Telugu Chandho vyasavalli - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ల రాక్‌ భఛభందణ వ్యా సావళి తెలుగు ఛందస్పునకు నందింధించిన ఎనిమిది పరిశోధక వ్యానములు కెంం0గార006+6 08 శశ 12 120) అక్‌ 6950020214 ౮౫1౪609) ట్లోం సుప్ప ఇ చృ శక్యో దరి శాథ కులు జ శై ౪ ఇజజ్రుగాం ఎమ్‌, వఏీ., పీహెల్‌. డీ. డిప్లామా ఇన్‌ లింగ్విస్టిక్స్‌ హైదరాబ్నార్హు..విశ్వవిద్యాలయం (కేర్యదియ విశ్వవిద్యాలయం) హైదరాబాదు. (శ్రీసత్య (ప్రచురణలు చం. $9-4-84/69, కాకతీయనగర్‌ హైదరాణాడు-0 12.00

౧18040 ₹91047118

(5004 9994100 ౧౭౧6౧6 0౧ 1916004 ౧70606౪) ర

0/. 1.5. ౧8౮, సీ. &.. ర౧. 0.. ౧.6. 0౧.1౧ ౬109. ఆగ95410/ 0 [1764978086

(08౧81 ౮౧౪97౧9147 ౧.౦.)

$1౪69౯4086-500 134

రాతల

(వథమ ము[దణ : జూలై, 1008

(వళులు : 1000

సర్వస్వామ్యములు (గంథకర్తవి మూల్యము : రూ. 10

చ్‌.

ముఖప(త రచన్వత్‌్‌ ....

శ్రీ రవీం్యద ర్త, చు నీ

ణీ

శ్రీనివాసా ( రొ | లేళ్ల తిలక్‌ నగర్‌ క శ హైదరాబాదు - కక

౪011910678:

571 58/8 గ౯౭౦గ౧౮/8౧8|౮

౪ ౫౦. 94-84/69

స86806785౧8087

11 ఉ674086-500 008.

(గంధస్వీకర్త కళ్ళాపపూర్ణ ఆచార్య క్రీ దివాకర్స వేంకటావధాని గారు క పే పి గీ శాంత గంలీరి వాజ్మయ చక్రవర్తి త_త్త్వ్వమార్శ 4ప్రవ ర్తి వాత్సల్య మూర్తి ఘనత "నాజార్య పదవికి కలుగజేసి వరలు నవధానిగారికి వారెసాటి. నా యూ వ్యుసాంబుజములరి కాయన కరుణయె ఉతాకరాలోకనమో రీయుతున కట్టి గురునకు ేయము నర్ధించి "కృతిగ చేయుడు దీవిన్‌.

(పకాశకుల విజ్ఞ ప్తి

విద్యార్థుల్లో వ్యుత్చ త్తిజ్ఞానం పెంపొందించే (గంధాలను (వ్రచురింప తలపెట్టిన మా _పణాళికలోని తొలి వయత్నం ఇది. ఈ (పయత్నంలో భాగంగా తెలుగులో వెలువడిన పరిశోధక రచనలు వదిమందికీ అందే టట్లుచే స్తే, ఆయా పరిశోధక ఫలితాలు జిజ్ఞానువుల కెంతగానో ఉవకరిస్తా యని మేం భావించాము. మా భావానికోరూవం ఏర్పడడానికి తమ పరిళో ధక [గంథాన్ని (వచురించే అవకాశం మాకిచ్చినవారు డా; ఎన్‌. ఎస్‌. రాజుగారు. ఆ విరంగా ఈ “ఛందో వ్యాసావ' _గంథాన్ని (వచురించ డానికి అనుమతించిన డా రాజుగారికి మా కృతజ్ఞతాపూర్వక వందనాలు. ఈ (గంఠథాన్ని (శద్ధతో ము[దించిన శ్రీ శ్రీనివాసా (పింటర్స్‌, న్యూ నల్ల కంట, హైదరాబాదు వారికి; (వత్యేకంగా మా కండగా నిల్చిన డా ఎన్‌. శేవరామమూర్తిగారికి మా కృతజ్ఞతా పూర్వక నమస్కారాలు, ఇది ఆం(ధభాషాభిమానుల మన్ననలకు పాతమైతే మేం కృతకృత్యులమైన ఫ్రే.

శ్రీసత్య (పచురణలు

నివేదనము

ఇది తెలుగు ఛందశ్శాస్త్రమునకు నంబంధించిన ఎనిమిది పరిళోధక వ్యానముల నంపుటి. నేను, 1908 అక్టోబరులో డాక్టరేట్‌ పట్టము పొందిన తరువాత చేనీిన పరిశోధన వ్యానంగమిది.

పరిళోధన దృక్పథముతో నొక అంకమును స్వీకరించి, దానికి సంబంధించిన విషయములను నమన్వయపరచి, దానిపై పూర్వము వెలువడిన అఖి,పాయములను నమీ&ంచి వ్యాఖ్యాన వూర్వకముగ చర్చించి, స్వీయాభిపాయముతో సారాంశమును (పకటించుట యనునది పరిళోధన మనివించుకొనును, సాహిత్యమున విమర్శ యనునదికూడ పరిళోధన యందలి భాగముగనే వ్యవహరింవబడుచున్నది. కాని సాహిత్య శాస్త్రముల పరిశోధన కాపదము పొసగరు, కాగా పరిశోధనమనునదియే విశసృతా ర్థమును కలిగి వాజ్మయ శాఖలన్నిటికిని తగియున్నది, ఈ అభ్మిపా యముతో నిందలి వ్యానములు వరిళోధక వ్యాసములనబడీనవి,

వాజ్బయమున సాధారణముగ సాహిత్య విషయములకంటె శాస్త్ర విషయములందు వెళువడు వరిళోధక రచనల నంఖ్య తక్కువగనుండును. ఛందము సాహిత్యమునకు నంబంధించిన యొక శాస్త్రము. ఇది వేదమునకు చెప్పబడిన షడంగములలో నొకటి., ఇది సాహిత్యమునకు బహిరాచ్భాదన రూవమైయుండి రనవాహిక యగును. ఈ శందళ్ళాస్తముపె పండిత్యాగ గణ్యుల నేకు లింతకు పూర్వము వినసృతమైన పరి[శమచేసీ యుండిన కారణముచే దానినిగూర్చి [కొత్తగా పరిశోధన చేయుట కేమియు లేదని స్థూల దృష్టి కనిపింపచచ్చును. నూమష్మేకికతో పరిశీలించిన యెడల కొన్ని విషయములను చర్చించి, నిర్ణయములను (వకటింపవలనీవ అవళ్యకము

• శక, వ్యాకరణము, ఛందన్సు, నిరుక్తము, జ్యోతిషము, కల్చ్పమను అను

నవి ఆరును వేదాంగములు.

కలదని తెలియగలదు. ఆవిధమైన దృష్టితో కొన్ని అంళముల నెన్నుకొని రచించిన వ్యాసముల సమాహార మీ “ఛందోవ్యాసావళ€”. ఇందలి తొలివ్యాసమున యతిషపాసలు ఛందమున కలంకారములని (పతిసాదింపబడినది. యతి పరిశీలనము, ఉభయయతి న్వరూప వరామర్శ నము, ఐదు (కొత్తయతుల నిరూపణము రెండవ వ్యానమున జరిగినది. పద్మ్యరచనమునకు మా్యతమే సంబంధించిన శబ్దాలంకార _పాసలయొక్క (పారంభరకా (_పదర్శనము మూడవ వ్యానమున కలరు. నాల్గవ వ్యానమున శళబ్ధాలంకార పానల లక్షణ నమన్వయము చూవబడినది. శబ్దా లంకార (పాసములందలి అంత్య[పాన వివరణము, దానిపై లాషణికుల అభ్మిపాయముల పరామర్శ మొదలగునవి ఐదవ వ్యానమైనది. [పాసాను (పానల భేద సాదృశ్యము లారవ వ్యానమున చర్చింపబడినవి. ఆప్పకవి చెప్పిన అ(గాహ్యవళ్ళిపానల జాచిత్యానౌదిత్యముల నమాలోచన మేడవ వ్యానమున చేయబడినది. రేథంళశకటరేవల అలఘ్వలఘు రూపములవయు, శకట రేళము పత్యేక వర్షము కాదనియు వ్యాకరణమున చెన్పబడియొండ; ర-అలు భిన్నవర్లములని ఛందక్శాస్త్రముచే నిర్ధారిత మగుచున్నది. ఈ యఖి (పాయమును సాకల్యముగ వరిశీలించి, వానికి నమవన్వయను చూపినచో అలఘరేఫ - అవర్ణ్గములు (పాథమికముగ లిన్నములై యుండవచ్చునని ఊఈహించుట కవకాశము కలుగుదున్నది. చి్వఫచివరిదగు ఎనిమిదవ వ్యానము నందేతద్విషయ వివరణము కావింపబడినది., ఈ విధముగ పైఅంశము చలా ఈ వ్యానరచనమునకు ఆచార్య శ్రీ తూమాటి దొణవ్పగారి నూచనము వోహదకారియైనది. వారు, డాక్టరేట్‌ పట్టమునకు జురిగిన మౌఖిక పరీష్షలో 'శకట రేఫము వర్ణము కానప్పుడు,ర-అలకు మైతతి నిషిద్ధమని చెప్పుటకు గల కారణమే" మని (పళ్నించిరి. నేనప్పుడు చెప్పిన నమా రానమునకు సంతృప్తి నాంగక 'ఇంకను పరిశీలింపు' మనిరి. తరువాత, 'ఈ అంశముపై నిజముగ నొక ఎమ్‌. ఫిల్‌. పట్టమునకు తగినంత పరిళశోధనము చెయదగునినికూడ వారు నూచన కావించిరి.

లనుగూర్చి నేనూహించినరీతి కొన్ని అభిప్రాయముల నీవ్యాసములందు (వకటించితిని. నహృదయు లిందలి డోషములను మన్నించి తెలిపీన యెడల దిద్దకొనగలవాడనని సవినయముగ మనవి చేసికొనుచున్నాను. శః నందర్భమున జు

నాకు సాహిత్య తత్వోపదేశమొనర్చి నా వరిశోధనరంగమునం౦దే కాక, జీవితరంగమునందును, అకుంరిత మైన నూర్గదర్శకత్వము నెరపు చున్న అన్మగ్గురువర్యులు కళా(వపూర్ణ ఆచార్య ళీ దివాకర్ల వేంకటావధాని గారికి నమస్సుమాంజలి ఘటింతును.

నా పరిశోధక వ్యానంగమును నదా (పోత్సపించు విద్వన్మణులు కేం్యదీయ విశ్యవిద్యాలయాం_ధాచార్యులు, [ఫొ ఫెనర్‌ కొత్త వల్లి పీరభ్మద రావు గారికిని, డా॥ జి. వి. సుబహ్మణ్యం గారికిని, డా శ్రీమతి న్‌ం ఆనందారామం గారికిని వినయాంజలులు నసమర్పింతును.

నాపట్ల ఎనలేని ఆదరణ చూపు సౌజన్యమూర్తులు, నాకు పరిళోధ కో తేజమును కలిగించు విజ్ఞానతేజోమయులు న్‌గు కేందీళు విశ్వవిద్యాలయో పాధ్యకులు, (పౌొసఫెనర్‌ వి. ఎస్‌. రామకృష్ణగారికిని, నా పరిశోధనము నిరంతరాయముగ సాగుటకు హార్ధిక సనహెకార మందించు నహృదయులు కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్టార్‌, శ్రీ పి. వి. జార్జి గారికిని కృతజ్ఞతాంజలు లొనర్హును.

ఈ [గంథమునందలి కడవటి వ్యానమును రచించుటకు (_పేరక్కులె నా వరిళోధనోత్సుకతను ద్విగుణీకృత మొనర్చిన నాగార్జున విశ్వవిద్యా లయాం(ధ కాఖాధిపతులు ఆచార్య శ్రీ తూమాటి దొణప్పగారికి కృతజ్ఞతా బద్ధుడనై యుందును,

నాలోని వరిశళోధక జిజ్ఞాసయను జ్యోతిని 'స్నేహనిక్తము కావించి దేడీవ్యమాన మొనర్చిన వారును, నిరుపమాన మైతికి (పతిరూపులు నైన కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయ “విజ్ఞాన వేదిక" మ్మితబృందము వారిని కొనియాడకుండజూలను.

ఇందలి “యతిపరిశీలనము- (కొ త్తయతులు' అనెడి వ్యానమును దయతో మదించిన *(సవంతి' (ఆగస్టు, 1982) పతికాధిపతులకు ధన్యవాదములు చెప్పుదును.

ఈవ్యాసములు రచించు సందర్భమున నేన నేక టగంథములను నంప్రతించితిని. ఈవిధముగ సహకారమందించిన గ9ంథ రచయితల కందరికిని నమోవాకము లర్చింతును.

ఆత్మీయతా భావముతో ముఖప్టతమును ,[వాసియిచ్చిన కవిమ్మితుడు శ్రీ రవీం్యదరెడ్డిగారికిని, పరిశోధక విలువలను గుర్తించి (ంధవచురణ భారము వహించిన శ్రీనత్యృపచురణల వారికిని హార్దిక నమస్కుళు లొనరింతును.

ఈ సందర్భమున నాకు వరమవూజ్యురాలై నా మనుగడ కాధారమైన నా మాతృదేవత శ్రీమతి ఆదిలక్షిగారికి సభక్రిక పంిణామము లర్చింతును. నాకన్నివిధముల చేదోడు వాదోడ్హై నిలిచిన నా భార్య చి సౌ అఆరుణకునా ఆశీస్సులు.

నడుపల్లి శ్రీరామరాజు న.

వ్యాసాన్నుకమణిక

1. యత్సిపాసలు - ఛళందోఒలంకారములు క్షే $. యతిపరిశీలనము - (కొ త్తయళులు ర్‌
2. శబ్దాలంకార్యపానలు - (ప్రారంభదశ లే శీ. శబ్దాలంకార్యపానలు - లక్షణనమన్వయము త్రి్తి
3. అంత్య్యపాన ౨ ఒక వివరణము శ్షీ(
4. పానము - అన్ముపానము ర్‌
5. అ(గాహ్యవళిపానలు - ఒక సమీష్ష క్క
6. రేఫము, ఆలఘుకేఫము -- వర్ణాంతర రేఫము 07

ఉవయు క్ష్మగంథములు క్షేషేగి

యతిపాసలు - ఛందోఒలంకారములు కావ్యమునకు రసభావాదులు అంతస్ప్వరూపమును, ఛందళృబ్దములు బాహ్యన్వరూపము నగుచున్నవి. అయినచో కావ్యమునకు గల అలంకార ములు అంతన్స్వరూవమునకు అర్భ్మాశయములు కాగా, బాహ్యన్వరూపమునకు శబ్బాశయము లగుచున్నవి.

సమ్యగ మైన కావ్యత్వమునకు పద్యముతోపాటు శందోబద్ధముకాని కేవల వచనముకూడ నమానముగా తోడ్పడుచుండుట వలన కవిత్వమునకు ఛందము బచ్చికమగుచున్నది. రసవత్కవిత్వము ఛందమునందు నిబంధింప బడినచో కవితానంద మమందమై యుండును. ఛందోరూసమున నున్న కవిత్వము లయాన్వితమై వళితల నానందపరవశులను గావించును. ఇట్టి (వయోజనము ఛందో విరహితమైన వచనమునకు లేకపోవుచున్నది. అనగా కావ్యము యొక్క బాహ్యళోభను ఛంద మినుమడింప చేయుచున్నదని తెలియు చున్నది. ఈ విధముగ ఛందము అలంకారత్వమును పొందుచున్నది. ఆనగా ఛంధఃపయోగము గురులఘువుల మూలమున శబ్ద్మ్యాశయమై శద్దా లంకార మగుచున్నది. ఛందముతోపాటు తదంగములై న యతిిపానలును నియతాతర నియమిత స్థాన మై్యకులను కలిగియుండి శబ్దాలంకారము లగుచున్నవి.

“అలం[కియతే అనేన ఇతి అలంకారః” అని అలంకార శబ్దమునకు వ్యుత్పత్తి చెప్పుగురు. దేనిచే అలంకరింపబడుచున్నదో అది అలంకార మగుచున్నది. అలంకార శాస్త్రము ననునరించి యమకాదులును, ఉప మారులును మ్యాతమే అలంకారములు. ఛందోవిధిచే యతి (పానలుకూడ కావ్య సౌందర్యమును ద్విగుణీకృతము గావించుచుండ, అలంకారికులు వానినికూడ అలంకారములని ఏల పేర్కొనలేదనెడి _పళ్నకు సమాధానము

చేప్పవలనియున్నది. కావ్యముయొక్క- బాహ్యన్వరూపమైన ఛందము కడమ శాస్త్రములవలెనే పరమేశ్వర (పసాదితమను విశ్వాసముతో ఆనాదినుండియు (పత్యేక శాస్త్రముగ నావిర్భవించి వర్థిల్సి నిది. అందువలన ఛందన్సంబంధ మైన విషయములను (పస్హావింపవలనీన ఆవశ్యకము అలంకార కొస్తమునకు లేకపోయినది.

ఛందళ్శాస్త్రమునందుకూడ యత్మిపాస లలంకారములుగా చెప్పబడవు. “సంవద్విరామ పాదాళ్చు దేవతా స్టా మకరం, వర్ణః స్వరాః విధి రృలత్తం ఇతిచ్చందో గతో విధిఃి* అ) భరతుడు చెప్పిన ఛందో దశాంగము లందు యతి ఒకయంగమగుచున్నది. ' తెలుగులో నున్నట్టి ద్వితీయాక్షర్యపానము సంస్కృతమునందు లేకపోవుటచే దాని (వస్తావమందు కానరాదు. “ఆద్యో వ4ర్ట్వితీయో వర్ణః్యప్రానః” ఆని వాగనుకాసనుడును, “చరణాద్యవరమే వడి చరణంబు ద్వితీయివర్ణ సమితియె [పొసంబ ని కవిజనా్యాశయికారుడును ఆలుగు యతిపాసల లమణములను వక్కాణించిరి కాని వానిని అలు కారములుగా చెప్పరైరి. యత్కిపాసలు ఛందస్సునకు తద్ద్వారా కవిత్వము నకు శోభాతిశయమును కూర్చునవియైనను; తలుగు ఛందమున కవి నియిత లష్షణములగుటచేత, అలంకారము అైచ్చికమ్ములై యుండివలయునే కాని నియ తము కారాదనెడి కారణమును పురస్కరించుకొని, వానిని పత్యేకించి అలం కారములుగా ఛందోలాకజణికులు పేర్కొనలేదు.

శబ్దాలంకారములు అర్జముతో (వమేయిములేక శబ్బము న్యాశయించి యుండు విధము; యత్కిపాసలును అర్ధము నపేష్షీంపక్‌ అవర మైతతిని మ్మాతమే కలిగియుండును. శబ్దాలంకారములందు అవర స్థాన శేదమును బట్టి సంఖ్యాభేద మేర్చడియుండ యతి _ప్రానసలలో అతర మ్మైతులపై ఆధారపడి నంఖ్యాభీద మేర్చడినది. శబ్దాలంకార (పమోగము బొచిత్య భానురముగ నున్నచో సార్థక మగును. లేనిచో కావ్యమును అథమ స్ధితికి దిగజార్చును, యతి [పాసలు మ్మృాతము పద్యకవిత్వమునకు పోషక్ష ములైనచో (పయోజనకరములగును; శాసిరో శబ్దాలంకార తుల్యము తై తుష్టిని చేకూర్చునుకాని, వీని వలన కావ్యమున కధమత్వము చేకూరరు, ఇవి ఛందోఒంగములగుటయే దీనికి కారణము. వీనిని లాశజికు లలంకార

2

ములని పేర్కానకుండుఓ కిడియి కొక హేతువు. కవి | పతిభావంతు డైనచో యత్మిపానలచేత పద్యశిల్పమున కవల్చ్పముగ నూడిగము చేయిం చును. అక్షరమ్మైతు ల్యపయిత్నముగ నేర్పడును. అప్పుడవి రసాను కూలము లగును. (పయిత్నించి కూర్చబడిన యితి (పాశలు లక్షణవంళతము లైనప్పటికిని, ఆత్మభూతమైని రనమున కొక్కొక్కప్పుడు ఉపస్కారక ములు కాకపోవును. అట్టివానిచే కావ్యత్వమునకు హాని లేకపోయినప్ప టికిని రసావందనసిడ్ధి కవి హేతువులు కాజాలవు. శాట్టిక మైన (పయో జనము మా్యతము చేకూరగలదు. కావుననే యతిపాసలు కావ్యమున కవశ్యలకణములు కారాదనెడి యొక నిద్దాంత _ మేర్చడినది. దీనినిబట్టి యత్మిపానలు నర్వవిధముల శబ్దాలంకారములని నిర్ణయమేర్చడుచున్నది. ఉపజాతులకు (పాననియతి లేకపోవుటయు, యతికి మారు |[పానయతి చెల్లుబడి యగుటయు ధథీవికి నిదర్శనము.

_పావీల కాలమున ఛందోబద్ధమైన వద్యరచనయే. కవిత్వముగా వాసి కెక్కినవ్వుడు యతి పాసలు విశిష్టమైన స్థానము న్మాకమించినవి. అవి కవిత్వమున కకళంక మైన గోభను చేకూర్చుచు కాశ్వతమైన (పయో జనములను కూడ నొనగూర్చినవి, నంన్కృతాంధచ్చందములలో యత్కిపానసల స్వరూపము భిన్న రీతులలో నున్నప్పటికిని రెంటియండును వానికి సముచితమైన స్థానము కలదు. యతి్కిపానల న్వరూవ న్వభావము లందరు తలుగు, సోదడరభాషలైన శమిళ కన్నడములతో సామీపష్య నంబంధర మును కలిగియున్నది. ఐబనప్పటికిని ఆ భాషలలోకంట. తెలుగుననివి సుస్థిరమైన రూపమును పౌంది ఛందమున కపరిహార్యములైనవి. ్మపాననియతి లేని సనంన్కృతచ్చందమును, యతినియతి లేని కన్నడ చృందమును? రెండింటి నియతియు వైచ్చిక మైనట్టి తమిళచ్చందమును తత్తద్భాషా కవిత్వములకు రసోత్కర్షను కలిగించుచునే యున్నవి. యత్మిపానలు తెలుగు ఛందముశకు నియతమైనట్టు ఆయా భాషా ఛందములకు కాక పోయినను, అందలి కావ్యములు సమ్మగత్వమునందు తీసిపోవునవి కావు. ఆలాగువవైన యెడల తెలుగునకు శబ్దాలంకార తుల్యమైన ఈ యతి[పాన నియతి ఏలని యడుగ వచ్చును. యతిపానలు లేకపోయినను కావ్యత్వము

త

నకు భంగము వాటిల్ల్దదనుమాట వాస్తవమైనను; నర్గుణబముఖం, సౌందర్యము కలవారికి ఆలంకారములు ళోభాతికశయమును కలిగించు విరమున యతి (పానలును ఛందమున కలంకారమై కావ్యానందము నధికము కావించు ననుటలో విపతివత్తి లేదు. అనగా కావ్య పఠన [శవణములంరు ఛందమా నందమును కలిగించుటకు యతి,పానలు తోడ్పడుచున్నవి, తద్ద్వారా కవి త్వము హృదధయముపై చెరగని ముద వేసి కావ్యోద్దిష్టమైన (వయోజి నము సిద్ధించుట కుపకరించు చున్నవి. కావున తెలుగు కవిత్వము రసా త్మకమై యలరారుట కివి సౌష్టవో'పేతములైన అలంకారము లగుచున్నవని చెప్పవచ్చును. కవిత్వమునకు యమకాది శబ్బాలంకారము లెట్టో యతిపానలును

ఆట్టివే. ఇవి ఛందమునకు భూషణములై యొవ్వుచుండుట వలన ఛందో౬ లంకారములగు చున్నవి. యమకాద్యలంకారములు అలంకార శొన్హ కధితములైనట్లు చందోఒలంకారము లైన యత్నిపానళలు తెలుగు ఛంద శ్ళాస్త్రము నందు చెప్పబడినవి,

ణ్‌

తీ

యతి పరిశీలనవు = [కొ త్రయతులు

ఉచ్చారణలోని సామ్యరర్మము నాధారముగగొని రెండు వర్ణములకు మతి చెప్పదగును. ఇట్టి మ్మెతియే యతిమైటతికి ప్రాతిపదిక. యతి మైైశులయంరు ఒకే విధమైన లక్షణములుగల కొన్నివర్ణములు ఒక మైతతి వర్గ్షమగును. వివిధములైన లకణములుగల వర్ణములు విన్న మైతి వర్గములుగ నేర్పడి యతిలేద విభజనమునకు హేతువగును. న్వర వ్యంజనములు అశరాంగములగుట చేత న్వరవ్యంజనములు రెంటికిని మై్యతి చెవృబడును. న్వరముల మతి చెప్పునవి స్వరయశులు. వ్యంజన ముల మైటి చెప్పునవి వ్యంజనయకళులు, యతిమైళతి నిర్వహణమున శేవల న్వరయళులు (వయోగింపబడును కాని కేవల వ్యంజనయతులు (పమోగింప బడవు పద, వాక్య మధ్యములందు శేవల వ్యంజనము నకు స్థానము లేకపోవుటయే దీనికి కారణము. వ్యంజనమ్మైతి న్వర మై[తతితో కూడియే పయోగింపబడును. కాగా వ్యంజనయతి ప్రాణికి కూర్చు మైెతిగా పర్యవసించుచున్నది. గీనిసిబట్టి యతిమైతతి పాలనదున శ్వరయతి, (ప్రాణియతి యని రెండు తెరగులైన విధానము శుండునని తెలియుచున్నది. ఇచ్చట (పౌణియతి యనిన న్వరహల్పంయోగ మైన (పాజికి కూర్చు యతిమైతియని నిర్ణయము.

న్యరనహిత మైన ఒక వ్యంజనమునకు మి[(తన్వర నహితమైన అదే వ్యంజనముతో మైతికూర్చుట (పాణియతి యని అప్పకవీయ లక్షణము, అందు వ్యంజన మెతులు వర్గణయతి, బింగుయతి మొదలుగాగల యతుల మూలమున [పకటింపబడినవి. న్వరమైతతి లేకుండగ వ్యంజన యతులు వెల్లవనెడి వభానలక్షణమును (వకటింగుటయే (ప్రాణియతిని చెప్పుటలో గఖ అప్పకవి ముఖ్యోద్దేళము. కాని న్వరమైతి కల్లియున్నచో ఒక్‌

0

ప్యంజనమున కదే వ్యంజనముళ్‌" చెల్లు యతి ్యపాణియలియని చెప్పుటలో విశేషములేదు. న్వర వాల్పంయోగ మైన (ప్రాణులు రెంటికి మతి చెప్ప బడినచో దానిని [ప్రాణియతి యనుటలోనే విశేషము కలరు. _పాణియతులు లక్షణమునంరు వ్యంజనయతులుగా చెప్పబడినట్లు గుర్తింవనగును,

ఏవేని రెండుకాని అంతకంటె ఎక్కువకాని వర్ణములకు సామ్య ధర్మమారోపించి మతి చెప్పిన, ఒక యతి మైతి ఏర్పడును. అప్ప కీయ యతులలో గల యిట్టి యతులను (న్వరమైతి వళి, వర్గజయతి మొ; ) * మెతి నూచక యతుల'న దగును. యతిమైతి పాటింవవలసిన ఆకరము నంధిగత మైనచో నాసంధి స్థానమున గల పూర్వ వదాంతగ మును, ఉత్తర వదాదిగమును (అంత్యోష్మసంధివడి-ఉద్ధతిషా ఉత్‌ + హతి) ఆదేశము (వృద్ధివళి _లోకైక లోక -ఏక్ట) వైన వర్ణములలో వేనికి మై్యతి కూర్చదగు ననెడి నియమమును నూచించు యతులను కూడ లాక్షణికులు యతి భేదములుగ వఠిగణిందిరి. ఈ యతులలో యతి స్థానమున నున్న, మైతి చెల్లింప దగిన వర్ణములు (వకటింవబడు చున్నవి. కావున అప్పకపవీయ మందలి యిట్టి యతులను (న్వర్శ్మపధానవళి, వికల్పయతి మొ) యతి భేదములుగ వరిగణింఎటట కంటె ' నియమ సూచక యళుల' ను (పత్యేక వర్గముగ _ తెలుపుట నమంజనము. నిజమునకు మతి నూచక యళతులనే యతి భేదములన వలనీ యున్నది. నియమ సూచక యతులు యతి భేదములు కాజూలవు.

యతిమైతి పాటింప వలనిన యక్షళము న్వరనంధిగత మైన యెడల, అచ్చట న్వరయతికాని వ్యంజన యతికాని వేయవచ్వు ననెడి నియమమును తెలుపునది ఉభయయితి. సాధారణముగ ఏకళబ్దము వలె ఒప్పు నిత్యసమాసాది శబ్దములం దే ఉభయ యతి చెల్లును. ఏక్రళబ్దము వలె భానింపకున్నను న్వరనంధితో కూడియున్న శబ్దయిగళము నఖండముగ స్వీకరించి వ్యంజన యతి కూర్చుట అఖండయతి యన బడును. అప్పకవి అభిండయతిని సర్వత నమ్మతింపని వాగగుట వలన, శబ్దానుశానన (పళ్ళతి పూర్వకవి జనముల కృతుల లష్యము లను పరిశీలించి, న్వర వ్యంజరోభయ యతులు చెల్లిన వదముఖను

6

స్వీకరించి, పండెండు విధములైన ఉభయ యతులను _ చెప్పినాడు. ఈతడు చెప్పిన యుష్మదన్మ చ్చబ్దయితి నిజమున కఖండ యతియే. యుష్మదాజ్ఞ, అన్మదన్వయము వంటి పదములు ఏక శబ్దమువలె కాక శబ్దద్వయ మేశనముగ (పన్ఫుటముగ కనబడునట్టివి. యుష్మ దన్మ చృజ్టియతి అఖండ యతియే కాని వేరు శాదనెడి యభ్శిపాయిమును వెల్లంకి తాతంభట్టు, కూబిమంచి వేంకట రాయకవి (వకటించిరి. అఖండ యళతి పట్ల వై ముఖ్యముగల అప్పకవి, అఖంగడయతి కల యుష్మదన్మ చృబ్దిములు నన్నయాదుల కావ్యములందుండుట వలన అంగీకరింవ వలని వచ్చి, [పత్యేకమైన యతిగా స్వీకరించి ఉభయి వశకలలో చేర్చి నాడు. అఖండయతి చెల్లదగిన వచిములలో న్వరయతి వేయుట సౌమాన్యమగుటచే అఖండయతియు ఉభయ యతియే అగుచున్నది. కావున ఉభయ యతి పాటింప దగిన పదజాలమును సూచించుటకంటె అఖండ యతి నొక్క-దానిని చెప్పిన యెడల నందే ఉభయ యతియు నంతర్గత మగును. కాని ఎకళశబము వలె తోపకున్నను స్వరనంధి జరుగు సర్వ వద ద్యయ మేళనము నందును వ్యంజనయతి యంత రమ్యముగ దోపక పోవుటచే నట్టిచోట్ల కేవల న్వర యతులే పాటించుట యుక్త మనియు, వ్యంజన యళులు కూర్ప్చరాదనియు అప్పకవ్యాదులు థఖావిం చిరి. కావున అఖండ యతిపట్ల లాకణికులు పావీక పైముఖ్యము వహించి న్వర వ్యంజనొభయములకు యితి చెల్పింపదగిన పదములను [పత్యేక ముగ ఉఠలయ యళతులగు శీర్షిక (క్రింద చేర్చి యున్నారు. ఎంతటి సామ్యమున్నను ఉభయాఖండయతులలో గల సూక్ష్మ _ భేదమును గుర్తించి, రెంటిని వేరు చేసి భిన్నమైన యకులుగా (పదర్శించుటయే సమంజనము. అప్పకవి ద్వాదశ విధములైన ఉభయ యతులను చెప్పెను. పీనియందు విషయ విస్తరణమే కాని నూత్న విషయ (వతిపాదనము లేదు. ఒక్క ఉళలయ యతిని చెప్పిన వీనినన్నిటిని చెప్పిన ఖ్రేయగును. అఖండ -యతిలోను, ఉభయ యతిలోను యతి చెల్లింప వలసిన నియతి చెప్పబడుటిచే వీనిని నియమ నూచక యతులుగా స్వీకరింపవలసి యున్నది,

న్వరవ్యంజనములకగు నసంధియం దేకాక, వ్యంజసద్వయమునకగు

[|

పంధియందును. ప్రాటింపదగు యతిని ఉభయయతి యనదగుననెడి యఖీ (పాయమొకటి యర్వావీనకాలము నందేర్ప్చడెను. ఇచ్చటనొక విషయము గమనించవలెను, న్వరము, వ్యంజనము అనునవి వర్ణములలోగల (వరాన మైన రండు భిన్న వర్గములకు సంకేతములు. ఏదేని ఒక న్వరమును, ఒక వ్యంజనమును సంధిల్లినప్పుడు కొన్ని పదములలో రెండింటికిని విడివిడిగా యతిమైతి కూర్చదగును. అనగా కేవలన్వర యతికాని, వ్యంజనయతికాని చెల్లింపదగును. ఇట్టి న్వరవ్య౦ంజన నంధిగతాతవరమునకు కూర్చుయతిని ఉభయయతి యనుట నమంజనమును సం(పదాయము నయ్యెను. వ్యంజన ద్వయముయొక్క నంధిగతాక్షరమునకు కూర్చు యతి మైతియందు స్వర యతియొక్క 1పస్తావములేదు. ఇందు కూర్చుదగు యతులు వ్యంజనయతు లగుటవలని వీనిని ఉభయ యతులంరు చెప్పుటలో సామంజన్యములేదు. పిదప స్వరవ్యంజన నంధియందలి యతి నియమమును (_పకటింపవలనిన యావశ్యకము, (పాముఖ్యము కలదు. అనగా అఖండయతీ యనంగీకార మగుటచే ఎట్టిచోట్లన్వర వ్యంజనోభయయతకులు అంగీకరింపదగినవో తెలుపుట కర్తవ్యమై; యవి ఉభయ యతులను పేర వచింపబడినవి. వ్యంజన ద్వయమునకగు సంధియందు పూర్వపర వ్యంజనములను ఉభయ శబ్దము నకు సంకేతముగ (గహించినప్పటికిని, వానిలో దేనికైనను యతిమైతతి శూర్చుదగియుండుట సామాన్యమైన విషయిమగుటడే నిట్టి సంధియందు ఉభయియితిని (పత్యేకించి చెప్పవలసిన అవశ్యకములేదు. అయినను ఇట్టి యతినికూడ ఉభయయితి యనదగుననెడి యభిప్రాయము కలవాడైన కూచి మంచి వేంకటరాయకవి, అవ్పకవి వ్యంజన యతులలే చెప్పిన వికల్బ్ప విరమణము (డిక్‌ ( మహితుడు), అంత్యోమ్మ నంధి (వాక్‌ + హశి వడు లను ఉభయయతులలో చేర్చినాడు.

(పాసనయతియందు వళిమై్యతి చెప్పబడక, (పాన విశేషముద్వారా యతి లక్షణము సాధింవబడుచున్నది. అనగా యతి స్థానమందు ఆద్యక్షర వళిమైనతి చెల్లక పోవుటవలన, దాని తరువాతి యవరముతో పాదాదినున్న (పాసాక్షరము (పానమైషతిని కట్గియుండును. వద్యముయొక్కా అన్ని పాడ ములలోని ద్వితీయాకరములు (నిలువుగ) మతి కల్గియున్నచో “పాని యనియు; ఒక పాదముయొక్క ద్వితీయాక్షరము అదే పాదమునగల యతి

థి

స్థానమునకు తరువాతనున్న యశ్షరముతో ( అడ్డముగ ) మతి కల్లి యున్నచో '“పానయతి' యనియు వ్యవహారను. నిజమున కీరెండిటికిని నామమునందు న్వరూపమునంరు భేదమేకాని న్వభావమునందు భేదము లేదు. పద్యము లోని పాదాదినిగల ద్వితీయాక్షర మైతతిని సాధారణ ముగ (పాన యిని వ్యవహరించి నప్పుడు, యతి స్థానమున గల ద్వితీయాక్షర మతిని ' యత్మిపాసమ'” ని వ్యవహరించుట యుక్తము. కావున దీనిని (పాన లేదములందు పరామర్శించుట సమంజసము. అనావశ్యక మైన యతులు:=

య, హ లకు అకారముతోను; శ,ష,న లకు చ,ళ, జ, రులతోను మెతి, సరనయతియందు చెప్పబడి యుండగా (వత్యే కిచి యహల మైతి బుజు యతి యనియు; శ,ష,సల మెతి ఊష్మయతి యనియు చెప్పుట పునరుక్తి యగుచున్నది. ఇట్టు చెప్పుట యందెట్టి విశేషమును లేకపోవుటచే బుజూష్మయతులు రండు ననా వశ్యకములగు చున్నవి.

పు, పు,బు, భు ము లకు యితిమెతి కలగు. ఇందలి ముకారము విభక్తి ముకారమైన యెడల ము విభక్తి యతి యనియు, సాధారణ ముకార మైన యెడల ముకారయతి యనియు అవ్పకవి రెండు యళులుగ చెప్పెను. ముకారము విభక్తి పత్యయమైనను, సాధారణ ముకార మైనను యతి మైతతి చెల్టుటయందు భేదమేమియును లేదు. ఒక్క ముకారయతి చెప్పిన, అందే మువిభక్తియతియు నంతర్గత మగును. కావున రండు యతులుగ విభజించుట వ్యర్థ మగుటచే మువిభక్రియతి చెప్పుట యనా వశళ్యకము.

అభేదవిరతి యందు వ, బలకు మైతి చెప్పబడి; దాని వెను వెంటనే ప, ఫ, బ, భ, వ లమైతి అభేదవర్ష్ణయతి యని చెప్పబడినది. వ్యంజనయతులలో తొలురొల్త చెప్పదగిన వర్గజయతి (పకారము ప, ఫ,బ, ఈ, లమైతి నిరూపితమైనది. దిని ననుసరించి అభేద యతిలో

త్రి

వ, బ లకు మైతతి చెప్పిన, వీనితో పొటు వ, ఫ, భ, లకు కూడను చెప్పీ నష్టే యగుచున్నది. కావున అభేద, అభేదవర్గ యతులను సమీకరించి ఒక్క అభేద విరతిని చెప్పుట యుచితము. కాగా అభేదవర్గయతి యనా వళ్య్ళక మగును.

• ధరియించు”* వంటి రూపములలో న్వరయత్సి 'ధరంచు' వంటి రూపములలో వ్యంజన యతి పాటించుటను ' భిన్నయతి ' యనియు; అస్లే ' చేతి యది* వంటి రూపములలో న్వరయతి, ' చేతిది" వంటి రూపము లలో వ్యంజనయతి పాటించుటను ' _వత్యేకయతి ' యనియ అప్పకవి రెండు విధములగు యతులను చెప్పెను. సంధిలేని రూపములలోను, నంధి చేయబడిన రూపములలోను (కమముగ న్వర, వ్యంజన యతులు చెల్లుటను బట్టి; నంధి కావింపబడీన ధరించు, చేతిది వంటిరూసములలో న్వరయతి వారింపనెంచి, భిన్నము చేయబడిన అనగా నంధిలేని రూపములందు మ్యాతమే న్వరయతి చెల్లునని చెప్పదలదుటయే ఈ యతుల (వయోజనము. మొదటి దానియందు ఇకారమును, రెండవదాని యందు అకారమును పరపదాది న్వరమగుచున్నది. ఇట్టి న్వల్బ భేదము తప్ప రెండు యతులుగ చెప్ప్పుటయందు విశేషము లేకపోవుటచే రెండింటిని కలిపి ఒక్క. భిన్నయతియందే చెప్పదగును. [వత్యేక యతిని చెప్పుటలో (పత్యేకత లేమిచే నిది యనావళ్యక మగుమున్నది. తరువరి ధరించు, చేతిది వంటి రూపములలో కేవల న్వరయతి నిషిద్ధ మని చెప్పుటయే భిన్నయతి యొక్క (పయోజన మగుటవలన దీనినాక యతిగా చెప్పనవనరము లేదు. కాగా భిన్నయతిని అ[గాహ్యవవలలో సరామర్శించుట యుక్తము.

వర్షా్షరములకు అనునానికములు పరమగుచో త త్తద్వర్గాంతాను నానికము వైకల్పికముగ నాదేశమగుననెడి వ్యాకరణ విధిచే హృత్‌ -.. మధ్య = హృద్మధ్య, హృన్మధ్య అనెడి రూపము లేర్పడు చున్నవి. వైకల్పిక సంధి వలన రెండు రూపము లేర్పడులటచే వీని నంధి గతాషరముల యొక్క యతినియతి వికల్పవిరమణమని చెప్పబడినది. అనునాని కేతరములైన వర్గ హల్లులకు హకారము పరమగుచో, దానికావర్గ

10

హాల్లు యొక్క నవర్ణము వైకల్పికముగ నాదేళమగు గనెడి వ్యాకరల విధిచే వాక్‌ + హరి==వాగ్దరి, వాగ్‌హరి అనెడి రూపము లేర్పడు చున్న వి, అంత్యోష్మము పరము కొగా వైకల్పికనంధిచే నేర్చడు రూప ద్వయము యొక్క నంధి గతాకరములకు పాటింవ వలనీన యతి నియతి యంత్యోష్మ నంధివడి యని చెప్పబడినది. ఈ రెండు విధములైన నంధులలోను వ్యాకరణ (ప్యకియ భిన్నమైనను నంధి వైకల్పిక మగుట చేత రెండేసి రూపములేర్పడుట యను సామ్యము కలరు. కావున సి రెంటిని సమన్వయ పరచి పూర్వ, పర, ఆదేశ వర్ణములు మూడీంటి కిని యతి చెల్లింపవచ్చు ననెడి నియమమును ఒకే యతి యందు చెప్ప దగును. రెండు నంరులును వికల్ప నంధులగుటచేత దానిని విశల్చ విరమణమని చెప్పినచో రెండవది యనావశ్యక మగును.

ఇట్టి విధమైన పరిశీలనముచే అప్పకవీయ యతులను ఈ దిగువ రీతిని వింగడించి చూపనగును. మైతినూచక యతులు నియమనూచక యతులు

న్వర యతులు

1. న్వర మై్యత్రివళ 1. స్వర (ప్రధానవళి లీ. బువళి ప్టి లు ప్తవిసర్గకస్వర వళి కి, ముత్వ సంవింధవళీ ఏ వృద్దివళి
2. బుత్వసామ్యవళి వ్యంజన యతులు శం వర్షజయతి 5, (పాణీయతి 5, విందుయతి 60 సంయు క్రాకరయతి క. సరసయతి 7. ఏకతరయతి
3. అనునాసికాశతరయతి 8. వికల్పయతి శే

శీ, అనుస్వారసంబ ౦ంధయతి $. ఉభయయతి శ. తదృవవ్యాజయతి (ఇది పంటడెండు విధములు

1. విశేషవళి 10. భిన్నయశి
2. ముకారయతి ( అఆగ్రాహ్యవళులలో చేర్చ 1గ్లై, మెవర్ష విరానుము దగినది.)
3. అభేదయతి 11. పాసయతి (ప్రాన భేదములలో చెప్ప దగినది అనావశ్యక మైన యతులు
4. బముజుయతి 12. వక్యేకయతి
5. ఊష్మయతి 18, అంశో్యోష్మసంధివడి,
6. మువిళ క్తి యతి
7. అభేదవర్గయతి (కొతగా చెప్పవలసిన యతిమైత్రులు భాష సహజమైన వ్యవవార న్వరూపము కలది. వ్యాకరణము భాషను వ్యాకరించుచున్న దగుటచే, నది _పయోగశరణ్యమైనది. కవిత్వము భాషా నిర్మాణమయ్యును, కవియొక్క భావ సౌధమగుటచేత భాష లోని నహజగుబములతో పాటు కల్పనారామణీయక మును కూడ కలిగి యుండును. కావున ఛందళక్శాస్త్రమునందు కావ్యముయొక్క మూల ధర్మములతో బాటు, శాస్త్ర నమ్మతయమై కళోద్దీప్తికి దోహదపడు నూత్న సిద్ధాంతములు కూడ నుండును. దీనిచే కవులకు (వయోగ సౌలభ్యమును డే

కవితాకళకు నూతన ళోభయు చేకూరును. అనగా ఛందళక్శాస్త్రమునందు పళలువిధములైన సూతము లున్నయెడలనే కావ్యమును తగ్గత మైన రస భావాదులను _పకటించునట్టుగ రచించుటకు సాధ్యపడును. కావున ఛందళ్ళాస్త్రము కావ్యచ్చందమును (వకటించుటతోపాటు కావ్యరచనమున కుపకరించు. పలువిధములైన లక్షణములను (పతిపొదింప నమర్దమునై యుండునని నిర్ణయింపనగును. దీనికి [కింది విషయ మాలంబనము కాగలదు. పరిమితములైన వృత్తములనే మహాకవులు స్వీకరించి కావ్య ములు రచించి యున్నప్పటికిని ఛందళ్ళాస్త్ర మసంఖ్యాక మైన వృత్తము అకు లక్షణములు చెప్పుచున్నది. వీని నుండి తమతమ కావ్యగత భావ ముల కనువగు వృత్తముల _ నెన్నుకొనుటకు కవులకు "స్వేచ్చుకలదు. చెన్చ్పవలని వచ్చినచో లావణికులు సూచించిన వృత్తములలో (పయోగ భాగ్యమందనివియే అత్యధిక సంఖ్యలోకలవు. లఇ్యావిర్భావము తరువాతనే లక్షణ రచనము జరిగియుండి నప్పటికిని, కాస్త్ర్రపర మైన హేతు వులచే లక్షణ వ్రైెపల్మ మేర్చడి కవులకు (యోగ సౌలభ్య మధికతర మగును.

ఈలాగుననే యతిమైతుల యొక్క లక్షణములందును శాస్త్ర పరిధికి లోనైయుండు (కొంగొత్త యతులను చెప్పదగును. సందర్శ్భొచిత్య ములను ఇట్టి యతిమైతి నిర్వహణమునం దిట్టివిధమైన (కొత్త యతు లను పాటించుటకు కవికి అవకాశము కలుగును. తద్ద్వారా కావ్యరచన మున నహజమును, రనవంతమును, శ క్రిమంతమునైన వద్యపయోగము చేయుటకు వీలగుఎచే నది లకతణగారవము కలిగియుండును. దీని వలన కవితా రచనమున యతిమైతి నిర్వహణ మొక్యపతిబంధక మను అప్మపథ తొలగిపోవును.

ఇ ఈ ఎఏంరిరీ రెరేల మెలి మూ బుకారముతో ఇఈ ఎవ లు మైతి నొందునని స్వరపధానవళయు, రిరీ 3కే ణి మైెతీ నొందునని బు వళయ చెప్పుచున్నవి. ఈ రెండు క్షే

విధములైన మైతుల వలన ఇ ఈ ఎవలకు రిరీ రెరే లతో మెటతి నంగీకరింప వలని యున్నది. ఈ యతి మెతిని లాషణికులు చెప్పినట్లు లేదు. కాని, పై మతి నాధారముగా గొని యిట్టిమతి చెల్లించుట నమంజనమగుటచే, దీనిని గుర్తించిన అనంతుడు లత్ష్యములు కానరామి కారణముచే,........ఈ, వ లకుందలంపగ రీ తోడి విరతి తలకొన దెంగున్‌' అని యీ మైతిని ఖండించినాడు. ఈ మైతి చెల్లిన (వమోగములు పూర్వకావ్యములందు లేకపోవచ్చును గాని, మైతిని మాత మంగీకరింప వలసి యున్నది. బుత్వ విశిష్టమైన ఏ వ్యంజనమున కై నను ఇకార స్వరవర్గము (ఇఈబుబూ ఎ ప్ర తోమైతి బుత్వ నంబంరవళిచే అంగీకరింపబడి యండగా న్వయముగ బుకారమునకు మి(తములైన రిరీ రెరేలతో ఇకార స్వర వర్గమునకు మైతతి నేల కూర్చరారు? ఇట్టి అలి (పాయము కలవాడగుటవలన అనంతుడు, లక్యములు లేవనెగి తలంపుతో నీ మెతి చెల్లక పోవుటకు గల కారణమును

“తెల్ల ముగ బుకారము రపణా దేశశ క్తి

గలుగు రేప, యిత్వమునందు(గదిసి యతికి

నట్టి రీ కి సీ యేలతోనన్వయించు

నట్టి సత్వ్వంబు లేదదిహల్లు గాన”

_ఛందోదర్పణము (1-88)

అని నమర్జించినాడు. తదుపరి బుత్వ నంబంధవళి యందే ఇకార న్వరవర్గ విశిష్టమైన యహలును, వ్యటుసుడితో కూడియున్న ఏ హృల్రైనను ఇకార వ్వర వర్గముతో మైథతి నొందునని చెప్పబడినది. అనగా ఇ ఈ బుబూ, ఎఏలు, యియీయృయ్యా యెయేలు, హిహీ హృవహూ హె హేలు, క్ఫ గృ ఇత్యాదులు మ్మితములు. ఇందలి యొక మెతికి నరనవళిలోని అయహలమైతి కారణము. ఈలాగుననే బురి ల మెతిచే ఇ-రీలకును మైతతి నంగీకరింపవలని యున్నది.

బువళికి అప్పకవి చెప్పిన లక్షణము కొంత న్పష్టత కొరవడి

క్షి?

యుండుటచేత నీ మైతిని లాక్షణికులే అంగీకరించి యున్నారని తలంచుట కవకాశ మేర్పడుచున్నది.

“ఇ త్ర్వైశ్వంబుల. దొలంగక, బుత్వంబును బువళి యనంగ రేఫముతో మి(త్రత్వంణ నెజపు......""నవి ఆప్పకపవీయ లక్షణము (0-22). ళఈ వాక్యముయొక్క- భావమును, ఇ ఈ ఎ ఏవ లను కూడిన బుకారము రేఫముతో మైతి నొందుట బువళి యనబడునని సులభముగ చెప్ప వచ్చును. కాని ఇ ఈ ఎఏ లతో కూడిన రేఫముతో బుకారమునకు మై్య(తతి కలదనుట బువళ యసబడునని క్లష్టాన్వయమును లక్షణముగ చెప్పుట (వఛాఠరము నొందినది, ఇట్టు చెప్పుటకు బు-ఠర లకు మా[తమే యతి మైతి చెల్లిన (వమోగములుండుటయు, ఇ ఈ ఎ ఏలకు *రితలో మెటతి చెల్లిన [వయోగముళలు లేకపోవటయు కారణము. పె లక్షణపద్యమునగల “తొల(గక' అను దానికి 'శలయకి, 'బరయక” అను ౫౦డు పారాంతర ములు కలవు.

ఈ పొఠములకు 'కలనియుండకి, 'కూడక' అనునవి అర్ధములగుట చేత ఇర్వైత్వములతో కూడియుండని బుకారము రేఫముతో మైతి నొందు నని అన్వయము చెప్పినచో (పస్తుత లషణమున కీ పారములు బాధకములు కావు. దీనినిబట్టి బుకారస్వరమునకు రేఫ వ్యంజనముతో మెటతి చెల్లునని చెప్పవలసి వచ్చుటచేత, అడి యంత శాస్త్రీయముకాదని యభి[ప్రాయపడుట పలన 'తొల(గక' అను పాఠమును (గహించి ఇత్రైత్వములం దొలంగక అనెడి దళమును రేఫమున కన్వ్యయపరచి లక్షణము చెప్పు విధానము వ్యాప్తి నొందినది. కాని బుకారన్వరమును రేఫతో వడిగూర్చిన బుత్వ యతి యని లక్షణ శిరోమణి యిట్లు చెప్పుచున్నది ఫి

*ళణ్య గ్రిమ్స స్వరరూపమైం బుకొాం మునకు

కేథధతోంగూం పడి యొ:రించిరేవి

బుత్వయతియన నదియొస్పు గృతులయందు

బుషి మనోంబుజ మత్తద్విరేవ కృష్ణ''_.(4-239)

క్‌

లక్షణ శిరోమణియందు చూపబడీన చ్నితపు భీమన్న లక్షబమునందుకూడ ని చూపబడినది.

“ఆచ్చులలోని బుకొరం

దిచ్చుపడన్‌ కేఫతోగ ననువైన యెగన్‌

చెచ్చెర వడిగా విలుపుట

పొచ్చెము "దాది కొవ్యముల ము న్నువికిన్‌” (4-24 కావున బుకారమునకు రేఫలో మై తికలదనినచో బుకారమునకు ఘ్మితము లైన న్వరములలో కూడిన రేఫమునే (గహింవవలెనని పై లక్షణములను బట్టి నిర్ణయమగుచున్నది. ఈలాగున స్వీకరించినచో ఇఈ ఎఏలు లేకుండగ బుకార మొక్కటియే రిరీరెరే లతో మెతి నొందునసడి లకణమునకు “ఇత్రైత్వంబుల. గలయక (బెరయక) బుత్వంబను, బివి యనణ రేఫముతో . ..”అను వాక్యమును, అప్పకవి చెప్పిన నరియైన పొఠముగా (గహింపవలనీయిన్నది, “ఇరత్వైత్వంబులం దొలంగక*,.*44" అను పార మును స్వీకరించినచో అత్ష్యుములగుబట్టి అన్వయమును కల్పింవవలని యున్నది. లేనిచో ఇత్ప్వైత్వములతో కూడిన బుకారము (ఇ ఈ బుబూ ఎ ఏ)నకు రేఫముతో మైతికలదని ఆవ్పకవియే చెప్పినట్లు భావింపవలసి యున్నది,

బుకారముయొక్క రేఫతుల్యత్వముచేత 'ఈశ్వుర(దోహి గర్వాంధ బుషివ రేణ్య” (కాశీ ఖండము 7-98) మొదలుగాగల యతిమై్యతులందు బుకారస్థానమున రేఫమే వినబడుచున్నది, బుషికి రిసియని రూపాంతరము కలదు. ఇట్టి తావులళల” 'ఈ-రి'లకు యతిమైతతి చెల్లిన ప్లే యగుచున్నది. ఈ కారణముచే బుకార మ్మితములైన ఇత్వైత్వములకు రి రీఠెఠరీలతో మైెతి నంగీకరించుట నమంజసన మగుచున్నది. ఇట్టి మైతతిచెల్లిన (వమోగ ములు వూర్వ కావుములందు కనబడక పోయినప్పటికిని, చెల్లుటబయందు సహజత్వముండుటచేత ఆరునిక కావ్యములం దచ్చటచ్చట కనబడు చున్నవి.

కే

మహాకవి విశ్వనాథ నత్యనారాయణగారి శ్రీమ్మదామాయణ కల్చ వృక్షమునందలి లక్ష్యము: క నే వాని కొంపహాల్చితి, నే వీని కులాంగ నన్‌ హఃరించితినివియా 1 *...*444" (జటాయిఃఖండము-400) (అరణ్య కాండము. పంచమ ము(దణము). ఇందలి 'హరించితి'అను పదము వచిం చితి'అను పారాంతరముతో ద్వితీయ ముుదణమున కలదు. అర్థాచిత్యమును బట్టి యర్వావీన (పతిలోని పాఠమును పమాణముగా స్వీకరింపవలసి యుండుటచే, విశ్వనాథవారు ఇఈ ఎఏరిరీ రేల యతిమైతి నంగిక్ష రించిసట్లు తెలియుచున్నది.

ఆచార్య శ్రీ భారతిగారి ' నాగార్జుననాగర్‌ ' కావ్యము నందలి అక్యము ; డి నిర్మింప జలాశయంబు మది+నెంచిరి లోకహితార్థ

"మేన్చడన్‌. ( వ, 20 ) వం ఖు = -లిలీఆలే లమ్మెతి యా

ర, ల లయతిమ్మైతి అప్పకవి కంగీకారము కారు. ఉచ్చారణమునం దీ రెండడరములు సామ్యధర్మములను కల్గియుండుటచే నభేదతను కల్లి యున్నవి. ' రలయోరఖేదః ' అని ప్రమాణము. రోలంబ - లోలంబ, రేఖా-లేఖా అనెడి రూపద్ర్వైవిధ్యమును అప్పకవి సమ్మతించిర, లల యతిమైతతి మా_తము చెల్లదనెను, క రూప ద్రైవిధ్యమునకు గల హేతుతే ర,లల యతిమైతి చెల్లుటకును హేతువగుచున్నది. ,[ప్రాచీనార్వాలీన కావ్యములందీ యతిమైతతి విరివిగ పాటింపబడుటచే లింగమగుంట తిమ్మన పొత్తపి వేంకటరమణకవి, రంగకవి, కూచిమంచి వేంకటరాయకవి మొదలగువారు ర, ల లయతిని తమ తమ లక్షణ్యగంథములందు చెప్పి యున్నారు. కావున ర, లలకు యతిమైటతి చెల్లునని నిర్ణయము.

ఈ మ్మెతి నారారముగ గొని బులి లకు యతిమ్మైతి చెప్ప నగును. బుకారములో రేఫము (6) నకు మెతి చెల్లుట (బువళి)వలన, రేఫమునకు మ్మితములైన లకారము (లి) నకును మ్మైతి నంగీళరింప వలనియున్నది. అనగా బు కారమునకు లిలీ లెలేలతో యితిమైతతి

శే?

కూర్చవచ్చును- ఇట్టి మతి చెల్లిన _పయోగములు లేకపోవచ్చును, కానీ మైతతి చెల్లుట నవాజము.

స్వీయ లక్యము:- బుషీవ రేణ్యులు జూచెడీ లీలలెల్ల.

జః న, ణ లకు యతిమైతతి చెల్లునని తద్భృవవ్యాణ విశామము చెప్పు చున్నది. ఈ ఆక్షరములలోని ఆనునాసిక్య ధర్మమే ఈ మైతతి చెల్లుటకు హేతువు. కావున అనునాసికములైన 'ఇ ణన” లకు మైెతి నంగీక రింపవలని యున్నది. ఇందలి 'ణన'ల యతిమైతి (నరసయతి) (వసిర్ధమైనట్టిది. వర్గములోని తొలి నాల్గక్షరములు బిందుపూర్వకము లైనచో తత్తద్వర్గాను నాసికముతో యతిమ్మైతి చెల్లునని వీిందుయతి చెప్పుచున్నది. ఇ, న లకు చెందిన ట్క్యత వర్గముల పరస్పర మై తులు అనుస్వార సంబంధ (0ట, ౦ర, ౦డ, ౦ఢ,-౦త, ౦థ, ంద, ధ్ర), అను నాసీకొాతర (0ట, 66, ౦డ, ౦ఢృ-=న; ౦౮, ౦థ, 00, ంధాణ) యతుల మూలమున నిరూపింపబడినవి. ఇ, న లకు ఇ కారముతో ఆనునాసిక్య ధర్మముచే మతి నంగీకరించుటవలన ట, త వర్గములకు చెందిన పర స్పర మైతులందు ఇ కారమునకు చెందిన చవర్షమునకును మెెతి చెప్ప వలసీ యున్నది. దీనినిబట్టి ఈ దిగువ మైతులను చెప్పదగును,

8, ౦చ, ౦ఛ, ౦౫, ౦ంర్హు. =ణ,న లమైతి;= చ వర్గములోని తొలినాల్లడరములు బిందుపూర్వకములైనచో ణన లతో

మైతి చెల్లును. దీనిని అనునాసికాశర యతియందు చెప్పదగును. ఈ యతి మైతతి చెల్లిన లక్ష్యముళలు పూర్యుకావ్యములందు మృగ్యములు. అర్వాచీన కావ్యమగు సౌందరనందము నందిట్టి మతి చెల్లిన (వమయోగ మొకటి కనబడు(చున్నది,

నీద: నెమ్మోముగా+ంచెడి యదృష్టముగోలు

పోలేక కన్గవంమూయ వెజచి (నిరీక్షణము-86) 18

4. ౦ట,౦ళ,0డ,0థ.0త,ం0థ,0ద,౦ధ = ఇ, జైలమైతి య ఆ

ట, త వర్గముల తొలి నాళేని యకరములు _విందువూర్వకము లైనచో క కో,జ్ఞై "లతో మ్మెతి చెల్లును. దీనినికూడ అనునాసికాషర యతియందు. చెప్పదగును. ఇందలి బిందుపూర్వక త వర్గునకు జ్ఞాతో మైగతి చెల్లునని లక్షణ శిామణి (44-114) యంరు చెప్పబడినది. దీనికి (వయోగ కాహుళ్యము లేకపోవుటచే శిరోమణికారుడు చీనినొాక విశేషమని చెప్పీ వరాహపురాణమునుండి యీ దిగువ పద్యము నుదాహరించి యందలి “ ౦ద-జ్ఞ ' లకు యతిమైతి చెల్లుటను (వదర్శించినాడు.

లే మ్‌ గా మ॥ అని గొరీపతికిన్‌ భవానికిని నా+మ్లాదంబుగా (బల్కి వే

చవి లోకైక పితామహున్నలువ నాఃస్థానంబులో నుంద6గా€

గవి దేవాళళిలిండ మౌళికి సుముం+గల్యాజణీ నాకూర్మినం

దిన_వీవాత్య్మంవలంచి దేవరకు వి+జ్తాపింప వేతెంచితిన్‌,”

-లకషణళిరోమణి (44-115) ముదిత వరాహపురాణమునందీ పద్యము కానరాకపోవుటకు, అప్పకవీయ యతులచే నందలి ' ంద-జ్ఞ "లకు చెల్లిన యతిమైతి నమర్థింపబడక పోవుటయు నొక కారణమై యుండవచ్చును. ర. చ, ౦ఛ, ౦జి, ౦రు = ౦ట. ౦ఠ ౦డ, ౦ఢ, = ౦త. ౦థ, ౦ద, ౦ధ ల మె రి:= చావు

అనునాసికముణు బాసిన చ, ట, త వర్గాషరములు వీిందువూర్వకము లైనవో వరన్పరము యతిమైతతి చెల్లును. దీనిని అనుస్వార నంబంధ యతియందు చెప్పదగును. ఇట్టి మతి చెల్లిన (పయోగముళలు పూర్వ కాప్యములందు మృగ్యములు. అర్వాబీన కావ్యమగు సౌందరనందము నిందు “౦చ-ండ'” లకు యతిమైతి చెల్లిన (పయోగమెకటి. కనబడు చున్నది.

19

కా తండీ! నాక్రన్నను నీకటం చనునయి+ఃఎచెన్‌ చేర్మి దైవారంగన్‌, (ఉప దేశము-శి)

ఈ మూడు విధములగు మై(శులవలన అప్పకవీయమున _ చెప్ప బడిన ట,త వర్గముల మ్మైళులతోపాటు చవర్గమునకును మ్మెతి యరిక ముగ చెప్పినట్టగుచున్నది. అందలి నరనయతి యందు 'ఇ,నిలతోపాటు “జో కారమును; అనునాసికాతర అనుస్వార నంబంధ యతులందు ట,త వర్గములళలోపాటు చవర్గమును జోడించి చెప్పినయెడల లక్షణము యొక్క (పయోజన పరిధి యధికమగుటతోపాటు లకషణ రచనమునకు నంశషేవము కూడ సిద్ధించును,

=(౦:-

శహ్రాలుతార్మ వానలు = వారంభవశ

తెలుగు ఛందళా స్ర్రమునందు చెప్పబడిన సుకర్యపాన, దుష్కర (ప్రాన, డ్విప్రాన, త్విప్రాన, చత్యష్పాన, అంత్యపాన, అన్నుపాన అను వానిని శద్దాలంకారపానలని లాక్షణికులు నుగివియున్నారు, పద్యరచనము నకుమా([తతమే నంబంధించినవి యగుటచేతను, ఐచ్చిక (పయోగముకలవి యగుటచేతను, ఇవి ఛందన్సంబంధ మైన శబ్దాలంకారము లగుచున్నవి. ఛందమునకు నియత మైన ద్వితీయాకర ,_పానయొక్క లకతణమునుండి ఇవి వ్యుత్చన్నమెైనట్లు చెప్పవచ్చును. కావుననే వీనికి సుకర్మపాన ఇత్యాదిగా నా మేము లేర్చడ్త, కట్దాలంకార[ప్రానములను వర్గనామము కలిగినది.

(పాశ [పయోగము యతిలోపాటు తెలుగు కవిత్వమునకు నహణ లక్షణమగుటవలన, శబ్దాలంకార (పానలుకూడను తెలుగు ఛందమునక్సు నహజాలంకారము లగురున్నవి. కావున వీని [వయోగము దేశిచ్చందోజాత వద్యములందే యధకముగనుండుట కవకోశము కలరు. ఇవి కోందమున ఎదు విరివిగకు, సీనగీతములం దల్బముగను కలవు. వీనికి వృ త్తములందుకూడ అచ్చటచ్చట (వయోగము కలరు. సనంనృతమున ఛందనృంబంధషన (పానలేకపోవుట వలన, తెలుగు ఛందళ్శాస్తమునందున్నట్టి శద్దాలంకార (పానములంరుంఈట శవకాశములేదు. ఈ కారణముచే తెలుగు వృళ వద్యములందు (పాననియతి పాటింపబడినప్పటికిని, శబ్దాలంకార్మపానలు విశేషముగ (వయోగింవబడ లేదు.

వీని లక్ష్యలకణములను ఫీమన, పెన్టన, అనంతుడు కందములో రచించిరి. అప్పకవి ఒక సీసము, ఒక తేటకితిలో లమణములను రచించి లవక్యములను కందములో రచించెను. లక్ష్యలక్షణములను చి(తకవి పెద్దన సీనమున (వదర్శించినాడు. వీటిని కందమునంగు. చెపిన రమణకవి, లాట, ఛేక, వృత్యన్ముపానల లక్ష్య్యములను వృ వత్రదలలః రోరోఆకెత కొకుంకట్టు, రంగకవికూడ కందములోనే రచించ్సిల్‌.. .దాననిబట్టి శబ్దాలంకాషితాపోకల

(వయోగ రాొమణీయకమునకు కందములే అందమైనవని తెలియుచున్నది. శబ్దాలంకార (వయోగాధిక్యమైన కావ్యమధమమని ఆలంకారికుల యభ్మిపాయము. వీని (పయోగము పైగల మక్కువ రనభావవ్య క్రీకరణము నకు దోహదము చేయకపోగా ఆవరోధమని వారల నిర్ణయము. ఈ కార ణముచే శ్రావ్యమున రనపోషణకు, భావౌన్నత్యమునకు, వ్యంగ్య వైభవము నకు నిచ్చిన (పాధాన్యము శబ్ద్బ్యవయోగమున కీయబడరు. కావున శద్దాలంకార (వయోగమరుదుగ (పత్యేక సన్ని వేళమును పురన్కరించుకొని చేయబడు నని తెలియదగును. ఇలుగు కావ్యములందు (వబంధయుగము వీని [వయో గమునకు న్వర్ణయుగము,. తరువాత దకతీణాం్యధయుగమునం దివి లేని కాన్యము రమారమి శేకపోయినప్పటికిని, పీనివలన కావ్యమునకు వన్నె చేళూరలేకపోయినది. విజయవిలానమువంటి ఒకటి రెండు కావ్యము లీ విలక్షణత నధిగమించి వెలసినవి. వీని అధిక్యముచే కావ్యముయొక్క రన భావారులు శష్కింవబడుటవలన, దక్షిణాంరధయుగమునకు పాహిత్య చరి. (రముకందు శ్షీణఖయుగమని సేరేర్పడినది. శబ్దాలంకార (పానలుకూడ శద్దాలంకారముల పరిధిలోనికి వచ్చుటవలన, వానిచరి(తము శబ్దాలంకారముల చరి[తమునం దంతర్భాగ మగుచున్నది. పురాణయుగమునం దంకురరూప ముననున్న శబ్దాలంకార[పానలు (దీనికి కుమారనంభవ మపవాదము) (వబంధయుగమునందు వి సృృతినొంది (పాశ న్య్యమును బడసినవి. తరువాత దషిజణాం్యధయుగమునం దతిగా వ్యాపించినవని చెన్పవెచ్చును. అవకరరమ్యత నాదరించి నాదాత్మకమైన యానందమును అక్షర రూవమున నావిష్కరించిన మహాకవి నన్నయ భట్టారకుడు. రమ్యాక్షర నంయోజనమువలన నీతని కావ్యము [శోతానంద నంధాయి యగుచున్నది. ఈ కారణముచే నన్నయ కవిత్వమున విశిష్టమైన శబ్దాలంకార భానురత నహజముగనుండి శబాలంకార(పానల ఛాయలోనున్న రచనళణు కనబడును. అరణ్యపర్వమునందలి “వరదు సురానురవందితు(, కరుణాకరు హరు బినాకకరు! గరి చర్మాం, బరు శంకరు గిరిజాసుం, దరు నిట్లని నంస్తు తించెం దద్దయు భట్లైన్‌.' (1-828) అను పద్యమునంరు (పాసాక్షర మైన రకారము పున; ప్రవ ఇవణెజమింవబడినది. పొసాషరము _పానధర్మముతో

వలుమార్డు ఆవృత్తియగుట అన్నుపాసము. ఇట్టి అన్నుపానస మల్చతరముగ నన్నయ రచనమున గోచరించును. క, "దక్‌ మభశయకరువనిట లాకీ జ హుత భక్యభకి+కానంగు విరూ పాతు మహోక్ష ధ్వజు(్నబ త్యకము శావించె నుగ్ర +తపమున'( బేర్మిస్‌.

• అరణ్య పర్వము (8-40) అను పద్యమునం దను[పానముండియ., ఒక్క పౌనము-కు లోపించిన ద్వ్య్యషర్మపానము యొక్క (ప్రాథఠమికావస్థ కనబడుచున్నది. ఇఫే “బ్రాలుండవు నియమ్మవత, $ీలుండవు ..” (ఆది పర్వము శి-106) అను పద్యమునందరు రెండు పాఎములకు పరిమిత మైన [త్యడర॥ పానము వలయు చున్నదిలా-నన్నయ కవిత్వమునం దీరీతిని శబ్దాలంకార(పాసలు (పాథమిక స్వరూపము నందున్నట్టు గుర్తింపనగును.

“ఆంగ జరాజ్యలక్మీ పొడవైనది యొక్కొా. యనంగ వొప్పుచి (శ్రాంగదయందు బార్జుండు మ,హాప్రణయ ప్రవణాంతరంగు(డె యంగజ భోగసంగమున,నమ్మణీపూరు పురిన్‌ పమస్త లో కాంగణరంరనంగత విహారయళోంగదు.డు -డె లీలతోన్‌ *

ఆది పర్వము (8-148) అని రచించిన ఉత్పలమాలలో అనుపానను బోరిన యడరసంయోజనము కనబడుచున్నది. [పచల్నించి హూర్చబడినట్టి శబ్ఞలంకార (ానలలోని అను[పానయని దీనిని చెప్పుట యంత సమంజసముకాదు. ఏలన సంస్కృత వృత్తములందు శబ్దాలంకారపానలు లేశపోవుటవలనను నన్నయ కాలము నాటి కివి కందములందు (పాథమివావస్థలో నుండుటవలనను వీని (వభావము నృత్తముల పె బడెనని చెవ్ప్చజాలము. మథురాషర స్వీకారముచే కావ్యమును శావుతరము గావింప నమకటీన వాడగుటవలన'నన్నయ పె ఉత్పలమాల ట్ట. గ్‌ వ ఆ

2కి

యంగు అన్నుపానస్ఫూర్తి కలిగించు రచనము చేసినాడని భావింపనగును. అను[పానను బోలినట్టె వృత్యనుుపాసమను శబ్దాలంకారము ఎలయునముండట వలన నిచ్చట అత్షర చమత్కృృతిని సాధించుటకు [పాసాషరమును గైకొనుట యాదృచ్చికమని చెప్పనగును. ఈ విధముగ నన్నయ రచన మున గోచరమగు శబ్దాలంకార (పానలు వాని (పాఠమిక దళను తెలుపు చున్నవి. శబ్ద చమత్కారముకంటె అర్జ్భాచిత్య్మమునకు విశిష్టస్థానము శల్చించిన వాడు తిక్కనసోమయాజి. అయినను తిక్కన సున్పష్టము, నంపూర్ణము నైన శబ్దాలంకార్మ పానలను కూర్చినాడు. నిర్వచనోత్తర రామాయణమున “ఉభయ కావ్యపౌడి. బాటించు శిల్పమునం బారగుండం గళావిగుండ ననియు, “దౌర్గత్యము దోంప( (బాసము [పకారము వేజగు నిక్షరంబులన్‌ [శ్రుత్యనురూపమించు నిడ” ననియు. చెప్పుకొని యండుటను ఎట్టి ఈతని కావ్యములందు [(పయోగింవబడిన శ జ్ఞలఎకారి (ప్రాశనలు రసోదంచితము లనియే తెలియుచున్నది. ఉత్తర రామాయణముశ (1-17) క, ఈ కృతికి. దొడపుగా నమ రాకృతి యగు మనుమ నరవంరాగేసరుస క్యాకృతి వంళము గాఢ స్వీకృతి దగ( గీర్తనంబు +నేయుదు నెలమిన్‌. అను పర్యమున ద్వ్యషర్మపాసము కనబడుదున్నది. ఇట్టి శబ్దాలంకార (ప్రాసము పాటింపబడిన పద్యము లీ కావ్యమునం దింకను 60డు, మూడు (2-101, 6-54, 8-187) కలవు. తిక్కన “భార తామృతము గర్జపు టంబుల నార( (గోలి యాంధావళి మోదముం బొరయునట్టుగ ' విరాటపర్వ మాదిగాగల భారతభాగమును రచించినాడు. నం్యగహముగ విరాటపర్వ మును పరిశీలించిన యందలి శబ్దాలంకార (పానల తీరుతెన్నులే కడమ పర్వములందు నుండిన ట్రాహింపనగును. 24

వీరాటపర్వమున (1-82) క. ఉఓంకారవాచ్యునకు నన హంకార విరూఢభాన +నారాధ్యునకున్‌, పహీంళారమయ మనోళ్షా లంకారోల్తాన నిత్య,లాలిత్యునకున్‌. అను వద్యమునందలి ద్వి(పానము ఎహజాలంకారముగ నొప్పుచున్నది. ఇట్టి ద్విపాసాలంళృ్ళత మైన పద్యము లచ్చటిచ్చట (1-80, 89, 88 ; 2-161; 8-92; క-42 ; 58-126) కలవు. (పానము వ్యంజన (పధానమగుటచే ద్వి(త్యాద్మిపాసలలో కూడ వ్యంజనసామ్యమే ఆవళ్యకముగాని న్వర సామ్యము కారు. న్వరసామ్యమున్నను ఆదియాదృచ్చిక మేగాని నియత లకతణముకారు. ఈ విషయము “తరణియు- త్తరుణిం-స్ఫురణా-కరుణా” (విరాట. 2-110) అనెడి లష్యము వలన తెలియగలమ. _ విరాట పర్వము నందలి *అంతం గుంతీనందన, కాంతాచింతా మహాంధకారముతో,..” (8-88); క. ఇడుమల. బదుమూ+డేండ్లుం బడీకడు( గోపి.చివచ్చె +ఐలువిడినీక వృడిదజియ మజికి వడివి వ్వుడ యిమ్మలు (ప్రోపునెల్స( +బౌరిగొనెడుబలే (1-28) అనెడీ వద్యములలో అన్ముపానము కలదని చెప్పవచ్చును. ఈ వర్వారంథ మున *వేదములకు నభిలన్మృతి, వాదములకు బహుపురాణ =-”(1క్రఅను వద్యమున రెండు పాదములకు మా(తము చెల్లిన చత్ముష్పానము కలదు. ద్వ్యక్షర(ప్రాసాదులకు కందమునందే యధిక (పయోగముకలదు. వీని (పథా వముచే నట్టి యక్షరాలంకృతిని తిక్కన వృత్తపద్యమునందు కూడ భాసింవ చేనినాడఈ, నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందు “*కాయిక - దాయకు - ధాయకు-దాయకు” (-101), “పుణ్యుండు జా వణ్యుడు జా రణ్యుండు- రుణ్యుండు” (8187) అనియు; విరాటపర్వమునందు “శిషిత - దతత - (పామత-స్త్రమతి”(౮-57) అనియు ఉత్పలమాలా వృత్తమునందు ద్వ్యవషర 25

(ప్రానను కూర్చెనాడు. దేశిచ్చందము నంద లీశబ్బాలంకార (పానల యొక్క శాబ్దిక మైన మాూధుర్యమును తిక్కన వృత్తమునంరు కూడ సాధించి నాడు.

నన్నయ కవిత్వమున శబ్దాలంకార (పాన సదృశమైన రచనము కనబడుచుండ, తిక్కన కవిత్వమున శబ్దాలంకార (ప్రానలకొక నిర్దుష్ట మైన యాక్ళతి ఏర్పడినది. [పారంభదళశలో అల్బపరిమాణమున (పయో గింవబడిన ఈ శనబ్దాలంకార (పానలలో ద్వ్యతర (పాసమున కధికముగను, అను.ప్రానమున కచ్చటచ్చటను లవ్ష్యములు గాంచనగును, ఇవి రమణీయ పద నసంవిధానమునం ద్య్వపయత్నముగ కూర్చబడిన వేగాని (వయత్నించి రచింవబడినట్టివి కావనీ తలంపనగును.

నన్నయ తిక్కనల నడిమికాలమువాడైన నన్నెచోడుడు తెలుగున శబ్దాలంకార బంధుర మైన కావ్యరచనకు నాంది వల్కినాడు. కుమార నంభవము నందనేక విధములైన శబ్ద చమత్కారములతోపాటు గర్భ బంధ చ్మిత కవితలను కూర్చినాడు. వీనితోపాటు శబ్దాలంకార (పాన లకు కూడ సముచితమైన స్థానముకలరు. ఈ కావ్యమునందు (వబంధ లక్షణము లవతరించుటతోపాటు శబ్దాలంకొర_పానలు విస్తారముగ (పయో గింవ బడినవి. ఇందు ద్వి, (తి [పానలేకాక కొన్ని పాదములకు పరిమిత మైన వంచ షృ్యట్పానలు కూడ పాటింవబడినవి. ద్విప్రాసారులు రెండేస పాదములకు విడివిడిగా కూర్చుటయు కలగు. పాదాద్యషరమును కూడ (పానవలెనే (పయోగించుటయు కలదు. ఇట్టివన్నియు సాధారణముగ యమకాలంకారము (కిందికి వచ్చుము. కాని (పానలక్షణమునకు తగినవి కావు. అయినను వద్యరచవలోని అలంకారిక విశషములగుటచే శల్దా లంకార (పానలందు (పత్యేకముగ పరామరి,0వబడుచున్నవి. వీని [వయో గము కందమునందేకాక వృత్తములందును నిరాఘాటముగా సాగినది. ఇట్టివ నేక విధములైన శల్దాలంకార (పాన (వమయోగ విశేషముల కీకశావ్యము కాణాచి.

26

శద్దాలంకార్యపానలకు సంపహర్షమును, నిర్దష్టము2 న లత్యుము లధికనంఖ్యలో కుమూారనంభవమున గాంచనగును. షష్ట్యంతములు సహెధారణముగ కందములలో రచింపబడును. వీనియందలి సుకర (పాన లను వేరుగ పేర్కాన నవనరములేదు. “నర్గరు-జ,గర్గురు -వి,ద్వద్గురు మద్గురు;” వంటివానితోపాటు 'శి, *త్త్వ' మొదలగు (పాసామరములలో కూడిన దుష్కర[పానలు కలవు (1-60, 62, 60. ఇట్టి దుష్కర [పాన 'రి (2-5ఫప్ట, ష్ట్ర ష్క, ప్ప (6-60, 61, 62, 68) మొద లైన వనేకములు కనబడుశున్నవి. 'నద్గురు' (1-60); 'ధీమణి-ర,ఇామణి చిం,తామణి-చూ,డామణి (8-1132) వంటి ద్విపానలు కలవు. ఇట్టివింకను “దూషిత-భూషిత- ద్వేషిత- న్వేషిత?” (6-89;) '“ఈతఠండు - డాతండు- డీఠరండు-డారండు'; 'అంతకు-నంతకు-మంతకు-టాంతకు” (11-68,894 మొదఆఅగాగల వద్యములలో గలవు. ఉదాహరబణకిటు వంజేవి వకాదళా శ్యానమునంగు 118, 120, 128, 188 వ నంఖ్యలను; ద్వాదళాశ్వానము నందు 9, 80వ సంఖ్యలను గల వద్యములు. 'అడిచిరి-పొడిచిరి-విడి చిరి - మడీనిరి” (11-119) అనురానియందగు (శ్మిపానను చెప్పవచ్చును. చివరిపారము నందలి నకారము దీని లషణమునం దొక విశేషము. ద్వి, (8, చతుృుష్పానలు రెండు లేక మూడు పాదములకు గాని, లేక రెండేసీ పాదములకుగాని పరిమత ఘైన కందములు కలవు. వీనియం దెక్కువ పద్యములలో పాద్మపథమాశరము కూడ నాలుగు హపౌరములంగును సమా నముగ మండుట ఈ కావ్యమునందొక విశేషము. “పుష్కర” (1-94) శబ్దము నాలుగు పాౌదములందు నాదిని (ప్రమయోగింప బడుటవలన ఆక౦దమువండు ద్విప్రానతోపాటు ఆర్యష్షరమునకు కూడ నట్టీ నియ మము _చెల్లింపబడి నట్టగుమన్నది. “బంధుండ'(2-094) ను శబ్దము నాణగు పాదములకు నాదినియుంచి రచింపబడిన కంరము నిట్టి దే యగు చున్నది, కాని దీని నాల్గవ పాదమున *“బంధుండ' అని పూర్ణదిందువుతో మండుట వలన డ్వి_పానలో పూర్చార్జ లింకుుపానము (పయోగింపవబడిన దని [పత్యేకించి చెప్పవలనియున్నది. ద్వి, తి _పాసలందు (పరమా శరము కూడ నమానముగనున్న కందము లింకను “*శ్రీశిత' (7-1), “జంగమ” (8-25), “గోవతి' (11-90) యను పరములతో మన్న వికలవు.

27

కొన్ని పద్యములందు రెండేసి మూడేని పానల లక్షణములు, దానితోపాటు ఆద్యడర (పానము కూడ కలదు. “గో పాలక -గో పాలకులా-గో పాలకు లె- గోపాలకులై'" (4-21) అని యుండిన పద్యమున ఆద్యవషర +పానమే శాక పూర్తి పద్యమున (శిపానమును, చివరి మూడుపాదములకు మా్యతమే గల చత్ముష్పానమును కనబడుచున్నది. “పురివీరులు - దర మగు - కరములొ-కరములు' (7-114) అని యుండిన కందమున పూర్తి పద్యనున సుకర్మపానముకాగా; ౨, 8, 4 పాదములకు డ్వ్మిపానము; శ,4 పాదములకు (తి(పానము కలదు. త సరసిజ రాగావహమై సరసిజ రాగాత్మక (ప్రచర ళోభితమె నూ. యరుజద్యుతి భాసురమై యరుణద్యుతి భాతి. (బికటఃమై భవి(బర్వెన్‌. (8-19) అనెడి పద్యమున రెండేసి పాదములకు అద్యవర (పావములో కూడిన (వత్యేకమైన వంచ్యపాన కలదు. ఇట్టిధే మరియొక పద్యము; క. ముక్తాముక్తా యుధములు ముక్ర్తాము క్తాయుధొఘములు(దగు మళలటుల్‌ ముకాము క్తౌసులు( బర ముక్రాము కానుఐబంధములు నగుచు ననిన్‌. (11-180) దీనియందు పూర్తి వద్యమునకు ఆద్యకర్మపానమునో పాటు, (శిపానము కలదు. తదువరి _[కమమున రెండేసి పాదములకు విడివిడిగా రెండు చతుష్పా9నలు కలవు. క. కారకవిరచిత కృతియుం చారకవిరచిళ సుళ్ళతియుం+దా నడ(గు సదా 28

చార కవిబురాళికీ నవి చాన కనిబుధాధినాథు, షణ్ముఖు( గనివన్‌ (10-188) ఈ వద్యమున మొదటి రెండు పాదములకు ష్మట్పానయు, కడమ రెండు పాదములకు వంచ్యపాపయి. కూర్చ్పబడినది. పూర్తి పద్యము మా్యతము (త్కిపానము కలది యగుచున్నది. ఇట్టివింకను క్‌ ముక్త్‌ 1 బంధములగు భూ హు్త్త్‌క బంధములవలనః మొగి( (గమ్ము మవో ర క్రా్యర్హాంబర తలమున ర క్రార్దాంబరతనుండు రణరతు(డాదెన్‌. (11-181) మొదలైన పద్యములు కలవు. ఇదే రీతులలో గల (పాన వైచిితులింకను కొన్ని (10-178), (12-26) పద్యములలో కలవు. ఈననియ శం౯చు. జాగియు సినవియ తలంచు లోభి+యెప్పుడు ననికిం జాొననియ తలచు వీఎయండు( జొననియ తలంచు. ఐంద+సరి యెట్టగునో:”" (11-44) ఈ పద్యమున ష్మట్పాసము పాటింపబడి; మొరటి, మూగవ పొదములంరు ఆర్ధవబిందువు; రెండవ, నాల్గవ పాదములందు పూర్ణబింరువునుండుట వలన పూర్ణార్ధబిందుమైతతి చెల్లినది. క, స్టి మణి భలసిత మూర్తీ వరసుర నరదనుజ డురిఈవనరిసుకీ ర్తీ! వారదతి కళభలయుత మూ ర్తి? స్మరపురహరతనులి దురిత+జవనసుకీ ర్తీ। (10-88) 29

ఇడి ల్లైవ, శవ పారములం దను[పానతోను, నాల్లుపాదములందు గుర్వక్షర పూర్వక మైన అంత్య పానతోను ఒప్పుచున్నది. అంత్యపాన యొక్క పూర్వాషమరము 1, 8 పాదములకు; 12, కీ పాదములకు సామ్యము కలిగి యుండుటయు, అంత్య పాసాక్షరములు తవ్ప, కడమ పద్యమంతయు సర్వ లఘువగుటయు నిందలి విశేషము. ఇర్లే క. తగుందగదని మనమున మును

వగవ(ంగ వొడంబడ(గ వగవ *+వగవ(గ(బిడయున్‌

దగు(. దగదవి వగ వవి వగ

వగవ(గ౭ బవిగలదె తనకు *+వగ మణి జగతిన్‌, (10-187) అను పద్మము నర్వలఘువగుటయేకాక “అనుపానము'నకు నంపూర్ణమైన లవ్యమగుచున్నది. 1-83 పాదములకు, 2-4 పాదములకు (పాననంబంధ మైన సామ్యము కలిగియుండుట దీనియందొక విశేషము. ఇట్టి అన్ముపాన మును 12-89, 211 మొదలైన వద్యములందు చెప్పవచ్చును. శబ్దాలంకార (పానణ కందములందేకాక అటనట వృత్తసద్యములంరుకూడ నంపూర్ణ ముగ (వయోగింపబడినవి. ఉత్పలమాలయందు “ఆడుచు-ము, ల్ఞాడుచు- న్గోలాడుచు-మ,ల్దాడుచు” (9-102)అని ద్వి(ప్రానము పాటింపబడీనది. ఇట్టి దే మరియొక ఉత్పలమాల “వాడిన - గాడిన - వీడినామాడిన” (11-87). “వెక్కైడి రూపులున్‌ -నిక్కెడి రూవులున్‌-(గక్కెడి రూపులుం్యను క్కెడి రూపులుం” (11-181) అను వద్యమున వంచృపాన (వయోగముకలదు. (వత్యేకప్రాన లేకాక రెండేసి (పానలు కలిపి వయోగింవబడిన వృత్తములును కలవు, ఉః “తన్నినంబూచె-(గన్నన6 బూచె-మన్ననదప్పి-గన్ను౦ నన్న” (90-122) అరి పాదారంభములుగల పద్యమునందు మూడు పాదములకు ద్వి[ప్రానము, మొదటి రెండు పాదములకు చతుష్పానము కలరు. ఇస్లే 11-181, 188 వ నంఖ్యలుగల వృ త్తపర్యములందు శబ్దాలంకార (పానలు లేకున్నను శబ్ద చిితణముచే తత్సౌందర్యము (వకటితమగుచున్నది. ఇట్టి నద్యము ల్రీకావ్యమునం దనంఖ్యాకముగ కలవు.

తి0

శే. కాలు/డాదిగ దేవసం+ఘంబునెల్లి 6

గాలు కొవకుండ నెగుచు ఏి+కమధనుండు

గాలవళమున నిజబాహు +గర్వ ముడిగి,

కాలగోచరుండయ్యె న,క్కాలనేమి. (12-909) ఉవజాతి వద్యములకు (పానయతి చెల్లునుగాని వానికి (పాననియతి లేదు. పై తేటగీతిలోనున్న (పాస్యపయోగ మొకవిశేషము. అనేక వద్యములలో గల ర్వి(తి,పాసారులలో వ్యంజనసామ్యము తోపాటు న్వరసామ్యముకూడ పాటింపబడినది. నిజమునకు (పానమున న్వరసామ్య మావళ్యకముకాదు. కాని నన్నెచోడుడు శబ్దాలంకార్ట పాసలలో కొన్నిటియందు విధిగా న్వర సామ్యమునుకూడ చెల్లించినాడు, ఇది యీ కావ్యమునందొక (వత్యేక లక ణము, నాల్లు పాదములంరును ద్వితీయాక్షరసామ్య మున్నప్పుడే ఆది (పాన మనబడును. అ ద్వి, (8 మొదలైన శబ్దాలంకార (పాసలకుకూడ నాల్లు పారములందును సామ్యముండవలెను. అప్పుడే అవి (పానలగును, ఆ విధ మునకాక రెండేనీ లేక మూడేసి పాదములకు అకరసామ్యము పొటింపబడీి నచో నవి (ప్రానలు కాజాలవు. వీనిని ప్రానలక్షణమునకు నన్నిహితముగ నున్నట్టి శబ్దచ్మితణము లనవచ్చును. కుమారసంభవ కావ్యము శబ్దాలంకార విశిష్టమైన కావ్యమగుటవలన దీనియందు శద్దాలంకార్యపాన సదృళమైన శబ్ద చమత్కారములణు విశషముగ కలవు. ఈ విధముగ శబ్దాలంకార్యప్రాసల (పాఠమిక స్వరూపము తెలియుచున్నది.

=.0:- క!

శద్దాలంకార్నపానలు-లక్షణసవున్వయము శర్దాలంకార (పాయమైన యతి[పానలు ఛందోముఖమున కవిత్వము నకు నియత లక్షణములైనవి. అక్షర మైైత్యాత్మకమగుటవలన యతి, శబా (శ్రయ మగుచున్నది. [పానము అన్ముపానమను శద్దాలంకారముతో (వత్యకష్ష సామ్మమును కలిగియున్నది. వీనికి శబ్దార్థముతో (వమేయములేదు. ఆ విధ ముగ నివి శబ్రాలంభారములయ్యు, పద్యర చనమున క్‌వళ్య లక్షణములగుటచే ఛందో వేత్తలు వీనిని శబ్దాలంకారముగా పేర్కొనలేదు. పద్యపాదము యొక్క ద్వితీయాతరము నాల్లు పాదములంరును నమాన ముగ. నుండుటయే (ప్రానయని సాధారణ నిర్వచనము. రెండవ అవర ముతోపాటు మూడవ, నాల్లవ అక్షరములు కూడ నాల్లు పాదములంరును నమానమిగ నుండుట, వాసాషరమే పలుమాద్ల అవృత్ర్తియగుట అనునవి కూడ కలవు. ఇవియన్నియు (వాసముయొక్కు భిన్నరూపములయ్యు వద్య రచనమునకు నియతముకాక ఐచ్చికములగుటచే శద్దాలంకారములై శబ్దాలం కార్మ_-నము లనబడుచున్నవి. కాగా వీనిని ఛందోఒలంకారములనుట సముచితము, లిన్నరీతులలోగల అతరావృ ్తియే శబ్దాలంకార విశేషము. అది ఛందళ్శాస్త్రమున [ప్రానమనియు, ఆలంకారళాస్త్రమున అను[వ'న మనియు నూచింవబడు మన్నది. సాధారణముగ ఆలంకారికులు చెప్పిన అనుాన, యమకాది శబ్బ్దాలంకారములు వద్యగర్యములు రండింటియంరును (వయోగింప దగినట్టివి. కాని శబ్దాలంకార "సలు వద్యములందు మాతమే (వయో గింప దగియుండుటచే నివి యతి(వానలతోప్రాటు ఛందక్శాస్త్రమునందు మాతమే చెప్పబడును, కాని అలంకార శాస్త్రమునంగు చెప్పబడవు. దీనిని బట్టి పద్యములందు అలంశారకాస్త్ర కథితములైన వేజైన శళ్దాలంకార

ములు కూడ కలవని తెలియుచున్నది. వీనిని ఛందోలాక్షణికు లెల్లరును శబాలంకార (పానలనియే పేర్కొనిరి.

'శక్టాలంకార (పానలను భీమన, పెద్దన, అనంతుడు, తాతంభట్టు చ్కితకవి పెద్దన, తిమ్మకవి = గ్ర అప్పకవి, రంగకవి=7; రమణకవింరి చెప్పిరి. కూచిమంచి తిమ్మకవి, వేంకటరాయ కవులు వీని నసలు చెప్ప లేదు, కవిజన్మ్శాశయ కావ్యాలంకార చూడామటలందు షడ్విధములైన శబ్దాలంకార (పానలతోపాటు ద్వితీయాక్షర (ప్రాస విశేషములగు ల ళ-డ; బుక్రాంత వర్ణ పానములు మ్మాతము కలవు. ఇవి చూడామణి యందు మ్మాతమే చెప్పబడినట్లును, కవిజనాాశయమున (ప&ప్తమైనట్లును పరిశోధకుల యఖిాయము ఈవిషయమెట్లున్నను కవిజనాశయ చూడామణులందు యతిభేదముల తరువాత బఐచ్చికములైన శబ్దాలంకార (ప్రానలు మామే (పరానముగ చెప్పబడినట్లు తెలియుచున్నది. (పాన లలంకార నదృళశములగుటవలన _ ద్వితీయాక్షర(వె సలు, శబ్దాలంకార (ప్రానలు అనెడి వింగడింపు (చీనకాలమున లేశపోయి యుండవచ్చును

కవిజన్శాశయమున వళులను చెప్పిన పిదప

క. భాసుకములగుచు సుకర

'పాసాను (ప్రాస దుష్క్కఃర ప్రానాంత్య 'ప్రాన క్విప్రాన శ్రి ప్రాశములన షర్విధముల(+బరగును గృతులన్‌, (1-70) అని [(పానణ షడ్విరములుగ చెప్పబడినవి. వీనిలో సుకర, దుష్కర (పానలు రెండుమ్మాతమే కవిజనాాశయమున చెన్సబడిన “శరణంబు ద్వితీయ వర్ణనమితియె(ానంబ” నెడి నిర్వచనమున కనుగుణ మైనట్టివి. కడమవి యా నిర్వచనమున కతీతమైనవగుట వలన ఐచ్చికము క్ష క విజన్మాశయము(పుట-26) ద!

లగు చున్నవి. దీనినిబట్టి (పానభేదములను చెప్పుటయందు నీయతా నియత భేదము పాటింపబడ లేదని తెలియుచున్నది. ద్వితీయాషర (వానకు సుకర, దుష్కరము లనెడి పరిగణనము కూడ ఆలంకారిక దృష్టియే-* చూడామణియందు కూడ నిడే విధాన మవలంబింవ బడినది. పద్యరచన మునకు నియతమైన (ప్రానభేదములను, వానితోపాటు శబ్దాలంకార (ప్రాశలను తాలుదొల్ల వింగడీంచి చెప్పిన వాడనంతుడు. అవ్పకవి, చిితకవి "పెద్దన ఈ విధానము ననుసరించిరి. భీమన చెవ్పీన సుకర_పానమును అనంతుడు చెప్పలేదు. ఖిమన చెప్పని చళ్కుష్పాసమును అనంతుడు చెప్పెను. అప్పకవి ఈ రెండింటిని చెప్పి నాడు. రమణకవి, ఛందోదర్పణము ననునరించి యివి షడ్విధములని చెప్పుచు, వానితోబాటు కవిజనా్మాశయ లఅకణములను కూడ పేర్కొని నాడు, దానినుండి సుకర్న్శపాన లక్షణమును కూడ న్వీకరించి అందరిక ముగ అర్థబిందు పానమను దానిని (కొత్తగా చెప్పినాడు. దీని నితరులు చెప్పలేరు. నులభాకరములతో కూడిన ద్విప్రానముయొక్క. (పాసాషర మధ్యమున అర్ధబిందు వుండుట దీని లమణమని లక్షణ శిరోమజిలోని లవక్య లవమణ వద్యమునుబట్టి ఆలియుగున్నదిం వీనిని చెప్పుటయందు కాతం భట్టు, లింగమగుంట తిమ్మకవి ఖిమన ననుసరించిరి. చితకవి పెద్దన అనంతుని, రంగకవి అవ్పకవిని అనునరించిరి. ఓీమన, విన్నకోటపెద్దన, అనంతుడు, తాతంభట్టు, అప్పకవి, చ్మితకవి సపెద్దనలు స్వీయలవ్య లవణ ములను రచించిరి. లింగమగుంట తిమ్మకవి కవిజనాశయచ్చందోదర్పణ ముల నుండి లక్ష్యలవణనులను స్వీకరించెను. రమణకవి ఒక్క అర్ధ విందు (పానమునకు స్వీయవర్యమును రచించి, కడమవానికి కవిజనా చం 8. తాలంకుచు నుండిన తామర కొలంకుల కడ కరిగి హంస+కుల మెల్లను నా కొలంకుల నాడుచు మన్నను దల(శక యన నర్ధఓిందు+తగు (పానమగున్‌. లవణశరోమణి(శీ-486) వశీ

(శయ చృంరోదర్పణములనుండి (గహించెను. రంగకవి, కావ్యాలం కార చూడామణి నుండి లమణములను (గహించి స్వీయ లవ్యములతో హైటు కొన్నిటికి కవిజనాాశయమునుండీ, కొన్నిటికి ఛందోరర్పణము నుండి లక్యములను చూపెను. చతృుష్పాన కొక్కదానికి ఉత్తమగండ చృందము నుండి లకణమును (గహించినాడు. యతిపానలకు లక్ష్యము లుగా మవికవుల (పయోగములను చూపిన లాష్షణికు లేలకో శబ్దాలంకార (పానల కట్టి మహాకవుల (వయోగములను చూవరైరి.

శబ్దాలంకార తుల్యములై వద్యరచనమునకు నియతలవషణములై న యతి[ప్రానలతోపాబు వద్యమునకు మా[ఠమే అలంకారములైన ళబ్దాలం కార (ఫానలను ఛందళ్ళాన్చమునందు చెన్పుట నముచితము. ఇవి నహణ మైన ఛందోఒలంకారముణ. రందరములోపా టితరకావ్యలమణములను వచించిన . విన్నకోట పెద్దన _ కావ్యాలంకార చూడామణిలో వీనిని ఛందః[వకరణము [కింద నవ్తమోల్గానమునను, చేశాను [_పాసాదులను శబ్దాలంకార (వకరణము (కింద షష్టోల్గానమునను పృథఠక్కరించి చెప్పెను. ఛందోదర్పణమునం దనంతుడు శద్దాలంకార (_పానలను చెప్పె నేకాని అలంకార శాన్రమునకు నంబంధించిన శళబ్దాలంకారములను ,వస్తావించ లేదు. అవ్పకవి ఈ విధానము నవలంబించెమ.

కవిచింతామణి యందు ద్వితీయాకర (పానభేదములలోపాటు శబ్దా లంకార ,పానలను, చేక లాటాన్యుపానలనెడీ శబ్దాలంకారములనుకూడ జోడించి (పానణ వదివిధములని చెన్స్పబడినవి. తరువరి “ఇయ్యాకృతి వర్ణావృ త్తియు, యమకంబునని ళబ్దాలంకారము లిమ్మగు,...” (8-62) ననియు తరువాత చది్నితకవిత్వ భేదముణను పేర్కొనబడీనవి. లమణ శిరోమజిలో శబ్రాలంకార (ప్రానలను చెప్పుచు లాట, ఛేక, _వృత్యను (పానలను కావ్యాలంకారళూడామణి, నరన భూపాలీయము లందలి లశ్య లమణములతో చెప్పబడినవి. తరువాత “..... నమపర(ప్రానంబును యమ కంబును పాదాంతపాదాది ముక్తపదగన్తమ్ములనందగు నివి పాన భేద ముల వకారమ్ములు... ..” (4-4160) అనియు చెప్పబడినది. డీవినిబల్టి పద్య రచనమునకు మ్యాతమే పరిమితమైన ళబ్లాలంకార (పాసలను,

కఫ్‌

అలంకార శాస్త్రమునకు నంబంధించిన శబ్దాలంకారములను విభజించి చూపవలనిన యావశ్యకమును తాతంభట్టును, రమణకవియు గుర్తించ లేదని తెలియు చున్నది. తదుపరి వీరిరువురును ద్వితీయాక్షర (పాన భేదముల మధ్యలో అలంకారిక ,పానలను చెప్పి (_పానలయొక్క విభజనను పొటింపని వార్రైరి. పెద్దనానంతులు చెప్పీన లక్ష్యులక్షణము లను రమణక్షవి స్వీకరించెను. కాలమునుబట్టి తాతంభట్టు, అనంతా మాళ్యునికి తరువాతి వాడగుచున్నాడు. అయినను (పానల వర్గీకరణలో వారవలంవించిన .విధానమును వీరనుసరింవలేడు. రంగకళవికూడ శబ్దా లంకార (ప్రానలను (పత్యేకవర్గముగ చెప్పలేదు. ఇతడు భీమవచెప్పిన షడ్విధ (పాసలను, అనంతుడు చెప్పిన ద్వాదశ విధములైన ద్యితీయాషర (పప్రానలను స్వీకరించి [కమముగ చెప్పియున్నాడు. ఇంతేకాక అను. ప్రానమ చెప్పుటకు చూడామణిలోని వష్టోల్లానము నుండి. తాటాన్నుపాద, చేకాను (పాన లనెడి అలంకారిక (పానలను (గహించి, కవిణజనా[శయములోని అన్ముపాన లక్షణముకూడ నిచ్చినాడు. తరువాత “అని యున్నదిగమకు కొందణు ఇదే ఛేకాన్ముపానమనిన్ని లాటాను _పానమనిన్ని గొందజనుపాను మనిన్ని వాడుకొందురు గనుక జాడ తెలునుకొ నేది” అని (వానినాడు. ఈ విధముగ, రంగకవి అర్వారీనుడయ్యును (ప్రానల వింగడింపు వట్ట పెద్దనానంతారులు చూపీన శ్రద్ధను చూపడయ్యెను.

యతి పానలు, శబ్దాలంకార (పానలు ఛందళశ్శాస్త్రమునకుమాాతమే నంబంధించినవి. ఛందమునకు నియతమగుటవలన యతిప్రానలకు విశేష (పాముఖ్యము లభించినది. రందో౬ంగములుగ స్థిరపడిన కారణము చేతను, శబ్దరకతకములగుట చేతను వీనిని గూర్చి విశేషవరిశీలనము గావింపబడీనది. శచబ్చాలంకార్మపానలు ఐచ్చికములైన అలంకాలములగుట వలన వానికంతగ [పాముఖ్యము లభింపలేదు. శబ్దాలంకార బాహుళ్యమైన కావ్య మధమమగుటచే శబ్దాలంకార (పానలకు కూడ _ విశేషాదరణము లేకపోయినది. కూచిమంచికవులు వీనిని తమతమ లషణ[గంథములందు ర్‌ం ఆనందరంగరాట్బందము(8-100)

36

చెప్పకుండుట దీనికొక నిదర్శనము. సాధారణముగ కావ్యానుశీలనమున అలంకారళాస్త్ర కథితములైన శబ్దాలంకారములను గూర్చియే (వస్తావ ముండునుగాని, శబద్ధాలంకార (పానలను గూర్చిన వరామర్శ కానరాదు, ఇవి ఛందన్సబంరు లగుట దీనికొక కారణము. ఇబ్గేవిధ మైన శబ్దాలంకార [(పానల అవగాహనమునకు (పామాణీక లషణ్యగంథమగు అవృకవీయ మున చెవృబడిన లతణములను వరిశీలించుట యకృము కాగలరు.

[వ్యపథమముగ నర్వవిధరములైన (ప్రాసలను, వాని-న్వరూప స్వభావ ములనుబట్టి యీ డిగువరీతిని మూడు తరగళతులుగ వర్గీకరింపనగును. 1 డ్వితీయాక్షుర(ప్రా”లు

ఇవి ఛందోఒంగ మైన (పానమునకు సంబంధించినవి, ఇవి వద్య పారముయొక్క ద్వితీయాకీరమైనతిని పాటించుటలో నేర్చడిన భిన్న భిన్న మెటతులు. ఇవి వండెండని అనంతుడును, వనునేడని అప్పకవియు చెప్పిరి, ఇవి శదాలకార శుల్యములుకాని, శబాలంకారనులు మాతముకావు.

ళం ది 2, శళబాలంకారప్రానలు : ది

న్వభావమునందివి ద్వితీయాకర (ప్రానకు నంబంధించినను, న్వరూ వమునందు. భేదించునట్టివి. ద్వితీయాక్షర్మపానలు ఛందమునకు (కొన్ని వర్యములకు) నియతమై నట్టివికాగా, నివి అనియత మైనట్టివి. ఇవి నాల్లు పాదములందును నిలువుగ ద్వితీయాకరముకాక యితర అక్షరముల మైతిని తెలుపుచున్నట్టివి. కావున నివి ఐచ్చిక (వమయోగముకలవి యగుచున్నవి. ఇవి ఛందళ్ళాస్త్రమునందు చెప్పబడిన శద్దాలంకారములు. ఛందో బద్ధముకాని క్రేవల వచనమున వీని [పయోజనములేగు. ఇవి యారని అనంతుడును, ఏగని ఆప్పకవియు చెప్పిరి. ఠి వృత్యును[పాసాది శబ్దాలంకారములు వల

లివి అలంకారకాస్త్రమునకు సంబంధించిన శబ్దాలాకారములు. శంగ

ఫై

శాస్త్రములో వీని (వస్తావ మనవసరము. ఛందోఒంగమైన (పానము, అను (పానమను శబ్దాలంకారమును పోలినప్పటికిని లమ్యనిర్వహణమున (పానతోగాని, ఛందమునకు మాతమే అలంకారములైన శబ్దాలంకార (పానలలోగాని పీనికి (వమేయములేదు, ఇవి పద్యగద్యములు రెండింటి యంగును (వయోగార్హ 'మెనటివి. బాజా ఖి శదాలంకార (పానలు చి అవ్పకవి ద్వితీయాక్షర (పానల కనంతరము శబ్ధాలంకార్మపానల లవషణమిట్లు చెప్పెను : సీ. ప్రాకంబు నులభాక,రంటై న సుకరంబు, దుర్త భంబై నను +దుష్యూర ౦ఐణు, తగ రెండుమూడు నాఃలుగు వర్ణముల సదం బులనెల్ల నొకభంగి( +వటొసంగెనేవి వరుస౪(గావ్యముల ద్వం +ద్వ(,ప్రానమును, (దత్‌ ర ప్రాసమును, జతుః,[పాసమునగు€ ఐదముల( దుదినొక్క +పగిది యతకరములు దనరు నంత్య[ప్రాస +మునకు నేందు శీ. ఐడి బడిని వర్గ మొగాడు +కడకు వెరల( బలుక( బడు” యది యను, ప్రాసయయ్యె! గంజరోచన యవి యలం,కారశాస్ర కథిత ములు వీవిగేడింటి. శానవలయు. -అవ్వకవీయము (8-801) (పాసాకరము సులభమైనచో నది నుకర్మపానము : కష్టతరమైనదైనచో నది దుష్కర్మప్రానము. ,పాసాశరముతోపాటు తరువాతి యవరముకూడ, అనగా రెండువర్ణములును (ప్రానమ్మైతిని కల్గియన్నచో నది ద్వంద్వ వం

(పానము, అే తరువాతి యవరమును కలుపుచు మూడువర్ణములకు [త్యడర్మప్రానము, నాల్లు వర్ణములకు చతుః[పాసము. వదము (పాదము)ల తుదియషరము లో కేవిధముగనున్నచో నది అంత్య పానము. ఒకే అకరము పలుమార్లు అవృత్తిమైనచోనది అనుుపానము. ఈ ఏడును అలం కార కాన్రకథితములు. అని పై లషణపద్యముయొక్క_ సారాంశము. ఇవి ఛందమునకు సంబంధించిన అలంకారము లగుటచేతను, అలం కార ళాస్త్రమునందు చెప్పబడిన శద్దాలంకారములను పోలియుండుటచేతను పీనినికూడ అలంక్షార శాస్త్రకథితములని అప్పకవి అభ్మిపాయపడినాడు. కొని ఇవి అలంకారకొస్త్రమునందు చెప్పబడవు, ఛందళ్శాస్త్రమునందు మా[తమే చెప్పబడును. [ప్రాసాడరము పలుమార్గు అవృల్తియైనచో నడి అను (ప్రానమను శబ్దాలంకార్యపాస మగును. (వాసాక్షరముకాక వేరైన అవర మైనతో నది అనుప్రాసమను శబ్దాలంకారమగును, ఈ అంళము పెళప్ప కవీయ లవణమునందు న్పష్టవరుపబడలేదు.

1. మకరసప్రాసము :- సులభమైన యకరము (ప్రానస్థానమున నున్నచో నది నుకర్యపాసము. అనగా (పానళూర్చుటకు సులభముగ తనంత తానుగ లభించు నక్షరమును, ఉచ్చారణమున వక్ష్తకు, (శుతముస శోతకు నుకరమైన యకరమునుగల (పానము. అవ్పకవీయ బత్యము : (88-802) క్ర్‌ం కమల దళ నయన సకలా గమవేద్య పురాణప్పరుష +కరుణాకరమ ద్రమహీశ (పియతనయా, రమణ యనుచు. బఐలుక సుఖక4ర (ప్రాసమగున్‌. ఇందు మకారము (పానస్థానమున కలదు. విందు పూర్వకముకానట్టీ ఏకవ్యంజనాక్షరమును, సాధారణముగ తరచు (వయోగింపబడు నవమర ఏ9

మును గల (పౌానమును సుకర్మప్రాస మనవచ్చునని దీనినిబట్టి తెలియు చున్నది. రచనతోవాటుచ్చ్భారణ(శుతములందగు సుకరమైనది సుకర్యపాన మగును. గో దుష్కర(ప్రా:.ము ;

సుకరముకానిది దుష్కరము. అనగా (పానకూర్పుటకు సులభముగా కాక ఐహు[పయత్నముచేత లభించు నక్షరముగల (వానము ష్‌ష్కర ఆవ్పకవీయ లక్ష్యము : (8-888) క దుష్క్క్యృత గిర్యివత్రాయుద

పుష్కర సదనాధిశాథ ,బుధనుతంవళో

చిష్కేశాహాం యనన్‌

దుష్కరమని దీనింబలుకు,దురు ప్రాసజాల్‌.

తౌ

ఇంగు షకారకకారముల సంయుక్తాషరము (పానస్థానమున శలదుం [వయోగబాహుళ్యము లేనిడియు, నంయుక్తవర్జములు కలదియు, బిందు పూర్వకము నైనట్టిదియు అవషరముగల (పానమును దుష్కర[పానమన వచ్చును. దీనికి “దుష్కర[పానం బన్నది విషమాకరంబులు (పానంవిడి చెప్పునది” అని కవిజన్శాశయము. సమము (నుకరము)కానిది విషమమని భావము. ఫ,త, జ్జ ॥క, ౦ఖ్య వంటి అశకరములు విషమాశరములు. రచనములోపా టుచ్చారణ (_శుతములందు కష్టతరమైనచి దుష్కర[పాన మగును.

సుకర దుష్కరపానలు రెండును ద్వితీయషర్మపానకు నంబంధించి నవి యగుటవలన నివి ఐచ్చికములైన శబ్దాలంకార(పానలు కావుగదాయని (వళ్నింవవచ్చును. ద్వితీయావషర (పానలను సుకర దుష్కురములని వింగ ఉంచుట శబ్దాలంకార వరిగణనముకొరకని దానికి నమాధానము చెన్స

40

వచ్చును ఈ లక్షణములను ద్వ్యశరొది (ప్రానలకు కూడ వర్తింపచేయ వచ్చును కాని అట్టి యావళ్యకము కానరాదు. 8, ద్వంద్వ(ప్రాసము లేక ద్విప్రాసము :- వద్యపాదములు నాల్గింటియందు రండవ యశరము నమముగా నుండుట సాధారణ పానము. దీనితోపాటు మూడవ యక్షరము కూడ నమముగా నున్నచో అనగా 'రెండమరములకు (పాన పాటింపబడినచో నది ద్వంద్వ (పానము. ఆప్పకవీయ లక్ష్యము : (8-884) క, వ్యాసమువి వినుతగోస శ్రీ నముదయ మానహరణ శృంగార రసా వాసముగ నిట్లు ద్వంద్వ ప్రానము కౌవ్యముల. జెప్ప! దగు నెల్లె డలన్‌. ఇందు 'నము' అను రెండక్షరములకు (పాన పాటింపబడినది. ఇచ్చట నులభాక్షరములు కలవు కాని, యట్టి నియమము లేదని తెలియదగును. (పానము వ్యంజనపధానమేకాని న్వర (వరధానము కాకపోవుటచేత రండతు రముల (ప్రానయందును వ్యంజనసామ్య మావళ్యకముగాని న్వరసామ్యము కాదు. పై లశ్యమున న్వరసామ్యముండుట యాదృచ్చికమని గుర్రీచునది. ఒక్క అంత్య పానకు తప్ప కడమ (పానల కిదేనియమము వర్తించును. దీనికి ఫీమన, అతని ననునరించిన లింగమగుంట తిమ్మన ద్వంద్వ, ద్వ్కిపాన లనెడి ర0డు నామములను వ్యవహరించిరి. కడమ లాతణికులందరును ద్వంద్వ (పానమను నామమునే వ్యవహరించిరి. ద్వ్యకర(ప్రాసమను నామ ముంచుట యుక్తము. ద్వ్యశర్యపానాదులందు (పాసామర మధ్యమమునందలి విందువులకు కూడ _ (ప్రానమ్మైతి కూర్పవలయును. ద్వితీయాషర ముతోపాటు తరువాతి యషరము లొక్కొక్కదానిని కలుపుకొనురు (పాన జ!

జైల్లించుటవలన ద్య్యషర (పాసారులు పుట్టుచున్నవీ. 4. ఈతతర 'ప్రానము లేక (తిప్రాసము ;-

నాలి హైరములంరును (పాసామరముతోపాటు తరువాతనున్న రెండ షరముళుకూడ నమముగానుండుట (త్యశర్యప్రాసము. అనగా రెండవ, మూడవ, నాల్గవ అవషరములకు, మొత్తము మూడశషరములకు (1పానమైతి వ టింపబడుట. అప్పకవీయ లశ్యము : (38-888) క. _తిరమగు( (దిప్రాసముసుం

దరమగు మురవైరి రూపు ,తరుణులకు మనో

హరమగు దానవలకు లీ

కరమగు( దపనులకు ముక్తి, కరమగునవినన్‌.

ఇందు 'రమగు' అను మూడతరములకు (ప్రానవచెల్లినది. దీనిని లాత ణికులెల్లరును (తిి్రాసమనిరి. ఈ నామముతోపాటప్పకవి (త్యషర(ప్రాన మను నామముకూడ నిర్చీనాడు. ద్యితీయాకర్మప్రాన భేదములం దనంశుడు చెప్పినది (తికార ప్రాసమని గుర్తించునది. $. చతుృుష్పాసము ;-

నాల్గుపాదములందును రెండవ, మూగవ, నాల్గవ, ఐదవ యతరము లకు (పాసమైటతతి పాటింపబడుట చశత్ముష్పానము. అనగా నాల్లక్షరముల (ప్రాసము. అస్పకవీయ లశ్ష్య్యము: (8-880) క. రీరు.డు కమనీయ శుభా

కారు(డు కమలానధూటి,కా మృదుహృదయా

తై

ధారు(డు కుమతి జనాధిక

దూరు(డు కమలాత(డన( జ+తుష్పాసమణాొ!

ఈ వద్యమున “శు,డుకమ' అను నాల్లతరములకు (పాన చెల్లినది. ఇందు రెండతరముల కడుమనున్న అర్ధలింగువునకు కూడ (పాన చెల్లింస బడుట గమనింపదగినది,

6. అంత్య(ప్రాసము:-

ఇది రవ నంఖ్యగల “అంత్య పాన-ఒక వివరణము' ఆను (వల్యేక వ్యానమున వరిశీలింపబడినది. ళా అనుప్రాసము:-

ఇది 6వ నంఖ్యగల * ప్రానము-అను పానము" అను (వత్యేక వ్యాన మున పరిశీలింపబగినది.

ఆజా ఫెస్ట్భ;--- థ్ర]

అంత్యపపాస = ఒక వివరణము

అస్పకవీయమున ద్వితీయాక్షర[ప్రానలను చెవ్పటకాదిలో-(8-209) శే, (పానములకెల్ల. దుల్యాకీ,రంబులై న

జొలుస్వర భేదమైన డో+షంబులేదు

చరణములకడ (గూర్చు (ప్రాఃసముల కెల్ల

వన్నియు సమన్వరంబులై +శయమరనవలయు, అని (పాసాకషర మైడతి చెప్పబడినది. ఇందు ఛందమునకు నియళమైన ద్వితీయాక్షర [పానకు, ఛందమునకు సంబంధించిన శబ్దాలంకార (ప్రానల లోని అంత్య పానకుగల వ్యత్యాసము (వకటింపబడినది. ద్వితీయాక్షర (ప్రానలో హల్గునమానముగ నుండవలెను, న్వరసామ్య మక్కరలేదు, పద్య పాదాంతమున కూర్చు (పానలో, అనగా నైచ్చికమైన అంత్య ప్రానలో వ్యంజన సామ్యముతోపాటు స్వర సామ్యముకూడ నావళ్యకము. దీనికి అప్ప కవిచూవిన లత్యములు : (8200, రి అ. సరసిజాతనేశ్ర దురిత గుల్మలవిత

హరితనూజమి[క్ర +గరుడప్ర

ఢారుణీకళ్యత ;వీరదాసితగా్యత

యనుచుంగూర్చ్భవచ్చు +నచ్చులెల్ల . క. దురిత ద్విస హర్యగొ

నరక మురానుర విపక్ష +నాళీకాషొ

శరధి మకాలంయవటె

కరినాయకరక్ష హరము,ఖ సురాధ్యకెం

ఇందలి. మొదటి వద్యమున ద్వితీయావర (పానము (ప్రానయతి మూలమున చూవబడినది. ఆటవెలది (పాన నియతిలేని ఉపజాతివద్యము* దీనియం దంగీకరింపబడిన (ప్రానయతి, యతికి వర్యాయముగ కూర్చు (పాన మెతి. అట్టి పప్రానయతి ద్వారమున ఏ పాదమున కాపాదమునందే (పానకు లథ్యమును (గహింపవలెను. నర-రురి, వారి-గురు, ధారు-సీర అని ద్వితీ యాషర [పానమున వ్యంజనసామ్యము ((పానవూర్వామర నియమముకూడ) పాటింవబడినది. స్వరలేదము చూవబడినది. న్వరసామ్య మక్కరలేదను విషయము నాల్గవ పాదమున (వత్యేకించి చెప్పబడినది. రెండవ వద్యమున నాల్లాపాదాంతములందు ర్యషా -కాఇ-వషా-ధ్యషా అని అంత్య(ప్రానకు లక్ష్యము. ఇందు వ్యంజన సామ్యముతోపాటు న్వరసామ్యముకూడ పాటింవ బడినది. (పాన వపూర్వాకరనియమము (పానకము సామాన్య లవషణమని (గహించునది, కాగా మొదటి వద్యము ద్వితీయాశర్మపానకు, రెండవ వద్యము అంత్యపానకు లవ్యము లగురున్నవి.

(వఠమ పద్యమున, చరణ మధ్యమున వదాంతములందుగల (పాన యాదృచ్చికమనియు, లేక శబ్దాలంకార నిర్వహణ కొరకనియు (గహింవ వలెను. ర్వితీయ పద్యమున ద్వితీయాశర్యపాన నిర్వహణము, వర్మ (కందము) రచనముకొర కగుటచే నది లవ్య (వదర్శనార్థము. కాదని (గహింవనగును. అంత్య పానకు (వఠమ పద్యముకూడను, ద్వితీయాతర (పానకు ద్వితీయ పదగ్యముకూడను లక్యములుగా (వదర్శించుట అప్పకవి యుదేశముకాదు.

పై లత్యములను వరామర్శించు నందర్భమున శ్రీ రావూరి దొర స్వామిశర్మగారి ఆప్పకవీయ భావ్యవకాశికయందు “(290 పం. మీంరు మిక్కిలి యిందే యంత్యానుపానయు నంఘటింపబడినది- నేత. .వ్మిత; మి్మిఠ...ష్య్తత; శత... గా్యత -- అన్నిటీయందును 3ండనయకరము (కారము, హల్సామ్యమేకాక న్వరసామ్యమును గలదు, అన్నియు అకారాంతములు.”

జ్‌

“నేత-ఠ్మాతి అనురీతి నంత్యాన్కుపాన యండరాదని యెటు(గునరి. ఆంత్యాన్ముపాన (వదర్శనమునకై మజియొక వద్యము చూపబడినది.”

శర్సరే వ, హర్యాషా ; వివవ ; నాశీకాషా ; వష; రత; అర్యమ.”

ఇందు నంత్య[ప్రానలో వక్రారమున్నది. అన్నియు ఆక్రారాంతములు, కాని కొన్ని హస్వాంతములు, కొన్ని దీర్దాంతములు, (హన్వరిర్హ లభేదమే కాని న్వర లేదము లేదని యరయవలయును.* అని కలరు. (పుట-202)

పె విమర్శయందు (పకటింపబడిన (1) $90వ పద్యమున అంత్య (పానకుకూడ లక్ష్యము కలదనుట (2) చరణ మధ్యమమునకూడ అత్య (పాన _పయోగింపబడినదనుట ; (8) 201వ వద్యములోని అంత్య ప్రానను బట్టి న్వరసామ్యమున (హన్వడీర్హ భేదము లేదనుట; (శ్రీ అంత్య[ప్రాసకు అంత్యానుప్రాసమని [పయోగింపబడుట అనెడి విషయములను పరిశీలింప వలనియున్నది.

ఇదే నందర్భమున శ్రీ వేదుల రామళాన్తి గారి ఆప్పకవీయ తృతీ యాళ్వాన వివరణమున “290వ... ... మరియు నీ వద్యములో నిచ్చాను సారము 1), 2, త పాదములలో అంత్య పానమున్ను కూర్చి. ఇందు అజ్రై్యతియి (పై అచ్చున్ను నమానాకృతి కలదియై ఉండవలెనని చూవినాడనియు, ఇస్టే ఎల్లెడ నేబుంగవలెననియ భావము. ఇళ్లు 8వ పాదమున గురు నియమమున్ను చూపినాండుం”

“901 ప, ఇది పాన నియమముగల _ కందపద్యము. ఇందు 18, 8, 4 పాదముల (పానలలో ఒకచో (6అని) ఇకారయుక్తముగాను, రండవ పాదమున (ర అని) అకారయుక్తముగాను, అశు మూడునాల్లు పాదముల ఒకచో ఆకార యుక్రమై మరియొకచో ఇకార యుక్తమై ఇట్లు రకార (పానము లిన్న భిన్న న్వరములు కలది యైనను పైని చెప్పిన చొప్పున చెల్లుబడి యయ్యెననియు అఫ్రే అంత్యపానమును ఇచ్చాను సారముగా కూర్చి అందలి న్వర నమాకారత్వము చూవీనాండనియ నెణుంగునది.” (పుట-201, 832) అని కలదు.

వగ

ఈ విమర్శయంగును 100వ వద్య్మమున ద్వితీయాషర (పానతో పాటు అంత్య్మప్రానకు కూడ లక్ష్యము చూపబడినట్టును, 8వ పాదము నందే గురునియమము చూపబడినట్లును; 901వ వద్య్మము ద్వితీయాషర (ప్రానకు కూడ లత్యముగా స్వీకరించినట్టును చెప్పబడినది. భావ్యపకా శికలోని వరిశీలనాంశములతోపా టీవిషయముళు కూడ నమన్వయము గావించి వరిశీలింపబడు చున్నవి.

లవణ పద్యమగు తేటగీతి (వ. శ్ర) యొక్క మొదటి. రెండు పాదములు ద్వితీయాతర [పానకును, కడమ రెండుపాదములు ఆంత్య (పానకును లక్షణములు, ఈ ్మకమము ననునరించి తరువాతనున్న లత్య ములందు మొదటిది (వ. 200) ద్వితీయాక్షర (ప్రానకనియు, రెండ వది (ప.291) అంత్యప్రానకనియ (గహింవనగును. ఒక వద్యమునండదే రెండింటికి లక్ష్యముళలు చూవబడినచో రెండు లథ్య వద్యము లనావళ్యక ములు; రెండవది పునరుక్తి యగును. తరువరి లక్షణ వద్యమున అంత్య (ఫానకు “చరణములకడ గూర్చు (ప్రానమ”ని చెప్పబడినది. అనగా పద్య వాదాంత [పానమే అంత్య పానమని యర్థము. దీనినిబట్టి పాద మధ్య [పానమును అంత్య(ప్రానమని యనరాదని తెలియుచున్నది. అప్పకవీయ మునందు అంత్య పాన శీర్షికతో చూవబడిన సద్యము (8-889,890) లందు పొదాంత్యములందే లత్యము కలరు గాని పాదమధ్యమమున్న లేదు. కవిజనా్నాశయమున 'మటి యంత్యప్రానం బన్నది మొదటి పాదము కడ పటి యమరంబు నాలుగు పాదముల కడపటనిడి చెవ్పనడి.” (నంజ్ఞ-6?) అని నృష్టముగ చెప్పబడినది. ఛందోదర్పణము మొదలుగా గల (పముఖ చృండో (గంథములందు లవ్యలకణములు పాదాంతములనే నిర్దేశించు చున్నవి. లకణసారనం(గహమునందు యతి[ప్రానల లక్ష్య లమషణముల నన్నిటిని సీసమాలికయందు చూవబడుట వలన అంత్యప్రాసకు “పొదలు రాఘవదాన +కదనజయోల్లాన, కదియు నంత్యప్రానఃమిది సువాన"(1-06) అని [పదర్శించుట తప్ప వేరు. గఠత్యంతరము లేకపోయినది. కాబట్టి దీనిని పాదమధ్యమమని నమర్ధించుట తగదు, ఇంతేకాక అంత్య ప్రాన ఛంద న్సంబంధ మైనట్టిడి. అనగా _ పద్యములకు మాళమే వర్తించునట్టిది,

తో

అట్టిలో అంఠ్యమనిన చరణాంతమే కాని వదాంతమును, ఛరణ మధ్య మమును కాదుగదాః ఆటవెలది యందలి [పాసయతి, లషకణసామ్యముచే (పానమే యగుచున్నది. కావున (పాన లక్యమును (వదర్శించుటకు యోగ్యమగుచున్నది, కాని ఆటవెలదియొక్క- పాద మధ్యమము పారాంత మెన్నటికిని కాదు. అట్లు చెప్పుట అళాస్త్రీయము. మరియు రెండవ లత్య వద్యమునందు “విపక్ష, రత' అనునవికూడ పాదాంత్య(ప్రానకు వలెనే సంబోధనాంతములగు చుండుట వలన నంత్య (పాన లక్ష్యమునంకు వానిని కూడ స్వీకరింవవలెనని యనవిెచ్చును, ఈ నందర్భమున ఛందోదర్పణ వ్యాఖ్యలోని యీ దిగువ వాక్యములను వరిశీలింప దగును. “అంత్య పానము పఫాదాంత్యములకే వర్తించునను టచే నిట నంత్యశళబ్బమునకు( బాదాంత్యమని యర్థమగును.” “అంత్య (ప్రాసోదాహరణములు సాధారణముగా నంబోధనాంత పదములతో గాన వచ్చు చున్నవి. ఆట్టీివానియంరు. జాదమధ్యమమున నున్న నంబోధన పదములును యాన యుక్తములు కావలయునను నియమము లేదు. కను కస యీ పద్యమున (ఛందో కేం78) “సతత వినుతి యనునది యవి రుద్ధమయ్యెను.”1 దీనినిబట్టి 'వివక్క్యరత' యనునవి నంబోధనాంతము లైనప్పటికిని పాదమర్యమము. లగుట చేతను (హన్వములైన కారణము చేతను దీర్దాంతములైన అంత్య పానతో సనమముగ లక్యములు కాజాలవు, ఇట్టి విధమైన పరిశీలసముచే (అ) మొదటి లక పద్యమునందు అంత్య (పానకు లక్ష్మములేదు. నేత...... విత; మృత... +=ప్మత; ళ్యత,.. గాత అని యున్నది శబ్దాలంకార మైన అంత్యానుపానమే కానీ, ఛందన్సంబంధ మైన అంత్య (పానకాదు. (ఆ) నెండవ లక్యవద్యము నందలి పాద మధ్యమమునగల 'వివక్ష, రత" అవువానిని అంత్యప్రానకు స్వీకరింపరాదు అని నిర్ణయింవ నగును. మొదటి లక్ష్య వద్యమున, మూడవ పొదమునందు మ్మాతమే గురు నియమము (పాన పూర్వాషర నియమము) చూవబడినట్టు _ శ్రీ వేరుల

1. ఛందోదర్చణము - తత్త్వదర్శినీ వ్యాఖ్య, శ్రీశ్రీభాష్యం వేంకట నరనింహభాష్యకారాచార్యుణు (పుట-68) క్రి

చారి వీనుర్గయందు కలరు, వారు చెప్పలేదుళాని మొదటి పాదము నందును నేేత .....విిత అని గురు నియమము పాటింపబడినది,

శెండవ లత్య పద్యమున చరణాంతములందు “ర్యా, కామా, వగా, చఛ్య్నా' అని యుండి అంత్యపానకు లక్ష్యమగుచున్నది, ఇందు వ్యంజన సామ్యముతో పాటు స్వరమైన ఆకారము (దీర్హము) కూడ నాలుగుపాడము అందును నమముగా నున్నది. ఈ ద్వితీయ వద్యము లక్షణమున కనుగుజ మైన అవ్యమగుచుండ, భావ్యపకాశిక విమర్శ్మయందు పాదమధ్యమమున గల 'విపతమ,రకడ అనువానిని కూడ స్వీకరించుటవలన యనవనరముగ “హన్వ దీర్చ భేదమే కాని” న్వరభేదము లేదని యరయవలయున"”ని నిర్ణ యము చేయవలని వచ్చినది. లక్షణమున చరణాంత (పానమని యుండగులి వలన, లత్య్మమునందు చరణాంత (పానలో దీర్ణమగు ఆక్షార మే నాలుగుపౌద ములందు సమముగా నుండుటవలన, అట్టి నిర్ణయము చేయట లక్ష్యమునకు విరుద్ధమగుచున్నది, శబ్దాలంకార (పానలలో అంత్య పానయొక్క. లక్షణ ముతో పాటు న్వరసామ్యమునందు [హన్వ దీర్హముల భేదము లేదనెడి లక్షణ మును అప్పకవి చెప్పి యుండలేదు. అట్టి లవణము, పూర్వను ((పానకుం అంత్య(పానకు భేదము చూపునప్పుడు) చెప్పబడినదని భావించినచో అంత్య |ప్రాన శీర్షికతో చూపిన లత్యుములందొక్క శోటనైనను పాటింవబడి యుండెడిది. కొని యచ్చట రెండు లక్య పద్యముల (8-889, 890) లోను అకారన్వర దీర్హమే (ఆకారమే) నాల్లు పాదములకు సమముగా పొటింపబడినది. కవిజన్మాశయము, ఛందోదర్పణము, నులషమణసారము లకమబసారనం[గహము, లతణళ+రోమణి వంటి సువసిద్ధ లమషజగంథము అలో అంత్యప్రావన యొక్క లత్యములంగు (హస్వ దీర్చ న్వరములం దొళ్క-టియే వయోగింపబడినది కాని రెండును ఒకే పద్మమున (పయో గింవలఢ లేదు. తరుపరి ఆంత్యపాస లవమణమునంరు “అన్నియు నమ న్వరములై యమరవలయు” ననెడి వాక్యమునకు న్వరము నమాన మైనచో (హన్వ దీర్హముల భేదములేదనెడి అర్ధముచెప్పుటకు తగిన ఆధారము లేదు... అయినను ఇట్టి అభిపాయము యతిలో నంగీకరింపనగును కాని (పానయం దాలోచింప దగినది. (పానలో వ్యంజనసామ్య ముండవలె ననెడి

జ

లవణముకు పరన్కరించుకొని ఒకపాదమునందొకే వ్యంజనముండీ తరువాతి పాదమునం దదే వ్యంజనముయొక్క ద్విత్వరూవ ముంగిన నచ్చటి (పాసము తప్పుచున్నది. అ ప్లే అంత్యప్రానమున న్వరసామ్య మన్నశో, [పరమ పొదాంతమున చేస్వరమున్నడో దానినే ((హన్వరీర్ష నియమముతో) కడమ ప్రాదములందును పాటించినతో నది అంత్యప్రాస మగును. న్వరమునకు (హస్వదీర్హములనెడి భేదము లేదనిన లకఅమును వేరొక విధముగా చెప్పవలని యున్నది. రెండవ లక్యవద్యకున పోద మధ్యమమునందలి అశరములను కూడ నంత్య(ప్రానకు లక్యముళలుగా తీగ కొనుటవలనను, పాదాంత్యములందు హస్వ దీర్షములు రండును కలీగిన అమ్గముళతు లేశపోవుట వలనను పె విరమైన అఆభ్మిపాయకు శ్రళ బింవ నగును. ఈ పరిశీలనముచే వద్యచరిణాంళ్య (పొనలో (హైన్వ దీర న్వర భేదము కలదని నిర్ణయమగుకున్నదిం

మరియు, రెండవ లత్యుపద్య్మము అంత్మ్మప్రాన కునేశంపబడినది. అందలి ద్వితియాష్షర (పానమును (పాసకు లమ్యముగా గైకొనుటలో పొరపాటు లేడుకాని, లమణ రచనను బట్టియు లత్య (వదర్శనను బట్టియు ఒక [(రమమును పాటించుట యందౌచిత్యము కలదు. ఈ (కమమును బట్టి మొదటి పద్యము ద్వితీయావర (పానకు, రెండవ పద్యము అంత్య [ప్రానకు లశ్యములని చెప్పుట, లక్షణ (గ్రంధములోని రచనమున కుచిత మైనట్టిడి.

వర్ణావృత్రికి ఛందళ్ళాన్తమున (పానమనియ్యు అలంకారోళాస్ట్ర మున అన్ముపానమనియ. వ్యవహారము, ఛందళ్శాత్త్రమునంరలి (పానము వద్య పాద ద్వితీయాకర నియతికి సంకేతము. (ఫౌాన లషణవిఅ కలిగి యుండుటవలనను, పద్యములకు నంబంధించిన వగుటవజననగు ద్విపాసాధి ఐచ్చిక్‌ (ప్రానలకు (ానమను నామము తగియున్నది. పద్యుమునంగు (పౌసాషరము. పలుమార్లు (పాసేతర స్థానములందు తిరగ వచ్చిన దానికి అన్ముపాసమను నామమేర్చడినది. ఇది ఛందళాాష్త్ర మునకు సంబంధించినది, అలంకార కాస్త్రమునందలి అన్నుపానలో పి భేగదముణు కలవు, ఛందళ్ళాన్రమున అనుపాన మొక్కటియే. వీని నిర్వ

క్‌

హజమున ఛందళ్ళాస్త్రమున [పాసామరమును స్వీకరించుట, అల౦ంకొాఠ శానశ్తమునం దేయషళమునైనను స్వీకఠీంపదగి యుండుట యనునది భేదము, నుశర్మపాన, దుష్కర్మపాన, ద్వి, (తిపానలవలెనే అన్ముపాన, ఆంత్య (పానలు కూడ రందళ్ళాస్త్రమునందలి శబ్బ్దాలంకార్యపానలు. ఇచ్చట అంత్య (ప్రానను ఆఅంత్యానుుపానమని యనఠాదని తెలియదగును. లేనిచో సుకర, రుష్కరాది [పానలను కూడ సుకరాన్నుపాన, దుష్కరాన్నుషప్రాన ఖను విధమున చెవ్పవలసి వచ్చును. వీనియందు అన్నుపాన రర్మములుంగక పోవుటచే వీని నన్ముపాసలనుట పొరపాటగుచున్నది. మకియు కేవల మను (పాన నేమనవలయునను ,వళ్న ఉదయించును. లవణ (గంథములన్నిటి యందును అంఠ్యపానమను నామమే (పయ క్తముకాని, అంత్యాను.పాన మను నామములేదు. ఆంత్య(ప్రానమను శీర్షికతో అప్పకవి చెప్పిన లమణము ; (8-88 888) క, తొలుతను గురు లఘుపవుల లో పల నెయ్యది పదము తుదిని ;బాసమునకు డా సల విజ్ఫ నదియె నాల్లడు గులకడ((బాసముల మొదల ;గూర్చంగ వలయున్‌, శే. ఆంధఘిళుది వాయి డాసలి ,యకరంబు _ గురువయిన((బాన మొక్కయ,క్కరమె యగును

• గాక లఘువైన వర్ణ్మయు,గ్యంబు నడుచు
• వ్వళ విలేగదంబుగాక కౌంన్యంబులంటదు. ఈనద్యములందు అంత్య పాసాక్షరముయొక్ష పూర్వాక్షరనియమము,దాని వలన అమర సామ్యమున కలుగు మార్పులు చెప్పబడినవి. పథమ పాదమున అంత్య(పాసావరము యొక్క పూర్వాక్షరముగురువైనచో గురువును, లఘ్సువె నచో అధువుకు, నాల్లు పాదాంత్య(పాసామరములకు పూర్వమున నుంచవల యను, పద్యము యొక్ర పాదాంతము లన్నిటియందు _పాసపూర్వాతరము ర్‌

గుళభులఘువులలో నేదో ఒక్కటియే యుండవలెను కాని, ఒక పాదమున గురువు మరియొక పాదమున లమువువలె నుండరాదు, అంత్య పాసావరము యొక్క పూర్వాతరము గురువైనతో, ఒక్క అతరమునకే అంత్య[పానను ఫొటించవలెను; లమఘ్వువెనచో రెండవరములకు పాటించవలిను, న్వర విలేద ముండఠరాదు, న్వర వ్యంజనముల రెండింటి సామ్యము కానలయును.

దీనికి అన్ఫకవి చూపిన లక్యముణు : (8-86, 890) శ, నండాంగనా కుమారా

మందరగిరి రీర దనుజ,నుద సంహాలఠా

బృందాగహన విహారా,

కందర్చాకొర రాధి+కా శ్రీజారా ఈ. గోనవధూజన మదనా

గోపాలన చతుర కుంద +కట్మలరదనా

గోపొరి విజీతకదనా

గోవతి వాహాప్తధనళ +గో నమివదనా,!

ఇందలి మొదటి వద్యమున అంత్యప్రాస నాల్గుపాదాంతములందును శేఫ అకారములను, గురు పూర్వకమును నమముగా కలిగియున్నది గురు వూర్వకమగుటచే ఒకే అకరమునకు అంత్య పాన హైటింవబడినది. (మారా-హారా-హారా-జారా). దీనిని గురు పూర్వక ఏక వర్ణాంత్య పాన మనవలెను. రండవ పద్మమున అంత్య_పాసాక్షరము లఘుపూర్వకమగుటచే అంత్య పాన రెండకరములకు కూర్పబడినది. మరల ఆ శండడరముల అంత్య పానయ లఅఘుపూర్వకమగుట గుర్తింవదగినడి (మదనా-రదనా- శదనా-వదనా). డీనిని లఘుపూర్వక ద్వివర్జాంత్య ప్రానమనవలెను. లేక అంత్య ద్వ్మిపాన మనవచ్చును. దీనినిబట్టి ఏక్రవర్థాంత్య[పాన గురుపూర్వక మనియు, ద్వివర్ణాంత్య పాన అఘువూర్వకమనియు తెలియుచున్నది,

దీని లక్ష్య లక్షణములు ఛండోదర్పణమునందిట్టు చెవ్పబడినవి (1-76,77):

ర్‌్రి

శ, అగణీఠ విళభవన్ఫూర్తీ !

విగమాగమ సతతవినుత 14విర్మల మూర్తీ 1

జగదలి రతణ వర్రీ ॥

యగునంతృషప్రాసమిట్లుందంచిత కీర్తీ ॥

పౌదాంత్య[పానతో నిది సున్పష్టముగ అంత్యపానను తెలుపు గున్నది, దీనిశంలటె నధికముగ ఆనంకుడిట్లు చెవ్పుచున్నాడు: కం మొదలిటి ప్రానమెకాపే

అబిది యంత్య(ప్రాస మనంగ నేదటకొనీ

కదీయింవచవఅయు చాసీ....

వదనెజి/గిన బురుండు కృతుల (+విరమళ్షానీ (|

పొదాద్మిపానముకాని, యీ అంత్య_పానముకాని ఏదైనను పెని చెన్న బడిన వద్ధతి.వకారము కూర్ప్చవలెనని దీవి కాత్సర్య్మము, ఈ రెండు వర్యములనుబట్టి అంత్య(పానము చరణాంత్యపానమనియు, -న్వర సామ్యము నందు [హన్వడీర్ష భలేదముకలదనియు నిర్ణయమగు చున్నది.

లాకణీకు లెల్లరు నిదే తీరున వచించిరి. ఒక్క రంగకవ్‌ మాఠము “*ఆఅనియమమున( బద్యమునకు( (బాసాషమర మెర్షియో యడియ యంత్య మండుండునట్లు చెప్పిన మజియు లెన్సంగా నుండునని యందురుం” _ అని (వా సెన్ను ఇదియిక లషణ విశేషము. ఈ విధముగ నితిరుణ చెప్పినట్లు శేరు. పాదాది (పాసాకర మే అంత్య(పానకును స్వీకరింపబడిన (ననీర్ధ లవ్యముణ కానరావు. ఇట్లు రచించిన లెన్సగా నుంతునని చెప్పిన రంగ శవియు లక్యమును చూపలేదు, సాధారణముగ లశ్యములన్నియ్య ఇనని ళుడు చెప్పిన విధమున నుండుట గమనార్ధము. అఫననాననాన్లానాననన్యాడాల ననన నావలా ననానఫష్తటీ నా --లాననోననాలానా నాలా లాలా నానకాభాననన న న స్తకనకాననా కానా నడా ధానాన తనను నానా నార్యననానుా చృవానభాలా క. అనంతరంగృ్యగాట్బందము (శి)

ఫ్రె

(పపాసము-అన్నుపాసము

తెణగున వద్యపాద ద్వితీయాకరమునకు [ప్రానమని నంజ్ఞ, దీనిని “గ్వితీయో వర్ణః (పాసః' అని చింతామణియు 'చరణంబు ద్వితీయ వర్గ నమితియె [ప్రానంబ'ని కవిజన్యాశయమును విర్వచించినవి. ఉక నత్యమున (వఠమపాద ద్వితీయావర మెట్లుండునో కడమపాదముబ ద్వితీయానరము లట్టుండుటయే (ప్రానన్వభావము. ఒక్క ఉపజూతులకు తప్ప ఇతర వడ్యముల శన్నిటికి నిది నియత లవణము. తెణఖగు చందమునకు దీస్‌ని యతితో పాటంగముగ వరిగణించుట పరిపాటి. తెలుగులో యతిలేని పద్యముండ నేతదుగానీ (ప్రానతేని పద్యము మా్యతముండును. సీనగీతా ద్యువజుతులకు (ప్రోగశియమము లేదు. అందుచే యకితోపాటు నమముగ ,ప్రానను' శందోషంగమని చెన్పదగదోని తెలియుచున్నది. సోదళభాషధైన కన్నడ మున తెణగునందున్నట్టి యతిలేదుకాని పానము మాఠము కలడు, తెజగు లోవలెకాశ ఆందన్ని పద్యములకు (పానము నియతమగుటనేే కన్నడ చృందమునకు (పానము సర్యవిధముల అంగమగుచున్నది,

తెజిగుకందన్ని వత్యములకు భరి చెల్లింవవలెనని నియథు ముందు బచే తేజిగు ఛందమునకు యతీనీ _వధానాంగోమనియ ; కొన్ని వచ్యము లకు (సోన చెల్లించనలెనని నియమములడి కొన్నిటి (ఉపజాతులు) కచ్చి నియమము లేశపోవుట వలన (పానను కొన్ని తావులలగు మూత మంగమ్మ మరిళొన్ని తావ్నటం దఅంకాళమనియు చెన్పవలనియున్నడ్‌.

అంధచ్చందమునకు యతిప్రానలు రెండును నహణములే. అనాది నుండియు జాతి నంన్క్మృతిని (వతిలింవించునట్టియ, అలత్యంత నహజము నైన సామెతలందు, జానవద గేయములంద యతిప్రానణ నహజ సుంతర. ముగ భాసించును, పీనియందు పదచ్చేడాత్మశ పతియు, అచరమై[త్రయు

శెండును తంకట గమునింవదగిన విషయము, అచ్చి ఆారులలో అవర మతి ఖచ్చీకముగ పదచ్చేదమునం దొద్యషకమునకు గాని, చ్వితీయాడలమునకు గాని యండును. అనగా అశరమైెతి _వథమ ద్వితీయాషరములం దేదో ఒక్కదానికి చెల్లుచుండినప్లు తలియదగును. ఉదా :- కలిమ్‌ లేములు -కావగి కుండలు; మే్యేతమెటిగి విత్తనము = ప్కాతమెజిగి బానము, స్థూలముగ నిర్చటి ,వథమావర మతిని యతియనియు, ద్వితీయావషర మైైతిని (సాన మనీయు చెప్పవచ్చును.

ఆజగునకు సోదరభాషఖైన ఈమెళ, కన్ననములంరు తెలుగు శకు-చజందే. సాహిత్యము వెలసి యంగుటి వలన, వాచి ఛండోలమణ శూల ఇారర్శుముగ నికుకొని. తెలుగు శందమును చరిశీలించుట యుక్తము శగళలరు. శమిళశచ్చందమున 'తొరై' (అమరమైతి) అవెళి వీయమము శళరు. ఉడి అయిరు చిరముణ. ఆండలి మోనై త్తొడె, ఎదులై త్తాడె అను చను ,కమముగ ప్రాదరమునందలి (పళమ ట్వితీయాకరముల మైషతికి నంబం వేంయినమి, కాగా నీలవమణమును, తెలుగునందున్నట్టి యళతిప్రానల అతజమును (ప్రాఠమితముగ శొవ్కుటియే ఆనీ చెవ్పచచ్చును, తమిళచున విచిధ రకములైన అవర మతులు వెలయుచున్నను, రెజగున మాము మె లెంతు విధనులైన అతమరమై్యకులే ఆదరింవబడినచి, కన్నడవబన (కథ తూవషరమై కి లేడు కాని ద్వితీయావర మైతి యగు (పానము నర్వ వద్యము లకు నియతముగా కలరు. సోదరతాషలైన హేతువుచే మూలవాషకు చకబంధించిన ఒకే విధమైన లవణములు భిన్నభాషలలో విన్నరీరుఖళో ఫశిణమీంరి యుండుట సహజము. తెలుగునండిట్టి లమణము లైవ యత్మిపౌన్నలు శష్టసాహిళ్యమునందు నియత అమణములుగ ఏర్పడుట కాఖ్యుకమమున జకగి యుశడనచ్చును,

శెటుగునకు సహజమైన యతి,పానమైతులలో ఏదోఒకటి చెల్లుట శేశసాహిత్యలమణమని వూర్వము చెప్పబడినది. (ప్రానయతి _పానమేకానే వేరుకారు కావున ఇట్టి లక్షణ మువజాతి వద్యములం దుంజినట్లు గుర్తంవ "ఫే, భాషాసారన్వ్యతములు- దే

ర్‌

గలవు, కొగా ఉపజాతి పద్యములు లెలుగు ఛందము యొక్క నహజత్వ మును [వకటీంచుచున్నవనీ గుర్తింపనగును. మార్గచ్చందళ్శనభావముచే ఆంధ కర్ణాట భాషలలో అవర చృందన్సు (పవేశించినది (వృత్తపద్య్మములు). ₹లుగులోని వృ త్తవథ్య్మము లలో శన్నడములోవలె కాక |,వథమ ద్వితీయాష్షర మైనులు రెండును రెల్లట నంభవించినది. కాని ఈ వృత్తపద్యములు ఉపజాతులవలె తెలుగు ఛందము (మాశాచ్చందము)నకు సంబంధించినవి కాకపోవుటవలన వాని యందు దగ్వితీయావర మతి, పాదమధ్యమమునకాక నాలు పాదముల ద్వితీ ఎయాకురవబలకు వ ర్తించులయను మార్పును పౌందినచి. ఈ వరిణామమున శీ చిగువ విధమున నూహింఫనగును. . తెలుగుల. వృత్తవద్య (వవేశము వఅన శంన్కృత చృందముతో వరిచయిముగల పండితులకు నవిత్వము నందు |వేవేళ మధికమయ్యెను. తెలుగు వారికి సహజమైన ళాల్దిక (వీయ “శ్వమువలినను, నంన్కృతము నందలి సమాన కల్పనమువట్ల గల అభిమా శము వలనను వృత్తపద్యములందు అక్షర మె[త్యాత్మక యతి 'యాదరింవ బఈటయు, వదచ్చేదాత్మకయతి వెనుకబడుటయు తటస్థించినది. తెలుగులో (పారీస్‌ దేశి కవిత్వమున సాధారణముగ వదచ్చేదక రూవమైన యతి యున్నప్పుడే పాదమధ్యమమునందు ద్వితీయాశరమెతి నెలకొనును. కావున

• తెలుగు నందలి వృత్తవద్యములం కట్టి విధమైన మై తికి తావులేకపోయినడి. ఈదువరి (వథమ ద్వితీయాక్షర మై.తులలో పాదమధ్యమమునం దేడో ఒక్క టియే పాటింపవికుట శెలుగుళందము యొక్క లక్షణ మగుటయు నొక లెహీత్రువు. (ఫత్యామ్నూయముగ వృ త్త్రవద్యములలో ్యతీయాషర మతి నాల్గు పాదములకు ఆరలభముననున్న ద్వితీయాశరమ లకు పరన్పరము వెల్లెడి వీధమున వర్య్మవసించి యుండవచ్చును. పాదమధ్యమమున ద్వితీయావర మైతి యున్నప్పుడు, అనగా ఉవజాతులందు _పానయతి నెలకొన్నళో సాధార ఇముగ వదచ్చేదఠ రూవమైనయతియు నుండునని పైని చెప్పబడీనది. ఉవ జాతులందు _ప్రానయతికి పూర్వము పదచ్చేదాత్మక విరామమున్న లఖ్యము అధికముగా కనబడును. కాని పదచ్చేదములేని లష్యము లుండుటకు నమాన రచవ్యాపాచుర్యమును కారణముగ పేర్కొనవచ్చును. దీనినిబట్టి సీనగీతా ర్‌ధ

ద్యువజాతులలోని పాన యతియే _పానకు మూలరూవమని గు ర్రింవనగును, ఈ విధముగ (పానము మార్గచ్చందముతో నంబంధము లేకయే తెలుగు చఛందమునకు సహజమైనదగుళున్నది.

(రావిడ భాషలలో ఆంధ కర్ణాటముల భాషా సాహిత్యముల కత్యంత సాదృళ్యము కలదని భాషా సాహిత్య చర్మెతల వలన తెలియుచున్నది. భోషా శాస్త్రము, లేఖనవిధానము, నంన్కృత భాషా (పభావము, చార్మితక వరిస్థి తులు మొదలగువానియందు కన్నడార్యధముల కనాదడినుండీయు నన్నిహి తత్త్వము కలరు. వీనిలో సామ్యలక్షణము లధికముగ నుండుట కిట్టి వూర్వ రంగము కారణమగుచున్నది. అటువంటి ఒకానొక లవణమే రెండు భాషల ఛందములందునుగల ద్వితీయావర (పానమని భావింవవచ్చును. తెజిగు నకుముందే కన్నడమున కవిత్వ రచనారంభము జరిగియుండుట వలన, తెలుగునందలి [పాన లషణమున కొక నిర్దుష్ట రూవమేర్పడుటకు కన్నడ లక్షణము కొంత సహకరించి యుండవచ్చును. ఒకే కుటుంబమునకు చెందిన భాషలకు వలెనే వానివాని లమణములకును సోదరత్వముండుట నవాజముం భిన్నకుటుంబములకు చెందిన రెండు భాషల లవణములలో సామ్యము కన బడినచో దానిని ఛార్మితక హేతువులచే ఒక భాషా(పభావము వలన వేరొక భాష'ఎం దాలక్షణ మేర్పడెనని చెప్పవచ్చును. కాగా కన్నడమునుండీ (ప్రాన లవణము. తెలుగును తేబడినదనిచెన్సట అనహణజ మైనదగుటచే నది సరికాదని తెలియదగును.

(పాన శబ్దము నంన్కృతము. యతికి వర్యాయముగ 'వళి' యగు దేశి శబ్దము కలదు కాని, (పాన కట్టి దేశి శబ్దము లేదు. “వళ్ళష్రో వర్ణ విన్యానః _పానః' అనెడి నిర్వచనమునుబట్టి శ్రీరావూరివారు (వకృష్ణమైన వర్ణ విన్యాసము పాన మగుచున్నదని (పాన ళబ్దము యొక్క వ్యుతృత్తిని సాధించిరిలి “అన-భువి, భూనత్తాయామ్‌.' 'అన'ధాతువునకు ముందు “'ప'అను ఉవనర్గ చేరుటచే పాన శబ్ధ మేర్చడు చున్నది. ఇట్టి ధాత్వర్థమును తననుతాను. యు శ తెలుగు భాషలో శందోరీతులు (పుట-8ి88)

ర్‌?

బట్టి (వ్రకృష్టముగ నుండునది అని అర్ధము చెవృవచ్చుననిడొ వి, వి. ఎలో, నరసిఎహారొవుగారి యభ్మిపాయముష్క (పాన శబ్దమునకు నంస్క్బృత నిఘంటువు నందు 10/0౪/1౧09, 088౧0, ర180[౧850100, 8 రత, & 0870696 ౧౫199116, ౧967100౧ అను నర్ధములు చూవబడగిదవి, వీనిని బట్టి ఒక్క 1౧8611 0౧ అనగా 'మధ్యలో పొరుగుటి అనునదియే (పాన (పయోగమును బట్టి ఆ శబ్దమునకు యు క్రమైన అర్థముగా తోచుచున్నది. “ఆద్యోపళర్ట్వితీయో వర్ణః (పాసోఒ్యతపాదపా దేషు, స్వస్వచరణేషు పూర్వః ప్రాస నృశ్వే*ం 2క్‌ ఏవస్యాత్‌ ' అనెడి లషణమునందు పూర్వ (పాసా వరమును (మొదటి పాదమునంచలిది), కడమ అన్నిపాదములందలి పాసా తరమును ఒక్కటియే అయి. యుండవలయునని యుండుటను బట్టి మొదటి పాదము యొక్క ,పాసాక్షరమునే కడమ _ పాదములందును ద్వితీయాశరముగ చొప్పించవలసి యున్నదని నిర్ణయమగు చున్నది. కాగా (పానశబ్దమునకు (వయోగ ధర్మమును బట్టి ఒక నియమితాషర మఘును జొనుపుట యను నర్జము తగియున్నరని లోచుచున్నది. చొని "పెడి యతరము త&8రిగి తిరిగి స్టాన్‌ నియతి లేక (పయోగింపబడుట అన్ముపాసము'. ఈ అను్యుపాసము అలంకారకాస్త్రము నందొక శబ్దాలం కారముగ చెప్పబడినది.

అలంకారకాస్త్ర కధితమైన అను [ప్రానమునందు అక్షరావృత్తిలో గల వివిధ రీతులను బట్టి వృత్తి, లాట, ఛేక మొదలైన భేదము లేర్పడీ నవి. అనగా వృ త్త్యన్ముపానము, లాటాన్ముపానము మొదలగు నామము లతో ఆను(పానము వ్యవహారమున కలదని తెలియుచున్నది, అను పాన మనగా వృత్తి లాటాదులండేదో ఒక్కటియే అయి. యుండుననియు, శవన్నియు నన్నుప్రాసాలంకారములే కాని వేరైన కేవలము అన్నుపాన మను నఅంకారము లేదనియు గుర్తించునది.

ఇలుగు ఛందమునకు నహణజ మెన పాదడ్వితీయాతర మైథతి, నాల్లు పాదములకు నిలువుగ, ద్వితీయావర మైతిగ పరిణమించునాటికి, ఆతుర రి నన్నయ కవిత్వము-అక్షర రమ్యత (పుట-262)

ఫ్‌రి

పునరావృత్తి రూపమైన రచనా విధానము నంన్కృతమునం 'దన్నుపాని నామముతో వ్యవహరింవబడుటచే “పాని శబ్దము తెలుగు ఛందము నంగు నంజ్ఞగ స్వీకరించుట తటస్టించినది. పాన, అన్యుపానలు రెండును న్వభావమునం దొక్కటియే అయ్యును, న్వరూపమునంరు భేదించుచున్నవి. (పాన నియతస్టాన (పయోగము కలది, దీనికి పూర్వోకర -నయమము కలదు. ఇది పద్యమునందు మ్మాతమే (వయోగార్త మైనట్టీది. డీనికీ వచనముతో నంబంధములేదు. ఇదొకో ఛందో నియమము. అన్ముపాన అనియత స్థాన (వయోగము కలది. దీనికి పూర్వాషర నియమము లేదు వద్య గద్యములు రెండింటి యందును (పయోగింవ దగినట్టిది, ఇదొక శళ్ఞాలంకారము. దీనికి ఛందముతో వనిలేదు. ఈ విధముగ శంటద న్న౦బంధ మైన (పానము, అలంకార నంబంధమైన ఆను[పానము మౌలిక మైన భేదములను కలిగి యున్నవి. ఈ కారణముచే (పాసను, అను (పానను అర్ధ నిరపేష్షముగ (వయోగింప రాదని (గహింవనగును. రెండింటి నిర్వహణము నందును అక్షరావృత్తి యనెడ్‌ సామ్యధర్మ ముండుట వలన, అనగా స్వీకరింవబడిన యవరము తిరిగి పొడగవలసి, (శానవవలని) యుండుట వలన వాని లాకణిక నామములందును సామ్యముండుట నంభవించినది కాని, వానికి జన్యజనక సంబంధము లేదు. (పానీన సారన్వతము కలదను హేతువుచే సంన్కృతములోని అనుపానమునుండి, అర్వారీన సారన్వతము కల తెలుగులోని ప్రాస ముదృవించినదని చెప్పుట నరికారని తెలియదగుమ.

తెలుగు ఛందళ్ళాస్త్రమున చెప్పబడు డ్వి, (త్మిపానలు, అంత్య పాస్క.! అనుపాన అనునవి వద్యములకు మా[తమే నంబంధించినవి యగుట వలన నివియ (పాస నామముతోనే వ్యవహర్‌ంప బడుచున్నవి. వీని యందఠి అంత్య పానను అంళ్యాన్నుఫాస మనరాద్‌ని యిట గు ర్తిలపనేగును. ఆంళ్యపానకు గైకొనబడు అక్షరము (వాసాశతరము కొకపోయినను, అది నియత స్థాన (పయోగము కలది యగుటడే దానిని అంత్యాను పాన మనరాభు. ఇవి ఐచ్చిక [పయోగము కలవి యగుటచే వీనిని ఛందో వేత్తలు ఛబ్దాలంకార టప్రానలనిరి.

ళ్‌

పీనియందలి అను[ప్రాపకు, అలంకారకాస్త్ర కథితమైన అను (ప్రానకు గల భేదము కతు నూశ్మ మైనట్టిది. దీనిని వరిశీలింపని కారణ ముఛే శబ్ఞాలంకార (పానమైన అన్ముపాన యొక్క లక్షణము. చెప్పట యంగు లాషణికులకే పారబతుట తప్పినది కాదు.

శనిజన్య్శాశయమున శళ్దాలంకార (ప్రానలలోని అన్నుప్రానము యొక్క. లశ్యు లక్షణము ల్మీకింది విధమున కలవు; “అను(పానంబన్నది (ప్రాసావరంబు పెక్కెడల నిడి చెప్పునది' క. విఠ్రస్తాఘ పనికచ

రి్యత్ర జీత (తిదశ వర ధరిత్రీ నతన

వ్మి(త్రాంఖుజ మి(గుణా

మ్ర యనుషప్రాన మిదియ +మల్లియరేచాః (నంజ్ఞ 65,80)

ఉనికి ఛంరోదర్పణమున (1-77) శ, వ్నీన (వకరముని పీ

తిపదన [1సళన యపతిమదోః(సభవా'

వ్యిపణుళత | స్ముపసన్నః య

నుుప్రాన షప్రవరమిది మన్నుపియ చరిళాః

అనియు లక్షజసార నంగహమున (1-65) సీ. అ్యప్రతీస (వకావ(పల్మాపకర య

నుపప్రాన మగువిదీ +మథవ్రసిద్ధ అనియు లవ్య (వదర్శనముచే లవణము చెప్పబడినది, దీనినిబట్టి (పాసా చరమునకు పలుమార్లు పునరావృత్త [వయోగమున్నచో నది 'అను[ప్రాన మిను కబ్దాలంకార (పాన మనబతునని తెలియచున్నది. ఛందళ్ళాస్త మున వద్యపాద డ్వితీయాషరమునకు 1పానమని నంజ్ఞ యున్నప్పుడు దానియొక్క పునః వున। (పయోగమే అన్ముపాస మనబడుట ఛంద 60

శాస్త్రమున యుకమై యున్నది. (పాసాకరముకలఫె ఖిన్న మైన అవర ముల యొక్క అవృత్హి, ఛందక్శానస్త్రమునకు నంబంధించిన అను (పానము కాదని తలీయదగును, శనబ్దాలంకారములలోని వృత్యాడి విన్నరూవములలో నున్న అగు పానకు అవతరావృత్తి యని సారారణ అకఖము. ఇది పద్య గర్య్మములు 'రెండింటి యందును (పయోగింపదగినది కావున దీనియందు ద్వితీయాతర [పాన (వస్తావములేడు, “పాసిమనుదాని కేజవరముగైనను అమ్యముగా (గపాంది దానికి పునఃపయోగము కల్పింపవచ్చును. ఇది'అఆలంకొర శాస్త్రమునకు నంబంధించినది. దీనినిబట్టి ఛందళ్ళానమునందలి' అనుపాన్క అలంకాఠకాన్ర్రమునందలి అను పానమగుగుకాని ; అలంకారళా స్తమునందలి అన్నుపాన, రందళ్ళాస్త్రమునందలి అనుుపానము కాదని తెలియుచున్నది, రెండును శబ్దాలంకారములనియు, ఛందళ్శాస్త్రమునందలిది కబ్దాఅంకార్మపాన మను వర్గమునకు చెందినదనియు గుర్తించునది, అవృకవి శబ్దాలంకోర (పానలలోని అను[పానకు *జిడిబడిని వర్ణ మొక్కాడు $కవకువెడలం, జకుక బడు నేని యది యను+్యపానమయ్యె' నని లక్షణము చెప్పి- శం నందనుత పురందరముఖ బృందారక వంద్య దాస,బస్టీదానన గో విందయన ననుప్రానం విందంబగు నెందు. గృతులయందు ముకుందా | (ఆఅవృకవీయము కి-$31, ర్రీ్ర1) అని లక్యమును రచించెను. దీనియందు (ప్రాసావరమే తిరిగి (వయోగింవ బడినవ్పటికి నీవిషయము లత్షణమునందు నృష్టముగ చెప్పేయుండవలసినది, కాఠంభట్టు కూడ కళబ్బ్దాలంకార (పానలను చెప్పుచు అంఠ్య_పొనము తరువాత లేక లాటాను (ప్రానములను చెప్పెను. లీని తరువాఠ ఆగు పాన మను శీర్షికతో |

క. ఒకటియ లెంటియ కౌవీ

(ప్రకటిత వర్ణములు గదియ! +(ఐభవించినచో

సుకపవు లనుప్రాసందిన

నకల [కతిహితకరంబు +జీలవిరీశయనా |

(కవిదింతామణి 8-88)

అనీ చెప్పియుండెను. ఇది అలంశారళాన్త్రమునందరు చెప్పబడిన వృ త్త్మతు 'ఫ్రానమేకాని వేరుకారు,.. దీని తరువాత వదావృత్తి వర్దావృతులు, యనుక ము,ముక్తపద్మగ నము, చ్మకవాళము అను శబ్బ్దాలంకారముళు చెవ్స్పబడి నవ్‌, దీన్‌నిబట్టీ ఛందమునందలి శజ్దాలంకార(పోనలు, అలంకారళాస్త్రమ నందలి శబ్లాలంకారములు అభేదముగ చెప్పబడినట్లును ; ఇందలి అను (ప్రానము శబ్దాలరికారమే కాని, బ్దాలంకార పానము కాదనియు తెలియ చున్నది.

అవృకవీయమునకు గల శ్రీ వేదులవారి వివరణమున. * మొదటినుండి నడుమనడుమగూడ నిచ్చానుసారము చివరవరకు వెనుకటి అ జ్మీయమము మాతమక్కలఅ లేకుండ ఏకవర్షపానలు సాగినచో నవి యను[పానములు" అని కలరు దీనియందున్న “వెనుకటి అజ్నియమము” అనునది అంత్య (ప్రానకు నంబంధించినది. శ్రీ రాపూరివారి భావ్యపకాశకయందు “ఒక్క యమవరము మొదటినుండి కడవలకు( బెక్కుసారులు- వెంబడి వెంబడి నొవృత్తి సేయుట” అని వివరించబడి “ఇందను, పాన మొక్కటే యలంకార శాస్త్రకథితము” అని యధికముగా చెన్సబడినది. పిదవ అవ్పకవీయ మందలి శబ్దాలంకార (పానలలోని అన్నుపాన యొక్క లత్యవద్యమగు “నందసుత వృరందరవనఖ...” (-891) అను దాన్‌ని వినరించుచు *ఇండు లింతేవూర్వక దకాళము మొదటినుండి తుదిదా?కం చెక్కు సారులావృత్తొ లచాకకాతడుడకటలాలాత చలనము నా 4. అవృళపీయ తృతీయాళ్వాన విధరణము. (వుట-804) శ, అవ్పకవీయ భావ్యపకాశిక (పుట-260)

62! '

శేయంబడీనడి..., దీనినే యాలంకారికులు వృల్త్యను[పానమందురు” అనీ కలదు

శాతంభట్టు మొదలుగా గలవారల వాక్యములందు అను[పానమను శబ్దాలంకార్మ పాన యొక్క (ప్రత్యేకత (చకటింవబడలేదనియు ; ఈ అను (పాన, శబ్దాలంకారములందలి అనుపాన అభేదము (గహింవబడినట్లును తెలియుచున్నది.

అను్కుపానము న్వభావముచే ఛందశ్శాస్త్రమునందలిదియు, అలంకార శాస్త్రమునందలిదియ నొక్కటే అయినను ఖీమన, అనంతుడు మొదలగు వారల లక్యలవణములనుబట్టి ఛందళ్ళాస్త్రమునందలి అనుప్రానము పద్య పొద ద్వితీయావరమున కే సంబంధించినదని నిర్ణయమగుచున్నది, వద్యము నందలి ఏ అతరమునైనను అన్నుప్రానకు (గహింవదగి యుండవచ్చునని చెప్పదలచినచో నది అలంకారళకాస్త్రమునందలి అనుప్రాన మగుచుండుటచే దానిని ఛందళ్ళాస్త్రమున చెప్పవలనిన యక్కర ఏమున్నది? కాగా భీమ నానంతాదులు, అన్ముపానమను శబ్జాలంకార్మ పానకు చెప్పిన అషణమే యుక్తమైనదని చెవవలనియున్నది. అప్పకవి చూపిన లత్యమునందిది న్నష్ట మయ్యును, లవణమునందు వ్యక్తముకాలేదు. తాతంభ ట్టీవిషయమును గుర్తించినట్టులేదు. ఆరునిక విమర్శకులైన శ్రీ వేగులవారు, శ్రీ రావూరి వారల వాక్యములనుబట్టికూడ నీభేదము గుర్తింవబడక, అను(పానమను శబ్దాలంకార్య పానము వృత్త్యను వాన రూపమైన శబ్దాలంకొారముగ (గహింన బడినట్లు తెలియచున్నది.

ఈ రెండింటి భేదమును గుర్తించి పూర్వలాషణికులు వీనిని వేరు జీపగా చెవ్పుటలోగల (పత్యేకతను (వదర్శించుట యుక్తము,

ఆాఫ్తెస్ట0-- 6. అవృకవీయ భావ(వకాశిక (పుట-268) 63

అ గాహ్మ వళిపాసలు - ఒక సమీక్ష

తెణగున వెలసిన (పామాజిళ చృందో[(గంథము లందు మొదట పేర్కాన దగినరి అపవ్పకవీయము. అంద తృతీయాశ్వానమున వళి (పాగలను చెప్పుచు వాని కడమ కొన్ని వవులను, (పానలను అగావ్యూ ములు, ఆ వళ స్రములు అని అవ్సకవి చెప్పినాడు. ఈతనికి ఆం శబ్ద చింకామజియు, కవిజనా్మాశయమును _పమాణములు. వానిని (కమ ముగ ఆదికవి వన్నయళట్టారకుడు, వేములవాడ ఖీమకవీ రచించిరని యాతడు పేర్కొనినాడు. భీమన పది, అనంతావాత్యుడు ఇరువదినాల్లు, మరికొందరు ఇరునదియేశు యతులను చెప్పిరనియ; కాను నలుబది యొక్క యళులను చెప్పుదు ననియు అప్పకవి వళులను చెప్పుటకాదిలో వదించెను. ఆతకీట్లు యతుల సంఖ్య యభివృద్ధి యగుటను [శ్రమ వరీ జానుములో నూచించెనే కాని, వారేయే యతులను చెప్పిరో (వదర్శించి యుండలేదు, అవ్పకవీయ వరిశీలనముచే నాతడు, అనంతుడు చెప్పిన యత్కిపానలను విశేషించి విప్పలీకరించియ, కొన్ని (కొత్త వానిని శీర్చియ, అధికము చేని వళ్ళిపాన వరిచ్చేదమును రచించినట్లు తెలియ గలదు.

ఈసకాలమునాటికీ కవిజన్యాశయమనున కేక విరములైన (వశుణ వెలని యండుటచే అప్పకవి, వానిని పరిశిలి-చి కొన్ని పాఠములు (నషీవ్రముణ ళాబకినవని గుర్తించి అవి అయుక్తములని యిట్లు నూచింరినాడు:

వికటశవులు కొన్ని +వింఠతణ కల్చిం:)

కవిజన్నాశయమున( ;గలిపినారు

వావి గై కొనంగ ;వలద్యపయు క్తంబు

లేలనెప్పు భిము( డెజిగి ,యెలిగి. అప్పకవీయము(8-260) వికటకవులు కొందరు అ(గాహృములనదగు కొన్ని యతులగు నృష్టించి, వానికి (వామాణికోత్వము కలిగించదు తలంపుతో, భీమనయే తచించి నాడనునట్టుగా కవిజన్శాశయమున జొప్పించిరి. (పపామాజీక లాషజణీకు డగు ఛిమన తలినీ తెలిసి యిట్టి ట్‌ విషయములను చెప్పి యుండడు కావున వానిని (వమాణఇముగ గ్రకొన రగకు అని నిర్ధారించి చెప్పెను. తగుపరి అ(గాహ్యవర్ష వళులు, అ్యగాహ్య నంబంధ వళులు, అ(గాహ్యవర్ణ చతుష్టయ వళలు, అ(గాహ్మ్యాభేడ వర్గ యతులు అను నాల్లు విధములైన యతులను చెప్పెను. _పానల కనంతరమున అప శన (ప్రానమను నొకదానిని కూడి చెప్పింఠంండను.

అప్పకవి కాలము (17వ శతాన్టీ) నాటికే కవిజన్మాశయము [వక్ష ప్త్రములకు గురికాజబాచ్చెనన్నశో దానికి సరియైన మూల(పతి యేదో నేడు చెప్పజాలము. భీమన చెప్పిన యతులను గూర్చి అవ్వృకవి చెప్పిన వాక్యమున కాధారముగ ఆంటి సాహిత్య పరిషత్తువారి కవిజనాాశయ మున పది యతులు గలవు. వావిళ్ళవారి వతిలో నాణగు యతులు మా్యతముండి మిగిలినవి ప్న వములుగా చూపబడినవి. అప్పకవి (పక్షిప్త ములని చెప్పిన అ(గావ్య లవణ పద్యము లేవియు ముదితములరైన కవి జన్మాశయ (పళతులలో లేవు ఈ లేదమునకు మూల(వళుల తిన్న రీతులలో నుండుటయే కారణము.

అప్పకవి అ(గాహ్యములని చెవృుటకు గల కారణమును నిర్ణయిం చుటకు (వరమముగ యతి్కిపానల మ్మెతుల యొక్క (గాహ్మాగాహ్య లవణ ములను నిర్ణయింపవలెను.

కొంత కాల వ్యవధిలో మి[కాకరావృత్తియు, అవషరపునరావృత్రయు ఉచ్చారణ సౌలభ్యము, (శుతిమారుర్యము మొరలగు (పయోజనములు కలిగించును. ఇదియే యతిపానల నిర్వ్పహణములోని (వధానలశక్యము.

65

'మకురళతా నీమీత్తం యతి రీష్యతే' యనీ యతీ యొక్క ఆవళ్యకము (వక టింప బడీనది. పాన అలంకార సదృశ మైనల్టం.. ఇట్టి వం మైన హేతు వుల వా్యశయించువొనియే యత్క్మిపాంల యొక్క అక్షర మెళు లేర్పడును, లవషరమ్మెతి ఏర్పడుటకు ఉత్పత్తి స్టాన నామ్యము, ఉచ్చారణ ధ్వని సామృము ,పాతిపడికలు. అట్టి సామ్య ధర్మము లథీకముగ నున్న యెడలనే మెతికి గల వర్ణములకొక విధమైన సారూప్యము, తడ్జ్వారా మాధుర్యము. కలుగును. కొన్ని వర్ణ౬.లకు స్టాన సామ్య గతమైన సహెరూప్యమున్నప్పటికిని, ధ్వని సామ్యగతమైన మాధుర్యము కొరవడును, అట్టవానికి మెతి చెప్పబడదు. అనగా హారూప్య లక్షణములలో నత్యధిక నన్నిహితత్వము కలిగియుండు అక్షరములకే మైెతి చెప్పుట యుక్తము, సం్యపదాయము శైనదని తెలియదగును. తద్విముద్ధ మైనదానికి మైతతి చెప్పినచో నది య్యగాహ్యమనఎడు చున్నది. ఇట్టి విరమైన ఆఅవూహన ముచే, అప్పకవి అ్య(గాహ్య వళ్నిపానలను చెప్పుటకు గల ఆవశ్యకమును పరిశీలింపవలయును, హై రు కు ఆర సై ౧

కచ టతపఅను ఎది వర్గములందును, వర్గాక్షరములై దేని తమలో తాము మిలములగుట వర్షపిళి. ఇది లకతణవంతము కాకపోవుఓటవలన అగాహ్యపర్ష వళి మైనది, దీనికి అప్పకవి నూచించిన కవిజన్నాశయ వషీప్త లక్షణ పద్యమిట్లున్నది: క్‌ వెలయు (గకారాదులు భూ

తలమున నె ది దు వళులు ;దామగుననుచున్‌,

వ లలనా మదనుడు రేచన నలినభవ నిళుండు గుణవ:తంసుడు చెప్పెన్‌. అప్పకవీయము (84-262)

కకారాది వర్గాక్షంనులై దేని ఏ వర్షమున కావగ్గమునం దే, పరనృ

రము మి్యితము లగుచు, బది వర్గులకు నైదు వశు లేర్చడును. అనగా 650

కవర్షునకు చెందిన కఖ గ ఘ జలు మిళంమళు. ఇన్లే చటతవ వర్గులకును. ఈ వశికి పై పద్యమునందు ద్వితీయపాదిమున త-దలకును, చళుర్ధి పాదమున న-ఠత లకు యతి చెల్లింపబడి లష్యములగు చున్నవి.

వర్గములోని తొలి నాల్లక్షరమ.ళు పరన్స్నరము మిితము లగుట వర్గణయతి. ఆ నాల్లక్షరముళలు పూర్ణానుస్వార పార్వకము లైనచో నవి వర్గ వంచమాక్షరము (అమనానికము) నకు మి్మితములపట బిందుయతి. ఇవి చాల (పనిద్ధమైనవి, కాని పె లమణ వద్యమున కేవల కఖగఘలకు జాతో మెతి కలదని, ఇఫ్టే మిగిలిన వర్గులకునని చెప్పబడినది. ఇట్టి మై్యతి యే లక్షణ (గంథమునందును చెప్పబడలేదు. దీనికి లక్యములు లేవు. లవ్య లక్షణ విరుద్ధమైన మైెతి యగుటచే నీ వర్గవశ అ(గాహ్య మగుచున్నది. పై పద్యమున గల త-దల యతి మెతి వర్గజయతి యగుట వఅన లతణవంతమగుచున్నది. నంతల యతిమ్మైతి లక్షణ విరుద్ధమగుటచే న్యగాహ్యమని తెలియదగును,

అప్పకవి యిటువంటి అభ్మిపాయమునే (పకటించురు, పెలమణ్న వద్యము నిట్లు ఖండించినాడు. ఈ పద్యములో. జప్పిన యయిదు వర్ష ముల యండును మొదలి వర్ణములు నాల్లింటికి వర్ష్గవళ్లు గనుకం సెల్లుబడి యవి యన్నియు దావల బూర్హదిందువు లేకుండిన _ ననునాసికములకు చెల్లవు. ఆ బింగువులున్నట్టాయెనా విందు యతులు గనుక నవియు (జలును. ఈ భేదము చెన్పనందుచేత నీ పదంమ(గాహ్యము.' (ఆప్పకవీయము8-208) అనగా ఒక వర్గమునందలి ఐరక్షరములలోను వర్గయతి, విందుయతి అను రెండు తెరసలెన యతిమైతు లుండునేకాని, వరెన యతిమెతి యుండనేరదని తెలియుచున్నది. వర్గాకరముర్రదును వరస్పరము మి(తములగుట లకతణవంతము కాదు. కవిజరా[శయము వంటి (ప్రామా జిక చృందో[గంధము యక్క. కొన్ని వతులలో నీమెతి చెప్పు పద్యము చేర్పబడుట వలన దీనిని అ(గాహ్యమైన వళియని, ఆప్పక్షవికి (పకటింవ వలసిన ఆవళ్యక మేర్పడినది,

౮7

వర్గాషరము లైదింటికిని జన్మస్టాప సామ్యము కలదు కావున మతి కూర్పదగదా యని (_పశ్నింపవచ్చును. అనునాసి కోచ్చారణము కల వర్గ పంచమాశ్షరమునకు కడమనున్న వర్గాకరములతో ఉచ్చారణ సామ్యము. తేదు. కావున మైతి కనర్హమగు చున్నవి, అనునాసిక మగు పూర్జానుస్వారము పూర్వమున నున్నచో వర్గాది చతురషరములు అనునాసి కోచ్చాళణయుతములై, ఉత్ప త్రిస్తాన సామ్యము కల తత్తద్వర్గాను నాసికముతో నత్యంత నన్నిహితత్వమును కలిగియుండి, మెతికి యోగ్య మగుచున్నవి. ఈ పహేశువుచేత కేవల వర్గాషరములు వాని వాని అను నాసిక్‌ వర్టములతో మైథికి చెల్లవు, కావున నీ యతిమైతి అ్యగాహ్య మగుచున్నది.

ల, అగాహ్య నంబంధ వళులు

త.డ లకు అనుస్వార నంబంధయతి (వకొారము, అనగా ౦దం ౦చ లకు యతిమైశి చెల్లుచున్నరి. అట్టి అనుస్వార నంబంధము లేక కేవల ద-త లకు యతిమెతి చెల్లదని అప్పకవి అభ్మిపాయము. కేవల ద-డ లకు యతిమైతి చెల్లునను లమణము కవిజన్నాశయమున (పతి వము కాబడుట వలనను, ఆది అ(గాహ్యమని అప్పకవి భావించుట వలనను, అవశ అగాహ్య నంబంధవళి యగుచున్నది. దీని లక్ష్య లకణ పత్యమిట్లున్నది: క. ద, డకుల భేదము లెంచక,

వడీయున బాస:ఖు విలుప , వచ్చును గృతులం

తది యెట్లన్నను (శ్రీహరి

దొడీ(ఐడి దానవుల(౫జంస *కులియాయెననని,

అప్పకవీయము (8-264) ద-తలక భేదము నంగీకరించి యతిమైతియు, [(పానమైతియ గూర్చ వచ్చును, లకణవద్యములోని నాల్గవ పౌదమున ద-డలకు యతిమైతియు, నాళ్లు ఫాదములందును (ప్రానస్థానమున ద-డ లకు (పానమై్య(త్రియు చెల్లింప బడి లశచ్యుములగు చున్నవి. మ!

అవృకవి చెప్పలేదు కాని, వ-బలకు వలెనే ద-డ లకు నభేదత (వనిర్ధ మైనట్టిది. డద లు కమముగ మూర్దన్యము, _దంత్యమునై నమీపోత్పత్తి స్థానములను కలిగియున్నవి. రెండింటికిని జిహ్వాగము కరణము. బాహ్య వయత్నమునందు "రండును నారము, అల్బ్మపాణము నగుచున్నవి. ఉచ్చారణములో నిట్టి విధమైన సామ్మము వలన దడ లొకదాని కొకటి. వర్యాయముగ (_వయోగింవ దగియున్నవి. డొవల- దాపల, డొవ్ప-డొప్ప, డంభ-దంభ, డిండీర-దిండీర మొదలైన పదము లలో రూపద్ర్వైవిధ్య మంగీకరింవ బడినది. ఈ విషయ మప్పకపవీయము నందును చెవ్వబడినదిల్ని కావున ద-డల కభేదయతి మైటతి చెల్లుననుట నమంజనము, అప్పకవ్యాదులు చెప్పలేదుకాని అర్వావీనులైన రంగకవి, కూచిమంచి వేంకటరాయకవు లీమై(తిని చెప్పియున్నారు. వేంకటరాయ కవి “.. అవ్పకవిగారు ను్యవనిద్ధముగా మహాకావ్య లక్యముళణు గల ర-లలకు, ద-డలకు నభేదమొవ్పక నొక్కటియు లక్యములేని ల-డలకు నలేద మంగీళరించినారు” అని విమర్శించెనుు ద-డల క్రభేదయతి మైతి చెన్స పెైలకణ పద్యమును అవ్పకవి పరామర్శించుచు “ఈ చెప్పిన ద-డలకుం బదాదినున్న చతుర్ధవర్గ సరళము అదేశమై వచ్చునపుడు ఆదేశయతిగా( జెవృవచ్చును. అదియుంగాక ఆ రెంటికిని దాపలించి నెజసున్న లున్నప్పు డనుస్వార సంబంధయతులు గనుక అటువలెను జప్పవచ్చును. అవి గలుగం జప్పలేరు గనుక నిదియు నమ్మ తముగారు.”(అఆప్పకవీయము 8-265) అని _వాసెను. దీనినిబట్టి డకారము నకు దకారము (చతుర్ధవర్గసరళము) ఆ దేశముగ వచ్చునప్పుడు, ఆ దేశయతి ననుసరించి ద-డలకు యతి మతి చెవృవచ్చును, లేనిచో అనుస్వారనంబంధ యతి ననునరించి యతిమైటతి చెల్లును. పైపద్యమందలి లక్ష్య లక్షణములు దీనికి విరుద్ధముగ నుండుటవలన అప్పకవికి సమ్మతము కాకపోయినది. క్ష. అప్పకవీయము (1-14, 149) 9. సుకవి మనోరంజనము (2-268) 6౮9

ద-డల కొకదాని కొళటి ఆదేశమగు పదములందే అనగా ద్వైళూప్య మంగీకరించిన తావులందు మాాతమే ఈ ఆభేద యతిమైెతతి చెల్లుననియు, అట్లా దేశముకాని అనగా ద్వైరూప్యము లేనట్టి *“దడానము, రీటు' వంటి వదములం దీయభేదయతి మెతి చెల్ల్పదనియ. అప్పకవి అభ్యిపాయముగా (గ్రహింవనగును. దీనినిబట్టి [పాదీన కావ్యములందు ద-డల కభేదయతి మెటతి, ర్ర్వైరూప్యముగల పదములందే విశేషముగ చెల్లియుండిన ట్లూహింప వచ్చును. ద్ర్యైరూప్యము లేని పదములలో విరళ _పయోగ ముండి యుండ వచ్చును. ద-డల కభేదమై[తి యొక్క ఇట్టి విధమైన (శమపరిణామమును బట్టియే పైలకణమువ కవకాళ మేర్చడినడి. రూప డ్రైవిధ్యముకల పదముల లోని లక్ష్యముల కలిమిచే అప్పకవి కంగీకరింపవలసివచ్చి, దానిని “ఆ దేళ యతి' యనదగునవి సమర్థించినాడు. తాను చెప్పిన 41 యతులలో 'ఆచేశ యతి' యనునదిలేదు. వికల్ప విరమణము నందు అదేశమైన వర్ణమునకు మై[తికూర్ప్చబడుచున్నది. అచ్చటను ఈ ఆ దేశయతి [పస్తావములేదు. కాగా అదేశయతి యొక (పత్యేక మైన యతి కాదని తలియుచున్నది. తదుపరి దాడ లొకదాని కొకటి ఆదేశమైన వదములలో కావలసిన అక్షరమును పరింప వచ్చును. అట్టియెడల ఆదేశయతిని చెప్పుట యనావళ్యక మగుచున్నది. దీనినిబట్టి అప్పకవి చెప్పిన ఆదేశయతి వ్యర్థమగుచున్నది. రూపడ్ర్యైవిధ్యముగల పదములను కొన్నిటి నంగికరించినప్పుడు, ఈ అరారముచేత కేవల ర-డలకు మతి నంగీకరించుబయే సమంజనము. ఇట్టి మ్యైతి చెవటయం దౌచిత్యముకలదు కాని, ద్వైరూప్యముగల పదముల లో నీమ్మైతి నంగీకరించుటలో విశేషము లేదు, కాగా ద-డల యతిమైతిని అగాహ్యవశియని _పకటింవవలసిన ఆవశ్యకము లేదని తెలియుచున్నది. పె లక్షణపద్యమున ద-డలకు [పాసమ్మెతి కూడ అంగీకరింవబడి నది. (ప్రానఖభేదముల తరువాత, ద-డల (పానము అ(పశ న్తప్రాసమని (వత్యేకముగా చెప్పబడుటవలన నిచ్చట దానిని అప్పకవి (పహైవించలేదు. ద-డలయొక్క అభేదత నాధారముగగొని తథ దధ టరడ ఢల కన్నిటికిని యతిమైతి చెల్లునని చెప్పవలసియున్నది. ఇట్టి విధమైన లక్షణ ?0

వైపుల్యము కలుగజేసిన యెడల, యత్విపాన నిర్వహణమున సొలభ్య మరీ కివి, కావ్యమిన కఎ _పతిబంధకములశడి యపష్మపథ తొలగిపోవును, ద-డల కఖేదయితి చెల్లిన లష్యములు ఫా ప కిసీ -ఆనుకాసనిక పరము (క్తీ- దై వతార్చలప్పుడు +డాకినిభూత -అనుకాననిక వర్వము (4-17) దంతునే కాల దం+గడిముననభళవ -కాశీ ఖండము (7-80) సుకవి మనోరంజ:నమ. చూపిన పై (పయోగములలో మొదటిదానికి 'తామన భూత అను పొరాంతరము కలదు. నేటి ముదిత్యపతియందిదే కలరుం 30డవదానికి 'డంతులి అనెడి రూపాంతరముకలరు. ట-లత వర్గులకు పరన్పరము చెబ్బయతి “సావర్ణయతి' యనీ లక్షణ *రోమణీ యందు చెప్పబడినది. అందు లక్షణము లేరు కాని ట-తవర్గులకు సావర్డ యతిపయోగమని లక్ష్యములు చూపబడినవి. అందలి లత్యములు డ్రైరూవ్య మంగీకరింపదగియుండి సమయతిని చెప్పుట కవకాళశముండుట వలన, కేవల టాత వర్గయతి (వపయోగముకానవచ్చు లక్ష్యములను కొన్నిటిని శ్రీ రావూరివారు నూచించిరి., దూలయన.( దీటటయన(గ6 గం,డూతి (సాంబనిఘంటు-మానవపర్గు 4) దుర్గ, ఈతండముల్‌ హార కుంశశములు గా(గ (రంగరాయ చరిత కంప దిర్శనోత్సాహి పతిచ పే, బ్మపదాయి (హంన వింశతి న. దరహాస మకరి వెంటనె మంళల్ళె (యామినీపూర్ణతిలక ర్‌-12) $. లక్షణ శిరోమణి (పుట-8ి12) శీ. లవణ శిరోమణి పీఠిక (పుట-89, ౪0) జె

రంగకవీ ద-డల క భేదరయతి చెల్లుననీ చెప్పి స్వీయ లవ్యమున ట-తలకు యతి మూర్చినాడు. దీనజన పారిజాత పాటించి నిన్ను

(రంగరాబ్బందము తి-278) దీనినిబట్టి రంగకవికి కూడ ట-త వర్గులకు పరన్పరము యతి చెల్లుట నమం జనమనియే తెలియుచున్నది.

ఏ, అ్మగాహ్యావర్త చతుషయ వళులు ణ లు దీనికి అప్పకవి చూపిన లవ్యలక్షణ పద్యము: ర్‌ం యరలవ లను నీనాల్లును వరుసం దమలోన వళ్ళు +రయమున(జెల్లున్‌, ధరశషసమహ వర్ష ౦బులు సరవి నొకటి కొకటి చెల్లు,హరివిభ రేచా!

(అవక వీయము 8.266) అంతస్థములైన 'యరలవి లు నాలుగు నొకవర్గము. ఊష్యములైన “శషనసహ' లు నాలుగు నొకవర్షము. ఈ రెండు వర్గములలోని యత్షర ములు ఏ వర్గమునకావర్గమే తమలోతాము యతిమెతికి చెల్లును. పర న్పర వర్గాషరములు చెల్లవని యరయునది. రండవపాదమున వార లకు, నాల్గవపాదనున స-హలకు యతి చెల్లి క్రమముగ అంతస్థముల మైెతికి, ఊష్మముల మైతతికి లవ్యము లగుచున్నవీ. లక్షణమున నాల్లేసి యకషరములకు యతిమెతి చెప్పబడుటవలన వర్ణ చతుష్టయ వళులగు చున్నవి. ఈ మ్మైతులు అంగీకరింప దగినవి కాక పోవుటవలన అవ్ప కవి అగాహ్య వర్ణచతుష్టయ వళశులను నామముంచినాడు. ఇంతకంటె “అగా హ్మాంతస్థోష్మయతుల” ను పేరుంచుట నముచితముగా నుండునని ఫ్రీ రావూరివారు సూచించిరి.జ్ఞా

$. అప్పకవీయ భావ(పకాశిక (పట1తకృు 72

యరలపలు అంతస్థము, నాదము, అల్బ్మపాణము మొదలగు నామ్యధర్మములు, _ కలిగియిన్నప్పటికి, ,ప్రాథమికముగ నాలకత ములును నాలుగు భిన్నస్థాన జనితము లగుచున్నవి. ఉచ్చాళణమున ధ్వని సామ్యము లేకపోవుటవలన యుతిమైతియంగు పరన్నళ (గాహ్య ములు కాక పోవుచున్నవి. ఇందలి ర-లలు మాతము నమీపస్థాన జనిత ములైన హేతువుచేత ఒకదాని కొకటి అభేదయతి మూలమున చెల్లి చున్నవి (ఈ మైతి ఆస్పకవి కంగీకారము కాదు). కాని యఠ లప ఆ నాల్గింటికిని యతిమ్ముతి నంకరించముటకు బలవత్తరమైన ఆధాఠము లేకపోవు చున్నది. ఈ మెతతికి లక్యములును లేవు. ఇ్లే శషనహ ల ఊష్మములనెడి సామ్యలక్షణమును కల్లియున్నప్పటికిని, నాలషకములు నాలుగు భిన్నస్థాన జవితము లగుచున్నవి. ఊహ్మాచ్చారణమునలతు శషనలు మూరును అత్యంత సామిప్యమును కలిగియున్నవి, వీనిళో హకారమున కట్టి సన్నిహితత్వము లేద. శషనలు శ్వాస వర్ణములు, హ కారము నాదవర్ధము, 'శషనసర్‌' అను మా హేశ్వర సూతము ఈ మూడీంటి మెళ్ళతికి, వానతో హకారమునకు గల ఎడబాటుకు నొక (పమాణము. శషనల మతి ఊష్మ వ్మిశాలతి యని టసిద్ధి నొలిడి నది. ఈ విధమైన కారణములచే శషసలకు హకారముతో యతి మ్మెతి చెల్లదు. ఈ మెతి ఇెల్లిన లతక్ష్యములు కూడ కానరావు. కావున అంతస్థోష్మ ములకు తమలో తాము మి్మిితములని చెప్పెడి పైలమణ పద్యమును అప్పకవి నిరసించి దానిని అగావ్యూవళి యని పకటిం చుట సమంణసమైయున్నది. కవిజన్మాశయ (పతులలో నీ లకణపత్యము (వ&ిప్రము కాబడుటవలన అ(గాహ్యవర్ణ్గ చతుష్టయ వ యని చెప్ప వలసిన ఆవళ్యకము అప్పకవికి కలిగినది.

ఈ లక్షణ వద్యమును విమర్శించుచు అస్పళవి “ఈ మొతలను జెప్పిన యరలవ లకు నాల్గింటికిని జల్లుబడికాదు, శషనహల లోపలను తొలుతటివి మూడును ఊష్మ విశ్రాంతులు గనుక చెళ్లును. వానితో హకారము చెల్లదు. ఇవీ చెలియక చెప్పిన కతంబున ఇజియు అ్యపయుక్త మే ఆయిను. (అప్పకవీయము తి-267) అని _వానెను. ఆఠత స్టోష్మములకు తమలో తమకు యతి చెల్లెడీ (పయోగములు లేకపోవుట

73

వలనను, (పసిద్ధ చృందో (గంథములందిట్టి మె్ళతి చెవబడకపోవుట వలనను అసంగతమైన యీ మైతిని గూర్చి అప్పకవి చేసిన విమర్శ యుక్తముగా నున్నది.

ఈ మతి సులకమణసారము, లక్షణదీపిక, శ్రీధరచ్చందము, లతణశిరోమణి మొదలగు లక్షణ (గంథములలో చెప్పబడినది. దీనికి యళవర్గడ్వయ యకశి, యవర్గయతి-శ వర్గయతి యను నామాంతరముళణు కలవు. సులక్షణ సారమునందు దీని లషీణ మిట్లు చెప్పబడినది: (ప.151) ర్‌ం యశవర్ల ద్వాయమునకును

విశదము దమ యక్షరములు ,వెలయ/(గ వళ్ళొః

గుళకలమగు పదము ధరలో

శ నౌెఎల. దాల్చు నతడు +హరుఃడను మాడ్కి-గ్‌.

ఈ పద్యము స్వల్పమై పారభేదములతో 'శ్రీధరుని' దని లక్షణ +రో మణిళలో నీయబడినఎ.4 లక్షణశరొమణి యందీయితి యశవర్గద్వయయతి' యి యిట్లు చెవ్పబడినది: (4-39)

శే... యరలవశషసహల విందుః,లాదివిగక

యున్న యశవర్ష్మయుతయతు +లొప్పు( గృతుల

యరలవలయందు శషపహా+కరములందు 6. క.యశవర్గ ద్వయ యతికిన్‌

విశదముగ, దదక్షరములు + ఎలయగ వళులౌ

కుశలత లమరును నంవద

శ? నౌదలం దాల్చు నతంకు +హరుడను మాడ్కి.న్‌.

(లషణ+రోమణి శ-820) 7

ఈ లషబమున అఎతస్థోష్మ ములకు పరన్పరము యతి చెల్లునని చెవృ బడినది. ఇది వేరొక వింతలకబము. అంతప్లోష్మములకు తఘలో తమకు మతి లేకపోయినప్పుడు, పరస్పరము మ్మైతికలదని చెప్పెడి లచణము నిరాధార మగుచున్నది, సరనయతి ,(_పకారము య-హలకు మా్యతము మైతతి చెల్లును.

ఇట్టివిధ మైన మైైతులకు (పళ సమైన లత్యములు లేకపోవుటవల నను, మైతి చెల్లునను.కు కాస్త్రపరమైన హేతువులు లేకపోవుటవలనను ఈ లక్షణము లన్నిటిని అ్యగాహ్యము లనగగును,

శిరో చ ఈ ఈ, అగాహ్యాణద వర్గ యతులు

నఫబభవ లకు వెల్దు యతిమైతి అభేద పర్గయతి. వీనికి మకారముతో మైతిచెల్లుట లాక్షణికము కాదు. కాని వఫబభవమ లకు యతిమైతి చెల్లునను లవణము కవిజనాశయ (_పతులలో (పకి ప్రము కాబడి యుండుట వలన నీ మ్యెతిని అప్పకవి నమ్మతింపక య్యగాహ్యాభేద వర్గ యతి యని నిరసించినాడు. దీనికి అవ్వకవి చూపిశ లమ్యలషణ పద్యమిట్లున్నది. క ధర( బళ మాకరములు

వరువడి సీయేనుగూడ 4వాతో జెల్లున్‌

సరి నంభావనవడి యన

మరు దీవుము లేవ కీర (వాణీ యనంగన్‌.

(అవృ్పకవీయము 88-208) ఈ లవణము ననునరింది పఫబభమ అను ప వర్గావమరము లైదును వకారముతో యుతిమైతతికి చెల్లును. దీనికి నంభావనవడి యని పేరు. పైపద్యముయొక్క నాల్లవ పాదమున మ-వలకు యతి కూర్చబడి లక్ష్య మగుచున్నది. 5

'వబయోరభీదఃి అను (ఏమాణముచే వబల మైతతి అచేద యతి మెట్ళతతి మైనతి. వర్గజయతి ననుసరించి పఫ బభలకు యతిచెల్లును. ఈ శండు మ్మైతుల వలన పఫబభవలకు మెతి అ భేదవర్గయతి యని యేత్పకుచున్నది. వీనికి మకారముతలో మతి టపనిద్ధచ్భందో (గళథములంకు చెప్పబత లేదు. కాని పైలతమణమున పఫబభమ అను వవర్గాశతము లైదును వకారముతో యతిమెతికి చెల్లునని చెప్పబడుట వలన దానిని అప్పకవి అ(గాహ్యాభేదవర్ష్గ యతి యని చెవ్పవలని వచ్చి నతి. పఫబఖళలు పూర్ణానుస్వార పూర్వకములైనచో నవి తద్వర్గాను నొనికమగు మళాఠములో మైతి చెల్లునని బిందుయతి చెప్పుచున్నది, అఫే వూర్ణవీండు పూఠత్వకమైన వకారమునకు మకారముతో _ మైటతి వెల్లునని మవర్జ్దవిరామము_ చెప్పుచున్నది. కాని కేవల మ-వలకు యతి మెలి అేగు. ఇట్టి అక్నిపాయముతో నప్పళవి 'పెైలక్షణమును వీమ శృించుకు “వంచమ వర్గాషరము లైదింటిలో నున్న వాబల కలేద తతి గనుకను (వథమ ద్వితీయ చతుర్ధ వర్ణములు వకారమునకు నఖేడ వర్ణయతులు గనుకను అవియు నిలుచును. మకారము నడవదు. ఇని విఛాధించక చెప్పేనాండు గనుక నిదియ అబద్ధమని తెలినికొను నడి” (ఆప్పకవీయము 88-269) అని (వా సెను,

పెలశణ పద్యమునం దీయతిమతి (మ-వ) నంభావన వడియని చెప్పబడినతి. 'నంభావనియన చక్కగా తలంచుట, ముకార యతిచే ముకాళమునకు పుపుబుభులకు యతిచెల్లును. అ భేదవర్గయతి ననునరించి వ-నలకు యతితెల్లును. ఈ రెండు యతుల నారారముగగొని మ-వలకు, ము-వులకు యతి చెల్లునని సంభావింపబడుటవలన పెలక్షణము చెప్పబడీ నది, (పసిద్ధచ్చండో (గంధములం దీయతి చెప్పబడలేదు కాని రాఘునాధయ్య లతణదీపిక, నెల్లూరి ఆదెన్న లతణరాజీయములందు చెప్పబడినది.

ఈ లక్షణమునకు [పామాణిక కావ్యములందు లశ్ష్యములు కానరావు కాని విరళముగ ([వయోగములు కనబడుచున్నవి. మమకారము ఓష్ట్రమైన నవ. 7. శెళిగుభాషలో ఛందోరీతులు (పుట-857)

76

అనునాసికవర్ణము. వకారము దంతోష్ట్యమైస అంతస్థవర్గము. ఇట్టి విభేదిము శేత మతి చెల్లదనవలసియున్నది. వకారము దంతజము తోపాటు ఓష్టజము శూడనైయున్న కారణముచేతను, ఉచ్భారణమున కొన్ని నందర్భములందు ఆనునానిక్య లమణముకూడ కలిగియున్న కారణముచేతను సామీవ్య లమణ ములను కలిగియున్న మకారములో మెతికి అర్హతను కలిగియున్న దన వలెను. వ్యవహారమున “మామ' ళబ్ధమునకు 'మావ' లని ఏనబడుటకిదియే కారణము, మ-వల మైలికి లశ్యములు : “వ్వది మది నుండి యేను బలనంతు౯డనైై" -ఎల్జన హరివంశము (38-149) "వసుమతి గారవించుచు (శ్రమంసడ కుండిన నేలకల్లు -కా వ్యాలంకారచూడామణి (8-44) *వస్పి యెంతయును (శఃమంపసడి యిట్లు -బసవపురాణము (పుట 848) “వృశ్నికముఐకు బుధుడు స్త్రీఃమిథు" ములకు -రంగరాట్బందము (2-208) ఈ మెతికి [ప్రామాణిక కావ్యములందు లక్యబాహుళ్యము లేకపోయి నప్పటికిని, అ_గాహ్యవశియని నిరసింపవలసినంత యావశ్యకము కాన వచ్చుటలేదు. దీని తరువాత ౧ '“అగాహ్యాలేదవర్గయతి శీర్షిక్కకింద కొన్ని అభేద యళతులుకూడ చెప్పబడినవి. వీనికి వేరుగ 'ఆగాహ్యాభేదయుతు'లను శీర్షిక నుంచుట యుక్తము. 77

అగాహ్యాభేదయతులు అప్పకవి చూఫిన లశ్యలశణ వద్యము :- శే. భరిత భువనార్థ వంణుతో +(వంత సరియె, రమ్మమణి రాజరాజితో +లక్క- సరియె, లలిత వీణారవంబుతో +థక్క నరియె, యనగ కెల్లు నభేదాఖ్య +నమరు వళ్ళు. =-అన్చ్నక వీయము (8-270) ఈ వద్యమున లక్యమును (వదర్శించుచు అభేదయతుఅ చెప్పబడి నవి. మూడు పోదములంరు (కమముగ ళ-వ లకు, రాల లకు, ల-ఢ లకు యతి కూర్చబడి ఆభేదతచే మూడు విధములైన యళశులేర్పడుచున్నవి. ఈ పద్మమును అప్పకవి విమర్శించుచు- “ఈమూ(టిలోపలను భకార వకార ములకు నలేదవర్గయతి గనుకం (బయోగింపవచ్చును. లవర్ణ ఢవర్ణములకు నలేద వర్గ్ణయశులు గావుగావున. (బయోగింపరారు. రవర్జ్ణమునకును అశారమునకు (గాహ్యంబుగారు, వానికిని లక్షణ విలానమువారు తెలియక కొన్ని యుదాహరణంబులు (వాసినారు; అవియును వివరించెద” (అప్ప కవీయము 8-271) అని (_వాసెను. ఇందలి వంభల మతి అవ్పకవికి నమ్మతమైన ఆభేదవర్గయతి, ర.ల మైతియు, ల-ఢల మైతియు అప్పకవి మళతమున అసాధువుణ. కాగా ల-ఢల, ర-లల మై తులయొక్క సారుత్వా సాధరుత్వములనుగూర్చి చర్చింపవలని యున్నది. ల-ఢల మెంతి నఐ ల-డ ల కభేద యతిమెతిని అప్పకవి అంగీకరించెను. లశారమునకు డళార వర్గాకరములతో అభేదవర్గయతి యనువదొలేదు. ఆనగా లకారమునకు అనునాసికము బాసిన టవర్గాక్షరములతో మెతిలేరు. గా

కావున పై పద్యమందలి ల-ఢడల మతిని అవృకవి తిరన్కరించినాడు, ల-డ లకు సంబంధించిని అ భేరవర్గయతి లేకున్నను డకారముయొక్క మహా (పాణామరముళో మా్యతము లకారమునకు మెటతి చెల్లుననుటలో వ్యతి (శ్రమము కానరాదు. అల్ప(ప్రాణమునకు చెల్లెడి యతిమైతి మహాపాణము నకుచు చెల్లుననుట సమంజనము. లఢలకు మెటినిచెప్పినచో న భేదవర్షయతి నంగీకఠించినట్టగుననెడి యభ్యిపాయముతో నది చెల్లదని అప్పకవి చెప్పినాడు. ఈ సందర్భమున శ్రీరావూరివాకు (వాన్‌న “ఇందఖేద్‌ యతి యనవలెనేకాని య భేదవర్గయతి యను£ పొరపాటు' అను వాక్య షీ (క్రింద పరిశీలింపబడుచున్నది.

అప్పకవి అ్యగాహ్యమని చెప్పిన పై పద్యము న్వల్పమైన పాఠభేద ములో సులకష్షణసారము (ప-180)నం దభిదయథియందిట్లు వెప్పబడినది.. శే. లలిళ వీణారవంబుతో ;డక్కు సరియె

రమ్యమణీ రాజరావతో , లక్క- సరియె

భరిత భుపనార్డ్మ వంబుకో వంక సరియె

వనంగను నభేదనామాఖ్య 4యతులు వెల6గు.8 ఇందలి “డక్క' శబ్బముయొక్క_ డకార మల్ప,[ప్రాణము. “ఢధక్క' శబ్దము యొక్క తద్భృవము “గడక్క'. అప్పుడు ల-డల యతిమైతతి అవ్పకవికి నమ్మతమగును, కావున అప్పకవి చూపిన పె అ(గాహ్య లమ్య్మమునంద “దక్క శబ్బముండవలయుననియు, ఐనచో నది అభేదయతి యగునుకాని యభేదవర్గయతి కాదనియు శ్రీ రావూరివారి యభ్మిపాయము.4 అబన 8. ఇదే వద్యము ద్మితపుఖీమన ఉ త్తమగంగచ్చందస్సు నందలిదని లడణ

శిరోమణి(4 - 161)లో గలదు. అంద 'ఢథక్క' శబ్దము మహా (ప్రాణ యాుతమై యున్నిది. ర అప్పకవీయ భావ్యపకాశిక (పుట-166) క

యెడల నింతటి విమర్శ కాస్కారమేలేదుకదో! ఇచ్చట అప్పకవి వాక్యము అనే గహించి పరామర, స నమంజనము. అప్పకవి స్పష్టముగ 'లవర్ష థఢవర్గములకు నభేదవగయరులుసు గావు గావున. (బయోగింపరాదు అని (ానియుండుఓచే “ఢథక్కా' శబ్దమునే ఆతడు స్వీకరింళ నట్లు నిర్ణయము చేయ దగును. ఈ పద్యము నాతడు అ్యగాహ్యాభేదవర్గయతి”4 _ క(కింద పేర్కొనుట కూడ దీనిని (ధువపరచుచున్నది. కావున అప్పకవి మతమునే స్వీకరించి విమర్శించుట యుక్తము.

లకార టవర్గముల క భేదవర్గయతి లేకపోవచ్చునుగాని, ల-త లకఖేద యతి చెల్లినప్పుడు ఢకారమ.నకుకూడ చెల్లుుని చెప్పదగును. కావుని దీనిని అభేదయతియందే చెప్పవలయును. పర్యపసాసముగ ఆప్పకవి ల-డలమైతి నంగీకరించి ల-ఢల మతిని తిరన్కరించుటయందు స్వారన్యము లేదని నిర్ణయ మేర్పడుచున్నది. ర-ల లమెత్రి: -

ర-లల మైతి అప్పకవి కంగీకారము కాదు. కాని ఇతర లాకణి కులు కొందరంగీకరించిరి. ర-లళలు రెండును (కమముగ మూర్థన్యము, దంఠత్యమునై నమీపోత్చత్తి స్థానములను కలిగిన అంతస్థ _ వర్ణములు, రెండింటికిని జిహ్వాగగచమే కరణమైయుండి బాహ్య వయత్నమున నాదము, ఆల్పప్రాజమునైన వర్ణము లగుచున్నవి. ఇట్టి విధమైన సామ్య ముచే ర-లళలు రెండును ఉచ్చారణమునం దభే[తను కలిగియుండి పరన్పర [(గావ్యూము లగుగున్నవి. ఈ కారణము చేతనే రాలలతో కూడిన అనేక పదములకు రూపడ్ర్వైవిధ్యము చెన్పబడినది. “రలయో రభేదః' అనెడి పమాణము పసిద్ధమెనట్టిది, (పామాణిక కావ్యము లందు ర-లలకు యత్ని చెల్పడి (ప్రయోగములు కనబడుచున్నవి. కావున ర-లలకు యతిమైతి నంగీకరింపవలసి యిన్నదని నిర్ణయము చేయదగును. కొన్ని పదములలో దైరూప్య మంగీకృత మగుటచే సరూ పాశరమునే పరించి నమయతి యని నరిపెట్టుకొనుు కంటె అభేద యతి నంగికరించుటలోనే స్వారన్యము ళలగు. లేనిచో ద్వైరూప్యము

శ్‌0

చెప్పుట కరములేక ఆ్మప్మకియ వ్యర్ధమగును, కావున అప్పకవి ర=లల థి వ మెతిని అ్మగాహ్యమని చెప్పటయందు సామంజనృము లేదని. ఆలియు చున్నది. లింగమగుంట తిమ్మన, రిమణకవి, రంగకవి, వేంకటరాయి కపులు తమతమ లక్షణ (గంధము లందీ ర-.లల యతి నపదేశించిరి, “భరిత భువనార్జిపంబుతో' ఇత్యాది పద్యనును విమర్శించుచు అప్పకవి, లక్షణ విలాసమున గ్రైకొనబడీనవని యీ దిగువ పేర్కొనిన ఉదాహరణములను వివరించినాడు. శృంగార నైషధము (1.110) కం కీ లాటరాయ యభినవ లీలామ:రాంక చంద్ర +రేభాంకుర చూ జాలంకార బదాంబుకు హోలింగిత సు,ఎత విర్మ+లాంతః కరణా (అప్పకవీయము శీఎ272) రామాయణము (యు్ఫకాండము- 2338) ర్‌ం దానవ సుందరు లత్తటి "జఊొనకి నందలము మీంద +సమ్మాద మొదనం గొవిలుప శారదా[ళ వి లీవిత నేపారు చంద్ర *+రేఖయ పోలెన్‌. (అప్పక్షవీయము తి-278) పె పద్యములందు పొదాదిని లకారము, యతిస్టానమున రేఖాళబ్దము లోని రేఫము ఉండుటవలన ర-ల లక భేదయతి చెల్లుున్నది. ఈ మతిని నమ్మతింపని. వాడగుటవలన అప్పకవి “నంస్కృతమునందు. రేఖా- లేఖా శబ్దములు రండును గలవు గనుక ఈ ౮0డు పద్యములందును చెప్పిన కేఖభాశబ్బము మొదల తృతీయాంతస్థమని యెజుంగునది.” (అప్పకథీయము 81

కీ-2?40)అని వీవరించీనాడు. ఈ లక్యములంరు ర-ల ల కభేదయతీ లేదనీ అప్పకవి అభ్యిపాయము. రేఖా ళబ్బమునకు రేఖాళబ్దము రూపాంతరము కావున రేఖా శబ్దమును పరించినచో ర-లలక భేదయతి మైతి చెప్పవలసిన యావశ్యకములేదు. ఈవిషయమును అప్పకవి రేఖాళబ్లము యొక్క మొదటి యకరము అంతస్థములగు య, ర, ల, వలలోని మూడవ యవషరము (తృతీ యాంతస్థము) ఆని న్పష్టపరచినాడు. దీనివలన ద్వితీయాంతస్థమగు 'రేఫము మొదటి ఆకరముగాగల రేఖాశబ్దము కాదని విదితమగుశున్నది. లేఖా శబమునకు రేఖాళబ్దము రూపాంతరమని అప్పకవియే చెప్పినాడు. కనుక ర-లలయతి నంగీకరించి, పై శృంగార నైషధ, యుద్ధకాండము లందలి పద్యములు ర-లలయతికి లక్ష్యము లగుచున్నవని (పకటింవ వచ్చును. కాగా నీ యతిని (గహించుటయే సమంజనము. గౌరన - హరిశ్చందోపాఖ్యానము ద్పి॥ చీంంటి పిరియించు. +జిజణునవ్వు, పసిండి

రేకులతో నెది+రించు చెక్కులుమ

(అప్పకవీయము 8-875)

దీనిని పరామర్శించుచు అప్పకవి “కొలదటు. 'రేకులతో మురా+ళించు చెక్కులును' అని చదగువుదురు. అది [వాత తప్పు గాని కవి హృదయము గాదు.' (అప్పకవీయము 8-276) అని ర-ళ లకు యతి మతి లేని పారమును నమర్థించినాడు. పారాంత రమున ర-ళలకు యతి చెల్లుటవలన నది తత్కవిచే రచింపబడిన వాక్యము కాదని (వకటించినాడు. ఒక వాక్యమునకు పారాంతరము అున్నస్పు డందేది కవి హృదయమని నిర్ణయించుటకు పవానియొక్క అర్ధన్వారస్యమును ,వమాణముగ (గహించుట వథమ కర్తపృము, దానివలన నిర్ణయము కుదరని యెడల యత్మిపాసాది విషయాంతరము లను (_గహించి నిర్ణయింపవలెను.

పైపాక్యము గౌరన హరిళ్చంటద ద్విపదలో పౌరత్తణు చంద మతిని వర్ణించు నందర్భములోనిది. ఆమె పలువరున, మోవి, చిరునవ్వు

84

మొదిలగువాని పరనముతోపాటు, అమె చెక్కిళ్ళ బంగారు చేకుల కంటె రమ్యతరములుగా నున్నవని పైవాక్యమున గౌరక వర్షించు చున్నారు. ఇచ్చట “ఎదిరించు' అనుదానికి తిరస్కరించు, అధిగమింవ (వయత్నించు. అనెడి ఆర్థములను చెప్పుకొనవచ్చును. పౌరాంతఠమైన 'మురాళించు' అనుడానికి 'డిగరుడురు' అనెడీ అర్జమును నిఘంటువులు చెప్పుచున్నవి. ఒకదాని ఆరిక్యమును వకటించుటకు దాని ముందు కగమ వన్నియు దిగరురుపని చెప్పెతి లోకోక్సి కలరు. దీనిని దృష్టి యందుంచుకొని 'మురాశించు' అని కవి _వయోగించి యుండునని తలపనగును. తిరన్కరించు అనెడీ అర్ధము వచ్చునట్లు చెప్పుటకు *“ఎదిరించు' అనుదానికంట 'మురళించుి అనెడి పదము యుకముగా నున్నట్లు తోచుచున్నది. దీనికి పూర్వమే ఈ పద మీకావ్యమున *ము త్తెంపు( జిప్పల +మురళించు మోము" (పుట-కికి) అని (_పయోగింప బడినడి, కాగా మురళించు, మురాళించు అనెడి పదములలో దేనిని స్వీకరించినను ర-ల లకు యతిమైెతి చెల్లినట్లగుచుండుటవలన, అది అప్పకోవికీ నమ్మతము కాకసోవుటచే 'ఎడిరించు. అనెడి పారమే (పామాజణికత నందినడి. దీనికి ర-లల యతి యాకావ్యమున వేరొాకచోట లేకపోవటయు నొక కారణము. కాని ఆర్థస్వారన్యమును బట్టి మురశించు, మురాశించు అనెడి వదములం దుత్తరోత్తరములు నమంజనములుగా నున్నవి. కాగా ఇచ్చట ర-లల యతి నంగీకరించి మురాశించు" (మురళించు) అనెడి వదమే కవి పయుక్తమని తలంచుట నమంజనము. వసుచర్కిత (శ-162) ళా: ఓలంబాలక యోలయోలయన నో,లోలంచు మేల. బున:. లో లంజాలక యోదర్తు.గుంకి బింవంల్లు ల్వువ్మితూ(టాడి "కెం గేలంబూవి కటాలున న్నెగవె న, కీణా౦బునాథాంబుణా క్షీలోకంబు జయించి వారల యశ ః4(శ్రీ. దెచ్చు చందంబునన్‌. (అప్పకవీయము 88-277) 83

ఇందలి రండవ పాదరమునగల 'లోలంబి శబ్దమునకు రోలంబ' అని రూపాంతర ముండుఓవలన అప్పకవి “ఈ పద్యము రెండవ తరణము మొదలను '“లోలంబాలక (గుంకి' యని కవి హృదయము, ఇది గానక కొందలు 'ఇంది౦దిరశ్చంచరీకో రోలంబో బంభరోపిచ అని నిఘంటున నున్నదని '“రోలంబాలక యని చదువుదురు; ఇటని రామరాజభూషణుని తలంపుగాదు”(అప్పకవీయము 8-278) అని విమర్శించెను. ఈ వసుచర్కిత పద్యమున “లోలంబాలక అనునదియే కవిపయుక్తమనియు, కాని కొందరు తుమ్మెదలవంటి ముంగురులు కలది యను నర్ధ్మముగల 'రోలం బాలక" యనెడి పదమును (గహింతురనియు, ఆలాగుననైన యెడల ర-లలకు యతిమైటతి కూర్చెనట్లగుటచేత నిషిద్ధమైన అట్టి యతి చెల్లించుట రామరాజభూషణుని యభిమతము కాదనియు అప్పకవి యభిప్రాయము. ర-లల యతిమ్మైతి (పనక్తముకాని “లోలంబి పదమునే వసుచర్వెత కారుడు (వయోగించెననియు, దానికి రూపాంతరిమను 'రోలంబ' పదమును పఠించుట తగదనియు నాతని నిర్ణయము. “లోలంబాలక' పదమునకు లో-లంబ-అలక = లోపల (వేలాడుచున్న ముంగురులు కల యనియర్థము. “కలయోరభేదః” అనెడి (వమాణముచే లోలంబ, రోలంబ యగును. అప్పుడు తుమ్మదలవంటి ముంగురులుకల యని యర్థము చెప్పవచ్చును. కాగా 'రోలంబ శబ్దమునకు గల అర్జస్వారన్యము లోలంబి శబ్దము నకు లేదనవలసీ యున్నది. ఆప్పకవి మతమున ర-లలకు యతి లేక హోవుటచేత, 'లోలంబి శబ్రమును (గహించినచో కావ్యమునకు (పాణ (వదమైన స్వరసార్ధము లోపించుచున్నది. ర-ల లక్షభలేదత నంగీకరించి “రోలంబ' శబ్దమును (గహించినచో న్యాపయోగము కవినమయ నమ న్వితమై రనవదర్ధమునకు నెలవై యున్నది. ఈ నందర్భమున అహో బలపతీ రేఫలకారముల కభఖేదము గనుక వ్నిశమము చెల్లుననియు, వసుచరి_తమునం దే “రాయంచకొాళ్ల( దౌ+లకయమున్న” (4-25) అని (వయోగింవబడుటచే రామరాజభూషణునకు ర-లల యతి. సమ్మతము కావున, అప్పకవి యభ్మ్శిపాయము “ఆవిచారితాలిధానమ'నియు విమ రించెనుుం

10. అహోబల వండితీయము (పుట-167)

84

వసుచరిిత వ్యాఖ్యాతయగు సోమకవి, అవ్పకవి మతము నను నరించి ర-లల కభేదము నంగికరింపలేదు. 'లోలంబి శబ్దమే కవి (వయుక్తమని. తలంచి. ఆహోబలపతి వాక్యములను గౌరవింవక “రాయంచ ' ఇత్యాది పాఠమునకు 'కలహంనకాళ్ళ దఈవులక మున్నె" యనెడి పారాంతర ముండుటచే రామరాజభూషణుని మఠమున రేఫ లకార ములకు విశమములేదని వ్యాఖ్యానించినాడు.

ర-లల కభేద యతిమైతి లేదనెడి అప్పకవి అభిప్రాయమును కూచి మంచి తిమ్మకవి పునరుద్ధాటించినాడు. వసుచరిత లక్ష్యము నాతడు ఫరామర్శించుచు - క్‌ రలల కలేదంబవి యి

మ్య్ముల( గొందజు వనుచరిక,మున లక్ష్యముని

చృలగతి నారసికలుగం

బలుకుడు రది యెల్ల కల్ల +పర్వత విలయా 138 అని వకటింది * .. రేఫలకారములకు అభేదం చేసుకున్నారు. అది నతి' కాదు. 'లొలంబాలక యోర్తు (గుంకి యనవలెను. లో(న్‌ )-నీళ్లలోను? లంబాలకయన(గా విస్తారమైన యలకలు గలది యోర్త్యగుంకి అని పాఠం సుష్టువు” అని (వానెను, “రాయంచ...” ఇత్యాది లత్యమునకు “రాయంచ కాళ్ళ దొరలకమున్నె *" అనెడి పారాంతరము సుష్టువని చెప్పెను. శదుపళి ద్విరూవ కోళమునుండి “మార్దారళ్చావి మార్చాలో విడారశ్చ బవిడాలవత్‌ .....” మొదలుగాగల, ద్ర్వైరూప్య మంగీకరింటిన పదజాలమును పేర్కానెన్ను దీనివలన నాతడు కొన్ని పదములం దంగీక రింపబడిన ర-లల ఆభేదతను గుర్తించియు, యతిమైటతి నిర్వహణమున ర-లల మతిని సమ్మతింపని వాడగుచున్నాడు. ఇందు మొదటిదానిపై ఆధారపడి రెండవదానిని నమ్మతింపవలసి యున్నది. ను_పసిద్ధ పండితుడు, క్షే్జి తిమ్మకవి లకణసార సంగవాము (2-102) శేరి, అండదే (2-194)

85

కవిసార్వభాముడు వైన తిమ్మకవి వంటివారు ఇందలథి సత్యమును గుర్తింప కేకపోవుటకు ; యతిలో ర-లల కభేదము చెల్లదసడి నం వదాచుము పైగల _పగాథ విశ్వాసము కారణ మనిపీంచును.

లాషణిక చ్యకవర్తి కూచిమంచి వేంకటరాయకవి ర_లలకు యతిమైతి నంగీకరించి, అప్పకవి మతమును ఇఖండింలినాడు. లోలంబాలకేత్యాది పయోగములను దిద్దినారు కాని దిర్దుపాటుకాని (వయోగములున్నవని "“లీలాహాన్యకలా (పసంగముల ను *(దేకింద,,0 (కాశీఖండము 6.210) మొదలుగాగల లక్ష్యుములను పేర్కొనినాడు. అహోబలపతి సండితుని వాక్యముల నుట్టంకించి తన యలి(ప్రాయమును నమర్థించుకొనినాడు.4

ఉర్చారణమున ర-లలకుగల అలేదతవలనను, రేఖా-లేఖా యనెడి విరమున కొన్ని వరములకు ర్వైరూప్య మంగీకృత మగుటవలనను: (ప్రామాణిక కావ్యములు కొన్నిటియందు ర-లల యతిమైలతికి లశత్యము అండుటవలనను, కొన్ని లషమణ్యగంథములం దీయతిమెటతి చెవృబడుట వలనను అన్పకవి అగాహ్యమని చెప్పినప్పటికి ర-లల యతిమైటి నంగీక రింపవఅనియిన్నదని గుర్తింపనగును. వై లకీజ పద్యమున చెన్నబడవీ అ-లల మైత్రి :

కేఛ-ళకటరేఫలమై్యతి లాక్షణీక నమ్మతము కాదు. కాని యతి (ప్రానలు చెల్లిన లచ్యుము లనేకములు కలవు. ర-లలకును, ర-అలకు గల మైతివలన అ-లలకు మతి కూర్పనగును. ఇతర లాక్షణికు లీమెడతిని చెవ్పలేదుకాని కూడనుంది వేరకటరాయుడు “ర-లల కనగా జఅకారముకు లకారముకున్ను, శేఫము లకాగముకున్ను అని అర్ధము, “రశ్చ జాళ్చరా అని ఏకశేషము” అని ఆభేదయతియందు (వానెనుుు 'నీ, లిగి 14. నుకవి మనోరంజనము (పుటఎ147, క్షక8్రి 10. అండే (2-266)

$ధ

కొల్ట్రవ్వు నెజంగిడున్‌ పెవికనల్‌ +జీక్కీంయ,.." (రామాక్యుదరయము 2-21) వంటి _పామాణిక లక్ష్యములుండుఓచే అ-లల యతిమైతి నంగీక రింవవలసి యున్నది. నణ,ర అఉ.లళ లక భేది మైథత్రి:- కం నణలను రెండక్కటరముఅ

శును వడి( (వాసంబు( బెట్టుకొనవచ్చు. గృతిన్‌

విను రలజల కిట్ల పెట్టం

జము లళల కలేద మరయ +సర్వజ్ఞనిరీ.

-అప్పకవీయము (8-279)

న-ణలకును, ర-జలకును, ల-ళలకును అభేదము (పసిద్ధ మగుటచే యత్కిపాన మైతులు చెల్లునని ఈలక్షణము చెప్పుచున్నది. దీనిని అవృకవి. “ఈ చెప్పిన మూ/(టిలోపలను మొదల; జెప్పిన నణలకును సరస వడియు. గడను జెప్పిన ల-ళల కలభేద విరతీయు( గనుక నీ రెండును గూర్చ వచ్చును; నడుమను జెప్పిని రజలకు 'రయోస్తు నిత్యంస్యాత్‌” అని బ్బ శానన సూ్తూతము కలిమింజేసి యేకతర యతులగుటనుం గూర్పరాదు ; ఆటు గాన నీ పద్యమును (బళ స్తముగాగు” అని విమర్శించినాడు. (అవ కవీయము 8-260)

ఇందాతడు యతిమైతులనేగాని పానమై[ తులను వరామర్శింవలేదు. ఇచ్చట అ(గాహ్య్మయతులను. వినవరించుటవలన ముందు చెప్పబోవు (పాన లలో వీనిని వరిశీలింపవచ్చునని యాతడు భావించి యండవచ్చును. ఇళ్లే అ(గాహ్య నంబంధవశియందు ద-డలకు యతి్కిపానలు లగణమున చెవృ బడి యున్నను విమర్శించునప్పుడు (పాననుగార్చి (పస్తావించలేదు.

పె లవమణమున మూడు మైటశులు చెప్పబడినవి, అవి అభేద లవణ ముచే మైటతికి చెల్లునని చెప్పడగును. కాని ఇది నంపూర్ణముగ అప్పకవికి నమ్మతముకామిచే నరనవడిచే న-జల యతిని, అలేదవిరతిచే ల-కల యతిని నమ్మతించి ; ఏకతరయతిచే ర-జల యతిని తిరన్కరించెను. కావున పై లక్షణ పద్యము నవ్పశవి య్యగాహ్యమనెను. ఈ మూడడర

థి?

యుగళములకు నభేదత నంగికరించి యత్సిపాన మైతతులను చెవ్చట యుక్తము.

(1) న-ణలకు యతిమైతి (పసిద్ధమైనట్టిది (నరనవళి). (పాన మై్యతియందు అప్పకవి చెప్పిన ఉభయ్మప్రాన లక్షణము ననుసరించి ష్భోక్య/ రణ స్యూతముచే నకారమున కా దేశమైన ణకారముతో నిద్ధనకార ణకారములకు మైటతి కూర్చువచ్చును. (అప్పక వీయము8-829) సహజ నఎణ లకు (పానమ్మెతి ఆఅప్పకవీయముచే నమర్ధింపబడుటలేదు. అనగా వనము వీణ వంటిపదములలోని సిద్ధ న-ణలకు (పౌనచెల్లరగు న ణలు రెండును ఆత్యంతనన్నిహిత స్వభావముకల నాగములు, అనునాసికములును. ర0డును (కమముగ దంత్యమును, మూర్జన్యమునైన సమీపోత్పత్తి స్థానములను కలిగి యున్నవి. రెండింటికిని జిహ్వ్యాగము కరణము. ఇట్టి సామ్యములపలన న్‌ఎణ లొకదానికొకటి (గాహ్యము లగుచున్నవి, గుణము-గొసము వంటి (వకృతి వికృళులందు ఒకదానికొకటి ఆ దేశమగుచున్నవి. ఉచ్చాంణములోని కొన్ని సందర్భములలో న=ణ లొకదాని కొకటి (పయోగింపబడుట వ్యవహార (వసిద్ధము. (ప్రాచీన కాలమునుండియు సిద్ద న ణలకు (పాన ఘటింవిన లక్ష్యము లనకములు కలవు, ఉదా _ పెనగు( తీ(గలు దొడ్శ +ఫణులు గాంగ

-కుమూరనంభవము (4-10) దనుజుల-మనుజి-మే,చినబల-వి, ర్లుణతను వ =భాగవతము (68-276) మనకు. గలరాట్టిండ బోధగ్‌ణము నముతులుం _ మొల్ల రామాయణము (యుద్ధకాండము1-86) ఇట్టి విధమైన హేశువులచే అప్పకవి చెప్పకున్నప్పటికిని, సిద్ధ న-ణలకు (పానమైతతి నంగీకరింపవలని యున్నది.

(2) అప్పకవీయమందలి అభేదయతి(8-87), _ అభేద్యపానము

(8-888) అననునరించి లంళలకు యత్కిపానలు రెండును చెల్లును. 868

(8) రేఫ, శకట రేఫలమైటతి యతిప్రాసలు రెండింటి యంగును లాక్షణికుల కంగీకారము కాచు. యతిమైలతి చెల్లదని చెప్పుటకై కవి జనాశయాది చృందో[గంథములండు ఎక్కటి (ఏకతర) వడి (వత్కేక ముగ చెప్పబడినది. (పానలోకూడ వీనికి మ్మైతి లేదని చెప్పటకై అప్పకవి (పానవైరమను నొకదానిని వనిగట్టుకొని _పానభేదములందు చెప్పినాడు. (ప్రానీనకాలమునుండియు ర-అలలో దేనికదియే (వయోగా ర్హమై తంత్సాంకర్య మలావణీకమనుట నంపదాయ మయ్యెను.

భీమన; విన్నకోట పెద్దన, అనంతామాత్యుడు, అప్పకవి మొద లగు (_పొమాజిక లామణికులు ర-అల కలేద మెతిని నిషేరించిరి. తాతంభట్టు, శారదాదర్పణకారుడు, రంగకవి మొదలగువారు ర-అల కభేద యతిమైటతి చెల్లునని యంగీకరించి పానమ్మైతి మాతము చెబ్లదని యభ్మిపాయపడిరి. ఎక్కటి వడిని చెప్పిన లింగమగుంట _ తిమ్మకవి ర-జల యతిమతతిని (పత్యేకముగ *“ఠావడి" యను పేర యిట్లు వచీంచెను;

క. ధారుణి జానడి యన6ందగు

తౌ రేఫకు రేఫ తాకు ,రపా వడి( దనరున్‌

సీరమ్య కీర్తి నగు డా

రారాజున్నలువ బఐలుగు ;జాలుననంగన్‌.

(సులక్షణసారము. ప-168) ఈవిధముగ కొందరు లాక్షణికులు రేఫ, శకట రేఫలకు మతి లేదని (వకటింవ, మరికొందరు యతిమైతి చెల్లునుగాని (పానమెతి చెల్ల దనిరి; ఇంకను కొందరు యతివిషయమై (పనంగిందిరి కాని పాంనను (వస్తావించలేదు. లాషణిక వాక్యములం రీరీతిని ఏకవాక్యత లేపిం చుటకు, వ్యవహారమున ర-అలకు గల అభేదత వలన మహాకవులు యత్కిపానలందు కూడ అభేదతను పొటించుటయే కారణమనదగును, ఆర్వాచీన కాలమునందు ర-జల కఖీేద మ్మెతి చెల్లదను వాదము లకణ్యగంథములకే పరిమితమైనదని చెప్పనగును,

89

ర-అలు రెండును దంతమూలియములు. రెండింటికిని జిహ్వ్యాగము కరణము. కాహ్య్యపయత్నమున నాదము, అల్ప్యపాణము నగుచున్నవి, రేఫము తాడితము, శకటరేఫము కంపితమునైయుండి ఉచ్చారణమున సన్నిహితత్వమును కలిగి యున్నవి. _ఇట్టివిధమైన సామ్యములవలన ఉచ్చ్నారణమునం దభేదతను _ కల్గియుండి మైతికి అర్హమగుచున్నవి. ర-జల మొక్క అభేద మైడతిని లాషణీకులొకవంక నిషేధించుచున్నను, తత్పాంకర్యమును నివారింయట మహిాకవులకే అనివార్య మైనది. తిక్కనాగులే ఒకే పదమును ఒకచోట రేఫతోడను, వేరాకచోట శకట కఫ తోడకు (పయోగింప జొచ్చిరన్నచ్యో, వాని యభేద మెంతటి దుర్భేద్యమో గమనింపనగును. అనేక కావ్యములంరు రా-జలకు యతి (పానమైెతులు చెల్లిడి లక్యముళలు కనబడుచున్నవి. ఈ అభేదమైతతిని నిరాకరించి రేఫ, శకటరేఫ (వకరణములను రచించిన కూచిమంచి తిమ్మకవి - క, _అంసావి పెద్దకవి పిం

గళి సూరన రామభ(ద్ర *కవివర్యు.డు పి

ల్ల లమజ్జీ వీరభ(దు(డు

కలిపిరి గద కృతుల దాలు( ,గడు రేఫములన్‌ ,

(తిమ్మకవి లక్షణసారసం్య్థగహము 8-820) అని (పకటించినాడు. తదుపరి చింతామణి వ్యాఖ్యాతమైన బాలనరన్వతి చందికాపరిణయమునందు “జక్కంలమాటు నన్ననుచ౪రించి లభింపుము క్రీర్తి పుణ్యముల్‌ అని రేఫ, శకటరేఫలకు యతి చెల్లించుటను (పస్తా వించి. ఇటు వలెనే మహాకవులకు రేఫ, అకారములవట్ల పరిశీలన లేక పోయినది' అనికూడ (వాసీనాడుల్న భాగవతమును లాక్షణికు లుదాహరింప తతత వా 17. “జాయో కాకిట్లు రూప+జక విననో రెన్‌” (భీష్మ పర్వము తి-419్ర)

“రాతి పయిని నువ్పు గొనుట 4ర్మాతి (ఆనుకాసనిక పర్వముశ-110) 10. తిమ్మకవి లక్షజసారసం[గహము (8-830) ఫ్ర

కుండుటకు పోళరాజు ర-టలకు మ్మెతి చెల్లించుటయే కారణమని ముద్దరాజు రామన, అవ్పకవి, అహోబలవతీ నూచించుటను పేర్కొని వారు పరిశీలనము లెన్సగా జేనినవారు కారని (వానినాడు హోలరరాజు వైశిష్యము నుగ్గడీంచి, బుధజనహితుడైన బమ్మెర పోతరాజు ర-అలకు ఛేదమును గుర్తించడని అజ్ఞ్జులు కొందరందురు, కాని యా మహాత్ముని కవితకట్టి లోవము లేదని (వకటించినాడు. తరగుపరి పోతన భాగవతమున కొాంఠభాగము నశించుటకు కారణము చెప్పీ, దానిని. వెలిగందల నారయారుణు వూరించిరనియు, నందుచే నాభాగములందే ర-జలకు మైతి కూర్చబడినదికాని, పోతన కవీం్యదుని కవితయందట్టి లాడణిక దోషము లేదనియు లక్యవదర్శన పూర్వకముగా నిరూపించినాడుల ఈవిధముగ ర-జలమైటతి విషయమై కవి వండీత లోకమునం దనాది నుండియు భేదాభిప్రాయములు నెలకొని యున్నవి. అయినను కవులు మ్మెతి కూర్చుటయు, లాక్షణికులు నిషేధింుటయు. కొనసాగుచునే యుండెను. ర-అలకు యత్కిపాన మైతులు చెల్లిన కొన్ని లక్ష్యములు : (ఆముక్తమాల్యద రి 7) “శేబుల్‌ గట్టి నభోంతరాళమున బాజెం ఐిడులు... (మనుచరిత 8-12) “జక్కుల గట్టుకొని దివిజ*రిపు మేడల... (వలావతీ వద్యుమ్నము 4-06) “తరుణి విజ్ఞాన మీసూక్ష్మ, మెలి(గికొనుము" (కాశీఖండము తి-69) 19. తిమ్మకవి లష్షణసార నం్యగహము (త-840 నుండి త్రిశీల్స్‌ త్ధ్మ

*నరవర యిటు బంధచ్వుతి, కొరకగు (ఆముక్తమాల్యద 886) '“శాణనలము తేవీయ, గారయిచ్చి" (పాండురంగ మాహాత్మ్యము 5-294) “మజీయును-యె, వ్వరు సురుచిర -చె, చ్చెర" (వాగవతము 4-520) ఇట్లు లశకణమున కలీఠరముగ ర.అలకు యతిపానలు వెల్పెడి లత్యములు _కమముగ నధికము కాజొచ్చినవి. “నా న్యేషాంవైధర్మ్య్యం లఘ్వలఘూనాం రయోస్తు నిత్యంస్యాత్‌ ” అనెడి చింతామణి సనూతమును గతానుగతికముగ లాతణికు లనుసరించుట తటస్థించినది. కాని ర-అల ఉచ్చారణములోని అభేదమును గుర్తించియు, కావ్యములందధిక మగు చున్న అభేద యత్మిపాసల లవ్యములను పరిగణించియ. ర-అలకు యత్మిపాన మైెతులు చెల్లునని లాక్షణికులు చెన్పవలసియున్నది. ఇట్టి లక్షణమును చెప్పుటయే సమంజసము. కావున దీనిని అప్పకవి అ్మగాషహ్య మని చెప్పవలసిన యక్కర లేదని ఆలియుచున్నది. స్లో టే అ_పశస్త (పానము ఏ యత్షరమున కా యక్షరముతోనే మైడతి చెల్లించుట (పానకు సాధారణ లతణము. యతిలోవలె ప్రాసలోను ఒక ఆక్షరమునకు మరొక అవమరముతో మతి చెల్లింపదగినవి పాన భేదములుగా చెప్పబడినవి. అప్పకవి ఆ విధముగా అంగీకరింవని దా-డల (పానను అపళస్త (పానము (క్రింద చెప్పినాడు. ఆ. అ_పళ_స్తములగు +ప్రానజాలము లలం కౌర విస్మితములు గావు గాన. రై

దీవిరి ధూర్తులైన ,కవులు కల్పన జేసి యొప్నిదంఇణు లనుచు6 1జెస్పరాదు. అవృకవీయము (8-878) మహాకవులు _పయోగింపనివియు, లక్యబాహుశ్యము లేనివియు, లవణ గౌరవము నొందనివియునైన యశులను అవృకవి అ్మగాహ్యములని చెప్పినట్లు; (పానలను అ వళ స్తము లనుశున్నాడు. అటువంటి అటపళ నము లైన (పానలు కావ్యమున కలంకార్య్న పాయ మైనట్టివి కావు. లక్షణమును గౌరవింపని కొందరు కవులు (ధూర్తులు) (వయత్నించి, అట్టివానిని యోగ్యములైన వానిగా భావించి కూర్ప్చరాదని అవన్పకవి చెప్పుచున్నాడు. శ చద్యమునందడు అ(వళ సములైన (టానలేవియో చెప్పబడలేదు. [కింద ఉదాహారింపబడిన లమ్యములనుబట్టి ద-డల (పాన మొక్కటియే అ్మపశస్త మైనదగుచున్నది. దీనిని నూచించి, ఇటువంటి అ్యవళ స్త్మపాసలను (వయో గింపరాదని భావించి అప్పకవి యీ పద్యమును చెప్పినట్లూహిరిపనగును. ఉ. కందుక కేళి సల్చెడు (ప+కారమునం బురుషాయిత (కియా కాంగన *ళి సర్పెడు వింధంబున( బాసర భామ లే/త నీ రెండ (బ్రభాతవేళ రచింయించెను గుబ్బలమీ(ది హారముల్‌ కుండలము ల్కురు బ్లదల +గోమయ పింగము లి౦టి ముందటన్‌ొ (వీరి నాటకము) - అవృకవీయము (8-879) ద, కడుకొని వేడి బాష్పములు ,(గమ్మి పయింబడి పర్వ ఖీతిమై నగరుచు విన్ననై న హృద,యంబున( బొల్బగు హారయష్టి వష య్యద దడియంగ! గావ(బడి +యంచిత విర్మల రత్న భళూషలన్‌ దదుదిత దృశ్యమాన మణి,ధాను సముబ్వ్వలభాతి దోంపంగన్‌ ఛాన్మరరామాయణము. యుద్ధ కాండము2886)-అన్పక వీయము (8-800) ర

ఇంచు మొదటి పద్యమున 'కందు-తాంగ. రెంగడ-కుండ, అని యుండి 6ద-౦డలకు [పాన చెల్లింపబడినది. రెండవ పద్యమున 'కడు-నడ-య్యదగ- దరు' అనియుండి కేవల ద-డలకు (ప్రాన చెల్లింపబడినది. అప్పకవి చెప్పిన [పానభేదములచే నివి సాధింపబడకుండుటచే ఆఅవళన్త (పానము లగుచున్నవి. కేవల ద-డలకు యత్కిపానలు రెండును చెల్లుననెడి లక్షణ వద్యము నొకదానిని అప్పకవి ఆగాహ్యనంబంధవళి (శి-26ట (కింద ఫీర్కొాని ఖండించినాడు. ల-డలకు, ళండలకు పానమెతి నంగీకరించి నవ్వడు ; ద-డలకును అభేద్మపానము నంగీకరించుటలో వైవరిత్యము కానరాదు. ఈ ద-డలయొక్క అ భేదమై్యతి, పెని చెవృబడీన అ(గావ్యూ నంబంధవళిికింద నిరూపింవబడినది(పుట - 6). ద=డల కభేదము నంగికరించి, అభేద (పాసమునందు ల- గలతో పాటు దీనినికూడర చెప్పటయే నముచితము. కేవల ద-డలకు (పానమైతి చెప్పినచో విందు పూర్వక ద-డలకు వేరుగా చెప్పనవనరములేదు.

మొదటి వద్యమునగల 'కందుక'* శబ్దమునకు 'కండుక' శబ్దము రూపాంతరము. ము[దితమైన [కిడాభిరామములో 'కండుక' శబ్దమే యండుటచే నమ్మపానము చెల్లింపబడినట్టగుచున్నది. ర0డవ పద్యమున గల 'కడుకొని, ఆడరుచు' అనువానికి ముదిత భాన్క్మర రామాయణమున ద-డల [ప్రానలుకవకాళములేని 'కదుకొని, ఆదరుచు' అనియున్నది. అవృ కపవీయ లవణములు 1పామాణికములగుటవలన, ద-డల (పాన మలాకణిక మను తలంపుతో పై లక్ష్యములు నవరింపబడి యుండెను. కాని అప్పకవి యుదాహరించిన ట్లావద్యమును ద-డల (ప్రాసతోడనే (గహించి, వాని కభేద్య పానము నంగీకరించినచో సముచితనుగా నుండెడిది,

లవణశిరోమణి యందు ద-డలయొక్క. అభేద పానకు లక్షణము చెప్పబడక, ఈ దిగువ లత్యము మ్మాతము చూపబడినది (4.169)

ప్ర

క, _గాండీవధరువి యాహవ పాండిత్యము( దలంప నకవీ ,;భంగనమున మో ర్కా-ందునవి యొకడు గడంగుట కొ.డంగనీ తగరు దొ(౩( *గోరుట గాడే?

• ఉద్యోగ పర్వము (11-287) ము(దిత నంళోధిత భారతమున మార్కొాండు' ననెడి నమ్మప్రాన చెల్లిన పారము కలదు, అప్పకవీయమున (22-147) గల

“*డిండీర దీప్తి పో+డిమి మీరునీకీ ర్తి

దిండీర పొండిమః *+దెగడు నవ్వు... ,

అంచు సీపద్యమున! జర+ణాదులందు

నిలుపు పదముల మొదలను +గలుగు (వాలు

డళ్వ దళ్వంబులందు రెం+బను బొనంగు

శాస్టీక మయంబునను వన+జూత నయన అనెడీ వద్యము 'పేర్కానబడీ రం ల44 దడలున్ను రండు విధములు గల వనీ చెప్పిరి...... అని సుకవి మనోరంణనమున కలదు (1 ఆ 208), కొన్ని వదములందు దాడల కభేద మంగీకరింపబడుటవలనను ; ల-డల కభేద (పానను చెప్పు నుదర్భమునం డీవిషయము (పస్తావింపబడుట వలనను; ద-డల అభేద్యపాసమునకు కూచిమంచి. వేంఠటరాయకవి విముఖుడుకాదని తెలియుచున్నది. పత్యక్షముగ దీనికి లక్షణ మెందును చెవృబడలేదు.. కాని పైలాక్షణ్‌ కాభ్యిపాయములనుబట్టి, ద-డల (పౌనము న్మెపక న్తమని నిరసీంవ వలనీన పన్‌లేదని నిర్ణయింపవచ్చును,

ఈ పరిశీలనమువలన నిట్టి నిర్ణయములను చేయదగును,

ర్‌

1. అగాహ్యవర్ష్గవళి, అగాహ్యవర్ణ చతుష్టయవళీ అను ణి వ! లబ రెండింటిని అ్యగావ్యూవళులుగా చెన్స్పవలనసిన ఆవశ్యకము కలదు,
2. అగాహ్య నంబంధవళిని; అ్యగాహ్యాభేదవర్గ యతితోని నే వఫబభమ వల మైతిని; ఆ[గాహ్యాభేదయతిలోని ల-ఢల మ్యెతిని, ర-లల మైతిని, ర-జల మైటతిని అ్యనళ నపానములోని ద-డల [పానమైతతిని స్వీకరింపవలని యుండుటచే, వానిని అ(గాహ్యవళ, అవశ స్త్వపానముగా చెప్పవలనీన ఆవళ్యకళము లేదు. ఆలా వసష్ట్టవలాా ఫిగ్‌

అచ ఇ ఇచ "రేఫము, అలఫుం దేఫవు అ ఇ వర్ణాంతర రేఫము '“'యరలవ'లు అఆంతస్థములు. అంతస్థములనగా మధ్యస్థముగా నుండునవి యనీ యర్థము. ఇవి స్వరములకు, నృర్శ్గములకు మధ్యగా మచ్చరింపబడునవి యగుటచే వీనికీపేరు కళైను. వీనికి లఘువులు, అఆలఘువులు అనెడి రెంచురూపములు కలవని వ్యాకరణము చెప్పు చున్నిదిన్న స్థానకరణ వంయోగమున గల శిధిలత్వమున లఘువులు, అశధిలత్వమున అలఘువులు పుట్టును. అనగా నీలఘ్వలఘు విభజనము నకు ఉచ్చారణములోని సారళ్య పాఠష్యములు కారణమని ఆలియ దగును. లఘ్వలఘుత్వము య, వ లకు నంన్కృత వ్యాకరణమున చెప్ప బడినది; (ప్రాకృత వ్యాక రణమున లకారమునకు కూడ అంగీకరింప బడినది; ఇక మిగిలిన రేఫముకూడ ద్వివిధమని ఈ తెలుగు వ్యాకరణ మున గహింపబడు చున్నది; అనునది చింతామణి సూళమునకు బాలనరన్వతి వ్యాఖ్యశ

శెలుగులో నంహితయందు య, వల కాగ మా దేశత్వములు కలవు. జాయ, వంట మొదలగువాని యందలి శబ్దగత మైన య, వల కంటి; క. “*యరలవళలు లఘు వులని, యలఘువులని ద్వివిధంబులగు.' బాల

వ్యాభరణము-సంజ్ఞా 18. $,. “లఘవోఒలఘువశ్చేతి డ్వేధాంతస్థ్యాన్వదంతి శాస్తారః అ న్యేఒన్య వ్యాక రణన్పష్టా; ర స్త్వ్వృతగ్భహ్యతే ద్వివిధ” (బాలనరస్పతి వ్యాఖ్య)

• చింతామణి, సంజ్ఞా 16

హరీయళతడు, అతడు వలికి మొదలగువానీయందలి య, వలు శిధిలో ద్బార ణముకలిగి యున్నవి, కాగా య, వలు సహణజణముగ శబ్రగతమైనవి యగుచో నలఘువులు, సంధియందాగ మా దేశాత్మక మైనవియగుచో లఘువులు నగు చున్నవి. హరి + అతడు+హరి యతడు, ఆతడు + పలికా*ఆతడు వలి3 అనెడి రూపములందు లేఖన ₹ిహ్నములను (వధానముగా గైకొనరారు. ఇచ్చుట ఉచ్చారణము లోని భేదమును బట్టి ధ్వని భేదమేర్చడుచున్నరి. అవగా పరినర వర్ణముల పై నాధారపడిన ఉచ్చారణ సారళ్యమును పురన్క రించుకొని [క్రమముగ యకొారాగమము, వకారాదేశము నగుమున్నవి. దీని వలన అర్థ భేదమేర్చడుటలేదు. అర్థభేదన సమర్థ మైనట్టి థ్వని రూవమే వర్ణమగుచున్నది. కాగా ఆగమాదేశాత్మకము, లఘురూపమనునైన యె, వలు వర్ణముఅుకాక అవి సహజము, అలఘరూపమునైన య,వ లకు సవర్షములు లేక ఉపవర్ణము లగుచున్నవి. వీనిని అ్యపధాన పర్ణిములని కూడ ననదగును. అనగా ఆలఘు య, వలు (పత్యేక వర్ణములు; ల$. య,వలు వాని సవర్గములు. ఈ కారణము వలననే లఘ్వలఘు య, వలకొకే విథమైన లేఖన చిహ్నము లేర్చడినవి. ఇచ్చట (పరాన మైన వర్ణము యొక్క లిపి రూపమే అ(_పధానమైన వర్ణమునకు కూడ (గహింపబడనదని గుర్తింపనగును.

ర, ల లకు చెప్పబడిన లఘువు, అలఘువు అనెడి ర0డు రూప ములును శబ్దగత మైనట్టి వే. బాలవ్యాకరణకర్త ననునరించి లకారమున కలఘు రూవము బహుత్వమునందు ర్కాల, డల కా దేశమైన శక్రార మగుచున్నది ((తాశులు). రేఫ కట్లు చెప్పబడలేదు. వీని లిపి యందు లష-వులకు ర, ల లనియు; అలమువులకు అ, ళ లనియు (వత్యేక లేఖన చివ్నాములు కలవు. ఈ విథముగ భిన్నములైన లేఖన చిహ్నము లుండుటయే (ప్రత్యక వర్ణత్విమున కొక నిదర్శనము. (పత్యేక వర్ణ ములు కానిచో _పత్యకమైన లేఖన చిహ్నము లేర్పడుటయం దర్ధము లేదు. ల--వులన యి, వలకు (పశ్యక లేఖన చిహ్నములు లేకపోవుట కూడ, నవి (వళత్యకవర్ష్ణములు కావనెడీ నిర్ణయమున కొక కారణమగు

తి

చున్నది. నహజ యి, వలు అలహువులు కాగా, ఆగమా చేశాత్మక మైనవి లఘవులగుచున్నవి... డీనికి విరుద్ధముగ లకారమునకు సహజ మైనది లఘువుకాగా ఆదేశమైనది అలఘువగుచున్నది. శేఫకు చెప్ప బడలేగు కానీ, లకారమునకు వలె నూహింపవచ్చును. దీనినిబట్టి అంతస్థము లందు య,వలొక తరగతికి; ర, ల లొక తరగతికి చెంరుగున్నపన ఇలియచున్నది.

ఇచ్చట య,వల లఘ్యలఘు రూపములు నృష్టమగుటచే ల్క కలను గూర్చియు; ర, అలను గూర్చియు వరిశీలింపవలసీ యున్నది. ల-శలు ;-

వైయాకళణులును, ఛందోవేత్తలును వర్ణనమామ్నాయమునండు ల, ళలను లిన్నవర్ణములుగా పేర్కొనిరి., చింతామణి ననుసరించి బాల వ్యాకరణకర్వ ల, ళలను భిన్నవర్ణములని చెప్పి; యరల వలను లఘ్వ లఘువులని ద్వివిధముగా పృథక్కరించెను., ఏళులు, పాళలు, (తాపస లందలి శకార మలఘువు. శల, నల యిత్యాదులందలి లకారము లఘువు. వరనమామ్నాయగత శకాల మలఘువు కాడు, అది (పత్యేక వర్ణము. అన౦ తుడు వర్షనమామ్నాయమునందు కకారమును జేర్చక; నంస్కృత భాషలో ల, లకు భేదము లేదనియు, తెలుగుభాషలో మా్యతము శ వ్యము (ఆ వర్గముతోపాటు) అధికముగా కలదనియు చెప్పెను. సంన్కృళతముశందు ర. “..యర లవ నహళంతు హల్వర్గః” -చింతామణి (1-6) 4. బభాలవ్యాకరణము (1-8, 18) 5. ఛందోదర్పజము (4126)

క. శలలకు భేదము లేదను

పలుకున కా6 దొలగి మైరు +పడులగు వర్ణం

బులు నంన్కృతభాషకు, మటీ

తెలుగున అ ళ లనంగ రెండంరికమం[డు హరీ

_ఛందోదర్పణము (4-127) ర

ల-రలకు లఘ్వలము భేదము లేదు. వ్యాళ, గోళశారులందున్నట్టి అలఘు లకారము ఆర్వ్యావీనమని నంస్కృత వైయాకరణుల మతము, ఏక సీశము, డేవహేళనము మొదలైన శబ్దము లందలిది దుఃస్పృష్టడకారముగ చెప్పబడి నది. ఇది కొన్ని వేదకాఖలందు మాతము శకారముగా పఠింపబడుచున్నది. ఇదియు నర్వాలీనమే., ఇట్టి విధమైన లాషణిక వాక్యములనుబట్టి తెలుగులో భిన్నవర్ణములగు

ల-ళళలు, ఒక అలఘు లకారము కలవని తెలియగున్నది.

కల, వల మొదలగువాని యందలి లకారము దంతమూలీయము, పార్శికము ఇదియే లఘు లకాళశము.

తళుకు, కూళ, గయ్యా+ మొదలగువాని యండగలి శకారము మూర్ధ న్యము, (వత్యేక వర్ణము,

వకులు, పాసులు, (శానటలు మొదలగు వానియంచలి శకాళ మలఘువు. అనగా బాలవ్యాకరణక ర్త ననుసరించి ఈ ళకారము బహుత్వము నందు ర,ల,డల క్షాదేశమైనట్టిది. ఇచ్చట 'శికార మాదేశమనుటచే అలఘు లకారముకూడ మూర్చన్యమగుచున్నది. దీనికి వర్ణముయొక్క లేఖన సామ్యమొక ఆధారము. చింతామణిలో చెప్పబడినట్లుగా అప్పకవి పేర్కొని నట్టి అలఘులకార లిపి చిహ్నము (() వ్యా ప్రినాందఠ పోవుట కాయలఘు లకారము మూర్చన్యళకారములో నభిన్నమైయుండి దాని లిపి చిహ్నమే స్వీకరింపబడి వ్యా ప్రినొందుట కారణము.

అలఘు లకారమునకు పత్యేక వర్దత్వము లేదు. ఇది మూర్చన్య ళకారోచ్చారణమున లీనమగుటచే స్రూలముగ ల-ళ లనెడి 30డు వర్ణములే 6. వైయాకరణ పారిజాతము. పుట-170. 7. (దావిడలాషా పరిశీలనము-1 విషయము-1]% 8. “దంత్య చజౌ గురు రలౌ చబిన్దు యతౌ” -అప్పకవీయము

100

ఏర్పడుచున్నవి. తదువరి (పత్యేకవర్గమగు శకారమే లకారమున కలఘు రూవమనియు చెప్పవచ్చును. తెలుగులో కల-కళ మొదలగువానియంతు ల, శలు అర్థ భేదక నమర్థములై ఒకదాని స్థానమున వేరాకదానిని స్వీక రించుటకు వీలులేని విగుచున్నవి్న అయినను ల, శళలకు యతిపాన మతు అంగీకరింపబడినవి. అర్వాచీన నంన్కృతమునందు ల, ళ లభిన్నము లగు టచే, త్యత్సభావమువలన తెలుగున మతి చెప్పబడినదని యూహింవన నగును. ర - ఇలు :- చింకామణిలో శళకటరేఫము. లేకయే. అచ్చతెలుగు వర్ణము ముప్పదియారని చెవృబడినట్టు బాలనరన్వతీయపాఠము.ి దీని ననునరించి బాల (పౌఢ వ్యాకరణములందు య,ర,ల,వ,ళ లనెడి వర్ణములే (గహింవ బడినవికాని శకటరేఫము ,(వతేక వర్ణముగా (గహింవబడలేదు. తదుపర చింళామణీ ననునరించీ బాలహ్యకశరణమున య,ర,ల,వ లకు లఘ్వ లఘువు లనెడి రెండు రూపములు కలవనియు, (పత్యేక వర్గముగా (గహిం వని శకటరేఫము రేఫమున కలఘురూపమనియు (పకటింవబడినది లఘ్వలఘువులతైన య,వ,ల లకు వైదర్మ్యములేదు, రవర్ణములకు నిత్య ముగా కల్మదనెడి చింతామణి న్నూతమునకు “వె ధర్మ్యమనంగా ర్క వ్యవహారమున ళకారమునకు -లఘులకారరూవన మేర్పడుట యొక. మాండలికము. 10.ళ్లో-“ద్వివిధా దిరు దేదోతోఒచోవ(కతమావనుస్వారౌ కగ చజయుగ టడణ తదన పబమ యరలవ నహళశంళు హల్వర్గః”

• వాలనరస్వతీయము (1-18)

11. బాలవ్యాకరణము (1-18)
12. “నాన్యేషాం వె రర్మ్యం లఘ్వలఘూనాం రయోన్తు నిత్యంస్యాత్‌” = ఓింతామణి (1-10) క01

బరన్పరము యతి పానలు చెల్లకుండుట” యని బాలనరన్వతీ వ్యాఖ్య అథర్వణ కారికావశియందు. లఘ్వలఘు రవర్గములయొక్క విభేదము (నకటింవబడి వాని యత్సిపాన మ్మెతులు తిరన్కరింవబడినవిష్యి

శకటరేఫములోకూడి (రయుగ) తెలుగునకు ముప్పదియేగు వర్గము లని అవ్పకవీయ చింతామణి పాఠమున్య అనంతామాత్యుడు వర్ణమాలను ేర్కానుచు నంనృతమునలేని అ, ళ లనెడి రెండు వర్ణములు తెజిగులో నధికముగా కలవని వానెనుు శందోలావణికు లెల్లరును ఎక్కటివడీ, (ప్రానవైరములందు ర-అలకు యతి్కిపాన మతులు నిషేధించిరి. వీనిని ఛందో[గంథములందు అలఘ్వలఘువులని వ్యవహరింవక కేవలము ర-ఆ లనియే పేర్కొనుట నిటగమనింవదగినది. దీనినిబట్టి ల-ళలకు వలెనే రం-జ ఆను భిన్న వర్ణములని తెలియుచున్నది.

పైని. పేర్కొనిన ఇాశణిక వాక్యములనుబట్టి ర-ఆ లఖీన్నము ఇనియ, ళకటరేఫము ,ప్రత్యేకవర్ణము కాడనియు, ఇది సారురేఫ కలఘు రూవనమనియు వెైయాకరణులును ; ర-ఆలు భిన్నాక్షరములనియు, (వత్యేక వర్ణమగు శకటరేఫ తెలుగులోమా తమే కలదనియు, కావుననే వీనికి యతి (ప్రానలందు మ్మైతి కూర్చరాదనియు ఛందో వేత్తలును అభిప్రాయపడినట్లు తెలియుచున్నది, కాగార- అల సంబంధమును (_పకటించుటయండు వైయాకరణులును ఛందో వేత్తలును ఫరన్పరము. విరుద్ధమైన మార్గము ననునరిం:నట్లు నిర్ణయమగుగున్నది,. ఈ రెండు వర్గముల బారి అభిప్రాయములందు నేక వాక్యత లోపించుటవలన శకటరేఫ న్వరూ వమునందుగాని, ర-.జఅల నంబంధ నిరూవణమునందగుగాని ఇదమిత్గ మైన నిర్ణయ మేర్ప్చడకున్నది. శకట రేఫమును _వత్యేకవర్షముగా నంగీకరింపని 18. బాలనరన్వతీయము (పుట 1506) - 14 అథర్వణకారికావళి (18, 14, 15, 17, 19, 20, 21వ కారికలు) 15.ల్లో ద్వివిరా దిదుదడేదోలోఒచోవ్యకతమా వనుస్వారౌ,

కగ చజయుగ టడణ తదన వబమ య రయుగ లయుగ

వచవాళ్చహలః” 1౬ రందోదర్పుణము (4-127)

102

జోలహ్మ్యకరణమునందే బవకీర్ణవరిచ్చేదమున 'ఠత, వ లలు లఘ్వలఘుక్కలు మై[తింబొరయు, శేఫంబులు బొరయవు" (నూ-24) అని న్మూతింవ బడినది* దీనినిబట్టి లఘ్వలఘురేఫములకు అనగా ర-అలకు యళతి (పాన మ్యెతులు చెల్లవని బాలవ్యాకరణము నందును చెప్పబడినట్లగు చున్నడి, ఇది ఛందోలాషణికుల. మతము. కాని, వైయాకరణుల మతమున ర-అలు లఘ్వలఘు రూవములైయుండి, శకటరేఫము _వత్యేక వర్ణము కానప్పుడు వానికి యతిపాన మతులు ఇెల్లుననవలయును, ర-జలకు యతిప్రానమై తులు చెల్లనియెడల, నా రెండును (వత్యేక వర్ణములని సున్స్నషముగా తెలియుచునే యున్నది. కాగా బాలవ్యాకరణ మునందళలి పె రెండు న్యూతములును వరన్పర బాధకము లగుచున్నవి దీనికి వైయాకరణులయు, ఛందో వేత్తలయు అభధ్మిపాయములకు నమన్వయము లేకపోవుటయే హేతువు, ల-ళలను (పత్యేక వర్ణములని చెప్పి నట్లే ర-జలను కూడ (పత్యేక వర్ణములని వైయాకరణులు చెప్పవలనీ యున్నది. ల_ళలకు యత్మిపానమైెశు లంగీకరించిన ఫ్రే ఛందో వేత్తలు రంజలకు కూడ నంగికరింపవలని యున్నచి. అప్పగిట్టి విధమైన నందేహమున కాస్కారమే లేశపోవును. శకటరేఫ కల వదములందు దాని రూపము చెడిపోకుండ యధాళతథముగ [(పయోగించుట కవకాళశము లభించి యుండెడిది.

దీనినిబట్టి బహుళః (పాచీనకాలమున ర-జలు ర0డును (వత్యేక వర్ణములుగనే పరిగణింపబడెడివనియ; ఈ (ప్రాచీన లవణ నిర్వహణ మునకు యత్మిపానలు చెల్లకుండుటయు, (గాంథిక వాబ్బ్యయమునం దర్ధభేదన నమర్ధమును చూపుట కొకదాని స్థానమున వేరొకదానిని (వాయ కుండుటయు నియమములైనవనియ నూహింవవచ్చును. అసంతర కాలమున ళకటరేఫము సహజవర్ణత్వమును కోల్పోవుట, ఉచ్చారణమున కేఫమునకు నన్నిహితమగుట, ఈ రెండింటికి లఘ్వలఘువులనెడి

103

పరిగణనము కలుగుట అనునవీ జరిగి యుండవచ్చుననీయు కూడ నూహీంవ వచ్చును. అలఘు లకారము శకారముతో సా మ్యోచ్చారణము కలిగి యుండుట వలన, దానికి శకార లేఖన రూపమే (గగహింవబడి వ్యాప్తి నొందినదని పూర్వము చెప్పబడినది. ఇక శకటరేఫ మెట్టు అలఘురేఫ మైనదో పరిశీలింపవలయును, అకారమునకు (పత్యేక లేఖన రూవ ముండుటయే దాని పత్యేక వర్ణత్వమున కొక నిదర్శనము. అందుచే నలఘు రేఫమును, ఆఅ వర్ణమును _పాఠమికముగా భిన్నములగుచున్నవి. అలఘు లకారమునకు ళకార సామ్యోచ్చారణ ముండినట్లు, అలఘు రేఫ మునకును అకార సామ్య్మోచ్చారణముండి. యుండ వచ్చును. అలఘు లకారమునకు ళకార లేఖన రూపము (గహింపబడినట్లు అలఘు రేఫమునకును అకార లేఖనరూపము (గహింపబడినదని యూహింప వచ్చును. దీనినిబట్టి లకారమునకు వలె 'రేఫమునకును లఘు రేపము, అలఘు గనేఫము, వర్ణాంతరమైన అ వళ్లము అనెడి మూడు రూపములు కలవని నిర్ణయమగుచున్నది. ఇట్టి నిర్ణయమునకు వ్యాకర ణమునం దలఘు రేఫమునకు (పత్యేక లేఖన చిహ్నాముండుటయు, “దంత్య చజౌ గురురలౌచ బింగుయుతౌ' అనెడి అప్పకవీయ చింతామణి స్యూత మును ఆధారములు. అల్బు ల- రలు [కమముగ శ-అలతో సామ్యో చ్చారణము కలిగియుండుటవలన, లేఖనమునకు కూడ నవియే ఉ(గహీంవ బడుట కాస్తీయమైయుండి, అప్పకవి చెప్పిన లేఖన విధానము (పచార మున కెళ్కుక పోవుటకు పతువగుచున్నది. ఈ ల-రల రూపములను వీవరణార్థమిట్టు చూవవచ్చును. లఘువు- ల ర అలఘువు- ల ర ే న! ఉవత్యేకవర్ణము- ,| | 104

ఇట్టే పరిశీలనముచే రేఫము, అలఘురేఫము, వర్ధాంతరమైన అకా రము అని మూడు విరములుగ రేఫముండిన ట్లూహింపదగి యున్నది, రేఫము ఆంతస్థము, వేరైన అలఘు రేఫముండుటచే నిది లఘురేఫమగు చున్నది. అలఘురేఫము, అకారముల కొకే లేఖన రూవము _పచారమునం దుండుటవలన నీ రెండింటిని వేరుచేసి నిరూపింపవలనియున్నది, అ వర్ణము (పాచీనకాలమున టాత మధ్యస్థోచద్చారణము కలిగియున్న (పత్యేక వర్ణ మనియు, దీని కనంతరకాలమున నలఘు రేఫోచ్చారణము కలిగినదనియు నిరూపింపబడియున్నది., ప్రాథమికముగ అ వర్ణను (పత్యేక వర్గమైన హేతువుచే (పాచీనకాలమున ర-జలకు యత్మిపాసలందు మ్మెతి లేకుండి యుండవచ్చును. కాల్యకమమున ట వర్ణమున కలఘురేఫోచ్చారణము కలుగుటవలన, ఆలఘురేఫమునకు సన్నిపితమైన లఘురేఫమునకు కూడ అ వర్గము నన్నిహితము కాజొచ్చినది. ఈ విధముగ ఉచ్చారణమున రేఫ, అ వర్ణములకు కూడ నభేదము పాచురమగుటచే వీని పత్యేక వర్ణత్వము నిలుపుటకు, యతిప్రానములందు వీనికి మతి కూర్చరాదని _పాచీనచ్చందో వేత్తలు కానించిరి. వరంపరానుగతముగ నీ లకణమును ఛందోలాకణికు లనుసరించిరి.

ర-జల కలేద మేర్ప్చడుట యనునది రెండు దళలలో జరిగి యుండ వచ్చును. మొదటి దశలో అ వర్ణమునకు అలఘ. రేఫొచ్చారణము కలిగినది, ఈ సాన్సుముచే లేఖన చిహ్నములేని ఆలఘు రేఫమునకు అ వర్ణ లేఖన చిహ్నమే _పచురమైనది. కాగా అ వర్ణ లేఖనముతో (వాయబడు పదము లలో నెచ్చట నహణ అఆ వర్ణము కలదో, ఎచ్చట ఆలఘు రేఫముకలదో అనెడి నిర్ణయ మసాధ్యము కాజొచ్చినది. ఈ విధముగ నీ వర్ణములు ర=లఘు రేఫము, అ=టకారము లేక అలఘు రేఫము అవి రండుగ నేర్పడినవి, తరువాత కమముగ జ ఏర్ణమునకు నహజమెన ట-త మథ్య స్థోచ్చారణము నంపూర్ణముగి నశించి దాని కెల్లిడల నలఘు రేఫోవ్చారణమే ఏర్పడినది. బహుశః ఈస్థితి యందే జ వర్లమునకు లేఖన రూపము, అలపము రేఫధ్వని అనెడి లక్షిణమిులనుబట్టి ళకటరిఫమను నామము కలిగి యుండ 17. (దావిడ భాషా పరిశీలనము (పుట-$8)

కధ్‌

వర్చును. అ వర్ణమునకు ళకటరేఫము; అలఘురేఫ మనునవి వ్యవహారమున పర్యాయ నామములై ఇవి. దీనిని రెండవ దళగా చెప్పవచ్చును. తరువాత సలఘ.కేఫము (కమముగ లఅలఘురేఫముశో నఖేదత నొందజొచ్చినది. ర-జల యభేద పరిణామమున నేడు నెలకొనియున్న లక్షణమిదియే.

శందళ్ళాస్త్రమున అ వర్గమును అలఘు రేఫముగా పేర్కొన కుండు.యు, ర- అలలకు యతి (ప్రాన మై్యశులు చెల్లవనుటయు (ప్రాలీన లక్షణ మగుమన్నది. వ్యాకరణముస అ వర్షమును అలఘురేఫ మనుటయు, దీనిని పత్యేక వర్ణము కాదనుటయు నర్వాచీన లక్షణమగుచున్నది. అ కార మును (పత్యేక వర్ణమనియు, ఆలఘురేఫ వేర్రైనదనియ చెప్పుటకుగల (పబల హేతువిదియే. ఆరదము, కరణి, వెదురు, రచ్చ మొదలగు పదముల లోనిది రఫమనియు ; అజచుట, అంపము తూజు, ఈడేలు మొదలగు పదమిలలొనిది సహజ ఆ వర్ణమనియు (వకటితమైయున్నది. కాగా పైని చెప్పబడిన అభ్మీపాయము వనుసరించి అలఘురేఫను నిరూపించి, అది వచ్చు పదములను చెప్పవలసియున్నది,

అల బురేఫముయొక్క_ సహజ స్వరూపమును తెలిసికొనుట కికింది రీతి సూహింపవచ్చును. బాలవ్యాకరణమున బహుత్వమునందు ఈ, లడల కా దెశమయిన ళకార మలఘురూపమని చెప్పబడినట్టుగా, (_పాథమికముగ భిన్నాశ్షర మైయుండి ఉచ్చారణమునం దనంతర కాలమున రేఫముగణా మారినదానిని అలఘు రేఫమని చెప్పవచ్చును. ఒకానొక వర్ణమున కిట్టి విడమైన పరిణామ మేర్చతునాటికి, అ వర్ణముయొక్కు ఉచ్చారణమునకూడ మార్చు సంభవించి, 30డింటి ఉచ్చారణమున సామ్యముండు టే ఈం వర్ణ లేఖన రూపమే దీనికిని [గహింవబడి యుండవచ్చును. అలఘురేఫమునకు నహజమైని లేఖనరూపము లేకపోవుటచేతను, అలఘులకార సామ్యమును బట్టియి నిట్లాహింపనగును. ఇట్టి ఆభ్మిపాయముడే _పావీనకాలముననున్న ట వర్షము, అర్వాచీనకాలమున కొన్ని తావులందు రేఫముగా మారినట్టి అంశమును గులర్పింపవచ్చును, అట్టి రేఫ మలఘురేఫము కాగలదని యిచ్చట ఊహింపబడుచున్నది.

106

టివర్ణ మనంతర కాలముశ డ,ద,శ,ల,ర, అ అను వాంలో నేదో యొక రూపముతో కనబడుచున్నది అనగా ల వర్ణమునకు ర.జలను రెండు రూవములు కనబడుటచే ఆ వర్ణమునుండి యొక్సి విధమైన రేఫ ముత్పన్నమైనట్లు తెలియుచున్నది. ఈ రేఫ మలఘు రేఫమని యిచ్చట (పతిపాదింప బడుచున్నది. టి వర్ణము ర-జలనెడి రండు రూపములుగా మార్చు నొందినదని చెప్పబడుటకు టఅకారము ముందలఘు రేఫముగను తరువాత లఘునేఫముగను మార్చు నొందిసదని యూహింప వచ్చును. లేదా భిన్న _ రేఫములలోని అల్వావీనమైన యళలేద కారణమునే కశాసనములఅందు యధేచ్చృముగా [పయోగింపబడి యుండవచ్చుననియు నూహింపవచ్చును. శానన రూవములనుబట్టియు, వాని తమిళ రూపములనుబట్టియు అ కారము వచ్చు పదములలో జరిగిన మాప్పు నిటు చూవవచ్చును, మ! పులోలు - ప్రోలు - వోలు |! కిల్‌న = క్రింద - (కింద చి న! మిజటింగు - మ్టుంగు చా (యమింగు పొజుదు ౨ పొరు జూ పౌరద్ద ఈ ౧ టి కొబటవు - క్షావ్వు - (కొవ్వు ముజణంగు ” మ్రైాగు - (మోగు అ షం

ల

18 (ప్రాబ్బన్నయ యుగము (పుట-క8)

19 ఈ నందర్భమున “ఈ విధముగా. గొన్ని తెలుగు వదముల (వేలు, (పాత, (మోస, (పోలు, (కోవి, (తిప్పు) మొదట సంయుక్తావ్షరము లలో ద్వితీయాంగముగా. గనంబడు రకారము వదాది నున్న రెండక్షర ములలోని స్వరముల వ్యత్యయముచే నేర్చడినదేకాని నహజము కాదనియు, నిది మూలపదము నందలి టకారము పొందిన పరిణామ ఈూపమనియు [గహింపవచ్చును.”((పాజ్బన్నయ యుగము. పుట-15ఏ) అని ఆచార్య థ్రీ అవధానిగారు (వాసిరి.

107

దీనినిబట్టి పెళావులలి' వర్ణవ్యత్యయముచే నేర్చడిన (కావడి కీటకారమే మూలరూపమని తెలిలుచున్నది. ఈ పదములలో బకార వరిణామమున శకటరేఫము కనబడుటవలనను; (క్రింద-కింద, (పాప్ర-పాద్ట, (మోగు-మోగు అని లఘురేఫము లోపించిన రూపము లేర్పడుచుండుట వలనను; బి వర్ణము నుండి యత్పన్నమైన రేఫమే ఆలఘురేఫమనియు, పరిణామమున లోవము సిద్ధించుటయే దీనికి వర్ణత్వము లేకపోవుటకు గల కారణమనియు నూహింపవచ్చును.

తెలుగునకు సోదర భాషయు, రమారమి కీస్తు శకారంభము నుండి సారన్వతము కలదియునగు తమిళశములోని వర్లములను వరిశీ లించిన, తెలుగులోని రేఫములకు నంబంధించిన పూర్వచరిిత తెలియ గలదు. తమిశళశమున వల్లినం (వరుషములు), మెల్లినం (నరళములు), ఇడ్రెైయినం (ఆంతస్థములు) అని మూడు వర్గములు కలవు. కం ఇందలి వల్లినం వర్గాంతము నందలి అకారము తెలుగులోని అవర్ణమని (సహజ శకట రేఫము)గు ర్తింవబడినదిల్ని ఇదియే _పాఠమిక దశలో టంత మధ్యస్థోచ్చారణము కలిగియున్న పరుషాశరము. మెల్లినం వర్గాంత మందలి నకారము (81760181 ౧8581) వదాంత నకారము(ఆవన్‌, ఇవన్‌ ). ఇది తెలుగు కాననములంరు న్‌ అనెడి రూపమున నుండి నట్లును, తరువాత లోపించినట్టును నిరూపింవబడినది.్యి ఇ రైయినం వర్గాం తమందలి అ (1) అనెడి వర్గము శకటరేఫము వలె శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారి 'నంది'లో చూవబడినది. శాననములందు ఆ అనెడి రూపముతో నున్న వర్ణమిదియే. ఈ వర్షమే డ, ద, ళ,ల,ర, ట లలో నేదో వర్గముగా మారినది కాని, వల్రినం వర్గాంతమందలి 20. వల్లినం = కచటతపఅ

మెల్లినం = జ కణనమన్‌

ఇడైయినం - యరలవళట

=సంధి (పుట-142) క... అందే. (పుట-14ల, 8, శ) రల (పాజ్న్బ్వన్నయ యుగము (పుట-54)

108

అకారము కొరు, ఆంతస్థమైన టి వర్ణము నుండి యుత్పన్నమైన గేఫము అంతస్థమైన లఘుకేవ (సారురేవ) కు నంబంధించిన దగుచున్నది. అది సాదురేఫముకం టె గురూచ్చారణము కలిగియుండిన కారణముచే అలఘు కేఫ మనబడినది. దీనినిబట్టి (పాఠమికముగ అ వర్ణము వరుషమనియు, అలఘు గేఫము అంతస్థమనియు ఆలియుచున్నటి. ర-బలు, ఆఅ వర్ణము ఉత్ప త్తిస్తాన సామ్యము కలిగియుండినట్లు తాల్కావ్పీయమున చెన్ప బడిని అవర్ణమున కలఫలకేఫోచ్చారణ మర్వాలీనముగ నేర్చడినట్టును, అలఘి*ఫ, అ వర్ణముల కొక్క శకటరేఫ లేఖన చిహ్నమే (_పచుర మైనట్లును వూర్వము చెప్పబడినది, ఈ 'ేతువుచే వ్యవహారమున ర-జి లసెడి రెండు వర్ణములే (వనిద్ధి నొందినవి. కవిజన్మాశయమున ర-టఆ లని కలరు. ఆంధళశబ్ధచింతామణిలో లఘ్వలమఘువులైన ళ వర్ణము (రయోస్తు)లని కలదు. 'అ'కు లేఖన రూవముననునరించి, అది ద్విచ్యక శకటమును పోలియుండుటచేతను, దానికి రేఫోచ్చారణ ముండుట చేతను, ఈ రెండు లక్షణములను నమన్వయపరచి శకట రేఫ(బండిర ) మను నామముంచబడినది. తెలుగున వ్యాకరణ (గంధములు వెలయు నాటికే అకారముయొక్కు నహజోచ్చారణము నశించుటయు, దాని కలఘుశేఫ ధ్వని (పబలమగుటయు జరిగియుండవెచ్చును. అ వర్ణమే అలఘురేఫఘమనుటచేతను, దానికి శకటగేఫమను నామము కలుగుఒవలనను నిది నిరూపితమగుున్నది. తరువాత దీనికి కూడ న్వతంతర్వని (ఆలఘు రేవధ్వని) నళించి సారు(లము) రేవధ్వనియే (పబలమైనది, కావుననే కొందరు కవులచ్చటచ్చట ర-అలకు యతిప్రానమైతులు కూర్చిన లక్యములు కనబడుచున్నవి. ఒకేవదము ఒకచోట గథతోను వేరొాశకచోట శకటరేవతోను కావ్యములందు [వయోగింపబడుటవలన, లాషణికులకు రేవ శకటరేభలు కల పదముల పట్టికలతోపాటు, ఉభయ రేళల నుంచదగిన పదముల పట్టికను కూడ తయారు చేయవలసిన ఆవళ్యకము కలిగినది. ఇట్టివిధమైన చార్మితక హేతువుచే నేటికి సాధు రేథవమనునదొక టే మిగిలి శకటరేఫ చర్చ అనావళ్యక మైనది. న 24. దావిడభాషా పరిశీలనము (పుట-80) 10

పర్యవసానముగ ఎస్తుతమున్న శకటరేఫ మెచ్చట నహజ అ కారమో, ఎచ్చట అలఘుగకేఫమో నిర్ణయింవవలని యున్నది, దీని సీకింది విధమున నూహింసపవచ్చును,

నహజ ఆఅకొరము

క. కృదంత రూపములందును, బౌవవిభక్తిక రూపములంరును, శకట రేఫ నంధులంగును శకటరేఫమునకు బకారాదేశము వచ్చుచో నవి నవాజ అకారముకల సదములు,

ఊణు = ఊట విజు = ఏటికి

గీజబు = గీటు నూజు - నూటికి

లేటు - కేట

కుజు 1 ఉనురు _ కుట్టునురు

చిలు + ఎలుక .. చిసైలుక రి తెలుగులో శకటరేఘము కల నచములకు తమిశమున నమాన పడములలో కూడ శకటరేఫమున్నచో నవి నహజ టఅకొరముకల వదములు,

రెలుగు శఈశమిశము

శూజు (నింద) తూజు

మాటు (వతి) మాటు

వేఖు (అవ్యము) వేలు

అక్కలు (అ పేక) అక్కతై

ఈలి (గళ) అతై

ఈజు (ఉవళమిల్లు) అఆజు

110

అణు (షట్సంఖ్య) అటు ఈడేజు (సిద్ధించు) ఈ డేయి ఆలరిఘురేఫము

1. సహజముగా టకారముకల వదములు తరువాత సారురేవలోగాని, శకటరేవలోగాని ఉన్నట్లు కానవచ్చినచో నట్టిరఫలు అలఘుేవలని యూహింవవచ్చును.

తెలుగులో నశించు అనునర్ధముకల అణు ధాతువు(బలమజీ, ఉక్కటి, (కచ్చల)నకు నమానముగ తమిళములో అటి అను ధాశువు కలదు దీనినిబట్టి అకారము శకట 3వము(అ)గా మారిన రూపముతో ఆలుగులోనున్నట్ట్లు భావింపవచ్చును. కాగా బలమటథి మె! వానిలోనిది అలఘువేవమగుచున్నది. తెలుగులో లఘు రేశముతో నున్న '“ఒళవరి' అను పదము తమిశమున 'ఉళవటి' అను రూపముతో కలదు. కాగా బకారము లఘు కేఫముగానున్న ఒళవరి పదములోనిది అలఘురేవమని భావింప వచ్చును. ఓ, వర్ణవ్యత్యయముచే, పదాది నంయుక్తాశరమున ద్వితీయ వ్యంజన ముగా నేర్చడిన రేఫమునకు, లోపము సిద్ధించుచున్న బైనచో నది అలఘు "రేఫము. ఉ :- పొటురు- ఫపర్లూా పొద్దు పార్దు.

న చి చది

$. అందలు, ఎందజు మొదలగు వానిలోని శకటరేఫము నహజముకాక నాధురేఫమున కాదేశ మైన దగుచున్నదిల్మా కావున నీ శకటరేఫ మలము *ఫమని చెప్పవచ్చును. రె (పాజ్న్బన్నయ యుగము (పుట- 166) 96. “అంతాదులకు వారు పరంబగుచో వాకు లోవంబును రు, రలకు

అు జ లాదేళశంబునగు. అ (పౌఠవ్యాళశరణము (శబ్ద-౮౮సూ

కే1ే1ే

“ట్రీర్ణవూర్వకమ గు లఘు రేఫము (వాన్వపూర్వకమగుచో నలఘురేఫంబగు” , నని వ్యాకరణ విధి యుండుటచేత “చేకుజు' మొదలగువానిలోనిది నహజ ఆకారము కాదనియు నది అలఘురేఫమనియు చెప్పవచ్చును.

ఈ విధమైన అభి[ప్రాయములను నిర్ధారించుటకు నన్నయభట్టారకుడు యతి[ప్రానలందు (ప్రయోగించిన ళకటరేఫముకల పదములయొక్క- పూర్వ రూపములను పరిశీలింపవచ్చును. దీనికి నన్నయ రేఫ, శకటరేఫములకు ఎయయతి[పొన మతులు కూర్చలేదనెడి లాషణికాఖిపాయము కారణమగు చున్నది. ఈ విధముగ నహజోకారము, అలఘురేఫముకల వదములను వింగడించుటకు పరిశీలనము కావించినయెడల ఈ వ్యానమున _పకటింప బడిన అభీపొయము నిర్ధారితము కాగలరు.

ఆం స్ష వలల 27. [ప్రొాఢవ్యాకరణము (ము క్రలక్షణవివేచనము- 1 సూ) 112