండవచ్చును.

అలంకొరము :

వృాదయోల్లానము అ-2, 969 నలుగడ హృద్య వాద్య నటనం బొలయం, గపురంపు టారళుల్‌ వెలయ, ద్విజ కుతుల్‌ చెలంగ, విప్రవధూ శుథ గాన లీల ళో ఖిలగ, వివాహ వేదికకు. బెండ్రికుమారుండు వచ్చెనిట్టు, లా వల, నల 'పెండ్రికూంతురును వచ్చె రణ చ్చర జాంగదంబులన్‌. 18

కర్ణము వ్‌

నలుగడకా = అన్ని దిక్కులయందును, హృద్య = మనోహరమైన, వాద్య = మంగళ వాద్యాలతో కూడిన, నటనంబు ఆ నాట్యములు, ఒలయఃా ఆ జరుగుతుండగా, కపురంపు ఆరతుల్‌ అ కర్పూర హారతులు, వెలయళా = (పకాళిస్తుండగా, ద్విజ(క్రుకుల్‌ = బ్రాహ్మణుల వేద పాఠాలు, చెల(గళకొ జ నడుస్తుండగా, విప్రపధూ = (బ్రాహ్మణ ముత్తైదువల, శుభగాన = పెండ్రి పాటలయొక్క, లీల = విలాసము, ళోఫిల(గళా జ రంజిల్లుతుండగా, ఇట్టులు ఇ= ఈ వెలుపల్సి దిక్కుముంచి, వివాహ వేదికకుకా ఆ పెండ్లీతిన్నె దగ్గరకు, పెండ్లి కుమారుండు, వచ్చెన్‌. ఆవనలన్‌ = ఆదిక్క (ఆంఈ పురము) నుంచి, రణత్‌ ఆ ధ్వవిస్తుస్న, చరణ అంగదంబులకొ అ కాలి అందియలతో, పెండ్లి కూ(తురును, వచ్చెన్‌.

తొత్సర్యము ?

అన్ని దిక్కులందు మంగళవాద్యాలూ. నాట్యాలూ కర్పూరహారతులూ, (బ్రాహ్మణుల వేదవతనలూ, (బ్రాహ్మణ వ్రీల సెండ్తిపాటలూ నడుస్తుండగా పెండ్లికొడుకు, విడిదినుంచి పెళ్లీ తిన్నె దగ్గరకు వచ్చాడు ; పెండ్లి కూతురుగూడ అంళఈఃపురమునుంచి, కొలి అందెలు ధ్వవి చేస్తుండగా. అక్కడికి వచ్చిందని భావము, టికేవము కొాలయాసన చేయకుండా ఈ పద్యములో పెళ్ళి సందడంతా కనబరిచాడు కవి, అంగదము అంటే కశేయూరము. భజకీరి అని. విఘంటులలో అర్థముంది. అందుచేతనే పై 1£వ పద్యములో "'ళృంగారకళా చిశ్రాంగద' అన్న సమాసములో అంగదములు అంటే భుజకీర్తులు అనే వ్యాఖ్యానించారు. వ్రీంకు భుజకీర్తులంపే కొంచెం అసాధారణంగా కని పిస్తుంది, కవి ఉద్దేశము ఆది కాదేపా అనిపిస్తుంది. ఈ పద్యములో కవి నన సందేహాన్ని తీర్చాడు శీరణచ్చరణాంగదంబులకా' అన్నారు, ఈ అంగదములు కాళ్ళ ఆభరణాలని తేల్చాడు. ఇక్కడ కొళ్ల వగలవి, అక్కడ బుజాల నగలనీ చెప్పడము వ్యర్థ ప్రయాస అవుతుంది. మరొక్క విషయము : ఉత్తరదేశంలో మార్వాడీ గుజరాతీ వ్రీలు కొళ్ల అందెలలో లోహపు ముక్కలు ఉంచడంవల్ల వాళ్లు నడుస్తున్నప్పుడు చక్కంవి ధ్వని వినిపిస్తుంటుంది.

360 విజయవిలానము అంశ, అందుకే ఆ కొలి నగలకు 'మంజీరములు' (= మనోహరంగా ధ్వవిచేయుసివి అన్న పేరు ఉన్నది.

ఆ విధంగానే పూర్వము పొండ్యదేశములో గూడా ఆటువంటి నగ లుండేవి. వాటినీ “సిలంబు' అనేవారు. ఆ పిలంది ప్రధాన కథావిషయంగా ఉన్న పురాతన కావ్యోవికి “పిలప్పదికొారము” అని పేరు. అనాటి _పభుపులు ఆ కాలములో ఈ మంజీరాలు ధ్వనిచేస్తూ ఉండడానికి ముత్యాలూ, కెంపులూ మొదలై న రత్నాలనే లోవల ఉంచే వారట. అలంకారము :

స్వభావోక్తి.

పంశేజాతములకా దినంతు లడచుజు బాలామణీ పొదముల్‌ ; నంకఠల్‌దీర్చు మనోజ సొయకములకా వాల్చూపు ; లేణాంకుని౯ా శంఠల్సేయు మొగంబు; జక్యంవకవకా జక్కట్లు దిద్దు గుచా హంకొరంబు ; మదాళమాలికల నూటాడించు వేణీ రుచుల. 16 ఇది చాల చక్కని పద్యము, పద్మసయోగ పారస్యముతోపొటు (ప్రనన్నార్హమూ, గంభీ రార్థమూ మేళవించి కవి ఈ పద్యరచన సాగించాడు. దీనిలో కవి వ్రాపిన వాక్యములు ఐదు :

1. బొలామణీ పాదముల్‌ సంశేజాతములకా దిసంతులడచుకా,

2. వాల్నూపులు మనోజ సాయకములకా వంకల్‌ దీర్చుకా.

శి, మొగంబు ఏణాంకునిన్‌ శంక ల్చేయు కా.

4. కుచాహంకారంబు జక్కుపకవజా చక్క-ట్లు దిద్దుకా.

ఈ, వేణీరుచుల్‌ మదాళ€ మాలికల మాటాడించుకా.

అన్నీ సాధారణముగో కవులు ఉపయోగించే ఉపమానాలే, ఈ ఉపమానాల నన్నిటినీ కవి ఈ పద్యములో తీరన్కరించాడు. అర్జము శి

1, కన్యక పొదములు తామరలను ఏవగించును. £. చూపులు నున్మథ బాణములను తిన్నగా చేయును. శ. మొగము చంద్రుని తప్పు పట్టును, 4. స్తనముల పొంకము జక్యంవ జంటలకు బుద్దులు చెప్పును. $. తలవెండ్రుకలు తుమ్మెద బారులను ఊవివేయును. అని శిరస్కొాటర భానము (ప్రకటించాడు కవి.

హృదియోల్లానము ఆఅ-2. 361

అంత మాత్రపు అర్హంతో పాఠకులు కావి, కని కాని సంతృప్తి సడడావికి వీలులేదు. ఈ పద్యంలో తిరస్కార వాక్యములు (దిసంతులడచు. వంకలు దిద్దు మొ ఉపమానముల "పేరులు (పంకేజాతములు, ఏణాంకుడు మొ.) చాల భావగర్భితంగా ఉంచాడు.

దినంతులడచున్‌ : దినంతులు అనగా నింద, రోత అవి ఆం్యధ్రభాషార్లవము. రోత = అసహ్యము, ఏవగింపు. పాదములు అసప్యాంచుకోడానికి కొరణము వంకేజాతములు అన్న శబ్దంలో ఉంది. పంకేజాతము ఇ పంకము-బుుదయందు పుట్టినవి; నీచజన్మ కాదిప్లే ఏవగించి, చీకొట్టడము. బురదను పుట్టడము పంకజాలకు సహజము,

వంకలీతీర్చు : వాల్ఫ్చ్ళూపులు మనోజ పాయకములకా-మన్మత బొణములనుంసూటిగా పోవుటకు-తిన్నగా చేయును. నున్మథ బాజములకు లక్ష్యకుద్ధి ఉండదు. కొబట్టి. మన్మథో[దేకము కలిగించే ఆమె చూపులు తిన్నగా వెళ్తూ. మన్మథఠబాణాల కుండే వంకలు తీరుస్తున్నాయి. బాణాంకు వంక ఉండకూడదు; వాటివి నంకిణు తీర్చడము విలుకొండ్రు నిత్యము చేసే పనే.

శంకల్చేయు : అనగా, తస్పుడుసనులు చేసినవారిని కుల పెద్దలు తవ్పుపట్టి, అవసరమైతే, వెలివేయగలుగుకారు. ఆ తప్పుసట్టడాన్నే శంకచేశారు అని వాడుక.

ఇక్కడ చంద్రుడు ఏణాంకుడు . (ఏణము = జింక జింకను గుర్తుగా కలవాడు. శేషవల్ల్వ జింకను అంకముపై _ తొడపై 'పెట్టుకున్నవాడు. మృగసంపర్కము, నీచ ణా ళా మ్‌ క్‌ ప! వంపర్కము, చేసినవాడయ్యాడు. కొబట్టి మొగము చంద్రుని శంకోచేసింది. చంద్రుడు మచ్చతో ఉన్నవాడు. ముఖము కళంకము లేనిది అవి అధిక్యము,

చక్కంట్లు దిద్దు : కుటుంబములో కలతలు కలిగినప్పుడు పెద్దలు వారికి బుద్ధిచెప్పి కలత లము సవరించడాన్ని చక్క-ట్లు దిదడం అంటారు. చక్క-ట్లు జ తగవులు, జగడములు.

న! చి ళం

ఇక్కడ అక్కవ పిట్టలు వప్రతిపాయంకాలము జంటల విడిచిపెట్టి పోవడం సహజం, ఆ విధంగా విడిపోకుండా కలిసి ఉండండి (మావలెనే) అని ఆమె కుచములపొందిక బుద్దులు

ఊటాడించు అ ఊసివేయుమ. చెల్లాచెదురుగా పోతూ ఉండే మత్తెక్కిన కుమ్మెదలు కాబట్టి, చేణీరుచులు _ వెం్రుకల కొంతులు ఆ తుమ్మెదలను బారులు తీర్చినట్లుగా ఉంచి ఊగించును. తుమ్మెదలు బారులుకట్టి పోతూండడము (ప్రకృతినిద్ధము. తాత్న్భర్యాము *

బురదతో సంపర్కం లేని పద్మాలవలె ఆమె పాదములూ. వంకరలు బోవి మన్మత బాణాలనలె అమె చూపులూ, కళంకం లేవి చంద్రునివలె ఆమెమొగమూ, ఏల్పన్సుడూ కలిని ఉండే జక్కవ జంటలవలె అమె చనుగవ మాలికలు కట్టి ఊగాడే తుమ్మెదవారువలె ఆమె తల వెంథడ్రుకలూ ఉన్నాయని భానం,

860 విజయవిలానము ఆ,

ఉభయ పకల వియ్యాలవారి త త్తరానికి తగినట్లుగా, కథా రచనను పరుగులె త్రిస్తూ ఉండినకవి, ఇక్కడ చిత్రాంగద వర్ణనకు ఆగడం కొంచెం విపరీతంగా కనిపిస్తుంది. కావి, దీనికొక సమర్థన ఉంది.

“పెళ్ళికూతురు వివానా వేదికకు రావడం “రణచ్చరణాంగదంబులజో చప్పుడు చేయ చున్న నూపుగములతో వచ్చినట్లు పై పద్యంలో కవి చెప్పాడు. కోటలో పెళ్ళమపోత్సవం చూర్ణాపకి వచ్చిన జనసమూహం దృష్టి అ ధ్వనికి కారణమైన మాపురాల మీదకు వెళ్ళక తప్పదు. ఆ సందర్భంలోనే పాదాల పొందర్యం కమసించింది. దావి ప్రళంనతోనే ఈ పద్యం ఆరంభమైంది.

మొదటి సారిగొ రాకుమా ర్తెను చూచిన ప్రజలు ఆమె అందానికి ఆశ్చర్యపడి పోలికలు చెప్పుకొన్నారు. ఈ విధంగా నరుగెత్తుతూన్న కథను ఆపి (ప్రజల ఊహను వర్ణించడం చాల సమంజసం. ఈ అభిప్రాయాన్నే కవి 1) వ పద్యములో న్పష్టంచేశాడు.

పూర్వవ్యాఖ్యాతలు, వేదం వారితో సహా, ఈ పద్యంలో ఉన్న అందాన్ని గమవించలేక పోయారు ఆని అనవలసి వచ్చింది. కాబట్టే జా

దినంతులడచుకా ఇ చెంసపెట్టును అని వారు ఎప్పుడు చెప్పారో అస్పుడే వారు దారి తప్ఫినారవి విరాళకలిగింది. దిసంతులడదు ౨ 'చీకొట్టు అనడం సమంజసము. చీకొట్టు “రాకొట్టు' నంటి మాట. అలంకొరము :

పరికరము, వ్యతిరేకము,

హరిపతి నడుమున కోడెళా, గరువపు నడకలకు నోడె గజపతి, యికనీ నరపతి లోనగు టరుదే వరవర్డిని మెజు(గు వాండి వాల్చూపులకున్‌. క్షే? +వజానమదాయములో మరికొందరి అభ్మిపాయము. వీరు సొమంఠులలోని వారయి ఉంటారు, అర్థము ః

నడుమునకుకా, హరిసతి జ (శేస్టమైన సింహము, ఓడెకా ఆ వీగిపోయెను, గరువపు = ఒయ్యారముతో కూడిన, నడకలకు = నడకలతోపోటీపడి, గజవతి ఇ (శ్రేష్టమైన ఏనుగు, ఉఓడె౯ అ అపజయము పొందెను, వరవివి ఆ ఈ మందరియొక్క, మెజు(గు (కలిగి) వాడి

వృదయోల్లానము ఆశీ. 363 (మైన) వాల్చూపురికుకా == దీర్చ ములగు చూపులకు, ఈ నరపతి = ఈరాజు, లోనగుట = లొంగిపోవుట, అరుదే = ఆశ్చర్యమా ? తాత్సృర్భము ;

చిత్రాంగద నడుము సింహము నడుముకన్నా నన్నమనసీ, ఆమె నడక ఏనుగు నడకకన్నా తీవి గలదవీ, అట్టి ఆమె వాల్చూపులకు అర్జునుడు లొంగుట ఆశ్చర్యము కాదనీ భొనము. బికేవము ;

వఐలానికీ సరాక్రమానికీ పేరుపొందిన ఏనుగూ, సింహములే ఓడిపోగా, ఒక మనుష్య మాథ్రుడు లొంగిపోవడం ఆళ్ళ్చర్యం కాడు అని చమక్కారం. సాధారణమైన నడుముకు ఒక్కింత ఒయ్యారముగల నడకకు సింహము గజముకూడ ఓడిపోగా, మెరుగుగలిగి, వాడియై, దీర్చ ముగా ఉన్న (మూడుగుణాలు కలిగిన) చూపులకు నరుడు లొంగుట దాల సుకరమనవి భావము.

హరీ అనగా మండూకము మొదలుకొని మహోవిష్ణువు వరకు అర్ధాలున్నాయి. ఇక్కడ ఆశ్వము అవి రెండో అర్ధము చెప్పుకుంటే, హరిపతులు = అశ్వపతులు అపుకారు. ఈ అశ్వ పతులన్న'పేరు బహమనీ రాజులకు బిరుదు నానము.

ఉత్క-ళదేశరాజులకు గజపతులన్న విరుదు సుట్రసిద్ధము. విజయనగర రాజులను నర పతు లనేవారు.

రాయలవారి కతువులు బహమనీ కళింగరాజులు. యుద్ధములో వారు పారిపోవడం కద్దు. తంజాపూరు ప్రజలకు ఈపద్యము ఆ ముచ్చట్లను న్మరణకు శేకపోదు.

మరొక్క విశేషము. తమిల భాషలో ఓడు అంకే పారు-సరుగెత్తు అవి అర్ధము. అది తెలుగులోనికి కూడ వచ్చింది, ఆ అర్ధము అ ప్రాంతమున నివనించిన మన కవి మన నులో ఉండబ్లే, సింహము, ఏనుగు పరుగెత్తుకొని అడవులకు పోయాయన్న చమక్కా- రార్థము కూడ జోడించాడు. నరిపతి దొరికిపోయి స్వారీను డయాడు.

తెలుగున వ్రయోగము “వెజచి నిమీలికాకులయి వెన్క. కొదింగెడి పువ్వుటోడులకా వెజనకు డోడకుం డనుచు.. "హరి. పూ. ఓ46. ఆలంంకౌరము :

ఆరాన తి.

ఉ =

364 వీజయవీలాసము అ.1ీ, చక్కనీ ఠన్యకామణికి. జక్కనీ వాండగు పాణనాథు(ండుం జక్కని ళోభనాంగునకు. జక్కని యింతియు గల్లు టబ్బురం బెక్కడ; నిట్టు లుండవలదే? రతిదేవికి సొటివచ్చు(బో యి క్కనకాంగి, మన్మథున కీడిత( డీడిత రూపనంపదన్‌, 18 ఈ మాటలు (పేష్‌కులలోవి చ్రీలు ఆడుకొనినవిగా కనబడుతున్నాయి. అర్థ మున ఎక్కండన్‌ ఆ ఏచోటనై న, చక్కని కన్యకామణీకి, చక్క-వివాడగు, (ప్రాణనాథుడున్ను, చక్కని శోభనాంగునకు ఆ అందమైన శరీరం గలవానికి, చక్క-వి యింతియున్‌, కలుగుట, అబ్బురంబు అ అసాధారణము, ఇట్టులుండ వలదే = భార్యాభర్తల సమాన పౌందర్యములు ఈరీతి ఉండవద్దా (ఇది రతీమన్మళులలోనూ; చిత్రంగవో అర్జునులలోనూ మాతక్రం కలదు అని భావము), ఈ కనకాంగి = ఈదింగారునంటి శరీరము కలది, రతిదేవికి సాటి, వచ్చును టో ఇ వచ్చును నుమా, ఇత(డు, ఈరిత జు పొగడదడిన, రూసపసంసదజా జ పొందర్యవై భన మందు, మన్మథునకు, ఈడు జ సమానుడు, తొల గ్ర ర్టూము శి ఈతీమన్మధులనలె వీరిద్దరూ ఒకరికి తగిన సౌందర్యంతో ఒకరు ఉన్నారనీ, అలా నమ కూడడం చాలా అసాధారణమనీ భావము, బిలేషము : అన్న పద్యం సామంతులూ, సేనానాయకులూ అనుకొన్నట్లుగానూ. ఈ పద్యం వ్ర్రీజనులు చెప్పి నట్టుగానూ చూపరులందలి భావాలను కవి నమీకడిందాడు. అలంఠొరోము = యమకము, ఉదా త్తము. అని రూపకళల( జూపణ గొనియా(డంగ వేరటాం్యడు గొందటు తెరవం చిన జూచె నలివ నర్జును డనురాగాంబుధి తటాన నటం దెరయె త్తన్‌. క్షేఫి

హృదయోల్లానము ఆడి. 36క్‌ అర్జము నే

అని జ ఈవిధంగా, రూపకళల౯ా ఆ రూపురేఖలను, చూపణ = (పేకీకులు (బహువచ నము. కొవియాడగళా ఆ ప్రళంసిస్తుండగా, కొందరు, 'పేరటాండ్రు = పేరంటాళ్ళు, తెర వంచినన్‌ జ వివాహంలో వధూవరుల మధ్యపట్టిన తెరను [క్రిందికి దింపగా. అనురాగా౧బుధి == (ఢేమ అనే సముద్రము, అటన్‌ = అక్కడ, రటానన్‌ = ఆకస్మికముగా, (తటాలున), తెర యెత్తన్‌ ఇ కెరటములేచి తనమీద పొర్షగా, అర్జునుడు. అకివ౯ా జ చిక్రాంగదను, చూచెకా, తౌత రూము ఫి

ఈవిధంగా చూపరులందరూ వధూవరుల రూపురేఖలను వ్రశంసిన్తుండగా. ముశ్రైదునలు తెరదించారు. ఒక్కసారి (పేమ నమ్ముదము పొంగి తనమీద పొరలినట్లు అర్జనుడు చిశ్రాంగ దను చూచాడు అవి భావము. బిజేవము :

ఇంతవరకు అర్జునుడు చిశ్రాంగదను దగ్గరనుంచి చూడలేదు.

పద్యంలో సేరటాండ్రు తెరదించారు, అనురాగాంబుధి తెరయెతత్తింది అని చెన్పడం చమక్కార మే.

'వేదమువారు “అనురాగాంబుధి క (పేమ అను నముద్రము,ఆటె = ఆసై = ఆశ్చర్యకర ముగా, తటానజణ ఒడ్డువెకి, తెరయెత్త కాజ పొంగి కరుశ్ళెత్తగా” అవివ్యాఖ్యావించారు. వొతాంతరము =

వావిళ్ల వారూ కృష్ణమాచార్యులుగారు ఈతటాన అనడానికీ ఐదులు “ఠటాల్న” అనే ముద్రించారు, అలంకారము ;

రూసకము.

కలదు లే దన నసియాడు కౌనులీరు(..

దళుకు మొగమున కెగయు గుబ్బల వెడంగు.

జూచి యాతని నిడువాలు( జూపు లపుడు

నిండువేడుక మిన్నంది కొండ. దాశె. ౭౦

366 విజయవిలానము అ.8, అర్థము ?్‌ కలదు, లేదు అనకా = ఉన్నదనీ చెప్పడానికి గాని, లేదనడానికి గాని వీలులేకుండా (మిక్కిలి వన్నముగా), అసియాడు = జవ్వాడుతుండే, కౌనుతీరున్‌ = నడుముయొక్క అంద మునూ, తకుకు మొగమునకు = కాంతిమంత మైన ముఖమునకు (తాకునట్లుగా), ఎగయు = పై కువికియండు, గుబ్బల, బెడంగుళా అ సౌందర్యమునూ. చూచి, ఆతని = అర్హునుని, విడువాలు చూప్పలు = మిక్కిలి దీర్చములగు దృష్టులు, నిండువేడుకకా ఆ పరిపూర్ణ మైన సంతోషముతో, మిన్నంది కొండ(దా(కెళ ఆ ఆపరిమి తానందమును పొందెమ. ఎికేవము * కలదు లేదన నసియాడు నడుము, ఛశ్రీనాథువి "అస్తి నాస్తి విచికిక్సాహేతు కాతోదరి' వంటిది, కాదిళ్లే జవ్వాడడము. నడుము ఆకాశంతోనూ, కుచములు కొండలతోనూ సరిపోల్బడం మన కవుల కలవాటు. అర్హునుడి చూపులు మొదట నడుమును చూచి, తర్వాత కుచములను చూచాయి అనగా, మిన్ను, ఆకాశాన్ని (అనగా నడుమును) అందుకొని, కొండను, (అనగా న్తృనములను) తాకాయి, అవి చమక్కొారము, సంతోషమును చెప్పినప్పుడు ఆకాశాన్నంటినట్లు, కొండను తాకినట్లూ పలుకుబడుల నుప యోగించడం సాధారణము. తెర దించగానే, ఆర్జుముడు, చిత్రాంగద ముఖాన్ని చూడకుండా (ఆమె తలవంచుకొని ఉన్నదేమోో ఆమెను క్రిందనుండి మీదికి చూచినట్లు చెప్పడం ఒక సొగసు. అలంకారము : న్వభావోక్సి, శ్లేష, అతిశయోక్తి. చిలుకలకొల్కి. కన్గొనియె జేరల( గొల్వంగ రాని కన్నులుకా, మొలక మెటుంగు నీలముల ముద్దులుగాజు నొయారి మీనముల్‌, గలకల నవ్వు చక్యాని మొగంబు, చెడంద యురంబు, నసింగముళ౯ా గలంచు రువాణప్పుం గవును గల్గిన యా కురుపవీర పుంగవున్‌, 2కే అర్థము ః చీలుకలకొల్కి= = అ చక్కని కాంఠ, చేరలన్‌ కొల్వ/గరాని అ అరచేతులతోడ కూడా కొలుచుటకు వీలుకొని (ఆతి విశాలములె న), కమ్నలకా = కన్నులున్నూ. మెటుంగు (గలి

వృదయోల్లానము ఆ-8. 967 మొలక నీలముల = నీలపు రన్వలలాగా, ముద్దులుగాజు అ మిగుల మనోహరంగా ఉన్న, ఒయారి మీసముల్‌ = చక్కని నంపుగల మీసాలున్నూ, కలకలనవ్వు జా మిక్కిలి కళతోకూడి ఉన్న, చక్కవి మొగంబునూ, వెడంద = విశాలమైన, ఉరంబు అ రొమ్మునూ, సింగముక అ సింహమును, కలయ = కలతబెప్లే (తిరస్కరించే), _రువాణవు కవునుకా అ ఆందమైన నడుమున్నూ, కల్గిన, ఆ కురువీర పుంగవుకా = కురువంళవీరుల్లో (శేష్టుడైన అర్జమడిన్ని, కన్గొనియెన్‌ = చూచెను. తాత్సర్భము : నుందరియైన చిక్రాంగద, చేరలను మించిన విశాలమైన కన్నులూ, వీలపు రవ్వల కాంతితో మిగుల మనోహరంగా ఉన్న గరువప మీనములూ, కళావంతమైన మొగమూ, విశాలమైన వక్షస్దలమూ, సింహమును ఓడించే నన్నని నడుమూ, కలిగి ఉన్న కరువీరో త్తము డైన అర్జునుడిని చూచింది అని భావము. బిలేవము పై పద్యంలో అర్జునుడు చిత్రాంగదను (క్రిందినుండి పైకి చూస్తున్నట్టు కవి చెప్పారు. ఇక్కడ, అర్జునుడి చూపుల్ని తప్పించుకొనేందుకా అన్నట్లు, చి(క్రాంగద పైనుండి [క్రిందకు చూచిందవి చెప్పడము సమంజనము. మరిన్నీ, పురుషుడు చూడగానే సహజంగా వ్ర్రీలో గమనించే న్ననాదులు మొదటి నద్యంలో వరిందాడు. అలాగే, శ్రీ పురుషుడిలో గమనించే పొందర్యం _ విశాలనే(త్రాలూ, గరువపు మీనమూ, వక్షస్టలమూ మొదలై న పురుషలక్షణాలు, ఈ రెండన పద్యంలో వర్ణించడం బొచిత్యం. వొఠాంతరము : =బవేరల గొల్వగ జాలు కన్నులున్‌” = తీరువతివారు. అలంకారము : న్వభావోక్తి, యమకము. అంగజ రాజ్యం వేలుట కుం గట్టిన తోరణంబొకో యన నత డా శృంగారవతికి. గట్టెకా మంగళన్యూతంబు చతురిమం గళసీమన్‌. శివి

&ిర8 విజయవిలానము అంశ, అర్థము ॥ అంగజరాజ్యంబు అ మన్నథ సొమా(జ్యమును, పీలుటకుజా ఆ పరిపాలీంచుటకు, కట్టిన, తోరణంబొకో యనన్‌ = తోరణమో అన్నట్లు, ఆతడు = అర్జునుడు, ఆ శృంగార వతికి = చిశ్రాంగదకు, చతురిమం ఇ నేర్పుతో, గళసీమన్‌ ఆ మెడయందు, మంగళ సూతంబున్‌, కశ్హైన్‌. తొత్సర్భము : మన్మథువి పామాజ్యము నేలుటకు తోరణము కట్టినట్లు, అర్జునుడు చిక్రాంగద మెడను మంగళసూ తము కళైను, బికేవము : పట్టాభిషేక మషోత్సన సందర్భంగా తోరణం కట్టినట్లు అనడంలో ఏలేవాడు అర్జును డవీ, శృంగారవతియైన చి(త్రాంగదే మన్మథ సృామాజ్యమనీ బోధపడుతుంది, అలంకారము : ఉ(శ్రేక్ష, యమకము. అనురక్తిం దల/ాలు వోసె విజయుం డావేళ బంగారు కుం డన రంగా నలినీలవేణి పయి ముత్యాల దోయిటకా ముంచి చ య్యన బొల్పొంగిన క్రైవడిళా సిరులు సెంపైం బూలు రేశ ఉత్తినట్లనె వర్ధిల్లు మటన్న దీవనల కెల్లం దావలంబై తగన్‌. శతి అర్థము ॥ చయ్యనన్‌ = ఒక్క సారిగా (అతిశఘముగ్భా, పాలు పొంగిన క్రైవడిన్‌ అ పాలు పొంగినట్లున్ను. సిరులు కా సంసదలు, పెంపై = ఆళిశయించి, పూలు రేకెత్తినట్లనె జ పూవులు వికసించిన రీతిగానున్ను, వర్చిల్లుము ఆ అభివృద్ధిని చెందుము, అటన్న = అందరు అంటున్న, దీవనలకెల్లజ = సమస్త ఆశీర్వాదములకును, కావలంబుఅయి = ఆధారమగునట్లుగా బంగారు కుండ అనకా రంగు బౌ = బంగారుకుండలాగున ముద్దులౌలుకుచున్న, ఆలినీలవేణి = తుమ్మె దలవలె నల్లనై న కొప్పుగల చిత్రాంగద, పయికా = మీద, విజయుండు = అర్జునుడు, ముక్యాల్‌ = ముక్యాలను, దోయిటకాముంచి జు దోసిళ్ళతోముంచి ఎత్తి, ఆనురక్తిక్‌ = (యేమతో, కలాలు, పోసెను-

వహృదయోల్లానము అవీ, 369 తౌల్‌ ఫర, లము లం పాలుపొంగినక్ష్లే నంపదలు అభివృద్ది చెంది, పూలు రేశె త్రినట్లుగా వర్టిల్లము అనే దీవనలకు అనుగుణంగా దింగారు కుండవలె ఒద్దికగా కూర్చున్న చిశ్రాంగదయొక్క నల్లనైన ళల వెంట్రుకల మీద అర్జునుడు దోసిళ్ళతో ముక్యాలు ఎత్తి (సేమతో ఈలంట్రాలు పోశాడని భావము. వాకేవము తలం(వ్రాలు పోసినప్పుడు దృష్టి ఆమె నల్లని తలవెంట్రుకల మీదనే ఉంటుంది కాబట్టి, ఇక్కడ “అలినీలవేణి” అనడము సమంజసము. తెల్లవి ముత్యాలు నల్లని వెర్యటుకల మీద నుండి జారిపడుతున్నప్పుడు కుండలోని పాలు పొంగినట్లు కనదిడడం సహజము. అంతేకాక, ఆముఠ్యాలు తలవెంటుకలలో చిక్కి ఒక దాని (ప్రక్క నొకటి కూడి నప్పుడు పూలురేకెత్తినట్లు కనదిడడం కూడ సహజము, కొబట్టి పద్యములో గల రెండు దీవనలు పారకములే. న! వొతాంతరము : “పూలుచే రె త్రినట్లన” అా=అరుపతి చారు అలంకొరము ఉ ల్సే9క్ష, ఉనమానము తాామపర్డీ నదీతీర ధరణీ నేలు దొరతనము. దెల్బంగా రాశిదొరలం బోసె ముదిత చేతుల దల(వాలు ముత్తియములు ముదితచేతు లగుచు నభానదులు వొగడ. బిక్ష అర్థము ?్‌ ముదిత = చిత్రాంగద, (ముత్యాలు దొరికే క్యామపర్షీ నది (యొక్క). తీర = ఒడ్డున ఉన్న, ధరణి౯ా జ భూమివి, ఏలుదొరతనము ఇ పొలించునట్టి (వళుత్వమును, తెల్పంగాకా ఆ తెలియజేయునట్లుగా, చేతులళా ౫ దోసిళ్ళతో, తల((బ్రాలు ముత్తియములు ఆ దలం్రాల కొరకు (24

370 విజయవిలానము ఆశి, ఉంచిన ముళ్యాలను, సభాసదులు = అటనున్న వారందరును, ముదిత చేతులు అగుచు జ సంతో షించిస మనస్సు కలవారగుచు, పొగడళా = మెచ్చుకొనునట్లు, రాశిదొరలకా పోసెకా జ (ఆ ముత్యాలు) పెద్ద (పోగు పడునట్లు పో పెను.

లౌల్త ల్‌ ల్‌ ం]

ఈ పద్యములో చిత్రాంగద తనవంతు తలంబ్రాలు పోస్తున్నది. ముత్యాలు దొరికే కామ పర్షీ నదీ ప్రాంతాలను పాలించే రాజు కూతురు కొబట్టి ముళ్యాలను అదే పనిగా దోసిళ్ళతో రాశిగా పడినట్లు పోసిందవి భావము, బికేవము

ముదిత = నంతోషించినది, ఆని గూడా అర్హముంది. కాబశ్లే అఆత్యుక్సాహముతో ఈల బ్రాలు పోయడము. అందు వల్లనే అవి రాశి ((ప్రోవు)గా పడడము,

ముత్యాల నంత విశేషముగా ఉనయోగించడానికి ఆధారము కామప క్రీనదీతీరము, కామ పర్డి తిరునెల్‌ వేలి జిల్లాలోనున్న నది. ఆ నదిలోనూ ఆది కలిసే సముద్రభాగములోనూ ఇప్పటికీ ముత్యాలు దొరుకుతుంటాయి. ఆ రాజు కూతురు ముక్యాలు రాశి పోయడం సమంజనము కదా.

చివరిపాదము *ముదితచేతస్కులయి నభానదులు నొగడ' అవి తిరుపతివారి పాఠము. అం౦ంతొరము *

ఉక్రేత, యమకము.

ఈ చందంబున. గల్యా

ఇోచిత కృత్యంబు లెల్ల నొనరిచి యంతఃా

రాచూలిళో గ్య వస్తు

('ప్రాచుర్య మనోజ్ఞ కేశి భవనము నందున్‌, నిర్‌ అర్థము ]

ఈ చంద౦బునకా ౨ ఈ విధముగా, కళ్యాణ ఉచిత కృత్యంబులెల్ల ౯ = వివాహము నెప తగిన కార్యములన్నీ, ఒనరిచి అ చేసి, అంతకా ఇ తర్వాత, రాచూలి == రాజకుమారుడు (అర్జునుడు), భోగ్య అ అనుభవించదగిన, వన్తువుల (యొక్క). ్రాచుర్య = నమృద్ధిచేత, మనోజ్ఞ = మనోహరముగా ఉన్న, కేశిభవనమునందుకా ఇ క్రీడా (శయ్యా) గృహమునందు,... తర్వాతి పద్యముతో అన్వయము.

హృాదయోల్లానము ఆ, వ్ర] తాత్మృర్యయు : ఈ విధంగా వివాహ కార్యాలన్నీ ముగించి అర్జునుడు అనుభవింపదగిన వన్తువులతో విండియున్న శళయ్యాగృహమునందు.. +తర్వాతికి అన్వయము. వొతొంతరము ? కే. లోగ్యవన్త్లు ప్రాచుర్య మనోజశేశి భవనము నందున్‌ దీవికి, అనుభవింపదగిన వన్తువులయొక్క వనముదాయము కల్గిన (మనోజ కేళి మన్మథ (క్రీడలకు వియమించిన మందిరమందు అని అర్థము. 2. రాచూలి భోగవన్తు (ప్రాచుర్యంబై న కేళి భవనము నందున్‌ తీరువతిచారు. భోగవస్తువుల నమృద్ధికల కేళభవనమునందు అని మాత్రమే చెప్పుకోవలెను. శోభనము మినుకు. గడాని జీనిపని మేలిమి మంచముపై వసించియుం డినయెడ, నొయ్యనకా నఖులు నేర్చునం దోడ్కొనివచ్చి, యోల ౫ వ్వని నిడి, తోడిచూపులకు వచ్చినవారును టోళె, వెన్నకుం జని; రవుంగాదె పై నతను నంగర మా నవమోహనాంగికిన, శి౮ అర్థము వ్‌ మినుకు = మెరుస్తున్న, కడాని = కుందనముతో చేవిన, జీవినవి ఆ సున్నితమైన నగిషీ వమలవల్ల , మేలిమి = (ప్రళస్త మైన, మంచముపై (రాచూలి) వసించి, ఉండినయెడళా ఆ ఉండగా, సఖులు అ చిత్రాంగద చెలికత్తెలు, ఒయ్యనవ్‌ జ మెల్ల మెల్లగా, వేర్సునకా ఇ దాక చక్యముతో, తోడ్కొని వచ్చి, (మోలకా = అర్దునుని దగ్గర, జన్వనిన్‌ ఆ ర౮ఛొవనవలియైన చిశ్రాంగదను, ఇడి = విలిపి, తోడిచూపులకు వచ్చినవారును టోలెకా వెన్నకం, చవిరి ఇ పోయిరి, పై కొజఇకమీద, ఆ నవమోహనాంగికికా = నూతన యవ్వనముచేత మోపాంన జేపే శరీరము కలదావికి, ఆతను సంగరము(ఆతనుడి) మన్మథునియుద్దము, (అతను ఇ “తను” కొవిది, తను అనగా స్వల్పము, ఆతను అనగా గొప్ప యుద్ధము అవిగూడ అర్ధము.) ఆఅగుకొదె

372 విజయవిలానము అం. తొాత్మృర్యూము =

మంచి పనితనముగల మంచముమీద అర్జునుడుండగా చెలికత్సెలు మెలమెల్ల గా చిశ్రాం గదను చాలా చాకచక్యముతో అక్కడికి తీసుకొనివచ్చి విలిపి వెళ్ళిపోయారు అని భావం. ఎికేవము ;

మల్ల యుద్ధమువంటి పోట్లాటలకు పోయేవీరులను తమ 'స్నేషపాతులు యుద్ధరంగము దాకౌ తీసుకొనివచ్చి, యుద్ధమారంభించినప్పుడు అక్కడిమండి తిరిగి పోతారు, వారివే “శ్రోడిచూపులకు వచ్చిన వారు' అని ఆంటారు.

జరుగనున్నది మన్మథ సంగరం అన్న గొప్ప యుద్దము. ఆ యుద్ధంలో చిక్రాంగద పాల్గొనవలసి ఉంది. కొబక్సే చెలుల విష్కమణ,

ళల లబ

ఇక్కడ యుద్ధరంగము కోభనపుగది. వీరులు చిత్రాంగదా అర్జనులు,

“ఒయ్యన' చిత్రాంగదను తోడ్కొనివచ్చిరి ఆని కవి చెప్పినందువల్ల చిత్రాంగద సిగ్గు చేత ఆలసించింది అని సూచన, ఈ భావాన్నే రెండవ చరణంలో 'నేర్పునన్‌' అన్నమాటవల్ల కూడా కవి సూచించాడు. లజ్ఞాభరంచేత చిత్రాంగద ఏవేవో అడ్డంకుల్ని కల్పిస్తూ ఆలస్యం చేయడానికి ప్రయత్నించిందనీ, దానివి నేర్పుతో చెలికత్తెలు పాగనివ్వకుండా ఆమెను తీసుకొని వచ్చారు అనీ అభ్మిపాయము.

జీనిసని - చీవిపవి ఆని రెండు రూపాలున్నాయి. దీవికి అర్ధము '"చీనాదేశప్తు సనితనము గల' అని చెప్పవచ్చును. చీనిచీనాంబిరాణ ఆదినాలలో చీనాదేశమునుంచి వచ్చిన వే, వొతాంతరాలు :

“నేర్పునం దోడ్కొంవి తెచ్చి' ఆని ఒకపాఠము. అలంకారము :

ఉక్సేడ్‌. శ్లిప్రరూపకము, ఉనమ,

చంచలన్వేశం గాంచి నృపచం్యదుండు మోహము నిల్ఫలేక, చే లాంచల మంటి శయ్య కపు డల్లనం దార్చి, కవుంగిలింప నుం కించు(; బయంట నంట గమకించు6; జె లించు టదెప్పు డెప్పుడం చించుక సేపులోన మెజయించు ననేక మనోవికారముల్‌. ౭

వ్యాదయోల్లానము ఆ_8, 2373 అర్థము శ్‌ . చంచలన్నేశకా జ మిగుల చలిస్తున్న కన్నులుగల కొంతను, కాంచి ఆ చూచి, నృప చంద్రుడు ఇ అర్జునుడు, మోపాము నిల్చలేక, చేలాంచలము = చీరచెరగును, ఆంటి = శాకి (వట్టుకొవి), శయ్యకు బు పెజ్టకు, అప్పడు, అల్ల నజాణు మెల్ల గా కార్చీణ దగ్గరకుతెచ్చి, కవుంగిలింపకా = ఆలింగనము చేసుకొనుటకు, ఉంకీంచున్‌ ఇ (వ్రయత్నించును (వయోజనము లేదు), పయంటకా జ పయ్యెదను, అంటజా ఆ లాగడావీకీ. గమకించుకా అ యత్నించును. (యోజనములేదు, చెలి = ప్రియురాలు, ఇంచుట జ ఇష్టపడుట, అదెస్పు డెప్పుడు, అంచు౯ా జు ఇంకెస్పుడని, ఇంచుక సేపులోన ఆ క్షణములోనే. అనేక మనోవికారముల్‌ = అనేక విధా లైన మనోభావాలను, మెటయించుకా అక్ర నబర్బుచుండును. తొత్త్సర్భము ః్‌ | అర్జునుడు మహాప్రయత్నంతో చిక్రాంగదను మంచము దగ్గరకు తీసుకొని రాగలిగావ ఆ వెనుక ఆతడు కౌగిలించడావికీ, పైట పట్టుకోడానికీ చేసిన (యత్నాలను చిత్రాంగద సా; నివ్వలేదు. ఇక ఈమె ఇష్షపడడ మెస్పుడో అవి అనేకవిధాలైన ఆలోచనలు మనసులో పరుగెడుతూ ఉండగా అర్జునుడున్నాడు. ఎిశేవము : చెలికత్తెలు విడిచిపెట్టి పోవడంవల్ల ఖీతి లక్టలతో ఉన్న చి(క్రాంగదను ఈ సన్నివే ళంలో “చంచలన్నేత * అవీ చెన్పడం నమంజనం. చిశ్రాంగదను చేరీ సేందుకు శేనీన వయత్నాలన్నీ వివ్చయోజనం కాగా ఈమె ఇష పడడ మెప్పుడెప్పుడనీ, ఇప్పుడేమిచేప్తే అమె అంగీకరిస్తు ౦దనీ అనేక ఆలోచనలు అర్జనుడి మనస్సులో నిముషావికి మారువిధాలుగా చలించాయి. ఆ ఆలోచనల పోకడనుబట్టి *“మెఅయించు” ఆనడం పార్టక మయింది, , వొతొంతరొము : శే ఆ6 6 604000 060 600 906 04-464 644 కీ వుంగిల్రిం్నా న్యం కించ(, బయంటనంట గమకించం జెలీంచు టదేప్పుడెన్వుడం చించుక సేపులోనె మెజయించె ననేశ మనో వికొారముల్‌. == తిరువలివారు, ల యం ంచలించు టదెప్పుడెప్తు గం” ఇంళవరకూ (ప్రతిబంధముగామన్న ఈ సిగ్గు, చలించుట జ కదలుట...పోవుట ఎప్పుడో కదా అనీ లేదా ఆమె మనసుకదలుట (రంజిలుట) ఎప్పుడో అవీ అర్థం చేసుకోవాలి. ఆలంకొలచం స్వభావోక్తి,

ఏ74 విజయవిలానము అఆ-3, కానుక గా(గ నిత్తు విగికౌంగిలి పల్కవె కీరవాణి, నీ దౌ నుడితేనె నా చెవుల నాన ; గృపారన ధార నానన నానన మెత్తి చూడు నలినానన; గోలతనాన నేలలో నాన జలంబు నీకు? మరు నాన నుమీః విడు నాన యింకిటన్‌,. శికి అర్వము * నే కీరవాణీ = చిలుక పలుకులదానా, బీగికౌగిలీక జ గాఢమైన ఆలింగనమును, కానుక కా(గళా ఆ ( సేవకొదులు సమర్పించు) నజరానా (ఉపాయనము)గా, ఇత్తును ఆ ఇస్తాను, నీదో ముడి తేనె=ఐ వీ యొక్క"మాటలలోని తేనెను, నా చెవులకా అనా చెవులద్వారా, అనకాణ (వేను) తాగడావికి వీలుగా, పల్కవె = మాటలాడవె; నలి నానన = పద్మమువంటి ముఖము కలదానా, కృపారసధారళొ = (చూపులయందలి) దయారసము యొక్క (వర్ష ధారలలో, నానకా == నేను తడిపిపోయేలాగా, నన్ను, ఆననమె త్తి = నీముఖ మె త్తి చూడు; గోలతనానకా = బేలతనంచేత, చలంబుణ పట్టుదలను, లోన్‌ ఆనళా జ మనసులో పూనుట, నీకు, ఏలజు ఎందుకు ? తగదవి భావము. మరుని అన సుమీ = మన్మథుని మీద ఒట్టునుమూ, ఇ(కనిట౯్‌ = ఇకనైనా. నానకా జ సిగ్గును, విడు = విడిచిపెట్టు. తాత్సృర్యంము * బిగికౌగిలి కొనుకగా యిస్తాను, పల్కి నా చెవుల కానందము కూర్చు అనీ, చూపులలోవి కృపారనధార నమ్న తడిపి వేసేలాగా ముఖమెత్తి నన్ను చూడమనీ. బేలతనంతో ఈ పట్లు దల నీకు తగదనీ, సిగ్గు విడిచి పెట్టక పోతే మన్మథుడి మీద ఒట్టు పెట్టాననీ అర్జునుడు చిత్రాంగదను బతిమాలుతున్నాడు. బికేవము + చిక్రాంగదను నంబోధించిన పదాలు: 'పల్కుము” అన్నప్పుడు "కీరవాణి అని, మొగ మె త్తిరూడు' అన్నప్పుడు 'నలినానన' అని, అనడం భావ గర్భితంగా ఉన్నాయి. గోలతనము, తెలియక పోవడం, *ఈ (పక్రియ ఉభయులకూ సంతోష (వ్రదము” అన్న నంగతి తెలియకుండా పట్టుపట్టి ఉండడం గోలతనము అని భావము. కామక లిచ్చే వారిని చూపులతోనూ మాటలతోనూ సత్కరించడం ధర్మము అవి హెచ్చరించాడు. పద్యంలో 'వాన'లు ఎనిమిది ఉన్నాయి.

వృాదయోల్లావనము అ-1, వక్‌ *“చక్కెరవింటి దేవర (పసాదము. లైకొను మిప్పు డిందమో చ క్కెరబొమ్ముః” యంచు విలన న్మణీకంఠణ హన్త మంటి పే రఠ్కజం గప్పురంపు విడె మా నెజజాణ యొనంగి నిక్కి లే జెక్కిలి ముద్దువెట్టుకొనె/ జెప్పెడి దే మిక నా వినోదముల్‌ । 29 అర్థ ముం ఓ చక్కింర బొమ్ము = ఓ సర్వాంగ సుందరీ, చక్కెర వింటి దేవర ఆ చెరుకు విల్లగల మన్మథదేవువి యొక్క, (ససాదము. ఇప్పుడు, కైకొనుము = తీసుకో, ఇందము = ఇదిగో పుచ్చుకో, అంచున్‌, విలసత్‌ ఇ (పకొళిన్తున్న, మణీకంకణ = మణులుకాపిన గాజులు కళల, హ్‌స్తము = ఆమె చేతిని, అంటి = పట్టుకొని, "పేరు ఆక్కణన్‌ ఇ మిక్కిలి (పేమతో, కప్పు రంపు విడెమున్‌ అ పచ్చ కర్పూరము వేసిన తాంబూలమును, ఒనంగి ఆ నోటికందించి, అ నెల జొణ జ మిగుల నేర్చుగల అ అర్జునుడు, విక్కి. ఆ మీదికి ఉవీకి, లే( జెక్కిలిన్‌ లేత చెక్కి లిని అ నవకము గలిగి తళతళలాడుతున్న బుగ్గను, ముద్దువెటుకొవెను; ఇ(కజా = ఆటుపెని, ఆ వినోదముల్‌ = ఆ దంపళుల వేడుకలు, చెప్పెడిదేమి జ ఏమని చెప్పగలము? (ఆతి మనో హరములని భావము), తౌత గ ర్యోము థి మన్మథదేవుని ప్రసాద మిదుగో అందుకో అంటూ, నేర్పరియైన అర్జునుడు చిశ్రాంగడ హస్తాన్ని పట్టుకొని, కప్పురప్పువిదెము నోటి కందీంచి, ఆమె లేత బుగ్గలను ముద్దిడుకొన్నాడు, ఆ పైని వారి వేడుకలు చెప్ప లేనంత మనోహరంగా సాగినా యని భావము. బిజేవము దేవర(ప్రసాదం కొబట్టి, నద్దనరాదు, అంగీకరించకతీరడు అనిసూచనచేశాడు. చిత్రాంగద ఆ కాంబూలం తన చేతీతో అందుకోటోయే సరికీ కాదని ఆ చేయి పట్టుకొని ఆ తొంబూలాన్ని వోటికందించాడు, చిత్రాంగద నోరుతెరిచే సరికి, నెరజాణ కాబట్టీ అర్హునుడు తటాలున నిక్కి ఆమె చెక్కిలి ముద్దుసెట్టు కొన్నాడు. అర్జునుడి నెరణాణ తనం సద్యంలో (ప్రత్యక్షము, ఆలంతొరోము ? పరీక రాంతరము, పర్యాయో క్రి, ఇగ్గెడు వెన్సకుం ఐయికి నీడ్చిన(, బైట దొలంగ( వేయం గే లొగ్గెడు, రెమ్మి పోఠముడి యూడ్చిన( (గ్రుంగిలి రెండుకొంగులుం వీగ్గ నడంచుచుకా విడిచి పెట్టదు; బాల ననం బనేమి? యా సిగ్గుకు సిగ్గుల) దిటుల(వేసిన పిమ్మట నుండ వచ్చునే? త్‌0

376 విజయవిలానము ఆ_8, అరమ ళి పైకి౯ల ఈడ్చినశా అ తనమీదికి తెచ్చుకోడానికి అర్జును డామెను లాగినప్పుడు, (రాకుండ్రా వెన్సకుళా ఇగ్గెడుకా అ వెనుకకు ఈడిగిల పడుతుంది; వైటకా తొలంగకా చేయ6గకా = సయ్యెద తొలగించడానికి (పయత్నించినపుడు, కేలు ఒగ్గెడుకా = (వకత్షస్తలము కాన రానీయకుండా చేతులు అడ్డు పెడుతుంది. రెమ్మి = బలవంతముగా, పోక ముడికా జ చీరకట్టు ముడిని, ఊడ్చినళా ఇ పిప్పగా, (కుంగిలి = ్రంగి.__ముడుచుకొని, రెండు కొంగులుకా అ (విప్పిన) రెండు కొంగులను, అడంచుచుకా అ ఆదిమి పట్టుకొని, విడిచి పెట్టదు ణు అర్జును డెంఠత (ప్రయత్నించినా వదలదు; బాలకా జ ఆముద్దరాలిని, అనన్‌ జ నిందించడావికి, పని ఏమి ఇ కారణములేదు, (పాసమా బాల యేమి చేయగలదు?), సిగ్గుకు ఆ సిగ్గు అన్న దానికి సిగ్గు లేదు జ మానావమానాలు లేవు, ఇటులకా చేసిన విమ్మటకా ఆ ఇంత చీకాకు పెట్టిన తర్వాత గూడా, ఉండవచ్చునే? తక్షణము తొలగిపోకుండా ఇంకా ఇక్కడే ఉండడము సిగ్గులేనిసవికాదా ॥ తాత ౧ ర్రయు = వైకి లాగుకొనినప్పుడు, ఈడిగిలపడుతుంది ; పయ్యెద తొలగించటోతే, చేతులడ్డం “'పెడుకుంది ; బలవంతంగా అద్దనుడు చీరముడి విప్పినప్పుడు ఒళ్లు ముడుచుకొవి రెండు కొంగులూ అదిమి పట్టుకుని విడిచిపెట్టదు. అయినా, ముద్దరాలు ఆమె ననడమెందుకు? ఇన్ని పొట్లు పెట్టినా ఆమెను విడిచి తొలగిపోకుండా ఉన్నందుకు ఆ సిగ్గు కేసిగ్గు లే దనాలి. (ఇంళ జరిగిన తర్వాత సిగ్గు వెంటనే వీడిపోవాలి కాని ఇంకా ఆంటి పెట్టుకుని ఉండరాదని భావం) బికేవము = ఇక్కడ బాల అనడం సాభిప్రాయం, చిత్రాంగద బాల అనగా ముగ్ధ కాదిశ్తే విగ్గు పడు తున్నది అని, అలంకారము పరినంఖ్యాలంకారం, లోకోక్తి, వ్వభావోకక్తి. “కోర్కి వెలయంగ నిను. దెచ్చి కూర్ప్చినట్టి తియ్యవిలుకాని బుణ మెందు( దీర్చుకొందు నువిద । నీ చేయి చూచుక యున్న నాకు వింద మని వేగ నీవి నీ వియ్యకున్న ? లి వై వర్యములో చిత్రాంగద *'రెండుకొంగులుకా బిగ్గ నడంచుచున్‌ విడిచి పెట్టదు బాల ఆర్జునువి (వయశ్నాలన్నీ వీఠలమైనవిి అమె బిగ్గవట్టిన చేతిని చూచుకొంటు ఉండిన అతడు ఇవ్ఫుడు వాదాగా ఆమెను (పాక్థిన్తున్నాడు.

వృాదయోల్లానము ఆ-1 షా? అర్థ మూ

ఉవిద ఆ యువతి, నీచేయి చూచుకయున్న నాకు = విగ్గబట్టి ఉంచిన నీచేతివి చూచు కుంటు ఉన్న నాకు, ఇందమని ఇ తీసుకో అవి, వేగ, సీవిన్‌ = పోకముడివి, నీవు ఇయ్యక ఉన్నవ్‌ = సీవు నాకియ్యకపోతే (నాకు స్వాఠీవ పర్చకపోతే), కోర్కి. వెలయంగన్‌ ఇ నాకో ర్కెలు సఫలమైనట్లు, నిను తెచ్చి కూర్చివట్టి, తియ్యవిలుకావి బుణము = మన్మథుడికి నేనియ్య వలసిన (కృతజ్ఞ తారూసమైను అప్పును. ఎందున్‌ ఇ ఏవిధంగా. తీర్చుకొందున్‌ = రుణవిము క్తి పొందగలము ? ఇంకొక అర్దము ని

ఉవిద జ యువతీ, నీచేయిచూచుకయున్న నాకు = నీదయకోపము (వీవు డబ్బుఇస్తావనిి ఎదురు చూస్తున్ననాకు, ఇందమని = ఇదిగో అవి, వేగళా = త్వరగా, ఈవి = నీవిచ్చేదానమును, సీవు ఇయ్యకున్నన్‌ = ఇవ్వకపోతే, తియ్యవిలుకావి బుణము అ మన్మథునికి నేను ఈయనల వీన అప్పును, ఎందు దీర్చుకొందున్‌ ఇ ఏ విధంగా తీర్చుకోగలను ? తాత్సర్యాము :

సుందరీ నీవీ విధంగా పిడికిలిపట్టి ఉంచి సీపోకముదిని విడిచి పెట్టక పోయినట్టయితే నాకు (నీకుగూడా) మన్మథుడు చేసిన మవోపకారావికి తినిన కృతజ్ఞత చూసడము ఏలాగు అని అర్హునుడు అన్నాడు. జత

ఎికేవము :

చేయిచూచుకొనుట అంకే ఒకరు చేనిన దానము మీద అధారసడి ఉండుట.

ఒకడు ఇంకొకవికి బుణసడి తీర్చడానికి సమర్తతలేక ఒకకాంత చేసే దానముమీద ఆధారపడి ఉన్నాడు. ఆకొంత ఇదిగో అని కానిచ్చే దానము ఈయక పోయినట్టయితే అరుణము తీరృడమునకు వేరుమార్గము లేదని (ప్రార్ధించినెట్లు కనిబముతూ ఉంది.

కొంగులు బిగ్గదిట్టేన చేతిని ఆర్భునుడు చూచిచూచి, ఏమి చేదామా అవి ఆలోచించి, వేరుమాగ్లము లేకపోబట్టి ఈవిధంగా అన్నాడు.

ళ్‌ బ

కోర్కిం వెలయంగ కూర్చినాడు కొబట్టి ఈ సద్యిములో మన్మథుడిని తియ్య విలుకాడు అని తీయగా అనడము బాగుంది.

మన్మథుడి రుణము తీర్చడమంపే రతి క్రీడలతో ఆతనిని సంతోష పెట్టడమని భావము. పోకముడి వదలకపోతే దావికి వీలుండదు.

$్ర7ర్ర చిజయవిలానము అక్కి వొతొంతరము : ఇందమని అంది నీవి నీవియ్యకున్న ఇక్కడ నీవి = పోకముడి అనీ మూలధసము అనీ రెండర్జాలు, _శ్రిషరూపకము. మూల ధనము అనడవంలో సారన్యము వి'శ్రేషములేదు, “ఆంది" అను శద్దానికి చక్క వి అన్వయములేదు. అందన్‌ = నా చేతికందునట్లు = నా స్వాధీనమగునట్లు అవిన సమంజసముగా ఉండును. ఈవి = ఇచ్చినది _ దానముచేసినది, చేయిచూచుక ఉండడము = పూర్తిగా ఆమె మీదనే ఆధారవడి ఉండడము. అలంకారము ; శ్లేష, సమాసోక్క్తి . “మకరకేతను. గూర్చి మకరికా లతలు నీ చెక్కుల (వాయంగ _మొక్కుకొంటి౧ గునుమాకటని( గూర్చి కుసుమ మాలికలు నీ వేనలి. దుజటుమంగ వేండుకొంటి, గంధవాహను. గూర్చి గంధసారయ నీ గుబ్బల బూయంగ. గోరుకొంటి, మృగలాంఛనుని. గూర్చి మృగమదంబున నీకు దిలకంబు దిద్ద( (ార్థించుకొంటి, నిన్ను వరియించు నప్పుడే యిన్ని చేయు వాండనని మున్ను శృంగార వనములోన; ం వల పెణింగి యేలుకోం గదే కలికి $! యనుచు గేళి కెలయించె న మ్ముద్దరాలి నపుడు. తిని ఈ వద్యములో విజయుడు తనకో ర్కె సవలము కావాలని అనేక దేవతలకు మొక్కుకున్నానని చ్మికాంగదతో (ఆమెకు కవికరము కలగా లవ్న ఉద్దేశముతో) చెప్పుకున్నారు. ఆర్ట్‌ యు ౧. (వాకోర్కె సఫలము కావాలవిి నకరకేతను(గూర్చి = మొనలిని 'అెక్కైముగాగల మన్మథువి గురించి (ఆదేవువి సంతోష పెట్టడానికి) వీ చెక్కులకా = సీ చెక్కిళ్ళయందు, మకరికా లతలు = మొనలివిపోలు రేఖాచ్యితములను. వ్రాయంగన్‌ = చిత్రించడానికి, (మొక్కు కొంటిళా = శపథము చేశాను, (మకర కేతనుడు కాబట్టి మకరికొ లతలు సంతోషకారణాలు).

వృాదయోల్లానము ఆఅం2. 879 =. కునుమాకరునిగూర్చి జ పూవులకు స్తానమైన వసంతుని నంతోషింప జేయడానికి, సీవేనలిన్‌ = నీ కొస్పులో, కుసుమమాలికలు = వూలదండలు, తుణుమంగన్‌ ఇ ముడుస్తానని, వేండుకొంటిన్‌ = ప్రార్థించాను, (కుసుమాకరుడు కాబట్టి కుసుమమాలికలు సంతోష కారణాలు). 8. గంధవాహను(గూర్చి = (వాననలు మోసుకొనే) మలయమారుతుని నంతోషార్ధము, గంధపారము జ చందనమును. నీ గుబ్బలకా, పూయంగకా = పూస్తానని, కోరుకొంటికా జ (ప్రార్సింబాను, (గంధవాహనునకు గంధసారము సంతోష కారణము).

౪. మృగలాంఛనుని( గూర్చి ఆ లేడివి గుర్తుగాగల చంగద్రుడివి నంతోషింపదేయడానికి మృగమదంబునళా ఆ కస్తూరితో ,నీకు, తిలకంబుకా = బొట్టును, దిద్దకా = పెట్టుటకు, (ప్రార్ధించు కొంటిజా (మృగమదము జకస్తూరిజింక బొడ్డున కలిగేది కాబట్టి మృగలాంచనునక సంతోష కారణము).

నిన్ను వరియించునప్పుడే = నిన్ను వివాహము చేసుకోవా లనుకున్నప్పుడే, ఇన్ని = ఈ మొక్కు-దిడులన్ని , చేయువా(డనవి జ తప్పక చేస్తానని, మున్ను అ ఇక్కడికి రాకపూర్వము, శృంగారవనములోనకా ఇ ఉద్యానవనములో ( మొక్కుకున్నాను); కలికి జ సుందరీ, వలపు నామనస్సులోని (పేమాతిశయముమ, ఎత్‌(గి జ తెలిపికొవి, ఏలుకో(గదే ఇ (ఈ సేవకుడిని) నన్ను మన్నించుమా, అనుచు, ఆ ముద్దరాలిని = ఆముగ్గను, శేళికి ఇ రతిక్రీడకు, ఎలయించెజా ఇ పరికొల్పెను _ ఉత్సాహము కలిగించెమ. బికేవము :

ఉద్యానవనములో ఉన్నస్పుడు వియోగము వైపలేక మన్మథ, వనంత, మలయమారుఠ, చంద్రులను ఈ (ప్రకారం వేడుకున్నావని అర్జునుడు అన్నాడు.

ఇటువంటి నియమాలను పూనిన వావలపును (గ్రపాంచి వన్ను పాలించు అని ప్రార్ధనముం

_.. పాలించు అనడములో తాను ఒక సేవకుడుగా ఉన్నట్లు సూచన, అలంకారము పర్యాయో క్రి. పొక్కిలి పొంత గరం విడి, చెక్కిలి చెంత నొఠకొంత చిజబున వ్వాలయకా జక్కీలిగింతలు గొలిపెళా మిక్కిలి వింతలుగ రతికి మేకొన నంతన్‌. తితి

380 విజయవిలానము ఆ. అర్థము థ్‌ పొక్కిలి వొంతకాజజనాఖికి చేరువుగా, కరంగొడి ఎ చేతిని ఉంచుతూ, చెక్కి లిచెంతకా ఇ మిగ్గల దగ్గర, ఒక కొంత. చిజునవ్వు = మందహాసము, ఒలయఃా ఆ (సకొశించగా, మిక్కిలి వింతలుగ జ కొ త్తరీతులలో, చక్కిలిగింతలు == గిలిగింతలను (కితకితలను), కొలిపెకా = కలిగించెను, అంతకా = ఆటాతర్వాత, రతికి ఇ రతి[కీడలకు, మేకొనకా == ఆంగీకరించగా. ... తర్వాతపద్యముతో అన్వయము, తాల్‌ ) ర్‌, లము వ్‌ పొక్కిలిపొంగమ చేతినుంచి గిలిగింతలు కొలుపుటచేశ ఆకొంత ఒక్కి.౦తమా(తము చీజునవ్వునవ్ని మెలమెల్లన అంగీకారము ఆలియజేపెనని భావము. బిజేషము . ఉచిత లజ్ఞావతియైన చిక్రాంగద లేతనగవు తేటనుమా్యము కనబరచడం చాల నమం జసము, చూడండి. విమండు పరిహానమాడి నవ్వించుం గాని వడయ లే/ండయ్యె నెన్ని యపాయములను రాజవీంబాన్య తొంబూలరాగ శుభగ దచతిత కురువింద మాలికా దర్గ్శునంబు ఆ శృంగార న్నై మధము, రతికి తా నంగీకరించిన విధానము మాతన రీతిది అవి కవి ఊపాంచా డందామా ? అలంకారము అనమ్మప్రాన. డాసీన నింగితం బెజ్‌(గి డాయంగ నేరక, త త్రరంబునం జేసిన సెంతకున్‌ బదులు 'సేయ నెలుంగక, మేను మేనితో రాసినయంతనే కళలు రంజిలి కొంగిట బాల యుండె. బో యా నుఖ మింతయంత యన వైనది గాదు గదయ్య (కీడికిన్‌ తిక అర్థ మొ: డాసనజా అ అర్జునుడు దగ్గరగా వచ్చినప్పుడు, ఇంగితంఐు = ఆతని మనోభావమును, ఎజీ(గి = (గ్రహించి, డాయ(గనేరక ఇ కాను దగ్గరగాపోలేక; తత్తరంమినకా = వేగిరపాటుతో,

వృాదయోల్లావము ఆఅ-:, 381 చేసిన సే/తకున్‌ = విభుడుచేయు చేష్టలకు, బదులు పేయకా ఎటుంగక అ చేయడం తెలియక; మేనుమేనితోకా = శరీరము ఈన శరీరముతో, రానినయంతనే = తగిలినంత మాత్రము చేతనే, కళలు రంజిలి అ కళాస్తానములు కరిగి, బాలణాఆ ముద్దరాలు. కొ/గిట౯ా ఇ ఆలింగనములో (బాహువుల నడుమను), ఉండెన్‌ పో = ఇమిడిపోయి ఉండె, ఆవో: క్రీడికిన్‌ జు శ్రీడానక్తు రన అఆ ఆర్జుమడికి, ఆ నుఖము జ అప్పుడు అనుభవమునకు వచ్చిన పొఖ్యము, ఆది ఇంళది, అంతది అనకా అయినది అ పరిమితీ తెలుపజాలి నట్టిది, కొదు గదయ్యా ఇ కానేకాదు గదా, తాల (౧ ర ల్‌ు ఖ్‌ చిక్రాంగద ముగ్ధ్గకాబట్టి శృంగార రనచేస్టలు తెలియక అర్జునుడు చేవిన చేతలకు బదులు ఇన్వజాలక శరీరావికి కరీరము కాకినంత మా(్రాన పారవళ్యము చెంది అర్జుమవి బాహు సంజరమున ఇమిడి ఉండిపోయింది. ఆ పొ్‌ఖ్యము అర్జునుడికి ఇంళ, అంత అని చెప్పడానికి వీలుకోదు. ఎికేవము : '్రీడి అన్న శబ్దము, వాల అన్న శన్దిము ఈ సద్యములో కవి సాభిప్రాయముగా ఉన యోగించాడు. కళలు రంజిల్లడము చేత పారవళ్యము గెందికొగిటిలో ఇమిడీ పోయెనవి భావము. నేరక, ఎజుంగక అన్న వదముల వాడినందువల్లి (పతిచేస్టలు చేయాలన్న ఆలిలాష మనసులో ఉన్నదనీ, దావిని బయటికి ప్రకటించే మార్గము అమెకు తెలియదనీ వహృదయులు (గపొంచవ లెను, అమె ఏ విధంగానూ బదులు ఇవ్వలేదు. ఒంటిక్‌ ఒళ్లు తాకగానే వరవళమయి కౌగిలిలో ఇమిడిపోయింది. అయినా అర్జనుడు అపరిమితంగా నంతోషించాడు. బదులు చేసి ఉంపే ఏమయీవాడో కదా: వొతొంతరము కానిన నింగిళం లెజింగి జాయఃగ వేరదు తత్త ణంబునకా జేనినం "సేంతకుం బదులు సేయ నెలుంగదు మేనుమేనితో రాసినయంతవే తళలు రంజలి కొంగిట విాలయుండెం టో యా నుఖమింత దంత దననైనది గొదు గదయ్య (శిడికిలాం అ= తీరువతిచారు, ఈలంకొరము వ్వభావోక్తి, నరికరాంకురము.

382 విజయవిలానము అ... దిభువాహన జననము అంగజ రాజ్య వెళవ నుథాంబుధి నీగతి నోలలాడి చి (శాంగద సేవంజేయ మలయధ్వజు నిల్లట పల్లుండై తది యాంగబలంబు గొల్వ నరు డందుల రాజ్యము సేయుచుండనా సింగపు. జిన్నిలేనడుము చెల్వకు గర్భము నిల్చె నంతటన్‌. తిర అర్థ యం అంగజరాజ్య వై భవ = మన్మథుని రాజ్యసంపదలోవి (నంలోగ విలానమన్న మాట), నుఖాంబుధిన్‌ = సౌఖ్యమనే సముద్రంలో, ఈ గతిన్‌ = ఈ (ప్రకొరంగా, ఓలలాడి = ఈదు లాడుతూ, చిత్రాంగద, సేవచేయన్‌ = 'సేవిస్తూండగా, మలయధ్వజుని, (ఇల్లటము + అల్లుడు ఇల్లబపసల్లు(డ్రై = ఇల్లరిక మున్న అల్లునిగా, తదీయ ఆంగబలంబు ఇ అ మామగారి చతురంగ విలాలు, కొల్వన్‌ అ కొలుస్తుండగా, నరుడు = అర్జునుడు, ఆందులన్‌ అ ఆ పాండ్య దేశంలో, రాజ్యమున్‌ చేయచుండగా, ఆ సింగపు( జిన్నిలేనడుము చెల్వకు = నింహమువలె సన్నని (అవ్వాడుచుండే నడుము. కల్గిన ఆ అందకత్తెకు, ఆంతటన్‌ జ కొంతకొలానికి, గర్భము విల్చెన్‌. తాత 0లో ల్‌యు థి అర్జును డీప్రకారంగా మన్మథ రాజ్యవై భవాన్ని అనుభవిస్తూ, చిత్రాంగద పేన చేన్తుండగా, మలయధ్వజుని ఇల్లరికపు అల్లుడై పాండ్యదేశాన్ని పరిపాలిస్తున్నాడు. కొంత కొలానికీ, సింహమధ్య అయిన ఆ చిత్రాంగద గర్భము కతాల్చింది అవి భావము. ఎవికేవము * మథాంబుధి కాబక్లే ఓలలాడడం (యథేచ్చగా నుఖించడం అన్న మాట). చితశ్రాంగదకు కల్గిన కుమారుడిని రాజ్యాభిషిక్తని చేస్తానని మూట ఇచ్చాడు. కౌబిట్టీ కొడుకు పుటినంత వరకు అక్కడ ఉండక తప్పిందికాదు. బ్‌ లేత + నడుము. లేనడుము, గర్భం ధరించబోతూన్న ఆ సుందరిని గూర్చి “వింగపు లేనడుముచెల్వ" అనడం చాల మనోహరము కాదా? అలంకారము రూపకము,

వృాదయోల్లానము. ఆ-2. 383 మించెన్‌ బోరచి కోరికల్‌ ; కడు విజృంఖించెన్‌ దనుగ్గాని ;గా న్చించెన్‌ మేచకకాంతి చూచుకములన్‌; జెక్కిళ్ళవై. దెల్పు కె ట్టించెన్‌; గూర్కులు నందడించె; నడ చండించెన్‌; మృదా మోదమున్‌ గొంచెన్‌ వాతెజ; యోసరించె దివళుల్‌ నానాంటికిన్‌ వోటికిన్‌, 86

అర్థము వ్‌

టోటికిన్‌ జ కాంతకు, నానా(టికిన్‌ ఇ రోజులు గడుస్తున్న కొద్దీ, పోరచికోరికల్‌ ఇ సూడిదలపై అభిలాషలు, మించెన్‌ = ఎక్కువ కొవచ్చాయి; తనుగ్లాని జ కరీరాయాసము, కడున్‌ జ మిక్కిలి, విజృంభించెన్‌ ఇ హెచ్చపాగింది: చూచుకములన్‌ = చనుమొనలయందు,

మేచకకాంతి = నల్లనికాంతి, కాన్పించెన్‌; చెక్కిళ్ళ పైన్‌, తెల్పు = పాండిమము, రెట్టించెన్‌ అ

రెండింతలయింది; కూర్కులు అ అల్బవి(దలు, సందడించెన్‌ జు ఎక్కుువయాయి,. నడ జ

నడక, చండించెన్‌ జ మందమయింది; వాతెట = పెదవులు, మృకీ్‌ ఆమోదమున్‌ = మట్టీ

వాననను (లేదా మట్టిపెల్లలవై ఇష్టాన్ని) కాంచెన్‌; (శ్రీవళుల్‌ = కడుపుపై ఉండే మూడు ముడతలూ, ఓసరించెన్‌ ఇ తొలగిపోయాయి.

తాత్సర్భూము ఖ్‌

రోజులుగడిచే కొద్దీ చిశ్రాంగదలో గర్భవతి చిహ్నాలన్నీ కన్చించపాగాయి. సూడిదల వై అభిలాష, శరీరాయానము, చనుమొనలందు నల్లదనమూ, చెక్కిట్ల పాలిపోవడమూ, అల్ప విద్రలూ, వడక మందగించడం, మట్టివై ఇస్టం మొదలైన లక్షణాలన్నిటితో గర్భం స్ఫుట మయి కడుపుపై నుండే మూడు మడతలూ కన్పించకుండా పోయాయి.

వికేవము =

ఇవన్నీ గర్భవతులై న న్రీలలో కనబడే లక్షణాలు. గర్భవతులు మట్టితినడం కూడా కద్దు. అందువల్లనే ఏమో చిత్రాంగద పెదవులు మట్టివాసన కొడుతున్నాయని వర్ణించాడు కవి. పారంగధర చరిత్రలో గర్భ నందర్భంలో కూడా ఈ సద్యమే కన్పిస్తుంది. బహుశా, పాఠకులో, లేఖకులో. ఈ విజయవిలాన పద్యాన్ని సారంగధర చరిత్రలో ఇరికించి ఉంటారు.

వొతాంతరోయు *

1. “చెక్కుల్‌ తగన్‌ దెల్బు రెట్టీంచన్‌” అవి ఒక పాఠము. “వ్పించెకాటో రుచికోరికల్‌” అా=-థిరువథి వారు, బములునువారు,

విశ విజయవీలానము _$. సాధారణంగా గర్భవతులై న స్త్రీల తమ కిష్టమైనటునంటి వస్తువులు కొన్నిటిని కోరు తుంటారు, అంచేశనే దింధువులు సూడిదలుడేపి వారికి ఇన్తుంటారు. కబట్టి 'పోరచి కోరికల్‌' అన్నదే సమంజనం. “కోర్కులు నందడించె ఆరంభంలోనే “కోర్కులు” (కోరికలు) ఉన్నాయి. మళ్ళీ యిక్కడ చెప్పడం పువరుకక్రి అవుతుంది. అ స్టితిలో గర్భవతులకు విద యెక్కువ కావడం సహజం, కౌదిట్టి కూర్కులు సందడించెననడ మే మంచిది. అలంకారము : చక్కని స్వభావోక్తి, వృత్యమ (పానము. సీమంతవతీ మణికి న్సీమంతముం జేసీ రపుడు వెల లెనిమిది గా (శ్రీ మంతు కెక్కు గర్భ 'శ్రీమంతుం డీతం డనుట సిద్ధము గాంగన్‌. త్రి అర్థ ము ఈతడు జ గర్భములో ఉన్న బాలుడు, శ్రీజా అ బుద్దిచేత, మంతుకెక్కు ౬ వ్రవిద్ధి పొందే, గర్భ శ్రీమంతుడు = తల్లి గర్భంలో ఉన్నప్పటినుండే ఐశ్వర్యం కలిగిన వాడు, అనుట = అపుకాడన్నమాట, వద్దము కౌ/గకా ఇ విశ్చయ మయ్యేట్లు, వీమంతవతీ మణీకిన్‌ జ వ్రీలలో మణీవంటిదై న చిిక్రాంగదకు, నెలలు ఎనిమిది కౌకా ఇ ఎనిమిది నెలల గర్భము కొగా. సీమంతము (అను గర్భనంప్కాారమువు) చేపరి. తాత్సృర్భొము + ఈ గర్భంలో ఉన్న బాలుడు బుద్ధి సంపదచే (పళ స్తీ కెక్కే ఆగర్భ ్రీమంతుడవు కాడన్నట్లుగా చి(శ్రాంగదకు ఎవిమిది నెలల గర్భం విండగానే సీమంతోత్సవం జరిపాథ. బికేషము = సీమంథం అంసపే పాపట, అది కలిగినది సీనుంతవతి. అనగా చీ-

హృదయోల్లానము అలి, డైర5 సీమంతం చేయడంలో ఉన్న ఉద్దేశం కవి చెప్పి ఉపకారం చేశాడు. గర్భాదొనాది షోడళ కర్మల్లో సీమంత౦ ఒకటి. గర్భంలో ఉన్నప్పుడే ఇంళ ఉత్సవం చేయించుకున్న శిశువు ఆగర్భ ఛ్రీమంతుడు కాడా । అలంఠొర ముల * ఉ్యక్పేక్ష. ప్రొద్దుల నెలల౯ 'వేవుర నుద్దులుగా. జేయందగు మహో యశములుగొ ముద్దుల దాలుని( గనియెను టొద్దులనెల యెడల నిందుముభీ శుభవే+ర్‌. తిరి అర్ధము లి వొద్దులళా ఆ సూర్యులను, నెలలళా = చంద్రులను, వేవురజా = వేయిమందిని, ఉద్దులు గౌకా ఆ సమౌనులుగా, చేయకాతగు. నహః యళములుగాన్‌ = తేజస్సును, కీ ర్రినిపొందేలాగా, ఇందుముఖి ఐ చంద్రముఖి, ప్రొద్దులనెల జ తొమ్మిదన మాసము, ఎడలళా జ ముగిసినప్పుడు, కుభవేశళకా = మంచి ముహూర్తములో, ముద్దుల బాలువికా, కనియె౯ా. తాత్మృర్యూము ఠి (వశాసములో వేయి సూర్యులతోనూ, కీర్తిలో వేయి చందులతోనూ,. సమానము కాగల ముద్దుల బాలుడిని చిక్రాంగద (ప్రసవమానంలో శుభలగ్నమందు కన్నది. బిజేవము * “మహః (జు తేజస్సు లేక ప్రఠాసము) ఎల్జగా సమూచ్యునివలె ఉంటుందనీ, యశము (కీల తెల్లగా చంద్రునివలె ఉంటుందనీ కవి నమయాలు, చూడండీ : “అతని కీర్రి పతావంబు లవని( గలుగ నేలయివి* యంచు మదిలోన నెపుడు దలంచు నవుడ వరివేష మిషమున నబ్బ నూర్య మండలముల విధాతృండు గుండలించు.” _- (శ్రీశావుటు) వొతాంతరము “ఉద్దులుగా చేయందగు మవోదయములుగా” ఎ-=రలీరుపళివారు, (మ) "

386 విజయవిలానము అ.$, ఇక్కడ మహా + ఉదయనులు లేక మహః + ఉదయములు అని పదవిభాగము చేయ వచ్చును, ఏమైనా, ఉదయములు అన్న శబం నెలల (చంద్రుల)ను సూచించదు, అప్పడు కవి ఉద్దేశించిన క్రమాలంకొరము మాయ మవుతుంది. తంంరొరోయు శ్రమాలంకారము, యమకము, ధనము లనంఖ్యముల్‌ హిత బుధ ద్విజ కోటికి నిచ్చి యప్పుడా తనయుని బ(భువర్ణ హయధట్టము నేలెడు నంచు బ(భువా హను డను పేరు వెట్టి చెలువంద(గ బంగరు దొట్లం బెట్టి ళో భన విభ వాపి రంజిరిరి పాండవ పొండ్య వసుంధ రాధిపులా. త$ పాండవ పాండ్య వనుంధరాధిపుల్‌ = అర్జున మలయధ్వజులు, పిత = స్నేపాతుల యొక్కయు, బుధ = విద్వాంసుల యొక్కయు, ద్విజ ఆ బ్రాహ్మణుల యొక్కయు, కోటికి ఆ సమూహాలకు, ధనములు = దానాలు, అసంఖ్యములు ఇ లెక్క లేనన్ని, ఇచ్చీ, అపురు, చిళ్రు జ పచ్చని, వర్ణ జ రంగుగల, హయ = గుల్లముల , ధట్టముఃా = గుంపును, ఏలెడున్‌ ఆఅంచున్‌ జ పొలించుకాడని (జాతకరీతిని బట్టి తెలుసుకొని, ఆ తనయునవిన్‌ = ఆ కుమారుని, బభ్రువాహను,డు, అని పేరు పెట్టి, చెలువు అందగన్‌ ఆ సంతోషముగా, బింగరు తొట్లన్‌, పెట్టి. శోభన జ మంగళ (ప్రదమైన, విభవ = నంపద (యొక్క, ఆప్తకా అ కలుగుటచేత (ఈ శుభిమునందుటచేశ ), రంజలిరి = ఆనందమును పొందిరి. తాత్మ్రర్నియం 2 వండితులకు హితులకు (బ్రాహ్మణులకు లెక్కలేనన్ని దానములనిచ్చి, ఆ శిశువు జాతక రీక్యా పచ్చవి గుజ్లముల పాలించే వాడౌతాడని తెలునుకొవి, అర్జున మలయధ్వజులు, బాలుడికి దిభువాహనుడని నామకరణం చేసి ఈ శుభము కలిగినందుకు సంతోషించారు. “అన కులస్వామి తంిని నుధాంబుధి. వోలు వాలబుగ్గల మించులీల. గనుట౯ దన పితామహుని బృందారకాధిపు( టోలు రెప్ప వేయక చూచురితిం. గనుట6,

వృాదయోల్లానము ఆడి. 387 దన వంశక ర్త నుత్పలవాంధవుని! బోలు గరము లర్మిలి. జూంచి గారవిలుట(, దన తాత యనుంగు( దమ్ముని నుపేందునిం బోలు నల్లనల్లనం దప్పు టడుగు లిడుట, దొన గాంఫీర్య వైభవ దాన కృపలు గలవని కనంబడ(గ, వేట తెలుప నేల ?” యని గురుజనంబు లెంతయు నొదరింపం జిన్నివాలుండు ముద్దులు చిలుకుచుండె. క్ష0

ఈ పద్యములో బ్యలువాహనుడి బాల్యచేష్టలు కవి పర్షిసున్నాడు.

ణి పాలబుగ్గలన్‌ అ పాలుగారుచున్న చెక్కిళ్ళతో, మించు ఆ ఆతికయించే. లీలకా అ విలాసమును, గనుటన్‌ ఆ పొంది ఉండుటచేత, తన కులస్వామి ఇ తన కురుకులానికి మూల పురుషుడైన చంద్రుని యొక్క, తండ్రిని ఆ పొలసము[దమును, బోలుకా కా పోలి ఉన్నాడు.

సమ్ముదమున వీటి ఊటలవలె పాలసముద్రమున పాలబుగ్గలుండును. ఈ బాలుడు పాల బుగ్గలు కలిగియుండెను.. కాబట్టి పాల సముద్రముతో పోలిక, బుగ్గ = సంతత ధారగా

ఊరే నీరు 2 30:108 00౪3605, 2 [0001219

౨. కరములు = చేతులు (కిరణములు), అర్మిలిక అ ఇంపుగా, జౌ/చిణ బాపి, గౌర విలుటకా = గొరొవిముగా ఉండుటచేత, ఈనవంశకర్య = మూల పురుషుడైన, ఉత్పలనాంధ వువిజా ఆ కలువల చెలియగు చంద్రుడిని, పోలు౯ా అ పోలియుండుసు.

కరములు జాచి గారాబముగా ఉండుటచేత శిశువుకీ, కీరణములచేత చంగద్రుడుకీ పొమ్యుము,

౨. రెస్పవేయకిచూచు, రీతి: = విధము, గనుట( (చేత), తన పిళొమహంవిన్‌ ఆ ఈన కాఠతయైన, బృందారకాధిపుకా = దేవత లరాజగు ఇంద్రుడిని పోలును.

చేవతలు ఆనిమిషులు, రెప్పపాటు వారికి లేదు. శిశుపు రెస్పవేయక చూస్తుండు కౌబట్టిపోలిక .

౪. ఆల్లనల్లనకా జ మెల్ల మెల్లగా, శప్పుటడుగు అ వ్యత్య న్తముగ అడుగులు, ఇడు టన్‌ ఆ వేయుటచేత, తనకాత ౨ ఇంద్రుని యొక్క, తమ్మునికా ఆ ఉపఫేంద్రువి ఆ వామన మూర్తిని, పోలున్‌.

శిశువు తస్పుటడుగులు వేయడముంటుంది. వామనుడు, బలిచక్రవర్తిని ఆర్థించిసిచ్చుడు వ్యత్య స్తముగా మూడడుగులు వేశాడు, కాబట్టి సామ్యము,

368 విజయవిలానము అం... అదిశి కశ్యపులకు పుట్టినవాడు ఇంద్రుడు. వామనుడు కూడా ఆ దంపతులకు పట్టిన వాడే, కౌబిట్టి ఇంద్రునికి తమ్ముడు___ఉపేంద్రుడు - అవుతాడు. టబ ఈ విధంగా ఆ బాలుడు తన పూర్వులను పోలి ఉండడము వల్లి ఆయా పూర్వుల గుణా లను కలిగి ఉంటాడని అనడము న్యాయం. అందుకే;__ దానన్‌ = ఆలా పోలి ఉండినందువల్ల , గాంభీర్య = గంభీరతయు (తన మనసు ఇతరు లకు తెలియ నీయకుండడ మన్న సుగుంము), వైభవ = ఐళ్వర్యమును, దాన = ఈవియు (ఇచ్చుసట్టి స్వభావము), కృపలు జ దయయు, గలవని కనంబడ/(గజా అ ఉన్నవని (పళ్యక్ష మవుతుండగా, వేఖ ఇ (ప్రత్యేకముగా, చెప్పడ మెందుకు, అని అ ఈ రీతిగా అను కొని, గురుజనంబు జ పెద్దలు, ఎంతయున్‌ = మిక్కిలిగొ, ఆదరింనకా ఇ ముద్దు చేస్తుండగా, చిన్ని బాలుండు ఇ బ(భువాహనుడు, ముద్దులు చిలుకుచుండెను. బికేనము * దేవేంద్ర వైళభవమని ప్రసిద్ది. చంద్రుడు తన సర్వన్వమును అమృత రూసముగ దేవత లకు ఆహారముగా ఇచ్చేవాడు కాబట్టి గొప్పదాత. వామనుడు (విష్ణువు జగములను పోషించే వాడు కౌబట్టి కృపకు (ప్రసిద్ది. టి ధి పొల సముద్రమును పోలిన లోతును, ఇంగద్రుడిని పోలిన వైభవమును, చంద్రుడిని పోలిన చానమున్ను, వామనుని (విష్ణుని పోలిన దయయు, కలవాడవుతాడవి పెద్దలు భావించారు. అలంకారము * శేష, శ్రమాలంకారము, న్వభావో క్తి లి టో ఆడితప్పని ధర్మజు ననుఃగు. దమ్ము6 డా కుమారకు. జితవాహనున కపుడు వంశకరు.గా నొనంగి వేడ్క వారిచేత నంపళము. గాంచెం దీర్ధ యా (తాఖిరలిని, క్షే శార్థిమ ఛి ఆడి తప్పని ఇ అనత్యము సలుకని, ధర్మజు అ ధర్మరాజు యొక్క, అను/గు ఈమ్ముండు = ప్రియమైన సోదరుడు (అర్జునుడు), ఆ కుమారకుకా ఇ ఆ బ్యభువాహనుని, వంళ కరు(గౌజా అ పాండ్య వంశమును నిలువబెప్టే వానిగా, 'వేడ్కఃా జ నంతోషముతో, అవుడు,

హవ్మృదయోల్లానము ఆవి. 389 చిత్రవాహనునకు = మలయధ్వజ రాజునకు, నొస(గి అ ఇచ్చి, వారిచేతకా = పొండ్యదేళస్తుల చేత, దీర్ధయా శక్రాభిరతిని జు తీర్థయా[తలుచేయా లన్న కోరికతో, ఆంపకముళా గాంచెన్‌ == వీడు కోలు పుచ్చుకున్నాడు. తొల ల్‌ ల్‌యు ? అసత్యము పలకని ధర్మరాజు ప్రియసోదరుడు కొదిట్టి అర్జనుడు ఇచ్చిన మాట ఈప్ప కుండ చిత్రాంగద కుమారువి వంశకరువిగా మలయధ్వజుడి కిచ్చాడు, మూల్గుతూ కొకుండ వేడ్కతో నివ్వడం సుగుణము. అలంకారము = కావ్యలింగ. చని యా దజీణపుణ్య భూమీ. గనుచు౯ సొభళద తీర్ణంబునం దును స్నానం బొనరింప(బోవ నకు మౌనుల్‌కొంద “తోహో।; నిలుం డన ఘైత. న్ముఖ పంచతీర్థములయం దత్యుగ్ర నకంబులుం డును నూజే,(డులనుండి; యిందు నొకనాడుం జేరరా దేరకిన్‌. 4న అర్జ్‌ యువి చని జ వీడుకోలందుకొని పోయి, దక్షీణ పుణ్య భూమిన్‌ జ దక్షీణ దేశంలోని పుణ్య స్టలాలను, కనుంగొనుచున్‌ అ చూస్తూ, పౌభద్రతీర్ణంబునందును అ పౌభద్రవి అన్న పేరుతో ఉన్న ఒక తీర్ణంలో కూడా, స్నానంబు ఒనరింపన్‌ పోవజా అ స్నానము చేయలటోగా, ఆట = అక్కడున్న, మౌనులు కొందజు = కొందరు తాపసులు “ఓహో, విలుండు = ఆగండి, అనఘ = పాపములేనట్టే (అనగా పాపములను పోగొట్టునట్టి) ఏతత్‌ముఖ జ ఇది మొదలుగా గల, పంచతీర్హములందున్‌, అయిదు. తీర్థములలోను, సూజేండ్లనుండి, ఆతి ఆ మిక్కిలి, తగ జు భయంకరములై న, న్మకంబులు జ మొనళ్ళు, ఉండును జ ఉంటున్నాయి. (శాబిట్టి), ఒకనా(డున్‌ = ఒక్క-నాడైనా, ఏరికీ౯ా జు ఎట్టి వారికైనా, ఇందున్‌ చేరరొదు జ వీనిలో దిగ కూడదు తొత న్‌ ల్‌ు థ్‌ వారి వీడుకోలందుకొని, అద్దనుడు దడిణ దేశంలోని పుణ్యస్టలాలను చూస్తూ వెళ్ళి పొభద్రము అన్న తీర్ధంలో కూడా స్నానమాడటోగా, ఆక్కడ ఉన్నమునులు అతన్ని ఆపుతూ “ఈ పంచ తీర్థాలలో భయంకరమైన మొసళ్లుండడం వల్ల నూశేళ్ళముండి ఎవరూ వీటిలో ప్నానం చేయరు”అవి చెప్పారు.

390 విజయవిలానము అం. బికేవము = అనమైతన్ముఖ అన్నదాన్ని కొందరోఅనఘ | ఏతన్ముఖ” (ప్రాపరపాతుడా । ఇది మొదలు అనికూడా విడదీసి అర్ధం చెబుతారు. “పైభద తీరంబునందును” అన్న సముచ్చయము అంతకుపూర్వమే మరీకొన్ని తీరా క్మ్‌ ర! వ్‌ ఏ రర లలో స్నానమాడియున్నాడని తెలుపుతుంది. వొఠాంతరము =: “ఆనఘా ।; ళఈన్ములఖపంచ..., “.= (పాపరమహితుడా 1 ఆది మొదలు, ..అన్సి

• “మోక్షమునకు. బోవ మొన లెత్తుకొనిపోయె' ననెడు వార్త నిక్కమగు నటంచు (గుంక వెజతు రెవ్వరును ; మీరలటుపోకులో డనిన నవ్వుకొనుచు నర్జునుండు, క్షత అర్థ ము మోక...పోయె.. అనెడు లోకోక్రి, నిక్కమగును అ నిశ్సృయంగానే జరుగుతుంది. అటంచుకా, అనుకుంటూ, ఎవ్వరును, [క్రుంకళా ఆ మునగడావికీ, వెజతురు = భయసడుతారు, (కొబిట్టి మీరల్మ అటుపోట. డు”, అనినకా, వవ్వుకొనుచు అ లోలోన నవ్వుకుంటూ, అర్డనుడు తాత్సర్భాము ః “మోజినికిపోరే మొసలెత్తుకు పోయిందన్నమాట నిజమౌతుంది, మీరక్కడికి పోవద్దు” అని ఆ మునులు హెచ్చరిస్తుండగా, అర్జునుడు నవ్వుకుంటూ __ (తర్వాతి పద్యంతో తీ జ అన్వయము 0 మామూలుగా మంచిజేయబోతే కీడు కలిగినప్పుడు “మోక్షమునకు! బోవ మొన లెత్తు కొనిపోయె”'నన్న లోకో కక్రిని వాడతారు. ఇక్కడ నిజంగా మోక్షం కొజుకే అర్జునుడు తీర స్నానం చేయబోతే మొసలి పట్టుకుంటుంది. ఈ విధంగా (అక్షరాలా) ఆతికిపొయ్యేలాగ లో కోక్తుల్ని వాడడం చేమకూర కవికి వెన్నతో 'పెటిన విద్య. ఆత - ట్‌ ఆర్హునుడు నవ్వుకొనడ మెందుకంయే _ ఈ వెరర్రిమునులకు నాబలపరా[క్రమాలు తెలియక నన్నే భయసపెడ్డున్నారుకదా యని. అంతే కొక, తన మంచికోనం చెప్పుతున్న వారిని అవమాన పరిచినట్టు బిగ్గరగా నన్వడను సభ్యవనర్తన కాదు.

హృడయోల్లానము అ_-2 3] అలంకొలము $

లోకోక్తి,

“ప్ప్‌న్సు దీర్థము లాడ(గ నేంగుదెంచి

యేను దీర్థము లాడక యివల. జనుట

పొరుషమె *? యంచు [గుంకంటో వారిచరము

పథైల బట్టిన నమ్మహా దాహుఐబలు(డు. శీ 11 అర్జమి ఫ్‌

పేను తీర్థము లాడ/గకా = బచుతీరములలో స్నానము చేయాలని, ఏ(గుదెంచి ఆ వచ్చి, ఏను = నేను, తీర్తములాడక ఇ స్నానాలు చేయకుండానే, ఇవల = ఇంకొకచోటికి. చనుట = పోవుట, పొరుషమె? = పౌరుషముగలవాతు చేయదగిన పనేనా ? (కాదు), ఆంచుకా, (క్రుంకి( బోళా = మునుగపోగా. వారిచరిము జ మొసలి, సెక జ అతడిని పటుకుంది, పటినన్‌, అ మహావాహుబదిలు(డు జ గొప్ప భుజవబలముగల అ అర్డునుడు. .... .(తరువాతి కన్వయము), తొత్తర్భొము :

“= అయిదు తీరాల్లో స్నానం చేయడానికి వచ్చి అలా చేయకుండ తిరిగి పోవడం పొరుష మవుతుందా ?”” అవని అర్జునుడు స్నానమాడటోగొ. మొసలి బట్టుకుంది; అప్పుడు అర్జునుడు తన భుజబలముతో -.. వొతాంతరము ?

“యేను కీర్థములాడకో డివల+ జనుటపాలాడన్‌ ఓడి ఇవలన్‌. అ= వేరంచాలుు అలంరారోము : యమకము.

ఎడమ కరంబుననేయ

యెడ మకరము( బట్టి ఐబయిటి కీడిచి వైవన్‌

వడి భూమిక. జూపిన కై

వడి. తొల్లిటిరూపు వాసి వాస్‌ యమెనంగన్‌, శీత

3092 విజయవిలాసము అ2. అర్థము థి ఎడమ కరం౦బుననే = ఎడమచేతితోనే, ఆయ్యెడఃా = అప్పుడు, మకరముకా = మొస లిని, పట్టి = పట్టుకొని, _దియిటికిజ = వెలుపలికి, ఈరిచి వైవకా = ఈడ్చిపడ వేయగా, వడికా అ ఒక్క నిముసములో, భూమికజా = వేషమును, చూపిన క్రై వడికా = చూపించిన విధంగా, తొల్లిటి రూపు వాసీ= మొదటి మొసలి రూపాన్ని విడీచిపెట్టి, వాసియెనంగకా = చక్కదనంతో... తాత్సరూము : అర్జునుడు ఎడమ చేత్తోనే .మొసలినిపట్టి బయటి కీడ్చివేశాడు. ఆ మొనలివేషం మార్చు కొన్నవిధంగా, మొసలి రూపాన్ని వదలి, చక్కదనంతో __ (తర్వాతి పద్యంతో అన్వయం). వేషము : రూప్పమారడం చూస్తే ఇంతవరకూ మొసలి వేషం వేసుకొని ఉన్నదా ఆనిపించింది. ఫొఠాంతరమే : “వడిభూమిక వాసిన క్రై వడి” పై విశేషాన్ని ఇడి ఇంకా బాగా వ్యక్తం చేస్తుంది. శబ్దాలంకారానికి మరికొంత బలం చేకూరింది (వడిభూమిక వాసిన కైవడి తొల్లిటి రూపువాసి వాసి యెసంగన్‌). అలంకారము : ఉక్సేక, యమకము, అను(ప్రాసము. వ్మటువ గుబ్బలుం దొగరు వాతెజయుం జీలునవ్వు వెన్నెలల్‌ తొటిలు ముద్దుమోమును దళుక్కును మేను వెడంద సోగయై వటిలు కన్నుదోయి నిడువాలు. గురులట్‌ బటువుం బింలుందు లే గృ నునుం గవుకా గలిగి కోమలియై యది (మోల నిల్చినన్‌, 46 అర్థము ళ్‌ ఆదిజ ఆ మొసలి, వటువగుబ్బిలున్‌ = గుండ్రముగానున్న కుచములునూ, తొగరు = ఎల్జని, వాతెజయుః౯ = ఆధరమునూ చిజునవ్వు వెన్నెలల్‌ ఇ వెన్నెలవంటి చిజునవ్వులతో, తొటిలు = ఆలిశయించిన, ముద్దుమోమును అ అందమైన ముఖమునూ, తళుక్కును అ వక శిస్తున్న, మేను జ దేహమును,” 'వెడంద = విశాలమై, వట్రిలు ఇ తీరుకల్గిన, కన్నుదోయి ఆ

వృాదయోల్లానము ఆ? ఏం3 కన్నుల జంటనూ, విడు వాలు = మిక్కిలి పొడవైన, కురుల్‌ = తలవెండ్రుకలను, బటువు = గుండ్రముగా ఉన్న, పిజుందు (న్ఫులే(త = లేతదై , కుట = నన్ననిదై, నును = కోమలమై (ఉన్న) కవున్‌ = నడుమును, గలిగి = కలిగియుండి. కోమలియై = సుకుమారియై (ఆది = ఆ మకరము) (మోలకా = అర్హనుడీ ఎదుట, విల్చినకా == సనిల్వగా _ తర్వాతి పద్యంతో అన్వయము. వొలేవము = ఈ పద్యంలో ఉపమానాలను ఉపయోగించకుండానే, కవి ఆ అంగన సౌందర్యాన్ని సహజంగా వర్ణించడము ఒక సౌగసు. అలంకారము స్వభావోక్తి, ఆ లోలనయన. గనుంగొని యాలోచన(జేసె నృపతి యద్భుత సుతియై యాలో; నిది యచ్చర పో యాలోకొ కల్ల మరుని యాలో యనుచున్‌,. ల్‌ అర్థము వి ఆ లోలనయనకా ఇ చలిస్తూన్న కన్నులు గల ఆకొంతను, కనుగొని అ చూచి, నృపతి ఇ అర్జునుడు, అద్భుతమతియై ఇ ఆశ్చర్య పడినవారై, ఆలోజా అ అంళ లోసల, ఇది ఆ ఈ కాంత, అచ్చర (ప్రోయాలో = ఆస్సరః కాంతయో, కాక, అల్ల మరువియాలో ౨ ఆ మన్మథువి భార్యయేమో, అనుచున్‌, ఆలోచన చే సెక, తాత్మర్యము ఆమెనుచూచి, ఆశ్చర్యపడి అర్జునుడు, “ఇది అచ్చరకాంతయా లేక మన్మభుని భార్య యైన రతీదేవియా'' అనుకొన్నాడు. బికేవము = కాంత రూపుమారి నిలిచినస్పుడు ఆమె ద్భృష్దులు నాలుగు వైపులా చూస్తూ చంచలంగా ఉండడం సహజమే, కాబట్టే, *లోలనయవ'ఆవి ప్రయోగం. అలంకారము సందేహము, అనుప్రాసము-

ఏం4 విజయవిలానము ఆ,?, ఈదాల మోమునకు నొ జూవిల్లికి నెంతదవ్వు; నరివచ్చునొకో, యీబిడ చను.గవ కొళ మె ట్లా బంగరు గట్టు తక్కువోొ నెంచంగన్‌. శర ల న

అర్థము లి

ఈ బాల అ ఈ చిన్నదాని యొక్క, మోమునకుకా = ముఖమునకుము, ఆ జాబిల్లికిళా = ఆ చంద్రునకును, ఎంతదవ్వు ఆ చాలా దూరము (వ్యత్యాసము) కలదు, సరివచ్చునొకో ఇ సరిరాగలదొా, ఈబీడ జ ఈమె యొక్క, చను/గవకు అ కుచద్వయమునకు, ఆ బంగరు గట్టు = ఆ బంగారపు కొండ_మేరు పర్వతము, ఎంచంగకా అ ఆలోచించగా, ఒక మెట్టు ఆ ఒక కొంచెము, తక్కువ బౌన్‌. తొత్గర్యాము =

అర్జును డామెను చూచి “ఈమె ముఖానికి చంద్రుడు సరిపోలడు ; ఆలోచిస్తే ఆ బంగారు కొండ కూడా ఈమె చనుగవకన్నా ఒకమెట్లు తక్కువే ఆపుతుంది” అని అను కుంటున్నాడు. బికేనము *

సద్యము చిన్నది ; ఉపమానాలు మన కవులు విశేషంగా ఉపయోగించినవే.._పాఠత వే. ముఖానికి చంద్రుడు, కుచాలకు కొండలు, మాటలు సర్వపాధారణంగా వాడుకలో ఉన్నవే.

అయినా ఈ పద్యములో ఒక కొత్తదనం కనబడేలాగ మన కవి తన గడుసుతనంతో రచించాడు చూడండి :

“ఈ వాల మోమునకు నా జాబిల్లిక్‌ నెంత దవ్వు నరివచ్చునాకో” అన్నాడు. చందుడు కొన్ని లక్షల మైళ్ల దూరంలో ఉన్నాడన్నది (ప్రకృతి సత్యము. ములను చందదుడికన్న అంద మైనదని కవి భావము. +" స్‌

(౧) “బాల ముఖమెక్కుడ, ఆ చందు డెక్కడ ?_...ఎంత వ్యత్యాసము ః హప్పిమళ కొంతరము. కౌదిట్టి సమానము కాగలడా ?” అని ఆర్థం చేసుకోవచ్చును.

(౨) లేదా. కొంతపాటి వస్తాడనుకున్నా.“ఎంఠ దవ్వుసరివచ్చునొకో”= ఎెంతవంతు._ పమేరకు.ఏ శాతం సరీపోతాడు ? చాల తక్కువ వంతు నరిపోతాడు అవి అన్వయించవచ్చును.

(3) లేదా, వేదమువారు చెప్పినట్టు చందు డున్నది చాల “దూరము గాపున వచ్చి (ప్రక్కను సరిగా విలువనేరండవో చమత్కారము (గహించవళ్చును.

హృదయోల్లాసము ఆ_2. 396 ఈ విధంగానే పద్యములో రెండవ భాగము: “ఈదిడ చను/గవ కొక మెట్లా రి వింగరు గట్టు తక్కువౌ నెంచంగన్‌” దీనిలో బంగరుగట్టు (మేరువు) ఒక కొండ; కుచావికి ఉపమానము, కొండను మించిన కాఠరిన్యమూ ఉన్నతి కలదని కవి భావము. దీని అరము: యఖ

(౧) చనుగవకు ఒక మెట్లు ( = మేడా, కొండా, ఎక్కడావికి ఉంచిన మెట్లలో ఒకటి -- సోపానము) వంటిది ఆ బంగరుగట్టు. ఈలాంటివి మరికొన్ని మెట్లు ఎక్కుఠేనే స్తన శిరము అందును ; కౌబట్టి తక్కువౌ నెంచంగళా _ అని ఆర్హం చేసుకోవచ్చును,

మెట్టు ఆ సోపానము, కొండ, ఆంచీ అని ఆర్హాలున్నాయి.

(౨) లేదా, ఆ చను గొండలదగ్గర ఈ బంగరుగట్టు “ఒక మెట్లా ?' అనగా ఇదీ ఒక కొండేనా అవి ఆన్వయించాలి. ఆలోచిస్తే ఆ బంగరుగట్టు తక్కువే అవుతుంది,

(3) లేదా, “ఒక మెట్టు ఆ బంగరుగట్లు తక్కువౌను ఎంచంగన్‌' అని పదవిభజన చేసి, 'ఎంచంగకా = లెక్క పెడ్తే, ఒక మెట్టు ఈక్కువవుతుంది ' అని అన్వయం. న్మనాలు సదీమెటు అయితే ఈ బంగరుగట్లు తొమ్మది మెపే ఉంటుందన్న మాట.

లా టి ల అలంకారము *

వ్యతిరేకము, వినోక్తి.

నడు మెంత సైళఠ? మోహో ।

పిడికిటిలో నణంగు ; బెళుకు బేడిన మీలం

గడ కొత్తు( గన్ను; లౌరా:

జడ యందము జూప. బాప జగతిం గలదే. క్షఖ అర్థము ని

నడుము, ఎంత వై కము = ఎంత సన్ననిదిః, ఓనో అ ఆశ్చర్యము, పిడికిటిలోన్‌ = ఒక్కపిడికిటిలో, ఆణగున్‌ జ ఇమిడిపోతుంది గదా ॥ బెకుకు = మెరుస్తున్న, బేడిసమీలళా అ వేడిస చేపలను, కన్నులు, బౌరా = అద్భుతము, కడకు ఒళ్తుక్‌ 2 (ప్రక్కకుతోసి తిరస్క రిస్తాయి, జడ యందము, చూసకా = ఇట్టిది అని చెప్పడానికిగావి, పాపకా ఆ వర్ణన ముగించి విడిచిపెకేందుకుగావి, జగతికా = (ప్రపంచంలో, కలదే అ సాధ్యమొతుందా *

లు తాత్స్రర్యూము =

ఓవో ; ఈమె నడుము, పిడికీటిలో ఆణగేంఠత నన్నంగా ఉంది, ఈమె కన్ల బేడిస చేసల్ని వ్రక్కకు (త్రో పేసే విధంగా ఉన్నాయి. ఇక ఈమె ఆడ అందము పోల్చి ఇెస్పేందుకు గాని. చెప్పకుండా విడిచిసెట్టేందుకు గవి సాధ్యంకాదు.

106 విజయవిలాసము ఆ-ఏ, బి లేదము 4 గడకొత్తు.__.గడ అంటే గాలం తాడు తగిలించే కట్ట. కళ్లు చేపల్ని గాలంవేసి పడతాయి అని, పాప జగతికా _ పాప అం'పే పాము సందింధమెనది. సాధారణంగా జడనుపాముతో పోల్చడం కవుల కిష్టం. ఆ విధంగా పోల్చేందుకు, ఈమె జడతో పోల్చగలిగే పాము, పాంప జగతిన్‌ = తాను చూచిన నాగలోకంలో గూడా లేదని చమత్కారము. వొలొంతిలము “జడ యందము జెప్పగిప్ప జగతిం గలదే?” _-తిరుపతి కవులు. “జడయందము జెప్ప బావజగతిం గలదే అన్న పాఠాలలో ఆరం స్పష్టంగా లేక పోవడమే కాక, కవికి ప్రియమెన శబభాలంకారం టు టబ న! వ! కూడా పోతుంది. అంలంకొరము * శ్లేష, వ్యతిరేకము, అనుప్రాస, అని యా,క్రీడి మనంబునం బొగడి 'యు(గాకొర న(క్రంబవై మును పట్లుండిన దేమి ? మేలు చెలువనంపుం గల్కివె యిప్పు డొ ప్పినదే ? మెవ్వరి భామినీ మణీవి? నీ పేరేమి?' నా నిట్లనున్‌, “విను మో భూవరః యానుపూర్విగ( బురావృత్తాంత మాద్యంతమున్‌ అర్థ్‌ము గ అని, అ (క్రీడిజ ఆ అర్జునుడు, మనంబునన్‌ = మనస్సులో, పొగడి = మెచ్చుకొని, ఉగాకొర జ భయంకర మైన రూపంతో, న్యక్రంబవు అ మొసలివి, అయి, మునుపు, అట్లు, ఉండినది ఏమి ? ఆ ఎందుకున్నావు ? మేలు చెలువంపు జ మిక్కింలి ఆందమైన, కల్కివై = నుందరివై , ఇప్పుడు, ఒస్పిన దేమి ఆ ఉండడానికి కారణమేమిటి ? ఎవ్వరి భామినీమణీవి = ఎవరికి చెందిన న్హ్రీరత్నమవు ? నీసేరేమి? నాన్‌ అ అనగా, (ఆమె ఇట్లను జ ఈ రీతిగా విదులు చెప్పింది ; “ఓ భూవర == ఓ రొజా, పురావృత్తాంతము జ నా పూర్వచరితము, ఆను పూర్విగన్‌ ఇ మొదటినుంచి, ఆడి అంచమున్‌ ఇ సమస్తము, వినుము జూ చెప్పెదను, వినుము.

వృూదయోల్లానము ఆశి, 397 లాత్న్భార్యూము 2 ఈ విధంగా అర్జునుడు మనస్సులో ఆమె అందాన్ని మెచ్చుకొని “ఇంతదాకా భయంకర మైన మొసలిగా ఉన్నదానపు ఈ రూసం ఏలాగు పొందగలిగావు నీవెవరు ?” అని వళ్నించగా, “వాచర్విత్రం మొదటినుంచి చెస్పుకాను, వినండి" అని నంద చెప్పసాగింది. ఎికేవము 2 “ఉగాకొర నక్రంబవై.*' ___ ““మేలు జెలువంపుం గల్కివై"' అని ఆమెరెండు రూపాలనూ వర్షీంచడానికి వాడిన పదాలలో ఉన్న తూగు గమవించ దగింది _ ఒకటి సంస్కృ తము, ఒకటి కెలుగు. “అనుపూర్విగన్‌'' = ఏ విషయం నుక ఏ విషయం జరిగింది అన్న [క్రమం కెలిసేట్లుగా నా కథచెబుకాను అంటే, “మొదటి నుండీ” ఆనడం కన్నా సుకరంగా ఉంటుంది, “భూవర = . ఆమె అర్జునుడి ఆకొారమూ, పరిచారక సమూహము చూచి రాజని ఫోబ్బుకో గలిగింది. లేదా, నారదుడు చెప్పిన దాన్నిబట్టి (88వ పద్యం) ఇతడే అర్జునుడయి ఉంటాడవి తెలుసుకొని ఉంటుంది. నంద చెప్పిన విషయము : ఏ నందయనెడు నచ్చర చానజు, దరు ణేందు ధరుని నఖుని యనుంగకా నా నెచ్చలులు ,తిలోకి యానేచ్చలు గలరు నల్వు రళుల శుభాంగుల్‌. ర్‌1ే ఇది మొదలు 8 వ పద్యము వరళు నంద చెవ్చిన పూర్వ కథ. అర్థము థ్‌ ఏన్‌ = నేను, నంద అనెడు = నంద అనే పేరుగల, అచ్చర దానకొ == అస్ప్సరనను, తరుణ ఇందు ధరుని = లేత చం(దుని (చం్యద్రరేఖను) ధరించిన శివుని యొక్క, సఖుని ౭ స్నేహితుడైన కుబేరుని యొక్క, యనుంగకా ఆ ప్రేయసిని; నా నెచ్చెలులు జనా 'స్నేహితు రాండ్రు, (త్రిలోకీ = మూడు లోకములలో, యాన == తిరుగుటబయందు, ఇచ్చలు = ఇస్సము కల వారు, అతుల = సాటిలేని, శుభఆంగుల్‌ ఇ ళోభతో కూడిన శరీరాలు కలవారు, నల్వురుణ వలుగురు, కలరు = ఉన్నారు.

398 విజయవిలానము ఆంజ. తాత్మృర్యూము ల్‌ “నేను నంద అనే అప్సర స్త్రీని, కుబేరుని (పేయసిని. నా స్నేహితురాండు మూడు లోకాల్లోనూ తిరగాలనే వాంఛకలవారు, సుందిరులు మరొక నలుగురున్నారు.” బిశపమి ? తన విభుని పేరు చెప్పేందుకు సంకోచించి యేమో, ఆ అచ్చర "ఠరుణేందు ధరుని సఖుని యనుంగకా' అని తెలియ:.రుచుకుంది. మరొక విధంగా. అంతటి వాని స్నేహితుడి (ప్రియురాలిని అని తన గొప్పతనం జాగా చెప్పినట్టయ్యింది. ఆ న్నేహితురాండ్ర కోరిక మీదనే వీరు షికారు బయలుదేరా రవి భావించాలి. ఈ పద్యంలో “సౌకుమార్యం” కనబడుతూంది. అంంరౌర్‌ వలు పర్యాయోజి, అనుప్రాసం వారు లఠిత పద్మ సౌరఖేయి నమిచి యనెడు పేర్లు గలుగు నట్టివారు; జగములెల్లం జూచి చనుదెంచుచో మేము వనధికాంచి నొక్క వనము కాంచి. రని అర్జము ఖ్‌ వారు = ఆ చెలులు, లలిత, పద్మ, సౌరభేయి, సమీచి, అనేపేర్లు కలవారు, (మేమయి దుగురమ్రూ జగములు, ఎల్లకా చూచి = అన్ని లోకాలూచూచి, చనుదెంచుచోకా జ తిరిగి వస్తుండగా, వనధికాంచికా = (ననుద్రమును మొలనూలుగా కలిగిన్సు భూలోకంలో, ఒక్క ననముకా = ఓక అడవివి, కొంచి = చూచి, మేము...తరువాతి కన్వయము,. తాత్ధ్రర్యంయు ఫి నా చెలికత్తెలు లలిత, పద్మ, సౌరభేయ, నమీచి అన్న పేర్లు కలవారు. మేమయిదుగు రమూ అన్ని లోకొలూచూచి తిరిగి పోతూండగా, భూలోకంలో ఒక ఆడవి చూచి... (ళర్వాత పద్యంతో అన్వయం. ఎికేవము ; భూమిచుట్టా సము్య(ద్రం ఉంటుంది కొబట్టి సముద్రాన్ని భూమికి మొలనూలుగాక్‌ వులు పోల్చారు.

హృదయోల్లానము ఆలీ. 399 మొదటి మూడు పాదాల్లోనూ ఏ విశేషం లేకుండా సాధారణంగా నడిపించి. నాల్గవ పాదంలో వనధి కాంచి నొక్క వనము కొంచి అంటూ పద్యంలో ఒక అందాన్ని పొదిగాడు కవి. అఆలంతొలయు : అనుప్రాన “ఎహరించుకా మలయానిలం విచట(; దావిం జిల్కి నేమ్మేని యా వి హరించుజా; వికి నాదముల్‌ చెవికి. గొవించుకా జవుల్‌; పోద మా నహకారాళి పదంబు. జూడంగ వయస్యా? హాళి వాటిల్లెడుకా న హకొరా? పదంబు. జూడంగ వయస్యాః: హిళి యౌనేకదా!ొ ల్‌తి అ అడవిని చూస్తూ అ అయిదుగురూ ఈ విధంగా చరురోక్తు లాడుకుంటున్నారు ; అర్థము శి “ఇచట౯ా ణ ఈ వనములో, మలయానిలంబు = మలయ మారుతము, విహరించుకా అ మంద మందగా వీస్తున్నది సుమా' అని అన్నది. రెండవ చెలిక త్తె - (బొను, చక్కగా చెప్పావు, అంతేకాదు తావక అ కమ్మని వాసన లను, చిల్కి జ చల్లి, నెమ్మేవి = చక్కని శరీరముల యొక్క, ఆవికా జ ఉష్పమును, హరిం చుకా = పోగొట్టుతుంది కూడా, అన్నది. (మరొక అఆకము) “నీవు విహరించునని చెప్పాపు గదా, ఆ మాటలో వికా= 'వి అన్ని అకరాన్ని, చిల్కి = తీసివే స్తే, "హూరించుకా' మిగులు చుంది. కనుక ఆవిని. హరిస్తుంది, అవి చమళ్కారం. మూడవది పికినాదముల్‌ == ఆడకోకిలల కంఠిధ్వనులు, చెవికికొ ఇ చెపులకి, చపుల్‌ = రుచులను, కావించుక్‌ = కలిగిన్తున్నవి, (చెవులకు విందుచేస్తున్నవి అవి) లేక, పికి నాదచముల్‌, చెవికిగాకా = చెవుల నంతోషం కోసము, వించుకా జపుల్‌ జు రుచినంతములగు పాటలను, విన్చును (వినిపించును) అవి. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు వాదముల్‌ జ 'న అను ఆకరముమ కలిపిసవి, కౌకా జ అగుచు, వించుకా జ వినుచుళా _ విమనట్లు చేయును, కౌవించు లోని “వించు' అన్న మాటకు వకారము చేరగా 'వినుచు* అవుతుంది అన్న చమక్కారం గూడా ఉందన్నారు. నాల్లవన్ర్రీ _. వయస్యా =చెలీ, ఆ నహకార జ ఆ కనదిడుతున్న తియ్యమామిడిచెట్ర యొక్క, ఆళి జ వరుస ఉన్న, పదంబుళా ఆ స్థలాన్ని (మామిడితోపును) చూడంగళ్‌ ఇ

400 విజయవిలానము ఆశీ, చూడడానికి, హోళి = ఆసకక్రి, వాటిలెడుకా =కలుగుతున్నది, పోదము = రమ్ము పోదాము. లేక, సహకారాళి పదంబుజా, చూడగకా = చూచిసయెగల, హోళి = నంతోషము, వాటిల్లె డుకా = కిలగుతుంది, కనుక, పోదము. అయిదవ యువతి- (బాగా చెప్పావు) సహకార = హ'కారంతో కూడిన, అ? పదంబు = 'ఆళి' అన్న పదము, చూడంగకా, ఎయస్యా, హాళయౌనే కదా= “హా” అన్న మాట అవుకుందికదా. 'ఆళి కి హకొరంచేరిస్తే, హీ + ఆళి = 'హాళి అవుతుందని చమ ర్కారం. కనుక తస్పక సంతోషం కలుగుతుం దని భావం, లేక, సహకొర ఆ సాయముచేసే, ఆళి = చెలిక త్తెలయొక్క. పదంబి అ స్తానము, చూడగా సంతోషము కల్గుతుంది, మరొక అర్జాంతరం 2 సహకార ఆ తియ్యమామిడి చెట్షయందలి, అఆళిపదంబు జ తుమ్మెదల పాటలు చూడగా ఆ ఏంటే, సంతోషం కల్గతుందికదా. ఆవి చెప్పుకోవచ్చు. అలంరాల్‌ వు వళ్రో క్తి, యమకము, అని యిత రేతర చతురో క్తి నిగుంభన మెఆయ నరిగి తేంకువ నందున్‌ ముని యొకడు తపము సేయం గని యది విఘ్నంబుసేయం గడ.గి కడంకన్‌. ర్‌క్ష అర్థము ఛి అని = ఈరీతిగా, ఇతర ఇతర = ఒకరివి మించి ఒకరు, చతురో క్తి ఐ చమత్కార వచనముల, నిగుంభన ఇ పొందిక_ కూర్చు, మెలయకా _ విశదమయ్యేలాగ, అరిగి = పోయి, అందుకా = అ అడవిలో, మువి ఒకడు తపముచేయకా కని అ ఒక ముని ఈపస్సు చేస్తుండగా చూచి, తే/కువన్‌ జ తెగువతో (తెంపరితనముతో), ఆది = ఆ తపస్సును, విఘ్నంబుచేయన్‌ భంగము చేయడానికి, కడంకళా జ పూనికతో, కడ/గి ఇ (ప్రయత్నించి _ ......తరువాతి కన్వయము. తాత్భృర్యాయు * ఈ విధంగా చరురోక్తులాడుకుంటూ మేమా అడవిలోకి పోయి. ఆక్కడ ఒక ముని తపస్సు చేసుకుంటూ ఉండడం చూచి, తెంపరితనముతో ఆ తపసస్సులింగం చేయాలని (ప్రయ త్నించగా.....

హృదయోల్లాసము ఆలి. 401 బిశోష్లడు శ శాపసులను చూ స్తే అస్పరసలకు తపస్సు భంగం చేయాలని కోరిక పుడుతుంది కాబోలు | లేక, ఇంద్రుడిని చూచి నేర్చుకున్నారా ? యథారొజా తథా (ప్రజా ఆంటారుకిదా : ఇతరేతర _ ఇంకా ఈవిధమైన చతురోక్సులు అనేకం ఆడుకుంటూ. వారు వెళ్ళారని కేటపడుతుంది. నెజీకురులు, గేలుజిగురులు, నిజిచన్నులు, ఏరివిశన్ను, ఠించుకకౌనుల్‌, చిజుదొడలు, నంచనడలున్‌, మెజపుల యొజపులు ఘటింప, నిరిచినటింపన్‌. త్‌న అర్భము ;_ నెజీకురులు = వంకరలు తిరిగిన తలవెండ్రుకలును, కేలు చిగురులు ఆ చిగ్గుళ్ళవలె ఉన్న చేతులును, ఇటీ చన్నులు ఇ కిక్కిరిసి ఉన్న కుచములును, విరివి కన్నుల్‌ = విశాలములైన కన్నులును, ఇంచుక కౌనుల్‌ = మిక్కి లి సన్నగా ఉన్ననడు ములును, చిజుతొడలు = చిన్న తొడలును, ఆంచనడలున్‌ = కులుకుగల నడకలును, (ఈ అన్నిటితో), మెఅపుల వలె మెరుస్తున్న, ఒటపులు = ఆందములు, భఘటింసన్‌ ఇ సమకూడే విధంగా, విలచి ఆ ఎదుట నిల్చీ, నటింపకొ = నాట్యము చేయగా _ (లేక ఏదోపని ఉన్నట్లు విలిచి నటిస్తూ తిరుగగా).

తాత్నర్భమయు :-__ మెము, వంకరలు తిరిగిన తలవెండ్రుకలతోనూ, చిగుళ్ళలాగ

మ ఉన్న చేతులతోనూ, బిగువైన చనుగవతోనూ, విశాలమైన కన్నులతోనూ, సన్నని నడుముల తోనూ, చిలుళొడలతోనూ, వనయ్యారపు నడకలతోనూ, మెరపు తీగలలాగా అందాయి చిలికిస్తూ ఆ ముని ఎదుట నాట్యము చేస్తుండగా. ,.తర్వాతి పద్యముతో అన్వయం.

ఎిలేవము 4 ఆ యువతులు కదుల్లూన్నప్పుగు వారి లావణ్యము మెటపుతీగలలాగా మెరుస్తూ ఉందని భావము,

అంచ నడలు అన్నది ఒక పలుకుబడి ; దీని అర్ధము ఒయ్యారపు నడక, లేక మంద గమనము. ఈ పద్యములో ఆ పలుకుబడి అర్జాన్నే ఊహించాడు కవి ఆనడం న్యాయము.

ఈ సద్యంలో కూడా అలంకరణల సహాయం గాని కావ్య అలంకొరాల సాయముగాని లేకుండానే కవి వారి అందాన్ని సహజ సిద్ధంగా, చక్కగా పర్షించాడు, పద్యం నడక కూడా, (ప్రతిచరణ అను(ప్రానతో, మెరపుల యొరపునకు తగినట్టుగానే పరుగెడుళూంది.

(26)

402 విజయవిలానము అ... మెరపులు కణమా[తమే ఉంటాయి. కాని పీరు ఆ మెరపుల యొరప్ప కలిగి కూడా విలిచి నటించడం విశేషము. పొఠొంతి౦యు 1. “ఇబుకు చసుల్‌......” వ. “మెజపుల యొజప్పులు ఘటించి నిలిచిన యంతన్‌” శా థీరుపతివారు. కాలంఠొరో ము :-.. స్వభావోక్తి, ఉసమ, ఆనుప్రాస. నూ పొలు పొకింత గనుంగొని తాపసు. డట, వలపుపేరు దైవ మెటుంగుకా, కాప మొన(గె మఠ రులుగౌ. గోప రసావేశ రూక రుటి లేకణుండై. త్‌( అరము :... మా పొలుపుజవమా సౌందర్యం, ఒకింత అ కొంచెము. కనుగొని, న! ఆటన్‌, కాపసు,డు ఆ మౌని, వలప్పుపేరు దైవమెజుంగున్‌ ఆ ప్రేమించే సంగతి పరమాకఠ్ము నికే తెలియాలి కాని, కోపరన = కోపరనముయొక్కం, ఆవేశ అ ఆవేశము కలుగుటవల్ల , రూక జ తీక్షణమై, కుటిల = [కూరమయిన, ఈక్షణుడై గాకా చూపులుకలవాడై , మకరులుగా ఇ 'మొసళ్ళగునట్లు, శాపమొస౦ంగెజా అ శాపం ఇచ్చాడు, తొత్సర్భంమ ;. మమ్ములను చూచి ఆ వౌొని ప్రేమించడం మాట అటుండగొ, కోపావేశంతో చూస్తూ మొసబృుకమ్మని కసిందాడు, బిలేవము ;. వాళ్ళ సహజసౌందర్యముతో ఉన్నారు. కాబట్టి వారీ 'పొలుపు కని" అనడం నమంజసం. శా మనుకున్నట్టు వలపు కలగక, దానికి పరమ నిరుద్దమైని కోపావేశం కిలిగిందన్న నూచన 'వలపుపేరు దైవమెజుంగుకా' అన్న మాటలలో కేటస౦చాడు. అలంరారము ; తసంగతి, అందులకు, జూల భయపడీ యందణ మడుగులకు [వాలి యతి దీనతతో, గొందలపడ నపు డొతని డెందము గైకొనియె నక్కటీకపుం బెంపున్‌. ర్‌?

వృాదయోల్లానము ఆలీ 4౦03

అర్థము ఎట అందులకుకా ఆఆ కాసముసకు, చాలభయండి, అందజణము కా మేమ యిదుగురమూ, అడుగులకు(వాలి జ ఆ ముని పాదాలపై పడి, అతిదీనతతోకా = మిక్కింలి దై న్యంతో, కొందల పడన్‌ జ కిలకు.డగా, అప్పుడు ఆతని, డెందము = మనసు, అక్కాటి కపు = దయకు సందింధించిన, సపెంపున్‌ = ఆతిశయాన్ని, క్రై కొనియెకా = పొందింది. మా దీనత్వము చూచినందువల్ల ఆ మునికి దయకలిగిందని భావము.

తౌత్వర్యొచు 1 ఆ శాపానికి భయపడి మేమందరము ఆతని పాదాలమీద పడగా, అతని మససులో దయ కలిగింది.

వొఠొంతరము :_- టం . అపుడాతండు

నందజ!( గను(గొంచు బలితె నతికృపతోడన్‌ == థ్రరుపతివారు.

ఈ పారిమిలో “అందణ' అన్నమాట ఈ చిన్నపద్యములో రెండుసార్లు వస్తుంది; అంతేకాదు. దీని తరువాతి పద్యములో '“శీతలదృష్టి. జూచి" “కృపతోడన్‌” అన్నమాటలలో ఈ భావమే కనబడుతుంది.

శీతల దృష్టి. జూచి మునిసింహుండు “నా వచనం బమోఘ మో

ఫీతమృగాళులార? మది బెగ్గిలనేల యిక జా, విసుండు; మీ

చేత గృహీతుండై సలిలసీమను నేవ్వండు వెల్వరించు మి

మ్మాత(డె కాసమోకకరు డయ్యెడు. బొం"డనిపంచె బంచినన్‌ = తరి

అడము :_-- శీతలదృష్టికా = రూక్ష కుటిలేక్షణములకు బడులు) చల్లని చూపుతో,

చూచి, మునీసింహు(డు = ముని్యశ్రేస్తుడు, “నా వచనంబు ఆ నామాట, అమోఘము = వ్యర్థం కానేరదు, ఓ భీతమృగాతులార = బెదిరినలేడివంటి కిన్నులుకల కాంతలారో. మదిక్‌ = మనస్సులో, బెగ్గిలనేల? ఆ దిగులుపడడ మెందుకు? (అనవసరము అన్ని, వినుండు, ఇకా = ఇకి మీద, మీచేతకా గృహీతు(డ్రై ఆ (మొసళ్ల ఆకారంలో ఉండే) మీచేతపట్టుబడవారై, మిమ్ము, ఎవ్వ:డు, సలిలసీమను == జలా[శయమునుండీ, వెల్వరించుళ౯ అ వెలుపలి కీడుస్తాడో. ఆతడే, కశొపమోక్షకరు(డు = ఈ శౌపమునుండి మిమ్ముల తప్పించేవాడు, ఆయ్యెడుళ౯ా = అవుఠాడు, పొండు”, అని, (మమ్ములను) పంచెన్‌ ఆ పంపించెను, పంచినకా అ అట్లుపంసిం చగా. ..తరువాతి కన్వయము.

తాత్తల్భాము : మమ్ముల దయతో చూస్తూ ఆ ముని, “నామాట తపృనేరిదు, మీరు చింతించడం వృథా, అయినా వినండి, మొసళ్ళ రూపంలో ఉన్న మీరు పట్టుకున్నప్పుడు, మిమ్మలను నీటిలోపల నుంచి ఎవడు బై టికీడ్చివేస్తాడో వాడే మీశాపము పోగొడ్లాడు, ఇక పొండి” అంటూ మమ్మల్ని పంపించగా. = .ళ ర్వాతి పద్యంతో అన్వయము.

తీ04 విజయవిల-నము అ, విశేవచు ;_. అమోఘమైన వచనం కలవాడు కనుకనూ, దయతో శాసమోకము గురించి చెప్పాడు కాబట్టీ నంద అతడిని “మునిసింహు(డు' అని చెప్పడము నమంజనమే. “ఫీతమృగాడులార ”మువిశాపానికి భయపడి, చలించే కళ్లతో బెగ్గడిల్లి ఉన్నారు. కాబటి వారికా సంబోధన సరిపోతుంది. మ! ఇల(గల వీళ్ళు నూడ మన మేటికి; బోవలె? బోయినళా వని౯ా నిలువ( బనేమి ? నిల్చిన మునిం గని టతుళ్ళంగ నేల? యంతలో నలిగి శపింప నేమిటికి నాతడు ? వాంతఫలంబు దప్పునే? కలిగినవే కదా మకరికల్‌ మన శెప్పుడు వాసియుండుటల్‌. 9 అరయ ;-- ఇలకొాకల = భూలోకంలో ఉన్న, వీళ్లు = పట్టణములు, చూడ, గ ళం మనము, ఏటికి పోవలెఖా = ఎందుకు పోవాలి ? పోయినకా జ పోవడంలో తప్పులేదనే అన్నా, వని౯ = అడవిలో, నీలువళా పనియేమి జ ఎందులకు నిలవాలి ? నిల్చినకొ, మువికొ, కని, శుళ్ళంగళా ఏల ఆ ఆటలాడడ మెందుకు? అంతలోన్‌ = ఆఅంతమా క్రానకే, అతడు, అలిగి జ కోపించి, శపింప(గన్‌ ఏల ఇ శపించడ మెందుకు ? (జరిగినవిషయమంతళా విచిత్రంగా సాగింది అన్సి (వా.తఫల౦బు = బ్రహ్మ (వాసిన వాతఫలితం, తపస్పునే అ జరగకుండా పోతుందా 1 మనకు, ఎప్పుడున్‌ = ఎల్ల ప్పుడూ, నుకరికల్‌ = కచములయందూ, చెక్కిశళృయందూ కమ్తారి కౌది పదార్ధాలతో వ్రాసే మకరికా స్మృతములనే ఆలంకారపు వ్రాతలు, కలిగినవేకదా ఆ మన కున్న వేకదా (ఆలవాపే కదా?).. ఆ మకరికా రచనల ఫలము తప్పుతుందా అని అభిప్రా యము, తాత్తర్భొయు 2 -- మన మసలు భూలోకం చూడాలని రావడ మెందుకు? వచ్చినా, య ఈ ఆడవిలో నిలవడ మెందుకు? నిలిచినా, ఆ మునిని చూచి ఊరుకోక అల్లరి చేయడ మెందుకు ? చేసినా ఆంత మాళ్రావికే అతడు కోపించి శపించడ మెందుకు ? ఎన్ననుకున్నా, విధి (వాసిన (వాత తప్పుతుందా ? అయినా, మకరికా పత్రాలువాయించుకొనడం మన కలవాళే కదా, ఇస్సుడా మకరరూపాలే మనకు వచ్చాయి. (అవి ఆ అచ్చరలు తమలో అనుకొన్నారు.) నిశేవము. : ఈ పద్యములో ఈ మాటలాడుతున్నవారు అప్సరసలు.___దే వేంద్ర లోకి వానలు, కాబట్టి “ఇలంగల' సార్థకము. ఎప్పుడూ భగవన్నామాన్ని (వాస్తుండేవారు తతృలితంగా సారూస్యం చెందినక్షే మనము ఎల్లప్పుడూ నుకరికా పత్రాలు వ్రాస్తూ ఉండడంచేత, మకర రూపాలు మనకు సీద్దించాయి అవి చమక్కారం.

హృదయోల్లాసము ఆల. తగగ మీరు మొసళ్లు కొవాలి ఆని మన నుదుట బ్రహ్మా (వాసి ఉంటాడు. ఆ (బ్రహ్మ (వ్రాత నిష్ఫృలమవుతుందా + అని ధ్వని. అచ్చరలు ఆపదలో ఉండి కూడా చలరోక్సులను విడిచిపెటక పోవడము వారి నిత్య కాటి (క యౌవన లక్షణము, రనుశీయము. అంలంనారయం విరుక్తి, ఆఅరాంతరన్యాశము, ఏకావళి. అనుచు ననుతాపమున'. వోపం ౫నుచునుండ నారదుండు చూచి 'యచ్చరలారః మీరు చిన్నవోయిన మొగముల నున్నవార లే', మనిన బూర్వవృత్తాంత మెల్ల దెలిపి, 60 అర్థము ౧ అనుచు, అనుతాపమునికా = విదారముతో, తోవళా. చనుభునుండన్‌ , నారదు/డు చూచి, అచ్చరలార, మీఠు, చిన్నవోయిన మొగముల (తో) ఉన్నవారలు, ఏమి ? అని అడగగా, పూర్వవృత్తాంతము, ఎల్లకా, (ఆక వికి) తెలిపిం...... తాతృర్యాము. ?--- ఈవిధంగా అనుకుంటూ మేము దుఃఖముతో (తోవను పోతూం డగా. నారదుడుచూచి. “మీరు చిన్నవోయిస మొగాలతో ఉన్నారెందువల్ల' అని ఆడిగాడు. అప్పుడు మేమతనికి జరిగిన సంగ తంతా చెప్పి-..... ((ళర్వాతకన్వయం) “బ్నుషితీలర రంటిచే మా యద్యష్టరేఖ ? కుడిచి కూర్చుండ కిదె యొకబడంద( దెచ్చు కొంటి ; మే మేడ ? నుకరులై యుంట యేడ? నర్తమే యిట్టి బాధ విందాధరలకు ౪" 61 అరయ ;-- బుషితిలక = బుషి శ్రేన్లుడా, నారదా, మాయదృష్టరేఖళా ఆ మా దుర దృషపు చరీదము, కింటివే = చూచావా, కుడిచి కూర్చుండక = సుఖంగా ఉండలేక - అసవస న! రంగా, ఇదె ఒక వెడందకా ౭ ఇదిగో ఈఆపదను, తెచ్చుకొంటిమి, ఏము ఏడ ఇ అచ్చరల మైన మేమెక్కడ, మకరులై, ఉంట ఏడ = ఉండడ మెక్కుడ, (ఎంత ఘోరమైన వ్యత్యాసమో చూడు), బింబాధరలకు = దొండపండువంటి పెదవులుగల మావంటి కోమలాంగులకు, ఇటిబాధ, అర మే = తగినదేనా? లి లౌ తొత్స్రర్యోమ ;టోనారద్మా మౌదురదృష్తము చూళావాః తిని కూర్చోలేక ఈ ఆపద 'తెచ్చుకున్నాము. అచ్చరలమైన 'మేమెక్కడ ? మొసళ్ళమై జీవించడ మెక్కడ॥ మా దోటి కోమలాంగులకు ఈలాటి బాధ తగినదేనా 1” ఆవి నంద అన్నది.

406 విజయవిలాసము అంశ ఐిశేవము :_ అదృషరేఖ _ కానరాని సౌందర్యరేఖ, మొగములు చిన్నవోయి ఉండడముచేత సౌందర్యము అదృష్టమయిందినీ, దానిని నారదుడు చూచాడనీ, ధ్వని. వొఠొంలి తయ విట “కుడిచి కూర్చుంద యిదె యొక బెడద” ఎ వేదము వాగు అలంకొలిము ;--- పిషనుము, ఆనుపాసము. అన విని యనిమిషముని *యో వనితా తిలకంబులార, వసుధా గీర్వా బఖుని శాపము ౧ధిక్కత ; మే ఘనునకుం దప్పింప నలఎ గా ; దటుల/౧పటన్‌, 62 అరము :.-- అవన్‌. విని, అనిమిషముని = ((జెస్పపాటులేనిి దేవతలలోవి మువి యైన నారడీడు, “ఓ వనితా తిలకంబులార అ ఓ నారీమణులారా ! వసుధా గీర్వాణుని జు భూమిసురుని ((బాహ్మబుని; యొక్క, శాపము అ తిట్టు, వీధిరృతము ఇ దైవముచే చేయదిడి నదే, ఏ ఘనునకున్‌ ఇ ఎంత మహిమగల వాడికైనా, తప్పింపన్‌, అలవికాదు = వళముకాదు ; అటులగుటన్‌ జు కొదొట్టీ. 4... తరువాతి క న్వయము. తౌళ్ళర్యవు £.-- మామాట విని, ఆ దేవముని, “ఆ (బ్రాహ్మణుడి శాపము దైవము విధించినదే కొని వేరుకాదు , ఎంత మహిమగల వాడికైనా దావిని తప్పించ శక్యముకాదు, కొబట్టి.. =... తర్వాతి కన్వయము. ఎికేనము :._ గీర్వాణ __- గీరేవ బాణ _ మాపే బాణముగా కలవాడు _ దేవత, వసుధా గీర్వాణుడు _ భూమిమీదనున్న దేవత, కాబట్టి కాపమిన్వ గలడు అని ఆంతరార్థము. విధికృతము అనడంలో ఆ మునిని విందించ వద్దవి సూచన. అంతేకాదు. ఇది “విధికృతము” కౌబట్లి తప్పేదె కొడు ఆవి భావము. అలంకారము =... పఠికరాంకురము, వృత్యమప్రానసము, కౌవ్యలింగము. “మీరలు దక్షణాంబుధి నమీపమునం దగు పంచలీర్థముల్‌ చేరియు, గొాహ రూపముల. జెంది శ తాబ్బము లున్న(€, దీర్ణసే వా రతి వార తాన్వయు(డు వానవ నందను. డర్దునాఖ్యు( డే జేర గలం; డతండు శడకేర్చు మిముకా దృఢ సాహనంబునన్‌. €తి

వ్మాదయోల్లానము అంక. 4౮] అర్థము ; మీరలు, దక్షిణొంబుధి = ద&ఓీణ సము[ద్రముయొక్క, వమీపమున అ చేరువను, తగు = ఉన్నట్టి, పంచతీర్హముల్‌ = ఐదు పుణ్యతీర్పములను, చేరియు = (ప్రవేశించి, గొ్‌హ రూవములన్‌ ఇ మొసళ్ళ ఆకొారములను, దెందిజ పొంది, శత అబ్లములు నూరు వంవత్సరముణ, ఉన్నన్‌ జ ఉండిన యెడల, డీర్ష సేవారతికా జ తీర్థముల సేవించే అనక్తితో, భారత అన్వయు-డు = భరత నంళమునందిలి వాడున్ను, వాసవ నందను(డు ౯ ఇందద్రునిపమారు డున్న, అర్దవాఖ్యుండు జ ఐన అర్దనుడన్న పసేరుగలవాడు, ఏశేర(గలండు ఆ రాగలడు, అతండు. దృఢ సాహసంబునన్‌ = గట్టితిగువతో, మిముళా కడతేర్చు = మీ బాధ తీరునట్లు చేయును. తాత్సర్యము :--- ద&ణ సముద్రము చేరువనున్న వంచతీర్థములకు పోయి మొనళ్ల రూవముతో మారునంవత్సరము అన్నట్టయితే ఆస్పుడు తీర్థయాత్ర తేన్తూ వచ్చిన అర్జునుడు మీ శాపమును కడతేరుసొడు అని వారదుడు అన్సరసలకు నలవో ఇచ్చాడు. విలేవము 1. పంచతీర్జాలు ; పొళ(ద, బొలోమ, కొరందధమ, నన్న, భారద్వాజ అన్న అయిదు తీర్థాలు. ఐదుగురున్నారు కాబట్టి పంచతీర్థములను వారడదుడు సూచించాడు, దగ్గరదగ్గరగా ఉండ వచ్చుమ. వియోగబాధ తగ్గుకుంది గడా: కడ తేర్చు అవగా (ప్రసన్నత నొందించునవి అభిప్రాయము. దృఠసాహసముూ మొస స్లన్నా యని తెలిసికూడా లోపల డిగి వాటిని బయటికీ ఈడృడావికి అట్టి పొహనము కొవలసినదే కదా! ఉవ్చన్స, డచటికి నివు డీంపెన యః 'న దుఃఖం పంచఖిః నహ' యనంగా ముళా వినియుందురె కద; యేటికి మనమున నుమ్మలిక( జెంద, మదవతులారా ళో 64 కరము :విపుడు, అచటికి, ఇంపు ఎనయన్‌ ఆ సంతోషముతో. చను(డు = వెళ్లండి (వంతోషమే ఎలా గంటారేమొ), న దుఃఖం పంచఖభిఃనహ అ బదుగురితోడి దఃలము, దుఃఅముకాదు (దుఃఖములాగ తోచదు), అనంగన్‌ొ జ అనడం, ముఠా జ ఇంతకుముందు, వివి యందురె కద జ వినేఉంటారు కదా, మనమునళా జ మనసులో, ఉమ్మలిక జ ధుఃఖమును, మదవతులారా అ యవ్వనవతులాడా, చెందళా ఏటికి జ ఎందుకు పొందవలయును 9

40 చిజయవిలానము. ఆ, తొట్తిర్యంము :__ ఐదుగురితోడ్‌ దుఃఖము దుఃఖము కొదంటారుగద్రా, కౌబటి మీఠ సంతోషముగ పంచతీరాలకు పొండి, యన్వనములో ఉన్నవారు కాబట్టీ కలగబోయే దుఃథావ్ని ఓర్చుకో గలుగుతారు అవి నారదుడి భావము. బిలేన్‌యు + __ “న దుఃఖం పంచభిఃనవహ' లోకో కీ, మీరు కూడ ఐదుగురే అని భానము. నలుగురితో ఉన్నా పదిమందితో ఉన్నా, ఈ లోకో క్తి వాడవచ్చు. మదవతులారా _ మీఠు ముసలివారు కాక యవ్వనవతులు కొబట్టి ఎటువంటి వాధనైన ఓర్బుకోగలరవి సూచన, అంతేకాక నారదుడు తన వహజ ధోరణిలో మీ మద మే మిమ్మల్ని ఇంతకు జెచ్చిందని ఎత్తిపొడినే ఊహ కూడ కలిగియున్నాడా ఈ సంబోధనలో ? అంంఠ్రారొతు *__ కావ్యలింగ, పరికరాంకురము, లోకో క్స్‌ అంచుకా మమ్ముల నూజడీంచ విన యాహ్షాదంబు లెంచే విజ్యం ఫించన్‌ మొక్కి “జగంబులందున మిముం బేర్కొన్న మాతం బటా పంచంసైై దురితంబు లెల్ల( జన(గా భక్తికా మిము న్నేండు చ్‌ ర్భించకా భేదము వోయి మోదము మదిం విన్నారదా, నారదా ః 85 ఈ సలహా ఇచ్చిన నారదునిక కృతజ్ఞతను. తెలుపుతూ నంద అన్న అప్పరన ఈ చధంగా చెప్పుతుంది; అర్థము నలా అంచుకా అ అని చెప్పి, మమ్ములన్‌, ఊలడించ౯ = ఓదార్భగా, (మేము) వినయాహ్లాడంబులు = ఆణకువా సంతోషమూ, ఎంతే విజ్బంభించః జ మిక్కిలి ఆతికయించగా, (మొక్కి “నారదా, జగంబులందుకా = లోకములలో, మిముళా పేర్కొన్న మా్యతకా=మీ పేరు పలికినంత మ్యాతమున,. దురితంబు లెల్లికా = అన్నీ పాపములూ, పటాపంచంబు అయి చనగాన్‌ = చెల్లాచెదరై పోతుండగా, ఛ కీకాల= భక్తితో, నేండు, మిముళా దర్శించకా జ మిమ్ము చూచినందువల్ల , భేదముపోయి = దుఃఖము నళించి, మదిఖా = మనసులో, మోదము = సంతోషము, చెన్నారదా ఇ కలుగక పోతుందా $” తాత్సృర్భొము *___ నారదుడు ఆవిధంగా ఊరడించగా, ఓ నారదరుషీ మూడులోకా లలో మీపేరు పలికినంతమా[తాన పొపాలు నశించి పోతాయని అన్నప్పుడు భక్తితో మిమ్మల్ని చూచినందువల్ల , దుఃఖఇముపోయి సంతోషము కలుగక పోతుందా అని నంద చెప్పింది, వికోవమల (1 ఈ అప్సరసలు సంతోషించడావికి నారదుడు *న దుఃఖం పంచభిఃసహ” అన్న లోకో క్రిని ఉపయోగించాడు.

వృాదయోల్లాసము ఆ-ఏ. 409 దేవరుషిని దర్శించినందువలన దుఃభాలుపోయి సంతోషము కలుగక పోతుందా అని నంద వేరే కారణం చూపించింది. ఇంతేకాక, దీని తర్వాతి పద్యములో కూడ ఈ కాంతలు సంతోషించడానికి ఇంకొక కొరణము కవి చూపిస్తున్నాడు. అలంకారొయు *-- కౌవ్యార్దాప త్తి, ఆంత్యానుప్రాస. “మీ కతమున నూజేం డ్లని మారకుకా మితి యెజుకవడియి; మంటి' మటంచున్‌ లో కేశ్వరసుతు దీవన! జేకొని యిట వచ్చి నించి చిత్తము లోనన్‌, - 66 అరయమి ;.__. 'మీకతమునళా జ మీవలన, నూతేండ్లు అవి మాకున్‌, మితి ఆ కాసము గు! లా యొక్క కాలపరిమితి, యెలుకవడియెకా జ తెలిసింది (కాబట్టి), మంటిమి = టబితికితిమి _ చింత తీరింది, ఆటంచు౯ా = అనిచెప్పి, లోక ఈశ్వర సుతుజ= లోకములకు (ప్రభువగు (దిహ్మ యొక్క కుమారుడగు నారదునియొక్క, దీవనకా = ఆశీర్వాదమును, చేకొని అ అందుకొని, ఇటవచ్చి = ఈ పంచతీరములకు వచ్చి, నిలిచి, చిత్తములోనన్‌ = మనసున ... తరువాతి (ు కన్వయము. చ్‌ కి తాత్నార్యొమం 2 మీ దయవల్ల మా శాపపరిమితి నూరుసంవత్ప్సరాలు అని తెలి సింది. సంతోషమని ఆ నారడుని ఆశీర్వాదాలు తీసికొని, ఈ పంచతీర్జాల దగ్గరకు వచ్చి మన సులో...తరువాతి కన్వయము. బశేవము ;--. వారు దేవతలు కొబట్టి మానవుల లెక్క (ప్రకారము నూరు సంవత్స రాలు వారికి ఒక దీర్హకొలము లాగొ కనబడదు, కాబక్లే తేలికగా, (బతికితిమి అనగలిగారు. అలంకొరము :--- కొవ్యలింగ. దుర్జ్దనన విసర్ణనముగ నిర్జర లోకాధినాథుని సుతుం డగునా యర్జును, నర్జన సముదా యర్జునుం గను.గొనెడి భాగ్య మది యెన్నటికో ? 67 అర్హ్వము :. దుర్దనన = దున్నమగు (మకరికా) జన్మయొక్క-, వినర్దనముగకా = విడుదల కక్‌గునట్లు, విర్ణరలోక ఇ దేవలోకమునకు, అధినాథుని ఆ ప్రభువగు ఇంద్రుని

410 విజయవిలానము ఆంక్సై యొక్క, సుతుండగు = కుమారుడునూ, నర్జన ఇ సృష్టియొక్క, సముదాయ = సర్వన్వమునకు (ఆంతటికిని, బుజుమ౯కా ఇజ=తిన్నవి (న్యక్పవ ర్రనగల వాడునూ అగు, ఆ ఆర్జునున్‌, కను గొనెడి, భాగ్యము = అదృష్టము, అది, ఎన్నటికో జ ఎప్పుడో | తొలత్ఫిర్యూము ;. ఈ దుషముయిన మకర జన్మను తప్పించగలిగి నృష్టి అంకటి లోనూ స్మత్పవ_ర్తన ఉన్న ఆ అర్జునుడిని చూచే భాగ్యము నూ కెప్పుడో అవి... అలంకాలము ; అన్నుప్రాస, అని తలపోయుచు న్మకరి కాళక్ళతు లూని యిటుండంగా నిచే పనిగ మదీయ పుణ్య పరిపాఠ మనం జనుచెంచి నీవున న్మనిచితివే కదా । కడమ నాచెలులౌ జలచారి చారులో చనలకప శాపమోచనము నల్చి కృతార్థులం జేయు పార్థివాః: (8 అర్హము ;_ అవి తలపోయుచుఖా అ ఆలోచించుచు, మకరిక ఆకృతులు = మొసళ్ళ నే రూపములను, ఊనిఐ వపాంచి, ఇటుండ(గాన్‌ జ ఇప్పుడు వీవు చూచినట్లు ఉండ(గా, ఇదే పనిగన్‌ జ ఈ వనిశే అన్నట్టూ. మదీయ జ నాయొక్క, పుణ్య అ నుకృతముయొక్క, వరి పాకము = ఫలము, అనక = అన్నట్టూ, చమదెంచిజ వచ్చి, నీవు, నక, మవిచితివేకదాణ (టికికించితివి (రక్షించితివి) శదా, నాచెలులు బౌజనా చెలికత్తె లగు, కడమ ఇ లక్కీన, ఆలచారి చారులోచనలకుకా ఇ (నీటిలో దిరిగే మొసళ్ళయియున్న అందములగు కన్నులుగల కాంఠలకు, కావమోచనము ఇ శావవిము క్రీ, నల్చి= చేని, ఫార్ధివా = ఆర్డునా, కృతార్డులతా ఇ ధన్యురాం[డ్రను చేయము. తాత్సృర్భొయు +... అర్జుమడివి ఎప్పుడు చూడగలుగుకామో అని మేము ఈ రూపా లతో ఉండగా, ఆదే వవిగా నీవు వచ్చి నన్ను రక్షీంచావుగదా ! ఇంకా నా నలుగురు చెలికత్తె అకు గూడ కాసవిమోచనం కలిగించి ధన్యలను చేయుమవి నంద కోరింది. టికేవము ;.___ 60 వ వద్యములో నంద అర్జునుడిని 'ళూవరా” అని నంబోధించింది, వారదుడీ మాటలను బట్టి ఇతడు ఆరుముడవి నిరారణచేవి ఇక్కడ 'పార్టివా అన్నది. న! న! ఖి ఖ వొతాంతరయు :... “మదీయ పుణ్యపరిపాకమునకా' __ దీవికినా పుణ్యాలు పండుట వల్ల అవి అరము. ళ థి అలంకౌలము ;..... ఉక్సేక్ష,

పృాదయోల్లాసము ఆ-1, 411 అని నంద వేండీనంద క్కిన తీర్ణము లాడి వారికిజా శాపవిమో చన మొనరింపంగ నేపురు జనుదెంచి శుభాంగలీల నన్నిధి నిలువన్‌, (౧0 అర్థము = అవినంద (అన్న ఆచ్చర) వేండినకా, తక్కిన తీర్ధములు ఆడీ వారీ శాసవిమోచనము ఒనరింస(గకా ఇ చేయ/గా, ఏవురుకా జ అయిదుగురున్నూ, చనుదెంచి = పచ్చి, శుభాంగ లీలన్‌ = (శేష్టమైన శరీరవిలాసముతో, సన్నిధిన్‌ = సమీసమునందు, విలువన్‌ ఇ వలవగా, ఎవికేవము ;__.. వికృతమూ లీకరమూ అయిన ఆ మొనలి రూసముపోయి అంద మైన శరీరవిలాసముతో ఆ నలుగురుగూడా దగ్గరకు వచ్చారవి భావము, కలలో నెలుంగ మే గణీ కలలో నీచెలువమున్‌; నకల లోకములకా గల లోలాపల గరగరి కల లోంగొనినారో । చం్టదకలలో వీరల్‌. 70 వారి సౌందర్యము చూచి అస్టనుడు ఈలా గనుకున్నాడు, అరము ;._ ఈ చెలువమున్‌ = ఈ సౌందర్యమును, ఏగణీకలలోన్‌ ఇ ఎటువంటి ద్రథ్యాతిపొధిదిన వేళ్యలలోగాని, కలలోన్‌ = (అపూర్వ విషయాలను గూడ చూపించే కల లలోగావి, ఎజు(గము ఇ చూడలేము; సకలలోకములకా ఇ అన్ని లోరములలోను, కల ణః ఉన్నట్టి, లోలాక్షుల = చంచలాతుల _ కాంతలయొక్క, గరగరికలన్‌ అ అందచందాలను, లోళకొవినారో =, తమ నళము చేసికొన్నారొ, (కాక) వీరల్‌ జ ఈ అయిదుగురు, చంద్ర కలలో । తొజ్ళ్రిర్భోము. కలలోగానీ వేశ్యా జనాలలోగావి, ఈ బొందర్యము ఎక్కడా కన బడదు. అన్ని లోకాలలో ఉన్న మందరాంగుల సౌగసులన్నీ వీరే ప్వాధీనము చేసుకున్నారా లేక పీరు సాక్షెత్తు చంద్రకళలేనా ? టికేవము --- ఆ అస్పరనల రూవలేఖ లావణ్యాలు అంత అద్భుతంగా ఉన్నాయన్న మాట. అప్పరనలు దేవలోక వేశ్యలు: కాబళ్లే గణీకలతో పోల్చడము. పద్యములో ఆరుసార్లు “కలలో” వచ్చింది. “అలంకారము :.... యమకము, సందేహము, అతిశయోక్తి,

శ192 విజయవిలాసము ఆ, అని తనచే నిజరూపము. గనిరి గదా, యనుచు వేడుకం గను నృపతిం గని యా యచ్చర లిట్లని కొనియాడ. దొడంగి రధిక కుతు కాన్వితులై? జ అరోము :-.. అని = అనుకుంటూ, తనచేకా జ తనవల్ల , విజరూసము జ వారివారి మొదటి రోపాలను, కనిరికదా = పొందారుకదా, అనుచు, వేడుక౯ా అ సంతోషంతో _ ఒకవిధ మయిన వాత్సల్యముతో, కను = చూస్తూన్న, నృపతి౯ = రాజును, కనిజ చూచి, అధిక కుతుక అన్వితలై == మిక్కిలి ఉత్సాహముతో కూడినవారై, ఆచ్చరలు, ఇట్లవి, కొనియాడన్‌ జ ప్రొగడుటకు, తొడంగిరి జ పూనుకున్నారు. తాత్పర్భయు ఒ-- అని వారి సౌందర్యాన్ని మెచ్చుకుంటూ, తనచేత వీరు నిజ రూపాలు పొందారు కదా అని సంతోష వాత్సల్యాలతో తమ్మును చూస్తూన్న అర్దునుడివి చూచి, ఆ అచ్చరలు చాల ఉత్సాహము _ గురుభావముతో ఈ విధంగా పొగడ నారంభించారు. ఎికేవము :-- తన వల్ల ఉపకారం పొందిన వారిని చూచినప్పుడు, మనుష్యులకు సహజంగా కలిగే ఆనందంతో అర్జునుడు ఆ అప్సరసలను చూస్తున్నాడు; అంతేకాని, ఉలూచినీ చిత్రాంగదనూ చూచిన చూపులతోకొదు, అవి (గ్రహించాలి. ఈ విధంగా నాయకుని బొచిత్యాన్ని, కచకుచ వర్షనలు చేయించకుండ, కవి కొపాడాడు. ఆలాగే ఆ అచ్చరలు కృతజ్ఞ తతోనూ గురుభావముతోనూ అర్జునుడి రూపాన్ని (ప్రళం పించసాగారు. బల వైభవంబుచే గెలుచు మాతమె కాదు గమన లీలను గెల్బు గంధకరిని/, గీర్హి విన్ఫూ ర్తిచే గెలుచుమాతమె కాదు నగుమొగమ్మున గెల్బు దొగలజేని, ఐలు సొహనసంబుచే గలుచుమాతి)మె కాదు మినుకు. గౌనున గెల్బు మృగకులేందు, నలఘు దానంబుచే గెలుచు మాత మెకౌదు నెలుల కాంతిని గెల్బు నీరదమును,

హ్యదయోల్లాసము ఆ-2?. 413 సకల నద్దుణ సౌందర్య సారమూర్తి యనియు మును నారదుడు దెల్ప వినియ యుంటి, మి మ్మహాభుజు నిప్పుడో కొమ్మలార, కంటిమి గదమ్మ కన్నుల కణవు దీర | 7 అర్థము ;--- ౧. బలవై భవంబుచేకా =దిలము యొక్క సంపదజేత. గెలుచు మాత్రమె కాదు జ మించి పోవడం ఒక్క టేకాదు, గమనలీలను౯ = నడక యొక్క విలాసము చేతకూడా, గంధకరిని జ మదపు కేనుగును, గెల్బున్‌.

బలములోనూ నడకలోనూ మదించిన ఏనుగును మించినవాడు అని భావము.

౨. కీర్తివిస్ఫూర్తిచేకా = కీర్రియొక్క (వ్రకాశంచేత, గెలుచుమా్యత మె కొదు, నగు మొగమ్మున (గూడు), తొగలటేనికా ఇ కలువల విభుదై న చంద్రుడిని, గెల్బున్‌.

కీర్తి తెల్లగా ఉంటుందని కవి సమయము. క్రీ ర్తిలోనూ ముఖకౌంతిలోనూ చంద్రుడిని మించినవాడు.

౨ దిలుసాహసంబుచే = ఎక్కువైన ర్టైర్యంచేత, గెలుచునూత్ర మెకాదు, మినుకు కౌనున౯కా = సన్నని నడుముచేతకూడా, మృగకుల ఇంధద్రుకొ = మృగరాజైన సింహమును, గెల్బున్‌, ధై ర్యములోనూ సన్నని నడుములోనూ సింహాన్ని నించును.

౪. ఆలఘు = తక్కువకాని-చాల ఎక్కువైన, దానంబుచేన్‌ ఇ ఈవిచేత, గెల్చు మాత్రమె కాదు, నెటులకాంతిని = తలవెండ్రుకల కాంతిచేతకూడా,. నీరదమును జు (నీటిని ఇచ్చే) మేఘమును, గెల్బున్‌.

సకల సర్గుణ పౌందర్య సొరమూర్తి = అన్ని విధములైన మంచి గుణములయొక్కయు చక్కదనము యొక్కయు. సారమే అకారము కాల్చినవిధంగా ఉన్నవాడు, అనియు జు అని కూడా, మును = పూర్వము, నారిదుండు, తెల్సకా, వినియ = వినియే, యుంటిమి, ఇప్పుడు, ఓ కొమ్మలార, ఈ మహాభుజున్‌ == ఈ దీరవాహాని (ఆజానుబాహుని) , కన్నుల కఠఅవు దీఅకా = కన్నులు తృ ప్తిదెందినట్లు, కంటిమి గదమ్మ = చూడగలిగాము కదా:

తాత్పర్యము £--.- ఈవీరుడు (ఆర్జునుడు) శరీరబలముతోనే కొక, నడకతోనూ మదపుపేనుగునూ, కీ ర్తి ప్రకాశం చేతనేకాక, నగుమోముతో కూడా చంద్రుడినీ, రై ర్యముతో మా మేకాక, పన్నని నడుముతో కూడా సింహమునూ, దానంతోనేకాక తలవెండ్రుకల కొంతితో కూడా మేాన్నీ, మించి ఉంటాడనీ, అన్ని సద్గుణాల యొక్క-యు, పౌందర్యము యొక్కయూ పారమే ఈ అర్జును డనీ నారదుడు అనాడే చెప్పాడు కదా, ఈ ఆ సరాక్రమ వంతుడిని ఇప్పుడు క శ్శారాచూచి ధన్యలమయ్యాము కదా ః

శీ14 విజయవిలాసము అ_2. బిలేవము 2 తిపొరంలోనూ మొదట ఒకి సద్గుణమూ, ఈర్వాత ఒక సౌందర్య లక్షణమూ చెప్పి కవి తన (ప్రక్రమాన్ని పొటించాడు,

బలము, కీర్తి, సాహసము, దాసము సద్గుణాలు,

నడక, మొగము, నడుము, తలవెండ్రుకలు _ సౌందర్యాన్ని తెలిపేవి,

కాబక్సే ఎత్తుగీతిలో “సదు. సౌందర్య” ఆని రెండుపదాలూ వాడీ, ఈపద్యములో ఈ సౌగసుంది చూడండి ఆని పాఠకులను కవి హెచ్చరించాడు.

''సకల,.....మూ ర్తి" అనడానికి, “సమస్తమైన మంచి గుణములతోడి చక్కదనము యొక్కం నిగ్లే స్వరూపముగా గలవాడు'' అన్న వేదం వారి వ్యాభ్యానములో ఒక్క చక్కదనా నికి మాత్రమే (ప్రాధాన్యము యిచ్చి, సద్గ్దుణములను అైధానంగా ఉంచడం జరిగింది.

రంంతోలిను + ఉపమ, (క్రమము, వృ త్త్యనుప్రాస

బాపు । వలరాజుగ ర్వంబు( నాపురూపు;

ఇాంగు ! రేరాజు కళల మిం బాగు. రేఖ;

మేలు । నలరాజు సోయగ మేలు. జెలువ;

మమ్మ । యీదాజుపిితి గొనమమ్మ 1 యెచట. 78 అర్థము న పొదోల మొదటనున్న మాటలన్నీ మెచ్చును తెలియజే సేవి.

బొపు == విళరా, రూపు ఆ అందము, వలరాజు = మస్మథుని, గర్వం౦ంబుకా జ గర్వమును, పాపుళా ఆ పోగొట్టును, బా(గు = ఆడ్దిరా, రేఖ ఇ లావణ్యము, రేరాజుకళల = చంద్రుని కళల యొక్క. మిందు ఆ కొంతీని, ఆ/గుకా ఆ అడ్గగించును - తిరస్కరించును, మేలు, చెలువము ఇ సౌందర్యము, నలరాజు (యొక్క). సోయగము = చక్కాదనమును, ఏలుజా ౬ పాలించును (ఆకిక్రమించును), అన్ము = అవో, ఈరాజుప్రతికా అ ఈ రాజునకు సమానమైన వాడిని,

తొత్చర్కొము *.. అందంలో మన్మథుడినీ, లాపశ్యాంలో భంద్రుడినీ, అకారంలో నలుడినీ మించిపోయే ఈరాజుకు (అర్జునుడికి) సాటి లేరుకడా !

ఎకేవము 1... తిరస్కరించిన మాటల్లో, వాలివారికి యథార్హంగానే ఉన్న లోపాలను తెలియబరచడం చమక్కారము,

వలరోజు : శరీరం కోల్ప్చోయిసనాడు _ కనుక రూపు "బాప్పను",

వృాదయోల్లానము అంశ 415 రేరాజు ; బహుళపక్షంలో కళాపాను డవుతాడు . కనుక శేఖ 'మంచునుి. నలరాజు : రాజ్యం పోగొట్టుకొని సేవించాడు కనుక, చెలునము “వీలును”, ఇందులో తిరస్కరింపబడ్త ముగ్గురూ రాజులే. కనుక అర్జునుడికి ఏ రాజు సాటిరాడని భానము. నలుడు అందానికి పేరుపొందినవాడు, ఈ కవే (పథమాళ్వాసంలో ___ *““ఆకొరమున నలుసంత వా డౌనె కా, హయ నమ్య గారూఢి నంతవాండె'' (1.127) అని వర్షిందాడు. అలంకారము +... యమకము, న్యశిరేకము. అందలును నిందనీల నిభాంగుండందడు రిందనీల శుభాంగు(డే యితడు గొన; దండడి( బోలిన రూపుమూతంబెకా ద్‌ యారె! భూలోక 'దేనేందు. డంచు. బొగడి. గట అర్జీయు ._. ఇండద్రనీల విభాంగు(డు ఇ ఇం్రనీల మణులవంటి కొంతిగల శరీరం కలవాడు, ళా, అఆందణజుసు, ఇందసీల శుభాంగు. డందురు = ఇం(గ్రునివలె నీలవర్ణ ము గల చక్కవి శరీరం గలవాడు అంటారు. ఈలాగు ఇెప్పడంవల్ల , అర్జునుడు ఒక్క రూవంలో మాత్రమే తండ్రిని పోలును (కొని గుణంలో కాడు అని అనుకోరాదు. అయారె, అహా, భూలోకదేవేంద్రు/డు అ నై భవము మొదలయిన అక్షణాలన్నింటిలో భూూ-పై నున్న దేవేంద్రుడే సుమా, అనుదుం పొగడి... (ఈ ర్వాతి పద్యంతో అన్వయము) అలంరోలయు :... ఉపమ, యమకము నీకు కల్యాణమౌ రమణీయి రూప । నీకు వంకావివృద్దియొ నృపకలాస | నీకు జయమగు సాహిన నీతిభరిత ః నీకు స్యామాజ్యమౌ మహనీయ చరిత | క తరము ౨... రమణీయరూవ అ మనోసహరమెన రూసముగలవాడా, నీకున్‌, కల్యా టై న! ణము = శుభము(పెండ్తి ) బొల = అగునుగొక, సృవకలొన ౨ రాజాలలో చం దునివంటి వాడా, నీకు వంళాభివృద్దియౌ = సీవంళశము వర్గిల్లుగాక్‌ సొహసనీతిభరిత జ తెగువా నీతీ విశేషంగా కలవాడా, నీకు = జయమగు ఇ సర్వ్యయత్నములలోనూ జయము సిద్ధించును గౌళ, మహ

416 విజయవిలానము ఆ-8. సీయ చరిత = పూజింపదగిన (వవరక్త్మన కలవాడా, నీకు, సామాజ్యమౌొ ణు మ హైేశ్వర్యము (చత్రవర్తి త్వము) కలుగునుగాక.

తాత్భర్భంము 2 నీకు కల్యాణమౌననీ, నీకు వంశాభివృద్ధి కలుగునవీ, నీకు సర్వత్రా జయమే లభించుననీ, నీకు స్వామాజ్యము టప్రా_ప్రిస్తుందనీ ఆ అచ్చరలు అర్జునుడిని దీవించారు అని భావం.

టిలేవము 2 అర్జునునకు ఉత్తరోత్తరా కలుగటోయే శుభములు ఈ దీవనలలో ధ్వనిస్తున్నాయి. సుభద్రతోడి కల్యాణము, అభిమన్యుని జననము, భారత యుదంలో విజ యమూ. తద్వారా సా్మామాజ్య ప్రాప్తి ఈ పద్యములో సూచితమయాయి. ఈ పద్యంలో ఉపయోగించిన నంబోధనలు కూడా అర్హానికి తగినట్లుగా ఉన్నాయి. కల్యాణమును గూర్చి చెప్పి నప్పుడు, "రమణీయ రూప' అని, వంళాభివృద్ధికి '“నృసకలాప' __ చం(ద్రా ఆ౨ి (చంద్రుడు పాండవుల వంళానికి మూలపురుషుడు కదా), విజయను సాధించడానికి *సాహసననీతి భరిళఈ అని, సామాజ్యమునకు 'మహనీయ చరిత' అని ఆర్హవంతమైన సంబోధనలు పద్యావికి సొగసు కూరుస్తున్నాయి.

కలాప = కలాతిపా ఇతి కలాపః జ చందా అని అరము. పూర్వము చందదునివల్ల వర్ధిల్లి నళ్లే భరత వంళము నీనుండి అభిమన్యు పరీక్షిత్‌ జనమేజయాదుల రూసమున వర్టిల్లునని సూచన.

"అద్దనుడికి స్నామాజ్యము లేదే, ధర్మరాజుకే కదా సామాజ్యం ఉన్నది" అన్న అను మానానికి __ అర్జునుడు మహనీయచరితుడు కావడంవల్ల తన ద్వారా అన్నగారికి కలిగిన ఐళశ్వర్యమంతా తనకే కలదని భావించే ఉదారగుణం కలవాడని భావం.

'ముదటి రెండుపొదాలకూ, తర్వాతి రెండుపాదాలకు ఆంత్యానుప్రాస ఉండడం చూడండి. అలంకారము *__ అనుప్రాన, పరికరము. అంచున్‌ వేలుపు మించు. బోణులు శుభోదర్కంబు గాన్పించదీ వించన్‌, వారి( బ్రియానులాపములచే వీడ్కొల్చి, గోకర్ణభూ (ఫాంచ ద్ధూర్జటిం గొల్చి, పశ్చిమ నము[ద (ప్రాంత పుణ్య న్ధలుల్‌ కంచున్‌ బోయి, (పథాన తీరమున వేడ్కన్‌ (గీడి [కీడించుచున్‌, 76 క అర్థము ఏటా అంచున్‌, వేలుపు మించుంటోణులు అ మెరపుల వంటి శరీరములు గల ఆ దేనకాంతలు (అప్సరసలు), శుభ ఉదర్కంబు. భవిస్యత్తులో కలుగలోయే. శుభాలు, కాన్సించకా ఇ తేటపడునట్లు, దీవించళా = దీవననలీయగా, వారిని, (ప్రియ అను లాసములచేన్‌

హృాదయోల్లానము ఆనీ. తే? ఇ (గేమగల మంచిమాటలతో, వీడ్కొల్సి = పంపించి, గోక ర్లభూ = గోకర్షము అనే పుణ్య స్టలములో, పాంచల్‌ = వెలసియున్న. ధూర్జటి౯ = ఈశ్వరుని. కొల్చి = "సేవించి, పశ్చిమ సముద్ర, ప్రాంత = తీరముననున్న, _పుణ్యస్పలుల్‌ == కేత్రములను, కంచుళా = చూస్తూ, పోయి, ప్రభాస (అన్న పేరుకల) తీర్హమున, వేడ్క౯ా అ సంతోషంతో, క్రీడి = (కీడలయందు అసక్తి (కలిగినట్టి) ఆర్దునుడు, (్రీడించుచుకా = విహరిస్తూ. ==... అవాలీ బ క! అవ్‌ తాత్చార్యంము న ఆ విధంగా అప్సరసలు కుభాకాంక్షలు చెప్పిన తర్వాత అర్జునుడు వారికి వీడ్కోలిచ్చి గోకర్ణ మందున్న ఈశ్వరుడిని "సేవించి పశ్చిమ సముదతీరంలోని ఇతర జీ లాం కాస బ్య క్షేక్రాల్ని సేవిస్తూ, (ప్రభాస తీరానికి వెళ్లి ఆక్కడ విహరిస్తుండగా ... (తరువాతి కన్వయము). నిశేనము :--- వై పద్యంలో చెప్పిన వారి దీవనలన్నీ “శుభోదర్కంబు' కన్పించే ట్తుగా ఉన్నాయి. శా వేడ్కళా _.. వేడుకతో, కాబిన్పే అర్జునుడు (క్రీడిస్తున్నాడు _ విహరిస్తున్నాడు అని పెవ్పుకున్నాము. సాధారణంగా అర్జునుడికి ఉన్న పది పేర్లలో “క్రీడ అన్న పేరు లేదు. అయినొ విశేషంగా వాడుకలో ఉన్న ఈ పదం కిరీటి” యొక్క రూపాంతర మే. ఈ ప్రభాసతీర్హానికి నమీపములోనే సుప్రసిద్ధమయిన సోమనాథ దేవాలయముంది. మహమ్మదీయులు కొల్లగొట్టిన ఈ దేవాలయాన్ని భారత (ప్రభుత్వం మొన్ననే పునర్మించింది. ద్వారకాపుర మచటికి6 జేరు వనుచు( జెప్ప(గా విని కడు సంతసిల్లి, కలదు గా యింక నుభద రూప రేఖా విలాన విభమంబులు గనం జూడ్కి విందు కాంగం 77 అరమయు + ద్వారకొపురము, ఆచటికిన్‌ క ఆ వ్రభాసతీర్థమునకు, చేరువ అనుచు, థి చెప్పగా విని, కడు సంతసిల్లి జ మిక్కింలి నంతోషించి, “ఇ(5న్‌ = ఇంకమీదను, సుభద్ర యొక్క రూపం. *=*విభమంబులు అ రూపము, శేఖ. విలాసములు, విభమములు అన్నీ, చూడ్కి-విందు = కన్నుల పండువు, కొంగళ్‌ ఇ అయినట్టుగా, కనకా కలదుగొ = చూడడం నంభవిస్తుంది కదా” అవి అనుకొని... తాత్సృర్యూము :-- ద్వారకానగరం అ (ప్రభాస తీర్చానికి సమీసంలోనే ఉంది అని శెలుసుకొవి, ఇంక సుభద్ర సౌందర్యని శేషాలు తనివితీరా చూడవచ్చుకదా అవి అర్జునుడు నంత సించాడు. (27

ఉీ18 విజయవిజావము ఆ... సోోవము :.... రూపము == ముక్కు. మొగము మొదలగు అవయవముల చక్కదనము శేల = ఆనయవముల పొందిక, కాంతి, లావణ్యము, 5కళ___ విలానము జ నడక, చూపు మొదలగువావిలోవి ఒయ్యారము.....

“నిట్లు విజ (వియు నంగన, కమైదురంజూచి యంగకంబుల మీందన్‌ బుట్టించిన యొయ్యారము. చిట్టాడుట యది విలాన చిహ్నం ఐరయజాం” విభ్రమము = మాటలు, అలంకారములు వీటివల్ల కలిగే స్త్రీల శృంగారచేష్టలు.- “కడు కౌతుకాలిశయమున( దొడవులు. బూతలును దప్ప దొడగుటచేన య్యెడు నంభమంబు విభ్రమ మడరుంవియదర్శనాదులం దెల్లిపుడుకా” ఇంతవరకూ అర్హుమడు గదువిద్వారా సుభద్ర రూసరేఖా విలాపాదుల గూర్చి బాగా విన్నాడే కాని, చూచే అవకాశం లభించలేదు. ఇప్పుడు “చూడ్కి-విందు" గాగ చూచే వీలుకూడా కల్గింది కదా అనీ సంతోషించాడు. అరచందమామ నేలిన దొరగా నెన్నుదురు నె న్నుదురు బిత్తరికికా బరువంప్పు మొల్ల మొగ్గల దొరగా( బల్కూదురు( ఐ ల్కూదురు జవ్వనికిన్‌. 78 నుళ్యద స్మరణకు రాగా ఆర్జనుడు అమెను గురించి ఇంకా ఈలాగున అనుకుంటున్నాడె.: అర్థము వి త్సరి ఆ ఆ వయ్యారి, నెన్నుదురుకా = చక్కని లలాటమును, అరచంద

మామళా = అరచంగద్రువి. ఏలిన ఆ దింటుగాచేసికొన్న, దొరగాకా = ప్రభువని, ఎన్నుదురు ఇ

గణీస్తారు; జవ్వనికిళా అ ఆ యౌవనవతికి, ప ల్కుదురుకా అ దంఠతములయొక్క పొందికను,

పరువంపు ఆ వికసిస్తున్న మొల్ల మొగ్గలకు, దొరగాజ = నసమానమన్నట్లు, పల్కుడురు జా చూచినవా రంటారు.

విశేవము 2 ఈ పద్యంలో మొదటి దొర (ప్రభువవిన్నీ రెండవదొర సమానమనిన్నీ అర్దం చేసుకో వాలి.

ఈ సూటలు కాను గదుడు మొదలై నవారివల్ల వినినవే, కొబక్సే ఎన్నుదురు. సల్కుదురు

మూ క! న!

అని లన్నాడు.

అలంతొలము ; యమకము, ఉపమ,

హృాదయోల్లానము ఆలీ. తళ అలకలు నీలము లధరం ఐల పగడము గోళ్ళు ముత్తియంబు లటంచు౯ 'దెలుప షును విందు( జీలుకల కొలికి ఆం )ల్లం బూన (గుచ్చిన రితిర్‌. 70 రర్థము ఇటా అలకలు = ముంగురులు, వీలమలు ఇ ఇంద్రనీలమణులు అని, అధరంబు = పెదివి, అల పగడము = (శ్రేషమగు పగడము అనీ, గోళ్ళు, ముశ్తియంబులు ఆ ముత్యాలు, ఆటంచున్‌ ఇ అనీ చిలుంలకొలికి = ఆ చక్కని కన్య సుభదయొక్క_, తెలంగు ఇ సౌందర్యము. పూస (గుచ్చిన రీతిన్‌ ఇ పూసలు (గుచ్చినట్లుగ-వరున తన్నకుండా, తెలుపళా ౨ చెప్పగా, మును = యింతకుముందు, విందున్‌ = వినియున్నాను. తాల్బిల్భ్యుయు + ముంగురులు నీలాలని, పెదిపి పగడమని, గోబ్ల్‌ ముశ్యాంవి ఆ కొంత సౌందర్యము వరించగా ఇంతకుముందే వినియున్నా సని ఆర్లునుడు అనుకుంటున్నాడు. వ తొ ఉట ఎకేవము న నీలమణులు, పగడములు, ముఠ్యాలు, వీటివి పూసలుగా చేసి వాటివి హోారాలుగా గుచ్చి వాడడము ఉన్నది. చ్రీలు పూవలు (గుచ్చినప్పుడు ఏ పూస తరువాత ఏ పూస గుచ్చాలో శశ్రగ్ధగా చూచి, అనగా సమముగా కూర్చడము ఆఅఆవపనసరము, సీలాలు, సగడాలు, ముళ్యాలు, కూర్చిచేసిస మణిమాల నలె సుభద్ర ఉన్నదవి చమ క్కారము. పూనగగ్రుచ్చినట్లు ___. ఇదొక చక్కని పలుకుదిడి = వరుస తప్పకుండా అని అర్దము. “తూచా తప్పకుండా" అన్న పలుకుబడి వంటిదే. అంంఠతొరోచు * పరికరాంటరిము. అనుచు నాఠన్య( గ్జైకొను నాన దగిలి యతులకు విధేయు లగుదురు యాదవ లని, తను నెబుంగకుండవలె నన్యు లనియు. దలంచి, యనుచర జనంబు నందంద పనిచి, యంద, 80 అని అహ్టనుడు తలచుకుంటూ, ముభ్యద విషయమై కార్యారంభానికి పూనుకుంటున్నా డు. అల్జము 2. అనుచుకా అ అని తలచుకుంటూ, ఆకన్యకా ౬ ఆ చిన్నదానివి, కై కొను ఇ పాణీ[గ్రహణము చేసుకోవాలన్న, ఆసన్‌ దగిలి = ఆళతో, యాదివులు ఆ కృష్ణువి వంళము

420 విజయవిలానము అఆ, వారు, యదువంశమువారు___ యతులకు = సన్యాసులకు, విధేయు లగుదురు = వినయము చూప తారు అనియు = అనిన్నీ, అన్యులు జు ఇతరులు, తనుకా, ఎలు(గకుండవలెననియు = ఇతరులు తన్ను గుర్తించకుండా ఉండాలనీ, తల(చి. అనుచర జనంబుకొ జు తన పరివారములోనివారిని, అందంద = దూరదూరముగా, పవిచి = పంపించి, యంద జ ఆచోటనే...తరువాతి కన్వయము లాత్బర్భాము + అర్జునుడు సుభదమీదగల ఆళతో,యాదవులు యతులకు విధేయు లుగొ ఉంటారనిన్ని, శన్ను ఇతరులు గుర్తీ ంచకుండ ఉండవలెనని తలచి, పరివారమును దూర దూరిముగా పంపి వేసీ ఆ స్థలములోనే...... రృష్ణుడు (యాదవుడు) విష్ణువే; విష్ణడు ఈన భక్తులకు లొంగి ఉంటాడని ప్రసిర్తి. కాబట్టి యాదవులు యతీశ్వరులంటే చాలా భక్తి వినయాలు కనబరుస్తారు. అందంద అనుటవల్ల వేరువేరు చోటుం కని (గ్రహ్మాంచాలి. మృగనాఖి తిలకంబు బుగబుగ లల లలా టముపై మృ దూర్థ్య పుం్యడంబు దీర్చి, తపనీయ కొశేయ ధౌరేయ మగు కటి రనున( గాషమాయ వస్త్రము ధరించి, శర ణాగ తాభయ నంధాయకం బైన దకీణపాణి( (దిదండ మూని, రణచండ కోదండ గుణ కిణాంకం వైన డా కేల నును. గమండలువు దాల్చి, యుండెంటబో కాంతరన మెల్లి నుట్టి పడంగ, నంగనల పొందు రోసి నన్యాసి యగుట గద యుచిత మెందు, నా నవమదన మూర్తి యంగనామజీ( గోరి సన్యాసి యయ్యొ, 8 అడ్జునుడు యతివేషముము ధరిస్తున్నాడు. అర్జము ;ఎ- ౧. మృగనాఖి తిలకొంది = కస్తూరితో డిబొట్టు యొక్క. మిగబుగల్‌ అ త్రిమ్ముకొనుచుండే నువాననలు, కల = దినదినము 'పెట్టకొనుటచేత (ఆ సువానన) కలిగిన, లలాటముపైన్‌ అ నుదుటిమీద, మృత్‌ జమన్ను (తిరుమణ)తో పెట్టుకున్న. ఊర్థ్వ పుండ్రంబి ఇ నిలువు నామాలను, తీర్చి జు దిద్ది,

వృాదయోల్లానము ఆ-2 తై! కస్తూరి తిలకము పెట్టుకొనే నుదుట తిరుమణితో నామాలు దిద్దాడని భానము.

౨. తపనీయ ఇ బంగారు (జలకారుు గల, కౌశేయ అ పట్టువస్రమును, ధౌరేయమగు ఇ ధరిస్తూఉండే, కటీరమునకా ఇ మొలయందు, కొషాయ వస్త్రముళా జ కొవి రంగు బట్టలను, ధరించి,

పట్లువస్తాంలు కే మొలను కాషాయరంగు బట్టలు కట్టాడని భావము.

టి -=౭* బి బ టబ

౩. శరణాగత =శరణు చొచ్చిన వారికి, అభయ = అభయమును (భయములేవను రక్షణము. సంధాయకంబు అ ఇద్చునట్టిది, విన(టువంటి), దక్షిణపాణీన్‌ జ కుడిచేతియందు, 'త్రిదండము = మూడుదండములు కూర్చి కట్టి సన్యానులు పట్టుకొనే దండమును, ఊనిఇఐ వటుకొవి,

న!

అర్హులకు అభయమిచ్చే కుడిచేతిలో (త్రిదండము వట్టుకున్నాడిసా భావము.

౪. రణ అ యుద్దములందు, చండ = తీకణముగనుండు. కోదండ జ వింటియొక్క. గుణ అల్లె శ్రాడమువల్ల (దాని రాపిడివలన) గలిగిన, కిణ ఆ కాయలు, అంకంబులై నజగుర్తు లుగాగల, డాకేలన్‌ = ఎడమచేతియందు, నునుజ నున్ననైై మెరుస్తున్న, గమండలువు ఆ కుండికను, తాల్చి = ధరించి,

అల్లెకాడు రాపిడివల్ల కాయలు కాసిన ఎడను చేతితో కమండలుపు పట్టుకున్నాడు.

శాంశరసమె లన్‌, ఉట్టివడ(గకా అ వెలి కుబికి వచ్చునట్లు, ఉందెఫో అ (వేషమమార్చి) ఉండెను సుమా; ఎందుకా = ఎక్కడనై నా, ఆంగనల అ శ్రీల, పొందు జ సాంగత్యమును, రోసి అ అసప్యాంచుకొని, సన్నాసి ఆగుట((యే)కద, ఉచితము ఆ న్యాయము, ఆ నవమదన మ్నూ్తి = పునర్జీవితుడై న మన్మథుని ఆకారముగల ఆ అర్జునుడు, ఆంగనా మణీన్‌ జ నారీతిల కమును, కోరి ఆ కామించి, సన్యాసి ఆయ్యెకా = సన్యాసివేషము వేసెను.

వికేషము ;--- పాధారణంగా స్త్రీల సాంగత్యమును ఆసహ్యాంచుకున్నవారే సన్యాసు అవుతారు, ఇతడు స్త్రీని కోరి సన్యాసి అయాడు. ఇది లోక వ్యవహారానికి విరుద్దము.

ఈ గీతములోనున్న విరోధము “సన్యాసి యయ్యెకా" సన్యాసి వేషమును వేసెను అండం వల తీరిపోతుంది.

ఉం దీర్చ పాదముల మొదటి వన్నియు రాజచిహ్నములు, రెండవవి సన్యాసి లక్షణములు, అర్హులు శరణు గోరినపుడు కుడిచేతితోడవే యభయ మిచ్చుట యాచారము. (శ్రిదండము ;:___ మనోదండము. వాగ్గండము, కర్మదండము అని మనోవొకొ,_య విగ్రహానికి సూచకములుగ మూండు దండములను, కర్రలమ, కలిపి యొక్క దండముగాకట్టి నన్యాసులు పట్టుకొని ఉంటారు. వారినీ తి9దండు లంటారు.

త22ై విజయవిలానము ఆఅ-_1. చండకోదండ మన విళశేషముగ నుపయోగింస బడునది అని (గగహించవలెను. ఆప్పుడు దాని ఆల్లెతశ్రాట్‌ ఒరయిక వలన ఎడమచేయి కాయలు కాయడం సహజము, పెద్రచరణాలలో మొదటి భాగములో సాధారణంగా అర్హునుడి వేషములోని ఉదాత్తత ఆంకా కనిపించినట్లు చెప్పి కవి,'ఊర్జ గపుండ్రముతీర్చి?,'కాషాయవ ఫ్రము ధరించి, "తిదండ మూని “కమండలువు దాల్చి' అని తేలికగా చెస్పడం ఒక చమత్కారము. పద్యము చదివి నప్పుడే అతడి రెండు వేషాలలో ఉన్న వ్యత్యాసము గోచరిస్తుంది. అలంకారము : విరోధాభాస, చిత్రాలంకొరము, యమకము, ఇటులుండి 'ఠతనదు కోరిక ఘటియింప హలాయుధుండు గాం డనుకూలుం ; డటులైన నేమి? యఘటన ఘటనా చతురుండు గల(డకా హరి' యనుచున్‌. 8% అర్షము :--. ఇటులు, (సన్యాసి వేషములో ఉండి, “తనదుకోరికన్‌, ఫఘటి యింపన్‌ వీ సిద్దించుటకు, హలాయుధుండు = నాగలివి ఆయుధంగా కల బలరాముడు, కాడు అనుకూలుండు = ఒస్పుకొనేవాడు కాడు; ఐనకా ఏమి = ఆయినా చింతలేదు. అఘటన = సమ కూడని పనిని, ఘటనా అ సమకూర్చగల, చతురుండు ఆ నేర్చుగలవాడు, హరి = శ్రీకృష్ణుడు, కలడ కౌ (ప్రాపుగ) ఉన్నాడే కదా, అనుగుకా = అనుకుంటూ. ..... తాత్సర్పోము ; సన్యాసివేషంలో ఉండి అర్జునుడు తన కోరిక నమకూ రేందుకు, బలరాముడు ఆడుతగులుతాడనీ, అయినా, సమకూడని కార్యాలను నమకూల్చే నేర్పుగల కృష్ణుడు తనకు ప్రాపయి ఉన్నాడు కదా అనీ రైర్యము తెచ్చుకుంటూ...తర్వాతి పద్యంతో అన్వయము. ఎకేవము ఫా పద్యంలో అర్జునుడికి కల్లిన విబ్బరమైన ప్రపత్తి స్పష్టమవుతూంది. అలంకారము ; కావ్యలింగము. గోపొల నందనుండా గోపాలఠ చృకవర్తి కోమల దివ్య శ్రీపాద పద్మములు దన లోపల దలపోయ వంతలోపల వేగన్‌. 8కి

బృాదయాల్లానము ఆ-8. 42] అర్జము వా గోపాలక == స్వర్గముమ పొలించే ఇంగద్రునియొక్క, నందవుండు = కొడుకే న అరునుడు. ఆ గోపాలక చ[కవర్తి = గోషకుల చ(కవ రి (కృషనిి యొక్క, క్రేన్‌ అడ్డ క్రవర్తి కవర్తి (కృష్ణుని యొక్క కోమల జ మృదువై, దివ్య = గొప్ప మహత్తము కలిగిన, ్రీపాదపద్మమలు జ పవిత్ర మయిన పాదపద్మములను, తనలోపలకా, తలపోయఃా జ న్యరించగా, అంత లోపలకా జ ఆ క్షణమే, వేగజా జ శీ ఘముగా...... తాత్సర్భ్యంయు. :--- కృష్ణుడు కలడు కదా అని అర్జునుడు షనస్సులో ఆతని పొదపద్మా లను ధ్యానించేసరికి, ఆంతలోనే,..... తర్వాతి పద్యంతో అన్వయము. విశేవము *-- గో అవగా భూమి, గోపాలుడు అనగా భూమిని పాలించేరాజు. కొబట్టి గోపాలనందనుడు ఆ రాజనందనుడు = రాజనందనుడై న అర్జునుడు ఆవిగూడా చెప్పవచ్చును. గోపాలరు అనగా గోవులను పొలించేవారు, కాబట్టి, గోపాలక చక్రవర్తి = యాదవులకు రాజు, కృషుడు. మ! “కోమల దివ్య(శ్రీ పాదపద్మములు.” ఈ మాటలు అఆర్హునుడికి కృష్ణుడి పైగల లకీ జె న ఆటీ గొరవాలను సూచిస్తున్నాయి. అలంరారయు లా యమకము. సొన్నపు నన్న జేలం గటిం జుట్టి, కిరీటము మౌళి. దాల్చి, రే మన్నియ తోడం బుట్టు పెనుమానిక ముక్కున జేర్చి, వచ్చి, చెం ఈ న్నిలిచెన్‌ దయారన మెదం బొదువన్‌ యదువంశ దుగ్ధవా పూరిమా వకుండె. 8్రిక్ష రాన్నిధి పూర్తి విశదరళ్మి దరస్మిత చారు క్తుండె అరమ *__. పొన్నపు = బంగారువన్నె, సన్నచేల = జీలుగువప్రమును, కటి౯ = మొంయంద్లీ. చుటి = కటుకొవి, కిరీటము, మౌళికా ఆ శిరస్సున, కాల్చి ఇ ధరించి, దేమన్నియ టబ ల తోడ/బుట్టు = (రాషత్రికిరాజు) చంద్రునితోకూడా పాలనమ్ముదమున పుట్టిన, పెను మానికము ఆ బ్‌ నళ పెద్దరత్నమైన కౌస్తుళమణిని. ఆక్కునఃా ఇ వక్షస్థలమందు. చేర్చి ఇ ధరించి, యదువంశ ము అము దుగ్ధ వారాన్నిధీ = పాల సము(ద్రమునకు, పూర్ణిమా ఇ పున్నమనాటి, విశదరళ్ళీ = ధవళ కిరణములు కఠిన చందద్రునివంటివాడు. కృషుడు, దరస్మిత = చిజునవ్వుతో ఉన్న, చారు ఆ ళల మందరమైన, వక్షు9(డై ఆ ముఖముకలవాదై, దయారసము, ఎదొ అ హృదయములో, పొదువగాకా, వచ్చి, చెంతకానిలిచెకు అ దగ్గరగా విలబడ్డాడు. తాత్బృర్కొము 2 పీశాందిరం ధరించి, తలము కిరీటము దాల్చి. కౌమ్తుభమణివి న్‌ స్థలమున ధరించి, యాడన వంశావికి చంగద్రుడివంటి కృష్ణుడు చిరునవ్వుతో. సుందరమైన

త2ైశీ వీజయవీలాసము అ.8, మోముతో. హృవయంలో దయారశం ఉబ్బతిల్లగా, అర్జునుడికి సాక్షిత్కరించి ప్రక్కనే నిల బడాడు, వము ;- సువర్షపు-సొన్నష షు ప ఎశేవమ ఏ సువర్షపు-సా షపుచేల అంపే కృష్ణుడు బంగారు వన్నెకల పీతాంబరం ధరించాడు. ఆంతేకాని, బంగారపు వస్త్రము అని చెప్పడం సమంజసము కాదు. దేమన్నియ _ (ర్యాత్రికి ప్రభువు) చం ద్రునియొక్క, తోడబుట్టు =ఐ తోబుట్టు (సోదరి) అయిన కౌస్తుభమణిని అని చెప్పవచ్చును. ఇక్కడ, యదువంశ మే క్షీరసాగరం అని, కృష్ణుడు ఆందులో ఉద్భవించిన పున్నమ చం(ద్రుడనీ దొపకం. ఈ మద్యంలో ఉదాత్తతను చక్కగా పోషించాడు కవి. కృష్ణుని వరనలో, కృషుడి క్‌ న! |! ! దివ్యత్వమూ, ఆఅ.ఎనుడి పై గల వాత్సల్యమూ బాగా వ్య క్తమొతున్నాయి. అలంకారమిం :-..- ఉదాత్తము, యమకము, రూపకము, అప్పుడు సామి తొ దలంచినంతనె వచ్చె నటంచు విస్మయం బుప్పతిలంగ, వేడ్క ననలొత్తంగం, గన్నుల హర్ష వొష్పముల్‌ చిప్పిలణ జ్యకి పాద నరసీజములం (బణమిల్లి త దుచుల్‌ శెప్పల నప్పళంచుచును లేవక యుండగ సం్టభ్రమంబునన్‌, తిక అము ;. అప్పుడు, సామి ఇ కృషడు, తాకా తల(చినంతనే, వచ్చె నటించు, థి లా విస్క్మయంబు = ఆశ్చర్యము, ఉప్పతిలంగ = పుట్టగా, వేడ్క = సంతోషము, ననలు ఒత్త(గ౯ా ఇ మొలక లెత్రగా, కన్నులకా, హర్షబాస్పముల్‌ జ ఆొనందా[శులు, చిస్పిలకా = రాలుతుం త +మషమవి. వ్‌ తీ, నా న డగా, చక్రీ = కృిష్ణునియొక్క-. పాద సరసీజములకా ఆ వద్మములవంటి పాదములకు, ప్రణ మల్లి జ నమస్కరించి, తత్‌రుచుల్‌ జ ఆపాదముల కాంతులను. రెపస్పలకా, అప్పళించుచుకా ఆ లోగొనుచు, లేనకయుండ(గ౯ా, సంభమంబునన్‌ ఆ తొందరపాటుతో, తాత్యరొంయు *_. తలంచుకున్నంతనే కృషుడు (ప్రత్యక మయాడు కదా అవి ఈ ళీ ణ ఆశ్చర్యానందాలతో ఆర్హునుడు, ఆనందబాష్పాలు వర్షిస్తూ. కృష్ణుడి పాదకమలాలకు సాష్టాంగ నమస్కారంచేసి లేవకుండా ఉండగా, కృష్ణుడు తొందరగా. ..తరువాతి కన్వయము. బోలోవము ;-_.. ఈ పద్యములో కృష్ణుని “సామి” అనడం సాఖిప్రాయము; సామి జ దేవుడు.

పృాదయోల్లానము అలీ, తికి కృష్ణుడి పై ఆంత నమ్మకము కలిగిన అర్జునుడు కూడా ఆంత వేగముగ వస్తాడనుకో బే దన్నమాట. అందుకే కృష్ణుడు సొజిత్కరించగానే విస్మయం కల్గింది. తనపై అంత దయకలిగి ఉన్నందుకు వేడ్క _ ఆనందము. అర్హునుడు కృష్ణుడి పాదాలపై బడి లేవకపోవడానికి కొరణం : తాను చెప్పదలచుకొన్నది ఎట్లా ఉపక్రమించడం అని ఆలోచిస్తూనో నంకోచంతోన్నో ఆదీకాక, భగవంతుడైన కృష్ణుడే గహించుకోలేక పోతాడా అనో అనుకోవచ్చు. అలంకొరము ;--- పరికరము. (గుచ్చి కవుంగిలించుకొని కూరిమితోం గుశలంబు వేండి తొ వచ్చిన రాక లోందెలిసి “ద్వారక శై వతకాది) పొంతనే యిచ్చటికిన్‌ సమీప” మని కృష్ణుండు తెల్పుచు దోడి తేరంగా వచ్చె రథంబువై నప్పుడు వానవి వేనవి యే(గు నంతటన్‌. 86 అరము :...-.(గుచ్చి కవుంగిలించుకొవి జ గట్టిగా ఆలింగనం చేసుకొని, కూరిమితో ఉం అ నెయ్యముతో, కుశలంబు వేడి జ పాండవాదుల కేమవ్వార్తల నడిగి తెలుసుకొని, తా నచ్చిన రాక అ అర్జునుడువచ్చిన ఉద్దేశమును. లోకా ఐ= మననులో, తెలిసి = (గవాంచుకొని, “ద్వారక ఇ ద్యారకానగరము, రె వతక ఆది పొంతనే = ఆ కనబడుతూన్న రై వతపర్వతము పక్కనే వ్‌ మా న్‌ ర స్త్‌ కలదు. ఇచ్చటికిజ, నమీపము'” అని, తెలుపుతూ, రథంబుపైన్‌, కృష్ణుడు, తోడితేరగాన్‌ = తీసికొవిరాగా, వేసవియే (గునంతటకా జ ఎండకాలము గడచిపోయిన, అప్పుడు = ఆ సమయ మున, వాసవి అ ఇంద్రుని కొడుకైన అర్జనుడు, వచ్చెళాం తాత్పర్యము. :.- కృష్ణుడు అర్జునుని గాఢాలింగనము చేసుకోని, ఆతవి అభ్నిపా యము (గ్రహించి. “అదిగో అర్జునా ఆ కనిపిస్తున్న రై వఠతమన్న కొండ సమీపంలోనే ద్వారక ఉండి, ఇక్కడికి చాల దగ్గర” అని చెప్పి అతడివి రథముమీచ తీసుకొని పోయాడు. ఎశేవము :.- తన కోరిక యిదీ అవి చెప్పకోవలపిన దైన్యము కలుగనీయకుండా, కోరిక అంతరంగంలోనే తెలుసుకొనడము గొప్పసుగుణ మంటారు. నంభ్రమముతో (గుచ్చి యె త్తడముతో తన కూరిమివి, కుళలంబు వేడి ఈన బంధు ప్రీతిని, ద్వారక యిక్కడే అని అర్జునుడిని తీసుకుపోవడంతో తన పభ్యతనీ కృష్ణుడు ప్రకటించాడు. కవి ఆకాలంలోవి ఆస్టానమర్యాదలను చక్కగా నిరూపించాడు. కృష్ణప్రాాతను ఆరంభము మంచీ బాల ్రద్ధతో పోషిందాడు.

శిర విజయవిలానము ఆ), రై వతకో తృవము వచ్చి రైవత కొరామ వాటి నిల్చి, కృష్ణు. డం దిష్టగోష్టి నారేయిం గడపి, “యిచట నుండుము, తొవ కొఖీష్ట మిపుడ 'సేయుదు' నటంచు. బై తృష్వ సేయు నిలిపి, 87 అర్థము ?-. వచ్చి, రైవఠక (గిరియందున్న) ఆరామవాటికానిల్చి = ఉద్యానవనంలో ఆగి, కృష్ణుండు, అందు, ఇష్టగోష్టికా = 'వియమగు సంభాషణలతో, ఆ రేయికా జ ఆరా్రి, కడపి, “ఇచటన్‌ ఉండుము, తావక నీ యొక్క, ఆలీష్టము = కోరికను, ఇప్పుడ ఇ అనతి కౌలములో _ అతిత్వరగా, చేయుదు౯ా ౯ సమకూరుస్తాను*” ఆటంచు, పైతృష్వ సేయకా ఆ మేన శ్తకుమారువి = అర్జునుడిని నిలిపి... తాళ్ళర్యము ;-._. ఆ రాత్రి రైవత పర్వతం పైనే గడిపి, కృష్ణుడు “ఇక్కడే ఉండు. నీకోరిక నెర వేరుస్తాను” ఆవి ఆర్జునుడిని అక్కడ విలిపి __ తర్వాతి పద్యంతో అన్వయము. బికేపను (టా “ఇపుడ సేయుదు”' __ ఇప్పడే చేస్తాను అని కృష్ణుడు, ఆర్హుమడి మనస్సులో ఉన్న తొందరపాటును (గహించి. దాని కమకూలంగానే అన్నాడు. ఇందువల్ల , అర్జునుడికి ప్రోత్సాహం కలిగించడ మేకాకుండా, తర్వాతి పద్యాలలో కృష్ణు డెంత తొందరగా అ ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడో తెలుస్తుంది. పితృళ్వన అ తండ్రియొక్క సోదరి = మేన త్త, పైతృష్వ సేయుడు = మేనత్త కొడుకు. ఇక్కడ, ఈ సదంవల్ల కృష్ణుడికీ, అద్దమడికీ ఉన్న సంబంధం కవి తెలియజేళాడు, కృష్ణుడి తండ్రి ఆయిన వసుదేవుడి చెల్లెలు సృఠ (కుంతి), కుంతిలోజుడికి ఆమె దత్త వుత్రిక, ఆమె కొడుకు అర్జునుడు. కౌబట్టి మేనత్త కొడుకు. చిన్న పద్యము కాబట్టే చిన్న శవ్రాలంకొరమయినా ఉంచాలవి కవి ప్రయత్నము, అలంకారము ;. వృళ్యనుప్రానము. ద్వారక కేంగి, యందు బుధ వర్గము బంధు జనంబు లాప్పులుం గోరి భజింప నుండీ, యొకకొన్ని దినంబుల మీంద భక్తమం దారుండు వానుదేవృండు ముదంబున రైవత కాచ లోత్సవ శ్రీ రచియింపంగా వలయు కే పని మంతులంజూచి పల్కినన్‌, 88 శృష్ణుడు శానమకన్న కార్యానికి చఠ్యపారంభము చేస్తున్నాడు

వృాదయోల్లానము ఆలీ తై? అర్జము ?-- ద్వారకకు ఏగి, అందు, బుధపర్గముకా = బండితుల సమూహమన్ను, బంధు జనంబులు(న్ను). అప్పులుకా = స్నేహితులున్ను, కోరి భజింపకా ఇ (పేమతో కొలు స్తూండగా, ఉండి. ఒక కొన్ని దినంబుల, మీ(/దన్‌ = తర్వాత, భకృమందారు.డు = భక్తులు కోరిన కోరికలనిచ్చే కల్పవృక్షమువంటివాడై న, వాసుదేవుండు = కృషుడు, ముదంబునన్‌ ఇ న నంశోషముతో, మం్యతులకా చూచి, రైవఠతక అచలజ రైవత గిరి (మీరచేయపలసిన) ఉల్సవ అ పండుగుయొక్కం, శ్రీ౯ ఆ శోభను, ప్రయత్నమును-రేపు, రచియింప(గాళా అ చేయగా. వలయు, అని, పల్కిన౯ా, తాతృల్కొము :-- ద్వారకకువచ్చి, కొన్ని దినాలు గడిపిన తర్వాత, “రేపు రైవత పర్వతంపై ఉత్సవానికి సన్నాహం చేయవలసిందని'' మంత్రుల కొజ్ఞాపించగొ =... (తర్వాతి పద్యాని కన్వయము) ఎకేవము :.... కృష్ణుడు ద్వారకలో “ఆ కొన్ని దినాలూ* ఉత్సవం జరవవలసిన తిథికోసము వేచిఉంటూ గడిపా డవి ఊపాంచాలి. ఈపద్యంలో కృష్ణుడిని “భక్తమందారుడు" అనడం సాభ్మిప్రాయము, భక్తుడైన అర్జునుడి కోరికలు తీర్చే వాడవి ధ్వని. ఉశ్సవ తిథి కోసం వేచి ఉన్న దినాలలో గూడా అర్జునుడి కోరిక సంగతి మరచిపోలే దవి తెల్చడానికే భక్త మందారుడు అని కవి అన్నాడు. అలంకారము ౪... పరికరము. అప్పుడె వారు దీర్పరుల నందులకుకా నమకూర్చి, జాళువా యొప్పుల కుప్పలై మెజయుచుండెడు మేరువులుం గురుంజులుకా జప్పరముల్‌ వితానములు నర్వము నాయిత పెట్టి, కొనుకల్‌ దెప్పలుగా నమర్చి రతి తీవత రైవత కాచలంబునన్‌. 80 అర్సియము :--- అప్పుడె అ కృష్ణుని ఆజ్ఞ యెన వెంటనే, వారున్‌ ఇ మంథక్రులును, థి మూ తీర్చరులన్‌ = ఆయా సనుల పె ళ్తనము చేసేవారిని, అందులకుళకా ఆ ఆ పనులకు, సమకూర్చి జ నియమించి, ఆతితీవతన్‌ = మిక్కిలి వేగంగా, రైవతక, ఆచలందినళా అ కొండమీద, జాళువా = మేలిమి బంగారముతో నిర్మించిన, ఒప్పులకుప్పలై ఇ ముద్దులొలుకుతూ. మెరుస్తూ ఉన్నట్టి, మేరువులుళా అ గుడారములున్ను, కురుంజులు౯ ఇ నుంచెలున్ను, చప్పరముల్‌ ఇ పందిళ్లున్ను, వితానముల్‌ == 'మేలుక ట్లు - చాందీవీలున్ను, సర్వ్యముళా = ఇంకొ కావలసినవన్నీ. ఆయిత పెట్టి = సిద్ధముచేన, కానుకల్‌, తెప్పలుగాకా = మిక్కిలి విశేషముగా. అమర్చిరీ అ పొందుపరిచారు.

428 విజయవిలానము ఆ_!. విశేవ్యు ___ అప్పుడే _- ఆతితీవతకా అనడంవల్ల కృష్ణుడు తన అజ్ఞ్ఞలో క్‌న బరిచిన తొందరనే మంగతులుగూడ ఆవలంబించా రన్నమాట, జాళువా యొప్పుల = కుందనపు సొగసులయొక్క-, కుప్పలై = ప్రోవులై అవి అర్థం, బంగారు జలతారు మొదలై న వాటితో చికిలి పనులు చేసినవి అని భావము. మేరువులు గుడా రములు మొదలై నవి కుస్పలవలె కన్పిస్తాయి అని చమక్కారము. ఈ అర్ధంతో ఆతిశమోకక్తి పోయి వర్ణన స్వభావోక్తి (క్రిందికి వస్తుంది. ఈ పాఠంలో కర్త వారు _ దుర్మకులు, వారు తీర్పరుల ద్వారా ఈ పనులన్నీ చేశారు చేయించారు అని. నౌతాంలరమయు ఎ “స్రీర్పీపల నందులకుకా నమకూర్చ్ప” “జూ తిరుపతివారూ, క్షు మాచారిగారు.

• పాఠంలో రర్ష మంత్రులకు బదులు తీర్చరులు అవుతుంది. అపు డొకమాటం గంసరిపు( డానతి యిచ్చెనొ లేదొ, మంచి చొ క్కపు6 గపురంపు గిన్నియలు కస్తురి వీణెలు రాశిగాంగ6 గొం డపొడవు దెచ్చి వైచి రచటన్‌, మి తక్కిన వస్తులంటి మా, యపరిమితంబు లేమనంగ నవ్విభు పట్టణ భాగ్య నంపదల్‌: 00 అర్థము శి - అపుడు, కంసరిపు(డు జ కంసువి చంపిన కృష్ణుడు, ఒకమాట, ఆనతి జు అజ్జ, ఇచ్చెనాలేదొ. ఇచ్చిన విముసములోనే (అంత వేగముగ), మంచి, చొక్కపుజ స్వచ్చమైన. కపురంపు గిన్నియలు ఇ పచ్చకర్చ్బూరముతో నిండిన భరిజెలు_డబ్బాలును, కస్తురి వీణెలు ఆరకస్తురి ఉండే సంచులును, కొండ పొడవు రాశిగా/గజా జ కొండల యంత యెత్తు పోగులుగొ తెచ్చి ఆచబన్‌ వై చిరి = (అనాయాసముగా) తీసికొని వచ్చి అక్కడ వడ వేశారు, మతి తక్కిన వన్తు (వు) లంటిమా = తక్కిన వస్తువుల విషయనూ, అఆపరి మిళంబులు ఆ ఇన్నీ అన్ని అని చెప్పడానికి వీలుకాదు, ఆ విభుజ ఆ రాజుయొక్క, పట్టణ = రాజధాని యందలి, భాగ్యసంపదల్‌ = ఐశ్వర్యసమృద్ధిని. ఏమన(గ వచ్చున్‌ ఇ చెప్పవీలుకాదు. తాత రాము :-- కృష్ణుడు చెప్పిన ఉత్తర క్షణమందే, పచ్చకర్పూరమూ, కస్తురీ మొదలైన వెలగల సామ(గి అంతా రాసులుగా తెచ్చి వడవేశారు. రాజధానిలోని సంసద వర్జనాతీతను.

హృదయోల్లాసము ఆలీ. ఉం ఎశేనము 2-- కంనరివు _ తమ్ము బాధించే దుష్షుడైన కంసుడిని చంపినవాడు కొబట్టి కృష్ణునిపబ్లి (ఫజలకు భక్తి. నిముషాల్నపై ఆంతా తెచ్చివై చిరి అవి అనడంవల్ల నగరములోని ఐశ్వర్యాన్ని సూచించాడు కవి, కస్తురి వీణెలు _- అసగా, కన్తురిమృగము నాలిలోని కస్తురిసంచి; దీవిని వీణె ఆంటారు. అకార సాదృశ్యాన్నిబట్టి ఆ సంచులకు “వీశెలు' అన్న పదము స్యవహారంలోకి వచ్చిందేమో కర్పూరము _ మన ప్రాంతములో ఎక్కువగా లభించదు కాబట్టి ఫార్మోజా మొదలైన ఇతర దేశాలనుండి భరిణెలలో దిగుమతి ఆవుతుండేది, కనుక, కర్బూరప్పు గిన్నెలు అని కని వాడాడు. అంంకారమయు = పరికరము, ఉదాళ్నము. గంధ మా ల్యాభరణ వస్త్ర కరితు లగుచు! గామినీ రత్నములు. దారు. గలసిమెలసి చనిరి రైవత కోత్సవంబునకు నపుడు వీరువా రన కఠ య్యదువీరు వారు. న! అర్థము ఇ గంధ = సరిమళముల పూతలు, మాల్య = పూలదండలు, అభరణ అణ నగలు, వఫ్త్ర జ చీరలు, (వీటితో) కలితులు అగుచు ఆ కూడినవారు _ ధరించినవారయి, కామినీ రత్నములున్‌ = కౌంతామణులును, తారు = మగవారును, కలసిమెలసి = నరదాగా చొలా స్నేహనానముతో,.. వీరు వారనక = వారు, వీరు అన్న భేదను లేకుండా, ఆ యదువీరు = (యాదవ వీరుడైన) ఆ కృష్ణునియొక్క, వారు అ వింధిపులూ ప్రజలూ, రైవతక ఉత్సవము వకు, అపుడు, చవిరి. తాత్చర్యాము 2 ద్వారకానగరంలో ఉన్న వ్రీపురుషులందరూ యథోచితంగా అలంకరించుకొని, వారూవీరూ అన్న ేదంలేకుండా, అందరూ కలసి రై వళకోత్సవానికి వెళ్లారు అలంకొరోమయు * యమకము. కలయఃగ౯ జెంద కొవి జవికం బలె. గుంకువము( బూసి 'చూడుమో, పొలంతుక । నాదు నే'ర్పనినం 'బూసీన యట్లనె లెన్స యున్నదే బళ: యని కేళనీరమణీ పల్కిన నవ్వుచు శంబరారియ ర్మిలి. గయిసేసి యేంగిరి గిరిం గననా రుచిరాంగు లిర్వురున్‌. ని

త90 విజయవిలానము అ.$, అర్హము :-. కలయ(గకా = నిండుగా (వెలితిలేకండా), చెంద్రకావి = సింధూరపు థి

ఎరుపువన్నె కల, అవికళాబలె = రవిక విధముగా కనిపించినట్టు, కుంకుమకా పూసి ఆ సరిమళ పంకునుపువ్వు లేసనమును అలది, “ఓ పొల/తు5క = ఓ జవ్వనీ, చూడుము, నాదు నేర్చు అనళా = చూచావా నానేర్చు” అని, శంబరారి = (ప్రద్యున్నుడు, అనినకా = అనంగా, కేళినీ రమణీ = రతీదేవి, “బళ, పూసినయట్ల నె లెస్స యున్నదే== నీవు రచించిన రవిక పూసినట్లు గుత్తముగ నరిపోయినది, మేలు” అవి, (చమక్కారంగా, నిజంగా కుంకుమపువ్వులు, పూచిన ఆర్హము నచ్చేలాగ్రా పల్కినకా ఆ చెప్పగా. నవ్వుచు = ప్రద్యుమ్నుడు, కయిసేసి = కానూ, అలంకరించుకొని, ఆ రుచిరాంగులు ఆ (సకాశవంతములై న శరీరములు కలవారు, ఇర్వురుకా ౫ వారిద్దరూ, గిరిన్‌ గనన్‌ అ రైవతక పర్వతమును చూడడానికి, ఏ+గిరి = వెళ్ళారు,

తొత్సృర్భోయు +. (వద్యుమ్నుడు రతీదేవిని అలంకరిస్తూ, ఆమె వక్షస్థలము మీద రవికవలె కుంకుమపూరంగు పూసి *చూచావా, ఎంత బాగుందో” అని రతిని హెచ్చరించాడు. రతి దానికి తగినట్టుగా 'ఐబలే! ఈ రివిక పూసినట్టు, గు త్తముగా సరిపోయింది” అని బదులు చెప్పింది. ఇద్దరూ నవ్వుకొని ఆలంకరించుకొని రైవతక సర్వకానికి బయలుదేరారు.

ఈ పద్యములోని శంబరారి కృష్తుడి కొడుకు _ (ప్రద్యుమ్నుడు, ఆ శేళవీరమణి పేరు

ణి

వ్రకావతి.

బొలేవమయు న ఇక్కడ విలాసార్థము ప్రద్యుమ్నుడే రతీదేవిని అలంకలిన్తూ, రవిక ఏ విధంగా ఉంటుందో అ విధంగానే సింధూరవర్హముగల కుంకుమపూవు లేసనమును అలది “చూచావా, రవిక ఎంత బాగుందో' అన్నాడు.

దానికి జవాబుగా రతి 'ఐలే। రవిక గుత్తంగా రంగుపూసి నట్టుంది' అని అన్నదని చమక్కారం.

ఆటలలో వినోదించే కేళిని కాబట్టి ఈలాంటి విదులిచ్చింది. ఇద్దరూ సవ పన్నారంటే ఏమాళ ఏర్యము

ఉగ్గులూ ముడుతలూ లేకుండా, గుత్తంగా శరీరాన్ని (*ంటుకొవి ఉన్నట్టు సరిపోతే “రవిక పూసినట్టుందని" ఇస్పటికీ వాడుకలో ఉండి.

అ రోజులలో రొజకౌంతలు వత్షస్టలాలను పూసుకొనే ఎ్యరని లేవనము, కుంకుమపూవులతో తయారు చేసేవారు. అందుచేత “నీవిచ్చిన రవిక సరిగా కుంకువపా శ పూచినశ్లై ఉంది” అవి గూడా రతీదేవి ఉద్దేశించి ఉండవచ్చు.

ఆతడు రంగుపూనీ 'రవిక లాగుం' దన్నాడు; ఆమె"రవిక రంగు పూసినట్టుం' దన్నాది. అలంకారము అమషప్రాన.

వ్యాదయోల్లాసము ఆ-వ, శత3! రేవతి గుబ్బచంటి మకరీమయ శేఖ లురఃస్థలంబునకా భావజ చిహ్న ము్య(ద్రలయి భాసిల, మేలిమి కందు దుపష్పటికా వై వలెవాటు వైచి: నును మైజిగి గందపు. బూ.తయై తగకా రైవత కాది 'శకేంగె బలరాముండు కేళి కళాధి రాము.డై. 08 అర్థము 2 రేవతి = (దిలరాముడి భార్య) రేవతీదేవి యొక్కం, గుబ్బచంటి = గుబ్బల వంటి పచముల మీదనుండే, మకరీ మయ రేఖలు = మకరికల అకారముల లేసనపు (వ్రాతలు, ఉ రఃస్థరంబునకా అతన ((చిలరాముడ్శివక్షస్టలముమీద , భావజ ఆ మన్మథునియొక్క, చిహ్న ఆ ధ్వజముయొక్క, ముద్రలు, అయి, భాసిల్లకా ఆ పకొళిస్తుండగా, మేలిమి ఆ (శేష్టమైన, కందు దుస్పటికా = నీలిరంగు పట్టు కాలువను, పైన్‌ వలెవాటువై చిజ మీద నల్లెనాటు వేసి కొని, మును జ (పకాశిస్తూన్న, మై జీగి జు శరీరప్పు కొంతి, గందపు( బూ(తడై తగకా ఆ చందనము పూసుకొన్నట్లు కనబడుతూండగా, కేశిక లాభిరాము(డై ఆ (క్రీడలు ఆడడములో ప్రీతిగలవారై బిలరాముడు, రైవళక, అఆదికిన్‌ = కొండకు, ఏ(గెన్‌ అ వెను. తాత్పర్యము ;-- బలరాముడు రేవతీదేవిని ఆలింగనము చేసుకున్నస్పుడు అదేవి నృనాలమీద చిత్రించుకొని ఉన్న మకరికల గురుతులు బలరాముడి గుండెకు అంటుకొని, మన్మథుడి జండాము(దలు వేసినట్టు కనబడుళుండగా, నీలిరంగు నట్టు శాలువా వల్లెవాటు వేసు కొని, ఈన తెల్లని దేహకొంతి చందనపు పూతలాగా కనినిస్తూ ఉండగా, ఆటల(పీతి బాగా ఉన్న బలరాముడు రైవతక గిరికి వియలుదేరాడు, బికేవము +__ వీలరాముడు తెల్లనివాడు ; కృష్ణుడికి పనుప్పురంగు చేలలాగా అతనికి నీలిరంగు చేల అలవాటు. భానజ చిహ్న ముద్రలు; కస్తూరికొది సుగంధ ద్రవ్యములతో రేవతి వకముపై లిభించుకున్న మకరికొపడ్రాలు బలరాముని వక్షముపై కనిపించడం ఆలింగనాదుల వల్ల అని చెప్పనక్కరలేదు. ఈ గుర్తులు మకరిక (మొసళ్ళ) ఆకొరంలో ఉన్నాయి. మొసలి మన్మథుడి ధ్వజము. ఆ ధ్వజముయొక్క ముద్రలు బలరాముడి గుండెమీద వేసినట్లున్నవన్న మూట. పాలకులు తమ పమ్మవులను తమ ధ్వజాదిముద్రలతో అలంకరించడం సంప్రదాయము, మన్మథుడి ముద్రలుండడంవనల్ల దిలరాము డళనికీ వళంనదు డయ్యాడని కవి తెలుపు చున్నాడు, కాబక్షే, బలరాముడు శేశికళాభీరాముడు. ఇంకో, భావజచిహ్నాము[ద్రలు అనగా మన్మథుని గుజుతు తెలిపే ముద్రలు అననడర్భు. భ్రావజుడు భానములలో పుట్టువాడు, కనుక, అ గుర్తుగల హృదయములోనే ఉంటాడు, లోపల ఆ మన్మథుడి ఉనికి తెలుపడానికి బయట ఉంచిన ముద్రలు అవి చమక్కా.రము, విలరాముడు కెల్లనివాడు. కనుక తన శళరీరళాంతి చందనము (తెల్లనిది) వూసినట్లున్న దవి భావము. అందువల్ల , మకరీనయ రేఖలు నురింత న్ఫృుటముగా కొన వస్తాయి. కనకనే కవి భాసిల ప్రకాశిముండగా అవి (సయోగించాడు.

432 విజయవిలాసము అ-1, అంంరాలము ౨. నమాసోక్తి, ఉత్చే9క్ష, అంత్యాను.పాసము. నగరరని వెంట సడచిం మిగులం గై సేసి యటం దమిం గస్తూరీ భుగభుగలు సుదిరి బంగరు నిగనిగ నెజ యందె రవలు నెజయం దెజవల్‌. వ! అరయ *ఎాట నగధరుని వెంటకా == గోవర్టన పర్వతమును ఎత్తిన కృష్ణుని వెంట, థి అటన్‌, తమిళా = కోరికతో , క్రై సేసి = బాగా అంంకరించుకొని, కస్తూరీ భుగభుగలును = కిస్తూరియొక్క పరిమళమున్ను, ఉదిరి బంగరు = కుందనపు బంగారుతో చేయబడి, విగనిగ (మెరుస్తున్న, నెజ ఆందెరవలు జ చక్కని ఆందెల యొక్క రవరవ అను ధ్వనులున్ను, నెజటయకా జ అలము కొనేలాగా, తెజవల్‌ = కాంతలు, నడచిరిం తాత్సృరూము 2౮ క్కిష్లువి వెంబడి కాంతలు అలంకరించుకొని నడుస్తూండగా, వారి బి అబాట్‌ లేపనముల కస్తూరీ వాసనలున్నూ అందెల రవరవధ్వనులున్నూ అలుముకొంటుండెనని భావము. ఎవికేవమయు ;.. అందె రవలు _ అందెల నాదములు అవి చెప్పడం (ప్రమాదం న నాదమనడావికి రవము అంటారు కాని, రవ అనరు ... బహువచనము, రవపములు. రన అన్నది ధ్వనవియొక్క అనుకరణము ; చూ. “రవరవ మురజరవంబులు” __ మనుచర్విత. కౌబటి, రవలు ఇ రవరన అని చేయు ధ్వని అని అరము చెప్పుకున్నాము. న! ఖు బాగా ఆలంకరించుకున్నారు కాబట్టి, కంటికీ, కస్తూరి భుగభుగిలు ముక్కుకీ. అందె రివలు చెవులకూ ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నా యన్న మాట, అలంఠొారము :._.. యమకము. పురజను లింపునం గన,గ బొంతల రుక్మిణీ నత్యభామయుం దొరయంగ, దక్క నార్వురును దో( జన, నావెనుకం ఐదారువే ల్వరుణులు గొల్చిరా(గ/, _బముదంబున( గృష్పుండు వట్టివళ చ అబా వ! న! ళు ప్పృరముల నీడనే యరిగెం బట్టీన కాను5 లెల్ల జూచుచున్‌. 085 అర్థము + పురజనులు, ఇంపునకా = సంతోషముతో, కన(గకా ఆ చూస్తుండగా, పొంతల౯ా == రెండు ప్రక్కలా, రుక్మిణి సత్యభామయుకా. దొరయ/గకా ఆ ఆంటి వస్తుండగా. తక్కు. అ అప్షభార్యలలో మిగిలిన, ఆర్వురును ఇ ఆరుగురును, తోకా చనకా జ కూడి నడు

మ్తండగా, ఆ వెనుకళా ఆ వారల వెనుక, పదాజునేల్‌, తరుణులు ఆ యువతులు, కొల్చిరా!గం (వ్రమదంబునన్‌ = నంతోషముతో, కృష్ణుడు, వట్టివేళ్ల (తో కట్టిన), చప్పరముల = చలువ పందిళ్ల, నీండనే, (నడచుచు), పట్టిన కొన్క్మలు = (సామంతానులు నజరుగా) ఇచ్చిన కొనుకలను, ఎల్లకా, చూచుచుకా, అరిగెన్‌. తాల్చ్రర్భొమయు న రుక్మిణీ నత్యభామలు ప్రకశ్రాల నడుస్తుండగా, ఈక్కి.న ఆరుగురు పట్టిమపిషులూ, పదారు వేల గోపికలూ ఆనునరించిరాగా, కృష్ణుడు చలువసందిళ్ల నీడనే నడుస్తూ వెళ్లాడు. క ఆగతి నరిగి, నమన్త ౫ నాగతి రైవతకగిరి మహా మహ లీలా భోగము కన్నుల పండువ యై గొఢ కుతూహలంబు నడరం జేయన్‌ొ, 06 అర్థము నిజా ఆగతి= ఆ (ప్రకొరము, అరిగి, నమస్త జన ఆగతిన్‌ అ ఆందటు జమలయొక్క_ రాకచేత, ర్రైవతకగిరి (యందలి), మహా ఆ గొప్పదైన, మహ = ఉత్సవము యొక్క, లీలా ఆ విలాసముయొక్క, ఆభోగము ఇ సమృద్ది, కన్నులపండువయై, గాఢకుళూ హలంబుకా అ ఎక్కుడు ఉత్సాహమును, ఆడరజా చేయకా = కలుగజేయుచుండగా, అలంకారము :--- యమకము, సుభద్ర రాక ము న్నతి భక్తి బూజలు నమున్నళతి దా మొనరించి, యాత్మ యో షి న్నికరంబులం విదప సేవ లొనర్పంగం వేయుచుండిః రం త న్నవరత్న హేమ రచితంబగు పల్లకి నెక్కి వేడ్కతో నన్నలు రామకృష్ణులు రయమ్మున రమ్మని గొరవింపంగన్‌, ఫ్రై అర్గము *-- తాము జ బలరాముడు, కృష్ణుడు, మన్ను జ తొలుత, ఆతిభక్తికాజు య మిగుల భక్తితో, పూజలు, సమున్నతిళా ఆ చక్కగా, ఒనరించి ఆ చేసి, ఆత్య్మయోషిత్‌ నికరంబు లఅ౯ాజ తమ కౌంతల సమూహములను, పిదపకా ఆ తమ తరువాత, "సేవలు, ఓనర్ప(గకొ, చేయుచుండిరి; అంతన్‌, ననరత్న(ములు పొదిగిన), హేమ రచితంబగు జ బంగారుతో చేయ్‌ (28 "

434 విజయవిలానము ఆం8, విడ, పల్లకికా, ఎక్కి, వేడ్కతోన్‌ = సంతోషమతో, అన్నలు (ఆగు), రామకృష్ణులుజ విల వ య ప! రాముడూ, కృష్ణుడూ, రయమ్మున = తొందరతో. రమ్మని గారవింప(గాన్‌, తాల్చర్యూయ కృష్ణుడు, బలరాముడు మిక్కిలి భక్తితో పూజలు చేసి, తర్వాత శ్రీ జనముచేత పూజలు చేయించారు. అంతలోనే. ఐిలరామ కృష్ణులు (_పేమతో రమ్మవి గారవిన్తుండగా, రత్నమయమయిన బంగారు పల్లకిమీద (సుభద్ర ఆని తర్వాత పద్యంతో అన్వయం). వొఠతాంలరము =

1. “మున్నతిళభక్తి బూజలు నమున్నఠి. దా నొనరించి యాత్మయో షిన్నికరంబులం విదప సేవ లొనర్పఃగ€ వేయుమేండె, నంతన్‌” ఎఎ వేదము వారుం ఈ పాఠంలో “శాన్‌” అని ఏకవచనంతో ఒక్క కృష్ణుడినే సూచించడంవల్ల, ఐల రాముడిని విడిచి పెట్టిన ట్లవుతుంది. తర్వాత నాల్గవ పాదంలో రామకృష్ణులు అవి ఇరువురూ ఉదాహరింసదిగ్డారు కౌదిట్టి, ఇక్కడ కూడా “కామొనరించి' అని ఉండడమే సమంజసము. బె *..........వల్లకినెక్కి వేడ్కందా నన్నలు రామకృష్ణులు. .,... గారవింపన్‌ ” లె ల............వల్లకి నెక్కి వేడ్కరా నన్నలు రామకృష్ణులు..............” అలంకారోయు :.__ యమకము. చెలియలు నుభద వచ్చె౯ చెలియలు వేయాటులు నిరువెంతల. గొలువళా తొలకరి మెంపో యిది యని తొలకరిదొర బిడ్డ వెలంగుతోడం జూడన్‌. 08 అర్థము వి చెలియలు = చెలికత్తెలు. నేయాలటులు అ వేలకొలది, ఇరుచెంతలన్‌ అ రెండు పక్కలా. కొలువకా జ సేవిస్తూ వస్తుండగా, తొలకరి మెఅపో యిది యవిణ ఈ వస్తూన్నది తొలకరి కాలంలోని మెరుపా అని, తొలకరిదౌర విడ్త = ఇంద్రుని కొడుకైన అర్జునుడు, వెజ(గుతోడన్‌ = ఆశ్చర్యముతో, చూడకా అచూస్తూండగా, చెలియలు = (బలరామ కృష్ణుల) చెల్లెలెన, నుఠళద, వచ్చెకా. ణ గ్య

వ్మాదయోల్లానము ఆంలీ, శక అాత్బల్యొయు ;_ వేలకొలది చెలికత్సెలు ఇరువై పులరాగా, సుళద వచ్చింది, సుభద్రను చూచి. ఆర్లునుడు, “ఇది తొలకరి మెరుపా' ఆవి ఆళ్చర్యపగ్తాడు. ళ్ళ బిలేవయు :... తొలకరి కాలంలో మెరుప్పలకు కౌంతి ఎక్కువ అని వాడుక. తొల జన కరి దొర (పర్జన్యుడు) _ ఇంద్రుడు, అలంఠాలోయు *.__ యమకము, సందేహము. యౌవత చూళి కాభరణ మప్పుడు కొందు బోంట్లు ముంగలణా రైవత కోత్స వాగత జనంబు బరాఐ౦ 'సేయుచుండ( ద ధ్రేవత కర్చనా నతు లతి పమదంబున. జేసె, వబైపయికా దైవతరాజ నందను ధనంజయునిం బతిగాం దలంచుచున్‌, 09 అర్థము ;-- అప్పుడు, యౌవత జ జవ్వనుల, చూళికొా ఆభరణము = (శిరోభూష ణము (శ్రేషురాలైన సుభద్ర, కొందణు, టోంట్లు జ చెలికత్తె లు, ముంగలకా, రైవతక, ఉత్సవ ఆగత ఇ ఉత్సవానికి వచ్చిన, జనంబులకా, విరాబిరి “సేయుచుండన్‌ == (తోవమొసంగు వట్లు తొలగకేస్తుండగా, దై వతరాజనందనుకా ఆ ఇంగద్రుని కుమారురైన, ధనంజయునిఃా = అర్హునువి, పతిగాణ జ తన భర్త అయేటట్లుగా, తలంచుచుకా, అతి (ప్రదమదంబునకా = మిక్కిలి సంతోషంతో, తత్‌ దేవతకు = ఆ గిరీదేవతకు, పైపయిళా = విశేషముగా, ఆర్బనా నఠులు ఇ పూజలును, (మొక్కలును, చేసె౯ా, తాత్సల్భాయ :. చెలికత్సైలు బరాదిరి చేస్తూ దారి చూపుతూ ఉండగా, సుభ వచ్చి, అర్జునుడే తనకు భర్త కావాలి అన్న భావంతో విశ్రేషంగా పూజచేసి నమస్కరించింది. ఎలేవము ౨. దిరాదిరి...హిందూస్తాని పదము, నరిచేయుట అవి అర్హము, అలంరొలయు నా వృళ్యను(పానము. ఈకరణీి(. బూజ లొనరించి యిష్ట నఖులం గూడీ యగ్గిరి కందరా రూట తట వి నోద వైఖరు లెల్ల గన్గొనుచు నరస గోష్టి నుండెడు పద్మరాగో స్టిం బూచి, 100 అరము :._... ఈకరణీన్‌ = పెన చెప్పినవిధంగా, పూజలు ఒనరించి, ఇష్టసఖుల' గో లా గూడి, అగ్గిరి అ ఆ కొండయందలి, కందరా ఇ గుహలయందును, కూట ఇ శిఖరములయందును,

496 విజయవిలానము అశ, ఈట = చరియల యందును (గల, వినోద == వేడుక కలిగించు. వై అరులన్‌ ఇ విశేషములను, ఎల్లా, కన్గొమచుకా, సరస గోష్టి ఉండెడు = సరస సల్లాసములలో నున్న, పద్మరాగ ఓష్టికా జ కెంపువంటి అధరముగల సుభద్రను = చూచి (అర్జునుడు, తాత్సర్టూము :_ చెలికత్తె లతో కలసి అక్కడ కొండ గుహలలోనూ, శిఖరా ల్లోనూ ఉన్న విశేషాలను చూస్తూ, సరససల్లాపాల నాడుకుంటూ ఉన్న సుభద్రను చూచి (ఆర్టు నుడు)- తర్వాతి పద్యంతో ఆన్వయం, అలంకారము :.._ అనుప్రాస, మును విన్నది తా నప్పుడు గను. గొన్నది యొక్కతీరుగాం దార్కాణై 'పెనంగొన్న మహాశ్చర్యం బున న న్నరు డిట్టు లనుచు బొగడం దొడంగెన్‌, క్షే01 అర్థము విజజ నరుడు ఆర్దనుడు, మునువిన్నది, కాను, అప్పుడు, కను(గొన్నది ౪ ఒక్కుతీరుగాకా జ ఎచ్చుతగ్గులు లేకుండా, తార్కా-ట్టై ఇ నిదర్శనము కాగా, పెనగొన్న అ అతిశయించు, మహాళ్చర్యంబున, ఇట్టు లనుచు, పొగడకా దొడ(గెకా = ఆరంభించెను. విశేస్తము ;__. విన్నది, కన్నది _. రెండూ ఒకదానితో ఒకటి "పెన వేసుకోగా 'పెనగొన్న మహాశ్చర్యము అని చక్కగా (ప్రయోగించాడు కవి. అలంకారోయు *.. అనుపప్రాసము. చూడమె దేవతా నతుల ళోభన కాంతి విలాన వె ఖరుల్‌ ? చూడమె నాగ కన్యకల లోక మనోహర రూపనంపదల్‌? చూడమె మర్శ్య కొమినుల సోయగముం ? దషుకయు పెల్లుతీ పాడంగ దీనివంటి యొజపైన మిటారినిం జూడ మెందులన్‌. 10 అర్జము =... దేవతానతుల ఆ దేవలోకములోని కాంతలయొక్క, శోభన = సుందర మైన, కాంతి (యొక్కయు); విలాసము యొక్షయు్య), వైఖరుల్‌ = విధములను, 'చూడమె; నాగకన్యకల (యొక్క), లోకమనోహర = లోకుల మనస్సుల లోగొనగల్గిన, రూపనంసదల్‌, చూడ మె; మర్త్యకొమినుల జ మనుష్య న్రీలయొక్క, సోయగముళా, చూడ మె; ఎందులన్‌ జు పచోటనై నా, తమకంబు ఐ మోహము, పెల్లి తీవుఆడ(గళా అ మిక్కి-లి మనోహరముగా =

హవృదయోల్లానము ఆనీ. త? (ప్రేమాస్పదమై ఉండగా, దీనివంటి ఇ ఈసుభళదవంటి, ఒజపు ఐన = అందమైన, మిటారిక ౯ ఒయ్యారివి, చూడము. బిళేనము =. అర్హుమడు దివిజకాంతల నెప్పుడు చూచాడు అన్న సందేహం రావచ్చు కొవి, పంచతీర్థాలలోని శాపగ్రస్తలైన అప్సర న్త్రీలకు శాసవిమోచనం కావించి ఎంతోకాలం కాలేదు. ఇక నాగకన్యక ఉలూచి, మర్మ్యలామిని చిత్రాంగద అర్జునుడికి బాగా పరిచితలైన వారే. కనుక ఇది అతిశయో క్తికొదు, సత్యమే. సుభద్ర త్రిలోకనుందరి అవి కవి ఈపద్యంలో చెప్పదలచుకున్నాడు. వొతఠొంలరము ఎ "= ,......చూడమె నొగకన్యకల నుందరరూప మనోహరాంగముల్‌” == కృష్ణమాచారి. అలంకారము --- పర్యాయో క్తి. చెక్కుల జీగి చనుగుబ్బల చక్య6దనము మొగముతేట జడతీ రౌరా చొక్యమగు దీని. జూచిన జొక్క మనం గూడ దెట్టి సుజ్ఞానులకున్‌. 108 అరము :_- చెక్కుల ఇ చెక్కిళ్ళయొక్క, బిగి జా కాంతిన్నీ, చనుగుబ్బల చక్కు స్‌ో దవముమ్నూ, మొగము. తేట = ఆందమున్నూ. జడ తీరున్నూ, (ఇవి) బొరాణ ఆహా, చొక్క మగు ఎమిక్కిలి అందమగు, దీవి, చూచినకా == చూచినయెడల, ఎట్టీ సుజ్ఞానులకున్‌ నా ఎంతగొస్పజ్లానము కలవారికై నా, చొక్కము = మేము మోహింపము అని, ఆనన్‌ కూడదు మా ళా మ్‌ ఆమటకు శక్తి ఉండదు. తాత్పర్వూము :--*” నభద్ర శరీరసౌష్టవము చూచిన తర్వాఠ ఎటువంటి యతీశ్వరు లైనా చలింపకుండా ఉండలేరు'” అని అర్జును డమకుంటున్నాడు. ఎశేవము :- ఇక్కడ అర్జునుడు యతిరూపంలో ఉన్నాడు కనుక యతీశ్వరులకు కూడా మోహం కల్పించే రూపం అని కామ భవిష్యత్తులో చేయబోయే సవిని సమర్థించు కుంటున్నాడు.

438 వీిజయవిళలానము ఆవి. వొఠాంతరము :...- “దీని జూచిను చొత్కక మన గూడ దెట్టీ నుజ్జానులకుకా. త్‌ మూచారి. ఆమె సౌందర్యమునకు వశులుకాక ఎట్టి జ్దానులూ (బ్రతకలేరు అని. కన్నులు దీర్ణముల్‌, నగుమొగం బవురా: తలకట్టు తమ్మిపూ పున్నమ చందమామలకు(, బొక్కిలి చక్కందనంబు( జెప్పంగా నున్నదె? మేలు బంతులు పయోధరముల్‌, చిటు కొను నున్నయాౌ, నెన్నిక కెక్కు (వాంతఫల మివ్వరపర్షినికి న్నిజంబుగన్‌. కే04 అరమ :__ కన్నులు, దీర్షముల్‌ = విడుపైనవి, అవురా జ దళీ, నగుమొగంబు జ సహజంగా సవ్వుతున్నట్లుండే ముఖము, తమ్మిపూ పున్నమచందమామలకుకా జు సద్మమునకూ, విండుచందురునకూ , తలకట్టు అణ పాగ (అనగా వాటివి మించినది, పొక్కిలి = నాభియొక్క, చక్క-దనంబు, చెప్ప(గా నున్నదె = చెప్పుటకు వీలుకాదు. పయోధరముల్‌ = పాలిండ్లు, మేలు బంతులు ఇ చక్కని చెండ్లు, చిణుకౌను జ చిన్నినడుము, సున్నయౌ లేనిదే; ఈ వర వర్చి నికిజా అ ఈ నారీమణికి, నిజంబుగళా, వ్రాతఫలము = (బ్రహ్మ (వ్రాసిన (వాత యొక్క మ! ఫలము (అద్బష్టము, ఎన్నికకు ఎక్కున్‌ ఐ అతిశయించును. ఎికేవము = వరవర్షినికికా ఆ (శేష్షమైన అక్షరములు కల కాంతకు ___ దీర్షములు, తలకట్టు, పొక్కిలి, బంతులు (పంక్తులు), సున్న, (వ్రాతఫలము అనగా (వాయడంవల్ల కలిగిన ఫలితం వీటన్నిటిలో (శేషమైన ఆక్షరాలు ఏర్పడాయవి చమత్కారం, అటూ యణ అలంకొలోము ;--. శ్లేష. భ్రమరక మనోహరం బౌటం ఐద్మ మగును, తారకా హృద్యమగుట నుధానిధి యగు; రెంటి జగడాలు మోమున నంటి యుంట నబ్బముఖి యంట లెన్స యీ యలరుంటోండి, కే05 అర్థము వా (ఈమరక మనోహరము అ ముంగురులచే మనోహరమైనది, (మరొక. అర్థము : తుమ్మెదలప ఇంపయినది), కొటకా జా అగుటచేత, (ముధథిము) పద్మమగును ;

హృరయేల్లానము ఆంశే. శభ శారకొ హృద్యము జు కంటి నల్లపావల (కసీవికల్యచే మనోహరమగునది, (మరొక ఆర్థం ; నతత్రములకు మనోహరమగునది), అగుట (చేత). సుధానిధి ఆ చంద్రుడు అగును ; రెంటి = ఈ పద్మమును చంద్రుడును అను రెంటి యొక్క, జగడాలు (శేష్టమగు కాంతులు (ఆను పోరాబములు). మోమువకా = ముఖమునందు, అంటియుంటకా ఆ కలిగియుండుటచేత, ఆబ్ల న! ముఖి = సద్మముఖి అనీ, చంద్రముఖి అనీ, రెండు ఆర్హముల విచ్చే పేరుతో, ఈ అలరు( బో(డికా ఆ వూవ్పవంటి మేమగల యీ సుభదను, అంట = విలుచుట, లెన్సఖ మంచిది. ఎికేవము *.. ముఖాన్ని ఈరుచు చంద్రువితోనూ, వద్మముతోనూ పోలుస్తారు కదా, సుభద్ర మోము, (ళమరక మనోహరము కనుక సద్మముఖి అనవలెనని పద్మమూ, కారకా హృద్యము కనుక చంద్రముఖి అనవలెనని చంద్రుడూ జగడము లాడుకొంటారట (చంద్రువికీ, పద్మానికీ సహజవై రం ఉందవి గమనించాలి). కొదిట్టి, ఇరువురినీ సంతోవపెప్టేందుకు అబ్దిముఖి అనడం మంచిది అని భానము. అబ అవగా, వీటిలో పుట్టిన వద్మమూ. చంద్రుడూ అని రెండు అర్హాలు, న! ళు న! (జగ ఆ ేషమైన = చూ : *ోజగమెంబంగు దాని జగమెలుంగు”; డాలు జ కొంత, జగడాలు అనగా శ్రేష్టమైన కొంతి అనీ, కలహములు ఆనీ రెండర్జాణ.) [భమరక తారక లలో *క” ప్రత్యయము ముద్దునచ్చే ముంగురులు, శనీవికలు అని తెలియ జేస్తుంది. ముంగురులు తుమ్మెదలనలె, కవీవికలు సత(త్రములవలె ఉండడం గమనించాలి. అలంకొరోము ౫. శ్లేష, వృత్యమప్రాస, ధారొధరము వెన్నుందన్ని పుట్టిన చాయ నున్న దీ వింబాధరోష్షివేణి; జక్కనకవ ఉమ్ము (తొక్కి నిల్చిన జూడ్‌ నున్న వీ నవలా సయోధరములు; చిన్నిప్రాయపు లేండి జెవులు పట్టాడించు గతి నున్న డీ రాను కన్నుదోయి; నల్లచీమలబారు నడుము దాశీన వీంక నున్న దీ చెలునంపు. గన్నె యారు;

440 విజయవిలానము అ... విపుల పులనంబు వెన్సరు వంగనొత్తు నందమున నున్న దీ మందయాన సిలుందు; దిని ఎనమైన లతకూనం. గాన మామ నోజ వజాంగి యూ జగన్మోహనాంగి. 106 అర్షము ;-. ౧. ఈ బింబాధరోషివేణీ = దొండపండు వంటి అధరముగల ఈమె పొప్పు, ధాకొధరముకా = మేఘమును, వెన్ను(దన్ని ఇ వెంబడించి (చెళ్లెణగ) పుట్టిన, దాయ౯ా ధారాధరముకా = మేఘమును, వెన్ను(దన్ని = వెన్నుమీద (వీపుమీద) తన్ని - కాలితో అన్ని, తరనస్యంరించి, పుట్రిన చాయగా ఉంది.

ధారాధరము = మేఘమే, వెన్నుందన్ని = సుభదదయొక్క వెన్నును (వీపును) అంటు

కొని, పుటిని విధముగా నున్నది. న!

కొల్పును నలుపుదనంలో మేఘముతో పోలుస్తారు,

౨. ఈ నవలా పయోధరములు ఇ ఈ జవ్వవి పాలిండ్లు, కవజక్కవలను, ఉమ్ము తొక్కి = తిరస్కరించి, నిల్చిన జాడనున్నవి,

జర్క-వంవకా జ చక్రవాక పత్తుల జంటయొక్కు, ఉొమ్యుత్రొక్కి = క్రీందబడ వేపి గుండెల పై కాలు పెట్టి, నిల్చిన జొాడ౯ా జ నిలబడిన విధముగా, ఉన్నవి.

జర్కవరివ జ రెండు జక్క-వపిట్టలు, అమ్ము త్రొక్కి. = సుభ(దవక్షమునెక్కి, విళ్చిన జాడ౯ా ఉన్నవి.

కుచములకు జక్క-వ పిట్టలతో పోలిక (ప్రసిద్దము. నిచ్చ అన్న శబమువల్వ స్తనముల

ల ఖ ౧ న బింకము తెలుస్తుంది.

౩. ఈ రొమ కన్నువోయి = ఈ సుందరి నేత్రములు, చిన్ని ప్రాయపులేడి౯ా = లేడి పిల్ల ను, చెవిపట్టుకొని ఆడించురీతిగా ఉన్నది. లేడిపిల్లను, చెవులుపట్టి అడించు = లోకువచేసి కొనినట్లి, గతిగ నున్నది.

లేడిపిల్లే , చెవిపట్టి ఆడించు = సుభ యొక్క చెవులనుపట్టి కదుపుతున్నట్టు కన్ను లున్నాయి.

కన్నులకు లేడి ఉపమానము, చెవులు పట్టాడించు ననడంవల్ల ఆకర్ణాంత న్మేతములవి లవాంచాలి.

౪. ఈ చెలునంవు కన్నె ఆరు = అందమైన ఈ కన్యకయొక్క మాగారు, నల్లచీమల బారుయొక్క, నడుముకా దా(కీన వీ(5న్‌ ఇ నడుము (విలుగు దన్నిన రీతిగా, ఉన్నది.

హృాదయోల్లానము ఆలి, తశ! నల్ల చీమలబారును, నడుముదా॥కిన ౨ పరిభవించిన రీతిగా నూగారున్నది.

నల్ల చీమల వరుపే, నడుము దాంకినవీ(కకా అ నుభద్రయొక్క నడుము నంటుకొని యున్నట్లు, ఉన్నది.

నూగారు చీమలబా రంటారు.

ఈ మందయాన పిజుందు ఇ మెల్లని నడకలు గల యీమె యొక్క కటిప్రదేశము, విపుల పులినంబుకా ఇ విశాలమైన యిసుక తిన్నెము, వెవ్కకు వీ;గనొత్తు జ వెనుక పడునట్లు గెంటునట్టి ఆందముతో ఉన్నది.

టబ

విపుల పులినంబుకా, వెన్సకు వీ/గనొత్తు = (పరుగు పందెములోవలె) వెనుకబడి నీంగిపోయేటట్టు విజృంభించు. ఆందముతో సిరుదు ఉంది,

విశాల పైకతమే, వెన్సకుకా = మభద్ర శరీరము యొక్క వెనుకలభాగమునకు, వీంగళా ఆ కొంచెము. చలించుచుండునట్లు, పిరుదు, ఒత్తు ఇ ఆనుకొని ఉండే, అందముతో ఉన్నది.

పిరుదులను ఇసుక తిన్నెలతో పోలుస్తారు. వీగుళబ్దిము వటువును తెలుపుతుంది.

దీవికి = ఈసుభద్రకు, ఎనయైన ఆ సమానమైన, లతకూనళా అ లకాంగివి, కొనము, ఈ జగన్న్మోహనాంగి = లోకమునంతటివి మోహింప జేయగల రూపముకల ఈకాంత , ఆమనోజి వట్రాంగి ఆ ఆ మన్మథునియొక్క మిక్కిలి దృఢమైన రక్షణము. (ఈమె ఉండగా మన్మథున కెళక్కండా అపజయం కలుగదవి భావము,

అలంకౌలోము :-_ శ్లేష, అనుప్రావ, ఉపమ, ఉక్పేడ,

సైకము నడుము, విలానర

'సైళము నెమ్మొగము, దీవి మృదు మధు రోక్తుల్‌

పైకము. దెగడు, న్నవలా

'వైకములో నెల్ల మేలుబం తిది ఐ?రా | క07

అర్గము $... దిశరా । నడుము, వైకము అ సూత్మము (సన్ననిది), నెమ్మొగము =

ఖి చక్కని ముఖము, విలాస రన ఏకము ఆ ళృంగొార రసమే (ప్రధానముగా కలిగినది, దీవి మృదు మధుర ఉక్సుల్‌ = దీని మెత్తని తీయని సల్కులు, పైకముకా = సీకముల (కోకిలల) సంబంధ మైన కంఠధ్వమలను, అథెగడుకొ జ విందించును, నవలా 'సైకములోకా ఎల్లకా జ యువతీ వనమూహములో కెల్లా, ఇది (సుభద్ర), మేలుబంతి జ (శ్రేస్టురాలు.

442 వీజయవిలావము క, వేదమువారు ఒక 'పెకమునకు “సమూహ” మనీ, మరొక దావికి "ధనము" అనీ ఆర్థం చెప్పారు. ఇంచుమించు రెండూ సమానమే, కాబట్టి మునము పై విధంగా ఆర్ధం చెప్పుకున్నాము, బి మా అ అలంకారము $__. యమకము. ఇ త్తరళాక్షి మేని జిగి యేలిక మేలి కడానిపైండి, కీ గుత్తపు గుబ్బలాడి జడ దూంకటి చీకటి మూలదుంప, కీ పుత్తడి బొమ్మ కన్ను6గవ పోలిక వాలిక గండుమీల, కీ విత్తరి ముద్దు నెమ్మొగము పిన్నమ పున్నమ చందమామకున్‌. 108 అరము ;.- ఈ తరళాక్షి ఆ చంచలమైన కనులుగలి ఈ కాంతయొక్క, మేని బిగి = శరీరీ కొంత, మేలి ఆ (శ్రేషమగు, కడాని పైడికిళ ఆ కుందనపు బంగారమునకు, ఏలిక జ ప్రభువు; ఈ గుత్తపు గుబ్బలాడి కా కిక్కిరిసిన కుచములు కల ఈ కాంతయొక్క. జడ, చీ(కటి మూలదుంపకు ఇ చీకటి అనే చెట్టుయొక్క మొదటి గడ్డకు, కూ/కటి = ముఖ్య మగువేరు; ఈ పృ్పత్తడిబొమ్ముజ ఈ బింగారు బొమ్మయొక్క, కిమ్నుంగవ, వాలిక గండు మీలకుకా = నిడుపైన బేడిసచేపలకు, పోలిక: ఈ విత్తరి అ శృంగారచేస్టలుగల ఈ మెయొక్క-, నెమ్మొగము = నిండుముఖము, పున్నమ చందమామకున్‌ ౫ పూర్ణ చంద్రుడికి, పిన్నమ ఇ ఏన తల్లి అనగా పోరి ఉంటుంది అవి.అర్హము _ ఉపసమావాచకము.

ఎొకేవము. లక్ష్మి చందుడికి చెల్లెలు. లక్ష్మీకి తల్లి (పుట్టిల్లు) పద్మము, కాబట్టి, చెల్లెలి తల్లి ఆయిన పద్మము (అన్న అయిన) చంద్రుడికి పిన్నమ్మ అవుతుంది. ముఖము పద్మమువలె ఉందని భావము __లోకవ్యవహారంలో పిన్నమ్మ పోలిక, మేనమామ పోలిక రావడం సామాన్యము.

'వేదమువారు, “పిన్నమ్మ అనగా మహాలక్ష్మి, కావున _ ఈ ముఖము పూర్ణిమా చంద్రువి యొక్క సిరి యని” స్వారన్యమును చూపించారు. వ్యవహారములో పెద్దమ్మ అంటే దర్శిద దేవత అనే ఉంది కొని, పిన్నమ్మ అనగా లక్ష్మీదేవి అని [ప్రసిదంగా లేదు,

ధి

అరటి వంటి చెబ్లికు బోదె కింద దుంప (గడ్డ) ఉంటుంది. దానినుంచే చెట్టు పెరుగు తుంటుండి, ఆదే మూలదుంప ; దానికున్న ముఖ్యమయిన వేరు (జీవనాధారము) ఆదే కూకటి.

అలంకారము :__ ఉపమ, అనుపపానం

హృాదయోల్లాసము అ-1. శీశీకే కామినీమణీ నిడు వాలు( గన్ను. గవకు నెన్నికకు రాని తొగజేకు లీడు సే;త తగదు తగ; ది(క నరిన ప్యతంబులందు నీ డగునొా యేమొ నూట వేయింట నొకటి. 100 అర్థము :-- కొమిసీమణి = ఈవ్చీరత్నముయొక్ష , నిడువాలు ఆ మిక్కిలి దీర్ప మైన, కమ్న!గవకుకా ఆ కన్నుల జంటకు, ఎన్నికకురాని = లెక్కలోనికి రానట్టి (పేరుపొంద వట్టి, తొగతేకులు ఆ కలువరేకులు, ఈడుచే(త ఆ నమానమని చెప్పడము, తగదు తగదు; ఇ(క కా, నలినప(తంబులందుకా ఆ తామర రేకులలో, మూటనేయింటకా ఒకటి అ నూరు రేకు లలో ఒకటిగావి, వేయిరేకులలో ఒకటిగావి ఈడగునొా యేమొ అ సరియొకా మేమో (వరికా వచ్చునవి భావము ). “ వికేవము :.. పద్మాలలో శతవతమనవి, వహ్మన వషత్రమవి రేకుల నంఖ్యనుబట్టీ పూవులకు పేర్లున్నాయి. కావి, కలువలకు ఆ విధమైన పేరులేదు. కనుక, తొగరేకులు ఎన్నికకు (లెక్కకు) రాలేదవి చమత్కారము. ఇక, నలినప్రాలో, నూరురేకులలో ఒకటో, వేయిరేకులలో ఒకటో సమానం కావచ్చు వేమొ; సరిపోల్చ్పదగిన పత్రాలు చాలా అరుదు అన్నమాట. మారేపీ పద్రాలు కూడి ఒకటిగానై నా (శతస్యతమైనా), వేయేని పత్రాలు కూడి ఒకటిగా నైనా (సహ(్రష్మత మైనా, సరిపోలుతుందేమో అని ఆర్జాంతరం. ఆలంతొరోము ౨-- కొవ్యలింగము, శేషం మహిలో నరి గలదా యీ మహి లోత్తంనంబు 'మేనీ మహిమకు. దెలియజా ? మిహి కుందనపు నలాకకా మిహికొకరు రేశ మించు, మించుకా మించున్‌. క10 అర్థము లజ ఈ మపాలా ఉ ర్తంసంబు జ వ్రీలలో తలవపూవు అయిన ఈ కొంళఈ యొక్క మేని 2 శరీరము యొక్క, మపామకుకా అ శోభకు, తెలియకా, మపాలో, వరి కలదా? మిహ జ (పళ ప్రమైన, కుందనపు = మేలిమబంగారుతో చేయబల్లి సలాకకా ఆ నన్నని కొడనూ, మిహీకొ + కరు ఆ పామ (మంచు కిరణుడైన (కిరణాలలో మంచు కలిగివ) చం్రువియొక్క, రేక_చం(ద రేఅయొక్క, మించున్‌ ఇ కొంతివీ, మించుజా ఆ మెరప్పతీగమా (ఈ మూడింటిని) మించుకా జ అళిళయించును.

ఉతికే వజయవీలానము ఆశీ

పద్యములో మూడు *మపి'లు, రెండు *మిహి'లు, మూడు 'మించుిలు ఉపయోగించిన కవి *లాక, కౌక, రేక' అవి అనకుండా ఉంటాడా అవి *“మిహికాకరురేక' అని చిన్నమాప్ప చేశాము.

అలంఠాలొము *___ అను(ప్రాస.

కలిగెంటో యీ యింతి కులుకు గుబ్బల జూడ నీత శత్రైలాదుల “సేవ ఫలము, కలిగెబో యీ నాతి వకుల యందము. జూడ గంగా తరంగముల్‌ గన్న ఫలము, కలిగెటో యీ రొమ కనుబొమ ల్ఫూడంగ మును ధనుష్కోటిలో మునుగు ఫలము, కలిగెంటో యీభామ కటి విలాసము జూడ భూ వదటీణము నల్పుటకు ఫలము, తోడుతోడనె యిటులు చేకూడ నలదె? తన్వి దీఅంగ నింకనీ తన్వి గూడి నరన సంభోగ నల్లాప నరణిం దేలు నాండుగా ఫలియించుట నొ తపంబు. క్షే అర్హము ;ఎ ౧. ఈ ఇంతి (యొక్క) కులుకు గుబ్బలు. చూడన్‌ అ చూడగలిగి నందువల్ల , (తాను సేవించిన) శీత్యశెల అదుల సేవన ఫలము జ పామనంతము మొదలైన పుణ్యగిరులను సేవించినందువల్ల కలిగే ఫలము, కలిగెన్‌ పో== లభించింది కదా.

తాను పామగిరివి సేవించాడు కమక ఆ యా్రాఫలం _ నేడు సుభద్ర కుచముల దర్శిం చడం వల్ల (ప్రాప్తించింది. అ కొండలు 'సేవించినందుకు కొండలవలె నున్న ఈ నుభద గుబ్బలు చూడ గలిగాడవి అద్దము డనుకుంటున్నాడు.

౨. ఈనాతి = ఈయువతియొక్క-., వకుల = కడుపుమీద కానవచ్చే మూడుముడతల అందము, చూడకా = చూడడంవల్ల , గంగా తరంగముల్‌ ఇ (తాను చూచిన) గంగానదిలోవి అలలను, కన్నజ చూడడంవల్ల కలిగిన, ఫలము, కలిగె-టో = లభించింది కదా.

8, ఈరామ జ ఈ మనోహరియొక్క, కముబౌమల్‌, చూడంగకా, మును == ఇంతకు పూర్వము. ధనుష్కోటి (అన్న పుణ్యస్థలములో మును(గు ఇ స్నానముచేసినందువల్స కలిగే ఫలము, కలిగె(టో.

వృాదయోల్లానము ఆ-8, శీతీ5్‌

• ఈ భామ (యొక్క) కటివిలాసము = పిరుదుల యొక్క సౌగను, చూడకాణ చూచుటవల్ల , భూప్రదక్షిణము, సల్చు జ చేయటవల్ల కలిగే, ఫలము, కలిగె(టో.

తోడుతోడనె = వెంటవెంటనే (శీర్థయ్రల వెంటనే వాటీ ఫలములు కలిగినట్లు) ఇటులకా = ఈ (ప్రకారంగా, చేకూడజావలదె = చేకూడాలి కదా, తన్విఇ (తనివి తృ్లి, తీజంగకా. ఇంకన్‌, ఈతవ్విన్‌ = ఈచిన్నదావివి, కూడి, నరస సల్లాస ఆ చమత్కార వచనాల తోడి, సంభోగ = ఆనుభవముయొక్క, సరణిన్‌ = వరునను, తేలునాడుగా= ఆనందించి నప్పుడు కదా, నాళపంబు ఆ (ఇప్పుడు ఈయతి వేషములో కాను చేస్తున్న తపము) ఫలించుట జరుగును,

పోేవము ;.... వలము కలుగుతుందన్న నమ్మకమును ఫల సాదృళ్యము, వర్షన పొాదృళ్యముతో మేళవించాడు కవిం

హిమగిరిని తాను సేవించినందువల్ల ఫలము, గిరులవలి ఉన్నతంగా ఉన్న కుచములను చూడడము.

గంగాతరంగముల కన్న ఫలము, అలలవలె ఉన్న (త్రివళులు (కడుపుమీది ముడుతలు) చూడడము.

ధనుష్కోటటిని మునిగినందువల్ల ఫలము, ధనుస్సు-_విల్ల-వలె ఉన్న ఆమె కనుబొమల చూచుట.

భూప్రదతీణము చేస్తున్న ఫలము భూమిపలె ఉన్న కటి(ప్రదేశమును చూచుట.

ఈ ఫలములు కాను మొన్నమొన్న చేసిన తీరృయా(త్రలవల్ల కలుగుటచేత “తోడు తోడనే” శేఘంగా కలిగినట్లు చెప్పడము. తావిస్పృుడు కాపని ఆయి. యతిరూపంలో ఉన్నాడు కమక, ఈ తపస్సుయొక్క ఫలం ఎప్పుడు లభిస్తుందో ఆని అర్జునుడు ఉవ్విళ్ళూరు తున్నాడు.

"సేవలఫలము : ఆయా అంగములను చూచుట; తపస్సు ఫలము : సరన సల్లాప సంలోగ సరళి కేలడము.

మూడో చరణములో తన కుతూహలమూ ఆ మాటలతో శా ననుభవిస్తున్న మాధుర్యము శెలియసరచడము చమశ్రారము.

అరింకొరము *.... నమాసో క్రి, విరక్తి, యమకము. అని కొనియాడుచు నుండకా వనితాముణీ నంత నుత్సవము బేసి పురం బున కన్చుచు మాయామునిం గమ;గొని యా హలి నికాంత కౌతూహలి మై, కేశేసి

446 విజయవిలానము అ. అర్హము :--- అవి, కొనియాడుచుళా = (అర్జునుడు మెచ్చుకొనుచు, ఉండక: ఆ హలి ఆ బలరాముడు (హలము జ నాగలిని కలవాడు). వనికామణీళా జ నారీతిలక మైన సుభద్రను, అంతకా, ఉత్ప్సవముసేసి జు పూజచేయించి. పురందినకు అ ద్వారకకు, అన్నుచు౯ా అ పంపిస్తూ, మాయామునికా ఇ ఆదిద్ధపు సన్యాసిని, కను(గొని, నితాంత కౌతూ హలిమై డా ఎక్కువయిన ఉత్సాహము కలవారై న అలంఠారము + అన్వుప్రాసం బలరొాము డ ర్జు నుని చూచుట అతని నుత్తమ మునియ కా నుతి. దలంచి వినయమున. జేరి సాష్టాంగ వినతిచేసి, “స్త్వాము లెందుండి యిచటికి వచ్చినారు, లీర్ధయా(తగ ? నది యెల్ల. దెల్పుంలొ డనిన. క్షేేతి |! ళం అర్థము విజజ, అలరనికా, ఆ ఆదిద్ధపు మువివి, ఉత్తమ యతీయ కౌజా ఇ విజమైన యతీశ్వరుగే అని, మతికా తలంచి జ మనసున అనుకొని, వినయమునకా, చేరిణ సమీపించి, సాష్టాంగ వినతి చేసి ఆ సాష్టాంగ నమప్కారముచేసి, “స్వాములు (ఈమరు), ఎందుండి = ఏ దేశమునుండి, తీర్థయా[తగ౯, ఇచటికి వచ్చినారు, అది యెల్ల౯ తెల్చు/డు” అనవినన్‌, బికేవము ?-- దిలరాముడు, ఉత్తమయతి అనుకోవడంవల్లే వినయవిధేయతలు కన బరిచాడు. యాదస్పలు యతులకు విధేయు లన్నారు కదా, హీమశైల సేకువులమ ధ్యమునం గల నదులు, నిధులు, నాశమములు(, దీ ర్థములుం దా.గను. గొన్నవి (శ్రమమునం దెలుపం (బ్రమోద రన పరప-ందై, క! అర్హము :.- వొమశైల సేతువుల జ హిమాలయ సర్వలావికీ, రామేశ్వరముకడ తి మా నున్న సేతుపుకి, మధ్యమునన్‌, కల నదులూ, నిధులుఇా = పుణ్యసలములూ, ఆశ్రమములు ఆ మునుల అశ్రమాలూ, తీర్థములుకా ఇ కేత్రములూ, " కాక్‌ కమంగొన్నవి, (శ్రమమునన్‌ జు ఓకదాని వెనుక నొకటి (దేశ విభాగములబిట్టి) తెలుపజా, ప్రమోదరస పరవళు!డై ఇ వంతోష రనమువల్ల ఒళ్లు తెలియపండా (చాల సంళసించి అని) లా

హృదయోల్లావము ఆంఓ. గ్‌ నిశేవము :-- అర్జునుడు న్వయంగా చూచిన స్టలాలే కాబట్టి వాటిని గురించి స్వాను భవంతో చక్కగా చెప్పి ఉంటాడు, మహాత్ములతో సంబంధం కల చోటులకు నిధులవి వాడుక. వాటివిగూడ పుణ్యస్టలాలు అని వ్యవహరిస్తారు. వేదమువారు నిధులు అనగా జ్ఞానులు అని ఆర్థంచెప్పారు. కావి, తాం గను(గొన్నవి అన్న మాటలలో ఆ జ్ఞానులను చేర్చగలమా ? *“పమోదరస పరవశుడు' ___ సంతోషమన్న మద్యాన్ని త్రాగి మైమరచినవాడు. ఐల రాముడు మద్య(ప్రియుడు కదా. అలంకారము :-- రూపకము. ఆక్రల్రిగ్గెన్స్‌ భాగ్యవశంబునన్‌ గను. గొనంగా మిమ్ము మమ్ముం గృతౌొ ర్ధలుంగాం జేయగ నాత్మలో( దలంచి చాతుర్మాన్య మిచ్చోటనే సలుపంగా వలె స్వామి వా” రని, నమస్కారంబు గావించి, ప్రాం బలియై వేండిన, నమ్మతించెః గుహనా సన్న్యాసి యుల్లాసియై,. కేేర్‌ అర్జునుడి వేషమూ, మాటలలోనినేర్పూ చూచి, వీరు మహామహులని బలరాముడు ధావించి ఈలా గన్నాడు, అర్థము ఎఎ. భాగ్యవళశంబునన్‌ = మాయదృష్టమువల్ల, మిమ్మున్‌, కను(గొనంగా కా, కలిగెళా ఆ సంటప్రాప్పించింది; మమ్ముకా, కృతార్దుల/గాళ అ ధన్యులుగా, చేయకా, ఆత్మలోకా, తలంచి, (మీరు) చాతుర్మాస్యము = తమ చాతుర్మాస్య (వ్రతమును, ఇచ్చోటనే = మారాజ్యము లోనే,స్వామివారు, సలుసంగావలెకా = చేయవలె నవి (పార్టిస్తున్నాను. అవి, నమస్కారంబుకా, కావించి, (ప్రాంజలియై = చేతులు జోడించుకొని, వేండినళా ఆ (ప్రార్టించగా. కుహనా సన్న్యాసి అ ఆ మాయాముని, ఉల్లానియై = సంతోషించినవాడై , సమ్మతించె అ ఒస్పుకున్నాడు. ఎిజేవము ౨ చాతుర్మాస్యము = అషాఢ శుద్దము మొదలు, కార్తిక శుద్దము వరకు ఉన్న నాలుగు మానములూ సన్యాసులు చేపే వ్రతము లేక యజ్ఞము. వర్షాల వాధ తీరే వరకు వారు ఒక్క చోటనే ఉంటారు. చెలువ నేత విలాసంబు చెవులు సోర, బాల కుచలీల యెద! జాలం బట్టి కాలం, గలికి నెటివేజీ చెలువంబు కౌళ్లం బెనంగ, నవల బోలేక నిలచె న య్యర్హునుండు. 116 అర్జనుడు నిలవడానికి అనణు కారణాన్ని కని ఈ వద్యములో చెవ్వుకున్నాడు.

శీ48 విజయవిలానము అం$, అలోము :.- చెలువ ఆ సుభదయొక్క, నేత్రవిలాసంబు = కన్నుల అందము, ళం చెవులు సో(కజా అ సుభద్రయొక్క, చెపులనంటి యుండుటచేత _ అనగా సుభద్ర కమలు కర్ణాంతములై నవి ఆవి ఆర్జం, చెవుల సో(క౯ా = అర్జునుని చెవులు పట్టుకొని విలుపడంచేత అవి రెండవ అర్హం, సుభద్రయొక్క వక్షసలమును, చాల ఆ అంతయును, పట్టిఇ ఆక్రమించి, (క్రాలక (ప్రకొశించుచుండుటచేత, కుచలీల = చనుగవ పొంకము (కుచములు ఉొమ్మునంతటను నిండి యున్నవి అని, ఎద జాల. బట్టి కాలకా అ అరునుని తొమ్మును గటిగాపటి అడగించుట బి ట్‌ లబ న! న! చేతను ఒ అని రెండన అర్ధము. కలికి = సుభద్రయొక్క, నెటివేణి = చక్కవి కొప్పుయొక్క. చెలునంబు = సొంపు, కాళ్ల (బెన(గళా అ సుళద్రయొక్కం కొళ్లను (మడీమల) తాకుచుండగా (కొప్పు అంత పొడవైన దవి భావము) అని, కొళ్ళ్లకా పెన;గజా = అర్జుని కాళ్లమ చుట్టి పట్టుకొని పోనీయకుండుట చేతను, ఆయ్యర్జునుండు, అనల = వేరొక చోటికి, పోరేక, విల్చెకా, ఎశేవము 2. ఇందులో కవి సుభద్ర అందాన్ని వర్షీస్తూనే మరొక (ప్రక్క అర్దను డెలా ఆకర్షింపబడి, అమెను విడిచి పోలేక పోయాడో చమత్కారంగా వర్షించాడు. ఆయా విషయాలు కాక, వాటి సొందర్యం : న్యేతముల "విలాసము". కుచముల '"లీలి, వేణి “చెలునము”, ఆర్హునుడి మనసునుపట్టి అతడివి విలిపి వేశాయనిః అంతేగాని బలరాముడి [పార్టన కొదని చమక్కారము. వొఠాంతరము :. 4 ..యెద బట్టజాల కలర” ఎాతిరువతివారూ, క న్మమాచారిగారూం వాల - కుచలీల - యెదం/జాల - బట్టీకౌల అనడమే (శ్రావ్యంగా ఉంది. అలంకారోయు ;..- శ్లేష, అనంగతి, కావ్యలింగ. సీరియు నిటులా సొనా సీరియు నన్యోన్య నూక్రి హిత మాననులై పోరాని కూర్మి నుండంగ నా రాముని కడకు నంత హరి ననుదెంచెళా, శశ?

హృదయోల్లానము ఆల. 449 అర్జము :--- సీరియ ఇ (సీరము) నాగలివి ఆయుధంగా గలవాడు__బలరాముడున్ను ఆ సౌొనానీరియు = సినాసీరుడై న ఇందుని కుమారుడు___అర్జునుడున్ను , ఇటులకా, అన్యోన్య సూక్తి అ ఒకరికొక్సరుమంచిమాటలచేత, హిత జ స్నేహభావముతో కలిసిన, మానసులె = మనస్సులు కలవారై , పోరానికూర్మికా ఇ విడిచిపెట్టిపోవ శక్యముకానిప్రేమలతో, ఉండ(గకా, ఆంతన్‌, ఆరామునికిడకు = ఆ దిలరాముని దగ్గరకు, హరి = రృష్ణుడు, చనుదెంచెకా == చ వచ్చెను. వికేపము :_- సునాసీరు(డు = మంచి "సేనాముఖము కలవాడు, ఇంద్రుడు. ఆతని కొడుకు సౌనాసీరి, ఇక్కడ, హరి “ఆ రాముని కడకు చనుదెంచెన్‌' నాటక ఫక్కీని తెలుపుతూంది. ఒకేచోట ఉన్న ఆ ఇదరి వద్దకూ (ఆనిగాని అక్కడకు అనిగావ్సివచ్చాడు ఆని ఇెప్పకపోవడమువల్ల , కృష్ణుడు ఆ (మాయా్రా యతిని గమనించనప్లే నటిస్తూ -(అతవి వైపు చూడకుండా గూడా నేమో ఒక్క బలుడీవదకే ఏదో పనిమీద వచ్చినట్లు కనబడతాడని సూచన. ఆ యతిని గమ యు రా వించకపోవడం తర్వాతి పద్యంలో స్పషస్తమౌొతుంది. పొఠాంతరయు :-.-- రెండో చరణావికి రెండు పాఠ భేదాలున్నాయి.

1. సీరియు నన్యోన్య సూ్రి జీత మాననురై వె. ఇజం =. సీతమాననులై. ఎ వేదమువారు, సీఠ ౨ (ఒండొకటితో) కట్టబడిన అని అర్ధం చెప్పారు. ట్‌ ఇ అలంఠారోము ౫... యమకము. చనుదెంచిన, “స్వాములకుజా వినయము గావింపు; మిచట వీరల నిలువుం డనినార, ముపవనంబున నునిచి మన సుభ్యద సేవ కొనరుపు” మన్నన్‌, 118 అరము :.... చనుదెంచినకా = కృష్ణుడిట్లు రాగా, “ప్వాములకుకా అ ఈమహాత్ము లకు, వినండీముజా = నమస్కా-రమును, కావింపుము; వీరలకా, ఇచటన్‌, నిలువుండు అని నారము = విలువవలసిందిగా (ప్రార్ధించినాము, ఉపవనంబున అ మన ఉద్యానవనములో, ఉనిచి ఇ వీరిని ఉంచి, మన సుభద్రా, సేవకు, ఒనరుపుము = నియమించు” అని ఆజ్ఞాసపింపగా..., (29)

450 విజయవిలానమీ అంశ, బిలేవము =. 'నిలువుం'డనినారము అనడములో బహువచనము (వభుత్వసూచన. కృష్ణుడు వచ్చిసప్పుడు యతిని చూడనేలేదు; చూచి ఉంకే నమస్కరించి ఉండేవాడే,

బలుడు "వినయము గావింపు' మని చెస్పపలసినపనే ఉండదు. కృష్ణుడి నటనకు ఇది ఒక

విదర్శనము. వొతాంతరము *. “**.వీరల విలువుం డనినాడ” అని. *“వయను వారును జక్కని వారు వీరు మనసు మర్మంబు లేవియు మనకు! దెలిసి యున్నయవి గావు, సేవకు నునుపం దగునె కన్నె? నదియేమొ తెలిసికొ”ొ మ్మన్న నతడు, 110 అర్జము వీరు = ఈ యతిగారు, వయసువారును. చక్కనివారును, మనసు మర్యంబులు ఏవియు మనకున్‌ తెలిసియున్న యవి గావు, కన్నెన్‌ ఐ అవివాహితయైన

(యౌ౫కదితియైన) సుభదను, "సేవకు, ఉముపకా ఇ ఉంచుట తగునె = బాగుంటుందాః అది

యేమొ తెలినికొమ్ము, అన్నళ, అతడు = బలరాముడు ....., తరువాతి కన్వయము బిళేనము ;.... బలరాముడు చెప్పినంతవరకూ కృష్ణుడు యతివి చూడలేదని

రూఢీ అయింది. ఈ సద్యంలో కూడా కృష్ణుడు ఆ యతిని గూర్చి ఏమీ తెలియనట్టూ. చాలా చమక్కా- రంగా నటిస్తున్నాడు జగన్నాటక సూ్రధారికదా | కృష్ణుడు కనబరిచిన అనుమానానికీ సందేహావికీ బలరాముడు కొంత కోపం తెచ్చుకొని ఉంటాడు. “ఫ్టీర్సు మహాత్ములు, ఘను; అప వారం బగు నిట్టులాడ్‌ ; నంయములకు ముజా గోరిక వెలయంగ. గన్యలె కారా శ్యుకూష చేయంగా( దగువారల్‌ ౯” క్షశ0 అరము ;._. వీరు మహాత్ములు జ గొప్ప (పవిత్రమైన ఆత్మ కలనారూ, నీ

ఘనులు == దొడ్డవారున్నూ, ఇట్టులాడక జ ఈ రీతిగా అనుమానించి మాట లాడడము,

ఆసచారం బగున్‌ జి దోష మవుతుంది, ముఠా ఐ పూర్వము నంయములకున్‌ జ ముమలకు

కోరిక వెలయ/(గళా = తమ కోరికలు ఫలిస్తాయన్న _సమ్మకముతో, శ్యుకూష ఇ సరిచర్య, చేయ/గౌజా, తగువారలు, కన్యలె కారా = కన్యలే కదా?

ఎిలేవమయు *_... మునులకు క్కుశూష చేయడానికి అనివాహితలను నియమించడం మన సంప్రదాయం కొదా అని బలుడు మందలించాడు.

అదీకాక, వారు '“సంయములు' = ఇంటద్రియ న్నిగహం పాధించిసవారు కాబట్టి నీ సండే హోనికీ కారణం లేదు అని బలరాము డన్నాడు.

“కోరిక వెలయ”గ' ఆవి బలు డనడంలో 1, కన్య పుట్టినింటివారి కోరికా (మంచి అల్లాడు రావాలని, 2 కన్యపన్న కోరికొ (మంచి వరుడు కొవాలన్సి. ఇక్కడ అర్జునుడి కోరికా, కృష్తుడి కోరికా గూడా ఉన్నాయి.

న!

“నెమ్మది నంశయింప కిది నీ వొనరింపు” మటన్న, నప్లైకా

ని మ్మని య మ్ముని (పవరు గృష్టుండు దోడ్కొని ద్వారకా (పవే

శ మొనరించి యంతిపురి( జయ్యనం జెల్లెలి6 విల్వనంపి, కీరా

వమ్మ, నుభ్మద ః నీయఖిమ తార్థము లెల్ల ఫలించు నిమ్యెడన్‌”. 1౭1

ఇ యా అరము ;_ "వెమ్మదిన్‌ జ ననసునందు, సంశయింపక ఇ సందేహముమాని, ఇది,

ళా నీవు ఒనరింపుము” ఆటన్నన్‌', అక్ష, కౌనిమ్ము అని, కృష్ణుండు, అమ్మునిప్రవరున్‌, తోడ్కొంవి, ద్వారకా (ప్రవేశమ్ము ఒనరించి == ద్వారకాపురిని ప్రవేశించి, ఆంతిప్కరికా ఆ ఆంతఃపురమునుంది, చయ్యనన్‌ = వేగముతో, చెల్లెలిక పిల్వన్‌ పంపి,(ఆమె వస్తూ ఉండగానే) “రావమ్మ, సుభద్ర. వీ అభిమత అర్థములు = సీ మనసులోని కోరికలు, ఎల్లిళా = అన్నీ. ఇయ్యెడకా = ఈ స్టిలము లోనే, ఫలించుకా = పిద్ధిపొందుతాయి.”

బిశేవము :.. వలరాము డింతవరకు తన ఉద్దేశాన్ని సమర్థించాడు. ఇప్పుడు 'ప్రళువు ఆజ్ఞగా "ఇది వీ వొనరింపుము'. అన్నాడు, కృష్ణుడు కోరినదీ ఆదే; కొబట్టి పనులు చకచక నడిపిస్తున్నాడు,

పీ అభిమకార్హము లనగా అర్జునుని పెళ్ళిచేసుకోవాలన్న కోరిక _ ఫలిస్తుందివి ధ్వవి.

థి కృషుడు, ఈ విధంగా గూఢంగా చెప్పడం, అస్పుడే సుభద్ర * తెలుసుకోవాలని మ! శాదు; ముందుగానే ఎందుకు చెప్పలేదని ఆ తర్వాత తనపై నింద గావగావికి అపరశము లేకుండా ఉండాలనే అనుకోవచ్చు.

తం విజయవిలాసము అం!. ఈ పద్యములో అర్జునుడిని 'మునిస్రవరుండు" ఆని అన్నాడు కవి. ముని (గేముడవి కవి ఉదేశించలేదు : ప్రవరుడు = మంచి “వరుడు'గా వచ్చిన ముని అని భావము. ఈలాంటి చేమ కూర (ప్రయోగాలు కొంచెం (శ్రద్ధగా చూస్తే ఈ భావం రూఢి అవుతుంది. ఎక్కడా కృతక యతి, కషట త్రిదండి, కపటపు సన్యాసి... ఈలాంటి (ప్రయోగాలే, చూడండి. “కా మాదిన్పురణంబు లెల్ల నడ6గంగా. జేసి ధన్యాశ్ములౌ స్వాముల్‌ వీరలు; వీరి కింపొదవు శేవజా సేవ గావింపు:; మెం తో మోదంబున నానతిచ్చి బలభదుండే నియోగించినా., డేమో చెప్పితి నంచు నుండెదవు సుమ్మీ నీమదికా సోదరీ” 128 అర్హము :__ కౌమౌది ఆ కొమ, (కోధ. లోభ, మోహ, మద, మాత్ప్సర్యాలన్న అంత శృశువులయేక్క, స్ఫురణంబులు == ఉ(ద్రేకములను, ఎల్లన్‌ = అన్నిటిని, ఆడ(గంగాకా ఇ అణగిపోవునట్లుచేసి (అనగా అంతళ్ళతువులను జయించి), ధన్యాత్ములు బొ స్వాముల్‌ వీరలు, వీరికి, ఇంపు ఒదవు =. సంతోషమును కూర్చునట్లి, తేవజా = విధంగా, వేన గావింపుము, ఐల భ(దుండే = మన అన్న బలరాముడే, ఎంతో మోదంబునకా = చాలా సంతోషముతో, ఆన తిచ్చి = నాకాజ్ఞనిచ్చి, నియోగించినాఃడు ఐ ఈ పవి చేయమని నన్ను నియమించాడు; ఏమో చెప్పితినంచున్‌ ఇ అశ్రద్ధగా, నీ మదిన్‌, ఉండెదవు సుమ్మీ = ఉండగలవు సుమా, ఆట్లుండరాదు అని. ఎకేవము ; ... కామ ఆది స్ఫురణంబులు __. మన్మథువియొక్క (శివువి కంటి మంటచే రూపు కోల్పోవని నాటి) మొదటి గర్వములు, ఆణగజేసిన ధన్యులు వీరు = అనగా అర్జునుడు నశరీర మన్మథుని సైతం గెలువగలిగిన ఆందగాడవి ధ్వని, కొమ ఆది _ అనడంనల్ల మన్మథుడు మొదలై నవారి _ వసంతుడు, జయంతుడు వంటి రూపవంతుల _ సృురణంబులు, గర్వమును అణచిన వాడని కూడా అర్జునుడిని వర్షించిన టర్‌ ముంది. ఈ విధంగా కృష్ణుడు అర్జునుని సౌందర్య ఫపళ్శ్తి ధ్వవిస్తున్నట్లుగా చెప్పడం, తన పలుకుల్లో ఆవిద్ధము కన్పించకుండా ఉంచడము కోనమే. ఇప్పుడితడు కామిగానే వచ్చాడు. యువకుడైన మునిని సేవిస్తే పెద్దన్న ఏమంటాడో అవి సుభ కొంత సంకోచం వ్యక్రంచేసి ఉంటుందని అనుకోవాలి. అందుకే కృష్ణుడు, “ఏమో చెప్పానని అనుకొకు సుమీ, ఇది అన్నగారిచ్చిన ఆజ్ఞయే? అని అనవలని వచ్చింది. సుభ్యద మరింత జాగ్రతగా సేవించా లన్న భావం కూడా కావచ్చు.

ఈ మునికి సంతోషం కలిగే వీధంగా _. అనడంలో ఈముని కోరికలన్నీ తీర్చి సంతోష పెట్టు అన్న ధ్వని ఉంది. ఏమో చెప్పితినంచు . అనగా, జ్యాగళగా అలోచించి నామాటలో అఆంళరారం ణన ణా థు (గహించు అవి కృషుడి మనసులో ఉన్న ఆరాంతరం, ణ థి అలంకారము 1 శ్లేష. అని త తృన్యాంతఃపుర వన వంజుల కుంజ సంజవనమున. గుహనా ముని నుండంజేసీ, పలికెలా నెనరు మదిం బొదల రుక్కిణీ సత్యలతోన్‌, కేనితి అర్జిము వలా అని (చెప్పి, తత్‌ కన్యా ఇ ఆసుభదయొక్కం, ఆంతఃపుర(మునందలి ), నన = ఉద్యానవనంలోవి, వంజాల = ఆళోకపు చెట్లతోనూ, కుంజ = పొదరిళ్ళతోనూ ఉన్న, నంజవనమునకా = బవంతియందు. కుహనామువిజ = కపట సన్యాసిని, ఉండళాచేసి జ నిలిపి, నెనరు = పేమ, మదిన్‌ పొదలన్‌ ఆ ననన్స్బునందు ఉంటూ ఉండగా, రుక్మిణీ సళ్యలతోకా ఇ రుక్మిణీ సత్యభామలతో, పలికెకా, వికేవము *.. ఈ పద్యములో గూడ మన కవి అర్జునుడిని “కుహనా ముని” అనే పేర్కొన్నాడు. కవి కాను నోరారా ఎక్కడా 'యతి' అనిగాని “త్రిదండి” అనిగాని ఆనడు, మూడో చరణము '“పొకుమార, శము" అన్న కావ్య గుణానికి దృష్టాంతము. అలంకారము ;.- వృత్యనుపానము. “అతండెవ్వ( డెలటు(గుదురె? మీ మతిలోనన యుండనిండు, మన కుందనపుం (టతిమ యగు నుభదకుచైై యతివేషము బూనియున్న యర్హ్జునుండు నుండీ”. క్షేనిక్ష అర్హము ౫... అత(దెవ్వడో ఎటు(గుదురె ? మీ మతిలోనన (ఈ రహస్యము) ఉండ నిండు, * జందనపుం బ్రికిమ = మేలిమి ఐింగారుబొమ్మ ఐన, మన సుభదద్రకునై ఇ సుభద్ర కొరకు, యతివేషముకా, పూనియున్న అర్జుమండు సుండీ.

టీన్‌ఢీ విజయవిలాసము అ], తౌతర్భొొము :..... ఆతడు మన సుళద్రకోసం యతివేషముతో ఉన్న అర్హునుడే సుమండీ. ఈ రహస్యం ఎక్కడా పొక్కనీయకండి అని కృష్ణుడు చెప్పాడు. బికేవమయు *__ సుభద్ర బంగారిపుబొమ్మ; కాబట్టి ఎత్తుకు పోవడానికి ఆశ; అర్జునుడు ఇస్ప్సుడు ఆ ఆళతో వచ్చిన సన్యాసి. దొంగకు *“దొరకోలు సన్యాపి అవి కూడా ఒక పేరుంది, మీ సోదరుడు వట్టి పన్యాసికాడు 'దొరకోలు నన్యాసి" అని రుక్మిణీ నత్యలతో చెప్పడం అందమయిన హాస్యము కాదా. అలంకొరము :___ వృత్యనుప్రాస, “కన మదిలో నిత. డర్జును డని తెలిసి నుళ్ళద సేవ కరుగక యున్నకళా, జని మీ రతనికి భోజన మొనరింతురు గాని యూరకుండెదరు నుండీ”. కేశిక్‌ అరమయము =2___ తన మదిలో, ఇతడు అర్జునుడు అని తెలిసి, (దానివల్ల కలిగిన లజ్హొ ఖ ళా దులవల్ల ) సుభద, సేవకు, ఆరుగక ఉన్నన్‌ = వెళ్ళకపోయిన యెడల, మీరు చవి అతనికి లోజనము, ఒనరింతురుగాని ఆ చేయించవలెనుగావి, ఊరకుండెదరు సుండీ = ఆ్యకద్దగా ఉండ గలరు సుమా, జాగగత్త | తాత్స్రర్యము :__ ఇతడు అర్జునుడు అన్న సంగతి తెలుస్తే, సిగ్గుచేత మల ఆతని సేవకు వెళ్ళడం మానవచ్చును. ఆటువంటి సమయంలో, మీరు వెళ్ళి ఆతనికి భోజనా దుల ఏర్పాటుచేయండి! మరచి పోవద్దు; అవి భావము. బిశేవము :___. శ్రీజనం యొక్క స్వభావ విశేషాలు తెలిసినవాడు కృష్ణుడు; అర్జును తని తెలుసుకొన్న సుభద్ర మనస్సు ఎట్లుంటుందో ఊవాంచ గలిగాడు. దూరదృష్టితో, ముందే అప్టనుడి సొకర్యంకోసం రుక్మిణీ సత్యభామలతో చెప్తున్నాడు. “అతనిం బూజ లొనర్పుం డిప్పు” డని నెయ్యం బొప్ప గోపాలు. డా నతి యీ, నర్మిలి (మొక్కి- నిన్ను6గని యెన్నాళ్లో కదా' యంచు, *వ చ్చితివా, యన్న, కిరీటి", “కూర్మి కలదా చెల్లెండపై' నంచు, త త్సతు, లేకొంతమునకా [వియోక్తులను బూజల్సేసి వీడ్కాల్చినన్‌,126

పహృదయోల్లానము ఆ-2ీ. తగగ అర్థము 1 ఆళని౯, పూజలొనర్చుండు ఇప్పుడు ఇ ఇపుడు పోయి నన్మానింపుడు, అని. నెయ్యం బొప్పన్‌ = (పీతితో. గోపాలుడు ఆనతియీ౯ా = ఆజ్ఞాపించగా, వారు ఆర్లునుడి దగ్గరకువెళ్లి అర్మిలి౯ా = (ప్రేమతో, మొక్కి, “విన్నున్‌ గవి యెన్నాళ్లో కదా" అనుచు, “అన్న, కిరీటి = అర్జునా, వచ్చితివా'. “కూర్మికలదా చెల్లెండ్ర పైన్‌” అంచు, తిత్‌ సతులు = రుక్మిణీ సత్యభామలు, ఏకాంతమునన్‌ (రహస్యముగా అవి) ప్రియోక్సులను = సంభావినిలతో, పూజల్‌ చేసి = సన్మానముచేసి, వీడ్కొాల్పినళా ఇ విడిచిపెట్టి వెళ్లగా... వ! ళ్‌ ఎకేవము :- ఈ యతి అర్జును డన్న సంగతి రుక్మిణీ నత్యలకు గూడా ఇంతవరకు శెలియదు ; ఆతనిని చూడాలన్న కుతూహలం సహజంగా ఉంటుంది; అందుకు తగినప్లే కృష్ణుడు “పోయి పూజలొనర్బండి” అని చెప్పాడు. కాబట్టి ఆలస్యము చేయకుండా తక్షణమే వెళ్లి ఆలిడిని చూచారని భావించాలి, ళ్‌ “కూర్మికలదా చెల్తెండ్రపె' అన్న మాటలు సఠత్యభామే అని ఉంటుంది. సుభదపై పేమ ఉంది కాబట్టి పరుగున వచ్చావు, మామీద (పేమ ఉంటే అలాగే వచ్చేవాడవే కదా। 'నిన్ను గవి ఎన్నాల్లోగడా' అనవలసిన అవసర ముంటుందా అని విసురు. ఈ మాటలు ఇతరులు వినరాదు. కొబట్టి. ఏకాంతంలో, రహన్యంగా మాట్లాడుకున్నారు. హీ అ న్నరుం డంత శ్రీకృష్ణు. డున్న నగరి నరనం గన్నియ రాణివానమున నమరు శ్రేవనిలోని నవరత్న కీలితంపు బవిరి టాకుల చిన్ని యుప్పరిగె లోన, 127 అరము ఆ నరుడు = ఆ అర్జునుడు, అంతన్‌, థ్రీకృష్తుండు ఉన్న, నగరి జ ళి రాజమందిర ముయొక్క-, సరనవ్‌ = చేరువను, కన్నియ = సుభద్ర యొక్క-, రాణీవాసమునన్‌ ఇ అంతఃపురంలో, అమరు = ఉన్నటువంటి, శ్రేశివనిలోని = ఉద్యానవనము నందలి, నవరత్న కీలితంపు = తొమ్మిది రకములైన రత్నములతో కూర్చబడిన, బివిరిటాకుల జ గుండ్రముగా చెక్కిన చూరుప ట్రైలుగల, చిన్ని - అందమైన, ఉప్పరిగలోనన్‌ = ఐనంతియందు. ..... తాత్భర్భము 2 కృష్ణుడి మందిరము దగ్గరనున్న సుభద్ర అంతఃపురానికి చెందిన ఉద్యానవనములో అందమయిన చిన్న బవంతిలో..... తరువాతి కన్వయము.

ఆవ నెజ వంర్‌ వెమలును మెజుగు వా(డి చూపులును జూచి తన చితిసూటి రోసి, యషస్మృనన్నా ్యన మొనరించినట్టి సనుమశ రాసనుం డన. జెలిమీ,ది యాన న్గుండె. 1ని8 అరోము :;__ తెఅవ వా సుభ దయొక్కం. నెల = అందమయిన, వంక ఇ వంపుగల, థి బొమలును, మెటు(గు వాడి చూపులును జ కాంతి గలిగి తీక్షములగు చూపులును, చూచి, (మన్మథు,డుతన = తనయొక్క, చేతిసూట్‌౯ = చేతియొక్క నేర్పును, రోసి = అసహ్యించు కొని, అస్త్రసన్న్యాసము ఒనరించినట్టి = ఆయుధములను (విల్హ మ్ములను) త్యజించినట్టి. సుమ శరాసనుం డనకా జ పూవిలుకొడా _ మన్మథుడా-అన్నట్లుగా, చెలిమీ(ది = సుభద్రమీద నున్న, యౌసన్‌ ఆ ఆశతో, (ఆ బవిరిటాకుల బవంతిలో అర్జునుడు) ఉండెన్‌. తొత్తార్యోయు గ సుభద్రయొక్క చక్కని వంకర గల కనుబొమలనూ, వాడీ మ చూపులనూ చూచి, తన విల్లమ్ములపై ఆసహ్యం కలిగి అప్త్రసన్నా్యాసంచేసి కూర్చున్న మన్మ థుడో అన్నట్లు అర్జును డున్నాడు. ఎవిఠేవము :___ వింటికి తగిన వంకర, అమ్ములకు వాడి మంచి గుణాలు, అవి సుభద్ర బొమలయందూ, చూపులయందూ విశేషంగా కలగడంచేత మన్మథుడు తన విల్లమ్ములు బాగులేవని అసహ్యించుకొని వాటిని విడిచి పెట్టాడు. విల్లమ్ములకు సంబంధించిన విషయ మగుటచేత, ఇక్కడ మన్మథుడిని సుమళరాసను డనడము సమంజసము, మన్మథునితో సమానమైన ఆకారం కలవాడనీ అర్జునుడు కూడా విల్లమ్ములు లేకుండా, యతివేషంలో కూర్చుని ఉన్నాడు కాబట్రీ ఈ అస్త్రసన్యాసవర్రన ఉచిత మెంది. లబ మ! క్‌ు అలంకారము :..- ఉ్యక్రేక, వృత్యన్నుప్రాన, అందుండి మనసులోన ము 'కుందుం డీగతి నొనర్చు కుశలత కత(డా నందమును జెందుచుండళా, గొందణు గారాబుచెలులు గొల్వంగ నంతన్‌, క్షే20 " అర్థము :_ అందుండి అ ఆ ఉప్పరిగలో. నుండి మననులోన, ముకుందు,డు ఆ కృష్ణుడు, ఈగతికా = ఈరీతిగా, ఒనర్భు = ఏర్పాటుచేసిన, కుశలతకు = చమక్కారమునకు,

హవృాదయోల్లానము ఆ. తక? ఆతడు, ఆనందమును చెందుచున్‌ ఉండన్‌ = సంతోషిస్తూ ఉండగా. అంతన్‌ = అస్పుడు, కొందణు, గొరాబు చెలులు = ఇష్టసఖలు, కొల్వ/(గకా ఆ కొలిచి వస్తుండగా. * +తరువాతి కన్వయము. చందురు కావి పొవడ పిసా? రుచుల్‌ నరిగంచు చీరపైం జీందులు దొక్క.. వేజ్‌ కటిసీము పయికా నటియింప, జాళువా యందెలు (మోయ, జంటిఆజవి కంటి చనుంగవ పికళటిల్లంగా6 జందనగంధి వచ్చె రభసమ్మున నమ్మునిరాజు "సేవకున్‌, 130 అర్థము :__ చందురు కావిపావడ = సిందూరపువన్నె గలిగిన పరికిణీయొక్క- , పిసాళి రుచుల్‌ = ప్రకాశిస్తున్న కాంతులు, సరిగంచు = జలతారు ఆంచులుగల, చీరపైకా, చిందులు(దొక్క = గంతులు వేసినట్టు కనిపించీ కనిపించకుండా ఉండగా, కటిసీమపయిన్‌ శా పిలుదులమీద, వేణీ = కొప్పు,-నటియింపళా జ నటించుచుండగా, జాళువా ఆ కుందనపు, ఆందెలు (యమోయగా, చనుంగన = కుచముల జంట, జంటీ అవిక = జరీ బుటాలతో కూర్చి కుట్టిన రవి కను, ఆంటి జ పూతపూసినట్లు అంటి, పిక్క టిల్లంగక్‌ జ కిక్కిరిసి ఉండగా, చందనగంధి = సహజముగా చందనమువలె పరిమళి స్తున్న శతీరముకల సుభద్ర, ఆ మునిరాజు "సీవకుళా = ఆ మున్ని శేషునికి శుశ్రూష చేయడానికి. రభనమ్మునకా ఆ వేగముగా, వచ్చెన్‌. తాత్పర్యము 2 సుభద్ర చక్కగా అలంకరించుకొని గౌరాబు చెలికత్తె లతో కలిసి, అర్జునుడి వద్దకు త్వరత్వరగా వచ్చింది. విలేవము :- ఇక్కడ అర్జునుడు “మునిరొజు'.... అంటే, మువి్యశ్రేన్లు డనేకాదు; “ముని ఆయినరాజు' అని గూడా చమక్కారము. “కపట (త్రిదండి వంటిదే. సుభళ(ద్ర రభసమ్మున రావడం యౌవన లక్షణమూ, భక్తి విశేషమూ అనాలి. అలంకారము 2 స్వభావోక్తి ఉదా త్తము. నుళ (ద శకుకూష వచ్చిన, దౌలం గాంచి తలవంచి జపంబు నెపంబు వెట్టి వి వ్వచ్చు! డొకింత సేపు తనవంఠ6 గనుంగొవ కున్న, మెల్లనే యచ్చట నిల్చి నిల్చి, వినయంబున( జేరి, కుచంబు లోరంగా హెచ్చిన భక్తి (మొక్కి యనియెం జెలి యంజలిజేసి యింపుగన్‌ ,1ేతి1

న్‌. వీజయవిలానము ఆం, అర్లము :__ వచ్చినన్‌ = సుభదవస్తూ ఉండగా, దొలకా అ దూరముండగానే, గన వాటే కాంచి ఆ చూచి, తలపంచి, జపంబు నెనంబుపెటి = జసము చేస్తున్నట్లు జపమాల థత్రిస్పుకు న్నట్టు-నటించి, వివ్వచ్చు(డు = అర్జునుడు, ఒకింత సేపు = కొంచెము కాలము, తనవ౦కన్‌ = సుభదదిక్కు. కనుంగొనక ఉన్నన్‌ = చూడకుండా ఉన్నందువల్ల, మెల్లనే ఆ చప్పుడు చేయ కుండగానే, అచ్చట, నిల్చి విళ్చి = చాలా సేపు నిలుచుండి, (కన్నులు తెరచిన పిమ్మట వినయం బునకా ఆ అణకువతో, చేరి ఆ దగ్గరకుపోయి, హెచ్చినభక్రీన్‌ = ఆధికమైన భక్తితో, కుచంబులు ఓరగాన్‌ (మొక్కి. = కుచాలు పక్క-వాటుగా కనబడుతుండగా నమస్కరించి, చెలి ఇ సుభద్ర, ఇంపుగకా జ మనోహరముగా, ఆనియెన్‌ జ పలికెను : తాత్చృర్వూయు :__ సుభద్రను దూరం నుంచే చూచి అర్జునుడు జపం చేసుకుంటు న్నట్లు నటించసాగాడు. సుభద్రవచ్చి చాలా సేపు వేచి ఉండి, అర్జునుడు కళ్ళు విప్పిన తర్వాత, భక్తితో నమస్కారం చేసి ఈవిధంగా పలికింది : ఎికేవము 2 నుళద్ర వచ్చినప్పుడు అర్జునుడు జపము చేస్తున్నట్లు నటించడంచేత, నుభద్ర భక్తి ఎక్కువయింది. “విల్చి నిల్ఫి' _ అన్నందువల్ల నుభద్ర చాలా సేపు వేచి ఉన్న తర్వాతనే అర్జునుడు జపము చాలించి కళ్లువిస్పాడవి భావము. విన్వచ్చుడు అనగా భయము గొలుప్కవాడు _ కాదిక్లే, సుభళ్మద ఆపభంగము చేయడానికీ జంకి, మౌనంగా నిలిచింది అవి ఊపాంచాలి. యౌవనవతి కావడంవల్ల నుభద్ర చేతులు జోడించి నమస్కంరించినస్పుడు పుష్టిగల కుచములను చేతులు ఆదుమవలసి వచ్చినందున అని (ప్రక్కంవాటుగా కొన వచ్చుట సహజము. కాబస్లే “కుచంబులోరగాక” ఆవి అన్నాడు. _వ్దనముల విండుదనము చెప్పకుండా చెప్పడము చమక్కారము. అలంకారము === అను(ప్రాసము, స్వభావోక్తి. “*ట మహానుభావ । యేమి గావలె దేవ పూజ కిపుడు ? పత పుష్ప ఫల ౫ లాదికములు 'దెత్తునాః” యనవుడు నట్ల "సేయు మనుచు నతడు చేయినూప. కేతిశి అర్థము :.. “ఓ మహానుభావ 1" ఇప్పుడు, 'చేవపూజకు, ఏమి కొవలె? వత పువ్చ ఫల జల, ఆదికములు జ మొదలయినవి, తెత్తునా = తేవలయునా?” అనవుడు జ అని నుళద్ర

వృాదయోల్లాసము ఆనీ తక ఆడగగా, అట్ల = ఆపకొరమే, చేయము, అనుచుజా = అని తెలిపినట్లు, అతడుణ ఆర్లునుడు, చేయిసూసళా = చేతితో సంజ్ఞ చేయగా... న స్య, పుష్ప, ఫల, జలములు _ ఈ వరుననే తర్వాతి పద్యంలో కూడా పోషించడం గమనించాలి. అర్జునుడు నోటితో కాకుంగా, చేతితో తీసుకు రమ్మన్నాడు. ఇంకా జప వాతావరణము లోనే ఉన్నట్లు నటన. చి మహానుభొన ___ ఇది సుభద్ర అర్జునుడి విషయము. చేసిన మొదటి నంలోరన _ అత్యంత భక్తి గొౌరవాలను సూచిస్తుంది. తన యరు ణాధరంబునకు నీ డివి యన్న రమణ, నేజ్‌చి పల్లవములు కొన్ని, తన తనూ సౌరభంబునకు జో డివి యన్న చందాన, వెదకి పుష్పములు కొన్ని, తన మధు రొలాపమునకు దీ టివి యన్న పగిది, నారసి తియ్యపండ్లు కొన్ని, ఈన లేనగవు తేటకును దాటి బివి యన్న పోల్కి, దేణిచి హిమాంబువులు కొన్ని, పత పుటికా విధూపల పా,తికలను దెచ్చి వినయంబుతోడ నందిచ్చె నపుడు పని.డి గాజుల మినమినల్‌ పైకి. బొలయ!, జకిత బాల మృగీ చఠచకిత నయన, కే8ిరి అర్థషు ఫఎజా చకీళ జ బెదరిన, వాలమృగీ = లడుటింక్‌ పిల్లివలె, చకచకిత అ దొల చలించుచున్న, నయన = కన్నులుకల సుభద్ర, వినయంబితోడ (అందిచ్చెకా తో అన్వయము) ౧. తన (నుభద్రయొక్క). అరుణ ఆధరమునకుకా ఆ ఎట్జని సెదవికి, ఇవి, ఈడు ఆ పాటి, అన్నరమణక౯ా అ అన్న విధముగా, ఏటీచి ఆ ఎంచియెంచి, వల్లవములు కొన్ని ఇ కొన్ని చిగువ్లమ్న, ౨ తన, తనూ పొరభంబునకు అ శరీరముయొక్క సహజ సువావనకు, జోడు ఇని సమానము, అన్న చందాన, వెదకి జ మంచివి చూచి చూచి, కొన్ని పుష్పములున్ను,

460 విజయవిలాసము అం$,

౩. తన మధు రాలాపములకు జు తీయని మాటలకు, ఇవి, దీటు ఆ సాటి, అన్న పగిది అన్న విధముగా, అరసి జు బాగా ఎంచి, కొన్ని, తియ్యని పండ్లున్ను,

౪. తన, లేనగవు తేటకును = చిలునవ్వుయొక్కనై ర్మల్యమునకు, ఇవి, పాటి = సమా నము, అన్న, పోల్కి౯ = విధమున, తేజిచి = తేటసడునట్లుదేసి, కొన్ని అ కొంత, పామ అంబువులు = పన్నీరున్ను,

పత పుటికా జ ఆకులతో చేసిన దొప్పలయందును, విధూపల పాతత్రికలను జ చలువ రాతితో చేసిన గిన్నెలయందును, తెచ్చి, వినయంబుతోడకా, పసిండి (బింగార్రు గాజుల యొక్క, మిసమిసల్‌ = తళుకుల కాంతులు, పైకి౯ా = ఆర్దునుడి మీదికి, పొలయకా = వ్యాసించునట్లు, అప్పుడు ఆందిచ్చెకా,

బిలేవము *___ విశేషమైన భక్తితో, సుభద్ర చక్కని స్యతపుష్పాదులు జొ(గత్స్కగా సంగహించింది, కాబట్టే, ఏరిచి, వెదకి, అరసి, తేజీచి అన్న పదాలు. దీనివల్ల పల్లవములన్నీ ఈన కెమ్మోవికి పాటికావసీ, ఏ ఒకటి రెండో మ్మాతము సరిరాగలవనీ (గపాంచాలి. ఆలాగే తక్కిన మూడింటిలోనూ బాగా సరిపోవడానికి వాటిలో (శేష్టమైనవి ఎంచిఎంచి తెచ్చిందన్న భావము సూచించాడు కవి.

ఆకు దొప్పలలో పల్లవములనూ, పుష్పములనూ , చలువరాతి పాఠలలో పండ్రనూ, పన్నీటిసీ తెచ్చిందని క్రమము గమనించాలి.

పసిడి గాజులు _. రత్నఖచితములై __. మెరుత్తుంటాయి. ఆందుకే మిసనమినలు, పైకి వ్యాపించాయి. తెచ్చిన వస్తువులు చేతికందిచ్చి నస్పుడు ఆ మిసమిసలు అర్జునుడి మీద పడక తస్పవు గదా.

వెదకివెదకి, ఎంచి యెంచి ఆయా వస్తువులను తీసుకొవి రావడమువల్ల సుభద్రకు యతీశ్వరుడి సేవయందుగల అపారమయిన (శద్దాభప్తలు తేటపడుతున్నాయి.

పోలికను తెల్చడానికి మొదటి రెండు పాదాలలోను 'ఈ డివి' “జో డివి అనీ, తక్కిన రెండు పాదాలలోను 'డీటివి* *పాటివి' అనీ మరొక చిన్న పౌగసు కవి ఉద్దేశించాడు.

అలంకారము :.... ఉడ్రేక్ష, (క్రమము, ఉదాత్తము. గెంటని ప్రేమ మేను పులకించె గిరీటికి. బూలొసంగి వా ల్లంటి గిణుక్కునం దిరుగ( గమ్మన్సి కన్తురి తావి (గమ్ముకో గింపెపు గబ్బిగుబ్బల జిగిన్‌ వెలి జిమ్ము నొయారిజిల్లు ప య్యంట చెజం గొకింతదన యంగముపై నటు సోంకి నంతటన్‌. 184

హృాదయోల్లానము ఆ-లి, 461 అర్థము ;-_ వాల్గంటి = సోగకన్నులుగల సుళద్ర, పూలొసంగి, గిలుక్కునకా ఇ కొంచెము తొందరగా, తిరుగకా జు తిరిగినప్పుడు, కమ్మని కస్తురితావి = మనోహవమగు (లేసనముల్స కన్తూరి వాసనలు, [క్రమ్ముకోన్‌ = ఆలముకోగా, గబ్బిగుబ్బల ఇ దిలిసియున్న నృనములయొక్క_, గింటేపు జు దట్టమైన, జీగిన్‌ = కాంతిని, వెలికాచిమ్ము = పైకి కనిపించేట్లు చేస్తున్న. ఒయారి జిల్లు పయ్యంట = ఆ సుందరియొక్క సౌగసై న నన్ననిపైట, చెజంగు = కొంగు, ఒకింత = కొంచెము, తన == అర్జునుని. అంగముపై = శరీరము మీద, అటు ఇ రవంత మాత్రము, సోకినంతటన్‌ = తాకిన నూ(త్రాన, గెంటని ప్రేమన్‌ = గాఢమైన (పేమ చేత, కిరీటికి = అర్జునునకు, మేను = శరీరము, పులకించెన్‌ ఐ గగుర్పొడిచింది. తాత్సృర్భూము వ... నుభద్ర పూలందించి, గిరుక్కున వెనుకకు తిరిగినప్పుడు, కస్తూరి పరిమళము ఆలముకొనినట్టు ఆమె పైటకొంగు రవంత త్రాకినందువల్ల అర్జనుడి శరీరము పులకరించింది. ఎిలేవము ?__ గిరుక్కున తిరగడము యౌవన లక్షణము, ఆలాగు తిరిగినప్పుడు అంగలేసనాదుల సువాసనలు కమ్ముకొనడమూ, ఒయ్యారంగా వేసుకొని ఉన్న నన్ననిపైట ఎగిరి అర్జునుని తాకడమూ సహజమైన వర్డనలు. “ఆటు సోకీనంతటన్‌ ” ___ తాక్రీతాకనట్లు _ బాల స్వల్చ్బముగా తగులగా అని, వాఠొంతరము :.. “"సో(క నంతటన్‌” ___ వేదంవారు. అలంకారము +... స్వభావోక్తి చేసె జప మఠ(డు కడు వి శ్వానము చెలి చూపు బేడినలపై నిగుడ౯ా జేసిన యది జపమున్‌ మటి వేసిన యది గాల మనుట వృథ గాకుండన్‌. క్షేతిర్‌ “చేసిన యది జపమున్‌ మఠ వేసిన యది గొలము (చేపల బప్లే సొధనము)'_అనుట = అన్న లోకోక్తి, వృతకొకండన్‌ జ నిరర్దకము కాకుండునట్లు, ఆతడు అ అర్జునుడు, చెలి చూపు బేడిసలపె న్‌ = సుభద్రయొక్కం చూపులన్న బేడిన చేసలమీద, కడువిశ్వాసము = మిక్కింలి శ్రద్ద, విగుడకా = ఉండేలాగ, జపము చేపెళకాజఐతన జపము సాగించాడు. తాత్పృర్మోొంయు ౨ “చేసినది జపమూ, వేసినది గాలమూ'” అన్న సామెత నిజమయ్యే లాగ ఆర్హునుడు బేడిస చేసలివంటి నుళద్ర కన్నులమీదనే కద్ధ నిలిపి తస జపము సాగించా జ డని భావము,

462 విజయవిలానము అ! ఎలెషము నాట ఏడో మంచి పని చేస్తున్నట్టు కనిపిస్తూ. స్వషప్రయోజనాన్ని సాధించు కోగానికి (ప్రయత్నించినప్పుడు ఈ లోకోకిని ఉపయోగిస్తారు. ఇక్కడ చేస్తూ ఉస్నది జపమే, తద్డ చూప్పబేడినల మీదనే. మన కివి లోకోక్తుల పద్దతికి ఇది మరియొక నిదర్శనము ఖి అటి అలలరౌతియు వా లోకోక్తి, రూసకము, భామ మోమున (వేలు రూపంబు. జూచి, ముదిత యెద దాయకుండెడు మూర్తి. దలంచి, రమణి మె నగమెన వ్మగ్రిహము నెంచి, హోవు మని వేండుకొను దేవపూజ వేళ, క186 అరమ ;--- భామ మోమున (వేలాడు రూపంబు చూచి = ఎల్లప్పుడును భార్యను (సరస్వతిని) మీఖము నందుంచుకొను అకారముగల బ్రహ్మను, చూచి == ఉద్దేశించి, ముదిత యెద/బాయ కుండెడు మూరర్తిందల;చి = ఎల్లప్పుడూ ఎడబాయకుండునట్లు, లక్ష్మీ దేవిని వక్షస్థలమున నిలుపుకున్న విష్ణుమూర్తిని ధ్యానించి, రమణి మై సగమైన విగ్రహము నెంచి భార్య తన శరీరములో సగభాగమగా ఉన్న విగ్రహము ___ ఆర్జనారీశ్వరుడై న _ ఈశ్వరుని, ఎంచి ఇ ప్రార్ధించి, చేవ పూజవేశకా, (పోవుము = రక్షింపుము, అని, వేడుకొనుళా. దేవపూజవేళ (శ్రీమూర్తు లనూ ధ్యానించి. తన్ను రడించమని అర్జనుడు టప్రార్థిస్తాడని భావము. అర్జునుడికి భామ (సుభద్ర) యొక్క రూవము ఎల్లప్పుడూ ఈన మోమున నేలాడు జ 6 ల తున్నటు _ కన్నులకు కటిినట్లు ఉంటుంది. రు ము ౧౫ ఆమె యొక్క మూర్తి ఎస్పుడూ వీడిపోకుండా ఎదలో (హృదయములో) నిలిచి ఉంటుంది. ఆమె శరీరము తన శరీరంలో అర్టభాగంనలె లీన ట్లుంటుంది. అటువంటి సుభద్రను తలచుకొని, తన్ను అంగీకరించువ.ని ఇరునుడు దేవపూజ చేస్తున్న ప్పుడు (ప్రార్జిస్తాడు. ఇంకా, వై మూడు స్పితులూ గమనించి, అనగా, తనలో సుభద్ర పవి (యేమ ఎంత లోతుగా ఉన్నడీ గమనించి, తనకు సుభద్ర దక్కేటట్టు చేసి రతీంపమని అర్జునుడు ఆ త్రిమూర్తు లను (ప్రార్టిస్తాడవి అర్థాంతరము.

హృదయోల్లానము ఆక, 463 ఎికేవము ?- భార్యను ఎప్పుడూ ఎదుట పెట్టుకొనే వాడు ిహ్మ్‌; నతి నెప్పుడు మననులో నుంచుకొనేవాడు విష్ణువు ; భార్య కోసం ళరీరములో నగము ఇచ్చిన వాడు శివుడు, ఈ ముగ్గురికీ పేమ ఏలాటిదో బాగా తెలుసునని అర్డునుడి భానము, అందువల్లనే అ ముగ్గురు దేవులనూ పూజించి, వారిలాగే తనకూ వ్రీయురాలిశో అవినాభావను కలిగేలాగా ఆను హించమని పార్థిస్తున్నట్లు ఛ్వని. ఇందులో, మోమున ఉండు దానివి, యెదనుండు దానిని, నగమైన దానివి (క్రమంగా చూచి, తలచి, ఎంచి అన్న [క్రియలతో చెప్పడము చాల అందము కాదా. ఇంతేగాక, (వేలునది రూపము (వటములాగా్రా, పాయకుండునది మూర్తి (ఒక్క మూర్తిగా తోచతమువల్ల), నగమయినది విగ్రహము. (విభాగము కొబట్టి అన్న సాగను గూడా ఉంది. అలంకారము :.. శ్లేష, పర్యాయోక్షి, వినతి( జేసిన, థిక గావింపుం డనిన, మాజు వడ్డింప నివి దెత్తమాయటన్న( బల్కు నారాయణా యను భాషణంబె యల నిజాలకు సన్యాసి వలె నతండు. శతి? అర్లము :... వినతికా = నమస్కారము, చేసినన్‌ జ చేసిన, భికకావింపుడు అ లి భోజనము చేయండీ, అనినన్‌ = అని అనినా, మాజువడ్తింపనొ, ఇవి, తెత్తుమా ఆటన్నన్‌ = ఈ పదార్థాలు మరి కొంచెము వడ్డించమంటారా ఆవినా, అల నిజాలకుకా సన్యాసివలెన్‌ = వాస్త వానికి నన్యాసి అయినట్టుగానే, అతడు, నారాయణా అను, భాషణంటె = మాటను మాతమే, పల్కుంద్‌, బికేవము ;.- అర్జునుడి నటన అంఠ స్వాభావికంగా కొన వస్తున్నదని భానము. భయభక్తుల నిటు లా కృత క యతి(గామణికి. గన్సకామణీ శుకూ చ యొనర్చుచు( గొన్నా ళ్శుం డి. యొకొనొకనాండు తనదు డెందము లోనన్‌, 88

ఉీర4 విజయవిలానము అ. అరము =. ఇటులు, ల కృతక ఇ కపటపు, యతి(గామణీకికా జ సన్యాసి, శేస్తునకు, రిస్యకామణోవ సుభద్ర, భయభి క్తుంన్‌ = భయమ.తోనూ, భక్తితోనూ, శక్రూష = సేవ, ఒనర్బుచున్‌, కొన్నాళ్ళు, ఉండి, ఒకానొాకినాండు, తనదు (సుభద్రయొక్క). దడెందములోనకా జా మనస్సులో, *-*తొరువాలి విన్వయము. లాం రయ ఎ భయభకులతో సవచేసూ కొన్నాళ్ళయిన తరువాత ఒకనాడు ధా ళా అబాలీ అాబట. సుభద్రి తన మనసులో (ఈలాగు అనుకున్నది). “వాసవి రూప చిహ్నముల వార్తలు ముళ౯ా వనియుండుదుం గదా, యా సౌబగెల్ల నేడు గన నమయ్యెొడు పీరలయందు! నైనన న్న్యాన మసంగతం బగు, మహా సుకుమారుండు రారుమారు( డీ గాసికి నోప్బనే? కలరుగా మజి మానిసి. బోలు మానిసుల్‌” తి అర్థము విజ. వౌసవి= అర్దనునియొక్క , రూపచిహ్నముల గురించిన, వార్తలు ఇ విశేషాలు, మున్‌ = ఇంతకు పూర్వము, వినియుండుదున్‌ కదా =వింటుండే దానను కదా (వినుటవల్స, ఆర్డును డీ రూపంలో, ఈ ఈ చిహ్నాలతో ఉంటాడని తనకు తెలునుు. ఆసొదిగు ఇ అవ్నార్తలు వరించిన సౌందర్యము, ఎల్లన్‌ = అంతా, వీరలయందు, నేడు = ఈదినమున, కనన్‌ అయ్యెడు = కొనవస్తున్నది, (ఇతడే అర్జనుడేమో అన్న సందేహము), ఐనన్‌ = అయినప్పటికీ, సన్న్యాసము (అర్జునునకు), ఆసంగతంబి అగు = తగనిద్కి ఎందుకు వస్తుంది ? మహోాసుకుమారు,డు జ కష్టమున కోర్చుకోలేనివాడు, రాకుమారుడు. ఈ గాసికిన్‌ ఇ ఈ సన్యా సులకుండే ఎండ, వానల బాధలకు, ఓర్భునా జు ఓర్చుకుంటాడా? మటీ జ ఇంతేకాక. మానిసి౯ా పోలు మానిసుల్‌ ౬ ఒక మనిషిని పోలినట్లు ఇంకొక మనిషి, కలరుగా జ ఉండవచ్చునుగదా. (కాబట్టి ఇతడు వాసనిని పోలిన మరొక మనవిషేగాని వాసవికాడు.) తౌాత్సర్యంము ;---- సుభ్యద తాను విన్న రూప చిహ్నాలనుబట్టి ఈ సన్యాసి అర్దను డేమో అనుకొన్నది, కాని అంతలోనే, “ఆంత సుకుమారుడు సన్యాసి ఎందుక వుతాడు, మనిషిని పోలిన మనషులుంటారుగదా, ఇతడు అర్జునుడిలాగే ఉన్న మరొక రెవరో” అని తన అనుమానాన్ని తోసివేసింది. అలంకారము .___ అసంగతము, అర్హాంతరన్యానము, ఆక్షేపము. అని నంశయ మొకయించుక యును లే తెప్పటి వడువున యువతి నతంనం బనువుగ నతనికి. బూజన మొనరించుచు నుండె నంతి కోద్యానమునన్‌. క్షేక్ష0

హృదయోల్లానము అవీ. శీర5 అర్థము :--. ఆని = వై విధంగా విశ్చయించుకొని, నంళయ మొక యించుకయను లేక = సంశయ మేమా(తమూ లేకుండా, ఎప్పటి వడువునన్‌ = ఎప్పటివలెనే (ఈ అనుమానం కలుగక పూర్వం తా నున్నవిధంగానే), యువతి వతంసంబు ఇ యువతుల్లో సిగబింతివ౦ంటి సుభద, అంతిక ఉద్యానమునన్‌ = (తన నివాసానికి చేరువగా ఉన్న ఉద్యానవనములో, అను పుగన్‌ = ఉచితమైన విధంగా, పూజనము = "సీవలు, ఒనరించుచు, ఉండెన్‌, విశేషము ఎ-- సంశయము లేనందువల్లే, ఎప్పటిలాగా సేవ కొనపాగించిందవి సుభద్ర స్వభావ విమర్శ చేశాడు కవి. అద్దునుని నటన = నుభ(ద్ర కుకూష శా కరము సాంచి నవాయబు రలలశ మీ విడివడ్డ కుంకు మాంకపు ముద్దు/ జంక మెజపు, ననలు దేం బోం గాళ్లం బెనంగు నంచ నదల్ప. జూచు జంకెన వాడి చూప్పు బెళుకు, పూ. రెష్ము వంచుచో జాయి పయ్యంట. దొం గిలిమూ/(త లాడు గుబ్బల బెడంగు, 'పొల,తి కాయో, పండొ, పోయిన పని” యన్న చిలుక మాటకు నవ్వు సొలపుం వేట, మజియు మజీయును వూడనే మనను వాటి, వాం కుసుమ ఫలంబులు దేర( బనుచు€ లెలురటిఏ చాల వని యా వధూలలామ : శే షుసంగ వచ్చు వివ్వచ్చు నేమ మింక కేశ యతి వేషములో ఉన్న అద్జనుపు ఆత్మ సంతృష్తికోనము __ ఏకపక్ష శృంగారముగా._బేనీన వనులను ఈ పద్యాలలో కవి చాం నేద్పతో (ఫదర్శించాడు. సుభ్యదకు ఈ అంతరార్థాలు తెలియవు పాపము: అలొము :--- ౧ కరము చేతివి, చాంచి, సవాంబు కలశము == అప్పుడు తెచ్చిన సీళ్ల పాత్రను. ఈన్‌ = ఇచ్చునపుడు. విడివడ = (మరుగుపోయి). బయటికి తెలియవచ్చిన, కుంకు మౌంకపు = కుంకుమపూ లేపనముయొక్క చిహ్నాములుగం, ముద్దు చంక జ మిగుల ఆంద మగు బాహుమూలముయొక్క . మెలప్పు = శోధయును, 30

466 విజయవిలాసము అ_8. రాజకొంతలు కుంకుమపూలేపనము వాడుతుండేవారు. చేయి చాచినప్పుడు చంక తెలియ వన్తుంది కనక, “విడివడ్డది” అవి.

౨. ననలు = పూవులు, తేన్‌పోన్‌ ఇ తెచ్చుటకు పోయినప్పుడు, కాళ్ల పెన,గు = కాళ్లకు అడ్గము పడుతూన్న, అంచకా ఇ పెంపుడు హంసను, అదల్బళకా ఇ భయపెట్టుటకు చూచు (నట్టి, జంకెన వాడి ఆ బెదరిస్తూన్న తీళ్షమైన చూపుయొక్క, బెళుకు = కొంతియు,

8. పూరెన్ముకా అ పూలుగల కొమ్మను, వంచుచోకా ఆ వంచినప్పుడు జాజుసయ్యంటమ, దా+గిలి మూ/(ళలాడు = కనఐడీ కనబడకుండా ఉండే. గుబ్బల, బెడంగు ఆ సొగసును,

౪. “పొలఃతి, కాయో పండొ పోయిన పవి" నీవుపోయిన పవి కాయతెచ్చుటకా? పండు తెచ్చుటకాః యన్న , చిలుక మాటకు, నప్వుజ(ఆ మాటలో 'వీకోరిక సిద్ధించిందా. లేదా" అన్న ఇంకొక ఆర్హం ఉన్నందున సంతోషించి) సవ్వుసందలి, సౌలపు తేట ఆ ఒయ్యారముయొక్క సౌొబగుము,

(ఫైన చెప్పిన నాలుగును) మజియు మజియును = ఎన్నియో సారులు, చూడనే ఇ చూచుటకే, మనసుపాట్‌ ఇ కోరికకల్గి, తొలుతటివి = ఇంతకు మున్ను తెచ్చిన ఫలపుష్పాదులు చాలవని, వారి కుసుమ ఫలంబులు = నీరూ పూవులూ పండ్లూ, తేరకా అ తెచ్చుటకు, వధూ లలామళా ఆ నారీతిలక మైన సుభదను, పనుపుజా ఆ పంపుచుండును, వివ్వచ్చు నేమము = అర్జునుని నిష, ఏమి అన(గకా వచ్చుఃా జ చాలాగొప్పగా ఉంది కదా:

బికోవము __ సారెసారెకు నీరు తెమ్మునడము, నీరందిన్తున్నప్పటి సుభద్ర చంక మెఅపు చూడడానికి, పూలు తెమ్మునడము జంకెన చూపుల బెక్కున్ను. గుబ్బల బెడంగున్ను చూడడానికి, పండ్లు తెమ్మునడము, నవ్వు సొలపు తేట చూడడానికి. చాలవని. ఇంకా వారి కుసుమ ఫలంబులు తెమ్మనడం పైస వర్ణించిన ఈమంలో అర్జునుడు సుభద్ర సౌందర్యాన్ని తిరిగి తిరిగి చూడడానికే; ఆయినా ఆదింతా యతిగారి పూజానిష్ట అనే సుభద్ర అనుకొనే దన డావికి సందేహము లేదు,

ఇక్కడ దృష్టివల్ల సంతృష్పిని కవి చూపాడు,

అఅంకారము 2 శ్లేష, ఆపహ్ముతి, (క్రమము, అను(్రాన,

“తెబ్ము బంగారుకుండ జలమ్ము' లనుచు.,

“చెమ్క్ము లతకూన మంచి సుమమ్ము' లనుచు.,

“దెమ్ము బాగైన కొమ్మ ఫలమ్ము” లనుచు,

మించు. బోండిని నేరుపు మించ బలుకు. కేశ?

వృూదయోల్లానము ఆం! శీర” అర్థము శిలా వింగారు కుండతో, జలమ్ములు = నీటిని, తెమ్ము. అనుచు, లతిళాస ఇ లేతతీగయొక్క. మంచి, సుమమ్ములు = పూవులు, తెమ్ము, అనుచు, బాగైన కొమ్మ ఫలమ్ములు జ నుంచి కొమ్మను పండిన పండ్లను, తెమ్ము అనుచు, నేరుపు మించకా ఇ మిక్కిలి చమత్కారంతో, మంచుటో,డిని జ మెరుపువంటి శరీరముకల సుభద్రను గూర్చి, పలుకు (ను), బిలేవము :_- ఈ మాటల్లో అర్జనుడి *“వేరుపు” ఏమం'కే ; బంగారుకుండా (నంజోధ నము ఆ మిగుల కుదురై న ఓకొంఠా । జలమ్ములు తెమ్ము, అనుచు, లతకూనా = లేతతీగవంటి యో తన్వంగీ, సుమములు తెమ్మనుచు, బాగై నకొమ్మా ఇ నుందరిమగు చిన్నదానా, ఫలములు తెమ్మనుచు పిలిచి పిలిచి ఆజ్ఞాపిస్తుంటాడు. ఈలాగు అర్జునుడు తనలో తాను సంతృ వ్రీ పొందుతుంటాడు, కొని ఈ అంశరార్హము సుభళదర్రప తెలియదు, కొమ్మ ఫలములు అనగా చెట్టునుంచి తీన్‌ ముగ్గవేనిన (పండవేసిన ). పెండ్లి. కాక చెట్టునే పండిన పండ్లు ఆని భావము. వాటికి రుచి ఎక్కువ, ఈ పద్యములో మాటలవనల్ల సంతృప్తిని కవి (సకటించాడు. ళ్‌ అటి అలంకౌలోము :__ శ్లేష, అనుప్రాసము. “తుమ్మెద నలె నున్నది, యిటు ర" మ్మని, నెజికొప్పు నిమిరి, *“బమనితి, దరుణీ, కమ్మ విరి నల్లగల్వన్ని (మ్మ నుబుపెట్టు గుట్టు. గనరాకుండన్‌, శేశతి అర్జము ౫... "తుమ్మెద వలె నున్నది = (ఏదీ, సుభద్రా) నీ తలపై ఏదో తుమ్మెద వాలినట్లుంటో ఇటురమ్ము” (తీసివై చెదను) అని, (ఆమె తలనంచగా). నెలికొప్పు నిమిరి ఆ తా ృంగార. చేష్టగ్రా. కొప్పు నిమురుతూ, "తరుణీ = ఓ యౌవనాంగీ, (బిమసితిన్‌ = భంమపడినాను, (ఆది తుమ్మెదకాదు), 3మ్మవిరి నల్లగల్వ ఇ సరిమళయుక్తమైన నిల్లకి లువయే సుమా” అవి, గుట్టు = ఆంతర్భావము, కినరాకుండన్‌. [కిమ్మఅఃా ఆ మరల, మయిపెట్టు ఇ మరుగువరుచును. తాత్సృర్యాయు *-- “నుభద్రా, తలపై తుమ్మెద వాలిసట్లుందొ అంటూ అర్జునుడు దానిని తీసివేయ టోతున్నెట్లుగా, సుభద్ర తల విరి, “ఆరిరే, పొరపడ్తాను. ఇది నల్ల కలువ కొని తుమ్మెద కొడు” అని చెప్పుతాడు.

జ౮06 విజయవిలాసము అఆంల. ఎళేవము :. ఆమెను స్పృశించాలన్న తన తమకాన్ని ఈవిధంగా తీర్చుకుంటాడు యతీశ్వరుడు. తుమ్మెద నల గుంటుంది. ఆందుపల్ల “తుమ్మెదిలాగుంది, ఇటురా అని సిలిచి తల నిహిరినవాడు “తుమ్మెద కొడ్డ'ని దొంకాలికదా; కాబట్టి 'నల్సగల్వ" అని నేర్పుతో అన్నాడు. ఇరీ నల్ల గానే ఉంటుంది; ఎవరై నా తుమ్మెద అని పొరపడవచ్చును. ఈ సద్యములో స్పర్శనవల్ల సంతృ ప్రిని సూచించాడు కవి. ఆంలతాలిమి న. అసహ్నుతి. నిద్దంప్క మేరి నొమ్ములు, దిదిన క;హారివొటు, దిన చల-లున, దబ అశా2 ళు చం దు (ప్రొర్దార సింగారముతో ముద్దియ చనుదేర మిగుల మోహాలురు(డై. క్షేశ్షక్ష అర్లము + విద్దంపు = మెరుస్తున్న, మేలిసామ్ములున్‌ ౨ (సళ స్తనయిన నగలును, (చిక్కిగగోడిదిన కన్తూరిచౌబ్బు (ను), దినచల్వలు జ దినదినమును. (క్రొత్తగా చలువ చేసిన చిరలును, (ధరించుకుంటూ), ప్రొద్దాం సింగారముతో జ పూటకొకరీతిగా ఆలంకరించుకుంటూ, ముదియ == ఆ ముదరాలు, చనుదేరజా = రావడంచూచి, మిగుల మోహాతురు:డై = మోహముడదే త్వరపడు తున్న వాడై... ల మా తాత్నార్కయు న సుభద్ర నిత్యనూతనంగా ఆంంకరించుకుంటూ కనిపిస్తుండగా, అరునుడు మోహమును ఆపుకోలేక - (తిర్వాతి పెద్యంతో అన్వయము) వలేవవల :.. సుభిది ఈ విధంగా అలంక రించుకొనడం ఆరునుడు చూడాలని కాదు, 6 జ్‌ ధనిపంతువై న యౌవనవతులకు సహజమైని అభ్యాసంపల్ల మౌత్రి మే అవి (గ్రహించాలి. ఖా న. దినచల్వ శ్రీనాథుడి *దినవెచ్చము' వంటిదే. పొద్గొం సింగారము ఆరునుడికి కామోదీపక మయింది. ఆందుకే స్పర్శ సుఖముతో వం గు ది ఎం తృప్తి పడక ఆలింగనాదుల కోరాడు. అంలంచెలియు 2 ఉదాత్తము, ఆనంగరఠి బంిటుని( బట(గా( దివ్పురు. ఐటీని నొప్పుర్‌ యిట టన్నచో ట ళు యీ లు ఎలుపు రెణీంగిరేని సగుడా టని కొంకణ దలం 'పెటుంగకే వతలయంగ€ల జూచుటల్‌ తగపు గా దని యుండు నతండు, కొంత సె చృలుల నొకింత పాసి అనబంత షులంగుచు నున్న వేళలన్‌. కేశేత్‌

వృూడయోల్లాసము. అం], త్రం అర్థమయు:---కొంత ఆ సుభద్ర, నెచ్చెలులన్‌ అ ఇష్ట సఖులను, ఒకింత ఆ స్వల్పకాలము పాసి = విడీచి, తనచెంతకా ఆ తనకు దగ్గరగా, మెలంగుచుకా జ తిరుగుగు, ఉన్ని వేళలకా అ ఉన్న సమయములందు, అతండు = అర్హునుడు, దిలిమిన్‌ జ బలవంతముగ, పట్ట(గళా అ పట్టుకొనాలని, తీవురుకా ఇ త్వరపడును; పట్టినకా అ అట్లు పట్టుకొనినయెడల. ఒప్పక అ ఆంగీక రించక (సుభద్ర), ఇట్టు ఆటు అన్నచోళా = ఏమైన అనిన యెడల, పలుపు రె0౦గిరేని = అఆవేపలకు తెలిసీనట్టయితే, నగుబాటు = హాస్యాస్పదము, అవి, కొంకుకా ఆ జంకును; తలంపు ఎజుంగకే అ సుముఖముగ నున్నరో లేడో తెలుసుకొన కుండగనే, కలయంగకా ఆ కలియ బడుటకు _ పైదిడుటకి, చూచుటల్‌ అ ఉద్దేశించడము, తగవు జ న్యాయము. కొదు, అని, ఉండు౯కా జ ఊరుకొనును. తాత్చర్వూయు *-- అర్జునుడు మోహాతురుద్లై, సుభద్ర తన సమీపమున ఒంటిరిగా గన్న సురు పట్టుకొనడావికి తొందరసడతాడు, ఆమె ఒప్పక ఏమయినా చేస్తే నలుగురికి తెలిసి స్యాస్పద మవుతాను, సుభద మనసు తెలునుకోకుండా ఆలాంటి ద్రయత్నం చేయడం (ప్రమాదకరమని రగిన సమయం కొరకు వేచి ఉంటాడు. బికేవము ;:--- “కామాకురాణాం నభయం న లక్షా” అన్నట్లు కాకుండా ఆఅర్హునుగు మోహాతురురై నప్పటికీ సమయం కాదని (గ్రవాంచడము బొచిత్యము. సుభద్ర ఏమైనా వ్యత్యస్తంగా పలికితే నవ్వులపా టవుతుందవి అర్డునుడు జంకొడు. ఈ తర్కవితర్కము చాల సహజమని వేరే నెస్పనక్కరలేదు. అట జగదే5 నుందరికినై యతివేషము( బూని వచ్చినా డట, తన చేయు భాగ్యమున న ప్పువు/బోండియె చెంత సేవ జే యుట కని వచ్చి యుండు నంట, యొక్కొక పట్టున నొంటిపాటునౌ నంటు, యత డెప్పుడెప్పు డను టబ్బురమే మది/దత్తంశించుచున్‌.! 16 అర్థము :- అటన్‌ = అచ్చట, జగదేకసుందరికినై అ జగ తృంతటిలో (ప్రనిద్ధమైన పొందర్యముకల ఆ సుభదకొరకు, యశినేషమున్‌, పూవిఇ వేసుకొని, వచ్చినాడు అ(ట; ఈనచేయు ఆ కాను చేసిన, భాగ్యమునళా = అదృ్భష్టమునల్ల, ఆ పువు(టో(డియె = ఆ జగదేక సుందరియే, చెంతకా, సేవచేయుటకు, అని= ఆ పనిమీద, వచ్చియుండున(ట; ఒక్కొక పట్టునన్‌ = ఒక్కొక్కప్పుడు, ఒంటిపాటును ఇ ఖీక్కతెయే ఉండుట కూడా, టొజలా ఆ(టఐ సంభవించునట, అత(డు, మదిన్‌ అ మనసున త త్తరించుడుకా అ ఠరహతహపడుచు, ఎప్పుదెస్పు

శాం విజయవిలానము అ-ల్కీ డనుట = ఎప్పుడు ఈన కోరిక నెరవేరుతుండో అని ఉవ్విళ్ళూరుట, అబ్బుర మే అ అళ్చర్య మగునా. తాల్భొర్యాము 2--- జగదేక సుందరియైన సుభద్ర కొరకు సన్యాసి వేషముతో వచ్చా డట, అదృష్టవశాత్తు ఆ సుభ(దే అతవికి సేవచేయడానికి వస్తూందట. అప్పుడప్పుడు ఆమె చెలికత్తైలు లేకుండా ఒంటరిగా ఉండడము కూడా తటప్పిస్తుందట._ఇక అర్జునుడు ఎప్పుడెప్పుడవి ఉవ్విళ్ళారడంలో ఆక్చర్య మేముంది అవి భావము. ఎవికేవము 2 ఇందులో అర్జును డావిధముగా ఆతుర పడడం అ పరిస్థితుల్లో చొలా సహజమైన విషయమని సమర్థించాడు కవి. అంత [ప్రయత్నం చేసిన తరువాత, అంతగా అనుకూలించిన తరువాత, ఫలితము కొరకు తొందరపడడం న్యాయమేనని కూడా చెప్తున్నాడు. పొఠొాంతరము 2. “అటు జగదేక*.....” అటు ఆనడంలో వి శేషార్డం లేకపోవ డమే గాక, “ఆట అన్నుపాసకు భంగం కలిగిస్తుంది. అలంకాలము ;--- సారాలంకారము,. అనుప్రాస. సుందరి రానిచో నెదురు నూచుచు నుండనె పప్టె; వచ్చుచో, నిందు ని భాన్య చక్క(దనమే కని చొక్కుచునుండ. బట్ట; నీ నందడి చేతనే యరుగ సాగెను (బొ; ద్దింక వేళ యెప్పుడో నందె జపంబు నర్చనలు సల్పుట కా కపట ,ఖిదండికిన్‌. కేశ అరమ :.--- ఆ కపట (త్రిదండికిన్‌ = ఆ అబద్దపు సన్యాసికి, సుందరి రానిచోక్‌ = ఖు సుభద్ర రాకుండా ఉన్నప్పుడు, ఎదురుచూచుచుకా ఉండనె ఆ నిరీకించుటతొ నే, పప్టైకా ఆ వేళ గడచి పోతుంది; వచ్చుచోళా అ సుభద్ర వచ్చునప్పుడు, ఇందువిభాస్య ఆ చం(ద్రునివంటి ముఖము గలసుభ(ద్రయొక్క, చక్కందనమే = సౌందిర్యమునే (మరిదేనివి కొక )కవి, చొక్కుచునుండళా ఇ పారవశ్యము పొంది ఉండుటతోనే. సతైన్‌ ఆ చేళగరిపోతుంది, ఈసందడిచేతనే ఇ ఈరెండు విధాలయిన పనులతోనే, (ప్రొద్దు =కొలము, అరుగపాగెను = గడచిపోయేది,. ఇకన్‌ అ ఆలాగు గడచిపో తుండినప్పుడు, సందె = సంధ్య వార్చుకొవుట, జపంబు, అర్చనలు = దేన తార్చనలు, సల్పుటకు జ చేయడానికి, వేళ ఎప్పుడో ఆ వ్యవధి ఎక్కడుందో (సమయం చాలడు కదా ఆవి,

• తాత్సృర్యూము 2. సుఠద్ర లేనప్పుడు ఎదురుచూడడము, వచ్చినప్పుడు ఆమె చక్క దనము చూడడము ఈ రెంటితోనే, అర్జునుడి సమయమంతా గడచిపోయేది. ఇంక జప అర్భ నాదులకు అతనికి తీరి కెక్కడ ?

హృదయోల్లానము న. త] బిశేవము. :. ఈ పద్యములో అర్షునుడు సుభద్ర కొటకే వచ్చాడు. కాని జపతపా దులు చేసుకొనేందుకు కొదని, ఇది కేవలం అభినయం మాళమే నని ధ్వవి, సుభద్ర ఉన్నప్పుడూ లేనస్పుడూ. ఒక్క విధంగానే కాలం గడిచిం దనడము చమ క్కారము. వొతొంతరోము “సుందరి కానిచో నెదురు చూచుచు నుండును, వచ్చునవ్వుడా యిందు నిభొన్య చక్కదనముం గని చొక్కుచు నుండు= నట్టియీ'-- జా లిరువతివారు. అలంలాలము ; అతిశయోక్తి. వెలంది కెమ్మోవిం గని జపావృత్తి మజచె(; దరుణీ లే(గౌనుం గని హరి న్మరణ మజచె€; గడమ యననేల ? వేన మొక్కటియ తక్క మజచె నన్నియు నా కృత్రిమ (త్రిదండి. క్షేక్షరి అర్థము 2. అ కృ(్రిమ [తిదండి ఇ ఆకపటపు యతి, వెల(దిణ సుభద9యొక్క, కిమ్మోవి ఆ (కెంపుమోవిి ఎ(రవీ పెదవివి, కని, జన + ఆన్ఫ త్రిక జ జపము చేసుకుంటు న్నృష్పుడు కావళము (్రిస్పడమును, మజచెళా జ మరచిపోయేవాడు, (జపా +వృత్తిణ జపా కుసుమ . ఎజ్జవి దాపాని పూవుయొక్క నంగతిని, మజచెకా అవి శ్లేష): తరుణి = ఆ సుళద యొక్క, లే/తకొౌనుళాజుసన్నని నడుమును, కవి, హరిస్మరణళా = విష్ణువి ధ్యానించడము, మజచెకా (మిక్కిలి సన్నని నడుము కల సంహముయొక్క తలంపును మజచెన్‌ అని శ్లేష); కడమ ఇ ఇతర విషయాలను గురించి, అననేల ఎ చెప్పడమెందుకు, వేసము అళశన యతి వేషము, ఒక్కటియ తక్కకా ౨ ఒక్కటే తప్ప, అన్నియుకా ఇ తక్కినవన్నీ, మలచెన్‌, బిశేవము :...... ఆధరముమ జపొపుష్పంతో (ఎజ్జదనములో), నడుమును పింహముతో (నన్నదనములో) సరిబోలుస్తారు ; కనుకనే అర్జనమడు అధరమును నడుమును చూచి, జపము. చేసుకొనుటా, హరిని న్మరించుటా మానినా డనడంలో జపాపుప్పముల యొక్కయు, సింహముయొక్కయూ తలపులను మజచి పోయాడు అన్న శ్లేష ఉంది. వేసమొక్కటి ఈక్కతక్కిన వన్నీ మరిచాడు అని కవి జ్యాగత్త పర్తాడు, -వేసమును కూడా మరిస్తే మొదటకే మోసం వచ్చి, కార్యభంగ మౌతుంది, కనుక అర్హునుడు సన్యాసివలె నటించడం మాత్రం మానలేదు,

ఉలి వీజయవిలానము అంక, శెంపు (మోవి) కలది కాబిక్లే వెల(ది, లే/ళ (కౌనుు కలది కొదిప్రే తరుణి అని పారస్యము. హరి అంపే విషుపు సింహము అని అర్హా లున్నాయి. ణ ఉ అలంకారము 1... వృత్యనుప్రాసము, పరికరము, శ్లేష. ఒడ లుప్పొంగు నొయారి. జూడ; జవరా లొద్ద న్మెలంగన్‌ గగు ర్పొడుచున్‌ ; ముద్దులగుమ్మ గంధ కుసుమంబుల్‌ చేతి కందిచ్చున ప్పుడు వ్యాపారము లన్నియున్‌ మజచు;న ప్పూంటోండి రాకుండినజా గడెసే పొక్క మహాయుగంబు కరణిం గన్నట్టు రాచూలికిన్‌. కేశ0 అర్థము ; ఒయారిళా = ఒయ్యారముకల ఆసుభ(ద్రమ, చూడకా = చూచినప్పుడు, రాచూలికిళ అ రాజకుమారుడు అర్జునుడికి, _ ఒడలు = శరీరము, ఉప్పొంగుకా; జనరాలు = యొవనవతియైన ఆ సుళద, ఒద్ద౯ జ దగ్గరగా, మెలంగకా అ తిరుగుతున్నప్పుడు, (ఒడలు) గగుర్పొడుచుకా జ పులకించును; ముద్దులగుమ్మ ణు సుందరియైన సుభద్ర, గంధకుసుమంబుల్‌ ఇ సుగంధముగల పూవులను, చేతికి ఆందిచ్చునప్పుడు, వ్యాపారములు ఇ ఇంద్రియముల వృత్తులు, అన్నియుకా, మటచున్‌ ; పూ(టో(డి = పూవువంటి శరీరముగల ఆ సుభ, రాక ఉండినళా, గడె సేపుజ ఒక నిముష (చాల స్వల్ప) కాలము, ఒక్క, మహాయుగంబు = నాలుగు యుగముల కాలము, కరణీకా జ విధముగా. కన్పట్టు = తోచును _ అనగా విముస మొక యుగముగా, చాలా కష్టంగా గడుపుతాడవి భావము. అలంకొలము :--- ఆళిళమోకి. విభావన. ఆనంద బాష్పములచే నొని, వధూ హావ భావన నటనల. దనలోం దొన తలపోయు వానికి స్నానం జేమిటికి ? వేజ జప మేమిటికిన్‌ ? 150 అర్జము :.. అనంద బావ్ఫములచేకా అ ఎక్కువ నంతోషమువల్ల (తనకు) కలిగే కన్నీళ్ల ధారలలో, నాని క బాగా తడిసి, వధూ హావభావ నటనలకా = హావభావము లనే మనో వికారములను కనబరిచే సుభద్ర ప్రవర్తనలను, తనలో తానే. శలపోయువానికి ఆ నుననము చేసుకుంటూ ఉండేవానికి (అర్జునుడికి), వేజి = ఇతరమైన, స్నానంబు ఏమిటికి ; జపము ఏమిటికీజా ? (అగత్యము లేదవి భావము).

హృదయోల్లాసము అ-1. 43 నిశేనము :.- సుభద్రను చూచినప్పటి ఆనందంవల్ల కలిగే బాష్పములతో స్నానము చేసినట్లవుతుంది. నుభద్ర ఆందచందముల తిరిగి తిరిగి జ్ఞాపకం చేసుకోపడంతో జపము చేసి నట్లపుతుంది. కనుక, ఆర్జునుడికి (వ్రశ్యేకంగా స్నానమూ జసమూ అవసరం లేదని భానము. సాధారణంగా చేసే స్నానమూ జపమూ అతడికి అ్మపధానమయిన విషయాలు, =..హావభావ నటనల( దన లో లోనె తలపోయువానికి _ న కృష్టమాబ*ర్యులచారు. అలంకారము : పరిసంఖ్య, ఈ రీతి నుండ నొక నా! డా రాజకుమారి యతవి కాహార మిడన్‌ జే, త దొరామంబున. గూరిమి నెచ్చెలులు వంటం గొని తేరంగన్‌, క్షేర్‌1 అర్జము నా ఈ రీతి౯ా (అర్జనుడు) ఉండజా, ఒకనాడు, అతనికి. ఆహారము ఇడళా = లోజనము పెట్టడానికి, కూరిమి నెచ్చెలులు = ప్రియసఖులు, వంటక కొని శేరంగకా జ వండిన ఆహారములను తస వెనుకనే తీసుకొని వస్తూండగా, ఆ రాజకుమారి, ర్‌ ఆరామంబున్‌ = అతడున్న ఆ ఉద్యానవనమును, చేరి జ సమీపించి, ౨92% తొత్సర్భాము $- వంటకాలున్న పా(తలను చెలికత్తెలు వెంట తీసుకొని ననస్తుండగా సుభద్ర ఆఅళతవికి భోజనము "పెట్టడానికి ఆ ఉద్యానవనానికీ వచ్చి. *... తరువాతి కన్వయము, వొలాొంతలరము ఫా

1. వండి కొనిజేరంగన్‌ ఓ, వెంట గొనితేరంగన్‌. వెన లలనామణి బంగరు వెనలల దొంతరలు డించి, వినయము మది కిం పొసనంగంగ6 గంకణ రపములు పొనంగంగ, నారని రసొన్నములు వడ్డించన్‌, 152

ఖీ? విజయవిలానము ఈఆ.౨. అర్థము *--. వె కాజ చుడుపగా,. లలనామణి : స్త్రీలలో (శ్రేషురాలైన సుభర్ర, బంగరు వెసలల = బంగారు పోతములయొక్క, దొంతరిలు = ఓక దానిపై నొకటిగా ఉంచిన పేర్చులను. డించి = ఇష్టసఖుల చేతులనుంచి దిగువసుబెట్టి, వినయము = వడ్తించువేళ జూసే అణకువ, మదికి ఇంపు ఒస(గంగళా = (ఆర్హునుడి) మనస్సునకు సంతోషము కలుగవేయగా, కంకణరవములు = చేతిగాజుల నైలు, పొసంగంగకా (శ్రావ్యంగా. విసబడుతుండగా, ఆరసి ఇ చక్కిగా (గ్రహించి. (ఏమేమి వారికి ఇష్టమో అవసరమో ఆడుగకుండనే (గ్రహించి వడ్డిస్తూ అవి. రసాన్నములు = అన్ని రుచులుగల పదార్థములను, వడ్తించకా గా వడ్తించగా న ఎిళేవను 2 వడించే వారిలో ఒక సుగుణ ముండాలి. ఖోజనము చేస్తున్నవారిలో ఎవరెవరు ఏయే పదార్థాలను ప్రీతిగా తింటున్నారో పరిశీలిస్తూ, వాటివి వారికి మారువడిస్తూ తెలివిశేటలచో వడ్డన చెయ్యాలి. సుభద్ర అర్జునుడికి అఆవసరమైనవన్నీ చక్కగా ఆరనీ, చురుకుగనముతో వడ్తన తెలిని చేసిందవి భావము. చురుకుగా వడ్డీస్తుండడం వల్లే కంక జరవములు. వొతాంలరము :--- పద్యము చివరి భాగము : 'పొనగంగొ రసిరపాొన్నములు వడ్డించెన్‌” “ాకృవ్ల మాచార్యుల వారు. దీవిలో *“అరసి' యందున్న అందము కానరాదు. అలంకాలయు ౫. యమకము, అనుప్రాసము. చిలుకల కొల్కి చే యెడమచె ముడిగొల్పెడు జాలుకొప్పు, నిం పులు తులకింపుచుండు భుజ మూల రుచుల, జిలు(గుం బయంటలో! గులుకు మిటారి గబ్బి చను గుబ్బలు నూచుపె కాని, కీడి5 ర్మిలి మజిలేదు భోజనము మీది యపేక యొకించు కేనియున్‌. ేర్‌తి అర్థము +. చిణకలకొల్కి = ముద్దుగుమ్మ యగు సుభద్ర, వే = వేగముగా. ఎడమచేకా ఆ ఎడమ చేతితో, ముడి గొల్పెడు = ముడివేసి కొనుచుండు, జాణు కొస్పుకా జ (ముడివీడి) జారిపోతూన్న కొప్పునూ, ఇంపులు తులకింపు ఆ అందము చిందుతున్న, భుజమూల రుచుల్‌ ఆ చంక మెరుంగులున్నూ. జీలుంగు పయంటలో౯ అ నన్నవి పైటలో, కులుకు మిటారి గబ్బి చమగుబ్బలు = ఇంపుగా తుట్తతున్న బిగువు చనులునూ, చూచుకపె కొని అ చూస్తూ ఉండడమె కాని, [క్రీడికి జ అర్జునుడికి, అర్మిలి ఆ ప్రీతితోడి, భోజనము మీ/ది, అపేక్ష జ కోరీక, ఒకించుకేనియుకా అ కొంచెమైనా, మటిలేదు = టొత్తిగాలేదుం

హృదయోల్లాసము ఆ-కే, శక్‌ తాత్మ్రల్యాము 2=-= వడ్తిస్తూన్నప్పుడు, జారిపోతున్న కొస్పును ఎడమచేతితో సర్లు కుంటున్న సుభద్రయొక్క చంకల మెరుగునూ, చనుగవ పొంకమునూ చూడడంతోనే అర్జునుడికి సరిపోయింది కావి, భోజనంపై కోరిక ఏమాలతమూ లేడు. విలేవయు *--- కుడిచేతితో వడ్డన చేస్తూ ఉంది కొబిట్టి. జారిన కొన్సును ఎడమచేతితో సవరించవలసి వచ్చింది. ఎడమచేతి సవరణ కాబట్టి జుట్టు బాగా ముడిపడకుండా జారిపోతూ ఉంటుండి; మళ్ళి సవరణాొ, మళ్ళా జారడమూ ఈప్పదు, అలంకొరము *_. న్వభొవోక్తి. రమణి యొయ్యారముల'పెం బరొకుచేత(౩ జవి యెజుంగ(డు, వడ్డించునవి యెజలు(గండు; భోజనము చేసి లేచె నారాజసుతుండు; తృప్తి యేరితి నుండెనో తెలియరాదు. క్షీర్‌క అర్థము శల రమణీ = ఆ అందకత్తి యొక్క, ఒయ్యారములపై క = విలాసముల మీదనే దృష్టి ఉంచడమువల్ల కలిగిన, సరాకుచేత = పరధ్యానము చేత, చవి = రుచివీ, ఎయిం గండు ఆ గుర్తించడు, వడ్తించునవి (కూడా) ఎలు(గండు ఆ శెలుసుకోడు, ఆరాజు సుతుండు అ అర్జునుడు, భోజనము చేసి = భోజనము ముగించి, లేచెన్‌ = లేచిపోయాడు? తృప్తి, ఏరీతిలా ఉండెనో ఇ ఏలాగు కలిగెనో, తెలియళారాదు = మనము (గహించలేము, ఎకోవము *-... రచి ఎరుగడు అంటే ఉప్పూ పులునూ మొదలైన షడ్రుచులలో ఎక్కువ తక్కువలను గుర్తించడ న్నమాట. నడ్తించునవి ఎరుగడు అంటే కూరలు, పచ్చళ్లు, పాయపాలు, పిండివంటలు ఈలాంటివి ఏమేమి వడ్డించారో కూడా తెలుసుకోడు. తృ పి ఏరీతి ఉండెనో ఆని అన్నాడే గాని ఆమె సౌందర్యము చూస్తూండే 'పరాకు'లోనే కడుపునిండి తృప్తి కలిగిందని మనకవికి తెలియదా ? అలంతకొరోషు :-.- విభావవ. అపు డతి రయమున. బన్నీ రపరంజి పసిండి గిండియందుం గొని తాం జపలాతీ తెచ్చి యిచ్చిన గపటపు సన్నాసి ధౌత ఠర పంకజుండైం కేరీర్‌

476 వీజయవిలాసము అవీ, అర్థియ 2... అపుడు = ఆ విధంగా అర్హునుడు భోజనము ముగించి లేచినప్పుడు, చవ లాక్షీ జ చంచల నేత్రములుగల సుభద్ర, ఆతిరయమునన్‌ = మిక్కిలి తొందరగా, ఆపరంజీ సపిండి ఆ సదారుపన్నె బంగారముతో చేసిన, గిండి ఆ పాాతయందు, పన్నీరుకా, కాకాణ తానే, కొవి తెచ్చి ఇచ్చినన్‌ = తీసికొవి వచ్చి ఇవ్వగా, కపటపు సన్యాసి = అబద్ధపు యకి, ధౌత కర పంకజుండు ఐ ౨ కడుగుకొన బడిన పద్మమువంటి చేతులు కలవార్రై (చేతుల కడుగుకొని, , తాత్మ్భర్యూము 2 ఆలాగు లేచినప్పుడు సుభద్ర తొందర తొందరగా బంగారపు పాతతో సన్నీరు తెచ్చి ఇవ్వగా, ఆళడు చేతులు కడుగుకొని... వలేవము :_ దిహుశా అర్జునుడంత వేగంగా లేస్తాడవి సుభద్ర అనుకొవి ఉండదు. తీరా లేచే సరికి సుభద్ర బెదరిన చూపులతో పరుగునటోయి పన్నీటి చెంబు అందించింది. 'శానే' అనడంవల్ల భోజన సమయములో చెలికత్తెలు వెళ్ళిపోయి ఉంటారని ఊహించాలి. నిగనిగని చందకొంతపు జగతి పయిం గూరుచుండ, జవ్వని వెనుకం బగడపు. గంబము చాటున మొగ మించుక కొనిపింప మురియుచు నుండెన్‌, 156 ఆఅర్జము శ నిగవిగని ఆ నిగవిగ మెరుస్తున్న, చం(్రకాంతపు జగతిపయికా ఆ చలువరాళ్ళతో కట్టిన తిన్నెమీద, కూరుచుండకా = (భోజనానంతరము అర్జునుడు) కూర్చొని ఉండగా, జవ్వనిజ యౌననవతి యైన సుభద్ర, వెనుకజా = వెనుక ప్రక్కగా, పగడప్ప కందము చాటునన్‌ = సగడములు తాపిన _న్తంభము చాటున, మొగము, ఇంచుక జ కొంచెము, కౌనిపింపకా ఆ కనదిడునట్లు, మురియుచు = ఒయ్యారము శేటపడునట్లుగా, ఉండెకా ఇనిల ఐడది. వ! తాత్భల్యాము.... అడ్డనుడు కూర్చున్ని తిన్నె వెనుకసక్క పగడపు స్తంభము చాటున, ముఖము కొంచెము కనిపిస్తున్నట్టు నిలబడ్డది ఆని భానము. బిలేవము 1. అర్థునుడున్నది నవరత్న కీలితంపు ఉప్పరిగె (127 ప.) కొదిప్లే, “కంబిములు' పగడాలు కాసినవి, తిన్నెలు ఆ చంద్రకాంత శిలలతో విర్మించినవి, మురియుచు ఉండడమునల్ల తాను యతీశ్వరుడివి ఏదో అడగడానికి ఉద్దేశించినట్టు మనము (గ్రహించాలి. లేకుంపే లోజనమయిపోయిన తరువాత తాను సెలవు తీసుకోవాలికదా.

సహృదయోల్లావము అలీ, శ? ఇటువంటి సన్నివేశాలలో తలుపుచాటునో, నంభం చాటునో కొంచెము మాత్రము కనిపించేలాగా ఉండడం వ్ర్రీలకు సహజము, వొతఠొంతలము ఏ “=మ్సరృప్పు నటింపన్‌” అర్థను వ ఒయ్యారము కనబడునట్లుగా అవి = వేదమువారుం “మురువ్సన నుండెన్‌” గ కృవ్లమాచార్యులవారు, అలంకారము :- స్వభావోక్తి. కంగుల్‌ దీర్చిన 'పెఠిణీ అవిక చన్కట్టంటి రాణింపంగా., ఇెంగల్వల్‌ నెజ్‌కొప్పునందు నొణ'వై చెంతన్‌ గువాళింపంగా, బంగా రందియ ముక్కునం గమిచి వ్రెపై నంచ యొల్గింప(గొ, సింగారం బగు ముద్దు. జీల్క తనకుం జేదోడు వాదోడుగాన్‌. 157 అర్థము వ కంగుల్‌ ఆ జరీబుటాలు, తీర్చిన అ అందముగా కుట్టిన, పై తిసీజవిక అ సరిగె, పట్టు కలిపి నేసిన సన్నని వలిపెముతో కుట్టిన రవిక, చన్కంట్టు జ న్మన ప్రదేశమును, అంటి = (పూఠపూసినట్లు) గుత్తముగా పట్టి, రాణింస(గాన్‌ జ మరింత అందముతో కవ్చి నుండగా, నెజికొప్పునందు ఆ చక్కని పిగలో. చెంగజవల్‌ ఇ ఎల్లి కలువలు, ఒజపై అ అందముతో, చెంతన్‌ = నమీప (ప్రదేశము నంళటిని, గుబాశింపళా కాకా = సరీమళించినట్టు చేస్తుండగా, ఆంచ = పెంపుడు హంస, వింగొరండియ = (సుభద్రయొక్క) కాలీ ఐంగారు అందెను, ముక్కునన్‌ , కమిచి కా కరచిపట్టి, ఎల్లింప(గాకా జ కూస్తుండగా, సింగారరి విగు ఆ ఆందమగు. ముద్దుచిల్క, తవకుళా = (సుభ్యదకు) చేదోడు = ముందేశనుండుట, వాదోడు ఇ మాటలాడగలిగి యుండుట వల్లి, చేయితోడు వాయితోడుగన్‌ = (మాటకూ పాటుకూ నహా యము చేన్తుండగా..-- తాతృర్య్థాము :-_ గుత్తంగా పట్టిన 'పైతాణి రవికతోనూ. సరిమళిస్తున్న ఎగర్రగల్వ చెక్కిన కొప్పుతోనూ. బంగారు ఆందెను ముక్కున పొడుస్తూ పొదాలు తొక్కుతు కూస్తున్న పెంపుడు హంసతోనూ,. చేదోడు వాగోడుగా ఉండే చేతిచిలకతోనూ. సుళద ఆక్కడ - పగడప్ప _న్తంభము చాటున _.. నిలిచి ఉంది.

478 విజయవిలానము అంశ. ఎశేనము ఎ కంగులు] ఆంపే ఉగ్గులు = ముడుతలు = అవి లేకుండా = ఇ స్తిరి చేసినట్లు ఉన్నదానిని కంగులు తీర్చిస రవిక ఆనవచ్చును. బ పెలిణీ రవిక _ చార్యితక ప్రసిద్ది పొందిన ప్రతిస్తాన పురాన్ని పైఠాన్‌ అనేవారు ఆ నగరమునుంచి (ప్రబారములోవికి వచ్చిన రకము రవిక పైరిణీ రవిక _ ఇప్పుడు మసము పంజాబీ జుబ్బా అనీ, ఇంగ్లీషువారు జోద్‌పూరు వ్రీచెస్‌ (లాగులు అనీ అంటున్నట్టు, పద్యములో విశేషము ఏమంటే __ చన్కట్టంటి రాణ్‌ంచినందువల్ల కనులూ, చెంతి౯ా గువాళించగా అన్నందువల్ల ముక్కూ, హంస ఎల్లింపగా అన్నందువల్ల్న చెవులూ, మూడు (ప్రధానములయిన ఇందియాలు అర్హునుడికి అపరిమిత ఆనందాన్ని సమకూర్చాయని. వీటి ఆకర్షణ ఫలితమే తరువాతి పద్యములో కవి కనబరిచాడు, వొఠొంతలము ;_- 1 చన్కట్టంటి అనడానికి బదులు చన్గట్టంటి అని = అప్పుడు కొండలవపంటి చనులను అంటి అని ఆర్హము. ఓ పెపె నంచ యల్సింపగా అని __ అప్పుడు హంస సుభదకు కోపం తెప్పించిందని న నలా లి ఆరము, అలంకారము *-- స్వభావోక్తి. ఏకఠతంబున వనసియించి యిట్టు లుండ పుదన మదనాగ వలమాన మాన సాంబు రుహుండు పురుహూత నుతు(.డు నేరుపున. బరిశె నా చకోరాటి[ (గేంగంట( జూచి యపుడు, 1ీర్‌రి అర్థము ₹--- ఫకతంబునకా = చెలిక తై లెవ్వరు లేకుండా, వసియించి = నిలిచి, ఇట్టులు = ఇంత మనోహరంగా, ఉండళా, మదన = మన్మథుడన్న, మదనాగ = మదించిన ఏనుగుచేత, వలమాన == కలతనందుతున్న, మౌనన అంబురుహు(డు జ మనన్పన్న పద్యము కలవాడు, (ఆయిన పురుహూత సుతుడు = ఇంగద్రుని కుమారుడు_ఆర్జునుడు, అ చకోరాడిన్‌ అ చకోరపతుల వంటి కళ్ళుకల సుభద్రను, (కే.గంటన్‌ = (పక్కవాటుగా (సుభద కొంచెము వెనుకసక్క నున్నది కబట్టి) చూచి, అపుడు, వేరుపునజా అ చమత్కారముగా, పలికళాం ౩, కంగు అన్నమాట చాలాకాలం ఫండితులన్ను కంగారు. పెట్టిందపీ, ఒక గుడివెలో ఒక పేదరాలు "విల్లాడికి కంగు పట్టావా ౩ అని ఆడగడం విని వారు ఆఫేదరాలు దగ్గర కంగుజ ఉగ్గు అన్న అర్థం తెలునుకున్నారవీ ఒళ చిన్న ముచ్చట ఉంది,

హవృదయోల్లానము అ-2 శాం తాతృ్పర్థూము ;-- ఈ విధంగా ఒంటరిగా ఉన్ని సమయంలో, మన్నథువి చేతచాలా పీడితుడై న అర్జునుడు, సుభద్రను ఓంకంటితో చూస్తూ నేర్పుతో ఇలా అన్నాడు : మ్‌ న! టీ విశేవము + ఇంతకు పూర్వం లేవివిధంగా అర్జును డీ రోజుననే చలించడావికి కారణం పైపద్యములో వర్తించినట్లు (పధానేంద్రియాల నొక్కసారి ఆకర్షించిన సుభద్ర మూ ణ న్‌ తె పొందర్యం ఈనాడు విశేషంగా ఉండడమే. అలంకారము :-.. రూపకము. వివాహ విషయ [పసావన అక్‌ “బెలువ, నిను రాజకీరంబు చెట్టప ప్టెం గలికి, నిను రాజహంనంబు కౌలు దొ క్కె, మంచి శకునంబఖు లివి; నాదు మాట జూడు కన్నె, యీలోనం బెండ్లి కాగలదు నీకు”. 153 ఇదొక చక్కవి పద్యం. అర్థము శిలా చెలువ, విను, రాజక్రీరంబు = (శేషమైన చిలుక - చెట్టసైకా = వీచేయ పట్టుకుంది (చేతిమీదనే ఉన్నందువల్ల ), కలికి, విను. రాజహంసంబి అ (శ్రేషమగు హంస, కొలు (తొక్కె.౯ = (బంగార 0దెను కిరిచే (వ్రయత్నములో) నీ కాలు తొక్కింది, ఇవి == ఈ రెండును, మంచిశకునములు ఇ శుభమును సూచించిన శకునాలు, వీటివిబటి మనము (గహించవలసిన ఫలములు ఏమిటం టే: మొదటిది, రాజకీరింమి జ మి రాజ్యశ్రేస్పుడు, కావివి చెట్టపట్టుటను _ నిన్ను పాణ్యిగవహాణను చేపికొనును అవి సూచిస్తుంది. రెండవది, రాజహంనసంబి జ=రాజ(శ్రేషుగు, భావివి కాలుకొక్కుటను - విన్ను వివాహము చేనికొనును అవి సూచిస్తుంది. కొన్ని వివాహాలలో కొలుతొక్కి కల్యాణము చేనుకోవడము, ఆచారము. వాదుమాటజా. చూడు = పరీక్షించు, కన్నె = ఓ చిన్నదానా, ఈలోనళ జు త్వర లోనే, వీకు, పెండ్లి, కా(గలదు = అవుతుంది. తాల్చృల్భొము. వ చెలియ వివ్నిష్పుడు చిలు5 చేయిపట్టుకొనిన్నీ, హంప కొలు తొక్కుతూనూ ఉంది. ఇవి మంచి ళకునాల. వీటివిపట్టి విమ్న ఒక రాజ్యశేస్తుడు పాణీగ్రహ ణము చేసుకుంటాడనీ, ఒకి రాజశేవుడు వివాహము చేసుకుంటాడనీ తెలుస్తుంది. పీకు త్వర లోనే పెళ్ళి అవుతుంది. కావలిస్తే నామాట పరీషించుకో అవి ఆక్బును డన్నాడు.

480 విజయవిలానము అఆ-2,

వికేవమయు :.- యతీశ్వరుడు కొబిట్టి శకునాల ఫలాలను గురించి చెప్పడానికి సమర్భ డనే అనుకుంటారు. ఈపద్యములో సుభద్రను చెలువ, కలికి, కన్నె అని సాధారణ స్త్రీవాచకాల తోనే సంబోధించాడు కొని శృంగారరస సంబోధనలు ఉపయోగించలేదు. మరికొంత నమ్మ కము కలగడానికి. అర్జునుడు బాగా నటిస్తున్నా డన్నమాట.

శకునము కనబిడినప్పుడు దాని ఫలము భవిష్యత్తులో కలుగుతుం దంటారు కాని గతంలో కాదు. కొబిట్టి చెట్టపనైళా అంటే పెండ్తియాడినాడు అని ఆర్జాంతరము _ వేదమువారివలె __ చెప్పడము ధర్మముకాదు.

కొలుత్రొక్కె2 ఆ కదిపె అన్న శబ్దరత్నాకర ఆర్హమునే చెప్పి సెండ్రియాడెను అన్నారు. కదియు అంటే పెండ్లాడు ఆన్న ఆర్థం రాదు; సమీపించును ఆనే వస్తుంది.

కొన్ని జాతులలోనూ, రాజులలోనూ, కత్తికి బాసికం కట్టి కల్యాణం చేసుకోవడమూ, కాలు (తొక్కి. కల్యాణము చేసుకోవడమూ, అని రెండు పద్దతులున్నాయి.

(బ్రాహ్మణాదుల 'పెళ్ళిళ్లలో సన్నెకలు మట్టించడము ఉస్నప్పటికీ శూ(ద్రాదుల వివాహా లలో కాలు తొక్కించడం చాల ముఖ్యము. ఇది తెలియక వారు *కదిసెను' అని ఆర్హము చెప్పారు.

శకునములు అంటే '"సూచకాలు'- భవిష్యత్తును సూచించేవి అన్న అఆర్హానికి తోడు “పతులు” అన్న అర్థం గూడా ఉంది. ఇక్కడ సూచన చేసినవి ఒకచిలుక, ఒకహంన. ఈ కెండూ పథులే కౌబట్టి “మంచి శకునంబలివి" అన్నప్పుడు ఎంతో ఆనందము కలుగుతుంది.

రాజకీరము అన్నదానికి శకునాల అర్హములో రాజళద్దిము (శ్రేష్టవాచకము, ఆలాగే రాజు హంనములో రాజళద్దిముగూడా మొదట్‌ అర్హంలో (శ్రేష్టవాచక మే. శకునఫలనులు చెప్పినప్పుడు 'శీరము' అన్నమాటా 'హంసము” అన్నమాటా (శేషవాచకాలు (శేష్పుడైన రాజు అని అర్ధము,

అ ఉం జా న!

౩. కాల్యుతొక్కుటకు అర్ధము తెలియక మన పూర్వపు పరిష్కర్తలు (్రీనాఠమహాకవిని చేత కాని వానిగా చేశారు ; శృంగారనై షరములో నలుడు దమయంతి దగ్గరకు వెళ్ళి ఇంటద్రాగ్ని యమ వరుణు లలో ఎవరినై నా వరించమంటాడు.

అనురపతిళా వరించెదవో, హవ్యవహుకా చరణంబు (తొ క్కెదో, శమనుని బెట్టవనైదవొ, సాగరవల్లభు బెండ్లియాడెదో. -= నర్వలతణ సారనం_౧వాము నుంచిం

అని ఉండగా, చరణంబు (తొక్కాడానికి పెండ్స్‌ యారెదో అన్న అర్థం ఉందని తెలియక, దానిని వరణం బొనర్చెదో అని మార్చారు. దీనిని బట్టి పెండ్లి యాడడానికి నాలుగో పలుకుబడి దొరకక థ్రీనాళుడు వరించు అని (క్రియారూపము ఒకచోటా, వరణము అవి దాని కృదంఠరూపము రెండో తోటా వాడుక చేశాడన్న భావము కనబరిచారు.

వృాదయోల్లానము ఆ-8. 481 ఈ శతకునాలను గురించి చెప్పి మెల్లగా పెళ్ళినంగతి గ్రస్తావనలోనికి వచ్చేలాగా అర్హు మడు తన నేర్చు చూపించాడు, ఈ సందర్భములో సుభద్ర తన అల్మిప్రాయాన్ని బయట పెటి వచ్చునని ఆశ. = చి వొఠాంతరము :.___ “మంచి శకునంబు, లిదిగొ నా మాటచూడు” వా కృష్ట్ణమాచారిగారుం అలంకారము ;. శ్లేష అనవుడు ల జ్ఞాపన తా నన తామరన యయి, “వీరు నాంగ మహాత్ముల, తన చేసిన "సేవకుంగా మన మలరి వచించి” రనుచు మది నుత్సుకయై. 160 అర్జిము ఏవ అనవుగు జ అవి అర్జునుడు పెండి మాటలు చెప్పగా, లక్షా అవనత ఆనన కామరనస అయి జా సిగ్గుచేత నంచబడిన ముఖపద్మము గలదయి (సిగ్గుతో తలవంచుకొవి, “వీరు నా(గళా ఆ ఈ యతీశ్వరులు అనగా, మహాత్ముల్‌ జ చాల మపామగలవారు, తనచేసిన “జా నేనుచేసిన, 'సేవకుగాకా ఆ శ్యుకూషనల్ల , మనము, అలరి ఇ సంతోషించి, వచించిరి ఆ ఈమాటలు అన్నారు” అనుచు ఆ అని తలంచి, మదిళా ఇ సుభద్ర తన మనసులో. ఉత్పుకయై = ఉత్సాహము కలిగిన్నదె. .. తాత్స్రర్యూమయు + “వీరు మహానుభావులు, నేనుచేసిన సేవకు నంతోషించి ఈలా గని ఉంటారు” అనుకొని సుభద్ర ఉత్సాహముతో... విశేషము ;._ తన చేసన అంటే నేమచేసిన అనే అర్ధము చెప్పాలి. కొందరు కవులు *నేను' క 'ఠన' వాడుక చేస్తారు. ““తనకు౯ా కౌ/గిలి యీ వొకవ్పుడును” చూడండి (1.200), మహానుభావులు నంతోషించినందునల్ల తన కోరిక నెరవేర గలదని ఉత్సాహము. అరింతారము = అనుప్రావ, కురులు కెంపుల బొగడల నెరయ దువ్వి, నిక్కు చనుగుబ్బల బయంట! జక్క( జేర్చి, పలికి. గలకంఠి మోమున. దెలివి తొలుక, ముత్తియపు ముంగర యొకింళ మోవిం గదియ, క్షే61 (31)

తం2ై వియలానము అ.8, అర్భ్‌చు ?. కెంపుల బొగడలకా ఆ సుభ్యద చెవుల ఆభరణాలయిన కెంపుల టొగగ లను మూసినేయకుండా మెరిసేలాగా, కురులు జు ముంగురులను. నెరయఃా = తప్పించుతూ, దువ్వి జ సవరించి, నిక్కు చనుగుబ్బలకా, పయంట, చక్కళాచేర్చి, కలకంఠి ఇ మనోహర మణున కంఠస్వరముగల సుభద, మోమునన్‌ = ముఖమువందు, తెలివి తొలుక౯ = వికాసము కొనవచ్చుచుండ, ముత్రియపు ముంగర = ముత్యముతో కూర్చిన ముక్కర (నాసాభరణము) ఒకింత = కొంచెము, మోవిఖా = పెదవిని, కవియళా = తాకుసట్లు. పలికెకా.,. బికోవమ :___ చెవి మీదిభాగావికి అలంకారముగా బొగడలను వాడుతారు. సనిపొట్లు చేసినప్పుడు ముంగురులు వాటిమీదపడి వాటివి మూసివేస్తుంటాయి. ఇక్కడ ఆ ముంగురులమ తప్పించి బొౌగడలు బాగా కనదడేలాగ చేసిన దన్నమాట. కురులు సవరించుకొనడమూ, పయ్యెద సవరించుకొనడమూ ఇటువంటి సందర్భాలలో చాలా సహజమైన లక్షణాలు, మొగమునందలి తెలివి (వికాసము) _ లజ్జ, ఉత్సాహము కలి యగా ఏర్పడింది. ముక్కున (వేలాడుతున్న ముంగరలోని ముత్యమును కొద్దిగా కాకుతూ ఆధర ముండె ననడంతో సుభద్ర మెల్లగా మాట్లాడిందని కవి సూచిస్తున్నాడుం అలంరారము :.... అమప్రాస. సుభద్ర యతి నడుగుట “అపవు.గా, మీ రిటమున్ను గన్గొనని చాయల్‌ లేవుగా; నా(టినుం డీ విశేషంబులు కొన్ని మిమ్ము నడుగజా వేడృయ్యుడు౯ నాకు; నె య్యువి గన్గొంటిరి పుణ్యభూసు ? లట రాజ్యంబు ల్మనోజ్జ ౧బుఅె యవి? యేయే పురము ల్లనంబడియె మీ కందందు మార్గంబునన్‌? 1682 అర్బ్‌ము :___. ఆవుళా కొజ నరేగావి = ఆ విషయాని కేమిగాని, మీరు, ఇటమున్ను ఇ ఇంతకు పూర్వము, కన్గొనని దాయల్‌ ఆ చూడని ప్రదేశాలు, లేవుగా == లేపుగదా,. నాఃటి నుండికా అమీ దర్శనము కలిగిన నాటినుండి, కొన్ని, విశేషంబులు = వృత్తాంతములు, మిమ్ముకా. అడుగకా, నాకు, వేడ్క = వేడుక, అయ్యెడుళా అ అవుకూన్నదిః పుణ్యభళూములు, ఎయ్యవి, కన్గొంటిరి ? అట = ఆ పుణ్యభూములయందు. మనోజ్ఞ ంబులు జ ఇంపయిన, రాజ్యంబుల్‌ ఎయ్యని? మీకు, మార్గంబునళా అందు అందుకా ఐ అటనట, ఏ ఏ పురముల్‌, శనకా వడియెన్‌ అ కనబిడ్గాయి ?

హృదయోల్లానము అ.1. 485 విశేషము ;__. నుళగ్ర తన కవనరమెన విషయం తెలుసుకోడానికి నేర్పుగా ఎక్కడ ఆరంభించిందో చూడండి. ఈ'-మానాకిముంతా తనరు అనవసకి చు కదా? తటాలున అర్హునుడిని గురించి అడిగితే బాగుండకు గదా | క్‌ ఈ విషయా అడగా౨కే గాబొలు (? 154) “మరినిపోదూొ ఆనాడు పగడపు న్తంభం చొటున నిలుచుంది | మీ రింద్రపస్టము( గని ఇ నారా? పాండవుల జూచినారా ? నుఖులై వారందబు నొకచోను న్నారా ? వీఠరాగ్రగణ్యు నరు నెజు(గుదురా ? కే68ి అర్థము వ మీరు, ఇంద్ర ప్రస్థముఃా = పాండవుల రాజధాని ఇంద్ర ప్రస్త నగరాన్ని, కవినారా ? పాండవులళా, చూచినారా ? వారందటు, సుఖులై జా సుఖముగా, ఓఒగచోకొ = ఒకచోటనే, ఉన్నారా ? వీక ఆ(గగణ్యు = వీరులలో మొదట ఎన్నదగిన వాడైన, నరుకా = క్‌ అర్జునుని, ఎణు(గుదురా ? ఎశేవము : పై 14వ పద్యములో తా నడిగిన (ప్రశ్నలకు బదులు విరీక్షించ కుండానే ఈవిధంగా (పశ్నలవర్షిము కురిసించడము సుభద్ర కున్న ఆత్రాన్ని తెలియజేస్తుంది. చివర ఉన్న (ప్రధాన (ప్రశ్నకు ముందు ఈ (ప్రశ్నలు ఉపోద్దాతము నంటివి. ఒకేసారి, సూటిగా ఆర్జునుడిని గూర్చి ఆడగడావికి సాహసము చాలదు పాపము. మహాయతీశ్వరుడు ఇంద(స్రప్పము తప్పక చూచి ఉంటాడనీ, ఆగద్విఖ్యాతుడై న నరుని శలియకపోడనీ ఆమె నమ్మకము ఇందులో తేటపడుళూంది. “అందరూ ఒకేచోట ఉన్నారా” అనడంలో యాశక్రార్థము వెళ్ళిన ఆర్జునుడు తిరిగి వచ్చీ ఉంటాడా అని సందేహము, ఎగు బుజంబుల వాడు మృగరాజ మధ్యంబు బుడీకి పుచ్చుకొను నెన్నడుము వాండు, నెట్‌ వెం్య్యడుకల వాండు, నీలంపు నికరంపు మెజు(గు(. జామన చాయ మేని వొండు,

484 విజయవిలానము అ, గొప్ప కన్నుల వొండు, కోదండ గుణ కిణాం ఠములైన ముంజేతు లమరు వాండు, బవిరి గడ్డము వాడు, పన్నిదం విడి డాంగ వచ్చే నందపు వెన్ను మచ్చ వాండు, గరగరని వాండు, నవ్వు మొగంబు వాండు, చూడ(గలవా(డు, మేలైన సొఐగు వాండు, వావి మేనత్త కొడుకు కాపలయు నాకు, నర్జునుండు పర్మాక మో పాొర్దునుండు. 164 అర్థము వ ౧. ఎగుబుజంబులవా(డు = ఎత్తయిన భుజములు కలవాడు.__పాము ద్రిక శాప్రంలో భుజములు ఎత్తుగా ఉండడం శుభలక్షణము, పటుత్వానికి చిహ్నము, మృగరాజ మధ్యంబు అ సింహముయొక్క నడుమును, పుడికి పుచ్చుకొను అ ఒడిసి పిడికిట పట్టుకొనగలం నరిపోలిన అని, నెజ నడుము వాడుణ అందమైన నడుము కలవాడు;

చ. నెజీ జ వంకరలు తీరిన, వెండ్రుకలవా(డు == జుట్టుకలవాడు, సీలంపు = వీలమణుల యొక్క, నికరంపు అ అచ్చమైన, మెజు(గు (కల్ప చామనచాయ = క్యామలవర్హముగల, మేవి వాడు జ శరీరము (కల వాడు;

8. గొప్ప కమ్నులవా(డు ఆ (ఇంకొక కుభ లక్షణము విశాలన్నేతములు కలవాగు, కోదండ = ధనుస్సు యొక్క, గుణ ఆ అర్లైకాటి (దెబ్బవల్ల ఏర్పడిన) కిణ అంకములైన = కాయ లనే గుర్తులుకల, ముంజేతులు, అమరువాండు అ (వింటి ఆల్లెక్రాడు దెబ్బలవల్ల కాయటు కాసిన్స మణికట్టుల మంచి వేళ్లవరకు ఉన్న హన్నభాగములు _- ముందేతులు కలవాడు;

౪. చివిరీ ఆ గుండ్రమైన, గడ్డము (కలు వాడు, పన్నిదంణు ఇడి ఆ పందెమువేసి, డా(గకావచ్చు అ దాగియుండుటకు చాలినంత వెడల్పుగా ఉన్న, అందపు = అందమైన, వెన్ను మచ్చవాండు = వీపున్ను (దావి మీద ఒక పుట్టు మచ్చగూడా కలవాడు;

గరగరని వా(డు ఆ నాగరకత కలిగినవాడు, నవ్వుమొగంబునాండు (చూ. కలకలన్‌వగు చుండెడి......1....!2%) చూడ/గలవాండు ఇ చూడదగినవాడు, మేలైన సౌదిగువాండు అ (వళన్న మైన చక్కదనము గలవాడు,

పరాక్రమ ఉన అర్జనుండు ఆ వరాక్రమములో కార్త వీర్యార్దునునకు చేరువై నవాడు, (అగు) అర్జునుండు, వావికా ఇ చుట్టరికపు వరునను, నాకు మేనత్త కొడుకు, కానలయును.

బిళేవము :.--- అడ్డునుడు నవ్యసాచి కనుక రెండు మంజేతులున్నూ గుణ కణాంక ములు, అల్లె గ్రాటి ఒరసిడిచేత నిలుకాం[డడ్రకు మణికట్టు దగ్గరి హన్మభాగమున కాయలుంటాయి,

వ్యాదయోల్లానము ఆడి. 485 వాణముతో ఆకర్ణాంతము లాగిన వింటినారి. బాణము విడిచి పెట్టినప్పుడు, చాలా తీవ్రంగా ముంచేతికి తగులుతుంది. ఆలాగు తరుచుగా తగిలినందువల్ల కొయలు కాస్తాయి.

నుభద్ర ఇంతకు పూర్వము అఆర్హునుడిని చూచి ఉండలేదు. తాను వినుకలి ద్వారా ఏర్పరచుకొన్న మనోచిథక్రాన్నే ఈ విధంగా వర్షిస్తూన్నది.

అర్జునుడిని గురించి ఇంత (ప్రత్యేకంగా తా నడుగుతున్నందుకు యతి ఏమనుకుంటాడో అని కొంత సమాధానంగా ఈ చుట్టరికప్పు వరుసను దెలియజేపింది. ఒక ముఖ్య విషయము :

ఈ సద్యములోని పిర్తనలను చేమికూరికివి ఒరి స్త్రీలపాట '“సుళద్రా కల్యాణము" లో మంచి తీసుకొవ్‌ తన కొవ్యములో కిలుపుకటున్నాడని కీ, శే. వేటూరి (.భాకరకాన్త్రిగారు చిన్న పొరపాటు చేసి తమ అలిప్రాయాచ్ని (ప్రకటించారు. ప్రభాకర శాస్త్రగారు గట్టి పరిశోధకులు కాబటిమన సాహిత్య (ప్రముఖులు బహు సంథ్యాకులుగా దావినే అంగీకరించారు. ఇది ఘోరమైన అపవాదు. విజము ఏ..టంటే : "విజయ విలాసము"లోని మని కవి వర్ణనలను ఆ పొట(వాసిన వారు... స్త్రీయో పురుుడో -__- చకగ్ణగా తమ పాటలో ఇరికించుకున్నారు. ఈ విషయనుయిన నా సరిళోధినా ఫలితాలను 'పండిత (ప్రమాచము' అన్న శీర్రికతో వాసి ఈ(గంట ఉఫోద్దాతములో (గ్రతురిస్తున్నామ. ఎజ్జాసువులు దానిని చూడవలెనని ప్రార్దన.

అలంకారము :..- ఆంత్యాన్నుప్రానము, ఉల్లేఖము.

ళ్‌

ళడ వాయి భూపదడీణ

మడరింపంగ. వోయి యా మహామహుండు, పదం

పడి పువ్యస్థలముల నె

న్నండు మీ రందందు నరుగ నరు గానరుగా లి 165

అర్థము ఏ ఆ మహామహం(డు జ మహాత్ముడైన ఆ అర్జునుడు, భూ(ప్రదడీణము. ఆడరింప(గ౯ొ జ చేయుటకు, పోయి. తడవు = చాలాకాలము, ఆయె౯ా ఆ అయినది, పదంపడీ అ ఆ వెనుక, ఎన్న(డుకొ జు ఎవ్పుడైనా, పుణ్యస్టలముల (యందు), మీరు, ఆందందుకా అ ఆయాసలాలకు, అరుగకా అ పోయినస్సుడు, నరుకా ఇ ఆర్జుషువి, కానరుగా అ చూచి యుండ ళు

లేదా?

ఈ (పళ్నలన్నిటిలో సుభద్ర అడుగ దలచినది “మీరు అర్జునుని ఎక్కడైనా చూచారా” అని.

అలంకాలోయు :.- యమకము, పర్యాయోక్తి,

4ీరి6 విజయవిలానము ఆశీ, అన వీని “నమస్త భూములు గనినారము, తీర్థయ్యాతఈ గొవించు నెడ౯ గను(గొనినారము సం[కం దన నందను”; ననిన ముద మెదం జెన్నొందన్‌. 166 అర్థము ₹-- అనన్‌, వివి, సమస్తభూములున్‌ = అన్ని పదేశాలనూ. కనినారము = నేనుచూచాను, తీర్థయాత్ర కొవించు నెడ౯ జ అతడు తీర్థయాత్ర చేస్తున్న సమయంలో, సంక్రందన నందనుళా జ ఇంగద్రుని కుమారుడై న అర్జునుని, కను(గొవినారము-చూచాము. అనిన, ఎదళా జ ఆమె హృదయములో, ముదము = సంతోషము, చెన్నాంద౯ా అ అతిశయించగా,. .. తొల్బర్భోయు £.- “మేమన్ని దేశాలు చూచాము, తీర్చయా్యత చేస్తూన్న ఆర్హునుడివి ఖ ఆటీ ఏ కూడా చూచాము” అని చెప్పేసరికి సుభద్ర, సంతోషముతో __- ఎశేవము =. కవినాను ఆసకుండా కన్నారము అని బహువచన రూపము వాడడం యతీశ్వరత్యానికి సరిపోతుందని అర్జునుడి తలంపు, బి నమస్త అనడంలో ఇంధద్రప్రస్థము కూడా అని. “అర్జునుడిని చూచాన” అనగానే, సుభద్ర ఉత్సాహం అంతా సంతోషంగా మారింది. అలంతారోము -_. అనుపప్రాస, యమకము. “ఎచ్చట గంటిరో విజయు నిక్కువ ? నిక్కువ మౌనె౪ రాండుగా యిచ్చటి” కంచు గోరికల యీరిక లీరిక లెత్వం బల్క(గా, నొచ్చెము లేని వీర మెద నూరంగ, నూఅఃగ. సాగె వెంటనే పచ్చని వింటివాం డపుడు వైదలి-పెం దలిరాకుం గైైదువుల. 167 అర్జము :_-- ఎచ్చటకా కంటిరో విజయు, ఇక్కువకా ఇ ఉనికిని, విక్కునమౌనె = విజమౌనా ?, ఇచ్చటికి, రాండుగా ఇ రాడా, అంచున్‌, కోరికల ఈరిక లీరిక లెత్తకా కోరీ కల ఆంకురాలకు అంకురాలు మె'బస్తుండగా (చాల విశేషముగా వాంఛలు కలుగుతుండగా), సల్క(గాకా = అడిగినంత, ఒచ్చెములేవి ఆ లోపములేవి, వీరము = పరాక్రమము, ఎదక కా మనస్సున, ఊర/(గొకా అ ఊటలూరుతుండగా, పచ్చని వింటివా,డు = మన్మథుడు, అవరు, పైదలిపై క౯ = సుభదమీద, తలిరాకు కై దువుల్‌ = చిగురాకు ఆయుధాలను (కత్తులను, వెంటనే = తక్షణమే, నూఅ(గపాగె ఆ వాడిచేయ మొదలు ెళైను.

వృాదయోల్లానము ఆ-8, 487 తాత్సర్భాయు *-..-అర్హునుడిని మీరెక్కడ చూచారు ; విజంగానే చూచారా ? ఇక్కడికి రాడా? అంటూ కోరికలు పెచ్చు రేగుతుండగా అడుగుతున్న ఆ సుళద్రపై (ప్రయోగించడావికి మన్మథుడు చిగురాకు కత్తులు నూరసాగాడు. ఎిశేవము = విక్కవమౌనె _ అనగా చెప్పినది అబద్దమా అన్న సందేహం కొదు (ఆలాగు యతీశ్వరుడిని నందేపాంచడము. మర్యాదకాదు కదా), చెప్పిన దానిలో పొరపా "పేమెనా ఉందేమో, నేసు సరిగా అరం చేసుకో లేదేమో అన్న ఆ(శమే. హూ ఖ రా,డుగా - అయ్యో, ఇక్కడికి రాలేదే అన్న విచారము 'కూడా కనబడుతుంది. ఆరునుడిని చూచా ననేసరికి సుభద్ర కోరికలు చిగుళ్లకు చిగుళ్లుపెట్టి విస్తరిల్లి పోతూ ఉన్నవి, ఇదే సమయనువి. మన్మథుడు వెంటనే, కత్తులు నూరసాగాడు. పచ్చవి వింటివాడు కొబట్టి మన్మథుడు తలిరొకు కైదువు మారడము చాల నముచితము. వొతొంళలమిు :- ఈ పద్యము రెండో చరణానికి మూడు పాఠాలున్నాయి :;

1. ఏకట మేకట పట్టం బల్బగౌ...... కోరికల 'ఎకట ఇ ఉలదేకము, ఏకటబెట్టన్‌ ఆ ఉద్రేకము చెందగా అని అర్హిము, ఎా వేదమువారు
2. కోరక కింక కీరిక లెత్తం బల్కగా ఎ తిరువతివారు.
3. కోరికలు నీరిక లెత్త రసోక్తి. బల్కగొ -- కృష్టమాళారిగారు. ఇక్కడి సంభాషణ శుభ(ప్రదమయిన వివాహావికి సంబంధించినది _.- పచ్చతో రణావికి తగినది. దీవిలో మవ్మథుడు పచ్చవి వింటివాడు, వాడు నూరుతున్నది తలిరాకు. ఆంతా పచ్చగా ఉన్న ఈ పద్యమలో ఏకట( = ఉ(దేకము) అనడముకంకే పచ్చని ఈరికలు = ఆంకురాలు, చిగుళ్లు) అని చెప్పడమే సముచితము కౌదా. కాబట్టి వేదమువారి పాఠం విడిచిపెట్టాము. కృషమాచారిగారి పాఠము 'కోరికలు వీరికలెత్త రపో క్తి ( బల్క-గా'లో కవి ఉద్దేశించిన యమకమును వారుగు ర్హించలేకపోయా రనాలి. 'నిక్కువ విక్కువ' “మారగ మారగి “పె దలి పై దలి' అన్నప్టే ఈరెండో చరణములో '"లీరిక లీరిక' అనే కవి అవి ఉంటాడు. మ్‌ కూ వియమభంగము మన కవికి పనికిరాదు. అలంకాలోము :--- యమకముం

488 విజయవిలాసము అం, కోమలి యీగతి న్మది తగుల్వడ( బల్కిన, నవ్వి, “నిర్జర (గౌమణి నూను మీ రెచటం గంటిరొ యంటివి ; కన్న మాతమే యేమని చెప్పవచ్చు. నొక యించుక భేదములేక యాయనే మే మయి యున్నవారము సుమీ విక చాంబుజ పత్తి లోచనా, 168 అర్థము ఎఎ కోమలిణ సుభద్ర, ఈగతీకావా ఈ (పకొరముగా, మది = మవస్సు, తగుల్‌పడ*ా అ అర్జునునకు పట్టుపడునట్లు, సల్కినకా, నవ్వి, (ఆర్జునుడీ విధంగా అంటు న్నాడు) “విక చాంబుజ పట్ర లోచనా = వికపించిన కామరరేకులనంటి కనులు గల సుళదా. విర్ణర (గగ్రామణి సూనుకా = దేవతల ప్రభువగు దేవేంద్రువి కుమారుడిని, మీరు, ఎచటకా కంటిరొ అ యెక్కడ చూచారో అవి, అంటివి జ అడిగావు, కన్నమా[తమే = చూచినంత మా క్రాన, ఏమవి. చెప్పవచ్చుకా జ నీవడిగిన (ప్రశ్నలకు ఏమవి చెప్పగలను, ఒక ఇంచుక జ కొంచెమైనా, భేదములేక, ఆయనేజ ఆ అర్హునుడే, 'మేమయి = నేనయి _ అంత ఏదము లేకుండా, ఉన్న వారము సుమీ ఇ ఉన్నాముసుమా, తాత్భర్యాము :... చూడడమే కాదు, ఆయనే నేను, నేనే ఆర్దనుడను అన్నంత, ఆలేదంగా ఉన్నాము, అని, చిన్ననవ్వు నవ్వుతూ అర్హునుడు సుళద్రతో అన్నారు, బికోవము 2 వై 167వ పద్యములో సుభద్ర కనబరిచిన అనక్తి వల్ల అమె మనస్సు అర్హునుడికి పట్టుబడ్డది-తెలియ వచ్చింది. అ నంతోషంతోనే నవ్వుకుంటూ “చూచినం మాత్రాన ఏమి విశ్రేషముంటుంది. ఆయనా నేనూ ఏలాంటి భేదమూ లేకుండా కలిని ఉన్నాము సుమా" అన్నాడు. అర్జును డీలాగు చెప్పుతూ ఉన్నప్పుడు ఆనం దాతిశయముచేత సుభద్ర 'పెద్దకమ్నలు చేసుకొని చూస్తూ ఉంది. కనుకనే వికదాంబిజ స్మతలోచనా అన్న సంబోధన ఒక్కమాట మొదటి పాదములో మది( దగుల్బడ' అన్న మాటలకు వేదమువారు “మనస్సున నాటు నట్లు' అని ఆరము. చెప్పారు. బులుసువారు “మనస్సునందు నాటుకొనునట్లుగా” అనే అర్జం ఇస్తూ. గ్రే మ కలుగునట్లుగా అవి కొంత వివరణ నిచ్చారు. వీరి అభిప్రాయము కోమలి ఆ (ప్రకౌరము ఎచట గంటిరో విజయ నిక్కువ ... ఆని, “మనస్సున నాటినట్లు” పలికినది అని= మిలుసువారి (ప్రకారము “పేమ కలిగినట్లు" పలికినది అవి, ఆ మనస్సు అర్దనుడి మన'స్పే కావాలి కదా, అర్జును డి:్యండికి వచ్చిన దగ్గరమంచి _ అంతకు ముందునుంచి గూడా _ (యేను కలిగే ఉగ్నాడు, ఇప్పుడ కొత్మ యేమీ లేదు.

వృాదయోల్లాసము ఆవి, ఉపక కాబట్టి *తగుల్చ్పడ ళా అంపే (ఆమె మనను పట్టువిడినట్టు' అని మనము చెన్పడము న్యాయము, 'దిలిమివి పట్టగా తివురు......” అన్న వై 145వ పద్యములో “తలం పెరుంగకే క్రిలయగ జూచుటల్‌ తగవుగాదని యుండు” అని కవి చెప్పాడు, ఆమె మనస్సు తెలునుకోవాలనే ఇన్నాట్లా కవిపెట్టుకొని ఉన్నాడు. ఇస్పుడీ సందర్భములో ఆ 'మనస్సు చక్కగా పట్టువడింది, ఆంమకే నవ్వాడు, ఇక దియట పడవచ్చుననీ బలిమిని పట్టినా ఇట్టట్టన దనీ నిశ్చయించుకొని “ఆయనే మేమయి' ఉన్నామన్నాడు. తగుల్‌ పడుటకు మస ఆర్హముందా ఆంటే, ఉంది. చూడండి : చిక్కుపడి మె, దొరకె, చేసచె నగపప, తవిలె, పట్టుపడియె, తగులుపడియె= అవ్బనన గృహిత మమ్మి ననందగు......... ఆాఆజంధిభాపార్షి వము

అర్జునుడి ప్రవర్శనలో ఇదొక కీలకిమయిన సన్నివేళము ఆ కీలకము ఈ తగుల్చడ డములోనే కవి ఉంచాడు. దానిని మనము (గ్రహించక పోవడము కవికి [దోహము చేయడమే అవుతుంది.

ఈ మది తిగుల్‌ పడడంతో ___ నుభద్ర మనను పట్టుపడడంతో, యతీశ్వరత్వం అంత రించిపోయింది ; అరద్దనత్వం (ప్రస్ఫుటమయింది. యతిగా ఉన్నప్పుడు, ఎప్పుడూ, శృంగారరన సంబంధమయిన సంటోదనతో సుభద్రను పిలువలేదు. చూడండి - పె[48లో తరుణీ, 150లో చెలువ, కలికి అనే అన్నాడు. “తెమ్ము బంగారు కుండ జలమ్ము లనుచు' అన్న పద్యములో. సుభద్రకు “బంగారు కుండతో జలమ్ములు' అన్న భానమే __ *ఐంగారుకుండ' సంటోధనగా అర్హునుడి మనసులోనే ఉండి పోయింది.

ఈ పద్యములో సుభదను “వికచాంబిజ స్యత్రలోచనా' అని నంటోధించి అర్జునుడు తన శృంగార నాయకత్వము (ప్రదర్శించాడు. తరువాత 172 వ పద్యములో తామరస దళాత&ీ అవి పిలిచాడు.

వొతాంతరము =

కోమలి ఈ గతిన్‌ మది+ దగుల్పడ+ బల్కిన........ జా వేదముచారుం ఆలంతొరయు +. కొవ్యలింగం “ఫ్రీర్టములను (గుంకి 'దేవతా "సేవలు చేసికొనుచుం వెక్కు వానరములు కూడి యతడు మేము గోశర్ణ్షమున యందు నుంటి” మనిన, మచ్చెకంటి యలరి, 169

తం౦0 విజయవిలానము ఆ-1. అర్థము తీర్హములమ, (క్రుంకి = ప్నానముచేసి, దేవతా సేవలు చేసికొనుచుకా, "పెక్కు వాసరములు ఇ చాలాదినములు, అత.డున్‌ = ఆ యర్దునుడున్ను, మేముజా అ నేనున్ను, కూడి ఆ కలిసీ, గోకర్తమున యందుకా ఆ గోకర్ణ క్షేత్రములో, ఉంటిమి, అనినకా ఆ అవగానే, మచ్చెకంటి = బేడిస చేసనంటి కనులు గల ఆ సుభ(ద్ర, ఆలరి = ఆనందమును పొంది... బలేనమయు $-- ఆయనా నేనూ గోకర్షములో చాలా దినాలు కలిసి ఉన్నాము అని *యకి” చెప్పగానే, సుభ్యద్రప మహానందము కలిగి *“అలరింది'. ఆమెకు కావలసిన సమాచా రానికి దారి కనిపించింది. “ఎక్కడ గోకర్షంబన ? నిక్కడి కది యెంతదూర ? మింతకు నత6డీ చక్కంటికి వచ్చునో అే కఠర్కడనే యుండి యవలి కరుగునొ, చెపుండా”. క్ష70 అర్థము ఎ గోకర్టంబు, అనకా ఆ అనగా అ మేతము ఎక్కడుంది ? ఇక్కడకు, అది, ఎంతదూరము ? ఇంతకుకా = ఇప్పటికి _ మీరిక్కడకు వచ్చినప్పటికి, ఆత(డు, ఈ చక్కటికి ఆ ఈ చెంతకు (ద్వారక సమీపానికి వచ్చునో, లేక, అక్కడనే ఉండి, అవలికీకా ఆ ద్వారక వైపు కొక ఇంకొక వైపు, ఆరుగునా = వెళ్ళాడో, చెప్పండా ఆ దయచేని చెప్పండి = (ప్రార్థవార్థకము. బిళేవము :___. గోకర్షము నుంచి ఈ యతి ద్వారకకు రావడానికి పట్టిన కొలములో అర్జును డక్కడే ఉంటాడా, లేక మరేవైపునకై నా వెళ్ళాడా అని ఆడగడములో అవసరమయితే ఆ గోకర్ణానికే వెళ్ళి ఆతడిని చూడవచ్చునేమో అన్న అభిప్రాయము సుభళద్రమనసులో ఉండాలి. ఆందుకే యెక్కడ, ఎంతదూరము అవి అడిగిం దమకోవాలి. అని రాజవదన మాటికి ” ననురాగము తేటపడ6గ నాడెడు మాటల్‌ విని జేజేరా కొమరుండు వన దేకణ కనియె వలపు వర్డికి. వాజన్‌, క్షా అర్థము ?--- అవి. రాజవదన జ చంద్రునివంటి ముఖము గల మభ, మాటికిళా అ మాటిమాటికీ, అమరాగము = (పేను, తేటపడంగతా = అర్జునుడికి నృష్టమయ్యేటట్టు, అడెడు మాటల్‌ జ చెవుతున్నమాటలు, వివి, జేజేరా కొమరు,డు అ దేవతలరాజు కొడుకు _.. అర్జమడు,

హృదయోల్లానమా ఆలి, గ్‌! వలపు = తసకున్న మోహము, వడ్డికిన్‌ పాలలా = వృద్దిపొందుతుండగా _ ఆతిశయిష్తుండగా, వనజ ఈక్షణరు = తామరపొక్షికి (సుళద్రప) అవియెకా జ ఇట్లు చెప్పెను. బీశేవము *___ మాటిమాటికీ అనడమువల్ల, సుభద్ర చెప్పుతున్న (ప్రతిమాట లోనూ ఆమె మనసులో ఉన్న (పేమ దియటపడుతున్న దన్న ఆభ్మిపాయము కవికి ఉందన వలెను, 188 పద్యములో “తగుల్బడ' లో ఉన్న భావమే ఇది. నుళద్ర ప్రశ్నల నడుగుళున్నకొద్దీ ఆర్హునుడి మోహము, అసలుకి వడ్తీవలె, వృదిపొందిం య వా! న! ఇ దవి భావము, “వేమాటు (గ్రుచ్చి (గు చ్చిపు డేమీ యడి గెదవు, మన సొకించుక నీకా భూమీకు మీందం గలదో? తామరన దళాకీ నాకు దాంపక చెప్పమూ. క్షే?వి ఠొర్జ్‌యు 1... వేమాలు = వేయినూరులు _ చాలాసారులు, (గుచ్చిగుచ్చి జ నొక్కి నొక్కి, ఇప్పుడు, ఆడిగెదవు ఏమి = ఎందు కడుగుతున్నావు, తొమరసదళాక్షి అ పద్మాక్షి, ఆ భూమీఖుమీ(దన్‌ = ఆ రాజుమీద నీప, మవసు, ఒకించుకి కలదో, నాకు, దా(వక జ మరుగు "పెటక, చెప్పమా. బ్‌ తాత్స్రర్యూము .___. ఈరచి తరచి అడిగినదే వలుమూ రడగడంచేత, నీకు ఆ అర్జును విపై మనసు ఉందవి ఊపించవచ్చా ? నాకు దాచకుండా చెప్పు అని. విశేవము న ఇంతదాకా మేము, మేము అని బహువచనము వాడుతూండిన కపట నన్యాపి, "వలపు వడ్డికి పాజే నరికి' ఆ యతిత్వమును నురచిపోయి. “నేను, నేమ" ఆవి ఏక వచనమునే వాడడము మనోహరంగా ఉంది. వొతాంతలము “..(గుచ్చిగుచ్చిపుడే మీ వడిగ౧దవు... =ణ= తీరువతివారు, ఇప్పడు, ఏమి, ఈపవు (వీవు అడిగెదవు అని అర్ధము,

492 విజయవిలానము అం. “అక్కజతోడ మంతనమునం దిటు వేండెదు గొన, నంతయుకా నిక్సముగా(గల దెల్పం దగు నీ, కటులైన, సురేంద్ర నూతి యీ దిక్కున నున్నవాం డనుచు( దెల్పినతోడనె మాటలాడకే యెక్కూడం బోదువోయని యొరించుక సంశయ మయ్యెడుం తెలి. 178

అర్థము సా చేలీ ఆ ్రియరాలా అని భావము, మంతనమునన్‌ = ఏకాంతముగా ఉన్న ఇప్పుడు, అక్కఅతోడకా = మిగుల కోరికతో, ఇటు = ఈ ప్రకారము, వేండెదు = ఆడుగుతున్నావు, కొాన౯ా, అంతయున్‌ = అన్ని విషయాలూ, నిక్క-ముగా(గన్‌ అ యథార్థ ముగా (ఉన్నది ఉన్నట్లుగా). నీకు తెల్చకా తగుళా ఆ వీకు తెలియడేయడము ఉచితమైన పవి,

ఆటులు ఐనకా జ ఆలాగయినప్పటికీ, సురేంద్రిసూతి = ఒఇ౦(దువి కొడుకు _ అర్జునుడు, ఈ

దిక్కునన్‌ ఇ పలానాచోట. ఉన్నవాడు, అనువుకా, తెల్పినితోడనే ఇ నేను చెప్పగానే, మాటలు

ఆడకే అ నాతో మూటలాడపండానే, ఎక్కడ పోదువో అని ఇ వెళ్ళిపోతావేమో అవి, ఒక ఇంచుక సంశయము అయ్యెడుకా జ కొంచెము సందేహము కలుగుతూ ఉంది.

తొత్సర్భాము :-_ “ఇంత కోరికతో అడుగుతున్నావు కొబట్టి, నీకు విజము చెన్పడం ధర్మము; కొని, ఆర్హును డీ దిక్కున తన్నాడు అని చెప్పిన వెంటనే, నువ్వెక్కడ మాటలాడ కుండా లేచి పోతావో అని సందేహం కలుగుతున్నది"అవి అర్జునుడన్నాడు.

బిలేవయు :-.. ఆర్దును డీ దిక్కున ఉన్నాడు అనడం పలానాచోట ఉన్నాడనే కొక ఇక్కండే ఉన్నాడు అని గూడ ఆర్ధము వచ్చేలాగా చెప్పీ, లోలోన సంతసపడుతున్నాడు,

ఈ నుభద్రా ఘట్టములో అర్జునుడు ఉపయోగించిన నంటోధనలలో మన కవి అమోఘ మైన చమత్కారము చూపించాడు. మొదట చెలున, కలికి. అన్నాడు. అమె మనసు పట్టుదిడ్డ తరవాళ వికచాంబుజ ప్యతలోచనా. తామరసదళాకీ అని శృంగార నాయకుడిలాగా అన్నాడు. (గుచ్చిగ్రుచ్చి అడగడంతో మరింత దగ్గరగా పోయి, చెలీ అని పేయసిని పిలిచినట్టు అన్నాడు.

“ఆ కవ్వడి యలివేషము చేకొని యున్నాడు నీకు. జెంతనె; యెన్నా శో కలదు వచ్చి; యింకనే నీ కీలక మించుక్తైన నీ వెబుంగవుగా! |. అర్థము :..... ఆ కవ్వడి = నవ్యపాచి అయిన ఆ అర్హుమడు, యతివేషముళా. చేకొని = వేసుకొవి, సీకుచెంతనె ఆ దగ్గరనే. ఉన్నాడు. వచ్చి. ఎన్నాళ్ళో కలదు = చాలా రోజులయి నది, ఇ(కనేవి= ఇకనైనా _ ఇన్నాన్తండినా, ఈ కీలకము అ ఈరహస్యమును, ఇంచుకై నః అ కొంచెమైనా, ఈవు ఆ నీవు, ఎలు(గవుగా జ తెలుసుకో లేక పోయాపుకదా.

హృాదయోల్లానము. ఆం! 493 తాత్భర్యూము $...- అ అర్జునుడు యతివేషములో నీ దగ్గరనే ఉన్నాడు; వచ్చి దాలా దినా లయినా ఈరహస్యము నీవు తెలుసుకో లేకపోయావే, టికేత్లము ఎ __ కవ్వడి _- కవ వడి _ రెండుచేతులతోనూ బాణములు వేయునాడు, సవ్యసాచి. “*ఇ(కజా నేను ఈ కీలకము" అని పదవిభజన చేసి వేదమువారు “నేనే ఈ రహస్యము" అన్న ఆరము సూచించారు. ట్ర వొఠాంతోరము ఎఎ “ఎన్నాళ్ళో కలదు వచ్చి, యింకొ ఈ కీలకము...” “నీకై తపంబు( జేసెద నీ శైవడి; దావ నేల? యే నర్జునుండకా; లోకోత్తర శుభలగ్నం టో కోమలి నేండు; కోర్కు లొడంగూర్పగదే”. 175 అర్జము =. “*దా(పనేల = ఇంకా దాచడ మెందుకు ; ఏన్‌ = నేనే, అర్జునుడన్‌, పీవై నీ గురించే. ఈశైవడికా జ ఈ విరంగా, తపంబు చేపెదన్‌ ఇ తపస్సు చేస్తున్నాను ; ఓ కోమరీజఐఓ సుభళధద్రా, నేండుజ ఈ దినము, లోక ఉత్తర కుభలగ్నంబు == మిక్కిలి (శేసమయిన సుమహూర్తృము, కోర్కులు జమన ఇరువరికిగల కోరికలు._వాంఛలు, ఒడ(గూర్చ(గడే = చేకూరినట్లు చేయమవి కోరుతున్నాను.” బిళేవము *---- ఇన్నాబ్లా సుళద అభిప్రాయము ఏీలాగుంటుందో తెలుసుకోకుండా తొందరనడ కూడదని శాంతించాడు, ఇప్పుడా అభిప్రాయము వట్టుసడ్డది. ఇంకా దాపరిక మెందుకవి అర్జునుడు వియటవడ్డాడు. వద్యములోని [ప్రాపాక్షరాలు : 1, 2, పాదాలలో “కై”, 8, 4 లలో “కో. ప్లికై తవంబు చేసెద” ___ కపట సన్యాసిగా ఉండి నేను చేసిన జసమంకా విన్ను గూర్చే సమా, వీ కోవమే ఈ కష్టమంతా భరిస్తున్నాను ఆవి భావము. ఎవరిని గురించి తపను చేస్తామో వారు కోర్కెలను నమకూరుస్తారు ః విన్ను గురించి తవమ్మ చేశాను కాబట్టి సీవుగూడా కోర్కెలీడేరే లాగా చేయాలని హృదయము,

తండ విజయవిలాసవ అ... నా విని యా వినీల కచ నవ్వుమొగం బటు గొంత వంచి యెం లే వెజ నివ్వెఖగా మునిగి, “రూతని దార్ధనింగా నొకింత మూ భావమునం దలంచియును నమ్మక యమ్మరచెల్ల £ యూరశే "సేవ లొనప్చుచుంటి” నని సిగుస ఏగ్గున లేచి పోవంగద్‌,. 1176 అర్థము విల. నాలా = అని చెప్పగా, ఆ వినీలకచ జు మిక్కిలి నల్లవి తలవెండ్రుకలు గలది, ఆ సుభద్ర, నవ్వుమొగంబు జు సంతోషముతో కూడిన తన ముఖమును, అటు కొంత వంచి, ఎంకేన్‌ = ఎక్కు.డైన, వెట నివ్వెలళా ఇ భయముతోకూడిన ఆశ్చర్యనులో, మునిగి, (ఇట్లు తన మనస్సులో అనుకొన్నది “ఈతని౯ = ఈ యతిని, పొర్టునిగాళా = అర్హునునిగా, మున్‌ = ఇంతకు ముందు, భొవమునన్‌ = మనసులో, ఒకింత జ కొంచెము, తలంచియును = అనుకొని కూడా, నమ్మక = నమ్మకము కలగక, అమ్మకచెల్ల = అయ్యో । ఊరకే నిష్ప యోజనముగనే, సేవలు, ఒనర్చుచుంటిని”, ఆవి (తలంచి). సిగ్గునకా, దిగ్గునకా జ ఉన్న పాటున, లేచి, పోవ(గకా = పోవుచుండగా... _ తాత్సృర్యోము :...- ఆ మాటలు విని, సుభద్ర, భయముతో కూడిన ఆశ్చర్యముతో, “అయ్యో. ఆర్జునుడని అనుమానించికూడా, ఇన్నాహ్ల వృథాగా సేవచేశానే”, అని సిగ్గుతో దిగ్గునలేచి పోటోగా...... ఎవిలేవము *-- వద్యములో మొదటి రెండు పాదాలూ నావివియావినీ అనిన్నీ, తేవెజ-నివ్వెల ఆనుపప్రాసతో ఆరంభించాడు. తరువాతి రెండు పొదాలలోను ఐవరను నమ్మక అమ్మక అనిన్నీ సిగున-దిగున ఆన్నాడు. పద్యరచనలో ఇదొక పౌగసు, యి లి టి అర్జునుడు నేనే ఆర్జునుడనవి చెప్పగానే నుభ్యదకు నంతోషమూ సిగూ భయమూ ఆశ్చర్యమూ అన్నీ కలగడం తప్పదు __ సంతోషముతో నవ్వింది. సిగ్గుతో తలవంచుకుంది, ఎవ రే మనుకుంటారో అవి భయము, ఈ సన్నివేశమంతా ఈలాగు జరగా :ళ్చర్యము. వై 180వ పద్యంలో తా ననుమానించి కూడా నమ్మక ఊరకే సేవచేశానే అన్న సిగ్గుతో చిగ్గున లేచి పోటోయింది. *ఏల వోయెదు నిలునిలు బాలి యనుచు( జీలబునగవు నెమ్మొగంబున( జెంగలింప/ దమకమున లేచి, మరులేచి, తత్కరాంబు జం బొడిసి పశ్రైం కేసాంచి నవ్యసాచి క్షే?

వృాదయోల్లానము ఆ, శంక అర్థము. ఫలా “బాల వ ముద్గరొలా, ఏలపోయెదు. నిలునియొ, అనుచు. చిజునగవు, నెమ్మొగంబునన్‌ = అందదుయిన ముఖముపైన, చెంగలింప = [పకాళిస్తుంచగా, తమకము నన్‌ =ఐ తొందరపాటుతో, రేచి, మరులు ఏచి = మోహము అతిశయించి యంండుటచేత, తళ్‌ కరాందిజంబు = ఆ సుభదయెక్కం- సద్మమువంటి చేరిని, సవ్యసాచి = అర్షునుడు, చే చాంచి ఇ చేయిచాచి, ఒడినిప టైన్‌ ఆ తటాలున పట్లుకొనెమ. లెాల్ళాల్నోను శా. బాలా నిలునిల అంటూ సంతోషమూ తొందరపాటూ, మోహమూ కలిగి అర్హునుడు చేచి. చేయిఫాచి ఆనె చేతిని హఠాత్తుగా : ట్టుకన్నాడు, బళోవడం ;- ఈ వద్యములో సుభ్యవను “బాలా' అని పేర్కొన్నాడు, బాలా ఆంపే అజ్లానురాలా, తెలివి తక్కుపచానా, ముగా అవి అనినటు భావింవాలి. ననే న! ల ఇక్కడ పరిస్తితులన్నీ తనకు అనుకూలంగా ఉన్న:స్పాడు సధర్ర పోవడానికి ప్రయ త్నించడము అజ్జాసెమని అఆభ్మిపాయము. లఅంంధాలము నల అన్నుప్రాసము, పరికరము, పట్టిన మ్యూతన దేవకి పట్టి కరొబ్దము లలాట పట్టిక చెమటల్‌ ప్రై, గగుర్పొడిచెం జను క, టర యినుమంత వీడె. గట్టుం గొంగున్‌. 178 అర్థము + పట్టిన మాత్రన = ఆర్తునుడు చేయిపట్టినంత మ్యొశ్రాన, దేవక్షిపట్టి = దేవకీదేవి కూతుర్తై న సుభద్రయొక్క, కర అబ్బిము = పద్మమువంటి చేయీ, లలాటపట్టిక అ పలకవంటి నుడురూ, .చెమటల్‌ పైకా, చనుకట్టు ఇ కుచ్యప్రదేశము, గగుర్చొడిచెన్‌ = పులక రించెను, కట్టుకొంగున్‌ = పోకముడిగూరా,. ఒక ఇసుము అంత = ఒక రవనంఠతమాశము, వీడెక౯ా అ నడలెను. ఎశేవము 2 అర్జునుడు చేయి పట్టుకున్నస్సుడు స్పర్శవల్ల నుభద్రక్ష స్వేదము, రోమాంచము, కంపము అనిన సాత్త్వికోదయ లక్షణొలు కనదిడ్డాయి. అలంకారము :.... అనుప్రాస. మరు డప్పుడు బేసితూపులు థరియించియు నేమిచెప్పం ! దరుణీ న్నరునిన్‌ నరికోలలం బడనేసెకా గొరువంఠ రొదల్‌ చెలంగ6 (గొన్నన వింటన్‌, 178

శ9ి6 విజయవిలానము అంశ. అర్థము; అపుడు, మరు(డు ఆ మదనుండు, బేసితూపులు = బేసినంఖ్యయైన ఐదు బాణములు, ధరియించి ఉన్నప్పటికీ, గొరువంకరొదల్‌ ఇ గొరువంక పతుల ధ్వనులు, చెలంగళా అ వినవచ్చేలాగ, (కొన్నన వింటకా = కొత్త పూమొగ్గలతో విర్మించిన వింటితో, తరుణి౯ా ఆ యౌవనవతియైన నుభదను, నరునికా = ఆర్జునువి, సరికోలలకా = ఇద్దరివీ సమానముగా బాణములతో (సరినంఖ్య యగు బాణములతో అని రెండో అర్ధము), పడన్‌ ఏపె౯ా ఇ కొ మైను ఏమి చెస్పళ అ ఎంత అళ్చర్యము । బలేవము. న. అల్లెట్రాటివి ఆకర్ణాంతంగా లాగి బాణము విడిచిపెట్టినప్పుడు, ధనుస్టంకారమూ, బాణ వేగమువల్ల కలిగిన (శారాజున్వల వంటి ధ్వనీ కలిసి గొరువంకల వ్వనులలాగా వినిపించాయి. బేసిరూపులు _ ధరించికూడా = సరికోలల వేయడము విరోధంగా ఉంది. కాబట్టి ఆళ్చ ర్యము. సరికోలలు అంకే ఇద్దరినీ సమానముగా బాణాలతో కొట్టాడన్న అర్ధంతో ఆ విరోధం పోతుంది. నరికోలలు వేశాడు కాబట్టి ఇద్దరికీ అనురాగము ఒక్క-లాగే ఎక్కువయిందని భావము. అలంకారము :._..- విరోధాభాసము, అనుప్రాసము. అ రీతిం జేపట్టివ రారోహన్‌ వేది మీందికై రాం దిగువళా దూరము వెన నరుగఠ యొ య్యారముగా న్యమపదనయై యుండంగన్‌, 180 అర్జము వా ఆరీతిన్‌, చేపట్టి అ చేయిపట్టుకొని, వరారోహజా = అందమయిన పిరు దులు కల ఆ సుభదమ, వేదిమీ(దికై ఇ తానింతవరకు కూర్చున్న అరుగ్గుపైకి, రాకా తిగువన్‌ ఆ వచ్చునట్లు లాగగా, వెసన్‌ ఇ త్వరగా, దూరము, అరుగక == ఫోపండా, ఒయ్యారముగా జ విలాసముతో, న్మమవదనయై జ వంచిన ముఖము కలదయి, ఉండంగన్‌ ఇ ఉండగా .... బిశేవము +. చేయిపట్టి లాగినప్పుడు, సుభద్ర అవ్వలి మొగమై తిరిగి ఉండడము నహజమే. అటునంటస్పుడు అర్జునునకు విలాసముగా కనిపించినది. కటి(ప్రదేశము కదా, అందుకే వరారోహ అన్నాడు కవి. వెసన్‌ దూరమరుగక అం'పే నెమ్మదిగా రెండడుగులు వేని అన్న భావము. దీనివిపట్టీ నుభదద్ర రానూలేదు, రాకపోనూ లేదు, అనుకోవచ్చును. అలంకారము -- న్వభావో కం

అర్జునుండు సుభదను వే.డుట ఉన్సీ మ్వున్సు చూచి యెఆయు(గ నిను, నీ మును నను. జూచి యెజు(గ వీవును, నిపుడీ (పేమలు వినుకలినే పై పై మన కిర్వురకు. బర్వె, బర్వేందు ముఫీ. కర] అ విధంగా ఉన్నప్పుడు అర్జనుడు ఈలా గన్నాడు: అర్థము ఏలా పర్వ ఇందు ముఖీ = నిండు చందురుని వంటి ముఖము కలదానా, ఏన్‌ == నేను, మును = ఇంతకుముందు, నిను౯ =విన్ను, చూచి యెలు(గక౯ అ చూడలేదు, ఈవున్‌ = నీవు గూడా, ఈమును = ఇంతకు పూర్వము, ననున్‌,-చూచి యెలు/గవు = చూచిన దానవు కొవు, ఇపుడు, ఈ ప్రేమలు, వినుకలినే = వినుటవల్లనే, మనకు, ఇర్వురకు, పై పైన్‌ ౬ అతిశయించుచు, పర్వెన్‌ ౨ పెరిగినవి,. తాత్చర్భొయు *- సుందరీ, ఇంతకు పూర్వం నేను నిన్ను గావి. నీవు నన్ను గావి చూచి ఎరుగము. కేవలము ఒకరిని గూర్చి ఒకరము వినడమువల్లే మన (ప్రేమ ఇంత అతి శయించింది కదా. అలంఠొారము ?.-- అను[ప్రాసము. “శారిక హోరి కంకణము సద్దున కంటుట గాదు శేలుు మం జీర రుళంరుళ ధ్వనికి6 జేరుటగాదు పదంబు అంచ, వా గ్జోరణి మాధురీ మహిమకుకా శుక మానుట గాదు చెక్కు ;లో సారసన్మేత, నొకొణకు సారెకు వేండెడు జూడ లన్నియున్‌.” 18 అర్థము 2= ఓ పారసనే[త = శామరలవంటి కన్నులుకల ఓ సుభద్రా, శారిక జా ఆ గోరింక, కేలణు ఆ (నీ) చేతిని, ఆంటుట = పట్టుకొనడము, హారికంకణము ఆ మనోహర మైన పీ కంకణములయొక్క, సద్దునకు = ధ్వవి (వినడం) కోసము (అవి సీవనుకుంటున్నా వేమో), కాదు ఐ ఆందుకోసము కొదు; అంచజ ఆ హంస, పదంబులన్‌ ఇ నీ పాదాలను, చేరుట జు నమీపించడము, మంజీర = నీ కొలి ఆందెలయొక్క. రుళంరుళ ధ్వనికి జఐ రుళంరుళ అనే శద్దిము (వినడము) కోనము (ఆవి అనుకుంటున్నావేమో), కాదు; శుకము కా ఆ చిలుక, చెక్కులళా అవీ బుగ్గను, అనుట = తాకుతుండడము, వాగ్లోరణి = మాటల తీరులోని, మాధురీ మహిమకుళా ఇ తీయదనముయొక్క- అతిశయము (చూడడము) కోసము (అవి అన్ను (32

498 విజయవిలానము అండి కుంటున్నా వేమో, కాదు; అన్నియుళా = ఈ కారిక హంసా చిలుకా మూడున్ను, వాకొలకు = నన్ను గురించి _ నన్ను కరుణించమవి, సారెకు మరల మరల, వేండెడు ఆ (ప్రార్టిస్తున్న, జాడలు జ విధమురే (కొని, మరేమీ కాదు. తాత్నృర్యూము :___ అ గోరింక వీ చేయిపటడము వి కంకణాల చప్పుడు వినాలవి కాదు, ఆ హంస నీ పాదాల నాశయించడము నీ అంవల ధ్వనులు నాళించికాదు. ఈ చిలుక వీ బుగ్గలు తాకుళూ ఉండడము నీ మాటల తీయదనము కోసము కాదు; ఇవన్నీ నీవు నన్ను అను ఉహించవలసిందని (ప్రార్థిస్తున్నాయి సుమా. బిశేవము ౫ పై 167వ 'కంగుల్‌ దీర్చీన పై 8వీ అవిక......? అన్న పద్యములో చిలుక సుభద్ర ముంజేతిపై నుంది; హంస పాదాలు తొక్కుతూ ఉంది. అ చిలుకే (చేదోడు వాదోడు) బుగ్గలు తాకుతూ ఉంది. చిలుక గోరింక అన్న మాటలు సమానార్దములోనే (లింగ భేదము పాటించకుండా) కవులు వాడడం కద్దు. ఆ పక్షులే కావి వేరే ఇంకొక పక్షి వచ్చినట్టు భావించరాదు. ఈ రెండు పశులూ చేస్తూన్న పనులు మనకు తెలుసును, ఒకరిని (ప్రార్థించినప్పుడు కొందరు చేతులు పట్టుకుంటారు, కొందరు కాళ్ల పె దిడఠారు, కొందరు బుగ్గలు పట్టుకొవి బతిమిలాడతారు. ఇవి ప్రార్ధించే విధాలు. ఈ పద్యములో చిలుక చేయి పట్టుకుంది, హంస కొలు పట్టుకుంది, చిలుక బుగ్గ కాకు ఈంది, ఆ పద్ధతులే ఈ పత లవలంబించాయని చమత్కారము, అలంతారము ;. అపహ్నతి. “చిలుకల కొలి కిది నాతో పలుకంగా. గొంత సిగ్గు పడియిడు , ముంచే చిలుకా, నీతో నైనను బలుకంగా రాదె! పలుకు జంగా రంటవే? కే88 ముంకేతి చిలుక చేదోడూ వారోడూ కాబట్టి ఆ చిలుక సాయం తీనుకుంటున్నాడు అర్జనుడు, అర్థము :- చిలుకల కొలికి ఇది = ఈ చిన్నారి చిలుక వంటి సుభద్ర, నాతోన్‌, పలుకంగాకా జ మాటలాడడానికి, కొంత నిగ్గు పడియెడుకా జ కొంచెము సిగ్గు పడుతూ ఉంది, ముందే చిలుకొజ ముంేతి పై మన్న చిలుకా, నీతోనై నను. పలుకంగాళా రాదె పలుకగూడదా? పలుకు = మాపే, బంగారు ఆటవే = బంగారమా ? అంత అపురూసమయిందా? తాల్బ్రర్యము $. వాతో చెప్పడావికి సుభద్రకు సిగ్గయితే ముద్దుచిలుకా. వీతోనై నా చెక్సరాదా । మాసే అంళఠ అప్పరూపము కావాలా ?

వృాదయోల్లానము ఆం. 499 ఎలేవము ఎఎా- పలుకు బంగారమా - బంగారము లాగా ళద్రబరచ వలసిందా అని. “నేను పై వాడను కాబట్టి సిగు ; కాని. నీవు చిలుకవు, ఆమె చిలుకలకొలికి, అ సంబంధము చూచయినా నీతో చెప్పరాదా”అని భావము. అలంతారము *_-- లోకోక్తి , పరికరము. “*రతికిన్‌, భారతికిన్‌ వినోద కథలం [దాగల్బ్యముం జూపి, త త్పతులం గూరిచి, మాట వానిం గను పెద్దల్‌ గాఠెమీ వార;లా చతురత్వం వీట( గొంత కానంబడ నీ చంద్రాననన్‌గూర్చి, నన్‌ (బతికింపం గదె ముద్దు! గీరమ ః సుధా బంధూ భవ గ్గ్‌రమా 1 క185కీ అర్థము --- సురధా...రమా__సుధా అ అమృతమునకు. బంధూభవర్‌ = చుట్టము అవుతున్న (అంత మధురంగా ఉన్న గీః ఇ మాటలయొక్క-, రమా ఆ సంపదగల, ముద్దు కీరమా ఇ ముద్దులొలుకుతున్న చిలుకా, మీ వారలుజమీ వంశములోని వారు, రతికికా = రతీదేవికీ, భారతికిక = సరస్వతీదేవికీ, వినోద కథలకా ఇ వేడుక కలిగించే కతలతో, షాగల్భ్యముకా జు నేర్చును, చూపి, తత్‌పతులకా ఆ వారి భర్చలను, _ మన్మథ (బిహ్మదేవు ఇను, కూరిచి ఇ కలిపి, మాటవాసికా = పొగడ్తను (మాట నేర్పరి తనమును), కను = పొంది నట్టి. పెద్దల్‌ కారె అ పెద్దలే కదా. ఆ చతురత్వము = ఆ నేర్చరితనమును, ఇటకా.ఐ మా విషయ ములో, కొంత, కౌొన(దిడకా జ కనబరిచి, ఈ చందద్రాననక ఐ ఈ చంద్రముఖిని, కూర్చి = నాతో కలిపి, నన్‌ (బతికింపంగదె ఆ నన్ను టబ్రతికించుమీ. తాత్నృ్రర్యాయు జా ఓ ముద్దుల చిలుకా, రతీ సరస్వతులు (సణయ కలహములందు భర్తలతో మాట్లాడక అలిగినపుడు మీ వంశమువారు వినోదకరమైన కథలను నేర్పుతో చెప్పి, వారు తిరిగి భర్తలతో కలి సేటట్టు చేసి ఆ మన్మథ దిహ్మదేపుల పొగడ్వలు సంపాదించారు. ఆ మాట వేర్పునే మూ విషయములో కొంత కనబరచి ఈ సుభద్రను నాతో కలిపి సన్ను బ్రతి కించుమా అని చిలుకను అర్జునుడు కోరాడు. బిశేవము సుధా బంధూ భవళ్తీరమ : అమృతముతో సమానమయిన మాటలు కలది, కాబట్టి ఈ చిలుకను సీ మాటల అమృతముతో నన్ను టదితికించు అవి కోరాడు. లేకుంటే వేను బతుకమ అవి సూచన, పింగలి సూరన్న కళాపూర్ణోదయములోనూూ (ప్రభావతీ (వ్రద్యుమ్నములోనూ రతీ సరస్వతుల దగ్గర చిలుకల (ప్రళంసలున్నాయి.

500 విజయవిలానము ఆ-$, కారతీచేవి ముంచేతి పలుకు చిలుక సమద గజయాన సహ్యచారి మాకు, -ాళ్ళంగార__మధము. అలంలొలోయు : ___ పరికరము, యమకము, “చంపకగంధి మోవి సరసంబగు వింబ మటంచు పట్టి తే లింపు పెలుంగుతో. దమి దరిర్బగ బర్కినం చెక్కు గీంటిని న్నింపున ముద్దువెట్టుకొని యిన్నండు మన్ననసేయ నున్నదో ? "పెంపుడు( జిల్క, నిన్ను దనిపింతు జుమీ చెలి నన్ను నేరినన్‌,”185 అర్‌ము :.__. చంపకగంధి = సంపెంగపూల కావిగల సుభద్ర యొక్క, మోవిజ అధరము, సరీసంబు అగు ఇ రసముతో కూడి యున్న, బింబము = దొండపండు, అటంచుకా జు అని, వట్టితేలింపు ఎలుంగుతో౯ా = మిక్కిలి దీనమైన కంళస్వరంతో, తది జ మక్కువ, తలిర్బ(గన్‌ = చిగిరించినట్లు, పల్కినన్‌ ఇ నీవు ఆడుగుతుండి నప్పుడు, చెక్కుకాగీ(టి = సీ చెక్కిలినొక్కి (ముద్దుచేతా కనికరముచేత్సా, నిన్ను, ఇంపుసన్‌ ఆ ఇంపుగా, ముద్దు వ! న! "పెట్టుకొని, ఎన్నడు మన్నన చేయ౯కా ఉన్నదో = ఎప్పుడు నిన్ను గౌరవించగలనో కదా, "పెంపుడు చిల్క, చెలి, నన్ను. ఏలినకా జ పాళించినయెగడల, నిన్నుకొ, తనిపింతుకా సుమీజ సంతృప్తి పరుస్తాను సుమీ _ నీకు కావలసినన్ని ముద్దులు (దొండపండ్లు) పెట్టిస్తానుసుమా. అటి అవాఖీ చి లా గవ. ఎిశేవము = అర్గునుడు చిలుక సాయముకోరి లంచమిసానవి మంచి చేసుకుం టున్నాడగు, సుభద్ర తనకు ప్రసన్నమయినళైతే, చిలుక కోరినవన్నీ ఇస్తానని వాగ్గానము చేస్తున్నాడు. మ జని యణ అబజీ వొఠాంతరము

1. “...వింబ మటంచు బట్టి జేలింపు..” “ఎ తిరువతివారూ, కృవృ్వమాచారిగారూ. £. _..నిన్ను మరపింతు జుమీ చెలి నన్ను నేలినకొి ఆజా కృషమాచారిగారు, చెలి నిన్ను మరచిపోయినట్లు చేస్తానని అర్ధము. సాయం కోరేవాడు ఈలా అనకూడదు కదాం

అని కేశిశుకము. బలికిన మన మలరం గలికి పలి౭ మాటల తియ్యం దన మింతం తన. గూడని తన యధర సుధా సమగతం దెలుపంగన్‌, 186 అర్థము ;__ అవి ఇ ఈ ప్రకారము అర్హునుడు, కేశిళుకమున్‌ = పెంపుడు చిల్కను గూర్చి, పలికినకా = అనగా, మనము ఇ (సుభద్ర) తనమనస్సు, అలర(గకా ఇ వికాసముపొంది నందువల్ల , మాటల, తియ్యందనము, ఇంత అంత ఆనగూడవి = పరిమితి చెప్పలేనంత ఆధిక ముగా, తన, అధర సుధా నమగతకా = మోవియందలి అమృతము యొక్క నిండుతనాన్ని తెలపునట్లు, కలికి = ముద్దుగున్ము, సలికెన్‌... తాత్పర్యము :--- చిలుకతో చెప్పినమాటలకు సంతోషించి నుభద తన మాటల మాధుర్యము తేటపడినట్టు ఇలాగు పల్కినది, విశేవము *+---- 'పెదవులనుండి వస్తున్న మాటల తీయదనాన్ని బట్టి ఆ పెదవులలో ఎంత అమృతము నిండి ఉన్నదో తేటపడుతుందని భావము. అలంకారము :;-_-- ఉథశ్పేక్ష, అన్నుపాసము. ““స్పేరల్రా యివి మీయంత వారలకును? వెద్ద లున్నా రెజింగి వారె "పెండ్లి సేయం గలరు, వేగిరపా టింత వల దటంచు విన్నపము సేయరాదె యో చిన్ని చిలుక 187 నుభ్యద గూడా చిలుకను మధ్య నుంచుకొనే తన అల్నిపాయాన్ని తెలుపుతూ ఉంది. అర్థము :.- “మీ యంత వారలకును =మీ వంటి సుప్రసిద్దులకు, ఇవి మేరలా = మర్యాదలగునా ః పెద్దలు ఉన్నారు. ఎజి(గి ఇ సంగతి తెలుసుకొని, వారే పెండ్లి పేయగలరు; ఇంఠ, వేగిరపాటు = తొందరసడడము, వలదు = వద్దు, కూడదు, అటంచు అ ని, ఓ చిన్ని చిలుకా, విన్నపమున్‌ చేయరాదే ఇ మనవి చేయకూడదా”. ఎశేవము $--- వె172వ పద్యములో, వేమారు (గుచ్చి గ్రుచ్చిపుడేమీ యడిగెదవు. ఆని అరును డనినది మొదలు ఇప్పటివరకు ఆమె ఒక్కమాటగూడా అనలేదు. మౌనం అర్జాంగీ బి కారముగా అర్హునుడు (గ్రహించాడు. ఇప్పుడు ఆ మౌనం మాని చిలుకతో మాటలాడింది. అ

క్‌02 విజయవిలానము అం. "పెదలున్నారు, ఈ సంగతి తెలిసి వారే _ మనము ఏమీ (శమపడకుండానే _ సెండ్తి ణి యు! చేస్తారు. ఇంతలో వేగికపాటు ఇంతవలదు అఆనడముతో సుభద్ర పెండ్లికి తన సుముఖత (ప్రకటించింది. అంతేకాక, తన ఉచితబ్నత _ పెద్దలబయందు గౌరవము, అర్హునువియందు అను రాగము న్య క్తమవుతున్నాయి. వొఠాంతరోయు ఏ “పెద్దలున్నాప వారెర్గి పెండ్లి సేయగలరు"” -- వేదంచవారు. పై 188వ పద్యములో చెప్పిన ఇంతింతనరాని తీయందనము “వారెర్లి అన్నప్పుడు కనదిడదు. అంతే కాకుండ “ఎరిగి వారే" పెళ్ళిచేస్తా రనడము తన విశ్వాసాన్ని తెలుపుతుంది, తరువాతి సద్యములో సూచించిన “ఉచితిరీతి, రసికము[ద్ర' కానవస్తాయి. అని యుచిత రీతి వెలయ/గ నాడు నాతి రసిక ము[ద్రరు మిగుల మానసము గరంగ€, బై పయిం [బేమ యగ్గలంచ్లై పెరుగంగ, న వ్వధాటి నొడంబడ నను. గిరీటి, 188 అర్జము 2 అఆనిజ ప్రై చెప్పినట్లు, ఉచితరీతి వెలయ(గన్‌ ఇ ఉ త్తమన్త్రీలకు యోగ్యమైన విధము స్పష్టమయ్యేలాగా, ఆడు ఇ పలుకుతున్న, నాతి = సుభద్రయొక్కం, రసిక ముద్రకుకా ఇ సరస లక్షణమునకు, మిగులన్‌ ఆ మునుపటికన్నా అధికంగా, మానసము కర(గన్‌ అ మనస్సు అనురాగమును పొందగా, పై పయికా అ అత్యంతముగా. (పేమ, అగ్గ లంబై జ అతిశయమై, పెరు(గ(గన్‌ ఇ అభివృద్ధిని పొందుతుండగా, కిరీటి జా అర్జునుడు, అవ్వధూటి౯- = అ సుభద్రను, ఒడంబడకా అ ఒప్పుకొనునట్లు చేయుటకు, అమన్‌ = ఈ క్రింది విధముగా చెప్పుమ...* విశేషము 2. పైని చెప్పిన సుభద్ర పలుకులలోవి బొచితీ, రసికళా అర్జునుడు (గ్రహించాడు; అందువల్ల ఆతని (పేమ మరింత అధికమయింది; ఆమెను ఒప్పించడానికి అర్జునుడు ఈ (క్రింది విధంగా అన్నాడు. వొతొంతరము :_ “=నన్వధూటి నొడంబడుమనుచు (గీడి" -=తీరువతి వారు, అలంకారము =... అంత్యాను ప్రాసము.

వృాదయోల్లానము. ఆవ, 503 “ప్టి వా రెలుం/గుట యెన్నండు ? కావించుట యెన్నం. డింకం గల్యాణంబుకా ? నీ వేల జంపు నడపెదు? రావే మారొడ కిందు రాకేందు ముఖీ! 189 అర్జము విజ మీవారు, ఎజు(గుట, ఎన్నడు? ఇంక ఎన్నడు జ ఇంకెప్పుడు, కల్యాణంబున్‌, కావించుట = చేయుట, వీవు, ఏల, జంపు = అలస్యము, నడపెదు = చే పెదవు? రాక ఇందుములీ = పూర్థిమా చంద్రుని వంటి ముఖము కలదానా. ఇందు = ఇక్కడకు _ ఈ వేదిక పైకి. మారాడక = అడ్డుపెస్పక, రావే. బిలేవము :-- మీ వారెరుగుట ఎప్పుడు, ఇంకెప్పుడు "పెళ్ళి చేస్తారు? అనడములో *“ఆదంతా కొంత కాలం పడుతుంది” అని; నువ్వెందుకు ఆలస్యము చేయడము. ఈ సద్యంలో అర్జునుని ఆతురతా “నువ్వే కొవాలని ఆలస్యం చేస్తున్నా" వని సుభద్ర పై విందా వ్యక్తమౌతున్నాయి; ఆలాగైనా ఆమె త్వరపడుతుందేమో అవి. “నన్ను గౌంధర్వంబునను బెండ్లి యాడనే సి గేల పడియె దే చిగురు(బోణీ రతి( దేల్చి మదన సామాజ్య 'మేలింపవే తల యేల వంచెదే జలజగంధి ? చెలులు వచ్చెదరు నా తలఃపు లీడేర్పవే తడ వేల చేసెదే ధవళనయన ? మది నిచ్చగించినా మనవి యాలింపవే కడ కేల పోయెదే కంబుకంలి ? మనను దొంపంగ నేటికే యనుపమాంగి ? చలము సాధింప నేటికే చందవదవ ? మాజు మాటాడ వేటికే మధురవాణీ : చింత సేయంగ నేటికే దంతిగమన ? 190 అర్జ్‌ము 2 ౧. గొంధర్వము == అష్టవిధ వివాహాలలో ఒక విధము, తఠతియులకు గాంధర్వ. 'రాక్షనములే అత్యుతృమము లని భారతము.

504 విజయవిలానము అలీ, గాంధర్వ విధిని, నన్ను, పెండ్షియాడవే, చిగురు(దోణి = చిగురువంటి సుకుమార మైన శరీరము కలదానా, సిగ్గు ఏల పడియెదే?

౨ రతికా = (కీడయందు, తేల్చిజ ఆనందింపజేసి, మదన సాామాజ్యము = మన్మ థునియొక్క రాజ్యమును, ఏలింపవే == పాలించునట్లు చేయమా, జలజగంథి == పద్మమువంటి పరిమళముగలదానా, తల ఏల వంచెదే ?

౩. తలంపులు ఐనా ఊహలు, ఈదేర్చవే జా సఫలము చేయవే, చెలులు, వచ్చెదరు (ఆలన్యము చేయకు అని, ధవళనయన ఇ తెల్లని కన్నులుగలదానా, తడవు ఏల చేసెదే?

౪. మది£కా వా మనస్సునందు, ఇచ్చగించి ఇ అంగీకరించి, నా మసవిజ=నా ప్రారనను, ఆలింపవే = వినుమా, కంబుకంఠి జ శంఖమువంటి కంఠము కలదానా, కడకు ఇ దూరముగా. ఏల పోమెదే?

అనుపమ అంగి = సాటిలేని శరీరసొందర్యము కలదానా, మనసును = కోరికను, దా.పంగన్‌ = దాచడము, ఏటికే? చందివదన ఇ చంద్రునివంటి ముఖము కిలదానాా చలము సాధింపనేటి రే = పట్టుదల కొనసాగించుట ఎందుకు ॥ మధురవాణ్‌ == తియ్యని మాటలు కలదానా మాలుమౌటాడపు = బదులై నా చెప్పవు, ఏటికే? దంతిగమన ఇ ఏనుగు నడకవంటి నడక కలదానా, చింత సేయంగకా = ఈ ఆలోచించడమంతా, ఏటికే = దేనికోసము ?

నలేవము సీస పద్య చరణాల మొదటి భాగములో అర్జునుడి ప్రార్ధనా, రెండో భాగములో ఆ మాటలవిన్న తరువాత సుభద్ర ఏమి చేసిందో ఆ వివరణా కవి నేర్చుతో జోడించాడు. గాంధర్వమున పెం ్రియాడ వే అన్నప్పుడు ఆమె సిగ్గుపడది, రతిని తేల్చమన్న

లా శి ఆ ప్పుడు తల వంచింది...., అని (గ్రహించాలి. ఇదీ నాటక రచనా పద్దతి.

అర్జునుడు పై 17? వ పద్యములో పటుకున్న సుభద్రచేతివి ఇంకా విడిచి పెట్టలేదన్న

య్‌ ళు యి బ్‌ మాట షురవకూడదు.

“గవ్బిమరు. డాన వెట్టుక

గొబ్బునం వై బడును; నీవు గూడని వార్తల్‌

సువ్చీన( గా ర్యం బెక్కడ6

దవ్చిట్బో కా, కపూర్వ తనువిబ్బోకా. క్షే]

అర్థము ః.-- ఆపూర్వ ఈను విబ్చోకొ = అపూర్వమైన శరీరవిలాసము కలదానా,

గబ్బిమరుండు = గర్వించియున్న మన్మథుడు, ఆనవెట్టుక అ ప్రతిజ్న చేసి, పూనికతో, గొబ్బునళా ఇ మిక్కిలివేగంతో, పయికా పడును; నీవు, కూడని వార్తల్‌ = సరిగాని మాటలు (అంగీ

హృదయోల్లానము ఆ-2£, కంక కారము తెలుసని మాటలు), నుబ్బ్చినకా = సలికినయెడల, తబ్బిబ్బో కాక అ ఎళ్చు తగ్గులు క కొకుండా, కొర్యంబు జ మన యిష్టార్ధము, ఏకడకా జ ఎట్లు చేకూరును. బిశేవము :--. వీవు అన్ని మాటలు చెప్పినా ఫలితంలేదు, మన్మథుడు పూనికతో ఎప్పుడైనా ప్ర బడగలడు అవి ఆర్హునుడి భావము. శృంగార చేష్ణలలో విబ్బోకము ఒకటి. “వరుని కథయం దనాదర మరయగ విట్బోక మయ్యె”; ఇక్కడ కూడా అనురాగము కలిగి ఉండీ, అనాదరణము చూపు సందర్భ్శములో ఈ సంబోధన ఉచితంగా ఉంది, వాఠాంతరము

1. “గవ్బిమరు డొజసపెరుగత,."” వ “గవ్బిమరు డొరవెరుకత..” జా వేదంచారు. రెంటికీ తొందరపాటుతో అని అర్దము,
2. గవ్బీమరు. డానవెట్టిన - శా తీరువతివారు.
3. ..తన్బీబ్బోకొ యపూర్వ తను బవీబ్బోకా. జా తిరువతిచారు, దీని ఆర్జము ఎక్కడ తారుమారో కాదా । అవి. అలంఠొరము ;.-- ఆంక్యాను[ప్రొసము. “"ప్ఫీదజా వియోగ సొగర మీ(దళా గలవా ? లతాంగి యేమెజు(గః వయో: “యీదా” డన్నను మదనుడు “కోందా' డను వాడు; విగువు కొనసాగు నొకో. 192 లర్జ్‌ము 2--= మీ(దకా అ ఇకమీదట వియోగపాగరము జ ఎడబాటు అన్న సముద్ర మును, ఈ(దళా కలవా జ (ఒడ్తుచేరే వరకు) ఈదగలవా, లతాంగి జ తీగవంటి శరీరముకల దానా? ఆమో ఆ అయ్యో ; ఏమి ఎజు(గవు ఆ వట్టి అమాయకురాలవు, (వీవు యీదాడు ఇ ఒకరకము కాటిచెట్టు, అన్నమ జ అనిసీవంటే. మదను-డు == మన్మథుడు, కో(దాడు అ కొదు కొ దిది మరొక రక మైన కోదాడన్న తాటిచెట్టు, అనువాడు జ అని అనేవాడు, అనగా, నీవొక

506 విజయవిలానము అ!, టంటే వాడు మరొక టంటాడు, నీవనుకున్న విధంగానే తలచేవాడుకొడు _ ఎప్పుడూ ఆడుతగిలె వాడే, విగుపుజ సీ నింకమూ, పట్టుదలా, కొనసాగునాకో = కొనసాగుతుం దమకుంటున్నావా ? (పాగదు సుమా అవి హెచ్చరిక. బికేవము :___ వా కోరిక కాదని నీవు ఆంతఃపురావికి పోతే తీరిపోతుందని అనుకుం టున్నావు గాటోలు.. పిచ్చిదానా నీకు తెలియదు. విరహ సమోద్రిం నిన్ను ముంచేస్తుంది, దావి నీదలేవు సుమా. ఈదాడం'కే కోదాడంటాడు - ఇదిఒక లోకోక్తి. ఎప్పుడూ (ప్రతికూలంగా (వ్రవర్తించే వాడిని గురించి దీనిని ఉపయోగిస్తారు. వీపు తొండరపడరాదిని అనుకున్నా, మన్మథుడు విమ్న ఆలాగుండనీయడు, తొందర పెడతాడు. ఈదాడు, కోదాడు అన్నవి రెండురకాల (తాడులుు తాటిచెట్లు. కొందరు ఈదాడు కోదాడు అన్నవి రెండుగ్రామా లని అంటారు. వియోగసాగరము ఈదలేవు ఆని చెప్పురూ ఆమెమ *లతాంగి' అనడము అందముగా ఉంది. అలంఠకొరము ;__ లోకోక్తి, యమకము. “ఏళే యాలేఖ్యార్భతి ? యేలే [పాలేయకర ముఫీ చూడ వయో : యే నా లేయ నని? యేలే బాలేందు నిటల । యేలాంతినంపే: కే08 అర్థము :-. ఆలేఖ్యాకృతి = చిత్తరువులోని ఈ ఆకారము (మాటలాడకుండా ఉండడము), ఏలే = ఎందుకు వపాంచావు ? (ప్రాలేయకర ముఖీ = చం[ద్రవదనా, చూడవు, అయో ఆ ఆయ్యో, నావైపు చూడనైనా చూడపు, ఏలే జు ఎందువల్ల? శై లేయన్తని = పర్వత ముల పోలిన న్తనములు కలదానా, ఏలే ఆ ఎందుకో చెప్పరాదా ? బాలేందువిటల = బాలచం(దుని వంటి నుదురు కలదానా, ఏలే = నన్ను పాలించవే, ఏన్‌ జ నేను. లా!తీన(పే = పరాయి వాడనా ? (నీ 'మేన బావనే కదా అమి తాళత్ళార్భొము ;__ చిత్తరువులాగా మాటలాడవేమి, నావైపు చూడనైనా చూడ వెందుచేత, ఎందుకో చెప్పరాదా ? నేను పైవాడనుకొను, నీ మేనవావనేకదా, నన్ను ఏలుకో అని భావము.

హృ్మదయోల్లానము అ-8. 507 విశేషము :- కవి శబ్దాలంకార వ్యామోహములో (వ్రాసిన పద్యము. ఇటువంటి నందర్భములో ఏల అన్నది రెండు మూడుసార్లు ఉపయోగించడము వ్యవహారములో ఉంది. వేదమువారు “ఏలే యాలేఖ్యాకృతియే ఇ చిత్తరు[పతిమ యొక్క ఆకారమే ఏలే... అనీ, లే _- లేవే, పప్రాలేయకరముఖీ అనీ కొంత చమత్కారము చూపించారు. అలంకారము + అమటప్రాన, “ఆ హార మింపొ కుచాగ్ర మానక యున్న నాహార మింపుగా. దబ్బవదన ; చెజకు పొ లొదవు వాఠతెణ యీనిచో. గంతు ఇజణకు పా లౌదునే చిగురుంబోండి ; కళలు దేజెడు నెమ్మెగంబు ముద్దిడ కున్నం గళలు దేఅవు సుమీ కంబుకంఠి ; వలజేని దురమున నలరింప కున్నన వ్వల రే నిదుర రాదు కలువకంటి ; నేండు కాదు గదే (పేమ నీకు నాకు, నాటి యున్నది మది. జీన్న నాటి నుండి, యిటుల నేకాంత నమయ మెన్న/(టికి దొరకు ? నేల తప్పించు కొనియెదవే లతాంగి”? కీ

అర్థము న్‌ా యిం అద్దివదన = పద్మమువంటేీ ముఖము కలదానా, ఆ వోరము (5 చేత) ఇంపు బౌ జ మనోహరమయిన, కుచఅ(గ్రము జ చనుమొనలను, అనకఉన్నకా అ పట్ట కుండిన యెడల, ఆహారము అ భోజనము, ఇంపుకొదు ఆ సయించదు;

౨ చిగురు(టో(డి జ చిగురువంటి మేను కలదానా, చెలకుపాలు అ చెలకు పానకము వంటి రసము, ఓదవు ౫ కలిగిఉన్న, వాతెణ అ అధరమును, ఈవిచోన్‌ ఇ వీవీయకున్న యెడల, కంతు = మవ్మథువియొక్కం-, చెటకు ఆ ధవస్సు ఆయిన చెకుయొక్క, పాలుబొడును = బొరివి వడుదును (చెజకు జ నిర్బ్భంధమునకు అవి గూడా);

8.. క౦బుకంరఠి ఇ శంఖమువంటి కంఠము కలదానా, కళలు = లావణ్యము, శేజెడుజు వ్రకటించుచున్న, నెమ్మొగంబు అ అందనుగు మొగము, ముద్దు ఇడక ఉన్నకా, కళలు ఇ జీవ కళలు, తేజవు నుమీ జ తేరుకొనవు సుమా;

508 విజయవిలానము 3, ౪. కలువకంటి = కలువలవంటి కనులు కలదానా, వలబేని= మన్మథుని, దురము నన్‌ జ యుద్దమునందు (సంభోగమునందు, అలరింపకున్నళా = నన్ను తృప్పిపరచని యెడల, అఆవ్వలక౯ా = తరువాత, రేణు రాత్రులందు, నిదురరాదు; సీకు, వాకు, (పేమ, నే(డు గాదు గదే చిన్న నాంటినుండి, మదికా జ మన మనసు లలో, నాటియున్నది జ నాటుకొని ఉన్నది; ఇటులకా, ఏకాంత సమయము, ఎన్నటికి, దొరక్రుజా, లతాంగి = లతవంటి శరీరము కలదానా, ఏల తస్పించుకొనియెదవే = తప్పించు కొనుటకు ఎందుకు ప్రయత్నిస్తావు ఇ విశేషము :--- తొందరవడి నన్నంగీకరింపక పోయినిట్టయితే తర్వాత నీవు గూడా విరహంతో బాధసడకావు సుమా అని అర్జునుడు సుభళ్యదను హెచ్చరిస్తున్నాడు. అలంకారోయు :--- శ్లేష, యమకము. అని బాహా పరిరంభ నం భమర సాయత్రైశ చిత్తంబునకా దను నీక్షింప, నెశింగి యందియల (మో6తన్‌ గేకినుల్‌ రా, 'నథీ జను లేతెంచి' రటంచు వే మొజ(గి హస్తంబున్‌ విడండజేసి నే ర్చున( దప్పించుక పోప భూవరుం డనుం బూ/బోండికిం (గ్రమ్మణన్‌, అర్థము ఏ అని జ అర్జును డీట్లు పలికీ, బాహా. .చితృంబునన్‌ _బాహా = భుజముల తోడి. వరిరంభ =కొగిలించుట కొరకు, సంభమ == తొందరపాటుయొక్క-, రన ఆ తమకము నకు, ఆయత్త జ ఆధీనమైన, ఏకచిత్తిమునన్‌ = ఒకేఒక ఆభిప్రాయముతో, తనున్‌ = సుభద్రను, ఈకీంపకా అ ఆతడు చూడగా, ఎటింగి ఆ (ఆ అభిప్రాయమును) (గహించినదై, (ఆ సమయంలో), 'ేకినుల్‌ = తన పెంపుడు ఆడునెమళ్లు, అందియల (మో/తళా = (వాటి కొళ్లకు ఆలంకారంగా కట్టిన) ఆందెల చప్పుడుతో, రాన్‌ = వచ్చుచుండగా, “సఖీ జనులు ఆ ఆదిగో ; చెలికత్తెలు, ఏతెంచిరి = వచ్చిరొ; ఆటంచు ఇ అని చెప్పి, మొజ!(గి = మోసగించి, హన్త్నంబున్‌ = చేతిని, విడకాచేని ఇ విడిపించుకొని, నేర్చునకా =చనుక్కారముగా, తప్పించుక పఫోవన్‌ జ సుభద్ర తప్పించుకొని పోవుచుండగా, భూవరుడు = అర్లునుడు, (క్రమ్మజకా = మరల, పూంటోండికిన్‌ = ఆ కుసుమగాత్రికి, అనున్‌ ఇ ఈ [క్రింది విధంగా అనును...... బిశేవము +--- ఆడ్దునుడు సుభద్రను చేయిపట్టుకొని ఉన్నాడు. ఆతడుపయోగించిన పదాలను* పట్టి ఆతవి నంబోధవలనుపట్టీ ఆతని దృష్టి ఏయే ఆవయవాల ఏయే గుణాలమీద (ప్రస రించిందో తేటపడుతుంది. “ఏల తప్పించుకొవియెద వే లతాంగి” అన్నంతవరకు ఆమెనుండి ఏమీ బదులుగావి, ఆంగీకారముగాని, బయటపడలేదు. కామ ముగ్రేకిస్తూ ఉంది. మార్గాంతరం ఆలోచించాడు.

హృదయోల్లానము అ-8, 5009

ఆ ఆలోచనతో చూడడాన్నే “బాహా పరిరంభ నంభమ...” అని కవి చాలా నమంజస ముగా వర్తించాడు. స్రీ సహజమయిన బుద్దిచేతనూ, తనకున్న ఇంగిత జానముచేతనూ ఆ

క్‌ న! చూపులలోవి అర్దము (గవాంచి అతడు అమాంతంగా ఆలింగనము చేచేనుకుంటా డని అవగా హన చేసుకుంది. బెదిరి పోయింది.

ఆంళలో కాళ్ల ఆందెల ధ్వని వినవచ్చింది ప్రాణము లేచివచ్చింది. “అడిగో చెలులు వచ్చారు" అని బొంకింది, అర్హునుడు గూడా అవు ననుకున్నాడు, పెట్టు విడిచిపెట్టాడు. సుళద సమయస్ఫూర్డిని మెచ్చినవారు ఆమెకు అనత్యదోషం ఆంటకట్టరు.

(భ్రీనాథుడూ పింగలి సూరన్న తమ కావ్యాలలో పతులతో కొంత పనిచేయించారు, అవి మనుష్యుల భాషలో మాటలాడి కథా కార్యాన్ని నడిపించాయి. మున కవి గూడా పపల సాయము తీసుకున్నాడు; కాని, వాటిచేత మాటలాడించ లేదు. పెండ్లి (ప్రస్తావదకోసం రాజకీరాన్నీ హంసనీ ఉపయోగించాడు. కామ్యోదేకముతో మహాసున్నితంగా ఉన్న ఈ సన్నివేశము నుండి బయట పడడానికి గూడా అందెల శేకినులను ఉపయోగించాడు. కలపడానికీ విడదీయడానికీ పతులు ఉప కరించాయి.

సుభద్ర *ఏమెరుగని' ముదరాలే, ఆయినా, ఆ సన్నివేశము ఆమెకు ఆ గడుసుతనాన్ని _

న. నేర్చును _ కలుగవేసింది. “*కల్రహూఎన 'కేకి కుకములు పిలపిల నేతేర నీవు పెంచిన వనిగొ తలంచెదవు; మరుడు పై(గా వలిం బెట్టిన దెజింగి, తిరుగు వనజూతముఖీ | 196 అర్థము వ--- వనజాతముఖీ అ పద్మమువంటి ముఖముకలదానా, సుభా, కలహంస కేకి శుకములు ఆ హంసలు, నెమబ్ళు, చిలుకలు, పిలపిలకొ జ బిరదిర, ఏతేరనొ అ రాగా, నీవు పెంచినవి అనిగా = నీవు పెంచినవి అనేకదా. తల(చెదవు జ భ్రావిస్తున్నావు (ఆంతేకానీ) మరు(డు జ మన్మథుడు, పైళా = నీపై. కొవలిపెట్టినది జా నిన్ను బాధ పెట్టడావికి సిద్ధంగా ఏన్ను కనిపెడుతూ ఉండమని ఈ హంస శేకి శుకములను ఉంచాడన్న సంగతి, ఎలీ(గి == తెలుసు కొని, తిరుగు ఇ ప్రవర్తించు (మరలి రా అని శ్లేష),

వళేవము :__. నుభ్య అంతఃపురానికి వెళ్ళిందా, 'పెళ్ళి జరిగినంతీ వరకు మరి తన

దగ్గరకు రాదవి అర్జునుడికి తెలుసును, కాబట్టే ఆమెను పోనీయరాదని తాస్యత్రయము. తళ

510 విజయవిలాసము అం-£, “వెలిదమ్మి కలువ కొలంకుల యెల దెమ్మెర లొలయ వాని నెగంబోయుచు, నో చెలి ః జుస్ముని విరహులకుం దల దిమ్ము ఘటించు దుమ్మెదలది మ్మిచటన్‌. కఫ7 అర్థము +... చెలి = సఖీ, వెలి తమ్మి కణన, కొల(కుల ఇ కెల్ల తామరలూ కలువలూ ఉన్న, కొల(కుల జ సరస్సుల మీదుగా వచ్చిన, ఎలతెమ్మెరలు ఆ సీల్లవాయువులు, ఒలయన్‌ వీచుచుండగా. వానికా = ఆ పిల్ల గాలులను, ఎగ/బోయుచుకా ఆ రేగగొట్టుచు, జుమ్మని == జామ్మనిరొదచేయుచు, విరహులకుజా = జోడువీడిన వారికి-వియోగులకు. తుమ్మెదల దిమ్ము అ తుమ్మెదల సమూహము, ఇచటకాజు ఈ ఉద్యానవనమున తలదిమ్ముకా ఆ తీవమైన తల నొప్పివి (శరో వేదనను), ఘటియించుకా = కలిగించును. తాత్సృర్యూయు విజి సఖీ, నీవు పోయిన తర్వాత ఒంటరి నైన నమ్న ఈ పిల్లగాలు లకు తోడుగా. జుమ్మని చస్పుడు చేస్తూ తుమ్మెదలు బాధిస్తాయిసుమూ వీటి బారినుంచి నన్ను తప్పించు, పోవద్దని వేడుకొంటున్నాడు. బికేవము ;___. తెమ్మెరలవల్లా తుమ్మెదలవల్లా కలిగే ఈబాద నా కొక్కడికే కాదు; నన్ను విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోతే. నీకుగూడా కలుగుతుంది సుమా అని సుభద్రను హెచ్చరిస్తున్నాడు, అలంకారము +... యమకము. “కలకంఠి । నీ కటాశము గల్ల నిన్నాళ్లు మరు శిలీముఖముల నరకు సేయం: గనకాంగి । నీ నమ్ముఖము గల్ల నిన్నాళ్లు చందమామ నొకింత నర్తసేయ; రమణి నీ (ప్రియవచనము గల్ల నిన్నాళ్లు కలికి రొచిలుక లకమ్యంబు సేయం; గొమ । నీ కరావలంబము గల్ల నిన్నాళ్లు లే మావి చిగురాకు లెక్క సేయ. ; జూడక, మొగంబు (దిస్పి, మాటాడ, కిపుడు చేం దిగిచి, పట్టుక పరాకు చెప్పి నపుడె; యేమి పుట్టునొ కైలాట మింక మీంద : నుగువ । దయలేక విడనాడ. దగునె నీకు? 198

హృదయోల్లానము ఆ-8, 511

అర్హము :__ ౧. కలకంరి అ సుందరీ. ఇన్నాళ్లూ, నీకటాక్షము గల్లకా ఎనీ కడ

కంటి చూపు ల్యాశయముగా జేసికొని, మరు శిలీముఖములకా = మన్మథుని బాణములను (లేక

తుమ్మెఎలన్సు, సరకు ఎయకా అ లక్ష్య పెట్టకుండా ఉన్నాను. (మన్మథుడి వింటి నారి తుమ్మెదల్సు

౨ కనకాంగి, ఇన్నాళ్ల, నీ సమ్ములముకల్లఃా = నిన్నెదురుగా చూస్తూ ఉండడంవల్ల

(నీవు కనిపిస్తుండడము వల్లు, చందమామను, ఒకింత, సడ్డచేయఃా అ లక్ష్య పెట్టలేదు. (చంద్రుడు మన్మథుడి ఉద్యోగులలో ఒకడు _ మేనమామ గూడ్చా

౩. రమణీ, ఇన్నాళ్లూ. నీ పియవచనము జు నీ మధురమైన మాటలు, కల్లళా == వింటూ ఉండినందువల్ల , కలికి రాచిలుక అ ముద్దుచిలుకను ఇ (మన్మథుడి వాహనము చిలుక) లక్ష్యంబు 'పేయళా అ లెక్కచేయలేదు,

౪. కొమ్మ. నీ కరొవలంబము కల్గకా ఆ నీచేతి ఆశయము కలిగి ఉండడంవల్ల , లేమావి చిగురాకు ఇ లేతమామిడి చిగురుటాకును, లెక్క సేయళా = లక్ష్య పెట్టలేదు ; (చిగురుటాకు మన్మథుని ఆయుధాల్లో ఒకటి) _-చూడక జ నన్నుచూడక, మొగంబుదిప్పి = ముఖము ప్రక్యకు 'తీప్పుకొని, మాటాడక = నాతో భాషించక, చేదిగిచి ఇ చేతిని వెనుకకులాగి, ఇపుడు, పట్టుక జ పట్టుకొని, పరాకుచెప్పినపుడె = నీకు సేవకునిగానున్న నమయములోనే, (నీ వీలా గుంకే) ఇంక మీద, క్రైలాటము = మోసము, (ప్రమాదము, ఏమి పుట్టునొ, మగువ, దయలేక జ నాపై జాలిలేకుండా, విడనాడళా == విరీచిపోపుట, నీకు, తగునె = తగునా |

(ఇందులో నన్ను చూడక, ముఖము (పక్కకు తిప్పుకొని, మాటాడక, చేతిని వెనుకకు లాగుకొని తిరస్కరించడం వల్ల నాగతి ఏమౌతుందో ? ఆనడం సీసపద్యంలోవి నాలుగు పాదాలకూ (మంగా అన్వయిస్తుందిఎ

తాత్న్రర్యూము ; ఎ ఇన్నాళ్ళూ నేను నీ చూపులనూ, ముఖాన్నీ, మాటలనూ, చేయూ తమా నమ్ముకొని, నన్ను బాధించే మన్మథ బాణాలనూ, చంద్రుడినీ, రాచిలకనూ, చిగురు టాకునూ, అక్ష్య్యపెటలేదు. ఇస్పుడు _వీ ఆ[్రితుడనవి మనవి చేస్తున్న ఈ సమయములోనే = వీవు నన్ను చూడకా, ముఖము చూపించకా, మాటాడకా, చేయిలాగుకొవి, ఈలాగున నీవుంటే, ఇకమీద (నీవు వెళ్ళిపోయిన తరువాత) ఆ శతువులు నాకు ఏమి ఘోరమైన అవస్థలు కలుగ జేస్తారో కదా అని అర్హునుడు తమ్న కరుణించ మంటున్నాడు.

విళేవము :--.- సుభద్ర కటాక్షములు మన్మథ బాణములకన్నా, ముఖము చంద్రుని కన్నా, మాటలు చిలుక పలుకుల కన్నా, చేయి పల్లవము కన్నా మిన్న ఆయినవని, అర్జునుని భావము. వీటివి ఆ్మశయించుకొని, మన్మథ బాణాదులకు తాను భయసడకుంటినని అన్నాడు.

ఇన్నినాజ్లా తనకుండిన రక్షణ సుభద్ర వెళ్లి పోతే ఉండదు. అప్పుడు మన్మథుడూ అళని సీబ్ఫందీ ఏమి బాధలు పెడకారో ఆవి అర్జును డ్ధటున్నాడు,

512 విజయవిలానము అలి వొలొంలరోయు :- “అలివ | నీయాఖిముఖ్యము గల్ల నిన్నాళ్లు చందమామ నొకింత సడ్డ సేయ...” “చే దిగిచి పట్టుక పరాకు చేసినపుడ” అలంకారోమయు :.... ఉసమ, క్రమము, “మొక మెజుక కలదు గదవే మఠరాంకుని యనుంగు మేనమామకు నీకుజా; “దికనుకలు చేయ వలిదను మకటా ః మేడపయి శేంగు నవుడైన(; జెలీ 1" క్ష99 అర్జతయు :.... మకరాంకుని అ మన్మథునియొక్క, అను(గు మేనమామకు = ప్రియ మైన మేనమామ (ఆగు) చందునికి, నీకుకా, మొక మెటుక కలదు గదవే = ముఖపరిచయము ఉన్నదికదా, ఆకటా 1 = అయ్యో, చెలీజసఖీ, మేడపయి. కేంగునపు డైనశా =నీవు మేడ మీదికి పోయినప్పురై నా, “తికమకలు చేయవలదను*ము = నన్ను కలత పెట్టవద్దని చెప్పు. తౌత్మృర్యొయు :...- “నీకూ మన్మథుడి మేనమామ యైన చంద్రుడికీ ముఖసరిచయం ఉందికదా (నీ ముఖము చందదుని పోలి ఉన్నది కనుక, ఆని, నీవు మేడపైకి వెళ్ళినస్ప డైనా నన్ను బాధించ వద్దని ఆ చంద్రవికి చెప్పు” (మేడ చంద్రమండలము తాకునంత ఎత్తుగా ఉన్నది అని ధ్వని). బిశోవము :.- ప్రభువుల దగ్గర ఏదయినా సదుపాయము కావాలంటే, ఎనరైనా అ ప్రభువుతో పరిచయమున్నవారు. సిఫార్సు (రికమెండ్‌) చేసి చెప్పాలి. ఆ చెప్పినప్పుడు ఏకాంతముగా ఉండడము గూడా మంచిది, అధికారుల దగ్గర ఈలాంటి వ్యవహారాలు ఎస్పుడూ జరుగుతూ ఉండేవే కదా, అని యనేక (ప్రకొరంబులం దన మనోనురాగంబు కేటపడం బలికిన( చెలుల నరయు నెపంబునం బరాకు చేసికొని; చిలుచెమ్మట (కమ్ము నెమ్మొగమ్ము మకరందబిందు కందళ€ తారవిందంబు చందంబునం దనర; నరవీండు కుచ్చిళ్ళ నెత్తి చెక్కుచు, నొక్కింత జాలు పయ్యంట జక్కం౦జేర్చుచు, నొకింత వదలు వేనలి నలవరింపుచు., గొండొక చెదరు పాపట గుదురుకొల్చుచు(, జక్కెరవిల్తుం డెక్కడ వెన్నాడునో, యను భయంబునకా టోలె నించుకించుక తిరిగి చూచుచు,

వృాదయోల్లానము ఆ-1, $19 ననుగత కేకి హంసంబులపై వెగటునం బోలె జలించుచు, నీ యొళవు నకియలకుం ఉప్పకు మని రాచిల్కకు. (వియంబులు 'నెప్పుచు, మగతే(టి యంటి యంటని (ప్రసూన కళిక పోలిక నరవిరి దాగుతోం బోలి, కొష్పురంపు టనంటుల నంటు (ద్రాక్ష సందిరుల తెరువులం బూందేనె కాలువలు దా,టి, చెంగలున బావుల డగ్గటి, కుంకుమ నీటి 'కేశాకూళి యోర వట్టి, వట్టి వేళ్ళ చప్పరంబుల నీడ (వ్రీడాభరం బీడిచి కొని పోవ నివ్విధంబున. 200 అర్థము :-_ అని, అనేక (వకారంబుల, తన మనః అనురాగంబు ఆ మనస్సులోని (పేమ, తేటపడం బలికిన( జ స్పష్టమద్యేట్లుగా అధ్దనుడు పలికినకా, చెలులకా = చెలికత్సైలను, అరయ నెపంబునన్‌ = వెదకుతున్నట్లు కినబడుళూ, పరాకుచేనికొని = వినీ విననట్లుగా నటిస్తూ, చిలుచమ్మట (కమ్ము, నెమ్మొగమ్ము జ చక్కని ముఖము. మకరందబిందుకందకిత ఆరవిందంబు జు తేనె చుక్కలతో వికాసము పొందియున్న కమలము, చందంబునకా, తనరఃా ఇ ఒస్పుతుర డగా; ఆరవీడు = కొంచెము జారిపోతూ ఉన్న, కుచ్చిళ్ళను, ఎత్తి, చెక్కుచు, ఒక్కింతజొలు, పయ్యంట౯ా = పైటను, చక్కం చేర్చుచున్‌ = సరిదిద్దుదూ, ఒకింత, వదలు ఆ వీడిపోశూన్న, వేనలిన్‌ = జుటుమడిని, ఆలవరింపుచుకా = సవరించుకొంటూ, కొండొక అ కొంతగా, చెదరు పాపటళా ఆ చెరిగిన పాపటను, కుదురుకొల్పుచుకా = సరిచేసుకొంటూ, చక్కెర విల్తుండు ఇ మన్మథుడు, ఎక్కడ, వెన్నాడునో = తటుముకొని వెంటనచ్చునో. అను భయందునకా బోలె భయముతోనా అన్నట్లుగా, తిరిగిచూచుచు, అనుగత = వెంబడి వస్తూన్న, శ్రేక్ర హంసంబులపై, వెగటునళా టోలె౯ = ఆసహ్యంతోనా అన్నట్లుగా, చలించుచుకా ఇ కదలుచు, ఈ యొళవు అ ఈ సమాదారము, సకియలకున్‌ = చెలికత్తె లకు, చెప్పకుమని, రాచిల్కకుకా, (పియంబలు వెప్పుచు అ ముద్దుమాటలు చెప్తూ, మగకే.టి యంటి యంటని జ మగకుమ్మెగ చేత కాకీ ఠాకదిడని, (ససూన కళిక పోలికజా = పూవుమొగ్గ విధముగా, అరవిరి బాగుతోన్‌ జు సగము వికసించిన పూవుయొక్క చక్క-దనంతో, పోలి అ సమానంగా, కస్పురంపు టనంటులళా అ కర్పూరపు అరటిచెట్టుల చేతను, అంటు(ద్రాక్ష పందిరుల (బేత కస్పదడిన), తెరవుల ఇ మార్గముల, పూందేనె ఆ మక రందము యొక్క, కొలువలుదా.టి. చెంగలున(లతో నిండిన) బావుల, డగణి, కుంకుమ వీటీ కేళాకూ[ ఆ [క్రీడా సరస్సు యొక్క, ఓరవట్టి = ప్రక్కదారిగా వెడలి, వట్టివేళ్ళ చప్పరంబల నీడలో, (వీడాభరంది = లజ్బాభారము, ఈడిచికొని పోన ఆ కష్టముతో లాగుకొని పోతుండగా, ఈవిధంగా, (3౫

వ్ర్‌క్షేత విజయవిలానము ఆ-ీ, తాత్సరాము 2 ఈవిధంగా అర్హునుడు పలుటీతుండగా, సుభ(ద్ర సిగ్గుచేత అక్కడ నిలువ లేకనూ, అర్జునుడిని వీడిపోలేకనూ, చెలులను వెదకే నెసముతో, మన్మథు డెక్కడ వెన్నాడుతున్నాడో అన్న భయంతో నన్నట్లుగా వెనుకకు తిరిగి చూచుకుంటూ మందమందంగా ఉద్యానవనంలో సాగిపోయింది. బొలేవుము :. ఈ వచనంలోనే ఆ ఉద్యానవనం ఎట్లుంటుందో వర్సించాడు కవి. కొంత దూరం వెళ్ళిన తర్వాత ఆర్హునుడు కనిపించక పోవడంవల్ల, సుభద్ర, వెనుదిరిగి చూచి సట్లుగా కాక త్వరితగమనమున వెళ్ళుడము సూచించాడు కని, అలంకారము + ఉపమ, అన్యుప్రాసము, ముక్తసద (గస్తము, ఆ ఘనుని వాసి మంతీ రొఘోషము మొరయ నరిగె నంతః పురికిన్‌ వే ఘనజఘన తళుక శాన మేఘము నెడంాసి పోవు మెబుపో యనంగన్‌. వి౦01 అర్థము +. ఆ ఘనువికా అ ఆ మహాత్ముడైన అర్జునుని, పాసి = వీడి, మంజీర ఆఘోషము జూ కాలి అందియల శదిము, మొరయకా ఆ ధ్వనిస్తుండగా. అంతఃప్పరికిన్‌ అ లు అవాటి అంతఃపురములోనికి, వే = వేగముగా, తకుక్కన = తకుక్కుమన్న కాంతితో, మేఘము నెడ వాసిపోవు మెటుపోయన(గకా, ఘనజఘన అ గొవ్ప పిరుదులు గల ఆ సుభద్ర, ఆరిగెక్‌ అ పోయెను. బిలేవము = అర్జునుడు నల్లనివాడు కనుక మేఘమువంట్‌వాడు. సుభద్ర మెరుపుతీగ వంటిది. కనుకనే, అర్జునుడిని వీడిన సుభద్ర మేఘమును విడిచిపోయిన మెరుపులాగా ఉంది. సుభద్ర తశుక్క-వి పోవడం, ఆ మెరుపు మెరిసినట్లుగా ఉండడాన్ని సూచిస్తుంది. ఆర్హునుడిని “ఘనుడు” అని పేర్కొనడము గూడా, అతడు (గొప్పవాడే కాక) 'మేఘమువంటి వాడు అవి సూచించడానికే. మంజీరా ఘోషము జ ఉరుము ఉరిమినపుడే మెరుపు వస్తుంది కమక, మంజీర ముల ధ్వని ఉరుమునలె ఉన్నదని, అర్జునుడు = మేఘము, నుభద్ర-_ మెరుపుతీగ, మంజీరధ్వవిం ఉరుము అని పోలికలు. వొతొంతరోమయు ఎ “మంజీరా ఘోషము మెజయ..” 'వేదమువారూ, తిరువతివారూం

దీని అర్ధము : కాలి అండెల చప్పుడు వెలయగా అని, ఇక్కడ మెరయ అనడానికి బదులు మొఅయ (అంటే ధ్వనించగా) అనడము న్యాయము, ఉరుముగా సూచించాడు కాబట్టే ట్‌ *“ఆఘోషము' అన్నాడుకవి. అలంకారము *--- పరికరము, ఉథర్సేక. ఎటువంటి నేర్చరి నికా విటు వల్తుఃడు । నడుమ నిల్చి వెడ సింగిజీచే నటు చూ పిటు నిటు చూ పటు బటు రయముననేసె నాసుళ (ద్రార్జునులన్‌. శి02 అర్థము నియా విశావిటుని అల్లు(డు = చందదుని మేనల్లుడైన మన్మథుడు, ఎటువంటి నేర్పరి! ఆ ఎంత నేర్పుగలవాడుః నడుమనిల్చి జ సుభద్రార్దునుల మధ్యనునిలిచి. వెడసింగిణిచే = చెలకు వింటితో, అటు చూపి ఇటు = సుభదను చూపి ఆర్హునుని, ఇటు చూపి ఆటు అ అర్జునుని చూపి సుభద్రను (లేక), అటుచూపు ఇటు ఆ సుభద్ర చూపును అర్జునుని పైకి, ఇటుచూపు ఆటు జా ఆర్హునుని చూపు సుళదపైకి, (ఇట్లు) అ సుభద్రార్తునులను, పటు రయమునన్‌ అ మిక్కిలి వేగముతో. ఏకా = బాణాలుగా పప్రయోగించెను. ఎశేనము =. ఒకరివి చూపి ఒకరికి, పరస్పరము, మదనోద్రీపనము కలిగించడము నేర్ప్చరితనము; అటు చూపు ఇటూ, ఇటు చూపు అటూ అన్నప్పుడు మన్మథుడు తన బాణాలు ఉపయోగించకుండా, వారి వారి చూపులనే టాణాలుగా ప్రయోగించడం మరింత నేర్చరితనాన్ని సూచిస్తుంది. కోప మను వారి బెదరించి కూర్పు నేర్చు6, గూడ మను వారి దమిం గొల్పి కూర్చ నేర్చుం గొమ్మలకు మగలకు బెండ్లి. గూర్ప నేర్చు, జగతి నెంతటి యుపకారి శంబరారి 1 శి0కి అరమ :._.. కోపము అను వారివి = కోపగించుకున్న వారిని (ప్రణయ కలహములో) బెదరించి “కూర్చనేర్చుకా = (కోపముమావ). (వ్రియులను కలి సేలాగ చేయగల నేర్పు కలవాడు; హూడము అనువారిని = మేము కలియము అవి పరస్పరము విముఖంగా ఉన్నవారిని, (లేక, కూడళా మనువారివి = కలివి జీవిస్తున్న వారిని, తఈమిజా కాల్చి ఇ మోహము కలిగించి, కూర్చ నేర్చుళా ఆ కలియునట్లు చేయగలడు, కొమ్మలకు = యువతులకు, నుగలకుకా 2 నారి (ప్రియ

క్‌165 విజయవిలానము అంశ, లకు, సెండ్తి ౯ కూర్చనేర్చు = పెండ్లి కుదుర్చగలవాడు, (ఆయిన) శంబర ఆరి = శందిరుడన్న రాక్షసుని చంపిన మన్మథుడు, జగతిని = (ప్రపంచములో, ఎంతటి ఉపకారి = గొప్పమేలు కలుగడే'సేవాడు కదా। అలంకారము :__-కొన్గలింగ ఆశళ్వా సొంతము దాషీ ణ్యారర మూర్తిః షోడశ మహాదానాది పుణ్య కియా దకొ।; యా్యిత దీనరకణ కళా ధౌరంధరీ సత్కృపా వీక్‌ కొాశ్వత కీర్తి వె భవ రమాథ్య చ్బ్పోళ సింహాననా ధ్వక్షా 1 దుర్గమ రా ట్కిరీట దళనై కామేయ కౌకమేయకా! శి0క్ష అర్థము :..దాక్షిణ్య ఆకరమ్నూర్షి = దయాగుణమునకు నెలవై నవాడా ॥, షోడళ = పదహారు విధములై న, మహాదాన ఆది ఆ మహాదానములు మొదలుగాగల, పుణ్య (క్రీయారక్షె ఇ ఆనేక పుణ్యకార్యములు చేయుటలో పేరుపొందినవాడా! ఆశ్రిత = ఆశ్రయించిన, దీన = దీను లను, రక్షణ జూ రక్షించుటయన్న, కళారౌరంధరీ = విద్యను వపించియున్న (ఆసనిలో నేర్పు గల), నత్కృపావీఇ్షై = కరుణా వీక్షణములు కలవాడా! శాళ్వతకీర్తి ఇ కాళ్వతమెైన కీర్షీ కలుగవేయునట్టి, వై భవరమాభృత్‌ = వై భవసంపద కల, చోళసింహాసనాధ్యకె = చోళసింహాన నమునకు (ప్రభువా 1, దుర్షిమ = బలవంతులైన, రాట్‌ కిరీట = రాజుల కిరీటములను (త లలన్సు, దళన అ నరకుటయందు, ఏక అఆక్షేయ = ఎదురులేని పర్మాక్రమముకల, కౌక్షేయకా కత్తిని ధరించినవాడా = అసమాన పరాక్రమ వంతుడా। _ (ఇదంతా రఘునాథ రాయల వర్ణన. ఓర్భామూథీ ;--- ఈ వద్యము తరువాత కొన్ని సతులలో “కలహారంభణ కౌతూహల,.., అన్న కందపద్యమున్నూ, “దుగ్గవారాళి విద్యోతికీర్తి...” ఆన్న (సగ్విణీ వృత్త మున్నూ ఉన్నాయిః మరి కొన్ని _పతులలో వేరే పద్యాలున్నాయి. వీటిని గురించి (శిః4వ పుటలో మనవి చేనినట్టు) నా పీతికలోని నమీక్ష చూడమని (ప్రార్థన గద్యము ఇది (శ్రీ సూర్యనారాయణ వరప్రసాద లబ్ది సారస్వత సుధాసార జనిత యళో లతాంకూర చేమకూర లక్మణామాత్యతనయ వినయ ధురీణ, సకల కళా (ప్రవీ ణొచ్యు తేర్గద రఘునాథ భూపాల దత్త హస్త ముక్కాకటక విరాజమాన వేంకటకవిరాజ (పజీతంబయిన విజయవిలాసంబను మహా (సబంధంబు నందు ద్వితీయా శ్వాసము.

గ అన విజయవిలాసము హృదయోల్లాసము యం మూడవ ఆశ్వానము (శ్రీ జానకి మనోహర పూ జూంచిత హృ త్పయోజ, పో ష్యాథిలది (గౌజ, సక లార్థి జనని ర్వ్యాజ కృపా, యచ్యుతేంద్ర రఘునాథమణి' ! క్షే అర్ధము *-- శ్రీ జానకీమనోహర = శ్రీకరమైన సీతాదేవిళ్నర్హ అయిన శ్రీరాముని, పూజ అంచిత హృత్‌ పయోజ = పూజయందు ఉంచబడిన హృదయము అనెడి పద్మము కల వాడా (రఘునాథరాజు తన హృదయమునే పద్మముగ్గా శ్రీరాముని పూజయం దుంచినవాడు అని భావము, విశ్లేషించిన రామభక్తి కలవాడుగదా 1). పోష్య అఖిల దిక్‌ రాజ జ పోషింప దగిన నమ స్త దిక్కుల యందలి రాజులు కలవాడా (నమ న్త దిక్కుల పసామంతులను పోషించు వాడు ఆని భావము), సకల ఆర్థిజన విర్వ్యాజకృపా ఆ సమస్తమైన యాచక సమూహముల యందు కపటములేవి కరుణ కలవాడా, అచ్యుత ఇంద్ర రఘునాథమణీ అ అచ్యుతరాజుకుమవూ రుడవై న రఘునాథ (శేష్టా.

1. ఈ తృతీయాశ్వాసారంభమున నోరివారి (సథమ సద్యము 'శ్రీధుర్య నైర్య శౌర్య క్యైారరం.. ..* అని ఉంది, తిరువళి వారి పాఠము గూడా ఇదే. ళృృష్ణమాచారిగారు “శ్రీ నీతా కచ కుట్యుల,..... అవి అన్నారు. ఆ (పకిలో ద్వితీయాళ్వాపారంభము “శ్రీ జానకీ మనోహర, _ ,.” వద్య్మముతో ఉంది.

క18 విజయవిలాసము అఎ$, అవధరింపు క ఖాకర్ణ నౌతివల హర్తు లైనట్టి దివ్య మహర్షులకును ది మఊ= శత్రు ఖై దత సమస్త పురాణఠవా శతాంగ సూతుండై విలసిల్లెడు సూతు. డనియె. ని అర్థము == అవరరింపుము ఇ వినుము, కథా,.*...హర్దులు = ర5థాజ కథలను, ఆకర్ష న = వినుబయందు, అతివేల = హద్దుమీరిన (ఆపరిమిత మైన), హర్షులు = సంతోషము కలవారు, అయినట్టి, దివ్యమహర్షులకు ౯ జు దివ్యులైన మహర్షులకు, తత...సూతుండై అతత ణా విస్తార మైన, సమస్త = అన్ని, పురాణకథా జ పురాణములయందలి కథలు అను, శతాంగ ౫ రథమునకు, సూతు(డ్రై న నడుపువాదై, విలసిల్లెడు ౨ ఒప్పారెడు, సూతు(డు = సూతమహర్షి, అనియె = చెప్పెను, అర్జునుని విరహతొపము ఆరీతి నంతిపురమున నారీ తిలకము నఫీ జనమ్ములు గొలువ౯ జేరిన పిమ్మట, మదిలో. గూరిన పిమ్మట, విరాళి గొని నరుః డుండెన్‌. తి అర్థము ;-. ఆరీతికా = ఆప్రకారము,, నారీతిలకము = స్త్రీలలో (శ్రేస్టురాలు ఆయిన సుభ, సఖీజనమ్ములు కొలువళా = చెలికత్తెలు కొలుచుచుండగా, అంతిపురమునః౯ా జ ఆంళఃపురమునందు, చేరిన పిమ్మటళా జా చేరిన తరువాత, నరు(డు ౨ అర్జునుడు, మదిలో జా అ మనస్సునందు, కూరిన కలిగిన, పిమ్మణఖా = విచారముతో, విరాశిగొవి 2 విరహమును పొంది, ఉండెన్‌. విశేషము £- ఆవిధంగా సుభద్ర వెళ్ళిపోయిన తరువాత అర్హునుడి స్పితిని కవి చూప్పకున్నాడు, $, 2 పాదాలలో 'రీతి ద్విప్రాసమూ 8, 4 “రిన' ద్విప్రాసమూ, చూడదగుము. ఈ సద్యము తిరుపతివారి (పతిలో లేదు. అలంకారము :-- యమకము,

వృాదయోల్లానము అ_కీ. 519 కృష్ణు ననుమతి రుక్కిణీ కీరవాణీ పచ్చి భోజన మిడ( దల వంచి యగ్గ లం ఐయిన చింత, వలని యొల్లమి నీతండు సొౌగటులను బోయి కసిగాటులుగ భుజింబె. ! అర్థము - కృష్ణు అనుమతికా జ కృష్ణుని అజ్ఞ (ప్రకారము. రుక్మిణీ కీరవాణ్‌ ఇ చిలుకపలుకులుగల రుక్మిణీదేవి, వచ్చి = అర్దునడి దగ్గరకు వచ్చి, థోజన మిడకా == భోజనము పెట్టగా, అతండు _ (ఆర్హుమడు), తలవంచి, అగ్గలందియిన అ మిక్కిలి ఎక్కువయిన, చింతకా = విచారముతో, వలసి జ కొవలసియున్నను, ఒల్లమికొ ౨ ఇష్టములేనట్లు, సొగటు లనుటోయి అ అఆస్సురుస్పురనుచు, కపిగాటులుగళొ ఇ పగముతివి సగము తినకుండునట్లు (ఇస్టములేవి పద్ధతిలో), భుటించెకా = భోజనము చేపెను. బిశేవము :-- ద్వితీయాశ్వాసము 1£4 వ పద్యములో రుక్మిణీ సత్యభామలకు ఈ వచ్చిన యతి అర్జునుడే ఆని, “తన మదిలో నిత డర్జును డవి తెలిసి సుభద్ర 'పేవ కరుగక యున్నళా, జని మీ రతవికి భోజన మొనరింతురు గాక యూరకుండెదరు సుడ” అవి కృష్ణుడు చెప్పాడు. కృష్ణుడు అనుకొవినంళా ఇస్పుడు జరిగింది. కౌబట్లే. రుక్కిణ్‌ ఇప్పడు వర్దనకు వచ్చింది. పద్యములో “వలసి యొల్లమి”, “పైగటులము టోవుటోంకసిగాటులుగ భుజించుట” చక్క-వి పదబంధములు, వీటిలో అర్జునువి మానసిక స్టితి బాగా విరూపిత మైనదిం మునుపు సై(పదు నంతోషమున భుజీంప, 'వెనుక్‌ సైంపదు చింతచేతను భుజింప, బాల కడనున్న యపు 'డెడంబాన్‌ నపుడు నొక్క లీరయ్యె భరత వం శోత్తముసకు. ల్‌ అర్థము న మునుపు జ సుఠ్యర శకూషచేస్తున్నప్పుడు కలిగిన, వంతో షమునళా అ తృ స్తీ ఆవందనువల్ల , భుజింసకా వై (పదు ఇ భోజనము చేయుటకు ఇష్టముండక పోయింది; 'వెనుకజా ఇ సుభ(రవెళ్ళిపోయిన తరువాత అనగా ఇప్పుడు, చింతచేతన్‌ = విచారమువల్ల, భుజింప, పై(పదు, బాల కడనున్న యపుడు ఇ సుభద్ర దగ్గరగాఉన్నప్పుడూ, ఎడబాసినపుడు౯ా ఇ దూరముగా నున్నప్పుడూ, భరతవ౦ళ & _త్తమునకుకా అ భరతవంళ (శ్రేష్టదైన అద్దను డికి ఒక్క- తీరయ్యెకా ౨= ఒకే విధంగానే ఉందిం

20 విజయవిలాసము ఆశిం పోోవము :_ సుభద్ర దగ్గరున్నప్పుడు అర్జునుడి లోజనము 2_164 లో కవి చెప్పి “తృప్తి యేరీతి నుండెనో తెలియరాదు” అన్నాడు కదా. రుక్మిణి ఇస్పుడు వడ్తించినప్పుడు "కసి గాటులుగి సొగటులను బోయాడు. తిరుపతివారి పొఠము “బాల కెడ నున్నయపు డెడబాసినపుడు”అని. కెడనున్న యపుడు = (ప్రకగ్రానన్న యప్పడు. అలంఠొరము *. విభావన. ఎక్కుడం జప్పు డైన6, దరశేక్షణ వచ్చి నటంచు లేచు;ు నే దిక్కున నల్కు డైన, సుదఠీమణి మా టని డూలకించు; నే చక్కి దళుమ్కు మన్న, నెల జవ్వని మైసిరి యంచు. జూచు; న మ్మర్క! కిరీటి మోహ నముద్యగత నేమనవచ్చు నమ్యుడన్‌. 6 అర్హము ఏం ఎక్కడ చప్పుడు ఆయినకా, తరశేక్షణ = చంచలములై న కన్నులు గల సుభద్ర, వచ్చె నటంచుకొ జ వచ్చిన దనుకొని, లేచుకా అ విలబడీపోపును; ఏదిక్కున, ఆల్కుడైన = అలికీడై నా, సుదతీమణి మాట = సుభద్రయొక్క_ పలుకు, అవి ఆలకించుకా = చెవియొగ్గి వినును; ఏచక్కి-ళా ఇ ఏ దిక్కునందు అయినా, తళుక్కుమన్నకా = తళుక్క్యుూమవి ప్రకాళించినా, ఎలజవ్వని జు లే జనర్శాలెన సుభదయొక్క-. మై = శరీరముయొక్క, సిరిజు కాంతి, ఆంచు జ అనుకొని, చూచు౯; అమ్మక్క- = ఆహాహా ;, కిరీటి = అర్జునునియొక్కం, మోహ = కామమునందలి, సముద(గత = అతిశయవా అయ్యెడకా ఇ ఆ సందర్భములో, ఏమనవచ్చు == ఏమని చెప్పవచ్చు ॥ ఎకేవము = నిన్నటి వరకు శ్యుకూషకు వస్తూ ఉండిన సుభద్ర ఈ వేళగూడా, ఆ నెపముమీద వస్తుందేమో అవి అర్జునుడి ఆశ. సుభద్ర ఇంకరాదు అన్నమాట తెలిస్తే ఈ అవస్థ ఉండదు కదా ' చక్కెర శకెంపుమోవి( గని సారెకు. జిల మొగంబు వేండంగాం జొక్క-పు( బీల్వ కప్పుజడల జూచి మయూరము లబ్జు సొంపంగా జక్కని తమ్మిపూ పడుగుజాడలం గన్లొని రాజహంనముల్‌ (తొక్కుడుపొటు చెంద6గ, వధూమణి వచ్చుట లెంచు నెమ్మదిన్‌.? అర్థము :. చక్కెర కెంపుమోవికా జ తీయనైన ఎర్రని పెదవిని, కని చూచి, పారెకు = మాటిమాటికి, చిల్క ఆ సుఖిద చేతిపై నుండినచిలుక, మొగంబు వేండంగాకా జు

హృదయోల్లానము అర్‌. కం] సుభద్రముఖము నిమ్మని, పెదవితినడానికి, కోరగా; చొక్కపు ఆ అందమైన, చిల్వ(చిలువ) = కృష్ణసర్పమువలె, కప్పు నల్ల నైన, జడను. చూచి, మయూరము = (పెంపుడు) నెమలి, అల్జుచా(ప(గాన్‌ జా తీనడావికి ఆశపడగా (అట్టు ఇ మెడ, సాంచుటి జ నిగిడించుట, నెమకులకు సహజమైన అలవాటు); చక్కని == అందమైన, తమ్మపూవు జ తామరపూవులన౦ంటి, అడుగు జొడల౯ = కౌలిగుర్తులను, కన్గొని = చూచి, రాజహంసముల్‌ = రాజహంసలు, (తొక్కుడు పాటు చెందగ = ఒకదానిపై ఒకటి, తినడానికి. పడగ, వధూమణీ అ సుభద్ర, వచ్చుటల్‌ ఇ వచ్చుచుండుటలను, నెమ్మదికా ఇ మదిలో, ఎంచున్‌ ఇ భావించును (స్మరించుకొనుము). ఎలేవయు :-- ఈన కొహారమగు చక్కెర కెంపుమోవి = తీయని ఎ[రని దొండపండు అను భభబ్రాంతిచేత చిలుక (ప్రార్తించింది; సాగనై నల్లన్నై సాగి ఉండిన జడ ఈన కాహారమైన (తాచుపామన్న భ్రాంతితో తన కాహారమని నెమలి ఆళపగింది; అడుగుజాడలు తమ కొాహార మైన పద్మములను (భ్రాంతి కలిగించుటచేత రాజహంసలు తొక్కడుపాటు నందినవి, చిలుక మాటలాడగలదు కొబిట్టి “వేడింది. నెమలి మెడచాచడమూ, హంసలుతొక్కుడు పడడము వాటి సహజచేష్టలే. నుభ్యద పాదములు పద్మాంకితములు అని చెప్పడము వల్ల ఆమె మంచి ఉత్తమజాతి చీ యవి వెల్లడి అవుతుంది. ఈ పద్యము తిరుపతివారి ప్రతిలోనూ వేంకటకృష్ణమాచారిగారి ప్రతిలోనూ కాన రాదు. లేఖకు లెవరో దీనిని ఇరికించారని భావించాలి. అలంతారయు *-- భ్రాంతిమంతము, స్మరణ. మారు తమ్ముల వాడికీ మలయకూట మారుతమ్ముల వేండికి; మట్టుమీజు చంద కిరణమ్ములకు, శుక కారి కాళి చం్యదకి రణమ్ములకు( జూల జలదరించు. 8 అర్థము = మారు కా మన్మథుని, తమ్ములణ (బాణములై న) పద్మములయొక్క, వా।డికి జ లీక త్వమునకు, మలయకూట అ మలయసర్వతము మంచి వచ్చు, మారుళమ్ముల ణు ప! చల్ల గాలులయొక్క, వేడికి = ఉష్పత్వమునకు; మట్టుమీణు = హద్దుమించిన, చంద కీరణమ్ము లపకా = చందువీ కీరణములకును; శుక అ చిలుకలు, కారిక = గొరువంకలు, ఆజ తుమ్మె చలు, చం(ద్రకి జ వేమబులు (వీటియొక్క). రణమ్ములకు ఆ రణగుణధ్వనులకు (పోరులకు, వాధలకుు, చాల 2 ఎక్కువగా, జలదరించు ఆ భయపడును-

522 విజయవిలానము ఆ_8, బిళేవము *-- నహజముగ మెత్తగానుండే పద్మములు వాడి అనడమూ, చల్లని మలయకూటమునుంచి వచ్చిన గాలి వేడి ఆనడమూ, ఆహ్లాదకరంగా ఉండే చంద్రకిరణాలకూ శుకళారికాది ధ్వనులకూ జలదరించడమూ అంతా తన విరహ (ప్రభావము వల్లనే. వొలాంలరము :- *“చంద్రకి రవమ్యులకు" ఈ పాఠములో చక్కని యమకము కుంటుపడుతుంది. అంంతారము :.- యమకము. విరహిణులం గలంపం గల వీరులు వీరని తమ్ము. జేరున య్యురుకుచ వాలు. జూప్పులరు నోడుట నంకము కొంగ మీనమున్‌ హరిణము; నట్లనే తమ శరాంశులు నోడెనొ గాక బాలికళా గరంప(గ రాదె? యేల నను గాంచెద రీమక రైణ లాంఛనుల్‌? 9 అర్థము *-- ఆ ఉరుకుచ = పెద్దస్మృనములు గల సుభదయొక్క_, వాలుచూపులకుం ఓడుటన్‌ ఇ ఓడిపోవుటచే. మీనముకా జ చేపయు, హరిణము౯ా జ బింకయు, విరహిణులకొా అ (వ్రియుల నెడబాసిన కాంతలను, కలంచగల = కలఠ పెట్టగలిగిన, వీరులు ఆ శూరులు, వీరుజ ఈ నుకర ఏణలాంఛనులు (మన్మళుడు, చంద్రుడు), అవి, అంకముకొ(గ అ వారికీ చిహ్నము లై నట్లు, తమ్ముచేరకా ఆ తమ్ము ఆశ్రయించగా, అట్లనే ఆ చేపా జీంకొ ఓడిపోయిన విధముగానే, ఈ మన్మథ చంద్రులయొక్క_, శర అంశలు = (క్రమముగా బాణములూ, కీరణ ములూగూడా, ఓడెనో = ఓడిపోయెనో; కాక = కావిపత్షమున, బాలికజా ఆ సుభ(దను, కరంప(గ రాదె (ఆమె మనసుసను) కలిగించరాదా ? ఏల నమ [క్రొంచెదరు = ఏల నమ్ను తపింపజేస్తారు ? తాత్సృర్రాము ;-- సుభద్ర వాలుచూపులకు ఓడిపోయి చేస, జింక తమ పగ పాధించ డానికి, వియోగులను పీడించే మన్మథువి, చంద్రవిచేరి వారికి చిహ్నాములై నవి. విరహిణి అయిన సుభ్మద వాలుచూపులకు మన్మథువి బాణాలు, చంద్రుని కీరణాలుకూడా ఓడినట్లున్నవి. లేకుంటే, నన్ను బాధించడానికి బదులు వారు సుళద్రను వాధించరాదా? అని అర్జునుడు తలన్తున్నాడని భావము. టిశేవము :- మన్మథుడు మీవాంకుడు, చంద్రుడు ఏణాంకుడు. సుభద్ర చూపులు మీనములకన్నా, జింక లకన్నా ఆతిశయించి అందముగా ఉన్నవవీ, మన్మథుని వాణాల్టైన పద్మాల కన్నా, చంద్రుని కిరణాల (వెన్నెల) కన్నా అందముగా ఉన్నవనీ భావము,

హృదయోల్లానము. అం8, 521 తాము ఓడించలేని శ్నకువును సాధించడానికి తగిన సమర్లుని ఆ(శ్రయించడము రాజనీతి, అ పనినే చేపలు, జింకలు చేశాయి. శై వొఠాంతరయు *....తమ కరొంళులు నోడిరొ కొత..." జా థిరుపతివారు. దీనిలో ఆ మన్మథుడూ చంద్రుడూ తమ శర అంకులను ఓడిపోయారో అవి ఆరము. అంపే వాటిని పోగొట్టుకున్నారేమో అని. గ అలంఠారోయు +. ఉత్చే9ిక్ష, క్రమము, విభావన, ఇన్నాళ్లు సేవ చేయుచు నున్నదియుం బోయె నేండయో ; కొంగిలియి మ్మన్నంత౧ “జదువం బెట్టంగ నున్న మతియు: బోయె” నను టహో ః నిజ మయ్యెన్‌. క్షే0 ఇంకా ఆర్హును డీలా గనుకుంటున్నాడుః న! అర్థము *.- నేంయ = ఈదినమున, కౌంగలి ఇమ్ము, అన్నంతకా = అవి కోరినంతనే, ఇన్నాళ్లు సేవచేయుచు ఉన్నదియు (ఆ స్వల్బ విషయముకూడ) ఆగిపోయెను అహో 1 చదువబెట్టంగకా = (ఎక్కువ తెలివి గలుగునన్న ఉద్దేశముతో) బడికి పంపగా, ఉన్న మతియు = అంతకు పూర్వమున్న తెలివికూడ, పోయెక ఇ నళించెకా, అనుట జ అవి లోకు లాడుకొముట, విజమయ్యెను = సత్యమయ్యెమ. అలంకారము :-.. లోకో క్రి, విషమాలంకారము. అంతిపురమున కరుగుచో నింతి తిరిగి యోరగా. జూచునపుడు, శృంగార రన మ పారముగ నుబ్బ జూ లెత్తె నౌర। దొని చల మనోహర లోచ నాంచలమ చెలమ ః క్షే అర్జ్వము ఏఎ ఆంతిపరమునకు = అంఠతఃపురమునకు, అరుగుచో జ వెప్లకూ, ఇంళి = సుభద్ర, తిరిగి ఆ వెనుకకు తిరిగి, ఓరగా ఇ (ప్రక్క చూపులతో, చూరునప్పుడు, బొర (, దాని ఆ సుభ్యదయొక్క, చల ఇఐ చలించుచున్న, మనోహగ = మనోహరమైనట్టి, లోచన అ

వ్‌ 2డీ విజయవిలానము ఆశీ, కన్నులయొక్క. ఆంచలమ = అంచలము + అ = కొనయే (కొలుక్రే, చెలమ ఎ నీటీ బుగ్గగా, శృంగారరసము = శృంగార రసము అనే నీరు, ఆపారముగా = విశ్రేషముగా, ఉద్బిన్‌ అ ఉబ్బుటవల్ల జాలెత్సెను = జాలువారెను (ప్రవాహముగా పారెను. తాత్పర్యూము ;_ సుభద్ర పోతూపోతూ ఓరగా వెనుకకు చూచినప్పుడు అమె (శేగంటి చూపులలో శృంగారిరసము (ప్రవాహముగా పారిందిని భావము. బిశేషవం వ చలమయందు నీరు సాధారణముగ (ప్రవపొంచదు. కాని ఈమనోహర నేశ్రాంచలము అన్న చెలమలో శృంగారరసమను నీరు ఆపారముగా ఉబ్బినందువల్ల ప్రవాహ రూపము దాల్బగలిగినది. అమె ఓరగా చూచినది కాదిక్టే లోచనాంచలము (కొన్స అవి కవి స్థల నిర్దేశము చేశాడు. కంటికొనకే (ప్రాధాన్యము నిచ్చినాడు. ఆ చూపులు శృంగారరస (ప్రవాహములని భావము. పారము అనగా గట్టు, అంచు. ఇచట అపారముగా అనగా గట్టు దొటినట్టుగా శృంగార రవము ఉల్చినది కాబట్టి ఆది చెలమ అంచులను దాట (్రవాహరూసము దాల్చినది అవి చమ క్కారము, వొఠాంతరము ఏ “చలమనోహర లోచనాంచలము చెలమ జా= తిరుపతివారు, ఇక్కడ అన్వయము సుగమంగా ఉంది. చలమనోవార లోచనాంచలము (అనే) చెలమ (ఊటగోయి). చలమతో యమకము కోసము పరిష్కంర్హ లెవరో “లోచనాం చలమ వెలమ” అన్నారు; దానివల్ల “లోచనాంచలము-1. అ” అని కష్టంగా అన్వయం చేసుకోవలసి వచ్చింది. ఈ పొళనులో గూడా శద్దాలంకొరము బాగానే ఉంది. అలంతొాలము :- రూపకము, అనుప్రాస, కొవ్యలింగ. అర్జునుండను నేనె యని తెల్పినంతనే మిటి మీనై పడి మెలంతచూప్పు; న! మ్‌ గాంధర్వమున' బెండ్లి గమ్మనునంతనే పచ్చకప్పుర మాయె భామపల్కు;

హృదయోల్లానము ఆక, క్‌2క్‌ బలిమిమైం బట్టంగ+ దలకొనునంతనే యొకబండీ కల్లయ్యె నువిద పిటుందు; సొలపు. బయ్యెద( దేజిదూతు నన్నంతనే పచ్చపూసాయె. టో పడ(తి యారు; "పీరు వివరించి నెనేల వేల నైతిం? గోరి శెజింగించి నేనేల గోలనై తి? బలిమి. వై/బడీ నేనేల బయట బడితి ? ఐత్సి గనిపించి నేనేల పలుచనైతి ? క్షే అర్జ్‌యు :-. ౧. అర్దనుండను నేనె అని శెల్పినంతనే,. మెల(తచూపు జ సుభళద చూపు, మిట్టి మీన్లై పడెను కా చేపవలె పైకి (త్రుళ్ళి క్రిందపడెను. (సుభ ఒక్కసారి తల యెత్తి అర్జునుని ముఖము చూచి తలవంచుకొనెనని భావము). కనులకు చేపలు ఉపమానములు, కాబట్టీ మిట్టిమీనై పడు = అర్హగౌరవము గల పదగుంభనము.

౨. గాలిధర్వమున = గాంధర్వ వివాహపద్దతిని (ఆన్యోన్యాంగీకారముతో అప్పటి కప్పుడు చేసుకొనే వివాహము), పెండ్లి గమ్మనునంత నే = వివాహము చేసుకొమ్మని నంతనే, బ్రామపల్కు- ఆ సుభద్రమాట, పచ్చకపస్పురమయ్యె = పచ్చక ర్పూరమునలె హరించిపోయెను. అనగా సుభద్ర మౌనము దాల్బెనని భావము. పలుకులకు పచ్చకప్పరపు పలుకులతో ఉపమా నము చెప్పుట ప్రసిద్దము, మౌనమును సూచించుటకు పలుకు బంగారమాయెను అన్నటులే పలుకు పచ్చకస్పరమాయెను అనుట నుడికొరము.

౨. బిలిమిమై౯్‌ = బలాత్కారముగ, పట్టంగన్‌ జ సుభద్రను పట్టుకొనుటకు, ఈతఈలకొను సంతనే ౨ నేను సిద్దపడగానే, ఉవిద సిజు(దు ఆ సుభదయొక్క పిరుందు, ఒక బండికల్లయ్యె అ ఓక బండి చ(క్రమువలె పట్టుటకు ఆలవికాని దయ్యెను. పిరుదు చ(క్రాకారముగ నుండే విషయములో ఈలాగు ఉపమించడం కవి సమయము. ఇచట “బండికల్లు' ___ బిండి చ(క్రములకు పూర్వము రాళ్ళను (కల్లు అ రాయి) ఉపయోగించేవారు. అల్బపాని పెద్దన్న* = చం[దోపాలంభనములో “దిండికల్లుగ వీమేను గండి జేపె'” అని (వాసినాడు. ఇప్పటికీ కొన్ని (ప్రాంతాలలో రొతిచ్యక్రాల వాడుక ఉంది.

*. సౌలవు = ఆంద మైనటుపంటి, పయ్యెద£ = చీరపైటను, శేతిచూతునన్నంతనే ణు శ్రద్దగా చూడవలె వనగానే, పడ(తి ఆరు క సుభద్రయొక్క నూగారు, పచ్చపూసాయెన్‌ పో అ కసపేందీ కమపించని దాయెను. ఆరున నల్ల చీమల బారుతోనూ, పచ్చపూనల జేరుతోనూ వర్ణ చుట కలదు.

ళ్‌2గ్ర విజయవిలానము అఆ-8, “పేరు వివరించి నేను ఏల? బేలనై తి = పిచ్చివాడన్నైతిని ? కోరిక ఎఆి/గించి నేను ఏల, గోలనైై తి = రెలియనివాడనైై తి? బలిమి'పై (బడీ = దిలాక్కారముగ ఉ(ద్రేకించి, నేను ఏల బియటపడితి ఇ నేను ఏల నా మనోభావాన్ని (పకటించుకొంటివి! బత్తిగనిపించి = అఆనురాగమును ప్రదర్శించి, నేనేం సలుచనైైతి = ఇ తేలికై తిని ? ఎికేవము :-_- చూపు, పలుకు, పిరుదు, ఆరు ఈనాల్షింటికిని, మీను, పచ్చకస్పురము, బండీకల్లు, పచ్చపూసలు ఉపమానములు. మొదటి చరణమున సిగ్గు, రెండవచరణమున మౌనము, మూడవ నాల్గవ చరణముల యందు సుభద్ర శరీరమున ఉబ్బుట ధ్వనిన్తున్నది. గీతపద్యము నాలుగుచరణములు క్రమముగా పెనాలుగు చరణములకు అన్వయించును. న! అలంఠకొరము $-- క్రమము, విషమాలంకౌరము. ్ర క తెజవ కస్తురిచుక్క దీర్చి వచ్చిన పెక్కు గీయునామమునాః.టి తీరు. గేరుం దన్వంగి వలిపెంబు! దాల్చి వచ్చిన ఠివి వన్నెం గట్టిననా/టి చెన్ను( దన్ను: వాలంటి కీలంటు వైచి వచ్చిన చెల్వు వీ 0 య్‌ జడ యల్లుకొనునాంటి సౌరు వారు; నొయ్యారి మెలు(గు సొమ్మూని వచ్చిన నీటు మణిభూష లిడునాటి మట్టుం దిట్టు; నాతి రాయంచ గుమింగూడి నడచు ముగువు చెలులు గొలువంగ. జనునాంటి సొలపు సలంపుం; జక్కదనముల (పోవైన చందముఖికీ నిచ్చలపు రూపు లెస్సైన నింపు నింపు, కరి అర్థము :---౧.తెజవ అ నుభదద్ర, కస్తురిచుక్కం ఆ క స్తురితోచుక్క బొట్టును. తీర్చి అ దిద్దుకొని, వచ్చిన. "టెక్కు. = అతిశయము, గీయునామమునా(టి ఆ నన్నని నామము పెట్టుకొన్న నాటి, తీరుకా = అందమును, గేరుళా = ఎగతాళిచేయును (తిరస్కరించును.

హృదయోల్లానము న. క్‌ల్లి7

౨. ఈను + అంగి ఆ చిన్నశరీరముగల సుభద్ర, వలిపెంబు = సన్నని తేల్లవివస్త్రము,

కాల్చి అ ధరించి, వచ్చిన (నాట్రి. ఠీవి సొగను, వన్నె జ రంగుచీర, కట్టిననాటి, చెన్ను జ అందమును, శన్ను౯క జ తీరస్క-రించును.

తి వొల్గంటి = వాలుగన్నులు కలిగిన సుభద్ర, కీల్లంటు జ వేలుముడి, వైచిఆ చేసు , కొని, వచ్చిన, చెల్వు = ఆందము, జడఆల్లుకొనునాటి, సపౌరుకా ఆ సొగసును, జౌరుళా జా కొట్టును (తిరన్కం రించును),

౪, ఒయ్యారి అ సుభద్ర, మెలు(గు సొమ్మూని = మెరుగు బంగారపు నగలు ధరించి, వచ్చిన, సీటు = ఢీవి, మణిభూషలు ఆ రత్నములతోడి ఆభరణములు, ఇడునాటి ఆ ధరించునాటి మటు = సౌందర్యమును, తిటు౯కా ఆ తీరస్కటరించును,.

న! బట

నాతి = సుభద్ర, రాయంచగుమికా = రాజహంనల సమూహముతో, గూడి (వెంట వచ్చుచుండగా). నడుచు మురువు ఆ నడచునప్పటి సౌందర్యము, చెలులు కొలువంగకా = చెలి కత్తెలు వెంటవచ్చుచుండగా, చనునాటి ఇ నడచునప్పటి. సౌొలపున్‌ = అందమును, నలపుకా జ తిరన్క-రించును.

చక్కదనముల పోవైన ఆఅ ఆందములరాశిమైన, చందద్రముఖికి = శ్రీకీ. విచ్చలపుజు వ్వభావసిద్దమైన, రూపము, లెన్స అయినఃా = బాగుగా నుండిన యెడల, వింవు జ విండుదన మును, వింపునుఎనిండించును (వింపుకా ఇంపును అని పదవిభజనచేసి, 'ఆందమును నిండిం చును” ఆవి అరము కావచ్చును).

న!

కొందరు *ఇంపువింప” అవీ వ్యాథ్యానించిరి, యతి భంగము కలుగుతుంది గొబిట్టి ఆది పొనగదుం

బిశేవయు ?_ సుభద్ర ఎట్టి ఆలంకరణములు పేట్టుకున్నా ఆందము పెంపు వపాంచింది. కనుక సహజ సౌందర్యమున్న మభ(కు ఉవకరణములు ఆంతముఖ్యముగాదు,

ఈ అభిప్రాయమునే కాళవాను కాకుంతలములో. “ఇయ మరిక మనోజ్ఞా నల్కంలే నాపి తన్వీ _ కిమివపి మధురాణాం మండనం నాఒకృతీనాం” (అందమైన వారికి అలంక రణము కౌని దేది ?) అని (వాళారు.

చక్కవి ఆంక్యాను పప్రానముతో చరణాలను ముగించడంలో కవి వయోగించిన తిర ప్కారవాక్యాలు కేరు, తన్ను, జౌరు, తిట్టు, వలప్పు అన్నీ కటువుగానే ఉండడం చూడ

ల! వచ్చును. అలంకారము అర్థాంతరన్యానము, అను(ప్రానము.

క్‌20 విజయవిలానము ఆక. మిక్కిలి ేజీిచూడ మిణమిట్టులు గొల్పు;ః జరించునప్పు డ మ్మక్క్‌ | తళుక్కునన్‌ మెజసినట్లగు ; నేమనవచ్చు!: నద్దిరా:ః “చొక్కూపు! రైచిబొమ్ము" యనుచుం జనులాడిన నాడి; ర80లకా శెక్కడి కేడ హో, యలమృగేక్షణ మేనికి నక్కడానికిన్‌ 2 క్షే అర్థము :-- మిక్కిలీ తేటీచూడ అ చక్కగా. తేరి చూచునపుడు, (సుభద్ర మేను మిజుమిటులు కొల్పుక్‌ == కిన్నులు ఇదరునట్లు జేయును; చరించుసప్పుడు = (ఆ శరీరము) కడలునప్పుడు, అమ్మక్క జ ఓవో, తళుక్కనన్‌ =తళుకుమని మెటిసినట్లగుకా; అద్దిరా | ఏమనవచ్చు, చొక్క-పు ఆ అందమైన, పై(డీబొమ్మ ఇ దింగారపు దొమ్మ, అనుచుకా, జనులు, ఆడినజా ఆడిరి = అంక అన్నారు. (ఆది ఇక్క సేయ దగిసడి కాదవి భావము), ఇంతెకొక, అలమృగేక్షణ జ జింకవంటి చూపులు కలిగిన ఆ సుభద్ర యొక్క, మేనికి = శరీరమునకూ, ఆకడానికికా = మేలిమి బంగారమునకూ, ఎక%_డిశేడపో = ఎక్కడికక్కడ కదా, (చాలా అఆఅంతరువు గలదని భావము.) విలేవయు *--. మిరుమిట్లు గొలుపుట, తళుక్కుని మెరయుట ఈ రెండు గుణాలూ బంగారానికి ఉండవు. ఆవి కలిగి ఉండుటచేత సుభ్లడ శరీరమనకూ ఆ బంగారావికీ చాలా వాసి ఉండదని భావము పౌఠాంలోలము :-- ఆఖరి చరణమున “ఇంతె కా ెక్కడి దోయి పోయల మృగేతణమేనికి నక్కడానికిన్‌” -ా వేదమువారు “*ఎక్కడిదోయి = ఎక్కడి సొమ్యము"”అని వ్యాఖ్యానించిరి. దోయి పాఠము శచ్దా లంకొరమునకు ఉపకరించినట్టుం పే అంగీకరించవచ్చు. అదిలేనపుడు చక్కని నుడికారముగ “ఎక్కండి కేడ” (ఎక్కండి కెక్కడ) అన్న పాఠాన్నే తీనుకొనడము మేలు. మిరుమిట్లు గొల్పడమూ తళుక్కవి మెరయడమూ సుభ శరీరానికీ మెరుపు తీగళూ ఉన్నాయి. సుభద్ర శరీరము బింగారంకంటే బాగుందనీ 'మెరుప్తతో సమానంగా ఉందనీ భావము. అలంకారోమయు :--- అంత్యానుప్రాన, విషమాలంకారము, కావ్యలింగ, చిత్తజు( డల్లి తూపు మొన చేసిన జేయంగ నిమ్ము; పై ధ్వజం బెత్తిన నెత్త నిమ్ము, వచియించెద! గల్గినమాట గట్టిగా ; న_త్రరళాయకేక్షణ కటాక విలాన రన (పవాహముల్‌ కుత్తుక బంటి తామరలకుకు దలమున్కలు గండుమీలకున్‌. కేర్‌

అర్థము $. చిత్త్రజుడు ౬ మన్మథుడు, అల్లి ఆ కోసీంచుకొవి, తూపుజు తన దణ మును, మొనచేసినకా ఆ వాడిచేసినా. చేయ(గనిమ్ము ఆ చేయనీ, పై == మీదికి, ధ్వజంమి ఎత్తినజా అ జండా ఎత్తినా (దండెత్షిన్సా, ఎత్తనిమ్ము జ ఎత్త వచ్చు; కల్గినమాట గట్టిగా వచి యించెద ఉన్నమాటను గట్టిగా చెప్పుతాను; ఆ తరళ ఆయత ఈక్షణ ఇ చలిస్తున్నట్టి వ్‌శొాల మైన కన్నులుగల ఆ సుభళదయొక్కం, కటాక్ష విలాస రన (ప్రవాహముల్‌ ఆ డ్రేగంటి చూపుల యొక్క శృంగారరన (పవాహములు (కటాక్ష విలాసము అను రన _ నీటి _ (పవాహములు), కామరలకున్‌ = పద్మములకు, కుత్తుక బింటి జ కంళమువరికు (పీకలమీద నుండునది = అనగా ప్రమాదకరము) ఉంటాయి; గండుమీలకుకా = బేడిన చేపలకు, తలమున్కలు = తలలు ముంచు నట్టివి (మిక్కిలి ప్రమాదమును సూచించునవి) అవుతాయి. ఎవిశేవము ;._. ఈ పద్యమునందు కవి నుభద్రకన్నులు పద్మముల కన్నను, గండుమీల కన్నను ఉత్కృష్ట మైనవవినర్షి ంచినాడు. పద్మము మన్మథునిబాంము, చేప ధ్వజము. మన్మశుడు ఈన ఆయుధములను సుభద్ర కన్నులముందు కించసరచిన కోపముచేత తనబాణము, పద్మమును వాడిసట్టినా, తనధ్వజము _ బేడిసచేపను పై క ఎత్తినా వానికి (క్రమముగా సుభద్ర కటాక్‌ విలాన రన్యపవాహములు కుత్తుకబంటిగొనూ, తలమునస్కలుగామూ ఉంటాయని అంటా డర్దునుడు, వాణము మొనచేయగమూ (క త్తినూరడము లాగా, ధ్వజ మె త్తడమూ పోట్లాటకు పయత్నము. మీరును, తిరస్కరించును ఆవి చెప్పడావికీ బదులు కవి కుత్తుకబంటి, తలమున్క-లుగా మండును అవి కటువుగా చెప్పుటకే “గట్టిగా వచింతును" అని అన్నాడు.

(వవాహము వద్మమునకు మెడవరకున్ను, చేపలకు తఈలమునుగునట్లూ ఉండడము సహ జము. అదియే కలిగినమాట అని కవి అభ్నిపాయము. అమె కనులు సద్మాల కంటె చేపల కంటె అందముగా ఉంటాయన్నమాట గూడా కలిగిన మాసే అని చమత్కారము,

పద్యములో (ప్రాధాన్యము వపొంచిన (ప్రవాహమును కవి కటాతీ విలానరసముతో వర్మించుకున్నాడు. “ఆంతిపురమున...” అన్న పై 11వ పద్యములో ఓరగా చూచినపుడు శృంగారరనము ఆపారముగ నుబ్చి జాలె త్రెనొర అని వర్షించిన శృంగారరసపు జాలు___ప్రవా హమే ఈ పద్యమునందలి కటాక్ష విలాసరస (ప్రవాహము,

ఆఅలంనాలయు ;-- లోకోక్తి, శ్రేష, పరికరము,

అని తాల్మి. బనాయు; “సీవకు

నని యెప్పటివలెనె తిరిగి యరుదేర దొకో ౭

యని యానసేయు; “వచ్చిన,

నన్ఫతోదరి నింక విడువ'నని తలపోయున్‌. 16 (34)

వ్‌30 విజయవిలానము ఆం. అర్థము :- అని ఆ ఇట్లుతలచుచు, తాల్మికా బాయున్‌ = ఓర్చువీడును, ఎస్పటివలెనే = మొదటి విధముగనే, (సుభద్ర) తిరిగి = మరల, సేపకు అని కుకూష చేయుటకు అను ఈలంపుతో, ఆరుదేరదు ఒకో = రాకూడదా! అవి, యాసచేయు = ఆశను పొందును, వచ్చినజా వచ్చినయెడల, అసృత ఉదరికా = చాలా చిన్నదైన కడుప్తగలది అనగా సన్నని నడుముకల సుభ్యను, ఇంకన్‌ = ఇరమీదట, విడువక ఇ విడిచిపెట్టను, అని, తలపోయును = అలో చించును. తాత్స్భృర్థము *_ పద్యములో మొదట అర్జునుడు ఓర్పుపోగొట్టుకొన్నాడు, లిరు వాత సుభ్యద్రవచ్చుసని ఆశించాడు, వచ్చిస పిదప తిను చేయదగు కార్యమును ఊహించు కొన్నాడు. ఇది విరహులకు సహజమైనది. సోలేనము :... ఇక్కడ సుభద్రను 'అనృతోదరి- అన్ఫతమును అనగా ఆదిద్ధమును ఉదర మునందు కలది _ అని చెప్పడానికి కొరణము ఉంది, ద్వితీయాశ్వాసములోని 185వ పద్యములో " కేకినుల్‌రా సఖీజనులేతెంచి రటంచు వేమొరగి...” పోవడము అర్జునుడు మరవ లేదు. అటువంటి అబద్ధములకు సుళద్ర మరల పూనుకొనినా ఇంక అవకాశమీయ కూడదవి ఇప్పటి నిర్ణయము. అలంగౌరోయు ?. పరికరము, అన్నుపానము. వఏరహాగ్ని కోర్వక విధి దూలటుకొనెడు తా తపని వేనం బేల శాల్చినాండు ? తడ లేని సెకల( గందెడు ఘనోదయ వేళ దెలినియు. దొనేల వలచినాండు 1 శుక శారి కొర్చ్భటు లకు( దల్లడిలెడు తా నుపవనంబున నేల యుండినాండుః కరగతన్వము వోవు కరణి, జింతిలడు తా వెలది నేటికి. బట్టి విడిచినాండు ? నేరములె యెంచెద మటన్న నేరికైనం గలవు పరికించి చూడ; నందులకు నేమి? యంగ సాంగత్య పారవశ్యమునం గాక యెజి/గి యుండిన నతడు చేయేల విడుచు? క్షే ఇతరులు అద్దునుడిన గురించి చేనే నిమర్శనలరు మన కవి ఈవద్యములో సమాధానము ఇన్తున్నాడు,

హృాదయోల్లానము ఆ-శి, 531 అర్థము *== విరహాగ్నికీజా = విరహతాపమునకు, విదికా జ దైవమును, దూఖు కొనెడు = విందించుకొనే, తాజా = తాను (అర్జునుడు,, తపసివేసందు, ఏలకాల్చినాడు ? తాపనులు ఎండకు, వానకు, చలికి ఓర్చుకొని ఉండవలెను. ఆటు చేయలేనివాడు తపని వేషము వేయడము తస్వు. ఎంగడకాలమున పంచాగ్నుల మధ్యను, వర్షకాలమున, జారుబండల మీదను, శీతకాలమున లోతునీటియందును ఉండి తపను చేయవలయును అని నియమము ఉంది. ఆద్దునుడు మరేవేషము వేసినా ఈ నింద కలుగకపోవును. ౨, కిడలేని = అంతములేని, సెకలకొ = రాసముతో, కందెడు ఇ బాధించునటి, ఘన ల్‌ ఉదయ వేళజా ఆ మేఘ ఉదయ కాలమును (తొలకరి మబ్బుల సమయము), తెలిసియు ఇ తెలిసి యుండియు, తాను ఏల వలచినాడు?

తొలకరి మబ్బుల సమయము (ఢేమిపలను అంతము లేని కొసమున తసింప చేస్తుంది.

ఈసంగతి తెలిసి గూడా తాను ఈ సమయమున ఎందుకు (ప్రేమించాలి ? ఇది పొరపాటు.

ఆర్హునుడు ద్వారకకు వచ్చిన నమయము చాతుర్మాన్యము (ద్వి అ. 2. 1105).

చాతుర్మాస్యము ఇక్కడే గడసవలెనని బలరాముడు కోరాడు.

చాతుర్మాస్యము అనగా ఆషాఢ కుద్దము మొదలు కొర్తీక శుద్దము వరకు, కాబిట్టి అర్డు నుడు వచ్చినది తొలకరి ప్రారంభమే.

తి. శుక == చిలుకలయొక్కం, శొరిక = గోరువంకలయొక్క-, ఆర్భటులకున్‌ జ ధ్వను లకు (క లకలములకు, తల్పడీలెడు గ పరితపించునట్ట్‌, కాను. ఉపననంబున అ ఉద్యానవనమున ఏల ఉండినాడు?

పతుల కలకలమునకు భయపడువాడు ఆ సక్షులకు ఉనికిసట్టుగా ఉండే ఉద్యానవనమునకు రావడము పొరపాటు.

౪, కరగళస్వము ఆ చేతిలో ఉన్ని సొత్తు, పోవుకరణి = జారిపోయిన నిధముగ, చింతిలెడు ఇ విచారించే. కాను, వెల/దికా జ నుభదద్రను, ఏటికి ఆ ఎందులకు, పట్టివిడిచినాండు పట్టుకొవి కూడ విడచి పెట్టినాడు ?

చేతిలో ఉన్న సొత్తు పోయినట్టు విచారించువాడు చేతికి చిక్కిన సుభద్రను విడిచిపెట్ట డము పొరపాటు.

ఈ పాదమున వెలది (వెలగలదిి అను శద్యిపయోగము సావిప్రాయము,

వేరములే ఆ తప్పులే, ఎంచెదమటన్న£ా = లెక్క పెట్టుటకు పూసుకుంళే, పరికించిచూడ అ పరిశీలించి చూడ, ఏరికైననుగలపు ఆ ఎవరిశ్లై న ఉంటాయి, అఆందులకునేమి? అంగ

క్‌32 విజయవిలానము అక, సాంగత్య పారవళ్యమునా == (నుళద్రయొక్క-) శరీరము తాకుట వలన (కలిగిన) మైమరపు చేత, కాక = కొకపోతే, ఎరిగియుండినకా అ తెలిసియుండిన, ఆతడు, చేయేలవిడుచు ఇ విడిచి పెడతాడా ? తపసివెషము వేసి విధిని విందించడమూ, కామోద్దీపకమయిన తొలకరిమేఘాల సమయ* ములో _పేమించడమూ, ళుకళారికల ధ్వనులు సహించలేని వాడు ఉద్యానవనమున ఉండడమూ చేతిలోని ధనము పోగొట్టుకున్న వాడిలాగా దుఃఖించే వాడు సుళదనుసట్టి విడిచి పెట్టథమూ అన్నీ పొరపాటులే అని భావము. వొఠొంతరము ఏ “నేరములె కల వెంతటి వారికైన నన్ని యన వచ్చు. భబైనుండి, యందు వేమి?' ఉనికి శృంగారవన మ(ట, యొంటి( దగిలె నంట, విరహి యట, యెంతసేయండు కిరీటి ననమశరుండింక(6 దనవైరి యగు లలాట లోచనుని గెల్బునని దయంగాంచె గౌక. కేరి అర్థము శం (ఈ అర్జునుడు) ఉనికి అ ఉండడము, శృంగారవనమ!ట జ ఉద్యానవనము లోనట, ఒంటి తగిలెన(ట అ (మన్మథుడికి) ఒంటరిగా దొరికొడట. వింహియ/ట ఇ విరహము పాలబడినవాడట (నిన్నృహలో సడి ఉన్నవాడు), ఆసమళరు(డు ఆ మన్మథుడు (కటువులైన వాణములుగల వాడని విశేషము), కిరీటిని = ఆరుమడిని, యెంత సేయండు = ఏమి చేయలేడు? అన్ని విధముల బాధించగలడు ఆని అర్దము, (మన్మథుడు పెట్టగలిగిన భాధలలో నంజ్వరము, ఉన్మాదము, మూర్చ. మరణము కూడా ఉన్నాయి. అనగా అర్జునుడికి మరణము కూడా గల్గించ గల అవకాశము ఉంది; కౌవి ఆపని జరుపలేదు,) ఎందుకంకే ___ ఇంక = ముందుముందు, తనవై రి జ మన్మథునియొక్క శత్రువు, అగు, లలాటిలోచనువి = లలాటమందు కన్ను కలిగిన "శంకరుని, గెల్బునని = (అర్జునుడు ఓడించునని, దయకా =దయతో, కాచె(గాక = (ప్రాణి ములు నిలిపినాడు (లేపంపే చంసేవాడే). బిశేవము + కీరాతార్డునములో కీరాతుడి రూపములో ఉన్న శివుని అర్జునుడు ఓడించి పాళువకానస్త్రమును పొందిన కథ ఇక్కడ జ్ఞాపక ముంచు కోవాలి, ఈ సరిస్టికులలో అర్జునుడిని చంపగలిగి కూడా విడిచి 'పెట్టగానికి కారణము : ముందు ముందు తనకు ప్రవిలశతువైన శంకరుని ఓడించృచానికి ఇతడు అనసరమవుకాడవే,. ఈ

హృదయోల్లానము అ.$. క్‌33 పద్యములో మస్మథుడిని భిన్మము చేసిన ఈశ్వరుడిని “అలాటలోచను' డనడము అభిప్రాయ పూరితము. అలంకొరము ఎ ఉశ్రేడ్‌. సుభద్ర విరహము

ఇటులాత( డుండ(గొ, న

క్కుటిలాలక యంత నచట గునుమశ రార్షిన్‌

వెటిలి పడి, పొస్పుపైన

ట్టిటు వడి, దసలోనం దాన యేకొంతమునన్‌. కఫ

అర్థము వా ఇటుల ఆతడు (ఆర్హనుడు ఉండగా, ఆ కుటిల ఆలక ఇ వంకరలైన

ముంగురులు కలిగిన ఆ సుభద్ర, ఆంతన్‌ = ఆ సమయమున, ఆచటన్‌ జ ఈన అంతిపురమున, కుసుమశర ఆ మన్మభునియొక్క, ఆర్హిక ఆ బాధచే, పెటిలిపడి = సడలిపోయి, పాన్సుపై అట్టిటుపడి ఆ (వ్రక్కమీద కొట్టుకులాడి, ఏకొంతమునన్‌ = చెలికత్తెలు లేని నమయమందు, శనలోతానె (ఈ [క్రింది విధముగా తోసుకున్నది).

“వ్‌ గోరిన చెలువుండె నను€

దాం గావలె నంచు వచ్చి దగ్గణివేండం,

గౌంగిలి లూ కిటు వచ్చితి

నౌంగాదని పెనంగి ; యెంత యఏవేక మయో శం

అర్థము ;- ఏన్‌ జ నేను, కోరిన జు వలచిన, కొెలవుండె = అందగొడే, రాన్‌ ఐ

శానై , నను గావలెనంచు = ననుకోరి, వచ్చి, దగ్గణ్‌ ఆ దగ్గరగావచ్చి, వేండన్‌ ఇ ప్రార్పించి నప్పుడు, బౌకా = లొను, కొదు. అని, జఇెన(గి అ పెనుగులాడి, కౌగిలి జ ఆలింగనమును, ఈక = ఇవ్వకుండానే, ఇటువచ్చితి; ఎంత ఆవి వేకమయో = ఎంత తెలివి తక్యూన సని చేశాను.

“దిగ్గున లేచి నన్నత' డతిప్రమదంబున జందమాను జౌ

నిగ్గుటరంగు మీందికయి నెమ్మి గరొబ్బము వట్టి యీడ్చినకా,

విగ్గం గపుంగిలించి సుఖనీరధిం దేలంగనీక, నా శయో।

సిగ్గనుపేర వెంట(ఐడ6 జెల్లునొకో ప్రతిబంధ మయ్యెడన్‌ £ !

వం! వీజయవిలానము అశ. అర్థము 3౮ దిగ్గునకా అ తటాలున, లేచి= నిలువబడి, నన్ను, ఆతడు, అతి (ప్రమదంబున అ మిక్కిలి సంతోషముతో, చందనూమతా జ చంద్రకాంత శిలలతో చేయబడిన, విగ్గు గ్‌ా మెరయుచున్న, ఆరంగుమీదికయి ఇ తిన్నెమీదికి, కరాబ్దముకా ౬ పద్మమువంటి చేతిని, నెమ్మిన్‌ = (ప్రేమతో, సట్టి, ఈడ్చినన్‌ = లాగినప్పుడు, బీగ్గకా ఇ గట్టీగా, కవుంగి" లించి = కవుగిలించి, (తతృలితముగ) సులనీరధికా = సౌఖ్యము అనుసము[ద్రమునందు, తేల(గ నీక = తేలునట్లు చేయక, అయ్యెడళా = ఆ సమయమునందు, నాకు, అయ్యో: సిగ్గు అను 'పేరళా = సిగ్గు అనే నెపముతో, (్రతిబంధవా -= ఆటంకము, వెంటదిడ చెల్లనొకో = వెంట వడుట న్యాయమా । వికేవము -- ఉద్యానవనమున జరిగిన దంతా సుభద్ర స్మరించుపంటూ ఉంది. అలంకారము :. అపహ్నతి, “తొల్లిటివలె సేవకు. బోం జెల్లునె? మావారు పెండ జీసెద రిదిగో నెల్లి దమ కంచు. బలికితి, నెల్లిద మగు గాదె తిరిగి యే. వైకొన్నన్‌ : వలి అర్జము :- తొల్లిటివలెజా ఇ మునువటిలాగే, సేవకు = కుక్రూషకు, షోన్‌ చెల్లునె ఇ వెళ్లవచ్చునా _ కూడదు కదా, “మావారు ఇ మా సెద్దలు, ఇదిగో, ఎల్లిజు రేపు, తమకు =మీకు పెండ్లి చేసెదరు,” అంచు ఆ అవి, పలికితిన్‌ ఇ చెస్పివచ్చాను, తిరిగి ఇ అట్లు చెప్పికూడ, ఏన్‌ = నేను. పై కొన్నన్‌ ఇ వెళ్లుటకు పూనుకున్న యెడల, ఎల్లిదము = చులకన, అగున్‌ గాదె = అవుతుంది గదా। అలంకొరోయు ?.- యమకము. “*ననుం దా వలచి పడ్డ నలంకువల్‌ దీఅంగం గైసేయ నెన్నండు గలుగునొక్కొ, 'పెనంగి చే విడిపించుకొనిన నేరమి వోవం గెలన నెన్నండు నిల్వం గలుగునొక్కొా, (పయ మేలుంగక యడ్డ పెట్టిన దుడుకు వో గళ్యాణ మెన్నండు గలుగునొక్కా,

హృదియోల్లాసము. ఆ-8. క్రి మోహతొాపము దీజ మోది చక్కెరపాన కమున నెన్నండు దేల్చం గలుగునొహ్క్క, యొంటి శృంగారవనములో నునిచివచ్చి నట్టి నెంజిలి యెల్ల( బో నానృపాల తిలకు( జేర్చంగ్‌ నెన్నండు గలుగునొక్క్క యాము గవిసిన కుచకుంభ సీమయందు.” జతి కుళ్యద తాను చేనీన తప్పులవ పరిహారాలు ఊహించుకుంటూంది.

అర్థము ?- నను, కాకా, వలచిజ ప్రేమించి, పడ ఆ పొందిన, గలకువల్‌ ఆ అయాసములు, తీఅంగన్‌ ఆ పోవునట్లు, కై సేయన్‌ అ (అద్టనుని)ి ఆలంకిరించే అవకాశము, ఎన్నడు గలుగునొక్కొా అ ఎప్పుడు దొరుకునోగదా ః

చి. వెన(గి ఆ పెనగులాడి, చేజు చేతిని, విడిపించుకొనిన, నేరము ఆ తప్పు, పోవన్‌ = పోవునట్లు, కెలనకా జూ (ఆర్హనువి (ప్రక్కను, ఎన్నడు, నిల్వగలుగునొక్కొా ఇ విలదిడగలనో ।

౨. ప్రియమెలుంగక = (ప్రేమను. గుర్తించకుండ, అడపెట్టిన ఇ ఆటంకపరచిన, దుడుకు = మొరకు తనము, పోన్‌ జ పోవునట్లు, కళ్యాణము = కుభము, ఎన్నడు కలుగు నొక్కా:

౪. మోహతాసము ఆ (అద్దునుడి) మోహము వలన కలిగిన వేడి (ఆయానము), తీజకా = పోవునట్లు, మోవి = అధరమునందలి, చక్కైరపానకమున్‌ = తీయని పొనకముతో, ఎన్నడు, కేల్చళా, గలుగునొక్కొ ఆ సంతృప్తి కల్గించగలుగుదునో 1

శృంగారవనములోకా = ఉద్యానవనమందు, ఒంటి = ఒంటరిగా, ఉంచివేసి, వచ్చినట్టే, "నెంజీలి ఆ మనోవ్యధ, ఎల్లకాపోన్‌ అ అంతయు పోవునట్లు, అ నృపాలతిలకు౯ ఇ ఆ రాజ (శేషుని, ఆముగవిసిన ఆ (క్రొవ్వు అధికమైన (అనగా మదించియున్న), కుచకుంభ అ కుంభ ములవంటి కుచముల, సీమయందు ఆ (ప్రదేశమందు, చేర్చంగకా ఆ చేర్పగ, ఎన్నడు గలుగు నొక్కా;

“వెలుల కోర్కెలు దీణ చెలువునితో నాకు కనునీయ వవకేళి గలుగునొక్కొ”' = నోరివారు.

ఈ పాఠములో తక్కీన చరణములలోవలె సుభద్ర చేసిన సపొరపాటున్ను, దాని కము

గుణమైన పరిహారమున్ను లేవు కొబిట్టి ఆంగీకొారము కొదు,

వంగ విజయవిలానము ఆ-॥ి అని యెంచరాని కోర్కులు మనమున( దలపోయు, భావన మగ్నత చేతం గనుమూయు( గలనినటు కల గని సంతన మందు, దెలిసి కళవళమందున్‌. నిక అర్జము *- అవి = ఈ విధముగా, ఎంచరాని కోర్కులు = ఆలవిగాని కోరికలను, మనమునకా ఆ మనస్సునందు, తలపోయుకా అ ఆలోచించుకొనును, భానమగ్నతచేతకా అ మనోహరములై న ఆ భావములలో మునిగి ఉండడంచేత, కనుమూయుకా జ చిన్న విద్ర తీయును. ఆ నిద్రలో _ కలసీనట్లు జ అర్జునునితో కూడినట్లు, కలగవి, నంతసమందు ఇ (విద్రలోనె) సంతోషమందును, తెలిసి = మేల్కొని, కళవళమండదుకా = (ఆదంతయు పట్టిదే నవి) కలతచెందును. బిలేవము ;-- ఆలవికాని కోరికలు తలంచడమూ, ఆ భావములలో మునిగి కన్ను మూయడమూ, కలలో అర్జునుని కూడి సంతోషించడమూ, కలచెదరి మేల్కొని కళవళ పడడమూ..భావ పరిణామము చక్కగా నిరూపించాడు కవి. అలంకారము ;-- సముచ్చయము. ఉదయా[ది యరగలి నొరని మీంద వెలుంగు జలజారి వే(డీవెన్నెలలు గాయ, హరు కంటిసెగ కోర్చి యాజితేణిన మారు డలరు( జిచ్చరవాండి ములుకులేయ బాముకోజలతోడ సాము చేసిన గాడ్పు విసపు విత సోంకి వెగటు సూపం, గ్రాంచాచలము పోటుగంటి దూణీన రాజ హంనముల్‌ వడి హళాహళులు సేయ, 'వేగునంతకు వలవంత వేంగు నంత నంతిపురమున( (ఐమద వనాంతరమున. గృష్ట కృష్టా।;: యటంచు నా కీరవాణి, రామ రామాః యటంచు నా రొజసుతుండు. ఖత్‌

వ్మాదయోల్లానము ఆక క్ర

అర్థము :- ఉదయాద్రి = పూరుపకొండ మీ(ది, యెరగలికా = కొర్చిర్చుతో, ఓరసి = రాపొడి, మీ(దకొ = ఆకొళశమున, వెలుంగు = వెలిగే, జలణారి జ కదులములకు శ్యతువగు చంద్రుడు, వే(డి వెన్నెలలు కాస్తుండగా.

వెన్నెల విరహులకు వేడిగా ఉంటుందట, చంద్రోదయ నమయమున తూర్పు కొండ యందు ఎరరని కాంతులు కార్చిచ్చువలె కనబడుట వకృతి సీద్దము, ఆ నిప్పును ఒరసికొవి వచ్చినట్టు కనుపించు చంద్రుడు కొపుననే వేడి వెన్నెలలు కాయగలిగాడు.

౨ హరుజ ఈళ్వరునియొక్క, కంటి సెగకు ఇ కంటిమంటలకు, ఓర్చి నవొాంచి, ఆజిరేటిన = గడీ రేరినట్టి, మారు(డు ఇ మన్మథుడు, అలరు ఇ పూవులు అనే, చిచ్చర అ నిస్పుతోహాడిన, వాడిములుకులు ఇ నూదియైన బాణములు, ఏయేకా = పయోగించగా,

(హరుకంటి పేగకు మారుడు ఆణి ఆ నశించి, తేజ్‌ = బ్రతికిన వాడని చమక్కా రార్థమ్ఫు

హరుని కంటి అగ్నిలో భన్మమై ఆరిజేరినవాడు కొవున నిప్పుతో కూడిన శరములు వేయట సహజము.

౨. పాము కోజలతోడళా, సొముచేసిన ఆ పోట్లాడిన, గాడ్పు ఆ గాలి. (మలయ మారుతను), వినపువితై = విషలీజమై, సోకి ఆ శరీరమునకు తగిలి, వెగటుచూన ౨ అనసహనమును కలిగించగ (పాములకు గాలి ఆహారము; కొబట్టి వాటీ విషపు కోరలతో సెనగు లాడి నచ్చిన గాలి విషపు వీజమైనది).

౪. (క్రొాంచ అచలము = (క్రొాంచనర్వతము, పోటుగంటీ౯ ఐ బాణముల పోటుచేత కలిగిన రంధ్రమునుండి, తూరిన జ చొరబడి పోవునట్టి, రాజహంసముల్‌ జ రాజహంసలు, వడి జ విజృంభించి, హళాహజులు ఆ కోలాహలము, సేయన్‌ ఆ చేయగా,

వరకురాముడు క్రొంచసర్వతమున బాణవయోగముచే చేసిన గంటులో దూరి రాజహంసలు మానససరోవరమునకు పోవుట వచ్చుట పురాణ కథ. ఇచట బోటుగంటినుండి రాజహంవలు దూరి, వీరళటులు చేయు కష్టకార్యమును చేసి, విజృంభించుట వాటి కొతిన్యమును తెలుప్పకుంది.

వేగునంతకున్‌ ఇ తెల్లవారునస్పటీ, వలవంతకా ఇ విరహతాసమునే, అంతిపురమున, ఆ కీరవాణి ణు చిలుక పలుకులుగల ఆ సుభదయు కృష్ణ కృష్ణా ఆటంటు, వేగున్‌ = పరి ఈపించును, ప్రమద వన అంతరమున = ఉద్యానవనములోపల, అరాజనుకుడు కా అర్జనుడును రామ రామాయటంచును, వేగుకా ఆ పరితపించును.

బిళేవము :- ఆపదలోనున్న వారినలెనె నుళద్ర “*కృష్ణకృష్ణా” అనీ, అర్జుమడు “రామరామాఆనీ భగవంతువి వ్మరించుటలో అర్జునుని ఏకొదళనామమును (కృష్ణ, 'రామ' ఈ గల న్హ్రీ అర్ధమును కని చమక్కారముగా వ్రయోగించినాడు.

538 విజయవిలాసము అ-కి. ఆర్దునునకు ఆగ్జున, ఫల్గుణ, పార, కిరీటి, శ్వేతవాహన, బీభత్స, విజయ, జిప్పు, ఆ ణి సవ్యసాచి, ధనంజయ అన్న పదిసేరులే గాక “కృష్ణుండను ఏకాదశ నామంబును” కలదు. వొతఠాంతరయు ;-- లిరుపతివారు---'* వేగునంతకు వలనంత వేగిరింత,...”” అన్నారు. అలంకారము 2 తద్గుణము, యమకము, శ్లేష, చెలులు పపనంగవశంబున నలరెం గడు విజయభవన మనినకా నవలా దెలియ వినున్‌, గలయం గనుకా, ఐలుషులు బాగౌ( గిరీటిపచ్చ లటన్నళా. శి( అర్థము :-- చెలులు = చెలికత్తెలు, (ప్రసంగవళమునన్‌ ఆ మాటల సందర్భములో, విజయభననము ఇ విజయభవనమను మందిరము, కడుజా అలరెన్‌ == మిక్కిలి అందముగా మన్నది (ఆహ, ఆనినునా = చెలులు చెప్పుకొనినపుడు, నవలా జ యవ్వనమునమన్న సుభద్ర తెలియకా వినుకా ఇ చాలా (శద్దతో నినును; బాగు బొ కిరీటి పచ్చలు అటన్నఃా == కిరీటి పచ్చలు (మరకతమణులుు) బాగుగా నున్నవి ఆనినపుడు, పలునుజు = మర్‌మరి, కళలయన్‌ కనుకా జ నాలుగు ప్రక్కలువను చూచును. బిశేవము :-- ఒక మందిరము పేరు విజయభవనము!. మరకతమణులలో కిరీటి పచ్చలు ఒకజాతి. కిరీటిపచ్చలనే కొందరు గరుడపచ్చ లంటారు. ““గోమేద్యంబుల కుట్టిమంబులతో+ గిరీటి పచ్చల వితర్ణికల తోడొ =. వరావొపురాణము,

కెలులలో నంభాషసణలలో అ మాటలు వచ్చినపుడు విజయ, కిరీటి అన్న పదముల వలన అర్జునుడన్న భ్రాంకిగలిగి శ్రద్ధతో విని, నలుదిక్కులు కలయ జూస్తుందిం

అలంఠొరయు ?= న్మృత్యలంకారము.

1. విజయ నూచకమైన భవనమునకు విజయ భవనమని పేరు., కృష్ణదేవరాయలు ఏిర్మించిన ఇట్టి భననమునకు భువనవిజయమను పేరుంది. కృతివతి రమునాథరాజు తన విజయముల జ్ఞావకార్థము గట్టించిన మందిరానికి విజయభవనమనే పేరుపెట్టారు. దగీవినే విజయవిలాసము" అని గూడా అనేవారు. తంజావూరిలో నున కవి (వ్రానిన ఈవద్యము చూచినప్పుడు తంశావూరు (నజలు, ఆ విజయథవనాన్ని జ్ఞానకము చేనుకోక తప్పరు,

వ్మారయోల్లానము ఆం? క్రి మనమున నున్నది మొగమున గనిపించుం గాన, గట్టిగా మదిలోన ర్థునథావ మునికి, నపుడ ర్థున భావము మొగమునందు నుదలతికి నిల్బెన్‌, న? అర్జ్వము ;- మనముననున్నది ఇ మనసులో ఉన్నది, మొగమునకా గనుపించుళా గొనజా, సుదతికి = సుభద్రకు, మదిలో గట్టిగా, అర్జుసభావము (అర్హునుడిపై తలంపు), ఉనికిజా ఆ ఉండుటచేత, అపుడు = ఈ విరహావస్టయందు, అర్జునధావము ఆ ఆర్టునత్వము - అనగా తెల్లదనము, మొగమునందు. నిలిచెకా 2 రనుసించెను. (ముఖము పొలిపోయిందవి భానము). అలంవొల్‌యు 2 ఆర్జాంతరన్యాసము, యమకము. వదినెలు మేలను లాడుట *పులకించె మే నేమి తలచుకొంటివె ? యంచు మేలంబు పచరించె మిత్రవింద, “యిన్నాళ్లవలె మనసిచ్చి మాటాడవే | యెందు దృష్టి" యని కాళింది ఆగ20, “జెలి పెండ్లీకత సెస్పం జెవి యొగ్గి వినవేమి ? కలదులే? యని గేలినలిపె భద, “వలపు వానన మించెం గలికి నీమొగ,' మంచు. (దస్తరి సణపె నుదంత కొంత, జాంబవతి నవ్వె, లమణ నరసమాఢడె, “శే లగడు చేసెదరు ముద్దరాలి' ననుచుః బలికె రుక్మిణీ, నత్య 5 న్లిలిపె, నపుడు చిన్ని మజణ౭ందలి మోహంప్పు జీన్నె లెటింగి. శిరి ఈ మేలమాడడములో కృష్ణుడి ఎనమండుగురు భార్యలూ ఉన్నారు. అర్జము ఫ్‌ చిన్ని మజ(దలి అ ముద్దునురదలు సుభదయుక్కం, మోహంపు కూ (ప్రేమను తెలియజేసే, చిన్నెలు ఎట్‌(గి అ లక్షణములు గుర్తించి

క40 విజయవిలానము అం$

౧. మిత్రవింద, "మేను = సుభద్రా నీ శరీరము, పులకించి ఆ గగుర్పాటు చెంది ఉంది, ఏమి తలచుకొంటివె = శృంగార సంబంధమైన ఏ విషయమును ఊహించుకుంటున్నావే' అవి, 'మేలంబు = సరీహాసము, సచరించె ఆ చేసెను.

౨ కౌళింది, *“ఇన్నాళ్ళవలె, మనసిచ్చి = దాసరికం లేకుండా, మాటాడవే = మాట్లాడకుండా ఉన్నావే, ఎందుదృష్టి ఇ దేనిమీద నీభావము అగ్నమయింది అని, తెగడెన్‌ = విందించెను (అనగా సరిహసించెను).

8.- 'చెలి, పెండ్లి కథ పెప్పకా చెవి ఒగ్గి వినవేమి, కలదులే = ఏదో విశేషముందిలే' అవి భద్ర గేలి జ ఎగతా!, సలిపెను,

౪. కలికి జ సుభద్రా, నీ మొగము, వలపు వాసనకా కా సుగంధపరిమళముతో, మించె౯్‌ == అతిశయించి యున్నది" _- అనగా విశేషముగా సరిమళించుచున్నది (దీవియందలి ఆంతరార్జము వలపు పేమయొక్క, వాసన = భావము, అతిళంణంచి యున్నది అని), ఈ శ్లేష వాక్యముతో సుదంత, కొంఠ (తస్తరి అ కొంత ఎగతాళి, నెలపెజు సాగించింది.

జాంబవతి నవ్వె, లక్షణ సరసమాడె, “ఏల జ ఎందుకు, ముద్దరాలిని = ఏమీ యెరుగని మరదలు సుభదను, ఆగడు చేవెధఢు = అల్లరి చేస్తున్నారు?” అనుచు రుక్మిణి పలికె, సత్య జ నత్యభామ, కన్గిలిపె జ కన్ను గిసెను.

ళ్‌

ఎకేషము :--- సుభద్ర అస్సురుస్పురవుతుండినా, ఆమె _పేమరహన్యము కెలిసినవారు కొబట్టి వదినెలు ఈ విధముగా పరిహాసము చేస్తున్నారు.

అందరికీ పెద్ద అయిన రుక్మిణి తక్కిన వారలను మందలించినట్టు “ముద్దరాలిని అల్లరి చేయనలొ దని చెప్పడమే. 'పెద్దతనానికి తగిన మరొకవిధమైన పరిహానము; చాలా సహజము,

గడుసుది సత్య కన్నుగీటిందనడము మరీ బాగుంది.

అలంకొరోము ;.- శ్లేష, స్వభావోక్తి. “అంగన, యిన్నాళ్లును ముని చెంగటికిం బాతీపాణీ సేవలు గానిం పంగా. బోదువు; నేండటు తొంగియు. జూడ, వత. డేమి దోనముసేసెన్‌ ? నిం అర్థము ;- "అంగన అ నుభదా, జఇన్నాన్లను = ఇన్ని రోజులున్ను, ముని చెంగటికీకా జ ముని దగ్గరకు, పాజిపాజీ = మిక్కిలి ఆన క్తితో వరుగులెత్తుతూ, సేవలు

వృాదయోల్లానము ఆ-8. క4] కావింసంగా జ ఉపచారములు చేయుటకొరకు, పోదువు = పోతుండే దానవు; నేడు, ఆటుజ ఆ వైపు, తొంగియుచూడవు ఆ దూరము నుంచయినా చూడపు; అతడు ఆ అ ముని, ఏమిదోనము చేసెజా = ఏమి తప్పు చేసెను ?” బికేవము : “పారిపారి'. వెశ్లేదానవు అనడములోనూ, “తొంగియుచూడపు' అనడ డములోనూ సున్నితమైన హోస్యముంది. పారిపారిలోని శ్రద్దకు, తొంగియు చూడవు లోని అనా దరణ సరితూకముగల పలుకుదిడి. “అక్కట( జూడ వేటికల యచ్చిక బుచ్చిక సేయు నంచలం ? జెక్కిలిగొ 'ప్పె దేమిటికి. జేరంగ వచ్చిన ముద్దుంజిల్కలకా ? |! న! ముక్కు, మొగంబు జూడ కటు ముట్టను బొమ్మన దేల బోట్ల నో చక్కెరబొమ్మ, నీ వెగటు జాడలు నూచిన వింతలయ్యెడున్‌. తి౮ అర్థము ౮ అచ్చిక మిచ్చికచేయు అ ఎక్కువ మచ్చికచూపుళున్న, అల అంచలకా = ఆ హంసలను, ఆక్కణకా = (ప్రేమతో, చూడవు ఏటికి అ ఎందుకుచూడవు? చేర(గవచ్చిన అ పీచెంతకు (చనవుతో ) వచ్చినముద్దుచిల్కలన్‌. చెక్కిలిగొ క్రైదు = చెంన వేయుదువు, ఏమిటికి? టోట్లను జ బోటులను, దెలిక త్తెలను, ముక్కు మొగంబుజూడ౯ = మోమాటములేకుంగా. అటు ౨ ఆ విధముగ, ముట్టను = తాకనైనా కాకను, పొమ్మనెదు ఏల అ ఎందుకు పొమ్మంటావు ? ఓ చక్కెరబొమ్మా = ఓ మధురస్వభానముగల సుభద్రా, వీ వెగటుజాడలు = అనిష్టమును తెలియజే వెడి, (ప్రవర్తనలు (పైన చెప్పినవి అయిష్టముము తెలిపే ప్రవర్తనలు), చూచినకా వింళఠలు అయ్యెడికొ = ఇంతకు ముందు ఎన్నడూ చూడవి విధంగా ఉన్నాయి. ఎళేవము ;__ చక్కైరబొమ్మ మధురముగా ఉండవలసినది ఈ పద్యములో వెగటుగా కనదిడుతున్నదవి చమక్కారము. అది ఒక వింత. ఎన్నడూ చూడవిది వింత; మభ్య ఈలాగ ఎప్పుడూ (ప్రవ ర్తించలేదన్నమాట. “అచ్చిక బుచ్చిక'చేయు, “ముక్కు. మొగంబు చూడక ”_-కక్కంని జాతీయాలు. వొతొంతరము ;?- “అక్కల చూడవేటిక = వేదముకారు- అక్కలకు అన్వయము దొరుకదు. అలంకారము. -- పరికరము,

క్‌డ2ై విజయవిలానము అం. “ఎవ్వనింజూచి మేలుపడితే యరవింద దళాకీ? నీమనం బెవ్వ-డు సొచ్చెల జెప్పంగద వే మదకోరిల వాణీ ? నిన్న నే. డెవ్వని చలు నీయెదుట సన్నంబడెన్‌ వినతాంగి? నేన కా 'శెవ్వరు నీకు బాణపద ? మేటికి దొ(చిదవే తలోదరీ + త్ర ఈ పద్యములో నలువురూ నాలుగు మాటలాడడం కవి వర్ణిస్తున్నాడు. అర్థము :-- ఆరవిందదళ అక్షి = తామర రేపలవంటి కన్నులుగల సుభా, ఎవ్వని చూచి, మేలపడితే = మోహించావు, మద కోకిల వాణీ = దుడించిన కోకిలవంటి కంఠస్వరము కలదానా, నీమనంబుఃా ౫ నీమనసులో, ఎవ్వ(డుబొచ్చెక్‌ా = ఎవడు ప్రవేశించెను, చెప్ప!గదవే, వినతాంగి ఇ (_న్తనముభారముచేే కొంచెము వంగిన శరీరము గలదానా. (నీకు ఇట్లు మరులు కలుగుటకు) విన్ననేండు = ఇటీవల, ఎవ్వనిచెల్వు = ఎవరియొక్క సౌందర్యము, నీయెదుటళా, ఎన్న.బఐడెకా జ వర్జించబడెను , తల ఉదరి = పలుచని ఉదరముకలదానా, నేనెకాక ఎన్వరు నీకు, ప్రాణపదము = ప్రాణముతో సమాన మైనవారు ? ఏటికి దా(చెదవే అ ఎందుకుదాస్తావు. ఎికేషము *. మొదటి చరణములో చూచుటకు ఉచితముగా “అరవింద దళొకి", శెండవచరణమున చెప్పుటకు అనుకూలముగ 'మదకోకిల వాణి ' నాల్ల్వవచరణములో దాచుటకు (కడుపున దాచుకొనుట అని లోకోక్రి ) తగినట్లు 'తలోదరి” అవి ఈమూడు సంటోధనలు సాఠి ప్రాయనులు, మూడవచరణమున కర్త సుభద్రగాక ఇంకెవరో అగుటచేత పైరీతి సొగసుకీ ఆవకాశములేదు. సుభద అవస్థ ఆంతా (పేమకు సంబంధించిందే అని శేల్చి మాటలాడుతున్నారు. అంంకారోయు ;-- పరికరము. “వాలనమీరణంబు పయిపొటున నించుక సోంకినన్‌ గడుం దూలుచు నుండు దానవు; వినోదపు సుద్దుల ముద్దు(జిల్క పై (వాలిన గందు6 గేలు; పువువంటిది నీ మేని దేగతిం డాళునొకో వియోగళివి దానెదలో( దరికోం దలోదరీ 1” తిని ఈ పద్యములో మరికొందరు ఇది విరహతాసమే అని నిశ్చయించి అంటున్నారు, అర్థము + బాలసమీరణంబి == పిల్లిగాలి, పయిపాటునకా జ మీదుగా, ఇంచుక ఇ కొంచెము, సో(కినళా = కాకినంతమా[(త్రమున, తూలుచునుండు దానవు = సోలిపోతుండే దానవు; వినోదప్పు ఆ వినోదము కలిగించే. సుద్దుల = మాటలుగల, ముద్దుచిల్క అనీ ప్రియ మైన చిలుక, పై (వ్రాలినజా జ మీదవాలినస్పుడు, కేలు అ నీచేయి, కందుకా ఇ కందిపోతుందే,

వృాదయోల్లానము ఆం 543 వీ నునుమేను ఇ మృదువైన శరీరము, పువువంటిది ఇ పువ్వునలె కోమలమైనది, వియోగశిఖి = విరహము అనే అగ్ని, తాను, ఎదలోళా ఆ నీ హృదయములో, -దరికోన్‌ = మండుకుండగా, తలోదరీ జ సల్బవి కడుపు కల సుభద్రా, ఇదీ ఈ కోమలళరీరము, ఏగతికా ఇ ఏవిధముగ, తాకునొకో = సపించగలదోకదా | “తూలుచునుండు గౌనల వినోదపు సుద్దులు” "అని పాఠాంతరము, పిల్లవాయువు సోకి నంఠనే కౌను (నడుము) మ్యాతము అల్లాడును అని చెప్పుటకన్న తానే తూలిపోవును అని చెస్పుటయందు ఎక్కువ సౌకుమార్యము కనుపించును. కాబట్టి ఈ పాఠము ఆంగీరించలేదు. ఇంతేకాక 'కౌను" అని సరించినపుడు అర్హపుష్టిలేని “అల'తో “అల వినోదపు నుద్దుల ముద్దు జీల్క' అని చదువవలసి యుండును, అలంకారయు :;-_ అన్నుప్రాసము, అతిశయోక్తి. అని వారికి వా రందటు మనమున. దోంచినటు లాడు మచ్చిక మాటల్‌ విని సిగ్గున నయ్యెల జి వ్వని యూరకయున్న నపుడు వారలలోనన్‌. తిని అర్థము + అని వారికి వారందఠు మనమున తోచినటులు అ ఎనరికి తోచినట్టు వారు, ఆడు ఇ చెప్పుకొను, మచ్చికిమాటల్‌ ఇ చనవుతో కూడిన మూటలు, విని, ఆ యెలజన్వని ఇ లేజవరాలు సుభద్ర, పిగ్గునన్‌, ఊరక ఇ (ప్రత్యు త్తరము ఇవ్వకుండా, ఉన్నన్‌ = ఉండగా, అపుడు వారలలోనకా (క్రింది విధముగ అనుకొన్నారు ). “ట్రైక్ర4గ నేలుకో. గలదు లే మగనిం దరితీపుచేసి, మీ నాంకుని పొద మాన, మన మాదట వేడిన మాటువల్క(గా: గొంకెడు నంచు మీరిపుడు గోలవి చూడకు. డమ్మ, నేర్చుంటో చంకలవిడ్డ లూడిపడ సారనలోచన మాటలాడ(గన్‌.” న! ఒక చెలికత్తె గడుమతనంగా విన్‌లిన వినురు. అరము :. పారసలోచన జ కమలములవంటి. కన్నులు కలిగిన ఈసుళద్ర, తరి తీపుచేసి ఇవీ కోరికను, తనయందు (పేమను__కలిగించి, మగనిన్‌ అ భర్తను, లెంకగన్‌ ఇ "సేవకునిగా, ఏలుకోన్‌ గలదులే = ఏలుకోగల దనుటలోసందేహములేదు, మీనాంకువి జ మన్మథుని

క44 విజయవిలాసము ఆ.8. పాదము అన జ పాదముతోడు (౮ ఒట్టుపెట్టుకొని చెప్పుతున్నాను), మనము జ మనంద రము, ఆదటకా = (ప్రీతితో, వే(డిసికా ఇ ప్రార్తించినను, మాటుపల్కగాకా ఇ బిదులుచెప్పు టకు, కొండు = జంకుచున్నగి, ఆంచు అ అని అనుకొని, మీరు, గోల == ఏమీ ఎరుగవిది, ఆవి చూడకుడు అద్ము అ అని తఈలంచవనద్దు (బదులు పలుక కున్నందువల్స ముద్దరాలని భావించవద్దు), చంకలబిడ్డలు ఊడిపడకా జ చంకలలో ఉన్న బిడ్డలు ఊడిపడునట్లుగా, అనగా తమ్న తాను మరచిపోవునట్లుగా హాస్యముగను, చమక్కారముగనూ, మాటలాడ(గఖా ఆ మాటలాడు టప్‌, నేర్చుకాటో అ నేర్చుగలిగినదేసుమా. తాత్భర్భము :-- ఈ సుభద్ర మోహం కలిగించి భర్తను సేవకుడిగాతేసి ఏలుకో గలదు లెండి, మనకు బదులు చెప్పకుండా ఉన్నందువల్ల ఈమె ఏమీ ఎరగవి ముద్దరా౨ని ఈలచకండి. చాలా చమత్కారంగా మాటలాడగలదు. అలంలొరము :-- లోకోక్క్‌, “కాగి యున్నది మిగుల నంగంబు నూడ+, గలవరించుచు నున్నది; కలదొ యేమొ సోంకు; డల్ల నన్యాసి కే చూపవపలయు భామ” నని పఠ్కెనా నత్యభామ నగుచు. తర్‌ అర్థము ?;- “ోఆఅంగంబు అ శరీరము, చూడళా = తాకిచూడగా, మిగుల కకొగి యున్నది ఇ ఎక్కువగా కాలుతూ ఉంది; కలవరించుచు నున్నది ఆ ఏమేమో సలవరిస్తున్నది, సోకుడుకలదొ ఏమో ఆ దయ్యము సోకిందో ఏమో, భామను ఆ సుభద్రను, అల్లసన్యాసికే జ ఆ సన్యాసికే చూపవలయు” అవి, సత్యభామ, నగుచు పలికెను. బికోవము :._ గాలి సోకినపుడు జ్వరతీవత, కలవరింతలు ఉంటాయంటారు. యోగీశ్వరులు తమ మం[త్రబలముచేశ దయ్యాలను పారదోల గలరని నమ్ముతారు. ఈ మూటలు చెప్పుతూ సత్యభామ నవ్వడము, సంగతి తెలియని వాళ్ళకు గూడా తెలియ జేస్తుంది. “ఈ లీలనుండి, మనమిటు 'మేలము లాడంగ నేమి మిడిమేలమొ, యం చాలో నత్య నుభద్రహి తాళుల కినుమంత యా రహన్యము దెలిసెన్‌. త్రి

పహృూదయోల్లానము ఆం-6. ర్‌శ5 అర్థమయి ?-- ఈ లీలకూ ఉండి = ఈ ఆటల్లోఉండి, మనము ఇటు జ మనము ఈ విధముగా, మేలములు ఆడంగళా = పరిహాసములు ఆడుతుండగా, ఏమి మిడిమేలమో == ( విరహావస్థవల్ల సుభద్రకు) ఏమి ఉప్మదవము కలుగునో, ఆంచుకా జ అసకొని, సత్యజ సత్యభామ. ఆలోకా = సమయము చూచుకొని, సుభద్ర పాఠ ఆకులకు = ప్రియమైన చెలికత్తె లకు, ఆరహస్యమును (పని అర్హునుడే అన్న రహస్యము, ఇసుమంత = కొంచెముగా, తిలిపెకా. విశేషము *___ సుభద్ర విరహంవల్ల ఏ ప్రమాదమూ కలగకుండా శై త్యోసచారాలూ కొన్ని (ప్ర్యక్రియలూ చేయవలసి ఉంది, కాబట్టి, ఈ రహస్యమును ముఖ్యమయిన సుభద్ర చెలి కత్సెలకు తెలియజేయ వలసిన అవసరం కలిగింది, సమయము చూచుకొని తక్కినవారు విన కుండా ఉండే లాగ స్వల్బంగా సత్యవాళ్ళకీ రహస్యం తెలిపింది. విరవో పశాంతికిగా చేయవలసిన దంకా, అనాటి సం(ప్రదాయము (పకారము, చాలా పెద్ద తంతు. "ఈ లీలకా' _ ఈలన్‌ ఈలన్‌ ౨ ఈ లీలకా = ఒక్కొక్క. సిగ్గునందును _ అనగా సుళదద్ర సిగ్గుపడినందులక ల్ల అనియు _ వేదమువారు వ్యాఖ్యానించారు. తే త్యో సచారములు గునగునల6 బోయి, వలపుల కిసమన లని తెలిసి రసిక కినలయ పాణుల్‌ విన కినల కుసుమ విసరము వెన మనలక తెచ్చి, శ$ర విధి లాలనలై, తి? అరము :-- రసిక కిసలయ ఫాణుల్‌ = చిగురులవంటి చేతులు కలిగిన అ సరసు రొండ్రు (వీరర్ర (ప్రియసఖులుు, గునగుసల పోయి ఆ ఒకరితో నొకరు గుసగుసలాడుకొనుచు. వలపుల కిసమసలవి తెలిసి = (ప్రేమల వలన కలిగిన చిన్నెలు - కలగిన వేదన అని గురించి, విన = తామరతూండ్తు, కినల ఇ చిగుళ్లు, కునుమ = పూవులు (వీటియొక్క). విసరము = సమూహమును, వెసకా = శఘ్రమగ మనలక = జాగుసేయక, తెచ్చి, శిశిర విధి ఆ శైత్యోప చారములయందు, లాలనలై = ఆసక్తి (శ్రద్ధ) కలిగినవారై = విశేషము : చెలికత్తెలు శై త్యోపచారములయందు చూపిన తొందరను పద్యగమన ములో లఘువులను ఉపయోగించుట ద్వారా సొధించినవాడు. (35)

క్‌గేగ్ర విజయవిలాసము ఆం-5ి, విరహవేదన ఆవి తెలిసిన తరువాత ఆలసించడానికి వీలులేదు. విరహతాపము చల్లార్చ డానికి శామరతూండ్తు, చివుక్లు, పూవులు ఉపయోగించడము కవి సమయ సిద్దము. చూడు :__ నలదమయంతు లిద్దరు మనః ,పభవానల వాధ్యమానులై వలిపిరి దీర్టవానర నిశల్‌ విలన న్నవనందనంబులన్‌, డలిరుల శయ్యలన్‌, మృదు మృణాలములన్‌ ఘనసారపాంనులన్‌ ...... అ= భారతము. అలంకారము *.. అనముప్రాన. పన్నీటన్‌ జలకంబు లార్చి, చలువల్‌ పెం గట్టంగా నిచ్చి, మే నకా నిండారంగం జందనం బల.ది, విన్నాజణంబుగా, గప్పురా నజ నామం విడి, (కొమ్ముడీ౯ా విరుల దండలో నించి హారావళుల్‌ చన్నుం (గేవల దార్చి, రప్పుడు చెలుల్‌ చందాన్యకున్‌ నేర్చునన్‌ విరహతాసం చల్లార్చడానికి చెలులు చేనీన (సయత్నము దీవిలో ఉంది. కార్డు ;. చెలుల్‌ ఆ చెలికత్తెలు. అప్పుడు, నేర్చునళా = నేర్పుతో, చంద్రాస్య కుకా = చందద్రునివంటి ముఖముగల నుభదకు, పన్నీటకా = పన్నీటితో, జలకంబులు ఆర్చి ఆ అనేకపారులు స్నానము చేయించి, చలువల్‌ ఇ చలువచేసిన నస్రములు, పై 6గట్టగావిచ్చి ఆ కట్టుటకు ఇచ్చి, మేనన్‌ = శరీరమునందు, విండార(గళా జ అంతటను, చందనంబు ఇ మంచి గంధము, ఆల(ది జ పూసి, విన్నాణంబుగా = నేర్పుతో, కప్పురానళా ఇ పచ్చకర్పూరముతో, నామం విడి జ తిలకముతీర్చి, [క్రొమ్ముడికా = (కొత్తముడి) సిగలో, విరులదండల్‌ ఇ పూల మాలలను, నించిజు తురిమి, చమ్నం(గేవల౯ా ఆ చన్నుల (వక్క_లందు, హోరావపవల్‌ = ముఠ్యాలహారమ ల నరునలు, శార్చిరి జ కూర్చిరి. పోవము :-_ వన్నీరు జ వవి + సీరు, వని అనగా తమిళశమున మంచు, వని నీరు ఆనగా మంచు వీరు, దీనినే సంస్కృతమున హొమాంబువులు అంటారు. వొతొాంతరము ;- క్షే గప్పురం పున్నామంవిడి (శ్రొమ్ముడిన్‌ విరినరంబున్‌ నించి" -.. వై, “హారావళుల్‌ చన్నుం(గేపులం దార్చి రవుడు” చన్నుల శిఖరములయందు _ చనుమొనలయందు = అవి అర్థము చెప్పుకోవాలి.

వృాదయోల్లానము ఆ.8. 547 టోటి మధువతంబులకు దండమువెట్టి మకరంద మధర వింబమునః జిల్కె( జిలి గంధవహున కఠంజలి చేసి నెత్తాఎ పువ్వుగుత్తు లురోజముల నమకర్చె, నాళ వి సాహార పా?కి6 (ఎణమిల్లి నవ మృణాలములు జాహువుల. గూర్చె, నకి కెందలిరు దిండులకు వందన మొనర్చి చిగురుటాకులు పాదయుగళ€. జేర్చె నరగ నిటు అందటును మీ _పసౌద మనుచు బంచసొయక దేవతా బలము నెల్ల వేండికొని, తగునటు గొరవించి రపుడు చంచలాశీకి శశ రోపచార విధులు. త్రి

ఈ వద్యములో చెలికత్తెలు నన్మతువి అనుచరులను పూజించి, అ (వసాదాలను నుళద్రకు అందశేస్తున్నారు.

అర్థము =. ౧. టోటి ఇ ఒక చెలికత్తె, మధువతంబులకు = తుమ్మెదలకుః దండముపెట్లి డా నమస్కరించి, మకరందము జ (వాటి (ప్రసాదము) తేనెను, అధరబింబము నన్‌ ఆ సుభద్ర దొండపండువంటి అధరమునందు, చిల్కె ౯ = చిలికెను ;

౨. చెలిజ= ఒక చెలికతె, గంధవహునకు = వాసనలు మోయు మారుతమునకు, ఆంజలిచేసి = నమస్కరించి, నె గా అ మంచి వాసనగల, పూవుగుత్తులు, ఉరోజములక్‌ = నృనములయందు, అమర్చెళ అ గూర్చెను;

8. ఆ = మరియొక ఛెలికతె, విస ఆహారపాళికి = శామరతూండ్లు లోజనముగా కల హంనల నమూహమునకు, (ప్రణమిల్లి ఆ నందనముచేసి, నవమృణాళములు = అస్సుడే తీపిన కామరతూండ్లు, బాహువులకా = చేతులయందు, కూర్చెను;

*. సకీణ ఇంకొక రెలికతె , కెందలిరు తీండులకు అ శింపుత లిరులను (ఎరవి చివురు లమృతీనునట్టి కోకిలలకు, వందనమొనర్చి, చిగురుటాకులు, పాదయుగళి౯ా = రెండు పాదముల యందును, చేర్చెన్‌ :

సరగన్‌ ఇ తొందరగా, ఇటులు, అందరును, పంచపాయక దేవత = అయిదు బొణమనులు శలిగిన దెవమగు మన్మథుని, ఐలమునెల్ల ఇ అనుచరులందరిని, మీ (వ్రసాదమనుచు అ మీ అనుగ్రహము అనుదు, వే(డికొని, అపుడు, చంచలాడీకి ఆ చ్రథించుకన్నులుగల నభ ద్రకు,

5486 విజయవిలాసము ఆ-8, శశర ఉపచార విధులు = శై త్యోపచారములు, తగునట్లు = అర్హమైన విధముగ, కావించిరి = చేసిరి,

పలేవము -- మన్మథునకు. తుమ్మెదలు, మలయపననము, హంసలు, కోకిలలు

పరివారముగా ఉంటాయి. విరహమునందున్న సుభద్రను ఆయాస పెట్టవద్దని ప్రార్షిస్తూ వాటి భర శేషమును ప్రసాదముగా సుభద్రకు అందిస్తున్నారు.

మధువ్రతముంను. వేడి మకరందమును జేవతా్యపసాదముగ సుభద్ర పెదవుల మీద చిలికారు, అస్షే మలయపవినము (ప్రసాదముగ తావి పువ్వుగుత్తులు వక్షమునా, హంసల (ప్రసాద ముగ తామరతూండ్తను బాహువులందూ, కోకిలల (ప్రపొదముగ చివుపలను పాదములందూ ఉంచారు.

మకరందము అధరమునకు, పూవుగుత్తులు స్తనములకు, తూండ్డు బాహువులకు, చివురులు పాదములకు ఉపమానములు కొబిట్టి, ఆయాస్తలములనే ఉంచుట చమత్కారము. దీనినే కవి "తగినట్లు కావించిరి” అని సూచించాడు,

(వ్రసాదమునకు అనుగ్రహము, భుక్త శేషము అనే రెండర్భములు అన్వయించుకోవాలి ; మధు[వ్రతము మధువునే శ్రాగునది. దీవి భుక్త'శ్రేషము మకరందము. అక్ష. నాలుగు చరణ ములయందు భుక్తృశ్రేష జౌచిత్యమును గమనించాలి.

అలంకారము :- శేష.

కలయ ఐన్నీరు చిలికి, శ్రీగంధ మలంది, విరులు పైందార్ప, నపుడొప్పె( దరుణి, మేటి మగని నరుగెల్వ వలరాచ మానటిండు పూజ సేసిన య గ్గజరాజ మనంగ, శ0 అర్జము :- కలయకా ఆ శశీరమంతటను, పన్నీరు, చిలికి, (శ్రీగంధము = మంచి గంధము, ఆల+ది = పూసి, విరులు = పూవులు, పైదార్ప = మీద వేయటవల్ల . మేటిమగని౯ న్‌ా గొప్పళూరుడై న, నరువికా ఆ అర్జునుని, గెల్వక = గెలుచు కొరకు, వలరాచ మాసటీడు == వీరుడైన మన్మథుడు, పూజచేసిన = (యుద్ధమునకు పోవునపుడ్రు పూజించినటువంటి, ఆ గజి రాజము ఇ శ్రేష్రమైన ఏనుగు, అన(గక్‌ ఇ అనునట్లుగా, అప్పడు ఆ అ సమయమున, తరుణి జః ఆ సుభద్ర, ఒప్పెజ జకనుపించెను. విశేషము 2 శూరులు కాము యుద్ధములో ఎక్కటోయే వాహనములను పూజచేసే ఆచారము ఉంది. ఆ పూజలో పన్నీరు చిలికి, శ్రీగంధము అలది, పూలమాలలతో ఆ వాహనా

వృాదయోల్లానము ఆంశకే, వశం అను అలంకరించుట జరుగును. ఇప్పడు సుభద్రకు అశ్లే జరిగింది. నరుడు మరుడు. ఇద్దరకు సైౌందర్యమున పోటీ గనుక తన ప్రత్యర్తియైన అర్జునుని గెలుచుటకు మన్మథుడు సుభద్రను తన వాహనముగా ఉపయోగించుచున్నట్లుగా ఉంది. వాతాంతరతము - *“మావటీగు” = అనగా ఏనుగును నడిపేవాడు. ఈ (సయోగము వలన మీదచెప్పిన అందము లోపించుము. అందగ తెను మరువి దంతి అని వర్షించుట కవులకు పరిపాటి. అలంకారము - ఉక్కే. అంగన గుబ్బచ న్మెజుంగు టందపు మేలిపసిండి కుండలం బొంగ6 దొడంగె. జొబ్బిల(గ( బూనసినగంధము తాపవహ్ని, 'సం పంగి కటారి వీరునకు బాలును బియ్యము లేని పొంగలో పొంగలి 1 యంచు నయ్యలరు బోడులు సారెకు గేలిసేయంగన్‌. 4] అర్థము శి అంగన = సుభ(దదయొక్క. గుద్చిచకా = గుబ్బలవ లెనున్న చన్నులు అనే, మెజు(గు, అందపు = ఆందమై మెరయుచున్న, మేలి పసిండి కుండలకా = మేలిమి బంగారపు కుండలయందు (బంగారు కుండలవ లేనున్న గబ్బిగుబ్బలయందు), జొబ్బిలగన్‌ ఇ దటముగ, పూసిన = అలదినటువంటి, గంధము ఇ చందనము, అయ్యలరు చోడులు అ చి పూవువంటి శరీరముగల అ చెలిక తెలు, సారెకుకా ఆ మాటిమాటికి “సంపంగి కటారి వీరు నకు ఇ సంపంగిపువ్వు కత్తిగా కలిగిన వీరుడు అయిన మన్మథునకు, పాలును నియ్యములేని, సపొంగలో పొంగలి'", అటంచు అ అనుచు, గేలిచేయ(గకా అ ఎగతాళిచేయునట్లు, (ఆ పూసిన గంధము) తాసవహ్నిచే ౨ నిరహకాసము ఆను అగ్నిచేత, పొంగకా తొడంగెక ఆ పొంగు టకు ప్రారంభించెను (ముక్క ముక్కలుగా పెటిలి చిటిలి సడుతుండడమునల్ల )- తాత్న్సర్యూము వ సుభద్ర _స్తనములయందు దట్టంగా పూసిన గంధము విరహాగ్ని వల 'పెటిలి రాలిపోనడము పొంగలి పొంగిపోవుటగా గనుపించింది. ఆది చూచి చెలికత్తెలు మన్మథ వీరుడికి పాలూ బియ్యము లేవి పొంగలియని ఎగతాళి చేశారు అని భావము, ఎశేవము :.. మన్మథుడు భన్మమయి. రూపు పోగొట్టుకున్న వీరుడు. చనిపోయిన వీరులకు పాలూ బియ్యముతో పొంగలివండి వీరపూజచే పే ఆచారము ఒకటుంది. నండినప్పుడు పొంగలి పొంగి కిందవడుతుంయే పూజ సంతృ ప్రిక రమని భావిస్తారు. ఈ పొంగలి కుండలలో వండుకారు. అండుకే నృనములను మేలి పసిండి కుండలుగా కవి వరించాడు. పొంగిపడుతూ ఉన్న పొంగలి తెల్లగా ఉంటుంది. ఇక్కడ _న్తనాలమీదనుంచి క!

క్‌50 విజయవిలానము అక. పెట్టి రాలిపడుతున్న చందనము గూడా తెల్లగానే ఉంటుంది. చందనపు పూత పలుచనై ఉంపే చీటిలి పెటిలిపోవ డానికి అవకాశముండదు. అందుచేతనే “జొబ్చిలగ ఆలదిన ఆ దట్టముగపూసిన * అని అన్నాడు కవి. అలంకొలోయు :--- రూపకము, ఉ్యక్పేక. పంచచామరము :-- మెటఖుంగు(బోండి కిట్లు చల్వమేర మీట జేసినం, గుజణంగటకా నిలంగ రార కూర్మి వెచ్చ పౌచ్చ(గొ( దుణంగలించు చింతతోడ దూజి పల్కిరంత వే మలు౯* మరుకా మరున్మ్యృగాంక మత్త కోకిలాదులన్‌ . శి అర్జము :- మెటుంగుటోడికికా = కొంతిమంత మైన శరీరముగల సుభద్రకు, ఇట్లు చల్వ = శై త్యోపచారము, మేరమీజకా జ హద్దుమీరగాంవి'శేషముగా, చేసినా ఇ చేపినప్పటికీ, కుజంగటకా = ఆ మెదగ్గర, నిలంగరాక == చెలులు విలవడానికి వీలులే నంతగా, కూర్మి వెచ్చ = ప్రణయకాపము, హెచ్చ(గాకా అ అధికమవుతుండగా, అంతకా (సుభద్ర చెలులు, తురంగ లించు = ఆధిక మైన, చింతతోడకా = విచారముతో, వేమజున్‌ జ సలుమారు, మరున్‌ ఇ మన్మథుడినీ, మరుత్‌ = మందమారుతాన్నీ, మృగా౦క జూ జింకను ఆఅంగముగాగల (చం దుడివీ), చుళ్తకోకిల ఆ మదించిన కోకిల ఆదులన్‌ అ మొదలయిన మన్మథుని అనుచర వర్గమునూ, దూజణీ జ విందించి, పలికిరి. బిశేవము := చెలులు శై త్యోపచారాలు. మేరమీర చేసినపుడు శాపము తగ్గడావికి వదులు హెచ్చు అనడము విపరీతము. కౌబట్టి వేరుమార్గము లేక చెలులు అమెకు వార కలి గినున్న మన్మథాదులను విందించడానికి పూనుకున్నారు. అలంకారము *. విశ్రేషోక్తి, అనుపాసము. మదనాదుల ఉపొలంభనములు విరివింటివా.ండవు గదా, శరణాగతు లైన పాంథజనులను ర&ీం తురుగొ, కిటుల నుపేకీం తురె, వెైకము గూడ బెట్ట దొడ(గుచు మదనా? శీత ఈ వద్యము మొదలు 80 వ పద్యము వరకు, మన్మథ. మారుత, చంద, కోకిలాదుల్నపై చెలల నింద ఉంది, వియోగములో ఉన్న వారిలాగు నిందించడము మన కవుల నర్యపదాయములో ఉంది.

హ్మదయోల్లానము. ఆశే 551 అర్ధము ;- మదనా జ మన్మథుడా (నీవు), విరివి ఇంటివాండవుకదా ఇ సంపద కలిగిన పేరుపొందిన 'పెద్ద ఇంటివాడవు కదా, (విరివింట్‌ వా(డవు ఇ పూవుల విల్లు కలిగిన వాడవు కదా అని ఆర్హాంతరము), శరణాగతులై న జ శరణు చొచ్చిన, పాంథజనులను ఇ బాట పొరులను (విరహులను అనె అర్థాంతరము), రచీంకురుగాక = ఆదరిస్తారుగాని. 'పెకము కూడ బెట్ట. దొడంగుచు ఇ డబ్బు కూడబెట్టడావికి చూస్తూ (పైకము _ వికముల నమూహమును చేరదీస్తూ ఆని అర్జాంతరము), ఇటుల ఇ ఇప్పుడు వీవు చేసినట్టు, ఉపేకింతురె ఇ అనాదరణ చూప్పతారా ? (అది అన్యాయమని భావము. తాత్చ్రర్భొము £-- గొన్ప ఇంటీవారు తమరి నాశ్రయించిన బాటపారులను (ఆంథ్య మిచ్చి) ఆదళిస్తారుగాని, డబ్బు కూడబెట్టాలన్న తలంపుతో అనాదరణ చూపుకారా ? మన్మథా నీవూ విరిజ (పూవు) వింటివాడపు, విను, శరణుచొచ్చిన పాంథులను( = వియోగులను) కాపా డాలిగావి, పైకము( = కోకిల సమూహమును) చేరదీస్తూ అనాదరణ చూపుకావా ? బాధవనడ మంటావా ? ఇది మహాదోషమని భావము. అలంతారము :. శ్లేష. అలరు విలుకొాండ; వమృతము చిలిశెడు నెలమయేల ? సామిచే/ గాదె వియో గుల నేంచంగ ? విండ్లమ్ములు గలవారికి దోడు చల్లకడవలవా'ే 2 శశీ ఇంకా చెలికత్తె ల ఈలాగు అంటున్నారు. అర్హము వా అలరు = పేరుబొందిన, విలుకాడవు = విలువిద్య గలవాడవు (ఆలరు అణు పూవుల, విలుకొడవు __ మన్మథుడవు అవి గూడా, అమృతముఃణా ఇ పాలుపెరుగు, చిలికెడు = ((గవ్వముతో ) చిలుకుకొను (అనృుళము ఛిలికెడు = అన్ఫు ఈమును కిరణముల ద్వారా చల్లుచుండునట్టి అవి గూడ్యా, నెల ఏల జ చంద్రుడు ఎందుకు (వీకు తోడా, వియోగులళా జ యోగము ... అదృష్టములేవి వారివి _ విస్సృహాయులను (విరహములో ఉన్నవారిని అని గూడా), ఏచ(గళా == బాధించుటకు, స్వామిచే = దేవరవారిచేత, కాదే ఇ వీలు కౌదా; విండ్రు అమ్ములు కలవారికి, తోడు, చల్లకడవలవారే (శూరులకు కూరులే కొవాలి, లేకుంపే హాస్యాస్పద మవుతుంది ). తాత్పర్వొము :- గొప్ప విలుకొడవు, తోడూ వీడా లేని వాళ్ళను కొట్టడము నీచేత కాదా ? దీనికా చల్లి చిలుకుకొనే వాడి పాయమెందుకు ? అవి దృష్టాంతము. అలంకారము 2 శ్లేష, లోకోక్సి, దృష్టా ౧తము.

వ్‌ధ2 విజయవిలాసము అ-కి. చక్కనివారిలో మిగుల: జక్కనివాండవు గాన నీవలె౯ జక్యానివారి. జం్శదుని వసంతుని. నూరుచుకొంటి, వంద నొ; జ క్యెరవింటిరాజ, యెకసనక్కె పుచేమని కూర్చుకొంటి వ మ్మక్క ! యరూపకం బయిన యా యెలతెమ్మెర నాలిబూతమున్‌। క్ష్‌ అర్థము విల చక్కెరవింటిరాజ = చెరకు గడలు విల్లుగా కలిగిన ఓ మన్మథుడా, చక్కంవి వారిలో, మిగుల చక్కనివొడవు, కొన = కావున, సీవలె౯ా, చక్కనివారికా, చందువి వసంతుని, కూరుచుకొంటివి = చేరదీసుకొంటివి, అందము బౌ = బాగానే ఉందిః; అమ్మక్క = అయ్యయ్యో, ఆరూపకంబు అయిన = ఆకారములేనట్టి కురూపిఆయిన, ఆ యెల తెమ్మెర = ఆ లేత పిల్ల) గాలి అనే, నాలిబూళముకాజ నాలిముచ్చు భూతాన్ని, అదేమని = ఏమి బాగవి, కూర్చుకొంటివి, నెయ్యానికీ కయ్యానికీ సమానస్తాయి ఉండాలంటారుకదా : ఎక్కసక్కెము = జె అపహాస్యము సుమా. తాల్చృర్భొము :- గాలికి ఆకారములేదు. ఆది పంచభూతాలలో ఒకటి. భూతంపట్టినా దయ్యంపట్టినాగాలిసోకిందంటారు. గాలి అంటే కుత్సితపు అనే కొక మందమయిన అవి గూగా అర్థముంది. ఈ గాలి పిల్ల వౌయువూ మందపవనము గూడా అవి. వౌతాంతరము

1. “చక్కనివాడవుగాన, నీ కనా” = వేదమువారు. ఎన (సమానము) బౌ. దీనిలోని సంధి కొంచెము కటువు. వ, * ... గాన నీవునున్‌...” _ వీరుపతివారు. ఆఅలంకౌరము :-- శ్లేష, వ్యాజనింద. రమకు నట్టింటి పగవాండు కమలచైరి; కం0నుం బోలిన యుగ శేఖరుండు వాడు; 'మేనమా మని చూడకు, మాను చెలిమి -.. యకట । పైవచ్చు పెలుంగవే హరికుమార ? జీ6 ఈ వద్యములో చెలికత్తెలు మన్మథుడికి పొతోవదేశం చేస్తున్నారు.

వృాదయాల్లానము ఆ.5. క్‌53 అర్థము = హరికునోర్‌ = కృస్తుడి కొడుకు అయిన మన్మథొ, కిమలవైరి = పద్య ములకు శతువై న చంర్రుడు, రమకు (నీ తల్లియైన లక్ష్మికి, నట్టింటి ఒగవాడు = నడిఇంట న. ట్‌ మన్న పగవాడు.అనగా పక్కలో బల్లెమువంటివాడు. (ఆ లక్ష్మి నివాసము పద్మము కాబటి చంద్రుడు నట్టింటి పగవాడు అని చమక్కారిము), వాడు ఆ చంద్రుడు, కంసుటోలిన ఇ కంసునివంటి. ఉగశేఖరుడు = కరినాళ్ములలో (శేషుడు - అనగా అత్యంత కరఠినురు (ఉగ = ఈశ్వరునియొక్క , శేఖరుడు = ఈలపూవు కాబట్టి, చమత్కారము), మేనమామ అని, చూడకు ఇ చుట్టరిక మును ఎంచి కనికరించకు (చంద్రుడు లక్ష్మీకి అన్న. మన్మథుడికి మేనమామ అవు కాడు), మానుచెలిమి జ స్నేహమును విడిచి పెబ్బము, అకటా ఆ అయ్యో : హరికుమారా = మన్మథుడా, పై వచ్చుట ఎరుగవే = (చంద్రుడు) మీదికే వచ్చునని (ఆపాయము కలిగించునని) శెలిసికొనలేవా ? ఆకోశము మీదికి చంద్రుడ: వచ్చుట అని చం్యద్రపర మైన అరము, కృష్ణుడికి కంసుడు మేనమామా శతువూ. ఇపుడు చంద్రుడు గూడా మన్మథునికి మేంమామ శత్రువు. తండి స్టితే కొడుకుకును ఏర్పడినది గనుక ఫాభ్ళిపాయముగ హరికుమార అవి ప్రయోగించాడు కవి. వొతొంతరము ;- “*, పె వచ్చునయ్య ఓ హరికుమూరా”" అలంకారము ఒ- శ్లేష, పరికరము, తరుణీ మెయి తావి యూనునః బురికొల్పెడు నిన్ను గందపుం గొండ యిటుట్‌; పురికొల్చెనె తొనుం దొ మర కొల4కుల రమయు మలయ మరు దంకురమా ? క్ష ఇక్య్ళండ మలయ మారుతాన్ని సుళద చెలికత్తెలు నిందిన్తున్నారు. అర్థము :-- మలయ మరుఠ్‌ అంకురమా-ఇ= నులయ పర్వితము నుండి. వచ్చునట్టి విల వాయువా, తరుణి = జవ్వని ఆగు సుభద్రయొక్క-, మెయితావి = శరీరపరిమళను యెడల, ఈసున ఇ మత్సరముచేత (తన కట్టి పరిమళము బేదేయన్సి, గందపు కొండ = చందన వృజెలుండే మలయపసర్వతము, ఇటుల్‌ = ఈ విధముగా, నిన్ను, పురికొల్పెడు = (ధేరేపించి సది (సుభ శరీర పరిమళము శఈనకు లేదను ఈసుతో మలయ పర్వతము ఆమెను వాధించ్చ జావికి నిన్నిక్క-డికి (ప్రేరేపించి పంపించింది. అని తాత్పర్యము), సరియే, (ఆ పై విధముగానే) కామరకాలకుల ఇ కమలాకరముల, రమయు = లక్ష్మీః కామన్‌ = తానునుగూరా పురికొల్పిసదా ఏమి?

న! విజయవిలాసము ఆ... వికేవము *._ సుభద్రయొక్క శరీరిపరిమళము చందన సౌరభము, పద్మగంధము కన్నను మిక్కిలి సువాసన కలిగినదని భావము. ఈసుకిలిగిన మలయపర్వతముగాని, పద్మా కరములుగాని (ప్రత్యక్షంగా దాధపెట్టుటకు రాకుండా, అల్లరిచిల్లరి చేష్ణగా పిల్లవాయువును పంపుట లోక సహజమైనది. అలంకారము ౫ ఉ క్పేక్ష, అన్నుపాస. తెమ్మెర నీ 3ం తెమ్మెర ! కమ్మని విలుకాని దొరవు కమ్మని నెల( బై రమ్మని య? పిక శుక నిక ర మ్మనిగానిరిప, ముందరగ వచ్చితివా £ 48 అర్థము వలా తెమ్మెరా = ఓ మారుతమౌా, కమ్మని విలుకొవి అ తీయని విల్లుగల మన్మథుని, దొరవు కమ్ము అవని== నీవు (ప్రభువుగా ఉండుమని, నెలకా = చందుని, పైళ రమ్మని జడా పై నహాయముగ రమ్మని (ఆకాశమార్ష్గముగ రమ్మవి అర్హాంతరము), అళి= తుమ్మె దలయొక్కయు, పిక = కోకిలలయొక్కుయు, కుక = చిలుకల యొక్కయు, నికరమ్ము ఆ సమూహమును, అవిగా = సేనగా. నిలిపి, ముందరగ వచ్చితివా (ఆనగా భయపెట్టుటకు తాడిం చుటకు) ముందుగా వచ్చితినా, నీకు ఎంత ఎమ్మెర = నీకు ఎంత గర్వమురా. విశేషము 2 “అజికి' కన్నడమున సేన అని అర్ధము, దానికి వికృతి 'అని, పూర్వవ్యాఖ్యాతలు నీసందర్భమునుబట్లి అనువుగా అని, వెనుక తోడుగా అవి ఆర్హము చెప్పారు. ఆలాగే “ఎమ్మె” అనుటకు ఒయ్యారము అవి విలాపార్థము చెప్పారు. కావి ఇక్కడ ఒయ్యా రము వర్షి తముగా లేదు. పైగా యుద్ధసన్నాహము, దావికి ముందరి రాయబారము వ న్రీత మైనాయి. కాబకే గర్వము, విరగబాటు అని అరము చెప్పడము న్యాయము. యట ఇ అలంకారము *___ యమకను. శ్లేష, పంచచామరము : జొహారు మీకు. జల్లగాంగం జూడు.డో నమీర కం జహారులార; మంటమారి శంబరారి( గూడి యీ గొహారు సేయనేల యీ చకోరలోచనకజా? భుజం గ హారు పొద మాన మీకు గాం లింక రేంచినన్‌. క్తి

వృాదయోల్లావనము ఆక. కకక

అర్థము వ ఓ సమీర క౦ంజహారులార = ఓ మలయ మారుత చంద్రులార (కంజ హోరి ఆ పద్మములను బాధించువాడు చందుడు), ఈ చకోరలోచనళా = చకోరములవంటి కమ్నులుగల ఈ సుభద్రను, చల్లకొగ చూడుడు = చల్లని చూపులతో చూడండి, మంటమారి అ మండిపడుచూ ఉండే స్వభావముగల (శివుని కంటి మంటలో కౌగినవాడని విశేషము), శంఐ రార్షి౯ అ మన్మథునితో, కూడి = సహహాసముచేసి, ఈ గొవోరు జ పాంస, చేయనేల = కలి గించడ మెందుకు; కాకలు ఆశావములమ, ఇంకజొ-2ఐ ఇకమీదట, రేచినజా == శేపనట్టయితే. మీకు ఆ మీ ఇద్దరికి, భుజంగహారు = (పాములను ధరించినవాడు) శివునియొక్క, పాదము అన అ పాదము మీద ఒట్టుసుమండీ,.

విళేవము +. నమీంచం[దులను కాకలు రేపగూడదవి భుజంగవోరుని కోరడములో విశేషముంది. భుజంగము అంటే ఫాము; పాముకి ఆహారము గాలి, అందువల్ల సమీరమునకు పాము అంటే భయము; మరియు రాహువు అన్నా గూడా పామే, కౌబట్టి పాము చందదువికి భయము, “భుజంగహారు' డన్న పేరు పాభిపాయము.

శీకాంశుడు కమక చంథదుడు, చందనబర్వతము నుండి వీయునది కనుక మలయ నమీ రము సహజముగ చఛల్లనై నవి. అట్టి వానికి మంటమారితో కూడిక ఉచితముగాదు. శంబరారి అనగా శంబరుడను రాక్షసుడిని చంపినవాడు. శంబరము అనగా వీరు, నీటికి కతువు అగ్ని. ఈ విధముగ గూడ మన్మథుడు నహజముగా. వేడికలవాడు. అందుచేత ఇచట నమీరము, చంద్రుడు, అను పదములు భావయుక్తముగా నున్నవి, శంవిరారి, మంటమారి అను పదములు పాళిప్రాయముగా చున్నవి. చకోరములు వెన్నెల కొరకు చం(దువి ఆశ్రయించు సతులు, అందు చేత చంద్రువికి ప్రయముగా నుండతగినవి. చకోరలోచన అని మళద్రను అనుట పాలిప్రా యము.

ఈ సద్యము తిరువతివారూ, కృష్ణమాచార్యులవారూ, నోరివారూ వరిష్కరించి ము(డింపించిన (తులలో బేదు. అంతేకాక ఈ పద్యము చిన్నమార్చుతో మన కవి రచించిన పారంగధర చరితములో ద్వితీయాశ్వాసము (8-1 80)న ఉన్నది. పద్యపయోగ చమత్కారముమ బట్టి చూచినా ఇది _ప&ీ వ్రము కాదేమో అనివిస్తుంది.

అలంకొరమిు ౯ పరికరము, అను(ప్రాన. నల పెక్కడ లేదా? యీ యలికుంతల తలనె వేగెనా? యే/చకి(కళా జలికాలం (దోచి విడువుము, చెలి మిక్కిలి మననుపేద, శీతలపాదా. ర్‌0 ఇక్కడనుంచి చం్యరోపాలంథభనము.

వ్‌5గ విజయవిలానము ఆ-8. అర్జము వలా శీతలవాదా = చల్లని కిరసములుగల చందుదా (చల్లని పాదాలుకలవాడ్యా, వలపు ఎక్కడళాలేదా = (ప్రేమ ఇంకెవరికీ లేకపోయెనా, ఈ ఆలికుంతల లనే ఇ తుమ్మెదల వంటి ముంగురులుగల ఈ సుభద్ర తలపైనే, వేగెనా = పొద్దుపొడిచిందా (ఈమె కొక్కతెకె (పేమ కలిగిందా ?), చెలిదిక్కిలి మనసుపేద = మా సుభద్ర మెతత్తవి మససుగలది (గడుసూ తసము లేనిది, పచక ఇ బాధపెట్టక, ఇకక ఇప్పటికై నా, చలిగాలకా = నీ చల్లని గాలితో, (త్రోచి విడువుము = (త్రోసి విడి చిపెట్తుము. టిలేవము :. అమ్మవారు మొదలైన శక్సులను టప్రార్ధించునప్పడు మా లిడ్తలను చలి కాలుతో (తోసిపొమ్మని వాడుక గలదు. నగా బాధించకుండా విడిచి పెట్టమని భావము. వొఠొంతరము 2. అలికుంతల తలనే నేగనా? యా నలకి౯ చలిగాలి. (దోచివిడువుము. ....” జలా స్‌ మాచార్యులవారు. తలనే వేగెనా, చలిగాలి తోచుట, మనసుపేద చక్కని పలుకుబడులు, "శీతల పాదా” సాఖ్మిపాయ (ప్రయోగము. ఈ సాభిప్రాయ సారన్యములేదు కనుకనే పాఠాంతరము అంగీకార యోగ్యముకొదు. శిపు( డిటు రమ్మటంచు దయ చేసినచో. దలకెక్కి, తుగవై భవమునం జూచుచో నడుగు వట్టితి, వేమనవచ్చు నీగుణం ? బవు నవు! నందినక౯ సిగయు నందక యున్నను గాళ్లు పట్టుకొం దువు హరిణాంక, వేలకొలందుల్‌ గద నీ నడకల దలంపంగన్‌. త్‌ే అర్థము :- హరిణొంక = జింకచిహ్నాముగాగల చంద్రుడా, శివుడు = ఈశ్వరుడు, ఇటురమ్ము అటంచు ఇ దగ్గరకు రమ్మని, దయచేసినచోకా = ఆదరించగా, తలకు ఎక్కి-తి = ఆతని తలపై కూర్చుంటివి (మిగుల గర్వించితివి ), ఉ(గవై భవమున = కలినమైన భావముతో చూడగా = చూచినప్పుడు (దక్షయజ్ఞము సందర్భమున వీరభ(ద్రాపతారమున తన్నినప్పుడుు అడుగు పట్టితివి ణు కొళ్ళుపట్టుకుంటివి = బొనౌాను, ఆందినకొా సిగయు ఆ అనుకూలమై నప్పుడు సీగనూ, అందకయున్నను కాబ్ళ = అనుకూలముకాని యప్పుడు కాళ్ళనూ పట్టుకొందువు, ఏమనవచ్చు సీగుణంబి ఇ నీ స్వభావము చాలా చి్యితము, నీ నడకల్‌ ఇవీ (వవ్నర్హనమలు, తలంపగకా ఆ ఆలోచించగా, వేలకొల(దుల్‌ గదా = వేల సంఖ్యను లెక్క పెట్టవచ్చునుగదా 1 (వేల (ఈ) కొల(దుల్‌గదా = సమయమును అనునరించి వుండుమగదడా. ఏ యెండ కా గొడుగు పట్టునట్టీ

వహృాదయోలానము ఆ_8 రలగాల్లానము ఆ 957 ప్రవర్తన మని భావము నీ గమనములు వేళకొలదుల్‌ ఆనగా వేళనుబటి కొలివదగినవి దా ఆనియు విశేషార్హము. శ లోకోక్తు ల [పపయోగములో మన కవికి ఉన్న ప్రత్యేక నైపుణ్యము ఈ పద్యములో *గూడా కనిపిస్తుంది అలంఠకాలయు _ లోకో క్తి, శతలశవారా?ి. బుట్టుట, గప్పినయుట, శఎలచాపళిరోధివానంబు: గనుట, మయొవ్వరికి నంట రాకుంట, మొజీ/౧, రాల కూట మన నేమి నిను బంద, నేంినుండి ? త్‌ చం(దుడు కాలకూటవిషముతో నమాన మైన వాడని విరూపిన్తున్నాడు. అర్ధము ;.. కలళవారాశికా = పాలసముద్రములో, పుట్టుట == (చంద్రుడూ వీషమూ రెండూ) పుట్టడమూ, కష్పు ఎనయట త్‌ నల్ల దనమును పొండి ఉండడమూ (కాలహటవిషము నల్సనిది, చంద్రువిలో నల్లని మచ్చ ఉంది ఆని భావము ), క్రై లచాస = మంధరపర్వశమును విల్లుగా గలిగిన శివునియొక్క, శిరోధివానందు ఇ కంఠమునందు. నిలవడము అవి కొలకూట వరము, శిరఃఆధివానము ఆ తలయందుండడము అని చంద్రపరము, కనుట = ఆ శిరోధివాసము పొంది. ఉండడమూ, ఎవ్వరికివి ఇ ఎట్టివారికీ , అంటరొకుంట = ఠాకుటకు వీలులేకుండా వుండుట (విషాగ్ని భయముచేత కాలకూటమును, ఆకొశమున నుండుటచేత చంద్రుడున్నూ ఆంటరాకుండా వున్నారు ), ఈ నాలుగు సమానధర్యములు ఉండడము. ఎటీ(గి = తెలిసి, నే(టినుండి ఆ ఈ దినమునుండి, నినున్‌ = నిన్నుకూడా, కొలకూటము అనళాఏమి ఇ కొలకూటమన్న పేరున సీలు స్తే తస్పేమి । (అనగా కాలకూటవిషమువలెనే బాధిస్తావని భావము). అలంకారము. . తుల్యయోగిత, శ్లేష , భువన జూతార్తి కరమూర్తి వవుట కడలి, కడలి గరళంబు నిన్నునొక్కటిగ నెంచి, తాగు తల బోనికొమ్మని వేగ హరున కిచ్చె; నీ రుచి యి/కనెంచనేల చంద్ర? త్‌తి అర్జము *. భువన ఇ లోకములయొక్క, జాత అ సమాహమునకు, ఆర్హి కర ఆ బాధను థి కటి కలిగించు, మూర్తిని = ఆకౌరము కలవాడవు (భువన ఆ నీటియందు, జాత ఇ= పుట్టీనపద్మము నానీ

న! విజయవిలానము ఆ! లప, ఆర్తికరమూర్తివి = చంద్రుగడపవు అని భావము), అవుటకు, అడలి = భయపడి, కడలి = ఇ సముద్రుడు, గరళంబు, విన్ను (చంద్రుడిని, ఒక్కటిగనెంచి ఆ ఇదరిని ఒకేవిధమైన దుర్మార్గులుగ భావించి, కాగు తలపోసికొమ్ము = ఇషము అయితే త్రాగు లేకుంటే తలపె పోసుకో (జనీ, ఇషమువచ్చినట్లు చేనుకో అని, వేగ = ఆలస్యము చేయకుండానే అనగా పుట్టిన తక్షణము, హరునకు ఇచ్చెకా = శివునికి ఇచ్చివే పెను (వదలించుకొనెను), చంద్ర = చంద్రుడా, నీరుచి = నీగుణము (కాండ్మి, ఎంచనేల = ఎందుకు అనుకోవ లెను (చాలచెడ్డది అని భావము). ఎికేవము :- "తాగు తల పోసికొమ్ము' జాతీయము. పొరాణికముగ శివుడు గరళ మును (కాగి చంద్రుని తలమీద పెట్టుకున్నాడు. ఆలన్యముచే స్తే లోకాలకు (ప్రమాదం కలుగు తుందవి సముద్రుడు నువ్వు పుటిన తక్షణం శివుడి కిచ్చి వేళాడు. వ! అలంఠకొరోయు ?.. (క్రమము, యమకము. చ క్కౌర వింటిరాజు నగచాపునితో నెదిరించి పడ్డనాం, 'డెక్కుడ నుంటి వీవు ౩ మధు. డెక్కడనుండిను ?: మందమారుతం బెక్సడ నుండె? సిగ్గుపడరే ? మిపుడొతం డదృష్టరేఖచే రక్కొని [క్రమ్మణం బతికి రాంగ వజీర్తయినారుగా శన్తీ। ర్‌క్తీ అర్థము *-- చక్కెర వింటిరాజు = చక్కెరవిల్లగల మన్మథుడనురాజు, నగచాపునితో = మంధరపసర్వతము విల్లుగా కలిగిన శివుంతో, ఎదిరించి = పోరాడి, పడ్డనాడు ఆ (భస్మమై పోయిననాడు) కూలిపోయిననాడు, శశీ = ఓ చంద్రుడా, ఎక్కడ నుంటివి ఈవు, మధుడు = వననంతుడు, ఎక్కుడనుండెను. మంద మారుతుండు అ మలయపవనుడు, ఎక్కడనుండె, (మీరందరు ఆనోడు కనుపించలేదే 1), ఇపుడు, ఆతడు = అ నున్మథరాజు, ఆద్భష్టరేఖచే = అద్భృషమువల్ల , రక్కొంని = కోలుకొని, [కమ్ముజం జ మరల, బైతికిరాగ = కషములుగ మెక్కి టబ ళా న! టబ రాగ, బతికిబయట పడుట అని వ్యవహారమున కలదు, వజీర్లు ఆయినారుగా = మీరందరు "పెదమం [తులు అయినారుగా, సిగ్గుపడరేమి ? చి లి పోోవము :._ మన్మథుడు శివుని కంటిమంటలో కొాలినప్పుడు ఎక్కడా అగుపించని అతని మిత్రులు చందుడు, వసంతుడు, నమీరుడు తిరిగి అతను (బతికి బయటపడినపుడు చుట్టు చేరి పెద్దరకము వహించడము, వారి నీతి లేబుని “తెలుపుతున్నదంటాడు కవి; మీరు సిగ్గుపడ కేమి అని అడుగుకాడు.

హృదయోల్లానము ఆ_8 కథ మన్మభునిది చక్కెరవిల్లు, శివుడు బలిష్టమైన కొండను విల్లుగాకలవాడు, వారి ఆయుధ ముల కారతమ్యము జయాపజయములను సూచిస్తుంది. తక్కువ బలముగల అ మన్మళథుడే కయ్యానికి కాలుదువ్వాడు, ఇవి గమనించదగిన విశేషాలు. మన్మథుడు శివువి కంటి మంటలో భస్మమైనాడు. తరువాత 'అదృష్షరేఖచే' తిరిగి వచ్చి లూ ట నాడు. అదృష్ట అనగా ఆగుపింసని రేఖచే _ రూపురేఖలచే (బతికి బియటపడినాడని చమత్కా రము. అందువల్ల “అదృష్టరేల' సాభ్నిపాయముగా నున్నద్‌ కష్టకొాలములో .కనదడకుండా పోయి, అదృష్టం కలిగినప్పుడు ఆప్యాయంగా వచ్చి అధికొరం చెలాయించే స్నేహితులు లోకంలో చాలామంది ఉంటారు కదా; మా కలకంఠియు నీవును నేకగ్రీవముగ నుందు రిన్నాళ్ళు; నయో£ కోకిల, యిప్పుడే లల.చెదు ? నీ కగునే యిగురుంబోండీ నెత్తురు (ద్రావన్‌ ? ర్‌ర్‌ చెలికత్తెలు కోకిలాదులను విందిస్తున్నారు. అర్థము ;.. అయో = ఏమిటీ విపరీతము । మా కలకంఠి = మనోహరమైన కంళ స్వరముగల మాసుభద్రయు, నీవును జ కోకిలా వీవున్ను, ఇన్నాళ్ళును, ఏకగీవముగ = ఒక్క గొంతుగా _ మాటగా. అనగా అత్యంత నఖ్యముగా, (ఇద్దరూ కమ్మని(గ్రివము = కంఠస్వరము కలవారే అని సారస్యము), ఉందురు = ఉండేవారు, ఇపుడు ఏల, అలచెదు = ఇప్పుడెందుకు శ్రమ'పెడుతున్నావు ? (న్యాయముకాదు అని, ఇగురు(టో(డి ఆ చిగురువంటి మృదువైన శరీ రము గలిగిన కాంతయొక్క_, నెత్తురుద్రావకా అ ఉసురుపోసుకొనుట _ ఎక్కువగా బాధించుట, (ఇగురు యొక్క పోడి _ పోడిమ _ అనగా ఇగురు యొక్క పారము అనుర క్రమును) పీకు ఆగునె = నీకు తగునా. విలేవమి ౨ కోకిల ఆహారము ఇగురు అనగా. చిగురు అందువలన ఇగురుటోడీ ర క్షమును క్రావుట నీకు తగియున్నదేలే అని ఒక నిశ్చితార్థము. చిగురువంటి మృదులమైన ఆహారమును భుజించే నీవు రక్తమును శ్రాగుట ధర్మమా ఆని ఒక ్రశ్నార్థకము, నెత్తురు ద్రావన్‌ = జొతీయము. కలకం8 = సాభి(ప్రాయము. వొఠాంతరము వల నీ కగువనే ఇగురు బొడిచి వెత్తురు ద్రావన్‌”

5గ్ర0 విజయవిలానము ఆశ. ఈ పాఠమునందు ఇగురు పొడిచి అనగా మెత్తని దేహముగల సుభద్రను పొడిచి అవి ఊహ్యము. అలంఠొలము :._. శ్రేషపరికరము. కొమ్మపయిం బక్షపొతము నెమ్మెయి నెజపుదు; విదేల యేంచెద వకటా? క్‌ ముగ నవాతు చక్కర మ్మంగ మాటాడుఠవర కలకంఠపరా : ర్‌6 అర్థము =. కమ్మగ అ హాయిగ, నవాతుచక్కెర = (ఒరియా దింగాళ భాషలలో చక్కెరను నవాతు అంటారు. దీవియందు తియ్యదనము ఎక్కువగా ఉంటుంది ) తీయని పంచ దార, (కమ్మునట్లుగా = మిక్కిలి తియ్యగా, ' మాటాడు అ పలుకుటయందు, ళవర అ (పొఢత్యము నేర్చుకలవాడా.

౨. కలకంఠనరా = కోకిలలలో (శేస్లుడా, కొమ్మపయిళా = సుభదపె (చెట్టుకొమ్మపై ఆని అర్జాంతరము), పక్షపాతము = అభిమానము (పక్షీము ఇ రెక్క, పక్షపాతము = రెక్క లతో సడడమృు, ఎమ్మెయి = అన్నివిధములుగ, నెజపుదువు = చూపుతుంటావు, అకటా, ఇది ఏల ఏచెదు = ఈ పఏధముగ ఇప్పుడు ఎందుకు బాధిస్తున్నావు ?

పోవు £. కొమ్మ మీద సక్షపాతము కోకిలకు నహజగుణము, శ్లేషనల్ల సుభద్ర మీద అభిమానము అని అర్థమవుతుంది. అటువంటి కోకిల ఆమెను బాధించడము విపరీతము కాదా;

ఈ పద్యమున కోకిల పుంప్కోకిల. .మగకోకిలకు కంఠమాధుర్యము ఎక్కువ అవి కవిసమయము.

చిలుకలు, గోరువంకలను మాత్రమే మనము మాటాడునవిగ చెస్పుతాము. అందువరిన కోకిల పరముగ మాటాడడము ఆంటే పొడడము _ ధ్వవించడము అవి అర్థము. చేనుకొన వలెను.

వొతాంతరము 4

“౨ =..(కమ్మగ మాటాొడ వవ్ఫర......” అలంకారము ... అంత్యానుప్రానము, శ్లేష,

వ్యృాదయోల్లానము ఆ_8, 561 కల్లర్మికాంచు నిష్పుకలు గైకొను 'కేకి చకోర పాళికిం జెల్లిన( జెల్లుంగాఠ, నరసీజ వినంబు లిగుళ్లు మేసి భా నిల్లెడు మీ కయో। విషము చిల్క(గ వేండిమి గుల్క.(ఐల్క(గౌం జెల్లునె? యో మరొళ పిక కేఖరులార, వచింపుం డింపుగన్‌, ర్‌ అర్థము వి=కల్ల రిత్రాంచుకా ఇ దుష్షమైన విషనర్పాన్నీ, విప్పుకలుళా ఇ అగ్నికణాలను వెన్నెలకాంతులను, కైకొను ఆ తినునట్టి,. కేకి _ చకోర పాళికికా ౨ నెమళ్ళ యొక్కయు, చకోరపక్షుల యొక్కయు సమూహములకు, ఇతరుల బాధించుట, చెల్లి నచెల్లుగాక (ఆహార మును బట్టి స్వభావము ఉంటుందని ఒక సిద్దాంతము. ఈ నమ్మకమును అనుసరించి విషము, అగ్నికణాలు ఆహారముగా కలిగినవారికి ఇలాగు సుభద్రను బాధించడము చెల్లితే చెల్లుతుంది కాని, సరసీజ బినంబులు = కామరతూండ్లును, ఇగుళ్లు ఇ చివున్లను, మేసి = తివి, భాసిల్లైరు ఆ (గ్రకాశించునట్టి, మీకు (మధురమైన సాత్విక ఆవోరము తినువారు గమక), ఓ మరాళ పిక శేఖరులార = హంస్యశ్రేష్టులార _ కోకిలలలో (శేస్టులార, అయో 1, విషము చిల్కా(గకా అ విషము చిందునట్లుగానూ, వేడిమిగుల్క౯ా ఆ తాపము ఆతిశయించునట్లుగానూ, పల్క-గాకా ఇ కూయడము, చెల్లానె జాళతగునా, (ఇదిచాల అధర్మము వచింపుడు ఇంపుగకా ఇ చక్కగా, వాధకలిగేలాగ కాక సొంపుగా _ పల్కండి, మరొకర్టము మీరే న్యాయము చెప్పండీ అవి. ఎికేవము ఒ నెమళ్ళు విషనర్పాలను తింటాయి, చకోరాలు అగ్నికణాలను చందుకీ (కౌంశిన్సి మింగుశాయి. వాటికి (కూరస్వభావం ఉంటే ఉండవచ్చును. తామరతూడులు తినే హంసలకూ, లేతచిగురులు తినే కోకిలలకూ ఇతరులను బాధించే స్వభావం ఉండకూడదు, అయినా. ఇప్పుడు అవి సుభద్ర విషయములో విషము చిమ్ముతూ, వేడి కలిగిస్తూ ((కమంగా) ఉన్నాయవి భావము, ఇది చాల అన్యాయము, సుభద్రను నెమళ్ళు, చకోరములు, మరొళములు, పీకములు, నాలుగూ బాధిస్తున్నాయని అభిప్రాయము. అలంకారము +. శ్రమాలంకారము - శ్లేష, కావ్యలింగ. రాచిలుకా, కోమలి దెస జూచితె ? (శులి కటువు లనెడు; శుక నామమునీ 'కేచాడ్చునం దగు; వల ది(5 మాచెలి. గెరలించికేని మాటలు వచ్చున్‌. ఠర్‌రి అర్థము నిం రాచిలుకొ ఇ రాజకీరమా (చిణకొ రమ్ము అనీ గూడ), కోమలి ఇ మృడ వైన శరీరము కల సుళ(ద్ర, దెనజ వైపు, చూచితే ఆ చూచావా, (నీమాటలు) (క్రతికటువులు అనెడుకా = చెవికి కటువుగా పలుకుతున్నావు (ఆవి అంటూ తంది), ((క్రతి - అనగా వేదము (36)

క్‌గ్ర2 విజయవిలానము ఆ-8. లకు విరుద్రములుగా నున్నవని అంటున్నదవి ఆర్హాంతరము); కుకనామము = శుక అన్నపేరు (వేదములను అనుసరించే శుకమహర్షి "పేరు అని అర్భాంతరము). నీకు జ (శుతికటువుగ మాట లాదేనీకు, ఏచార్పునకా = ఏవిధముగా, తగు౯ = సరిపోవును (సరిపోదని భావము) వలదు = కూడదు, ఇ(క5ళ = ఈ పైని, మాచెలిన్‌ = సుధ(ద్రను, కెరలించితివి ఏని జ రెచ్చగొట్టి నట్టయి రే, మాటలు వచ్చు౯కా జ నిందలు కలుగును (దూటలు చిలుకకు సహజము. మాటలు వచ్చున్‌' అందువలన చమత్కారము ఎ. బిశేనము. ._ “మాటలు వచ్చున్‌ జాలీయము. వేదమువారు శ్రుతి లో 'మొదటనున్న “ఖు'ను, 'కటువులోవి కను జోడించి కుకము నకు శుతి కటువులు ఏచాడ్చునను తగునని చమత్కారమును చూపించారు, వొతాంతరము :_ “శుతి కటువు లనెదు*' చెవులకు జేదుగా నున్న మాటలాడుతున్నావు గ సుభద్రను చూచావా ఎంత నలిగి ఉంవో అని చెప్పాలి. అలంఠకొరము ;. శ్లేష, మ దనుగుణం బని చాల(గ మది నమ్మిలి; మిట్లు మొరయ మరియాదగునే ? యదియును గార *మదాళులు గది తుమ్మెదలార, వెగటుగా నాడెదరే ? ర్‌$ ఈ పద్యము చెలికత్తెలు చెస్పినదిగా కనబడదు. మదనుగుణము అని అనడము చూన్వే ఇది నుభ(ద్ర వా్యాముగానే ఉంది. నుభద్రవాక్యాలు 28 వ పద్యమునుంచే ఉన్నట్టు కవి చెప్పాడు. ఎవరో బుద్ధి నుంతులు గీనిని ఇకికించి ఉంటారు. అర్జము :- తుమ్మెదలారా, మఠ్‌ ఆనుగుణంబు అనిజ నాకు అనుకూలముగనుంటారు అని (మదను జ నన్మభునియొక్క. గుణంబు జ ఆల్లైశ్రాడు అని ఆర్జాంతరము _ తుమ్మెదలు మదనుని వింటినారి అని కవి సమయము), చాల(గః = ఎక్కువగా, మదినమ్మితిళా = మన స్సులో నమ్ముకుంటిని, ఇట్లు మొరయకా = ఇట్లు గోల(రొద) చేయుట, మరియాద అగునే జ ఉచితము ఆగునా ?, అదియునుగాక, మత్‌ ఆళులుగద జ మీరు నా నఖులుగద (మదఆశులు = మదించిన తుమ్మెదలు అని ఆర్థాంతరము, వెగటుగాళా ౫ అ్మపియముగా, అడెదరే ఆ పలుకుదురా (ఆటలాడుదురా ళ్సిం తుమ్మెదలకు మదనుగుణములు, మదాజులు అన్న పదములనే శ్లేషించి మఠ్‌ అనుగుణ ములు, మఠ్‌ ఆకులు ఆవి స్నేహపా(తములుగా నంభావించడము చమత్కారము.

వృాదయోల్లానము ఆ.8. 563 సుభద్ర వాక్యముగా ఉన్న ఈ పద్యమును ఠివ పద్యము తరువాత పఠించడము సవ్య ముగా ఉంటుంది. అలంకారము :_ శ్లేష. అని బహూకార నికొార మమకార చమత్కారంబులు గౌనంబడ నీీపకొ రంబున,. 60 అర్థము ?-- అవి ఐహూకార = గౌరవము, వికొర ఇ తిరస్కారము, మమకౌర ఇ (పేనుము, చమక్కార జ గడుసు తనను, కానంబడ, ఈ (ప్రకొరము. శరదబ్దముఖుల మాటికీ శరదబ్ద్బముఖుల్‌ తలంప., జూల్నిలు! డంచుం, దరుణీమణి వేనరి, యా స్తరణ సుమాదులను జూపి, తాపముచేతన్‌. 61 అర్థము :--- శరత్‌ అబ్దముఖుల్‌ అ శరత్కాలమందలి పద్మమువంటి ముఖము కలి గినవారు (బెలికత్తెలు, శరదబముఖులన్‌ అ శరర్కాల చందుడు మొదలయినవానిని, మాటికిళా = ఆదేపనిగ, తలంపకొ = తలంచుచుండగ, తరుచీమణీ = యువతీరత్నము అయిన సుళద్ర, తాసముచేళజా అ విరపాఠాపసముచేత, వేసరి = విసుగుచెంది, చాల్‌ నిలుడంచుకా ఆ చాలును ఆగండి అవి, ఆ స్తరణ సుమాదులను == పడకయందున్నట్టి పువ్వులు మొదలై నవానివి, చూసి=జ చూపించి -- (ఈక్రింది విధముగ నుళద్ర చెలికత్తెలతో చెప్పెను). దీవికి _ 87న వద్యములో “అనిన' అన్న [క్రియతో అన్వయము. అఆంఠారము ;-- యమకము, “ర [కొవ్విరుల( (గోలు నెలతుమ్మెదలు చెక్కు చెషరింప కున్నవా చిగురుో(డీ ? ఈ 'కెంజీగురు మెక్కుూ కోకిలానీకముల్‌ వనసీవాడ తున్నవా వనజగంధి ? ఈ నిండు వెన్నెల లానుచకోరముల్‌ కసుగంద కున్నవా కంబుకంళి ?

564 విజయవిలాసము ఆ_8.

రః తూండ్తు భుజియించు జాతియంచలు సొట

సొటలు వోకున్నవా ళోభనాంగి ?

అఆ౨ిసి రారమ్మ, కలదు సందియము చాల;

నురికిపడ క అెస్సలై యుండెనేని

వజరాయములే యౌను వాని కెల్ల;

నపుడు విరహుల యవదికి నవధి లేదు. 62

అర్హము తి ౧ చిగురు!బో.డి = చిగురువంటి శరీరముగల చెలీ, ొవ్విరులకా =

ఈ (క్రొత్తపువ్వులను (తనకు ఆత్యంత మైన తాపము కల్గిస్తున్న ఈ పువ్వుల), కోలు ఆ (ఆ పువ్వులలేనెను అనుట) (శ్రాగినటువంటి, ఎలతుమ్మెదలు ఇ కొదను తుమ్మెదలు, చెక్కు చెమరింపకున్నవా == ఏకొంచమైనా బాధను పొందకుండా ఉన్నవా? (ఈపాటికి ఆవి వాధపొంది మరణీంచియే ఉండగలవని ఆమె భావము),

ఎ. వనజగంధి ఆ పద్మములవాననగల సఖీ, ఈ శెంజిగురుకా అ ఈ కెంపునలే రవి రేత చిగురును, మెక్కు = తినునటువంటి, కోకిల అనీకముల్‌ = కోకిలల సమూహ ములు, వసివాడక = వాడిపోరుండా, ఉన్నవా? (వాడియే ఉండునని ఆమె తలంప్పు.

౨. కంబుకంఠీ = శంఖమువంటి కంఠముకల చెలీ, ఈ నిండువెన్నెలలు (తన్ను మిక్కిలి తపింపచేయుచున్న ఈ వెన్నెలలు), ఆను = (శ్రాగునటువంటి, చకోరములు = చకోర పతులు, కసుగందక్‌ = కొంచమైనా కందిపోకుండా, ఉన్నవా? (కందిపోయేఉండునని భావము).

౪, శోభనాంగి = అందమైన శరీరముకల చెలియా, ఈ తూండ్ల్తు (తనకు శాసము కల్షిస్తున్న ఈ తూండ్లు), భుబియించు = తినునటువంటి, జాతి అంచలు == (శేషమైన హంసలు, సొటసొటలుపోక జ (్రుక్కిపోక, ఉన్నవా? ((స్రుక్కిపోయియే ఉండునని ఆమె భావము).

తెలిసిరారమ్మ = తెలిసికొనిరంగమ్మ. కలదు సందియము చాల = నాకు చాలా సందే హము కలదు; ఉలికిపడక == బెదరకుండా, అవి: తుమ్మెదలు మొదలగునవి, లెన్సలైై గ క్షేమముగా, ఉండెనేని ఆ ఉన్నట్టయితే, వానికెల్ల ఇ వాని కన్నిటికి, వ్యజకాయములే, బొమ = దృఢమైన శరీరములే ఆయి ఉండును, అప్పడు = అట్రయిన యెడల, విరహుల, అవదికీకా జ కష్టములకు, అవధి ఆ హద్దు లేదు.

బోోవము ;--. తనకు అత్యంతతాపము కలిగిస్తున్న (కొవ్విరులు, కెంజీగురులు, విండువెన్నెలలు,. తూండ్లు నిశ్చయముగా, వాటివి తిని (బతికే తుమ్మెదలను చెమరింపబేసి, కోకిలానీకిములను వాడబేసి, చకోరములను కసుగందజేసి, జాతి యంచలను సౌొటసౌటలుపోవు నట్లుగాచేసి వానికి చావు కల్ఫించియే ఉండునవి సుభద్ర ఆశాభావము; చెమరుట, వసివాడుట,

వృాదయ్యోల్దాసము ఆరి 565 కనుగందుట, సొటసొటలు పోవుట ఉస్పముయొక్క- ఫలితమురే. ఒకవేళ ఆ తుమ్మెదలు మొద అయినవి అట్టి తాపఫలితములను పొందకుండా సుఖంగా ఉంపే వాటివి వ(జ్రకొయాలే అయి ఉంటాయనీ అందుచేత తన వాధకు ఆంతుచేదనీ ఆమె భయము. వొఠొంతరము ఎ “అపుడు విరహుల యవిధికి నవధిలేదు” = వేదముచారు, అవద, అవిది, మొదలై న రూపాలు ఆనాటి తెనుగు కన్నడ తమిళ భాషలలో కవి పిస్తాయి. వాటన్నిటిక ఆర్హము కష్టము. బాధ అవీ. ఈ మాటలలో వత్తుఅక్షరాలుండవు, అందుచేత “ఆవదికి నవధి లేచు' అన్న పాఠమే సమంజసము, అలంతొల యు *- యమకము, చలిగాలి గర్వ మడంపం గలిగెం జీలువ లని యుండగా, వానిపయికా గలిగె శిభావళము, లయో చెలి, తప్పునె వాయు నఖము శిఖియను వార్తల్‌ ? 608 అర్జిము వా చలిగాలి గర్వమడ(ప౯కా ఇ మలియమారుతను గర్వము అణచుటకు, చిలువలు = (గాలిని తిన్సేపాములు, కలిగెకా అ ఉన్నవిగదా, అని ఉండగా ఆ అన్న రైర్య ముతో ఉండగా, వానిసయిళా ఆ ఆ పొములమీదికి, శిథావళములు ఆ నెమకులు, కలిగెను దాపురించినవి, అయోచెలీ ! వాయుసఖము = వాయువునకు మ్యితము, శితి ఆ ఆగ్ని (నెమలి అని ఆర్థాంతరము), అను వార్తల్‌ ఇ ఆను లోకోక్తి, తస్పునె ఆ తప్పిపోవునా ? తాత్సృర్యొము ౫. చలిగాలి గర్వము పోగొట్టడానికి పాములున్నాయికదా అని నమ్ము కంటే, ఆ పాములు తినడానికి నెమళ్లు దాప్పరించాయి. వాయుసఖవణ శిథి (నెమలి) అన్న లోకో క్రి తప్పుళుందా అవి భావము. విశేషము :. విరహులకు చలిగాలి శత్రువు. చలిగాలినాధ తన్పింటడావికి పాము ఉంది కదా అనుకుంటే, ఆ పామును తినడానికి నెమలి దాపరించింది. ఈ నెమలిగూజా విరహులకు శ్యకువే. ఇక్కడ వాయువుకి శిఖి (నెమలి) తోడు పడ్డది. అనలు లోకోక్తి 'వాయునఖము శిఖి" (అగ్ని) అనగా అగ్నికి గాలితోడు ఆవి; €ఖిమిది శ్లేషవల్ల దీవిని తిప్పి *వాయువుకి శఖి (నెమలి) తోడూ అన్నాడుకవి. శేషు ఆధారము చేసుకొని కవి లోకోక్తి ని ఈ ఏధంగా సమన్వయముచేసి చమత్క ళా రించాడు, ॥

566 విజయవిలానము ఆ-8. శిభానళము అన్నా, వి (8; ఇ పింఛము కలది అన్నా నెమలి అని ఆర్థము. శిఖి యనగా శిఖ అ జ్వాలగలది అగ్ని ఆవి రెండవ అర్థము. అలంకారము +. శ్లేష, లోకోక్తి, కావ్యలింగ. అగము లెక్కుచు, మిన్నుముట్టు, చహంఠరించు ఐబలంబుతో, మృగమదంబు నడంగ+ జేయుచు మేనికప్పు సెలంగ(గాం బగలు మీజగ( వాంథకోటుల బాధ పెట్టుచు, నుండు నీ తొగతగుల్‌ వెడవింటి బోయకు. దోడువచ్చినవాఃడ పో. 64 ఠవి ఈ పద్యములో చం్యదుని బోయవానిగా నిరూపించి, మన్మథుడఉన్న టోయవావికి తోచువచ్చాడనీ ఇద్దరూ పాంథులను హింనిస్తున్నారని. చెప్పుతున్నాడు. అర్థము :- అగముణు ౫ (బోయసరముగ చెట్లు, (చంద్రసరముగు కొండలు, ఎక్కుచు, మిన్నుముట్టుచు జ (బో.పఎ ఉత్సహించుచు, (చం. ప ఆకాశమును అంటుతూ, అహంకరించు బలంబుతో ఆ (టో. ప) గర్వాన్ని కలిగిన సహచరులతో, (చం, ప గర్వాన్ని కలిగిన శుకపికొదులతో, మృగమదంబుకా అడంగచేయుచూ(బో. ప జంతువులయొక్కగర్వ మును ఆణచి వేయుచు, (చం, ప.) కస్తూరిని మించిపోవుచు, మేనికప్పు చెలంగగా = (బో.ప.) నల్లని శరీరము ఒప్పగా, (చం. స) మేనిలోవి కప్పు (మచ్చు ఒప్పగా, పగలుమీరగకా ఇ (జో.ప్రపగవి శేషించగా-(బోయసగ అని వాడుకలో నున్నది)/(చం.ప.) పగటివేశ ఆతి,కమిం చగా అనగారాత్రియందు, పాంథకోటులకా = (లోపు బాటసారుల నమూహములను,(చం.ప.) విరహుల సమూహములను, _బాధపెట్టుచున్న, తొగతగులు ఇ కలువలకు స్నేహితుడైన చంద్రుడు (తొగ = కలువతో, తగులాటము = స్నేహము కలవాడు), వెడవింటిటోయకు ఇ చెరకువిల్లు కలిగిన మన్మథుడన్న బోయవాడికి, తోడువచ్చిన వాడెపో జ సహాయము వచ్చినవాడే సుమౌ। కస్తురి నల్లనిది. చంద్రువిలో కప్పు కస్తురివి మరపించునదని కవి హృదయము అలంకౌలము :-- శ్లేష, రూపకము. మకరంద రనము. జిల్కౌడు చికిలి లకోరీలు చెజకు సింగిణీ విల్లుం (బ్రకటించియు, నిది యేమోః మకఠరాంకుండు చేందువగలు మానడు చెలియా. 65 ఇంకొ నుఠ్యద ఇలాగంటూ ఉంది.

వృారయోల్లానమి ఆ-3, 507 అర్థము శ మకరాంకుడు అ మొసలి చెక్కెముగా (శేతనముగా) గలిగిని మన్మథుడు, మకరొందిరిసము = తేనెను, చిల్కెడు = ఒలుకుతున్న, చికిలిలకోరీలు ఇ ఎంతో ఆందమైన (పప్వులనే) బాణములును, చెజకు సింగిణీ విట్లళా ఆ చెలకుతో చేయబడిన ధనున్సును (రెండూ తీయనివే) (ప్రకటించియు = బయటికి చూపిస్తూ, ఇదియేమో = ఎందుచేతినో, చేదు = చేదుగా ఉండే (కటువైన), వగలు జ కార్యములను ((ప్రాశములను చేదివేపే పద్దతులను), మానండు చెలియా, విశేషము *- మకరాంకుని విల్లు, చాఎములు మధురిమైనవి. కౌని ఆతని కార్యములు మా్యశము చేదై నవి ఆని చమత్కారము. అలంకారము :-- చిశ్రాలంకారము, శ్లేష. చిడిముడి పాటులో. ఇెజకు సింగిణీ( బూని, మధు పియత్వమే ర్పడుగతి, లావులున్న హరిపైని జివుక్కున నెక్కి యుక్కునళా వెడలెడు చందు.ంజూచి, తమి నేండిది గోవధ మాచరించు(. బెం పడర లతాంగి; పచ్చితురకొంగదడ యమ్మదనుండు చూడంగన్‌!” కిరి మనవి :. మఠ సపిషుతను విశేషంగా చూపించిన తంజావూరి నాయకరాజుల కౌల మున ఈ మతవిద్వేష పూరితమయిన పద్యము చేమకూరకవి (వాని ఉండడనీ, (ప్రస్తుతపరిస్పితు లకు ఇది తగదివీ ఈ పద్యమును విరాకరించాము. అనినణ “ఐవనుండు మునకు లోనై నవాండు, తోయజారాతి మసుజుల(తోన రాండు, కాముతూపులు వెండుక6 గట్టం బడును, జామ, యేటికి నూరక జలదరింప ?” 67 (42 వ పద్యము మొదలు క నరజ) ఈ [ప్రకారముగా మభ్యర చెలికత్నెలలో చెన్పగా ఆ చెలి కత్స్తెలు ఆమెక రైర్యము చెప్పాలని కింది విధంగా అంటున్నారు: అర్థము ॥ పవనుండు మనకు తోనై నవాండు = గంధవహుడు మన స్వాధీనముతో ఉన్నవాడు (మనలోపల ఉన్నవాడు, శ్వాసనిశ్వాసల రూపమున అని అర్జాంతరము), తో యట ఆరోతి ఎ శామరలకు శత్రువైన చంద్రుడు, మనుజుల శ్రోనరా(డు = మనుష్యుల జోలికీరాడు (మనుజులు నంచరించు. భూమియందు నడిచేనాడుకొడదు ఆని అర్హాంతరవణ), కాము జ మన్మతువియొక్క, తూప్పలు ఇ జాణములు (పువ్వులు, చెండుక ళా కట్టదిడను = ఆత్యంత సులభనుగా కట్టీ వేయవచ్చును (వూసలు వెండ్రుకల యందు తరనుగలిగినవశి

568 విజయవిలాసము అం. ఆర్ధాంతరము), చామ = ఓకొంతా (సుభద్రా, ఏటికి జ ఎందుకొరకు ఊరక == అకారణముగా, జలదరింస = భయపడుట (ఈ మువ్వురును మనకెట్టి హాని కలిగించలేరవి చెలికత్తెలు సుభద్రకు వివరిస్తున్నారు ). అలంకారము :;-- శ్లేష. అనుచు నూజడం బల్కె, తత్పాణ నభఖులు 'దేవకిదేఏ కీమాట దెల్ప కున్న. గాదనుచు.. జేరి,-చెలి యున్న గాద దెలిపి; రంత, యట మున్న తెలిసి మురాంతకుండు. 66 అర్థము $- అనుచు, తత్‌ ప్రాణసఖులు జ సుభద్రయొక్క ప్రియమైన చెలికత్తెలు, ఊలడకా సలిక్రి = ఓదార్చి, (వాలిలోవారు) దేవకీదేవికి = సుభద్ర తల్లి యైన దేవకికి, ఈమాట అ ఈ విరహవేదన, తెల్చకున్నకా = చెప్పకుండిన యెడల, కాదుఅనుచుకా అ ఉచితముకాదు అనుకొని, చేరి = దేవకిని సమీపించి, చెలి ఉన్న గాద = సుభద్ర పడుతున్న కష్టము సంగతి, అంత = సవిస్తరముగా, తెలిపిరి: ఆటమున్న = అంతకుముందే, తెలిసి ఈ సమాచారము ఎరిగి, ముర ఆంతకుండు జ మురాసురుని ఆంతమొందించిన కృష్ణుడు (క్రింది పద్మముతో అన్వయము.) ఖొతొంతరమయు :- “చెలియున్న గొధం దెలిపి....” సుభదా వివాహ ఘట్టము తల్లిని దండి నాత్మజుల: దమ్ముని రమ్మని యేరతంబునం, దల్ల కిరిటియున్న తెజ( గల్ల నుభదకునైన మోహముకొ దెల్లముసేసి 'ముజా మనమదింగల యట్లనె యయ్యె' నంచు రం జిల్ల “హలాయుధుం డెలు(గం జేయంగరాదుగదా వివాహమున్‌. 649 కృష్ణుడు సత్వర కార్య్యకమానికి పూనుకుంటున్నాడు. అర్థము వ తల్లివి, తంగర్రీని, ఆత్మజులకా = కుచూరులను, తమ్ముని (సాత్యకిని, రమ్మని, ఏకతంబు నందు ఇ ఏకొంతమునందు, అ ల్లకిరీటియున్న తెజగుణ ఆ అర్జునుడున్న

మవృాదయోల్లానము ఆశి, క్‌గ్ర విధమును, ఆ ల్లనుభదకు అయిన మోహముకా = ఆ సుభద్రకు కలిగిన ప్రేమను, తెల్లము బీపి జ తెలియసరచి, మున్‌ = మొదటినుండి, మనమదిన్‌ = మనమనస్సులలో, కలయట్లనె అ ఉన్నవిధముగనే (అనగా మన అభిలాష (ప్రకొరముగా), అయ్యెళా = జరిగింది, అంచు అ అనుచు, రంజిల్లి = సంతోషించి, హలాయుధుండు ఇ నాగలి ఆయుధముగా కలిగిన బలరాముడు, *ఎలు(గన్‌ జ ఈ సంగతి తెలుసుకున్నట్టయితే. వివాహముళకా, చేయ(గరాదుగద అ చేయుటకు వీలుండదుకదా, ఎిళేనము 5... ఇక్కడ చెప్పిన వారందరూ కృష్ణుడి ముఠా. వీరు మొదటినుండి ఈ వివాహం కోరిసవారే. బలరాముడే (ప్రతికూలుడు. అతని కీ సంగతి తెలుస్తే ఈపెళ్ళి జరగడం అసాధ్యమవి కృష్ణుడు చెప్పుతున్నాడు, ఈ రహస్య (వవర్తన కంతటికి కొరణము ఇప్పుడు బయటపెడుళున్నాడు కవి, తనశిష్యుం డని దుర్యో ధనునకు నీ పలచి నమ్మతం పడ. డటుగా వున నిందుకు. బశుపతి పూ జన మని యిప్పడొక6టి గద (పన శ్రం బయ్యెన్‌. 70 అర్జము :-- (దింరాముడు), తన, శిష్యుండని ఆ శిష్యుడుఅన్న అలిమానముతో, దుర్యో ధనునకున్‌, ఈళా = ఇచ్చుటకు, వలచి ఆ కోరి, సమ్మతం పడడు = నుభద్రార్జునుల వివాహానికి ఇష్టపడడు, అటుగా వునన్‌ = కొదిట్టే, ఇందుకు = ఈ అటంకము తప్పించుకొనుటకు (కృష్ణుడు ఉపాయమును చెప్పుచున్నాడు, పశుపతిపూజనము అని ఇు కివుని పూజ (తిరునాళ్ల) అవి, ఒకటి జ ఓక ఉత్సవము, ఇపుడు ప్రసక్తంణు అయ్యెక౯కద ఇ ఇప్పడు కలిగినది గద: (ఇంకను పై పద్యమున ఈ ఉపాయము కొవపాగిందిం బికేవము :- ఇన్పుడీ పశువతి పూజనమన్న కార్యము కృష్ణుడు నృష్టించిసదికాదు. సుభద్ర అర్జుమడు విరహములో ఉన్న ఈసమయములోనే ఆ ఉత్సవానికి ముహూర్తము తట స్టించింది. ఆ ఉత్పవనసమయాన్నే ఉసయోగించుకుందామని కృష్ణుడు సలహో ఇన్తున్నాడు. అ ఉత్సవము ఏమిటో తరువాతి వద్యములో. ఇరువదినాళ్ళు రేపు మొద లిందుధ రోత్సవ లీల అచ్చటన్‌ జరిగెడు; నే(టి కెన్మిదవ నొటికి బెండ్తిముహూర్త మవ్వధూ వరుఅకు( దెల్పి, చల్చు(డు వివాహవిధుల్‌ హలి గొనకుండ.॥ దీ వరమున అగ్నవేళ కిటువత్తు” నటంచు నమక్చె దేవకిన్‌. జ్‌!

క్‌70 విజయవితానము అంక. అర్జ్‌ము శ రేపుమొదలు, ఇరువదినాళ్లు, ఇందుధర ఉత్సవలీలలు = చంద్రుని ధరించిన శిపునియొక్క ఉత్సవములోవి వేడుకలు, ఆచ్చటన్‌ = ఆ యాత్రా స్థలమందు (అది అంత క్ర్వసమని వారికి చెప్పవలసిన అవసరములేదు). జరిగెడు = జరుగుతవి, నే(టికి, ఎనమిదవ నాటికి, "పెండ్లి ముహూర్తము; అవ్వధూవరులకు తెల్పి, హలిఐ బలరాముడు, కానకుండ + చూడకుండ (అనగా హలికి తెలియకుండా), వివాహవిధుల్‌ = పెండ్లి ఏర్పాట్లను, చల్చుడు అ జేయండి; తీవరమునకొ అ వేగముగ, లగ్నవేశకు = ముహూర్త సమయమునకు, ఇటువత్తు౯ా అ ఇక్కడికి వస్తాను, అటంచుకా, దేవకిన్‌ = దేవకీ దేవివి, అమర్శె ఇ ఏర్పాటుచే సెను, పాఠాంతరము :-ఒక్క తిరుపతివారు తప్పతక్కి-న (ప్రచురణకర్తలు “అమర్చి దివకికా” కొందరు **...నటంచును దెల్బి దేవకికా” అని అసమాపకంగా (ప్రచురించారు. శీవునికి జాతర అంతట. బశుపతి పూజకు నంతట( జాటంగ( బనిచి హరి యరిగె. (బలం బాంతకు వనుదేవుని ము న్నంతర్జీ్సపమున కేంగుమని, యావెనుకన్‌. 72 అరోము :.. అంతటా ఆ తరువాత, సళుసతిపూజకు = శివుని పూజోత్సవమునకు, ఆంత టకా అన్ని స్థలములయందు, చాటంగకా పనిచి = చాటింపుచేయ ఆజ్షాపించి, పలం బాంతకున్‌ ఇ ప్రలంబుడు అను రాశ్షసువి చంపిన బలరాముని, వసుదేపువి, మున్ను = ముందుగా, అంతర్జీ పమునకు = తిరునాళ్లు జరుగు ప్రదేశమునకు, ఏగుము అని ఇ వెళ్ళమని, వారి ఇ కృష్తుడు. అరిగెకా = బోయెను, ఆవెనుకకా జ ఆ తరువాత యదు వృష్టి భోజ కులజులు గదలి రప్పు డనేశ బాలికా మణిభూషా మృదుల పరిధాన పరిమళ విదిత మహైశ్వర్య ధుర్య విభ వోన్నతులై. 78 అర్థము కా అనేక ...విభవోన్నతులై __..ఆనేక అ పెక్కుమంది, నాలికా జ కన్యలు, మణిళూషా = రత్నాభరణములు, మృదుల = మెత్తని, పరిధాన = నప్రములు, వరిమళ ౯ మగంధద్రవ్యనణలు (వీవిచేత్స, విదిత = తెలియ చేయబడిన, మవోబశ్వర్య = గొవృ ఐశ్వర్య

హృదయోల్లాసము ఆ-కి, వ్‌71 మును, ధుర్య జ వహించిన, విభవ ఉన్నతులై జ గొప్ప వె భవము-లవారై, యదు వృష్టి మల నా. మ్‌ ణి భోజ కులజులు = యదునంశమునందును, వృష్టివంశము నందును, భోజవంశమునందుము పుట్టినవారు, (ఆందరు) ఆపుడు కదలిరి. కృష్ణుడి దింధువర్షము వారు వెంటతీనుకొని పోయిన స్త్రీలూ, రత్నాభరణాలూ వస్తా్రాలూ సుగంధద్రవ్యాలూ చూస్తే వారు ఎంతటి మహాఐశ్వర్యముతో ఉన్నారో సృష్టమవుతుందని భావము, ఈగతి నంతరీపమున కెల్లజనంబులతోడ నేగి యం దొగమ వేద్య శీలికి న తామర పాళకి నిందు మౌళికి౯ా డ్యాగము భోగముకా వెలుల యాటలు పొటలు నిత్యకృత్యమై సాగంగ6 జూచుచుండి రల శౌరియు సీరియు నంభమంబునన్‌. 7₹కీ అర్థ ము ;- ఈగతిళా = ఈవిధమున, అంళరీసమునకు = ద్వీపసమునకు, ఎల్లజనంమిల తోడకా, ఏ(గి ఇ వెళ్ళి, శౌరియు _ కృష్ణుడును, సీరియు = దిలరాముడును (సీరము ఖా నాగలి కలిగినవాడు), సంభమందినకా = సంబరముతో, అందుణ ఆ అంతరీసమునందు. ఆగమ ఇ శై వవేదముల జ్ఞానముచే. వేద్య = తెలుసుకోదగిన, శీలికి ఆ స్వభావముగలవానికి, నత అ వనమస్కరించుచున్న, అమర = దేవతలయొక్కం. పాళికికా ఇ సమూహము గలవానికి, ఇందు మౌళికికా జ చందద్రునిమౌళి (శీరసు)నందుకల శివునకు, త్యాగము, భోగము = త్యాగభోగొలూ, చెబల జ స్త్రీల, ఆటలు పాటలు, విత్యశృత్యమై సాగగ జ ప్రతిదినము జరుగు పమలుగా సాగు తుండగా, చూచుచుండిరి. శివుడికి రోజూ కానుక లివ్వడనూ, లోగాలు చేయించడము, వ్రీల ఆటలూ పాటలూ ఇవన్నీ ప్రతిరోజూ జరుగుతుండెనవి భావము. అలంకారము :-- అమ(ప్రాసము. వివాహ నన్నాహము అంత నిచ్చట ద్వారఠయందు 'దేవ కీ సథీమణి తాను రుక్కిజణీయు. బెండ్లి పెద్దలై, యర్జును నుభద( బెండ్లికొడుకు6 బెండ్లీకూంతును జేయ నపేష( జెల.గిం 75

భ్‌702 విజయవిలానము ఆం8. అర్థము వ-- ఆంత = ఇంతలో (అక్కడ ఆ ఉత్సవము జరుగుచుండగా, ఇచ్చట ద్వారకయందు, దేవకీసతీమణి, రుక్మిణీ ((ఇద్రరును). పెండ్లి పెదలై, ఆర్షునుకా సుభద్రకా, పెంగ్లికొడుకుజా పెండ్లి కూతురుము. చేయ, అపేక్ష జ కోరికతో, చెలంగి ఆ ప్రవర్తించి... ఆడపెండ్హివారి పక్షమున దేవకీదేవి, మగపెండ్తివారి పక్షమున సోదరివరుప గల రక్మిణియు పెండ్లి పెద్దలయి. పెండ్తికొడుకుమ. పెండ్లి కూతురును చేయడానికి పూమకున్నాడ (అంపే ఏమిటో తరువాతి పద్యాలలో తేటపడుతుంది). రట్టిం మంచిలగ్నమున(౬ గంకజణముల్‌ 65ర పంకజంబులకొ, బెట్టిర మేనుల౯ా నలుగు మేలి మృగీమద కంరుమంబులన్‌, జుట్టిరి 3 శీరంబుల విళుద్ద మనోహర పుష్పమారికళ్‌, పట్టిరి పేరటాండు ధవళంబులు పొడుచు నుల్లభంబులన్‌. 76 అర్జ్‌ము వ మంచింగృమున = మంచి ముహూ_ర్తమునందు, కరపంకజంబులన్‌ = వద్మములవంటి చేతులయందు, కంకణముల్‌ == దీషికంర ఉములను, కట్టిరి, 'మేమలజ£ా = శరీర ములందు, మేలికా పళ _స్తమైన, మృగీమద ౨ కస్తూరి, కుంకుమంబులకా = కుంకుముపూవు అతో, వలుగు పెట్టిరి = శరీరములను వలిచిరి. కై శికంబుల౯ా = కేశముల సమూహమునండు, విశుద్ధ = ఏర్మలమై, మనోహర = అందమైస, పుష్పమాలికల్‌ = పూదండలమ,. చుట్టేరి ఆ తురిమిరి, పేరటాం(డ్రు = పుణ్యస్త్రీలు, ధవళింబులు = మంగళగీతములు (పెండ్లి పాటలలో ఒకరక మైనవి పాడుచుకా, ఉల్లభంబుల౯ా = మేలుకట్లను (సెక్సి సమయములో శొలువలు 'మొదలగువావివి చాందివీవలె ఎ _త్తిపట్టుకొమవది) పల్తీరి, ఇన్నాళ్‌ ప్రోది యొనర్వః గేశవనిలో సంవాందున మ్మాధవీ పున్నాగంబుల. బెండ్రి 'సేయపలెం బూ(బోండ్రార, రారే యటం చుళకా నేర్పుల్‌ దగ నొండొరుం విరిచికొంచుజా సత్యభా మాదివి ద్యు న్నా మణు లప్పు డిర్వురకు వీందుక్సేసి రందందులన్‌. 77 అర్జము :.. ఇన్నాళ = ఇన్నివాన్ల, (ప్రోదియొనర్పళా ఆ పెంచుకొవిరాగా, శేశివవిలోజ ఉద్యానవనములో. ఇంపొందు అ చక్కగా పెరిగివ, ఆమాధవీ. పున్నాగంబుల = ఆ దిండిగురీ వెంద తీగకుమ్న, పొన్నచెట్టుకున్ను, పెండ్లి చేయవ లెజ... పూటోండ్లార = పూపువంటి శరీరము గల కొంతలార, రారే జురండుం అటంచు, వేర్చుల్‌ తగజా జ చనుక్కారము ఒప్పునట్లుగ, ఒంథతొరుజా = ఒకరినొకరు, పిలుచుకొంచుకా, సత్యభామ ఆది = వత్యభామ మొద్నలెవ విద్యుత్‌

వ్యాదయోల్లావము ఆ_8. క్‌73 వేశ్రామణులు == మెరపువంటి కమ్నలుగలన్హ్రీ రత్నములు (యారవరాణులు 'మొరలై నవారు, ఆప్పుడు, ఇర్వురకుకా = సుభద్రార్దున లకు. అందందులకా = వారివారి మందిరములలో, విందులుచేసిరి. తాత్మల్భండు 1. ఇన్నాళ్ళూ మన తద్యానవడములో పెరిగిన మాధవీ లతకూ పొన్న చెట్టుకీ పెండ్తి చేయాలని రండమ్మా అవి ఒకరి నొకరు పిలుచుకుంటూ సత్యభామాది యాదవ రాణులు సుభదద్రార్హుములకు విందులు చేశారు. పోవు +. మాధవుడిసోదరి కమక సుభద్ర మాధవి. పున్నాగము (పురుషగజము) అనగా పురుషులలో (శ్రేషమెనవాడు అరుముడు. అందువలన మారవీ, పున్నాగములని కొంతా మణులు (నుభ(ద్రార్హమలకు పెండ్లి ఆవి ఇతరులకు రహవ్యమః తెలియనీయకుండావే) చమత్క రించారు. దీవివే £వి “వేర్పుల్‌ తగళా' ఆమమాట ద్వారా సూచించాడు. తాలయాలము ఒ అప్రస్తుత (ప్రళంస. అంతర్వాణి పువోహితు డంత ఐవా హోచిత కిింయాకాండం డా ద్యంతము గావించుట శై సంతసమునల జేరియున్న నముయము నందున్‌. 78 నఠ్యదాద్డనులు విండులలో పాల్గొంటూ పండగా ఇక్కడ... అర్గయు 2. అంతఖా, అంతర్వాణి పురోపాతుడు = విద్వాంపుడై న పురోవాతుడు జూ పురోహితుద్‌, వివాహ ఉచితకియా కాండళా = పెండ్తికి తఈగినపమల సమూహమును, ఆది అంతముము = మొదటినుండి తుదినరకు, గావించుటక్తై ఆ చేయుటకొరకు, సంతనమువ ఇ సంతోషమువ, చేరియున్న = వచ్చియున్న, సమయమునందు. టిశేనము - ఈవివాహ రహస్యమును పురోహితుడు గాపాదేవాడ్డై యుండాలి. కాదిస్టే *“అంతర్‌వాణి' లోపలిమాటలవాడు. అనగా వియట చెస్పవివాడు పురోహితుడు అవి చెప్పడము, చమత్కారము. అలంకార్‌ యు ౧ పరికరము. నంపంగి నూనెయంపెళకు శంపాంగి కిరీటి కొకతె, చనుదోయి పిసొ ళింపం, గీల్దడ కటి నటి యింపం గిటకిటని కొ నొకింత చలింవన్‌. 70

క్‌74ీ విజయవిలానము అ. అర్థము = శంపొ బంగి ఒకతె అ= మెరుపువంటి శరీరముగల చెలిక త్త యొకతె, చనుదోయి అ కుచద్వయము, పిసాళింపళా జ కులుకుతూ ఉండగా, కీర్షడ, కటిజా = పిరుదు లపై, నటియింపళ౯ా = నాట్యము చేస్తుండగా _ చిందులాడుతుండగా, కొను అ నడుము, కిటకిటని (దిరువుకు కాళజాలక కిటకిటిమని), ఒకింత = కొంచెము, చలింపకొా == ఆల్లల్లాడు తుండగా, కిరీటికి ఆ అర్జునుడికి, సంపంగినూనె యంటె౯ా = సంపంగినూనెతో తల అం'పెను. ఒక సుందరి అర్జునుడికి సంపంగి నూనెతో ఈల అంటింది, కలశ నని మణీకంఠకణ క్‌ల శస్త నినాద మొలయంఃగా నొకతె వడిం దల బా్రామి పసిండీ కొప్పెర జలములు చెలు లంది యొనంగ జలకంబార్చెన్‌. 80 అర్థము 2 కలశ స్తవి ఇ కుండలవంటి న్తనములుగల, ఓకతె జ ఒక చెలికత్తె, మణీక౦ంకణ == రత్నకంక ణముల యొక్క, కల ౨౫ మనోహరమైన, ళన్త డా (పళ స్తమైన, వినాదము = ధ్వని, ఒలయగాన్‌ ఆ కలుగునట్లుగా, వడిళా అ త్వరగా, తలన్‌ప్రామి ౯ తలరుద్ది చెలులు వేరే చెలికత్తెలు, పసిడి కొప్పెరళా = బంగారు చెంబులతో, జలములు == నీళ్ళు, అంది యొన(గన్‌ అ అందిస్తూ ఉండగా, జలకంబార్చెన్‌ = స్నానము చేయించెను. ఎశేవము ;.. ఒక యౌొవనాంగి ఆశనికి తలరుద్ది చెలికత్తెలు బంగారు చెంబులతో వీళ్ళు అందిస్తుండగా స్నానము చేయించింది, అలంకారము $.. యమకము. లయవిలొతి :. చలువలొసంగెన్‌ సరగం జెలువ యపు డొక్కరిత, వలఃతి తన మొప్ప నొకపొలంతి తడియొత్తె కా, గొల(దిగ జవాది నొకవెలంది తలయబూసె, నొక జలరుహదళాడి సిగ కలరు నరి చు క్లైన్‌, దిలకమిడియెన్‌ నిటలఫలకమున నొక్కరిత, తెలినిలువు టద్ద మొక చెలినిలిపె (మోల౯ గలయ జవరాలొకతె నములయజ మలందె, నొక లలన వినరెన్‌ నురటి యల నరున కర్థిన్‌, 81

అర్థము వి= అపుడు చెలువ, ఒకరిత సరగజొా, చలువ, లొనసగెళ౯ా; ఒకపొలతి, వలతి ఈన మొస్పళా = నేర్చరితనముతో తడియొత్తెను; ఒక వెలది, కొలదిగ, జదొడికా పూసెక౯; జలరుహడగళాక్ష ఇ ఫద్మదళమువంటి క్‌మలు న! చెలికత్తె ఒకతి, సిగకు, అ౪రునరి ఆ పూవుల దండను చుసైను; ఒక్కూరిత్‌ నిటల ఫలక మునకా ఇ పలకవంటి నుదుటియందు, తిలకమిడియెళా = బొట్టు పెట్టెను; ఒక చెలి, (మోలకొ అ సమీసమునందు, తెలినిలువు టదము = స్వచ్చమైన పెద అదమును యలు మ చ వ! విలిపెళా; జవరాలు ఒకతె = ఒక యన్వనవతి. కలయన్‌ ఇ శరీరమంతటను, మలయజము ఇ చందనము, అలందెః ఒక లలన, అలనరునకు = ఆ అర్జునునకు, ఆర్ధిన్‌ జ కోరికతో, నురటి = వీవనను. విసరెకా, ఒరగ వేసినసిగ వింత యొటప్పు. జూచి బవిరి దిద్దిన బెంపల వాగు. జూచి వడిగొరిపి యున్న మీనము బెడంగు( జూచి, అపుడు తమలో నుభద నేయ్యంపు. జెలులు..., 8ిశి అర్లము :- అపుడు = పై నచెప్పిన ఆలంకరణ మంకా అయిన తరువాత, సుభద్ర గ! సూ (యొక్క) నెయ్యంపుచెలులు అ ఇష్టసబులు, ఒరగవేసిననిగ ఆ కొంచెము ఒరిగినట్టు వేసిన జూటుముడి యొక్క, వింత ఒజపుజ =కొ త్త ఆందనును, చూచి, బవిరి దిద్దిన ఆ గుండ్రంగా న! అనాత్‌ తీర్చిదిదిన, చెంపల టాగుకా ఆ చెంప వెం[డ్రుక లున్న సొగసును, చూచి, వడిగొలిపియున్న జా 2 తిస్పియుంచిన, మీసము (యొక్క) బెడంగు = అందమును చూచి, (అ ఇష్టసఖులు) ఈమలో ఈలాఆనుకున్నారు: “*వానవి (త్రిదండి వేనము వేసి గదా మేలుసీసె; వెన జన్నిదమే వేసికొనవచ్చు. నీసిగ వేసికొనం గూడ దొండు వేనము ల్లైనన్‌. ఈ అభ్నిపాయము ఒక చెలికత్తె దయి ఉంటుంది.

్‌/6 విజయవిలానము ఆం$8ి, అర్థము :- వాసవి ఆ ఇంద్రువి ప్యుతుడగు అర్హునుడు, (త్రిదండి వేసము = త్రిదండ ములతో ఉండే యఠతివేషము, వేసి, మేలు = మంచిపవి, చేసెకాగదా; ఒండువేసములై నక == మరియొకరీతి (నన్వాసి) వేషము వేసితంటే, వెసజా = (ఇప్పుడు) త్వరగా, జన్నిదమే == ఒక్క *ందెమునే, వేసికొనవచ్చును, (కొని). ఈపిగ, వేసికొనుటకు వీలుండదుకద. బిలేవము *- వై ష్త్రవమతము అనుసరించిన (త్రిదండి సన్మాసులు జన్నిదమును, సిగను ఉంచుకో వచ్చును, ఆదై ్యతమత సన్యాసులు సిగను తీనివేసి జందెమును మాత్రమే వేసుకో వచ్చు. కాబట్టి, అర్హునుడు ఈ అలంకరణకు పనికి వచ్చినట్లు సిగను ఉంచుకున్నందువల్లను “మేలు సేసె”నని వారీ భావము, “దండము( గాషాయంజును గుండికయును మాని పెండ్రికొడుకైనాం డా ఖండలుని ముద్దు. గొడుకు ప చండ రచి న్నేండు మంచి నన్నాానముగా. 84 ఇది మరొక సఖి అల్నిపాయము కావచ్చును. అర్థము 2 అఖండలుని ఆ ఇంద్రుని, ముద్దుకొడుకు (అర్జునుడు), దండము, కొషా యము, కుండిక = కమండలువు (సన్నా్యాసిగా ఉన్నపుడు ఉండిన ఈమూడింటిని, మాని = విడిచి పెట్టి. ప్రచండ రుచికా ఆ ఎక్కువైన కాంతితో, నేడు = ఈనాడు, "పెండ్లి కొడుకు అయినా(డు; దుంచిసన్న్యాసముగా = చిత మైన సన్యాసముగదా విశేషము :-- గృహముమ, భార్యాప్యతులను వదలి పెట్టి సన్యానులపుతారు. ఈసన్యాసి నన్యాసి లక్షణాలైన దండము, కాషాయమును, కమండలుపు, విడిచిపెట్టి (సన్యసించి పెండ్లి కొడుకై నాడు, ఆందువల్ల ఇది చిితమైన సన్యాసమని చెలిక తెలు అనుకుంటున్నారు. 6యత్రి వేషంబున నిన్నినాళ్లు మన యుద్యా నాంతర తీణీను న్నతండా యీత[ డదేటి మాట? కను(గో మం చెన్నండే నీ తను ద్యుతి, యీ రాజన, మీ మొగంబుకళ, లీ యొయ్యార, మీ వీకణా మృత లీ లాఫినయంబు, లీ సొగను, లీ మీసాలలో' నవ్వులున్‌. 85 ఒక చెలికత్తె ఆతడే ఇతడని నమ్మలేకుండా ఉంది. అర్జము :- ఇన్నినాళ్లు, యతివేషంబునన్‌, మన ఉద్యాన ఆంతర జోణిక = మన పూలతోటలోపలి (ప్రదేశమున ఉన్న అతడా ఈత(డు ? ఇది ఏటిమాట = ఎవరు నమ్మగలరు 1

హృదయోల్లానము ఆ.8. (ఆ యతిక్రి, ఈ తనుద్యుతి = ఈశరీరకాంతి, ఈరాజసము = ఈశీవి, ఈ మొగంబు కళణ ౫ ముఖమునందలి ఈ వర్చస్సు, ఈ ఒయారము, ఈవీక్షణ ఇ చూపులయందలి, అమృత ఇ అమృత 'మొలుకునట్టి అనగా చాలా మనోహరమైన, లీల ఆభినయంబు ఇ వీలానసముగల చేష్ణలు, ఈ సొగసులు, ఈమీసాలలో నవ్వులున్‌ = ఆగుపించీ ఆగుపించవి చిరునవ్వులున్ను, ఆందు ఇ ఆఅ ఉద్యానవనమందు, ఎవ్న!దేన్‌ = ఏసమయమునందై నా, కనుగోము జ చూచి యుండలేదు. బిశేవము :-- ఛెలికత్నైలు నమ్మలేక ఆశ్చర్య పరుతున్న అర్హునుడి సౌందర్యలక్షటొలు ఇన్ని రోజులు కానరాకుండా ఉండి, నేడు ప్రస్ఫుటమైనాయని భావము, నన్యాసివేషములో తనకు సహజములై న రాజనము .... సొగనులను తన సామర్యమః చేత బయటపడకుండా నటించగలిగినాడు అని ధ్వని, అందువల్ల సద్యములోని *లీలాఖి నయంబులు” పార్టక ము. అలంకారము ._ ఉల్లేఖము, “ర మహిమ యెందు. గలదే భూమండలిలోన ? నితండపో చక్కనివాం డో మగువలార । మును విన మా మన్మథు, నతని మేనమామ౯ా, మధునికా ? 86 అర్జనుడి సౌందర్యాన్ని గురించి సఖుల అభిప్రాయాలు. అర్జతు :-- ఓ మగువలార = ఓకొంతలార, ఈ మపామ ఆ ఈ పొంద ర్యాతశయము ఎందున్‌ కలదే అమరి యెక్కరైనా వుందా? భూమండలిలోనన్‌ ఇ సర్వప్రపంచమునందు, ఇతడపో ఇ ఇతడొక్కడే సుమా, చక్కనివాడు; మన్మథధుడివి, అతని మేనమామన్‌ = అతవి మేనమామమైన చంద్రుడిని, మధునిన్‌ ఇ వసంతుని (వీరిని గురించి, ముమ-జ ఇంతకు పూర్వవః. వినమా జ వినలేదా ? బిలేవమే :... మన్మథ చంద్ర వనంతులను గూర్చి వినిగూడా “ఇతడసో చక్కనివాడు' అన్నందువల్ల ఈ అర్జునుడు ఆ ముగ్గురికం అ చక్క-వివాడన్నమాట. మన్మథుడు, చంద్రుడు, వసంతుడు గొప్ప అందగాళ్ళవి వ్రసిద్ధి, అలంకారము :.. యనమకము. (37

క్‌78 విజయవిలానము ఆ-8. “ర్య రాజు సేన చేసిన వారిది గద భాగ్య; మీ భువన మోహన శృం గారునితోం గూడం గల నారీమణిదే నుమీ జనన మూహింపళకా. 874 అర్థము :-. ఈ రాజు "సీవచేసినవారిదిగద భాగ్యము, ఊహింపకా = ఆలోచించగా. ఈ భువననమోహన శళృంగారునితో = లోకములను మోహించచేయు ఈ అందగావితో, కూడజా గల జుకలిసి సుభించగల, నారీమణీదే = న్హీరత్నముదే, సుమీ జననము = జన్మమునుమాం మభ జన్మమే జన్మము అని భావము, “మంచి మగండు వలయు నంచు. గోరుచు నుండ, మంచి మగడు గల్లె మఘవ నుతుండు, మన సుభ నుకృత మహిమ యేషన వచ్చు! మనను భదమయ్యె మనకు నెల్లో 88 ళా అర్థము శ మంచి మగడు అ అనుకూలుడై నభర్త, వలయునంచు ఆ గావలెనవి. కోరుచునుండళా, మంచిమగ,డు = (శేస్టుడైన వీరుడు, మఘవసుతు(డు = ఇంద్రునికుమారుడు, శలిగెళా అ దొరికెను, మన నుభద (యొక్క), సుకృతమహిమ == పుణ్య ఆతిశయము, ఏనున వచ్చున్‌ ఇ ఎంత గొప్పది 1, మనకు ఎల్లన్‌ ఇ మనకందరికివి, మనసు ఇ హృదయము, భద్ర మయ్యె = కుదుటసడినది, వోోేన్లము :- కోరిన కోరిక ఫలించడము సుకృత మహిమ. అలంకారము £_ యమకమఃు, శ్లేష, అని నుతింప నలంకృతు( తగుచు గొంతి కూర్మి కొడు తుండ; బంగారు కుంత యైన కన్యకా రత్నమున కా (పకాఠరముననె శిరను మజ్జ్బన మొనరించి చిగురు. బోండ్లు, 89 ఆర్బము :-- అని నుతించజ పైన $8న పద్యము మొదలు 88 న పద్యము నరకు శెస్సినట్లు చెలికత్తెలు తమ అభిప్రాయాలు (ప్రకటిస్తున్న నమయమున, అలంకృతుడగుచు జ

వ్కాదయోల్లానము ఆ-$, ళ్‌ ఆలంకరింసబడినవాదై + గొంతికూర్మికొడుకు ఆ కుంతీదేవి ముద్దుకొడుకు, అర్జునుడు, ఉండక అ ఉండగా, (ఇచట దేవకీదేవి నగరులో) చిగురుటోండ్లు ఆ చిగురువంటి మెత్తని శరీరములు గల చెలికత్తెలు, చింగారుకుండయైన అ బంగారు కుండవలె చాలా అందముగానున్న. కన్యకా రత్నమునకు = కన్యకలలో రత్నమువంటి సుభద్రకు, ఆ్రకారమునకా అ అర్జునునకుచేసిన విధముగనె, శిరసుమజ్జనము = తలంటిస్నానము, ఒనరించి ఆ చేయించి..44** అలంకారము ;. అనుప్రాసము. భామకు( గప్పు దేలు తెగబారెండు నిద్దపు సోగ వెండుకల్‌ 'వేమలు దువ్వి, భారముగ వెన్కకు జాజంగం గొప్పువెట్ట, నో హో ః మజీ వేయి వెట్టినటు లొప్పె న దేమనవచ్చు? నౌ. గడా, తామరసాకి కెందుం దలిదండ్రులు పెట్టని సొమ్ము పెన్నెణుల్‌. 90 ఆర్జము =-- కప్పుతేజు జ మిక్కిలి సల్ల వెన, తెగవారెండు, విద్దపు = నిగవిగలాడు చున్న ,పోగ వెండ్రుకల్‌ = విడుపొటి వెండ్రుకలు, వేనుజుకా ఇ అనేకసార్లు, దువ్వి, భార ముగ = దిరువుగ (వెండ్రుకలు ఎక్కువగానుండుటవ ల్ల ఈ భారము), వెనుకకు, జాజ(గన్‌ 2 జారుకొప్పులాగొ, భామకు = నుభదప, కొప్పు పెట్ట ఇ కొస్సృతీర్చినపుడు, ఓనో జ ఏ మాళ్ళ ర్యము 1 మజివేయి 'పెట్టినటుల = వేయి అలంకరణాదులు పెట్టినట్లు (ఎన్నోనగణ పెట్టిన అంతటి అందముతో) ఒప్పెకా = అమరెను; అది ఏనునవచ్చుక జ దానిని ఏమని పొగడ గలము । తామరన అక్షీకికా ౨ పద్మములవంటి కన్నులుగల వ్రీకీ, ఎందుళలా అ సర్వాం పెన్నెలుల్‌ = పొడుగొటి తల వెండ్రుకలు, తల్లితండ్రులు (చేయించి పెట్టని ఆళరణము, బొగదా ఆ బొనుగదా. న్ర్రీకీ నగలు లేకున్నా చక్క-వి శిరోజాలు నగలలాగా పొౌందర్యమును శూరుస్తాయని భావము. అలంకారయు :- అర్థాంతరన్యానము. న్వకపోల కల్పిత మనో జ్ఞకళా గతి కెట్టు లౌను నరి? భాయాచో రథ రుచి సందర్భం బని ముకురము నగు కరణీ నవ్వు మోము బెలంగన్‌, జ! ముఖమువకున్న అందము అద్దనులోని దాని (తిలింనమునకు లేదనీ, న్యతం్యక రగనకున్న పొగను చోరకవిత్వమునళు కలుగదవీ శ్లేషతో కవి చెవ్వురున్నాడు,

580 విజయవిలానము ఆ-$8, అర్థము ;-- న్వకపోల ...... కళాగతికి న్వజ తనదైన, కపోల = చెక్కిళ్ల చేత, కల్పిత ఆ కల్పించబడిన..చేకూర్చబడిన, మనోజ్ఞ ఇ మనోహరమైన, కళాగతికి = సౌందర్య వికొసానికి (ఇది ముఖపరమైన అర్ధము) స్వరపోలకల్పిత = స్వకీయమైన బుద్రిచేత కల్పన చేయబడిన (రచింపబడిస), మనోజ్ఞ = మనోహరమైన, కళాగతికి జ కవిత్వకళయొక్క ధోరణికి (ఇది కవిత్వపరము) ఛాయా-.....సందర్భంబు ___ ఛాయా = ముఖకొంతిని, చోరక ఇ దొంగిలించుదానియొక్క (ప్రతిచింబించు దానియొక్క) అనగా అద్దముయొక్క, రుచి సందర్భంబు ఇ మెరుగుయొక్క పొందిక (ఇది ముఖపరమైన అర్హము) ఛాయా = (సత్కవీశ్వ రుల) ఛాయలను, అనగా మంచిమంచి పోకడలను, చోరక జ దొంగిలించిన దానియొక్క (చోరక విత్వముయొక్క), రుచిసందర్భంబు = చమత్కారముయొక్క కూర్చు (అని కవిత్వ పరము), ఎటుల అవును సరి? అవి, ముకురముఖా = ఆద్దమును, నగుకరణిళా = నవ్విన (హేళన చేసిన్స రీత్కి నవ్వుమోము = ఎప్పుడూ నవ్వుతున్నట్లు కళకళలాడే ముఖము, చెలంగక్‌ ఆ (ప్రకౌశించునట్లు (తరువాతి పద్యమునందలి "అద్దముచూచి' తో అన్వయము). అద్దముయొక్క ఆందము సుభద్ర ముఖకళలను దొంగిలించుట వలన (((పతిబింబించుట వలన) కలిగినదే కావున సహజసుందర మైన సుభద్ర ముఖమునకు సాటి వచ్చునది కాదు. చోరకవి కవిత్యమునకు ఉన్నట్లి మెరుగులు స్వతం[త సత్కవీశ్వరుల రచనలమండి దొంగిలించినవే అని భవమ. ల వ్‌ 0 ట్‌ వొతొంతర్‌ము :.. “ఛాయాచోరక రనసందర్భంబు” అని __ ఈ పాఠమున ముఖ పరముగ జెప్పినపుడు అద్దమునకు వెనుకనుండు పాదరసముతో కూడినదనీ, కవిత్వపరము చెప్పి నప్పుడు శృంగారాది రస సందర్భమనీ ఆర్హము, పూర్వము అద్దములు పాదరసము పూసిన గాజుతోకాక బాగుగా మెరుగు (0118) "పెట్టిన కంచు, వెండి మొదలైన లోహపురేకులతో చేసేవారు. 'రుచి* అన్న పాళమున లోహపు 'శేకవీ, “రన' అన్న పాఠమున గాజు అద్దము అనీ అన్వయించుకోవ లెను. ఈ పద్యము కొన్ని ముదిత (ప్రతులయందు కానరాదు. ఇది చేమకూరకవియే (వాసి ఉండిన యెడల, అతడు చేసిన కుకవి వర్షనగా దీనిని అంగీకరించవచ్చును. అలంకారము ;- శ్లేష, ఉక్సేంతు. అద్దము జూచి, చందదముఖి యందముగా దిలకంబు కస్తురిన్‌ దిద్ది యనేక రత్నమయ దివ్య వీభూషలు దాల్చి, య య్యెడజా ముద్దులు గుల్కు కుందనపు ముక్కలి పీంట వసించె. దమ్మి పూ ముద్దియ గద్ధియం బొలుచు ముద్దియ యుద్ది యనన్‌ శుభోన్నతి౯. 9౫

వృాదయోల్లానము ఆ-కి, కర! అర్జము చంద్రముఖి = చంగద్రునివంటి ముఖము కలిగిన సుభద్ర, అద్దముళాచూచి ఆ అద్దములో చూచుకొని, కస్తురికా = కన్సురితో, ఆందముగాకా, తీలకంబుదిద్ది జ బొట్టుపెట్టు నో బట కొవి, అనేక, రత్నమయ = రత్నములతోచేసిన, దివ్య జ (శేష్టములైన, విభూషలు ఇ నగలు, కాల్చి = ధరించి, ఆయ్యెడళా, ముద్దులుగుల్కు ఖా మక్కలి ఆందముగానున్న, కుందనపు జు బంగారుతో చేయబడిస, ముక్కలిపీటకా జ మూడుకాళ్ళపసీటమీద, తమ్మిపూ ఆ తామరపూవు యొక్క. ముద్దియ = కర్షీక అనే, గద్దియకా = పీఠళమున...._.కర్ణి క _తామరగింజలుండే దిమ్మెం పొలుచు = ప్రకొశించు, ముర్దియ ఇకాంత యగు ఆ లక్ష్మీదేవికి (తామరపూవు పీళమున వసించు లక్ష్మీదేవి అవి, ఉదిఅనకా అ సమానము అనునట్లుగా, కశుభఉన్నతి౯ా ఆ మిక్కీలిళోభతో , ౮౬ ఛి వసీంచెళా అ కూర్చుండెను. బొలేవము తామరపూవు గదెమీద ఉండే లక్ష్మినలె అనడానికి పాండురంగ మావో త్మ్య్యమున, “పద్మకర్షిక కొలుపున్న పద్మవోలెో" (ప్రయోగము చూడనగును. అలంకారము :- ఉ(శ్పేక్ష. “తనయుని పెండ్లీ శేంగవలె ధ్యాతికిః దిక్కుల వారి నెల్లందో డ్కొాని చనుదెమ్ము నీ వని కడుం గుజిసేసి నురాధినాథు. డ వ్వనపతి కంపినట్టి శుభవార్త ల బంగరు గమ్మ చుట్ట నొ, దినకర మండలం ఐపర దిగ్గిరి కూటము జేరె నయ్యెడకా. 08 అర్థము :-- సరాధినాథుండు = దేవతలకు (ప్రభువు ఆయిన ఇంద్రుడు (ఇతడు తూర్చు దిక్కునకు ఆధినాథుడు), తనయుని పెండ్రిక్‌లా అ కమారుడైన అర్జునువి 'పెంగ్లికి, ధ్యాతికిల ౨2 భూమికి (భూలోకమునకు), ఏగవలెను ఆ పోవలెను, దిక్కులవారినెల్లకా ఆ దిక్కులనున్నవారి నందరిని, కోడ్కొంని = కూడదీసుకొని, వీవు చనుదెమ్ము = నీవురమ్ము. అవి, కడున్‌ ఇ గటిగా, గుటిసేసి = ఆజౌపించి, ఆ వనసతికికా = ఎదుట అనగా పశ్చిమముననున్న (వీటికిపతి) వా సముద్రునకు, ఆంపినటి ఇ పంపించిన, శుభవార్త, ల ౫ కుళసమాచారములుకల, బంగరుకమ్మ చ్‌ చుటనాకా ఆ వింగారుతో తయారు చేసిన లేఖల (రేకుల గుండ్రని కట్టయో అన్నట్లు, దినకర మండలంబు ఆ సూర్యమండలము (బింబము), అయ్యెగకా జ ఆ సమయమువ, అపరదిక్‌ అ పడమర దిక్కునందుగల, గిరికూటము = కొండశిఖరము. చేరెకా, పేను :-- అష్టాదళవర్ణనలలోవి సూర్యాస్తమయ వర్ణన కొరకు కథను ఆగనీయక బి మేళవించి చేముకూరకవి ఈ వర్షన చేసినాడు.

582 విజయవిలాసము ఆక భూమికి అన్ని దిక్కులా. చుట్టి ఉండువాడు కౌబట్టి దిక్కుల వారినందరిని తోడ్కొని వచ్చుటకు నమ్ముద్రుడినే అజ్ఞాపించుట ఉచితము. అలంతారము ౫ ఉ ర్చే9ిక్ష. నంద కుమా రానుజ యణ తం దన నందనుడు గట్ట వదైవఠపతి వే డ్కం దెచ్చు'-తా? జొటన( యి జందురు. దరుణ రుచి. ట్రాగ్జిశకా గననమయ్యుణ, [| అర్థము == తన నందను(డుజణతిన కుదూరుద్దై న అరునుడు, నండకుమార జ నందుని కుమారుడై న కృష్ణుని, అనుజ అ చెల్లెలైన సుభదర్రయొక్క, అటుతిన్‌ = మెడయందు, కట్టకా = కటుటకొరకు, చెపతపతి జ ఇంద్రుడు, వేడ్కకాజు సంతోషముతో, తెచ్చు తీసికొనివచ్చు. కాళబొటు అసకా ఇ మౌంగల్యమా అనునట్లు, (పాక్‌దిశలా ((ఇందద్రుడుపాలించే) శూర్చుదిక్కూన, ఆరుణరుచిఖా జ (ఇంగారు వన్నెతో అన్నపూట)) ఎజ్జని కాంతితో, చందురుడు, కననయ్యె౯ా అ కనబడెను. బౌతాంలరమి £. “దై వతవతి వేగం దెచ్చు కాళిటొట్టనినో అలంకారము +. ఉర్చేక, కులదేవతను దెచ్చి నిలిపిరి మాణీక్య చకచకల్‌గల "పెండ్తి చవిశి దండ; నై రేనిం గొనివచ్చి రైదువల్‌ పాటలు పాడుచు శుభవేళ వేడుకలరం; బులుగడిగిన ముత్తెముల వదాసికంబులు నరవిం గట్టిరి నేర్చు నంఘటిల్లం; దల/(వ్రాల శేర్చి ముక్త్షామణుల్‌ నించిరి పసిండి పశ్చెముల నం్యభమము మీజ(; ఐణవ శంఖ ఢమామికా పటహ కాహ, కారవంబులు నెజపీరి బోరుకల౯గ; నకల వినియోగముల జనుల్‌ నకుఠె గాంగ, నంతిపురమున నుత్పవం బయ్యె నపుడు, 05

వృాదయోలానము లీ ఇదయోల్లానము అ-క క8ి3 అర్థము 2. ౧. మాణీక్యచకచకల్‌ ఐ= మాణిక్యముల మెరుగులుగల అనగా రత్నములు కాసిన, పెండ్లిచవికె ఇ వివాహమండసము, రండకా అ సమీపమున, ఈఅదేవథను తెచ్చి విలిపిరి, ౨, ఐదునల్‌ = పుణ్య స్త్రీలు, పాటలుపాడుకు, కుథవేశకా = మంచి నుహూర్త మునందు, 'వేడుకఆలరన్‌ = సంతోషము ఆతిశయించునట్లు, బరేనిన్‌ ఇ (రంగులతో చిత్రించబడిన ఆరి వేశీకుండలను, కొనివచ్చిరి.

౩. పులుగడీగిన జ పులిసిన గంజితో కొని మజ్జిగతో కొని కడిగిన (ఇట్లు కరుగుటనలన (వ్రకొశము హెచ్చును), ముత్తె ములకా = ముత్నెములతో, సరవికా ఆ చక్కగా, వేర్పునంళు ట్‌ల్ల ౯ ఇ చమక్కారముగ, వాసీకంబులుకట్టిరి.

౪. తలం(వ్రాలకుళా ఆ తలందద్రాలుగా ఉపయోగించడానికి తగిన, ముకొనుణుల్‌ ఇ ముక్యా లము, ఏర్చి అ ఏర్చియేర్చి, సంభ్రమము మీరకా ఇ మిక్కిలి సంబరముతో, పసిడి పశ్లైములకా ఆ బంగారు వన్తైములలో, వించిరి జ నీంపి ఉంచిరి,

సణవ శంఖ ఢమామిక పటహ కొహళ జు పందిలు _ శంఅములు _ ఢక్కలు ఎ మద్దె లలు = వాకొలు, (వీటియొక శ్రా) ఆరవంబులళా ఆ ధ్వనులను, బోరుకల(గకా అ బాగాధ్వనించు నట్లు, నెరపిరి = (మోగించిరి, సకులె ఇ చెలిక తైల, సకల = సర్వమైన, వినియోగములళా ఇ కార్యముల చేసుండే, జనుల్‌ కొగ ఇ సిద్బిందికొగ, ఆప్పుడు , ఆనమయమున, అంతిపురమున, ఉత్చ్పవంబు ఆయ్యెమ, మాణ్‌క్యములు కాసిన "పెండ్లి చవికి, ముత్తెముల బాసికందులు, ముకాముణుల తల బ్రాలు వారిసంపదను, ఐరేని, కులదేవత, తల(్రాణు వారి ఆచారములను తెలుపుచున్నవి, ఆలంకౌరము = ఉదాత్తము, తడవు సేసె, ముహూర్తంబు దగ్గణీంచెం నేమొకో యన్న రాడని యెదురు నూడ(; దనదు గారాపు( జెలియలి మన 'సెజింగి, మాటలోపల వచ్చె న మ్మాధవుండు. 906 స్యము చేనూ అర్థము :. అన్న = ఈన అన్నయైన కృష్తుడు. తడవుచే పెళ జ ఆల య వేస ఉన్నాడు, ముహూర్హంబు = లగ్నసమయమూు. దగ్గజ్‌ంచె బు నమీపించినది, ఏ మొక ఇ లేతనో, రాడు ఇ ఇంకను రాకుండ ఉన్నాడు, అని (అమకొనుచు), ఎదురుతూడళా = ఎదుకు చూషుండగా, అమాధపుండు = అకృష్తుడు, తనదు = తనయొక్క, గౌరాణు చెలియలి = వాన్‌ క ణ ప్రియమైన చెల్లెలి, మనను ఎజింగి = ఊహనమ(గ్రహించి,మౌటలోనల ౫ ఆ శణమునవే, వద్చెను. య్‌ య!

కట్టడ విజయవిలాసము అం. ఒక రొరరి నెజబు(గకుండ6.గ,ం నొఠరి వెనుక నొకరు వచ్చి రొఠ నెపముననా నక దుందుభి సారణ సా త్యకులును బిద్యుమ్న సొంబు అటూ) రాడుల్‌, 74 అర్థము = ఒకరు ఒకరివి ఎటు(గకుండగ, ఒకరివెనుక ఒకరుగా,ఒక నెపముని ఇ ఒక్కాక్కంసాకుతో, ఆనకదుందుఖి ఇ వసుదేవుడు, సారణుడు ఆ దిలరాముని తమ్ముడు, సాత్యకి = కృష్ణుని తమ్ముడు, (పీఎన్ను) ప్రద్యుస్నుడును = కృిస్టువి కొడుకును, సాంబుడు, అ(క్రూరుడు, ఆదుల్‌ = మొదలై నవారు, వచ్చిరి. వీరందరు ఆంతశీసమునుండి వచ్చుటకు ఆతజ ఏదో ఒక నెసమును. చెప్పి నేర్చుతో వచ్చిరని భావము. రహస్యమును కొపాడుటకు వారందరు చేసిని (పయత్నము ఇక్కడ ధ్వనిస్తున్నది. హరి వచ్చునంతలోనా హరియుం జనుదెంచె, దనయు. జొత్మం దలంపన్‌ సుర లచ్చరలు మహర్షీ శ్వరులు నరుంధతియు గురుండు శచియును దానున్‌. 08 అర్థము ౫ హరిజు కృష్ణుడు, వచ్చునంతలోనకా, ఆ హరీయుకాజఆి్‌ ఇందు డును, తనయుడు = కొడుకైన అర్జునుడు, ఆత్మ తలంసకా = (తంఢ్రివి_ఇం్య్రవి మనసులో ఆనుకొనుచుండగా, సురలు == దేవతలు, ఆచ్చరలు = అస్సరసలు, మహర్షీశ్వరులు = మహర్షి శేషుణ, అరుంధతియు = వసిస్తునిభార్య _మహాసతివ్ర, గురుండు = బృహస్పతి, శచియు అ (ఇంద్రువి భార్యయైన శచీదేవియు, తానుకా, చనుదెంచెను. చక్కెరవింటిరాజు నెళనక్కెము లాడ6గ6 జాలు నెక్కుడుం జక్కందనంబు గల్లు నెజ సొహనపుం గొమరుండు (యొక్క(గాం నక్కున జేర్చి మే నిమిరి యొదల మూర్కొని చొర్కుచుండె లో నెక్కొౌను వేడ్క నిక్కచెవి నీలని నెమ్కు వజీరుం డయ్యెడన్‌. 99 అర్థము ః-- చక్కెరనింటికాజుకా ఇ చెరకు నిల్లగల రాజు అయిన మన్మథువి, ఎళనక్కెములు = పరిహానములు, ఆత(గ(జాలు = ఆడుటతు చాలినంత, ఎక్కు-డుచక్కదనంబు

హ్మాదయోల్ల్గానసము అ_8. క్రిక్‌ జ ఎక్కువైన చక్కదనము, కల్గు జు కలిగిన, వెలసాహసపుకా = విండుసాహసముగలిగీన, కొమరుండు = కుమారుడు (అరునుడు. (మొక్క(గాకా నమస్కరించగా, విక్కుచెవి సీలని = నిక్కియిన్న చెవులుగల గ్యర్రిమును (ఉనై (శవమును, ఎక్కు అ స్వారీచేయు, వజీరుండు ఇ దొర (ఇంద్రుడు', ఆఅయ్యెడకా ఇ ఆ సమయమున, అక్కునకా చేర్నిణ గుండె కత్తుకొవి, మే జ శరీరమును, నిమిరి ఇ దువ్వి, బౌదలకా మూర్కొవి = శిరస్సును వాసన చూచి, లో నెక్కాను వేడ్క ఃా అహృదయంలో ఆతిళయించుచున్న సంతోషముతో, చొక్కు చుండెకా = మైమరచియుండెకాం ఈండ్రీ కొడుకులు బహుకాలమునకు చూచుకొవినారు. కౌబిట్టి ఈ మక్కువ. ఇంద్రుడి ఏనుగు బరొవతము, గుురము ఉవై (శవము అవి ప్రసిద్ది. సుముహూర్తం వీదె లెండటంచు గురుం డచ్చోం దెల్న; దేవేం్యదుండుం' దమదేశంబుననుండి తెచ్చిన సువర్ణ దమ కోటిరము ఖ్య మణిభూషలతోడ బాసికము సింగారించి, మందార దా సము కంఠంబునం జేర్చి పెండ్లి కొడుకుం (బాగ్గంతి నెక్కించినన్‌, ళా న! అర్థము ఎఎ ఇదె సుముహూర్తంబు జ లగ్నసమయము వచ్చినది, లెండు అటంచుఅ కొర్య(క్రమము నడపండి అవి, గురుడు జ బృహస్పతి, అచ్చోకా, తెల్చకా = తెలియచేయగా, దేవేంద్రుడు, తమదేశంబుననుండి తెచ్చిన, సువర్ణ ఇ బంగారు, కమ ణ పట్టువఫ్రములు, కోటీర జ కిరీటము, ముఖ్య = మొదిలై న, మజీధూషలతోడ = రత్నాళభరణములతోడ, బాసిక మున్‌, సింగారించి, మందారదామము = పారిజాలిపుస్పహోరము, కంఠళంబునన్‌ ఆ మెడలో, చేర్చి = వేసి, పెండ్లికొడుకుకా, (ప్రాక్‌దంతికా = ఈన తూర్ప్చుదిక్కుగజను (ఐరావతము) పై, ఎక్కిం౦చినన్‌ = ఎక్యించగా, బికేవుము ;.- జీలకర్ర బెల్లము. నుదుటపెట్టి అలంకరించి బాసికము కట్టడానికి మముహూర్త మంటారు. ఉపరిభాగ నీరంత రోన్నమితములైన ముత్యాల గొడుగుల మొత్తమఅర, నుభయ పార్శ్వ ముహు ర్ము హుళ్చాలితము లైన వింజామరల కలా పుంజ మమర+,

586 విజయవిలానము అ8. గల్యాణ వైభవ కర్దేజపము లైన తూరృ్కనాదముల చాతుర్య మొనరం బృథుల (పదకీ ణార్చి ర్మేదురము లైన దివ్వటిల సమష్టి నివ్వటిల్ల, నపుడు (పద్యుమ్ను.డు జయంతు( డవల నివల. బఐసిడి బెత్తంబులను బరాబరులు సేయ, నడచి వచ్చిరి హరిపురందరులు _మోలం నంభమంబున మందహానంబు దొలుక, 102 అర్జిము నా ల. ఉసరిభాగ = తలలమీదుగా, నిరంతర = సందులేకుండునట్లుగ, ఉన్నమితములైన = పై కిఎత్తబడిన, ముత్యాలగొడుగుల, మొత్తము జ గుంపు, అలరన్‌ = ప్రకౌశించునట్లుగాను న

౨. ఉభయపార్శ్వ ఇ కుడిఎడమ (సక్కులయందు, ముహుః ముహుః జ మరలమరల, చాలితములు జు కచల్పబడిన (వీవబడిన), వింజామరల = తెల్లచామరములయొక్క, కలా పుంజము జ కౌంతిసమూహము, ఆమరకొ డా ఒప్పునట్లును న

౨. కల్యాణవై భవ = వివాహమహోత్సవమునకు, కగర్దేజపములు అ సూచకములు, ఆయిన, తూర్యనాదముల = బొకాలళబ్దిముయొక్క, చాతుర్యము = నేర్చు, ఒనరన్‌ = ఒస్పునట్లును ___

౪. సృథుల కా విస్తారమైన, వ్రదకీణ = కుడివైపు తిరుగుబుంటే, ఆర్బి = జ్వాలల చేత, మేదురములై న జు దట్టమైన, దివ్వటీల = కాగడాల, సమషి = సమూహము, నివ్వ టిళ్లక్‌ ఇ (ప్రకొశింపంగ (జ్వాలలు నవ్యముగ కుడివైపున విశ్రేషముగ ప్రసరించుచున్నవి, ఇట్లు ప్రనరించుట శుభ(ప్రద మంటారు ).

అప్పుడు, (ప్రద్యుమ్నుడు (కృష్తువి కొడుకు), జయంతుడు (ఇంద్రుని కొడుకు, అవల౯ా ఇవలకా = ఆవలఈవల, పసిడిబెత్తంబులను ఇ ది౦ంగారు బెత్తములతో, బరాఐరులు సేయకా జా జనులను తొలగించి త్రోవచేయుదుండగా, హరిపురందరులు ఇఐ కృష్ణుడును, ఇంద్రుడు, మందహానంబు = చిరునవ్వు, తొల(కళా ఇ కనబడునట్లు, నంభ్రమంబునకా = సంతోషముతో, (మోలకా ఇ ఎదుట అనగా ఉత్సవ ఆ(గ్రభాగమున, నడచివచ్చిరి.

బళేవము :ఒ నందు లేకండా గొడుగులు కలసిఉన్నట్టు ఉండుటచేత మొత్తము అనీ, వలయాకారముగ కగులుతున్న తెల్లని వింజామరలు చంద్రరేఖల సమూహమనసీ, తూర్యనాద ములు వెవివిల్లుకట్టుకొవి వినవచ్చునని కర్ణేజసములనీ, కుభసూచకముగ (ప్రదకిణార్చి అనీ (ప్రయోగించడం చమక్కారము-.

అనిమిష భావ మీనమయమందు ఫలించె నటంచు.. గోరికల్‌ వెనుకొనం వైన్నవైన పడి వే తటకాపడి, యుర్వశీ విలా సిని మొదరైన యచ్చరలు చెంతలం జేరి నహ్మనదృక్‌ తనూ జుని యొడలెల్ల( గన్నులుగః జూచిరి మాననముల్‌ గరంగంగన్‌,10ి అర్థము ట్‌ ఉర్వశీ విలాసిని = విలాసవతియైన ఊర్వశి, మొదలైన, ఆచ్చరలు = అప్సరసలు, అనిమేషభావము = (తమకుకల్ర రెప్పపాటులేని గుణము (దేవతలు అవిమిషులు = రెప్పపాటులేవివారు గదా, ఈ సమయమందు, ఫలించెక౯ా ఆ సార్ధక మైనది (రెప్పపాటు కొలమెనా భంగము లేకుండా అర్దునుని. బాగా చూడగలుగుటచేత), అఆటంచుళలా, కోరికలొ 'వెనుకొనకా = వెనుకనుండి ముందరకు తరుముళుండగా, పైనపై ననడి = ఒకరిపై నొకరుపడి, వే తటకాపడి ఇ చూచినంతనే కంగారుపడి, చెంతలచేరి ఆ సమీసమునకు వచ్చి, సవన చృక్‌ తనూజుని ఇ వేయికన్నులవావి (ఇంద్రుని) కొడుకును (ఆర్హునువ్ఫి,మానసము కరంగగన్‌ ఇ హృదయములు ద్రవించునట్లు, ఒడలెల్ల కన్నులుగ చూచిరి శరీరమువంతను ఒకే కన్నుగ చేసుకొని, అనగా అతిశ్రద్దగా, చూచిరి. బిలేవము ౬. ఇది జాతీయము, ఇ్లే ఒడలెల్ల నోడ, ఒడలెల్ల చెవుల, ఒడలెల్ల ళక్సీ అని వాడుకలో కలవు. ఈ అఆస్పరనలందరి కన్నులు అర్జునుని శరీరమంశటను లగ్న మయి అతవి ఒడలంత కన్నులయ్యెనవి చమత్కారము. అపుడు వహ్మప్రాతుని కొడుకైన అర్జునువికి కూడా వేయి కన్నులు కలిగెనని ధ్వని, ఎొతొంతలము *_ “పెనంగొనవై వయింబడియు (బడుచు) వేతటకాపడి .......” అలంకారము ;. స్వభావోక్తి, శ్లేష, పరికరాంకురము. 'దేవకీ యింటనుండి యి టుదీర్ణత. బెండిలి కూతు రున్న లో జావనిజాని జూ నిజగృహాంగణ సీమకునే(గి, యెంతయుకా ఠీవిఘటిల్ల, సాత్యకి వడిం గయిలా గొనంగం, గిరీటి యై రావతముళా దిగెకా ద్విజపురంటధ్రులు ముత్తెపుసేసం జ న్లోంగళా, 104 ఠార్డ్‌ము :. ఇటు, ఉదీర్ణతళా == మిక్కిలలిశోళతో, 'పెండిలికూతురున్న, భోజ ఆవని జొని బా జ భోజరాజుకు పుట్టినటునంటి కౌంత రుక్మిణి, వి జ స్వంత, గృహఅంగణపీమకు ఇ ఇంటిముంగిటికి, ఏంగి అ వెళ్లి, సాత్యకి, నడికా 2 శీఘ్రముగ (ఆలస్యము లేకుండా), కయి

కర్రి విజయవిలానము అంశం లాగు ఒసంగకా = చేయి ఊతఇవ్వగా, ద్విజపురం[ర్రులు ఆ (ద్రాహ్మణ ము త్రెదువలు, ము త్తెప్ప 'సేస జ ముత్యాల అక్షతలను, చల్ల(గజ్‌ జ చల్లుతుండగా, ఎంతయున్‌ తీవిఘటిల్లన్‌ అ ఎంతో రీవితో. కిరీటి ఇ అర్జునుడు, ఐరావత మును, దిగెను. అలంఠారము ;-=- అనుప్రాసము, నరవరోత్తము. డటు శుభోత్తరముగాంగం గుడిపదము మున్నుగా నిడి, గడపదాంటి యారతులొనంగ, దీవన లావహిల్ల, మోదమున నేంగెం గల్యాణవేది కడకు. 105 అర్జము :-- నరవరోత్స ముడు = (శ్రేస్ముడైనరాజు (అర్జునుడు, ఆటు = ఆ విధముగా శుభోత్తరముకా(గకొ = శుభము కలుగునట్లుగా, కుడిపదము మున్నుగానిడి = కుడిపాదము ముందుగా వేసి, గడపదా(టి, అరతులు ఒసంగకా. దీవనలు, అవహిల్లళా అ ఎక్కువకాగా. మోదమునకా జ సంతోషముతో, కల్యాణవేది కడకు అ పెండ్తితిన్నె దగ్గరకు, ఏ6గెన్‌ ఆ వెశ్హెను. వికేవము :- నరవరోత్తముడు అనడములో నరుడు (అర్హునుడు) అనే వరోత్త ముడు జు (శ్రేస్టుడయిన పెండ్లికొడుకు అన్న ఆర్హము కూడ కవి హృదమున నుండదా ః కుడికొలుతో గడపదాటడం _ శుభమని ఇప్పటికీ నమ్ముతారు. అలంకారము = స్వభావోక్రి. శ్రీరంజిల్లం బసిండి పెండ్లి చవికెం జేరంగ నవ్వేశంగ న్యారత్నంబును దోడితెచ్చిరి జనానందంబుగా( బాడుచుకా బేరం టాం; (డురు మంత వర్ణ పఠ నాప్పి౯ా గర్గండుకా దేవతా పౌరోహిత్య ధురంధరుండు శుభమొప్పకా మోల నేతేరంగన్‌, 106 అర్థము ట్‌ శ్రీరంజిల్లన్‌ జా శోభ(్రకాశించునట్లు, పసిండిపెండ్తి చవికెళా = దింగారుతో చేసిన "పెండ్లి పందిరిని, చేరంగళా ఆ (అర్జునుడు చేరిన తరువాత, అవ్వేళశ = ఆ సమయమందు, ఉరు = ఉచితమైన_గొస్ప,.మం(త్రవర్షపఠనాప్పి ౯ = వేదమం(త్రముల పఠనముతో శూడివవారై, అనగా వేదమంత్రములను సఠించుతు, గర్గుండుకా == (ఆడు సెండ్తి వారి పురోవాతుడు

హృదయోల్లానము అ-8, 509 ఆగు గర్గమహర్షి, దేవతా పొరోహిత్య ధురంధరుండుకా = దేవతల పొరోపాత్యము అను భారమువహించువాడు అగు బృహస్పతియు, కుభమొప్పళా అ శుభముకలునట్లు, యమోలకా జు య గొ నా ఎదుట, ఏతేరగాన్‌ == వచ్చుచుండగా, పేరటాండ్రు = ము త్రెదువలు, జన ఆనందందిగా కా == (సెంక్షిచూడవచ్చిన) (ప్రజలకు సంతోషము కలుగునట్లు, పాడుచుకా = పెండ్లి పాటలు పాడు కొనుచు, కన్యారత్నంబును = సుభద్రను, తోడి తెచ్చిరి = తీసుకొనివచ్చిరి, బికేవము :.- కొందరు 'పేరంటాం(డ్రురు అని బహువచనము మీద బిహువచనమును ఉంచి వ్యాఖ్యానించారు. ఈ బహువచనము మీద బపళవచన (ప్రయోగము చేమకూరకవికి ఆలవాటు లేని క్షీష్టస(క్రియ. కొబటి *“ఉరుషుంశ్రవర్రపళవాపి కొ” అనుట సమంజసము, తగిలి య్‌ ణ వాట "మెత్తుము గదె మనమెప్పుడు( ది లోత మ చక్కందన; మీ తలోదరి యెదుటన్‌ 'మెత్తవడె దాని చెలు;' వని, యత్త ణి గునగునల( బోయి రచ్చర లెల్ల౯ా. క్షే07 అర్థము ;-- అచ్చరలు ఎల్లకా = అస్సరనలందరును (తిలోత్తమ తప్ప), తమలో కాము, అత్స్‌రికా = ఆ సమయమున, "“మనము, ఎపుడు, తిలోత్తమ చక్కదనము, మెత్తుము గదె అ పొగుడుచుందుము గద; దావి చెలువు = దాని చక్కదనము, ఈ తలోదరి యెదుట = ఈ సుభద్రముందు. మెత్తబడెన్‌ ఇ తక్కువై పోయెను'' అవి, గుసగుసలుపోయిరి = తమలో శాము రహస్యముగా గొణుగుకున్నారు. ఈ అస్పరసలలో తిలోత్తమ కూడా ఉన్నది. అందువలననే తక్కిన ఆస్పరసలు ఆమెకు వినబడకుండా గుసగుసలు పోయిరి. అస్పరనలలో 'సేరెన్నిక గన్నది తిలోత్తమ. అంతకన్నను సుభ అందగత్తైయని వరన, ణి వేయు. గన్నులు వలయుంబో వీరి. జూడ నని కవులొ దంపతులచెల్వు వినుతి చేయం; గాదు, పదివేలఠకన్నులు గావలె నని చూచు చుండె నహనవిలోచనుండు. 108

590 విజయవిలాసము ఆ-కి అర్థము + వేయు కన్నులు = వేయికన్నులు, వలయుళా పోవీరి౯ జూడఇ- = వీరిని నంతృప్పికరముగ చూచుటకు (వేయికన్నులు) కానలయును, అవి, దంపతుల జ వధూవరుల, చెల్వు = సౌందర్యమును, కపులు, వినుతిచేయ ఆ పొగడుచుండగా, వహసవిలోచ మండు జ వేయికన్నులుగల ఇంద్రుడు, కదు, పదివేల కన్నులు కావలెను, అని, చూచు చుందెకా. రెండు కన్నులవాళ్లు వేయికన్నులు కొవలెను అనుచుండగ, వేయికన్నులవాడు పదివేల కన్నులు కానలేను అవి కోరుచున్నాడు. అనగా సుభద్ర సౌందర్యము అంత లోకోత్తరమైన దని భావము, అలంకొరము *. ఆక్షేపము. కలరొకొ యెన్వరైన నవు గాదని యడ్డము వల్కువారలీ యిల ? మణీ. దొ నెబుంగనటు లెంతటి మాయలకా(డు ః కన్యకా తిలకము ధారవోయ వసుదేవుని( గట్టడ సేసి, వేయి క న్నులుగల వేలుపుం బలె. గనుంగొను చుండె మురారి చెంగటన్‌. 100 అర్జ్‌ ము -- ఈ ఇలళా జ ఈ లోకములో, అవుళాకాదు అని, అడ్డముపల్కు వారలు వూ (కృష్ణుని) ఆవేసించువారు, ఎవ్వరై నకలరొకొ ఇ ఎన్వరై నావున్నారా ? (తానేమి చేసినను కాదనువారు లేరని భావము), మటి ఆ అయినస్పటికి, తాకజాఎయింగనటులు = తనకేమియు తెలియనట్లు, కన్యకొతిలకముఃా = కన్యారత్నమును, ధారవోయఖా = కన్యాదానము చేయుటకు, వనుదేపునికా, కట్టడచేసి ఆ ఏర్పాటుచేసి, మురారి ఇ కృమ్ణుడు, వేయికన్నులుగల, వేలుపుకా దేవతను (ఇంద్రుని), ఐలెకా అ వలెనే, చెంగటకా జ సమీసమునందు, కమగొనుచుండెన్‌ ఇఇ చూచుమండెన, ఎంతటిమాయలకాడు 1 2 చాలామాయకాడు | తన్యాదానము కృష్ణుడు కానుచేసినను అడ్డగించువారలు లేరు, అయినా దానికి వసుదేపుని కట్టడచేసి తాను వేయి కన్నుల వేలుపువలె, అనగా అత్యంత ఆసక్తితో, సమీపమున ఉండి చూచుచుండెను, వేయికన్నుల వావివలె తానుకూడా ఓక చుట్టమునలె చూచుచుండెనని మరియొక భావము. అలంకారము = అర్థాంతరన్యానము,

వృాదయోల్లానము. ఆ-3. 591 మధుకర 'వేణులు కొందటు మధు రోక్తులు వెలయం దెర యమర్చిరి నరగన్‌ ; మధు మధన జనకు డంతట మధుపర్కం బొనంగె నృపకుమా రాగణికిన్‌. 110 అర్థము ఏ కొందలు, మధుకరవేణులు జు తుమ్మెదలవంటి జుట్టుగలవారు, మధుర ఉక్తులువెలయ॥ఃా ఆ తీయని మాటలతో, నరగఃా జ తొందరగా, తెర అనుర్చిరి, మధుమధన జనకుడు జ మధుడను రాక్షనువి చంపిన (మరధుసూదవుడగు కృష్ణుని తంగడీ వసుదేవుడు, అంతటక౯ా, నృపకుమారా(గణికి౯ ఆ రాజకుమార్యశేవ్టునికి, మధుసర్కము ఇ వివాహమునందు ఈయవలనీిన మధుపర్కుములను వస్త్రములును ___ శేనె, "పెరుగు, నేయి, సీరు, పంచదార కలిసిన సదార్ధమును, ఒసగెన్‌ ఇ ఇచ్చెను (వరుడు ఇంటికి వచ్చినస్పుడు మధుపర్కమిచ్చుట ఆచారము. ఆలంకారమం ఏ అను(ప్రానము, దేవకి యొనంగంగా వనుదేవుం డపుడు చం దకాంతవు గిండి గొజ్జంగి నీటం వైండి పశెములోం బదొబ్బములు గడీగి తనదు మేనల్లునకు. గన్య్మ ధారవోసె, క్షేషేకే అర్థము ?-- దేవకి ఒనంగగొ = దేవకి ఆందిన్వగా, అపుడు, వసుదేవుడు, చంద కొంతపుగిండి = చంద్రకొంత మణులతో చేయదిడిన గిన్నెలోని, గొజ్టంగినీటకా ఇ పవ్నీటితో, "పె డీిపశెములోన్‌ అ బంగారుప శ్లైములో. పదఅబ్దిములు ౨ పద్మములవంటి కాళ్లను, కడిగి, ఈశనదు మేనల్లునకుకా అ అర్జుమడికీ, కన్యన్‌ధారవోపె ఇ కన్యాదానము చేసెను. పన్నీరు లోహపా్యతలలో ఉంచిన వేడి ఎక్కుును. అందువలన చంద్రకాంత లతో (పొలరాలతో) చేనిన కాగులో ఉంచుట ఐళ్య ర్యవంతులకు ఉచితమే. నూరెలం జేరి యష్టమహిషుల్‌ దగువారు. బొనంగ, నావఅం గోరిక నిక్కినిక్కి కను/గొంచు నుపద్వలెనంగ, వాద్యముల్‌ టోరు శలంగ, నంగములు పొంగ, వధూవరులం గడాని ఐం గారపు మెట్టు. (ాలపుటికల్‌ గదియించిరి కొందతై దువల్‌. 1142 న

క్‌92 విజయవిలానము ఆ, అర్జము £. అష్టమహిషులు = (కృష్ణున్సి ఎనమండుగురు భార్యలు, తగువారు = తగినవారును, సూరెలకా కా పార్శ్వములందు, చేరిజ నిలచి. పొసంగన్‌ జఒప్పుచుండగా, ఆవలళా = కొంచెము దూరముగ, సుపర్వులు జ దేవతలు, కోరికన్‌ = అభిలాషతో, విక్కి నిక్కికనుగొంచు జ ఎగిరిఎగిరి చూచుచు. _ఎసంగ జ ఉండగ, వాద్యములు అ మృదంగాదులు, టోరుకలంగకా ఇ ధ్వనించుచుండగాను, కొందజుఐదువల్‌ = పుణ్యస్త్రీలు కొందరు, అంగములు పొంగ == వారివారి శరీరములు సంతోషముతో పొంగునట్లు, కడావి బంగారపు = మేలిమి బంగారముతో చేయబడిన, మెట్లుబ్రాల = తల్రాలతోనున్న ఎతైన, పుటికల్‌ = బుట్టలను, వధూవరులకా, గదియించిరి = దగ్గరకుచేర్చిరి. విశేవము 2. తలన్రాల పుటికల్‌ కొంచెము ఎత్తుగా ఉండడము, సులభముగా _ ఎక్కువగా వంగ నక్కరలేకుండానే _ దొపిళ్ళ్లతో ఎత్తి ఒకరిపై నొకరు పోనుకోవచ్చు. ళం అణాల క్‌ వడీ( దెజవల్‌ దెర వంపం, ఐడ6తుక నగుమొగము గానంబడిమయెం, గాంతుల్‌ తడ( ఐడ(గ, శర న్మేఘము( బెడ(దాసి వెలుంగు చంద్రబింబము వోలెన్‌. కే1ేతి అర్జము = వడీన్‌ = వేగముగ, తెజవల్‌ = స్త్రీలు, శెరవంపన్‌ = వధూవరుల మధ్యకట్టిన తెరనువంచినప్పడు, కాంతుల్‌ తడబడగ ఇ కాంతులు నిండియుండగ (ఆకిశయించగా) పడతుక == సుభద్రయొక్క, నవ్వుముఖము, శరన్మేఘముళా = శరత్కాలమందలి తెల్లని మేఘమును, పెడబాని = తొలగించుకొని, వెలుంగు = (ప్రకొశించునట్టి. చంద్రవింబమువోలెక్‌ = చం(ద్రవింబమువలె, గానంబడియెన్‌. తాత్సర్యొము టా తెల్లని తెరను వంచినపుడు కనబడిన సుభద్ర ముఖము శరత్కాల నందలి తెల్లని మబ్బులనుండిబయటపడి ప్ర కాళించునట్టే చం[దబిందిమునలె మన్నదని భావము, శరత్యాలము నందలి మేఘములు వర్షించునట్టి నల్ల వి మేఘములు గావు. వొఠొంతరము ;- “కాంతల్‌ తడబడగా” అస్పుడు స్త్రీలు (భమపడునట్లు అని ళ్‌ అరము,. |! అలంఠకొరోము $-- ఉపమ.

వృదయోల్లానము ఆంకి, 593 అమృత 'మొలుకు నధరంబున౧ గుముద చకోరముల నేలుకొను శుభదృష్టి౯, గమలముల కళలు గైకొను రమణీమణీ ముఖము. దెజచిరా జనవలెనే ? క్షేషేశ అర్జము ః-- అమృతము ఒలుకు అధరంబునన్‌ = తేనెలూరునట్టి పెదవులనలనా, కుముద = కలువలను, చకోరములను, ఏలుకొను = పాలించునబువంటి (అనగా ఆదరించు నట్టి, శుభదృష్టి ౯ = మంగళకరమైన చూపువలనా, కమలముల = కామరపూవులయొక్క, కళలు = కాంతులను, శైకొను ఇ అపహరించు (త్రీనివేయు) నటువంటి, రిమణీమణీ ముఖము = సుథదయొక్క ముఖమును, తెజచి ఇ విశదపరచి (నోరువిస్పిి,రాజనవ లెనే = చంద్రుడు అని అనవలెనా ః (చెప్పకుండానే (టగ్రహించకొనదగును అవి భావము_కొారణము చంద్రువికిగల గుణములు _ అమృత మొలుకుట, కుముదచకోరములను ఏలుట, కమలముల కళల అపహరించుట . మూడును ముఖమున కలవు) చదరంగమున రొజుకు ఆడ్డుగానున్న ఎదిరి కాయను తొలగించి ఎదుటి రాజుకు (ప్రమాదముకలదని చెప్పడానికి “తెరచి రాజు" అని అంటారు. అలంకారము :-- ఉపమానము. పొలయలు కందు వేండుకొను పొందిక దెల్పెడులీల సిగ్గు దొ (టిలిన ముథాస్దమెత్సి, మెడ(కిందికి హన్నయుగంబు సాంచి, వే నలి దెమలించి, సొఖ్యకలనస్థితి గట్టిగం బట్టీ ఠ్‌ట్దై న వ్వెలందుక కంఠసీమం గురువీరుండు మంగళస్యూత మయమ్యెడన్‌. 115 ఈ వద్యమునందు అర్జునుడు మంగళన్యూకము కట్టుట పర్షి తము. అర్థము ౮ సిగ్గు తొ(ట్రిలిన = సిగ్గు అతిశయించి ఉన్న. ముఖఅబ్ద్బమును కా (సుభద్ర యొక్క) పద్మమువంటి ముఖమును, పొల అఆలుకందు ౫ వణయకోప సమయములలో. వేండు కొనుపొందిక = బతిమాలుకొనే నేర్పును, కెల్పెడిలీలన్‌ ఆ తెలియచేయునటువంటి విధముగ (అనగా ఇకముందు మనకు కలిగిన ప్రణయ కలహములలో ఈ విధముగనే వేడుకొందును సుమా అవి సూచించినట్లు), ఎత్తి = (ముఖమును) కొంచెము పైకి ఎత్సీ, మెడ (క్రిందికి , హస్తయు గంబున్‌ జ రెండు చేతుంము, బాంచి = పోవిచ్చి, వేనలి జు జడను, తెమలించి ఆ తప్పించి, పౌఖ్య కలన్‌ స్పితిన్‌ ఇ ఫైఖ్యముకలుగునట్టి పద్దతిని, కురువీరుండు = కురువంళపు శూరుడైన అర్జునుడు. ఆ వెల.దుక = ఆ కొంత, కంఠసీమన్‌ = కంఠప్రదేశమున. మంగిళసూ(తము, అమ్మెడన్‌ = అ సమయమునందు, గట్టిగ పట్టి కట్లైన్‌. అలంకారము :-- ఉన్ర్రేడ _ స్యభావో క్షి. (38)

5094 విజయవిలానము అంక, తమతమవార లొండొరుల దండ. గరంబుల ముత్తియంపు6 బఐ న్లెము లిడి "చేయి మించగ వలెం జుమి నో" కని యెచ్చరింపంగా, నమితముగా సుభ్యదవయి నర్జునుం డర్జునుపై సుభదయున్‌ దమి( దల(బాలు వోనీ రెలనవ్వును సిగ్గును లో దొలంక(ంగన్‌, 116 అర్థము వి ఒండొరులదండ ఇ సుభ _ అర్జునుల (వక్యాను, తమతమవారలు == ఈమతమనుకు అనుకూలమయిన వరుసల వారు, ఆనగా మగసపెండ్తి వారు అర్తునుని (పక్కను__ ఆడుపెండ్లి వారు సుభద్ర (ప్రక్కను అవి, కరంబుల = తమచేతులతో, ముత్తియంపు పశ్లె ములు = తల్యనాలకొరకు ముత్తియములతో నింపిన నశ్లైరములను, ఇడీ = పెట్టి, సీకు చేయి మించగవలెన్‌ సుమి == నీదే పైచేయి కావలెను సుమి, అని ఎచ్చరింపగాన్‌ = అని పోత్స హొంచుచుండగా, సుభద్ర పై అర్జునుడు, అర్జునుడి పై సుభ్నదయు, ఎలనవ్వును = చిరునవ్వును, సిగ్గును, లోన్‌ తొలంకగన్‌ = లోలోవల (ప్రకాశించుచుండగా (బాహాటముగా కాదని భావము, తమిన్‌ = కోరికతో , అమిళముగా = ఎర్కుపగా, తల(బ్రాలు పోసిరి. అలంకారము = న్వభానోక్తి. అగ్నిసాకిగ( బెండ్లాడినట్టి ధియవ భూటియును దాను బంగారుపీంట మీంద నుచితగతి వెలయంగం గూర్చుండి పాఠ కానని చెలంగె దీవించి సిన లిడంగ. క్షే అర్థము వ-- అగ్నిసాక్షిగ అ అగ్నిపమాణముగ, పెండ్డాడినట్టి, (్రియవధూటియు = ప్రియకాంతయు, తానున్‌, బంగారుపీ-టమీ(ద, ఉచితగతి వెలయంగన్‌ = తగినవిధముగ, కూర్చుండి. దీఏంచి (జనులు), సేసలిడంగ = అక్షతలు వేయుచుండగా, పాకశాసని _ పాఠు డన్న రాక్షసుని శాసించిన _ ఇందునియొక్క కొడుకు అర్హునుడు, చెలంగెన్‌ = (వకొళించెను. మృగమదము చెంత గుంకుమళేఖ వోలె, నీలమణి పొంత నుదిరి పొనేరు వోలె, మేఘము కుణంగటను దీ(గ మెజపు వోలె, నర్జునుని చెంగట నుభ్యద యలరె నపుడు. కే18 అర్ధము :.. మృగమదము చెంతన్‌ ఆ కస్తూరి ప్రక్కను, కుంకుమ (పూవు) రేఖవలె, నీల మణిసొంతన్‌ ఆ ఇం్యద్రనీలమణి దగ్గర, ఉదిరిపొన్‌ రేకు ఆ మేలిమి బంగారురేకు, వోలె = వలే,

హృదయోల్లానము ఆఅ_8. 595 (ఉదిరి అనినా పొన్ను అనినా బంగారమే. కాబట్టి ఉదిరి పొన్ను అనగా మేలిమిదింగారము) మేఘము, కుజంగటను మీ 'సమెలపు ఘము, కఅం, ఆ సమీపమున, తీ,గమెజపువోలె జ మెరపలీగవలె, అర్జునుని, చెంగటన్‌ = దాపున, సుభద్ర, అప్పడు, అలరెన్‌ ఇ (పకాళించెను. బలేవము +. అర్జునుడు నల్లనివాడు కొబట్టి కస్తూరి, సీలమణి, మేఘములతో పోల్చుట, సుభద్ర మేలిమి పసిడి వన్నెకలది కాబట్టీ కుంకుమ రేఖ, ఉదిరిపొటనేకు, మెరపు తీగ లతో సరిపోల్చుట. కస్తూరి _ కుంకుమపూవు నుగంధ (ద్రవ్యములు; నీలమణి _ బంగారురేకు ఆభరణములు; మేఘము _ మెరపుతీగ మేఘనందింధమైనవి. ఇటుల సజాతీయములై నవే అని సామ్యములోని బొచిత్యము చూడగగును. అలంకొారోము :-.. ఉపమ. కలుగు. గలావిశేషము జగంబున. బెండ్లి యటన్న నెట్టివా రల; కటువంటిపట్ల, నెల్నపాయము, రూప, మొయార మూని సే ర్యలిగిన రాచకూ౦తుర(ట, రాకొమరుండ(ట, యేమిచోద్యమో సొలప్పు మిటారి సిగ్గరులు చూపటి చూడికి విందుసేయుటల్‌? 119 అర్థము == జగంబునన్‌ = లోకములో, 'పెండ్తియటన్నన్‌, ఎట్టివారలకున్‌ ఇ ఎటువంటి సాధారణరూపము కలవారికై నమ, కళావిశేషము = కొత్తలావణ్యము (పెండ్లి కళ), కలుగున్‌; అటువంటిపట్రవ్‌ జ అలాగై నప్పుడు, ఎల్మపాయము = లేతవయసు, రూపము ఇ సౌందర్యము, ఒయారము = రీవి, ఊవి = కలిగి, పేర్‌కలీగిన = పేరుపొందిన, రాచకూంతుర(చి, రాకొమరుండ(ట. అ సొలవుమిటారి = శృంగారవిలానముతో కూడిన, సిగ్గ రులు జు సిగ్గుక ల వారు, చూసఅ(విత్యదిహువచనము) = చూచువారల్కు చూడ్కి-కీ జ కనులకు, విందు “వీయుటల్‌ = పండుగచేయుట = అనందము శూర్చుట. ఏమిచోద్యమో అలంకారము *-- కొవ్యారాపత్సి. థి నాద్‌ అంతట. బౌలోమీ మఘ వంతులకుం బెండ్రికొడుకు వందన మిడణ ద త్రాాంతమున+ బెండ్లి కూతురు గొం తటు దలవంచి మొక్క! గొంకుచు నున్నన్‌. 120 అరోము +. అంతట, పొలోమీ మఘవంతులకున్‌ = శచీదేవికిని ఇంద్రునళును గ (పులోనుకూతురు బొలోమ = ళచి, మఘముజణ యజ్ద ములు కలవాడు కాబిట్టే ఇంద్రుడు, "పెండ్లి

ఈ5్‌0ిగ్ర విజయవిలాసము అః. కొడుకు, వందస మిడం = నమస్క్యరించగా, తత్‌ ప్రాంతమునన్‌ ఇ ఆతని ప్రక్కన, పెండ్లి కూంతురు, అటు శఈలవంచి, (మొక్కన్‌ = (మొక్కుటకు, కొంత, కొంకుచునున్నన్‌ ఇ సందే హించుచుండగా -_ (శచీదేవి, ఇంద్రుడు సుభద్రకు కొత్తవారు కాబట్టి ఈ సంకోచము.) “ఎంచంగా. దగు నత్తమామలను దా నిల్వేల్పులంగా మనః ప్రాంచ దృక్తిని సాధ్య యందుః రది మీ పట్లకా నిజంబయ్యె నేం; డంచుం జేరి శచీ పురందరుల కాహ్లాదంబుగా పల్కి, (మొ క్కించెం దేవకి యప్పు డర్థ హిమరుక్‌ వింబారికన్‌ బాలికన్‌, నికే అర్థము ఎ సాధ్వి = పతివ్రత, తాన్‌ = తాను, మనః ఇ మనస్సునందు, టప్రాంచత్‌ (ప్రకొళించుచున్న, భక్తిజా = భక్తితో, ఆతృమామలను, ఇల్‌ వేల్చులకాకాళా కా గృహదేవత లవియే, ఎంచజాకాజాతగును = భావించవలయును (అవి అందురు; అదీ = ఆమాట, మీ పట్లకా = మీసందర్భములో, నే,డు విజంబయ్యెకు అంచుకా = ఇప్పుడు నిజమే అయినది (ఆఅత్తమామలై న మీరు విజముగానే దేవతలు కాబట్టి అనుచు, చేరి = సమీపించి, శచీపురంద రులకు = శచీంద్రులకు, ఆహ్లాదంబుగా౯ా = సంతోషము కలుగునట్లుగ, పలికి, దేవకి, అప్పుడు, పహిమరుక్‌ = శీత లకాంతిగల చంద్రునియొక గ్రాం అరవింద = సగము బింబిమువంటి, అలికజా ఇ మదురుకల దానిని, బాలికకా = సుభద్రను, (మొక్కి-౦చెన్‌ = అత్తమామలకు (మొక్కి-ంచెను. వళేవము .-_ కూతురి సంకోచాన్ని (గపించి దేవకీదేవి ఆలోసము ఏమీ కనబడనీయ కుండా, ఆ శచీపురందరులకు సంతోషము కలిగించే చక్కని మాట చెప్పురూ సుభడదచేత నారికి నమస్కరించినట్లు చేసెను. డేవకీదేవి సమయస్ఫూర్తి ని చక్కగా [పకటించాడు కవి . ఇక్కడ సుభద్రను జాలికగ్కా అనగా ముద్దరాలుగా (గ్రహించాలి. అలంకారము ;-. యమకము, లోకోక్సి, (పణయం బొప్పంగం గృష్టునిం గని, సుపర్వస్వామి “యీ సర్వ ల క్షణముల్‌ గల్గిన కన్య మంచివరునింగాం జూచి యీ నేర్చునై పుణి మీకే తగు," నంచు. ఐల్క_( “ఐరమాపుల్‌ మీరు రాగా విజ్యం భణనృత్తి౯ నెలవేజెం బెండ్లి, యని యప్పద్మాతండుం ఐల్క(గన్‌. అర్జీయు *-- సుపర్వస్వామి అ దేవతల (ప్రభుపు (ఇంగద్రుడు), (ప్రజయంబు ఒప్ప, గన్‌ = (పేమతో, కృష్ణునిన్‌ కని ఇ కృష్ణువిచూచి, “సర్యలక్షణములు = అన్ని కుభలక్షణమాలు,

వృాదయోల్లానము అ-3. కం? కల్గిన, ఈ కన్యకా = ఈ సుభద్రను, మంచివరునింగాచూచి = యోగ్యుదైన వరుణ్తి చూచి, ఈకానేర్చు = ఇయ్య గలిగిన, నైపుణి = నిపుంత్య మీకేతగున్‌ = మీకేచెల్లును (ఇఏకొకరికి కలుగదు అని భావము)” ఆంచున్‌ పల్కన్‌ = అని పొగడగా, ఆపద్మాత్షుడును ఇ ఆక్యష్తుడును, “పరమ ఆఅప్పుల్‌ = (మా) మేలు మిక్కిలిగా కోరువారు. మీరు, రాన్‌గా = వచ్చుటచేత్‌ నేగదా, పెండ్రీ విజృంభణవృత్తిన్‌ = మిక్కిలి వైభవముగ, నెలవేజెన్‌ (మీరాకివల్లనే ఈ పెండికి ఇంత ళోభళ కలిగెను అని”, అవి పల్కగకా = అవీ ఎదురు ప్రశంసచేయగా న న విశేవము : _ రాచవారలలోవి మర్యాదలూ అన్యోన్య ప్రశంసలూ కవి నేర్పుతో వివరించాడు. ఈ పిశ్లేషాలన్నీ తంజావూరు నాయకరాజుల నగరులలో జరిగిన వివాహోత్సవా లలో కాను చూచే ఉంటాడు. వియ్యంపు మర్యాద వెలయ తానును శచీ జాని బువ్వాన భోజనముసేసిం గుషుగుమ వాసించు కుంకువు కస్తూరి యమరవల్లభుని హస్తమున కిచ్చి, గంబూర గుల్కిన తొంబూల మిదు. డం దుకొని తాం సేనాని దోయిట నిడి, పీతాంబరములు విప్పి యనేకములు వి చేతి సంజ్ఞ జయంతు చేతిొొనగి, కేలంగే ల్వట్టీ కొన్నివాకిళ్లు గడచి రాఃగ, 'విచ్చేసి యుండుండు రావల' దని బలిమి బలఖేది యెదురుగ నిలిచి (మొక్క, వేడుక మురారి గేల్‌ మోడ్చి వీడుకొలిపె. కేనితి అర్థము ౮ ౧. వియ్యంపు మర్యాద వెలయ = వియ్యాలవారి మర్యాదలతో, కామను (కృష్ణుడును), శచీజాని = ఇంద్రుడు, బువ్వాన భోజనము = మున్వపుదింతి పేరున స్త్రీలును, పురుషులును వేడుకగాచేయ సంక్రి భోజనము, చేపి; ౨. గుమగుమ వాసించు ఆఅ ఎక్కువగా సరిమళించు, కుంకుమకస్తూరి, అమరవల్లభువి నా చేవతలకు రాజగు ఇంద్రుని, హస్తమున కిచ్చి ఇ చేతికిచ్చి; ౩, గంబూర గుల్కిన = వచ్చక ర్పూరము ఎక్కువగా వేసిన కాంబూలము, ఇం దుడు, అందుకొని, పేనావిగోయిట నిడి = దేవతా సేవకు అధిపతి కుమారస్వామి డోసిలియందు ఉంచి;

వర్తిగ్రి విజయవిలాసము ఆశీ. ౪. పీకాంబరంబులు = పచ్చవి పట్టువ స్ర్రములు, అనేకములు విప్పి, వథజ్రీజవ(్రా యుధము కల ఇంద్రుని, చేతి సంజ్ఞ నుగహించి, జయంతువి, చేతి కొసగి; కేలు = చేయి, కేల్‌ పట్టిజు చేతితోపట్టి (కృష్ణుడు ఇంద్రుని చేయిపట్టుకొని, కొన్ని వాకిండ్లు జ కొన్ని హజారములు, గడచి రాగ = కడచిరాగా, “విచ్చేసియుండుడు = దయచేసి యుంగుడు, రావలదు' అవి, దిలభేది = బలుడను రాక్షసుని చంపిన ఇంగదుడు, బలిమికొ == బలాక్కారముగ, ఎదురుగ విలిచి (మొక్కళా, వేడుకకా = సంతోషముతో (మురారి), కేల్‌ మోడ్చి = చేతులు మోడ్చి, వీడుకొలిపెకా = సాగనం పెను- అలంకారము స్వభావోక్తి, అంతకు మునుపేహరియ త్యంత కుతూహలముతోడ. దగుమేరలన య్యంతఃపురి భోజ సుతా కాంతను వౌలోమి ననుపం గట్టడ "సీసెన్‌. కేనిడ అర్థము ఏ--- అంతకుమునుపే, ఆ అంతఃప్పరిన్‌ = అ అఆంతిపురములో, భోజసుతా కొంతను, రుక్మిణీదేవివి, ఆత్యంత కుళూహలముతోడకా = మిక్కిలి ఉత్సాహముతో, తగు 'మేరలన్‌ జ తగిన మర్యాదలతో, పొలోమికా ఇ శచీదేవిని, అనుపన్‌ = పంపించుటకు, (రుక్మిణీ శచీదేవిని సాగనంపునట్లు) హరి = కృష్ణుడు, కట్టడచేసెన్‌ ఆ ఏర్పాటుచే సెను, ళా ణా న! రుక్మిణీ దేవి తమయత్త_మోల శచికీ( బని(డి గిన్నియ' గస్తూరి యొనంగ, నామె చే(దిగిచి దేవకీదేవి మీంద జిలికి, వదినెగారని యొక కొంత వావినెజఐపె. నిర్‌ ఆర్థ్‌ము :-- రుక్మిణీదేవి తమ అత్న్యమోలన్‌ అళమ అత్హమైన దేవకీదేవి యెదుట, శచికి, పసి(డి గిన్నియకా = దింగారుగిన్నెతో, కస్తూరియొనగకా = కస్తూరి ఇవ్వగా, ఆఅమెణ ఆ శచీదేవి, చేళాతిగిచి జ చేతితో తీసుకొని, దేవకీదేవి మీద చిలికి, వదినెగారు,. ఆవి, కొంత, వావి = వరుసను, నెలపె అ తెలియచేపెను, శచీదేవి తన కుమారునికి దేవకీదేవి బిడ్డను పెళ్ళి చేసుకొన్నందువల్ల ఈ వదినె చుట్ల రికము ఏర్పడినది.

ప్యాదయోల్లానము అంక, ంం9 “ప్లియప్పురాల వైతి గదవే యిపు; డత్తవు తొంటివావిః నో తోయజన్మేతుః గాంచిన వధూనుణి, నీ సుత వెండ్తియాడంగా నాయము నా కుమారునకు నర్మిలి హత్తంగ; నత్తవావిచే నాయువు గల్గువాం డవు నటండుః శుభంబగు దీన సంతయున్‌.”126 ఇంకా శచీదేవి ఈలాగంటుంది. అర్థము వ- ఓ, శోయజన్నేశుళా ఇ పద్మములవంటి కన్నులుకిల కృష్ణువి, కొంచిన ఆ కవిన, వధూమణీ జ శ్రీరత్నమవు, తొంటివావిళ ఇ మొదటి సంబంధమున, అఆత్తవు (నాకు ఆత్తగానుంటివిి. ఇపుడు = ఈ పెండ్లీవలన, వీయప్పరాలవు - ఆయితివి గదా. తొంటివావిని _ శచీదేవి కర్షమైన ఇంద్రునికి కృష్ణుడు తమ్ముడు, కనుక కృష్ణుని కల్లి దేవకీదేవి తనకు ఆత్త యగును. ఇప్పడు తన కుమారుతు దేవకి కుమార్తెను పెళ్లియోడుటచేత వదినే = వియ్యపురాలు అయినది, ఆర్మీలి = (ప్రేమ, హత్తగకా అ హత్తుకొసున్‌ట్లు, సీసుతకా జ నీకుమార్తైను, పెండి యాడ(గన్‌ = పెండ్తియాడుట, నా కుమారునకుకా, నాయము = స్యాయమే = (ఆయము = లాభము ఆని గొడ చమత్కారము, అత్మవావిచేకా ఆ అత్నవరుస కలిగిన కన్యను పెండి యాడుటచేత, ఆయువు కలుగువాడు అవును అటండ్రు ఆ ఎక్కువ అయుర్ధాయము 5 లవాడవునవి అంటారుశ4(సుళద్ర కృష్ణునకు చెల్లెలు. ఇంద్రుని కీ కృష్ణుడు తమ్ముడు. ఆంచువలన సుళర ఇం ద్రుసకు కూడా చెల్లె బే. తంధడికి చెల్లెలైన సుభ్యద్ర అ స్టనునకు అత్మ అగును.) దీనకా ఇ ఈ భుట్టరికము వలన, ఎంతయుళా, శుభము కలుగుసు. అలంకారము - లోకోక్తి అని నరసలీల నుడుగర అంది, యపుడు హెరిజూతంబు కతన ముఃా బరిచయంబు బాలం గల్లుట (వియముతో సత్యభామ తనకు మొక్కిన, నింద్రాణి నెనరుతోడ. క27 అరము :- అవి ౨ ఈ (ప్రకారము, నరసలీలకా జ సరపాలతో, ఉడుగరలు == కౌమక్‌ థి లను, అంది = పుచ్చుకొని, అప్పడు = జి సమయమున, మున్‌ = ఇంతకు పూర్వము (ప్రారిజాళా వహరణకొలమున), పారిబాతంబుకళనకా = పారీజాతవృక్షము కారణముగ, పరిచయంఖు, బాలన్‌ కలుటకా ౫ ఎక్కువగా కలిగియుండుటదేత, సత్యభామ, (ప్రియముతో, తనము (మొక ల శ నళ, ఇంట్రౌణి = శచీదేవి, నెసరుతోడ ఇ ప్రీకితోడ (క్రింది విధముగ వలికెమ)

600 వీజయవిలాసము ఆక. ఇంళకు పూర్వము సత్యధాదు కోరిక పైన కృష్ణుడు ఆమరావతిపై దాడి వెడలి పారిజాత వృక్షమును పెకిలించుకొవి వచ్చెను కదా. “చెల్లెల, లెన్సలా ?_పెరటి చెట్టుగ నాటిన పారిజాత ము త్పుల్ల నవీన సూనములతో విలనిల్లుచు నున్నదా ? సదా ఉం న. యుల్లము డానిమీందటనె యుండును నా, కది (ప్రాపుం (టోపుం బు టిలును జొచ్చినిల్లు నయి వృది యొసంగెడు నీకు నెంతయున్‌)” నిరతి ఉగ ల ఇ

అర్థము 2 “చెల్లెలా (సత్యభామ కృష్ణుని భార్య, కృష్ణుడు ఇంద్రుడు అన్నదమ్ములు కనుక ఇంద్రాణి, సత్యభామ తోడికోడళ్లు అందువల్లనే చెల్లెలా ఆవి సండోధన)) , లెన్సలా = కేమముగానున్నారా, పెరటి చెట్టుగ నాటిన వారిడాతి (వృక్ష) ము, ఉత్కుల్ల జ బాగుగా వికసించిన, సవీనసూనములతో ౯ = (కొతృపూవులతో, విలసిల్లుచుకా అ అందముగా 'పెరుగుచు, ఉన్నదా ?, నాకు, సదా = ఎల్లప్పుడు, దానిమీదటనే = ఆ పారిజాతముమీదనే, ఉల్లము జ మనస్సు, ఉండును (ఆ వృక్షిమును గురించే అనుకొనుచుందును), అది వీకు, ప్రాపుజా = ఆశయమును, ోపున్‌ == = పబోషణమును, పుట్టిల్లుకా = కన్నవారి ఇల్లును, చొచ్చిన ఇలుకా = అత వారి ఇలును, అయి, ఎంతయుకా = మిక్కిలిగా, వృదియొసం గెడు గ అభివృద్ది

ణా వావి లి గా థు కలిగించును.

పుట్టిన ఇల్లు, చొచ్చిన ఇల్లు అని అసుటవలన స్త్రీకి కావలసిన నకల సౌఖ్యములు ఇచ్చునని భావము.

“అవి సరసలీల”. ,.“చెల్లెల లెన్సలా” అన్న రెండు పద్యములు అనేక పూర్వ ముదిత (గ్రంథములలో కానరావు. ఈ సందర్భములో సత్యభామను, పారిజాత కథను చొప్పించుటకు (ప్రయత్నము జరిగినది.

అలంకారము :- అను.ప్రాన.

అని యుచితోక్తుల వారల మనముల రంజిల్ల(జేసి మన్ననతోన య్యనిమిష లోకాధీశ్వరు ననుంగుం బట్టంపుద్వేవి యరిగిన యంతన్‌, కేన అర్జ్‌మ 3 అవి, ఉచిత ఉక్తులళాజణ తగిన మాటలతొ, వారల, మనములన్‌, రంజిల్లచేసి అ సంతోషించునట్లుచేపి, నున్ననతోకా అ గౌరవముగా, అ అవిమిషలోక ఇ

హృదయోల్లానము ఆ-$ి, గా! ఆ దేవలోక మునకు, ఆధీశ్వరు(డై న) = ఇంద్రువి, అనుంగు ఆ (వ్రీయమైన, పట్టపుదేవి = రాణీ, (శచి అరిగినయంతకా ఇ వెళ్లిన పిదప ___ వొఠాంతరము *_ “ అని పలికి పోయి వచ్చెద మని యందరతోడ చెప్పి యంపించుక యయ్యనిమిషలోకాధీశ్వరు......” నసుభదార్జునుల పపయాణము “ఏల యాలన్య మి/క నిందు(? టోలు సొచ్చి నాగవలి సేయుదురు గాక । వేగ కదలి పొండు దంపతు' అని ధను ష్కాండ రథ హ యంబుల నొనంగి నరు. బయనంబు సేసి, కతి0 అర్థము శా దంపతులు = వధూవరులారా, ఇందుజ ఈ ద్వారకానగరములో, ఇ(కన్‌ = ఇంకను, ఏల ఆలన్యము అ జాగుచేయుట ఎందుకు (దిలరామునకు తెలిసిన ప్రమాదము అని భావము), (ప్రోలుపొచ్చి = (మీ ఇంద్రప్రస్థము) (ప్రవేశించి, నాగవలి (ఇంకను మిగిలి యున్న వివాహ (ప్రక్రియ) చేయుదురు గాక, వేగ కదలిపొండు = శీఘ్రమగ బయలుదేరుడు' అని, ధనుః జ విల్లు, కొండ అ బాణములు, రథము, హయంబులు = గృురములు, ఒసంగి, నరుళా కా అర్జునువి, పయనంబుచేసి __ చం్మదకిపింఛ లాంఛనుండు చందదిక లీనెడు నవ్వుమోముతో నిం్యదజురాక ధర్మజున శేర్పడ(గా శుభలేఖ (వాసి, వే చెంధదిక పెట్టి, యందుపయి. వెందిఠ వన్నియ సొలు నుట్టిని స్తం్యదతం దానె మ్ముదయిడి, చారులచే. ఐనిచెన్‌ రయంబునన్‌ ,కేతి! అరము :-- చంద్రకి అ నెమలియొక్కం. పింఛ జ పింఛము, లాంఛళనుడు జ చిహ్న ముగా కలిగీవవాడు కృషుడు, చంద్రికలు ఈనెడు ఇ వెన్నెలలు కురిపించు, నవ్వు మోముతో, ఇం(ద్రజు అ అర్జునువి, లొక (అర్జునుడు అక గాడికి వస్తున్నాడు అన్న వార్తను), ధర్మజునకుకా ఇ ధర్మరాజూకు, ఏర్పడగాక్‌ జ వివరముగా, జభరేలకా, (వ్రాసి, వే జు శీీఘముగ, చెంద్రిక 'పెటి= పసుపు కుంకుమలను పెట్టీ (ఇలాగ పెట్టుట శళరలేఖల విషయమున సాధారణము, ఆందుపయికా = ఆ లేఖమీదమ, చెంధద్రికవన్నియ సొలు క సిందూరప్ప్కరంగు శాలువను, చుట్టి = బుట్టి విస్తం[ద్రత కా ఆ అ(కద్దరేకుండ, శానె జ స్వయముగా శానె, ముద్ర ఇడి = ఎవరూ విస్ప

602 విజయవిలావము ఆ-3. కుండా ముద్రవేసి, చారులచే౯ా = వేగులవారిచేత, రయంబునకా = శ్మీఘముగ, పవిచెకా ఇ పంపించెను. అలంకారము ;.-- యమకము. ఈరీతి నన్ని యమరిచి యా రాతిరె యే(గి శౌరి యడః.కువ నుండెన్‌ సీరికడ; దేవకియు( దన గారాపు. కుమారి నంపంగా రమ్మనుడున్‌. క్షేతిని అర్జ్‌ము -- ఈరీతికా = ఈ విధముగ, "అన్ని అమరిచి = అన్ని ఏర్పాట్లుచేపి, శౌరి ఆ కృష్ణుడు, ఆ రాతిరె = ఆనాటిరా(తై (తెల్లవారక ముందె, ఏగి = వెళ్ళి, సీరికడ౯ా ఇ బలరాముని దగ్గర, ఆడ(కువతోకావుండెక; దేవకియు, తన గారాపుకుమారిని = సుభద్రను, అంపగా జ సాగనంపుటకు, రమ్మముడుఃా కా పిలువగా అత్తవారింట నకల భాగ్యంబులున్న, మగని మీందటం దన శెంత మక్కువున్న, నాండు. బుట్టువు పుట్టింటి కానపడును, గౌవున నువ్యద యొక తీరుగా;గ నుండె. క్షేతికి అర్థము శిల అత్తవారి ఇంట, సకల భాగ్యంబు లున్నప్పటికీ, మగవి మీదట, తనకు, ఎంతమక్కువ = ఎంతగప్రేమ, వున్నకా, అండుపుట్టువు ఇ ఆడుబిడ్త, పుట్టింటికి ఆసవడును = కన్నవారి ఇంటిమీద ఆళ కలిగి ఉంటుంది, కౌవున, సుభ, ఒక తీరుగాగ మండె = కొంచెము విచారముతో (ఒకలాగ) నుండెను. వొఠాంతరము “= మగనిమిందటం దన కెంత మమత (మమకారము) యున్న” అని. అలంకారము ;-- లోకోక్రి. తల్లిదండ్రులు గారానః దన్ను. బెనువ, వదినె లన్నలు గడు గారవంబు నెజప, నల్ల యూరంత బలగంబునందు నుండి, యొకతె యెడంవాసి పోవ నెట్టోర్చు మనను: క్షేతిక్ష

హృదయోల్లాసము. అంశ, 603 అర్థము + తల్లితంగ్రుణు.. గారానకా = గారాబముతో, తన్నుపెనపన్‌ ఆ ఈనను పెంచుకొనుచుండగా, వదినెలు, అన్నలు, కడు = ఎక్కువ, గార వంబు = గౌరవము, నెజస = చూప్పుచుండగా, అల్లణ ఆ, ఊరంత దిలగంబునందునుండి = 'పెదబంధుసమూహము (యాదవ) నుండి, ఒకతె, యెడబాసిపోవళా = విడిచి పెటీపోవుటకు, మనను. ఎటు, ఓర్చుకా. బి క. ఊరంత బలగంబు _ చక్కవి జాతీయము. అట్టుల( దొంగలి బప్పల€ దొ ప్టైడు దాష్పముల నడ6ప6 దొటటిలు ముదుం |! బట్టి( గని, కడుపు చుమ్మలు చుట్టఃగ, నది మట్టుపణిచి, శుభమొనరంగన్‌. _ క్షేతిర్‌ అర్థము వ అట్టలః ఇ ల విధముగ, తొంగలిరెప్పలన్‌ జ పాలు కను రెప్పలయందు, తొ్రైడు = (క్రమ్ముచున్న, బొష్పమల అడంపకా అ కన్నీరును అణచుకొముటకు, తొట్రిలు అ తత్తఅసడుచున్న, ముద్దుంబట్సి౯ = ముద్దుకూతురు సుభద్రను, కవి జుచూచి, (ఆమె మనోగతి అంతయు (గ్రహించుకొన్నదై. దేవకి) కడుపు చుమ్మలు చుట్టంగన్‌ = కడుపు తరుక్కుపోతా ఉండగా (ఎక్కూవగు దుఃఖము కలుగగా), అది = అ దుఃఖమును, మట్టుపరచి అ కప్పిపుచ్చి, శుభము ఓనరంగళొ == శుభము కలుగునట్లుగ _గ్యేకంది పద్యముతో అన్వయము) భర్ష ఇంటికిపోవు శుభసమయమున కన్నీరు అశుభిసూచక మగునవి నుళద్రయు దేవకియు కన్నీరును ఆడచుకొని తమ సరళ స్వభావమును చూవించిరి. వొాఠాంతరము 2 “నొ 'టైడు బొషృముల తోడ దొటిలు......” కడుపుచుమ్మలు చుట్టుట = జాతీయము. “వింత(పే యేమి ? మేనత్త గొంతిదేవి 1 కోరి వెండీయు. బెండ్లాడినారు మీర లొండొరుల; నీ విభుండు లోకోత్త్సరుండు; దొరకెను నుభద, మంచి కాంపురము నీకు. కేరి6 అరము ;- వింత ఆపే మేమి = వీకేమి కొతృయా, మేనత్త గొంతిదేవి = కుంతీ చేవి మేనలీ , వెండియ = అంతేకాకుండా, మీరలు, ఒండొరుల = ఒకరిన్‌ కరు, కోరికా కావాలవి, 'పెండ్తాడినారు,. నీవిభుండు జ వీళర్త, లోకఉత్తరుండు ఆ చాలాగొప్పవా డు, వీకు మంచి కొపురము దొరికెను మభథద్ర =

604 వీజయవిలానము ఆ-$ీ. “ఈలోన6. జూడవచ్చెద, మేలే చింతిల్లె ఇ దనుచు నెంతయు. (బ్రేమం గేలం (గొమ్ముడి దువ్వుచు, బాలం దీవించి తల్లి పనుపన్‌ వేగన్‌, క్షేత్ర? | అర్జము వ “ఈలోన జ త్వరగానె, చూడవచ్చెదము ఇ (మేము విన్ను) చూచుటకు అక్కడికీ రాగలము, ఏలే జ ఎందుకే, చింతిల్లెదు = విచారించెదవు.” అనుచు, ఎంతయు (పేమకా అ మిక్కిలి (శేమతో, రేలజా ఐ చేతితో, తొమ్ముడి మా జుట్టుముడి (ఈల, దువ్వుచు = నిమురుచు, బాలన్‌ = మభదను, దీవించి, తల్లి పనుపన్‌ వేగా ఇ తిల్లి పంపగా, వేగముగా __ (క్రొమ్ముడి విమురుట సుభద్ర విచారమును అనునయించుటకూ, (ప్రేమను తెల్చుటకూ సూచన, నకియల్‌ గొందటు చెంటవచ్చి మజీభూషల్‌ చక్కు6గొ6 దీర్చి చెం (దిక పూవన్నియ జిల్గు(జేల రటి నెంతే గట్టిగా. జుట్టి, పెం డ్లీ కుమారుండు కరాగ మూత యొనంగన్‌ [వీడావతిం దేరి మీం దికి నెక్కించిరి మందహాన కలనా దేదీప్య మా నాన్యలై. 188 అర్థము ఫు కొందరు, సకియల్‌ = చెలికత్తెలు, మణిభూషల్‌ ఇ రత్నాలంకారము లను, చక్కగా తీర్చి = బాగుగా అలంకరించి, చంద్రికపూవన్నియ = కుసుందాపువ్వు (ఎర్రని) వన్నెకలిగిన, జీల్లుచేల = సన్నవి చీరను, కటిక = నడుమునకు, ఎంఠేన్‌ గట్టిగా ఇ మిక్కిలి గట్టిగా, చుట్టి, సెంగ్లికుమారుడు = ఆర్జునుడు, కరఅ్యగము = చేతికొనను అనగా చేతిని, ఊ(తయొన(గళా జ పట్టు ఇవ్వగా, టవీడావతి౯ా = సిగ్గుపడుతూ ఉన్న సుభద్రను, మందహాస అ చిరునవ్వు, కలనా = కూడియుండుటచేత, దేదీష్యమాన = విశేషముగా (ప్రకాశించుచున్న, ఆస్యలై = ముఖములుకలవార లై, వెంటనచ్చి, తేరిమీ(దికి = రథముమీ(దికి. ఎక్కించిరి. భర్త వెంట వెళ్లుచున్న సమయమున సుభ్యర్ర సిగ్గుపడుచుండుట, చెలికత్తెలు మందహాస వదను లగుట సహజము __ అటుల దే రెక్కి దంపతు లరుగ. జూచి, జనులు రలిమన్మథులు వీర లని తలంచిరి; హరి తురంగము లించువి న్లలరు చూపు, లంద యుండగ నందియ మందనేల? కేకి9

హృదయోల్లానము అంశ 605 అర్థము ఫల అటులకా = ఆ విధముగ, తేరుఎక్కి, దంపతులు, ఆరుగన్‌ = పోవుట చూచి, జనులు, రతిమన్మథులు, వీరు, అని తలంచిరి = అనుకొనిరిః; హరి తురంగములు ఇ మన్మథుని చిలుక గుర్రములు (కృష్ణుని గృురములు పచ్చని వని కూడ), ఇంచువిల్లు ఆ మన్మథుని చెరకువిల్లు (అందమైన విల్లు అవి గూడ, అంరుతూప్పలు = మరునీ పూవుల బాణ ములు (సౌగవైన బాణములు అని గూడ, ఆందయుండ!(గ = ఆ రథమునందు ఉండగ, సందియమందనేల = (వారురతీమన్మథులు అని అనుకొనుటకు) సందేహము ఎందుకు. పోలోవము 2 పచ్చని గృురాలు, చక్కని విల్లూ, అందమైన బాణాలూ రఠథములో ఉన్నాయి. శ్లేషవల్ల చిలుక గ్యురాలు, చెరికు విల్లూ. పూవుతూపులూ కినబడాయి. కొఎట్టి సందేహము అక్కరలేదని భావము, " అలంకారోము ;-- శ్లేష. కొవ్యలింగ, యాదవ బలములు అర్జును నడ్డగించుట పచ్చని పచ్చడంబు దొర పంపిన తోవనె పోవృనంతలో నచ్చట. దెల్లవాణ, “నిత డర్జునుం డీమె సుభద, వీరిం టో నిచ్చిన, మాటవచ్చు బలకృష్ణులచేత;' నటంచు. దొర తా రెచ్చరికై పృథుశళవసు డేలికగాంగల పోలి కాపరుల్‌. క్షే10 అర్థము £- పచ్చవి పచ్చడంది దొర ఒ పచ్చని పీఠాందిరమును ధరించునట్టి ప్రభువు కృష్ణుడు. పంపినత్రోవనె = ఆజ్ఞాపించిన త్రోవనె, పోవునంతలోన్‌. అచ్చట తెల్లవాజకా = సూర్యోదయముకాగా, “ఇతడు అర్జునుడు. ఈమె సుభ. వీరిన్‌ పోవిచ్చినన్‌ ఆ వదలి పెట్టిన, విలకృములచేత = దిలరామునివల్లను, కృష్తునివల్లను, మాటవచ్చుళా = నిందవచ్చును' అటంచు, ణ ణా ణి హా! సృథు(శవసుడు, ఏలికగా = నాయకుడుగా, కల, (ప్రోలికాపరులు ఇ పట్టణపు కావలివారు, కారు శారు హెచ్చరికై = ఒకరినొకరు ఎచ్చరించుకొనుచు _ తరువాతి కన్వయము, బొలేవము :.. ఈ నాటకమంతా కృష్ణుడి దన్న సత్యము తెలియదు కౌబిట్టి ఈ పట్టణ కొవలివారు కృష్ణుడిచేత నింద పడతామవి హెచ్చరించుకున్నారు. అల బలము లనంఖ్యములై అలబలములు సేయుచుండ, నప్పుడు గల/కన్‌ కలకంఠీమణి రిపు మద కల కంఠీరవుని ధవుని( గని వికనితయై, క్షేశ్షక్షే

6506 విజయవిలాపసము అఆ.$ి. అర్థము ౫-ఆస ౧ఖ్యములై = లెక్కకు మించినవై , అల బలములు = ఆ పోలికాపరుల పె న్యములు, ఆలదిలములు సేయుచుండ = కోలాహలము చేయుచుండ, ఆప్పుడు, కల(కళా ఇ మ్‌ కలతబెందిన మనస్సుతో, కలకంఠీమణీ = నారీరత్నము సుభద్ర. రిపు = శతువులు అనెడి, మదకల ఇ మదించిన ఏనుగులకు, కంఠీరవుని = సింహమువంటివాడ్రై న, ధవునిశా జ భర్తను, ం కని = చూచి, వికసితయై = వికానము చెందిన దయి (క్రిందివిధముగ చెప్పెను.) ఎవిలేవము ?_ శృతువుల కోలాహలము చూచి మొదట కలతచెందింది. భర్తను చూచిన తరువాత ధైర్యము తెచ్చుకొని వికసిత అయినది అని భావము. వొఠాంతరము :- “=....ధవునిం గని విస్మితర్జై'” అలంకొరయు $.. యమకము, రూపకము. “హృట్రాహుటికా హలాయుధుం డహో మహో[గు6డై ఠనం తటళకా దటాన నిప్పు డివిధం వెజింగి వచ్చెనో కి ఘటాఘటీల నెల్లం (దోవం గట్టి పట్టణ బంబనో ? యటో యిటోయుటోభ టోద్భ టార్భటుల్‌ ఘటిల్లెడున్‌. కేశని కోలాహలము ళూచి నుళ్యద తన అభ్యిపాయమును భర్తతో చెప్పుతుంది, అర్థము == హాలాయుధుండు జ దిలరాముగు, అహో = ఒహో, తటానకా = తటాలున, ఇప్పుడు, ఈ విధంబు ఎటి(గి = మన వివాహము సంగతి తెలిసికొని, మహో (గుడ్రై = మిక్కిలీ కోపముగలవారై , హుటాహుటికా = ఆతివేగముగ, తనంతటళా ఇ తానే న్వయముగ, వచ్చెనో: (లేక) ఘటాఘటీలను ఎల్ల = మంచి సమర్లులేన శూరులను, (త్రోవ౯ా కట్టి ఆ దారిని అడ్డగించి, పట్టకా ౬ మనలను పట్టుకొనుటకు. పంచెనో = పంపించెనో; అటో ఇటో ఎటో ఇ మొదటి కారణముచేతనో_రెండవ కొరణము చేతనో . ఈ రెంగునూ కొక మరే కారణముచేతనో కాని, భట ఉదృట = భటులయొక్క అధికమైన, ఆర్భటుల్‌ ఇ (అట్టహాస ములు) సింహానాదములు, ఘటిల్లెడు౯ ఆ చెలగుచున్నవి, వొతాంతరము :. “*ఘటాఘబటీల నేవ€ దోవ గట్టి పట్టగొ అని. ము యు ఏవళా ఇ (అనహ్యము) కోపముతో. భటుల ఆర్భటులను విని దిలరాముడే ఉగ్రుడై స్యయంగా వచ్చెనో లేక నమర్హులెన వీరులను తమను అడ్గగించుటకు పంసేనో ఈ రెండూ కాక ఇంకా ఏదైనా జరిగెనో ఆని సుభద్ర

హృదయోల్లానము అ-8. 607 అనుకొనుచున్నడి, బలరాముడి పైనే ముఖ్యమగా సుభద్రకు అనుమానము కలుగుటకు కారణము, మొదటినుండియు. బలరాముడు ఈ పెళ్లికి వ్యతిరేకుడను భయము, ఆంకోళన మిక్కుటముగా నుండుపే. అలంకారము ౫- అనుప్రాసము. కం! కం వాయన అ లరు గడపంగి మూయన్న దిదై నన్ను; నీయ సరిపె వంట నొక్కింత నార నా వదిన నత్యథామ; ముస్నరక మైన, నిలిచి మున్నరకాసురు గెరిచెం గాచె ?* క్షేశతి అర్థము = శేరు ఇ రథమును, గడపగన్‌ = నెడిప్తబను, మాలన్న ఇ కృష్ణుడు, నన్నుకా, దిదెకా జ నాకు నేర్పెను, నా వదినె సత్యభామ, వింటన్‌ = వింటితో, వీయకా ఇ బాణములు వేయుటను, నాకు, ఒకింతి నేరిపె మున్ను ఆరకటయైన౯ా = (కృష్ణుడికి) కష్పస్తితి కలిగినప్పుడు, విలిచి ఆ జంకకుందా, నిలబడి, ముకా ఇ పూర్వము, సిరకొసురడుకా గెలిచెకా కాదె, విళేవము :- కొండరు వ్యాఖ్యాతలు మున్నరక ఆంపేతలొరిదుక్కి _మొడటిది అన్నారు. ఈ తొలిదుక్కి సాధారణముగ దిలదు కందీ వెందిడి వస్తున్న ౩ండు మూడు ఆఅరకలను చక్కగా తీసుకపోగలదీ అయి, మంచి నేర్చు కలిగి ఉంటుంది అన్నారు. ఇక్కడ ఈ నాయ కత్వావికి అవసరం కనదిడదు. అంతేకాక, 'నిలిచి' అన్నమాటకు అర్థగౌరివము కానరాదు. మున్నరక = కష్షనితి అని సూర్యరాయ నిఘంటువు వారు మన యీ పద్యాన్నే (ప్రదా లాం లా ణంగా చూపించారు, మున్నరక కా అర్రం ఎలాగు వచ్చిందో వారు వెస్పలేదు. జ! ఎడ బండిమీదగాని. జట్కా. మీదగావి ప్రయాఎము చేస్తున్నప్పుడు బండివాడు బదపవు లి తూగు చూచుకుంటుంటాడు, ముందు బరువు, వెనుక బరువు సమంగొ ఉండాలి, ఏది ఎక్కు వయినా కష్టమె. ముందుబరువుకు "అరక' అనీ, వెనుక బరువుకు “లేవ అనీ అంటారుం ఇప్పటికీ ఇది కొన్ని ప్రాంకాలలో వాడుకలో ఉంది. ఆ అరకే మున్నరక _ కష్పప్తితి- వొతొంతరము *- “......మున్నరఠ మగుచు _.....మున్నరక మైన...” అలంకారము :-- యమకము, దృష్టాంతము.

608 విజయవిలాసము ఆ-శి, అని రాజకన్య గొవున మనమున గల ధీరతయును మమతయుః దెలుపన్‌, విని యట దరహాసంబున నును జెక్కిలి చికీలిగోట నొక్కుచు వేడ్కన్‌. క్షేక్షత్య అర్థము ?- అని, రాజకన్య కాపునకా ౨ రాచకులమున పుటిన దిడ కావున, మనమున కల, థీరతయు = ధైర్యమును, నుమతయుళా = (పేమయు, తెలుపకా == తెలియచేయగా, విని, ఆట == అపుడు, దరహాసంబునకా = చిరునప్వుతో. నునుచెక్కిలి ఇ నున పైన అమె చెక్కిలివి, చికిలిగోటన్‌ = సున్నితమైన గోరుతో, వేడక = వేడుకతో, నొక్కుచు - (లర్జనుడు = నుభ(ద్ర చెక్కిలి వేడుకతో నొక్కుతూ కింది విధముగా అన్నాడు -) “న్స న్నెవ్వనింగా. జూచితి కన్నియ ? నీ చేయునంత కార్యం విటనే మున్నది ? చూడుము చెండెద ఛిన్నాలిన్నములు గాంగ "సేనల - నైనన్‌, 1కర్‌ అర్జము ఎల కన్నియ = ఓ సుభద్రా, నన్ను ఎవ్వవిగా జూచితి వా నేను ఎవరిని అను కొంటున్నావు (నేనంత సామర్థ్యములేని వాడివి అవి అనుకొంటున్నావా అని భావము ). పీ చేయనంత = నీవు చేయవలసినంత, కార్యంబు జ పని, ఇటకా ఏమున్నది ? చూడుము = చూస్తూ ఉండు, 'సేసలకా = శ్యకుసై నస్యముల, ఛిన్నాభిన్నములుకాగ జూ ముక్యాలుముక్కలుగా పడిపోవునట్లు, దెండెదకా ఆ సరికి వేయుదును - ఐనళ్‌ ఇ బనప్పటికిని - అభిప్రాయము మార్చు కొని... నువ్వు చూస్తూ వుండు నేనే పైన్యమును నరికి పారవేయగలను అని సుభదద్రతో అర్జునుడు చెప్పి, తిరిగి ఆమె కోరికను ఎందుకు తిరస్కరించవ లెనన్న అభిప్రాయముతో ఐనప్ప టికివి అవి (క్రింది పద్యములో) వాొతాంతరోము ;-- *...... సేనల నెలకు” అభిప్రాయమును అద్దనుడు మార్చు పన్నాడు గనుక ఈ పాఠము సమంజసము కాదు. “న్లీ వేడ్తు కేల గాదనంగా వలె? నటు వలెనె జేరు గడపు” మటంచున్‌ వే విలునమ్ములు గైగొనెనా విజయుండు నమర నన్నహన దోహలు(డై. 146

పహృూదయోల్లానము ఆశి, 609 అర్థము న గనీ వేడుక = నీకోరిక, ఏల కాదినగాకా వలెళా = ఎందుకు కొనన వలెను? ఆటువలెనె = నీ కోరిక (పకారమె, తేరుగడపుము =రథము. నిదుప్ప”, ఆటంచుకా జు అని చెప్పుతు, విజయుడు = అర్జునుడు, సమరి, సన్నహని = యుద్దసన్నాహమునందు దోహలు/దై = ఉత్సాహముకలవాడ్లై చేజా = చేతియందు, విలును అమ్ములును, వై కొనెన్‌ = తీసుకొనెను. ఇందు అర్జునుడిని 'విజయు" డుగ పేర్కొనడము భావి విజయమును సూచిందుటకే _ అంతటిలో బ్యృథ్నుశవనుం డాదిగ. గల్గిన వీరయోధుల త్యంత కఠోర తలోమర శరాసన వాణ క్వీపొణ పొణులై పంతము లాడుచుం బదం౦ పై(ంబడం జూచు బలంబు లెల్లం దా మంతట నంతట న్నిలిపి, యడ్డముగం జని యాథనంజయున్‌. 1147 అర్థము ?-- అంతటిలోన్‌ = అంతలో, సృథుశ్రవసుడు, ఆదిగ అ మొదలుగ, కల్గిన పీరయోధులు, అళ్యంత కఠోర ఇ మిక్కిలి కఠతినములైన, తోమర = దిల్లెములు, శరాసన ఇ విండ్రు, దాణజ బా౭ములు, కృపాణ ఇ కత్తులు, పాణులై ఆ చేతులయందు పట్టుకొని, పంతములాడుచు అ (దిలంబులు) (పజ్ఞలు పలుకుకొనుచు, బదరి ఆ తొందరపాటుతో, పై బడ జూచు ఇ ఆర్తునుని పైబిడుటకు సిద్దమవుతున్న, బలంబులెల్లళా = సేనల నన్నిటిని, తాము, అంతట నసంగటకా నిలిపి ఆ ఆక్కుడక్కుడ ఆపి (యుద్ధము జేయుటకు అనుకూలమైన స్తానముల నిల్చి? ఆఅడ్డముగళా చవీజా అడము వెళ్ళీ (వీరయోరులు అర్జునుని దారికి ఆడముపోయి), ఆ ధనరజయున్‌ = ఆ అర్జునునితో = (సామోపాయముగ ఇట్లన్నారు,) “న్యందనముజా దురంగములు శౌరివెపో, బలరాము చెల్లె లీ యిందునిభాన్య; యీమె నెట శత్తుకపోయెదు రాకుమార ? యే మందురు యాదవుల్‌ వినిన? హా! యిటువంటివె రొచవారితో6 బొందులు? గొనకుండ( గొనిపో. దగవా మిమువంటి వారికిన్‌ కేరి అర్థము ;-- న్యందనము॥ా జ రథమును, తురంగములు, శౌరివపో జా కృష్ణని వేగదా, ఈఇందునిభాస్య ఆ చంద్రునితో నమానమైన ముఖము కలది _ ఈ సుభద్ర, బలరాము చెల్లెలు (కద్యా, రొకుమారా, ఈమెను, ఎటకు, ఎత్తుకపోయెదు ఇ తీసుకొనిపోవుచున్నావు (దొంగిలించు కొని పోవుచున్నావు ఆవి భావము), వివిన, యాదవులు, ఏనుందురు ? హో: రాచవారితో కా ఇ రాజులతో, పొందులు జ స్నేహము, ఇటువంటివె ఇ ఇలాగునే ఉండునా ?, మిమువంటివారి కీకా = మీవంటి ప్రసిద్దులకు, కానకుండళా ఇ ఇతరులు చూడకుండా (దొంగతనముగా, కొవిపోజా జ తీసుకొవిపోవుట, తగవా అ న్యాయమా ? (39)

610 విజయవిలానము ఆశిం

అనుటయు, '“నేమీ రనినం

గనకుండిన ? నాన బూన6 గలరా మీరట్‌ ?

మన వలచిన, నీమాటల;

బనిలేదు, చనుం;' డటంచు? బైంబడి రాంగన్‌, కడలి

అర్థము ఏల అనుటయు. (అర్జునుడు తిరస్కారభానముతో) “*కనినం కనకుండినకా

ఏమి జ చూచిననేమి చూడకున్ననేమి?, మీరల్‌ = మీరు, ఆనన్‌ ఇ అడ్తగించుటకుకాని, పూనన్‌ = పూనుకొనుటకు గాని, కలరా జ ఆపుటకు కొని పూనుటకు గాని సమరులా ?, మనజావలచినకా జు (బ్రతుకుటకు కోరిన యెడల, ఈ మాటల పనిలేదు = ఈ మాటల ఆపళ్యకములేదు. చమండు జు పొండు”, ఆటంచు, పై (దిడి జ (వారి మీదికి, రా(గాకా (పా. అం. “మనవలిసిన ).

(శ్రీ వేంకట్రాయళాన్త్రిగారు "నేమీకనినం గనకుండిన. .....' అన్న భాగము ఇలా వ్యాఖ్యా నించారు; “నేన్‌ = నేను, మీకుజొ జ మీమీదికి, అనిన్‌ = పోరిలో, ఆంగనకుకా ఇ సుభ్యదకై, ఉండినజా = ఉండగా, ఆమీరలు, నానబూనగలరు = ఆపజయమువలని సిగును చెందెదరు”' అని అర్థాంతరమును చూపించారు, అనగా *నేను మీమీదికి యుద్ధమునందు సుఠద్రకై ఉండగా ఆ మీరలు ఆపజయమువలని సిగ్గును చెందెదరు' అని తాత్పర్యము. ఇది సుబటోధము కాగు. కావున కవి హృదయము కాదనవలెను.

యుద్దము ఇ రాకు రాకు మనెడి రట్టడి తనములు, పోకు పోకు మనెడి పొగరు వగలు, పొడువు పొడువు మనెడి బెడిదంపు వీరములొ, విడువు వీడువు మనెడి పీఠ లెసంగ. 50 అర్థము న్‌ా ఆర్హునుడు పై బడిరాగా, రాకురాకుము, అనెడి, రట్టడిత నములు = గడుసు తనములు, పోకుపోకుము, అనెడి, పొగరు వగలు = గర్వపుచేతలు, పొడువుపొడువుము, అనెడి, బెడిదంపు = తీవ్రమైన, నీరముల్‌ = (ప్రగల్భములు, విడువువిడుము, అనెడి, వీ(కలు ఇ అడంబరములు, ఎన(గకా అ ఆతిశయించగా ___ ముందర వెన్క నీఠరణీ ముంచుకొనన్‌, జలియింప, కిం 'పెల రం దరళాక్షి చేరు గడపం, గడకంటనె పొజజూచి, విం టం దొడి యేయుటల్‌ బయ లొనర్పక, యెంతటి నేరు పొర! పౌ రందరి యందళణికా శరపరంపర వెంపరలాడె నయ్యెడన్‌, కేర్‌ 1

హృదయోల్ల్గానము ఆ-9 611 అర్థము ఎ ఈ కరణీళా ౬ ఈ విధముగ, ముందువెన్క = ముందరిభాగమున వెనుక భాగమున, ముంచుకొనకా = (ళ(త్రు సేన) చుట్టుముట్టి నన్సటికీ, చలియింపక = ఆ_ధెర్యపడ కుండ, ఇంపు ఎలర్పుక్‌ = ఉత్సాహము (అధ్టనునకు అతిశయించునట్లుగ, తరిళాక్షీ ఇ చలించు చున్న కన్నులుకల సుళద (నలుదిక్కుల చూచుచున్నదని ఊహృ, తేరుగడపళా ఆ రథమును నిగుపుచుండగా, పొరందరి == పురందరుని (ఇంద్రుని కుమారుడు ఆరునుడు, కడకంటనె = (శేగంటితోన, పాజజూచి = (నుళద్రను బాగుగాచూచి, వింటకా ఇ వింటి యందు, (బాణములు తొడి ఇ సంధించి, ఏయుట, (ప్రయోగించుట, బయలొనర్చక ఇ బయటికి తెలియనీయకుండా (అనగా అంత వేగముగ), అందరినికా ౨ శత్రువుల నందరిని, శరసరంపరకా = బాణముల సమూహముతో అయ్యుగళకొ, వెంంరలాదెక్‌ అ పొంసించెను, బౌరా ఎంతటి నేరుపు ? వొతాంతలయు :- *... జలియింప, కింపొనర్చుం ..” అలంకారము *. అనుప్రాసము, పరికరము. కొండలవలెనున్న కొమ్ము. గత్తుల భద దంతావళముల మొత్తములు బలసి, యంబుధి తెరల చందంబున. డుటుములై భాసిల్లు కంథాణ బలము లోదవి, విరివియై మేఘములో పెరిగి వచ్చిన జోక ఘన పతొకల శతాంగములు హత్తి, వెదురుపొదల్‌ 'పేర్చు విధమున! గనిపించు గడల పొంజులు నమ్మగ్రముగ+ గూడీ, యుక్కుపొడి రాల, రోషంబు పిక్కటిల్ల, నొక రొఠరి కేవవెట్టు నత్యుగ సింహ రవములు 'సెలంగ, సైనిక ప్రభలు దొర సిలి రుదార శిలీము థార్చులు నటింప. 158 అర్థము £ ౧. కొండలవలెనున్న, కొమ్ముకత్తుల = దంఠతములకు కత్తులు కట్టిన, భ(ద్రదంకతావళముల ఆ భ్మదజాతీ ఏనుగులయొక్య్కా. మొత్తములు, బలనీజు కమ్ముకొవిన్నీ అ ౨, అంబుధి తేరల = సముద్రపు తరంగముల, చందమున వలె, తుటుములై = తండోపతండములై , భాసిల్లు = (పకొశించు, కంఖాణ బలములు = గుర్రపు సేనలు, ఒదవి జు కలిగిన్నీ ఆ

దై విజయవిలానము ఆ-కి. ౩. ఏిరివియై = విస్తరించి, పెరిగి = (ఆకాశమునుండి) తెగిపడి, మేఘముల్‌, వచ్చిన జోకళా = (భూమి మీదిక్సి వచ్చిన విధముగ, ఘన పతాకల జ గొప్పవై నట్టి బావుటాలు కలిగిన, శతాంగములు = రథములు, హత్తి = తాకిన్నీ= -౪. వెదురుపొదల్‌, పేర్చువిధమున = పెరిగిన విధమున, కనిపించు, గడిలపౌజులు = ఈ'టెలతో వున్న బంటులు, సమగ్రముగకూడి = పూర్తిగాకూడిన్నీ ఉక్కుపొడిరాలకా = ఆయుధాల రాపిడినలన ఉక్కు పొడిగా రాలుచుండగా, రోషంబు పిక్కాటి ల్ల = కోసము అధికమగుచుండ, ఒకరొకరికీళొ, ఏవపెట్టు = మత్సరము కల్లించు, అత్యు[గ = మిక్కిలి భయంకర మైన, సింహ రవములు = సింహనాదములు, చెలంగ = ఆతి శయిల్లగా, ఉదార = ఎక్కువై నటువంటి, శిరీముఖ = బొాజములయొక్క- , అర్బులు = కంతులు, నటింప అ మెరుస్తుండగా, సై నికపభులు = "సేనల అధిపతులు. తారసిలిరి = ఎదుర్కొబనిరి. బిశేవము : ఈ పద్యమున శ(క్రునేనల విజృంభణ వర్షన ఉన్నది, భ(ద్రజాతి ఏనుగులను కొండలతోను, ఆశ్వికదళాల వరుసలను సముద్ర తరంగాలతోను, పెద్దపెద్ద జెండాలతో వచ్చే రథాలను మేఘముల ముక్కలతోను, ఈబలతొడి బంట్రను వెదురుపొదల తోను, ఉపమించడం చాల మనోహరము. అలంకారము *- యమకము, ఉదాత్తము, ఎత్తిన యాయుధంబు అవి యెన్నియొ యన్ని(టి నన్ని తూపుల౯ా దుత్తునియల్ల( జేయు, మఠి తోడనె పూనంగం జేతు లాడనీం; డత్తరుణీ రథాశ్వముల యండకు రా విడ( డంపతున్కయే నత్తజి నాత(; డే మనంగ నాశరలాఘవ సావధానతల్‌ ? కేర్‌తి అర్జిము ;-- ఎత్తిన ఆయుధంబులు == శత్రుభటులు ఎత్తిన ఆయుధములు, అవి ఎన్నియొ, అన్నిటిని, అన్నితూపులకా = అన్ని బాణములచేత, తుత్తునియల్‌ గకా = చిన్నచిన్న ముక్కలుగా, ఆతడు ఆ అర్జునుడు, చేయుకా, మటి ఇ తిరిగి ,తోడనె= వెంటనె, పూనంగళా = ఇంకొక ఆయుధమును ఎత్తుటకు, చేతు లాడనీండు, అత్నరి = ఆ సమయమునందు, ఆ తరుణీ రథఅశ్వముల అండకుజ ఆ సుభద్ర యొక్కయు _ రథము యొక్కయు _ అశ్వముల యొక్కయు చేరునకు, ఆంవతున్సయుకా జ అమ్ము_బాణముఎయొక్కు ముక్కనయినను, రాకావిడ(డు ఇ వచ్చుటకు వీలివ్వడు అనగా రానివ్వడు, ఆజ ఆ అర్జునుని యొక్క, శర లాఘవ జ బాణ్యప్రయోగమునందలి నేర్చును,. సావధానతకా ఆ ఏకాగ్రతను, ఏమన(గ౯కా అ ఏమవి వర్షించ గలము 1 (వర్ణించుటకు వీలుకాదు.) అలంకారము ఆకతిళమోకి.

వృరయోల్లాసము అ-8. 613 “రక్రప్యం జఇయ్యుల(. దా వినోదము/గ; సారఫ్యింబు. గాంచు క న్యకవెం జెట్టిన చూపె కొని, యిటు సేనం జూచుపేలేదు; సా యక పంక్తుల నడుచున్‌ నసహ్యసములుగా, నయ్వారె! వివ్వచ్చుచి తికి( గన్నుల్‌ గల” వంచు నెంచి రృ డెంలే వీర భూరాగ్రముల్‌.

ఈ పద్యములో అర్జునుని గురించి యాదవవీరుల ఆల్విపాయదున్నవి

అర్థము న రకపుంచెయ్వులకా అ చిత్రివిచ్చితములై న గతులతో, తాకా (సుకిద్రి, వినోదముగ, సొరథ్యంబు కొవించు= రథము సడుపుచున్న. కిన్యవపైక౯ = సుభఏపె, పెట్టిన = లగ్నముచేసిన, చూపె కాని, ఇటు, సనక ఆ మన పైన్యవాను చూచుకే లేదు = చూచుట అన్న దేలేదు: (ఐనా సాయకపంక్షుల్‌ = బాణముల వరుసలు, సహస్రములుగాన్‌ = వేలలెక్కను, నడచుకా = పోవుచునే ఉన్నని 1 (సుభద్రిపై కిన్నులను నిలుప్పటచేత కళత్ర

“సేనను చూడడు ఆయినను చూడకుండగనే వేలబాణములను పదలుచుండును 0 ఆయ్యారే =

ఆహాహా। వివ్వచ్చు = వీభత్పుడగు అష్టనుడి, చేతికి, శన్నుల్‌ కలవు (చేతులే రినిపెటి దాం

ప్రయోగమును చేయును ఆవి భావము), అంచు, వీరయోధాగ్రణుల్‌ = కృతువీరుంలో (శై లగువారు, అపుడు, ఎంత్రేజు = విశ్రేషనముగ, ఎంచిరి = మెచ్చుకొనిరి. బిశేవము :-- రళరకములై న గతులలో సుభద్ర వినోదిముగ రథమును నడప్పతూ తన నేర్చును ప్రకటించింది. దీనిని మెచ్చుకొంటూ అర్జునుడు తన చూపును ఆమె లగ్నము చేవాడు. అంతా వాళ్ళకు వినోదంగానే ఉంది. అనాయాసంగా శత్రువులను జయించగలమన్న నమ్మక ముండబస్లే ఈ నిర్లక్ష్యభావము. వివ్వచ్చు డనడం సాభిప్రాయము. వొఠాంతరము వ “అకలంక స్థితి నిర్జరోధముగ సొరథ్యంబు గొవించు కన్యక ఈ సాఠములో యుద్ధము గురించి అలక్ష్యభానము సుభద్రకు గూడా ఉంఎన్నా పోతుంది. అలంకారము :- కౌవ్యలింగ _ ఆతిశయో క్తి. “థ్రూరకులంబు సర్వ మొక వోకయి వచ్చి యెదిక్చెనేని, నే నీ రమణజీశిరోమణీ (గహింపన పో, నని, గట్టిగా నహం కారము మీఅ6 గంకణము గట్టుకయుం డెడు నిప్పు డద్డునుల; . డౌర। రణంబు పెండ్తి కొడు” కంచు నుతించిరి వీరపుంగదుల్‌. పీలల్‌

614 విజయచిలానము ఆం8. అర్జమయు ;- “కూరకులంబు సర్వము = యాదవకులదముంతయు _ (శూరుడు యాదవుల పూర్వులలో (పసిద్దుడు), శూరసమూహమంతయు, ఒక జోకయి ఇ ఒక్క మొత్తమయి, ఎదిర్చె నేని ఇ ఎదిరించినను, “నేను, ఈ రమణీశిరోమణీవి, (గహింపక పోను జు తీసికొవిపోకమానను.” అని, గటిగ-, ఆహంకారము మీఅ అ ఆతిశయముతో, కంకణము కట్టుకయుందెడు దా దీక్షపూని ధ్‌ ఉండినటువంటి, అర్హునుండు, ఇస్పుడు, బోరా !, రణంబు పెండ్లి కొడుకు ణా యుద్దమునందలి (విజయలక్ష్మిక్రి పెండ్తి కొడుకు", అంచు, వీఠరపుంగవుల్‌ = వీర శ్రేమలు, నుతించిరి = పొగడిరి. ఎిలేవము =. నాగవల్లి ఇంకా కాలేదు కనుక వధూవరుల చేతులకు కంకణము లుంటాయి, వానిని దీశెకింఠణములుగ 5వి చమత్యరించినాడు. అలంకారము ఏ ఉక్రేక్షం అమ్మెయి వాజి వారణ భటావళి. గప్పిన తూపు లేమనం ; దెమ్మలుగా. దటాకఠముల నిండు శరమ్ముల(, బుష్రవాటులం (గ్రమ్ము శిలిముఖమ్ముల, ధగద్దగి తోన్నత సౌధ గోపురా గ్రమ్ములయందు వాళెడు ఖగమ్ముల, నెన్నిన నెన్నశక్యమే + 156 అర్థము న్‌ా ఆమ్మెయి అ ఆ విధముగ, వాటి == గుర్రములయొక్కయు, వారణ ఇ ఏనుగులయొక్కయు, భట = భటులయొక్కయు, అవళిజ అ సమూహమును, కప్పిన తూపులు ఇ కప్పివై చినబాణములు, ఏమనఃా అ ఏమనవచ్చును ః$, తటాకములక్‌ == చెరువులలో, తెమ్మలుగ = తెల్పలుగ, నిండుశరమ్ముల౯ా అ నిండు నటువంటి నీళ్ల ను (నీటిబొట్లను). పుష్ప వాటుల౯ా = పూదోటలయందు, [కమ్ము ణ మూగియుండు, +లీముఖమ్ముల౯ జ తు మ్మెదలను, ధగద్దగిత అ మిక్కిలి మెరుస్తూ ఉన్న, ఉన్నత జ ఎత్మైన, సౌధ = మేడలయొక్కయు, గోపుర ఇ గోపురములయొక్కయు, ఆ(గ్రమ్ములయందు జ పై భాగములందు, వ్రాలెడు = (వ్రాలు నట్టి, ఖగమ్ములక = పకులను, ఎవ్నినకా = లెక్కించగలిగినప్పటికీ, (వాజి వారణ భటానళిని గప్పిన తూపులన్వు ఎన్నశక్యమె జ ఎంచళక్యమా | విలేవము :-- అసంఖ్యాకములై న బాణములతో అర్జునుడు గజ తురగ పదాతులను ముంచివే సెనవి కాత్సర్యము. శరములు, శిలీములములు, ఖగములు అనే పదాలకు తూపులు బాణములు అవి అరము౦ంది. న! సీళ్లకు శరములని, తుమ్మెదలకు శిలీముఖములని, పకులకు ఖగములని చెప్పడం చమ శ్యారము, అఆ శరాదులను లెక్క పెట్టగలిగివా, ఈ అర్జనుడి బాతాలను ఎంచలేము అవి.

హృదయోల్లాసము ఆక. 615 ఈ “బాణము లమ. దిచ్ములుగా రొశిరాశగా లక్కింంచగలిగినను ఆదునుడు వేసిన బాణము లను లెక్కించ వీలుకాదు అవి వేదమువారు “దిమ్మలుగ, ..,,.” అన్ని పాఠ 'మెళ్తుకున్నారు తెమ్ములుగా = తెప్పలుగా అనడానికీ “.. చూచి కిరాతులార బలు సొమ్ములు తెమ్యలు గానవచ్చె నీ రాచకుమారు దోచుండు ...”” -ా-వ రావాపు రాణము దిమ్యునడానికి “తలదిమ్ము ఘటియించె తుమ్మెదల దిమ్ముచటన్‌” ఆలి. 1207, అనియా కవే అన్నాడు. అలంరాలము : అతిశయోక్తి _ శ్లేష. అలు(గుల పోకడలును మై యలయికలును మీందుమిక్కిలై క్‌డు లోనై ఖలములు( దమతమ బాహా బలములు నట. బనికిరాఠ భయవిహ్వలులై , 1ేగ్ర7 అర్థము శ ఆలు,గులి ఇ బాణములయొక్కం, పోకడలును = జొడలును, మై అలయిక లును = శరీరముయొక్క బడలికలును, మీదుంమిక్కిలై ఇ అత్యధికముకాగొ, బలములు ఇ "సేనలు, కడులోనై = మిక్కిలి తగ్గినవారై , తమతమ బాహాబలములు ఆ తమతమభుజబల ములు, అట ఆయుద్దమునందు, పవికిరాక, భయవిహ్వల్నులె = భయముచేత మైమరచినవ్నారె (కర్త క్రింది పద్యలోని సైనికులు) అలంరౌరోము :.. అనుప్రాసము. విజయము ఒక్క మొగముగొక యుజికిరి సైనిరుల్‌ దిక్కు మొగము అగుచు; జిక్కుభటులు యొక్కి. రీటియలు దటుక్కున( బఐడవై చి; య కిరీటి యెదుట నాంగంగలకె 1 158 అర్గము ఎ. ఒక్క మొగముగాక అ ఒక్క దిక్కుగౌక, అనగా ఒకరు పోయిన దిక్కు నకు ఇంకొకరు పోక, వై వికుల్‌ దిక్కు మొగములగుచు, ఉటికీరి = వేగముగా పరుగెత్తిరి:

616 విజయవిలాసము ఆ-శీ. చిక్కు భటులు జూ " (ఒరుగు లెత్త ౭5) వెనుక చిక్కిన భటులు, ఈటియలు = ఈటెలను, తటుక్కుస, పడవైచి, (మొక్కిరి = కాపాడదునివేడిరి, ఆ కిరీటి, యెదుట, ఆగగలరె |

ఆయుధములు వినర్జించిసివారిని రడించుట యుద్దధర్మము.

“ఒక్క మొగము గ్గాగ . * అన్న పొఠముతో వేదమువారు 'ఒక సే పూనికతో' అని అర్తము చెప్పారు.

అలంకొరము :. యమకము.

ఇత్సెజంగున జయాంగనా సంగమంబునం బొసంగియు! జెక్కు చెమర్చక యక్కురువీరుండు సారథ్యనిపుణత్వంబునకు మెచ్చి యచ్చిగురుంటో,డి నవారిత (సేమాతిశయంబునం గౌంగిలించి “యొక్కించుక చేకమోవని నాయురఃస్టలయున నీ కుచకుంకుమరేఖ అంటించి మీవారికి సూడు దీర్చితి” వని నవ్వుచు,......

అర్థము న. ఇత్తెలుగున ఇ ఈ విధంబున, జయఆంగన = విజయకాంత యొక్క (విజయలక్ష్మీ, సంగమంబున = కూడికిచేత (సంలోగముచేతు, పొనంగియు = ఒప్పియు, చెక్కుచెమర్చక = కొంచెమైనిను ఆయాసములేక (చెమటన్వై నను కలుగక) (అలంకారముం విశేషో క్తి, ఆ కురువీరుండు, ఆ చిగురుంటో,డి ఆ ఆ సుభద్ర, సారథ్యవిపుణత్వంబునకు ఇ రథమునడుపు నేర్చునకు, మెచ్చి, అవారిత = అడ్డులేని, (ప్రేమాతిశయంబునకా = మిక్కుట మగు (ప్రేమతో, కౌంగిలించి = ఆలింగనముచేసుకొని, “ఒక్కి౦చుక = కొంచెమైనను, రేక మోవని జగం౦ంటుడని, నా ఉర సైలంబునన్‌ జు నావక్షస్థలమున, సీ, కుచకుంకుమరేఖలు = కుచముల యందు చిత్రించుకొనిన కుంకుమ రేఖలను, అంటించి, మీవారికి, సూడు = పగను, తీర్చితివి జా పోగొట్టితివి * (అర్జునుని వక్షసలము నంటిన రేఖలు కత్తిగంటులవలె నున్నవి. తన కన్నవారి పై న్యములు ఏమీచేయలేక పోయినవన్న నిందను పోగొట్టితివని భావము ) అని, నవ్వుచు.

నవ్వలం గొంత దవ్వరుగుచు నట (ప్రచ్చన్న వేషంబులం దనరాక కెదురుచూచు చున్న విశారద (ప్రము కాప్ప పరివారంబుల గారవించి, మురారి (పేరిత దాశార్హ నివేది తార మార్గంబున మహారణ్యంబులును గిరివరేణ్యంబులును నదీనదంబులు నన పదంబులుం గడచి స్వ దేశంబు. గాంచి యుల్లాసంబున నందంద వి్యశ్రమించుచు. జనం జన౦,4496

అర్థము వ్‌ అవ్వల౯ా = అవైపు (ఇంద్రప్రస్థము వైపు, కొంతదవ్వు అరుగుచు, ఆట = అక్కడ, (ప్రచృన్నవేషంబుల£ా = మారువేషములతో, తనరాకకు ఎదురుచూచుచున్న,' విశారద(ప్రముఖ = విశారదుడు మొదలగు, అప్పులను జ స్నేహితులన్లు, పరివారంబులను ఇ అనుచరులను, గారవించి = గౌరవించి, మురారి జ కృష్ణుడిచేత, (ప్రేరిత ఆ సంసబడిన, దాళార్హ ఆ యాదవులచేత, నివేదిత ఇ తెలుపబడిన, అర్హమార్షంబునకా ఇ సరియైన దారిని

హృదయోల్లానము ఆక. 617 (పోవుచు, మహోారణ్యంబు లును, గిరి రేణ్యంబులును అ గొప్పపర్వతములును, నదీనదంబి లును = తూర్పుముఖముగా పారునట్టి నదులును _ పడమర దిక్కుగా పారునదములను, జన పదంబులును ఇ (గ్రామములును, కడచి = దాటి, న్వదేశంబుగాంచి జ తన రాజ్యమును చూచి (పవేశించి, ఉల్లాసంబున ఇ సంతోషముతో, ఆందంద = అక్కడక్కడ, విశ్రమించుచు అ ఆగుచు, చనన్‌చనన్‌ ఇ పోవు చుండగా _ చారులవలనం దెలిసి య్యగజొను కాసనంబున నానా నేనా సమన్వితులైై మాదీ సుతులెదుర్కొని యుపాయనా నతులు సమర్చింప నుపగూహన బహూకృతులొనర్చి, ,. చారులవలనకా, (ఆర్హునువిరాక), తెలిసి మాదదిసుతులు = నకులనహదేవులు, అగజ అను శాసనంబునకా ఆ అన్నయగు ధర్మజుని అజ్బ(ప్రకారము, నానా సేనాసమన్వితులై ఇ అనేక "సేనలతోకూడినవారై * ఎదుర్కొని ఇ ఎదురువచ్చి, ఉపాయనా నతులు = కొనుకలను నమ స్కారములను, సమర్చింపకా, ఉపగూహన = ఆలింగనములు అనెడి, బహూకృతులు ఆ ఎదురు కానుకలు, ఒనర్చి, (అర్జునుడు అపుడు, ఇందటప్రస్థపుర (ప్రవేశము దళదిశా దుస్పహ నిస్సాణ (ప్రముఖ నిస్వనంబులు బోరు కలంగ నలంకృళత నిస్తుల న్నంబేర మారూఢుం రై గగ నోల్లేఖి తోరణ ధ్వజోల్లోచ ప్రాంచత్‌ సిచయ (ప్రచయ (ప్రచల త్ప్రచలాకి చిత చృవి వ్యాప్త హేమచ్చవి ఫలగుశచ్చ రాజ (ద్రాజి రంభాస్త, ౦భ విజృంభిత (పతీమందిరంబును, అర్థము == దళదిశజపది దక్కులయందును, దుస్పహ ఇ పహించళక్యముకొవి, నిస్పాణ = భేరి, (ప్రముఖ = మొదలై నవాని, విస్వనంబులు = ధ్వనులు, టోరుకలంగకా జు (మోయుచుండగా, అలంకృత ౨ అలంకరింపబడిన, విస్తుల = సాటిలేని, న్తంబేరమ ఇ ఏనుగును, ఆరూఢుండై = ఎక్కినవాడై , గగనజఉల్లేథి ఆ ఆకాశమును ఒరయుచున్న, తోరణ = ద్వారములందును, ధ్వజ ! “బక్కెములందును, ఉల్లోచ ! 'మేలుకట్లయందును, ప్రాంచత్‌ ణు ప్రాకొశించుచున్న, శచయ జ వస్రముల, (పచయ = సమూహముయొక్కం, గ్రచలత్‌ అ మిక్కిలి కదలుభున్న, (ప్రచలాకి = నెమళ్లవంటి (నెమలిపురులవంటి), చితచ్చవి = చిత్ర మైనకాంతులు (అనేకములై న కాంతులు), వ్యాప్త అ కమ్మదిడినటువంటీ, "'హేమచ్చవి అ బంగారుకొంతిగల, ఫలగుకుచ్చ = పండ్రగుత్తులచేత + విరాజత్‌ జు (వ్రకాశించుచున్నటువంటియే, లాజరంభాస్తం0భ ఇ (శ్రేష్టమైన ఆరటిన్నంళములచేత. విజృంభిత్‌ ఆ ఆందముగా చేయబడిన, (ప్రతిమందిరంబును ణా (్రతిళవనముమ,

618 విజయవిలానము ఆంకి, విలోకిత్భ విద్చోకవతీ వికచలోచన ప్రాచుర్యు వి[భ్రాజమాన తనూజోతృవ దిదృకి గృహీ తానేక వ్విగహ సహస్రాంబక విడంది భర్షహర్మ్యనికురుంబంబును. .. విలోకితృ = చూచుచున్న, విగ్బోకవతీ ౬ విలాసము ల కాంతలయొక్క_, _ వికచ = వికసించిన, లోచన ఇ నేత్రములయెక్క, (ప్రాచుర్య = బాహుళ్యముచేత, విభ్రాజమాన = (ప్రకొ శించుచున్న, ఈనూభవ = కుదూరుడై న అర్జునునియొక్క, ఎత్సివ ఆ వైభవమును, దిదృళ్షై = చూచుకోరికచేత, గృహీత = స్వీ రించబడిన, ఆనేకవిిగహ = ఆనేకములగు శరీరములుకల, నహస్రాంబక == దేవేంద్రుని, ఎడంబి ఇ అను5 రించునట్టి, భర్మి = బంగారు, హర్మ్య = మేడలయొక్క, వికురుంబంబును = సమూహముకలదియు. (ఒక్కొక్క మేడపై భాగమునను స్రీలు అనేకులు చూచుచుండుట వలన అ మేడ సహస్రాక్షమయి ఇంద్రునివలె ఉన్నది. అటువంటి మేడలు అనేకము ఉండుటచేత ఆ ఇంద్రుడే వివిధ అకొరములతో చూచుచున్నట్టు ఉ(క్రేక, తన కొడుకు ఉత్సవమును అత్యంత ఆసక్తితో ఇంద్రుడు చూచుచున్నటుల భావము ). నీరాజన లా జొకత కుసుమ కిసలయ వ్యాకీర్ణ కలశ (గ్రహయాప మహీలేఖ మహిళా భూయిస్ట (దాఘిష్ట వేది కాంతరంబును నగు నిం్యద్ర(ప్రస్రపురంబును,, సకలజన రంజన కుశల విశాలకటాక్ష కృపార సావేశంబున (బవేశించి.. .... వీరాజన జ హారతులు, లాజజు పేలాలు, అక్షతలు, కుసుమ = పుష్పములా, కిసలయ = చిగుళ్లు, (వీనిచేత) వ్యాకీర్ణ == (కూడిన) వ్యాపించిన, కలశ ఇ పూర్ణకుంభములను, (గ్రహయాళు = పట్టుకొనియున్న, మహీలేఖ == (భూదేవత) (బ్రాహ్మణ, మహిళా జ స్త్రీలచేత, భూయిష్ట అ క్రికిగిరిసిన ద్రాఘిష్ట = మిక్కిలి దీర్ష మైన, వేదికా ఇ ఆరుగులయొక్క, అంత రంబును అ మధ్యభాగమును కలదియు అగు, ఇం(ద్ర(ప్రస్థపురంబును, సకల జనరంజనకుశల == జనులందరిని రంజింపచేయుటలో నేర్పుగలిగిన, విశాలకటాక = విశాలములై న కడకన్నుల యందలి, కృపారసావేశంబునకా = కృపారసముయొక్కం ఆవేశముచేత, (ప్రవేశించి __ మున్ను సు భద్ర ముహూర్చంబున సుభ్యదా భద్ర భదేభయానం జతురంత యానంబున కుద్ధాంతంబున కనిపి ధామ్యాదుల కభివందనంబు. గావించి యాశీర్వా దంబులు గైకొని నిజాగమన సంతోష రసోన్మేష భూషిత సుప్రస న్నానన బవిస్మపసూ నుండును రత్నసింహాస నాసీనుండును నగు ధర్మసూనునకు సాష్టాంగం టెరంగి భీమ 'వేనునకు నమస్కరించి యంతఃపురికిం జని కుంతీదేవికి వందనం బాచరించి (దుపద నందన నుపచరించి యిష్టాలాపంబుల సుఖం బుండె. 159 అర్థము *=- మున్ను = తనకన్నముందుగా,ను భద్ర ముహూర్త్యంబున ఇ మంచి శుభ ముహూర్తమున. భద్రఇభయాన ఇ భ(ద్రజాతి ఏనుగువంటి నడకకలిగిన, సుభద్రను, చతురంత

హవృాదయోల్లాసము అంశ 619 యౌానంబునన్‌ ఇ పల్లకిలో, శుద్దాంతంబునకు = రాణివాసమునకు, అనిపి = పంపించి, ధొమ్య ఆదులకు ఇ (పాండవ పురోహితు లెన) ధౌమ్యుడు మొదలగువారికీ, అభివందం౦ంబు కొవించిజు నమస్కారిముచేసి, ఆశీర్వాదంబులు శ్రేకొని, విజ ఆగమన = తనయొక్క రాకవలన(8 లిగిన) సంతోషరస ఉన్మేష = ఆసందర౦సముయొక్క. పొంగుచేత, భూషిత ఆ అలంకరింపబడిన సుప్రసన్న == మీక్కిలలి అన్నుగహముకల, ఆనన బిసటసూనుడు = పద్మమువంటి ముఖముకల వాడును (బిన్మపసూనము ఇ తామరతూడున కల పూవు _ పద్మము, రత్నపసింహాపన ఆపీ నుండును, ఆగు ధర్మసూనునకు ఇ అగు ధర్మరాజునకు, సామ్టాంగంబు ఎర(గి ఆ నమన్కరించి, ఫీమ సేనునకు నమస్కరించి, అంఈఃపురికింజని, కుంతీదేవికి వందనంబు ఆచరించి, (ద్రుపద నందనకా = (దొపదిని, ఉపచరించి ఇ పలుకరించి, ఇష్టఆలాపంబులకా గ ఇష్టసంభాషణము లలో, సుఖముగా నుండెను. ద్వారకలో బలరామాదుల సభ అంతట ద్వొరకాపురమునందడు సభా పరిపాలు( డర్జ నో దంతము యాదవుల దెలియునట్లు హజారమునందు భేరియ త్యంత రుషా కషాయిత హృదంతరుడై చజపించె; మించె ది గ్దంతి ఘటా శ్రవఃపుట ఖిదాచణ ఖీషణ భూరి భాంకృతుల్‌. 160 అంతట యుద్ధమునుంది సలాయనులు అయినవారు ద్వారకచేరి సభా పరిపాలకునికి తెలినినంఠట_ అరము = ద్వారకాపురమునందు, అర్హున ఉదంతము = అర్హునువి వృత్తా ౦తము, యాదవుల్‌ కయసట్లు, హజారమునందు = మొగసాలయందు, సభాపరిపాలుడు ఇ రక్షకభటాధి కౌరి అత్యంత జు మిక్కిలి ఎక్కువైన, రుష ఆ కోసముచేత, కషాయిత == కలళ పెట్టదిడివ, హృదంతరుడైై = మనసుకలవాడ్డై, భేరి చటపించెన్‌ = భేరి మోగింపించెను, దిక్‌ దంతి ఇ దిగజములయొక్కం-. ఘటా అ సమూహముయొక్కం, (శ్రవఃపుట అ దొప్పలవం టి చెవులు, భా ౨ ద్రిద్దలుకొట్టుటకు, చణ కా నేర్చుగలిగిన, భీషణ = భయంకరములైన, ళూరిజ గొప్ప, భాంకృతుల్‌ = భాం కొరధ్వనులు, మింబెజా. కాదిట్లే అంతర నపములోనుండిన విలరాముడు మొదలగు వారు వినగలిగి వచ్చారు అలంకారము + ఆలిశయోక్తి. ఆనాదము విని హలి మొద లైన యదూద్వహులు పురికి నరుదెంచి, నఠభొ సీనులయి, నరుని కపట వి ధానము మజిమజట్‌యు నడిగి, తప్తాశయులై, 161

620 విజయవిలాసము అక. అర్థము :- ఆనాదము = అఆఫఛేరీధ్వనిని, వివి, హలి = బలరాముడు, మొదలైస, యదూడ్వహులు = యదువంశ మువారు _ యాదవులు పురికిజ ఆరుదించి. సభాఆసీనులయి. నరుని = అర్హునునియొక్క. కపట విధానము౯ా = మోసపుస్రవర్ష నము గురించి, మరి మరియునడిగి జ ఎన్నియోసార్లు (వశ్నించి. తప్పఆశయులై = ఉడికిన తీవ్రమైన) భావములు, కలవార్లై .(క్రిందివిధముగా అన్నారు.) “*య్మత్రి ననుచు వేషభాషల నటమటించి, పొంచి తణివేచి కన్నియ గొంచు నరిగె, దొరకు నన్నాసీ యనుమాట తిరముగా/గ నర్జునుం డద్దిరా। యెంత దుర్జనుండు | 162 అర్జము 2 “యతివి అనుచు = నేనొక సన్యాసిని అని, వేషభాసలన్‌ = వేషము చేతను మాటలచేతను, ఆటమటించి జ మోనముచేసి, పొంచి జ దాగియండి, తతివేచి = సమయముచూచి, కన్నియకా = పెంగ్రికొనిపిల్లను, అనగా ముగ్గమ, కొంచు ఇ తీసుకొని, ఆరిగెక్‌ ౨ పోయెను, దొరకుసన్నాసి అనుమాట జ దొరకిన దానిని ఎత్తుకొని పోవుటకు సన్యాసి వేషమును 'వేసినవాడు అనగా దొంగ అను మాట, తిరముకొగ ఆ నిలిచేలాగా, అద్దిరా ః ఆర్జునుండు, ఎంత, దురతుండు = చెడవాడు. | ! అలంకారము *. అంళ్యానుప్రాసము. “వతన్మాతమె కార్యభారమని పె యె త్మెన్నకే నేండుని ర్భితిన్‌ బాలిక. గొంచుంబోవ నుచితంబే ? కండగర్వయు :ఃదు ర్నీతుల్‌ యాదవ వీరసింహములతోనేనా ? బలారా ః బలా రాతి (ఫ్రోద్భవు. డెంతసేసె । నిది తీరా? వీరరాణ్మాళికిన్‌ ” 168 అర్థము 1 ఏఠర్‌మా[తమె = ఈమా్యత మె, కార్యభారము అని = చేయవలసినపవి ఆవి (నుభద్రను ఎత్తుక పోవడముతోనె పని తీరిపోయినదవి బావించి), పైఎత్తు ఎన్నకే ఆ దీనివలన ఓలుగు ఆపదను చూడకుండగనే, నేడు, నిర్భీతి అ భయములేకుండా, బాలికళా, కొంచుజా, పోవకా. ఉచితంబే ? కండగర్వంబు : అ ఎంత బలగర్వము $, దుర్నీతుల్‌ == ఈ దుష్ట్రపవర్హనలు. యాదనవీరనింహములతో నేసా ? ఇయాదపులలోని వీరసింహముల మైన మన తోనేనా? ఐలారా । ణ వాగున్నది 1, బలఅరాళి ఇ దిలుడను రాత్షసువి చంపిన ఇండద్రువి, పపోద్భ

హృదయోల్లానము అక. 621 వుడు = కుమారుడు.ఆర్జునుడు, ఎంతిచేని : పీరరాట్‌ మౌళికికా ఆ నీర్యశేస్టులలో ఇఆధికనకు, ఇచి తీరా = ఇదేనా పద్ధతి ? అంంధొరము £. యమక ము. “వంచన సేసి యిట్లు చెలువం గొనిపోపం బలంబ వైరి సై రించునె ? దుర్మ దాధిప వరేణ్యుల భూములు దున్ని ధూళి గా వించండె ? పిండిపిండిగం బ్రవీర విరోధి కిరీటరత్నముల్‌ దంచండె ? ఘోర సీర ముసలంబుల వ్యరముతే ధిరించుటల్‌ ౪” న! యాడవ వీరు అలా అనగా బలుయు ఈ విధముగా అన్నాప? అర్జిమ :-- వంచన సేసి జ మోసముచేసి, ఇట్లు, చెలువకా = కౌంతిను, కొనిపోవజా = కొనిపోపుటను, ప్రలందివైరి ఇ ప్రలంబాసురువి సంహరించిన బలరాముడు, 'వైరించునె ఇ సహించునా? దుర్మద == చెడుగర్వముకల, అధిపవరేణ్యుల = రాజ శేప్తుల, భూములు = రాజ్యము లను, దున్నిధూళిగావించడే 1 ప్రవీర ఆ గొప్పపీరులై వ, విరోధి = శషత్రువులయొక్క, కిరీట రత్నముల్‌ జ కిరీటముల యందలి రత్నములను, పిండిసిండిగ దంచడే 1 ఘోర ఆ భయంకర మెన. సీర ముసలంబులకా ఇ నాగలిని రోకలిన, ధరించుటల్‌ = ఆయుధములుగా పూనుటలు, వ్యర్థములే + (వ్యర్జములు కొవవి భావము,) ఆయుధములలో నాగలి ఉన్నది కొబిట్టి దున్ని ధూళికావించుట, రోకలి ఉన్నది కాబట్టీ రత్నములను పిండిపిండిగ దంచుట ప్యర్ణముకాక సార్షకములై న ప్రయోగములు. అలంకొరోము మ పరికరాంకురము, (క్రమము. అని కాళిందీ ఖేదను6 డను వాక్య మొకింత విన్నయంతనె, సుఘ ధ్వని. గెరలెడు మద కేనరు లన, యోధ్యాగేనరులు మహామత్సరులై, కేకిక్‌ అరయు . ఆవి, కాళిందీ భేదమ(డు ఆ ఐలరాముడు, ఆనునాక్యము (వైమాటల్యు), ఒకింత విన్నాయంతనె, మేఘధ్వనిన్‌ = ఉరుముచేత , శెరలెడు = ఉ (ద్రేకించునట్టి, మదశేస రులు = మదించిన సింహజఎలో, అన, యోధఆగ్రేసరులు ఇ వీరులలో శేష్రణ, మహా మళ్చిరుల్లై ఇ మహామత్సరము కలవార్తే న బిశేవము 2 = మేఘగర్జవమునకు సింహము కెరలుట సహజము, అందువలన బలి రాముని ధ్వవి మేఘగర్జనముతోను అది వివి ఉ(ద్రేకపడీన వీరులను సింహములతోను సరీపోల్సి వాడు కవి, అలంకొరము :- ఉ(క్పేశ

622 విజయవిలాసము అ-కీ, “యాదవ వారి పరివిరియన్‌ మజి యాంగెడుపొటి వీరు! డి ఇ భం మ్మేదిని నెవ్వం: చెందులరు పషిరలు గావరె? నేమె చబాలమే? పోదుమె? ఠట్టితత్తుమె + బుభ్యుపభునందను. చెంత ? వాని తం (శే దురమం దెదిర్చినను, లేకుమడంతుము మాట రేటికిన్‌ ? * 166 అర్జము == యౌాదవవారి జ యాదపదబలము అను సముద్రము, వెల్లి విరియళకా డు పొంగినపుడు, మజి జ ఇక, ఆగెడుపాటి = అడ్గుకొనగలిగిన, వీరు,డు ఈ మేదినికా = ఈ ఛసంచమునందు, ఎవ్వడు ? మీరలు = మీరు” (అనిగా బలరాముడు), ఎందులకు కావలజకా, (మీ ఆవసరములేదు అని భావము), ఏమె చాలమే ? = మేమే చాలమా ౪, బుభుప్రళు నంద ను(డు జ దేవతల (ప్రభువెన ఇంద్రుని కుమారుడు ఆర్పునుడు, ఎంత ?, వావి ఈండే = ఆ ఇంగద్రుడే, దురమందు = యుద్దమునందు. ఎదిర్చి.ను = ఎదిరించినిను, రేకుమడంతుము = శరీర మంతయు గాయములు చేయుదుము, మాటలు పీటికికా జ మౌటలు ఎందుకు ?. పోదుమె ఇ వెళ్ల మంటారా? కట్టిలెత్తుమె = కిటితేవ లెనా (అనగా ఆజ్ఞయిచ్చిన ఆర్తునుని బందీచేయుదుము అని భావము ). వొఠొంతరము “..., మేదిని నెవ్వ ? డిందులకు మీరలుగానల ? నేమె దాలమే?” “ఇందులకు మీరలు కౌనలెకా ? ఏమె చాలమే' అని విడదీసి ఇందులకు మీరు కావలెనా, మేమె చాలమా అని అర్హము చెప్పవరెను కాపలెళా అను పదమునకు కావలెనా అని ఆర్హము జ చెప్పుట సాహసము. 1-87 లో నున్న 'ఏల వలె నన్యులు' అన్న రీతి ఆన్వయమే ఇక్కడ గూడ, అని యుద మహాగహ వ్యగుండైన యన్న మాటలు నభవార లన్నమాట లేమి చవిగొమియును, దొల్మి యోమి, భక్త జన కుశలకొమి యల యదుస్వామి యనిమె. 167 అర్థము + అని, ఉదగ్ర ఆ భయంకరమైన, మహాఆ్యగహ = మిక్కిలి కోపమువలన వ్యగగుడై న అ వేగిరపడుచున్న, అన్నమాటలు = దిలరొముని మటలు, సళవారలు, అన్న మాటలు, ఏమీ అ కొంచమైనను, చవి కొమియు = రుచింపకపోయినను, కాల్మి ఓమి = ఓపిక వహించి, భక్తజన పళలకొమి అ భక్తులగు జనులకు కేమమునుకోరువాడు అయిన, అల యదు స్వామిణ ఆ యాదవరాజ్రై న కృష్ణుడు, అనియెకా ఆ ఇట్లు చెప్పెను __

హృదయోల్లానము అ-8. ర వొతాంతరము ;.. “ల్సున్లి యుద్యగ్ర హెల్టగ్‌ హప్యగ్రు 2న యన్నమహాటం సథివారి అన్నమాట లేమి చవిగామియిను దాల్మియోమి, భక్త జనకుశల రొమియఐల యదున్వామి శనిమో అవి __.. ఇది వేదమువారి పాఠాంఛరము. దీనికి ఉద్నగ్ర = తీక్షణమైన, హల జ నాగలి యొక్కు, గహ ఆ బగ్రహణమందు, ఆఅవ్యగగుడు జ ణాగ్రత్తకి లవాడ్రైన, అన్నమాట, అవి వ్యాఖ్యానించిరి, సందర్భము కోపాసేశము కాని హలగహణజము కొదు, చరిణము నడక చేమకూర వానిదికాదు. చివరిపాదము "భక్యజన కళల కామియల యదిస్వామి కనియె' అనిహడ ఈ పాఠములో ఉంది. దీనికి భక్తులకు షేమమునే కోరుచుండు శ్రీకృష్ణుడు అని (తెంచి యదు స్వామికిన్‌ జ యాదవ (ప్రభువగు బలరామునితో అఆవియెన్‌ అని శాస్త్రిగారు వ్యాఖ్యానించారు. సాధారణముగ ఇటీ అంత్యానుప్రాసములు ఒక్కా విషయమునే. నూచించుచు మనోహరముగా నుండును. ఈ అంత్యాన్నుపాసము ర్ఫృమ్ణునకు బకంరామునకు విభజించవలనీన ఆపశ్యకత కొన రాదు. ఏమంకే "బంరామునితో ఆనియె' అని చెప్పకపోయినను కించి పద్యమున “యదుకుల రాజశిరోమణి” అను సంటోధనమే తేటపరచుచున్నది. యాదవ రాజవంశము. వారినందరిని స్వాములు అని చెప్పుటలో తప్పులేదు. అర్దునుని ఈ (గంథమున అనేకసార్లు రాజుగా ఉద హరించుట కలదు. అలంనారము ఆంత్యానుప్రాసము. “యదు రాజకుల శిరోమణి, యెొదురా మీ కొకరు. ? డుచిత మెణింగియు? బరులెం చ దురొపకోప నమూనుట చదురా ? తెగరానిచోట సైరణ తగదా ? 168 అర్థ యూ 2 “యదురాజకుల శిరోమణి ఆ ఓ యాదవరాజుల సమూహములో ఆత్యుత్త ముగా (ఆనగా “సోదరా, మీకు ఒకరు(డు జ మీకు ఎవరైనను, ఎదురా ఇ ఎదుట విలువ గలడా, ఉచితము ఎలీగియు ఇ యుక్తము ఆయిన దానిని తెలిసి ఉండియు. పరులెంచకొ ఇ ఇతరులు వ్యాఖ్యానించునట్లు (నిందాగర్భముగ), చురొస జు సహించరాని, కోపముము, ఊనుట అ పొందుట, చదురా ఆ నేర్చాః తెగరానిచోటకా = తెంపుకొముటకు వీలులేవిచోట, వైరణ ఇ ఓర్చు = సహనము చూపుట, ళగదా? జ మంచిదికొదా? పోవము ఏల. సుభద్రను పెండ్తియాడిన అర్జునునికో సంబంధము. తెంప్కుకొమట వీలులేనిది కొబట్టి ఓర్సుకొనుట మంచిదనీ, పర్మాకమోపేతుడై న అర్జుమవివై సావావమః చేయబూనుట ప్రమాదకరము కొబిట్టి ఓర్చుకొమట మంచిదవీ సూచనలు అలంళొల్‌మి *. యమకము.

624 విజయవిలానము ఆశి, “దోణాచార్యుల లిబ్ళండు, బాణానన నిపుణ: డరిన్మపొలర్‌ పుదిటీ శాణాగ్ర ఛేజి తగ్‌ ర్య పా ణాంచ ద్యుజు. డతండు (ప్రభుమ్యాతుండే : శే(00 అర్జునుడి బంపర్న్టా మషుల గరించి కష్ణుచు బప్పుతున్నానా, అర్థము న్‌ (చోణాచార్యుల శిష్యండు, బాణాసన ఇ వింటియందు (విలువిద్యయంద్యు, నిపుణు,డు అ నేర్పరి, అఆరిన్ఫిపాలక = శ[త్రురాజులయొక్క, మకుటీ జ కిరీటములనే, శాడా జ సానలమొర్కం, అగ = అంచులచేత, తేజిత = పదును (వాడి) చేయబడిన, ఊగ = భయంకర మైన, క్య్‌పాణ ఇ కత్సిచేత, ఆంచత్‌ = ఒప్పుచున్న, భుజుండు = భుజముకలవాడు, అతండు 2 ఆతడు (అర్జునుడు, (ప్రదమా్యత్రుండే ? జ సామాన్యుడైన రాజా ? శ్యతురాజుల యొక్క కిరీటముల కూల్చుటలో ఒరపిడి కలిగి పదును 'పెట్టపడిన భయంకరమైన కత్తిని ధరించిసవాడు ఆని అర్ధము. ఒరపిడిచే పదునెక్కించినవి కాబిట్టి కిరీట ములే పానలయాయి. అలంకాంియు :.- రూపకము. ళం పురమర్జనుం డయిన నాతని నడ్డముడాకి నిల్వంగా నోపండు; మత్స్యయంతము మహోద్ధతి నేసి స్వయంవరంబునన్‌ (దౌపది. గైకొనన్‌ చెనకు రాజకుమారుల పా కెటుంగమే ? మూ/పులు మూండగుఃా రిపు చమూపుల. గన్నపు డక్కిరీటికిన్‌.170 అర్థము విల ఆపురమర్దనుండు జ (త్రిప్పరాసురులను నంహరించిన ఈళ్వరుడు, ఆయినను, ఆకవికా జా అర్జునుని, ఆడ్డముడాకి = ఎదిరించి, నిల్వగాజా ఓపడు = విలువజాలడు, మత్స్యయం[త్రము, మహాతద్దతికా ఏసి జ మహాపరాక్రమముతో కూలనేసి, స్వయంవరంబు నళా = స్వయంవరములో, (ద్రొపది౯, కై కొనః్‌ = పరిగపాంచిప్పుడు, చెనకు జ ఎదిరించి వట్టి, రాజకుమారులపాటు ఎటుంగమే = రాజకుమారులుపడిన దురవస్థలు (మనము) ఎరు గమా?ః రిపుజళ(కువుల, చమూపులకా ౨ సేనానాయకులను, కన్నపుడు = చూచినపుడు, అక్కిరీటికికజా = ఆ అర్జునునకు, మూ+పులు అ (రెండు భుజములు, మూడగుకా అ మూడు ఆగును (మూడు అయినట్లుగా కొననచ్చును అనగా అత్యధిక మైన ఉత్సాహము కలుగును ). వికోనము ;.. వర్మాకమములో ఈశ్వరుడు చాలా గొప్పవాడు. ఆయన పరా(క్రనుము ఫీమవరాక్రమమని కూడా (ప్రసిద్ధి, చమూ = సేన, దాని అధికారి చమూప్పడు.

హవృదయోలాన ఎ ఎదమోల్లానము ఆ-శి 625 నుభద్రా పరిణయ సమయానికి ఇంకా ఈశ్వరుడికి అర్జునుడికి యుద్దము జరుగలేదు. అందువల్లనే ఈశ్వరుడు కూడా నిలువలేడు ఆని పద్యములో ఉంది. తరువాత ఇదరికీ పంది ఇ విషయమై యుద్దము జరిగినపుడు ఇందలి సత్యము రుజువై నది. ఓడిపోయిన శివుడు అప్పుడే ఆర్దనువికి పొళుసతాస్త్రమును బహూకరించినాడు. వొఠొంతరమయు ౪ “*... చ మూపుల. గన్నపుడే గిరిటికిన్‌” అలంరౌర ము :. యమకను. “మాలిమి లేదు గాన, ననుషూనము నామది. దోందె నప్పుడే; బాలిక సేవసేయ. బనుపకా పల దంటినిగాడె-? దానికే? మ్సీలువు గల్లు మేనమజణ దింతకు నాతఠ(డు? నైన దైనదే; లోలత నింక నాగవలి లోపల నిష్టుర మేల పల్క(గన్‌ = శేగ1 అర్జ్‌యు :._. “మాలిమి = పరిచయము (ఆ వచ్చిన యతి ఎవ్వరో తెలియకపో వుటచేత) లేదు కొన ఇ లేకపోవుటచేత, అప్పుడే ౨ ఆ సన్యాసీ వచ్చిననాడే, నామదిన్‌ జ నామనస్సులో, అనుమానము తో(చెళా = అనుమానము కలిగినది; బాలికకా = సుభదను, 'సేవచేయజా జ పరి చర్యచేయుటకు, పనుపన్‌ ఆ నీవు అజ్ఞాపించినపుడు, వలదు అంటినికాదె ఇ వర్దవి అన్నానుగదా? దానికేమి = ఆ మాటకేమి (ఇప్పుడు అనవసరము అని), ఇంతకుకా, ఆతడు, ఈలుపు కల్లు అ సత్ప్రవర్తన కలిగిన __ ఉదారమానసము కలిగినటువంటి, మేనమఅంది (దూరపువాడు కాదు అని భావము), ఐనది ఐనదే జ జరిగినదేదో జరిగినది, ఇంక కొ,లోలతళా జ చాపల్యముచేత, వాగవలి లోపల, వివురము, ఏల, పల్క(గళా, (నాగవలిలో ఆడుకొను విష్టరములు సపెంగ్లివి ఆవజాలపవు. కొవున వ్నిిష్పయోజన ములు. కొదిట్టే పలుకకుండ ఊరకుండుకే మేలు. వికేవము 2. దీనియందు నుభద్రార్దునుల వివాహము జరిగినదవీ నాగవలి జరుగ వలసియున్నదవీ, అందువలన ఇపు డేమవినా లాభములేదనీ కృస్తుడు సూచన ప్రాయముగ అన్నకు తెలియచేస్తున్నాడు. ద్వితీయాశ్వానమున 118 వ వద్యములో కృష్ణుడు బలరామునితో చెప్పిన వాక్యములు ; “=వ్షయసువారును చక్క-వివారు వీరుః...__ో న్మరణకు తెచ్చుకోవాలి. అందులో సుభద్రను సంపవద్దు అని నోరార చెప్పలేదు. అలంకారము *-- లోకో క్తీం (40)

626 విజయవిలానము ఆశి. *కిడి నమాను లెంచ గలరే యిలజే(డులలోన( ? దూలంటో నొడండు వైరినైన; విడనాడండు నెయ్యము కోపగించియు౯; జా డంగలట్టివాండు ; నరసుండు; సుభదకు హర్ష వార్చి నో లాడ(గ నింతకంపె ననువైన వరుం డింక నెవ్వం డివ్వలన్‌ ? 174

మరికొన్ని విశేషగుణా లున్నవాడని అర్జనుని గురించి కృష్ణుడు చెప్పుకున్నాడు. అర్జ్‌ము :- “ట్రీడిసమానులు అ అర్జునువితో సమానులై నవారు, ఎంచన్‌ = ఎంచి చూచిన, ఇలజేడులలోన = భూమీశులలోన, కలరే ఇ వున్నారా? (లేకు అని భావము). వైరిని ఐనన్‌ ఇ ళషతువునై నను, తూలనోన్‌ ఆడండు అ తక్కువచేసి పలుకడు, కోపగించియున్‌ == కోపముచెందికూడ, నెయ్యముజా అ స్నేహమును, విడనాడ(డు = విడిచిపెట్టడు, చూడగలట్టి వాడు జ మంచిఆందగాడు, సరసుండు జ నరసమైన స్వభావము కలవాడు, హర్షవార్డిన్‌ వ్‌ సంతో షనము[ద్రమునందు, ఓలాడగకా జ శ్రేలియాడుటకు, సుభద్రకు, ఇంతకంకె = అర్ద మవికంటె, అనువై నజు తగిన, వరుండు = పెండ్లికొడుకు, ఇవ్వలకా 2 ఈ (ప్రాంతములలో, ఇ(5ళా, ఎవ్వడు? ఎిలేవము :.. బలరాముడు ఈ వివావోనికి అంగీకరించక పోయినా ఆర్హునుడు అతవిని వై రినర్గములోచేర్చి తూలనాడే స్వభావము కలవాడు కాడవీ, ఒక వేళ బలరామునిపై కోపము కల్గినను స్నేహాన్ని విడనాడడనీ భావము ధ్వవించునటుల కృష్ణుడు మాట్లాడినాడు. అర్జునుడు సాటిలేవివాడు, సరసుడు, అందగాడు. అందువలన సుళదకు ఇంతకన్న అను వై నవాడు మరొకడు లేడని భావము. సుభద్రకు ఇది హర్షాన్ని కలిగిస్తుంది అనికూడ చెప్పాడు. “*వమ్మినవారు పొండు నృపనందను, లందణలోన బెద్దంగా మిమ్మె గణించు ధర్మజు(డు, మీ రటకుజు విజయంటు సేయ వే గ మ్మెదు రే(గుదెంచి కడు. గన్నుల గప్పుకొనుం, బదుం” డనం, దమ్ముని మాట యన్న జవదాంటనీ యన్న ననంభమంబుగన్‌. 178 రర్మరాశవాదులకు ఐలరామువియందుగల గౌరవ భావాన్ని గురించిగూడ ఒక మాట. అలర్ట్‌ ము 2 “పాండునృవనందనులు ఇ పాండురాజు కొడుకులు, నమ్మినవారు = మన లను నమ్ముకొని ఉన్నవారు; ధర్మజు/డు = ధర్మరాజు, మిమ్మె = మిమ్ములనె, అందరిళోన "పెద్దగా గణించుకా ఇ అందరిలోను ఎక్కువగా గౌరవించును, మీరు అటకు అ ఇందద్ర(పస్థము నకు, విజయంబు సేయ ఆ దయచేసినప్పడు (వచ్చినపుడు), వేగమ్ము (గా) ఎదురు ఏ(గుదెంచి అ వేగముగా ఎదురుగావచ్చి, కడుకా ఇ ఎక్కువగా, కన్నులజా కప్పుకొనుళా ఆ మిక్కిలి గౌరవ

సృాదియోలాన కి శదియోల్లానము. ఆం॥ి 627 వముతో చూచును, పదుండు = పోదమురండు”, ఆనన్‌ ఇ అని కృష్ణుడు చెప్పగా, తమ్ముని మాటయన్న జ శమ్మునిమాటంపె, జవదాటని ఇ ఆతి(క్రమించని, అన్న = అన్నగారైన బలకాముడు, నసంభమంబుగన్‌ జు మిక్కిలి వేగముతో __ హా “కన్నులకప్పు కొనుట" _ గాతీయము,. అలంకొరము ,- ఆను(ప్రాసము. ఎలరామాదులు ఇంద(ప్రస్థమునకు వెళ్ళుట గజ కంథాణ శఠాంగ పత్తి బల వర్షంలు ల్పమగంబులై భజీయింపం, ,బితృ వృత పొతత నువ్చా దావ్త శ్రేణి గూడం, (బీయా నుజు.డుం దొను సమన్త వన్తు ధన సందోహంబుతో వచ్చెన ఠ్వ జనానందకరంబుగా,గ నటు లిం్యదప్రస్థమున్‌ జేరంగాన్‌. 174 అర్థ ణా గజ జ ఏనుగులయొక్కయు, కంఫాణ అ గుురములయొక్కయు శకాంగ ఆ రథములయొక్కయు, పత్తి = పదాతులయొక్కయు, (చతురంగ) విలజ సేనల, వర్గంబుర్‌ ౫ నమూహములు, సమ్యగంబులై == పూర్తిగా. భజియింపకా ఆ "సేవించుచుండగా, పిళ్ళ ఇ ఈంగ్రులు, ప ఇ కుమారులు, పొర అ మనుమలు, సుహృత్‌ : మి[ఠులు, ఆప్పల శ్రేమోళిలామలయొక్క, (జీ = వరునణు, హడళా ఆ ఈమతోడరాగా, ప్రియఅనుజూ/దుకా ఇ వ్రీయసోదరుడు (శ్రీకృష్ణుడును, కానుక (బలరాముడు), సమస్నవస్తు, ధన, సందోహము తోన్‌ = సమూహముతో, సర్వజన అ జనులందరికివి, ఆనందకరంబుగా(గళ్‌ ఆ సంతోషము కలుగునట్లు, అటుల, ఇం(ద్ర(ప్రస్పమున్‌ + చేర/గొళా, వచ్చెన్‌ = వచ్చెను, అంతకుమున్నె, కృష్ణుడు హలాయుధు. దోడ్కొని వచ్చుచున్న నృ లాంత మెజటింగి, రీవి మెజయన్‌ నగరిం గయిసేయ బంచిి య త్యంత వినీతి ధర్మజుండు దమ్ములు. దొ నెదురే(గి, రేవతీ __ కొాంతునకుం (ఐణామములు గొన్కలు+ దేని యథాక్రమంబునన్‌; అరయు :- అంతకుమున్నె జా ఇం(దపస్థమునకు వారు వచ్చుటకు ముందే, కృష్ణుడు, హీలాయుధున్‌ = బలరాముని, తోడ్కొనీవచ్చుచున్న, వృళల్తాంతము, ఎలింగి ఇ శెళసేనవారె , లీవిమెజయన్‌ ౩ రాచఠీవి (ప్రకొశించునట్లు, నగరిలా ఇ రొజభవనమును, కయిసేయ = ఆలంకరించుటకు, పంచి ఆ ఆజ్ఞాపించి. ఆత్యంతవినీతిన్‌ జ మిక్కిలి వినయ ముతో, ధర్మజుడు, కాన్‌ జ రాను, తమ్ములు, ఎదురే/గి, శీవశీకాంఛునకు అ బలధామునకు,

628 విజయవిలానము అం8. యథా(క్రమంబునన్‌ == [క్రమపద్దతిలో , (దజామములు = నమస్కారములు, కాన్కలు, చేసి = సమర్పించి న బెలువం దెచ్చుచునుండి యీసున సునాసిరాత్మజుం డమ్మహా బలముం చేరంగం బోర, మేదుర దురాప [కోధముం వాసి లో నలరం, గౌంగిటం జేర్చి, శంభుజ ధుజూాహంకార రేఖా నిర రళ మార్గ ప్రబలుకా (బలంబహు బహపూకారంబుగా బల్కూచున్‌. 176 భి ఓ అర్థము :. చెలువకా దెద్చుచునుండి = సుభద్రను తీసుకొనివచ్చుచు, సునాసీర అత్మ జుండు జఐ గొప్పదైన “'సీేనాముఖముకల ఇం ద్రునియొక్క కొడుకు అరునుడు, ఆమహాబలముకా = ఆయాదవ_నైన్యమును, చేరగ = సమీఫించినప్పడు, ఈసున == కోపముతో, పోరకా = పోరినందు వలన (బలరామునికి కలిగిస్స, 'మేదుర = అధికమైన, దురాప జ సహింపరాని, కోధముజా, పాసి జ వదలి, లోకాఅలరళా ఇ మనస్సునందు సంతోషించునట్లు, /“ధర్మరాజు), శంభుజ ఇ శివుని కొడుకు ఐన కుమారస్వామియొక్క, భుజాహంకార = బాహుపరా క్రమముయొక్కం, శేభా = విలాసముగలిగి, నిరర్షళ = అడ్డులేని, మార్ష్గజ వై ఖరీచేత, (పదిలుకా = పబలుడై న వాని, (సలంబ హుళా = (ప్రలంబుడను రాక్షసుని సంహరించిన బలరామునితో, బహూకొరంబు గాకా = గౌరవముతో, పల్క్యుచుకా, కౌ (గిటకాచేర్చెకుా = కౌగలించుకొనెను, తాల్బర్భూము :. యాదవ సై న్యముతో అర్జునుడు పోరినందువలన బలునికి కలిగీన కోధమంతయు పోవునట్లు ధర్మరాజు బలరాముని సగొరవముగా కౌగలించుకొనెను. బిలేనము + ఈ పద్యములో నాలుగు చరణములందు [కమముగా *సునసునా', “దురదురా", “ధుజభుజా 'బఐహుబహూ' అను శబ్దాలంకారములను యతిస్తానమునకు ముందుగా కవి వాగెను ఈ జంటలలో రెండవ పదము చివరను దీర్దముండుట మనోహరము, వొతాంతరము ;--"నిరర్శళమార్ల పబహున్‌ (బలంబహు బహూకారంబుగా పల్కు= చున్‌ అని కలదు. వ్రబహుకా అనగా మిక్కిలి అధికుడై నట్టి, ఈ పాఠములో మరి యొక “ఐహు' దొరకును నిజమే కొని _పైన చెప్పిన జంటలయందుగల (ప్రక్రమమునకు భంగము కలుగును. అలంతారము =. అనుప్రానము. " బావ యటంచు వావనడుపజా; భయథక్తుల (యొక్కవచ్చున ద్దేవకిపట్టి ధర్మజు. డతిత్వర౦తంబుగ (గుచ్చియెతల్సి, త ద్భావ మెదం గుదుర్ప్పుడ(గ6 దార్చిన భంగి. గవుంగిలించి “మా కిన గదయ్య నర్వ శుభ హేతువు విచ్చలు' నంచు నంచుచున్‌, 177

హృదయోలాసము ఎకీ. కతా 1 629 ఈ పద్యములో ధర్మరాజు కృష్ణుని సంధావిస్తున్నాడు, అర్థము ౫ (ధర్మరాజును బావయటంచు, వావినడుపకా = వరుననడుప్తటకు, భయ లక్కు లతో మొక్కన్‌, వచ్చుచున్న, అదేవకిపట్టి౯ా = అకృష్ణుని, ధర్మజుడు. ఆతిత్వరితంబుగ ౩ వెంటనే అనగా కృష్ణుడు తన పాదముల నంటకముందే, [గుచ్చియెత్సి = అదిమిపట్టి లేవదీసి, తద్భావము ఇ తన అభిప్రాయము, ఎదకా == (కృష్ణుని హృదయమునందు. (ప్రవేశించి), కుదుర్చడకా = కుదురుకొనునట్లు, కార్చినభంగికా = హత్తి నవిధముగ (గొఠముగు కవుంగి లించి, *మాకు = పాండవులకు, ఎచ్చలు॥ా ఇ ఎల్లప్పుడును. సర్వళుళ హేతువు = సికలకుళము లను కలిగించువొడవు, ఈవ = నీవె, కదియ్య' అంచున ఎంచుచుకా జ పొగడుచుకా న నిళేవమూ :_. తసకున్న ఈ అభిప్రాయము 5 ఖప్పుడి హృాదయములోవికి వ్రసరించు నట్లు అసగా అచ్చొత్తినట్లు గాఢముగా ఆలింగనము చేసుకొని ఆ౨ి భావము, అంంతారము ౮. స్వభావోక్తి. తడల బలరాపషు ఠృృష్ణులు, నడుమ. దాను, భ్యనవంతావళము నెక్కి పాొండ వేయ ముఖ్యు. డతిరాఐసంబున ముష్వెలుంగు పోలిత బొనంగ వచ్చెను (బోలి కప్పుడు. కే78 యస్తు 2 కెడలకా = పార్శ్వములందు, దిలరాముడును, కృష్ణుడును, నడుమతాను (ధర్మరాజు), ధిద్రిదంతావళము జ భ(ద్రజూతి ఏనుగును, ఎక్కి, పొండ వేయముఖ్యుడు = ధర్మ రాజు, అతిరాబసంబున ఇ మక్కింలి ఠీవితో, మువ్వెలుంగు పోలిక ఎ మూడు వెలుగులవనలె, పొసంగకా జ ఒస్పునట్లు, (ప్రోలికి జ పురమునకు, అపుడు, వచ్చెను. బిలేవుము 1 మువ్వెలుంగు = (బ్రహ్యావిష్టమ హేశ్వరులనలె _ బ్రహ్మవలె ధర్య ఛాజు పసుప్పవన్నె వాడు; నిషువలె క, అప్పుడు నలనివాడు, శివువిలాగ బలరాముడు తెల్లనవాడుం ణి న్‌ కొందరు సూర్యో చంద్ర అగ్నుల వలె అవి అన్నారు. 'అలంతారము:.. ఉ్యక్సేక్ష, అను ప్రాసము. అంతిపురంబులో నరిగి, అందలజు వందన షమాచరింపనాొ కుంతికి మొక్కి, భక్తి/ దమకుం బజమిల్లిన [దౌపదీ సతిన్‌ స్వాంతము రంజిలం బలికి క్యామ హరిత్‌ పరిధొను లొప్పి రం తంతకు నిష్టదాంధన నమాగను సొఖ్యమునన్‌ జెలంగుచుకా. 178 శు

690 పిజయినలానము అఎకీ. అర్థము ని. అంరిపురంబులోకా అరిగి = అంతిపురంబులోనికి వెళ్లి, ఆందణు ఇ అంగ్రాడి వారు, తమకు వందినము ఆచరింప, ఆకుఎతికిమొర్కీ= హు (బలరామకృష్ణులు) కుంతికి సమస్కరించి, భక్తిజా = భక్తితో, తమకున్‌ = తిమకు, (ప్రణయల్లిన ఇ నమస్కరించిన, (ద్రౌపడీకతిన్‌ = దౌపదితో, స్వాంతమురంజిలకా ఆ మనసు సంతోషించుచున్నట్లు, పలికి ఇ హూలలాడి, శ్యామ = సల్లనై నడి, హరిత్‌ ఆ సచ్చనైై నది, పరిధానులు ఆ వస్రుములు ధరించి, = బలరామకృష్ణులు. (బలరాముడు కృష్ణచేలుడు. కృష్ణుడు పీతాంబరుడు అను పేరు కంవార్యు, అంతంతకు జ (క్రమముగా, ఇష్ట కా ఇష్ణులెన, బొంధవ ఇ బంధువులయొక్కం, సమాగమ ఇ తలయిక వలని, సొఖ్యమునకా జ ఆనందముతో, చెలంగుచున్‌ = (ప్రకాశించుచు, ఒప్పిరి. వాతాంలరమయు : “అ+తిప్పురంబులోనంగి, యన్నకు వందనమాచరించు నొకుంతికి ...”' అని. అన్నకు అనగా వసుదేవుసకు కుంతి వందనము చేయుచున్నది. ఆ కుంతికి బలరామ కృష్ణులు నమస్కరించుచున్నారు. ఆ బలరామకృృష్ణులకు లొపది (యొక్కుచున్నది. ఈ విధముగ మూడు (మొక్కులుండుట మనోహరమే కొని ఈ ఘట్టమున (ప్రధానముగ బలరామ. కృష్ణులే కనుపిస్తున్నారు. కావున వసుదేవుని (ప్రసక్తి తెచ్చి పెట్టినట్లుండును , (బౌపడికి సవతి వచ్చిన చింత కనబడని రీతిగా మాటలాడిరి అని ధ్వని. దొర వట్టిన హెరు ఎట్టిదొ ॥ యరు దొహా। విడుదు లున్న హవణిక లులుపా పరిథవము £ నింద్రళోగమె దొఠనెం దమ కనని వారు తుదిలే రొఠరున్‌, 180 అర్థము శ ఆహా$, దొర జు ధర్మరాజు, 'పెట్టిన ఆ చేసినటువంటి, హరువుణ ఏర్పాటు, ఎట్టివొ $,(అనగా ఆశ్చర్యకర మైనది) విడుచులు = బనలలో, ఉన్న, హవణికలు ఇ అందములు, ఉలుపా = కొనుకలయందలి, సరిఢవము ఇ విభవము _ ఐశ్వర్యము, అరుదు £ ఇంర్రలోగమె = ఆత్యంత మైన సౌధ్యానుభవము (ఇంద్రుని భోగము సుప్రసిద్దము), దొరకెను తము, అని, అఆననివారు, తుదిన్‌ = చినరసు అనగా నురలిపోవునపుడ్కు ఒకరుకా, లేరు, అందరును ఇంద్రఖోగమును ఆనుభవించినట్టు సంతోషించినారు. పవీయము వారికి నిట్లుద వీయముగా నుండి వచ్చు విపుల _శమముల్‌ దీయ, ముదం బొనరిచి, రడు. దీయషు కనిపింప౦గా యుధిష్టిరు. డనియెన్‌. క్షేగ్రి1

వృాచయో కి. వ ల్లాసము ఆక 631 అర్థిము 1౮ దవీయముగానుండి జ దూర దేశమునుండి, వచ్చుట వలన కలిగిన, విపుల (శ్రమముల్‌ య్‌ ఎక్కువైన ఆయాసము, తీయక జా పోపునట్లుగా, పేయమువారికీ అ వియ్యాల వారికి, ఇట్లు ఈ విధముగ, ముదింబు ఆ సంతోషము, ఒనరిచి ఆ కలిగించి, కదున్‌ తీయుము కనిపింపగొ జు ఎక్కుడు.ప్రేమ క విపించునట్లు, యుధిష్టిరుడు ఇ ధర్మరాజా, ఆఅవియెకా. అలంఠాలతము :;.- యమకము, “*చ్రనవృన బలిమిం గన్నియః గొనివచ్చి వివాహ హౌటికరు న్వఠంగతులగా నొన౦ంంచి నార మము;ని ట్లనుకూలత గల్లు బంధు ఇపని౯ గలరే? 182 లర్థ్‌ము ఏల చనవునికా అ చనువు ఉండుటచెళ, బలిమికా ఆ బిలాక్కారముగ, కన్నియన్‌ కొవివచ్చి, వివాహము అపవుటకు స్వతంత్రులభాకాళా ౨ సాహాసించువాలినిగొ, మము, ఒసరించినార జు మీరే చేసినారు. ఇట్లు అనుకూలత, కలుగు, బంధులు ఇ బంధువులు, ఆవనిన్‌ = భూయయంది, కలరే ? (అనిగా లేరు అని మాకు మీరిచ్చిన చనవును ఆధారముచేసుకొనే అర్జునుడు సుభద్రను బలిఎవి తీసుకొవి రాగలిగినాడు. దానివి మీరు అంగీకరించినారు మీవిలె అనుకూలురై స టంభువలు ఇంకొక రున్నారో అని ధర్మరాజు చమత్కారముగొ నమర్జించినాడు. జ ట్టద్రినూరొయణుం డీ మిరొసురారి; యురగ కులధూషణుండ వీ; వరసిచూడ. నిట్టి మీ వాంధవము గల్లి నెట్టి తపము “సీసినారమొకో మేము సిరపొణీ” 188 స వర్యములో దూమియందు ఠేరన చెప్పి, కృష్ణబలరాములున్నారు గదా అని ఆకంకించి వారు దివిజులు లవ ఈ వద్యములో చెప్పుచున్నాడు. అధరము :--- అరసిచూడకా 2 శర్దగారూచినయెడల, (వీజము శంసుకొన్నచో), ఈ మురానుర క్క ఇ మురుడను రొతసుని చంపినవాడగు ఈ కృష్ణుడు, ఆదినారాయణుండు ఆ సాకొళు నినుమూరి ; ఈవు ౫ నీవు, ఉరగ అ నాగులయొక్క. కుం ఇ నంమునకు, భాష ణుండపు జ్భభూషనమెన ఆదిశేషుడపుః సీరపాణీ = ఓ హాలాయుధుడా, ఇట్టి మీబాంధనము ఆ ఇటువంటి (దివిజాల) చుట్టరికము, కద్లి = కలుగుటకు, మేము, ఎట్ట, తపము, చేసినార్‌ మొకో, గొప్ప తపము చేపిననే తవ్ఫ ఇట్టే దివిజనంబంధను ఇతరులకు దొరక గవి బ్రావము,

632 విజయవిలాసము అఎశకి. ఇందంపిస్థమున వైవాహి కోత్సవము అని [పియ థాషణంబుల మనోజ్ఞము రంజిలంజేయ; సంథభమం బున హలి “సర్వసన్నహనమున్‌ దగ ని 'ప్లెదురేంగి పెండ్లి సే సిన దొర యెందు లేల డనంగం జెళ్లెలి ముద్దుమఅంది. గోరికల్‌ 'పెనగొన6 బెండ్లి కూ(తు(గను బెండ్లి కుమారు(గ6 జేసివేడుక౯ా. కేరిఉ అర్జ్‌యు ;- అని ఈ (ప్రకొారముగ, ్రియభాషణముల = మంచి మాటలతో, మనః అబ్ద్బముల్‌ = (బలరాముని హృదియకమలము, రంజిలచేయకా జు సంతో షించునట్లు చేయగా, హలి = బలరాముడు, సం్యభమంబునకా = సంతోషమతో, “సర్వసన్నహనమున్‌ == సకింమైన ఏర్పాట్లును, తగడా జు ఒప్పునట్లుగా, ఇట్లు ఎదురేగి, పెండ్రి సేసిన దొర, ఎందులేడు, అని,' (నులు) అనుకొనునల్లు, చెల్లెలిని, ముద్దుమలందిని, కోరికల్‌ జ అశరు, పెనగొనకా = 'పెసవేసుకొన్నట్లు, పెండ్లిమూలురుని, పెండ్రి కుమారుని చేస్తి వేడుకళా = ఉత్సాహముతో అడ పెళ్ళివారు వరుడి యింటికి వచ్చి 'పెం డ్రిచేయడ మే ఎదురేగి చేయడము. అలంఠారము ఫి కమాలంకారము. సకల వాదృములు బోరుకలంగ నెడమీక నలుగులు నులుపొలు నడుచుచుండ, నిఖిల బొంధవ రాజనికరంబు మేలైన యుడుగరల్‌ గొనివచ్చి పొడగనంగ, న్యాశిత విద్వ త్కవి (శ్రేణులు యఫేష్ట నంభావనలం; జాల సం్రమింప, విందుల గర్బూర వీటి కొంబఐర వనం తముల నెల్ల జనంబు తనివి నొందం ట్రయము ఎనయంబు దాల్మి యోసపికయు(€ గల్లి, “యచ్యుతాగ్రజ భీమసేనా (గజన్ము లెంతటి మహాత్ము' లని జగం బెన్న( దేసి రుచితగతి నొప్ప వైవాహి కోత్సవంబు. 185 అర్జ్హము :- ౧ సకల వాద్యములు = అన్ని విధములైన వాద్యయం(క్రములు, బోరు కలంగకా = మోగుచుండగా, ఎడమీక అ ఎడతెగకుండా, నలు(గులు ఇ కుభకార్యాలు చేయు

హృాదయోల్లాసిము ఆ. 633 వారికి మర్యాదకొరకు సమర్పించిన వెస్తుపులు, ఉళలుపాలు = కాసుకలు, నడుచుచుండ ఆ సలుగులు -.. ఉలుపాలు విరామము లేకుండా కొవళ్లు - పశ్షైములతో వచ్చుచుండగా __

౨. విఖిల ఇ సర్వ, బొంధవరాజి జ రాజదింధువుల, నికరంబు ఆ సమూహము, మేలైన = (శేష్టమైన, ఉడుగరలు ఆ కట్నిములు, కొవివచ్చి, ఫొడగనంగ ౨ దర్శనముచేయు చుండగా =

౩, ఆశిర జ ఆ(శ్రయించుకొనియున్న, విద్వత్‌ కవి = వండితులయొక్కయు = కవుల యొక్కయు, ఆశేబుళఇు, యథేష్ట ఆ ఆత్యధీక మైన, పంభొపనలకా ౫ నక్కారములచేల , చాల సంభ్రమింపళా = ఎక్కువగా సందిరము పడుచుండగి

౪. విందులకా = విందులచేతను, కర్చూరవీటికొ ఇ పచ్చకర్చూరముతోడి కాంబూలాల చేతిన, అందిర జవస్త్రములచేతను, వినంతముల౯ా ఆ వసంతములు చల్లుకొనుటచేతమ, ఎల్లజనులు వు సమస్త మైన జములు, తవివినొందకా ణా తృప్తి నొందుచుండగా అనాలా

వ్రియముం వినయము, తాల్మి = ఓరిమి, ఓపిక అ విసుగు అలసత్వములేవిగుణము, కలిగి, అచ్యుత అగజ జ కృష్ణుని అన్నయయిన బలరాముడు, సీమ సేనాగ్రజన్ముడు = లీమ “సేసవి అన్నమైనధర్మజుడు, (వీరిద్దరును) ఎంతటి, మహాత్ములు = గొప్పవారు. అవి జగంబి ఎంచకా = అని లోకము అనుకొన, ఉచితగతి ఒప్ప ఇ శ్రమపద్ధతితో, వై వాహిక ఆ వివాహ

సందింధమైన, ఉత్సవము, చేసిరి,

ఆసలు నివాహము ఇంతకు ముందే జరిగినది కొవున ఈ ఉత్సవము దానికి సంబంధించి

నది ఆని అభిప్రాయము. బశేవము ;.. నణుగులు = కుళకార్యములు జరుగునప్పుడు బంధుమిత్రులు మర్యాద కొరకు పశ్లెములతోను, కావళ్ల తోను తీసుకొనివచ్చు ఫలములు, సనుపు కుంకుమ, వస్త్రములు, ఖాద్యములు మొదలై నవానిని తమిళశములో ఇప్పుడుగూడ = 'నలుంగు' అని చెప్పుకారు, అదియే ఈ సద్యమునందలి “నలుగు”. దీవికి స్నానమునకు ముందు రానుకొను నలుగు వీండికి సందింధములేదు* అంతట నై దునాళ్లును మహామహిమం దగి, దంపతుల్‌ గృహా భ్యంతర దేవ తార్య నతులై తన కర్మిలి యొక్క, రుక్కిణీ కాంతు(డు వల్కె శినగవ్యుగ్రమ్మంగ 'మీరిటు శెల్లకొలముళా మింతురు గాక శోభనము మీదన శోభనమై ముదంబునన్‌', 1186

634 విజయవిలాసము ఆ-8. అర్జము ;- ఆంతటజ ఆ తరువాత, ఐదునాళ్ళును = ఖఐదుదినములను, మహి మహిమంబున == ఎక్కుడు వై భవముతో, తగ్గి అ ఒప్పుచు, దంపతుల్‌ = పధూవరులు, గృహ అభ్యంతర = ఇంటిలోపలి భాగముస, దేవత = పేవతలకును, ఆర్య ఆ సెర్దలకును, నతులై ఇ నమస్కంరించినవారై , తనకు ఇ కృష్ణునకు, అర్మిలి౯ = గేవతో, మొక్కకా ఇ నమస్కం రించగా. రుక్మిణీకొంతుడు ఇ కృష్ణుడు, లేనగవు జు లేతనప్పు, (క్రమ్మగళా = కనుపించునట్లుగ, “మ్మీరు, ఇటులె = ఈవిధముగనే, ఎల్లకాలమును, శోభనముమిదనె శోభనమై ౨ శుభము వెంట శుభము కలుగ (శుభములు దొంతరలగునట్లు), ముదంటునకా = సంతోషముతో, మింతురుగాక (మించుదురుగొకు) జు అతిశయింతురు (జీవింతురు గాక” (అన్మి, సర్కా ఇ పలికెను, పోలోవము *-. ద్వారకలో వివాహము జరిగినది, వెంటనే ఇక్కడ ఈ వైవావాకో త్సనము జరుగుటవలన ళోభనముమీది శోభనము ఆని చమత్కా-రము- అని దీవించిన, లోలో ననె ముసిముసినవ్వు లొలయ నాననుల్లై ఈనరిరి వారా మాటరు€ బున రభివొదనము చేయు పోల్కా జనింపక౯ా. 187 అర్జము తి=, అని దీవించిన౯లా = కృష్ణుడు ఆశీర్వదించగా, లోలోననె ౨ బయటకి కొనరాకుండ, ముసీముసినవ్వులు = దరహాసములు, ఒలయకళా అ [1పకాళించగా, వారు అ వధూ వరులు, అమాటకు. = కృష్ణుని పలుకులకు, పృనః। ఆమరల, అభివాదినము ణ నమస్కారము, చేయపోల్కి. ఇ చేయవిధము. జనింప౯ా ఇ కలుగునట్లు, నమ ఆననులు ఐజ నంచిన ముఖ ములు కలవార్రై, శఈనరీరి జ కనబడిరి. విళేవము *-- వధూవరులు నమస్కటరించగా కృష్ణుడు ఆశీర్వదించెను. కృష్ణుని మాటలకు ముసిముసి నవ్వులు నవ్వుతూ తలలువంచుకొన్న వధూవరులు ఆశ్రీర్వాదముపొందినందుకు నమ న్కంరిస్తున్నట్లు కనవిడిరని కవి చమత్యరిస్తున్నాడు, అలంకాలోము 4 ఉర్సేక్ష. తొలంశెడు (పేమ బందుగులతో మజీపొ విఠకలందు నప్పుడు జవం దమృతొన్నముల్‌ కొలముసామికి నప్పన గాంగ6 బండు వె న్నెల బయలకా భుజించి, నెజనీ పెనంగకా సగపాలు గంబురా గులికిన శమ్మవీడె మొక కోమలి యీ గొని, (క్రీడి వేడుకన్‌. 188

హృదయోల్లాసము ఆరి, 6క8ిక అల్బీము $- తొంంకెడు పేమ అ ఆతిశయించుచున్న (ప్రేమనే, బందుగులతో (కలిని, మణీపాట్రికిలందు జ మణులతో చేయబడిన గిన్నెలయందు, అస్సుడు, ఉజ్జ్వలత్‌ = (ప్రకాశించు చున్న, అమృత అన్నముల్‌ ఆ పరమాన్నములను (అనేక విధములగు పాయసములన్యు, కొలముసాొమికి ఆ వంళప్పు మూలప్పరుషు డగు చంగద్రునికు, అప్పనగొ(గకా అ అర్చించు నైవేద్యము. అగునట్లు, పండువెన్నెల వియలకా ఇ వండువెన్నెలలు నిండిన ఆరుబయట, భుజించ్చి (ఆర్జునుడు) నెజనీటు ఎసంగన్‌ = పరిపూర్ణ మైన ఒయ్యారము కలుగునట్లు, ఒకకోమలి = ఓక చెలికత్తై, సగ (ము) పాలు ఇ సగముఠాగము, గంబుర్‌ ఇ పచ్చక ద్పూరము, గులికిన = చేర్చిన, కష్ము(వి), వీడెము = శాంబాలము, ఈక ఇ ఈయగా, కొని జ తీసుకొని, క్రీడి ఆ ఆర్హునుడు, వేడుకకా ఆ నంతోషముతో ___ అిలేవము విండువెన్నెలలో ఆరుబయట అరునుగు బంధువులందరితో కలని పర మౌన్నము భుజించుట ఎదురుగా ప్రకాశించుచున్న కొలముసామి చంద్రునికి నై వేద్యమును అఆర్చించుచున్నట్లుగా ఉన్నదని భావము. స్త్రీల కాంబూలములో వేసిన పచ్చకర్పూరములో సగమే. పురుషుల కాంబూలములలో వేయుట ఆ రోజులలో ఆచారము. ఈ భావమునే మమచర్మ్శితయందు _ “మృగమద సొరభథ విఠన ద్విగుజణిత ఘససొర సాంద్ర వీటి గంథ స్థగితేతర వరిమళమై మగువ సొలుపు తెలుపు నొక్కు సూరుత మొల సెన్‌” అని పెద్దన సూచించాడు. అలంగారము :- ఉ(శ్ర్రేష, శేశీగ్భహ వర్షన చందురు జొతి వాగడప్తు జంటబవంతి 'వెడంద యంఠకణం పుం దగు లూని పారమునః బొల్పగు పల్వగ కెంపు టంచు. డొ కుం దెలి గుండు కంబముల [కొంజీగి బోదెల నందగించి పై సందుల బంచవర్జనుణీ జాలరముల్‌ రహి జూప; లోవలకా 189 మనవి ఒ ఈ పద్యములో దంసళుల శేశీగ్భహ వర్ణవ కవి లేస్తున్నాడు, అనాడు ఈంజణావూరు మందిర విర్మాణములలో ఉపయోగించే పారిభాషిక పదాలు చాలా వాడుక చేశొడు, ఈనాటీ మన కపే దక్కగా ఆర్హంకొవు. అందుచేతనే నోరి గురులింగళావ్రగారు తన వ్యాఖ్యా ఇ వనములో

636 విజయవిలాసము అశ. “ఈ పద్యమునకు సరియగు నర్ధమును బుద్ధిమంతుడే యూహించుకొన గోరు చున్నాడను” అవి (ప్రకటించారు వేదమువారు కొంత శ్రమతీసుకొని ఈలాగు వ్యాఖ్యానించారు ,___ "చ౦[ద్రకొంతమణుల కట్టడముగల బవంతిచుట్టును కట్టిన పై బవంతియొక్కం_ విశాలమైన ముంగిలియొక్క సంబంధమును పొంది, (ప్రక్కలయందు చక్కనైన అనేక విధములైన శెంపులతో చేసిన బవిరిటాకులు గలిగిన తెల్లని గుండ్రని స్తంభముల యందలి నూతన కాంతులుగల దోదెలచేళత సౌగసుగలరై, మీది సందులయందు తెలుపు నలుపు ఎరుపు పసుపు అకుపసరు వన్నెలుగల రత్నములతో (చేయబడిన కిటికీలు అందము గనబరుచుచుండగా అ లోగిటి లోపల” అన్నారు. ఏమయినా, వ్యర్దప్రయాన అని ఇంతకం'కే ఎక్కువ వ్రాయలేదని మనని చేస్తున్నాను. బంగరు మేలి కంబముల+ దాటిలు వాటపు మధ్య రంగమున్‌ తెంగట జీవరత్నముల చెక్కడపుంబని మించు 'సెజ్జయిల్‌, ముంగల వ(జపుం ఐలుక లోవ పొనంగిన నొప్పు చప్పర మ్ముం, గల భావచిత్ర నవమోహన కేళగృ హాంతరంబునన్‌,. 190 అర్థము ఏ బంగరు మేలికందబిముల ఇ బంగారముతో చేయబడిన మంచిస్తంభను లతో, పాటిలు = ఒస్పుచున్న, వాటపు = అందముగానున్న, మధ్యరంగముకా = భవంతి నడుమ ప్రదేశమును; చెంగటన్‌ = సమీపములో, జీవరత్నముల జ జాతిరత్నములయొక్క_, చెక్కడపుం విని = తాసడపు పవితనముచేత , మించు = అతిశయించునట్టి , పెజ్హయిల్‌ = సడకటిల్లును; ముంగ 2 లకా ఆ దానిముందు, వజపుం బలుకలోవనకా జ వన(జ్రముల పలకలచేత తీర్చిన చూరుపళ్లై, పొసంగినకా = కలుగుటవలన, ఒప్పు, చప్పరమున్‌ = పందిరియు, కల = ఉన్న, భావచితఇజ శృంగారభానములతో కూడిన చిత్తరువులచే, నవమోహన = కొత్త అకర్షణగల 'కేళగృహో ఆంతరంబునక్లా = (క్రీడాగృహము లోపలి భాగమందు ___ 'కెలంకుల వజఏ9ముల్‌, నడుమ గెంపులు, మూలల ముత్తెముల్‌, పర స్థలముల6 బచ్చలుం, దగిన కాపడపుం బని హర్వు నందమున్‌ వెలయంగ+, దేశిచూడ( గడువింతయి, కోటికి. గోటి యైనను౯ా విలున యొనర్పరాని యొక నిద్దపు మంచము పై వనింపంగన్‌. 191 ఈ వద్యమున శవి వడక మంచమును వర్షించుచున్నాడు.

హృదయోల్లాసము ఆక. 637 అర్థము శి శెలకుల == (ప్రక్కలయందు, వజ్రములు. నడుమకా, కెంపులు,.మయూలలకా, ముత్తెముల్‌, పరస్టలములకా ఐ ఇతర్గస్థ్టలములయందుపచ్చలుకా, తగిన = వాటికి అనుగుణ మైన. తాపడపుం బని రత్నములను ఠాపు (కట్టడపు) పనియంగలి, హర్వుకా ఆ నేర్చరి తనము, అందముకా, వెలయగళా ఇ (పకొశించగ్భా తేలిచూడళా, కడుళా, వింతఆయి ఇ ఆశ్చర్యమును గొలుపుచు, కోటికి = ఒక్కొక్క మంచము కోడుకు, కోటియైననుకా అ కోటివరహాలనై నను, విలువ యొనర్చరాని = ధరకట్టరావి (ఒక్కొక్క కోడు కోటి వరహాల కంటెను విలువైనదని భావము). ఒవనిద్దపు మంచముపై జ ఓక్‌ నునుపైన మంచముపె, వసియింపగళా జ కూర్చొనిఉండగా _ _ వొఠాంతరము :-- “ఎల(కుల వ్యజముల్‌, నడుమ గెంపులు, మూలల ముక్తైముల్‌ పర స్థలముల పచ్చలున్‌ సుళువు జాతి తగణా బని హర్వనందమున్‌ ” 'వేదమువారు *సుళువుజాతి”, “తీగ మోళా' (తీగల అల్లికపవితనము) ఆని చెప్పినారుం అలంకారము ;-- అన్ముపాసము, ఆతిశయోక్రి. గోవ జవాది కసురియు., గుంరుమ, గందము, పైండీ గిన్నెలన్‌ దొవి బుగుల్కొనం గెలన. దార్చిరిః పంజర కీరఠారికల్‌ “దేవ, పరారు సొమి' యని తెల్పంగ - రత్నపుః గీలుబొమ్మలే కొవలె..గొంద అందు సుడిగంపు టొయారపు ముద్దుజవ్వనుల్‌. 1982 అరయు =. గోవజవాది జ గోవానుండి. తెచ్చిన జవాది, కస్తురియు, కుంకుమ పువ్వు, గందము ల చందనమును, పెడిగి న్నెలన్‌ అ దింగారు గిన్నెలలో, కావి = వానన, బుగు లొ్కానకా.== ఆలుముకొనగా, కెలనన్‌ ఇ పార్వ్వమునందు (మంచము(ప్రక్కన), పంజర (ములయందున్న), కీరశారికల్‌ = చిలుకలు _ గోరువంకలు, *దేవ, పరాకు సామి (ఈ పతులు మాట్లాడ గలిగినవి), అవి, తెర్పిగన్‌ ఆఅ పలుకుచుండగ, కొందరు, అందు జ ఆ గ్‌ది యందు, ఉడిగంపు = ఊడిగము చేయుచున్న (పరిచర్యలు చేయుళున్న), ఒయారపు ఆ విలానప్తు ముద్దుజవ్వనుల్‌ జ అందమైన యువతులు, రత్నపు కీలుటొమ్మలే కావలె రళ్తుముల నిర్మించిన కీలుబొమ్మరే ఆవి అనుకొనునట్లు, తార్చిరి = పెట్టిరి. అలంకారము ఏ భ్రాంతి.

638 విజయవిలానము ఆ-8ి. అందరి [క్రొందరికుం టోం, డ్లందలి కంద?త శుక ము భాలాురనం, బందరి ను దలిమంబులు, నందలి బొందశళంపు. దెరలు నవలం గిల'వేః 103 అర్జయు = అందలిజఐ ఆ వడక గదియందరి, శ్రొళ్తతరిరుందోండ్లు ఇ కొత్త చిగురువంటి శరీరముకల చెలికత్తెలు, అందలి, కందళిత -- చిగిర్చన, శుక ఇ చిలుకలు, ముఖ అ మొదలై నవాటియొక్క, ఆలాప ఇ పలుకులయండలి. రసింది = స్వారప్యమును, ఆందలి, నుజఖాతలిషసుంబులు ఇ నున్ననయిన పాన్ఫులు, ఆందిలి. దొందళపు == చుట్టునున్న, జెరలును ఇ దోమకైరలవంటివి _ వీనినే పారిజాతాపహరణమున అవరకణొంళుకము' ఆని ముక్కు తిమ్మన్న పేర్కొన్నాడు. ఆవలం కలవే 1 ఇ వేరు ఏదోటన్నైనను కలవా 1(గొంద శము ఇ కవచము వొఠొాంతరము *- జ... ఆందలిబొందళలది శెకలు,.....'', అని. బొందు ఆళది కెరలు = బొందుతో ఆంచులు కుట్టిన పసుపుపన్నెగల తెరలు అన్నారు, చేదమువారు 'పొందికగల పనుపుపచ్చరంగుగల' అని వ్యాథ్యానించారు. ఇక్కడ పసుపు వన్నెయొక్కు ఉపయోగము కొనరాదు. అలంఠొరము ; అన్నుపాసము. చక్కందనంబు లెల్ల నొకచక్కినె దొంతరగాంగ నిల్చెనో, యెక్కడ జూడ జూడ్కి కదియే విడిపట్టగు/; జూాడ(ణాడ( గా మిక్కిలి వింతయై మెజయు; మెచ్చులకుకా నెల పీ దొకింత। య మ్మక్క 1 గణీంపంగా దరమె యా పడుకింటి విలాన సంపదల్‌ ? క్షే ఫశ అర్థము ;= చక్కదనంబలు, ఎల్లన్‌, ఒకచక్కింనె ఇ ఓక (వదేశముననె. దొంతర గాగకా ఇ (ప్రోగుగా, నిల్చెనో, ఎక్కడచూడకా అ ఎక్కడచూచినను, చూడ్కికి ఇ దృష్టికి, అదియే, విడిపట్టు ఇ ఆక గ్షించుస్తాన ము-నిలుచుసట్టి స్థానము (అనగా దృష్టిని ఆచట నుండి కదలనీయద్యు అగుక; చూడచూడగాక్‌ ౩ వదేవదే చూడవలసినట్లుగ, మిక్కిలి వింతయై ఇ మిక్కిలి ఆద్భుతముగ, మెటయు = (వ్రకొశించును; మెచ్చులకున్‌ కా మెచ్చుకొనుటకు గూడ, ఒకీ౦ంఠ్‌ ౫ కొంచెమైనను, నెలవుఈదు = అవకొశము ఈయదు ; (అనగా వాక్కులను.-

వృదయోల్తానము ఆం8. కస 1 639 కట్టివేయునుు. అమ్మక్క ఆ ఓవోనో, ఆ పడుకింటి, విలాన, నంపదల్‌, గణింవగాన్‌ = లెక్కించుటకు, తరమె = శక్యమా ఒక దానిని మించి ఇంకొకటి అద్భుతముగ ఉండుటవలన దేవివి మెచ్చుకొనుటకుము అవకాశము కలుగదని భావము. అలంకారము ; = ఆతిళయోక్తి, ఉండె నరపతి యందు మే నుబ్బుచుండ, నఖిల స్నామాజ్య మేరిన యంత వేడ్క; రమ్యషుగు నిల్లు మేరైన రాజముభీియు.€ గలిగి నంట, యంతకన్న భొాగ్యంబు గలదె? 105 అర్థియ ;-- అభిలసామాజ్యము = సమస్తమైన సామ్రాజ్యమును, ఏలిన అ వరిపొలిం చిన, ఆంత , వేడ్కళా = వేడుకితో, మేనుఉబ్బుచుండ = శరీరము పొంగుళుండగా, అందు ఇ ఆగదిలో, నరసతి = అర్జునుడు. ఉండెకా = ఉండెను; రమ్యమగు ఇల్లు ౬ అందమైన ఇల్లు, మేలైన ఇ అన్నివిధాలా (శ్రేష్రమైన, రాజముఖియు = చం్యదునివంటి ముఖముకల కాంతయును, కలిగెనట = సమకూరినది అస్నచో, ఆంతకన్న = అంతకంటె, భాగ్యంబు కలదె ఇ అదృష్ట మున్నదా (కాబట్టి అర్జనుడు సా మాజ్యమే లినంత వేడుకతో ఉండుటలో ఆళ్చర్యములేదు ). అంతట! దొఢ నథీతతి కొంతొమణీ( గాంతు కడకు గదియించుట క వింతగ మోమునం చిటునగ వింత గనంబడ(గ ముదిత హృద యాంబుజలై. 106 అరము ,- అంఠట = ఇంతలో, కౌంతామణీళా జూ శ్రీలలో రత్నమువంటిలైన నుభ(దను,“కొంతుకడకున్‌ ఇ భర్షదగ్గరకు, కదియించుటకై = చేర్చు ఉద్దేశముతో, ఉొఢనఖీతతి కా పప్రొఢలైన చెలికత్తెల సమూహము. వింతగజఆళ్చ్ళర్యము కలుగునట్లు మోమునకా అ ముఖమునందు, చిరునగవు, ఇంత == కొంచెము, కనందిడ(గన్‌, ముదిత అ సంతోషించిన, హృదయ అంబుజలు ని = హృదయ పద్మములు కలవారై. “*జడ్రకుచ్చు గ్రైకొమ్ము, ముడువు చేడియ విరుల, పనలిపట్లిన వీడకుండ(;

640 విజయవిలాసము అ_కి, దేర్చుక్కూ నతి యిండ, తీర్చుము లతిలక్‌ంటు, గస్తూరి ఇమటచేం గరంగకుండ.; గొను జంట అవిక, కుంకుమగంద పులదు మో చెలి యెంత యొరసిన( జీిటులరకుంద; మొలనూ లిదిగొ బోటి, చలువ పొందుగ'+ గట్టు సయ్యాటలనె నీవి నడలకుండ। తరుణి కివి యిచ్చుంగద మెచ్చు; దప్ప” కనుచు, నేరుపరులై నవారిం గా నేరు పణుప( గాంతనవసంగ మార్ష్మశృంగార విభవ లీలనలరించి రాజవరాలి నప్పుడు. 1907

• కొందరు చెలికత్తెలు నుభ్యద్రను ఆల౦కరిన్తున్నారు. మరికొందరు (గడుసువారు) వారికీ తగిన నలహోా లిస్తున్నారు. న! సలహాలనుబట్టి అ దుపతుట రహః(్యీడలు ఏలాగుంటాయో కవి చమల్కారంగా తెలియజేశాడు,

అర్థము :- ౧ చేడియ = చెలి, జడకుచ్చుకా, _కెకొమ్ము = తీసికొనుము, వేనలి ఆ జడ, పట్టినకా అ భర్ష పట్టినప్పటికిని, వీడకుండ౯ా = వీడీపోకుండా (ఉండునట్లు విరుల్‌ == పూవులు, ముడువు == కట్టు;

౨ సతి జ ఓచెలి, చేర్చుక్కు ఇంద = పాసటబొట్టు, ఇదిగో, .కస్తూరి. చెమటచేళా, కరగకుండకా, తిలకంబుకా, తీర్చుము ణ దిద్దుము;

౨. ఓ చెలీ జంటరవిక = జమలి కుట్టుకుట్టిన రవిక, గొను జ అందుకో, ఎంత ఒరసిన = ఎంతగారాపాడినను, చిటులకుండకా == చిట్టిపోకుండా, కుంకుమగందము ఇ కుంకు మతో కలిపిన చందనము, అలదుము;

౪. టోటి ఇ ఓచెలి, మొలనూలు = నడుమున కట్టుకొను అభరణము (మేఖల్ఫ, ఇదిగో = తీసుకో, సయ్యాటలనె = నరసములలోనే, నీవి=ఐకోక (పోకు ముడి, సడరి కుండ ఇ విడిపోకుండునట్లు, చలువకా = చీరను, పొందుగకొ == గట్టిగ, కట్టుముః

తరుణకి = కాంతకు (సుభద్రకు, ఇవిజ ఈవస్తువులు, మెచ్చుక్‌ = మేలిమిని, ఇచ్చుగద, తప్పక = విశ్చయముగ, అనుచు, నేరుపరులై నవారిగా = నేరుపరులై నవారివి, ఏరు వరున ఇ ఏర్పాటుచేసి, కాంత = సుభద్రయొక్కం, నవసంగమ జ (ప్రథమ సంగమమునకు, అర్హ జ యోగ్యమైన, శృంగారవిభవలీలకా అ శృంగార సంసదయొక్క- విలాసముతో, ఆ, జవరాలివి జ యువతిని, అప్పడు, ఆలరించిరి ౪ వికసింపచేపిరి _ ఆలంకరించిరి.

వృదయోల్లాసము ఆం-కి, 641 ఎలేవము :_ నవసంగమములో సుభద్రకు కిలుగటోయే. అనుభివములను ఈ ఎద్య ములో (పొథలుగా చెలికత్తెలు సూచిస్తున్నారు. ఫొకొంతలయి ;-_ “తరుణీ గీ కిచ్చు నివి మెచ్చు దప్పదనుచు....” ఈ పాఠంలో పద్యము నందలి సంటోధరనము లన్నీ సుభ(ద్రకి చెందినివే. ఆమె తనకు తానే ఆలంకి రించుకొనుచున్న దన్న భావము ఆంత సరిసముగా నుండదు “ధ్ర డ్డ వ్రేట్టిక్సి ? లేజవ్వని, విడె మీవలెం బతికి; మంచివేళ సుమీయలు ప్పుడు; రొ కన్నియ, వల్లభ క కడ. వెనంగుదు గాక పెనంగంగా నిట, దజగునే? 108 అర్థము = లేజన్వని = లేతయన్వనము కలదానా, (జవ్వనీ లెమ్ము 1) (సుభదను చేయిపట్టుకొని లేపుతారుు,. తడవు ఏటికి = ఆలస్యము ఎందుకు, సతికి ఆ భర్షకు, వివెము ఈవలె ఎ తాంబూలము ఇవ్వవలెను, మంచివేళ సుమీ ఇప్పుడు ఆ ఇదే మంచి ముహూర్తము, రాకన్నియ = రాచకన్నియా (కన్యా రమ్యు 1), (అవి చేయిపట్టి లాగినపుడు సుభ కొంచెము పెనగులాడును), వల్లభు కడకా అ భర్వదగ్గర, పెనగుదుపు గొక్‌ జ 'పెనగులాడెదవు గాక (భర్తను తీగెవలె పెనవేసుకొందుపు గాక అవిభావము), ఇట = మాదగ్గర, 'పెనంగంగన్‌ = 'పెనగులాడగ, తగునా కా ఏమిలాభము । అలంకాలయు శ్లేష, జలికతెల హితోక్తులు ॥ అవి అవాటీ “*ప్రియముతో రమ్మని పిలిచినం, జేరంటో యెదవుగా కూరకుండెదవు సుమ్ము, చెంత. గూర్చుండంగ( జేంజూపం గూరుచుం డెదవుగా కూరకుండెదవు సుమ్ము, విడెము చేతికొనంగ వినయంబుతోడ నం చెదవుగా కూరకుం డెదవు సుమ్ము, మధురోక్సి వినంగోరి మాటాడ, మాజువ ల్కెదవుగా కూరకుండెదవు సుమ్ము, (4

642 విజయవిలాసము ఆ_8, కార, విభుండై న గొంత సిగ్గరితనంబు గడలుకొని యున్న [గక్కూన. గడకు రాళ, చక్కుంగ నొకింత సే పటు సమ్ముఖమున నిలువుమీ రత్నపాంచాలి చెలువుమీఅి. కీల

ఈ పద్యములో (పౌొఢలగు చెలులు సుభద్రకు ఉసదేళిన్తున్నారు.

అర్జము £- ౧. (భర్త) ప్రియముతోకా, రమ్మని, పిలిచినళా, చేరన్‌ ఇ దగ్గరిగా, పోయెదవుగాక, ఊరకుండెదవు సుమ్ము = ఊరకుండేవు సుమా;

ఎ. చెంత = తనప్రక్కను, కూర్చుండంగళా = కూర్చుండమవి. చేళాచూఎకా = చేతితో చూపినపుడు, (ఆస్టలమున కూరుచుందెదవు గాక = టార్చోవలె గాని ఊరకుండెదపవు సుమ్ము;

తి. నిడెము = తాంబూలము, చేతికి ఒసంగన్‌, వినయంబుతోడ౯ా, అందెదవు సుమ్ము;

౪. మధురఉకీ ౯ ఆ నీ మధురమైన మాటలను, వినన్‌కోరి జ వినవలెనను కోరికతో, మాటాడ౯ా = భర్హమాట్లాడినపుడు. మారుపల్కెదవు గాక, ఊరకుండెదవు సుమ్ము ; (భర్త ఈ విధముగా చొరవచేయకుండిన యెడల __)

విభుడు = భర్త, కొంత పిగ్గరితనంబు = కొంతసిగ్గు, కడలుకొవి = ఆతిశయించి, ఉన్ననై నను, (గక్కునజా జ చప్పున, కడకుళా అ ఇనతలకు, రాక, చక్కగా, ఒకింత సేప్పు, అటు = ఇపుడు కదలక మెదలక విలిచియున్నట్లు అయినా, సమ్ముఖమున = ఎదుట, రత్న పాంచాలి = రత్నప్పబొమ్మ, చెలువుజ సౌందర్యమును, మీ3క = ఆతీశయించి, నిలువుమీ = నిలబడియుండుమీ ; (ఆగియుండుమీ), ఆటు అంపే ఆ రత్నపు బొమ్మవలె అవి గూడ,

ఈ పద్యమున సిగ్గువల్ల సాధారణముగ కొత్త పెండి కూతురులు అవలంబించే (ప్రవర్తన వలదని చెలికత్తెలు సూచిస్తున్నారు.

“అనవలని యంటి మింతేః నిను. జూచిన నిందతనయునికి, నింద్రతనూ జునిం. జూచిన నీకును, మణి మన నూరక యున్నె పూర్ణిమా చంద్రముఖి : 200 అర్థము ;-- పూర్షిమా చంద్రముఖీ అ పున్నమనాటి చంద్రునివంటి ముఖముకల నుభ(ద్రాా అనవలని అంటిమి, ఇంతే: ఇ ఏదో మాటవరునకు అన్నాము అంతేః, విను

హృదయోల్లానము అ-8. న చూచినళా, ఇంద్రతనయునికిళ ఆ అర్జునునికీః ఇందతనూజునిం చూచిన, నీకును, మనషు, ఊరక, ఉన్నె = ఉంటుందా?

చెలికత్తెలు చెప్పుతున్న మాటల పైన ిర్ధలేనట్లు నటిధ్తా మభ్యద ఏమేమో చేయుం ఈ కింది పద్యములో కలదు.

“చిలక నీచే. గౌక చెలిచేత నుండదే, నిమిరి యిష్పుడె మాట నేర్ప పలెన? యెదుట గౌసెన వేయ కిడినాప, దెమ్మని వీణ యిప్పుడె మేళవించవలెనె : _ పటము కొనక దెచ్చి పట్టిన, నిష్పుడే చిత్తర్వునకి హర్వు చెప్పవలెనె ఇ మంచి మాటలు తోంచె నంచును బలకలో నిప్పుడె కవిత వొయించవలెనె గంట 'సెప్పినవారి6 (గేంగంటో గనెదు, లెండు పోద మ టన్న నటుండు మనెదు, పడిగ రావమ్మ. కంచియే పడుకటిల్లు ? కన్నియలః గంటి; మిటు లెందు( గాన మమ్మ. శి01 " అర్థము :- ౧ ఇట్లు వారు చెస్పుకుండగా వినుటకు ఇస్పములేవి_ దానిలాగ సెటిస్తూ సుభద్ర చిలుకను, తనచేత నెక్కించుకొవి దానిని నిమురుచు మాటలు చెప్పుచుందెను.. ఇప్పుడే మాటలు చెప్పవలెనా అని ఓక చెలికత్తె చేతినుండి చిలుకను తీసికొవగా -

౨. ఎదుటకా = యెదురుగా, గొసెన ఆ పమొదలగువాని నుంచుటకు సంచివలి కుట్టిన కస్పు, వేయక = వేయకుండా, ఇడినారు ఆ ఉంచినారు (ఆని), వీణను, తెమ్మని ఐ తెప్పించు కొని, ఇపుడే, మేళవించవలెనే = తీగ లమర్చవనలెనా - (ఆని ఒక చెలి వీణను తొలగింపగా )-

8. సటము = చిత్రము (బొమ్మ), కామక తెచ్చి పట్టినళా ఆ కానుకగా కెల్చి చూపి నప్పుడు. ఇపుడే, చిత రువునకు అ పటమునికు, హర్వు ఆ అందము, చెప్పవలెనె ఇ విమర్శించ వలెనా = (ఈ పవివి ఒక చెలి ఆటంకపరచగా ఎ)

+. మంచిమాటలు తోచినవని పల కవై కవిత్వము వ్రాయడం మొదలు పెట్టింది.

గంట పెప్పిన వారికా = వేళ (ఇన్ని గంటలు అయినవి అవి) తేలిపిన వారిని, శే గంటకొ = (ప్రక్కవాటుగా (ఇంచుక కోపముతోవలె), కనెదు = దూస్తావు, లెడు, ఫోదము, అటన్నకా (చెలికత్తెలు అనగా), ఆటుండుము, అనెదవు,

644 విజయవిలాసము అల. వడిగ రావమ్మ, కించియే = కంచియా, పడుకటిల్లు (అనగా పడకిటిల్లు అంత దూరమా, కంచికి పోయినంత సన్నాహము కొవలెనా ? ఎంతో మంది) కన్నియల, కంటిమ్‌ జ చూచాము (కావి) ఇటు. = ఈలాగ జాగుచేస్తున్నటువంటి దానిని, ఎందు = ఎక్కడ, కొనమమ్మ = చూడ సుమ్మా ; (ఈ మాటలు కొంత విసుగుతో లాగా ఆంటే వాటిరియినా సుభద్ర కదులుతుందో అని ఆశ. తాను త్వరపడుతున్నట్లు కనదిడకుండా ఉండడానికి సిగ్గువల్ల అఆయాసాపలతో కాల * యాపన చేయడం శోభనపు పెళ్ళి కూతుళ్లకు సహజము. సుభద్ర లలిత కిశలయం దఖిరుచికల కన్య అవి కవి సూచించాడు. నౌతొంతిరము 2 “గ్గడెలు చెప్పిన వారి. (గేంగంట గనెదు” సుధిద్ర కాలమునకు అసుగుణముగ గడియలతో వేళ తెలియచేయడం ఉచిత మే అయి నా దానిలో ఈ అనుప్రాన సొగసులేదు. “ఎక్కడనై న వేడుక మెయిలు శుభవేళలం బాను పెక్కుచో నొ క్కిసుమంత సిగ్గుపడుచుండెడు లేజవరాండ్రు లేరొ; యో యక్క ! యిదేమి? లుంత గలదా ః మటి 'రే పిటువంటివారె పో దక్క. బెనంగువారలు సదా మగని£ా విగిగౌంగిలింతలన్‌. 20) ఇంకా ఆ విసుగుతోవలినే చెలికత్తెలు ఎత్తి పొడుస్తున్నారు. అర్థము 1 ఎక్కుడనై నళా = ఏచోటనై నా, 'వేరుకమెయికా = వేడుకతో, శుభ వేళలకా = ళోభన సమయములయందు, పానుపు ఎక్కుచోన్‌ = పడకటింటికి పోవునపుడు, ఒక్క ఇసుమంత, సిగ్గుపడుచుండెడు, లేజవరాండ్రు ఆ లేతవయసుకల యువతులు, లేరొ = లేరా 1, ఓఉయక్క | ఇదేమ్‌? ఇంతకలదా = ఇంతసిగ్గా; మరి, రేపుజ శఘకాలములో. ఇటు పంటివారెపో = ఇంత సిగ్గుచూపువారే సుమా, మగవికా, విగికౌ(గిలింతలజ సదా = ఎల్లప్పుడు, దకథంక్‌ అ తమకు వశమగునట్లు, పెనంగువారు = కూడియుండేవారు. “ఏక్రతమున6 జేప్పుదుమో ? కా కందబు వినెడునట్లుగౌ6 జెప్పుదుమో ? మా కొక్కటి దోంచిన యది, నీ శెక్టడల గోప మగునొ నీరేజముఖీ ? 203 అర్థము *- ఏకతమున (రహస్యముగ), చెప్పుదుమో = చెప్పవలెనో, కాక, అందరు, వినెడునట్లుగా. చెప్పుడుమో = చెప్పవలెనో; మాకు, ఒక్కటి. తో(చినయది = స్ఫురించినది,

వృాదయోలానము ఆ.8. న ర్‌4గ్‌ ఓ. నీరేజమఖీ అ పద్మమువంటి ముఖముగలదానా, నీకు, ఎక్కడ. కోము ఆగురో 1 (ఆని ఏదో రహస్యాన్ని బయట పెడుతున్న భయమును నటిస్తూ చెలికి ఎ)... “కేవల భక్తితో నచట గేలివనంబున నీవు సా3ెముగ్‌ సేవలొనర్చుచో గలిగెనే కత, యేకత నిందువచ్చుచో (దోవల నిల్లురేకత; వధూవరు లిద్దజు నొక్క మొనచో నే వగ వాజునో మనసు? లెవ్వ రెజుంగుదు రమ్మ జవ్వనీ: 20 అర్థము వ అచట = ఆ ద్వారకానగంములో, కేళివనంబునకా ౨ ఉద్యానవనములో, నీవు, కేవలభక్తితోళా = విర్మలమైన భక్తితో (అని ఎగతాళి), సారెకుళా = మాటిమాటికీ (పలుమారులు, సేవలు ఒనర్భుచోకా జ శ్కుకూష చేసినపుడు, కత =కథ, కలిగెనే (మీప్రజయ గాధ జరిగినది గదా, ఏకతకా = ఎవరూ. తోడులేకుండా (మీరిద్దరు), ఇందు వచ్చుచో == ఇక్కడికి వచ్చునపుడు, (తోవలళా ఆ దారిలో, అక్కడక్కడ, విల్తురుఏకగ ఆ ఒంటరిగా నిలిచినారు గదా; వధూవరులు, ఇద్దరు, ఒక్కటైనచోళా అ ఏకతకలిగిన, మనసులు, ఏవ గజా = ఏవిధముగా. పొలునో = ప్రవర్సించునో ?. జవ్వనీ అ ఓ జవరాలా, ఎవ్వరు, ఎణుం గుదు రమ్మ = ఎవరికి తెలుసు ? (ఈ విధంగా చెలికత్తెలు సందేహాన్ని ప్రకటించారు). అలంకారము :;-- యమకము. “వేగి రక్రాండ్రు మన్మథుండు వెన్కను ముందును జూడ, డంతరకున్‌ చవేగిరకాండు నీవిభు(డు, వీరి. గటాకములందె యేలంజూల్‌ వేగిరఠత్తె వీ, వుచితలీల. దలంతువొ, వేళ యెంతువోః యీ గరువంపు సిగ్గు లపు డెక్కడనుండు సరోజలోచనా ? 205 అర్జము +-- మన్మథుండు, వేగిరకా(డు జ తొందపాటుకలవాడు, (కొబట్టి) వెన్సను ముందును చూడడు, అంతకుఃా = వానికంఅెను, వేగిరకాండు, నీవిభు(డు ఆ నీభర్త, వీరికా ఆ ఈ ఇదరివి, కటాక్షములందె అ కడగంటి చూపులతోనె, ఏల౯ాచాల్‌ = స్వాధీనము చేసుకోగల, వ వేగిరకతె వు, ఈపు = వీవు; ఉచితరీలకా జ మంచిప్రవర్శనను (రతి(ప్రర్మనమ), తలంతువో = తలంచెదనో | అవలంబించెదవో), వేళఎంతువో = వేళను గణింతువో (అనగా వేళ అయినదీ లేనిదీ లక్ష్య పెటక క్రీడలలోనుందువవి అంతర్భావము), సరోజలోచవా ఇ పద్మములవంటి ది కన్నులుగల ఓ సుభద్రా, ఈ గరువంపుసిగ్గులు ఆ బింకముతో మున్న ఈ సిగ్గులు, ఆపుడు = ఆ లీలలలో, ఎకగాడనుండు (ఉండనే ఉండపుగదా), పెండ్లి వరకు అగుకారా అని విసురు.

646 విజయవిలానము ఆ_8. “క న్నెజచేసి చూచిన, మొగ మ్మటు (దిప్పినం, జే విదిర్చినన్‌, గన్నుబొమల్‌ ముడించినను, గాదన । మందులకేమి ? మున్ను మీ రున్న తెజంగు, నంగకము లున్న తెజంగు. దలంచి చూచినకొ, గన్నియ, మాకు నమ్మిఠలు గావు సుమీ పదిలక శేనియున్‌,. 206

అర్ధము :.. కన్ను ఎజచేసీ చూచినళా = కోపమును (పకటించినను. ముగమ్ము అటు శ్రీప్పినకా = విముఖతను (పదర్శించినను, చేజ చేయి. విదిర్చినకా ఒతోసివేసినను, కన్ను

బొమల్‌, ముడించినను = ముడి వేసినను (విసుగుతో), కాదనము. అందులకేమి ? మున్ను ఇ

ద్వారకొనగరమునందు, మీరు, ఉన్న తెలంగు౯ా అ అన్యోన్యముగా ఉండిన విధమును, ఆంగక

ములు ఇ మీళరీరములండదు కానవచ్చు యవ్వనో(ద్రేకములు, ఉన్న తెజంగు౯ా ఆ (న్నేహమూ, యన్వనమూ రెండున్నూ ఉండుటచేత ), తీలంచిచూచినకా ఆ తలచుకొనిన, పదిలక్షలేనియు౯ా = సదిలక్షల మాటలు చెప్పినను, కిన్నియ = సుభదా, మాకు, నమ్మికలు కావు, సుమీ (నీవు విభుని దగ్గరికి వెళ్లినప్పుడు ఈ విముఖత, విసుగు. కోసము ఉంటాయని మాకు నమ్మకములేదు, అనగా యథేచృగా సుఖింతువని భావము.) బలేనము ౨. సుభద్ర కన్నెల చేయడము... బొమల్‌ ముడించడమూ ఆంతా చెలికత్తె ఉపన్యాసాన్ని అసడానికే _ వ్యర్థ ప్రయత్నము, వొఠాంతరము +. “....మున్నుమీదన్న తెజంగు మీకు తమియున్న తెజంగు” తమి = గాఢమైన _పేమ. “ఆయె గౌకుండె, మంచిదే యందుశేమి; కొంత సే పీటు నవ్వితి మింతె మేము; చాలు, ని(కనైన జూగేల? సరనములనె (పొద్దు పోయెడు. బదవమ్మ ముద్దుగుమ్మ”. శి07 అర్థము *.- ఆయెగాకుండె = మేము చెప్పింది అయినా కౌకున్నా, మంచిదే, అందు కేమి; కొంత సేపు, ఇటు ఆ ఇటుల, నవ్వితిమి, ఇంతే, మేము; చాలు, ఇ(కనైై నా, జాగేల జు ఆలస్యము ఎందులకు, నరసములనె = వధూవరుల నరససల్లాపములలోనె అనగా రతి(కీడలకు ఉపక్రమించకముందె, ్రొద్దుపో మెడు = రాత్రి మగియగలదు (తెల్లవారగలదు), ముద్దుగుమ్మ, సదవమ్మ. 188 వ పద్యమునుంచి ఇంతపరకు చెలికత్తెలు చెప్పిన మాటలు, పైన విముగుతో వాడిన మాటలు నవ్వుటాలకే ఆని సమాధానము.

పృాదయోల్లానము అ-కీ. 647 అని, రయిదండ యొక్క షృుదుహల్సకపొజీ యొనంగ, నొక్క మో హన నవహౌక్తి కోపమ నథాంకుర పాపట జక్క( దువ్వ, ళో భన శకునమ్ము లొక్క కలభాషిణీ ముందర దెల్ప) మంద గా మిని యను అల్ల నప్పు డినుమిక్కిలిగా. దనయందు నిల్వంగన్‌.

అర్థము వ అవి, ఒక్క మృదుహల్లకపాణి = కోమలమైన ఎ(ర కలువపూవువంటి హస్తముగల ఒక చెలికత్తె, కైదండయొసంగ ఆ చేయూత విస్తుండగా (హల్లకపాణి కాదికే చేయూత ఇచ్చినదని సాభిప్రాయము), మోహన = మనోహరమైన, నవజ (కొతదై న్‌, మౌక్తిక జ ముత్తియములతో, ఉపమ ఇ సమావమైన, నఖఅంకుర = మొలకల (ఆంకరాల) వంటి గోరులుకల స్త్రీ (ఒకతె, పాపటకా = సుభద పాపటను, చక్కళా దువ్వకా ఆ చక్క

బడునట్లు దువ్వుచుండగా (నఖాంకుర కాబశ్టే దువ్వుట సాభిప్రాయము), ఒక్క కలభొషిణ్‌ ఆ

ఒక మనోహరమైన మాటలుగల స్త్రీ, శోభనళకునమ్ము = సుభసూచకమగు శకునమలను,

ముందరా == ఎదుట, తెల్చళ౯ా = తెల్పుచుండగా, (కలభాషిణి కొౌదిట్టి తెలయప్పృట సాభిప్రాయము),

(తీ ఎమందగామిని = మెల్లని నడకగలది, అనుట ఎల్ల౯ ౯ అనుగుణము అంతయు, అప్పుడు,

ఇనుమిక్కింలిగా ౯ == రెండింతలుగా, తనయందు ఇ సుళద్రయందు, నిల్వ(గళా = నిలిచి (కన

బడుచుండగా) _.... (తరువాళ పద్యముతో అన్వయము ) అలంకొరోము :. పరికరాంకురము కాలిమిగ్గగుంగగ్యదొక్కి, మదిందత్తజముకా దమియున్‌ భయంబు హే రాళముగొంగ, మై జెమట (గ్రమ్మ(గ(, గొంకుచు మెల్లమెల్లనే జాలిక యేగుదెంచె విభుపాలికి, (బాణనఖుల్‌ దెమల్పంగౌ, యేళిక (మోలకు౯ా మనవి కేంగెడు నయ్యభిమాని పోలికన్‌. 209 లర్జిము = (సుభద్ర) మదిళల = మనస్సులో, ఈత్తణముక౯ ఆ తొందరపాటును, తమియుకా = (పేమయు, భయంబు = భయమును, (ఈ మూడుము), (సుభద్ర యొక్క) కాలిమికా = ఓర్పును, (కుంగ(దొక్క- = అణచివై చి, సేగ్రాళముకాగకా = ఎక్కువ అగు చుండగా, మెళా = శరీరమునందు, చెమట(క్రమ్మగొ, కొంకుచు ఆ సందేపాందుచు, మెల్ల మెల్లనే, ప్రాణవఖుల్‌, తెమల్పగాళక్‌ = పట్టుకొని లాగుచుండగా (చూడు : అమ్మరో రమ్మని బోటి కోమలి కర మ్మవివార్యగతికా దెమల్బగళ...) బాలిక జ సుభద్ర, విభుపాలికీ౯ = భర్శదగ్గరకు, ఏలిక్యమోలకు౯ా = ప్రభువు ఎదుటికి, మనవికి = మనవి చెస్పుకొనుటకు, ఏగెడు = వెళ్ళువట్టి ఆ అభిమానిపోలిక కొ = ఓక (పేరుగాంచిన) మానవంఠునివలె, ఏగు దెంచెకా ఆ వచ్చెను,

గ4ీ8ి విజయవిలాసము అ. అభిమానం కలవారు ఓక (ప్రభువు వద్దకువెళ్లి మనవి చేసుకోడానికి ఏ విధంగా తత్తరము, భయముపొంది, చెమట్యక్రమ్మి, సం దేహించుకుంటూ స్నేహితుల (పోత్సాహముతో మెల్లమెల్లగా ముందుకు కదులుతారో, ఇప్పడు సుభద్ర ఆ విధముగానె అర్జునువి వద్దకు వెళ్ళు చున్నది+ అలంకారము +. ఉప్రమాలంకారము. చంచలన్నేత రొ గలుగు నం్యభమ మేమనవచ్చు? వాసనల్‌ ముంచుకొనె౯ా సమస్త గృహముల; మిజుమిట్టులు గొంచు నల్గడల్‌ ముంచుకొనెక౯ దసూ రుచులు ; ముంగిటి కించుక రాకతొలనే ముంచుకొనెకా నృపాలునకు మోహపు గోర్కులు నెమ్మనమ్మునన్‌. అర్హము :-- చంచలనే్యత = చలించుచున్న కన్నులుగల సుభ్యద, రాకొ జ వచ్చు క నప్పడు, కలుగు సంభమము = కలిగినటువంటి విశేషము, ఏమనవచ్చు ?, సమస్త గృహముల్‌ ఇ అన్ని భవనములును, వాసనల్‌ ముంచుకొనెకా = పరిమళము వ్యాపించెను, తనూరుచులు = శరీరపు కాంతులు, మిటుమిట్టులుగొంచు = మిరుమిట్లుకొలుపుతు, నల్గడల్‌ = నాలుగు దిక్కులను, ముంచుకొనెను = ముంచివేసెను అనగా (ప్రసరించెను, ముంగిటికి = ముంగిలివద్దకు (ఈన యెదుటికి), ఇంచుక = కొంచెము, రాకతొల్పనె = (సుభద్ర) రాకముందే, నృపాలునకు = అర్హునునకు, మోహపుకోర్కులు = (ప్రేమసందింధమైన కోరికలు, నెమ్మనమ్మునన్‌ = నున స్పులో, ముంచుకొనె౯్‌ జ ఏండిపోయెను, అలంకారము +. యమకము. మణఖు6గ( గో రెడి కన్నియ తెజంగు. జూచి, చూడ. గోరెడి యువరాజు జాడ, జూచి, వల/(తు లైనట్టి యా ఠఈూర్మి ఫొలంతు లపుడు కూర్చి నమకూర్చి యిరువురం గూర్చి యనిరి. వ్లైక్షకే అర్జ్వము - మఖు(గశా అ చాటునుండపలెనవీ, వెనుకకు వెనుకకు పోవుటకు (పయత్నించుచున్న, కన్నియ = సుభద్ర, తెఅ(గుచూచి = విధముచూచి, చూడక౯ాకోరెడి అ ముందుకుముందుకు వంగి సుభద్రను చూడకో రునట్టి, యువరాజు జౌడ == అర్జునుని (ప్రవర్నన, చూచి, వల+తులై నట్టి == నేర్పరులై న, ఆకూర్మిపొల(తులు = ఆప్రియసఖులు, అపుడు, కూర్చి ఐదగ్గరకుతెచ్చి, సమకూర్చి జ ఇరువురను సమముగా కూర్చుండబెట్టి, ఇరుపురఃా న! గూర్చి ఆ అయిద్దరివి ఉద్దేశించి, అవిరి (ప్రియసఖులు) __

హ్‌ గ్టదయోల్లానము అం8. 649 వాఠొంతరము ఎ “= అరు(గ( గొంకెడు కన్నియ తెజ(గుజూచి చూడ గొంకెడు యువరాజు జా డ(జూచి"” అలంకారము ఎ అనుప్రాసము. “జేరు దా నెట్లు గడపెనో తెలియరాదు, జేరు గదలించినట్లు దోతేర వలసె.; గన్నె యిందా/క నే మెజలుంగదు నుమయ్య, తేరుగడ కాగ మెల్లన దిద్దుకొనుము. తికేలి అర్థము :- శేరు = రథమును, తాను, ఎట్లుగడపెనో జ ద్వారకనుండి వచ్చునప్పుడు కలిగిన యుద్ధసమయమునందు. (సుభద్ర) ఏ విధముగా నడిపెనో, తెలియరాదు = ఊపాంచ లేము; తేరు కదలించినట్లు = రిథమును ఈడ్చుకొని వచ్చినట్టు (అనగా ఆతీకష్టముతో ), తో శేరకాసల సెక = (ఈమెను) తీసుకొని రావలసి వచ్చినది, కన్నె = ఈ నుభద్ర, ఇందాక అ ఇప్పటినరకు, ఏమి, ఎటుంగడు సుమయ్య (మిక్కిలి ముద్ధరాలు అని భావము), శ్రేరుగడ కాగకా జ చక్క బిడునట్లుగా, మెల్లిన జు ఉపాయముతో, దిద్దుకొనుము జ నేర్చుకొనును. అలంకారము :-- అనుప్రాసము. “పషెట్రల వింబాధర కసీ గాటుల కోప దని పలువగలం దెలుపంగొ నేటికి ? నెజింగి నడుపుము మీటిన విచ్చుచనుదోయి మీ చేతి ది(కన్‌. నికేతి అర్థము ఇ పాటల బింబాధర = ఎ(రని దొండసండునంటి "సెదవిగల నుళద, కసిగాటులకుళా ఇ తమితోడి (గట్టి) కొటులకు. ఓపదు ఆ సపాంచజాలదు, అని, పలువగలళా ఇ అనేక విధములుగా అనగా 'పెక్కుమాటలతో (పలు వగలకా అ దంత క్షతలమం=పంటిగంటు లను గూర్చి ) తెలుసంగా౯ా ఏటికి జ చెప్పవలసిన అవసరము ఏమిటి ?. ఎజింగి నడుపుము కా ఈ విషయము తెలుసుకొని ప్రవర్శించుము, మీటిన ఆ వేలితో మీటినంత మా(త్రమున, విచ్చు ఆ (బద్రలగునంతటి, వీగువుగల, చనుదోయిజస్తనద్వయము, మీచేతిది ఇక ౯. చి ఈ పద్యము నందలి కసిగాటుల కోర్వనిది అధరము కొబట్టి మభ(ద్రను పాటల వీందా ధర అమట చనుక్కారము.

6ళక౦ విజయవిలానము అంగి. చూడు 1 “మీటిన విచ్చు గుబ్బ చనుమిట్టల న్మక్రులు చిందువంద (గక _-మనుచరితము. అలంకారము :-- శ్లేష, పరికరము. “మీర అెజు. గంగ వలయు శృంగార మెల్ల; యువతి తిలరంబు. గంకొ యో నవమనోజ; విభుండు మదిమెచ్చి కర్పూరవీటి యొనంగ, ముద్దుమొగ మెత్తరాదె యోమోహనాంగి, బైక్షేడ్ష అర్థము = ఓ నవమనోజ = నవమన్మధుడవగు ఓ అర్హునా, మీరలు ఎటుంగకా వలయు == మీకు తెలిసియుండవలిను, శృంగారమెల్ల = శృంగారరస సంబంధమైన విషయా లన్నీ, సుభద్ర ముగ్ధ కావున ఏమీ తెలియదు. కాని మీరు ఇదివరకు (ద్రౌపది, ఉలూచి, చిత్రాంగదలను "పెళ్ళి ఆడినవారు కావున శృంగార విషయాలు తెలుసు అని భావము. చెలికత్తై ఇలా చెప్పుతుండగ అర్జునుడు కప్పురవిడెము నుభ్యదకు ఇవ్వగా సుభద్ర తలవంచుకొనియున్నట్లు భావించవలెను ఆదిచూచి _ (జ చెలి - యువతి తిలకంబున్‌ కంక = ఈ ముద్దరాలిని చూచితివా? (అని, సుభద్రమ హెచ్చరించుటకు) ఓ మోహనాంగి, విభుడు = భర్త, మదిమెచ్చి = మెచ్చు కొని, కర్పూరవీటి = కస్పరపు తాంబూలమును, ఒసంగన్‌ ఇ ఇస్తుంకే, ముద్దుమొగము = ముచ్చ.మైన "ముఖమును, ఎత్తరాదెజ పైకి కనవరచరాదె. (ముఖమును ఎత్సరాదే అనగా అర్జునుడు విడెమును నోటిలో పెట్టుటకు ఆందించుచున్నాడు కౌపున ముఖమునెత్తమని భావము.) నుభద ఆ విడెము నందుకొన్నదనే అనుకోవాలి. వొతొంతరము ?. =...-యువలి తిలకంబుకంటె నో నవమనోజ....” ఇపుడు సుభ(ద్ర కంటెను అర్జునునికి శృంగార విషయాలు ఎక్కువ తెలుసు అవి అర్ధము. ఈ పోలికలో సుభద్రకు కొంతయినా తెలుసు అన్న అర్ధము థ్వనించుచున్నది. కొవి సుభ ముగ్ధ, ఏమీ తెలియనిది. అందునలన 'కంవె' సాఠము కన్న 'గంటె' పాఠమే బాగున్నది.

వృదయోల్లానము ఆలి. 681

“వలరాజు కొల్చుసంతటి

చెలువృుండు నినుగూడ. గలిగె; వప్పెడి దేమీ ణి

కల6 డిం నీపాలింటన్‌

జెలియా, యల చందమామ జేజే యెప్పడున్‌,. వేర్‌

అర్జము : వలరాజు అ మన్మథుడు, కొల్చుసంతటి = సేవకుడుగా ఉండునంతటి

(ఈనకంజె అర్జునుడు అందమైన వాడు గనుక), చెలువు(డు ఇ అందగాడు, సినుకా = విన్ను, కూడకా గరిగెళా అ నీతో కలియ గలిగినాడు; చెప్పెడిదేమీ ? ఇ చెప్పవలసిన దేమున్నదిః ఇ(5ళా, నీపాలింటళా జ నీపాలిట (నీవశమున), చెలియా = సుభద్రా, ఆలచందమామ చేదేణు అ చందమామ దేవత, ఎపుడుకా అ ఎల్లవేళల, కలడు ఇ ఉండును.

ఎిశేవము ;-- అర్జునువి గొల్బవాడు మన్మధుడు, ఆందువలన నున్మధువి మామయైన చందదుడుకూడా అనుకూలుడుగా ఉండును అని కొవము. పాండువంశపు మూలపురుషుడు చండ్రుడు కొవున కూడా ఇక అతను సుళ(ద్ర పాలిట ఉండును ఆని భావము,

పాలిండ్లు అ కుచములు, పాలింటకా అనగా కుచములయందు,

*అల' అనునది “ల' కు *ర' కు ఆభేదమునుబట్టి అర అగును అప్పడు అర చంద మామ జేజే అనగా, నెలవంక అని అర్హము. పాలింటకా అరచందమామ ఉండును, అనగా నెల వంక ఆకౌరమున ఉండు (అడ్డనువి) గోటినాక్కులు (నఖిక్షతలు) వుండునవి చమత్కారము.

118 వ పద్యములో 'మీటిన విచ్చు చనుదోయి మీచేతి దికళా” అవి అర్జునుడి కప్పగించిన దాని ఫలితము ఏరూపంగా ఉంటుందో ఈ పద్యములో శ్తేషద్వారా తెలిపింది చెలి,

అలంకారోము ?-- శ్లేష.

“*రాపక్క, వక్కలాకులు గోవక్య, శుభోత్తరముగ గొబ్బున విళుచే నీవక్క, సేవసేయుము నీ వక్కణ గలిగి రమణునికి. జీత్క్మము రాన్‌”, శి1ేళి అరము :-- రొవక్క = రొవన్ము, వక్కంలు.ఆకులు, కోవక్క- = తీమకొనవమ్మా, ఈనక్క జ ఈయవమ్మ.. రమణవికి = భర్హకు, చిత్తనురాన్‌ ఇ మసమరంజిల్లానట్లు, వీవు, ఆక్కజగలిగి = కోలికగలిగి, "సేవచేయను.

652 విజయవిలానము ఆంకే బిభేవయు : - 211 వ పద్యములో సుభద్రకు విడెము నిప్పించి, దీనిలో బడులు శాంబూలము సుభ(దచేత ఇప్పిస్తుంది. అలంకారము :- అనుపప్రాసము. అనుచు. గప్పుర బాగాలు నాకు మడుపు ల చ్చకోరాకి చేతి కందిచ్చి, మిగుల నంతికము సేర్చి “చేపట్టుమయ్య కోర్కు లొదవగా.జేయ నాసామి, యువతి శయము” శై? అర్థము తజ అనుచు = పపైవిధముగా మాట్లాడుతు, కప్పురబాగాలు = పచ్చకర్ప్చూరిము కలిసిన వక్కపలుకులు, ఆకుమడుపులు అ తములపాకు చిలుకలు (చుట్లులు, ఆచకొరాక్షీ = చకోరములనంటి కన్నులుగల ఆ సుభద్ర, చేతికి అందిచ్చి, మిగులకా = ఎక్కువ, ఆంతికము ససేర్చి = మరింత దగ్గరగాచేర్చిి 'వాసొమి = నా (ప్రభువా (శృంగార నాయకుని సామి అని అనడము ఇక్కడ సొగసు, (ఈ) యువతి శయము౯ా ఆ సుభద్ర చేతిని, కోర్కులు ఒదవగాకా అ కోర్కులు ఫలించునట్లు, చేయకా = చేయటకు, చేపట్టమయ్య = చేతితో పట్టపయ్య (రతిలో కూడవనయ్య అని అంతరార్థము). కోర్కులు ఒదవగా చేపట్టుము అనగా సుభద్రార్జునుల హృదయములలో ఇన్ని రోజు లుగా ఊహల రూపముననున్న కోర్కెలు, అలిలాషలు ఫలించునట్లుగా అని భావము. అని కన్నియ హస్తాబ్బము దన శ్రీహస్తమున, జేర్చ(; దాత్పర్యమునన్‌ గొని, యామాటల చతురత మనమున మెచ్చుకోను రసిక మణీ 'వేమాటున్‌. ని18ి అర్థము న అని, కన్నియ హస్తాద్దిము ఇ సుభద్రయొక్క. కమలమువంటి చేతిని, ఈన, (్రీహన్నమునకా ఆ సంపత్కర మైన హస్తమునందు, చేర్చకా జ చేర్చగా, తాత్పర్యము నన్‌ జ హృదయపూర్వకముగ, కొని పట్టుకొని, రసికమణీ == రసజాలలో ఉత్పముడగు అర్జునుడు. ఆ మాటల = చెలికత్తెల మాటల యందలి, చతురత౯ా = చమక్కా.రమును, మనముసఃా = మనసునందు, వేమాణు౯ా ఇ అనేకసార్లు, 'మెచ్చుకొనుళా = కొనియాడును. బికేవము ౨. ఈ చెలికత్తెలు 'వలతులు' అని 11! వ పద్యములో చెప్పాడు కవి. 17 వ పద్యం వరకు ఆ వలతులు చెప్పిన మాటలలో చక్కని చతురత ఉందసక తప్పదు.

వృాదయోబాసము ఆ-8. శరయోళల్లానము అంశ 653 అర్జునుడి చేతినుంచి విడము సుభద్ర అఆంగీరించినట్టు చేశారు. రాపక్క అంటూ నుళద చేతి విదెము అర్జునుడి కిస్పించారు. ఉభయుల అంగీకారి మూ ప్పిరపడ్తది. “'కలయంగ మంచిలగ్న మిది, గట్టిగ నేగడె లన్ని యమ్యునో తెలిసెద' నంచు నోర్లు, *జనుదేర ద దే?" మని యోర్తు, 'నెచ్చెలికా విలిచద' నంచు నోర్తు, నొక 'ేరిడి వారిటు లే(గి రంద; అ చ్చెలియల వెంటనే సగము సి గ్గరిగె౯ా దరుణీలలామకన్‌, శేఖ అర్థము ౫ కలయగకా ఆ వధూవరుల కలయికకు, ఇది మంచిలగ్నము, గట్టిగ అ సరిగా, గదెలు ఎన్ని ఆయ్యెనో = వేళ ఎన్ని గడియలైై నదో, నేన్‌ తెలిసెదిను = తెలిసికొందును, అంచుకా, ఓర్తున్‌ = ఒకతెయు; “అది కా వేళచూచుటకు వెళ్ళిన చెలి, చనుదేరదు అ రాలేదు, ఏమవి. ఓర్తు౯ా = ఇంకొకలెయు, నెట్బెలికా = దానిని, పిలిచెదనంచు, ఓర్ను౯్‌ == ఒకతెయు, ఒక 'పేరిడి = ఏదో ఒక నెపముదెప్పి, ఇటుల. వారందరును, ఏగిరి= వెళ్ళిరి, ఆ చెలియల వెంటనే, తరుణీలలామకుకా అ యువతీంత్నమునకు (నుళదరక్కు, సగముసిగ్గు, అరిగెకా = పోయెను. అలంకారము = స్వభావోక్తి. పంచ శీలీముఖంబులును బచ్చని విల్లును బూని యెక్కు నం ధించుచు, 'విర్వురం జెన(చి నెమ్మి! గరంచు కడంక చూడుమీ,” యంచు, గవాకసీమ నపు డా యెలతెమ్మెర( గూడి, వేడుకళా బొంచులు నూడ(గాం దొడంగె బో మకరాంకు(డు గానకుండ(గన్‌. చెలికత్తెలు పోగానే మవ్మదుడు విజృంలిస్తాడు. అర్థము ఎ పంచ శీలీముఖంబులును ఐ అయిదు బాణములును, పచ్చవి విల్లునుకా చెరకు విలును, పూని ధరియించి, ఎక్కు సంధించుచు = వింటిని ఎక్కు పెట్టుతు, ఇర్వురళ్‌ = వధూవరులను ఇదరను, 'పెనచి అ కలియగట్టి, నెమ్మిఃా జా (గేమచేత, కరంచు = కరిగించునట్టీ, చి కడంకళొాజనా (మన్మథువి) (ఫయళ్నమును. చూడుమీ, అంచు, అపుడు గవొక్షసీమకొ అ కిటికీ (ప్రదేశమునందు, ఆ ఎలలెమ్మెరళా కూడి = ఆ సిల్లవాయువుతో కలిసి, వెడుకళ్‌ == వేడుకతో, మకరాంకుడు = మన్మథుడు. కౌనకుండగళ్‌ = ఇతరులు చూడవీలు లేకుండా, పొంచులు జ దొంగచూపులు, చూడగా౯, దొడ(గెకా ఆ ఆరంఖించెను. బశేవము : మకరాంకుడు. శరీరము. లేనివాడు. కొబిట్టీ కొనకుండగ అన్నపుడు ఇతరులు చూడలేకుండా అవి ఒక అర్థము; కొను కొనకుండా కన్నులు మూసుకొని అన్న

ర5్‌డీ విజయవిలాసము ఆఅ-కి, మాట, ఏ బాణము ఎవరికి తగులుతుందో అన్న యోచన లేకుండానే అవి మరొక అర్హము అన్వయించుకోవాలి. మన్మథుడిని గుడ్డి బాలుడుగా చితించడం ఉంది క్‌దాం విలుకాడు ఒక పిల్లవాడితో (ప్రగల్బాలు పలుకుతూ తన నేర్పు చూపిస్తున్నిట్టు ఇక్కడ ఎలతెమ్మెరతో మన్మథుడు చెప్పుతున్నాడు తాను కనబడకుండా చూస్తున్నాడు కౌబట్టి 'పొంచులు' సార్థకము, అలంకారము 2 ఉత్చేంక్‌. పతియు సతి కేలు పట్టిన పట్టు విడక, 'పెడమజణల వామకరమునం బిజుందు( జుట్టి, పట్టి, రా నీడ్చి కూర్చుండంబె ఫ్రై నప్పుడు, తొడ తొడయు. దా(కం దమి సిగ్గు6 గడకు నూక, విశే అర్థము పతియు = లర్హ సతిశేలు జ సుభ్యద్రచేయి, పట్టినపట్టువిడకజ (మభద్ర విడుపించుకొనజూచినను) పట్టు సడలించక, "పెడ = (ప్రక్కకు (సుభద్ర), మటలళా = తిరుగ (వ్రయల్నించగా, వామక రమునకా = ఎడమచేతితో, పిజు/దునొచుట్టి = పిజుదులను చేతితోచుట్టి, పట్టి ఆ పట్టుకొని, రాకా ఈడ్చి = దగ్గరకువచ్చునట్లు లాగి." అప్పుడు, తొడతొడయుకా తా(కకా ఇ ఇద్దరి తొడలు తగులుతూ ఉండగా, తమి = (ప్రేమ, సేగ్గుకా = సిగ్గును, కడకు = దూరముగా, మౌకళా జ తోసివేయునట్లుగా, కూర్చుండ బె ఖైకా ఆ కూర్చుండబెళైను. వరన్బరము ఇద్దరి తొడలు కాకుట వలన (ప్రేమ హెచ్చి సిగ్గు నశించిన దని భావము, అలంకారము +. అంత్యానుప్రొనము _ స్వభావోక్తి. నెశి కొప్పు కొనగోర నిమిరిన యంతనే తళుకు లే ముద్దు, జెక్కిలి చెపుర్చె, దశుకు లేముద్దు. జెక్కిలి నక్కినంతనే వలిగుబ్బ చను(గవ పులకరించె, వలిగుబ్బ చనుఃగవ నలిమిన యంతనే నఠనాఖి నీవిబంధంబు విదిలె, నతనాఖి నీవిజంధము నంటునంతనే తనువెల్ల. బరవశత్వము వహించె,

వ్శాద = వ్రదయోల్లానము ఆ శి ర5్‌క్‌ నవల జెప్పెడి దేమి? యా నవరసికు(డు, తావి చెంగావి చక్కెర మోవి గోరి, కునుమశరు కేళి నేమేమి గుణుతు లిడెనొ, వాల యెలజు(గదు సౌథ్యాబ్ధిం దేలియప్పుడు. లిల్లి అర్థము క ౧ నెలీకొప్పు అ వంకరలుతీరిన కొప్పును, కొనగోర, విమిరిన యంతనే ఇ దువ్వినవెంటనే, తళుకు = కాంతిగలిగిన, లే = లేళయై, ముద్దు ఇ ముచ్చటగొల్పు, చెక్కిలి, చెనుర్చెకా ఆ చెమటస ట్రైను, ౨ (అ) తళకులే ముద్దుచెక్కిలివి, నొక్కినంతనే, వలి గుండ్రనై, గుబ్బజ గుబ్బలవ లెనున్న, చనుగన ఇ చనుడోయి, పులకరించె = గరిపొడిచెను, 8. (ఆ) చనుగవను, ఆలిమినయంతనే = పట్టినయంతనే, నతనాలి = లోకై నలొడ్లు గలది (లోతైన బొడ్డున నున్న), సీవిబంధము = చీరపోక ముడి, టప్రిదిలె౯ = సడలిపోయెను, ౪. (ఆ) సీవిబంధమును, అంటినంతనే, తనువు ఎల్లకా అ శరీరమంతయు, పర్‌ వళత్వము నహించెకా అ పారవశ్యము (మైమరపు) ను పొందెను, అవలక్‌ = ఇంతయైన తరువాత (నవల అనగా యువతి, పారవశ్యముననున్న సుభద్ర ఇక చెౌప్పెడిది ఏమున్నది అని మరియొక భావము )+చెప్పెడీదేమి = చెప్పవలసినది ఏమున్నది. అ సవరసికుడు = అర్జునుడు, తావి = పరిమళము గలిగి, చెంగాని = ఎరన్నైన, చక్కెర ఆ శ్రియని, మోవిన్‌ = అధరమును, (క్రోలి = పానమచేపి. కుసుమకర = మన్మథునియొక్క, శేశికా ఆ క్రీడయందు (రతియందు), ఏమేమి గురుతులు = ఏమేమి గుర్తులు, (నఖకతలు, దంతక్షతలు మొదలై న గుర్తులు)ఇడెనో = ఉందెనో, సౌఖ్యాల్సీకా అ సుఖము అను సముద్రము నందు, తేలి = తేలియాడి. బొల = సుళదర్ర, ఎజు(గదు (పారవళ్యము ఫొందియుండుట చేత). విశేషము 5 ఈ పద్యమునండు. మన్మథ వికారములలోవి చెమటపట్టుట, గగురు పాటు, పారవశ్యము, శరీరము ఉబ్బుట, అనునవి సూచితనులు; శాని చెంగావి చక్కెర మోవి అనునపుడు ముక్కు, కన్నులు, నోరు అను మూడు ఇం [దియములకు సంతృప్తిని సూచించెను. (వయోగమయు రూడు : *, .నతనాభిన్నవలా నొకొనొతమరున్నారీ శిరోరత్నమున్‌” మనుచరిత్ర అలంకారము :-- ముక్తవద్యగవృము.

656 విజయవిలానము ఆశిం గా ఢాలింగన విముఖము, రూ థాంగ స్వేద భరము, రుంద వీడా గూ ఢాపొంగము నగుచు,న వోఢా సంగమము వేడు కొనంగెం ఐబతికిన్‌. 228 అర్జము వ గొఢ ఆలింగన బిగువైన కౌగిలికి. విముఖము ఇ ఇష్టము కొనట్లు "పెడ మొగమైనదీ, రూడ = స్పష్టమైన, అంగ స్వేదభరము = అనయవములందలి చెమటయొక్కం ఆధిక్యము కలదీ, రుంద్ర జ దట్టమైన, (వీడా ఆ సిగ్గుచేత, గూఢ = కానరాకుండ ఉన్న, అపాంగ = (క్రీగంటిచూప్తు గలగ్గీ, ఆగువ, నవ ఊఢా సంగమము = కొత్త పెండ్లి కూతురుతో సంభోగము, సతికికా జ అర్జునువికి, వేడుక, ఒసంగెకా = కల్లించెను, విశేషము :- నాయకీనాయకుల ప్రథమ సురతమును పర్మించునపుడు పాధారణముగ _ అందరికి తెలియకుండునట్లు కాటోలు - సంస్కృృతపడ భూయిష్తముగ వర్ణించుట కలదు. చూ. “పహపసొనఖంపచ.,.” మనుచరి(త. అలంతొలోయు ;--- విభావన. వీ;డు కొప్పున సాము వీరిదండ వెలి. (గ్రమ్మః గమ్మ కస్తురిబొట్టు చెమ్మగిల్లం, దనువున మేల్పూ.త తావి మాత్రమె చిక్క6 జీక్క చన్గవ నరుల చిక్కువడంగ, నొనలిపై ముంగురుల్‌ మునరి ముద్దులుచూప జూ పంతకంతకు సొలపు నూపం జీన్నారి చెక్కులు చెమట. జీత్తడినంద, నందంద యూర్చులు నందడీంప; నపుడు నమ్మతి( బతి వేండ, ననంగిపెన(గి, లోను గాకుండియు, మృగీవిలోలనయన యతని నానంద వార్డి నోలార్చె నౌర | కలయికల గల్గు హరువుల కలిమి వలన, బినిక్ష అర్థము 2-- ౧ వీ,డుకొప్పున జ విడిపోయిన కొప్పున, సాము= సగము, విరి దండ = పూదండ, వెల్మిగమ్మ = బయట కనదిడునట్టు (వేలాడుచుండగా, కమ్మ ఇ సువాసన గల, కస్తురిబొట్టు, చెమ్మగిల్లళా జ చెమటచే తడియగుచుండగా,

వృదయోల్లానము ఆం. 657 ౨. తనువున = శరీరమునందు, మేల్పూ,త ఇ అందమైన సుగంధలేసనముయొక్క, శావిమాతమె = పరిమళము న్యూత మే (చందనము ఆంకా రాలిపోయి. కొనరాకుంగా పోయెనని భాసము), చిక్క౯ = మిగిలియుండగా, చిక్కచన్నవకా అ చాలా దగ్గరగావున్న చనువోయి యందు (అంతరములేనిది), సరుల్‌ = హారములు, చిక్కువడగ == చిక్కుపడి ఉండగా,

తం నొసలిపైన్‌ జ నుదురుమీద, ముంగురుల్‌, మునరి జ (కమ్మి, ముదులసూపకా == ముచ్చట గొల్బచుండగా, చూపు, అంఠక౦తకు ఇ కీణక్షణమునకు ఎక్కువగుచున్న, పొలపుళకా ఆ అలసతను, చూసకా జా తెలియసర్చుచుండగా,

౪. చిన్నారిచెక్కులు = ముద్దుగానున్న చెక్కిళ్లు, చెమటకా = చెమటచేత, చిత్తడికా అందళ౯ = ఎక్కువై న డిని పొందుచుండగా, అందంద == ఒక్కొక్కప్పుడు, ఊర్చులు ఇ శ్వాసములు, నందడింపన్‌ ఇ అతీశయించగా,

అప్పుడు = ఆ రతిసమయమున, సమ్మతికా ఆ (సుభద్రయొక్కి) సమ్మతిని, పఠిజ భర్తయైన అర్జునుడు, వేండళా= వేడగా, మృగీవిలోలనయన = జింకవలె చలించుచున్న కన్నులు గల సుభద్ర, అనఃగిపెన(గి = కలసిమెలసి, లోనుగాకుండియుకా అ లొంగకపోయిగూడ (స్వాధీనము కొకుండ ఉండినప్పటికివి), కలయికలన్‌ = రతి(క్రీడలయందు. కలుగు అ ఉన్నటు వంటి, హరువుల = విశేషముల, కలిమివలనకా అ సంపదవలన (అనగా ఆనేక విధములగు కలయికలవలన, ఆతనిన్‌, ఆనందవార్డిన్‌ ఇ సుఖపాగరమున, ఓలార్చెన్‌ ఆ శేలించెను, బొర ; = ఆశ్చర్యము,

బికేవము :.- అనగిపెనగి యుండినస్పటికీ, లోనుగాకుండియే భర్తను సుభద్ర పొఖ్యాబ్రివి శేలించెను. అందులకే ఆశ్చర్యము.

ఇందలి మొదటీ రెండు పాదనులలోను పువ్వులువీడుట, తిలకము చెమ్మగిల్లుట, మాచించి కవి “జడకుచ్చుకై కొమ్ము...” అన్న 107వ పద్యములో చెలులు తీసుకొనిన జాగ్రత్త అంతా వివలమైనదవి తేట సరిచాడు.

వొతొంతరము 2

ఈ సీసపాదములయందు కవి పాటించిన నియమము మొదటి దళము చివరిమాటతోనె శిండవ దళముమ ఆరంభించుట అని వేరుగ చెప్పనక్కరలేదు. 'వేదమునారు మూడవ పాదము

అ, ,...ముంగురుల్‌ ముసరి ముగ్దునటింవ, జూ సంత కంతకు సొలపుసూస” అనీ నాల్లన పాదమున, చ్రీక్ర డినొంద, నందంద యూర్పులు” అనీ నఠింారు. పైన చూపిన కవి నియమాని కివి భంగము కల్లించుటచేత ఇవి అంగీకారము కావు. (42)

658 విజయవిలానము అ-$ం మొదటి పొదము “*నీగుకొప్పున,..” అని ఒక పొఠాంతరము. వీగు అనిన విరియ చున్న, కొని రతి చిన్నెలను చెప్పునప్పుడు జుటు విడిపోపుట. చెదరిపోవుట సాధారణము చూడు: “బి(భ్రాణా కరపల్ల వేన కబరీ మేకేన పర్యాకు”౦” _ పుష్పబాణవిలాసము, “ంప్పడు సమ్మతిపడ వేడ...” ఆని ఒక గీతపాది పాఠాంతరము, సమ్మతినడుటకొరికు వేడగా. అసి భావము, ఇచట అర్జునుడు ౩ర్మ అని సర్దకొనవలెను, వొలింారి నలా. ముక్షృవది్యగ్రన్నము _ విభావన, నొక్కా పలుమొన:. బలుమొన నొమ్మ్‌ నేర్చెః సంటి గోరులచేం గళ లంట నేర్వె, జొర _ విగకౌంగిలంతలం వెర్క నేర్చె, జెలువృండు నవోఢం బౌఢంగాం జేసె నప్పుడు. శినిత్‌ అర్జ్హమ న అపుడు, చెలువుడు = ఆ అర్జునుడు, పలుమొనకా ఇ పంటిమొనజా జ పంటిమొనచేత, నొక్కి = సుభ్మద పెవవినొక్కి, పలుమొనజా, నొక్కనేర్చెకా = సుభద్ర అట్లనే పలు మొనతో అర్హునుడి "పెదవి నొక్కుటనేర్పెను, గోరులచేన్‌ అంటి జ ఆయా కళాస్తాన ములను నఖములతో నొక్కి, కళలు, ఆంటకనేర్పెన్‌ = నుభద్రగూడ ఆలాగే కళాస్తానాలు ఆంటునట్లు నేర్చెను, బిగికౌంగిలింతల = వీగువుగా ఉండే ఆలింగనములచేత, చొక్కి. = తానుపర వశుడై, చొక్కన్‌నేర్పెన్‌ = సుభద్రకు పారవళ్యమును పొందుట నేర్చెను. (ఈ విధముగ తీర్చి దిదుకొన్సి నవ ఊధఢన్‌ = కొత్త పెంగ్లికూతురును, ప్రొఢగాచేసెన్‌ ఆ _పౌఢనాయికగా (రతి _కీడలయందు నేర్పరిగా) చేసెను. బికేవము ౫. 211 వ పద్యములో సుభద్ర చెలిక త్తె అర్జునుడితో “క్రన్నె యిందాక నే మెటుంగదు నుమయ్య ; తేరుగడగాంగ మెల్లన దిద్దుకొనుము” అనిన ఉపదేశాన్ని అక్షరాలా పొటించా డన్నమాట. జిలిబిలి వి నాలి మొలక తెమ్మెరలు గ మ్మని మేని తావుల ననుసరింప, నలరుం దేనియ లాని యలరు తుమ్మెద దిమ్ము జంటచూపుల వెనువెంట. దిరుగ6 జిగురాకు మేంతలం బొగరొందు కోయిలల్‌

వృూదయోలాపసము ఆ.$ ౯ 6859 పాటల నీటు వెంజకి మెలంగి.. గుల్కుల బల్కుల ముద్దుగుల్కు చిల్కలు న్చు టలునుల వెళుకుల పజ నిలువ, నతియము బతియిను నొరామ తతుల నతుల రతుల చెనంగిరి చతురత లతిశయిల౧; వా దొలుతం పము నేం వారళలే కొలిచి యుండు వేడ్క కన్నను మటివేజె వేడు గలదె? కశక అర్థతం "ఇం ౧. జిలిబిలి = హోయిగానున్న. నలి=చల్లవీ నాలి మెల్లని, మొలక తమ్మెలు గావ! విల్లవాయువులు. క్‌మ్మవి జ మనోహర మైన, మేవితాపులన్‌ ఇ (వధూవరుల శరీరిపు వాననలను, ఆనుసరింపళో = ఆశయించి ఉండగా,

చని. అలరుజు పూవులయొక్క, కేవియలు ఇ తేనెలను, ఆవి= శొగి. అలరు = నంతోషించు, తుమ్మెద దిమ్ము గ్‌ా! తుమ్మెదల సమూహము, జంటచూప్పల ఆ సతీపతుల ద్యషుల,

న! 'వెనువెంటకా = వెనుకినంటుకొని, సేవకులలాగా. తిరుగకా = తిరుగుచుండగా,

తి. చిగురాకు మే(ఠలర్‌ ఇ మేయిటవలన. ఫొగరుఒందు ఇ మదించిన, కోయిలల్‌. (వీర) పాటల = పాటలయొక్క, నీటువెందడి ఆ అంచమును అనుసరించి, మెలంగళా ఆ మెలగుచుండగా,

౪. కుల్కు జ కులుకుచున్న, వలుకులన్‌ = మాటలచేత, ముద్దుగుల్కు = ముచ్చటగా మండు, చిల్కలు, నేర్పుపణుటల జా చమక్కా.రిముగల నేరుపుమూటల యందలి, బెళుకులణ సౌగనుల, పజ్జన్‌ = ప్రక్కన _ గురుభానముతో, విలువ,

సతియుపతియును, ఆరామ = ఉద్యానవనముల, తతులన్‌ ఇ సమూహములయందు, ఆకుల రతులజా౩ సాటిరేని కూటములచే, చతురతలు జ నై పుజ్యములు, ఆతీశయిల్లన్‌ ఆ అధి కము అగుచుండ, పెన(గిరి వ ట్రీడించిరి; తొలుతజా జ ఇంళకుపూర్వము (వింహావన్టయండదు), తముకా జ తమను, ఏ(చువారలె అ బాధించినవారె (మలదూనిలుడు మొదలగువారు). కొలిచి

యుండు = ఇప్పుడు. వేవించియండునటువంటే,. వేడు = వినోదము, కన్నను, మరివేరె ఇ ఇంకొక, వేడ్క జ సంతోషకారణము, కలదె = కలదా | అలంధొల్‌ యు ,. శబాలంకొరము _ అర్థాంతరన్యాసము, యమక సవ, న! (42కి)

6560 విజయవిలాసము ఆి-కీ, నెల మసలఠె నంత గాంతకు, నెలకొని వేవిళు పెలు, నిదపు మేనకా ళ్‌ ళం న! దలతలమని మెయి పూ(తలః దశత+ఓ దళుకొత్త (గొత్త ధవశిమ చోంబెన్‌. వివ? ఠర్ధము ;-- కొంతకు = సుభద్రకు, ఆఅంతళా జు కొన్నాళకు, నెలమసలెన్‌ = నెం తి'ప్పెను (గర్భమాయెను), పెల్లు = అధికముగ, వేవిళ్లు, నెలకొనెన్‌ ౫ కనుపించెమ, మెయి పూ/శలకొ = శరీరమునందలి చందనప్పపూతలను, తలతలమవి ఆ పొండుపొండని, ఠరళతళ తళుకొత్నన్‌ = తళతిళమని 'ప్రకాశించునట్టు, ొత్తధవళిమ = కొత్స తెల్లదనము, నిదపు మేనన్‌ = నున్నని శరీరమునందు, తోఃచెళా = కొనసిచ్చెను (అనగా గర్భచిహ్నమగా. పొలి ఫోపుచున్నదని భాసము. చందన లేపనము తెల్లగా నుండును. దానివి తిరిస్కరించునట్టి ధపశిమి. సుభద్ర శరీర మున గర్భచిహ్నాముగ కాసనయ్యెను. అలంకారము ;- యమకము. కలదొ లేదో యను కొను గొన(గ నమ్ము, వెప్పృల నలనళ గప్పు కొనియెం, గులుకు( జన్గుబ్బలు వలుఃదలై మెళలు. గె క్కె, నూగారు వై గప్పు నూలుకొనిలుల జెక్కుటడ్ధంబుల నెక్కానెం దెలినిగ్గుం బడలిక నడుపులం గడలుంెనియి6, విట్టూట బఇమటల చిత్తడి మెయి నిండి, సారెకు నూర్చులు నందడించె, నరుచి గన్చించె, నొక చెల్వ మంకురింబె( తరులు నమమయ్యెం, జిట్టుముల్‌ దణచుమీజె, మొలచెం గోర్కులు, నెమ్మేన నిలిచె నలత, నెలత కేర్పడణ దొలు చూలు నిలుచు నపుడు. వి2ి8ి అర్థము ఫల నెలంతకు = సుభద్రకు, తొలుచూలు = మొదిటి గర్భము, ఏర్పడ ఃా ఆ స్పష్టమై, నిలుచుసప్పుడు ఇ కనుపించునవుడు _.

పృాదయోలాంము. అక. వ ౧ 661 రః కలదొలేవొయను = ఉన్నదో లేదో యను అనుమానము కరిగించునట్టి, సవ్నని కౌను అ నడుము (ఇప్పుడు గర్భకారణముచేత, కాసగనయ్యెన్‌ = స్కుటముగా లనుపించు చున్నది, చెప్పల జ=కనురెప్పలయందు, ఆలసత, కష్పుకొవిదయె = వ్యాపించెను,

౨ కులుకు 2 ఆండదమైన, చన్సుబ్బలు = స్తనములు పలుదలై = పెదవై, మెటు6 గెక్కెన్‌, నూగారుపై ౯, కిడుపుమీచనున్న రోమావలి పైన, కసప్పుజ నల్లదనము, నూలు కొవియెకా అ నిలిచెను,

ఠం చెక్కుటదంబులన్‌ న ఆద్ధములవలె మన్ననై స చెక్కీల్ణయందు, తెలినిగు = తేల్లని కాంతి, నెక్కొానెక అ అకిశయించెను,. సిడుపులకా ఇ నడంయందు, బడలిక ఆ ఆయాసము, కడలుకోనయెన్‌ ఇ ఎక్కువయ్యెను. ౪౮, చిట్టూట (చిరుఊట) శా చిన్న ఊటగా కలుగుతున్న, చెమటల, చిళ డి ఇ ఎక్కు వై నతడి, మెయినిందెకా ఆ శరీరిమంతిటను ఏండెను, సారెకుళ అ మాటిషాటికీ, ఊర్చులు ఆ విట్టూర్చులు, సందడించెళా అ ఎక్కువగుచుండెమ, అరుచి జ నోటికి ఏదియు రుచిలేకుండుట, కన్చించి. ఒకిచెల్వము = ఒక విధమైన అందము, ఆంకురించెకా = పొడసూపెను, తరులు అ కడుపున (శ్రీలంక) శనవిచ్చు ముడుతిలుఎ శీవవులు, సమమయ్యె ఇ చదునై పోయెను, చిట్టముల్‌ జ ఓకీలింతలు, వాంతులు, ళఈరుచు మీరె = ఠరచుగొనుండెను, కోర్కులు మొలచెన్‌ = అనేక కోరికలు పుట్టుగుండెను, ఆలత ఇ ఆలసళ, నెమ్మేనకా == శరీరమునందు, నిలిచెకా ఇ కమపీంచెను. అలంఠొలోము * న్వభావో క్తి అభిమన్యుని జననము కలుముల్‌ గన్నుల(ంజీల్కు కల్కి మరునిం గన్నట్టి చందాన, నొ కల కాంభోనిధి వీచి శల్చ్పతరువుం గన్నట్టి యందంబునన్‌, గలకంకీకుల రత్న మంత శుభలగ్నంబందు నింపొంద! గౌ( గుల దీపంబగునట్టి పట్టి గనె దిక్కుల తెల్వి. బెం'పెక్క(గక, శివి అరము ౮. కలుముల్‌ = సంపదలను, కన్నులన్‌ = చూపులచేతనే, చిల్కు = చిలుక ళి న్యథుని, కన్నటి జ గర్భమున కవిన తించు, కల్కి. = స్రీ అగు లక్ష్మీదేవి, మరునికా జ మన్మథుని, కిగ్నెల 2 గ ॥ చందానన్‌ ఐ= విధముగ, ఆకలళ అంభోవిధి వీచి = ఆ పాలసముద్రములోని తరంగము, కల్ప తరువున్‌ = కల్చనృతమును, కన్నట్లి, అందం౦ంబునళా = చక్కని విధముగా, కలకంఠీకుల జ

66టీ వీజయనిలాసము అ.8. త్తీలయొక్కి. సమూహమునకు, రత్నము అ రత్నమువంటీ సుభద్ర, అంఠతన్‌, శుభలగ్నం బంచుళకా, ఇంపుఒందగాళా = అందము అతిశయించునట్లుగా, కులదీపంబు ౨ వంశమునకు దీపము. (కీర్తికరుడు), అఆగునట్టి, పట్టిక జ కుమారుని, దిక్కుల్‌ = నాలుగు దిక్కులును, కెల్విజ = సంతోషముతో, పెంపుఎక్కిగొతా = ళోఖిల్లగా. కనె౯ా = (ప్రసవించెను, విలేవము :- ఈ ఉపమానముల యందు సుభద్ర లక్ష్మీదేవితోను, క్షీరసముద్ర తరంగముతోను సమాసిమనీ పుట్టిన కుమారుడు అందమున మన్మథినితోన్సు దాన శ్రీలముననందు కల్చతరువుతోను సమానమనీ భావిము. కల్పతరుపు పుటినది క్షీరసము(ద్రమునందే అయినను కలళాంభోనిధియందు పుట్టినట్టు కవి చెప్పినపుడు సుభద్ర కలళాంలోనిధితో సమానమని అర్హము కావలపియుండును. కలశాంథో విధి పుంలింగము. కాబట్టి ఉపమానము పొసగదు, ఆందునలన “కలశాంభోనిధి వీచి' అని స్త్రీ లింగ సమానమును వయోగించవలసి వచ్చెను అరింశాలయు : మాలోపషమ, బుఖభు విభు సుతునరు(. దనయుడు (ప్రభవించిన సమయమున గువాలునం గురిసెన్‌ నథమున నసుమనో వర్షము, గుభగుథ నినదములు (గందుకొనె దుందుభులన్‌. వితి0 అర్థము :_ బుళువిభు = దేవతల ప్రభువైన ఇంద్రుని. సుతునకు ఇ=కుమారుడై న అర్జునునికి. తనయుడు (వ్రభవించిన సమయమున = కొడుకు పుట్టిన సమయమున. గుబాలున ఇ తటాలున నభమున = ఆకాశమునుండి, సుమనోవర్షము అ పూవులవర్షము, కురివెళా, దుందుభు లళా జ దేవతల భేరులమండి ((దేవదుందుభులు), గుభగుళ నినదములు ఇ గుభగుభమను భ్వనులు, (శందుకొనెకా = కమ్ముకొనెను దేవలోకమునుండి పుష్పవర్షమూ, దుందుభుల (మోతా కలుగుటకు కారణము దేవతలకు (వ్రళువైన ఇంద్రునకు మనుమడు జనించుటయే అవి భానము. ప్రథ్యాత పురుషులు పుట్టినపుడు దేవతల పృష్పవనర్షము కురుస్తుందని ఒక నమ్మకము. అలంకార్‌ చు : అన్నుప్రాసము,

వ్యాూదియోల్లాసము. అక, గ్‌ా అప్పుడు పొర్ధుండు శుభలేఖ ననువ, నను మాన విభవుండు శౌరి సమాన మాన వాధి నాథటులు గౌలువంగా నిరుగుదెంచె నలమితోడుత( దాండవ్వ లెదురువొన(గ. యా! అర్థము నా. అపుడు, పారుండు = అరుమడు. కులిలేలను, అమపళా = పంవిగాం అనుపమాన = సొటిలేని, విభపుండు జ ఐశ్వర్యముగలవాడై న. కౌర్‌ జ క్య్యపుడి, సమాన జ ఘా పులా వ్‌ అతనితో సమానులై నటువంటి, మానవాథినాథులు = రాజులు కొయివంగాళా = కొ లుముముపతిగా. ఎలమీతోడుత కా = సంతోషముతో, పొండివులు ఎడురుకొనంగకా జ హండివుల వమమామన్ని స్వాగత మివ్వగా, అరుగుగించెకా = వచ్చెను ఆంంతొల్‌మి. అనుప్రానము, యమకిము. హలి నాత్యకి లోడం గుతూ హవోలిమై తన నరన రాంగ, నంగన యునుదా నల బలరిపు సుతు నగరికి నలబలము చెలంగ నరిగె హరి గడు వేడ్పన్‌-. పైపై అర్జ్హ్వము ;-- హలి = దిలరాముడు, సాఠ్యకితోడళా, కుతూహాలియె = కువావాలిము కలవాడై, తన సరనన్‌ రాగళా = తన (ప్రక్కనే వచ్చుతుండగా. హరి జ వెపు అవా యును = రుక్మిణియు, శామును, అల = ఆ, బిలరిపు సుతు = ఐిలుడివ్ని రాక్షేమనిచిచినని ఇవ్వమని యొక్క కొడుకు ఆరునువి, నగరికి = మందిరమునకు, అలబిలము చెలంగ్‌ అ వావిడీ కమిన్‌ నట్లుగా, కడువేడ్క ౯ = మిక్కిలి వేడుకతో, ఆరిగెజు = వెను. ళం అలంఠొల్‌ ౨ ఎ యమకము. మన్యు వివర్థితు( తలశత మన్యు తనూభవుండు లోక షూన్య విపళ్సి న్మాన్యుల యనుసతి సుతు నఖి మన్యుం డని పేరువెళ్తు మది ముర మొచివన . అరమ :--- మన్యు వివర్తితు,డు అ ళోకిముగేనివాతు అయినె, అం ఇ శా ఇశిమమ్మా | జ తనూభపుండు ఇ నూరు యజ్ఞములు చేపిన ఇంద్రుని కొడుకు అర్జుమమిం శోకమావ్యా = లోక

€064ీ విజయవిలాసము ఆశీ పూజికులై న, విషశ్చిక్‌ మాన్యుల = పిద్వాంసులలో (శ్రేషులయొక్క, అనుమతికా = అభి ప్రాయము ననుసరించి, మడిళా ముదము = సంతోషము, ఒదవఃణా కా కలుగగా, సుతున్‌ = కుమారునకు, అభిమన్యుడు, అని పేరు పెళైను. అలంఠొలర్‌ము 2. అనుపాసము. చెల్లైరికిని ముజందిర్‌ మే నల్షునవం ననర్హ్యమణిమ యాభరణంబుల్‌ వల్లభయు' దాను యదుశంల వలభు. డప్పు డెస(౧ బంధువరము మచ్చకా, నితిశ్షీ లొ ౧ అరమ విజయదకుల వల్లభుడు కా క్యిసుడు, తాను, వల్లభయు == భార్యయైన రుక్మి జీయు, బంధిపెర్లిముమెచ్చన్‌ =చుటముల సమూహము మెచ్చుకొనునట్టుగ, చెల్లెలికిని, మరది కిని, మేనల్లునికును ఇ అభిమన్యునకును, అనర్హ్య = వెలలేని = ఆమూల్యమైన, మణిమయ ఆఅభరణంబుల్‌ = రత్నిములతో చేయబడీని సిగలను, ఒస(గెకా == ఇచ్చెను. కమవలయాకతలు పెసుచు మమ్యవల వలన నేం బెరింగెడివాం డొక్కుం పూట బెరింగి, మెలవులన ఇశవ మిల జూఠ, లా ళ్‌ చా భం నంది యౌవన మా రాజనందనుండు. వితిత్‌ అర్థము :-- కువలయాతులు ౯ కలువలవంటి' కన్నులుగల చెలికత్తెలు, 'పెనుచు జ పెంచుటయందు చూసిన, మక్కువల పలనకా ఐ (పేమలచేత, ఏటకా = ఓక ఏడులో (ఓక సంస త్సరములో), పెరిగెడివాడు, ఒక్క పూటకా, పెరిగి = పెద్దవాడవుళూ, (ఒక్కా సంవత్సర ములో సెరిగినంత ఏపుచూపుతు), మెల్లమెల్లనకా ఇ (కను.క్రమంగా, క్రై శవము = శికుత్వము (పసితసము), వల్ల అ ఆంతయును, జాఅకా = జారిపోగా ఆరాజనందనుండు == ఆ రాజకుమా రుడు (అభిమన్యుడు), యౌవనమున్‌, అందెళా = పొందెము, కై శవము తొలగుట కంటికి కొనరాకుండా జరుగుట వలన “జారినట్లు” గా చెప్పుట సనమంజనము. ఆలంతారయు = అతిశయోక్తి,

జ్మొద యోల్లానము ఆ_8. రరక్‌ మను మార్గమున ధూమి మను మోర్గ మంతయు స్టిరబుద్ధి యగు యుధిష్టీరుండు చెలుపెం, వాటవవదై్వైకి పాటన [క్రమమెల్ల దర వర్ణిలుండు సృకోదరుండు దెలుప, రంగ దుత్తుంగ ఈురం గాధిరోహ ము ద్దండ దాహుండు నకులుందు వెలుప, సురభి రషిణ కిర్షి సురలిళ దిద్యండ లుండగుత దనుజన్ముంఉ చల వివధ కోదండ పాండిత్య విలననంమిః దానె తెలుపంగ నేర్చిన తనయుం డెప్పుడు - "సేవల సేయంగ, సంతతత్రీ వెలుంగ, విజయుం డలరారె శాశ్వత విజయుం డగుచు. శితి(్రి అర్థము వ మనుమార్శమున ౯ ౨ స్వాయంభువ (వ్రళృతి మమవులు శాసించిన పద్ధతిని, భూమిజా ఆ భూమియందు. మను జీవించునట్టి, చూర్గమంతయు = విధమంతయు, స్రిరబుద్దియగు అ నీరమైన ఆలోచన కలిగిన యుధిష్టరుడు ఆ యుద్ధమున చఛలింపనీ వాడగు ధర్మరాజు, తెలుసకా = ఉపదేశించుచుండగా _ (ధర్మరాజు అభిమన్యునికి మను మార్గమున జీవించుట వేర్ప్చుచుండగా),

౨ పాటవవల్‌ = పాటవము (శక్తి) కలిగిన, వెరీ = కక్రువులను, పాటన ఇ ధ్వంస ముచేయు, (క్రమముఎర్లళా సన్థతులన్నియు, దరవర్దితు/డు = భయములేవి వాడయిన, వృకో దరుండు (తోడేలువంటి కడుపుగలవాడు) ఆ లీమ సేనుడు, తెలువన్‌ = నేర్చుచుండగా,

త. రంగఠ్‌ అ ఓఒప్పుమన్న, ఉత్తుంగ జు మిక్కిలి ఎత్తైన, ఈరంగ జ గుృురములను, అధిరోహము = ఎక్కుట (స్వారీచేయుట) ము, ఉద్దండదాహు (దు = గొప్ప భుజములుకలవాడగు, నకులుండు, తెలుసకొా = తెలియచేయుచుండగా,

• మరభి జ గోవులను, రక్షణజపోషించుట అనే కీర్తి జకీర్తిచేత, సురలకు పిరిమళించుచున్నట్లు చేయబడిన, దిక్‌ మండలుండు = దిక్కుల నమూహము గలవాడు అయిన, ఈత్‌ అనుజుండు = నకులుని తమ్ముడు సహదేవుడు (అన్ని దిక్కులయందును వ్యావించిన కీర్తి కలవాడు), తెలుపళా = నేర్చుచుండగా,

వివిధ = అనేకవిధములై న, కోదండ = వింత్తయందలి అనగా నాని సయోగముల యందలి, పొండిత్య = (ప్రావీజ్యముయొక్క-, విలసనింబు అ విలానము, తోనె తెలుసంగకా అ

6566 విజయవిలాసము అఆం$ి, శానె (ఆర్తునుడు) ఉపదేశించగా , నేర్చిన తనయుడు జ ఆ విద్యిల నన్నింటిని నేర్చిన కొడుకు (అభిమన్యుడు). ఎపుడుకా = ఎల్లవేళల, సవచేయగకా. విజయుడు = ఆర్హునుడు, సంతత ఫ్రీ = నిత్యసంఒద, వెలుంగ౯ా = (పకాశింపగ, క! విజయు/డగుచు = ఎల్లప్పుడూ ఉండునట్టి యుదవిజయములుగల వాడగుచు, ఆలరొరెక్‌ = ఒప్పెను. విశేషము ._. ఆయిదుగురు తండ్రులు ఆయిదు విద్యలు నేర్చగా అభిమన్యుడు నేవ చేయుచుండ అర్హునుడు ఆలరారెనని భావము. మనవారి లెక్క (వకారము స్వాయంభువాది మనువులు పద్నలుగురు. వీరు ఆయా కొలాలకు తగినటుగ జీవిల విధానాలను శాసిస్తుంటారు. వారి సంత తే మానప్పులు. పెదన్నగారి మనుచరిత్ర స్వాకోచిషమనుపు జన్మ గురించే. వ న్‌ పబంధాంతము శ్రీ రాజిలు రఘునాథో ర్వీ రమణుని పేర వెలయు విజయ విలాసం ఐవారోగ్య భాగ్య నంప త్సారస్వత జయము లొసంగు. జదివిన ఏనినన్‌, శతి? అర్భియ విలా. '్రీరాజిలు ఇ బుదిచే (వకాశించుచున్న = రఘునాథ ఉ ర్వీరమణునిపేర ౯ = రఘునాథరాజునకు అంకితముగొ, వెలయు = వెలయుచున్న, విజయవిలానంబు, చదివినకా, వినినళల, ఆరోగ్య, భాగ్య, సంపత్‌, సారస్వత (విద్య) జయములు ఒనగుకా. మేళ గ ౩ైణ లాంఛన విజిత్వర శుభ యళో విశాల,ధా రాళ గళ న్మద ద్విరద రాజి విరాజి సభాంగణా, ఘనా వేళ గరిష్ట దాన పదవీ పరితోషిత కాళగొతమీ చోళ కవి ద్విజ స్తుతి వచోలగ, చోలగ పూన ఖంజనా. శితితి అర్థము వం త్వెళగళ అ గరళకంళుడై న శివుని, ఏణలాంఛన ఇ జీంకచిహ్నము గాగల చందిని, విజిత్వర = జయించుస్వభావముగలదై న, శృుళ యళో విశాల = స్వచ్చమగు కీర్తి విశేషముగా కలవాడా (రఘునాథుని శుభమైన? కీరి తెల్లనిదై ఈశ్వరుని, చందదువి _ ఉభయులు తెల్లనివారే _ తిరన్కరించు నట్టివని భావము ), ధారాళ = తెంపులేకుండా, గళత్‌ =

_హృదయోల్లానము. అంక, 667 కారుచున్న, మద జ మదముగల, ద్విరద రాజి = ఏనుగులయొక్కం గుంపుచే, విరాజిణ (పకా శించుచున్న, సభ అంగణా = ఆప్టాన మందిరమునకు ముందరి భాగము కలవాడా (ఆస్టానమంది రము ముంగిలిలో మదముకారుచున్న ఏగునుల వరున ఉండునని భావము), ఘన ఇ ఘనమైన, ఆవేల = గట్టులేవి, గరిష్ట జు మిక్కిలి గొప్పదైన, దాన = దానములచేతమ, పదవీ ఇ ఉద్యోగ ములచేతను, పరితోషిత = బాగుగా నంతోషపెట్టదిడిన, కాళ అ కాశేశ్వరము, గౌతమీ అ గోదావరి, చోళ = చోళదేశములందలి, కవిణ కవీశ్వరులయొక్కయు, ద్విజ = (బ్రాహ్మణుల యొక్కయు, స్తుతినచోలగ = స్తుతివచనములు (పొగడ్డలు) పొందినవాడా (దానకొర్యములచేత నంతోషపడిన సకలాంధధ్రమువారు స్తుతించుచుందురు అని భావము), చోలగ అ చోలగుడు అము దుర్మార్యుడై న దొంగలనాయకుని, మౌన ఆ గర్వమును, భంజనా ఆ సశింపచేవినవాడాం భుబంగ్యసయాతము

అరాతి కమాళ్ళ ద్భి దాంచ తృృపాణా నరాధీశ్వ రాకార నాశీకవాణా : సి రానందనా 1రామ సేవాధురీణా : ప్రి ష్ష ఫవీ 289 విరాజ చ్చతు ష్షష్టి విద్యాపఎణా : అరము :. ఆరాతీణ ళశ్రవుళై వ క్షమాభ్ళల్‌ ఆ రాజులను, లిక్‌ = ఛేదించుటయందు, 1! లు అంచత్‌ = ప్రకొశించునట్టి, కృపాణా == ఖిర్గముకలవాడా, నరఅధీశ్వర = రాజుయొక్క, ఆకొర = రూసముగల, నాళీక బొణా = పద్మము బాణముగా కలవాడా అనగా మన్మథుడా _ రాణి రూపములోనున్న మన్మథుడా, స్పిరా ఇ భూమిని, అనందన జు ఆనందింపచేయువాడా, రొమ'సేవా న! ధురీణా అ రాముని సేవలో ఆసక్రి కలవాడా విరాజర్‌ = ప్రకౌళించుచున్న, చతుష్షష్టి ఆ ఆరవై నాలుగు, విద్యా = విద్యలయందు, (ప్రవీణా ౨ నేర్చుగలవాడా ॥ గ ద్య ముకీ ఇది (శ్రీసూర్యనారాయణ వరప్రసాద లబసార సారస్వత సుధాసార జవిత యళోల శాంకూర చేమకూర లక్ష్మ ణొమాత్య తనయ వినయ ధురీణ నకల కలా (వవీ ణొచ్యు 'తేంద్ర రఘునాథ భూపాల దత్త హస్త ముక్తాకటక విరాజమాన వేంకట కవిరాజ (వజణీతంటై న విజయవిలాసందిను మహా(వబంధంబునందు తృతీయా శ్వాసము నంపూ ర్డ ము లయల ఇఆరాదులు మొదటి ఆశ్వానము చివర వున్నదే. ఖి

అనుబంధము_1 ఉపయోగించిన (ప్రతులు చిన్నతనంలోనే నాకు విజయవిలాసము వచ్చిందని మనవిచేశాను కొన్ని సంవత్సరాలు అయిన తరువాతగాని ఈ వ్యాఖ్యాన వినయం అనుకోలేదు. ఆ వ్యవధిలో నాకు సందేహము కలిగినప్పుడూ, కొత్త కో ప్పస్తకంగాని. శ్రాళప్యత (సతిగాని దినవిదినప్పుడూ, ఎ్య్కడెక్కుడినో ఏవేవో ప్రతులు చూసూ ఉండదే వాడను, నాకు వచ్చిన పాఠం ఏదయినా ఉంపే అది జ్ఞాపకముంచుకొనేవాడను, అంతేగావ, ఆ పాఠ భేదాలను ఎత్త 'వానుకోవాలన్న అవసరం నాకు కనబగలేదు. ఆ విధంగా రాలా (సతులు చూచాను. చాల సంవత్న రాలు నా దగ్గరుండిన వ్యున్తకము మదద్రనులో చూశైలోనూ గుజిలీలోనూ ,.. దొరికినది తవ్వులతదక, ఈ పుస్తకాలను అత్షయప్యాత అయ్యవా అం[ద్రనగరాలలో అమ్ముతుందేహు. వెల 1.2.6 లుందేడి వ్యాఖ్యానం _వాయాలన అనుకున్నతరువాత మ్యుగ్రితి అమ్ముదిత (ప్రళులకోనం వయలర్నం చేయవలవి వచ్చింది. ఇటువంటి పయత్నము చేనినవారే మ? (సనిద్ధ వ్యా్యాతలూ పరివ్క ర్రలున్నూ, వారిలో అనేపలు ఆంధ పాహిత్యోద్దారకులని చెప్పడగిన పండితులుగావి సామాన్యులుకారు.. వీరిలో కొందరిఎ మనవి చేస్తాను.

1. థ్రీమాన్‌ మాడభూషి?) వేంకటకృష్ణమాచార్యులవాద , వీరు గొవ్ప పందితుణి, నీ, వీ (బౌనుదొరగారి దగ్గర పనిచేస్తూ మన భారరాన్ని పెరివ్యంరించి ఇన్బాడు. (ఆ భారతము అచ్చుుపతి, ఇప్పుడు ఇంగ్ల ండులో ఇండియా ఆఫీసు లైిరీలో ఉన్నది. ఆ అచ్చు భారతాన్ని పోటోల మూలంగా పునర్ముుదణచేని, ఉప్య్యానియా విశ్వవిద్యాలయము వారికి ఇటీవల పంసించాస్క.. వీరు వరివ్యరించి (సచురించిన విజయవిలాసము 1806వ ము్యరింవించాప.

£. పోలవరము జమీందార్లు (శ్రీ కొచ్చర్లకోట రామచంద్ర వేంఠటకృష్ణారావు బహాడ్డరు, బి.ఏ. గాట 1901 లో చెన్నపురిలో మ్యూద్రింవించి సపచురించిన విజయనిలానము, వీప విద్వాంసులు, సొహిత్య ఫోవకలు. వీరు శ్రీ తీరువతి వేంకటకవుల పాయముతో పొఠ నిరయముచేయడానికి అనేక నగరాలనుంచి (వ్రళులు తెన్సించారు.... వొటీలో ఫ్రీ వేదము

ణి వారు వంపిన (పతి గూడా ఉన్నదన్నారు.

శ. పేరుగాంచిన నండితుడూ. జంధ్యాల లక్ష్మీకాంత కవీం్యదుల [వయ శిష్యుడు. అయిన నోరి గురులింగళావ్రగారు 1806 లో తత్వలోరిని అన్న పేరీ టీకాళార్చర్యాలలో ముగద్రింపించిన నిజయవిలానము.

శ. ఆంధ్ర (గ్రంథాలను - వంగలలెక్కంను _ తస్పులు లేకండా. నరివ్కంరించి యు ఆంర్రభావను ఇంతింతనరాసి ఉపకారము చేన్తుండిన. (బహ్మాశ్రీ వావిళ్ళ రమా మీ శాస్త్రులవారు 1808 లో అనేక (వతులు చూచి, శ్రీ వేడమువారు మ్యురణావికీ వద్ధ కున్న కద్ధ(ప్రకి గూడా చూచి, ముఖదించిన విజయవిలానము.

670 విజయవిలాసము $, కల్యాపపూద్దలు శ్రీ వేదము వెంకబరాయశాన్రిగారు వారి వ్యాధ్యానముతో మెడానులో 1911 లో (ప్రచురించిన విజయవిలావము,

8 "ఉభయ భాషా్యాపదీణ” “సాహిత్య విద్యా,వివీణ" పరీక్షలలో ఉ త్తీస్టలయి, హైస్కూలులో ఆం్యర పండ్‌తులయి అనేక అంధ్ర కావ్యాలకు వ్యాఖ్యానములు (వ్రానిన శ్రీ బులును వేంశటరమణచ్యుగారు. రచించిన తమ “ముపరవ్యాఖ్యాన" సహితంగా 1852లో వావిళ్ళ వారు ఆచ్చువేనిన పతి,

7 సందేహాలు కలిగినప్పురు అవకాళము ళిక్కజేనుకొని జూలూరవారి వ్యాఖ్యానము అవ్వు డస్పుడు చూచుకుంటూ రావడము గూడా ఉందిం

దీ లాలా క్‌ు... రా క్‌ ఖ్‌ శి గ (1 6 ఇంకి 14953) నే తస ఎ ఎ ప ఆ పెన నయము పొద భాద్‌.90ు

ఎం ్‌ . ల వ ై వా ॥ . ప్ల ళ్శ