Telugu Chandrakala ( Charitaka Navala ) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

| /

ఉటిురులిని గకిటగి శ ?ంిోరంి కళ. మలి జురంరిడున కోని రినిషరిషలి. ౫న 4 ఇన్ట్యర్రవళా (€వారిత్రనవఖ) ప్రొఫెసర్‌ మతిని వైపడ్‌. ఎంవనపైతే అాచ్యతి చా పత్రిక సయళ్‌ శముూనోత్రి వచనాలు . ఎననునన గురిం లెరు పైనా - తమ ముసల వుటలు. పతమమువణ థాత్త ్ర్ష

నో త్‌ పొవపే వవ క వచిజలారు వై చ శ్సా నై. సహైచాళాతు - ఈ ౪0 దివి) ఇకియా ముర శ్రి ఊల్పు సేసనాలు చూశావ మ్రాఫిన్స్‌ కపప్పిపుతా. హైచాలాలు - శూ తప్‌ - అనలా. చెతకామును నుట - హై

చ్రకాశకుల విజ్ఞప్తి సేరుతో ప్రాఫవర్‌ ముదిగొండ శివవ్రపార్‌ రచించిన ఈ చారిత్రక వవలమ శంథడూనులో శెన్తుప్తురుకు వుతోొషమ్తున్నాము.. మార్చి. ఇంి6 మండి, అక్టుఐను వకు 27 వారాలు జాగృతి వార వత్రికలో ఈ నవల సీరియల్‌గా “వలవకా6కలారి' పాశకుల 'సముహనలను అందుకున్నది... చారిత్రక నవలా ఎజ్రఎత్తి. చారిత్రక వవలా వమాల్ర్‌. అభినవ పాల్పువెక్‌ బిడుచాంధితులైన వాన్టర్‌ మువినాంత శిఎవ్రపాన్‌ శచుచిన ఈ వవల ఎ తతాళ్తావికి చెందిన కాకతీయ పామైజ్యపాలవాకాలంచాటి వనచర వృతాంతు. ( రెండవ వ్రతాదరుద్రుడు - ఇకక ముంతే పలికి అలి ఎరంగా ఇదినవ్య రక్షణ -వర్యావరణ రన్టఐలకు లాం వతి స అద్యుము కళ్ళనము 2) పాల్యునికి పామువాధ అాక్లము) 3) అద్భుంఎ్యన్లి దితి ల వంపిర్ముతరికళలమవాదు) 5) శ్రావతీ ల్‌. అముంటితి దలు * అవాసాదలను ద్రచురించావన్యూ ఇది మా ఎవిమనవ అభ్మున్నానను. త్వేలో 1) వ్వుదేశ్‌ (ఏం.ఎయి ఇంకునేకర్‌ 2) ఓంకాయు- శివలింగము మంచెకాంిష మత్తిలాశ్చునే శాపుగారు). గ్రంథాలను

వనన వకు. ఇాళాశురేక వెవపీతంగా పెన్‌ పాయింది. కంవ్యూటన్‌ ప్రింటిగ్‌ మాచ్పెచ్‌ వమాతిణ దృమ్యా శ్చావవన అవుతున్నవ. లైబరీలు పుస్తకాల ఎనేవలు వాషుల అవవాశిమావాలేపట్టుబివ్‌గా చేసుకుని ఈ వుస్తమముద్రణ అవే పాహసావికి దికాము.. వ్వదాజ్యాన్ని మదాజ్యుంగా మాడద్చుకువేవార్ట్ర్యయ విద్నాషకాన్యక్రముంళొ 'గ్రుధముద్రువ. మ్రచారం. అక భాకుగా ప్వళతంచాము. ఈ గ్రుథ మాద్రబకు కువ్వూటర్‌ వ్లాపీవి ఈవితంగా అందించిన "చాస్యతి వత్రికా వుపాదకులు శ్రి వ. చామమెహవవావుూాదికి. విత్రకారుకు అలపెవచను వారిని. ప-%-3లి హైదనాబాడు. ప్రత్యాగవాయగావవభలో టంశాచువ్పువతోచ్చవులో వాల్గొన్స వ్రముఖులకు అంవవెలీ మూ ధష్పువాదాలు.

చనాశకులు.

ఆళీస్సులు.

“దారిత్రక నవలా చక్రవర్తి చారిత్రక నవలా నభ్రూట్‌ బిరుదాంకితులు శ్రీ ముదిగొండ శివప్రసాద్‌గారు ఆంధ్రసాహిత్య లోకానికి, అంధ్ర పాఠకలోకానికి ముఖ్యంగా “జాగృతి' పాళకులకు చిరపరితులు. అనేక చారిత్రక సంఘటనలను ప్రతిష్టాత్మకంగా, (ప్రామాణికంగా నవలా రూపంలో పండిత పామర జన హృదయాలకు కూడా హత్తుకుపోయే, చక్కని శైలిలో అందించడం వారి ప్రత్యేకత. ధ్రతి చారిత్రక సంఘటననూ జాతీయ దృక్పథంతో చూచి అందులోని జాతీయ భావాన్ని పాఠకుల ముందు పెట్టడం వారి లక్ష్యం.

ఇంఠకు ముందు 'నాగానీకి, 'దళాశ్వమేధ్‌', 'శ్రీవదార్చన' నవలలు ధారావాహికంగా ప్రచురితమయ్యాయి. అని జాగృతి సారక హృదయాలపై చెరగని ముద్రవేశాయి. అదే విధంగా ఈ చేడారం సమ్మక్క - సారలక్కదివ్యకథను కేవలం రాజులు, వనవాసుల మధ్య జరిగిన పోరాట గాధగా చిత్రీకరించ బడిన ఒక జానపద గాధగానే వదలివేయక 700 నంవత్సరాల శ్రిందటి ఇచారిత్రక వంఘటనకు చక్కని జాతీయ దృష్టితో చూచే. జాగృతి పాఠకుల హృదయాల కలువలను ఈ “చంద్రకళ “చంద్రకాంతిటై అలకికచిందనడం అతిశయోక్తి కాదు సీరియల్‌గా వస్తున్నప్పుడు అనేకనుంధి పాఠకులు వ్యక్తపరచిన అభిప్రాయమిది. శివవ్రసాద్‌గారి కలలమండి మరిన్ని నవలలు వెలునడాలన్న జాగృతిపాఠకుల కోరికను తెలియకేన్లూ, జాగృతికి ఇంత చక్కి నవలను అందించినందుకు వారిని అభినందిస్తున్నాను”.

వి. రామమోహన రావు. (సంపాదకుడు - జాగృతి)

“ఆత్మీయులు, నుప్రసిద్ద చారిత్రక నవలా రచయితలు శివద్రసాద్‌గారికి వృత్చూర్వశ మంగళార్యాదముల్సు

మీ రచన “చంద్రకళ” చక్కని చారిత్రక నీనల, మన భారతియె పంస్కృతిని పూర్వమహర్నుల రచనలలోని వైళిష్ట్రమును చొటుచున్సది. ఆనాటి ఓరుగల్లు, ప్రతాపరుద్ర, యుగంధరుల పరిపాలనా విధానములు శ్రీ పాల్కురికి సోమనాథారాధ్యుల దివ్యశక్తి ఛందళ్ళాన్ర వైశిష్ట్యము, అక్షర దివ్యశక్తి, ఖగోళశాన్తముల గొప్పతనములు ఇందు బహుముఖముల వివరింపబడినవి. మేడారం సామంత రోజ ప్రాంతములు,సారక్క- నమ్మక్కల అద్భుత శక్తి, పర్యావరణము, పురాశాఖ కథల ప్రచారం శత్రుసేనలను కోయకొండ ప్రాంతీయులు ఎదుర్కొనిన తీరు బాగుగ వివరించినారు. మీ రచనలో మీ బహుముఖ ప్రజ్ఞాపాటవము. అనేక భారతీయ శాప్రములతో మీకున్న పరిచయము నువిదితము. అనందం - బ్రహ్మానందం. ఇతిశమ్‌”.

బ్రహ్మానంద తీర్థ శ్రీ వత్యానందాశ్రమము, ఇనమడుగు, వెల్లూరుజిల్లా.

జీవన రేఖ

'ప్రొఫెనర్‌ ముదిగొండ శివప్రసాద్‌ 23-12-1940 నేటి ప్రకాశం జిల్లా జంగోలుకు సమీపంలోని సముద్ర తీరగ్రామం ఆకులల్లూరులో మాతొామహుల ఇంట్లోజన్మించారు. వీరి స్వగ్రామం గుంటూరుకు నమీపంలోని అమరావతికి వెళ్ళే.వనార్గంలో వున్నశాడికొండ. చిన్నతనంలోనే తండ్రిని కోల్పోయి తొతగారి "పెంపకంలో విద్యా బుద్ధులు నేర్చుకున్నారు. శివప్రసాద్‌గారి తండ్రి మల్లికార్జునరావు గారు 1940 ప్రాంతంలో మహారచయిత, వక్త - శివప్రసాద్‌ తాతగారు జ్వాలయారాధ్యులు గొప్ప ఉపావకుడు, మంత్రశాస్త్రవేత్త, ఇలా కవిత్వం, వక్ళృత్వం, ఉపాసన అనువంశికంగా నంత్రమించాయి. వీరిది నువ్రసిద్ధ ఉద్భటారాధ్య శ్రౌళైన సంప్రదాయం. తాడికొండలో హైస్కూలు విద్య, ఒంగోలులో ఇంటర్‌, కావలిలో బి,ఏ., ఆంధ్ర విశ్వకళాపరిషత్‌, వాల్తేరులో ఎం.ఏ. ప్రథమ శ్రేణి (సాహిత్యం) అభ్యసించి - 1962 నుండి 68 వరకు కృష్ణా పత్రిక సంపాదక వర్గంలో పనిచేశారు. -970లో ఉస్మానియా చిశ్వవిద్యలయంలో లెక్చరర్‌గా-+ ప్రవేశించి 80లో రీడర్‌గా, 1988లో ప్రొఫెసర్‌గా పదోన్నతి పొందారు. 1971లో “ఆధునికాంధ్ర కవిత్వముపై వివిధ ఉద్యమముల ప్రభావము” అనే అంశంపై ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి పి.హెచ్‌.డి.పట్టాన్ని పొందారు.

6౦ నుండి శివప్రసాద్‌ రచనా జీవనం ప్రారంభమైంది. కొన్ని వందల కథలు, వ్యాసాలు, 30 నవలలు ప్రచురించారు. “చారిత్రక నవలా చక్రవర్తి, “చారిత్రక నవలా న(మ్రాటొ, 'అభినవ పాల్కురికి" అనే బిరుదులు సంపాదించారు. విశ్వనాథ నత్యనారాయణ, దివాకర్ల వేంకటావధాని గార్లకు

ఇ రలింత్‌ నన్నిహితులై చరించి వారి ఆలోచనా మార్గంలో సాహిత్యాన్ని 'చిగిదిద్దుకున్నారు.

వీరి ప్రముఖ నవలలు,1) సగం విరిగిన చంద్రుడు, 2) చిదంబర రహన్యం, 3)స్వప్న భంగం, 4) అగ్ని గీతం, 5) ఆషాఢగౌతమి, 6) వసంత గౌతమి,

అనుభవ మంటపం, 8) నవ కళ్యాణము, 9) అమృత వాహిని, 10) అంబుధిలో అంగారం, 11) ఆనంద శిఖరం 12) అమలిన శృంగారం, 13) దశాశ్వమేధ్‌, 14) అనుపమ కథ, 15) శ్రీలేఖ, 16) నాగానీక, 17) శ్రావణి, 18) తంజావూరు విజయం,
రసమయి, 20) అమృత సరోవరం, 21) స్వప్ప కిరీటం, 22) ప్రతిభ, 23)

నన్నయ భట్ళ మళ్లీపుట్టాడు, 24) హ్యూమానిటీఫర్‌ సేల్‌, 25) శ్రీవదార్చన, 26) చంద్రకళ, 27) ఆవాహన, 28) అచుంబితం.

ఇతర రచనలు : 1) మహానర్గ, 2) బనవ గీత, 3) అమృత వృష్టి 4) సమ్రాట్‌ పుష్యమిత్ర, 5) కళ్యాణ విజయము, 6) పాల్కురికి కవితా వైభవం, 7) మన పురాణ సంకేతాలు, 8) భారతీయ సాహిత్యంలో ఏకాత్య దర్శనం.

అముద్రిత కవితా సంకలనం : ఇంద్రనీలమణి

త్వరలో . ఆచార్య నాగార్జున (నవల) అర్ధ సత్య ప్రకాశిక.

భారతదేశమంతా తిరిగి భారతీయ సాహిత్య, సొంన్కృతిక వైభవంపై వేలాది ప్రసంగాలు చేశారు- బ్రిటన్‌, జర్మనీ, అమెరికా దేశాలు పర్యటించి భారతీయ త్వ ప్రచారం చేసి సన్మానాలు అందుకున్నారు. ఆకాశవాణి న్యూఢిల్లీ వారిచే “జాతీయ కవి'గా ఎంపిక చేయబడ్డారు. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం “శ్రీపదార్చన'కు, “ఉత్తమ నవల' బహుమానాన్ని అందించింది? "పేరి శచనఈః హిందీ, తమిళ, కన్నడ, ఇంగ్లీషు భాషలలోకి అనువదింపబడ్డాయి. 1992లో “శివప్రసాద్‌ జీవితం - సాహిత్యం, అనే అంశం పై పరిశోధన చేపి శ్రీకృష్ణ దేవరాయ విశ్వవిద్యాలయంలో శ్రీ కె. సురేంద్రనాథ్‌ పిహెచ్‌.డి. పట్టా పొందారు

శివప్రసాద్‌ పర్యవేక్షణలో ఇప్పటికి పదిమంది పిహెచ్‌.డి. పట్టాలు, పదిమంది ఎం.ఫిల్‌. పట్టాలు పొందారు. వివిధ విశ్వవిద్యాలయాలు వీరి గంథాలను పాఠ్య పుస్తకాలుగా ఎంపిక చేశాయి.

పైడిపాటి కళా పురస్కారం, పాల్కురికి సోమనాథ పురస్కారం, రాష్ట్ర ద్రభుత్వం వారి హైదరాబాదు “శిళొనిరాజవ-పురస్కారం' రాజధాని అర్బ్‌ వారి ఉత్తమ పాహితీవేత్త పురస్కారం, కిన్నెర ఉగాది పాహితీ పురస్కారం... ఇలా ఎన్నో.. ఎన్నెన్నో...

400 సార్లు తమ గురువుగారైన దివాకర్ల వారితో కలిసి 'భువన విజయ' సాహితీ ప్రదర్శన ఇచ్చారు. భారతదేశంలోనే కాక న్యూయాక్క్‌ నుండి శాన్‌ఫ్రాన్సిస్కో వరకు భువన విజయం శివప్రసాద్‌ ప్రదర్శించారు. తెలుగు సొహిత్యలో ఈ నాడు శివప్రసాద్‌ ఒక వ్యక్తికాదు-ఒక శక్తి, తనను ఆరాధించే లక్ష లాది పాఠకులకు, అనుయాయులకు అభిమానులకు ఆయన ఆరాధ్య దైవం!

ఇటీవల 'సొందర్యలహరీ ఉపాసన'లో విశ్వమంతా 'దేవీ దర్శనం' పొందగలుగుతున్నారు.

అంకీతం సనాతన ధర్మ సంస్థాపనోద్యమంలో ఆత్మార్పణ చేసిన, కైలాసవాసి మా తండ్రీగారు బ్రహ్మ శ్రీ ముదిగొండ మల్లికార్జున రావుగారి దివ్యస్మృతికి.

చంద్రకళ (చారిత్రక నవల) ముదిగొండ శివప్రసాద్‌ జీక్రమణీిక: అడవి! మూడు అక్షరాల మాట! సమస్త భారతీయ జీనన సర్వప్వంకీ ఆశ్రమాలలో పంగమ స్థలి వావప్రస్థం. వేదర్లులు, ద్రష్టలూ ప్రష్టలూ అయిన చోటు. ఉపనిషత్తులు విన్పించిన నోటు. పంచమ వేదం సలికివ చోక్తిథ, పురాణాలు పుట్టినచోటు, భారతంలో హిడింబ, రామాయణంలో శబరి, ఆరావళి వీరులూ, వహ్యాద్రి వద్ద శివాజీ పేనలూ = వీరంతా- ననచరులే! గిరిఇమలే.. | కొండలతో, కోనలతో, నదీనదాలతో, విసర్గ సహజ నుందర ప్రకృతితో మావన్లునికిశజత్మరూపంగా నిలిచింది ఈ ననకన్యయేగీ జానా ' బోశ్రమాలతో కోభించిన బుషికుల్యగీ, రాష్రూయణం విండా-నవవాస వ్ణ్వం 2 భ్రారతం నిరేడా వవస్వాశోభ కాళిదాసు శాకుంతలం నిండా కణ్వుని ఆశ్రమ - అరణ్య వైభవ విలాసంగీ భరతుడు పుట్టింది అడవిలో లవకుశులు పుటింది ఆడవిలో- అడవి మన సంస్క ఎతికీ మూలం- మనకు భౌతికంగా ఆధ్యాత్మికంగా కూడా అరణ్యం రక్షకీ కి

మనం అరణ్యాన్ని రక్తి స్తే ఆరణ్యం మనలను, సమస్త జీవ జంతువులనూ రక్షిస్తుందికీ

శరీరానికీ మనస్సుకూ సంతులనం లోపిస్తే ఉన్మాదం-

పట్టణం అడవి మీద దండయాత్ర చేస్తే విధ్వంపం ౫

అలా ఒకసారి నేటికీ ఏడు వందల సంవత్సరాల క్రితం ఆంధ్ర ప్రాంతంలో, కాకతీయుల నాటి చరిత్రలో జరిగిందికీ

ఫలితం ఏమిటి?

పరిణామం ఏమిటి??

అదే మీరిప్పుడు చదువబోతున్న “పారక్క - సమ్మక్క'ల పుణ్య చరిత్ర.

“వంద్రకళి ఆనే ప్రామాణిక చారిత్రక నవలగ్లీ

సకుటుంబంగా ఈ కథను పారాయణం శతేయండి, మీవటండుబాలు కలుగుతాయి.

ఇందలి మంచన శర్మ, టిట్టిభ శెట్టి, పారలమ్మ, సమ్మక్క పగిడిద్దరాజు, జంపన కుమారుడు. చిలుకల గట్టు, యుగంధరుడుం, (ప్రతాసరత్రద్రు పాల్కురికి పోమనాథుడు - కల్పిత వ్యక్తులు కారు. అన్నీ చరితలోని. పాొత్రలేకీ

ఒక్క రూకకు, విందు భోజనాలందించే, లక్ష్మణక్క, నాటి మడి సంత, మైలసంత - ఇవన్నీ కాకతీయుల కాలంలోని యదార్థ విశేషాలే!

ఇక ఆలస్యమెందుకు?

ఈ వనలక్ష్మీ శోభా పౌందర్యలహరిలో ప్లాలితమౌదాము. నవదుర్గలలో ఒకరైన వవదుర్గ. "పెద్దపులి మీద స్వారీ _చేన్తూ వస్తున్నది! రండి చూద్దాముకీ

ఇక నవలను చదవండి : కథా ప్రారంభం:

మార్యోదయాన్ని మాచిష్తూ. ఓరుగల్లు కోట బురుజుపై గడియారం

గంటలు కొట్టింది!

త్రిలింగ పామ్రాజ్ఞు వైభవ సిందూరం వలె ఉషన్సుషను!

చీకటి శత్రువును నరికిన కరుకు కత్తుల వలె నూర్యకిరణాలుగీ

ఆవాడు న్నైతపూర్ణిమ.

శ్రీముశకం 1314వ సంవత్సరం.

అరుణిమ అద్దుకున్న ప్రతాపరుద్ర సూర్యుడు గగనంలో శోభిస్తున్నాడు. మొత్తం భారతదేశంలోనే ప్రతిష్టాత్మకమైన కాకతీయ సామ్రాజ్యానికీ రాజధాని ఏకశిల. దీనినే ఓరుగల్లు అని కూడా స్థానికులు పిలుస్తారు. జవసమ్మర్హంగా ఉన్న ప్రధాన వీధుల నుండి ఇరువురు నగర సందర్శకులు అటు ఇటూ దిక్కులు చూన్తూ తమలో తాము నూట్టాడుకుంటూ, పరస్పరం చర్చించుకుంటూ ముందుకు సాగిపోతున్నారు. అందులో ఒకని పేరు మంచన శర్మ.

వన్నగా, పొడుగ్గా ఉన్నాడు. నుచిలీపట్నం నుంచి దిగుమతి చేసుకున్న పంచె అంగరఖా ధరించాడు. ముఖాన భన్మరేఖలు, మెడలో రుద్రాక్ష శివలింగం, రెండు చెవులకూ అందమైన కుండలాలు. వయస్సు సుమారు ముప్పది సంవత్సరాలలో సే.

అతని ్రక్కవే ఉన్నవాని "పేరు టిట్టిభశెట్టి. లావుగా, కొంచెం పొట్టిగా ఉన్నాడు. కొద్దిగా ముందుకు వంగి దిక్కులు చూస్తూ నదుస్తూ ఉంటాడు. అతడికి అక్కడి ప్రతి విషయమూ వింతగానే కవ్సడుతున్నది. అతని మొహం చూస్తే బహుశా అదే మొదటిసారి ఓరుగల్లు రాజధానిని సందర్శించడానికి వష్యాత్షా అన్నట్లు కనపడుతున్నది.

మంచన శర్మ అలటున్నాడు “మిత్రమా! అదిగో అటు చూడు! ఆ రత్నాలు అమ్మే అంగడి. ఇక్కడి నుండి మేలిమి జాతి వజ్రాలు, వైదూర్యాలు యవన దేశాలకు కూడా ఎగుమతి చేస్తుంటారు

టిట్టిభశెట్టి కళ్ళు జిగేల్‌ సుని మెరిసాయి.

“ఆబ్బో! వైభవం అంటే కాకతీయ ప్రభువులదే వైభవంగో అన్నాడు

తె

పుష్పులావికలు సువాసనాభరితమైన మాలలను అమ్ముతున్నారు. కలు వలు, తామరలు, మల్లెలు మెల్లలు - మందారాలు =

ఆ సమీపంలోనే సుగంధాలు వెదజల్లే. అత్తరు, సన్నీరు మొదలైన దవ్యాలు అమ్మే అంగళ్లు.

టిట్టిభశెట్టి పుష్పలావికల వంక సరపీ'ఘులతో వార్గు అమ్మే పుష్పదామాల వంకా పళ్లికులించుకుంటూ చూస్తూ. నిలబడ్డాడు. “ఒహో! నీళ్లు కళ్లతోనే కలువల తోరణాలు అల్లుతున్నారే! వేరే మల్లెపూల దండలెందుకు? చూపుల తూపులు ఉంశే సన్నజాజులెందుకులే!”

“మిత్రమా! ఇలా అయితే మనం నగరం చూచినళ్లు. త్వరత్వరగా నడు. మడిసంత, మైలసంత, మాచలదేవి కళామందిరం, స్వయంభూదేవాలయం, భద్రకాళి గుడి, వేయిస్తంభాల మంటపము, ఇంకా చూడవలసినవి చాలా ఉన్నాయి" అన్నాడు మంచన శర్మ.

“శర్మా! నీవు అనుభవజ్ఞుడివి. విద్వాంపుడివి. నాకు డబ్బుందే తప్ప వీ అంత తెలివి లేదు. ఉన్నా నా తెలివి ధన సంపాదనకే పరిమితం. కాకుం నీలాంటి స్నేహితుడు దొరకడం నా అదృష్టం. ఈ రాజధానిని చూన్తుంకు ఇది. ఇంద్రసభా, మయపభా అనిసిన్తున్నది. డబ్బు పోతే పోయింది కానీ అన్నీ వినోదాలు చూపించు అన్నాడు టిట్టిభశెట్టి

మంచన శర్మ స్నేహితుడి వైవు కొంయెగా చూశాడు.

“అదుగో, అదే ఏనుగుల శాలకు దారి తీశే మార్గం. ఇటు గుర్రాలశాలకు దారి. గుర్రాలంటే మామూలు, గుర్రాలు కావు. పారశీక దేశం నుండి తెప్పించినవి. ఇక ఆటు పడమటి దిక్కుగా పోతే ధానుష్కుల శాలలు వస్తాయి. మన కాకతీయుల ధానుష్కుల పంఖ్య ఎకో తెలుసా”

*ఏంత్రంో

*ఇంతకో అని నేతులు రెందూ గుమ్మడి కాయలా చూపించాదు మంచన శర్మ.

టిట్టీభశెట్టి మంచన శర్మ చేతివైపు చూన్తున్నాడు.

*లేళ్తప్రోతే ఏమిటి ఎంతసేపూ వరహాలు, మాడలు, తారలు లెక్క ెట్టుకోవడమేనా! కాస్త దేశకాల పరిస్థితుల గురించి ఆలోచించవద్దా, మవ (ప్రభువులెవరో, వారి చరిత ఏమిటో, వారికెంత 'పైవిక బలం ఉందో తెలుసుకోవలసిన బాధ్యత నీ మీద లేదా? మనకు తొమ్మిది లక్షల ధానుష్కుల సైన్యం ఉంది తెలుసాొ

*ఖిమ్మోగొ

*ఆవుము మరి! అందులో పగిడిద్దరాజు గారి వనచర సైన్యం అజేయమైనది. వారంతా దైవాంశ సంభూతులైన ప్రమథ గణంవలె కనపడుతారు.

ఇలా మంచన శర్మ టిట్రిభశెట్టికి కబుర్లు చెపుతూ, నగర వీధులన్నీ చూపిస్తూ స్వయంభూదేవాలయం వద్దకు తీసికెళ్ళాడు. అక్కడ ఇరువురూ స్వామికి కానుకలు సమర్పించడానికి అర్భన చేశారు.

“*ఓ౦ త్య్రంబకం యజామహే

మగంధిం పుష్టి వర్ధనం

ఉర్వారుక మివ బంధనాన్‌

మృత్యోర్ముక్షీయ మామృతాత్‌”

మంచన శర్మ మృత్యుంజయ స్తోత్రం చదివాడు. లోపల నమక చమకములతో అభిషేకాలు నిర్వహించారు.

అంతా నుంపుష్పుం చెప్పారు.

*వాన్యతో పంథా అయనాయ విట్టోలే్సి,

*వ్పెత్రమౌ! మనల్ని గర్భగుడిలోవికి పోనివ్వరాగొ టెట్టిభశెట్టి ప్రశ్నించాడు. "

మంచన శర్మ ఇలా అన్నాడు. |

“పిచ్చివాడా! మనల్నేఘీటి, ప్రతాపరుద్ర మహాక్షోజును కూడా పోనివ్వరు.

చ స్ట్టుందూ శివల్వగం' పరుసవేది. లింగమని వీకు తెలియదా” ళ్శ స్ట యదు”

*మరేం తెలుసు? దధ్యోజనం, చక్కెర పొంగలి, పులిహోర తినడం తెలుపా” ఇది మామూలు శివలిలగం కాదు. శివరాత్రి నాడు ఇనుమును తాకిస్తే బంగారంగా మారుతుంది.

“ఆబ్బో! అబ్బో!

*ఆవును మరి. ఇది చాలా సంవత్సరాల నాటి మూట. అప్పటికి స్వయంభూ దేవాలయం నిర్మింపబడలేదు. మన కాకతీయ రాజుల్లో తొలుత బేతరాజు, తరువాత ప్రోలరాజు, తరువాత రెండవ బేతరాజు, రెండవ (ప్రోలరాజు పరిపాలించారు. తరువాత రుద్రదేవుడు, మహాదేవుడు రాజ్యం చేశారు. ఆ మహాదేవుని కొడుకే గణపతి దేవన చక్రవర్తిగారు. గణపతి దేవుని కుమార్తె రాణీ రుద్రాంబు. ఆమెకు పురుష సంతానం లేకపోవడం వల్ల మనుమడైన మన ప్రతాపరుద్ర ప్రభువుల వారిని పట్టాభిషిక్తులుగా చేసింది. ఈ సంగలైనా తెలుపాగొ

ఆ, ఆ, ఏదో కొంత తెలిసినప్లే ఉంది

తవ్చశినీలే, సీను కాకతీయ సామ్రాజ్యంలో ప్రతాపర్ముద మహారాజు కాలంలో జీవించి ఉన్నానన్న విషయమన్నా తెలిసింది. సంతోషంకీ ఇంతకీ పరిపాలిస్తున్న కాలంలో ఒకనాటి రాత్రి హనుమకొండ నుండి ధాన్యం బళ్ళు ఓరుగల్లు వస్తున్నాయి. ఆనాడు శివరాత్రి! బండ్లనారు ఎద్దులను విస్పి బండ్లను ఆపి జాగారం చేశారు. మర్నాడు ఉదయం తిరిగి బంద్లు కట్టుకున్నారు. ఒక బండి చక్రం బురదలో దిగబడింది. అతికష్టం మీడ దానిని సెకిలించారు. చూస్తే ఆశ్చర్యం! ఆ చక్రానికి ఉన్న ఇనుమంతా బంగారనుయింది. ఈ విచిత్రం వెంటనే ప్రభువుల వొరికి తెలిపింది. ఆయన హుటాహుటి వచ్చారు. ఆ (ప్రాంతం త్రవ్వించారు. అక్కడ శివలింగం కనబడింది. కాకతీయులు మొదట్లో చైనులు, తరువాతనే వీరశైవులుగా మారారు. శివుడు వారివి అనుగ్రహించి ఇలా కైలాసొన్ని భూమి మీదకి దింపొడని అనుకున్నారు. ఆ ధనంతోనే వారు ఈ మహాపామ్రాజ్యాన్ని

విర్మించారు. శివరాత్రి వాడు ఏదో ఒక ముహూర్తంలో శివలింగానికి తగిలిన ఇనుము మొత్తం బంగారంగా నూరుతుంది. అందుకని మామూలు దినాలలో కూడా ఎవ్వరూ ఈ దేవాలయం గర్భగుడిలోనికి పోరాదు. ఒక్క శివద్విజుడైన పూజారి, మా గురువుగారు తప్ప.

౨ ఉన్చీ గృరువుగారా! ఎవరుగో

“పాల్కురికి పోమనాధారాధ్యుల వారు. వారే రాజగురువులు, నా గురువులు కూడా. ఐమ్మెరకు నమీసంలోని పాలకుర్తిలో వుంటారు.”

ఇలా. విశేషాలు చెప్పుకుంటూ స్వయంభూ. దేవాలయం), కాకతన్ము గుడి, మడిసంత, మైలసంత, సుసర భేత్తు అన్నీ చూస్తూ ముందుకు పాగిపోయారు.

టిట్టిభశెట్టి ఈ విచిత్రాలకు ఆశ్చర్యపోతున్నాడు. మాచలదేని ఇంటి ముందు గుండా వారు వెళ్లారు. ఆమె అతిలోక సౌందర్యవతి. సర్వకళా వ్వరూప! శ్రీశ్రీశ్రీ ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి గారి ఇష్టాంగన. ఆమె గృహ పౌందర్యం, ఇంటి ముందున్న అలంకరణలూ, చూచేసరికి మంచనశర్మకు ఆశువుగా కవిత్వం వచ్చింది.

“చందనమ్మూన కలయంన్‌ చల్రినారు.

(మ్రుగ్గులిడినారు. కొళ్ళీ రమున ముదమున

(వొనినారిందు రజమున రంగవల్లి

కంజముల తోరణమ్ములు కట్రినారు”

*లోపలికి పోవచ్చాపొ టిట్టిభశెట్టి ప్రశ్నించాడు.

“రక్లిక భటులు తలలు శీస్తారు. నేను ఎలాగో ఒకపారి ప్రభువుల వారి అనుగ్రహంతో వెళ్ళాననుకో! అప్పుడేదో ఉత్సవం జరుగుతున్నది. మాచలదేవి నృత్యం కూడా చూశాను. లోపల అద్భుతమైన కుడ్య చిత్రాలున్నాయి. దొరుకాననంలో శివుడు, తారాచందద్రులు, మేనకా విశ్వామిత్రులు వంటివి మయ్యెరతో గీచిన చిత్తరువులు. ఓహో! కన్నుల వైభోగం! భూలోక స్వర్గంో

టెట్టభశెట్టి లొట్టలు వేస్తున్నాడు.

క్రమంగా మధ్యాహ్నమైంది.

*విత్రమా! ఆకలవుతున్నది. మంచి పూటకూళ్ళవ్వ ఇంటికి తీసుకుపో”

“అలాగే. లక్ష్మణవర్డు ఇంటికి వెళదాం. అక్కడైతే ఒక్క రూకకు (ద్రాక్షాపానక ఖండ శర్కరలతో, రంభా ఫల్మశేణితో, గోక్టీరముల తోడ, మండె గలతో, క్రొన్నేతితో, పప్పుతో, కప్పుర భోగి వంటకము, కమ్మని తాళింపు పొజ్ఞ పిండి, గుప్పెడు పంచదార, నంజుడులు, ఊరగాయలు, వడియాలు, శరశ్చంద్ర చంద్రికా ధవళమైన గేదె పెరుగుతో భోజనం పెడతారు అన్నాడు మంచన శర్మ,

టిట్టిభశెట్టి ఆయాసపడుతూ లక్ష్మణక్క ఇంటికి చేరాదు. ..

మంచన శర్మ చెప్పిన మాట నిజమే. ఆమె (ప్రేమనే అమపానంగొ చేసి శుచి రుచి గల విలువైన భోజనం అతిథులకు తినిపించింది. జీడిపప్పు పలుకులు, పచ్చ కర్పూరంతో క్షీరాన్నం చేసింది. కొత్తిమీర, కరివేపాకు, నిమ్మకాయ, వట్టినేళ్లతో చేసిన తక్రమును పాత్రల కొద్దీ అందించింది.

“మిత్రమా. మనం రాత్రికి కూడా ఇక్కడే భోజనం చేసి విశ్రమిద్ధాము” “ఆలానే. ఈమె మనకు రాత్రివేళ బన కూడా ఏర్పాటు చేస్తుంది. నాకు చాలాకాలంగా తెలును. మనమంకశే ఎంతో అభిమానం కూడా” అని భోజనానంతరం మృగమద సౌరభ శోధిత తాంబూలం నములుతూ “అవ్వా! ఏమిటి విశేషాలు” ఆని మంచన శర్మ లక్ష్మణక్కను ప్రశ్నించాడు.

“ఏముంది నాయనా! (ప్రభువులు నగరంలో లేరు. ఇది మొదటి విశేషం. గూఢచారులు ఎక్కడ పడితే అక్కడ తిరుగుతున్నారు. ఇది రెండవ విశేషం.

*ఖవి మాకు తెలిసీనవే” అన్నాడు మంచన శర్మ.

*ఆయితే అంతకన్నా పెద్ద విశేషం వనదేవత ఈ సాయంత్రం పద్మాక్షి గుడికి రావడంి అన్నది లక్ష్మణక్క.

*ఆమె ఎవరు టిట్టిభశెట్టి ప్రశ్నించాడు.

*వెళ్ళి చూడు. ఎవరో నీకే తెలుస్తుంది అన్నది లక్ష్మణక్క.

త్ర

కొంతసేపు విశ్రమించి కొబ్బరి బోండాముల వీళ్లు త్రాగి నగర పంచారానికి బయలుదేరారు. భద్రకాళి గుడి, వేయి స్తంభాల మంటపం చూచుకుంటూ పాయంత్రానికి పద్మాక్షీ దేవాలయం చేరారు.

అక్కడ జనసందోహం ఎక్కువగా ఉంది. అంతా తిరునాళ్ల వాతావ రణం. కొందరు పాములను ఆడిమ్తున్నారు. కొందరు విచిత్ర వేషధారణలు చేశారు... గొరగలు నృత్యం చేస్తున్నారు. దొమ్మరి వారు గడ కట్టి ఆడుతున్నారు. కొందరు కరపాము ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఒకడు ఇంద్రజూల విద్యతో జనాకర్షణ చేస్తున్నాడు. మైలార భటులు ఆలయ సమీపంలో తిరుగుతున్నారు. సగటి వేషములలో అర్ధవారీశ్వరుడు, బెజ్టమహాదేవి నంటివి ఉన్నాయి. ఈ పద్మాక్షి దేవాలయ విర్మాణమే విచిత్రంగా ఉన్నది. ఆలయం కొండపైన ఉంది. క్రింద పద్మాక్షి గుండం అనే కోనేరు ఉంది. దాని ప్రక్క ముండి మెట్టు, మిగతా కాకతీయ ద్వారాలకూ, తోరణాలకూ భిన్నంగా ఈ ఆలయ నిర్మాణం కనపడుతున్నది. గర్భాలయమూ, చానివంటి పెట్టుకొని ఒక చిన్న ముఖద్వారమూ ఉంది. ప్రోలరాజు కన్నడ భాషలో వేయించిన శాసనం ఉంది.

ఆనాడు పద్మాక్షీ దేవికి జాతర నిర్వహిస్తున్నారు. అక్కడ గుమికూడిన జన సమూహమంతా ఎవరి కోసమో ఎదురు చూస్తున్నారు.

ఇంతలో “వనదేవత వస్తున్నది! వనఏదేవత వన్తున్నది! అద్దు తొలగండి* అంటూ భటులు జనాన్ని పక్కకు నర్జారు.

జనమంతా ఒక్కసారి జయజయధ్వానాలు చేశారు.

పెద్దపులి ఎక్కి ఒక వీరవనిత పద్మాక్షి దేవాలయం వద్దకు వచ్చింది.

అంతా ఆమె మీట్‌ అక్షతలు, పుష్పాలు చల్లారు.

టిట్టిభశెట్టి ఈ దృశ్యాన్ని చూచి నివ్వెరపోయాడు.

ఆమె అచ్చంగా దుర్గాదేవి వలెనే ఉన్నది. ఆమెయే వనదుర్గ! అరణ్యానికి ఆత్మ! పెద్దపులి దిగి మెప్లెక్క్‌ ఆలయ ్రాంగణంలోనవికి వెళ్లింది. అక్కడి పూజారులు ఆమెను పూర్ణ కుంభాలతో స్వాగతించారు. ఆలయ న్గుర్యాదలతో

రి

గౌరవించి అర్చించారు. కొద్ది క్షణాలలోవే ఆమెకు పూనకం వచ్చివట్టయింది. అటూ, ఇటూ ఒకపారి ఊగింది.

“ఆమ్మా! ఏమి సెలవు అని (ప్రశ్నించారు పూజారులు.

“ప్రతాసరుద్రుదు మిమ్మల్ని ఇక రక్షించలేదు. మిమ్మల్ని మీరే రక్షించు కోండి. మీ జాగ్రత్తలో మీరు ఉండండి” అన్నది వనదేవత!

పూజారులు భయపడిపోయారు.

ఆమెకు కొబ్బరికాయలు కొట్టి, గుమ్మడికాయలు కోసి ముందు పోసి హారతిచ్చారు.

వనదుర్గకు పూనకం తగ్గింది.

ఆలయం మెట్లు దిగి మళ్లీ పెద్దపులిని ఎక్కింది. జనం జయజయధ్య్వా వాలు పలుకుతుండగా ఎలా వచ్చిందో అలాగే వెళ్లిపోయింది. విల్లంబులు ధరించిన వందలమంది ఆటవికులు ఆమెననుసరిస్తూ రక్షణ కవచంగా ఏర్పడి పాగిపోయారు.. చూస్తూ ఉండగానే వనదేనత నగరాన్ని దాటి దట్టమైన అరణ్యాలలోనికి వెళ్లిపోయింది.

ఆమె చెప్పిన జోస్యం క్షణాల మీద నిఘాలో ఉన్న రక్షణ శాఖాధికొరులు ఉన్నతాధికారులకు చేరవేశారు.

న్‌

లక్ష్మణక్క ఇంట్లో మంచన శర్మ, టిట్టిభశెట్టి రాత్రి భోజనాలు ముగించుకొని కూర్చున్నారు. ఆమె ప్రాంగణం విశాలంగా ఉంది. ముందు వెద్నాన అరుగులు. దానిపైన ఎంత మందైనా పడుకోవచ్చు. లోపల ఒక చావడీ్‌. అవతల భోజనశాల. "పెరట్లో బావి. భోజనానంతరం కొందరు చావడిలోనూ, మరికొందరు అరుగు పైనా విశమిస్తుంటారు.

“అవ్వా! ఈ వనదేవత ఎవరు? ఈమె కథ ఏమిటి” అని ప్రశ్నించాడు టిట్టిభశెట్టి.

లక్ష్మణక్క నవ్వి *మవ్వు నగరానికి రావడం ఇదే కొత్తాగో అన్నది

ఆముదపు దీపాన్ని కొంచెం ఎగదోస్తూగీ

“ఆవును. అవును. నా మొగం చూస్తేనే తెలియడం లేదాపో

*ఆ సంగతి తెలుస్తూనే ఉందిలే. సరే! అయితే ప్రశాంత చిత్తంతో విమ. చెప్తానో అవి ఆమె అతిథులకు తాంబూలాలు అందించి కథాకథనం (ప్రారంభించింది “బాబూ! విను! మన రాజధానికి ఈశాన్యంగా కొన్ని వందల గోరుతముల దూరంలో చిలకలగట్టు కొండ ఉంది. ఈ కొండను ఆనుకొవి పవిత్ర గోదావరీ నది నిరంతరం ప్రవహిస్తూంటుంది. ఈ కొండకు సమీపంలో ఉన్న జాకారమూ, ఢాకారమూ, పాలంపేట, నర్పాపురము, గణపతి దేవుని పేరుతో ఏర్పడ్డ గణపురము (ఘనపూర్‌ - బుద్దారం) ఇవన్నీ సుప్రసిద్ధమైన ' శైవక్షేత్రాలు. ఏటి ఒడ్డున ఉన్న ఏటూరి వాగారం, చల్లవాయి, పసీర, చేల్పూరు, కాకతీయుల శిల్పకళకు నిలయాలు, ఇక్కడ తాడ్వాయి అనే పట్టణం ఉంది. అందులో వీరశైవ మాహేశ్వరులు తపస్సు చేసుకుంటూంటారు. దీనిని చరకు వంశస్థుడైన జగదాల మారయ్య మారు సంవత్సరాల క్రీతం (శ్రౌత శ్రైపులకు ఆగ్రహారంగా దానం ఇచ్చాడు. ఇక్కడ ఉన్న ననచరుల నివాసం పేరే మేడరాజ్యము. ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువగా వనచరులు నివసిస్తుంటారు. వీరంతా శైవులు, లింగధారులు. మధ్యప్రాంతంలోని వింధ్య పర్వతాల వద్ద ముండి కూడా వలస వచ్చి ఇక్కడ స్థిరనివాసం ఏర్పరుచుకొన్నారు. ఈ కోయవారిలో పాలకులైన వారు ాజకోయలు అని సిలవబదుతారు. నీరికే 'దొరకోయి, 'లింగకోయ'” అనే "పిర్లు... కూడా ఉన్నాయి. వీరు కాక '*రంప కోయి అని పిలువబడే వర్గం కూడా ఉంది. వీరినే 'గోతకోయి), *గోచికోయ” అని కూడా అంటారు. కొండల లోతట్టు భాగంలో ఉండేవారిని కొండకోయలని, మాలకోయలనవి, వాలుకపు కోయలని. పిలుస్తుంటారు. వీరు కాక మూపకోయ, చెంచుకోయ, శిష్యకోయలనే వర్గం కూడా ఒకటుంది. కొద్దిమంది పోదు వ్యవసాయం చేప్తారు. కొందరు అరణ్య సంపదను నగరాలకు తరలిస్తుంటారు. కావి ఎక్కువమందికి ధనువే జీవనాధారం. గణపతి దేన చక్రవర్తి కాలం నుండి

కె]

చిలకలగట్టు కోయలకు ఒక ప్రత్యేకమైన సైనిక విభాగం ఏర్పాటు. చేశారు. మన నవలక్ష ధానుష్కులలో చిలుకగట్టు కోయలు సుప్రసిద్ధులు. వీరిని. ఎదిరించగల శక్తి భారతదేశంలో ఎవరికీ లేదు. వీరికి నాయకురాలే ఈ వనదుర్గ. ఎప్పుడూ సెద్దపులి మీదనే ఈ అమ్మవారు తిరుగుతుంటుంది. ఈమెనే స్థానికులంతా “సమ్మక్క తల్లీ" అని పిలుచుకుంటారు.

టిట్టిభశెట్టి ఆశ్చర్యంగా వింటున్నాడు. దుర్గాదేవి వులివాహనం ఎక్కీ తిరుగుతుందని పురాణాలలో చదవడమే కాని ప్రత్యక్షంగా ఎప్పుడూ చూచింది లేదు.

మంచన శర్మ ఇలా అన్నాడు *బొనవ్వా! జేవీ భాగవత (గ్రంథంలో అమ్మవారి యొక్క తొమ్మిది అవతారాలు ఉన్నాయి. అందులో ఒక అవతారం పేరు 'వనదుర్గ'. ఈమెయే వనదేవత. ఈమె అందరి కళ్లకూ కవిసించదు. వనంలోని స్థావర జంగమ ప్రకృతి ఈమె ఆధీనంలో ఉంటుందని చదివాను".

“అవును నాయనా. నీవు చెప్పింది నిజమే. మన ప్రతొపరుద చక్రవర్తికి ముందు సుమారు నూట యాభై ఏళ్ళ క్రితం ఓరుగల్లును గణపతి దేవులు పరిపాలించేవారు. ఆయనకొకవాదు దివ్యస్వస్నం నచ్చింది. త్వరలో వనదుర్గ సశరీరంగా ఇక్కడ ఆవతరించబోతున్నదని, ఆమె వల్ల ఈ గోదావరీ తీరంలోవి దేవతల వాగు, మేడారము, కాకలీయుల పేరును చరిత్రలో సుస్టీరం చేస్తుందని చెప్పింది. మర్నాడు ఉదయం రుద్రదేవ చక్రవర్తి ఈ సమీపావికి వచ్చి ప్రోలేశ్వర శివాలయాన్ని, కనకదుర్గ దేవాలయాన్ని నిర్మించే ఏర్పాట్లు చేశాడు. నాటి నుండి భక్తులు ఈ 150 - 200 సంవత్సరాల నుండి ఆ నవదుర్గ ఎప్పుడు అవతరిస్తుందా అని ఎదురుచూస్తున్నాద్లు. ఆ సుముహూర్తం రానే వచ్చింది. మన కాలంలో మన కన్నుల ముండే 'ఆమె వ్యాఘ్ర వాహనాన్ని అధిరోహించి కాకతీయ పామ్రాజ్యంలో తిరుగుతున్నది".

“అవ్వా! ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తుల వారికి ఈ సంగతి తెలునునాగొ

*తెలియకపోవటమేమిటి? ఈ జగన్మాత భర్త అయిన పగిడిద్ద ప్రభువు

ఈశ్వరాంశ సంభూతుడు. అంతేకాదు. ఆయన శ్రీరామచంద్రుడయితే భూజూత పీత సమ్మక్క తల్లియే! అందుకనే అతనిని తాడ్వాయి మండ లాధిపునిగా చేసి తన ప్రధావ సామంతునిగా ప్రకటించాడు. శత్రువులతో కాకతీయులు ఎప్పుడు పోరు సల్ప్సివా ముందుగా విలబడేది పగిడిద్ద "పైన్యమేగొ అన్నది లక్ష్మణక్క.

వానితో టిట్టిభశెట్టి ఉత్సాహం పెరిగింది.

“లక్ష్మణక్కా! ఈమెయే జగన్మాత అనడానికీ ఆధారాలేమిటిగొ

*మంచి ప్రశ్న వేశావు. అది చెప్పాలంటే సమ్మక్కకు షగిడిద్దరాజుకు కళ్యాణం జరిగిన కథ చెప్పాలి. దీనికి కొంత పూర్వరంగం కూడా ఉంది. అది కూడా చెప్తాము ప్రశాంతంగా విను

జను ను స 1

కాబస్ట్రే స్థానికులు ఇతనిని చందా వంశస్థుడు అని అంటుంటారు. కఠినమైన బండరాతి'పై తసప్సు చేసిన బుషి కరుణ వల్ల జన్మించినవాడు కాబట్టీ ఈ శిలాదరాజుకు “*రాయిబండాని రాజు” అని స్థానికులు సీరు పెట్టారు. ఈయన సెద్ద భార్య చంద్రవదన. ఈమెకే *చందం బోయిరాలు దొరసొని అని "పేరు. రెండవ భార్య “కనక నుహాలక్ష్మీి' ఈమెకే “కనకం బోయిరాలు దొరసాని అని పేరు. ఈ భార్యలిద్దరూ కార్తీక మహారాజు ముద్దు. బిడ్డలు. ఇతదు పకిష్ప నంతతిలోని ఆరన గోత్రానికి చెందినవాడు. ఈ కార్తీక మహారాజుకే “బెర్నంబోయిని రాజీ అని ప్లానిక నామం.

శిలాదునికి చాలాకాలం వరకు సంతానం కలుగలేదు. ఆయన భార్యా సమేతంగా. ఎన్నో వోములు, వ్రతాలు చేసుకున్నాడు. అయినా ఫలితం కన్సడర్షేఖ్లు. పెద్ద భార్య చంద్రవదన ఆదిపరాశక్తిని పూజించింది. న్‌ శాంభవి చంద్రమౌళిరబలాసర్థ్ణా ఉమా పార్వతీ కాళీ హైమవతీ కివా (త్రివయనీ కాత్యాయనీ ఖైరవీ! పొవిత్రీ నవయవ్వనా శుభకరీ సామాజ్టు లక్ష్మీ ప్రదా చిదూపీ పరదేవతా భగవతీ శ్రీరాజరాజేశ్వరీగ్‌ ఇలా స్తోత్రాలు చేసింది!

చంద్రవదన పూజలకు ఆది పరాశక్తి నంతోషపడిందా అన్నట్లు ఆమె పూజ ముగించగానే అంబ మెడలోని పుష్పమాల నుండి ఒక మందారపుస్పుం జారి చంద్రవదన దోసిట్లో పడింది. ఈ సంగతి ఆమె తన భర్త అయన శిలాద ప్రభువుకు చెప్పింది.

“ఏమండీ! తల్లి మనల్ని కరుణించింది. పూజ చేస్తుంకే పుష్పం అమ్మవారి మెడలో నుండి జారి నా చేతిలో పడిందిో

“ఇంకేం! తల్లి దయ వల్ల నీవు గర్భవతిని కాబోతున్నానన్నమాటో

ఐతే దైనన్నిర్ణయం నేరుగా ఉందిీ

ఒకనాడు చంద్రవదన కొద్దిమంది పరివారంతో వనవిహారానిశి వెళ్లింది. సమీపంలోని గోదావరిలో జలకాలాడారు. ఆక్కడ నుండి లేళ్ళవూ, నెమళ్ళనూ తరుముకుంటూ కొంతదూరం వెళ్ళారు.

సిరిమల్లె సమీపంలో ఒకచోట ఎల్లేరు గడ్డల కుదుర్లు కవిపించాయి. ఒక చెలికత్తె గునపంతో గడ్డ భాగాన్ని తవ్వడానికి ఉద్యమించింది. గునపంతో రెందు దెబ్బలు వేసింది. ఎల్లేరు గడ్డకు బదులు భూమిలో ఏదో ఇంగుమువి శబ్దం వివిపించింది. క్ష్మాఖనవాన్ని నిలిపి, భయంతో అటూ ఇటూ చూచింది.

నిజానికి అది భయమే కాదు, ఆశ్చర్యము, ఉత్కంఠలతో సమాహారమైన భావవాహినిగీ

ఈ అడవి చాలా విచిత్రంగా ఉంది. అడవిలో భూమి పైన ఎంత సహజ సంపద ఉంటుందో భూమి క్రింద కూడా అంత ఉంటుంది. అరటి, పనస, జామ, మామిడి వంటివి భూమి పైన పంటలు, వేరుశనగ, గెనుసుగడ్త, ముల్లంగి వంటివి భూమి క్రింద పంటలు.

సంపద అంళే ఇది మాత్రమే కాదు. మేడరాజ్యంలోని పూర్వీకులూ, కాకతీయులకు ముందు సరిపాలించిన భిన్న రాజవంశాలవారూ, ఆనాటి ధనవంతులూ, భూమి క్రింద దాచిపెట్టారు. వీటికే గుప్త నిక్తేపాలు అని పేరుకీ బంగారు నాణెములు, వెండి నాణెములు, వజములు, వైధూర్యములు కుండలలో పోసి భూమిలో పాతిపెడ్డారు.. అంతేకాక

కేశ

దొంగలకు భయపడి ఆభరణములను భూస్టాపితం చేయడం కూడా కద్దు. ఒక్కొక్కప్పుడు బందిపోటు దొంగలు తాము దోచుకున్న నిధి నిక్షేపాలను భూమిలో దాచిపెట్టి పైన ఏదో గుర్తు చూచుకొని వెళతారు. ఇలాంటివన్నీ కూడా భూగర్భ సంపదల శ్రీందే లెక్క. భూమిని తవ్వితే బంగారము, రత్నాలు వస్తాయి. అందుకే భూమికి రత్నగర్భ అని పేరు.

చెలికత్తె గునసం తగలగానే భూమి నుంచి వచ్చిన శబ్దం ఏదో రత్నపీఠికము తలపించింది.

తాను త్రవ్వుచున్న చోట ఏదో విశ్తేపం ఉన్నదనే భ్రాంతి ఆమెకు కలిగింది. మరొక్కసారి గునపంతో పొడిచి చూచింది. మళ్ళీ అదే 'ఖంగు'మన్న శబ్దం.

ఇప్పుడు ఇది భ్రాంతి కాదు. ప్రత్యక్ష సత్యం,

ఆమె లోగడ ఇలాంటి కథలు కొన్ని విన్నది.

ఒక కోయదొర వ్యనసాయం చేమ్తుంకే పొలంలో నాగలికి తగిలి ఒక రత్నాల కుండ బయటకీ వచ్చింది. దానిని అతదు బుద్ధిగా తీపుకొనివెళ్ళి కోయరాజుకు. ఇచ్చాడు. అతడు భక్తితో దానిని ఓరుగల్లు ప్రభువులకు చేరవేసాడట.

మరొకసారి పొత ఇల్లు పడగొట్టి క్రొత్తది కట్టాలన్న ఉద్దేశ్యంతో గోడని పగులగొట్టితే అందులో రూకలతో నిండిన కుండ దొరికిందట. మేడరాజ్యం లోవేమిటి, ఓరుగల్లులో కూడా వేటికి గోడల లోపల దారు శిల్ప్వముల లోపల గుష ధవాగారాలు ఉంటాయట.

పెలికత్తై మనప్సులో ఒక్క క్షణంలో ఇన్ని ఊహలు మెరిసాయి.

అందులో ఏముందో?!

తీసి చూస్తే?

తప్పు కదాకీ

తాను అమ్మగారి సేవకురాలు. ఆమెదే ఈ ఆస్తీ.

అందుకే చందంబోయిరాలుతో చెలికత్తె ఈ విషయం చెప్పింది.

క్‌

“ఆమ్మా! సెన్నేరుగడ్డ (త్రవ్వుతుంశే. ఖంగుమని ఏదో (మోగింది. విశ్హేపం ఉన్నదేమోనని అనునూనంో చంద్రవదన మొహం వికసించింది. *“పదండర్రా, వెళ్ళి చూద్దాంో. ఆమెలోనూ ఉత్సుకత సెరిగింది. విధి అంకే సామాన్యులకేమిటీ? చశక్రవర్తులకైనా ఆక పుట్టడం సహజం. చంద్రనదన గువపొన్ని స్వయంగా చేతిలోకి తీసుకుంది. ఖంగు ఖంగుమని ధ్వని. చంధద్రవదన ఆత్రంగా డ్రవ్వింది. చెలికత్తెలు మట్టిని చేతులతో పక్కకు వెట్టారు. అక్కడ ఒక పెట్టె కన్పడింది. ఉద్వేగమూ, సంశయమూ, ఉత్సాహము ముప్పేటగా చందం బోయి రాలు దొరసానిని తొందర పెడుతుండగా సెట్టు మూత తీసి తీసింది. విచిత్రంగి లోపల చిరునవ్వులతో ఒక పసిపాస ఉంది. ఒక్కపారి నలుడిక్కు లకూ చంద్రకాంతులు వ్యాపించాయి. స్టూల శరీర పేటి కాంతర్గత అయిన షోడశి, ఆరోహణ అవరోహణ క్రమంలో తన నేయి వెన్నెల. వెలుగులను వెదజల్లడం నసహజమేగి బాను! ఆనాదు కార్తీక పూర్ణిమ. ఆదిపరాశక్తి పున్నమినాడు తనను ఇలా కరుణించిందని చందం బోయి రాలు దొరసాని గ్రహించింది. పాపను ఎత్తుకొని ముద్దాడింది. నవ విధులను మించిన సెన్నిధి ఇది!ీ క్షణాలలో ఈ వార్త శిలాద ప్రభువుకు చేరింది ఆయన సపరినారంగొ ఆ ప్రదేశానికి వచ్చాడు. బూరలు, ఏకతారలు, వేణువుల్కు డప్పులు, రాండోళ్లు (మోగిస్తూ పరివారమంతా అక్కడికి ఒక ఊరేగింపుగా వచ్చారు. *ఆవతరించిందిరా ఆది పరాశక్తి ఎల్లేరు గడ్డ వద్ద 16

ఎల్లమ్మ లల్లి చిలకల గట్టూ మీద శ్రీమాలచ్చిమి అవతరించిందిరా మమ్మేలే మూ తల్లి పున్నమి ఘడియలలోన అమ్మోరు వేడు” ఇలొ పాడుకుంటూ, ఆదుకుంటూ ఆ పాపను తీసుకొనిపోయి సండగ చేశారు. లింగధారి పురోహితుడు వచ్చి ఈ విచిత్రం చూసి ఆశ్చర్యపో యాడు. "కార్తీక పూర్ణమి'నాడు జన్మించింది కాబట్టి ఈ బాలికకు “సమ్మక్క తల్లి అని పేరు పెట్టుకోండి. ఈమె మరెవరో కాదు, నవదుర్గలలో ఒకరైన “వనదుర్గ అని పురోహితుడు చెప్పాడు. రొజు, రాణి ఆమెకు “సమ్మక్క' అని నామకరణం చేశారు. ఆమెను ఊయలలో వేసి చెలికత్తెలతో సహా మహారాణి (పేమతో ఊపింది. *చంద్రవదనకు చిన్ని జన్మించివాది చందమామాలాంటి చక్కనీ తల్లి! చిన్నారి సమ్మక్క ఆడేటి వేళ చిలుకలాడాయండి కోయిలలు పున్నాగపూలు సన్నాయిలూదంగ పారిజాతం పూలు పరిమళించంగ దేవతల వాగులే దీవెనలవివ్వ వనదేవతే నేడు ఉయ్యాలలూగె ఉయ్యాలలూ గే! చంద్రవదనకు -చిన్ని జన్మించినాది " చందమామాలాంటి చక్కవనీ తల్లి! హంన నడకకు తొను అందాలు నేర్ప క్ష

అమ్మ శ్రీ సమ్మక్క అదుగులేసీంది

పురివిప్పి ఆడేటి నెమలి కన్నెలకు

నాట్యాలు వేర్పుతూ నదువసాగింది.

ననకన్యలందరూ వరుసగా కొలువ

నడుమ శ్ర్రీదేవియై కొలువు తీరింది.

నవదుర్గలందునా వనదుర్గ తాను

నవ్వగా వెన్నెలై అడవి లడిసిందిగీ

చంద్రవదవకు చిన్ని జన్మించినాది

చందమామాలాంటి చక్కనీ తల్లికో

ఇలా క్రమంగా సమ్మక్క తల్లి "పెరిగి పెద్దదవుతున్నది.

ఆమె ఆటలతో పాటలతో చిలుకలగట్టు కొత్త శోభను సంతరించుకొ న్నది. ఎత్తయిన మద్ది చెట్లు కడిమి చెట్లు విరబూసిన కాలంలో వాటి మధ్య ఆమెయే. వనదుర్గలా తిరుగుతుండేది. ఆమె నెంట గుంపులు గుంపులుగా జింకలు, నెమళ్ళు, శ్నేహితురాం్యడై సంచరిస్తుండేవి. జాము చెట్టు మీది రానుచిలుక తన తోటి చిలుకలతో ఇలా అనేది

*ఆ వస్తున్నది ఎవరో తెలుసాగొ

తవ్షర్రేగ

“వనదుర్ల! కాకతమ్మ అపరావతారం! ఈమెయే మాహురమ్మ! ఈమెయే ఏకవీర! ఈమెయే దంతేశ్వరిగో

“ఆయితే రండర్రా అంతా వెళ్ళి ఆమెను పలకరిద్దాం”

గగనేందిర గళము నుండి జారిన మరకతహారంవలె చిలుకలన్నీ అర్ధ చంద్రాకారంలో ఒకసారి ' భూమికి వాలేవి. ఒక చిలుక వెళ్లి ఆమె కుడి ముంజేతి మీద కూర్చునేది.

అప్పుడు అచ్చంగా ఆమె ఆడి పరాశక్తి వలె శోభించేది.

(భారతీదేవి ముంజేతి పసిడి చిలుకి అన్న వాక్యం పార్ధకమయ్యేది.

ఒకనాడు నమ్మక్క వెదురు పొదల మధ్య ఆడుకుంటూ ఉండగా

ల!

వెదురు ఆకుల మధ్య ఏదో జరజరా కదిలిన శబ్దం.

వెదురు పొదల పై భాగం నుండి ఒక పొము పాకుతూ క్రిందికి వచ్చింది. దావిని చూచి ఆమె స్నేహితురాండ్రు దూరంగా పరిగెత్తిపోయారు. పాము శ్రీందికి దిగి ఎండుటాకులను గలగలలాడిప్తూ వనదుర్గ ఎదుట పడగ విప్పి విలబడింది.

*వాగన్నా! ఏమైందిరా? ఎందుకు దిగులుగా ఉన్నావు. వనదుర్గ ప్రశ్నించింది.

పాము మెలికలు తిరుగుతూ వచ్చి గబగబా ఆమె మీదికి పాకింది. ఆమె మెడలో కంట నలె చుట్టచుట్టుకొన్నది. చెవులో ఏదో గుసగుసలాడింది.

ఉఆల్టహో! అదా సంగతి. భయపడకు. నాగిని ఎక్కడికీ వెళ్లలేదు. గోదావరి దాటి అవతలి ఒద్దుకు పో. అక్కడ ఇప్పపూల తోటలో నీ కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉంది.

నాగన్న (శ్రీందికి జారి కృతజ్ఞతానూచకంగా ఆమె పాదాలను ముద్దుపె ట్టుకున్నాడు. పరిగెత్తుకుంటూ గోదావరీ తీరం వెంట వెళ్ళిపోయాడు.

ఇలాంటి దృశ్యాలు ఎన్నోగీ

ఆమె సంచరించే చోట జంతువులు సహజ వైరం నురచిపోయేవి.

"పెద్ద పులినెక్కి ఆమె అడవి మధ్య తిరుగుతూ ఉంకే జింకలూ, అడవి దున్నలూ వనదుర్లకు పరివారంగా వెంట సాగుతూ ఉండేవి. చెలికత్తెలతో ఆదుకున్నట్లు ఆమె పులులతో పులి పిల్లలతో ఆదుకుంటూ ఉండేది.

శిలాదువికి ఆదిపరాశక్తి దొరికిన వేళావిశేషమో ఏమో తెలియదు. కానీ సంతతి కలుగక గొడ్రాళ్ళుగా ఉన్న ఇరువురు భార్యలు గర్భవతులైనారు. చంద్రవదనకు ఒక కొడుకు పుట్టాడు. అతనికి *మాణ్యుడు" అని పేరు "పెట్టారు. చిన్న భార్య కనక మహాలక్ష్మి (కనకం బోయిరాలు దొరపావి) నాగదేవతను ఉపాసించింది. ఫలితంగా ఆమెకు కలిగిన "ద్ద బిడ్డకు “వానులమ్మ" అవి పేరు పెట్టారు. ఆమె సంతతిలోవి వారే ఉయ్యాల బాలుడు, కాపాల నాయుడు, బాలకుమారుదు, గండ్రగొడ్డలి అనే పరశువు.

వ్‌ ]ెర్టి

వనదుర్గ ఈ బంధువులనందరినీ ఎంతో (ప్రేమగా ఆదరించేది. ఇదిలా ఉండగా ఒకనాడొక విచిత్రం జరిగింది. మేడారంలో సింగమ్మ అవే కోయకన్య ఉంది. ఆమెకు ఇటీవలే సింగవితో పెండ్లి జరిగింది. ప్రోలేశ్వర ఆలయ ప్రాంగణంలో వారు పసుపు బట్టలతో ప్రదక్షిణాలు చేశారు. బంధువులకు విందు భోజనాలు పెట్టారు. వనచరులంతా జానపద నృత్యాలు చేసి తము ఆనందం వ్యక్తపరిచారు. సింగడు గోదావరి దాటి అవతలి ఒద్దుకు వేటక్రై వెళ్లాడు. ఒక అడవి పందిని తరుముకుంటూ బాగా అడవి లోతట్టు భాగావికి వెళ్ళాడు. ఆది శీకారణ్యం. పట్టపగలే చిమ్మచీకటి. తన విల్లంబు గురి నుంచి తప్పించుకొని పారిపోయిందని సింగడికి పట్టుదల పెరిగింది. అంతేకాదు దాని మాంనంతో తన కొత్త భార్యకు విందు చేయాలని ఆతని సంకల్పం. సింగడు అడవి సంది ఎటు దూరిందో సరీక్తిస్తున్నాడు. అది దట్టమైన పొదరింట్లో దొక్కున్నది. సింగడు బొడ్టోని చిన్న కత్తివి తీసి ఆకులను, తీగలను తెగవరికాడు. ఆ వేటు అక్కడే ఉన్న పుట్టపై పడింది. ఎత్తుగా లేచిన మట్టి కోవ క్రింద పడింది. అందులో నాగేంద్రుడు ఉన్నాడు. సింగడి కత్తి పుట్టపై పడటం, నాగేంద్రుడు. సింగవి చేతి కాటందుకోవడం రెండూ ఒకేసారి జరిగాయి. పింగనికి కళ్లు తిరుగుతున్నాయి. కుడి చేతి బొటన వేలుని తీగతో గట్టిగా బిగించి కట్టాడు. విషం త్వరత్వరగా ఎక్కడం ఆగిపోయింది. అతికష్టం మీద అరణ్యంలో నుంచి గోదావరీ తీరం వైపు నడిచాడు. బొటన వేలు సహాయం లేకుండానే ఒక బాణాన్ని తన గూడెం వైపు వదిలాడు. అది వేగంగా దూసుకొని వచ్చి సింగని ఇంటికి సమీపంలో మద్దిచెట్టుకుణతుచ్చుకురది. అడ్రవిలో కొందరు వయసు ముదిరినవారు ఉంటారు. వాళ్లకు" యువతకళ్నం నోతిక్షన్నా ఎక్కువ ఆనుభవం ఉంటుంది. వ్గాళ్లు ఈ బాణాన్ని గుర్తుపట్టారు. లోని ధాముష్కులందరికీ ఎవరి చ ఎవర్‌ సట్‌

బాణముల లి వారిదే! ఒక్కొక్కరు తమ బాణాన్ని ఒక్కొక్క రకం ఈకలతో ఆలంకరించుకుంటారు.

“బది సీంగడి బాణంలా ఉంది వాడికేదో ఆపద వచ్చిందో అని సెద్దలు పోల్చుకున్నారు. గూడెం పెద్దలు, పింగడీ తల్లిదండ్రులు, నవవధువు అంతా బాణం వచ్చిన దిక్కును పట్టి గోదావరి దాటి అవతలికి చేరారు. అక్కడ సింగడు స్పృహ తప్పి పడి ఉన్నాడు. శరీరం క్రమంగా నల్లబారుతున్నది. చిన్న తెప్ప మీద ఇవతలి ఒడ్డుకు తీసుకొని వచ్చారు. ఎటు చూచినా ఏడుపులు, పెడబొబ్బలు. ముపలివాళ్లు ఏదో ఆకు పసర్లు చెపుతున్నారు. గూడెం... వెజ్జు (వైద్యుడు) పరుగు పరుగున వచ్చి వాడి చూస్తున్నాడు. “ఇప్పటికే ఆలశ్యం అయింది" అని పెదవి విరిచాడు.

నవవధువు సింగి ఒక్కసారి భయంకరంగా ఏడ్చింది.

“అమ్మా! సమ్మక్క తల్లీగొ అంటూ పెద్దగా రోదిస్తూ పరిగెత్తుకుంటూ పోయింది.

నవదుర్గ అప్పుడు ఒక కడిమి చెట్టు క్రీంద కూర్చొని తన చెలికత్తెలతో ఏదో ముచ్చటిస్తున్నది. ఆమె కాళ్ల దగ్గరే పెద్దపులి పదుకొని సున్నితంగా దేవి అరికాళ్లను నాలుకతో నాకుతూ పాదాలను శుభ్రం చేస్తున్నది.

“అమ్మా! అంటూ పెద్దగా ఏడ్చి సింగి వనదుర్గ పాదాల వద్ద పడిపోయింది. దాదొపు ఆమె ఆచేతవావస్థలో ఉంది.

సింగి వెనువెంటనే ఆమె అత్త, మామ, తల్లీ, తండ్రీ, బంధువులు పరిగెత్తుకుంటూ వస్తున్నారు.

"పెద్దపులి ఒకపారి తోక ఆడించి గర్జించింది.

“రక్షించు. తల్లీ, పమ్మక్కా! నా కొడుకుకు ప్రాణభిక్ష పెట్టో అంటూ పింగడి తల్లి పెద్దగా రోదిప్తున్నది.._

పమ్మక్క వారిని ఒక్క క్షణం శాజోషబ్మ్మప్టైనై కూడా అక్కడికి వచ్చాడు. గ. ంకాలయ కి

“ఆమ్మా! ముఖం కూ సరీ స్పంద.” ఇతనికి స్తో

న్‌ వ్‌ సో అయాం సి ఉౌళటవక్ల 489%

తోస్తున్నది” అన్నాదు.

వనదుర్గ చిరునవ్వు నవ్వింది. “భయపడకండి - ఈ వవ దంపతులకు ఏ హాని జరుగదు.

“పాము కాటు అందుకున్న స్థలం గోదావరికి అవతలి గట్టున ఉంది. వెళ్ళాలా తల్లీ”

“ఆక్క ర్లేదు” అంటూ వనదుర్గ సింగడి చేతివి పరిశీలించి చూచింది.

*వాగేంద్రా!గ” అని గొంలెత్తి పిలిచింది.

ఆ పిలుపులో కోపం లేదు. ధిక్కారం లేదు. ఆజ్ఞ లేదు. అల్లరి పిల్లలను తల్లి బుజ్జగిస్తూ పిలిచినట్టు ఉంది.

అంతా ఏం జరుగుతుందోనని ఆసక్తిగా చూస్తున్నారు.

అందరి కళ్లలోనూ ఆతృత.

ఉత్కంఠ.

బాధ.

కొద్ది క్షణాలలోనే గోదావరి అవతలి ఒద్దు నుండి నాగేంద్రుడు ఇనతలి ఒద్దుకు వచ్చాడు. చెట్ల మధ్య, తీగల మధ్య తీగగా మెలికలు తిరుగుతూ శరవేగంతో పాక్కుంటూ వచ్చాడు.

చిన్నపిల్లలు భయంతో దూరంగా పరిగెత్తారు. కాలకూట విషం కక్కే నాగేంద్రుడు వనదుర్గ పాదాల వద్దకు వచ్చి పడగ ఆడిస్తూ కూర్చున్నాడు.

అచ్చంగా తోక ఆడిస్తూ కూర్చున్న పెంపుడు కుక్కలా ఉంది ఆ దృశ్యం.

చెట్ల మీద పక్సులు ఒక్కసారి పైకి ఎగిరి గిరికీలు తిరుగుతున్నాయి. కోతులు కొమ్మలను బలంగా అటూ ఇటూ ఊపాయి. నవదుర్గ తలపై పుష్పాలు జలజలరాలాయి. కొన్ని పూలు సింగడి శరీరం మీద, మరికొన్ని

సమ్మక్క వఫ్వి-*ఇవి పుష్పాలు కాను పెళ్ళి తలంబ్రాలు అన్నది. అలా అంటూ నాగేంద్రుని వైపు సాధిప్రాళుంగ్షి చూచింది. ఆ చూపులో ఆమె

౪ ” = కల ౨4జై న నవనత త

చెప్పదలచుకున్న భావమంతా నాగేంద్రునికి అర్ధమయ్యింది.

*చ్రూడు! నువ్వు చాలా చెడ్డపని చేశావు. వారు నవదంపతులు. అతడు తెలియక చేసివ తప్పుకు ఇంత పెద్దశిక్ష తగదు” అన్నట్లుంది ఆ చూపు.

నాగేంద్రుడు తల ఆడించాడు. మెల్లగా పాక్కుంటూ ముందుకు పాగాడు.

పీంగడి బొటనవేలును వానన చూశాడు. తాను ఎక్కడ కాటు వేశాడో అక్కడ తన రెండు వాలుకలతోనూ వాకడం మొదలుపెట్టాడు. కొద్ది క్షణాల తరువాత పడగ వంచి వనదుర్గకు నమస్కరిమ్తున్నట్లు అభినయించాడు.

సమ్మక్క కనుసైగ చేసింది “నీవిక వెళ్ళవచ్చు" అన్నట్టు. నాగేంద్రుడు వచ్చిన దారినే జరజర పాక్కుంటూ వెళ్ళిపోయాడు,

తరువాత కొద్ది క్షణాలలోవే సింగదు లేచి కూర్చున్నాడు. సింగి తాళివి అమ్మవారు రక్షించిన విధానం చూచిన తరువాత ఆ గూడెం వారికీ ఆదిపరాశక్తి సశరీరంగా తమ్ము ఉద్ధరించే నిమిత్తం ఇక్కడ అవతరించిందనే విశ్వాసం బలపడింది.

తె

చిలుకల గట్టు చుట్టుపక్కల చిన్నచిన్న గూడెములున్నాయి. అవి తాటి ఆకులతో నిర్మింపబడ్డాయి. వాటి విర్మాణ స్వరూపమే వేరు. పొట్టిగా చిన్న ముఖద్యారంతో ఉంటాయి. వెదురు బద్దలను తాటి దూలాలను కూడా విర్మాణ కార్యంలో ఉపయోగిస్తారు. ఎవరి గూడెం వారిదే.

ఒక్కొక్క గూడెముకు ఒక్కొక్క ఉపనాయకుడు ఉంటాడు. కోళ్లు, పందులు మొదలైన జంతువులు గూడెం చుట్టూ తిరుగుతూ రొచ్చు చేస్తూంటాయి. దీనికి తోడు గూడెముల ప్రజలకు తాటికల్లు, ఈతకల్లు ఇష్టమైన పానీయం. అంతేకాదు తెల్లవారకముందే ఇప్పచెట్టు వద్దకు వెళతారు. వావి క్రింద ఇప్పపూలు, ఇప్పపంద్దు రాలిపడి ఉంటాయి. ఎలుగుబంట్లు వీటిని చాలా ఇష్టంగా భుజిస్తాయి.. అందుకని జంతువులు వాటిని నుక్కువతో మెక్కకముందే ననచర చలు చిన్నచిన్న బుట్టల్లో వాటివి ఏరుకొని తెచ్చు

క!

కుంటారు. వాటిలో కొంతభాగం ఓరుగల్లు రాజధాని చేరుతుంది. అక్కడ అంగళ్లలో విక్రయించి వచ్చిన మాడలతో కావలసిన వస్తువులు, పూసలు మెప్టైనాడలో మెట్టెలు, గాజులు కొనుక్కుంటారు. నిజానికి అడవియే వారికీ సర్వసంపదలనిచ్చీ అదృష్టదేవత. కాయలు, కూరలు, ఆకుకూరలు, దుంపలు, పంద్లు, చింతపండు, వెదురు బియ్యం, పాలు, పెరుగు... ఇలా వారికి కొవలసిన నమస్తం అక్కడే లభిస్తుంది. మామిడిపంద్దు, జామపండ్లు, ీగిపంద్దు, తాటి కొంకెలు, సీతాఫలాలు, తేగలు, తాటిసంద్లు. ఇలా ఎన్నో ఆహారపదార్థాలు వారికి వనదేవత ప్రపాదిస్తుంది. గోదావరి లంకలలో కర్పూజు, పుచ్చకాయలు, నీటి - దోసకాయలు, దోసకాయలు పందుతాయి. పొరపాదు, గుమ్మడి పాదు గూడెములలో పండిస్తారు. గుమ్మడి పాదును పూజిస్తారు కూడా! ఎందుకంకే, తొలి కాకతీయ రాజు గుమ్మడి పాదులో దొరికాడని త్రిళింగ దేశస్థుల నమ్మకం. ఇంత మనోహరమైవ, మధురమైన ప్రకృతి, అమృతతుల్యమైన జలములు, మంద మంద చందన పవనాలు అక్కడ వీస్తాయి! గూడెములలోవి ప్రజలు అవిద్యాంధకారంతో కొట్టుమిట్టాదుతున్నారు. మూఢవిశ్వాసాలు, జంతుబలులు, కక్షలు - కార్పణ్యాలు, గూడెముల పై ఆధిపత్యానికి పోట్లాటలు వారికి సహజ గుణాలుగా మారాయి. దానికి తోడు మద్యపానం వారిని ఉన్మత్తులని చేస్తుంది. వివేకం కోల్పోయి వారు పరస్పరం కొట్టుకుంటుంటారు. అపరిశుభ్ర వాతావరణం వల్ల, అప్పుడప్పుడూ అన్నిప్ర మాదాల వల్ల, ముఠాకక్షల వల్ల గూడెములు నశిస్తుంటాయి. అంటువ్యాధులు వ్యాపించి కూడా కొన్ని గూడెములలోని ప్రజలు నకించిపోతారు. మళ్లా కొందరు వింధ్యారణ్య ప్రాంతాల మండి వచ్చి గూడెములు విర్మించుకుం టుంటారు. ఇలా వారి జనజీవనం సాగుతుంటుంది. దూరదృష్టి లేకుండా ఏ దినానికి ఆ దినమే వారు తను ఆదొయాన్ని దుర్వినియోగం చేసుకొని రేపటి మా'టేమిటన్న ప్రక్న లేకుండా (బ్రతుకుతుంటారు. పహజంగా వారు జీంకలనలె శాంత స్వభావులు, అమాయకులే అయినా, కోపం వచ్చినప్పుడు క!

న్వ-పర-పక్ష భేదం విస్మరించి పులులకంటే (క్రూరంగా మారి హత్యలకు కూడా దిగులారు.

ఇటువంటి సన్నివేశమే ఒకటి జరిగింది.

చిలుకలగట్టుకు పడమరలో ఉన్న ఒక గూడెమునకు 'కాపావాయుడు' అధిపతి. ఇంకొక గూడెమువకు 'లింగయ్యదొరి అధిపతి. ఈ రెండు గూడెముల మధ్య కొంతకాలంలో శతుత్వం రాజుకుంటున్నది. వాళ్ల కోళ్లను వీళ్లు దొంగలించారని, వీళ్ల సందులు వాళ్ల గూడెంలోకీ వచ్చి ఎండ పెట్టిన చేసలను, ఆహారధాన్యాలను పాడు చేశాయని... ఇలా ఏవేవో కారణాలతో పరస్పరం నిందించుకుంటున్నారు.

ఇలా ఉండగా ఒకనాడు “లింగయ్య దొరి గోదావరి గట్టు దాటి అడవిలోకి వేటకై వెళ్ళాడు. ఒక దుప్పిని తరుముతూ. కొంతదూరం వెళ్ళాడు. అక్కడ తమ గూడెమునకు చెందిన “చిన్న గంగి' కాపానాయునవి గూడెమునకు చెందిన “గట్టయ్య'తో కబురు చెపుతూ ఉండటం చూచాడు. లింగయ్యదొారకు కోసం వచ్చింది.

తనకు తెలియకుండా తన గూడెంలోని పీల్ల శత్రుగూడెంలోవి యువ కునితో సంబంధం సపెట్టుకోవడనేమిటి?

వెంటవే తిరిగివచ్చి గూడెం పెద్ద నెమలికన్ను రాజును సిలిచి పంచాయితీ "పెట్టాదు. పంచాయితీలో తప్పంతా కాసానాయుడి గూడెం వారిదేనని తీర్పు వచ్చింది.

అందుకు ఫలితంగా కాపానాయుడు పదిగొ(రెలు, ఇరవై కోళ్లు, కల్లు నష్టపరిహారం చెల్లించాలని వెమలికన్ను రాజు తీర్పు చెప్పాడు.

కాసావాయుడీ హృదయం భగ్గుమవి మండింది. అప్పటికి ఊరుకు వ్నాడు.

మరునాడు రాత్రి అంతా ఆదమరచి విదురపోతున్నారు. ఉన్నట్టుండి ఒక్కసారి లింగయ్యదొర గూడెములో మంటలు.

సిల్లా-మేకా గీ-బా అవి అరుస్తూ గుడిసెలలో నుండి బయటకి

వచ్చారు. మేకలను, గేదెలను గాటి నుండి పలుపులు విప్పి అడవిలోకి నదిలారు. గంపల శ్రీంద నుండి కోళ్లను వదిలిపెట్టారు. తో చినంతవరకు గృహోపకరణాలను బయటికి వేయడానికి ప్రయత్నించారు. అయినా నష్టం అప్పటికే బాగా జరిగింది. గాయంతో ముఖమంతా ఎర్రబడ్డట్టు మరునాడు ఉదయం సూర్యుడు ఉదయించాడు.

*కాసానాయుడిని బ్రతకనిచ్చేది లేదు. మేడారంలో వాడో మనమో, ఒక్కరే ఉండాలి" అంటూ రుద్రరూసం దాల్సాడు లింగయ్యదొర.

గూడెం పెద్ద నెమలికన్ను దొర కొంచెం వివేకం కలవాడు.

“ఈ కక్షలతో రెండు గూడెములు స్మశానాలు అయిపోతాయి. దీనికి తీర్చు చెప్పగలిగిన స్థితిలో నేను లేను. నిన్నూ, నన్నూ, నీ శత్రువులనీ, ఈ ఆడవినీ పాలించే వనదేనత సమ్మక్కగా అవతరించి మన మధ్య తిరుగుతున్నది. ఆమె ఎలా చెపితే అలా చేద్దారో అన్నాదు నెమలికన్ను రొజు.

లింగయ్య దొర శాంతించాడు.

గూడెంలోని పిల్లా మేకను వెంట వేసుకొని చిలుకలగట్టు వద్దకు వెళ్లాడు.

దేవతల వాగుకు ఇవతలే నిలబడి “సమ్మక్క తల్లీ!్‌ అని పెద్దగా కేకవేసి పిలిచారు.

పామాన్యంగా ఆ దేవతల వాగును ఎవరూ తొకరు. ఎందుకంటే తెల్లవారుజామున అమృత ముహూర్తంలో దేవతలు అక్కడికి వచ్చి జలకాలాడి శుచిగా ననదుర్గను ఉపాసించి వెళుతుంటారని కోయజనుల విశ్వానం.

చిరునవ్వుతో సమ్మక్క తల్లి దేవతల వాగుకు ఇవతలికి వచ్చి అందరినీ "పేరుపేరునా సలకరించింది.

*రింగయ్యదొరా, నెమలికన్ను, కాసన్నా, పెదగంగి, ఏమిటిలా గుంపు కట్టుకొని ఒకేసారి వచ్చారుగొ అన్నది వమ్మక్క తల్లి.

“ఏం చెప్పముంటావు తల్లీ. ఘోరకలి జరిగిపోతున్నది. మా అనుమతి లేకుండా మా గూడెం పిల్లను ఈ _కాసావాయుడి గూడెంలోవి గట్టయ్య

మనువాదుతున్నాడు. ఆది తప్పు అవి మేము తీర్మానిస్తే మా గుడిసెలు తగలబెట్టించాడు. నెమలికన్ను రాజు తీర్పును కూడా లెక్క చేయలేదు. దీవికి వీవే పరిష్కారం చూపించాలి తల్లీ' అన్నాదు లింగయ్యదొరు

*క్రాసానాయుడూ! లింగయ్యదొర చెప్పింది నిజమేనా” అడిగింది వనదుర్గ నవ్వుతూ.

*వార్భ్యు మనువాడాలనుకోవడం నిజం తల్లీ, కాని గుడిసెలు నేను తగలబెట్టలేదు" అన్నాడు కాపానాయుడు,

*ఆమ్మోరి ముందు అబద్ధం చెపితే కళ్లు పోతాయి. దొంగవెధవో అన్నాడు లింగయ్యదొర.

ఉన్షాడ్రేమ్లి అబద్దాలు చెప్పలేదురా!. గుడిసెలు నేను తగలబెట్టలేదు అన్నాడు కాని తగలబెట్టించలేదు అనలేదుగా” అన్నాడు నెమలికన్ను రాజు, దానితో కాపానాయుడికి కోపం వచ్చింది.

అప్పుడు వనదుర్గ వారి వైపు చూచి *బంధువులారా! ఎన్నో తరాలుగా ఈ గూడెంలోవి ప్రజలు ఇలాగే. కొట్లాటలతో పరస్పర ద్వేషాలతో టకు కుతున్నారు. దీనికి మూలకారణం అవిద్య. నేటి ముండి మీరు మద్యం ముట్టుకోరాదు. అబద్దాలు ఆడకూడదు. ఈ, సంపద మొత్తం శివునిది. కాబట్టి ఇక్కడి చింతాకు మీద కూడా మీకు అధికారం లేదు. మీరంతా ఈ అడవికి పూజారులు. సవితంగా జీవించటం మానవధర్మ్శ్మం” అన్నది వనదుర్గ.

ఆమె మాటలు చెపుతుంటే ఏదో విద్యుతవాహం వారిలో ప్రవేశించి నట్లు వారికి అనిపించింది.

అర్జునునికి గీతోపదేశం చేసినట్టు తరతరాల తమ దరిద్రమూ, అజ్ఞా నమూ ఆమె తన మాటలనే సూర్యకిరణాలతో పారదోలినట్టు అనిపించింది.

*త్రల్లీ! నీ కట్టడి వేటి మండి అమలు చేస్తాము అన్నారు వారు ముక్తకంఠంతో.

“ఇంక వెళ్లండి” అన్నది సమ్మక్క.

అంతా తిరుగుముఖం పట్టారు. అమ్మవారు తన సమ్మోహన శక్తితో

ఏ7

వారిని మాట్లాడకుండా చేసిందే కాని వారు ఏ సమస్యతో వచ్చారో దానికి ఏం పరిష్కారం లభించినట్లు?

ఎవరి గూడాలకు వాళ్లు వెళ్లినా మనస్సులో ఇంకా సెగలు పొగలు కక్కుతూనే ఉన్నాయి.

అంతా ఆదమరచి నిద్రపోయారు.

విదలో లింగయ్య దొరకు ఒక కల! పడుతున్నాయి. గాలికెగరి వచ్చి తమ గూడెం మీద పడుతున్నాయి. తెల్లవారుజామున లింగయ్యదొర నిద్రలేచాడు.

ఆది కల కాదు - ఇలే!

నిజంగానే తాటాకులు తము గూడెంపై పడుతున్నాయి... ఎనరో ఘల్లుఘల్లుమని నడుస్తున్న శబ్దం.

“*ఎవరక్కడగో లింగయ్య దోర కేక పెట్టాడు.

గజ్జెల చప్పుళ్లు ముందుకు సాగి వెళుతున్నాయి. లింగయ్య వాటి వెంట పరిగెత్తాడు.

చేతికి ఎవరూ అందలేదు.

కంటికి ఎవరూ కనపడలేదు.

ఇంకా తాను కలకంటూనే ఉన్నాడాగే

గిల్లి చూమకున్నాడు,

కల కాదుగీ

స్పష్టంగా ఇలయే,

ఆశ్చర్యం!

తగలబడ్డ గుడిసెలన్నీ తాటాకులతో కప్పబడి ఉన్నాయి.

రాత్రికి రాత్రి ఎవరీ పని చేసినట్టు?

ఇన్ని గుడిసెలు తెల్లవారేలోగా విర్మించడం ఎలా పాధ్యం??

లింగయ్య దొర మరువాదు ఉదయం గూడెంలోవి వారందరినీ తీనుకొని

చిలుకలగట్టు "పైన సమ్మక్క తల్లి ఉండే. ప్రాంతానికి వెల్లాడు. ఆమెకు ఒక వైపున గంగి మరొక వైపున గట్టయ్య కూర్చొని ఉన్నారు.

*రండి, అంతా నకాలావికే వచ్చారు. వీరిరువురుకీ వివాహం చేయిద్దాం. దీనితో రెందు గూడెములు కళ్యాణ బంధంతో ఒకటవుతాయి" అన్నది సమ్మక్క తల్లి,

ఆ మాటలు అర్టించినట్టుగా పైకి కవపడ్డా, ఆజ్ఞాపించినక్లు రెందు గూడెముల వారు భావించారు.

“పెళ్ళికి కావలసిన నంభారాలు, సొమ్ములు” అని ఆడగాలనుకున్నాడు లింగయ్యదొార. కానీ నోరు విప్పీ ఏమీ ఆడగలేకపోయాడు.

సమ్మక్కతో కాసేపు వారు ముచ్చటించారు. తము గుడిసెలు రాత్రికి రాత్రే అమ్మ దయ వల్ల విర్మాణమైనట్లు చెప్పారు.

నమ్మక్క నవ్వింది *లింగన్నా! నీవు కొంచెం సేపు ఉండు అన్నది. అంకే తక్కువ వారినందరినీ వెళ్లమని అర్థం.

అంతా తిరుగు ముఖం పట్టారు.

లింగన్నను పిలిచి దేవతల వాగులో బండగట్టు వద్ద స్నానం నేసి రమ్మంది.

తల్లి అలా ఎందుకు చెప్పిందో తెలియదు?

మారు మాట్లాడకుండా లింగయ్యదొర బండగట్టు వద్దకు వెళ్ళి నీళ్లలోకి దిగొడు. నడుము లోతు నీళ్లలోకి దిగేసరికి చేతులకు ఏదో తగిలింది. రెండు చేతులతోను దానిని పట్టుకున్నాడు. అదొక మూట!

పైకి తీసి విప్పి చూశాడు.

అందులో ఇనుక ఉంది.

విప్పిన మూటను వీళ్లల్లో కడిగాడు.

ఇసుక మధ్యలో బంగారం కవనిపీంచిందికీ

ర్‌ రం

వింధ్య పర్వతాలకు దిగున భాగంలో బీజాపూర్‌ ప్రాంతంలోని కొత్తపల్లి అనే జనపదంలో గౌతమీ బుషి వంశంలో నాల్లవ గోత్రానికి చెందిన సనపగాని రొజు జన్మించాడు. ఆయన మంచి పరాక్రమవంతుడు. ఈయన భార్యకు తమ్ముడే మేడరాజు. మేడరాజు కరినగర ప్రాంతానికి పాలకుడు. వీరంతా కాకతీయుల సామంతులు.

సనపగావి రాజుకు ఈశ్వరాంశ వల్ల ఒక కుమారుదు జన్మించాడు. అతడికి పగిడిద్దరాజు అని పేరు పెట్టారు. క్రమంగా పగిడిద్దరాజు వింధ్యా టవుల నుండి (బస్తర్‌ జిల్లా) కరినగరం వరకు అఖండ వనచర రాజ్యాన్ని నిర్మించి వనరాజుగా సేరొందాదు. సాలప్రాంశువై, విశాలమైన వక్షస్థలంతో, ెద్ద పెద్ద కన్నులతో పులిచర్మం కట్టుకొని, తలలో నెమలి ఈకలు ధరించి ధనుర్పాణాలతో వనరాజు కదలివస్తూంకే వనచరులు ఆయన్ని చూచి, “శిరాతార్డునీయ కాలం నాటి పరమశివుడే ఈ రూపంలో వచ్చాడురోయ్‌” అనుకునేవారు.

పగిడిద్దరాజు గొప్ప ధనుర్విద్యా పారంగతుడు. క్రమశిక్షణ లేని వనచ రులను సమీకరించి వారికి చక్కని శిక్షణమ. ఇచ్చి సుదృఢమైన సైన్యాన్ని తయారుచేశాడు.

కాకతీయ ప్రభువైన ప్రతాపరుద్ర భూసతి జన్మదినోత్సవాలకు సామం తులందరికీ కూడా ఆహ్వానాలు అందాయి. అలా ఆహ్వానాలు అందుకున్న వారిలో మేడరాజు మేనల్లుడు, సనపగాని రాజు సుపుత్రుడు అయిన పగిడిద్దరాజు కూడా ఒకడు.

పగిడిద్దరాజుకు ఒక అందమైన ఆలోచన వచ్చింది. ప్రభువు జన్మ దిన వేదుకలకు తాను ఒంటరిగా వెళ్లకుండా, ధనుర్విద్యా విశారదులైన పటాలంలోని దళపతులను కూడా వెంట తీసుకొని వెళ్లాడు.

ప్రభువు జన్మదిన వేడుకలు ఎంతో వైభవంగా జరిగాయి. అందరూ విలువైన వజ్రవైధూర్య గోమేధిక పుష్యరాగ మరకత _ మాణిక్యాదులను కానుకలుగా సమర్పించారు. మచిలీపట్టణంలో వేసిన చేనేత వస్త్రాలు,

మోటుపల్లిరేవు నుండి. దిగుమతి చేసుకున్న సుగంధ (ద్రవ్యాలు, వివిధ సామంతులు సమర్పించుకున్నారు. ఆ సభలో పాల్గొనడొనికి వచ్చిన వారిలో “అమీర్‌ ఖుసూ' అనే పేరు గల ఒక విదేశీ రచయిత కూడా ఉన్నాడు. (ప్రధానమంత్రి యుగంధరుడు._ వివిధ దేశాగతులందరినీ సముచి తంగా సత్కరించాడు. వినోద క్రీడలు, స్పర్ధలు, కళా ప్రదర్శనలు జరిగాయి. ప్రభువుల వారి జన్మదినాన్ని పురస్కరించుకొని స్వయంభువు దేవాలయం ఎదుట శైవ నర్తకులు (ప్రేరణ శివతాండవాన్ని నర్తించారు. ఇది కాకతీయ దేనాలయాల్లో చేసే ఒక వీరవృత్యం. పంచశబ్ద ధ్వనులతో, పృధ్విజలనాయు ఆకాశ తేజస్సులతో కూడిన పరమశివుని పంచరూప ప్రపంచ ప్రకృతి నర్తనం దీవి స్వరూపం. .

అందరూ తను తమ విద్యలను ప్రభువు ముందు ప్రదర్శించారు. ఒక ఇంద్రజాలికుడు తన విద్యతో సభాసదులను ఆకట్టుకున్నాడు. అప్పటికప్పుడే "బంక నాటి, మొక్క మొలిపించి, చెట్టును పెంచి కాయలు కాయించి, పండ్లుగా మార్చి, చూస్తూండగానే వాటిని ముక్కలుగా కోసి సభాసదులకు పెట్టాదు. ఇదంతా కమరెప్ప కాలంలో జరిగింది.

ఎలా జరిగింది

ఏమోో

అంతేకాదు ఒక తాటిని పైకి ఎగురవేసాదు. ఆది భూనమ్యూకాశాల మధ్య విచ్చెన వలె ఏ ఆధారం లేకుండా నిలబడింది. చూస్తూండగానే ఇంద్రజాలికువి తమ్ముడు తాటిని పట్టుకుని పాకుతూ సైకి ఎక్కి ఆకాశంలో అదృశ్యమైనాడు. కొంచెంపేపటికి పై నుండి తల, చేతులు, కాళ్లు, మొండెం విడివిడిగా పడ్డాయి.

అంతా నివ్వెరపోయి చూస్తున్నారు.

ఇంద్రజాలికుడు “అయ్యో! నా తమ్ముదు కాలు జారి పడిపోయాడు అని విలపించసాగాడు. అందరూ. పానుభూతిగా అతని దగ్గరికి వెళ్ళారు. ఆశ్చర్యం!

తే

అతదు ఆకాశింలి" నుండి తొదుత' దిగి, మళ్ళి ప్రభువుకు నమస్కరిం చాడు.

*ప్రభూ! ఇంద్రజాలం కేవలం మున కొకతీయులే చేయగలరు అని సవినయంగా మనవి చేశాడు. యుగంధరుడు అతన్ని సముచితంగా సత్క రించాడు. ఇక వనచరులైన సామంతుల వంతు వచ్చింది. వివిధ వనచర ప్రాంతాల నుండి వచ్చినవారు ఏనుగు దంతాలను, నెమలి ఈకలను, తేనెను పులిచర్మాలు, ఆరుదైన మూలికలు, కస్తూరి సంటివి ప్రభువుకు కానుకగా సమర్పించారు.

పగిడిద్దరాజు ప్రభువుకు ఒక బాణాన్ని కానుకగా ఇచ్చాడు.

యుగంధరుడు దావి వంక ఆసక్తిగా చూస్తుండగా వనరాజు ఇలొ అన్నాడు.

*మ్రా వనరాజ్యంలో ఎన్నో అమూల్యమైన సంపదలు ఉన్నాయి. వాటిని కానుకగా తీసుకువచ్చి సమర్పించడం తగని పని".

“ఎందువల్ల యుగంధరుడు ప్రశ్నించాడు.

*ఎందుకంకే, అవన్నీ మీ సంపదలే కనుక. మీ వస్తువులు మీకు కొనుకగా సమర్పించేందుకు మేమెవరం?”” అన్నాదు పగిడిద్దరాజు.

అంలో హర్షోల్లాపాలతో కరతాళ ధ్వనులు చేశారు.

“కాకుంక్రే, మాదైనదీ అంటూ మా వద్ద ఉన్నది. మా పరాక్రమం మాత్రమే. అందుకు సంకేతంగా ఈ బాణాన్ని మీకు సమర్పిస్తున్నాను. ఇది అజేయమైన బాణం. శత్రువులను చీల్చి చెండొడుతుందిో అన్నాడు పగిడిద్దరాజు.

ప్రతాపరుద్ర భూపతి వనరాజు మాటలకు ఎంతో సంతోషించాడు. అతన్ని తగిన విధంగా సత్కరించాడు. వనరాజు వెంట వచ్చిన దళపతులు వివిధ ధనుర్విద్యా (ప్రదర్శనలు చూపించారు.

కాకతీయుల శస్త్ర, వైభవానికి అంతా గర్వించారు.

బాణంతో నీటి ఆదుగున ఉన్న లక్ష్యాన్ని ఛేదించడం గాలిలో ఎగురుతున్న

తై

పక్షిని కూల్చడం, ఒకే బాణంతో నాలుగైదు. లక్ష్యాలను ఒకేపారి కూల్చడం, బాణాలు సుదూర (ప్రాంతాలకు విసిరి నిప్పు పుట్టించడం వంటి విద్యలన్నీ పగిడిద్ద రాజు అనుచరులు ప్రదర్శించారు.

*వవచరులు మహా పరాక్రమవంతులు. అవకాశముంకే ఆకొశమెత్తు

ఎదుగగల్లినవారు. ఉత్తరభారతం నుండి వస్తున్న దండయా(త్రలు ఎదుర్కోడా వికి వీరే మనకు సెట్టని కోటలు. ఓరుగల్లు మండి వింధ్యపర్వతం వరకు గల వనచర రాజ్యానికి పగిడిద్దరాజును ప్రధాన సామంతుడిగా నియమిస్తున్నాను. అంతేకాదు, మన సైన్యంలో నవలక్ష ధామష్కులలో ఈ పగిడిద్దరాజు యొక్క సైన్యం ఒక ప్రత్యేకమైన విభాగంగా కూడా ఉంటుంది. వీరు గోదావరికి అవతల తమ ఆడవులలోనే జీవిస్తూ ఎప్పుడు కబురు పెడితే అప్పుడు వచ్చి రాజధానిలోని సైన్య ప్రధాన కార్యాలయం వద్దకు చేరాలి. గోదావరి పరివాహక ప్రాంతం నుండి వేంగి చాళుక్యుల రాజధాని రాణ్మ హేంద్రవర పరిపర అరణ్యాల నుండి నాగావళీ వంశధారలతో సుసంపన్నమైన మధుకేశ్వ రుని త్రికళింగ పామాజ్యం వరకు వనమార్గంలో వీరికి రాకపోకలున్నాయి. అంటే దాదొపు సనుస్త ఉత్తర పూర్వాంధ్ర అరణ్య సామ్రాజ్యాలకు వీరు మకుటం లేని మహా సామంతులు. వీరందరికీ జీతబత్తెములు వార్తికాలుగా వరహాల రూసంలో చెల్లింపబడతాయి” క

అవి ప్రకటించాడు యుగంధరుదు.

అంతా హర్షధ్వానాలు చేశారు.

ఈ విధంగా చిన్న వయపష్సులోవే, పగిడిద్దరాజు వవచర ప్రత్యేక సైన్యానికి అధికారిగా నియమింపబడి కరిపురం. చేరుకున్నాడు.

యుక్తవయస్కురాలైన సమ్మక్కకు తల్లిదంద్రులు సంబంధాలు విచారించ సాగారు. శిలాదుడు (రాయిబండావి రాజు), చంద్రవదన (చందంబోయిరాలు) పరస్పరం సంప్రదించుకున్నారు.

*పమ్మక్క పొమాన్యురాలు కాదు. ఆనాడు జనక మహారాజుకు

సీత భూజాతగా దొరికినట్లే ఈమె మనకు అయోనిజగా దొరికిన తల్లి, దైవాంశ సంభూతురాలు. ఇట్టి దివ్యకన్యను వివాహమాడగలిగిన పురుషుడు సామాన్యుడు కావడానికి వీలులేదు” అన్నది చందం బోయిరాలు దొరసాని.

“కరిపుర సామంతుడైన మేడరాజు మేనల్లుడు పగిడిద్దరాజు మహా పరాక్రమవంతుడని వింటున్నాము. ఇటీవల మన (ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తిగారు పట్టాభి షిక్తులైన తరువాత పగిడిద్దరాజును కోయ సైన్యానికి ఏలికగా చేశాడు. ఈ దండు చాలా బలమైనది. ప్రభువు సైన్యంలో కెల్లా ఆ(శ్రేనరమైనది. కాబట్టి అట్టి దానిని నడిపే వీరుళ్లీ అమ్మాయికి చూస్తే బాగుంటుంది” అన్నాడు రాయిబండావి రాజు.

సంప్రదింపులు మొదలైనాయి.

ఒకనాడు ఏకాంతంగా చందంబోయిరాలు దొరసాని సమ్మక్క తల్లిని దగ్గర కూర్చోబెట్టుకొని ఆ మాటా ఈ మాటా మాట్టాదుతూ సెళ్ళి ప్రస్తావన తీసుకొచ్చింది.

“తల్లీ! ఏ వయస్సుకు ఆ ముచ్చట అన్నారు. నీవు మాకు దైవం పంపిన బిడ్డవు. ఆయినా (_పేమతో మేము శల్లిదంద్రులవలె భావించుకొని "సెంచడంతో నూకు మానవ సహజమైన మమకారం ఏర్పడింది. నీ "పెళ్ళి చేయడం మాకు సంబరమే కాదు, కర్తవ్యం కూడా. నీకు నచ్చిన వరుడు ఎవరో చెప్పమ్మా".

సమ్మక్క తల్లి ఏమీ మాట్లాడలేదు.

*పద్చిపాయిమండలం సామంతుడు మేడరాజు మేనల్లుడు పగిడిద్దరాజు పరమసుందరుడని, పరాక్రమవంతుడని విన్నాము. నీవు అంగీకరిస్తే మేము వెళ్లి సంప్రదింపులు జరుపుతాము” అన్నది చందనదన.

నమ్మక్క తల్లి చిరునవ్వు నవ్వింది 'మీయిష్టమే నాయిష్టం" అన్న భానవ అందులో (ప్రతిబింబించింది.

గోదావరీ పరివాహక ప్రాంతం ఆక్రమించుకొని ఉత్తర త్రిలింగంలో విస్తరించినదే సబ్బిపాయిమండలం (నేటి కరీంనగర్‌ జిల్లా) ఒక వైపు విదర్భ,

రశ

'వింధ్యాటవులు, మరొకవైపు మహారఠం (మహారాన్ట్ర) ఆనుకొని ఉన్నాయి. పబ్బిపాయిమండలానికి ఎలిగందల రాజధాని. ఇవతల ఇందూరు (నేటి నిజామాబాదు) మరొక వైపు ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్‌ జిల్లా) ఉంది. ఈ గహవాటవులే పగిడిద్దరాజు పామ్రాజ్యం. ఆంధ్రదేశానికి త్రిలింగదేశమని పేరు రావడానికీ కారణమైన. కాళేశ్వర శివలింగ శ్షేతపు నరిహద్దు ఈ పచ్చిపాయి మండలంలోనే ఉంది.

ఇతడు మవర్ధచ్భాయ కలవాడు. బంగారానికి పసిడి, "పైడి పర్యాయ పదాలు... శిష్ణజన వ్యవహారంలోని పదాలు వర్ణవ్యత్యయాన్ని వర్ణాధిక్యాన్ని జనపథంలో సంతరించుకోవటం కద్దు. "పైడి" శబ్దమే “పగిడి'గా మారింది - పగిడిద్ద - పగిడిద్ద = పదాలు ఇలా వనరాజుకు రూఢమైనాయిగీ

కొత్త బెల్లం అచ్చులు బంగారం రంగులో ఉంటాయి... అందుకనే పగిడిద్దరాజుకు బెల్లం తులాభారం కానుకగా సమర్పించుకోవడం కద్దు! అలా ఇచ్చిన బెల్లానికి “జబంగారం'* అని జనవ్యవహారం!

చందంబోయిరాలు దొరసావి శిలాదునికి ఈ విషయం చెప్పింది. వెంటనే ఆయన కులపెద్దలను వెంట తీసుకొని సచ్చిసాయి. మండలానికి బెల్లం తులాభారం బండ్లకు ఎత్తించుకొని కానుకగా తీసుకువెళ్ళి సమర్పించాడు. సనపగానిరాజుతోను, మేడరాజుతోను తాను వచ్చిన పనిని వివరించాడు. వారెంతో సంతోషించారు. గోత్రములు కూడా కలిశాయి. ఇంక కావలసింది ఏమిటి”!

ననపగానిరాజు పగిడిద్దరాజును పీలిచి శిలాదుడు ఏ పని మీద వచ్చాడో ఆ వివరాలు చెప్పాడు.

“నాయనా! చిత్రాక్తాగీ మన కులంలో వారు చాలా ఉన్నతులు. అంతేకాదు సమ్మక్క మహా సౌందర్యవతి, సద్గుణవతి. వనదేవతయే ఇలా స్తీ రూపంలో అవతరించిందని సిరిమల్లె వారి నమ్మకం. ఇలాంటి సంబంధం మన వంశాభివృద్దికి కారణమవుతుంది” అన్నాడు సనపగాని రాజు.

వెర్‌

*ఆ్రల్రాన్సే నేను కూడా ఒకసారి అమ్మాయివి చూస్తాను.

*ఆంఛేకాదు నాయనా, అమ్మాయి కూడా నిన్ను చూడాలి అన్నాడు తండ్రి.

శిలాదరాజు ఎలిగందలకు వచ్చివప్పుడు ఆయనతోసొకే రెండవభార్య కూతురైన *వాగులమ్మ” కూడా వచ్చింది.

*ఆహా! ఇతడెంత అందగాదు. పగిడిద్దరాజు భర్తగా పొందిన వవిత జన్మయే ధన్యము" అవి మనస్సులో అనుకుంది. కావి ఆ మాట తండ్రితో చెప్పలేదు.

శిలాదుడు కులపెద్దలము, కుమార్తెను వెంట తీసుకొని తిరిగి మేడ రాజ్ఞం. వచ్చాదు. ఎలిగందలలో జరిగిన విశేషాలన్నీ భార్యలతోనూ, బంధుమిత్రులతోనూ చెప్పాడు.

నాగులమ్మ అక్కు దగ్గరికి వెళ్లింది.

శక్షృడి'క్రే వెల్గావు వాగులమ్మాపో సమ్మక్క తల్లి (ప్రశ్నించింది.

తెలిసి ప్రశ్నించిందా?

తెలియక ప్రశ్నించిందా?

తెలిపి కూడా తెలియనట్టు (ప్రశ్నించిందా?ి

ఏమో మరి!

“అక్కా! కంలపెద్దలు, అయ్యా, కలిసి ఎలిగందలకు వెల్లారు. నన్ను కూడా. వెంట తీసుకొని వెళ్తారు. అక్కడ నీకొక మంచి సంబంధం చూశారు. సబ్చిపాయి మండలం సానుంతుదు. మేడరాజు గారి మేనల్లుదు, శ్రీరామచంద్రుడు, కోయదందుకు నాయకుడు, ఏకాంగ వీరుడు షగిడిద్దరాజే ఆ వరుడు" అన్నది.

“అంతటి పరాశ్రమవంతుడాగొ అన్నది సమ్మక్క.

“అతడు గురిపెడితే ఇక గమ్యం తప్పటమంటూ లేదు. ఒకే బాణంతో పది లక్ష్యాలు కూడా శఛేదించగలదు. బాణం అంటే ఆది రామబాణమే. పరశువు పట్టుకుంకే పరుశురాముడే"

ర!

*ప్టమ్సే నాగులమ్మా! మరీ కవిత్వం చెపుతున్నావు. ఇంకేం అంత మోజుగా ఉంక్షే నీవే చేసుకుంకేు సరి అన్నది సమ్మక్క తల్లి.

*నాకెందుకు. ఆయన బాణం గురితప్పదని చెప్పానే కాని అందంలో చందమామ అని చెప్పలేదే. దొడ్డికాళ్లు, దొప్పచెవులు, కొక్కిరాయిమూతి, ఈశలు పీకిన కోడిలా ఆయన ఆయన చందము...”

*ల్పహో! మహా బాగా వర్షిస్తున్నావు. అయితే వీకే యిచ్చి తప్పకుండా చేయనని నాయనకు చెప్తాను” అన్నది సమ్మక్క.

తాను చెప్పిన మాటలు సమ్మక్క నిజమవి నమ్మిందా?

నిజంగానే ఆమె పగిడిద్దరాజును తనకిచ్చి పెళ్లి చేయమని తండ్రితో చెపుతుందా?

తాత్కాలికంగా అలా చెప్పినా తరువాత వనరాజును చూచినప్పుడు ఆమెకు అసలు విషయం తెలియదా?

అప్పుడు తనను విందించదా? అంతగా నిందిస్తే తాను పరాచికమాడానని చెప్పవచ్చు. చెప్పి తప్పించుకోవచ్చు.

వాగులమ్మకు తాను చేసింది తప్పో ఒప్పో తెలియటం లేదు.

కాని ఒకటి మూత్రం నిజం!

సమ్మక్కకు వాక్కుద్ధి ఉందిగీ

ఆమెలో ఏదో దివ్యశక్తి దాగి ఉంది.

అలాంటిది సమ్మక్క తనతో పగిడిద్దరాజును చేసుకొమ్మన్నదం'ే, దావి అర్ధం ఏమిటి

దీవి పరిణామం ఎలా ఉంటుంది?

నాగులమ్మ ఇంటికీ వెళ్లింది.

ఆమె ఆలోచిస్తూనే ఉంది.

కాని తన మనపష్సులోవి మాట ఎవ్వరితోను చెప్పలేదు.

సమ్మక్కతో తాను సరాచికమాడిన నంగతి కూడా తల్లితో కావి,

వ?

తండ్రితో కావి చెప్పలేదు. ఇలా ఉండగా ఒకనాడొక విచిత్రం జరిగింది. చిలుకలగట్టుకు ఆవతల దేవతల వాగును దాటి సమ్మక్క గోదావరీ తీరంలో వ్యాహ్యాళి చేస్తున్నది. అచ్చంగా ఆమె నదీసుందరి వలె కన పడుతున్నది. ఆమె కేశపాశము నదిలోని నాచువలెను, ఆమె ముఖము పద్మముల వలెను, కన్నులు చేపల వలెను, మోకాళ్లు వదిలోవి తాబేళ్లు వలెను, నితంబములు నదిలోని దిబ్బల వలెనూ, ఆమెయే జలకన్యయై వదుస్తున్నట్టు గోచరించింది. ఇంతలో ఆమె పెంపుడు పెద్దపులి పెద్దగా అరిచింది. ఎవరో దానిని గురిపెట్టి బాణంతో కొట్టారు. బాణం దాని తోకపై తగిలింది. అది గొండ్రించింది.. ఆ అరుపుకు వనమంతా ్రతిర్వవించింది. వనదుర్ల ఆశ్చర్యపడింది. కోపంతో ఆమె కనుబొమలు ముడివడ్డాయి. తవ వాహనాన్ని గురిపెట్టగలిగిన ధైర్యం మేడరాజ్యంలో ఎవరికి ఉంది? అలా చూష్తూండగావే ధనుర్చాణాలు ధరించిన ఒక కోయ యువకుడు అడవిలో మండి వచ్చాడు. అతడు వనదుర్గను చూచి ఒక్క క్షణం ఆగిపోయాడు. "పెద్దపులి గాండ్రించి అతని మీదకి దూకడావికి ఉద్యుక్తమై పంజును పైకెత్తింది. , పెద్దపులిని వివారించింది. చేత్తో డాని వీపుమ తట్టింది. పులి నీకేం అపకారం చేసింది? ఎందుకు దావిపై బాణం ఇన్చగొ అన్నది ననదుద్లు “వింతగా ఉందే! పులులూ, సింహాలూ, పాములూ ఏవి అపకారం ప్రాయని ప్రన్నించడమే విచిత్రం. నేను. వేటాడింది గడ్డి కొరికే జింకమ వదు, రక్తం తాగే పెద్దపులిని. “ఇది. నా పెంపుడు పలి. ఎవ్వరికీ అపకారం చేయదు. ఇక్కడ జింకలూ, పృలులూ సహజీవనం చేస్తాయి”. 34

*ఇద్రి కూడా ఆశ్చర్యంగానే ఉంది

ఆవులను, మేకలను, జింకలను పెంచుకుంటారు కాని పులిని పెంచు కోవడం నేను ఇదివరకు వినలేదు, కనలేదుో

“ఇప్పుడు. విన్నావు, కన్నావు. వీ దుందుడుకుతనానికి మా రాజ్యం వాయకుడు నెమలికన్ను రాజు శిక్ష విధిస్తాడు.

క్ర ప్రాంతమంతా పురి విప్పిన నెమళ్లు, నెమలికన్నులు, నెమలికన్ను పేరు కలిగిన వారు ఉన్నట్టున్నారే”

*వీవైెవరు?) మా అనుమతి లేకుండా ఈ అరణ్యంలో ఎందుకు వేటాడుతున్నట్టు”

*నిజ్ఞాన్లిక్రి వేను వేటకు రాలేదు. దొరిన పోతుంళు పులి అడ్డం వచ్చింది. దానిని నేను నన్ను ఆది తరుముకుంటూ ఇక్కడికి చేరాము. ఇంతకూ వీ “పేరేమిటమ్మాయ్‌”

“నన్ను సమ్మక్క అంటారు.

ఆతడు ఒక్క క్షణం ఆగి ఆమెను పరిశీలనగా చూచాడు.

*ఈ పేరెక్కడో విన్నట్టుందే. అవునవును, మొన్న మా ఎలిగందలలోని . పగిడిద్దరాజుగారి కొలువుకి ఈ మేడరాజ్యం నుంచే కొందరు వచ్చారు. ఒకాయన. సిరినుల్లైలో పుట్టిన సిరిమల్లె పూవులాంటి మహా పొందర్యవతి తన కూతురును మా ప్రభువుకు ఇస్తానని అన్నాదు. ఆ సమ్మక్కని నీవు కాదు కదాగొ

*ఆవన్నీ నాకు తెలియదు కాని ఈ చిలుకలగట్టు వద్ద ఉన్నది ఈ ఒక్క పమ్మక్కే, మాది సిరిమల్లె ప్రాంతం-

*పంతోషం. వెతకబోయిన తీగ కాలికి తగిలినక్లే అయింది. నేను ఎలిగందల నుంచే వస్తున్నాను. షగిడిద్దరాజుగారి తండ్రి సనపగానిరాజు గారు, ఇంకా మేనమామ మేడరాజు గారు త్వరలోనే ఇక్కడకు రాబోతున్నారు. వేను వారి బంధువువి. ఆ ఏర్పాట్లు చేయడం కోసం వచ్చాను”

“మంచిది. వెళ్ళి గూడెంలో శిలాద ప్రభువును కలుసుకోండి”

వచ్చిన ఈ ఎలిగందల ఛారుడు, ఒక్క క్షణం లగి

“కొంచెం అలసటగా ఉంది. పేదతీర్చుకొవి వెళతాను”

“అలాశే. అవి సమ్మక్క అతనికి కొన్ని పంద్దు తేవె ఉపహారంగా సమర్పించింది. పెద్దపులి కోపంతో గురగురమంటున్నది. సమ్మక్క దానిని శాంతపరచి మెల్లగా కడిమి చెట్ల తోపులోకి పంపివేసింది.

*సపమ్మక్కా! మీ ఆతిథ్యానికి నేను చాలా సంతోషించాను. చేను వచ్చిన పని మా ప్రభువు యొక్క రాయబారాన్ని మీ పెద్దలకు అందజేసి త్వరలో రాబోయే రాజబంధువుల ప్రయాణ సన్నాహాలను వివరించాలని. కావి నిన్నూ చూచిన తరువాత నా మనస్సు మారిపోయింది. నీవు అతిలోక సుందరివి. మా రాజు అంత అందగాడు కాదు. నీవు పెద్ద పులులపై విహారం చేకే దుర్గాదేవిలా ఉన్నావు. మా ప్రభువు పిరికివాదు. అక్కడి పరాక్రమమంతా ఆయన దళపతులది నాబోటి ధొనుష్కులది

సమ్మక్క ఒక్క క్షణం ఆగింది. తరువాత ఇలా అన్నది *బ్రవునవును. మీ ప్రభువుకు బాన కదుపు, దొప్ప చెవులు, చిరుబురులాడే ముక్కు ఉంటాయని విన్నానో

*ఎవరు చెప్పారో కాని సరిగ్గా వర్ణించి చెప్పారు

*క్రాని మీ ప్రభువు చాలా పరాక్రమవంతుడని యుగంధర మంత్రి చేత మొత్తం ఈ వనరాజ్యానికి వనరాజుగా నియమింపబడ్డాడని విన్నాము. అదీ అబద్దమేనాగొ

“నిజమో, అబద్ధమో పరాక్రమం మాత్రం మేడరాజు గారిదే. పేరు మాత్రం మేనల్టుడిదిో

సమ్మక్క నవ్వి “తిన్న ఇంటి వాసాలు లెక్కపెప్టే మంచి సేవకులే మీ ప్రభువుకు దొరికారు. మీరేవా - లేక మీ మేడరాజ్యంలోని భటులందరూ నీలాంటి వారేనాపో

ఉల్రేద్సు, లేదు మేమంతా స్వామిభక్తి పరాయణులమే. కొకుంకే అతి లోకమైన మీ సౌందర్యాన్ని చూచి ఆశ్చర్యపడి కర్తవ్యం వద్దంటున్నా

గుండెలోని మాట బయటికి వచ్చింది.”

శనీవు చేస్తున్న పని సరియైవది కాదేమోనని నాకు అనిపిస్తున్నది. జీవితంలో ప్రతిదానికీ ఒక గట్టు ఉంటుంది. నదికి గట్టు ఉన్నజ్లే కులాలకు గట్టు ఉంటుంది. ఆదే ఒక కట్టు. ఒక హద్దు. ఒక మర్యాద. దావివి దాటడం ఎవ్వరికీ మంచిది కాదు. నీవు ఏ పని మీద వచ్చానో ఆ పనిని గౌరవంగా చేసుకొని వెళ్ళాలే కాని ఇలా ఏకాంతంగా మాట్లాడటం మర్యాద అనిపించుకోదు.

“వేను వచ్చిన పని ఇదే. మీతోనూ, మీ బంధువులతోనూ మాట్లాడదామని వచ్చాను

“అలాంటప్పుడు గౌరవంగా వెళ్ళి మా తల్లితండ్రులతో మాట్లాదు. అతిథివి కాబట్టి ఆతిథ్యం ఇచ్చాను. అనవసరంగా మీ ప్రభువును కించపరుస్తూ మాట్టాడావు”

“అబద్దాలు చెప్పావా! మా ప్రభువును నువ్వు ఇంతకు ముందు చూచావాగో

*న్రూడలేదు.. కాని ఇప్పుడు చూస్తున్నాను పగిడిద్దరాజుగారూ! మీరు గూడెం లోపలికి వెళ్ళి మా తల్లితండ్రులతో మాట్టాడండో అవి చెప్పి చిరునవ్వు నవ్వి, "పెద్ద పులితో నహా చిలుకలగట్టు మీదకి వెళ్లిపోయింది సమ్మక్క తల్లి.

౮

*ఆమ్మా! నాదొక కోరికి

*వప్పు తల్లో అన్నది చంద్రవదవ.

*పగిడిద్దరాజుకు వాగులమ్మను ఇచ్చి పెండ్లి చేస్తే బాగుంటుంది.

చంద్రవదన నివ్వెరపోయింది.

ఎంత అక్క చెళ్ల్చొనా ఇప్పుడు చంద్రవదన, కనక మహాలక్ష్మి పవతులు. మావవ సహజమైన స్వార్ధాన్ని ఎంత గొప్పనారైనా అధిగమించడం కష్టం.

శే

అలాంటప్పుడు చందంబోయిరాలు దొరసాని తన కుమార్తె సమ్మక్కకు పగిడిద్దరాజు సంబంధం చేసుకోవాలనుకోవడం తప్పేమీ కాదు. అట్లని ఆమెకు నాగులమ్మ మీద అభిమానం లేదని కాదు.

ఎంత ప్రేమ ఉన్నా కన్నకూతురు చెల్లెలి కూతురు ఒకరే ఎట్టా అవుతారు??

నమ్మక్క తన కన్నకూతురు కాదని ఎవరైనా అనవచ్చు. ఆమె అయోనిజ. అయినా పొత్తిళ్ళ పాప దశ నుంచి పెంచి పెద్ద చేసింది తను. వనదేవత తనకిచ్చిన నరము ఈ వనదుర్గ. ఆమే తన సర్వస్వం.

*త్రల్లీ! వీది విపరీతమైన కోరిక. ఈ సంగతి చలుగురూ వింళే లేనిఫోని కలహాలు వచ్చే అవకాశముంది. అటు నూ అక్క చెల్లెళ్ళ మధ్యనే కాదు, ఇటు మీ అక్క చెల్లెల్లు మధ్య కూడా తగాదాలు రావచ్చు. అంతేకాదు మేడరాజుగారితో మనం సంబంధం మాట్టాడేటప్పుడు నీ గురించే చెప్పాము. ఇవ్వాళ అకస్మాత్తుగా నీవు ఇలా మనస్సు మార్చుకుంకే, ఇటు మేడరాజ్యం ప్రజలకూ, ఎలిదండల సైన్యానికి మధ్య వైరం ఏర్పడుతుంది. మనని అసత్యవాదులుగా. వారు భావిస్తారు. పైగా నాగులమ్మ పగిడిద్దరాజును చేసుకుంటుందని నమ్మకం ఏమిటిొ

*నాగులమ్ము మనస్సు నాకు బాగా తెలుసు. ఆమె పగిడిద్దరాజు మీద మనసు పడింది. అలాంటప్పుడు చెల్లెలి కోసం ఈ మాత్రం చిన్నవహాయం చేయకపోతే నేను ఉన్నది ఎందుకుసో

“ఇది చిన్న సహాయమా! ఏ స్రీ కూడా జీవితంలో చేయలేని త్యాగం. చిన్నపిల్లవు, అచ్చటా ముచ్చటా తీరవలపీన వయస్సు. నా మాట విను తల్లీ. ఈ సంగతి నాతో చెస్తే చెప్పావు కానీ ఎవరితోనూ అనవద్దు.”

*లేదమ్మా! నాగులమ్మను సిలిచి ఇంతకుముందే మాట్లాడానుి

చంద్రవదన కంపించిపోయింది. ఆమెకు ఏం మూట్టాడాలో తోచలేదు.

*మాట్టాడావా! నాగులమ్మతో మాట్టాడావాగీ ఏం మాట్టాడావు ఎందుకు మౌట్టాడావుగొ

త్తి

*ఆవునమ్మా! చెల్లెలివి పీలిచి *నాగులూ, వీ ఇష్టప్రకారమే నీవు వనరాజును పెండ్లి చేసుకో” అన్నాను. నాగులమ్మ తెల్లబోయింది. *నా యిష్ట ప్రకారమా? నాకు పగిడిద్దరాజం కే ఇష్టమని నీకెవరు చెప్పారుగి అన్నది నాగులమ్మ. నేను నవ్వి 'పోనీ నొకే ఇష్టం లేదనుకో. ఆ దొప్ప చెవులు, దోనె కదుపు కలవాళణ్ణి వేను చేసుకుంటానని ఎందుకు అనుకున్నావు. మనవాళ్లు వెళ్లి ఎటుతిరిగీ మాట్టాడి వచ్చారు. కాబట్టి ఎవరో ఒకరు చేసుకోకపోతే మాట తప్పినట్లవుతుంది. అందుకని నిన్నే తీసుకొనిపోయి ఈమెయే మా సమ్మక్క తల్లి అని. అమ్మానాన్నా చూపుతారు సరేనా" నాగులమ్మ భయపడిపోయింది. “అక్కా! నమ్మక్కా! నీవేం మాట్టాదుతున్నావో నీకు తెలిపే మాట్లాడుతున్నావా? నేనే సమ్మక్కను అని చెపితే వారు ఎలా నమ్ముతారు? ఒకవేళ నేదు నమ్మినా రేపు నిజం తెలిసిపోదా! పైగా రేపు నీవు ఆతనిని చూచినపుడు ఆతను నీకు నచ్చాడే అనుకో. అప్పుడు. నేను అబద్ధం చెప్పానని నీవు అనుకోవచ్చు కదా

“ఎందుకమకుంటాను? నీవు పరాచకమాడావని అనుకుంటాను. పరమ శివునిలా పరాక్రమవంతుడైన వాళ్ల) పరమ సుందరుళ్లీ దొప్పు చెవులు, దోనె కదుపు అని చెప్పానని అనుకుంటాను” నేనీ మాట అనేసరికి నాగులమ్మ కేదో అనుమానం వచ్చింది.

*ఆక్కా! వీవు వనరాజును చూచావా”

అవునన్నట్టు తల వూపాను.

నాగులమ్మ కన్నీళ్ళతో వా కాళ్లపై పడింది. ఆమె ఏదో మాట్ట్లాడబో యింది కాని నోటి వెంట మాటలు రావటం లేదు. కాని నీటితో తడిసిన ఆమె కన్నులు కల్గోరితమైన గంగ మధ్య ఎగిరెగిరి పడే బేడిస చేపల వలే ఉన్నాయి.

“వన్ను క్షమించక్కొా' అన్నట్టు కోరుకుంటున్నాయి ఆ కళ్ళు. “స్వార్ధంతో వీకబద్ధం చెప్పాము అన్నట్టు ప్రార్ధిస్తున్నాయి ఆ కళ్లు. “వీవు క్షమించక పోతే నేను తిండి మాని ప్రాయోపవేశం చేస్తాను అన్నట్లు పట్టుదలతో

శ

బెదిరిస్తున్నాయి ఆ కళ్లు.

వేను ఆమె తల విమిరి, పైకి లేపి, అక్కున చేర్చుకున్నాను.

“వాగులమ్మా! వీవు దైవాంశ సంభూతురాలివి. సాక్షాత్తూ వాగేంద్రువి దయ వల్ల జన్మించావు. శివుని మెడను అలంకరించవలసింది వాగులమ్మయే” అన్నాను.

“లేదక్కా! నా అవివేకాన్ని మన్నించు. శివునికి వాగొభరణం కేవలం అలంకారప్రాయమే కావచ్చు కాని పార్వతీదేవి ఆయన ఊపిరిలో ఊపిరి. ప్రాణంలో (ప్రాణం. శరీరంలో సగం. నీవు వనదుర్గవు. వవరాజుకు వవదుర్గకు చెలిమి కుదురుతుంది. అందని మ్రానిసండ్లను ఆశించడం అవినేకుల లక్షణం" అన్నది వాగులమ్మ.

“వనరాజు నీకు అందని (మ్రానిపండూ కాదు, నీవు అవివేకివీ కాదు. అయినా వేను అమ్మలతో, నొన్నతోనూ మాట్టాడుతాను. నీవు నిశ్చింతగా వెళ్లిపో” అని పంపించాను. ఇదమ్మా జరిగిన కథి అన్నది సమ్మక్క.

చంద్రవదనకు ఏం బదులు చెప్పాలో తోచలేదు.

కొద్ది క్షణాలు ఆమె నిళ్శబ్దాన్ని వరించింది.

బయట గాలి చాలా బరువుగా వీస్తున్నది.

దూరంగా కడిమి చెట్టు మీద చకోరం వెన్నెల తిండి కోపం మొగం వాచి సన్నగా కూస్తున్నది.

ఆ పులుగు జిలుగు పలుకులు విళ్శబ్ద వాతావరణంలో ఏవో నూతన లోకాలను పృష్టిన్తున్నది.

చందంబోయిరాలు దొరపొని ఇలా అన్నది “తల్లీ! ఇది నీ కోసం

మాట్టాడిన సంబంధం. నీవు మాతో చెప్పకుండా చేయకుండా వాగులమ్మతో మౌట్టాడావు. నీవు వనదుర్గవు. పార్వతి తనకు సవతిగా గంగమ్మ మాడా వన్తుందని. తెలుసుకొని ఉండవచ్చు. కానీ వనరాజా అందుకు సీద్రపడతొడా? ఇప్పుడు ఇది వా చేతిలో లేని పని. మీ అయ్యతో మాట్టాడవలసిందే” చందంబోయిరాలు దొరపాని వెళ్ళి శిలాదుణ్లి కలుసుకుంది. అతవికీ శీత

జరిగినదంతా చెప్పింది. ఆయన నివ్వెరపోయాడు.

ఏం చేయాలో ఒక్క క్షణం తోచలేదు.

విల్లును తీసుకొని అటూ ఇటూ ఊగుతూ, దాని అల్లెతాటిని గోటితో టంగు టంగునువి మోగిస్తూ కొంచెం సేపు ఆలోచివ్లూ కూర్చున్నాడు.

తరువాత విల్లును ప్రక్కన పెట్టాడు. అటూ ఇటూ పచార్లు చేశాడు. మళ్లీ వచ్చి కూర్చున్నాడు.

“చంద్రా! ఇప్పుడు మవకొక అనుకోని కొత్త సమన్య వచ్చి పడింది. మళ్లీ సపరివారంగా కులపెద్దలతో నహా కరిపురి వెళ్తాను. మేడరాజుగారివి, సవపగానిరాజుగొరివి వేడుకుంటాను.. ఇక వవరాజు చిత్తం, మన భాగ్యం. ఏది. ఎలా కావాలో అలాగే అవుతుంది. అన్నిటినీ మించి కొండ దేవత ఆశీర్వాదం గొప్పది.

“మనం విమిత్తమాత్రులం. మన మధ్య ెద్దపులిపై స్వారీ చేన్తున్న తల్లి మవ కూతురు అవి భ్రమపడవద్దు. ఆమె సర్వజ్ఞురాలు, ఆది పరాశక్తి.”

౮

సమ్మక్క, వాగులమ్మలకు పగిడిద్దరాజుతో కళ్యాణం జరిగింది.

వింధ్యాటవీ (ప్రాంతంలోని గోండులు, భిల్లులు మొదలుకొని కాకతీయ సర్వసర్వం సహచ(క్రవర్తి శ్రీశ్రీశ్రీ ప్రతాపరుద భూపతి వరకు ఈ వివాహానికి విచ్చేశారు. కొందరు విలువైన కానుకలు ఇచ్చారు. అందులో కస్తూరి, ఏనుగు దంతాలూ, కృష్ణాజివనములూ, పాము తలపై మణులూ ఉన్నవి. పొమాన్య జానపదులు తేనె, చింతపండు, కన్లూరి, ఇప్పపూల గంపలు, ఉసిరిక సప్పు గంపలూ, పారపప్పు, వెదురు బియ్యం, తుమ్మజిగురు, లక్క, మైనము, కొయ్యబొమ్మలు, వెమలి సింఛాలు;, చమరీ మృగము తోకలూ, అరుదైన రుద్రాక్షలు వంటి అనేక వస్తువులు తాము సేకరించుకొన్నవి, కళ్యాణ వేదికకు కానుకగా తెచ్చారు. ప్రతాపరుద్ర చశ్రనర్తి రాజ్యానికి నచ్చినప్పటి మండి అసంఖ్యాకమైన సమప్యలను ఎదుర్కొంటున్నాడు.

శీర్‌

ఆరణ్య (ప్రాంతాల్లో తన పాలనాధికొారాన్ని బలపరుచుకోడానికి ఈ అవకాశాన్ని ఆయన ఉపయోగించుకున్నాదు. ఓరుగల్లు నుండి మేడరాజ్యం మేరకు గ్యుర్రములు పూన్చిన శకటం మీద వీర సైనికులు పరివేష్టించి రాగా సకల రాజ లాంఛనాలతో పయనం కట్టాడు. కాకతీయ సామ్రాజ్బం భాగ్యవిధాత, అపర బృహస్పతి, అలనాటే చాణక్యుడు. అయిన ప్రధానమంత్రి యుగంధరుడు కూడా స్వామితో పయనించాడు.

ఈ అవకాశాన్ని వనచరుల విషయంలో అనుసరించపలసిన రాజనీతివి గూర్చి వివరించడానికి ఉపయోగించుకున్నాడు.

“ప్రభూ! మన సామ్రాజ్యంలో దుర్గమ క్రీకారణ్యములలో ఎందరో కొండజాతి వారు జీవిస్తున్నారు. వారిని గూర్చి మీకు పూర్తి ఆవగాహన కలిగి ఉండటం మన సొమ్రాజ్య వైభవానికి ఎంతో ముఖ్య అవసరం. శ్రీరొ మచంద్రువి విజయం అసంఖ్యాకమైన ననచరుల బలం మీదనే ఆధారపడి ఉన్నదనే విషయం మనం జ్ఞాపకం తెచ్చుకోవాలి. పారళ్యము, పాహసమూ, వీరికి జన్మసిద్ధ లక్షణాలు. ఎట్టి దాపరికం లేకుండా అమాయకంగా జీవిస్తారు. ప్రభువు కోసం ప్రాణాలు సమర్పిస్తారు, కోపం వస్తే మొండిగా ప్రాణాలు తీస్తారు. మన సామ్రాజ్యంలో చిన్న చిన్న ప్రాంతాల్లో ఎందరో ననచరులున్నారు.. మన రాజ్యానికి చుట్టూ ఉన్నవారిని వవజారులు లేక బంజారులు అని సిలుస్తుంటారు. మేడరాజ్యం లోతట్టు ప్రాంతంలో కోయవీరులు జీవిస్తున్నారు. వింధ్య సర్వత ప్రాంతంలో వీరికే గోండులు అని, భిబ్లులు అని పేరు. ఇంకా కళింగ ప్రాంతంలో వారిని శబరులు అంటారు. పింహాచలము, రళ్నగిరి ప్రాంతాలలో నివసించేవారిని కొండదొరలు ఆంటారు. శ్రీశైల మల్లికార్జునుని పాదసన్నిధిలో ఉండేవారు. చెంచులు. ఎరుకలకు శ్రీపర్వత ప్రాంతంలోని ప్రతి అంగుళమూ. ఎరుకయే.. ఇంకా బగతలు, జాతకులు, పొరజలు, గదబలు, మొదలైన పేర్లతో పిలువబదుతున్నారు. వీరు సంప్రదాయకమైన వ్యవసాయ పద్దతులను ఆశ్రయించారు. కొండ వాలు భాగాలలో పోడు వ్యవసాయం చేసుకుంటుంటారు. సంతలకు వచ్చి

శ్రి

తాము అడవిలో సేకరించిన వస్తువులను అమ్మి నగరాల నుండి వస్త్రములు, పూసలు, ఉప్పు పేకరించుకొని వెళుతూ ఉంటారు. నల్లమందు అంటే వీరికి మక్కున ఎక్కువ. ఇప్పపూలతోనూ, బియ్యంతోనూ, చెరుకురసంతోనూ స్వయంగా మద్యాన్ని తయారు చేసుకుంటారు. అదిగో చూడండి ప్రభూ! వీరి పర్షశాలలు ఎంత విచిత్రంగా ఉన్నాయోగో అని చూపించాడు.

వాగుల ఒద్దున, జల వసతి ఉన్నచోట చిన్నచిన్న గూడెములు నిర్మించు కున్నారు. కొన్ని చతురస్రాకారంగాను, కొన్ని వలయాకారంగానూ ఉన్నాయి. గవాక్షములు, తలుపులు లేవి పొట్టి గుమ్మముల ఇళ్లు అవి. మట్టితో కట్టి, మట్టి పూసిన వెదురు తడికను ఆధారంగా ఉపయోగించారు.

*ప్రభూ! పగిడిద్దరాజు చంద్రవంశానికి చెందినవాడు. అందుకే తమ ఇంటిపేరు *చందావారు" అని చెప్పుకుంటుంటాడు. మధ్య భారతంలో భిల్లులు చాందా అనే వనచర ప్రాంతంలో ఎక్కున సంఖ్యలో ఉన్నారు. వీరంతా తమ పూర్వీకులు బుషులు అని చెప్పుకుంటుంటారు. నక్క, మామిడి, పాముల, గుర్రము పంది వంటి ఇల్ల పేర్లు కూడా ఉంటాయి. తమ ఇంటిపేరు ఏదైతే ఆ జంతువును వారు చంపరు. కొండలలో ఉన్నత ప్రాంతాలలో నివసించేవారు, మైదావ ప్రాంతాలలో నివసించేవారు మళ్లీ వేరువేరు నాగరికతలకు అలవాటు పడ్డారు”

ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి ఈ వనచరుల జీవన విధానాన్ని అవగాహన చేనుకోవడం కొరకు ప్రయళ్నిస్తున్నాడు.

శయుగంధరుల వారూ! ఈ వివాహం వల్ల జరగబోయే రాజకీయ సరిణామాలేమిటి”” అని సూటిగా ప్రశ్నించాడు.

“మంచి ప్రశ్న వేశారు ప్రభూ! దీవి వలన సామ్రాజ్యానికి లాభమూ, నష్టమూ రెండూ ఉన్నాయి. నమ్మకస్తులు, స్వామిభక్తి సరాయణులూ అయిన మేడరాజ్యం వారు ఈ కళ్యాణం వల్ల ఇంకా బలపడతారు. మన ధామష్కుల శక్తి పెరుగుతుంది. ఇక నష్టం ఏమిటంకే వింధ్య పర్వత సానువుల నుండి ఏకశిలానగరం వరకు సమస్త గోదావరీ పరీవాహక ప్రాంతం మొత్తం ఒకే

శ

వనచర రాజ్యంగా మారుతున్నది. ఇది జాగ్రత్త నహించవలసిన విషయం, మన పొమంత రాజం ఏదైనా సరే మనల్నే మించే దశకు ఎదగకూడదు. అదే రాజనీతి.”

ప్రతాపరుద్రుడు వింటున్నాడు,

యుగంధరుడు ఇంకా ఇలా చెప్పాడు

*డ్తత్రరభారతం యవనుల పాదాశ్రాంతమైంది. సమస్త దక్షిణ భారతం మన స్వాధీనంలో ఉంది. కాబట్టి ఢిల్లీ దక్షిణాపథంలోకి ప్రవేశించాలంటే నేరుగా వచ్చేందుకు వీలులేదు. వింధ్య సర్వతమూ, గోదావరీ నది వారికి సహజంగానే అద్దుకట్టలు వేస్తాయి. శత్రువులు మనలను చేరాలంకే వారు ఈ వనచర రాజ్యాన్ని దాటక తప్పదు. కాబట్టి మనకు శత్రువులకు మధ్య బలము, సాహసము, మొండితనము కల ననచర రాజ్యం ఉండటం ఎంతో అవసరం. ఎందువల్లనం'కే శత్రువుల మంచి వచ్చే కష్టమూ, నష్టమూ మొట్ట మొదట ననచర రాజ్యం మీద పడుతుంది కాని నున రాజ్యం మీద పడదు. ఈ విధంగా వీరు మనకు పెట్టని కాపుల వలి సహాయపడతారు. ఇక్కణే యుద్ధం చేసేది స్త్రీలూ పురుషులే కాదు, చెట్లూ - చేమలూ, వాగులూ

వంకలూ, పక్టులూ - పశువులూ, అన్ని శత్రువులకు దుర్భేద్యమైననే.

ఈ అడవులు అసూర్యంపశ్యలు. అన్యులకు ఇక్కడి ఏ దారి ఎటు పోతుందో పసికట్టడం అసాధ్యం.”

ప్రభువుల నారి సటాలాలు మేడరాజ్యం చేరాయి. సనపగానిరాజు మేడరాజు, వెమలికన్నురాజు, శిలాద ప్రభువు తదితర అరణ్య నాయములు అంతా ప్రభువుకు ఘనంగా స్వాగతం చెప్పారు. నన వధూవరులకు ప్రతాప రుద్రుడు స్వయంగా కానుకలు సనుర్పించాడు. నృత్య గీత వినోదములతో వవచరులు చక్రవర్తిని ఆవందింపజేశారు.

“పీత్రారాముల కళ్యాణం

చూడ చక్కగా రారండి" అని కొందరు బృందగానం చేస్తూ నర్తించారు.

గంగమ్మ గౌరమ్మ కళ్యాణం

జంగమయ్య పెళ్లి నేడు వైభోగం

ఛాంగు భళారే భళా ఛాంగు భళారి

ప్రతాపరుద్ర చక్రవ్వ్న ఇలా ప్రసంగించాడు. “ననచర సామంతులారా! వేదు మన కాకతీయ సొమాజ్య చ త్రలో సువర్ధాక్షరములతో భింపదగిన దినం. సామ్రాజ్యం అంటే ఓరుగల్లు వీధులే కాదు. కృట్లా గోదావ" తీరాలలోబి జనజీవనాలు, మేడారం అడవులలో = చిలుకల గట్టు చెంపలలో జీవించే వనచరులు, గి జనులు, వా మానసిక సహజ పౌందర్యమే మన నంస్కృృతి. మీకు ఎల్లప్పుడూ ఈ దక్షిణాపథపతి అండదండలు ల,స్తాలిఎ. మీరు కూడా ఏకవీరాదేవిబి, కొకతమ్మను, దంతేశ్వ బి భక్తి విశ్వాషాలతో కొ చి సంరక్షించాలబి నా ఆకాంక్ష లోగడ శ్రీరాముడు ఆరణ్యవాపాచికి వచ్చినప్పుడు పండువా న శబర వబిత తన ఎంగి పండ్లతో ప్రభువుకు విందు చేసి ఆనందింపచేపిందట. మన భారతదేశపు తరతరాల వనచర సంస్కృతికి ఇలాంటి కథలూ, గాథలూ, బిదర్శనాలుగా ఉన్నాలిత. నేను శ్రీరామచంద్రుణ్ణి కాదు. మీరు "పెట్టినవీ ఎంగి. పళ్లు కావు. అలీంవా మీరు ఇచ్చిన ఈ ఆతిథ్యం వివిధ దేశాధిపతులు మాకిచ్చే విందు భోజనాల కన్నా అస్యాయమైనవి. మీ చ్చిన వెదురు య్యమే నూకు ముత్యాలు, చింతపండే ఇంద్రబీలమణి, తేవెసక్టు గోమేధికం, లక్క పగడం, జింక చర్మాలే రళ్న కంబళలియములు, చిలుకలే పచ్చలు, మీ మనస్సే మాకు వృటిక ౦గ౦.

సహజ సుందరమైన ఆ (ప్రకృతిబి చూచేస కి ప్రభువులోబి కవితాశక్తి వాగువలె ఉప్పొంగింది.

నెమ ఈకలతో చేసన అందమైన ఒక కి"టాద్ని చక్రన్నకి వనచరులు కానుకగా నమృంచారు. మె కలు తి గిన కొమ్ము బూరాలు ఊదుతూ వాళ్ళు లయబద్దంగా నాట్యం చేశారు. ్రోలేశ్వర స్వామి ఆలయాబికి సమీపంలో అగ్నిగుండాలు అమర్చారు. శూలాలు పట్టుకొబి కొందరు ఆ చిప్పుల గుండా నడుచుకొబి వెళ్లారు. కొందరు. నాలుకలకు నారసాలు గుచ్చుకున్నారు. వివిధ వాద్యములు దిక్కులు పిక్కటిల్లేటట్టు (మోగించారు.

శ్ర

వనచరులు తమ వాద్యములను అరణ్యములో దొరికే సహజ సంపదతోనే "ఇంచుమించు నిర్మించుకున్నారు.

వానిలో కొన్ని లోహ సంబంధులు.

మరికొన్ని చర్మ సంబంధులు.

మిగిలినవి వృక్ష సంబంధులు.

వరికిన వెదురుముక్క వారి చేతుల్లో వేణువుగా మారింది.

ఆనపకాయ అనబడే అడవి పారకాయ నాగన్వరంగా మారింది.

నాగప్వరం ఊదుతూ నొగుపాములను ఆడిస్తూ వనచరులు తమ విద్యమ ప్రదర్శించారు. యుగంధరుడు వనచర సైన్యంలోని ముఖ్యులకు ప్రత్యేక బహుమానాలను అందజేశాడు. అందరినీ "పేరుపేరునా సలుకరించి యోగక్షేమాలు. విచారించాదు. వివాహ నందర్శవం ఒక వెపంగా చేసుకొవి యుగంధరుడు వనచరులతో తనకు గల సంబంధాన్ని పటిష్టం చేసుకున్నాడు.

“కాకతమ్మ, ఏకవీర మాకు సన్ముక్క తల్లిగా జన్మించారు. ఆమె కళ్యాణమే నున రాజ్యానికి కళ్యాణం. అనుకోండి” అన్నాడు ఒక కోయడొకళే

“మీరు “ఊళ అంకే వెళ్లి దేహీ రాజ్యాన్ని (ఢిల్లీ దేశం) ఓడిస్తాం. అక్కడ తెలుగు జెండా ఎగరేస్తాం” అన్నాడు నురొక ధానుష్క నాయకుడు,

“మన ఫౌజు ముందు భరత ఖండంలోని ఏ సైన్యమూ నిలబడజాలదు. ప్రభువుల విజయం కోసమే ఎప్పుడూ కృషి చేస్తాం. ఇదిమా ఇబ్దతుకు నంబంధింకీన పక్ష ఇలా మరొక "సినికుడు ప్రగల్భ వాక్యాలు పలికాడు,

ప్రతాపరుద చక్రవర్తి ప్రోలేశ్వరునికి అభిషేకం చేశాడు. మంత్రపువ్చం సమర్పించి తీర్ధప్రసాదాలు తీసుకున్నారు.

యుగంధరుడు వెంటనే ఉన్నాడు. శివద్విజుదు శివలింగానికి హారతిని చ్చాడు. హారతుల మధ్య స్వామి దేదీప్యమానంగా వెలిగాడు. గంగా గౌరీ సమేతంగా పరమేశ్వరుడ్డు క్ష్రణకాలంపాటు శివలింగంలో యుగంధరునికి దర్శనమిచ్చాడు.

అది శివుని ముఖం కాదు!

ర్‌0

పగిడిద్దరాజు ముఖంకీ అతడు చిత్రాక్సుడు (చిత్రకన్ను) సమ్మక్క నాగులమ్మలు గంగా గౌరుల వలె కన్పడ్డారు. యుగంధరుడు కన్నులు మూసుకున్నాడు. తళ్యణత్కాం చీడామూ కరకలభ కుంభ పష్తన వతా పరిక్షీణా మధ్యే పరిణత శరశ్చంద్ర వదవా ధమర్పాణాన్‌ పాఠం ప్పణి మపి దధావా కలతలైః పురస్తాదాస్తానః పురమధితురాహో పురుషికొ్‌” ఆలయ గర్భగుడి మండి ఈ శబ్దాలు వినపడ్డాయి యుగంధరునికి. దీవి అర్థం ఆయనకు తెలును- ఇది మణిపూరంలోని అన్మువారి వర్ణనకీ ఇది ప్రభువుకు తెలియకపోవచ్చు. ఇందులో 'పురి అవే మాట ఉంది" దీవికి మేడరాజ్యుం అని ఇక్కడ అర్ధం చెప్పుకోవచ్చు. శరీరం అని ఒక అర్ధం ఉంది. కాని ఇవి సరియైన అర్జాలు కావు. “పురి అంక మూడు బీజాక్షరాలు. ఇది అత్యంత రహన్యము! ఈ అర్థం ప్రభువుకు తెలియదు. ఇంతకూ ఈ మాటలు తనకు ఎలా వివ్చించాయి?? ఇది వాస్తవమేనా? భ్రాంతియా?? విన్సడకపోయివా విన్పించినట్లు తాము _బ్హాన్లి గ్త్‌ తన సుప్త వైతన్యంలోని శబ్దం స్యజోటహిర్షసుంచిందా?..న మోక్ష! కన్నులు తెరిచి, ప్రభువు ంక్తూవ్రాడు. - - మ్య ప తాలం పో

ఆయనకు ఈ శబ్దాలు వివ్పించినట్టు, ఈ దృశ్యం కచ్చించినట్లు లేదు-

లేకుంకే ఆయన *మహామంత్రీ! ఏమిటదిగో అని అడిగి ఉండేవారే కదా! కట్టాడు.

ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి చాలా ఉత్సాహంగా ఉన్నాడు. అక్కడి పెళ్లి విశేషాలే దోన పొడవునా ముచ్చటిస్తున్నాడు.

యుగంధరుడు కూడా ప్రభువుకు తను ప్రయాణం విజయవంతమైనట్లు మనవి చేశాడు.

“న్సేమంతా విందులు, వినోదాలు చిత్తగిన్తుంకేు మహామంత్రుల వారేదో పరధ్యానంగా దిక్కులు చూస్తూ ఉన్నట్టు నాకు అనిపించిందో అన్నాడు ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి. .

“నిజమే (ప్రభూ! మీవి చారు చక్సవులు. నావీ చార చక్సువులు. దుర్గ్షమమైన ఈ మార్గంలో ఎక్కడెక్కడ రహస్య స్తావరాలు యందలి రు వోట్లు దు తన సంభాషణలో ఒకటి రెండు అన్యదేశ్వ్య పదాలు వాడాడు"

ప్రభువు యుగంధరువి వైపు సాభిప్రాయంగా చూచాడు.

యుగంధరుడు వివరించాడు. “ఆంకే ఆ సైనికుడు ఈ (ప్రాంతం వాడు కాకపోయి ఉండాలి, వింధ్య పర్వత స్రాంనాల అనతి నుండి వలన వచ్చి ఉండాలి. ఆక్కడ కూడా అతనికి విదేశీ సైనికులతో ఏదో సంబంధం ఉండి ఉండాలీ. లేక ఇక్కడ ఉంటున్నా పరోక్షంగానో, అజ్ఞాతంగావో అతనికి విదేశీ శక్తులతో సంబంధం ఉండి ఉండాలి. 'దండు' అనే మాటకు బదులుగా అతను “ఫొజూ ఆవే శబ్దం ఉపయోగించాడు. ఇది మన సైనికులకు పరిచితమైన శబ్దం కాదు.

కాబట్టి అతడెవరో, ఎక్కడ మండి వచ్చాడో, ఏం చేస్తున్నాడో, ఉత్తర భారతానికి అతవికీ ఉన్న సంబంధమేమిటన్టే. నిఘా వేసి నిజం తెలునుకొనవలసిన అవసరం ఉంది.”

(ప్రభువు సంతోషంతో చిరునవ్వు నవ్వి *యుగంధరుల వారూ! మీ చూపుతే-వేరు. అలనాదు చాణకజ్ఞన్థి పేరు. విన్నాము. ఈవాడు మిమ్ము క్షవ్నాము,' రొజధావి చేరగాచే ఇంద్రుకి ఏర్పాటు చేయించండి”

"| శే 4 * క. -

॥ జ”

*ఆందుకు ఏర్పాట్లు అప్పుడే అయిపోయాయి. ప్రభూ. దీనివి బట్టి నాకొకటి తోస్తున్నదిగ *ఏమనిో “ఢిల్లీ మల్తాను. అల్లావుద్దీన్‌, ఎప్పుడో ఒకప్పడు మనపై దండయాత్ర చేస్తాడు. మనకు తెలియకుండానే అందుకు కొవలసిన వ్యూహం అతడు దక్షిణాపథంలో కొద్దిగావో గొప్పగానో ఏర్పరుచుకుంటున్నట్లు తోస్తున్నది.” ప్రభువు చేతితో మీసాన్ని పౌరుష నూచకంగా దువ్వాడు. అన్నిటికీ మనకు వవదుగ్గే ఉన్నది” అన్నాడు యుగంధరుడు. వనదుర్గ అంకే అడవియే! “వృక్షో రక్షతి రక్షితః అంక్రే చెట్టును మనం రక్షిస్తే చెట్టు మనలను రక్షిస్తుంది - అని అర్ధం. అంటే చెట్ల వల్లనే వర్షాలు వస్తాయని, ప్రాణవాయువు లభిస్తుందని, నుధుర ఫలాలు భక్షీంపవచ్చునవి భావం. అంకే అన్నమయ, (ప్రాణమయ, మనోమయ కోశాలు (ఆహారం, గాలి, నీరు) మూడింటికీ చెట్టే మూలాధారం, దీనికి ఇంకో అర్ధం కూడా ఉంది. చెట్లు న్వ - పర - బేధం లేకుండా మనుష్యుల జాతి కుల మతాలు పాటించకుండా, పాపపుణ్యాలకతీతంగా అందరికీ సమంగా నీడనిస్తాయి - ఇది ఆర్ష ధర్మం. అంతేకాదు = చెట్టు పైకి రాయి విసిరినా సందునే ఇన్తుంది - గొడ్డలి విసిరినా చందన కాండాన్ని అందిస్తుంది - అంక చెట్టు మానవాళికి త్యాగం (యేను - సహనం వేర్చుతుంది. ఆడవి ఈ గుణాలకు సంకేతం! ఇట్టి అరణ్యమనే ఆకాశంలో ఆమె చంద్రకళగ 8 మౌచల దేవి అతిలోక సౌందర్యవతి. భరత నాట్యశాస్త్రంలో ఆమె ప్రావీణ్యం అపామాన్యము. ఆమె వివపించే 'ప్రాపాదము మనోజ్ఞమైన శిల్ప్వములతో చిత్రలేఖవములతో అలంకరింపబడి ఉంది, క్‌

ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి యొక్క "సేనాని జాయపుడు మిక్కిలి రసజ్ఞుడు. ఆయన స్వయంగా ఎందరో కళాకారులకు. వార్షికములు ఇచ్చి వివిధ దేశముల నుండి రావించి ఓరుగల్లు సకల కళా రంగస్టలంగా తీర్చిదిద్దాలని కలలు కన్నాడు. దానిని సాకారం చేయడానిక్రై న్వయంగా తానే వృత్య రత్నావళి రచించాడు. ఇది సంస్కృతంలో రచింపబడిన నాట్యశాస్త్ర, గ్రంథం.

జాయపుడు తన నాట్యశాస్త్రంలోవి వివిధ భంగిమలను సాకారంగా (ప్రదర్శించటం కోసం శిల్పులు రప్పించాడు. ఓరుగంటికి కొవి గోరుతముల దూరంలో ఉన్న రామప్ప గుడి అని పేరు కలిగిన రామేశ్వర లింగ దేవాలయంలో త్రిభంగి నాట్య భంగిమలు స్నిగ్ధమైన రాతిపై వరుసగా వెక్కీంచాడు. ఆయన దృష్టిలో మాచలదేవి చేసిన విశేషములే వరుసగా శిల్పరూపంలో సాక్షాత్కరించాయి.

“ప్రభూ! వేడు కార్తీక పూర్ణిమ. కౌముదీ మహోత్సవం, మాచలదేవి నాట్యాలయంలో ప్రత్యేక సభను ఏర్పాటు చేశాము. తనురు సపరివారంగా విచ్చేసి దానిని తిలకీించవలపసిందిగా (ప్రార్ధన.”

(ప్రభువు చిరునవ్వుతో అంగీకరించాడు. తానే కాక తన మంత్రినర్గ సభ్యులైన ఇందులూరి అన్నయామాత్యులు, వాగయ్యగన్నమం్రి, ఇందులూరి రుద్రమంభ్రి, బెండపూడి అన్నయామాత్యుడు. ముప్పిడి నాయకుడు, సాహిణీ కుమారుడు ఇత్యాదులంతా వెంటరాగా ప్రభువు కౌముగీ మహోత్సవంలో పాల్గొన్నాడు. ఈ నాట్య _ ప్రదర్శనకు రానివాడు ఒక యుగంధరుడు మాత్రమే. ఆయనను రమ్మని పిలవటానికి ప్రభువు మొహమాటపడ్డాదు.

యుగంధరుడు కళాభిమానం లేనివాడు కాదు. హృదయం ఉన్నవాడే! నహృదయుడే! రసహృదయుడే! నరస హృదయుడే! కొని నిరంతర కర్తవ్య పాలన వల్ల ఆయన నృత్యగీత వినోద కార్యక్రమాలలో తరచు పాల్గొనడు. స్ట్‌ ఎప్పుడైనా సున్నితంగా రమ్మని పిలిచినా “ప్రభూ! వాది రపద్భష్టి

మొరటు హృదయం. ఈ సంగీతములు, నాట్యములు ఆనందించగలి శక్తి నాకెక్కడిది” అని తప్పుకునేవాడు.

(ప్రభువు రమ్మవి పిలవడం ఆయన రాననడం ఇది ఇద్దరికీ కొంచెం ఇబ్బందికరంగానే ఉంటుంది. అందువల్ల తన మాటను యుగంధరుడు ధిక్కరించాడనే అపకీర్తి రాకుండా ఉండే నిమిత్తం ప్రభువు ఆయనను వపంతోత్సవాలకు, కౌముదీ మహోత్సవాలకు ప్రత్యేకంగా రమ్మవి పీలవడు.

రక్ష

అట్లని యుగంధరుడు వాటిలో పాల్గొనడనీ కాదు. ఎప్పుడో వస్తాడు. కొంత సేపు కూర్చుంటాడు. అతడు కళాకారులను చూస్తుంటాడో, కళాకారులను చూస్తున్న పప్రదర్శకులను చూన్తుంటాడో తెలియదు. ఎందుకు వస్తాడో, ఎందుకు వెళతాడో ఎవరికీ తెలియదు. ఆయన నృత్యగీత వినోదములకు నభలకు రాడవీ, ఏనో రాజకీయ కారణముల వల్లనే నస్తాడనీ (ప్రతాపరుద్రునికి తెలీయకపోలేదు. అందువల్లనే యుగంధరునికి ప్రత్యేకంగా ప్రభువు వద్ద మండి ఇలాంటి సమావేశాలకు వచ్చి తీరాలనే ఆజ్ఞాసత్రం వెళ్ళదు.

ప్రభువు మాచలదేవి కళామందిరంలో ఉపవిమ్ణుడైనాడు. ముందుగా కొన్ని దేశి నృత్యాలు మాచలదేవి మందిరంలోని కళాకారులు (ప్రదర్శించారు. తుమ్మెద పాటలు, శంకర పదములు, వాలేశు పదములు, నివాళి పదములు పాడారు. ఆ పై చందమామ పదములు పాడారు. పద పాహిత్యాన్ని గొనం చేసిన తరువాత మూచలదేవి రంగప్రవేశం చేసింది. ఆమె వెలిపట్టు చీర ధరించింది. శ్రీవన్నియ రవిక తొడిగింది. ముత్యాల ముంగర, చెవులకు కమ్మలు, కాంచీనూపుర కంకణములు, త్రిసరములు ధరించింది.

క్రీరపాగర మధనం వాటి మోహినీ దేవియే ఇలా భూమి పెకీ అవ ఛరించిందా! అన్నట్టున్నది మాచలదేవి = ఆమె మోహిని అయితే ఆమె వృత్యమే అప్పుత సంతర్పణముకీ “వ్యోమ కేశునకు వందవము ఉమా మహేశునకు అభివందనము, వ్యోమ 'శేశునకు వందనము తారకలే పూజాక్షతలై తల వెలవనంకే తెలికప్పురమై ప్రాచీ ప్రత్యూషాంకుర ధవళిము భస్మ రేఖయగు విశ్వవటాగ్రణి వ్యోమ 'శేశువనకు వందనము. ఉమా మహేశువకు అభివందనము పొగరములు తన జలకేళికలై మార్యవహ్నలే వేత్రములై

ర్‌ర్‌

గ్రహగోళములే కంఠహారమగు కొలాతీతుడు మృత్యుంజయుడు. వ్యోమకేశునకు వందనము, ఉమామహేశువకు అభివందవము, శబ్దార్థాధిష్థాన దేవతై అవాహతధ్యని కొదిమూర్తియై రపగంగను దాల్చిన వర్తకుడు పంచ్రియా ప్రవర్తకుడు. వ్యోమ కేశునకు వందనము ఉమామ హేశునకు అభివందనము"

అనంతరం ఒక పదకవితను అభినయించింది. పండితుల కోనం మార్గ పాహిత్యం పుట్టిన క్లే సామాన్యుల కోసం దేశి పాహిత్యం వెలువడింది. పర్వత పదములు, ప్రభాత పదములు, ఆనంద పదములు, తుమ్మెద పద ములు, వాలేశు పదములు, గొబ్బి పదములు (గర్భ శబ్ద వికృతి), గొండ్లి, పాత్రగొండ్లి, శోభనములు, ధవళములు, మంగళ హారతులు, జాజర పాటలు, జోలులు, ఏలలు (హేలా శబ్ద భావము), దంపుళ్ల పాటలు, ఛాంగుభళా పాటలు, కూగూగు పదములు ఇలా పాల్కురికి పోమవాథారాధ్యుల వారి (ప్రేరణతో నారి కిస్యకవులు అసంఖ్యాక పద సాహిత్యాన్ని వృష్టించారు కన్నడము నుండి అనువదించారు. ఆవి మొత్తం త్రిలింగ డేశములో వ్యాష్టిలోవికీ వచ్చాయి. *క్షీరములో అభిషేకించెదనన ముందే పొదుగును మొస్టైను వత్పము. ఘటాభిషేకము చేయదలంచిన జలమువెప్పుడో చేప వాకివది పూజకు పుష్పమ్ములకై నరిగిన భృంగమెప్పుడో ఎంగిలి చేపెను. పంగిలి కాని పదార్ధమ్మిలలో ఎటవే తెత్తుము పూజా విధికై

ప!

విర్మలనుగు వా మవమునె గొమమిక స్వామీ కూడల పంగమేశ్వరా!

జానపద శైలిలో పాగిన పూజా నృత్యమిదిగీ

మాచలదేవి తవ నృత్యంలో ఒక విశేషాంశాన్ని ప్రదర్శించింది. తన వెనుక భాగంలో ఒకచోట విడెమును ఉంచింది.

వృత్యం చేస్తూ మెల్లగా మొగ్గవాలి నోటితో ఆ ఛాంబూలమునకు గుచ్చిన లవంగాన్ని మునిపండ్లతో కొరికి పట్టి లేపింది.

ఈ దృశ్యాన్ని చూచి అంతా కరతాళధ్వనులు చేశారు.

ప్రభువు వెంట వచ్చిన ఆస్థాన కవులు ఆమె కళా కౌశలాన్ని ప్రశంసిమ్తూ కీర్తించారు. అదిని మండి భువికి దిగి వచ్చినట్టి దేవవర్తకీ మాచలదేవీ! పాల కడలిలో పుట్టివ మోహివీ మహాలక్ష్మియే మాచలదేవీగో

అని మహలక్ష్మి శబ్దం వికృతమై మాచలదేవి శబ్దంగా మారిందని ఒక కవి సూచించాడు.

తవాట్యామృతంతో ఓరుగల్లులోని నురులు, భూసురులు, పాలకులు ఆనందించారు. ఈ మోహినీ విలస వర్తనం అందుకోలేని వారు ఎవరు? ఇంకెవరు? మన శతుదేశాల వారే రాక్షసులు అని ప్రశంసీంచాడొక కవి.

ప్రభువు మాచలదేవికి బంగారు పళ్లెం నిండా ముత్యాలు పోసి కానుకగా సమర్పించాడు.

*దేవీ! క్రాముదీ మహోత్సవంలో లోకమంతా పరవశమై ఉంది. అందుకు కారణం వెన్నెల. గగనానికి అందం చందమామ! మా కళా పామ్రాజ్యకాశానికి అందం మీ ముఖ చంద్రుడు

(ప్రతాపరుద్ర ఉపమావానికి సంతోషించి పారిషదులు అంతా కరతాళ ధ్వనులు చేశారు.

*మాచలదేవివి నా 'ప్రధావ ఆప్టాన నర్తకిగా వియమిన్తున్నానమ” అవి ప్రకటించాడు ప్రతాపరుద్రుడు.

“కృతజ్ఞురాలిని అని మాచలదేవి తన కమ్నుల కర్పూరంతో ప్రభువుకు హారతి సట్టింది. అర్థరాత్రి వరకు కౌముదీ మహోత్సవం నడిచింది. అనంతరం అంతా ఎవరి మందిరాలకు నారు వెల్లారు. ప్రతాపరుద్రుడు అంతఃపురానికి చేరాడే. కాని అతని మనస్సులో జగదేకసుందరి మాచలదేవియే 'మెదులుతున్నది. ఆమె నృత్యంలోని అపురూపశక్తి ఏదో సమ్మోహనపరుస్తున్నది. నర్తకీముణుల్లో ఏ కాలంలోవైవా సరే ఇంత గొప్ప కళాకారిణి జన్మించి ఉంటుందా! రంభ, ఊర్వశి, మేనక అని ఏవేనో పేర్లు పురాణాల్లో చదువుకొనడమే కొని ఈమె నృత్యం చూచిన తరువాత అవన్నీ కల్పిత కథలే అనిపిస్తున్నది. ఒకవేళ నిజమైనప్పటికీ, ఊర్వశి, మేనక, ఘృతాచి, రంభ వంటి దేవవేశ్యలు ఈమె ముందు నిస్పందేహంగా తీపికట్టు అనుకున్నాడు ప్రతాపరుద్రుడు. మరునాడు ఉదయం యుగంధర మంత్రి నచ్చి ప్రతాసరుద్రుల దర్శనం చేసుకున్నాడు. *మహామాత్యులనారూ! ఏ మాటకు ఆ మాశే చెప్పుకోవాలి. కొన్ని విషయాలలో మీరు దురదృష్టవంతులవే అనాలి" “పీ వంటి చల్లని (ప్రభువు ఆశ్రయంలో ఉన్నవాడివి, సమస్త దక్షీణాప ఖావిశి మహామంచ్రివి, నాకే దురదృష్టమాో *ఆది కాదు నేనన్నది. ఎప్పుడూ మీకు యుద్దాలోచనలు, మంత్రాం గములు, వ్యూహములు, ఎత్తుకు పై ఎత్తులే తప్ప రప రమణీయమై, మధు కమనీయమై, హృదయానందానికి ఆద్యమై, పూజ్యమైన కళాప్రక్రి యలను ఆస్వాదించే హృదయం మీకు లేకపోవడం దురదృష్టం కాదా! మన స్యొమాజ్యంలో క్రమమొంద బహు నాటకములాడువారు, లలితాంగ రసరేఖలతో బహురూపమాడెడివారు, వీణాగానం వినిసించెడి వారు, జాజర పాటలు పాడేవారు, భరతనాట్యం, ఆంధ్రనాట్యం చేసే నర్తకీమణులు, పగటి నేషగాండ్రు, భాగవతులు, కలాసముల కర్తలు... ఇలా ఎందరో కళాకారులు, కళాకారిణులు ఉన్నారు. వీరిలో జానపదులు, జ్ఞానపథులు కూడా ఉన్నారు. వారి 'ప్రద్ధర్మవలను దర్శించటం, పోషించటం మన బాధ్యత కాదాగొ అంటూ యక్షగాన సుందరిని ఇలా వర్ణించాడు ప్రభువు. క్‌ి

ఉక్టోత్తాగ్ర పంఘర్ష ఘమ ఘనము ధ్వవి, తార కంఠస్వరంబుతో గారవింప

మసిబొట్టు బోవాన వొపలు కొచ్చిన కమ్న వొడుపుచే దాటించు వెడప దడప

(శ్రుతికి మత్కర్ణంబు జూపంగ వలయుచో జెవిత్రాదు బిగియించు జీవగర్ర గిల్కుగిల్కున మైోయు కింకిణీ గుచ్చంబు తాళమావంబుతో మేళవింప

శాగమువ ముండి లంఘించు రాగమువకు మరు నుయూర ద్వయంబుపై వొత్తిగిల్లి కామవల్లి, మహాలక్షి త్త క్రైటభారి

వలపు బాడుచు వచ్చు, జక్కుల పురంధ్రిొ

ఇలాంటి కళాస్రక్రియలు ఆస్వాదించే సమయం మీకు లేకపోవటమే దురదృష్టమని వా ఉద్దేశం. విన్నటి కౌముదీ మహోత్సవంలో అందరూ పాల్గొన్నారు, మీరు తప్ప.

నాగయగన్నమంత్రి, ఇందులూరి అన్నయామాత్యులు, బెండపూడి అన్న యామాత్యులు, ముప్పిడి నాయకుడు, సాహిణీ కునూరుడు ఇత్యాదులంతా వచ్చారు. రానిదల్లా ఒక్క యుగంధరుల వారే!

*మహామాత్యుల వారూ! ఆమె అపురూస నృత్యానికి నంతసించి ఆమెను మన అఆస్టాన నర్తకిగా వియమించాము. ఏమంటారుగొ

“వాలా సముచితమైన నిర్ణయము. ఆమె అంతటి అగగ్మశ్రేణికి చెందిన వర్తకియే ప్రభూ”

*ఈ భరతనాట్యం, ఆంధ్రవాట్యం, కేళికలు, శృంగవాట్యం, ఆరాధనా నృత్యములు, యక్ష్తగానములు ఇవన్నీ మన కాకతీయ కళావైభవానికెత్తిన దీప కళికలు.”

జన్లిజ్యవే ప్రభూ ఆత్మమధ్య గఈః ప్రాణః ప్రాణ మధ్య గతో ధ్వవమిః

ర్‌9

ధ్వవి మధ్య గతో వాదః వ్నాద మధ్యే పదాశివః అన్నారు పెద్దలు. ఇలా నాదబ్రహ్మను ఉపాసించిన వాడు పరమేశ్వర సొక్షాత్కారాన్ని పొందుతాడు.

యుగంధరుడు నవ్వి “మీ కంటే నాకు వేరే పరమేశ్వరుడు ఎందుకు? మీ పాక్షాత్కారం చాలు. మీ సేవకే ఈ తనువు, మనప్సు ఆర్పించాము వాకు వేరే సంగీత నృత్యాలతో వివోదించే తీరిక లేదు.”

ప్రతాపరుద్రుడు యుగంధరువి వైపు విచిత్రంగా చూచాడు.

జూలి ఉంది. ,

(గేను ఉంది.

అభిమానం తొణికిసలాడింది.

*ప్రభూ! దేహలీ పట్టణం (ఢిల్లీ) మంచి మనకు కొన్ని వర్తమానాలు వచ్చాయి.”

“ఆల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ దక్షిణ భారతం'పై కన్ను వేశాడని మవ చారులు సమాచారం ల్‌సుకొచ్చారు. దానికి తగ్గప్లే ఢీల్లీ పామంతులైన దేవగిరి యాదవులు ఢిల్లీకి కప్పం కట్టడం మానివేశారు. అందువల్ల ఢిల్లీ చక్రవర్తి వేడు కాకపోతే రేపైనా వరే తన సైన్యాన్ని దక్షిణాపథం. వైపు తప్పక పంపుతాడు"

“పంపనివ్వండి. ఆది ఢిల్లీ సుల్తాను దేవగిరి యాదవుల మధ్య సమస్య”

“న్వమ్సుస్య అంతటితో ఆగిపోదు ప్రభూ = ఢిల్లీ మండి దేవగిరి వరకు వచ్చిన వారు ఏకశిల వరకూ రావాలని సహజంగానే ఉవ్విళ్ళూరుతారు. రాజ్యవిస్తరణ ఏ ప్రభువుకైవా సహజ కాంక్షయే. అది క్షత్రియ ధర్మం. కాబట్టి మన జాగ్రత్తలో మనం ఉండవలసిన ఆవసరం ఉన్నదని మాత్రమే మనవి చేస్తున్నాను"

యుగంధరుల వారూ! ఇవన్నీ మీరు నాకు మనవి చేయాల్సిన అవసరం లేదు. మీరే రాజకీయ పరిస్టితులకమగుణంగా సమయానుకూలంగా నిర్ణయం తీసుకోండి. కేవలం అనుసరించవలసిన బాధ్యత మాత్రమే నాకున్నది

ఉళృతజ్ఞల్ల! పీనాకీనీతీరంలోని సింహపురి వద్ద మన "పేవాని ఆదిదమ్మ

ఆంధ్ర శోడెడిని తాకీ సంహరించిన వార్త రాజధానికి చేరింది ప్రతాపరుద్రుడు ఇది విని 650

*యుగంధరుల వారూ! ఇలా (ప్రతి దినమూ ముట్టడులు దండయాత్రలూ ఏవో జరుగుతూనే ఉంటాయి. దీని పరిణామం ఏమిటి? రాజకీయంగా ఇది మన భవితవ్యంపై ఎలాంటి పరిణామం చూపుతుంది?” ఆ వివరాలు మాత్రమే. చెప్పండి”

“అలాగే ప్రభూ! లోగడ మీ మాతామహి ర్యుద్రమదేవీ మహారాజ్ఞి కాలంలో మన సైన్యాలు దక్తిణాపథానికి వెళ్ళి కొప్పిరంజిగని తరిమివేసి విద్రోహి అయిన సామంతుడు మనమగండ గోపొలుని శిక్షించి కాంచీపురంలో విజయగండ గోపాలుణ్ణి యుద్ధం నుంచి తరిమివేసి వచ్చారు. అప్పటి నుంచీ దక్షిణాపథంలో మనపై ఎవరూ యుద్దానికి సిద్దపడలేదు. ఈ యుద్ధం వల్ల దక్షిణాపథంలో నున సామ్రాజ్యం బాగా స్టీరపడిందని చెప్పవచ్చు. కాగా లోగడ తమ మాతామహి మీదకి దేవగిరి యాదవ మహారాజు మూడు లక్షల పైన్యంతో చుట్టూ ముట్టడించి మన రాజ్యువ్యవస్థను విచ్చిన్నం చేయడానికి (ప్రయత్నించినప్పుడు, రుద్రమదేవి నుహారాజ్ఞి నాగచమూపతివి పంపించి రెండు సప్తాహాములలో ఆ పైన్యాన్ని దేవగిరి పొలిమేరల వరకు తరిమివేసిన సంగతి. మనకు తెలిసినదే!

రాజనీతిలో మన మిత్రునికి మిత్రుడు మన మిత్రుడు. మన మిత్రునికి శత్రువు మున శత్రువు. మన శత్రువుకు మిత్రుడు మన శత్రువు. చున శత్రువుకు శత్రువు మన మిత్రుడు, అవే పాఠం మీరు చిన్నప్పుడే తమ మాతామహి వద్ద నేర్చుకున్నారు.

అయితే ఇక్కడ ఆ రాజనీతి వర్తించటం లేదు. ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ అల్హావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ మన శత్రువు. దేవగిరి యాదవులు కూడా మన శత్రువులే. సుల్తానుకు, దేవగిరి యాదవునకు మళ్ళీ పడటం లేదు. కాబట్టి వారిద్దరూ మళ్ళీ శ్యసువులు. కాబట్టి శత్రువుకు శత్రువు మున మిత్రుడన్న న్యాయంతో మనం ఢిల్లీ సుల్హానును ఆదరించలేము, దేవగిరి యాదవుళ్లి దగ్గర చేర్చుకోలేము.

ప్రతాపరుద్రుడు ఒక్క క్షణం ఆలోచించి ఇలా అన్నాడు

*ఈ గందరగోళాలు నాకు తెలియవు. రెందు శత్రురాజ్యాల మధ్య ఒక చిన్న రాజ్యం ఉండటం, ఒక బలమైన రాజ్బుం ఉండటం రాజనీతిలో ఒక భాగమే కదా! కాబట్టి ఢిల్లీ సుల్తానులు దక్షిణాపథాన్ని తాకకుండా దేవగిరి మయూదవుడు అద్దుకుంకే ఆది మన మంచికే కదాగో

*క్రాని యాదవులకు అంత శక్తి లేదు ప్రభూ. ఢిల్లీ సుల్తానుల

ప్రచండానలం ముందు యాదవులు సమిధల్లా మాడిపోతారు”

“ఆయితే మన కర్తవ్యం ఏమిటో ఉపదేశించండి”

“మన మేడరాజ్యంలోని వనచర సైన్యాన్ని గోదావరికి అవతల సర్వప న్నద్ధంగా ఉండాలని చెప్పాలి. వీలైతే దానికి వనరాజు పగిడిద్ద ప్రభువు నాయకత్వం వహిస్తాడు. అందుకు తమరు ఆదేశాలు జూరీ చేయాలి.”

*మ్సీ మాట నేనెప్పుడైనా కాదన్నానా? దానికింతటి ఉపోద్దాతం ఎందుకు? రాజపత్రాన్ని మీరు పిద్ధం చేసుకొని రండి. ఆ అధికార పత్రం మీద వా రాజముద్రికను ఉంచుతాను. సరేనాగొ

యుగంధరుడు తృప్తిగా నన్వి ప్రభువుకు ప్రణామం చేసి వెళ్ళిపోయాడు.

ప్రతాపరుద్రుడు రామప్పులోని రామలింగేశ్వర మందిర నిర్మాణం శిల్పులు ఏర్పాటు చేసిన సమావేశానికి వెల్లాడు. సగంలో ముగిసిన వేయిస్తంభముల గుడిని ఎలా పూర్తి చేయాలో వారితో చర్చించాడు. రామలింగేశ్వరుని మందిరంలో మాచలదేవి కళా సౌందర్యాలు శిల్వమూర్తులుగా తీర్చీదిద్దాలని వారికీ ఆదేశాలు అందించాడు. నృళ్య రత్నానళిలోని శ్లోకములు లక్షణములు అయితే, రామప్ప శిల్బ పరంపర లక్ష్యము కావాలి.

౦

యుగంధరుడు అనుకున్నంతా అయింది. అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్లీ సైన్యాలు దేవగిరిని ముట్టడించాయి.. దేవగిరి యాదవులు శక్తివంచన లేకుండా పోరాడారు. కాని యవన ప్రభంజనం ముందు దూది పింజల వలె ఎగిరిపోయారు. ధర్మయుద్ధం (జిహాద్‌) ప్రకటించి యవనులు, ఆధునిక ఆయుధాలతో కోటలను కూల్చివేశారు.

దేవగిరి తరువాత

ఓరుగల్లు!

ఓరుగల్లును జయించడం అంకే కావేరి వరకూ మొత్తం దక్తిణాప ఖొన్ని జయించినళ్లే. ఈ ఆశ యవన సేనానుల్లో పాటమరించింది. ఓరుగల్లు సైన్యం ఎంతో, వారి బలపరాక్రమాలు ఎంతో ఢిల్లీ ేనలకు పూర్తిగా తెలియదు. గూఢచారులు తెచ్చిన వార్తల ప్రకారం ఓరుగల్లు రాజు కళ్యాపియుడని, నృత్యగీత వినోదములతో పొద్దుపుచ్చుతుంటాడని విన్నారు. వారి సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం విల్లంబులు ధరించిన కోయవారు.

సుశిక్షితులైన అరబ్బీ. సైన్యం ఎక్కడా, ఈ వనచరులెక్కడా! జయించడం సులభమేమోవని వారికనిపించింది.

చడీ చప్పుడు చేయకుండా ఒక రాత్రి వారు గోదావరి వరకు వచ్చారు. నదీతీరంలో సైన్యం చెట్ల క్రింద విశ్రమించింది. అక్కడ ఒక వనచరుడు చలిమంట చేసుకొని అందులో గెనునుగడ్డలను కొల్చుకుంటున్నాదు.

ఉల రేయ్‌! ఎవర్రా నీవుపో

*బాబ్రూ! మీరెవరుగొ

*క్షవపడటం లేదా? మేమంతా సైనికులలో

*దండాలండి. ఇట్లా ఎందుకు వచ్చారుగో

*నెర్రివాడా! "సైనికులు ఎందుకు వస్తార్రా? యుద్దానికి నస్తార్ముక

*ఆఅమ్మో! యుద్ధమే! వా మీదనా బాబూ”

“బ్రగ్రే పాగల్‌, నీతో మాకేం పని. మాకు గోదావరి దాటి అవతలికి పోయే మార్గం చూపించు. వీకు దీనార్‌లు ఇస్తాము

*డబ్బుతో నాకేం పని? ఉప్పు, మచిలీపట్నం బట్టలు ఇప్పించండి. చాలు

"సైనికులు వికృతంగా నవ్వారు.

*వీడిశ్రీ డబ్బూ వద్దు, నమ్మక్‌ కావాలట, నమ్మక్‌ హరామ్‌"

*ఆంతే బాబూ! నాకు నమ్మక్‌ కావాలి. నమ్మకం కావాలొ

*ఆరేయ్‌! కాకతీయుల లష్కర్‌లో ఎంత సైన్యం ఉందంటావుపో

*ఆడ్లవిలోని నాకు కోటలోని సైన్యం ఎట్టా తెలున్తుంది బాబూ

“సోనీ ఈ చుట్టుసక్కల కాకతీయ సైనికులు గస్టీ తిరుగుతున్నారం టావాసొ

*వెప్పులేం బాబూ, గోదావరి దాటితేనే కాని తెలియదు ముందున్నది ముసళ్ళ పండగ”

యవన సైనికుడొకడు కోయవాదు కాల్చుకుంటున్న గెముసు గడ్డలను గుంజుకుని తిన్నాడు.

*ఆరేయ్‌ - ఇంకా ఇలాంటివి కాల్చి "పెట్టు. కోళ్ళు, కుందేళ్ళూ, వెమళ్ళూ = అన్నీ - మాకు ఆకలీగా ఉంది"

“అవును దొరా - మా అడవుల్లో రకరకాల జంతువులూ పక్తులూ తిరుగుతుంటాయి... కొండచిలువలూ, సెద్దపులులూ, చిరుత పులులూ,

643

పివంగులు, సింహాలు, ఏనుగులు, దున్నలూ, కృష్ణజింకలు, దుమ్ముల గొండి, గుంట నక్క, లేచు కుక్క; ముళ్ల సంది, ఎలుగుబంటి, కుందేలు ఈ తడవుల్లో ఎక్కడ చూచినా కవ్సడతాయి. అడవి దున్నలు, అడవి కోళ్లు నెమళ్లు, పాలపిట్టలు, కౌజులూ మీకు ఏ మాంసం కావాలంకే ఆ మూంసం తెప్పిస్తాను. కావి దొరా! దానికి మీరు మాకు కొంచెం వల్లమందు ఇప్పించాలి. అడవి నిండొ అందాల పక్షులున్నాయి.. తోకపిట్టలు, ఊరపిచ్చుకలు, బంగారు పిచ్చుకలు, పికిలి పిచ్చుకలు, కోయిలలు, జేసలు, పొన్నెగంటి పిల్లలు, వీటి కోర్డు పొఠరస కొంగలు, లకుముకీ పిట్టలు, నీటి బాతులు. మీకు దేని మాంసం ఇష్టమో చెప్పుండి. అది క్షణాల మీద తెప్పిస్తాం. ఇంకా మీకు మద్యం ఇష్టమేనా దొరా

“దేనితో చేస్తారా?

“ఇప్పుపూలతో పామీ! తాగితే న్వర్గం గోదావరి గట్టుకు దిగి వస్తుంది.”

యనవ సైనికులు కోయవానితో ఇప్పసారా తెప్పించుకున్నారు.

*ఆగేయ్‌! ఈ గోదావరి దాటాలంకే ఎలాంటి పడవలు వాడాలిరా”

“పుట్టి చిన్న తెప్ప, బల్లకట్టు వాడొచ్చు దొరా. _కాని ఇక్కడ పొడుగుమూతి మొనళ్లు, పొట్టి మొసళ్లు ఉన్నాయి. అవి తెలియవని వాళ్లు దిగితే తినేస్తాయి. అందుకే నాకు చెప్పకుండా దిగకూడదు.ి

“రక్‌, థీక్‌* అనుకున్నారు సైనికులు.

“వీడెవడో వెరి వాజమ్ములాగా ఉన్నాడు. ఇలాంటివారి సహాయంతో వేలికగా గోదావరి దాటి నూరోస్వ్‌దయం కల్లా మేడారం అడవులను ముట్ట డించవచ్చు. వీలైతే విద్రపోయేటప్పుడే ఆ ధానుష్కులను మట్టు పెట్టాలో అని ఆలోచించారు సైనికులు.

కోయవాడు "సైనికులకు ఇప్పపూల మద్యం ఇచ్చాడు. వారు (ప్రతిఫలంగా నల్లమందు ఇచ్చారు.

శల రేయ్‌! ఈ అడవివి కొంచెం వర్ణించరాో

“పైన చంద్రుడు, క్రింద వనలచ్చిమి, వెన్నెలు మెలికలు తిరుగుతూ తెల్లత్రాచులూ పరిగెత్తే గోదారి, ఇట్టా వర్ణించాలాండీసో

*బ్రరే పాగల్‌! మాకు షాయర్‌ షాయరీలు అక్కర్లేదు. ఈ అడవిలో ఎటు దట్టంగా ఉంటుంది? ఏ దోవ ఎటు పోతుంది? ఆ పంగతులు మాకు కావాలో

*ఆట్టానే దొరా! ఈ పగిడిద్దరాజుగారి అడవులన్నీ నూకు లెలునండీ, అన్ని అడవులలోనూ ఒకే రకం చెట్లు ఉండవు. పెరిగే చెట్లను బట్టి శీకారణ్యాలు, వామనారణ్యాలు "పెరుగుతాయి. గోదావరి పొగరంలో కలిసే చోట మద్ది, బట్రగణప, జిట్టగి చెట్టు ఏపుగా ెరుగుతాయండి. మేడారం చుట్టుప్రక్కల మద్ది, బూరుగు, 'ఓేకు, మారేదు, వేపు వెదురు విపరీతం. కడిమి చెట్టు, వెలగ చెట్లు కూడా ఉంటాయి... వెలగ పండ్లతో పచ్చడి చేసుకుంటాము. వెదురు పొదలతో ఇళ్లు కట్టుకుంటాము, వేయివులు చేసి రాజధానిలో అమ్ముతాము. ఈ అడవులు చాలా దట్టంగా ఉంటాయి. ఇంకా దక్షిణానికి పోయిన కొద్దీ ముళ్ల అడవులుంటాయి. ఏకముఖి నుండి పధ్నాలుగు ముఖాల రుద్రాక్షల చెట్లుంటాయి. అవి శ్ర్రీపర్వత (ప్రాంతంలోని. లీగి, రువ మొదలైన చెట్లు ఉంటాయి. వాన తక్కువగా ఉన్న ప్రాంతా పచ్చటి పొట్టి అడవులు పెరుగుతాయి. అక్కడ పాములు పుట్టలు పుట్టలు - తుట్టలు తుట్టలు. ఇక సముద్ర తీరంలో దట్టమైన వరుగుడు వవాలు ఉంటాయి. అందులో దూరితే బయటకు రావడం కష్టం. ఒక్కొక్క చెట్టు విల్లంబు ధరించిన ఒక్కొక్క ధామష్కునిలా విలబడి ఉంటుంది దొరా” అన్నాడు కోయనవాడు.

*ఆరేయ్‌! వీడు షాయర్‌ రోయ్‌” అనుకున్నారు సైనికులు ఇప్పసారా త్రొగుతూ.

“ఆరే! ఈ అడవుల్లో మనుషుల్ని కొరికే హనుమాన్‌ కోతులు ఉంటాయిట. విజమేనా”

“ఉంటాయి సామీ! వాటికి కోపం వస్తే అవి గుదు పీకుతాయి. మెడ కొరుకుతాయి. మూడడుగుల కోతి ముప్పై అదుగులు లేస్తుంది. చూస్తుండగానే కోతి దెయ్యంగా మారిపోతుంది టో?

*దయ్యం అంటే ఏమిటిగో అని సైనికులు వాళ్ల నాయకుల్ని ప్రశ్నించారు.

అంటే "సైతాన్‌ అవి అతను వారికి అర్హమయ్యే భాషలో చెప్పాడు.

దావితో సైనికులకు భయం కన్నా ఉత్సుకత పెరిగింది.

*ఆరేయ్‌! ఈ అడవిలో పైతానులు ఉంటాయాగో

“ఉంటాయి దొరా

*మ్రాపిస్తావురాగొ

చ్రూపిస్తాను కొని మీరు చూడలేరు దడుసుకుంటారు

*మాక్రీ ఏం భయంరా. ఎప్పుడు చూసిస్తావు. పొద్దునాగొ

*ఆప్పటిదాకా ఎందుకు? ఇప్పుడే చూడండి దొరా” అంటూ కోయవాడు ఒక బాణాన్ని విప్పుకంటించి పైకీ ప్రయోగించాడు. ఆది భగ్గున మండి ఆకాశంలోకి తోకచుక్కలా దూసుకుపోయింది.

అంతే!

చూన్తుండగావే చెట్టుకొమ్మల్లో దాక్కొని ఉన్న కొన్ని వేలమంది వన చరులు శరపరంపరలు ప్రయోగించారు. ఉదడుముల వలె, బల్లుల వలె చెట్టుకొమ్మకు అంటిపెట్టుకున్న ధానుష్కులు, కోతి మూతి సైనికులు భయంకరమైన ఆయుధాలతో యవన సేనావాహిని పైకి విజ్బంధించారు.

ఆకస్మికమైన ఈ దాడికి యవనసేన దిగ్భాంతమైంది. చచ్చిన వారు చావగా మిగిలిన దండు గోదావరికి అడ్డంగా పారిపోవాలని ప్రయల్నించింది. వారివి మొసళ్లు తిన్నాయి. కొందరు ఆడవిలో చిక్కుపడిపోయారు. విద మత్తు, ఇప్పసారా ముత్తు వదిలిన సైనికాధికారులు “భాగ భానో” అంటూ శేలు పెట్టారు.

యవన సైన్యం చీకట్లో ఉత్తరదిశగా పరుగెత్తింది.

ధానుష్కుల దివిటీ బాణాలు వారిని కొరివి దయ్యాల వలె వెంటాడి కాల్ఫి చంపాయి.. అంతా “పగిడిద్దరాజుకూ జై, వనదుర్గ్లకూ జై అంటూ జయజయధ్వానాలు చేశారు.

పగిడిద్దరాజు "పెద్దగా ఆయాసపడకుండా మళ్లీ వెగదు వద్దకు వచ్చి కూర్చొని 'గెనుసుగడ్డ కాల్చుకొని తిన్నాడు.

ఏకశిలానగరంపై యవన సైన్యం చేసిన తొలిదాడిని మేడారం ధాను ష్కులు విజయవంతంగా తిప్పికొట్టిన వార్త సూర్యోదయానికి ముందే యుగంధర మంత్రికి పావురాయి టపా ద్వారా చేరింది. (కాలికి కట్టిన తొయెత్తులో అమర్చిన సందేశాన్ని పావురాయి ఓరుగల్లులోని యుగంధరుని గూఢచారి విభాగానికి క్షేమంగా చేరింది) ఆ పావురాయిని ఏ డేగలూ చంపకుండా ఉండే నిమిత్తం దానికి రంగు వేశారు.

10 66

సమ్మక్క తల్లి బస్తరులోని కొత్తపల్లికి కాపురావికి వెళ్లింది. అక్కడ సమ్మక్క, నాగులమ్మ సంతానవంతులైవారు. పమ్ముక్కకు జన్మించిన కుమౌ ర్రెకు 'పారలమ్మ' అని "పీరు పెట్టారు. ఆమె కోయిల వలె పొడుతూ, చిలుక పలుకులు సలుకుతూ 'శారిక్‌ అన్న పేరు సార్ధకం చేసుకున్నది.

వాగులమ్మకు జంపన్న, ముయ్యన్న పుట్టారు.

మర్రి చెట్టు ఊడలకు ఊయలలు కట్టి పీల్లలను ఊపుతూ మేడారం ముతైదువులంతా పాటలు పొడి ఆటలు ఆడారు.

ఆ పిల్లలకు చెట్టు పై నుండి నెమళ్లు, కోయిలలు, చిలుకలు జోలలు పాడాయి. గోరింకలు మాటలు నేర్పాయి. కుందేళ్లు, జింకలు నేస్తాలుగా ఉండి ఆటలు ఆడాయి. చిన్న పులి పిల్లలు మేకల వలె 'పారక్క” వెంట తిరుగుతూ. ఉంళే చూపరులకు ఎంతో ముచ్చటగా ఉండేది.

చూస్తుండగానే. పిల్లలు పెద్దవాళ్లయ్యారు. వారి ఆట పాటలతో, పందడితో మేడారం ప్రతిధ్వనించింది. నిత్యకళ్యాణం పచ్చతోరణంగా మారింది.

జంపన్న "పేరు మీదనే 'దేవతల వాగును 'జంపన్న వాగు అని పిలుచు కోవడం మొదలుపెట్టారు. తండ్రికి చేదోడువాదోడుగా ఉంటూ 'జంపన్న విలువిద్యలో ఆగ్రశ్రేణిగా నిలబడ్డాడు. జంసన్నను చూస్తే వనచరులందరికీ అలనాటి మహాభారతంలోని ఏకలవ్యుడు గుర్తుకువచ్చాడు.

పారలమ్మ ఒకవాడు ఆదుతూ, పాడుతూ కొండ లోతట్టు భాగాలకు వెళింది. అక్కడ గూడెంలో పారలమ్మతో ఆదుకునే కొండమ్మ అనే పిల్ల ఉందది.

“*ఒక్సే కొండా! ఇటీవల కాలంలో నువ్వు బొత్తిగా కంట్లో నలుసువైపో యావే! నువ్వు మా గూడానికి ఆడుకోడావికే రావటం లేద అంటూ పారలమ్మ స్నేహితురాలితో అంది.

కొండమ్మ తన కుటీరం ముందు కూర్చొని ఏదుస్తున్నది.

అది మూమూలు దుఃఖం కాదు.

భరించలేని శోకం,

పారలమ్మ వెళ్లి పలకరించింది.

కొండమ్మ వెక్కి వెక్కి ఏదుస్తున్నది.

“ఏమైందే కొండీ! ఎందుకలా వెక్కివెక్కి ఏడుస్తున్నావుగో

“అమ్మ... అమ్మ-* అని దుఃఖపడుతున్నది. పారలమ్మకు బాధ కలిగింది.

కొండమ్మ తల్లి గోవిందమ్మ చచ్చిపోయిండా??

“ఏమైందే? మీ ఆమ్మను దేవుడెత్తుకుపోయాడాగి

*లేదు దయ్యం ఎత్తుకుపోయింది" అన్నది కొండమ్మ.

కొండమ్మకు దయ్యం అంకే ఏమిటో, అది ఎందుకు ఎత్తుకుపోయిందో పూర్తిగా తెలియకపోవచ్చు.

కొండమ్మ తన తల్లి ఏది అని బంధుమిత్రులను అడగటం, వాళ్లకు ఏం చెప్పాలో తెలియక దయ్యం ఎత్తుకుపోయిందని చెప్పటం జరుగుతున్నది. అందుకని ఆమె ఆందరికీ అలాగే చెపుతున్నది.

సారలమ్మకు ఇది నమ్మబుద్ధి పుట్టలేదు. ఆ పిల్లకు వాళ్ల బంధువులు ఏదో అబద్ధం చెప్పున్నారని ఆమెకు అనిపించింది.

వెనుకకు వచ్చి గోదావరీ తీరంలో తిరుగుతున్నది. అక్కడ ఏనో వనమూలికలు సేకరించుకోనడం కోసం వెజ్ఞు ఎదురుపడ్డాడు.

“*ఒపే పారమ్మా! వంటరిగా ఎక్కడ నుంచి వస్తున్నావ అని పలకరించాదు వెజ్ఞు.

“ఆడుకుంటూ లోతట్టు ప్రాంతాలకు. వెళ్లి కొండమ్మను కలిశాను. వెజ్జుతాతా కొండన్ము తల్లిని దయ్యం. ఎత్తుకుపోయిందట నిజమేనాగొ

ఉప్ప కొండమ్మ:

“ఆదే బూరుగు చెట్లకు అవతల గుడిసెలు లేవూ”

“ఓహో! ఆ కొండమ్మా! అవునే పారలమ్మా కొండమ్మ తల్లి గోవిందమ్మకు పెద్ద రోగం వచ్చింది. అందుకని ఆవిడను తీసుకొని పోయి గోదావరికి అవతలి గట్టున ప్రోలరాజు గుహల్లో వదిలేసి వచ్చారు అని చెప్పాడు. వెజ్జుదొర.

కాకతీయ రాజుల్లో తొలి చక్రవర్తుల్లో బేతరాజు, ప్రోలరాజులు జైనులు, తరువాత వారు శైవం స్వీకరించారు.

తొలిరాజులు జైనులు తపస్సు చేసుకొనే నిమిత్తం కొన్ని గుహలు 'త్రవ్వించారు. అలాంటి వాటిల్లో కొన్ని తరువాతి కాలంలో అంటే గత రెండు వందల సంవత్సరాలుగా కిథిలమైనాయి.. అందువల్ల వాటివెనరూ ఉపయోగించడం. లేదు. కాని వాటికి ప్రోలరాజు గుహలవే పేరు.

*ప్పద్ద రోగమం'కే ఏమిటి తాతాగో

*ఆదొక మహమ్మారి తల్లీ. మమష్యులకు ఉన్నట్టుండి శని చుట్టుకుం టుంది. దావితో వారి వొళ్ళంతా కుళ్లిపోతుంది. వాళ్లు చివరకు బ్రతకరు. అందుకని వాళ్లను తీనుకెళ్ళి ప్రోలరాజు గుహల్లో పడేస్తారు.”

*ర్రాతా! మష్ట పెద్ద వైద్యుడిని కదా! పైగా భూతవైద్యం కూడా చేస్తావు. దీవికి మం లేదాగొ

“లేదు. తల్లీ! లోకంలో ఇంతవరకూ ఏ దైద్యుడూ మందు కనిపెట్ట లేదు. ఆ ముచ్చట్టన్నీ నీకెందుకులే, సమ్మక్క ల్లి ఫీ కోసం ఎదురు చూమ్తంటుంది. ఆలస్యం చేయకుండా చిలుకల గట్టుకు పో అని చెప్పి వెజ్ఞు ననమూలికలు "సేకరించుకోవడం కోసం గోదాపరి వెంట అడవిలోకి పాగిపోయాడు.

ఏకశిలా నగరానికి చెందిన ఆయుర్విజ్ఞానశాలకూ. కూడా మేడారం ముండే మూలికలు వెళుతూ ఉంటాయి.

నగరంలో మనుష్యులకే కాక జంతువులకు, పక్షులకు కూడా వైద్యాల యాలు ఉన్నాయి.

యుద్ధంలో ఉపయోగించే గుర్రాల వంటి వాటికే కాక ఆవులు, ఎద్దులు, "పెంపుడు జంతువులైన కుక్కలు, మేకలు వంటి వాటిశీ కూడా ఏకశిలా నగరంలో వైద్యాలయాలు ఉన్నాయి.

వాటన్నిటికీ వెజ్ఞు ఇక్కడి నుండే వనమూలికలు సేకరించి పంపుతూ ఉంటాదు.

వెజ్జు వెళ్లిపోయిన తరువాత సారలమ్మకు ఎందుకో ప్రోలరాజు గుహల్లోకి వెళ్లాలని కోరిక కలిగింది.

ఎలాగైనా సరే అక్కడికి వెళ్లాలి దయ్యం పట్టిన ఆ మనుష్యులకు తప్పకుండా చూడాలి.

ప్రోలరాజు గుహలు ఎక్కడ ఉంటాయో ఆమెకు నరిగ్గా తెలియదు.

ఏం చేయాలో అవి ఆలోచిస్తూ అటూ ఇటూ తిరుగుతుండగా మేడారం "పెద్ద నెమలికన్ను రాజు కనిపించాడు.

అప్పటికి అతను బాగా వృద్దుడైనాడు.

“సారక్క తల్లీ! ఏం చేస్తున్నావిక్కడగో

*ఆద్రుకుంటున్నాను తాతా. అవును కొన్సీ మన మేడారంలోవి

ప్రోలేశ్వర స్వామి గుడిని ఎవరు కట్టించారు?గొ

వెమలికన్ను రాజు నన్వి “పేరును ఐక్లే పోల్చుకోవచ్చు కదమ్మా : మన ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తుల వారి పూర్వీకులు ప్రోలరాజుగారు కట్టించారు. వారు గొప్పు శివభక్తులు”

*ఆయవ ఇంకేమైనా గుహలు తవ్వించాడా తాతాగో

*లేదన్మూ, ఆయన దేవీ మందిరాలు కూడా కట్టించాడు"

“ఆది కాదు తాతొ, గోదావరికవతల (ప్రోలరాజు గుహలమ కట్టించాడట కదా తాతా"

*ఒ| ఆదా! అవి తొలిపించిన ఆయన ఈ (ప్రోలరాజు కాదమ్మా. ఆయనకు ముందున్న ప్రోలరాజు. వాళ్లు జైన దేవుని పూజించారు.

“జైన దేవుదు అంకే ఎవరూ తాతా”ొ

“ఆయన కూడా ఒక దేవుడమ్మా. మన శివుడు, విష్ణువు, కాలభైరవుడు, మాహురన్ము, ఎల్లమ్మ, కాకతమ్మ, పద్మాక్షి వంటి తలి లేవూ అలాగే అలానే వాళ్లకీ జైన దేవుడనే ఒక దేవుడదుండేవాదు. నాళ్లకూ మనకూ అంతగా పడదు. మనం శ్రైవులము. లింగాలు కట్టుకుంటాము. వాళ్లు బోడిగుండు కొట్టించుకొని, ముక్కులకు గుడ్డలు కట్టుకుంటారు. మనం వ్యవపాయం చేస్తాము. వారు వ్యాపారం చేస్తారు. ఇప్పుడు కూడా మన ప్రతాపరుద్ర రాజుగారితో ఈ జైనులు విరోధం "పెట్టుకున్నారు. రాజ్యపాలనలో నహకరించరు. రుద్రమదేవి కాలంలో ఈ జైనులంతా సమ్మె చేశారమ్మా. అప్పుడు ఆరు వేలమంది జైన కరణాలను తీసివేసి ఆ పని బాపనయ్యలకు అప్పగించారు. ఇట్టా నియోగింపబడిన బ్రాహ్మణులు వేదం చదువుకొని యజ్ఞాలు చేయటం తగ్గించి రాజోద్యోగాలలో చేరిపోయారు. నేనిక్కడ ఎట్లా మన గూడానికి పెద్దనో అట్టా వారు నగరంలో పెద్ద పెద్ద అధికారులైనారు. ఈ రాజక్రీయాలన్నీ గమ్మత్తుగా ఉంటాయి" అని నెమలికన్ను రాజు గణపతి దేవువి కాలం నాటి కథలను త్రవ్వి పోస్తున్నాడు.

మాటలలో పెట్టి మొత్తం మీద సారలమ్మ ప్రోలరాజు గుహలకు దారి కనుక్కున్నది. గోదావరి దిగువ భాగాన నడుచుకుంటూ వెళ్లింది. ఆ నదిని చూస్తుంటే సారలమ్మ హృదయం పొంగిపోయింది. చిన్నప్పటి మంచీ తల్లి తనతో వనదేవత వైభవాన్ని వర్ణించి చెపుతూ ఉండేది.

“*ఆరణ్యంలోవి పులులూ, ఎలుగుబంట్లూ రాజధానికి చేరాయి. అక్కడి

అమాయకులు అడవి దారి పట్టారు. అందుకే నగరంలోని కొందరు మనషులు పులుల్లా జీవిస్తుంకే అడవి నిండా జింకలూ, కుందేళ్లూ, పురి విప్పిన నెనుళ్ల సౌందర్యాలే.

అడవి మీద మనిషి ఆధారపడుతున్నాడు. అందుకే అడవి మనిషికి అక్షరాలా పాణవాయువు. అడవి విండా బిల్వ వృక్షాలు, బిలం వాసన చూస్తే శకీరంలోకీ ఎక్కువగా (ప్రాణవాయువు ప్రవహిస్తుంది. రక్తశుద్ధి, సర్వరోగ నివారణ శక్తి బిల్వమునకు ఉంది - అలాగే మన గోదావరీతీరా జ్యాలలో గోరుతముల వెడల్పు భూములలో కృష్ణతులపి, విష్ణు తులసి పొగు చేయబడుతున్నది. బండ్ల పైకెక్కించి ఈ ఆకులు ఓరుగల్లు చేర్చుతున్నారు. గుండెజబ్బు, ఉదరకోశ వ్యాధులు, రక్తవ్యాధులు, ఎముకల రోగాలు, క్రయ, కుమ్టువు వంటి దీర్ణవ్యాధులను నయం చేయగల శక్తీ తులసికి ఉంది. సమస్త చర్మవ్యాధులకు తులసి రసం దివ్యౌషధం. తులపీ ఆకులు, వేస ఆకులు, చిగుళ్లు, పూత నిత్యం భుజించే వారిని పాము కరిస్తే ఆది చవిపోవలసిందే కావి మానవులకు నిషం ఎక్కదు. తులపీ రసాన్ని తేనెతో కలిపి తీసుకుంళే వారివి కుట్టిన దోమలు, తేళ్ళు, నిర్వీర్యమై చచ్చిపోతాయి. అందుకే ఇక్కడి నుండి మనం వేలసంఖ్యలో తులసి మొక్కలు, బిల్వవనాలు నగరానికి తరలిన్తున్నాం. ఇక్కడి తేవె, ఇక్కడి ఇప్పపూలు, పంద్దు ఇవన్నీ నగరవాసులను (బ్రతికిస్తున్నాయి. మన వాళ్లు చక్కెర కేళి కర్పూర చక్కెర కేళి ఎర్ర చక్కెరకేళి, పచ్చ చక్కెరకేళి, కొండ అరటి, బొంత అరటి ఇలా వ్దే రకాలు పండిస్తున్నారు. 'పేగుపుండు (అల్పర్‌) వ్యాధిని అరటిపండు నయం చేన్తుంది. ఇది క్రారగుణం కల ఫలం కాబట్టి ఆన్గు రోగాలకు (అసిడిటీ) పీద్దాషధం అరటి. అరటి గుజ్జు ముఖానికి పట్టించి స్నానం చేస్తే అతిలోక పౌందర్యం, వర్చస్సు వన్తుంది.

మామిడాకు తోరణాలు కట్టి, అరటి స్తంభాలు అలంకరించి, మామి డికాయ పప్పు, ఊరగాయ, అరటి ఊచ పెరుగు పచ్చడి, చింతపండు బెల్లంతో కలిపి ఆరటికాయ కూర చేపీ వడ్డించకుండా ఓరుగల్లులో ఏ శుభకార్యమైనా నడుస్తుందా! ఈ పనస, ఈ రేగు, ఈ ఉసిరిక కేవలం ఫలాలు కావు, ప్రకృతి మాత మానవులకు అందించిన స్వర్గోక వరాలు. దివ్యోపహారాలు. ఇలా అడవి మీద నగరం జీవిస్తూ ఆడవిని, ఆడవి మనుషులమ ఆవాగరికులని విరసించడం తగదు. రాముడు శబరివీ గుహుళ్లే

కట!

అటాయువుమూ ఆదరించాడు. హనుమంతుడు లేకుండా రామాయణం ఉంటుందా?

చిన్న తల్లీ! ననమంశేే చెట్లు, వనమంకే పక్టులు, వనమంకే జంతువులు, ననమంళే మనం. మనం కూడా ఇక్కడ జీవ జంతువులతో ఒక భాగమే! పైన సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, క్రింద భూమి, నది, నిప్పుగాలి, ఇవన్నీ వేరే వేరే కొవు.. ఇవన్నీ ఒకదాని మీద ఒకటి ఆధారపడ్డాయి. నునం వదిలే గాలిని చెట్లు పీలుస్తాయి. చెట్లు వదిలే గాలిని మనం పీలుస్తాము. మనం పీల్ఫే గాలిలో అయిదు ప్రాణశక్తులున్నాయి. అలాగే మన భూమి చుట్టూ ఒక ప్రాణశక్తి ఉంది. సూర్యుని చుట్టూ, వర్గాల చుట్టూ ఇలా మొత్తం ఏడు ప్రాణశక్తులున్నాయి. ఇవన్నీ కలిస్తేనే వనదేవత అవుతుంది. మన మీద జంతువులు, జంతువుల మీద మనం ఆధారపడీ ఉన్నాము, చెట్ల మీద జంతువులు, జంతువుల మీద చెట్లు ఆధారపడి ఉన్నాయి. రాజధాని నగరం మన మీద ఆధారపడి ఉంది. మనకు రాజధాని అవసరం కూడా ఉంది. కాబట్టి ఈ అనంత సృష్టిలో ఏదీ వ్వతంధత్రం కాదు. అన్నింటి మధ్య విడదీయరాని బంధం ఉంది, అనుబంధం ఉంది, సంబంధం ఉంది

ఇలా తల్లి చెప్పిన మాటలు పారక్కకు మొదట అర్ధం కాకపోయినా, ('క్రమ్రనుంగా అందలి తత్వం బోధపడింది. చెట్టుకూ, పశువుకూ, పక్షికీ, మనిషికీ మధ్యగల అఖండత్వం అవగాహనకు వచ్చింది!

క్రమంగా గోదావరి దాటి అవతలి ఒడ్డుకు చేరింది సారక్క!

దూరంగా ప్రోలరాజు గుహలుకీ

బలంగా గాలులు వీస్తున్నాయి.

ఆ గాలిలో తామా ఒక భాగంగా క్షణకాలం పాటు పారక్కకు అవిపించింది.

నీళ్లు నిప్పు వల్ల ఆవిరిగా మారి నానగా కురుస్తుంది. గాలి, నిప్పు, నీరు, మేడారం అడవులు, తన తల్లి సమ్మక్క ఇవన్నీ పారలమ్మకు ఒకటిగానే అవిపించాయి. తమ స్తం సనాతన; పురాతన, చిరంతర, విరంతర వ్మృతి చిహ్నాలు ఆ +, ఆ నేలలో ఆమెను స్పృశించాయి. వాటివి ఆమె ఆఘ్రాణించగలిగింది. తల్లి వెంట అటూ ఇటూ తిరగడం ఆమె చెప్పిన మాటలు వినడం, అదే పారన్ము చదువు. అయితే ఈ చిన్న పిల్లకు

ఇంతటి పర్యావరణ విజ్ఞానం, ప్రకృతి రహస్యాలు ఎలా తెలిశాయి?

చదువులలో మర్మమెల్ల ఆ సిల్ల ఎలా చదువగలిగింది?

అందుకు కారణం కేవలం ఆ పీల్లకు తల్లి అనుగ్రహమే!

“*దయ్యమం'కే ఏమిటి? వవదేవతమ విస్మరించి నిర్లక్ష్యం చేయడమే దయ్యంో అని శల్లి చెప్పిందిగీ

పారక్క మరికొంత ముందుకు పోయేసరికి ఆక్కడ ఒకరిద్దరు ఆటవికులు కవిపించారు.

వారు పారమ్మను గుర్తు పట్టారు.

“ఎక్కడకు వెళ్తున్నావు తల్లీ” అని వారు మర్యాదగా, నగౌరవంగా ప్రశ్నించారు.

“నేము మా నేస్తం కొండమ్మ తల్లి గోవిందమ్మను చూడడానికి వెళ్తున్నాను. ఆమెకు దయ్యం పట్టిందట”

“ఎక్కడ ఉందిగో

*ఆదుగో ఆ ప్రోలరాజు గుహల్లో ఉంది”

వనచరులు భయపడ్డారు.

“తల్లీ! అటు వెళ్లవూడదు”

*ఎందుకవిపో

*ఎందుకం'కే ఏం చెప్పను - ఆక్కడన్నీ పిశాచాలు తిరుగుతుంటాయి

“వనదేవతను విన్మరించిన వాన్లే పిశాచాలు" తల్లి చెప్పిన మాటలు ఆమె ఎదలో ప్రతిధ్వనించాయి.

“పగటి పూట కూడానాఫొ

“అవును. బ్రతికున్న వాళ్లెవరూ అక్కడికి పోకూడదు.”

“నేన్స వెళితే ఏమవుతుంది

వనచరువికి కోపం వచ్చింది. బనా ఏం చేయగలడు?” తనలోనే దొచుకున్నాడు.

వెళ్లకూడదని చెప్పుంశే విననేమమ్మా” కాదంక్షే బలవంతంగా తీముకెళ్లి మేడారంలో దింపుతానమ్‌ అని (క్రోధాన్ని అభినయించాడు. కట్ట

ఉట్రంద్ర ప్పన్లి చెయ్యొద్దులే. వెనక్కు వెళ్లిపోతాను అని సారమ్మ వెనక్కు తిరిగింది.

*షాయం రావాలాపో

గా

*వద్దులే వెళ్లగలను. నీ పని మీద నీవు వెళ్ల అని సారమ్మ కొంచెం దూరం వెళ్లి చెట్ల చాటున నక్కింది.

వనచరుడు అక్కడే చాలాసేపు నిలబడ్డాడు. పారమ్మ వెనక్కు రాలేదు. ఆమె మేడారం గూడెంలోకి వెళ్లిపోయిందని. నిర్ధారణ చేసుకొని అతను అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడు.

ఎవరూ లేకుండా చూసి సారమ్మ మెల్లగా (ప్రోలరాజు గుహల వైపు నడిచింది. అక్కడ జనసంచారం లేని ప్రడేశంల మెల్లగా నక్కుతూ ముందుకు సాగింది.

గోవిందమ్మ నిజంగా చనిపోయిందా?

చనిపోయి దయ్యంగా తిరుగుతోందా??

అయితే అదేదో చూడాలి!

సారక్క ధైర్యంగా (ప్రోలరాజు గుహలను చేరింది.

వాతావరణం అంతా విళ్శబ్ల భయంకరంగా ఉంది. దూరంగా నక్కల అరుపులు.

చర్మాలు కాలి కమురు కంపు కొడుతున్న దుర్వాసన!

ఆమె గుహల సమీపానికి వెళ్లింది.

గబ్బిలాలు తప్ప అక్కడ మరేవీ శబ్దం చేయటం లేదు.

*గోవిందత్తా! ఓ గోవిందత్తా!”” ఆని ఎలుగెత్తి పిలిచింది సారక్క.

మొదట్లో ఏమీ (ప్రతిస్పందన కనిపించలేదు. కొంచెం సేపైన తరువాత అక్కడ వించి ఒక శవం నడుస్తూ వచ్చింది.

పారక్క ఆమెను గుర్తుషట్టింది.

ఆమె గోవిందత్తే!

గోఫిందమ్మ వళ్లంతా. కుళ్లిపోయింది. ముఖం నిజంగానే పిశాచ రూపంలో ఉంది!

ఆమె పారక్కను చూచింది.

ఒక్కపారి గోవిందమ్మ భయంకరంగా అరిచింది.

ఇంక ఒక్క క్షణం కూడా అక్కడ విల్పోకుండా ఆమె ఏదో సుడిగాలి తరిమి వేస్తున్నట్లు గుహలోకి వెళ్లి అదృశ్యమైంది.

పారక్కకు కొంచెం భయం, కొంచెం ఆశ్చర్యం, కొంచెం ఉత్సుకత కూడా కలిగాయి.

తామ ఇప్పుడు చూచింది నిజంగానే గోవిందక్క శవాన్నేవా?

అయితే ఆమె అలా నడుచుకుంటూ ఎలా వెళ్లింది?

ఇలాంటి భయంకరమైన రూపాలను తాను ఇది వరకు చూచి ఉండలేదు.

గోవిందత్త చనిపోలేదని ఎందుకో పారక్కకు అనిపించింది.

ఎవరో తనతో ఏదో అబద్ధం చెప్పి వాస్తవాలను దాచారు. ఎందుకు?

ఇంతలో ఆ గుహకు అవతలి భాగాన ఎవరో మాట్టాడుకుంటూ వస్తున్న శబ్దం వినిపించింది.

పారమ్మ అక్కడ ఒక క్షణం కూడా నిల్పోకుండా మెల్లగా నక్కుతూ వెనుదిరిగిపోయింది. చెట్ల చాటున దాక్కొని చూచింది.

ఆ మాట్టాడుతూ వస్తున్నది పాయుధులైన ఇద్దరు సైనికులు

వీరెవరుం

ఎందుకిక్కడ ఉన్నారు?

పారమ్మ అడవిలో పడి నడుచుకుంటూ గోదావరీ తీరం చేరింది. ఏటి ఒద్దున విరిసిన పూలు - నురుగుతో - బురదలోగీ

నదిలో తాబేళ్లు తమ యజమానురాలిని చిరునవ్వుతో పలకరించాయి.

చిన్న బలకట్టు మీద కూర్చొని చేతులతోనే తెద్దు వేసుకుంటూ ఆమె మేడారం గట్టు చేరీంది. ఇంక ఎక్కడా ఆగకుండా నేరుగా పారక్క వెళ్లి తల్లివి కలిపింది.

తక్షృడికి నెల్ళావమ్యా వీ కోనం వెతుకుతున్నాను” అన్నది సమ్మక్క ల్లి కూతురుని దగ్గరకు ని,

*ఆఅషా! నాదో సందేహం”

“ఏమిటి

*మ్సన అడవిలో దయ్యాలున్నాయాగో

సమ్మక్క నన్వి “ఉన్నాయి” అన్నది.

*ఆవి ఎలా ఉంటాయి? గాలికి ఎగురుతుంటాయో? ముఖమంతా వికృతంగా ఉంటుందాగొ

*జ్రీద్ర, మామూలుగా ఉంటుంది. మనలాగే తిరుగుతుంటారు. కాని వాళ్ల ఆలోచనలు, ఆచరణ - అంటే చేసే సనులు మ్యాతం దుర్మార్గంగా ఉంటాయి

“అమ్మా ఆది కొదు వేను నిజమైన దయ్యాన్ని చూచాను.

*ఎక్కృడసో

*ప్రోలరాజు గుహల వద్ది

“అక్కడికి ఎందుకు వెళ్లావుగో

వేను కొండమ్మని కలుద్దామవి వెళ్లాను. వాళ్లమ్మ చచ్చిపోయి ప్రోలరాజు గుహల వద్ద తిరుగుతున్నదట. అది ఏమిటో తెలుసుకుందామని రహన్యంగా వెళ్లాను. అక్కడ ఎవరో కాపలా కూడా ఉన్నారు. నేను మెల్లిగా “గోవిందత్తా' అని సిలిచాను. గుహలో నుండి వికృతాకారంతో గోవిందత్త శవం నడుచుకుంటూ వచ్చింది. నన్ను చూచి వికృతంగా కేక పెట్టి గుహలోకి గోవిందత్త శవం అదృశ్యమైపోయింది

వనదుర్గ కుమార్తె కళ్లలోకి సూటిగా చూస్తూ “భయపడ్డావా?” అన్నది.

*భయపంలేదు. భయం కన్నా ఆశ్చర్యం కలిగింది. అమ్మా! గోవిందత్త అలా ఎందుకు పారిపోయింది? ఆ గుహలోకి మనం పోతే ఏమౌతుందిగొ

సమ్మక్క కూతురు కళ్లలోకి చూచి *ఏమవుతుందో నాకేం తెలుసు? కొని గోవిందక్క చనిపోలేదు”

“అవునమ్మా. కొండమ్మ కూడా నాకలాగే చెప్పింది. వాళ్లమ్మను చయ్యం ఎత్తుకుపోయిందట. అంకే ఏమిటమ్మాగో

“చిన్నీ! నీవు నాకు చెప్పకుండా అటు వెళ్లడం తప్పు. అక్కడ కుమ్టు రోగులున్నారు"

"ఆంటే ఏమిటిగొ

*న్సవ్వు గోవిందత్త మొహం చూశానే అది ఎలా ఉంది? చాలా వికృతంగా, మాంసం ముద్దలా, నీళ్లు కారుతూ కనపడింది కదూ, అది ఒక రకమైన అబ్బ”

శజబ్బా? జబ్బులకు మన వెజ్జు తాత మందులు ఇప్తాదు కదా”

తవిజమే. కొని ఇంతవరకు వీళ్లు నయం చేయలేని జబ్బు. ఆలాంటి దృశ్యాలు ఎవరూ చూడకూడదని వాళ్ల మీద గాలి ఎవ్వరికీ తగలకూడదవి కుష్టురోగులని ఇలా దూరంగా నర పంచారం లేవి చోట పడేశారు

“ఆమ్మా! ఆ జబ్బు ఎందుకు వస్తుందిగొ

“కర్మ బాగుండక

*ల్పీృు నాకే కాదు. ఈ వనానికంతా ఈల్లివి. ఇక్కడి వాళ్లందరూ విన్ను కాకమ్మ అపరావతారంగా కొలుస్తారు. అలాంటప్పుడు వాళ్ల రోగం, రొష్టు

కష్టం విచారించే బాధ్యత నీకు లేదాొ

*స్రార్రీ! నీవు చిన్నపిల్లవు కాబట్టి సృష్టీక్రమం పూర్తిగా తెలియదు. పరమేశ్వరుడు మూలప్రకృతి సహాయంతో పంచభూతాలను సృష్టించాడు. అవి కలిసి ప్రపంచంగా మారింది. మనం చూస్తున్న పశువులు, పక్తులు, వీళ్లు, చెట్లు, జంతువులు అన్నీ ఈ పంచభూతాల సమన్వయమే!. చెట్టు, జంతువులు చేసిన కర్మలను వాటి పాసపుణ్యాల ఫలాలను అనుభవించటానిక్రై ఆ దేహాలను పొందుతాయి. అలాగే మనుషులు కూడా పాపపుణ్యాలు వ్యాధులుగాను, సంపదగాను సంక్రమిస్తాయి. పాపం అంక్షేు వ్యాధి. అది అనుభవం వల్ల పోతుంది. మిధ్యాహార విహారుల వల్ల కూడా రోగం సంక్రమిస్తుంది"

“అమ్మా! దేవుడికి పతితపావనుడనే పేరు ఉందని చెప్పావు. మరి పాపమును క్షమించవలపీిన బాధ్యత జగన్మాతకు. లేదా”

“జగన్మాత పాపులను క్షమిస్తుంది కొనీ పాపాలమ క్షమించదు. ఐనా వేను నీకు తల్లినే కానీ, లోకానికంతా తల్లిని కాను. అనవసరపు ఆలోచనలు మానుకొని వెళ్లి ఆదుకో పో”

సారక్క అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది కానీ, ఆ పసి మనస్సు తీరని సంక్షోభానికి గురి అయింది. *

గోవిందత్త చేసిన పాపం ఏమిటి?

ఆమె ఎందుకు దయ్యంగా మారిపోయింది

ఈ అడవిలో ఇంకా కొంతమంది దొంగలు, హంతకులు కూడా దాక్కొని ఉన్నారు. వారందరికి కూడా అలాంటి శిక్షే పడుతుందా” వారూ దయ్యాలుగా మారిపోతారా!

సారక్క వనరాజు దగ్గరికి వెళ్లింది.

వనరాజు కూతురిని ముద్దాడాడు.

*వాయనా! నాకు కొండమ్మ అవే నేస్తం ఉంది తెలుసా”

*బానమ్మా! ఆ పాపకేమయింది”ొ

“వాళ్లమ్మ దయ్యంగా మారిపోయింది. ఆమె పేరు గోవిందత్త”

ఉనీకైలా తెలుసులో

“కొండమ్మ చెప్పింది. అంతే కాదయ్యా! నీవు నన్ను కొట్టను అంళే ఒక మాట చెపుతాను”

*పమిటిఫో

“నేను ప్రోలరాజు గుహల దగ్గరికి వెళ్తాను. అక్కడ గోవిందత్త దయ్యంగా తిరుగుతున్నది. నొ కళ్లతో చూచాను"

వనరాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.

“అక్కడికి ఎవరినీ రానివ్వరేగొ

*ల్రాన్సు! అందుకే నక్కుతూ చెట్ల చాటున దాక్కుంటూ వెళ్లాను. గోవిందత్తా! అని గట్టిగా పిలిచాను. ఆమె వచ్చింది. మొహం అంతా భయంకరంగా రక్తం కారుతున్నది”

వనరాజు సారమ్మను ఇక మాట్టాడనివ్వలేదు శరా తల్లీ! గుడికి వెళ్తాంగొ

ఇరువురూ ్రోలేశ్వరాలయానికీ వెళ్ళారు. అక్కడ వీరభద్ర శివయోగి అనే ఆరాధ్యుడు పూజాదికములు నిర్వహిస్తున్నాడు. ఆయన వనరాజుకు స్వాగతం పలికి అభిషేక తీర్థం, హారతి, ప్రసాదం అందించాడు. ఆ తరువాత వీరభద్రారాధ్యుడు ఈ క్రింది శ్లోకం చదివాడు. నివ భక్త్యా యుక్తో యది భవతి శక్త; ప్రభవితుం వచే దేవందేవనో వఖలు కుశల ప్పందితు మసపీ అతస్తా వ మారాధ్యాం హరిహర విరించాది భిరపి ప్రణంతుం ప్తోతుంవా కథ మకృత పుణ్యః ప్రభవతి”

ఉద్పీ్లి అర్ధం ఏమిటి గురువుగారూ” అడిగింది పారమ్మ.

“దీని అర్థం ఏమిటంకే ఈ స్థ మొత్తానికీ వనదుర్గయే తల్లి. వనరాజు కూడా వనదుర్గ అన్నుగహంి వల్ల పరిపాలన సాగించగలుగుతాదు. ఆమె దయ లేకుంటే వనరాజు విల్లంబు కూడా కదల్బలేడు అని అర్థం. ఆయన పాదరసము - ఆమె గంధకమూ దైవాపచారమే రోగము - పూజయే బొషధము అవి చెప్పి ఫక్కున నవ్వాడు పూజారి.

వనరాజు కన్నులు విచిత్రంగా మెరిశాయిగీ దుర్గలు తొమ్మిది రూపములు ధరిస్తారవి పారలమ్మకు వివరించాడు పూజారి. మహాకాళి, మహాలక్ష్మి,

మహా సరస్వతి, నంద, రక్తదంతి, శాకంభరి శతనేత్ర (నస్యరూపిణి) దుర్గ భీమ, భ్రామరి - ఇవన్నీ తల్లి రూపాలేనని చెప్పాడు పూజారి.

పారమ్మ ఏమీ మాట్లాడలేదు.

వనరాజు, పారమ్మలు మెల్లగా నడుస్తూ ఆలయం నుండి బయటకి వచ్చారు.

“అయ్యా! ఆ పూజురి అమ్మను జగన్మాత అంటున్నారు. లోకాలకు తల్లి గోవిందత్తకు కూడా తల్లే కదా! మరి ఆమె కష్టాలు ఎందుకు తీర్చలేదుపొ

“ఏమో! నీవే వెళ్ళి మీ అమ్మను అడుగు

“ఆడిగాను. పాపం వ్యాధి రూపంలో పీడిస్తుందని చెప్పింది. కానీ, దయ్యంగా ఎందుకు మారిందో చెప్పలేదు" జా

“*పిచ్చిపిల్లా! గోవిందత్త దయ్యం కాలేదు. ఆమె మనిషిగానే బతుకు తున్నది. కాకుంకే, మానవ ప్రపంచానికి దూరంగా ఆమె గాలి కూడా ఎనరికీ తగలకూడనంత దూరంగా బతుకుతున్నది. ఆమెకు కుష్టు వ్యాధి వచ్చింది. దీనినే ెద్దరోగం అంటారు”.

“మరి ఆమె చూడటానికి అచ్చంగా దయ్యంలాగే ఉన్నదేసో

“బొను. ఆ వ్యాధి వస్తే అలాగే వికృతంగా మారిపోతారు. వారి స్పర్శ తగిలితే వ్యాధి సోకుతుందని, నగరాలకు దూరంగా, గూడెములకు అవతల జవసంచారం లేని చోట, కొండలలో వదిలిసెడతారు. వారికి ముంతలలో అన్నం, వీరు మాత్రం సైనికులు ఇస్తూంటారు.”

పారమ్మ ఏమీ మాట్టాడలేదు.

“అయ్యా! ఇలాంటి జబ్బు పూర్వం కూడా ఉండేదాగొ

“బొనమ్మా! మామూలు వారికే కాదు. భక్తులకు కూడా వచ్చేది. కొన్ని వందల సంవత్సరాల జ్జ దక్షిణాపథంలో నత్కీరుడనే కవి ఉండేవాడు. అతవికి సాటి కవులం ద్వేషం. రాజుగారి వద్ద ముండి అన్ని బహుమానాలు, సత్కారాలు తనకే రావాలని ఆశ. ఒకనాడు కివుడు పార్వతీదేవి సౌందర్యం వర్ణిస్తూ ఒక కవిత్వం వ్రాసి రాజుగారి వద్దకు పంపొదు. నత్కీరుడు అందులో కూడా లోపాలు పట్టాడు. శివుడికి కం వచ్చింది.

“ఒరే. పిచ్చి వెధవా! పార్వతీదేవి గురించి నీకు తెలుసా” వాకు తెలుసాగొ అని అడిగాడు శివుడు.

ఉనీళ్సు తెలుసో తెలియదో నాకు తెలియదు. కానీ ఈ కవిత్వం మాత్రం తప్పు అని నాకు తెలుసు” అన్నాడు నత్కీరుదు.

దానితో శివుడికి కోసం వచ్చి నత్కరుడికి కుష్టు వ్యాధి రావాలని శపించాడు.

నత్కీరుడు తరువాత చాలా బాధపడ్డాడు. పశ్చాత్తాపపడ్డాడు. కానీ లాభం లేకపోయింది. కుష్టు వ్యాధితో బాధపడుతున్న వత్కరునిపై శివుని కుమారుడైన కుమారస్వామి జాలిపడ్డాడు. ఆయన దయతో నత్కీరుడు బాగుపడ్డాడు.

సారమ్మ ననరాజు రెండు పాదాలను చుట్టి వేసుకుంది

*ఆయ్యా! గోవిందత్తను కూడా కాపాడవే” అన్నది.

సారమ్మ కళ్లలోని వీళ్ళకు వనరాజు చలించిపోయాడు.

“వేను కుమారస్వామిని కాను. పగిడిద్దరాజును"

*ఆదంతొ నాకు తెలియదు. నాకు గోవిందత్త కావాలి. కొండమ్మ ఏడ్చి ఏడ్చి ఎప్పుడో చచ్చిపోతుంది వేవా బాధ తట్టుకోలేము.

వనరాజు ఒక చెట్టు క్రింద కూర్చున్నాడు. సారమ్మ ఎదురుగా బాసి సెట్లు వేసుకొని తండ్రి కన్నులలోకి చూస్తూ కూర్చున్నది.

వనరాజు తన తాబేటికాయలోని నీళ్లంతా తాగేపాడు. ఖాళీ అయిన తాబేటి కాయను కూతురి చేతికిచ్చాడు.

ఉవీీక్రో పని చెప్తాము చేస్తావాపో

పారమ్మ తల వూపింది.

శనీవు చిలుకల గట్టు దగ్గరికీ వెళ్ళు. మీ అమ్మ తెల్లవారక ముందే దేవతల వాగులోకి స్నానానికి దిగుతుంది. అప్పుడు నీవు ఈ తాబేటి కాయతో అక్కడికీ వెళ్ళాలి. ఆమె స్నానం చేస్తున్నప్పుడు నీరు పై నుండి వాలుగా ప్రవహిస్తుంది. ఆ వీటివి ఈ తాబేటికాయలోకి పట్టుకో. ఆ తరువాత) తాబేటి కాయను తీసుకొని భద్రంగా వా దగ్గరికి రా. ఆ ఛరువాత ఏం చేయాలో నేను చెపుతాము

పారన్ము అలాగే చేసింది.

ల్లి నిద్ర లేవగానే, అదుగులో అడుగు వేసుకుంటూ సిల్లిగా వెంబ డించింది. రాలిన ఇప్పపూలు తినడానికి ఎలుగుబంట్లు బద్ధకంగా ఒళ్ళు విరుచుకుంటూ తిరుగుతున్నాయి. కుందేళ్లు కునికిపొట్లు పడుతున్నాయి.

చెట్టు కొమ్మలకు చుట్టుకున్న పాములు తోకలను కిందికి జార్చి విద్రపోతుంక్రే, ఆ కొమ్మలకు ఊడలు మొలిచఛాయా అన్నట్లు ఉంది.

సమ్మక్క తల్లి దేవతల వాగులోకి దిగి స్నానం చేస్తున్నది.

పొరమ్మ నదికి వాలుగా వెళ్ళి, తల్లి స్నాన జలాన్ని తాబేటి కాయలోకీ పట్టింది.

కూతురు నిద్రలేవటం తల్లి చూచిందా?

తొబేటికాయతో నీళ్లు పట్టడం గమనించిందా?

పారమ్మ ఎందుకు అలా చేస్తున్నదో సమ్మక్క తల్లికి తెలుసా?

ఏమో మరి!

చూచి కూడా చూడనట్లు ఉన్నదేమో!

తెలిపి కూడా తెలియనట్లు మిన్నకున్నదే మో!

తాబేటి కాయను తీసుకొని తండ్రి వద్దకు వెళ్ళింది సారమ్మ. వనరాచా కూతురు కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు. అప్పటికి తెల్లవారింది. ఎర్రటి రంగు చెదిరిపోయి తూరుపు దిక్కున, తెల్లని రేఖలు విభూతి వలె కనపడ్డాయి.

“చిట్టి తల్లీ! నీవింక వెళతావాపగో

“అయ్యా! నీవెక్కడికీ వెళ్తున్నావు”

“ప్రోలరాజు గుహల దగ్గరికి"

“అయ్యా! నేము వస్తాను”

ఉనీవొద్దు. భయపడతావు

“*నీవుండగా వాకు భయమా

వనరాజు ఒక్క క్షణం ఆగి *సరే పదొ అన్నాడు.

వనరాజు, పొరమ్మ నడుచుకుంటూ గోదావరి చేరారు. తాబేలు మీద క్షణంలో అవతలి గట్టుకు చేరారు. అది మామూలు తాబేలు కాదు. క్షణంలో ఆది కూర్మం వలె విస్తరించింది. దానిపై కూర్చున్న వనరాజు కూర్మావతారుని వలె ఉన్నాడు. కచ్చపి ఆది నాదానికి సంకేతం - సృష్టి క్రమంలో ద్వితీయ దశ - మనస్సులోని క్షీరసాగర మధనానికి ఇది మూలాధారం. విస్ట్ణువూ ఆదిశేషుడూ వేరు వేరు కానట్ల వనరాజూ, ఆయన వాహనం తాబేలూ వేరు వేరు కాదు!

అక్కడ వనరాజు కోసం ఒక గుర్రం ముందుగానే నిలబడి ఉంది. దాని మీదికెక్కి, కూతురిని ముందు కూర్చొన "పెట్టుకున్నాడు. కొద్ది "సేపటిలోనే

వారు ప్రోలరాజు గుహలకి చేరారు. అక్కడ గస్తీ తిరుగుతున్న సైనికులు కొంత దూరం ముండే గుర్రాన్ని చూచారు. వనరాజు కూతురితో సహా గుర్రం దిగాడు.

"సెనికులు పరిగెత్తుకుంటూ గుర్రం దగ్గరికి వచ్చారు.

వారు వనరాజును గుర్తుపట్టారు. “అయ్యా! నమస్కారం. ఏమిటి ఇలా వచ్చారుో

*నోనిందత్తను చూడాలని" అన్నది సారమ్మ.

*ల్పరేయ్‌! ఈ పిల్ల మళ్లీ వచ్చిందిరోయ్‌” అని వాళ్లలో వారు అనుకున్నారు.

*క్యమె నా కూతురు పారమ్మ”

*వనరాజు! విన్న నక్కుతూ నక్కుతూ ఇక్కడికి వచ్చింది. మేము కేకలు సెప్టేసరికి ఆకవిలోకీ పారిపోయింది.”

వనరాజు నవ్వి “చిన్న పిల్ల, దావికేం తెలుపు” అని ఒక్క క్షణం ఆగి లోపల “ఎంతమంది రోగులు ఉంటారుగొ అని ప్రశ్నించాడు.

“ల ప్రాత్రిక్ర మంది వరకూ ఉండవచ్చు. వనరాజా!”

“వారని నేనొకపారి చూడాలని అనుకుంటున్నాను"

"సైనికులు బుర్రలు గోక్కున్నారు.

ఒకరి ముఖాలు ఒకరు చూచుకున్నారు.

*వవరాజూా! ఈ అరణ్యం మీది. ఈ రాజ్యం మీది. కాబట్టి మీరెట్ట్లా ఆజ్ఞాపిస్తే అట్టా చేయడానికి మేము సంసిద్దులం. కొని...”

ఉన్వీద్రేమ్సీ సంశయింపవద్దు. గోవిందమ్మ అనే రోగివి బయటకు ముందుగా తీసుకొని రండిో

వనరాజు గుర్రం మీద పెద్ద తోలు తిత్తులున్నాయి. వాటి నిండా గోదావరి జలం ఉంది.

*ఈ గంగమ్మను తొట్లలోవికి వింపండి” అన్నాదు వనరాజు.

"సైనికులు వాటివి కొయ్యతొట్ట లోపలికి నింపారు. ఈలోగా గోవిం దమ్మను గుహలో నుండి తీసుకొని వచ్చారు. మానవ సమాజునికీ ఆమె ముఖం చూపించి చాలా కాలం అయినట్లుంది. ఈ మనుషులను చూడగానే ముఖం చాటు చేసుకుంది.

*భయపడకు గోవిందమ్మూ- నేను పగిడిద్దరాజును. ఈ తొట్లో ఒకపారి

స్నానం చేయి.”

గోవిందమ్మ భయంతో గుహలోకి పరిగెత్తిపోవాలని ప్రయత్నించింది.

"సైనికులు అడ్డుకున్నారు. "వెళ్లు తొట్టిలోని నీళ్లలో మునుగు అని వారు ఆజ్ఞాపించారు.

వనరాజు తన వద్దనున్న తాబేటి కాయను పారమ్మ చేతికీచ్చాడు.

అనిన్నీ! వెళ్ళి ఈ స్నావబజలాన్ని ఆ తొట్టి నీళ్లల్లో కొద్దిగా కలుపు

పారమ్మ తన తల్లి స్నానజలావ్ని తొట్టిలో కొద్దిగా పోసింది.

ఈ జరుగుతున్న ప్రక్రియ ఏమిటో తెలియక గోవిందమ్మ భయంతో "పెద్దగా ఏడ్చింది.

పగిడిద్దరాజు ఆమెను నముదొయించాడు.

గోవిందమ్మ తొట్లో స్నానరి చేసింది. తరువాత ఆమెకు శాటేటి శ్రాయలోని తీర్ధాన్ని కొద్దిగా (త్రాగించాడు.

*నోవిందమ్మా, నీవిక గుహలోకి వెళ్లక్కరలేదు. మీ గూడానికి పో అన్నాడు. పగిడిద్దరాజు.

"సైనికులు బిత్తరపోయి చూన్తున్నారు.

*వవరాజా! వీళ్లను బయటికి వదిలేందుకు మాకు ఆజ్ఞ లేదు”

*భయపడకండి. మిగిలిన వారిని కూడా తీసుకొచ్చి ఇలానే స్నానం చేయించండి. వారికి కూడా తాబేటి కాయలోని తీర్ధం ఇద్దాం

“ఆలాగే ప్రభూ! కానీ వారికి ఇక్కడి నుండి పంపడానికీ...”

“నేము అనుజ్ఞ ఇన్నున్నాము. అయినా కాకతీయ ప్రభువులు మిమ్మల్ని ఏమని ఆజ్ఞాపించారు... సెద్ద రోగంతో బాధపడేవారిని ప్రజానీకం మధ్య ఉండేనీయకూడదని. చెప్పారు. కాని వీరికీ ఇక ఏ రోగమూ లేదు వదిలిసెట్టండి*

"సైనికులు ఒకరి ముఖం ఒకరు చూచుకున్నారు.

క్షణాల మీద ఈ వార్త ఓరుగల్లు చేరింది.

వనరాజు తాబేటికాయ జలంతో మంత్ర చికిక్స చేసి పెద్ద రోగాన్ని నయం చేశాడని పామాన్య ప్రజే కాదు సుప్రసిద్ధులైన భిషగర్వులు కూడా వింతగా చెప్పుకున్నారు.

వనరాజు వద్ద ఏవో విచిత్రమైన మూళికలున్నాయని కొందరు, నూనవతీత శక్తులున్నాయని మరికొందరు. చెప్పుకోసాగారు.

గోవిందమ్మ కొండమ్మ దగ్గరికీ చేరింది.

ఆకాశంలోని వల్లని మేఘాలు తొలగిపోయి. చందమామ పుచ్చపువ్వులా ప్రకాశిస్తున్నాదు.

ఓరుగల్లులో " వసంతోత్సవాలు జరుగుతున్నాయి. చక్రవర్తి (ప్రాకారానికి సమీపంలోవి (శ్రీడాస్టలంలో. వివధ కళాకారులు తమ తమ విద్యలను ప్రదర్శించారు. తోమరము, కాక్టేయకము, కార్ముకము, గద, కుంతము వంటి ఆయుధాల ప్రదర్శన కూడా జరిగింధి. కొందరు కర్రపాము చేయగా, కొందరు కత్తిసాము చేశారు. విదేశీ యాతత్రికుడైన “ఆమీర్‌ ఖుసూ' ఈ విచిత్రాన్నంతటినీ తన గ్రంథంలో వ్రాసుకున్నాడు.

*ఈ ఓరుగల్లు కోట నిర్మాణమే విచిత్రంగా ఉంది. ఇందులో మట్టి కోటను ఎలా విర్మించారో తెలియదు. కాని ఉక్కుబల్లేములతో పొడిచినా, ఆన్నేయాస్త్రాలు (తుపాకీ గుండ్లు) ప్రయోగించివా మట్టి పెళ్ళ కూడా ఊడిపడడం లేదు. ఈ కోట పై నుండి సైవికులు విపీరే వడిసెలు, ధానుష్కుల బాణాలు శత్రువులను ఛేదిస్తున్నాయి. వసంతోత్సవములోని వీరి క్రీడలు అపామాన్యములు, అమపమానములు”

గెలిచిన యుద్ధవీరులకు, కళాకారులకు (ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి బహుమా వాలను అందించాడు. మచిలీపట్నపు సట్టు వస్త్రములు కప్పి, వజాలు మూటలు కామకగా ఇచ్చి, వారి పరాక్రమాన్ని, కళా వైభవాన్ని "పేరు పేరునా పొగిడాడు.

వీరమ నాయకుడు ఆనాటి ప్రదర్శనలో ఆగ్రశ్రేణిలో నిలిచాడు.

*మా సామ్రాజ్యంలో మేడారం ధానుష్కులు, అన్నమరెడ్డి మొదలైన రెడ్డి పామంతులు, కాయస్థ వీరులు ఎందరో ఉన్నారు. వీరందరూ కూడా మా రాజ్యావికి కమ్నులు చెవులు వంటివారు. ఈయన సరాక్రమం నభూతో నభవిష్యతి. అందువల్ల ఈయనను కాల్బలం విభాగానికి ప్రధొన

ఉేవానాయకువిగా వియమిస్తున్నానో అవి ప్రకటించాడు చక్రవర్తి. అంతా కరతాళ ధ్వనులు చేశారు.

ఆ తరువాత మైలార భటులు _పేరణ శివతాండనాన్ని అభినయించారు. అరవై నలుగురు కళాకారులు ఒకేసారి నర్తిస్తుండగా అరవై వాలుగు శంఖ ములు, అరవై నాలుగు డమరుకములు, కాహళలు (మోగిస్తూ పరమ శివుణ్ణి తమ శరీరాల పైకి పేరేసించుకొని వారు “(ప్రేరణ నృత్యం" ప్రదర్శించారు.

ఉత్సవాల అనంతరం అంతా గృహోన్ముఖులైనారు.

యుగంధరుడు మూత్రం *పభూ! మీతో కొంతసేపు ఏకాంతంగా మాట్టాడాలనుకుంటున్నాను”

మహా మంత్రిగారూ! తరువాత మాట్టాడవచ్చును కదా. ఇప్పుడు వేను బాగా అలసిపోయాను”

“అలాగే ప్రభూ! రేపు ఉదయం వస్తాను అని శెలవు తీసుకున్నాడు.

మరునాడు ఉదయమే వెళ్ళి చక్రవర్తుల దర్శనం చేసుకున్నాడు.

ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి ఇష్టలింగార్భన ముగించి - ఏకాదశ రుద్రాభి షేకానికి నన్నద్దుడౌవుతున్నాడు.

*సోమవారం నాడు మీ శివపూజకు అంతరాయం కలిగిస్తున్నానవి కోపగించవద్దు. నిన్నటి సంఘటన వల్ల జరగబోయే పరిణామాలు ఎలా ఉంటాయోనని ఊహిస్తున్నామ

ప్రతాపరుద్రుడు పాభిప్రాయంగా యుగంధరుని వంక చూచాడు.

విజావికి వీరము నాయకుని పదాతి సైన్యానికి అధిపతిగా చేపే విషయంలో (ప్రభువు యుగంధరువి సంప్రతించలేదు,

సంప్రతించవలెనవే నియమం ఎక్కడా లేదు.

కొని ప్రధానమంత్రి యొక్క, మంత్రి మండలి యొక్క, సలహాలు ప్రభుత్వ విర్వహణకు ఎంతో ఉపకరిన్తున్నాయి.. తరుచు యుగంధరుడే విరయాలు తీసుకొని ప్రభువు చేత నామమాత్రంగా అవునని సించుకోవడం కూడా కద్దు. ఒక్కొక్కప్పుడు పరిస్థితులు ప్రభావం వల్లనో సభా సందర్భంలో

8ిన్‌

జనించిన సహజమైన ఉత్సాహం వల్లనో ప్రభువు కొందరికి బహుమతులు ప్రకటిస్తాడు. ఆ ప్రకటనయే తరువాత రాజశాసనం అవుతుంది.

“వేను చేసిన (ప్రకటన ప్రశ్నింపదగినదాగో అన్నట్లున్నది ఆ చూపు.

“మ్పీర్రు సభాముఖంగా చేసిన (ప్రకటన వెనుకకు తీసుకోవడానికి వీలు లేదని నాకు తెలుసు. నిజానికి సరాక్రమవంతునికి అట్టి బహుమతి అవశ్వం ప్రోత్స హింపదగిందే. కాని శక్తియుక్తులు చేరు, రాజకీయ చధరంగం. వేరుగ

యుగంధరుడు ఏదో రాజకీయ విషయం చర్చించడానికి వచ్చాడని (ప్రభువు గమనించాడు. మెల్లగా చిరునవ్వు నవ్వుతూ “అభి షేకావికి వేళ అవుతున్నది” అన్నాడు.

యుగంధరుదు ఒక్క క్షణం ఆగి “ప్రభూ! దైవాపచారావికి మన్నించండి. మిమ్మల్ని ఒక్క క్షణం ఆపక తప్పటం లేదు. మీ దృష్టిలో స్వయంభూ దేవాలయంలోని శివలింగమే పరమేశ్వరుడు.

నా దృష్టిలో మన కాకతీయ స్యొమ్రాజ్యమే ఒక శివలింగం. మీ అభిషేకం మీకెంత ముఖ్యమో వా పూజ కూడా నాకంత ముఖ్యమే”

“ఇప్పుడు మీ ప్యామాజ్య సమార్భనకు ఏమి అంతరాయం వచ్చిందిపో

రాలేదు. వస్తుందేమోనవి అనుమానిస్తున్నాను. మెంక వాటగావే పండు సండదు. చెట్టు మొలిచి కాయలు చేతికి రావడానికి ఐదేళ్లు పదేళ్లు కూడా పట్టవచ్చు. ఒక్కొక్కస్ప్రదు యాభై ఏళ్లు, అయిదు వందల ఏల్లు కూడా పట్టవచ్చు. అది మనం నాటిన మంత్రాంగ్‌ బీజం యొక్క బలం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. తీరా పండు పండాక అది విషఫలమో, అమృత ఫలమో తింకేు కాని తెలియదు"

ప్రభువు ఒక్క క్షణం ఆగి కనురెప్పలల్లార్చి *మహామంత్రీ! నిన్నటి సంఘటన వల్ల తరువాత పండబోయే ఆ పండు యొక్క రంగు, రుచి వాసన సూటిగా చెప్పండి, వివరణ ఎందుకు” అన్నాడు.

*వ్టీర్రు నాయకువికి మనం చేసిన సన్మానం నల్ల అతనిలోనూ అతని కులన్టులలోనూ ప్రభుఖభక్తిని (పేరేపించడమైనది. నమ్మకంగా నారు మన

సామ్రాజ్యాన్ని ఇతోధికంగా "సేవిస్తారు.

కాని ప్రభూ! దీని వల్ల రెడ్డి కులస్థులు, కాయస్టులు బాధపడ్డారు. వారిని మనం నిర్లక్ష్యం చేశామన్న భావం. కలుగుతుంది. తమ మతానుహి ప్రాతన్మరణీయ సామ్రాజ్ఞి రుద్రమదేవి కాలం నుంచి కూడా వర్ధమాన పురవీరుడు గోనగన్నారెడ్డి వంటివారి పై ఆధారపడ్డాము. నొరు మనను భక్తితో సేవించారు. ఇప్పుడు మన అనుగ్రహం పద్మనాయకుల వైపు ప్రవహి నున్నదని వారు భావిస్తే యవనుల ధాటితో సతమవుతున్న సామ్రాజ్యానికి చిక్కులు రాక తప్పవు

*ఆయితే ఏం చేద్దాం? వీరము నాయకుని కాల్బలపు నాయకునిగా నేను చేసిన ఉత్తరువును ఉపసంహరించుకోముంటారాగొ

*ఆ్ర మాట వేవనలేదు ప్రభూ. అలా చేయటం వల్ల మళ్లీ మరి కొన్ని చిక్కు నమష్వలు వస్తాయి. అప్పుడు పద్మనాయకులు మనకు దూరమవుతారు.”

*మహామంత్రీ! రాజకీయములు సున్నితమైనవి. నేను నేటి గురించి మాత్రమే ఆలోచించగలుగుతాను. మీది నూరేండ్ల ముందుచూపు. కాబట్టి మీ ఆలోచన సరియైనదే కావచ్చు. కాని నాకిలా అనిపిస్తున్నది. 'శ్రీడలు, కళలు రాజకీయాలకు అతీతమైనవి.ఒక కళాకారుడు లేదా ఒక క్రీడాకారుడు ఏదో ఒక కులంలో జన్మిస్తాడు. అతడిలో ఆమెలో ఉన్న కళవే మనం ఆరాధిస్తాము కాని వారు జన్మించిన కులానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వం,

'కాని సామాన్యుల దృష్టి వేరు. వారు వారి వారి కులానికి చెందినవారు 'పైకొచ్చారా లేదా అని నూత్రమే చూస్తుంటారు. కుల రాజకీయాలతో పరిపాలన పొగిస్తే కాకతీయ సామ్రాజ్యం తన పేరును చిరష్టాయిగా ఆంధ్ర దేశచరిత్రలో విలుపుకోగలదంటారా?

తక్సుల రాజకీయాలతో పరిపాలన సాగిస్తేనే తప్ప కాకతీయ సామాజ్టం అంధ్ర దేశచరిత్రలో తన పేరు నిలుపుకోలేదు ప్రభూ! మీది ఆదర్శవాదం, వాది యదార్ధవాదం. మవ చుట్టూ ఉన్న సమాజానికి మీకున్న మానసిక

పరిపక్వత లేదు. వాళ్లు కులాల ప్రాతిపదికగావే ఆలోచిస్తుంటారు. పాకనాడు, వెలనాడు, సలనాదు, ములికినాడు ఇలా ప్రాంతీయ దృష్టితోనే పామాన్యుడు యోచిస్తూంటాడు. పొత్తపివాడు (వేటి కడప జిల్లా) వానికి మనం పదవి కట్టబెడితే వేగినాటి వాడు (కృష్ణాజిల్లా - ఏలూరు ప్రాంతం) మనతో సహకరించరు. ఇవి ప్రత్యక్ష రాజకీయాలు”

“ప్రత్యక్ష రాజకీయాల గూర్చి ప్రసక్తి తెచ్చారు కాబట్టి నేను కూడా ఒకటి రెండు సంఘటనలు చెప్తాను. మొన్నటికి మొన్న మన మీద పగ పాధించే నిమిత్తం అన్నమరెడ్డి తిరుగుబాటు చేశాడు. కాయస్ఫులు వారికి సహాయం. చేశారు. అప్పుడు మనలను కాపాడింది ఎవరు? మహావీరుడైన ముప్పిడి నాయకుడు. కాబట్టి మనం రెడ్డిరాజు మీదా, కాయస్టుల మీదా నమ్మకం ఉంచి ఎట్టా పదవులు అప్పగిప్తాం చెప్పండిగో

“నమ్మాలని అనడం లేదు, నమ్మినట్లు నటించాలి. ప్రత్యక్షంగా వీరము నాయకునికి అంతటి ఘనసన్మానం తనురు చేస్తే మిగిలిన కులాల వారు తట్టుకోలేరు. పైగా చారులు తెచ్చిన సమాచారం ప్రకారం ఢిల్లీ ముల్తాన్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ మరొక దండయాత్రకు సం సిద్ధమవుతున్నట్లు తెలుస్తున్నది. అతడి సైన్యం అపారమైనది. విజయానికి దైవకారమూ, పురుషకొారమూ రెండూ సమానంగా అవసరమవుతాయి. న్వయంభూదేవుని అనుగ్రహంతోపాటు సైనిక శక్తి కూడా విస్మరించరానిది. మళ్లీ వచ్చే యుద్ధంలో వీరము నాయకునికి, ముప్పిడివాయకువికి మిగిలిన కులముల "ఓనానాయకులు సహకరించకపోతే ముప్పు తప్పదు”

ప్రతాపరుద్రుడు కొంచెం ఆగి “మంచిది! మనకు ఎట్టి కులభేదము లేదని నిరూపించడానికి మీరు ఏం చర్యలు తీనుకోవాలని అనుకుంటున్నారో తీసుకోండి. అందుకు నా ఆమోద ముద్ర లభిస్తుంది.”

*ప్రభూ, నిజంగా మనకు కష్టకాలంలో సహాయం చేస్తున్నది మేడరాజ్యం ధానుష్కులే! లోగడ కూడా మేడరాజు, పగిడిరాజు పరాక్రమం చరిత్రలో విశ్వవిఖ్యాతమైనాయి. పషగిడిగిద్దరాజు కుమూరుడు వీరజంసన్న వయస్సులో

చిన్నవాడైవా మంచి పరాక్రమవంతుడైన ధానుష్కుడిగా "పేరు పొందాడు. త్వరలో రాబోయే యుద్ధంలో అతవికి ప్రధావ పాత్రనిద్దాము"

“అతడు చిన్నవాడు అంటున్నారు. మరి ఇంతటి బృహత్తరమైన బాధ్యత...”

*ప్రభూ! పశువు సహజాతం చేత, మనిషి అవసరం చేత, మేధావి అనుభవం చేత, వివేకం చేత, మూర్చుడు అవివేకం చేత, పని చేసి ఫలితాలు అనుభవిస్తారు- ఆలోచనాలోచవాలు కలవాడే దూరదృష్టి కలవాడని అర్ధం, ప్రస్తుత పరిస్టితులలో ఈ రకమైన నిర్ణయం దీర్రకాలిక ప్రణాళిలో తప్పక ఫలిమ్తంది - చిన్నవాడైనా వీరణంపన్న నెత్తి మీద పెట్టటమే డిచితంగా ఉంటుంది. ఎందుకం'శేు కొడుకును మనం గౌరనించినందుకు తం(డ్రి కూడా కృతజ్ఞుడై ఉంటాడు. ఈ విధంగా వనచర సైన్యాలు మనకు సహాయం చేప్తాయి. ఆంతేక్షాక ముప్పిడి వాయకుణ్లో, వీరమ నాయకుళ్లీ వెంటనే నునం వర్వసేనా నాయికుల్ని చేసి యుద్దరంగానికి పంపితే కాయస్టులు, రెడ్డిరాజులు బాధపడతారు. బంధువులకు పదవులు కట్టబెడితే అంతఃపుర కలహాలకు దారి తీప్తాయని మన రాజనీతిశాస్త్రాలు చెపుతున్నాయి. - ఆల్మీయుల విషయంలో కూడా అంతే! మన చర్యలు ఏ కులానికీ మెరమెర కల్పించరాదు. అంతేకాదు ప్రభూ! మనం ఎవరిమీదవైనా అభిమానం చూపదలచుకున్నా అందలమెక్కించవచ్చు, పగ తీర్చుకోదలచుకున్నా ఆందలమెక్కించవచ్చు. అసనమర్భుడికి అర్హతకు మించిన పదవితో అందలమెక్కించితే త్వరలోనే ఆతడు ఈప్పటడుగులు వేసి ప్రజాదరణను ప్రభువు అనుగ్రహాన్ని కోల్పోతాడు. అప్పుడు అతనిని తేలికగా విష్కంటకం చేసుకోవచ్చు. అందుకని మిత్రుల తోపాటు ఒక్కొక్కప్పుడు శతువులకు కూడా కొన్ని విచిత్రమైన బాధ్యతలు ఇచ్చి అతదు తప్పులు చేయడం ప్రోత్సహించి - అతడు బలపడకుండా చూచి, ఇటు సహాయం చేసినట్లు చేసి అటు నిర్మూలింపవచ్చు - ఇది బంటును ఎర చూపి ఆట కట్టించడం వంటిది

*మంచిది.. మీకు తోచినట్టు చేయండి. ఇంతటి చదరంపు కొత్తులు

నాకు తెలియవు” అని నవ్వుతూ ప్రభువు పూజకై లేచాడు. కేం

“రాజకీయాల్లో. శాశ్వత మిత్రులు, శాశ్వత శత్రువులు ఉండరు" అవే వాక్యం మళ్లీ నిజమైంది.

ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని దక్షిణ దిశగా దండయా (తకు సంపాడు. దానికి “మాలిక్‌ ఫకీరుద్దీన్‌ జునా' నాయకత్వం వహించాడు. ఇతడే తరువాత 'నుహమ్మద్‌-బిన్‌-తుగ్రక్‌' అనే "పేరుతో సరిపాలకుడైనాడు. ఈ సైన్యం వంగదేశం మీద నుండి ఓరుగల్లును ఓడించడానికి ముందుకు వచ్చింది. దానిని జంసన్న కుమారుడు ఎదిరించాడు. అతడు తల్లికి, తండ్రికి పాదాభివందనం చేసి వీరోచితంగా రణరంగంలోకి ప్రవేశించాడు. వెంట తమ్ముడు ముయ్యన్న కూడా ఉన్నాడు.

*నాయనగారూ! నేను యుద్ధంలో కొత్త కొత్త ప్రయోగాలు చేస్తాను. మీరు ఆశీర్వదించండి" అన్నాడు జంపన్న కుమారుడు.

వనరాజు కుమారుళ్లి దీవించాడు.

“ఎంతమంది విలుకాండ్రను నీ వెంట పంపాలి. రాజధాని నుంచి ఎన్ని పటాలాలను పిలిపించాలిగొ అని ప్రశ్నించాడు వనరాజు.

“రాజధాని ముంచి 'సైనికులెవరూ రావక్కన్లేదు. కేవలం మన మేడారం ధానుష్కులు దళాలను నాకు సహాయంగా ఇవ్వండి చాలు

వనరాజు చిరునవ్వుతో కొడుకు కోరికము మన్నించాడు.

జంపన్న కుమారుడు విలుకాండ్రనందరినీ పిలిసించాడు.

కొబ్బరి పీచుతో వేసిన త్రాడును చిన్న చిన్న ముక్కలుగా కత్తిరించి వాటిని ధానుష్కులకు పంచాడు.

“వీటిని చుట్ట చుట్టి మీ బాణాలకు తగిలించండి. అవి దూరంగా, చాలా దూరంగా వెళ్లి పడేటట్టు సాధన చేయండి” అని చెప్పాడు జంపన్న కుమారుడు. అతదు చెప్పినట్లే విలుకాండ్రు సాధన చేశారు.

ఏ0

ఈ (త్రాడు ముక్కలు ఎలా శత్రువుల మెడలను చుట్టుకుంటాయి, మరి గొంతుకెలా ఉరి బిగుసుకుంటుంది, ధానుష్కులకు పూర్తిగా అర్ధం కాలేదు.

తరువాత యుద్దానికి ప్రయాణ సన్నాహాలు జరిగాయి.

జంపన్న కుమారుడు మనస్సులో వనదుర్గను న్మరించుకొవి ముందుకు పాగాడు. అంతా గోదావరి తీరావికి అవతలికి చేరారు. వారి వెంట ఆహార పదార్థాలను తీసుకొని వస్తున్న చిన్న చిన్న బండ్లు ఉన్నాయి. వాటి వెనుక గూడు కట్టిన ఎద్దుల బళ్ళు కొన్ని ఉన్నాయి. ఆ బళ్లు మొత్తం ముందు వెనుక మూసి వేశారు. అందులో సైనికులున్నారో, ఆహార పదార్థాలున్నాయో, స్త్రీలు ప్రయాణం చేస్తున్నారో ఎవరికీ తెలియదు.

మేడారం సైన్యం గోదావరికి అవతల యుద్ధరంగానికి చేరుకున్నది.

తుగ్గక్‌ సైన్యం ఏమైనా సరే ఓరుగల్లును చేరాలన్న దీక్షతో ముందుకు సాగింది.

అది సంధ్యాసమయం.

ఢిల్లీ సేవలు కొద్దిగా విశ్రమించి తరువాత మళ్లీ ముందుకు పొగాలవి ఆగారు.

కొందరు గుర్రాలకు నీళ్లు పడుతున్నారు.

మరికొందరు పచ్చినూంనం కాల్చి ఆహారం సిద్ధం చేసుకుంటున్నారు.

ఇంకొందరు పెద్ద పెద్ద తివాపీలు పరిచి దానిపై కూర్చొని కాల్చిన రొ'జ్బలనము తింటున్నారు.

ఒక సైవికుడు వీళ్లు త్రాగుదామని కూజా తీసుకున్నాడు.

దానివి వంచాడు.

అందులో నుండి ఒక పాము వచ్చి అతవి చేలికి చుట్టుకొని కాటు వేసింది. అతడు భయంకరంగా అరుస్తూ నురగలు కక్కుకుంటూ శ్రీంద పడిపోయాడు.

గబగబా నలుగురు చుట్టుముట్టారు. "సైనిక వైద్యుణ్లి చుట్టుముట్టారు. అతదు పరిగెత్తుకుంటూ వెళ్ళి తన మందుల పెట్టను (మోసుకొచ్చాదు.

న!

ఒక కల్వంలో ఏవో ఆకులు రంగరించి అందులో మందులు కలపాలని పెట్ట మూత తీశాడు.

అందులో నుండి ఒక పాము వచ్చి వైద్యుని కాటందుకున్నది.

"సైనికులు గాభరా పడ్డారు. గబగబా పరుగెత్తి జరిగిన విషయం తమ నాయకునికి చెప్పారు.

“ఆడవి (ప్రాంతం కాస్త జూగ్రత్తగా ఉండండి. అందరూ కాళ్లకు పాదరక్షలు ధరించి తలపై శిరస్త్రాణాలు దాల్బండి' అని ఆజ్ఞాపించాడు తక్‌.

"సైనికులు చెప్పులు వేసుకున్నారు.

కిరస్త్రాణాలు తీసి తలకు పెట్టుకొని బిగించుకోవాలని ప్రయత్నించారు.

అందులో పాములున్నాయి.

"సైన్యం గగ్గోలెత్తింది.

చూస్తుండగానే జంపన కుమారుని సైన్యం శత్రువుల పైకి బాణవర్షం కురిపించింది.

జంపన కుమారుని వెంట గూడు కట్టిన ఎద్దుల బళ్ళ నిండా పాములున్నాయి. కొన్నింటిని అప్పటికే శృతు సైనిక శిబిరాలలో వదిలారు.

తరువాత ప్రతి సైనికుని చేతికీ ఒక పామునిచ్చారు. ప్రతి బాణావికీ ఒక పామును చుట్టారు. ఇంతకు ముందు కొబ్బరి తాటితో పాధన చేసిన వారందరూ ఈ బాణములను అవలీలగా ప్రయోగించారు.

పర్పబాణాలు వెళ్ళి శత్రువులకు తగిలాయి. ప్రతి బాణపు ములికీ చివర విషాన్ని పూశారు. బాణం తగిలిన వారందరూ చనిపోయారు. తగలని వారు కూడా పాము కాటుతో మరణించారు.

శత్రు సైన్యం భీభత్సమైంది.

"సైన్యంలో ఎటు చూసినా పాములే!

గుర్రముల మీద, కంచర గాడిదల మీద, ఆయుధాల మీద, ఆహారపు బండ్ల మీద, చెప్పులలో, శిరస్త్రాణాలలో, గుడారాలలో, బట్టలలో - అన్నిచోట్లా పాములే!

ఠా

ఇన్ని వేల పాములొక్కసారి ఎలా దండయాత్ర చేశాయో తుగ్గక్‌కు అర్థం కాలేదు.

*భ్రానో! భాగోకొ అంటూ ఢిల్లీ సేనలు పరుగెత్తాయి.

విజయం మళ్లీ మేడారం ధానుష్కులనే వరించింది.

ఈ విజయయాత్ర ఇటు ఓరుగల్లుకు అటు ఢిల్లీకి కూడా చేరింది.

యుగంధరుడు జంపన్న కుమారుని దర్బారుకు సీలిపించి అందరి నమక్షంలో సన్మానం చేశాడు.

*భారత యుద్ధంలో అభిమన్యుడు కౌరవుల కుతంత్రాలకు బలియైనాదు కాని ఈ బాలుడు అభిమన్యుని వలె అసహాయ శూరుడైనాడు కావి లొంగిపోలేదు. ఎవ్వరూ ఊహించని నరికొత్త వ్యూహంతో శత్రువులను తరిమి తరిమి కొట్టాడు. ఓడిన శత్రువులు తాత్కాలికంగా వెన్ను తిరగవచ్చు కాని శాశ్వతంగా విర్మూలింపబడరు. దయ, క్షమాగుణం ఎలా మన లక్షణమో, ప్రతీకారం వాళ్ల లక్షణం. కాబట్టి ఆప్రమత్తంగా ఉండటం మంచిది” అన్నాడు ' వీరము నాయకుడు.

తాము కేవలం పద్మవాయకులనే సమర్థించటం లేదని రెడ్డిపీరులు, శ్రాయస్థుల, కోయ సామంతులు, ఎవరు పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించి విజయాన్ని సాధించినా సత్కరించడం తమ ధర్మమవి యుగంధరుడు మళ్లీ సభాప్రకటన చేశాడు.

ఈ సంఘటన వల్ల రాజధానిలో కులాల వైరం కొంత తగ్గుతుందని ఆయవ ఆశించాడు. కాని పతాపర్నుదుడు పద్ననాయకులవే సమరిసు డన్న భావన కాయస్టులు పృరయా నుంచి తోలగిపోలేదు. న్‌

జంపన్న నాయకుని పరాక్రమంతో తుగ్గక్‌ సేనలు ఢిల్లీ దారి పట్టాయి.

ఆంధ్రులను జయించడం ఆపాధ్యమని తుగ్గక్‌ అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్లీకి నివేదిక సమర్పించాడు. ఈ అవమానం ఖిల్టీ మింగలేకపోయాడు. అంతేకాదు దేవగిరి రాజులు స్వతం్రులై ఢిల్లీ సామాజ్యాన్ని ధిక్కరించారు.

ఢిల్లీ సుల్తాన్‌ మాలిక్‌ కాఫర్‌కు తగినంత "సైన్యాలవిచ్చి దేవగిరికి

పంపాడు. యుద్ధంలో దేవగిరిరాజు *“రామదేవుడు' పట్టుబడ్డాడు. అతన్ని సజీవంగా ఢిల్లీ చేర్చారు.

“వీడిని నరికిచేయండి ప్రభూ" అని కోరాడు మాలిక్‌ కాఫర్‌.

ఢిల్లీ సుల్తాను రామదేవుని సంహరించలేదు సరికదా సాటిరాజుగా గౌరవించాడు. అతడు కోరినవన్నీ ఇచ్చి సుఖంగా దేవగిరికి వెళ్లిపొమ్మవి కోరాడు. అనూహ్యమైన ఈ సరిణామావికీ రామదేవుడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు, ఆనందపడ్డాడు కూడా. తాను జీవితాంతం ఢిల్లీ సుల్తానుకు విధేయుడవై ఉంటానని రామదేవుడు ప్రకటించాడు.

ఢిల్లీ సుల్తానుకు కావలసిందదే. ఆయన వ్యూహం ఫలించింది. ఇటు గూర్హర దేశం (గుజరాత్‌), ఆటు వంగ దేశం (బెంగాల్‌), ఇటు ఓరుగల్లు అన్నింటినీ జయించడానికి దేవగిరి రాజ్యం వారికి ఒక శ్రీలకమైన ప్టావరంగా ఇక మీద ఉపయోగపడుతుంది.

ఈ విధంగా దేవగిరి రాజును విడిపించి ఢిల్లీ సుల్తాను గెలిచాడు.

"స్వేచ్చను పొందిన రామదేవుడు నిజానికీ శాశ్వతంగా జీవితాంతం ఢిల్లీకి బందీ అయినాడు.

అందుకే రాజకీయాలు చిత్రంగా ఉంటాయి. అందులో శత్రువులు, మిత్రులు తరుచు మారుతూ ఉంటారు.

యుద్ధంలో ఓడిపోయినా, నిజంగా గెలుస్తారు. యుద్ధంలో గెలిచినా నిజంగా ఓడిపోతుంటారు.

ఓరుగల్లులోని మక్టైనాడలో ఒక కులాలుడు ఉన్నాడు. అతని పేరు తిక్కయ్యలింగం. వీరు వీరశ్రైన కుటుంబీకులు. తిక్క శబ్దం 'తిరుకాళో శబ్ద భవము, పూర్వకాలంలో 'తిరుకాళయ్య'" అనే పేరు సిల్లలకు పెట్టేవారు. అలా పలకడం చేతకాని జానపదులు తిక్కయ్య అని సలకడం మొదలుపెట్టారు. సింహప్పురికి దక్షిణాన శ్రీ కాళహస్తీశ్వర క్షేతం ఉంది. అతడే తిరుకాళుడు.

ర్క

తిక్కయ్యకు పనియే దైవం. ఇది కాయకమే కైలాసము అనే సిద్దాంతం ముండి వచ్చింది. ఇతని పూర్వీకులు కుండలు చేసి అమ్మేవారు. కాని తిక్కయ్య మాత్రం ప్రధానంగా సమ్మక్క తల్లి బొమ్మలు చేసి అమ్ముతున్నాడు. అందంగా వనదుర్గ పెద్దపులి మీద ఎక్కిన బొమ్మలు రూపొందించి, వానిక్తి రంగులు నేపీ, బుట్టలో పెట్టుకొని వీధి వీధీ తిరిగి వాటిని కొద్దిపాటి తారలకు (కాకతీయుల వాటి పైనలు) అమ్మేవాడు. అవి కొన్నవారికి ఉచితంగా గాజులు కూడా బహూకరించేవాడు. రంగుల మట్టిగాజులు చెయ్యడంలో తిక్కయ్య కుటుంబం వారు మప్రపిద్ధులు. ఓరుగల్లులోని మస్పైవాడలో చేసిన వస్తువులు మచిలీపట్టణపు చేనేత వస్త్రములతో కలసి మోటుపల్లి రేవు నుండి సెద్ద ఎత్తున విదేశాలకు ఎగుమతి చేస్తుంటారు.

తిక్కయ్య పవి చేసుటప్పుడు వేదాంత గీతాలు పాడుకుంటుంటాదు. అందులో కన్నడంలోవి బసవేశ్వరుని గీతాలు కూడా ఉన్నాయి. బసవేశ్వరుడు వుట్టి ఎంతోకాలం కాలేదు. అయినా ఆయన కన్నడ గీతాలు గాలి వలె, నీటివలె, వెలుగువలె, వెన్నెలవలె ఆంధ్ర, కన్నడ, (ద్రవిడ, మహారఠ (ప్రాంతాలు వ్యాసించాయి. “*డ్తిల్ళవరు శివాలయవె మాడెహరు వావేము మాడెన బడవనయ్యా! కాలే కంబ దేహమే దేవుళ శిరమే హొన్న కలశమయ్య కూడల సంగమ దేనయ్యగ” (కన్నడ భాష)

ఇలా గొంతెత్తి గానం చేస్తూ అతడు గాజులు చేస్తాడు, కుండలు చేస్తాడు.

రంగు రంగుల బొమ్మలు చేస్తాడు. వాటికి స్వయంగా తానే పేమతో రంగులు దిద్దుకుంటాదు. ఊయన దృష్టిలో కాకతమ్మయే మాహురమ్మ, మాహురమ్మయే సమ్మక్క, సమ్మక్కయే దంతేశ్వరి. వనదుర్గ పెద్దపులి ఎక్కి

$ి5్‌

తిరగడం తిక్కయ్య లింగం కూడా చూచాడు. అప్పటి నుండి అతడామె భస్తుడైనాడుకీ

తిక్కయ్యలింగం బొమ్మలను బుట్టలో ెట్టుకుని తలపై పెట్టుకుం టాడు. గాజుల మల్గారం మెడలో తగిలించుకుంటాడు. అలొ వీధుల వెంట పాడుకుంటూ వెళ్ళి విక్రయిస్తూంటాడు. మట్టి కలపడం అతనికి పూజ, అచ్చులు పోయడం అతనికి పూజ, బొమ్మలు తీయడం అతనికీ పూజ, రంగులు వేయడం ఆతనికి పూజ, వీధుల వెంట పాడుకుంటూ వెళ్లి బొమ్మలు అమ్మడమే అతనికి సంకీర్తనా సమారాధన.

మ'జ్టైవాడకు ఈశాన్య (ప్రాంతంలో కొన్ని శివద్వజుల కుటుంబాలు ఉన్నాయి. అందులో భాగవతుల ఉదయశంకర శర్మ కుటుంబం ఒకటి. ఈయనను చూస్తే తిక్కయ్య లింగానికి ఎంతో గౌరవం. ఎందుకంకే తిక్కయ్యలింగం బొమ్మలు అమ్ముకుంటూ ఆ వీధిలోకి వచ్చినప్పుడల్లా వీధి అరుగు మీద కూర్చున్న ఉదయ శంకరుడు ఆతనికి ధర్మవాక్యాలు నినిసిస్తూ ఉంటాడు. నీతికథలు చెప్తూంటాడు. ఆవాదు ఉదయశంకరుడు ఆరుగు మీద కూర్చొని భారతము తాళపత్ర గ్రంథం (ప్రభువుల ఆజ్ఞపై సిద్ధం చేస్తున్నాడు. గణపతి దేవుని కాలం నుండి కాకతీయులు ఆంధ్ర మహాభారతమును ఇలాంటి పండితుల చేత తాటాకుల మీద వ్రాయించి ప్రచారం చేయడం ఒక ఉద్యమంలా పెట్టుకున్నారు. ఉదయశంకరుని పూర్వీకులు దేవీ భాగవతం పురాణం చెప్పేవారు. అందుకని వారికీ '“భాగవతులవారు" అని పేరు వచ్చింది. ఈయన గంటముతో తాటాకుపై వ్రాస్తూ ఉంటే ముత్యాల దండలు. తీర్చినట్లు కన్పడతాయి.

పాట పాదుకుంటూ తిక్కయలింగం వీధిలోకి వచ్చాడు. మధ్యలో కొంచెం ఆగి “సమ్మక్క తల్లి బొమ్మలోయ్‌, సమ్మక్క తల్లి బొమ్మలు

బొమ్మలు కొంకే గాజులు ఉచితంరో అంటూ కేకలు "పెడుతున్నాడు.

వీధిలో కొందరు ఆడసిల్లలు చెమ్మచెక్క “డుకుంటున్నారు. వారిలో ఉదయశంకర శర్మగారి ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉన్నారు. పెద్ద కూతురు పేరు

“అదితి, రెండవ అమ్మాయి “చేతన. ఇరువురు మెల్లగా లోసలికి వెళ్ళి తల్లి చుట్టుముట్టారు.

శఆమ్మా! అమ్మా! సమ్మక్కళల్లి బొమ్మ కొనిపెటవో

“అమ్మా! అమ్మా! తిక్కయలింగం ఉచితంగా గాజులు వేస్తాడంటేో

“వాకు కుంకుమపువ్వు రంగు గాజులు కావాలో

“వాకు చిలకపచ్చ గాజులు కావాలి

*ఆమ్మా! అమ్మా! వనదుర్గతోపాటు ఒక చిలక బొమ్మ కూడా కొనిపెట్టనే

“అమ్మా! అమ్మాగొ

పిల్లలిద్దరూ శైలజ కొంగు పట్టుకొని మూరాము చేస్తున్నారు.

*త్తరికే గోల చెయ్యకండి. వెళ్ళి అరుగు మీద మీ నాయనను అడగండి. వా దగ్గర రూకలు మూడలు లేవు సరికదా ఒక్క తార కూడా లేదు”

“అమ్మా! అమ్మా! సమ్మక్క తల్లి బొమ్మ కొనిపెట్టవే"

“అమ్మా! అమ్మా! రంగు గాజులో

పిల్లలు మారాము ఆగలేదు.

ఈలోగా తిక్కయలింగం దాదాపు వారి ఇంటి ముందుకు వచ్చాడు. నరిగ్గా అప్పుడు ఉదయశంకర శర్మ ఉద్యోగసర్వంలోని అతి ముఖ్యమైన పద్యం తాటాకుల పైకి ఎక్కిన్తున్నాదు. *పారపు ధర్మమున్‌ విమల సత్యము పాసము చేత బొంకునే పారము పాందలేక చెడబారినదైన యవస్థ దక్సులె వ్యారలు 'పేక్ష చేపిరి అది వారలచేటగుగావి ధర్మవిష్థారకమయ్యు పత్య శుభదాయకమయ్యును దైవముండెడిన్‌”

“ఆహా! మహామంత్రి లిక్కన ఎంత గొప్ప పద్యము వ్రాపాడు. వేదములు, ఉపనిషత్తులు, భగవద్గీత మూడింటి. పారాంశము ఈ ఒక్క పద్యములోనే ఉంది అని పద్యాన్ని మళ్ళీ చదువుకొని మురిసిపోతున్నాడు శర్మ.

ఫి?

*ఆయ్యవారూ! దండం పెడతా రా తిక్కయలింగం!. సరిగ్గా వసమయావికే వచ్చావు గణపతిదేవుని కొలువుకు తిక్కవ పోమయాజిగారు వచ్చిననాదు. వీవు పుట్టావట. అందుకే మీ వాయన నీకు తిక్కయలింగం అవి పేరు పెట్టాదు తక్తావచ్చు బాబూ! వేనేమి పండితుల్డా ఏమిటి. ఈ' తిధులూ, వారాలూ లెక్కించుకోడావికి ఏవో మట్టిబొన్మలు. చేసే బ్రతుకుతున్నవాడివిగ “ఆట్లవకు తిక్కయ్యా! నీవు కాయక వ్రతస్థుడివి. “శమించనిడే భుజించను' అన్నది వీ వియమము. నీలాంటి బొమ్మల బేహారముతో అన్ని వర్గాలలోనూ తెలియకుండానే భక్తి. ఒక ఉద్యమంలా వ్యాపిస్తున్నది *ఆమ్మా! బొమ్ములు కొవిపెట్టవే, సమ్మక్క తల్లి బొమ్మలు” “అమ్మా! గాజులే, గాజులు లోపల పిల్లల మారాము పాగుతూవే ఉంది. తల్లి మెల్లగా తలుపు దగ్గరకు వచ్చి “అదితికి సమ్మక్కతల్లి బొమ్మ కావాలటి అన్నది భర్తకు వినపడేటట్టు. *ద్రానిక్రేమి! ఆలాగే కొనుక్కోమను” అన్నాడు ఉదయ శంకరుడు. తిక్కయలింగం వసారా లోపలికి వెళ్ళి తన గాజుల మలారం దింపుకొని కూర్చున్నాడు. ఉదయ శంకరుడు తిరిగి తలవంచుకొని తన తాటాకుల వ్రాతలో నిమగ్నమైనాడు. అదితి సమ్మక్క బొమ్మ కొనుక్కొన్నది. తిక్కయ లింగం ఆమె చేతికి అందమైన గాజులు ఉచితంగా వేసాదు. అదితి గాజుల గలగలలాడిస్తూ చేతన వైపు చూసి నవ్వింది. చేతన బిక్కమొహం వేసుకున్నది. ఒక బొమ్మ కొన్నందుకు అతదు ఒకరికి ఉచితంగా గౌజులు చేస్తాడు మరి తన మాక్రేమిటి? తిక్కయలింగం. నవ్వి “రండి పొపలూ! గాజులు వేయించుకోండి" అన్నాడు. చేతన చేయించుకోవాలా వద్దా అని సంశయిస్తూ వెళ్ళి కూర్చున్నది. తిక్కయ పాసలకు గాజులు నేసిన తరువాత “అమ్మా! మీరూ రండి. 9కి

మీకు గాజులు వేస్తే నాకు శుభం కలుగుతుంది శైలజ లోసల నుండి వచ్చి “అలాగే. వేయించుకుంటాను, కావి తారలు తీసుకోవాలి. అందుకు ఒప్పుకుంకేనే వప్తాని

*మ్సీ దగ్గర తారలు తీనుకుంటానా ళల్లీగో

నీ దగ్గర ఉచితంగా వేయించుకుంటామా, తిక్కయ్యాగో

మొత్తానికి తిక్కయ్య శైలజ కూడా గాజులు వేశాడు.

ఆస్పమండీ! తిక్కయ్యకు తారలివ్వుండిో" అన్నది శైలజ,

తనువ్వు ఇవ్వు. అదిగో ఆ బల్ల మంచం సక్కన చందన పేటికలో తూడు

శైలజ చిల్లర డబ్బులు తీసుకొవి వచ్చింది.

“తిక్కయ్యా! మవ్వు డబ్బు తీసుకోవాలి, తప్పదు”

*ఫ్సీ దయ, అలాగే ఇప్పించండి. అదితి సమ్మక్క బొమ్మ కొన్నది కాబట్టి ఆమెకు గాజులు ఉచితం. మీరు గురుపల్ని అంకే వాకు తల్లితో సమానం. కాబట్టి మీకూ ఉచితం. చేతనకూ ఆమె "స్నేహితురాలికి వేసిన గొజులకు మాత్రం పది తారలు ఇప్పించండి”

ఉనైత్రవతోపాటు ఇంకెవరు వేయించుకున్నారుగో శైలజ అడిగింది.

*తమైతో ఆదుకుంటున్న పిల్ల వచ్చి కూర్చొని వేయించుకున్నది

“ఎవరేగో శైలజ చేతనను ప్రశ్నించింది.

ఎవరమ్మా” చేతన అమాయకంగా తల్లి మొహంలోనికి చూసింది.

తిక్కయలింగం అసత్యం చెప్పడు. శైలజకు కోపం కన్నా ఉత్సుకత "పెరిగింది.

“ఎవరు వేయించుకున్నారో ఆ పాపను ఇటు పిలువు

*చేత్రవ వీధిలోకి వచ్చి అటూ ఇటూ చూస్తున్నది.

తిక్కయ్యలింగం అన్నాడు ఉల్రేదమ్మూ! అమ్మాయి వీధిలోకి వెళ్ళలేదు. ఆదుకుంటూ వచ్చింది కదా, మంచినీళ్ళు త్రాగేందుకు మీ వంట ఇంట్లోకి

ఖం

శైలజ పరిగెత్తుకొని వంట ఇంట్లోకి వెళ్ళింది.

అక్కడ ఎవ్వరూ కన్పించలేదు!

దొడ్లో వెతిక్షింది పెరట్లో ఎవరూ లేరుకీ

శైలజకు తిక్కయలింగం మీద కొంచెం అనుమానం వచ్చింది. చావడిలోకి వచ్చి *ఏ పీల్లా రాలేదు కదా, తిక్కయ్యాగొ అన్నది.

తిక్కయలింగం చిన్నబుచ్చుకున్నాడు.

“అమ్మా! వాకు మీరు ఒక్క తార కూడా ఇవ్వవద్దు. అయితే వేను మీకూ, ఆదితమ్మకూ, చేతనమ్మకూ, ఆమె స్నేహితురాలికి మాత్రం గాజులు చేసింది విజంో

అరుగు మొద నుంచి ఒక చెవితో ఉదయ శంకర శర్మ ఈ సంభాషణ మొత్తం వింటూనే ఉన్నాడు.

*ఆవునో అన్నాడు గట్టిగా.

కాకతీయ రాజ్బంలో శ్రోత్రియులు భార్యలను పేరు పెట్టి పీలవరు. *“అవువే ఆంటారు.

*ఏముండీ

“*“నేనంతా వింటున్నాను. ఆ మూడో పిల్లకు ఏ రంగు గాజులు వేశాడో కమక్కోగి

శైలజ అడిగింది.

ఇదిగోనమ్మా ఈ కుంకుమ పువ్వు రంగు గాజులు వేసాను.

ఉదయ శంకరుడు చివాలున లేచి వంట ఇంట్లోకి వెళ్ళాడు.

తలుపుకు ఇవతల పూజూ మందిరం ఉందిగీ

వేరుగా అందులోకి వెళ్ళి అమ్మవారి విగ్రహాన్ని పరిశీలించాడు.

ఆమె పాదాల వద్ద నాలుగు కుంకుమ పువ్వు రంగు గాజులు ఉన్నాయికీ

శైలజ భర్త చెనకాలే వచ్చి ఆయన ఏం చేస్తున్నాడో పరిశీలించింది.

ఆమెకు గాజులు కనపడ్డాయి.

*ఇవిగోనండోయ్‌. ఆ పిల్ల ఎవరో మన మాటలు విని గాజులు ఇక్కడ

100

వదిలిపెట్టి భయంతో దొడ్డి దారిన పారిపోయినట్లున్నది అన్నది శైలజ.

జరిగిందేమిటో ఉదయ శంకరునికి అర్థమైపోయింది.

వపారాలోకి పెద్ద అంగలు వేసుకుంటూ గబగబా వచ్చాడు.

తిక్కయ్యలింగం. రెందు. చేతులను పట్టుకొని ఉదయ శంకర శర్మ, భోరున ఏడ్చాడు.

తిక్కయలింగం తొను ఏమి అపరాధం చేపాడు తెలియక భయపడ్డాడు.

“బాబూ! బాబూ

“భయపడకు తిక్కయలింగం! ఇవి ఆనందాశ్రువులు. వీవు విజంగా పరమేశ్వరుని ఆస్థానంలోని (ప్రమధునివి. మేమంతా నామమాత్రపు భక్తులం. వేవెన్నో , సంవత్సరాలుగా శ్రీవిద్యోపాసన చేస్తున్నాను. మూ ఆవిడ లలితా సహస్రనామ పొరాయణం చేస్తున్నది. కాని మాకు పరమేశ్వర దర్శనం కాలేదు. మా పూర్వీకులు దేపీభాగవతం చెప్పినా, దేవివి దర్శించారో లేదో తెలియదు. వీవు చదువుకున్నవొడివి కాదని అనుకుంటున్నావు. నేనూ, నా బోటి వాళ్ళమూ చదువుకున్నవారమని పుస్తక పాండిత్యంతో గర్విమ్తున్నాము. మా చదువులొక చదువా” మా భక్తి ఒక భక్తియా?”ి

ఉల్రిక్కయలింగం! మా ఆవిడతోపాటు సిల్లలైన అదితి, చేతనలతోపాటు వీవు గాజులు వేసావే. ఆ మూడవ పిల్ల మరెవరో కాదు అమ్మవారే! ఆమె వీకు పొక్టాత్కరించి తిరిగి మా పూజా మందిరంలోకి వెళ్ళిపోయిందిగో

శ్షేడ

ఒకవైపు సమ్మక్క మహాత్మ్యానికి చెందిన కథలు భక్తి ఉద్యమానికి సంధుక్షణములు కాగా మరోవైపు మేడారం ప్రాంతంలో కరువు నచ్చింది. కరువులు రావడానికి కొన్ని ప్రధాన కారణాలున్నాయి. మేడారం ప్రాంతంలో కోయ హాలికులు వాగలి పట్టరు. ఎక్కువగా పోదు వ్యవసాయం చేస్తారు. దీని వల్ల కొండ మీది గైరికాది ధాతు; నే శగ్గిపోతుంది. అంతేకాక సమ్మక్క తట్టక సరాలు సజ్యలనాం న

ఏం ట్‌ ( వ ఎస శ టం నావా వా ఈ

కూడా వవచరులు తరలివచ్చి గోదావరీ పరీవాహ ప్రాంతంలో వివాపం ఏర్పరచుకొన్నారు. అందుకు వాళ్ళు చెట్లు కొట్టడం మొదలు పెట్టారు. దొరికిన జంతువులను చంపి మాంసభ్య్హణ చేపారు. అడవిలోని కలప పెద్ద ఎత్తున నగరంలోవి గృహవిర్మాణావికై తరరింప బదుతున్నది. ఒక దశాబ్ద కాలానికి మేడారం చుట్టుప్రక్కల మమవ్య పంతతి “పెరిగింది పశుపక్త్యాదుల సంఖ్య తరిగింది. తగినంత వర్షపాతం లేక పంటలు పండలేదు. చెట్టు - మేఘము అక్కచెల్లెళ్లు, కవల పిల్లలు-కే ఇవి ఒకరివి విడిచి ఒకటి ఉండవుకి గోదావరి నదిలోని నీటిని పంటలకు మళ్లించుకువే పౌకర్యాలు మేడారంలో తమ్మువ. శాదంబరి అం'క్రే మేడి ఆకు. ఇది ఓషదీ గుణము కలది. త్రిఫలములు ఆఅయుక్వేదములో మహొషధము - ఇవి ఓరుగల్లుకు అడవి నుండే బండ్లకు ఐంద్లు చేరాలి. నాగవల్లి అంటే తమలపాకు. ఇది తాంబూల చర్వణావికి మాత్రమే కాకుండా దేవీదేవతల పూజలకు కూడా ఉపయోగిస్తారు. దీవివే “ఆకపూజి అంటారు. తులసి, మారేదు, తుమ్మీ, తమలపాకులు పూజకు వాడుతారు. వీటివి పండించేందుకు (ప్రత్యేకమైన వీటి వవరులు, ప్రత్యేక లక్షణాలు గల భూమి కావాలి. మేడారంలో కొన్ని కుటుంబాలు వీటి మీద జీవవోపాధి పాగిన్తున్నాయి. వర్తాభావం అన్ని పంటలమా దెబ్బ తీస్తుంది = వన సహజ సంపదలను కరిగిన్తుంది - తరిగిస్తుంది. వన వంప్కృతియే మన సంస్కృతి - నంవ్కృతికి పట్టిన అద్దం, జీవితానికి అర్థంీ అభాన పరిస్థితులలో భూగర్భజలాలను వాడుకుంటాలు.. అందుకు కాక ఒక దిక్కుకు ప్రత్యేకంగా వాలి పెరుగుతూ వుంకే ఆ దిక్కున జలవసతి భూమిలో. వున్నదని పోల్చుకోవాలి. చెదల పుట్టలు పెట్టిన చోట తంగేడు చెట్టు బాగా పెరిగిన చోట జలవసతి ఉండే అవకాశం వుంది. పాస్తుకోఖిబ్లోన- కంద (త్రిష రైలప్రవాహం కవ్చడవచ్చు.. చీమల పుట్టల ద కోడో వెరు. ఉప్పు బ్య వుంది. ఇవన్నీ భూగర్భజలాలను శ ఇ ॥ " న అలీ శ ల శే హు ర .ఓచంపోట్‌

'త్రవ్వుకునే స్టలాలు గుర్తించడానికి కొన్ని నూచనలు. చెరువులకు వమీప ప్రాంతాలలో సహజంగానే భూగర్భజలాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. మెట్ట - ఎడారి భూములలో తక్కువ.

కొన్ని మొక్కలు ఇనుకలో పెరుగుతాయి. కొన్ని మెట్ట భూముల లోమా కొన్ని రేగడి భూములలోను ఫలపాయాన్ని ఇస్తాయి. పెరుగుతున్న మొక్కల స్వరూప ప్వభావాలను బట్టి భూగర్భ జలాలమ అంచనా వేపే పద్ధతి ఒకటి ఉంది. పూర్వం భీష్ముడికి దాహం అయితే అర్జ్హుముడు తక్షణం భూగర్భ జలాలను వెలికితీసి దప్పిక తీర్చిన కథ భారతంలో చాలా మప్రపిద్ధమయింది. మేడారం వారు కరువును ఎదుర్కోవటం కోనం అన్ని ప్రయత్నాలు చేన్తున్నారు. ఐతే అడవులు తరగిపోవటం వీరికి అశవిపాతంగా పరిణమించిందిగీ

విజానికి గణపతి దేవుని కాలం నుండి వ్యవసాయ జలవనరుల వివ యంలో ప్రత్యేక శ్రద్దమ తీసుకున్నారు. గణపతి దేవన వమాట్టు ఎన్నో చెరువులను త్రవ్వించాడు. వాటికీ 'సాగరములు" అని పేరు పెట్టాడు. ఇవన్నీ పంట పొలాల జల వనతులే. బాలసముద్రము, సబ్బ్చి సముద్రము, ఎరుక నముద్రము. చింతల సముద్రము, పాకాల చెరువు వంటిని ప్రసిద్ధమైనవి. చెరువుల వద్ద కొండ్రలో చెరుకు, వరి పండేది.

గోదావరీ తీరంలో వరి, జొన్న వంటి ఆహారధాన్యాలు సండవు కాబట్టి ఆ అడవుల మధ్య ప్రత్యేక జలాశయాలు నిర్మింపబడలేదు. వాగుల ఒడ్డున ఏవో కొద్దిపాటి కాయగూరలు పండుతుండేవి. జాను, మామిడి, బత్తాయి ఓ మోన్తరు వాన ఉన్నా పండుతాయి. సీతాఫలం, ఉసిరిక, రేగు, వేరేదు, వెలగ పంటలకు ఎక్కువ వీరు అక్కరలేదు. అరటి, విమ్మ, ద్రాక్షలకు విపరీతంగా వీరు కావాలి. ఎప్పుడైనా గోదావరికి పెద్ద ఎత్తున వరద వే లంకలు మువి గిపోయేవి. ఫలితంగా పుచ్చకాయలు, కర్పూజు కాయలు, దోసకాయలు, వీటి దోసకాయలు, పద్మాలు, కలున పూలూ అన్నీ మునిగిపోయేది. గాలివానలు తుఫానులు ఫలపాయాన్ని దెబ్బతీేవి” ఇదిలా ఉండగా ఇటీవల కాలంలో

103

అంక ఉత్తరాది నుండీ యుద్దాలు మొదలైన తరువాత శత్రువులు తమ వ్యూహంలోని భాగంగా పంట పొలాలను తగలబెట్టడం మొదలుపెట్టారు. ఈ విధంగా (ప్రజలకు ఆహారధాన్యాలు అందక మలనుల మాడి చానాలవి అల్లావుద్దీన్‌ ఖలీ సంకల్పం. అంతేకాదు, చెరువుగట్టు తెగగొ ట్లేవారు. దాని వల్ల (గ్రామాలు ముంపుకు గురి అయ్యేవి. త్రాగేందుకు వీరు లేక ప్రజలు పజీనవ సమాధి అయ్యేవారు. కోతులు; ఏనుగులు, అనావృష్టి, వరదలు, యుద్దాలు, మిడతల దంద్ద్లు, తెగుళ్ళు, దావాగ్నులతోబాటు శత్రువుల విధ్వంసం కూడా ఆహార కొరతను సృష్టిస్తుంది.

ఈ విధంగా అనేక కారణాల వల్ల మేడారం చుట్టుప్రక్కల కరువు ఏర్పడింది. కపులకు సెళ్లిళ్లు చేస్తే వర్దాలు పడతాయని జానపదుల నమ్మకం. కప్పల జంటలను తెచ్చి వేపమండలు కట్టి ఊరేగించి వాటిని “పెళ్లిల్లు చేశారు. “కప్ప తల్లీ వీళ్లాడే! కడవల కొద్దీ వాన కురిసే! బుడుగో = బుదునోగొ అని పాటలు పొడారు. కడవల కొద్దీ అంక్షే కుంభవృష్టి అని అర్థం. ఐతే ఈ ప్రయోగం ఫలించలేదు.

పగిడిగిద్దరాజు తన అనుచరులతోనూ కులపెద్దలతోనూ సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన వారితో ఇలా చెప్పాడు “మిత్రులారా! ఏది ఎప్పుడు ఎందుకు జరుగుతుందో కార్యకారణ నంబంధం వెంటనే చెప్పలేంగీ వర్ష అభావం వల్ల, మిడతల దందు వల్ల, ముల్లె తెగులు నల్ల, పెద్ద ఎత్తున చెట్టు కొట్టివేయడం వల్ల- యుద్దాల వల్ల- పంటలు ధ్వంసం అయినాయి. వీరిలో కొన్ని దైవికములు, మరికొన్ని రాజశీయములు.. మెతుకు సీను కుండినపురం- విదర్భల నుంచి ఈ రకమైన పరిస్థితులే తాండవమూడుతు న్నాయి. (మెదక్‌- కొండాపురం - మధ్యప్రదేశ్‌) ప్రజలు ఒక్క తార కూడా ఇచ్చే పరిస్థితిలో లేరు (తార= పైస) అలాంటప్పుడు పదివేల వరహాలు వార్షికంగా ఆనవాయితీగా మనం పంపే సంప్రదాయం పొటించలేకపోవచ్చు

(వరహా=వేటి వాలుగు రూపాయలు) (ప్రభువు సహృదయుడు. నునం అంటే ఎంతో అభిమానం ఉన్నవాడు. కాబట్టి ఈ విషయం వారి దృష్టికీ 104

"తీసుకువస్తే తప్పక మన్నిస్తాడు. అంతేకాదు ఈ కరువును నివారించేందుకు యుగంధరుల వారు కొన్ని పధకాలను కూడా రూపొందించవచ్చు”

నభలోని వారందరూ వనరాజు చెప్పిన దానికి అంగీకరించారు.

ఏం చేయాలో కొంతసేపు తర్హన భర్ణనలు జరిగాయి.

*ఖ్ర విషయంలో సమ్మక్క తల్లిని సంప్రదిస్తే బావుంటుంది" అన్నాడు వయోవృద్ద్ధుడైన నెమలికన్ను రాజు.

“నిజమే కాని అయ్య చెపితే ఒకటి అమ్మ చెపితే ఒకటీనాగ్‌ అన్నాడు జంపన్న కుమారుడు.

ముయ్యన్న తన అన్నను సమర్థించాడు.

రాజధానికి జంపన్న కుమారుని పంపించాలని విర్థయించారు.

కరక్కాయ సిరాతో, నెమలి ఈక కలంతో భూర్తర పత్రం మీద వనరాజు ఒక విజ్ఞాపన పత్రాన్ని రచించాడు. దానిని జంపన్న కుమారునికిచ్చి ఏకశిలకు పంపారు.

జంపన కుమారువి వెంట కాపొనాయుడు కూడా వెల్లాడు.

రాజధాని చేరిన తరువాత జంపన యుగంధరుల వారి కోనం విచారిం చాదు. కాంచీపుర ప్రాంతంలో జరిగిన ఉపద్రవాన్ని ఎదుర్కొనే నిమిత్తం యుగంధరుదు ద్రవిడ ప్రాంతం వెళ్లినట్లు తెలిసింది! కాకతీయ పామ్రూజ్యపు ఎల్లలు పెరిగిన కొద్దీ సమస్యలు కోకొల్లలు కదా!

జంపన కుమారుడు రాజ ప్రాసాదాన్ని సమీపించాడు. ప్రభువు కతిపయ "సైన్యంతో కృష్ణాతీర ప్రాంతాలకు వెళ్లినట్లు తెలియవచ్చింది.

అకాపావాయుడు గారూ! మనం వచ్చిన పని పూర్తి కాలేదు. ఇప్పుడు వెనుదిరిగిపోవడం మంచిది”

కాపావాయుడు ఒక్క క్షణం ఆలోచించాడు.

అతడు వృద్దుడు. తల పండినవాడు. లౌకీక విషయాలలో అనుభవజ్ఞుడు.

కజ్యప్టవ క్సుమారా! పత్రాన్ని (ప్రభుత్వ కార్యాలయంలో ఇచ్చి వెళ్లడమే మంచిది. ఎందుకంకే అది ఆదాయ వ్యయాల శాఖ నుంచి క్రమంలో

105

మంత్రినర్గానికీ చేరుతుంద. వచ్చిన తరువాత యుగంధరుల వారు స్వయంగా చూచుకుంటారు.”

“ఆవును. ఇది కూడా బాగానే ఉంది” అన్నాడు జంపన కుమారుడు.

“యువరాజు! మీరు విశ్రమించండి. ఈ చిన్న పవి నేను చేసుకొని రాగ లను అన్నాదు కాసానాయుడు. జంపన అంగీకరించాడు. వచ్చివ సమయం దుర్వినియోగం చేయకుండా వివిధ పైనికాధికారులతోనూ, రక్షణ శిబిరాల వారితోనూ, ఆయుధాగార పప్రముఖులతోనూ చర్చలు సాగించాడు.

*మనం సంప్రదాయకమైన ఆయుధాలవే వాడుతున్నాము. ఇవి ఆధునిక యుద్ధ పద్దటులకు అంతగా ఉపకరించవు.. శత్రువులు బుషుండి అనబడే శతఘ్నులను రూపొందిస్తున్నట్లు గూఢచారులు వార్తను తెచ్చారు. అది విజయో అబద్ధమో తెలియదు. మనలను భయభ్రాంతులను చేయడానికి శత్రువులు ఇలాంటి పేర్లను నృష్టిస్తుండవచ్చు. మనం కోట కొమ్ముల మీద నుండి సలసలకాగే నూనెను పోయటం, అగడ్తలలోకి మొసళ్ళు వదలడం వంటి పద్దతులను పాటిన్తున్నాం. ఇవి ఆక్రమణకు కాక (అ ఫెన్స్‌) రక్షణకు మాత్రమే (డి ఫెన్స్‌) పవికివప్తాయి. శత్రువులు ఓరుగట్లు వచ్చేవరకూ కూర్చోవడం తెలివైన సని కాదు. వారిని ఏ నర్మదానది తీరంలోనో వంశధార వద్దో ఎదుర్కోవాలి అన్నాడు.

“జంపన కుమారా! మీ సలహాలను తప్పకుండా యుగంధరుల వారికీ అందిస్తాము

“శత్రువులు (క్రూరులు, ఓడిపోయారు కాబట్టి ఇక రారు ఆనుకోరాదు. పరాజయం వారికి స్ఫూర్తినిస్తుంది. కేవలం కాకతీయ స్వామాజ్టుం మీద ఈము జెండా ఎగురవేయడం మాత్రమే వారి లక్ష్యం కాదు. ఇక్కడి జీనన విధానాలను, కళలను, సంస్కృతిని నాశనం చేయడం వారి ఆశయంలో ఒకటి. క్షమాగుణం మంచిదేగావి దుర్మార్గుడైన ళత్రువును వదిలిపెడితే మళ్ళీ బలం కూడగట్టుకొని రావడం ఇటీవలి చరిత్రలో మనం చాలాసార్లు చూశాము.

106

జంపన కుమారుని మాటలను రక్షణాధికారులంతొ అంగీకరించారు. *వై+ప్రులను క్షమిష్తే మళ్ళీ పాపం చేయరనే నమ్మకం ఏముంది? శత్రువుల ఎడల త్యాగం ప్రదర్శిస్తే వాళ్ళు మళ్ళీ దోపిడీ చేయరనే హామీ ఏముంది? ఇది మాకు గురువులు అనుభవజ్ఞులైన సెద్దలు చెప్పిన చద్దిమూటలలాంటి పూక్తులుగోొ

*ఆయ్యా! యుద్దాలు అన్నిచోటలా ఒకే రకంగా చేయరు. నదుల మీద చేసే యుద్దాలు వేరు. మైదానాలలోని యుద్ధవ్యూహాలు వేరు. శీకారణ్యాల మధ్య శత్రువులను ఎదుర్కొనడానికి ప్రయోగించే వ్యూహం వేరు. అలాగే కొండల మీద, ఇసుక నేలలలో, బురద వేలలలో వేరే వేరే వ్యూహాలు ప్రయోగించాలి. చేరే వాహనాలు వాడాలి. బురదలో గుర్రపు పైన్యం దెబ్బతింటుంది. అక్కడ ఏనుగులను ఉపయోగించాలి. కోటలను (ప్రాకడానికీ ఉదుములను. వాడాలి. ఉదుములు మేడారం అడవులలో సమృద్ధిగా దొరుకుతాయి

ఇలా చర్చలు సాగుతున్నాయి.

కాపానాయుడు ఆదాయ వ్యయ అధికార కొర్యాలయం వద్దకు వెళ్లాడు. అక్కడ ద్వారపాలకులు అడ్డగించారు.

“వేను మేడారం నవరాజు దగ్గరి నుండి సందేశం సట్టుకొన్తున్నాను*

ద్వారపాలకులు లోపలికి వెళ్లి కాసేపైన తరువాత కాసొనాయుడిని లోపలికి పంపించారు.

అతడు వెళ్లి దమ్మపాలున్ని కలిశాడు. అతడు అక్కడ గణాంక వృత్తి మీద జీవిస్తున్న ఉద్యోగి.

*మ్సీ "పేరుగొ

*కాపావాయుడు”

“ఎక్కడ మండి వచ్చారు”

*మేడారం సామంత రాజ్యం నుండి

తమేడరాజు గౌరు పంపారాగొ

107

“అవును. వారి పక్షాన పగిడిగిద్దరాజుగారు పంపారుో *దొక్కము జమకట్టడానికి వచ్చారాగో *ల్రేద్సు, ధవము అందలేదని చెప్పడానికి వచ్చాను.” దమ్మపాలుడు మేడారం సామంత రాజ్యానికి చెందిన కవిలిక ట్ల తీపాదు. లోగడ వారు ఎన్ని వరహాలు జమ్మ కట్టింది, ఎవరి ద్వారా పంపింది, ఇంకా ఎంత జమ కట్టవలసి ఉంది, అంతా అందులో ఉంది. *క్షర్రువు వచ్చింది! అందువల్ల వచ్చే సంవత్సరం వరకు పన్నులు వసూలు కావు.” అన్నాడు కాపావాయుడు. దమ్మపాలుడు చురచురా చూపాడు. *మ్రూడండి! ఇవన్నీ మాకు తెలి యదు... పన్నులు వసూలు చేయడం, వసూలు కాకపోతే సైనికులను సంసడం, అంతవరకే మూ బాధ్యత, సామంతులు పన్ను చెల్లించక పోవడం రాజద్రోహం _ క్రిందికి వస్తుంది. నూకు తెలిసింది అంతవరకే. వెళ్ళి ఆయవ్యయాధికారి ఆరిహంతుల వారితో చెప్పుకోండి." కాసానాయుడు ఏమీ మాట్టాడకుండా ఆరిహంతుల వద్దకు వెళ్ళాదు. దమ్మపాలుడు బౌద్ధధర్మానికి చెందినవాడు. ఆరిహంతుడు జైని. ప్రతా పరుద్ర చక్రవర్తి సర్వధర్మ సమభావనను పొటించే నిమిత్తం అందరినీ ఉద్యోగులుగా వియమించుకున్నాడు. గణపతిదేవుని కాలంలో వీరశైవుల మీద కోపంతో. జైనులు సమ్మె చేశారు. అప్పుడు చాలామంది ఉద్యోగాల నుండి తొలగింపబడ్డారు.. అయినా పరిపొలవా నిర్వహణలో గణపతిదేవుడు, రుద్రమదేవి పాటించిన కాఠిన్యాన్ని (ప్రతాసరుద్రుడు అనుసరించలేదు. శిక్షణ ద్వారా. కాక మానసిక పరివర్తన ద్వారా వేరప్రవృత్తిని తొలగించవచ్చునవే ఐపవేశ్వరుని బోధనలను విన్నవాదు. రాముడు రావణుడిని చంపడం సరైన పవే కాని రావణున్నే రాముడిగా మార్చాలనేది బసవేశ్వరుని సిద్ధాంతం. యదార్థ రాజకీయాలలో అది సాధ్యం కాకపోవచ్చు కాని ఇదొక యుగా దర్శం. అందువల్లనే ప్రతాపరుద్రుడు చేతికి దొరికిన యనన సైనికులను చంపకుండా వదిలిపెట్టాడు. వారి తిరిగి ఢిల్లీ పారిపోయారు. శైవులను, 108

కజైనులను, బౌద్భులను సమానంగానే గౌరవించాడు.

అరిహంతుడు కాసానాయుడు చెప్పినదంతా విన్నాడు.

*పంటలు పండలేదు. ఈ సంవత్సరం పన్ను కట్టలేము. సరిస్థితులు ఇలాగే ఉంళే వచ్చే సంవత్సరం కూడా కడతామవే నమ్మకం లేదు.”

*కఈ విషయం మీరు యుగంధరుల వారితో చెప్పారా”

*చెప్లామునే వచ్చాము. యుగంధరులవారు. కాంచీపురం వెళ్ళినట్లు తెలిపింది. ఇదిగో మా వనరాజుగొారు పంపిన లేఖో

అరిహంతుడు ఆ లేఖను భద్రంగా తీసుకున్నారు. ఆమూలాగము చదివాడు.

*మ్వీకొచ్చిన భయమేమీ లేదు. మీ కర్తవ్యం మీరు నిర్వహించారు. మీరిక నిశ్చింతగా మేడారం వెళ్ళవచ్చు” అన్నాడు అరిహంతుడు.

కాపానాయుడు అధికారికి నమస్కరించి వెల్లిపోయాడు.

తరువాత అరిహంతుడు దమ్మపాలుని పిలిచి గువగుసలాడాడు.

“ఇప్పుడు మన దగ్గరికి ఎవరు వచ్చారుగో అరిహంతుడు ప్రశ్నించాడు.

*క్రాపానాయుడనే మేడారం దూత వచ్చాడు"

*ఎవరూ రాలేదు. మనలమ ఎవరూ కలియలేదూ

“ఓహో ఆలాగాగ

*అవుము. వాళ్ళు మనకేమైవా లేల ఇచ్చారాగొ

“రావివాళ్ళు లేని లేఖను ఎలా ఇస్తారుగో అన్నాడు దమ్మపాలుడు.

అరిహంతుడు తృప్తిగా నవ్వి లోపలికి వెళ్లాడు.

వనరాజు పంపిన లేఖను ఆముదపు దీపంతో అంటించి కాళ్ళినేశాదు.

జొనపదుల కళారూపాలు నగరంలోకి ప్రవేశించాయి.

“'కశురవంజి' అని ఒక ద్రవిడ కళారూపం ఉంది. ఒక ఆటవిక స్త్రీ అడుగులతో నృత్తమును ప్రదర్శించడం దీని విశిష్టత. ఇది తెలుగునాట

109

కూడా ప్రసిద్ధమైంది. ఇలాంటి దేశీయ జానపద ఆటవిక స్పర్శ గల కళారూపములలో 'పోదె' చెప్పడం కూడా ఒకటి. ఓరుగల్లు రాజధానిలోను, చుట్టుప్రక్కల (గ్రామములలోను బాగా వ్యాపిం చిన కళారూపం “బహురూపములు వీటికే 'సగటి వేషములు' అవి పేరు. సామాన్యంగా కళలన్నీ సూర్యాస్తమయం తరువాత (ప్రేక్షకుల అలసట, అలసత పోవడం కోసం ప్రదర్శిస్తుంటారు. అలసట శరీర ధర్మం, అలసత మనోధర్మ్శం. నిజానికి భరతుడు నాట్యశాస్త్రం ప్రథమాధ్యాయంలో 114వ శ్లోకంలో. ఈ విషయం ఎప్పుడో చెప్పాదు. దుఃఖార్తులకు, శ్రమార్తులకు, శోకార్తులకు, తపించిన మనస్సు కల వారికి నిశ్రాంతినిచ్చేదే నాట్యం, అని. నాట్యము అంకే ఆయన దృష్టిలో నాటకము. 'నృత్యము' అంటే కథా _ప్రాధావ్యము లేని ఏకపాత్రాభినయము. యక్షగానములు దాదాపు ఇతివృత్తముతో కూడిన నృత్యనాటకములే! బహురూసములు, కురవంజి, సోదెమ్మ, చోడిగాడు, ఇవన్నీ క్రమంగా వృత్య నొటకములలో ప్రవేశించాయి. ఒక్కొక్కప్పుడు ఏవి బహురూపములో, ఏవి నిజములో కూడా పోల్చుకోవడం కొకతీయ పౌరులకు కష్టసాధ్యం అవుతుంది. భాగవతుల ఉదయ శంకర శర్మ అరుగుపై కూర్చుని వ్రాసుకుంటు న్నాడు. అస్పళద్రి చెపుతానమ్మ, పోది చెపుతాము ఉన్నది ఉన్నట్టు చెపుతాను లేవిది లేన్నట్లు చెపుతాము శ్రీగిరి మల్లన్న తిరుమల బాలమ్మ కంచి కామాక్షి మధుర మీవాక్షి విజయవాటిక కవకదుర్గమ్మ 110

ఓరుగల్లు భద్రకాళి కాకతమ్మ, మాహురన్ము దంతేశ్వరి, వింధ్యావా సివి మేడారం పమ్ముక్క అందరి దీవెనలతో ఉన్నది ఉన్నట్టు చెపుతాను” అంటూ పోది చెప్పే ఎరుకల పొని ప్రవేశిం చింది. ఈమె వెంట ఒక పిల్లనాడు కూడా ఉన్నాడు. అతని ముఖమంతా నల్లని రంగు పులిమారు. అక్కడక్కడా తెల్లచుక్కలు పెట్టారు. నెత్తి మీద కాకీ ఈకలు కిరీటం పెట్టుకున్నాడు. నిజానికీ ఇది. యక్షగాన ప్రదర్శనములలో *దోడిగాని పొత్ర. (పేక్షకులలో పిల్లలు అల్లరి చేయకుండా వారిని భయ పెట్టటావికి, వాట్యబ్బందం వారు ఈ ప్రయోగం చేస్తారు. *ర్రోడిగాడు వచ్చాడు చోడిగాడు వచ్చాడు. ముక్కు మీద చుక్క పెట్టి విక్కి విక్కి చూసుకుంటూ" అని పొడుకుంటూ వస్తాడు.

పోదె చెప్పే ఎరుకలసాని వెంట పిల్లవాడు ఈ వేషం ఎందుకు వేసుకున్నట్లు”

ఆమె సోదె చెప్పంకే ఆ చుట్టుపక్కలకు పీల్లలను రానీయకుండా భయెట్టటానికి ఈ వేషం నేసుకున్నాడా??

వావికి ఒక చేతిలో దుద్దుకర్ర ఇంకొక చేతిలో చింకి జోలె కూడా ఉంది. తల్లికి లభించిన దానములు (పండ్లు, బట్టలు) కొన్ని అందులో వేసుకుంటున్నాదు. ఒక పిల్లన(గోవి కూడా వుందా దానితో ఆపన్వరములు వాయిస్తున్నాడు.

కప్ప4ద్రై చెపుతానమ్మ పోదె చెపుతాను”

శ్రైలజు లోపలి మండి వచ్చింది.

ఇది పగటివేషం వలె లేదు. నిజమైన సోదె ఎరుకలపాని వలెనే ఉన్నది.

కష

స్క వల్లో అంబ ఫలమ, ఆగదాయి పయ, విమ. పీ ఇష్టానికి మా _ ఈక్తు మాకే దాది వములో కము. ఇదుపంటే. బక, 1ద్దమంకే మొగుడు చైవావి తల్పి కమ్టై పబ్టుకోవె తల్ల, వీ తబప్తులన్ని పోదెలోకి వస్తాయి

భర్త మూద్చున్న వైపు కాకముందా. పడమటి ద్వారం వద్దకు పోదెన్మును సలిరింది. శైలజ. జఅయవ తాబాము వ్రాతమ తమి వంభషణా భంగ

ఉవాడుదవి ఇదా. వేమిందు.

అల్లో అల్లో. సేరంటే. బిడ్డ, పహమమంతే. మొగుడు. బిద్దలు సుఖంగా ఉందాలం కే. ప్రభువులు వల్లనా మాడాలి. చిద్దలంకే వీ బిడ్డలే కాదే అల్లి. కోకులంతా. ఓడ్దల”

ఎవ్రకరైమ్మా! వాకు రాబోయే శుభాశుభములు ఏమిటో వెప్పునలవానౌ

“వెయ్యి మూపు తల్లీ ఒక వక్రం మహో భోనం, ద్విచక్రం రాజపూ తతం,. శ్రీచక్రం లోకపంచారం, వీకు మంచి. అదృష్టం వచ్చినళ్లు వర్చి అనాలోగ్యాబు.. కలగలోతున్నాయి... అంటువ్వాధులు, మహమ్మారులు, ఆపదలు మొట్టుముడతాయి. గ్రామాల్లో బొడ్రాయి పూజలు మావి కొత్ర దేవతయ మొట్కీతే, పోలేర్మూ, పోతరాజు ఆగ్రహించేరు కా

త్యమ్మోకో

తుము తల్లీ అవుమకీ ఇందుకు వీ తహ్హేం లేదమ్మూ. వీ పెనిమిటి తప్పు మొడా లేదు, ఈ పాలనే ఇట్లున్నడి. ప్రజలే ఇట్లయివారు. రాతెంతో, శజలంతే మద్యం త్రాగి, మాంవం తివి, మగువలనో మమ్తుగా మోహరివా డలో వివోదాలు రిత్తగస్తువ్నారు. విలాపాలు చేస్తున్నారు. ఉత్తర దిక్కువించి దేవదూతలు వస్తారు. దుమ్టులమ కడతేర్చి మీ కష్టాలను తీర్చుతారు”

“ఎప్పుదు వప్తారన్మూొ

“వమయం ముంచుకు వమ్తన్నది. ప్యాగతం చెప్పాలి మీరంతా. వేల మాడల లాభాలు లక్షల రూకల ఆదాయం ఆ మంచి కాలావికై ఎదురు చూడనే అల్లి, నీకు రోగాలు రాకుండా రొస్టులు రాకుండా తాయెత్తు

112

కదతామి. అల్లివి తలచుకొ

ఉ్య్యూట్రా నే

ఎదుకలపావి మరికొంత. వ్రపంగం. చేపింది. శైలజకు ఆనెక్తీకరమైన మధురంగా ఒక పాట పాడి- పక్కవీధిలోకి పోయింది.

పాట విన్నప్పటి మండి ఆమె మనను మమనులో లేదు. మ

తాము తాయెత్తు కట్టించుకున్న సంగతి భర్తకు చెప్పలేదు. ఆయవకు తెలిస్తే విప్పి పారేయమంటాడేమోనని భయం! అయినా తాచు పెరటి వాకిలి వద్ద పోది వెప్పించుకుంది. ఉదయ శంకర కర్మ తూర్తూ వీధి అరును విజావికి భర్తకు తెలియకుండా తాను లోగడ ఏ వనీ చేయలేడూ ఇప్పుడు ఏ వశీకరణ త్తి ఎల్లి ఇలా చేసినట్లు)

శశి య ప 1

మహామంత్రి యుగంధరుల వారి రహన్య మందిరానికి ఒక లేఖ అ రాశ్రే చేరింది.

“శ్రుత. కాకతీయ పామ్రైజ్య సంరక్షక దీక్షా దురంధరులు, అవర్‌ చాణక్యులు యుగంధరామాత్యు. దిచ్చనముఖమునకు భాగవతుల ఉదయ శంకర శర్మ వ్రణామ వురవ్పురంగా నమర్సించుకుంటున్న రహన్య నమాచాతం!

మహాభాగా వగరములలోను, జనపదములోను. ఇటీనల జరుగుతున్న వింతలను మీ దృష్టికి తీనుకొవి వన్మున్నాను. కొందరు బహురూసముల కళాకారులు బుడబుక్కల వారు, ఎరుకల సానులు, చిలుక ప్రశ్నల వారు వీధులలో సంచరెన్తున్నారు. నిజానికి వారు కళాకారుల వలె తోచటం లేదు. పురుషులకు. తెలియకుండా. స్త్రీలను ఆకర్షించి. తాయెత్తులు రక్షరేకులు ఇమ్తన్నారు.. కొన్నిచోట్ల విషమూలికలను ఇన్తున్నారు. ఈ మూళికలు

113

కొత్త కొత్త రోగములు వ్యాపిస్తున్నాయి. తత్సలితంగా ప్రజలలో అశాంతి కలుగుతున్నది.

ఇక పోదెమ్మ విషయానికి వస్తే కొంత ప్రత్యక్షంగా కాంత పరోక్షంగా రాజ్యంలో అలజడిని, అరాజకవ్యాన్ని 'ప్రేరేపిన్తున్నది. పాలితులకు పాలకుల పట్ల అపంతృప్తి కలిగితే అది దావాన్ని వలె పామాజ్యు వనాన్ని దహించనే మ్తందని తమరు ఎరుగవి నీతి కాదు. ఇలా వ్యవస్థను అవస్థ పాలు చేయదు శత్రువ్యూహంలోని భాగమా?

అయితే నారు ఎవరు?

ఈమె. వేషము ఐహురూషములలోవి ఎరుకలపావి వేషము వలె ఉన్నది ఈమె వెంట చిన్న పిల్లవాడు ఉన్నాడు. వాడు కొదుకు కావచ్చుము లే సహాయకుడు కావచ్చును. శవివాహనం కొకీ. వీదు కాకి ఈకల అలంకరణలతో అమంగళాన్ని సూచిప్తున్నాడవి పిస్తుంది.

జక్కుల ఆటల వద్ద విలిపే చోడిగావి వలెవే ఉన్నాడు. ఈమెను మేడారం వనచరులు పంపారవి అనుమూవించడావికి అవకాశం ఉండేటట్లు మాట్టాడుతున్నది. ఇది నిజమో కాదో చారచక్టువులైన తమరే గ్రహింపగలరు. ప్టానికులను. విదేశీయులు ధనమిచ్చి లొంగదీసుకున్నారా?ి వాకు మాత్రం ఇదేదో శత్రువ్యూహనువి అనిసిమ్తున్నది. మేడరాజ్యం. పైవ అమమావం కలిగేటట్లు చేయడం కూడా శత్రువ్యూహంలో ఒక భాగమే కావచ్చు.

ఈ పిల్లరోడిగాడు అసప్వురములు ఆలాపిస్తున్నాడు- కాగా ఎరుకలపావి ఒక పాట పాడింది. పాటలోని భావము, శబ్దము, రాగము అన్నీ అషభ్రంశం గావే వున్నాయి. పాటకు రాగం ఉంటుంది. అది ఆయా పమయములలో పాడినప్పుడే ఆనందంతోపాటు. శుభాన్ని కూడా కలుగచేప్తాయి.. అలా కానప్పుడు వినేవారికి మనస్తాపం కలిగి చీకాకు అనారోగ్యం పెరుగుతాయి ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, అర్ధరాత్రి. ఇది నాలుగు భాగాలు. ఒక్కొక్క యామంలో కొన్ని రాగాలవే ఆలపించాలి. బుతువులననుపరించి, రపాన్నమసరించి, దైవాన్ని అమపరించి. రాగాలుంటాయి.. రాగమునకు

114

కాఅము మూజద్రవుము.

కొన్ని స్త్రీ రాాలు, కొన్ని పురును రాగాలు భూపాల, వైరము మాజను శ్రూచపంత వంటిని వ్వురును ధాడాలు. అంటు మేఘనంలని, దేళిక్షి చంటిని స్త్రీ రాగాలు.

అమె ఒక జానపద సీతం సాధించి. అది ఉదయం పాడవాసిన కాజలో ట్నుడి. పాయంత్రం పాడి శ్రోతలో ఒక అవంచ్యన్తిని రెప్చకొట్టంది.

మవోచూత్యాని పూర్వుయానుంళో పాడవజనిన దేశాక్షి రెంచన యౌమురి లోవి మమరంబని మొదటైవనన్నీ మార్యాంశ. కశిగివవి. సాయింత్రం, రాత్రి పాటే శుద్ధ వరాటకు ద్రావిడ రాగములు చంిద్రాంశ కనిగినని.

ఈ శాస్త్ర రహవ్యం మీరెరిగివమేి

ఏడు ప్వుయయులకు ఏదు రంగులు ఏడు వారములు, ఏదు వక్త శ్రముఖు, ఫడు రాములు ఏడు రవములు ఏడుగురు ముషులు వన్త అధిష్టాన దేవతలు ఉన్నారు కడదాక వీటికి పాంకర్థుం కల్పించ. జాతికి మూచపికంనా.. విశ్లరం చేన్నున్న వర్షం ఒకటి వృుందా. జానపదం పేర బూతు పాటలు ప్రచారం చేన్వున్నారు. ఈ చచ్చిన ఎరుకలపాని పామూచ్ళా స్త్రీ కారు. శాన్చ్ర షాందిశ్యం కలది. “కన క్రే మవిభోని అంటున్నది. ఉత్తర దిశ మంచ వన్చే దేవదూతలు సముజశాంతులు కలిగిస్తారని. వెప్పుచున్నది.. మవామాత్యా! కొన్నినాళ్ల మండి వేము వా. పరిధిలో వినయ ేకరణ మొదలుపెట్టాను వేడు వాయింటి వద్దే ఈ వపంఘటన బరెగింది. ఇలాంటి. బృందాలు రాజ్యమంతా. తిరుగుతున్నట్లు సమాచారం అందుతున్నది. ఎక్కడి మండి వమ్తన్నారో, తిరిగి ఎక్కడికి. పారిపోతున్నారో చెలునుకోవల ని ఉంది.

ఇలా వుండగా ఇటీవల మరికొన్ని ధోరణులు కాతతీయ రాజ్టుంలో చ్రబలాయి. వమ్మక్క రేవతయే కాదూ ఆమెన పూజించడం మూర్చుత్వం అవి కొందరు ప్రచారం చేస్తున్నారు... “బలులు వద్దంటుంది.. కల్లు "సేవించవద్దు. అంటుంది. అలులు అనాదిగా వున్నాయి ఆ మాటకొస్తే రాజులు యుద్ధరంగంలో తము కత్తి శన్లికి వరబలులు ఇవ్వడం లేదా

కె1ేన్‌

అని ప్రశ్నిస్తున్నారు- నిజావికీది పండితోపజ్ఞతో. విరిసిన కవితా భావనకి పామాన్యులు వీటిని ఎలా ఊహింపగలరు??

*నిమ్ముకాయ ఆరోగ్యానికి మంచిది. తేనె పుష్టిని ఇప్తుంది. ఉసిరిక సర్వరోగవివారిణి. అరటి సండు పేగు పుండును మాన్పుతుంది. వీటిని తీసు కోవలపిందిగా సమ్మక్క తల్లి చెపుతున్నది. ఇందులో ఓషధీవిద్య వున్నదే కాని సమ్మక్క గొప్పతనం ఏముంది” అవి ప్రచారం చేస్తున్నారు- “పూనకాలు లేవు- పాడూ లేదూ ఇదంతా నరాల బలహీనతా రోగంగో(హిస్ట్రీరియా) అని వీరు వవచరుల నమ్మకాలను నమ్ము చేన్తున్నారు.

“దోమచెట్టు ఉన్నాయి. వాటి మొదట్లో ఉన్న నీటి మడుగుల కింద చెట్టు వేళ్లు ఉన్నాయి. పై మండి ఆకులు పడుతున్నాయి. (సింకోనా) ఆ నీళ్లు తొగితే దోమకాటు తగ్గుతున్నది. (మలేరియా) ఇందులో సమ్మక్క మహిమ ఏముంది) ఆ నీళ్ళనే కదా ఆమె తీర్థంగా ఇచ్చేదిగో అని "హేతువాదం పేర నిరీశ్వర వాదాన్ని వ్యాస్తిలోనికి తెస్తున్నారు. ఈ వర్గాల వెనుక ఉన్న శక్తులు ఏవేవో తాము గుర్తించి ఏరినేయవలసిన తరుణం వచ్చింది.

ఎండకు భూమి పగిలి వెరెలు వేస్తుంది. వర్షానికి పంటలు పండు తాయి. వెన్నెలకు ఓషధులు వికసిస్తాయి. ఇదంతా ప్రకృతి సహజం- ఇక ఈ (గ్రామదేవతలూ వనదేవతలూ ఎందుకుపొ అని వనచరుల విశ్వాసాలను "పెడమార్గం పట్టిస్తున్నారు. *“మహామంత్రీ! “లింగ పూజ కూడదు" అని ఈ ఇత్రువర్గాలు ప్రచారం చేస్తున్నాయి...

లింగము = భగలింగముూ అవి అవహేళన చేస్తూ కాకతీయ శైవాన్ని శీంచపరుస్తున్నారు. లింగపూజ అనాదిగా వుంది. వృష్టి ప్రీతి, లయము తవే శ్రివిధావస్థలకు లింగము సంకేతము. అంతేకాదు ఇది అణు సంకేతిక సంకేతము. అణువు అవిభాజ్యమవి భీమ్మదోణులకు తెలుసు వారు వాడిన బ్రహ్మాస్త్రము, అణు ఆయుధమే. నారాయణాస్త్రము జల వంబంధి (హ్లైడోజన్‌). మహాభారత యుద్ధం తర్వాత బుషులు మానవాళి సంక్షేమం

116

కోరి ఈ అణువిజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని తర్వాతి తరాల వారికి అందకుండా చేశారు. శివలింగం వృష్టికీ - అణు విజ్ఞానానికి సంకేతం. దీనిని ఆపహాన్యం చేయడం ద్వారా నిరీశ్వర వాదులు పమాజ విచ్చిత్తిని కోరుతున్నారని, ప్రజల నమ్మకాలమ. పరిహరించి, నారిని మానసికంగా నిర్వీర్యులను చేయాలని ప్రయత్నిస్తున్నారని సుస్పష్టం-

ఈ సోదెమ్మ- చిలుకల ప్రశ్నల ముఠాలతోబాటు నిరీశ్వర వాదుల గాలింపులు కూడా రాజ్యంలో "ప్వేచ్భావిహారం పాగించడం కొన్నేళ్లుగా చేను గమనిస్తున్నాను.

పిచ్చుకపై బ్రహ్మాస్ట్రేం అని వీటిని నిర్లక్ష్యం చేయవద్దు. ఇవి పిచ్చుకలు కాదు రాబందులు- ఇట్టు తమ విధేయుడు భాగవతుల ఉదయ శంకర శర్మ”

రాత్రికి రాత్రే యుగంధరుడు గూఢచార వ్యవస్థను అప్రమత్తం చేసాడు. *తఈ విషయం ఇంతకు ముందే నా దృష్టికి వచ్చింది. మీ పరిశీలనకు కృతబ్ఞుణ్త” అవి యుగంధరుడు ఉదయ శంకర శర్మను అభినందిస్తూ లేఖను మర్యాదా. పురన్సరంగా పంపాదు.

ఒక రాజ్యం సుఖశాంతులతో ఉండాలం'కు దానికి దైవ పురువకారములు రెందూ పహకరించాలి.

ప్రతాపరుద్రచక్రవర్తి కాని లేక మరోకరు కాని “న్వయంభూ పరమేశ్వరా! భారం అంతా వీదే' ఆనడం సపలాయనవాదం అవుతుంది.

“నాయనా మంచనశర్మా! నేను కేవలం పూటకూళ్ల అవ్వవే ఆయిన ప్పటికీ, నా దగ్గరకు ఎన్నో దేశ దేశాంతరముల నుంచి ఎన్నో నాదుల మంచి ఎందరో వ్యాపారస్థులు విద్వాంనులు విచ్చేస్తూంటారు. వారిలో వారు ఏవేవో మాట్టాదుకుంటారు. అవన్నీ వినడంలో నేను స్వంత పాండిత్యం నంపాదించుకున్నాను. చదువు సున్న విన్నది మిన్న. తనకు తాను నహాయం చేసుకోలేని వాడికి భగవంతుడు కూడా సహాయం చేయలేడని

117

బృహస్పతి చెప్పాడు. రాజ్యం సుఖ శాంతులతో ఉండాలం కే ప్రభువుతోపాటు ' పొలితులు, మత నాయకులు కూడా సహకరించాలి. ఇక్కడ జైనులకు ప్రభువు మీద కోపం కలగడానికి చాలా చారిత్రక కారణాలున్నాయి." కైనములు ఈశ్వరుని అస్థిత్వాన్ని అంగీకరించరు. ఇది శ్రైవ సిద్ధాంతానికి విరుద్ధం. పొలం దున్నితే భూమిలోని క్రిమి కీటకాలు చనిపోతాయనే ఉద్దేశ్యంతో పోడు సేద్యాన్ని ఆశ్రయించారు... ్రైవంలో.. బపవేశ్వరాయలు (పేమ సందేశాన్నే చెప్పినప్పటికీ వీర శైవులు హింసను సమాశ్రయించారు. “ఏమీ చిత్రమ్మీ లోకము కథ సత్యాతరమగు జీనవితగాొములు రాతి పామునర్సించెడి పెద్దలు జాతి వాగులమ చంపి వేపెదరు తినవి లింగమును తిను తినముమనుచును తినెడి జంగమును చమచమమందురు” అని ఐపవేశ్వరుడు బోధించిన ఆహింపా సిద్ధాంతం పూర్తిగా ఇ్ననరణ లోనికి ఆనువదింపబడలేదు. పొట్లవెరువులో (పటన్‌చేరు) 7000 మంది జైనములను తరిమివేసి రామనాథ శివలింగ ప్రతివృ చేసినవారు" వీరశైవులు, జైనులలో మహాయానము, హీనయానము ఉన్నట్లు శైవులలో కూడా 'శ్రౌతశ్రైవులు (ఆరాధ్యులు) వీర శ్రైవలింగాయతులు, బలిజలు, జంగములు, తంబళ్ళు మొదలైన కులాలు విజ్బృంభించాయి. అలాగే వైష్ణవంలో, శ్రీ వైష్ణవులు వైఖానసులు, నంబులు, పాతానులు, దాసరులు మొదలైన భేదాలు ఏర్పడ్డాయి. శైవులు, వైష్ణవులు పరన్సరం కలహించుకుంటుండేవారు. ఈ రెందు మతాలు కలిసి జైనులను అణిచినేయడం మొదలు పెట్టారు. ఆరిహంతువి కక్ష్యకు ఇది ఒక కారణం. కాకతీయులు మొదట జైనులు. కైన మతాన్ని ఎంతో పోషించారు. జైన శిల్సాల్ని వెక్కించారు. జైన తపన్వులకు వసదులు నిర్మించారు. మొదటి ప్రోలరాజు, రెండవ ప్రోలరాజు 118

బేతరాజు కాలంలో జైనుల వైభవం మూడు పువ్వులు ఆరు కాయలుగా వికసించింది. తర్వాత (ప్రభువులు వీరశైవము శాంభవీ దీక్షను తీనుకున్నారు. దానితో రాజ్యంలో ఆహింస ప్టావాన్ని పరాక్రమం ఆక్రమించింది. విదేశీయుల పదఘట్టనకు వీరశైవం సమాధానం చెప్పగలిగింది. ఐతే తాము కోల్పోయిని రాజూదరణను, రాజ్యాన్ని తిరిగి సంపాదించుకోవాలని జైన నాయకులు నిగూఢంగా ప్రయత్నం చేస్తూవే ఉన్నారు.

గణపతి దేవుని కాలంలో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా జరిగిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగుల జైన నమ్మె రాస్ట్రాన్నే కదిపివేసింది. గణపతి దేవుని చాకచక్యం వల్ల సమ్మె అణిగిపోయినప్పటేకీ జైనులలో అసంతృప్తి రగిలిపోతూనే ఉంది. కాకతీయ స్వామ్రాజ్యంలో ఇంకా ఆద్వెతులు, ద్వైతులు, చారువాకులు, వాస్తికులు లేకపోలేదు. కాని వారి- శక్తీ చాలా తక్కువ. ప్రధాన శతృత్వం జైనులకు శైవులకు మధ్యవే వడిచింది. పద్మాక్షి దేవాలయం సమీపంలోని కొన్ని దిగంబర జైన ఛీర్ధంకర _ వి(గగ్రహాలమ వీరశైవులు కాలభైరవ విగ్రహాలుగా మార్చారు. ఇందుకు జైనులు ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని చూస్తున్నారు. ఆరిహంతుని లేభాదహనకాండ ఈ ప్రతీకార షడ్యంత్రంలో ఒక భాగం మాత్రమే! ఇలాంటివి ఇంకా చాలా సంఘటనలు జరుగుతున్నాయి. అల్హాఉద్దీన్‌ ఖిల్లీ ఢిల్లీలో తన 'పేవా వాయకులను పిలిపించాడు. వారు తమ ఓటమికి కారణాలు వివరించారు.

*పభూ! వారొకపారి మా పై దెయ్యాలను ప్రయోగించారు. మరొకసారి పాములను ప్రయోగించారు. దొనితో మన సైన్యం సలాయన మంత్రం పరఠించింది.”

శన్పీక్రీ మూటలు చెప్పడానికి సీగ్గు రావడం లేదురా” సైతాను ఎవదురా? మనమే ఓరుగల్లు కాఫిర్‌లకు పైతానులము. పరిస్థితి ఇదివరకటి కంశే చాల అనుకూలంగా ఉంది. మన సైన్యాలను దేవగిరికి తరలించండి. దేవగిరి సామంతులు మనకు సహాయం చేస్తారు. ఓరుగల్లును జయించవిదే మనకు విశ్రాంతి లేదు అన్నాడు సుల్తాను.

$ే19

“వాళ్ళ కోయనాయకులు బాణొలకు పాములు కట్టి యుద్దాలు చేస్తు న్నారు ప్రభూ!

*ఆరే బేనకూఫ్‌! వాదు పాము కడితే నీవు ముంగీసను కట్టు. మనకు క్రావలపింది విజయం. దానిని ఎలా పసాధించామనే దానితో నాకు విమిత్తం శేదుల

“చిత్తం

ఢిల్లీ సైన్యం మళ్ళీ ఓరుగల్లు పై దండయాత్రకు బయలుదేరింది. మాలిక్‌ కాఫర్‌ దానికి నాయకత్వం వహించాడు.

ఢిల్లీ సేనలు దేవగిరి చేరాయి. అక్కడ గూఢచారి విభాగానికి చెందిన పామిరెడ్డి ఈ సైనిక సంచలనాన్ని గమనించాడు. వెంటనే పావురాన్ని తీసుకువచ్చాదు. దాని కాలికి కట్టిన తాయెత్తులో లేఖ పెట్టాడు. రెక్క లకు నల్లరంగును పూసాదు. పావురాన్ని రహస్యంగా వదిలే ఫ్టలావికి తీసుకువచ్చాడు.

ఉన్నట్టుండి అతనికి ఒక చిలిపీ ఊహ వచ్చింది. “కాకతీయ సైన్యానికీ పద్మవాయకులు (ప్రధాన సైన్యాధికారిగా ఉన్నారు. రెడ్డినీరులకు, కాయన్టు

లకు అందులో స్టానం లేదు. నేను ఈ సందేశం పంపటం కొంచెం ఆలస్యం చేస్తే పద్మనాయకుల సస బయటపడుతుంది. అప్పుడు ప్రభువుకు తాను నమ్మినవారు వీరులు కాదనే విషయం స్పష్టమౌతుంది. పద్మనాయకులకు ఒకపారి గుణపాఠం చెప్పడం మంచిదేశొ అనుకున్నాడు సామిరెడ్డి.

అందుకని పావురాయి టపాను అతడు సకాలంలో సంసలేదు. సమా వారం బాగా ఆలవ్యంగా ఓరుగల్లు చేరింది. ఓరుగల్లుకు కొన్ని వందల గోరుతముల దూరంలో కొన్ని కొండలు ఉంటాయి. వాటికీ కొన్ని వేల ధనుస్పుల దూరంలో మరికొన్ని కొండలుంటాయి. ఏది ఏమయినా సెద్ద (ప్రమాదం వస్తే కొండల పైన మంటలు మండిస్తారు. ఆ సందేశాన్ని ఇవతల కొండ శిఖరం పై సైవికులు పోల్చుకుంటారు. వీరు కూడా అలాగే మంటలు మండించి, సందేశాన్ని హనుమకొండ సైనిక విభాగానికి చూపిస్తారు.

120

ఈ విధంగా నుంటల సందేశం ఓరుగల్లు చేసింది. అప్పటికి రాత్ర యింది. యుగంధరుడు నగరంలో లేడు. "సైనికులు సలిగెత్తుకుంటూ (ప్రధాన "పైన్యాధికారికీ సమాచారం అందించారు. ఒక వైపు యుద్ధ సన్నాహాలు చేస్తూనే, సమాచారాన్ని రాతికోటలోని ప్రతాపరుదునికి పంపించారు.

'సైవికాధికారి ప్రభువు మందిరానికి వెళ్ళాడు. కాపలా సైనికులు అడ్డగిం చారు.

*ఆత్ర్యవసరంగా ప్రభువుతో మాట్లాడాలో అన్నాడు ఉస సేనాధిపతి పీంగమ వాయకుడు.

*తదయం వచ్చి కలియండి అన్నారు అంతఃపుర రక్షక దళం వారు.

*ఎక్ష్కువ మౌట్టాడారంకే మీ,తలలు నరికి లోపలికి వెళ్తాను” అన్నాడు పింగమ నోయకుడు. రక్షక భటులు భయపడిపోయారు.

తన్సహా నాయకా! మమ్మల్ని మన్నించు. మీ వలెనే మేము కూడా ప్రభువు ఉప్పు, పులును తిని సేవ చేస్తున్న వారము. రాజాజ్జను ధిక్కరించే అధికారం మాకు లేదు. మీరు మమ్మల్ని చంసితే చంపండి. మా చేతిలోని కృపాణములు కింద సెట్టి తల నంచుతాము. కాని ప్రభువు ఈ రాత్రివేళ ఎవరినీ అంతఃపురంలోనవికి రావద్దవి ఆజ్ఞాపించారు. యుగంధరునికి కూడా ఇప్పుడు ప్రవేశం లేదు.”

సింగము నాయకుడు ఒక్క క్షణం ఆగాడు. అంతటి ఆందోళనలో కూడా ఆయనకి రక్షక భటుల మీద దయయే కలిగింది.

“అంతఃపురం లోపల కళాపామ్రోజ్జి మాచలదేవి ఉన్నదాగొ

*ఆట్టి (ప్రశ్న మీరు నుమ్ములను అదుగకూడదు. తెలిసినా మేము మీకు చెప్పకూడదు.

సింగమ వాయకుడు వెనుతిరిగి పోయాడు. సింగమ నాయకుడు దేశచరిత్రలు చదివిన వాడు. రోనుక సృామాజ్య పతనానికి క్రీయోపాత్రా విర్వహించిన పాత్ర ఆయన విన్నవాడే. చరిత్ర పునరావృత్తమువుతూ వుంటుంది. కాకుంకే ప్రాంతాలు, పేర్లూ, కాలాలూ మారుతూ వుంటాయి.

క!

“పైలికాధికారులు ఏం చేయాలో శాత్రి చర్చించారు. తెల్లవారకముంటే “జ్రవ్యం వెళ్ళి శత్రువులను వొకాలి. ఈ లోసల మేడారం ననరాజుకు కబురు

పద్మవాయకులకు రక్టణ వ్యవస్థలో ఏదో కుత్ర జరుగుతోందనే విషయం ప్పష్తమయించి. అవన్నీ. చర్చించుకునేందుకు ఇది సమయం కాదు,

"సైన్యాలను సన్నద్ధం చేసి సూర్యోదయానికి ముంబే పడమట దిశగా వడిపిందారు. మాలిక్‌ కాఫిర్‌ సైన్యం నచ్చి ఓరుగల్లును తాకింది.

మేడారం ఛానుష్కులు చాలేదు. నమూచారం వారికి ఆందితే కదా, ావడావికి? మాలిక్‌ కాఫిర్‌ వెంట వచ్చిన సైన్సం నిజానికి ఆజేయమైనచేమీ కాదు. కాని వారిప్తుడు ఓరుగల్లుకు పెద్ద నప్తం కలిగించగలరు. రెండు వందల పంవత్వరాల మండి కష్టపడి విర్చించుకుంటూ వస్తున్న శిల్పాలను, మహో వగరల. ఎటు చూసినా కొన్ని వేల ధనుస్సుల దూరంలో అందమైన, మపువిశాలమైవ శాచ వీధులున్నాయి.. ప్రలి చూడలిలోము వీటిని చిమ్మే యంత్రం. (ఫొంకెన్స్‌) ఉన్నాయి... కుతో నగరమంతా ఒక సందర షందనోద్యానవవం. అన్నీ భారతీయ పుష్పాలు, భారతీయ ఫలాలే ఉన్నాయి. పౌరజాదము వూట పుస్పములు పెద్ద "పెద్ద బిల్వ వషములు, వాటి మధ్య వాపుష్పాలు, చుమ్మి పూవులు, కనకాంబరాలు ఎంలో శ్రద్దతో పెంచారు. ఒక్క అందమైన వందవి రూపొందించాలంటే కొన్ని దశాబ్దాలు పదుతుంది. వచ్చిన వారు దన్కార్గుజు.. బౌరికి కాచలసింది విజయమే కాడు, విర్వంసం కూడా!

శదయం ప్రతాపరాడ్రునికి ఈ పంగళి చెలిపించి.. శత్రువులు ఎంత దూరంలో ఉన్నాలో, కారి. సైన్యం ఎంత ఉండో. -అంచతా చేయించాడు. వీయగల్లు శాల్పణం కన్నా మాలిక్‌ కాఫర్‌ శాల్చలం ఎమ్మన ఉన్నట్లు సమాచారం

'ఫ్ల2

వచ్చింది.

*ప్రస్తుతం మన కర్తవ్యం ఏమిటిగొ అని ప్రశ్నించాడు ప్రతాపరుద్రుడు.

“యుద్ధం జరిగితే ఇరుపక్తాల నష్టం తప్పదు. జయాపజయాలు దైవాధీ వాలు. ఢిల్లీ నుండి దేవగిరి వరకు, దేవగిరి ముండి ఓరుగల్లు వరకు ఇంత "పెద్ద సైన్యం నడున్తుంకే మనకు నమాచారం అందకపోవడం ఆశ్చర్యంగా ఉంది. మన రక్షణ వ్యవస్థలో ఏదో 'సైధిల్యం ఏర్పడింది"

*ఆవి చర్చించేందుకు సమయం లేదు. తక్షణ కర్తవ్యం బోధించండి. యుగంధరుల వారు కూడా నగరంలో లేరు.”

“మేడారం సైన్యాలు కూడొ రాకపోవటం ఆళ్ళర్యంగా ఉంది. సమౌ చారం అందలేదో, అందినా నిర్లక్ష్యం చేపారో తెలియటం లేదు. ఏమైనప్పటికీ, కొన్ని లక్షల మంది ధానుష్కులు మాలిక్‌ కాఫిర్‌ సైన్యాన్ని చుట్టుముట్టబోతున్నారవి ఒక వదంతి వ్యాస్తి చేసాము. దీని వల్ల త్తాత్కా లికంగా శత్రు సైన్యంలోని మనోబలం దెబ్బతింటుంది. ఏది ఏమయినా ప్రస్తుతం మనం కయ్యానికి సిద్ధంగా లేము”

ఇందులూరి అన్నయ మంత్రి మిగిలిన వారు కూడా ఈ వాదనను బలపరిచారు. అక్కడ మాలిక్‌ కాఫిర్‌ సైన్యం తుపాకులతో సిద్ధంగా ఉంది. కొందరు సైనికులు మట్టి కోటపై తుపాకులు సేల్చారు. కొని, ఆశ్చర్యం!

వారి ఊహలు తలశ్రీందులైనాయి. బల్లెములతో పొడిస్తే కూలిపోతుంద నుకున్న వారికి ఫిరంగులు కూడా పనిచేయకపోవడం ఆశ్చర్యమని పించింది. కోడిగుడ్డు పొనతో మట్టిని మర్దించి ప్రత్యేకంగా కట్టిన కోట అది. ఇలా మొత్తం ఏదు ప్రాకారాలు ఉన్నాయి.

కొన్ని లక్షల మంది మేడారం ధానుష్కులు వెనక నుండీ ముట్టడిన్తు న్నారనే నదంతి మాలిక్‌ కాఫర్‌ సైన్యంలో వ్యాపించింది. వెంటనే వారు ఆ దిక్కుకు పరిగెత్తారు. అక్కడ ఎవరూ కనపడలేదు.

*ఏరిరా కోయ పైవికులుోో అని ప్రశ్నించాడు మాలిక్‌ కాఫర్‌.

*వాళ్ళమ నమ్మవద్దు మాలిక్‌. ఒకప్పుడు దయ్యాల్లా వస్తారు. ఒకప్పుడు

123

కోతుల్లా వస్తారు. ఒకప్పుడు. పులులను, సింహాలను సైనికుల మిదకు ప్రయోగిస్తారు. పాములనే బాణాలుగా వేస్తారో ఈ లోపల ఓరుగల్లు కోట ద్వారాలు తెరుచుకున్నాయి. లోపల నుండి పుష్పమాలలతో ఉన్నతాధికారులు మాలిక్‌ కాఫర్‌కు స్వాగతం పలికారు. “జయ జయ జయ ఢిల్లీ మరత్రాణ మాలిక్‌ కాఫర్‌ మహోదయులకు” అంటూ ఆయనకు ప్వాగతం పలికారు.

ఇరుపక్షాల వారు శాంతించారు. ఆయుధాలు కింద పడేపి తెల్లడెండాలు ఎగురవేపారు. మాలిక్‌ కాఫర్‌కు ఘనసన్మానం జరిగింది. “ఢిల్లీ సుల్తాను మాకు శత్రువు కాదు. ఢిల్లీకి రాజే దేశానికి రాజు. మేము వారి మైత్రిని కోరుతున్నాము. అందుకు కానుకగా నూ ఓరుగల్లు హృదయాన్ని మీకు అందిస్తున్నాము” అంటూ విలువైన వజాలు, లక్షల వరహాలు, గుర్రముల మీద వేసి మాలిక్‌ కాఫర్‌కు అందించాడు (ప్రతాపరుద్రుడు.

ప్రతాపరుద్రుడు ఇచ్చినవి కానుకలు కావని, కప్పమని మాలిక్‌ కాఫర్‌కు తెలిసిపోయింది. అంక కాకతీయ సామ్రాట్టు తమకు పొనుంతునిగా ఉండ టానికి అంగీకరిస్తున్నాడన్నమాట, అలాంటప్పుడు ఇక యుద్ధం ఎందుకు? గోటితో పోయేదావికి గొడ్డలితో పవి ఏమిటి?

| కో

“ఇది నాయనా జరిగిన కధి అని చెప్పింది లక్ష్మణక్క, *వేను కన్నంతవరకు భక్తుల ద్వారా, బాటపారుల ద్వారా విన్నంతవరకు చెప్పాను. ఇందులో తప్పులేమైనా ఉన్నాయేమో తెలియదూ”

టిట్టిభశెట్టి ఎప్పుడో నిద్రపోయాడు.

మంచన శర్మ మూత్రం ఈ కథ మొత్తం శ్రద్ధగా విన్నాడు.

“అందుకే ననదుర్గ పాయంత్రం పద్మాక్షి దేవాలయం వద్ద, “రాజు మిమ్మల్నీ ఇక కాపాడలేడు అన్నది వాయనాగొ అని విట్టూర్చింది లక్ష్మణక్క. మంచనశర్మకు మనమ మనసులో లేదు.

124

*య్సుగంధరుడు ఎంత తెలివిగల వాడయితేనేం అందరూ కలిసి రావాలి కదా విజయ సాధనకు! పొమూన్యుడి పవి చేతి వేటు దూరం పయనిమ్తుంది = మేధావి పని తర్వాతి తరాల వరకూ సాగుతుంది. బుషుల కక్రాంత దృష్టి (త్రికాలాబాధితమై వుంటుంది. యుగంధరుడు మం్రి వేషంలో వున్న బుషి = కర్మయోగి - పొద్దుపోయింది నాయనా, వింటున్నావా! పొద్దుపోయింది, పడుకో” అన్నది లక్ష్మణవ్వ.

మంచన శర్మ కునికిపొట్టు పడ్డాడు. ఉదయం నుంచి నగరంలోని వింతలూ విశేషాలూ చూచిన సంతోషమంతా హరించుకుపోయింది. రాజ్యంలో ఇన్ని రాజకీయ పరిణామాలు జరుగుతున్నా వీటివి పోమాన్య (ప్రజల దృష్టికి రానివ్వడం లేదు. వార్తలను వశ్రీభవించి (ప్రచారం చేస్తున్నారు. ఇంతకు ముందు మార్కొపోలో, అమీర్‌ ఖుస్రూలు వచ్చినక్లు మాలిక్‌ కాఫర్‌ కూడా విచ్చేసినట్లు ఢిల్లీ సుల్తాను గారి ఈ ప్రతినిధికి ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి హార్దికంగా స్వాగతం పలికి గౌరవించినట్లు ప్రచారం జరిగింది. వార్తలను దేశ ప్రయోజనం దృష్ట్యా ఒకొక్కప్పుడు దాచిపెట్టడం నల్ల సర్ధలితాలను పాధించవచ్చు. కాని పొలకులు మసిబూసి మరేడు కాయను చేసి ఉన్న వార్తలను అణచటము, దొంగ నార్తలను సృష్టించడము తమ స్వార్ధం కోనం అప్పుడప్పుడూ చేస్తుంటారు. వీటి వల్ల కొన్ని తాత్కాలిక ఫలితాలు కలగవచ్చు కాని ఒకొక్కప్పుడు పామ్రాజ్యాలకు సొమ్రాజ్యాలే తుడిచి పెట్టుకుపోయే ప్రమాదం ఉంది.

“దక్షు లెవ్వారలు పేక్ష చేయరదివారల చేటగుూ” దూరాన ఎక్కడో గుల్లో ఉదయ శంకర శర్మ పురాణం చెబుతూ వున్నాడు. మంచన శర్మ ఎప్పుడో ఏ రాత్రి నేళనో నిద్రపోయాడు. లేచిన వెంటనే స్నానాదికములు. నిర్వహిం చుకొని పాల్కురికి పోమనాధారాధ్యుల వారి దర్శనానికి బయలుదేరాడు. పాలకుర్తి ఓరుగల్లుకు సమీపంలో ఉంది. గుర్రంపై పోతే జూము కూడా పట్టదు. పోమనాథుదు ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తికి దీక్షాగురువు. బహు (గ్రంథకర్త. పీఠాధిపతి. గ్రికాలజ్ఞాని. మొదట పండితారాధ్య చరిత్రమును తరునాత

125

ఐనవ పురాణాన్ని రచించాడు. ఆయన కిస్య పరంపర మొత్తం త్రిలింగ దేశంలోనే కాక కర్ణాటక సామ్రాజ్యంలో కూడా ఉన్నారు. పాల్కురికి పోమనాథుడు ప్రమథ గణంలో భృంగీశ్వరుని యొక్క అవతారమని భక్తుల విశ్వాసం. మంచన శర్మ, టిట్టిభశెట్టి పోమనాధ ఆరాధ్యుల వారిని దర్శనం చేసుకున్నారు. *ఏరువర్వా! ఇతడు నా మిత్రుడు టిట్టిభశెట్టి. విన్న ఓరుగల్లుకు వచ్చాము. ఇన్వాళ తమ ఆశీర్వాదం కోసం మీ సన్నిధికి వచ్చాము సోమనాధుడు చిరునవ్వు నవ్వాడు. ముఖాన భస్మ రేఖలు, చెవులకు కుండలాలు, మెడలో లింగకాయ, రుద్రాక్షలు, పులిచర్మం మీద కూర్చున్న పోమనాథుదు అచ్చంగా పరమశివుని వలెనే ఉన్నాడు. టిట్టిభశెట్టి ప్వామికి కొన్ని వరహాలు సమర్పించుకున్నాడు. పోమనాధుడు నవ్వి “మీ వలన కావలసిన ఒక మహా ప్రయోజనం ఉంది. టిట్టిభశెట్టీ! నీవు మహా ధననంతుడివి. మోటుపల్లి రేవు నుంచి వీవు నముద్రాంతర ద్వీపాలకు ఎగుమతులు చేస్తుంటావు. ఆ విధంగా చాలా ధనాన్ని సంపాదించావు. మనం సంపాదించిన ధనం మొత్తం సరమ శివుడిది - ఆయన తత్త్వం ప్రచారం చేసే ఉద్యమాన్ని నీవు స్వీకరించు. గాయకులకు ధనమిచ్చి దేశి పదములను పొడించు. వెన్నెల పదములు, ప్రభాత పదములు, ఆనంద పదములు, తుమ్మెద పదములు, వాలేశు పదములు, నొబ్బి పదములు, జాజర పాటలు, బహు రూపములు, పురాణ శ్రవణములు, ఇలా దేశి సాహిత్యాన్ని పోషించు. దీని వలన ప్రజలలో శివఖక్తీ వ్యాపిస్తుంది, రాజకీయంగా ప్రజలు తమ్ము తాము రక్షీంచుకోవలసిన స్థితి రాబోతున్నది" అన్నాడు పోనునాధుడు. సోమనాధునిది ఆధ్యాత్మిక దృష్టియే కాదు పామాజిక దృష్టి కూడా! సరిగ్గా వనదుర్గ చెప్పిన మాకే పాల్కురికి స్వామి వోటి వెంట కూడా వచ్చింది. 126

వారు నీరిరువురికీ కొంచెం భన్మం ఇచ్చి “వెళ్లండి, అక్కడ బనవ పురాణ కాలశ్షేసం జరుగుతున్నది”

పాలకుర్తిలోవే గుట్టకు పైన ఆరుబయలులో సెద్ద రంగస్థలం ఉంది. అక్కడ శివభక్తి బోధకములైన వీధి వాటకములు, పురాణ కాలశ్షేసములు జరుగుతుంటాయి. అప్పుడు గొడగూచి కథ ఒక పౌరాణికుడు చెప్పన్నాదు

శగ్గాడ్తగ్తూచి శివభక్తురాలు. ఆమె తల్లి తండ్రి పొరుగూరు పోతూ ప్వామికీ పాలను వైవేద్యం పెట్టవలసిందిగా చెప్పారు. ఆమె పాలను తీసుకొని వచ్చి స్వామికి నివేదన పెట్టింది. ఆ పిల్ల ముగ్టభక్తీకీ సంతోషించి స్వామి నిజంగానే పాలన్నీ ఆగరించాడు. మరునాడు తల్లిదంద్రులు ఊరు నుంచి ఎదురువచ్చేసరికి పిల్ల ఖాళీ గిన్నెతో ఎదురునచ్చింది. “పాలేవి” అవి ప్రశ్నించారు. *ష్టివుడ్తు (తాగాడు అని చెప్పింది. పిల్ల ఆబద్ధం చెప్పున్నదని తల్లితండ్రులు భావించారు. '*పద. మూ ఎదురుగా తాగించి అన్నారు. పాపాత్ములైన వారికి శివదర్శనం లభిస్తుందా ఏం! శివుడు వచ్చి త్రాగలేదు. “టపి వేడేల పొలొల్లండు త్రావ ముక్కంటి ముస్టైవా మూర్కువె చెప్తున "సెక్కులు పలికితివక్క జంబుగను శివునకు వవి ఉద్దెశించిన పొలు తవిలి విత్యంబును ల్రొవిన ద్రోహి పొట్టవచ్చేద ఎందు పోయెద వనుచు కట్టుగ్రమువ మూడ ముట్టుడు మువ్నంి

గొడగూచి “పో! లింగాకీ హో లింగాకో అవి ఏడుప్తూ శివుని లోనికి ఐకృమైపోయింది.

అత్యంత కరుణ రసాన్వితమైన ఈ కథను కథకుడు మధురంగా గొనం చేస్తున్నాడు. అది పాల్కురికి పోమునాథుడు రచించివదే.

మధ్యాహ్నం గురుప్రపాదం స్వీకరించిన తరువాత నముంచనశర్మ స్వామి నుండీ సెలవు తీసుకున్నాడు.

[27

*వాయనా! అన్నింటినీ మించినది కర్మ. ఉత్తమ సంప్కారముల వల్ల ఉత్తమ కర్మలు చేస్తాడు. దాని వల్ల మానవునికి ఉత్తను ఫలితాలే వస్తాయి. కాబట్టి మనం చేసే కర్మలకు మన సంస్కారములే మూలము. పంస్కార ములనుసరించి మంచివో చెడ్డనో సంకల్పములు వస్తుంటాయి. ఓరుగల్లులో అవేక విపరీతములు పుట్టబోతున్నాయి. చేను పాలకుర్తిని వదిలి కర్ణాటక సామ్రాజ్యంలోని “కల్య'కు వెళ్ళబోతున్నాను. మీరు వెళ్లి మేడారంలోని వనదుర్గను దర్శించండి. కర్తవ్యం ఆమె ఉపదేశిస్తుంది” అన్నాడు పాల్కురికి పోమనాథుడు.

ఆరాధ్యుల వారి కన్నులు ఆర్హుమైనాయి.

టిట్టిభశెట్టి, మంచన శర్మ స్వామికి పాదాభివందనం చేసారు.

“ఇక్కడి తాళపత్ర (గ్రంథాలనన్నింటినీ నేను తరలించుకొని పోతున్నాను. పోమవాథ భాష్యము, బసవ పురాణము, పండితారాధ్య చరిత్రము, వృషాధిప శతకము వంటి రచనలు ధనం వెచ్చించి కొన్ని తాళసత్ర ప్రతులు తీసే బాధ్యత టిట్టిభశెట్టికి నీవు అప్పగించు. అపనరమైతే తాళ నవములను కొమగోలు చేయండి. శైవుల సేవయే శివ సేవ. శైన సాహిత్య సేవయే ఈశ్వర వి అన్నాదు స్వామి.

శిష్యులు (శ్రద్ధతోనూ, కొంచెం భయంతోనూ వింటున్నారు. గురువు ఏదో విచ్శిత దివ్యానస్టమ పొందటం వారు గమనించారు. ఆప్రయత్నంగా అతిలోక దర్శనంతో సోమనాథారాధ్యులు తిరిగి ఇలా అన్నారు.

“కవిత్వం ఒక అమృతమయమైన కళ, ఇందులో ప్రతి అక్షరావికీ విలున వుంది. అక్షరం అంకే వశింపనది. ఇది బ్రహ్మ స్వరూపము. అక్షర. విద్యు తెలిసిన వాడే (బ్రహ్మర్షి. అంకే భగవత్‌ పాక్షాత్కారాన్ని పొందిన యోగి అక్షర పాక్షాత్కారాన్ని పొందిన కవి ఇరువురూ సమానులే. “వాన్ఫషిః కురుతే కావ్యమ్‌ అంటే అర్థం ఇదే. “అ నుండి "క్ష వరకు గల లిపి సంజ్జ్ఞలకే అక్షరాలని "పేరు. ఇందులో ప్రతి అక్షరానికి ధ్వని వుంది. ధ్వనితోపాటు రంగు, రుచి, వాసన వున్నాయి. యోగబలం వుంది.

126

బరువు వుంది. తేలికదనం వుంది. కర్కశత్వము, మృదుత్వమూ ఉన్నాయి. మాధుర్యము, పౌొరుష్యము వున్నాయి. ప్రతి అక్షరానికి ఒక అధిదేవత వుంది. ఆ దైవం జ్యోతి వంటిది. దానిని కవి ఉపాసించాలి. అప్పుడే అది. ప్రకాశిస్తుంది. రత్నమాణిక్య ఫ్టగిత కుడ్యాంతర్భాగములో జ్యోతిని వెలిగించినపుడు రత్నములన్నీ దీసములై సోధమును ప్రకాశింపజేస్తాయి అదే విధంగా ఏ ఆక్షరమునకు ఏది అధి దైవమో తెలునుకొని ఆ దైవాసుర వంపత్తులను (గ్రహించి ప్రతి అక్షరమునూ ఉపాసించిననాడే మహాకవి...

అచ్చులు పార్వతి - హల్లులు శివుడు - నీటి సంయోగమే సాంబశివ స్వరూపముగా అర్ధవారీశ్చర తత్వంగా బుషులు సంకేతించారు. ప్రభువు గొప్ప రసికుడు. అతడ్ని ఆశ్రయించుకొనివున్న విదుషీ గణము కూడా రసికురాండే. కాని వారికి భావ వ్యక్తీకరణ పై ఉన్న శ్రద్ధ వాద సౌందర్యం మీదగావి, శబ్టోపాసన మీదగావి లేదు. వీరికి ప్రతి అక్షరమూ దైవమేనవి తెలియదు.

ఇదొక మహాశాస్త్రం. ఈ శాస్త్ర స్వరూపాన్ని సంస్కృతంలో బుషులు కాంత దర్శనులై విర్వచించారు. అది వాల్మీకి వ్యాపాదుల కాలం నుండి శాతవాహనుల తరం నుండి వేటి వరకు అవిచ్చిన్నంగా ప్రనరిన్తూనే వచ్చింది. వేటి జానపద కవులు, కనయి(శ్రులు ఈ శాస్త్రాన్ని అభ్యసీంచటం లేదు. దాని వలన వారి కవిత్వం సద్యోఫలితొన్ని ఇచ్చినప్పటికీ, దీర్దకాలికంగా చూచినపుడు రాజుకు, రాజ్యావికీ (శ్రేయోదాయకం కాజాలదు.

ఈ ప్రభువు తనను పరిచేష్టించిన కవులు, కవయిత్రులు రచించిన గాథలను పోషిన్తున్నాడు. ఐతే ఆయన విజంగా అదరింపవలసింది శన పాహిత్యమునే. కొని బుద్ధికర్మను పారిణి కదా!

శిష్యులారా! వినండి!ీ అ ఆఏ కచటతపయష అవే ఈ పది అక్షరాలనూ వాయు బీజాక్షరములు అంటారు. ఇ ఈ ఐబబఛలతథఫ రస అవే ఈ పది అక్తరాలమూ అగ్ని బీజాలు అంటారు. ఉ ఊ ఒగ జ డదబలహ అవే ఈ పది అక్షరాలనీ పృథ్వీ బీజములు అంటారు. ము

120

బూబెఘరుఢధభవళ అవనే ఈ పది అక్షరాలు జల బీజాలు. అంజజఇజ నణమశ క్ష అనే ఈ పది అక్షరాలూ ఆకాశ బీజాలు అంటారు. ఈ బీజొక్షరాల పరిజ్ఞానం లేకుండా కవులు ఇష్టమొచ్చినట్లు కావ్యాలు రచింపరాదు.

ఈ ప్రపంచం పాంచ భౌతికమైనది. సృద్వి జల వాయురాకాశ తేజస్సులతో కూడివది. దీని లోసల ఒక అనంతమైన వాదం వున్నది. అది ఈశ్వర స్వరూపం. సరిగ్గా మానవ శరీరం కూడా ఇలాగే పాంచ భౌతికమైనది. దీవి లోపల కూడ ఒక నాదం వున్నది. అది అనాహత ధ్వని. శరీరం లోపలి అవేక స్థానములు నుండి అనేక అక్షరాలు ఉద్భవిప్తున్నాయి. ఆయా ప్థానముల పృథ్వి జల, వాయురాకాశ తేజస్సులకు స్థానములు. ఉదాహరణకు అనునాసికములు ముక్కుతో సలకబడతాయి. ఇది ఒక వాయుష్టానం. ఇక్కడ నుండి వెళ్ళిన ప్రాణశక్తి ఊర్జాభిముఖమై కపాలాన్ని న్పృశిస్తుంది. అది ఆకాశ ష్టానం. ఇలా ప్రాణాయామావికి కపాల ప్టానావికీ సన్నిహిత సంబంధం వుంది. అందుకే ఈ పది అక్షరాలనూ ఆకాశ బీజాక్షరములు అని శాస్త్రజ్ఞులు వివరించారు.

ఒక శ్లోకం లేదా ఒక కృతి పృథ్వీ బీజుస్హరంతో (ప్రారంభిస్తే లక్ష్మిప్రదం. ఉదక బీజాక్షరంతో మొదలుపెడితే అది ఆనందదాయకం. అన్ని బీజంతో మొదలుపెడితే ఆది కృతి కర్తకో, కృతి భర్తకో మరణాన్ని కల్గిస్తుంది. వాయు బీజంతో ఆరంభిస్తే ఆది దుఃఖహేతువు.. ఆకాశ బీజంతో (ప్రారంభిస్తే 'ఆకాశం గగనం శూన్యం" కాబట్టి ఆది దరిద్ర హేతువు అవి కొందరన్నారు.

(హప్వాక్షరాలు అమృతాక్షరాలు. దీర్జాక్షరాలు విషమాక్షరాలు. సరళ ములు, వర్గ చతుర్ధాక్షరములు, అనునాపీకములు యరలవశషస హ - ఈ మొత్తనమూ కలిసి ఘోష వర్ణములు అనబడతాయి. కృత్యాదిలో ఈ అక్షరములను ప్రయోగిష్తే కృతి భర్త, కృతి కర్త వీరిరువురూ కూడ కష్టనష్టములకు లోనవుతారు. అకచ టతపయ శ అవే

130

ఎనిమిది అక్షరాలు ఖ్లోకంలోని మొదటి పాదంలో 3, 6, 7, 11 ప్టానాల్లో రాకుండా చూనుకోనాలి. శ్లోక ప్రథమ పాదంలో తృతీయాక్ష్తరంగా హ గ ద అవే అక్షరాలను ప్రయోగించి రచిస్తే అది పామువలె వెళ్ళి ఆ పద్యం ఎవరి మీద చెప్పారో వారిని కరిచి చంపుతుంది. శ్లోకంలోని ప్రతి పంక్తిలో ఆరో అక్షరం వరుసగా త కారం వచ్చేటట్లు రచిస్తే అది తిట్టు కవిత్వంగా మారి శత్రుసంహారం చేస్తుంది. శ్రీకారం సర్వశుభప్రదం. వర్వదోష నివారిణి. అందుకే కవులు శ్ర్రీతో కావ్యారంభం చేస్తారు. రాజుకు ఈ కవితా రహస్యాలు తెలియవా? తెలిసినా వ్యామోహం చేత నిర్లక్ష్యం చేన్తున్నాడా” అది తనకే కాదు, విస్తృతమైన అంధ్ర పామ్రాజ్యానికే ప్రదూద హేతువనే జ్ఞానం పుండనక్కరలేదా?. నా బాధ అరణ్య ఘోష కాకూడదు. ఉదాహరణకు. “పురము అంక పట్టణము అని సామాన్నార్థం. కావి పురము అంకే బీజాక్షరము త్రిపురములు మూడు బీజములు - నానిని మధించడమే బాలా థ్రిపుర నుందరీ తత్వం. పంచాక్షరి ఐదు అక్షరాలూ ఐదు చశ్రములు. ఓరకారము ఆజ్ఞావక్రస్టము- ఇది రహస్య విషయమూ ఇవేవీ ఈ కవులకూ కవయి(త్రులకూ నర్తశీమణులకూ తెలియవు- వారిని పోషించే ప్రభువుకూ తెలియదు- నిజానికి (ప్రభువు సత్ప్రవర్తన మీదనే మన పామ్రాణ్ఞ భవిష్యత్తు ఆధారపడి వుంది. ఇది ఒక భోగ సామ్రాజ్యం కాదు. శక, యవన, పర్ధాహరితురుష్కారి దుష్ట విదేశీ శక్తుల నుండి భారత భూమిని రక్షించి అసంఖ్యాక ఆంధ్ర జనపదములన్నింటినీ ఏక సూత్రబద్దం చేసి ఈ దేశాన్ని శక్తి సంపన్నం చేసి ధర్మరక్షకు తోడ్పడే నిమిత్తం, మన పూర్వీకులు ఈ స్మామాజ్య నిర్మాణానికి గౌతమీ తరంగిణీ తీర్ధంతో ఆచమించి అనుష్టించి మహా సంకల్పం చేశారు. చరిత్రలో లలిత కళాపోషకుడనీ, భాషా వంరక్షకుడవీ, స్వర్ణయుగ విర్మాత అనీ కీర్తి ప్రతిష్టలను అందుకొనదలచుకున్న ప్రతాపరుద్రుదు ఈ సమస్త శాస్త్రాలనూ ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నట్టు? మంత్ర న్వరూసిణి అయిన వనదుర్గను ఎందుకు తృణీకరిన్తున్నట్లు?? వకార మకార మకార అకార కకార కకార అకారములొక మందత్రము- 131

అకారాది ఆచ్చులకు మార్యుడు, క వర్ణానికి అంగారకుడు, చ వర్గానికి బుధుడు, ట వర్గానికి శుక్రుడు, త వర్గానికి బృహన్వతి, ఏ వర్గానికి శని, యకారాదులకు అంక్రే అంతస్థములకు, ఊవ్మములకు చంద్రుడు అధిపతులు. క వర్గ చవర్గ, ట వర్గములు బ్రాహ్మీ బీజములు, త వర్గ, ప వర్గములు ద, వాలు క్షత్రియ బీజములు యల,శ్యష్పుస్కు హ లు వైళ్ళ బీజములు ఈ క్తృ అ లు కృష్లీవలల బీజములు. క వర్గ, చ వర్గ, ట వర్గాలకు ముత్యములు, వజములు పొదిగిన పొమ్ములు, శుద్ధ వస్త్రములు, కాచిన పాలు వైవేద్యం పెట్టాలి త వర్గ, ప వర్గ, ద, వ లకు కెంపులు పొందిన పొమ్ములు, రక్త వస్తువులు, వెయ్యి వైవేద్య వస్తువులు య, ల, శుష్క న, హ అనే ఈ అక్షరముల అధిష్టాన దేవతలకు పుష్యరాగములు, పచ్చని వస్త్రములు, తేనె నైవేద్య ద్రవ్యములు. ళ, క్షృ్య ర ఈ అక్షరాది దేవతలకు ఇందద్రనీలములు, నీలి వస్తువులు, మాధ్వీ రసము నివేదనా యోగ్యాలు. అక్షరములకు వున్న ప్లే గణములకు కూడ అధిదైవము రత్నము, రసము, నక్షతము వుంటాయి. మ గణమునకు భూమి దైవము. బుధుడు గ్రహము. ఇది పచ్చరంగులో వుంటుంది. రాక్షస గణాదికి చెందింది. కృషీవల జాతి. దీవి పాంకేతిక జంతువు జింక. దీని నక్షత్రము జ్యేష్టరాశి వృశ్చికం. రసం రౌద్రం. య గణానికి జలం అధిదైవం. దీవి కులము బ్రాహ్మణం, రంగు తెలుపు, ఫలము ధనమే. ఇది మనుష్య గణానికి చెందింది. దీని రాశి ధనుస్సు 6 గణమునకు అగ్ని అధిదైనం. మేషరాశి. (గ్రహమేమో అంగారకుడు. కృత్తికా నక్షత్రం క్షత్రియుగ గణానికి చెందినది. రనము శృంగారము. ఫలము భయము. ఎట్ట కలువ కాంతి. స గణానికి వాయువు అధిపతి. దీవి కాంతి నల్ల కలువలను పోలి వుంటుంది. అన్య జాతికి చెందినది. గ్రహము శని. రాశి తుల, వక్షత్రం స్వాతి. రాక్షన గణానికి చెందిన దీని ఫలము నాశము. త గణానికి అధిదేవత, ఆకాశం. బ్రాహ్మణ కులం. దేవ గణము. బృహస్పతి దీని (గ్రహము. దీని కాంతి నలుపు. ఫలము బశ్వర్యం. శాంతమే రసం. పువ్య నక్షత్రం దీనిది. రాశి కర్కటముూ- 132

గణాధిదేవత సూర్యుడు. దీవి కాంతి ఎరుపు. క్షత్రియ కుయు = రవం వీరమే. సింహరాశి దీనది. శ్రహము నూర్యుడు. నక్షత్రము ఉత్తర. ఫలము రోగము. మనువ్య గణానికి చెందింది ఇది. భ గణానికి చంద్రుడధిపతి. తెల్లని కాంతి, వైశ్య కులం, (గ్రహం చంద్రుడు, వృషభరాశి, దేవగణము, ఫలము సౌఖ్యము. వక్త్షత్రము మన్చుగకిరు న గణావికి మహావిమ్ణువే అధిదైవం. దీని ఫలాలు - జయము, పొభాగ్యము, సామ్రాజ్యము, నంపద. దీని దగ్గరలో చుష్టవర్థము గాని, దుష్ట గణము గాని ఉన్నప్పటికీ కీడు కలగదు. న గణ ప్రభావం వల్ల దీనికీ దోషమంటదు. కనుక గ్రహ గణ నక్షత్రాల గూర్చి చెప్పాల్సిన అవపరమేముంది?

భి గణానికి చంద్రుడు, జ గణానికి నూర్యుడు, న గణానికి దేవతా గణము, న గణానికి వాయువు, మ గణానికి పృధ్వి. య గణానికి ఆపస్సు, త గణానికి ఆకాశం, ర గణావికి అగ్ని అధిష్భాన దేవతలు.

కృతికి ఆరంభంలో భ గణం ప్రయోగిస్తే నుఖం. జ గణం ప్రయోగిస్తే ప్రమాదం. వ గణం ప్రయోగిస్తే ధనం. న గణం ప్రయోగిస్తే వినాశం. మ గణం ప్రయోగిస్తే శుభం. య గణం ప్రయోగిస్తే నువర్ధ లాభం. ర గణం ప్రయోగిస్తే దుఃఖం. త గణం (ప్రయోగిస్తే ఐశ్వర్యం లభిస్తాయి!

మ, వ - గణములు పుంలింగములు. జ, ర, న * గణములు స్రీ లింగములు. య, త, భ - గణములు నపుంసక లింగములు, వాటిని తెలునుకుని ప్రయోగించిన క్లైతే ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ ఫలితాలు ఆయా సన్ని వేశములననునరించి సిద్ధిస్తాయి. మ గణమునకు జింక, య గణమునకు కోతి, ర గణమునకు బట్ట, న గణమువకు దూడ, త గణమునకు నేక, జ గణమునకు ఆవు, భ గణమునకు సర్పము, న గణమునకు గజము, యోని వంకేతములుగా ఉన్నాయి. అదే విధంగా మ గణం ఆకుపచ్చ రంగులోను, య గణం లతెలుపుగాను, ర గణం షగడపు ఛాయలోను, స గణం కలున నన్నెలోను, త గణం నీలకాంతిలోను, జ గణం కెంపు రంగులోను, భ గణం వ్వచ్భంగామ, న గణం సువర్షకాంతిలోను ప్రకాశిస్తాయి. ఈ

133

గణముల్లో కొన్నిటికి మ్యైతి, కొన్నిటికి శత్రుత్వం వుంది. అది తెలియక రచన చేస్తే కృతికర్తకో, కృతి భర్తకో ప్రమాదం. ఉదాహరణకు కృత్యాదిలో మ గణం తర్వాత య గణం ఉపయోగిస్తూ కవిత్వం వొస్తే బంగారానికి తొలి అబ్బినట్లు కృతికర్త ప్రకాశిస్తాడు. య గణం తర్వాత జ గణం చేర్చి కృత్యాదిలో ప్రయోగిస్తే కృతి భర్త రాజభ్రస్టుడైపోతాదు. ఈ శాస్త్ర రహన్యములు చక్రవర్తిని ఆశ్రయించుకుని వున్న రచయితలకు అంతగా తెలియవు. అతనికీ ఇవి తెలియజెప్పే వారెనరూ లేరు. చెప్పే పాహసమూ లేదు. దీని ఫలితం ఎలా వుంటుందో ఎవరికి తెలుసు” స్వామి నిట్టూర్చి మళ్లీ ఇలా అన్నాడు.

“నేను ద్విపదను ఆశ్రయించాను. ఇది దేశీయమైన, జూనపదమైన రీతియే! ఈ పని ఎందుకు చేశాను? ఇహము * పరము అవే రెండు పథములకు ద్విపద మార్గము వేస్తుంది. పట్టణమును - ఆడనిని ద్విపద కలుపుతుంది. అందుకని నేను ఈ ఛందస్సును సమాశయించొను. ఐతే అశాస్త్రీయమైన, శృంగార కామ సంబంధమైన రచనలకు. నేనే ఛందస్సును వాదుకోలేదు- ఇదొక దివ్యమైన, భవ్యమైన ప్రయత్నం. రాబోయే తెలుగు కవులు ఈ నూత్న రీతిని ఆదరించగలరు. -, నా ద్విపదయే నిజమైన జానపద కవిత్వం"

ప్వామి కన్నులలో ఏదో మెరుపు-

క్రమంగా భావ ఆవేశం కొంత తగ్గింది.

శిష్యులు దిగ్భ్రాంతులై వింటున్నారు.

తకామున్నది కాక మానదు. మీరిక ఈ మాచల్లేవి రాజ్యం మండి వనదుర్గ రాజ్యానికి పయనం చేయండి - ఇది శివాజ్ఞ శిష్యులు గురు పాదాలకు శరణు చేశారు.

“ఆమె శక్తి స్వరూపం - శక్తియే శబ్దరో అన్నాడు స్వామి.

ఆమె అంశే సమ్మక్కయా??

ఆమె అంశే పార్వతి దేవియా??

134

శబ్దబహ్మము భష్టత్వాన్ని పొంది జానపదం పేర బూతుపాటలు వ్యాపించడాన్ని గురువు ఇలా నిమర్శిస్తున్నాడా? ౫

ఒక జాతి యొక్క పతనానికి ఉత్ధానానికి లౌకిక కారణాలు చూస్తారు సామాన్యులు.

కంటికి కన్సడని ఇలాంటి మౌలిక కారణాలు దర్శిస్తారు బుషులు.

ఆదొక వృషభం = మూడు ముఖములు - నాలుగు కొమ్ములు - ఏడు పాదములు కలది - దానిని ఉపాసించండి”” అని పోమనాథారాధ్యుల నారు శిష్యులను ఆశీర్వదించి మేడరాజ్యాన్ని వెళ్లవలసిందిగా పథనిర్రేశం చేశారు.

గురువు గారి ఆజ్ఞానుసారం మంచన శర్మ, టిట్టిభశెట్టితో సహా మేడరాజ్య్టుం ప్రయాణం కట్టారు.

ఆక్కడ వనదుర్గను దర్శించాలి.

"పెద్దఎత్తున తాటాకులు సేకరించి బండ్ల కెత్తించుకొని రావాలి. నాలుగు కొమ్ముల వృషభాన్ని ఆరాధించాలి. గురువుగారి ద్విపదలను, దేశ ఛందస్సును ఉదాత్త జానపద పాహిత్యంగా ప్రచారం చేయాలి.

కతి

మంచెన శర్మ, టిట్రిభ శెట్టి మేడరాజ్యం చేరారు.

అక్కడి ప్రకృతి సౌందర్యానికి ముగ్దుడైనారు. వనచరులు అమాయకులు, వారు (పేమకు ప్రాణం ఇస్తారు. కోపం వస్తే ప్రాణం తీస్తారు. సాహసం వారి జీవ లక్షణం. కొత్తగా వచ్చిన వారిని తొందరగా నమ్మరు. నచ్చినవాదు శతునో, మిత్రుడో తెలియదు. దోచుకోడానికి వచ్చాడో, తన గుప్తనిధి దాచుకోడానికి వచ్చాడో ఎలా తెలుస్తుంది” అందుకే వారు నుంచన శర్మను అనుమానంగా చూశారు.

“వేను పోమనాథారాధ్యూల వారి శిష్యుణ్ణి. వారి ఆజ్ఞ మీద సమ్మక్క తల్లిని చూడటానికి వచ్చాను అన్నాడు మంచన శర్మ.

*ఇవ్రాళ శనివారం. తల్లి మీకు దర్శనం ఇవ్వదు. రేపు ఆదివారం

కే35్‌

సారక్క మీదికి పూనకం వస్తుంది. నీవు కూడా రానచ్చునయ్యా. అక్కడే అంతా ఉంటారు అన్నారు ననచరులు,

ఆనాడు వారు నెమలికన్ను రాజు పర్ణశాలలో వీరికి బన ఏర్పాటు చేస్తారు. ఆయన మంచన శర్మకు సమ్మక్క తల్లి జీవిత విశేషాలు, మహిమలు చెప్పాడు.

*ఎనుబాకలో ఎల్లేరుగడ్డ (తవ్వుతుండగా తల్లి దొరికింది. అందుకే గూడెం వారు ఆమెను సీతగా పగిడిద్దరాజును శ్రీరామచంద్రునిగా భావిస్తారు. ఆమెయే లక్ష్మి. ఆమెయే పార్వతి. పశిడిద్దరాజు ఇంటిపేరు. మజ్జినారు. ఆయన బంగారంలా మెరిసిపోతుంటాడు. కాబట్టి పగిడిద్దరాజు అని పేరు "పెట్టారు. తల్లికి వివాహం అయిన తరువాత ఆమె వింధ్యాటవులలో కొత్తపల్లికి కాపురం పోయింది. వీటినే బస్తరు అడవులు అంటారు కూడా. ప్రజలను ఉద్ధరించేందుకై కొంతకాలం అక్కడి నుండి సిరిమల్లెకు వచ్చింది. పారక్కతో సహా బయ్యక్క పేటలోని ఇంకో చిలుకలగుట్ట వద్ద కొంతకాలం ఉంది. ఆమె ఎక్కడ ఉంళకే అక్కడ పండుగ. అదే తిరుణాల. ఆమె దర్శనమే సర్వరోగ నివారిణి. తరువాత ఆమె భక్త రక్షణార్ధం మేడారం చిలుకలగుట్ట వద్రకు వచ్చి చేరింది. అక్కడే ఆమెకు భక్తులు బెల్లం వైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. దీనికే బంగారం అవి పేరు

మంచన శర్మి వచ్చినవాడు అక్కడ సమ్మక్క తల్లి తమ్ముడు మాణ్యుడు కులతీర్సు ఏర్పాటు చేస్తున్నాడు.

వనచరులలో రకరకాల సమన్యలు వమ్తెంటాయి.

హింసా ప్రవృత్తి వల్ల ఏర్పడే నమున్యలు కొన్ని.

త్రీ విషయకమైవవి కొన్ని.

ఆస్తులకు సంబంధించినవి కొన్ని.

కోళ్ళు, మేకలు, పందులు దొంగిరింపబదుతుంటాయి. చిలికి చిలికి గోలివొన అయినట్టు క్రమంగా అవే రెందు గూడాల మధ్య ముఠా తగాదాలకు దారిలీస్తాయి. గూడాలు అంటించుకోవడం, దొమ్మీలకు దిగడం

136

కూడా కద్దు. అనాన పండుతో గర్భస్రావం చేసుకున్న నమవ్యలు కూడా తీర్పు కోసం వప్తాయిగీ

ఇలాంటి సమన్యలకు వారు ఓరుగల్లులోని ఏ వ్యాయపష్టానానికీ పోరు. ప్టావికంగానే వ్యాయం జరుగుతుంది.

సమ్మక్క తల్లి జన్మించినప్పటి నుంచీ వేరప్రవృత్తి కొంత తగ్గిన మాట వాప్తవమే, అయినా మానవ ్రకృతి అవాది పిద్ధమైనది. అది జేవీదేవతల అవతారాల వల్ల నమూలంగొ మారిపోవడం సృష్టిలో ఎన్నడూ చూడలేదు. అదే జరిగి వుంటే రొమువి తరువాత, కృష్ణుని తరువాత తిరిగి మానవ చరిత్రలో రాక్టసులు పుట్టకూడదు కదా!

మేడారంలో బయ్యక్క_ పేటలో, సిరిమల్లెలో, కొత్తపల్లిలో, ఎనుబాకలో, ఊరట్టంలో, చాందా మండి ఎక్కడ వనచరుల నమన్యలు వచ్చినా ఇటీవల 'మాణ్యుడు' నభ తీరున్తున్నాడు. అతని సమక్షంలో సమన్య పరిష్కరింపబడుతుంది. మూణ్యుని తీర్పు శిరోధార్యం.

*పదండి చూద్దాం అన్నాడు నెమలికన్ను రాజు.

“మిత్రమా! నన్నీ అడవి దారులో పడేసి అల్హాడిస్తున్నావు. ఎటు చూచినా కఠిన శిలలు, కాళ్ల నిండా ముళ్లు గుచ్చుకొని రక్తం వస్తున్నది. తినడానికి సరైన తిండి లేదు. మాచలదేవి అంతఃపురం చూపిస్తానని మూ ఊర్గో దొంగ మాటలు చెప్పి మేడారం సమ్మక్క దగ్గరకు తెచ్చి నా (ప్రాణం తీస్తున్నావు. నీకిది తగువాగొ అన్నాడు. టేట్టిభశెట్టి

మంచన శర్మ వవ్వాదు. సమాధానం చెప్పలేదు.

*క్రొండను త్రవ్వి ఎలుకను పట్టినట్లు మనం సాధించబోయేది ఏమిటో తెలియదు. ఈ వెమలికంటి రాజు ఎవరు? వీళ్ల విల్లంబులు చూస్తే నాకు భయం నేన్తున్నది. అసలే వీళ్లు కోపిమ్హుల్లా ఉన్నారు. ఒక బాణం తీసుకొని నన్ను పొడిచారంశే నేవేం కావాలి, అసలే మూ అన్ముకు వేనొక్కల్లే కొడుకువి. ఇంట్లో కూర్చొవి హాయిగా కజ్జికాయలు, చక్కీలములు తినరా వాయనా అంశ వినకుండా నీ వెంట పడద్దాను. నన్ను ఆగమ్మ కొకీలొ

137

త్రిప్పుతున్నావు”

“నోరు మూసుకొని వడువు. ఆతి వాగుడు నుతి హాని. మిత భాషణం ఆతి హాయి. పాల్కురికి పోమునాథారాధ్యులవారు సామాన్యులు కారు. ఆయన జగద్గురువు. ఆయన ఆజ్ఞను ఉల్లంఘించే శక్తి నీకు నాకు లేదు. మనమెందుకు వచ్చామో, ఏం జరుగుతుందో ఇప్పుడే ఏం చెప్పగలము”

*ఆద్రిగో పాము కుబుసాలు వేలాడుతున్నాయి. చెట్ల మీద కోతులు పళ్లు పెట్టుకొని చూస్తున్నాయి.”

“*ఆవునయ్యా, నిన్ను చూసి ఇంత పెద్ద నల్ల నేరేడు పండు ఎలా వచ్చిందా అవి అవి పళ్చికిలిస్తున్నాయిగ

టెట్టిభశెట్టి భయం భయంగా చెట్ల వంకకు చూస్తూ మంచన శర్మ వెనుక నక్కుతూ బయలుదేరాడు.

“నీకేం భయం లేదు స్వాములూ- శివుడాజ్ఞ లేనిదే చీమైనా కుట్టదు. సమ్మక్క తల్లి అనుజ్ఞ లేకుండా ఒక పిట్ట కూడా కదలదు” అన్నాడు చెమలికన్ను రాజు.

అక్కడ బూరుగు చెట్టు క్రీం మాణ్యుడు కూర్చున్నాడు. బూరుగు చెట్టు సమ్మక్క తల్లికి ప్రతీక మాణ్యుడు తన ప్రక్కనే ఒక వెదురు కర్రను నాటాడు. దానికొక దేవుడు జెండాను తగిలించాడు. వెనుకగా వెళ్ళి వీరు ముగ్గురూ కూర్చున్నారు. ఒక్కొక్కరూ లేచి తము తము సమస్యలు చెప్పుకోవటం, ప్రశ్నలు, పరిప్రశ్నలు, సమాధానాలు, వాంబ్మూలాలు... అన్నీ నదుస్తున్నాయి.

మంచన శర్మ అన్నీ శ్రద్దగా పరిశీలిస్తున్నాదు. టిట్టిభశెట్టి మాత్రం దిక్కులు చూస్తున్నాడు. దూరంగా ఎక్కడో చెట్టుకొమ్మలు అల్లాడితే అందులో నుండి ఏ గుడ్లగూబో మీద దూకబోతున్నట్లు-

అవతల పొదలో ఏవో ఆకులు కదిల్తే ఏ పులో బూచో వస్తున్నట్లు టిట్టిభశెట్టి ఊహించుకుంటున్నాడు.

మాణ్యుడు వరుసగా కుల తీర్పులు చెప్పున్నాడు. కొన్ని చోట్ట పరిహా

136

శాలు కూడా కట్టవలసి వస్తున్నది. వెదురుబియ్యం, పారపప్పు, ఇప్పుపూలు, కోళ్లు లంకలో తొలి పంట, లక్క చందనం, చింతపండు ఇలా ఆయా తప్పులననుపరించి పరిహారాల స్వరూపం మారుతున్నది.

తీర్పులు ముగిసాయి. వెదురుకరను తీసుకొని మాణ్యుడు వెళ్ళి పోయాడు. భక్తితో వనచరులాయనకు నమస్కరించారు... వారంతా టిట్టిభశెట్టివి, మంచన శర్మను చుట్టుముట్టారు. పొడవైన ధనుస్సులతో, అమ్ముల పొదలతో, నారబట్టలు గోచీలు ధరించిన వననచరులను చూపేసరికి టిట్టిభశెట్టి పై ప్రాణం పైనే పోయింది.

*ఎవళ్ళీళ్ళు దొరలూపో

శవీళ్ళు ఓరుగంటి నుంచి వచ్చారు. రేపు సారక్క దేవత పలుకుతుంది కదా, అది విందామవి

ఆవీశ్ళెవరూ? ప్రభువుల వారి గూఢచారులాగొ

*క్రాదు, కాదు- మేం పాలకుర్తి స్వామి శిష్యులం. ఆయనే సమ్మక్కళల్లి దర్శవం చేసుకోమని ఆజ్ఞాపించాడు.”

మేడారం 'వారందరిశీ పాలకుర్తి స్వామి అంక చాలా గౌరవం. వనచ రులంతా లింగధారులే. నిత్యం వారు శివుణ్ణి పూజిస్తారు. శివరాత్రి నాడు మద్యమాంసాదులే కాదు ఎట్టి ఆహారము తినకుండా జాగరణ చేస్తారు. బిల్వవనంలో పూజలు చేస్తారు. బయ్యక్క పేటలోని చిలుకల గుట్ట నుండి నిత్యము బండ్ల మీద బిల్వదళాలు శివపూజకై వారు ఓరుగల్లుకు సరఫరా చేస్తుంటారు కూడా. లింగమ్మ, లింగయ్య వంటి పేర్లే కాదు, మారేదుకాయ వంటి పేర్లు కూడా పెట్టుకుంటుంటారు.

మంచన శర్మ తాను పోమనాధారాధ్యుల నారు శిష్యుడనని గుర్తుగా గురుముద్రికము చూపించాడు. వనచరులంతా నమ్మారు.

మిత్రులిద్దరూ నవనవిహారం చేపారు.

*మిత్రమౌ, వాకిప్పుడు ఇడ్డెనలు తినాలని పిన్తున్నది. వెల్లుల్లీ, తాళింపు కలిపి దంచిన కారంలో వెయ్యి. వేసుకొని తినాలని ఉంది"

139

అప్పిచ్చిగా మాట్లాడకు. ఇది ఓరుగంటిలో లక్ష్మక్క ఇల్లు కాదు. మేడా రంలో వనచరుల గుడిసెలు. ఏ వెదురుభియ్యం నంటో పెడతారు. అంతేకాని మండెగలు (పూతరేకులు), ఆవిరి కుడుములు ఇక్కడ ఆశించడం తప్పు. చూడు, ఈ వన ప్రకృతిని చూస్తే కడుపు నిండిపోతున్నది.”

*వాకట్లా విండటం లేదు. ఏమన్నా తింక్షేవే నిండుతుంది. కవీపం జీడిపప్పువైనా కాల్చి .తెచ్చిపెట్టమను. పనస తొనలు, గెనుసు గడ్డలు, తేవె, పానకం అలాంటివైతే కొంతలో కొంత నయం. తేవెలో నంజుకుంటూ పవస తొనలు తినవచ్చు"

*వాళ్లను అవి తీసుకురా, ఇని తీసుకురా అని వతాయించావనుకో, కోపం వస్తే విన్నే నంజుకుంటారు”

టెట్టిభశెట్టి గుడ్లు మిటకరిస్తున్నాడు.

విజంగావే కొంచెం భయపడినట్టున్నాడు, వాగుడు తగ్గించి కూలబడ్డాడు.

పాయం/త్రం నెనులికన్ను రాజు షర్ణశాలలో వారికి నిజంగానే మంచి విందు ఏర్పాటు చేశారు. బెల్లము జీడిపప్పు నేసి వెదురుబియ్యం పాయసము వండారు.. సనప తొనలు, కాల్ళిన గెమసు గడ్డలు, పండిన వెలగపండ్డు పెట్టారు. దొప్పులో తేవె- కమ్మని పాలు- గడ్డ పెరుగు

మంచన శర్మ చక్కగా వేణువు వాయించగలడు. బాగా ప్రొద్దుపోయిన తరువాత పీల్లనగ్రోవిపై కొన్ని శివభక్త కీర్తనలు పాడాడు. అమాయకమైన మూగజీవులకు ఈశ్వరుడు కల్పించిన సహజాతమైన రక్షణ శక్తి వలె ఆ వాదం వినాదమై, ఘంటావాదమై, ప్రణవ వాదమై చిలుకల గట్టుపై (ప్రతిధ్వనించింది.

బాగా పొద్దు పోయింది. వనమంతా ప్రశాంత సుందరంగా ఉంది. గగన కన్య దోసిలి విండా తారాకుసుమూలను వింపుకొవి చిలుకల గట్టుకు పుష్పాంజలి సమర్పించబోతున్నదా అన్నట్లున్నది.

టెట్టిభశెట్టి దిక్కులు చూస్తున్నాడు. దూరంగా ఎక్కడో వవచరులు చేస్తున్న వృత్యాల చప్పుళ్లు, ఏదో దూరంగా ఉన్న గూడెంలో కాబోలు గట్టెలు,

140

డోళ్లు, కొమ్ములు వినపడుతున్నాయి- ఎక్కడో మెరుస్తున్న మిణుగురు పురుగులు- నిజానికవి మిణుగురులు కావు. రాత్రివేళ మిణుగురుల వలె వెలిగే జోతిష్మతి వనస్పతులు- దివ్యశక్తులు గల ఓషధులుకీ

పర్ణశాలకు బయట మసక రీకటిలో, టిట్రిభశెట్టికి ఎలుగుబంటి కనపడింది.

భయంతో కెవ్వున కేక వేసాడు.

ఎలుగుబంటి దగ్గరికి వచ్చింది.

“క్సురు కొండదొరా, ఏమైంది పామీ, భయంతో బొబ్బలిడుతున్నావు” అన్నాడు అతదు.

అది ఎలుగుబంటు కాదన్నమాట. నల్లని గొంగళిని ధరించిన వనచరుడు ఆక్కడ బాదం చెట్టుకు ఆనుకొని కూర్చున్నాడు.

“అబ్బే! ఏం లేదు! కొత్త ప్రదేశం కదా ఏదో భయం వేసింద అంతో అంటూ మెల్లగా నిద్రపోయాడు.

ఏ లెల్లవారుజామునో మెలకువ వచ్చింది. దాహంగా ఉంది. నీల్లైక్కడ దొరుకుతాయో వెైలియదు.

బాదం చెట్టు దగ్గర కాపలా ఉన్న వనచరుడు బయటకు వెళ్లిపోయి నట్లున్నాడు. మంచన శర్మ కూడా మంచి నిద్రలో ఉన్నాడు. ప్రక్కనే ఇప్పుచెట్టు క్రీంద ఇందాకటి గొంగళి మనిషి కనపడ్డాడు. అతడు ఇప్పుపూలు ఏరుకుంటున్నాడు.

*్గదుగో కోయదొరా, దాహంగా ఉంది. వీటీ తాబేటికాయ ఇక్కడ ఉందా” అని ప్రశ్నించాడు టిట్రిభశెట్టి.

ఇప్పపూల. పనిలో నిమగ్నమై టిట్టిభశెట్టి మాటలు వివిపించుకోలేదు వనచరుడు.

దగ్గరకు వెళ్ళి భుజం తట్టి “కోయదొరా! నీళ్ళెక్కడ దొరుకుతాయి”

కోయదొర పొడవైన తన మూతితో శెటిని డు. చేతులా డిన్తూ గుర్‌ గుర్‌ మన్నాడు. లిష్షళొత్షని దూర్వా

ఇది గొంగళి మనిషి కాదు.

కశ]

విజమైన ఎలుగుబం కే.

కెవ్వున కేకపెట్టి టిట్రిభశెట్టి పర్ణశాలలోకి దూకాదు. ఆ అరుపుకు నెనులికన్ను రాజు లేచాడు. “ఏం బాబూ, ఏమైందిగో

*ఆదిగో గొంగళి మనిష్కి కాదు కాదు, ఎలుగుబంటి, రాత్రి గొంగ లివి ఎలుగుబంటు అనుకున్నాను. ఇప్పుడు ఎలుగుబంటువము గొంగళి అనుకున్నాను”

టిట్టిభశెట్టి చెప్పన్నదేమిటో పూర్తిగా అర్ధం కాకపోయినా, కొత్త ప్రదేశంలో చిడ్డ బెదిరినట్లున్నాడని నెమలికన్ను రాజు గమవించాడు.

“రా అయ్యా! రా! తెల్లారక ముందే ఎలుగుబంట్లు ఇప్పపూలు తినిపోతుంటాయి. నువ్విక్కడ పడుకోో

“దాహం, దాహంో

తాబేటికాయతో నీర్లు ఇచ్చాడు రాజు,

టిట్టిభశెట్టి నీళ్లు (త్రాగి వణుకుతూ ముదుచుకొని పదుకున్నాడు. భయం, భయంగా దిక్కులు చూస్తున్నాదు. ఇక మళ్లీ నిద్రపట్టలేదు. ఆలో చిస్తున్నాదు!

తల్లి కన్నుల వెన్నెల వనదుర్గం మీదా ఓరుగల్లు మీదా సమంగానే పడుతుంది" వనంలోని వెలుగు ఓషధులుగా మారుతుంది- మరి నగరంలో వెలుగు?- యోచిస్తున్నాడు?

ఎలుగుబంటి లోపలికి వస్తుందేమోననుకున్నాదు. కాని రాలేదు. దాని దోవన ఆది పోయింది.

మూర్యోదయమైంది.

అంతా క్రమంగా బూరుగు చెట్టు వద్దకు చేరారు. గట్టు మీద మంచి ముందుగా కన్య సారక్క వచ్చింది. ఆమె పులిచర్మం పై కూర్చున్నది.

తరునాత పగిడిద్దరాజు వచ్చాడు. ఆయన వెంట మెట్ట తాబేలు ఉంది. శోయలంతా తాబేలుకు కుంకును బొట్టు సెట్టారు. సారక్క పాదాల దగ్గర కమలాలు ఉంచారు. అందరూ గొంతెత్తి భజన చేస్తున్నారు. మెల్లిగా, చిరునవ్వుతో బృందగానం

కేత2

“పమ్మక్క తల్లీ! సమ్మక్క తల్లీ!

భక్తులను కాపాడు ఓ కల్పవల్లీ

మేడారమందున కొలువైన అమ్మా!

మా పేవలందేటి బంగారు బొమ్మా!

పగిడిద్దరాజుకు వడ్డింపు దేవీ

చిన్ని పారక్కకు జనయిత్రినమ్మా!

ఏడేడు లోకాలు పాలించు తల్లీ!

ఆడేము సాడేము నీ ఎదుట మేము

వవదుర్గ వీవే నవదుర్గ నీవే

దంతేశ్వరివి నీవు జగదీశ్వరిని నీవు,

కొకతమ్మవు నీవు - ఏకవీరవు నీవు

వనదేవతా! నీకు వందనము తల్లీ!

పత్యదేవత! వీకు సాగి మొక్కేముగీ

పమ్మక్క ల్లీ! సమ్మక్క తల్లీ!

భక్తులను కాపాడు ఓ కం్పవల్లీ!ీ

అప్పుడు మెల్లగా నమ్మక్కతల్లి వచ్చింది. ఆమె పెద్దపులి పైనే వచ్చింది. వెంట ఒక పాము కూడా ఉంది.

*జయహో మాతా సమ్మక్క తల్లీ, రాజరాజేశ్వర అంటూ భక్తులు వినాదాలు చేశారు.

వనదుర్గ పులి మీద నుంచి దిగింది. చిరుగజ్టెల ఘలం ఘలారావాలతో తల్లి పారక్కను చేరింది. మంజీర నాదాలకు మధుర నొట్యమౌ అన్నట్లు నాగస్వరం పడగ విప్పి ఆదుతున్నది.

సమ్మక్క తల్లీ తన కుడి అరచేతిని కుమార్తె తలపై భాగంపై సెట్టింది.

ఇది హస్తమస్తక సంయోగ ప్రక్రియ అని మంచన శర్మకు అర్ధమయింది.

అందరూ ఏం జరుగుతుందోనని చూస్తున్నారు. అందరితో పొశే సమ్మక్క తల్లి, పగిడిద్దరాజులు కూడా దూరంగా వెళ్ళి కడిమి చెట్లు

143

మొదట్లో కూర్చున్నారు.

సారక్క లేచి ఆటూ ఇటూ ఊగింది. తల వెంట్రుకలు పిరగబోసుకొని గిరగిరా తిరిగింది. పులి వలె ఒకపారి గర్హించింద్‌.

“ఓయ్‌ పగిడిద్దరాజా, ఏం వేస్తున్నావు పగిడిద్దరాజా” అన్నది.

వనరాజు తన స్టావంలో విలబడి “ఏం ఆజ్ఞ అన్నట్లు చూచాడు.

“సమయం వచ్చింది, స్వతంత్ర వనరాజ్బుర ప్రకటించు. వింధ్య నుండి మేడారం. వరకు, ఛత్తీసుఘడ్‌ నుండి చిలుకల గట్టు వరకు కోయలు, గోండులు, భిల్లులు... ఒకరేమిటి ఆందరూ నీ వెంట రాగా అఖండ వనరాజ్యం స్థాపించు. సిరిమల్లె మనదే, చకకోటం మనదే, మేడారం మనదే, ఏకశ్‌ల మనదే. విన్నావాపో

“విన్నాను” అన్నాడు వనరాజు,

“జరిగేది చెప్పాను, జరిగినది చెప్తాను, జరుగుతున్నది కూడా చక్కగా చెప్తాను.”

*వేవే సమ్మక్కను. వేను మాయిలివి. నేనే దంతేశ్వరిని. నేవే జగదీశ్వరిని. రుదదేవువి పొత్తులోని వాడు అన్నమదేవువి ఆదుకుంటాను. గుర్రమెక్కి తిరిగినంత. నేల గుర్తుగా పాలించుకోమంటాను. వెంటనే ఉంటాను నేము. వెనుతిరిగి చూస్తే మాత్రం మరి కనపడను

ఆమె చెస్తున్నదేసుటో ఎవ్వరికీ అర్థం కాలేదు. ఇది జరిగిన కథ కాదు. జరుగుతున్న కథ కాదు. కాబట్టి భవిష్యత్తులో ఎప్పుడో జరగబోయే కథ ఆమె చెప్పున్నదా

ఆలో చస్తున్నాడు మంచన శర్మ.

“వినండి వినండి వీరులారా వినండి. చంద్రునికి, శివువికి మధ్య దోస్తీ చెడిపోయింది. నంది మూతి పగిలి వెత్తురు కారుతుంది. అద్దాల మేడలో ఆడింది గబ్బింం, తోరణం కూలింది, వీరణం (మోగింది. వినండి వివండి వీరులారా వినండి.

144

పమ్మక్క బొమ్మగా సాక్షాత్కరిప్తుంది. బొమ్మను, కుంకునువు గద్దె చేరుస్తారు, బంగారు రంగులో బెల్లాన్ని తెస్తారు. బంగారు బిడ్డల్ని భక్తులకు ఇస్తాను. వివరండి వివరండి వింతైన కథలు జరిగిన కథలు, జరిగేటి కథలో

*ర్రల్లీ, మేము ప్రతాపరుద్రుని పామంతులం. నీవు చెప్పినట్టు చేస్తే ప్రభువుకు కోపం వస్తుంది, పైగా దేశదోహం కూడా” అన్నాడు జంపన్న వాయకుదు.

సారక్క నవ్వింది.

అది నవ్వువలె లేదు.

ఒక వికటాట్ట్లహాసంవలె ఉంది.

విరబోసుకున్న జుట్టు తల చుట్టూ ' తిరుగుతుండగా కొన్ని క్షణాలు ఆమె నర్తించింది.

“సామంతుడు లేదు, చక్రవర్తీ లేదు, రాజు నది అయితే బంటు వొాగవుతొాదు”

అంతా ఆమె వైపు భయంగా చూస్తున్నారు. ఒక్కసారి ధూపం వెలిగించారు.

ఢమరుకాలు (మోగించారు.

“రక్షించు తల్లీ, మమ్ము రక్షించు” అన్నారు భక్తులు.

“పగిడిద్దరాజా! పంపించు చాందాకు నీ సైన్యం పస లేని యుద్దానికి బలి కావడం దండగ

“ఆలాగే చేస్తానో అన్నాదు పగిడిద్దరాజు.

పారక్క నదుచుకుంటూ ముందుకు వచ్చింది. అక్కడ ఇంతకు ముందే ఒక అగ్ని కుండం ేర్పారు. కణకణమండే. నిప్పుల నుండి నడుచుకుంటూ ఆమె ముందుకు పాగిపోయింది.

కేడర్‌

పొరక్క నడిచిన అన్నికుండం మండి తలా కొంచెం విభూతిని తీపి భద్రపరుచుకున్నారు.

పాల్కురికి పోమనాథ గురువు ఎందుకు మేడారం వెళ్లమని ఆజ్ఞాపిం చాడో మంచన శర్మకు అర్థమయింది.

*వందువికి శివునిపై కోపం వచ్చింది

నంది మూతి పగిలిపోయి నెత్తురొచ్చిందో

అవి టెట్టిభశెట్టి గెంతుతున్నాడు.

“మిత్రమా! ఇంతకూ శివుని తల మీద ఉన్న చంద్రునికి శివునిపై ఎందుకు కోపం వచ్చింది? ఈ కథ ఏ పురాణంలో ఉంది”ొ

“భవిష్య పురాణంలో”

“ఆలాంటి పురాణం ఒకటి ఉందాగొ

*ఉన్నదంటారు కాని నేను చదవలేదు. కాని భవిష్యత్తులో జరగబోతున్నది అని అర్ధం”

“మ్విత్రమా! కోపం వచ్చిందటయ్యా. నిన్నవో మొన్నవో లేక వందేళ్ళి క్రితమో”

*ప్పిర్చివాడా, ఆమె చెప్పినవన్నీ జరగబోయే కథలు. అయితే అవి సంకేతప్రాయంగా చెప్పింది. అయితే ఆ సంకేత భాషను తిరిగి మన భాషలోకి అనువదించుకోవాలి”

“మిత్రమా, మనం ఒంటరిగా పోతున్నామే ఇక్కడెవరైనా దొంగలుం టారంటావాగో

*వెవకటికీ, వీలాంటి వాడే ఒకడుండే వాడుట. అతడు విర్హన ప్రదేశావికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఒక చెట్టు కనిపించింది. పేద తీర్చుకుందామని దాని క్రీంద కూర్చున్నాదు. “దాహంగా ఉంది, కొంచెం మంచినీళ్లు ఉంక్రే బాగుండును అనుకున్నాడు. ఇంకేం వెంటనే చల్లటి వీళ్లు పాక్షాత్కరించాయి.. అతదు

ఆశ్చర్యపోయాడు. ఇందాకటి వించీ “ఇక్కడే. వున్న వీళ్లను చూసుకోలేదు తెలివి తక్కువ వాళ్లో అనుకొని కొద్దిగా నీళ్లు త్రాగి విశ్రాంతి పాందాడూ “ఆకలిగా ఉంది, తినడానికి అన్నమేదైనా దొరికితే బాగుండును" అనుకు న్నాదు. వెంటనే షడశోపేతమైన విందు భోజనాలు ప్రత్యక్షమైనాయి. హాయిగా వాటిని ఆరగించాడు. “పడుకోడానికి ఒక పూలపాన్సు ఉంకే ఎంత బాగుండును అనుకున్నాడు. వెంటనే హంస తూలికా తల్పం అవతరించింది. అతను కూర్చున్నది కల్పవృక్షం (క్రింద. ఈ రహస్యం అతనికి తెలియదు. తల్పంపై విశ్రమించాడు. "కొంపదీసి ఇక్కడ ఏ పెద్దపులీ లేదు కదా" అనుకున్నాడు. ఇంకేం థ్లతారంగా గౌండ్రుమని వినపడింది. 'అమ్మబాబోయ్‌, ఇది నన్ను తివేస్తుందో ఏమో” అనుకున్నాడు. పెద్దపులి వచ్చి ఆతనిని తిని చక్కా వెళ్లిపోయింది, ఇదీ కథో

*వాకెందుకు చెప్పినట్లు”

“నువ్వు ఇక్కడ దొంగలుంటారా అని అడిగావే, అందుకు చెప్పినట్లు, అనలే ఇని వనదేవతలు తిరిగే చోటు. మనమేమన్నా అంకే అవి తథాస్తు అంటాయి

ఇంతలో దూరంగా ఏదో అలికిడి వినపడింది.

“టెట్టిభశెట్టీ! అమకున్నంతా అయ్యింది. ఎవడో దొంగ ఇటు వస్తున్నాడు”

*బెబెబై బె బె

శనీ బైబేలు తరువాత కావి ముందు ఆ చెట్టు ఎక్కు. గుబురులో కూర్చుందాం

టిట్టిభశెట్టి ఆయానపదుతూ అతికష్టం మీద చెప్టెక్కాడు.

అచ్చంగా ఒక ఎలుగుబంటి చెట్టు పైకీ ప్రాకినప్లే ప్రాఃతూ పైకి చేరాడు. ఇరువురూ గుబురు కొమ్ముల నూటున, వనక్కి కూర్చున్నారు.

టిట్టిభశెట్టికి ఒక విషయం మాత్రం అర్ధం కాలేదు. ఆ వన్తున్నవారు బాటసారులు కావచ్చు. వేట కోసం సంచరించే ననచరులు కావచ్చు. శాళ్లు

147

దొంగలేనవి మంచన శర్మకు ఎలా తెలిసింది?

తన కంటే ఇతవికి తెలివితేటలూ ఎక్కువా, లేక కేవలం ఊహయేనా!

ఇలా అనుకుంటుండగానే ఇద్దరు వ్యక్తులు మెల్లగా గుపగుసలాడుతూ అక్కడికి వచ్చారు.

వారి సంభాషణల్లో ఏదో రాజకీయ విషయం నలుగుతున్నది. సుల్తాన్‌, యుగంధరుడు, మేడారం, చాందా నంటి మాటలు నివపదుతున్నాయి.

వారు మాట్టాడుతున్నది తెలుగు కాదు. వనచర భాష కూడా కాదు.

అది 'ఆరెో భాష ఇది మహారాష్ట్ర ప్రాకృతంలో నుంచి పుట్టిన ఒక జానపద భాష పాల్కురికి పోమనాథాచారజ్టీిలు తన బనవ పురాణంలో ఐనవేశ్వరుని భిన్నభిన్న భాషలలో స్తుతిన్తూ “ఆరో భాషలో కూడా ఒక పద్యం వ్రాశాడు.

వారి మాటలను బట్టి వీరెవరో శత్రువర్గాలకు చెందినవారుగా మంచన శర్మకు అనుమానం వచ్చింది. నారు చెట్టు క్రింద కూర్చొని తమ వద్ద ఉన్న మూటను విప్పారు. అందులో కొన్ని నాణెములు ఉన్నాయి. అవి ఏకశిలా నగరానికి చెందినవి కావు. నరహాల వలె, తారల వలె కనపడటం లేదు. నాణెములు పరిమాణాన్ని బట్టి అవి ఢిల్లీ సుల్తానుకు చెందినవని వృష్టమవుతున్నది. వాటిని లెక్క పెట్టి ఒకడు రెండవ వానికి ఇస్తున్నాడు.

“మిత్రమా, మనం కూర్చున్నది కల్పవృక్షంలాగే ఉంది. దొంగలంకే దొంగలొచ్చారు. *వారి వద్ద ధనం ఉండదా అనుకున్నా! ధనం కూడా వచ్చింది. అవి నునకు ఇవ్వాలని కోరుకుంటున్నా” అన్నాడు టెట్టిభశెట్టి

టెట్టిభుని నోరువి బలవంతంగా మూశాడు మంచన శర్మ.

చీనుల దందు టిట్టిభుని అంగరఖాలోకి దూరింది.

“బీ అవి అరుస్తూ క్రిందికి జారాడు. దొంగలిద్దరూ నిర్దాంతపోయారు.

*ఆరే ఉల్లూ'కే పళ్ళే, ఎవడురా నువ్వు, ఎక్కుడి మంచి వచ్చివాన్‌” అవి టెట్టిధశెట్టి గొంతు పట్టుకున్నారు.

ఉనేన్సు నేము, వేను దొంగను కాను. వదలండి బాబో వదలండి

ల!

*మ్రాక్రీ లెక్కల్‌ నీవు ఏం చూపావు బా

*ఏం చూడలేదు, ఎవర్నీ చూడలేదు. నాణాలు చూడలేదు, మిమ్మల్నీ చూడలేదు. అనలు నాకు కళ్ళే లేవు. ఉంకే కదా చూడడానికి

వాళ్లు టిట్రిభశెట్టి వీపు మీద పిడిగుద్దుల వర్షం కురిపించాడు. దానితో టిట్టిభుడు పొమ్మ సిల్లి క్రిందపడి 'బేరు' మని ఆరిచాదు.

పరిస్టితి విషమిస్తున్నది. ఇక తాను క్రిందికి దిగక తప్పదు.

మంచన శర్మ గభాలున దూకుతూ *బ్రాబ్రూ! ఆతనిని వదిలిపెట్టండి. అమాయకుడు. దొంగ కాదు. మీకెటువంటి. ఆసకారము చెయ్యదు అన్నాడు మంచన శర్మ ఆరె భాషలో.

దొంగలు నిజంగా నిర్దాంతపోయారు.

వాళ్లు మంచన శర్మ గొంతు పట్టుకున్నారు.

*ఎవర్రా మీరిద్దరుగొ

*నా శేరు మంచన శర్మ, ఈయన "పీరు టెట్టిభశెట్టో

*ఏం చేస్తున్నారిక్కడ”

“నిజం చెపితే మా నాయకుడు చంపుతాడు” అన్నాడు మంచన.

*వైప్పుకపోచే మేము చంపుతాము” అన్నాడు దొంగ

మంచన శర్మ కొంచెం శ్వేపు దిక్కులు చూశాడు.

నీళ్లు మింగుతూ మెల్లగా ఇలా చెప్పాడు.

“ఇక్కడ మా గుప్తనిధి ఉంది.”

మంచన శర్మ మాట్టాడలేదు.

*ఈ చుట్టుప్రక్కల ఇలాంటి గుప్తనిధులు ఉండటం సహజమే. మౌర్యుల కాలం నాటివి, చాళుక్యుల కాలం నాటివి కూడా అప్పుడప్పుడు దొరు కుతుంటాయి.. అవి ఎక్కదువ్నాయో తెలిపే భూర్దర ష్మృతమో, రాగి రేకో ఉన్నట్టుండి బయటపడుతుంది. వాటిని తీసుకొని ఇలొ వస్తుంటారు. అంతేకాక ఒకొక్కప్తుడు కొందరు తాము. దొంగిలించిన సొత్తును కూడా

149

ఇలాంటి ప్రదేశంలో దొచి పెడ్తుంటారు.

“ఎక్కడరా, ఎక్కడపో మళ్లీ గద్దించారు దొంగలు. మంచన శర్మ భయపదుతూ కొంచెం అనతల ఉన్న పాత పాడుబడ్డ బావివి చూపాడు.

“పదరా” అంటూ మంచన శర్మ చెవులు పట్టుకుని అక్కడికి నడిపిం చారు.

సూర్యాస్తమయమవుతున్నది. (క్రమంగా చీకట్టు వ్యాపిస్తున్నాయి. బుషీ పక్సులు తలక్రిందులుగా వేలాడుతూ. రొద చేస్తున్నాయి.

వేగంగా ఒక గబ్బిలం వచ్చి పీరి మధ్య నుండి దూసుకొని పోయింది.

కప్పలు అవిశ్రాంతంగా బెకబెకమంటున్నాయి.. అవి ఆరున్తుంటే “ఖరరవరట్‌ , ఖరరవరట్‌” అన్నట్టు వినిపిస్తున్నది.

“ఇక్కడ” అన్నాడు మంచన శర్మ.

వాళ్ళిద్దరు బావిలోకీ తొంగి చూస్తున్నారు.

ఆదొక పాదుబడ్డ బావి.

ఎంత లోతు ఉందో తెలియటం లేదు.

లోపల పాములున్నాయో, దెయ్యాలున్నాయో.

దొంగలిద్దరూ ఆశగా చూస్తున్నారు.

లోపల ఉన్న నిధి ఎంత విలువైనది?

తాము దిగాలా లేక వీళ్లే దింపాలా?

ఇంతా చేస్తే వీడు చెప్పిన మూట నిజమేనని నమ్మకమేమిటి?

బావి అడుగు భాగాన ఏదో కనపడుతున్నది.

“దేఖో, దేఖో” అంటూ వాళ్లలో ఒకళ్లకొకరు ఒక మూల చూపించు కుంటున్నారు.

ఆక్కడ ఉన్నది రాయా లేక మూటా?

మంచన శర్మ వనదుర్లను న్మరించి తన కుడిచేత్తో వారిరువురినీ మెడ "పైన చౌవుదెబ్బ కొట్టాడు.

అతనికి అంత బలం ఉరద్‌ని గొంగలకే కాధు అతవికే తెలియదు.

150

ఒకే దెబ్బతో వారు న్యహ కోల్పోయారు. వేగంగా వారి కాళ్లు పట్టుకొని ఎత్తి బావిలో పడేపాదు. టెట్టిభా! త్వరగా రా" అని క్రేక పెట్టాదు. ఏద్చుకుంటూ టిట్టిభశెట్టి వచ్చాడు. “ఈ ముదనష్టపు ముండా కొడుకులు నా వళ్లు నలగ పొడిచారు బాబో” “ఏడుస్తూ కూర్చుంకే ఓదార్చేవాళ్లు కూడా ఉండరు. నువ్విప్పుడు వాళ్లను నలక్కొట్టు” “అమ్మో! నేవా?ి వాళ్లనా? ఏరీ” ఉఅబ్రర్రున” బావిలోకి చూపించాడు. టిట్టిభశెట్టికి ఉత్సాహం వచ్చింది. పెద్ద బండరాయిని తీసుకొవి వెళ్ల నెత్తిన పడేశాడు. లోపల నుండి కెవ్వున కేక వినిపించింది. “ఆమ్మో, దీనారులు, మొహదీలు, ఇవన్నీ నావేనాఫొ “ఇంక అనుమానమెందుకు నీవే. పిచ్చివాడా, నీవున్నది ఆ కథలోని కల్పవృక్షం లాంటి దావి (శ్రీంది" “బాబోయి. అయితే ఇప్పుడే ఇంకొక కోరికో *వద్దులేే ఆ తరువాత కోరిక ఏ పెద్దపులి లాంటిదో అయితే మొదటికే మోసం. ముందు పాొరిపోదాం పదో టిట్టిభశెట్టి ఆ నాణెముల మూటను చిగించి కట్టుకుని చంకకెత్తుకు న్నాడు. “పరిగెత్తు, ఇంక ఇక్కడ ఒక్క క్షణం ఉండటం (శ్రేయస్కరం కాదు" అన్నాడు మంచన శర్మ. ఇద్దరు కాకతీయ సరుగుపందెంలోని ్రీడాకారుల్లాగా వేగంగా సాగిపో యారు. రజీ; (గంత మరునాడు లక్ష్మణక్క ఇంటికి స. ప న స్ట్‌ హా. ల లో శీ తల ఎవ ఓపీ

*అవ్వా! మా ధనం మూడో కంటి వాడికి తెలియకుండా నువ్వు దాచిపెట్టి ఇవ్వాలో

“ఆలాగే వాయనా అదేం భాగ్యం అన్నది లక్ష్మణక్క. “ఎక్కడి కెళ్ళారు వాయనాఫో

“నూ గురువు గారి దర్శనానికెళాము

“ఎవరూ, సోసువాథస్వామి వారాగొ

*ఆవును

“మహాత్ముడు, పరమ శివువి అవతారం. జైనులను, బౌద్దులను, నాస్తికులను ఓడించాడు. ఈ వాస్తికులు మరీ బుద్ధి లేవివారు..బాబూ, దేవుదు లేడట. వారంతట వారే పుట్టి వారే పెరిగి, వారి ఇపష్పంతోనే చచ్చిపోతున్నారట! అన్నీ దొంగ వేషాలు. దేవుదున్నాడంకే నలుగురికీ భయభక్తులుంటాయి. ప్రజలకు సేవ చేయాలనే దృష్టి వస్తుంది. పుణ్యం, పాపం ఇలాంటివన్నీ ఉంటాయి. లేడన్న వాడికి నీతేమిటి, ఆవినీతేమిటి. పాపం లేదు. పుణ్యం లేదు. సమాజాన్ని దోచుకొని విశ్చంఖలంగా జీవించేందుకు బయల్లేరిందే ఈ లోకాయతన వాదం” అన్నది లక్ష్మణక్క.

మంచన శర్మ ఆమె వైదుష్యానికి సంతోషించాడు. తన గురువు ఇటీవల లోకాయతనుల మీద కత్తి కట్టి వాళ్లను కాకతీయ పామ్రాజణ్యం మండి తరిమివేసిన విషయం అందరికీ తెలిసిందే.

“మిత్రమా, ఇక నాకు మా ఇంటికీ పోవాలని పిస్తున్నది” అన్నాడు టెట్టిభశెట్టి

“ఆలాగే! ఇవాళ విశ్రాంతి తీసుకొని రేపు వెళదాము. అన్నాదు మంచన శర్మ. ॥

*పర్రే అలాగే వీ మాకే నొ మాట, కాని నా మూట వా మూట

*ఆది నీ మూట్టా కాడు వా మూటా కాదు, రాజుగారి మూట. న్లకీన పొమ్ము ప్రభుత్వానికి అన్నగించాలి

“బాబ్బాబూ, అంత సవి'కూత్రేష్మై చేయకు. అసలే శేదోళ్లి. యాపారం

తళ ఏన. || ల ల్‌ క జ్ర? క

"పెద్ద లాభసాటిగా జరగ్గటం లేదు. ఏదో తార ఖర్చు పెడితే ఒక తార మాత్రమే లాభమొస్తున్నది. తారకు తార

*ఒర్జ్నీఆసాధ్యం కూలాో అనుకున్నాడు మంచన శర్మ.

తారకు తార అంకే వినడానికి పైనకు పైసలాగా వినపడుతుంది. కానీ దాని తాత్సర్వం నూటికి మూరు లాభం అన్నమాట.

పగలంతా పని చూసుకొని మంచన శర్మ తిరిగి పాయంత్రానికి పూటకూర్ల ఇంటికి చేరుకున్నాడు.

రాత్రి భోజవాలు మొదలైనాయి.

మధ్యాహ్నాం భోజనాలు వేరు, రాత్రి వేరు.

రాత్రివేళ చారు, పప్పుచారు, అప్పడాలు, వడియాలు, తాళింపు కూర, కంది పచ్చడి, ఊరపిండి పచ్చడి (ఆవకాయ) మరో బండ పచ్చడి లక్ష్మణక్క వడ్డించింది.

కొత్తిమీర, అల్లం, కరివేపాకు, ఏలకుల పొడి, నిమ్మరసం, వట్టివేళ్లు, "సైంధవ లవణం కలిపి కుండలలో చల్లపరిచిన మజ్దీగను అరటి దొప్పలలో పోసి అందించింది. భోక్తలంతా ఆప్యాయంగా (త్రాగి గర్రున త్రేన్సారు.

తలొక రూక ఇచ్చారు.

అన్నీ ఆమె గుడ్డ సంచీలో వేసుకొని భోషాణం ెక్రైలో పెట్టుకుంది.

భోక్తలంతా వెళ్లిపోయారు. కేవలం ఐన్‌ చేసిన వారు మాత్రం మంచాల మీద, అరుగు మీద పదుకున్నారు.

మంచన శర్మ వెళ్లి సమీపంలో ఉన్న అంగడి నుండి కర్పూర తాంబూలములు తెచ్చుకున్నాడు.

టెట్టిభశెట్టి పదుకొని “చంద్రునికీ శివునిపై కోపమొచ్చింది' అంటున్నాడు.

ప్రక్కనే పదుకున్నాయన “ఎందుకొచ్చింది బాబూ?” శివుడు ఎంత ధనం కావాలంకే అంత ధనం ఇన్తున్నాడు కదాగొ

*బ్వద్రిగో ముసలాయనా, ఈ లోకంలో నేనే పిచ్చివాళ్ణనుకుంకే వాకంకే పిచ్చివాళ్లు ఉన్నారన్నమాట. వేవేదో పిచ్చిగా చంద్రునికి శివునిపై

153

కోపమొచ్చిందంకే నీవు దానికేదో అర్ధం తీస్తూ శివుడు ఎంతడిగితే ఆంత ఇస్తున్నాడు కదా ఆంటావేమిటి”

“ఇంతకూ ఈ పాట మీరే 'వ్రాపారా బాబూ”

*లేదు, ఎక్కడో అడవిలో కోయవాదు పాదుతుంకే విన్నామ”

“పాట మొత్తం మీ నోటికి వచ్చా౫ొ

“ఎట్లా వస్తుంది. ఒకపారి వింటే రావడానికి వేనేం ఏకసంథాగ్రాహినా? మూ మిత్రునికి బహుశా వచ్చి ఉండవచ్చు”

ఇంతలో మంచన శర్మ వచ్చాడు.

ఉప్టల్విట్రి మిత్రుడంటున్నావు?”

“ఈయనెవరో నన్ను పాట పాడమంటున్నాడు. నేను పాడితే గాడిద ఆరిచినట్లుదంటావుగా. అదంతా నీవు అసూయతో అన్నమాట అని తేలిపోయింది. ఈ పెద్దాయన నా గొంతు మీద ఎక్కువ మక్కువ పడ్డాడు. కాని దురదృష్టవశాత్తు నాకు పూర్తి పాట రాదు

“పం పాట

“ఆదే మన అడవి పాట 'చందదునికీ శివునిపై కోపమొచ్చింది”

“మిత్రమా, నీవు నోరు మూసుకొని పదుకో. నీవు గట్టిగా పాడితే ఎవరో దొంగలు పడితే అరుస్తున్నారవి అనుకోగలరు"

*ఈర్ష్యాళువువు! నీ బుద్ది పోనిచ్చుకున్నావు కాదు"

“*పోనీయండి బాబూ- ఆ పాటేదో మీరే పాడండి” అన్నాదు సెద్దమనిషి మంచవ శర్మతో.

*ఆదేం పాట కాదు పెద్దయ్యా, ఏదో అర్ధం కాని జోస్యం”

“ఏమిటది బాబూ

“చంద్రునికీ శివువిపై కోపమొచ్చింది

నందికీ మూతి పగిలి వెత్తురొచ్చింది

పిచ్చిగా ఉంది కదూ!

“ఏమీ పిచ్చిగా లేదు బాబూ చాలా అర్థవంతంగా ఉంది. చంద్రుడంకే

కేర్‌4

ఢిల్లీ నుల్తాను.. శివుడంకే.. ప్రతాపరుదుదు. ఢిల్లీ మల్తానుకు ప్రభువు పై- కోపమొచ్చి దేవాలయం కూల్చి నందీశ్వరుని విగ్రవోన్ని ధ్వంసం చేపాడని అరరంో

క మంచన శర్మ నివ్వెరపోయాడు.

“ఎక్కడ, ఎవరు చేసారు”

“వేపారో, చేస్తున్నారో, చేస్తారో తెలియదు. కాని ఆ మాటలకు మాత్రం అర్ధం అదే”

*పెద్దయనా! కాపేపు నువ్వు నాతో లట్లా వ్యాహ్యాళికి వప్తావాపో

“దాందేముంది బాబూ, నిద్రపట్టటం లేదు. పోదాం పదండి"

*వేమూ వస్తాను” అంటూ టిట్టిభశెట్టి లేచాదు.

“నువ్వెందుకు. పెళ్ళికి పోతూ పిల్లిని చంకబెట్టుకున్నట్లు నోర్మూపుకొని పడుకో” అంటూ మందన శర్మ పెద్దాయనతో కొంచం విర్మామష్యంగా ఉన్న ఫ్టలానికి వ్యాహ్యా?కి వెళ్లాడు.

విజంగా వృద్ధులకు అనుభవం ఎక్కువ. పాండిత్యం కన్న ఈ అము భవమే వీళ్లను పొడుపు కథల వంటి సాహిత్యాన్ని విప్పి వెప్పేటట్లు చేయగలుగుతుంది. జీవితమనే పొడుపు కథను కూడా విప్పి చెపుతుంది.

*పెద్దాయనా! మీరెక్కడుంటారునొ

తనగ్రామం బాబూ. పనుల మీద రాజధానికి వచ్చాను. ఎందుకలా అడిగారు”

*ఏం లేదు, మీరేం చదువుకున్నారు.”

*ఏన్లో వావాకాలం చదువులు, అయినా చదువుకు పంప్కారావికి పెద్ర పంబంధం ఏముందిలెండిీ శ

“నిజమే. విజమే. నన్ను అంతా చదువుకున్నవాడవే అంటారు. కావి చూదు. చంద్రుడంటే ఢిల్లీ సుల్తాను అవే మాట ష్పూరించవే లేదూ

*బ్గింతకూ ఈ పాట ఎక్కడిది బాదూఫొ

కేఫ్‌

గుర్వాజ్ఞపై నేను వనచర ప్రాంతం వెళ్లాను. అక్కడ ఒక కన్య వంటి పైకి పూవకం వచ్చి జోస్తుం చెప్పింది. అందులోని మొదటి పంక్తి ఇదో

“మిగిలిన పంఘ్తులు చదువగలరా*

“శ్రప్పకుండా” అని మంచన శర్మ సారక్క జోస్వం మొత్తం వివిషించాడు.

ముసలాయన గాభరా పడ్డాదు.

“రాజ్యాని కేదో చెదు రోజులు రాబోతున్నాయని ఈ జోస్యం సూచస్తు న్నది అన్నాడు ముసలాయన.

*అన్నమదేవుని వెనుక్ష అన్మువారు నడవడమేమిటిగో అన్నాడు మంచన శర్మ.

“ఆడే తెలియడం లేదు. ఇదేదో భవిష్యత్తులో జరగబోయే ఒక రాజకీయ వృత్తాంతంలాగా ఉంది.”

“అద్దాల మేడలో గబ్బిలం ఆడడమేమిటిసొ

*మావలదేవి మందిరం శిథిల గృహం అవుతుందని దాని తాత్స్వర్యం” అన్నాడు ముసలాయన వణికే గొంతుతో.

మంచన శర్మ భయపడ్డాడు.

*ఈ జోస్యమే నిజమైతే, దీవిని తక్షణ ప్రభువులకు చేరనేయవలసిన బాధ్యత మన మీద ఉంది” అన్నాడు మంచన శర్మ.

*వీ క్రైద్రుక్సులే బాబూ ఆ కష్షం. అదేదో ప్రభువుల వారే చూసుకుం టారు

“అలా కాదు తాతా, మనం దేశభక్తులం. నున కర్తవ్యాన్ని మనం నిర్వహించకుండా మాటలు చెప్పడం అకర్మణ్యత అనిపించుకుంటుంది”

“వీవెప్ప్రుడు ఆకర్మణ్యుడివి కాదు బాబూ. పోమనాథుని శిష్యులు ఆంతా నత్పురుషులే"

“మధ్యాహ్నం యుగంధరుల వారిని కలుద్దామని వెళ్లాను. దర్శనమే లభించలేదు”

“ఆయవెక్కడ దొరుకుతారు. బాబూ, వేయి గుళ్ల పూజారి. మం్రీ

156

పామంతులకే దర్శనం దొరక్షదే. నీలాంటి సామాన్యులను లోనికి పోనిస్తారు. ఏ వార్షికాలకో, పచ్చడము కోసమో వచ్చావనుకుంటారు”

“నిబమే, నా మొహం అలాగే ఉంది

ముసలాయన నవ్వాడు.

*ఆయనకేమైనా రహన్య విషయం చెప్లామని వెళ్లారా బాబూ

*ఆవును తాతా! అవి ఎవరికీ చెప్పకూడని విషయాలు"

ఉమోవ్లీ వాక్తు చెప్పండి బాబూ, వింటామో*

“వద్దులే తాతా. ఏమీ అనుకోకు. మన్నించు"

“ఆరె భాష మాట్టాడే దొంగల నిధని గూర్చి చెబుదామని వెళ్లారా బాబూసొ

మంచన శర్మ గాభరా పడ్డాదు.

ఈ ముసలాయన మూట విప్పి అందులో ఏముందో చూశాడా? ఇలా వచ్చిన వారందరికీ చెప్పాడా? లేక ఈ టిట్రిభశెట్టి ఎక్కడైనా నోరు జారాడా* లేకుంటే ఆరి భాష గజదొంగలు అనే మాట ఇతము ఎలా ఉపయోగించాడు. కొంపదీసి ఇతడు ఆ గజదొంగల ముఠాకు.....

“చెందిన వాలే మూత్రం కాదు. మీలాగే ప్రభుభక్తి పరాయుడిని. కాకుంటే నీవు పోమనాథారాధ్యుల వారి ఆజ్ఞతో మేడారం వెళ్లటం ఆక్కడ సమ్మక్క తల్లి జోష్యం చెప్పించటం దారిలో దొంగలను బావిలోకి త్రోసి మొహిరీలు మూట కట్టుకొని రావటం విన్నాను.”

మంచన శర్మకు టిట్టిభశెట్టి మీద చాలా కోపం వచ్చింది. వెళ్ళి పదుకున్న వాడిని లేపి చితక బాదొలమకున్నాడు.

“వద్దు, అలాంటి పని మాత్రం చేయకండి. మీ మిత్రుడు చాలా మంచివాడు. అతడు నాకేమీ చెప్పలేదు”

*లేక్సుంక్ర్సే నీకెలా తెలిసాయి తాతా, నిజం చెప్పు, నీవెవరిని? గూఢచారివా౫ో

“పోనీ అలాగే అనుకో. అమ్మవారు వెప్పిన జోస్యం ఏమిటో వీ

157

ముఖంగా వినాలని వచ్చాననుకోో

“త్రాతా! మేడారం ననచరులను స్వతంత్ర రాజ్బుం ఏర్పాటు చేసుకోవ లసిందిగా అమ్మ ఆజ్ఞాపించింది”

ఇది శత్రువుల బుడబుక్కల జోస్యం, పొట్లకూటికై చెప్పే ఎరుకల పొని + జోస్యం వంటిది కాదు- నూటికి మారుపాళ్లు సత్యం...”

కొన్ని క్షణాలు నిశ్శబ్దం!

ముసలి తాత ఏమీ మాట్టాడలేదు-

“ఇది దేశదోహం- కాదంటావా” మెల్లగా- ఒక్కొక్క మాకే విడివిడిగా- కొంచెం విరామం ఇస్తూ అన్నాడు శూన్యంలోకి చూస్తూగీ

“ఆలాగే కనిపిస్తున్నది. కొని అమ్మ న్నిర్ణయంలోవి అంతరార్థం ఏమిటో ఈ ముసలి బుర్రకు అవగతం కావటం లేదు”

*త్రాత్రా నీకు నా మీద (ప్రేమ ఉంటే నన్నాకసారి యుగంధరుల వారి దగ్గరకు తీసుకెళతారా. నాకు దొరికిన నిధిని వారికి సమర్పించి ఈ రహస్యాలన్నీ స్వయంగా చెప్పాలి”

*చెస్పావు కదా బాబూ. నిన్నాను, మళ్ళీ రేపు రావడం ఎందుకు? ఇక విధి అంటావా. దానిని ఉపయోగించి మన గురువు గారు ఆజ్ఞాపించిన (గ్రంథ సంరక్షణా కార్యక్రమం రేపే ప్రారంభించు. నీవు ఓరుగల్లుకు నచ్చిన సని అయిపోయింది. ఇక వెళ్లిపో. ఈ జోస్యం గూర్చి ఎక్కువగా ప్రచారం చేయవద్దు. ఇది వా ఆజ్ఞ మంచన శర్మ దిగ్భాాంతుడై చూస్తున్నాడు.

ముసలి తాత అక్కడి నుండి పదడుగులు ముందుకు వేసాడు.

అక్కడక్కడా మారువేషంలో దాక్కొని ఉన్న రక్షక భటులు భక్తితో ఆయననుసరించారు.

యుగంధరుడు రాజధాని లోపలికి ప్రభుత్వ భవనాల వైపు వెళ్లిపోయాడు.

20 అరిహంతుణ్ణో యుగంధరుడు ఉరి తీయించాడు. 158

రాజదోహులందరికీ ఇదే. శిక్ష తప్పదని పెద్ద ఎత్తున ప్రచారం చేయించాడు.

దీని వల్ల ఉద్యోగ సంఘాలలో భీతి వ్యాపించింది.

'ప్రతోపరుద్ర చక్రవర్తి యుగంధరుని అత్యవసరంగా పిలిసించాదు.

యుగంధరుడు వెళ్లి రాజదర్శనం చేసుకున్నాదు.

ఇష్టానోష్టి పరామర్శలు ముగిసిన తరువాత మెల్లగా ప్రభువు అన్నాడు.

“ఆర్రిహంచుని సంఘటవ వల్ల మనం కొన్ని వర్గాల బలం కోల్సోయాము

“కోల్పోయిన బలంకన్నా ఇలాంటి వారి ఆటలను సాగనిస్తే కోల్పోయే ఐలమే ఇంకా ఎక్కునగా ఉంటుంది. ప్రభూ మనకు మన సామంతులకు మధ్య వైరం పెట్టాలని ప్రయత్నించాడు. ఆధికార ష్యత్రాలను తగలబెట్టించాడు. ఆరె వర్గాలను ప్రోత్సహించి దేశంలో ఆరాచకం సృష్టిమ్తున్నాడు. అతదు అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ గూఢచారి”

“*వమ్మ లేకుండా ఉన్నాను"

*త్రమరు స్థిమితంగా చిత్తగిస్తానం కే సాక్ష్యాధారాలతో అన్నీ వివరించగ లను. ఏ పవివీ, అక్రమంగా చేయటమో ఆలస్యంగా చేయటమో, నాకు అలవాటు లేదు.”

“పీల్లక్సు మనమింత ధనివిస్తున్నాము, స్వాతంత్య్రం ఇన్తున్నాము. కాని రాజద్రోహానికి ఎందుకు తలపదుతున్నట్లు.”

“దీనికి రాజశీయమైన కారణాలకన్నా మత కారణాలే ప్రధానం (ప్రభూ. మన పూర్వజులైన కాకతీయ సమాట్టులు జైనులు. తరువాత వారు ఈశ్వరార్భన కళాశీలురు. శ్రీశ్రీశ్రీ గణపతిదేన చక్రవర్తి కాలంలో జరిగిన సమ్మె కూడా ఈ అసంతృప్తిలో ఒక భాగమే. రాజకీయంగా తమ మతానికి ఆధిపత్యం సంపాదించాలని అరిహంతుల నరానికి చెందిన వారి (ప్రయత్నం. అందుకు అవసరమైతే వారు ఢిల్లీ నుల్తానుని సహాయం పొందాలని ప్రయత్నిస్తున్నారు. మనలోని అవైకమత్వమే విదేశీ రాజులకు బలం. కాకతీయ రాజ్యంపై వచ్చే తురుష్క సేనలకు ప్యాగతాంజలి పలికి పూర్ణకుంభంతో

159

ఆహ్వానిస్తున్నది ఎవరో తెలుసునా ప్రభూ, మన దేవగిరి రామదేవుడే*

అప్టేది మన...

“బాను! ఈ గడ్డ మీద పుట్టిన వారందరూ “మన” వారు కారు. దేశభక్తి ఇక్కడ జన్మసిద్దం కాదు. కర్మ పిద్దం. ఇదే సార్వకాలిక మూలసూత్రం

ప్రతాపర్నుదుడు కొంచెం తబ్బిబ్పెనాడు. తాను యుగంధరుని ఎన్నో ప్రశ్నలడగాలనుకున్నాడు. ఎన్నింటినో సంజాయిషీ కోరాలనుకున్నాడు. కాని ఆయన తన వాక్య చమత్కారంతో తనవే నోరెత్తకుండా చేశాడు.

దేశీయత జన్మ సిద్ధం కొక కర్మ సిద్ధం. అంక్షే మాలిక్‌ కాఫిర్‌తో రాజీ కుదుర్చుకున్న తాను కూడా దేశదోహానికి ఒడికట్టినక్లు. కాని ఆ మాట యుగంధరుడు సూటిగా అనలేదు. తాను సూటిగా వినడానికీ సిద్ధంగా లేదు.

“మీరు నూరు చెప్పండి. లక్ష చెప్పండి పగిడిద్దరాజు చేసేంది దేశ (ద్రోహమే. ఒక సామంతుడు స్వాతంత్థుం ప్రకటించుకుంకే ఇక ఈ సామ్రాజ్యం విలబదుతుందా? పువాదులు కదిలిపోవా”ో

*పువాదులు ఎప్పుడో కదిలిపోయాయి ప్రభూ. మాలిక్‌ కాఫిర్‌కు.మనం ఆతిథ్యం ఇచ్చినవాడే మన బలహీనత వారికి తెలిసిపోయింది."

*యుగంధరుల వారూ! అనవసరంగా మన బలాన్ని తక్కువ ఆంచనా చేయకండి. రాజకీయాలలో ఇలాంటి ఇచ్చి. పుచ్చుకోవడాలు రాజనీతివి అనుసరించి సహజమే అని అపర బృహస్పతులైన తమకు తెలియంది కాదు. ముప్పును తప్పించుకోవడం కోసం తాత్కాలికంగా కప్పుం కట్టాము. అంతమాత్రాన మన ఢిల్లీకి బావిసలము కాము, ఓరుగల్లు మరొక దేవగిరి కాదుో

యుగంధరుడు మౌనం వహించాడు. బొననీ కాదనీ సమాధానం చెప్పలేదు.

యగంధరుని మాటలకన్నా మౌనమే ఇంకా భయంకరంగా ఉంది (ప్రభువుకు.

*ఏమిటి మౌట్టాడరు”ో

160

“ఏమి మాట్లాడను? అంతా, కాలమే నిర్ణయిస్తుంది”

చక్రవర్తికి ఏం మాట్లాడాలో వెంటనే తోచలేదు. తాను చేసింది తప్పు కాదు.

అట్లని తప్పు కాదనీ గట్టిగా వాదించలేకపోతున్నాను. యుగంధరుల వారు ఆనాదు నగరంలో లేరు.

ఉంక్రే మాత్రం ఏం చేపి వుండేవారుం

ఏమో!

ఏదో యుక్తి పన్ని ముప్పును తప్పించి వుండే వారేమో,

మాలిక్‌ కాఫర్‌కు తాను ఇచ్చింది కానుకలు కావని కప్పమని యుగంధ రునికీ తెలుసు.

అందుకే యుగంధరుని ముందు ప్రభువు తడబదుతున్నాడు.

పగిడిద్దరాజు విషయంలో యుగంధరుడు మెతక వైఖరి అవలందిస్తు న్నాడు.

పద్మవాయకులమ అంతగా ఆదరించటం లేదు. ఇప్పుడు అరిహంతుణ్ణి ఉరి తీయించాడు.

ఈ మూడింటికీ సంజాయిషీ చెప్పవలసిందిగా కోరుతూ తాను యుగం ధరుని చేత వినమ్రంగా మాట్టాడించాలనుకున్నాడు. కాని యుగంధరుదు పరోక్షంగా మాలిక్‌ కాఫిర్‌ విషయమెత్తి తననే దోషిగా చేస్తున్నాడు.

చక్రవర్తికి చికాకు కలిగింది.

“మీరు నూరు చెప్పండి. లక్ష చెప్పించెప్పుండి. పగిడిద్దరాజును క్తమించేది శేదు. అతని పైకి సైన్యం పంపి మేడరాజ్యం మొత్తం ముట్టడించండి.”

యుగంధరుడు విశ్శబ్దంగా ప్రభువు కనులలోకి చూస్తున్నాడు.

యుగంధరుని కంటి చూపు తట్టుకోలేక ప్రభువు తన కన్నులను ప్రక్కకు త్రిప్పాడు.

“కప్పం కట్టవచ్చు. కట్టలేకపోవచ్చు. స్వతంత్ర వవచర రాజ్యం ప్రకటించడం ఏ విధంగా చూసినా క్షనూర్లం కాదు. మొక్కె వంగనిది

161

మానై వంగుతుందా. విద్రోహావికి పూవు దశలోవే తుదముట్టించాలి.”

యుగంధరుడు పాలోచవగా తల ఇటు అటూ ఊశగిస్తున్నాదు.

“ఆయినా విల్లంబులు పట్టుకునే ఈ కోయవారికి ఇంతటి ధైర్యం ఎలా వచ్చింది” అన్నాదు కళ్లైర చేస్తూ (ప్రభువు.

“వనదుర్గ వల్లన”

*ఆంశ్రే... ఒక స్త్రీ వల్లనాకొ

“అవును ప్రభూ ఒక స్త్రీ వల్లనే. ఆ మాటకొస్తే మనం కూడా నమ్ముకుంటున్నది ఒక స్త్రీనే కదా”

యుగంధరుడు కాకతీయుల ఇలవేల్పు, కాకతమ్మను (మాహురమ్మను) ఉద్దేశించి ఈ మాటను అని ఉంటాదు. కాని ప్రభువును 'మనం నమ్ముకున్న స్త్రీ" ఆనే మాటలో యుగంధరుదు పరోక్షంగా మాచలదేవిని ధ్వవింపజేస్తున్నాడేమోనవి అనిపించింది.

యుగంధరుడు ఆ ఆర్హాన్ని ఉద్దేశించాడా అంటే అవునని చెపులేము. అట్లని ఆ అర్ధం లేదా అంటే ఉన్నదని కూడా చెప్పవలసి వస్తుంది. ఒక మాటకు అర్ధం ఆ మాటలో ఉండదు. ఆ మాటకు వక్త విర్దేశంచిన భావంలో ఉంటుంది. అంతేకాదు, సందర్భాన్ని బట్టి సన్నివేశాన్ని బట్టి కాక స్వరాలను బెట్టీ ఉచ్చారణా వైపుణ్యాన్ని బట్టి కూడా మాటలకు అర్భాలు వస్తుంటాయి. కొన్ని మాటలకు పైన ఒక అర్ధం లోపల ఒక అర్ధం స్ఫురిస్తాయి. ఒక్కొక్కప్పుదు ఎంతసేపు మాట్టాడినా అర్థర హితంగావే ఉంటుంది. రాజకీయ సంభాషణలలో ఆది కూడా ఒక భాగమే.

*యుగంధరుల వారూ! మేడారంపై సైనిక చర్య తీసుకోమని ఆజ్ఞాసించండి”

ప్రతాపర్నుదువికి చీకాకు ఎమ్కువైయింది.

యుగంధరుడు ఒక్కక్షణం ఆగాడు.

*ఆలాగే ప్రభూ, వాకు నోటిమాట చాలదు. మీ ఆజ్ఞాషత్రం ఇవ్వండి"

యుగంధరుడు నమస్కరించి చివాలున వెళ్లిపోయాదు.

142

'పతాపుని మనసులో ఏదో గుబులు వ్యాపించింది. మేడరాజ్యం పైకి “సైన్యాన్ని పంపడానికి తన ఆజ్ఞాషతం కావాలా

యుగంధరుడు. చిన్న సైనిక బలం తీసుకొవి వెళ్లి ఆ పితూరీని తుదముట్టించలేడా?

మరి యుగంధరుదు ఎందుకు భయపడుతున్నాడు?

యుగంధరుని దేశభక్తిని తాను శంకించలేడు.

తనది ఏ విధంగా చూపినా నరైన నిర్ణయమే.

బొను! సరైన నిర్ణయమే! ఇలా తనలో తాను రెందు మూడుసార్లు అనుకున్నాడు. ప్రభువు లేచి విలబడ్డాడు.

యుగంధరుడు వెళ్తున్న వైపే చూస్తూ ఉండిపోయాదు.

యుగంధరుని కేవలం తనకు ఒక మంత్రి మాత్రమే కాదు.

తనకు తండ్రిలాంటివాదు.

ఆయవనమ తానెన్నడూ ఎదిరించి పలుకలేదు.

అట్లని తన మనోభావాలకు భిన్నంగా యుగంధరుడు ఎన్నడూ ప్రవర్తిం చలేదు.

కాని యుగంధరుడు వనదుర్గకు ఎందుకు భయపదుతున్నట్టు

ఆమెకు మంత్రతంత్రాలున్నాయనా?ి

చేతబడి చేస్తుందా?

శాపం పెడుతుందా?

ప్రతాపరుద్రుడు తన భోజన మందిరానికి వెళ్లి లాంఛనంగా ఏదో ఎంగిలి పడ్డాడు.

పట్టమహిషి దగ్గరకు వెళ్లాలని పించలేదు.

మాచలదేవి కళాప్రదర్శన కూడా చూడాలని అనిపించలేదు.

తన ఏకాంత మందిరానికి వెళ్లాదు.

తల్పం పై మేను స్టోర్చాడు.

చెక్కిలికి చేయి పెట్టుకొని ఏదో ఆలోచిస్తూ పడుకున్నాడు.

163

ఎదురుగా ప్రోలరాజు, బేతరాజు, మహాడేవరాజు, రుద్రదేవుడు, గణపతి దేవుడు, రుద్రమదేవి తైలవర్ధ చిత్రపటాలున్నాయి. ఈ చిత్రసటాల పరసన మరికొన్నాళ్లు తవ చిత్రపటం కూడా చేరుస్తారు కొబోలు. ప్రతాపుడు నిర్లిప్తంగా మనసులోనే మాట్లాదుకున్నాదు. (క్రమంగా కన్నులు మూతపడ్డాయి. నిద్ర వచ్చిందా అంటే రాలేదు. రాలేదా అంకే వచ్చింద్‌- విజానికది నిద్ర కాదు. అర్ధ భావావస్ట. మానవుని మెదడులో కొన్ని పొరలుంటాయి. జాగ్రదావస్ట, స్వప్నావస్థ, సుషుష్తావస్థ అందరికీ తెలిసినవే. మేల్కొనే కొందరు కలలు కంటుంటారు. వాటికి ఊహాగావాలని పేరు "పెట్టుకున్నాము. స్వప్నావస్థలో భావాలు విశృంఖలంగా విజ్బంధిస్తాయి. వాటి మీద వివేకానికి అదుపు ఉండదు. అంతఃచేతనలు నిన్ననో మొన్ననో పదేళ్లనాడో బాల్యంలోనే గత జన్మలోనో దాగిన సంఘటనలో, జ్ఞాపకాలో, కోరికలో రెక్కలు తొడుక్కొని విహరిస్తుంటాయి. ఇదొక ఇంద్రజాలం, ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి యొక్క మువన్సు ప్రతాపరుద్రునికే తెలియదు. (ప్రతి మానవుడూ అంతే. తనను గూర్చి తన మనస్సును గూర్చి తనకు "తెలుసునని అనుకుంటాడు. అలా తెలుసునని అనుకోవడమే ఒక తెలియనితనం. ప్రతాపరుద్రుదు కన్నులు మూస్తుకున్నప్తుడు అతనికి గాఢవిద్ర రాలేదు. నిజావికది విద్ర కాదు. నాడీ మండలం విశ్రాంతికుపక్రమించినప్పుదు. నిర్ధిదమైన భావాలు జాగృ్భతిని పొందుతాయి! అదే స్థితికీ - ఇంతలో ఉన్నట్టుండి ఒక్కసారి గది మొత్తం పరిమళాలతో గుటాళిం చింది. శ్రీగంధం. చిలకరించినట్లు, పచ్చకర్పూరం సరిమళించినట్టు- గట్టైల ఘలంఘలలు. క64

ప్రతాపరుద్రుడు కన్నులు తెరిచి చూచాడు.

మెల్లగా మాచలదేపిలోనికి ప్రవేశించింది.

ఆమెను చూడగానే ప్రభువుకు ఏదో తెలియని ఆందోళన, ఆర్హ్రుత, అభినివేశం ఒకేసారి కలిగాయి.

*ద్రేలీ! ఏమిటిలా వచ్చావు

“మున్నించండి ప్రభూ! మీ ఏకాంతానికి అంతరాయం కలిగించినందుకు. చక్రవర్తులకు శిరోవేదన కలిగినపుడు బొషధములకన్నా హాస్య చతురులైన విదూషకులు ఆటగత్తెలు సహాయపడతారు. ఇది అనాదిగా వన్తున్న సంప్ర దాయం. నా నాట్యం వల్ల మీకు మానసోల్లాసం కలిగించి మిమ్ము రంజింప చేయాలనే కోరికే కాని కర్తవ్యం వించి ప్రక్కదారి తప్పించటం మౌ కళాప్రయోజనం కాదు”

*ఆల్రాగవి ఎవరన్నారు”

“లోక్సులంటున్నారు. వా మోహ పారవశ్యంలో మీరు రాజధర్మాన్ని విన్మరిన్తున్నారని ఆధికారులు ఆడి పోసుకుంటున్నారు”

“ద్రేఫ! వేనెప్తుదూ అలా అనుకోలేదు. కళ దైవస్వరూపం. సీవు కళామయిని. ఈ సామ్రాజ్యం కాలగర్భంలో కలిసిపోవచ్చు....ో

“*ఆమంగళం ప్రతిహతమగుగాకో

*క్రంగ్రికే మాటవరుసకంటున్నాను. పామ్రాజ్యాలు పుడుతూ ఉంటాయి, వశిస్తూ ఉంటాయి. కొని కళలకు వినాశం లేదు. నీ పేరు చరిత్రలో శాశ్వ తంలో మిగిలిపోతుంది. నా హృదయంలోనూ వివిధ శిల్పకళా ఖండాలలోనూ కాకతీయ జయకేతనంగా.

మాచలదేవి కంటి నుండి రెందు నీటి బిందువులు రాలాయి.

అవి ఆనంద్యాశువులో, విషాద బాష్పాలో తెలియటం లేదు.

“వా వలననే మీరు పరిపాలనా భారాన్ని నిర్లక్ష్యం చేయడంతో ఢిల్లీ “సేవలు వగరాన్ని ముట్టడించాయని ముప్పు తప్పించుకోవడం కోసం కప్పమిచ్చారని యుగంధరుల వారు భావిస్తున్నారు. ఆ మాట సూటిగా

కే65్‌

అవడానికి రాచరికపు అధికారాలు అడ్డమొస్తున్నాయి"

*ఆదేమీ కాదు దేవీ! పాలితులలోని కులద్వేషాలే ఈ అలపతకు కారణం. కాయస్టులు, పద్మనాయకులు, రెడ్లు పరస్పరం కలహించుకుంటు న్నారు. వీరశైవులు, జైనులు మత ఘర్షణలలో రక్తం చిందిస్తున్నారు. ఈ అవైకమత్యమే రాజ విచ్చితికి దారితీస్తుంది. కాని మాచలదేవి ఎడళ్యు "కు కలిగిన ఆదరణ కొదు"

“క్రాపచ్చు.. మీది ఆరుదైన కళా హృదయమని, వేను దివి నుండి భువికి దిగివచ్చిన ఒక అరుదైన వర్తకినని కళాలోకం ప్రశంపించవచ్చు. కాని సామాన్యుదు అలా అనుకోదు. ప్రభువు స్రీలోలుడై రాజ్యాన్ని శత్రువులకు అప్పగించొడవి తేలికగా అనేస్తారు. నాకెందుకీ అపనింద. ప్రభూ, వన్న రాజ్యం విడిచి వెళ్లవీయండి. నేనెక్కడ ఉన్నా సరే మీరు అఖిల భారత పామాట్టులు కావాలనే నా వాంఛ అంటూ మాచలదేవి (ప్రభువుకు పాదా భివందనం చేసింది. అ వందనంలో కూడా ఒక హెయలు, ఒక పొగసు, ఒక అభినయం, ఒక వందికేశుని పరీమళం.

గదిలో దీపాలు వెలగడం లేదు.

రక్షించండి, రక్షించండి" అంటూ ఎవరో ఆర్తనాదం.

ప్రతాపుడు కన్నులు నులుముకొని చూచాడు.

ఎదురుగా కళావిహీవంగా ఉన్న కాకతీయ రాజ్యలక్ష్మి.

అలంకారాలు లేవు ఆనంద దరహాసాలు లేవు. చందన చర్చలు లేవు. పుమధామములు లేవు.

శోభావిహీవంగా,

దీన వదవంతో

“రక్షించండి, రక్షించండి”

ప్రతాపరుద్రుడు పరిశీలనగా చూపాడు.

ఆమె 'మాచలదేవి

ఇరువురు ఢిల్లీ సైనికులు తరుముతున్నారు.

ప్రతాపుడు చివాలున ఖడ్గం దూసీ వారి మీదకు దూకాడు.

మాచలదేవిని వారు బలవంతంగా గుంజుకుపోతున్నారు.

ప్రతాపుడు వారి పైకి లంఘించాడు.

“ప్రభూ, రక్షించండి రక్షించండి”

ప్రతాపుడు బిగ్గరగా కేక "పెట్టాదు “ఎవడురా అక్కడి

“చిత్తం మహాప్రభూ” ద్వారపాలకుడు శూలవాణియై లోనికి ప్రవేశిం చాడు.

“*ఏరిరా నారు ఎటు పోయారు

*ఎవరు ప్రభూగో

ద్వారపాలకులు దిక్కులు చూస్తూ ప్రశ్నించారు.

ప్రతాపుడు కమ్నులు నులుముకున్నాడు.

అక్కడ ఎవరూ లేరు, ద్వారపాలకులు తప్పు.

తాను సర్యంకం పైనే ఉన్నాడు.

చేతిలో దూసిన కత్తి కూడా లేదే.

ముఖమంతా చిరుచెమటతో తడిసి ఉంది.

ఇది న్వస్నమన్నమాట.

ఆయాసపడుతున్నాడు.

ఉనీవిక్ర వెళ్లవచ్చు"

*త్రమ ఆంగరక్షకుణ్లి లోవికీ పంపమంటారా”ొ అన్నాడు ద్వారపాలకుడు ప్రభువు వాలకాన్ని చూచి.

“అక్క ర్లేదు”

తలవంచి నమస్కరించి ద్యార రక్షకుడు వెళ్లిపోయాడు.

ప్రభువుకు మరి నిద్రపట్టలేదు.

ర్యూద్రమదేవి, వనదుర్గ, అరిహంతుడు, మాలిక్‌ కాఫర్‌, యుగంధ రుడు, జంపన కుమారుడు, మాచలడదేవి, ఇందులూరి అన్నయామాత్యులు ఇలా ఎవరెవరో ఒకరి తరువాత ఒకరు, ఒకరి కంశే ముందు ఒకరు

167

(క్రమంగా, క్రమరహితంగా, ఎలా పడితే అలా గుర్తుకు వస్తున్నారు. ఏవేవో దృశ్యాలు, స్వప్న సన్నివేశాలు, అనుభవాలు, జ్ఞాపకాలుకి యుగయుగాల వాటి న్మృతులవలె భావస్వప్పాలుగీ

ప్రతాపర్వుదుడు కలత నిద్రలో కలవరిస్తూనే ఉన్నాడు.

దూరంగా తెల్లవార్లూ ఎక్కడో దేవాలయంలో నృత్యం సాగుతున్నది.

వారు కేవలం నర్తశీమణులే కాదు దిన్యాప్పురా దాయాదమైన పొందర్య విధానములు. కామెపల్లి వారి భాగవత కలాసములలోని లక్ష్మీ నారాయణుల (యేమ ఘట్టమును వర్ణిస్తూ ఒక జక్కుల చిన్నది నృత్యం చేస్తున్నది. ఇది భరతము కాదు. తత్పదృశమైన దేశిప్రక్రియ, ముద్రికా మాణిక్యముల దీస్తీ కెంగేలు పీంఛంబు కుంచెతో ప్రస్తరింప ఉపవాసమున ఉన్న ఉవిద పన్నని కౌను చనుదోయి. భారమున జలదరింప తోకచుక్కల బోయి తోరంవు తెలిగన్నులా వైళమున సిగ్గునతకరింప నిద్దంపు వెల పట్టునెణీక దూలిన మూపు తొడలమించులు నెల దొంగిలింప ఉరుము. చప్పుళ్లకును బీర్లదరుల 'మైతకు, అనుగుణముగా ఆక్కలేడ్విరిలో ఒక్క అలరుబోడి పరమాద్భుతంగా వర్తిస్తున్నది. ఆముదపు దివిటీల వెలుగులో ఆమె చంద్రస్పర్శతో వికసించిన కలువవలె సుతారంగా వుండి సూర్యస్పర్శతో ప్రకాశించిన రత్నదీసమా అన్నట్టున్నది. బయట వాయుమండలం నిండా నాదసౌందర్యంకీ

ఆలయ ప్రాంగణం సమస్త కళాస్వరూపమై శోభిల్లింది-

కావి (ప్రతాపువి మనస్సు మాత్రం చంద్రకళ లేని రాల్రివలె తెల్లవారూ పీడకలలలోనే కళావిహీనంగా గడిచిపోయిందిగీ

రాత్రియే గడిచిపోయింది.

కాకతీయ స్వామాజ్ఞుం మేడరాజ్యంపై యుద్దం ప్రకటించింది.

ఇది ఆకస్మిక యుద్ధం కాదు, నంప్రదాయక యుద్దం. భారతీయుల సంప్రదాయ యుద్ధంలో కొన్ని నియమాలున్నాయి.

168

యుద్ధం చేయబోతున్నట్టు ముండే తమ శత్రువులకు తెలియజేస్తారు.

యుద్దానికి మంచి దినాన ముహూర్తం పెట్టుకొని పెళ్లికి బయలుదేరి వట్లు మేరతాళాలతో బయలుదేరతారు.

యుద్ధం సామాన్యంగా రాత్రి చేయరు,

యుద్దంలో దొరికిన పసివారిని, మునలి వారిని, స్త్రీలను, బ్రాహ్మణులను వధించరు.

ఇరువురు రాజులు పరస్పరం యుద్ధం చేసుకున్నప్పుడు తమ కండ బలం, గుండెబలం ప్రదర్శిష్తారే తప్పు దేవాలయాలు ధ్వంసం శనేయడము, పంటపొలాలు తగలబెట్టడము వంటి పనులకు పూనుకోరు.

యుద్ధ ఖైదీలుగా పొరపాటున స్త్రీలు దొరికితే వారిని సురక్షితంగా ఆమె భర్త దగ్గరకు కొని తల్లిదండ్రుల వద్దకు కొని చేరుస్తారు.

శత్రువుల నుతగ్రంథాలు దొరికితే వాటిని భారతీయులు తగలబెట్టరు- శత్రువు నోట గడ్డి కరుచుకొని, ఎదురుగా వస్తూ ఉంశకే యుద్ధం ఆపి అతనికి, శరణు ఇస్తారు. ఈ నియమాలేవీ ఢిల్లీ సుల్తాను సైనికులు చేసే యుద్దాలకు వర్తించదు.

పరిస్థితి ఇలా ఉండగా ఢిల్లీలో "సెనుమార్పులు సంభవించాయి.

అల్ఫావుద్దీవ్‌ ఖల్లీ అంతరించాడు. ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని ఘయాజద్దీన్‌ తుగ్గక్‌ ఆక్రమించాడు.

అతదు యువరాజు ఉల్లూఖాన్‌ను దక్షిణ దిగ్విజయానికీ పంపించాడు. దేవగిరి ఆయనకు ఇదివరకటిలాగే తొలిమజిలీ అయింది. అక్కణ్ణించి ఓరుగల్లు పైకి పురోగమించాడు.

దెబ్బతిన్న పులిలా ప్రతాపుడు విజృంధించాడు. కోటగోడలు మూసివే శారు. యుగంధరుడు, ఇందులూరు అన్నయామాత్యులు మందత్రాంగమంతా నడిపారు. యుద్ధంలో ఉల్లూఖాన్‌ మట్టికరిచాడు. అతని *ేవావాయకులే అతనిపై తిరగబడ్డారు. దానితో చేసేది లేక ఒప్పందం చేసుకొని వెనుదిరిగి పారిపోయాడు,

169

విజయగర్వంతో (ప్రతాపరుదుదు వీరతాండవం చేశాడు.

ప్పదండి, మేడరాజ్బుం తిరుగుబాటును ఆణచివేయండి" అని "సైనికులను ఆజ్ఞాపించాడు.

సుశిక్రితమైన కాకతీయ సైన్యం మేడారం ఆడవులను చుట్టుముట్టింది.

ప్రతాపరుద్ర చక్రవర్తి కానీ యుగంధరుడు కానీ నయంగా యుద్ధంలో పాల్గొనలేదు.

యుద్దానికి ఆహ్వానం అందిన నాటి నుండి మేడారంలో సమర సన్నాహాలు ప్రారంభమైనాయి.

జంపన కుమారుడు, సారక్క, వనెమలికంటి రాజు, కాపానాయుడు, అంతా వచ్చి సనుక్క తల్లికి నమపష్కరించారు.

“అమ్మా! మనం నమ్ముకున్న భూమి మనలను కాటు వేసింది. కంచేయే చేను మేసింది. ఇంతకాలం ఏ ప్రభువుకు సేవ చేశామో ఆయనే మనల్ని విర్మూలించడానికీి "సైన్యాన్ని పంపిస్తున్నట్టు ఉత్తరం వచ్చింది. ఇదెక్కడి వ్యాయం! ఏం చేయమంటారు తల్లీ ఎలా చేయమంటారు"

“యుద్దంలో మనం ఓడివా మనమే నాశనమవుతాము, (ప్రభువు ఓడినా దేశమే వాశనమవుతుంది. ఈ యుద్దం మన చేతి వేళ్లతో మన కంటినే పొడుచుకున్నట్టుంది. మనకెందుకీ స్వతంత్ర రాజ్యం? బ్రతుకుం'కే బలుసాకు తిని ప్రాణాలు దక్కించుకోవచ్చు ఈ వన సంపదలు,పశుపక్తులు శాశ్వత చములా ఏమిటి? వెదురు గుడెలు ఇంద్రభవనములా? చింతపండు జాతి నీలములా? ఇప్పపూలు, తుమ్మజిగురు రత్నమాణకృ్యములా? మనమెంత? మన (బతుకులెంత? మనమెంత? మున నంసదెంత? నార గోవీలు పెట్టుకొని కోళ్ళు కొక్కిరాయిలు ఏరుకొని తింటూ బురదవేలల్లో జీవాలతో సమానంగా హీనంగా బ్రతికే దరిద్రపు ముఖాలం. పమ్మక్క తల్లీ! వీ అనుగ్రహమే. లేకుంటే మూశ్రీపాటి సుఖశాంతులైనా ఉండేవి కావు.

అడవిలోని మృగౌలలాగా వేరే చేరే గూడెముల వాళ్ళం కొట్టుకుంటూ, చంపుకుంటూ బతికేవాళ్ళం. నీవొచ్చి (ప్రాణం ఇచ్చావు అర్థం లేని ఈ

170

యుద్ధంతో మనం పాధించేదేముంది. కైలాసంలో రుద్రుని తరువాత భూమి మీద ప్రతాపరుద్రుడే పరాక్రమవంతుడు. అట్టి కాకఠీయ మహా సమాట్టులతో ఈ వెదురు బద్దల విల్లులు, నెమలి ఈకల అమ్ములు ఏం యుద్ధం చేయగలవు తల్లీ

నమ్మక్క తల్లి నవ్వింది.

ఆమె వారికి మహా భారతకథ చెప్పింది.

కౌరవులు పొండవులు యుద్దం చేస్తే యుద్ధరంగంలో అర్జునుడు ధను ర్బాణాలు క్రింద పారవేసి కూర్ఫోవడం, శ్ర్రీకృష్ణుదు ఆయనకు ఆత్మతత్వాన్ని బోధించడం, ఆ కథను సమ్మక్క వారికి చెప్పింది.

*యద్ధం చేయండి. గెలుపు ఓటముల ప్రసక్తి లేకుండా యుద్ధం చేయండి.

యుద్దాయ కృత నిశ్చయ”

అన్నది సమ్మక్క ల్లి.

కోయవీరులకు ధైర్యం వచ్చింది.

సమ్మక్క తల్లి ఆజ్ఞ శిరసావహించడంకన్నా వారికి చేయగలిగిందేమీ లేదు.

పగిడిద్దరాజు వెంటనే వ్యూహాన్ని రూపొందించాడు.

బయ్యక్క పేటలో చిలుకలగట్టు వద్ద ఉన్న (ప్రధాన ప్థావరాలనుంచి ధానుష్కుల సటాలాలకు పటాలాలు మేడారం అడవుల నుంచి రాత్రికి రాత్రే తరలిపోయాయి.

ఎవరికీ తెలియకుండా చాందాకు, ఛక్ర కోటకు చేరుకున్నాయి.

స్త్రీలు, వృద్ధులు, రోగులు చిలుకలగట్టు పై భాగావికి చేర్చబడ్డారు. సైన్యానికి ఒక వైపు పారక్క మరొక వైపు జంపన వాయకుడు వేతృత్వం వహించారు.

పారక్క కూడా పురుష వేషం ధరించింది. నదుముకు పట్టీ బిగించి కట్టి తలను రక్షణ కిరీటంతో అలంకరించుకుంది. ముఖాన వీరతిలకం దిద్దుకుంది.

క71

కోయవీరులంతా సంప్రదాయకమైన ఆయుధాలు ధరించారు. విల్లం బులు, బల్లెములు, కత్తులు, డాళ్ళు.. చేతబట్టారు.

బయ్యక్క'పేటకవతల ఆహార పదార్దాలను నిలున ఉంచారు. ధాను మ్కులు ఎక్కడికక్కడ చెట్టుకొమ్మల మధ్య దాగి. విల్లంబులు, వడి సెలలను ధరించి సంపిద్దంగా ఉన్నారు.

ఆపద్దర్మ్శంగా, కొందరు. వాయకులు అదనపు నిలువ "సైవ్యంతో (8జర్వ్‌డ్‌) ఎక్కడో దాక్కున్నారు.

శత్రువులు ఎటువైపు మంచి వస్తారో తెలియదు. వారి వ్యూహం ఏమిటో తెలియటం లేదు.

పగిడిద్దరాజు రైర్యంగా తిరుగుతూ అమచరులమ ఉత్పాహపరుమ్తున్నాడు.

వాతావరణమంతా విశ్శబై భీకరంగా ఉంది. ఏ క్షణాన ఏం జరు గుతుందో ఎవరికీ తెలియడం లేదు. అందరి మనపులలోమూ సమ్మక్క తల్లి నండి ఉంది. ఆమె ఏదో మాయ చేస్తుంది. ఈ విపత్తు మండి గప్టెష్కిమ్తంది.

లోకాలేలే తల్లికి రాజలోకంలోని ఒక పాలకుడు ఒక లెక్కా!

యుర్ధం ప్రారంభం కాగావే వీరోత్సాహం కలుగడావికై కొమ్ములు, బూరలు, డోళ్చు మద్దెలలు వాయించే బృందాలు కొన్ని ఆయాప్టలాలలో పిద్ధంగా ఉన్నాయి.

ప్రతాపరుద్రుని "సైన్యం అమకున్న ప్రకారం మేడారం అడవివి తాకలేదు. వనచరులు అవిశ్రాంతంగా కాపలా కాచారు. ఒక్కు పైవికుడు కూడా కదిలివ బొడ లేదు.

వేగు వెళ్ళిన కోయవీరులు ఘూడా అదే పమాచారం తెచ్చారు. ఓరుగల్లు ప్రభువు మేడరాజ్యం మీదికి ఎటువంటి పైన్వాలను పంపలేదని, ఎక్కడా "సైనిక సంచలనమే లేదని. ఓరుగల్లు మండి భూసారంగ్‌ మార్గాలు కూడా కొన్ని మదీర్దంగా వున్నాయి అందులో ఏమగులు, గుర్రాలు కూడా ప్రయాణం చేయగలవు ఐతే ఈ మార్గాలు, ఈ వ్యూహాలు ఎవ్వరికీ తెలియవు

172

యుగంధరులకు తప్పు. అశ్వికుల కళ్ళికు గంతలు కట్టి అందులో తిప్పుతూ వుండటం. వలవ ఈ దారులు ఎటుమండి ఎటు పోతున్నాయో అభ్యానకా లంలో వారికి కూడా వెలియవు. అలా పదిరోవులు గడిచాయి. పదిహేను రోజులు దాటిపోయాయి. చెట్ల మీద మంచి మొహరించిన సైన్యాన్ని దీగి విశ్రాంతి తీసుకోవలవిందిగా అంపన్న వాయకుడు ఆబ్బాపించాదు.

కొండ కొమ్ము మీద ముంచే వేగులు కాపలా కామ్తంటారు. దూరంగా 'పైవికుల కదలిక కనపడితే వెంటనే వారు గట్టు పై నుండి డప్పులు 'మోగిప్తారు. అదే సంకేతం.

యుద్ధ ప్రయత్నాలను విరమించి కొంచెం విశ్రాంతి తీసుకోపాగారు.

ఇలా ఉండగా ఒకవాటి రాత్రి ఉన్నట్టుండి మేడారంలో. కార్చిచ్చు వ్యాపించింది. అన్ని దిక్కుల మంచి అడవి తగలబదుతున్నది. ఎండు చెట్టు గుడిసెలు, కలప దుంగలు అన్నీ పరశురామ పీతి అయిపోతున్నాయి.

ఆటవికులంతా. గన్గోలు పడ్డారు. ఇది అకస్మాత్తుగా జరిగివ అడవి ప్రమాదం కాదు. పథకం ప్రకారం అన్ని దిక్కుల నుంచి శృతువులు అడవిని ముట్టడించారు. వచ్చిన వారు నరిగ్లా మేడారంలోని ఆటవికుల వేషంలోనే వవప్రవేశం చేశారు.

జంపన వాయకుదు పింహవాదం చేసి రంగస్టలంలోకి దూకాడు.

తలలు తెగిపదుతున్నాయి.

ఎటు చూపివా భయానకమైన వాతావరణం.

విప్పంటుకున్న అడవి నుంచి అడవి దున్నలు, ఏనుగులు దుప్పులు వంటి అపంభఖ్యాకమైవ జంతువులు భయంకరంగా అరున్తూ భీభత్చాన్ని నృష్టిమ్తన్నాయి. కోపమొచ్చిన ఏమగులు వ్వపర పక్ష భేదం లేకుండా అడ్డం వచ్చిన వారిందరినీ తొండాలతో విపిరి కొడ్తున్నాయి.

శత్రువుల సై ఏనుగులను ప్రయోగిస్తే అవి బలమైన కలస దుంగలతో శత్రువులను మొత్తుతాయి. ఆ విధంగా ఏనుగుల చేత గుంపులు గుంపులుగా శత్రువులను చంపటం వ్యూహంలోవి ఒక భాగమే.

్‌్‌్‌

కావి ఆడవికీ నిప్పంటుకోవడంతో వారి అంచనా తలకక్రిందులైంది. పైగా శత్రువులు గుర్తు పట్టగలిగేటట్లు వేరే. దుస్తులలో లేరు వారూ ఆటవిక వేషాలలోనే రంగప్రవేశం చేశారు. సూర్యోదయమైడేనేకాని ఎందరు నురణించారో ఎందరు మిగిలారో తెలియదు.

ఆ రాత్రి మరో భయంకరమైన సంఘటన జరిగింది. కాకతీయ "సైన్యాధికారులలో నుల్యాల దేవరాజు ఒకడు. ఇతదు గణపతి దేవువి కాలంలో సుప్రసిద్దుడైన మల్యాల గుండయ్య మనుమడు. ఐతే దేవరాజు మిక్కిలి కర్కశుడు.

సైనికులను సిలిచి ననచరుల వ్యూహాలను సమీక్షించాదు దేవరాజు,

*దేవనాయకా! _ వనచర వీరులలోని కొందరు ప్రముఖుల జాడ తెలి యటంలేదు- వారు ఎక్కడ దాక్కున్నారో కూడా ఆచూకీ దొరకటం కష్టమవుతున్నది. వారి బయటకు రస్పిస్తేనే కాని మనం యుద్ధంలో విజయం సాధించలేము” అన్నారు సైనికులు

*ఈ కోనలలో కొండలలో వారు ఎక్కడ వున్నారో ఎలా పోల్చుకోవడంగో అవి ప్రశ్నించాడు దేవరాజు.

“ఆది అసంభవమైన సని. ఐతే ఈ రాత్రిలోగానే వారిని ఏదో ఒక వ్యూహం పన్ని బయటకు ఈద్చుకుపోతేవే కాని మనకు సంపూర్ణ విజయం లభించదు" అన్నారు సైనికులు, కొంచెం సందేహిస్తూ,

రాత్రి యుద్ధం ధర్మవిరుద్ధం అని వారికి తెలియకకాదు. బతేనేం తురుష్కులు తమ మీద రాత్రిళ్ళు యుద్దాలు చేయటం లేదా?

పాధనం కన్నా సాధ్యం ముఖ్యమైనప్పుడు రాత్రి యుద్రమేమిటి? పగటి యుద్ధమేమిటి?

దేవరాజు ఒక్కక్షణం ఆలోచించాడు. ఆతనికొక్ష వికృతమైన ఊహ వచ్చింది.

“వనచరులకు అన్నింటికన్నా ముఖ్యమైనది ఏమిటిసో అని ప్రశ్నించాడు దేవరాజు.

ఉనద్రిగి

“సైనికులంతా ముక్తకంఠంతో సమాధానం చెప్పారు. వనచరుల దృష్టిలో చెట్లు సజీవమూర్తులూ అందుకే నొటికి ఆయా బుతువుల్లో పెళ్లిళ్లు చేయడం, జోలలు పాడటం వంటి కార్యక్రమాలు జరుపుతారు.

ఇంకేం మరి పచ్చి చెట్లను నరకటం మొదలు సెట్టండి- దేవదారు వృక్షాలను మద్ది చెట్లను పెద్ద ఎత్తున కూలదోయండి. అప్పుడు ఏం జరుగుతుందో మీరే చూప్తారు- అన్నాడు దేవరాజు.

"సైనికులు వెంటనే చెట్టునరికే కార్యక్రమావికి ఉపక్రమించారు. కొర్చిచ్చు వెలుగు చాలదా, అన్నట్లు కరదీపికలు కూడా పెద్దఎత్తున వెలిగించారు మహావృక్షాలు రాత్రికి రాత్రే వేలకూలుతున్నాయి. నిజానికి నిద్రిస్తున్న చెట్లను నరకటం పగటి పూటకన్నా సులభం.

ఈ విషయం క్షణాల మీద వనమంతా వ్యాపించింది. వేల ఈనినట్లు వనచరులు చెట్లను చుట్టుముట్టారు. ఎక్కడెక్కడో దాక్కొన్న వారంతా కూడా బయటకు వచ్చారు.

“మమ్మల్ని చంపండి- మా తలలు నరకండి- మా చెట్టు తల్లిని మాత్రం నరకకండి అంటూ ఒక్కొక్క వనచరుడూ ఒక్కొక్క చెట్టును కౌగిలించుకొని భోరున ఏడ్పాదు.

“ఐతే మీ నాయకులు ఎక్కడ వువ్నారో చెప్పండి" అని ప్రశ్నించారు కాకతీయ సైన్యంవారు.

ఇలా కొంత సమాచారం దొరికింది.

“చెట్లు నరకవద్దు- ”' అంటూ చెట్లను రెందు చేతులతోను కౌగిలించు కున్న వనచరుల వేతులను కూడా నరికారు.

ఇలా తెల్లవారూ ఈ విధ్వంసం సాగుతూనే వుంది.

గాలి అలలకు కొమ్ములు ఊగుతుం'ే జోలలు పాడిన గొంతుకలు

స్వపరాగ పరపరాగ సంపర్కాలకై దోహదం చేసిన వేళ్ళు.

మగ చెట్టుకు ఆడ చెట్టుకూ పెళ్ళిళ్లు చేసి పూల తలంబ్రాలు పోసిన వవచర వనితల చేతులు ఏవీ” అవన్నీ ఏమైనాయి?

క75

ఇంతలో ఎవరో గగన విహారం చేస్తున్నట్లు ఆనిపించింది సైనికులకు.

ఉలిక్కిపడ్డారు.

శ్రద్దగా చూశారు.

“ఒరేయ్‌! పెద్ద పులి పైన ఎవరో ఆకాశంలో ఎగురుతున్నట్ట్లున్నారు చూడు" అన్నాదు ఒక సైనికుడు పక్కవానితో -

“నీ ముఖం- అంతా (భ్రమా తెల్ల మనక చీకట్లో గగనంలో నీకేం కనపదుతున్నదిరా” అన్నాడు రెండనవాడు.

ఇలా అన్నాడే కాని వానికీ కొంచెం భయం పట్టుకున్నది. అతవికి ఎల్లమ్మ కథ తెలుసు.

ఎల్లలను కాపొడే దేవత ఎల్లమ్మ. ఆమె బొడ్రాయి వద్ద వుంటుంది. ఓరుగల్లుకు బొడాయి మట్టైవాడలో వుంది. ఈమె సప్త మాతృకలకు మూలదైవం. ఎల్లమ్మ తమ్ముడు పోతరాజు అని జానపదుల విశ్వాసం,

వీరు గగన విహారం చేస్తూ దుష్పశక్తుల నుండి నగరాన్ని రక్షిస్తూవుంటారని వినికిడి.

ఈ కథ తెలియడం వల్ల సైనికుడు అలా భ్రాంతి ఏెందాడా?

లేక నిజంగానే సమ్మక్క తల్లి గగన విహారం చేసిందా?

ఏమో మరి-

కరదీపికలు పట్టుకొని పోతున్న ఆ సైనికులను ఓ పులి నోట కరుచుకుంది.

"సైనిక శిబిరంలో అంతా హాహాకారాలు.

క్రమంగా రాత్రి కరిగిపోయింది.

తెల్లవారుజామున అమృత ముహూర్తంలో సమ్మక్క ల్లి సంపెంగ వాగులో స్నానం చేసింది. రగులుతున్న అడవికి ఒక్కసారి నమస్కరించింది.

మెల్లగా మేడారంలోని చిలుకలగుట్ట పై భాగానికి వెళ్లింది.

ఎత్తెన ఒక శిలపై నిలబడింది.

ఆమె వాహనమైన "పెద్దపులి దూరంగా పదుకొని వాలుకతో కాలివ్రైళ్లను

176

వాకుతున్నది.

నాగుపాము పడగ విప్పి ఆడుతూ ఆమెకు నమస్కరిన్తున్నది.

వనదుర్ల తెలతెలవారవి తూరుపు దిక్కుకు వమస్కరించింది.

కాలి బొటన ద్రేలుతో రాతిని గట్టిగా రుద్దింది.

అందులో నుండి అగ్నిజ్వాల భగ్గున వ్యాపించింది.

సమ్మక్క తల్లి అర్ధవిమీలీత వేత్రాలతో అలాగే నిల్చుంది.

చూస్తుండగానే ఆమె యోగాన్నిలో దర్ధమైపోయింది.

శ్రీంద నుంచి “రక్షించు సమ్మక్క ల్లీ” అంటూ వవచరులు కేకలు "పెడుతున్నారు.

సూర్యోదయం వేళకు అనంభఖ్యాకమైన ఓరుగల్లు సైన్యం మేడారం, బయ్యాక్క పేట (ప్రాంతాలలోవి కొన్ని వందల గోరుతముల దూరాన్ని అష్ట దిగృ్భంధనం చేసింది.

యుద్ధంలో పోరాడుతూ. జంపన కునూరుడు సంపెంగ వాగులో పడిపోయాడు. ఆతడు తిరిగి పైకి లేచే లోపలే కొన్ని వందల మంది "సైనికులు అతనిని చుట్టుముట్టారు. సరిగ్గా మహాభారతంలోని అభిమన్యుని వధ పునరావృత్త మైంది. శూలములతో, కత్తులతో అన్ని వైపుల నుంచి జంపన కుమారుని ఒకేసారి ఆఘాతములు తాకాయి. జంపన కుమారుడు వాగు ఒడిలో నెత్తురుముద్దగా మారాడు.

“వంపెగనాగు' “జంపన్న వాగు'గా మారింది.

నీరు ఎర్రటి ఎరు అయింది.

యుద్ధం సాగుతూనే ఉంది.

పారక్క గుట్టలోవి ఒక గుహలోనికి వెళ్ళిపోయింది. రక్తంతో ఎర్రబడ్డ ఆమె శరీరం విరబూచిన మోదుగు పూవులా ఉంది.

అన్ని దిక్కుల నుంచి సైనికులు గుట్టను చుట్టుముట్టారు.

మిగిలిన మేడారం నాయకుల కోసం ప్రతి అంగుళమూ గాలిస్తున్నారు.

పారక్క గుహలో అదృశ్యమయింది.

177

దళములకు దళములు వశించిపోతుంకే ఓరుగల్లు నుండి కొత్త అన్ని ముందే వన సంపదనంతా ఆహుతిగొన్నది.

క్షత్రియ క్రోధానికి మానవ సంపద కూడా బలైపోయింది.

ఎవరు గెలిచారు? ఎవరు ఓడిపోయారు? అనేది కేవలం చెప్పకోడానికి

మాత్రమే మిగిలిన మాట.

నిజం చెప్పాలంకే ఇరువురూ 7లిచారు.

ఇరువురూ ఓడిపోయారు.

పగిడిద్దరాజు ఏమైనాడో వాటికీ నేటికీ ఎవరికీ తెలియదు.

యుగంధరునికి మేడారం సమాచారం అందింది.

ఆయన నివ్వెరపోయాడు. అనూహ్యమైన సైనిక నష్టాలు!

ఏ ఢిల్లీసుల్తాను దళాలనో ఎదుర్కుంటే జరిగేటంత భయంకర నష్టం.

ఈ యుద్ధం ఎందుకు చేసినట్లు?

ఏమి సాధించినట్టు?

"సేనాధిపతి వచ్చి సైనిక వందనమాచరించి *మహామంగ్రీ! మేడారం మన ప్వాధీనమైంది.. తిరుగుబాటు దళాలు నిర్మూలింపబడ్డాయి" అని విన్నవించుకున్నాడు.

యుగంధరుడు కతిపయ పరివారంతో మేడారం చేరుకున్నాడు.

ఇంచుమించు కురుక్షేత్రంలాగానో, కళింగయుద్ధంవలెనో ఉన్నది.

ఎటు చూచినా పీనుగు సెంటలుగా పడిఉన్న ఉభయ సైన్యాలు

దహాన సంస్కారానికి కూడా నోచుకోని శవాలూ

పగం (ప్రాణంతో మూలుగుతూ పడి ఉన్న సజీవ శవాలను సీక్కుతింటున్న గద్దలు-

178

కూలిపోయిన చెట్లు కూడా మహామంత్రికి పదుకొని, విర్ణీవ ప్వాగతం పలికాయి.

ఉన్నత్తువివలె యుగంధరుడు దినమంతా పర్యటిస్తూవే ఉన్నాడు. గోదా వరీ తీరం వెంట, బయ్యక్క పేట చిలుగకలగట్టు వద్ద ఉన్నాడు. ఎక్కడికక్కడ "సైనికులు కీలక (ప్రాంతాలనన్నింటినీ స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

వారు తెచ్చిన సమాచారం ప్రకారం జంపనవాయనకుడు, కాపానాయుడు, ననపగానిరాడు, వెజ్ఞ, వెమలికంటరాజు, మాణ్యుడు, మూయ్యన్న అందరూ యుద్దాన్నికి ఆహుతి అయినారు.

అలాగే కాకతీయ సైన్యంలో పౌరుషానికి పేరొందిన రెడ్డి వాహినులు రెండు బూడిదగా మిగిలాయి.

కాయస్థనాయకులు మరణీంచారు.

పద్మనాయక నీరులు వేలకొరిగారు.

కూలుతున్న, ఓ దేవదారు వృక్షం క్రింద పడి మల్వాలదేవ నాయకుదు మరణీంచాడు.

“యుద్దంలో వీరోచితంగా పోరాడుతూ సారక్క రక్తసిక్తమై తన దేహంతో మందార పుష్పంలా మారింది. తరువాత ఆమె ఒక గుహలోకి పోయింది. ఆమెను వెతుకుదామవి వెళ్ళిన సైనికులు తిరిగి రాలేదు. బహుశా గుహలోనే మరణించి ఉంటారని భయపడి మిగిలిన. సైన్యం వెనుదిరిగింది.”

*పమ్మక్క తల్లి...” మెల్లగా ప్రశ్నించాడు యుగంధరుడు.

తజ్యగవ్మాతలో కలిసిపోయిందని అంతా చెప్పుకుంటున్నారు.”

కొన్ని క్షణాల భయంకర విశ్శబ్దం......

అమ్మవారికి 'షోడశి' అవి పేరు

అంకే సర్వకళా పరిపూర్ణ అయిన శరత్నూర్డిమకీ

ఈ కళాస్వరూపిణికి “చంద్రకళో అని సాంకేతిక సరిభాషకీ

చౌందా నుండి త్రిలింగ దేశాటవుల వరకు పాలించిన ఈ వనరాజు చంద్రవంశప్టుడు- కాబట్టి ఈమె నిజంగా చంద్రకళయేకీ

179

కాకతీయులూ చంద్రవంశప్పులే!

కాబట్టి ఇదొక చంద్రకళా మహేతిహాసంగీ

ఆనాడు చంద్రవంశస్తులైన కురుపాండవ సం(గ్రామంలాంటిదేనా, ఈ చంద్రపంశస్థులిరువురి మధ్య సాగిన సంఘర్షణ?

ఫలితంగీ

కాలపురుషుడే నిర్ణయించాలి.

యుగంధరుడు ఇంకేమీ (ప్రశ్నించలేదు.

"పైవికులే చెప్పారు. పగిడిద్దరాజు ఆచూకీ తెలియరాలేదు, కాని వనచరుల ప్రధాన సైనిక పటాలాలు కొన్ని చక్రకోట చేరినట్టు (బఐస్తరుజిల్లా- దంతెనాడ- దంతేశ్వరి.) చారుల ద్వారా వర్తమానం తెలుస్తుంది.

“*మంచిది- మీరంతా ఇక వెళ్లిపోండి”

శన్విమ్మల్ని వదిలిపెట్టి... సంశయంగా నిలబడ్డారు సైనికులు,

*భయం లేదు. నాకు మనశ్శాంతి కావాలి మీరు నా వెంట రావద్దు”

*రిత్త్రం మహామంత్ర”

"సైనికులు వాళ్ళల్లో వాళ్లు గుపగుసలాదుకున్నారు.

యుగంధరుడు చిలుకల గుట్ట పైభాగానికి ఎక్కడం మొదలు పెట్టాడు.

"సైనికులు గుట్ట చుట్టూ పాయుధులై మొహరించి (శ్రీందిభాగంలో వే నిలబడ్డారు.

శస్త్రధారియైన అంగరక్షకుడు మాత్రం యుగంధరువి వెంబడించాడు.

యుగంధరుడు గుట్ట పై భాగానికి వెళ్లాడు.

అప్పటికి వాతావరణం చల్లబడింది.

సూర్యాస్తమయం కావస్తున్నది. గుట్టపైనుండే ఒక జలధార క్రిందికి ప్రవహిస్తున్నది. బొటనవేలు వెడల్పెన ఆ ధార, కొంచం ఎత్తెన ప్రాంతం నుండి శ్రీందికి జలపాతంలా పదుతున్నది. = యుగంధరుడు దాని క్రింద విలబడ్డాదు. 180

అతని శరీరము, మనస్సు మొత్తం వీళ్లతో తడిసిపోయాయి.

నహాయానికై సమీపించబోయిన అంగరక్షకుళ్ల దగ్గరకు రావద్దన్నాడు.

అందువల్ల అతడు చాలా దూరంగా నిలబడి మహామంత్రికి ప్రమాదం రాకుండా నలుదిక్కులా చూస్తున్నాడు.

యుగంధరుడు వచ్చి ఒక బండ మీద కూర్చున్నాడు.

అక్కడ అగ్నికి తప్తమైన రాతిభాగం కొంతకనపడింది.

సమ్మక్క తల్లి బొటన వేలుతో రాచి యోగాన్ని తెప్పించిన ప్రాంతం అదేనని యుగంధరునికి తెలియదు.

యుగంధరుడు పిచ్చివానిలా దిక్కులు చూన్తున్నాడు.

ఏమైంది?

ఏమవుతున్నదిం ఏమౌతుందిక?

కూలీ, కూలని బూరుగు చెట్లు దయ్యాలవలె తలలు విరగబోసుకొని నర్రిస్తున్నాయి. కదంబ వృక్షాల మీద నుంచి పూలు టపటప రాలుతున్నాయి.

క్రమంగా చీకటి పడింది.

ఆకాశములో కాటుకమ పులుముకున్నట్లు నిశికీ

రివ్వున ఒక గాలి వచ్చి యుగంధరుణ్ణి తాకింది. దాని వేగానికి ఆతని "పైపంచ గొలిపటంలా ఎగిరిపోయింది.

*మహామంత్రీ! ఏమిటాలోచిస్తున్నావుొ

ఎనరో తనను పేరు సెట్టి పీలుస్తున్నారు.

చుట్టూ చూచాదు.

ఎవరూ లేరుకీ

అలలు అలలుగా గాలి తరగలు,

తనతో మాట్లాడుతున్నది ఈ గాలియే!

ఈ గొంతు ఎక్కడో విన్నట్లున్నది?

“అంత తొందరగా మర్చిపోయావా, నేనే మీ సమ్మక్క తల్లిని.” "

ఆత్రల్లీ! ఏమిటీ ఘోరం! ఎందుకింత అన్యాయం జరిగినట్టు” ఈ

181

దారుణ మరణంతో ఏం సాధించినట్టు”

*ప్పిన్చివాడొ, జరుగవలపిందే జరుగుతున్నది. ఏనాడు ప్రతాపరుద్రుడు శత్రువులకు కప్పం కట్టాడో, ఆనాడే కాకతీయ సామ్రాజ్యలక్మీ కళంకితమైై యింది. తనను రక్షించుకోలేని వాదు దేశాన్ని, ధర్మాన్ని రక్షించుకోగలడా? నువ్వు చూస్తున్నది కాకతీయ సామ్రాజ్య చరిత్రలోని చివరి అధ్యాయం.”

*త్రల్లీ! నీవు ఆది పరాశక్తి వే, ఆపద్బాంధవివే, అనాధ రక్షకివే, ఆపన్నులను కాపాడవలసిన బాధ్యత నీ మీద లేదాగో

తల్లి నవ్వినట్లు అనిపించింది- అది దరహాసం కాదు- పరిహాసమూ కాదు. దీవెన వీవన కాని ఒక కదలిక యుగంధరా! వేనున్నానూ యుగము ఆంక్రే శివశక్తులు- యుగంధర అంకే నేన ము అంటే 'మేడరాజ్యం. దురంధరునివి కాబట్టి నీవు యుగంధరునివి- ఇక నా రక్షణ బాధ్యత.......ఉంది.

కాని- విదోహులను, అవివనేకులను, అసమర్జులను, అవినీతిపరులను కాపాడటం దైవలక్తణం కాదు. యుగంధర లక్షణం కాకూడదు. ప్రయత్నం ఆగిపోయిన వెంటనే తైలం లేని దీపం వలె ఫలితం ఆగిపోతుంది. తనను తాను రక్షించుకునే వాడికే. దైవం కూడా సహాయం చేస్తుంది. కులమత కలహాలతో కల్గోరితమైన ఈ స్వామాజ్యాన్ని ఏ వనదుర్గా రక్షించదు.

“పోసి, స్వజనాన్నెనా మీరు రక్షించుకోవచ్చు కదా.”

“రక్షింపబడవల సిన వారంతా సురక్షిత స్థానాలకు వెళ్లిపోయారు. మిగి లిన దేవతలు అవతార పరిసమాప్తి చేసుకున్నారు... ఇక నేలఘాలిన కోయ సైనికులంటావా, పీరిలో కొందరు విదేశీ గూఢచారులు ఆరె, గజ దొంగలతోనూ, ఢిల్లీ సుల్తానుతోనూ మంతనాలాడుతున్నవారు.గ్‌

“త్రల్లీ వీ లీలలు అద్భుతం. మా మానవ ఊహలకు అందనివి. కాని ఎంత ఆలోచించినా నీవు స్వతంత్ర రాజం ప్రకటించమని ఎందుకు చెప్పానో తెలుసుకోలేకపోతున్నా*

“వేను ప్రకటించిన స్వతంత్ర రాజ్బుం అవిచ్చిన్నంగా ఈ దేశాన్ని, ధర్మాన్ని

182

ఏక్షిస్తుంది. వేంకికి 500 సంవత్సరాల తరువాత జన్మించబోయే శివరాజు కూడా ఈ సామ్రాజ్యానికి కప్పం కడతాదు, వింధ్య పర్వతాల నుండీ నల్లమల అడవుల వరకు ఇదొక ఆవిచ్చిన్నమైన స్వాతంత్య్ర స్తామాజ్యం. నూచె పోసినా కూడా దీపం ఆరిపోయేటట్టుంటే కొత్తవత్తితో దీసం వెలిగించుకోవడం మంచిది”

“త్రల్లీ! నీవైనా మా కన్నుల ఎదురుగా ఉంటే ధైర్యంగా ఉండేది.”

“వేనంకే. ఎవరు? కొళ్లు, చేతులు, కన్నులు, ముక్కు, ఈ శరీరమూ? ఈ వనమే నేను. వన సౌందర్యం అక్కర్లేసప్పుడు దేవీ సౌందర్యం మీకెలా దక్కుతుంది? నేనీ వనానికి సంకేతం. మీ సైనికులు ఎప్పుడు ఈ వనాన్ని తగలబెట్టారో అప్పుడే నేను దగ్ధమైనట్లు లెక్క”

*వాకేదైనా మార్గదర్శనం చెయ్యికొ

విను! ఆకలిదప్పులు జరారుజ ఈర్త్యా విధ్వంసాలూ, భయమూ, బాధా లేని మానవుడు అవతరించాలి- వ్యక్తిని వ్యక్తి కుల మత ప్రాంత భాషా, పరి వేషాలతో దూరం చేసుకునే కాలం కరిగిపోవాలి- ఆ తర్వాత అవతరించే నత్యయుగానికి ఆవాహన పలుకు నాయనాగొ తల్లి ఆతిమానన యుగ ఉషోదయం సూచిస్తున్నది-

“*౮ందుకై ముందు అడవులను రక్తించుకో ఆడవి అంక్రే చెట్టు కాదు. జంతువులు, పక్సులు, వదులు, ఓషధులు అక్కడ తిరిగే అమాయక నిసర్ల సహజ సుందర మూనవ ప్రకృతీ- ఇదంతొ అడవి క్రిందనే వస్తుంది" త్రాగేందుకు. గుక్కెడు నీళ్లు లేక నగరాలు నవ్మశానాలుగా మారకముందే మేల్కొనుగీ పర్యావరణ సంతులనం వశించిననాదు భరత వర్షం పెద్ద ఎడారిగా మారిపోతుంది. ఆతిమకస్పు అడవిలో వికపిస్తుంది- నగర కుడ్యాల మధ్య కాదు. మీకు వా ప్రతిమను ఇస్తున్నాను. ఆడవిలో ప్రతిష్టించి ఇక మీద ఉత్సవాలు చేసుకోండి"

“ఆజ్ఞ తల్లీ”

*మీ సార్వభౌముణ్లీ ఇక సర్వేశ్వరుడు కూడా రక్షించలేదు. భారతదేశ

183

చరిత్రలో కనీవినీ ఎరుగని భయంకర యుద్ధం రాబోతున్నది. దానిని ఎవరూ నివారించలేరు. శక్తివంచన లేకుండా నీ కర్తవ్యం నిర్వహించి సద్గతిని పొందు”

రివ్వున మళ్లీ గాలి వీచింది.

యుగంధరుని చెంపల మీద ఎవరో వడగళ్లతో కొట్టినట్లవిపించింది.

చుట్టూ చూశాడు.

ఎవరూ లేరుగీ

మరి ఇప్పటిదాకా తనతో మాట్టాడిందెవరు??

ఇవన్నీ ఈన భానతరంగాలేవా??

ప్రభువు- మాచలదేవి - ఢిల్లీసుల్లాము - దేవగిరిరాజు, పగిడిద్దరాజు - సమ్మక్కతల్లి - వనదుర్గ - శాకంభరి - ఇలా చక్రక్రమంలో ప్రధానమంత్రి ఊహలు పయనిన్తున్నాయి.

యుగంధరునికి పురాణాలలోని శాకంభరీ దేవి కథ గుర్తుకువచ్చింది. నపదుర్గలో ఒక దుర్గ పేరు శాకంభరీ శతన్వేత. ప్రపంచమంతా కరువు కాటకాలతో ఒకప్పుడు క్షోధించింది. వర్గాలు లేవు. పంటలు లేవు. అప్పుడు బుషులు దుర్గాదేవిని స్తుతించారు. తల్లి అనుగ్రహించి సవ్యరూపిణిగా మారి చరాచర (స్రకృతిని అనుగ్రహించింది. తావే పచ్చని ప్రకృతిగా అంకురించి పల్లవించింది. మళ్లీ వర్షాలు సస్యాలు- పంటలు- నదీనదాలు- ఇలా సృష్టి రక్షింపబడింది. కరువు ఒక అవాస్తవిక, ఆమషురీతత్వం. యుద్ధమూ అంచేగి ఐతే ఇప్పుడు కరువూ యుద్దమూ రెండూ. వచ్చాయి. శతపత్రనేత్ర నమ్మక్కతల్లి- అదృశ్యమైంది. జీవనదులు (ప్రవహించవలసిన చోట రక్తనదులు. పుచ్చకాయలు, గుమ్మడికాయలు సండే సీమలో తలకాయల వేట! అమ్మ అదుగులే వెన్నెల మడుగులుగా కనవుడే చోట చిమ్మచీకటికీ నెమలికమ్మల సీమలో నిళ్ళబ్ద నీరవ విశీధి - ఏదీ శత పత్ర నేత?

ఏదీ వేయికన్నుల తల్లి?? ఎందుకిలా శపించింది?

184

యుగంధరుడు నిట్టూర్సాడు.

తన శ్వాసయే తనకు విన్సడేటంత నిళ్శబ్దంగీ

పూజణింపవలసిన సస్యలక్ష్మివి దోచుకోవడమా??

దంతాల కోసం ఏనుగుల సంహారం

చర్మం కోసం వాగసర్పాల నిర్మూలన

గృహ నిర్మాణాల కోసం కలప తరలింపు

వినోదాల కోసం పులులు సింహాలనే కాడు అడవి దున్నలనూ లేళ్లనూ కూడా వేటాడటం!

ఆడవివి నగరం అన్నివిధాలా దోచుకున్నది- ఎక్కి తిరిగేందుకు గుర్రాలు, కోపలాకై కుక్కలు, మోతకై ఎద్దులు, గాడిదలు - యుద్దాలక్రై ధానుష్కులు ఇలా అక్కడి 'ప్రకృతివే కాదు మానవ ప్రకృతినీ విర్మూలించింది. జంతుప్రకృతినీ బానిసను చేసుకున్నది. అడవిని దోచుకుంకే ప్రజల కరువు తీరుతుందా?)

ఇదెక్కడి తర్కంగీ

వనకల్యాణం- నగర కల్యాణం అవిభాజ్యమైన అంగాలు కావా?)

నవరాత్రులలో శాకంభరిని ఆరాధిస్తూ సజీవమైన వనప్రకృతికి మాత్రం చిచ్చుపెట్టారుకీ మానవ మేధ సంతులనం కోల్పోయింది!ీ దీవి పరిణామం... ఎవరూ హింపగలరుంిి

యుగంధరుడు నిట్టూర్చాడు

ఆయన కమ్నలు చెమ్మగిల్లాయి.

అంతా విళ్శబ్దం!

మరీ భరించలేనంత విళ్శబ్దం!

దూరంగా శ్రీచురాళ్ల ధ్వవి మాత్రం విన్పదుతున్నది.

“దృశార్రాఘీ యప్యా

దర దళిత నీలోత్పల రుచా

దవీ యాంపం దీవం

స్షపయ కృపయా

మామ పిశివే

185

అవనేవాయం

ధవ్యో భవతి

నచతే హానిరియతా

వనేవా హర్మే [వా

సనుకర నిపొతో

హిముకరణో

*త్రల్లీ! విశాలమైన నీ కంటిచూపు నుండి వెన్నెల ఇక్కడిదాకా (ప్రసరించు! నీకు అడవి - నగరం రెండూ సమానమే కదాగో అని ఈ మంత్రానికి అర్థం.

ఈ మంతం ఎక్కడిది*? ఎవరు వివ్పించారు

ఈ ధ్వనులు ఎక్కడి నుండి వస్తున్నాయిం

బయటి నుండి - కాదు!

ఇవి తన లోలోపలి శబ్దాలు,

అంతర్ముఖుని భావ తరంగిణి!

*మహామంత్రీ! బాగా పొద్దుపోయింది-”

తన ఉనికిని తెలియజేసుకుంటూ అంగరక్షకుదు అతి మెల్లగా వినమంగా అన్నాడు.

యుగంధరుడు రాతి మీద నుంచి లేచాడు. మెల్లగా అడుగులో అడుగు వేసుకుంటూ గుట్టను దిగాడు. 7

ఒకప్పుడు తావిక్కడికి వచ్చినప్పుడు ఎంత ఆర్భాటం.

ఎంత సంరంభం?

ఎటు చూచివా కళ్యాణ వాద్యాలు,

మంగళ తోరణాలు,

స్వాగత గీతాలు

కోయ వనితల బృందగీతాలు,

పామూహిక నృత్యాలు

186

చెట్టు పైన మాటాడే చిలుకలు,

పురి విప్పి ఆడే వెమళ్లు

తల్లికి తెల్లకలువలు స్వాగత తోరణంలా, అర్ధచంద్రాకారంగా గోదావరిపై మండి ఎగురుతూ వచ్చిన బలాకములుగీ

ఇరువైపులా, విలబడి "సైనిక వందనం చేన్తున్నట్టున్న దేవదారు వృక్షాలు- కావి

ఇప్పుడు,

ఏమీ లేదు-

కాలి కమురు కంపు కొడుతున్న ఒక స్మశానం.

*బాబూ! మేము సేదోళ్లం. అమ్మోరి ప్రపాదంగా ఈ ఇప్పపూలు కానుకగా. తీసుకోండి అంటూ ఎవరో యుగంధరునికి ఇప్పపూలు అందించబోయారు.

ఉలిక్కీపడి- యుగంధరుడు వెనుదిరిగి చూచాడు.

అక్కడ

ఎవరూ లేరుగీ

భ్రాంతికి

కేవలం తన ఊహకీ

ఈకల తలపాగాలు, పుట్టగోచీలు, పూసల ఆభరణాలు, కడియాలు, మురుగులు, వేణువులు, చిలకల్లా, పీతాకోక చిలుకల్లా, అమాయకంగా నవ్వుతూ శ్రుళ్తుతూ పరుగెత్తే ననచర సౌందర్యం-

తమ కోసం అనుకొని, తేనె పట్టులు పెట్టే తేనెటీగలు-

కోయప్రజల ఆత్మవిశ్వాసానికి ఎగరేసిన ధ్వజాల వలె, ఎత్తైన మద్దివెట్టు,

జానపద సొమూహిక నృత్యాలతో పరనశించిన గాలి కెరటాలు స్వచ్ళమైన లేళ్లూ, ెలయేళ్లూ

187

పాలపిట్టల పాటలు వడ్రంగి పిట్టల హడావుడి తమ నీడలు చూచుకొని తామే భయసడి పైకెగిరే జలపక్టుల విన్యాపాలూ “ఈ వేల మాది గాలి మాది ఆడవి మాది కొండ మాూది' అని నమ్ముకున్న వనచర సంతానం- ఏదీ?? ఎక్కడం ఇంతలో ఇంతగా ఎలా అదృశ్యమైంది? జీవన్మృత్యు రహవ్యం ఎవడికీ ఇంతవరకూ లెలియదు- అందరిదీ నటనేగీ సృష్టి ఇంత తాత్కాలికమాం? ఇంత అపరిపూర్ణమా?? సృష్టికి కారణం తెలియదు- సృష్టిలోని ద్వంద్వాలకూ క్షణికత్వానికీ, అపరిపూర్ణతకూ కారణం తెలియదు. సృష్టికి, ముందూ వెనుకా ఏముందో తెలియదు. మరి ఈ రాజులకూ వేదాంతులకూ, కళాకారులకూ, కుహనా కవులకూ, ఏం తెలిసినట్టు) ఐనా, అన్నీ తెలిసినట్టు ఎందుకీ వాగుళ్లు?? ఎందుకీ (ప్రగల్భాలు- ఎందుకీ ఆత్మవంచన? ఎందుకీ ఆహంకారాలూ, ద్వేషాలూ, రాజ్యకాంక్షలూ, యుద్దాలు, విధ్వంపాలూ- ఇన్నినేల ఏండ్లుగా ఇలాగే విరాఘాటంగా పొగిపోతున్నది చరిత్ర, ఈ చీకటికి ముగింపు లేదా? చంద్రకళా పూర్ణోదయం మానవాళికి ఎప్పుడు? ఈ దోపిడి, హింన, బాధ, నిర్వేదం, దైన్యం- సంవేదన యుగంధరుడు ఈనలో తాను నవ్వుకున్నాడు. 188

ఇదంతా న్మశాన వైరాగ్యం- తాను తన కర్తవ్యాన్ని మళ్లీ ప్రధాన మంత్రిగా చేయక తప్పుదు. ఒక్కపారి నిట్టూర్చి యుగంధరుడు రాజధానికి అభిముఖంగా బయలుదేరాడు.

అర్జున విషాద యోగం నుండి బయటపడి కర్తవ్యోన్ముఖుడైనప్పటికీ, విజావికి అదొక యాంత్రికమైన నడకకీ

రక్షక సైనిక పటాలం ఆయనను వెంబడించింది.

ఇప్పుడు యుగంధరుని మనస్సులో ఏ ఊహలూ లేవు. గుర్రములు పూన్చిన శకటం సాగిపోతూనే వున్నది.

అతదు నిర్లిప్తంగా ఆకాశం వంక చూచాడు.

అప్పటికి, చంద్రోదయమైంద్‌,

క్రమక్రమంగా వెలుగులు వ్యాపించాయి.

ఆకాశం వ్యోషుకేశునివలె కన్పడింది.

గగనంలో చందమామ!

ఆ సమీపంలోనే ఒక సెద్దచుక్కీ

ఆ రెండూ తల్లీ చిడ్డల వలె కన్పడ్డాయికీ

ఉ ఉప *ఉ 189

కథ వెనుక కథ

“జ్ఞ్య్యాం వారపత్రికలో ధారావాహికంగా 1996 మార్చి నుండి అక్టో బరు వరకు వరుసగా, 27 వారాలు *చంద్రకళి నవలను చదివివ పాఠకులకు ముందుగా నా ధన్యవాదాలు. దీనివి ప్రచురిస్తున్నప్పుడు ఎందరో ప్రముఖులు, తమ శుభాశీస్సులను అందించారు. పాఠకులు ఉత్తరాలతో ముంచెత్తారు. అందరికీ వందనాలు.

ఈ నవలను ప్రచురించిన '“జాగ్భతో పత్రికకు- ముఖ్యంగా సంపాదకులు త్రీ వి.రామమోహనరావు గారికి కృతజ్ఞాణ్లి, జాగృతిలో వావి, లోగడ నాగానీక, దశాశ్వమేధ్‌, శ్రీపదార్భన నవలలు సీరియల్‌గా ప్రచురించారు. ఐతే ఈ నవలకు వచ్చిన సామాజిక గౌరవం మరీ విశిష్టమైనది. అవన్నీ ఇంతకు ముందే గ్రంథ రూపంలో వచ్చాయి.

ఈ నవల వెనుక కొంత కథ వుంది" దావివి కూడా మనవి చేస్తాను.

శ్రీచందా లింగయ్యగారు సమ్మక్క వంశంలో జన్మించిన సామాజిక కార్యకర్త. వారు నా వద్దకు మూడు. సంవత్సరాల క్రితం వచ్చి సమ్మక్క తల్లిపై రచన చేయవలసిందిగా అర్థించారు.. “సరేనని ఒప్పుకొవి వారి మండి కావలసిన చారిత్రక నేపథ్యం కొంత భాగం పేకరించుకున్నాను. ఈ కథను చలన చిత్రంగా రూపాందించాలనే వారి ప్రయత్నం ఎప్పుడు ఫలిష్తుందో తెలియదు. మొత్తానికి

ఎన్నో వ్యయ (ప్రయాసలకోర్చి ఈ కథను 'నవలి తీర్చిదిద్దుకోగలిగాను. విశ్వవాథ, వోరి ప్రభృతుల చారిత్రక నవలా రచన బాటలో సమ్మక్క కథను, రెండవ (ప్రతాపరుద్రుని నేపథ్యంతో జోడించి పాల్కురికి పోమనాథునికి కూడా ప్రాథాన్యం ఇచ్చి రచించాను. *నారాయణ భట్టు “రుద్రమదేవి వంటి వవలల నిర్మాణ విధానం ఇదే!

టిట్టిభశెట్టి, మంచశర్మలు 'శ్రీడాభిరామంలోని పాత్రలుకీ

వరంగల్లు నుండి ములుగు మీదుగొ సుమారు 110 కి.మీ దూరంలో ఉన్న గ్రామం. మేడారం. దట్టమైన అడవుల మధ్య ఏటూరు నాగారం రహదారిలో

190

తాడ్వాయి మండల కేంద్రం నుండి 13 కిమీ. దూరాన ఉంది. ఇక్కడ రెండు పంవత్సరాలకొకసారి సమ్మక్క - సారలక్క జాతర జరుగుతుంది. ప్రధానంగా ఇది మొదట ఆ (ప్రాంతంలోని కోయజాతి వారికి పరిమితమైనప్పటికే ఇటీవల కాలంలో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ నలుమూలల మండే కాక మహారాష్ట్రలోని గర్‌చిరోలి జిల్లాలోని శిరోంచ, అహోది, అంకీప, అపరలి వంటి (ప్రాంతాల నుండి, మధ్యప్రదేశ్‌లోని బప్తర్‌ జిల్లా మద్దేడు, భూపాలపట్నం, జగదల్‌ పూర్‌ వంటి ప్రాంతాల నుండి ఇంకా ఒరిస్సా నుండి కూడా భక్తులు వచ్చి పాల్గొంటున్నారు. మాఘ శుద్ధ పూర్ణిమకు జరిగే ఈ జాతరకు సుమారు 20 లక్షల మందికే పైగా వస్తున్నారు. అందువల్ల ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో. జరిగే జాతరలన్నింటిలోకి అతి పెద్ద ఉత్సవంగా చెప్పవచ్చు. మేడారంలో. చిలుకల గట్టు (క్రింద రెందు గద్దెలున్నాయి. వీటినే -తల్లిగద్దె అవి, పిల్లగద్దె అని పిలుస్తారు. తల్లి అంశే సమ్మక్క, పీల్ల అంకే పారలక్క. వీటికే దేవతల గద్దెలు అని కూడా పేరు. పూర్వం అంకే సుమారు 800 సంవత్సరాల . క్రితం. గోదావరి చిలుకల గట్టుకు పమీపంగా (ప్రవహిస్తుండేది. కాబట్లి ఇప్పుడు భక్తులు స్నానం చేయడానికి జంపన్నవాగు మాత్రమే ఉంది. అందులో కూడా వీళ్ళు పెమృద్ధిగా ఉండవు. అందుకని జాతర సమయంలో పైన ఉన్న లక్షవరం చెరువు నుండి జంపన్న వాగులోనికి నీటివి విడుదల చేస్తారు. వాగు ఒడ్డున భక్తులకు స్నానఘట్టాలు ఏర్పాటు చేశారు.

రోగాల నుంచి, కష్టాల మంచి పమ్మక్క తల్లి, తమ్ము రక్షిస్తుందని భక్తుల నమ్మకం. (గోవిందత్త ఇతివృత్తానికి ఇదే మూలం.) అంతేకొదు, బిడ్డలు లేని వారికి బిడ్డలు కలుగుతారని, ఇంకా... దయ్యములను, భూతములను తల్లి పొారదోఅుతుందని భక్తుల విశ్వాసం. అందుకని వారు తల్లికి ప్రధానంగా బెల్లాన్ని కామకగా పమర్పిస్తారు. దీచినే వారు బంగారం అవి పిలుస్తారు. తలనీలాలు సమర్పించడం, కొబ్బరికాయ కొట్టడం వంటివి మామూలే. ఇదివరకు జంతు బలి కూడా ఉండేది. ఇప్పుడు (ప్రభుత్వం నిషేధించింది.

ఇంత పెద్ద జాతర జరుగుతున్నప్పటికీ దీవికి పంబంధించిన పరిశోధన చేపిన వారెవరూ లేరు. వరంగల్‌ జిల్లా సమాచార పొర సంబంధాల శాఖ వారు

కఫ 1

జాతర సమయంలో ఒక కరపతం వేస్తుంటారు. అందులో సంక్షిప్తంగా ఒక పుట పమ్మక్కు చరిత్ర ప్రచురిస్తుంటారు. ఇవి కొక ఒక ఒగ్గు కథ ప్రచారంలో ఉంది. 1986వ సంవత్సరంలో వరంగల్‌ వాప్తవ్యుడైన నల్ల ఉపేందర్‌ మూడు పుటల ఉయ్యాల పొట ఒకటి వ్రాశొడు. వరంగల్లుకు చెందిన పాత్రికేయులు శ్రీ ఎస్‌పి. రాజేశ్వరరావు “మేడారం స్థలపురాణము" అవే పన్నెండు పుటల వ్యాపొన్ని ప్రచురించారు. ఇవి కొక 1091 అక్టోబరులో ఆంధ్రప్రదేశ్‌. గిరిజన సంక్షేమ. శాఖ వారు గిరిజన సాంస్కృతిక పరిశోధన శిక్షణ సంస్థ ఆధ్వర్యంలో డా॥ వి.ఎన్‌.వి.కెశాస్త్ర,. శ్రీ ఎ.శ్రీరాములు. గొర్డు పన్నెండు పుటల కరపత్రం ఒకటి ఎడుడల చేశారు. ఇంకా ఆ ప్రాంతపు పూజారులు ఏవో కొన్ని కథలు చెప్తున్నారు... ఇంతకు మించి ప్రామాణికమైన చారిత్రక పరిశోధనతో కూడిన రచన ఇంతవరకూ ఎవ్వరూ వెలువరించలేదు. అంతేకాదు, ఇప్పుడు ఉదహరించిన శాస్త్రీ గొరి గ్రంథము, రొజేశ్వరరావుగారి వ్యాసము. కూడా కొన్ని పరప్పర విరుద్ధాంశాలతో ఉన్నాయి.

పీరందరూ ఏక్షాభిప్రాయానికే వచ్చిన అంశాలు తక్కువ గిరిజన సంక్షేమ శాఖ వారి కరపత్రంలో గోవిందరాజులు, గోపాలకృష్ణులు పమ్మక్క మరదులవి, సారలమ్మ, జంపన్న, మూగన్నలు నాగులమ్మ పిల్లలని వ్రొశారు.

పమ్మక్కకు కోపం వచ్చి రాయి విపిరితే పగిడిద్దరాజు కన్ను పోయిందట. అందుకే ఇతనికి “విత్రకన్ను' అన్న పేరు. ఉన్నట్లు కోయలు చెప్పిన కథ ఆధారంగా తొము వ్రాశామవి (ఐదవ పుటలో) చెప్పుకున్నారు. అలాగే చందొ లింగయ్యగారు. కూడా సమ్మక్క, వొగులమ్మల మధ్య సవతుల పోరు ఉన్నట్టు తొము కథ ఎన్నామని చెప్పారు. అందువలనే పెళ్ళిపీటల మీద సమ్మక్క తల్లి చేతి కడియం తగిలి పగిడిద్దరాజు చిత్రాంగుడైనట్లు వర్ణించారు.

సమ్మక్క తల్లి చొందా నుండి వచ్చి అలా బయ్యక్కపేట మేడారం ప్రాంతంలో నివసించిందని, వృద్ధాప్యం వచ్చి. చవిపోయిందని ఇంకొక కథ. సమ్మక్క పోయిన తరువాత ఆమె తల్లితండ్రులు మనోవ్యాధితో మరణించారట. ఇలా భిన్నభిన్నమైన కథలు (ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వీనిలో ఏవి సత్యములో, ఏవి

192

అపత్యములో చెప్పడం కష్టం. శిలా శాసనములు, నాణెములు, మార్కోపోలో, అమీర్‌ ఖుసూల వంటి వారి వ్రాతలు, ఇలాంటివేవీ లభించనప్పుడు ఎవరికి వారు తాము వ్రాసిందే (ప్రామాణిక్షమవి చెప్పవచ్చు. ఉదాహరణకు ఉపేందర్‌ వ్రాపీవ ఈ ఉయ్యాల పాట చూడండి. ఆపప్పిరె ప్రాంతము దొర, షగిడిద్దై ఆనువారివి అగ్నిపాక్తిలో పెండ్లి ఆడితివి ధరణిలో పారమ్మ, గంటయ్య, జంపయ్య, మూగన్న, విమలమ్మాదిగా వీ పంతు పమ్మవ్వ, కూర్మితో ఆడబిడ్డ కోడూరు శ్రీలక్ష్మి మూత మెండూచాయి. మహదేవి గుడ్డమ్మ, వీ పవతులందరూ వెలతరో సమ్మక్క. మదిరాసి కులముందు ముదితరో వీ శ్రీర్తి " వేవోళ్ల పాగిడిరీ వెయిగండ్ల పమ్మక్క” (మొదటి పుట)

అని పేర్కొన్నాడు.

ఇలా సమ్మక్క బంధువుల పేర్లు ఒకరు చెప్పింది మరొకరు చెప్పడం లేదు.

సమ్మక్క వనదేవత అవునా, కాదా అన్న విషయంలో, ముఖ్యంగా డోలీ వాళ్లు చెప్పిన కొన్ని కథల విషయం శొస్త్రిగారు కొన్ని అముమావాలు వ్యక్తం చేశారు. దేవస్తానం కమిటీ 1988లో ప్రచురించిన కథ ప్రకారం సమ్మక్క పులులెక్కి తిరగడం, రోగులను నయం చేయడం, పాములను వెంట వేసుకొని తిరగడం వంటివి అమె మహత్తులకు నిదర్శనంగా తెలిపారు. ఇవి కల్పితములు అని శశ్రీశాస్త్రిగారు ఖండితంగా చెప్పారు. కోట్లాది. భక్తుల విశ్వాసములు కల్పితాలవే శాస్త్రిగారికి ఉన్న ఆధారాలేమిటి? పమ్మక్క తల్లికి అవమానం కలిగించే కథా సంఘటనలు పరిహరించడము, ఆమెపై విశ్వాసం కలిగించే సంఘటనలకే ప్రచారం ఇవ్వడం ద్యారా భక్తుల విశ్వాసం మవం గౌరవించినట్టు అవుతుంది. తిరుపతిలో వేంకకేశ్వరుడు, శ్రీనివాసుడు, ఆకాశరాజు, పద్మావతి, వకుళల పేరుతో ప్రచారంలో ఉన్న కథకు చారిత్రకంగా శిలా శాసవాలలో ఎవరు అధారాలు చూపుతున్నారు? జన ప్రచారంలో ఉన్న ముఖ్యమైన దేవతా మహత్మా్యాలను పరిగణనలోవి తీసుకోవడం కూడా అవపరమే.

193

మేడారం జాతర 1960కి ముందు ఇంత ప్రపిద్ధంలో లేదని అప్పుడు బయ్యక్క'పేట చిలుకల గట్టు వద్ద జాతరయే ఉండేదని పూజారులు చెప్పినట్లు ప్రచారంలో ఉంది. శ్ర్రీచందా లింగయ్యగారు. ఇచ్చిన హిందీ కరపత్రం 'దంతేశ్వరీ మాతాకీ జై'లో మరొక చారిత్రక కథ ఉంది. కాకతీయ సామ్రాజ్య పతనావంతరం (ప్రతాపరుద్రుని సోదరుడు అన్నమ దేవరాజు బస్తరు జిల్లా వెళ్లాడు. అక్కడ దంతేశ్వరీ దేవివి దర్శనం చేసుకున్నాడు. ఆమె భక్తుళ్లీ అనుగ్రహించి నీవు గుర్రంపై ఒక రోజు తిరిగినంత వేల నీ సామాజ్యం అవుతుంది. నీ వెంట నేనూ వస్తాను. నీవు వెనుదిరిగి మాత్రం చూడవద్దు" అన్నది. తల్లి ఆజ్ఞను శిరసావ హీంచి కాకతీయ రొజు గుర్రమెక్కి సాగిపోయాడు. అలా పోతూ ఉంకే వెనకాల అమ్మవారి ఘలంఘలలు వినపదుతూనే ఉన్నాయి. కొంత దూరం పోయాక ఒక నది అడ్డం వచ్చింది. అన్నమదేవుడు ముందుకు సాగిపోయాడు. అమ్మనారు వీళ్లలో దిగినప్పుడు గజ్జెల గలగల వివిపించలేదు. అన్నమ దేవరాజు వెనుదిరిగి చూచాడు, అమ్మవారు అదృశ్యమైపోయింది. ఏమైతేనేం బస్తరు రాజ్యాన్ని స్టాపించి అవిచ్భిన్నంగా. పరిపాలించినట్లు జానపద గొథ ఒకటి ప్రచారంలో ఉంది. ఈ అన్నమ దేవరాజు చరిత్ర ఏమిటో తెలుగుదేశ చరిత్రలో లభించటం లేదు.

శ్రీనీలకంఠశాస్త్రీ మొదలైన ప్రముఖులు రచించిన ఏ చరిత్రలోనూ ఈ వివరాలు దొరకడం లేదు. ఒకటీ మాత్రం. నిజం, కాకతీయ సామ్రాజ్య పతవా నంతరం నేటి తెలంగాణాలో ఉత్తరభాగం బస్తరు స్మామాజ్యంలో చేరిపోయింది. దానిని భిల్లులు మొదలైన రాజులు పరిపాలించారు.

మొత్తం మీద సమ్మక్క చరిత్రకు సంబంధించి ప్రామాణిక పరిశోధన వేటి వరకూ జరగలేదు. వారు నీరూ చెప్పుకున్న కథలు, కట్టుకథలూ, పూజారులు చెప్పిన కథలు... ఇలా ఎవరికి తోచినట్టు వారు 'వాశారు. జట్టీంగ్‌ రాజలింగం అండ్‌ సన్స్‌ అనేవారు ప్రచురించిన ఒక చిన్న జోలపాటలో సమ్మక్కుకు ఒకే కాన్చుకు ఒక బాలుడు, ఇద్దరు. బాలికలు జన్మించినట్లు వ్రాశారు. కొడుకు "పేరు జంపన్న అని కూతుర్లు, పారలమ్మ, నాగులమ్మ అని (ఆరవ పుట) ఉదహరించాడు. సమ్మక్క మరుదులు కొండాయి, గోపాల కృష్ణులటగీ మాణ్యుడు

104

వేటికీ తప్పులు. తగవులు తీర్చే కులెపద్దకు సంకేతంగా భావిస్తారని చందా

లింగయ్యగారు చెప్పారు. పగిడిద్దరాజుగారి ఇంటి పేరు మజ్టివారు. సమ్మక్క ఇంటి పేరు చందావారు.

ఈ (గ్రంథము వ్రాయడానికి (పేరకులైన చందా లింగ్యయగారు సమ్మక్క వంశంలో జన్మించారు. వారి తండ్రిపేరు సమ్మయ్యగారు. తాత జోగయ్యగారు. ముత్తాత పా ప్రైయ్యగారు. ఈ విధంగా చందా వారి వంశం నేటికీ వుంది. మొక్కుబడులు:

సమ్మక్క జాతరలో భక్తులు ఎన్నో మొక్కుబడులు సమర్పించుకుంటారు.

(1) ఎదురు కోడి : కోడిని పారక్క, పమ్మక్క గద్దెల వైపు తీసుకొవి వెల్లి ఎగురవేస్తారు. కోడి ఎగిరే ఎత్తుకు, వీరి కోరికలకు సంబంధం ఉందని వీరి నమ్మకం.

(2) బెల్లము : డీవికే బంగారము అవి పేరు. బిడ్డలు లేనివారు తమకు బిడ్డలు కలిగితే ఆ బిడ్డ ఎత్తు బెల్లము తూచి సమర్పిస్తారు.

(3) తలనీలాలు : జంపన్న వాగులో స్నావం చేసి అమ్మవారికి జుత్తు సమర్పించుకుంటారు.

“ళ్ళశ) స్త్రీ వేషధారణ : బిడ్డలు కలిగిన తండ్రి మొక్కు తీర్చుకోడానికై ఆడవేషం ధరించి వస్తాడు. మెడలో ఎండు కొబ్బరి దండ వేసుకొని పసుపు కలిపిన బియ్యం సమ్మక్క గద్దెపై చల్లుతాదు.

(5) జంతుబలి : కోళ్లు, మేకలు, గొర్రెలు దేవతకు బలి ఇస్తారు. ఇటీవల గద్దెల

వద్ద జంతుబలి నిషేధింపబడింది. కాని దూరంగా ఇంకా పాగుతూనే ఉంది.

(6) కాడెడ్డు : కొందరు కొడెడ్లను దేవతకు సమర్పిస్తారు. అవి దేవస్థానం ఆస్తి

శ్రీందకి పోతాయి.

(7) కొబ్బరి కాయలు : అన్నిచోట్లలాగే ఇక్కడ కూడా జాతరలో లక్షల సంఖ్యలో

కొబ్బరికాయలు. పగులుతాయి.

(8) పూనకము : సారక్క తల్లి, సమ్మక్క తల్లి భక్తుల మీదకి పూవకంగా వస్తారు.

అప్పుడు వారు మిగిలిన వారు అడిగే ప్రశ్నలకు జవాబులు ఇస్తారు. గాలి, 193

ధూళి, జబ్బులు వంటివి సమ్మక్క తల్లి నయం చేస్తుందని వారి నమ్మకము.

టోటమ్స్‌ : గిరిజమలలో “టౌటమ్స్‌' ఒక ప్రధానాంశం. ఇది ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఉంది. ఒక్కొక్క తెగకు ఒక్కొక్క జంతువు లేదా పక్షి సంకేతం. వొరు దొవిని తినరు. సరికదా పూజిస్తారు. దానిని తమ వంశ మూలకర్తగా కూడ్సా భావించడం కద్దు. పగిడిద్దరాజుకు తాబేలు పంకేతం. సొరక్కకు పెద్దపులి, సమ్మక్క తల్లికి నాగపర్పం సంకేతాలు. అందుకే నేటికీ సారక్క పూనకం వచ్చిన వారు మేడారంలో పులిలా అరవడం కద్దు. ఒక్తేపారి ఇరవై ముప్పై మందికీ కూడా పూనకాలు రావటం, నేటికీ ఈ విషయాలను దృష్టిలో ఉంచుకొనే, నవలలో ఆయా జంతువులను కథలో అంతర్భాగాలుగా చేశాను. 'టొటమ్‌' సం కేతాలి అ తెగవాళ్లు శరీరం మీద పచ్చబొట్టుగా కూడా పాడిపించుకొంటుంటారు.

ఇక కాకతీయ సొమాజ్యుం తర్వాత అన్నమదేవుడు నురో స్మామాజ్యం స్థాపించడం, పారక్కకు పూనకం వచ్చినప్పుడు భవిష్యత్‌ దర్శనం చేసినట్టు చెప్పబడ్డ కల్పనకు ఇలాంటి అంశాలే కారణాలు.

“వంది మూతి పగిలి నెత్తురు కారడం వేటికీ వమనం వేయిస్తంభాల గుడి వంటి వావిలో చూచే దయనీయ దృశ్యాలే. అద్దాల మేడలో గబ్బిలాల ఆడటం మాచలడదేవి పతనొన్ని సూచిస్తుంది. శివుడు పప్రతాపరుద్రునికీ, చంద్రుడు చంద్రధ్వజం గల ఢిల్లీ సుల్తానుకూ ప్రతీకలు. ఇలా సారక్క పూనకం మాటలు డికోడ్‌ చేసుకోవలపి వృంది.

చిలుకల గట్టు వద్ద ఒక చిన్న గడ్డీ గుడిసెలో చూరుకు అవిరేణి కుండలు కట్టబడి ఉంటాయి. ఇవి అలివేణి కుండలు అని గిరిజన సంక్షేమ శాఖవారు ప్రచురించిన గ్రంథంలో 9వ పుజలో పేర్కొన్నారు. నిజానికి ఇది ఇంద్రాణీ శబ్ద భవము. అందులో రెండు బంగారు కణికలు ఉంటాయి. అవి సమ్మక్క పగిడిద్దరొజులకు సంకేతాలు. వేటికీ మేడారం దగ్గరలోని కన్నెపల్లి గ్రామంలో ఒక చిన్న గడ్డి ఇంట్లో సారలమ్మ ఉంటుందని వీరి నమ్మకం. ఉత్సవ సమయంలో "కొక కుటుంబానికి చెందివ వొరు ఈమె ప్రతిమను మేడారం పూజారికి అప్పగిస్తారు. మాఘ. శుద్ధ పూర్లినుకు రెండు వారాల ముందే కొక్కెర, గంపర, విద్దబోయివ,

బంగారు కుటుంబాల వారు చిలుకల గట్టు వద్ద నుండి సమ్ముక్కతల్లివి తల్లి గద్దె వద్దకు పిల్పుకొని వస్తారు. ఇలా ఈ ఉత్సవం జరుగుతుంది. అంతకు ముందు కేవలం కోయలు మౌత్రమే నిర్వహించే ఈ జాతర స్థానిక పూజారులలోని విభేదాల కారణంగా కోర్టు కెక్కడంతో 1908వ పంవత్సరం నుంచి కోర్టు తీర్చు ప్రకారం ప్రభుత్వ విర్వహణలో జరుగుతున్నది.

మొత్తం. మీద సమ్మక్క, సారలక్కల చరిత్రకు సంబంధించి ప్రత్యేకంగా శీలాశాపసనములు, నాణెములు దొరిక్రేవరకు, ఇప్పటికి అభించిన. సమాచారం ఆధారంగానే కథానిర్మాణం చేసుకోవలసి ఉంటుంది.

మా వాయన గారి బీవితంలో ప్రధాన కాలం (1945 వరకు) వరంగల్‌, పికిందరాబాదులలో గడిచింది. వరంగల్‌లో కొండూరి శేషయ్య లింగం గారు వారి. శిష్యులు... సికిందరాబాదులో శ్రీ వంగవల్లి నీలకంఠం, శ్రీ చివుకుల అప్పయ్యశా స్త్రీ, ఎడిటర్‌ - దివ్యవాణి వంటి వారు ఆయనకు ఆప్తులు. అందువల్ల వరంగల్‌ జిల్లాకు చెందిన ఈ కథను వారికీ అంకితం చేయడం సముచితంగా భావించాను. మా ముదిగొండ గ్రామం దేవరకొండకు దగ్గరలో వుంది. ఖమ్మం సమీపంలో కూడా మరో ముదిగొండ వుంది. కాకతి గణపతి దేవునికి ముందువా డైన మొదటి రూద్రదేవువి కార్థ్యనంండి ౧158- క్షి ఓరుగల్లుతో ముదిగొండ వారి సంబంధం (ప్రారంభమైంది. (చెకుటిటి రుడ్రవ్రేవుని కొల్లలో ఉద్భటారాధ్య వంశప్టురైన వీరు వ్లోడాశి,ముండి ఓరుగల్లుకు వచ్చి రాషిన్టురున్షలైనారు.)

హీ

ఈ వవలకు చక్కక్న్న్టైర్రాలసీ? రదతిచినొ దీర ళ్‌ తులు “చంద్రకు ప్రత్యేక ధవ్యవాదాలు, ప

వేమ డిక్తేట్‌ చేప్తుంకేు శ్రమ అనుకోకుండా వ్రాసిన చిరంజీవులు కుమాం పద్మ సుషను (బి.ఇ.), శ్రీమతి కె. శ్రీలేఖ (బోప్టైన్‌ - ఆమెరికా)లకు సమ్మక్కశల్లి ఆశీస్సులు.

చాణుక్యుని “హస్తివనొ ప్రసక్తి, అశోకువి అభయారణ్యాలు, మన (ప్రాదీన

197

వన్యప్రాణి రక్షణ దృక్పథానికి చారిత్రక సాక్ష్యాలు.

*వన చైతన్యమే నవ చైతన్యం" అంటూ పర్యావరణ ఉద్యమకారులు ఇటీవల "పెద్దఎత్తున ప్రచారం చేస్తున్నారు. అలాంటప్పుడు “చంద్రకళ సమాజంలో వన్య రక్షణ చైతన్యానికి దోహదం చేస్తుందని ఆశిస్తున్నాను. “పర్యావరణ” ఉద్యమానికి ఈ గ్రంథాన్ని కరదీపికగా ధరించి ముందుకు సాగండి.

శుభం భూయాత్‌! 198

అభినందనవందన చందనాలు “శవద్రసాద్‌ ప్రతిభాపాండిత్యాలకు అనుశీలన, పరికల్పనకు రేఖ నాటి శ్రీలేఖ - వేటి సమ్మక్క నవలలను అభినందిస్తూ” జ్ఞానఏీఠ (గ్రహీత -డౌః సి. నారాయణ రెడ్డి “కఠోరమైన పరిశోధనాత్మక కృషిలో మీరు మొదటి నుండి అభిరుచి కలిగివుండటం నేను అభిమానంతో గమనిస్తూనే వున్నాను. మీ విద్వత్‌ రచనకు నా శుభాకాంక్షలు. తెలంగాణా ప్రాంతానికి సంబంధించిన ప్రముఖ వ్యక్తుల పైన, స్థలాలపైన మీరు వ్రాన్తున్న రచనలు నాకు ఆఅనందహేతువులు". = డాక్టర్‌ మర్రి చెన్నా రెడ్డి, గవర్పర్‌, తమిళనాడు. “రవివర్మమన దేశపు దేవతలకు మనషుల ముఖాలిచ్చిన మహాశిల్పి. అదేవిధంగా మీరు మన దేశపు సమ్మక్క వంటి దేవతలకు, మనుషులకు ఆత్మలిచ్చి వునర్దర్శనీయ మూర్తులను చేశారు.' = గుంటూరు శేషేంద్ర - జ్ఞాన్‌బాగ్‌ పాలెస్‌, హైదరాబాదు. *“సాహిత్యానక్తులై పరిశోధనాభిరుచిలో ఒకవైపు వ్రాన్తూ సమాజంలోని విచిత్ర భావధర్మాదులకు తత్వజ్ఞాన ప్రాయమైన నవలలు మరోవైపు మీరు రూపొందించడం ముదావహం'. = డాక్టర్‌ డి. చిన్ని కృష్ణయ్య - తెలుగు శాఖాధ్యక్తులు, ప్రెసిడెన్షియల్‌ కాలేజి, ట్రిప్లికేస్‌ మద్రాసు - 5 వీ ఆమూల్య ళృషి పండిత పామరుల హృదయాలను పారిజాత తరువులా సహర్షసుగంధ భరితం చేయగలదనే నా విశ్వాసం” = 'పేథ్వారం జగన్నాథం వైస్‌-ఛాన్సలర్‌, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం. “మీథు చేస్తున్న నిర్మాణం కృషి నిరుపమానమైనది - సిరవధికమైనది. ప్రామాణిక చారిత్రక నవలా చేసిన మిమ్ము మనసారా అఖ్మినంధొస్తున్నాను ".

డొక్టర్ట్‌ వి." రామచంద్రన్‌, ప్రాఫెవర్‌, తెలు శాఖాధ్యక్తులు, యూనివోక్తొకజవ్త వుద్దాస్ట్ర మెర వాశోంపస్‌, మద్రాను - 5. “వారం వారం వచ్చే మీ సీరియల్‌ కోసం ఎదురుచూస్తున్న పాఠీకుల్లో నేనొకణ్జి. మన సంస్కృతి, చరిత్రకు దర్శణంపట్టే విధంగా మరిన్ని నవలలు ప్రచురించి పాఠకలోకానికి అపార ఆనందాన్ని, అనుభూతిని, విజ్ఞానాన్ని కలుగజేస్తూంటారని ఆకాంక్షిస్తూ మీ అభిమాన పాఠకునిగా.....” _ శె.ఏ. రమణాచారి, ఐ.ఏ.ఎస్‌., కమీషనర్‌-కల్చరల్‌ ఎఫైర్స్‌, హైదరాబాదు. “మీ నవలలు - ఎంత ప్రశస్తిని నంతరించుకున్నాయో నేను ఎరుగుదును. మీ రచనలు ముందు మనసు తలుపును తడుతాయి - ఆ తర్వాత

మెదడుకు మేత పెడుతాయి. ఎంతటి మేధావివైవా ఆలోచనలో పడేయగలశక్తి మీ కలానికున్నది. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే మీ రచనలు ఆలింగనంలోని అత్మేశ్వరి వంటివి”. = ఎం.ఎస్‌. రెడ్డీ, ప్రముఖ చలనచిత్ర నిర్మాత, మద్రాసు. “మీ నవల చదువుతుంటే విశ్వనాథ వారూ, బాపిరాజు గారూ లేనిలోటు ఆంధ్రశారదకు మీరు కన్చింపనీయరని అనిపిస్తుంది”. = పాటీలు తిమ్మారెడ్డి, లెక్చరర్‌, మిసెస్‌ ఎ.వి.ఎన్‌. కళాశాల, విశాఖ. “మీ ఉద్యమం హర్షింపదగింది. నేటి పామాజికావశ్యకాల దృష్టిలో మన ప్రాచీన సంవ్కృతీ రేఖలను సాహితీ ముఖంగా చూపించడం చాలా అవసరం'. = ప్రొఫెనర్‌ తూమాటి దొణప్ప, అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షులు కథా కథనము నందును, సన్నివేశ కల్పనమునందును పాత్రపోషణము నందును మీరు చూపిన కౌశలము నాకెంతో మెచ్చుకల్గించినది'. = కళావ్రపూర్ణ అచార్యదివాకర్ల వేంకటావధాని, ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ. “శుహనా వప్రజయాలపై "ఆధారపడి రచించే నిర్జీవ రచనలళతో విపిగిపోయిన పాఠకులకు మీ శ్రీలేఖ చైతన్యపు రాక, | = దొశరథి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆస్థానకవి “నేను యావళ్జీవ కారాగార శిక్షను అనుభవిస్తున్న ఒక జీవిత ఖైదీని, సాహిత్యాభిలాషివైన నేను లక్కీగా మీ అడ్రను పత్రికలో చూచి ఉత్తరం ట్రాయగలుగుతున్నాను. మీ రచన అద్భుతం'. = పీ. శివశంకర్‌, ఖైదీ వెం. 2925 చంచల్‌గూడా సెంట్రల్‌ వైలు:. “ఏమని వ్రన్తుతింప గలనీ నవ మోహన కావ్య కన్యకన్‌ కోమల భావవల్లికను కోయిల పాడని రాగ మాలికన్‌ అమనికిన్‌ ప్రవాళికను - హావ వికాస ప్రమాన బాలికన్‌ భూమికి వెల్లు దీపికను పున్నమినాటి శశాంక చంద్రికన్‌'. = వీటూరి భఖాస్కరమ్మ, నర్సీపట్పం. (ఒక పాఠకురాలు) ల్లో చారిత్రక సుఖావ్యేషు చంద్రికా మౌళిభూషణమ్‌ ఈంపఠనాత్‌ రసాస్వాదః శుభం జామేత శీలతా సాహితీ హృదయా ళ్ళం చిరంజీవేన రాజతే ధవ్యోశివ ప్రసాదన్య కీర్తిర్యాతు దిగన్తరమ్‌ అమరవాథ శర్మ

“*ఫ్రిలేఖ, శ్రీవదార్చన, శ్రావణి చదివింతర్వాత మీ “ఆవాహన” చదివాను. ఆవాహన అలా అల్గుకొనిపోయింది. ఇళ మీరు ఏం రాసిన ఆవాహనను దాటిపోలేరన్న అభిప్రాయమెందుకో కలిగింది. కాని జాగృతిలో చంద్రకళచూన్తుంటే మీ ఒక్కొక్క నవల ఒక్కో తరహాకు చెందిందని దేనికదే సాటి అనీ భావించవలసి వచ్చింది. ఎంతో శోధన ఎంతో సాధన చేస్తేగాని ఈ కథా నిర్మాణం సంగతి తెలియదు. “నమ్మక్క - సారలక్క” కథ చంద్రకళయై వెలుగుల్ని విరజిమ్ముతున్న నేపథ్యం పాఠకునికి బోధపడాలంటే అతనూ తపన్సు చేయాలనిపించింది. కథ తెలియడం వేరు, కథలోని భారత గిరిజనుల తత్వం తెలియడం వేరు. అలాంటి తాత్విక భూమిక మీద ఆవాహనను అప్పుడు నడిపించారు. ఇప్పుడు చంద్రకళను నడిపిస్తున్నారు. మీ ఈ నవలల వెంబడి పాఠకుల్ని నడిపిస్తున్నారు. రచనకు ఇంతకన్నా పరమార్థం ఇంకేముంది!”

డాక్టర్‌ కసిరెడ్డి వెంకట రీడర్‌, తెలుగుశాఖ ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం. సమ్మక్క - సారలక్క (సారమ్మ] జాతర లక్షలాది మంది గిరిజనులకు గొప్పవేడుక. దీనిపై ఎవరు తగినంతగా చొరవ తీసుకొని పరిశోధన చేయకపోవడం - ఇంత కాలంగా ఆశ్చర్యమే! ఇప్పుడు మీరు ఈ బృహత్‌ కార్యాన్ని చేపట్టడం దైవఘటన, మీ నవలలను ప్రచురించిన సంపాదకుడిగా మీ పరిశోధవా పామర్భ్యాన్ని గురించి నాకు అవగాహన ఉన్నది. నత్యనిష్ట, భారతీయ నంస్కృతి పట్ల మీకు గల అపాంగౌవం మీ పరిశోధనల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. మీ నవలలను పాఠకులు మొదటి నుంచి అభిమానిస్తూనే ఉన్నారు. మీ మేడారం వమ్మక్క - పారమ్మల దివ్యచరిత్ర' కూడా వ్రజాదరణ పాందుతుందనడంలో నాకెంలాంటి సందేహం లేదు. మీ ప్రయత్నాన్ని మరొకమారు హృదయ పూర్వకంగా అభివందిమ్తన్నాను.” భవదీయుడు పొత్తూరి వెంకటేశ్వరరావు మీ పరిశోధనాత్మక, ప్రామాణిక, ప్రతిష్టాత్మక చారిత్రక నవల సమ్మక్క శథ వెలుగులోకి రానున్నదని చదివి చాలా సంతోషించాను. మీ రచితార్థం సారస్వత జగత్తుకు అమూల్యమయిన శబ్టోపహారంగా రూపొంది మీ రచనా వ్యాసంగాన్ని చరితార్థం చేయగలదని అశిమ్తునాను. తెలుగు వెలుగులోని అవ్యగరతో భారత భారతిని సమగ్రం చేయండి. మీ శ్రేయస్పునూ, ప్రేయస్సునూ కోరుకునే - మీ ఇలపావులూరి పాండురంగారావు (భారతీయ జ్ఞానపీళ్‌ - న్యూఢిల్లీ)

“స్వాతంత్రానంతరం చారిత్రక నవలలను రచించే వారి సంఖ్య తగ్గిపోయింది. ఈ స్థితిలో 1970 దశకం నుంచి చారిత్రక నవలల్ని తపోనిష్టతో రచిస్తున్నవారు డాక్టర్‌ ముదిగొండ శివప్రసాద్‌గారు. అడవి బాపిరాజు, నోరి నరసింహ శాస్తి పిలకా గణపతిశాస్త్రి లాంటి వారి చేతిలో మొగ్గలు తొడిగిన చారిత్రక నవల శివప్రసాద్‌గారి చేతిలో పుష్పించింది. వికసించింది. భారతదేశ చరిత్ర ఆది నుంచి అనేక వశ్రీకరణలకు గురయింది. అయినా చరిత్రను మధిప్తే జాతిని ఉత్తేజపర్పగల అద్భుత నాటకీయ సంఘటనలు ఎన్నో ఉన్నాయి. శివప్రసాద్‌గారి ఇతివృత్తాలన్నీ చారిత్రక సత్యాలు. చరిత్ర పేర చేసిన అభూత కల్చనలు కావు.”

“చంద్రకళ తెలుగు పాఠకులకు షడ్రుచుల కమ్మటి విందు భోజనమే కాగలదు-

కస్పగంతుల మళల్ళికార్డునరావు (ప్రముఖ రచయిత)

“నవలా లోకము నందు భాస్కరుండుగా నవ్యప్రభా దీప్తితో నవ భావామృత వాగ్భురీణ రచనా వైపుణ్యండై దివ్యగౌరవ సంపత్‌ ముదిగొండ వంశ మజియై రంజిల్లు భాషావ్రపూర్ణ విశిష్పండు శివప్రసాద కవికిన్‌ రమ్య

ప్రసూనాంజలుల్‌”. జాన దుర్హామల్లికార్డునరావు ముక్కామల.

మనకు మీంచి నవలలు చాలా ఉన్నాయి. కానీ గొప్పనవలలు అబ్బే లేవు. అందునా చారిత్రక నవలలు మరీ తక్కువ. నోరి నరసింహ శాస్రిగారి బాటలో కృషిచేన్తూ ఇప్పటికే లబ్బధ్రతిష్థులైన మిమ్మల్ని చూసి మేమంతా గర్విస్తూ ఉంటాము. సమగ్రంగా పరిశోధన చేసి ప్రామాణికంగా మీరిప్పుడు అందిస్తున్న “సమ్మక్క కథ' నిర్విఘ్తంగా పరిసమాప్తి పాంజ్లాలనీ, తెలుగు సాహిత్యంలోనూ చరిత్రలోనూ ఒకపెద్ద లోటును తీర్చు మళ్ళ ఇతోధికంగా (వ్రఖ్యాతిని తీసుకురావాలనీ పురస్కారాలను అందుకోవాలనీ* మనసార ఆకాంక్షిస్తున్నాను. జయోన్తు. ప్రా. బేతపోలు రామబ్రహ్మరో- (తలుగు విశ్వవిద్యాలయం రాజమండ్రి)

“చారిత్రక నవలాకాశంలో మీ స్థావాన్ని ఈ చంద్రళళ మరింత సుస్థిరం చేస్తుందని నమ్ముతూ శుభాకాంక్షలతో "ప్రా. తమ్మారెడ్డి నిర్మల (వాగార్జున విశ్వవిద్యాలయం.)

లఘు వ్యాఖ్య.

దంతేశ్వరి ; ఈమె మధ్యవ్రదేశ్‌ బస్తరు ప్రాతంలో దంతెవాడలోని దేవత. శాకినీ, ఢాకినీ నదీ వంగమంలోవెలిసిన శక్తి. జగదల్‌ పూర్‌ సామ్రాజ్యపు ఇలవేల్పు.

ఎల్లమ్మ... : ఈమెకే రేణుక (పరశురాముని తల్లి) అని మరొక పేరు - మాహురమ్మ పకవీర, పద్మాక్షి వంటివీరందరూ కాకతీయుల నాటి స్రీ దేవతలు.

వవదుర్దలు ఏ మహానరన్వతి, కాళి, చాముండి, రక్తదంతి, థభ్రామరి, దుర్గ, అన్నపూర్ణ మహిషానురమర్దని, శాకంభరి (ఈమెయే సన్యరూపిణి - వనదుర్గ)

అష్టలక్ష్ములు *" ధన, ధాన్య, ధెర్య, జయ, బల, సంపత్‌, మోక్ష రాజ్యలక్ష్ములు.

మెైలపసంత : మీట్‌ మార్కెట్‌.

మడీసంత 2 కూరగాయల మార్కెట్‌.

పొందర్యలహరి *" ఆదిశంకరాచార్యులు రచించిన నూరుళ్తోళముల మంత్రయంత్ర తంత్రాత్మక గ్రంథము. (శివళ్ళక్ష్యాయోక్తో

. ధృశాద్రఘయస్యా - అందులోనివే)

పారప్కు ధర్మమున్‌: శ్రీమదాం(ధ్రభారతము. ఉద్యోగ పర్వములోని (తిక్కన) పద్యము - శ్రీ కృష్ణుని నీతి బోధ.

ఆరెభాష : ప్రస్తుత మహారాష్ట్రభాషకు పూర్వ రూపం. (బహుశా ఆర్యశబ్దం కావచ్చు.)

“"త్రంబకం” : యుజర్వేదంలోని మృత్యుంజయ మంత్రం.

సహజాతం : 1౧5[౧04*

చంద్రకళ : సమయ ల్ళని పరిభాష

లోశాయతనం : నిరీశ్వరభౌతిక వాదం. _

థేరణ ; “పేశిబీ అనే జనవ్యవవోర నామంతో ఇటీవల నటరాజరామక్షృష్ణగారితో పునరుద్ధరింపబడిన వీర్తైవ ఆలయ (తాండవ) పురుషన్నత్యం

జాయపసేనాని : నృత్యరత్నా కరం అనే నాట్య శాస్త నిర్మాత.

షాయర్‌, షాయిరీ: కవి - కవిత

ఎందరోమహాను భావులు

“చంద్రకళ” గ్రంథం వెలువడుతున్నదని తెలిసి సహృదయులు, వదాన్యులు కొందరు ముందుగానే, 300=00 చొప్పున విరాళం పంపించారు వారిపేర్లు:

వరంగల్‌వాస్తవ్యులు శివభ్తులు శ్రీ కొండూరి రాజకుమార్‌, వారి ధర్మపత్సిశ్రీ మతి విజయలక్ష్మిగారు, కైలానవామలయిన కొండూరు జగదీశ్వరయ్య, కొండూరు వీరలక్ష్మిగొర్ల సంస్మరణార్థం - 2) వరంగల్‌ వాన్తవ్యులయిన శివభక్తులు శ్రీ కొండూరి కేదారేశ్వర్‌, వారి ధర్మపత్ని శ్రీమతి మోక్షలక్ష్మి కైలానవాసులయిన, కొండూరి, శషయ్యలింగం, వరలక్ష్మమ్మగార్ల్గ నంస్మరణార్ధం 3) హైదరాబాదు వాస్తవ్యులు చైతన్యఫోటోగ్రాఫిక్స్‌ అధినేత శ్రీ భాగవంతుల ఉదయశంకర్‌ వారితండ్రిగారు కీణే॥ బి.వి.ఎస్‌. రావుగారి సంస్మరణార్థం 4) గుంటూరు వాస్తవ్యులు ధర్మనిరతులు శ్రీ బాల్లేవల్లి నత్యనారాయణగారు వారిధర్మపత్సి శ్రీమతి లలితాంబగార్డు. 5) హైదరాబాదులోని ఉప్పల్‌లోని వ్రముఖవిద్యానంన్థ మాననగంగోత్రి జూనియర్‌ కళాశాల & ఎకాడమి పక్షాన కార్యదర్శి. సద్మసుషమ చి.యి. 6) హైదరాబాదు వాస్తవ్యులు నత్పురుషులు డాక్టర్‌ గంజీ.గోవర్ధన్‌ ఎం.ఏ.విహెచ్‌.డి. ఎల్‌.ఎల్‌:బి. గార్డు 7) కర్మయోగి షాద్‌నగర్‌ వాస్తవ్యులు శ్రీ నాగిళ్ల లింగమూర్తిగారు, వారి కుమారులు కుమార స్వామి, ట్రభాకర్‌ (క్లాత్‌ మర్చంట్స్‌) 8) భీమవరంవాస్తవ్యులు సాహితీ బంధు, కళాత్రాత అభినవ భోజబిరుదాంకితులు శ్రీ గన్నాబత్తుల సుబ్బారావు గారు, వారి శ్రీమతి, కైలాసవాసి, తులశమ్మగారి సృత్యర్హం. 9) ధర్మదాతలు శ్రీపోలిసెట్టి సీతారామాంజనేయులు సన్స్‌ ట్రోబాకోమర్చంట్స్‌ ఎక్స్‌పోర్టర్స్‌ గుంటూరు. 10) హైదరాబాదు వాస్తవ్యులు శ్రీమతి బి. రాజరాజేశరి తను తల్లిదంత్రులుైన కైలానవానులు శివ శ్రీ కొండూరు శేషయ్యలింగం, వరలక్ష్మమ్మగార్లపంస్మరబార్ధం 11) అమ్మలకుఅమ్మ? జిల్లెళ్ల మూడిఅమ్మగ్గారి శ్రీ విశ్వజన్నన్లీ పరిషత్‌ విద్యాపర్శిషత పక్షాన, జిల్లెళ్ల మూడి నుండి ఇంతరంగిక కార్యదర్శి కర్మయోగి శ్రీ కొండభుదిరామకృష్ణగారు. 12) హైదరాబాళు వాస్తవ్యులు సత్పురుషులు శ్రీ బి. వేంకటేశ్‌ గుస్తగారు కైలాసవాసులైన ఈమ తల్లి దండ్రేల్లు బి. రంగయ్య గుప్త శ్రీమతి కమలమ్మ గార్ల సంస్మరణార్ధం.
విద్యా పోషకులు, శ్రీ విద్వోనొటాబా గోగి నేని కనకయ్యగారు, శ్రీ జయలక్ష్మి స్పిన్నింగ్‌ మిల్స్‌లిమిటెడ్‌ జయలక్ష్మి నగర్‌, చేబ్రోలు, శేగుంటూరు జిల్లా 14)

శిష్యురాలు, కుమారి పిన్నా నులోచన ఎం ఏ.పిహెచ్‌.డి, వరంగల్‌ 7.15) అనంత “పురంజిల్లా చౌడేపల్లి గ్రామవాస్తవ్యులు డొక్టర్‌ జీంకావేమనారాయణగారిధర్మపత్ని ఓశేః శ్రీమతి వేంకట లక్ష్మమ్మగారి సృృత్యర్థం వారికుమారులు సాహితీవేత్త డాక్టరు ఉంకా లక్ష్మీనారాయణ గారు పంపినవిరాళం. 16) వరంగల్లు వాస్తవ్యులు ధార్మికులు టి.వి బనవేశ్వరరావుగారు వారి కుమార్తె విదుషీమణి డాక్టర్‌ టి. లీలాకుమారిగారు. 17) విద్వాంసుడు సత్పురుషుడు చిరంజీవి తాడేపల్లి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, వారి సతీమణి డాక్టర్‌ వేంకటపద్మజావైదేహి, హైదరాబాదు 18) శివభక్తులు, వరంగల్‌ వాస్తవ్యులు శ్రీ కొండూరుదుర్గాప్రసాద్‌ వారి ధర్మపత్సిశ్రీ మతి శ్రీదేవి. 19) శివభక్తురాలు వరంగల్లు వాస్తవ్యురాలు కొండూరు భ్రమరాంబగారు తమభర్త కైలాసవాసి శివ శ్రీ బుచ్చిరాజలింగంగారి నంన్మరాజార్థం. 20) వరంగల్‌ వాస్తవ్యులు శివభక్తురాలు కొండూరు ధ్రభావతిగారు తమ భర్త క్రైలానవాసి, శ్రీ శివకుమార్‌ సంన్మరణార్ధం. 21) వరంగల్‌ వాస్తవ్యులు శివభక్తులు శ్రీ కొండూరు ఉదయశంకర్‌ వారి ధర్మపత్ని పరవ్వతిగార్ణ తమ జననీజనకులైన క్రైలానవానులు శ్రీ శేషయ్య లింగం శ్రీమతి వరలక్ష్మీగార్ల సంన్మరణార్ధం. 22) వరంగల్‌ వాస్తవ్యులు విద్యావంతులు శివ శ్రీ కొండూరు ఓంకారేశ్వర్‌ వారిధర్మపత్సి శ్రీమతి విజయలక్ష్మిగార్లు తమ పితామహి, పితామహులైన క్రైలానవానులు శివ శ్రీ రామలింగంగారు శ్రీమతి రత్తమ్మ గార్ల సంస్మరణార్ధం 29) ఏకశిలకమర్షియల్‌ కంపెనీ - రైస్‌మిల్‌ కాంట్రాక్టర్స్‌ - చరంగల్‌ 24) మహబూబాబాద్‌ర వాస్తవ్యులు, వదాన్యులు, శ్రీ,పి. రమేష్‌,వారి ధర్మపత్ని శ్రీమతి, మణిమాలగారు. 25) వదాన్యులు, టి. నమతాకుమారిగారు వారి తండ్రిగారు టి, సుబ్బారావుగారు (హైదరాబాదు) వూ? క ట్‌ నం అం చ జ న్‌జ ఒం చం క లో