Telugu Chanda Padakosham (V I) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

లం య టా టంట శ ల చు ఓం 1 త్త బ్‌ ర్‌ు భే. వ. న్‌ నన స ఇ గ చం” హా. నూ న మ ] మ న కం నుం _ ఎగ్‌ ౭ వై = ః పను క ను = చ షు. ,! గం . న నం. నటు లం త్తే / షూ శ ళా | గ్‌ బ్‌ వ ఇంత. మ! యం న బన్‌ బ్య న | స అగ ట్వ వై జే న. శ న్‌్‌ వు వ్షే స. న్‌ వా యాన - నేం మ ము న కి , త్‌ సు సం మ మన్‌ం... వమ న. చే త్య న త. ఇ వ గా నా ల! శక || ము స న వ వ ॥ మై ట్‌ న |. న ల! ల వహ వ అర్‌ సు క... వ్‌. కు. |. ల లే టి? [| | లై న సం + ] _ స చ ల జ మ... త ర లా ర చ వలా... తా శక వశ శ. క్‌ ప ( న ఘా నా పా! య్య రా. వ్‌ స ్‌ సా గి శ్వా న జా ; మయం... 1 స |. వంత న్‌ రాన రం (క నక నా నో మన వా న. ై ఎప న్‌ గ్ల . న. స! | న ల. హత కు క స ట్‌ న ర (నా. టై రహ నన్‌ న న రా వ టక్‌ క [న స... ఎ య. ము! | న. నం. ః మ | భా కు న. ” ॥ - పై - త్‌ గ్రే. క్‌ శభ. క | శ. నా. వ్‌ ఎ ఎవేహ్ళా ల లా | క ॥ | 1॥ ష్‌ ( వ | ఎ శ స | . 1 గ | ౮ | లం! క మ గాం: |. నె / వాకా కా. [టు క 1 న. వ. | , సు జ్ర న వ అ యా ళ్‌ . శే రా స లు జ. క్ర న |

క వ లే శార్రు శీతుంటివ్రలంత్‌ తాలు ఇట ఛభందపదకోశ ము నం (గావాటడు ్రు కోవెల సంపత్కుమారాచార్య, భాషా(వవీణ, ఎం. పం, లెక్చరర్‌ , తెలుగు శాఖ, (పభుత్వ కళాశాల, వరంగల్లు. వరివ్య ల్ల శ్రీ దువ్వూరి వేంఠటరమణకానన్ర గ లో ం లే య టన. .. రాం? న. తెలుగు అకాడమి హైదరాబా దు 1077

ర్వష3రీ25086418008200-00591164 09 501 10, 545 0211002040%4 4. 5ం819018660 581 987001 760%818580080& 525/1, 181 2414100, 19770 ౯, ౫350, క్‌. ంళ€ి శి ౧ అ 7౮6౮ 449561 ర మ క స య్‌ టి యో ౮ సో క. నం కోల విడ//౧గ, 1977 ౮0౧7౮ 000 గీ ఫ్ని0113%664 9 గంప ౮ం0౮ శన 0882, 6ం౯20264-500 029 (4692 వరల) 396౮ ౧6 0౦111 5008080766 వ్‌ం0%006 0 66406108 0 3ంంప8$ 206 పీ!లజ06 10 68100821 1208022865 28 ం ౮981760310 16౪0, 05 (6 60740616 0£ 0612 1 116 కశ10150 0 కర00026100 జరీ ప్‌ం0181 ₹761[176 (0694190690 0 041189), సల ౨011. 4// || 9గ2/౮౦౮౯౯ 2౧ |నా రీంండ్‌ 278౭ ౮/07/0600 7ట6/166 02౧4 ౭౦ గ0౯02 ౧/[0 ౧౫0౫ లీల 6౯౯౮446644 లా 0గ%0౫ 7౧౧౧ (0౯ ౧గ బైజగలాంతలి 1౧0241 (46 ౫7/47 గల7/ ౮002 ౧౯/46 00గ౯|్ర|[ ౧౮గ౫౭౫. పై106 28. 11-00 ఓ[౫౦ ౦ 92080 4 ౯0014 + గాంగ! 24 ₹ల0%2080 9820ల వ౯౦ం6ే0019 (9) ఓ16., ్వరేల80164=500 029 6076 11 4. *₹. 6౦74 గాల! కెంంకి పెంంం8, క6రల94014-500 004 తీరరరీ82 పి4రే60ఏ,

పన్హావన ఇంటర్భీడియట్‌ , డి(గి స్థాయిలలో పాఠ్య, పఠథనీయ [గంథాలు (వచురించడంతో బాటు, సం(పదింపు (గ్రంథాలు, మోనో[గాఫలు, (ప్రామాణిక ([గంభఛానువాచాలు, శా(శ్రునిుంటువుల (వచురణంకూడా అకాడమీ చేపట్టింది. వివిధ శాస్త్రాలకు సంబంధించి నిఘంటువులు _పచురించే (పణాళికలోనే తెలుగులో కూడా కావ్య, నాటక, అలంకార, వ్యాకరణ పరిభాషూ పదకోశాలు, ఆయా ళా స్త్రాలకు సంబంధించి నమ[గ మైనవి (పచుగించడానికి నిర్ణయించడం జరిగింది. తెలుగులో శౌ్రు నిఘంటువులు మూడు వెలువడుతున్నవి. ఛందము, అలంకార, దృళ్య, (శవ్య కావ్య, వ్యాకరణ పరిఖామలకు నంబంధించి మూడు నంపుటాలలో ఇవి వెలువడు తున్నవి. ఛందఃపదకోళం ఇప్పుడు వెలువడుతున్నది. సువూరు వెయ్యేళ్ళ తెలుగు సాహిత్య -చకి(తలో ఛందోలాక్షణిక (గ్రంథాలు ఎప్పుడెప్పుడు వెలువడ్శి పయే విషయాలు (వతిపా దించినవి, మార్గ దే? ఛంచాల వివరాలు, ఛందోవిమయికంగా ఆధునిక కాలంలో కవులు చేసిన (పయోగాలు, సర్వనమ[గంగా ఈ (గంథంలో సంగావాకులు పొందుపరచడం జరిగింది,

(ప వేశి. తెలుగులో ఛందో[గంధము లెనో" యుటన్నెఫివాల ల అల యు టెం "తో మున శెక్కినవి కొన్నిమా[కమే. చా 5% 3న ల భయియు,. అవా 0 వాడా మణి, అనంతుని చందము, చితక" ఇన కణకార నం "వాము సు ?. భారవమూ ఎప్పకవీయము, “=. )ముచిళి- తల్‌ “లపల /- న. స లంగళలా' ము (ప్రసిస్ధ ములు, ఇహ ర... "డామకింంటి కొన్ని అచ్చుముగా. వల ్యగంథములు అాగున్నము, దీ 6 క పిచేగంమ గా వివం-చిచని,. ర, ంథధములన్నియు శాల్టకమనుళా ౩ -ఎలనల్న నొవటి నమో భె. వోషాలుములను శెల్చునని. కొన్ని యంశవుః ఎరనవము ద గిం కన్ను నంవర్యయులలో “యి చును క్‌సనా. శ భిన్వా న్‌. రపి బశ నాపని == లట పెరువిధములుగా;.. వబ చంది సన్న ంంవలి ఆం. మిుకను ఈ కానా రసన కంర కార టి ౭రిగకదు . -. యా విమయవుంలోలి వకన్వు, ఎన బములుు వ ఘులై లట కా సాగిన ఛంటోవిషలో నిన సల ర సపన్షవి ర మఎలుగూపు ౬ 1 శాశవ ను. చత యంనం వ కర 2. వంద్రోగ్రంధతులే వం చులయినవి, ం యఎములైన మకికొన్ని ఛందో[గం" ములంాఖి పెరి యళ ములు, అంక్యదత నమునరంచి 50" హాలో కళ్లాట చంచ గందవి “౬ందలి "న్ని యళ ములు * హంచుటా ఒకిగనడి, విషధాంళముల లతణములు వివ ౧% ఒట్లు సప” గ్‌ జజ్ఞూనువులకును సులభ (గావ్యూమగ నట్లు, పెధ్యన ౧ ఎనలంతోో వి ౪" ఆయా ఆంళములకు సంబం ధించిన వివరములు గాలి. ఎవయ " శాతీయ సొం శేతిక, వ్యాకరణ నియ మముల పొటింపు కచ్చి “ను”? అ పాటింపబడ లేదు, లమ్యములు "శేవలము లక్షణ (గ్రంథములలో చూ 1 ావణికుల రచనలేకాక, సాధ్యమయినంతవరకు. వివిధ కావ్యములనుండి (గ్ర-*౦చుట జరిగినదిం అలభ్యమగు కొన్నిచోట్ల లక్యుములు కల్పిత ములు. లవణ (గ్రంథములందు లేకున్నను ఆధునికముగా వనిద్ధములై. (పచారములో నున్న ముత్యాలనరము, గేయము, వచనపద్యము ఇందుచేర్చుట జరిగినది. అచ్చముగా ఛందన్సుతో మా[తమే సంబంధము లేకున్నను లమణ (గంథములందున్నవి= (వసిద్ధము వ్రైన చిత, బంధ, గర్భకవితలు, ఉదావారణ కావ్యము గూర్చి ఈ[గ్రంథమున చేర్చుట జరిగినది. జిజ్జానువులకు కొంత శాళన్త్ర పరంపర 'తెలియుటకు (ప్రనిర్ధలయిన ఛందోలావణ్మి

ళీ వలన గూర్చి, ఛందో (గంథములన గూర్చిన నమాభారము క్లున్తముగా [వన _క్లమెైనది, ఈ విదు -గా క్రోళమునకు నమ్వఃత కల్గించు [పయత్నము జరిగినది. ఛందో విషయములా.... (కమ వద్ధతిలో తెలుసుకొనుటకు వీలుగా విషయ విళాగ వూర్వకముగా నీ (గంధమున్నను, ఆధునిక నిఘంటువుగా ఉపయోగించునట్లు వివిధాం శములకు సంబంధించిన ఆరోవము లన్నియు (గంఖథాంతమున అవర [క్రమములో పుటాక రములతో) “ఛంద్రము సూచి" లోకూర్చబడినవి, ఈ"కోళము?. "రెండు విధము లుగా ్త్రవ్రమయొోొగవదవలయుకన్న ఉద్దే్య్యముతో ఈ వద్ధతి అనునరించబడినది. “కోళీ రచనలో ఉవయుక్ష (గంథకర్త లకు, వ్యాసకర్తలకు వోరిక కృతజ్ఞతలు, ఎంత లోనరహితముగా, శమ[గ్రముగా రూపొందించుటకు (పయత్నించినను ఇందు ఎక్కడో క్‌ న్ని లోవములు, లోపాభాశళము లుండకపోవు. నవ్చాదయులు సవ్చావయ శ్వముతో వాటిని నూచించి 5వరించుకొనుటకు అవకాళము. క్షల్లింపవలెనని కోరుచున్నాము.

న్‌! పిం. ఏ పింగళచ్భ్చందము ః పింగళుడు భార, ఏ భారతము ; కవి[తయము భారా ఏ ఫభాస్క ర రామాయణము ఏ2 ఫాన్క- రాదులు భాగ, & థాగవతము 2 పోతనాడులు మను, ర మనుచరిత్ర వ్‌ అల్టసొని “పెద్దన రంగ, ఛంద., ; రంగరాట్ఫందము 2 కస్తూరి రంగకవి రాజ, చరి. రాజ శేఖరచర్మిత రా. శే. వి : రాజశేఖర విలాసము ః కూచిమంచి తిమ్మన రామా. కల్ప: రామాయణ కల్పవృవతము వ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ రావూరి _ ఇ రావూరి దొరసామిశర్మ రుక్యాం. ; రుక్య్రంగద చరిత ; (పౌఢకవి మల్లిన ల. సా,సం. ; లవణసార సం[గవాము ? చ్మితకవి "పెద్దన వను. ఫి వసుచరిత $; రామరాజభూవణుడు శి తి శ |

సంకతవర్హ సూచి కూ ; కూచిమంచి చి, థి చిత్రకవి చూ, ః; చూడుడు పు అ,సంవృం పరస్థ్టానార్థ సమవృ _త్తములు ప, వి, వృ వ పరస్థాన విషమవృ్ఫ _త్తములు మె. ; "మొదలగునవి లిం. ; లింగమగుంట వి, వ విన్నకోట సప” * సర్వపరస్థాన విషమవృ _త్తములు నం అమ్మం, అల సార్ట్‌ సమవృ _త్తమ్తులు

శ అస న పరిభాషలు

లఘువు

పకమా[తాకాలమునందు ఉచ్చరింపబడు (చూ, మాత) వర్ణమునకు “లఘువు' అనిపేరు. (వాస్వ్పములై న అడరములు వకమా[తాకాలమున ఉచ్చరింప బడునవి కావున, అవి ((హస్వములు) ద్విత్వములుగానున్నను, సంయు క్షములుగా నున్నను లఘువులుగానే పరిగణించబడును. ఒకప్పుడు లఘువునకు గురుత్వము పొమికముగా కలుగవచ్చును (చూ. గురువు),

లఘువునకు ఛందళ్శా(న్ర్రమున “ల అని సంకేతము, (వాతలో ఒక నిలువుగీత (1) అఘువుకు సంకేతము. (కొన్ని చోట్ల ఒక అడ్డగీటును (౧) గూడ లఘ ' - ముగ! ౨. మినా రం పదొాయము, లక్ష . చి* లం ” గురువు వ్ల” 3% మౌళి, "స్‌" అరనమూ, ాకాలికచ

థి (=

శ ధములును యంద 1. న "ఇనము లేదు. అమరము౨ “హా ర్యామర నంబంది భా. (నములు గుభువులుగా భాంంచ స

లి వరిభాషలు ర్తి పూర్ణ బిందువుతో గూడిన అవరములు ;-మం తం. 8. పొల్లులతో గూడిన అదరములు ;-విన్‌, కన్‌, సమ్‌ మొ. శ. సంయుకాదడరమునకు ముందున్న అతరములు :-చక, వర్తి, విద్య పర్టన్య "ము 5. ద్విత్వాదరమునకు ముందున్న అదరములు:-వి _త్తనము, అచ్చెరువు, పొత్తము, వన్నె, అమ్మ మొ 8. విసర్షతో గూడిన యదరములు :-స్వఃకాంత, దుఃఖము మొ. వె విధములన్నియు “గురు"వర్షములు. పూర్ణ బించ్వాదులతో కూడిన, ద్విత్వ, సంయు_క్రములకన్న ముందున్న హ్రాస్వములే. గురున్సలు. దిర్ధము లెట్టును గురువులే. బింద్యాదులతో కూడుటవలనగాని, సంయు కృ ద్విత్వాదుల మందు ఉండుటవలనగాని వాటికి కలుగు విశేషము లేదు. గురుత్వము దై స్థితు లలో (హస్నములకు కలుగుట విశేమము. సంయు క్త-ద్విత్వములకు ముందుండు లఘువు గురువగుటనుగూర్చి ఒకి "రండు వె” శ్నది,

“ఏ లఘువు సర్వత నాదియందు ఉదా; శంఖ

సె సితిలో అ ౫_ స్తవము శి “ూార్వ బలిని తేల్చి పల్కి ౦చవచ్చును. ఆచ్చిక /- అనమాస స్దితిలో ద్విత్వ ౨ గురుత్వమును పొందదు. రము కాగా పూర్వపదాంత ఎంయోడ్ను శేఫసంయు క్తము పర __ గురుత్వబుందున్ను ఉదా £ “శత మ్బ పరుత్వు మందలెదూత్మ శేఫకు

సంబంధించిన యంశము సంస్క అశాం[ధములకు, మిగిలినవి ఒక్క తలుగుకు మాము సంబంధించినవి.

గురువునకు ఛందశ్శా న్ర్రృమున “గి అని సంకేతము, (వాతలో “అర్థ చం దాకారము” (10) గురువుకు సంకేతము. (కొన్నిచోట్ల *2' అన్నది సంకేత ముగా భావించుట గలడు. కిన్హైల్‌ *“ఛందోంబుధి' యందు ఒక్ష అడ్డగీటును (_) గురుచిహ్నాముగా ధావించినట్టు కన్చించును. 'తెలుగుదేశమున గురుచివ్నా ముగా అర్థచం దాకారమే (వసిద్దము.)

“గి అన్నచో ఒక గురువని, “గా యని దీర్బీకరించినచో శెండు గురువులని తాత్పర్యము, మాత

నిమేషూదులవలె *“మా[తి యన్నటి ఒక కాలమానము, “నిమేషో నే మాభ్యామన్నత రేణ తుర్‌ఈ కాలః మాత్రా” అని ఛందళ్శా(న్త్రమున మా తాకాలి పరిగణనము. (మాత' యనగా శప్పపాటు కాలమని తాత్పర్యము.) [హస్వాక్ష రములన్నియు పక్షమా (కాకాలికోచ్చారణము గలవి. దీర్టృములు ద్విమా[ తాకాలి కోచ్చారణము కలవి. పొలచరములు అర్షమా। తాకాలికోవాారణము కలవి,

వా యట ప ” క క ౬ న. ” పా

రణముగల "గ్ల న. వ లనగా నాం ర్యము, జర. - మాతలు? ( గురువు, "=. గు ర్యము. (వాల గ గణములు

హవ ముల ౬౧?పు వలసిన గు) లఘువన్హముం (5 రూపొంది ౫ఎకనని, మూడద మనగా *౧ పి ని సామా -ం గుంపునకే. * ణమ" వ్యవవ నుండవలెన: ' ఈ కాగకరం గురువులే “పస్టట, “డాగ

ఫ్‌ న. వలా

నను, రెం ఫలు, ఐం. సన్‌ ఆవ వోరము ₹ .. క్యా స్ర్రమందున్నద్‌,

వపరిభాషలు

[వధానముగా నీ గణములు రెండు వర్గములుగా విథజింవబడినవి,

1. అదరగణములు; శ మా, ళాగణములు.

ఈ గణముల వద్దతిని మొడట సంస్కృత ఛందళ్ళ్శా(స్తుమున రూపొం దింపబడినది. పింగళుడు ఈ పద్దలిని రూపొందింఛచినాడు. అయిళలే, ఈయన రూపొందించిన వద్ధతికి భిన్నముగా తరువాతి లావణికులు జనా శయి కర్త మొదలగు కొందరు గణములను రూపొందించినారు. కాని పింగళుడు నిరూపిం చిన రీతియే సులభము, సు[పనిద్ధము, సర్వత అదే పద్ధతి పాటించబడుచున్నది. అకరగణములు

గణమందలి యక్షరముల గురు లఘుత్వములను [పధానీకరించి కూపొందింవబడినవి. “అమరగణములు" (చూ. గణములు). అవరగణములలో మూడదరముల గణముళకే (వధానములు, అయితే, ౦ండవరములు గలవిగూడ కొన్ని యున్నవి, ఆ గణములు, వాటియందుండవలసిన గురు లఘు కమము, ఇాటి పేర్లు ఈ [కిందివిధముగా నున్నవి.

"పీరు గురు లఘ్యుకమము) ఉదాహరణము 1(మ గణము గశగశగ గెలల (శీనాథా లభ గణము . విష్ణుండు లజ గగ మురారి కుందా మాధవా వైకుంఠ విభఘండు కృష్ణా భాం వారీ వారి వర్పడిన 8 విధములు (తివర్షా మి, “భి ఇత్యాది వర్ణములు సంకే ఎక్‌రించినచో రెండు ₹షాములని భావింప =కి న గణులు మొ.

నూర్యగణములు మాకతాగణ ములు గణమందుండు నరముల సంఖ్వకు (పాధాన్నములేకుండ రూపొంది ౬ ట్‌ నవి “మా(శాగణములు" ఈ శణములందు మా తాసంఖ-యు "చేదించుచుందును. "శందు మొదలుకొని అయిమవరకు ఈ ణములం దవరములుందును. అన్తే మూడు మొదలుని ఎనీమిదివరకు మా తలుండదును. శ్‌ మా తాగణములు “౭ందడు వన్ల్షములుగా విభజింవబడినవి. శ మా ళాగణములు, శం మా తానంఖా గణములు, + మాతా గణములందుండవలసిన యషరముల (గురులఘుత్యములను) బటి కమసిలి నిచేభింవబడినది. ఈ నిలేశము ననుసరించి మా తాాణములు బట ౭౮ ్ధ ౧ ద ం మరల మూడు వర్గములుగా విభజింవబడినవి. శం సూర్వ గణములు శం ఇం1[దశణములు 111 చం, దగణములు,. (వీటి స్వరూపమాాళ. చూ. గూగాగణములు; ఇం దగణములు; చం దగణ గణవంళం” ” ఎ = ఎఎ న్నటి హెవొా టె వమూళతా సం భ్యాగణములు వ 9 య (లినూ తాగణవ. చం లం ఎం - లల రు లనగా నాల్లుమా తలుగల *- మళ శ... స 6 సనూచింవబడును, నగణవ)ి, "రవి టెదయంయ మెం (| ములే. (లఘువున కొక వారా, ఎఅవవవను లందు ఛందన్సం[పదాయము.) వను మిని” వనం, నలల, నూర్యగణములు | సూర్యగణముః చ 7 ఆ నాల్గుగణము లివి; చీకు శకి 1 గగము 11. సగణము ॥ శ. గలము లీ 17. నగణము 111

క్రి పరిభాషలు ఈ నాల్షింటిని “నూర 'గణములని ఫీమన, వి. "షెద్దనలు చెప్పినారు, కాని అనంతుడు వ నాల్గింటిలో మొదటి శెండింటిని (గగ సగణములన్సు వదిలి మిగిలిన రెండింటి (గల; నగణముల) నే “నూర్గ'గణములుగా నిర్ధారించినాడు. తరువాతి లామణికులు ఆతనినే అనుసరించినారు. [వన్తతము అనంతుని మతమే వ్వవహారమున నున్నది. లి అనంళాదుల పద్దతిలో వై నాన్గింటియందు నూర్యగణముతలై న గల; నగణములను మ్మాతమే ఉర్దశించినప్పుడు ఖీమన, వి. పెద్దనలు ఈ "రెండింటిలో శీ యొకచానినో, లేక లెండింటిని కలివియో (సం కరుము ననుగరింది) పేర్కొ న్నారు. నాల్గింటిని ఉద్దేశించినపుడు యం తమే “నూర్యగణము' లన్నారు. నురియు ఈ తమ మతమందలి నూర్ధుగణములను (నాల్లింటిని)ి అక్కరజాతి పద్యములలోనే ఉపయోగింపదగినవిగా భాలించినారు.. (చూ. అక్కురజాతి పద్య ములు.) మిగిలిన పద్గములలో గల, నగణములనే చెప్పినారు. అనంళాడులు నూతము అన్ని విధములైన తెలుగు జాత్తునవాలి వదములలో గల, నగణము లను మాతమే ఉపయోగించవలయునని కావించినారు. కీమనాదుల ద్శష్ట్యా నూర "గణములు సమమా[తాసంఖ కలవీకావు. (గగ సగణములు నాల్లుమాతల గణములు; గల, నగణములు మూడుమూ[తల గణములు.), అనంళాదుల దృష్టా సమమా | ఛానంభ్యాగణములు. | ౦ండు గు (వస్తారముు, ఏర్పడిన నాల్గు గణములలో 1 ఇముంది అదనముగా ఒక లఘువు చేర్చగా వెనచూ *ములు రూపొందినవి. "ర్యగణములు తలుగులోని జాత్యువజాతుల శే ఉపయోగించును. “ములను చెప్పవలనినప్పుడు ఒక్క “నూర్య'” పదమునే గాక వాచకవదనులనుళూడ లాకషణికు లువయోగించినారు. కణములను కన్నడ లావషణికులు “ బహ్మ'"గణములన్నారు. ఎహ్ము' గణవా = ననుసరించినది. _బహ్మాగణములు నాల్లే (చూ. మా తాగణములు,.) ఇవి యటాతలుగల గణములున్నవి. ఆ

ఇం(దగణములు | “చేరు గురు లఘు (కమము ఉదాపారణము శ. మగణము ల ట్‌ (శ్రీనాధా 11, సగము 11 అ ఆర వరదాతా 111. రగణము న మాధవా

౪ నగము 111 నరహరీ

౪7. తగణము ట్‌! వె కుంఠ

౪1. సలము క నరసింవా

౪1, భగణము ల్‌ 1 విష్ణుండు

౪111. నలను 11 నరహరి (నగము అనగా స*ణము గురువు అని భావము, ఇన్లు మిగిలినచోట్ల గమనించ వలెను.

ఈ ఎనిమిదింటిని *“ఇం[దగణము'లని వీమన, వి. ెద్దనలు “పేర్కొ న్నారు. కాని అనంతుడు వీటిలో మొడటి "రెండింటిని (మగణ, సగ్గు వదిలి మిగిలిన ఆరింటినే “ఇం[దగణమూలని నిర్చారించినాడు. తరువాతి లాదణికులు ఆతనినే అనుసరించినారు. [పస్తుతము అనంతాదుల మతమే వృ్యవహారమున నున్నది.

అనంతాదుల పద్ధతిలో "వె ఎనిమిదింటియందు ఇం[దగణములై న చివరి ఆరింటిని మారే ఉద్దేంచినఎదు ఫీమన, వి. 'పెద్దనలు వాటిని “నల నామక'* గణములని పేర్కొన్నారు. ఎనిమిదింటిని ఉర్దే,"చినవుడువా త్రమే ఇం[దగణములని పేర్కొన్నారు. బీమన, పెద్దనలు ఇం దగణము లెనిమిదింటిని అక్కరజాతి పద్యములలో నువయోగింపదగినవిగా భావించిరారు. (చూ, అక్కర జాతి పద్యములు.) అనంతాదు ౨న్నిెాజ“ంె న తెలుగు జాతుంపజాతి పద్య ములలో తమ మతములోని ఇ - చగ.మం- యు ల లిగా భావించినారు.

భీమనాదులదృష్ట్యా దంాయుల' ఎ నాయ, గణములుండగా (మ-సగ ఆరు” “చ అంచు ౬ ॥ భ-నల-ములు నాలుగుమా[ తల? న. ల మ్మాతల గణములే యుండును

మూడు గురువులను మిది గణములలో లఘ్వాదిగణవ- వెన చూవబడిన ఎనిమిది గణమ..

ఈ ఇం[దగణములు వలుగు? _

ఈ గణములను చెప్పా =నప్పుడొ ఇం[ద పఠర్యాయనాచక పదముల గాడ లారి

8 పరిభామలు ఈ ఇం[దగణములను కన్నడ లావణికులు “విష్ణు” గణములన్నారు. భీమనాదుల మతము “*విస్ణు) గణముల ననుసరించినది. _విష్టుగణము. ెనిమిదే గాని ఆరు కావు. చందగణములు చం[ద్రగణములు మా[తాగణములు. (చూ, మాతాగణములు.) ఇవి మొత్తము పదునారు. వీటిలో ఐదు ఆరు, వడు మాతలుగల గణములున్నవి. అఆ సదునారు గణము లివి ; “బీరు గురు లఘు (దవ యు ఉదాపారణను

1. మగము న సత్యానాథా
2. సగగము 1 [టట ల ల అనురారాతీ
3. రగము ట్‌ లో 'దేవరాజా 1౪, నగగము 1 ల లీ కమలనాభా ళ₹, తగము ల ల పద్మావతీ ౪1, సలగము 11 ల భువనేశ్వరా ౪1, భగురువు ఉల ల భ[దయశా ౪111. నలగము 1! గజవరదా
4. మలఘువు ఆ సెం! అంభోజాద ౫, సగలము [| సల అఘవిద్వేషి ౫1 రలము చ! కెటకారి ౫ నగలము ౩. కమరరూప ౫111, తలము 1 పీతాంబర లఅలము వ అసురాంతక ు 111 అదిధర [ము 114, అహిళశయన సు. ఇళ్లు మిగిలినవానిని గమ ) ఖీమన, వి. పెద్దనలు చెప్పినారు. (మగ, సగ-ములను) వదిలి మిగిలిన ౧దినాడు. తరువాతి లాఠిణికులు తము ఇనంతాదుల మతమే వ్యవహార ఇవె పదునాగ్షింటియందు క్నుదగణములె న ద””చో చెప్పవలసిని యషవసరము భీమనాదులక్షు లేక

పొదము ర పోయినది, నూళ్యేం[ద్ర గణములనుగూడ వారు అక్కరజాతి పద్యములకే ఉప యోగ పడునవిగా భావించినారు. (చూ. సూర్యగణములు; ఇం (ద్రగణములు; అక్యరజాతి పద్యములు.) తెలుగులో అక్కరజాతి పద్యమంలందు తస్ప ఇతర జాత్యుపజాతులయందు చం[దగణముల కుపయోగము లేదు. కావున అనంతా దుల పద్ధతిలోని పదునాల్లు గణములను "పేర్కొనునవసరము వారికి లేక్రపోయినది. అనంతాదులు సూర్య (4 గణములు ఇంద (8 గణములు) గణములలో మొదటి "0డింటిని వదిలినన్లే చం[దగణములందును వదిలినారు. అయిళే చారి చం[ద గణములకును అక్కర జాతీతరములై న జాత్యుపజాతులలో నుపయోగములేదు.

థీమనాదుల దృష్ట్యా ఇం [దగణములలో 5, 6, 7, 8 మాతల గణ ములు ఉండగా (భల-నలల=క్‌ మాతలవి; రల-తల-భగురు-సలల-నలగ-నగల- ములు=6 మ్మాతలవి; నగగ-మలఘు-సలగ-తగ-రగ-సగల-ములు=జూ మాతలవి; మగ-సగ *-ములు= 8 మా(తలపిి, అనంళాదుల దృష్ట్యా 5, 6,7 మాతల గణములే యుండును.

నాలుగు గురువులను (వన్తరించగా (చూ. (వస్తారము) వర్పడు వదు నారు గణములలో లఘ్వాదిగణముల ముందు అదనముగా నొక లఅఘువును చేర్చగా మైన చూపబడిన పదునారు గణములు రూపొందును.

ఈ గణములను చెప్పవలసీనప్పుడు “చం[ద' పదమునేగాక, చం[ద పర్యాయవాచక పదములనుగూడ లావణికులు ఉపయోగించినారు.

ఈ చం[దగణములను కన్నడ లావణికులు “రు[ది గణము లన్నారు. భీమనాదుల మతము “రు ద' గణముల ననుసరించినది. రుుదగణములు వదునాశే గాని పదునాల్లు కావు. పాదము

కొన్ని అతరములచేత, లేదా అతరగణమ ల 9 మాతల, లేదా మా[తాగణములచేతగాని నియతమైన 1" వ శ్యా(న్రుమున “పాద'మని వ్యవవోరము, ఉదాపహారణకు : ౯

" “ఇందూ నందుని మందనుండి గద నీ వేతెంచుటక గ్‌ ఇదియొక పాదము. (శార్జూల వి(కీడిత వద్యమునకు చెందిన . యవతరములు లేదా జరు గణములు+-1 అవరము దీని ఆద”, లేదా. సంఖ్యానియతి. (చూ. అవరగణములు; శార్దూల వికీడితము!

సుతుల విద్యా(వవీణత6 జూచువేడ్క'. ఇదియొక పాదము. (శేటగీతి పద్యమునకు ఇెందినదిది)..ఈయి! ఎ నగా వ రర ముం దీని మా(తాగణనియతి. (చూ. మాతాగణ్రుణ; తేటగీతి.)

వివిధ వద్యములందు గణాదుల సం భ్యానియతి పాదములకు ేదిం చును,

గ్మ్‌గ్టి వరిభావలు “పాదః చతుర్ధ భాగః" (పిం, నూ, 410) పద్యమున నాల్గు పాదము లుండుట నియత మనుకొనుటవలన పాదము నాల్లవ భాగమైనది. “పాదోజఒవతర మాతా నియమోదితః ఫిండః' (ఛం. శా. 1-25) అని జయకీ_రి చెప్పిన లడ ణము సరిగా కన్పించును. పద్యము నాల్గు పొదముల మొత్తము పద్యమని ఛందళ్శా(న్ర్రమున వ్యవవా రింపబడును. (చూ, పాదము.) కాగా. పద్యమందు. నాల్గు పాదములుండుట, నియతము. *పాద'మన్న వదమునకు నాల్గవ భాగమని యర్థమున్నది. పద్య మందు నాల్లు పాదములుండును గావున “పొద'మునకా అర్థము వచ్చియుండును. తేక *పాద'మునరకు సహజముగనే ఆ యర్ధమున్నదనుకొన్నచో, నాల్గుభాగము లున్నప్త:జే పూర్ణ త్వ మేర్పడునను భావముతో, పద్గ్యమునందు నాల్లు పాదము లుండవలయునన్న నియమ మేర్నడి యుండవచ్చును. ఏదెట్టయినను పద్యము నాల్గుపాదముల సమాహారమగుట నియతము. అయితే ఆెలుగునందు పాదసంఖ్యతో నిమిత్తము లేకుండ ద్విపద, (తివద, షట్పదాదులందును “పద్య'మన్న వ్యవహారమున్నది. ఆయా పద్య నుందు పాదసంఖ్య నాల్లుకన్న తక్కువగానో, ఎక్కువగానో ఉన్నట్లు ఆయా పద్యముల ేన్లే చెప్పుచున్నవి. నాల్లు పాదములున్న దే పద్యమను దృష్టితో ద్విపదాదులు పద్యములు కాకపోవుచున్నవి. కాగా, “పాదబద్ధమైనది పద్యము" అని చెప్పినచో అన్నివిధములయిన పద్యములు సమీకరింపబడుటకు పవీలయిన లవమణమగును, పద్శ మునకు సంస్కృతమున “శ్లోక' మనియు వ్యవహారము కలదు, (చూ, శ్లోకము.) 'ఆలుగున నిట్టి వ్యవవోరములేదు. పద్యములు మూడు విధములు : ॥$. వృత్తములు, 11. జాతులు, ఎ, (చూ. వృత్తము. మొ.) దపిశాగముగాని, గణనియమముగాని లేని వదముల సముదాయము చోగుణము, ,సమాసభూయ_స్వ్వము గద్యమునకు [పధానమని దండి ఎ. చృగదృమును మూడు విధములుగా సంస్కృళతాలంకారికులు ఆఆ “బ్రాన్నారు,

1. వృదత్తగంధి __వివిథు పద్యముల _పాదభాగములతో. కూడి యున్నదొ వృత్తగంధి గద్యము.
2. చూర్తము ;-అల్పసమ్మాసములతో; ఇలితవదములతో కూర్చ బడినది చూర్ణ గద్యము,

వచనములు | 11. ఉత్కరికాపాయము దీర్చ నమాసములతో, ఉద్ధతవదము లతో కూర్చుబడినది ఉత్కలికాపాయ

గద్యము.

కొందరు లాక్షణికులు (పథానమైన ఈ మూడు భేదముల న్నాళ యించుకొని ముక్తకము, చిితము, ఖండము మొదలగు మరికొన్ని విభాగములు "ఛీర్కొన్నారు. “పదాగంధి' “జాతిళంధి యను వేదములను “వృ త్తగంధితో బాటు భోజుడు పేర్కొన్నాడు.

"తెలుగు లాదణికు లిన్ని వివాగములు చేయలేదు. పాదరహితమెనది గద్యమని మ్మాతము చెప్పినారు. దండకముగూడ అెలుగున పాదరహితముశానే మిక్కిలి |వచారమున నున్నది. (వివరములకు చూ. దండకములు.) అందువలన గణనియమము లేనిదనియు చెపపువలనియుండును.

"తెలుగు కావృ్యములందు గద్యము “వచని మనబడునన్నారు, కాని తెలుగుకావ్యములలో ఆభ్వాసాంతములందున్న వి “గద లని, మిగిలినవి “వచనము” లని ప్రసిద్ది. “వాక్యబంధురము వనచనమని జయకీర్లి ఛందోఒనుళశాసనమున చెప్పినాడు. వచనములు

“గద్యము'నే తెలుగు కావ్యములందు “వచనము” లందురని అనంతుడు చెప్పినాడు. “వాక్యబంధురము వచన'మని జయకీ_ర్లి అన్నాడు. (చూ, గద్యము. "తెలుగు కావ్యములందు ఆళ్వాసాంతములలో సమాసభూయ _స్త్వ్యముగల భాగము లను గదములని, మిగిలిన “అపాదవదవిన్యాసముగల భాగములను “వచనము లనుట (పనిద్ధము, కాగా పద్యములందలి పదముల కూర్చురీతి, దీర్ధ సమాసత్వము గద్యములకు లవణముగా, సామాన్యరీతిలో వాక్ష్యవిన్భ్యాసము వచన లదణముగా భావించవచ్చును

"ఇెలుగులో “వచనములు అను నొక రచనవిభాగ ము' _ ది. సింహాగిరి వచనములు, వేంక కేశ్వర వచనములు మొదలగునవి ఇట్టివాటిల ₹. జో సిద్రములు, ఇవి శతక పద్యధోరణిలో వచనఖండములుగా కూర్చబడును, శత_ వలి యొక పద్యము “వచనము'లందలి యొక వచనము సమానము.

ఇట్టి “వచనములను గూర్చి లాదణికులు కావ్యభేదములందు చెప్పి నట్లు కానరాదు. ఛందస్సుకు పిటితో నేరుగా సంబంధము కన్పించదు. అయి నను ఇట్టి రచనలుండుటతచే వీటినిగూర్చి (పస్తావించుట జరిగినది,

కో

యతి * పాసలు

4 యతి

“యతి' యనునది ఛందళ్ళా(న్ర్రృమున నొక పారిభాషిక పదము, దీనికి విచ్చేదమని యర్థము. విచ్చేదమనగా ఏ పడమున కాపదము విడిపోవుట యని తాత్పర్యము, పద్యపాదమునందు యతి స్టానము చెప్పబడును. ఈ యతి స్థానములు భిన్న పద్య్భ్యములకు భిన్న భిన్నముగా నుండును. ఆ చెప్పబడిన స్థానము టోని అడరముతో. పదము పూర్తిఅయి, ఉత్తరావరముతో మరొక పదము (ప్రారంభము కావలయును, ఉదాహరణమునకు :

శ్రీవాణీ గిరిజాళ్చిరాయ దధతో _- వమోాముభాం గేషుయే" అనునది శార్టూల వి॥కీడిత పద్యపాదము. ఈ పద్యమునకు 1£ వ అవరము యతి చెప్పబడినది. (చూ. శార్దూల వికీడితము.) కాగా 12వ అవరముతో పూర్వ పదము పూర్తిఅయి, 18వ అవరముతో ఉత్తరపదము (పారంభము కావలెను, చై పాదమునంది యంళము గమనిం చవచ్చును,

అన్ని పద్యములకు పాదాంతమందు యతి నియతము, అనగా పాదాం తముతో పదముగూడ పూర్తి కావలను. ఒకే పదము కొంతభాగము ఒక పాద మున, మరికొంత భాగము మరొక పాదమున వ్యాపించి యుండరాదు. కొన్ని పద్యములకు పష మధ్యమందు ఒకటికి మించి యతి స్థానములు చెప్పబడును, (ఉదా! చూ “కరగ. ఎన్ని యతి స్థానములు చెప్పబడిననో అన్నిచోట్ల పద విచ్చేదము :౫" వలెను. పాదొంత యతి సర్వపద్య సామాన్యముగాన, పద్య లవణము వెప్పనపుడు పాదాంత యతి చెప్పబడదు. పాద మధ్య యతిస్టానములే చెప్పబడును. ఈ విచ్ళేదరూప 'యతి" సంస్కృత చృందస్సుకు సంబంధించినది.

విరతి, విశాంతి, వ్మిశమ, వి[శామ, విరామ, విరమ, విరమణము లన్నవి 'యతి'కి పర్యాయపదములు,

తెలుగు ఛందశ్శాస్త్రమందలి 'యతి" స్వరూపము వై జెప్పిన సంస్కృతచ్చ్భందస్సులోని “యతి స్వరూపముకన్న భిన్నమైనది. తెలుగు “యతి' పదవిచ్చేదరూపముకాదు. పాదమందు యతి నిన్ధేశింపబడిన సొనమున, ఆ పాదముయొక్క- మొదటనున్న ఆజ్విశిష్టవ్యంజనావరము, లేదా" దానితో

వడి 18 'మ్మెతి' గల యవరము మరల నుపయోగింపబడవలయును. ఇట్లు “మరల నుప 'యోగింపబడుటిను *“యతిచెల్లుట' అని వ్యవహరింతురు. ఉదా :

“నలదమయంతు లిద్దలు మ-నః[పభచానలదహ్యూమాన. లై ంంం" ఇది 'చంపకమాలా' పద్యపాదము,. ఈ పద్యమునకు వదింట యతి చెప్పబడినది. (చూ. చంపకమాల.) కాగా 11 వ అవరము యతి చెల్లవలెను. వ. పాదమున పాదాదియందున్న *న' తిరిగి 11వ అవరముగా [పయోగింపబడినది. సంస్కృత యతి పద్ధతి ననుసరించి 10 వ అమరముతో పదము పూర్షిఅయి, 11 వ అవర ముళో మరొక పదము [పారంథము కావలనియుండగా, లెలుగు యతి ననుస రించి పాదాదియందలి అజ్విశిష్టామరము (పయు కృమెనది. పదవిచ్చేదము జరుగ లేదు. అయితే పదవిచ్చేదము కాగూడదిని కెలుగున నియమ మేదియు లేదు, ఉదా ;

“కడిదివరంబువారిరుహూ-గర్భుని చేంగొనినాండు వాండు మిం, ఇందు పదచ్చేదముకూడ జరిగినది. అయితే పాదమధ్య, పాదాంతనులయందును యతి స్థానములలో పదవిచ్శేదము ెలుగునందు ఐచ్చికమే. కాగా సంస్కృత యతిని “విచ్చేదరూపయతి' అని, తెలుగు యతిని “సరూపాదర యతి' యని సామాన్యముగా వ్యవహరింతురు. తెలుగున యతి యనగా సరూపొదర యతి యనియే తాత్పర్యము. పాదాద్యదరమునకు సరూపము యతిస్థానమున ెల్లింప బడునుగాన తెలుగు యతి సరూపొవర యతి మొనది. అెలుగున సర్వత యతి యనగా సరూపాడరమనియే అాత్పర్యము. అెలుగున రచింవబడు సర్వపద్యము లందును యతి "తెలుగుపద్దతిలోనే ఇెల్ణింపబడును. మరియు ెలుగున ఈ విధ మెన యతి నియమములేని పద్యము లేదనవచ్చును. (వృ త్తములందు మొతము 9వ చృందమువరకు పద్యములకు "తెలుగున యతినియమము చెప్పబడలేదు. సంస్కృ్యృతమందును చెప్పబడలేదు. 10 వ ఛందమునుండియే యతినియమము, కాగా యతివిషయమున ౪9 వ ఛందమువరకున్న పద్యము లపవాదములు. కాని "తెలుగు లావణికులు “విద్యున్మాలి వంటి పద్యము లొకటి "5 డింట యతి ఇప్పుట విశేషము.) [పొచీన లాకణికులు జాతిపద్యములకు కొ ంటికి యతి నిస్లేశింపకున్నను తరువాతివారు నిశ్రేశించినారు.

సంస్కృత చృందస్సులోని 'యతి' పఠ్యాయపదిములన్నియు "తెలుగు ఛందస్సునందును 'యతి'కి పర్యాయపదములే. అయితే శెలుగు ఛందస్సులో “యతి'* కున్న యర్థమే ఈ పర్యాయపడము అన్నింటికి నర్థము. ఇవిగాక “వడి” యన్న తెలుగు పదముకూడ మరొక “యతి పర్యాయపదము, (చూ. వడిలి వడి

తెలుగు ఛందస్సులో *“యతి'కి పళ్నాయపవదముగా “వడి యను పదము ఉపయో గింవబడుచున్నది. పాదాద్యషరము “వడి యని _ అనగా వడి,

॥. వరిళాషతు యను పన వెనారి ఎచనంనపు వెట్టునన్‌ _ ఇలను లావణిసు లందరును ఫు శాతం. దవత నం వ మయొంవు పొదావ సువమును (అజ్నెక్‌ష్టముగ్యా లం దగా, మమల.

వమన ము నవక న మా *వ%్త "యని వవములు భిన్నార్థకము బగా ల చమ చావావ వవమొు "వడి యని, పాదమభ్యమందు నియత వావమున చయ వమన వడ “యని ్యయని చారు వావించినట్లు కన్చించును, 7 వ అమి వారాం వవమును పావవువమున తిరిని ఉపయోగించుట యన్నది లేక వోయివచో వాదాడ వింమునకు (వడియని) యొక పేరు (ప్రత్యేకము నుండ నకం రతేము.. బొవవురమున చెళ్లింపపడువానికిని అదే పేరున్నప్పుడు మొదటి యవరమున వకు ఇటుటలో 'వళూాజన ము-"డును. అందువలన తరువాతి లావణికలు యశి-వడి యకునవి. భిన్నార్టములనికాక, పర్యాయవడము లేయని భావించి, ఆ 79ండు పదములకు కచ్చగా (వయోగించినట్లు కన్చించును. సంస్క్బాత చృంవస్సులో పొదాద్యదరమునకు (పత్యేకముగా “పేరులేదు. ఉండ నవసరముకూడలేదు. కాని తెలుగు ఛందస్సులో పాదాద్యవరము (అజ్విశిష్టముగా) పొాదమధ్యమున “ఖెల్లింపిబడును గాన, పొ దాద్యవరమున కొక పేరు "పెట్టవలసిన యవసరము కలిగినది. వడియని "పేరు 'పెట్టబడినది. అది పాదమధ్యమున తిరిగి ఉపయోగింవబడునుగాన వడి చెల్లి పు అయినది. చెల్లి ంపబడినదియు పాదాద్య వరమే కాన, చెల్లింపబడినదియు “వడి యే.

"తెలుగు ఛందస్సులో చెప్పబడిన యర్థమిట్లుండగా, “వడి' యన్న పదమున కర్ధమేమిటన్న దానిపై భిన్నాఖ్మిపాయములు విమర్శకులు వెలువరించి నారు. “వడు* అను తమిళపదమునకు “మార్గమని అర్ధము. పద్యపాదము యతి స్టానను ననుసరించి పూర్వో త్త రార్థములుకాగా, ఉత్త రార్థమునకు తత్చాదాధ్య తరము దారిచూపుచు తిరిగి |పయు_క్తము కావటమువలన దానికి “వడి యను "పీరు వచ్చినదని [శీ గిడుగు సీతాపతిగారు అభి[పాయపడినారు. (చూ. తెలుగులో. ఛందోరీతులు, పు, 815) కాని లామణికులందరు పాద(పదమాద్యకరమున శే వడి యని పేరుపెట్టినారన్నది ఇక్కడ గమనించవలసిన యంశము. ఇక “అను (పాసము అను సంస్కృృతళబ్టమునకు “వళియెదుగై' అని తమిళమున6 జేరు, గలదు. (“అను[పాసమెన్నుమ్‌ వడమొలట్‌మయై వటియెదూూ ఎన్నదు తమిట్‌ పటక్కు' యప్పరుంగలక్కారిక ఈ వటి (9) ఎద్నుగ్తై ళబ్టములోని “వళిచే తెలుగువారు (గ్రహిం చియుందురేమో' అని శీ రావూరి దొరస్వామి శర్మగారు అభి[ప్రాయపడినారు. (కెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు'* పు. 2100) తమిళమున ఆఅద్యవరమె తిని చెప్పు "“మోనై* పదము సిద్దము నుండగా అను పాసార్థళ యమెన 'వజియెద్యుగ్నై నుండి వడిని తెలుగువారు స్వీకరించినారన్నది విచార్యమే. :

వళి కేర్‌ “వడి యను పదమునకు “అవరిమను నర్థములో అఆలుగున కొన్ని సందర్భములందు వ్యవహారము కన్పీంచును. కావడి, (కొవడి ఇత్యాదులందలి “వడి" అతరమను నర్థము కలది. కావడి యనగా యకారమని, (కావడి యనగా “శేఫొాదరమని అర్ధము ఈ వడిని ఇలుగు లావతణికులు పాదాద్యవరమునకు “పీరుగా నిర్ణయించినారు. పాదమధృమున సంస్కృత లావణికులు నిర్టయించిన యతిస్థానములనే సామాన్యముగా శలుగులామణికులును (గ్రహించినిారు. "తలుగు పద్ధతిలో సరూపావర మె నిర్మీతస్టానములం దే వెల్లుటచే వడి, యతి చెల్లుట 'మొనది అనగా పాదాద్యవరము పాదమధ్యమున నిర్జీతస్థానము(ల్భయందు శెల్లుట, పాదమధ్య విషయికముగా సంస్కృత (యతి పదమునుగాక "తెలుగు పదమునే. చెప్పినచో “వడిచెల్లుటి యగును, నిజమునకు విచ్చేదసంజ్షక మై సంస్కృృూతచ్చందస్సున (వసిద్ధమైన “యతి యనుపదము ెలుగు “వడిచెల్లుట'ను వ్యక్రీకరించదు. కాని ఆ యతియు నీ వడిచెల్లుటయు పాదమధ్యవిధు లేకాన పర్యాయపదము లై నవి ఈవిధముగా లమశరార్హక మైన “వడి” ఛందస్సులో పాదా ద్యమరార్థక ముగా నొక పాళివాపషికవదముగా నిలిచినది. “వడి'కి వ£ యనునది పర్యాయపదము. (చూ. వళి వళి “వళ' యనునది 'వడి కి పెర్యాయవదము, (చూ, వడి). శ-డల యఖేదము ననుసరించి వడియే వళిగా, లేక వళియే వడిగా రూపాంతర మందిన దని కొందరి తాత్పర్యము కొందరు. వియను సంస్కృత పదమునుండి వడి రూపొందిన దందురు. కాని వళి-వడి పదముల యర్థముల క్కాడను పోలిక లేదు. కావున వడియొక్క రూపొంతరమే వశియని, సంస్క్యాత పదమగు “వళికిని దీనికిని సంబంధము లేదని పరిశీలకుల యభిప్రాయము “ఆదో[వళః (ఆం. ఈ చిం. 1-87) “చరణాద్యడరమే వడి” (క. జ. సంజ, 81 అనువానిని చూచినచో “వళి శెలుగు పారిధాపిక పదమే యని స్పష్టమగును. యత8౭ి ఖేదములు పొద [(పథమావరమే ఏ మార్పు లేకుండ పాద మధ్యమందు ఒక నిర్ణీ తస్త్టానమున మరల ఉపయోగించుటయే యతి శెల్లుట. ఇది అతి (పొచీన మయిన పద్ధతి. కాని కాలకమమున అచ్చముగా పొదాద్యచరమునుకాక, చానితో సమౌనత్వము లేదా మతిగల అదరమును పొదమధ్యమున నిర్జీత స్థాన మున ఉపయోగించినను యతి చెల్లినన్లే భావించబడినది. ఈ మెతి, సమా నత్వము అనునది ఉచ్చారణములోని సామ్యము, వర్ణోత్ప త్తిస్థాన సామ్యము, శబ్బశా(న్త్ర మూలముగా, ఇాషలో శబ్దముల రూవముల పరిణామరీతి కారణముగా, **, ఇక్షు మరికొన్ని కారణములుగా అంగీకరించబడినది లావణికలు ఈ వివిధ మువైైన మైశ్రీరీతులను గమనించి, వర్గీకరించి యతి భేదములను చెప్పినారు

16 వరిభాషలు కవుల |పయోగములను అధారముచేసికొని ఈ యతిఖేద నిర్ణయము చాలావరకు జరిగినది. కొందరు లాదణికులు కొన్ని [వయోగముల నంగీకరించగా, కొంద రంగీకరించలేదు. [పాచీనులు చెప్పినివి అర్వాచీనులు కొందరు ఇెప్పినారు. కొందరు. ఒక పేరుతో కొకఖభీదమును పేర్కొనగా మరికొందరు మరొక “పేరుతో పేరొ..న్నారు. కొందరు రెండు మూడంళములను కలిపి ఒకే యతి భేదముగా చెప్పగా మరికొందరు విడివిడిగా చెప్పినారు. ఈ విధముగా చాలా యతి భేదము లేర్పడినవి. వీటినన్నిటిని |ఫధానమైన మూడు వర్గములుగా అప్ప కవి విభజించినాడు.

1, స్వర యకులు, 11, వ్యంజన యతులు. 111. ఉభయ యతులు. (వివరములకు: చూ. “స్వర యతులు మొ ). [పాస యతి యని నాల్లవ వర్షమును గూడ పేర్కొన్నాడు. కాని ఆ వర్గ్షమున లది పృక్తై కమే. న్వర యతులు

స్వరమనగా అచ్చు. అచ్చులకు పరస్పరము యతి చెల్లించుటలో అనుస రించదగిన స్వరమై లిని నిరూపించునవి స్త్వరయడతులు.

1. స్వర్మపధానయతి.

2. స్వరయతి

8 గూఢస్వరయతి,

4, లు_ప్రవిసర్గక స్వరయతి.

5. బుయతి,

6. రియతి.

', బుత్వసంబంధయతి

8. బుత్వసామ్యయతి

0, వృద్దియతి

10. అఇకారయతి- స్వర పధానయతి

పదములకు సంధి జరిగినప్పుడు ఉ_త్తరవదాద్యచ్చునే యతి చెల్లించ వలెను ఇట్లు చెల్లించుటను స్వర వధానయతి యని అప్పకవి చెప్పినాడు ఇది అచ్చముగా నొక యతిభేదముకాదు. యతి చెల్లిందునప్పుడు సామాన్యముగా పొటింపవలసిన ఒకానొక నియమమిది. (ఉభయ యతులందీ నియమము ఇెల్లిదు, (చూ. ఉభయయతులు.)

ఉదా ;-

చ, అరదమునెక్కి కేతన పంటొంచల చంచలమైన తాల్మితో,..'

• ల పారి. 1-10,

(వట + అంచల=పటాంచల.)

గూఢి' స్వరయతి ్ష న్వరయతి 1 అ= ఆ = ఐఏ = కొ 11. ఇ = ఈ = ము=బూ=ఎ= ప 11 ఉ = ఊ = ఒ = ఓ వె మూడు వర్గములలో, ఆయా వర్గములందలి అచ్చులతో వరన్ప రము యతి చెల్లినచో “నస్వరయతి' యగును, ఉదా ;= ఓ అద్దివష్మతన్మేత - అర్తావన చరిత్ర ఆతతాయ్యిజె[త జ ఐం(ద్రమి[త్ర ఐందవ[వగో[త - జౌర్వ శేయస్తో త్ర 11. ఇందువంశసోమ - ఈశ్వరీనుతనామ ఈడితాంగధాము - బుషభ భీమ బుకబాభిరామ - ఎటులైన మాభామ ఎడ6 గటావముంచి _ పలుమన (గ. ఉరగ రాజశాయి = ఊర్ష్వవిషపదాయి శక _ధాల ఊర్జితోరుకీర్రి - ఒడలికాల్టి ఒదవకుండ. (బోచి = ఓలిదానుని6 గాంచీ = అ, కొ, క 12 18, 14. గూఢ న్వరయతి అన్యోన్య, వరోమ మొదలగు పదములందు గూఢముగా నున్న పర వదము మొదటి అకారము మాతమే యతి చెల్లినపుడు “నూఢ స్వరయతి" యగును, ఉదా :- వై న్యముదక్కి దూత యుచితంబుగం వాండునృపాలు రా జన్యవరుండు ధర్మజుండు సమ్మతి వేండెడు నన్నలోక సా డై

!రీ యకులు మాన్య విధిం దగంగ గరిమంబున నిచ్చిన. బుచ్చికొంద మ న్యోన్య విరుద్ధభాషణము-లాడిన6 దతృల మాత(డంచెడున్‌.

= భారత. ఉద్యోగ. 1-లి2.

అన్య + అన్య, పర అమ అనుచోట పొణినీయ విధుల ననుసరించి

ఓత్వము వచ్చి అన్యోన్య, పరోత అను రూపము లేర్చడినవి. దీనిలో ల్పుప్త విసర్గ యతిగాకూడ అంతర్భవించును. (చూ. ల్వుప్త విసర్లిక స్వరయతి.)

లుప్త వినర్లికః స్వరయతి

అకారము తరువాతి విసర్గకు అకారము పరమెనపుడు. జరుగు సంధి కార్యములో విసర్గ మరియు దాని వెనుక ముందుల నున్న అకారములకు

'మొత్తముగా “టి కారము ఆదేశమగును. ఉదా దాసః-అహమ్‌ =దాసోవామ్‌.

కింకరః-అహమ్‌ =కింకరోహమ్‌. ఈ సంస్కృత సంధిలో స్పష్టముగా కనిపించు

ఓకార విశిష్టమైన వహాల్గునకు కాక లోపించిన ఉ_త్తరపదాది యందలి అకారమునకు యతి చెల్లింపవచ్చును. అట్లు ఛెల్లించినచో అది “ల్పుప్త విసర్లక స్వరయతి యగును. ఉదా ;- శా. తా నైరింప కవర్దయుండ6గ భవద్గర్భంబునందాల్చి తే జో సహ్య్యున్‌ శరజన్ను6 గాంచి యలనీ-హారదమాభృత్కుమా రీ సావత్న్యముంగన్న మోహాపు( బురం[ధీరత్నము న్నీవ కా దే సర్వజ్ఞుండు నిన్ను నేల తలవవె నెక్కించుకో జాహృవీ.

• విజయ. 11-114, (కేజః+అసవ్యూ= లేజో సవ్యా)

గూఢ స్వరయలి, లుప్త విసర్గక స్వరయతి ఒకకే యన్నట్లుగా "అన్యోన్య,

దాసోజహం'” వంటి "రెండు విధములకును లుుల్త విసర్గక నస్వరయతిలోనే లక్య

ములు అనంతాప్పకవులు చూపినారు. లువ విసర్గక స్వరయతి *దాసోవారంి వంటి వాటినే సమీకరించును గాని, గూఢ స్వరయతి రెండు విధములను సమీక రించును. గూఢ స్వరయతిలో లు_్త విసర్గక స్వరయతి అంతర్భవించును గాని ఇందులో అది అంతర్భవించదు. అనో్యోన్యాదులు లుుప్త విసర్షకోత్వములు కావు బుయతి

ఇ, ఈ, ఎ, ఏ లతో గూడిన 'రేఫలు (0, రీ, ఆ, ఈ) బుకారముతో యతి చెల్లును. ఇట్టు చెల్లించినచో అది బు యతి యగును, ఈ యలినే చిత కవి “పెద్దన “8 యళి' అని పేర్కొన్నాడు,

బుత్వస్వామ్య యతీ 19 ఉదా :- సీ.పొ. బుత్చిజుండని విచా-రించి పూజించిత దె పాయనుండుండ ధర్జ్యయు క్రి రి యతి చూ, బు యతి బుత్వ సంబంధ యతి ఒక వాల్లుతో కూడియున్న బుకారమునకు (ఉదా. కృ,పృ మొ) ఇ, ఈ, ఎ, ఏ, బు, బూ, అచ్చులు, మరియు ఈ అచ్చులతో కూడియున్న యకార, వాకారములు గూడ యతి ఇల్లును. (కృ= ఇ, ఈ, ఎ, పు బు, బూ, హ్‌్మియి మొ) ఇట్లు చెల్లుట “బుత్వసంబంధ యత౭ి* యగును. ఉదా :- ఇన తనూభవుండు - పృషదళ్వసుతునేసె బుభునదీసుతుండు ఎ కృృష్ణునేనె నేమినెప్ప నపుడు - దృఢళ_క్రి శల్యుండు హీనబలునింజేనె = వృష్లికులుని, = అ, క, లి-లీ?, బుత్వసామ్య యతి బుకారముతో కూడియున్న _ భిన్న వాల్లులు పరస్పరము యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “బుత్వసొమ్య యతి" యగును (గృ=ళ్ళ మొ) ఉదా ; మ, గృహనసమ్మార్ణ్దనమో జలాహారణ మోళ్ళంగార పల్యంకికా అనాను జు శివా. వపోనంబో వనమాలికాకరణమో వాల్లభ్య లభ్యధ్వజ (గవాణంబో వ్యజనాత వ్యతధృతియో (దాగ్జీపీకారోపమో నృహరీవాదము లేల 'లేశెయితరు ల్నీలీలకుం బాతముల్‌, = అము, ఫి-901

[1 యతులు వృద్ధియతి

వృద్ధి సంధిలో ఉత్తర పదాద్యచ్చునకు ఎట్టును యతి చెల్లును (చూ స్వర(పధానయతి ) అట్లుగాక ఆదేశముగా వచ్చిన అచ్చుకును యతి ఇెల్లింప వచ్చును. ఇట్లు చెల్లి నచో అది “వృద్ది యతి" యగును,

ఉదా ;

ఉ ఆ కమలాటి. రూవ విభవారిశళయంబు మనోవారంబు ఖో

క పఠాయణుల్‌ పురుషు - లంగజుండ (పతిమాన చేష్టిత

స్వీకృతలోకు. డట్లగుటంజేటు పురంబున వారి ౩మ్మెయిన్‌

గా టులుండు నిట్టి యనగాఢపు6 బొ త్రుమనంగవచ్చునే

_-- భారత విరాట. 8-82

(భోగ+వక=భో.[గైక ఐ కారము పకాదేళశముగా వచ్చినది. ఇది వృద్ది సంధి.) ౧ కార యతి

౧) కారమునకు *“ళి తో యరి చెల్లింవవచ్చును ఇట్లు చెల్లినచో “కార యలి' యగును. దినిని అనంతుడు చెప్పినాడు బుకారమున ర, ర్కీ "ర, కే లతో యతి ెల్లినరీతిలో నిదియ.న్నది. (చూ బు యతి ) ఇకారము నకు (పత్యకస్థితి లేకపోవుటచే నది పదో ఒక హల్లు న్నాళయిం చియేయుండును గాకారముతోగూడిన హల్టులుగల పదములుకూడ, నే యొకటి ఆండో తప్ప, లేవు,

ఉదా *

గీ పా క్ష_ప్రిలేదు శారి గుణావ-ళికి ననంగం ఎ అనం. ఛంద, 1-89

వ్యంజన యతులు

వ్యంజనమనగా వాల్లు, వాల్లులకు పరస్పరము యతి చెల్లి ౦చుటలో అనుసరింవదగిన మతిని నిరూపించునవి వ్యంజన యతులు, వ్యంజన యతులందు వ్యంజన మైతితోపాటు వాటి మీదనుండు స్వరముల మైటత్రినికూడ పాటించ వలెను.

[ు (పాణి యళలి

లి వర్గ యతి

8. విందు యత్రి

(పాణి యతి లి శ _ అనుస్వార యతి 5. అనుస్వార సంబంధయతి 6 అనునాసనికావర యతి "౧, తద్భవవ్యాజ యతి 5. జయతి లా 0. (పాకృతాదేళ యత్తి 10. విశేమ యతి 11. మువిభ_క్రి యతి 12. పోలిక వడి 1కి. ముకార యతి 14. చక్యాటి యతి 1ేర్‌* మవర్ష్మ యతి 16. బుజు యతి 7, (పత్యేక యతి 18, భిన్న యతి 19. ఎక్కుటి యతి £0, ఏకతర యతి £1. అభేద యతి 22, _అఖభేదవర్గ యతి 28, ఊప్ము యతి వ*, సరన యతి 25 సంయుక్త యతి 28 అంత్నోమ్మసంధి యతి ల, వికల్ప యతి 28, యు క్షవికల్ప యతి 99. శేఫయుత యతి 80, యాయతి 81. తాయతి పాణి యతి అచ్చులకు (పాణములని వ్యవహారము. వాల్లులు అచ్చులతో కలిసి యుండును గాన హాల్లులకు (పొణులని వ్యవవోరము, హల్లులు తమలో తావు. యతి చెల్లునపుడు, ఆ వాల్లులు మై తికలవి కానలయును అంలేకాదు, వాటి నంటియున్న అచ్చులకును మతి (స్వర

లీల యతులు యతుల ననుసరించి) యుండవలెను. అప్పృుజే వాల్లులు యతి చెల్లును [పాణు (వాల్డు) లకు యతి చెల్లురీతి చెప్పబడినదిగాన ఇది “పాణి యతి” మయొనది ంం న్‌ ఉదా * సీ పా. కలశాబ్టి గంభీర - కాంచనాచలధీర కాళయోరగవైరి - టభారి... అ క. లి-6? నిజమున కిదియొక యతిఖీదము కాదు ఒక హాల్లుకు మరొక వాల్లును యతి ఛెల్సింపవలసినపుడు సామాన్యముగా పాటింవబడు నొక యంశము మాతమేె కాని అప్పకవి డినినొక యగిఖేదముగా పరిగణించి చెప్పినాడు మిగిలినవా “రవరును చెప్పలేదు వర్గ యలి క-చ-ట-త-ప వర్షములై దు. ఒక్కొక్క వర్గ్షమునందు ఐదేసి అడు రము లుండును (క వర్గము=క,ఖ గుఘ జ ఇళ్లు మిగిఓన వర్షములందును చూచుకొనవలెను ) (పరి వర్గ్షమండలి ఐదవ అక్షరము అనునాసికావరము వ్‌ వర్గమునందా వర్గామరములు మొదటి నాల్గు (అనునాసికమును వదిలి తమలో తాము యతి చెల్లును ఇట్లు చెల్లుట వర్గ యతి యగును (అనునాశకముతో నీ నాల్లి తరములు యతి చెల్లుటనుగూర్చి చూ బిందు యతి ) ఉదా ఆ. వె కంధి మధ్యగేహ = ఖండితారి సమూహ ఖంజనాభదేవా - గానమోహ గరుడపటది వాహా - ఘనవాహజస్నేహా,.. ఎఎ అ కొ, ఫీ=గ్‌0 విందు యతి :-_ క-చ-ట-త-ప వర్గములైైదు (పగ వర్షమున'దు ఐబేసి అక్షరము లుండును. (పతి వర్షమునందలి 'మొదటి నాల్లిమరములు బిందుపూర్వకములయి తమ తమ వగ్గముల పంచమా (అనునాసిక్సా వరములతొ యతి చెల్లును ఇట్లు ఉం వెల్లుట “విందుయతి* యగును బిందువనగా అనుస్వారము, (వర్షములోని త 'మైగటి నాల్లదరములు పరస్సరము యతి చెల్టుటను గూర్చి చూ. వర్ణయరి-)

ఆనుస్వార సంబంధయతి లీగ్‌

1. 0క 17 = జ తీ 0ంత 1₹౪=న
2. 0చ 1౪7 = ౯ 5. ౦0ప+4*ఇ=మ
3. 0ట17=ణ (05 17 అనగా బిందు పూర్వకములైనక ఖ, %ఘ లని తాత్చర్యము ఇళ్లు మిగిలినవాటిని గమనించవలను ) ఈ యతినే “అనుస్వార యతి" యని అనంతుడు, చి వెద్దన పేర్కొన్నారు. ఉదా .- జాకు వడి చెల్లు రత్నకం - కణ యనంగ వాలు లా హాల కాకు వడి చెల్లు బర్జిపిం య ఛంబనంగ ఆణాకు వడి చెల్లు6 గనకమం - డవమనంగ నాకు వడి చెల్లు దివ్యగం య ధం బనంగ మాకు వడి చెల్లు విజితళం - బరు6ండనంగ కంబ సంజ్షా 69. అనుస్వార యతి చూ. బిందుయతి అనుస్వార నంబంధయతి బిందు. (అనుస్వార) పూర్వకములై న టవర్షములోని మొదటి నాల్లితరములు (0ట 056, ౦డ, ౦ఢ, అక్లే బిందుపూర్వకములయిన తవర్గము లోని మొదటి నాల్గిదరములకు (0త, ౦థ ద, ౦ధ) [కమ నిరపేతముగా యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “అనుస్వార సంబంధయతి' యగును, ఉదా *- శా కీలంబుంగుణమున్‌ శకమంబు దమముం "జెల్వంబు 'లేగ్గబాయముం బోలంజూచి యితండు బ్యాతుండని యేభూపాలుండి వచ్చిన న్సాల(గామము మున్నుగాగొనడు, మాన్యజే [తముల్‌ "పెక్టుచం చాలం బండు, నొకప్పుడుందరుగదిం-టంబాడియున్‌ బంటయున్‌. = మను, 1-55,

లి యతులు అనునానసికామర యతి

ట, వర్గములోని మొదటి నాల్లవరములు విందుపూర్వకములై_ (ంట, ౦5, ౦డ, ంఢ) నకారమునకు, అక్లు త వర్గములని మొదటి నాలుగు అతరములు విందుపూర్వకముల్తై (04, 6౫, ద, ౦ధ) ణకారమునకు యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లీ నచో “అనునాసికాడర యతి' యగును,

ఉదా క!

క, మనుసంతతి మండన భం డన నిర్ణిత కార్తవీర్శ _- నరనాయ*ః ఖం డన ప_జ్ష్కి స్వందన నం దన చందన చ[క్రవార - ణల సక్కీర్తీ. ఎ అ. క, £-69. తదృవ వ్యాజయతి

జకారము తదృవములందు *ని కార్రముగా మారును. ఉదా. ఆజ్ఞ = ఆన. ఈ వ్యాజమును పురస్కరించుకొని జ్ఞకాగమునకు నకారముతో యతి చెల్లును, సరసయతి ననుసరించి “న-ణ్‌్లు వరస్పరము యతి ెల్లునుు (చూ సరసనయతి). కావున జ్ఞ-ణలకును పరస్పరము యతి. చెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట జ్జ్‌ాన, ణం) “తదృవవ్యాజయతి' యగును, ఈ యతినే “క్షా యతి యని చి. 'పెదన. కూ, తిమ్మన "పేర్కొనగా, క. రంగకవి (పాక్ళళాదేశయతి

న్‌్‌! ౮ యన్నాడు.

(క్ల కారము సంయుకాతరము. ఇందలి జకారమును బట్టి క్లి-జ లకు యతి చెల్లునని అనంతుడన్నాడు, కాని ఈయంళము “సంయు క్తయలి" యందం తర్భవించును. చూ, సంయుక్త యతి).

ఉదా ;-

గ పా, “జ్జాని చేతోంబుజాత థో - ణ కరయనంగ జ్జాతి విద్వేషి నృపనాళ య న కరయన(గి = అ, క లి-ర్‌డీ, జాయతి బ్గా చూ, తద్భవవ్యాజ యకళి, భి

మువిథ_క్రి యతి వర్‌ (పాఠకృఠాదేశయతి చూ. తద్భవవ్యాజ యతి, విశేష యతి చెల్లుట “విశేషయతి' యగునని అపుకవి యొక్కజే చెప్పినాడు. నిజమునకు కకారాదులు నాలుగు బిందుపూర్వకము లై నప్పుడే “విందుయతి* (వకారము (చూ. విందుయతి ) జకారముతో యతి చెల్లును. కాని ఈ విశేషయతి [పళారము బిందుపూర్వకము కాకుండనే కకారాదులు ఒకారమునకు యతి చెల్లును. ఈ యతిభేదము నప్పకవి చెప్పటకు తిక్కనగారి [ప్రయోగము [పమాణమెనది. ఉదా ;- క. జ్ఞానము కేవల కొపన జ్ఞానికి నువ దేళవిధి6 [బ-కాశము సేయం గా నది సకల ధరిత్రీ 'దానంబున కంళశు నధికతర ఫలదమగుస్‌. = థార. శాంతి. ఉ-255. బిందుయతి వద్ధతికి భిన్నముగా విశేష [1పయోగదృష్ట్రా ఈ యతి భేదము రూపొందుటచే నిది “విశేషయతి' యొనది, ము విభక్రి యతి (వథమావిభ_క్రి [పతృ్యయమెన “ముకారమునకు ఉత్వముతోను, ఓత్వముతోను కూడియున్న ప-ఫ-బ-భ (పు-పూ-పొ-పో మొ.) లకు పరస్ప రము యతి చెల్లును, ఇట్లు ఛెల్లుట “మువిభ_క్రియతి' యగును. ఈ యతినే వి. "పెద్దన “ముకారయతి" యని, అప్పకవి తప్ప మిగిలినవారు “పోలికవడి" యని పేర్కొన్నారు. “మువిభ_క్రియతి' యన్నది అప్పకవి స్పష్ట్మపలిప్తిగా "పెట్టిన "పీరు (విభక్తి ముకారమునకు [పొచీనరూవము “బుి. ఉదా : నాగబు. ఈ “బు పోలికనుబట్టి విభ_క్రిముకారమునకు ఉత్వ, ఓత్వములతోడి వఫబభలు యతి చెల్లుటవలన “పోలిక్రవడి మొనది, నన్నయాదుల రచనలందిట్టి యతి [వయోగమే యున్నది. కాని కాలాంతరమున (దాదాపు (శ్రీనాథాదులనుండి) విభ_క్రీతర ముకారమునకును ఉత్యోత్వ విశిష్ట వఫబభలు యతి బెల్లింపబడుట మొదలై నది. అంలేకాదు ఉత్యోత్వ విశిష్ట మకారమునకును అట్టి పఫబభలకును యతి చెల్లుట జరిగినది. లాతణికులు భాషాసం(వదాయముదృష్ట్యా విభ క్రి,

లిక యతులు విభ_క్రీతర ముకారములకు విడివిడిగా యతి భేదముల నేర్పరంచినారు. (చూ. ముకార యతి.) ఇంతకుమించి మువిభ_క్రి, ముకారయతులు వేరువేరుగా రూపొందుటకు కారణము కన్పించదు.) ఉదా : క్‌ ఎట్టి విశీవమకులంబున. బుట్టిన సదసద్వి వేక-ములు గలిగినం దా గట్టిన కర్మ్శఫలంటలు నెట్టన భోగింపకుండ 'నేర్తుర మనుజుల్‌ = కార. ఆది, 5-58. పోలిక వడి చూ, మువిభక్తి యతి. ముకొార యతి (వథమావిభ_క్రి |వత్యయము కానట్టి 'ము"కారనునకు ఉత్వముతోను, ఓత్వముతోను కూడిన వ-ఫ-బ-భ (పు-పూ-పొ-పో మొ)లు యతి చెల్లుట *“ముకార యతి యగును. చి. "పెద్దన, కూ. తిమ్మన, క. రంగకవి ఈ యలి'నే “చక్కటి యతి" యని పేర్కొన్నారు. “ము విభ_క్రి యతిలో భేదము స్పష్ట మగునట్లు అప్పకవి “ముకార యతి అని పేర్కొన్నాడు. (వి. "పెద్దన “ముకార యతి యన్నది ఈ యతినికాదు. మువిభదక్తి యతిని. విశవములకు చూ. మువిభ క్రి యతి.) ఉదా ;- “పొడ(గాంచి తాను తమ్ములు 'నెదురేగి,.,. “ముందు మీ ఆటిగిన - భూతలాధిళు. హరిళ్చం[ దోపాఖ్యానము. వందక్రి. 8, 85 (గౌరన) చక్కటి యతి చూ. ముకార యతి, మవర్డ యతి విందుపూర్వకములై న అంతఃస్థము (య-ర-ల-వ) లు, ఊష్మము (శ-ష-సంవా) లు మకారముతో యతి చెల్లును. ఇట్టు చెల్లినచో *మ వర్శ్యయతి' యగును,

1 (వశ్యేక యతి వ్‌ ఉదా ;- స్‌, మర్టితదై త్య సం-యమి మనోక్టాదిత్య మహిత మేఘాఖ పం-రఉిలేళ మాయా(ప్రవ రి సం-లబ నిర్మలకీ రి న అమా. ఎల అణాటో మణివోర సురవళం-వదవిహోర మందర ఖ్‌ర్య వం-శ నినాద చాతుర్య మా భూవ యువతి పుం-షండరూపవ మంజులస్వాంత కం-స ధరావర కృతాంత స్పరహారారాధ్య సిం-హానిభమధ్య గీ, యనుచు. జరమాను నొనీకంబునకు నిట్లు [గాలు*గృతుల మవర్ష్మ విరామములన దండినున్నలు దాపల నుండినేని ఉఇలుచ నంతఃస్థములు నూష్ణుములును గృప్ల. _-- అ. క. 8-76 బుజుయతి యకారమునకు, పాకారమునకు పరస్పరము యతి చెల్లును ఇట్లు చెల్లినచో "బుజు యతి యగును. ఈ యతిని అప్పకవి చెప్పినాడు. మిగిలిన లావణికులు బుజు యతిని “సరస యతి' యంధే కలిపి చెప్పినారు. అప్పకవి సరన యతి చెప్పియు “య-వా'ల యతిని (వత్యేకముగా మరల చెప్పినట్లయినది. (చూ. సరస యతి) ఉదా ;- ఉ. “హాయను ధర్మరాజ తన-యా యను నన్నెడంచాయనీకు. .. భార. (దోణ. వి-ల్ర4లి (వత్యేకయతి ఒక వదములో “అది' అను పదమునకు జరుగునంధి వికల్పము. సంధి (వృత్తి యందు అది, అవి లోని అకారములు లోపించును లోపించని యప్పుడు యకార మూగమ మగును. ఉదా ;- చేతి+అది=చేతిది, చేరియది. ఇట్టి ఉభయ రూపములలో "3ండవ (యకార మాగమముగా వచ్చిన రూపమునందు “య్య

లికి యతులు కారమున'కే యతి చెల్లును, ఇట్లు యతి చెల్లి నచో “వత్యకయతి యగునని అప్పకవి చెప్పినాడు. (“చేతిది యన్నషప్పుడు లోపించిన అకారమునకు యతి- గూఢ స్వరయతి యందువలె చెల్టించరాదని, తికారమునకే యతి చెల్లి ంచవలెనని అప్పకవి భావించినట్లు కన్చించును. (చూ. "తెలుగుకాషలో ఛందోరీతులు, పు. 251, చూ. గూఢ స్వరయతి) అనంతుడు ఈ అంళమును భిన్నయతి యందు కలిపి చెప్పినాడు. ఈ ఇద్దరుతప్ప నీయంశమును మావరును ఇెప్పినట్లు కన్పించదు.

ఉచా :-

గీ, పొ, “అరయ ళార్ణంబు వారిచేతియది యనంగ దివృుచాపంబు భూలిచే-తిది యనంగి ఎ అ క. 8-80.

భిన్న యతి

“ధరించు, ధరియించు' వంటి ఉభయ రూపములలో, మొదటి రూప మందలి “8*కి యతి చెల్లింపవలెను. “ధరియించు'లో “యి'కి యతి చెల్లించ వలెను. ఇట్లు 'యి"కి యలి చెల్లుట భిన్న యతి యగును. ఇది “భిన్న యతి యగుటకు “ఇత్వంబు విరళ్వమె పూని యుండుట కారణమని చచి. "పెద్దన (ల. సా, సం 1-18) చెప్పినాడు. ఈ యతి ననుసరించి “ధరించి అను రూపములోని “ఇ కారమునకు యతి చెల్లదు. అనంతుడు “పళ్ళేక యతి'ని ఈ భిన్న యతిలో కలిపి చెప్పినాడు. చూ. (పత్యేక యతి.

ఉదా :-

ఉ. చిత్తజుండల్లి తూపుమొన చేసిన చేయ6గనిమ్ము వై ధ్వజం

చె్తిన నెత్తనిమ్ము వచి-యించెద6 గల్గినమాట గట్టిగా

న _తరలాయశేవమణ కటావవిలాన రస(పవాహముల్‌

కుత్తుకబంటి తామరలకున్‌ దలమున్కలు గండుమీలకున్‌.

ఎ విజయ, ఫఏ-15

ఎక్కటియతి

*“మ-ర-జ-త-వి అను నీ మయొదింటిలో నే యమరమున కా యవరమే యతిచెల్లుట “ఎక్కుటియతి' యగును. అయితే ఇన్ని యకరముల కీయతి నొప్పు కొనక అప్పకవి విడిగా “పకతరయతి చెప్పినాడు. చూ. పకతరయతి.

వకతర యతి క్రీ - ఉదా; ఆ. వె. మరునితం।డి లోక-మహితుండు యాదవ 'రాజసింహమూ _ర్రిరవకుండు "అ (గనేలునన(గ-అం పిల్లు నెక్కటి న శ ంం వర్లునా(గనిట్లు-వనజనేేత, =అనం, ఛంద. 1-110. క్‌. లేల 6ం066464 బే ల రమాధిప ఆఇండునుంగ-లసి వ_ర్షించున్‌ = =ఎఅనం. ఛంద, 1-11. ఏకఠతర యతి "కఫము (ర) నకు శేఫమే, శకట శేఫ (ఆఅ) మునకు శకట లేఫమే యతి చెల్లినచో ఏకతర యతి యగును. ఇతర లావణికులు “ఎక్కటి యతి" యనువేర శేఫ, శకట ేఫలతోపాటు మ-ల-వ లనుగూడ కలిపి చెప్పగా (చూ, ఎక్కుటి యతి వాటిని అంగీకరించని అప్పకవి ఈ “వకతర యతి" చెప్పినాడు, ఎక్కుటి యన్నను, ఏక తెర యన్నను ఉన్దేశ్యమొక్క శే. ఒక (పత్యేక వర్షము నకు అదే వర్ణముతప్ప మరియొక వర్షము యతి వెల్లదని ఈ యతి చెప్పటలోని తాత్పర్యము. అయితే “ఎక్కుటి యలి' "పేర చెప్పబడిన వర్ణములలో, మకారము విందుపూర్వకములగు ప వర్గ్షములోని మొదటి నాల్లదరములతో యతి చెల్లును, (చూ. బిందు యతి.) లకారము ళకారముతో, వకారము ప వర్గములోని మొదటి నాల్లతరములతో యతి చెల్లును. (చూ. అభేద యతి; అ భేదవర్ల యతి) కాగా పలు లామణికుల మతమున రేఫ, శకటరేఫములే యే ఇతర వర్ణ ముతోను యతి చెల్లనివి, (ర-ల యతి అందరొప్పినది కాదు. ఇ-ఈ-ఎ=-ప లతో గూడినప్పుడు మా[తమే కేఫ బుకారముతో ెల్లును, సర్వత చెల్లదు - అనగా ఇత రాచ్చులతో కూడియున్నపవ్పుడు, కాగా శేఫ 'స్వేతర వర్షములకు యతి ఇల్లుట యన్నది పొతీకమే. మరియు ర-ట లకు యతి నెవరు నంగీకరించ లేదు.) అందువలన అప్పకవి “ఎక్కటి య8ిలో ఇప్పబడిన మ-ల=వ లను వదిలి కేవల శేఫ, శకట “"శీఫముల కే ఈ యరి చెప్పినాడు. ఉదా ;-= ఆ. వె. రార బాలకృష్ణ ల రచ్చలగమి6గూడి శి అాంగయనుచు నిన్ను - అవ్వంబెట్టు,..

న్రీగ్రీ యతులు అభేదయతి శ. వ-బి, 11, ల-డ 11. ల-ళ, ళం ళుడ

వై నాల్గు వర్గములలో ఆయా వర్షములందలి యవరములు పరస్ప రము యతిచెల్టును. ఇట్టు చెల్లినచో అది “అభీదయతి' యగును (నాల్లు వర్గముల యతి చెల్లింపులకును "పీరు '“అభేదయతి యనియే.) “వబయో రఖేదః' అని యుండుటయు, మిగిలినవాటికి న్స యభఖభీదముండుటయు నీ *అభఖేదయలికి మూలము,

ఉదా : _

ఆ. వెం వనుమతీకళత-బక ఇ (తగానక లాలసత్కలాప-డంభగోప లలిత దేవాపింగ-ళపుర దడిణగేహా,.. =అం క. లి-80, క, కాకుస్వరయతియగునిత( జే కదలక జలధి(బవ్వ-ళించె ననంగ. ..* _అనం. ఛంద. 1-05.

“అభీదయతి' పేర అనంతుడు, చి. "పెద్దన వై రీతికి కొంతభిన్నముగా చెప్పినారు. చూ, అ భేదవర్గయతి.

ర-ల; ద-డ అనువాటికిని పరస్పరము యతిచెల్లుటయు అభేదయతియే యగునని కూ. వేంకటరాయడు చెప్పినాడు. ఇక్కడ *ర” అనగా శేఫ, శకట “ఫలు ఆ0డునని చెప్పినాడు. అనగా ర-ల; అ-ల అనువిధముగా యతిచెల్లును. భ-డ లకు అతడు యతి నంగీకరించ లేదు.

ఉదా :; ర-ల లకు

ళా, వీలాపానమొనర్చీ యిద్దరును నన్యోన్యంబు మ త్తిల్లి శౌ శేఠీన్ఫ _త్తవినోదకందుకమణి క్రీడావివోర[ కియా లీలాహాస్యకలా[వసంగములను-| దేకించి వ_ర్టింతుళ క్కాలంబున్‌ ఘటజన్మకాశినడుమన్‌ గర్వించి యద్దేవతల్‌ . =కాశీ. 6-210

ఊవ్మ యతి | ద-డ లకు సీ, పా. “*పిండిపీచంబుగా! బృథిపీభరంబుల దంతునే కాలదం-డనుననభవ. ..” కాశీ. 7-80 ర-ల యతినిగాని, (పాసమునుగాని వలువురు లామణికులు అంగీకరించ లేదు.*కాని కవి్యపయోగములనుబట్టి ఇవి (గావ్యాములేయని "వేంకట రాయని మతము, ఆభేదవర్షయతి వకారమునకు వ-ఫ-బ-భ లతో యతిచెల్సినచో, అది అ ధేదవర్గయతి యగును. వ-బల కున్న అభేదమును (వబయోర భేదః) పురస్కరిం దుకొని బకార మునకు యతిచెల్లు ప-ఫ=భ లకు కూడ వకారము యతిచెల్డుటచే. నిది అ భేదవర్ల యతి మొనది. “వబయోరభేదః' అనికాక, “వపయోరభేదః' అని పేర్కొని, వకారమునకు పవర్గము మొదటి నాల్గమరములతో యతిచెల్లుట “అభేదయతి” యని చి. "పెద్దన చెప్పినాడు. ప-వ లకు మాతమే పరస్పరము యతి చెల్లినచో “ఆభేదయతి' యగునని అనంతుడు చెప్పినాడు. ఉదా; ఉ. (పల్లదు.(డై నయొక్కకులపాంసనుచేసినదాన6 దత్కులం బెల్లను దూపితంబగుట యేమి యపూర్వము, కావుననన్యహీ వల్లభ తవకాధమునె-పంబున సర్పములెల్ల నగ్నిలోం (చెళ్లంగ సర్పయాగమతిధీయుత సేయుము వి వసన్నిధిన్‌. =ఫెార, ఆది. 11-126, ఊష్య యతి క=-ష-స అనునవి ఊపహ్మములలోని మొదటి మూడు అవరములు. ఈ మూడింటిలో పరస్పరము యతి వెల్లినచో “ఉష్ము యళలి' యగును. ఊమహ్మూూ తరములకు సంబంధించిన యతి కావున నిది *ఊప్ము యతి" మొనది, (శమన వాలు ఊపష్మములు. వై యతిలో ఊపష్మమైనను హళారము. వదిలివేయ బడినది, బుజు యతి ననుసరించి పొాకారము యకొరముతో యతళి చెల్లును. (చూ, బుజు యతి)

ఉదా వలు గి. *.=-ళతమఘోపలఅ భూషాను-షంగ యనంగ షడ్డయుత 'వేణునాద వ-సంగయనంగ." = అ, క. లి-104 నరస యతి శ అ=ఐ=-జొౌ = హ--య. 11. చాఛా-జంర్వు = శావమ-స. 111 న=ణ, వె మూడు వర్గములలో, ఆయా వర్గములలోని వర్ష ములు పరస్పరము యతి చెల్లును. ఈ మూడు పర్గ్షములకు చెందిన యతి చెల్లి ంపులన్నియు. “సరస యతి" అని వ్యవహరింపబడును, ఉదా :- ఓ, “వారిపహయాది సురాధ్యమ--అంబుజాత య$శ్రజన మనోంబుజవివోర--అఘవిదూర , =. 11. “శకట దానవసంహోర-చ | కధారి షట్పద శ్యామమూూ_ర్డి 'స్వే-చ్చాప్రవ_ర్తి స్వర్ణ పట పరిధాయి భు_-జంగళాయి,.,. 111, “నరక ద్రైత్యవిరోధి ఘృ--ణాపయోధి... ఎ అ. క £8-106, 10% నంయుక్త యతి భిన్న హాల్లుల సంయోగము సంయుకాతరమగును. సంయుక్త మందున్న భిన్న వాల్లులలో దేనిక్తైనను యరి చెల్లి ంచవచ్చును. (యతి వెల్లింప ౮ రా లా యో వలసిన స్థానమున యతి చెల్లి ంపవలసిన హాల్లుగల సంయుకాకరమును [ప్రయో గించినను యతి వెల్లినట్ల గును.) ఇట్లు యతి ఇెల్లుట “సంయుక్త యతి యగును,

ఆఅంతో్యోష్టసంధి యతి శ్రీకి

ఒక పాదమందు యతి చెల్లింవవలసీన స్థానములు ఒకటికి మించి యున్నప్పుడు, సంయు_క్తమునందున్న వాల్లులలో నే యొక వాల్లునుమాతమే (గ్రహించి అన్నిచోట్ల యతి చెల్లింపవలెనుగాని, మొదట సంయుక్తమందలి యొక వాల్లుకు, తరువాత మరియొక హల్లుకు యతి చెల్లించగూడదు. ఉదా హరణమునకు -

“ శ్రీలీలాగాఢ కాంతి-సిగ్దిత వదనరుచి-స్ఫీతు నాగేం (దకేతున్‌." ఇది (నగ్ధరాపాదము ఇందు ర, 15వ అవరములు యతి చెల్ల వలెను, ఉదా వారణమున “శ్రీ” సంయుక్తము. 8, 15 అవరములు సకార సంయుక్తములు. కొగా (శ్రీలోని “శి కారమునశే ఊహ్మయతి) యతి చెల్లినది. ఇట్లుకాక ఒకచో “శ'ికారమునకు, మరొకచో శేఫకు యతి చెల్లగూడదు.

నిజమునక. ఇదడియొక యతిభేదముకాదు. సంయుక్తావర మున్నప్పుడు యతి చెల్లించుటలో పాటింపవలసిన సామాన్య నియమమిది. ఏ వాల్లుకు యతి చెల్లినచో అ హల్లుల మైతినిబట్టి ఖిన్నభిన్న యతు లగును, ఉదా హృతపాద మున ళ-స లు యతి చెల్లుటచే ఊవ్మ యతి. కేఫకు యతి చెల్లినచో ఎక్కటి లేదా పకతర యతి యయ్యెడిది. అప్పుడు సంయుక్త యతికి ఉనికి యుండడు, కాని, లాకణికులు దీని నొక యతిభేదముగా చెప్పినారు. అంత్యోష్యనంధి యతి

సంధియందు పొల్లులకు క చట త వ లకు వాకారము పరమైనచో ఆ వాకారమునకు ఆయా వర్గముల చతుర్ధాడరములు ఆదేశములగును, (పాణి నీయ సనూశము : “యుయోహోన్యతరస్యామ్‌'). ఈ ఆదేళము వికల్పముగా నగును ఉదా : వాక్‌ +వారిః=(జ_శ్ళ్వ్వసంధి వాగ్‌ +హరిః=వాక్ట్సరిః. వాగ్దరిః

“వ్యార్చరి' యను సంధి జరిగిన రూపమునందు గ (ఘ) కారమునకు కాక వా కారమునకు (అదిఘ కారా దేశమువలన లోపించినను) యతి చెల్లింప వచ్చును. ఇట్టు చెల్లించుట “అంత్యోమ్ముసంధి యతి' యగును. ఊప్ణములలో హూ కారము చివరిది, దానికి సంబంధించిన నంధిని పురమ్క్మరించుకొని ఈ యతి చెల్లుటచే నిది “అంత్యోషన్షైసంధి యతి" అయినది.

ఉదా ;

“కె రవకామదు - _గర్భరవావా కవికుంద

హైరణ్యగర్భ వాంరురి నబ్బంద,..

ఎ అ. క. లి-11ర5

(వ్యార్భరిలోని గ కారమునకు యతి చెల్లుట వర్గ్ణయతి. చూ, వర్ష యతి. వై ఉదావారణమున మొదట వర్గ యతి, తరువాత అంత్యోమ్మసంధి యత్తి చెల్లినవి.)

క్రి / యతులు ఈ యత్తినే అనంతుడు “వికల్ప యతి" యన్నాడు. (రెండు విధము లందును వ్యంజనమున'కే యతి చెల్లుటవలన నీ యతి భేదము వ్యంజన యతులలో చేరినది) వికల్పయతి అనునాసిక సంధిలో పూర్వపదాంత వాల్లుకు ఆ దేశముగా (వికల్ప ముగా) వచ్చిన అనునాసికావరమునకు యతి చెల్లినచో “వికల్ప యతి" యగును. (అనునాసికామరము పరమైనపుడు పొల్లులగు క చటత ప లకు ఆయా వర్గముల అనునాసికామరములు వికల్పముగా ఆదేశములగుట అనునాసికసంధి. ఊదా: వాక్‌ +మ్లూర్తి (జశ్త్వ సంధ్రి=వాగ్‌ +మూ _ర్తి-వామ్మూ ల్లి. ఉత్‌ +మాది= ఉన్నాది, మొ. “మయట్‌' పరమెనపుడు అనునాసికా దేశము నిత్యము. ఉదా: వాక్‌ +మయమ్‌ = వాబ్బాయమ్‌. వికల్పరూవములందు ఆడేళముగా వచ్చిన అను నాసికామరమునకు యతి శెల్లినవ్ప'జే వికల్ప పంధి. అనునాసికమునకు స్థానియగు కకారాదులకు యతి చెల్లినచో వర్ష్ణయతి యగును వాజ్బయమ్‌ ఇత్యాది నిత్య రూవములందు స్థానియగు వర్షముశకు (యతి చెల్లింపగూడదు. వికల్ప సంధి రూపముల కే-సంబంధించినడి గా వున ఈ యతి “పికల్ప యతి" మయొనది.) ఉదా ; మ. అకలంకొవథ న్తత్తృముం దెలియ మాయాద్వారకావంతి కా శి కురుతే[త గయా (వయాగములనే సేవింప కుద్ధండ గం డక వేదండ వరావా వావారివు ఖడ్గ వ్యా[ఘ మిమ్ముంచు కొం డకు రాంజెల్లునె బుద్ధిజాడ్య జనితో-న్మాదుల్‌ గదా [ళో తియుల్‌. ల్‌ ౧౧ 0 లు న్‌ --- మను, 2-16 (బింద్రుపూర్వక డకారమునకు “ఉన్మాదుల్‌ లో ఆబేశముగా వచ్చిన నకారము యతి ఛెల్లీనది.) ఈ యతిని వి. "పెద్దన, అనంతుడు “యు క్తవికల్ప యతి" యన్న్నారు. అనంతుడు వికల్ప యతి యన్నది '“అంత్యోష్ముసంధి యతి'ని, యు క్రవిఠల్ప యతి చూ, వికల్ప యతి. రేఫయుత యతి తెలుగు పదములలో బుత్వముండదు. (సుక్కు, | కుమ్ము, (ముచ్చిమి ఇళ్యాది పదములందున్నవి కఫ ఉత్యములే తప్ప బు (౧) త్వము కాదు. కావున నిట్టిచోట్ల * రేఫకు బుత్వమును (రు - బ్యు యతి ఛెల్లించరాదు.. పద స్వరూపమునకు సంబంధించిన ఈ యంశమును స్పష్టపరచుటక్రై అనంతు డొక్కిడే ఈ యలిని చెప్పినాడు. దీనికి అతని ఉదాహరణలు ;

యాయతి రిక్‌ గి ఆం (ధమున౦ జొన్పడదు బుకారాన్వితంబు (కొత్తగాదు కృష్ణుని 'వన్న - (ముచ్చియన6గ (సుక్కండతండాజి నెట్టి విరోధి వైనం (గుమ్మునన "కఫయుత యని - గూడంాన.

_-- అనం. ఛంద, 11-114 ఇందు (ము, సు, 1కు అను వాటికి వరుసగా [కొ (రొ, రో, గూ అనునవి య38 చెల్లి నవిగాని మృ, సృ, కృ లు యతి చెల్ల లేదు ) అప్పకవిగూడ ఈ యంళశమును [పానలు చెప్పునప్పుడు రేఫయుత పానమువద్ద "చెప్పినాడు. చూ. "కేఫయుత 1 ఫాన.

నిజమున కిదియొక యంిభేదము కాదు. (సుక్కు మొదలగు అెలుగు పదములందు బుత్వ[భాం౩ నివారణమే ఈ యతి చెప్పుటలోని (ప్రయోజనము. యాయతి తాయెతు, ఉయ్యెల, పయ్యెద అను పదములలోని యకారమువై ఎత్వమే యున్నదికాని అత్వము లేదని, కావున ఎత్వమునుబట్టియే యతి చెల్లించ వలనుగాని తాయతు, ఉయ్యల, పయ్యద అని యున్నవనుకొని అత్వమునుబట్టి యని వెల్లించరాదని ఈ “యా యతి" చెప్పుటలోని తాత్పర్యము. ఈ యతిని లింగముగుంట తిమ్మకవి మాతమే చెప్పినాడు, ఉదా; క. వలనొవ్పంగ నపుజ్ఞాయు 'య్యెల లోపల బాటునునిచి - యిందునిభాస్యల్‌ కలకంర నాదమాధురి€ బలుమటు- చెలరే6గి జోలవాడిరి (పేమన్‌ ॥

-- విక చరి లిం. రిమ్మున ఇట్లు చెప్పినను, తాయెతు మొదలగు పదములు అకారహిత యకారము (తాయతు్సు కలవని కూ, తిమ్మన, కూ. వేంకటరాయక్షవి పలు (వయోగములు చూపినారు, ఉదాహరణకు ;

సీ గీ “అబ్జి నాభుని తూగుటుయ్యలలు కంయచిం., ఆలా ఖీమ. 8-58 (చూ. కూ, తిమ్మనకవి ల. సా. సం, ఆశ్వా. 1-81, 881) కావున నీ యతి నిలువదు. కాగా లిం. తిమ్మకవి ౨ రూపముల నంగీకరించడని స్పష్టమగును,) నిజమున కిదియొక యతిఖభేదము కాదు. తాయొత మొదలగు పద స్వరూవమును [వయత్నించుటయే దీని (వయోజనము,

శ్రీ యతులు జొయతి “కేఫమునకు శకట'రేఫమునకు (ర - అ) పరస్పరము యతి చెల్లవచ్చు వని, అట్లు చెల్లినచో “చా యతి యగునని లిం. తిమ్ముకవి చెప్పినాడు. "కేఫ - శకట -శేఫలకు యతి చెల్లుననుట పలు లావణికు లుగీకరించ లేదు. దీనికొర్నక్తై “శీఫలు, ళకటేఫలు గల పదములను తాళ్లపాక "పెదరిరుమలయ్య మె.దలగువారు పలువురు పరిగణించినారు. ఈ రెంటికి యతి చెల్లించుట మహిదోషముగా అప్పకవి, కూ. తిమ్మక వ్యాదులు భావించినారు. అప్పకవి ఏకతర యతి (పళ్యే కముగా నిండుకోసమే చెప్పినాడు. (చూ. ఏకతర యతి ). కాని తాతంభట్టు, లిం. తిమ్మకవి, వార్తాకవి రఘునాథుడు ర-జ అ యతి నంగీకరించినారు. కేఫ టకారములు గల పదముల నిర్దయములోని అనిశ్చితత్వమును, ఉభయ శేఫలు గల పదముల (ఒకే పదము నొఫతో, శకట ేఫతోగూడ నుండవచ్చునను వద ముల) ఉనికినిబట్టి పీరు ఈ యతి నంగీకరించినట్లు కన్చించును. ఉదా; క, 'తెంపును జెంపును గడురని లింపులు వెజగందిచూడ రిపుసై న్యములుం గంపింప6 దన బలంబులు అంపిలి బిట్టార్వ సింధు - రాజుం దాన్‌. (ఈ లక్యము భారతములోనిదని లిం, తిమ్ముకవి తన సులవణసారమున చూపి నాడు. కాని దీనిని పరిష్కరించిన (శ్రీ రావూరువారు అధోజ్ఞూపికలో “ఈ పద్యము భారతమున గానఠాదు. ఆండవ పాదమువ ర-ల ల కభఖేదయతియు గలదు" అని [వాసినారు. చూ, వావిళ్ల (వచురణ. 190606. పు. 110.) అయితే "కేఫ = అకారములకు యతి (పానలు చెల్లిన (పయోగములు చాలా ఉన్నవి. అప్పకవి, కూ. తిమ్ముకవి మొదలగువారు ఈ పలు [ప్రయోగములు (ప్రదర్శించి యతి (పాసలు చెల్లి పులో "ేఫ - అకారముల విషయమున మహవోకవులకే పరి శిలన లేకపోయినదను భావము పవెలువరిం చినారు. ఉదా: థాం “ శణుల్‌ గట్టి నభోంతరాళమున6 బాఖజన్‌ బకులు,.ి జా మను, 8-12 క. [గక్కునం జని | వాలుడునో అక్కలు గట్టుకొని దివిజ - రిపుమేడలవై *.. న న శీరి6 (ఇవి కూ, తిమ్మకవి చూపీన [ప్రయోగములు.)

ఉభయ యతులు రి

తాతంభట్టు ర-జ లకు యతి వెల్లిన చెల్లునుగాని [పాస మ్మాతము చెల్లదన్నాడు. అయితే యతి నంగీకరించి [పాస నంగీకరించకపోవుటలో సొమంజవ్యము లేదు.

'మొద్తత్తముమీద పలువురు (ప్రసిద్ధ లావణికులు ర-అ లకు యతి, (పాసల నంగీకరించలేదు. ఉధయ యతులు

'వేద+అండ= వేదండ అనీ అగును ఇది పరరూప సంధివలన పర్పడిన రూవము ఇట్టిచోట ఉత్తర పదమందలి అచ్చుకే యతి వెల్లవలెను. కాని ఆ అచ్చుతోకూడిన వాల్లు (దకారము) నకుగూడ యతి కవులు ఛెల్లించినారు. శావున వేదండ వంటి పదములలో అచ్చుకు, వాల్లుకుకూడ యతి చెల్లించవచ్చు నని లాతణికు లంగీకరించినారు, అచ్చుకు, వాల్లుకు - అనగా ఉభయమునకు యతి చెల్లించుటకు వీలై నది. “ఉభయ యతి' అని లామణికులు పేర్కొన్నారు, సంధి సందర్భము, ప్లుతోచ్చారణము, ళబ్టకాసన్త్రమునుబట్టి కలిగిన దిర్హ త్వము (అచ్చునకు) కలిగిన కొన్ని ళొన్ని తావులను లావణికులు ఉభయ యతికి ఆంగీక రించినారు. ఇట్టివి ఉభయ యతులు.

ఉభయ యతులందు అచ్చుకు స్వరయతుల ననుసరించి, వాల్లుకు వ్యంజన యతుల ననుసరించి యతి చెల్లును. అయినను దానిని స్వరయతిగా లేదా వ ౦జన యతిగా చెప్పక, ఉభయమునకు అవకాళశమున్నదిగాన ఉళభయ యతి భేదముగానే వరిగణించవలెను.

1. అఖండ యతి

క్ర యువ్మదస్మ చ్చట్ట యత్‌

8. వపరరూప యతి

9. శకంధు యతి

ర్‌ం పాది యతి

6. ఆదేశ యతి

7. నిత్యసమాస యతి

8 దేళ్య నిత్యసమాస యతి

0, దేథీయ యతి

10, నిత్య యతి

11. నిత్యసంధి యతి

12. రాగమ యతి

13. విభాగ యతి

14. నామాఖండ యతి

15. (వభునామ యతి

16, (వభునామాంత యతి

"$8 యతులు 17, ('వభునామాఖండ యతి 18. చతుర్చీవిభ_క్రి యతి 19. పంచమీవిభ క్రి యతి 20. కాకుస్వర యతి 21. ప్లుత యలి లలి, ఫ్లుశయుగ యకఖి

20, స్వరయుగ యుతి

౨4. నణ్‌నమాస యతి

25. నసమాస యతి

26. ఘ౭క్‌ యతి

27, సౌభాగ్య యలి =పె యతులలో కొన్ని కేవలము (కొన్ని యతుల) నామాంతరములని ఆయా చోట్ల గమనించవచ్చును, అఖండ యతి

యతి ెల్లించవలసిన స్థానమున (పద్యమున పాదాదుల యందును) అశ్‌ సంధి యున్నచో పరవదాది యందలి అచ్చునే (ఆచ్చునకే, యతి చెల్లించుట సామాన్య యతి నియమము, (చూ. స్వర(పధాన యతి.). అట్లుకాక పరపదా ద్యచ్చుతో కూడియున్న హాల్గునకును యతి చెల్లించవచ్చును. ఇట్లు యతి వెల్లి నచో, అది “అఖండ యతి' యగును. సంధి జరిగినపిదప పూర్వ్యోత్తర వద ఖండములుగా విభజించి ఉత్తర పదాద్యచ్చుకుకాక, అఖండముగా భావించి సంధిలో కన్చించు హల్లుకు యలి శెల్లుటవలన నిది “అఖండ యలి” మొనది

ఈ అఖండ యతిని మొట్టమె.దట ఫీమనయే వెప్పినట్లు కవిజనాళ యమున నున్నది. అంది యతికి లమ్యమిది ;

“భాను సవాసాసి వృష-గాధిపు6 డన్నటు లర్ధయు క్షమైం.." ఇందు 'వృషగాదివి యన్నవ్వ్నడు “వృషభ +అధిప అని పదములు విరుగుకు. కాగా ఉత్తరపదాద్యచ్చుకాక, దానితో కూడియున్న భకారము పాదాది భళార మునకు యతి ఛెల్లినది. అయిదే అఖంద యనకికి లమ్యలవణములుగానున్న పద్యము క, జ, లో (వతిప్తమని కొందరి "వము, (చూ. ఆం[ధ సాహిత్య పరిషత్‌ వారి తృతీయ ము1దణ షీథక __ (శి చిలుకూరి పాపయ్యశాస్త్రి )

అనంతుడు “నిత్యసమాస యతి'నే కొంద రఖండ యతి యందు రన్నాడు. అనంతుడు, అప్పకవి మొదలగువారు క, జ లో కన్చించురీతిలో “అఖండ యతి" నంగీకరించలేదు. “ఉభయ యకుిలని పేర్కొనబడిన తావులలో మ్మాతమే అఖండ యతి రీతిని అంగకరించి, ఇతర్మత అంగీకరించక “అఖండ యతి” పరిధిని కుదించినారు, కాని ముద్గరాజు శామన మొదలగు పలువురు అని

యుష్మదస్మచ్చ్భష్టి యతి ౭00 విస్త ఖృతరీతిలో అఖండ యతి నంగికరించినారు. ఏవో కొన్ని సంధులయందని గాక హాల్లు-అచ్చు కలిసియున్న [వతిచోట ఈ అఖండ యతి చెల్సింవవచ్చును. కూ. వేంకటరాయుడు తన “కవిజఐన రంజనము' నందు కారతాద్వ్ననేక (గంథ ముఆ నుండి 64 (పయో కములు అఖండ యతలికి చూపించినాడు.

“అఖండ యతి' యేదోయొక యకతిఖేదము కాదు, అచ్చుకు యతి ఇెల్ల వలసీయుండగా, అట్టితావున హల్టుకు యాతి చెల్లినపుజే “అఖండ యతి యగును. ఈ "అఖండ యఖి' యతి చెల్లించుటలో నొక _ద్రతి. ఈ పద్ధతిలో నవ్యంజనయతు లన్నియు చెల్లును. మై “భానుసవా స, =" పొదమున అఖండయతి వదతిలో వర్షయతి చెల్లినది. ఇశ్లు యేవ ౦జన యతి మొన చెల్ల వచ్చును.

0 గలి ౧ ల్‌ గ చా యం యుష్యదన్మచ్చబ్ద యతి

యుమ్మక్‌, అస్మత్‌ వదములకు చివర అజాది పదముల నదికినపుడు వరపదాద్యచ్చుకుగాక, ఆ అచ్చుతోకూడిన దకారమునకు (జ_శ్త్వసంధి (పకారము తకారము దకారమగును యుష్మత్‌ +ఆబ్జ =యుష్మదాజ్ఞ; అవ్మత్‌ +అదులు= అస్మృదాడులు.) యళలి చెల్లినచో, అది “యుష్ముద స్మ చ్చబ్బ యతి" యగును. ఈ యతినే చి. పెద్దన “ఉభయ యతి" అనుపేర చెప్పినాడు. ఈ యతి రితిని చి. పెద్దన, అప్పకవి మాతమే చెప్పినారు... "“యుష్మదసృచ్చబ్బ యతి" యన్న చేరు అప్పకవి "పెట్టినది.

ఉదా ;

కి “ధర్భతనయ యువ్మ -దాజ్ఞానిగళని క్‌ యాతే బద్ధమగుచు6 జిక్కువడియె కాక నా అధర్వణ భారతము 1 “వస్తుత ఫణిస్తతభయ (తస్తాత్ములమైన యస్మ-దాదుల శకెల్లన్‌ ==" --ఎ భార. ఆది 2౨-210

ఈ పద్దతిలోనే త్వత్‌, భవత్‌ మొదలగువాటికి యతి చెల్ల వచ్చును.

ఉదా;

“...మా, తంగమునెక్కి యిందుండు త-దాాళమవీధి, ..*

బాజా అవొల్యా 22-119

“8*వక సేవకుండ భవ-దం[ఘుల 'నేనిటం గొల్బివచ్చెదన్‌ ."

ఎ భా, రాం అయోధ్య. 142 కాని ఈ పడములు అప్పకవి 'వెట్టిన "పేర సం (గహిం వబడవ్ళ.

శీ0 యతులు పరరూప యతి శకంధ్వాదులయందు జరుగునది పరరూప సంధి. ఉదా; శక+ ఆంధుః=శకంధుః; వేద+అండః=వేదండః; మనస్‌ +ఈపా=మనీషూ; వపతత్‌ + అంజలి;=పతంజలిః మొ, ఇట్టి సంధిరూవిములలో ఉత్తర పదాద్యచ్చుకుకాక, ఆ అచ్చుతోకూడిన వాల్లుకును యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లినచో అది “'వరరూవ యతి యగును, ఈ యలిని క, రంగకవి '“ళకంధు యతి' యని పేర్కొన్నాడు. ఉదా; ఉ, పాండునృపాలనందనులు పావని మ.ందుగం దాకనట్లు ఖీ ష్ముండు గడంకమెై నడచుచోటికి. జక్కటిగా గర్యదోచి యొం డొండగడంగిసేనతమ యుబ్బునకుబ్బ ౯గ నవ్య చైన్యవే దండముభాంగము _లృణవి-తానముగాగొని నిర్వికారులై. భార, ఖీష్మ. 1-వలి4, శకంధు యతి చూ. పరరూపయతి. పాదియలి (ప-వరా మొదలగు ఉపసర్గలతో అజాదివదములకు నంధి జరిగినపుడు ఉ త్తరపదాద్యచ్చుకు మా్యతమేకాక, ఆ అచ్చుతోకూడిన హాల్లుకుగూడ యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “పాదియతి' యగును, (వ-పరా-అప-నమ్‌ -అను _అవ-నిస్‌ -నిర్‌ _-దుస్‌ -దుర్‌ -వి-ఆజ్‌ -ని-ఆధి = అపి-అతి-సు-ఉత్‌ -అభి-[పతి-పరి-ఉవ అనునవి (పాద్యుపసర్గలు. లి ఉదా; ఫ్‌, అగ = స్స్‌ (పమదాజ నేవణ- (పార్థితసాందర్య యాచకనంతతి-| పార్టనీయ లా ఒఅ పృథివీసుర (పజా-భీష్టసంధాయక యిభముఖ్యనై న్యకా-భీష్టయా త పరమధర్శ [కియో-పాయసంచచితకీ్థి యరిదుర్గసాధనో-పాయ వేది వివిధశాస్తా)గమ-వీమణతాత్పర్య యిందితాసత్కృృపా-వీదణీయ

నిత్యసమాన యతి 4 గీ [వబలతరగుణా ని-రంతరవై భవ యప్టనిద్ధిబలనిరంతరాయ పరగుచుండు నివియ (పాడులయతులన విద్వదంబుజాత ! వ్మికమార్క-. -ావి[క. చరి. 4-210 సీసపాద పూర్వో త్తరార్థములు వరుసగా వాల్లునకు, అచ్చునకు; గీత (వథమ ద్వితీయపాదములును వాల్గుకు అచ్చుకు లత్యుములు. ఆదేశ యతి ద్వీప్క, (పేప, సమీప, (పతీప, అంతరీపాది పదములయండు “ద్వ్యంత రుప సన్రేభ్యః స్యాత్‌ -ఉదనోళ్టేశ' అను పాణినీయ సూతములనలన ద్వి, [వ ఇత్యాదులకు పరమైన “ఆవ” అను పదమునకు ఈవ, ఊవ అనునవి ఆదేశము లగును. ద్వి+ఆపః=ద్వి+ఈవః (సవర్ష దిర్చసంధిి, (వ+ఆవః=(ప+ఈవః (గుణ సంధిి= | వేపః; నశఆపః=న+ఊవః=(నణ్‌ )=అనూపః _ (అవర్హాంతములై న ఊవనర్ష ములకు పర్మ్వమెన ఆప శబ్దమునందలి అకారమ.నకు ఈత్వము వికల్పము కాన “(వేపి అను రూవముతోపాటు “పాపః' అను రూవముగూడ నుండును. ఇను పవళేవః, వరావః అనియు. ). ఇట్టి సంధిరూపములందు ఆరేశములుగా వచ్చిన ఈకార ఊళారములకు మరియు వాటితోకూడిన హాల్లులకును యతి చెల్లును... ఇట్లు చెల్లుట “ఆదేశ యతి' యగును. అదేళముగావచ్చిన అచ్చులకు యతి చెల్లుటచే ఇది “ఆదేశ యతి” 'మొనది. వి. "పెద్దన, క. రంగకవి ఈ యతిలో “నాక* వదముగూడ చెప్పినారుగాని కూ. తిమ్మున, కూ. వేంకటరాయడు “నన మాస యతి!'గా చెప్పినారు. (చూ. ననమాస యతి.)

ఉదా :

ఉ. ర్విపులంజంపి విశ్వజగ-తీపతి యు_త్తనుశ_$ి జాంబవ ద్వీపముకందు గోవులకు-నిమ్ముగం "జేయుటయుం (బనన్నమై గోవత్తి ధేను వవ్విభునకుందనవై భవ మిచ్చెంగాక యే భూపతులీ వదాన్యగుణ బుద్ధి (బసిద్ధివహించి రుర్వరన్‌,

ఎ కా. చూ. 7-05 (మొదటి పాదముశ వాల్లు, రండవ పాదమున అచ్చు యతి చెల్లినది.) అప్పకవి ఇట్టివి నిత్యసమాసములుగానే ఇావించి “నిత్యనమాస యతి' యందే చెప్పినాడు, నిత్యనమాన యతి

పదములు విభజించి విగహావాక్యము చెప్పుటకు వీలుకానివి, ఇతర

పదముల సాయమున వి[గ్రవా వాక్యము చెవ్పబడునవియు నిత్యనమాసములు,

శ్తీల్టి యతులు (“అవి[గహో, అస్వపద వి[గహోవా నిత్యసమాసః') కర్లాట, జనార్దన, రామా యణ మొ అట్టి నిత్యసమానములు, ఇట్ట నిత్యవమాసములందు జరుగు స్వర సంధిలో పరాచ్చునకును, లేక దానితో కూడియున్న వాల్లునకును యతి చెల్లించ వచ్చును. ఇట్టి చెల్లింపు నితృసమాస యతి యగును “ఈ నిత్యసమా నముపే రఖఎడ యతి యని అనంతుడు, అప్పకవి యన్నారు. అనగా పిరు అఖండ యతి యొకు పరిధిని కదించినట్టయినది. విస్మృత వరిధిలో అఖండ యతిని అంగీక రించని వారిట్లు చెప్పుదురు. కాని అఖండ యతి నిత్యసమాసములవరకు మా[తమే పరిమితము కాడు. “చూ, అఖండ యతి.) వి, వెద్దన ఆదేశ యత్తిని, నజ్‌ సమాస యతిని, అనంతుడు దేళ్య నిత్యసమాస యలతిని ఈ నిత్యసమాస యతఠిలో కలిపి చెప్పినారు, నిత్యసమాస యతిలో వాలుకు ఉదా : చ. నగనగియేనియున్‌ వినుజ-నార్టన యొన్నండు బొంకువల్కను త్యగణిత విక్ర మోరుబల ధ్రై ర్యసమగుల మట్టుగాక కా లగతి దొలంగ6 (దోపంగ దలంబగునే యగు గాక సీకుమె చ్చగ నిదె [పొణమిచ్చెదము సుక్కము చావున కాత్మనేమియున్‌. ఎ భార. అరణ్య. 4-80” అచ్చుకు : చ. +రధి సుతాకళ్ళత నవసారననేత బలాంతకారి ని ర్హరనుతనామ పొతక విరామ విపహంగమయాన చారుక ర్చుర పరిధాన పాండవవిరోధి విభంజన నిర్ణులాత్మకా య రుచిరతా భఖంజన జనార్దన శ్వటభద్రైత్యమర్దనా, ఎ సొం. వి, దేశ్య నిత్యనమాన యతి రూవఆజు (రూపు+అఖు), "పెంపజు (పెంపు+అజు) మొదలగునవి నిత్యసమాసములుగా భావింపబడినవి. ఇవి 'దేళ్యపదములుగాన, దేళ్య నిత్యసమా సము లగును. ఇట్టి సమాసములందు ఉత్తర పదాద్యచ్చుశేకాక, ఆ అచ్చుతో కూడియున్న పాల్లుకుకూడ యతి చెల్లును. ఇట్లు ఇెల్లినచో “దేళ్య నిత్యసమాన యతి' యగును వి. పెద్దన, చి, పెద్దన, క. రంగకవి ఈ యతినే “ దేశీయ" చేళ్ళు యతి యని -వీర్కొన్నారు. అనంతుడు ఈ ేళ్ళ నిత్యసమాసములను “నిత్యసమాన యతి' యందే కలిపి చెప్పినాడు. +చూ, నిత్యసమాస యణి)) రూవయతు, వెంవణు, (కిక్సి ఆయు, (కచ్చజ, చూవలు, చిచ్చజటు మొదలగు ఛాటికి దేళ్య నిత్యసమాసములని వ్యవవోరము, +

నిత్య యతి -కీరి ఉదా; పాల్సుకు (౧0 చ. చిటునగవొవ్ప గాండివము 'జెచ్చెర సజ్యముం జేసి సేనలు కాజ రభిసంబుమైనడర - కవ్వడి [రౌణియు నీడవోక య _త్తటి. దరుమంగ నన్హ్రములు దందడిమార్కొని మండుచుండె! జి చ్వ్చఅ పీడుగుల్‌ వడిందొట గు చాడ్నున నంబరవీధి ను[గమెై. ఎ వార, విరాట, 55-148 చ. తజీియగునం౦తకున్‌ రిపునుద్మ గత-నై చుటనీతి నీవు నా కఅపినయట్లు సేయుము తగంజని యాతనింగాంచి నన్నునే తెలు(గుననైైనం బొంద6గ మదిం డలపోతయ క శెనేని. (గ చ్చృజ మునివర్షవావానుండ - వై చనుదెమ్మను మంతందీ రెడున్‌. ఆాా భార. ఉద్యోగ 1-16 దేశీయ యతి చూ. దేళ్ళ నిత్యసనమాస యతి నిత్యయతి “పని అనునది ఒకపదము శేరినవ్వుడు (కలిగెన్‌ +పని=కలిగె నేని; ఎన్నడున్‌ +ఏని=ఎన్నడునేని మొ.) ఉ_త్తరపదాద్యచ్చు ఏ) కే కాక, పూర్వ పదాంత హాల్లునకును యతి చెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “నిత్యయతి* యగును. లు ౧౧ న్‌ ౮ ఉదా : హాల్లుకు ౮ మత్త. మానితంబగు నాతపోమహిమఅ [దిలోకపరాభవం బేను జేయంగంబూని చేసితి నిట్టిదొక్క పతిజ్ఞమున్‌ దీని నెట్టుల (గమ్మరింతు మదీయభాషిత మెన్నడు 'న్నేనిమోఘముగాదు దిగ్గర-ణీరవీందులలుంగ గాన్‌. -ా-ఫెార అది. 7౯-149, అచ్చుకు గ. ఎట్టియపరాధమొనరించె- నేని తల్లి తి లా 02 కొడుకు శపియింపదిబ్భృంగి6 (గూరబుద్ధి నతివసత్యంబు చెప్పు మెవ్వ తెవునీవు నావుడునుళాపలీతినన్నలిననే త, కాశీ 4-269,

శీ యతులు నిత్యసంధియతి ఉత్‌ +లానమ్‌, స్ఫురత్‌ +లీలా ఇళ్యాదులయందు “తోర్సి * ఆను పాణి నీయ సూ(త్రమువలన _ పూర్వసదాంతమందలి తకారమునకు పరసవర్ష్మము (లకారము) వచ్చును ఇది నిత్మ సంధి. ఇళ్లు “సోళ్ళునాళ్ళుః 'సోష్పునాష్పుః' అను సూతములచేత సచ్చిత్‌ (సత్‌ +చిత్‌ ), ఉష్జ్వలమ్‌ (ఉత్‌ +జ్వలం), తట్టికా (తత్‌ +టీకా) ఇత్యాది నిత్యనంధిరూపము లేర్పడును. ఇట్టి సంధిరూవములలో సంధికారణముగా ద్విత్వమె కనిపించు వాల్లుకేకాక పూర్వపదాంతమందలి తకారము (పరసవర్ష్మ స్టానిి నకుకూడ యతిచెల్లును. ఇట్లు చెల్లి నయతి “నిత్యసంధి యలథి' యగునని కూ, వేంకటరాయడు చెప్పినాడు. ఈ సంధి నిత్యముగాన ఇది “నిత్భసంధియతి' యొనది. ఉదా: “ఉల్లాసిములో లకారమునకు మ, అలినీలాలక నీవు నీవతి రవాస్య కీడ వర్తిచువే ళ లతాంతాయుధుసంగరంబునక. ను-ల్లానంబు కల్పించు ను జ్రివల దీపాంకురమై రతి శమతనూసంజాతధారాలఘ రన్టైలవంబుల్‌ దొలగింప( బూనురటియై రంజిల్లు నిచ్చాగతిన్‌. ఎాపారి. 1-60 “విస్ఫురల్లీల*లో తకారమునకు శా. నీలాంభోధరమధ్య సంస్థిత తటిన్నీకాశమై విస్ఫుర ల్లీ లన్‌ నివ్వగరముంటిచందమున నెం-తే పచ్చనై నూక్మమై చాలాభాసిలులేజు నీవయనుచున్‌ స్వాంతంబునం బెన్నుదు ర్వాలెంబున్‌ ఘనులైన తాపసులు భగ్గా ! పార్వతీవల్లభా ! --కూ. తిమ్మకవి “భర్గళతకము” రాగమయతి బీద+ఆలు, జవ+ఆలు వంటిచోట -కేఫాగమము వచ్చి, వీదరాలు, జవరాలు ఇళ్యాదిగా సంధిరూపము లేర్పడును. ఇట్టి రాగమసంధి రూపములలో ఉ _త్తరపదాద్యచ్చు కేకాక ఆగమముగానున్న శేఫకకూడ యతిచెల్లును, ఇట్లు వెళల్లినచో 'రాగమయతి" యగును, గా న్‌ ఉదా: పాల్లుకు క. ఈ లలన వేలుపుం జవ రాలో యచ్చరయొ కిన్న-రవధూమణి యో వ్యాలాంగనయో కాకీ భూలోకథస్త్రీలకిట్ట పొంకము గలదే. ఆావారుధేస్ట చరిత్ర

నానూఖండయతి కీర్‌ అచ్చుకు ఉ. ఇంశలుకన్నులుండందెరు వెవ్వరివేడెదు భూనుకేం్యద్ర యే కాంతమునందునున్న జవ-రాం | డనెపంబిడి వల్కూరించు లా గింతియెకాక నీవెటుంగవే మునువచ్చినతోవ చొప్పు నీ కింత భయంబులేకడుగ నెల్లిదమెతిమి మాటలేటికిన్‌ , --ామను. వై-41 విధాగయతి పరిమాణార్థ్రకమైన “పసి' యనునది ఒక వదముచివర చేరినపుడు (గం'వెడు+ఏని=గం-పెజేసి మొ.) ఉత్తరపదాద్యృచ్చు (ప) కే కాక, అచ్చుతో కూడియున్న హాల్లుకుకూడ యతిచెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “విభాగయతి* యగును “పసి యనునది రా?ినుండి విభజించుటను చెప్పునదిగాన, దానికి సంబంధించి ఇది “విభాగయతి' యొనది. ఉదా : సంఖ్యకుం బరిమాణ సంజ్ఞ్హకు 6 దనర్భ్చు శబ్బములమై విభాగో_క్రి సరణి సంఘ టించినప్పుడు యతులు రెం-జేసి యగు,ను "పేంద్రుండిచ్చునర్థము మో'పె-జేసి యనంగ అనం. ఛంద, 1-120 (మూడవపాదము పహాల్లుకు, నాలవపాదము అచ్చుకు లక్యములు.) లి గరి నామాఖండయతి అన్న, అయ్య, అమ్ము, అప్ప, ఆయి మొదలగునవి వ్య_క్రినామముల చివర ెలుగున చేరును. ఉదా: కొమ్మ +అన్న =కొమ్మన్న; రామ+అయ్య= రామయ్య; సీత +అమ్మ =సీతమ్మ; వెంక +అప్ప= వెంకప్ప; సీత+ఆయి=సీళాయి. (అన్న, అమ్మ మొదలగువాటిలోని ద్విత్వావమరములందొక వాల్లు లోపించి అవ, అమ ఇత్యాదిగా కూడ నిలుచును. కొమ్మన, సీతమ మొ.) ఇట్టిచోట్ల ఉత్తరపదాద్యచ్చు కేకాక, ఆ అచ్చుతోకూడిన హాల్లుకుగూడ యతిచెల్లును ఇట్లు చెల్లుట “నామాఖండయతి" యగును, వ్య_క్రినామముల చివర చేరు అన్నాది పద ముల పురస్కరించికొని 'యేర్పడుట చే నిది 'నామాఖండయతి" మొనది. ఈ యతినే “పభునామాంతయతి' అని అనంతుడు, “వభునామయతి' యని చి. "పెద్దన, '_పభునామాఖండయతి” యని కూ. తిమ్మన, రంగకవి-పేర్కొన్నారు, ఇక్టాడ (పభుపదము స్త్రీ, పురుష వ్వ_క్రిబోధకమని కూ. వేంకటరాయడు చెప్పి నాడు,

శక" యతులు ఉదా; గి. మహినయో ధ్యకురాజు శా-మన యనంగ నతని పట్టపు దేవి సీ.తమ యనంగ. అనం. ఛంద. 11-119. (మొదట వాల్లుకు, తరువాత అచ్చుకు యతి వెల్లి నది (వభునామయతి చూ, నామాఖండయతి. ఫభునామాంతయతి చూ, నామాఖండయతి. (ప్రభునామాఖండయతి చూ, నామాఖండయతి. చతుర్జీవిభ క్రియతి ఆలుగులో పదములచివర చతుర్జీవిభ_క్రిలో “3 (కు+ఐ) అనునది చేరినప్పుడు ఐ అను అచ్చుశేకాక, దానితోగూడియున్న వాల్లు (క) కు గూడ యతి చెల్లును, ఇట్లు యతిచెల్లినచో “చతుర్జీ విభ_క్రియతి' యగునని కూ. వేంకట రాయడు చెప్పినాడు. ఉదా : అచ్చుకు గీ. అరణినగ్ని పొడముకరణి దేవకియందు విిపయజ్ఞికర్ము వేదగు ప్తి ణా వ! శై. జనించెనెవ్వ(-డవ్వసు దేవనం దను భజింతు నేకతానిరూఢి. భార. కాంతి. 2-28. వాల్లుకు_ ఉ. అంతయు నాత్మలో నరసి యల్లిన నవ్వుచు నానృపాలకుం డింతికి సర్వముం దెలిపి యెల్ల రకుం గతజన్నవాసనా (కాంతిని. వాపపుణ్యముల 3 వళమౌనది నట్లుగాన నే కాంత శివార్భనానిరతి గ్రైకొనుమంచు వచించె నేర్పడన్‌, ---(బహ్మో త్తరఖండము, పంచమీవిభ క్రీయతి "తెలుగులో - పదములచివర పంచవీ విభ_క్రిలో “అన్నన్‌, అంకన్‌" ఇనునవి చెరినపుడు, వీటి ఆద్యచ్చు కేకాక, అ అచ్చుతో కూడిన వాల్టు(క)కు

కాకుస్వర యతి 47 కూడ యతిచెల్లును (రామునికన్నన్‌, రామునికం కెన్‌ ,. ఇట్లు యతిచెల్సినచో పంచమీవిళ_క్రియతి యగునని అప్పకవి చెప్పినాడు. ఉదా; క. నిన్ను. జఇటణగొన్న పావాయు కన్నన్‌ దోర్వీర్భ మెక్కు -డగు భార్గవులీ ల న్నిర్ణించిన "రాముని కన్నన్‌ కూరుండు ముజ్జ-గంబుల. గలం జే. --చమత్కౌార రామాయణము (2 వ పాదాన అచ్చుకు, శ వ పాదాన వాల్లుకు యతి చెల్లి నది.) ళు (౧ కాకరుస్వరయతి శోకభయాదులవలన కలిగడు ధ్వనివికాంము కాకువని యమర నిఘంటువునందు చెప్పబడినవి (“కాకుఃస్త్రియాం విశారోయః, శోక భీళ్యాది భిర్ధ్వనేః'). వదాంతమందలి అచ్చును ఉచ్చరించెడు రీతిలో నీ భయాడులు న్ఫురించును. ఆ అచ్చు. దిర్టముగానుండి ప్లుతోచ్చారణ కలిగియుండును. దీర్ధము ద్విమాతాకాలికోచ్చారణము కలది. ప్లుతము (తిమా(తాకాలికోచ్చార ణము కలది. ఈ అచ్చుకును, అచ్చుతోగూడిన హాల్లునకును యతిచెల్లును. ఇట్లు ఇెల్లినచో “కాకుస్వరయతి' యగును దీనినే ఫ్లకయత్రి యనియు నండురని అప్ప కవి చెప్పినాడు. కాని కొందరు లాదణికలు కొన్నికొన్ని భావములు స్ఫురించు నప్పుడు మాతమే కాకుస్వరయతి యగునని, మరికొన్ని స్ఫురించినపుడు “ఫ్లుత యతి" యగునని విడివిడిగా చెప్పినారు. ఈ భావములను స్పష్టముగా వివరించిన లావణికుడు కూ, వేంకటరాయడు. కాకుస్వరము లనేకవిధములని ఇరువది 'మయొదింటిని చెప్పినాడు. అవి ఈ (క్రిందివిధముగా నున్నవి. 1 అమితము 10. అనునయము _ 19, విచారము 2. నిబోధనము 11. (పళ్నము 20. [ప్రాగల్యము 8. వ్యంగ్యము 12. [పార్ధన 81 భీతి 4, నింద 15, ఆళ్ళర్యము 22, భంక 5. నిశ్చయము 14, పరిహాసము _ 28. అంగీకరణము 6, వ్యర్థత 15. తర్కము విశ, పచ్చ "7. ఆజేపము 16. బోధకత తిల కామ 8. ఆనందము “1. అనుతాపము 9. ఉద్ధతత్వము 18, ' వ్యాజస్తుతి

శై యతులు ఈ 25 భావములు స్ఫురించునట్లు పదాంతాచ్చుయొక్క ఉచ్చారణ కాకవని ఆతని నిర్ణయము. ఇన్నింటికిని పలులక్యములు చూపినాడు. ఒక కాకువునకు ఉదాహరణ ; నిబోధమునకు ; సీ, “మేలవించినవి సు-మ్మీ దీని మెట్లని మాంసలాంసంబున మవాతి(జేర్చి మిన్నేటిజలము సు-మ్మీ తొలం కెడునని డాచేశతమణికమండలువొసంగి ఇది జపోచితముసు-మ్మీ జతనంబని వలచేత6 బద్భావవలయమిచ్చి ఈళాను.డిచ్చెను-మ్మీ మౌకు నిదియని శార్దూలచర్మంబు. జంక(జొనిపి గి, పొమ్ముపొమ్మనియొక కొంత పోవ(బనిచి రమ్మురమ్మని యొకకొంత రాగంబిలిచి కపటనటనాపరుండై న కంనవ్రైరి6 బరమమునని నవ్వుటాలకు6 బనులుగొనియె, పారి, 5-86. (“సుమ్మీ' అనుచోట నిబోధనము (చెప్పుట), సీసపు మొదటి రెండుపాదముల పూర్వార్థములందు హాల్లుకు (మకారమునకు), చిశ* శెండుపాదముల పూర్వా ర్థములందు అచ్చుకు (ఈకారమునకు) యతి చెల్లినడి.) ఇశ్లు మిగిలినవాటికి ఊదా వారణములు కావ్యములందు చూచుకోవలెను. ప్లుతయతి పదొంతమందలి అచ్చుయొక్క. ఫ్లుతోచ్చారణమువలన దూళరాహ్వా నము, రోదనము, గానము, సంశయము స్ఫుఠించునప్పుడు, ఆ ఫ్లుతాచ్చునకును, ఆ అచ్చుతోకూడిన వాల్లుకును యతిిచెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “ఫ్లుతయతి' యగును. ఈ యతిని కొందరు చెప్పినారు. వారిలో నింత స్పష్టముగా చెప్పిన లావణికుడు కూ. వేంకటరాయడు, (విశేషములకు చూ, కాకుస్వరయతి ) 2 నాల్లింటికి అతడు వలు ఉదావారణములు చూపినాడు. ఒకవిధమెన ప్లుతయతికి ఉదాహర ణము; గానఫ్లుతము : అచ్చుకు భా, ఏయేదేశములం జరించితిరి మీఠియే గిరుల్‌ నూచినా శీయే తీర్థములందు (గ్రుంకిడితి "శీయే ద్వీపముల్‌ మెట్టినా

నజ నమొాసయతి శ్రి "కేయే పుణ్యవనాలి6 (గుమ్మరితి శేయేతోయధుల్‌ సూచినా రాయాచోటుల6గల్లు వింతలు మవో-త్మా నొకెటీంగింపవే, ఎా-మను. 1-68 హల్లుకు వ్‌ క వ్యాక రణధర్ముశా(న్త్రవి "వేకములుంబు రాణజాత వేదిశత్వము (బి మ్మైకత్వబోధనము నధి పా కలిగినవారు పం క్షి-పావనులు గడున్‌. భార, ఆనుకాసనిక 8-180 (భక్రి గౌరవము, వాత్సల్యము, అనురాగము-ఈ మొదలై నవాటిచేత, అనగా, తద్ధర్శపతిపాదకళబ్దములచేత సంబోధనమా[తమున “గానప్లుతము" అని కూ, వేంకటరాయని నిర్వచనము.) ప్లతయుగయతి కాకుస్వర, వ్లుతయతులకు చెందిన వదాంతాచ్చులు పరస్పరము యతి ఇెల్లినను, అచ్చులతో కూడిన వాల్లులు పరస్పరము యతిచెల్లినను “వ్లుతయుగ యతి' యగును ఉభయ॥థత్ర ఉండునది ప్లుతమేకాన ఇది ప్లతయుగయతి మొనది. దీనినే కూ. వేంకటరాయడు “స్వరయుగయతి' అని పేత్కొన్నాడు. కాకు “స్వర "వప్లుతోస్వర“ములకుగాని, "రెండు కాకుస్వరములకుగాని, "30డు ప్లుతన్వరము లకుగాని యతి చెల్లునుగాన “స్వరయుగయతి' అన్నాడు. ఉదా; క్‌ మాయరవియేలం[గుంకడొ కో యను నిన్తులందడ సెంనో యమ గుంకం- బోయెడుంబొమ్మిప్పుడయను దాయవఅచెనను మనోజళావము పేర్మిన్‌. జా-భార. విరాట, 28-012 న్వరయుగయతి చూ, ప్లుతయుగయతి. నఖన్నమానయతి అనంత, అనేక- మొదలగునవి (న+అంత=అనంత, న+పఫక=అనేక) నజ్‌్సమాసములు. ఇట్టి సమాసములలో ఉ_త్తరపదాద్యచ్చుకేగాక, దానితో కూడియున్న వాల్లుకూడ యతి చెల్లును. ఇట్టి చెల్లింవు “నక్సమాసయతి' యగు నని కూ. తిమ్మన, క, రంగకవి చెప్పినారు, ణీ

౯/1 యతులు ఉదా ; హల్లుకు ళా ఉ, (మొగైడువావానంబులును 'మోములు| దివ్వ(గంబాలయువాజులుం డిగ్గితొలంగునై నికుల-నేకులు కష్టపుపాటుచొప్పడన్‌ (మగ్గుసిడంబులుంగులము మాటికినెంచి యొదిర్చి యొంటినై (మగెడువారున్వై కురుధరావరు పై న్యము రూపుమాయఃగస్‌ . ధార, కర్ణం 2-855 అచ్చుకు ఉం ఆ శితపోషణంబున న-నంతవిలాసమునన్ననీషి వి చ్య్యాాశమత త్త్వవిత్త్వమున దానగుణాభిరలిన్‌ సమస్త వ క్లాధ్రోమధర్మరతణ మవోనుహిమవ్‌ మహినొప్పు సర్వలో కా్యశయుడాది రాజనిభుడత్యకలంక చర్మితసంపదన్‌ భార. ఆది. 1-6 ననమానయతి చూ. ఆదేశయరి. ఘణ్యతి “ఆలాపి శబ్దమధ్యమునగల లళారమున'ేగాక , దానిచై నున్న అచ్చుకు గూడ యతిచెల్లును.. ఇట్లు యతిచెల్లుట “ఘజ్‌యతి' యగునని క. రంగకవి చెప్పినాడు. నిజమునకు “అలాప' ళబ్బములో లకారమువై నచ్చు విరుగదు. లప్‌ ధాతువుకు భావార్థకమయిన ఘజ్‌ (వత్యయము (ఈ (పత్యయమున మిగిలి యుండునది “అి.) పరమైనపుడు, లవ్‌ అకారోపథముకావున, ఆ ఉపధాచ్చుకు దిర్హమగును. (పదమున చివరి అడరమునకు పూర్వామరము ఉపధ యనబడునుఎ లప్‌ ధాతువులో పకారమునకు పూర్వముననున్న అకారము ఉపధ. దానికి ద్‌ర్చ మగును కాగా “లావి అని ఏర్పడగా ఆజ్‌ ఉపసర్ల్షతో “ఆలాపి యని రూపొం దినది. కావున లకారముమీది అచ్చుకు యతి చెల్లగూడదు* కాని కొన్ని [పయో గము లుండుటచే రంగకవి ఈ య౩ిని చెప్పినట్లున్నది. ఉదా; అచ్చుకు ఉ. గోపురకందరాళికడకున్‌ శశిపుష్కరిణీకణార్షం సం తాపపహా రానిలంబులు పళాకరణణ్మణికిం కిణీకలా లాపములన్‌ సుఖంబడుగ-నాలిట (జొచ్చియకాండగావానా చాపలకృన్మరుగ్ణణము.జండుడుబో లెడులోనివాకిటన్‌ . జా ఆము, ''-81

(పానయతీ ర్‌! అచ్చుకు, హల్లుకు శ క 'శీవరిఢవిల్ల సత్యా లాప విలాసియగు కృషమ్ణు-నటువల రంగ యూవతి శీకరనళ్యా లాపవిలానముల. (బజల-లాలన సేయున్‌ * రంగ. ఛంద. 38-288 సౌధాగ్యయతి ఉభయయతులు చెల్లుటకు వీలైన పదములలో నొకపదమునకు మరి యొక పదము యతిచెల్లినచో “సౌభాగ్యయతి' యగునని లింగముగుంట తిమ్మ కవి చెప్పినాడ-. ఉదా ; “పాంచితామరవినుత వే-దండవరది “పాంచిత' ((ప+అంచిత) అనునది ఉపసర్గ్ణయతి [వకారము ఉభయయతి. చెల్లు పదము “వేదంది (వేద+అండ) అనునది పరరూపయతి[వకారము ఉభయయతి చెల్లు పదము. 1పాంచితలోని ఉత్తర పదాద్యచ్చుకు “వేదండ'లోని ఉత్తరపదా ద్యచ్చు యతి చల్లనది ఇశ్లు వాల్గులకును యతి చెల్లవచ్చును. ఉదా; “నాకరిపుళిమ శారి య-నంత యన6(గి “నాక ఆదేశయతి[పకారము, “అనంత' నశ్సమాసయతి [పకారము ఉభయ యతులు చెల్లు పదములు, ఈ "ఆెంటిలో హాల్లు యతితెల్లి నది. పానయతి యతి చెల్లింపవలసిన స్థానమున పాస చెల్లి ంచినచో “పాసయతి" యగును, (పాసయతి యనగా యతిచెల్లుటకుబదులు, (పాసళెల్లుట. (పాసచెల్లుట నిజమునకు యతిచెల్లుటళకాదు. అందువలన (పత్యకముగా “ప్రాసయతి చెప్ప వలసివచ్చినది. యతిస్థానమున [పాన చెల్లునప్పుడు పాసకు సంబంధించిన నియ మములన్నియు పొాటింపబడవలెను, మరియు [పాసభేదములెన్నో అన్ని విధముల నీ యతిస్టానమున చెల్లు పాసయు నుండును. (చూ. (పాప; [పాసభేదములు) "ఆెలుగులో "ఉపజాతి పద్యములందే ఈ [(పాసయతి చెల్లును (చూ. ఉపజాతులు, “ఉదా; గి. వెలంది పుుతోదయారంభ-వేళయందు నిన్ను నెన్నడు- చూతునో-కన్ను లారి ఎా+ళివ, రా, మావో, 2-26,

ర్‌ి యతులు (మొదటిపాదమున యతి, రెండవపొదమున పాసయతి చెల్లినది గీత పద్యమున చతుర్ధగణాదియందు యతిచెల్లును. లెండవపాదమున నిన్ను-కన్ను అని (పాన వెళ్లినది. కాగా ఇది 'పాసయతిం)

యతియు, [1పానసయతియు రెండును ఒకేచోట చెల్లి నచో, అక్కడ యతిచెల్లి నన్లేతప్ప (పాసయతి చెల్లి నట్లు భావించగూడదని “లమణచూడామణి" యందు చెప్పబడినట్లు లిం, తిమ్మన ఒక పద్య ముదహరించినాడు. (చూ. నులత. యతి 200).

ఉదా;

“చారుతరహోాసకీ కి(పంచారుండనగి ఇక్కడ వర్గ్షయతితోజాటు [ప్రాసయతియు ెల్లినది. కాని వర్ల్ణయతి చెల్లినశ్తే భావింపవలెనుతప్ప [పానయతి చెల్లినట్లు కాదని అభ్మిపాయము. కాని, (పాస యతి నియమముగా చెల్లించవలసిన చోట్ల (పాసయతితోజాటు యతియు. ఇెల్లిన కవిిపయోగము లనేకములున్నవి,

ఉదా:

*“--=సుమనోభా

రమ్ముల నళోకనిక-రమ్ములును జంపకచ

యమ్ములు గింకుక వ-నమ్ముల.ను నొప్పెన్‌.

ఎా-ఫెర. ఆది, 5-188

ఇది '“లయగాహి' పద్యసాదము, ఇందు (పాసయతి నియతము. పైపాదమున 'రమ్ము-రమ్ము” అని (పాసయతితో బాటు (ఎక్కటి) యతియు చెల్లినది, ఇది ఎక్కూటియతలియేగాని పాసయతి కాదన్నచో యతిభంగమైనట్లు. కావున లవణ చూడామణి మతము కవిప్రయోగములకు భిన్నమనవలయును. (నన్నయగారి (పాసయతి నియతిగల సీస, గీశతములందు వలుచోట్ల ఇట్టి (వయోగములున్నవి,) 1పానము

పద్యపాదమందలి "30డవ అమరమునకు “పాస'మని పేరు. అనగా పాదమున (వథమ ద్వితీయాచ్చుల నడుమనున్న వ్యంజనము, లేదా వ్యంజన సమూవాము (-ఉన్నచో పూర్ణ, అర్ధవిందుపూర్వకముగా-) [పాసమనబడును. ఉదా: 1. రాముండు, 2, కృష్ణుండు, 8. గంధము, 4. వాండు రాముండులో "కేఫమీది “ఆ* మొదటిఅచ్చు. మకారము మీది ఉకారము 'రెండవఅచ్చు. ఈ శెం డచ్చుల నడుమ మకారమున్నది. ఆ మకారము (పానము, ₹ెండవదానిలో మకారణకార సంయు_క్తము (తమ్ముడు వంటిచోట్ల మకారద్విత్వము), మూడవ దానిలో పూర్ణ్మబిందుపూర్వక _ధకారము, నాళ్లవచానిలో అర్థలిందుపూర్వక డకారము 1పాసాకరములు, ఈ యంళమునే చెప్పుటకు సామాన్యముగా ద్వితీ

(పాసము ర్‌ి యాతరము [పాసమని వ్యవహారము. ఈ 'పాసామరము నాలుగుపాదములందు ఒక శే అయిఉండవలెను, మొదటిపాదమున_ [పాసము “*స్ణిళారమైనచో అన్ని పాదములందును న్లకారమే యుండవలెను. ఇట్టున్నచో పద్యమున (పాస వెల్లి నట్లగును. “[పాసనియమమున్నది' అనగా ఇట్లు నాల్లుపాదములందు (పాసావర మొకెే అయియుండవలెనని తాత్పర్యము.

(ప్రాస చెల్లించుటలో హాల్లునశేతప్ప అచ్చునకు [పాధాన్యములేడు. వె పప్రాసస్వరూప వివరణమునుబట్టి [ప్రాసాకరముమీది అచ్చుతో (_పొసామరము నకు సంబంధము లేదని స్పష్టము. కాగా మొదటిపాదమున ,[పాసాచరముమీద ఉళారమున్నచో (రాముండు) సర్వత ఉకారమే ఉండనక్కరలేదు. అకారాదిగా శే అవ్చ్రైనను (కోమలి, కామిని మొ.) ఉండవచ్చును. *“వికృతి'వంటి పదము లండు [పాసామరముమీద బుత్వము (వ్మటువనుడి) ఉన్నది. బుకారము అచ్చే కావున “వికృతి-సకలము అనువిధముగా (ప్రానభెల్లును. (స్పష్టతకొరకీ యంశము చెప్పబడినది.)

(పానపూర్వాడదరము మొదటిపాదమున గురువై నచో మిగిలినపాదము లందును గురువే కావలయును. అఘువైనచో €ఘువే కావలయును. ఇక్కడ (వాస్వత్వ దిరత్వములతో పనిలేదు. గురుత్వ-లఘుత్వములే కావలయును. (వింత-ళాంతి, అయినప్త డు [పాసపూర్వావరము మొదట [హస్వము, తరువాత దీర్చము కావచ్చునుకాని పూర్శబిందువు కారణముగా ెండును గురువులే. ఇళ్లే సర్వత గమనించవలెను.)

(పాసమనగా వ్యంజనమేగాని స్వరముకాదని స్పష్టము. కాని చమ త్కారముకొరకు ఎక్కుడైనను పాదాద్యచ్చు తరువాత అచ్చునే నిలిపి, దానిని "రెండవవర్షముగా-కావున (పాసావరముగా (గ్రహించి నాల్గుపాదములలో అచ్చులే (పాన చెల్లించవచ్చును. అయికే-ఇట్టిచోట్ల |పథమపాదమున (పాసస్ట్థానమందున్న అచ్చే అన్నిపాదములందు చెల్లనక్కరలేదు. ఏ అవ్చ్చైనను [పాన చెల్లును.

ఉదా ;:

క. “ఉ ఉమాపతి రి రమాపతి

8 అత్మభూ-శేషనై షధేశ్వర ఇతి భూ

య ఉదావారంతి విబుధాః

ఖ ఆత్మ చరితం నృపాలక (కుణు' యనుచున్‌ ,

---ఉత్తరవై షధము

(మల్ల మపల్లి వీ'రేశ్వరళర్మ) ఇట్టి రచన చ్మితరచనయే యనవలయును.. కాని తెలుగున [పాసాకరముగా అచ్చు నిలువదు. సంధి జరుగుటయో, యజాగమము కల్గుటయో 'ద్రుతము(న్‌)

ర్‌ యతులు

ఉన్నచో అచ్చుతో కరియుటయో తప్పదు. అందువలన ఏ లావణికుడును

'ప్రొసగా అచ్చు నిలుచుటనుగూర్చి (వస్తావించనుగూడలేదు. కవిజనాాశయమున క, అఆల్రై జొలకు మరి

ఇఈలు బుకారనహీతమె వలకు నొ

ఉ ఊ _ల్వమలో నొడంబడి

ఒ ఓ లకు వళ్లగుస్‌ నయోన్నతచరితా అని [ప్రాసగా అచ్చును నిలిపినట్లు పద్యమున్నదిగా ని, ఇది అసహజము (లేదా మిక్కిలి అరుదు) కావున క. జ, యందెక్కుడను దీని (ప్రస్తావన లేదు.

సంస్కృత చృందళ్శాషన్త్రముగ “(పానము లేదు... కన్నడమం దున్నది. తమిళమున నున్నది. అందు (పాసమును “ఎద్బుగ్లై' అందరు,

(వకృష్టవర్ష విన్యానము (పానము. ((వక్ఫష్ణో వర్ష విన్యానః (పానః ్రి సంస్కృతసాహితృ్మమున [పాసమనువది లేదుకాని అన్నుపాసనమను ళజ్ఞాలంకార మున్నది. అలంకారముగాన అది యొక నియమముగాదు. ఐచ్చికము. కాని “తెలుగునందు పదర్థమునకు ఒక (పత్యేక నియమము.

శెలుగున వృత్తములకు, జాతులకు (పాననియతము, ఉపజాతులకు అనియతము. (చూ. వృత్తములు; జాతులు; ఉపజాతులు,)

(పొనములకు లత్యుములను లాతణికులు “పాసయతు'ల రూపమున సామాన్యముగా చూపింతురు (ప్రానభేదములన్నియు ([ప్రానయతులం దుపయో గించవచ్చును, (చూ. (ప్రాసయతి.)

(పాసభేదములు

(వథమపాదమందలి (పొాసొవరమునే మిగిలినపాదములందును హల్వి మయకమయిన ఏ మార్చును లేకుండ చెల్లించవలెను, కాని వర్షోచ్చారణాది సామ్యములు, కవుల |(పయోగముల ననుసరించి కొన్ని (ప్రాసభేదములను లాతు ణికులు గుర్తించి నిరూపించినారు. యలిభేదము లంతగా ఎక్కువ సంఖ్యలో నీ [పాసభేదములు ఉందుటకు వీలులేపన్నను కొన్ని భేదము లేర్చడినవి,

1. సమ్మప్రాసము

2, పూర్ణ విందు.పాసము

తి. అర్భబిందు[ప్రాసము- 1

*. సంయుళావర (పానము

ర్‌, అర్ధవిందుుపాసము-వి

8. ఖండాఖండ( ప్రాసము

' (తిప్రాసము-]

8, ఉభయ పొసము-!

కీ సంయుతాసంయుత [పాసన్సు

నమ ప్రాసము రక్‌

10, సంయుత పాసము

11, శేఫయుత[పాసము

12. సమలమఘు ప్రాసము

15, లఘుద్విత్వ( పాసము

144, వికల్ప పావము

15. (పాదిపాసము

16. ఉభయ పాసము-తి

17. అనునాసిక [పానము

18. (పాసమ్య్మెతి,పాసము-]

10, స్వవర్షజ[పాసము

£0. వర్గ |పాసము

వే, బు పాసము

££. లఘుయకార [1పాసము

23. (పాసమైతి[పాసము-౭

ల, అభేద పాసము

205. సంధిగత(పాసము

28, విందు పాసము

వ, శపాసము

28. (పాసవ్రైరము

ఇవికాక శజ్చాలంకార్యపాయములై న (పొసములను ఆరింటిని లావ ణికులు చెప్పిశారు. (చూ. షడ్విధ[పాసములు) నమ్మపానషు

పద్య [పథమపాదమున (పాసావరము అర్జబిండుపూర్వక మైనచో మిగిలిన పొదములందును అర్ధవిందు పూర్వక మే కావలయును. పూర్ణబిందు పూర్వకమైనచో పూర్జ్మవిందుపూర్వక మే కావలయును. అన్లు సంయుత (సంయు_క్తముగాని, ద్విత్వముగాని) మయినచో మిగిలిన పాదములందును సనంయుతమే కావలయును అనగా (వథమపాదమున పహాల్లులు కలసిన నంయుత ముండునో అదే మిగిలిన పాదముల నుండవలిను

ఈ మూడంళములను అప్పకవి మూడు (వత్యేక (పాసములుగా చెప్పినాడు. (ఉదావారణములకు చూ, అర్ధబిందు [పొసము; పూర్షబిందు (ప్రాసము; సంయుళతావర (పానము.)

• నిజమున కీ యంశములు (పత్యేక (పాసభేదము లనుటకు వీలులేనివి,

(పాస చెల్లించునప్పుడు సామాన్యముగా సర్వత్ర పాటింవబడు నంళములివి,

ర్‌6 యతులు పూర్ణవిందుసానము

(పథమపాదమున (పాసొతరము పూర్మవిందుపూర్వక మయినచో మిగిలిన పాదములందును పూర్మబిందుపూర్వక మే కావలయును. అట్లగుచో “పూర్మ లిందు[పాస"'మగునని అప్పకవి బెప్పినాడు. ఇది సమ్మ పాసమంధే యంత ర్భవించినది. (చూ, సమ।పాసము,)

ఉదా;

క. ఇందుగలండందులేండని

సంచేహమువలదు చకకి సరోంపగతుం

'జంచెందు వెదికిచూచిన

నందందే గలండు దానవాగణి వించే,

ఎాాఫాగు 1

అర్థవిందుపాసము-1

పద్య[పథమపాడమున (పాసామరము అర్హవిండుపూ ర్వకమైయున్న చో మిగిలిన పొదముల౦దును అశ్లు ఉండవలయును. ఇట్లుండుట అర్ధ బిందుపాసమని అప్పకవి చెప్పినాడు. (నిజమున కిది పాస చెల్లించుటలో పాటించు సామాన్య నియమమేగాని (పత్యేక (పానముగా చెప్పుటకు వీలై రంతదిగాదు. (చూ, సమ (ప్రాస్సృ

అనంతుడు చెప్పిన అర్థబిందు[పాసమున కిది భిన్నము, దాని నప్ప కవి ఖండాఖండ(పాసమన్నాడు. (గూ అర్థబిందు[పాసము-£; ఖండాఖండ (పాసము,)

ఉదా:

పీంకంబం _క్రిముఖుని-దా6కికోసలవల్ల

భుండు బలాసురాంత-కు.డు సెలంగ

నవనింగూల్నెననుట నర్ధబిందు, పాస

మిట్లు గూర్చువలయు "'నెలకడల,

న! ర! ఎఎఅ, క, ఏి-శి00

నంయుతాషర్మపానము

సంయుతావరమనగా ద్విత్వావరము కావచ్చును, సంయుక్తామరము కూడ కావచ్చును. (వథమపాదమున (పాసావమరము ద్విత్వమెనచో మిగలిన ఫాదములందుగూడ ద్విత్వమే కావలెను. సంయు క్షమైనచో మిగిలినచోట్లగూడ సంయుక్షమే కావలయును. ఇట్లగుచో “సంయుళాకర (పాస'మగునని అప్నక్సి

అర్థ లిందు[పాసము-లి 57" చెప్పినాడు (ఈ యంశము “సమ పాస'మందే యంతర్భవించును. (చూ. సమ ఉదా ;

• కం ఎయ్యొడకుంజనిన! బురుషుం డియ్యెడకును మగుడకుండు 'నెక్కాలము, నే నయ్యు త్తమపదవికినై 'యొయ్యెనువునన్నైన శుత్సహించెద బుద్ధ్దిన్‌ ఎాఫార, అరణ్య, 6-140

11. క. దుర్ముతులను డుర్దనులను ధర్థుస్టితినోర్వ(దగునె ధరణీశ్వర డు మ్కర్ములగు ధా ర్హ్తరాష్ట్ర్రల "పేర్మియడంగింపంగడంగు పృథుభుజళ కిన్‌. ఎాథార, అరణ్య. 1.289 అరవిందు.పాసము-శి రం . అర్ధబిండుపూర్వకములై న ప్కృట వర్షములకు అర్జబిండుపూర్వ కములు కాని, కేవల ప, ట వర్ణముల [పాస చెల్లివచ్చును అనంతుడు శీవలప,ట లే ఈరీతి చెప్పగా, మిగిలిన లామణికులు ఇతర హల్లులకును వర్హించునని భావించి నారు. కాగా సార్ధబిందుక, నిర్పిందుక నర్జములకు (ప్రాస చెల్లవచ్చును. ఈ [పొసమునే అప్పకవి “ఖండాఖండ'* |పాసమని పేర్కొన్నాడు. అర్జబిండు పానమన్నను, ఖండాఖండ|పాసమన్నను "పె వివరణము స్ఫురించదు. “సార్ధబిందుక నిర్చిందుక [పాసయని పేరు "పెట్టవచ్చు'నని (శీ శావూరివా రన్నారు. (చూ. తె. భా, ఛం, రి పు. 827) అప్పకవి అర్థలిందు[పాసమను పేర చెప్పిన [పాసభేదము. దీనికన్న భిన్నము. (చూ. అర్ధవిందు[పాస-1.) ఉదా; *“ వీవు మూంపులు మజి తల-మోపులయ్య మాంటులే(టికి మేటి తా-పటికనంగి

58 యతులు. ఖండొఖండపొసము చూ. అర్థబిందు[పాసము, ిపానము-]1 సంభ్యావాచకమయిన “*తి'కారము కేఫసంయు క్తము. దీనికి రేఫ సంయు_క్తము శానట్టి తకార్శపాసము చెల్లునని, అది “తి ప్రాసమ'గునని అనంతుడు చెప్పినాడు. ఉదా: ౪ (లివికముండభయ్మ[ ప-దాత యనంగ, అనం. ఛం, 1-45 అయితే ఇది కేవల సంఖ్యావాచకమగు “ త'వర్ణ మున కేకాక సంఖ్యా వాచకములుకాని ఇతరవర్జములును "'కేఫయుతములై , అయుతములకు (పాస శెల్లునని ఇతర లాతణికులు భావించినారు. (చూ. సంయుళా సంయుత[పాసము.) వడ్విధ్యపాసములలోని “(తిప్రాస'మునకు. దీనికి సంబంధములేదు. (చూ. (తి పాసము-£) ఉభయప్రానమ.-1 “శేఫముతోగాని, లకారముతోగాని ల్లిష్టమైన “డ"కారమునకు, ఆ విధ ముగా శ్లీష్టముకానట్టి కేవల డకారము (పాన చెల్లినచో 'ఉభయ[పాసమ'గువని అనంతుడు చెప్పినాడు. దీనినే *“రలయుతాయుత(ప్రాపి మనియు అన్నాడు. (చూ. అనం, ఛంద. 1-54) అయితే ఈ “రలయుకాయుత (పాసమార్షము? దలంచి" లకార ల్లిష్ణ్టడళారమునకు-రేఫళ్లి ష్ట డకారమునకు (“వాండ్లలేంజూపు మోములఃదీం[డమా'3 అనువిధముగా) (పాసము ెల్లించగూడదని చెప్పినాడు. ఇట్లు చెప్పుటకు కారణము ర-ల [పాసమును (యతినిగూడ) అంగీకరించక పోవుటయే. (చూ. అభేదయతి.) ేఫ శ్లిమ్హాశిష్టములకు, అక్ష లకార బ్లిప్పాళ్సిష్ట్రములకు (పాన. చెల్లుట ఒక్క డకారవిషయముననేగాక అన్ని వహాల్ల్గులవిమయమునను వ ర్షించునని మిగిలిన లామణికులు భావించినారు ఇట్టి (పాసమును అప్పకవి “సంయుతాసంయుత' (పాసమని "పేర్కొన్నాడు (చూ. సంయుళాసంయుత | పాసముఎ) 1, క. “పాండిమరగి (బతుకు-వాండిల (వేతలు వాండ వెన్న లేల-తం (డి నీకు పండ్లుకొఅకు వింత-యిండ్లకుంబోకు కృ ష్ణుండ నీకు (శా తె-వండ్లు నిచట. అనం, ఛంద, 1-గ్గకి

సంయుత (పానము ర్‌0

“ఉభయ,[పాసము* అను'పేర అప్పకవి [పాది.పాసమును చెప్పినాడు, (చూ. (పాద్మిపాసము ) నంయుతానంయుత్మపాసము

"కీఫళ్లి షమునకు- అశ్లిష్టమునకు లకారళ్లిష్టమునకు-అక్టి ప్రమునకు [పాన

౧లట గట (టున్న లు చెల్లును. ఇట్లు చెల్లినచో “సంయుతాసంయుత పాసమిగునని అప్పకవి చెప్పి రా ళు (౮) ా నాడు. ఉదా; కం (శీకరచ (కాంకితులును

లోకులు శుద్ధులును బుణ్యులును నగుదురు వా

రి [క్రియలు లేకయుండిన

(కాకృతులనంబతితులన గంబడుదురు జగలిన్‌ .

---పద్ధుపురాణము (అ. క్‌, 8-52 1) క. ఓ పద్మ నేత దమయం

తీ పౌరుషమూ_ర్తివుణ్యనిస్టామతియా

నీ స్తవద్వీపాధిపు

నీ పుణ్యల్లోకుంజూడ వే [పియదృష్టిన్‌ .

---కల్పితము నంయుత్మపాసము

ఈ (పాసములో "రెండంళములు చెప్పబడినవి.

1. పాడు, ఊరు, [పోలు-ఇత్యాదుల చివరనున్న డు,రు,లు లోని వాల్లు (డకార, లేఫ, లకారము) లకు బహువచన [వత్యయమగు “లు పరమై నపుడు ళకారమాదేళమగును. కాగా పాళ్లు, ఊళ్లు, (పోళ్లు-ఇళ్కాది రూపము లేర్చడును. అంళేకాని పొడ్డు-ఊర్లుల్యపోల్లు-ఇళత్యాదిగా నేర్పడవు, కావున బహువచనాంతములైన ఇట్టి పదముల "*ళ్ల 'కారమునకు “ళ్ల'కారములే [పాస ములు చెల్లును.

2. పదాదియందలి "రేఫక్లిష్ట వర్ణములు కేల్చిపల్కబడునపుడు వాటివలె శేల్చబడు శేఫళ్లిష్టముతే [పాస చెల్లును. (ఈ "కేఫల్లిష్టవర్ణము. పదమధ్యమందును కొన్నిట తేల్చివల్కబడును.)

=ఈ "రెంటిని కలిపి అనంతుడు “సంయుత(పొాస'మని చెప్పగా, "రెండవ అంశమును మాత్రము “రేఫయుత (ప్రాస'మని అప్పకవి చెప్పినాడు,

60 యతులు నిజమున కివి [పాసభేదములనటకు పీళై నవికావు. కొన్ని తెలుగు పదముల స్వరూపమును నిర్ణయించుటయే జరిగినది. ఉదా;

1. పాళ్లుమనుజులెక్క -నూళ్లుగాందొడ6ంగ న ల్‌. ౧౧ య్య్యూళ్లు మిగుల(బల నెం బోళ్లుగాంగం ==
2. ఈ కిందటి'రేఫలు సమ మై కాలుచు! దేలి ప్రాసమగు సంయుక్తం బా [కూరన[కభయమున వాకువ్వదె జగము భ_క్తవత్సలుండన6గన్‌. క __అనం. ఛంద. 1-56, 58 రేఫయుత్మ్పపానము చూ. సనంయుత పాసము, నమలఘ్ముపొనము "కేఫ సంయు_క్రమయ్యును ఊదబడకనుండెడు “అ[దుచు, విదుచు" వంటి పదములు తెలుగులో నున్నవి. ఈ పదములకు పరస్పరము (పాస శెల్లును. ఇట్లు చెల్లుట “సమలఘు[పాసిన గును. దీనినే "“లఘుద్విత్వ[పాస"మని అప్పకవి వేర్కాన్నాడు. ఉదా: “విదిచె వినతాత్భజుండు దిక్కు-ల|దువనన6గ' ఎా-అ. క లి-ళిలి6 (ఆ(డ్రుచు-విదుచు మొదలగువాటియందు శేఫసంయు క్ర్తము “డు" వరమెైనను తత్పూర్వమందున్న “అ, “వి మొదలగునవి గురువులుకావు. -ేఫసంయు క మును ేల్చి పల్కుట దీనికి కారణము. చూ. గురువు ) న లఘుద్విత్వ[(పాసము చూ, సమలఘు పానము. వికల్చ్యపానము ను జ, జ గ ఆనునాసికాతరములు పర్యమెనపుడు పొల్టుల్తెన క-చ-ట-త-వ (మొదట జ_ళ్వ్వసంధి జరిగి ఇవి గ-జ-డ-ద-బి లగున్సు లకు వరుసగా జ, ౪ ట్‌, త్‌, వ్‌, అను అనునానికములు ఆదేశములగును, ఇట్లగుట *అనునానికనంధి" ఈసంధి వికలృ్పము. కాగా (ప్రాక్‌ +నగము=(జ _క్ర్యనంధి) (పాగ్‌+నగము=

[పాదీప్రానము శ్ర] (పాజ్న్బగము, [పాగ్నగము అని ెండురూపములేర్పడును. (సామాన్యముగా ఆదేళము వచ్చిన “పాబ్న్బగము” వంటి రూపములే వ్యవహారమున నున్నవి.) ఇట్టిచోట్ల బ్న మొదలగువాటికి 'గ్న' మొదలగు సంయుక్తములు (పాన భెల్లి నచో “వికల్ప్బ్మపాసము'" అగును. ఉదా: “పాబ్నగంబ్నువైరవిదోచె-నగ్నియనంగ (పాబ్బుఖుండ్రై నుతించె నీ-వాగ్మియన6గ ---అనం, ఛం. 1-50 (పొజ్నగ, పొగ్నుగ అని రెండురూవము లుండవచ్చుగాన ౨ ఉదాహరణమున “పాగ్నగ, (పాగ్ముఖుండు" అని యుండినదన్నను సరిపోవును. కాని ఈ అను నాసికనంధియే *'మయటీ ' పరమగునపుడు నిత్యము. చిత్‌ +మయము=చిన్టయము అనియే అగునుగాని “చిదృయము" అని ఉండదు. కావున “వద్శున్యేతుండు 'దేవుండు-చిన్న్మయుండు” అని [పాస చెల్లించవచ్చును. కాని లాతణికులు వికల్ప సంధిగల రూపములే లక్యముచూపి, [పాసమును “వికల్పపాసమ'నియే "పేర్కొ నుటవలన మయట్‌ పరమైనప్పటి రూపములు ఈ [పాన పరిధికి రానట్లు కన్చిం చును.) ఉపాద్మిపానము పాణినీయవిధుల ననుసరించి “ప+అన, వి+సమి మొదలగుచోట్ల నళార, సకారములకు [కమముగా ణకార, వషకారము లాదేశములై. “పాణ, వివనము' మొదలగురూపము లేర్పుడును. ఇట్టి ఆదేశ ణకారమునకు నవాజ న, ణలు (పాన చెల్లినచో “(పాద్శిపాసిమగునని అనంతుడు చెప్పినాడు. దినితోపాటు, ఆదేశ మకారమునకు సహజ న, షలు (పాస చెల్లినచో “ఉభయ [పాసిమగునని అప్పకవి చెప్పినాడు. అనంతుడు చెప్పిన ఉభయృపాసమున కిది భిన్నము. (చూ, ఉభయ[(ప్రాసము-]). వీరి లమ్యలతణములబట్టి నవాజ న-ణ లకు పరస్ప రము [పాస చెల్లదు. (కాని కవిప్రయోగము లిట్టివున్నవి-) ఉదా: 1. నణ లకు “వోణిధరుంజె త్తె 'నేనుంగు-[పాణమన(గ దానవారాతి(వేతల-[పాణమనంగి ఎా=అనం, ఛంద. 1-46

1. సష లకు “తమో, విసరాంబుజమి[తునకు న్విషమ శిలిముఖసవా | సనిభగా[తునకున్‌ . జాసొం,. పి,

కి యమలు, ,.జామౌా, (తిషమనకు బు షీవూజితునకు విషమాతున కిం[దముఖ దీవిజపతునకున్‌ * తై రళంక. (ఆదేళ ణ, పలకు ఆదేళ ణ, మలు (ప్రాస యొట్లును చెల్లును.) 111. సవాజ న ణ లకు సీ. గీ. “అణచునది దంభముజ్జ్ఞగిం-చునది యీర్జ యుడుగునది కాగలోభగర్వోదయముల , =. కాకీ. 7-120 ఉధయప్రానమ.-ని చూ. (పాద్మిపాసము, అనునాసిక్కపాసము బిందుపూర్వక నకారము - ద్విత్వనకారము; మరియు విందుపూర్వక మకారము - డ్విత్వమకారము పాన చెల్లును. ఇట్లు చెల్లినచో అనుశాసిక (పాన మగును.

1. మిన్నేలు పాదమున ధా తన్నా భినింగుసుమళరు నెదంగాంచిన నీ సాంనిధ్యము దొరకుటకై సంనుత్రి సేయుదురు నిన్ను సనకాదులజా 1
2. తమ్ములను మల్లికా కుసు మమ్ముల మరువాది వతమాలికలను భ నం! ముర హరు పూజలు సంమదమున సలుపగలుగు సకలార్థంబుల్‌. ఎ అ కొ లి-లి41, 84లి (ప్రానమైతి[ప్రానము-1 విందుపూర్వక బకారమునకు-ద్విత్వమకారమునకు (0బ-మ్మ) [పాస చెల్లును, ఇట్లు వెల్లి నచో (పాన మ్మెత్మిపాస మగునని అప్పకవి చెప్పినాడు. అనంతుడు ఈ వేర ఈ పాసరీతి చెప్పినాడుగాని ద్విశ్వ మకారమునకు బదులు విందుపూర్వక మకారమని వెప్పినాడు. చూ, [పాస మెత్మిపానము-లి, (కెలు గున బిందుపూర్వక మమకారము అనవాజముగాన "అప్పకవి వై రీతిగా చెప్పి యుండును.)

న్వవర్గజ[(పానము రికీ ఉదా : “క మ్మతావుల "వెదజల్లు _- నంబుజములు శంబరారాలి చేతి చ[క్రమ్మనంగ" న్‌; ఎ అ. క, 8-లి48ి. స్వవర్గజ[ పానము క-చ-ట-త-ప వర్గములయందలి (వథమ-తృతీయ వర్ణ ములకు, (క-చ-ట-త-ప లకు వరుసగా గ-జ-డ-ద-బ ల్ఫు ద్వితీయ-చతుర్ణ వర్షములకు (ఖ-ఛ-ర-థ-ఫ లకు వరుసగా ఘ-రు-ఢ-ధ-భ లు) తృతీయ-చతుర్ధ వర్ణములకు (గ-జ-డ-ద-బ లకు వరుసగా ఘ-రు-ఢ-ధ-భ లు పాస ఛెల్లివచ్చునని, అట్లు వెల్లుట “న్వవర్గజ[ పాస మగునని కూ, వేంకటరాయడు చెప్పినాడు. కాని లమ్య ములు త వర్గమున కెక్కువగా, ట వర్గమునకు తక్కువగా లభించును. మిగిలిన వర్షములకు కన్పించవు, వేంకటరాయనికన్న పఫపూర్వులగు అప్పక వ్యాదులు ఈ "రెండువరములనే ఉదేశించి ఈ (పాసము చెప్పినారు. టే చి ఉదా : [పథమ తృతీయ వర్ణములకు చం "పెటిలి సువర్ష పర్వతము "పెక్కు తెఆంగుల [వయ్యునట్టుల ప్పుడు వివిధ్యప కారముల భూరిళిఖావళి ఖాండవంబున బ్లడంగడు(బర్వగా (బెరసి కాల్పందొడం ౫ హుళాళనుండు చే ట్పడంగ వనంబులోని మృగపవమీభుజంగమ భూతసంఘముల్‌. ఎ=ధార. అది, 8-£59 ద్వితీయ చతుర్ల వర్ల ములకు ఇ 9 క. సింధురము మహో (దేకమ దాంధంబై వచ్చునోజ నాచార్యునివై గంధవవానుతు(డు గవయగ మంథరగతి నెవ్వండాగు మన యోధులలోన్‌. ధార. (దోణ, "1-88 తృతీయ-చచుర్ధవర్ష ములకు _ థ్ణణ౪ “- ఉ. కాదన కిట్టిపాటి యపకారము తదకుండేకవి పసం బోధన జేసి చేసె నృవపుంగవ నీవు ననేక భూసురా

ర్‌ యతులు పాదిత సర్పయాగమున భస్మముసేయుము తవకాది కా కోదర సంవాతిన్‌ హుతమహో |గసమ్మగ్రశిభాచయంబులన్‌ కార. అది. 2-201 (మొదటిసద్యమున మొదటిపాదమున వర్ల (పథమాతరము. మిగిలిన పాదములలో తృతీయావమరము. 'ెండవపద్యమున నాల్లవపాదమున వర్గద్వితీయాదరము. వై మూడింట చతున్థామరము. మూడవపద్యమున "రండవపొాదమున వర్షచత. ర్థాత రము, మిగిలిన పాదములలో తృతీయావరము. మొదటిపద్యము భారత ముదిత (వతులందు “పెడిలి' అని పారంభమయినట్లు (వర్షతృతీయామరముతో) ఉన్నది. కూ. తిమ్మున, వేంకట రాయడు *పెటిలి' అని ఉదావారిం చినారు) ఈ [పాసమునే క. రంగకవి “వర్గ[పాన"మని పేర్కొన్నాడు. ఒకే వర్గ్షములోని థిన్నామరములు [పాన వెల్లుటవలన ఇది స్వవర్షజ (పొసమెనది, వర్షపానసము కళ చూ, స్వవర్ష జ (పాసము. బు (పానము బుకారము స్వరము. "రేఫ వ్యంజనము. ఈ ెంటికి (పాన ఇల్లును, అట్లు [పాన చెల్లినచో “బు' (పాసమగును. ఉదా; క. ఆ బుమికుమారు గట్టిన చీరలు మృదులములు కడు విచిితములు మనో వోరము లతని బృవాత్కటి భార్తము నందొక్క- కనకపట్టము (వేలున్‌. “౮ భార, అరణ్య, 8-10 లఘుయకార్యపానము “సంధిలేనిచోట స్వరంబునకుం బరంబై న స్వరంబునకు యడాగమం బగు, ఈవిధముగా ఆగమ్మమైన యకారమునకు, పదమునందు సహజముగా నున్న యళాంముకకు (ప్రాస చెల్లినచో, అది “అముయకార(పాస'మగునని అవ్వ కవి చెప్పినాడు,

ఆ ఛేద[పోసము రల ఉదా;

క, మాయందు లీనిగుణములు

మీ యనురాగమునంజేని మిగిలి చెలింగెన్‌ మీ యకమగతి మాకు నఖి (పాయము, వనవాసదుఃఖభర మోపుదుశే. క -ాథారు అరణ్య. 1-8, (మొదటి మూడుపొదములందు ఆగమయశకారము,. నాల్గవపాదమున నసవాజ యకారము ) (పాసమ్మైర్మిహాసము-ని

ఈ (పానము మూడువిధములుగా చెప్పబడినది,

1, ల-ళ లకు పరస్పరము (పాన చెల్లును.

11. బిందుపూర్వక బ-మ లు (0బ-౦ము) పరస్పరము (పానచెల్లును.

౪11. బుత్వనహిత, విరహిత వాల్లులు. (కృ-క మొ) వరన్పరము (పాన చెల్లును,

ఈ మూడంళములను కలిపి “(పానమ్యైతి' "పేర అనంతుడు చెప్పి నాడు, (ఇందలి ర0డవ అంళమును మాత్రమే అప్పకవి (పానమైతి'పేర చెప్పి నాడుగాని కొంత భేదమున్నది, (చూ. (పానమై త్మిపాసము-1) 2] వాటిలో మొదటి అంళమును “అభేదపాసమునందు అప్పకవి కలిపి చెప్పినాడు. మూడవ అంళమును (ప్రాసభేదములు వెప్పుటకుముందు “పాసావరమై[తి వివరించుచు సామాన్య పాన నియమముగా చెప్పినాడు.)

ఉదా:

ఆ, వె. నీలవర్జుగర్భ-గోళంబునందు లో

కంబులెల్లనుండు-నెంమితోడ

శ్రీకి నొడయండుస్ట్వై-లాక్షృతి యిత(డన.

(చాసమ్మెసతి యిట్లు-వర6ంగు కృవ్ల..

అనం, ఛంద, 1-41, (మొదటి మూడుపొదములు వరునగా ౨. మూడంళములకు లమ్యములు) అభేద్యప్రానము ల-ళ లకు, ల-ళ-డ లకు పరస్పరము (పోస 'ల్లనచా “అభేద(ప్రాస మ'గునని అప్పకవి చెప్పినాడు. (అయితే కూ, తిమ్మన ల-డ (ప్రాసము నంగీక ధ్‌

కరీ యతులు ర0చలేడు. అతని ననుసరించి కూ. వేంకటరాయడును సమ్మతించలేదు. డ-ల (పాసలు కన్చించుచోట్ల డ-ల లతో రూపద్ర్వైవిధ్యము (వీళ-వీడ, మొసలి- "మొసడి, వెడలు- వెలలు, చూపించినారు,.) ఉదా ;

1. ఉ. కేళఠళాంచనసౌధవీధికలచక్కి ందొట్లలోంబెట్టి యో (పా లేయాచలక న్యకాధవకృపాపారంగతా నిదవో వే లావణ్యప యోనిధీ యనుచు నావిర్భూత మోదంబుతో. జోలల్వాడుదురక్కుమారకునకున్‌ శుద్దాంతకాంళామణుల్‌. ఎఎరాజ. చరి. 2-4.
2. క. జలనీిధియను ఇ₹రమలటుగటు వెడలి నిలిచినట్టి యాట వెలందియపోలెన్‌ గడునింపులుగులుకుచు దన "ఆడు నీపురలమ్మీ యవధరించి3 యధిపా |! ాావభాం 1-5". సంధిగత(ప్రానము వథమమీ(ది పరుషములకు గనడదవ లాదేశములగును, ఇది గనడద (ద చవాదేశ సంధి, ఈ సంధిలో పకారమునకు వకార మాదేశమగును, ఉదా : వాడు+ వలిశెను=వాండువలికెను. ఇట్లు ఆదేళ్నమె వచ్చిన వకారమునకు సహజవకారము నకు |పాసచెల్లును. అది “సంధిగత[పాసము అగునన్నాడు. ('సంధిజనితరూప విశమ్మపానమన6గంబరంగు'నని అనంతుడీ |పానమును పేర్కొన్నాడు. కాని “సంధిగత(పాస'మని వ్యవవారింవబడుచున్నది.) అయిళే, ఈ రీతి కేవల గపడదవాదేశపంధికే, మరియు నందలి పకార మునే పరిమితముకాక అన్ని సంధులయందును అదేశములుగా వచ్చినవాటికి ఈరీరి వ _ర్థించునని మిగిలిన లాకణికులు భావించినారు. ఉదా;
3. శా. ఆ వాలుంగనుదోయి యా నగుమొగం బాగుబృ్బపొలిండ్ర "వెర పా వేణీళరమాతనూవిలసనం-బా యొప్పు లే. జెప్పినన్‌ కె వారంబగుగాదె కేవల శిరఃకంపంబు గల్పించి యా వో వుట్టింపదె యిమధన్వునకు నయ్యహ్దాటి నీడించినన్‌. _ళ్ళం, శాకుం, 8188,

విందు[పొసము ర? 11. శా. సింగంబా6కటితో గుహాంతరమునన్‌ 'జేడ్చాటుమైనుండి మా తంగస్ఫూర్జి తయూధదర్శనసముదృతోో-)ధమై వచ్చునో జంగాంతారనివాసఖన్నమతినస్మక్సేనవై పీ;డెవ చ్చెంగుంతీసుతమధ్యముందు సమర స్టేమాభిరామాకృృతిన్‌ = భార. విరాట 4-95 (మొదటిపద్యమున నాల్లవపాదమందు గిసడదవాదేశసంధి. "రెండవపద్యమున మూడవ, నాల్లవ పాదములండు ద్రుతసంధి.) దింద్మ్శుపొసము (దుతసంధియందు (దుతము పూర్ణ విందువుకాగా పరమందలి ధళా రము (పూర్ణ) బిందుపూర్వక ధళారమగును. ఇట్టి పూర్ణబిందుపూర్వక ధకార మునకు సహజబవిందుపూర్వక ధకారము (పాస చెల్లినచో “విందుప్రాస' మగునని అనంతుడు చెప్పినాడు. అనగా (దుతము చెడి ఏర్పడిన పూర్ణ విందుపూర్వకత, నవాజబిందుపూర్వకతగల ధకారము [పాన చెల్లునని తాత్పర్యము. చి. "పెద్దన ఈ రీతి యొక్క ధకారమునశేగాక మిగిలినవాటికిని వ_ర్షించునని లవ్యముద్వారా నూచించినాడు, ఉదా: స క బంధమగు! గృష్టుండుదయించి-నంధరి తి యంతయును నిరుప్మదవం బయ్యనన6గ, అనం. ఛంద. 1-51. 11. దిందువై పొల్లి నాలజెందు సంధులను గ నందగు6€ (శాసంబు-బిందువగుచు, ఎల, సా, సం. 1-65. నకారసంయు కము, విందుపూర్వకము అయిన వాల్లులు పరస్పరము యతి చెల్లునని కూ. 'వేంకటరాయడు చెప్పి- క, కనోయి చల(గా నిడు యి గు కన్టోయి నృపాల లెస్సగా నిక నొకమా 0 టందజఅముందజ నీవని చిందటవందజల గుట్టుచిట్టాడంగన్‌ సౌరం, చరి. 8-15, అను లిష్యము చూపినాడు,

21 యతులు శ్వపానము శకారమునకు సకారము (పాస చెల్లవచ్చును,. ఈ విధముగా ప్రాస ఇల్లినచో అది “శ పాస మగునని క. రంగకవి చెప్పినాడు. ఉదా; డ్‌, (వేసియుజీరియుంబొడిచ్యివేచియుకగుచ్చియు(జిం చిత్రుంచి వి స్టేసయుయాల్చియుంబగుల 'నెమ్ములు రాల్చియు! (గుచ్చి నుగ్గుగా -డేసియు6 గంరముల్‌ దునిమి చిందజవందజగా6గ మోదినన్‌ గిళులు భీతింజెంది దమకించుచు రాఘవు మర్వుచొచ్చినన్‌. జజ ఫె, రా యుద్ద, (ప్రొసవైరము శీఫ-ళకట రేఫలు (ర-అ) పరస్పరము [పానము ఛెల్లకూడదు అను అంశమున అప్పకవి “[పాసవైరము" అనునొక [పాసభేదముగా చెప్పినాడు. (ర-జ లకు యతి చెల్లదని “ఏకతరయతి' చెప్పినాడు. చూ. “పకతరయతి'.). నిజమున కిది యొక (పాన భేదముకాదు. నిపేధనియమముమా త మే. అయితే “శీఫ-జకారములకు పలుమంది మవోక్షవులు యతి చెల్లి ంచినళ్లు 'పాసము చెల్లించి నారు, ఉదా; *“తరులోలి-దప్పక-నజుకంగ6 జిక్కెి. హరి, పూ భా. 6-5, “...కొటకుగదా పుణ్య-పురువ మజియు”

ఎ వోగు తి/4, వదములందు శేఫణ కారముల స్థితి కాలక్రమమున అనిశ్చితమగుటచే ఈ (పాస పలుకవు లంగికరించినారు. షడ్విధ్యపోనసులు

ఇవి ఆరువిధముకైన (పాసములు,

1. నుకరపానము 1౪. (తిప్రాసము 110 దుష్కుర[పొసము ళం ఆను[పాసము శి ద్వి పాసము ఇ! , అంత్య [పాసము ఈ ఆరింటిలో సుకర్యపాసమును వదిలి అనంతుడు, చి. "వెద్దన చతు ప్సూ్రసము చేర్చినారు. అప్పకవ్యాదులు సుకర(ప్రానను, చతుష్పా9సమునుగూడ

దుష్కర[పానము 890 (గ్రహించి న _ప్తవిధ్యపాసములు చెప్పినారు. క, రంగకవి అను పాసమును వదలి మట్సంఖ్య నిలిపినాడు. అనంతాదులు చెప్పిన షడ్విధములు _వసిద్ధములు. నిజమున కివి (పాన భేదములు కావు, (చూ. పాన, వీటిని అనంతుడు “భదచాలంకారవిశేషంబులు (పాసంబులు" లని, అప్పకవి “ళస్తాలంకావంబులగు యి వి నే అనాటి విశషపాసంబులు' అని చెప్పి కీటిని (పాస- దములనుండి విశేదింవకేసినారు. నుకర్మపానము “సులకావరంబులు [పాసంబడి చెప్పునది నుకర(ప్రానమగునని ఫీమన చెప్పినాడు. సులాకరములనగా భాషలో మిక్కిలి విరివిగా ఉపయోగింపబడు నవతరములని తాత్పర౧ము. ఉదా; క. పరమోపకార ధరణీ నురవర నురభూజ నుగుణ నుందర తరుణీ సృరనిభ సుకర (పాసం బరుదుగ6 గ్యతులందు నొప్పు నభినుతచరితా" క. జ. సంజా. 0, [ఖా దుషార్మపానము “విషమావరంబులు (పాసంబిడి చెప్పునది దుష్కర [పాసమగునని భీమన చెప్పినాడు, విషమావరంబులనగా భాపలో తక్కువగా నువయో%ంప బడు నదరములు, క్లిష్టములై న సంయుళతామరములు, విసర్గపూర్వకములు మొద లైనవని తాత్పర్యము, ఉదా ; “స్వఃకాంతాసమయోషిదు రః కృతరతిచివ్నా దుష్కుర (పాసం బా విః కృతమగు నిట్టు సుపు (తః కులదిపక యనంగందగుచు మవోత్మా, ఎక్‌. జ, సంజ్ల్షా, 60. లా (విసర్గ్షపూర్వకముగా నుండుటచే దుష్కురమైనదని తాత్పర్యము ) ద్వి(పాొనము (పాసొావరముతోదాటు దాని తరువాతి యడరమునుగూడ [పాసగా నుపయోగించినచో ద్వి(ప్రాసమగును. ( ండతరంబులు పాసంవిడి ఇెవ్సునది' ద్విప్రానమని ఖీమన చెప్పినాడు.)

70 యతులు ఉదా : క, అకటా నన్నిత6జేలిన నొకటా నచ్చికములేకయుండ6గవచ్చున్‌ నికటామృతధారలు మరు ని కటారిమెలుంగు లీతని కటాకంబుల్‌. విజయ 1-182, దీనిని అనంతాదులు ద్వంద్వ[పాసమన్నారు. ద్వంద్వ్మపాసము చూ. ద్వి[పాసము, తపానము-శి (పాసావరముతోపాటు మరి "రెండవరములు తరువాతివిగూడా 'పాసగా చెల్లించిన “శ్మిపాస'మగును (“మూడవరంబులు (పాసంబిడి చెప్పు నది |తిపాసిమని భీమన.) ఉదా; క, యాచనక వినుత వనితా "నేచనక మనోపహారాంగ శృంగారకళా నూచనక[మ కవిత్వా లోచనకందళితహర్ష లోలుపవ్యాదయా. విజయ. 1-ల£6, (పాన భేదములలోని “త్మిపాసమున కిది భిన్నము. చూ, (త్మిపాసము-1) చతుష్పా౨నము (పాసావరముతోపాటు మరి మూడవరములు తరువాలివి (అనగా మొత్తము నాల్గక్షరములు వరుసగా కూడ [పాసముగా ెల్లినచో చతుష్పా9స మగును. ఉదా; క, వారణవరదనిశాట వి దచొరణవీఠరావతార ధరణీవలయో ద్ధారణవిరచిత సత్యవ ధూరణవీరయన:దగి చతుష్బ్పూ9సమగున్‌ అనం. ఛంద, 1-78,

అంత్య్శపొనము ళా అనుప్రానము వర్షసామ్య మను(ప్రాసము, [పాసావరముతో సమానావరములను - పద్యమున విరివిగా ఉపయోగించినచో అను[పాసమగును. అను[ప్రాసమను శళచ్చా లంకారమున ఏ అతరమునవై నను ఇట్లు ఉపయోగించవచ్చును, కానీ షడ్విధ (పాసములలోని అను[పాసమున (పాసాథరమునే ఉపయోగించవలెను, ఈ “ండింటి భేదమిది. ఉదా; క, వితస్తాఘపవిితచ రత జిత తిదళశవరధరిత్రీసుత స న్మి(తాంబుజమి[తగుణా మత “యను పాసిమిదియ మల్లి యశకేచా ఎర, టిం సంజ్ష్లాం 56, (22. పద్యమున [పాసావరమైన “త' విరివిగా ఉపయు_క్తమైనది.) అంత్య[పొనము పాదాదియండు [పాసమును పొటించినక్లు పాడాంతమున పాటించి నచో అది-పాదాంతమున పాటింపబడుచున్న దిగాన-అంత్య(పాసమగును, పాదాం శాతమరము అంత్య [పాసములో (పాసావరమగును. (పాసపూర్వావరనియనుము పాదాదియందువలనే అంత్య[పాసమందును పొాటింవబడును. (పాదాది పాసాకు రమే అంత్యపాసమండును [పాసొవరము కావలెనను నియమము లేదు.) ఉదా; తోటక. మానను యోధనమంజులనిత్యా నూనయళోధన యుజ్ఞ్వలకృళ్యా చాననుబోధన ధర్మతకృళ్యా దినమవోధన దీపితసత్యా

తి

వృత్తములు వృత్తము

అదరసంఖ్యచేగాని, అదరగణములచేగాని నియతములగు పాదములు గల పద్యమునకు ఛందళ్ళా(న్త్రుమున “వృదత్త'మని వ్యవహారము , చూ, పొదము; పద్యము). ఈ వృత్తములు ఉకాదులగు నిరువదియారు ఛందములందు నివ్చ న్నములగును (చూ. ఛందములు; (సారము; వృ త్తసంఖ్య ) “గాయ ్యాది ఛందములందివి వర్హించుట (ఉండుట) వలన నివి “వు _త్రములిని వ్యుత్పత్తి చెప్పబడుచున్నది. ఈద్చుషై గాయ కీఛందమునకు ముుఎదున్న ఉఊ్తొదులగు నైదు ఛందములందు నిషృన్నములగు వద-ములకు, ల£8 ఛందములకు మించిన యకరసంఖ్యగల “ఉద్ధురమాలా'దులకు “వృత్తిమను వ్యవహారము 'లేకపోవలసి వచ్చును. పింగళుడు, భరతుడు మె.దటి అయిదు (ఉక్తాదుల.) ఛందడములందు పద్యములను చెప్పలేదు. ఆరవఛందమునుండియే. చెప్పినారు అనే లయ[గాహ్యా దులగు ఉద్ధురమాలలను చెప్పలేము కాని తరువాతివారు మొదటి అయిదు ఛంద ములందును పద్యములు చెప్పినారు కాగా “గాయ త్యా'ది యనిగాక సామాన్య ముగా ఛందములందు. నిష్పన్నములైన _వద్యములు “వృ _త్తము"లన్నచో అన్నియు సమీకృతమగును,

వృత్తములు 1. సమ, 11. అర్ధసమ, 11 విషమఖీదముచే మూడు విధములు, (చూ. “సమవృ_త్తములు" మొ ).

ఉద్దురమాలాపద్యములకును “వృత్తమన్న _ వ వహారమున్నను, ఉ. మా. వృత్తములలోనిదిగానే చెప్పబడిన దండకములను “దండకవృ త్తము” లని లాకణికులర్నన్ను వ్యవహారమువందవి వృ త్తములుగా ,వసిద్ధి పొందలేదు. ఛందములు

అవమరగణనిబద్ధమైన పద్యముల పాదములందుందు అమర సంఖృనుబట్టి ఛంద మేర్చడినది. పాదమునకు వదియవరములున్న చో అట్టిపాదములతో నేర్పడు పద్యము పదవఛందములోనిదని యగ్థము. పాదమున పదియవషరము లున్నవనగా ఆ పదియు గుకువులే కావచ్చును. లేదా లఘువులే కావచ్చును. లేదా గురు లఘువుల కలగలుపు కావచ్చును. ఈ గురులఘువుల (క్రమస్టితిలో సాధ్యమయివన్ని

ఛండములు 1! మార్పులు చేయగా. (సర్వగురు, సర్వలఘు భేదములతో కలసి) 1024 భేదము లేర్చడును. (చూ. [పస్తారము; వృదత్తసంఖ్య.). ఈ మె త్తము భేదములలో పతి దింయు 10 అవరములు కలదే. కాగా పదియవడరములుగ వృత్తముల వర్గమునకు 10 వ ఛందమని వ్యవహారము, ఇట్లు ఛందము పాదమందలి అవరనంఖ్యనూచక మగుచుండును. లావణికులు మొత్తము ఛందము లికుువదియారు చెప్పినార, ఈ ఇరువదియారింటికి ఈ కిందివిధముగా "పేర్లు 'పెట్టబడినవి. ఛ.నం. పేరు ఛ.నం. పేరు ఛ.సం. పేరు

1. ఉక్త 10. పంక్తి 19. అతిధృతి
2. అతు క్ష 11. లిష్ణువ్‌ 20, కృతి లి లు 5, మధ్య 12. జళతి ల, (పకృతి త్త (వతిష్ట 18. అరిజగలి విల, ఆకృతి థి ర్‌, సుుపతిస్టు 14. శక్యలరి విస, వికృతి 6, గాయ్యతి ర్‌. అతిళక్యరి 24. సంకృతి
3. ఉప్పికి 16. అష్టి £. అభికృతి లు లు
4. అనుష్టుప్‌ 17. అత ప్రి ౨6. ఊత్క్యాతి
5. బవాతి 18. ధృతి ౬ ఈ 26 ఛందములు నాలుగు భాగములుగా వర్లీకరింపబడినవి : 10 అనారిష్టచృ్చందములు=ఉ క్తనుండి సు పలిష్టవరకున్న 5 ఛందములు.
6. బృహాచ్చందములు =ఎగాయతినుండి జగతివరకున్న 7 ఛందములు, 1 1. అతిచ్చందములు =అత్రిజగళ నుండి అలిధృఓివరకున్న ? ఛందములు, 1౪. కృలిచ్చందములు =కృతినుండి ఉత్క్బుతివరకున్న " ఛందములు, 906 అదరములకు మించిన పాదములకు సంబంధించిన ఛందములను లాతణికులు పేర్కొనలేదు కాని ఇంతకు మించియుండు ఛందములను ఒక మొత్తముగా “పచితిచ్చందము'లని "పేర్కొన్నారు. ఈ [వచితిచ్చందములుగా పొదత్తపి వేంకటరమణకవి తన లమణశిరోమణియందు : 1 భూః, 14. భువః 111. సువ, ప. మహః, 7. జనః, ౪1, తపః, ౪11 సత్య, *11. భూర్చువః, 1, స్వరః, ౫ విరాట్‌ అని ఛందములను పేర్కొని కొన్ని వృత్తములను చెప్పినాడు. (చూ, ఉద్దుర €*ాేీ లు. 0 మాలావః త్తమ.లు.) (అత్‌ వె £6 ఛందములకు అగ్నా/దులు దైవతములని నాట్యళా(న్ర్ర్యమున భరతుడు చెప్పినాడుకాని ఏ యే చృందమున "కీ యే దేవత యో వివరించలేదు. బృవహచ్చందములేడింటికి వరుసగా-అగ్నిః సవిత, సోముడు, బృవాసృతి, మిత్రా

గ! వృత్తములు వరుణులు, శ।కుడు, విశ్వ దేవులు దేవతలని, సిత, సారంగ, పింగళ, కృన్ల, నీల, లోహిత, గౌరములు వర్ణములని శీ మానవల్లి రామకృష్ణకవిగారు చెప్పినారు. (చూ. నా. కావు 400, అను. డా. పి, యస్‌. ఆర్‌. అప్పారావు.) బృహచ్చందములు దివ్యములని, అతిచ్చందనములు మానుషములని, కృతిచ్చందములు దివ్యమానుషములనియు చెప్పబడినది. సనమవ్ఫ త్తములు వృత్తమునందలి పాదములన్నియు సమాన లకతణముతో నున్నచో, అది సమవృ _త్తమనబడును. మొత్తమిరువదియారు ఛందములలో పదమూడుకోట్ల నలువదిరెండు లమల పదునేడువేల ఏడువందల ఇరువదారు వృత్తములు నిన్ప న్నములగునని (వస్తారమువలన 'ఆలియును లావణికలు (పతిచ్చందమున నిష్పన్నమైన ఏవో కొన్నికొన్ని వృత్తములను మామే లవ్యలక్షణ పూర్వక ముగా (పదర్శించినారు. పింగళుడు, భరతుడు "మొదటి అయిదు ఛందములందు నిష్పన్నమైన వృత్తముల నసలే వదర్శించలేదు. మిక్కిలి తక్కువ అడరములు గల పాదములతోడి పద్యములకు పద్యత్వము భాసించదనియో, [వయోగము లేదనియో వారట్టు చేసియుందురు. కాని తరువాతివారు అ అయిదింటిలోని వృత్తములుగూడ కొన్ని [పదర్శించినారు. లావణికులందరును 11వ, 15వ ఛందములందు ఎక్కువ వృ త్తములను (పదర్శించుట లకణ[గంథములందు కన్చించును. 11వ ఛందమువరకు (వదర్శిత వృత్తముల సంఖ్య [కమముగా "పెరిగి 18వ ఛందమునుండి _కమముగా తగ్గుట గమనించవచ్చును. సంస్కృత సాహిత్యమున ఈ ఛందములందు నిష్పన్నమైన వృత్తములకే మిక్కిలి (వచా రము అందువల్ల [(పాంతీయ భఛాషాలామణికులును ఆ ఛందములందే ఎక్కువ చెప్పి నారు, తెలుగులో కవిజనాాశయము, కావ్యాలంకార చూడామణి, అనంతుని ఛందము, అప్పకవీయము, సులవణసారము, రంగరాట్ఫందములందు (వద ర్థింపబడిన వృ_త్తములతోబాటు [పబంధములం దక్కడక్కడ కన్పించిన కొన్ని వృత్తములు ఇక్కడ చూపబడుచున్నవి.

1. ఉకొఛందము అవీ (శ్ర-1ే నిం ఆత్యుకాఛందము త] తి. మధ్యాఛందము మృగి వినయ నారి

బృవాఛ్ళందము 75 శీ. పతిషాఛందము ఠి

నుకాంతి బింబ వీడ కన్య

ర. న్యుప్రతిషాఛంద ష; | నుందరి పం_క్రి-1 సతి నంద నీతి అంబుజ (పగుణ వలమురి

6. గాయ్మశీ ఛందము శళివదన తనుమధ్య విచిత చం[దవదన వసుమతి సావితి వసుధ

7, ఉష్టిక్‌ ఛందము సురుచిర-1 మద'కేఖ వాంసమాల మదనవిలసిత విభూతి కుమారలరిత-1 లోల కుమారలలిత-౭ మధుమతి (వసవళర

8. అనుష్టుప్‌ ఛందము హంనరుత మాణవక సింపహాళేఖ (పమాణి సమాని నారాచ విమాన నాగర విద్యున్నాల చిత్రపద వితాన

9, బృహచ్చందము పహాలముఖి భ[దక-1 భుజగళిశురుత ఉత్సుక భుజంగశికురుత కిశోర

6 వృత్తములు 10. పం క్తిచ్చందము

శుద్దవిళాటి వణవ

రసాలి పంక్రి-2

మయూరసారి నందిని మనోరమ చంవకమాలి మత్త రుగ్జవతి మణిరంగ ఇొమది భోగివిలసిత కోమల

కేం టలిష్టుప్‌ ఛందము

స్వాగత దోదక

శని చం ద్రిక=1 శాలిని-1 కలితాంత వృత్త ఏకరూప వృంత ఉపేం (దవ వాతోర్చి ఉపస్థిత-1 రథోద్దత ఉపస్థిత-లి మౌ_క్రికమాల ఇందవజ భ్రమరవిలసిత సుముఖ భదిక-1 మందచారదామ పృథివి

12, జగతిచ్చందము

(నగ్విణి మణిమాల-1 విశ్వరేవి భుజంగ(ప్రయాత జలధరమాల (వియంవద చం (ద్రవ_ర్హ్మ వహేయ కుసుమవి చిత (వమిళాతర ఉజ్జ్వల (వక ఇం[దవంళ పదమాలి నవమాలిని (దుతవిలంబిత వంశస్థ తోదక-లి లలిత-1 తోటక-లి మేఘవిలపిత జలోద్ధతగతి

ఆత్యపష్టీచ్ళందము గై

తి. అతిజగతిచ్చందము సుమంగరలి చంచరీకావలి- 1 రుచిర జలద మత్తవాంసిని చప మ_త్తమయూర చంచరీకావలి-2 మంజుాషిణి బంభ్‌రగాన (పహార్షిణి లత (వభాత-8ి

4. శక్వరీఛందము వసంతతిలక నవనందిని ననమయూర కమలవిళ€సిత భూనుత-1 అసంవాధ భూనుతం-2 అపరావేత (వవహరణకలిత

5. అతిశక్వరీఛందము నుగంధి చం[దశేఖ సుకేనర ఇల మాలిని అలనగతి మనోజ్జ్మ గజరాజ మణిఘావమణ లలితగతి మణిగణనికర సరసాంక నలిని

6. అష్టిచ్చంనము (వియకాంత అశ్వగతి వంచచామర ఫలనదన పద్ధుక "మేదిని చంద మదనదర్పుణ గజివిలసిత చం(దభాను

7. అత్యష్టిచ్చందము వారిణి పృథ్వి-2 శిఖరిణి పాలాశదళ వంళపత్త్రపతిత నర్కుట మందా[కాంత చంపక కేసరి

78 వృత్తములు 16. ధృతిచ ఎందము హరనర్తన కుసుమితలళా వేల్లిత మత్తకోకిల అతివినయ నిశ 'దేవచాజ త్వరితపదగతి తరలి జాస్చ్రహార 10. అతిధృతిచ్చందము శార్దూలవి'క్రీడిత చంద్రకళ 'మేఘవిస్ఫూర్జి త కవికంఠవిభూషణ భూతిలక కుఖిక తరళ శంభు 20. కృతిచ్చందము మ శ్రేభవి॥క్రీడిత అంబురువా (పభాకలిత కలిత ఖచరఫ్లుత భుజగ ఉత్పలమాల ని1. పకృతిచ్చందము చంపకమాల కరిబ్బంహిత (పగ్ధర కనకలత వనమంజరి సురభూజరాణ లాటీవిట నశేం[ద మణిమాల-లి నిశి, ఆకృతిచ్చందము విచికిలిత భ్‌ (దక తీ మానీని తురగ మవోసగ్టర వహాంసి మదక బతి. విక్సతిచ్చందము మతళ్తా]కీడ అశ్వలలిత పద్మనాభ కుసుమ కవిరాజవిరాబీత

'స్రీ-] ఇర నకం నంకృ్ళతిచ్చందము

సరసిజ శృంగార

తన్వి దుర్శిల

(శౌంచపద కిరీట

అషమూరి

ళు అటో

నిర్‌, అతికృతిచ్చందము

బంధుర నురుచి

భాస్కరవిలనిత్మ విజయ

ధరణిధరగతి చారుమతి

వనరువా సాధ్వి వ6. ఉత్క్పతిచ్చందము

వరాపవహా (వభు

భుజంగవిజ్బంభిత మలయజ

అపవావా మంగళమవో(శ్రీ

వీటిలో కొన్నింటికి నామాంతరములున్నవి* 2 వృదత్తములకు విడి వీడిగా లకణలవ్యములు (వాయబడినవి. అక్కడ ఈ యంశము గమనించ వలెను. వై పట్టికలో కొన్నింటిిపక్క- 1, £ మొ అంకెలు అదేపేరుతో మరొ కటిరెండు పద్యములున్నవని సూచించును, శ్రీ-1

(శీ యనునది ఉక్తా (1వ) ఛందమందలి మొదటి వృత్తము. పాద మున కొ'ే గురువర్ణ ముండును. ఇది పకాడర వృత్తము 11వ ఛందమున నున్న “(శ్రీ వృత్తమునకు దీనికి సంబంధము లేదు.

ఉదా:

౪

(శ్రీన్‌

“జ్ర

యున్‌

ఎక, బి. వృళ్తా. 5,

శ్రీ - 1

(స్రీ యనునది అత్యుక్తా (లవ) ఛందమందలి మొదటి వృత్తము, ఇందు పాదమునకు రండు గురువులుండును, (పాన నియమ మున్నది, యతి

80 వృత్తములు నియమము లేదు. భీమన, చి. పెద్దన లీ వృత్తమునే “(శ్రీపెంపు' అని పేర్కొ న్నారు. 11వ ఛందమందుగ్న “త్రీ” వృత్తమునకు, దినికి ఏ సంబంధము లేదు, ఉదా; రూ | పారున్‌ | ఘోరా | ఘోరీ, _--అనం, ఛంద. 2-12. శ్రీపెంపు మ్సుగి “మృగి యనునది మధ్యా (8వ) ఛందమందలి మూడవ వృత్తము. ఇందు. పతి పాదమున నొక ర గణముండుకు. (పాననియమమున్నది. యతి నియమము లేదు. ఉదా: విన్మురే ఫన్ముగీ మున్ముగా 6 ॥ జిన్న్మయా, ఎక, జ, వృతైాం వ నారి నారి యనునది మధ్యా (8వ) ఛందమందలి మొదటి వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున ఒక మగణముండును. [పాసనియమమున్నది. యతి నియమము లేదు. ఉదా; సారస్యా 1 ధారాధ్యా ఛం, హూం. శి. వినయ వినయ మనునది మధ్యా (తివు ఛందమందలి నాల్గవ వృత్తము, ఇందు (వతి పొదమున ఒక సనగణముండును. (పొసనియమమున్నది. యతినియ మము లేదుః ఉదా ; వినయం ।; బొనరిం తుననం తునకున్‌. అనం, ఛంద. 2-18,

కన్య 81 సుఠాంతి సుకాంతి యము౫ది. (పతష్టా (+వు ఛందమందలి ఆరవ వృత్తము. ఇందు [పితి పొాచిమున జ+గ (వ లషము) లుందును. షాసనియమమున్నది. యతినియమము లెదు, ఉదా; అగున్‌ సుకాం త గూర్చు€లగా జగంబులన్‌ జగత్చతీ అనం. ఛంద, £-15. వీడ వీడ యమువది. (పితిష్టా (4వ) ఛందమందలి "రెండవ వృత్తము, ఇందు [ఫతి పొదిమున “య-నగి అబు ఇణవ్రమముండును. (పాసనియమ మున్నది. యగినియమము లేదు. ఉదా: “సురారారి స్ప్నురత్ర్యృ్న 0 బురో౭సృగ్టా రశాదీయన్‌ " --రామా, కల్ప. అరణ్య. పంచ, 202, ఈ వృదత్తమునే చి, "పెద్దన 'వీళి యని పేర్కొన్నాడు. వీక చూ. వీడ. వింబ బింబము అనునది పలిష్టా (4వ) ఛందమువందలి యేడవ వృత్తము. ఇందు (ప్రతి పొదమున “భగణము+గురువు' ఉండును, [పాసనియమమున్నది యతినియమము లేదు. ఉదా ; పంచిభకా | రంబుగకా రంబునుగా 1 వింబమగున్‌ , వార్‌ం జ, "వృక్తాః 10. కన్య కన్యయనునది (ప్రతిష్టా (4వ) ఛందమందలి మొదటి వృత్తము. ఇరదు (ప్రతి పాదమున “మంగ (4 గురువులు) అను గణ(క్రమముండును, (పాస నియమమున్నది. యతినియమము లేడు. - " 6

82 వృత్తములు ఉదా: పొ్తెగాగా ॥ పత్తింగన్యా వృత్తంబయ్యిన్‌ 1 జీత్తంబారన్‌. ఆక, జ, వృత్తా. 2. సుందరి సుందరి యనునది ను ప్రతిష్టా (5వ) ఛందమందలి ఏడవ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “భ-గగి అను గణ[కమముండును. [పాసనియమ మున్నది. యతినియమములేదు. ఈ వృత్తమునకే “పం క్రి యని మరొక "పీరున్నది. 10 వ ఛందమందున్న “వం క్రి వృత్తమునకు దీనికి సంబంధము లేదు. చూ. పందక్తి-లి, ఉదా; చెంది భకారం బొందగగంబుల్‌ నుందరి యన్నే 1 రండురు నూరుల్‌. క. జ, వృత్తాః 1లి, నతి సతి యనునది సు[వతిస్టా (5వ) ఛందమునందలి ఆరవ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “జ+గగ" అను గణ కమముండును, (పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు, ఉదా; సతీత్వధర్ము | (పతిష్టనార్యా సలీవిశిస్టా తృతత్వమెంతున్‌, ఎా-ఛం. హూం, 1లి. పీతి (ప్రీతి యనునది స్కుపతిష్టా (5వ) ఛందమునందలి మూడవ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “ఠర+శగగి అను గణ కమముండును, (పాననియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా; (పీతిమై చేత । స్సాతతోస్మేవన్‌ ద్యోతమౌళాంతిన్‌ పూతభావా_ప్లిన్‌, ఎ=ఛం, హొం, 10. పగుణ (వగుణ మనునది ను ప్రతిష్టా (5వ) ఛందమునందలి నాల్గవ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున *న+గగి అను గణ[కమముండును, [పాననియమ మున్నది. యతినియమను లేదు,

వలమురి 88 ఉదా; [(వగుణాన్వీతున్‌ । సగుణోపాస్తిన్‌ సాగతిన్‌ గొల్లున్‌ (వగతిం "'జెందన్‌. --ఛం, వాం. 11, పం కి-1 తావ చూ, నుందరి. పం_క్రియనుపేర 10వ ఛందమున నొక వృత్తము చెప్పబడినది. అది దీనికన్న భిన్నము. చూ, పం_క్రి-£, నంద నంద యనునది న్యుపతిష్టా (5వ) ఛందమునందలి 18 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “*త+లగి అను గణ|కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా: వందింతును 'నే నందాత్మజు నా నందంబున స్వ చచృంద (పణతిన్‌ . చం. హం, 14, అంబుజ అంబుజ మనునది సుపతిష్టా (5వ) ఛందమునందలి 15వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ+లగ' అను గణ కమముండును, (పాసనియమ మున్నది. యలినియమము లేదు. ఉదా; ఇంబుల భళా । రంబును లగం బుం బొనర(గగా । నంబుజమగున్‌, ఎక, జ, వృళ్తాః 1ేర్‌, వలమురి వలమురి యనునది ను(ప్రతిష్టా (5వ) ఛందమందలి 18వ వృత్తము, ఇందు [పతి పాదమున “న-లగ' అను గణ్యకమముండును. [పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. క ఉదా : “నలగపవదం । బలవడ/(గా వలమురియా । జలదనిభా" ఎాారంగు ఛంద, శం102,-

84 వృత్తములు శళిసషదన శళివదన యనునది గాయత్రీ (శవ) ఛందమందలి 16 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున 'న-యి అను గణ కమముండును. (పాననియమ మున్నది యశినియమము లేదు. ఉదా; శళివదనాభన్‌ | శళధరుండోటన్‌ దశంజడిజూటన్‌ । విశయమునందెన్‌. ఎాఛం. వాం. 90. ఈ వృత్తమునే “సురలత' అనుజేర అప్పకవి మరొకసారి చెప్పినాడు. సురలత చూ, ళళివదన. విచ్శిర విచ్మిత యనునది గాయ్య్మతీ (6 వ) ఛందమునందలి వదవ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “0౦డు యగణములు (య-య) అను గణ్మకమ ముండును. 1పాసనియమమున్న ది. యతినియమము లేదు, ఉదా ; ఖర | పౌఢచాప స్ఫృురద్భాణధారన్‌ ధరాకన్యకారా టిరాసంబువి'రెన్‌ = --రామా. కల్ప. అరణ్యం వంచ, 426. వసుమతి వసుమతి యనునది గాయత్రీ (6వ) ఛందమునందలి 29వ వృత్తము. ఇందు (వర్మిషాదమున “త-స" అను గణ్యకమముండును. [పాసనియమమున్నది. యళతినియమము లేదు. ఉదా; -ధ్యాతిన్‌ వసుమళిన్‌ నే తోత్సవముగా "మే తజ్లనెటుకన్‌ జితింప మనసొా _--ఛం. వాం, లికి వసుధ వసుధ యనునది గాయత్రీ (8వ) ఛందమందలి ౨8 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *న-సి (రండు సగణములు) అను గణ[కమముండును, (పొననియమమున్నది. యతినియమము లేదు.

సావి(తి ర్‌ ఉదా: వనుధాపతియా వనుదేవనసుతున్‌ బసుకాపరిగా _ నసింలిల్లురిలన్‌. ఛం. వాం, 22. ఈ వృత్తమునే కస్తూరి రంగకవి “కిసలయ' మని పేర్కొన్నాడు, కినలయ చూ, వనుధ,. తనుమధ్య తనుమధ్య యనునది గాయ శ్రీ (6వ) ఛందమునందలి 18వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “త=ంయి అను గణ(క్రమముండును. [ప్రాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు, ఉదా; "గౌరీతనుమధ్యన్‌ స్వారింగొని సింవాం బారాధనలందున్‌ [కూరాగియమయ్యున్‌, --ఛభం. వాం. 15. చం్యద్రవదన చం[దవదన యనునది గాయషీ (6వ) ఛందమునందలి 15వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-య' అను గణ కమముండును. [పాస నియమమున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా: చం[దవదనన్‌ వ ,(జేం్యద మణిభూషా సాం[దలరిళాంగిన్‌ మం (దనుతి(గొ లున్‌ . ఎజఛు హం. 10. సావిటతి సావిితి యనువది గాయ తీ (6వ) ఛందమందలి మొదటి వృత్తము. ఇందు ప్రతి పాదమున “రెండు మూణము లుండును. (పొసనియనుమున్నది, యతినియమము లేదు. ఉదా ; సావి(్రీ ధ్యానంబౌ భావపపాపోద్మా నన్‌ జీవాల్తై న్టక్యం బెంచన్‌ ధీవిస్బృపా్తిన్‌. -ాఛ, వాం. 16.

68 వృత్తములు సురుచిర _-1 సురు విర మనునది ఉప్లిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 81 న వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “*భ-స-గి అను గణ [కమముండును 'పాసనియమ మున్నది యతినియవ ము లేదు. ఉదా: భాసుర భసగల్‌ ఈ దా సురుచిరమయ్యెన్‌ వారక్‌, బం వృత్తా. 20. 14 వ ఛందమున “నురుచిర' మనుపేర నొక వృత్తమున్నది. ఇది చానికన్న భిన్నము. చూ. నురుచిర- బి. హంనసనమాల వాంసమాల యనునది ఉస్షిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 20వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “సంరంగి' అము గణ కమముండును. [పాననియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా; సరగంబు(అచింపన్‌ బర(గున్‌ పాంసమాలా నరసింహావతారా నురవిద్యిడ్వివోరా. ఎాఅ. క 4 ఆక్వా, విభూతి విభూతి యనునది ఉస్షిక్‌ (వు ఛందమునందలి 48వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున *“ర-జ-గి అను గణ కమముండును, పొననియమ నున్నది. యతినియమము లేదు, ఉదా: ఆయొడన్‌ మునీశ్వరు౦ శడీయెడన్‌ రఘూదత్తముం డామొడన్‌ రఘూ _త్తముం డీయెడన్‌ మునీందుడున్‌. ఎాశారామా. కల్చ. అరణ్య. శబరి, 8/4. లోల లోల యనునది ఉప్పిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 10 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున *“య-య-గి అను గణక మముండును. [(పాసనియమమున్నది. యతినియమము లేదు, ”

మదనవిలిసిత 87 ఉదా : “'యయళల్లి ౦బులోలాఖ్యన్‌ ॥ ఎల సా, సం. 1. "వ ఛం. మధుమతి మధుమతి యనునది ఉప్షిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 56 వ వృత్తము, ఇందు. పతి పాదమున “న-భ-గ' అను గణ క్రమముండును. [పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా; వగరుపిందెలతో(6 జిగురుటాకులతో. దొగరువన్నె లతో మిగిలె మావితరుల్‌” ---రామా, కల్ప. బాల, అవతార. 184, ఇదే ఛందమందలి 'మదనవిలసితమును అనంతుడు “మధుమతి' యని "పేర్కొన్నాడు. అది దీనికి భిన్నము. (చూ. మదనవిలసిత,) వద రేఖ మద-శేఖ యనునది ఉసప్లిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 25వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “మ-స-గ' అను గణ కమముండును. [పాననియమ మున్నది. యతినియమము లేడు. ఉదా: కోదం డాగతరజ్జుల్‌ పొదాంతమ్మునయందున్‌ మోదించెన్‌ హరిణంబున్‌ నాదూకున్‌ బదిబారల్‌. --రామా,. కల్ప. అరణ్య, మారీచ. 855- మదనవిలసిత మదనవిలసిత యనునది ఉప్లిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి 84వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “న-న-గ” అను గణ[కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. (ఈ వృత్తమునే అనంతుడు "మధుమతి" యని "పేర్కొన్నాడు. ఈ ఛందమందే “మధుమతి' యనుసేర భిన్నలమణముతో మరొక వృత్తమున్నది. (చూ. మధుమతి.) ఉదా ; వదవడిననగల్‌ గదినీ వెలసీనన్‌ మదనవిలసితం బదియదు తిలకా, ఎ==అ, క, 4. ఆ.

(71 వృత్తములు 1444002 (04454 ఓ . గమ గలది యగునది ఉఊప్పిక్‌ (7వ) ఛందమందలి 80 వ వృత్తము టు వతి ఎధరముగ “జ-గనంగి అను గణక్రవముండును.. [పాననియమ తత్తు టి గలిలియన ము లేదు. (భిన్నగణ (కమమతో నిదేపేర పి. పెద్దన ఒక తవం బమ్టిగాడు. చూ. కుమారలలిత-ఓి.) ఉదా: కుమారలలిళ*ఖ్మా తమౌపలనిసునే (తమాన్య మురుగేభున్‌ సమీకరణనెంరున్‌. --ఛ. వాం. 27- కుమారలలిత-2 కుమారంలలిత యనుకది ఉప్లిక్‌ (7వ) ఛందమందరి 62వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాడమున “జ-న-గ' అను గణ కమముందును, ఎ ”ననియమ మున్నది యతినియమము లేదు. (ఇల ఛుడమున ఇదే పేర భీలలగణముతో మరొక వృత్తమున్నది. చూ. కుమారలకిత-1 ) ఉదా; కుమారలలితకుస్‌ సమ్మ గజనగముల్‌ . కా చూ.” ఆ, పనవశర (వసవళశరమనునది ఉప్పిక్‌ (7వ) ఛందమునందలి లివివ వృత్తమ.. ఇందు (పతి పాదమున “*న-స-గ' అను గణ[కమముండును, [పొసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా : ఎస6(గంబదమందున్‌ ననసగసులుచెండిన్‌ (బసవళరమయ్యైన్‌ విసర హాదళాజూ, నులవణ. 4-50. హంనరుత హంసరుత మనునది అనుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమందలి 57 వ వృత్తము, ఇందు [పతి పాదమున *“మ-న-గశి అను ఇణకమముండును. పాననియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. | ఉదా; “శీసంపాదితములై య ఛ్యాసంబొప్పంగ సరోజా వాసంబ్లై మధురవం్ని కూనెస్‌ మత్తకలహంసల్‌” ఆాారామా. కల్చ. బాల. అవతార, 165.

విద్యున్యాల 69 సింహ రేఐ సింపహా"కేఖ యనునది € నుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమందలి 18వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదనున *ర-జ-గగో ఎను ఇణ కమముండును. పొసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా? (శీరజంబువై గగంబుల్‌ చేర సింవాకేఖ యయ్యూన్‌, --క, జ, వృతా. 80. సమాని సమాని యనునది అనుష్టుప్‌ (68వ) ఛందమునందలి 107వ వృత్తము. ఇందు సతి పాదమున “ం-జ-లగి అము గణ(కప.ముండును, (పొననియను మున్నది. యతినియమము లేదు. (ఈ వ్య తృమునే చి పెద్ద “సమానికి అని పేర్ళొ.న్నాడు.) ఉదా : ఇంబుగా రజంబు వకా రంబుగా నమాని యగుస్‌. _--=ర్‌., జం వృత్తా. 209. నమానిక చూ, సమానిం విమాన విమాన మనునది అనుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమందరి లి8 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పొాదమ.న “జ-త-గగ' అను గణ|కమమ.౦డును. (పాసనియమ మున్నది. యలినియమము లేదు, ఉదా: “అమేఘమాకాళమందున్‌ గమ్‌ంచి విద్యుత్తు పొందుస్‌ సమేతముల్కా(పపాతం బమేయయమె పొల్చె 'ెలన్‌. రూలు ౮ ఎ--రామా. కల్పం అరణ్య, వంచ. 8080. విద్యున్మాల విద్యూన్మాల యనునది అనుష్టుప్‌ (6వ) ఛందమునందలి మొదటి వృత్తము, ఇందు (వతి పాదమున “మ-మ-గగ? (6 గురువులు అను గణ్యక్రమ

రి వృత్తములు ముండును 1(పాననియమమున్నది. ఈ పద్యమున యతిచెల్లింపు 'నేలావణికుడును చెప్పలేదుకాని లమ్యమునందు (పతి లావణికుడును ఐదవ యవరమును వతి పాదమున యతి చెల్లించినాడు. నిజమునకు 10 వ ఛందమునుండి యతినియతి మొదలగును. ఈ పద్య మెనిమిదవ ఛందములోనిదికాన యతినియతి యక్కర లేదు. కాని లావణిక లవ్యములం దన్నింట యతి చెల్లించుటచే నీ పద్య మొక విలదణమెనది. ఉదా; “ఉద్యన్శాగా-యు క్షం భై నన్‌ విద్యున్నాలా-వృ త్తంబయ్యొన్‌ '. ---క. జ. వృత్తా. లర్‌; వితాన వితాన మనునది అనుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమందలి ఆరవవృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “జ-మ-గగ' అను గణ[కమముండును. (పాననియమ మున్నది. యతినియముము అేదు. ఉదా: ఇతండు బుతోద్యక్సేనా (పతాన కోటీం [దుంజేచున్‌ జితారిధూ[ముండాదిత్య స్తుత[వళావుం డెంద్రై నన్‌. ---రామా. కల్ప. కిష్కిం. సమీ. 28. మాణవక మాణవక మనునది అనుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమునందలి 108వ వృత్తము. ఇందు [పతి పొదమున “భ-త-లగి అను గణ కణ [కమముండును, (పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేడు. ఉదా; మాణవకాఖ్యంబగు న ఉ&ణభతంబుల్ల గముల్‌_. రక్‌, బం వృళ్తా. 2 పమాణి (వమాణి యనునది అనుష్టువ్‌ (8వ) ఛందమునందలి 88వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “జ-ర-లగ? (4 లగములు అను గణ కమముండును, (పాసనియమమున్నది. యతినియమము లేదు,

నొాగరక ర్ట ఉదా: “ఇృమాంసభోక్తలె చనన్‌ సముల్‌ సహసముల్‌ చనుం డమందదర్నులై వృథా (భ్రమన్‌ మనుష్యపాళిలో'. --రామా, కల్ప. వాల, ధనుస్‌. 171. నారాచ నారాచ మనునది అనుష్టువ్‌ (6వ) ఛందమువందలి 85వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “త-ర-లగ' అను గణ్యకమముండును. [పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. (ఈ వృత్తమునే 'నారాచక' మని చి. "పెద్దన "పేర్కొన్నాడు ఉదా : ఈతండు రాఘవాగజుం 'జేళెంచు శ్మతునిం గరా ఘాతంబుచే వధించుని ర్యాతంబు నామహాజిలో --రామా. కల్ప. కిష్కి౦. నమీ, £9- నారాచక చూ. నారాచ. నాగర నాగరమనునది అనుష్టుప్‌ (5వ) ఛందమునందలి 87 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-ర-లగి అను గణ[క్రమము౦డును. [పాసనియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. (ఈ వృత్తమునే 'నాగరక* మని చి. పెద్దన "పేర్కొన్నాడు ) ఉదా; ఈతనిపేరు వహ్న్‌ సం జాత రుషాచ్చటా ప్రచం డాతప'నేత వహ్న్‌వి ద్యోతిత "శెర్యవాక్చియె. --రామా, కల్ప. కిష్కిం,. సమీ. 40, నాగరర చూ, నాగర,

ర్‌ి వృత్తములు చ్మిశపద చిత్రవద మనునది అనుష్టుప్‌ (8వ) ఛందమునందలి ర్‌ళ5 వ “వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-భ-గగ' అను గణ క్రమముండును, [(పొసనియమ మున్నది: యతినియమము లేదు, ఉదా: “కూడియు మున్ను గందోచున్‌ వాండిశరంబున దూయన్‌ బోడి నియతునయందున్‌ 'లేడియ కన్పడకుండున్‌ --రామా. కల్ప. అరణ్యం మారీచ. లి5్‌6- హలముఖి వహాలముఖ యనునది బృవాతి (9వ) చృందమందలి 251వ వృత్తము. ఇందు [వని పొదమున “ర=న-ని అను గణ కమముండును, (పొననియమ మున్నది యలినియమము రేదు. ఉదా : *ఎంత లేసి కుటిలులు ఠా వింతల్లైన వలపులు రా జంతలింక "శెలియునులే స్వాంతమందు కిఖులెగయన్‌ ". --రామా. కల్ప, అరణ్య, వంచ, 201. భుజగశిళురుత బుజగశిశురుత మనునది బృవాతి (9వ) చృందమందలి 64వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున *“న-న-మ' యను గణ[కమముండును. (పొసనియమ మున్నది. యతినియమములేదు. (“భుజంగశిళురుత" నునుపేర భిన్నలవణముతో నిడే ఛందమున నొక వృత్తము చెప్పబడినది. “భుజగ-భుజంగ” యన్నదే పేర్ణ లోని భేదము.) ఉదా; “చుజగళిళురుతన్నామల్‌ " ల. సా, సం, 1. 9వ ఛం. భుజంగశికురుత భుజంగశిళురుత మనునది బృవాతి (వు చృందమందలి 128వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున “న-న-యి అను గణ క్రమము ఉండును,

క్‌ళోర 08 (పాసనియమమున్నది యతినియమము లేదు. (“భుజగళిశురుత' మనుేర భిన్న లమణముతో నొక వత్త మీ ఛందమందే చెప బడినది. భుజంగ-భుజగ మన్నే -ఫేర్టలోని భదము.) ంం ఉదా : తొలిదెస కలతయయ్యైన్‌ మలుదెస నలతయయ్యున్‌ 'వలిదెన మలతయయ్యున్‌ నలుబెస విలయమయ్యొన్‌ ం రామా. కల్పం అర. జటా, 261. భ్యదకం-క1 భ్మదక మనునది బృహతి (లవ) చృందమందలి [867 వ వృత్తము, ఇందు. [పతి పెదమున *“ర-న-ర' అను గణ కమముండును. (పాననియమ మున్నది. యతినియమము లేదు. (15, బవ ఛందముల నిదేపేర వృత్తము లున్నవి. చూ. భదక-2, భదక-8.) ఉదా : మౌని వేదియిది చూడవే దీన(బుష్పతతి వాడ వే మౌనినాడువిడి యేగనే నూనకాంతి యిటు సాౌనే. ---రామా, కల్ప అర. శబ, 060. ఉత్పుక ఉత్సుక మనునది బృహతి (శవ) చృందమందలి 183 వ వృత్తము. ఇందు [పతి పొదమున “భ-భ-ర' అను గణ కమముండును._ [పాసనియమ. మున్నది. యతినియమము లేదు. ఉదా ; ఉత్సుక మొప్ప రచింతు శ్రీ వత్స ళుభాంకితు నిత్యనూ త్నోత్సవ కల్పిత దివ్యసే వోత్సము సృాద్యవచళ్ళు)తిన్‌. ఎాఛ,. వాం, కీడీ. కిళోర కిశోర మనునది బృవాతి (9వ) చృందమందలి 184 వ వృత్తము.. ఇందు (వలి పాదమున “నంభ-ర' అను గణ|కమముండును. [పాసనియమ మున్నది, యతినియనుము లేదు.

ర్ట వృత్తములు “సునభరా_వ్రికశోరమిం "పెనయురంగమహీపతీి'. రంగు ఛంద, శ-1ే1ేకేం

ఈ పద్యము 9వ ఛందములోనిదిగాన యతినియమముండదు. కాని ఈ వృ త్తమును చెప్పిన క, రంగకవి వ] లమ్యమున ఏడవ యతరము యతి చెల్లించుట గమనింపదగినది. శుద్ధవిరాటి

శుద్ధవిరాటి యనునది పంక్తి (10వ) చృందమందలి 845్‌వ వృత్తము. ఇందు [పతి పొదమున “మ-స-జ-గ' అను గణ|కమముండును. 'పొననియమ మున్నది. 6వ అదరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

ఉల్లంబ పియ-మొందం (గొ త్తసం

ధిల్ల న్నెవ్వగ-దీనవ క్త్రడై

యొల్లి ౦బోవుచు-నుచ్చె నవ్విభుం

డల ౦గౌగిట-నాన్ఫపాలకున్‌ శ

న చున రసాొలి

రసాలి యనునది పం_క్రి (10వ) చృందమందలి 187 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “ర-న-ర-గ* అను గణ కమముండును, (పాననియమ మున్నది. " వ అవరము యతి చెల్లును.

ఉదా ;

తృప్త]ైల దుహి-తృ |పియాధి

సు వసంవిదతి-కుద్లత త్వ

డో _ధ

దీప్తతై. జసన-దీ[కియాని

ర్డీ _ప్రభావవిమ-లీకృతళ్వా.

---ళామా. కల్ప, అయో, ముని. 528,

నమయూరసారి

మయూరసారి యనునది పంక్తి (10వ) చృందమందలి 11వ వృత్తము. ఇండు (ప్రతి పాదమున “ర-జ-ర-గి అను గణ్మకమముండును. పాస

మత్త ర్‌ నియమమున్నది వ అవరము యతి చెల్లును, (ఈ వృత్తమునకే అనంతుడు, చి. "పెద్దనలు “మయూరభాషిణి' యను నామాంతరము "ఆల్పినారు)

ఉదా :

చూతమాయళోద-నూనునంచున్‌

వేతవల్కుతర్క-వి[శమంబుల్‌

భాతిగా రజంబు-.ెరగంబుల్‌

జాతిగా మయూర-సారి చెప్పున్‌.

--అనం. ఛం, 2-29

మయూరథాషిణి

చూ. మయూరసారి. మనోరమ

మనోరమ యనునది పంజక్రి (10వ) ఛందమందలి లిశ4 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “న-ర-జ-గి అను గణ్మకమముండును, [పాననియమ మున్నది. "వ అడరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

ప్‌నికి రమ్యమౌ-మనోరమా

ర్చనలు నిత్యధ-ర్హుమై మనో

జ నలినీవిశి-ష్స జీవమ

కొ కు

ట్రీనిళము ం న-భ్యసించంగన్‌ =

ఎజఛం, హూం. 56.

మ్మ

మత్త యనునది పంత్షి (10వ) చృందమందలి 241 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “మ-భ-స-గి అను గణ కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. వ అదరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునకే చి. "పెద్దన, అప్పకవి “హంస[శణి యను నామాంతరము చెప్పినారు.)

ఉదా;

'మొత్తంవారున్స్నళభ-ములు నిత్యో

దాత్తంబైై సస్పురి-తగకారా

యత్తంభై షణ్మిత-యతినొందున్‌ మత్తావృ తృంబగు-మహి 6గృష్టా. ---అనం. ఛం. బె-27. హంన్నశేణి మణిరంగ మణిరంగ మనునది పంక్తి (10వ) చృందమందలి 2190వ వృత్తము. ఇందు (పలి పాదమున “ర-న-గ-గొ. అకు గణ్మకమముందును. పాననియమ మున్నది. 6వ అదరము యతి చెబ్పును. ట్ట. ఉదా; చెంగనాలుగ-చి(త్రగతుల్గా దొంగయేణము-తోచుకు దూరో త్తుంగ ధారుణి-దూర్వను మేయన్‌ వంగినట్టులు-పొతరలాడున్‌ . -=రామా, కల్ప, అర. మారీచ. 85”. భోగివిలసిత భోగివిలసిత మనునది పం_క్రి (10వ) చృందమండలి లి51వ వృత్తము. ఇందు వతి పాదమున “భ-న-జ-గ" అను గణ కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. "వ ఎమరము యలి చెల్లును, (ఈ వృషత్తమునే చి. "పెద్దన “వీరవిలసి తోర్వి' అని పేర్కొనగా, అప్పకవి దీనికే “విలసిత'మను నామాంతరము చెప్పి నాడు) ఉదా;.

• భోగివిలలిత-స్ఫుట[పభా భోగలసితు శం-భు6గొల్తునే నాగమనుతు(బు-ణ్యకీ_ర్హనన్‌ నొాగమటుల మం-[తము్యునై న = ధ%ా

పం క్రీంర 07 వీరవిలసితోర్వి

చూ. భోగివిలసిత, విలసిత

చూ. భోగివిలసిత. పణవ

పణవ మనునది పం_క్రి (10వ) చృందమందలి 121 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “మ-న-య-గ' అను గణ[క్రమముండును. [పాసనియమ మున్నది. ఆరవ యవరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే 'పణవి మని అనంతుడు, చి. 'పెద్దనలు పేర్కొన్నారు.)

ఉదా;

నీయుల్ల ౦బొక-నియతింగార్లం

ల ౯ా ల్‌ వి

చాయ _త్తంబుగ-ననుసంధింపం

"వేయం జాలవు-చెడు ఆర్వుంబో

జాయం (దోవవు-బలిమింబు[ తున్‌ ః

ధార యీ" శేఎ14ీర్‌.

పణవ

చూ. వణవ, పంకి-శ

అట

పం_క్థి యనునది పంక్తి (10వ) చృందమందలి 489 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “భ-భ-భ-గ' (8 భ+1! గు అను గణ కమముండును, 'పాసనియమమున్నది, పడవ యవరము యతి భెల్లును. (5వ ఛందమున “పం క్రి యను పేర నొక వృత్తమున్నది, అది దీనికి థిన్నము. చూ. ఫంక్షి-1)

ఉదా:

దుర్ముఖు6డీతండు-తూగి సమి

త్కర్భు[పచండు(డు-కావాళరా

నోర్మి చలదవుం-డత్చభుజా

కరగరు(డావావ-కాలుండయా,.

7 ల

నందిని నందిని యనునది పంక్రి (10వ) చృందమందలి 859 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *“భ-త-జ-గి అను గణ్మకమముండును._ [పాసనియమ మున్నది. ఆరవ యకరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే చి. "పెద్దన “నంది' యని "వీర్కొన్నాడుం ఉదా; 'బేనువుగా నం-దిని నాత్మకా మ్యానుగత [శీ-లమరన్‌ శుభ జ్ఞానపయోవాం-ఛనుగొల్తు న వ్యానిళపుష్టిన్‌ _వారి6 జేర6గన్‌ . ఎ==ఛం. వాం, 568. నంది చూ, నందిని. చంపకమాలి చంపకమాలి యనునది పంక్తి (10వ) చ్భృందమందలి 109వ వృత్తము. ఇండు [వతి పొదమున “భ-మ-స-ంగ” అను గణ[కమముండును: (పొసనియమమున్నది. ఏడవ యవరము యతి ఛెల్లును. (ఇచే ఛందమందలి “రుగ్గవతి'కిని, ఈ “చంపకమాలి'కిని గణ్యకమములో భేదములేడు. కాని రుగ్భ వలియందు ఆరవ యవతరము యతి చెల్లును ఉదా చంపకమాలిన్‌ గ్భ 'ప్పమురారిన్‌ నాంపుగ గాంచన్‌ వృా-చ్భళవీధిన్‌ మంపిలువాంఛాళి-స్ట్యయమిందన్‌ బెంపదె నిర్వ త్త-స్పిరదృష్టిన్‌' ఎూ=ఛం, వాం, 51. రుగ్యవతి చూ చంవకమాలి, '“చంనకమాలికిని “రుగ్దవతి'కిని గణ కమమున భేదము "లేదు. కాని యతి చెల్లు స్థానమున భేదమున్నది. చంపకమాలియందు

కోమల లిం పడవ యతరము యతి చెల్లిగా రుగ్మివరియందు ఆరవ యవతరము యతిచెల్లును. (ఈ “రుగ్మవతి'నే క, రంగకవి “వాగ్భి' యని "పీర్కొన్నాడు-)

ఉదా :

ఆ _ర్హిమహాం భో-ధ్యాకులమ్‌రా

వర్తవిభుగ్న-వ్యాధుత నౌకా

నర్తన కే[-నద్ధనమునాప

ద్దూ_ర్తతరూవై -తోచెడు సీతన్‌.

---రామా. కల్ప. అర. జటా, 356.

వాగ్మి

చూ, రుగ్భవతి; చంవకమాలి, కౌముది

"కౌముది యనునది వం_క్రి (10) చృందమందలి 2988వ వృత్తము, ఇందు [వతి పాదమున “న-త-త-గ' అను గణ కమముండును. పాసనియమ మున్నది. ఆరవ యపిరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

తొడిరుమణ్వం-తు6డీతండు నె

క్కుడు రిపుశీ-కుజోన్మీలనో

(గుండు భుజోద్య-[దుషాస్కోటనో

(గుండు సమిద్ధీరుండు శీవతీ,

---రామా, కల్ప, కిష్కిం, నమీ, 81.

కోమల

కోమల మనునది పం_క్షి (10వ) చృందమందలి 55 వ వృత్తము. ఇందు | పతి పాదమున “భ-భ-మ-గ' అను గణ క్రమముండున్లు. _ప్రాసనియమ మున్నది, (వ అక్షరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

భామగురు[పతిఎభన్‌ 'బెంపొందన్‌

గోమలవృ _త్తమ-గున్‌ రంగేం(దొ.

100 వృత్తములు స్వాగత స్వాగత మనునది తిష్టువ్‌ (11వ) ఛందమందలి 448 వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “ర-న-భ-గగ' అను గణ[కమముండును. [పాననియమ మున్నది. ఏడవ యకరము యతి చెల్లును. ఉదా; రాజరాజగుణ-రాబీత రాజ శ్తేజరాజకుల-దీపవిశిష్టాం భోజమీ తన్ఫప-పూజిత పొదాం భోజభూవినుత-పుణ్యవ రేణ్య- భార. ఆది. 7-200. శ్వ్యేని 'శృని యనునది తిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమందలి 688వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *“ఠర-జ-ర-లగి అను గణ | కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. ఏడవ యవరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే “నేని యని చి. పెద్దన పేర్కొన్నాడు.) ఉదా; మింట జేగపిండు- మేలిచ [క్రముల్‌ వెంట వెంటతిక్లి _వేగ (వాలుచున్‌ మంట లేచువట్టి-మాంసఖండమున్‌ గెంటుకొంచుంబోవు (-గీర్ణ ధ్యా తిగా, రామా. కల్ప, అరణ్య. పంచ. 8905. "సీని చూ, శని. కారిని-1 శాలిని యనునది తిష్టువ్‌ (11వ) ఛందమునందలి 280 వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున *“మ-త-త-గగ' అను గణ [క్రమముండును. [పాసనియమ మున్నది. పడవ యతరము యతిచెల్లును. (15వ ఛందమందలి *నుగంధి' వృత్తము నకున్ను "కాలిని" యను నామాంతరమున్నది. చూ, సుగంధి.)

వృంత 101 ఉదా: భావ శీగమ్య [ప-భాళాలినిన్‌ "స్వే చ్భావిర్భూతాతుస్వ-యంభాసినిన్‌ (బ ౧౨వంక- క్‌ క్లావై దద్ర్యవృతక్త సర్వాంత రాత్మన (శ్రీవిద్యోపాన్యన్‌ భ-జింతున్‌ భవానిన్‌. ఎజూ-ఛధం. వాం. "1. వృత్త వృత్తమనునది (లతిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమందలి £88 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “న-స-త-గగ' అను గణ్మకమముండును [పాననియమ మున్నది. పడవ యకరము యతి ఛెల్లును. ఉదా; అనిలజునివృ-త్తాంత౦బ పేవన్‌ విని మదిని ని-ర్వ్య్రుత్తార్తుండా రా ముని మనికి (శ్రీ-పుంభావనష్టిన్‌ దనీమమున వృ-_త్తస్స్ఫూ _ర్తినుం డెన్‌. ఛం వాం. 4, నంత వృంత మనునది గ్రిష్టువ్‌ (11వ) ఛందమందలి 256 వ వృత్తము ఇందు (వతి పాదమున “'న-న-స-గగ' అను గణ కమముండును. తొమ్మిదవ యతరము యతి చెల్లును, ఉదా: ఇతడు శరభుండు న-హి (పౌఢిన్‌ పృతన మొగదల. జ-రించున్‌ నం ఆ లా ా/7ర్తార గత (వళయసమయం-కాలుం డ్రై వితతభుజపరిఘ-వీలుండై. జజశ=రామా. కల్చ, కిష్కిం. సమీ, 40,

0వ వృత్తములు వాతోర్మి వాతోర్మి యనునది 'శ్రిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమునందలి 817వ వృత్తము. ఇందు వతి పొదమున “మ-భ-త-లగ” అను గణ కమముండును, (పాసనియమమున్నది. ఏడవ యవరము యతి చెల్లును. ఉదా ; అంతన్‌ దై శృశ్వరు.-డాకాళగతిన్‌ కాంళారోదధ్వని-కప్పంగ దిళల్‌ (శాంతమ్మె దఉిణ-గాథో[గకకు ప్పారంతమ్మై 'కేరగ- _పాణమ్ములొగిన్‌. రామా, కల్ప. అరణ. జటాయు, 15, రథోద్దత రభథోద్ధత మనునది తిష్టుప్‌ (11) వ ఛందమందలి 6090 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “ర-న-ర-లగ అను గణ [క్రమ ముండును, [పాసనియమ మున్నది ఏడవ యక్షరము యని చెల్లును. (ఈ వృత్తమున కే అప్పకవి “పరాం తిక' మను నామాంతరము చెప్పినాడు. _వైళాళీయ భేదములలో “పరాంతికి మను జాతివర్గపు పద్యమున్నది. దానికి దీనికి సంబంధము లేదు.) ఉదా : వోర హీర ధవ - ళాంకు నిర్ణులో చార కీర్డి రణ - దర్శ సద్దుణా లు వాత లం ఈ లి వెరి వీర రన - వైద్య మక్చధా కార ధీర వర - గండ ఖభైరవా ఎెర. సభా, 2-820,. పరొంతిక; చూ, రధోద్ధతము. (వైతాళలీయ ఖేదములలో “వళాలితిక' మను పద్య మొకటి-జాతి వర్గమునకు చెందినది-ఉన్నది. దానికిని రీనికిని సంబంధను లేదు ఇది సమవృత్తము) చౌొక్రికమాల ; మౌక్తిక మాల యనునది లిష్టువ్‌ (11 వ) ఛందమందడలి 487 వ వృత్తము. ఇండు (ప్రతి పాదమున “భ-త-న-గగ" అను గణ (కమ ముండును, (పాన నియమమున్నది. ఏడవ యథరము యతి ఛెల్టును.

భ్మదిక 100 ఉదా:

మౌక్తిక మాలావి - మల సుకాంతస్‌

వ్యక్తమగున్‌ స్వాతి - పథ విముక్త

(పా_క్తన జీవార్డ్మ = వకశుభ తత్త్వం

కా వనాని.

బుక్రిని (శ్రీసూక్త - మొదవు శోభన్‌

ధం. వాం, "1. (ళమర విలసిత ;:

(భమర విలిసిత మనునది (తిమ్టువ్‌ (11 వ) ఛందమందలి 1000వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “మ-భ-న-లగ' ఆను గణ [క్రమముండును, (పాస నియమమున్నది. ఆరవ యవరము యతి చెల్లును,

ఉదా ;

మాకందోద్యత్సు - మమధురురిణీ

"సీకంబైై (త్రావి - సివము లెస6గన్‌

సాకూతంబొప్ప - సరస సరఘా

సీ కంబుల్‌ రయుమ్మ = ని రొదలురలెన్‌.

రామా, కల్ప, థాల, అవతార. 156. భ్యదిక :

భ[దిక యనునది శిష్టువ్‌ (11 వ) ఛందమందలి 7/04 వ వృత్తము, ఇండు (పతి పాదమున *'న-న-ర-లగ"' అను గణ్యక్రమ ముండును, [పాస నియమమున్నది పడవ యకరము యతి చెల్లును. (“భ[దికి అను పేర చి, "పెద్దన ఇదే గణ (కమములో, యతిస్థాన 'భేదముతో చెప్పినాడు. చూ. భదిక-లి, చం (దిక)

ఉదా :

ఇత6డు నలు(డ - హీన మూర్రియా

యతన మఖిల = మైన శూరక

రర్హతతికి సరి - రాదు పీనికిన్‌

&తి శతశత - సేన 'మొననున్‌.

రామా. కల్చ్బం క్‌ష్కిం,. సమీ, కి9,

104 నృ త్తములు పృథివి పృథివి యనునది 'తిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమందలి 886 వ వృత్తము ఇందు పతి పాదమున “న-న-జ-లగ' అను గణ(క్రమముండును. (పాసనియమ మున్నది. రవ అదరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే అప్పకవి “పృథ్వి' యని -చీర్కొన్నాడ . 17వ ఛండమదలి పృధ్వీవృ త్తమువక ను దీనికిని 'భేదమున్నది. చూ. పృథ్వి-ఓి.) ఉదా: విరళవిలసిత-పృథ్విగనన్‌ స్థరమతినగన-దీవితతిన్‌ "నెరవగు వలుకు-నిండురస స్నిరసుమమధుర-వ' _త్తిమద్‌న్‌ . _-ఛం. వాం. 75. పృథ్వి- చూ, పృథివి. (17వ ఛందమందలి పృథ్వికిని. దీనికిని 'భేదమున్నది చూ. వృథ్వి-£ఎ) దోదర దోదక మనునది తిష్టువ్‌ (11వ) ఛందమందలి 489 వ పృత్తము. ఇందు. (పతి పాదమున “భ-భ-భ-గగ' (లిభ+2గు అను గణక మముండును, (పాసనియమమున్నది. "వ అడరము యతి చెల్లును. (ఈ వృ _త్తమునకీ తోధక, తోదక, తోటక మను నామాంతరములున్నవి. అయితే 12 వ ఛందమందలి తోదక, తోటకములు వీటికి భిష్నములు.) ఉదా; తోరపు వేడుక (-దోదకవృళ్తా కారముగా6 దిభ-కారగగంబుల్‌ నీరజనాభుని- నెమ్మినుతింపన్‌ జారువిరామము-వణ్మితినొందున్‌ అనం. ఛంద., 2-లివి, తోధక చూ, దోదక,

కలిళాంత 105 తోటక-కే

చూ. దోదక, (18 వ ఛందమందలి తోటకమునకు ఇది భిన్నము. చూ. తోటక-౭) తోదక-కే

చూ. దోదక. (12వ ఛందమందలి తోడికమున కిది భిన్నము. చూ. తోదక-లి.) చందిర-1ే

చం[దిక యనునది (లిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమందలి 704వ వృత్తము, ఇందు (వతి పొదమున “న-న-=ర-లగ"' అను గణ కమముండును. [పాసనియమ మున్నది, 9వ అవరము యతి చెల్లును. (ఈ వ'త్తమునే “భదిక' అని చి వెద్దన పేర్కొ న్నాడు. “భదిక* అనుపేర అప్పకవి ౪దే గణ[కమముతో, యతిస్థాన భేదముతో వెప్పినాడు చూ. భదిక-1. మరియు 18వ ఛందమం దున్న చం[దికకు ఈ చం(దికకు సంబంధము లేదు చూ. చం దిక-లి )

ఉదా;

అగవరధరనార-వాన్నితం

బుగ6గృతులను జఇప్పం-బొంద్సిక్తై

తగవిధివిరమంబు- తాకగా

జగతిని 'నెగడొందు6.-జం (దికస్‌.

_--అ. క, 4. 11వ ళం,

భ(దిక-ని

చూ. చందిక, (ఇదే ఛందమున భృ్మదిక యను మరొక వృత్త మున్నది. ఈ ెంటికి యతిస్ట్థానమందు మాత్రమే భేదము. చూ. భదిక-1) కలితాంత

కలితాంత యనునది (తిష్టుప్‌ (11వ) ఛందమందలి 57'/వ వృత్తము, ఇందు (వతి పొదమున *త-జ-జ-లగి అను గణ కవ ముండును, (పాసనియమ మున్నది. రవ అవరము యతిచెల్లును. (ఈ వృత్తమునే భీమన “కాంతి అని, అనంతుడు “గీతాలంబన'మని పేర్కొన్నారు. చి. పెద్దన, అవ్పకవి “గీళాలంబ నము" నామాంతరమన్నారు మరియు “కాంతి' యనుపేర *“కలితాంతము'నే మరల చెప్పినారు.

106 వృత్తములు ఉదా; భఛాళాధరవావాన-ధై ర్యకృతీ &రాల్టిశిలీశ్వర-శీతలరు గారాధరక ల్పక -కామగవీ తారాధిపసన్నిభ-దాననిధీ- విక. చరి. 5-229. గీతొలంబన చూ. కలఠితాంత. కొంత చూ. కలితాంత. కాంతి చూ. కలితాంత. ఏకరూప పకరూప యనునది (లిష్టువ్‌ (11 వ) ఛదమందలి 896 వ వృత్తము. ఇందు (పలి పొదమున “మ-భ-జ-గగ' అను గణ [కమ ముండును. [పాస నియమమున్నది. 8 వ యవరము యతి ఛెల్టును. ఉదా; సోకం.ై తోకలును - జూలు నిప్పుల్‌ చాకొన్నన్‌ హేషలుగ - 'దౌడులొప్పన్‌ జీక్ళాకె మంటలకె - చేరు గుక్తూ లేకొనల్‌ లేనననల - మేడు చోటుల్‌. రామా, కల్ప, యుద్ధ, ఇంద కిఏ8, ఉపే్యదవ్యజ: ఉపేంద వ[జ యనునది (తిష్టుస్‌ (11 వ ఛందమందలి శిరి వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “జ-త-జ-గగి అను గణ (కమ ముండును, (పాస నియమమున్నది. 8 వ అతరము యత్తి వెల్లును,

(శ్ర! 107 ఉదా; పురారి ముఖ్యామర - పూజనీయున్‌ సరోజనాభున్‌ జత - జద్విగో క్రిన్‌ దిరంబుగా నదియ - తిన్నుతింపన్‌ . వ్‌ ఇరాను పాణేకు ను- పేంద వ జన్‌ అనం. ఛంద. 2-45. ఉపెస్థిత-1 ఉవిస్థిత యనునది (తిష్టుస్‌ (11 వ) ఛ.దమందలి 365 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున ““త-జ-జ-గగ' అను గణ (కమ ముండును, = [పాస నియమమున్నది 8 వ అతరము యతి చెల్లును. (ఈ ఛందమందే ఉపస్టితమను మరొక వు శము భిన్నలకణములో నున్నది. చూ. ఊవస్థిత 2) లా ౬ అ ఉదా; భ క్తుల్‌ వారిమీ6దను - పస్టితం వా సక్రిన్‌ విరతుల్కరి - సంఖ్య సాగన్‌ సూక్తుల్‌ గొని చెప్పెడు - చో దజాగా యు_క్తంబగుచుం 'జెలు - వొందు చుండున్‌. అ క, 4-11 వచఛం, ఉపస్థిత-జై ఉపస్థిత మనునది లిష్టుస్‌ (11 వ) ఛందమందలి 286 వ వృత్తము. ఇండు పతి పాదమున “జ-స-త-గగ' అను గణ [కము ముండును. [పాస నియమమున్నది. ? వ అతరము యతి చెల్లును. (దీనికే చి. పెద్దన శ అని, అప్పకవి “రిఖండి విరుత"* “తీ యని నామాంతరములు చెప్పినారు.) ఉదా : ఉపస్టితము చే - యున్‌ జస్త గాలప్తిన్‌ అ, సా, సం. 1-11వచళఛం,. శ్రీ-తి చూ. ఉపస్థిత-£. (ఒకటవ ఛందమందలి “(శ్రీ వృత్తమునకు దీనికి వంబంధము లేదు, చూ, ీీ-ఓం)

108 వృత్తములు శిఖండీ విరుత

చూ. ఉపస్షిత-2.

,ఖ

స్తీ ని

చూ, ఉపస్థిత-£. (రెండవ ఛందమందలి “ట్రీ' వృత్తమునకు దీనికి సంబంధము లేదు. చూ (స్రీ-£ఎ ఇంద వజ

ఇంద వజ యనునది (లిష్టుప్‌ (11 వ) ఛందమందలి 857 వ వతత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “త-త-జ-గగి అను గణ [కమ ముండును. (పాస నియమమున్నది. 8 వ అవరము యతి చెల్లును,

ఉదా ;

సామర్జ్యలీలన్‌ దత - జ ద్విగంబుల్‌

భూమి[ధ విిశాంతులః _ బొంది మయొప్పున్‌

(సేమంబుతో నెందవ - బింబ వక్త్ర9న్‌

హేమాంబరుం వాడుదు - రిం ద వ|జన్‌

అనం. ఛంద. 2-88.

నుముఖి

సుముఖ యనునది (లిష్టువ్‌ (11వ) ఛందమందలి ర880 వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “న-జ-జ-లగ' అను గణ (కమ ముండును. పాస నియమమున్నది. ? వ అడరము యతి చెల్లును.

ఉదా ;

వెడలి విచ్శిత - విచ్చిత గతుల్‌

కడవ(గడంగి - కడంగి రథుల్‌

నడపంగ దూలి _- నవాబి తతుల్‌

కడచఛిచనున్‌ ము - ఖక్ష_ప్తకళల్‌

రామా. కల్ప బాల, ధనుస్‌., 856

మందారదామ

“మంచారదామి మనునది (తిష్టువ్‌ (11 వ) ఛందమందలి 2908వ వృత్తము. ఇందు (ప్రతి పాదవున “8త+£గ* అను గణ [(కమముండును. (పాస నియమమున్నది. ? వ అమరము యతి చెల్లును. (లాడణికులు చెప్పనిది, జక్కన ఫి[క్రమార్క- చరి.తాడులందు [పయు _కృమెనది.)

విశ్వ దేవి 109 ఉదా ; శృంగార "కేఖావి - శేష స్వరూపా రంగజ్జినానీక _ రజాదిలీపా సంగీత సాహిత్య - సారస్వలోలా క సలి అంగీకృళతాంగీ కృ - ళాచారళీలా. విక. చరి. 6-14”. లోగ్విణి (నగ్విణి యనునది జగతి (18 వ) చృందమందలి 1171వ వృత్తము. ఇందు ప్రతి పాదమున “నాల్లు రగణము' లుండును (పాస నియమమున్నది. ఏడవ యవతరము యతి చెల్లును. ఉదా : అండజా ధీశవా - హీ జగద్దేవహ దో ర్షండ చండారిని - క్రారిళారీ నతా ఖండలా గండరిం - ఖన్ఫుణీ కుండలా పుండరీశేతణా - (పోవునన్‌ సుదణా పాండు, ౩-69, విశ్వ దేవి విర్వదేవి యనునది జగతి (12 వ) చృందమందలి 517 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున *“మ-మ-య-యి (2 మ-8 య) అను గణ (కమ ముండును. (ప్రాస నియమమున్నది. 8 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా ; అంభాఠావోత్సృష్టంబు - రై పప్లవోగో) క్రుంభమ్ముల్‌ మైన్యంబుల్‌ ధు - రీణంబులంతన్‌ భుంభుంధ్వానంబుల్లాగ( _ బుస్హైన్‌ ధరాభ్ళ ద్లంభీరానీకంబున్‌ వి - ఘానంబు చేసెన్‌. రామా. కల్ప. బాల, ధనుస్‌. 65,

1160 వ్ఫ్‌త్త్‌ములు జలధర మాల జలధరమాల యనునది జగతి (12 వి చృదమందలి 24[వ వృత్తము. ఇందు వతి పాదమున మ-భ-స-మి అను గణ (క్రమ ముండును. (పాన నియమమున్నది. ౪ వ యకరము యతి చెల్లును. ఉదా; ఆకాళంబండు వగరు - దాతోడంబై 'యేకోనల్పోయితిమట - 'నేదిక్కేదో6 కాకుండం గన్నులు జము - కావర్ష ౦ 'యేకోనల్లోచవు మది - కేదో ఖీలిన్‌ రామా, కల్ప. కిష్కి౦. అన్వే, తి11. చందన ర్య చం[దవ్నర్హ యనునది జగతి (18 వ) చృందమందలి 190/9 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “ర-న-భ-స అను గణ కమ ముండును. "7 వ అవరము యతి చెల్లును. (పాస నియమమున్నదది ఉదా : ఉర్వియొల్ల నొక - యుండవలె మహే అనాను. ౧౫ తానా. ఖర్వ మూర్తి కన - గాను వెలసె దా ముర్వి౯ బిడ్ద నదు - లూచకొనియెనా దూర్వ కాడలన6 - దోచె నచటికిన్‌ రామా. కల్ప. కిమ్కి౦. అన్వే. 812. కుసుమ విచ్యీత కునుమ విచిత యనునది జగతి (12వ) చృదమందలి 976 వ వృత్తము. ఇందు ప్రతి పాదమున 'న-య-న-య అను గణ కమ ముండును. పాస నియమమున్నది. వ అత్వరము యతి చెల్లును, ” ఉదా; శకయ వనాళుల్‌ - సకల ధరిర్రిన్‌ వికట గతిందె - వ్విన నరపాలుం

నవమాలీనీ 1 డ కుటిలబుద్ధి౯ - వాతులను “జేసెన్‌ శకచమువుల్‌ భా - స్వరశర వహ్నిన్‌ రామా. కల్ప. బాల, ధనుస్‌ , 88 ఉజ్జ్వల ఉజ్జ్వల యనునది జగతి (12 వ) చృందమందలి 14752 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-న-భ-ర' అను గణ కమ ముండును. [పాస నియమమున్నది. 8 వ అవరము యతి చెల్లును. ఉదా ; న నభరలమరు - నృహితోజ్జ్వలన్‌ ల, సా, సం, పే1వివచఛం, ఇంద వంశ ఇం[దవంళ యనునది జగతి (12 వ చృందమందలి 1881వ వృత్తము. ఇందు (పతి పొదమున “త-త-జ-ర' అను గణ[కమ ముండును, (పాన నియమమున్నది. 8 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా ; ఆకాశమంద్రైెనం గ - టా చనందరం గాకీర్ణ ఘోశాకృతి - యాడనీయశే "రే3ైన ఇక్కన్విని - కృత్త ళక్రియె కాకంబు విష్వాశపొ - కారిపోవ(గా ణ వాన రామా. కల్పం అరణ్య, అన, 95, నవమాలిని నవమాలిని యనునది జగతి (12వ) చృందమందలి 048వ వృత్తము ఇందు వతి పొదమున *“న-జ-భ-య'”" అను గణ్మకమ ముండును. (పాస నియమమున్నది 8 వ అమరము యతి చెల్లును, ఉదా ; “నలి నవమాలినిన్‌ న జ భయల్‌ విన్‌" ల, సా, నం. 1-12 వభం,

119 వృ త్తములు వంశస్థ వంళస్థ మనునది జగతి (12 వ చృందమందలి 1882 వ వృషత్తము- ఇందు (పతి పొదమున “జ-త-జ-ర* అను గణ కమ ముండును పాస నియమమున్నది. 8 వ అడరము యతి చెల్లును. ఉదా లతాంగు లానంద వి - లాసమూర్తుల నితాంత గర్భంబులు - నిక్కిముందటన్‌ పతంగ రాట్బంచువు - భాతి శార్‌ జస జ్యతాధుర్నావైఖరి ల నద్భుతంబుగాన్‌ రామా. కల్ప, బాల. అవతార. 181. లలిత-1 లలిత యనునది జగతి (18 వు చృందమందలి 1407వ వృత్తము, ఇందు (వతి పాదమున 'త-భ-జ-ర' అను గణ కమ ముండును. ప్రాస నియమ మున్నది, 9 వ అదరము యతి చెల్లును. ఉదా తాల్లున భాశిలలితన్‌ - తభథల్‌ జరల్‌ న ల. సొ, సం, 1-12 వ ఛం, మేఘ విలసిత మేఘ విలసిత యనునది జగతి (15 వ) చృందమందలి 2041వ వృత్తము, ఇందు (వతి పొదమున “మ-న-న-సి అను గణ్మక్రమ ముండును. పాస నియమమున్నది. ఆరవ యవరము యతి ఇల్లును. ఉదా ; పాంతోన్మీలిత _ పలితసరసిజా 'కాంతాఉిస్ఫుట _ కరుణరసధునీ కాంతోషస్సిత - కమలన వదృశా కాంతార్టీకృతి = ఘటిత తనుఘృణీ శామా, కల్ప. యుద్ధ, సంశయ. 408.

(ఫియంవద 118 నమణిమా లంక మణిమాల యనునది జగతి (12 వ) చృందమందలి 781 వ వత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “త-యం-త-య' అను గణ (కమ ముండును. (పాన నియమమున్నది పడవ అదరము యతి శెల్లును, (21 వ ఛందమున నొక “మణిమాల' యున్నది. చూ, మణిమాల-వి.) ఉదా ; ఖృంగామలచూడా - వాణానుర పాడా శృంగార విఠరామా _ నృళ్యాహితకామౌ సంగేతర వృతల్తీ్‌ - సం వ్యానితకృ్తీ సాంగాగమమూ ర్హీ _ సాయుజ్యదకీ రీ రామా. కల్ప, అయో. అననూ, 807, భజంగ( ప్రయాత భుజంగ(వయాత మనునది జగతి (12వ) చృందమందలి ర558 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “నాల్లు యగణముి లుండును. (పాసనియమ మున్నది 8 వ అతరము యతి చెల్లును, ఉదా ; అభ(దాంధకారోద-యద్భానుభావా ళుభై ౪ా కయీభూత-కుద్ధస్పభావా అభ క్రావళీదృష్ట్య-వా; కాలళారా స్వళ క గభూపారి-జాతావణాా, ఎా=క్‌, క, ర, కి-లిలిలి, (పియంవద (వియంవద యనునది జగతి (12 వ్ర చృందమందలి ]1400వ వృత్తము. ఇందు | పతిపాదమున “న-భ-జ-ర* అను గణ కమముండును. (పాస నీియమమున్నది, 8 వ అకరము యతిచెల్లును, ఉదా; దివిషదీశ్వరు డు -లేపమౌనులున్‌, గవురుగవ్చుచుపొ-గల్‌ వెలార్పలూ రి

కేశ వృ _తముళలు నవుదపన్సుఅ మ-వోగ్ని శేగంగా నవురయచ్చరల-నంపునంట6గా రామా. కల్ప, చాల, ఇష్టి, 165. సఫహేయ (వహేయ మనునది జగతి (12వ) చృందమందలి 5/6 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “న-న-మ-య'” అను గణ్మకమముండును. (పాసనియమ మున్నది. 8వ అదరను యతి ఇలును, ళా ఉదా: అమరపతిసుత- |పాలంబబాహు (భమణచటులధూ -పాతంబు(తోడన్‌ ) కమలవిమలసూ-కాయంబు గ్గానిన్‌ చెమరిచికల(గెన్‌ = చేతంబుతూలన్‌. రామా, కల్ప. కీష్కిం. నియమ, 110. 1పమితాతర [(వమితామర యనునది జగతి (12వ) చృందమందలి 17728 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున “స-జ-స-సి అను గణ కమముండును. ప్రాస నియమమున్నది. 9వ అడరము యతి చెల్లును. ఉదా ; (వమితాకమర (పణవ-రాజితమౌ (వమధాధివ పధిత- తాధననా మములాత్మ నేమళుభ-మం | తములై విమలాత్మబుద్ధిసమ-వీతములన్‌ ॥ ఎ=ూ=ఛం. వాం. 90. పభ (సళ యనునది జతి (1£వ) చృందమందలి 1218వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున 'న-న-ర-ర* (జిన-లి ర్ర అను గణ[కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. 8వ అమరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే చి. "పెద్దన “ వముదితవదన' యను పేర మరల చెప్పి “ వభాత' మను నోమాంతరముగూడ ఆల్పినాడు.)

తోదక-బి 115 ఉదా; కే 0 ల క స్వరయతిననరా-ల్న్రభాఖ్యందగున్‌ * ల. సా, సం. 1-12 వ ఛం, (ప్రముదితవదన (పథాత-1 చూ. (పభ, (18 వ ఛందముననున్న “(ప్రభాత మను వృత్తము నకును దీనికిని సంబంధము లేదు. చూ. ([పథాత-£,) పదమాలి పదమాలి యమనది జగతి (1£వ) చృందమందలి 1808 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-జ-జ-ర* అను గణ కమముండును. (పాసనియమ మున్నది. 10 వ అవరము య3ి చెల్లును, ఉదా; “నజజరలీపదమాలి-నాదగున్‌ " అవాల మ0ే ( సా, సం, 1.19 వ ఛం, (దుతవిలంవీత (దుతవిలంబిత మనునది జగతి (152వ) చృందమందలి 1484వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “*న-భ-భ-ర' అను గణ కమముండును. (పాసనియమమున్నది. 7వ అదరము యతిచెల్టును. ఉదా; (తిభువనాంకుళ-దీ_వ్రనిధీ సమ స్త్‌ భువనాశయ-ధర్మధురంధరా శుభయళః పరి-శో భితపూర్వది కృ9భువిలాసకృ-పారసబంధురా, రార, ఆది. ఉ€-275. తోదక-శి తోదక మనునది జగతి (1£వ) చృందమందలి 880 వ వృత్తము, ఇందు (పలిపాదమున “న-జ-బ-య'” అను గణ క్రమముండును, (ప్రొసనియమ మున్నది. 8వ అడరము యతిచెల్లును, (ఈ వృత్తము'నే “తోవక'మని అనంతుడు,

దోధకమని చి. "పెద్దన చెప్పినారు. పవీంతోపాటు 'తామరసిమను నామాంత రము నప్పకవియు చెప్పినాడు. క. రంగకవి ఈ పద్యమునే *“కలరవ' మని "పీర్కొాన్నాడు.)

ఉదా;

తమతమతప్పులు-చా ₹8యంగా

విమలమతీ యిటు-వీరికినై ళో

కమున దహింపంగం-గాదు మనంబున్‌

సముచితమి _త్తఅి-శాంతముసుమ్మీ.

ఎ ర (డీ 1-81.

తోవర

చూ, తోదక, దోధర

చూ. తోదక ఠరామరస

చూ, తోదక. రఠరలరవ

చూ, తోదక తోటకంని

తోటక మనునది జగతి (12వ) చృందమందలి 1756 వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమువ “నాలుగు సగణములు ఉండును, (పాసనియమమున్నది. 9వ అతరము యతి చెల్లును.

ఉదా ;

అలకాధిపతీ సుగు-ణాభిరతీ

మలయోద్భవచం [దస-మానయళా

కులపావనయూరుజ-గోతవరా

లఠఅనాజనతారువ- లమ్మనిభా,

వార. ఏ=21406.

రుచిర 1 జలోద్ధతగతి

జలోద్ధతగతి యనునది జగతి (12వ) చృందమందలి 1886 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “జ-స-జ-సి అను గణ[కమముండును. (ఫాసనియమమున్నది [వ అవరము యతి చెల్లును,

ఉదా;

వయోధులివి యేడు-పొలితమునసీం

(దయాగపరిరక-ణార్ధము సదా

వయళ్ల ధళరీరు-వాంఛనుబడిన్‌

(వయాతములు మౌని- రాజవనతిన్‌.

---రామా. కల్ప. అరణ్వ, శబరి. 80.

సుమంగలి

సుమంగలి యనునది అతిజగతి (18 వ) చృందమందలి 1772వ వృత్తము ఇందు (పతి పాదమున “సంజ-స-స-గ* అను గణ క్రమముండును, (పాసనియమమున్నది. రివ అదరము యతి చెల్లును,

ఉదా:

శకుభదాయకంబగు-నుమంగలినెన్నన్‌

విభవోత్కరంబగు-ప్పధూత్సవ కల్యా

ణ భృశాత్మయౌ లల-నగా వరగారీ

నిభపూజనీయగ-నివాళుల6గొల్వన్‌.

ఎా==ఛం. హం. 105.

రుచిర

రుచిర మనునది అతి గతి (18వ) చృందమందలి 2806 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “జంభంస-జ-గి అము గణ కమముండును, (పాసనియమ మున్నది. ౪వ అమరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

అనంగ కోటివిలస-దంగ వై భవున్‌

మనంబులో నిలిపిన-మానునాపదల్‌

116 వృత్తములు అనన్‌ జభంబులునజ=గానుస౦ గతిన్‌ దనర్చు నీరుచిరకు-దంతిరాడ్యతిన్‌ . ఎా=అనం. ఛం. 2-61. ముత్తహంసిని మ తహాంసిని యనునది అతిఒగతి (18వ) చృండమందలి 2700వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “జ-త-స-జ-గ* అను గణ|కమముండును. [పాసనియమమున్నది గ₹వ అదరము యతి శెల్లున. (ఈ వృత్తమునే చి. వెద్దన “మ త్తవోసిని" అని పేర్కొన్నాడు.) ఉదా; స్నిరాచితంబయ్యె-సితమ తవొంసీనీ పరస్పరో కుల్‌ భ-వ విధాతృసంస్తులిన్‌ స్లిలావలంబ (ప-తికృళ *త్మళోభిత స్వఠాడరంతై య పరళారదో క్రిగాన్‌- _--ఛళ. హం. 10. మత్రహానిని చూ. మత్తవాంసిని, మత్తమయూర మత్తమయూర మనునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 1688 వ వృదత్తను. ఇందు (పతి పాదమున “మ-త-య-స-గ" అము గణ్యకమముండును- (పాసనియమమున్నది. 8వ అవరము యలి చెల్లును, ఉదా ; నానాభూపామంజుల-నారీచయమంతన్‌ శానుంబోనున్‌ నూపుర-రావంబులు కాంచీ స్టానాలోలత్కింకిణి- సం రావముగాగన్‌ గానంగానై నంగని-కన్నుల్‌ చలితం బై. వారామా, కలం కిష్కి-0౦, నియమ. 1౨2.

(దభాత-వి 119 మంజుథాషిణీ

మంజుభాషిణి యనునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 2706వ వృత్తము. ఇందు (పతి పొాదనున *“స-జ-స=ంజ-గ' అను గణ[కమముండును. (పాసనియమమున్నది, $ వ అక్షరము యతి చెల్లును.

ఉదా;

రనమంతయుంబొలియ-చారుణంబుగా

దనయ వజంబు దెగ-దై న్యమార ౮౬

దనబంధులందణు మృ-తంబుంబొంద "నె

వ్వనివై న ళోకమను-వహ్ని గాల్పదే-

_--ఖార. మీ 1-65.

(పహార్షిణి

(వహర్షిణి యనునది అతిజగతి (18న చృందమందలి 1401వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *'మ-న-జ-ర-4గీ అను గణ(క్రమముండును. (పాసనియమమున్న ది. 8వ అవరము యతి చెల్లును,

ఉదా;

ము_క్రి శీకరుభవ- మోచను న్నురారున్‌

భ_క్షిం [బోడజనులు -|ప స్తుతింపనొప్పున్‌

వ్య క్తగావయతి' (బ-హర్షి ణి సమాఖ్యన్‌

యు కంబ మవజర-గో జ్యలడదణా పిస్‌.

టాం అత్‌ ఈ న జం. గ ఆశాల

_--అనం. ఛం. 2-59.

(పథాత-నీ

(వభాత మనునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 189£వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *“న-జ-జ-ర-గ' అను గణ క్రమముండును. [పాసనియమ మున్నది, 8వ అమరము యతి చెల్లును. (15వ ఛందమున (వభాతమను పేర నొక వృత్తమున్నది. దానికి ిన్నము- చూ- [పధాత-1.)

ఉదా:

తొలి వెలుగ య్యెని-దోయి యోయియోకో

సలనుతను | పజ-సాధు రామచం [దా

120 వృ త్తములు తొలివెలు.గయ్యెని-దోయి "కౌనలేయా మెలకువ వచ్చెనె-మీకు రామభ(దా. ---రామా. కల్ప. చాల. అహల్య. 02, చంచరీకావలి. 1 చంచరీకావలి యగునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 1158 వ వృత్తము. దినికి వతి పాదమున 'మ-మ-ర-ర-గ' అను గణ కవముండును. (పాసనియమమున్నది. 7వ అభరము యతి చెల్లును... “దీనినే చి. పెద్దన “చంచ రికాతతి' యన్నాడు. ఇదే ఛందమున మరొక “చంచరీకావలి' భిన్న లవణముతో నున్నది. చూ. చంచరీకావలి-లి.) ఉదా; జ్వాలాలీఢం బెచుస్‌ -దానళాల ల్సెలం గన్‌ హేలంచానీయం బై -యేపుమీ అన్మహాగ్నుల్‌ ళాలుంగత్తుల్‌ నివ ల్‌ -౫"ణమౌవృ త్రిమునై మ 'యే౭న్‌ వాచ్యత్వం బే-యిప్పడీకల్లుబానన్‌ బాన ర ల. ౧ ---రామా. కల్ప. యుద్ధ. ౩౦|ద. 20. చంచరికాతతి చూ. చంచరీకావలి-1. జలద జలద మనునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 8548 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-ర-న-భ-గ' అను గణ[కవ ముండును. ప్రాసనియమ మున్నది, 10 వ అవమరము యతి చెల్లును* | ఉదా; సీపలు కెల్ల నిక్కమయ-నింద్యగుణా చావాలి ౧ అని యీపురుషార్ద హానిసుతు-లీల్లుటకుం చాసముంబొంది తాల్మిందిగా-[దావి మహా కో పుండనై నంబాటిలెంద-గుంగినియస్‌ . ఎఆజఛార, 'స్రీ+ 1=140,

బంభరగాన 121 క్‌ప మప యనునది అతిజగతి 18వ) చృందమందలి కిలిరరివ వృత్తము. ఇందు [పతి పొదనున “నాన-త-త-గ' అను గణ కమముండును, 'పాసనియమ మున్నది. కవ అమరము యతి శెల్లును. (ఈ వృత్తమునశే చి, పెద్దన “చం దిక', “కమి అని; అప్పకవి “కమ' అని నామాంతరములు చెప్పినారు.) ఉదా: ఇతడు శతనవా_ | సేడిళానీకిసీ పలిసురపతిసా-వత్యభోగుండునున్‌ శచవలి యనంగా = "శౌర్యనారాయణుం డితండు హరిచమూ _ హీర మార్యోత్తమా ఎారామా. కల్ప, కిష్కిం. సమీ. 1/. చందిక-ని చూ. దవ, (11 వ్ర) ఛందమండఓ చందికకు దీనికి సంబంధము లీదు. చూ, చం దిక-!.) తను చూ. మప, చంచరి కావలి. చంచరీకావలి యనునది అతిజగరి (18 వ) చృందమందలి 5250 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున “య-మ-ర-ర-గ'" అను గణ 1కమముండును. (పాస నియమమున్నది. 8 వ అదరము యతి చెల్లును. “ఇడే. ఛందమందున్న మరొక చంచరీకావలి భిన్న లడణము కలది. చూ. చంచరీకావలి 1), ఉదా : యమలాగల్పొ _- ల్బౌ చంచరీకావళించై ల. సా. సం. 1-18 వ ఛం. బంథరగాన బంభరగాన యనునది అలిజగతి (18 వ) చృందమందలి 8520 వ వృత్తము, ఇందు (పతిపాదమున 'న-న-భ-భ-గ' అను గణ కమముండును, ప్రాస నియమమున్నది. 9 వ అదరము యతి చెల్లును,

1ల్రిరి వృత్తములు ఉదా ; (పజిత వినుత బంభర గానమగున్‌ గ జయతి ననభా గల రంగ నృపా!. ఎజూారంగ. ళంద,. 4180. లత లత యనునది అతిజగతి (18వ) చృందమందలి 4048వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “నంఆయ-న=వ-గ' అను గణ కమముండును, (పాసనియమ మున్నది. 8 వ అఆడరము యశి చెలును. ళం ఉదా: “నతవడిరంగే-శ్వర నయననగో న్నతినిలతావృ-_త్తము చెలువమరున్‌ . రంగ. ఛంద, 418]. వసంతతిలర వసంతలిలక మనునది శక్వరీ (1 ఉవృచ్చందమందలి 9088వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “త-భ=జ=జ-గగ'* అను గణ[కమముండును. [పాననియమ మున్నది. 8వ అవరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునకే సింహోన్నత, జాద్ధర్జిణి, శోభావతి, మధుమాధవి=అను నామాంతములు చి. "వెద్దన, అప్పకవి చెప్పినారు.) ఉదా: (శీరమ్యరాజకుల- శేఖరరాజరాజా భూరి పతావపరి-భూతవిరోధివగ్గా హారామ్మ తాబ్బహూర-హానతుషారకుంద స్ఫారద్యళః ప్రసర-పాందుకృత తిలోకా. --భార. అర. 88-809. నింహోన్నర చూ. వసంతతిలక. జొదరిణి ట్రా చూ, వసంతతిలక,

భూనుత-]! 2! మరధరుమాధవి చూ. వసంతలతిలక. శఛోధావతి చూ, వనంతతిలక్‌. నవననమయూర వనమయూర మనునది ళక్వరీ (14వ) చృందమందలి 8828 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమువ “భ-జ-న-న-గగ' అను గణ [క్రమముండును. (ప్రాననియమమున్నది భవ ఆమరము యతి చెల్లును. ఈ వృ _త్తమునకే అనంతుడు, చి. "పెద్దన “ఇందువదన' అను మరొక పేరు చెప్పినారు) ఉదా : రాజకులశేఖరప-రంతవ వివేక ధొౌజిత జగద్వలయ-భాసుర సముద్య _త్తేజనిరవద్యయువ-తీమదనవీరో (గాజివిజయాతిభువ-నాంకుశనలేం దా. భార. ఆది. 5-26], ఇందువదన చూ. వననమయూరము భూనుత-1 భూనుత మనునది శక్వరీ (14వ) చృందమందలి 8515 వ వృత్రము. ఇందు [పతి పాదమున “ర-న-భ-భ-గగ' అను గణ[క్రమముండును. [పాసనియమ మున్నది. 10 వ అక్షరము యతిచెల్లును. (ఈ ఛందమం'దే మరొక *భూనుతి మన్నది. వీటి లమణమున భీదమున్నది. చూ. భూకుత-లి, ఉదా; ఆ౦కలేకయయపాంపలి-వై నను దాటున్‌ దోంకచిచ్చన(గ రక్కసి-తుంగదహించున్‌ వీంక యీదృశములోకము-వీరుల కెల్ల న్‌ జో/(/క యీతనికి నంజని-నూనున కెందున్‌. --=రానూ. క ల్ప= బాల, అవ, 79,

1ల4 వృత్తములు థూనుత-ని భూనుత మనునది శళక్వరీ (11వ) చృందమందలి 8579 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “*“ర-న-న-భ-గగ' అను గణ కమముఎడును ('పాసనియమ మున్నది. పదవ అడరము యతి చెల్లును (ఇదే ఛందమందున్న మరొక “భూనుత'మునకు దీనికి గణ కమమున భేదమున్నది. చూ భూనుత-1.) ఉదా; అందమైరననభతతి - నం౦ందిగగంబుల్‌ పొందగా బదగతిగని-భూనుతమయ్యూన్‌ ॥ ఎా-రకొ. చూ. 6. 14 వభఛం. పహరణకలిత (పహరణకలిత యనునది ళక్థరీ (14వ) చృందమందలి 8128 వ వృత్తము, ఇందు (వతి పాదమున *న-వ-భ-న-లగ' అను గణ[కమముండును. ॥ (పాసనియమమున్నది 8 వ అతరము యతి చెల్లును. ఉదా; ఇది యిటులగుట - క్లుటిఃగి పలిళనా విదురుడు సభ6గో-విదులు వొగడంా నదివినియును నే-నడపనదురితం బొద వెంగలక సే-టొలయకుడుగునే. ఎఫార. తీ 1-185. నవనందిని నవనందిని యనునది శక్వరీ (14 వ) చృందమందలి తిరివీ0వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున “స-జ-స-న-గగ'" అను గణ కమముండును. (పాసనియమమున్నది. 0 వ అకరము యతి చెల్లును. ఉదా: కనుమూసిక నైజచులో (-గడువశిష్థుం డనె ఖీతిలేదు వదండా-యనుచు గాధే యుని నీవులేవుకుటిలా-యుదరుపాటా మునిపళ్లెమంటని జెదో-ములుచ యంచున్‌. రామా, కల్పం బాల ధనుస్‌, 96.

అపరాజిత 12ళ్‌ రమలవిలసిత

కమలపిలకిత మకునది శకతీ (11వి చృందమందలి 4096 వ వృత్తము ఇందు [38 పాదమున “1 సగణములు+ ఓ గురువులు" లను గణ[క్రమ ముండును. పాసనియ మమున్నది. 9వ అమరము యతి చెల్లును, (ఈ వృదత్తమునే కం రంగకవి “సురుచిర'మని "పేర్కొన్నాడు చూ. సురుచిర-బ)

ఉదా :

నగణమునగణము-నవణము.జేరస్‌

నగణము *గము నొ-నర నటమీ;దన్‌

ది* భ విరమణము-దిరమగునేనిన్‌

దగుంగమలవిలసి-తము కమలాభూ,

“జాాలనం, ఛం, లి6€.

సురువిర-ని

చూ. కమలవిలసిత. (7వ ఛందమందున్న “నురుచిరికు దీనికి నంబంధము లేదు. చూ, నురుచిర-1) అనంవాధ

అసంజాధ మనునది శక్యరీ (14వ) చృందమందలి 2017వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “మ-త-న-స-గగి అను గణ[క్రమముండును.. [పాస నియమమున్నది. 1£వ అవమరము యతి ఇెల్లును,

ఉదా;

కోటుల్‌ లవల్‌ దానవబలములు- మోదింపన్‌

నీటుల్‌ గోటుల్‌ సొగవుపొసగదు-నిల్వంగన్‌

చాటిఘోటిఘట్టనళకలిత-దర్చం బౌ

నాటోపంబున్‌ జూప(గ వెలందుక-యన్నట్టా.

రామా. కల్ప అరణ్య, పంచ. £00,

అపరొజీర

అపరాజిత యనునది శక్వరీ (14వ) చఛృందమందలి 5824వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “న-న-ర-స-ల-గి అను గణ[క్రమముండును.. (పాస నియమమున్నది. 9వ అవరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునే ఖీమన “పళాజీతీ యని పేర్కొన్నాడు.)

1ళ6 వృత్తములు

ఉదా;

ననర సలగముల్‌ "'పె-నంగిన సద్యళో

ధనవినుమపరాజి-తంబగురేచనా.

ఎర్‌, బం వృత్తా. 70,

పరాజిత

చూ. అపరాబిత. సుగంధి

సుగంధి యనునది అతిళక్వరీ (15వ) చృందమందలి 109028 వ వృత్తము. ఇందు (ప్రతి పాదమున “ర-జ-ర-ఒ-ర* అను గణ కమముండును, (పాసనియమమున్నది. 9వ అడరము యతి చెల్లును. (ఈ వృత్తమునకే కాలిని, చామర, (పశాంతి యను నామాంతరములను చి. "పెద్దన, అప్పకవులు చెప్పి నారు.)

ఉదా;

ఓరి నీదుమాయరూప-మున్నదున్నయట్లుగా6

గోరిపట్టుకో దలంపం-గూడిరావు దుర్మతీ

యౌర చావుమంచు స్వామి-యగ్ని వాణసంధిగా

నూరితాట కేయు మేన-నొల్కొనన్విదిర్చినన్‌ .

రామా, కల్ప, అరణ్య-* మారీచ, 86%.

దామర

చూ, సుగంధి. పళాంతి

చూ, సుగంధి. కాలిని.ని

చూ. సుగంధి. (11వ ఛందమందలి '“శాలినికి దీనికి సంబంధము లేము. చూ, శాలిని-1.) సుకేనర

నుకేసర మనునది అతీశకంరీ (15వ) చృందమందలి 11154 వ వృత్తము. ఇందు (ప్రతి పాదమున “న-జ-భ-జ-ర'* అను గణ[కమముండును.

మనోజ్జ 1వ (పొసనియమమున్నది, 11వ అమరము యతి చెల్లును, (ఈ వృషత్తమునే చి. "పెద్దన “వళదక మని, అప్పకవి “భదక'మని పేర్చొ.న్నారు)

ఉదా;

ననలు చివుళ్లు వహ్నిపరి-ణామమూ ర్తులై

యనలములంటుకొన్న6దమ-వై న యాకృతుల్‌

కొనకొని మాఆిగాని మజి-కోలుపోవునై

జ నిభఖ్యతమైన వన్నియల-జాలితోటలస్‌,

లామా. కల్ప. యుద్ధ, ఇం(ద. 280.

(పభ్యదక

చూ. నుశేసర, భ్యదక-శి

చూ. సుకేసర. మారిని

మాలిని యనునది అతిశక్వరీ (15వ) చృందమందలి 4672 వ వృత్తము ఇందు (పతి పాదమున “న-న-మ-య-యి అను గణ(కవముండును. (పాసనియమమున్నది 8 వ అక్షరము యతి చెల్లును,

ఉదా ;

సరససురవధూలా-స్యంబులున్‌ సిద్ధవిద్యా

ధరవటుపటహాతో-ద్యంబులున్‌ గిన్నరీకిం

పురుషలలితగీతం-బుల్‌ మహోారమృమయ్యున్‌

వరమునిదివిజాశీ-ర్వాదనాదంబుతోడన్‌ .

ఎ-భార. అది. 5-12,

మనోజ్ఞ

మనోజ్డ మనునది అతిశక్వరీ (15వ) చృందమందలి 11682 వ వృత్తము. ఇందు [పతి పొదమున “న-జ-జ-భ-ర' అను గణ(క్రమముండును. (పాసనియమ మున్నది. 10 వ అవరము యతి చెల్లును,

193 వృత్తములు

ఉదా:

విమలమనో జ్ఞగ.ణ ప-వృ త్రినిందెల్పువా

క్సుమమెదచాటుననూగు-చొ క ్క-పు(6బూవుంగా

స్వమనితవస్తువిభూ38-మ కొనహృాల్ల తా

(వమితినింజాటు సుగంధ-భ+వసమజ్ఞలన్‌

ఎా=ళం. వాం. 120.

మణిభూషణ

మణిభూపషణ మనునది అతిళళక్వరీ (15వ) చృందమందలి 11707 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పొదము3 “ర-న-ళ-భ-ర* అను గణ్మ్యకమముండును, (పాసనియమమున్నది. 10వ అమరము యతి చెల్లును, (ఈ వృత్తమునే భీమన “మణిభూషణ[€' అని పేర్కొన్నాడు.)

ఉదా:

ామవి[కము6డ జేయు(డ-రాలిగజావళీ

సామజాహితు(డు సాంబు(డు-సొాల్వచమూపతికి

'తేమవృద్దియనువాని న-క్ళ త్రిమ సాహసో

దాము దాక శర ధారల-ధారుణి/గప్పుచున్‌.

భార. అరణ్య, 1155.

మణిభూషణ శ్రీ

చూ. మణిభూపషణ. మణిగణనికర

మణిగణనికర మనునది అతిశక్వరీ (15వ) చృందమందలి 16884 వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున వరుసగా “4 నగణములు+1 సగణ” ముండును. (ఫాననియమమున్నది. 9 వ అవరము యతి చెల్లును, (ఈ వృత్తమునే చి. పెద్దన “ళళికళి అని పేర్కొన్నాడు )

ఉదా ;

గొడుగులు పణియలు-గు జుకులు గొనుటన్‌

సిడముల తునియలు-కేదరి యునికింబెం

షల 199 దడిగలు(బడగలు-దజచు ముజీయ లై పుడమి-గలయుటకు(-బొగులొలయమదిన్‌

ఎాథార తీ లలి, శతిరళ చూ. మణిగణనికర.

నలిని నలిని యనునది అతిళక్వరీ (15వ) చృందమందలి 14044వ వృత్తము.

ఇందు. [పతి పాదమున “ఐదు సగణములు" (5 స ఉండును, (పాసనియమ

మున్నది. 10 వ అకమరము యతి చెల్లును.

ఉదా :

నలినీవిమలాశయమా-నస మొప్పునవో

త్పలనసుందర* "వసము-గ్లతసుస్మితమం

జులస_త్త్వమునం (బకృతిన్‌ -శుభదర్పణమ

ట్లలరారు పరాత్ప్సరు వ్యా-యతనృష్టిగనన్‌,

ఛం. వాం. 125,

చందరేఖ

చం[ద్రశేఖ యనునది అతిళక్వరీ (15 వ) ఛృందమందలి 4625 వ వృత్తము. ఇందు [ప్రతి పాదమున “మ-ర-మ-య-య' అను గణ కమముండును.

(పాసనియమమున్నది. 8 వ అవరము యతి చెల్లును- ఉదా: ఇం1దాణిన్‌ జం ([దరేభా-వృళ్తాచ్ళధీ కౌముదీ [శీ సాం[దస్మేళాభిరామన్‌ -ళశ్వత్సుధావర్షిణిన్‌ నీ లేం[ద్మపామాణ్యనీరం- (దేళ్యన్‌ (శుతిశ్రేయనాధ్యన్‌ మం దస్తోత (పస కిన్‌ -మాన్య వవ త్తిన్‌ భజింతున్‌.

ఎ==ఛం వాం. 124. ఇల ఇల యనునది అతిశక్వరీ (15వ) చృందమందలి 16864 ఛ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “స-జ-న-నంస' అను -గణ్యక్రమముండుమ._ (పాపనియమ మున్నది. 5వ అవరము యతి చెల్లును. చి* "పెద్దన మా్యశము 5,వ, 8.వ అతర ములు-అనగా పాదమున "రెండుచోట్ల యతి చెల్లునన్నాడు, రి

ఉదా; వసనంబులూడ(గ(-బడ6తిగమిప అవన్‌ పసమీయితత్కు చ-భరమురుచికనుచే యసురుల్‌ మహోగ్ని కి-నటతగులంబడియున్‌ గొసవై నచూపుల(-గునసులుకొనిగవ(గన్‌ . --నామా., కల్ప. యుద్ధ, ఇంద, 281. అలసగతి అలసగతి యనునది అతిళక్వరీ (15వ) చృందమునందలి "648 వ వృత్తము. ఇందు వతి పాదమున “న-స-న-భ-య' అను గణ(కమముండును. (పాసనియమను.న్నది. 10 వ ఆతవరము యతి చెల్లును. ఉదా: తమ గృవాములున్‌ మజీయు-దగ్ధమగుచుండన్‌ గుమతులయి రక్కనులు-కొందటు దురాఖా (భములు తగులంబడు ప-రావనధ చౌర్య (క్రమము 'నెఖిపన్‌ దవాన - కాండము దహింపన్‌,. ఎా-రామా, కల్ప. యుద్ధ. ఇం [దం 284, గజరాజ గజరాజ మనునది అతిళశక్వరీ (15 వు చృందమందలి 15788 వ వృత్తము. ఇందు (పతిపాదమున “నంజ-భంభ-సి అను గణ [కమముండును. (పాస నియమమున్నది. 8 వ అక్షరము యతి చెల్లును, ఉదా. “న జభాన లప్టవి - (ళమరీతి/ దనరినన్‌ గజరాజ మౌను రం - గ నృపాల వసుమతిన్‌ ". -ాారంగ, ఛంద. 4-18? =" లరధితగతి లలితగతి "యనునది అతిళక్వరీ (15 వ) చృందమందలి 156860 వ “వృత్తము. "ఇండు' ప్రతి పొదమున “న-న-న-జ-స' అను గణ (కమముండును, (ప్రాస నియమమున్నది. 11 వ అతరము యతి చెల్లును,

వంచిచామర 181 ఉదా ; నలినింబదునొకటి యగి - నాశ జసలున్‌ లలితగతిీ కలరు నిల = రంగ నృపలీ. న్‌ న్‌ రంగ, ఛంద. క-141. నరసాంఠ సరసాంక మనునది అతిశక్వరీ (15 వి చృందమందలి 5668 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “సంజ-స-సంయ' అను గణ [కమముండును. (పాన నియమమున్న ది. 10 వ అతరము యతి చెల్లును, ఉదా ;: *“సరసాంక వృ త్తమమరున్‌ _ సజసాయలొందన్‌ సరసీజసంభవ యల్సిన్‌ - జలజాత నేతా”. “శాసులడమణ, 4-15, (పియకాంత (ప్రియకాంత యనునవ అప్టి (16 చ) చృందమందలి 18264 వ వృత్తము ఇందు (వతిపాదమున “నయ-నం-య-స-గి అను గణ[కమముండును. [పాన నియమమున్నది 11 వ అవరము యతి చెల్లును" ఉదా ; అవనియ (శ్రీయున్సతులజుం - డజాతోద్భవుః డాప్తుల్‌ దివిజలు దామోదరునకు = 'దేవళ్ళిక 'నేరీ సవశతుగనాగా నయనయ _ సమ్యక్సగయు క్రిన్‌ గవినుతమై విగ్యతిబియ - కాంతాకృ్ళతి యొప్పున్‌ జా-అనం. ఛంద, లిం"ర. పంచ చామర పంచచామర మనునది అష్టి (16 వ) చృందమంధలి 518468 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున *“జంర-బ-ర=బ-గి (8 లగముల్సు అను గణ (కమముండును. [పాస నియమమున్నది, 19 వ అతీరము యతి చెల్లును. ఉం ఉదా ; మరు[త్పరోవాలోలతల్బ అ మధ్యపంస్థల్నాశయా ధరారమాకరోవలాలి - త (వసారితాం ఘికా

199 వృ ్తములు మరుద్వ్భృుధా కథానుబంధ _ మంథరోత్సవానక సృృరద్విరావ వన_ర్తితోప - భూవనీ శిభావళా. ఎక. కంర. 167, పద్మక పదక మనునది అప్టి (16 వ) చృందమందలి 28416 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-భ-జ-జ-జ-గ' అను గణ కమముండును. (పాస నియమమున్నది. 11 వ అవమరము యతి చెల్లును. భీమన, వి. పెద్దన ఈ వృత్త మునే “పద్మ మని పేర్కొన్నారు. నన్నయగారు 8 వ అక్షరము యతి చెల్లించినారు. ళు ఉదా : కొడుకు వల్కు-విని - కూడదు నాక దురాత్ముడ్రై కడ6గ మీకు నవ = కారము సేసి ధర్మితి వె ల్వడ(గ బంచెంగడుం = వాపమతిన్‌ దృతరాష్ట్ర్రండె య్యుడల డుర్టనుల - నేమటి నమ్మ/గః బోలునే. ఎ=కార. అది, 6-980. పద్మ చంద్రశ్రీ చంద(శ్రీ యనునది అప్టి (16వ) చృందములోని 10178 వ వృత్తము. ఇందు (పతిపాదమున “'య-మా-న-సంర-గ” అను గణకమ ముండున్లు.. 1పొస-నియమమున్నది. 18 వ అక్షరము యతి చెల్లును, ఉదా ; జగన్నాథున్‌ లమ్మీవృాదయజల = జ [పోద్యదర్కున్‌ ఇగాధీశారూథున్‌ నుక్షవిజన - కల్పదుమంబున్‌ దగ న్వర్షింపంగా యమనసయు = తం్కటె రగంబుల్‌ మొగిం జం(ద్రశ్రీకి న్నిలుచు యతి - ముక్కంటి నొండున్‌. అనం, ఛంద. 2-79.

ఇిలనరన 198 గజ విలసిత గజి విలసిత యనునది అపష్టి (16 వ్ర చృందమందలి 824906 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున *“భ-ర-న-న-న-ఇ' అను గణ కనుముండును, పాస నియమమున్నరి 9 వ అక్షరము యతి చెల్లును? ఉదా ; శీకటు లివ్వికావు - జిలుగు తళుకు కిగిదం ళా కృతి కానరాద - యసలు నలుపుటిళుల్‌ గాక నగాళ కావు - కదలవు మెదలవు ముం ది కరిఠరాజి లేద - యిటు గునగున కడుపన్‌, రామా. కల్ప. వాల. అస్థి, 677, ఆశ్వగతి అశ్వగతి యనునది అష్టి (168 వ) చృందమందలి £8057వ వృత్తము, ఇందు (పతిపాదమున “5 భగణములు+1 గురువు అను గణ (కమముండును. (పాస నియమమున్నరి. 10 వ అవరము యతి చెల్లును. ఉదా ; “ఐదు భకారములుంగము _ నైతగు నశ్వగలతిన్‌ శ ఎల. సా, సం, 1-16 వ ఛం, పఫపలనదన ఫలసదన మనునది అష్టి (16 వ) చృందమందలి 16884 వ వృత్తము. ఇండు (పతిపాదమున *న-న=-వా=న-స-గ' (4 న+స+గ్య) అను గణ [కమ ముండును. (పాప నియమమున్నది. 10 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా : అనల మిటుల పురము _ నలమి యటు మంగా దనుజ సమితిచెడి స - దనము లజవంగా దనుజ పతికి నెడద - తలరి చదరంగా మనను వివళనుగుచు - మటల గరువంచై. --శామా, కల్చ. యుద్ధ. ఇంద, 240,

184 వృత్తములు మేరిని

మేదిని యనునది అష్టి (16 వ) చృందమందలి 11184 వ వృత్తము. ఇందు (పతిపాదమున '“న-జ-భ-జ-ర-గ' అను గణ (కమముండును, (పాన నియమమున్నది. 11 వ లవకము యతి చెల్లును. ఈ వృ త్తమునే “వాణి యని అప్పకవి పేర్కొన్నాడ. కాని చిత్రకవి ఎెద్దన మళమున 9౪ వ అవరము చెల్లినప్పుజే మేదిని "వాణి" చునబడును,

లు

ఉదా ;

విను మిటు లేటికిం ఒనిన - వృత్తమూది యల్లన్‌

జనము నుతించు నీదుగురు - సారధిర బుద్ధిన్‌

నిను నఠతిశాంత చిత్తయని - నిక్క మేను గందున్‌

మనమున నిట్టి నీ కగునె - మత్సరంబు వత్సా,

ాఖార, స్రీ 1152.

వాణీ

చూ, మేదిని. మదనదర్పణ

మదనదర్పణ మనునది అపష్టి (16వ) చృందమందలి 21855 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “భ-స-జ-ర-జ-గ' అను గణ్మకమముండును. [11 వ అవరము యతి వెల్లును. భీమన, వి. పెద్దనలు ఈ వృత్తమునే “మదన దర్చ'"మని పేర్కొన్నారు.

ఉదా;

(శ్రీభసజరజల్‌గయు క్రి జెందివచ్చినంగుమా

చాభమదనదర్పమయ్యె-నష్టిభూవిరామమై.

--క. జ, వృత్తాః 8 ఏ

మదనదర్ప

చూ. మదనదర్పణ, చందభాను

చం[దభాను వనునది అప్టి (16వ) చృందమందలి 21848 వ వృత్తము (ప్రాసనియమమున్నది. 10 వ అతరము యతి చెల్లును. ఇందు (పతి పొదమున “న-ర-జ-ర-జ-గ' అను గణ క్రమముండును స్ట

వంళవ త్త్రిపతిత 185 ఉదా ; “నరజరల్‌ జగల్‌ గదించి-నందిశావిరామమెై యకయ.€ జం (దభానువృ త్త-మౌను రంగభూవరా1!ి రంగ. ఛంద, క-142. హరిణీ హరిణి యనునది అత్యప్టి (17వ) చృందమందలి 46112వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-స-మ-ర-స-లగ' అను గణ క్రమముండును. (పాస నియమమున్నది 12 వ అకరము యతి చెల్లును. ఉతా: వహరిణియనువృ _త్తంబొప్పున్‌ భాస్క--రాత్తవిరామమై సరినమశేఫస్వం బై షోడ-ళవమదాసవా (సరమణుందృణావ ర్త (కవ్యాద-సంవారుమ __న్తకో పరిరు చిరపింఛాచూడుంవీత-వస్తు” నుతింపంగా, న నా ళో -=లఅ- క, ఉ. 1/వఛం. శిఖరిణీ శిఖరిణి యనువది అత్యష్టి (17వ) చృందమందలి 59880వ వృత్తము ఇండు (పతి పాదమున “య-మ-న-స-భ-లగి అను గణ క్రమముండును, (పాస నియమమున్నది. 18వ అమరము యతి చెల్లును, ఉదా: తపస్సా వ్రఠ్య్థాయాదికపితమలచి- త్త (వకలితా విపజ్జాలజ్వాలావిరమణసుధా-వృష్టిలలితా జపాపుస్ప తీరచ్చవి కిరణసం - నర్దనధుఠా సప ర్యానిఠ్వాహపవచురక లన- స్టైెర్యమధురా- ఎ=భారం (స్రీ 1-18 వంశప త్త్ర్రపతిత ల! వంళప్య్తృపతిత మనునది అత్యష్టి (17 వ చృందమందలి 64988 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున “భ-ర-న-భ-న-లగ” అను గణ[కమముండును, ప్రాస నియమమున్నది. 11 వ అకరము యతి చెల్లును,

186 వృత్తములు ఉదా : “బాగగు వంశపత పతితన్‌ - భరనభనలగల్‌ ". ఎల. సా. సం. 1-1/వభఛభం. మందా్మకోంత మందా కాంత యనునది అత్యష్టి (17 వ చృందమందలి 1898258 వ నృదత్తము. ఇందు (వతిపాడమున *“మ-భ-న-త-త-గగి అను గణ [కమ ముండును. [పాస నియమమున్నది. 11 వ అడరము యతి చెల్లును, ఉదా: లా వీణానాద [పతిమనిగమా - విర్భవత్సార పుణ్య గేణీసంపాదిత విమలతా - 'స్టేమనిశ్హేవచి_త్త (శాణ క్రీడా కలనపతతో - త్సాహ వద్దివ్యభావా (పాణా పానాహరణ నిపుణ - (పాపణీయానుకావా ధార. (శ్రీ ల-185. పృధ్వి-2 పృధ్వి యనునది అత్యష్టి (17 వి చృందమందలి 88750 వ వృత్తము. ఇందు [వతిపాదమున “జంస-జ-సం-య-లగ' అను గణ [కమ ముండును [పాస నియమమున్నది. 12 వ అవరము యతి చెల్లును. (9వ అవమరము యతి చెల్సించి జక్కన ఈ పద్యమునే “ధృతి” యని "పేర్కొన్నాడు. చూ. ధృతి. సంస్కృత లాక్షణికులు పృథికి తొమ్మిదింట యతి చెప్పినారు. 'శెనాలిరామకృష్ణుడు పృధ్వికి [వ అకరమే యతి చెల్లించినాడు. పాండు. మహో. 4-89) ఉదా; అమూల్య మణిభూవణంబులు గ - జాళు బృందంబులున్‌ సమృద్ధ ధన ధాన్యరాసులు (ప-ళస్త గోవర్షముల్‌ (గ్రమంబునను భూనుళేకులక - గణ్య పుణ్యారియె యమృర్త్య నిభుండిచ్చెంబాండువిభు( - డ త్యుదొరస్థ్రితిన్‌ , భారం ఆది. 4-62, హొలాశదళ పాలాశదళ యనునది అత్యష్టి (17 వు చృందమందలి 88768 వ్ల

వదకోకిల ళాంక 187 వృత్తము, ఇందు (వతిపాదమున ర్‌ న+గగ (న-న-క-నంన-గగ)ి అను గణ (కమముండును. 11 వ అడరము రతి చెల్లును, (పాన నియమమున్నది (ఈ వృత్తమున'కే వి. "పెద్దన, అప్పకని “్వరశగతి' అని మలొకపేరు చెప్పినారు.) ఉదా ; పదునయిదు లఘువులును - బకగ గగ మొందన్‌ బదడియగునెడ విరతులు - బలి పొడనూవన్‌ బొదలివారి నుతులంగడు( - బొలువగుచుంజాలా శ దళమన బరంగు. గవి - జనులు గొనియాడన్‌. అనం. ఛం, వి-84, త్వరితగతి చూ, పాలాశదళా నర్కుట శర్కుట మనునది అత్వష్టి (17 వ) చృందమందలి 58240 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “న-జ-భ-జ-జ-లగ'” అను గణ (కముముండును, (పాన నియమమున్నది 11 వ అకతరము యని చెల్లును ఈ వృత్తమునశే అప్ప కవి “కోకిలకాక* మను నామాంతరము చెప్పినాడు. కాని చి. "పెద్దన మతమువ 8 14 వ అడరములు యతి చెల్లి నచో “పదకోకిలకాంక' మగునన్నాడు, ఉదా ; (వన్ఫ౭విలోచనాకునుము-చాణదికా లలనా ఘుస్మ్యణవటీర లేవకృలి-కో విద బావుతటిీ విస్మమరకీ_ర్థిజాలరణ-వీడి తవై. రిశ్బవ త్య నృగతిపంకిలానిముఖ-మైందవవంశమణిే. ==పొరి, 1140 కోకిలకొక చూ, నర్కుట. పదకోకిలకాంఠ చూ, నర్కుట,

188 వృత్తములు చంపకశేసరి చంపక కేసరి యనునది అతృష్టి (17 వ) చృందమందలి 46888 వ వృ తము ఇందు (పతి పొదమున "'స-జ=న-స-స-లగ*' అను గణ కమముండును (పాసనియమమున్నది. 9 వ అవరము యతి చెల్లును. ఉదా ; సజసానస్వలౌయతిగ-జంబుల(జంపక కేసరిన్‌. --ల. సొ, నం, 1. 1/7వఛం. ధృతి “పృథ్వి వృత్తమున (చూ. వృథ్వి-£ి) 8వ అవరము యతి చెల్లించి జక్క-న (వి[కక్రమార్క-చరి[త £-262) “ధృతి' యని పేర్కొన్నాడు. ఉదా ; (_పతాపగుణభూపషణా-పరహితార్థ సంభాషణా వితీర్శి రవినందసా-విభవనూత్న సం [కందనా (శుతిస్మృతివిచదణా-సుకృతకీ_ర్రిసంరతణా ఊలీం [దనుతవ_ర్తనా-శివపదద్వయిీకీ ర్హనా. విక. చరి. 2-26, హరన్నర్హన హరన్నర్హన మనునది ధృతి (18 వ) చృందమందలి 90971 వ వృత్తము. ఇందు [పతిపాదమున “ర=స=జ-య-భ-ర* అను గణ కమ ముండును. పాన నియమమున్నది. 89 వ అమరము యతి చెల్లును. ఉదా ; బద్దవాసనం జేసి హీ - వళ కార్దూళావళి పొండుచున్‌ యుద్ధభూమినిం జేరి దృ- ఫ్లొగి నేదాత్త్య్రాయతి(జిందుచున్‌ విద్ధ నై ంధవళాజివ్నై - విచలద్‌ గృ(ధావృతి [కోధ సం బద్ధ గర్జన(ాపి త - ప్ప యశ కప్పక నిల్బున్‌, రామా, కల్ప. అరణ్య, పంచ. 807. మ తకోకిల అతి మత్తకోకిల మనునద్రి ధృతి (16 వ్ర చృందమందలి 98019 వ

త్వరితపదగతి రి వృత్తము ఇందు (వతిపాదమున “ర-స-జ-జ-భ-ర' అను గణ|కమముండును. (ప్రాస నియమమున్నది 11 వ అవరను యతి చెల్లును. ఈ వృ త్తమునందే 9, 14 వ అవరములు యతి చెల్లినచో “వాకిణప్లుత' మగునని చి. "పెద్దన చెప్పినాడు, ఉదా : ఎంతకాలము నీవునాకము - నేలి తింతటినుండి నా కంతకాలము నేల.బాడివీ - డెజ కశ్యవమౌని రా ట్సంతలిత్వము మీకు దానవ - జాతికీన్‌ సరిగాబె నీ వింతయుం గని రాజ్యహీనత - నేంగు మెచ్చటి శేనియున్‌. లావా, 1-07. హరిణపుత చరి చూ. మత్తకోకిల నిశ నిశ యనునది ధృతి (18వ) చ్భుందమందలి 4914 వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున “న=న-ర-ర-ర-ర' (వన+4రు) అను గణ కమముండును, (పాసనియమమున్నది. 9 వ అదరము యతి చెల్లును. ఉదా; అడవికునులుభవ-ణాళన్‌ ళవానీకసాన్నిధ్యమున్‌ బడసి'పెరమృగాళి-మై రాంజలద్దర్భుయద్దంశముల్‌. గుడగుడలుగగొంచు-ఘూన్హారవన్నం | దరావంబుగన్‌ జడిఎజడియనట్లు-సాగున్‌ మరిం జేర్చి కన్వించుచున్‌, ను. గా అనానను --రామా. కల్ప, అరణ్య వంచ. 896. త్వరితపదగతి త్వరితపదగతి యనునది ధృతి (18 వ) చృందమందలి 85586 వ వృత్తము. ఇందు ప్రతి పాదమున *“5న+1య'" అను గణ కమముండును. (పాసనియమమున్నది. 11 వ యవరము యతి చెల్లును, ఉదా “సరసిరుహభవసదృళ-చతురననననాయల్‌ త్వరిత పదిగతికమరు-దశమయతియుగాగన్‌ . ఎర్‌, జం వృళ్తా. 06,

140 వృత్తములు క్మహార జూ్యైవోర మనునది ధృతి (18వ) చృందమందలి 80841వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “మ-న-య-త-న-మ'* అను గణ[కమముండును. (పాప నియమమున్నది. 0, 18వ అవతవరములు యతి చెల్లును. చి, "పెద్దన 11వ అవర మొక"శటు యతి ఇెల్లించవలెనన్నాడు. ఉదా ; సాను[కోళుండు మధుర-స్వాద్వాళాషి-సక ల వేదాన్రా హీన (పొఢుండు ధివణా- పాలాలోక-హీతసదాజీవుం౦ 'జీనోదూరు(డు తరుణుం-డీహాదూరు(-డిలతిహాళ బ్ఞైర జానాసానమునిరత -స్వాహాభ ర్భృ-చరణశీలుండున్‌ కా అ జో -ాల ---రామా, కల్ప. బాల, కల్యాణం 204. కునుమితలతా వేల్లి త కునుమితలతా వేల్చిత మనునది ధృతి (18వ) చృందమందలి 8785వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *మ-త-వంఆయ-య-య'”' అను గణ(కమ ముండును. (పాసనియమమున్నది. 12వ అతరము యతి చెల్లును. ఉదా : (శీనాధున్‌ [బవ్మీద్యమరవర సం-సేవ్యపాదారవిందున్‌ దీనానాథ |వాతభర సుగుణో-దిర్జునిం చాడివోలిన్‌ గానారూఢాత్ముల్‌ మతనయయయల్‌ -కానుజిద్వి [శమం బై వీనుల్‌నిండార ౦గుసుమితలతా- వేలి తావృ త్త మొప్పున్‌- _--అనం. ఛంద. 2-85. అతలివినయ అతివినయ మనునది ధృతి (18వ) చృందమందలి 181072 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదనున “న-న-న-న-న=సి (5న+సు అను గణ[కమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 11వ అమరము యతి చెల్లును. ఉదా ; ననలుగలయ(గ నవల-నసయుతములగుచున్‌ దనరునతివినయకి వి-దచశమయ లికృతులన్‌ ॥ ఎక్‌. జిం వృత్తా. 08,

శార్తూలవీక్రీడీత కశ! అ

దేవరాజ

దేవరాజ యనునది ధృతి (16 వ) చృందమందలి 125012 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున 'న-ర-న-జ-భ-స* అను గణ కమముండును. (పాస నియమమున్నది. 11వ అతరము యతి చెల్టును.

ఉదా;

“ఉ తినరల్‌ నజల్‌ భసలును- జెన్నుగా నభవయతి

స్టితియు 'దేవరాజమునకు!- జెల్లు రంగనరపతి తరలి

తరలి యనుకది ధృతి (18వ) చృందమందలి 97249 వ వృత్తము. ఇండు (పతి పాదమున “భ-స-న-జ-న-ర”" అను గణ కమముండును, (పాస నియమమున్నది. 11వ అవరము యతి చెల్లును.

ఉదా :

“చారుభసనభూరిజనర -సాం [దగణములన్‌ దిశా

సారవిరతినందముగని-జంబుతరలిచెన్నగున్‌ .

_ఎ-నులకతణ. 4-80. శారూలవి్యకీడిత ల

ఇార్జూలవిక్రీడిత మనునది అతిధృతి (19 వు చృందమందలి 1490087వ వృత్తము. ఇందు పతి పొదమున “మ-స-జ-స-త-త-గ' అను గణ్మకమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 18వ అవరము యతి చెల్లును. (ఈ పద్య ముకే తెలుగున సామాన్యముగా “శారూల'మని వంవహారమున్నది.)

౧ ల

*+ఉదా:

శీవమోజకురంగనాథ మెదపె (-జన్నొందవిశ్వంభరా

'జీవిం దతృ్మ్యమయలాసమీపమున. (వీ-లిన్నిల్చినాండోయనం

గావంచారుసనందనాదినిజభ- క్త(శేణికిందోచు రా

జీవామండు కృతార్జు(జేయుకుభదృ-ప్టిం గృష్టరాయాధిపున్‌-

మను, 1-1,

14లే వృ శ్రములు మేఘవిన్ఫూర్డిత మేఘవిస్ఫూర్డి త మనునది అతిధ్భతి (19వ) చృందమందలి 7514వ వృత్తము. ఇందు పతి పొదమువ “య-మ-న-స-ర-ర-గి అను గణ[కమ ముండును. [పాసనియమమున్నది 18 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా : స్థిరాంశు (ప్రస్విన్నామృతక రవియ-స్టేళచూడామనోజ్ఞా పుళాళీ పధ్వసాద్భుతతర భు జా-భోగ కేళీసమజ్ఞా మరుళ్చాళీ కే! గిరికృతధను-ర్ముండలీలగ్న విష్ణూ పరజ్వాలాహాలాహలవిషమవే-సవ్యూ రేఖాసహిమ్హా. అానానా జ న ---రామా, కల్ప, బాల, అవాల్య, 569. భూతిలక భూతిలక మనునది అతిధృతి (19వ) చృందమందలి 186080 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పొదమున “భ-భ-ర-స-జ-జ-గ' అను గణ | కమముండును, (పాసనియమమున్నది. 12వ అమరము యతి చెల్లును. ఉదా: వాఃజెవధూమణి చూడవే (తిది-వ([దుమంబు ధరితికిన్‌ బో(డిమిదెచ్చిన ళూరుండీతని.-బోలలేరిల నెవ్వరున్‌ పీ(డధికుండని ఖీమవి[ళమ-వృ _త్తిఖూతిలకంబగున్‌ “వేండినుతింతురు భొారసంబుల-వెంటజాగములొందగాన్‌ ఎజ=అనం. ఛంద. 2-99. తరళ తరళ మనునది అతిధృతి (19 వ) చృందమందలి 188040వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున “న-భ-ర-స-జ-జ-గ”* అను గణ కమ ముండును. [పొసనియమమున్నది. 1£ వ అమరము యతి చెల్లును. ఈ వృత్తము నకే వి. పెద్దన ధువకోకిల' యను మరొక పేరు చెప్పినాడు. ఉదా; ధరణినాయకయట్లుపు తశ-తంబువై రికులంబుచే నిరవశేషవతనొందుటక్‌ మహా-సీయ గౌారవహీనతన్‌

కవీకంరవిభూమణ 143 బొరసి కొమ్ములు దున్న (మోడ్పడు - భూరువాంబును బోలెని ర్భర విపద్వికలాత్ము.డ. ధృత - రాష్ట్ర9డుల్లిము వమ్ముగన్‌.

ఆధార (స్త్రీ 14.

(ధువకోకిల చూ, తరళ.

చంద్రకళ చం[దకళ యనునది అతిధృతి (19 వ చృందమందలి 186858 వ

వృత్తము. ఇందు [పతిపాదమున “ర-సంస-త-జ-జ-గ' అను గణ "(కమ

నుండును. [పాస నియమమున్నది. 11 వ అమరము యతి చెల్లును, ఉదా : మున్ను విన్నది చేపరవాస్యం - బున్‌ దమకున్‌ వినిపింపంగా 'నెన్నొసార్లు తలంచితి గానీ - యేను వచింపనెలేదు నేం 'జెన్నం 'జెప్పకయున్న ఫలంబొ - క్కంతయు లేదు ధకాధిపా మున్ను దేవయుగంబున వింటిన్‌ - భూప భవత్సుత పౌతువున్‌. ఎ-రామా. కల్ప. బాల. ఇష్టి. 14 థీ, కవికంఠ విభూషణ కవికంర విభూవమణ మనునది అతిధృతి (19 వ) చృందమందలి 177900 వ వృత్తము. ఇందు (పతిపాదమున “స-జ-స-స-స-జంగ' అను గణ [కమముండును. [పాస నియమమున్నది 9 వ అవరము యతి ఛెల్లును, ఉదా ; పొరపాచ్చెమున్నె మన - మువ్వురు తల్లులు మువ్వురున్‌ రమా దరణీయ మూ ర్తులన = చాత యళోనిఢులందు నాపయిన్‌ దిరమైన (-పేమనియ - తిం జనువారలు వారిలోననున్‌ మజియుం గడిందిగను - మన్ననచేయున కైక కాదశే, శుధిక శుభిక యనునది అతిధృతి (18 వ) చృందమందలి £2£052/5 వ

1శీశ వే త్తములు వృత్తము, ఇందు [పలిపాదమున “మ-భ-న-న-భ-భ-గ' అను గణ (కమ ముండును. (పాస నియమమున్నది. 18 వ ఆవరము యతి చెల్లును. ఉదా ; సూరిస్తుత్యా మభనన విలసిత - సూర్యయలతిన్‌ శుభికా కారం బై 'యొల్లకృతుల "వెలయును - కల్పిత భాగలన్‌. ఎక, జ, వృత్తా 100. శంభు శంభు వనునది అతిధృతి (19 వి చృందమందలి 814 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “స-త-య-భ-మ-మ-గ' అను గణ కమముండును. (పాసనియమమున్నది. 18వ యవరము యతి చెల్లును, ఇది తెలుగు లాకణికులు చెప్పని వృత్తము. పింగలచ్చందప్టిప్పణియందు చెప్పబడినది. (చూ. తె. భా, ఛం. రీ, పు, 78). రామా కల్పంలో (వయుక్తము, యతి చెల్లింపు ఈ (పయో గమునుబట్టి చెప్పబడినది. (శవ పాదమున యతి తప్పినది.) ఉదా ; (శీతవ్భాత్పంద్మాంతరసం స్పందాయిత - శేఖావి జ్లేయాకారా &తిళృత్క న్యాధర కాంతి శ్రీవివ-శీభూతాంత ర్వ్యాపొరా (ప్రతను పాణాంతరవ _క్రీభూనత -వల్లీ రేభోద్యత్పుష్పా మతిసంవి ద్వేదనమర్శష్టానిత -భక్షా లీనిర్యద్భాష్పా. ---రామా. కల్ప, సుందర. సంధ్యా. 408. మ త్తేభవికీడిత మ శ్రేభవి[కీడిత మనునది కృతి (20 వ) చృందమందలి 288676 వ వృత్తము. ఇందు [పలి పాదమున “స-భ-ర-న-మ-య-లగి అను గణ్యకమ ముండును, [పాసనియమమున్నది. 14 వ అక్షరము యతి చెల్లును. (శెలుగులో దీనికి “మత్తేభ మని సామాన్య వ్యవహారము.) ఉదా; ఇవియేనున్‌ సతతంబు నాయెడ(గరం-బిష్టంబులై యుండుంబా యవు భూదేవకులాఖితర్పుణమహీ-యః (పీరియున్‌ భారత (శవణాస_క్రియు(వార్వతీపతి పదా -బ్ద ధ్యానపూజామహో తృవమున్‌ సంతత దానశీలతయు ళ-శ్వుత్సాధుసాం గత్యమున్‌ ఎా==ధారు. ఆది, 1-12

ఉత్చలమాల 145 (పథాకలిత (పభాకలిత మనుశనది కతి (20 వ) చృందమందలి 8728079 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “న-జ-జ-భ-ర-స-లగ' అను గణ్మకమ ముండును, (పాస నియమమున్నది. 18వ అవమరము యతి చెల్లును, ఉదా ; వెలయనజాభరనంబులున్‌ రవి-విిళమంబులునుం (బధా కలితకునొప్పు నగణ్బపుణ్య ల-గంబుమీద ధరం గృతిన్‌, క, జం వృళ్తా. 105, ఖచరప్షుత ఖచకప్తిత మనునది కత్తి (20 వ) చృందశుందలి 87176 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “న-భ-భ-మ-స-న-లగి అను గణ[క్రమ ముండును, (పాననియమమున్నది. 18వ అకరము యతి చెల్లును. ఉదా ; కనక సారససారస రేఖా- గస్టితపడీచయంబహో యనినయట్టులకట్టిక ₹క్కల్‌ - వా-యత చంచులునాడ గన్‌ ల్‌ ల లబ యం, కనినమిన్ను లకన్ను లంబంపా-కాండపరోజలమూగంగా దనుజనాయకు(డాయకంగొం చున్‌ -దాటిచనెన్‌ గగనాధ్వమున్‌ రామా. కల్ప, అరణ్య, జటాయు, 816, ఉతృ్చలమాల ఉత్పలమాల యనునది కృతి (20 వ) చృందమందలి 855709 వ వృత్తము, ఇందు (వతి పాదమున “భ-ర-న-భ-భ-ర-లగ' అను గణ [క్రమ ముండును. [పాసనియమమున్నది 10 వ అతరము యతి చెల్లును. (తెలుగులో దీనికి “ఉత్పల'మని సామాన్య వ్యవహారము.) ఉదా ; రాజకులై క భూమణుడు-రాజమనోవారుండన్యరాజే జోజయశాలి శౌర్యుండు వి-ళుద్ధయళళ్ళరదిందుచం (దికా రా జిత సర్వలోకుండప- రాజితభూరిభుజాకృపాణధా రాబితకాంతకా త్రవప-రాగుండు రాజమ హేం[దుండున్నతిన్‌, 10

ష4ీగ్రీ వృత్తములు అంబునుహ అంబురుపా మనునది కృతి (20 వు చృందమందలి ఏ7215 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “4భ4ర-స-లగ* అను గణకమముండును, (పాసనియమమున్నది. 18వ అడరము యతి చెల్లును, నన్నయ, ఎట్జినలు ', 18వ అతరములు యతి చెల్లించినారు. ఉదా; 'దేవకులార్చిత- దేవశిరోమణి- దేవదేనజగ _త్తంయీ పొావనమూ ర్తి కృ-పొవనమూ _ర్షివి-భావనాకులచి త్తరా జీవమధు [వత -జీవదళాపరి- చేష్టితాఖిలల్‌*కల తీ్చవదనాసవ-శీతలసౌరభ-'సేవనాం చిత జీవనా. ఎాన్ఫసిం, 41900, ఠలిత కలిత మనునది కృతి (24 వ) చృందమందలి ర5లి£21/6 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున “న-న-భ-స-న-న-లగ' అను గణ కమముండును, (పాస నియమమున్నది 18 వ అవరము యతి చెల్లును ఉదా; “ననభసననవంబుల నలి-నా_ప్పవిరమణము రస (వణుతకలితవృ _త్తమమరు-రంగిమనుజపరిమణిీ', జరం. ఛం, 4ఉ-155. భుజగ భుజగమనునది కృతి (£0 వ) చృందమందలి 872216 వ వృత్తము. ఇందు | పతిపొదమున “న-భ-నంభ-ర-స లగి అను గణ(కమముండును, [పాస నియమమున్నది. 14 వ అవరము యతి చెల్లును. ఉబా : “మునువభల్‌ నభఠసవముల్‌ వదు - మూట విశమమొప్పినన్‌ ఘనవజారత విజయరంలగ ళి- ఖామణీ భుజగం బగున్‌. ఎశరంగ. ఛంద, 4-158. మణిమాల చూ. మణిమాల-లి,

వనమంజరీ 141 చంపకమాల చంపకమాల యనునది (పకృతి (21వ) చృందమందలి 711600 వ వృత్తము. ఇందు (పతిపాదమున “న-జ-థ_జ-జ-జ=ర* అను గణ కమముండును, [పాస నియమమున్నది. 11 వ అమరము యతి చెల్లును. (ఇలుగులే దీనికి “చంపక” మని సామాన్య వ్యవహారము.) ఉదా ;: ఘశరదురితానుబంధ కలి _- కాలణ వటోషతుషారనంవాలిం దన యుదయ (ప్రభావమున - దవ్వుగజోపి జగజ్జనాను 50 జన మగు రాజ్యనంతతవ = నంత నితాంత విభూతినెంతయుం ల ర దనరుంజళుక్య మన్మథుడు - ధర్మనిబద్ధ దయార్థ )బుద్ధియై- ఎ=-ఫొెర. ఆది, 1-5. (స్రగ్ధర సగ్గర యనునది [వక్సాతి (£1 వి చృందమందలి 8029098 వ (ధి (లం ఇ వృత్తము. ఇందు (ప్రతి పాదమున “మ-ర-భ-న-య=-య-య'"' అను గణ(కమ ముండును. |పాసనియమమున్నది 8, 14 వ అతరములు యతి చెలును. (2 య ల్లు ఉదా; మై వైందుక్టారరట్టా - (వ్రఖరఖురపుటీ యం పాత విముద్యమాన యోవృష్థో త్రిప్ట ధంధం - కరణ రజరజ - సా్కా-ండధారాంధకారం చాపూర్ణ్మం వై నమా = హూవముఖముల న - న్రైడీ. యీరాజుబవావో టోవం లీషింపరాకుం-డుటకు మలజుగుచుం-డుందివిన్‌ బేవవం కుల్‌ --ళ్ళం. వైప. 5-155. వనమంజరి వనమంజరి యనునది (వక్ళతి (21 వ చృందమందలి "744804 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున *“న+4జశభ+ర' అను గణ కమముండును. (పాసనియమమున్నది. 14 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా: నయుత అకార చతువ్యభశేవగ - అ (శయోదళ వశమా ట్రాయమగు నవ్వనమంజరి 'రేచన -"నర్వశాత్ర్ర విశారదా,. రో, జం వృత్తా. 109,

లాటీవిట

లాటీవిట మనునది [వకృతి (21 వ) చృందమందలి 804072 వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున '*స-మ-త-య'” అను గణ(కమముండును. (పాననియనుమున్నది. 18 వ అదరము యతి చెల్లును.

ఉదా ;

అవునిల్టలుక ౦గనె పండువుకా-దంభోదోద్య (దాదసరాజుల్‌

నివృళాననులుద్యత వాహులు- పృథ్వఘో షావర్యా _ప్తభుజో [గుల్‌

దవులంజను దెంతురుమీదగుసీ- దర్చా వేళశాధఃకృతిబద్దుల్‌

నవలాచెవులున్‌ మునినాసి కయున్‌ -నద్దం పెట్ట ౦బండవు వజ్ఞ్యల్‌ ॥

---రామా. కల్ప. అరణ్య. పంచ. 199.

నుణిమాల-జ

మణిమాల యనునది (పకృతి (21 వ) చృందమందలి 965856 వ వృత్తము. ఇందు (నతి పాదమున “'స-జ. న-జ-స-జ-స" అను గణ _కమముండును. ('పాసనియమమున్నది 11వ అదరము యతి చెల్లును, ఈ వృ _త్తమున ఛి. పెద్దన “మణిమాలి”' అని "పేర్కాన్నాడు.

ఉదా;

కదియంగమూ:డుసజముల్‌ స-కారయుతమై దిళాఖ్యయలరిగా

మదనానుకారి నిభిలాగమజ్ఞ -మణిమాలయం [డుసుకవుల్‌ కరిబ్బంహిత

కరిబ్బంహిత మనునది [పకృతి (21వ) చృందమందలి “822/1 వ వృత్తము. ఇందు [పతి పాదమున “భ-న-భ-న-భ-న-ర' అను గణ్యకమ ముండును. (పాసీనియమమున్నది. 18 వ అవరముయతిచెల్లును,

ఉదా;

ఊ _త్తరదిశకుంబోయితి హిమన-దుర్విధరమునవాలియమై

క _త్తళమనుచుంబోయిపరుగున(- [(గౌంచగిరిపయివాలియొ

ఉఊె_త్తిలనడుగుదోయితుదికొ స-సోమగిరిపయివాలిమై

త_త్తరపడుచువేరుదెసమది- తట్టక ముడుగుచుండ(గా.

రామా. కల్ప, కిష్కం. నమీ. 815,

నరేం[ర 149 కనకలత కనకలత యనునది పకృతి (21వ) చృందమందలి 1084576 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున *“6న+సి అను గణ[కమముండును, (న-న-న- న-న-న-స.) [ప్రాసని చుమమున్నది. 18 వ అమరము యతి చెల్లును. ఉదా; వలుకున(గనకలత వెలయః-బలి౪ఇదనవమణికూ నలఫితముగ రవిళశికిర-ణసువిలసనము మహీ స్థలినలమర హి శివళమర-సనలదమిలగురియన్‌ లలితనుగొలువ( ఇబదకమ-లముల కనయగుపసవ్‌ . ఛం, హం. 166, నురధూజరాజ సురభూజరాజ మనునది (పకృతి (21వ) చృందమందలి 786104 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-భ-ర-స-న-న-ర' అను గణ కమ ముండును. [పాననియమమున్నది 12 వ అమరము యతి చెల్లును, ఉదా : “రవియతిన్‌ సురభూజరాజము- | పబలునభర ననారలన్‌ తవిలిరంగమహీత లాధిప-దళిత విమళనృపాలకా. _--రంగ. ఛం, ఉ-160. నరేంద నరేంద్ర మనునది (_పకృలి (21 వి చృందమందలి 450519 వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున “భ-రంగ-న-జ-జం-య' అను గణకమ ముండును. 1పాసనియమమున్నది. 14వ అవరము యతి చెల్లును. (అలుగు లాతమణికులు చెప్పని వృత్తము (పాక్ళతపింగలమునందు చెప్పబడినది. చూ, తె. భా. ఛం. రీ పు. 5. రామా. కల్ప- [వయుక్తమెనది ) ఉదా; జాలముతై. తరంగశిఖరములను-సన్ఫ నిరఖగ ధూమ జ్య్వాలలులేచి యల్లుకొని నభమున-వల్లులు వృతములయ్యున్‌ వల్రత్రమాలకాననము నిలువున-నింగికి లేశెడునట్టుల్‌ పహోలహలమ్ము శొత్తదిగ జలనిధి-యం దుదయించికయట్టుల్‌ . రామా, కల్ప. నుందర, సంధ్యా. 841,

150 వృత్తములు విచికిలిత విచికిలిశ మనునరి ఆకృతి (22 వ) చృందమందలి ౨007152 వ వృత్తము, ఇందు (పతి పాదమున '?న+గ' అను గణ[క్రమముండును. [పాస నియమమున్నది. 19 వ ఆవరము యతి చెల్లును. ఈ వృత్తమునే క. రంగకవి *“కనకలతిక' అని పేర్కొన్నాడు. ఉదా: పొదివి పొదిపి కృపులతలలు - పుణి3 పుణికి నజకి స మ్మదము ముదము నెడ6ంద.గదుర - మలంగి మలఃగి గురునకున్‌ గుదురు కలుగ జలమువదలి - కొసకు6 గినుక6 దొల.గితిన్‌ వదలి ధనువు జగమఖిలము - వదలి యొచటొ యరిగిరిన్‌. ---రామా. కల్ప జాల, ధనుస్సు. శ'/8= కనరలతిక చూ. విచికిలిత. మానిని మానిని యనునది ఆకృతి 2£వు చృందమందలి 1797559 వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదముక “?భ+గ అను గణ క్రమముండును. (పాస నియమమున్నది. 7, 18, 18 వ అడరమ.లు యతి చెల్లును. భీమక 18వ అవర మొక'ళె ంగుతి చెల్లవలెననినను, లక్యమున మాత్రము మూడుచోట్ల చెల్లిం చగా, అప్పకవి 18వ యకరమునే చెప్పి, అళ్లు ఒకచోటస యతి చెల్లించి నాడు, ఉదా; బంగరుచేలయు( -_ బద్మనిభాములు - వావుచతువ్క్యము - భవ్యవిభో త్సంగిత శంఖను - దన్శన శార్జగ - దాముఖ చిహ్నము - తత్త్వమునీ లాంగము నీనది = యౌరనృజించు ని - జా శ్రిత 'దేహికి - నంతిక న (దంగళయాను.ది - రంబుగంజూచిక - రంబిదివోచతు - రత్వమనన్‌ ఎూానకళా. లి-140. మవో(_నగ్ధర మహా[సస్ధర యనునది ఆకృతి (22వ) చృందమందలి 605088 వ వృత్తము, ఇందు [వతి పాదనున “స-ంతాత-న-సంర-ర-గి అను గణ్మకమ ముండును. ('పాననియమమున్నది, , 16 వ అతరములు యతి చెల్లును,

భ(రక-కి 151 ఉదా : సరియాతాయాతరంహ - శృలకలితరత - [శాంతి నిశ్వాసధారా పరిషద్వా్గమి[ళభావ - (ప్రవిఘటితమిధః - (ప్రాణభేదోదయం బై యొ9మ న్వవోజపాళీ _ యుగకరిమకరీ _- యుగ్భృుజామధ్య చిహవ్నో భరణ వ్యక్తైక భావో - భయవిలనితహృ - ద్భాగమైనిిధవో యెన్‌ -ాళ్ళం. నైమ. 7-188. మదక మదక మనునది ఆకృతి (28 వ) చృందమందలి 1847005 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-ర-న-ర-సంస-న-గ' అను గణ్య కమ ముండును. |పాసనియమమున్నది. 11 వ అవరము యతి చెల్లును. ఉదా; దమీణదిక్కుపోయితిని చం-దనాగభు జంగవిషానలరురీ కుకి.గిరీం దమెక్కిరిని ది-క్కుడు 6 గవితాననిరూషితమలిన్‌ దీకనగ _స్త్వవాసముహసం ఆ తిదివ్యతపళ్ళట (గాంచితి విరూ పాకని వాలినందుగని దీ - ర్గదాశభయాన:బలాయితుండనై, --రామా. కల్ప. కిష్కిం. సమీ. 819. భద్రక-తి భ[ద్రక మనునది ఆకృతి (28 వ) చృందమందలి 1980711 వ వృత్తము, ఇందు (పతిపాదమున 'భ-ర-న-ర-న-ర-న-గ' అను గణ[కమముండును. 'ప్రానసనియమమున్నది. 18వ అవరము యతి ెల్లును ఈ వృత్తమునే “సుభ దకి మని ఖీమన, 'భదిణి' యని వి. పెద్దన పేర్కొన్నారు. ఉదా: ఆదిభ6జేసియవ్వలవనద్వ -య ౨బునొగిమూ (డుతానకములన్‌ ఉఊాదుకొనంగనొక్కగురువొంద(- బై విరతిరు దనంఖ్యనిడినన్‌ గాదన ఠాదుళ |దకమునాగ-గాఢమగువృ త్త మొవ్ఫ(గృతులన్‌ (శీదనరారనా శ్రితవితాన-చింతితఫల పదాననృవారీ. జూజఅనం. ఛం, 2-105,

169 వృత్తములు సుభ్యదక చూ, భదక-ి. భ్మదిణి చూ. భ(దక-2£. తురగ తురగ మనునది ఆక్యరి (28 వ) చృందమందలి 14900944 వ వృత్తము. ఇందు వతి పాదమున “న-న-న-న-నస_జ-జ-గ'* అను గణకమ ముండును. (ప్రాస నియమమున్నది. 15 వ అదరము యతి చెల్లును. 6, 15వ అడరములు యతిచెల్లునని క, రంగకవి చెప్పిండు. వి. "పెద్దన ఈ వృత్తమునే తురగవల్లి త మన్నాడు, ఉదా; తరుణరవికరవికచసరనిజ దర్చమోచ" లోచనా శరధినిరవధినిఖణలజలహాతి-సాం (దకంధరబంధురా గిరిమధనమధువిధుకర | శిత-కీర వాహన మోహనా స్ఫురదచిరరు చిరుచిర చిరు చి-పోవకాంబర డంబరా. _-క. కంర. 4ఉ-201. తురగవల్లిక చూ, తురగ హంని హాంసి యనునది ఆకృతి (22వ) చృందమందలి 1048821 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “మ-మ-త-న-న-న-స-గి అను గణ కమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 18 వ అక్షరము యతి శెల్లును (తెలుగు లామణికు లీ వృత్తమును చెప్పలేడు. [పాకృత పింగలములో చెప్పబడినది. చూ. తె. ౯. ఛం.రీి. పు. 76. రామా. కల్పంలో (వయుక్తము యతి చెల్లింపు ఈ (పయోగముఐట్టి చెప్పబడినది.) ఉదా; భాతార్చిర్ధూ ర్భాంధుర్యంబుల్‌ జలనిధి-జలములుశలనల గాగన్‌ పాతాళస్థ్మపాణి ేణుల్‌ పల పల-భరమయియసువుల వేగన్‌ యాతాయాతాయాసక్షి స్టైాసువులయి-యలమటవడిజడియాదో (వాతం బెల్లిన్‌ వార్వాసంబుల్‌ వధలి ది-వమునకుంజన నెగురం చక్‌ శాారామా, కల్చ. సుందర, సంధ్యా. 840,

కవిరాజవిరాజిత 158 మత్తాాకిడ నుళ్తా[కీడ యనునది వికృతి (28వ చృందమందలి 4194081 వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున “మ-మ-త-న-న-న-న-లగ' అను గణ క్రమ ముండును. (వాసనియమమున్నది. 0, 17వ లకరములు యతి చెల్లును, ఉదా; “మత్తా కీడన్‌ మాతల్‌ నానాల్‌ మటీవమువనుగజ-మతయతులమరన్‌" _--ల సా. సం వికి వ ఛం. పద్మనాథ పద్మునాధ మనునది వికృతి (£8 వ) చృందమందరి 1490797 వ వృ త్తము. ఇందు (ప్రతి పాదముశ “7త+2గి అను గణ కమముండును. [పాస నియమమున్నది. 18 వ అమరము యతి చెల్లును. ఉదా; (శీరం గనాథ వధన్‌ బద్భునాభుండు-స్య ప్టీస్టిరిందా న్నెయె, (నష్టకొల్వన్‌ తీ రాస్ట్రకన్భాాపసేవాసుఖభానంద-: ద్ధింగనన్‌ శేపతల్పంబువై నాకరూఢ యోగ పళాంతిన్‌ సువి శాంతి-నాళ్మాంళ సం సృష్టింతించుచున్‌ భ కారాధ్యరైవంబుగా వైభవోపకు.-డై వెల్లుధా గన్‌ స-లీలావిభూతిన్‌. ఎాఛం పాం. 1. కవిరాజవికాజిత కవిరాజవిరాబిత మనునది వికృతి (28వ) చృందమందలి 3505 | 80వ వృత్తము. ఇందు (వతి పాదమున “శవ +రిజ+లగి అము గణ(క్రమముండును. (పాసనియమమున్న ది 8, 14, 20 వ అకరములు యః చెల్లును. నన్నయగారు 14 వ అవర మొకశీ యతి వెల్లించినారు, ఉభయరీతులకు లమ్యములున్నవి. ఉదా: అనవుడునీట్లను-నన్న రపాలున-కాత(డు మోతము-నర్ధి జగ జైనులకు (బుట్టుట -సన్మతిగో6ివి-శారదులాదర-సంభృతులై వ టల _ -ా లా జా యనఘసుదు _స్తవ-మైనభవంబున-కచ్చగుఏఎయి?- హానముబో ధనమహగియవి-ధంబున జెప్పిరు-దా త్తగుణా[శయ-తామహిఠా, భార, 'ఊీ 1-51.

154 వృత్తములు అశ్వలలిత అశ్వలలిత మనునది వికృతి (£8 వ) చృందమందలి 8861424 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-జ-భ-జ-భ-జ-భ-లగ”" అను గణ[కమ ముండును. [(పాసనియమమున్నది. 18 న అతరము యతి చెల్లును. ఉదా; ఇరుబెనలందుకజ్జువులుగట్టి-యిట్టటులలాగునట్ట వెర్నవై తురగచయంబుఘోరఖర రాజి- [తోల(గను దాళ్లు వీలిచనినన్‌ & ర తురగంబులుం [గమమునేగి-.గాఢముగగోడలందుదునగన్‌ తిరిగినుం రిబావుువులుగాని- డేపామునుగానినుంత చెడదున్‌ . రామా, కల్ప. యుద్ధ. కుంభ. 214. రుసుమ కుసుమ మనునది వికృతి (వలి వ్ర చృందమందలి 41908754 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “న-భ-న-భ-న-న-=న-లగ” అను గణ్మక్రమ ముండును. (పొసనియమమున్నది. 18 వ అమరము యతి చెల్లును, ఉదా; “నభనభ _ల్తగనగణముల్వగ-ణయుతమయిచెలువలరినన్‌ విభుండురంగనృపతి[ త యోదశ-విరతివసుమతి(గుసుమమౌ” -ా-రంగ. ఛంద. 4=1259. నరసిజ సరనీజ మనునది సంకృతి (24 వ) చృందమందలి ర888198 వ వృత్తను. ఇందు (వతి పాదమున “మ-తాయ-న-న-న=న-స అను గణ్మకమ ముండును. ప్రాసనియనుమున్నది 10, 18వ, అమరను యతి చెల్లును. లాకణికు 'లవ్వరును చెప్పలేదుకాని, ఒక్కా అప్పకవి తప్ప అందరును 4& అతరముల తరు వాత (పాస యతినియతముగా బెల్లి ంచినారు. ఉదా; రమ్యత్వం-జార(గంబెంపూంర్జి తముగ మణివిర-చితమకుటములుం దచారుంజూడన్‌ -సాొరవిభూతిన్‌ -ధరణిపులనిమిమ-ధవని భులగుచున్‌్‌

(శౌంచవద 155 భూరి పీతిన్‌ _.నూ'రెలగొల్వన్‌ _భువవవినుతమ గు_పొలుపు వెలయ ము న్నీ రాజుండున్‌ -దారుణద్రై వం-విటువయి చునెకుది-నితనింగట కటా. భార, తు 2-87. తన్ని తన్వి యనునది నంకృతి (24వ) చృందమందలి 41558687 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున "భ-తావ-సంభ-భ-నాఆయ' అను గణకమ ముండును. (పాసనియమమున్నది 1ఏవ అవరము యని చెల్లును. ఉదా ; కల్పలళా వేల్లితకుసుమవిలస-ళ ఇ ౦దులుదిక్కుల వెలుగిడుతన్విన్‌ టు ల్‌ ౧. కల్పవికల్పంబులనొక గలి సం-కల్నమునన్‌ దమి నెడ పెడుధన్యన్‌ వేల్ప్చులుజోవోరుల గొనుసతసం- [పీతనువన్సు నెడగొలుతుభ _క్రిన్‌ 'మేల్చసమ. _త్తెంపు తెర వెడలినె. మ్మిన్‌ మది తెలి ని'నెం పగరాగన్‌ , =--ఛం హం. 180 ఆొంచపడదగ (కౌంచవద మనునది నంక్యతి (24వ) చృందమందలి 41098470 వ వృత్తము ఇందు (పతి పాదము) “భ-మాస-భా-న-న-వుయ' అను గణ క్రమ ముండును. |పాసనియమమున్నది 11, 19వ అవమరములు యతి చెల్లును. లాతణికు 'లెవ్వరును చెప్పలేదు కాని, అప్పకవి తప్ప, లందరును ర అకరముల తరువాత నియతము? (పాసయతి బెల్లించినారు, (వసిద్ధ లతమ్యములందును [ప్రాసయతి చెల్లినది. అప్పకవి చెప్పిన [కౌాంచవదమునే క, రంగకవి *“వంచశిర' మని పేర్కొన్నాడు. 4 ఉదా; చంచలవీ చీ.సం చయ లీలా-నలలితశరళిత-జలరువాపా: సం చితహస్తో-దం చితభం గీ-జనిశమ దనమత-సరణిగుణవ్యా ఖ్యాం చితగోప్టీ-సం చరణవ్య-త్యయనముచితహళ-హ భికలతోరా యంచలు[మోయన్‌ ఎగొంచలుగూయన్‌ -వ్యవహితపక రవ-మయినకొలంకున్‌ . జాాకళా 6-=ఐిలిగ్ర్‌,

156 వృత్తములు పంచళశిర చూ. (కౌాంచవద అష్టమూర్తి అష్టమూ_ర్షి యమనది సంకృతి (24వ చృందమందలి 8614521 వ వృత్తము. ఇందు వతి పాదమ-న “'మ-న-త-స-ర-భ-జ-యి* అను గణ[కమ ముండును. [ప్రాసనియమమున్నది. 9, 1? వ అకరములు యతిచెల్లును. ఉదా నాకస్పృగ్యిధుతి నేగున్‌ -నతమవహాసారమాగున్‌ -నగమహాకృతి జోగున్‌ చాకార్మిపముఖసొర = [పణ9 గంథిరరేభా - (వవిమలాడ్భుత లేజః (పాకారాంతరనిహూఢ-|పచలనాగోగధర్మ-|వసరణాంచితమూ కిన్‌ లో కాలోకకుధళాంభో-ల. లితవర్శా యమూ_ర్రిన్‌-లురనమంధరమూ _ర్లిన్‌ --రామా. కల్గ్కు నుందర. సంధ్యా. 2౨109, శృంగార శృంగార మనునది సంకంతి (24 వ) చృందమందలి 41083580 వ వృత్తము ఇ౦దు [వతి పాదమున “న-త=య-భ-స-న-న-య” అను గణ్మకమ ముండును. [పాస నియమమున్నది. 11, 18 వ అకమరములు యతి చెల్లును. ఉదా : మృడవి[శామంబవలన్‌ బందొ-మ్మిదిటనుయతి తగి-మెజనినయంత నడు శృంగారాఖ్య6 'జెలంగున్‌ ర-జ్లనృవతి సతయభ-నననయయు కిన్‌ ఎజంరంగు ఛంద, 4-125. దుర్మిల దుర్శిల యనునది నంకృుతి (బఓవు చృందమందలి 71900286 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున ఎనిమిది “సగణములు' [8 స) అను గణ కమ ముండును. (ప్రాసనియమమున్నది. తెలుగు లాదణికు లీ వృ త్తమును చెప్పలేదు (పాకృ్ళత పింగలమున చెప్పబడినది. (చూ. తె భా- ఛం రీ. వు. 77) రామా. కల్ప'మున _పయోగింపబడినది యతి ఏవర్షము ఛెల్లించవలెనో కచ్చితముగా స్పష్టముగాదు, ౨, తీవ పాదములనుబట్టి 18 వ అతరము చెల్ల వలెనని "తెలియును, 1, 4వ పాదములలో యతి చెల్లింపబడలేదు

బంధుర 15 ఉదా: ధరణీతనయావ్మా దయేశ్వం బా-ణనితాంతమవ"గ్ని 9ఖావలిబే వరుణాలయభా శృహుజంతుతలి-(పళయాగత మై నగతింబొలిచెన్‌ ధరణింగననా [శ యమందిన చో-దగనాపదయై నదదా శ్రతులం బొరయం గనుమానకయుందడునొదు-ర్మ రముల్సలుగుల్బహులాకృత్నులెే , --రామా. కల్ప. సుంపర. సంధ్యాం 898, కిరీట | కిరీట మనునది సంకృతి (24 వ) చృందమందలి 14880471 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “ఎనిమిది భగణములు' (8 భ.) అను గణ[కమ ముండును. (పప్రొాసనియమమున్నది. 18వ అతరము యతి చెల్లును. అలుగు లావణికు లీ వృషత్తనును వెప్పలదు. [పాక్శత పింగలమున చెప్పబడినది చూ, తె. లా. ఛం. రీ పు. 7/7. రామా. కల్పలో [వయుక్తము ఉదా: వారిధి యెచ్చటలోతులులోతులు-వారక చొ బృెడియమ్ములచేతను నేరనిమాదిరిలోపలలోపల-నిపష్ప లుపో సెడియమ్ములచేత ను దూరిన చోటులచిక్కని నెత్తురు-తూములుక క్రైడునమ్ముల చేతను తీరికనూరకనూ పిరి లేవ(గ-దీసుకపో యెడునమ్ములచేతను, రామా. కల్ప. సుందర. సంధ్యా. 889, బంధుర బంధుర మనునది అతికృతి (85 వ) చృందమందలి 14868768 వ వృత్తను. ఇందు (పతిపాదమున “శన+1స+లిభ+1గ' అను గణ్యక్రమముండును- (పాసనియమమున్నది. 168 వ అవరము యతి చెల్లును, ఉదా ;: పరిమళభరితవికచ సుమముల (శ్రీ-బంధుర కాంచన దివ్యమణి స్పిర విలసమున వెలయఃగ (భ్రమరసం-వీత వినీలవిళాసమునన్‌ సిరిమొగమున గ్ధతనపునిలుపసలా- సేచనక ౦బుగ ఛోభిల(గన్‌ హరి మధువననివసనమిలగనె న - వ్య క్తుగతిన్‌ [బియకామినిక్రై ఛం. వాం, 182,

భాస్కర విలనిత భాస్కరపిలనిత మనునది అతికృతి (25వ) చృందమందలి 8లి8ి 1811వ వృత్తము. ఇందు [వతి పాదమున “భ-న-జ-య-భ-న-న-స-గ” అను గణ్మక్రమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 18 వఅడరము యతి చెల్లును. ఉదా : భావనభమున రమాధవుండొప్పన్‌ -భాస్కర విలసిత శుభదినళోభన్‌ జీవగత సరససారసరమ్య- (శ్రీవిలసన ముఅవగునటు భ _క్షిన్‌ "బేవనుగనుమది శాంతవి వేక-స్నిగ్ధవిక సనమున వెలయధీ సం థావిత లలితవచోవిభవా _ప్తిన్‌ -భాసిలు (జజవిగ జను6డిల(దుష్టిన్‌ జజ వం, హాం, 188. ధరణిధరగతి ధరణిధరగతి యనునది అతికృతి (25ఠవుచ్చందమందలి 16777216 వ వృత్తము ఇందు (పతిపాదమున “5న+1గి అను గణ కమముండును, ప్రాస నియమమున్నది. 8, 15 వ అక్షరములు యతి చెల్లును. ఖీమన ఈ వృత్తమునే “జలదరవ మని పేర్కొన్నాడు. ఉదా : చెదరిన తలయు - చినిగిన వలువ - చెలువము త$ిగిన మొగమై కదలిన నడుము - కదిఫిన యురము - కలగిన తునిగిన సరమె అదరిన పిలుందు - నలసిన పదము - నదవదలయిచను కనులై ఇదరి బెదరియు - విరిసి విరసియు - వెడలకు వెడలకు మగువా. రామా, కల్ప, అరణ్య, జటాయు. 227, జలదరవ చూ. ధరణిధరగతీ, వనరుహ వనరువా మనునది అతికృతి (25వ) చృందమందలి 16778601 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “మ-స-భ-భ-న-నాన-న-గి అను గణ[కోమ ముండును, ప్రాసనియమమున్నది. 11, 18 వ అకరములు యతి చెల్లును,

విజయ 1509 ఉదా; రుద పౌఢినింఎందొమ్మిదిటన్‌ రుజోలగు యతులొన-రుట వనరుహమై భద (శ్రీయుతరంగా ధపలీ-_ పరగులిపషులమస-భభననననగల్‌ . రంగం ఛంద. 4.126. సురుచి నురుచి యనునది అతికృతి (25 న) చృందమందలి 4170004 వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున “వాన-భ-సఎత-న-నాయ-గి అను గణ[క్రమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 6, 14, 21వ అదరములు యతి చెల్లును, ఉదా. వసుమనువులని-ర్వదియొకటన్‌ "జ- ల నవిరమణములువరలంబాగాె నసమసురుచి(శీ- హరిసమరం'గేం (దాననభసతననయగ పా్తిన్‌ రంగ, ఛంద. 4-12”, విజయ విజయ మనునది అతికృతి (85 వ) చృందమందలి 16644511 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-స-భ-త-న-స-న-న-గి అను గణ[కమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 12, 19వ అతరములు యతి చెల్లును, ఉదా : "భానులంబదియుందొమ్మిదిటంజొ ప్పడివిరతులు నే-ర్పుడవిజయమగు నై ఎనికయ.తరంగాధిపసల్లా- ణసు భసభతనల్‌ =సననగములతోన్‌ , ఆూరంగ. ఛంద. శఉ=128. శెండవపాదమున బహుయతినియతి చెడినది,

160 వృత్తములు చారుమతి చారుమతి యమనది అతికృతి (25వ) చృందమందలి 15656785 వ వృ_తము+ ఇందు (వతి పాదమున భ-జ-స-న-భ-జ-స-వ-గ” అను గణ కమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. 18, 17వ అతరములు యతి చెల్లును. ఉదా; “చారుమలియొప్పునుభ జల్‌ సనభ- జల్‌ సనగ-సంగతికవీం దవినుతా సా౭కులద యోదళకస_ప్తదశ- సద్యతిల-సద్గతినిర ంగన్ఫ: [ రంగ. ఛంద. 41-180, సాధ్వి సాధ్గి యనునది అలికృతి (25 వ) చృందమందలి 14665451 వ వృత్తము. ఇందు పతి పాదమున 'భ-న-జ-న-సాన-న-భ-గ' అను గణ[కమ ముండును [పాసనియమమున్నది 8, 15, ££ వ అడరములు యతి చెల్లును, ఉదా; నారదసవక స=-నందనవినుతస నాథభనజనస-నాభగురుల్‌ చారుశిఖరియతి- ౩ లవిరమణము ఇూగ్జధరవిర రియు-సాధ్వియగున్‌ ॥ ఎా-సులవణ- 4-06, వరాహ వరావా మనునది ఉత్క్యృతీ (వీఠ వ) చృందమందలి 8888601 వ వృత్తము ఇందు (పతిపాదమున “1మ+రిన+స+గగ' అను గణ[కమముండును. (ఫాస నియమమున్నది 10, 16 వ అమరములు యతి చెల్లును, ఉపా; దిక్సీమాంతమిత థిమిత-ధిమిత ధిమక-ధిమక పటుతరమృదంగోద్యత్‌ [వక్సాంరావముల నటిన-చతురళఫరీ-ళకుని నిచయకృతసావోయ్యున్‌ అగో

(వళ 161 (పాకన్శష్టిన్‌ వెలుచు జలజ-భవకృతనుతి-భరితసవనఘటనా నేవాః 'నుక్సండిపిత మహితచ-రుని హితనుత-రు చిర్వమహిమవోధాయ్యున్‌.

--రామా కల్ప, కిష్కిం అన్వే., 85. భుజంగ విజృంఖిత భుజంగ విజ్బంభిత మనునది ఉత్క్భృతి (26 వు చృందమందలి వ88548&0 వ వృత్తము. ఇందు (పలిహాదమున “మ-మ-త-వ-న-న-ర-స-లగ" అను గణ[క్రమముండును. [పాస నియమమున్నది. 9, 18 వ అతరములు యతి చెల్లును. ళా ఉదా ; పాతాళాయాతాహి (శేణీ-బహుళకుటిలగమన ఏ-7*వనాద్ము శమాలికా నీళాన్విత పౌథా శ్లేషా-నితర 5 లచరనిచయ-నీలవర్ష సీతచ్చ్భవిన్‌ (సాతో[వాతవ్యాకీర్థాంబు-మరిదళితనిత కిసల-సోమవల్కతరూజ్ఞ్వలున్‌ (దేశాఘాత (కీడాధూమా-తిపథచలిత సురగణ-దివ్యభూషణ వజ్జలున్‌ --రామా. కల్ప. కిష్కా౦, అన్వే. 854. అపవాహ అవవాహా మనునది ఉత్కృతి (26 వు చృందమందలి 41888601 వ వృత్తము. ఇందు (వతిపాదమున “1మ+6%+1న-[గగ' అను గణ్మక్రమ ముండును, (పాస నియమమున్నరి. 10, 16. £2 వ అవరములు యతి చెల్లును, ఉదా : “జా (బహ్హర్తు రనములను - యతి మగణగు వాకనసగగ = లపవాహాఖ్యన్‌ ." ఎల, సా. సం. 126 వళం. యళ (వభు వనునది ఉత్క్బృతి (268 వ) చృందమందలి 28760988 వ వృత్తము. ఇందు (ప్రతిపాదమున “లిన+5్‌జ+లగ" అను గణ (కమముండును. (పాస నియమమున్నది. 9, 15, 21 వ అదరములు యతి చెల్లును, ఉదా ; (వముదిత గజబుతు - రసవి[శ్రమముల్‌ రమణం గవి వ - ర్య నుతంబునునై అ మ్‌ క్ష1ే

182 వృశ్రేములు [క్రమమున నననలు - రహినై డుజకా రములున్‌ లగమున్‌ _- [బభువృ _త్తమగున్‌ = ఎాానులవ క-6€. మలయజ మలయజ మనునది ఉత్క్యృతి (28 వ) చృందమందలి 88265224 వ వృత్తము. ఇందు 'వతిపాదమున “న-జ-న-స-న-న-భ-న-లగ' అను గణ[కమ ముండును. [పాస నియమమున్నది. 8, 15 29 వ అక్షరములు యతి చెల్లును. ఉదా : + నలిన విలోచన - నజనపనంబులు నభనగణంబులు - నటలగమున్‌ మలసగిర[ తయ - మహితయతుల్లిగి మలయజవృ_త్తము - మహి వెలయున్‌ = ఎ==నులత. 4-95. మంగళమహాశ్రీ మంగళమవో[శ్రీ యనునది ఉత్కతి (26వ) ఛృందమందలి 15858785 వ వృత్తము. ఇందు (పతి పాదమున “భ-జ-స-న-భ-జ-స-న-గగ' అను గణ[కమముండును (పాసనియమమున్నది 9, 17 వ అదరములు యతి చెల్లును- ఉదా; చిత్తజ భిదం[ఘియుగ - చింతన కళాధిగత - జిమ్షు సమవై భవ విశేషూ విత్తరమణామరగ - వీ తరణిభూజలద - విళుత కరాంబురువ గోస్టీ నృత్త మణిరంగతల - నీత్రిమనురాజనిభ - నిర్భరదయారస వయోధి మ _త్తగజయూధమద-మగ్న సుఖి తాళిరవ- మాన్యగృవా మంగళమమవాో [$, పారి. 5-11. ఉద్ధురమాలావృ త్తములు - పాదమువం దిరువదియారింటికి మించి యకరములున్న పద్యములను “ ఉద్ధరమాలావృ _త్తములు” అని లొమణికులు పేర్కొన్నారు. “ ఉద్ధుర" మనగా బరువై నది, నిండిపోయినదని యర్థములు, లావణికులు ఇరువదియారు ఛందము

ఉద్దురమోలావృ శ్తములు 168 లము మావమే నిర్టారించినారు. అందువలన ఆ ఛందముల యవరసంఖృకు మించిన యదరిసంఖృలో ఏ వృత్తము లుండుటడే వీటని ఉద్ధురమాలా పృ్త్త ములని పీర్కొనియుందురు పొత్తపి వేంకటరమణకవి మాతము ముప్పది యారువరకు ఛందములను చెప్పినాడు- అందువల" అతని మతమున ఈ ఉఊద్దుర మాలావృ త్తములు లీవు పీఎంని కనలము “వృ త్తములు'గానే అతడు చెప్పినాడు. లాదణికులందరును సమ్మతించి. ఉద్దుర మాలాసన్ఫృ _త్తములు నాలుగు,

కం లయ [గాహి, 11 లయవిఫెగ, 11, లయవాోరి, 1౪ (తిభంగిం ఆవికాక లావణి, రముణకము అను ర6౦ండు ఉద్ధుం మూ లావృ త్తములసు లింగము గుంట తిమ్మకవి ఫప్పినాడు పొ్తపి 'వేంకటరమణక వి తగ వద్ధతిలో ముప్పదవ ఛందమున. చెప్పి* దరవృత్తమును, ముప్పదియారవ ఛందమున_ చెప్పిన “లలితము, ఘననిఎదిము' అను వృత్తములనుగూడ “ఉద్దురమాలావృ త్తసు 'లను గాస భావించి వీఎ వరుసలో నిక్కడ చెప్పబదుచున్నవి.

దందకములను లావణికులు ఉద్దుర మాలావ్యృ _తములుగానే ఇ+వించి నారు. వాటినిగూర్చి విడిగా (వాయబదును. (చూ, దండకములు )

లయ[గాహి మొదలగు మూడు ఉ. మా, వృ _త్తములనుగూర్చి లమ ణములు ఇెప్పునపుడు లాదణికులు వృత్తములకు చెప్పినశ్తేు గణపద్ధతిలో. చప్పి నారు. అయితే వి. ెద్దవ, అనంతుడు, అప్పకవి గణపద్ధతిలో లదణము చెప్పుచు ఆయా ఉ మా. వృత్తములందలరి అవరసంఖ్యను, దానితోచాటు మాతా సంఖ్యనుగూడా చెప్పినారు దీనినిబట్టి, ఆ పద్యముల నడక్రనుబట్టి మాత్రాసంఖ్య గణపద్ధతిలొ లవణము చెప్పుట సమంజసముగా నుండుననిపించును. ఉదాహారణ మునకు లయ[గాహికి పాదమున పంచమాతాగణములేడ.+ఒక చరుర్భా శ్రా గణము (ఈ గణము గుర్వంతము కావలయును) అని లతణము చెప్పవచ్చును, కాని ఇట్లు చెప్పినచో మాతాసంఖ్య [పధానయమె అదర (కమ మ (పధానమగును, అప్పడు లయ(గాహి, లయవిభాతి, లయవోరులన్నియు ఒక శు యగును. ఎందు కనగా ఈ మూడింటియందును ఏకోనచత్వారింళ (89) న్మాతలే యున్నవి, కాని యవరనంఖ్యలో భేదముండుటచే మూడు (పత్యేక పద్యములయినవి. మా(త్రాసంభ్యాగణముల పద్దలిలో చెప్పినచో నిన్ని భేదము లేర్పడవు. వి. "పెద్ద నాడులు అమకనంఖ్య, దానితోజాటు మా[తాసంఖ్యను పేర్ణానుటలో, మాతా సంభఖ్యాగణధోరణిలో అవరములు విభ_క్తమ్ములై అయ స్పష్టముగా నుండునట్లు ఈ పద్యములు రచింపవలెనన్న ఉద్దేశ్యము కన్చించును. దీనికి తగినట్టు ఈ మూడింటికిని పేర్ల లో *“లయి పదము నియతముగా నున్నది. మరియు (తిభంగితోపాటు నీ మూడింటిలో (సరూపొదర) యరిని నిమేధించి శేవలము (పాసయతులనే చెల్లించవలెనని లాడణికులు చెప్పినారు,

లింగముగుంట తిమ్మకవి చెప్పిన లామణి, రమణకములుగూడ లయ (గ్రాహి మొదలగువాటివలె నడిచెడివే. లయ(గ్రావ్యోడులు పంచమా(్రాగణము

164 వృత్తములు లతో కడచినట్లు కన్చించగా, నివి చతుర్శా కాగణములతో నడచిశట్లు కన్చిం చును, (చూ. లాతణి; రమణకము-) అందువలన వీటియందును (సరూపాటర్య యలికి బడులు (ప్రాసయతులనే విధించుట సమంజసము. కాని తిమ్మకవి (సరూ పొదర) యతినే చెప్పినాడు ఇక, దర_లలితె-ఘశనినదడములను వేంక టరమణక వి శేవల వృ _త్తములుగానే భావించుటవలం (సరూపామర) యతినే చెప్పినాడు. కాని ఇవిగూడ మా[తాసంఖ్యాగణమ.ల ధోరణిలోనే నడచునవి గావున వీటికిని (పాసయతులను ఇప్పుకు సమంజసమనిపించును.

(పాసయతులుండుట ఉ మా, వృ_త్తముల సామాన్య లవమణముగా కన్చించును. కాని (ప్రాసయతి వృ_త్తములందు నిషిద్ధము. కాగా ఊఉ. మా, వృత్తములు కొంత జాలిలచణము కలవనియు శావించవలసియుండును. (చూ. జాతులు.) (పాసనియమము, అవర పరిగిణ"ము వృ తలతణము కాగా, (పాస యతినియమము, మా[తాసం భ్యాపరిగణనము జాతుల లవణము,

తిభంగిస్థిి (ప్రత్యేకము. పప్రాసనియమమున్నది. పాదోత్తరార్థమున మూడు విరుపులు, వాటికి అంత్భ పాన, ఈ అంత్య (పాస, మూడు విరుపులు (త్రిభంగి శత్వే క్‌తం

శాలూరమనునది లావణికులు చెప్పని ఉ. మా, వృత్తము రామా. కల్ప.ళే (వయుక్తము. అయితే [పాననియమమె తప్ప యతిచెల్లింపు లేదు.

దండకమందు యతి[పాసలుండవు. (చూ. దండకములు.)

పొదత్తపి చెప్పిన పద్యలమణములు శ్రీ రావూరివారి ఆ, భా. ఛం. రీ.లోనుండి (గహింపబడినవి. (పు. 1800) లయ్య్మగాహి

“లయ [గాహి" యనునది యొళానొక “ఉద్ధురమాలా వృ తము." (చూ ఉమా వృ) ఇందు [పతి పాదమున వరుసగా భ-జ-సంన-భ- జ-స-న- భ-య అను గణములుండును. (పతి ఎనిమిదదరముల తరువాత ('పానయతినే చెల్లించవలెను. (పాసనియమమున్నది.

ఉదా;

కమ్ముని లతాంతముల - కుమ్మైనసి వచ్చు మధు

పమ్ముల సుగీతనిన - దమ్ము లెసంగెం జూ తమ్య్రుల లసత్కిసల - యమ్ముల సుగంధి ముకు

ళమ్ములను నానుచుము - దమ్మొవర వాచా లమ్ములగు కోకిలకు = లమ్ముల రవమ్ముు మధు

రమ్మగుచు విన్నెనని - శమ్ము సుమనో భా

లయవోరి రమ్ముల వళోక నిక - రమ్ములును జంపక చ యమ్ములును గింకుకవ - నమ్ములును నొప్పెన్‌. ఎాఫార, ఆది. 1-186. లయ విభొతి “లయవిభాతి' యనుశది యొకాకొక “ఉద్ధురమాలా వృత్తము. (చూ, ఉమా,వృ ్ర. ఇందు | పతిపాదమున *“ఉ-స-న-" -న-న-వ=స=ంగ-వ-న-గి అను గణ[కమముండును, పతి తొమి్మ్మిదమరముల తరువాత (పాసయతినే చెల్లింపవలెను (పాస నియమమున్నది ఉదా; అలభికులము నీలముల - చెలువము వహింప నవ దళముల హారిన్నణుల - పొలుపు నదలిర్బన్‌ దలిరుగమి కెంపులుగ6 - బలుబెజంగు (కొవ్విరుల విలసవను ముత్తియపు - గుళికలకుం దక్కున్‌ గల మణులకుం బసిండి - కళుకలకు నీడగుచు 'వెలయ(గ( బరాగములు - లలితపు వితానం బులుగ గృవాముఖ్యముల = చెలువు (పతిబింబములు బలె బురము నళ్రైసల( - బొలుచును వవంబుల్‌. ఎారకళా. 1=10. లయహారి “లయహారి' యనునది యొళానొక ఉద్దురమాలా వృత్తము. (చూ, ఉమా వృ) ఇందు (పతిపాదమున 11 నగణములు+స+గ అము గణ[క్రమ ముండును. (వతి పదియవతరముల తరువాత (పాసయతినే చెల్లింపవలయును (పాస నియమమున్నది. ఉదా ; పిడుగులురలినగతిని - బొడుచుచును నడచుచును 'బెడిదముగ విదలుచుచు - విడివడని పట్టున్‌ నడగిరులు వెడదరులు - విడిలుకొని "పెనుగరుల సుడివడిన యులివులును - పొడుచుకొను రీతిన్‌ తొడలు నొడలు విిదుచుచు = మెడలు మెడలు విరుచుచు నొడలు కొడలు కుములంగ - బొదుచుచు మహో (గుల్‌ విడివడిన కనలు వెలు - వడిన పెనుపరిచలము కడవ నొకండొకండు "పెను - వడిన గతి పోరన్‌. రామా, కల్ప, కిష్కిం. గజ, 119,

168 వృత్తములు (తిళ ంగి “తిభంగి' యనునది యొకానొక ఉద్ధురమాలా వృత్తము. (చూ ఉ. మా.వ్శ) ఈ పద్యమునందు (వతిపాదమున :-

4 వగణమ.లు ౨ సగణములు + భ 1+మ+సచషాగ అను గణ[కమముండును పాస నియమమున్నది. వదునేడు, ఇరువదియొకటి, ఇరువది యారవతరముల తరువాత (పొాసయతి చెల్లును అయితే : దునేడవరముల తరువాత (పాసమునుబట్ట మిగ౬ ౫0డు (పాసయతులు వెల్లును. వీటికి పాదాది యందలి 'ప్రాసావరముతో సంబంధము లేదు. ఇది భీమన ననుసరించి చెప్పబడిన లవణము

వి "పెద్దన మొదలగు తరువాతి లాషీణుక లు భీమనకు భిన్నముగా వాదాదియందు ఆరు నగణములను చెప్పినారు. మిగిరిన గణ క్రమము నమానమే. పాస నియమమున్నది పీరి లమ్యము ననుసరించి పాదము వదున"ారవరములకు పూ ర్వార్థముగా, పదునెనిమి దతరములకు ఊఉ త్తరార్థ్యముగా విరుగును. ఎనమిది, వదునారదరముల తరువాత పాదాది ననుసరించి (పానయతులే చెల్లును. లరువది మూడడరము తరువాత [పెసాదరము ననుసరించి 27, 889 అడరముల తరువాత (పాసయకులు చెల్లును.

. వి "వెద్దనాదుల లడ్యముల ననుసరించి ఛైప్పబడిన యంళములనే ఈ [కిందివిధముగా చెప్పినచో కొంత నులభముగా నుండును. ఉత్తరార్థము మూడు శాగములుగా విరుగును. మొదటి భాగమున తొమ్మిది, ర0డవ భాగ మున నాల్గు, మూడవ ఛాగమున ఐదు (మొత్తము పదునెనిమిది అమరము లుండును ఈ మూడు భాగములకు అంత్యపానలు చెల్లును. పాదమున ఎవిమిది, వదునారతరముల తరువాత పాదాది ననుసరించి (పాసయతులే చెల్లును. ఈ (పానయతుల (పాసాదరమునకును, అంత్య [పాసల (పాసామవమరమునకును సంబం ధమ్లులేమ భీమన లషమణమందును పొదము పదియవరములకు పూర్వార్థనుగా పదునెనిమిది యవరములకు ఉత్తరార్థముగా విరుగునని, ఉత్తరార్థమున మూడు (వి. 'పెద్దనాదుల మతముక నున్నశ్షు) అంత్యపాన లుండుననియు చెప్పవచ్చును పొచాంతమందు కన్చించు నమరము ననుసరించి దాని వెనుక “రెండుచోట్ల ప్రాస శెల్లుటచే ఈ ఉత్తరార్థమందలి వాటిని అంత్య్మప్రాసము లనుటయే నమంజస మనిపించును,.

"రండువిధముల 'తిభంగులకు ఉదాపహారణములు శ, ఖీమన ననుసరించి “ననననలునుససభమ లునుసగయు క్రములై నన్‌ -మృదువై నన్‌ - బ స్తుతమైనన్‌

రవమాణక 167 వనరుహూాభవనిభమన మలర((దిభంగినిం జెప్పున్‌ -వడిదప్ప'న్‌ -(జాసములొవ్వన్‌ ॥ వార్‌ జ, వృత్తా. 128. 11 వి, "పెద్దనాదుల ననుసరించి బలికపివతికర_-తలమున(6జమర!6గ బలమజియంతటను[గీ-వుండప [గీ-వుండయిదృ గీ తులు కళవళపడ(దొల6(గుచుముల గుచు ఛలపలచెన్‌ మరివాలిన్‌ -ధృతమాలిన్‌ -సంగర శేళిన్‌ నిలిచినయదమున-నిలువక వదమున సలలిత వేగగతుం డై -వినయు౦డై హోసరతుం డై కల(చునునిలుచును వెలుచును వెలి, జను బలమ శపోటులుతప్పన్‌ -జవ మొప్పన్‌ -లాఘవమొస్పన్‌, మా, కల్ప కిష్కాం. గజపుప్పి 115. లాషణీ “లాకణి' యనుప3ది యొకానొక ఉద్జురమాలావృ త్తము. (చూ, ఊఉ. మాం వృ ఈ పద్యమున (పతిపాదమున భ+4 నగణములు+భ+2 నగణములు+స అను గణ[కమముండును. పదునారవ యగరము యకి చెల్లును. (పాసనియమ మున్నది. ఉదా ; పకవిరమణముభననననములును- కాసురభనననసలెనసినచో లావణియన(దగునతులితితమదనవి లానలలితగుణగణజలధీ, జాసులడమణ. వృత్తం 108, రమణరక “రమణక* మనునది యొకానొక యుద్దురమాలా వృత్తము, (చూ ఊఉ. మా, వృం) ఈ వద్యమండు (పతిపాదమున ; రి నగణములు+లగము

163 వృత్తములు అను గణ కమముండును. తొమ్మిది, పదునేడు, ఇరువదిమైదవ అతరములు యతి చెల్లును. పాననియమమున్నది. ఉదా : మనసిజ జనక స - మదరిపు గజవారి మదగజ వనుపిర - మణములతో నన నన నన నన - నలగము అనయఃగ నరవరనుత రమ - ణక మమరున్‌ ఎ సులవమణ., వృత్త 104. దర *“దర" మనునది యొకానొక ఉద్దురమాలా వృత్తము. (చూ ఉ మా. వృత్తము). ఈ పద్యమందు (ప్రతిపాదమున : 8 నగణములు+భ +స అను గణ[కమముండును. తొమ్మిది, వదునేడు, ఇరువవవెమైదవ అతరములు యత్ర చెల్లును (పాన నియమమున్నది ఉదా: ఎనిమిది నగణము - లెలమిగ నిలుపుచు నిరవుగ భసనఅము - లింపుగ నెరపన్‌ మును కొని దరమగు - పొలువుగ = వసువులు మురివెపు యతులుగ - మూండు నెలవులన్‌,. --కల్ప్చితము, లలిత-2 *లలిత' మనునది యొకానొక ఉద్ధురమాలా వృత్తము. (చూ. ఉం మా, వృ. ఈ పద్యమునందు [పతిపాదమున : 8 నగణములు+న+న +న+య అను గణ[కమముండును పదునొకొండు, ఇరువదియొకటి, ముపష్పదవ యక్షర ములు యతి చెల్లును. [పాస నియమమున్నది, ఉదా ; నలువుగను గవు అపుడు - నగణములు నెనిమిద్హి స ననలుకు మజణియున్‌ యగ = ణము నొనర(జేయన్‌్‌

ఇాలూర 169 వలపుగొను లలితమగు - పరువమొలిశెడు నటుల పది పదియును తొమ్మిది - పరగు యతులొప్పన్‌. క ల్చితము ఘన నినద “ఘన నినద' మనునది యొకాకొక ఉడద్దురమాలా వృత్తము. (చూ. ఉ. మా, వ్శ). ఈ పద్వమందు (వళిపాదమున ; 4 నగణములు+జ+వ+జ- 8 నగణములు+భచస అను 4ణ క్రమముండును. పదుకొకొందు, ౭రువది మువ్చ్పదవ యవరములు యతి చెల్లును. పాన నియమమున్నది ఉదా ; అరయ6గ ఘన నినదము -*గు గృలిన్‌ చచనకలు నాషమయి జన జనలు న - నఖథల్దగ "ెగ(గన్‌ దొరయుగః బదునొకండు గ - దురశ నిర్వ దిరువది తొమ్మిదియుగ నగుచు య - తులొవః6గ నెపుడున్‌. --కల్పితము. కాలూర శాలూర మనునది యొక ఉద్ధుర మాలావృ _త్తము. (చూ, ఉ. మా. వృ ఈ వద్యమందు (వతి పాదమున “1త+8న+ 1లగ' అను గణ్యకమ ముండును. [పాసనియమమున్నది. "తెలుగు లాతణికు)వరును దీనిని చెప్పినట్లు కనరాదు రామా కల్పంలో ఇది (పయ _క్తమెనది. యతిగాని, [ప్రాసయతిగాని నియత రీ£ిలో చెల్లి ౦పబడటేదు. పాదాదినమగణముందడుటచే, ఆవపయివరునగా 8 నగణములుండుటచే నగనణమధ్యమున మగణానుసారిగా (పాసయతి. ఛెల్సింప వీలుండదు. కాగా కనీనము 16 వ అడరము యతి చెల్లుట సమంజసము, ఉదా : అంతన్‌ రఘు పరివృఢధనురుదిత ళర నికరసరదనల3 టుతరశి ఖా (పాంతంబగుచుజలధిబహులకుహారని వసదనురమకరత లితతశనూ

170 వృత్తములు సంళానములుతెక తకలయితపహాతవా లయితికమకపడివడిగుడునులె యంతర్జలములనను చయములురలిస గమువెైలకిల(బడిచలనమురలిన్‌ . ---రామా. కల్ప. సుందర. సంధ్యా, 88, స్వస్థానార్థనమవృత్తములు ఛందములు మొత్తమిరువదియారు, ఒక్కక్క ఛందమునందు (వస్తారము ననుసరించి పలువృ త్తములు నిమృన్నమం.లగ.ను. (చూ. ఛందములు; 'పస్తారము.) ఒకే ఛండమువందు. నివృన్నమయిన ఒక వృత్తపు రెండు పొద ములు, మరొక వృత్తము రెండు పాదములు-మొ త్తము నాల్గు పొదములుగా కూర్చబడిన పద్యము “స్వస్థానార్థనిమవృ్చ _త్త'మగును. అయితే బేనిపాదము లొక వృత్తమునకు, సరిపాదము లింకొక వృ త్తమువకుసు చెందియుండవలెను. ఇట్లుండుట “అర్ధసమత్వము' మొదటిపాద మెన్నవ ఛందముకకు వెందినదో, అబే ఛందమునకు మిగిలీన పొదములుకూడ సంబంధిం చియు౦డును కాగా మొదటిపాదమునకు మిగ్‌లిశ పాదములు “స్వస్థాన'ముశకు చెండినవగుచున్నవి. ఈరీతిగా 2 పద్ధలిలో రూపొందిన వద్య్శము “స్వస్థానార్థసమవృ త్త 'మగుచున్య ది. అప్పకవి “అర్హసమత్వ'మును మూడువిధములుగా ఇెప్పినాడు ఒకటి: వైని చెప్పబడినవిధముగా సరిపాదము లొకవృ త్తమునకు, బేనిపాదము లింకొక్ష వృత్తమునకు చెందినవగుట. ఇది సర్వలావణిక నమ్మత్వమైన యంళము. ఇక "లెందు : పూ ర్వార్థము (1, లి పాదములు) ఒక వృ త్తమునకును, ఉత్తరార్థము (8, 4 పాదములు) గ౦౯ొక వృత్తమునకు చెందినము “అగ్ధసమిమగును. “స్వస్థా నార్థసమవృత్త' సందర్భమున నీయంళమును చెప్పిన అప్పకవి, “పరస్థానార్థనమ వృత్తి సందర్భమున చెప్పలేదు. ఈ రెండిటికి స్వస్థాన, పరస్థానము లగుటలోనే భేదముతప్ప “అర్ధసమత్వ* లమణములో భేదములేదు. ఇక్కడ నీయంళము చెప్పి, యక్కడ చెప్పకపోవుటకు కారణ మనూవ్యాము. మరియు నీకితి పూర్వలామ ణికు లెవరును ఒప్పినదికాదు. నిజమునకు పూ ర్వాక్థోత్త రార్థములు భిన్నము ల్రైనను “అర్ధసమత' లేకపో లేదు. ఇదిట్లుండగా, మూడు : పద్యమునందొక పాద మొకవృత్తమునకు, మిగిలిన పాదములు ఇంకొక వృత్తమునకు చెందినను 'అర్జి సమిమగును అయితే, ఈ లతణమునందు అర్ధసమగ్వమే కనిపించుటలేడు. అందువలన ఇది ఒప్పదగినదిగా కనిపించదు. అయితే అప్పకవి ఈ యంళములను (౪0డవ మూడవవాటిని) చెప్పుటకొక కారణము కనిపించును. “ఉపజాతి' యన్న అర్థసమవృ_త్తము ఒకటి యున్నది దాని భేదములు పడునాల్లు చెప్పబడి నవి (చూ. ఉపజాతి). ఆఅ భేదములలో ఈ "రెండు లతణముల కనుకూలమైనవి కొన్ని యున్నవి. అంళేకాదు ఒకటవ, నాల్లవ పాదము లొకవృ త్తమునకు; "ఠెండవ, మూడవ ఫాదము లింకొక వృత్తమునకు చెందిన భేదములుకూడ

ఉవజాతి సగ నున్నవి. ఈ ఉవజాతి భేదములను అప్పకవి దృష్టియందుంచుకొని వై రెండంళ ములను చెప్పియుండును. కాని ఆ "ర౧డ6ంకళమ లతోబాటు నీ చివరి యంశమును గూడ శచెప్పవలసియుండినది చెప్పకపోవటకు కారణము మృగ్మము. అయితే ఉవ జాతి శేదములు-వాటి పాదముల స్థితులు పజాతివగకే పర్యా_వ్రములుకాని, అర్ధసమసామా న్యలమణముల.కాపు అందుకనియే లామణికు లంగీకరించ లేదు. వాటియందు వివషమవృ్ఫ త్తలమణములుకూడ నుష్నవి. (చూ. వివషమవృత్తములు.) అ(దువలో, లప్పకవి చెప్పిన పాషీకాంశముల న్న లా-సణికులందరొప్పిన “అర్థ సమిత్వమే ఇ ౦గీకార్యవంనిపిం చుక నును ( వ్వకవి తాను చెప్పిన లతణముల ననునరింలి కొన్ని అర్జసమవృ _త్తము౧ను చెం్పనాకు.. వాటిని అతని మతము నందు మాతమే లర్థసమములుగా “1 ంస్టెనా? సమ” వ్యతత్తవములందు చూపించ బడీనవి )

లానణికలు చెప్పిన నం లం స వ్‌ త్తసుల

1 ఉపజాతి గ. రతపియ

£ అజిశ్యవతాన న వి 0రీత నిళి

8. ఉపచి[త వు త్య న్తసమోపజాతి

4 నారీపుత 10. వ తంగోవూాలి

గా ఉలి

5్‌ నారీనుత 11 వైైపరీ గ్యోవజాతి

6 నిళి 19. సమో జాతి ఉపజాతి

“ఉపజాతి యనునది ఒకానొక స్వస్థానార్థి సవ వృత్తము, (చూ, స్వస్థా నార్థసమవృ త్తములు.) ఈ పద్యము;కు ఆయా పాదములుఎదుండు గణ కమ మీది:

'జేనిపాదములు ; త-త-జ-గగ.

నరిపాదములు : జ-త-జ-గగ. (“సిపాదము లిం [దివ(జావృత్తమవక, సరిపాదమలు ఉ పేం్యదవ(జావృత్తము నకి చెందినవి ఈ "రెండు వృత్తములును పదునొకండవ (తిష్టుప్‌ ) ఛందమున నివ్వన్నముతైనవీ (చూ. ఇందవజ; ఉపేం్యదవ(జ.) నాల్లుపాదములందును ఎనిమిదవ యదరము యతి చెల్లును. [పాసనియమమున్నది.

ఉదా:

“సొమస్వర (శీనుప-జాలివృ_త్తం

బమేయనాదాంచిత-యౌగికో క్రిన్‌

[172 వృత్తములు సామర్థ్య దైరర-స్మ్పపవృ త్తిన్‌ (బమోదియాపల్కు-ను-రాయిడింపన్‌ క ఛం. హం (మ మ.) క్షే. చి. పెద్దన ఈ వద్భమును “నిశి యని పేర్కొన్నాడు. వృత్తరత్నా కరమునందిది “ఆభ్యానిక* అని చెప్పబడినది నిజమునకు "ఉపజాతి" యనునది అచ్చముగా ఒక వృత్తముపేరు కాదు. ఇందవజ, ఉపేం[దవజ వృత్తపాదముల సమ్మేళనములోని వివిధ రీతు లనుబట్టి రూపొందిన కొన్ని వృత్తముల నమూహముశనకు సమసఫ్టిగా వ్యవవారింప బడు పేరు ఈ ఉభయ వృ _త్తపాదడస మ్మేళనము 14 రీతులుగా నేర్చడినవి. పింగళచ్చందమునకు టీక _వాసిన హలాయుధుడు “ఆద్యన్తా వుపజాతయః (86-17) అను నూ తిమువద్ద ఈ వదునాల్లు “ఉపజాతి' భీదములను నిరూపించి "పేర్లు చెప్పినాడు అవి ఈ (కిందినిధముగా నున్నవి. (ఈ కింది అంశలు పొద ములను నూచించును. ], 8 అనగా ఒకటవ, మూడవ పాదములనుకొనవళలను. ఇ=ఇ౦[దవ(జ; ఉ=ఉ వేం దవ జ) 1, వాంసి 1,8 = ఉ; బత = ౯. £, వాణి 18= ఇ; వశీ = ఊం 8, మాల వి ఊ; ల్హిథీ = ఇం 4, కాల 1, వఐ2= ఇ; క్‌ శీ = ఊఉ, 5 క్తి 1= ఉఊ ౨, రి, 4 = ఇ. 6. బుద్ధి 1= ఇ; వీ లీ 4 = ఉం "7 మాయ 12 8= ఉ, శ్కీ= ల: 8. బాల 11వ, 8= ౪; రీ= టీ, 0, బాయ కే తీ జ ఇ; వికి = ఊఉ. 10. ఆర్జ్ర 1,4 = ఊఉ, 2 ఫ్ర = ఇం || బుర్ధి 1,5,4 = ఊఉ; లవి= 9. 19, (పేమ 1వ శీ= ఉ; లవ్‌ = ఇ. 18. భద ల, 4 = ౪; వి= ఉం. 14. రామ 112 4ఉ= ఇ; ఏ = ౯. ఈవిధమైన వృ త్తపాదస మ్మేళనము ఇం[దవ్య-, ఉపేం దవ(జలశే కాక, వంళస్థ-ఇం దవంశములకు (12 వ ఛందము), శాలిని-వాతోర్మ్చి (11వ ఛందము); నాఠాచక-[వమాణిక (8 వ ఛందము) లకును ఈ స మ్మేళనమును లాతణికులు అంగీకరించినారు. ఈ వృత్తములన్నియు “ఉపజాతి అనియే చెప్పబడును. (పసిద్ధముగా “ఉపజాతి' యను'పేర (ప్రయు క్తమగునది ఇం ద్రవ్మజ-

ఉవచి[త 18 ఉ"పేం్యదవ[ఒ పాదనమ్మేళనమువలన పర్పడిం 14 ఛేదములలోని 'వాణి' యను నది.

౦ దవ(జ, ఉపేం దివ వృత్తపాదమ.ల సమ్మేళనమువలన ఏర్పడిన పదునాల్గు 'భేదములలొ” రెండవ (వాణి), ఒకటవ (వాంస్తి, నాల్లివ (శాలు, మూడవ (మాల, ఆరవ (బుద్ధ) యను భీదములను వరుసగా ఉపజాతి, వ్యత్య సోవజాం, సమోపఎా౦ి, వ్యత్య_స్తన మోపజాతి అని అప్పకవి "పేర్కొన్నాడు, అజిత(పతాన

“అజిత (పళానము” అనునది. ఒకానొక స్వస్థానార్థసమవృ త్తము. (చూ స్వ. అ స. వ్బ్శి ఈ పద్యమునకు ఆయా పాదములందుండు గణ[కమ మ్‌ది.

'బే.ప+దములు ; సంజ-సి -న,

సరిపాదములు ; న-భ-జ-ర,

( బేసిపాదములు “వమితావరి వృత్తమునకు, సరిపాదిములు “వియంవద' వృత్త మునకు చెందినవి. ఈ 0డు వృత్తములును 12వ (జగత్సి ఛందమునందు నిష్పున్నములై నవి. (చూ. [పమితాతర, (పియంవద )... బెనిపాదములందు తొమ్మిదవ యదరము, సరిపాదములందు ఎనిమిదవ యవరము యతి చెల్లును. (పాపనియమమున్నది

ఉదా;

కపిలోకమం' తులుసు-ఖం బెసగన్‌

విపులపీరమున- బెట్టి యాతనిన్‌

కపురారతుల్‌ చెలంగ6(-గంజముఖి

సుపరిది _ప్తకర-ళుభకాంతులన్‌

--రామా, కల్ప, కీిష్కి౦ధ. నియమపాలన, £/, ఉపచ్చిత

“ఉపచి[త' యనునది ఒకానొక స్వస్థానార్థసమవృత్తము, (చూ. స్వ, అస, వృం)* ఈ వృత్తమునం చాయా పాదములందుండు గణ క్రమమిది ;

'జేనిపాదములు ; స-స-స-లగ,

సరిపొాదములు : భ-థ-భ-గగ.

'జేసిపాదములందు తొమ్మిదవ అవరము, సరిపాదములందు "7వ అవరము యతి చెల్లును. ఉపాసనియమమున్నది

ఈ పద్యమందు సరిపాదములు దోధకమను వృత్తమునకు చెందినమి 'బేపపాదము లేవృ _త్తమునకు చెందినవో తేలుగు లాదణీకు ₹వరును చెప్పియుండ

1/4 వృత్తములు లేదు. కాని “పింగళచ్చ్భందసప్టీప్పణి'యందు ఈ బేసిపాదముల లతణముతో నొక వృత్తము చెప్పబడినది దానిపెరుకూడ “ఉపచ్నిత'మే. అయితే అది నమ వృత్తము ఆ వృత్తమును సమవ్శ త్తములలో చెప్పని చి పెద్దన, ఆతని శనుస రించి అప్పకవి, ఈ స్వ. అ. స, వృత్తమును “ఉపచి[త'మను పేర తెలుగులో చెప్పినారు.

ఉదా :

ఉపచి[తవిధమ్ముమ-హోజ్జ్వల

ఇవ్యాప్పతిమైపలి-వాక్కున వేదా

దిపరీప్టి నిందో ంచుచు-ధీస్వరా

త గ్రపరిళోభిత -దర్శ నమీయన్‌.

--ఛం, వాం, (మ. మ) 6 నారీపుత ళా

“నారీఫ్లుత” మనునది ఒకానొక స్వస్టానార్థసమవృ త్తము, (చూ. స్వ అ, స. వృ.) ఈ పదృమునకు ఆయా పాదములందుండు గణ క్రమమిది :

'బేసిపాదములు ; మ-త-త-గగ,

నరిపొదములు : త-త-జ-గగ,

'బేసిపాదములు, “శాలిని వృత్తమునకు, సరిపాదములు “ఇం(దవజ' వృత్తమునకు చెందినవి. ఈ లెండువృత్తములును 11వ (తిష్టువ్‌) ఛందము నందు నిష్పన్నములై నవి.) _చేసిపాదములలో ఏడవ అడరము, సరిపాదములలో ఎనిమిదవ యమరము యతి చెల్లును [పాసనియమమున్నది.

దీనికే నారీనుతనుని మరొక పేరు,

ఉదా :

ఓసీళా కుంభోద్భ-వోద్యన్మునీం దా

వ్యాసదక్త చిత్తాయిటు-వచ్చినావే

వేసాధ్వీవద్దన్న -విన్నావుకా దే

ఆసన్నమౌనాపద-యట్లు[తోయన్‌ .

మా టా యం

---రామా. కల్ప. కిష్కింధ. నియమపాలన. 210. నొరీనుత

చూ. నారీప్తుత.

ళా

రోతివియ [5 నిశి “నిశి యనునది ఒకానొక స్వస్థానార్థినమవృ త్తము. (చూ. స్వ, అ. స. వృత్తము.). ఈ వద్చిమునం దాయా పాదములందుండు గణక్రమమిది ; 'బేసిపాదములు : త-త-జ-గగం సరిపాదములు : జ-త-జ-గగ. ( జేసిపాదము లిం్యదవ[జవ్న _త్తమునకు, సరిపాదములు ఉపేం ద్రవజవృ త్తమునకు చెందినవి. ఈ "రెండువృ త్తములును పదునొకం.డవ (తిష్టుప్‌) ఛందమునందు నిష్పన్నములై. నవి) అన్నిపొదములందును ఎనిమిదవ యపరము యరి చెల్లును. 'పాసనియమమున్నది. ఈ “నిశి యను పద్యమునే అప్పకవి “ఉపూలి' యను "వీరుతో చెప్పినాడు. ఈ వై వద్భ ముపబారి 'భేదములలోని '“వాణి' యగును. (చూ. ఉప ఉదా: బేసిం[దవ[జంబున(- వేర్చిఠాంగా 'నెసంగ6గానర్ల ను-పేం[దవజన్‌ భాసిల్లగా హూర్చియు-బాగుమీఅన్‌ వెసన్ని శీనామస'-వృ త్తమయ్యెన్‌. ఎల, సొ, సం. 2-5. రతి్మిపియ “రతి[పియ* యనునది ఒకానొక స్వస్టానార్థసమవృ త్తము, (చూ. స్వ, అ,స, వృ.) ఈ వృత్తమున ఆయా పాదిములయందుండు గణ[కమమిది : బేసిపాదములు : మ-న-జ-రం-గ, సరిపాదములు ; ఒం-భ-న-జ-గం ( బేసిపాదములు ' పహార్షిణి' వృత్తమనకు, సగిపాదములు “రుచిర' వృత్తమునకు చెందినవి. ఈ "రెండువృత్తములును పదుమూడవ (అతిజగరి) ఛందమునందు నిష్పన్నముల్రైనవి.). బేసిపాదములలో ఎనిమిదవ యవరము, సరిపాదములండు తొమ్మిదవ యడరము యతి ెల్లును. [పాసనియమమున్నది. ఉదా; వాణిన్‌ హారతి. పియ-వాదికా తయో కిన్‌ [(వణాదబంధురనవ-కాగయు _కమౌ

పీశా క్వాణ మెలయ- వేడ్క (గొల్వ నెంతున్‌ గణి పిసిద్ధగలవి-కద్ధనంబిడన్‌- --ఛం. హం. మ, మ.) 0 విపరీతనిశి

“విపరీతనిశి' ఒకానొక స్వస్థానార్థసమవృ _త్తము. (చూస్త, అస వృ )= ఈ పద్యమం దాయాపాదములందుండు గణ కమమిది ;

"'జేసిపొదములు :; జ-త-జ-గగం

సరిపాదములు ; త-త-జ-గగం ( బేసిపాదములు ఉపేం్య దవ జవృ_త్తమునకు, _సరిపొదములు ఇం [దవ జవృ_త్తము నకు చెందినవి. ఈ శెండు వృత్తములును వదునొకండవ (శిష్టువ్‌ ) ఛందము నందు నిష్పన్నములైనవి ) నాల్గుపాదములందును ఎనిమిదవ అదరము యతి చెల్లును. |పాననియమమున్నది.

“నిఇి యను స్వ. ల స, వృత్తమునకు ఈ వ్య త్తము వ్యత్య_స్తముగా నుండును. నిశియందలి జీసిపాదములిందు సరిపాదములుగను, సరిపాదములు జేసి పాదములుగను నుండును. అందువలన దీనిని “విపరీతనిశి యని చి. "పెద్దన “పేర్కొన్నాడు. (చూ. నిశి). ఈ “విపరీతని నే అప్పకవి “వ్యత్యస్తోవజాతి" యన్నాడు. ఈ “విపరీతనిశి యనునది “ఉపజాతి భీదములలోని “పహాంసి యగును. (చూ. ఉపజాతి)

ఉదా:

ఇరస్తుతా బేసిను-పేం్యదవ జన్‌

హీ రాంగసర్లిందును-నిం ద్రవ జన్‌

ధశరాధిరాజాయిది-దాధరి లిన్‌

(శీరీతినొప్పన్‌ విప-రీతపూర్వన్‌

ల, సా, నం. 2-10. వ్యత్య న్తనమోపజాతి

'వ్యత్య _స్తసమోపజాతి యనుేర అప్పకవి యొక స్వస్థానార్థసమ వృత్తమును చెప్పినాడు. (చూ. స్వ, అ. సం వృ). ఇందు పూర్వార్థము (ఒక టవ, శెండవపాదములు) “ఉపేం[దవ[జ' వృత్తమునకు, ఉత్తరార్థము (మూడవ, నాన్లివ పాదములు) “ఇం[ద్రవ(జ' వృ త్తమునకు చెందియుండును, (చూ, ఇంద వజ; ఉపేందవ(జ; ఉపజాతి )/ నాల్లుపాదములందును ఎనిమిదవ యక్షరము యతి చెల్లును (పొసనియమమున్నది.

వై వరీత్యోపజాతి 117 ఉదా:

ఒయారివ్యత్య స్త స-మోపజాత

స్వయం వభావృ త్తవి-భావధీవ్యా

పాయోగదీ _వ్రిన్‌ గని- బవ్మా తెల్విన్‌

వైయాత్వముంగాచెం బ-పంచసృష్టిన్‌

-=ఛం, హం, (మ, మ త్త నిజమున కిది అప్పక వీతర లావణికుల మతమున “స్వస్థానార్థసమ వృత్తము కాదు. స్వస్థానార్థ వివషమవృత్తమగును. (చూ.స్వ. అ,స వృ; స్వ అ. వి వృ) ఈ వ్యత్యస్తసమోపజాతి యనునది “ఉపజాతి భేదముల లోని 'మాలి యగును, (చూ. ఉపజాలి.) వ్యత్యసోపజాతి అలి

“వ్యత్యస్తోపజాతి' యనుపేర అప్పకవి ఒకానొక స్వస్థానార్థ నమ వృత్తమును చెప్పినాడు. ఈ వృత్తమునకే “విపరీతనిి యని నామాంతరము. చూ. విపరీత నిశి, వై పరీత్యోపజాతి

వై పరీత్యోపజాతి యను పేర అప్పకవి యొకానొక స్వస్థానార్థ సమ వృత్తమును చెప్పినాడు. దీని లమణ మిట్లుండును.

ఈ వృత్తమందలి మొదటి పాదము ఇం[ద వజ వృ _త్తలవణముతో, "రెండవ, మూడవ, నాల్గవ పాదములు ఉ'పేంద వజ లవణముతో నుండును. అన్ని పాదములందును ఎనిమిదవ అవరము యతి చెల్లును. (పాస నియమ మున్నది, (చూ, ఇంద వజ; ఉపేంద వజ),

పదా;

వ్యాజ [పధానంబయి - వై పరిత్యో

ప జాతి వృద్తిన్‌ గను - భాష యంచున్‌

స్వజాయ నాత్మాన న భాసురాద్లాం

ల జి

త జీవనగానిల్పె వి - ధాత రక్రిన్‌.

-ాఛం, వాం, (మ, మ్రల,

ఈ వృత్తమునకు అర్థసమత్వము నిజమునకు లేదు. అందువలన అస్పకవీతర లాతణికులు దీనిని అర్థసమవృ త్తముగా నంగీకరించలేదు. ఇది ఉపజాతి విభదములలోని “బుద్ధి యను 'ఖీదము (చూ. ఉపజాతి,

12

178 వృత్తములు సమోపజాతి

“సమోవజాతి' యనుపేర అప్పకవి ఒకానొక స్వస్థానార్థ సమ వ్య _త్తమును చెప్పినాడు దీని లదణ మిట్లుండును

నమోవజాతి యందలి పూర్వార్థము (ఒకటవ, "రెండవ పొదిములు) “ఇం[ద్రవ్మజ' వృత్త లదణముతో, ఉ_త్తరార్థము (మూడవ, నాల్లవ పాదములు) “ఉపేంద్రవి వృత్తలదణముతో నుండును. అన్ని పాదములందును ఎనిమిదవ అడరము యతి చెల్లును. |పొస నియమమున్నది.

ఉదా :

ఓలాడ నాసష్టన - మోప జుతిన్‌

'హేలా విలాసాన్విత - వ్యొష్టి వాణీ

కలావవో లాపము - కౌముదీ దీ

_ప్త లత్యసంవిత్తును - బంచెనంతన్‌.

--ఛం. హం. (మ. మి 8,

నీజమునకు అప్పకవి చెప్పిన ఈ రీలిని అక్రసమత్వముగా అప్పకవీతర లాదుణీకు లంగీకరించలేదు. (చూ. స్వ. అ. స. వృత్తములు.). ఈ వద్యము “జఉపజాతి' భీదములలోని “శాల' అను భేదము, (చూ. ఉపజాతి, పరస్థానార్థ సమ వృత్తములు

ఛందములు మొత్త మిరువదియారు ఒహ్కాక్క ఛందమునందు (ప్రస్తారము ననుసరించి పలువృ త్తములు నిష్పున్నములగును (చూ. ఛందములు; వస్తారము,) ఒక ఛందమునందు నిషృన్నమెన యొకానొక వృత్తపు "రెండు పావములు- మొత్తము నాబ్లు పాదములుగా కూర్మ బడిన పద్యము “పరస్టానార్థ సమవ్నత్త మగును అయితే బేనిపాదము లొక ఛందపు వృత్తమునకు, సరి పాదము లింకొక ఛందపు వృత్తమునకు చెందియుండవలెను ఇట్లుండుట “అర్థ సమత్వము, " బేనిపాదము లెన్నవ ఛందమునకు ెందినవో, ఆ ఛంద మాపద్య మునకు స్వస్థానము. కాగా సరిపాదములకు చెందిన పాదిములు మరొక ఛందము నకు చెందిన వగుటచే, ఈ పాదముల ఛందము ఆ పద్యమునకు__ “వరస్థాన మగును కావున భిన్న చృందోవృత్తపాద సమ్మేళనమువలన అర్ధ్థసమముగా రూపొందిన పద్డము “పరస్థానార్థ సమవృత్త "మగును. స్వస్థానార్థ" సమవృత్త ములు ఒకే ఛందములోని భిన్న వృత్తపాద సమ్మేళనములు కాగా పరస్థానార్థ సమవృ _త్తములు భిన్న చృందములలోని వృత్తమంల వాదముల సమ్మేళనములు- (చూ. న్వ, అ. స. వ్య). ]

భిన్న చృందముల భిన్నత్వము పకాకర భేదముతోమా[తమే యుండ

శీశుమతి 170 వలెనని చి. పెద్దన, అప్పకవి చెప్పినారు. అనగా ఒకఛందములోని _బేసిపాదముల (అవమరసంఖ్యరు) కు ఒకి అవర మెష్కవోానో లేక తక్కువగానో మాతమే యున్న ఛందములోనివి సరిపాదములు కావలను. ఉదాహరణమునకు తొమ్మిదవ ఛందములోనిపి బేసిపొదమ.లై నచో, సరిపాదిములు, ఎనిమిదవ, లేదా. పదవ ఛందములోనివి కావలెను. లావమణికులు చెప్పిన ప. అ. స, వృత్తములు ;:- క్షి అపరవ, క్ర, 7. భదవిరాట్టు £, కేతుమరి 8. మణివితానకాంతి 8, కోమలి 0. మనోహర డ్తీ ధృతమధ్య 10. వియోగిని 5. వరానతి 11. వేగవతిం 0, పుష్పిక్మాగ అపరవన 9) “అసరవ,క్ర్ర" యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమవృ_త్తము. (చూ ప. అ. స వృ.) ఈ పద్యమునం దాయాపాదములం దుండవలసిన గణ ఈమమిది:; 'బీసిపొదములు : న-న=-ర-లగ సరిపాదములు : న-జ-జ-ర (బీనిపొదములు వదుకొకండవ ఛందము. (తిష్టువ్‌) నీష్పన్నమైన “భదకి వృత్తమునకు చెందినవి. సరిపాదములు పన్నెండవ (జగతి ఛందమున నిష్పన్న. మైన “పదమాలి" వృత్తిమునకు చెందినవి.) జేసిపాదములందు పడవ యవరము సరిపాదములందు ఎనిమిదవ యవరము యతిచెల్లును. [పాస నియమమున్నది. ఉదా; అనఘ యసమ = మందు భదిక ననపతి మాలిని - సర్టయందు ని ది టు ల్పనది యపర - వ,క్ర్రృవృ_త్తమౌ ననుచును సత్కవు - లంఢడ్రు మారుతీ జజ, సొ, సం. 2-20, "కేతుమతి “"కేశ్రుమతి యనునది యొకానొక్ష పరస్థానార్థ సమవృ త్తము, (చూ పుస్థా. అ. స, వృ). ఈ పద్య మందాయాపాదములందుండవలసిన గణ (కమమిది;

180 వృత్తములు జీనిపొదములు : న-జ-స-గ సరిపాదములు : భ-ర-న=గగా (బేసిపాదములు పదవ (పం_క్రి ఛందమునకు, సరిపాదములు వదునొకండవ (తిష్టువ్‌) ఛందమునకు చెందిన వృదత్తముల పొదములు. ఈ యీ గణ క్రమము లతో చెప్పబడిన పద్యములు ఆయా ఛందములలో కానరావు. కాగా వి [కొటత్త వృత్తము లనుకొనవలెను. వీటికి పేర్లు చెప్పబడలేదు. అన్ని పాదము లందును ఏడవ అతరము యతి చెల్లును (పాస నియమమున్నది. ఉదా; చను జేసులన్స - జ సగాప్రిన్‌ భాను సమాసరిన్‌ - [భ నగగంబుల్‌ తనరం గవీం[ద ఎ (ద్రతతి "యెన్నం దో నమరింపంగే - తుమతి మించున్‌, ఎల, సా, సం. 2-15. అప్పకవి మాత్రము జీసిపొదములు స-జ-న-గ అను గణ కమముతో నుండవలెనని చెప్పినాడు. యతి చెల్లి ంపులో ఖీదములేదు, ఉదా; మహితార్థ శీతు = మతి వచ స్సాహితి నాత్యసౌ అ స్ట్‌ రసా శీన్‌ బహుకేతువ్లైళ - వకుభద వ్యాహృతి నొప్పుా - వ్యనభ మందున్‌ ఎజ=ఛం. వాం. (మ. మ ర్‌, కోమలి “థోమలి' యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమవృత్తము. (చూ. ప, అ.సం వృ-). ఈ పద్యమందాయా పాదములందుండవలసిన గణ[క్రమమిది : 'జిసి పొదములు ; న-జ-జ-య నరి పాదములు : జ-భ-స-జ-గ (జేసి పాదములు పన్నెండవ (జగలి) ఛందమున నివ్వన్న మైన తోదక వృత్తము నకు, సరి పాదములు పదమూడవ (అతిజగతి) ఛందమున నిషృన్నమైన రుచిర వృత్తమునకు చెందినవి). "'జేని పొదములందు ఎనిమిదవ యతరము, సరిపొాదము లందు తొమ్మిదవ యకరము యతి చెల్లును. ప్రాస నియమమున్నది.

వళావలి 191

ఉదా;

అనిలజ దోదక - మౌ విషమాం ఘల్‌

జనస్తుతా రుచిర యె - సంగు యుక్కులన్‌

ఘనతరయమె తగు - గావ్యములందున్‌

వినంగ గోమలియను - వృ త్తమొప్పగున్‌.

ఎల. సా, సం. 2-28,

ధృతమధ్య

“ధృతమరధ్య' యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమువృత్తము. (చూ, ప, అ స,వృ 1 ఈ పద్యమునంచాయా పాదములందుండవలపిన గణ క్రమ మిది;

దేసి పాదములు ; భ-భ-భ-గగ

సరి పాదములు ; న=జ-జ-య (జేసి పాదములు పదునొకండవ (తిష్టువ్‌) ఛందమున నిష్పన్న మైన దోధక వృ_ళముకకు, సరి పాదములు పన్నెండవ (జగతి) ఛందమున నిష్పన్నమైన తోదక వృ త్తమువకు చెందిన పాదములు ). జేసి పాదములందు ఏడవ యత రము, సరి పొదములం ెనిమిదవ యవరము యతి చెల్లును. [పాసననియమ మున్నది.

ఉదా;

ఆరయ దోధక - మంటును బేను

ల్సృరులను దోదక - లకణమొందున్‌

మారుతి యాధృత - మధ్యకు 'నెండున్‌

నరస కవీందులు య సమ్మతింగూర్చన్‌ =

ఎల. సా, సనం, 2-లిలి,

అప్పకవీయ లవణ మిశ్ప్టుయున్నను, లక్యమందు నాల్గవపాదము “ండవ పాదమువలె నుండుటకు బదులు ేసిపాద లకణముతోనున్నది. ఇది (పమాదవళమున జరిగినదై యుండును. (చూ. వావిళ్ల వారి “అప్పకవీయము” 1084 (వచురణ.). పరావథి

“వరావతి యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమవృ త్తము, (చూ. ప అ, స, వృ) ఈ పద్యమం దాయా పొదములందుండవలసిన గణ క్రమమిది ;

182 వృత్తములు 'జేసిపాదములు : ర-జ-ర=జ సరిపొదములు జ-ర-జ-ర-గ (జేసిపాదములు పన్నెండవ (జగతి, ఛందపు వృ త్తమునకు, సరిపాదములు పద మూడవ (అతిజగతి) ఛందపు వృత్తమునకు ఇెందినవి. ఈ గణ[కమములతో సాయా ఛందములందు వృత్తములను లావణికులు చెప్పినట్లు కానరాదు. కాగా ఇవి [కొత్తవృత్తములు "కేర్లు చెప్పబడలేదు ). 'ేసిపాదములలో తొమ్మిదవ యవరము, సరిపాదములలో వదవ యతరము యతిచెల్లును (పాసనియమ మున్నది. జీసిపాదములలో వరుసగా ఆరు “గల'ములు; సరిపాదములలో వరుసగా ఆరు లగములు+ఓక గురువు అని చి ఇద్దన చెప్పినాడు ఈ చెప్పినదానిని గణ ముల పద్ధతిలో చెప్పినచో వపయిలదడణ 'మేర్చడును. అప్పకవి చెప్పిన లతణము పయిదానికి కొంత భిన్నముగా నున్నది జేసిపాదములందు “ర-జ-ర-జ-గ* అము గణ[కవము నాతడు చెప్పినాడు కాని అది సరికాదు ఈ లకణమును బేసిపాదములకు న్వ్నీకరించినచో, ఈ బేనివాదములు గూడ సరిపాదములతోపాటు పదమూడవ ఛందమునకే చెందినవగుము అప్పుడా వృత్తము స్వస్థానార్థ నమవ్చ _త్తమగునుగాని, పరస్థానార్ధ నమవృత్తము కాక పోవును. బేసిపాదముల లకణముము మార్శి, సరిపాదముల లక్షణమును మార్చక పోవుటచే నీస్టితి 'యేర్పడినది కాగా వరావతిపేర ప, అ. స, వృత్తముగా అప్ప కవి చెప్పినది స్వ అ. స వ్వృత్తమని శావించవలి యుండును. "రెండింటికి ఉదావారణములు : ఓ, బేనులందు వాంబులాజు-"పెట్టియాల 'దెసన్స గంబులాటుగంబ-దిన్సరి[ నాం తూానాని (౮ అాయానిః జేసిరేంరావతీ[వ-సిద్దసంజ్ఞ 6 లా నం లా బొసంగు పేరివ త్తమౌను-భూరికీర్షీ ఎల. సొ, నం. లి-£!. 11. కోరికన్నరావతీ[ప-కోప్టితో క్రిచే లు న ఠి పాలి విరాజమానన్నృష్టిచిిత-వి భిమాభా కారితస్వరూప మెంతు(-గావ్య సిద్ది కై నిరంత రాత్మదృష్టినంది-నితృతుష్టిన్‌ + ఛం. వాం, (మ, మ) 15,

భ(రవిరాట్టు 185 పుషిితా్యగ

“పుష్పితా[గ' యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమవృత్తము, (చూ. అ. సవ్న ) ఈ వద్యమందు నాయా పాదములందుండవలసిన గణ (కమమిది థి

'జేసిపొదములు ; న-న-ర-య

సరిపాదములు : న-జ-జ-ర-గ (జేసిపాదములు పన్నెండవ (జగతి) ఛందమున నిష్పున్నమగు “భదిక' వృత్తము నకు చెందినవని చి. "పెద్దన చెప్పినాడు; కాని అతడా ఛందిమున చెప్పిన “భ(దికి వృత్తమునకు న-న-న-లగ అను గణ్యకమమున్నది. (“ననరవవలు ఇనంగు భదికన్‌” లసాసం ఆ 1. 11వ ఛందప వృ త్తములలో) ఛందము వదుకొకందవది యగుచున్నది. ఇదిట్లుండగా న-వ-ర-య గణ కమ ముతో పన్నెండవ ఛందమున లామణికులు పవృత్తమును చెప్పలేదు. కాగా ఇది కొ_త్తవృత్తము, పేరు చెప్పబడలేదు. సరిపాదములు పదమూడవ (అతిపగతి) ఛందపు [వభాతవృ త్తమునకు చెందినవిఎ. జేనిపాదములందు తొమ్మిదవ యమ రము, సరిపాదములందు ఎనిమిదవ యవరము యతిబెల్లును, _పాసనియమ మున్నది.

ఉదా ;

పరగనసమమందు-భ |దికాగ

ల్సరులం బవాత యె-సంగుంబుప్పితా గన్‌

పహరికులమణియంజ-నాత్య జాతా

శరనిధిలంఘన- శౌర్యసత్యసంధా.

ఎల, సా, సం. లి=వీ6.

భద్ర విరాట్టు

“భ్మద విరాట్టు అనునది ఒకానొక పరస్థానార్థ సమవృత్తము (చూ, ప అన, వృ=). ఈ పద్య మందాయాపాదములందుండవలసిన గణ[కమమిది:

జేసిపాదములు ;: త-జ-ర-గ

నరిపాదములు ; మ-స-జం-గగ, (చేనిపాదములు పదవ వందకి ఛందపు వృత్తమునకు చెందినవి. కాని ఈ గణ కమముతో నా ఛందమువందు లాతణికులు ఏ వృత్తమును చెప్పలేదు. కాగా ఇది కొత్త వృత్తము. పేరు చెప్పబడలేదు. సరిపాదములు పదునొకండవ (శిమష్టువ్‌ ) ఛందవు వృ త్తమునకు చెందినవి. ఈ గణ[కమముతో గూడ నా ఛందమం దే లాదణికుడును వెప్పలేదు. కాగా ఇదియు కొత్తదే. అయితే ఈ

184 వృత్తములు లమణముతో “మేరురూపి మను వృత్తము “వృ త్తసారము' నందు చెప్పబడినది. (చూ, రావూరివారి ' తెలుగుభాషలో ఛందోరీతులు". వు 122), 'జేనిపొదము లందేడవ యకరము సరిపాదము లందారవ యవరము యతి చెల్లును, (పొన నియమమున్నదిః ఉదా; తాంబెంద సమాన = త (జరగా _ప్రిన్‌ రాజిల్‌ శుద్ద వి - రాట్టుగంబు సర్ట్‌ 'జేజో విజతార్య - తేటగాంగన్‌ భాజద్భద్ర వి - రాడ్విధంబు మీంచస్‌. ఎల, సా. నం. బి2. మణి విఠరాన కాంతి “మణి వితాన కాంతి" యనునది ఒకానొక పరస్థానార్థ సమవృ్ఫ త్తమ. (చూ. వ అ.స, వృ) ఈ పద్బ మందాయాపాదములందుండవలసిన గణ (కమమిది: 'బేనిపాదములు : మ-స-జ-గ నరిపాదములు : ర-న-ర-లగ. (బేసిపాదములు పదవ (పం _క్రి ఛందమందు నిష్పన్నమైన “శుద్ధవిరాటి' వృషత్త మునకు, సరిపాదములు పదునొకండవ (తిష్టుప్‌) ఛందమందు నిష్పృన్నమైన “రథోద్ధత' వృ త్తమునకు చెందినవి) చేసిపాదములందు ఆరవ యవరము, సరి పాదములందు ఏడవ యవరము యతి చెల్లును. [పాన నియమమున్నది. ఉదా ; రంగా కుడ వి - రాట్లు బేసులి త 0 టబ సంగతిన్‌ సరులం - జాల్‌ రధోర్ధతన్‌ రంగత్సార ధు - రంధ రా భమా తంగ విన్మణి వి - తాన కాంతికిన్‌ . ఎల, సా, సం. 2-24, మనోహర ముకోవార యనునది యొకానొక పరస్థానార్థ సమవృత్తము. (చూ.ప. అసం వృ ఈ వదంయం చాయా పాదములం దుండవలిన గణ (క్రనుమిది |

వియోగిని 185

'నేసిపాదములు : త-జ-జ-ల-గ

సరిపాదములు : స-స-స-స (బేసిపొదములు వదుకెకండవ ( లిష్టువ్‌) ఛందమున నిష్పన్నమైన “కలితాంత' నృత్తమునకు, సరిపాదము పన్నెండవ (జగతి ఛందమున నిష్పన్నమైస “తోటక'* వృత్తమునకు చెందిన పాదములు ) ఇసిపాదములందు. ఎనిమిదవ యవరము, సరిపాదములందు తొమ్మిదవ యథంము యతి చెల్లును (పాస నియమమున్నది.

ఉదా ;

“గాలించి వాసంతి "ె-గల్‌ నురియల్‌

కలుచల్‌ కలుపుల్‌ మల-కల్‌ మెలికల్‌

హాలాహలపశ్చిమ-వాట్టమరు

ద్దలముల్‌ మలగెన్‌ పరి-దర్చితముల్‌

--రామా, కల్ప, అరణు. జటాయు. 2056.

వియోగిని

“వియోగిని' యకునది ఒకానొక పరస్త్థానార్థ సమవృత్తము. (చూ. ప. అ. స, వృ ) ఈ పద్యమం దాయా పాదములం దుండవలసిన గణ[క్రమమిదిః

'చేసిపాదములు : సంస-జ-గ

సరిపాదములు ; స-భ-ర-ల-గ (చేసిపాదములు పదవ (పంక) ఛందమందు నిష్పన్నమైన “సుముఖ” వృత్తము నకు, సరిపాదములు పదుొకండవ ((తిష్టుప్‌) ఛందమున నిష్పన్నమైన “వన మాలి వృత్తమునకు చెందినవి.) బేసిపాదములందు ఆరవయతరము, సరిపాదము లందు ఏడవ అకరము యతి శెల్లును. [ప్రాసనియమమున్నది

ఊదా ;

“ఉపరిన్‌ జలి-తోరువీచికా

విపులాకాళవి-ఖీమణానిలా

(నపరావము-సాగగా [భమి

స్ట్రపుటస్థానమె-సం గెనచ్చటున్‌ ం

రామా, కల్చ. అరణ్య, జటాయు, 269,

1886 వృత్తములు 'వేగవతి

“వేగవతి' యనునది యొకానొక పరస్టానార్థ సమవృత్తము (చూ, ప అస, వృ) ఈ పద్భ్యమందాయా పాదములు దుండవలసిన గణ [కమమిది:

'జేసిపాదములు ; స-స-స-గ

సరిపాదములు ; భ-భ-భ-గగ (జేసిపొదములు వదవ (పంక) ఛందపు వృ _త్తమునకు, సరిపాదములు పదునొకం డవ (1తిష్టువ్‌) ఛండపు వృత్తమునకు వందినవి అయితే అయా ఛందములందు ఈ గణ[కమముతో లాటణిము లేవ త్తనులను చెప్పలేదు. కాగా ఇవి [కొత్త వృత్తములు. పేర్లు చెప్పబడలేదు.) అన్నిపాదములందును పడవ యవతరమే యతి చెల్లును. (పొసనియమమున్నది.

ఉదా;

కమనీయము వే-గవతీళ్యా

మామలజీవని-.యామము నిత్య

(పమదాంచిత భా-వతరంగ

[శీమహితంబగు-నృత్యవిధో క్రిస్‌ .

ఎాూఛళం. హం, (మ. మం) 16

న్వస్థాన విషమ వృత్తములు

ఒక ఛందమునందు నిష్పన్నములై న వృత్తములలో నొకవృత్తము నకు చెందిన పాదములు పూర్వార్థము (ఒకటవ, "రెండవ పాదములు) గా, వేరొక వృత్తమునకు చెందిన పొదములు ఉత్తరార్థము (మూడవ, నాల్లవ పాదములు) గా రచింవబడిన పదృము స్వస్థాన విషమ వృత్తమగునని వి. వెద్దన మతము. ఈ మతమును అనంతుడు, చి. "పెద్దనలు కూడ అంగీకరించి లద్యము లను [వాసినారు. స్వస్థానార్థ సమవృ త్తమునకు, స్వస్థాన విషమ వృత్తమునకు =పె లవణము ననుసరించి యొక భేదమున్నది. స్వ. అ. న. వృత్తమున జేసి పాదము లొక వృత్తమునకు చెందగా, సరిపాదము లింకొక వృత్తమునకు చెందును. ఇందు బేసి, సరియనిగాక, ఒక జేసి ఒకసరి పాదములు (పూర్వార్థము) ఒక వృత్తమునకు చెందగా, వురొక ₹ేసి మరొక సరి పాదములు (ఉ త్తరార్థము) వేరొక వృత్తమగును (చూ. స్త, అ.స వృ) అయిళే ఈ రెండింటియందును “అర్ధసమత్వము"_ (పద్యమున సగభాగము.-వేసి-సరిగా కావచ్చును, లేదా పూ ర్వార్థ-ఉ _త్తరార్థములుగా కావచ్చును) ఉన్నది కాని వి. పెద్దన 'బేక-సరుల పద్ధతినే “అర్ధసమము*గా కావించి పూ ర్వార్జోత్తరార్థముల _అర్ధసమత్వమును "విషమము'గా భావించినాడు వి "పెద్దన విషమముగా భావించినదానిని అప్పకవి

ఆంగజాన్ర 187 “అర్ధ్థసమము'గానే భావించినారు. సంస్కృత లావణిషలు చేసి-సరి పద్దతిని మామే అర్ధసమముగా థావించినారు. దానికి భిన్నముగ-+ పూర్వార్థోత్త రార్థ పద్దతి యుండుటచే వి పెద్దన దానిని విషమముగా కావించి ముందును గాని, నిజమునకు అర్ధసమత్వము భయ, గ యు౦డుటచే. ౬ర్థనమత్యమునకు పూర్వా కోత్త రార్థ పద్ధతినిగూడ అప్పకవి చెప్పినట్లు చేరి సరి పద్ధనితోబాటు స్వీకరించు టయే యుక్తముగా కఇన్చించును. అర్ధసమత్వము. ఆండు వద్దతులలో గూడ నుండవచ్చును. ఈ రెండు పద్దకులలో ]గాక్క 1-4, వలి అను పద్ధతిలోచూడ నుండవచ్చును. దీనినిగూడ మూడవ వద్దతిగా స్పీకరింపవచ్చును (చూ. స్వ అ, న. వృ : ఉపజాతి)

ఇదిట్లుండగా, ఆవంతుడుచి “"పెద్దనల స్వస్థాన విషమ లత్యముల ననుసరించి యొకపాడ మొక వృత్తము*-5క, మూడుపాదము లింకొక వృత్తము నకు బెందినవగుచో విపమవృత్తమ గురని స్పష్టమగును. నిజము; క్రీపద్ధతియే “విషమత్వము"* ను స్పషస్టవరచును నమ, అర్థసమతంముల తరువాలి దశ విషమ త్వము. కావున ఇదియే సరియె” వద్దం అకంకుడు, చితకవి ఇద్దంలు ఈ పద్దతిలోనే ఎర్కవ విషమవృ త్త లమ్యములు చూపినారు. (వి, "వెద్దన పద్దతి నొక్కా “అంగజా(్త్రము"' వివమయముననే అగునరించినారు. (చూ, అంగజా (స్రుమ్సు

అయిళలే అప్పకవి పె పద్ధతులకు భిన్నముగా విషమవృ త్తముకందు నాల్గుపాదములు నాల్లు భి్శ్న్న వృత్తములప చెందిగవి కావలయునన్న్నడు. ఈ వద్ధతికూడ వృ త్తముశకు విషమత్వము కలిగించుదే ఈవిధముగా విషమత్వము మూడు విధముల.గా నుండవద్ము “ని గావించవలప యుండును,

లాదణికులు చెప్పిన, స్వ, వీ వృత్తములు :

క్షే అంగజాన్త్ర

£ి. ధరణి

8 నరీవఘోప

4 వరాంగి

5. వారాంగి అంగజాస్త్ర

“అంగజాళ్తు" మనునది యొకాఫొక్ష స్పృస్థాన విషమవృ త్తము, (చూ, ప్వ. వి, వృ) పి. ఇద్దరు అగంతుడు, చి. పెద్దనల మతము ననుసరించి ఈ వద్యమునం చాయా వెదములందుండవలసిన గణ|క్రమమిది ;

పూశర్చార్థము : భ-మం-స-గ

ఉత్త రార్థము *" మ=స=ంజంగ

198 వృత్తములు (పూశ్వార్థము రుగ్మవతీ వృత్తమునకు, ఉ _త్తరార్థము శుద్దవిరాటి వృత్తమునకు ెందినవి.. రెండును పదవ (పం క్రి) ఛందమునకు చెందినవే ) అన్ని పాదము లందును ఆరవ యవరకరము యతి చెల్లును. (పాసనియమమున్నది, ఇక అప్పకవి మతము ననుసరించి “అంగజా(న్ర్రుము"నం చాయా పొాదములం దుండవలసిన గణ్మకమమిది ; 1వ పాద ; భ-మ-స-గ వివ పొద ; మ-స-జ-గ లివ పొద ; మ-న-యం-గ 4ఉవ పొద :; ర-జ-ర-గ (ఈ పాదములు వరుసగా రుగ్మవతి, శుద్ధవిరాటి వణవ, మయూరసారకి వృత్తము లకు చెందినవి. ఇవియన్నియు వదవ (పం_క్రి ఛందమునకు చెందినవే ) మొదటి “శెండుపాదములందు ఆరవ యకరము, మూడవ పొదమందు ఐదవ యతరము, నాల్లివ పాదమందు ఏడవ యవరము యతిచెల్లును. (వణవ వృత్తమున ఆరవ యవతరమును యతి చెల్లింపవలెనని చెప్పినా డప్పకవి కాని “అంగజా(న్త్ర" మందలి “పణవ' వృత్తమునకు ెందినదగు మూడవపాదమం దాయన లత్య మున న్తైదవ యవరము యతి చెల్లినది దాని ననునరించి వె విధముగా చెప్ప బడినది ) [పాసనియమమున్నది. “ెండురీతుల కుదాహారణములు ; స దానబ లేం[ దో-చారభమంబుల్‌ పూనిసగా _ప్లిన్‌ -బొంపిరివోవన్‌ జానారన్హృస-జంబుగస్థితం భె నీడంజను-నంగజా(న్ర్రమె. ఎ=కొ, చూ 8-18. శ అంగజువాణం- బై జలజంబం గాంగాత్మవ్యథ-నానంజేయునా శృంగాశరాబ్ద-ళిచిక నయ్యాశే మంగళ।వదేంది-మన్ని బెంపన్‌ . జజ-ఛ0. పాం. (మ, మ.) 1వ,

నదీ పఘమోష 189 ధరణి

“ధరణి” యనునది యొకానొక్ర స్వస్థాన విషమవృ త్తము, (చూ, స్వ. వి. వృ.) ఈ పద్యమం దాయా పాదములందుండవలసిన గణ[కమమిది :

1వ పాద : సంస-నస=స

లవ పొద : ర-ర-ర-స

8వపాద : న-నస-స

శవ పాద :; మ-మ-స-స (వీటిలో మొదటిపాదను తోటకవృ త్తము (12వ ఛందము) నకు చెందినది. మిగిలిన పాదముల లదణములతో లావణికులు వృ_త్తములను చెప్పినట్లు కాన రాదు. కాగా పేరులేని కొత్త పద్యపాదములవి.) మొదటిపాదమున తొమ్మిదవ యవరము, ఆ0డవ-మూడవ పాదములందు ఏడవ యవరము, నాలవ పాద మందు ఆరవ యవరము యతి చెల్లును. |పాసనియమమున్నది, .

ఉదా;

*“చలువల్‌ తర్షుగె వరు-సల్‌ విరుగ

వాలికల్‌ మాలికల్‌ -బాడబాకృతులై

మలకలుగొని-మరియుస్‌ విరియున్‌

గాలుల్‌ (పొచీది-క్కా9ంతములైై గుమురై.

--రామా. కల్ప. అరణ్య. జటాయు. 255.

నద్మీపఘోష

“నదీి[వఘోష' మనునది ఒకానొక స్వస్థాన విషమవృత్తము. (చూ, స్వం వి. వృ) ఈ పద్యమం దాయా పాదములందుండవలసిన గణ్యకమమిది :

1వ పాద : భ-భ-ర-ర

2, 9, ఉవ పాద : జఐ-త-జ-ర, మొదటి పాదమున పడవ అకరము, మిగిలిన పాదములలో ఎనిమిదవ అతరము యతి చెల్లును. (పాసనియమమున్నది. (వై పాదములలో మొదటిది కొత్త వృత్తము. లాడణికులెవరును ఇెప్పనిది. మిగిలిన పాదములు “వంళస్థ" వృత్తము నకు చెందినవి.) ఈ లడణము వి. "పెద్దన చెప్పినది, అయిళే, అనంతుడు, చి. ెద్దనలు మొదటిపాదమున నాల్లు రగణములు ((సగ్విణీవృ త్తపాదముగా) ఉండవలెినన్నారు, అప్పకవి చెప్పిన లవణను నాల్లుపాదములకును భిన్నభిన్న ముగా నున్నది. అతనీ (ప్రకారము లదణమిట్లున్నది.

1వ పాద : ర-ర-ర-ర

190 వృత్తములు £వ పొద : జ-త-బ-ర కివ పాద ; య-య-య-య 4ఉవ పాద ; త-త-జ-ర. ఈ నాల్గుపాదములు వరుసగా (సగ్విణి, వంళస్థ, భుజంగ్యపయాత, ఇం(ద్రవంళ వృత్తములకు చెందినవి. 'మొదటిపాదమున ఏడవ యతరము మిగిలి పాదము లలో ఎనిమిదవ యడరము యతి చెల్లును. ప్రాననియమమున్నది. మూడు రీతులకు ఉదాహరణములు ;

1. భారరముల్మొగి.- (బాగు పేతంబు లై చరించుచుండంజత-జస్థ లేఫలన్‌ ఐర(తి పాదంబు ల6 - బర్యు నొవ్వ్చంగప్‌ దిరంబు గామూట న - దీ [పఘోషమై”, కా, చూ. 8-15.
2. చాలనాద్యం ఘికిన్‌ - (సగ్విణీ వృత్తమున్‌ దలంపం గాందక్కిన - తత్తయాం[(ఘులన్‌ “బెలంగ వంళస్థను - జీత రితి సం ధిలంగ6 గూర్చుంగ న - దీ [పమహోషవమౌ, ఆల, సొ, సం, 2-85,
3. పూని సామీవ్యముం - బొంద(గా రాకయే నినాద ఘోళాకృతి = వార్ని ధాన జీ వనీయో [గభంగా ళి - వారిం చె వివ్వ "క్సేనుండు వేత్రాగవి - సృత్య రుండునా, --రామా. కల్ప. అయోధ్య, అనసూయ. "ల, వరాంగి “వరాంగి యనునది యొకానొక స్వస్థాన విషమవృత్తము. (చూ, స్వ వి. వృ.) ఈ వద్య మందాయా పాదములందుండవలనిన గణ|కమమిది. 1, వ 4 వ పాద ;జ-త-జంగగ 8 వ పాద ; త-త-జ-గగ

వొరాంగి 191 (వైవాటిలో మూడవ పాదము ఇం[దవబా వృత్తమునకు చెందగా, మిగిలిన పాదములు ఉపేందదవ్యజా వృత్తమునకు చెందినవి.) అన్ని పాదము€ండును ఎనిమ్‌దవ యమరము యతి చెల్లును [పాస ని.చుమమున్నది,

ఉదా :

సరి త్పృదాప్టై జత - జల్‌ గగల్‌ బం

ధురంబగున్‌ లెంట(జ - తుర్ధ కాం ఘిన్‌

గారాముతో. దాజగ - “ల్‌ వరాంగిన్‌

వారార్చిణ* మూడవ - యంఘి నొందున్‌.

ఆాాలగం. ఛంద. 2£-1280,

ఈ “వరాంగి' లదణము సన్న స్టానార్థ సమవృ్బత్తమగు “ఉపజాతి 'భేదములలో “(_-పేమి యను భేదమునకు సరిపోవుచున్నది (చూ, ఉపజాతి) వారొంగి

“వారాంగి' యనునది యొకానొక్ష స్వస్థాన వివమవృత్తము. (చూ. స్వ. వి. వృ). ఈ పద్యమం దాయా పాదముణందుండవలసిన గణ కమమిది :

పూర్వార్థము (1, 2వ పొద) జ-త-జ-గగ

ఉ త్తరార్హము (8, ఓవ పాద) త-త-జంగగ,

(పూ ర్వార్ధ్థము ఉ పేందవ(జావృ _త్తమునకు చెందగా, ఉ _త్తరార్థము ఇం(దవ(జా వృత్తమునకు చెందినది.) అన్నిపాదములందును ఎనిమిదవ యచరము యతి చెల్లును. (పాసనియమమున్నది. ఇది వి. పెద్దన చెప్పిన లదణము అప్పకవి ననునరించి ఆయా పాదముల గణక మమిది :;

1వ పాద ; త-త-జ-గగ

£వ పాద : జ-త-జ-గగ

8వ పాద : త-జ-బజ-గగ

శవ పాద ; మ-భ-త-గగ.

(ఈ పాదములు వరుసగా ఇం[దవ(జ, ఉపేందవ(జ, గీతాలంబన, వాతోర్శీ వృత్తములకు చెందినవి.). మొదటి మూడుపొాదములందు ఎనిమిదవ యవరము, నాల్లవ పాదమందు పడవ యగరము యతి చెల్లును (పాసనియమమున్న ది. "రండు పద్ధతులకు ఉదావహారణములు

1. చళుక్యవంశాజత -జల్లగంబుల్‌ చెలంగి యర్థంబున(- జెంది రితిన్‌

198 వృత్తములు (గ్రాలంగ6 చాయ త్త జ-గాని యు కక్రిన్‌ మేలయ్యె చవారాంగ్‌ి స-మీహి తాఖ్యన్‌ ం కా, చూ. 85-14. 11. వారాంగి వారాంగ వి-భాసితం బి సర (పసూనస్మితి-జాత యట్లా ఛారస్వక కావ్యవి-ధానర క్రిస్‌ (చేరించుం బల్లవ-భృంగపనీతిన్‌ --ఛం, హం. (మ, మ 11. పరస్థాన విషమవృత్తములు వేరువేరు ఛందములందు నిష్పన్నములైన వృ త్తములకు చెందిన పాదముల సమ్మేళశనమువలన విషమత్వము కలుగునట్లుగా రచింవబడిన పద్యము “పరస్థాన విషమవృ త్తి మగును. స్వస్థాన విషమవృ త్తములందు విషమత్వ మెట్లు కలుగునో పరస్థాన విషమవృ త్తములందును విషమత్వ మళ్లు కలుగును. (స్వ వి. వృ.) స్వస్థాన విషమవృ_త్తములందు పకచ్చందోజాతవృ త్తపాద సమ్మేళన మున విషమత్వ మేర్ప్చుడగా, పరస్థాన విషమవృ _త్తములందు భిన్న చృందోజాత వృత్తపాద సమ్మేళనమున విషమత్వ 'మేర్చడును. ఈ ఆంటియం దింతే భేదము. స్వం వి వృత్తములందు పూర్వోత్తరార్థ పద్ధతిలో కలుగు విషమ త్వమునకు ప,వి వృ త్తములందు లమ్యములు కానరావు. కాని ఆవిధ్యమెన విష మత్వముకూడ ప, వి వృత్తములందు [పయోగించుటకు నిషేధము కను పించదు. పరస్థాన విషమవృ త్తములందు "ర0డు భిన్నచ్చందములకు చెందిన వృ _త్తపాదస మ్మేళనను మాతమే లావణికుల లవ్యములందు కన్పించును. కాని, మూడు భిన్నచ్భ్చందముల వృ _త్తపాదన మ్మేళనము ఉండవచ్చును. వాల్లు థిన్నచ్చందముల వృ త్తపాదస మ్మేళనము మ్మాతిము ఉండరాదు. ఉన్నచో సర్వపరస్టానవిషమవృ _త్తమగును. (చూ. స, ప, వి, వృం) లాదణికులు చెప్పిన ప, వి. వృత్తములు ;

1. రధగమనమనోవార 2. శరభ్యకీడ 8. శ్రీరమణ, రధగమన మనోహర “రథగమన మనోవహార* మనునది యొకానొక పరస్థాన విషమవృ త్తము (చూ. ప వి వృ) ఈ పద్యమం దాయాపాదములందుండవలసిన గణ క్రమమిది

శరభ క్రీడ 198 1 8, 4 వపాద : న-న-ర-జ-గగ 2వ పాద ; స-జ-బజ-ర-య (రెండవ పాదమున పదవ యతరము, మిగిలిన పొదములందు తొమ్మిదవ యమ రము యతి చెల్లును. (ఈ యూ గణ[కమములతో లావణికులు వృత్తములు చెప్పినట్టు కానరాదు. కాగా ఇవి కొత్తవి చి. "పెద్దన, అప్పకవులు "వై నచెప్పిన "రెండవ పాదమందలి గణ[కమ మునకు భిన్న గణ[కమము నిట్లు చెప్పినారు. 2వ పాద :; న-జ-జ-ర-య. (ఈ గణ్మకమమున పాదాది సగణము నగణముగా మారినది.) యతి చెల్లింపు విషయమున భీదములేదు. "రెండు పద్ధతుల కుదాపారణములు ; రథగమన మనోవా - రంబు ఆెండ వాం'ఘ్రిన్‌ పథితం బగున్‌న జబజంబు - ర |,పయు కయంబున్‌ ( (ప్రయుక్త (పథమ పదము నందు - లై సగంబు నందున్‌ గథిత ననర జంబుబు - గద్వయం బుంగ్భృష్టా. ---అనం. ఛంద. 22-126, 11. రథగమన మనోపా _ ర (కులిన్‌ రథాంగ (వథితమనః పరిన్నష్ట -ర్నక్టి నాత్మదీదన్‌ కథిశలలితవృ _త్త - కాండయు క్త విద్యా (గథితవిమలవృ త్తి - గాథలంద నొవ్పున్‌. ఛం. వాం, (మ. మి వల, శరభ[కిడ “శరభ్యకీడి యనునది యొకానొక పరస్టాన వివమ వృత్తము. (చూ. ప, విం వృ, ఈ పద్యమం దాయాపాదముల నుండవలసిన గణ[కమమిది ; 1, 2, ఉవ పాద : య-మ-న=-స=రంగ 8వ పాద $; మ-భ-న-య=ఎయ (మూడవ పాదము కొత్త వృత్తమునకు చెందికది. ఈ గణ[కమముతో లాతణి కులు వృత్తము చెప్పినట్టు కానరాదు. మిగిలిన పాదములు *చం (దశ వృత్తము నకు చెందినవి. ). మూడవ పాదమున తొమ్మిదవ యకరము, మిగిలిన పాదము లందు పన్నెండవ యవరము యతి చెల్లును. (పాసనియమ మున్నది, శే

క్షే వృత్తములు వె లవణములలో మూడవ పాదపు గణ[కమమునకు భిన్నముగా చి. "పెద్దన, అప్పకవి ఈ [క్రింది గణ[క్రమమును చెప్పినారు. 8వ పాద ; మాభ-స-య-న-మ, యతి చెల్లింపులో భీదములేదు. "ర50డు పద్ధతులకు ఉదాహరణములు ;

1. చతుర్వర్షైాధారా యమనసరగ = స్వా_ప్లినాద్య ద్వితీయాం త్యాంఘి [వస్తుతగరి న _ తి స్పష్టమైనన్‌ ఖ్యాతాస _క్షిన్‌ మభ నయ - య తృతీయాం (ఘినొప్పన్‌ [బతి-పే మోత్ప్తిన్‌ బబ" శర - భ [కీడ యయ్యున్‌. ఎ=కా, చూ 86-18.
2. వనాంతర్వ్యా_ప్తంజె వటము శర - భకీడ నత్యం అద శ అందలి త నష్ట పాప్తాత్మీయ వికృతి న = దం [౪ త్తఘహేోషా -క నిందావాలంబై. సతతము స్రి - త పష నాత్మన్‌ స్వనిష్టాతో స్మేషంబున వెలయు - జన్మ (వబుద్ధిన్‌ ॥ ఎ-ళం. హాం, అ. (మ. మ.) 20, శ్రీరమణ శీరమణి మనునది యొకానొక పరసాన విషమవృత్తము. (చూ, ప, వి. వృ.) ఈ వదృమం దాయా పాదములయందుండవలసిన గణక మమిది ; వ పొద ; భ-మ-సంగ (వీటిలో మెదటి పాదము “రుగ్ధ వతి” వృత్తమునకు చెందినది మిగిలిన పాద ముల గణ కమములతో లాతణికులు వృత్తములను ఇెప్పినట్టు కానరాదు, కాగా ౮ ఇవి కొ_త్తపద్యములు.) మొదటిపొదమున ఆరవ అవరము, మిగిలిన పాదము లందు ఏడవ యవరము యతి చెల్లును, | పాసనియమమున్నది. ఉదా; ఇంతతనుస్సా-హిత్యముగల్లన్‌ శాంతము సత్వము-సాగుట యున్నే

ఉదతము 1905 గతము

ఇంతతలంచఛిన-సనును గానే

యింతుల కౌనె యొ-కింతయు(జూడన్‌.

భామా. కల్చ లరణ్య- జటాయు. ఏలి, సర్వపరస్తాన విషమవృ తములు ఇ ననా.

భిన్నములైన నాలుగు ఛందములకు చెందిన నాలుగు వృదత్తముల పొదముల సమ్మేళనముగా రచింపబడిన వృత్తము “సర్వపరస్థ్రాన విషమవృత్త మ'గును. నాలుగు. పాదములు నాల్లు విన్న చ్చందములకు వెందినవగుటచే, విష మత్వము సమ్మేశ నమునుండుటచే నీ వృత్తము “సర్వపరస్థాన వివమమ'మెనది. ఈ ఛందములయందు ఒకటి, రెండు, మూడదరములకన్న ఎక్కు వగా భిన్న త్వము కానఠామ

లాకణికులు చెప్పిన స,ప పి వృత్తములివి.

1. ఊద్గత 8. మధుర 5. వీణారచన

బి. ఉద్ధత 4, మణిదిపిక ఉద్గత

“ఉద్గత' మనునది యొకానొక సర్వపరస్థాన విషమవృ _త్తము. (చూ. స.ప. వి, వృ). ఈ పద్యమం చాయా పాదములందుం డవలసిన గణకమమిది :

1వపాద వ: స-జ-జ

2వపాద:ఏ న-స-జ-గ

8వ పాద : భ-గ-జ-లగ

4వ పాద ; స-జ-స-ట=గ వీటిలో చివరిపాదము "మంజుభామిణి" వృత్తమునకు చెందగా, మిగిలినవి లాకుణి కులు చెప్పని కొత్త వృత్తములు, "పేర్లు చెవృబడలేదు. వె నాల్లు పాదములు వరుసగా "9వ, 10వ, 11వ, 18వ ఛందములకు చెందిన వృత్తములవి). ఈ పాదములందు వరుసగా ఆరవ, ఏడవ, ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ అతరములు యతి ఇెల్లును. (పాస నియమమున్నది.

ఉదా;

జగతిన్‌ సజ - ల్ల గణంబు

వగణ సజగ = ల్నవీనధీ

నాగభ నజవ గ - ణంబులతో

నొగి మంజుభాపిణిగ - నుద్గతంబగున్‌,

ఎలు సౌ, సం, ఏ-కీకీ,

196 వృ త్తములు ఉద్ధత

“ఉద్ధత' మనునది యొకానొక సర్వపరస్థాన విషమవృత్తము. (చూ. స. ప, వి. వృ). ఈ పదృ్యమందాయా పాదములందుండవలనిన గణ [కమమిది :

1వ పాద; స-జజయ

ఇవ పాద: న-స-జ-గ

ఏవ పాద: భ=-న-జ-గ

ఉవ పాద; స-జ-స-స వై వాటిలో నాల్గును లావణికులు చెప్పని కొత్త వృత్తములకు చెందిన పొద ములు. ఒకటవ పాదము తొమ్మిదవ ఛందమనకు, "రెండవ-మూడవ పాదములు పదవ ఛందమువకు, నాల్గవ పొదిము పన్నెండవ ఛందమునకు చెందినవి. నిజము నకు మూడవ పాదము వదునొకండవ ఛందమునకు వఇెందినది కావలెను. లెండవ, మూడవ పాదము లేక చృందమునకు వెందియుండుటచే “సర్వపరస్థాన'త్వము తప్పినది మై వృదత్తమును అప్పకవి చెప్పినాడు). వరుసగా నాల్గు పాదము లందు వరునగా ఆరవ, పడవ, ఎనిమిదవ, తొమ్మిదవ యవరనులు యతి చెల్లును. [ప్రాస నియమమున్నది.

ఉదా:

కృతి నుద్దతా - కృతిళస్టా

ర్థతర తమభఖే - ద మాత్సయం

బేతున ఓపిక న - నిచ్చయౌొ

నత్రిలోకనుందరి నె - యారి నికన్‌,

ఎా=-ఛం. వాం. (మ. మ వి,

మధుర

*మధుర' మనునది యొకానొక సర్వపరస్థాన విషమవృ త్తము. (చూ. స.ప.వి, వృ.) ఈ పద్యమం చాయా పాదములందుండవలసిన గణ కమమిది ;

1వ పాద : న-జ-జ-ర-గ

వివ పాద : నాన-ర-స=లగ

8వ పాద ; న-న-మ-య-య

*వ పాద :; న-స-జ-జ-జి-గం (వీటిలో మొదిటి పాదములు మూడు వరునగా (వభాత, అవరాజిత, మాలినీ వృత్తములకు చెందగా నాల్లివది కల్పితము. లావణికులు చెప్పని కొ త్తవృత్తము నకు ఇెంచినది ఈ పాదములు వరుసగా 1€, 14, 15, 18 వ ఛంవములకు ఇంది

మణిదీపిక 197 నవి) ఈ పాదములందు వరుసగా రివ, 9వ, 9వ, 10వ అక్షరములు యతిచెల్లును. (పాసనియమమున్నది.

ఊదా :

మృదుమధురో క్తుల- మేళవించి యాత్మా

త్త్‌దృఢ నిరతి నిత్య-ధర్యుపరీప్టి చే

నెద వెలు(గున6 (బల్యే-కేష్టినూనంగ భి

(వదన వననసూ క్రిమాల-రచింతు రసోత్కమై

ఎూాాళం. హూం, (మ. మ.) లర్‌

మణీదీసిక

“మణిదీపిక” యనునది యొకానొక సర్వపరస్థాన వివమవృత్తము,. (చూ. న.ప విం వృ-) ఈ పద్యమం చాయా పొదములందుండవలసిన గణ (క్రమమిది ఫి

1వ పాద ; న-భ-న-భ-న-భ-స

2వ పాద ; న-న-న-స-జ-భ-స

8వ పాద :; న-భ-ర-స-న-స-=న-స

తీవ పొద ; న-భ-ర-స-జ-జ-గ (వీటిలో నాల్గవపాదము “తరళ' వృత్తమునకు చెందగా మిగిలినవి లాతణికులు చెప్పని కొత్త వృత్తములకు శెందినవి.) ఈ పాదములందు వరుసగా 10-16, 14, 12, 12వ అమరములు యతి చెల్లును. (మొదటి పాదమున "రెండుయతుల్సు, (పాసనియమమున్నది- ఈ లవణము చి ెద్దన చెప్పినది. ఈరితిలో మొదటి శెండుపాదములు కూడా వీ1వ ఛందమునకు (మూడవ పాదము £ిశీవ ఛందము నకు, నాల్లివపాదము 190వ ఛందమునకున్సు 3ందినవి. అండుపాదము లొశే ఛందమువకు వెందుటచే *“సర్వపరస్థాన'త్వము తవ్పుచున్నది. అందువలననే అప్ప కవి మొదటి పొదపు గణ్మ[కమము మార్చినాడు. అతనిదృష్ట్యా మొదటి పొదపు గణ[క్రమమిది ఫి

1వ పాద ; న-ళ-భ-న-భ-స, ఈ పాదము వదునెన్మిదవ ఛందమునకు చెందినది. (18వ యకరము యతి శెల్లును,) ఈ మార్పువలన ఈ వద్యపు సర్వపరస్థానత్వము రషీతమగుచున్నది.

"ర౦డు రీతులకు ఉదాహారణములు ;

1. పరగు నాది పదమున భ్యతయ సనగణ బంధురమయిరా గరిమ నునన నలును సజభ ల్స-కారమున్‌ ద్విపదమగున్‌

108 వృత్తములు బభొరిని మాడవయం (ఘిన (భస-ముల్న సయుగముజోడును దగునిడం దరళ నాల్లివ పాదమొందుచుం-దా వగున్నణి దీపికన్‌ =

ఎల, సాాసం. 2-46 11. (తిపుటనంది మవారజనమణి-దీపికలటు క

ల్వవిడి వెలయ రజని నభినీశ-వస్తుత _త్త్వమున సంధాం

శు విధథవోపనత (పభాసిగ-ళో చ్యకలుపమదల్ని యజుండురు ర

_క్షి విళద్మపభంగూ ర్చె నుత్పల-దీ్షి భారతి మెచ్చ/(గన్‌.

-జఎ=ఛయం, హూం. (మ. మ డి,

వీణారచన

“విశారచన* మనునది యొకానొక సర్వపరస్థాన వివమవ్న త్తము (చూస, మవ, వ్న.) ఈ పద్యమం దాయా పొదములం దుండవలసిన గణ (శ్రమమిది ;

1వ పాద :; త-య-న-స-గ

వవ పాద ; త-స-న-న-గగ

కివ పాద ; త-జ-గ-భ-జ

4వ పాద £ ధ-స-న-జ-ర. ఈ లకణమును వి. పెద్దన చెప్పినాడు. కిటిలో 1వ, వీవ పాదచు.లు వరుసగా 18, 14వ ఛందములకు చెందగా, $, శీవ పాదములు 15వ ఛందమునకు చెంది నవి. రెండుపాదములును ఒకే ఛందమునకు ఇెందుటచే “నర్మ పరస్ట్రానత్త "ము తప్పినది.

అనగంతుడు చెప్పిన లకతణ మిట్లున్పుది

౮)

1వ పొద :; తాయ-నస-నం-గ

లవ పొద : త-జ-వ-ధ-గగ

8వ పొద : త-జ-న-భ-స

4వ పొద ; త-న-న-భ-స.

ఈ లకణమంకును $, 4వ పాదములు ఒకే ఛందము (15వ ఛందము) నకు

చెందినవి. (1, ౨వ పాదములు వరకునగా 18, 14వ ఛందములకు చెందినవి.

అందువలన వి. “ఇెద్దన లవమణమందువలే అగంరుని లడణమందును సర్వవరస్థాన త్వను. తపినది. అందువలననే చి. పెద్దన అనంగుని లమణము.౭ "ని నాల్గవ పాదషు గణ కమము నీట్లు మార్చినాడు, |

దండకములు 109 4వ పాద ; భ-న-న-జ-నవ-గ, ఈ మార్పుచే నీ పాదము 16వ ఛందమునకు చెంది “సర్వపరస్థాన'త్వము రత మగుచున్నది. అవ్పకవి చి "పెద్దన ననుసరించినాడు. వి. ెద్దర లదణమున "మొదటి రెండు పాదములందు 9వ యషరము, 8వ, 4వ పొదములందు వరుసగా 10, 11వ యదరములు యతి చెల్లును. అనం తుని లక్ష్షణముశ మొదటిపాదమున 9వ అదరము, మిగిలినవాటిలో 10వ అత రము యతి చెల్లును. చి. "పెద్దన, అప్పకవుల లషణమున మొదటి పాదమున ౪9వ అవరము, వ, 8ివ పాదములందు 10వ అవరము, 4వ పాదమున 11వ అడ రము యతి చెల్లును. అందరి మళముశ (పాసనియమమున్నది. మూడు రీకులకు ఉదావారణములు :

1. చాణకంయజాతయ-నననగంబుల్‌ అకా క! పిఛారచనకొందు భు-విందనసావంబుల్‌ (శేణిండజనస్థితభస- సేవితనియతిన్‌ రాణలనెలవై ధసవజ-రంలులోలిగన్‌ శా. చూ. 8-19.
2. వీణారచనంబయ్యె భు-విన్‌ దయసాగల్‌ బాణ (పహారాతజశభ-భవ్వగగంబుల్‌ చాణూరవారాతజనభ-నల్ప” కటయతిన్‌ “వేణుధరభశవభన-వి భుతమగుచున్‌ . ఎూ-ఆనం, ఛం. 2=-1827. 11 =. వీణారచవన్‌ ళారద-వేడందనంతన్‌ నాణంబగు జృంభణముక-నాడము నింవన్‌ రాణించటదె దిక్తతి భుభ-రాగ విలసిత (పీణన మెద(బులకల స-సృతను గొలుపస్‌ . ఎా=ఛం. వాం. (మ. మ) 28, దండకములు “దండకము"లగు ఉద్ధురమాలా వృ _త్తములలో నొకటిగా లాతణికులు వెప్పినారు (చూ. ఉ. మా,వ్శ 0. వ్యత్తమునకు. నాల్గు వాదము లుండవత

లి00 వృత్తములు యును, దండకమునుగూడ వృత్తముగానే వెప్పటవలన ఇందుగూడ నాల్గు పొదము లుండవలయును అయితే దండకము ఒక పొదమ?*తోగాని, నాల్డు పాదములతోగాని రచింపవచ్చునని సంస్కృృతాం[ధ లామణికులు ఇెప్పినారు. కాని 'ఇలుగునందు మాతము ఓకే పొదనుగల దండకములు మాత్రమే మిక్కిలిగా నున్నవి సంస్కృతమునందు చెప్పబడిన దండకములందు మొదట ఆెండు నగణములు, వెనువెంట రగణములుండును, 2 నగణములు + రగణము లున్నచో “చండవృష్టి (వయాత"మను దందకమగును మొదలుకొని 14 రగణములవరకు "వెరుగవచ్చును. పదునాల్గు రగణములవరకు నుండి దండకములు చండవృష్టి.వయాత, అర్హ, అక్షవ, వ్యాక, జీమూత, లీలాకర, ఉద్దామ, శంఖ మను పేర్లతో చెప్పబడినవి. (చూ. '“చండవృష్టి వయాతము" మొదలగునవి.) పదునాల్గు రగణములకుగూడ మించి యుంవవచ్చునని, ఏకైక రగణాభివృద్దితో సాగు నీ దండకములు ఆరామ, సం[గామ, నురామ, వైైకుంర, సార, కాసార, విసార, సంవోర, నీహార, మంచార, కేదార, ఆఫెర, నత్కార, సంస్కార, మాకంద, గోవింద, సొనంద, సందోవా, ఆనంద - మొదలగు పేర్లతో పేర్కొన బదునని తర్కవాచస్పతి పెప్పినాడు. (చూ, శ్రీ కావూరివారి * తెలుగుభాషలో ఛందోరీతులు' పు 188) ఏడు రగణములకు మించియున్న దండకము లన్నింటిని “(పచితకము'లని పింగళుడు పేర్కొన్నాడు వైన చెప్పబడినట్లు శేవలము రగణనులతోసేగాక, యగణముంతో, తగణములతోగూడ దండక ములు రచింవబడవచ్చురు "తెలుగు లాడణికులు వై “ండకములను కొంగరు చెప్పినారు. "శీవలము 'తెలుగునకు ఛెందినవన్నట్లుగా "పేర్లు చెప్పకుండ కొన్నికొన్ని దండక 'భఖేదములను వివరించినారు. స్వరూవములనుబట్టి వాటిని ఈ [కిందివిధముగా "పేర్కొనవచ్చును.

1. “ననవాత” దందకము ౪11. “రగణి దండకము 1 “ననవాతి దండకము ౪111 “తగణి దండకము (11. “ననతి దండకము 19, “నగణ" దండకము 1౪. “ననయి దండకము ౫ “ళంణి దండకము ళ₹ “నతి దండకము ౫1. “వాగణి దండకము ౪1. “నతి దండకము *1, “ననవాత' దండకము, (“ననవాత' దండకమనగా నవహాగణముల వెనువెంట నిచ్శవచ్చినన్ని తగణము లుండునని భావము "పేరులోని చివరి గణము లిచ్చవచ్చినన్ని యుండును. దాని కన్న ముందని చెప్పబడినన్లు యుండును. దండకమందలి గణ[కమ నూచక ముగా నీ "పేర్లు "వెట్టబడినవి మిగిలిన దండకముల రూవములను ఈ సూచనల ద్యారా ఛమనించవలెను,)

దరండకములు వి01

వెన చెప్పబడిన పన్నెండు దండకములలో 4, 9, 10, 11వ భేద ములు తప్ప మిగిలినవాటిలో తగణ [పాధాన్నమున్నది. తగణము గుర్వంతము కాదుగావున ఈ దండకముల చివర (పాదాంతములందు) గురువు నదనముగా చేర్చువలెను,

"తెలుగులో మొదటి దండకము భారతమున నన్నయగారు రచించి నది. (అరణ్య. 1-లిజిశ్స. ఇది తగణ దండక్రము (8వ భేదము). వై పన్నెండు 'భిదములలో మొదటిది ఖీమన చెప్పినది. తరువాతి లాదణికులు "రండవ భేదమును చెప్పినారు. 5, 6, 7వ భేడములను అప్పకవి చెప్పినాడు. ౧, 10, 11వ భేద ములు “సరసాం[ధ వృ _త్తరత్నాకర*మందు 'వెల్లటూరి లింగన చెప్పినవి. ఇన్ని దండకములు వెస్పబడినను 1, 2, 8వ భేదములు, అందును ఎనిమిదవభేదమే మిక్కిలి 1పచారములో నున్నవి. _మిగిలినవాటిలో కొన్నిటికి ప్రచారము తక్కువ కొన్నిటికి లమ్యుములు మృగ్యములు.

"తెలుగులో ఏకపాద దండకములే యున్నవి (అయితే పారిజాతాప వారణము (3-89), రాజజఖర చరితలందు ద్విపాద దండకములు, ళృంగార వైపధము (4-188), పాండురంగ మావోత్ము-ము (4-77) లందు చతుష్పాద దండకములు కన్చించును ). అందువలవప కెలుగు దండకములకు పాదవిభజన లేదని సామాన్యముగా చెప్పవచ్చును.

విన్నకోట "పెద్దన దండకము “ననియతపాద'మని, అనంతుడు “అనియతావర*మని చెప్పినారు. అనియతపాదమనగా- ఇన్చి పాదములుండవలె నన్న నియమము లేదని ఉద్దేశము ఇక్క డ ఇమనించవలశన యంశ మేమనగా, దండకమున ఒకటికి మించి పాదములున్నచో అ పాదములన్నియు సమాన గణ సంఖ్యకలవి కావలయును. (ఉద్ధురమాలావృ త్తములన్నియు నిశ్లు యుండును. దండకమును ఉ. మా. వృదత్తముగా లాషణికులు చెప్పినారు ). కాని, అనేక పాదములున్న_ దండకములందు ఇట్ట సమత్వము కన్పించదు. ఈవిధముగా "తెలుగునందలి దండకమ.లు “ఉ. మా. వృత్తము లగుటకు పీలు లేదనిపించును. ఇక “అనియతావర' మనగా-ఇన్ని అదరములన్న నియమము లేదని భావము. కాని గణములనుబట్టి అమరసంఖ్య నియతమగును. అనేకపాద దండకములందు- ఆ పాదములలోని గణసంఖ్య సమానమైనచో-పాదములన్నియు. సమానాతర సంఖ్య కలవి యగును. కాని ఇట్టి స్థితి కన్పించదు.

శెలుగులో యతి(ప్రాసలు-కనీస మేయొకటియైనను లేని వద్యము కానరాదు. మరి దండకము నందు [పాననియమముగాని, యతినియమముగాని లేదు. అనేక పాదములున్నపుజే (పాననియమము. కుదురును, అన్హు అదర సంఖ్యయో, గణసంఖాయో నియతమైనపుజే యని చెల్మింప్పు కుదురును ఈ “రెండును లేని దందకములం దీ నియమముల కాస్కా రము లేదు. పాదబద్దత కానీ, యతి(ప్రాసల నియమములుగాని పాటింపవబడని *-దండకములను, (వధాన ముగా లుగు దండకములను పద్యములనుగా కాక గణబద్ధమగు వచనములుగా

౨/రద6ో

ల02 వృత్తములు భావించుట సమంజసమగును. గణసంబంధము పీటికుండుటచే ఛందళ్ళా(న్హ్రృమున పీటి (పస క్రి, చండవృష్టిపయాత “చండవృష్టి.పయాత' మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివర ములకు చూ. దండకములు ) మొదట ఆెండు నగణములు తరువాత వరుపగా నారు రగణముల న్నచో “చండవృష్టిపయాత' దండకమగును. దీనికి పాదనియ మముగాని, యతిపాసనియమములుగాని లేవు ఉదా: “నగణమయుగము-మీదటం కేడుశేఫల్‌ దగసన్‌ జండవృష్టాఖ్యతో దండ కంబొ హరి. ల. సా, సం. 2-62. అర “అర్జ' మనునది యొకానొక దండకఖేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు ) మొదట రెండు నగణములు, తరువాత 'నెనిమిది రగణము లున్నచో “అర్జ" దండకమగును. దనికి పొదనియమముగాని, యతి।పాన నియ మములుగాని లేవు ఉదా: “'నయుగముపయి - రాష్టకంబైనచో నర్ణమన్‌ దండకం బొప్పునో యంజనాకంజ నేళాత్రజా." ఎాల. సా. సం, 2-68. దీనినే కన్తూరి రంగకవి "అశ్వదండక'*మని "పేర్కొన్నాడు. అర్జ్శప “అర్జవ' మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ, దండకములు.) మొదట ెండు నగణములు, తరువాత తొమ్మ్‌ది రగణము లున్నచో “అర్జవి దండకమగును- దీనికి పాద నియమముగానిి యత్శిపాన నియమములుగాని లేవు. ఉదా; “మొదట ననల మీందటం దొమ్మి దే శేఫలు నృంగనౌా దండకం బర్గవం బంలడు (శ్రీరామ భకాాగణీ | ఎల. సా. సం. 2-64. గినినే క. రంగకవి “అర్హ్మవి దండకమని "వేర్కొన్నట్టున్నది-

ఉద్దామ ౨08 వ్యాళ “వ్యాళి మనునది యొకానొక దిండక భేదము, వివవములకు చూ. దండకములు.). మొదట రెండు నగణములు, తరువాత పది రణగములున్నచో “వాళి దందకమగును, దీనికి పాదనియమముగాని, యతి[పాస నియమములు గాని లేవు. ఉదా: “బుతులఘువులు- వైని లేఫల్‌ పది న్నిల్పగా వ్యాళనా మంబుతో. దండకం బెనయా జంబుమాలి[దుధు+మధ్వజా”, ఎల సా, సం. 2-65. జీమూత “జీమూత' మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు ) మొదట రండు నగణములు, తరువాత పదునొకండు రగణము లున్నచో “జీమూత' దందక్రమగును దీనికి పాదనియమముగాని, యతి[పాసల నియమములుగాని లేవు. ఉదా; “గుహముఖలఘు - వులము[సఫల్నీరె దుతమూతమన్షండకంబయ్యునో నకచ [క _స్తనిశాపజీమూతరుంరూనిలా” ల. సా. నం. 2-66. లీలాకర “రీలాకర' మనునది యొకానొక దండక ఖీదము, (వివరములకు చూ. దండకములు ) మొదట "రెండు నగణములు, తరువాత పన్నెండు రగణము లున్నచో “లీలాకర' దండకమగును, దీనికి పాదనియమముగాని యతిప్రాస నియమములుగాని లేవు. ఉదా; “రసలఘువుల-మీ6ద6బం _జెండు రేఫల్‌ దలిర్పంగ లీలాకరం బన్నయా దండకంబున్షగుస్థారుణిం గం పనాంభోధికుంభీసుళా”. ఎల. సా, నం. ౨-67. ఉద్దామ 'ఉద్దాను' మనునది యొకానొక దండక భేదము, _ (వివరములకు చూ. దండకములు.) మొదట రెండు నగణములు, తరువాత పదమూడు రగణము లున్నచో ఉద్దామ”" దండకమగును. దీనికి పాదనియమముగాని, యతి పాస నియమములుగాని లేవు. -

లి04 వృత్తములు ఉదా:

“నయుగళముకు-నేఫయు నేఫలీఠరాజు నుడ్దామ దండకంబౌను బౌ ల_ఫ్యకానూవాతాజిస్థలీలద్మణ (పొణసం రతణోద్యద్యశా. ॥

ఎల, సా, నం, లి60, శంఖ

*శంఖి మనునది యొకాకాక దండక భేదము (వివరములకు చూ. దండకములు ) మొదట "రెండు నగణములు, తరువాత పదునాల్లు రగణము లున్నచో 'ళంఖ' దండకమగును దినికి పాదనియమముగాని, యతిపప్రాస నియ మములుగాని లేవు.

ఉదా;

“నయుగళివయి - నెన్నంబధ్నాల్లు "రేఫల్‌ (క్రమంబొప్పంగా నుండిన నృం ఖమన్‌ దండకం జెందు నందంబగున్‌ ళంఖవాస్తాం(ఘినీరేజభ్ళంగాయ మానాఘనో,

ల. సా. నం. లి69, ననహతదండకమసు

“నకవాతి మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ దందకములు 0). మొదట న-న-పా[గల గణములుండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చి నన్ని తగణములుండి చివర నొక గురువున్నచో “ననవాత దండక మగును. దండకమందలి గణసూచనగా నీ వేరు కూర్చబడినది. ఈ దండకమునకు పాద

నియమముగాని, యతి[పాన నియమములుగాని లేవు.

ఉదా :

“అమరగననవాంబు లందాదిగానొంజె. , +చూడామణీ త్యాగ

వైరోచనా”

ఎర్‌. జ, వృత్తా. 181,

ననహత దండకము

“ననపాత* మనునది యొకానొక దండక భేదము, (వివరములకు చూ, దండకములు ) మొదట స-న-వాంగల గణములుండి వెనువెంట నిచ్చవచ్చి నన్ని శగణములుండి, చివరనొక గురువు ఛేరినచో *“ననవాత దండక మగును. పాద నియమముగాని, యతి(పాక నియమములుగాాని దీనికి లేవు, దండకముందలి గణనూచకముగా నీపేరు కూర్చుబడినది,

నతదండకము వ్‌0 ఉదా;

“కృతినాదిసనహాంబు-లొంజెం బ కల్పించి యామీంద 'నెల్లం

దకార (పధానంబు గుర్వంతమై[ కాల. = , విశ్వంభరాధీశ్వ రా!"

ఎరా, చూ. 8, ననహత - సనహత దండకములకు దందకాదిగణమే భిన్నము. ననతదండకము

“ననత* మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ+* దండకములు.) మొదట రెండు నగణములుండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చినన్ని తగణములుండి చివర గురువు చేరినచో *'ననత' దండకవగును. పాదనియమము గాని, యతి[పొనల నియమముగాని దీనికి లేవు దండకమందలి గణనూచకముగా నీ "పేరు కూర్చబడినది.

ఉదా;

“జయ గిరిళ సు - కేళముఖ్యామరసోమమౌళిస్లి తసి గ్రచామీకరోద్మగ రత్న పయుక్తావతంస (వభాసంచయాంచత్పదాంభోరువా--. ,.పాపౌఘనాళా నమస్తే నమస్తే నమః

ఎరా శ. వి. లి-1904. ననయదండరము

*“ననయ' మనునది యొకానొక దండక భీదము, (వివరములకు చూ. దండకములు,). మెదట రెండు నగణములుండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చినన్ని యగణము లున్నచో “ననయ'” దండకమగును, దీనికి పాదనియమముగాని, యతి [ప్రాస నియమములుగాని శేవుు దండకమందలి గణనూచకముగా నీ పేరు కూర్చబడినది.

ఉదా;

“జయజయ వారిగజేం[దాది సద్భ_క్తర్వమెక దిణాభవాంభోధి నిర్మగ్న జేవాళికిన్నివకా కవ్వరుద్ధారకుళ్ణేవదేవా నమస్తే నమస్తే నమ స్తే,"

---కల్పితము. నతదండకఠము

*నత్ర' మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు.) మొదట నొక్క నగణముండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చినన్ని తగణములుండి, చివర నొక గురువు చేరగా 'రత'దండకమగును. దీనికి పొద నియమముగాని, యతి[పాస నియమములుగాని లేవు, (దండకమందలి గణసూచ కముగా నీ పేరు కూర్చబడినది.) నత, సత, హత దండకములకు దండకోది యండుండు గణమే ేదించును,

206 వృత్తములు ఉదొ ; “జలధికన్యాకుచాలి ప్త కస్తూరి లేఖా సమాలంకృతోరస్క- రఊమింపచే దిను నిన్నన్ను లేవేశ మళ్చాంణకోశా నమ "సేనమః, ఎాకల్చితము. సతదండకము “సత' మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు ). మొదట నొక్క సగణముండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చినన్ని తగణములుండి, చివర నొక గురువు చేరించో 'సత' దండక మగును. దీనికి పాదనియమముగాని, యతి[పాస నియమ ములుగాని లేవు. (దండకమందలి గణ నూచకముగా నీ పేరు కూర్తబడ్‌నద ) నత, సత, వాత దిండకములకు దండ కాది గణము మాతమే ఆఉద్రించును. ఉదొ. “నరా ౩ైలాసవాసా ధరాక న్యకాముద్ధ నే ళాబ్ద రాగాంకుమాలీ ననుం -కేదుకో చే ఇవత్చాదసాన్నిధ్య మీయగదే దేవదేవా శమ "స్తే ఇమ స్తే నమస్తేనమః --కల్ప్చితము, రగణ దండకము “రగణదండక మనునది యొకానొక దండక భేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు ' దండకమంతయు నాదృంతము రగణము లిచ్చవచ్చినన్ని యున్నచో రగణదండక మగును. దీనికి పాదనియమముగాని, యతి(పాస నియ మములుగాని లేవు (దండకమందఠి గణనూచకముగా నీపేరు కూర్చబడినది.) ఉదా. “చేవదేవేశ నీపాద భక్తుండ మన్నింపవే దీను దుగాళి శాయీ నమస్తే నమస్తే నమః --కల్పితము, తగణదండకము 'తగణవండక' మొకానొక దండక భేదము, (వివరములకు చూ. దండ కములుఎ, దండకమంతయు నాద్యంతము, ఇచ్చవచ్చినన్ని తగణములుండి చివరనొక గురువున్నచో తగణదండక మగును. దినికి పొాదనియమముగాని, యతి(ప్రాస నియమములుగాని లేవు. (దండకమందలి గణమూచకము నీ పేరు కూర్చబడినది. ఉదా ; “్రీకంర లో శేళ లోకో ద్భవస్థాన సంహోరకారీ పురారీ ముళారీ (పిళూ చం[దధారీ. = నమస్తే నమ స్తే నమఃి -ాఖార, అరణ్య, 1-8బిడీం

ననపహాత దండకము లి0” నగణదండకము “నగణదండక' మొకానొక దండక భేదము (వివంములకు చూ. దండకములు )= దందకమంతయు నాద్యంతము ఇచ్చవవ్నినన్ని నగణములతో నుండి, చివర నొక గురువు చేరినచో నగణదండక మగును దినికి పాద నియ మముగాని, యతి[పాస నియమములుగాని లేవు. (దండకమందలి గణసూచక ముగా నీపేరు కూర్చబడినది ). ఉదా : “మధుమధన నను దయగనవె జలధిళయన హరివారీ' జాక్‌ల్పితము సగణదండరము “నగణదండకి మొకానొక దండక భీదను (వివరములకు చూ, దండకములు.). దండకమందాద్యంతము ౯చ్చవచ్చినన్ని సగణములు౦డి, చివర నొక గురువు చేరికచో “నసగణదండక' మగును, దినికి పాదనియమముగాని, యతి[పాస నియమములుగాని లేవు, (దండకమందలి గణసూచకముగా నీ "వేరు కూర్చుబడినది ) “ధరణీతనయా వదనాంబుజ ఇ'స్కరనన్‌ దయజూడగదే రఘువీరా" --కల్పితము. హగణదండరము “వాగణ దండక' మనునది యొకానొక దండక ఫీదము, (వివరము లకు చూ. దండకములు.). దండకమం దాద్యంతము ఇచ్చవచ్చినన్ని హ (గల) గణములుండి, చివర నొక గురువు చేరనచో “పాగణదండక' మగును. దీనికి పొదనియమముగాని, యతిప్రాస నియమములుగాని లేవు. (దండకమందలి గణ సూచకముగా నీ పేరు కూర్చుబడినదిఎ ఉదా; “దేవదేవ నన్ను (బోవరావె దుగ్ధవార్టి కన్యకాముఖా౦బుజాత నూర్య నిన్నెగొల్లు నెల్లి వేళలం (బభూ నమః”. --కల్పితము. ననహతదండకము “నసపహాత' మనునది యొకానొక దండక ేదము. (వివరములకు చూ. దండకములు.) మొదట నసహాగణములుండి, వెనువెంట నిచ్చవచ్చినన్ని తగణమ.లుండి, చివర నొక గురువు చేరినచో “నసవాత' దండకమగును. దీనికి పాదనియమముగాని, యతి పాస నియమములుగాని లేవు. (దండకమందలి గణ సూచకముగా నీ పేరు కూర్చబడినది.) ఉదా: “అరిది బిరుడా నీవు-రాయంచ ేజీవ జీరుండవై*.....224,0 అచ్చ, రామా. యుద్ధ, 161.

క్షే

జాత్యుపజాతులు జూతులు

అడరములచే లేదా అడరగణములచేకాక, మా తాగణములచే నిబద్ధ ములగు పొదమ లతో నేర్పడు పద్యములు “జరు” లనఒడును. భారత దేశమందలి సంస్కృృలేతరములయిన _ దేశీయ భావలలో రూపొందిన పద్యములన్నియు మా[తాగణబద్ధపొదములతోడి వే. ఈవిధముగా రూపొందిన పద్యములలో కొన్ని స్వీకృుతములై సంస్క్రతచ్చందమందు “జాతులను నొక వర్గముగా రూపొంది నవి ఆవిధముగా సంస్క్బృవీకరింవబడినవికాక 'తెలుగునందు రూపొందిన మాతా గణబద్ధ పద్యములు ేలుగున *బాతులుిగా చెప్పబడినవి,

మా తాగణబద్దత యనునది. లుగు, సంస్కృత “జాతి పద్య సామానృలమణము కాగా, తెలుగున “జూతు"లకు యతి[పాసల చెల్లింపునకు సంబంధించిన (వత్యేక లతణమున్నది.

జాతిపద్యములందు వృత్తములందువలె, (ఆది [పాసనియమముం డును మరియు యతి చెల్లి ౦వవలసినచోట (పాసయతి చెల్లి ంపకూడదు. ఇదియు వృత్తములకు 'తెలుగుకవులు నిర్ణయించిన లవణమే. కాగా గణ్నప యోగము దృష్ట్యా దేశీయములై, యతి(ప్రానల చెల్లింపుల దృష్ట్యా “వృత్తి లతణను కలవి "తెలుగులోని జాశులు.

సంస్కృత చృందమందలి “జారి పద్యములగు “ఆర్యా భేదమూలకు "తెలుగు లావణికులు తమ (గంథములందు లవ్యలకమణములు (పదర్శించినారు. (గీతి, ఉద్గీ త్యాదులు ఆర్యా భేదములం దే చేరినవి. చూ. ఆర్యాభేదములు,), ఆళ్యా 'భేదములందున్న “ఆర్యాగీ8ి'కి, తెలుగు “కందము'నకున్న సాన్నిహిత్యమును పురస్కరించుకొని "తెలుగు లావణికులు అర్యా భేదములను చెప్పియుందురు. (చూ. ఆర్యాగీతి; కందము.) ఆర్యా ఖేదములతోబాటు “వె ళకాళీయ'ములకు గూడ తలుగు లావణికులు లవ్యలవణములు (వదర్శించినారు. ఠగడలకు వైళాళీయములకు కొంత సామ్యము కన్పించును. (చూ. రగడలు: వైతాథీయ ములు.)

కందము ౭0౪

"తెలుగులోని “జూ౬ వద్యములివి :

1. కందము 8. పంచపద

ల. ఎర్తుగీతి 9. షట్పదులు

త పగీతి 10. స్వప్తపద

4. మేలనగీతి 11. తరువోజ

ర్‌. ద్విపద 12, ఉత్సాహము

6. (తిపద 18. అక్కరలు

౯ చొపదలు 14. రగడలు.

సంస్కృృత"జాతి పద్యములు

క్షే ఆర్యాభేదములు

2, వైళాలీయములు. ఠందము

కందపద్యమునకు పలునియమములున్న వి,

1. గగ-భ-జ-స-నల-అను అయిదు గణములే కందమున నుపయో గింపదగినవి.

2. మొదటిపాదమున మూడు, ౫౦డవపాదమున అయిదు గణములు మొత్తము పూ ర్వార్ధమున ఎనిమిది గణములుండును.

3. ఈ ఎనిమిదింటిలో బేసిగణము. జగణము కారాదు. (అనగా మొదటిపాదమున 1, 8ివ గణములు, "రెండవపాదమున "రెండవ, నాల్గవ గణములు జగణము కారాడుల)

17౯. ఎనిమిదింటిలొో ఆరవ గణము ("00డవ పాదమున మూడవ గణము) నలమైనను, లేదా జగణమైనను తప్పక కావలయును,

౪, “రెండవ పాదము గుర్వంతము కావలెను. (అనగా పాదాంత గణము గగమో, సగణమో కావలెను.)

౪1, చిన్నపాదములో యతినియను ముండదు. "పెద్ద్పపాదములో చతుర్ధ గణాద్యవరమున యతి చెల్లును,

౪11. (పాసనియమమున్నది.

౪111, పూశ్వార్థమువలెనే ఉత్తరార్థముగూడ నుండును,

ఉదా :

క. (శ్రీవనితావల్ల భవేం

గీ విషయాధీశకావ్య-గీత వీయనా కేశ

ర (1 జాత్యుపజాతులు నావనినాథకిరీటత టీవిలన దత్నసంఘ-టితపదకనులా. భార అది. ఓ. కందిము అచ్చముగా ఆర్యాగీతియే. చూ. ఆర్యాగీతి. విషమగీతులు "తెలుగులోని గీతులను లాతణికులు విభజించిన _పకారము ఈకిందివి విషమగితులు.

1. ఎత్తుగీలి వి (పగీతి
2. మేలనగీతిం వీటిని విషమములన.టకు కారణము స్నష్టముకాదు, పాదములన్నియు సమలతణముతోనే యివి యున్నవి. కాని ఈ గీతుల కధికపచారము లేదు, "వటగీతి, అటవెలది-ఈ ెండు విశేష్మవచారము కలవి, వీటిని సమగీశులన్నారు. (1పచారాపేకబటి ఇట్లు విభజించియ.౦దురనిపించును, (చూ, సమనగీతులు ల న్‌ 64 ౧ ఎరుగితి ఖాలీ విషవగీరులని లామణికులు చెప్పిన మూడింటిలో “ఎత్తుగీతి' మొదటిది. (చూ, గ్‌తులు )= ఈ వద్యమునరు భీమన, వి. "ఇద్దనలు ఒకవిధముగా అనంళాదు లింకొకవిధముగా లత్య లథిణములను (వదర్శించినారు (ప్రస్తుతము లభ్యమగు కవిజన్యాశయ, కావ్యాలంకారచూడామణులయందు భీమన, వి. ెద్దనలు చెప్పిన లత్యులమణములు స్పష్టముగా సమన్వితములుగాలేవు. వాటిని సమన్వయించుకొని వరిమ్కరించుకొన్నచో వారు చెప్పిన ఎత్తుగీతి లవణమిట్లుండును. ఎత్తుగీతికి (పఠిపాదమున మూడు నూర్యగణములుండును, యతి నియనుము లేదు [పాసనియమమున్నది. అనంతాదుల (పకారము ఎత్తుగీతియందు మూడు సూర్యగణములకు బదులు ఒక ఇం[దగణము+ రెండు సూర్యగణములు వరుసగా నుండును, (పాన నియమమున్నది. మూడవ గణాద్యవరము యతి చెల్లును. తెలుగులో యతిలేని పద్యముండగూడదన్న అస్ట్థయే ఇంత చిన్న వద్యమందును అవంళాదులు యతి నిసేశించుటకు కారణమనిపించును, ఉదా; కే (శీదయాధిపా, న యోదయనలినత

వవడగితి ర్ట యోదితమయి యుత్తు గిది యొప్పుంగృతుల. ర్‌ం జ, జాతి, 20, (ఇది కవిజనాశయమందలి ము దితలమ్యము. లవణానురోధముగా విం "పెద్దన యుజ్దేశ్యముదృష్ట్యా పెరష్కరించి రూపొందించిన పారము.) 111 ఆది పాసంబు వారియు నాదిత్యయుగము నగుచు నీదెస యతుల నెడ్తు గీదియ నెగడు( గృష్టః ఎ--అనం. ఛం. 8-16. 'పగితి విమమగీతులని లాదణికులు చెప్పిన మూడింటిలో “వగ్‌తి' "రెండవది. “ఆట'వెలది' యను సమగీతమునకు (ఆది) [పాసనియమను పాటింప బడినచో నీ “వగీతి' యనబడును. (ఆటవెలదికి పాసనియనుము లేదు, లదమణ మునకు చూ. ఆటవెలది.) ఉదా : '“మూండు సేసినగణమ.లు "ర0డునలములు మూండునగణములును మొగినవాం౦బు పోండిగాంగ నర్ధమునకగు మీందిని ట్లుండంజప్పవలయు నొగింబగీతి'. ఎక్‌. జ, జారి, ల1. (మూండు, పోండి వంటి డీర్చముమీద పూర్ణ బిందువులున్న వదములు నన్నె చోడుని 'కుమారసంభవము నందును కన్చించును. నగణము, నలము అనునవి అనంతాదుల మతములోని సూర్య-ఇం దగణములకు వరుసగా నూచకములు, చూ, సూర్యగణములు; ఇం దగణములు ) ఈ “పగితినే అనంతాదులు “పవడగీతి యన్నారు. ఆటవెలదికి [ప్రాసనియమము పాటించినచో “వగీతి' యెనట్లు, తేట గీతి యను సమగీతమునకు పొాటించినచో మరొక (విషమ) గీతి కావలయును. కాని లాకణికు లెవరు నిట్టిది చెప్పలేదు. కాని ేటగీతికి (పాననియమము పాటిం చినచో 'అంతరాక్యరి కావచ్చును. (చూ. తేటగీతి; అంతరాక్కర.) పవడగీతి చూ, 'పగీతి.

0 జాత్యువజాతులు మేలనగితి విషమగీతులని లాతణికులు చెప్పిన మూడింటిలో “మలనగీతి మూడవది. మేలనగితికి (పతిపాదమున నేడు సూర్యగణములుమా తముండును. పంచమగణాద్యవరము యతి ఛెల్లును. [ప్రాసనియమమున్నది. ఉదా; “జనకునింట దళర ఖేశు-సౌమ్యభావమెంచి తనర జనకు సౌమ్యత ంగని-దళర ధేశునింట మనసునందు నొకరు నొకరి-మార్చవంబె చూచి యనఘ ముదితులైరి యిద్ద-్యర్తెన "పెండ్లి వారు. ---ళామా. కల్ప. చాల. ధనున్సు. 871. ఈ మేలనగీతికే 'కమలనగీతి యని మరొక పేరు "మేలనగీతికి పాదాంతములందు ఒక గురువు చేరినచో “ఉత్సాహ మగును, (చూ. ఉత్సావాము.) రకమలనగితి చూ, మేలనగీతి. ద్విపద “ద్విపద” జూతివర్లమునకు ఇందిన పద్మము. (చూ. జాతులు), ఈ పద్యమునకు నాల్గుపాదిములుకాక -60జే పాదములుండును. అయినను దీనికి పద్యమని యే వృ్యవవోరము, (చూ పద్యము.) ద్విపదకు ప్రతిపాదమున నుండు గణ కమమిది వ 8ఇం,+1 నూ. మొత్తము నాల్గుగణములు. (పాసనియమనున్నది. తృతీయ గణాద్యతరము యతి చెల్లును. ద్విపద “జాతి'వర్గ్షమునకు ఛెందినదిగాన, ఇందు [ప్రాసయతి చెల్టించరాదు. మరియు ఏకపదము ఉభయపాదములందు వ్యాపించియుండ గూడదనియు లాకణికులు చెప్పినారు. ఏకపదము ఉభయపాదములందు వ్యాపించి యుండరాదనగా-ఒక పదములోని కొంతభాగము ఒకపాదము చివర, మరికొంత భాగము తరువాతి పాదము మొదట నుండగూడదనుట. లావణికు రీ నియమము లను కచ్చితముగా చెప్పినను, కవులుమా త మంత కచ్చితముగా పాటించినట్లు కానరాదు. ద్విపదయందు [పాసయతి చెల్లించిన కవులు, ఒ"కేపదము లెండు పాదములందు వ్యాపించిన తావులు, మరియు నొకేవదము ఒక ద్చిపద చివరి పాదమునుండి "రండవ ద్విపద మొదటిపాదమునకు వ్యాపించిన తావులుగూడ ద్విపద కావ్యములందు కనిపించుచునేయున్నవి

(తివద ల8 ఉదా: “బాణపు,[తికయుషా-బాలిక,యన(గ నేణాంక ,లింబాస్య-పేమాంగి,క లదు ఉషపాకల్యాణము 1.206 పం. (పాసయతికి ఉదా : “వఠరగు "వె, న్నెలపర-పరగాయ,కున్న సరసిజం,బులుమొగి-విరియక ,మున్న ాపండితారాధ్యచరిత, పురాతన. 11, 18 పంక్తులు. -3ెండవపాదమున 1పానయతి ఛచెల్లినది, ఒకే వదము ఉభయపాదములందు వ్యాపించుటకు ఉదా: “బి నా, యేలిక-బాపురేభూధ- వుల శరో,మణితగ-వుల చ(కవర్తి”, _--వపరమయోగి విలానము 4. 6787,0. ఒకే పదము ఉభయ ద్విపదలందు వ్యాపించుటకు ఉదా ; “కొలని మేఘముగజా- వివాయావళియు వలివంబు సరిగమ్మి- తెలుపుదివ్యాంబ రంబును నుదయరా-గంపుదేవాంబ రంబు పొ_త్తియుగుజ-రాష్ట్రంబుపట్టు, ==" -ాబసవపురాణము పు. 49. (ఆంధ [గంథమాల 1052 (వచురణు) "వై లెండు ద్విపదలలో [ప్రానసయతి, ఏకపద ముభయపాదములందు, ఉభయ ద్వివదలయండు వ్య్వాపించుటలు గమనించవచ్చును. ఒకే ఒక పద్యముగా ద్విపదకు [ప్రయోగము కానరాదు. మరియు [పాచీన సాహిత్యమున చంపూకావ్యములందు “ద్విపద*కు [ప్రయోగము లేదు, కాని ద్విపదభేదముగా చెప్పదగిన తరువోజకు కొంత [ప్రయోగమున్నది ఆద్యం తము ద్విపదయే యున్న “ద్విపద కావ్యములు' 'ఇెలుగులో చాలయున్నవి, (తిపద “తివది జాతి వర్గమునకు చెందిన పద్యము. (చూ. జాతులు.). ఈ షద్యమునకు నాల్గుపొదములుకాక మూడుపాదములుండును. అయినను దీనికి పద్యమనియే వ్యవహారము (చూ. పద్యము... ఈ పద్యపు పాదసంఖ్యనుబట్టియే _ "దీనికి “(తిపద' యన్న పేరు కలిగినది,

ల్టీ14 జాత్యువజాతులు ఈ పద్యమునకు లాడణికులు చెప్పిన లడణములు మూడ. విధములుగా నున్నవి. భీమన చెప్పిన లద్యలవణములు స్పష్టముగాలేవు. వాటిని సమన్వ యించి చెప్పినచో తిపదకు ఫీమన లకణమ్‌ుది ; పద్యమునందు మూడు పాదములుండును. ఆ మూడు పాదములం దుండవలసిన గణ[(క్రమమిది : 1వ పాదము ; ఇంశ+ఇం+ఇ0“5ఇ0 2వ పాదము ; ఇం+సూ+ఇ0+ఇ0 8వ పాదము; ఇం+నూ+ఇ0. మూడు పాదములకు మొత్తము వదునొకండు గణములు. మొదటి “"30డు పాదములలో నాల్లేసి గణములు, మూడవ పాదములో మూడు గణము లుండును. ఆరవ, పదవ (ద్వితీయ, తృతీయ పాడములందు రెండవ) గణములు సూర్యగణములు, మిగిలిన తొమ్మిది గణములు ఇం[దగణవ లు 'పాననియమ మున్నది. యతి నియమము లేదు. వి. పెద్దన చెప్పిన లదణముకూడ చాదావుగా నిశ్తేయున్నది. కాని ఒక నూర్యగణము “జరిగి ఒక ఇం[దగణము తరిగ్గిగది నూర్యగణము లుండ వలసిన స్థానములలోకూడ కొంతమార్చ్వు కలిగినది. ఆయా పాదములందుండ వలసిన గణసంఖ్య మ్యాతము మారదు, త్రిపదకు వి. పెద్దన (వకార మాయా పాదములందుండవలసిన గణ కమమ్‌ది ; 1వ పాదము; ఇం+ఇ0+ఇ0+ఇ0 వివ పాదము; ఇం+౭ఇ౭౦+నూచ+సూ 8వ పాదము; ఇం+ఇం+నూ, ఏడవ, ఎనిమిదవ, పదునొకండవ గణములు నూర్యగణములు అనగా భీమన లతణములోని ద్వితీయ పాదాంతమందలి ఇం[దగణము నూర్యగణముగా మారి నది. మరియు ఆరవ, పడవ గణములు; పదవ, వదునొక౦ండవ గణములు వెనుక ముందులైనవి. అనంళాడులు చెప్పిన లమణములో మొత్తము గణముల సంఖ్య పదు నొకండు నుండి పదికి తగ్గినది. వి. "పెద్దన చెప్పిన లదణములో ఆెండవ పాద మందలి చివరి సూర్యగణములు తోలగినచో అనంతాదులు చెప్పిన లవణమగును. వారి లవణమ్‌ుది : 1వ పాదము; ఇం+ఇ0+ఇ0+ఇం0 2వ పాదము; ఇం+4ఇ0+సూ కివ పాదము ; ఇం+ఇం+కూ, ఫీమన, వి. 'వెద్దనల [వకారము (తిపదలో ఏ రెండుపొదములు సమానములు గావు, అనంళాదుల (వకారము ఇవరి ఆం కుపాదములు సమానములు అయితే

తిపద 15 వి, "వెద్దన (ప్రకారము (తివదలోని మొదటి ఆ3ండుపాదములు ఒక సీసపాదము లమణముతో నున్నవి, (చూ. సీసములు.). అందువలన, సీసపాదమునుండి విభేదింపచేయుటకు అవంతాదులు వి. పెద్దన చెప్పిన లతణములోని ఆ౫౦డవ పాదమునుండి ఒక ఘూర్యగణమును తగ్గిం చియుందురని తోచును, భీమన లవ్యు లవణములను సమన్వయపరచుకొన్నచో వీరిట్లు తగ్గించు నవసరముక లిగియుందదు. (త్రిపదకు కన్నడములో (పాచుర్యమున్నది. భీమన కన్నడ ,తిషద లకణమునే తెలుగున చెప్పినాడుగాని అది స్పష్టముగా లేదు వి. "పెద్దన ఫీమన శెప్పిన లమ ణమును కన్నడ లమణానురూపముగ సనమన్వయిం చుకొనక, లమ్యమునుబట్టి ఉజ్జాయింపుగా తాను లవణము చెప్పినట్టు కన్చించును. అవంతాదులు ఖీమనను గాక, వి "పెద్దన ననుసరించినారుకాని, [తిపద (పథమ, ద్వితీయ పాదముల మొత్తమునకు కలుసు 'ససవదం'మును తొలగించుటకు చిన్నమార్చు చేసినారు, మరియు. ఫీమన, వి. ఇెద్దనలకన్న విశేషముగా పెద్ద (మొదటి) పాదమునందు తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లునని చెప్పినారు "తెలుగులో పప్రాసనియమము లేని పద్యము లున్నవిగాని యతి నియమములేని పద్యములేదు. ఉన్నచో ఈ (తివద మరియు షట్పద అను రెండు వద్యములుమా[తమే యుండును. అనం తాదులు |త్రివదకు యతి నియమము చెప్పటలో యతినియమములేని పద్యము ఉండగూడదను భావమే కారణము కావచ్చును. (అయిళే షట్పదశే లావణికు డును యతినియమము వెప్పకపోవుటకు కారణము కన్పించదు. (చూ. వట్ప దలు) యతినియమమున్న చో అన్నిపాదముల కుండవలెగాని, పద/మందలి కొన్ని (ఒక) సాదములకుండి కొన్నిటికి శికపోవుటలో సామంజస్యములేదు. మూడు గణములు మా్యతమేయుగ్న చిన్నపాదములుగాన (తివడలోని చివరి "“00డు పాదములకు యతినియమము చెప్పక పోయియుందురు. కాని పాదమునకు మూడు గణములేయున్న అల్పొక్కర పద్యమునకు తృతీయ గణాద్యదరము యతి చెల్లి ంచవలయువన్న లావమణికులు (చూ. అల్బాకార) త్రిపద కట్లు వెప్పకపోవుటకు కారణము కన్పించదు. ఇదిట్టుండగా, ఫీమన లత్యమున మొదటి పాదమందు [పాసయతి చెల్లినది మిగిలిన “"ంటిలో చేయతియు చెల్ల లేదు కాని (ప్రాసనియమమున్న వద్యమునందు ([పాసయతి నంగీకరించని లామ ణికులు, భీమన ఆపాదమున పొరపాటున [పాసయతి చెల్లీ ంచినాడనుకొని, చానికి బదులు యతినియమము చెప్పియుందురు. తరువాతి పాదములలో నే యతియు లేదుకాన, ఆ పాదములకు యతినియమము చెప్పకపోయియుందురు అంతకుమించి మఠరొక కారణము కన్పించదు.

(త్రిపదకు (పాచీన సాహిత్యమున [ప్రయోగము కానరాదు,

ఉదా;

1. భీమన రీతి;

లేం జాత్యుపజాతులు

(తిదశేం దు, లాజగు పదియగు నెడనకున్‌

గదియ6గ "ెండిటను మూంట నూర్యుల

నదుకుడు [తిపద కునమరు,

(పరిష్ఫూతపొరము) ఎక్‌, జ. జాతి. 81.

11, వి, పెద్దన రితి ;

తిపదికి నొకయం ఘి నిందులు నలువురు

ద్యుపతు లిద్దజణు నూర్యు లిర్వురౌల

ద్యుపతి ద్వయార్కులు సొల,

-కా, చూ, 8-60 111. అనంతాదుల రీతి : మౌనీం [ద యోగిసం - పన్నరూపితమూ ర్తి నానా[తయీ విభావరి దానితా శితజనళార్షి. రామా, కల్ప, అరణ్య శబరి. 877 చొపద

చాపద జాతివర్షమునకు ఇెందిన పద్యము. (చూ. జాతులు), ఈ వద్య మునకు లాతణికులు చెప్పిన లవణములు రెండువిధములుగా నున్నవి. భీమన, వి. "వెద్దనలు చెప్పిన లవణ మిట్లున్నది :

చావపదకు (పతిపాదమున నాల్లు చతుర్మా[తాగణములుండును. చతు ర్మాాతాగణములనగా నల-భ-స-గగ అను నాల్గుమాత మే. జగణము చతుర్మా (తాకమైనను ఉపయోగింపరాదు. తృతీయ గణాద్మవరము యతి చెల్లును. (పాసనియమమున్నది.

ఈ వద్యమునకు నాల్గు పాదము. లుండునని పదృముపేశే చెప్పు చున్నది.

"వెన చెప్పబడిన చౌవద లతణము అచ్చముగా మధురగతి రగడ లకణమే, (చూ, మధురగతిరగడ.). అయితే రగడ రెండుపాదముల వద్మము కాగా “చావది నాల్గుపాదముల పద్యము భీమన, వి. "పెద్దనలు రగడలను చెప్ప లేదు. కన్నడమందలి *“మందానిలరఘట (రగడ'ను చూచి భీమనయు, అతని ననుసరించి వి. "పెద్దన్దయు చావదపేర తెలుగులో నీ లవణము ఇచెప్పియుందురు.

అయితే అనంతాదులు రగడలను-కద్మే దములను విపులముగా చెప్పి నారు అందువలన వారు వెవదకు చై లమణము నంగీకరించక కొంచెము చూర్చుతచేసి ఛెప్పినారు. వారిచౌపద లవణమిధి ;

శావర ల

జౌపదకు నాల్గు పాదములుండుసు. [పతిపాదమున వరుసగా మూడు జగణేతర చరుర్మా తాగణమంలు+ఒక లగేతర (తిమా[తాగణము. ఉండును. (పాసనియమమ. న్నది. తృతీయ*ణాద్యవరము యతి చెల్లును

ఇక్క-డ గమనించవలసీన యంళవెంకటి యున్నది. భీమన చెప్పిన లవణములో (వతిపాదమున పదునారు మాతలుండగా అనంతాదుల లవణమున నొకమా।త తగ్గినది అయితే ఖీమన చౌవద మధుకశరిరగడకు సరిపోగా, అనం ళారుల చెవద ఒకవిధముగా ద్వివదకు సరిపోవుచున్నది ద్విపదలో నుపయో గింవవలసిన మూడు ఇం[దిగణములు చతుర్యాత్రకములే మయొనచో అనంతాదుల చౌపద లమణమునకు సరిపోవును (చూ, ద్విపద ) ఇందశణములలో కొన్ని చతుర్మా[తాగణములు కొన్ని పంచమా[ళాగణము లున్నవి. (చూ. ఇంద గణములు.) (కేవలము పంచమా[ ఇ" కములై న ఇం[దగణములనే ఉపయోగించి నచో “కన్హాటచతుప్పద' యగును చూ. కన్ఞాట చతువ్పద ) అయితే ద్విపద "రండు పాదముల వద్యముకాగా చెపద నాల్గుపాదముల పద్యము,

అప్పకవి చౌవదరు జెప్పిన లవణము భీమన చెప్పినదానివలె నున్నది. అప్పకవి [పకారము చౌవదకు (వతిపాదమునందు పదునారు మాత్రలుండును, ఎనిమిది మ్మాతల తరువాత యతి చెల్లును. (అనగా తొమ్మిదవ మాతయొైన అవరము యతి ఛెల్లును.) [పొసనియమమున్న ది పాదమునకు వదునారు మాత్ర లనగా, నాలుగు చతుర్యా (కాగణము అనియే అప్పకవి భావము ఎనిమిది మాతల తరువాత యతి శెల్లుననగా తృతీయగణాద్యదరము యతి చెల్లుననియే భావము.

అయితే ఖీమన, వి "ెద్దనలు రగడలను వెప్పలేదుకాన, వారుచావద కట్లు లక్షణము చెప్పియుందురు, కాని రగడలరకు లవణము చెప్పిన అప్పకవి, అనంతాదులవలె చౌపదకు లవణము చెప్పవలనియుండగా, భీమన ననుసరించి చెప్పుటకు కారణము కనిపించదు. అనంతాదుల లవణము ద్వివద లవమణమువలె కన్పించినను, (పతి ద్విపదయు చావద కాదు చతుర్యా[ తాగణము లిం[దగణ ములుగా నున్న ద్చిపద, అదియు నాల్గుపాదముల కొకే [పాస చెల్లింవబడినప్పుడే అనంతాదుల చెపద యగునచ్నది గమనించవలసిన యంళము.

ఖీమన మొదలుకొని- ఒక్క అప్పకవి తప్ప-అందరును చౌపద కంత్య (పాసము, లక్యములందు (వయోగించినారు చి శెద్దన ఒక్క జే ఈనియమము చెప్పినాడు. ఈ యంత్య[పాస రగడకు విశిష్టమైన లవణము (చూ. రగడలు.) రగడ |(పళావము చౌపదవ్రై కలదనుట కీ యంళమే పమాణము. ఈ్మపభావము లేదనుట'కే కావచ్చు, అప్పకవి అంత్య [(ప్రాసను |వయోగింపకుండియుండును,

1, కీమన చావదకు ఉదా :

చిన్నది, యొక్క. ₹-వెందొవ, [కోవిన్‌

దిన్న 6గ6 జి మ్మైను-దేనియ ళావిన్‌

£ి15 జాత్యుపజాతులు మన్నన, 'సేయుచు-మారుని, ీవిన్‌ బన్నిన, ఖచరుని-పవడపు, 'మోవిన్‌ , సుద. పరిణ. 8-50. 11. అనంళతాదుల చౌవదకు ఉదా ; కదిసి చతుర్ణ ఘు-గణములతోను బదము (తిగణమై-భానునితోను దుదమొదలను (వాల్‌ -దొలగకళరాను జదువ6ంగ నీయది-చెవదయౌను. -ాల. సా, నం 2-121. అప్పకవి యొక్క డీ చౌవదను “చతుష్పద' యన్నాడు, చతుష్పద చూ. చెవద, వితాళశచౌపద వితాళచౌపద జాతివర్షమునకు చెందిన పద్యము (చూ. జాతులు 0. ఇందు (పతిపాదమున వరునగా "డు [(తిమా[తాగణములు+ రెండు చతుర్మా (తాగణములు+ఒక లఘువు (=మొత్తము పదునైదు మా తలు) ఉండును, (ల+8ి+4+4+1!=15). పాదము లఘ్వవరముతో పూ_ర్తియగును, (ప్రాసనియమ మున్నది. ఎనిమిది మ్మాతల తరువాత యతి చెల్లును. పాదమునకు లెండు నూర్యగణములు+8 లఘువు (మాత్ర లుండ వలెనని అప్పకవి విశాళచాపద లవణము చెప్పినాడు. చై లక్షణమున కిది భిన్నముకాదుకాని, పాదము గుర్వవరముతో పూ_ర్తియగు నవకాళమిండున్నది. అప్పకవి లమ్యనున నాల్లుపాదములును గుర్వంతములే, వితాళచాపదకు అంత్య పాస నెవరును చెప్పలేదు. కాని అనంతుడు, చి. "పెదనల లవ్యములందు అంత్య పొస (పయు కమెనది, ది బు బుటీట ఉదా;

1. రవియుగము చతు-ర్ల ఘుగణయుగము నవులను నొక లఘు-వై పదపదము దవిలిన నిదియె వి-ళాళము[కమము జీవరనాను వి-[,ళమ మీవిధము,

వంచవద ల!

1. పూర్వ, జన్మ, సం-భూతసంస్కా రార్వనీయ మా-నాత్మలోకా సర్వభూత ని-ర్వాణరూపా శర్వ ధాతృ కే-శవాతిసఖా. రామూ. కల్ప. ఆరణ్య శబరి. $'0, కర్ణాటచతుష్పృద కన్తైటచతుష్పుద జాతివర్షమునకు చెందిన పద్యము (చూ. జాతులు ). ఇందు (పతిపాదమున వరుసగా పంచమా (ళా గణములు మూడు+ఒక (తమా తా (నూర్యు) గణము ఉండును. (ఒల, యగణములు పంచమా | తాకమ్ములై నను [(పయోగింపకూడదు ) తృతీయ గణాదృమరము యతి చెల్లును, (పాసనియమ మున్నది, వె లమణము ద్విపదలనణమునకు సగరిపోవునట్లు కన్పించును. కాని "రెండు శేడాలున్నవి. ఒకటి ద్వివపదయం దువయోగింపబడు నిం దగణనులు మూడును పంచమా[తాగణము లై నపుడే, అది కర్హాట చతువద యగును, ద్వివదలోని ఇం(ద్రగణములు "కేవలము చతుర్మా(తాకములుగూడ కావచ్చును. అప్పుడది అనంతాదుల “చాపదియగును (చూ చావదు) చతుర్మా[తా, పంచ మ్మాతా గణములు కలగలుపుగా నున్నమృడే ద్వివద యగును "రెండు : ద్విపద “రెండుపాదముల పద్మము కాగా, కర్ణాట చతుష్పుద నాల్గుపాదముల పద్యము. ఉదా : “వనీ దేవతలు-నుర్వినుతతోడి సావాసమంద్రై న-చనవుచేనై న నావిశ్చనాధుండుమ-దాయల్ల కార్తి మై వెక్కి పోయినను-నాదరువుక ౦డు”. రామా. కల్ప అరణ్య. జటాయు. 10కి. దీనిని 'కళ్తాటచౌపద* మని చి పెద్దన "పీర్కొన్నాడు. తర్షాటచాపద చూ. కరఠరాట చతుష్పుద, €93 పంచపద వంచవద యనగా ఐదు పొదములుగల పద్యమని యర్థము, సమ వృత్తము నాలుగు పొడములతో నుండును. ఒకవ్ఫ త్తమ.నకు ఆ వృ త్తలవణమే

ల20 జాత్యుపజాతులు గల మరొక పాదము నదనముగా నా వృత్తమునకే చేర్చి రచించినచో, ఆ వృత్తము పంచపద యగును. అనగా-ఉతృలమాలావృ త్తము నాల్గు పాదములు గలది కాగా, ఉత్పలమాలావ్న _త్తలవణముతో నైదు పాదములు రచించినచో నది పంచపదయగును. లాతణికులు సమవృత్తములకే ఈ పంచవద స్వరూపము నుద్దేశించినారు. మరియు అద్భముగా ఉత్పలమాలా వృ _త్తృమునే *పంచపదిగా చూపినారు. కాని ఏ వృత్తమునై నను “పంచవదిగా రచింపవచ్చును. పద్య మెదు పాదములుగా నుండుటయే తప్ప దినికి [పత్యేక లవణము 'వేశేలేదు. లాతణికులు సమవృ _త్తములను మా[తమే “పంచపద'లుగా నుద్దేశించినను. నాల్లు పాదములు సమలవణముతోనున్న ఏ పద్యమునైైనను (జార్యుపజాతి పద్యము లనుగూడు పంచవపదలుగా రచింవవచ్చ్యునని కవుల రచనలవలన ఆలియును.

ఈ “పంచవది కే పంచపొది యనియు నామాంతరమున్నది.

ఉదా;

పంచవద (ప్రపంచిత శ-వ్మపదనవ్యసితోత్పలన్ఫిరో

దంచిత దివ్వసెరభము-స్వాత్మవిభావము 'బెంచ6దద్గతిన్‌

బంచముఖావతం౦సిత న-వ[పభవంబును గాంచె రాజత

త్వాంచిత రాజనత్వమమృ-తాంళవిధు.పమనోర్చిస్వీయహృ

త్సంచిత కల్మషం బెడ వెం-జందుండు శంకరకై రవంబుగాన్‌ '.

--ఛం, హం (మ. మ) 61

పంచపొది

చూ పంచపద. షట్పదలు

“వట్పది*కు ఆలుగు సాహిత్యములో చాదాపుగా [ప్రయోగము లేద నియే చెప్పవచ్చును. జానపద వాజ్బయములోగూడ అరుదుగానే కొన్ని షట్పద భేదములు కన్చించును. ఆధునిక సాహిత్యమందును షట్పద 'భేదముల (పయో గము మిక్కిలి అరుదే. కాని, ఖీమన మొదలుళొని లుగు లావమణికు లందరును వమట్పదకు లమ్యలతణములను పదర్శించినారు.

షట్పద లషణమిది పూర్వార్థమున మూడు, ఉత్తరార్థమున మూడు- మొత్త మారుపాదములుగల పదము షట్పద. పూ ర్యార్థమున పాదమునకు "రెం జేసి ఇం | దగణములుగా మొదటి ర౦డుపాదము లుండును,. మూడవ పొద మున వరుసగా "రెండిం[దగణములు+ఒక చం (దగణముండును ఉత్తరార్థ మిన్లు యుండును,

పమట్బదలు వ్‌]

ఖీమన చెపిన ఈ షట్పద లదణమునకు, కన్నడమ.న నాగవర్ర తన *“ఛందోంబుధియండు వెప్పిన లవణమాధాంము. కన్నుడమున ఆరు పాదము లకును పాస చెల్లింవబడగా, ఫీమన లవ్మమందు 1, ఏ, ఉ 6 పాదములందే (పాస చెల్లి ంవబడీనది. దీనినిబట్టి 1, 2 పాదములము, మరియు 4, 5 పాదము లను ఒక్కొక్క పాదముగానే (పాస [వయో%వివయమున ఫీమన ఖావించినా డని తోచును. కాని అట్లు ధావించినచో షట్పద ఆరుపాదములు గలదిగాక నాల్గు పాదములుగలదియగును. అది సరికాడు కావుననే, తరువాతి లావణికులు ఆరు పాదములందును [పాస వెల్లించినారు ఇక లాతణికులలో భవీమనతో పాటుగా నందరును యతి నియమమును పాటించలేదు. కొందరు స్పష్టముగా పషట్పదకు యతినియమములేదని చెప్పినారు కాగా "తెలుగులో యలినియమము లేని పద్యమిది యొక్కళే యగుచున్నది. అయితే ₹లుగులో పప్రాసనియమము లేని పద్యము లనేకము లున్నవిగాని యలినియమములేని పద్యము (ఒక్క షట్పద తప్ప) లేదు. కావున ఈ యొక్క-వద్న మందును యతినియమ నుండుట సమంజసము. “(తిపదికు భీమన యలి చెప్పకున్నను, తరువాతి లామణికులు (త్రపదయందలి పెద్దపాదమునకు యతిని చెప్పినారు (చూ. (తిపద). అదే విధ ముగా షట్ప్పదయందును. పెద్ద (మూడవ, ఆరవ) పాదములందు లాతణికులు చెప్పియుండవలసినది. షట్పద కారుపాదములందు శీమన (పానను చెప్పకున్నను తరువాతివారు చెప్పినారుగదా । కాని పట్పదకు యలరినియమము లేదని అనం తుడు కంరో _క్షిగా చెప్పినాడు అయితే, ప. "పెద్దన, చి. 'పెద్దనల లమ్యములందు మూడవ పాదమున, అనంతుని లద్భమందు ఆరవ పాదమున "రెండిం [దగణముల తరువాత - అవగా తృతీయ గణాద్యవరము మలి బెల్లినది ఇది యాదృచ్చి కము కావచ్చును కాని, "ద్దపాదములందు (యని ఈ విధముగ" చెల్లుటయే సమంజసము, పెద్దపాదమువందు చ్నాపాడపు గణ[కమముతోవిటు మరికొంత అధికముగా నున్నది. ఈ యధికభాగపు టాద్యదరము యతి చెల్లినచో సవాజ ముగా కనుపించును. (పెద్దపాదమందలి మొదటి రెండిం.దగణములు ఒక చిన్న పాదముతో సమానము, తరువాతి చం[దగణము 'పెద్దపాదమున కధికము. ఈ అధికభాగపు టాద్యదరము యతి చెల్లును. ముందు ఇప్పబోవు పట్పద భేదము లన్నింటియందును యతి ఛెల్లింపువిషయము నిన్తు గమనింపవలయును.). ఇట్టు యతిచెల్లి ంపబడినచో, తెలుగునందు యతినియమములేని పద్యమని యే యొకటి యును మిగులదు.

కన్నడమున నాగవర్శ చెప్పిన షట్పద లవణము ననుసరించి తెలు గులో ఖీమన చెప్పగా, ఆయనచెప్పిన లదణములనుచూచి తరువాతి లావణికులు మట్పదల లమణము చెప్పినారుకాని, నొాగవర్థు తరువాత కన్న డమున చెప్పబడిన మట్పద భేదములను ఎవరును గమనించినట్లు లేదు. కన్నడమందు సాగవర్శుకు తరువాతి లామణికులు పది షట్పద 'భేదములను చెప్పినారు వాటిలో 1. కర షట్పద, ౨. కుసుమ షట్బద, 8. భోగ వట్బద, 4. భామినీ షట్బ్పద, 56. పరి

ఫ్‌ల్ల్‌ల్ల జాత్యువజాతులు వర్డిని పట్పద, 6. వార్థక షట్పద - అను నారు భేదములు | పధానములు. వీటిలో మరల భోగషట్పద ఖేదిముగా “తలషట్పద', భామినీషట్పద 'భేదముగా “జల షట్పద', శర-కునుమ షట్పదల మి[శమముగా “విషమ షట్పద', ఈ విషము షట్పద 'ఖీదమగా “పౌఢషట్పద' అని మరినాల్లు అవాంతర భేదము ేర్పడినవి. కాగా షట్పదభేదములు మొదత్తము పది. తెలుగులో లావణికులుచెప్పిన షట్పద పె పది భేదములలో అచ్చముగా దేనికని సరిపోదు. మట్పదయం దుపయోగించ బడు గణముల మా(తాసంఖ్య ఫై పది షట్పదులయందొక (పళ్యేపద్ధతి ననుస రించియుండగా, తలుగునందు కలగలుపుగా నుండును. కావున తెలుగు షట్పద నొక విశేషరూపముగా భావించినచో, నిది పదునొకండవ భీదమగును, పదునొ కండవ దనగా చివరిభేదమనికాదు. అక్కుకట్టు చెప్పబడినదిగాని, ఇదే మొదటి రూపము. దీనినుండియే మిగిలి భేదములు కొన్ని [పత్యేక నియమములతో రూపొందినవని షట్పద భేదముల నన్నింటిని పరిశీలించినచో స్పష్టముకాగలడు. కావున ఈ మూలరూపమగు. అలుగు షట్పద నిరుపపదముగా “షట్పద* అని మాతమే పేర్కొనబడును.

లాదణికులు షట్పదకు ఇం|ద-చం[దగణములను "ఏీర్కొని లవణము చెప్పినను, తెలుగు మట్పద తప్ప మి/లిన పట్పద భేదములన్నియు మాత్రా సంఖ్యాగణముల వద్ధతితో, రగడ భేడములవై ఆధారపడి రూపొందినవి. ఉదావార ణమునకు-ళరషట్పద మధురగతి రగడ,వె , రుసుమవట్పద ద్వొరదగతి రగడవై ఆధారపడి రూపొందినవి. మధురగలి రగడలో పాదమునకు నాలుగేసి చతు రాష్ట్మ్రతాగణము లుండును. కాగా, ఈ రగడలోని మొదటిపాదము ఆెండు సమ భాగములుగా విరిగి, రెండవపాదమున చివర రెండు మాతలు తగ్గినచో శరష ట్పదయొక్క పూర్వార్థ "మేర్చుడును, ఉదా ;

మధురగతిరగడపాదములు : 1. శ+4 44

ఓ, ఉం ఉఛత 4 శరషట్పద (పూళర్వార్థము) £ 1. కశక శే ఉచ4 శ ఉడత ంలి.

ఇళ్లు మిగిలినవాటినిగూడ గమనించవచ్చును,

ఇక, రగడలలో మా[తాసంభ్యాగణ నియమమే తప్ప, నూర్యేం[ద, చం[దగణ నియమము లేదు. (చూ. రగడలు.) అందువలన రగడలపై ఆధార పడి రూపొందిన మట్పదభేదములందును నూర్యాదిగణములనిగాక, మాత్రా సంభ్యాగణముల నుపయోగించుటయే సమంజసము. ఎనమురునడకగల మాతా సం ఖ్యాగణములు (లగ, జ- మొదలగునవి) రగడల కువయు క్తములు కావు. కాని ఆధునిక రచనలయందు గతివై విధ్యముకొరకు ఈ ఎదురునడక గణములనుగూడ లావణిక నియనుము నధిగమించి కవులు [పయోగించుట గమనింపదగిన

శరషట్బద 298 యంశము, రగడలమై నాధారపడిన షట్పదభేడములందును ఇట్టి పయోగము లున్నవి.

“మరో ప-వంచం 1 మరో[ప-పంచం మరో ప-పంచం- పిలిచిం-ది

పదండి-ముందుకు పదండి-[తోనుకు పోదాం-పోదాం-పె పె -కి . అన్న శశ గారి (పసిద్ధమైన “మహా పస్థాన' గేయము ఎడురునడక గణములతో రూపొందిన “శరషట్పద' యే.

ఈ వైన చెప్పిన షట్పదభదము ఆన్నింటికిని "తెలుగులో లత్యములు లభించవు. ఒకటి రెండింటికి జూనవద వాజ్బ్వయమున, మరొకటి ౪౦డింటికి ఆధునిక రచనలయందును లమ్యములు లభించును. మిగిలినవి ఊహ్య ములు, జాన వద రచనలయందును, ఆధునిక రచనలయందును యతి[పాసల (వయోగము యాదృచ్చికము, ఐచ్చికము కావున ఆ వాబ్బయమునందు, "గేయములందు లభించు లక్యములలో యతి(ప్రాసల ఛెల్లీంపుల (పన్నక్షికి తావుండదు, వీటిని అలక్యముశచేసి లమ్యములను చూచుకొనవలెను. షట్బ్పద

పూర్వార్థమున మూడు, ఉత్తరార్థమున మూడు-మొత్తము ఆరు పాదములు గల పద్యము “వట్పది. పూ ర్వార్థమున పాదమునకు "రెం జేసి ఇం [ద గణములుగా మూడుపాదములు, మూడవపాదమునందు అధికముగా చివర నొక చం[దగణము నుండును. ఉ త్తరార్థముకూడ నిశ్లు యుండును, (ఆరు పాదము లకు) (పాసనియమమున్నది. లాదణికులు యతినియమమును చెప్పలేదుగాని, మూడవ, ఆరవ పాదములందు తృతీయ గణాద్యమరము యతి వెల్ళించుట సమంజసము. (చూ. షట్పదలు.)

ఉదా;

“*భృంగినై, 'యోంకార,

శృంగిము, ఖాసవ,

మింగిత, (పాభవ, మెచ్చించంగ

సంగీత, సాహిత్య,

శృంగార, వమడ్వ్భృత్త

సంగతు, లనుబెంతు, షట్పదో క్షి”

--ఛం. వాం, (మ. మ 62, శరషట్పద

పాదమునకు "రంజేసి చతుర్శా(తాగణములుగా మూడు పాదములు, మూడవపాదము ఛివర అదనముగా షణ్యా[తగణమొకటి యుండును. (ఈ షణ్యా (తాగణము శ+లి మాత్రలుగా విరుగునట్టు భాసింపవలయును )* ఈమూడు

బ్ర్‌లీ4 జాత్యువజాతులు పొదములు “శరషట్పద యొక్క పూశ్వార్థము. ఉ _త్తరార్థముగూడ నిన్తు యుండును. (పాసనియమమున్నది మూడవ, ఆరవ పాదములందు తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లించవచ్చును. కాగా, యతినియమ మైచ్చికము* (చూ. మట్పడలు.) ఉదా: “సురపతు, లిరువురు సురసతు, లిద్దజు సురప యు,గముతో, సోముం,డును బరువడి, బెనంగొన నరుదుగ, షట్పది సరిల్యా,నలు దన్మఠారం,గను", =ాకొం చూ. 8-58. (వై లత్భమునందు మూడవపాదముక ఆెండవ గణము “గమ్ముతొ" యని మూలమున నున్నది [పస్తుతోదాహరణమగుటకు “గముతో'” అని మార్చి చూప బడినది మూలము ననుసరించి అది ఇం(దగణము కాగా, [వస్తుతోదాహారణ రూవములో చతుర్మా[తాగణము మాత్రమే యగును, వి పెద్దన లక్యము “శరమట్పద' కతి సన్నిహితముగా నున్నదని చూపుట కే ఈవిధముగా (వదర్శింప బడినదిఎ) కుసుమషట్పద పాదమునకు "రెండేసి పంచమా[శాగణములుగా మూడు పాదములు, మూడవపాదము చివర అదనముగా స_్రమా[తాగణమొకటి యుండును. (ఈ స_ప్తమా:"గణము 5+2 మా[తలుగా విరుగునట్లు భాసింవవలను.) ఈ మూడు పాదములు “కుసుమషట్పద” యొక పూశ్వార్ధము. ఉ_త్తరార్థముకూడ నిళ్లు యుండును. [పాసనియమున్నది. మూడవ, ఆరవ పొదములందు తృతీయ గణా ద్యవరము యతి చెల్లి ంపవచ్చును. కాగా యతినియమ మైచ్చికము.. (చూ, మట్పదలు.) ఉదా; “మెజయంగ, నిద్దటి ద్దు సుకేం,1 దులు మూండు ఇజంగులన్‌ , శళింగూడ, నర్థంబు,లన్‌ నెజిగగాలలగా వళ్లు దొఆ6గ ష,ట్పదరీతి వజలు6 జ, (కిపదాబ్ట వర్ణ నం,బుల్‌ అనం ఛఆ, 8ి-4రి,

పరివర్థినిట్పర లీవర్‌ భోగషట్బద భోగషట్పదకు నాయా పాదములందుండు మా(ళాసంఖ్యాగణ [కమ మిది:

1. తి+3ఏ+ల+ఏ
2. తాం +3+8
3. తి+8+8ి+8+8+ 8+2 (గు ఇది పూర్వార్థకము. ఉ_త్తరార్థముకూడ నికు యుండును. (యతి, [ప్రాసల వెల్లింపు విషయమున చూ, షట్పదలు) ఉదా; *“కులసి, యింట, నుంచు, వార్ని తులసి, పూజ, చేయు, వార్ని తులసి, యందు, భక్తి, యుంచి, కొలుచు, వారి, నీ (జానపదము) భోగసట్పద “'పయ[ప్రచారి రగడవై ఆధారపడి రూపొందినది. (చూ. హయ్యప్రచార రగడ) వామినీషట్పన ఇ+మినీషపట్పదకు నాయా పొదములందుండు మా తాసంభ్యాగణ (కమ మీది"
4. • +8+4
5. తిచ+4+3+4 111 తి +4 + లి ఉ+ం8+4+2 (గ ఇది పూర్వార్థము ఉత్త రార్థముకూడ నిశ్లు యుండును. యతి, (పొసల చెల్లిం పులు ఐచ్చికములు, (చూ, షట్పదలు ) ఉదా ; “గుమ్మ, జేజే గోపి, దేవీ గుమ్మ, డేడే, కన్న, తల్లీ గుమ్మ,డినిపొడ,సూప,గద వే, అమ్మ, గోపెమాత్తిం (జానపదము) భామినీషట్పద “వారిణగతి రగడవై అధారపడి రూపొందినది. (చూ, వారిణగతిరగడఎ పరివర్డిని షట్పద పరివర్టిని మషట్పదకు నాయా పాదములందుండు మాళాసంభ్యాగణ 'కమమిది ఫి శే

కరం జాత్యుపజాతులు

.

1 డీడీ ఉగ4

1 ఉచిత యతీ చట శ ట+ఉ+లి (గు ఇది పూర్వార్థము. ఉ త్తరార్థముకూడ నిశ్హే యుండును. యతి, (ప్రాసల చెల్లిం పులు ఐచ్చికములు. (చూ. షట్పదలు.)

ఉళాః

మనిషికి మనిషికి బంధ మ్ముమిటి ?

మనసున 'పెనగొను మధురస్నేవహ

మ్మును -పీశలభావమ్మొక శు జగమందున నిళ్చితమెై.

---కల్పితము. పరివర్టీనిషట్పద “మధురగతి' రగడవై ఆధారపడి రూపొందినది. (చూ. మధుర గతి ఠగడ.). ఇది శరషట్పదకు ట్టింపు రూపము. వారఠరషట్పద

క. వార్థక వట్పదకు నాయా పొదములందుండు మా(తాసంభ్యాగణ (కమమిది ; ఓ 5+5+57+5 11. 5+5+5+5 111. 5+5+5+5+5+5+2 (గు ఇది పూర్వార్థముః ఊ _త్తరార్థముకూడ నిశ్లే యుండును. యతి, (పాసల ఇెల్లింవు ల్రైచ్చికములు. (చూ. పషట్పదలు.) ఉదా: “ఏనాడు భయహీనుడై నితృతృప్తు డ్రై ఏనాడు పీడొవిహీనుడై శాంతిమై ఏనాడు జీవించె లోకాన సామాన్యమానవుడు మానవుంతై ". _--క ల్పితశము. వార్థక షట్పద “ద్విరదగతి' రగడవై ఆధారపడి రూపొందినది. (చూ, ద్విరదగతి రగడ.) మరియు కుసుమషట్పదకు రెట్టింపు రూపము, తలషట్పద “తలషట్పదికు నాయా పాదములందుండవలసిన మాతా సంఖ్యా గణ్మకమమిది : ఓ 88 ఓ తి+లి 11 8+8+8+2 (గ

వివమషట్పర 221 ఇది పూ ర్వార్థము, ఉత్త రార్థమ. కూడ నిశ్షేయుండును. యతి, (పానల చెల్లింపు లె చ్చికములు. (చూ మట్పడదలు.).

ఉదా;

“తెలుగు వెలుగు

చెలగి దెనసల

నలుముకొనెడు నట్లుగా

--కల్పితము,

ఈ తలషట్పద “భోగపట్పద'కు సగమురూపము, అనగా, భోగపషట్పద లోని (పతి పాదమందలి (శిమాళ- గణముల సంఖ్యలో సగము తొలగినచో తల షట్పద యగును, "పెద్దపొదముల చివర ౫ (గు మాతలుమొ(త మన్లుయుం డును, (చూ, “గీగపట్బద ). జలషట్పద

“జలషట్పద'కు నాయాపాదములందుండ వలసిన మాతా సంఖ్యా గణ్మకమ మిది :

శ. లశ

1. తి+4

కే11= 9+4-8+2 (గ్ర ఇది పూర్వార్థము ఉ త్తరారగ్థముకూడ నిశ్తుయుండును, యతి, 1పొసల చెల్లింపు శై చ్చికములు. (చూ, షట్బదలు ).

ఉదా;

“తరుణి కన్నుల

విరియు వన్నెల

మురిపెములలో మున్లితిన్‌ క

ఎలాకల్పితము,

ఈ జలపమట్పద “థఛామినీ షట్పదికు సగరూపమువంటిది. అనగా, భామినీషట్పద చిన్నపాదములందు. స_ప్తమాతా (8+4) గణములు. శెండేసి యుండుననుకొన్న చో, ఒక్కొక్క గణము “జలషట్పద' యందుండును, ఇను "పెద్దపాదములందొక స_ప్త్వమ్మాతా (8+4) గణముతోబాటు, మరొక సప్త మాత్రా (8+4) గణమందలి చివరిభాగము (4 మాతలు) తగ్గును, చివరి లగ) మాతలుమాత మక్షేయుండును. (చూ, భామినీవట్పద.)* విషమషట్పద

“విషమషట్పది" కాయా పాదములందుండెడి మాతాసంభఖభ్యా గణ (కమ మిది :

228 జాత్యువజాతులు

శ ఉర్‌

114 ఉర్‌

111. 4544 +5+2 (గు ఇది పూర్యార్థము. ఊఉ _త్తరార్థ మిళ్లేయుండును, యతి (పొసల చెల్లింపు లై చృికము. (చూ. షట్పదలు.),

ఉదా;

సీశా వదనాంబు

జాళారుణ కిరణ

భూతా _ర్తిపహరణ విభూ కావవే.

---కల్పితము,

శర-కుసుమ పషట్పదల మాతా సంభ్యాగణముల మీ్‌[శమముగా రూపొందినది “విషమషట్పద'*. శరషట్పద చతుర్శా(త్రాగణములతో, కుసుమ షట్పద పంచమా[తాగణము౬తో 'నేర్పడునవి. “శర గణమొకటి, “కుసుమ గణ మొకలిగాచేరి విషమషట్పద రూపొందినది, ళర-కునుమల పెద్దపాదము లందు మూజేసిగణములు మాత్రమే య.౦డగా, వివమనట్పడలో నాల్గుగణము లుందుటక శ౭ండు షట్పద గణముల మి[ళమరూపమీ వట్పద యగుటయే కారణము. చివరి 2 (గ్గు మాత లశ్హేయ.ండును. మరొక ౨ (గు ఇఇెరుగవు. (చూ. శరపషట్పద, కుసనుమషట్బ్పద.).

విషమపట్పద పాదములలో గణ[క్రమము 4+6 అని వైన చెప్పబడినది కాని, వ్యత్య_న్మమై 5+4 అనికూడా ఉండవచ్చును. పాఠషట్పద

“ పౌఢషట్పద"' కాయా పాదములందుండవఆనిన మాతా సంఖ్యా గణ[ కమ మిది:

ఓ ఉర్‌+ఉ+ర్‌

11 ఉ+5+4చర5

11... క+ర్‌+ఉ+5్‌+4+5+2 (గ ఇది పూర్వార్థము. ఉత్తరార్థముకూడ నిశ్లేయుండును. యతి, (పాసల చెల్లింపు లై చ్చికములు. (చూ, మట్పదలు.).

ఉదా;

వల్దీ మృదుకరమ్మును ముందుకుసొచి

యుల్లాసమెనగన్‌ సుమచవకములతో

కొల్లలుగా మధువు -.నందించుం (బకృతి కూరిమి (వియురాలుగా.

--ాకల్పితను,

స్త్వవద వ29

(పౌఢషట్పద *“విషమషట్పదికు రెట్టింపు రూపమువంటిది. (విషమ షట్పద చిన్నపాదములందు ననమా తా (445 గణమొక్కటి యున్నదను కొన్నచో (పౌఢషట్పదయందు "3ెంజేసియుండును. "పెద్దపాదములందు మూ డుండును. చివరి . (౫) మాతలుమాూత మశ్లేయుండును. (చూ. విషమ మట్పద-). పౌఢషట్పదయందు గణ కమము 4+5+445 అని వైన చెప్పబడి నరికాని 5+14+5+4 అనిగూడ నుండవచ్చును. నప్త్రపద

“సవ్లపది'ని లుగు లాకణికు లెవరును చెప్పియుండలేదు, కాని, “రాధికా స్వాంతనము' రచించిన ముద్దుపళని “తిరుప్పావు' అను తమిళ భాష లోని లఘుకావ్యమును “సప్తవది పదృములలో లుగునకు పరివ_ర్తనము చేసి నది. తమిళమున “ఆండాల్‌' (గోదాదేవి, ఈమె (శ్రీకృష్ణ చేవరాయల “ఆముక్త మాల్యదా' కావ్యనాయిక.) తిరుప్పావును రచించినది. ముద్దుపళని లమ్యములను బట్టి *స్పప్తవది' లవణ మిశ్లుర్పుడును.

పద్యమున నేడుపాదము లుండును, (వతిపాదము "రెండు ఖండము లుగా విరుగును. పూర్వఖండమున ఎనిమిది [తిమా తాగణములు, ఉత్తర ఖందమున ఆరు (తిమా[తాగణములు మరియు నొక గురువుండును. (పాస నియమము లేదు. (పతి ఖండమున పంచన గణాద్యవరము యతి చెల్లును, మరియు నవమ గణాదియందు పానసయతి తప్పక చెల్లును. _పాసనియమము లేకపోవుటవలన “సప్తపది' ఉపజాతివర్గమున చేరునుగాన, యతిస్థానమున (పాస యతియు జెల్లును.

సవ్లవదలోని గణములు 1పాయికముగా (తిమా శాగణములుగానే విరుగునుగాని ఒకొ్కకపుడు మూజేసిమా[తలకు కాక ఆరుమా(శలుగా (రెండు (తిమా[కాగణముల కలయికగా) గూడ గణములు విరుగును. ఆరుమాాశతలుగా నేర్పడినప్పడు లగము కన్చించవచ్చుగాని, (తిమా[తాగణములుగా విరిగినవుడు “లగ ముండరాదు. (అగమున్నపుడు పణ్మాతాగణముగా భావింపబడునన్న మాట.). ఈ పద్దతి రగడలయండున్నది. (చూ. రగడలు.)

ఈ స_ప్పపద లమణమనును చూడగా, “విజయమంగళి రగడ. నాధార పడి ఇది ఏర్పడినట్లు కన్చించును. (చూ. విజయమంగళ' రగడ ఈ రగడ పాద మందలి చివ ౭ెండు సూర్యగణములకు బదులు నొక గురువును (ఒకొ్కకప్పు డొక లఘువును) ఉంచినచో స_ప్తపద పొదమేర్పడును. స_ప్తపద పాదాంతమున నొకప్పుడొక లఘువుండవచ్చును లేదా పాదమందలి చివరి తిమా[తాగణముగా గుర్వంతమై చతుర్మా[తాగణముగా కూడ నుండవచ్చును.

ఉదా;

• శీనివాసగురునిదలచి-చి_త్తమునను ముద్దుపళని

ఫూని చేయు [దవిడభాస-లోని భావమూ

80 జాత్యువజాతులు వెలంగి చెలియ వాణి తనదు-జిహ్వూకొనను నిలిచి యిటుల పలిళె తిరుప్పావు స్పప్త-పది పదంబుగా మాసములకు నెల్ల మంచి-మార్షశిరము పర్వ మహవా యాస గలిగినట్టి చెలులు-డాసి రాళే మంచినగల మించి కులము-నెంచి యవతరించినట్టి చంచలా మలెల్ల (యూడం జనగరాశే న్యాయళాలిమైన నందనందనుండు తోయజావి. శ్రీయళోద కనినిసింవా- శిళువుగాడ శు నల్లిమబ్బు చాయ మేని(- చెల్ల జేయ. డాలుకల్లు ఫుల్ల పుండరీక నయన-పురుషవర్యుండే కిరవాణులార ; వారిని.-గోరి చేరలేని సకల పూరుషార్థములను దృ వి-పొంద రారే” --(“రాధికాసాంత్వన'మున అనుబంధముగా నీ స_ప్తపడులున్నవి ) (గవ, 4వ, 7వ పొదాంతములందు చివరి (తిమా(త్రాగణము గుర్వం తమై చతుర్మాశాగణముగా నున్నది. 1వ, తివ పాదో_త్తరఖండమ.లందు శీవ, 8వ, "వ పాదముల పూర్వఖండములందు [పాసయతి చెల్లి నది.) స్నవ్దపద, స్నష్టపది యని "రెండువిధముల వ్యవహారమున్నది. స్పప్పపది చూ. స్షవద. తరువోజ “తరువోజ' జాతివర్గమునకు చెందిన పద్యము (చూ. జాతులు ). ఇందు (పతి పాదమున నుండవలనిన గణ్మకమమిది : 8 ఇం +1నూ.+8 ఇం +1 నూ, మొత్తము పాదమున 'కెనిమిది గణములు [పాసనియమమున్నది. వ, 5వ "7వ గణముల ఆద్యతరములు యతి చెల్లును. (అనగా పాదమువకు మూడుచోట్ల యతి ఇెల్లును,) గణ[క్రమమునుబట్టి చూచినచో, "3ండు ద్విపదపాదములు కలిసి తరు వోజ కొక పొదమగును. యతి చెల్లించు పద్ధతియు తదనుకూలముగానే యున్నది. (చూ. ద్విపద.) ఒక రగడ పాదమును ెట్టించగా మరొక రగడ రూపొందినట్లు (చూ, రగడలు, ద్విపదపాదమును రెట్టించగా తరువోజ 'యేర్పడినదని, కాదు, తరువోజ పొదము "రెండుగా విరిగి ద్విపద 'యేర్చడినదని ఛందోవిమర్శకులు భిన్నమతములు గలిగియున్నారు రగడల వద్ధతినిబట్టి మొదటి చుళమునశే వ్యాప్తి ఎక్కువ,

అక్కరజాతి పద్యములు 281 ఉదా; “కురువంళ,నిస్తార-కులధర్ము,యు క్రి.-గొడుకుల,(బడసియి-క్కురుకుంజ,రువకు, గరము మ వః।పీతి-గావించి, పుణ్య-గతికి గా,రణమ వై -కమలామి, నీవు దిరముగా, నిష్టంబు-దీర్చిలే, నిందు-ధృతింబతి, యిష్టంబు-దీర్పన, కాన యర$ిగెద(, బతితోడ-నవ్యలో,క ౦బు-నం దై నం బీతి సేయంగ(గాంచు,ననియు'. _ాఖార. అది. 5-145. తరువోబ'ే శరువద'ి యనియు మరొక "పేరు. తరునద చూ. తరువోజ, ఉత్పాహము జాతివర్గమునకు చెందిన పద్యము ఉత్సావాము, ఇందు [పతి పొద మున ఏడు సూర్యగణములు1 ఒక గురువు ఉండును. [పాసనియమ మున్నది. పంచమ గణాద్యవరమున యతి చెల్లును. పడు నూర్యగణములనగా గల, నగణముల సమ్మేళన రూపముగా నుండవలెను అచ్చముగా ఏడు గణముళే ఉపయు కృములై నచో “సుగంధి” యను సమవృత్తము, లేదా అచ్చముగా నగణములే ఉపయు క్తమువైనచో “విచికలిత'మను సమవృత్తమగును, అందువలన ఉత్సాహ పాదములందు గల, నగణముల కలగలుపు ఉండవలెను. అప్పుడే అది “ఉత్సాహ” మగును. ఉదా: “ఏల దిని నడయంజేయ - నీకణంబయేగి పాం చాలుంబట్టి ఇెత్తమధిక - "శార్యలీల మెజయ€6గా బోలుననుచు6 చెలగి రాజ - పుతులెల్ల నరిగి పాం చాలు పురము ముట్టికొనిర - సంఖ్యబలసమేతులై ". ఎాళార. ఆది, 6-66 అక్కురజాతి పద్యములు “అక్కరజాతి పద్యములు" అనగా, అక్కర పద్యములవంటి కొన్ని పద్యములని భావము, ఇక్కడ “జాతి పదము సాంశేతికము కాదు. కొన్ని వద్య ములను-వాటియం దుపయోగింపబడు గణస్వరూపము ననుసరించి చేయబడిన వర్గీ కరణమునకు సూచకము. “అకథరజాతి' పద్యములను విభాగమును భీమన, విన్నకోట పెద్దనలు మ్యాతమే తమ కవిజన్యాశయ, కావ్యాలంకార చూడా నుణులయండు సేర్కొన్నారు చారిదృష్ట్యా ఈ జారికి చెందిన పద్యములు,

లం2 జాత్యుపజాతులు అక్కురలు, ద్విపద, (తిపద, షట్పద, చం[దగణములు ఈ జాతి-వర్షపు-పద్యము లందే-ఒక్క- ద్విపదయందు తప్ప- ఉపయోగింపబడును. మరియు, ఈ వర్గపు పద్యములకు లమణము చెప్పునప్పుడు మాత్రమే, బీమన, వి. "పెద్దనలు “సూర్య- ఇం[ద-చం ది అను పేర్ల తో గణములను పేర్కొ న్నారు. సీస, గీతాదుల లకు ణము చెప్పునప్పడు “నలనామకగణములు'-ఇత్యాదిగా వేర్కొన్నారు తప్ప సూశ్యేం[దచం[ద నామముల నుపయోగించలేదు. ఈ ఇద్దరు లావణికులుతప్ప అనంతాదులగు తరువాతి లాకణికులు సర్మ్శ్మత నూళ్మేందచం[దగణములనే "వీర్కొన్నారు. అందువలన వారికి “అక్క రజాతి' పద్గములన్న విభాగ మక్కర 'లేకపోయినది భీమన, వి. 'పెద్దనలకు తరువాతివారగు అనంతాదులకును మాతా గణస్వరూప విషయమున మత భేదమున్న ది. (చూ సూర్యగణములు మొ.). ఈ మతభేదమే “అక్కరజాతివద్య'" విభాగమును (వలిపాడించుటకు, [పలిపాదించ కుండుటకు కారణము. ఈ అక్కరజాలి పద్యములన్నియు “జాతి పద్యములే. (చూ. అక్కురలు “అక్కరలు జాతిపద్యములు, (చూ, జాతులు ). ఇవి అయిదు విధ ములు ; 1. మవోక్కూర, 2. మధ్యాక్కర, తి. మధురాక్కుర, €ీ లంతశరాక్క ర, 5. అల్బాక్కర. మొదటిదయిన మవోక్కరయందు పాదమున కేడు గణము లుండును. అక్కడినుండి వరుసగా మిగిలిన అక్కరలలో ఒకొ్క్కాకటళా గణము తగ్గుచు, చివంకు అల్బాక్కరలో పాదమునకు మూడు గణములుండును. పాదము నందుండు గణసంఖ్య్యవకారము మై అక్కరల (కమను నిర్థారతమయినది. ఒక్కా మధ్యాక్కళరకుతప్ప మిగిలిన అన్ని అక్కురలకు పొదాంతమున చం[ద గణము నియతముగా నుండును మరియు మధ్యాక్కర, అల్బాక్క్కారలకు తప్ప మిగిరిన అన్ని అకగరలకు పొదాదిన నూర్యగణము నియతముగా నుండును. కాగా, అక్కారలలో చం[దగణము లేనిది ఒక్క మధ్యాక్కరయే. అక్షు నూర్య గణము లేనిది అల్బాక్కరమా[తమే. (మధ్యాక్కరయ:దు పాదమధ్య, పాదాం తములందు సూర్యగణముండును ). ఇవి అక్కారలయొక్క సామాన్య లమ అములు, అక్యరలకు లాదణికులందరును లకణములుచెప్పి లవక్యములు (పద ర్శించినారు గాని, తెలుగు సాహిత్యమున వీటికి (పయోగములేదు. ఒక్క మధ్యాక్కరను మా(త్రము నన్నయగారు, ఆయన ననుసరించి ఎజ్షనగారు భార తమున (నయోగించినారు. (మధురాక్కు రయు ఒక్కసొరిమా[తము _పయుక్త మైనది, నన్నయగారు మాతమే దానిని (వయోగించినారు ). అధునిక కాల మఘున ఒక్కా మధ్యాక్కర శేకాక్ర అక్కర భేదము లన్నింటికిని త విశ్వనాథ

మధ్యాక్కర లరిరీ సత్యనారాయణగారు (ప్రచారము కల్గించినారు. అయితే అధునికళకాలమున మధ్యాక్కర శే _పొచుర్యము కలిగినది, మిగిలినవి అరుదే, మహాక్యార

అయిమ విధములైన అక్కరలలో “మహోక్యర' మొదటిది, దీనికి (ప్రతి పాదమందును ఉందవలసిన గణ కమమిది :

1 నూ.+2 ఇం +1 చం. మొత్త మేడు గణములు. భీమన తరువాతి లావణికులు వెన చూపిన గణ[కమ ములో-ెండవ, నాల్లవ గణములు ఇం దగణములగుటకు బదులు నూర్యగణములు గూడ కావచ్చునని ఒక మార్పు సూచించినారు లాదణికులెవరును ఇెప్పకున్నను గమనించవలసిన విశేషూంశమొకటి యున్నది. రెండవ, నాల్గవ గణనులు నూర్య గణములు కావమ్బృననగా, _ఒకేపాదమున ఒకేసారి రెండవ, నాల్గవ గణములు సూర్యగణము లుండవచ్చుననికాకు- రెండవది సూర్యగణ్యమైనపుడు నాల్లవది సూర్యగణము కారాదు అన్లు నాల్గవది నూ గ అయినపుడు ₹ండవది కారాదు, మరొక యంళమేమనగా, రెండవదో, నాల్లవదో-ఏదో ఒకటి-కూర్య గణమయినప్పుడు పాదాదిన సూర్యగణముకాక్ష ఇం దగణమే ఉండవలయును అనగా-పాదము మొత్తముమీద సూర గణ మొళశేఒకటి ఉండవలయును కాని "రండుండళాదు. ఈ విశేషాంళము వి. పెద్దన కా చూ.లో చూపిన లక్యము వలన తెలియవచ్చును అతని "'మహాక్కర'* లమ్యములోని రెండవపాదమిది :

“ఆరయ -"రెండవ-నాల్లవ- చోట్ల

నర్కుండ-యిననుంద-నర్చుచుండ ”

వై పాదమున నాల్లవగణము సూర్యగణము (చోట్ల గలము) కాగా, మొదటిది ఇం[దగణము (ఆరయ-భ) ఇంగకు ఈ విశేష నియమ మెచ్చికమే యని లాడ ణికుల లద్యపద్యములవలక స్పష్టమగును,

మవోక్కరకు పంచమ గణాదతరము యతి ఇెల్లును. [పాసనియమ మున్నది. ఉదాహారణము పెన చూపబడినది. మధ్యాక్యర

అయిదు విధములైన అక్కరలలో “మధ్యాక్కర'* రెండవది. దీనికి (వతి పాదమందును ఉండవలనిన గణ[కమ మిది :

వ£ ఇం. +1నూ +£2౪ఇ౦. +1నూ,. మొత్తము ఆరు గణములు [పాస నియమమున్న ది లాదణికులందరును మధ్యా క్కూరకు [పతి పాదమున చతుర్ధగణాద్యమరము యతి చెల్లునని చెప్పినారు. అయితే, యుద్దమల్లుని బెజవాడ శాననమందలి మభ్యాక్కరలయందు పంచమ గణాద్యదరము యతి చెల్లి నది. నన్నయగారు కారతమందు మధ్యాక్కరలలో పంచమ “ణాద్యవరమే యతి చెల్లించిరారు. లాదణికులందరును కన్నయగారికి

లర జాత్యుపజాతులు తరువాతివారు. మధ్యాక్కర పాదము సమాన గణ[కమముతో "రెండు భాగ ములుగా (ఒక్కొక ్ర్రాభాగమున ల ౩౦1 సూ) విరుగునుగాన, లాతణికులు చతుర్ధ గణాద్యకరమును యతి చెల్లించియుందురు. ఆధునిక కాలమున శీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు తమ శీ మ[ద్రామాయణ క ల్పవృషము నందు మధ్యాక్కరలలో ఇ నెండులమణముల సమన్వయించఛినట్లుగా, చతుర్ధ, పంచమ గణాద్యవరములు--జఒశే పాదమున ఆండుచోట్ల-యతి చెల్లి ౦చినారు. “విశ్వనాథ మధ్యాక్యరలి యందు మా్యాతము పంచమ గణాద్యతరమునే చెల్లించగా, ఇతరులు చాలావరకు చతుర్ధ గణాద్యవరమునే చెల్లించినారు. ఉదా : +. వంచమ గణాద్యవర యతికి : “అవసరయజ్ఞ ండయి వ్యానుండేశేంచె _ నవని నత్తపసి” -ాథార. అది. 4-2509. 11. చతుర్ధ గణాద్యతర యతికి ; “అసదృళలేజుండు [ఛావ్మా-ణానీక సహితుడై కడంగి” ధార. అర. 4-810. 111. చతుర్ధ, పంచమ గణాద్యమరయతికి ఫ్‌ “* పాణంబులందున సర్వభారంబ.-బాసి శేలికగ” ---రామా, కల్ప. బాల కల్యాణ. క్షే మధుఠరాక్యర అయిదు విధముళై న అక్కరలలో "“మధురాక్క్టర' మూడవది. దినికి (పతి పాదమం దుండవలసిన గణ కమ మిది: 1 నూ.+5 ఇం.+1 చం. మొత్త మయిదు గణములు. చతుర్థ గణాద్యతరము యతి ఎెల్లును. ('పాసనియమ మున్నది. ఉదా: “తనర, జనకుండు, నన్న[ప-దొతయు, నుభయ ్రాత యును న,నంగ నింతు,లకు మువ్వు-రొగిన గురువులు వీర లనఘ, యుపనేత, మజియు ని-50ంతరా,ధ్యాపకుండు ననంగం, బురుషున, కియే౧వు-రనయంబు,ను గురువులు భార. ఆది. 4-40, అంతరాక్టర అయిదు విధములయిన అక్కరలలో “అంతళాక్కర'” నాల్గవది. దినికి పతి పాదముం౦ దుండవలసిన గణ క్రమ మిది;

ఆంతరాక్కర విర

1 నూ.+2ి ఇం.+1 చం. మొత్త్తము నాల్గు గణములు (పాసనియమమున్నది. భీమన, వి ెద్దనల మత మున చతుర్ధ గణాద్యవచరము యతి చెల్లును అంతరాక్క రకు వారు 'వాసిన లమ్యమువలన ఈ యంళము స్పష్టమగును. (ముదిత కవిజన్మాశయ [పతులందు అంతరాక్కార లవ్యవద్యపు (వథమపాదము” మూడవ గణపు చివరి యత5ము యతి ఇల్లి నట్లు కన్నించును. మిగిలిన మూడు పావములందు చతుర్ధ గణాద్భవ రము యతి చెల్లినది. ఈ మూడు పాదములద్భష్టా , మరియు వి పెద్దన లమణము దృష్ట్యా క. జ లత్యమందలి మొదటి పాదపు స్థితి విచార్యము. ఆ పాదమందును చతుర్ధ గణాద్యవర మే యతి చెల్లియుండవలెను. అప్పుడది (పస్తుతము ముద్రిత (పతులలో నున్నట్లు-

“ఇవసు,"రేం[దచం, [దంబులి-ప్పాటవచ్చి” అనికాక-

“ఇనసు, రేం[దచం,[దంబులు-నిట్లువచ్చి' అనీ యుండుట సమంజసము తరువాతి లావణికులగు అనంతాదులు మూడవ గణపు చివరి యవరము యతి చెల్లునని చెప్పినారు. అనంతాదులు చెప్పిన యంశము కొంత వింతగా కన్చించును అవమరసం ఖ్యనుబట్టి కాక గణసంఖ్యను బట్టి యతి వెల్లింపు చెప్పవలసిన అన్ని సందర్శ ములందును పదో ఒక గణాద్యడ రమునే తప్ప, గణమధ్యావరమునుగాని, గణాంతావరమునుగాని చెప్పుట జరుగలేదు ఈ యొక్కచోట మామే ఇట్లు చెప్పుటకు కారణము గమనించ దగినది.

అంతరాక్కరలో పాదాంతనుందుండు చం దగణము “నగలము (ఆ) గాని, రలము (107 ౮) గాని యగుచో, అది రెండు నూర్యగణ ములుగా ( 7 అని, లేదా'/ ౮. అని విరుగును. అప్పుడు ఈ “అంత రాక్కర' తేటగీతి పద్యమగును (చూ, "తేటగీతి ). “శెటగీతి లో చతుర్ధ గణాద్య తరము యతి చెల్లును, భీమన, వి. "ఇెద్దనలు చెప్పిన యతి చెల్లి ంపుదృష్ట్యా "అంత 'రాక్క్టర [1పాననియమముగల ేటగీతి యగును. (భీమన లద్యములోని చం(ద్ర గణము “రలము”*. వి. పెద్దన లవ్యములోని 'జేసిపాదములందలీ చం దగణము “నగలము', సరిపాదములోనిది *“రలము' ). లనంతాదులు అంతరాక్కరకు సంభ వించు ఈ “తేటగీత'త్వమును తొలగించుటకు చతుర్ధ గణాద్యడరమునకు బదులు, తృతీయగణా౨తామగమును యతి చెల్లించవలెనని చెప్పియుందురు. వీరి లమ్యము లందు కన్చించు చం[దగణను.లు కొన్ని రండు నూర్యగణములుగా విరుగుటకు వీలులేనివిశూడ నున్నవి. ఈ విధముగా “అంత రాక్కర'కు తేటగీతిత్వాభాస కలి గించుట, తొలగించుటలనుబట్టియే, దీని య9స్థాన విషయమున లావణికులలో మతభేద మేర్చడియుండును,

86 జూత్యుపజాతులు ఉదా: 1 చతుర్ధ గణాద్యవరయతికి £ “కమల, మీ[తుఎడు, నురరాజ-గణయుగంబు కమల, శతుని, తో. జెంది-కందళింప నమరు(6, (బావక్షు, నర్థంబు-నతిశయిల్లి నమల, మగునంత, రాక్క-ర-మల్టిసంఖ్య'- కా. చూ. 8-56.

1. తృతీయ గణాంతాదరయతికి ; “మొగిని, నసర్వర్తుః 'సేవుృ-ములు, ఫలరాజి నగములిచు | సృమర్పు-ణాయ _త్తబుద్ధిల --రామా. కల్ప, కిష్యి౦. నమీకరణ. 254 ఆల్బాక్యార అయిదు విధములైన అక్కర౭లో “అల్పాక్కర. చివరిది దినికి (పతి పొాదమందుండు గణ |కమమిది ఫి వ ఇం-+1 చం. మొత్తము మూడు గణములు తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లును. పాస నియమమున్నది. ఉదా; “ఎప్పుడు, సంగీత- పిలాస్వనం బప్పురం,బుమియు వా-యువు చలించు. ---రామా. కల్ప కిష్కింధ, సమీకరణ. 25". రగడలు రగడలు “జాలి పద్యములు. (చూ. జాతులు | ద్విపదవలె రగడయు “ండు పాదములుగల పద్యము, అయితే, రగడకు ఆది[పాసతోపాటు అంత్య (పాసయు నియతము. ెలుగులో రగడభేదములకు తప్ప అంత్య (పాస యే పద్యమునకును నియతముగా ఇెప్పబడ లేదు. జూనపద "గేయములలో రగడ భేదములకున్న అత్యంత సాన్నిహిత్యమును గు_ర్డించిన లావణికులు రగడ భేద ములకీ విశిష్ట లడణమును నియతము చేసియుందురు. రగడభేదములను లాదణికలు వె తాళీయ భేదములనుగా చెప్పినారు. (చూ. వై శాభీయములు.) సంగీతళాన్త్రము ననువరించి చూచినచో. వేరువేరు జశాళములతో, వేరువేరు గతులతో నీ రగడలు సాగను, కావున రగడ భేదము

రగడలు లిఫిళ్లే లాయా గతులనుబట్టి 'యేర్చడినవని చెప్పవచ్చును. సంగీతశా(స్త్రమునందు (త్య్మస, చతుర(స, ఖండ, మి[శ, సంకీర్ణ గతులు పసిద్ధములు, వీటిలో సంకీర్హ గతిని విడిచి, మిగిలిన నాల్గు గరులలో సాగు రగడలను లాతణికులు చెప్పినారు. ఈ గతుల కనువుగా నొదుగు మాతాగణములనుబట్టి రగడలలో*. (ప్రధాన భేద ములు నాలుగు,

1. వాయ పచార రగడ

2. మధురగతి రగడ

111, ద్విరదగతి ఠరగడ

1౪. వారిణగతి రగడ. ఇవి వరుసగా 8, ఉ, 5, 7? మాతలుగల గణములతో (త్యసః, చతుర, ఖండ, మళ గతులలో సాగును, (పతి పాదమందును సమాన మాతాసంఖృ్యగల గణ ములు నాలుగుండుట రగడల సామాన్య లడణము కాని ఒక్యా వారిణగతి రగడయందు మాత్రము సప్తమా[ళా (81447 లేదా. 4+8=) గణములు "₹0జే యుండును. (వారిణగతియందును లెక్కకు నాల్లు గణములు-లి+4+8+4 ఉండునుగాని ఆ నాల్లు సమానసంఖ్యగల మా (తాగణములు. కావు లండు అనమాన మా తాసంభ్యాగణములు కరీసి ఒక స_ప్తమా (తాగణ మగుచున్నది. వీటిని స్వప్తమా[తాగణములుగానే లెక్కించి వారిణగతిలో పాదమునకు రెండు నప్తమా[తాగణములు చెప్పబడినవి, అప్పుడు ఈ రగడయందును నమమా(తా గణముళతే యున్నట్లగును. అయిళే, మిగిలిన రగడలయందు సమమా తాగణ ములు నాలుగుండగా, ఇందులో శెంజే యుండును ఇది గమనించవలసిన యంశము), మొదటి మూడు రగడ భేదములందు తృతీయ గణాద్యవరమున. యతి చెల్లును. వారిణగతి రగడయందు ద్విలీయ గణాద్యవమరము యతిచెల్లును,

(పధానమైన ఈ నాల్లు రగడ భేదములను "రెట్టించుటనలన వరుసగా- తురగవటల్ల న, హారిగతి, జయభ్యద (విజయభ ద), వృషభగతి యను మరి నాల్గు రగడభేదము లేర్పడినవి. ఈ 'శెట్టింపువలన ఏర్పడిన మొదటి మూడు ఫదము లందు పాదమున శెనిమిదేసి గణములు, వృపభగతియందు (స _ప్తమా[ళాకములు) నాల్గు గణములుండును. మరియు మొదటి మూడింట పంచమ గణాద్యవరము, చివరిదానిలో తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లును, ఈ "రెట్టింపు లిట్లుండగా, వీటిలో “తురగవల్లన 'ము నొక్కదానికే రెట్టింపు రూపముగా “విజయమంగళి రగడను చెప్పినారు. దీనితో రగడ భేదములు మొత్తము తొమ్మిదయినవి.

లాకణికు లొక్క. “తురగవల్లనము'ను మ్మాతమే లెట్టించి “విజయ మంగళము"గా ఛెప్పినారుతప్ప, వహారిగతి మొదలగువాటిని రెట్టించి ఇప్ప లేదు. పాదములు సుదిర్చములగునని చెప్పియుండకపోవచ్చును. కాని “తురగవటల్ల నము*ను వారు ఆెట్టించి చెప్ప టనుబట్టి మిగిలినవాటినిగూడ “ఇెట్టంచుటకు వీలున్నదని స్పష్టము, ఈ వీలును గమనించియే కావచ్చును, శ్రీనాథుడు తన

288 జాత్యుపజాతులు “వరా తిమాహోత్మ్యము నందు “వారిగతి'కి "ఇెట్టింపు రూవమును (ప్రయోగించి ఒకచోట దానిని తాళరగడ" అని, మరొకచోట “విషమరగడ' అని "పేర్కొ న్నాడు. (రగడయందు విషముత్వమేమియును లేదుకాన, దీనిని “విషమరగడ* యనుటకన్న “*“తాళరగడి యనుటయే సమంజసము. _ పాదముయొక్కం సుదిరృత్వ మీ పేరులో సూచితమురూడ నగుచున్నది ) శీనారుడుతప్ప, లావ ణికులు చెప్పని ఈవిధమైన 'రెట్టింపునకు "రెట్టింపు రగడ భేదమును మరి యేకవియు (వయోగించినట్లు కానరాదు. ఈ ఠాళరగడనుకూడ కలుపుకొన్నచో, రగడ "భేదములు పది యగును.

లామణికులు చెప్పని ముయొక రగడభఖీదము “ఉదాహరణ” కావ్యము

లందు కన్చించుచున్నది. తన “లదణసారసం[గవాములో “ఉదావహారణి కావ్య మునకు లవ్యుము రచించిన చితకవి పెద్ద ఈ [కొత్త రగడభేదమును “వాంస గతికళిక” అని పేర్కొన్న్నడు. (ఉదాహరణ కావ్యములందు. (వయుక్తమగు రగడలను “కళిక'లని, అర్జరగడలను “ఉత్కళకిలని యందురు. చూ, ఉదా వారణ కావ్యము) అయిళే చి "పెద్దన నవవిధరగడ భేదములనే తన లమణ (గంథమున చెప్పినాడుగాని, ఈ “హంసగతి*ని దానియందు చేక్చి పది భేదము లుగా చెప్పలేదు మశే లాదణికుడును ఈ భేదమును ేర్కోనైన పేర్కొన లేదు. దినికి కారణము రగడల పద్దతికి కొంత విరుద్ధముగా దీనియందు మొదటి "రెండు గణములు ఖండ (ద్విరద) గతికి, మిగిలిన "రండు గణములు (తృ(న (వాయ్మవచార) గతికి చెందియుండుట కావచ్చును. ఈ గణ[క్రమమునుబట్టి “వాంసగతి' రగడ “విషమరిగడి యగుచున్నది ఈ విషమగతిగల “వాంసగతి'ని గూడ చేర్చినచో రగడ భేదములు వదునొకండగును.

“రగడ జాతిపద్య మగుటచే (ఆది (పాన దీనికి నియతము. శాని, అయ్యలరాజు నారాయణామార్యుడు తన “పవాంసవింశతిి యందు (ఆది) (పాన నియమములేని 'మధురగతి రగడను (వయోగించి, దానిని “మంజులరగడ'” అని "పేర్కొన్నాడు (ఆది (పాస నియమములేని ద్వివద “మంజరీద్వివది మొనట్లు, రగడయు “మంజులరగడ'* యగుననీ ఆయన భావించినట్లు కన్చించును. ఈ “మంటుల రగడికు అంత్య[పాసయు లేకుండుట గమనించవలసిన మరొక యంళము, [పాన నియమము లేని పద్యము “ఉపజాతులిలో చేరును. (చూ. ఉవ జాతులు) గాన, యతిస్థానమున [పాస యతియు నువయోగించవచ్చును, మంజుల రగడలో (పాన యతియు నుపయోగింపబడినది. కాగా * మంజుల రగడ” యనగా, ఆద్యంత్య (ప్రాసలులేని, ఉవజాతివర్షమునకు చేర్చబడిన "మధుర గతి' రగడయని చెస్పవలసియున్నది. ఈ దృష్టితో చూచినచో “ప్రాసి నియమము లేనిచో (పతి రగడయు “మంజుల రగడ యగుననిపించును. ద్వివద విషయమున *“మంజరివలె, రగడల వినవయమున “మంజుల పదము దాని (పాసనియమ రాహ్‌ి త్యమునకు నూచకమగుచున్నది కాగా “మంజుల హయ పచారము", “మంజుల

రగడలు లీ వారిగతి' ఇత్యాదిగా పేర్కొనబడవచ్చును. ఈ విధముగా ప్రతి రగడయు "రెండు విధము లగుచున్నది- కాని “మధురగతి'కి తప్ప మిగిలినవాటికిట్ట _పయోగము కానరాదు.

మరొకయంళము : ఒకేపదము ఉభయ పాదములందు వ్యాపించి యుండగూడదని ద్విపద విషయమున లాటణికులు చెప్పినారుకాని, రగడ విష యమున నెవ్వరును చెప్పలేడు అయినను సాంప్రడాయికమ.గా ఈ నిషేధమును కవులు పాటించుచున్నారు. కాని నారాయణామాత్యుడు తన “మంజులి రగడ యందు ఈ నిషేధము నుల్లంఘించి, ఒకేవదము "ెండుపొాదములందు వ్యాపించు నట్లుగా [పయోగించినాడు. ద్విపదయందును ఈ ఉల్ల ౦ంఘనము అరుదుగానే కన్చించును. ఇంకొక యంశము : నారాయణామాత్యుడు మంజల రగడయం దంత్యపాస నియమమును పాటించలేదుగదా! కాని కాశీఖండమందు శ్రీనాథుడు “మణికర్లిక ' రగడయందు అంత్య,ప్రాస నియతిని పాటించలేదు. (మణికర్లిక రగడ యనగా, కాళీకే[తమందలి మణికర్ణికా ఘట్రమును వర్ణించిన రగడయని (వసిద్ధము. ఈ రగడ “వారిగతి రగడ (చూ కాళీ, 6-125.) (శ్రీీనాథుడితరథత తాను రచించిన రగడలయం దంత్యపాస నియతి పాటించి ఈ యొక్కచోట మాతము పాటించలేదు. అంత్య ప్రాసనియమము రగడకు పాటీకమని ఆయన భావించియుండును త విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు (శీమ్ముదామాయణ కల్పవృవమున రగడల కంత్యప్రాసను పా&తకముగానే పాటించినారు ఇళ్లు ఆధునిక రచనలయందు పలుచోట్ల చూడవచ్చును.

రగడలవిషమయమున గమనించదగిన [పధానాంళ మింకొకటియున్నది. రగడలలో నుపయోగింపదగిన గణములు 8-4-5- మాతల గణములని చెప్పి నంతమ్మాతమున, వాటి యునికి ఇష్టమువచ్చినట్లుగా నుండుటకు వీలులేదు. గణములలో నుండవలనిన మాతాసంఖ్యను మాత మేచెప్పి యూరకొనక, ఆయా మా తాగణములనుగూడ లాదణికులు "పేర్కొనినారు. ఉదావారణము నకు (తిమా[తాగణములనగా గల, నగణములు మాతమే. “లగ'*ము [తిమాత కమే అయినను, అది ఎదురునడకగల గణముగాన, నిషేధింపబడినది. ఇళ్లు జం జల-య గణములు ఆయా మా (ళాసం భ్యాగణములుగా రగడలందు నిపిద్ధములు పడు మాతలుగల గణములనగా, లగ, జగణేతర తి, చతు ర్యా తాగణముల కూడికమాతమే, ఇట్టు లామణికులు నివషేధించుటకు కారణము, వీటి నుపవయో గించినచో నాయా రగడలకు డిద్దిష్టముయిక (త్య్మసాది గతులకు భంగము కలు గుటయే యని చెప్పవలయును. కాని పలువురు కవులు ఈ నిషేధమును పాటించ "లేదు. పింగళి నూరన తన క ళాపూర్జూదయమం.న (68-288)

“అవాం కి-యాత్మక-మగు శం-ఖంబును అని మధురగతి రగడలో నిమేధింవబడిన జగణమును (పయోగించినాడు, ధూర్జటి తన “(శ్రీకాళహస్తీశ్వర మావోత్మ్యమున (2-152) |

ల్య0 జాత్యుపజాతులు “జయజయ-సవా స-లింగా-లయ ద ర్శునమా- తస్టిత- మోదా-పాదక” అని మధురగతికి రెట్టించైన “హరిగతి'యందును జగణమును [ప్రయోగించినాడు. పాల్కురికి సోమనాధుడు (బసవోదాహారణము-పసష్టీవిభ_క్రిక శిక *) హయ్య్మపచార మునకు 'రెట్టింపయిన తురగవల్లనమందు

“వెండి-యునో ౦-కార-సార-విదిత-ముదిత- మేళనునకు" అని ఆ రగడకు నిషిద్ధమయిన “లగ'ము నుపయోగించినాడు ఇళ్లు ఇతర్మత గమనించవచ్చును ఆధునిక రచనలలో గలివై విధ్యముకొరకని ఇట్టి నిషిద్ధ గణ (వయోగమును కవులు విరివిగా చేసినారు.

ఈ వ్యతికమ మిట్లుండగా, రగడల పాదములందు గణనులనుబట్టి కాక; పొదము మొత్తమునకుగాని, సగపాదముశకుగాని యుండవలసిన మాతా సంఖృను మతమే దృష్టియందుంచుకొని పలుమంది కవులు రగడలను రచించి నారు ఉదావహారణమునకు మధురశతియందు పాదమునకు చతుర్మా[తాగణ ములు నాలు గుండవలనవగా, పొదము "మొత్తమునకు వదునారు మాతలు, ఇవి నాళ్ధేసి నాళ్టేసిగా విరుగవలెను అనగా, 4వ, రవ మాతలు, 5వ, 9వ మాలు, 12వ, 18వ మాతలు కలిని ఒకే అదడరము (గురువు) కారాదు. ఇట్లు కలిసినచో శీ+4ీ గా విరుగక $8+5 గానో 5+8 గావీ మరొక విధముగానో విరుగును, వె నుదాహరించిన కళాపూర్జోదయమందలి రగడ (8-288) లో

“అరయ జీవమయ-మగు కౌ-స్తుభమును

'నెరయ, వై జయం-తీ సౌ-రభమును అను పాదములలో 4వ, కవ మ్మాతలు కలిని ఒకేవర్ణము (జీ, వె) గా_పయుకక్త మైనవి పాదపూర్వార్థమందు మొతత్తముగా లెక్కకు ఎనిమిది మాతలున్నవి తప్ప అవి 4-4 గా కాక్క, 8+5 గా పిరిగినవి. అవగా ఇక్యాడ పాదార్థమున కుండవలసిన మా తాసంఖ్యయే (వధాన్యమైనది తప్ప, గణములబట్టి విరుగుదల కాలేదు. "రెట్టింపు రగడ 'భేదములందు "రెండు గణములను కలిపి ఒకే గణముగా భావించుటయు కొన్ని చోట్ల గమనించవచ్చును అనగా తురగవల్లనమందు (తిమా [తాగణము "లనిమిదియనిగాక , మణా్యతాగణములు నాల్లిని భావించుట. ఉదాహృత సోమనాథ రగడయం దళ్లు భావింవబడినది శ్రీనాదుని మణికర్ణిక రగడయందు ఈవిధమయిన రీతి, వ్యత్మికమములు 46ి చోట్ల నున్నవి. (ఆ రగడ 64 పాదములు గలది ) కాగా గణములనుబట్టికాక, పాదమం దుండవలనిన మా కాసంఖ్యను మాతమే దృష్టియందుంచుకొని రగడలను రచించుట కవు లలో నొక సం[పదాయముగా నేర్పడిన దనవచ్చును. నిషిద్ధ గణ(ప్రయోగము గూడ ఈ మాళాసం ఖ్యాదృష్టినే సూచించును. సోమనాథుని రగడలోని లగ మిళ్లుర్పడినదే. (వెండియు-నోం-4+2=6). అయికే ఈవిధమైన వ్యత్శికమములు

తురగవల్ల నరగడ ల। కొన్నికొన్నిచోట్ల రగడల నిక్షష్టగతికి పోషకములు కావనుట గమనించదగిన యం౦ంళము,

“జాతి విభాగమునకు చెందిన రగడ సామాన్యముగా "రెండు పాదముల తోడి ఒక రగడగా మాత మేకాక, కొన్ని రగడలు కూడి మాలికగా ఉండును. అయినను 'రెంజేని పాదములే ఆద్యంత(ప్రానలు కాగా మొ _త్తముమీద సరి సంభ్యాపాదములే యుండును. *ఉపబజారి వొాొగమువకు చెందిన మంజులరగడ జేసిపాదములతోగూడ నుండవచ్చును. కారణము. (అద్రి |ప్రాసనియలి లేక పోవుటయే. అయితే రెండు పొదములకు మాత్రము తగ్గియుండుటకు వీలులేదు,

ద్విపదకువలె రగడకును “కావ్యత్వ'ము కలిగించినవాడు పాల్కుంరికి సోమనాథుజే. (శ్రీనాగునినుండి "తలుగు సాహిత్యమున రగడల [ప్రయోగము విరివిగా సాగినది ఆలుగునందుకచ్న కన్నడమందు రగడ (రఘట) లకు వి_స్సృత (వ్రయోగమున్నది తెలుగునందున్నన్ని భేదములు అందు లేవు మధురగతి, ద్విరదగతి, తురగవల్ల నములకు సమానములగు మందానిల, లలిత, ఉత్సావా రఘటలు మ్యొాతమే అందున్నవి,

షట్పదభేదమ.లు, మరియు ఆధునిక "గయములు ఈ రగడ భేదము లవై ఆధారపడియున్నవి, (చూ, షట్బడలు, “గేయము”) హయ్మప్రచార రగడ

హయ్మవచార రగడ (తిమా తకాగణములతో సేర్పడునది. ఇందు (వతి పాదమున నాళ్లేని [తిమాతాగణములుండును. (తిమా తాగణములనగా న-గలములు మాతమే లగము [లతికూాగళణమే మొనను లాడణికులు నివే. ధించినారు. (చూ. రగడలు.) తృతీయ గణాద్యడరము యతి చెల్లును. (ఆది) (పాసతోపాటు అంత్య పాసయు నియతము,

ఉదా;

“రాజీ తంబు-రత్న మయము

(భాజి తంబు-ల్యపసవ మయము,”

---రామా. కల్ప. కిష్కింధ, నియమపాలన, 810, తురగవల్లన రగడ

పాయ వచార రగడకు "రెట్టింపు “తురగవల్లన రగడ, ఇందు పాద మున శెనిమిది [తిమా[ళాగణములు (లగముతప్ప) ఉండును. పంచమగణాద్య తరము యతి చెల్లును, (ఆది (పాసతోపాటు అంత్య[పాసయు నియతము. (చూ. హయ$[ప్రచార రగడ)

16

నగ జాత్యుపజాతులు “దశర ధావ నీశ విమల-తరత పఃఫ లావ తార నిశిత శరల ముప యోగ-నిహత తాట కావి హార కళా. 2-150. విజయమంగళ రగడ తురగవల్లన రగడకు "రెట్టింపు “విజయమంగళ* రగడ. (చూ, తురగ వల్లన రగడ) ఇందు [పతి పాదమున [_తిమాతాగణములు (లగముతప్ప) వదు నారుండును. 5వ, 9వ, 18వ గణాద్యదర ములు (అనగా, పాదమున మూడు అలి ఇ చోట్ల) యతి చెల్లును. (అది (వానతోపాటు అంత్యపానయు నియతము, ఉదా; “విజయమంగళ। పస క్రి, వలయభవ్యమహితభ క్రి విరళచి_త్తవృ త్తర _క్రి-వితతమంద6బలుకు దృుక్తి విజీతవితతవిషయశ _క్రి-వృద్ధినంద6దలతు వ్యక్తి న్‌ ఎత (ధి లా విలసి తాత్మకలితము _క్రి-విదితరమ్యసత్యనూ కి ఛం. హూం, 65. మధురగతి రగడ మధురగతి రగడ చతుళర్మా(తాగణములతో నేర్పడు నది. ఇందు (పతి పాదమున చతుర్మా తాగణములు నాలుగుండును. జగణము చతుర్మా(తా గణమే మైనను లావణికులు నిషేధించినారు. (చూ. రగడలు ) తృతీయ గణా ద్యవరము యలి చెల్లును. (ఆది) |ప్రాసతోపాటుగా నంత్య[పానసయు నియతమ్ము ఉదా; “వదియా' ర్వన్నియ-బంగరు వలపును 'మెదిలెడి తళుకుల- మేఖల చెలువును. ఎారక్‌ళా. 80-287. హరిగతి రగడ మధురగతి రగడకు శెట్టింపు “వారిగతి రగడ. (చూ. మధురగతి రగడ). ఇందు (వతిపాదమున జగగేతరముళకై న చతుర్య్మా (కాగణములు ఎనిమిది యుండును. పంచమగణాద్యవరము యతి చెల్లును, (ఆది (పాసతోపాటు అంత్య[ప్రాసయు నియతము.

ద్విరదగతిరగడ ప49ి ఉదా : “జయజయ, కలశీ, సుతగిరి, కన్యా-హై వలి, నీతట, కల్పమ, హీరుహ జయజయ, దిషిణ, రజత, డఊతిధర,-సంయమి, సేవిత, పాదస, రోరుహ ఆజ న్రీకాళ, మావో, 22-153. తాళ రగడ లావణికులు చెప్పని రగడ ఖేదమీ “తాళరగడి... [శ్రీనాధుడు దినిని మూడుమార్లు (శివరా తి మావోతము శం88, 901; 5-21) (ప్రయోగించి, మొదట “తాళవృతత్త' మని, ెండనచోట 'విసమవృత్త'ి మని, మూడవచోట శీవలము రగడ' యని "పేర్కొన్నాడు. ఎట్లు పేర్కొన్నను ఈ మూడును "వాగిగతి' రగడకు రెట్టింపు రూపములు, (చూ హెరిగతి రగడ) (పతిపాదమున జగలేతరమైన చతుర్శా(ళ గణములు పదునారుండును. రవ, ౪వ, 18వ గణ ముల ఆద్యవరములు (పాదమున మూడుచోట్ల) యతి చెల్లును, (ఆది (పొసతో పాటు అంత్య[పాసయు నియతము, పాదపూర్వో త్తరార్థముల కంత్య పాస మెచ్చికముగా చెల్లింపబడినది, (శ్రీనాథుడు తవ నెవరును ఇట్టి రగడను [పయో గించినట్లు కానరాదు. (విశేవములకు చూ రగడలు) ఊదా: (ఒకే పాదము). “దవుదౌె, వులగాం, చెంగై , లాసము-తరుణేం-దుకళా-ధరుని ని-వాసము దళహరి, నికట, స్టాన స్థపుటిత-ధవళ చ్భాయా, చ్చేదవి, లాసము." ఎల, రా, మా, 4-58, ద్విరదగతి రగడ ద్విరదగతి రగడ పంచమా[తా గణములతో నేర్పడునది. ఇందు (పతిపాదమున పంచమా తా గణములు నాలుగుండును. జల-యగణములు పంచమా[తాగణములే మైనను లామణికులు నిేధించినారు. (చూ. రగడలు. తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లును, (ఆది (పానతోపాటు నంత్య[పాసయు నియశము. ఉదా; “ఓ వాంసి, నీ చేత - నున్నయది, నా బదుకు నా హృదయ, మింత్రిడెం - దమునేక, ముగ నదుకు”, ఆ పభాః ర-152,

ల జాత్యుపజాతులు విజయభ్య(ద రగడ ద్విరదగతి రగడకు శెట్టింపు “విజయభ ద" రగడ, (చూ. ద్విరదగలి రగడ). (పతిపాదమున జల-యగణేతరములై న పంచమా[తాగణము. లెనిమిధి యుండును 8వ, 5వ, 7వ గణముల ఆద్యతరములు (పాదమున మూడుచోట్ల) యతి చెల్లును, (ఆది (పానతోపాటు నంతృ(ప్రాపయు నియతము. ఈరగడళకే “జయభ ది మని నామాంతరము. ఉదా; చార్మిప, క్క్యన ధరా - ధరకోణ, ఘనళిలా- లే వితర్షిః కాపరి - _స్తరణ ర, మ్యంబైన చారి మ, ధ్యన ధరా - ధరర్వురీ, సారణి- దర నీలు పదిలఘూ - త్తమ వారి, మృదువైన ఎా-రామా, కల్ప, కిష్కింధ నియమపాలన శిలికి, జయభళ(ద రగడ చూ. విజయభ[ద రగడ, హరిణగతి రగడ వారిణగతి రగడ స_ప్తమా(తాగణములతో నేర్పడునది. ఇందు (పతి పొదమున సవ్రమా[తాగణములు "రెండుండును. నమా తాగణమనగా (తిమా తా+చతుర్మాతాగణముల సమ్మేళనము, (8+4=, లీదా ఉ+8 కూడ కావచ్చును). అయితే (తిమా[తాగణములలో లగమును, చతుర్శా తాగణము లలో జగణమును లావణిక్షులు నివేధించినారు. ద్వితీయ గణాద్యతరము యతి చెల్లును. (ఆది) (పాసతోపాటు అంత్య[పాసయు నియతము. (చూ రగడలు) ఉదా : విషగళాత్మజ-వినుము ముదమున వృషభగతి సగ-మిడిన పదమున వితతిగిరులను- వెలయ నుంచ6గ హరిణగతియగు-నార్యులెంచ6గం ఎల. సా. నం, 22-189, వృషభగతి రగడ నారిణగతి రగడకు రెట్టింపు “వృపభగతి' రగడ, (చూ. వారిణగతి రగడ.) ఇందు ప్రతి పాదమున సప్పమా (తాగణములు నాలుగుండును. (న్నప్త

ఆర్జహంనగతిరగడ లర్‌ మా(్రాగణ మనగా 8+4 అని, లేదా క+8 అనికూడ కావచ్చును. లగ-జగణ ములు నిషిద్ధములు ) తృతీయ గణాద్వవరము యతి చెల్లును, (అది (పాసతో పాటు అంత్య[పాసయు నియతము (చూ. రగడలు ) ఉదా: “కొమ్మ - వేగిర, మేటి- కేకొన- గోర-గోరట, విరులు-గిల్లుము తమ్మి-పువ్వుల, మీద-జలములు-చార-దార క,యుండ-జల్లుము, ఎజా-పారి, శీ-16. హంనగతి రగడ “వాంసగతి' రగడ లావణికులు చెప్పని యొక రగడ భేదము. ఇందు పతి పాదమున రెండు (జల-యగజేతరి వంచమా | తాగణములు+లగేతర (ఆ (౯ (తిమా[తాగణములు లెండుండును (5+5+8+8). “ద్విరదగతి' సగపాదము, “వాయ పచార'పు సగపాదము కలసి ఒక పాదముగా నేర్పడీన మి[ళరగడ రూవమిది. (చూ రగడలు ) తృతీయ గణాద్యమరము యతి చెల్లును, (ఆది (పానతోపాటు అంత్యపాసయు నియతము, ఈవిధమైన రగడభేదము “ఉదా హరణ కావ్యము"లందే కనుపించుచున్నది, ఉదా; *“మటీయును గృటాకజిత-మారునందు తలజి[తాడు, సొమ్మగు ను-దారునందు." ఆ శిపురాంతకోదావారణము. స్నప్తమి, కళిక. అర్హహంనగతి రగడ వాంసగతి రగడ భేదము “అర్జహంసగతి'. (చూ. వహాంసగతిరగడ.), ఇందు (పతి పాదమున ఒక పంచమా తాగణము+ఒక (తమా తాగణముండును, (5+8. జల, యగణములు-లగము నిషిద్ధములు. (చూ. రగడలు.). (పాననియను మున్నది. ఈ అర్హహంసగతికి ఉదాహారణ కావ్యములందు ఉత్కళికా రూపముననే (వయోగము కన్పించును ఉత్కళికలియందు యతి ఇెల్లింపు ఉండడు (చూ ఉదాహరణ కావ్యము.) లై/ ఉదా; “ఇలయు సలి-లంబు "వలుగు నని=లంబు. ా(శిపురాంతకోదానారణము. సప్తమి. ఉత్కళిక్ష,

లర జాత్యువజాతులు మంజుల రగడ

“మంజుల రగడ* లాడణికులు చెప్పని యొక రగడ భీదము. (ఆది) (పాసతోపాటు అంత్మపాసయు లేని *“మధురగతి' రగడకు అయ్యలరాజు నారాయణామార్వ్యుడు తగ *“హంసవింళతి'లో "పెట్టిన వీరిది. కాగా (ఆది పాస, అంత్యప్రాస లేక రచింవబడిన (వతిరగడ "భేదము “మంజుల రగడి కావచ్చునని తోచును. అనగా “మంజుల హరిణగతి, మంజుల ద్విరదగతి'.. ఇళ్యాదిగా నుండవచ్చునన్నమాట. [పాసనియమను 'లేదుగాన ఇది ఉపజాతి వర్గమునకు చెందును, కాగా ('పొసయతి ఇెల్లింపవచ్చును. కాగా, “జాతి వర్గము నకు చెందిన రగడ (ఆద్సి (పాసలేనిదై , మంజుల రగడ" అనుపేర “ఉపజాతి వర్గమునకు చెందుచున్నది. (చూ. జాతులు, ఉపజాతులు).

ఉదా;

. శ్రీ వై కుంర - "మత్రం, బున దగు వాను జేవునకు - వందన, మొనరించి

ఇందు ఆద్యంత (ప్రాసలు లేవు.

11, వీర రాఘవుల - "జరి నుతింపుచు ఇందు [పాసయతి చెల్లి నది,

[11 ఆమోదస్థితి _- యందలి సంకజ

రణ నకు(గన్తా న చ్యాదన ములనిడి ఇందు “సంకర్షణ' పదము ఉభయపాదములకు వ్యాపించినది. ఎపాంస. 44-214,

కళిర

ఉదాహరణ కావ్యము (త ద్భేదమ్సు లందు ఉపయోగింపబడిన రగడ లను “కళిక* లందురు. తగడ నపాజముగా ిండుపాదముల పద్యము కళిక యందు ఎనిమిది పొదములుండుట నియతము అయితే ఆంజేసి పాదములకు ఆద్యంత (పాసములు భేదింపవచ్చును. అనగా ఒకే భేదము (రగడలలో వలు 'భీదములున్నవి. చూ. రగడలు) నకు చెందిన నాల్లు రగడల మొత్తమునకు కళిక యనిపీరు. (చూ, ఉదాహరణ కావ్యములు) ఉత్కళిక

కళికయందు ఉపయోగింవబడు రగడ పాదము (చూ. కళిక) లో సగభాగముళో రూపొందిన దానిని "“ఉత్క-?క* అందురు, కళికా పాదమందు

ఆర్య లి? ఎన్ని ఏవిధమైన గణములుండునో అన్నింటిలో సగము ఉత్కళికా పాదమున నుండును (విశేషములకు చూ ఉదాహరణ కావ్వములు 0, ఆర్యా భేదములు ఆర్యా "భేదములు సంస్కృత చందస్సునకు చెందినవి, మరియు “జాతి వర్గములలోనివి. (చూ జాతులు) ఆర్యా భేదము లన్నింటికిని మూలము “ఆర్య.' ఈ ఆర్యా లమణము నందు, పాదముల యునికిని వెనుక ముందులుగా మార్చుటలయందు కలిగిన "తేడాలవలన “ఆర్యా 'భిదములు' రూపొందినవి. ఈ భేదములు “ఆర్బి లని “గీడు లని "౦డు వర్గములుగా విభజింవబడినవి, ఆర్యా వన్వమున నీ[కింది ముదు 'భేదములున్నవి, కే వథ్యార్య శ, విపులార్య శు చవలార్య ౪, ముఖచవపలార్య ౪7. జఘన చవలార్య, గీతి వర్షమున నీ[కింది నాల్గు భేదములున్నవి. శ గీతి 11 ఉపగీలి 111. ఉగ్గితి 1ళ, ఆర్యాగీతి. ఆర్య ఆర్వా 'భేదముల కన్నింటికి మూలము “ఆర్య'. సంస్కృత చృందో రీతులకు చెందిన “జాతి వద్యము, (చూ, జాతులు), ఆర్యా లకతణమిది : ఆర్యకు పూర్వార్థమున పడు చతుర్యా ళకాగణములు, చివర నొక గురువు ఉండును. ఈ వడింటిలో చేసిగణనుగా (1,805, 7వ గణస్థానము లంద్యు జగణము - అది చతుర్మాతాగణమైనను-[ పయోగింపగూడదు. కాని, ఆరవగణము మాత్రము జగణమో లేదా నలమో తప్పక కావలెను. ఆరవగణము మొదటి యవరము తరువాత యతి. (సంస్కృృతీయపద్ధతి ననుసరించి ఆరవగణపు మొదటి అమరముతో పదము పూర్రిఅయి, తరువాతి అవరముతో మరొక పదము మొదలగును. తెలుగు పద్దతినిబట్టి ఆరవగణ మందలి లెండవ అతరము యతి చెల్లును. చూ. యతి). ఏడవగణము నలమైనప్పుడు ఆరవగణము తరు వాత యతి. ఉఊ_త్తరార్థమున గూడ గణ[కకమము పూ ర్వార్ధమందు వలెనే యుండును గాని ఆరవ గణస్థానమున ఒకే ఒక లఘువుండును ఉ_త్తరార్థమున పంచమగణము నలమయినచో చతుర్ధగణము తరువాత యతి, లేకున్నచో పూర్వార్థమందు వళనే యతి (ఉత్తరార్థమ.న ఆరవ గణస్థానమున ఒకే లఘు వర్శముండును గాన దాని తరువాత యతి.),

ల్లి జాత్యువజాతులు ఇది ఆర్యా సామాన్యలవణము. (లక్యమునకు చూ, పద్యార్థ). యతి ెల్లింపు విషయమున తెలుగు లావణికులు వై విధమున గాక పూర్వో _త్తరార్థములు "రెండింట న_క్షమ గణాద్యదరమునే చెప్పినారు. నలములు కారణముగా యతిస్థానము మారదు, పథ్యార్య ఆర్యా 'భీదములలొ వథ్యార్య మొదటిది. (చూ. ఆ ర్యాభేదముల్సు, ఆర్యా భేదము లన్నింటికి సామాన్యముగా చెప్పబడిన లమణముతో నిదియుం డును. అయితే పూర్వార్థ మందలి మొదటి మూడు గణములొక పాదముగా, మిగిలిన భాగము శెండవ పాదముగా. విరుగును. ఉ త్తరార్థము గూడ ఇన్తు. కాగా బేసిపాదములు పొట్టిగా, సరిపాదములు పొడవుగా మొత్తము. నాల్లు పాదము. లేర్ప్చుడును. సరిపాదములందు మాత్రమే యతి నియమముండును. ఆర్యా సామాన్యలవణమున చెప్పిన యత్తిస్థానములు సరివాదములలో మూడవ గణపు మొదటి యవతరము తరువాత యతి, మ్‌గిలిన యంశము లిన్తు చూడ వలెను. (పూర్వార్థమున ఆరవ గణమన్నను, సరిపాదమున మూడవ గణమన్నను నొకళ) "తెలుగులో సరిపాదములందు నాల్లవ గణపు ఆద్యదకము యతిచెల్లును మరియు [పాస నియమమున్నది. ఉదా : ఎప్పుడొ చేసిన కర్మం బిప్పుడు ఘటియిల్లుననుట - మృమయగునో ఇప్పుడ వేసిన కర్శం లివ్పుడ ఫలియింప - బుజువిదిగో. ఎరామా. కల్ప. అరణ్య. జటాయు. విపులార్య విపులార్య యనునది ఆర్యాభేదములలో నొకటి (చూ, అర్యాభేద సంస్కృతచ్చందోనియమముల ననుసరించి, పద్యపాదాంతమండు పదచ్చేదము జరుగవలెను. అనగా పాదము పూ_ర్షియగుటతో పదముకూడ ముగియవలెను. “పథ్యార్య యం ది నియమము పాటింపబడకపోయినచో, అది “విపులార్య” యనబడును, అనగా విపులార్యయండు మొదడటిపాదమునుండి “రెండవ పాదమునకు, మూడవ పాదమునుండి నాల్గవ పాదమునకు ఒకే పదము వ్యాపించియుండవలెను అయితే పూర్వార్థమునుండి ఉత్తరార్ధిమునకు (రెండవ ఫొాదమునుగి మూడవ పాడమునక్కు మాతతము వ్యాపించిరాదు. ఆర్యా

చవలార్య వ40 సామాన్య; లతణమందు పూర్వో త్తరార్థ విభజనయేతప్ప పతి అర్ధమున పాద విభజన లేదు కాగా పూర్నో త్తరార్థములు ౩ డు పాదములన్నట్ట్లు భావించినచో మూడవ గణముతో పదము ప్తూరికామున్నను సంస్కృతయతినియమభంగము లేదు. పధ్యార్యలో పాదవిభజన జరుగుటవలన పూర్వార్థమందు, ఉత్తరార్థమం దును ఉభయపాదములం దొ'ే పదము వ్యాపించు స్థితి 'యేర్పడినది. ఈ స్థితిని బట్టి విపులార్య రూపొందినది. ఈ దృష్ట్యా ఆ0దవ మూడవ పాదములం దొశే వదము వ్యాపించియుండరాదు. (గణాదిలవణమునకు చూ వధ్యార్య )= లి

ఉదా;

*“అమంిడు పథంనుచొరుపా

దములు సమాం_ఘులనుగూర్చం-దగియిట్లున్‌

తమలో విపలాఠ్యారూ

పవమిది యగును దెలియ౯6-బవననసుళాి.

ల, సా, సం 2-6. చపలార్య

చపలార్య యనునది ఆర్కా భేదములలో నొకటి, (చూ, ఆక్యాభేద

“పథ్యార్య' యొక్క (చూ. పథ్యార్థం) పూర్వార్థమందును, ఉత్త రార్థమందును రెండవ, నాల్గవ (బిసిపాడములలో “రండవ, సరిపాదములలో మొదటి) గణములు జగణములై, ఆ జగణములకు ముందువెనుకల గురువులుండి నచో “చపలార్యి యగును (అనగా ఒకటవ గణము సగణము కావలయును. ఇన్లు అయిదవ గణము భగణమో, గగమో కావలయును మూడవ గణము మాతము గగమే కావలయును అప్ప జే ఆండవ, నాల్లవ గణములు జగణములైై వాటి కిరుపక్కల గురువులుండు స్థితి ఏర్పడును )

(తెలుగు లావణికులగు చి. "పెద్దన, అప్పకవులు రెండవ గణము జగణము కావలెనన్న యంళమును చెప్పలేదు నాల్గవ గణము జగణము కానలె నని చెప్పినను దాని కిరువైవుల గురువు లుండవలెనన్న యంళము నప్పకవి చెప్పలేడు

ఉదా;

రమణీ విసీల న్నేతాం

తముగ్ధ రోచిర్విసార -ణమ్మందున్‌

0 ఖా

వీర్‌0 జాత్యువజాతులు విమలీ కృతాత్మ భావ [పమావిభూతిగని- రాణించెన్‌ ॥ ఆాకల్పిశము. ముఖచపలార్య ముఖ చపలార్య యనునది అర్య్యాభేదములలో నొకటి. (చూ. ఆర్యా భేదములు ) “పధ్యార్య'లో పూళర్వార్థము మాత్రమే చపలార్యా లమణముతో నున్నచో *“ముఖచపలాచార్య" యగును. (చూ. పథ్యార్యః చవలార్య-) ఉదా ; మనుజుండుపొండు సౌఖ్య మృ్మనంగ దుఃఖమనగాన-దంతయు వా ని నిజ్మపవృత్తి ననుసరిం చునదియె యగుగద విళుద్ధమతీ . --కల్పితము, జఘనచపలార్య జఘనచపలార్య యనునది ఆర్యా భేదములలో నొకటి. (చూ. ఆక్యా భేదములు.) “పధ్యార్య'లో ఉ త్తరార్థము మా్యతమే చవలార్యా లవమణముతో నున్నచో “జఘవచవలార్య" యగును, (చూ. పథ్యార్య; చపలార్య-) ఉదా: విరిసిన వసంతకాలపు టొరిపిడిలో మనసు లోభమొంది యిటుల్‌ తరుణీ త్వదీయ వోస [(పరోవా మందున ప-రవశించెస్‌ . --కల్పితము, గీతి “గిలి యనునది ఆర్యా 'భేదపులలోని గీతి వర్గమునకు చెందినది, (చూ. ఆర్యా భేదములు.).

ఉగ్గీ తి లర్‌ 1

“పథ్యార్య'" యొక్క పూర్వార్థము వలెనే ఉ_త్తరార్థము గూడ నున్నచో “గీతి యగును. (ఆర్వ్యయందు పూర్వోత్తరార్థముల లవణములలో కొంత 'భేదమున్నది అర్య ఉధయార్థములందు వివమలవణము కలది కాగా, గీతి నమలవణము కలది యగుచున్నది. (చూ. ఆర్య.-).

ఉదా ;

'వెలయ6గం బథ్యా పూర్వా

ర లవణము ఆండరలను రాజేయన్‌

సలలిత మతులగు సుకవులు

పలికిరి యిది గీతియగు మ6 - బ్హవగపతీ.

-=ల, సా, నం. 2-80. ఉవగీతి

“ఉపగీతి యనునది ఆర్యా భేదములలోని గీతి వర్గమునకు చెందినది. (చూ, ఆర్యా భేదములు.)

“వధ్యార్య' యొక్క ఉత్తరార్థము వలెనే, పూర్వార్థము గూడ నున్నచో “ఉపగీతి' యగును (ఆర్యయందు పూర్వోత్తరార్థ లమణములందు కొంత భేదమున్నది. ఆరం ఉభయార్థములందు విషమలతణము కలది కాగా, ఉపగీతి సమలమణము కలదగుచున్నది. (చూ, అర్య.

ఉదా;

ధర6 బథ్యార్యకు6 గలిగిన

చరమార్థ మె-రె0-డు-సగములలో

బరగిన నుపగీతి యగున్‌

సురగిరి సమథ్రై -ర్య-కుభచరణా,

ఎల. సా, సం, 2-89. ఉద్గితి

“ఉద్గీతి యనునది ఆర్యా 'భేదములలోని గీతివర్గమునకు ఇెందినది. (చూ, ఆర్యా భేదములు.)

పధ్యార్యయొక్క- పూ ర్యార్థము ఉ త్త రార్థముగా, ఉత్తరార్థము పూ ర్వార్థముగా కూర్చబడినచో “ఉద్లీతి యగును. (చూ. అర్య.)

ఉదా;

తుదపధ్యార్థము మొదలుగ

'మొదలర్థము తుద-గ-మొనసినందా

లిర్‌లి జాత్యుపజాతులు

నది యుర్లి తికి. బేరగు

సదాగతిక మారవరా-జయధు ర్యా.

ఎాల, సా, నం బి-81.

ఆర్యాగీతి

ఆశ్యాగీతి యనునది ఆరా భేదములలోని గీతివర్గమునకు చెందినది. (చూ. ఆర్యాభేదములు )

ఆర్యయందు పూ ర్వార్థమున ఏడు చతుర్మా తాగణములు, చివర నొక గురువుండగా, ఆరా -గీతియందు ఎనిమిది చతుర్మా[తాగణములుండును, ఎనిమిదవ గణము గుర్థంతమగును. _ (అనగా రవ గణము సగణమో గగమో యగును) ఈ పూర్వార్థమువలెనే ఉత్తరార్థముగూడ నుండును. వథ్యార్య యందువలె నాల్గు పాదములు ఆర్యాగీతియందు విరుగును,

ఆక్యకు వూర్నో త్తరార్థముల చివర నొక్కొౌక్య. గురువు చేర్చగా ఆర్యాగీతి యగునని అలుగు లాకణికులు చెప్పినారు. ఇట్టు చెప్పుటవలవ ఎనిమి దవ గణము గగమే యగును. (ఆర్యా పూర్వోత్తకార్థముల చివర నొక గురు వుండును. మరొక గురువు చేరగా గగమగును.), కాని సగణముకూడ నుండ వచ్చును.

గణపాద వ్యవస్థనుబట్టి ఆర్యాగీతి 'తెలుగునందలి కందమునకు కచ్చిత ముగా సరిపోవును. అయిళే ఆర్యాగీతియందు యతినియమములు ఆర్య ననుస రించును. ఆెలుగున సృప్తమగణాద్యతరము యతి ెల్లును. [పాసనియమమున్నది.

ఉదా ;:

గితియరల శరెంటితుదన్‌

ఖ్యాతిగ నొక్కాక్క గురువు-నట యెక్కి. పన్‌

రితివహింవంగ నారా

గీతియగుం గంధమిదియె- కేసరిపు (తా,

ఎల సా. సం. బి-689.

వై తాఫఖీయములు

వివిధ తాళానుగుణముగా నుండుటనుబట్టి కొన్ని (పత్యేకవిధములకు చెందిన జాతి పద్యములను లాచణికులు “వై కాళీయము” లని "పేర్కొన్నట్లు విమర్శకు లఖిపాయవడుచున్నారు. సంస్క్బృతచ్చందో [గంథములలో “పింగళ చృందము' మొదలుకొని ఇవి 'చె్పబడుచున్నవి. ెలుగునందు చి. "పెద్దన మరియు అప్పకవి ఈ ,వైతాశీయములను చెప్పినారు, -

ప శాళీయము లలి పింగళుడు వైతాళీయ లవణములను మాాసంఖ్యను పేర్కొని చెప్పగా తెలుగున కొంత మాతాసంఖ్య, కొంత అవరగణములతో కలగలు పుగా చెప్పబడినది. వై కాళలీయములందు గమనించవలసిన [పత్చేకలవణ మొకటియున్నది కొన్నికొన్ని స్తానములందలి రెండు మాృాతలు కఓసి ఒక వర్షము (గురువు) కారాదు. ఉదాపారణమునకు సరిపాదములలో సరి+బేసి సంభ్యామా తలు “రెండేసి కలిసి ఒక గురువర్ణనుగా రూపొందగూడదు (ఆయా వైతాళీయ భేద ముల లవణములలో ఈ విశేషాంశములను వివరముగా గమనించవచ్చును.) వైళాళీయములలో ఎనిమిది భేదములను పింగళుడు చెప్పినాడు.

1. వైతాళీయము. 2. జొపచ్చందసికము, 8. ఆపాతలిక, €. [పాచ్యవృ్తి, 5 ఉదిచ్యవృత్తి, 6. [పవృత్తకము, '?. చారువోసిని 8. అపరాంతిక, “దడీణాంతిక మమ నొక భేదమును తరువాలి లాదణికులు అదనముగా చెప్పి నారు. కాగా వైళతాళీయ భేదములు మొత్తము తొమ్మిది యగును. పింగళుడు చెప్పిన ఎనిమిదింటిలో మొదటి "రెండు [పధావములై నవి. మిగిలినని వైతాళీయ మందు చేయబడు అల్పమెన మార్పులవలన, పాదసమ్మేళనముల, సమానతల వలన ఏర్పడును. వై తాశియము వైతాళీయ పద్య భేదములలో మొదటిది, [(పధానమెనది “వేతాళీ యము, వైతాళీయములో బేసిపొదములందు పదునాల్గు మాతలు, సరిపాదము లందు పదునారు మాతలుండును అన్ని పొదములు గురువుతోనో, రగణము తోనో పూర్తి కావలెను. సగిపాదములలో సరి+బేఫి మాతలు కలిని పకవర్షము (గురువు) కాగూడదు అయిళకే ఈ నియమము ఎనిమిది మొత్రలవర శే. (అనగా వ-8; ఉ-5; 6-7; మాత్రలు కలిసి ఒకే వర్షము కాగూడదన్నమాట.). సరిపాద ములలో ఆరు లఘువులు వరుసగా నుండరాదు, ఇది పింగళుడు చెప్పిన లవణము, 'ఆలుగులో చి. "పెద్దన చెప్పిన లమణరీలి (కిందివిధముగా నున్నది,
2. బేసిపాదములు = 6 మాతలు+ర+లగ
3. సరిపాదములు = 8 మాతలు+ర+లగ 'బేనిపాదములలో " వ అవరము, సరిపొదములలో 9 వ అడరము యతి చెల్లును, (పాననియమము కలదు. ఉదా; “ఎగిరి యొగిరి- పహేళిమార్గముల్‌ చిగిరిచి చిగిరిచి- చీల్చుకొం చునున్‌

ల్లి జాత్యుపజాతులు తగిలి తగిలి-దండనో|గులై రగులుచు రగులుచు.-| బౌఢవహ్ను లై. ---రామా, కల్ప, కిష్కింధ, గజపుష్పి. 100. బాపచ్చందసిక వై తాథీయ భేదములలో “జొపచ్చందసికము' "రెండవది. దీనికి లమణ మంతయు “వై తాఠీయము'దే. (చూ, వై తాళీయము), కాని [పతి పాదాంత మున ఒక గురువధికముగా చేరును. మాతల కలయికకు సంబంధించిన నియ మములన్నియు వై ఆళీయమునకున్నన్తు ॥ది పింగళుడు చెప్పిన లదణము, "తెలుగులో చి. పెద్దన చెప్పన లవణము ఈ (క్రిందివిధముగా నున్నది. 1 జేసి పాదములు . 6 మాతలు*+ర+య 11. సరిపారములు :6 మాతలు! రశీయ. 'జేసిపాదిములందయ 7 వ అదరము, సరిపాదములందు 9వ అడకము యతి చెల్లును. (పాసనియమమంన్నది. ఉదా: ధర లఘువులు-దప్పకన్‌ రయంబుల్‌ చరణంబులవై -సంధిలం గవీం ద్రుల్‌ విరచింప6గ-వింతలై తలిర్చన్‌ సరవినినాప-చ్చందసంబు మించున్‌, ఎల, సా, సం, 22-112, ఆపొతలిర వై ళాళీయ "భేదములలో “ఆపాతరిక' మూడవది. ఇది పూర్తిగా "వె తాఠీయి లవణముతోనే యుండును. (చూ. వైతాళీయము,). అయిళే, వై తాళీయమున పాదములు గురువుతోనో, లేదా రగణములోనో పూర్తికాగా, 'అపాతలికి యందు పాదములు గగముతోనో, భగణముతోనో పూర్తి యగును. మాతల కలయిక మొదలగు నంళములన్నియు వైెళాళీయమందు వలెనే,--ఇది పింగళుడు చెప్పిన లవణము, ఇెలుగులో చి "పెద్దన చెప్పిన లకణము ఈకిందివిధముగా నున్నది

1. జేసిపొదములు : 6 మాతలు +భ + గగ
2. సరిపాదములు : రి మాతలు + భశ గగ "జేనిపొదములలో 7 వ అక్షరము, సరిపాదములలో 9 వ అతరము యతిచెల్లును, (పాన నియమమున్నది.

ఉదీచ్యవృ ట్రీ లీల్‌క్‌

ఉదా ;

“కడగి కడగి - (కమ్ముదు రుగుల్‌

నుడియక సుడియక - చొత్తురు దారుల్‌

కడచి కడచి - ఘాతలు గాంగన్‌

బొడుతురు విడుతురు = భూరి భుజో (గుల్‌ ,

ఎాారామాం కల్పం కిషమ్కి-౦. గజపుష్పి. 100.

(పాచ్యవృటి

వ్రైళాళీయ భేదములలో “ ప్రాచ్యవృష్తి' నాల్లవది. ఇది పూల్తిగా వె తాళలీయ లకమణముతో నే యుండును. (చూ వై తాళీయము.). అయితే ఒక మార్పు మాతల కలయిక విషయమున అధికముగా నిందున్నటె, (పాచ్వవృ త్తి యొక్క సరిపాదములందు అయిదవ మాత నాల్గవ మాతో కలిసి ఒకే అమర ముగా (గురువుగ్యా తప్పక నుండవలెను. వై తాఖీయమున నిట్టుండగూడదు. మిగిలిన మాతల కలయిక మొదలగు నంశములు వై తాఖీయము ననుసరించియే యుండును,

"ఇెలుగున చేసిపాదములలో 7 వ అతరము, సరిపాదములలో 9వ అకురము యతిచెల్లును. [పొసనియమమున్నది.

ళం

ఉదా ;

అయిదవ లఘు _ వంటి (క్రింద మా

(ఈ యొసగ న్సరులం = [భాచ్యవృత్తి. బొ

ల్చియు వైెతా ఎ భథీయజాతి నొం

ది యిది యొప్పగన్‌ ఎ చేవ మారుతీ.

--ల., సా. నం, వి2117.

ఉదీచ్యవృత్తి

వైతాళీయ భేదములలో “ఉదీచ్యవృ త్తి ఐదవది. ఇది పూర్తిగా వైతాళఠయ లవణముతోనే యుండును. (చూ. వైళాళయము ). అయితే నూతల కలయిక విషయమున నొక మార్పు ఇందు అధికముగా నున్నది. ఉదీచ్యవృ త్తియొక్క జేసిపాదములందు మూడవమా[త "రండవమాతతో కలిసి ఒకే అక్షరము (గురువు) గా తపక నుండవలెను. వైతాళీయమున నిట్లుండ కాదు. మిగిలిన మాతల కలయిక మొదలగు నంశములు వైతాళీయము ననుస రించియే యుండును.

ల్రి్‌ర్రీ జూత్యువజాతులు

"తెలుగున జేసిపాదములలో 7వ అవదరము, సరిపాదములలో 9వ అతు రము యతి చెల్లును. |పాసనియమమున్నది.

ఉదా;

తగన్మునున్‌ -దడిణాంతికా

ఖ్యగయుక్పదమది-యంటకుండురీ

తిగా నగు ను-దీచ్యవృ త్తి మె

చ్చుగ వాతాత్మజ-సూరీసన్ను తా,

ల, సా, సం, 22-116.

(పవృత్తక

వైతాశియ భేదములలో (పవృ త్తకము ఆరవది. ఇందు జేసిపాదములు ఉదిచ్యవృ త్తి లదణముతో (చూ, ఉదీచ్యవృ త్తి), సరిపాదములు [పాచ్యవృ త్తి లమణముతో (చూ. 1పాచ్యవృ త్తి) నుండును.

'జేసిపాదములలో "వ అవరము, సరిపొదములలో ౪వ అతరము యతి వెల్లును. |పాసనియమమున్నది,

న.

ఈ పద్యము చి. పెద్దన “(పవర్తకము” అని, అప్పకవి “వర్తకము అని పేర్కొన్నారు “పవృత్తక' మన్న పేరు పింగళుడు "వెట్టినది.

ఉదా |

ని రన్నొదలు- దీచ్యవ్య తియుం

యి ల లబ అ

బరగసర్జ 6దగ6- | బాచ్యవృ త్తియుం

జొరంగయతి(జూడ నిట్లయె

వరుసతోనిడ(-|బవ_ర్తక౦బగున్‌,

--ల, సా, సం, 22-115.

దారుహాసీనీ

వైతాళీయ భేదములలో “చారువోసిని' పడవది. “ఉదీచ్యవృ్తి" యొక్క బేసిపాదముల లతణముతో'నే పద్యమందు నాల్లుపాదనులును రచింప విడినచో “చారువోసిని యగును. (చూ. ఉదిచ్యవృ త్తి.). నాల్గుపాదములందును వ అతరమే యతిచెల్లును. [పాసనియమమున్నది.

వై తాఖీయ ఖేదములన్నింటిలో నీ *“చారుహోసిని' యు “పరారితికము మాత మే నాల్గుపొదములు సమలతణము కలవి. మిగిలిన యన్ని భేదము లండును సరి, బేసి పాదలమణములు భేదించును),

దతిణాంతిక వద్‌ ఉదా;

కవుల్పొగడ - గార్మబవర్త కా

ఖ్య వృత్తమువం - గల్గు బేసి పా

ద వెఖరుల్‌ = చాల్చు నం(ఘలన్‌

జవాంచికా - చారుహోసినిన్‌ ,

ఎల, సా, సం, తి-120. పరాంతిక-ని

వ్రైతాఖయ భేదములలో *పరాంతికము" ఎనిమిదవది. వె తాళీయము యొక్క సరిపొదముల లదణముతోనే వద్యమందు నాల్గుపాదములును రచింప బడినచో “పరాంతికమిగును. (చూ. వైతాధీయము), నాల్గు పాదములందును 9వ అవరమే యతి ఇెల్లును. [పాసనియమమున్నది.

(వైళతాళీయ 'భేదనులన్నింటిలో నీ *పరాంతికము మరియు “వారు వోసిని” మాత్రమే నాల్లు పాదములందును సమలవణము కలవి, మిగిలిన యన్ని "'ఛేదములందును సరి, బేసిపాదముల లడణములు భేదించును.),.

ఉదా;

వన్నె మీరంగంబ య వర్త కాఖ్యతో

నున్న చా న్సర్ణ = నుండు లమణం

బన్ని యం(ఘలను = నవంట6 గూర్చు( చా

నెన్నగా6 దనరు - నీ పరాంతికన్‌,

ఎల, సా, సం, 2-2-119, దకీణాంతిక

వ్లైళకాళీయ భేదములలో “దదిణాంతికము' తొమ్మిదవది. దీనిని పింగళుడు చెప్పలేదు. "తెలుగులో చి, "పెద్దన, అప్పకవి పరస్పరము భిన్నముగా దీనికి లవణము చెప్పినారు. చి. పెద్దన ననునరించి లడణ మిట్లుండును,

1. బేసిపాదములు = వై తాళీయపాదములు, (6 మా,+ర+లగ).

2. సరిపాదములు = జౌపచ్చ్భందసిక పాదములు (6 మా+ర+య్య. 'జేనిపొదములలో ” వ, నరిపొదములలో 9౪9వ అతరము యతిచెల్లును. (పాన నియమమున్నది.

అప్పకవి ననుసరించి లతణమిది ;

17

258 జాత్యుపజాతులు 1, చేసిపొదములు ; స+స+శజ+4గ 11, సరిపాదములు :;సశ+శళ+ర + లగ పాదము మొత్తమునకు గణపద్దతిలోనే లమణము. చెప్పబడినది. దీనిని మిగిలిన వాటికి చెప్పన వద్దతిలో చూపినచో-- 'బేసిపాదములు : 6 మాతలు +ర + లగ సరిపాదములు ; 8 మాతలు +ర + లగ ఇది అచ్చముగా “వెతాళీయి లమణము, (చూ. వె ఆాళీయము.). మరి అప్పకవి చూపిన భేదమొక శే. బేసిపాదములందు తీవ 4వ మాతలు, సరి పాదములందు 8 వ, *ఉవమరియు లఠళ్‌ వి 6వ మాత్రలు కలిసి తప్పక గురువు లుగ" నుండవలయును, వైతాళీయమం దిట్లుండవచ్చును, ఉండకపోవచ్చును, సరి+ బేసి మాతలు కలిసి గురువు కాగూడదన్న దొక్కకు వైతాళయ నియ మము. ఇచ్చట ఛేసి+సరి మాతలు కలిసి గురువులై నవి. కావున నిది వై తాళీయ మునకు విరుద్దమ.కాదు. నిజమునకు అప్పకవి చెప్పినది _పాచ్యవృత్తి, ఉదిచ్య వృష్తివంటి యొక ఖీదమగుచున్నది అయికే వాటియందు వె తాళీయమున నిషేధింవబడిన పసి+సరి మాతల కలయక చెప్పబడ.ట విశేషము. అప్పకవి దడిణాంలిక" మందది లేదు. వైతాళీయమున అనుమఠింవబడినదే ఒకటి, “రండు చోట్ల మ్యాతల కలయిక నియతము చేయబడివది,. మరియు బేసిపాదము లందలి 5 వ, 68 వ మాతలు, సరిపాదములందలి 7 వ, రవ మాతల ' కలయిక నియతముగా నిషేధింపబడినది. వూ_్షిగా గణవద్ధతి ననుసరించుట వలన ఇట్టిస్టితి కలిగినది. అయితే అప్పకవి చెప్పిన ఈవద్దతి వైతాఠలీయముల లవణ వద్దతికి విరుద్ధము (యతి (పాసలు చి. పెద్దన చెప్పినళ్లు అవుకవియు పాటించినాడు )= ఉదా ;

1. వళులు లముల్‌ - వచ్చుటట్లు నై రలలు గ మున్‌ బై - రాన్‌ ద్వితీయంబులన్‌ (త్రి ద్విలము బూన్సు - (దీజి) యం (ఘులన్‌ దలిరుచు మారుతి - దమీణాం తికాఖ్యన్‌ _---ల. సా. నం. 22-115.
2. ఉరు సాజగ - లుండు బేనులన్‌ సరులందూకొను - సం భవంబులున్‌ దొర లేడిట - తొమ్మిదింట రా ధరలో6౬ జెన్నగు - దడిణాంతికన్‌, ఎల. క. 4-28,

ఆటవెలది లి్ర0 ఉపజాతులు

“జాతులు” ఆధారముగా ఏర్చడినవి “ఉవజాతులు. జాతిపదృమ.లందు వలనే ఉపజాతి పద్యములందును మా తాగణము లే ఉపయోగింవబడును, (చూ. జాతులు; మా[తాగణములు.). కాని, జాతులకున్న (ఆది పప్రాసనియమము ఉపజాతుఅ కుండదు. మరియు ఉవజాతులలో యరికి బదులు [పాసయతియు చెల్లింపవచ్చును. యతి పాసఆ చెల్లింపులతో వచ్చిన భేదమే తప్ప జాతులకు, ఉప జాతులకు వేరే భేదమేమియులేడు. ఈ విధమైన యత్మిపాసలు సంస్కృతమున లేవు కావున, సంస్కృృతీయములందు ఉవజాతి భేద 'మేర్చడ లేదు. కాగా *“ఊఉప జాతి” భీదము తెలుగుకకు మా[తమే (పత్యేకమయినది.

ఉపజాతి పద్యము లివి :

శ. ఆటవెలది

1. శేటగీితి

2. సీసములు

కలం మంజరీద్చిపద, సమగీతులు

"తెలుగులోని గీతులను లాక్షణికులు విభజించిన (పకారము ఈ కిందివి నమగీతులు,.

*. ఆట వెలదిం

1. శేటగీలి.

ఈ "రెండింటిలో ఆటవెలది యందలి నాల్గుపొదములు సమములుకావు 'బేసిపాదము లొకవిధముగా, సరివ*దములు మరొక విధముగా నుండును, ఇది “విషమ లక్షణము. తేటగీతి యందు మొతము వివమత్వము లేదు. కాని ఈ ంటిని కలిపి లాదణికులు సమగీతు లన్నారు. ఎత్తు గీళ్యాదులను విషమగీతు లన్నారు. (చూ. వివమగితులు,) విషమగీతులకు [వయోగము మిక్కిలి తక్కువ సమగితులకు విశేష ప్రయోగము ఉన్నది. వీటి వచార స్వరూపము వీటి సమ వివమమత్వములకు కారణమేమో యనిపించును. ఆటవెలది

లావణికులు చెప్పిన రెండు సమగీశులలో 'ఆటవెలది" మొదటిది. ఈ పద్యము ఉపజాతి వర్గమునకు చెందినది, (చూ. ఉ పజాతులు.).

ఆటవెలది యందు జేసిపాదము లొకవిధమైన గణ[క్రమముతో, సరి పొదము లింకొకవిధమెైన గణ[కమముతో నుండును.

'జేనిపొదములు : 8 సూ. + 2 ఇం.

సరిపాదములు ; 5 నూ,

కం0 జాత్యువజాతులు (పాదమున క్రై చేసి గణములుండును.). ఈ పద్యము ఉపజాతి వర్గములోనిది గాన (పాస నియమముండదు. చతుర్ణగణాద్యవరము యతిచెల్లును. యతికిఒదులు (పాసయతిగూడ చెల్ల వచ్చును. ఉదా ; ఉప్పు కప్పరంబు - నొక్కపోలిక నుండు6 జూడ6 జూడ రుచుల - జాడచేరు పురుషు లందు6 బుణ్య - పురుషులు "వేరయా విశ్వదాభిరామ - వినుర వేమ, వేమన పద్యములు. ఆట వెలదికి (అది (పాన నియమము పొాటించినచో వివమమగీతమని లాతణికులు చెప్పిన “వగితి' యగును. (చూ. (వగీతి.). కాని (ఆది (పాస నియనుము వలన (పగీతి “జాతి వర్గమునకు చెందుటచే, (పాసయతిని చెల్లించ రాదు. యతినే చెల్లించవలెను. ఆటవెలదికిని, తేటగీతికిని “గీతి' (“గీది) యను వ్యవహారమున్నది. తేటగీరి లావణికులు చెప్పిన రెండు నమగీతులలో '“కేటగీతి' "రెండవది. ఇది “ఉపజాతి వర్గమునకు చెందినది. (చూ, ఉపజాతులు.) "శేటగీతి యందు 1 పతిపాదమున నుండవలసిన గణ్మకమమిది : 1నూ. + 2 ఇం. + 8 నూ. ఈపద్య ముపజాతి వర్షములోనిదిగాన (పాసనియమము లేదు. చతుర్ధగణామరము యతిచెల్లును. యతికి బదులు |పాసయతిగూడ చెల్లవచ్చును. ఉదా : కన్నె మరునకు6 బూ౭దూపు - లెన్ని లేవు! కన్నె గేదంగి విరికెన - గావు గాక, నూన బాణాఖియాతికి - దీని గాలి సోకి ననుగాదు తలయేలు - సోకు నపుడు, వను. 88-145. 'శేటగీతికి ఆది |పాసనియమము పొటించినచో “అంతరాక్కరి యగును. కాని ((పానలేన్సి [పతి అంతరాక్కరయు 'శేటిగితి కాదు. అంతరా క్కృర పొదాంతమం దుండవలసిన చం[ దగణము రలమో, నగలమో అయి నప్పుడే శేటగీతికి సరిపోవును అంతరాక్కర యందు యతి ఛెల్లింపు విషయ మున మత భేదమున్నది (చూ. అంతరాక్కర).

నన్నయగారి గీతములు బి61 శేటగీతికిని, ఆట వెలదికిని “గీతి" (గీది యను వ్యవహారమున్నది. నన్నయగారి గీతములు న సబ్నయగారు సీసపదములందు వలెనే గితపద్యము (ఆటవెలది, 'తేట గతి) లందును యతి-(పాసయతి నుపయోగించుటలో కొన్ని నియతవద్ధతుల ననుసరించినారు. (చూ. నన్నయగారి సీసములు.) ఈదృష్ట్యా నన్నయగారి గీతములను వర్లీకరించినచో ఆరు పద్ధతులు నిష్పన్నము లగును.

1. సర్వ యతికము ; అన్నిపాదము లందును (శేవల) యతి గల గీతము, ఉదా: ఆ-వె. సభల వి_స్తరిల్లి - శల్యాదికములై న నాల్లు పర్వములవి - నంగజాలి నవమ పర్వమనంగ - నవ్యార్థరమణీయ మగుచు శలృపర్వ - మతిశయిల్టు. ఆది, 1-52 £. సర్వ(పాసము : పాదములన్నింట |పాసయతిగల గీతము. ఉదా; ఆ వె. జపము సేయుచున్న6 - దపను€ డాతనికిం [బ త్యత మయి (తిలోక _ చమ డమర వరుండు దురిత వారుండు - తరణి [తయీమూ ర్తి వనజ మితు( డిట్టు = లనియెు6ం గరుణ. ఎ అరణ్య. 1-42, తి. బేసిపొదములలో యతి, సరిపొదములలో (పానయతి గల గీతము. ఉదా ఆ.వె [భమ విమోపహలోభ - భయసరిభూతనై కొడుకు విడువనంత _ వెడంగనయ్య యేను భీముక_క్రి - యొజుంగక పంచిన దాన(గాను వినుము - వీనిశజక్రి ఆది, 6-2568. శ, 'బేనిపాదములలో [పాసయతి, సరిపాదములలో యతి గల గీతము, ఉదా; 'కే,గీ. వినయమున [దోణురూపు మ - న్నున నమర్చి ధాని కతి భక్రితోడం బ - ద&ణంబు?

లిరిలి జాత్యుపజాతులు "జేసి (మొక్కుచు సంతతా - భ్యానళక్తి న్యస్త విద్యా రహన్యంబు య లర్టింబడ సె, ఆవి. క-209,

5, పూశర్వార్థమున యతి, ఊ త్తరార్థమున (ప్రాసయతి గల గీతము. ఈ పద్ధతికి ఉదాహారణములు నన్నయగారి రచనలో లభించవు.

6. పూళ్వార్థమున (పాసయతి, ఉత్తరార్థమున యతి గల గీతము.

ఉదా :

కేగి. వాని. జూచి నలుండు - దా నల్లి కాప షి

నున్నగతి యుజింగి - నిన్ను(బొంది

యహి విషంబుచేత - ననిళంబు దగ్భుండ

నైతి నింక నాకు - నలుగ వలదు.

--అరణ్య,. 2.179. సీసములు

సీసము ఉపజాతి వర్గమునకు చెందిన పద్యము. (చూ. ఉవజాతులు.). ఇందు (వతిపాదమున వరుసగా అరిం [దగణములు శ "ర0డు సూర్యుగణములు జూ మొత్త మెనిమిది గణములుండును,. ఇట్లు నాల్లు పాదములు రచించి, చివర “గిత్రి మును అనుబంధముగా చేర్చవలెను (గీత మనగా ఆటవెలది కావచ్చును శేదా తేటగీతి కావచ్చును. ఈ ెండింటికిని “గీత” మన్న వ్యృవహారమున్నది). అప్పుడీ మొత్తము కలిని “సీస పద్య్వమని చెప్పబడును. అయితే, ఎనిమిదేసి గణ ములుగల నాల్లు పాదములకు మా[తమే సీసపాదములని వ్యవహారము. అనుబంధ పద్య పాదములకు గీత పాదములని వ్యవహారము ఈ సీన-గీత పాదముల మొత్తమే “సీసి పద్యము,

(వతి నీసపాదము నాళ్లేసి గణముల కొకటిగా "రండు ఖండములుగా విరుగును, పూర్వ ఖండమందు వరుసగా నాలుగిం (ద గణములు, ఉ త్తరఖండ మందు వరుసగా శెండిం[ద గణములు + "₹0డు సూర్య గణములు = (మొత్తము నాల్డు) ఉండును, ప ఖండమున కా ఖండమంచే యతి ఐెల్లింపు. అనగా పూర్వ ఖండాద్యకరమున కా ఖండమం౦ందలి తృతీయ గణాద్యవరము, ఉత్తర ఖండా ద్యశరమున కా ఖండమందలి తృ తీయ గణాద్యవరము యతిచెల్లును (నిజమునకు పూర్వో త్తర ఖండములను ఆెండు పొదములని, మొత్తము సీనపాదము. ెనిమిది యని, చేసిపొదము లొకరీతి గణ కమముతో, సరిపాదిము లింకొకరీతి గణ కమ ముతో నుండునని, | పతిపాదమున తృతీయ గణాద్యవరము యతి చెల్లునని, గీతము ననుబంధముగా చేర్చినచో నీమొత్తము సీసపద్గు మగునని చెప్పవచ్చును. శాని ఇది లావణికులొప్పిన పద్ధతి కాదు ఇట్లు రెండేసి ఖండనుంలుగా విభక్త మగు నాల్గుపాదముల తరువాత గీత మమబంధింవబడును (గీత =ఆట వెలది లేదా శటగీతి లకణములకు చూ అటనెలది, తేటగీతి

సీనములు ౭6% సీస మువజాతి వర్గమునకు బెందినదిగాన (పాసనియమముండదు. అందువలన యతి చెల్లి ంపవలసినచోట (పాసయతిని గూడ చెల్లి ంపవచ్చును.

_-ఇది సీసపద్య లమణము.

ఈ సీవ పదృమందు (పాస, (ప్రాసయతి, యతి శెల్సింపులలోని కొన్ని యమముల ననుసరించి కొన్ని సీస భేదములను లావణికులు ఇప్పినారు. మొత్త మా భేదములు పది.

1. సమ సీసము శ. అక్కిలివడి సీసము

౭ పాస సీసము 7, వృత్త (1పాససీసము

8. అక్కిలి ప్రాససీసము 8. సర్వతః ప్రాససీసము

9. అవకలి సీసము ర సర్వలఘు సీసము

5 వడి సీసము 10. విషమ సీసము

పిటిలో చివరి రెండు తప్ప మిగిలినవి (పాస, (ప్రాసయతి, యతి చెల్లి ంపులలోని భీదముల ననుసరించి రూపొందినవి. 9 వది అఘ్వతర నియమముతో రూపొం దగా, వదవది సీనపాద వికహితముగా రూపొందిన సీసపద్యము, ఇందు సీస పాదములకు బదులు వేచే పద్యపాదము లుండును,. ఈ మొత్తము. పదింటిలో చివడది విషమపీనము కాగా, మిగిలిన తొమ్మిది “సమసీసము" లనబడును. (సమ సీసమన్నది సీసపద్య భేదను.లలో సర్వకావ్యవ్యా_ప్తమైన మొకసీసముేరుగూడి),.

పీటిలో మొదటి ఆరు+విపమసీసము= మొ _త్తమేడు ఇెదములను భిమనచెప్పినాడు.

వి. ఇెద్ధన అతనినే అనుసరించినాడు. ఈ మొత్తము పది భేదములను అనంతుడు

చెప్పగా. చి. "పెద్దన అతని ననుసరించినాడు అప్పకవి పె పదింటిలో కవ,

4 వ, 7 వ భేదములను ఇెప్పలేదు. అనంతాదుల తరువాతి వాడప్పకవి. అతడిట్లు

కొన్నింటిని వదులుటకు కారణము కనుపించదు. అప్పకవి తానుచెప్పిన సీస

భీదములందును కొన్నిచోట్ల తన లత్యులమణముల శీ పొందిక లేకుండ (వాసి

నాడు. మిగిలినవారి లద్యు లమణములును అక్కడక్కడ సందిగ్దములుగానున్నవి. అనంతుడు చెప్పినవి మా్యతము సమ్మగ్రములు.

ఫీమన సీస భేదములను చెప్పుటలో శేవలము సీసపాదములనే 1 పధా నీకరించి గీత పాదములను వదిలినట్లు కన్చించును. తరువాతి లావణికులు గీత పొాదములనుకూడ స్వీకరించినారు. ఈ స్వీకరించుటలో కొన్ని సీస భేదముల విషయమున గీత పూర్వార్థము ఒక పొాదముగా, ఉత్తరార్థము ఇంకొక పాద ముగా భావింపబడినది. కన్తూరి రంగకవి వె పదిభేదములే కాక 1. అర్ధ నమసీసము, 11. సమ

నామ (ప్రాససీసము, 111 ఉత్సావావేదండ సీనము, 17. గీతరహిత చత్నుస్పాస

సీసము అను మరినాల్లు భఛేదములను -పీర్కొన్నాడు. కాని వాటి లద్యు లతణములు

(వాయలేదు. వై పదింటిలోని సమసీస, (ప్రాసనీసములను చెప్పలేదు. పదెట్లయి

లర జాత్యుపజాతులు నను అతడు పేర్కొన్న వె నాల్లింటి స్వరూవమేమో శెలియుటకవకాళములేదు. (క. రం. కవివ సీస భేదమునకును లమ్యు లక్షణములు (వాయలేదు.).

“అవకలి, అక్కిలి' అను వదములను లావణికులు [పయోగించిన రీతిని గమనించినచో, కచ్చితముగా నా పదము 'లేయర్థము నుచ్దేశించుచున్నవో ఇప్పుటకు వీలు కన్సించదు “అక్కిలి యనగా తమిళ మందలి "మోనై' వంటి దనియు, అవకఠలి యనగా “ఎదు” వంటిదనియు (గహింవదగును' అని డాక్టర్‌. పాటిబండ మాధవళర్మగారు (ఆం[ధమవోభారతము ఏ ఛందఃశిల్పము. పు, ఉ72) చెప్పినారు (తమిళ ఛందళ్శానన్త్యము ననుసరించి “మ్నోనె' ఆద్యవర మతిని, “ఎదు..' ద్వితియావర మటిని చెప్పును ఇవి వరుసగా "తెలుగులోని యతి, |పాసలకు సమానములు ) భీమన ననుసరించి యాయంళము చెప్పబడినది.

సీస భేదములలో విషమనీసము చితమైన పద్యము, “ఉత్సావాి పద్యమునకు గీతము ననుబంధించినచో విషమసీస మగును _ (వివరములకు చూ, విషమసీసము.). అనగా సీసపాదములు లేకుండగనే ఇది “సీస్‌ముగా చెప్పబడినది ఒక పద్యమునకు మరొక పద్యమును అనుబంధముగా చేయుట యన్నది సీస వద్యముయొక్క- (ప్రత్యేకత. ఈ (పళ్యేకత ననుసరించియే విమమసీసము ఒక సీస 'భేదమగుటకు వీలేర్పడి యుండవచ్చును.

జనాాశయ చృందము (సంస్క్బృూతమ్సు నందు "శిర్ణక* మని యొక పద్యము చెప్పబడినది. ఇది “అధికామర'* యొక్క భేదము. అధికావర చివర “గీతిక” చేరినచో శీర్షక మగును, (వివరములకు చూ. జన్మ్నాళయి. అయిదవ అధ్యాయము. 4శీ-51). ఈవిధముగ లదణము సంస్క్బూతమున చెప్పబడుటకు సీసపద్య వభావమే కారణ మనిపించును. జనాశశయిలో చెప్పబడిన శీర్ణకము లకు సంస్కృతమున లవ్యములు లేవు... 'లలిత' మన్న శీర్ష క భేదము "తెలుగు సీసమునకు దగ్గరగా నుండును. నమసీనము

సీస పద్యమందు యతి, ప్రాసయతి స్వేచ్చగా ఉపయోగింపబడినచో అడి 'సమసీస' మగును. సామాన్యముగా సీసపద్యమన్న చో, అది సనమసీసమని'యే భావింపబడును, (సీసపద్యపు గణ[కమాది సామాన్యలవణములకు చూ.సీనములు) ఈ సమసీసమందే (పాస, యతి, [పాసయతుల నువయోగించుటలోని కొన్ని నియమములనుబట్టి ఏడు భేదము లేర్చడినవి. (చూ. సీసములు).. ఆవి విడిగా చెప్పబడును.

ఉదా:

సీ, సింవోసనము చారు-సితపుండరీకంబు

చెలికత్తె "జలువారు-వలుకు(విలుక

(పాన సీనము లింక్‌ శృంగారకుసుమంబు-చిన్ని చుక్కలరాజు పసిండి కిన్నెరవీణ-వపలుకు( దోడు నలువ నెమో్కముద-మ్ములు శేధిన్య వాములు తళుకుటద్దంబు సంత్క వుల మనసు 'వేదాది విద్మ్శలు-వివారణ స్థలములు చక్కని రాయంచ- యొక్కిరింత గీ. యెపుడు నేదేని కాదేవి-యిందుకుంద చం[దచందనమందార-సారవర్ష్ల ణ శారదా దేవి మామక-స్వాంతవీధి నిండు'వేడుక వివారించు-చుండు(గాత. -ాాశ్ళం. నైమ. 1-5. పాన సీసము సీస పాదములు నాల్షింటికి, (గీత పూర్వార్థ మొక పాదముగా, ఉత్త ార్థము మరొక పాదముగా భావించి) గితపు రెండు పాదములకు, మొత్త మారు పాదములకు (అది (పాస చెల్లింపబడికచో, అది “పాససీసి మగును, పాన సీసమండు పాదమందంతట యతృ దర మొక శావలిను (అనగా పాద పూర్వోత్తర ఖండములందు యతిచెల్లు నడరము. భిన్నము కాగూడదు. అఆశ్షే గీత పూర్వో_త్తరార్థములందును ) |పాసయతి [పయోగింపగూడడు. (సీసపు గణ[కమాది లమణములకు చూ సీసములు.). ఉదా; సీ, భామిని చేనున్న - వట్టుతోరము. జూచి (పల్రిదంబున! (బెంచి -పారవైచి యా ముని (దోమ మ - త్యంతమై తనుబట్టి యతి దరి్మడుని. జేయ - న్నార్డి నొంది భూమి వెల్వడిపోయి - పుర పురంబొక్కుచు బుండరీకాకు యో - భువన వంద్య

లీ66 జాత్యుపజాతులు స్వామి నాయవరాధ - శతసవా సంజులు నై రింపవే కృపా - జలధి యనుచు గి, (ైసేము డించు కౌండిన్యుని - లీరిలాపి పృథుల సౌఖ-ంబు లొసంగి గాం - భీర్యమమర. బాముై 6 బవ్వళించిన = (వభుండ వనిన' (వాస సీనంబు విలసిల్లు6 యు బద్మునాళ. _--అనం. ఛం. 98-21. అక్కి,లి (పొన సీసము సీసవద్య పాదములు ఒక్కొక్కటి "రెంజేసిగా ఎనిమిది ఖండము లగును. ఈ ఎనిమిది ఖండములకు, గీత పద్యపు నాల్గుపాదములకు (మొ త్తము వన్నెండు) (ఆది) (పాస చెల్లింవబడినచో, అది “అక్కి-లి (పాససీసి మగును. పాదమంతట (వూర్వో త్తర ఖండములందు) యత్యమక మొక్కే కావలయు నని “కవిజనా[శయ' మండలి లక్యమువలన "తెలియును. కాని అనంతాదులీ యంశమును పాటించలేదు. (పాసయతి (పయోగించ కూడదు. సీసపద్య గణ (కమాది సామాన్య లక్షణములకు చూ. సీసములు.) ఉదా : సీ. ఉరగ తల్పునిం గాని - యుల్లంబులో నిల్ప శరధి తల్పుని6 గాని = సన్నుబింప ముర సంహరుని గాని - (మొక్కుల. గై సేయ నం మృ'గేం (దులగాని = నమ్మి కొలువ గరుడవావాను సపేరు6(-గాని వీనులంజొన్న బురుషోత్తముని గాని - పూజ సేయ వారి (వసాదము'గాని = యరిమె (గొనసొల అనాలి ణా ౧ బరమాత్యుు వని(గాని = భ_క్షింబూన గి. ధరణి నివినాదు నిత్య వర్తనము అనుచు బరంగు (వతిలాని నీవుచే - పట్టవనిన [క వం

అవకలిసీసము లీ? జరుగు నక్కిలి (పాపసీ = వపంబు కృతుల6 బర భృళాతసి పుమ్పోభ అ వద్భనాభ. అనం, ఛం. 8-80. “పాససీసి మందలి గీతపు నాల్లుపాదములకును (ఆది [పాన ల్సి ససీస మగు = "వెద్లన చెపి ॥ ం వ్‌ అక్కిలి పాస నని వి. పెద్దన చెప్పినాడు. (చూ. (పాస అవకలి సిసము సమసీసమునండు నియతముగా అన్నిపాదములందును. (గీతపాదము లందును యతికాక 'ప్రాసయతినిమా[తమే. భెల్లించినచో, అది “అవకలిసీనో మగును, (సీసపద్యపు గణ[కమాది సామాన్యలవణములకు చూ, సీసములు,) అవకలి సీసమునే అనంతుడు, చి. 'పెద్దనలు “అవకలి పాససీసి మన్నారు, ఉదా: సీ, నిిమహీమండల-[పజంీతింబెంచుదు బరమండల౦బుల-ధరణిపతుల నదిమి కప్పంబుల-ముదముతో (గొనుచును బలిమి నీయని భూమి-వలయపతుల నుక్కడంగించుచు-దిక్కుల:దనయాజ్ఞ "వెలు(గించుచును వి ప-కులమునెల్ల 6 [బోచుచు శరణన్న (-గాచుచు ఖీతుల న(గ్రజన్ములకు న-ను గవామున గీ. జారుతరమహా [గ-హోరంబు లిచ్చుచు 'దేవభోగముల మ-హోావిభూతి. దనర(6జేయుచిట్లు-మనుమార్షుండగు విష్ణు వర్ధనుండు వంళ-వర్ధనుండ, భారం ఆది, [=

కిరి జాత్యువజాతులు వడి సీనము సీస పాదములు నాలుగు, (గీత పూర్వార్థ మొకపాదము, ఉత్తరార్ధ మింకొక పాదముగా) గీశ పాదములు రెండు = మొత్తమారు పొాదములం 'చేపాదమున కా పాదముగంద. ౦వతాదర మొకశే యున్నచో, అది 'వడిసీని మగును. పాద పాదమునకు య తరము మారవచ్చునుగాని, ఒశే పాదమందలి పూర్యో త్తర ఖండములకు మారకూడదు [పాసయతి ఛెల్లింపరాదు. (సీసపు గణ క్రమాది సామాన్య లథణములకు చూ, సీసములు.). ఉదా; సీ కరుణా సముదుండు - గజరాజ వరదుండు గర్వితానుర శిరః = ఖండనుండు విహణేం[ద వాహుండు = విబుధేం[ద వంద్యుండు విశరజూచణ - వీవ్షణుండు రతిరాజ జనకుండు = రఘువంళ తిలకుండు రణ బలోద(గుండు - రమ్యగుణుండు గోకులాదీకుండు - గోపికా రమణుండు గోవిందు. డురుకళా = కోవిదుండు గీ, అనుచు వడి నీనముల నిన్ను - నఖినుతింతు రఖిల విద్యా విశారదు - ల్రైన మునులు వన్నగాధీళ తల్చ నా - పాలి 'వేల్ప భక్తజన కామ్యులాభ శీ - వద్భనాథ, అనం. ఛంద. లి=లి!. గీశమును లెండు పాదములుగా గాక, నాల్గు పాదములుగానే చి "పెద్దన భావించినట్లాయన లక్యమువలన 'ఆలియును. అక్కిలివడి సీసము సమసీసమునందు పాదములన్ని 9ట యతిమా్యతమే ఇెల్లించినచో ఆది “అక్కి-లివడో నీసమగును. పాదపాదమున కేకాక, ఖండఖండమునకును యత్యత రము భేదింపవచ్చును. పాసయలిమాతము కూడదు. (సీసపు గణ[క్రమాడి సామాన్య లతణములకు చూ, సీసములు. ).

వృ త(ప్రొనసీనము లకర ఉదా; సీ, శబ్దసంస్కార మె-చ్చటను జాణంగనీక పదమెతి యర సం- పదల 6 ఉొదల€ దల౯పెల్ల నక్షిష-తను (బదీపితముగా లు ఎలు బునకు_క్రిదోషంబు-పొంత6బోక యాకాంతమీతస్ఫూ ర్రియాచరించుచును జా ఖాచం [కమ]కియ[-గడవ(ంజనక (వకృతార్థభావంబు-పాదుకో నదుకుచు నువవత్తియెందు న-త్య్యూర్జితిముగ గీ నొకటంబూర్వో త్తరవిరోధ-మొదవక ౦డ6 ద_త్తదవయనవాక్య అా-త్చర్మ భేద ములు మవోవాక్యళ"త్పర్య-మునకు-నొనర( బలుక నేర్చుట బవుతపః-ఫలముగాదె- ఆా(పభాం విరి, *వడిసీసి మందు గితపు నాల్లు పాదములకు యత్యకరము ఖేదించి నచో “అక్కిలివడి సీసిమగునని వి. "పెద్దన యన్నాడు. అగుచో, చి. పెద్దన కళని వ్‌ జ జ, ఇ వ్‌ యొక్క “వడిసీస' లత్యము వి పెద్దన దృష్టా అక్కిలివడిసీస మగును, (చూ, వడిసీసము.). శే ఆగ కే థ్‌ అక్కి-లివడి' సీసమును చి. "పెద్దన “అవకలివడి సీసమని “వేర్ణాన్నాడ్డు వృత్తపాన సీసము సీసపు నాల్గు పాదములకు మాత్రమే (ఆది పానము ఛచెల్లినచో అది “వృత్త్మపాస' సీసమగును. పొాదపాదముశకు యత్యవదరము భేదించవచ్చునుగాని, పాదమందలి పూర్వో_త్తరఖండములకు భేదించరాదు. సీసపాదములందు (ప్రాసన యతి కూడదు (నీసపు గణ|కమాది సామాన్య లదణములకు చూ, సీనములు,), ఉదా : సీ, (శీ శితవకుండు-సింధురవరదుండు చింతిత ఫలదాన-శీలు(డితండు

ల్టీ?0 జాత్యుపజాతులు ఆ శితావనలోలు;-డాభీరకాంతాకు చా [గకుంకుమభూపి.-తాంగుడితండు అ[శాంతజయధాము(-డాళశాంత విశాంత యకశకుండు ధారఠాధర-శ్యాముండితండు వికుతవిభవుండు-విపులబలాఢ్యుండు వికసితవదనార-విందుండిత6డు గీ అనుచు మునులును దివిజులు-నభినుతింప జూపు చెవులపాన్పున వెన్ను- మోపియుండు నంబుజోదరుండంచు ని-ట్లాం ధకృతుల ఇెప్పిేని వృత్తపప్రాస-సీసమగును. -=అనం. ఛం. 8-26. ఇది దాదాపు “[పాససీసము" వంటిదే, ఒక్కశే భేదము, (ప్రాససీస మండు గీతపు బేసిపాదములండుకూడ (ఆది) [పాస చెల్లును. ఇందులో చెల్లడు, (చూ. (పాససీసము 0) సర్వతః పాససీసము సమసీసమునందు నియతముగా నన్నిపాదములందు [పాసయతిగా నొశే యవరము ఛెల్లించినచో “సర్వతః (పాసి సీసమగును. (సీసపు గణ [కమాది సామాన్య లవణములకు చూ, సీసములు,) ఉదా: సీ. రామాం (ఘిళ క్తుండు- హేమా దిధీరుండు భూమిజాళోక త-మోమీహిరుడు (శీమాణవకలోక-సోముండు పుణ్యుండు భీమవరా కమ-[శీమహితుండు కామితఫలదుండు-ధీిమంతు. డురువాల రోమకోద్దూత పూ-ర్వామరుండు 'శమంకరుండు సం-[గామపురారాతి సామజాహితసమ-స్టేమకీ రి

నర్వఆఘునీనము వ్లీ1 గి తామరసమి[త లేజుండు-ద్దామగుణుండు నామదివసించు నియ్యభి-రామమూ_ర్టి స్వామియన సర్వతః [పాస-నామసీస మైమెటయు నిది కపీసార్వ-ఫెమ కృతుఅ. ఎల, పొ, సలి. (చి. "పె 2-8. సర్వ లఘుసీసము సీస పద్యమం౦ దుపయోగింప వలసిన ఇం[దగణములకు బదులు వంచ లఘు (నలల) గణములను, సూర్యగణములలో "కేవలము నగణములను మాతమే (ఉపయోగించి నీసపాదములు నాల్షింటిని సర్వ లఘుకముగా రచించినచో, అది “సర్వలఘుసీసి మగును. గీతము సర్వలఘుకము కానక్కరలేదు. (సీవపవు గణ (కమాది సామాన్య లకణములకు చూ. సీసములు.) సర్వలఘు సీసమునకు లావణికులు చెప్పిన లవణమిది. అయిత, కొందరు కవులు సీసపాదములతోపాటు శగీతములను గూడ సర్వలఘుకముగా [గహించినాకు. గీతమందును ఇం[దగణములకు బదులు పంచలఘు గణములను, సూర్యగణములలో "ఫేవలము నగణములను మాతమే ఉపయోగించినారు. ఇదిట్లుండగా, మరికొందరు కవులు సీను గీతపాదములం దును వంచలఘుగణములకు బదులు ఇం (దగణములలోని సర్వలఘుకమగు *నలి మును (వయోగించినారు. నలము చతుర్ణఘుగణము. కాగా గణమున కొక్క లఘువుగా సీసపాదములం చారు, గీతపాదములందు ౭0డు లఘువులు తగ్గును మొత్తముమీద నీ యంళములన్నియు లావణికు లొప్పనివి, కాని ఇతర సీస భేదములకు లవణము ెప్పునప్పుడు (ఒక్క ఖీమన శవ్చ) లాకణికులు గీతమును గూడ [గ్రహించి కలిపి చెప్పి "“సర్వలఘు'" భేదవిషయమున గీతమును (గహింప కుండుటకు కారణము కన్పించదు. వై యంశము అన్నింటిని గమనించినచో, సర్వలఘుసీసము. [క్రింద చూపబడు రీతులలో నుండుట కవకాళశమున్నట్లు కన్చించును. (గమనించవలసిన యొకటి "ర0డంళములు ; పంచలఘు గణములను (వయోగించినచో సీసపాద మున 86 లఘువులు (6౫5 ఖ్‌ బైణతి ఆ న. ఉండును, చతుర్లమఘుకమగు నల ములను 1పయోగిం చినచో సీసపాదమున తి0 లఘువులు (6౫4 + బలి = 80) ఉండును. ఇళ్లే గీశమందును పంచలఘు గణముల నుపయోగించినచో గీత పాదమున [18 లఘువులు (8+5+5+8+8= 189) ఉండును. నలముల నుపయో గించినచో 17 లఘువులు (ల+4+4ఉ+8+8=17) ఉండును. అనగా శిఠ, 80 లఘువులతో సీసపాదములు ద్వివిధములు, 19, 17 లఘువులతో గీతపాదములు ద్వివిధములు, ఈ లెక్కతో ఈ భేదములను గమనించవలెను ).

ల్డ్‌ాల్ప జాత్యుపజాతులు

1. సీసపాదములు మాతమే సర్వలఘు నియమము గలది.
2. తిరి లఘువులు కలది (లావణికులు చెప్పినదిది)
3. త0 లఘువులు కలది.
4. సీసపాదములతోవాటు గీతముగూడ నర్వలఘు నియమముకలది.
5. గీ, పా. 19 లఘువులు కలది.
6. గీ. పా. 17 లఘువులు కలది. ఈ రెండవ భేదమాధారముగా నీ[కింది యవాళతళ 'భేతము తేర్పడును
7. సీ. పా. కిల. --గీ. పా, 18ల.
8. సీ. పా. లీ6 ల. --గీ, పా, 1/ల. 1 నీ పా. 80౦0ల. --గీ.పా 1909ల.
9. సీ. పా. 80౦0ల --గీపా 17ల. వె నాలుగింటి దృష్ట్యా ఈ ,కిందివిధములలోకూడ సర్వలఘు సీస ముండుట కవకాళశమున్నది.
10. సీనసపాదములందు మాతమే చతుర్దఘు-పంచలఘు గణ మి్మిళ అము. 11, గీతపాదములందు మామే చతుర్లఘు-పంచలఘు గణ మ్నిశ ణము.
11. సీసపాదములు కేవల చతుర్హఘు, లేదొ పంచలఘు గణములతో నుండి గీతపాదములు మిృశముగా నుండుట, 1౬. సీసపాదములు మిముగా నుండి గితపాదములు కేవలము చతు ర్లఘు, లేదా పంచలఘు గణములతో నుండుట. సర్వలఘు సీసము లిన్నివిధములుగా నుండుటకు వీలున్నట్లు కన్పించి నను, కొన్నిటికేతస్ప అన్నింటికి లవ్యములు లభించవు. యతి చెల్లించు విషయమున లాతమణికుల లత్యములు భిన్నముగా నున్నవి. అనంతుని లమ్యమందు సీనపాద పూర్వఖండములయందు (పాసయలి ఉత్తరఖండములందు యతి చెల్లనది, చి, "పెద్దన, అప్పకవుల లవ్యములందు సర్వ(త [పాసయతి చెల్లినది. అంతేగాక [పాసాదరముగూడ నొకటియే. గీత వద్యమునం దీ యిద్దరు యితినే చెల్లింపగా అనంతుడు [పానసయతి, యతి-౭౦టి నువయోగించినాకు. అయితే సర్వలఘు సీసములమ రచియించిన కవులు యతి, (పాసయతులను సమసీసమందువలె స్వేచ్చగా నుపయోగించినారు అయితే లాకణికులు యతిచెల్లింపు విషయమున 'నేమియును చెప్పలేదు. అందువలన, కవల _ (ప్రయోగములనుబట్టి యతి, [పాసయతులను సర్వలఘుసీసమున "స్వచ్ళగా నుపయోగింపవచ్చునని చెప్పవచ్చును. వెన వివరించిన భేదములలో లభించినంతవరకు లక్యుములు చూప బడుచున్నవి,

వృ త్త(ప్రాననీనము ల్లి?

1. లావణికులు చెప్పినరీతికి ఉదా; స్‌, మృగమదము తిలకమును - నగుమొగము చెలువమును నలతి పవడము. దెగడు = నధర పుటము వలుద జఘనములు బొలు - పలరు కనకవు వలువ కలితకర చరణమణి - కటకములును విరుల తురుమును నమలి - పురి సాబంగు మకరికము రచన 'నెసంగిన చెవుల - రమణములును కరకమల యుగళ ధృత - మురళియును దదివిధమగు నిలుకడయు నిటలతటి - నెజయు కురులు గ్‌ "తెల్ల దిమ్మరేకల భంగి - నుల్ల సిల్లు 'వెడద కన్నులుగల గోవ = వెమకాని నాశయిం చెద ననుచుని - ట్లమర6 జెప్ప సర్వలఘు సీనమగు నండు - జలజనాభ. అనం. చం. ₹8-88.
2. సీ, పా. 86 ల - గీ. పొ. 10ల. ఉదా; సీ, తరుణశ? భరణ నువి - తరణ భయ వహారణకర యరుణ సరసిరువానిభ - చరణ యుగళ మదన మద మథన ఘన - కదన తల విజయగిరి వదన జగదవనకర్‌ _- వదన జనక వశజభవ దమనవుర - దనుజకుల శమనమునని మనుజసుర వరద ప్రతి - ద్‌న విలసిత బహుళతర విభవ రిపు _- దవాన దవ దహనవటు విహగ పతిగమన నుత - మహిత చరిత గీ. ధరణి రథ తరణి ళత సద్భృళ - హర్మ్యతినయన గరళ గళధనద నఖ ళకుభద = గగన చికుర వరనుగుణ నికర మృదుహృదయ - ళరధి ళరధి యురగ వరభరణ ధరవరమ - వురువ గిరిళ -ారాజశళ. విలా. 1-17,
3. సీ. పా, శీర ల. -గీ.పా, 17 ల. ఉదా: సీ, నవ వికచ సరసిరుహూ - నయనయుగ నిజచరణ గగనచర దివిజనుత _ నిగమ వినుత జలధినుత కుచకలళ - లలితమృగ మదరుచిర పరిమళిత నిజహృదయ - ధరణి భరణ 18

బ్‌ జూత్యువజాతులు (దుహిణ ముఖ నురనికర - విహితనుతి కలితగుణ కటిఘటిత రుచిరతర - కనకవసన భుజగరిపు వరగమన - రజత గిరి పతివినుత నతతజప రతనియమ - సరణి చరిత గీ లతిమి కమర కిటిన్ఫ్మవారి ము - దిత బలి నిహి తపదప రళుధ రదళన - దన విదళన ముర దమన కలికలువ ను - ముదవవారణ కరివరద మునినరనుర - గరుడ పినుత. ఎారొాగవం. దళమ. ల. విషమ సీసము “ఉత్సాహ' మునకు గీతము ననుబంధింవ జేనినచో, నా శ0ండు కలిని విపమ సీసమగును, గీతమనగా ₹టగీలియు, ఆఅటవెలదియు కావచ్చును. కాని, “గిరి యని సామాన్నముగా మొడటచెప్పి, లాదణికులందరును లడ్యములం చాట వెలదస ఉపయోగం౦చినారు అనంతుడు, చి. "షెద్దనలు ఆట వెలదినే అను బంధించవళలనని స్పష్టమంగా చెప్పినారు, (ఉళశ్చవోడుల లవణములకు చూ, ఉత్సావాము; శేటగీతి, అట వెలద్‌ం) ఉదా ; ఉర్సా,. వేడు కాంతను ఒలవంత - "పెట్టి యవవారించు నో వాండు సృష్టి ధర్జ్హు మర్ణ - వథము బాపహరించెంబో మూడు గుణము లేవొ పార్లు - మొనని జగము సాగినన్‌ వీండు మాత మచ్చతమము - వెట్టురూపు, నర్వధా- గి. రణ కితండు వెలువల - యణువునుగాండు, వ దార్హమైన, చాని = యందు నాత్మ వీస్వమెనను (ఒతి - బింలించు! జీ(కటి మెదటి ముద్ద, వెలుంగు - ముట్టుకోదు. --రామా. కల్ప అరణ్య* జటాయు. 258, నన్నయగారి సీసములు "తెలుగునందడు ఛందోలావణికులండరును నన్నయగారికి తరువాతి వారు. కాని వారు నన్నయారు (వయోగించిన నీనవద్యములలోని (వత్యేక లవణములను గ్నుర్జించినట్లు లేకు. వారు చెప్పిన సీసభేదములలో రెండింటితో తప్ప మిగిలినవాబితో నక్నయశారి సీనములకు ంబంధము లేదు. నన్నయగారి సీసములలోని (వళ్యకతలు యతి, పానయకుల యుపయోగములలోని వెవి ధ్యమువలన కలిగినవి నద్నయాారి సీషములలోని యీ [వత్యేకతలను గుర్తించిన వారు (శ్రీ గిడుగు సీతాపతిగారు. వారు నన్నయగారి సీనములలో వదునారు

నన్నయగారి సీసములు 5 భేడములను గమనించి “అప్పకపవీయ' (చూ, వాపిళ్ళవారి అప్పకపీయము 19084 వచురణ) ఓఇక యందు (పదర్శించినారు. ఆ ఫదము లిట్లున్నవి. | ల ఫి శీ | సీయం స్‌యతి ఓ లలి నీీయతి గ'యయతి | గవ గయ /వఐా. | గ్‌(పా/య. న్‌? 6 7 5 నీ పాస పాస న్‌వాస వ్‌ (పాప చాసదుళ బన్‌ గయా | ౧ బా/య. ర 0 11 1వ వ్‌య / .య./[ఐ*. గ్‌్‌య / బొ, న్‌య /పా న నం న నన్‌ వ నితుతి (౧. వాని గ్‌ య/ వాం గ్‌ వా /య. .అతకనకకులనానాతనా నానన. చకా లతల కతాకు లననును నన నిాయాాషాం చనకకతా నాకలని నానన సదా ననకునానమునా. న్‌యతి “చందుకు అరిమిడి వ బారా అలు నర్తంయతి నినము, ఒప్ప చోటను వడినియ ౧ యతి గో మమ కలది. ల్లా అయు, వవాదములు నాల్గింటకు (వతిదానిలోను గ్‌ య./ వా. గి మె.దటి దళమండు యత్ని + ందవ దళర.ండు ఇరదుక్కు, గీ రవాడములు నాల్గున్కు "రండు వఠశలంగగా గంంచగా పంందటి దళదుందడు అనగా (వళమ, తృతీయ చరణములండు యశగ్మి , ండద దళచుండు, అనగా దృతీయ, చతుర్థ చరణమ.లండు (వానముక్కు ఉండరు. అస్లు నక్ని న సీస ళదములున్ను ఆలును కొనవక్నును.” (వానమనగా (చాసంయతి యని ఉర్రేళచు) ఈ 16 వీనశేదము లలో 12, 14, 15 ఓిధములమిున సములు మాతను గన్నయ భారతములో కవబడళేడు. నన్నయ భారతములో చచ్చు మందులు £5,. వీటిలో ఎన్బెన్ని వయే సీవభేదమం.ల ననుసరించి ఉన్నవో దిగువకు విచరిర్యన్నాముం 1.156; 2-8; 3-2; 4-28; ర-ళి; 6-60; 7-1 8-6; 9-16; 10.56 11-11; 18-213 16-2.” అని సీతావతిగారు (వాసినారుం ననృయాారి సీనములలో [వు క్‌వ భేదములు లాదణికులు తపక వడీస్‌సమ., అవకలి సీనమ.లకు సరివోవుడు. (చూ. వడిసీనము; అవరలినీనము ) ఆక్కిరి (పాన పీనలడదణముతో

లికి జూత్యుపకాతులు "అంత దేవాహితు లమృతంబుగానక యంతయు నలిగి బలీందు6గూడి. == ధార. అది. £=డ్‌ే. అను పద్యము కన్పించును. మరియు, సర్వతః (పాససీసలమణముతో “పలుకుల ముద్దును-గలికి (గాల్లన్నుల _-ాఖార. అది. తి-£. అను పద్యము కన్పించును. కాని ఈ ౦డింటి గీతవద్యములు లాదణిక మళాను సారముగా (అ. ప్రాస లో గీళమున వాల్లు పాదములకు (ఆరి పాస, సంప్రాం పీ.లో గితపాదము లందంతట సీనమందు చెల్లి ంవబడిన 'ప్రాసయతియే యుండుట లాతణికము.) లేవు, అనగా ఈ వద్యములందు గీతము పరిగణింవబడ లేదని చెప్ప వలెను. ఇంతకుమించి లాదణికుల నీపభేదములతో నన్నయగారి సీసభేదములకు సంబంధము కనిపించదు. సీసవద్యమందు నన్నయగారి రీతులను ఎజ్జునగారు భారతారణ్య పర్వ శీపమునందు మాతము పొటించినారు. ఆతరువాత 'నెవరును సీసవద్య (పయో గమున నన్నయగారి రీతులను నియతముగా పాటించ లేదు. నన్నయగారి సీసభేదములకు ఉదాహరణములు :

1. సీ, “ధర్భుత_త్త్వజ్ఞులు ధర కొత్రుంచిని ఎాాఆది, 1-81 ల. సీ. *'అంత దేవాహితు-లమృత ౦బుగానక 'యెంతయు నలిగి బ-లీం[ద్రుంగూడి, ** అ. వరుల(దాకి యేసి=రురుతరశరపతీ. జాతవాతరయ వి-ధూతమగుచు, *** అది. 2-11, లర. సీ అలఘు వేదాధ్యయ-నాస క్తు నారభ్య మాణ మహాధ్వరు-మనుచరితు. == అ, అన్న లేందునండు-నాపూర్ణతరశర దై ౦0దవాతపంబు-నందు (బ్రైతి

నన్నయగారి సీసములు లి? సమమగా సమ_స్త-జనుల చిత్తంబు లా నందరసభరంబు-నొంద(దాల్చి. ఆది. 8-09, 4, నీ. ఆయంబునందు నా-లవభాగమొండె మూ: డవభాగమొండె నం-దర్ధ మొండె. .. ఆ. గురుల వృద్ధశిల్పి-వరవణిగ్బాంధవ జనుల నాాశితులను-సాధుజనుల ఎానభా, 1-48. 5. సీ. ఇం[దసమానున-కిందీవరశ్యామ . నుందరాంగున కిం[ద-నందనునకు. .. ఆ తత్పరోహితుండు-దానిట్టులని యెను పాండవులనుగుజిచి.బవాువిధంబు. --ఆది. 7-28. 6. సీ. నిజుహీమండల-|[వజ+ (వీతింబెంచుచు పరమండలంబుల-ధరణివరుల. =* ఆది. 1-7. 7. సీ. అనిన నారద మవో ముని వల్కుసేకొని తమలో నొడంబడి విమలబుద్ది.. ఆ. సేవచేయుచును విశేష[వతంబును ధీరవృ త్తింజలుపువారుగాగ. ఆది. 80-115. 3. సీ అంగనాజనుల యు-త్తుంగసంగతకుచ కుంకుమ చందన-వపంకములయు. **

ల్డి?8 జాత్యువజాతులు "శే. అనిలుండను దూతనోయి తోడ్కొౌనియ దెచ్చి "దేవయాని పాలికి మృగతృష్ణ చేసి--- ఎజటిది. లీ-15ర5. 0. సీ. ఇతని వికమ మాశయించియ శాబె య "య్యెడ లక్కయిల్లు విల్వెడలంగంటి, ** ఆ. నిద్రలేక తమకు నిలుచు నుపాయంబు లొండుదక్కి. వదుకుచున్నవారు. = ఆది. 8-270. 10. పీ. వదలక కురుపతి-వారణావతమున లక బ్రాయిల్గావించి-యక్క జముగ**, ఆ. రతుల నభిలలోక - హిత మహారంభుల భూరి గుణుల నిర్జి = లారి వర్గు, == ఆది. తి- 14. 11. సీ, పుణ్య కర్టంబులు - వొలిసిన నుర్వికి "నేళంచు నట్టి య - యాలి వోలె... ఆ. శార్‌ జ మ్మృపియావ - సన్న దేహుండనై. యుడిగి రథము మీద - బడిరి నేను..... అరణ్య. 1.101. 18. సీ. పరశు రాముండు ఖీ - కర నిజ కోపాగ్ని ను[గుండ్రై యిరువది - యొక్కమారు.. 4. ఆ. బర్వి 'రాజధర్యు _ వథ నీతి విడువక జార చోర డుష్ట్ర = జనుల బాధ,44**4 జాఆది. కీ-51. 16. సీ. కలవహాంన పలికిక - పలుకులు గణియించు వడి దాని పోయిన - వలను నూచు

మంజరీ ద్విపద 279 ఆ, అంద బుద్ది నిలిపి = కందర్ప బాధిత అరణ్య, 2-98, మంజరీ ద్విపద మంజరీ ద్విపదకు లక్షణమంతయు ద్వివదకు చెప్పబడిన లకణమే, (చూ, ద్విపద.). కాని, ద్విపదకున్న [పాసనియమము మాత్రము మంజరీ ద్విప దకు నుండదు అనగా, [పాసనియమములేని ద్వివద మంజరీ ద్వివదయగుచున్నది. (పాసనియమము లేకపోవుటవలన మంజరీ ద్వివద ఉపజాతి వర్గమునకు చెందును. అయితే, ఉపజాతి వర్గమునకు చెందిన పద్యములకు నంగీకరింపబడిన |పాసయతిని లావణికులు మంజరీ ద్నివపదకు మా(తము నిేధించినారు. ఉదా కవిసార్వ భౌముండ య ఘనత గన్నట్టి శీనాథు. డనువా(డ - శివభ క్షి పరుండ విలసిల్లు పలనాటి - వీరుల చరిత జనులెల్ల భక్రిచేం - జదువుట కొటకు మంజరీ ద్వివదగా = మన్నించి నేను చెవ్పంబూనితి వచః - శీ మెరయంగ, ఎాూ-పల. చరి. పు, 1, 2.

ర్‌ పరిశి ష్ట ము అవర దేవతాదికము అనాదిగా భారత దేశమందు మంత శాన్ర మనంతముగా విస్తరించి

(పామాణ్యమును _ పొందినది. వివిధ 'డేవతోపాసమం.లు, తత్తర్రేవతాక మైన మంతములు వీజాఢడరములు మొదలగు వాటితో ఆ శాస్ర ఓ దేశమునందు విపరీతముగా [పొచీనకాలమున వ్యా_విపొందికది. ఈనాటికిని దీ” వ్యాప్తి ఈదేళ మున తక్కువేమియుగాదు. ఆయా అవరముల, అడర సంపుటుల మనన ధ్యానాదులవలన ఒళానొకవిధమయిన శ _క్రికలుగుట ఆ శాత్రురీతిలో వవ్నర్హించు వారికి అనుభూతమగు విషయము. వివిధ వీజాడర సంపుటు౭వలన వివిధ దేవతలు (పసన్నమగుటయు, ఆయా దేవతల స్వరూవ స్వవావముల ననుసరించి కుభాకుభ ఫలములు కలుగుఓటయు ఆ శాన్రునుందు (పనిద్ధమైః ఉపానకుల కను భూత్యమెన విషయము. ఆయా ళక్తులను, ఫలములను పొందుటకు ఉపాసకులు తత్తదతర, అవర సంపుటుల నెన్నికచేసికొని యుపాసింతురు. ఉపాననరీతులలో గూడ పలుభేదములున్నవి యజ్ఞ, యాగాదులుగూడ ఉపాననారూపములే. కావ్య రచనముగూడ ఒక ఉపాసనగానే భావించబడినది. నాట మును చాశకుష [కతు వుగా కాళిదాసు *“మాళవికాగ్ని మి[తమంిదు చెప్పినాడు. . “పుణ్య (వబంధంబు 'ేవనన్నిధిం (బళంసించుటయు నొక్కు యారాధనా విశేషం,” బని తిక్కన గారు (విరాట. 1-81) భావించినారు. “వ్నాగ్నైన యజ్ఞః అని శతపథ (బాహ్ము ణమున చెప్పబడినది. కావ్వ, నాట్య, చృందో వేత్తలయిన భరత్క పింగళాదులు బుషులు, వాక్కునందు (పామాణ్యఘు సుష్టుగా కలిగినవారు, వాక్ళ క్రిని పూర్తిగా "తెలిసినవారు. అందువలన కావం రచనా విమయమునందును మంత శాన్రు (వభావముతో అతరములకు దేవతాదికమును భావించి నిరూపించినారు. వాటి వివిధ శక్తులను, ఫలములను నిర్ణయించినారు.. (గణములకు సంబంధించి చూ. “గణ దేవతాదికము")

“'కుభ వర్షాః కుభ ఛళ్దాచయే శుభగణాః తఏవ కావ్యా ఊా(గావ్యూః” అని చెప్పబడినది. శుభవర్జ ములను శబ్దములను, గణములను కావ్యాదియందు (వయోగించవలెను, చానివలన కావృమునకు, కవికి కృతిభ_ర్తకు గూడ మంగళము కలుగునని, విశ్వాసము. ఈ విశ్వాసమున కనుకూలముగా జేశమం

అతరముల అధి దేవతలు లి81 దచేక గాథలు వానా ప్రియందున్న వి. గణిశమందు అంఆలున్న స్టానమునుబట్టి

ఆాటికి విలువకలిగినట్లు, అదరములకును. కలుగుననిపించును. ఆరవ యవర ముగా “త' కారమునుంచి పద్యము చెప్పినచో ఆ వద్య మెవరిని గూర్చి చెప్ప బడినదో, వారికి కీడు కలుగును. రిని కుడాహరణముగా భీమకవి గాథ, అతని పద్యము,

*“వాయమదిసీత పోత వనుధాధిపుం డారయ రావణుండు ని

శ్చూయముగ నేను రాఘవు6డ సహ్మ జవారిధి మారుండంజనా

(సియతనయుండు, లచ్చన విఖీమణుం డాగుడిమెట్టలంక నా

జయమును బోతరక్క నుని చావును నేడవనాండు చూడుడి". అనునది (వసిద్ధము. ఇ్లు బడబ నల భట్టు మొదలగువారి గాథలు | పసిద్ధములు.

అవరముల దేవణాదికమును గూర్చి సంసృృతమునందును, తదను సారముగా 'ఆలుగునందును వివరముగా చెప్పబడినది సాహిత్యచూడామణి, కవి కంరపాళము, సాహిత్య చం[దోదయము మొదలై న పీ విమయములమ వివరిం చిన సంస్క్య్బుత (గ్రంధములు "తెలుగులో. “కలిగజాంకుళము' (ఖైరవకవి వంటివి పూ_క్తిగా ఈ యంశములతోనే యున్ఫవి దాదాపుగా అెలుగు ఛందో (గంథములన్నింటను ఈ యంళములు కొంచెముగనో, గొప్పగనో చెప్పబడినవి. అప్పకవీయము, రంగరాట్ఫందములందు వివరము లక్కువగా చెప్పబడినవి,

ఈ అవర దేవళతాదిక నిర్ణయమున [గ్రంధములన్నియు "నేకమతములు కావు. చాలా మత భేదములున్నవి.. అందువలన (పన్తుతము రంగరాట్సందము ననుసరించి అదర బేవచాదికము (వాయబడుచునది (పాచీన వద్దతుల ననుస రంది [వాయబడిన ఛందో [గంగములలో స్మీళంథభము దాదాషఫగా చివరిది. మరియు నిందు చెప్పబడిన యంళములకు పూర, గంథముల నుండి (వమాణము లుదావారింపబడినవి. అకరమ.ల అధి దేవతలు

అ,గ,బజ, చుడుడ, ప విష్ణువు

అం,ప,మ,హ హరుడు

క్‌ (బహ్మ

ఈ, ళ₹ లది

భధ, జ, ఓ, డీ పార్గ్య"తి

ణ,స సరస్వతి

ఛ కుమారస్యామి

ధమ సూర్యుడు

థ గరుడుడు

త్త శమడు

ఫ8ల్లి పరిశిష్టము

ద నంది

ఆయ భూమ్‌

ఘ గణేశుడు

బ ఆశ్వ నేయులు

వ వసువులు

ఢ,ర అగ్ని

ట యముడు

ర నైబుతి

వ వరుణుడు

ఖయ వాయువు

ఐ,ఇ మన్థుధుడు

జౌ వాముండి

బు "కౌమారి

బూ వారాహి

ఊం అదితి

ళ పంచభూతములు

ఈ జినుడు

ల ఐరావతము

యు ఖై రవుడు

ఏ వసంతుడు

ఈ అవరములన్నియు సంస్కృత వర్ణ సమామ్నాయము ననుసరించి యున్నవి అందువలన తెలుగునకు (వళ్యేకములయిన ఎ, ఒ అ, అక్భాను స్వారము వె వాటిలో కనుపించవు. మొత్త మమరము లేబది.

అచ్చులు కేర్‌

స్పర్శములు (క మొదలు మ వరకు జైర్‌

అంతఃస్థములు (య రల వ) త్రీ

ఊమ్మములు (ఈ మన వ ర్తీ

ళు వ

50

అచ్చులు పదునేననగా అ, ఇ, ఉ, బు, ఇ =ర్‌ + వీని దీర్చములు= [£ఐ10 + ఏ, ఐ, ఓ, జొ, అం = ర్‌ = 15. ఈవిధముగనే మునుముందుగూడ గమనించవలయును

ఈ వబది యవతరములలో బు, బూ, ఒ*, లొ, అం అనునవి 5 కాక మిగిలిన 10 అచ్చులు, క వర్గ (క-ఖ-గ-ఘ-జ)ు అయిదవరములు, రు-డ-ణ్య

అతర లింగములు 988 తద్కధ; పబ, భఫ; యవ, ళ,పమ,వా;వ - అను వదునేను - మొత్తము ముప్పది యవరములు ఉత్తమములు మిగిలిన ఇరువది యవరములు అధ మములు. అషరముల (గ్రహములు అచ్చులు 15 నూర్యుడు క్ష వర్షము (క-ఖ-గ-ఘ-బు అంగారకుడు చ వర్గము (చ-ఛ-జ-రు-ఇ్య) బుధుడు ట వర్గము (ట-ర-డ-ఢ-ణ) శుకుడు త వర్గము త-థ-ద-ధ-న) బృహస్పతి ప వర్షము (వ-ఫ-బ-భ-ము) శని అంతః సములు (య, రుల, వ్ర చం దుడు ఊప్టములు (కష, స, హ్కృళ,తు) 0 అఊ ఏక చట త పయ మజ 10. వాయులీజములు ఆమబముఐఖఛళఛళర థ ఫర న =10 అగ్నివీజములు ఇబూఓఉ గ జ డ ద బ ల పహా= 10. భూవీజములు ఈణ జాఘరుడ థ భ వ ళ= 10 జలలీజములు ఉగణగా అంజ ఇ ణ న మశ డుజ= 10. ఆకాళలీజములు వాయు, అగ్ని, ఆకాళ వీజాదరములు అకుభములు ఈ వీజావరముల ఫలములు వరునగా, ళోక, మృత్యు, దారి[ద్యములని కవినర్పగారుడమున చెప్ప బడినవి. భూ, జల వీజాదరములు కుభములు. వీటి ఫలములు వరుసగా నంతో వము, ఐళ్వర్యము అని *క వినర్పగారుడము” అకర జాతులు; వర్ణములు అచ్చులు = ర్‌ 80 వా _-"లువ క, చ, ట వర్గామరములు = [| డాగైణకాతి - తెలుపు త, ప వరాదరములు = 10 గ్‌ ఏ2 కతి _ఎరుప రవ య 21 మ్మతియజాతి ఎరుపు య, లుశళవమనసవా = ర చైళ్యజాతి -పచ్చ ళా మ జ 7 శూ (దజాతి -నలుపు అక్షర లింగములు వర్ష (పథమ, తృతీయావమరములు (కాగ; చ, జ పబ) = 10] 10 పుంలింగములు స్క ద = వ

ల్రిటశ పరిశిష్టము వర్మ ద్వితీయ, చతుర్ద్హామరములు (అమ; చురు;రఢః థర ఫుభ)= 10 అచ్చులు జా 5127 (ప్రీలింగములు ప. = లి అనునాఎక్రములు (జ, ఇ,ణ,న, మ =ర్‌ అంతఃస్థములు (య ర్క, ల, వు జూ 11: నపుంసక లింగములు హ,ళ బప అక్షర గతులు అనునాసికేతర వర్గాడరములు మొత్త మిరువది- ఇవి [హన్వములుగా నున్నచో *నురగతి” కలవి యగును. ఇవే దీగ్భములుగా నున్నచో “నరగతి" కలవి యగును ేఫము /దిగ్దమైనను, | సాస్వమెనను) “అధోగతి కలది. మిగి లిన యకరము (దిర్చృనులై నమ (హప్వములై నవు “తిర్గగ్గతి” కలవి. “నుర, నర" గతి గల యతరనులే 'గ్రేష్టములు. అవర ముఖములు, తతృ్భలములు వ ఇ, ఈ, వ = అధోముఖములు = కీడు ఐ జూ ఊర్థ్వ్యమ. ఖము = వినాశము ఉ ఊ, ఓ, బె = పారృంముఖములు = ఐళ్వర్య నాళము అ, ఆ = సను ముఖములు = సౌఖ్యము. హాల్ళులకు ముఖ నిర్ణయములేదు వాల్లుల్వవె నుండు అచ్చులనుబట్టియే వాటి ముఖ నిర్ణయము జరుగును. (వద్యాదియందు అజ్వీరహితమెన హల్లుండు టకు వీలు లేకపోవుటచే హాల్లులకీ నిర్ణయము తప్పనిసరి కాకపోయి యుండునని తోచును). అవరము ల అమృతత్వ వివత్వములు ; (వాస్వావమరములు అమృతాతరనులు దీర్హామరములు విషాదతరములు అయితే సంయు కాకరములందు విమత్వము తొలగును శ్రీకార ఫలము (శ్రీకారమును గూర్చి ఎంతో గొప్పగా చెప్పబడినది. దానికి కారణములివి (శ్రీకారము సంయుకామరము. ఇందలి శక్రార శేఫములకు చం [దుడు, ఈ కారమునకు నూర్యుడు (గహములు,. శకార్శ ఈకారములకు అధిద్రైవతము లమ. "రేఫ కధిద్రై వత మగ్ని. “శియ మిచ్చేత్‌ వుళాళనాత్‌! అని[పమాణము అందువలన అగ్ని లత్మీ (వదుడు. ఈవిధముగా శ్రి కారము అఆపాతత;,। లకీ

గణ చేవళాదీకము ౭68 (పదము, ఇక, ఈకారము దీర్ధమగుటచే కలుగు విమత్వము, మరియు దాని ౯” అధోముఖత్వము వలని కిడు (శ్రీకారము సంయు కామర మగుటవలన తొలగును. అందువలన (శ్రీకారము కావ్యాదియందు. (పయోగించుట సర్వకుభ పదమని అందరి మతము. ఈ కారణముననే 'లుగులో కావ్యాదియందు [శీకారము నుప 'యోగించుట ఒకానొక కుభథ సం్య్రపదాయమెనది అన్నిటికి మీంచి *శ' లమ్మీ వాచక శబ్దము. కాగా ళుభవర్ష, భుభ కస్టిత్వములు ెందును దీనియందు సమావన్నములై నవి. అవరములను గూర్చి యిన్నియంశములు పెప్పబడినను, [శీకార (ప్రయోగ [పాధాన్యము తప్పు, మిగిరినవాటికి ఆలుగున నెవరును [పాధాన్యము గమనించినట్లు తోచదు. [శీకారమును పాటెంచినచో మిగిలినవాటిని గురించి 'యోచింప నక్కార లేదన్న భావముగూద నుండియుండవచ్చును. వదెట్టయినను “తెలుగు ఛందోవికాన” పీఠికలో (శ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారన్నట్లు “..=-(వయోమక్త తపస్వియై యుపాసకు డయినచో నా యవరములకా ళ్తి వచ్చును. లేనిచో రాదు ఇదంతయు [వధానముగా విశ్వాసమునకు సంబంధిం చిన యంశము. గణచేవతాదికసు వర్ణసనమామ్నాయమునకువలెనే ఛందళ్శా(న్హ్రమందలి గణములకును (పాచీనులు బేవతాదికమును నిర్ణయించి చెప్పినారు (చూ. అవర దేవళాదికము). సాహిత్య చూడామణి, కవికంరపాళము, సాహిత్య చందోదయము మొదలగు సంస్కృత (గంథములందును ెలుగులో “కవిగజాంకుళము", అప్పక వీయము, రంగరాట్ఫందము వంటి (గంథధములయందును ఈ యం౦ంళములు వివరించబడినవి. గణములకు సంబంధించి యిక్కడ (బాయబడుచున్న యంశములు (పధానముగా రంగరాట్ఫందము ననుసరించి యున్నవి. అప్పక వీయమున చెప్పబడినవియు కొన్ని [గ్రహింపబడినవి. ఛందళ్శా(న్త్రమున మూడచరముల సంపుటికి “గణ'మనివేరు. (చూ, గణములు.) పింగళుడు నిర్ణయించిన ఈ [కింది ఎనిమిది గణములకే దేవతాది కము నిర్ణయింపబడినది.

1. మగణము ౪ ౪% 5. తగణము *ఓ/ *ఒ/ | ఓ), యగణము ఆ ౪0 6, జగణము $ *ఓ/॥
2. రగణము ఆ | ౪౮ "7, భగణము ౬ఒ/ 4, సగణము నా 8. నగణము । (“7 గురువర్షమునకు * " లఘువర్షమునకు సంకేతములు మరియు గురువునకు £౪గ” యనియు, లఘువునకు “లి అనియు క్లుప్రనామములు). గలమునకు (47 ) వాగణమనియు, లగము (17) నకు వగణమనియు వ్యవవోరమున్నదికాని, ఇవి

ప్ర డి | రే త్తి త్ల ము చే ఇ|్లే డె చప లతే ఇ | సి గ. శ. చత కి * చలి! డా ఆ నర న గ డే ణు శ | గ ౮ ౭ |(౨ | (్రో భై (38 ష్ద ల అన ల చ 7 ట్జీ ప్త ఏ ఇస శి శ తి చ టబ ్తశే క క న ర 1 నం హా సై నం! క స శే స క ర స్త (బే ర్‌ రో 2. యై డ్‌ [| - ఇ 12241 శ్ర 2000 శ తటే హవ పతిం జ ల ౫ (నే స ద రా వా గ శ్‌ గే న ఆ )ం ర్‌ ర్త ల. త శతి తా స్తీ వచ్చి ఆలా రా ఆ (్‌ గ శ ౫ యా స ళు న్‌ | ౯ వి వ హా. ఛిణే ఇ జ్లె స్ట గె ౧. సలి ళ్శే ర న్‌ లొ వై క స్ట్‌ న ఫం హాటా గాలా గె డై ష్‌ అ|ఫ శక్ర 8౭ ణే |) ట2 ల బాలే వ స 1 క | నచ చి తరు ణి జే స్త తం క 9 ౨ | హం స ౫ వక్క 2|,= 2|| %్త 2 ( చం ఫ్‌ వం. ల 7 ణ్‌ బాస్‌ ల 6 ణె న భష ౬ ణు ర్‌ం (౫ వ య య క ౧1 వ క! క చ తి చ | ౨ రైలు నా గ ణా ఖా "నా గగ య ప... గ్‌ 242 5ళ చ 5 వై మూ గ అ (౯|| 6౦ గి

గణచేవళాదకను ఏ0 వర్షతయ సంపుటి కాకపోవుటచే, వీటికి నిజముగా గణత్వము లేదు, వీటికి “గణి వ్యవవోరము జాపచారికము మాాతమే అందువలన ఈ ఆంటికి 'దేవతాది కము చెప్పబడలేదు. ఇళ్లు నాల్లయిదవరముల “గణ ములకును (నలము, నలలము మొదలగునవి దేవతాదికము చెప్పబడలేదు ఎనిమిది గణముల డేవతాదికము 2866 వ పేజీలో “తాలిక* రూవమున చూపబడినది. తాలికనుబట్టి కొన్ని గణములు ళుభకరములని, మరికొన్ని అళుభ కరములని తెలియును. కావ్భాదియందు కుభగణములను మాత్రమే ఉపయో గించవలయును, అయితే కొన్ని గణములు మరికొన్ని గణములు వెనుక ముందు లుగా నుండుటవలనగూడ కలుగు మంచిచెడ్డలు చెప్పబడిశవి. ఇది “గణసాంగత్య ఫల'మని చెప్పబడును. పగణము తరువాత నే గణమున్నచో కుభమగునో, లేక అళకుభమగునో ఈవిధముగా చెప్పఒడినది.

1. మగణమునకు తరువాత నామ-య-న గణములలో 'నేడియున్నను శుభమగును. మరియు నిట్టుండుట ఉత్తమము, ఇన్లే-
2. సగణమునకు తరువాత న-ధ-మ-య గణములుండుట,
3. భ-న-త గణములకు తరువాత రగణముండుట, శ. న=-భ-ర-జ గణములకు తరువాత తగణనుండుట, ౪. య-ర-త-భ గణములకు తరువాత జగణముండుట, ౪1. త-న-ర-న గణములకు తరువాత భగణముందడుట, -ఈవిధముగా నుండుటగూడ శుభము, ఉత్తమము, కాని, శ. ర-త-జ-భ గణముల తరువాత యగణము,
4. స-మ గణముల తరువాత రగణము,
5. మ-య గణముల తరువాత ధగణము, లేదా తగణము,
6. త-జ-భ-ర గణముల తరువాత మగణము,
7. జ-ర గణముల తరువాత నగణము =ఎఉండరాదు అయితే, నగణముతో నే గణము కలిసియున్నను ఆ గణము నిర్షష్టమగునని నిక్షయము. వైనచెప్పబడిన గణముల సాంగత్యరీతిని బట్టియు, 'శీకార |వయోగార్హ్మ తనుబట్టియు తెలుగునందు శార్టూలవికీడితము, ఉత్పలమాలయు కావ్యాదియందు (వయోగింపబడుట సర్వసామాన్యవ.యియుండును. శార్జూల విక్రీడితమునందు మగణము తరువాత సగణము, ఉత్పలమాలయందు భగణము తరువాత రగణము ఆ పద్యముల పాదాదియందుండును. (చూ. ఇార్జూలవికీడితము, ఉత్పలమాల.). పాదాదిగణము మగణము (౮ '/ ఆ). లేదా భగణము (1/ ) అయి నందున [శీకార్య పయోగము పద్యాదిన నొనరించుటకు నవకాళమున్నది. ఇడ్‌ట్లుం డగా, గణములకు నడరములకును (చూ, అవర దేవతాదికము, చెప్పబడిన (గ్రవా,

వడ! పర్కో నత(తాదుల ననుసరించి జోోతిశ్ళా(స్ర్రురీత్యా కావ్యక_ర్హృుః కావ్యభ_రృ (తాదికముతోగూడ మెతతిని చూచుకొవలయువనియు చెప్పబడినది, అవరముల విషయమునవలె ఈ గణముల విషయమందును వెన చెప్పబడిన యంశములన్నియు విశ్చానమునకు సంబంధించినవి. ఛందో గురుపరంపర "వీదాంగము లారింటిలోనిది ఛందస్సు. ఛందఃపాదొతు వేదస్య'" అని వేదమూ్షికి వాదస్థ్టానముగా ఛందిస్సు చెప్పబడనది. అడు వ్యాకరణము ముఖముగా చెప్పబడనది. (పాణినీయ భయా. ఉక, ఉద) వాక రణమునకు వలనే ఛందోవిర్కావమునకు (తిషయనుడై న పరమేళ్నరుడే మూలముగా సాహిత్య రత్నాకరమున చెప్పబడన౫ది, లందు ఛండఖ్శాళన్హ్ర గురుపరంపర ఈవిధముగా నున్నది. ఛందోజ్ఞానము "ముదట పరమశళివునినుండ నంద'కశ్చరుడు, అతనినుండి సనత్కుమారుడు అతనినుండ అగస్తుడు, అతనినుండి బృహస్పతిః అతనినుండి ఇంద్రుడు, అతనినుండి ఆదిశేషుడు, అతనినుండ అతని తమ్ముడు పింగళుడు పహందినారు. పింగళుని శిష్కులచే ఇది లోకమందు వ్యా _పిపొందినది. కావ్యాలం కార చూడామణి యందు వీన్నకోట పెద్దన మరొక విధముగా ఈగురుపరంపర చెప్పినాడు. పరమశివునినుండి వాచికాఖినయమునకై. “ఉత్కట యతి లయమయ తాళస్ఫుట వికట ఛృందమును (బహ్మా పొందినాడు. ఆఅతనినుండి భరతుడు, అతనిను౦డి పిగళుడు పొందినారు. భరతుని నాట్యళాన్త్రమందు ఛందోవిషయము విస్తరించబడినది ఈ "రెండు విధముల్తై న గురుపరంపరల యందును మొదట ఇివుడు, చివర పింగళుడు నున్నారు పంగళుడు ఆది *షుని అవతార మైన పతంజలి మహర్షినుండి, భరతునినుండి ఛందోవిషయజ్ఞానము. పొంది వాటిని సమన్వ యించి శిష్కులద్వారా లోకమున వ్యాపింప చెసినాడు. తరువాతి ఛందో లాడు ణికులందరకును పింగళుజే పరమాచార్య స్తానమునందున్నాడు. “పింగళాద్యా చార్యులచేత మాతా వ ఛీదముతో శెండువిధములుగా చెప్పబడిన లౌకిక ఛృందమునుి. తాను వివరించుచున్నట్లు వృ త్తరళ్నాకరక_ర్త చెప్పుకొన్నాడు. (వృత్త, 1లట్టం పింగళుడు (వతిపాదించిన చృందశ్శాస్త్ర మర్యాదలనే, సంపదాయములనే తరువాతివారు అనుసరించినారు. రత్నమంజూషా, జనా శయక_ర్తలు కొన్ని [కొత్తదారులు గణనిర్మాణాది విష యములలో (పదర్శించినను పింగళుని నిర్శ యములకే | పచారము, ,పాధాన్యము లోకమునందు కలిగినవి. దేశభాపషలయందు ఛందళ్శా(న్తు (గ్రంథరచన చేసిన వారును పింగళుని అనుసరించియే ముందుకు సౌగినారు. దేశీయ చ, ఛందోవిషయ కముగా [కొత్త యంళములను కొన్నియంళములను (వతిపాదించినను మార్గము పింగకునిదే. ఇప్పటివరకు లభ్యమగు చారి తకాంళశములనుబట్టి 'ఆలుగులో ఛంద శ్య్ళాస్రుమునకు పరమౌాచార్యుడు కవిజన్మాశయక ర్త,

ఛందోలాతణికులు వీర ఛందోలాషణీకులు భారత దేశమందు తొలితొలిగా ఛందోలడణ[గంథము సంస్కృతము నండు రూపొందినది. సంస్కృతమున తొలి “ఛందము' రచించిన తొలి లావ ణికుడు పింగళుడు భరతుడు తన నాట్యళాస్త్రుమున ఛందోవిషయయనులను (పపంచించినాడు. అగ్నిపురాణక_ర్తయు ఛందొవిషయములను వివరించినాడు, సంస్కృతమున ,పసిద్దులెన ఛందోలామణికులు '“ఛందోనుశాసని కర్త హేమ చంద్రుడు, జయదేవుడు, జన్నాశయుడు, “వృత్త రళ్నాకర కర్త శేదారభట్టు *“ఛందోమంజరీ" కర్త గంగాదాసను మొదలగువారు. ఇట్రివారి [గ్రంథములు (ప్రాంతీయ భాషా ఛందో లావణికులకు [పామాణికము లయినవి. ఇప్పటివరకు లభించిన సమాచారమునుబట్టి తెలుగులో మొదటి

ఛందోలామణికుడు క విజన్యాశయక_ర్త. కవిజనాశయ కరృత్వమును గూర్చి మత భేదమున్నది. ఆధునిక కాలమువరకు లావణికు లందరును కవిజనాశయ మును వేములవాడ భీమన రచించినాడన్నారు. ఆధునికులు కొందరు చన యనుచున్నారు. లభించు [వమాణముల బలనును బట్టి భీమనయే శెలుగున తొలి లామణికుడని నిశ్చయింవవచ్చును. 'రేచనాకింతముగా, 'శేచన రచించినట్లు కవిజనాశయమును భీమన రచించినాడని (శ, రావూరివారు నిరూపించినారు. (చూ, (శ్రీ రావూరివారి 'కవిజన్య్శాళయయము:ః భీమన ఛందము వ్యాసము, (క్రి; ముళ్ళపూడి తిమ్మ రాజుగారి అభినందన (గ్రంథము “సాహిపీవాల్ల భ్యము' మొదటి భాగములో). నాచియ యను ఛందోలామణికుని గూర్చి 'యాప్పిరుంగల క్కారితై' అను తమిళ ఛందో[గంథము (11 వ శతాబ్ది) నందు ఉటంకింపు ఉన్నది గాని ఆ వాంచియ యెవరో తలియళాదు పాల్కురికి సోమనాథుడు “అనియతగతై ః' ఇత్యాదిగా పండితారాధ్య చర్మితయందు ఉటంకించిన ఛంద స్ఫూ[తక_ర్త గూడ ఎవరో తెలియరాదు. కాగా భీమన ెలుగులో తొలి ఛందో లావణికుడు. భీమన తరువాత ఛందోలమణ [గ్రంథములు రచించినవారు పలు మంది యున్నారు. అెలుగులో ప్రసిద్ధులు వీరు :-

1. వేములవాడ భీమన 8. ముద్దరాజు రామన

ఏ2, "కేచన 9 కాకునూరి అప్పకవి

8. విన్నకోట "పెద్దన 10. వార్తాకవి రఘునాథయ్య

9. అనంతుడు 11. పొదత్తపి వేంకటరమణ కవి

10. చితకవి పెద్దన 12 గణపవరపు వేంకటకవి

11. వెల్లంకి తాతంభట్టు 18. కూచిమంచి తిమ్మన

12. లింగమగుంట తిమ్మన 14, కన్తూరి రంగకవి

15 కూచిమంచి వేంకటరాయడు (భీమన "కేచనలను గూర్చిన మత భేదమునుబట్టి శేచనయు పైన ేర్కోబడి నాడు. వీరినిగూర్చి విడివిడిగా ముందుముందు చూడవచ్చును). $9ి

290 శలీశిష్ట్‌ ఆధునిక కాలమున ఛందో (గ్రంథములు, విమర్శ వ్యాసముల" (గ్రంథములు రచించినవారు చాలమంది కలరు. వారిలో (పసిద్ధుల.గా "ీర్కొన దగినవారు (శ్రీ) గిడుగు సీతాపతి, శీ వద్షృల చినసీతాళామశాటస్త్రి: శ్రీ చిలు కూరి నారాయణరావు, శ్రీ వేటూరి | పభాకరశా్థస్తి: శ్‌ కోరాడ రామ కృష్ణయ్య, శ్రి శ్రేకుమళ్ళ రాజగోపొలరావు, శ్రీ సి పి. (బౌను, శీ దీపాల పిచ్చయ్యశా(స్త్రిః తీ నిడుదవోలు నేంకటళావు, (శీ) కావూరి దొరసామిళర్మ, శీ వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్య: (క కోవెల సంపత్కుమారా చార్య, శ బండి నాగరాజు, శ చేకూరి రామారావు మొదలగువారు. ఇట్లు వ్యాసములు, (గ్రంథములు రచించుటగాక ఛందస్సుల (పయోగములో [కొ త్తరీతులు [పదర్శించినవారు కొందరున్నారు. వారిలో $;, కొకొ;,.ండ వేంకటరత్నము పంతులు, (శ్రీ విశ్వనాథ సత నారాయణ, న్‌ శ్రా య ఆ సట స్ట ఆధునిక చృందస్సులలో (పయోగములు చేసినవారిలో శీ శీ: ఆరుద్ర, విద్వాన్‌ విశ్వం మొదలగువారు (ప్రసిద్ధులు. వేములవాడ భీమకవి శాపొను[గ్రహ సమర్థుడైన మహాకవిగా మిక్కిలి ప్రసిద్ధుడైన వేముల వాడ ఖీమకవి 12 వ శతాబ్ది యారంభమువాడని చారితకుల అభిప్రాయము, ఈయన అెలంగాణములో కఠరీంనగర మండలమందతి 'రాజరా జేళ్వరస్వామి' "&[త్రమయిన *వేములవాడ' నివాసియని, (గామనామమే ఆయన గృహనామ మెనదని (పసిద్ధము. *“రాఘవపాండవీయమ'ను ద్వ్యర్శికావ్యము ఫీమన రచించి నట్లు ఒక (పథ వ్యా_ప్రియండున్నదని పింంళి సూరన తన రాఘవ పాండవీ యావతారికలో చెప్పినాడు. అది ఆనాటికే అలభ్యము, తెలుగుఛందో [గంథములలో మొదటిది “కవిజనాశయము' భీమన కవి కృతమని ఇటీవలివరకు నిశ్చితమైన విషయము. _ తెలుగు లావణికులు కవీ జన్మాశయము భీమన ఛ6ందము' అని వ్యవహరించినారు.. “రేచనియే రచించి నట్లుగా కవిజనా(శశయమును ఖీమన రచించినాడని చెప్పుదురు. కాని, ఆధునిక కాలమున "శేచన్యయే కవిజనాశ్రయమును రచించినాడను వాదము "వెలసినది. కాగా ఖీమనయొక్క కవిజనా[శయ క_ర్స్భృత్వము కొంత- వివాదాస్పదమెైనది. (చూ. కేచన; కవిజనాశయము.). (ప్రస్తుత (గంథమునందు లాతణికుల నిర్హ యము ననుసరించి ఖీమనయే కవిజన్య్శాశయ కర్తగా వివిధ సందర్భములలో "వీర్కొనుట జరిగినది, 'చేములవాడ ఖీమకవిసేర పలు (పసిద్దములైన చాటుపద్యముల్లు మాము లభించినవికాని, తత్కృత్యగంథము (కవిజనా[శయముతప్ప) ' లభిం చుట లేదు.

అినటిడు లి] 'రేచన

తెలుగులోని తొలి ఛందోగ్రంథమగు 'కవిజనాశయము' కేచనను గూర్చిన సంబోధనలతో నిండియున్నది ఆ సంబోధనలలో “శావకాభరణాంక" యనునదొక టి, (గ్రంథములో “అధికారము"ల చివరి గద్యములయందు కవిజనా 'శ్రయము 'వాదీం[దిచూడామణి చరణ సరసీరుహ మధుకరాయమాన (శ్రావకా భరణాంక విరచితం బని యన్నది. [శావకాభరణాంకుడు శేచన, కావున కవి జన్మ్నాశయము 'రేచన విరచితమని ఆధునిక కాలమున నొక వాదము వెలసినది. (కవిజన్నాశయము వెములవాడ భీమకవి కృతముగా పసిద్దము. చూ, వేముల వాడ భీమకవి ). [గంథమందు “కేచా' అని, “'మనల్లీయశేచా' యని పలుచోట్ల సంబోధనలున్నవి. అతడు _జెనుడని 'తిలియ'బేయు సంబోధనలును చాలాఉన్నవి, ఇతర సంబోధనలు అతని సౌందర్యము, దాతృత్వము, కవిపోవమకత, సర్వనసద్గుణ వత్త, రసికత మొదలగు నంళములను సూచించును. మరియు అతడు వణిగ్వంశీ యుడనియు కొన్ని సంబోధనలు తెలియజేయును. ఈ సంబోధనలబట్టి తెలియు నంళములుతప్ప అతశి కాలము మొదలగు నే యంళములుగూడ ఆలియరావు, విన్నకోట "పెద్దన

"తెలుగులో మొదటి అలంకార శాస్రు(గంథమగు “కావ్యాలంకార చూడామణి" రచియించిన విన్నకోట 'పెద్దన 15 వ శతాబ్ది పూ ర్వార్థమునందుం డిన చళుక్క విశ్వేశ్వర భూపతి కాలమువాడు. తన (గ్రంథమును చళుక్య విశ్వ శ్వర భూపతికే అంకితము చేసినాడు. వి. పెద్దన శివభక్తుడు. గోమించామాత్య నందనుడు కెళకసగోతుడు, తాను “కావ్య[క్రమవేది' నని, “కళాకాళలు డనని చెప్పుకొన్నాడు. (కా. చూ. 1-10). కావ్యాలంకారచూడామణి రచన ఆ యంళములను స్పష్టము చేయును. ఈ అలంకార శాన్త్ర[గంథము తవ్న వి. పెద్దన రచన మళేదియు కనిపించదు,

కావ్యాలంకార చూడామణియందు (పధానముగా అల౦కారళ్శాన్త్ర విషయములు, అ[పధానముగా నై నను నాటిదృష్ట్యా వలసినంత విపులముగా నే ఛందోవ్యాకరణాంళము లున్నవి (చూ. కావ్యాలంకార చూడామణి), అనంతుడు

_ (పసిద్ధుడైన ఉత్తమ కవి, లాదణికుడు అయిన అనంతుడు (అనంతయ, అనంతామాత్యుడు) పదునయిదవ శతాబ్ది పూర్వార్థమువాడు. ఈతని ముత్తాత 'మైవ బయ్యన _ తిక్కానసోమయాజిచే "భవృభారతి' యను బిరుదందినాడట, అనంతుడు తిక్కానామాత్యుని కుమారుడు. ఆశ్వేల నియోగి (బావ్మాణుడు, కౌండిన్యస గోత్రుడు. విష్ణుభక్తుడు.

అనంతుని రచనలు మూడు, 1. భోజరాజీయము, £. ఛందోదర్ప అము, 8. రసాళభరణము. " భోజరాజీయము భోజనాయక్యమైన చిన్నచిన్న

ల$ వరీశష్టము కథలు గళ చక్కని కావ్యము. ఇందలి రచన తిక్కనగారి రచనారీతిని పుణికి పుచ్చుకున్నట్లుండును. ఉత్తమము, సవాజమైన వర్ణనాళక్తి, కథాకథనళక్రి- భోజరాజీయమున కన్చించును. *రసాభరణము' అలంకార శా్యన్త్రు[గంథము, "తెలుగులోని అలంకార శొత్రు(గంథములలో "రండవదిది, (మొదటిది కావ్యాలం కార చూడామణి. అయిళే కా, చూ, యందున్న ఛందోవ్భ్యాకరణాంశము లిందు లేవు. [పధానముగా ఛ ౦దోవిషయములను, _అల్బ్పముగా వ్యాకరణాంళ ములను వివరించునది *"ఛందోదర్పణము. ఇది “అనంతుని ఛంద'మను పేర (వసిద్ధము. (చూ. “ఛందోదర్చణము' ఎ. చ్నితకవి పెద్దన

ఈ "పెద్దనకున్న చితకవితాశ _క్రినిబట్టి “చిత్రకవి యన్నది ఈతనికి (పియమైన బిరుదు. చిత్రకవి "పెద్దన అంజనేయ భక్తుడు. తత్ప%సాదలబ్ధి కవితా శకి కలవాడు. భారద్వాజస గో[తుడు, లక్క మాంజా. సర్వధీరుల పుతుడు. కందాళ అన్నయగారి శిష్కుడు. “చి తకావ్యధనుడు*. ఇంటిపేరు పార్శంచాల. (లసా, సం. 1-68. “లదణసారనం[గవాము ఈతని రచన. ఛందోలదణ వైపుళ్యము కలది. చితకవితా విషయము లిందు "పెక్కులున్నవి. (చూ. లవణ సారసం[గహము.). లవణసారసం[గహముతప్ప చి, "పెద్దన రచన మశేదియు కానరాదు. వెల్లంకి తాతంభట్టు

వెల్లంకి తాతంభట్టు 15 వ శతాల్టివాడు. '“కవిచింతామణి, ఛందో దర్పణము" అనునవి ఈతని రచనలు, మొదటిది [వథానముగా వ్యాకరణ (గ్రంథము కాగా రెండవది ఛందోవిషయ (పాధాన్యము కలది. అనంతుని ఛందోదర్పణమున కిది భిన్నము. ఈ రెండింటిలో అనంతుని (గ్రంథము (పసిద్ధము. తాతంభట్టు రచనలలో “కవిచింతామణి' 'వనిద్ధమైనది. (చూ, కవి చింతామణి.), ఇవి తప్ప తాతంభట్టు రచన లితరములు 'తెలియరావు. లింగమగుంట తిమ్మన

“సులతణ సారము' అను బహుళ వచారముగల ఛందో గ్రంథమును రచించినవాజే లింగమగుంట తిమ్మున ఈతని తండి లమ్మన, తల్లి తిమ్మాంబ, అనాలి రామక్యమ్ణుని అల్లుడు, మత్స్యవురాణ, వామన పురఠరాణాదుల రచించిన రానుకవి తిమ్మన క్యగజుడు. అ(గజుని కావ్యములకీతడు లేఖకుడుకూడ, ఈ యంళములవలన తిమ్మన 16 వ శతాబ్టి ఉత్తరార్థమువాడని తెలియును. రామ కవియేగాక "పెద్దన, మారన అనుమరి ఇరువురును తిమ్మన అన్నలు. “వృద్ధకుండి కాలీర లింగమగుంటనామ పట్టణస్థితికుండ (నులకణ, అవతారిక ప్రి నని చెప్పుకొనుటచే ఇతడు లింగమగుంట నివానియని 'ఆలియును.. త్రిమ్మన కాళ్యస గోత్రుడు. చిక్కయభట్టరు శిష్యుడు. (శ్రీవై స్త్షవమళావలంలి. ఈతని పిఠా

పోత్తపి వేంళటరమణకవి ల0ిలీ మహుడు సర్వార్యుడు. ఈ పితామహుడు “కరిళా పీశీవతులితుడనీ (సులక్షణ, అవ. 2% ) తిమ్మున చెప్పినాడు సులవణసారముతప్ప తిమ్మున రచనలు మరి 'యేవియు కానరావు ముద్ధరాజు రామన

(వ్రసీద్ద లవణ (గ్రంథమయిన “కవిజనసంజీవని' రచించిన ముద్దరాజు రామన 168వ శళాల్టి చివర, 1"వ ళతా్ది మొదట జీవించిన లామణికుడు. తన “జేరు రామభ(దుడని చెప్పకొన్నను, “రామన' అని (పనిద్ద వ్యవహారము, “శాఘవ పాండవీయ' వ్యాఖాగ్థతయగు "పెదరామన ఈతని అన్న. “పెదఠామ చినరామ సచివమణుల కను(గ 6దమ్ముండ' (క. జ సం. 1.8) నని చెప్పు కొన్నాడు ఈశని తంగడి గణపయ్య, “నన్నయ తిక్కన యజ్వ (వముఖ నిఖల కవినూ _క్రిమణిజని'గా రచింపబడిన ఈ “కవిజనసంజీవని' |(పథానముగా వ్యాకర ణాంళములను అ(పధానముగా కొన్ని ఛందోవిషయములను వివరించును, (చూ. కవిజనసంజీవని.). ఈతని ఇతర రచనలు "3లియరావు. కాకునూరి అప్పరవి

“అప్పకవీయ'"మను "పేర (పసిద్ధమైన “ఆంధ ళబ్దచింతామణి' (సం స్కృృృతమూలముకూడ “ఆంధ్ర శబ్బచింతామణి' యే. దానికిది వ్యాఖ్యారూపము, దినికిని అప్పకవి “ఆంధ కబ్బచింతామణి' అనియే సేరిడినాడు.) రచించిన కాకునూరి అప్పకవి 17 వ ళతాన్టివాడు. భారద్వాజస గోత్రుడు. వెంగనార్యుని పుత్రుడు. 1 శీకుప్లభ క్తుడు, (శీశ్తై లమున “భోగవిభూమణుని వట్టపు కవీం దుడు”. తాను “'మట్కర్భపద్ధతి ఖండనము, అనంత [వతకల్పము, సాధ్వీధర్మము, కవి కల్పకము, అంభికావాదము (యవగానమ్ము, (శీహ్హాలస్వామినిగూర్చి నిందా స్తుతిగర్భమైన సీసపద్య శతకము రచించినట్లు (అప్పక. 1-85) చెప్పుకొన్నాడు. కాని "'ఆం(ధ శబ్దచింతామణి' కి పద్యవ్యాభ్యారూపమై, “ఆంధ ళబ్దచింతావ.ణి "పేరుగల “అప్పక వీయ'మని _'పసిద్ధమైన అయిదొశ్వాసముల [గం థముతప్ప మరేదియు లభించడు. అప్పకవీయము (వధానముగా వ్యాకరణ (గంథము. కాని ఛందోవిషయమే సమ్మగముగా నిందున్నది. (చూ అప్పకపవీయము.). వార్తాకవి రఘునాథయ్య

“లతణదీపిక* రచించిన ఈ రఘునాథభయ్య 17వ శకాబ్టివాడు. గౌరన రచించిన *“లవణదిపిక'కు దీనికి సంబంధము అేదు. ఛందోవిషయములే కాక కావ్య, వ్యాకరణ విషమయములుగూడ విపులముగా గల (గ్రంథమిది. ఈ రచనయే ఈతని పేరు నిలిపినది. (చూ. లదణదీపిక.). పొత్తపి వేంఠటరమణకవి

“లక్షణ చ[కవ్నర్తి' బిరుదాంకితుడగు పొత్తపి 'వేంకటరమణకవి 17వ శళాబ్లివాడు. ఈతని రచనయగు “లకణ శిరోమణి” ఈతని బిరుదుకు చగిన

ల _వరిళిష్టము (గంథము. అప్పకవీయముతో సరితూగగలది. (చూ. లవణ శిరోమణి), _ ఈ రచన తప్ప 'వేశే ఇతని రచనలు ఇలియళరావు గణపవరపు వేంఠటకవి

అద్భుత చితకవితాళ_క్రి గల గణపవరపు వేంకటకవి 17వ శతాబ్టి వాడు. ఈతని ఈ కవితాళ_క్తికి “(పబంధరాజ వేంక కేళ్ళర విజయవిలానము" అను (గ్రంథము అద్భుత సామ్యము, గర్భ, బంధ, చిితకవితా రచనాళ క్రి ఇండు ఆశ్చర్యకరమగు స్లాయిలో వదర్శింవబడినది ఇదిగాక “నర్వలమణ శిరోమణి" యన్న లామణిక (గంథమునుగూడ రచించినాడు, ఛందో వ్యాకరణాలంళార ఛాస్తా9ది విషయములకు సంబంధించిన వది ఉల్లాసములుగల [గం థమిది. ఒకొ్కాక గా ఉల్లానము ఒక్కొక్క [(గంథమువంటిది. విళశీప మేమనగా ఈ వది ఉఊల్లాసములలో "రెండవది ఆంధ నిఘంటువు. పదవది ద్విరూపకోళము. 6,7, 8, వ ఉల్లాసములు అలభ్యములు. (చూ. సర్వలమణ శిరోమణి"). రూచిమంచి తిన్మున

“కవిసార్వఖెమ* భిరుదాంకితుడై న కూచిమంచి తిమ్మన వదునేడవ శతాన్ది చివరినుండి పదునెన్మిదవ శతాబ్ది మధ్యవకకు (శ్రీ ఈ 1684-1757) జీవించిన ఉ_త్తమకవి, లావణికుడు. పిఠరాపురసంస్త్థానమునకుచెందిన “కందరాడ” వాస్తవ్యుడు. ఆళ్వేల నియోగి. కౌండిన్సస గో తుడు లచ్చమ్మ-లింగన్నల పు[తుడు. దెందలూరి లింగనారాధ్యులవారివద్ద దీమ పొందిన మవోశైవుడు. కాలి ఇివ-'కేళవులందు సమ భ_క్థి.పపత్తులు గలవాడు. తన (గ్రంథములు నరులకు గాక పరమేశ్వరునశే అంకిత మొనరించినవాడు

రాజశేఖర విలాసము. రుక్కిణీ పరిణయము, సింహనైల మావో త్మ్యము, నీలాసుందరీ పరిణయము, అచ్చ తెనుగు రామాయణము, సారంగధర చరిత, సాగరసంగ మాహాత్మ్యము, (నర్వ) లవమణసార సం[గ్రవాము, రసికజన మనోభిరామము, సర్పపుర మావోత్మ్యము, శివలీలా మావోత్మ్యము, సుజన మనః కుముదచం దిక, కుక్కుళేళ్వర శతకము, భర్ష్శశతకము ఈయన రచనలు. వీటిలో 'లమణసారసం [గవాము” (నర్వలకణసారసం [గ్రవామనియు. దీనికి వ్యవ హారము) [సధానముగా వ్యాకరణాం కళములను వివరించునది. చందోవిషయములు అల్పముగా ఇందున్నవి (చూ. “లతణసార సం[గ్రహము-క ) చి(తకవి పెద్దన “లకణసారసం[గహమూ'న కిది భిన్నము. (చూ ల. సాం సం.-1). కస్తూరి రంగకవి

దడిణదేశమున (ఫెంచి పరిపాంకుడుగా నున్న “డూస్ర్రికు దుఠాసిగ నుండినవాడగు ఆవందరంగ పిళ్లను ఆళయించి, అతని పట్టపుక వియైనవాడు కస్తూరి రంగకవి. 18 వ శతాని పూర్వార్థమువాడు. “ఆక్వేల కమ్మనియోగి క్టుల్సీన్తుడ్లు' వేంకటకృష్ణార్య ప్యుశుడు,. తాను ధచించిన లతణ (గ్రంథముళ్తు .

ఛందో(గ్రంథములు లి0ిర్‌ “ఆనందరంగచ్చంద' మనియు, “లకణచూడానుణి' యనియు ఆండుీరులు పెట్టినాడు. (దీని కే రంగళాట్ఫందమనియు వ్యవహారము.) ఆనందరంగచ్చం దము ఆనందరంగ పిశ్హెకు అంకితము, కృతికర్త, కృొతిభ_ర్తల పేరులు ఆరెండు కలిసినట్లు (గంథనామమున్నది. ఆనందరంగచ్చందము తప్ప ఇర రచన లీయ నవి కనరావుః (చూ. ఆనందరంగచ్చందము )

కూచిమంచి వేంకటరాయడు

కూచిమంచి వేంకటరాయడు కవిసార్వఫెమ బీరుదాంకితుడైన కూచిమంచి తిమ్మునకు (వపౌతుడు. సుబ్బమ్మ - తిమ్మనల పుత్రుడు. 19వ శతాబ్ది పూర్వార్థమువాడు. ఈయన రచించిన సుకవిమనోరంజనము యతి-1పాన, “రేఫ- టకార నిర్ణయములకు (వధానముగా సంబంధించినది, అప్పక వీయమున కిది (వఠానముగా విమర్శ[గంథము (పాసంగిక ముగా పలు వ్యాకరణాంశములు వదర్శింవబడినవి. ఈ (గ్రంథము కాక వేలే రచనలు కానళావుం

పీథికాపురమునకు సమీవముననున్న “రావువారి చం ద్రమపాలెను” నివాసి, “లవణచకవ్పర్షి" బిరుదాంకితుడు. ఛందో[(గ్రంథములు

భారచదేశమందలి వివిధ [పాంతీయ భావలలో రచింపబడిన ఛందో (గంథములకు సంస్కృతచ్చందో[గంథములు [పమాణముల్రైనవి సంస్క్యృతమున ఆదిమచ్చందో [గ్రంథము “పింగళచ్చుందము, ఇందులో వైదిక, లౌకికచ్చందము లకు సంబంధించిన వివిధాంశములు వివరింపబడినవి పింగళచ్చుంద మాధారముగా వెలువడిన పలుఛందో [గ్రంథములలో వృ _త్రరత్నాకరము, ఛందోమంజరి మిక్కిలి (పచారములో నున్నవి. ఇవిగాక ఛందోనుళాసనను, రత్నమంజూష, ఛందః "శౌస్తుభము, సువృత్త తిలకము, జనాశ్రయి. మొదలగునవి (పసిద్ధ చృందో (గ్రంథములు,

(పొంతీయభామలయందు పంస్కృతీయ చృందోవిషయములతోబాటు తమతమ భాపలకు సంబంధించిన ఛందోవిషయముల వివరణములతో ఛందో (గంథములు రూపొందినవి.

'తెలుగునందు ఛందో[గంథరచన 11వ శళాల్ది మొదటనో, అంళకు పూర్వమో [ప్రారంభమైనట్లు తెలియును. 11వ శతాబ్దమందు తమిళమున రచింప బడిన సుప్రసిద్ద చృందో[గంథమగు “యాప్పిరుంగలక్కారికై " యందు పేర్కొన బడిన పంస్య్యృళాం[ ధకన్హాట ఛందో (గ్రంథములలో “వాంచియ' రచించిన "తెలుగు చృందో[గంథమొకటి "పేర్కొనబడినది. ఇది “కవిజనా్యాశయ' మగునని మొదట కొందరు భావించినారుగాని, తరువాత కాదని ఛందోవిమర్శకులు శేల్చి నారు. అయితే వాంచయచ్చంద మీనాడు లభించదు. పాల్కురికి సోమనాథుడు ఫండితాతాధ్య చర్మితలో. ప్రాచీన శెలుగు చృందో[గంథమునుండి “అనియత

రంగి పరిశిష్టము గతైఃి 'పాసోవా యతిర్వా' అను సూత్రముల నుదావారించినాడు ఈ సూత ములు గల ఛందో [గంథముగూడ "నేదియు నీనాడు అలభ్యము, అయితే ఇప్పటి వరకు లఖించు సమాచారము ననునరి_చి తెలుగులో €భించు మొటి (పాళీన చృందో[గంథము “కవిజనా శయమూ, ఇది 11వ శతాద్ది మధ్యభాగమున రచింప బడినట్లు నిర్ణయింవబడివది. కవిజనాృశయము నాటినుండి తెలుగులో ఎన్నో ఛందో గంథములు రచింపఒడినవి. వీటిలో కొన్ని నామమా(తావశిష్టములు, మరికొన్ని [గంథకర్త లెవరో తెలియనివి. ఇంక కొన్ని సంకలన [గంథములు ఛందో [గంథములు పలురకములుగా కన్చించును. కొన్ని కేవలము యతి[పాసములనే వివరించగా, మరికొన్ని కేవలము వృ త్తములను, పద్యములను మాతమే వివరించునవి. వేరొక కొన్ని కేవలము అవరగణాదుల కుభాళుభ లవ ణములను వివరించునవి “యతి[పాస విలాసము, కవిగజూంకళము' వంటి విందు కుదాహారణములు. కొన్ని వ్యాకరణ, అలంకార విమయముల వివరించుచు ఛందోవిషయములు చెప్పినవి ఛందస్సు [వధానమై వ్యాకరణాంళములు స్వల్ప ముగా చెప్పినవి కొన్ని. అచ్చముగా ఛందోవిషయమే చెప్పినవి కొన్ని. ఇట్లు వలువిధములుగా ఛందో [గ్రంథము లెన్నో యున్నవి (ఇట్టి వలురకములై న (గంథములలో దాదాపు 65 గూర్చి లభ్యమెన వివరములను శీ రావూరివారు "తెల్పినారు. చూ. తె. భా. ఛం. రీ ). "తెలుగులో (పసిద్ధములు, (పచారములో నున్న ఛందో[గంథము లివిం

1. కవిజనాశయము, వ, కావ్యాలంకార చూడామణి, వ్‌, ఛందోదర్పుణము (అనంతుడు)-1.
2. కవిచింతామణి. ర్‌, ఛందోదర్పణము (తాతంభట్టు)-లి.
3. లవణసారసం[గవాము (చి. "పెద్దన)-1. 7 నులడణసారము.
4. కవిజననంజీవని. రు అప్పకవీయము,
5. లమణిరోమణి.
6. సర్వలతణ శిరోమణి. 1వ, లమణసారసం |గవాము (కూ, తిమ్మన్ఫ-లి.
7. ఆనందరంగచ్చందము,. 14 సుకవిమనోరంజనము, (వీటినిగూర్చి విడివిడిగా పరిచయము ముందు చూడవచ్చును.) ఆధునిక కాలమున [శీ వేదము నేంకటరాయశా(స్తిగారి *“ఛందన్సు", శ్ర "పేకుమళ్ళ రాజఖగోఫాలరావుగారి ఛందళ్శా(న్త్రుము చేర్కొనదగినవి, ఈళాల్స

శావ్యాలంశార శూడామణీ వతి? మున ఛందోవివయములను నమీషీంచుచు వలు వ్యాసములు, (గ్రంథములు రచింసబడినవి. _అమ్ముద్రిత [గంథచింతావణి ఆంధ సాహిత్యవరిషత్ప (తిక, తిలింగ, భారతి ఆం ధపతిక మొదలగు పలు స్మతికలయం-దు ఆయా వ్యాన ములు వెలువడినవి వెలువడిన (గంథములు తక్కువే "లెలుగు ఛందోరీతులు" (శ గిడుగు నీతావత్కి, *“శలుగు ఛందోవికానము'"' (శీ కో వెల సంవత్కుమాళరా చార్య), * తెలుగుళావలో ఛ దోరీతులు' (శీ కావూరి దొర సామిళర్మ) (వసి ద్ధములై నవి. (చావిడకాపలోని తెలుగు ఛందోరీతుల పోల్చి విమర్శించు (గ్రంథము శీ "చేకుమళ్ల రాజగోపాలరావుగారి ౬౦౫౫; 2౯26176 1 ౯0806 ₹%, (టౌను దొర రచించిన “4౧819818 ౦1 61080 సం, 4ఉేఖి అనునవి తెలుగు ఛందస్సుగూర్చి ఆంగృమున 'వెలువడిన (గంథములు. కవిజన్యాశయము ఈనాటికి లభించు ఛందో[గంథము౯లో కవిజనా శయము మొట్ట మొదటిది. ఇద వేములవాడ భీమకవి కృతమని [పసిద్ధము. కాని ఆధునికముగా "కేచన దీని క_ర్తయను-వాదము వెలసినది. ఈ క_ర్శృత్వ వివాద మింకను వివా దముగానే యున్నది. చూ. వే భీమన; రేచన.) [వన్తుత కోళమున కవిజనా (శయము ఖీమన కృతముగానే ఉదాహరించబడినది, కవిజన్శాశయమున ఐదు “అధికారము” లున్నవి మె.దటిది “సంజ్షాధికారము”. ఇందు ఛందః [పళంస, కావ్య-పద్యగద్య విళాగములు, గురులఘు వివేకము, గణస్వరూవము, గణదేవతాదికము, యతీ భేదములు, ఒకటి౭౦డు పాసభేదములు, ళళ్చాలంకార్మపాయమ. లై న వడ్విధ (పానములు చెప్పబడినవి. “రెండవది “వృత్తాధికారము. ఇందు £68 ఛందములు, ఆయా ళంద ములలో (ప్రసిద్ధ వృత్తములు, అర్ధసమ, ఉద్దురమాలా వృత్తములు చెప్పబడినవి. మూడవది “జాత్యధికారము'. ఇందు ఆర్యగీ త్యాదులు, "తెలుగు జాత్యుపజాతులు చెప్పబడినవి. నాళల్లివది “వట్ప)త్యయాధికారము” ఇందు [వస్తారాది షట్‌ (ప్రత్యయ ములు చెప్పబడినవి. ఐధవది “దోషాధికారము'. ఇందు దళవిధ కావృదోవములు, కొన్ని వ్యాకరణ నంబంధాంళములు చెప్పబడినవి. కావ్యాలంకార చూడామణి “కావ్యాలంకార చూడామణి” కర్త విన్నకోట "పెద్దన (చూ విన్న కోట "పెద్దన,). ఈ (గంథమునే ' "పెద్దిరాజు అలంకారము” అని ఫొందరు లాతణి కులు పేర్కొన్నారు [పథానముగా లది అలంకారళాళ్త్ర (గంథము ఇందలి తొమ్మిది “ఉల్లాసములలో ?, రవ ఉల్లాసములు ఛందో విషయములను వివరిం

లీ98 పరిశిష్టము చును, కావ్య రచనకు ఛందో వ్యాకరణ జ్ఞానముగూడ ముఖ్యముగావున - ఈ ఛందో విషయములు, చివరి ఉల్లానమున వ్యాకరణాంశములు చెప్పబడినవి. -

తొమ్మిది ఉల్లాసములలో (వథమోల్లాసమందు. అనుభావ విభాగ ములు, ద్వితీయోల్లాసములో రస-భావములు, దళావస్థాదులు, తృలీయోల్లాస ములో నాయికానాయక భేదములు, కవి-కావ్య భేదములు, అష్టాదళవర్డ నలు, చరుక్థాశ్వాసములో వృత్తి రీతి ధ్వన్యాదులు, పంచ మోల్లాసమండు 'అన్హాలంకా రములు, షష్థ్టోల్లానమున శచ్చాలంకారములు, బంధములు శళ్టార్ధ దోవములు చేప్పబడినవి. కాగా అయిదాశ్వాసములు అలంకారశా(న్హ్ర) విషయికము. స _వ్తమో ల్లాసమండు యతిిపాస భేదములు, 1£ివ ఛందము వరకు వృత్తములు, చెప్ప బడినవి. అష్ట మోల్లాసమున 18వ ఛందము నుండి 28వ ఛందము వరకు వృత్త ములు, అర్థ సమ-_విషమవృ _త్తములు, ఉద్దుర మాలావృ త్తములు ష్మట్పత్యయ ములు చెప్పబకినవి. ఈ రెండు ఛందో విషయికములు. నవ మోల్లాసమున సంధి, సమాస, తద్ధితాదులగు వ్యాక రణాంళములు చెప్పబడినవి.

ఇందలి ఛందో విషయములు పూర్తిగా క. జం ను అనుసరించినవి. ఒకటి ర0డంళము లధికమైనను ఈ "౦డు --కవిజన్మాశయ, కావ్యాలంకార చూడామణి---జంట (గంధములు ఒకదానిలోని సందిగ్ధాంశము నింకొకదానితో సరిచూచుకొని నిరూపించుకొన దగినట్టుగా నున్నవి నూర్యాది గణ నిర్ణయ విషయము, (త్రిపదాది పద్య స్వరూవములు ఈవిధమైన పరస్పర సాన్నిహిత్యము నకు ఉదావారణములుగా గమనించ వచ్చును. (చూ సూర్యగణములు మొ; (శ్రిపద 1 పెద్దిరాజు అలంకారము

చూ. కావ్యాలంకారచూడామణి" ఛందోదక్పణము

“ఛందోదర్పణము” అనంతామాత్య విరచితము, (చూ. అనంతుడు.). అనంతర కాలీనుడైన వెల్లంకి తాతంభట్టు రచించిన *“ఛందోదర్పణ" మింకొకటి యున్నది. దానికన్న నిది భిన్నమనుటకు కావచ్చును, దీనికి “అనంతుని ఛంది మను (ప్రసిద్ద వ్యవహారము కలిగినది,

ఛందోదర్పణము-నాలుగాశ్వాసములు గల పసిద్ధ చృందో[గంథమిది. (వభమాళ్వాశమున వద్యగద్యాది కావ్యవిభాగము, గురులఘునిర్ణయము, గణ నిరూపణము, యతి[ప్రాస భేదములు, కొన్ని పారిభాషికాంశములు చెప్పబడినవి. ద్వితీయాశ్వాసమున 26 ఛందమ లలోని కొన్ని వృత్తములు, అర్ధసమ-విషమ వృత్తములు, ఉద్ధుర మాలా వృత్తములు, దండకము చెప్పబడినవి "తృతీయాళ్వా సమున ఆర్యాగీతా దులు, జాత్యుపజాతులు, చాటు వబంధ విశేషములు, ఉదా పూరణ కావ్యలమణము, షట్బ్ర్ఫత్యయముల్తు చెప్పబడినవి. చతుర్థాశ్వాసమందు

లకణపారనం[గవాముం1 ఏ9ి9 దశవిధ దోషములు, కొన్ని సంస్కృత సంధులు, సమాసములు, కారకము మొద లగు వ్యాకరణాంశములు చెప్పబడినవి,

అనంతుడు సూర్యాది గణనిర్దయ విషయమున పూర్వులతో భేదించి నొడు. అనంతర కాలీను లితనినే అనుసరిం చినారు. నేటికిని అనంతుని నిర్ణయమే (పచారములో నున్నది. అనంతర కాలీనులగు లావణికులు వరమ [వమాణనుగా (గహింపదగినంత సమ్మగ _గంథమిది. సీసభేదములకు అనంతుడు అందరికన్నను సమ(గరీతిలో లత్యలమణములు నిరూపించినాడు. అనంతుని ఛందము

చూ. ఛం దోదర్పణము-1. 5వి చింతామణి

“కవి చింతామణి" కర్త వెల్లంకి తాతంభట్టు (చూ. వెల్లంకి కాతంభట్టు)

ఈ (గంథమందు భాషా నిర్ణ యము, వర్ణ నిర్ణ యము, యతి పాన భేదములు దోషాధికార మనునవి యున్నవి. [వధానముగా నిది వ్యాకరణ (గ్రంథము యతి(ప్రాసలకు సంబంధించినవే ఛందో విపయిక ములు

ఈగంథ మిత్పటివరకు నముదితము. కాని ఛందో లాతణికులందిది (వసిద్ధము. వలు లామణికులు దిని నుదావారించినారు ఛందో దర్పణము.

“ఛందో దర్పణము" వెల్లంకీ తాతంభట్టు కృతము, (చూ. వెల్లంకి తాతంభట్టు). తాతంభట్టుకన్న పూర్వుడగు అనంతుడు రచించిన ఛందోదర్ప ణము దీనికన్న భిన్నము తాతంభట్టు [గంథమునుండి దానిని విభేదింపచేయు టకే చానికి అనంతుని ఛంద'మను వ్యవహార(పసిద్ది వచ్చియుండును. అప్పకవి ఛందో (గంథములను ేర్కొనుచు “అనంతామాత్య ఛందంబును, ఛందో దర్చణంబును అని వాసినాడు (అ. క. 1-5) ఈ ఛందోదర్పణము తాతం భట్ట కృతము. "కవి చింతామణి యందు కేవలము యతి[పాసలనే చెప్పి యుండుటచే ఇదు వివరముగా ఛందో విషయముల వస్తావించి యుండును. ఇది అలభ్ళృము, లకణసారసంగహము-11

“లమణసారసం ([గ్రవాము చ్మితకవి "పెద్దన కృతము (చూ, చి[తకవి "పెద్దన ). మూడాళ్వాసములు గల (పనిద్ధ చృందో[గంథము. (కూచిమంచి తిమ్మన కృతమైన “లవణసారసం[గవాము దీనికన్న భిన్నము. చూ. లతణ సారవం చహము-జ )= (వథమూశ్వాసమందు అవరలతణము, గురులఘునిర్మ యము, గణనిర్ణయము, అదర దేవళాదికము, కవి- నేతృస్వరూవము, యతిపాస్త

800 పరిశిష్టము 'శీదములు, ఓి5్‌ ఛందములలోని కొన్నికొన్ని వృత్తములు, పాదగోపనాడులు చెప్పబడినవి. ద్వితీయాశ్వానమున అర్ధసమ-విపమ వృ త్తములు, షట్ప్రత్యయ ములు, ఉద్ధురమాలావృ త్తములు, ఆ ర్యా-గీతి భేదములు, జాత్యువజాతులు, వై తాఠీయ భేదములు, ఉదాహారణ కావ్యలమణము, లవ్యము, యతగాన లష ణము చెప్పబడినవి. తృవీయాశ్వాసమున "శీఫ-జకార నిర్ణయము, నాటక లమణ ములు, చ్మిత, బంధ, గర్భక వితా స్వరూపము చెప్పబడినది. వై శాఠీయ భేదములను మె.దటిసారిగా చెప్పినవాడు చిత్రకవి పెద్దన. చాటితో బాటు ఛందో [గంథములలో “కేఫ-జకార. నిర్ణయము [పారంభించి నదియు ఆతజే. కేఫ-జకారములకు యతి।[పాస లంగీకరించకపోవుటచే ఈ నిర్మ యము అవసరమెనది. (తాళ్లపాక "వెదతిరుమలయ్య "కేఫ-అకార నిర్ణ యమును (వత్యేక [గంథముగా రచించినాడు. మరికొ దరు తరువాత రచఛించినారు కాని ఛందో[గంథములందు మెదటిసారిగా ల. సా. సం. లోనే యున్నది). ఈ (గ్రంథమందు నాటకలవమణము లుండుట ఒక (వత్యేకత, అప్పక వీయమందలి ఛందోభాగమున కిది మూల్మగంథ మనిపించును. సులతణసారము లింగమగుంట తిమ్మన రచించినది “'నులమణసారముి, (చూ. లింగము గుంట తిమ్మన.) ఇందు ఎనిమిది (ప్రకరణములున్నవి. సంజ్ఞా, వట్పఏత్యయ, జాత్యుపజాతి, వృత్త, యతి, పాస, అవరగుణదోవవిచార, గణవిషయవిచార (పకరణములివి [వకరణముల ్పళ్లే ఆయా [పకరణములందు చెప్పబడిన అంళ ములను సూచించును. పాన పకరణమున శబ్వాలంకార[పప్రాయములై న పడ్విధ (పాసలే తప్ప పూర్వలాథణికులు చెప్పిన _పాసభేదములు చెప్పబడకుండుటకు కారణము మృగ్యము= వ్యాకరణాంళము లేవియులేని అచ్చమయిన ఛందో గ్రంథమిది. లక్ష్య ములనే గాక లతణములనుగూడ (పాచీన గంధములనుండి వదర్శించుట ఈ (గ్రంథమండలి యొక (వత్యేకత. దీనివలన సంకలన [గ్రంథ లవణము కొంత దీనికి కలిగినది. మరియు పలు ఛందో [గంధముల ఉనికి అెలిసినది. (ఉ_త్తమగండ, గోకర్ణ, లమణ చూడామణిత్యాద్భ నేక చృందములనుండి లవ్యలకణములండు చూపబడినవి.). ఛందో విద్యార్థులకు (వధమ పార్య[గంథముగా సులకణసారము బహుళ (పచారములోనున్న (గ్రంథము, కవిజన సంజీవని *“కవిజన సంజీవని" ముద్దరాజు రామన కృతము (చూ. ముద్దరాజు రామన ) ఇది అనమగ్రముగా _లభ్యమయినది. లభ్యమగు. నాల్గు “తరంగ ములలో (ప్రధమ తరంగమున యతి(ప్రాసల., ద్వితీయ తరంగమున విభ క్తులకు

అ స్పకవీయము శం! నంబంధించిన యంళములు చెప్పబడినవి ఇళ్లు తృతీయ, చతుర్ధ తరంగములండు సమాసములకు, సంధులకు సంబంధించిన యంళములు కొన్ని యున్నవి, “నన్నయ తిక్కన యజ్వపముఖ నిఖిల కవిన్తూకి మణీజని' గా తానీ కవిజన సంజీవని" రచించినట్లు రామన ెప్పినాడు. అప్పకవి చెప్పిన వలు యతి భేదము లిందున్నవి. అఖండ యతిని అనంతాదులకన్న భిన్నరీలతిలో రామన అంగీకరించి చెప్పినాడు. ఇతడు అఖండ యతికి చూపిన లక్యుములను కొన్నిటి నప్పకవి దిద్ది అఖండయతిని నివారించినాడు, అప్పకవీయము

“అప్పకవీయము" కాకునూరి అప్పకవి కృతము. (చూ. కాకునూరి అప్పకవి ). అప్పకవి ఈ (గంథమును “ఆంధ శబ్చచింతామణి' అని పేర్కొ న్నాడు. “నన్నయగారి ఆంధ శష్టచింతానుణి' కిది పద్యరూపమైన వ్యాఖ్య. మూల గ్రంథము సంస్క్యృతమునందున్నది. ఇది అెలుగునందున్నది. కాగా దీనికిని మూల[గ్రంథము "పేరే అప్పకవి పెట్టినను *“అప్పకవీయి మను ేరనే ఇది ను ప్రసిద్ధము

ఇందు అయిదాశ్వాసములున్నవి. [పథమాళశ్వానమున కావ్యస్వరూ పాదులు, భాషాష్టక వివరణము, తత్సమాదుల నిరూపణము; ద్వితీయాళ్వాస మున వర్ణములకు సంబంధించిన అంశములు, “కేఫంజకార నిర్ణయము, వీజాత శాదులు, అర శుభాశుభ ఫలములు; తృతీయాళ్వానమున యతి[పాస భేదములు; చతుర్థాశ్వాసమున గణాదివిషయము, వట్బ్ర)త్యయములు, 26 ఛందములకు చెందిన కొన్నికొన్ని వృత్తములు, ఉద్ధురమాలా వృత్తములు, అర్ధసమ-విషమ వృత్తములు, జాత్యుపజాతులు, చాటుకావ్య స్వరూపములు, ఉదావారణ కావ్య లమణము, లత్యము, చిత, బంధ, గర్భ కవిళారీతులు; పంచమాళ్వాసమున సంధి విషయములు చెప్పబడినవి.

వ్యాకరణ [గంథవ్యాఖ్యగా అప్పకవీయము ఉఊద్దేశింవబడినది. కాని సంధులవర'కే ఆగిపోయినది. మొత్త మెనిమిదాశ్వాసములుగా రచింపబడుటకు (వణాళిక వేయబడినట్లు అప్పకవి (పీఠిక-90) చెప్పినను లభించునది మాత్రము ఐదాశ్వాసముల [గంథమే. కాగా వ్యాకరణ విషయికముగా నిది అసనమ[గము, కాని ఛందోవిషయికముగా సమ్మగము. మూల గ్రంథమందలి “ఆద్యోవళిః' ఇళ్యాది ఛందోవిషయ [ప్రస్తావన ఆధారముగా ఛందోవిషయములను సమ(గ ముగా నీరూపించినాడు కొన్ని లోపములున్నను, ఇండున్నంతటి విసృత మయన లక్ష్య, లవణ పరిశీలన, శాన్ర్రరచనా మమత మరి యే (గంథమందును మృగ్యము. దాదాపుగా (పతి యంళమునకును పాచీన (గ్రంథములనుండి 'నెమకి "నెమకి లత్యములు (ప్రదర్శింపబడినవి. సొధ్యమయినంతవరకు తాను చెప్పిన అంళ ములను సకారణముగా, యు_క్రియు_క్తముగా నిరూపించుటకు అప్పకవి వయ త్నించినాడు పూర్వచ్చందో |గంథములందలి అనేళాంళముల నిండు సం్ష

గ్ర వఠీథస్టము హించినాడు. దీనికన్న పూళ్వార్వాచీన [గంథములందు కొన్ని విశిష్రైంళము లున్నను, ఆ (గ్రంథములకు దీనిముందు _పకాళశ మంతగా కలుగలేదు. ఆెలుగులో చాదాపు మొట్టమొదట ముదణ కెక్కి బహుళ పచారములోనికి వచ్చిన [గంథ మిది. ఛందోవిషయములలొ దీనికి మిక్కిలి పామాణ్యము కలిగినది. ఛందో విమయికముగా నింతటి సమ్మగ (గ్రంథము తెలుగులో మరొకటి లేదనవచ్చును. లషమణశిరోమణి “లవణ శిరోమణి” పొదత్తపి వేంకటరమణక వికృతము (చూ. పొదత్తపి వేంకటరమణకవి ). ఇందు నాలుగాశ్వాసములున్నవి. మొదటిదానియందు అవరములగూర్ని; శెండవదానియందు గణములనుగూర్చి; మూడవదానియందు వృ_త్తములనుగూర్చి; నాల్లవదానియందు యతి (పానములగూర్చి వివరించబడినది, యతి[పాసములగూర్చిన అ నేకాంశములు (పాచీనగంథములందు లేని విందున్నవి. ఈ విషయమున అప్పకవీయమునకిది డిటుం సర్వలతణ శిరోమణి “సర్వలమణ శిరోమణి' గణపవరపు వేంకటకవి కృతము. (చూ, గణపవరపు వేంకటకవి ). ఇది వది ఉల్లాసమ.ల (గ్రంథము, కాని 6, 6,9 ఉల్లాసములుతవ్ప మిగిలినవిమా[త మే లభ్యములు. ఒక్కొక్క ఉల్లాస 'మొక్టొక్కూ (గంథముగా కన్చించును. వేర్లుకూడ విడివిడిగా నున్నవి. మొదటి ఉల్లాసమున అలంకార కాస్త్రీయాంళములు వివరించబడినవి. రెండవది “వెంక శేళాం[ధ నిఘంటువు", మూడవది *“ఆం(ధకౌాముది' (వ్యాకరణ విషయికము, నొళ్లవది ఛందోవిషయముల వివవణము. ఐదవది రేఫ-అకారనిర్ణయము. పదవది ద్విరూప కోళము. 2 వాటిలో శెండవది, మూడవది మాత్రమే ముదితములు, లకణసార సం్యగహము-శి “లక్ష్షణసార సం[గవాము' కూచిమంచి తిమ్మన (పణితము. (చూ. కూచిమంచి తిమ్మన ) దీనిని 'లమణసారసం[గవ' మనియే రచయిత "పేర్కొ న్నాడు. కాని చ్యితకవి "పెద్దన రచించిన “లవణసార సంగవాము నుండ్వి దీనిని వీభేదింప చేయుటకు "సర్వ లతణసార సం[గవా" మన్న వ్యవవోరమ్ను ధినికి కలిగినది. ఇది (చధానముగా వ్యాకరణ (గంథము. ఇందు మూడాశ్వాసముూ లున్నవి. (పధమాశ్వానమున భాషావిళాగము, వర్షములు, కళలు, సంధులు, విభ క్తులు; ద్వితీయాశ్వాసమున సమాసములు, (క్రియలు, విశేషణములు, (పానసలు యతులు, కొన్ని శబ్దస్వరూపములు; మూడవ ఆశ్వాసమున "శేఫ-అళారములూ వివరింపబడినవి. ఛందస్సుకు నంబంధించి నంతవరకు యతి ప్రాసలే ఇందున్నను, వ్లరక్టి (గ్రంథములలో లేని కొన్ని విశేమూంళము లిండున్నవి, మరియు అలభ్య

సుకొవ్‌ మనోరంజనము శ్రీ మగు ఎజ్జనగారి రామాయణములోని పద్యములు కొన్ని ఉదాహరింపబడుట విశేషము. ఆనంద రంగచ్చందము

“ఆనంద రంగచ్చందము' కన్తూరి రంగకవి [వణీతము, (చూ.కస్తూరి రంగకవి.) 'లమణ చూడామణి అని దీనికే కవికృతమగు నామాంతరము, “రంగ ఆాట్ఫంధి మనియు దీనికే వ్యవహారము. ఇది నాల్గాశ్వానముల ఛందో (గంథము, (వళమాశ్వాసమున అతరగణ నిర్ణయము, ,(పసిద్ధ వృత్త జాత్యుపజాతులు చెప్పబడినవి. ద్వితీయాళ్వానమున గణ, వర్మ 'దేవకాదికము చెప్పబడినది, తృతీయాళ్వాసమున కొన్ని సంధులు, విభక్తి వి శషములు, ష్మట్పతృ్మయములు. 26 ఛందములందలి కొన్ని వృత్తములు, ఉఊద్భుర మాలావృ_త్తములు చెప్పబడినవి, జాత్యుపజాతు లనేకములు కేవలము పేర్కొనబడినవికాని లత్య లతణ నిరూప ణము చేయబడలేదు, శపాసము వంటి కొన్ని విశేషూంళశను లిందున్నవి. సులమణ సారమందువలె వలు (పాచీన చృందో[గంథభములనుండి లమ్య లమణము లిండు (పదర్శింపబడినవి, లషీణ చూడామణి

చూ, అనంద రంగచ్చుందము. రంగరాట్బందము

చూ, ఆనంద రంగచ్చందము. నుకఠవి మనోరంజనము

“సుకవి మనోరంజనము' కూచిమంచి వేంకటరాయ [పణీతము, (చూ. కూచిమంచి వేంకటరాయడు) ఇది వధానముగా అప్పకవీయమున చెప్పబడిన పలు అంళములను ఖండించుచు పలు విశీషూంశములను (వదర్శించును, ఇది నాల్గాశ్వాసముల (గ్రంథము. మొదటి ఆళ్వానమున తెలుగు అమరముల సం భ్యానిర్ణ యము, (పాసభేదములు వివరింపబడినవి. రెండవ ఆళ్వాసమున స్వర, వ్యంజన యతులు వివరింపబడినవి. వపూడవ ఆళ్వానమున ఉభయయతులు వి_స్తరింపబడినవి. నాబ్లవఆళ్వాసమున 'గేఫ-అకారనిర్ణయము పలు శబ్దరూపములు నిర్ణయింపబడినవి. తానొక ఛందో [గ్రంథమును రచించుచున్నట్లుకాక, పూర్వ ఛృందో |[గంథములలోని యంశములయందలి లోవములను తెల్పి వాటిని ఖండిం చుచు, స్వదృష్ట్యా సరియైన అంళములు చెప్పబడినవి. విమర్శ అంతయు వచన మున సాగుట ఇందలి (వళ్యేకత అఖండయతిని సమర్థించుచ్తు లభారతాది (గ్రంథ ములనుండి అరువదినాల్లులక్యములు (ప్రదర్శింపబడినవి. (పధానముగా అప్పకవీయ విమర్శన మేయైనను ఇతర (గంథములలోని లోపములుగూడ ఇండ్యు విమర్శింప బీడీనవీ. ఆధునికమైన విమర్శ వ్యాసములధోరణ్‌లో నుండుట " ఈ ఛందో (గ్రంథ విశిష్టత. చర్చా[గంథమగుట దీని (ప్రత్యేకత,

| పరిశిష్టము చి్నితకవిత

ఆకు, మధుర, చిత, వి_స్తరములను నాల్గు విధములయిన కవితల

లోనిది చితక విత. పదృమున. చూడగనే మేధ కతి శమాపాదకమై, 1పయోదక్త 'నేర్చునకు సూచికమై ఏదో విచ్శిత లమణమును భాసింపచేయునది చిత్రకవిత. ఒక వపద్యపాదమును, లేదా మొలత్తము పద్యమునే మొదటినుండి చివరవరకు, చివరనుండి మొదటికి చదివినను ఒకేవిధముగానున్న పద్క మొక విచిత రచనగా కన్చించును. ఇట్లు రచించుట [ళమసాధ్యము కవియొక్క ఈ (శమయ, నేశ్చే ఒక చమత్కారము కలిగించును. చితమనిపించును. అందుకని ఇది “చిత కవిత'గా పేర్కొ నబడినది.

చ్మితకవితనుగూర్చి మొదట విన్నకోట పెద్దన, ఆ తరువాత చితకవి

"పెద్దన, అప్పకవి మొదలగు పలుమంది తమ లవణ గంథములలో వివరించినారు. చిత్రకవిత వలువిధములుగా నుండును.

1. పగావరి : వద్యమంతయు ఒకే అడరముతో రచింపబడుట,

2. ద్వ్యవరి ; పద్మమంతయు రెండకరములతో నే రచింవబడుట.

3. (త్యవరి ; పద్యమంతయు మూడే అదరములతో రచింపబడుట,

4, తలకట్లు ; పద్యమందలి అకరములన్నియు తలకట్టు (వాస్వ

అకారములుగల వాల్లులు) కలిగియుండుట.

5 గుడులు : పద్యమందలి అకరములన్నియు గుడులతో (వాస్వే

కారముతో) నుండుట,

6. కొమ్ములు : వద్యమందలి అకరములన్నియు కొమ్ములతో

(వాస్వోకారములతో) నుండుట.

7. ఓప్ట్యము : పద్యమందన్ని యు ఓప్ట్యవర్షములే యుండుట.

8. నిరోప్ట్యము : పద్యమం దోస్ట్యవర్షములు లేకుండుట.

9. అవతరగుణితము : పద్యమందు కొన్ని అకరములు వరనగా గుణింతము (క, కాకి, కీ, ..ఇళ్క్చాదిగా) గలిగియుండుట.

10. పొద్మభమకము : పద్యమందలి పాదములు ఒక్కొక్కటి మొదటి నుండి చివరకు, చివరనుండి మొదటికి చదివి నను ఒకేవిధముగా నుండుట,

11. పద్య[భమకము : పాదభమకమున పాదమువలె ఇందు వద్య మంతయు నుండును.

12. పాదగోపనము : వద్యపు మొదటి మూడు పాదములలో వద్యవు

నాళల్లవపాదము నిముడ్చుట.

చి(శ్రకవిత 8508 ఈవిధముగా నింకను పలు *“చిత' రీతులున్నవి. వ వాటిలో రెండు మూడింటికి ఉదాహూరణములు :

కం ద్వ్యవరి

క. మనమున ననుమానము మా నను నీనామ మను మను మననమును నేను మున మౌన నన్ను మన్నన మను మను నానామునీన మానా నూనా,

ఎఎపారి, 5-93,

( తలకట్టు

క. ఘన శర శశళధర భశర ద్హన దళ శత నయన హయ మదన పార నర నం దన కనక వనన దర చం దన సమ మమరం౮గం బవన తనయ యశ మరయన్‌.

ఎల, సొ, నం, తి-లి£4,

111, పాద(భమకము :

క. ధీర శయనీయ శరధీ మారవిఫానుముత మమత మనుథావి రమా సార సవన నవనరసా చారద సమతార హోర తామసదరదా!

ఎపారి, 5=€లి,

శ. గుణితము ;

మ. (ప్రవిభా వికమ మం తళా(న్త్ర (విభవార్హ్రః [శీధనుఃకాంతి ధ్రై ) ర్య వివేకంబులం చిన్న యోబయ నృపాలా[గేసరుం బోల్తునే సవితన్‌, సాత్యకి, సింధు, సీర, నురశాన్తన్‌ ,సూతు, నేనాని,సైం ధవ గర్వాపహు, సోము, సౌరగరి, సంధ్యాతాండవా డంబరున్‌,

-ావ, రానా, ప, 1-55, ₹. పాదగోవనము ;

ఛ. ఘన వారి భాను జాన్త మతి కంజ భవా యతుల (వతాప భా గ్య నిధి కృపాకరా జనక జాయత ళుక్టంకచా మవోత్మ పా వని వటుకేన ళూర చయ వర్య నుధీ సరసాద్య హృూద్యశా హనుమ జయ[పభాధిక నయ (క్యృమ పావనచర్య సద్యశా!

ఎల, సా, సం, 1-00, 20

కక ఫతిశష్టమ (పద్యము మొదటినుండి [పతి మూడవ యవరము (గహించి కలిపి చదివిన నాల్గవ పాద 'మేర్చడును.). ఈవిధమ.గా చితకవిత వి స్తృతమెనది బంధక విత, గర్భకవిశయు చితకవితలో చేరినవె. వీటిని గూర్చి విడిగా (వాయబడినది. ఆకు, మధుర, విస్తర కవితలందు చితకవితకు ఛందస్సుతో నున్నట్టి సంబంధము లేదు. ఈ సంబంధము (పయోగాత్మకము. ఐంధకవిత :; బంధ కవిత యనగా కొన్ని బంధములలో పద్య మిముడునట్లు (వాయుట. బంధ మనగా నిక్కడ నొక “శేభాచ్మితమని భావింపవలిను ఉచాహ రణమునకు సర్వతోభ[దబంధము చూడవచ్చును. అరువది నాల్గు అరలుగా నొక చిత్రము గీయవలెను. పాదమున శెనిమిదవరమ.లు గల పద్యవు నాల్లుపాదములను మొదటి నాల్గు వరుసలలో అరథ క యవరముగా (వాయవలెను తరువాతి నాట్లు వరుసలలో వరునగా 2 పద్యము యొక్క 4, 8, £, 1 వ పాదములు [వాయ వలెను. ఇట్లు (వాయగా వవై పునుండి పదృము చదివినను యతి పాసలతో నవే పద్యము చెడకుండ నుండవలను. ఉదా; -: సర్వతోభద్ర బంధము ;- వనన ననన ననన వం | దే స దా చా | స డే వం డే | వ | రం] వ వ రం వ డే వహ న వ క జా స|]ర0ం| గ కం కం| గ రం స చా వ |క0ం|[ త | త | కం| వ | దా చా | వ | కం| త | త | కం| వ | దా స రం| గ | కం | కం గ | రం| స ఊ.]| వ |రం| వ | వ | రం| వ | దె వం | దే |] స | దా| దా| స | దే | వం వ బంధనుందు బద్ధపద్య మిది ; వందే సదా చాసదేవం దేవరం వవరం వచే సరంగకం కంగరంస చావకం తతకం వదా ఆఅ. క 4-40. (ఇది సంస్కృత పద్య మగుటచే యతి[పప్రాస నియమము లిందులేవు )

గర్భకవిత 07

ఈ బంధమున కమరునట్లు వద్యము [వాయుట కీ [కిందివద్ధతు లవలం వించవలెను, పద్యమందలి _పతిపాదము పాద భమకము (మొదటినుండి చివరకు్కు చివరనుండి మొదటికి చదివిన నొశే తీరుండునట్లు) గా నుండవలెను. మరియు మొదటి పాదపు ఆర0డవ యవరము 2 వ పాదమునకు, 8వ ఆఅవరము కివ “పాదము:కు, 4 వ అవరము 4 వ పాదమునకు ఆద్యకరములు కావలెను. ఇళ్లే

• వ పొదపు తీవ అవరము తి వ పాదపు ౪వ అవరముగా, 4వ అవరము శవ పాదప్కు ఉ వ అవరముగా నుండవలెను. ఇకే 8 వపాదపు 4ఉ వ అవరము ఉ4ఉవ, పాదపు మూడవ అవమకముగా నుండవలెను ఇన్ని నియమములతో పద్యము (ఎనిమిదదరముల పాద్మపమాణము గలది వానినచో “సర్వతోభ ద్రబంధ"మున నిముడు ను. (ఐమూలలుగా తప్ప్ర ప వైపునుండి చదివినను పద్య మీబంధమున చెడదుగాన నిది సస్వతోభద బంధమైనది,

ఈ విధముగనే పద్మ, ఖడ్గ, చృత, గోమూతికా, చ కాదిబంధము లసెకములు కవినేర్చును బట్టి నిర్మింవబడును, కొన్ని లవణ గంథములందు (వద ర్థింప౭ డి.వి. వై ఉదావాతి సూచనగా మిగిలినవి పరిశీలించుకొనవలెను. గణవవకపు వేంకటకవి రచించిన ఆ (వబంధరాజ 'వేంక చేశ్వర విజయ విలాస' మందు బంధకవిత అశ్చర్యకరముగా ప్రదర్శింపబడివది (చూ. గణప వరపు వేంకటకవి).

ఏ బంధమునం 'దేవిధమైన పద్యము లిముడునన్న" ఛందఃపకిశీలన, గణాతరాదుల కూర్చు బరధకవిత కావళ్యకము ఈ కారణముగా ఛందోవిషయ మెనది. గర్భరవిత

ఒక పద్యమందు మరియొక పద్యము లేదా మరికొన్ని పద్యములు ఇమిడియుండునట్టుగా చేయబడు నద్యరచన గర్భకవిత యనబడును. ఏ పద్య మందేయే విధములైన వదృము లిముడుట కవకాళమున్నదన్న పరిశీలన గర్భ కవితకు ముఖ్యమయినది. ఉదావారణమునకు *వసంతలిలకి వృత్తమందు మొదటి యకరమును చివరి రెండవరములను విడిచి చదివినచో స్వాగతవృ త్త మగును, కాగా వసంతతిలక స్వాగతగర్భ మగుచున్నది. ఇశ్తై సరసిజ వృత్త మందు రండు కందపద్యములు, తొమ్మిదవ ఛందమందరి యొక వృత్తము, 15 వ ఛందమందలి మణిగణ నికరము ఇముడును.

ఉదా :

శ్రీ విశ్వేశ ఇ్య్మూవరు సేవా శితులు పొగడుదుకు సిరి వరగుటతై

ధీ విద్యా సంభావిత దేవున్‌ ధృతియుతు హితజన దివస దినకరున్‌

(శ్రీవర్షి ంతున్‌ భావన జీవున్‌ జితరిపు ళశికులశిఖరి మృగపతిన్‌

భావోదంచ ద్కావిత భావున్‌ (వతిదిన సముదిత బహుతర విభవున్‌ .

ఎాకా. చూ, 6-54,

శ్రీ0ర వరిశిష్టము

ఇది సరసిజ వృత్తము (చూ. సరసిజ, ఇందు మొదటి ₹ెండు పొదములు ఒక కందము, చివరి శెండుపాదము లొక కందము (వతిపాదమున మొదటి ఆరవరముల వరకు కందపు బేసిపాదములు, మిగిలిన భాగములు సరి పాదములు, ఇక (పతి పాదమున మొదటి తొమ్మిది అవరములనే (గ్రహించి చదివినచో నవమచ్చంద మందలి యొక్ష వృత్తము (మ-త-య గణములు. ఈ గణ[కమముతో లాతణికులు వృత్తము చెప్పలేదు.) అగును. ఇన్తు (ప్రతిపాద మున మొదటి తొమ్మిదమరముల వదిలి మిగిలిన భాగములను చదివినచో మణిగణ నికర వృదత్తమగును. ఈ సరసిజ గర్భమందలి పద్యము లిట్లున్నవి :

శం పూ ర్వార్థక దము ;

(శ్రీవిశ్వేశమ్మావరు

'సేవాశ్షితులు వొగకుదురు-సిరి వరగుటక్రై

ధీవిద్యాసంభావిత

దేవున్‌ ధృతియుతు హితజన-దివస దినకరున్‌,

శం ఉ _త్తరార్థకందము ఫి

(శ్రీవర్శింతున్‌ భావన

జీవున్‌ జితరిపు శశికుల-శఖరి మృగపతిన్‌

భావోదంచద్భావిత

భావున్‌ (బతిదిన సముదిత-బహుతర విభవున్‌ ,

111. నవమచ్చందోవృ త్తము :

(శ్రీవి శ్వేశయ్మ్యూవరుసేవా

ధీ విద్యాసంభావిత దేవున్‌

'భ్రీవర్ణి ౦చున్‌ భావనజీవున్‌

భావోదంచద్భావితభావున్‌ . (నవమచ్చందోవృ త్తముకావున యతిచెల్లింపిందుండదు. చూ. వృత్తములు).

₹1. మణిగణనికరము ;

(శితులు వొగడుదురు-సిరివరగుట కై

ధృతియుతుహితజన-దివస దినకరున్‌

జితరిపు శశికుల-శిఖరి మృగపతిన్‌

(బతిదిన సముదిత-బహుతర విభవున్‌ . ఈ గర్భపద్యములందు యతిపాసల చెల్లింపులు తప్పకుండునట్టు చూచుకోవలసి యుండును,

ఈ గర్భకవితలో'నే భారతగర్భ రామాయణమును శీ రావిపాటి లవి నారాయణగారు రచించినారు. అనగా పద్యము మొత్తము రామాయణార్థ ముతో నుండగా, ఆ పద్యమం దిమిడిన పద్యము భారళార్హముతో నుండును.

గర్భకవిత ల్‌09

ఉదా :

(శీరమణీయమై (సిరుల- జెందివెలుంగును జిస్టువీటి)

మీరి యయోధనా ((గరిమ-మించుచు బృథ్వి నఖండవాన్ని) ర

టోరి గృవాం జెయా (పురియు-నచ; టి మేడలు వ్యోమమంటు) మేల్‌

తోరపుభ్యాతితో (నగరి-దూగుదలన్‌ వారి నట్టు తోడ) చాక. ఈ ఉత్పలమాలా పద్యము మొత్తము రామాయణార్థము గలది కాగా, గర్భ మందలి గీతసద్యము (కుండలీక రణములలోనిది) భారతార్థము గలది. ఈవిధముగా నిది గీతగర్భోత్పలమాల యగును,

ఇక్షే ఒక కందపద్యమున నాల్గు కందము లిముడునట్లు (వాసిన చతు

ర్విధ కందమగును.

ఉదా:

సుజ్ఞాన యోగతదత్త్వ వి

ధిజ్ఞుల్‌ భవబంధనముల€ 1దెంచుచు భువిలో

నజ్ఞానపదము€౬ బొందక

(పాజ్ఞుల్‌ శివుగొల్లు రచలభావన దవులన్‌ .

ఎ-=కుమూ. 12-27,

ఈ కందమందలి రండవ పాదమందలి రండవ గణము మొదలుకొని చదివినచో "శెండవ కందము, ఆ ఆెండవ కందమందలి అెండవ పాదపు ఆండవ గణము మొదలుకొని చదివినచో మూడవ కందను, ఆ మూడవ కందమునుగూడ నిస్తే చదివినచో నాల్గవ కంద 'మేర్ప్చడును. (ద్వితీయ కందాదులు చదువునపుడు మొదటి కందపు మెదటి పాదమునుగూడ చివరల కలుపుకొనవలెను. వ] కంద మళదు ఇమిడిన మిగిలిన మూడు కందము లిట్లుండును:

1సం ద్వితీయ కందము;

భవబంధనముల6 (దెంచుచు

భువిలో నజ్ఞానపదము6 బొందక (పొబ్టుల్‌

శివుగాల్లు రచలభావన

దవులన్‌ సుజ్ఞాన యోగతత్త్వ విధిర్డాల్‌ .

11 తృతీయ కందము ;

అజ్జ్ఞానపదము( బొందక

పప్రాజ్ఞుల్‌ శివుగొల్లు రచలభావన దవులన్‌

సుజ్ఞాన 'యోగతదత్త వి

ధిజ్ఞల్‌ భవబంధననుల (_దెంచుచు భూవిలో

థం వరిశిష్టము

10 చతుర్ధ కందము

శివు గొల్లు రచల భావన

దవులన్‌ సుజ్జానయోగ త త్త్యవిధిజ్ఞుల్‌

భవబంధనముల6 (దెంచుచు

భువిలోనజ్ఞానపదముం బొందక (పాజ్ఞల్‌ =

ఈ విధముగా గర్భమం దిముడగల పద్యములు ఛందః పరిశీంనవలన, గర్భమందలి వద్యములకు యతి(్రాసలు చెడకుండుట చూచుటవలన గర్భకవిత రూపొందును. ఛందఃపరిశీలన కారణముగా నిది ఛందోవిషయ మయినది.

2 ఉదాపహృతు లాధారముగా పెక్కువిధములు లక్యములు చూచు కొనవలెను. గణపవరపు వేంకటకవి రచించిన శ (వబంధరాజ 'వేంకెచేశ్వర విజయ విలాసము" నందిట్టి గర్భకవిత ఆశ్చర్యాపాదిగా నున్నది. (చూ. గణప వరపు వేంకటకవి). ఉదాహరణ కావ్యము ;

*“ ఉదాహరణ" మనునది యొకానొక చాటు [వబంధ విశేవము. ఇది తెలుగు సాహిత్యమునకు మ్మాతమే విలడణమై వెలసినది. ఉడాహరణమును రూపొందించి మొట్ట మొదటిసారిగా "తెలుగున ఆ తరువాత సంస్కృతమున రృచించినవాడు పాల్కురికి సోమనాథుడు. ఇప్పటివరకు సంస్కృతమున లభ్యమగు *“ఉదాహారణ'ము లన్నియు 'ెలుగు కవులు రచించిననే. సోమనాథుని సంస్కృత మందలి ఉదాహారణమును లత్యుముగా గొని సంస్కృత లాకవణికలు- అమృతా నందుడు "అలంకార సం[గహము' నందు, విద్యానాథుడు * వతావరు[ దీయి మందు, పెదకోమటి వేమన “సాహిత్య చింతామణి యందు, కృస్ట్యయజ్వ “అలంకార ముక్తావళి యందు- కొందరసమ[గముగా, కొందరు సమ్మగముగా లమణములు చెప్పినారు. తెలుగులో వి. 'ద్దన ఈ కావ్యలతణమును తొలిగా చెప్పినాడు. ఆ తరువాత అనంతుడు, చి. "పెద్దన, అప్పకవి చెప్పినారు. చివరి ఇద్దరు లత్యుములుగా “ఉదాహారణ"ముల రచించిినారు,

*“ఉదావారణి స్వరూప మిది ;

*“ఉదావారణి మొత్తము ఇరువదియారు పద్యముల లఘముకావ్యము. మరియు విభ క్తుల [పాధాన్యము కలది. సంబుద్ధితోపాటు |పథమాదులు మొత్త మెనిమిది విభక్తులు ఒక్కొక్క విభ_క్రి మూజేసి పద్యములతో నుండును. ఈ మూడు పద్యములలో మొదటిది ఏదో ఒకవృ_త్తము కావలయును రెండవది పదో ఒక రగడభేదము కాపలయును, మూడవది వైరగడకు అర్జరగడ కావలయును. అనగా వెరగడ పాదమందున్న మా(త్రాసంభ్యా గణములలో సగము గణముళే అర్థరగడ పాదమందుండున్తు. ఉదాహరణకు రగడ 16 (శిమా(త్రాగణములు కల చ్లైనచో, అర్ధరగడ యందెనిమిది (త్రిమాత్రాగణములు; రగడ యం దెనిమిగే

తీచాహారణ శావ్యము న] యున్నచో అర్టరగడ యందు నాల్గు, రగడయండు నాన్లే యున్నచో, అర్ధ రగడయందు ెంజే యుండును (రగడలయందు నాల్లింటికి తక్కువ గణము లుండవు విశీవములకు చూ, రగడలు, ఈ రగడ, అర్ధరగడలు ఎనిమిచేసి పొద ములతో నుండును-అనగా, నాల్గు రగడల, లేదా అర్జరగడల మొత్రము. అందు వలన "లెంజేసి పాదములే (ఆది) [పాస నియమము. యతి ఆయా రగడలకు నిర్ణయింపబడివళ్లు చెల్లును. అగ్ధరగడలకు (అది) [పాసనియమమే తప్ప యతి నియమముండదు. ఉదావారణ కావ్యములందు ఈ నాల్గు రగడల, అగ్గరగడల 'మొత్తముగా ఎనిమిది పాదములతో నున్న రూపకములకు వరుసగా కళిక, ఉత్కళిక అని వ్యవహారము (భిన్న విభ క్తులండు భిన్న రగడ భేదముల నుప యోగంపవచ్చును,

ఇక, వృత్తమునందు ఆ వృత్తము ఏ విభక్తికి చెండుచున్నదో, ఆ విభ_క్యంతమునకు [పాధాన్యముండును. అనగా, వృత్తమునంబెన్ని విభ_క్తన్గంత వదములు (భిన్న భిన్న ములు గూడ) ఉన్నను, ఆవృత్త మె నిళక్తికి చెందునో ఆ విభ_క్తగంతపదమే [పధానమైనదగును (వృ_త్తమందలి విషయమునుబట్లి ఈ (పాధాన్యము). వృ త్తమునందు [పాధాన్యము వహించిన విభ కృ౧౦ంతములతోనే కళికయందు (పతిపాదము పూర్తి కావలయును. ఉత్కళికయందు మా(తము చివరి ఆండుపొదములే ఆ విభ_క్తగ్ణంతములతో పూర్తి కావలయును.

ఉత్కళిక యండు మొదటి ఆరు పాదములు విభకా;భాసతో పూర్తి 'కావలయునని, అన్ని విభ క్తులయందిట్లు కాకున్నను, పప్టీవిభ_క్రి లేదా చతుర్జి విభ_క్షి యంద్రైనను ఈ విభక్ష్యాథాన యుండవలెనని చి. "పెద్దన చెప్పినాడు, కాని లక్యములందు (ఏ ఒకటి ెండింటి యందో తప్ప) సర్వసాధారణముగా ఈ విళభక్యాళాసము చతుర్ధీ విభ_క్రియం దే పొటింపబడినది. విభ క్యూభాసమనగా విభ_క్రివలె కన్పించవలెనేగాని విభ_క్రి కాగూడడు,

ఉదావారణకు ;

*“వేసర కిర్వడి చేతుల నల శై

లాసము 'నెత్తినం444442=66=0 ఉచావ్భాతమందు మొదటిపాదము “3తో పూ_రియగుటచే. ఆ పాదము చతుక్టీవిభ_క్ష్యంతముగా నున్నట్లు భాసించునుగాని, అక్కడి “శై చతుర్జీవిభ క్రి ('వ్రత్యయము కాదు. “క్రైలాస'ిమన్న పదములోని కొంతభాగము. ఇట్లుండుట విభ క్ర్యాభాసమగును.

కళిక “మరియు” అసు పదముతోగాని, తదర్ధకపదముతోగాని (పారం భము కావలయును.

ఇట్లు మూడేసి పద్యములతో నెనిమిది విభక్తుల తరువాత, ఎనిమిది నిభక్తులతో నొక వృత్తముండును ఖే వృతత్తమం ెనిమిది విభక్తులు సమాభే

8012 పరిశిష్టము శింపబడుటవలన, దీనిని *“సార్వవిభ _క్తిక' మందురు. సార్వవిభ క్రికమునకు కళికో త్కళికల సంయోజనము ఉండదు. ఈ పద్యముతో “ఉదావహరణ' కావ్యము పూ_ర్తయినశన్లు. కావ్యాంతమున (ఇరువది ఆరవదిగా) అంకితాంక' వద్యముం డును. ఈ పద్యమండ. కవి తనపేరు చెప్పుకొని, ఆ ఉదాహరణ కావ్య మెవరికి అంకితము చేయబడినడియు చెప్పును. ఆ కారణముగా నిది “అంకితాంక' పద్య మైనది.

ఇది *ఉదాహరణ' కావ్యముయొక్క. సామాన్య లవణము.

"తెలుగు లాకణికులు (పతి విభక్తి కొక వృ_త్తముండవలెనని సామా న్యముగా ెప్పినార.కాని వృ త్తపాదవరిమాణమును చెప్పలేదు. సంస్క్యూత లాడు ణికులు “శక్వర్యాది ఛందములందలి వృత్తములని, మాలిన్యాది వృత్తములు కావలయునన్నారు. శక్వరీచందము 14 అవరముల పాదనియమము. గలది. మాలినీవృ_త్తము 15 అవరములది. కాగా 14 అదరములకు తక్కువ పరిమాణము గల వృత్తము కాగూడదని ఉద్దేళ్ళము. తెలుగు లవ్యములందును ఉత్పల మాలాది వృత్తములే యున్నవిగాని అంతకు చిన్నవి లేవు. (శ్రీ విశ్వనాథ సత్య నారాయణగారు మాతము తమ గోపాలోదావహారణమందు ఒక విభ _క్రిలో వృత్తమునకు బదులు కందము నుపయోగించినారు ). ఇదిట్లుండగా, “ఉత్కళికకు బదులు కొందరు ఆర్యను (వయోగించవచ్చునందు'రని కృష్ణ్టయజ్వ చెప్పినాడు గాని, ఏ లవ్య మిట్లు కనిపించదు.

ఉదాహారణ కావ్యము “జయతి పదముచే నుప[కమింపబడవలెనని (మాలిన్యాదులుం డవలెనని) సంస్కృత లామణికులు సోమనాథు నుదావారణ మును లటీంచి చెప్పినారు. "ఆలుగు కవులు ఆెలుగు సం[పదాయము ననుసరించి (శ్రీకారముతో (ప్రారంభించినారు.

“కుద్ద-మి|క' 'భేదములచే ఉదావారణ కావ్యము ద్వివిధమని కృష్ణ యజ్వ చెప్పినాడు. కావ్య మాద్యంత మొకే భాష ఉపయు కృమైనచో శుద్ధమని, “భాషాంతరాన్విత'్యమెనచో మిళము. కాని ఈ 'భేదములకు లత్యములు కన్చించవు,

శెలుగులో విన్నకోట పెద్దన 1. సద్దళి 11. పద్దళి, 111. విద్ధళి, 17. కల్యాణి, 7, ఉతృల్లక ము అని ఐదు ఉదాహరణ భేదములు చెప్పినాడు. విభక్తులను తగ్గిం చటలలోని మార్ప్చులవలన మొదటి మూదు భేదములు, కళికో త్కళికల తగ్గింపులవలన చివరి రెండు భేదము లేర్చడినవి. (వీటి స్వరూపములకు చూ. “సద్ది మొ.), ఈ ఐదు భేదములే కాక ఇంక నెన్నో భేదములున్నట్లు వి "పెద్దన చెప్పినాడుగాని వాటి స్వరూపముల వివరించలేదు వి. "పెద్దన తరు వాత ఉదాహరణ భేదములను పేర్కొన్న వాడు అప్పకవి “కల్యాణి యన్న భేదము తప్ప మిగిలి నాల్గింటిని ఆయన చెప్పినాడు. ఉత్సుల్లక స్వరూప విషయమున వి, 'పెద్దనతో విభేదించినాడు (చూ. ఉత్కుల్లకము ౧. “కవిళా

సర్జళీ 8018 లమణసారము"నందు ఉదాహారణ భేదములు 22 కలవని చెప్పబడినది (చూ, శ్రీ రావూరివారి ' తెలు'వభాషలో ఛందోరీతులు, పు. 1ేర7) కాని వివరములు "తెల్పబడలేదు.

ఈ విధముగా 'నెన్నో భేదములున్నట్లు చెప్పబడినను, ఐదు భేదములు వివరింవబడినను దేనికిని లత్యుములు అభింవవు అధునిక కాలమున 2] ఐదు 'భేదములలో [శీ ఆరుద రచించిన “సద్దలి (“వాణి ఆకాశవాణి పతిక 16-11-1960), [శీ సంపత్కుమార రచించిన “ఉత్సుల్లకము' (ఆం[ధభూమి దినవతిక, 14-1-1961) మాతము అతృంత భేదిములకు లద్యములుగా కన్చించును.

ఉదావారణ కావ్యమందలి విభక్రులకు ేర్ష్గు, అధిదేవతలను ఆెలుగు లాతణికు లీ [కింది విధముగా పేర్కొన్నారు.

బెల్రక్రో టిభ్తో "వీడు టిళక్ర్యాధిదోవోత

1. |వథమ వాణి పవీరావళి 1 ద్వితీయ మయుట క్రీ ర్రిమతి
2. తృతీయ కిరి సుభగ
3. చతుర్ధి 'దేవలాళభిని భోగమాలిని ౪, పంచమి పాణి కళావతి ఇ] షష్టి "మోటి కాంతిమతి

౪1. సప్తమి ఘోటిక కమల

*1110 సంబుద్ధి సరసావళి జయవతి (అప్పకవి పంచమీ, షష్టీ, సప్తమీ విభ క్తుల "పేర్లను వరుసగా-వాణి, లలిత, ఘోణి యని చెప్పినాడు. అయితే (పథమకు పంచమికి ఒశే పేరగును. చూ. అప్పక. వావిళ్ల [పచురణ 1984) ఈ దేవతలు వారివారి ళక్రికి తగినట్టు ఫల మిత్తురని చెప్పబడినది.

సంస్కృతీయములై న అదరచ్చందన్సులకు, దేశయ మాళాచ్చం దస్సులకు నియతముగా, ఒక (పత్యేక రితిలో సమావేశము ఆధారముగా రూపొందినది ఉదాహరణ కావ్యము సద్ది

సద్ది యనునది ఉదాహరణ కావ్యముయొక్క అవాంతర "భేదము లైదింటిలో మొదటిది. ఉదాహరణ కావ్యమందుండవలసిన (వథమాది సప్త విభ క్తులు+సంబుద్ధి= మొత్త మెనిమిదింటిలో సంబుద్ది తొలగింపబడి కేవల సప్త వీభ క్తులు మతమే ఉన్నచో, ఆ కావ్యము “సద్దళి యగును, (వివరములకు చూ. ఉదావారణ కావ్యము.). (ఒక విభక్తిని తొలగించుట యనగా నా విభక్తి యందుండవలనిన వృత్త, కళికోత్కళికలు మూడింటిని తొలగించుట,

లి14 పరిశిష్టము పద్దళి

పద్దళి యనునది ఉదాహారణ కావ్యముయొక్క- అవాంతర భేదము లై దింటిలో రెండవది. ఉదాహరణ కావ్యమందుండవలసిన (పథమాది సప్త విభ క్తులలో పరి (ద్వితీయ, చతుర్జి, షష్టి) విభ క్తులు+సంబుద్ధి= మొత్తము నాల్గు విభక్తులే ఉండి మిగిలిన ((వథమ, తృతీయ, పంచను, సప్తమ) విళక్తులు నాల్గు తొలగింపబడినచో, ఆ కావ్యము “పద్ద యగును. (వివరములకు చూ, ఉదావారణ కావ్యము.) _ (విభక్తులను తొలగించుట యనగా, ఆ విభక్తులకు చెందిన వృత్త, కళికోత్కళికల నన్నింటిని తొలగించుట), విద్దళి

విద్దళి యనునది ఉదావారణ కావ్యము యొక్క అవాంతర "భేదము లె దింటిలో మూడవది. ఉదావారణ కావ్యమందుండవలసిన (పథమాది సప్త విభ క్తులలో బేసి ((వథమ త్యలీయ, వంచమి, సన్షమి) విభక్తులు+సంబుద్ధి= మొ త్తమైదు విభక్తులే ఉండి, సరి (ద్వితీయ చతుర్ధి, పస్ట్రి విభక్తులు మూడు తొలగింపబడినచో, ఆ కావము "విద్ధి యగును వివరములకు చూ. ఉదా హరణ కావుము'. (విభ క్తులను తొలగించుట యనగా ఆ విభ క్తులకు చెందగల వృత్త, కళికోత్కళిక లన్నింటిని తొలగించుట). కల్యాణి

కల్యాణి యనునది ఉదావారణ కావ్యముయొక్క అవాంతర భేదము లై దింటిలో నాల్గవది. ఉదాహారణ కావ్యమునందలి (సతి విభ_క్రి నుండవలసిన కళి కోత్క ళికలలో కళికలు మాతమే ఉండి ఉత్కళికలు తొలగింవబడినచో నా కాన్యము కల్యాణి యగును (వివరములను చూ. ఉదాహరణ కావ్యము,). ఉత్వుల్లకము

ఉతృృల్ల క మనునది ఉదావారణ కావ్యముయొక్క అవాంతర "భేదము లై దింటిలో చివరిది. ఉదాహరణ కావ్యమందలి పతి విభక్రి యందుండవలసిన కళికోత్క్మళికలలో ఉత్కళికలు మాతమే ఉండి, కళికలు తొలగింపబడినచో, ఆ కావ్యము ఉతృృల్ల క మగును (వివరములకు చూ. ఉదాహరణ కావ్యము,).

కళి కోత్కళికలుండి, వృ_త్తములే తొలగినచో “ఉత్సుల్లక' మగునని అప్పకవి చెప్పినాడు. ముత్యాలనరము

పొదమునకు ఆెండు స్తమాతా (8+4 లేదా 4+8) గణములు చొవ్పన మూడు పాదములు, నాల్గవపాదమున ఒక స_్త్రమాతాగణము+ఒక గురువుగా పర్పడినచో, అది 'ముత్కాలసరము" అగును. ఈ వద్యమును రూపొం ధించినవారు శ్రీ, గురజాడ అప్ఫారావు పంత్పులుగారు. అప్పాళావుగారు దీని

ముళ్యాలనసరము ఠి15 లవణము చెప్పుచు మొదటి మూడు పాదములందు వదునాళ్లేసి మాతలుండు ననియు, నాల్లవ పాదమున పడు మొదలు పదునాల్గు మాత్రలవర కుండవచ్చు నన్నారు (వ్యాస చందిక. పు. బశ. శీ శీ గారు. దిని లతణము నిర్ద యించుచు నాల్గవ పాదమున సాధారణముగా 90 మాత్ర లుండునన్నారు (గుర జాడి వ్యాన సంకలనము.) అనగా ఒక సమా[ఠాగణము+1 గురువు అనియే ఉద్దేళ్ళము.. శ్రీశ్రీ గారు చెప్పిన ఈ లమణముల్‌ “నే 'ముత్యాలనరము' అధిక వ్యాప్తిలోనున్నది. దీనికి పాస యతి నియమమును అప్పారావుగారుగాని తత గారుగాని ఉండునని చెప్పలేదు కొందరు మొదటి పాదములకు, కొందరు నాల్గుపాదములకును (పాన ఉపయోగించినారు. కొందరు "రంజేసి పాదముల ఆద్యవమరములు యతి పద్దతిలో చెల్లించినారు. మొత్తముమీద యతి- పాస వి చ్చికము లనవచ్చును ఉదా: “ఆగుమాగుము -_ కెరువరీ ఆ యాన ఖీద - మ్మపనయింపుము మా గృవోంగణ - కుసుమ సముదయ మధువు లియ్య్మవి - గో." -=-కొడవటిగంటి వెంకటసుబ్బయ్య (ఆతిథ్యము, చూ వైతాళికులు ) ఇందు బేనిపాదములందు (పాస, మొదిటి రెండు పాదములందు ఆద్యమర సమత (చివరి శెంటియందును) పాటింపబడినది 11. (శీలుపొంగిన-జీవగడ్డయి పాలువారిన-భాగ్యసీమయి వాలినది యీ-భరత దేళము భక్తి పాడర-తమ్ముడా! ఆారాయ[ పోలు, ఇందు మొదటి మూడు పాదములకు (పాస, చివరి రెండింటికి ఆద్య తర సమత (యతిమైతి) పాటింపబడినది 4వ పాదములో 18 మాత్రలు నిజము నకు “ముత్యాలసరము' భామినీ మట్పదియొక్క నగభాగము. అనగా మూడు పాదములు. మూడవ పాదము "+ వరకు వింగి, మిగిలిన (7+1 గృ భాగము నాన్లవ పాదముగా “ముత్యాలసరమునందు మారినది ఈదృష్ట్యా నాల్లవపాదమున 9 మాత్రలకన్న అధికముగా నుండుటకు వీలులేదు. అప్పారావుగారు చెప్పినట్లు 14 మాలు నాల్గవ పాదమున నున్నచో నిది హరిణగతి' రగడ యగును (చూ. వారిణగతిరగడ) కావున 14 మ్మాతలకు తక్కువగా ఉండకతప్పడు, ఆ తక్కువ ఎంత అన్నది కవుల స్వేచ్చకు వదలబడినది "7 నుండి 12 మాత్రల చరకు ఉచావారణములు పలు కవుల ముత్కాలసరములయందు లభించును, "

816 వరిశిర్టము భామినీ షట్పది అర్థభాగము (తిపాదిగా నుండగా, అది చతుష్పొాదిగా రూపొంది “ముత్యాలసర' మెనది. నాల్గవ పొదమందలి మాశ్రాసంఖ్యయొక్క- అనియతి దిని పత్యకత. గేయము

"గేయమనగా గానము చేయదగినదని యర్థము వృ త్తజాత్యుపజాతు లం దనేకములు గానయోగ్యములే మొనను, మాత్రాసంభ్యాగణధోరణిలో ఆధునికముగా రచింపబడినవి “గేయిములుగా. (ప్రసిద్ధములు. ఈ గేయము లన్నియు రగడభేదములే. అనగా తి, చతుష్పంచ స_వ్త్రమా([తాగణముల కూర్పుగా సాగునవని తాత్పర్యము ఈ రచనలయందు గానము చేయుటకు వీలుగా మాత్రల తగ్గింపులు, పౌచ్చింపులు పలువిధములుగా చేయబడినవి. ఈ కారణముగా నివి (పత్యేక రగడలుకాక రగడభేదమ్చులై న “గేయము'లై నవి. వీటియందు యతిపాస నియమములు, పాదసంభ్యానియమము ఐచ్చికములు. భిన్న[్‌న్న రగడరీతులకు చెందిన పాదము కొకే గేయమున నుండవచ్చును, ఊండకను పోవచ్చును.

ఉదా;

“నోదావరీదేవి గొవ్పగుణముల చాన

వాదు పొందే పనుల రాదూ, న్యాయ

కే దారి విడి యెందు పోదూ, అందులో

ఆ దేవి మున్ను నీళారాములొకరొకరి

"నేదుకొను నెడబాటు నెరుగూ, పరుల క

ష్టాదులకు మదిలోన మరుగూ."

--కిన్నెరసాని పాటలు (గోదావరీ సంగమము),

వచనపద్యము

మా(త్రాచ్చందోరూపమయిన 'గేయముల (చూ. గేయము. తరు వాతి పరిణామముగా ఆధునిక కాలమున రూపొందిన ఛందన్స్వరూపము “వచన పద్యము". దీని వ్యాప్తి విస్రృతముగా జరిగినను ఛందోదృష్ట్యా దీనికొక “లక ణము” సరిగా నిర్వచింవబడలేదు. భిన్నభిన్న కవుల భిన్నభిన్న వచన పద్యము లను పరిశీలించి (శ్రీ సంపత్కుమార వివిధ వ్యాసములలో “వచన పద్యము'నకు 'వతిపాదించిన లమణము ఇక్కడ (పదర్శింపబడుచున్నది.

గద్యము (వచనము) నుండి పద్యమును విభేదింప జేయు ముఖ్య లవణ మెన పాదవిభజన “వచనపద్య"మున కున్నది. అందువలన సాంపదాయిక మయిన వర్ణ, మాత్రా, గణాదిక నియమము లేవియు దీనికి లేకున్నను "కేవలము పొద విభజన మున్నకారణముగా నిది పద్యవిభాగములో చేరుచున్నది. వచన పద్యమున పాద విభజనకు ఒక పద్ధతి లేదా సూతమున్నది. “భావము ఆధారముగా వచన

వచన పద్యము శ్ర పద్యమున పాద విభజన జరుగును. అనగా ఒక భావముయొక్క సమా_వ్లితో నొకపాదము పూ_ర్రియగును. జఒకప్పడు భావముతోగాక భావాంశముతోనే పాదము పూ _క్రికావచ్చును. ఇక్కడ గమనించవలసిన (వధానాంళము = ఒక భావము, లేదా భావాంశము కొంతభాగము ఒక పాదమున, మరికొంత థాగ మింకొక పాదమున నుండకూడడు. ద్విపదయందు ఒశేపదిము రెండు పొదము లందు వ్యాపించి యుండగూడదన్న నియమమువంటిదిది (చూ. ద్వివద), ఒక భావాంళమును స్థలముగా ఒక 'థావగణి మనవచ్చును. కాగా ఒక పాదమున ఒక భావగణముం డవచ్చును, ఒకటికి మించిగూడ నుండవచ్చును. ఈ విధముగా చెప్పినచో పాద(పమాణ మనియతనుగును, కాని ఒకపాదము ద్‌ర్రతర* దీర్ధృత మము కాకుండునట్లు చూడవలెను. అనగా పాదమున నాల్లయిదు భావాంళశము లకు మించి యుండరాదు. సాం పదాయిక పద్యములందును పాదము దీర తరము కాకుండ ఆవరనంఖ్యచే, లేదా గణసంఖ్యచే నియమిత మగుచున్నది. అవర (పధాన పద్యములందు పాద గరిష్ట వమాణము బిగ్రి అతరములు, ఇంతకు మించిన పాదములుకల ఉద్దురమాలా వృత్తములున్నను వాటి (ప్రయోగము సర్వసామాన్యముకాదు. జాత్యుపజాతులందును నాల్గు మొదలుకొని ఎనిమిది వరకు గణములు పాద (వమాణము. ఈ విధముగా వచనవపద్య పాదముకూడ భావ గణ సంఖ్యచే నియతమగును. భావగణ (భావాంళ) విరహితముగా ఒకేభావము దీర్ట తరపాదముగా రూపాందుట సామాన్యముగాజరుగదు కాగా ఒకభావగణము కనిష్టపరిమితిగా నాల్లు లేక ఐదు భావగణములు గరిష్టపరిమితిగా పొదము రూపొందును (జాత్యువజాతులందును నాల్లయిదు గణముల పాదపరిమితిగల గీతములు, రగడలే బహువ్యాప్లిగలవి. సీసమువంటివి అపవాదములు,),

వచన పద్యమునకు పొద సంభ్యాపరిమితిలేదు. మంజరీ ద్విపదయందు వలె మాలికారూపమున సాగవచ్చును. పాదములు అసమములుగా నుండుట ఎకుళావ (అర్భసమ విషమ పద్యములందుకన్న నధికము ). _గేయములందువలె యతి, (పాస నియమములు లేవు. ఐచ్చికములు. అంత్య[పాస ఐచ్చికముగానే అధికముగా (పయోగములందు కన్పించును. _వై యంశములన్నియు ఈ [కింది ఉదాపహూరణనున స్పష్టమగును.

ఉదా ;

'పాణాలు లీగపట్టుకుని

సొగేరు [వయాణీకులు

నాయకుడు తిరిగి వస్తాడనీ

తుపాను శమిస్తుందనీ

నదిపొంగు తచ్చేననీ

ఆళతో అవారవారమూ

శీ16 పరీశిష్టమి,' దేనికైనా ఉద్ధృతి ఎంతసేపు ? దానికి వ్యతిరిక్తం తప్పదామైన, ---మాదిరాజు రంగారావు (ఆంధప్మతిక పరీధావి ఉగాదిసంచిక. పు. 84), ఇందులో మొదటిది ఆరుపాదాలు భావాంళములనిబట్టి చివరి ఇండు పాదాలు భావమునుబట్టి విభ_క్తమయినవి. (పయాణీకులు సాగటం" (పధాన భావము. ఆ సాగుట (పాణాలుబిగవట్టుకని. అంళేకాదు. *“ఆళథతో అహారహామూ” సాగుచున్నది అందువలన, 1, 6 పాదములు భావాంశములనుబట్టి ఏర్పడినవి. కాగా, $8, ఉ 5 వ పాదాలు ఆరవ పాదములోని “ఆశి కు సంబంధించినవి. చివరి రెండు పాదాలు స్పష్టమే. బుక్కులలో అర్థవళమున పాదవ్యవస్థ్ర జరుగును. (“తేషాం బుక్‌, య కార్ధవ శేన పాదవృవస్థా”. జైమినీయ మీమాంససూ తము. 2-1-85. చూ. “ఆం[ధమహాళభారతఘు వ ఛందఃళిల్పము' ---డా. పాటింండ మాధవశర్మ.). అది సూచనగా ఈ వచన వద్మమునకు భి వవశమున పాదవృవస్థ నిరూపించబడినది. వచన పద్య సామాన్య స్వరూవమిది. వచన పదృములన్నియు నిశ్హు లేకున్ననూ అవి రూపొందిన సామాన్య నూ(తమిదే, వద్య నామకరణము ఉక్త మొదలగు నిరువదారు ఛందములందు (చూ. ఛందముల్సు, మొత్తము పదమూడుకోట్ల నలుబదిలెండు లతల పదునేడువేల 'యేడువందల ఇరువదియారు సమవృత్తములు నిమృన్నము లగునని (వస్తాంము ద్వారా స్పష్టమగును. ఇవిగాక అర్థసమ విషమ భేదములవలన అనంతముగా వృత్తము లేర్చడు నవకాళమున్నది. కాని లక్షణకర్తలు ఇన్నింటిలో అందరును చెప్పినవి కలుపగా దాదాపు అరేడు వందల వృత్తములు మాాతమే యగును. వీటియం దును సంస్కృత కవులు దాదాపు వంద, వందయేబదికన్న ముంచి (వయో గించ లేదు వాటియందును ఏ పాతికో ముప్పదో విరివిగా (_పయు క్తములు. "తెలుగున చూచినచో ఉత్పలమాలా, చంపకమాలా, శార్దూల వి్యకీడితా, ను_శ్తేభ విక్రీడితలు మాతమే (పనిద్ధములు. మదత్తకోకిలాదుల (ప్రయోగము నున్నది కాని ఉత్పలాదుల దృష్ట్యా ఇవన్నియు విశేను వృ_త్తములే, జాత్యుప జాతులందును కందము, సీసము, ఆటవెలది తేటగీతి, ద్వివదలు తప్ప అక్కరా డులు విశేష పద్యములే, ఆెలుగులో వృత్త జాత్యుపజాతులన్నిటికి “పద్య” మని సామాన్య వ్యవవోరము, అయిళే, వీటిలో (వతి పద్యమున కొక పేరున్నది. ఆ "పేరువలన ఆ వద్య లక్షణము గుర్తుంచుకో వీలగుచున్నది. (ప్రయో_క్తలు పద్యములకు "పీరు "పెట్టగా, ప్రసిద్ధముల్లైన యా "సేరులను లావణికులు చాలావరకు స్వీకరించి,

పడ్యి నామకరణము క్‌1రీ తాము లవణము నిరూపించిన మరికొన్ని పద్యములకు తానుగా నామకరణము చేసినారు.

పద్యమునకు నామకరణము యాదృచ్చికముగా జరిగినదా? ఏదైన (వళ్యేకమున్నతా ?_-విచారణీయాంళమేు. ఈ విచారణ (పాచీనకాలము నుండియే సాగుచున్నట్లు కన్చించును. £6 ఛందములలో ఆరవది “గాయ తి, పడవది “ఉప్టిక్‌ ', ఈ పడవ ఛందపు "పేరును గూర్చి “నిరుక్తము” నందిట్లున్నది.

“ఉప్పిక్‌ ఉత్‌ స్నాళతా భవతి. ఉత్‌ స్నాళా-గాయ్యతీతః చతుర్శి రతర; ఉద్వేష్టితా ఇవ. ఉప్టీషిణీవా ఇత్యాపమికి మ్‌. అథవా, ఉప్టీషిణీ- ఉప్టీషవతీ ఇవ ఇత్యాపమికమ్‌. ఉపమా నిబంధనం నామ.

“గాయత్రి యొక్క పాద్యత్రయము మీద నాలుగమరములు ఉప్నీషము వలె నుండును గనుక గాయ త్యనంతర చృందమునకు “ఉప్పిక' అని జాపమిక నామకరణము చేయబడినది. [థుతమైన యవరబంధము దృష్ట వస్తూపమానమున బేర్కొనబడినది.” (ఆం. భాః ఛం., పు, 54, డా. పాటిబండ మాధవళర్మ).

ఇట్లు ఛందపు నామమును గూర్చి సాగిన విచారణమును బట్టి నిరుక్త కాలముకుంజే యీ నిచారణ యున్నట్లు స్పష్టము, లావణికులు మాత్రమే కాక కవులుగూడ పద్యనామముల గూర్చి ఒక విధముగా విచారణ చేసినారన వచ్చును. పద్యనామము సొర్టకమగునట్లా పద్యమును కొందరు (వయోగించి చమత్కరించినారు. రతీవిలొపమును కుమారనంభవమున “వియోగినీ" వృత్తము లతో కాళిదాను వర్శించుట ఇట్టినే. సాగరులు భూమి(తవ్వు విషయమును “మేదిసీ" వృత్తముతో రామా. కల్ప. లో శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ వర్శించుటయు నిట్టిదే, ఇళ్లు పద్యమందు పద్యనామము సార్ధకమగునట్లు విష యము చ్నితించుటయు నిట్టిదే. భరతుడు నాట్బళా(న్త్రమున వృ త్తములకు లభ్యములు (వాయు పద్యములం దాయా పద్భనామములు సార్థక గుడదునట్లు (పయోగించినాడు. గజకీడా వర్ణన మ_త్రేభ వ్మికీడిత పద్భమున చేయుచు ఆ "పేరును సార్థక ముగా ఆ సద్యమందే నన్నచోడడు తన కుమార సంభవమున చమత్కరించినాడు (ఆ. 1.ప, 101). ఇట్టి ప్రయోగము ము[దాలంకారముగా (వసిద్ధము,

ఈవిధముగా చూచినచో పద్యనామముగూర్చి కవులు కొన్ని సందర్భ ములలో (పాధాన్యమిచ్చినట్లు, ఒకవిధముగా విచారణ చేసినట్లు స్పష్టము ఆయితే పద్యమునకు నామకరణముతరువాత ఈ విచారణ జరిగివదిగాని, మొట్ట మొదట నామకరణము చేయునప్పుడే ఈ విచారణ జరిగినదని నిర్‌ ద్వంద్వముగా చెప్పుట కవకాశము కన్సించదు. మరియు పలుపద్యములకు "పేర్లు సర్వ(త్ర ఒకటిగా లేవు. కొన్ని పద్యములకు భిన్నలాదణికులు భిన్ననామములు పేర్కొ న్నారు. ఒకే వృత్తమును “కుసుమితలళాబేల్లిత'మని పింగళుడు, చి(త్రలేఖ యని భరతుడు ేర్కొన్నారు. పీంగళుడు “వసంతతిలక' యన్నదానిని తత్ప్చూర్వు

శ్రి పరిశిష్టము జైన కాళ్యపుడు సింహోన్నత'మని, సైతవుడు “ఉద్ధర్షిణి యని పేర్కొ న్నారు. క. జ, కర్త "కాంతి యన్న పద్యమును అనంతుడు “గితాలంబని మన్నాడు. ఈ నామవైవిధ్యము వృత్తములందేకాదు, జాతిపద్యములందు నున్నది. క. జం కర్త '“'(పగితి, “మేలనగీతి యన్నవాటిని తరువాతివారు “పవడగీతి", 'కమలనగీతి' యన్నారు. యతిస్థాన భేదమునుబట్టియు నొకే పద్యము నకు భిన్ననామము లేర్చడినవి. “మణిగణనిక రము"న 'కెనిమిదింట యతి. ఆరింట యతిమైనచో “సజి మగును, ఆటవెలదియందు (పాస పొటింపబడినచో “పగీతి” (పవడగీతి) యగును, ఇట్లు నామవై విధ్యము పలుచోట్ల కన్చించును.

ఒక వపద్యస్వరూపమున కొకరు సూచించిన "పీరు తెలియకపోవుట వలనగాని, శెలిసినను ఉన్న పేరు బాగులేదనిపించుటవలనగాని యతిస్థాన భేద మును, పాన పొటింపును నూచించుటకుగాని ఈ భిన్న నామకరణము జరుగుట కవకాళమున్నది.

ఇదిట్టుండగా పద్యనామ విషయములో బాచికీ విమయముగూడ గమ నించదగినది. సామాన్యముగా (ప్రతి పద్యమందును అందలి అవర, మాతా విన్యాసము, యతిస్థానమునుబట్టి ఒకానొక విధమైన గతి సిద్ధించును. ఇట్లు నూచిశమగు గతులనుబట్ట పద్యములకు నామకరణము జరుగవచ్చును. [దుత విలంబితమను నొకవృ త్తమున్నది (పతి పాదమున దీని గణ[క్రమము న-భ-భ-ర (1 ౮ 7 1 అలి, ఆరింట యతి, కాగా పాదము రెండు భాగములుగా విభ_క్తమగును. పూర్వభాగమున లఘువుల బాహుళ్యముచే (డుత గతియు, ఉత్తరభాగమున గురుల బావుళ్యముచే విలంబింతగతియు నేర్పడు చున్నది (ఆ మ. భా; ఛం. శి, పుం, 801). ఈ కారణముగా నీ వృత్తము “దుతవిలంబిత* కావచ్చును, కాని సర్వత ఈ పద్ధతి వలనువడదు. “వహేయి” మన్న వృత్తమున గణ[క్రమము న-న-మ-య. ( న.

'/ ఆల). ఇందును దాదాపుగా “(దుతవిలంబిత' స్థితియే యున్నదికాని ఇది

“పహేయిమయినది కాగా దీని కిది యాదృచ్చికముగా నేర్చడిన పేరు కావచ్చును.

ఇట్టుగాక “ఉప్లిక్‌* విషయమున చెప్పబడినట్లు కొన్ని పద్యములకు జాపమిక నామము లేర్చడినట్లు తోచును. “వణవి మని యొక వృత్తము, పణవ మనగా “హుడుక్కి యను వాద్యవి శేషము, ఈ పద్యపు గురులఘు విన్యానము-ఒ/ ఆల్‌ | న ఆద్యంతముల గురువులు స్టూల్వమె నడుమ లఘువులచే సూవ్మమైన యాళారముగల ఈ వృత్తము హుడు క్కూను పోలినదికాన జొపమికముగా *“పణన' మని "పేరు వచ్చినది (ఆం. మ, భాః ఛం., పు. 806). కాని ఇదియు నిశ్చితముకాదు. "“జలధరమాల' కిట్టి వర్ణ విన్యానమే (10/67/11౪2 ఆలీ ఆల్‌ యున్నను, దని కీ "పీరు యాదృచ్చికరీతిలో జరిగినది. ఇక్కడ మరొకయంళము. పద్యము "పేరును

గణ చేవతాదీకము ల్లి! బట్టి కొంద రా పద్యము. నా "పేరుకు తగ్గ విషయము చెప్పుట కుపయోగించి నట్లు, మొట్టమొదట ఆ పద్యమున చెప్పబడిన యంశమునుబట్టి ఆ పద్యమున కా "పేరు రావచ్చును. ఏ కవియో మొట్టమొదట మేఘమాలను ఒక వపద్యమున వర్శించగా, ఆ పద్యృమునకు తత్సూచకముగా “జలధరమాల' అను "పేరు కలిగి యుండవచ్చును. కాని ఇదియు. పలువదృ్యముల సేర్ణవిషయమున కుదరదు, ఉత్సాహము మెదలగు చి త్తవృత్తులను వర్శించువేళ పద్యపు నడకనుబట్టి “ఉత్సా వాము”, “ఉత్సుకము" మొదలైన "పేర్లు కలిగియుండవచ్చును. కాని ఇదియు సర్వత కుదురదు.

"తెలుగు జాత్యువజాతుల "పేర్లు చాలావరకు సార్ధకముగా జొపమిక ముగా నున్నవి. ద్విపద, తిపదాదుల పేర్లు ఆ పద్యముల పాదసంఖ్యను. బట్టి సార్థక ములు, ఆట వెలది యందలి నాల్గుపాదములు సమగణములు కలవికావుః 'బేసి పాదము లొక్షవిధము నరి పాదము లింకొకవిధము, దీనివలన వద్యపు గతి గబగబ మారును. నర్తకి అడుగుల కదలికవలె నుండును, కాగా “ఆటవెలది జొపమిక నామము సీసము భిన్న లకణములు గల పద్యముల కలయికచే సేర్పడినది (చూ. సీసములు), కాగా మొదటిది తరువాతిదానికి శీర్షస్థానము. శీర్ష మే సీసము, ఇదియు జౌవమిక మే, రగడలలో మధుర, విజయమంగళములు తప్ప వాయ పచాశేత్యాదు లన్నియు గతి దృష్ట్యా పర్పడిన "పేరులు. అక్కర లై దింటిలో మొదటిది అన్నిటికన్న "పెద్దదిగాన 'మహోక్యరి, చివరిది అన్నిటి కన్న చిన్నదిగాన “అల్ప్బాక్కర*. మధురాక్కరలో ఇముడునదిగాన నాళ్గివది అంతరాక్కుర. పొదము మధ్యకు ఇెకిసగముగా. విరుగుటచే శెండవది మధ్యా క్కూర కాగా “మధురా"క్కర "వేరు యాదృచ్చికము కావచ్చును. సమ, విషమ గీతుల పేర్లను యాదృచ్చికమ.లే యనిపించును. కందము 'స్కంద'మునకు వికృతియని, మొదట ఆ పద్యము స్కంద (కుమారస్వామి) న్తుతిలో (వయుకక్త మగుటచే కాబోలు దానికా'పేరు కలిగినదని యొక భావన. ఈ రీతిగా వందల కొలది పద్యముల ేర్గలో పకొద్ది పద్యముల పేర్లో అన్వర్థములు, జౌపమికములు తప్ప మిగిలిన వన్నియు యాదృచ్చ్ళిక నామములే యనిపించును. ఉత్పలమాల, చంపకమాల వంటివి పద్య గతినిగాని, ఉవమానమును గాని నూచింపవు. అంద మెన వస్తువుల పేర్లు మాతమే. ఈ ధోరణిలో ఒక అందమైన వేరు “పెట్టవలెనన్న భావనవలన వచ్చినవి యాదృచ్చిక నామము లనుకొనవచ్చును. పద్యముల ((వధానముగా వృ త్తముల) "వేర్లలో పళు, పడ, మృగ, వృష, లళా, కాల, బుతు మొదలగువాటికి సూచకమువైన పేర్లు బహుళములుగా నున్నవి, తీ సూచక నామములు తక్కువేమియు కావు. చిత్తవృత్తులకు, భావములకు నూచనగా కూడ 'పేర్గున్నవి. అయికే అన్నియు రుచిర నుందరములే కావు, కొన్ని “భుజంగశికురుత'ము వంటి "పేర్లును నున్నవి.

ః వద్యముల "వేళ్లలో నే కొన్నియో తప్ప అన్నింటికి అన్వర్థత కుడు

ల8లిక్లీ పరిశిష్టము రదు. కావున పద్య నామములు అన్వర్థములు, బొపమికనులు, యాదృచ్చికము లని భావించి చూచుకొనవలసి యుండును. సరిపడినంతవరకు సరిపడును. ఛందోదోషములు

ఛందో వివషయికమయిన నియమముల నుల్లంఘించుటలు “ఛందో దోషములు" అని చెప్పబడును. ఈ ఛందోదోవములు ఎనిమిది విధములుగా కన్చించుచున్నవి.

1 ఛందోభంగము ౪. (పాసభంగము

11. గణథంగము ౪10 (పాసపూర్వాతరభంగము

కం వర్హాధిక్యము ౪114 నిషిద్ధగణము

1౪, యతిభంగము ౪111, పదచ్చేదభంగము వీటిలో ఛందో, యతి, [పాస భంగములను మాతతమే అలుగు లాడణికులు ఇెప్పినారు. “వర్షాధిక్యము” నమృతానందుడు “అలంకార సం[గహము'” నందు వెప్పినాడు. మ్‌గిలినవిగూడ గమనింపదగిన ఛందోదోషములే. ఈ దోపములలో కొన్ని అనిత్యదోషములు. కొన్ని కేవలము లుగు పద్యములకు మాత్రమే చెందినవి, ఛందోభంగము

కరువదియారు ఛందములలో నేదోయొక ఛందమునకు చెందిన పద్య మందలి పొదము(ల్ర)లో, ఆ ఛందమందళ€ వద్యపాదమందుండవలసిన అవరముల సంఖ్యలో 'పాచ్చుతగ్గులు కలిగినచో 'ఛందోభంగి దోవ మనబడును.

ఈ దోషము ఇరువదియారు ఛందములందు నిష్పన్నములైన సమ వృత్తములకు మాతమే సంబంధించినది. ఈ దోవము విషమవృత్తమలకు చెందదు. ఆ పద్యపాదములందు పౌచ్చుతగ్గులుండుట వాటి సవాజలవణను. చూ, విషమవృ _త్తములు. గణభంగము

ఒక పద్యమునందు, ఆ వద్యపాదమున ఉండవలసిన గణ[క్రమస్థితిలో

"| (వెనుక ముందులు కలిగినను) ఉండవలసిన గణముకన్న భిన్నగణమున్న “గణ భంగి దోషమనబడును.

విషమ వృ_ళ్లేతర పద్యము లన్నింటియందును ఈ దోషము సంభ వించుట కవకాశమున్నది ఈ దోవములోని ఆండవ యంళము “ఛందోభంగి దోషమునం దంతర్భవించునట్లు కన్చించునుకాని, ఛందోభంగ దోవము ఇరువది యారు ఛందములందు నిష్పన్నమైన వృత్తములకు మాత్రమే సంబంధించినది, కాగా, ఇది జాత్యుపజాతులయందును కలుగుట కవకాళమున్నది కావున నిది

వళ్యకముగా వరిగణిం పబడినది.

యలికంగము క్రిక్‌ ఉదా: *“రసదాళి చెజటకు రసమున౦ బిసికిన-శీతగు-డములింత-బిగిసిన పదనున్‌ = *** -ావ, రా, నా. (ప 2.78, ఇది కందపద్య పూర్వార్థము. ఆరవ గణము జగణముగాని, నలము గాని కావలను (చూ. కందములు 0. కాని ఉదాహృత కందపద్యభాగమున ఆరవగణము సగణయమెనది. వర్గాధిక్యము పద్యపాదమునకు నియతములై న గణములన్నియు నుండగా, పాద మధ్య్మమందుగాని పాదాంతమందుగాని అవరము అధికముగా నున్నచో “వర్లా ధిక్య'మను దోషమనబడును. ఇది సమవృ శ్రేతర పద్యములకు సంబంధించిన దోషము. నమవృత్తము ల౦ దీ దోషమేర్పడినచో *ఛందోభంగి దోవమనబడును (చూ. ఛందో భంగము), ఉదా: “అలరి బంధువులంద అంచు వి-భా-వించి ఎా==వాళ రామా, పు, 1. ఇది "ద్విపద" పాదము, ద్విపదకు విహితమైన గణ్మకమము ఉదా వ్యాత పాదమునందున్నది కాని పొదాంత (సూర్య) గణమునకు. వెనుక “భా యను నొకయవర మధికముగా నున్నది (ద్విపద లదణమునకు చూ. ద్విపద. వర్హాధిక్యమువణె వర్మ న్యూనతయు దోషమే. కాని వర్ణన్యూనత గణ భంగ" దోపమునం దంతర్భవించును. అందువలన (ప్రత్యేకముగా నది ఇట పరి గణింపబడడు. యతిభంగము *“యతిభంగి మను దోషము మూడువిధములుగా కలుగుట కవకొళ మున్నది. శ యతి చెల్లింపబడవలయునని చెప్పబడిన స్ట్థానమునగాక, ఆ స్టాన మునకు వెనుక ముందులుగా చెల్లించుట. 11. యతి నసలే ఛెల్లింపకుండుట. 111. లామణికమత విరుద్ధముగా యతి చెల్లించుట. ఈ మూడింటిలో చివరియంళము కొంత వివాదాస్పదమైనది. కొందరు లాథణికులు కొన్ని యతిభేదములను చెప్పగా, మరికొందరు చెప్ప లేడు. అందువలన కొందరు లాచణికులద్భృష్ట్యా యతిభంగములయినవి, మరి

శల పరిశిష్టము కొందరి దృష్ట్యా కాకపోవును. మరియు పూర్వపూర్వ కవుల (ప్రయోగము లందలి యితీభరీగములను ఉ త్తరో_త్తర లాదణకులు యతిభేదములనుగా నంగీక 50చివారు. ఇంకను ఏ లాతణికులును చెప్పని కొన్ని యత౭ిచెల్లింపులు కవుల పయోగములం దుండనే యున్నవి (వివరములకు చూ. యతులు), ఈ విధ ముగా యతిభంగమందలి యూ యంశము అనిత్యదోషమగుచున్నది. ఉదా; 1, .., మయనూనుండగు దొనవుండు నిజమా ఎయన్‌ గోపరాజిన్‌ గువో. భాగ. ద్వితీ. స్కం. 184. ఇది మ శ్తేభవి[కీడిత పాదము. ఈ పద్యమందు ప్రతి పాదమున పదు నాల్గవ యటరము యతి చెల్లవలయును (చూ. మ_శ్రేభవ్మికీడితము). _ కాని ఉదావ్భాత పాదమున పదమూడవ యవరము యతి చెల్లి నది. 11, “**,,చొ, రు తేమంకర భావ భావభవ గర్వ(గావనిర్వాపణా" ఆారుళ్యాం. 8244, ఇది శార్దూల వి(క్రీడిత పద్యపాదము, ఈ పద్యమందు పతి పాదమున పడుమూడవ యవరము యతి చెల్లవలెను (చూ. శార్దూల వికీడితమ్సు. కాని ఉచాహృత పాదమున యతి చెల్ల నేలేదు. 111. 'ఉదయించె విష్ణుదే-వుండు మహాత్మ ఇది ద్విపద పాదము. ఇందు ఉ-వులకు యతి చెల్లింపబడినది. ఈ యతి శే లావణికుడు నంగీకరించ లేదు [పయోగములుమాతము కొన్నియున్నవి. వపాసభంగము “ పాసభంగ' మను దోషము నాల్లు విధములుగా కలుగుట కవకాళ మున్నది 1, (ప్రాసావరము ద్విత్వముగాని, సంయు_క్తముగాని యగునపుడు, (పాన చెల్లివలసినచోట్లగూడ ద్విత్వమో, సంయుకృమో చెల్లవలసియుండును (చూ. యతులు). అట్లు చెల్లక, మరొక వహాలాత మిధికముగా చేరుట; 11. వై జెప్పిన రీతిలో నొక హల్మా్యతము లోపించుట: 11. (ప్రాస మసలే చెల్లకుండుట; 17. లావణికమత విరుద్ధముగా (పాస చెల్లుట.

. ఈనాల్లింటిలో చివరి యంశము కొంత వివాదాస్పదమైనది. కొందరు లావణికులు కొన్ని విధములైన (పాసభేదములను చెప్పగా మరికొందరు చెప్ప లేడు. అందువలన కొందరు లావణికులదృష్ట్యా (పానభంగములయినవి, మరి “కొందరి దృష్ట్యా కాకపోవచ్చును. మరియు పూర్వపూర్వ కవుల [పయోగము

ప్రాస పూర్వాతరభంగము ర5్‌లర్‌ లందలి [పాసభంగములను ఉత్తరో త్తర లాకణికులు (ప్రాసభేదములుగా నంగీక రించినారు. ఇంకను ఏ లావణికులును చెప్పని (పాస భేదములు కొన్నియున్నవి. (వివరములకు చూ. (పాస భేదములు). ఈవిధముగా [పాసభంగమునకు సంబం ధించిన యంళము అనిత్యదోషమగుచున్నది. కా నాల్షింటిలో మొదటి, 3ండవ యంశములకు సంబంధించిన దోమ ములు కన్నడమందలి ఛందోనియమములనుబట్టి దోషము కాకపోవును. ఇట్టి (పాసచెల్లింపు “శాంత పాని మనబడును. కాని తెలుగు లావణికు లెవ్వరును ఈ రీతి నంగీకరించలేదు. కావున అెలుగులో నీ యంళములు దోషములుగానే పరిగణించబడును. ఉదా; 1, “నర్వజ్ఞ భక్రివిరహితు6 డెవ్వడు నుత్క్బృష్ట జాతుండేటికి గొటయే. ==" --ాళివత _త్త్వ్వసొారము. ఇందు |పాసావర ేఫ వకార సంయుకృము. “రండవపాదమున ఆ సంయు క్తమందలి రేఫస్థానమున వకారము వచ్చినది. కాగా మొదట సంయు కము కాగా, తరువాత ద్విత్వమెనది 11, అప్పుజే యొక వేట లాడిరటంచు విపరీత కథ చెప్ప విని జాలకుండు. వాళి. రామా.పు 681. (వావిళ్ల 1925) ఇందు |పాసావరము. డ్విత్వము, ండవపొదమున నొక హల్లు తోపించినది. 111. బపవాువిధంబుల వారు (పార్టి ంపంగాను విదితంబుగా విని విజయరాఘవుండు, _-వాళి, రామ. పు, 65. ఇది ద్విపద. పాస చెల్లింపబడ లేదు (తరిగొండ వేంకమాంబ రచిం చిన ఈ వాశి. రామా. ద్విపదకావ్యము ) 17. తోపకున్నది మహాతుర్వ్యభాగమున కావల! గలిత జగజ్జాలమునకు. వాళి రామా, శీ-1106. ఈ ద్విపదయందు ప-వ లకు [పాస చెల్లింపబడినది. ఈ (పొసకు (వయోగములున్నను లాకణికు లెవరు నంగీకరించ లేదు. (పాన పూర్వాతర భంగము (పాస పూశ్యామరము (మొదటి పాదమున) గురువో, లఘువో

ల! వరిశిష్టము యగుట నవాజము, (పాన ెల్లి ౦పవలసినచోట్ల గూడ [పాసపూర్వాకరము (మొదటిచాని ననుసరించి) గురువో, లఘువో కావలయునుగాని మారకూడదు. మారుట “పాన పూర్వాకర భంగి దోవ మనబడును.

ఉదా;

“అది 'యెొట్లనినం జిత్తమన6 బాయకుండు!

బోదు [పపంచమన్‌ భూతంబు గాంచి,

వాళి, రామా, పు. 69 (వావిళ్ళ 190ఎ5',

ఈ ద్విపదలో మొదటి పాదమున (పాన ఫపూర్వాకరము లమువు కాగా, 'రెండన పాదమున గురువైనది (తరిగొండ వెంకమాంబ రచించిన వాశిస్టు రామాయణము ద్విపదకావ్యమేగాని మంజరీద్వివద కావ్యముకాదు. ద్వివ దకు [పాస నియమమున్నది; చూ. ద్విపద). నిషిద్ధ గణము

ఒక పద్యమందు పాదమునకు విహితమైన గణములకు బదులు, నిషిద్ధ గణములు [పయు_క్తమెైనచో “నిషిద్ధగణ” దోషమనబడును.

ఉదా ;

“అహం [కి-యాత్మక-మగు శళం-ఖంబును

ఎాారకళా 60-280. ఇది *“మధురగతి రగడ పాదము ఈ రగడలో జగణము నిషిద్ధము, కాని వ ఉదావారణమున ఆ నిషిద్ధగణము పాదొదియందు (వయుక్తమెనది. (విశేమములకు చూ. రగడలు). పదచ్చేద భంగము

ద్వివద, మంజరీ ద్విపదలయందు ఒక పాదమును౦డి మరొక పాదము నకు ఒకేపదము వ్యాపించి యుండగూడదు. పాదాంతమున పదవిచ్చేదము జరుగవలెనని లామణికులు చెప్పినారు. అందువలన పదవిచ్చేదము జరుగకపోయి నచో “పదచ్చేదభంగ' దోషమనబడును (విశేపములకు చూ, ద్వివద),.

ఉదా;

“ఈ రీతి. బోరాడి యిందాది ఘన మ-

యూరంబు మూర్శిల్ల నుర్వివై వైచె.

-ాాఉషా. పూ భా, 1892, 8.

ఈ ద్వివదయంరు “మయూరి మనువదము ఉభయ పాదములందు వ్యాపించియున్నది. ఈ దోషము ఎక్కడో ఒకచోట లేని ద్వివదకావ్యము కాన ఛాదు. ఈ దోవము కేవలము ద్విపదలకు సంబంధించినది, ఇశర వపదములందు

(వస్తారము శి? పాదాంతమున వదవిచ్చేదము చెప్పబడలేదు తెలుగులో హీదాంత పదవిచ్చేదము జరుగకుండుట యే ఒక (పౌఢిగా భావింపబడినట్లు కన్చించును. ష్యట్పత్యయములు

భిన్న భిన్న చృందములందు నిష్పన్నములగు వృత్తములు, వాటి స్వరూపము, సంఖ్య మొదలగు నంశములను ెలిసికొనుటకు ఛందళ్శా(న్త్ర్యము నందు నారు పద్ధతులు చెప్పబడినవి.

1 (వస్తారము 11. నష్టము

శ ఉద్షిప్త్షము ళా వృత్తసంఖ్వ

ళు లగ[కియ భే అధ్యము వీటిని 'వట్‌ (వత్యయము" లందురు.

ఛందములను గూర్చిన యంళములను "ఆలుపుటవలన ఇవి “వత్య యము” లనబడినవి, “ వత్యయ' మనగా జ్ఞానము, (పస్తారము

ఏయే ఛందమునందు ఎన్నెన్ని వృత్తములు నిష్పన్నములగునో, ఆయా నిమృన్నము-లై న వృత్త పాదములందు గురు లఘు వర్షకమ మెట్లుం డునో ఆలియుటకు ఉపయోగించు పద్దతి “పస్తార' మనబడును (ప్రస్తార పద్ధతి ఈ ॥కింది విధముగా నుండును.

ఎన్నవ ఛందమును (పస్తారింప దలచికచో అన్ని గురువులను (చూ, ఛందములు). ఒకదాని [వక్క నొకటిగా నొక వరుసలో (వాయవలెను (గురు లఘువులను (వాయుటలో వాటి సంకేతములగు __౧ లను ఉపయోగించ వలెను) "రెండవ వరుసలో, .పైవరున (మొదటి వరుస) లోని మొదటి గురువు (కింద మాతము లఘువు వాసి, తరువాతి వాటిని పైవరుసలో నున్నను (వాయవలెను మరల తరువాతి (మూడవ) వరుసయందు దాని వై వరుస (గెండవ వరుస లోని మొదటి గురువు[క్రింద లఘువును (వాసి. తరువాతి వాటిని యథా (వకారముగానే (వాయవలెను మరియు, వ వరుసలోని మొదటి గురువుకు ముందు లఘువు, లేక లఘువులు ఉన్నచో నీ వరుసయందు గురువు, లేక గురు వులుగా మార్చి [వాయవలెను. ఈ విధముగా అన్నియు లఘువులే గల వరున రూపొందువరకు వరుసలు |[వాయవలయును, (పస్తారమునందు 'మొదటివరుసలో అన్నియు గురువులే, కాగా చివరి వరుసయందు అన్నియు లఘువులే యుండును, ఈ వరుసల సంఖ్య ఆ ఛందమందు నివమ్పన్నమగు వృ త్తములసంఖ్యను 'ఆల్పును, మరియు ఒక్కొక్క వరుసలోని గురు లఘు వర్ణ కమము ఆయావృత్త పాదపు వర్మకమనును తెలియ జేయును ఉదాపారణమునకు నాల్గవ ((వతిష్ణా) ఛందముయొక్క (వస్తారము ఈ [కింద చూవబడుచున్నది,

వ పరిశిష్టము

ల ల లే. 4466466413

ల ఆ టల... 4444 4ంంల,

1 అ సల ఇ64 556493 ండ్త్‌

ల్‌... 4444404 00ఫ్‌ం

ల (ఓల లల 09 20000

సో ఎంఈఏ 5 అ 860,

1 9646694016

ఆ ఆ 1 443904 400,

ల్‌ ఓల 44444010,

న. 3446464261

న 6940046015,

టా 1! న.

(1 ఇం 4644640105,

య. + 4396440 0,

2వ (వస్తారమువలన తెలియవచ్చు కొన్ని [వధానాంళములు :

1. నాల్గవ ఛందమున వదునారు వృత్తము లేర్పడును.

2. మొత్తను వృ_త్తములలో మొదటి సగము వృత్తములు గుర్వంత పాదములు, శెండవనగము వృత్తమును లఘ్వంతపాదములు గలవి

3. మొదటి వృత్తము సర్వగురుకము, చివరిది సర్వలఘుకము, నష్టము

“పస్తారము"వలన ఒక ఛందమునందు నివ్వృన్నములగు వృత్తములు, ఇవాటి పాదపు గురు లఘు వర్ష్యక్రమము తెలియును (చూ. (పస్తారము ). కాని, ఒక ఛందమునందలి ఏదో యొక (పత్యేక వృత్తముయొక్క. పొదపు గురు లఘు వర్ణ [క్రమమును తెలినికొనుటకు ఛందమును (పన్తరించకుండగనే ెలిసి కొను వీలు కలిగించు పద్దతి యున్నది. దానిని *నన్టము తేక నష్టలబ్టి" యందురు. నష్టమనగా నశించినది- తెలియనిది. దానిని 'ఆెలిసికొను పద్ధతి కాన దీని కీ "పేరు కలిగినది.

నష్టము పద్దతి యిట్లుండును :

ప ఛందమైనను ఎన్నవ వృత్తపు పాదమందలి గురు అఘు వర్ణ[కమ మును శెలుసుకొనవలయుకో, ఆ వృత్తపు సంఖ్యను రెండుచే భాగించవలెను. వచ్చిన లబ్ధిమును మరల "రెండుచే భాగించవలెను, లజ్బము సరిసంఖ్య కాక బేసి సంఖ్య వచ్చినచో, ధాని కొకటి కలిపి సరిసంఖ్యను చేసి భాగించవలెను, ఇటు

ఉర్దిన్టము 80 ఆ వృత్త మెన్నవ ఛందములోనిదో, అన్ని లబ్బములు వచ్చువరకు భాగించు చుండవలెను. బేసిసంఖ్య వృ _త్తమునుగూర్చియే 'తెలుసుకొనవలెను. మొదటనే బేసిసంఖ్యను భాగించవలసివచ్చును. కాన మొదటనే దానిని సరిసంఖ్యగా (ఒకటి చేర్చ) చేసికొని భాగించుట పారంభించవలెను, ఒకటి చేర్చి 'బేసిసంఖ్యను. సరిసంఖ్యగా మార్చిన వరుస కెదురుగా గురువును, సహజముగా నున్న సరిసంఖ్య యున్న వరుస శెదురుగా లఘువును (వాయవలెను. ఇట్లు నిలువు వరుసగా నేర్పడు గురు లఘు[కమము అడ్డపు వరుసలో (వాసినచో, ఆ ఛందమందలి అన్నవ వృత్తపు పాదమందలి గురు లఘు వర్ష [క్రమము 'ఆభియును. ఉదావారణమునకు నాల్గవ ఛందమందలి 9వ వృత్తపు పాద గురు లఘు [క్రమము నష్టపద్ధతిలో : 1 వి 9+1-10 న లై ర5+1=రి న లి లై కేవ. హాల న = 4 వ ఛందమున ౪ వవృత్తపు పొద గురు లఘు (క్రమము: 6/6/౪7 : నాల్లివ ఛందమందలి 14వ వృత్తపు పాద లఘు గురు [కమము నష్ట్రవద్ధతిలో వ్‌ 1 బ్ర 14 ఉనా న ణి ల లి న. 4 వ ఛందమున 14వ వృత్తపు పాద గురు లఘు [కమము: ౪ఒ/ (వైపాటిని *పస్తారమున చూపిన 4 వ ఛందపు (పస్తారముతో సరిచూచుకొన వలెను. చూ. (వస్తారము). శవ చందమున [పతి వృత్తపాదము నాలుగడరములతో నే యుండును గాన నాలుగషరములు కెలినిన తరువాత భాగించనక్కరలేదు నష్టలబ్టి చూ. నష్టము. ఉద్దిష్టము పదో యొక గురులఘు [కమమును (గ్రహించి, అది ఎన్నవ ఛందము లోని ఎన్నవ వృత్తమో ఆలునుకొనుటకు ఉపయోగించు వద్ధతి 'ఉద్దిప్ట మన బడును, ఉద్దిష్ట మనగా ఉగద్దేశింవబడినది యని యర్థము. ఉద్దేశించిన గురు లఘు

880 పరిశిష్టము (కమము ఏ ఛందమందలి ఎన్నవ వృత్తమో ఆలియుట కుపయోగపడుటచే నిది *ఉద్షిషి మయినది. ౧ట

(గ్రహించిన గురు లఘు [క్రమమునం దెన్ని యకరములుండునో, ఆ (కమముగల పాదము అన్నవ ఛందములోనిదని స్పష్టమే (చూ. ఛంద ములు ఇక, ఆ గురులఘు కమమును అడ్డపువరుసగా [(వాయవలెను. ఆ తరు వాత మె.దటి అవరము [కింద 1, 'రెండవదాని కింద లి, మూడవదాని [కింద డీ నాల్గవదాని కింద 8-ఇట్లు "రెట్టించుచు అంశెలను కూడి దానికి ఒకటి కలిపినచో 'నేర్ప్చడునది ఆ (గురు లఘు [క్రమము పాదమునగల)) వృ త్తసంఖ్య యగును.

ఉదాహారణమునకు ౬ఒ/ అను గురు లఘు [క్రమము ఏ ఛభంద మందలి ఎన్నవ వృత్తమో “ఉద్దిష్ట" పద్దతిలో :

'/... అను [కమములో నాలుగవరము లున్నవిగాన, ఇది నాలు గవ ఛందములోని వృత్తపాద (గురులఘు[ కమ) మని స్పష్టము, ఇక నావృతత్త 'మెన్నవదో తెలియుట కీ [కిందివిధముగా చూడవళెను

7

12 ఈ 8 లఘువుల [కింది అంశిల మొత్తము :-1+44+8=18 దీనికి ఒకటి చేర్చగా 14 అగును. కాగా వె గురులఘు[కమము 4 వ ఛందమందలి 14 వృ_త్తమునకు చెందినదని తెలియును (చూ, (వస్తారము, నష్టము),

జాని లు

వృ త్తనంఖ్య

ఏ ఛందమందు ఎన్ని వృ _త్తములు నిషృన్నము లగునన్నది తెలుసు కొనుటకు “వస్తార' వద్ధతి నుపయోగింపవచ్చును (చూ (వసారమ్యు. కాని, దానికన్న సులభమయిన వద్ధతి మరొకటి యున్నది ఆ వద్దతి “వృత్తసంఖ్య". ఒక ఛందమం దేర్చుడు వృత్తముల మొత్తమును (మా తము) "తెలుపును గాన నిది “వృ త్తసంఖ్య” యవబడినది.

ఎన్నవ ఛందమందలి వృత్తముల మొత్తము సంఖ్యను తెలియవలెనో అన్నిగురువు లొకదాని వక్క నొకటిగా నొక వరునలో (వాయవలెను, ఒకొక్క గురువు (కింద వరుసగా ఒకటి మొడలుకొని "రెట్టింపుగా నం కలు [(వాయవలిను. మొదటి గురువు (క్రింద 1, రెండవదాని [కింద ౨ మూడవదాని [కింద 4- అను విధముగా (వాయవలెను, చివరి గురువు (కింద (వాసిన సంఖ్యను “ట్టంచగా వచ్చిన సంఖ ఆ ఛందమందు నిమ్నన్ఫ మగు వృ _త్తముల మొత్తము సంఖ్యను "తెలుపును,

ఉచావారణమువకు నాల్గవ ఛందమందు నిమృన్నమగు వృత్తముభ మొత్తమున “వృ తసంఖగి ప ఫా

త్త ౦ఖ్య “వృ త్తసంఖ్య పద్ధతిలో ;

మేరుచకను 801 న స ప 4 1248. 8౫వ ఎ= 16

నాల్గవ ఛందమున 16 వృత్తము 'లేర్చడును (చూ. (పస్తారము).

దీనినే మరొకవిధముగా అక్కు వేయవచ్చును. ఛంద మెన్నవదో అన్నిమార్లు రెండును గుణించినచో, ఆ ఛందమంమ నివృన్నమగు వృత్తమంల మొతత్తముసంఖ్య తెలియును వ] ఉదాహరణమునే ఈ క్రిందివిధముగా చూడ వచ్చును. నాల్గవ ఛందముగాన, £ ను నాల్గుమార్జు గుణించవలెను.

లిం 2౫2౫ లై = వో = 16. లగ్మకియ

ఒక (వళ్వేక చృందమున నిష్పన్నములగు వృత్తములలో లఘువు (గురువు) ల స్థితినిగూర్చి తెలిసికొనుటకు ఉపయోగించు. పద్ధతి “లగ్మకియ' అన బడును (పేరులోని అ, గ అనునవి లఘు గురువులకు నూచకములు ఈ "తెలిసికొనుట "రెండు విధములుగా నుండును

1. ఒక [పత్యేక చృందమునందు ఒకటినుండి ఎన్నేసి లఘువులుగల వృత్తములు ఎన్నెన్ని ఉండునో యని తెలిసికొనుట ఈ అెలిసికొనుటకు ఊప 'యోగించునది “మేరు చ[కము' (చూ. మేరు చ1కము),

2. ఒక (పత్యేక చృందములో ఒకటినుండి ఎన్నేసి అఘువులు గల వృత్తము లేయే సంఖ్యలవి యని ెలిసికొనుట, ఈ తెలిసికొనుటకు ఉపయో గించునది “శకట చక్రము" (చూ. శకట చ్మకము)

లగ(కియ'నే *“లఘుగురు[కియ' అనియు నందురు. లఘుగుర్ముకియ

చూ. అగ కియ. మేరుచ(కము

ఒక (వల్యేకచ్చందమునందు నిష్పన్నమగు వృత్తములలో ఒకటి నుండి ఎన్నేసి లఘువులుగల వృత్తము లెన్నెన్ని యుండునో ఆలియుటకు “చేరుచ[కము* ఉవయోగించును.

నాల్గవ ఛందమువరకు “మేరుచ[కము' ఇట్టుండును.

1]| 1 1 ౨|1| | ే | 8 8 | | [114 |, 6 4 1 |, 1165 | 10110 ₹€5| 1

880 పరిశిష్టము

ఈ చ[కమును వేయు పద్దతి ;

మొదటి వరుసలో (నొకదాని[పక్క నొకటిగాా రెండు గడులను (వాయవలెను, ఆ తరువాత ఒక్కొక్క వరుస కొక్కొక్కా గడిగా పెంచుచు పెన చూపిన విధముగా [వాయవలిను. వరుససంఖ్యకన్న గడుల సంఖ్య ఒకటి 'యొక్కువగా నుండును. లశగా శెండవ వరుసలో మూడు, మూడవ వరుపలో నాల్లు..*ఈవిధముగా నుండును ఎన్నవ ఛందమునుగూర్చి అెలిసికొనవలసి యున్నచో అన్ని వరుసలుగా నిట్లు గడులు (వాయవలెను. ఒక్కొక్క వరుస ఒకొక ఛందమునకు గుర్తు అనగా మొదటి వరుస ఒకటవ ఛందమునకు, "రెండవ వరుస లెండవ ఛందమునకు, నాల్లవ వరుస నాల్లవ ఛందమునకు. = .ఈ విధముగా గమనించవలెను. ఛందపు సంఖ్యకన్న ఆ వరునలో గడుల సంఖ్య ఒకటి అధికముగా నుండును (మైన వేసిన చకము ఐదవ ఛందమువరకున్నది. నాల్లివ వరుస నాల్గవ ఛందమునకు గు ర్తుకాగా, అ వరుసలో నై దుగడులున్నవి).

ఇక, మొదటివరుస మొదటి గడిలో 1, చివరిగడిలో గూడ (మొదటి వరుసలో లెంజే గడులుండును.) 1 అంకెలు వేయవలెను. ఇన్లు (పతి వరుసలోని మొదటి చివరి గడులలో 1 యే వేయవలను. ఇక, రెండవ వరుసలోని రండవ గడిలో వె వరుసలోని ఒకటవ, రెండవగడులలోని అంకెల కూడిక మొత్తమును వేయవలెను. మూడవ వరునలోని రెండవ గడిలో ౨ (౦డవ)ి వరుసలోని ఒకటవ, రెండవ గడులలోని అంకెల కూడిక మొత్తమును, మూడవ గడిలో వె (శెండవ) వరుసలోని కెండవ, మూడవగడులలోని అంకెల కూడిక మొత్తమును వేయవలెను, నాల్గవ వరుసలోని "రెండవ గడిలో 2 (మూడవ) వరుసలోని ఒకటవ, రండవ గడులలోని అంకెల కూడిక మొత్తమును, మూడవ గడిలో వ] (మూడవ) వరుసలోని "రండవ, మూడవ గడులలోని అంకెల కూడిక మొత్త మును, నాల్గవ గడిలో చ (మూడవ) వరుసలోని మూడవ, నాల్గవ గడులలోని అం శెల కూడిక మొత్తమును వేయవలెను ఇన్లు (పతి వరుసలోని నడిమి గడు లలో (వరుసలోని మొదటి చివరి గడులలో నెన్పుడును 1 యే యుండును). "వె వరుసలో మొదటినుండి 0జేసి గడులలోని అంకెల కూడికల మొత్తము లను వేయుచు నెంతవక్తైనను (ఛందము లిరువదియారు కాన, ఇరువదియారు వరుసలవరకు) వరుసలు "పెంచుచు పోవచ్చును. పె వరుసలోని "౭౦ జేసి గడులనగా మొదటిసారి లెక్కించిన 0డు గడులలోని రెండవ గడి, తరువాత లెక్కించు "రెండు గడులలో మొదటిదగుచుండును (చూ, పెన చూపిన చ[కము,

ఇక, వతి వరునసయందలి మొదటి గడిలోని సంఖ్య, ఆ ఛందమందలి అన్నియు గురువులు (లఘువు లసతే లేని వృ_త్తముల సంఖ్యను, చివరి గడిలోని సంఖ్య, (ఆ ఛందమందలి అన్నియు లఘువులు (గురువులసలే లేని వృత్తముల సంఖ్యను తెలియ జేయును. వరునలోని "రండవ గడులందలి నంఖ్య, ఆ ఛళంద మందలి వృ_త్తములలో ఒకే లఘువుగల నవృత్తముల సంఖ్యను మూడవ గడిలో

శకటచ[క్రము వ్ర నిది డు లఘువులు గల వృత్తముల సంఖ్యను, నాల్గవ గడిలోనిది మూడు లఘువులు గల వృత్తముల సంఖ్యను, *=..=...సూచించుచుండును.. శెండు లఘువులుగల వృ త్తములనగా, పరి శేషన్యాయమున ఆ వృ త్తములందుండవలసిన మిగిలిన యవంములన్నియు గురువులుగా నుండుననుకెనవలెను. కాగా గడుల లోని సంఖ్యలు లఘుస్థితిని సూచిం చినన్హు గురుస్థితిని గూడ సూచించును. మూడవ వరుస రెండవ గడిలోని సంఖ్య ఆ (మూడవ) ఛందమునందు ఒకే లఘువుగల వృత్తముల సంఖ్యను సూచించుననుటకు బదులు ఆ0డు గురువులు గల వృత్తముల సంఖ్యను సూచించుననియు చెప్పవచ్చును. మొదటి గడి తరు వాతి గడినుండి లఘువుల సంఖ్యాస్థితిని లెక్కించినట్లు, చివరిగడి వెనుకగడినుండి గురువుల సంఖ్యాస్థితిని 'లెక్కి చుచు రావచ్చును ఈ ౦డు విధములకు వీలుండుటవలన'నే ఇది “లగ్మకియి” యొనది.

వై చ[కము ఐదవ ఛందమువరకు వేయబడినది నాలుగవ వరుస నాల్గవ ఛందమునకు నూచకము. ఆ వరుననుబట్టి నాల్గవ ఛందములోని పదునారు వృ _త్తములలో(వరుసలోని గడులందలి యం కెల కూడిక మొత్తము ఆ ఛందమందు నిష్పన్నమైన వృత్తముల మొత్తము సంఖ్య యగున్సు, ఒక లఘువుకూడ లేని (అన్నియు గురువులే గలు పాదములతోడి వృత్త మొకటియని, ఒక లఘువు గలవి నాలుగని, ఇఆండు లఘువులు గలవి ఆరని, మూడు లఘువులు గలవి నాలు గని, అన్నియు లఘువులే (గురువు లనలే లేనిది ఒకటి యని ఆలియును,

ఇశ్లు ఈ చ[కమున వరునలను పెంచి, గడులలో నం శెలువేసి ఎన్నవ ఛందము వరశై నను చూచుకొనవచ్చును,

ఈ చ్శకము పర్వతాకృతిని స్ఫురింపచేయుటచే “మేరుచ[క* మని చెప్పబడినది. ఇక్కడ చ్మకమనగా వలయాకృతి యనిగాక "కేభాచిత్రమని భావించవలసియుండును.

ఈ చ[కమువలన పాదమునందు అన్నేసి లఘువులుగల వృ _త్తముల మొత్తముసంఖ్య "తెలియునుగాని, ఎన్నెన్నవ వృత్తపు పాదములందు అన్నన్ని లఘువు లుండునన్నది తెలియదు. అది తెలియుటకు “శకట చ[కముూు వేయ వలెను (చూ, శకట చ[కము).

ఈ చ[క్రమువలన తెలిసిన యంశములను (పస్తారములతో సరిచూచు కొనవచ్చును (చూ. (పస్తారము,. శకట చృకము

ఒక [(వళ్యేకచ్చందమునందు నిష్పున్నమైన నృత్తములలో ఒకటి నుండి ఎన్నేసి లఘువులు పాదములండుగల వృత్తములు ఎన్నెన్నవవని తెలియు టకు “శకట చ[కము" ఉపయోగించును.

886 వరిశిషము న! నాల్లివ ఛందమువరకు ళకట చక మిట్టుండును ; నా (_2౨|8|€| 9] [| 4] 7 18|| 6 11 | 10] | 8 | 15 14 12 | 116] ఈ చ(కము వేయు పద్ధతి ; ఎన్నవ ఛందములోని వృ _త్తమంలనుగూర్చి అెలిసికొనవలనియుండునో, అన్నిటికన్న నొకటి యధికముగా నిలువువరుసలో గడులు (వ్రాయవలెను. (అనగా నాల్లవ ఛందపు విషయము లుద్దిష్టములై. నచో నిలువుగా-నొకచాని[ కింద నొకటిగా-ఐదు గడులు వవాయవలెను,. ఒకటి, రెండు, నాల్గు ఎనిమిది, ** ఇత్యాదిగా "రెట్టించుచు పైగడినుండి [కిందిగడివరకు నంశెలు వేయవలెను (కింది గడిలోని సంఖ్య వృత్తముల మొత్తము సంఖ్యను అెలుపున్సు, ఆ తరువాత, వైనుండి 'రెండవగడికి (పక్కన అవసరమునుబటి, అడ్డపు వరునగా ఒక్కొక్క గడి "వెంచుకొనుచుండవలెను, అడ్డపు వరునలో మొదటి గడిలో నున్న సంఖ్యను రెట్టించగా వచ్చినదానినుండి ఒకటి తగ్గించి, ఆ వరుసలోని "రెండవగడిలో వేయ వలెను, మరల తరువాతి (మూడవ, గడిలో దాని వెనుకగడిలోని సంఖ్యను "రెట్టించి, ఒకటి తగ్గించి వేయవలెను. అయితే ఇట్లు రెట్టింపగా వచ్చు సంఖ్య (ఒకటి తగ్గించగా నేర్పడినదియు) నిలువు వరునలోని అట్టడుగు గడియందలి సంఖృను (అనగా _తలిసికొనవలసిన ఛందమందిలి మొత్తము వృత్తముల సంఖ్యను) మించకుండ చూచుకొనవలెను, మించునట్టున్న చో 'రెట్టించరాదు. అక్కడి కా వరుస నావవలెను. ఇశ్లు నిలువ వరునలో మూడవగడి (వక్కానగూడ అడ్డపు వరుసగా గడులను పెంచవలెను. ఈ గడులయందున వెన చెప్పిన రీతి లోనే సంఖ్యలు వేయవలెను, అట్లు వేసినతరువాత, వె వరుస (రెండవ వరుస) లోని 30డవ గడియందలి అంశను "రెట్టించి ఒకటి తగ్గించకుండగనే ఈ (మూడవ) వరుసలో మరొకటి "పెంచి వేయవలెను. ఈ చేయబడిన సంఖ్యను మరల రెట్టించి ఒకటి తగ్గించి మరొక గడిలో వేయవలెను. ఈ విధముగా వై వరుసలోని సంఖ్యలన్నియు పూర్తియగుదాక్ష వేయవలెను. ఈ వేయునప్పుడు గూడ, వయబడు సంఖ్య ఆ ఛందపు మొత్తము వృత్తముల సంఖ్యను మించ కుండ చూచుకొనుచునే యుండవలను. పె వరునలోని ఒకసంఖ్యను లెట్టించగా మొత్తము వృ త్తముల సంఖ్యను మించునట్లు కన్సించినచో దానిని వదిలి తరు వాతిదానిని రెట్టించవలెను, ఇట్లు నిలువు వరునలోని అట్టడుగు గడిదాక (అట్ట డుగు గడికి మా[తము అడ్డపువరుసలో గడులేర్పడవు. ఆ గడియందలిది ఛందపు మొత్తము వృత్తముల సంఖ్య, చానిని 'రెట్టించ వీలులేడు). అడ్డపు వరుసలుగా

శకటచ[క్రము లికిఫ్‌ గడులు [వాయుచు, నూచించికవిధముగా సంఖృలు "వేయుచు పోవలెను, (నిలువు వరుసలో _పెగడికి, అట్టడుగుగడికి అడ్డపువరువగా గడు లేర్పడవు.),

మొదటి అడ్డపు వరుస గడి (అనగా నిలువు వరుసలలో మొదటిగడి లోని సంఖ్య పాదమునందన్నియు గురువులే (లఘువు లసళి లేన్సి వృ త్తసంఖ్యను "తెలుపును. "రెండవ అడ్డపు వరుసలోని గడులందలి స.ఖృలు పాదమున కొక్క లఘువు (పరిశేష న్యాయమున మిగిలి; అడదరములు గురువులు గల వృత్తము లేవేవో తెలుపును. మూడవ అడ్డపు వరుస గడులలోనివి, పాదమునకు రెండేసి లఘువులుగల వృ త్తములను, నాల్లవ అడ్డపు వరుసలోని గడులందలివి, పాదమునకు మూశేసి లఘువులుగల వృత్తములను సూచించును ఇన్తు (పతి అడ్డపు వరుస ఒకొ్క-క్క- లఘువు యొక్క పెరుగుదలను సూచించును. చివకి అడ్డపు వరుస గడి (నిలువు వరుసలోని అట్టడుగు గడి) లోని సంఖ అన్నియు అలఘువులే (గురువు అనలే లేని) పాదముగల వృత్తమును నూచించును, వెనించి కింది వరునలకు వచ్చుచు లఘువులుగల వృత్తములు గమనింపబడిన వనగా, (క్రింది నుండి మీదికి వెళ్ళినచో (వైవిధముగనే) గరువులుగల వృత్తములును గమనింప బడునవవచ్చును. ఇట్లు "రెండు విధములుగా వీలుండుట వలననే ఇది “లగ[కియి యైనది.

వై చకము నాల్గవ ఛందమువరకు వేయబడివది. దానినిబట్టి మొదటి వృత్తము లఘువు లవలే లేనిదని, £2-ఏ-5-9 వ వృత్తములు పాదమునందొక్కు లఘువు కలవియని, 4-/-18-6-11-10 వ వృ త్రములు పాదమునందు ఆెండు

"లఘువులు గలవియని, 8-1£-14-1£ వ వృత్తములు పొదిమునకు మూడు లఘువులు గలవియని, 16 వ వృత్తము పాదమునం దన్నియు లఅఘువులే గలది యని తెలియును.

వై విధముగనే శకటచ[కమును విస్తరించి ఎన్నవ ఛందమువరకైన వేయవచ్చును.

ఈ చ[కము బండియొక్క ఆకృతిని స్ఫురింపచేయుటవలన “శకట చ।[కమ'ని చెప్పబడినది. ఇక్కడ చ్మకమనగా వలయాక్ళుతి యనిగాక "రేఖా చిత్రమని భావించవలసియుండును,

ఈ చ[కమువలన పాదమున శెన్నెన్ని లఘువులు గల వృత్తము అవేవో తెలియుటయేకాక, ఆయా వరుసలలోని గడుల సంఖ్యనుబట్టి యెన్నో గూడ ఇలియును. 'మేరుచ [కమునందు అన్ఫన్ని లఘువులుగల వృత్తముల మొత్తము సంఖ్య మాత్రమే 'తెలియను (చూ. మేరుచ[ కము).

ఈ చ్యకమువలన తెలియు నంశములను (వస్తారముతో సరిచూచు కొనవచ్చును (చూ. [వస్తారము).

శకట చ[క్రమును అనంతుడు “సగణలగ[కియాంక చక 'మన్నాడు.

ల్‌ల6ి పరిశిష్టము నగణలగ్యకియాంక చ్మకము

చూ. శకటచ[ కము. ఆఅధ్వము

ఒక (వత్యేకచ్భందమును (వన్తరించుటకు ఎన్ని అంశపుళముల పొడవు, 'వెడల్పుగల స్ధము అవనరమో తెల్పుటకు ఉపయోగించు వద్దతి “అధ్వము” అనబడును. ఒక ఛందము సాగుటకు ఎంత వెడల్పు-పొడవుగల మార్గ మవసర మో దీనివలన ఇళియును గాన నిది “అధ్వ" మయినది , “అధ్వ" మనగా మార్గము.

ఎన్నవ ఛందమును (వ్ర_స్తరించవలెనో, ఆ ఛందముయొక్క సంఖ్యను "రెట్టించి, ఒకటి తగ్గించగా మిగిలిన సంఖ్య ఎంతో, అన్ని అంగుళముల వెడల్పు, మరియు ఆ ఛందమందు నిషృ్పన్నమగు వృత్తముల మొత్తము సంఖ్యను లెట్టించి, ఒకటి తగ్గించగా మిగిలిన సంఖ్య ఎంతో, అన్ని అంగుళముల పొడవు గల స్థలము ఆ ఛందమును (వ_స్తరించుటకు కావలయునని తెలియును.

ఉ దావారణమునకు నొల్లివ ఛందముయొక్ష్య్హ (వస్తారమునకు కావల సిన స్థలము 'ఆెలిసికొనుటకు ;-

ఛందపు సంఖ్య అ= క్మ్‌ వృత్తనంఖ్య =

వెడల్పు = 4 నకి లా 8 - 1 -+ 7 అంగుళములు)

పొడవు = 16 ౫£ -- 828- 1 --* 8! అంగుళములు.

ఈ “అధ్వము*న కే, “అధ్వయోగము'", '“అధ్వభాగము”" అని నామాంత రములు,

ఉపయుక్త గ్రంథ -వ్యాససూచి రన న అనంతుని ఛందము =అనంతుడు అప్పకవీయము -అప్పకవి ఆం ధమహోాభారతము : ఛందఃశిల్పము =డా, పాటిబండ మాధవళర్థు కవిజనాశయము -భీమన కన్నడ ఛందోవికాస -డా. డి, ఎస్‌, కర్కి కావ్యాలంకార చూడామణి -విన్నకోట "పెద్దన గురజాడ త జనాాశయి -జనా[ శయుడు 'ఇలుగు ఛందోవికానము -కో వెల సంపత్కుమారాచార్య "తెలుగులో ఛందోరీతులు -డా. గిడుగు నీతావతి "తెలుగు భాషలో ఛందోరీతులు -రావూరి దొరసామిశర్మ నాట్యళా(న్త్రము -(అను ) డా, పి. ఎస్‌, ఆర్‌. ఆప్పారావు పింగళచ్చందము =పింగళుడు రంగళాట్ట్ఫందము -కస్తూరి రంగకవి లతణసార సం[గవాము -చితకవి "పెద్దన లవమణసార సం[గవాము =కూచిమంచి తిమ్మున వృ త్తరత్నాకరము -శేదారభట్టు సుకవి మనోరంజనము -కూచిమంచి వేంకటరాయడు నులమణసారము -లింగమగుంట తిమ్మన వ్యాసములు కవిజనాశయము : భీమన ఛందము -రావూరి దొరసామి శర్మ (ముళ్ల పూడి తిమ్మరాజు అభినందన [గంథము-1) నన్నయ భారతములోని యతులు =డా. చిలుకూరి నారాయణరావు (ఆంధప తిక, [కోధన (1025) ఉగాది సంచిక)

వచన పద్యము _సంపత్కుమార (భారతి, జూన్‌ 1065)

ఛందపదసూచి

అంగజానన్త్ర 186 అర్జబిందు[పాసము-1 56 అంతరాక్కర వ8ై4 అర్ధ్థబిందు[పాసము-జి ర్‌ అంత్య[పాసము //1 అర్ధవాం సగతి రగడ బి45 అంత్యోష్మసంధియతి తలి అలసగతి 180 అంబుజ 68 అల్ప్బాక్య్థార 29 అంబురుహూ 146 అవకలి సీసము 267 అక్కారజాతి పద్యములు £8] అశ్వగతి 188 అక్కరలు 2 అశ్వలలిత 154 అక్కిలి పాస సీసము 266 అష్టమూర్తి 156 అక్కి లి వడి సీసము 268 అసంబాధ 125 అవర గణములు డ్తీ

అవర దేవతాదికము ౨8) ఆట వెలది 259 అఖండ యతి 88 ఆచేశయతి జే అజిత (వతాన 178 అఆనందరంగచ్చందము 808 అలివినయ 140 ఆపాతలిక £5్‌4 అధ్వము 886 ఆర్య వ్య? అనంతుడు లర 1 ఆర్యాగీతి 252 అనంతుని ఛందము 200 ఆర్యా భేదములు ల47 అనునాసిక (పపాసము 62

అనునాసికాథర యతి లీ ఇందువదన 198 అను పాపము (7/1 ఇం |[దగణములు 6 అనుస్వార యతి లిం ఇం [దవంళ (0. అనుస్వారసంబంధ యతి 2 ఇందవజ 103 అపరవక్త? 179 ఇల శబ అవరాజిత 125

అపవావా 1681 ఉజ్జ్వల క. అప్పకవీయము 801 ఉత్కుళిక 246 అభేద పాసము 65 ఉత్పలమాల 145 అభేదయతి 80 ఉత్సుల్ల కము వ14ీ అభేదవర్గయతి వ | ఉత్సాపాము 281 అర్జ్మ 2052 ఉత్సుక 08 అర్ధ్యవ న05ి ఉదావారణకావ్యము ఫ10

ఛందః వదనసూచి 000 ఉదీళ్యే వృ లిర్‌5్‌ కందము ౭00 ఉద్దామ 208 కనకలత 140 ఉద్దిష్టము 820 కనకలతిక 150 ఉద్గత 105 కన్య 01 ఉద్గితి 2 | కమలనగీతి 212 ఉద్దత 106 కమలవిలసీత 125 ఉద్దుకరమాలావృ త్తములు 162 కరిబ్బంహిత 140 ఉపగీతి లర్‌] కన్తాటచతుస్పుద ౨10 ఉపచి(త 178 కర్తాటచౌవద 210 ఉపజాతి నగ్న కలరవ 116 ఉపజాతులు 259 కలిత 146 ఉపస్థిత-1 107 కలితాంత 105 ఉపస్థిత-లి 10 కళిక 246 ఉపేం[ద్రవజ 106 కల్యాణి 814 ఉభయ పాసము-1 58 కవికంఠవిభూవమణ 142 ఉభయ [పాసము-£ 69 కవిచింతామణి వ2ం0 ఉభయ యతులు ఏ7 కవిజనసంజీవని 800 కవిజనా (శ్రయము లం? ఊప్మృయతి | కవిరాజవిరాజీత 158 కస్తూరి రంగకవి 20 బుజూయతి ల? బుత్వసంబంధయతి 10 కాంత 106 బుత్వ సామ్యయతి [19 కాంతి 106 బు1పాసము 64 కాకునూరి అప్పకవి 208 బుయతి 18 కొకుస్వరయతి డ్రి కావ్యాలంకార చూడామణి 290? "ైాకశారయతి 20 కిరిట 15% ఎక్కుటియతి £8 కిశోర 08 ఎత్తుగీతి 210 కిసలయ 805 పకతరయతి లిం కుమారలలిత-1 08 పకరూపవ 106 కుమారలలిత-జి 88 కుసుమ 154 జాద్దర్షిణి 129 కుసుమ విచిత్ర 110 జావచ్భందసికము రగ కుసుమిత లళా వేల్లి త 140

క్‌్క0 ఛందః వదనూళిీ కుసుమ షట్పద వివిక్త "గేయము 816 కూచిమంచి తిమ్మన వరత ఘణక్యతి 50 కూచిమంచి వేంకటరాయడు 295 ఘననినద 169 "శేతుమతి 19 చంచరీకాతతి 120 చంచరీకావలి-1 120 కోకిలళాక 187 చంచరీకావలి-ి 121 కోమల 09 చండవృష్టి పయాత ౨02 కోమలి 180 చం1దకళ శీలి చం (దగణములు (వి "శౌాముది రం చం[దభాను 2! చం (ద కేఖ కవిం 'శెంచవద 155 చం [దవదన 8ిర్‌ చం (దవర్హృ 110 తవ 1వ! చం (దశ 139 తమ 121 చందిక-1 105 య్యూవోర కేశీ0 చం దిక-జి శేరి] చంవక కేనరి 188 ఖండాఖండ [పాసము 50 చంపకమాల న! ఖచరప్లుత 145 చంవకమాలి 08 చక్కూటియతి విక్ర గజరాజ 190 చళుర్టీవిభ క్రి యతి తీగ గజవిలసిత 188 చతువ్పద ౨18 గణచేవాదికము ల£రిర్‌ చ తుష్పా9ిసము 70 గణపవరపు వేంకటకవి వండ చపలార్య విశ గణభంగము 822 గణములు తి ఐవానుర 1268 గద్యము 10 చారుమతి కే60 గర్భకవిత 807 వారువోసిని 256 గితాలంబన 106 చి[తకవిత 804 గితి లిగ0 చితకవి వెద్దన 209 గురువు 1 చిితపద 929 గూఢస్వరయతి 17 చావద వేరి -

ఛంద।పదనూచి గ ఛందాంులు 72 తురగవళ్గనర గడ వ్యాక ఛందోగురుపరంపర 288 తురగవల్గిత 152 ఛందో[గ్రం థములు లంగ్‌ ఛందోదర్పణము-1 208 తోటక-1 105 ఛందోదర్పణము-ల 290 తోటకం-లి 116 ఛందోదోవము 8లివ తోదక-_] 105 ఛందోభంగము 829 తోదక-లి 115 ఛందోలామణికులు 289 తోధక 104 తోవక 116 జఘనచపలార్య 250 జయభ | దరగడ ల తేటగీతి 260 జలద 120 జలదరవ 150 (త్రివద వ] 8 జలధరమాల 110 (త్మిపాసము-]1 58 జలపషట్పద వవ (తిపాసము-౭ "70 జలోద్దతగతి 1/1 (తిభంగి 166 జాతులు 208 త్వరితగతి 18% త్వరితపదగతి 180 జీమూత 208 దండకములు 109 జ్ఞూయతి 2.1 దర 168 దడిణాంతిక 1 తగణ దండకము 206 తద్భృవవ్యాజయతి వ్యు దుర్శిల 156 తనుమధ్య 85 దుష్కుర (పానము 69 తన్వి కే5్‌5్‌ తరలి కేశ 1 "దేవరాజ క్షేశ్స 1 తరళ క్షేశ్తల్ల్‌ దేశీయ యతి శ్తీలి తరువద విగ్ర 'దేళ్యనిత్యసమాసయతి శ్తీలి తరువోజ 280 తలవట్పద విలిర్రీ దోదక 104 శానురన 118 దోరక 116 కాళరగడ వ్యు (డుతవిలంబిత సేల్‌ తురగ 1658 ద్వంద్వ (పోసము గ

లిశల్లి ఛంద।వడనూచి ద్విపద 2129 నామాఖండయలి శీర్‌ ద్విపాసమఎ 69 నారాచ రై ద్విరదగతి రగడ వ్యకి నారాచక ర నారి 680 ధరణి 189 నారీనుతము శే4 ధరణిధరగతి 1586 నారీప్లుతము క్షైగ4 ధృతమధ్య 101 నిత్యయతి తీపి ధృతి 188 నిత్యసంధియతి క్తీడ్త నిత్య్వనమాసయతి శ్చ (ధువకోకిల కేశ ఫ నిళ 180 ని?ి కే5 నంద 8కి నిషిద్ధ గణము 926 నంది 08 నందిని 9 వం_క్రి=1 రికి నగణ దండకము 207 వం క్రి-£ ర్ట న౭క్‌ సమాసయతి త్త పంచచామర 181 నత దండకము 205 పంచవద ౭210 నదీ[వఘోమ 180 పంచపాది వ20 ననత దండకము 205 పంచమీవిభ_క్రియతి తీగ ననయ దండకము 205 వంచళిర 156 ననవాత దండకము వ్‌04 పణవ ర్ట నన్నయగారి గీతములు 98] పథ్యార్య 248 నన్నయగారి సీసములు ల్ర్‌74 పదకోకిలకాంక 187 నశేంద కే49 వదచ్చేద భంగము 526 నర్కుట 187 పదమాలి 115 నలిని 120 పద్దళి 814 నవనందిని 124 పద్మ 1లిలి నవమాలిని క్షే] పద్భక 182 నష్టము 820 సద్మనాభ 158 నష్టలబ్టి 829 పద్యనామకరణము 818 న .సమాసయతి ర్‌0 వద్యము శే0 ననపవాత దండకము 20₹ వరరూపయతి శ్తీ0 పరస్థాన విషమవృత్తములు _ 192 నాగర ఛై పరస్థానార్థ సమవృత్తములు 1/86 నాగరక ఖి్రే సరాంతిక-]1 102

ఛందః పదనూచి క. వరాంలక-లి వర్‌? (పమాణి 00 పరాజిత 120 (వమితావర క్షే పరావతి 181 (వముదితవదన కేర్‌ పరివర్టిని వట్పద వవిర్‌ (పవృత్తక 256 వవడగీతి 1 (వశాంతి 126 (ప్రసవళర 80 పాదము లి (వస్తారము 827 పొాలాళదళ 186 (పహరణకలిత 1వ (వవార్షి ణి 119 అమ్బళా[గ 1838 [(ప్రహేయ క14 పూర్శవిందు[పాసము 56 (పాకృ్ళతాదేశయతి వ్‌ (పాచ్యవృ్తి వర్‌ పృథివి 104 (పాదిపాసము 61 వృథ్వి-1 104 (పాదియతి శ్వీ0 వృథ్వి-£ి 186 (పాణియతి ల గ్ల (పాసపూర్వామర భంగము 825 పెద్దిరాజు అలంకారము £908 (పానభంగము 894 (పాస భేదములు రడీ పొత్తపి వేంకటరమణ కవి. 208 (పానము ర్‌ి (పానమెతి పానము-1 69 పోలికవడి 26 (పాసమైతి[పానము-ి 65 (పాసయతి ర్‌ (వగీతి ల] (పాసవ్వ్హైరము 68 వగుణ 06 (పాససీసము 285 (వణవ 87 (పళ్యేకయతి లి (పియంవద 110 వభ 114... పియకాంత 191 (పభదక 12 (వళాకలిత 145 (పీతి 82 (వభాత-1 115 (వభాత-8£ 110 (పౌఢషట్పద 220 పభు 161 | (పదనామయరి న రయయకి న (పభునామాంతయతి 46 న్తి (పభునామాఖండయతి శ్తీ6 ఫలసదన 189

వశత ఛందః పదనూచి బంధకవీత 506 మంజు;ాషిణి 110 బంధుర 157 మంజుల రగడ 46 బంభరగాన 11వి1 మందా [కాంత 196 మందారదామ 108

విందు [ప్రాసము 67 మంగళ మవో[శ్రీ| 169 బిందుయతి బిబి మణిగణ నికర 198 దింబ 601 మణి దీపిక 197 మణి భూవణ 128

భదక-] రి మణి భూవణ,క్రీ 128 భ దక-£ి 12 మణిమాల-1 118 భదక-శి 151 మణిమాల-2 118 భదవిరాట్టు 158 మణిమాలి 146 భదిక-1 109 మణిరంగ 06

భదిక-£ి 105 మణివితానకాంతి కేరి4

భదిణి 152 మత్త రగ

మత్త కోకిల 1!

భామినీషమట్పద వవ్‌ మత్త మయూర 118

భాస్టార విలసిత 156 మత్త వాంసిని 8

మత్త వోనిని 118

భిన్నయతి వరి మత్తాకీడ 158

మ శ్తేభ వికీడిత క్షేడ్తీత్వ

భుజంగ [1పయాత 118 మదన దర్బ 1ేలశీ

భుజంగ విజ్బంభిత కేగ్ర1 మదన దర్పణ క్షేలైత్త

భుజంగ శిళకురుత లలి మదన విలసిత 8

భుజగ 146 మద శేఖ 87

భుజగ శిళకురుత 02 మదక 151

మధుమతి 8

భూతిలక 14ీల మధుమాధవి 128 భూనుత-1 1వఏ మధుర 106 ఖూనుతం-లి 124 మధురగతి రగడ విల మధురాక్కర 2రశ

థోగషట్పద వివి మధ్యాాక్కార 288 భోగివిలసిత రోగి మనోష్ష [97 మనోరమ్‌ 05

(భమరవిలసిత 108 మనోవార 85

మంజరీద్వపద లి/0 మయూరభాషిణి 06

ఛందఃవదనూచి రశీర్‌ మయూరసారి ర్య రంగరాట్బందము 808 మలయజ 162 రగడలు 2986 మవర్శ యతి 6 రగణ దండకము 206 మహాక్కర వల రతి పియ 175 మవో।సగ్ధర 150 రథగమన మనోవార 199ి రధోద్ధత 102 మాణవక రం రమణక 16 మాత లి రసాలి రి మా[తాగణములు ర్‌ మానిని 150 రాగమయతి త్త మాలిని 127 రియతి 10 ముకార యతి బిడి ముఖచపలార్య 250 రుగ్భువతి 08 ముత్యాల సరను ప్‌ 14 రుచి5 కే ముద్దరాజు రామన 299 ము విభ_క్షి యతి బర్‌ "రేచన 291 "కేఫయుత (పానము 60 మృగి 80 "రేఫయుతయతి లిత్వ "మేఘ విలసిత 119 ఆజాయతి 00 మేఘ విస్ఫూర్జీత 1క్సలి మేదిని 1ేల్రి4 లవణచూడామణి ల్‌03 మేరుచ[కము వతి! లకమణళిరోమణి ఏ0లి మేలనగీతి వివి అల మణసారసం [గవాము-=1 లం0 లమణసారనం (గ్రహము-తి 802 మౌక్షికమాల 1029 లగ్యకియ 891 లఘుగురు[ కియ 881 యతి కేవి లఘుద్విత్వ[పానము 60 యతిభంగము 829 లఘుయకార పానము 64 యతిభేదములు 5 లఘువు 1! లత కేల2 యాయతి 8ిర్‌ లలిత-1 కలి లకిత-2 168 యు క్త వికల్పయతి లశ లలితగతి 190 యుష్మదస్మృచ్శబ్బయతి 89 లయ గ్రాహి కే64

రి0 ఛందఃవదనూచి లయవిభాతి 1685 వాతోకరి శై 109 అయహారి 165 వారాంగ్ని శే] వార్థక మట్పద 2౨26 లావణి 167 వారాకవి ర్రఘునాథయ్య £98 లాటీవిట 148 వికల్ప పాసము 60 లింగమగుంట తిమ్మన 209 వికల్పయతి లి4 విచికిలిత 150 లీలాకర 209 విచిత రశ విజయ 150 ల్పుప్తవిసళ్గక స్వరయతి 18 విజయభ[ద రగడ బ్ర్యశ్తీ విజయ మంగళ రగడ లిశ౨ లోల 86 వితాన 00 విశాళ చౌవపద 218 వంళపతపతిత 185 విద్దళి తే వంళస్థ శేరి విద్యున్మాల 89 వచనపద్యము 816 వినయ 80 నచనములు 1 విన్నకోట "వెద్దన 201 వడి 13 విపరీత ని? 1/76 వడినీసము 2068 విపులార్య 948 వనమంజరి శశ వివాగయతి శీల వనమయూర 188 వ్‌భూత్సి 86 వనరువా 158 విమాన 809 వరాంగి 190 నియోగిని 185 వనరావా 160 విలసిత ర్ట వర్ష |పాసము న! విశీమయతి లర్‌ వర్షయతి 2. విశ్వదేవి 109 వర్లాధిక్యము ఏ£9 వివమగీతులు 210 వలమురి 88 విషమషట్న్పద వివి? వళి 15 విషమసీసము బిబో వసంత తిలక 19 వనుధ రికీ పీశారచన 108 వసుమతి రికీ వీరవిలసితోర్వి ర7 వాగ్మి ర వృంత కే01 ఛాణి 184 వృ్త్త 101

ఛంద।ఃవదనూచి న! వృత్త పాససీసము 280 శాలూర 1690 వృత్తము 2 ఇార్టూలవి క్రీడిత క్షేశ1 వృ_త్తసంఖ్య 880 వృద్ధియతి లి0 శిఖండివిరుత 108 వృషభగతిరగడ ల్రిడ్తీశ్త శిఖరిణి 105 వెల్లంకి తాతంభట్టు 209 కుద్ధవిరాటి రో భుభిక కేశ8ి 'వేగవతి 1586 "వేములవాడ భీమకవి 200 శృంగార 156 వై శాఠీయము 558 శిభావతి 128 వై తాఠీయములు విర్ర్‌లి వె పరిత్యోవజాతి 17 శని 100 వ్యంజనయతులు లి0 శ్రీం! 79 వ్యత్య_న్త సమోపజాతి 178 (శీ-లి 107 వ్యతృస్తోవజాతి 1/77 (శీపెంపు 80 (శీరమణ శ94 వ్యాళ వ0కి షట్పద వ2| (వీడ 81. షట్పదలు వ£0 (వ్‌ 81 వట్ప్రత్యయములు లివి? వడ్విధపాసములు -68- కంఖ 204 శంభు క్షడ్తశ్వ సంధిగత(పాసము 66 శకంధుయతి త్త సంయు క్రయతి 89 శకటచ [కము 8838 సంయుత( పాసము 590 శ(పాసము 66 సంయుళజావర([పాసము 56 శరభ (కీడ 108 సంయుతానంయుత ప్రాసము ౮9 శరమట్పద 223 సగణదండక్షము 207 శశికళ 120 ఎగణలగ్మకియాంక చ| కము 806 శశివదన వ! సశదండకము 206 ని 82 కాలిని. 1 100 సద్దళి 818 "ాలిని-9 1260 ననవాతదండఢకము ల04

శిశిర ఛందః పదసూచఛీ స్పప్తపద వ20 సురలత 804 సప్తపది 280 నురుచి 1590 సమగీతులు ౭259 సురుచిర-1 86 సమ[పాసము 5్‌5్‌ సుగరుచిర-8ి 125 సమలఘు ప్రాసము 60 సులడణసారము 800 సమవృత్తములు "త్త సమసీశము ర! నూర్యగణములు ర్‌ సమాని 869 సమానిక 609 నీని 100 సమోపజాతి 178 సరసయతి 82 సౌభాగ్యయతి 51 సరసొంక 181 సరసిజ 154 (నగ్ధర శత? సర్వతః[పాస సీసము 270 (నగ్విణి 109 సర్వపరస్థ్టావ విషమవృ త్రములు 1905 సర్వలఘుసీసము ల! ్త్రు-1 7/9 నర్వలతమణశిరోమణి లి09 'ఊ-కి 100 సాధ్వి 160 స్వర[పధానయతి 16 సావితి 85 స్వరయతి (| స్వరయతులు 16 సింహోన్నత 122 స్వరయుగయతి శ్రి నింవారేఖ 89 స్వవర్షజ [పానము 68 స్వస్థాన విషమవృ _త్తములు 186 సీసములు 262 స్వస్థానార్థసమ వృత్తములు 170 సుందరి 8ిలి స్వాగత 100 సుకర(పానము చ నుకవిమనోరంఎనము (9 పాంసగతిరగడ 245 సుకాంతి ర పహూంసమాల 86 సుకేసర లల వాంసరుత 68 సుగంధి ర్‌ హంస శేణి 06 సుళ[దక కే) వాంసి 152 నుమంగలి ప హగణదండకము 207 నుముఖి 105 వాయ పచారరగడ వ్యు] సురభూజరాజ 430 ఫారన_ర్హన 186

ఛందః పదనూచి 840 హరిగతిరగడ లి4లి వారిణి 185 హరిణగతిరగడ బశీడీ హలముఖ 02 వారిణపుత 159 ళం 5 /రోరల