Telugu Chanda Darpanamuo_0 - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

న. వా నే ఎఖ. _ న మ తే జ నే కిన నలి అ, స్ట. (శస శకుని ఈషడమ్సు) ట్‌ ం శవ జౌ త న. అలా... నం... . ధు పుం మప | చన ॥ ్ల్‌ ఖీ స ళా న! ఖ్‌ ॥ న ంలయవయాతానతపల్నా పం అలు శ ల! స ాడక్‌- కా ( +”! ప్‌ | న్‌ ( గు ర. కాం తలా? ల అ అ స జ గ్‌ మే నక్షభ న ఇన్‌ ్‌ | రా గ. ల ప్రో సు... (యా. ( | ఎటు య టీ ల్‌ వ్‌ ఇ క ము. . [ న. జా ॥ | గ్‌ వ శ గ్‌ న. జ్‌ ఆ, మం చేటు ల వన ఆ ఆయ్‌ నాం నష స టట నం స మసన 2 ష్‌ ట్‌ శతా. పంల లల గ్‌ ప్త - స్టో చ్‌ స్రీ... న మ ట్‌ పం పి యా వం తేక వో కన స్ట స]. ల శత నస స యో న న న శవము... ము యువతే వేకు ట టం సం లం బె (1 న ప మ లత స హా నస క టం. చటక స న వన్ని కాం... వ పం క్త! స ఎ శ

ద్వితీయ ముద్రణ నవంబరు : 19073 వం (౯ వకుల * - 4400 లాం అ ననన ళ్‌క న. ము వెల: ఈ. (2-00ట్రళ నట మానాన శీ వీ ఉర్‌. టూ న ఫి ముదభ్ధి ? - ఇభ చోద్యం స సాకేత (సెప్‌, విజయవాడకి చతలకు : క ౪. కష[5ర 4344 య140000, జ-9-2, 1085 కటిం వఏ్‌81/20252)/20201120 ₹సతడిళ8రేడ - 520011

ఆముఖము కఛందోహీనో న శట్లోఒ్తి వ ఛంద కృద్దివర్ణితమ్‌?

శ్రీమాన్‌ అనంకామాత్యు.డు ఆజువేఅ వియోగి బాహ్యణుండు. .కౌండివ్యగో్యోక్షు(డు. . ఇతని ముత్తాత తిక్కన సోమయాజిచే భవ్యభారతి విరుదము వందిన భాసుర కవితాచతురు(డును గవిరత్నమునగు బయ్యన (తైరవ) మంత” ఈ కొవికత్నొ్యవభయే నూమకోళతకమంట 1 కాత ముమ్మడన్న వరమ భాగవతో శము(డు ఆకని పుతుండు తిక్కజోొ మాత్యుండు కృష్ణవేణి మలాపహా -ఖీమరథీ నదీ_తయాంత ర్వేదియగు “పెరుమగూరు పురమున విద్వజ్ఞనానందకర జీవనస్టితిచే. జెన్నాందువాఖడు. (శ్రీకొాతుళాత్యాధనాయక భక్తుండు.. ఆత్రండు శ్రీవత్సగో(తజయగు మల్లి మాంబికము వివాహమాడి "యార్షురు సంకొనము నందెను. వారిలో నీ యనంతా మాళ్యుండు రెండనవా(డు. వీరిలో వీతని రెండవ తము2ండు చిట్టన స్తత్కలవి.

కవరహరి చరణ సరోజ న్మరణుద్భృుతసాన సతత సంతుష్టాంతః కరణు-డును". వాణీవర_వసాదలద్ధి వాగ్విభవుండునగు వనంతుడు, తరి మలనల్లాన్‌ వరతనూజాలలో€ " గడపటివాండగు గోవిందచకవ రికి శిమ్యుడు (శిష్యు. డన(గా వారివఅన (శ్రీ వై ష్ణవదీక్షను _గహలచినవాండని యర్థము) ఈతండు తన చివరకృథి రసా్యాశయమును *జానొందన్‌ శక వర్రముల్‌ బుతుశరజ్వాలీందులై యొవ్సువ య్యానందాబ్ధము నందు మాఘమున€ గృషై కాదళీ భౌమయుక్తానూనా మృత వేళ (ధువపట్టణాధిపున కంకిత మిచ్చెను అది ది 25211485 గావ వీ కవి 14 వ కతాద్ది యుత్త రార్థము చివరమ 15వ శతాట్లి (వథమ ఖండమునను “కావ్యాలంకార

[8 )

చూడామణీ' కర్త విన్నకోట ెద్దయకవి కన్న 80 సంవత్సరములు శరువాత నుండెను. ఆనంతువి తల్లి, మేనమామలు మున్నగువార్కు కోట = ముదునూరు మున్నగుచోట్ల వపించు వారనుటను తలి 'సెముమకూరున నివసించు వనుటము వీత(డు కృష్ణామండలములోనివా( డవి తలంవవచ్చును.

అనంతువికి (శీహరియందువిలె వాచార్యువియందు భ_క్రియపారము. కాన వీతండు మామ) యవినందులకు రాజాంకితము చేయలేదు థతోగివీ దండకమువంటి యసత్కీ_ర్రనము చేని విఫలు(డ్రై రామనృపాలునకు ౯ గృతి వీయలేదు. ఆబార్యు. డువదేశించినట్లు చేయ్‌శోవిభూతినయ్యుదధి వరేణ్యు చాడ్పున మహోన్నత జీపసవై భవంబుని యోగ్యుండయి తన తలంపు ఫలింస నహోబలపతి కంకిత మిచ్చినాండు. (గంథ్యతయి వట్దీ ీహరిఫాదములపై ( దన మనమునట్లు పమర్చించుకొని ధనమ్యు(డై నాండు.

అనంతుని _గంథములు మూయ ..భోజరాబీయము. = రసా భయము. శి. ఛందోదర్పణము. భోజరాజీయము వవిిత నదీకేత మహాపురుష గోమాహోత్మ్యాదికముగల యుత్తమ కథాకావ్యము. ఇందు “అక్కని వికమార్మ చర్మిక్రమువందావాల కనభ్థాతతలు సేపు దషా ఆశయము కావ్య లత్‌ణముల( (బతిపాదించు సాహిత్యశాప్రము.

ఆనంతువి మూడవ (గంథమే ఛందోదరృణము. దీవి కనంతుపి ఛతదస్పవి మాబుపేరు, ఇది దాలనజకు( గవిజనా్యాశయము, కేతన యాంగధభాషాభూషణము, నన్నయ అం(ధళబ్దదింత్తామణి, సంస్కృతము లోని వృత్తరత్నాకరాది ఛందో[(గంథములు = వ్యాకరణగంథముల వమనరించి రచింపంబడినది. నంస్కృృతమున బరి్కిశమము లేకున్నను ఆంధమున( గవికా రచనమునకు యత్నించువారి కువయోగింప(దగునవి

[4]

కొంత (శమము చేయబడినది. ఒక సహృదయ వండితుండు చేయ6 దగివ్ల కృత్య మిందు విర్వహింవంబడినది. విథివిలాసము విచ్శితము.- ఆంధ లతణ(గంధము అన్నిటికిని దవ్వుల తడికలగు సవస్థ బట్టినది. ఛందోదరృణము వాసిలో€ _బధమ గణ్యము. దీవిలో. జాల పాఠములు సవరింపబడినవి.

1. డాః గిడుగు వేంకట పీతాపతిగారు, వీ.ఏ,యల్‌.టి, డిలిట్‌. శే. కణ్యవవూర్చ విడుదనోలు వేంకటరావుగార్కు ఎం ఏ. & విద్వాన్‌ వావూరి దొదప్వూమిశర్యగరు. ఎం-ఏంబి.ట.యరీ , శీ. శ్రీ లట్టాచార్యిలవారు
2. ఫ్రీ వడ్లమూడి గోపాలకృష్ణయ్యగారు శ. ్రీమాన్‌ శ్రీభాష్యం వేంకటనరసింహభాష్యకొ రాచార్యులవారు (కఠ త్వుదర్శివి వ్యాభ్యాకారులు నహృృదయులు పోసిళందటకును నావలినే కృకజ్ఞతను _ఐబకటింపనగ్గును. నా కనంతు(డు (_వాసిన వతిగావి అ కాలమున (వాయంబడిన వఠిగాని లభిందతేదు, నా మితుడు కీ *₹? కోప్తాశాలటి చేంకటచలము, వి. ఇ. గారు రాజమహేంద్రవరమునుండే (వాసె తెచ్చిన చం(దరేథా విలాప ళందోదరణములలో ; ఛండోదర్వణము కొరంళఈ యషయో గించినదిం ఛందస్సు శాస్త్రము. శాస్త్రములలో లక్షణములు = అనుగత ధర్మములు (ఉద్దిష్ట స్యాతత్వవ్యవచ్చేదకో ధర్మో లక్షణమ్‌) చెన్స(బడి యుదాహరింవంబడుము, కావి సర్వమును జెప్పంబడదు. కాన బుద్దిమంతు లా మార్గము నమసరించి తమ బుద్దివైభవముచే ననేకా బ్య శ్తములం గల్పింవవచ్చును వాట్యశాస్రకర్త = ఛందమురేని శబ్దమును, శబ్దములేని ఛందస్సు లేదనుచున్నాడు. 1 మొదలు 26 వరముల ఛందస్సులు = [05]

అంతక్న నరికవర్ష ముల (ఉద్దురు మాలావృ త్తములు, అర్థసమ = విషమ వృత్తములు = దేశి (జాతి పద్యములు ఎన్నియో విధముల పద్యములు కలవుగదా ! మసము (కొత్త వేల కల్పింపరాదు? __- గుత్తు నాము త్యాల సరములు కూర్చు కొనితే పెన మాటలూ- కొళ్త పాతల మేలు కలయిక [కొమ్మె టుంగులు జిమ్మ(/గౌం ఇది ఆంత్య(పాసములేని వృషభగతి రగడ చివర నాల్గుమాాతల గణము దిదులు రెండవపాదమున రెండు మాతలే కలవు వా వ్యాఖ్యానమునః దాత్సిర్యమునే ముఖ్యముగా వాసితివి. లక్ష్య * ములను లక్షణములను నేర్చి విరేశించితివి. అనంతు(డు _వాయని ఆవళ్య కాంశములను, కవిజన్మాశయము (ఈ కో శావ్యాలంకారచూడామణీ (కౌచూ ), అప్పకనీయము (అప్పు) ల మండి ; ఆఅనుక్త్రయతులు = అనుక్త పాసములు - అనుక్రషృృత్తములు ఇక్యాదిగా సం గహించితిని. అవంతు(డును, అప్పక్షవియు వాశ్లపొదముల వృకొ దొపొరాణ ముల ఉటలా నేను సంస్క్కృతపద్దతితో ( గొవ్నిలత్షణముల నేకపాదముగను, కొవ్నిటివి రెండు పాదములుగ సంగపహించితివి. కన్నడ కఛందోంబుధి'లోవి ఆవళ్యక విషయములను జేర్చితివిం కన్నడమున విచ్చేదరూవమగు యతి నంస్కృతమునందువలెనే కలదు. యతిభంగ మొక దోషమని “కావ్యావలోకనము'న (వాయదిడి ఉదాహరింప(బిడియున్నది. [(విశాంతం విల్టుం దశమదడయు!్‌ (2-44) మందా, ఇంతీ హేళ్ళానృవగుణ విఖే-దంగళం తాళినిందా (481) )] [6]

ఛందోంబుధిలో నొక విశేష్యపాన కలదు. దావికి వర్ష్యప్రాసమవి పేరు.

సకలజన వినుతనం, శత

మఖపదృశ విశాల వివిధ=-విలవోదయనం

సుగుణ గణయుతన నరిదఐల

విఘటినవం కండ నణుప నారాఘవనం. (ఛందోంబుధి 1-5%-

పూర్వులు కావ్యములను గవ్నియలను ఏకరూసముగం జూచిరి. "కన్యాచాన-కాలమున మంగళసూ(తము (తాళ) మైలు మున్నగున వావ శ్యకాభరణములు. ఆశ్లే కావ్యముల్లలోని సద్యములకు యత్నిపాసములవి తల-చిరి. ఇతరాలంకోారము లితరాలంకొరిములు. వేటి నాగర్మక్ష్య్మ్యపపం చమున నానియమమంతగాలేదు. హిందీ కవితలో తుకాంత (అంత్యాను (పాష) వియమము పోయినది. తెనుంగులో యతి్యప్రాసలు పోవచ్చును. “శిష్టవ్యావహారికభాష' పయోగమోగ్యమవి కొందటు శిష్టుల తలంపు, వేడు సామ్యూచాత... సవపంచమున శిష్ణాళిష్ణ్ట విభాగకల్పన మన్యాయ్యము కొదా; బుద్ధిమంతులు సామాన్యులు +ష్టవ్యానహోరిక భాష వేర్చికొనుబంత శమమ్లో యోచింవ నగును. ,

“కర్ణాటక చృందొబురి రరిరేరెక్‌. 'నాణవళ్య. వేంగిదేశపు వాండు, ఆఅత+-డు తన ఛందమున లక్షణము చెన్పటి నూర్య-ఇం్యక ఊఉజములను పిస పద్యమునల జెప్పివాండు. అంధచృందః శాస్త్రకర్రలలో( బరదేశీ యు “రు. కొన ఆం(ధదేశము మండియే కవిత కర్ణాటకమున శేంగి యుండు నవియు, వైదిక మళాభిమానముచే శైవ-వై ష్టవ-జై నులను సమానముగా వాదరించిన మన పహృదయులు తాము తెను(గున6 గవి శ్వము (వాయరాదవి తలంచుటయే కొక (హానిన 'స్వేతరుల...మన్న్మూ లించియుండుటచే వా యాంటధ్రులే యితర భూభాగములకు(టోయి ఆయా దేశభాషల వభ్యపించి ఆయా దేశీయుల మతముల ననుసరించి కావ్య

[7]

ములు (వానీరేమో యనియు. శ్రీరామళంటదువి రాజ్య కాలమున రామా యణముము రచించి, రామువీ ప్యుతులచే రామునకు వాల్మీకి వివిపించి లౌకిక కొవ్యచృంద। (వవర్తకుడై వసే నన్నయభట్లు పాహసించి రాజు రాజ నరేర్యదువి కుల (బాహ్మణు(గగుటచే నతవి వం చరి్యతమగు భారతమును (వాపీ సభలలో (బచురించి ఆంధ కవికులగురుడై యుండు సవియు( దోచుచున్నది.. విజ్ఞులు జ్యాయదృష్టి కల సహృ దయు లీయంశమును గమవింతురుగాక ;

అనంతు(డుగావి, నన్నయభట్టారభడుగావి (శ్రీ శంకరభగవ తృాదులవంటివారుగావి తాము చేసినట్లు వరులను జేయు.డవి శాసింప లేదు. యాన్యస్మాకం సుచరితానీఎతావిత్వయోపాస్యావి. నో ఇతరాణి అవి హరి యుదారాశయము. కాన *వనంతువి రచనలలో” ఈవ్పుమాటల్లు కొని తన్పు _వయోగములు కొవి యున్న నవి సమూలములై సచో మనము ఆహింవరాదు.

ఈ [(గంథ వంపాదకుంకును ఇదినజలో మదించిన ముదాన ఈరకను, వ్యాఖ్యాతతిడు శ్రీమాన్‌... శ్రీభావ్యం వేంకట వరసింహభాష్య కొరాచార్యుల వారికీవి జా" కవులను గమనించి తెలి పెడి సహ్మాదయుల కును నేను కృఠతజాంచము

వా (సూచవ - భాషావవీణాది వరీక్షొద్దలగు విద్యార్థులు అనుక్త్యపానములు అను క్రయకులు-అను క్త వృత్తములు అమ నంశములమ దిరి చలక్షై చదువ నక్కజలేదు. గమవింపవగును.) విజయవాడ, విదేయుండు, ఆవందణ్మకావటి. | కో, వేం. కృష్ణమాచార్యులు. [8)

వునర్ముద్రణవలు హా

సహృదయులయు, వండితులయు విద్యార్థలయు, సమాదరణమున వందోదర్సణము (దీధితిసమేతము) పుచర్కుుదిత మైనది. ఇందు కొన్ని (కొ త్రవిషయములు చేర్చబడినవి. సొకేతముద్రాలయము వారి యుదారతచే వీ ముదణము విర్దుష్షమెనది. వారికీ కృతజత్‌.

(శ ౪ళవావూక్త విడుదవనోలు వేంకటరావుగారు కొన్ని దోషము అవి మూచించిరి. “పాండి'లో వుండి 'వాయీ. వవ్చివదంట ; కొచి 6 శతాబ్దుల వాడు జన్మించిన యనంతామాత్యునకు 'కోతినుండి మానవ్వండు పుట్టుట తెలియనక్లే ఈసంగతి తెలియదు ఆయన యీ కబ్దసరిణామ మెటుగండు.

ఉదాహరణ లక్షణ మప్పశవీయమున గచువింవందగుననుట దోష మవిరి. తాము చరిత రచించితినువిరి. కావి శీ వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రిగారు కావ్యాలంకొరచూడామణి సీకికలో (౮ పుట 28.27 వంక్తువ) ఈ మాటలు (వాసినారు. “'శ్రీ విడుదవోణు వేంకటరావుగారు (వాసిన యుదాహరణ జాజబ్కయచరిత ఈ వినయోనుకా? వివరింపలేదు- పరియైన చారితకదృష్టియు లోతైన వరిశమయు లేనందున వారి న ్సరధబరజ విదపమోగముగానున_ ద్‌ మహారాష్ష (వాతృత వాజ్మయ వరిచయముతో ఈ విషయమై చక్కవి పరిశోధనకు ఎంతేని అవకొళము కలదు

వేటి పంస్కరణలు (ప్రాచీనుల కెట్లు తెలియును ? క&ణకణమునకు మాజణుచున్న యీ కణీక సంస్కరణ విజ్ఞాన్నసవంతి కంఠ మేది ? పెలవు.

విజయవాడ, . విదేయు(డు,

ది 16ఈ=11=1870. | వ్యాఖ్యాత,

లడ56/2ల0 41 [9]

విషయసూచిక్ర అనాస్రిస్తినాను (ప్రథమాశ్వాసము (వుట 1-80) పుట |" పుట ఇష్టదేనతాస్తుతి 1, విందు (పాపము 82 ఆగంఠ,పాశస్యము శ | ఆర్ధవింయ ,, 88 కావ్యభేదములు శీ ఉళలయ నం 88 గురులఘునిర్ణ యము 5 | (రేవయక ,, ) త్రిఫ్‌ విసర్గ గణములు శి చయుక ఇ న! ఉసగణమాలు 1! | పంధిగత ఇ 8? గురువిభాగము 15 | సంధులు... 8740 గణఫలము 11 , షడ్విరప్రానములు (40.44 గణదేపతలు 12, దుష్క్కర ౪ ఫా గంఠాది వర్జనీయ ద్వంద్వ నా శీ! వర్ష గణములు 176 న శకి ప్రాస్యవకరణము (20.440 చతుష్పా9సము 42 (పాస పామావ్యలక్షణము £0| అంత్య (పానము నే (ప్రాసవియమము 21 | అమ్ముష్షాసములు 48 విందు.వాప వియమనఃణ క్యై| అనుక్త (పానమాలు శరంకక 'ప్రాసవిశేషములు ₹1 | యత్స్మిపకరణము (400) = సమ్యపాసము 25 | యతి భేదములు శీర్‌ (పాసమ్మైతి 27 | స్వరయతి శ బు (పాసమ 28 | గూఢస్వర శక ఉతీకార ,; లం బుకారస్వరూవ ఠ్‌0 (పాజశబ్ది జ $0 | రీవిరమణము ఠ్‌0 నమలఘు ,, శ! ఇకళొారయతి ఫ్‌థీ [10]

పట పుట పొది(ఉవనర్శ్భ $5 | ఠదృవ వ్యాజ మ! కాకుస్వర 6 | అమస్వార 67 విత్య నమాన 68 | మకార 68 దేశ్యవిత్యపమా పయతి 50 | ఎకూటి ఫ్‌ విత్య (0 లేద 609 వామాంత 49 (పాజి 60 విలాగ 70 వర్ష 61 | భిన్న (ఇంచుక) య! బోలిక 61] భిన్న (అది 72 సరసన €2 | వికల్ప "2 సంయుక్త శకి యుక 7ర్ధి యతినియతి 68 | అను క్రయతులు 77-88 ద్వితీయాశ్వాసము. “పుట 81-18) గద్యలక్షణము 81 మదరేఖ శ్రి ఛందములు 82, 8. విద్యునాశ్ర ప! ఛండో భేదములు శ్ర ఛి; ఈపద $0 “"నమవనృత్త లక్షణము 8? (వమాణి ఫి శ. శ్రీవృ తము 8181 $. హలముఖి శ పిస్తి 88 | సయతిచ్చందములు ($1=128) $. వినయ 88 | 10. రుక్మ(గ్మ్రవతి ఫి శీ. వింబ 88 మళ త సుకొంతి 898 వణవ తై 5, అంబుజ 80 మయూరసారి 0? పంక్తి 89| ఇద్దవరాటి 93 6 తనుమధ్య 80 మణీరంగ రికి ?. మధుమతి 898 11. తోధక ! [11)

పట పుట ఇం(దవ(౫ $4 | 14 వనమయూర 104 ఉ పేం్యదవ(జ $ిథ పసంతతిలక జాం ఉపజాతి 04 (వహరణకలిత వ రిధోద్ధత ఠి సుందరి (ర) 1005 గీంాలంబన శ్‌ ఆపరాజీత ా న్వాగత స! అనంవాధ 108 శాలివి య! భూనుత న శ్శేవి (క్ర 86 కమలవిలసిళ జా వాతోర్మి 8? | మ. మణీగణవికర వానా ఛంళదక ర్ట? మాలివి 107 భుజంగ్యపయాతము క సుకేసర జా తోటక 08 మణిళూషణ న తోదక $8ి మనోజ 108- 'వగ్విజ్‌ 001 18. (ఏిదగొంక వా ఇంధదివంళ క్ట వంచచామర నతన వంశస్ట క్‌ పద్యుక 100 దయకి విలంలిత 100 ఫలసదవ న జలధరమాల చం్కద శ్రీ ఎ (వియంవధ. + జా - [హ్‌ (పమితాక్షర 101, 17. వర్కుట న జలోద్దత గతి న శిఖరిణీ జా విశ్వదేవి న్‌ా మందా. కాంత [11 18. మత్తమయూర 192 పాలాశదళ న జలద న పృధ్వి న మంజుభాషిణీ క! హరిణి 112 “+ వభాత న. మత్తకోకిల న రుచిర జా కుసుమితలకా వేల్ని త 118 [12]

పుట ప్పట 18. శార్దూలము 118 | మంగళమహా శ్రీ 128 ఈరళము జూ. పంచపాది 120 _ మమవిన్ఫూర్జిక 14 ఉద్దురమాలావృ శ్రములు (129-182) చందకళ అజా లయ(గాపి 130 అందిరుపాకణ 115 అయహారి ఆ ఉత్పలమాల 116 ీళంగి 192 అచరిసప్తతము యా అర్ధనమవృ లత్తములు 188 21. చంపకమాల 1171" వారీప్తుకము అణు సద్ధర _- | మనోహర ! పనమంజరి 11 విషమనృ త్తములు (185.18) లాటీవిట ు అంగబాస్త్రము 136 220. మానిని 110 వ్గవ్భారాంగి 180 మహా(వగ్గదు న వదీ _పఘోషము లా ళ(దక థి న్‌ ఛ్రీరమణము 137 28. కవిరాజవిరాజిక రథగమనమనోహరము __ " | పీజారచనము న ఆక్వలలిత 121 దండకము 188 వద్మనాభ $22 శః 24 అష్టమూర్తి __ | అను క్తనమవ్ఫ త్తములు (క.జ)100 సరసిజ 128 $9 (అవ్ప్ర141

• తొంచవద ! అర్ధసమ విషమవృత్థములు 25 బంధుర 120 (కఈజ) కథ? భ్రాస్కరవిలసిక 126 అర్ధపమ వషమవృ త్తములు

26. భుజంగవిజృంభిత 127 (అప్పు 148 [1]

లృరీయా శ్వానము (వుట 150-204)

పట పుట కందములు 15! | వమ(ప్రానసీసము 168 ఆర్యావృ త్తములు ఎ, అక్కిలిపానసీసము న ఆర్యాభేదములు 159 | సర్వతః(_పాససీసము 149 నధ్యార్య 154 | సీనమాలిక 170 విపులార్య న సర్వలఘుసీసము చవలార్య - | విషమనీనము 171 ముఖచవలార్య 155 |, చ్వాినళ 172 జఘనచనలార్య అల | మంజరీద్విపద ఎ గీత్యార్య ఎ తర్వోజ 178 ఉవగీశ్యార్య 158 | తిపద కేక ఉద్గీత్యార్య ఎ | వితాళశచౌపద న ఆర్యాగీతి 15? , చౌపదము వానా ఉత్సాహ జూ | షట్పద' 1705 సమవిషమగీతులు (15.101) 158 | ఆక్కరలు (17౬180 ఎత్తోగీతి (ది -- | మహాక్కర 178 మేలనగీఠి 159 | అంతరాక్మర్ల 172 పవడగీతి జూ | అల్పాక్కర న ఆటవెలండి 180 , మధ్యాక్కర 180 తేటగీతి ఎ , మధురొక్కర 181 సీసములు (18-172 రగడలు (181-189 సమసీనము 184 | హయ(వచారరగడ 182 అక్కిలివడి సీసము 185 | తురగవల్లన రగడ వ వడిసీసము 108 | విజయమంగళరగడ ా అవకలీ పాససీనము జూ | ద్విరదగతిరగడ 188 వృత్తప్రానపీసము 167, జయభ్యదరగడ ఎ [14]

పట పుట మధురగతిరగడ కశక (వస్తారము 1$1 హరి(సింహుగతిరగడ న నష్టలద్టీ 102 హరిణగతి 180 ఉద్దిష్టము 108 వృషభగతి జా వృత్తపంఖ్య ఎ క్‌శళిక 186 లగ్మకియా._ వత్యయము 19% ఉత్కళిక -- | సగణలగ్యకియాంకచ( కము 105 'శాటు వజలశఅతణము 188 | అధ్వ్యవ,కియ 200 ఉదాహం౦ణలక్‌ణము 180 సమవృ త్తంబులవెఅసు న షట్స్రత్యయముణ -కో:నరగ'. | (సు.సస్సా విశేషవృ త్తములు 208

చతుగ్ధాశ్వాసము (దోపాధికారము) వుట ౧-౫ దళదోషములు ౧ | వై రివర్లము ౧౦ ఛందోభంగము శి | నిడుదకాళకు ౧౨ యతిభంగము త్‌ | క్రజఖచకొకు ౧౨ పునరు క్రీ ల ౨ | ఏిగోధ్రమేళు ౧౪ సంశయము చా షట్సంధులు ం౮ా అవ(కమము ౬ సమాసములు " వ్యర్థము ౯] కారకళబము అపార్థము ౭ కార ద్ది లు ౪౫ ఆసశబ్లము ౮ | టీటౌపదములు ౪౯ కునంధి లా అవ్యయశబ్దములు ॥ం చున్సంధి లా విశేష్యవిశేషణ ములు జం చుట్టుబావ ణం సంచాళద్వర్థ ములు ణల ౫ [ 16)

దీధితిలో ఉజావ్భాలత (గంథనం శేతములు. అప్ప అప్పకవీయము అది ఆదిసర్వము క. (కళ) కర్ణాటక ఛందోదర్పణము క జం కవిజన్నాశయము కొ.చూం కావ్యాలంకొర చూడామజీ కొపం కావ్య్యపకాళిక క్త తశ్వదర్శవి

(భందోదర్పణ వ్యాలత్య) న, (నభ నన్న యభట్టీమము పాండు పొండురంగమాహాత్య్యము ప్‌ం పింగళ చృందస్సు బౌ బాలవ్యాకరణము భా.ళ. భాన్కరశతకము భోజ భోజరాజీయము మను మమచరి(తము రాధి రాధికానాం త్ర్వనము లన వృసింహపురాణము వృ-రం వృ త్తరత్నాక రమ వైజ వై జయస్తీ విలాసము శాంతి శాంతిపర్వము కాఎసం శాసనపద్యమంజరి శృం. ష. శృంగార షష్టము సలా నభాపర్వము సుమ వ్యా పరంళ మహా వ్యాకరణము సుళ్యద సుళ్ళదా కల్యాణము శీ శ్రీ సర్వము హరి హరీవంశము లః

వో, (శ్రీరస్తు శ్రీ హయ గీవాయ నమః ఛందోదర ఏఎణము ఇష్ట దేవతా స్తుతి: శ్రీశామా _స్తనమణ్దలీమిళిత శాళ్లీ గౌక్ష్రనతంలబుతోం చారావారతరంగసంగత అనత్పర్యంక నాగంబువై 6 గారుణ్యామృత పూర పూరిత క టాత(శ్రీలం జెంపొందుగం భీరస్వాంతుల డనంరుం డాశితజినాభీష్ట పదుండ య్యెడున్‌ దీధితి : శ్రీవ త్సాంకం శృపావాసం (పణతా ర్హిహరం నుముః యస్య చూపూ సుధాసానై సృఫలా భువనతయిం శ్రీమాన్‌ అనంతసూరి కామ శ్రీహరి కంకితముగా ఛందళ్ళాస్త మును రచించుచు నధ్యేతలకు సమప్తాలీష్టముల నొసంగ ననంతువి 'తార్థించున్నాండు. శ్రీదేవి వకోజములయందలి కుంకుమముచే నార్జ్రమగు వక్షముతో తీరవారాశి తరంగములతో నెనసి పొలుపొందు ననంతుండను తల్పమున శయవించి కరుణామృత (_పవాహ పూర్ణములగు కటాకీముల' గటాతించుచున్న యుదార హృదయుండగు ననంతు( డ్మాశితుల కఖీప్పితముల నొసంగుఃగాక 1/౯౦) ౮1

క్తి

అతని దశావతారవిభవాతిశయంబున లోకమెల్ల శా శ్వతమగు చాడ్పునన్‌ భజనసమ్యాతరగ్హ ద కాత రాఖి త్రో భితమగు వాక్స్రపంచమది పెద్దయుం (బస్తుతినొందు, నట్టిచో నలేండును సమ్మహా శతరచయంబు జయంబు నొపంగుగావుతన్‌. 2

అ యనంతువి దశావకారవై భపముచే వీ రూవ్యవసంచము శాశ్వత మగును. ఆళ్ల ఈ జ, ని సుమయుత్కర్తల్కు గములను వది యకతర ములతో (నామ) వాజ్బయ (_పఫంచమును కాశ్వతమగును. కాన నా ట్రీహరియు నా యతర (సపంచమును విజయము నొసంగు. గాక

మహాతకచయలబు=గొప్ప యక్షర పపంచఛము. "నక్షఠతీత్యశరోలి నకింవవి _వసంచమని యభిపాయము. శాంకరమతమున (అద్వైత సిద్ధాన్రమున) కార్య _వపంచము కారణమువకస్న వేలుగా నుండ జాలదు (మన్ను లేకుండ గుండ యుండ(జాలదు. కావ; గార్యము (పండం-జీపులు.._వనేంచన్స్సు.వ్యావహోారిక ముగ సత్యిమైనను బారమార్డిక ముగ (ఈశ్వర వివ్వర్తము కాన్సు మిథ్య యందురు. ' రోమాముటీయ మతఠమువం (విశిష్ణాద్వెతమున) గార్య (_వపంచము కారణముకన్న వేలుగా మండ(జాలదు. అఆన(గా కారణమునకు( గలుగు మార్పు (అవస్ట్ర కార్యము. (మంటి నూర్పే కుండ అక్లే కార్యమునకు( గల్లు అంతిమావిస్థ కొరణత్వ మే. (కుండ పగిలి మన్నగును. అనగా గారణ రూసముళొ ముండును) కొవః గార్యఘు మిధ్య కాదవియు అనిత్యమవియు జగత్తు” అవిత్యము కావి యసత్యము కాదవియు నందురు. అనంతుండు విశిష్టాద్వెతి కాన *అతర' నశింవని యవియర్థము. లేదా "ఏ=విష్టాక్షర తీతి విష్ణరూపముననలయించునడి యవియైన నధిపాయమగును.

లి

(గంథఠ _పాళస్తము:

శ్రీవల్లభ యతిగణ సం

ఉం౨త పాడారవిందు. జింతింతే ఫలదున్‌

భావజగుర్రు నలహు చం

దోవినుతు ననంతశయను. పోయజనాభున్‌ . శ్రి

ఛందడోకీతిగ విమల

చ్భందుం డనంతుం డొగిం ( బశంసించి కృపా

మందిరులగు శ్రీమ డ్లో

విందగురు (పభులదయ (పవీణుండగుచున్‌ శ

విద్యల లోపల నుత్తమ

విద్య కనిత్వంబు మతి కవిత్వము ఛందో

'వేద్యము, శావునం జెప్పెను

వృూద్యంబుగం గవిత్‌ దండ యమేర్పడం గృప్తా! 5

మూండు పద్యముల కేకాన్వయము. "(మొదటి పద్యమున వ్యంజి నగా. గావ్యలక్షణాదులు మాచింపంబిడినవి శ్రీవల్లభున్‌ =ిర సవక్కావ్య' మనునట్లు శ్రీ వల్లభువి (అనంగా భగవంతువియొక్కయు భగవదంశజుల యొక్కయు.) చరి(తాత్మకమును, యతిగణ నం సేవితపాదాతవిందున్‌ = యతులతోను గణములతోను గూర్ప్చ(దిడిన పద్మములవంటి పాదములు కలదియును, చింతిత ఫలదున్‌=కోరిన కోరికలు నొసంగునది. “కావ్యం యశ సేరకృతే వ్యవహారవిడే శవేతర తతయే, సద్యః పంవిర్భ్యూతయే కాన్తాసమ్మిత త యోపదేశయుజే' (కా. _ప౦ కావ్యము రచయితలకు కాళిదాసాదులకునలె. గీ ర్తివి నన్నయాడులకువలె ధనమును, మయూ శాదులకువలి వ్యాధ్యివతీకారమును కలిగించును. నఠితలఠకు లోకజ్ఞాన

క్తీ మును గల్గించి కొంతవంటిది కాన వినునప్పుడే యావందము నొపణగి యుపదేశరూపమగును. భావజ గురుల్‌ = విభావానుభావ వ్యభిచారిభావ సహిత స్థాయి భావిముచే _శేష్టమగును, అలఘుచ్చందోవినుతున్‌ ఇగొప్ప ఛందములచే( గొవియాడబడును. అవంతశయమన్‌ = అనంతునివంటి కోమలశయ్య కలిగియుండును. తోయజనాభున్‌ = (దిహ్మావా లియందు గం హరివలె నియతి కృతవియసురహిత మగును. (ఇట్లు కావ్య లక్షజాదులు సూచింపందిడినవి.) తా= ముమలచే “పేవింప(బడిన పాదవద్మములు కలిగి కోరిన కోర్కెల నొసంగుచుు మదన జనకుండయి వేద విమతుండయి (బిహ్మాదు లకు. గారణ భూతుండగు (శయఃపతివి, ఛందోనూర్గముల ననుసరించిన విమల మవస్కుండగు "'అనంతు(డు' నుతించి కృపామాషత (_పపన్ను లగు శ్రీమాన్‌ నల్లాన్‌ చ్యకపర్తి గోవిందాచార్యుల వారి కృపచే, (బావీణ్యము నంది విద్యలన్నిటిలో6 గవిత్వము (కావ్య విర్మాత ఠత్వము) ఉత్తమ (విజ్ఞానము) విద్య ఆ కవిత ఛృందళ్శాస్తమున. గావి తెలియదు. కాన గవిత్వరీతుల బాగుగా. దెలియునట్టు-శంద శ్శాఫ్రమును రచించుచున్నాడు. (వర్తమాన సావి.ప్యే వర్తమాన వద్వాా కాన్య భేదములు : పరం గవిత గద్య పద్వంబులనం కాద కల్పనంబు వలదు గద్యమునకుం ' ాదనియతినొవ్వు6 బద్యంబ్యు లఅవియు వృ _త్తములు జూతులనంగ నమరుం గృవ్షం 6 (శవిత=కొవ్యము కావ్యములు గద్య కావ్యములు( బద్య కావ్య ముణు నవి రెండు విధములు. గద్య మధికమగా. గలవి గద్య

ఫ్‌

కొవ్యములు, వద్యిము లరికముగా( గలవి పద్య కావ్యములు. (చంపూ శొవ్యములు విడిగా వాం్యధమున లేపు. కాననే *విర్వచనో త్తర రామా యణము” మున్నగు వనెడ “నిర్వచన విశేషణమావశళ్యక మైనది) పాడ వియమము లేవిది గద్యము, పాదవియమముకలవి పద్యములు. (అపాదః వద సంఘాతో గద్యం వద్యం చతుస్పదరం) పద్యములు వృ శత్తములు, జాతులు వవి ద్వివిధము అఘుగురు నిర్ణయము

వృత్తంబులు గణబద్ధమ్ము

లుత్తమ మగు జాతులెల్ల నుపగణ మాతా

య త్తంబులుు లఘువగు€ బురు

హపోత్తమ, యొకమ్శాత్క గురువునొదవు ద్విమా తన్‌ = 7

[గణములు (నహజ) వినర్ల గణములనియు ఉపగణఅము లనియు

'రెండు విధములు] విసర్గగణములతో€ గార్పంబడు “చంపకమాల శారూలము” మున్నగువవి వృత్తములు. ఉపగణములంతో గూర్చంబడు "ఆటవెలది, ద్విపది మున్నగునవియుు మ్మాతలచే- గూర్పంఐడు కందాదులును జాతులు. (వృత్తం జాతి శ్చేతి ద్వివిధం పద్యం, గతై ర్నిసర్గాల్యెః నంబద్ధం వృ త్తంస్యాా దువగణమా,తాభి రవ్వితా జాతిః (వ-ళ్ళ లఘు వనంగా నొక మాత. గురువునకు రెండు మాతలు. (మౌళా వృత్తములలోందవృ రెండు లఘువులకు ఐదు లొక గురువును, ఒక గురువునకు బదులు రెండు లఘువృులను వాడరాదు ; అందుము వనియమముగల కశందపద్యార్థాంతమున గురుపునకు బదులు లమఘుద్వయము మండరాదు.

ట్ర శ. గురు వమకు నూర్ధ్వపుం డము ధరియించివకీతి, లఘువు దనకుము వారి యొ క్కరుండ పరత మనుచును సురుచిరముగ జుకి వేలంజూపీన మాడ్కి-న్‌* ర ఈ + భా.- శిదిమజీతో విణవుటొట్టు ధరంచినట్రు గుట వండుము (౮) శ్రహర యొకండే వరత త్వమవి చూపుడు _వేలినె త్రినట్ట లలు వుండుమ(కే వివికముగ: జాలి పలికేకు నవియును మతి యాది పలుకువవియువు గుగవుల్‌, భువి నిలిపి పలుకు వర్ణము లవి యెల్లను లమువులయ్మొ, నంబుధిశయినా 1 8 (వివిరముగన్‌ జఖినేక విధములుగా =

1. రెండువిధములుగా దీర్జ ముగా ౬ ఐల్కు-స్‌వి గురువులు, [ి దీర్చ ములు గురువులు := ఆ, ఈ ఊ బూ ఏ, బి ఓ, బొ (కూ, (పే. వి స్త్తములు గుడుపులు ; అతిదీర్ప ముగా( దిణ్మా- స్తతముణ గురువులు :- ఉదా : రామా వీ జరత్కారూ 8. శ్రి (మజ్‌ యూఃదివల్కు నవియును) నంయోగాదుల ముందతరమును పాధారణముగా మూది (ఒత్తి పిలుకుదుము, అట్‌వి గురుపులు- ఉదా ఏ అడ్‌ (అ); చింత (చ); వయఃపాసము (య); కన్‌ (క

ళా మ వివిపివల్ను.. వర్జముణు అమువ్పులు- త జొంవవివి = అుఖుటిబు, ఇాచాబు వత్తు మొ త్ర కోండి ఏలుకివివి 54 ఇన దువ = “చిషదువలు మొ +) పిద్ధన-ంవ్మ్బృతికి (పెంప్పుత్య వమాపమాన రేధయుక్రమువక ముందుండు లమువస్ట్ర మొకిచో గునువై కారు. చేజు"క' కరవ (ఆ మి[0%) శశ వకాశి (ఆ 504) శిఖం'డి' (వళ్యరకుల్‌ (శల్య 1.221) మొ చీరం వంయోగవరం తఛా వ్లతం వ్యంఅవాంత మూష్మాంతం, వామన్వారంచ రుం క్వచి దివసావేదపి లఘ్వంళం. (పిం 1-4) ౨షక్రన్సూతో భవే రిప్వో ర్విమాళతో గురు రిష్యతే తినమూత మ ష్మతో వేయో వ్యంజవం త్వర్ధమా_తకమ్‌' అమ విషయము ఛంద అవల్‌ లా చా శఇ్యాప్హమవ కేదు _హన్వమున కొక మాళ. పహాల్గ్లన కణమ్మాళా కావ *క"” యమవది 1క్షిమా; [క్వ (క్‌:ర్‌, ల్‌, అ) = ఏట్టి మో; శో(క్‌ర్‌, టి =శమా; మాక) (మ్‌ అ, అ, ఆ) = శక్ర మూ; యవి ఇల్లు తలంవరాదు. "కా! మా, క్య=+ మా 'శోజ3 మూ మా(0)=2 మా" అవియ తిలంవవగువుం అక్ష ఆఎ_ధమువల బావాంత అలమఘువు గురు వె్పుడును కాదు. గమవింవఎగును.) *కావం మం' (6 కాజలో “శ్రీరామ రామ వృవశేఖన విషమూత్తి త అతీ ఇత్యాది వవంతతిలకమున అంతిమ లఘువు గురువా (6 (బయోగింవ€ బడినది. ఇచట విమ్దుమూ క్రీ । పారివేల(దా ; రాజహంసా , రాజా; యవి కవి (వయోగించియుండ, లెలకువి యులి _హస్వీకరించియంతునేమో ?

8 ద్విత్యేమున కాదివర్శ౦ంబు కెనుడయనందు నూందకుండును వలసిన నూందియుండు జూసకీ వల్ల భుండు శతమాశాలియనంగ దశరధాత్యజుండు స్వామి ధాటి కనంగ (68) విడి వదములలో రెండవ మాట మొదటి ద్విత్వము (నంయో గమ్రు మొదటి మాట చివరి లఘువును (ఈ4ద కుండును) గురువుగా € జేయ(జాలదు; ఉదా = జానకీవల్లభుడు క్షమాళాలియసంగ (౨౦దు *క్షి ముందటి 'డు గురువు కాదుం (వలసిన సూంచియుండు అవసరమైన ముందటి యక్షరము మా(డును. గాన ముందతీరము గురువగును. ఉదా: దశరదాత్మజుండు న్వామి ధ్యాతి కన(గ, (స్వా “ముందటి'డు' గురువు ఈ విషయము 'పామాడికము ।; ఎన్ఫుడును విడిపదముల సంయోగ పూర్వము గురుపు. కాదు కాన నుదాహరణము లక్షణము నళాస్త్రీయమే. (కావి అక్కడ ఇక్కడి మున్నగు సమాసముల అ, ఇ, విస్పములు గురువులు వావి పాయము మున్నగు నెడ *వి భురుపు కొదు.) క. గోవింద, (పభుండనినం గోవిదులవి మూండు మూండు గురులఘువులుగా భావింతుర్కు గురులఘువులు మోవనంగ నుూంజేసీ నిక్కముగ గణములగున్‌ 10 టా గోవింద (ప) అను భూటలో మొదటి మూడుమ గురువులే- "గో? చాపి వల్కునది ; *వింిలోవి “వి ద (6వ) లోని *ద' ఊంది శీ (11 సల్కునవి. గావ మూడును గురువులు. (పళు(డు = నిలిపి పలుకునవి కాన మూడును లఘువలే.

రి మూడేసి గురువులుగావి, లఘువులుగావి, గురులమువులుగావి (విక్కముగ) విసర్షగణము లగుమ. విసర్గ గణములు : భజనసమయరతగణములు భజన సమయరతనుల్రై నభ క్తికమతిల బం కజనాభు నహర్నిశమును భజించు దిశ్చాలగణ విభాతి. దనర్చున్‌ = చా క్ష (ళజనసమయరతములై) భక్తి సిద్ధాంతము ననుసరించి దిక్పాలకు శైనమండు రే(బిగళ్ళు హారివి భక్తితో సేవించునట్లు భా జు న్యన్యుమ, యే ర త-ములను నెవిమిది గణములు హరిని 'సేవించును. (ఇవి సహజ (విసర్గ గణములు గురులఘువులోలి మూూంజేసికూడిన మను లాది మధ్యావసానంబులందు గురువు లొంద భజసలు లమువులట్లాండ యరత్క అనంగ నయ్యష్ట గణములొప్పును. ముకుంద ! క్ర చను మగణము ్రీనాఖా యనిన *ముకుంచా యనంగ యగణము, రగణం బననొప్పు మాధవా యన నొనరలగ “వె కుంఠి యనంగ నొగిం దగణమగున్‌- 18 భగణమిగు “విమండనలగా నగణితముగ జగణనుగు *మురారి యనంగా 2/2౯౦” 641

క0 నగణము *విభుంిడని పలికిన సగణము *వరదాి యనంగ నరత్కృృతులందున్‌. క్షే మొదటి వద్యము లక్షణము ; అవలి రెండును లత్యములు. ఆది, మధ్య, అవసానంబులు కా 1,2,3 అక్షరములు.) గో మగణముఒ మూ(డుము గురువుటే ఉదా = శ్రీనాథా |. వగణము:- మూండును లఘుపులే ఉదా: విభుండు టో! భగణముణ మొదటగురువు (మిగిలిన రెండును లఘువులు) ఉదాఃం పిక్షుంతు. టి! జగణము'= నడుమ గురువు (&టు నటు లఘువులు) ఉదాహిమురారి టీ సగణము:= అంతమున గురువు మొదటిరెండు లమువులు ఉదాణ వరదా _ టో యగణము:_ ఆది లఘువు, ఆవలి రెండును గురువులు. ఉదాళాన్నుకుకల్లా [న రగణముఃణ నడుమ లఘువు ఇటు నటు గురువులు ఉదా.-మాధవా టి తగణము:_ చివర లఘువు మొదటి రెండును గురువులు ఉదా: వైకుంత గురువును లఘువున్యు ఆఘువును గురువును హృ వ్య లగును ; గలలు గురులఘు సంజ్ఞల వరుసను *గగ' (గాల్కల (లా) గణముల శరయంగ వర్ణములు ద్విగుణమై యొప్పు హరీ! కేర్‌

స! “సౌరెియనిన హూగణంబగుం జేరి *వారి యనంగ నుల్లసిల్లును వగణం, చారయలగృష్లైాయనినను ఛారుణి గగముం[డుు లలము డా *హరి యనినన్‌. 16 (గలలు =గురులముసంజ్జల్‌ ) గురువునకు "గి లమువులకు "లి యవి'పేరు గ గురువును లఘువును (గలము హగణము. ఉదాజఐళొరి 1౮ లఘువు మొదట నావల గురుపు (లగము) వగణము. ఉదా:- హ రీ బి రోండు గురువులకు గగ(గ్రామవి పేరు. ఉదాన కృష్ణా [ రెండు లఘువులకు లల(ల్ఫామని పేరు, ఉదా: హరి ఉవగణములు : సూర్య, ఇందు చంద గణములు, ద్వి- (తి. చతుర్గురు భవముల భ్యాలీధర 1 రండు మడంపం దక్కినగణముల్‌ మి, కేంద చం,దు అనంజను ; ౦౮ (౮ మూఆాదిగణంబు మొదల మాత నిడందగున్‌. 18 శల నగణములినుం; డిందుడు నల నగసల భరత ; లింఠ నగగ నవా, సలా, భల భగురు మలఘు, నవు, సహ్య తల రల ; నవు గలల్క రగుర్కు తగలిందుండజూం కి

కపి *కనులనా భా నగగంబు ; *కమఠరూపి నవా ; *“చముసురాంతకి నాంగ సలల; “మ(దిధరి భలంబు ; *'భఛదయశాాయన్న భగురుు *వంభోజామి మగణ లఘువు, “భువ నేశ్వ రా” యన్నసవ; “మఘవిజ్వేషీి సహమ్మ, *వీతాంబరి సంజ తలము ; “శై టభారి రలరిబు, *గజవరదా యన్న నవ ; “మహిశయని నా నలలమయ్యొ, రగణ గురువు *జీవరాజూ *యనంగలి *బ ఉ్మాపతి యనంగ దగణగురువు *నగ్రప్రూరీ యనంగ *నరవారి *నరసింహి నాంగనొప్పూ నగము నలము సహము. క్ష? ( 189 19 పద్యములు లక్షణములు ; 17 పద్యము ఉదాహరణము] రెండు, మూడు, వాలుగజరముల ఛందస్సులను (విస్తరించిన సూర్య, ఇం్మద్ర, చంటదగణములు వచ్చును. అందు మొదటి రంటివి దీసివేయ దగుమ. (మా(కాదిగణంబు) లఘువు మొదటంగల గణంబిలకు, (మొదల మా(తనిడం దగున్‌) మొదట నొక లఘువును జేర్చవగునము. (అన(ంగా రెండక్షరఛందమును (బస్తరించిన పూర్యగణ ముల ఏ మూడకర ఛందమును (బివ్తరించిన ఇం[దగణములు 6 నాల్గత్ష్‌రముల ఛందమును (లస్తరించిన చం్యద్రగణములు 14 వచ్చును)

క! $8 ఇం(దగణములు. వగగ నహృ సలల, లల, భగురు, మల, సవు సహ, తల, రల, నవు నలల, రగ, తగ (1 (ఇందుడు చం్యదగణములు. (4వప్తారము షట్ప్రత్యయములలో మొదటిది. 1వ ఛందమును (బిస్తరింపవలెనవిన పైన గురువు ఒ/ (కింద లఘువు | వేయనగును. రెండవ ఛందమునకు రెండతీరములు. గాన మొదటి ఛందమును రెండు మాజులు, రెండవ ఛందముగాన పైనుండి (కిందికి 2గ్య 2ల, వేయ వగుమ. మూడవ ఛందమునకు !1=ఎ2 ఛందముల £ మాంబలు వైచి 8 విలువుబంతిలో గ, శ4ల, వేయనగును. 4 ఛందమునకు $8 ఛందము వజకు 2 మాజులు 4 విల్వుదంతిలో 8గ కల) వేయనగును. అన్నిట మొదటి రెంటివి తీసివేయము. లఘువు మొదటనున్న ముందొక లఅఘువృవు జేర్పుము. ఉదాహరణమును గమనింపుము) ం 1వ ఛందము ,లతీవ ళందము లుగ తంగ? ॥ 1! 1 ల నవం 1/౧6 మాధవా 8వ ఛందము 1411 ఓ౬వగ వరహరీ క ఒం చ్గి క్‌ ౧/౮! త వైకటుంక తలనానిమొనినానిడాని. యూ. జ 1 | గల ళౌరి న్‌ా 141/1 సల నరపింహ ర వ! శ్‌ || €ళ విషయ (= 411] ఓ ణ్‌ 1411 న విభుండు ో * | |,+1। | | వల వరహరి

క్షేత్ర శీవ ఛందము లో 1 1 రగ దేవరాజా $411౮౮ వగగ కమల,నాలా ఆ 1[ ౮ తగ పద్మావతీ 41/17 వలగ భువవేేశ్వరా 110 కగ భ్యదయృశా 8 $14110 $.ల” వవ గజవురదా క! ! ఆఆ! గల అంలోట్తాక్‌ జ 141/1 నహ అఘవి;ద్వేష్‌ | ౨ / 0 74౬/1 ళల క్రైటలా?రి ి +! 1/78 వసా కమళ,రూవ జి గ! 1! తల పీఠాంబుర 41/1, నలల అసురాం,తక ఒ$$8 భల అ(ద్రిధ్యర $14881! 8 వంల అపిశృ్యయన సూచన గణ క్రి (చస్తార్యకమము ననుసరంచి ఉదాహరణములు (11 న కూర్చ6బడినవి. ఫి విశేషములు అక్కణ లక్షీణమున వివరింపణబడునుం

15

ఒక్కా నెలవున నెనిమిది యొకట నాల్లు

వెండి లఘువెక్కీ-నవి నాల్లు వీనిలోన

నగణ పునరు కినొక్క_టి దిగియె నవల

దొంతి పదునాల్లు నిరువటి తొమ్మిదింట ర్య ఇరువది తొమ్మిదింటన్‌ = 28 గణములలో, ఒక్క నెలపుననెవిమిది = సహజ (వినర్గ గణములు 8. ఒకటనాల్లు= (హార్యగణములు ఏ ఇం(దగణములు € = మొత్తము 8 వీవిలో (+ సహజగణములు) న, భర, కం వెండిలఘు వెక్కినవి నాల్లు (4 ను నలు నగ్య సలం (వీవిలో వగణ వునరుకక్తిన్‌ = నగణము (సహజముగను, ముందు గురువు చేర్చుట వలనను) రెండుమాజులు వచ్చుటచేే ఒక్కటిడిగియెన్‌ = ఒక నగణము పోయినది ; అవలదొంతిన్‌ = నాల్గనఛందమును (బస్తరించు టచే వచ్చిన చం్యదగణ ములు. వదునాల్లు = 14. ఇట్లు మొత్తము 20. (విజమునకు సహజగణములు $, సూర్యగణములు 2 ఇందగణములు ఓ చందగణములు 11= మొశ్రమ లి గురువిభాగము :

జగణము నలమగు, గగములు

భగణంబగు ; గలము నగణ భావంబుగనున్‌.

సగము నగణ వగణములగు6

దగణము భలమగును నంయుతము దీర్చినచోన్‌ ౮!

గురువునకు రెండు మాతలు అవగా రెండు లఘువులు,

కేం జగణము = 1౬/1 = [111 నలము, గగము ఇఒ” ౬౫, ౬/11 భు గలము = ౬/)| = 114 వు సగము ౯ 1[€//=([111/” నవ, తగణము=*౬/4/1 = (౮111! భలము. మొగిళులు నలమగు నిటులన్‌ నగణను నగణమిగు నిటు లనంగుని తండ్రీ! తగణము, పాళులనంగ్యా భగణము, వాకిళ్ళు భలము వాకిళులనంగాన్‌. ర! మొగిబ్ళ జగణము *మొగికులు" అవి నలమగును. ఇప్తే నగణ సగణ, తగణములగును. “పాని 'షాళ్సుల్పు' అవీ భగణ మగును. వాకిళ్ళు తగణము='వాకీశులు” అవి భలమగుమ. మిగిలిన వావీ కుదావా రణములీ(దబిడ లేదు. (ఒకచో ఛీ రెండు నద్యములకు బదులీ (కింది కండ మేకలదు) *గములగు నగణము నలము భగణమునన ) గలము నగణ భావంబుగనున్‌ మగణమగు నన నలగ్య తల) భగ భలలాదియగు గురువిభాగము సేయన్‌ ఇది _స&ివ్తము కావచ్చును. స్‌ భ్‌ న! గగము = రెండు గురువులను దీర్చిన ఒ౬= 11.41 1111 న్‌ లగ గలము ౬౮1 = [110 $/ వగ భగ తల నంగ మగణము(ంటం/ = | [2004 1 10 ఆటా! 1110 0 నన భళలల 110889 ఆ!

[7

గణఫలములు := సన్యసుఖ పడాయి భగణంబు జకారము రుక ఎ)దంబగున్‌ ణ్‌ (దవ్యముంజేయున్యాలయకరం బు స కారము.మాళుభంబ్యాయా దివ్యసువర్ష కారి. వెతంటెచ్చును రేఫ విభూతినిచ్చుం జాం గావ్యములందు నాడినిడల గరకు భర్తకు నంబుజోదరా. - 2$

కావ్యము మొదట, భగణము సుఖమును, జగణము రోగమును, నగణము ధనమును, సగణము లయమును, మగణము శుభమును. యగ అము సువర్ష్మ ముము, రగణము వ్యధను, తగణము ఐశ్వర్యమును గవికివి గృతిపతికివి విచ్చుము. గణ దేవతలు ఒ భగణము నేలుంజందురుడు భాస్ట్రరుండుం జగణంబు చే లెడిన్‌, నగణమునేలు నిర్ణరగ ణంబ్యు నమోారణుంజేలు నెప్పుడున్‌ సగణము, నుర్వియేలు మగణంబు నొగిన్‌ యగణంబు

దోయమున్‌

రగణము6 బావకుండ్కు దగణంబు నభంబును నేలు. చేశవా 2కీ

భగణమునకు 6 జందుండును. జగణమునకు పూర్యుడును. నగణ మునకు దేవతలుము, నగణమునకు వాయువును, మగణమునకు భూమియు, యగణమునకు జలమును, రగణముసకగ్నియు, తగణమునకు ఆకాళమును దేవతలు. గంథాది వర్జవీయ వర్ణ గణములు ఒ

ఛుర్య శర్క రన గిరి, రుదుల నరయ నక చటలపలిడుట యనుచితమ య్య 3/లై౯ిం' 41 |

18 శరములును ర్క సృ త్య జంబులు. బరివారణీయంబు లాది బంకజనాభాం (పుర 8 కర 5 రస 6 గిరి 7, ర్నుదులు 15. ర్‌ 68.7. 11 అతరములుగా *అ, క; చ, ట్ర, త వ లను _బయోగింవరాదు. అక్లే (గంధాదివి ర్వస్యత, జగణములను (బయోగింపరాదు. (ళ యను పాఠము తన్వు. తఈ యమనది సరియైన పాఠము.) మమొదలను కఖజలు చధడలు ధదలును భయశతవసలు తగ్య వు పవర్షా స్పదములు గాకుండిన, మే లొదవించున్యు స్వరము లెల్ల నుత్సవ కారుల్‌. ల! శావ్యారంభమున క, అ, జుచుళు డదు ధు భయ, శళతే, ష్య స యను నక్షరముల నుపవర్ష ములు లేకున్న( (బయోగింవరాదు. (ఈగ దువవర్ణాస్పదములుగా మండిన నవి పాఠాంతరము. సంయుక్తముగ (6 (చియోగింపరాదు అచ్చులు కావ్యాదివి లాభమువిచ్చును, జందల నభంలులు రెండును గదిసిన విభవంబు , తభసగణనంగతి [మొ ప్పద్రు నయముల నథికశుభం జొదవును, భయములను హోనింజొందు నృసించో |! కావ్యాదిని *ను భధ" గణములచే శుభమును తుళు తస; భ కళను సుభ, ను త, గణములచే నకుభమును “నయి (యవ

క9 గణములచే6 గార్యపిద్ధియుః: భయ యోగముచే భయ నాశవమునగును (చూ వృ- ర. వ్యాఖ్య 82 ఒనరంగ శుభ వాచకములు భునతరమగు చేవవాచకంబులు నై *ీ ర్చిన గణములు వర ౦బులు స! ననింద్యములు కృతుల మొదల ; నహిపలతిశయనా, జభమను నర్ధమువిచ్చు క శ్రీ *శం' *శుభి (వృతి శబ్రములుగాని ఇష్షదేవతా వాచక రామ కృష్ణు శంకర ; హరొది శద్దిముణుగావి కావ్యాదివి (బయోగింప(బడిన వర్ష గణాది నానాదోషములు వటాపంచ లయిపోవును. ఖః

పాసపఠకఠరణము య లో పాస సామాన్య లశ్‌ణము:__ (పాసంబగు ఇండవయది వాసన గల మొదలి (వాయి వడి యనంబరగున్‌ ట్రాసంబు లన్ని యెడలను భాసురమగు వడులు పాదపాదముల హాకీ! వ్ర వాలు... అకిరము, రెండవ యక్షరమునకు (బానమవి పేరు. ఉదా:- (పాన, వాస, (బాన భాసులలోవి స. స్సు (వాపవగల) సంబంధివర్షము వియఠత స్థానమునంగల 'మొదటీ యక్షరము పడీ. ఉదా: వాసనగల మొదలి (వాయి నడియన.( బర(గున్‌. ('వియను శీ గణము మొదటి యక్షరముతో నంబంధముగల వా యమ పొదాది యశతరము వడి 0 (పానమన్ని పాదముల నొక్క యక్షరమే, ఉదా'= స స సం, సు వడి యేపాదమున కాపాదమునకే యుండును (వాః వ=భా, ప్రా ఆజవమున. (వాసమును 'ఎదుగ్రై యనియు యతిని “మోనై” యనియు నందురు. కన్నడమునను యతీ పాసములు కలపు. యతి సంస్కృృతమునందువలె విచ్చేదరూపము.

ల! (పాన వియమము ; అదిని గుకులఘువులలో నేదినిలిపె నదియ మొదల నిడి పానమును 'త్చాదింపవలయు, నుపజూ త్యాదుల మిశములందక్క_ నంబుధిశయనా ! లి0 (ఆది=మొదలు) (పాసము ముందక్షరము గురివైన సవ్నిపాద ముల నస్లే విలుపందగును. ఉదా;ం ఆది ఏది, త్పాది, త్యృాదు లలో *ఆ, ఏ, తా, త్యా' అను (దీర్ష ములు గురువులు. మిశమములన్‌ (రెండు ఛందములయొక్కగావి, సద్యనుల యొక్కగావి స మ్మేశవముచే, బుట్టు ఉవజాతి మున్నగు మి_శమము లను; ఈ వియమము నంభవింవదు. ఉదా:- పివాకికోదండము బిట్టు (దుంచెన్‌. (ఉ పేందవ(జాపాదము)) జానొవు గెల్బెన్‌ జమదగ్నిషూమన్‌ (ఇంద వజాపాదము.) 2వ ఛందములో నొకపాద ముపేంద్రవ(జ, ఒకపాడ మింద వ్యజ = ఇల్లీ యపజాతి వృత్తము మి_శమము, ఆ వె! *కిటిల కుంతలములు “నిటలంబువై దూల కన్తో ట్రలేక భేనోవిటమునకు “ని చెయశోదపట్టి “కది లెంత్తూమ్మునిన (కా “స్తాద్రి కేటపడుం (బోమోోోద మెపంగ-

లీల (అట వెల(దిి ఉవగణములతో రచింసంబడు దేశీ పద్యము,

దీవికి. (బాసమక్క లేదు. కాన వడికి బదులు ఏ పాదమునకా పాదము నవే (పాసవేయవచ్చును. దానికి బాసయతి” యవి పేరు) !కుటి. విటి లఘు పూర్వము. ఓట, వాట, (దీర్త ) గురుపూర్వము (పొనయతి. అదె కది లఘుపూర్వము *సాది' __ మోద, దీర్ష పూర్వద” (పాస యతి. అటవెల(ది మొదలగు దేశీపద్యముల నొకపాదమున కీంకొక పాదమునకు [పాసవంబంధములేదు,. ఆ పాదమువనే వియతస్తానమున యతికి బదులు _పాసయుండును. దీవికి _పాసయతి యనిసేరు.

“నంద సుతుండు నాంగ “సౌొందర్యనిధినాంగ

నమరు బిండు పూర్వకము మొందలను

పోశీ* గమనుండన నీధోిశజుండన సంయు

కాషమరాది చెల్లు నసనుగురువుం ఆటవెలది మూడవ గణము తరువాళ యతి. కాన =

“వంది లో విందు దకొరములు పాసముిన'కొారము (హన్వము

కాన లఘువేయయ్యు విందువుచే గురువై నది. 'సొందిలో అట్లుకాక పొ? దీర్చముకాన సహజ గురువు, ఈ రెండు నమావములుకావు. అ్లే “వక లోక్షి' పాసము ఊందివల్కుటచే *ని గురువై నది. *ఢోక్ష' లో “ధో” చాపి పల్కునదిగాన సహజముగనే గురువు అయిననున, సొపు థోంఎలు గురువులేకాన *ఆదివి గురులఘువులలోనవి ప్రానయతి చెల్లినది. ఈ గురువు ఇనమగురుపులుం

విరి విందుుపాసము : అర్థ బిందు సహితమగు దీర్చ మునకుం టకా సాది నరయ నిడుద యక్క_రంబు, కజ్చంజ్తు) మనకుం గల్లోనాండు లత్మీనాథుం కజ్తట్ర? కింక నేడు *మాటి లనంగం రికి

(పాస మొదటియక్షరము అర్థ విందు సహిత దీర్చ మైన (ఆర్ధ విందువునకు ధ్వవనిలేదు. కాన 'నందసుతు(డునా(గ సౌందర్య నీధి యను నుదాహరణమునందువలె నసమగురువును (_బయోగింపరాదు దీర్హమునే పాన మొదటి యక్షరముగా( (బయోగింపనగును. ఉదా: నేండు = నాండు = (పాసాది రెండును దీర్ధములే.

(ఏటికి = మాటలను వానిలో సరిసున్నలేద్యు

కులటుచమిీాంది సున్న మటింజేలవాయం ఆా పద్వయాదినిట్లు జరుగు; నచ్యు

తుండు సమ_స్తవల్లభుండఊ నాంగ నయ్యచ్యు తుండు సళల వల్లభుం డనంగ,

(కుజుచ మీంది మన్నన్‌ = (హస్వమునకు. బరముగనున్న షున్నచే, మలీన్‌ = ఆవలి వర్ష మును, తేల్చివాయన్‌ = అద్విత్వముగా (వానను పాసద్వయాదిన్‌ = రెండు (ఆన్ని) ఉపాసముల మొదట, ఇట్లు జరుగున్‌) “_హన్వముమీ(ద సున్నయుండ(గా ఆవలి యక్షర మును అద్విత్వముగా (వాసిన వన్ని (పాసలన్లే _వాయనగును ఉదా: (ఆచ్యు) తుండు సమస్త వల్లలుండు వాంగ

*శ్తుండు - భుండు లలో డు-వర్జకముము ద్విత్వముగా "డ్డు

(వాయలేదు. కొన "తు, భు'లు గురువులు కాలేదు.

త్తి / 2. (బాస్వముమీంద సున్నయుండ(గా అవలి యకరమును ద్విత్వ ముగ (వాసిన నవ్నిటనళ్లే (వాయ+దగును. ఉదా: అచ్యుతుండు సకల వల్ల భుండనంగ. (50ట ద్విశ్వము (వాయుటచే తు, భు, అ గురుపులు సూచనఃణ (పాచీన లిపిలో అర్ధవిందుపులేదు. ఆవలి యక్షరమును ద్విత్వముగ (వాసీన పూర్ణ విందువు నగును. ఉదాణ తుండు సకల వల్లభుండనంగ, న! ళా చ అవలి యకఠరమును ద్విత్వముగా (ాయకున్న పూర్ణ బిందు వర్ధబిందు వగువు. తుండు సమస్త వల్లభుండు వాంగ, (0ండు=ండు ఇప్లే వాంక, వంక్క, వీంగు, కంప్ప, మొ. (దీవిచే అర్ధవిందుసహిత మనునది యాధునిక విశ్వామ్మితము) (పాన విశేషములు ;= సమనామ్మపాసము, (పా సమైలి, బ్యుతిలును, (అది సమలఘువు, విక ల్పమ్యు బిందు వర్థబింద్వా ఖ్య ముభయ్య సంయుక్త్య సంధిగత, సంణ్థ కములొ, ఈీ5 (పానసములు వంటడెండు విధములు : 1. సమ్మ్యపానము £.(పాస మైెతి 'పాసము 9, బు(పానము, 4, తిపానము $, (పాది,పాసము 6. సమలఘు (ప్రాసము ?. వికల్ప (పాసము 8. వింద్ముపాసము $. అర్హ లింగు(పానము 18. ఉభయపాపము 11. సంయు క్ర పాసము 12 సంధి గళ (ప్రానము.

త్‌

1. నమ్మపాసము : అరసున్నలు నెజసున్నలు _ నొరసిన వర్గములు జడ్డయును (గౌాసముగాం 'జెరసినచో నమవర్ష్మము లరసి నిలుపవఆఅఉకజం దోయజాసన జనకా! ఠం 'పొనముల నరసున్నలున్న వర్‌ ములున్న నరసున్నలను ; వీిండుసున్నలుగల నర్ణములున్న వింతుసున్నలను ; విపర్లమున్న విసరముమ ; (జడ్డ=ద్విత్వము లేక పంయు క్తము)-; శ లి జ అంటీ సంయు క్రముళున్న సంయుక్తములను ; ద్విత్వములున్న ద్విత్వములను వాడవలయును. దీనికి సమ్మపాసమవిపేరు. (“దీర్చ మునున్‌? అమటకన్న 6 *(భావముగా? నమట మేలు) (అప్ప, అర్ధవీందు _పాసముం పూర్ణటిందు.పాసము. నంయుక్షాతర్యపాసము.) పరువడి.( గౌాసములు సమా తర సంశోభిరములలణనం జూలును మజీత త్స్యర వైసాదృశ్యంబు ల పరివారణీయంబులండు. బంకజనా భా. కొ 'పౌసములలో నక్షరములు (హల్లులు సమముగా నున్న (జాలును. చవ్వరములు (అచ్చులు) సమానముగా లేకున్నను దోషములేదు, వీల ళృమ్ముం డల్ల వారలడి (పలం బారి కొండియె తె నితం డీత'౦డు (దవ్వె ఉ/ 90 41

కిం నొడ్డ గెడవుగాంగ, దొడ్డరా జేలిడీ పోడ్రు? నాంగర్మమాన మాడు వచ్చుః శ్‌8ి ఉదా:= 1. *వీంయె కృషు(డల్ల వాడ (,వలంబారి న! ళం (68, (6డజ స్వర వై నాదృశ్యముం) శి పూర్ణ వీందువు:- “'కొండయెశ్తె నిత. డతండు[ద్రవ్వె" (6డ=ండు, న్వర్శవెనాదృశ్యము) 8. జడలు ఒతగెడపుగాంగ దొడరాజేలెడి (ర్రజడ్డ =ద్విత్వము.) 2 యణ వా! ౨9 6 4. విర్చిందుకము = వీడు వా(గం్యనాస మీడువచ్చు (డు=డు) ఆ యుపేందుని బొడలాంచు శేయుపాయ మనెడు దీర్హాదు లచట (హస్వాదులయిన నయ్యు పేం(దు.ని జూడంగాంచు "బయ్యుపాయ మన సను. పాసమగు, నూందంజనదు రవాల. ఠి9 నమ్మపానమున రెండురూపములుగల చోట నన్నియెడల నొక రూపమునే వాడనగును. ఒకచో నొకటి మజొకచో మతొకటీ యిట్లు వాడరాదు. దీర్హాదులు =దీర్దాశ్స తే ఆదయశ్ళ) "మొదటి దీర్చములు, (లేక షు న! ఖై దీర్ట్రములగు ఆ ఈం ఏంలు) ఉదా అ'యు...కేయు. (దీర్హాది 'ఆయునకు "పేయు” దీర్హాది అ య్యూి...”"అయ్యు (హన్వాది *"ఆయ్యువకు “"ఇయ్యు హ్‌స్వాద) రహలన్‌ ఊ౯ద(జనదుఐర్య హూలు పరమైన ముందక్షరమును ఒత్తి వలుకరాదు. అన(గా *రహలు" పరమైన ముందక్షరము (హన్వముకాదు. ఉదా : అ+రాజు=ఖరాజో. ఈ+హయము=శఈహయము. (18కమునకు (౪ ఈళట ప్ర శష్కప్కుహ్మర సంయుక్త హల్లు సరైన (హన్వ

211 ద్విత్వములు రొవు (బా నూ 10=14) రహలన్‌ ఊ(దంజనదనుటచే మిగిలినవి వరమైన *అక్కడ" ఇచ్చో” మున్నగునెడల 'అ” ఇ” ఎ వర్ష ములు భిన్నపదములై నమ ద్విత్వముచే గురువు లగునని తెలియ నగుమ. ల పాసమైతతి పాసము£ లళలు శెండును నొండొంటి గలియుం జవార్డ్మ చిందు పూర్వతం దమలోనం బొందు బములు, నవారు నన్య్యోన్యమును బుయుతాయుతరములు (పాసమై తికి నిది స్వరూపంబు “ఆెలియం క్త సీలవర్షు గర్భనగోళంబు నందు లో కంబు లెల్లనుండు నెమిస్మతోడ శ్రీ నొడయం డుజ్జ్యలాకృతి లిరం డన్న! మయానమైతి యిట్లు పరంగుం గృన్ద య! కి లకల కన్యోన్యము ఉపాసమైనం బాస మ్మైతి ఉదా : వీల'...గోళి (ల, ₹. (పానయతి) (7ల. €. డ” లకును (బాసముండును. కొడుకులు. దమ్ములు గుళ్లిపు దళములు ౨4 49 669 (డఈ-ళ) తాలిమిగూరిన తొపస పత్నుల్‌ (వీడమనంబున =. . లాడ (అప్ప. అభేద్యషాసము) లి పూర్ణబిందుపూర్వక “బమ' లకు (బొస్కు ఉదా: కంబు. . నెమ్మి పూర్వులు *నెమ్మి' యనుదానీని “నెంమి యని (వ్రావెదరు. కాన *కంబు-నెంమి' ఐబమల(పాస. (అవ్వ పాసమైె్యత్రి

శిర 8. బుయుకమువకునే బుత్వము (వ్యటుసుడి) లేనిదావికివి బాన, ఉదా:= శ్రీకి ... లాకృ ("కిక లకు (బాస

తగ బు కా రాన్వితంబు ద్విత్వంబుగాంగ6

బరంగు నచ్చపుజడ్డతోం (యాసమై తి

యక్కృపానిధి వారిణలని (యొక్కిరనలో

నంభృ ళా శికుం డతిశ యోబ్బృంభుం డనంగ, త్తి

1. బుకారము (న్నటుపుడ్రితోడి ద్విత్వము వ్యటుసుడిలేని ద్విత్వముతో ( (వాసమగును. ఉదా అక్క్కృపావఏిథిం..(మొక్కిరనక (క్క్ర=క్కి) ఓ ముకారముతోడి కేవల వ్యంజనము వట్టి ప్యంజనముతో. (బొస మగును. ఉదా:= నీంభృ'తా.. ద్ఞ్రు'ంభు"6 డనంగ (9ళ్ళ=ంభు

(ముకారము అకారాదులవలె నచ్చేకొన 'ఆమరు నన్యోన్యమును"

*శ్రీకి నొడయండు' ఆను నంశములు విరర్థకములే ; అయినను సృష్ట్మపతి పతికి (వాయందిడినవి) $ీబు (పానము

ఆరయ స్వరగణ మయ్యు ఖు

కారము బుపాస మనంగం గదియును కేఫన్‌

జేరి తన యురము. దన్నిన

యా బుషి పాదమ్ము6 చిసికె నచ్యుతుం డన(గన్‌, డ్తీక్రి బు_పాస మనంగా బుకొారమునకు రేఫకు( (బాసము. (అప్ప. బు,పాస) ఉదా:- చేరి,..యా బుషి (ర=బు. పాస

"తెల్లమిగ బుకారము యణా బేశవశత

"లేఫమగుటం టవాసంబయ్యె ేఫకిట్టు,

క్రీం లిదియె పరవర్డ్మ యుఠతమయ్యె నేని (పాన మై తియగుంగాని రేఫ సంబంధి కాదు. శ్రీక్తీ బుకొారము *ఇకోయణచి (ఇ) ఉబుగ వర్ణము లసవర్జా ' చ్చు సరమైన య్కర్కులవ లను హల్లులగును ధాతృ్స + ఆజ్ఞల ధాతాజ్జ) యవిరేఫ మగును. గాన బుకొార రేవలకు( ఆవాసము కలదు, మటొక హల్లాతో( గూడిన€ (బాసమ్మైతి పాసమే యగును, శీ తికొర _పాసము సంఖ్యవలుకు తీకారంబుం జనుం ద కార సదృశ మై (తికార్మవాన సంజ్ఞ గలిగి ఆ (తివ్మికముండ భయ పదాత యనంగ వా క్రీపథ గోబ్బ్యలులు విమ్దుభక్తు లనంగ సంఖ్యావాచక ,తిళద్దిము రేఫయు క్తము కొని తకారముతో( ్‌ొన మగును. దీవికి '_త్మపాస'మవి పేరు. ఉదా:= ఆ (తివి. ..ధాతయంగ) (8=ళ) వాక్రిపధ న లక్తలన(గ (క్రి=క్తు) ఇయ బు గల కచ్చు పరమగునేని సంధి యవరలా దేశమగ్కు నట్టి యనరలలకు నడరి ఇ ఉ బు, % లా జేశ మయ్యె నేని యది కృతుల సంపసారణ మం(డుబుధులు. క్త ఈ (తిశబ్దంబునకుం దీయ మెనంగ 6 (గింది కఫ నం_పసారణమున బుత్వనులు తృ

ళు తీయమగు నీ తికార మర్ధించి మూడ నా త కారంబునకు6 (ూానమయ్యె నచట శ( ఇ ఉఊ బు, ఇ = అను నచ్చులు అసవర్ణాచ్చుతి వరమైన ((ఇకోయణచి' ఇ, ఉ బు, ఇ, ల కసవర్షాచులు పరమైన “యవ, ర్యలి అను కేవల హల్లులు, (య్‌, వ్‌,ర్‌, ల్‌) ఆదేశముగా వచ్చునుం యణ్ణులగుట యణాగేశ సంధి. సం్మపసారణ మనగా ((ఇగ్యణ? సం(_పనారణమ్‌' ఆవి*'యవురు ల లను హల్లులు క ఉం బ్రు ఇ లవి యగుట. (తిశద్దిమునకు. బూరణార్థమున (“శేస్సం పొ₹ొరణుచ (తి+(క్‌-ర్‌_ఇ)తీయ, సంపసారణము ర్‌-బుఎఇంతీయి సంవసారణాచ్న, యని “ఇ లోనము "తృతీయ" అని రూపము. కాన (తిశద్దిమునక 6 గేవ లాచ్చుగల శకారము ప్రాసమైనది (46, 4? వద్య ములు (తిశబ్మపొసమునకు హేతుటోధకములు. దీని నుభయ్యప్రాసము ర్‌కిచే గతార్థమునుజేసి తీసివేయనగుమం) ర్‌ (పాణళబ్ద పానము : (పాదియై యనశేబ్ద్బంజు (పాణమగుటం బరయగ నణలకు వే ర్వేజం (టసమయ్యె తోణిధరుం డె్రె జేనులు (పాణమనల చానవారాలి (శ్రేంతల (వాణమనలగ, శ్రర కవి అను నుపసర్గ మాదియందు.గల 'అని శబ్దము (సవర్డ్మ దీర ణత్వములచ్చే "పాణ" అవి యగును. కాన (పాణశబ్దములోవి అంకొరమునకు ఇ, సంలతో (బాస మగును. (అవ్వ. ఉభయ్యప్రాసము) ఉదాన కో'జి'...(పొణ*ిమనంగ (ణీ=జ) దా'నివారాతి...(పాణమన(గ (వజ)

ల

1. అప్పకవిః *ణ-న'ల కనోన్యము _పాసముకలదు కాన వీ పాణశబ్ద

మువలతణము,

వి'మ'మతి గుహ్యము నారాయ*ణ'కవచము (శృం. షు లి ఆశ్లే స్కృ షంలకు॥ (బాస వి'స'రాంబుజమి(తునన్‌

వి'షిమళిలీముల (అప్ప. 881)

1. సమలఘుప్రాసము,

ఓలిశేఫతోం గూ డియు నూందంబడక

'కేలి తెలుంవ డమయట్టి వాలలోన

సమలహు.పాసమగు ; అెక్క_ లమరంబట్టి

విదిచె నసురల గృృ్దుము దిక్కు ల్మదువ ననంగ, త్తి

తెను(గులో రేఫముతో( గూడి ముం దశర మూ౭ద(బడక పోవు

టచే గురుపులుకావి కొన్ని పదిము లున్నవి. అఆట్టివావి కట్టివావితోనే పాసమగును. దీవికి సమలఘు(_పానమవి పేరు. (అప్ప : లఘుద్విత్వ (పాసము) ఉదా: వి్టదిచె... ల"్యదుివననఃగ (ఇందు (ది=(దులముందటి *వి=లి గురువులు కొవు. కాన వానిలో వానికే పాస) ఇట్టివావికి సామాన్య వర్మములతో. (బానలేదు. ఉదా: “విస్నది'చె నసురః గృష్టుండు దిక్కు లిదుి లదు అమట ఈసప్పు- 7. వికల్పప్రాసము ;=

సొనునాసికలగు వర్షిహల్లులకుం దృ

తీయములు విశల్ప పాసమైయె లర్బు

(పాబషగంబున రవిదోంచె నగ్నివోలె

(పాజబ్యుఖాండ్లై నుతించె నీ వాగిగయనంగం క్‌0

లి *యరోఒనునాపికేఒమనాసికోవా యవి (పాక్‌ +నగము = 'పాగ్నుగము ; (_పాజ్న్వగము ; (పాక్‌ +ముఖు(డు, (పొజ్యుబు(ండు పాగ్ముఖుడు ; అవి యిట్లు రెండు రూపము లుండును) వికల్పముగ ననునా సికములగు వర్గహల్లులకు;, అట్టి యనునా సికముతోడి తృతీ భూక్షరము వికల్పముగ( (బాసమగువు (అవ్పం వికల్ప, పానము “పాజ్ని లోని బ్న = అగ్నిలోని 'గ్ని" కివి (బాసయతి. అస్లే (ంపాద్యు) బన? (వాగ్మి) గి. వికల్పము కాదేవి యీ _పాసమురాదు. చిన్మయువి దూరె నొకరు(డు ఛ'ద్మవృత్తి (తప్పు 8. వింద్ముపాసముణ ర్చి పొల్లు నకారంబు బిందు వగుచు మోాందనున్న ధకారంబు నూంద6 కాన బంధ మగల గృృమ్షుం డుదయించినం ధరితి యంతయును నిరుష్థదవం బయ్యెననంగ, య! మీదనున్న ధకొరంబు=వరమైన ధకారమును, పేర్చి=విజృంభించి పొల్లు నకారంబుక్యాదుత ము, బిందువగుచుజ=పూర్ణ విందువగుడు, ఊదన్‌ ఒ త్త(గా (ముందక్షరము గురుపుకా(గా) నని యిస్వయము.) ధకొర ముచే+ టొల్లు నకారంబు పూర్ణ విందు వగుదుదేచ్చి ముం దక్షిరమును గురువును జేయ(గా, మీఃదనున్న రకార మట్టి సహజవిందు పూర్వక ధకొారముతో( _బాసమగును. ఉదాన దింధమగు( గృష్షు6 డుదరయించి నం ధరి్యతి. బంధలోవి పూర్ణ విందుపూర్వక *ధి ఆర్మధమున సహజము, (వన్‌ +ధర్మితి+నంధరిితి) *వంధర్నితి'లో పూర్ణ బిందుపూర్వక *ధి కృషతిమను. ఉభయమునకు( (వాసము. ఇది సమ్యప్రానముచే గతార్థమే.

ప! (ఈ వద్యమున్న గలుగు వవ్యాప్తిని దొల(గించుటక్రై శీధ్రక్రాగ్ర మువలక్షణ"*మవి కావి, లేక *ధకారంబునకు బదులు “వర్షంబులు మాది నవి కాని కల్పించుట న్యాయము, నన్నయ కివిత్వముననే యవ్యావ లతణములు కలవు. ఉదా : ఆం"బుిజలోచన గవి విన ।! యం'*బుిన నమ్మునికి మ్రొక్కి యమరాగముతో । డంబుిష్పావచయ వ్యా | జంీబు"న విహరించుచుండె నఖులుం దామున్‌ (ఆది 4-40). ఫం అర్జవిందు (పానము: సార్ధబిందువులైై 'కేలినట్టి పటల కరయగ! (ూసంబు నిర్చిందు వై నం జల్లు వీంపు మూపులు మజి తల మోపులయ్యె మూంటలేటికి మేటి శఆాగోటికనలగ అరసున్న కొవలనున్న వటల కరసున్నలేవి వటలతో( (బాన మగును. దీని కర్ణబిందు (పాసమవి పేరు. *ఇట, పటి లువంతణ మనవి ళఈలంస నగును. ఉదా : పీంపు... మోపులయ్యె ((పు=వ) మూట... .కాంబేటి (6ట=ట్సి (అప్ప. ఖండాఖండ్యపాసము.) లోకము వంచింస(గనగును చీటి రే యొదవె. (విరో ఒ270) 10. ఉలయ[ప్రాసము చూడల అకార శేఫలః గూడు డశారంబు జను నకుంఠితగతి. దో డోడన యుభయ (పాసముం జూడ (బడు నసంయుత పసంగతిః గృష్టాం 5/ 26 61

లిక

పాండి వజ€గి (బదుకు వాండిల(వేంతలు

వాం(డ వెన్న లేల తం్మడి! యనంటి

పండు కొజకు నొరుల యిండ్ల కుం బోకు క

ముండ ! నీక (కాంతె పండ్లు నిచట కక్క.

((లకారరేఫలంగూడు డకారంబు=) _డ, త్త (ఆనంయుత (వనం గతిన్‌ =) ఆ లకొరరేఫలు లేని కేవల డకారముతో. (బాసమగుమ. అస్స-. నంయుతా సంయుత్యప్రాసము. ఉదా:= సా(డీ...వాం్యడీల (6డి=ం్యడ్రి, పాపయత్సి. పా(డిలో నర్ధవిందువు పూస్హ్రవిందువగుట లాక్షణీక సమ్మతము కాదు. అప్ప=ోపాండి, వేయి నని రెం డుదాహరణము లిచ్చెను. పూర్వ లాతణిక కవి _వయోగములు కానరావు. సరియైన ఉదా: అంటడు నిఖిలార్థవిదులై న దం'*డి'క వులు (9డుజడ్రీ పండు... ఇండ్లకు టోకు (ండు=ండ్ల్ర మ్టండ. ..వండ్లు విచటి(0డ=డ్డు)

ఇందు డకార ముపలతీణము. క్ష్యతియ=_తూందాతృరఘు. (ఆది ౧177 ఆకర్కటి...నో(కమ్మర (భోజ 6,270) (అవ్వ. సంయుకా సంయుత (పానము

రల యుతకాయుత (పాస మౌార్షముం దలంచి

వాండ్ల లేం జూపు మోముల దండ మారె

ననుచు రెండును గూర్చిన ననువు దప్పు

నండు నిఖలార్థఏదులై న దండి కవులుం ర్‌ఫ్‌

ఠిక్‌ రలలు కలవానికిని రలలు లేవి కేవల వర్షములకును ాసముండు

నవి “వాండ్లలేంజూపు ఘమోముల దీం్యడమారె'నని “ండ్ల'ికును “0(_డికు నన్యోన్యము (పాసము శేయరాదవి సర్వజ్ఞాలగు పండితకవు లను చున్నారు. కాన *వాండ్ల...దీంరడ, =." యమనవి కప్పును (ఐదర్శించుట కియ(బడిన యుదాహర ణములుం “వాండ్ల *కు సరియైన రూపము 'వాం.డి (శిశది (పాసము విందులో గతార్థమే. కాన దీసివేయనగును+- రృలఠఅ సంయుక్తములకే (పాసలేనప్పుడు ర ల లకును (బాసలేదు. మారుం డద్భుత ... సువర్డ త్వరేఖా లిన్సన్‌, (అనుచో *“రిన్పన్‌” అని అప్పు (తిపానము విందే యుదాహరిరచెను) (రేఫయుత పానము

తెలులపనండు లేదు లలింగిందిసుడి, (గుచ్చెం

“మె శాల శీఫ కొము గొని (పాసమై్యతి చొరద్రు జాసంయుత (పాన టుగును లేఫయుతను ననుసరించి, ర్‌్ర్రి (“అగును రేఫసంయుతమును నమసరించి యమ పాఠము గీతి

పాదముగా న( 6కామాడికము అఆచ్చతెను-గులో బుత్వము (జుకొారము) లేదు. (గుచ్చ (కుమ్మె మున్నగువావిలో గంక కారములకు, (గ్రావడీయుం గొమ్ము (రు మా్యతమే యుండును. గాన నట్టి తెలు(గు మాటలకు 'అవమకు నన్యోన్య ముమ బుయతాయుతములు' అను (48) కారికచే+ (నమ్మితి పాన ముండదు- కాన సంయుతా సంయుశ పానమే యుండును,

86 ఈ [కిందటి "శేఫలు సమ మై (కాలుచుం "జీని పాసమగు సంయుక్తం శా కూర న్యకభయమును వాళొనబే గజము భక్తవత్సలం ననుచున్మ్‌ క్‌ *ఈ్ళకిం” "మైకా" “బాాకూ” (సమ్యపొసము) “వాకొనదే లోని వాకో? అసంయుళము కాన నభయ్యప్రాసము. అప్ప:రేఫయుళ పానము) 11. సంయుత్మప్రాపము ః పాడు నూరు (పోలు బభువచనంబులై పరశుచుందడ నూది6 పలుకునవుడు, 'శేల్చి పలుకునవుడు దీవించు; నంయుతే (ప్రాస మిరు దెటలులం బదగ్జనాభ | 56 వాడు, ఊరు, (పోలు మున్నగు నౌవవిటకికి శబ్దములకు బహు వచనమున 'పొళ్ళు, ఊళ్ళు, _వోళ్ళు' అవి సంయుతములుగను 'పాళులు” “కంకులు? క పోకలు? అవయసలియుతములుగను రెండువిధముల రూపము లుండును. ఈ సంయుత (పాసమున రెండు రూవములకు విడివిడిగానే (పాసముండును. పాళ్ళు మనుజులెక్క్‌. నూళ్ళుగాం దొడలగె న య్య్యూళ్ళు మిగుల బలెసెం (బోళ్ళు ణాలు భాగ్యపండుం జీలం బాళులు నూళులు (పోళులభ్యు (బాంతె కూళు లిచట. ధ్‌? సంయుతమున కుదాఐ పొట్ల”... ఊళ్ల, ఊగన్లి,..ప్రోళ్ల' ఆఅసంయుతమున కుదా:= (ఫో“కులు...కూ “కులు.

తి (లక్షణములో లేవి కూడు' ఉదాహరణములో. జేరినది. కొన నీ పదము లువసలతిణములుగాన, కొడు గోడు, కాలు, (వేలు మున్నగునవి యిళ్లే యవి ఠఈలంననగును (ఈ లక్షణము విఫలమే) 12. నంధిగత పానము _ (భువముగ నంధి జనిత రూ ప విశేవ (పాస మనంగల బరగు పకారం బవిరళ వశారమగు న య్యిీవి దాఆవ వ-లెతుంగ ననగ ముక౦ంచా ! 69 పంధిలో “అయ్య+పదాఅవపాలు '= ఎయ్య “వ'ిదాలవపాలు, అని యి ట్లుపకొరము వకారమగుమగదా । అది వవాజ వకారముతోనే (పాస మగును. (కవి పకారము తో(గాద్రు ఉదా. “ధు“వి... పివి"... బీవి ===య్య్య'వ' వీవిలో మొదటిమూండు సహజ వకారిములు య్యు'వి లోని వకొరము సంధిచే పిచ్చినది. ఇళ్లు నిత్య సంధిలో నాదేశరూసములతోనే (పాస ముండునవి (గహింపనగును. వికల్పమున మభయ-(పానము లుండును. సంధులు * క్రీం (పథమాంత విభ క్తులవై 6 (గధితములగు క చటతపలు గవడదవలనగున్‌ వ బృథివ్‌ నవి గజడదబ లగుం (గుధవమోని సున్నయగు నాంత పదములమిాందన్‌, 61 వాండఊగను, వాండు సేకొను్కు వాండుదెక్కు లాండు వాండు దపోనధ్ధి ఎ ండు వెద్దం

న!

చిక్కెటం గర్కి (మొక్కాాం జెలి వాక్కు_ండక్కు. వెళ్లు,

సశౌరం దలంళచ్వె నింబిలిచె నా సంధు లిట్లుం

1. వధము మీ(ది కృచ్యట,ళ, పలు, గ్యృవ్కతుద్యవ, లుగా (వికల్సముగ్య) నగును ఉదా; )వా+డు+క సుజ) వాండుగను (హండుకన్నుు (వాండు+చేకొను వాండు. సేకొమ ((వాండు చేకొను) (వాడు + పెప్కులాండు= ) వా(డు డెక్కులాండు (వాండు మొక్కులాండు (వాఃడు+ళపో నిధిజ) వాండు దపోవిధి. (వాడు తపోవిది (నవికృతి శబ్దాత్సురతః పాంస్కృతికానాం' అవి. న గమవింప నగును వాండు+పషెద్ది=వాండు పెద్ద (వాయు పెద్ద)

ల (నాంత పదములమీ(ందన్‌్‌ ఆవి గ, జ, డృ ద్య, బి, లగున్‌, ధమన సున్నయగు నకారాంత శబ్బ్వములమీద పీక చట,త, పలు, గ జ డ, ద్య దలు విశ్యముగా నగును. అంత నకారము ((యకళము) మన్న (ఆరసున్న-నిండుసున్న) యగును ఉదా : చిక్కెన్‌ +కరి=చిక్కే(గరి చిక్కెంగర్తీి (మొక) న్‌+వెలి= [మొక్కెంతెలి మొక్కె.ంజెలి, వాక్టున్‌ +టక్టువె ఫైజవాక్టుండక్సు వెరై = వాక్టుండక్తు వెన, కౌరిన్‌ +తల (చెన్‌ =ళెరి/దలచెన్‌ ళ్‌ రిందల(చెన్స్‌ నిన్‌ + పిలిచెన్‌ =వింబీలిచెన్‌ (చూంబా=సంధి 22) ఇట 'చిక్కెన్‌ గరించిక్కెను గరి యని యిట్లును రూపొంతరములుండును (హః సంధి 17) అవే. అఆయచనేరన ద్వితీయ చానిజరూప

మయ్యునుం౦డు6 (బధమ యట్టులుండు.

(గతువుం గాంచె దాశరథి, కృృన్ముం డొక పర్వ

తంబు గొడ్డు భంగి6 డాల్చి ననగ,

తం అడ వదంబుల గర్మార్ధక ద్వితీయ ద్వితీయగ(గావి (పథమగం

గావి యుండును. ఉదా ః (కతువున్‌ +కా(చె=జ్ఞకతువుంగా(చె ((1పథమమైన కతువుగా6చెె వర్వతంబు+గొడుగు =వర్వతంబు గొడుగు,((పథమయైను వర్వతంబు గొడుగు=వర్వతంబు గొడుగు గీ అచ్చు వై నచ్చగు యకార మాయజుండు

కొమ్ముగల హల్లు (పధ మగాల్యగుంకు నచ్చు,

గురుం డుజేందుండు; వజ చోటం (గుంకనొండె

జను నకారంబు జనులందు, జనులయందు,

ఏ అచ్బుమీంది యచ్చు యకారము కలదగుము. ఆ+అజుండు=

ఆ యజు(డు. లి (1(వథఠమజ్యా (యళత _పకృతికము కాని హల్లుమీంది కొమ్ము అచ్చువరమైనంటోవను, గురుండు+ఉ పేందుండు =గురు( డుసేం్యదుండు శ్రి (వెఅచోటన్‌ =) యతము ముందటి హల్లు మీంది కొమ్ము; ,కుంకునొండె=నశించునుకూడ ; ఒకచో నళింవదు. ఉదా*= నిన్నున్‌ + అడిగె = విన్నడిగె, వీన్నునడిగె €ఉ అకార మొకదనో (వికల్బ్పముగ) లోపించును. ఉదా = జనుల + అందు = జనులందుు జమలయందు. మొ. గీ ఓలిం గర ఇగౌరయ మన్హు లుత్వములుగ

నచ్చు తుదనుండ టననులా నాంధసంధిి

కఆకు టగ చరుల్లట్టి రక్కంజవు టుదధి

విశతయళుండై న రాము నానతి ననంగ,

క్త (ఆచ్చుతుదనుండన్‌ ) అచ్చునరమైన కర్మదారయోత్వమునకు టకారము వచ్చును, ఉదా:= కజఆకు +అగచరులు=క టకు 'టట”గచరులు, అక్కజపుగ ఉదధి=అక్కజపు'టిదధి. అచ్చుపరమైన షష్టితత్చురుష సమాసోత్వమునకు నకారము పమ్మను. ఉదా:= రాము+ఆనడి=రాము*నా "నతి. ను-జు-లు-రులు పొల్లులౌను 'జెముంగనందు పేీమమిది పదార్వన్నె, నలో శ్రము లతండు (పలి హరిం గొల్చి యాన్నవొ ర్వరమ మునులు కోటిలో నొప్పు సతికీం గన్షాన లనంగ, హల్లుపరమైన “ను-జు=లు=రు' అమ వర్ణములు శేవల హల్లులు (న్‌? తక్‌, ర్‌ి అగును. కను+కొనలు =కన్గొనలు. పదాజటు+వవ్నె=ు చదార్వన్నె (భిన్న హల్లు కలసిన శకట రేఫము సాధురేఫమగును) నలు-+ మోములు=నల్మోములు, వారు సరమమునులు =వార్వరమమునులు. షడ్విధప్రాసములు వ నుటీయు శద్దాలంకొర విశేనంబులు (ప్రాసంబు లెట్టీనవిన. (వేనుక( జెప్పిన _పాసములు అలంకార విశేషములు కావు. తేను(గువ సహజముగ సమంచవలసినవి. కాననీ శద్దాలంకోరములు అలంకార ప్‌యుల కవిత్త్వమున మండవచ్చును, *'ఇయ మరిక మనో జ్ఞావల్క లేవ'యవి కావ్యకవ్యలు అలంకారములు లేకున్న నందముగనే యుందురు. కొన 'వల్కలము (చీర) వంటివి" వెనుకటి _పాసలు, అది లేకన్న చిగందిరత్వము అని యీ వాక్యాల్నిపాయము)

ల! ఆవార6 గడు దుష్కరము ద్యం ద్వము _లి-చళు ప్పాసములును దగ నంత్య (పా సమును నను పొసము ననం శగమమున మడి్యధ ముల యెర్టుం గంపవిదారీ,

1. దుష్టరము, 2. ద్వండ్వము 8. (తి_పాసము, 4. చతుష్పాం నము, 5. అంత్యపాసము, €. అను_పానము నని యలంకార పానము లాజువిధములు (ఇందు చతుష్పా్రాసము కలదు, కృజ్కలో సుకర (పానము కలదు.)

2. దుష్కర్యపానముఒ దోః కీలిర మణ్‌ కటళశ [యా రః కలిత రమాభిరామ ! రంజితసుజనాం తఃకరణ |! ఖండళారి శి ఈ కందక ! యనంగ దువ్య-ర్మ పాన మగున్‌. “విసర్గ పూర్వక *కివ క్లమిందుః (బాస, ఇది రచించుటలో. గష్టము కాన దుష్కర(పానము.

3. ద్వంద్వ ప్రాసము"*ఇ కంజీనయన ! భవఖీతి వి భంజన శుక శౌనకాది బహుముని చేశో రలబన ద్య్యంద్య్శపాస ము నంజన్యు నిప్పాటం బల్కి-నం గృకులందున్‌.

(ద్వంద్వ=రెండు రెండక్షరములు (0జవు (పాసముగా€

గూర్చుటచే ద్వంద్వ (ప్రాసము. (క, జ ద్వి(పాసము) 6/ లిలిం' ౮1

జ్తీ్రి

8. (తపాసము:=

'తానవనీత 'వియుండన

చానవ నిరూ్యూలనైళ శత్పరుండన స

నా శని వినుతుండన నతసుర

భేనువనం గృతులయందు6 ది పాసమగున్‌ = 78

“వవనీ = నవని = వివిను = మవనం* అవి వాల్లు పాదముల

మూ(ండకరములు కూర్చుటచే( (దిప్రాసము. ,తి=మూ౦డు. 4. చతుష్పాంసము:ఎ

వారణ వరద నిశాటవి

చారణ పీఠావతార ధరణీవల యో

ద్ధారణ విరచిత సత్యే వ

ధూ రణవర జయ ! యనం జతుప్పాాసమగున్‌*

“రణవర్య రణవీరా రణవిర, రణవరి యవి నాల్గువర్థ ములు

కలవు గాన జతుష్పాంసము., చకుఒ4) ర్‌ అంత్య ప్రాసముషా

ఆగణిత విభవస్ఫూ ర్తీ !

నిగమాగను సతత వినుత నిర్మల శ్‌గ్సీ

జగదభిరశణ వర్త!

యగు నంత్యే పానమి ట్లుదంచిత మూ ర్తీం

చకుదలిటి (పానమె కానీ

లుది యంత్యపాసనునంగ నేదట కానీ

శ్రి కదియింపవలయుం దానీ పద నెజీంగిన బుధుంఊఈ కృతుల. బరమజ్ఞాసీ. నాలుగు పాదముల చివర గురుపూర్వమైన గురుపూర్వకముగను, లఘాపూర్వక మైస లఘుపూర్యకముగను జివర వర్ష ములు వచ్చుట కంత్య 'పాసమని పేరు. ఉదా : స్ఫూర్తీ (ఊర) కీర్రీ(ఈల్త్రీ వర్తి (అర్హ మూర్తీ (ఊ) ఆంత్యప్రాసము. ఇళ్లు కానీ (ఆనీ మొ. (రెండవ యుదాహరణము కవితా వ్యసనముచే (వాయంబిడినదిం విప పకర ముని (వీ త్మిపద సుపభవ 1! య్యపతిమదోః (పభవా |! విపనుత |! సుపసన్న [య నుపాస పనణమిది మను వీయచరిళా. - సమాన (ఏక వ్యంజన మవియమముగ ననేక స్థానముల వచ్చుట యన్ముపాసము. ఉదా వివి పద్యమునందలి (సం ఆముక్త ్యప్రాపములు (గంభమంఛాది శబ్దంబులం దనర్చు దధ లకుం (రాన మొండొంట నొద వెడిని స్వ వర్షజ (పాస కవసలు వరలు నుభయ (పాస నంజ్ఞను జీవకాధీశ వినుత |

శీ

1. (గంథ మంథాది శబ్దములలోవి 'ధథధి ల కవ్యోస్యము (పాన మగును. దీవికి స్వవర్షజ్యపానమని పేరు. ళా ఉదా : ద ధ లకుం... నెదవెడివి (ఠఈ=దు ఓళశషస ల కన్యోన్యము (పాసమగుమ. దీవి కుభయపాసమవి 'పేరుం ఉదా (పోసి సంజను దేవతాధీిశ' వినుత (స=ళ్య యో 8 ఒకచో డ ఢ లకు( (బాసమైతి కలదు. "వాోీడి*'యం జేకొని రూ'ఢి'గా వేలంగ గొట్టియ దొసయను పట్టణమున (శా. పమ. 80) (పాసవిశేమీలు “క, జ'లో లేవు. కొచూలో లళ డ బు(కాంళ్ల

(పాసములు కలవు. ఈ (కింద పద్యార్థమును గమవించునది.

నణలు, శేవసలుు భదధలున్‌, లళడ, లర

బిందుయుత హీనముల్‌, వూర్మ బిందుయుత బ

కార మద్వయమును, రటుకారములును

రల యుతాయుతములు (పాొనముల6 జెలంగు

“ఎండకి దడవుటి యాకొందుననియెో

లా ట “క విలగడంబు (పాసమై పవలొనర్బె ణ్‌ ఓలా

రజలు మాధ్యమిక స్థితి గరిమంగాంచె

అలులరుల నేక (పాసమునంద్య సంస్కల్బ

తిని యతి, పాసగతులు శాంతిని భజించెం

అవన భనకవకనినననానానా.

యతిపకరణవు లో కం విరకులు వి శాంగులు వుతీ విరావములు విశమములు వ్‌ శానుంబుల్‌ విరమంబులు యకతులనలా విరమణములు నా6గ వళ్ళు వెలయు ముకుందా ! 78 విరతి వ్వ్యిశాంత్సి విరామము, వి_శమము, వి(శామము, విరమము యతి, విరమణము=వడి పర్యాయపదములు. యతి వేదములు := స్వరయశులు వర్ట్ణయతులును సరసయతశుల్‌ (పకటమైన సంయు క యశుల్‌ నా అలీ వొరిం _బ ల్యేకయశులు నన బరలయను యతి పంచకంబు సంకజనాభా ! 70 స్వరయతులు; (పొది, కాకు స్వర్క నిత్య, సమాస్క్య యతులు వర్ణయకుల్యు ని ద్ధరం బోలికవడ్సి సంయుత విరత్కి యనుస్వారయతులు, వెలయు ముకుండా |! 80 (పభునామాంతరవిరత్శి యన విభాగ వీరమణమ్యు భిన్నవి శమమున్యు గౌ

శీర స్తుభధర |! వికల్పయతి యన నభేద విరమణమనంగ నైదు తెజుంగుల్‌ - వ! స్వరయతళులు, వర్గ్ణయతులు, సరపయతులు, పంయు క్రయతులు, ఎక్కటియతులునని యతులై దు, 1. స్వరయతి, 2. గూఢ స్వరయతి, కి, బుకొర స్వరూనయతి, 4 రీవిరమణము, 5 ఇకొరయతి, 6. స్వర(వరావ వళి? పాదియతి, రిం కొకుస్వరయతి, ఖి, నిత్య (సమౌాసృయతి 10, (పాజీయతి, 11. వ్యంజనవిరతులు, [12 వర్షయతి, 18. పోలికవడి, 14. సరసయతి, 10. సంయు క్తయతీ, న! తదృవవ్యాజ వ్మిశమము, 1. అను ప్వారయతిి 8. మకారయతి, 19. ఎక్కటియతి, 20. అభేదవిరతి, 21. వామాంతవిరతి, 22. విశాగయతి, 28. భిన్నయతి, 24. వికల్పవిరతీ యవి 9! యతులు అనంతుని ఛందమున గలవు. ఈ మూడు పద్యముల. గొవ్నిమ్మాతిమే _గహింవంబడినవి. స్వరములను (హస్వదీర్ధ్స ము లరయంగ నోగ్కవిధ మెన్నయనతులను, సంధ్య తరములగు వచ్చులందు సు చరితా ! _హన్వములు లేవు నంస్కృృన భౌవన్‌, యతిలో హస్వస్వరములును (అ, ఇ ఊబ ఇప్పు ఒ) దీర్బ నస్వరములను (ఆ ఈ, ఊ,బూగా, ఏ, ఓ సమానముటే కొన దీర్చమునకు (హాస్వమునకు పలి సవర్హముల6 '(బమోగింవవచ్చును. వంస్కృకమున సంధ్యక్షరములకు (ఏ ఓ ఏఐ మఘ హన్వములు లేవు, అలఘు చకుస్సంధ్యతుర ములలో సై యాలు దక్క- మొదలిటి రెంటన్‌

శ్రీ 'చెలుంగునను (హన్వడీర్ధ ము లొలయున్యు ఎవీ లనంగ ఒఓ అనలోన్‌,. కప ఓటి ఐి బొ” అను నాల్లు సంధ్యక్షరములలో 'మొదటి 30టి కిని (ఏ ఓ అకు హస్వములును (ఎ, ఒ) దీర్జములుము(ఏ), ఓ)ిగలవు. (శ్రీయ నైయాలకు వాస్వ ద్వయము లవమకరు నాంధభాషీత (పకరములో అయి దనందగు నైదనుచో జయకీ రీ |! యవుననంగ6 జను నెననంగన్‌,. ఆంధ పదములలో 'ఐ=బొ” లకు ((హన్వడ్వయములు రెండు చాన్వములు (ఆ ఇ) అయి, (అ ఉ) అవు, లు (వికల్పముగ) నగును. (వాబురవుర్వ్యకతమౌ (న ఉదా; ఐదు=ఆయిదు, బొను, అవును. మొ. క స్వరయతి: ఆగు *అకారమునకు ఐత్వ్వౌాత్వములు వడ్వి ఈక బుత్యమునకు నేత్వమమర్కు ఉత్వమునకు నొనరు ఓత్వ, మూాగతి న్వర యతులు వి స్తరిల్లు నబ్బనాభ | రి అఆఐబొ;ఇఈ ఎవిబుబూ; ఉఊ ఒ ఓం “కొ రాది పదములేదు. (0 అ(ఆొఐబౌల కనో్యోన్యము యతి. ఉదా : ఆ గు నకారము నకు *ఐి త్వౌత్వములు వడి (ఆఅ=ఐ)

క్తి (8 ఇఈమబుబూఎపాల కవ్యోన్య యతి. ఉదా: “ఈ” క, బుత్వమునకు ఏత్వ మమరు (ఈ=వి (4 ఉ (ఊ) (ఒ) ఓల కవ్యోన్నయతి. ఉదా: 'ఉ”త్వమువకు నొనరు *ఓ"త్వమగతి వ్వర ((ఉజట్కు వి గూఢ స్వరయతి న స్వరము తుదనుండ లు_ప్తవిసర్ష్‌ ళోత్య మైన స్వరవిరామంబు చాసోం.వామినలో అచ్యుతా(శ్రితు లుర్వినవ్యోఒన్యమి తు లనంగ నముగ్జకుందు-డు యకో=్ధి యనంగ (న్వరము=) ఉహస్వాకారము, పకమైనన్‌ =వరముగానుండ(గా, (ఇతరాచ్చులు పరమైన విసర్గకు లోవమువచ్చుము.. *ఊ _శ్ర్వమురాదు లువ విసర్గకోత్వమునకున్‌ =(లోపించిన) (హస్వ ఆకావముమీది విసర ని ళ టి! స్థానమునవచ్చు, “ఉఊక్షారమునకు (అ+ఉ) గుణమువచ్చి ఓ అవీ న! యగును. (ఆటలో +ఆంలీనమ గును) స్వరవిరామంబు=(“అకార మును *' వందంధించివ (ఈళు బవ, బొ అను నచ్చులతో నే 'యతిఎ) (హన్వ అకారముమీంది విసరకు (హస్వ=అకాశమువర మన ఓ” అవి ళా స్యా మాజీ (ఓఆఅ) ఓ అని యగును. దీవికి అ, ఆ, ఐ, బౌలతోనే యతి, ఊఉ: 1, ఐన న్వరవిరామంబు దాపోఒహమవంగ (ఐ=సోలోని “ఆ యత్వి, 2. అనంగ నమ్ముకుందుండు యళోఒబ్బియన(గ, (ఆఅ='ళో'లోని *అ? యతి. తిం అచ్యుతా _శితులుర్వి నన్యోఒన్యమితు. (ఆఅ=న్యోలోవి కి? యతి,

శ్రి

వి:= 'దాస+స్‌+౪హం” లో 'స్‌'_వత్యయము. “యశస్‌ +అబ్టి” అనుళో “యశసిలో సకారమః (ప్రాతిపదికములోవి భాగము. *ఆఅనవ్య+స్‌+ అన్య" లోని సకారము అన్ని విభకుల బదులు వచ్చిన సుప్పృ్రత్యయము. వీవి కన్నిటిలో సకారము రేఫగా మాటిన తరువాత ( “ఆతోరో రప్పుకా చిప్తుతే' శవాన్వ అకారముమీది రేఫ అప్లుతాకొరము పరమైన “ఉ' ఆగును) శివ *ఉకారమయి గుణసంధి ఓ యగును. తరువాత "పజ వదాన్తాదతి ళా వదాన్తమగు ఏ ఓ లకు వరమైన నీ (పూర్వ రూవముచే) వావిలో లీనిమయి ఏ ఓ అవి యగును. కొన లీనమైన “అ"త్తునుబిట్టి యాయతి. దీనికిగూడ స్వరయితి యనిపేరు. (అప్ప, లప్ప విసర్లకస్వరయతీ.

*న్వరిము తుదనుండ' ననుటచే “ఒప్పు న్వరవిరామంబు దాసోఒహమనంగి ననరాదు. 'లువ్రవినర్గకోత్య” మనుటజే "అనంగ నమ్ముకుందుండు యళోద కొడుకు ' అనరాదు.

“ఏజః పదా న్హాదతి' యమ సూ(తవిషయము కాన '"అవిళశమును

వేండుదును మాం హరేఇవ యనుచి మున్నగుసవియు సాధువులు.

ఉహస్వ-అకారము_ లీనమైనప్పుడు నామాన్యముగా "ఒ'అను, గుర్తు ఉవాయదిడును.

యశః +అబ్టి=యళో ఒట్టి.

• *అన్యోఒన్య' శబ్దము నిత్యసమానము కాన (నో యో.అ.ఆ.ఐబొ లతో(గూడ యతి యగును. ధన్యుడు విశ్వభూవిలు:డు రారుణియేలంగ భూజనంబు ల న్యోన్య హితత్వ సంపదల నొందిరి, దంవతు లింపునింప న న్యోన్య సువానుకూలతల నోమిరి విిపులు వేల్చుంబిండు వ న్యోవ్య సుప్పష్టీతుష్టికు శలాదులజెందిరి నా(డు నా(టికిన్‌. (కొా.చూ.0-15) 7/ లిం” 41

న్‌0

1. దుకార స్వరూపయతి;=

శీతిబుకార రూపస్వరయతులు పరంగ్ను

బుగ్యజు స్సామవినుతు౦డు కుం డ్‌నలగ

వృష్షీ కులజుండు కరుణా సమ్భద్ధుం డనలో

పేమపీతాంబరుండు జేవబువభుం డనంగం

ఒుకార స్వరూపయతులు మూడు విధములు: 1. కేవల, బుకొ

రమువకు హల్లుమీంది *బు 'త్వమునకు యతి, ఉదా:= 'బిగ్యజుస్సామ వినుతుండు "కృ'ష్ణుం చవంగ్‌ ౩ (ము=కృ లకు యతి) ర బుత్వముతోడి హల్లునకు, మటొక బుత్వమేతోడి హాల్లుసకు యతి, (ఈ రెంటికి అప్ప : బుత్వనామ్యావళ్సి ఉదా:-= "వృ'ష్టి కులజుండు కరుణా స'మృ"ద్ధుః డినంగి (వృవచమ్మి లకు యత $. బుక్వము నచ్చుగాన “ఇ=ఈఎబు=బూఎఎఎపి-లతోనలె వానితోడి *య-_హ'” లతో యతి. (అప్ప- బుత్వసంబంధ వళ్ళి ఉదాణ *హే”మ పీశాంబరు(తు దేవి బుషభు. డనంగ (హే=బు) క. రీ విరమణము =

విలసించు రినర్జ ము వ

(టిలి రీ విరమణము నాంగ, బువులకు క్వ

త్సులభుండన; నీ యీలకుం

దలంపగరీతోడి విరతి తలకొన చెందున్‌.

1. రివర్ణము (ఠిరీ, రె రే. ప్యటుసుడి (౧ బుక్వముతో

యతి యగును, దావికి రీవిరయమణమని పేరు. (ర వర్షమునకు మటొక వ్యటుసుడి కల హల్లుతోను యతి యగును) (ఇఅవ్ప. బుపళి)

ర్‌1 ఉదా £ (వ) (టిలి రీ విరమణము వాంగ బుషులకు, “'టొలోవి “5'కిని బుషులకులోవి బువెర్ణ మునకు యతి. గ సులక్షణనారము ౯వప్పట (లీ. వి. రంగయ్య శెట్టి ముద్రణ 1 20-7-12 __ రీవడి చెప్పుచున్నాడు "అన్‌ంకుడు ప! వీలస దికారమును వ

(ట్రులు విరమణ మొందు శొరిబువులకు శశ్య

త్సులభుడనగ ని పృలుకులు న

వ(ద)లపగ రీళలోడ విరతి దలకొనున పుడున్‌. టీక తలపగ-విచార్‌ఎవ్‌గా ; రీతోడంరివర్ష ముకో ;7 విరళిఎవి్నశమము

తలకొనునప్పుడున్‌ = చెప్పవలసివచ్చినప్పుడు ; శారింకృష్ణమూల్తి * ' ముషులకు = ముమలకు ; శళ్వత్పులభుడు. శళ్వత్‌ = మాటిమాటికిని, సులభుడు = ఆనాయాసముగ (పత్యతమగువాడు ; అనన్‌ - ఇట్లు చెప్ప గాను ఇప్పలుకులు = ఈ వాక్యములు ; విలస్యదికారమును. విలసత్‌ ఒప్వుచున్న ; రికొరమునున్‌ -56 పర్మ్‌ముమ ఏ వటు = బుకౌరమును : విరమణము = వి_శమమును ; ఒందును = పొందును. అనగా రికొర బుకారములకు విశమము'పెల్లు వవి తాత్పర్యము.

ఇచట రెండన పొదాదియందున్న “రొవర్డ మునకు విశమస్థాన మందున్న “బుషులకు, శచబ్దాదియందై న బుకారమునకు విిశమము చెల్లినది యవి లశ్యమును జూపించినాడు,

శ్రీ కళ్వాపపూన్థం నిడదవోలు వేంకటరావుళోరున__

ఎవరు డిద్దిరో ? ఏలదిద్దిరో ౩ గమబోంచుట మంచిది.

వారు విజులయినను (వ0=ఒ8థి శీమీక్ష గమవించుట మంచిది

క్ర సమీక్ష 78 పుట___“'రీవిగరమము 8వ = వడిం విలప దిశారమును వ (లి రీవిరమంబు సౌరి బువులకు ,... ఇది పూర్వము(దణ వాఠమ, సులక్షణసారమున వీ వారమే కానందిడుచున్న:. రివర్ష మునకు (రిఎరీ= రెంకే లకు) బుకొరముతో మైంతి రివడీ యవందిమును. ఛందఃకర్త లందతీ యతి భేదమును జెప్పిరి. కొవి ద్వితీయ ము్యద్రణమున నీ పాఠమీంబడినదిం విలసదృ కారమును జ (టులు విరమణ మొందు. శౌరి బుములు, ఇట్టి బుంరు విడి యే లాక్షణీకుండును బెర్లోలేదు. ఇది లాక్షణ్‌క సమ్మతము గానేరదు. అనంతుడు చెప్పినది రివిడి ; రువడి గాదని యెబుంగునడి. మటియు ఛండోదర్పణములోవి 88 వ వదడ్యనుము * దిరికించిన వియ్యది రిపర్త విషయమే యవి తెల్లమగును.” "కూరులకు( బరవకర్ష పహ్యూఐగువే అహమాయంఆ శాలిమావవ ఎవ్నిపలుకులనై న వలికించును. ] కెల్లముగ బుకారము యణాచేశ శక్రి గలుగు కేఫ యిల్వేమునంది కదియు యత్రుల, నట్టి రీకి నీ యేలతో యతిని జూందు నట్టి సత్త్యెంబులేదది హల్లుగాన 89 (ఇకోయ౨చి="ఇంఉఎబు=ఇ"ల కసవర్హాచ్చులు వరమైన యవ . ర=ఎబల లను గేవల హల్గులగునుు ఉదా: హరి+ఆజ్ఞ=పూ (రయ్‌ ర్యోజ్జ శంభు+ఆ దేశ ము=శంభ్వాదేశము, దాతృ+ఉపదిశము=ధా్యతువ

కం

దేశము, ఇ+అకృతి+లాకృతి మొ) ఇట్లు యణాదేశ విధిచే బుకారము కేఫమగును గాన వా రేఫము (ఇత్వమునంది) *“ఇ- ఈ=-ఎ=ఏ=ము'లతో6 గూడి బముకారముతో యతి యగును. కావి రేఫము హల్లు గాన 'ఈ-ఏి అతో యతి కొంజూాలదు కాన “ఇందిరా వల్లభువి శ్రీహరిం దలంతు” సని *ఇంరి” వర్ష ముల యతి కూడధు- 'ఇందిరావల్లభుని శ్రీర మేకుగొలుతు” నన(దగును.

ఆం్యధ లివి. జొప్పడదు బు కా రాన్వితంబు

(కొత్తగాదు కుని వెన్న (ముచ్చిమియన

చుకం 6 డళ డాజినెట్టి విరోధినై న

(గుమ్మ్మునన శీఫయుత యతి గూడు(గాన 115

కక మృు సృ' వంటి బుత్వములు (వ్యటుసుడులు) తెను(గులో లేవు. కాన నవి కొమ్ముతోడి రేఫలే (త యు, (సు వానికి "ఉ, ఊ ఒ, ఓి లతోడి రేఫముతోంగావి లేక (యక) కలిసిన యితర (కఎమ=సృ హల్లుతో6గాని యతి యగును ఉదా : (కొ త్తగాడు:?:గముచ్చిమియన (కొ లోని రొ” ముచ్చిమిలోని రు లయిత్రి

(నుక్కం.-విరోధినై (సు లోని “రు “రో' లకు యత్సి ఉమ్ము... కూడు(గాన (తమ్ముల వి “కు వహాలతు యుతి, (అవంతుండు “బుంరు' యతిని దా నాదేశించుటయేకాక తన భోజరాజీ యమువందే వాడియున్నాడు. సీ, 'గృ'హ ధర్యపంతులు "కొనివచ్చి భక్తిపూర్వకముగా (2.47) వావిళ్శవారి ద్వితీయ మ్యుదణ పీరిక 61). (పమాదము (సమాజము కొ(జాలదు. _పమాదమును దొలి(గించుటకే యీ నిరర్థక పద్యము,

ర్‌కీ క. ఇకొరయతి:= మును బుశార మూయేలతో నొసరినట్లు చేర దొళట్క్య యణాజేశ కారణనున ఘన ల కారంబయగునుు గృకార, విరతి కవి లేదు కౌరి సణావళికీ ననంగ. ణా “ఖుషి, ముణము” మున్నగువావిలో బుకొరమువలె ౪ కారము శకేవలముగ లేదు. *క్ష వి క ప్తి” శబ్దముల మాాతమే కలదు. కాన లై రై ముకారమునలె ఇకారము (ఒకటన్‌) కేవల ఇ-రఈ-బు-బూ-=లతో (4 జేరదు. యణాదేశమునుదిటి శ్రాకొరము లకారమగును గాన ఇ-ఈ-ఎ-ఏ_ బూవర్శములతోడి ల (ళ డ) కారముతో యతి యగును. ఉదా: 1. కప్తిలేదు... గుణావీకి కీననంగ (5 వాళ్ళి ళ్భా ళ్ట్రా శ. *క 'లో కకారవు' కలదుగాన “క-లి-గ-ఘం-జ్ఞ'లతో నప్లే గ్ర యతియగును. రి శాకొారము క్‌ ఈ, వి పి బ్రుు బూ" అలోవిదే. కృత వీర్యు ధనమెల్ల( గప్పిచేసి (కృటక. ఆది 7. 0! రా గా క్‌, న్వర_పధానవళి: (పాదినిత్య సమాన శబ్దముల గాక ిఠ పదంబులపలయి నచ్చు కెరసినప్పు డీన్ని యును. స్వరయతులగు, సాంబగురుండ్యు శ్రీళుం డమరాన్వయాట్ధి పూశ్తేందుం డనగ 03

కక్‌ వి మున్నగు నుపసర్గలను విత్యసమాపాదులను దప్ప మిగిలిన షదము లచ్చుతో సంఠియైనపుడు శేవలము స్వరములకే యతి యగును. ఉదా : *అిన్నియును స్వరయతులగు “నొంబగురుడు (స+అంబ= సాంబ ; సాంబలోవి ఆఅ యతి) “శ్రీశ. డమరావ్వయాల్థి పూ“ర్హేందుం డనంగ (శ్రీ+ ఈశుడు '్రీకుండు. పూ్య్లూ +ఇందు(డు=పూర్ణేందుండు. ఈ=ఏ యతి) స్వరములు కాదుల నొందిన నరుముగ సర్థరయతు లె యగున (ాదులంగాకు స్వరముల నిత్యసమాసా ఊరసంధుల రెండునగ్కు భుబంగముశయనా $ , అచ్చులు కాది హల్లులతో సంధిలైనం గేవల స్వరయతులే యగును, కోనీ 'పొడ్యువనర్గములకును, కాకున్వరములకును, నిత్య సమావములకును సంది న్రావమున యకియైన( గేవ లాచ్చులకును హల్లు లకును యతి యగుమ. 7. (పాది (ఉవపర్ష్భ) ధర నుపసర్షలు (వాన్వవ దురపాభిపతి సువిన్యుదుపపర్యధిసమ్‌ నిరతిప రాజపు లిరువది, పరాజపులు చొరవు తెలు.గ కూసను నెందున్‌ 98 (పాదుల ఓపసర్గలవియు( బేరు ఉపసర్గలు (వ అను, అవ, దుర్‌, ఆప, అభి, (పతి, సు, వి, వి ఉద్‌, ఉప, పరి, ఆధి నమ్‌, నిర్‌, అక్కి పరా ఆజ్‌, అపి అని యిరుపది. (“దుస్‌, విస్‌ అను రెండును

కం హయవంట్‌లో హకారముషు, 'హలళ్‌ిలో హకారముమ (౬ యా సౌక ర్యమునశై కల్పింవందిడివల్లు, కల్చింవందిడివవిి కావ విందు జేన్ప లేదూ వీవిలో వరా, అల్‌, అపి యమ మూండుమ చెమంగువం కేవవు. ఇది ఏలవో ? ఉవా ! లక్షలు వన్నె వేవియు. దిలాయవమైచన. (లా. ₹,) (వరా అయన=వలాయపి 2. వ్యెరవివారదీరలగు పారపలోచవలన్న చోటికిం 'భ్లోరువ లా.తివాకు చౌక(బూవివచో రవళంగము. వనుం ((వారివలోశవి వద్శములో “రపి భం“మైన 'సాలోచన” (పాఆ+లోచవ (ఆ=లి (పౌంఠ విరంతశావ్విత దుర౦త వమ స్తపరాాశమంలు న త్యంత మదా 'వీశోళవ మపాయ ముపాయమువీతమణంబ్యూ ప్ర త్యంత మళీష్ట మధ్యయము న్యంతేము నీత ముకంచితంబు ప ర్యంత మనంగ సంధిలు దిరంబుగ రెంటను గ జాడు లచ్యుకా (చ+అంతవ్యాపాంతు. దుర్‌ +అంత=దురంత్య (వాల్లు రేఫ యతి అతి+౪౦5 =అత్యంళఈ,ు అవ-ఆఅయ=కపాయ, (ఆఅచ్చులకు (ఆఆ) యతి (వళి + బంత= వత్యంత, సు+తాఠత=ప్వంత (అమ్బు లకు *అఎఅ” యతి) వరి+అంత=వర్యంత, లో రకారమును దిరంబుగ లోవి రేఫకుమ యతి, ఇక్లే "దురపాల్మివతిసువిమ్యదువ' అవి సహజ *ది కృతిమ (ఉర్‌ +ఉవదులకు యతి. శి. కాకున్వరయతి = శాకు సరయతులగు విత్‌6 జీకదలక జలధి బవ్వడిం చెనవలగ (బి

ఫ్‌ శజ్నాకలిత సీర మనగునిత6 ఖు

నే కన్వడిరఫము గడె నిముులనవంగన్‌ రఫ్‌

వలదు కృన్న [| యొజబుణగవా నన్ను మున్నునసీ

వా విరుద్ధభావ.లా చె దిట్లు

లోన నెట్టియలుక లో నాలలాకు సె

రోక్సి ఆ0ంటం జెల్లు నొగి ధరితి టి!

వరుస దీన్దాంత సంబుద్ధి వచనయశుల

కనురుల గాకన్వవము పవమా | వహ

నాముళోభిత 1! గోప 1 కృస్టాయనంగ

అమకవందిత |! నోప 1! కృష్ణా 1 యనంగ వ్‌?

కాకున్వ్యశయతులు మూండు విధములు. 1- కేవల కాకున్వరయతి-

శి. (వళ్ళ్చార్ధ్థక కాకువ్వరయతి. శి పంబోరవాకక కావస్వరయతి. కొకు న్వర మనంగా శోకము, భయము మున్నగువానిచే! గలుగు వికృతర్వవిం

1. ఉదాహి (ఇకలడే " కరలక జఅరి( ఐబవ్వ'డి'ంచె. చేదిర్షము కాకు న్వరము ఆశ్చర్యద్యోతకము-. “డే=డి. హల్లులకు యతి (అవ్ప- పాఠము 'శించెనవి యది 'డుళి యతి కుదాహరణముగ వీ4దిడినది.) &. (ఇతల'డే? కవ్వడి రతము గడె విమ్ముల నదివన్‌- (ఇళశే (నళ్న్చార్ణక ము. డేలోని (వళ్ళార్ధ కై కొారమునకును ఇమ్ములలోవి “ఇ'కొరమువకును యతి) శి. *విలదు కృష్ణః యెజుంగవా? నన్ను మున్ను (ఎఅుగవా ? (వళ్నార్ధకము. ప్యంజవయత్సి

8/26 41

క్‌8 శ సీవా విరుగ్గభాష 'లా'డె డిట్లు? నీవా _పశ్నారకము "ఆఅ ఆ' లకు ఛి ణా | స్వరయతి. ర్‌ పంలో ధనార్దక కొకు స్వరమునకు:ఎ నామళోధిత గోపకృష్ణా । యనంగ. (1వా-ణొ' వ్యంజనయత్సి . అమరనండిత గో పకృష్ణా యనంగ (అహా లోని అకారమునకు స్వర యతిి అప్ప. కొకుస్వరయతి. క. రెండు కాకుస్వరముంలకు యతియగును. (అప్ప-సప్తతయుగ విశామమ్యు ఉదా : నీ*వేగతి, కావవే రఘువితి' కరణాగత వజపంజరా। (ఏ=ఈ) 0. విత్యసమాసయతి ఈ విత్యసమాసయతి పే రలండయతి. (100) పదము విభజించి ఇెప్ప౧జొప్పడనియదియు, నన్యశ బ్బంబుగొని వ్మిగహం౦బాుం జెప్పు నదియు నిల్యసమాసమై యతిశయిల్లు నట్టి సంధుల నచ్చు వహళ్లైన విరతి 98 నా_స్తియనక మహి ననంతసంపదలు నా రశాయణుం డొసంగు రచ్యుమగు ర సాయనంబు బుధుల కతండన్న నిత్య స మాసయతులు అరెంం నంటియ ౦డు. 99 *రామస్య+ఆజ్జా” అవి యిట్లు పదవిభాగముచేసి విగహము చెన్ప వీలులేవి శబ్దములును, సమస్త పదములలోవీ వదములతో( గాక వేణు పదములతో (అన్మతి-జన్య; జన్యాంతరమ్‌) విిగహమును జెప్పికొను

ర్‌9

శబ్దములును విత్యశమానములు. వానికి నంధిస్థానమున వచ్చుతోను, హల్లుతోను యతి యగును. దీనికి విత్యసమాన యతి లేక అఖండ యతి యని పేరు. (ఆప్ప=నిత్యనమాన వి_కాంతి)

ఉదా 8-1. వాప్రియనక మహి నవీంత సంపదలు (న+ఆ_ప్తివానా వ్ర న+అంఠ=అనంత, *న+ని యన హరల్లులకు(గావ్వి ఆ-+ఆ యనువావి లోని *అి స్వరములకు(గాని యతీ, ఇది ఉభయమున కుదాహరణమేం ఇ'క్లే ఆజొది నఖ్ససమాసముల మభయ యతి యుండును. షి (వా'సరాయణుం డొసంగు “రిమ్యమగు. (శా+5 వ్యంజనవిరతి,) ఐంటద్రపదవి యవి మార్చిన. (ఠా లోని) ఆ=ఐ=ల యతి స్వరయతి. రి (ర) 'సా? యనంబు బుధుల కత6డన్న (విళ్యన) *సాాలోవి అఆ స్వ౦యిత్సి *'కతండన్న(దీసివైచి “సంఘమునకి అనిన వ్యంజనయతియు నగును) (కొం చూ. అదేశవళ). లింగీ. దేళ్యవిత్యసమాన యతి.

అటు ననంగను బోవుట శర్భమైన

సంధి నిత్యసనూాసో కి జరుగు5ెంట

భీ ఇ

అసుర వీరుల నెల్ల నుగ్కట వధించె

భానుకులుండు రావణుని నే పజచె ననంగం

"ఆంఖి' అను ధాతువునకు !నశించుటి యవి యర్థము, ఆది కొన్ని నదములతో సమసించినపుడు సంధి స్థానమున '"నిత్యసమాసయతి* యమ “పర నుభయ యుతి యగును. అప్ప, ర్యేశాఖండయతి, *ఆజ' యవి యతని పాఠము.

60 ఉదా:= అసుర. ..నుక్కల వధించె. ఆఅ=ఉక్కు. +అల=క్కలో నవి అ) భాను... నే పటజచె ననగ ((లా=ఏపు+ఆలచు వతో యతి 10. విత్యయతి : వనియను పదంబుతో నాది పడటుందు కంధథి నిత్యయతుల జఆరుగుచుండు ఎట్టి (శూరళరుంబేని సద్దతి నొందు నిన్ను నాత తళ దలంచెనేని కృన్ద | ఆది ఫదము “ఏవి యను వదముతో--ఉలశి చందిన స్థానమున శీవిత్యయతి* యను పేర మభయ యతి యగును. “చుండు 'కన్న *కెంతు అను పాఠము మంచిది. (ఆఅవ్పు- విత్యయత్సి ఉదా:= ఎట్టి... దేవి సద్గతినొందు (ఎ=డేలోని ఏ విన్ను... నేవి కృష్ణ 1 ,(వి=న్సే 11[ (పాణియతిఒ కదియు వడులు స్వరము శైవడి. ణాదులం బుత్వమునకు నేశ్వ మినయుచుండు క్చ్‌మ్తుం డాజిం గంసుల గెడపెనం (డ్రార్యులు, కూర్మరూూప |! వివుల కోమలాంగ |! క=కీ మున్నగు అచ్చులతోడీ హల్లులు 82 వ పద్మమున. జెప్ప నట్లు కగిన యచ్చులతో€ గూడినివే యతి యగును అనగా క=కొ. కై=కౌ ఏ కి=కీ కృ్యక్య్థా కె కే క్‌ కు=కూ కొ కో ; *ఠి మున్నగు నవి “క+అి ఆవియు సహజముగ నుండును. నంధియైన నచ్చులతోనే యతి. సంధి కొక సహజమైన హల్లుతోడి వానినే యతి వాడనగును.

(1 ఉదా 2 “కృష్ణు డాజీ. గంసు6 “గౌడ'పెనం (డార్యులు (కృ=గె రెండును నహజములే) “కూ 'ధ్మరూవ...!కో'మలాలగ ॥ (హా=కో రెండును సహజములే) కేల వర్షయతి. తలకొని కచటతపంబులు తలనొక్క-క వాయి తొలంగ6ం దమతమ నాబ్లున్‌ విలసిల్లు వర్ణయతులనం గలి కలువ. తిమిర తేపన | ఘననిభవశ్తా ! క=చఎట-ళ=స యని పర్షము లైదు. వానిలో( జివరీ యక్షరము కాక మిగిలిన నాల్లేసి యక్షరము లన్యోవ్యము యతియగును. దీవికి వర్గ యతి యని పేడు. (అప్ప వర్గయత్సి క్క ఇ, గ్య ఘ;చు చ ఛజు వ రు;టుఠడుఢ; తు ఠతుడదుధ;వేఫుదుభ; ఉదా: కలి కల్మష తిమిర తవన, ఘన.విభవర్దా (శంభు) 46 ఫూండిక్యనుతా (క=ఖ) ంం6 కైతవ గోపా (కై) అ96 గొతమ వినుతా (క=గ ఇట్లా అచ్చులతోడి హల్లుల మై(తివి గమవింపనగును. 10. పోలికవడి:- వెలసిన పుఫ్తుబ్యు భువర్ష్మం బులు పోలికవడి మువర్ణ్శముగ నిడందగుని ముల వారి చరణ సరోరుహూ ములు నావాశ్సరసి యందు6 జొలుచుననంగన్‌. 101

69 *వ్రుపుబు, భు లకుము వర్ణముతో యతికి "పోలిక్రవడి' యని పేరు. (కా. చూ. ముకారవళ్ళి ఉదా: వర్ష ౦బులు పోలిక వడి ముకొర'ముగ విడందగు (0దుుము రెండును విభక్తులు అప్ప. మువిభక్రీకవడి) రుహివుిలు నా హృత్ప్సరసియందు. *టొ'లుచు ననంగన్‌ (ము, (పత్యయము టొ లకు యతి (పు ల్ల సరోరుహాభమగు “మోము 'అవి, పొ పోపు పూ "వంటి వావికి ముమూ, మొ మో లతో యతి) (అన్స-చకారయతి 16. వసరసయతి=- ణఅనలు చెల్లు కమలనాభ యొండొంటిక ఆ యస లమరియుండు హ _స్తీవరద శృ, స లొండూనండు చ ఛ, జ, రయుంబులతోడ సరస యను లవంగ జలజనయన, 107 సరసయతి & విధములు.

1. ణనలకు యతి. లనలు చెల్లు కమల'నోళ (ఇ. వో
2. అచ్చులకు నా యచ్చులతోడి యహలకు యతి. ఆయహ లమరి యుండు హాస్టివరద గ (ఆ హ్ర కి. శుషుసంచ్యచ్యుళుజ్య టరు లకు యతి. 'సిరప యకళు లనంగ *జిలరి శయన (పం జ్ర

6కి

కా. చూ. ఇతరేతర వర్గజవళి ; అప్పకవి. శృషృస అ యతివి *ఊపష్మ విరతి' యనియు, 'యః హ.'ల యతివి బుజూయతి యవియ్యు) మిగిలిన యవ్నిటిని సరసవళు లనెమ, 15. సంయృుక్రయతి;-

వ్‌ నిను వేడెద లశీ, శ్ర

తొస్దనాయక ఃి నీవు నన్ను6రై కొని యిష్టం

టైనవి యొసంగుము కఈుభల

మం. నీ వాండనన నొప్పు నంయుక్త యతుల, 108

సంయుక్తము యతిగా నున్న నావలి స్థానమున వానిలో నేహల్లు

నేవి యనురూపొచ్చులతో౯ గూర్చి వాడనగును. “దీనికి సంయు క్ర" యళి యవి పేరు. (పాసములలో విట్లు వేయరాదు.) (అస్ప- నంయుక్రయతి ఉదాన త్యానాయక | నీవు నన్ను *్‌గై "కొని (వ్యైలోవి ” “కా 'మబిట్టి “గై” యతి) లా! క్షై నీవాడనన నొవ్పు ీసంియు క్త యళుల్‌. ఖ్మెలోవీ *షా"ను బిట్టి *స'యతి. (క్మైనాయక ; సీపు నన్ను “మిన్నింపు దయన్‌) (ఇ్యాలోవి మాను బట్టి 'మి యతి న! యతినియతి,

ఒక్కడుగున విశాంగులు

పెక్కుగుచో సంయుతములు వెనుపక్‌ మునుజ

డక రమునం దానెత్రిన

యశ్క్లర మేయునుప వలయు నన్నిట6 గ్భృప్తా! 109

రికీ వమ్మ్‌వలయ మంతయు విషాణమున నెత్తు కిటి మహీమం దలపోయనక్క_బజ మనుచు నిట్ల నక తూస్దవలయ మంతయు విపాణమున నెత్తుకిటి స_త్త్వమరుద ననొప్పూ సంయుక్త యతి దెడక. శస (108=లక్షణము. 111 లక్ష్యము)

(ఉసగ్ధర=రగడలు మున్నగువావిలో నొకే పాదమున ననేక యతులుండును. అట్టిచో సంయు క్రములను (55+ (వ) జెంవక మొదట దేనిని సంయు క్తముమండి (_గహించిరో -చావినే ఆద్నిట సుపయోగింప నగును. (అవ్న. యతివియత్సి ఉదాహరణము జయభ్యద రగడ. ర మాఠల గణములు 8. మా 11-281-8! యతులు 1వ పాదములో '*క్మిాలో "షమ ఉగపాంచి 8 *మ' = 4 !క్టిి యని (గహించుటచే నీ లక్ష్యము శవ్చుంశ్నీ

_ శీవపాదమున “కి” 2 షా 8సు 4 నం అని (గహించుటచే నిది సరియగు లత్యము ___

వడి నెలవులలో6 జేుున

యడ నొక సంయుతము నెలయెడ నొకటిని జా

రిడి రేని కవులు తప్తున

కొడంబడుట సృధగ్యతి (ప్రయోగముల హాకీ! పే0

(శక చమున (వచ్చుగతి [వచ్చె నఖముల రిఫుని

వశత్సము నృసింహుండని రా విరతి సారదు కృతి

(శ! చమున (వచ్చుగతి (వచ్చె నఖముల రిపును

రంబు నరసించుండని రా వరతి సాధువగుం 112

65

(110 లక్షణము-112 లత్యము) అనేక యతులుండు పాదమున మొదట నొక సంయుక యతి

మంచి తరువాత మతొక సంయు కమునుంచి యావల మొదటి

సంయుక్తములో లేని వర్ష ములతో యతి వేయకుండుట మటొక యతివియతి. వ పాదము మొదట '*(కి ఆవల *(వి తరువాత -*డి చివర

ర” యవి=యిట్లు (వయోగించి పథమ సంయుక్తములోవి వర్శి ములకు

సందింధము లేకుండునట్లు యతి వేయుటచే నిది తను. 2వ పాదము మొదట “(క* రెండవది *వి (రేవయుక్తము

మూడవది 5” నాల్గవది రఎ ఇట్లు ఉగపాంచుటచే విది సాధువు.

(1) అనేక యతులుండు. పద్యములలో “"సోళచోం. (బాసయతి' యుండినము మిగిలిన పాధారణయతుల నాద్యశరమే -యతిగా వనుసరింపదిడును. నరసిజము =

“మౌళిం” బిల్లం'గో లొక చేతన్‌ “మిజియొక కరమున *మిణిమయలతయున్‌. (110) ఇందు !మౌళిక్రి గోల” ప్రాసయతి. గి స్టలముల మొదటి “మౌ నమసరించి *మ=మ' అవియుండుటచే సాధువు. “వమౌళింా వల ౦గో *లొ'క చేతన్‌ *గొవి యొక కరమున 'మ'ణిమయలతయున్‌ా. అవి = *'మౌళికి *గోలి (పాసయతి. 8-4 స్థలములలో *గొ”ం !మ' యవి యిట్లు వాడుటచే దుష్టము. (2 కొందజుకవు లీ యతినియతిని బాటింపలేదు. 9/ 2౮ 41

66 (నడ్ధర=ఐనం గానిమ్ము వలి అరిళి 699 సే “న్మా"వారీనుండుగా వై 'ష్టువ సులదుండు గా “మిత్క్మృపాపా్యఠభూతుం. (పాండు. ఓ18$) యతులు (లక్షణానమురూసముగా జంనము=్నకకచ మైనది)] క. తదృవ వ్యాజయతి:= అవే. యజ మునకు జన్నమాజ్ఞ వీ కానతి ణా జా యాజ్డ కన సంజ్ఞ కరయ సన్న విన్న్నుపంబు వెండి విజ్ఞ-పనమునకు ణ్జాకు6 దద్భవ౦బు నా ధర్మితి గి. అసిద్దముల్‌ జ ఇ లు శగాదియందు ఖ ది చూద సంయుక్షీ దద్భావ వ్యాజమునను ణనలతో. బాందు విరతి యా్డ ప్తి యనంగ జలరుహోద రా శికులు విజ్ఞాను లనంగం (ఈక) యజ్ఞము (తద్భృ్ర) జన్నము- (ఈఠత్స ఆజ్ఞ (ళదృ్ర) అవ (తత్స ఆజ్జప్తి (కదృ్ర) ఆనతి (తుళ) సంజ (తదృ్ర) సన్న (ఈత్స) విజాపనము (తద్భ్ర) విన్నపము. ఇట్లు "జా క(దదృవము వ కారము. ఖో న పదాది నెప్పుడును *జ=ఇ' లుండపు “జకారము నకారముతో! గలసి (రాజన్‌ + ఈ ='అల్లోపోనః?=రాజ్‌ +న్‌+ఈ కసోళ్చునాక్చుః (రాజ్‌ + షస లతో యతియగును. దీనికి. దదృవ వ్యాజ వ్మికమమవి పేరు,

6౮7 ఉదాహా "బ్లాకు ( దదృవంబు 'నవొధరిటతి (జానా “ణ'నలతో (4 బౌందు విరతియా “జ్ఞ” ప్తి యనంగ (జజ) "జిలరుహోదరాశితులు వి'జ్ఞాను లనంగ్‌ (జంజ్ఞా) 17. తఅనుస్వారయతిణ భువి వనుసౌర్ధరయతి చిందు వపూర్వములయి కాకు టక డఢ ల్పెల్లుల. ఐాండవ సహాయ ! నాకుం దథ దధ ల్పెల్లుం. గందర్ప జన॥ | మాకుం బ వ బళ ల్పెల్లు సంపదల రాజ ! 116 అనుస్వారయతి 8 విధములు, 1. పూర్ణ బింద్తు పూర్వకములగు ట=ఠఎడం-ఢ లకు ణాతో యతి. “కాకు... బోండ'వ సహాయ (ఐ=ండు చి. వూర్ణనిందు పూర్వకములగు తథ దధ లతో *నాొకు యతి. "వాకు ...*గంద'ర్ప జనక (న=ణండ శి. పూర్ణవిందు పూర్వకములగు పఫ బభ లకు *మూ'తో యతి. *'మా'*కు...సింపిదల రాజ (మా=ంవు ఇ న లకు సరసయతిలో యతి మైతి కలదు. కాన బూర్జబిందు పూర్వక టతఠ, డఢ తథ దధ లకు యతి మెంతి కలదు. “(చం)"దా'లం బండు నొకపష్తుడుం దటుగ దిం'టిన్‌ మొ. వవిందు వర్ష వళి (కాంచూ) విందువళి అనుస్వారసంబంధవళి, అనునాసి కాకర యతి (అప్పు. తెముగులో (బా. సంధి 1-10) వకారపు పొల్లు (దుకు ముండును. గాన వకారముతో యతి యగును.

68 ఉదా ; మము గాపవయ్య సతమున్‌ గమలాయత నయన లోక “*వోి'యక । కమలా రమణీ మనోజ + పేకున్‌

• బిమాణవిచయాతిగాత్ము“నికు ( గేల్మోడ్తున్‌.

18. మకారయతిమ యరలవలు శవసవాలును నాదిబిందు యుతములై మకార విరామ యు క్షి! దనరు మారు తాత్యజుం డరిది సంయమి యనంగ మదన జనకుండు దనుజ సంహరుండనంగం 117 మకారయతిణ పూర్త విందువుతోడి యరలవ శషసహి లకు మకారములతో యుతి (ఆప్పంమవర్ణ విరామము) ఉదా = *మారుతా...సింయిమి యనంగ (మా=౭యి “మదన. .*స'ంహ'రుండనంగ (మ=ంహృ
19. ఎక్కటియతి:= ధర నెక్కటి వశ్ళై చను ళ-ర-మి-జ-వ లు వానితో. జెలంగెడి లాకున్‌ సరిళి యన విశమవే క రమూధథి ! రెండునుంగలసి వర్తించున్‌, = కే18ి మరుని తండి లోక మాహితుండు యాదవ (మజ) శాజసింహ మముర రతుకుండు (రా=ర) జాంగ వేలుపనంగ ఆంపీల్లు నెక్కటి (చాజజి) వళ్ళు నాంగ నిట్లు వనజనాభ 1 (వ=వ)

69 ఎక్కటి వడి యనగా నితర వర్షముతో యతి యుండని వర్ధముల యతి. వీవిలో శకారమునకు *లడ'లతో యతి కలదు. ఉదా : *ళ'ర.... వావిలో( జె“లిం"గెడి (శల ఇ్లే *దివిలకును పఫ దిభ లకును యతి కలదు. (చూ 124) కేవలము యెక్కటియతులు, మ, రంజలే. వీనిలో రఎజ అకు నాధునిక మహాకవులు యతి వైచిరి. ఉదా := (శేణుల్లట్టి నభోంతరాళమున( బాజెం బతులు (మన్సు. (అప్పం ఏకళతరయతి) £0. అభేద విరతిఒ (పట పకార వశార ద్వికము నకుం జను నభేద విరతి నిశాట (పకర మెరిసె రాముని పా వళ శరమున జనక సుత నెపంబున ననంగన్‌. (1వ (వ ఐల కభేదము) కొన వృఫ,బ,భంలకు వకారముతోయతి. దీని కభేద విరతియని పేరు. ఉదా:- (ప్రొ'వ'క శరమున,.. నోవం"బున నన(గన్‌ (వాన) (అప్ప. అభేదవిరతి) 21. నామాంత విరతి:= ఓరుల నన్నమ్మై యనుచోట నూందయిడళ ద్వివిధ మగుం (బభు నామాంత విరమణన్ను శీ మహి న యోధ్యకు రాజు రామనయంగ నతని పట్టవు బేని సీతమ యనంగ, 190 తెనుంగులో మనుష్యుల "పేర్లకు 'అన్న, అమ్మ” (అయ్య=అక్క అప్పం-అరుసు=ఆయి) అను పదములను జేర్చి (తిక్క+అన్న) తిక్కన్న

?0 (నవ్నె+అఆయ్య) నన్నయ్య, అవి యిట్లు వ్యవహరింతుము. వావిలో చ్విత్వములు కఠలవాని వొశస్పుడు ద్విత్వమును దీసివై చి “తిక్కన నన్నయ' అవియును వ్యహరింతుము. వీనికి నామాంతము (నామము తిక్కసన్నె-లమ్మీ- మొ) యతియైన నచ్చుతోను, హల్లుతోను యతి యగుమ. దీవికి నామాంతవిరతి యని పేరి. (అవ. వామాతండనిరతి.) ఉదాణ “'మ'షి...రాొమినయనంగ (మ=మ, హాల్లుతో యతి) "అతవి... పీ'త'మయనంగ (అ="త లోనీ ఆ, అచ్చుతో యతీ) (రామన్నయనంగ. పీఠతమ్యయనంగం అవియు మాహింవందగుము.) సంఖ్యకుం బరిమూాణ సంజ్ఞ్హల6 దనర్వ్ను శబ్బములవై విభాగోక్తి సరణి నంభు టించి నప్పుడు యగులు రెండేసి యగును జేందుండిచ్చు చర్థ్‌ము మో 'పెంజేసి యనంగ. ! రెండు మొదలగు సంఖ్యావాచకములకును, "'పరిమాణార్థక (వళ్య యము (ఎండు) చేరిన “చేంటి 'మూటి మున్నగు వరిమాణ వాచకము లకును విభాగ ద్యోతకముగ "ఏసి యను (పళ్యయమువచ్చును (రెండేసి మూండేస్కి చేయటెండేసి మూంజెండేసి మొ%) సంధి స్థానమున యతి మెన వచ్చునకును హల్లునకు నుభయ విధములుగా యతి యగువు. దీవిక్రి విాగయతి యవి పేరు. (అప్ప విభాగయతి) ఉదా: (నంఘటించినప్పుడు యతులు రెండేసి యగును. (“టిం” 'రెండేపలోని “డే వ్యంజిన విరతి)

ఇ [(4) '"పేం్యదు?డిచ్చు నర్థము మోపెండేిసి యనంగ (ఉవ+ ఇంద్ర) 'పేలోవి *ఇి ( మోష+ఎండు+ఏసిజ) జేసి లోని ఏ న్వరయళి.]) 28, విన్నయతి = అంచిత తిలకము కౌరిధ రించె ననగ జగణమఫ్య శీఫవిరతియాి నం చిత తిలకము హరి ధరి “యిం చెననంగ భిన్న విరతి “నిత్యము వచ్చున్‌ [199 సంస్కృత ధొతువులళు (ఘట్‌ +ఇంచునఘటించు, ఘటియించ్చు అంగలాదులకు (అంగల+ఇంచు=అం గలించు) ఉబేరణార్థ ధాళువులకు (ఘటిందు+ ఇంచు=ఘటింవీంచు, ఘటియింపించు) వించుు గాగమము వచ్చును ఆ యించుక్కులోని *యి' సంధి శనమువ యతిమైన వ్యలంజి నముతోడ యతి యగును. "యి సర్షమున్న నచ్చుతో యతి యగును. దీవికి విన్నయితి' యవి పేరూ ఉ:(ధర)'రింిచెనన(గ జగణ మధ్య “రే'ఫవిరతియౌ (ర=రేన్యంజనయశి (ధర్ఫి "యించె సవంగ భిన్నవిరతి *విత్వమువపద్చున్‌ (“యి "ఇ లకు స్వరయతి) “ధరియించె ననగ భిన్నవిరతి సిళ్వము వచ్చున్‌? ఇత్యము వచ్చిన నచ్చుతోవే యతి యనియు రాదేని హల్లుతో నద్చుతో యతి యగువవియు భావింపనగును, *వీీరలు దై వళ క్తి. (బళ='వింిదిన వారనుపేమి సందియం “పీ? రమణీయకాంతి నుప=*మి'0వ(గ (ఆరి 8151)

క 24. వీన్నయతి: అటు లికారాంత పదము మూందటి దికార మదియనగ్య నవ్వుల భిన్నయతికిం జెల్లు కద్రికివిజ విభవంబుు కౌరిచే “తిదియనంగ కబ్రసి స్పరనాశంబు హరివేతి *యిదియనంగ 198 ఇకారాంత సదములమీ(ది అది (ఆవి) అనువావి యకారము లోపించి'ది” (వి) మిగిలినపుడు (బా, సంధి 49) పూర్వహల్లుతో నే యతి. అట్లు లోపింపదేని 'అ'త్తుతోనే యతి. దీవికిని విన్నయతి యవియే పేరు. (అప్ప. (పత్యేకయతి) *చేతియది" వంటి రూవములు బహుళములుగరేప్పు. ఉదా:= €ది"విజ విభవంబు ళౌరిచే “తిది యనంగ (ది. త్రి “ఆహురనాళశంబు హరిచేతి'యది యనంగ (అంయి £4. వికల్పయతి:= వాయుతమై హల్లులు వికల్ప యతిని చెల్లు

• జీివకీ నందనుండు జగ*దితు6ం డనంగ “పా లధరుండు నంగ రాంగణోద్ధితుం డ్‌వంగ “ఆవని మోచిన యవికో క బృ స్తులనంగ కేడీ (రుయోహో౬న్యత రస్యామ్‌=వర్గములలో మొదటి వాల్లక్షరను లకు( బరమగు హకార మా వర్గములోవి వాలవన యక్షరముగా వికల్చ ముగా నగును. ఉదా:జగర్‌ +హితు(డు=జగద్దితు (డు, జగద్‌ హతుండు వర్గములలోవి మొదటి నాల్గు పొల్ల కరములు హకారముతోల గూడునేని యా సంధి స్థానమున మభయ యళతు లగును. దీవికి వికల్పయతి యని పేరు. (అప్ప. అంత్యోష్మ సంధివళ్ళి

"ప్ర ఉదా:= “దే"వకీనందమండు జిగ'ద్ది'తు. డనంగ (దే. ద్ధిజవ్యంజనవిరతి) ీహ'లధరుండు సం గరాంగణో 'ద్దొతు( డనంగ (ఉక్‌ +హతుండు= ఉద్ధతుండు, ళప్పు* ద్ధలోవి *ప్టా? క్ష యతి ₹ఆివవీి మోచిన యవి కకిబృ'స్తు లన(గ (కకుప్‌+హస్తులు = అబ్బ 'లోవి “పొ స్వరయతి.) లశ. యుక్తవికల్ప విరతి£ నలిం గకార హూ ల్లిత రానునాసి కాఖ్యం గదిసి తత్పంచమముగా వికల్ప విరతి క లుగుల జ[కీవల్లవ సుద్భోబ్మి హితుం డ్‌నంగరి “3 మల నే తుండ సకల దో బి పితుం డనంగ క్షేబఫ్‌ (యరోఒనువాపిశే2.మనాసికోవా=వదము చివరి వర్గాక్షరములు అనుహసికములు వరమైన వికల్బ్పముగ నమవాసికము లగును. ఉదా : సుదృక్‌ +మహితుండు=సుదృజ్మహితుండుం) (1(వక్యయములు వరమైన నమనాసికము నిత్యము, కావున నీ వికల్చ్బము లేదు. ఉదా : తర్‌ +మా్యఠ=రఠన్యాత, చిత్‌ శమయ=చిస్మయ) జయ జయ జయ యనుచుంణి న్మయమూరర్తిన్‌ భళక్రహృదయ నలిన దినకరునొ. అవి యుండవలయును కావి = “(చిన్మయమూరిన్‌ భక్త హృదయ తామరసరవినొ ఆవి యిట్లుండరాదు- కె0/౨౯౦' 6

కకారమను హల్లు (ఇది ఇళరముల కుపలక్షుణము) ఆనునాసి కములతో(గలిసి ౨మనాసిక మై వికల్పవిరతి యగును. అన(గా అనువాసి కముతో(గాని మొదిటి వర్లీయాక్షరములతోంగా ని యతి యగును. ఉదా : “కిలుగు, జ్యకి వల్లివ సుద్భ 'జ్యిిహితు( డవ(గ (క = జ్మిలోవి “గి యతి) కమలన్నేతుండు సకల దిోజ్మిపితు( డనంగ (క=బ్మ లోవి గి యతి) ఈ రెండుదాహరిణములు తుల్యములే. నిరుపయోగములే. కొనవీ లకణోదాహరణము లిట్లుండి యుండును. సలి గకారాది హల్లనువా సికొఖ్య( గదడియు దత్పంచమముగా వికల్బవిరతి నందనరిదను(డే జగ 'న్మాన్యు(డనంగ ౮ దామరస నేతు(డే జగ'వ్మా'మ్య గవంగ, వెల్తులుడి వళ్ళు. సము ల్ఫెప్పంబడియె విందు. బూర్వ పయోగంబం 'లెతింగి యెవ్వి బహుళమయి తోంజి నవి యొనర్చంగ వలయు నవ్య కావ్య వయో క్తుల్క నలిననాభ | మహాకవులు దారాళముగా( _బయోగించిన పొసములును వబృ (యతులు) నీ _గంధీమున. జెప్పంబడినవి పూర్వ కవుల (పపయోగముల నేవి బహుళముగ లఖించునో యట్టి (వమోగములనే నప్య కవులు శమ కావ్యములం (బయోగింస నగును, (కొవి యే యొక మహాకవి వయో గము ననుసరింపరాదు

౯% ఎన్నిట యతి రావలెనని రన్నిట సంస్కషృతమునందువగు విచ్చేదం 'జెన్నిట యతిరాపలెనని రన్నిటం శెనుంగునను మొకలి యతర మమరున్‌. గ సంస్కృతమున యతి యన(గా విచ్చేదము. (సదమా పూర్తి యగుట) కాననా యక్షరముతో, బదము పూర్తియగును. ఉదో * నూర్యా శ్వ ర్కసజా _స్రతా స్పగురవ “శ్శార్దూల వికీడితమ్‌” సూర్య=[2 అశ్వ 7 యతులు. ముస, జ, సు త, త్య గం గణములు, శార్దూల వికీడి తము ఇందు వః 12 వ యక్షరము రోతి. వదవిచ్యేదము. ఆవలి యక్ష రము “శొతోల బడము (పారంభమగును. (సూర్యంఅశ్వ్న 12+7= $ పోదాంతము. అచటను బదము స్పూర్తి కాందగును. |(కీడితమ్‌' అవి పద పూర్తియు నైనది. తెనుంగున యతి యనంగా విచ్చేదముగాక సమాన ధ్వనిగల యక్షంము అ యతి యెచట వచ్చునందురో యా యక్షరము ప్రైయక్షిరము యతి (వకరణమున( జెప్పినట్లుండ వగును | ఉదా : వ'ద్మ(ఫోదృవసన్నిభుల్‌ మసజవ పివ్య కతా గంబు'లిన్‌ "బిద్మాప్తాంచిత విశమంబుగ సముత్చాాడింటతు శారూలమున్‌ (89) (పద్మా స్త=సూర్య 12) 12వి యకత్షరము యతికాస దావిపై [8వ వర్షము (వప, వుత్ప్చాయతి. [12వ యక్షరయము యతి యనుటచే/ బాదాంత మున విచ్చేదమును దెనుంగుని నక్కజలేదు. కాన 'లన్‌” దీసివైచి “వత్పద్యాది రూపముగ వాడవచ్చును. [2 సంస్పృతమున నెచట యతి యందురో యచటనే యాం్యధమునను యితి యవి తలంపరాదు. ఒకిచో భిన్నముగను గలదు.

76 ఉదా : రపై రుదైర్భీన్నా యమనసఠలాగ శ్శిఖరిణీ. స్‌ా శూ (5పైః 6 రుద్దిః 11 8 యతి 6$+11=17 పొదాంతము) *గజేం(దాపద్వం సి మ్మదిర సదృశుం=-'గొంజనయనరి భి

భజింతుం దాత్సర్యంబున వవివచోఎభాస్కరయతిన్‌

(బజాహ్లాదం వై నన్‌ యమనసభవ=(పస్ఫురిత మై

ద్విజ్నశేష్టుల్‌ 'మెచ్చన్‌ శిఅరిణ్‌ గడున్‌ వి్య్యశుతమగున్‌ (82) ఆంధ శిఖరిణిలో భాస్కరయతి 1? వ వర్తముపైన 18వ వర్తము యతి

గ! క్‌ ణి

(గూగ=మె)

[8] ఆం(ధ మహాకవులు కొన్నిటికి భిన్నస్టానముల యతుల వాదెదరు. “జ'సంబిలు జసంబులున్‌ యలగ-'*సింగతిన్‌ సాంగమై “పొాసంగ నమృతాం శుభృద్యతులు-పొంద ( బాదంబులై (2 8క్‌

అవి లాక్షీణీకులు “అమిత మఠలేది యొక్కరుండ మైమృగాన్వేషణి

(ఆది ఒ[4 మున్నగు నన్నయాదుల మార్గముమ బృధ్వీవృత్తమువ

వనుసరించివారు. పెదన *సు'ధీమధుర వాక్సుధా “సుముఖ । వాగమాంబా

సుతా యవి సంస్కృత వృ.ర. లోవి * జసౌ జసయలా వన్నుగహ యతిళ్చ పృధ్వీ గురుః అను లక్షణము ననుసరించి (వస్తు 8వ వర

చలి ( 0 ణి ముపై $ వ పర్ణముమ యతిగా వాడినాంగుం

[1 ఈ యతి భేదము "దేశ? వద్యములమ గావ్పించెడి.

మధ్యాక్కర “ఠతిడయక పుట్టిన నాడ తల్లి చేీ*ీద?ం(డిచే విడువ

ప! ళా బడిత, నిప్పుడు పతిచేతను విడువ(-బడియెద నొక్షా (ఆది 4108) స్వ_స్లి నృపాంకుశాత్యంత వత్సల-సత్యతిజేేత (శాప 2 శ్రా ఇట్లు + గణము ఈరువాత 5 గణము మొదటి వర్ణము యతి.

77 అసద్భశ తేజుండు బాహ్మ-*ణానీక సహితుండై కడగి ఇట్టు ఎక్టా_పెగడ 8 గణము తరువాత ననగా 4 గణము మొదటి వర్షము యతిగా వాడెను. లాక్షణీకులు “ఓజతో నిద్దటిం్యదులును=నొక్క యాదిత్యుండు మటియు (8. 4) నని ఎట్జిన మఠతముతో లక్షణమును ఓవాపియున్నారు. (0) కొన్నింటికి భిన్నవామములును గలవు. “రుక్యవళిని జంపకమాల యవి కొందలు సంస్కృత చృందో వేత్తలు. మనవారిలో. గొందఅకు రుగ్మవతి' కొందటజకు రుక్మపతి. [4] గణ విషయమునను ఖిన్నాలపాయములు కలవు. అనంతాదులు *షూ. చ. ఇం” గణముల (_పస్తారముల మొదటి రెంటినీ దీపివేపి మిగి లినవానివే యక్కరలను వాడ(దగు నవిరి కా చూూక.జ. లలో హార్యేండ చం(దగణముల (వస్తారమున మొదటి రెంటివి దీసివేయ నక్కలఅలే దనియు, వక్కరలలోనే వావి( వాడందగు ననియు. దెల్పిరి. అనుక్తయతులు

| వృద్ధివళ “= తలకట్టులపై సంస్కృత

ముల గదియు పదాది వ్యకములకు వరునతో

నెలకొను వకతమంబుల

కక్రిిల నుభయము! జెల్ల. (దిభువ"వై "క" ధీశా(అప్ప. 8.84)

ఆఅ=ఆ లు *'ఏ'తో(గలసపి *ఐి *ఓ'తో6గలపి 'బొ” అవీ యాదేశము

వచ్చును. దీవిని వృద్దిసంది యందురు. ఆ '*ఐి వర్షమువకు *“ఇంఈ- కముం౧ఎఎఎఏ'ల తోమ, బౌ వర్ష మునకు “ఉ=ఊంఎజఒ-టేిల తోము, రెంటికివి అఆ ఐ బొ” లతోమ యతి యగుమ. దీవికి వృద్ధియతి యవి "పేరు.

78 ఉదా: ఇల ,.. (త్రిభువనై కాదీశా (ఇ-ఐ్సి ఆంవడు నుళయంబు (తిళువనై కాదీళా (ఆ=ఐ) స్వ్శాఈర == పైగ ఏ బక్ష్ర+ాహాహని = అ£హిణీ” ఐత్యాదుల వృద్ధియున్నను, కేవలము ఆఎఆ-ఐ=టొ'ల తోవేయతి. సైఫరవిహారధీరలగు నారసలోచనలున్న _ (వస్సు 2 విశేష యతి:- 'జాకుయతి సోమయాజుల 'కెత వలన షా న్‌్‌. క అ గ ఘ లగు విశేషాఖ్న్వ గలుసు విరతి “జ్ఞాని జనతార్భవీయ యి'ఖిండ పిభవ “కౌ 'స్తుభాంచిత ఎట్‌ యిజ్ఞిజనరక్ష 'జ్ఞాకుఖక గఘలు యతి యుగును. దీవికి కవిశేషవళి యని పేద. 'జాకు....శెత (కా-శ్రై) ఫజా' ... అండవిభవ । (కా=ఖ) జా ఓ ఖా కా న! ౯ “రె” సు... ఆీజి (కా. జ=యతి) “జొనము కేవల కిస వీోజా'నికీ ఆతి ఖ్‌ వొ వో ణా మపదేశ విధిం (బికా"శముసేయన్‌' (అని _పయోగము నప్పకవి యిచ్చినాడు, = వావిళ్ళ ముదిత పతిలో (1880) “జ్ఞానము కేపలకృప నజ్జావికి సుపడేశవిధి (దిజనితము సేయన్‌' (శాం-1-255 ఓ [1600 కలదు. సలువురు తరువాతి కవుల (పయోగించుటచే నుపారేయము.) తి పరరూప విరతిః అల శంకధ్వాది. బరరూస మైనచోట యతియుగంబగు( బగరూపయతి సమాఖ్య “ఆంబుజోయిత చందమా! ర్హండ నేక! “రొత్షళ-వీక తిమిర మూర్తిండ గోోత | *శకంధ్వాది" సరరూపము వచ్చిన( "దిరరూపయతి' యని యచ్చు నకు హల్లునకు యతి యగును. ఉదా : అంది...మాోర్హొండ (అ... ర్రలోవి అ వర మునకు అచ్చు నా! అణాల. ప! యళ) (మృత +అండ=మృతండ) రాక..మార్హ'ండ (రా... ర్తంలొవి ర వర్హమునకు హల్లయతిి

౯౩ 4 పంచమీ విభక్తి యతి - “కంబ *కన్నయన్‌ పంచమి *'యిచ్చునట్లు “క 'లు యతి హల్లుతో శౌరి *కింటె ఘనుడు “అనఘ యగు జనకుని కూ6ీతు'8న్న నాధ్వి “క లడొకో కైక కొమరువికన్న( ద్యాగిం 1 “కంబ “కన్న పంచమీ విభక్తి (పత్యయముల కుభయ యతి యగును దీవికి. బంచమీ విభక్రి యతి యని పేరు. ఉదా: “క్రిం ళొు..యమృ (కఎఆ=ఆజ్వీర మణము) కల్లు...కలలె (క క. హల్విరమణము) అనఘ...కన్న (ఆ=క. అజ్విరమణము) కలండొ...8న్న (క=క హల్విరమణము) & "కై ' కిట్టి (పయోగములు కలవు, “అనఘ మామామ శకుని సికై కడంగి” క్రై కా చేయిందినట్టి “5 'స్నకొకడు"కు. కర్‌ యుష్మద స్యచ్చద్ది విరతి;ఎ యుష్మదస్మతృ్సదాంళంబు నొండి యచ్చు లుభయ యతియగు హృతదైత్య విభవయుష్మ “ది'పవిషద్భోధనాజికి( *దొ'డ రె. (గడి “య'లిల కులిములంగనె యుష్మ'దా"జ్జ వలన, యుష్మదస్మత్పదములు ఆచ్చుతో6 గలపిన నుభయ యతికి కయుష్మద స్మచ్చద్ది విరతి” యవిఫేరు. ఉదా : యుష్మ *'దు'పవిషద్చోధ నాజికిం *దొడర (దుండొ వ్యంజన యతి) *అివిల. .. “దాజ్ఞ (ఆధా లోవి ఆ స్వరయితి)

80 క రుగాగమ యతి = 'అిగు రుగాగమ మిటు జవిరా'లు సీతం “రోము సతియయ్యె గుణవంతు'రా'ల కానం ఆలు శబ్దము పరమైన వచ్చు రుగాగమమునకు (బొల వంధీ 80-810) ఉభయ ర్థతు లగును. దీవికి రుగాగమ యతి యవి పేరు. ఉదాణ అగు ..జవీరాలు (ఆంరాలోవి ఆ “స్వరి యతి రాము...గుణవంతుేరా'లు (రాఎరాఎవ్యంజన యతి (రిలలు రాయంచ కాళ్ళు దౌలికయవడ్శె *ర' ఖలు పక్షులు మింట.( బాఅంగమపడు. “స్వేచ్చవాయుపుల్‌ పీల్చెడి యైచ్చికులక యతుల సమ్మ్యానమేలకో ; యంకుశముగం) నగ డ్య ము ఇది శ్రీ వా ణ్మీపసాదలసృవాగ్విభవ, తిక్క నామాత్య తనూభవ సుకవిజనవిభే యానంతయ నామభేయ (పణీతంటై న ఛందోదర్పణమునందు గద్యప చ్యాది శావ్యలక్షణంబున్సు గురు లఘం నిర్ణ యంబును గణనిరూపణంబును యైనయతి వి శేషంబులును (బరిగ ణన సంన్హయు) నన్నది శథమా న్‌ సను, న్‌

శ్రీరస్తు శ్రీ పాయ్యగ్గీవాయ నమః ఛందోదర్పణము ది తీయాశా సము

శ్రీరమణ 1 భర్షలోక మ

నోరమణ ! జగ్మ్యతయాభినుతే [! రంజిత ౫ా

రీ రమణ! సంభరిత వా

ణీ రమణ ! యనంతశయన ! నీరజనయనా |!

ఫ్రీ వల్లభా 1 భక్తజనుల హృదయముల కావంద మొస(గువాండా ;

మూ(డులోకములచే( (మూఃడుకాలములయందలి జనులచే) గొవియాడ బడువాడా | గౌర్టీపతి నాసందింప(డేయువాండా | (బిహ్మను బోషించువా(డాః వద్మములవంటి కన్నులుగల యనంత శయను(డా ; / (అవధరింపుముు “రమణ” యను మూడక్షరములన్ని పాదముల వచ్చి నవి. యిందు'ర” సహజ (పానము. కాన ద్వి(పాసాలంకారము. గద్యలక్షణముషు

శనుంగొనం కశాదరహీత మై

పనుపడి హరి గ దైైవోలె బవుముఖ రచనం

బున వెజటయు గద్యమది చాం

చెనుంగు కృతుల వచన మనల దీవీంచు6 గడున్‌* లి

హరిగద్దై (అనంతుని) వలె. బాదములు లేక నావాముఖ (సహన ముఖ) రచవమున (దికాశించునది గద్యము, దావిని దెమ(గు కావ్యముల వచనమందురు. 11/ లిం 61

న!

ఉదా:- “స్వ స్త్రి నమ_స్తభువనరతూదత్ష ! న్ర్రీపుండరీ కాత్త | భుజగపళి సింహోసనారూఢ ! సుర నికర మకుటతట భుటిత సురుచిర మణిగణ (పభా విభాసిత వాదపీఠ ! వేద నిరాదా నుకారి గౌరవ లలిత నూవురాలంళృ్ళత చరణ సరసిజయుగభ! సవ్య పడాంగున్న నఖ మయూఖ ేఖాయిత సురనరి తృ్రవాహ |! వీతాంబరధర ! నూత్న కీఖలా కలిత కటితటీ వటేశ! చతురానన జనక నాళీకశోిత నాభిసరోవర |! యఖండ (బవోస్తండ కలాప గోపన నివుణోదర | శీరసాగర తనయా మనో కేహీకృ్ళత విపుల వశ్న ఖం! కనర్కునక కటక్‌ శేయూర వముఖ భూవమణ భూమీత చతుర్భుజ ! శంఖ పంకజ సుదర్శన గదాధర ! కిరీటమండలాభిరామ! యనవరతే _పసన్న వదన | కౌండిన్య వరద | శ్రీ యనంత పద్గ్శనాభళ 1! నము_్తే సమ్తే నమః) యని గద్య పఠనం జొనర్చు నుత్తములకు న్తుళ్తే మాయు రాతోగ్యంబు లొదవు నని ఏశద వచనంబుల విద్యజ్ఞనంబు లభినుతింతురు, తి ఛందములు;=

సమవృ త్తము లనియడు ను

_త్తమరత్నంబులకు జన్ధు ధామములై పెం

పమిరు సముదము శ) చం

దముల్రై ఛందములు దుహిి సుదర్శనపాణే ! శ్రీ

(పాద వియమము గలవి నద్యములు. అవి వృత్తములు, జాకులు

నవి రెండువిధములు. అ వృత్తములును సమవృ్ఫ త్తములు, విషమ వృత్త

8కి ములవి రెండువిధములు. సము(ద్రము ఉత్తమ రత్నములకు జన్మళూమి యయినట్లు సమవృ త్తములనెడి యుత్తమ పద్యరత్నములకు జన్య భూములు ఛందస్పులు. ఛందో భేదములుల ఉక్రయు నత్యు_క్తయున్వు, మధ్యయును, (బతి ఠి అతి చా గాయ తి, యున్షి క్కు, నాయనుష్టుప్తును బృహతియుం, బం క్రియు మహిత మైన (తిష్టుప్వు, నలజగతియు, నతి జగతియు, వక్యరి, మటి యతి క్యరియును, అష్టియు, వెండి యత్యష్టియు, ధృతియును నతిధృతియున్యు మతి కృఠియు+, (బక్ళతి, ఆ.వె. యాకృతియును, వికృతి యటు సంళృతియు, నభి కృరియు నుత్కృత్సి యనం గీర్త్య మగుచు జరగు నిరు వదాజు ఛందంబు లేకోత్త శాధిశాకరముగ నబ్బనాభ | క్‌ సీ. కరములు వేదముల, కరులు, రాజులు రాగ సంఖ్య, విద్యలు, నిభ చశురిందు, లంగా్యమ్ర వాహున్సు లఖ్నీందు శరములు, గతిలో చనాంబర కవుల రివులు,

రికీ నాగ వేదాంబర నయనములొ, బుతువిధి ఖాస్థుల్యు కరవిరించాబ్ద ఫణులు, అర అ గతి నాగగుణ శాస్త కైరవా_ఫ్రులు డిగ్గ్‌ జూంగ పర్వతలో చనా నలములు, అంవెం శాస్త్ర వహ్ని వాణ శరతర్క_ములుు వాహు శైల భఖేందు రామచం[ద సంఖ్య గతి గతీందు కాహు బుతువాహుు లహినాగ బాహు వేద వావుసాణ చయముం 6 సీ. బుతునవైల శరగజ గతి శేందు లత్నీ భూ శేం ద్వ దినిధి గగనేక్షణములు నిగమాభ గుణగతి నిధి చందగతులు వా రణ ఖర్తుగజద ని రామ ళరులు, త ర్కేంందు కరమున్మితీయ తర్కం విధు అత్నీ పావకాస్థి సము(ద ఇకాణ బాణ వహ్‌ వవ్నులు, (బవ్ము వదనాంగ భుజగేోభ ఫేందు శైలరులు ఛందములను ఆం వె. వేటు వేజం బుట్టు వృత్త నమూవాంబు; వెండి సర్వవృత్త వీతతి యరయ బుతు కరాది శైల సితదీ ఫినయన తో యధికృళాను చందు లబ్బవయన ణ్గ

రఫ్‌ చ్‌, బగిలదమూందఊకోటులునునొప్పుగ నల్వది రెండులత్త లున్‌ దగం బకు జేడువేలు నుచితంబుగ నవ్వల 'జీడునూటివై నగణిత వై భవా! యిరువజాజుగ దా సమవ్చి_త్త భేదముల్‌ వపగుణితలత్షణ స్భురణం బంచిన ఛంద ములిర్వదారిటన్‌ 8 ఛందము లవ్నియు విరువదియాజే. అవి |! యక్షరమునుంది ఒక దానికన్న నొకటి యెక్కువగా నిరువదియౌ శికరముల వలకుండును. కాన వావీలో€ బుట్టిన సమ వృత్తములు ఒకదావి కొకటి రెట్టింపుగా మండునుం సంఖ్య వామము జొళవృత్తములు సంఖ్య నామము జాొతవృత్తములు

1. ఊక్త 8 14 శక్వరి 16884 ల అత్ముక్త శీ 15. అతిళక్వరి 82708 మధ్య | 18. అప్పి 65080 శ. పతిష 18 17. అత్యష్షి 181072 న! నా. క్‌. స్యువతిష్ట 82 18. ధృతి 202144
2. గాయతి య! 10. అఆతీధృతి $24288 7, ఉష్టిక్కు 128 వ్ర. కృతి 10488576 తి అనుష్తుష్పు 206 21. (పకృతి 2౨087102
3. బృిహతి 612 22. ఆకృతి. 4104004. కీల పంక్తి 1024 28. వికృతి 8888608 శీ! తిష్టుష్తు 2048 24. సంకృతి 16777216
4. జగతీ శ006 25. అభికృతి 88554482
5. ఆతిజగతి 8102 20. ఉత్కృతి. 67108004

86 ?8 ఛందముల బుట్టిన సమవృత్త నంఖ్య (తెలిపికొనవలసిన విరు

వది యాజన ఛందమున. బుట్టిన వృత సంఖ్యను రెట్టించి రెంటివి దీసి వైచిన వచ్చును. 87 10886ట6ఒ2=) 18,4%1077.6. 7వ పీన పద్యాంతమునను 8వ సద్యమున వీ విషయమే కలదు. కాన 8వ వద్యము విరర్ణకము, కఎజ లోనిది.

వరగణ వర్థ్యము దీర్ధ్స

సర్టరమగు చో గణయుగంబు చను యతుల సుధా

కర కర్య గుణ, గతి, శర రుచి

గిరి గజ నిధి ఖేళు సంజ శీళకవనాథా |! (1-18)

గణవాచక వర్మ మునకు దీర్చ మిచ్చిన రెండు గణములవి

యర్థము. ఉదాణ జావారెండు జగణములు, భాజరెండు కగణములు, గాజరెండు గురువులు, మొ. యతులను దెల్పనప్పుడు జ్యొతిషళాఫ్ర సంజ లిందు వాడందిడును.

సధాకర (చంద్రు పర్యాయపదమున కర్థము- కేం

కర (హస్తాది లి

గుణ గతి అగ్ని రామవాచకములు రిం

గతి, వేద సము(దాదులు కీ

శర (బాణ) భూతవాచకములు ర్‌ం

షడుచులు=బుతు-కాస్ర-అం గవాచక ములు క్‌

పర్వత, ముస్‌ వాచకములు ళా

గజ, సర్ప వాచకములు కి

విధి=ఐహ్మ సంఖభ్యావాచక ములు రి

జకొశవాచకములు లి, (సన్న)

87 ఈళ్వరవాచ9 ముఅ [10 మార్యవాచకములు | మమవాచకి ములు శకం రొజవాచకములు 16. లాభసంఖ్యలు వశం విద్యలు శకి, _ *“అంకానాం వామతోగతి' యవి అంకెలను దెల్పువవుు ఒకట్లు;, పదులు, వందలు, వేలు, పదిపే లిట్లు తెల్పుదురు. కావి కోట్లు మున్నగువావితో( జివర కొకట్లను దెల్పరు. ఉదా.= (20) బుతు శ్రైల శర గజ గతి భేందులు. బుతు 6. శైల 1. శర 5. గజ క. గతి $. ఇ 0. ఇందు 1. = 1018576 అని పై సదమున కరము. సమవృత్త లశ్‌ణముసు *పౌచ్చును సందును బొారయ!1 యచ్చ త్తిన యట్లు నాలుగడుగులు సమమై వచ్చును (యాస యతినియతి6 'జెచ్బెర సమవృ త్తములకుం, జిలత్తజ జనకా | 9 (వాలుగడుగులు) వాలుగు పాదములు హెచ్చుతగ్గులు లేక యచ్చ త్తినట్లు సమమగు వతరములును (గణములునుు పొసయతి వనియమముమ గలవి సమవ్మ శ్రములు. (మాచన:=- సమవృత్తములకు గణవిభాగము చేయవలసిన మొదట వా యిచ్చిన పాదమును (వాసి, గురు లఘులమ గుర్తించి మూ డశకరముల కొక గీంత గీచి సై వాగణ సంజన (వాసి యతి స్థానమున *__?

08 గీంఠ (కింద వైచి (కింద వృత్తము జేరు గణములు=యతి స్థానము యతి వర్ష ములను 'వాయ+దగును. (రెండవ ఛందముమండి (పాస యుండును. 10వ (పం క్తి ఛందములోపల యతి యుండదు) భ ర న ళ భధ ర లగ ఆ 111 6116111 16 ఉదా : = (శ్రీరమ జణీముథొం బురుహ-పేవనన షట్పద వాదయం చుళ్ళం- యక్షరము (అీ=పే యతి. వ. సమవృత్తము లెట్టిసినిన :-

1. ఉక్తాధందము (వావ) | ల. మధ్యాఛంద ను (పాకివ) “థ్రీ యను వృత్తము (గ) వినయమమనమ వృత్తము (సప) ల 11 థీ వినయం కో బొనరిం విం తుననం తున్‌ 1 శునకున్‌ య! ఏ, అశుుకాఛందము (పాలివ శ్‌కైళ (పా౭వ) | శ పత్రిఘాభందము (పొకీవ) (2వ ఛందమునుండి (పాస నే (కుజ శ్రీ పెంపు /11౬/ గ థ్రీక లతా త్రీరూ సోకళ గల్‌ పారుం అన్‌ ఘోరా పైకొను బిం ఘారీ 12 బాకృతి లోన్‌ కేక

89 (౨) మకొంతి యమవృత్తము |6. గాయ తీఛందము (పాఠీవ) (జగ తనుమధ్యయను వృత్తము అ గ "శయ 1 [ (ఈయ) అగున్సు కాం త య తిగూరుం గా టో 1 కై ఎ గోపాలు విదేవే అగంబు లం క్రి ఆగత ణా 15 నాపాలి వా(గా( బైవైశత మమధ్యన్‌ $. సుపతిషఫ్టా ఛందము (పాశ్‌వ) బ్రాపించు దయంబుల్‌ 18 (1) అంబజనునువృ త్తము(భువ)| శ ఉక్షిక్‌ ఛందము. (పా7వ) ళ వ అ గు (1) మధుమతి యమ వృత్తము వంవిభ లగల్‌ (ననగ డంబరి ముగా వ న గ వంబుజ ముడె బీటీ! | ఖ్సీ రో రి డ్‌ ల్వందిగు హరీ. 14 పం మధుర పనన గల్‌ (2 వం క్రియను వృత్తము(భ,గా) మధుర ములగు చున్‌ (క. జం సుందర్సి మధుమ తినమ రున్‌ 19 భ గా న టో (మదవవిలపితమువి కృజాదుల పేరు ఒక్కుథభ కారం వ వే చక్కగ. గంబల్‌ అన : మధుమతివేలు (న.ళంగ) వెక్కొను బంకిం న్‌ భగ యతి 111 1 దక్కక శౌరీ 17 మధుమ తీన్‌ నథ గల్‌ 12/ 2౯౦) 4

90 (2) మధురేఖ యను వృత్తము | [2] చ్వితపద మను పృత్తము (మ.వ.గు (కంగా మ స గ భ ళ్‌ గా ట్‌ 1 1 రూపింపన్‌ మగణా ద్యం న న జెపెంపా రసగం బుల్‌ వారక భాగురు యుగ్మం ద్‌ఏంచున్‌ మదరే అం బొర6గ(6 జి_తప దాఖ్యం గోవస్రీ హృరయేశా 20, చేరిన వేడ్తంగ వీంద్రుల్‌ గోరిము తింతురు శౌరిన్‌ 22 8. అనుష్టుప్‌ ఛందము (పారివ) | వమాణి(క) యమ వృత్తము [1] విద్యున్మాల యను నృత్తము (జ రవ) (మ మ గ్సా జ ర వ్‌ లం లం లం ఫ్‌ హస మాద్యదృ క్రిన్‌మాగా యుక్తిన్‌ సరోజ వాభు(డ చ్యుతుం విద్యున్మా లావృత్తం బొప్పున్‌ డరాతి భంజనుం డనన్‌ వై ద్యద్వం పిన్‌ సంటో ధింపన్‌' జ రేఫ లున్‌లగం బులున్‌ సద్యఃశే యోదాయం దియ్యెన్‌ 21 ధరంబి మాణికం బగున్‌ 28 9. బృహతీ ఛందము (పాఠ9ివ) హలముఖి యను వృత్తము (ర.వసృ ర న స న 111 1 చి త్త జా తువిగు రువిక్తై యెత్తుండ జలుల వినచో సి త్తు గా రనవ ములొగిం బొత్తగా హలము భియగున్‌ 24

సయుతి చ ఏందములు వదలక పం క్రీ చృందము మొదలుగ నిటమూీంది ఛధందముల నందముగా నుదయించు వృత్తనమితికి విదితంబుగ వళులు వలయు విధురవినయనా ! లిఫ్‌ వంక్రిఛధందము వదవది. అనగా దావికి[ బాదమునకు 10 వర్డ్‌ ములు. అటనుండి యన్ని ఛందముల బుట్టిన పద్యములకు యతి యుండును. '(ప్రావము నుండును) ఇందు నిగ్దేశంపంబడిన యతి స్థానమునకు( బ్రైవర్ణము యత్యిపకరణమునందువలె నుండనగును = భూత్యవాత యతుల్‌ =5 వర్ణము యతి. అనగా 6 వర్ణ మవి భావము. 10. పంక్షిఛందము (పా 10వ) (1) కుక్య(గ్య్యావతి యను వృత్తము (భ. మ.సంగ :6 యతి" భ మ స్‌ గ్‌ /11 టో 11 టో రూపిత రీ తిన్‌=రు క్యవతీ, సం రూవలళ మంబుల్‌=-రూ డఢిసగం బుల్‌ పాపుగ భూతవా= తయతు ల్లొ ఆపతి లీలం=జె ప్ప(గనొ న్వున్‌ 120

9 [2] “మత్త యను వృత్తము. (మ.ళంసంగ: 7 యత్సి మ గ. ప గ్‌ న శ! శే! ఆ గ మొ త్తంబా రున్మభ = ములుని త్యో దాత్తందై సస్సురి ణు ఈగకొ _ రా యత్తంబై షణ్మిత్‌ = యతినొం దన్‌ మ శ్రావ్మ ఈశంబగు = మహి(గ్భ షా, ల ఆటీ ఎాఖాత్‌ న! [0] “పణవ'మను పృత్తము (మంనంయం-గ ; 86 యతి మ ప య గ్‌ ఆం 111 1 ఆ ఆరంగాొ మనంయృ్‌ గసంయు క్రిన్‌ పారోడం చిఠఈ=ళ రవి్యశాం'* తిన్‌ (శ్రీరాజాం బొరాపి నతత్వం త స్వారంచై చనుగావి ఆసంబు ర్విన్‌* వికి (పణవి మవి మాటుపేరు) (4) 'మయూరసొరి యను నృ్త్తము (ర=జుర=గ ; క! యతి ర ణి ర గ్‌ న [1/1 న నూ చూతమా యళోద = సూషపునం చున్‌ 'వేశవ లైందర్హ =, వ్యిశమం బుల్‌ భారిగా రజంబు = పెైరగం బుల్‌ జాతిగా మయూర= సాలిజి వ్పన్‌ 2

(కి [0] శుద్ధపరాటి(ట) యనునృత్తము (మ.నజంగ : 60 యతి మ స క! గ

ఆ 11 (౮ 11 ౪

శ్రీమంతుం డగుఎచి. న్నికృష్ణు విం

ధీమంఠు ల్ప్రణుంతిం వబాణ వి

శౌమంబున్‌ మస=జం బుగంబు వై

రామాశు ద్ధవఎరా టియొన్స గున్‌ 80 [6] మణీరం(ర్రాగ మమ వృత్తము (రంసంసంగ : | యతి

ర స్‌ న గ్‌

ట్‌ (1 116 ౪

శ్రీమన సనస్పరఎపీ రుహమి (తున్‌

(బేమమొ నవృ్పంగాబే ర్హొనువే ళన్‌

రామున వ్రవిరా మరసా గల్‌

కోమలం బులాగున్‌ మణీరం గన్‌ శ్ర!

కేం (తిమ్హష్ఫృందంబు (పా!1వ) [1] తో(దో్రోరక వృత్తము (భ.ళ.ళంగగ = యత్సి భ భ్‌ ళ గగ

1! (11 11 ల

తోరపు వేడుక దోధక _ వృత్తా

కొరము గాగందిళం కొారగ గంబుల్‌

పీరజ నాభువి= వనెమ్మిను తింసన్‌

జారు రామము షణ్మితి వనొందున్‌ 82

రిక్త [బి "ఇం్యదవ(జి” వృత్తము (ఈక-జ,గగ : 8 యత్సి త్‌ నే జ గగ? ఓట! నా! ఆ! లీ సామర్థ్య లీలంద తఈఎజద్వి గంబుల్‌ భూమ్మిధ్ర విశాంతి వీఎబటొంది యొప్పన్‌ (బేమంబు తోన్టైంద వ= బింది వక్తున్‌ హేమాంబ రుంబాడు దురద వజన్‌ 88 [0 *ఉపేం్యద వ్యజ' వృత్తము (జత,జంగగ : 8 యతి జ ళ్‌ జ గగ న. టో 1 కీ టా! న పురారి ముఖ్యామ ర-పూజ పవీయున్‌ సరోజ నాభన్‌ జళ-జా ద్విగోక్తిన్‌ దిరంబు గాన్మది యం-తిన్ను తింపన్‌ ఇరాసు తారీకు ను-పేం్యద వజన్‌ న! ఉపజూతి వృత్తములు థి సమపదము లిం(దవ్యజ వి వమపదము లు పేందవ్యజ-జను నుషజూతిన్‌ పమవిమమాం(ఘులు దద్వ్యు త్క్రమమైనను నదియ కేరు-కములదళా శో | ల్‌ ₹=4 పాదములు సమపాదీములు. 1=08 పాదములు విషమ పాద ములు. నమపాదము లింద్రవజవి, విషమపాదము లుపేందవ(జవి గావి లేక విషమపాదము లింద్రవజ్ఞ వి సమపాదము లు పేంద్రవజ్రవిగావి జీ

95 యున్న ; “ఉపజాతి వృత్తి మని పేరు. ఇట్లర్దసమవృత్తము అవ్నియు మవతాతులే. ఇళ్టం కిలాన్యా స్వపి మ్యిళితాసు స్మరబన్తి జాతి ష్విద మేవ వామ (వృంర) ఇళ్లే ఇతర మిళవృత్తములన్నియు ఉపజాతులే. జ త జ గగ స. న. న. ఆల ఉదా : పినాకి కోదండ ము=విట్టు (యంచెన్‌ (ఉ.వు) లే ళ్‌ జి గగ గ! (౮/1 ఆ శ దానొవ్న గెల్బెంజ మం=దగ్ని సూనున్‌ (ఇం,వ) ఆనంత సత్ర్వుండి ఈతఈ=డంచు మెచ్చన్‌ (ఉవు జాన్టైన వృత్తంబు పహూజాతి యయ్యెన్‌ (ఇంవు 86 (4) రదోద్బత మను వృత్తము (రంనారఎలగ : ? యతి "5 న ర లగ 1౬ . 1! 1, నందగో వవరఎ*ఎ నందమన్‌ .రమా నందుగ్గబ స్వతియొం నర్తుష డ్యతిన్‌ అందమై రనర=ఎ వాహ్వయం బులిం పొందంజె ప్ప్వినరఎ దో ద్దత౦ం బగున్‌ 87 [5] *'గీకతాలంబన' మమ వృత్తము (తంజుజులగ : 8 యత్సి (కలికాంతము. అప్పు త్‌ జి జ లగ ట/ 1 8 (౪! 1 నాశక భవామ ర=వాథు లొగిన్‌ ్రీలోలు విగ్నీర్త న_పేయ ధరన్‌ లోలంగ6( దజావ ల(ఎబొంది వగీ తాలంబ నమైచ ను=నది య౭ిన్‌ 88

06 [0] *స్వాగళి మను వృత్తము (రంవంల=గగ ; 7 యతి ర వన ళ గగ

న న... న | ఆ

వారదా దిముని=* వాయక వంద్యున్‌

శౌరిందే. రుఃడనఎ స్వాగత మొప్పున్‌

సొారమై నయతి = షణ్మితి నొందన్‌

భూరిరే. ఫనళ - ముల్గగ యుక్తి న్‌. లలి (| "శాలివి యను నృత్తము (మ-ర-కంగగు క! యక్సి

మ త | త గగ

గేల ఆ 1 ల | లీ

చజీతోలరా గంబుల్ల = సిల్లన్‌ మ కాగా

ద్యోకంబై షడ్వర్త = యు కిన్‌వి రామం

ఈ గా అవాకొ

బేతేరం గొనింది = నేశవ భావా

స్వీతంటై వన్‌శాలి = పీనృట్త మొప్పున్‌. శీ0ి (8) శ్యేవి(ఠ్ర) యను వృత్తము (ర=జంరంలగ : ? యతి)

ర ! ర్‌ లగ

న 1/1 1 1

ఆరమా ధినాధు( = డశకీయం బుగా(

జీరలి చ్చెయాజ్జ = నేనికం చుంబెం

పారంజె ప్పశ్వేని = యయ్యెష డ్యతిన్‌

స్ఫారమై రజంబణు ఇ పైరవం మిగాన్‌. శీ!

౦07 [0] 'వాతోర్మి” యను వృలర్తము (ను భ.క.వ £ ? యతి మ భ లే వ లాలీ 11 టో 1 కీట చేవాదీ కున్‌హరి.= దేజోన నధిన్‌ భావింపం గాముతు = భాస్వద్వి రతిన్‌ ఈవాతో ర్మిన్‌ మభ = లేపారు. దకా రావాసం వెలగ = మరింగ లయన్‌. శీ కూ వ! గై) చం(దిక యను వృత్తము (వనంరంవ గ! యతి న న ర వ 111 11 న 1 ల్‌ నగణ యుగము = వన్‌రవం బులన్‌ గుణ రసవి = రామనం గతిన్‌ దగిలి హరికఎ రాసమే తమై నెగడు6 గృుతుల = విండిచం ,దికన్‌. శ్రి అప్ప : భదకము. చం(దికయనవి వేటొక నృత్తము కలదు. దావికి వివే గణములు. 8 యతి___*తగవిధి విరమంబు=కా(క(గా” (నిధి శ్రి 19, జగతీధందంబు (పా 18ప) [1] *భుజంగ (పయాతము' అను వృత్తము. (య శీ; 8 యతి ్సి య య య య కా ఆల కీ టైల్‌ న ళుజంగే శపర్యం క=భూషా నుషంగున్‌ భుజంగ పయాతా ఖ్యంఎబూరిం చుచోటన్‌ విజంభై (వభూతా వూవీళ్ళృ గ్విరామం దిజృసం బుగా;ంగూ పృ=జయాద్య్వం ద్వమొప్పుక్‌, 13/200) 41

రం ఏకగణముల భుజం గ్య హయాత-తోటకసగ్విణీ భ్ళళులలో నే గణముమండి చదివిన నదే నృత్తమగును. యతిప్రాసల గమవింపనగుము. భ్యుప:= 'వళూతావసీ భృద్వి=ఎరామల దిజ్నసం. తోటకము:= స చకుష్టము నొందగ సంస్తవముల్‌. సగ్విజీ:= పుండరీకేతణుంఎభూవధూ వల్లి భున్‌ మొ. (0 “తోటక? మను వృత్తము (స శీ; యతి స స ప్‌ స కీ ట/ కీట = 11! జలజో దరని ర్యల=సం _స్తవముల్‌ విలసి. ల్లెడుందో టకఎవృ _ళ్టమునన్‌ బొలుపై సచతు ష్కము=వాం దంగవిం సలరా రంగంవి ల్కుదుూర షయతిన్‌. శీర్‌ నే (0) “తో వ(దృకము" వృ_ఠము. (వ.జ.జ.య : 8 యత్సి (సం, తామరసము,) న అ జ య ప. నూ. 1 ఆ! న. చెలగి వజాయ లఎజెంది ననారీ తీలక ములది యంతిన్‌ మృ దురీళిన్‌ వెలయ. గండోవ(దృ కఎవృ త్త విభాతీన్‌ దిలుక దుమ్ము ల౮దింక జనాభున్‌. న!

రం [4 "చగ్విజీ వృత్తము (6 8: 7? యత్సి ర తల్‌ ర ర్‌ టో న న న దేఐకీ నందనుం = బేవచూ డామణీన్‌ భూవధూ వల్లళుం = బుండరీ శేక్షణున్‌ భావనా తీతునిం= వఐల్క/గొ సగ్విజీ భావనమౌ నాల్లురే =... ఫంబులన్‌ షడ్యతిన్‌. శీ?

1. (నగ్విణి మొదటి గురువును జివర౭ జేర్చిన భుజంగ (వయాతము- ఉదా : సురేందా మరీ పూజ్య = చూడామణీిం భూ
2. ్యసస్వెణీ. చివరి రెండు వర్ణముల మొదటం జేర్చినమ భుజంగ (వయొతము. ఉదా : మణ్‌న్‌ భూసురేం(దాఎమరీ పూజ్యచూడా. ([) *'ఇం(దవంశ' మను నృ్త్తము (5ఈ.త.జ,ర వికి యక్సి త త జ ర్‌ ఆబ! ల 1 క 1 న సాంపార వీదేపు ఏఎసూను€ డైకదా అం పెల్లి. బుష్పాన్హు€ డుఎటాలగ యౌననన్‌ ఇంపార కభూభృద్య తఊి=విర్యద పంశమన్‌ బెంపారు కాజంబు ల(బేర్చు. రేఫతోన్‌. శరీ (0) 'వంళస్థ' మను వృత్తము (జత జర : 5 యతి) క! త్‌ జ ర్‌ కే 1 టల్‌ 1 న. వ నమోన మోదేవ జనార్ద వాయశతే నమోన మఃపంక జూనాభ నొవుడున్‌ రమించు వంశస్థ విరామ మదులన్‌ పమంచి తంబైజ తఈ-జంబు రేఫయున్‌. శీ$ీ

100 [7] *దుఠవిలంవీతి మను వృత్తము (వ భభంర 7? యత్రి న ళ ల ర శీ [1 బో!!! టా!!! న (శుతిహి తాంగని= రూఢమ హాయతిన్‌ యతివ ర్మ్యపము=ఎ. కార్యజ నంటొగిన్‌ (యతవి లంబితఎ తోషత రీతులన్‌ జితిధ రున్‌నుతి = సీయున భథభారలన్‌. రథ (ఓ జలధరమాలి యను వృత్తము (మ-భపుమ శీ యత్సి మ భ స మ లీ టో!!! కీ కీ ఆ లల భ్రీతన్వీ శందగి లితి-జీ _త్రంబారన్‌ మాశతాయం చుంజల ధర=ఎమౌా లావృత్తం బేశేరం గామభ సమ=లిం పొందంగా€ (వీకింది ల్కన్‌విర తికంరిం 'రాపించున్‌. ర్‌! [9] థ్రాయంపదందిను వృత్రము (న భజర $6 యక్సి న ల ప్‌ ర . న. 1 ! న శీభువ నాభిను తు-దేవ దేవువిం 1దిభుము కుందువి టుజష్య్‌పస్తు తింన(గా వభజ రల్లది పిఎనర్మబవి యంవదా విభవ మొపష్పుగి రిమ్మ మంబునన్‌. ర్‌? (కళ. విరుపమ మష్తీ పేరు)

101 (10) మికాక్షర మను వృత్తము (స=జంస=స వలీ యతి స ల! స స్‌ కే [టట న. కీ ీట/ 1 1 ఆ కమనవీ యతేజూ వినగ జ్యయకున్‌ గమలా దిప్పంది లుక(ంగా నజసల్‌ శమమొ వృంగూడం ' గసంకా రముతో€ (చిమితా కరంది హివిరా మమగున్‌. ర్‌్రి [10 జలోద్ధిత గతియను పృత్తము (జ-స=జంస : 8 యతి జ స జ స్‌ నూ. కీ! ట/ కి! కీ కటల నరోరు హదళా తీశాశ్వ తయళా పురారి నుతయం చు-ళూరధ రయతిన్‌ సరాగ మగుచుం జసల్డ సలతో నుర్మువ భయగున్‌ ఆంలోద్ధ తగతిన్‌. న! [19 విశ్వదేవి యను వృ త్తము (మ-మ=య=య ; 8 యతి) మ మ య య టో ల్‌ కీ లలో కల్‌ జానొందం గావ్య (శ్రీ కి.సంటపీ తితోడన్‌ మానాధు న్నాధుంజే సిమాయా గణంబుల్‌ ధీవిత్యుల్‌ ధా్యతీళ్ళ ద్యఎతింగూ "ర్‌రింపుల్‌ శ్రేనెల్‌సో నల్‌గావి శ్వ-రట్‌ సమాఖ్యన్‌॥

1023 18, అతి జగతీ చృందము (పా 18వ) (1) మత్తమయూరమనువృత్తము (మాతంయం=స=గ వర్రీ యతి మ త య స గ న న న. మ్రీాలోఆలీ కీ! ఆ భోజారీ. కుండంంచు బుభూతా త్మకు(డం చున్‌ (బాజిష్టుం డంచున్‌య తి-బాగొ గిరిసం శే ఓజస్ఫీ తంచైమ ఠఈయోపే కనగం బన్‌ ఓజంది ల్కన్మ త్త మంయూరం ఐలరా రున్‌ [2 జలదనును వృత్తము (ఈ=రంనభంగ ః 10 యతి భ ర న భ గ క 1 ఆ! న. 1! ల మొక్కుల కెల్లనె ల్లయగు = మ్లూర్తిగ దా యక్కమ లాకు,;డం చుఃజతు = రాస్యయ తన్‌ దక్కక (పస్తుతిం పజల = ద్‌ందిగు వి ట్లొక్కటి మైకళలే ఫనభం లొందుగు రున్‌ (ఇంరర వృత్తమవి మాలుపేరు [0] మంజుభొషిణి యము వృత్తము ((సంజసంజఎగ 5 $ యతి న జ స అ గ్‌ కీ! లట! . కి 1 ఆ ఆ 1 ఆ దివిజేం (దుండాది యగు=దే వసంఘ ముల్‌ భువిమం ఖాభాష్‌ ణీవి=భో గిరాడ్య తన్‌ 'సవరిం వగాన జసాజం బుగాంత మె భువనో దరస్తు శియ-పూ ర్వమైచ నున్‌. 68

108 (4) (వహర్షిజి యను వృత్తము (మ=నుజంరింగ వలీ యతి మ న జ ర్‌ గ టీలో 1! 1 1 న ల ముక్తిశ్రీ కరుళ వుమోచ నున్మురా రిన్‌ భక్తింటో డజను లుఎవన్తు తింపననా న్పన్‌ వ్యక్తం్యగా వయతి( (మాహర్షి ణీసమా ఖ్యన్‌ యుకంబె మనజ రంగోజ్వ్వ లడ్గణా పీధ్‌. 69 న స జ బి థః అనీ [ల్‌ (పళాతమను వృ త్రము (న=జ=జంఎరంగ కీ యత్రి న జ గ! ర్‌ గ్‌ కీ[1 1/1 . న హో సరసి జనాభ భుజంగ రాజత ల్పా శరణ మునీవ వి=ఎనన్మ తిందలం పన్‌ బెరయు నజార లు=పేర్మి నొవ్పగున్‌ గన్‌ జరను(. (దిభఠత ముఎశ్రిల విశమం బన్‌. 600 [0] రుచిర యను వృ తము (జెంల్‌ంసంజ=గ 2 3 యతి) జ భ న జ గ్‌ . న. [ఒఅ ఆ! ల్‌ అనంగ కోటివి లహుదం గవెభ వన్‌ మనంబు లోనిలి ఏనుమా మనాపస దల్‌ అనన్‌జ భంబులు పసజుగా మనంగ ్రీన్‌ దనర్చు నీరుచి' రకు=దం తిరాడ్య తన్‌ 41

104 [స్తే శక్యరీచృందంబు (పాక వ) [1] వననయూర మను వృత్తము (ళ=జంసంనంగగ : $ యతి) ల జ స్‌ న గగ యా! 1 న. 1 111 ఆ ఉన్నత ములైవ నముయూ రకృకు లోలిన్‌ ఎన్న(ంగ భజంబు లస=ఎయిన్‌ సనగ గంబుల్‌ చెన్నాద వదంతి యతి(.జెం దియల రారన్‌ వెన్నుని నుతింతు రువి=వే కులతి భక్తిన్‌. 82 [2] వసంతతిలకయను వృత్తము (తంభంజ-జింగగ్‌ : 8! యతి త భ న! న! గగ నా. న. 1 1॥ న్‌ గొరీని కాంతజ పాకార ణనామ ధేయున్‌ దూరీకృ త్యపణ తఎదుష్కృ తునంబు జొడున్‌ ధీరోత్త ముల్‌గిరి యంతింద భజాగ గల్పెం పారన్‌వ సనంకతి ల=కాఖ్య మొనర్దు రొప్పన్‌. 68 [8] (వహరణకలిత యను వృత్తము (వంనంభంన-న : 8 యత్కి న న భ న వ ప. . టా [11 $11 కీ టల వనరు హపఖు( డున్‌*ఎవన రుహరి పుండున్‌ గను(గగ వయగు వా=కరి వరదు సున్‌ వనభ నలగ ము=న్నగ యతింబ లుకన్‌ దినువ డు(గృతు అం-బహ రణక లిఠన్‌. 66 (నహరజకలిత గ (మున్స్‌ 2ల (మును చేసిన మణిగణవికరము ; ?గ (మున్‌) 2ల(మును) 1ఓ1$ల(బల్బు !గ(బల్‌ )' చేపిన గమలవిలసితము.

105 [4] సుందరశర్సి యను వృత్తము (ఈభంరస వ:ః$ యతి భ ళ ర స వ న. 11 లా! ఓ 1 శ టో కోరిన కోరిక లిచ్చు-గో మలిచూ డవే మారువి తండియ నంగంమం బుననీ శీయన్‌ వారస చంబుల నొప్పుది న్నగరా డ్యతిన్‌ సూరిజ నంబలులు పెష్పచఊసుం దరవృ త్తముల్‌ 6 (6 ఆపసరాజిక మమ వృత్తము (న న,ర.సువ 9 యతి వ వ్‌ ర న వ . శీ 11 టి న్‌. కీ కీ లీ మునిజ నవిను తుండంమో ఘజయో న్నతుం డ్‌విత రనదృ్యు కుండంనం గగురుం డనం జకున నయుత మైరంసం బులగం౦ బులై శనర( గనప రాజి=తం బహిరా డ్యతిన్‌ 606 (€ అనంబాధ మను వృళము (మంళ.నుసంగగ వి 12 యతి మ్‌ త్‌ న న గగ తే... ఆటో 1 11 హూ ఒక్‌ సౌమ్యంబై విమ్లుస్తు తులను నతి=స వ్యంభై రమ్యస్ఫూ లిన్‌ ర్ముడద విరమ ఖము=ర మ్యంబై గమ్మ్యాకా రంటొప్పు మళన సాగగ (ప్పావ్రిన్‌ నమ్యగ్భా వంబైపొ లునవము రున=నం బాధన్‌ 6 14/2౦” 44

106 7) భూనుత మను వృత్తము (రంనంళంభంగగ : 10 యతి) ర న ల్‌ భ గగ 1! 11, న 1 థీని నపురు షోత్రమ- పింధువి హారా పూవిమ మ/గృవం జఉకొావి = పోవుమ నంగా ధూనుతం బురన భొగరి ఐ= టొందిగ యుక్తిన్‌ పూవిసొం పుగళ్శగ హాకరజ మన్‌వడి నొందన్‌ 68 (0) కమలవిలపిత మను వృత్తము (న గగ : $ యత్సి వ వ వ న గ్‌గ [11] . 111 నగణ మునగ ఇము=న గణము( జేరన్‌ నగణ ముగగ మునొ=న రనట మీదన్‌ డిగిభ విరమ ఇఅము=ది రిమగు నేవిన్‌ దగగ మలవి లసి=తకత ముకమ లావ 608 15. *ఆరిశక్యరీ చృందంబు (పా 15 వ) ఎక | [0 మణీగణవనికర మను వృత్తము (నశీ,స:$ యతి న వ న వ న .. 111 11] 111 116 కనక పువలు వలు(గ రక5ట కములున్‌ మనువ గుతుజణు మును=నా పలితి లకమున్‌ దవరె డుహరి( గనింత గనన ననసల్‌ వివిచి నమణి గణం-వి కరమి భయతిన్‌ 70 మణిగణనికరములో చివరి సగణమును 2గ. చేసిన కమలవిలసితము ; 78 వర్ష ములు | గురువైన _పహరణకలితము.

107 మజణీగణవనికరము కందమగును. 14వ వర్ణము (పాస 21వ వర్ణము యతిం ఉదా : తనవరెడు హరి(గవీతగనన నన సల్‌ వివిచినమ మణిగంణవికర మలరున్‌, (2) మాలివి యను వృత్తము (నంన-మఎంయఎయ ; $ యశి న న మ య యయ కీ (11 [11 ఆల్‌ ఆల్‌ ఆం... ల సకల _ వీగమ వేద్యున్‌-సం నృతివ్యా ధివైద్యున్‌ మకుట విమల మూర్తిన్‌-మా లినీవృ , త్తపూర్తిన్‌ నకలి తనమ యోకక్రిన్‌.నా గనిశాం తియుక్తిన్‌ నుకవు లువివ రింపన్‌-సొం వగువ్వి వ్రరింవన్‌ ళా [8] మకేసర మము వృత్తము (న-జంభంజ-ర్‌ : 11! యతి న, ౫ భ ణి ర 111 నూ. 1! కీ ఆ! టా! ఒ/ యతియ వతార సంఖ్యని రిఎయాద రంబుతో నతిళ యమైన జంబులు భ=జాంత శేఫలున్‌ వితత ముగానొా నర్పియ ర్‌-వింద' లోచనున్‌ ఉతిధ రుసంస్తు తించిన సుంకేస రంబగున్‌ 72 [4 మణిభూషణ మను వృత్తము (ర=నభంభేంర 10 యత్తి ర న ళ ళ ర్‌ న . టో!!! 1! న హా ప్తీరా జభయ విర్హర జు యండజ వాహనా, ధ్వసం సరణ యంచు(వి= తామసా విశమ (వస్తుతం బుగర నంబిలు = భారగ అంబులున్‌ విస్తరం సమణి భూషణ = వృత్తము చెల్వగున్‌ 78

108 (0) మవోజ మనువృతము (వ=జ=జ-భ=ర వ 10 యతి తో నాకీ (క.జ. నవవళివి వృత్తము న జ జ భ్‌ ఈ (1 1/1 ళ/1 11 వ అజ వళ విరంతం _ రార్చిత పద్వయున్‌ భుజగ కులాధి పతల్పుణ బూనిన తింపంగా నజయ తినొంది నజాభ = లరార్చిత మైచనున్‌ మబుజువ గునుర్వి మనోజ్ఞ బుష్యను రాగమై [4 16. అష్టి చృందము (పా 16వ) య. (1) ధియకాంత యమ మృతము (న=ంయంనంయంఎసంగ : శే య న య న య వ *గ 1141 న క ట్ల స అవవి యుశీయున్‌ సతుల జూ6-డాత్తో దృవు(డా పుల్‌ దివిజూ అుదామో దరున క=దేవ శ్లికవే రీ? సవతు గనా(గా నయన య=సమ్య క్ప్‌గయు క్రిన్‌ గవిమ ఈమైది గ్యతిర్గవి య=కాంతా కృతియొ వ్వున్‌ 75 [2] పంచచామర మను వృత్తము (జ-రంజంర-జగ వ 10 యతి) బి ర జి ర్‌ న! గ్‌ కీల టి ఓ యు. [1 1! ల్‌ జరేఫ లున్‌జరే. ఫలున్‌జ = సంయుతం దులైత గన్‌ గురూప రిస్టితిం బొసంగి = గుంఫనం బెలర్వం గా విరించి సంఖ్యనం దిమైని = వి్మ్యశమం బులుంవం గా6 ఆురూఢ మౌచుంది ద్మనాళఎ= పంచదా మరంబ గున్‌, మొదటి యకరము తీసివైచిన హంనయాన లేక సుగంధి. “దేఫయుం బరేఫలుంజురేఫ (యౌసుగంరికిన్‌) హంసయానకున్‌.

109 [8] వద్మక మను వృత్తము (వాభ=-జంజ= జంగ వ 11 యతి . న_ కళ జి జ జ గ

1 1 11 161 1! ఆ

నకలి తంబుగ భణాజ గ-ణరబు- అుగాంఠ మై

సకల దిగ్విర మణంబి లు=-సన్ను తమైచ సన్‌

శకట దైత్యమ దభంజ సు=సన్ను తిపేయ. గా

చికట మైకృతు లంబద్మ ముణ-దద్మ కు (దిట్టం గున్‌. 77 [1 పలసదన మను వృత్తము (నశంసంగ : 10 యత్సి

వ-న న "సానా గ

4111 11 | క 1 [ఆ ఆటీ

వనలు వునన లునుద = నర(గ నగయు క్రీన్‌

వనరు హభవ యతులఎ వపిత మతితో డన్‌

వినుపు చుసుక వులుమ- ణ్‌విల నదుక మృ్మృన్‌

గొనకొ విపొగ డంగన = గుఫల సదనం బుల్‌. 78 (౫ చల్నదశ్రీ యమ వృత్తము (యంమం=నంసంరంగ : 12 యత్రి

య మ న న ర్‌ గ్‌ క... ఆ 1111 న ఓ! జగన్నా ధున్‌లడ్ష్మీ హృదయ జల=జ (పోద్యద ర్కున్‌ అగారీ శారూఢున్‌ సుకవి జనంక ల్ప్మదుమం బున్‌ దగన్‌వ ర్జించంగా యమన సయు=తం బైరగం బుల్‌ మొగింజం (దథ్రీకిన్‌ విలచు యతిఎ-ము క్క-6టినొం దన్‌.?0

110 () 'మేదివిి యను వృత్తము (న=జంభ-జరంగ : 1! యతి (నం. వాణీని న క! భ్‌ అ ళ్‌ ణ్‌ 111 11! 11 1 1 ఆ ఆ ఆ నగణ ముతోజ కారభ గ=ఎణంబు లున్‌జకా ర (వగుణి తరేఫ యున్‌గురు వుంభాతి గా(గనో లిన్‌ దగన _ వతొార వి([శమ ము-దండి గానొన రన్‌ మృగమ దవద్డం డియకా నుంమేది నీసమా ఖ్యన్‌. 0 క్షా అత్యస్టి చృందంబు (పా 17వ) [1] నర్కుట మను వృత్తము (వంజభంజ=జవ ఎ. యత్కి న ! ళ్‌ ౭ జ వ 111 1 ఆ 11! 1/1 కలో కొలిచె దనంద గోపసు తు=కోమ లపొద ములన్‌ దులిచె దంబూర్వ సంచిత పు=దోష ములన్‌సు ఖిన్హై విలిచె. దినన్న నర్కుట మువిర్మ లవృత్త మగున్‌ సలలి తమైన జంబుల భాజొవ లదిగ్వి రతిన్‌. 81 చంపసకమాఆకన్న 4 వర్షములు (ల;ర, గణములు) తక్కువ,

(ద శల0జి యను వృత్తము (యఎమంనంసంభంలగ + 18 యత్సి య మ న స ళ లగ కం. గి 1 11 11 టా గబేందా వద్ధ్వంపిన్‌ ముదిర సదృశుం = గంజన యనున్‌ భదంతుం దాత్సర్యం బునన నవినచోఎ భాస్కర యతిన్‌

(పజాహ్లా దంబైనన్‌ యమన నభవ = ,వస్ఫురి తమై మూ మ్‌ ద్వెజశే మ్థల్‌ మెచ్చన్‌ శిలరి. ణీగడున్‌ = వ్విశుత మగున్‌.

[షే

[8] మందా_.కాంత యను వృత్తము (మళనుత్కత్కగగ : 1! యతి

మ భత న ళ్‌ ళ్‌ గగం టీల ఆ కీ | 11 తేల 1 ఆల్‌ చెంచెంగా” దొంబుజ రజము చేంస్తీత్వ మారాతి కింజే యందంతొ పంబిరు తునక లైఎయద్సు తఈంబావ హించెన్‌ (మయందెన్మా టొడ్డిద శముఖు( డున్‌=రాము చేనంచు. జెప్పన్‌ మందాక్రాం తన్‌ మభ నతత _ గా-మండి కాశాయ కుల్లాన్‌ = [4] పాలాశదళ మను వృత్తము (న ర్స్‌ గగ : && యత్సి

(త్వరిత పదగతి. కా చూ.)

వ న వ న్‌ న గగ న. = మా పదిన యిదుల ఘువులు మంబర(ణ గగగ మొందన్‌ విదియ గునెడ విరతు లు=బల పిపొడ సూపన్‌ టొదలి హరిను తులగ డు౧బటొలు పగుచు( బాలా" కదళ మనఃబ రగుఃంగ వి=జను -లు(గొవి యాడన్‌, రికీ

యతిలోపల నొక లఘువు పోయిన ఫలసదనము.

వదునయిదు లఘువులు( = బరఃగగగ మొందన్‌. [0] పృధ్వి యను వృత్తము (జస,జసయంలగ : 12 యతి

జ స ల! స్‌ య లగ టి 1 ఆ . కి టం న జసందమి లుజపం బులున్‌య లగం=-సం గతిన్‌సాం గమై పొసంగ వనమృతాం శుభృ్ళద్య తఈలు.పొం దంబొదం బిల్ల విస్త్వప సవలో చనావి మము=వృ ధ్వినాంబ్భి ధ్విలో నసంశ యమగున్‌ భవద్వి మతుంలం దుంబెంపొం దినన్‌.

శే19ి “జపొౌ జనయలా వసు్యగహయతిళ్చ వృధ్వీ గురుః (వృ, ర. ఓ) వసు 8 గహ $ యతులు. అనంగా 8! యతి 17? పాదాంతము. అఫ్లే సమ స్త మహినా(శయా-జవిత సారలోకాాశయా? (లన 8-154) అవి ఎత్మాపెగడ కివవర్తము తరువాత సంస్కృతమునందువలె యతివి ఢి లి ణు వాడెను. “అమూల్య మణీభూషణంబులు, గ = జొళ్వ బృ౦ందంబులున్‌ 11పెన 1£వవరము యతి (ఆది 860 మ్‌ ఇ [0 హరిణి యను వృత్తము (నస మంరంప లన : 12 యత్శి న స మ ర్‌ స లగ శ 1 11 ఆటా ఆశే నీ [ఆట 1 జరగు నసమ ,(పోద్య(దే ఫల్‌స-సం గతమై లగల్‌ దొరయ( గముర డ్వేషిన్‌స దృక్తి*తో వినుతిం చెదన్‌ సరప్‌ రుహగ ర్చేశానా దిత్య్వపస _త్తమున న్నచో హరిజీ యనువ్య త్షంబొప్పా రుంబుంరా రివిరా మమై. 86 18, “ధృతి ఛందెింబు (పా 18వ) [1] *మత్తకోకిలి యను వృత్తము (రపజ జభ 11! యతి) ర స బి జ భ ర 1లో 116 స. 1 1! ఆ! ఆ టో ఒక్కచే తసుద రృనంబు మంఎనొక్క చేతను శంఅమున్‌ ఒక్కచే త/బయో రుహంబు ను=నొక్కు చేతగ దందగన్‌ జక్కడం దిగుమూ ్థికిన్‌ర సాజాభ రంబులు దిగ్యతిన్‌ మక్ష్సువం దగ(బా డిరార్యు లు=మ్త కోకిల వృత్తమున్‌. దీవి మొదటి గురువు 2 లఘువులైన తరళము. ((ధువకోకిల) ఒకచేత ౨44 ౨. శంఖమున్‌ (మ. కో ఒకకరాన ౨౨. ౨౨ శంఖమున్‌ ((ధుకోో

18 [2] '"కనుమిళలశావేల్లి ఈ' మను వృత్తము (మంకఠంనంయ 8; 12య) మ త్‌ న య య య డం ఒం 101 1 కం. అ , శ్రీనాథుం (బహ్ధాద్య మరవ గపం-పే స్మృపాదా రవిందున్‌ దీవానా ధ్యవాత భరసు గుణోందీ ర్దువింవా డిరోలిన్‌ గావారూ. ఢాక్తుల్‌ మ తనయ యయల్‌=కా మజిద్వి (ళమంబై వీమల్‌విం డారంగు సుమిత లతా-వే ల్లితావృు త్తమొప్పన్‌ 19. *“ఆతిధృతి చృందంజు (పా 19వ) (1) శాధ్హలవ్యికీడిక మమ వృత్తము (మస్కుజుసుతుత,గ : 18 యతి మ స జ స శి క గ ఆం 1 [1 1100 ఆం ఆలి! పద్మ(పో దృవస వ్వ్పిభుల్‌మ సజస = (వవ్యక్త తాగంబు లన్‌ బద్దాప్తాం చిఈవి శమంజు గసనుం= త్పాదింతు రుద్యన్మ తిన్‌ ఐద్వాక యవిజాం (ఘీసర్మశి తమహా- పద్మ్యాయ యోగీంద్ర హృర్‌ సద్మసా యనమోఒస్తుకతేయ నుచునీ- శార్దూల వికీడి తన్‌ శార్దూలము మొదటీగురువుము రెండు లఘువులుగా మార్చిన మ శ్రేభము, శా; 'సద్మప్తాయ ... 0 శార్దూలవ్నికీడితన్‌' మ: 'నదనస్తాయ ... 344 ౨౨. విిక్రీడితన్‌” ఖు [2] తరళ మమ వృత్తము (నుభ్యర్యస్కు జు జగ :; 12 యతి న భ ర న జ జ గ్‌ 181 11 [11011 11 4 జలరు హోాపిత పోదరీ ముఖ=చం (ద్రచం్శది కలాద టన్‌ గొలంది మీజ(గ లోచనం బలంగ్లో లియొప్సు మహాసు ఖిన్‌ 15 /౨లిం' 41

114 బలుకు చోనభ రంబులుం విదాపన్‌ సజంబు జగంబు లున్‌ చెలవు గాదర కంబునో లిరంచిం తురంధ కజిద్య తిన్‌ మొదటి రెండు లఘువులు గురువైన మత్తకోకిల. ఉదా : “చెల్వగౌా ౨. 42, ౨౨ రచింతు రరీ ధకజిద్యతీన్‌? [0] “మేఘవిస్ఫూరిత "మను వృత్తము (యమన పురంరంగ : 18 యతి య మ న న ర్‌ ర గ్‌

1. ఆ ఆ ఆల | టి టీ ఆ కీ టీ లీ రమానా ధున్‌నాధున్‌ యిదుకు లళిరొం రమ్యర శత్చ్నాయమా మన్‌ సముద్య _త్తేజిష్ణున్‌ దనుజ యువతి సృారహా రాపహా రున్‌ మిముంీ తింబేర్థాం (డరుణ విళతిన్‌. మేఘవి స్ఫూర్దితా ఆ్యన్‌ (గమంబౌ పృ్పంబెద్దిల్‌ యమన ఒముళలన్‌= రాగము ల్లాముకుం దా; (4 “భూతిలకి* మను వ్సళము (ఈ కరుగు జు జుగ : 15 యతి ఈ భ ర్‌ న జి గ! గ్‌ ఆ 1! 1! 1 1 1! 11 నా వా(డెవ ధూమణి చూడవే ,తిదివ (దుమంబు ధరిత్రి కిన్‌ టోండిమి దెచ్చిన శూరు(డీ తవింట్రోలలేరి లనెవ్వ రున్‌ వీంఏది కండనీ భీమవి ,శమ-వృ తిళూతి లకంబు నన్‌ వే(డిను తింతురు భారనం బుల-వెం టజాగ ముటొంద గన్‌ మూ౯డవ యజడీరమును దీసివైచిన మశ్తకోకిల. వాండె కామివీ చూడపే (తిదివదుమంబు ధర్శితికిన్‌ [0] చంటదకళ యను వృత్తము (ఈ సృస్క్యృత,జజుగ : 11 యతి ళ్‌ =ప్‌ స్‌ ళ్‌ జ జి గ్‌ ఆ 110 క ఆ 1 1/1 1! ఆ వీనులా రపి ద్ధపదం బుల్‌-వేడు కగూర్చి దిశాయ తిన్‌ గానవ చ్చిరసా తజజం బుల్‌ గల్ల దిటంబు గంజెవ్పం గన్‌

క్‌

జౌొనకీ. వదనాం బుజశ కళ్వంత్సొర భలోల వమధ్యువ తా।

జాసవాం తకచం (దకళా వృం=త్తంబు సభంగ డునొప్ప గన్‌ ల్లగ “కృతి చృంద ఎబు (పా 80 ష్ము

1. మ_శ్దేభవికీడిత మను వృత్తము (సుభర్యునృమయ,వ. 18 యతి ప ళ్‌ ర న మ భు "లగ ట్‌ ఆ! టీ ఆ టల్‌ కీ ల నూ భవరో గ్మ్యవవి నాశనో సషధక లాజ్యపావీ ణ్యగణ్యుం తుకె లవిభే. ది_పము లావిలా మరవ రోఎల్లాసుం డుగోవిం దు(డం చువివే కుళ్ళళ రంబులు న్నమయనంగోనమకాజుగూడన్‌ నమ ర్యవిధిం జెప్పుదు ర్యాతయో దశయ తింస్మత్తే భవ్విక్రీ డిన్‌,

మశ్రేభము మొదటి ? లసువులు గురువైన శారూలము _ చుః కవరోగ ... =... ఈ శై శా; లభారోగ 4... డుశై.

[9 ఆంబురుహంబను వృత్తము (భ 4 ర్యస్కవ : 18 యత్సి

నే భ్‌ ళ ళ త స్‌ లగ

11 ఆ 111 1 11 1

శారతు షారప టీరమ రాశసుు ధాసమా నమహా యశా

పీరఠద లభృంగత మాలద శసితి వీరిదం _దమణ్‌ ద్యుతీ

హారకి రీటము ఖొాఠర ణాంచిత యందుళ్రీ పతింగూ ర్పిభా

భారస వంబుల భానువి రామముణ ఐబల్కనం బురుహూం బగున్‌-

116 [8) “ఉత్సలమాలి వృత్తము (భర్వనుభభుర,వ: 10) యతి) ల్‌ ర న భ ళ ర వ 11 11101 11 1 ఆ ఆ థ్రీరమ ణీముభొం బురుహ= సేవన షట్కద చాధయళల చుళ్ళం గారర మేశయం చుధృత=ం కౌస్తుభ యంచుభ రేఫనం బులున్‌ భారల గంబులుం గదియ(- బల్కుచు నుత్సల మాలికా కృతిన్‌ గారవ మొవృ(జె పృృదురు= కావ్యవి దుల్యతి తొమ్మిదిం ట(గాన్‌. ఉత్పలమాల మొదటి గురువును రెండు లఘువులుగా( వేపిష జంవకమాలం & ఉదా : భ్రీగల భాగ్యశాలి. గడు(జేరగ వత్తురు తారిదారె చూ. చ సిరిగల భాగ్య ౨4 442 49 48 64 ఎం ౨ దూ ఉక్పలమున మొదటి గురువును అబపకమున మొదటి రెండు లఘువులను వదలి యతి తరువాత, రెండవ వర్ణ మును _బాసమును జివర యకత్షరముమ యతిగను జేసిన కంద మగుము. రెండవ పాదములోవి (+) వర్ణములు కావలెను. ఉదా : చ:- ((తిళ్రు వనవంద్య గోపయువతీ జనిసంచిత భాగధేయ-సత్స్రభవసముత్‌ (88) కన్నడమున ఉత్పఆమాలకు. రుద 11 నంఖ్య యతి (క ఒ౭02) చంవకమాలకు (తయోదళ [14 యతి విచ్చేదరూవము (క ఒ౭04) [4] 'అచంప్లుకము" అను వృత్తము (న్యభభమ,స్కస్యవ : 12 యతి వ వ మ స న వ 111 ఆ ఆ 1 అసం 11 110 10 వరద కేశవ దైత్యవి దారీవా రిజనా భజగ వ్నిధీ కరుణ. జూడుమ మమ్మలని నన్నా-కా రహరీ యవివ ల్కినన్‌

117

వరుస తోనభ భంబుమ సావ=ల్వా లంగళు [దవిరా మమై

యరుదు గామువి పుంగవ వర్ష్యం-బై ఖచర ప్గతమొ ప్పగున్‌ం

వేం శృట్టక్షృతి” చృందంబు,

[1) “చంవకమాలి యమ నృత్తము (న,జ్బభిజ,జజర 2 [18 యతి)

న ఖ ళ ! జ జ ర 1101 1 1౪/1 81 (ఆ ఆకలీ (తిళువ సవంద్య గోవయు వాతీజ ననంచి ఠభాగ ధేయరుక్‌ 'పళవ సముత్క రోజల శిరస్టి శఈరత్న మరీచి మంజరీ విళవ సముజ్జ్వ లక్సద ర-వింద ముకుంద యనంగ నాఢ్యముల్‌ జభము లుజాజ 'రేవము లు-దరటద్‌ కచూలాంకటున్‌ ది ళాయతిన్‌. చంపకమాల మొదటి రెండు లఘువులు గురువైన ఉత్స లనూలం

చం . జభములు ... ... దిశాయతిన్‌

ఉ : జొములు ... =? దిశాయతిన్‌.

7. “వడ్డరి యను వృత్తము (మరభన్యయ $ . క-15 యతులు)

మ ర భ నయ య య టట ఆ 11 న. . టో తెల్లంలై శెలవి (శొం-తిని మువియ తివిం=దే జరిల్లుం దృఢంటై చెల్లెంబె ల్సైమకొ రా=ంచిక రథభన యయఎ-_ల్నెం దమీ(దన్‌ యకారం మిల్గంబా రన్‌బుధా రా=ఢ్యుము రగశ యనన్‌=-యో గివంద్యుం గడున్‌రం జిల్లందే యంగవీం (దుల్‌-జిత దనుజ గురున్‌=జె ప్పృదుర్మ్‌న గ్ధరాల్యన్‌

దీవి మొదటి గురువు రెండు లఘుపులుగా మార్చిన మహా్యనగ్థరం (5%) జిల్ల ందేయం....., పగ్ధరాజఖ్యన్‌ (౫వప్పరు (రం) జిల(గా (దేయం. ..,*_వగ్ధరాఖ్యన్‌ (మహా(నగ్ధర)

కే18

గ) వినమంజరి యమ వృత్తము (వ, జ 4, ళు ర: 14 యత్ర

వ బి గ! న! ణి ల ర

11 ్న 1! నూ. కీ ఆ అటక ఆ టీ హరిపు రిషోత్త మక్కష్ణ కృవావి దియాది మూలమ యంచునా కరివ తివల్క. గ(గావె వితండ వి=కొతు కంబువ( బల్యరున్‌ జరగు( (దియోడి శవ్నిశ మముల్‌న జ-జాజ భాంచిత రేఫలన్‌ మరుగు రువిం్యబ ణుతింతు రిలన్‌వ వనుమంజిరింగవి వృణగవల్‌ = (4 మణిమాల యను వృత్తయు (వుజంస,జునుజ, న శ క్రీకీ యతి

వ్‌ ! స గ! స్‌ న! స

శి శ్రఆట” రో! శి టి 1 ౬/1 కే లో కి టీ! కట! శరణా గత్పార్తి హరణాం బు=జాత దళస వ్నిభాందికయుగా కరుణా వపమూూద; జగదా దిఎకార ఇపురా ణమూర్తియనుచున్‌ వరుసన్‌ సజ్యతి తయమున్‌ (దిఎవార మొనమన్‌ సకార ముతుదిన్‌ దిఠమొం దదిగ్య తి;గవు ల్నుంతింవ మణిమా లవృత్త మమరునొ [5] లాటీవిట మను వృత్తము (నఫటమత్యయ : 18 యతి

న స న స మ తయ 1 ఆ 110 11 ఆ ఆ. ఆ ల్‌ వగణం బులునా లిట్‌పె మతయరల్‌=_ సమ్మ్యగ్భా వంబెయ రుదేరన్‌

క లా.

ఐగలిం టికినే లికయె న్వడునాఎ భావింపం గాలభాసు రభంగిన్‌ మిగుల న్మధురం ఐగుళ బ్ల్వములన్‌= ని_కాంతిన్‌ లాటీవి టవృలత్తం బగువిం దుకళా ధరస మ్నృ్నతనా- మాంకాశం కాతంక విదారీ.

119 లిం ఆళ్ళతిచ్చందము (పా కికివ) (1) మావివి యను వృత్తముభళ 7 గ * 18 లేదా ?-[0-18 యత్సి భ్‌ భభ భ ఈల ళఈ గ 1 ఆ 1 ఆ11 ఆ 1 (7 1 18 6/ కొన్నెల పువ్వును-గో=ల పా(గయు(=గూర్చివ క౩౦0జడ్‌ - కొప్పున కున్‌ వన్నెయొ వర్చినావాహివి యీతవి= వామవ దంబునఎవాలె వన్‌ జెన్సుగ న్యడిభి=పేవ్యను రుల్‌విలం పిల్లర వ్యతయ_ రితయ తుల్‌ వన్నుగ భాష్కరంభాగృతి నేపిల- భాపిలు మావిని- భవ్యము గన్‌. ఆదికవి 8 యుతివే వాడియున్నా(. (ఆది 4౨0 “కావువ వీదెస్టనా తవికిన్‌ విముఖర్వము గల్లదు ల కీమెయిన్‌" (త్రీ!-90) "కూలియు( గొంతియి-సుక్పు(గం దేజము-గుందక వహ్ములు = స్ర్రాంళథొ (తీ "1 ఇట్లు తిక్కనగారు 19 వాతివి, 7 18 10 యతులను వాడియున్నారు చీవి మొదటి గురువును ₹0గ లఘువులుగా( చేసిన కవిరాజ విగాజితము (వృ.ర- మదిర) ఉదా ; చెలువుగ ... ... చ్మితయతుల్‌. [1వ] మహ్వాానగ్ధర యను వృత్తము (ఫకుశునుస్కరురుగ : $=160 యి స త త వ స్‌ న | ట/ కాలచెం (టోత్సాహ వృషత్తిం=గు తఈలభు -నముల్‌ ర్‌ ర గ్‌ న న న =గూడరెం డంటఘులం దా ఐబలి/(బా కాళంబు చేరం=ఎబ విచెంగ డమకె బాపురే వామనం డ

120 స్టలితా టోపాడ్యు(. డంచుం=గ రిగిరి విరమా ఎకొరమా రన్‌పళా నో జ్వలసో ద్య(దేఫ యుగ్యాం_ళ యగురు లమహో =(వగ్ధరం జెన్సనా వన్‌ 104 [దీవి మొదటి ఓల, 1గు అయిన (వగ్ధరం (కొల్చెం......ద్రా) (0) *ళ్యదక'యను వృత్తము (ఈరవుర్యనుర్వన్వగ 12 యతి (కా.చూ. భ్యదణి) భ్‌ ర్‌ వ్‌ ర్‌ - 1!!! $ వ ఆఅదిభ జేపియ వ్వలర నద్వ=యం న ర న్‌ గ ప... = / బునొగి మూడుతా వకము.. లన్‌ బాదుకొ వంగనొ క్కగురు వాంద=బట్రై విరతి రృుదసం ఖ్యవిడి నన్‌ గాదన రాదుభ దచకము వాంగాగా ఢథమగు వృత్తమొ న్పంగృకు లన్‌ (శ్రీదన రారనా శితవి కానచిం తికఈకఫ ల్యసదా వనృహ ఈ॥ 106 లలి “విశృతి చృందంబు (పా క! వ) [1] “కవిరాజవిరాజీళత” వృత్తము (వ జక వ: 14 య/8,1420 య) న బి టి జి న! [111 1 టీ! యూ. కిం! కమల గళంబు ల=క్రైవ డిజెన్న గు=ఎకన్ను జ గ! వ నా. 1 ఆ లుచారు ముఖ్య భలున్‌

191 పమధి కవృత్త కుఎచంబు లునొవ్చ( గంశ్రైల రసర్త్తు విశాల యకళుల్‌ సముచి తనాన్వి తంషడ్డ లగంబమి ల=జొను గందాడి రిచ్యక ధరున్‌ రమణు లుసొంన లారంగ విరాజ వి=రాణీ శముంబ హు=రాగ ములన్‌. పోమయాజి రెండువిధముల యతుల వాొడినాడు. జనరహితంబుగంజేసి యపాాతప్పంజావానరిందు( గుర్యువవరా(స్రీ 1-50) అనవుడు నిట్లను-నన్నరపాలున-కాతండు మోత్షము=నర్ధి జగత్‌ (స్త్రీ [01 [2] అళ్వలలిత మను వృత్తము (న,జుభుజుళచ కువ 71) యతి న జ ల న! 141 కా! ఆ! కల ఇనవి రమంబు నన్నజ భజంబు ధ్‌ జ ల ే 1!!! 1 ల నూ. *లింపుగ భజంబు అంభవ ములై చనఃజ ననొప్పు నశ్వల లితంబి ఎన ృతు లంజెవ్ప౯ గావిళ దమై యనున మవైభ వోజ్జ్వలి హరీస =హ్మ్యసక రరోర్వి దారణ చణా విమఃగొ వియాడ ధన్యుడు గడయ్య =నీకరు ఇణదాన నంతను గుటన్‌. 156 / 05౦ 61

129 [0] వద్మవాళమ్లను వృత్తము (త 7. గృగ 18 యతి) (88మా) నే ళ్‌ త్‌ త నా... టల లీ క ఆటో! మున్నెవ్వ రున్‌లేని కొలంబు నన్‌ సృష్టి ళ్‌ త్‌ త గగ టి టేక్‌ ఓ ల్‌ =మూలంబు గా(దిదగ్య గర్భున్‌సృ జించెన్‌ మున్నీటి లో/బాన తల్పంబు పై వెన్ను ఎమోపెంది లోకంబు లుంగుకీ నుండన్‌ ఎన్నంగ పవీఠండ నాద్యంతు€ తతలిచున్‌ వి ఎరీక్షీంతు రెవ్వావి వాండెల్ల నాడున్‌ నక్నేలు నానర్కు విశాంత మైపద్మ =వాభంబ గున్‌స్పష్త ఠంబుల్ల గంబున్‌ ఏ4, *సంశృతి ఛందంబు (పా కవ) మ న న ళ ర్‌ టీటీ 1 1 1 హా థ్రీనాథున్‌ పర పి జాడున్‌-సి తసరో జాతనా ళ జ య [8 1! కాల భున్‌-జిత విశాట వశేణ్యున్‌ గానోదం చితర సజ్జాన్‌-గ రిలయ ధ్వాలతభా మంఎగన కవస్త్ర విలాసున్‌

198 జానొందన్‌ మనత యుక్తిన్‌-స రభజ ల్యాంరమై కుం=జర యతిద్య యమొప్పన్‌ గానిట్లిం పెనంగ! జెప్పెంంగ విజనం దిష్టమూ ర్మిం-ఘన్‌ నమాగ మరీతిన్‌ 2) 'సరపిజి వృత్తము (మతృయనటస ః 10-18 య, 82మా) మ త్‌ యే వ్‌ న 1 లీ 161 మౌళింబి ల్లం-గోలొ కచేతన్‌ _మజియొ న న న స 11 "1 8488 6 కకర మునుమ జణీమయ లతయున్‌ బాలే ణు-ల్లోోల వసింవన్‌ =ఐసుల

• వొదిగి చను=ప సగ ల (వళువున్‌ జాలంగొ ల్వం=జాలి నంగోర్డు ఎల్పఫల ములగు ననఎస రసిజ మమరున్‌ బోలంది హ్హంవ్యాళశ విరామ -స్ఫురదు రుమతకత యను లనన నసలున్‌,. ఈ లక్షణమున 'నౌ6 విల్లం-గో లొకి = ఇత్యాదిగా రవ వర్ణము ఉపానయతి కలదు. '“సందింధించున్‌ మత్యలు నానా=సలు దళవిధి యతి సరసిజమునకున్‌” (అప్ప. 4808) అవి పాపయతి మానివేయబడినది. సరసిజమును గందముగ మార్పనగుమ. 9, 10 18 వ. గమనవించునది. క. బాల్య శేణులు _మోలను "వా" “లం విసుల నొదిగి చను=ఎ*విసగళి వభువున్‌. [0 వ. మండి మజీగణనికరము. "వసుల నొదిగిచను నసగల (*పభువున్‌”

విత్త [8) *'కౌంచపద' వృత్తము (ళముపుభున కియ : 61110 యతులు) భ్‌ మ న భ (7 ఆం 11౫/౪ 81 కాంచన భూషా=సం చయమొ న్పన్‌-ఘన న వ ల! య ఓ ఒ/ కుచట్‌ రమున= గవువ సియాడన్‌ జంచల నే,త-ల్వం చనతో డన్‌-సము చికఠకగ తిపెనుు -చవిత నుంగొల్వన్‌ అంచిత లీల=వ్మిం చినకౌ రిన్‌_హరి దిభస రిమిత= యతులొ న(గూడన్‌ బూంచిర చింపన్‌=గౌం చపదం విఎమ్య్ముగ భమస భననం ములున యలొందున్‌ శౌాంచవదవృ త్తమున భుమ,స,భునువువుయ గణములును 86-11-19 యతులును (82 మా) మండుమ. వీవిలో 6వ వర్ణ యతి _పాసయతి, మిగిలినవి సాధారణ యతులు. (చీ 1100) కప్రాంచిత లీలన్‌ =.శంకరనందంపకటిత విరతులుణభమసళభనా న్యల్‌ ఆొంచపదవృత్తంబున( జెన్నాంర6గ(దిలుకుదు రిలణగవివరులెల్లన్‌ * (అవు. ఉల?) ఇందు 6వ వర్ణము (పాసయతిగా లేదు. ఎట్లాలపెగ్గడ (హరి.ఉ 822089) 'పారవివేకా_సౌఖ్యవిలోకా_సక లరిపుభయది_సమద సమీకొ' యవి 6న వర్శిమును గేవలయతిగానే వాడినాండు. సంస్థృతమున విది ఆతికృతి (25) ఛందములో నిది %క్రౌాంచవదా భ్యౌస్ఫౌ నవ నానా వివు శర వసు మువి విరతి రిహ భవేత్‌ (వృంర. ఓ100) ఆొంచపదలో భృమృషుభువువును నవ, గములు గణములు.

శీ3స్‌

(ఇషు క్‌ (శరు ల్‌ (ఎను) & (మువి క యతులు. అనగా ర్‌ంరీరీ

విచ్చేదిరూస యతులు. 2$ వర్ణము సాదాంతము. దీనిలో చివరిగణము-

న్కు గ. తెలగులో య-గణము,

ొంచవదమును గందముగా మార్చవచ్చును. $09=10=18 వర్ష ములు

గమవింపనగును.

క. నందిత లీలన్‌ శంకర “నం**ద'(వకటిత విరతుల=-నిలినదళామొ. ఆొంచపదము == రుక్కవతి + కమలవిలసితము నందిత లీలన్‌ -“నం'దకుమారా (రక (వకటిళ ఏరతుల-“బల రిపుమి[తి” ”" (కమలవి)

[ * ₹కాంచపదీవృ త్తంబున6 దెన్నాంరలగ4 వలుకుదురు(గవివరులెల్ల న్‌" అను వీ లతణమున యతులు తప్పు (చూ ఒక్తరుగున వి(శాంతులు 1100 పుట 08) యతివీయతి అన్న. జఅళ్వా 8. (10.114 ]]

౭ఫ్‌ం అతి (భి) (ధి కృతి ఛందంబు. (పా 25 మూ

[1] బంధుర మనసు వృత్తము (వ 4సుల $ గ ; 189యతి 80 మొ

న న న వన ప్‌ [11 11 1 11॥ 17 బుభువు లుదితి తనయు లుసమ విలులై భ ళ్‌ భ గ్‌ 1 క టల్‌

=యెలతయు మత్సర ముల్చెర యన్‌

రభస మషెలర(ం గలశ విధిద అవ(గం =[(గక్కునల గవ్వపు( గొండకు వీ

*26 (వపభువ నువగం గుదురు గవిలి వెనవం =దించద శాక్షర వి_శమ మై వ్రళమి గులంగ ననన సనన భ-భళగలాా =వింధుర వృత్తము చెప్ప(ద గున్‌, 112 బంధురవృత్రమునకు సింధురవృత్తమనియు, *దినాదివి (9) యతీ యవియు గలదు, (శమము, ననన నవన భళభళ గ-గణ శాంతి దినాధీన వి_శమమై (వమద దలనలయ భరితవి=రచనన్‌ బంధుర సింఢుర వృత్తమగున్‌. (కా,చూ. 147) (2) 'భానరవిలసిళ' మను వృత్తము. భ్‌ న ణి య టి నా. నూ. గోవవి కరము లవేలి నవానిం ళ్‌ వ్‌ న స్‌ ణ్‌ టి! 1, వ. 1 ఆ ఆ ఎ=గోవృష దమజు( లనడ చినవా నిం గోపక లను,బ మియించి నవానిం =గుద్టకు విలస నమొస( గినవవ ఏం గోపకు లమునె లయించి నవానిం =గొల్బెద మనిబు ధులిన యతి(ది ల్కన్‌ టవొపుగ భనజ యర్మాశి తనాసల్‌ =థాస్కంర విలపి తఈమగు గురుయు _క్రీన్‌. శ18

1 ఇదియు( (_గొంచవదము మున్నగువావివలె+ గందమగుమ. 11=1ష20 వర్ణ ముల గమనింవనగును. గోపవికరముల నేలిన *భూ"”పుం” గో వృష దనుజుల(ఎ'ట్లొ డిచినవావిన్‌. వర, “ ఉత్కృతి చృంద౦బు (పా 6వ) [1] *భుజంగవిజ్బలితి మను వృద్రముం (వుమఃకువశీరుస్క్యవ : 810 యతులు) మ మ త న ఆం... శ, స్వారాజా ర్క్‌వాకా రాఎతీళ శితప న న ర స వ 1 ॥ వ | 1 / నవనసమ నయన =సర్వదా మువివం దితా ళు గౌరీశా ద్యామర్త్య మ్తత్యాక మలఠ వజన కమధు =కిటథా సరమ రవా సూ గ! థ్రీరామా హృాత్స్వామీ యంచున్‌-జె ల6గిమ మతఠతన వనల _ -జెండరే ఫకలున్‌ లగన్‌ ఘోరాఘౌ ఘాఖిద్వే. షింబేర్డా. నంగవ సుదశళ యతియ ఎ/ంభుజం గవిజ్మం భిఠతన్‌ం

128 [2 “మంగళమహాశ్రీ' యను వృత్తము. ! జి స న ఆ 11 116 విశళ్తము లజూపు లనుజి త్తజాస్‌ భ్‌ జ స న గగ నా నా 1 11 ఆఆ తంగరీవన యుణజెంది గజదం తియితు లొన్సన్‌ న్ఫ్తము లతోడం దరు=ణీ మణులు గానరు. చింవింపు చుసుమం గళము హాళశ్రీ వృత్తము లంబాడీ. రిసు-వృ కుచ కుంభము ల=వింత జగియెం తయు(ద లిర్నన్‌ మత్తిత' రునద్ఫ జస=నం బులిరు చోటులల ద=వర్ప౭ గదుదం గగమె అర్బన్‌, డీవికివి, లయళగాపొకిని భేదము : చివరి రమా (భల) మాత మే- కీచి త్తముల జొప్పులను = జిత్తజుని తం్మడిపయి మ తగజదంతి యతు = రతుకొవి యొస్పున్‌ి అానటీ అఖానీ వ, ఇవి సమవృ త్త భీదములు* నమవృ త్తము లిట్లుదాహరింప(బిడినవి. సర్వవృ త్తము లువదేశింద€ ఐడలేదని సహృదయు లా(గపొితపరాదు. “అఫై తస్మన్‌ శద్టోవదే శే సతి కిం శద్దానాం (పతిపత్తౌ (పతివద పాఠః కర్తన్యః. గొ రశ్వః పురుషో హస్తే శకుని ర్యృగో (బాహ్మ్యణ ఇత్యేవ మాదయ ళ్ళద్దాః పఠితవ్యాః ? నేశ్యాహ. అనభ్యుపాయ ఏష శచ్దానాం (పతివత్తౌ (వతిసద పాఠః (పాంభా వస్పళ). ఇన్లే ఛండోవిరుక్తాదులు నవి గమనింనవగును.

కలం శొక వృత్తమల గల్పించికొనవచ్చును. పొమాన్యముగా

వృత్తముల చివర గురువుండును. అంతమా[(తముచే నది వియమము కాదు. . అభ్వుంతనృ త్తము మండవచ్చును. జగణము లఘ్వంత మే. చతుర్ధగణం మౌకికదామ (వరం న. సమివృ త్తంబులల “బంచపాది యను వృత్తము.

పాద చతుర్వృు త్రంబుల

సాదరమున( బంచపొది యను సమవృ త్తం

ట్టైదవ పాదము గలిగిన

మాదయితాకృతులయందు మహనీయ మగున్‌. 128

థ్రీవతి. బేరురంబున ధరించిన లోగి చతుర్ముఖుండు బా

లీసరసీరుహంబు 5కు బిడ్రడు(గా విలసిల్లు మేటి క్రై

లాసనగాలయుండు జడలన్‌ సవరింఏ౨న యీటి పుట్టివిల్‌

బాసుర పొదవద్మమగు బిల్లీదు( డివ్విభుండంచు సన్నుతుల్‌

“'ేపిరి సన్ముసీం్యదులన జెన్నగు వృత్తము సంచపాదియై. [120

సమవృత్తములలో వైదవపాదమున్న( బంచపాది. “శ్రీసతి”

ఉదాహరణము. ఇది ఉక్పలమాల కాన గీవి కుతృ్పలమాలిక యని పేరు. ఇస్లే అనేక పాదములతో( బద్యముల (_వాయనచ్చును. 'పూ(ఠమెణుంగు లున్‌” ఇత్యాది పెద్దన బాటుదార. ఉద్ధురమాలా వృత్తములు

వర(గ6గ విరువది యాజ

తీరములకును నధికమగుచు( జరణంబులమన

ద్దుర మాలా వృదత్తంబులు

జరుగు లయ్యగాహ్‌ మొదలు జలరుహూనాభా | [100

17 /వ₹౯ంి 41

శరీ0 చివర ఛందస్సు ఉత్కతి. ఆది ఇరువదియాణవది గాన విరువది యాజఅతషీరముల పాదములతో (6 బద్యములు పూర్ణియయ్యెనవి తలంపరాదు- ఇరువదయాణుకన్న నెక్కువ యక్షరిములు (గురు లఘుపులు) గల “లయ(గాహి* మున్నగు పద్యములును గలవు. [1 +ఏకోన చత్వారింళ (88) న్యా(తా గర్భితంబు, (తింశదతరం (80) బైన "“లయగ్రాహి”, ! జి స న ళ్‌ ళ్‌ లో న. 1 ఓ ల కల్‌ ఎందువి లనేజ మలం-కం దలన ఛావత వ=మంది. కొవిచే సిరొకొ _నిందుండు యళోదా సుందరి యుంబూర్జ విధినం దిరిక ఊఈందొర సిపొంద యినము స్వుతజి =నందను విగా శ్రీ మందిరు వినంచు విటు=లం దముగ (బొసము లు్ళగందు కొనిచె. స్పుమువి _బృందము లయగా హిందన రంగాభ జస=-లుం దగన కారము ను=టొందు విరుచో టులవి _లుఎదభ యలందన్‌. (ఏకోన చక్వారింశత్‌ మ్మాతాగర్భితము 488 మా్యతలుగలది. శీంశదకరము 80 వర్షములు) లయ్య్మగాపా పాదమునకు 88 మా. ళజుస్క్యను భ జృస్యృన్కభ యి గణబిులు, యతులకు బదులు పానలు $_17=25 అలో అనగా( పదేసి మాతలపైనం (బాస యితులుండునుంజ దీని ప్రాస మొదటి గురువులను రెండేసి లఘువులను వేసిన లయవిభాతి. సామాన్యముగా వీనిలో వై దేసి మాాతల గణములు 1? (7౫05=85్స్‌ ఒక నాల్గు మాాకల ((గుగులుల్కగ) గణము నుండును. దీవికిన్న జయభ(ద రగడ కొరి మ్యాత తక్కువ. (యళోద)

న! [2 ఏకోన చత్వారింశ (08) వ్యా(తాగర్భిత ఫాదంబును, జతున్తింళ దక్ష్‌ర (4) పాదంబునయిన “'లయవిభాతి. న స న వ త. నవ | . టో పడయ రెతనూ భవుల( ఎబడయు దురుగా కపెర వ్‌ స న న వ 1 | టం 1 | $ీ | స =ఎపడ(తు లుముళ ర్హలును -బడసి రెతలం పన్‌ బమిడమి నలనం దుండును =బిడతు కయళో దయును అగడుపు వణిగ్‌ -శ్రయము ఐవిడుకొ నినపు త్రున్‌ ఖఐడసి రంటయం చుబెడ ఎగడరు నసన (శీవృతి6 =ఎగడన సగముల్‌ పోనంగ ఎవిడల యవిభో తిన్‌ నొడువు దురున త్కవులె _పుడును విరితీ నియలు ఎవడియు పగిదిన్‌ రనము ఎకడలు కొనుచుం డన్‌ లయవిభాతి (పాస పూర్వాక్షరమన్నిట సమానముగా నుండ! దగును గాన) వువువు నృషును వుస్క్యన, వృన్క్యగ. గణములు 10 మా,కఠపై 6 (బాన యళశులు. చివరి సగణముమగాక మిగిలినవానిని వ గణములు జేసిన లయహారి. [4 ఏకోన దత్వారింళ న్యాకా (88) గర్భిత పాదంబును సప్త _తింళ దశరంబును (87) నగు *'లయహారి. న న వ్‌ న్‌ న న్‌ స గ్‌ క 1 111 | 11 ఆ చదుపు లునుగి దువులు నుఎజదు వసుఖ మొదవు నవి=మ ది(దల( పవల _దుమును =జదివి రెధరి షతిన్‌

189 సదమ లినహృ దయుండ న=ంటొద లుదితి సుళను తుండుఎమొ దలవ లికిన పలుకు _.జదువ( గముకుం దుం డదనె టింగిమ విపెగ ద=చది. వినర గువుకొ డుతుఎచ దువుతు దినొక' సవికి =ఎనొదవె నెయటం చున్‌ బదునాక(డు వ గణము లు=గది సిసగ మెనయ భవి=వి డిఠతము గబధు లుపలు కుదురు లయహా రిన్‌ లయహారి 87 అక్షరములు. న 11 పుగ గణములు. [10) మాృాత_పె పాస యకులు. ఈవిధముగా వానావృ తములం గల్పించవడ్చును. దచడువులుం గిదువులును “చదువులును గిదువులుంి మొ. (4 “తిభంగి” యను వృత్తము, ననన ననన సస=లు నుభమ సగలు మదన రినటిం ఫ(గణం కన్‌ నలు వంకంబెం సదొలం కన్‌ మునుకొ వినఖ ముఖ-_ము నవెడ గదలుప=జలు ( గడునా ప్పగువీ ఇల్‌ నె ఉజాణల్‌ వేలుపు గాణల్‌ వనరు హజ వితువి = తనయులు మొదలుగ=-ఘన మకు లాదటతోడన్‌ (కుతిగూడన్‌ వెన్నునిబాడన్‌ వినగలిగివన వనది=జననము ఫలమవి=ఎమువీ జష మిందు కుభాంగున్‌ దగుభంగిన్‌ జెప్పు తిభంగిన్‌. (వతి పాదమునకు న 6 సృపుళుముపుగ గణములు, 041? మా్యతల( (బాన యతులున్న (తిభంగి (42 మా 84 న

1లీతి ఢు నాటి

మతియయి నర్వ నమవృత్తము లెట్టివనిన క

ధి ఆశా బ

ధర నొకటియు మూండును నగు

చరణంబులు మథఠీ ద్వితీయ చాలుర్ధికవి

స్ఫురితాంఘులు ౯ దమలోనను

సరియగు నర్ధ సమవృ త్వ చయమునం గృృష్జా. [117

1-8 బాదములును 9-4 పొదములును సమముగ నున్న నర్త నమ

న్ఫత్తములు ( ఎవి పాదములు పూర్వార్ధిము, $=4 పాదము లుత్తరార్థమ్యు 'పొసనలు సరిగా నవ్నింట నమండనగును. -యళకూతా యా పద్యములను బట్టియే యుండును

జరగునందు స్వశ్దానార్ధ సమమనంగ

ఛంద మొక్కల విట్లీ లమణము దగుల

నమరునట. బరస్తానార్థ సమమునా (గ

నెలమి. దరువాతి ఛందంబు గలయు గృష్టం 116

(1 స్వస్థానార్ద సమవృ త్తమవియు శ్రి వరిస్తానార్ద సమవృత్త మవియు అర్ధసమవృత్తములు రెండు వఏధములు, ఒకసపే ఛందమున రెండు వృత్తములు గలిసిన స్వస్థానార్థ సమవృ త్తమ. ఖవిన్నచ్భందనుల రెండు వృత్తములు గలిపిన6 చిరప్టానార్థ సమవృత్తము. క్షే స్వస్థానార్థ సమవృ త్తములలో నారీప్లుతము అను వృత్తము రోద న్వష్మధ్య-గేహామతాగా పారంబు సుద్య త్తశ-జల్లగంబున్‌

క్షే 4 బూరింనంగా( బొదఎముల్‌ రెంట రెంటన్‌ నారీపష్ణతంబయ్యొ-ననంతమూ ్రీ- 119 పా 11 వర్ష ములుండు (తిష్ణున్స్ఫందములోని దీనద్యము, 1-8 పాద ముల “మ-తఎతంగ=ంగ'ము లుండుటచే నవి *శాలినివృ త్త పాదములు, ₹ యతి. ఒ4 పాదములలో తత జ గ గ ము లుండుటచేనవి ఇంద్రన,జ పాదములు, 8 యతి. దీనికి నారీప్లతి మవి పేరు. అప్పు. నారీమతము ఇంద్రవ(జోపేం్యదవ్యజల కలయికచే నేర్పడు నువజాతి వృత్తము స్వస్థానార్ధసమినృ త్రమే. “ఉపజాతి యమనది శొతివాచకము, కాని వృత్త మ్యాతమునకు( బేయిగాదు. 'విషమవర్శ సంఖ్యానాం వీషమ యతికానాంచ జొతీనాం మిశణే ఉపణాతీర్నామ వాసి అవి సరన్దానార్థ సమ విషమ వృ త్తములకే “ఉపజాతి” యను పేరు విషేధింవంబడినది. వ పరస్థానార్హ సమవృ త్తములలో ఖి ఎ న్వునోహర మను వృత్తము. క్యారాజ రమేళ త-జావ ములు ద్దరమై నసకా రచంతు ష్కముతో€ గూరంగ సగంబు లు=ంగూడి మనో హరవృ త్తముచె ల్వగు=న (దిధరా 1=8 పాదములు 11 వర్ణములు కొనః (దిష్టువృందములోపివీ £ఓశీ పాదములు 10 పర్ణ ములు కలవి కాన జిగతీఠందములోనివి 18 పాం తుజుజ,లుగ ములుండుటచే గీకాలందిన వృత్తము యతి $. 24 పాద ములస శీలుండి యతి $ కొన తోటకనృ త్తము. ఇట్లు గీఠాలందినం తోటకవృత్త సోొంకర్యముచే "మనోహర ' వృ త్రమైనది.

కేరిన్‌ వివమవృ త్తనులు, వషమవ్చ త్తందులు వెలయు. బాదంబుల గణములు వేర్వేలుగా నొనర్ప నవియు స్వస్థానంబు నటం ఐబరస్తానంణ సర్వి పరద్ధాన సంబ్బక౦బు నొక్క ఛందంబున నొగి. గొవి పాదముల్‌ వేభైన స్వస్థాసి విషమమయ్యె వాకఠకవాది మొక్కట నున్న పొదంబులు (కిందటి ఛందంబు నందునైన మీది ఛందంబు నందైన మెజయ! జెబ్బ వవి పరస్థాన విషమస్ఫ త్తావ్వాయములు-- 'వెండ్‌ సర్వ వరస్తాన విషమమునకు నన్నియును జెప్ప ఛందంబు లబ్దినాభం 110 (విషమవ్ఫ త్తము ఆ పూర్వార్థ్‌ వరార్థములు సమముగా లేవి వృ త్తము 1-89 £4 పాదములను వేలువేలు వృ త్తములలో( జెప్పిన విషమవృత్తములు. 1 ఒకే ఛందమున నట్లు చెప్పిన స్వస్థాన విషమ వృత్తము. ౭ భిన్నభందముల( జెప్పిన! బరస్టానవిషమవృ త్రము, 8 లిన్న భిన్న ఛందముల ట్లు చెప్పివ సర్వపరస్టానవృ త్రము. కే స్వస్థాన వివమమన్ఫ త్తములంం

1. 'అంగజాఫ్రము భూరిభ మంబు=ల్పొం దుసగలి వీం పార(గ వర్రం=బై యటసొా మున్‌ శౌరీవి స్కంసజం బుగాంత మై యారూఢం బగు=నం గజాస్త్ర మున్‌. [22

కల6 వతి పొదమున! బిదేసి వర్శములున్నవి కొన( విం క్రిఛందము. $=ని పా *ళమం.స.గి 8 యతికాన రుక్కవతీవృ త్రము. కి పా మ.ససజగి |$యతికాన శుద్ధివరాటి ఇట్లు 2 14 భిన్న వృత్రములయి ఏకఛభందమున మండుటబే నిది స్వస్థాన విషమవృత్తము. పేరు ఆంగజాస్రము [భ] వరాంగి యను వృత్తము

సరిత్స దాబ్బాజి ఈ-జల్‌ గ గలీ బం

ధురంబి గున్‌ రెంట( జతుర్దఎకాం(ఘం

గారాము తో(దాజంగగల్‌ వ శొంగిన్‌

హరార్చి తామూ(ండ వాయం[ఘి నందున్‌. 128 1=£_4 పాదములలో జ,త జ.గ గ. ములు కి యతి కాన ఉపేర్యదవ్యజ పాదములు 8 పొదమున తత జ గ.గ ములు 7 యతి, కొన ఇందవజ. పద్యమంతయు !! వ సతిషువ్‌ ఛందములోవిదే, కాన స్వస్థాన విషమ వృత్తము. వరాంగి యనిపేరు (వారాంగి కంజ)

(0౮) సడీపఘోషము,

నాగత ల్బామొదఎల్నాల్లారే ఫంబులున్‌

జగవ్ని వాసాజ త=జంబు రేఫయున్‌

దగంగ నమ్మూ(డు పందంబి లందుజా

తీగాగ్గబ వర్తించు నందీ ప ఘోషకున్‌. (వతి పాదమున 12 వ. కాన జగతీచ్చందము. 1 పాఎర 4; యతీ 7., కాన _సగ్విజివొదము. మిగిలీన $ పాదముల జృుతజ,ర, 8 యతి, కాన వంళస్త వృత్తపాదములు. కాన నిది ! పాదము విషమముగానున్న స్వస్టాని విషమవృత్తము పేరు సదీీపఘోష. (కఈజలో ॥ స్తాం 2భ, 26. మిగిలినవి సమాన మే

187 ౨, పరస్తాన విమమనృ త్తములు, ఇ వాతి గ) థభ్రీంమణ మమ వృళ్తము, భా(తిళ మన్గల్స-త్సగమా దిన్‌ భ్యతయ గాగణ=పద్ధితి మూటన్‌ గో్మోశధ రాయిటు-గూర్ప(బ దంబుల్‌ చ్నితగ తింజను=(శ్రీరమ ణంబుల్‌ = మొదటిపాదమున 10 వర్షములు కాన బంక్తిభందము లీ మ.నగ. ? యతి కాన రుక్మవతి పాదము. మిగిలిన పాదముల 1వ, కాన (తిష్టుప్‌ ఛందము, భ క్‌ గగ ; ? యతికాన తోధకపాదములు. ఇట్లు రెండుఛందముల కలయికచే నిది పరళ్థాన విషమవృత్తము. 'సేరుశ్రీ రమణము, క్ష మ ల (2) రథ గమన మనోహరము. రథఠగ మనమ నోహ-=రం బురెండ వం్యఘిన్‌ 1పరితం దిగున్‌ నస జజంబు=ర్యపయు _క్రయంబున్‌ వఠమ వదము నందు(వై సగంబు నందున్‌ ఆరధిత ననర జంబుగ ద్వయంబు కృష్టా. 128 కిపా. 15 వు అతిళక్వరి. ను జ జురు య. యతి 10, తి సర్వపరస్థాన వివమవృ త్తము, (1) “వీశారచనము వీణార చనంబ య్యెభుఎవిన్‌ తయసా గలీ వాణ(నసహ రాత జనభంభర్యగ గంబుల్‌ చాణూర హరాత జనభ=సల్ప్ర)క టయతిన్‌ 'వేణుధ రభన నభసంవి,శుత మగుదున్‌. 1వ? 18/20” 61

188 1 పా 18 ఛం. త. య. ససంగ. గణములు యతి 9, 2పా 14 ఛం. తఈ. జన భ. గ. గ- గణములు యతి 10. 8$పా 5 ఛం. త. జ. న. భ. న, గణములు యితి 10. శ4పా 15 ఛం. భన న భ.స గణములు యతి 10. అనియకాశతరంబలున దండశము. సిరినేలు రపికుండు శ్రీవత్స వకుండు నీరేరుహాకుండు విత్యా సదృకుందు త్రైలోక్య సంరక్షణోపాయ దశుండు నూపాలి దేవుండు రీరుండు చారుం డితండిచ్చు మాయిచ్చ కుస్వచ్చు సౌఖ్యమ్ములంచు న్మదింగోరి పెద్దల్‌ పకారంబుతో సంగతంబై నహంబాది నొండెం దకారాది గాన్నైను లొనెల్ల చోటం దకారంబులం బెల్లా చెందం గకా రావసానంబువై దండకాకొర మేవార6 గీర్తింళు రెళ్టప్పుడున్‌. దండక మువకివ్ని యత్షరములవని నియమము లేదు... ఆరంభమున న=న=గ లము లను మూడు గణములను నావల నివ్నియు( ద గణంబు లును జివర గురుపుండువట్లు ౦చింపవగును. లేదాత గణములే యన్నియు మండి చివర గురువుండనగును. ఉదాహరణమను , సంనంగ-ల-త గణ ములు నంత్కమున గురువు- గ ద్య ము ఇది థ్రీ వాణ్యీవసాద లబ్ధి వాగ్విభవ తిక్కనామాత్య తనూఖభవ సుకవిజన విధే యానంతయ నామధేయ ప్రణీతంబై న ఛందోదరృణమునందు ఉభయభాషానురూవంబులగు గద్యపద్యం బులవిధంబును షడ్వింశతి ఇ చృందోనామంబులును దదుదృవంబులగు సమవ్ఫృ త్తంబులును వృత్తమిిశ మంబులగు నర్ట సమ విషమ వృ త్తములును ఛందోఒతిరి క్రంబులగు మాలాపృ త్తంబులును తద్భేదం బగు దండకంబు నన్నది ద్వితీయాశ్వాసము,

అనుక్త సమవృత్తములు (5 జ) (ఇందు యతిముందక్షరము సూచింసంబడును క వారీవృ త్తము:- మ, నారీమన్‌. క్‌ మృగీవృ త్తము 6. కిన్యురే, ఫవ్కృగిన్‌. ఖీ ్‌ కన్య.= మగ, గాగాపత్తిం వాగొ గవ్యల్‌. వె (వీడ యగు యగ్యల్వీ డన్‌. 6 1 (వగుణము:= సగగం ్యపగుణన్‌ సగ్గల్‌ 6 (0 విచ్నితము.- యయ. యయంబు ల్విచితన్‌ 22 సురలత:ఎ నయ. మరల థవ్యంబా శ్రి వసుమతి: తపు తృంబౌవ సుమతిన్‌ ₹. 1 విళూతి:- రజగ, రజ్లముల్‌ విభూతి లోన్‌ ల కుమారలలిత = జనగ్య, కుమార లలిత కం దమౌను జనగ ముల్‌ ఫి పురు 1 పగ భన్గను రుచిరం బౌ 8. మాణవకము:- భతవ, మాణవ కంబౌొభ తవన్‌్‌ 0. 1) భుజగశికురుతి వననయ. భుజగ శిశురు తినాయల్‌ లి ఉత్పుకము: భభర, ఉత్సుక మౌళల రంబులన్‌ శె భవము: రనర. భదక౦ బురన రంబులన్‌. (1. కాంత(త) త.జ జవ. యతి 8. కొంతిం ద జజ ల్వము-(గాలుమునీన్‌ శీర్‌, క్రీ ఆఅలసగతి = నసవభయ. 10) యతి అలస గతిన స్వభయంఎలౌవిధి యతిందాన్‌

40 లి మాలతిఐ వనరు య.య. $ యతి. కరటి విరతి నార_కాం తయాల్మా లతిందాన్‌ 8) చందవేలఫవ మర్యుమ్యయయ, 8 యతి సప(శాం తిన్‌ మర మ్యాంసక్తా శతృమౌంజం (దరేఖన్‌ ట్ర వను | రజర జరం యతి 0. హృంసయా నయౌర జద్వ=యం బురంబు దీగ్యతిన్‌ 10 మదనదరృణము'- భసజర జగ్య యతి 11 నాగుమ దనద రృణంబు=భ్పజజి ల్లముల్‌వ దిన్‌+ 17 సుగంధి జర జర న్య యతి 1! బొసుగం ధికింది ళావిరా ము-మైర జ్యలజ (లవనల్‌ 18. అతివినయఎ వత ను యతి 11 అతివి నయమ గుమద శ_-యతి శరన సయుతిన్‌ ₹) త్వరిత పదగతి, వక్‌ య, యతి | త్వరిత పదగ తివది టఎవళి శరన యయుకిన్‌ 0. శుభికఒమభళననలళభ గ. యతి 18 సూరిస్తు త్యామళ నసభ భగముఎ-సూర్యయ తిన్‌శుఖి కన్‌. వ్ర 1పళభాకలితు నజజభరసవ. 18 యతి చెలంగు నజాభ రసల్ల ముల్‌ రవి=చేగ్యబభా కలితం బునన్‌ వై, కరిద్బింహితము, భన భన భనర. 18 యతి మూండుళ నములు రేఫర వియతిఎముట్టికొ మకరి బృంహితన్‌' బి ఏ శతురగము.=నశీసజజ గ 15 యతి (తుఠగవల్గిత కాంచూం) ననన నసజ జగము తురగ మున=నా "బడున్‌మ నుయుగ్య తిన్‌

కైత1 లి విచకిల సబఐక ఆం ళా యతి! విచకలిత | వగ | శి శబర వికృతి ధరసురమళత = సవితృ విరతి విచకిల స్టబక కునిరువది లఘువులు=చవిన అగ మొగి బెన(గున్‌, ర్‌. జలదరవము = న 8గ యతి 10 మనుయ తినగ అములె విమిడి గమ=మ రుజల దరవ మునహారీం అనుక సను వృ తనముంలు ( అప్ప) వాత తీ (ఇందు యతిస్థానమే మాచింపంబడును శ (వీడ యంగ, యగ్గల్వీ ఉన్‌ ర్‌ 1) టపీకి రగగ టఉపీకికిన్‌ రగ్గల్‌ లి సతి జగగ సతింజగాలౌ శి నంద తలగ నందంద వలౌ 6 ( సావిషతి మమ మాయొషపుున్‌ సావితిన్‌ విద్యుల్లేల (వృ) ప ౮ లి చం.దవదన భయ చం[ద్రవ దనంభ్యల్‌ శ్రి శశివదన వనవయ శళిన దనన్‌ న్యల్‌ శ వసుధ సనన వసుధన్‌ ససలౌ 7% లోల యయగ హరీ। యా గలౌలోలన్‌ ఇ హంసమాల సరగ సరగ ల్హ్రంసమా లన్‌ కి [్ర వికావ జమగగ వితాన వృత్తంబౌ జమాల్‌ లి విమాన జతగగ విమాన వృత్తంబు బర్గాల్‌ 8) హఆసరుత మనగగ మన్గాల్లం సరుత మయ్యెన్‌

1తలి శ్‌ నారాచ తరవన నారాచ మోందవం బులన్‌ ర్స్‌ నాగర భరవ నాగర మౌణ్గదవం బులన్‌ 4) సమాని ర=ఎజ=వ రజ్వముల్పమాని కగున్‌ 7) సీంహరేఖ రజుగగ సింహరే ఖరజ్ల గంబుల్‌ 10. కే రసాలి రనరగ యతి ? బొరసా లీమును, లై రనర్గల్‌ ల కౌముది. వతతగ యతి కీ మునిను తా; కౌ-ముదీనృత్త మొ _ వ్వునున కాగంఎది లన్‌ షడ్య లిన్‌ విల= షితం=బుభస గల్‌ ఏ క $ రసజగ యతి 7 రకంగ లన్‌ ఖీ మనో౦మము. నరజగ యితి ॥ నరజి గంబుల-న్య్మనోర మల్‌ సరవి శై లవి=(శమంబు లన్‌ క్స్‌ నందిని భతజగ యతి కి ధీరుల చేనం-ది విషడ్య తిన్‌ సారెళ తంబుల్‌=ఐ గముల్ద గున్‌ ఠి వంకి ళళభగ యతి? పంక్తివి మొనులభాళగ ముల్‌ 11 1 ఉపెస్థితము తజజగగ యతి క భక్తింగ రిసంఖ్య నుపస్థి తం బా స్త్‌ంత జజల్లి గ=సంగ మూ నన్‌ శ భదకము ననరవ యతి? (5 జలో.ర వర నగవి రకుల=నారవనం బులిం పగును గృకులఎళ[దికం బులన్‌ శ్రి సుముఖీ నజజగ యతి ? సుముఖి నజొప లు=చూగి రులన్‌ శీ (భమర విలసితము;- మ.భ.స.స. యతి 8 మాయాతీకా । (భ-మరవిలసితం వై యంగా న్తింనగుమభనవల్‌ *

14కి ర్స్‌ వృత్తఎసంస త గంగ యతి 6 వగవిరతులన్‌-న స్తల్గగంబున్‌ దగు నవవి వృంత్తావృత్త మెంచన్‌. థి నసజలగ యతి నలిశు భవనుత ? నా జలగం విల గజ యతిని=బ్బృధ్వి నగున్‌* గ్ర వృంత: న న.సంగంగ్న యతి ర ఖగ యతి నననగంగల్‌ వృంతన్‌- శి మౌక్రికమాల-భ త నంగ,గం యతి 7 మౌ కక్రికమాలన్‌ శంమధనవళ్శన్‌ వ్య క్తముగా/ దోయంళతనగా లే. పసితము = శి ఉప ము (0 జసుతఈగంగం యతి 7. శిఖండి విరుతిన్‌ -జెల్వారు నెప్పన్‌ సఖా ముని యతిన్‌ _జ ప్పల్లగందిన్‌ = 10) ఏకరూవ_ఎ మభ జ గంగ యతి ర. జ్మె పథిశా మధజం_గా గణంబిల్‌ ఏపారున్‌ హి యతి=వేకరూపన్‌. థి చం(దన ర్హ్మ్మ.= రం నంఠళంసంు యతి ?, చంద్రవర్హ్మ యగు-శై లవిరతివీ ప్తం్యదమై రసభ=ఎసంబు లమరినన్‌. లై ఛహేయము:- సునుమ-యి యతి 8 కరి విరమణములి =గా, నామయంబుల్‌ పరంగ విలుప( జూంపట్టుం టబహేయన్‌

క4ీడ్‌ 8) (వముదిత వదన; వంనంరరం యతి 8 (సముదిత వదనన్‌-రసన్‌ హస్తివి తమ మెనంగంగ నా=రరంబుల్టగున్‌ శీ కుసుమచిితము _ న.య.నంయ. యతి? కునేమ విచితం-గు ధర విరామ (పసిత నయద్వం=ద్వము చెలువారున్‌. క్‌ మణీనూల= త. య.క.య. యతి? స్వామీ ।; తయకారఎద్వంద్వంబు కుభృడ్వి (శొమాౌప్రిని గూర్చన్‌=సాగున్‌ మణిమాలల్‌. 6) మేఘవిలనీతము _ మ.న నస యతి దేవాః; ష డ్విరంతి మనన సములన్‌ లావై మే ఘవి=ల సితము పొలుచున్‌, 18. కమ:ఎస్‌.న.త త.గం యతి! క్షమయగు విభ వి=ళాంతి నాతాగ యు _క్రముగ సుకవి వంద్యంబు లూషాంచినన్‌- ఓ చంచరీకొవళి మంమ.రంరంగ. యతి? మారాగల్‌ సౌంిపొచున్‌ = క్షెధర ళని నందన్‌ సోరొ చారా యెప్పున్‌=చంచరీకావళిన్‌ దాన్‌. లొ మత్తహంసిణ జ తఈ.స, జంగ. యతి? జనార్దనా | జత్సంజగురుల్కు భృద్యతిన్‌ దనర్ప్చు పద్యంబుందగు మత్తహంసినాన్‌. శ్‌ సుమంగలీి-= స.జుసంస గంగ. యతి 6 కరులన్‌ సుమంగలి=కదా సజసాగాలన్‌,

క4క్‌ కథం నవనందివిఐ సజ, స్కృన్క గగ. యతి $ నవనందివిన్‌ సజ సన్‌ గ్గ లు విదాతన్‌. కేర్‌, (1) ఇల: నృజ నృన్యసం యతి 8 వనజనానలండ్‌ గ_జ యతి విల వేలయున్‌. “ల్సి నలివి= సర్‌. యతి 10 శరినల్‌ నలివిన్‌ దళ వి=్యళమయుకి వగున్‌. 16 1) అళ్వగతిజ భ రీ గం యతి 10. ఆందు దిశాయతి భార్జము-లై దుగ, నళ్వగతిద్‌ వి గజి విలపసితము,ఎ* ళర్క్యృవునన్మ గ. యతి 8 టలు కనేఫనన్నఎగకరి గజ విలపితన్‌. 17. 1 వంశప్యతపతితము:= ర, రృవ,తృన్య వ యతి 11 బాగుగ దంళవ్మత పతితన్‌-భరనలనలగల్‌ సాగు( వీనాకి వ్యిశమమునన్‌_-సనకమునినుతా. ల చంపకకేసరిఐ సృజ్యస్య స్య స్క్యవ. యతి 0. సజసొన్వఅవ్‌ విధులణజంవళక కేసరి శ్రీధరా; 18. (్ర్‌ విశ. నృవుర్క్యర్యర్కుర. యతి 9 (పబలు విళను నారరారంబులున్‌ రత్నవి_కాంతియున్‌ లై వారనర్తనము ౨ రంవృుజణయ భర యతులు $= 4 భావగోచర విశ్వరూ-వదగున్‌ వ్యాకు-వ్వనవర్తుసం భ్యావిరామము రేఫ సఎజ్యభ రేఫంబుల్‌ హరన _ర్తనన్‌. 8) మ్మెహారము: మ,వుయ,త,స్య మ. యతులు $-[8 క్ష్యెాహారంబు మనయత-స్మంబుల్‌ రత్నఎమపహితబాణా స్తిన్‌ 19/90) 41

146 10. క విఠకంరభూషణముఒ స్కృజస్కసుస్కృజుగు యతి 9 నవరత్న వి_ళమముంనన్‌ సజసాస జగంబులన్‌ గవుల్‌ గవికంఠభూషణము-గా నుతియింతురు శ్రీనివాసువిన్‌. ౭, కవకలత;= 8 నృ స యతి 18 బుకు వగణసలు గవకలత=వెస(గు.( దిదివపయితిగన్‌._ 2£ఓ మృ్మదకము-భర్వనుర్యస్యస్కృనుగ యతి 11 మ్యదకమౌ గిరీశ యతి సంమ్మతిన్‌ భరన రృనగల్‌ దనరినన్‌* 28. మతర్తాకీడ.- మమత న 4 వ యతి 9 1? మ త్తాకీడం _బహ్మ(శాంతుల్‌-మమత నననననఎమహితో గణతతుల్‌. లక, తన్వి= ఈతను స్కుభృభ్యన య. యతి 1$ దాడిగొన న్విశ్వ విరమణ ముతో (దన్వినెసంగును భతనస భాన్యల్‌. ౯5. ధరజీధరగతి:= న కి గు యతులు ఓ15 వనునములు గము-వసు వసు యతులు=వలనగు భలణి ధరగతిన్‌. రి$ి. వరాహముణ మన 6%, స్య గగం యతులు 10-146 రాబిల్లుం దశకు థరవి =రతులు ఖఘగణ =రసన సగగ లువరా హాఖ్యన్‌. ఆవ్వకవి యతిస్థానములనే చెప్పినాడు. క. జ. లో ముందక్ష రము యతి. ఇందు లక్ష్యరూవ లక్షణము కొంత స్వయంకృతను. కొంత పూర్వుల రచనలకు సంతేపరూవము.

కశ? లే అర్ధ సను.విషను నృ త్తములు (ఈ జ.) కేం ప్వస్థానార్థ సమవ్య త్తములు, [1] అజిత (వతాపవృత్తము. (18 (వమిశాక్షర, ఏ8 (సియంవడ ఛం. 11 (2) రతిపియ. (1=8 పహ రిణి ఒ8 రుచిర ల్లి పరస్థాన సవువృ త్తములు. (1) మణివిశానక్షాంతి. [8 శుద్ధవరాటి నం క్తి [ఛం (224 రరోద్ధత ఛం. 11 ,తిష్టున్‌) (2 కోమల, 1=8 దోదక (జగతీ 12) ఓ4 రుచిర (ఆతిజగతీ 1$) ఠి, పరస్థాన విషమవృ త్తములు [0] శరలభకీడ. [ఎపీకి ఛం, 18 యమవుృవురుగం యతి 12 8 ఛం. 15. మభనయయ.యతి 12. 4, సర్యపరస్తాన విషనువృ_త్తము, వ్‌ జ (0 మణీదీపిక = పా! నళ భవళ స యతి 18 ధృత 16 పాజథినవపసజభళ స యతి 14 (పకృతి 21 పాఠినభరసనసనపయతి 12 సంకృతి 24 పా 4*4 నఠరసజజగ యతి 12 అతిధృతి 19.

149 అర్ధ సము=విషవు వృత్తములు ( అప్ప) క్షే స్వస్థానార్భ సమన్ఫత్తములు. (1) ఉపజాతి 1=8 ఇ0ంవ, కశ ఉవ; (2 వ్యత్యస్తోవణాతి 1=రీ ఉవ హీకీ ఇంవ; (0) సమోపజాతి 1=2 ఇం,వు ఏక ఉవం (4] వ్యాళ్య నన మోవజాతి 1=2 ఉంవు మహీళీ ఇంంనం [ఈ వై పరీత్యాపజాతి = ఇం.:వు హరీ ఉ.వ. (శి ఉవచ్చిక ఛం 11పా. 18 సవనహ (యతి $) పా. 224భభలళగగ (యతి గ (7] పరావతి ఛం 18పా- 18 ర.జ ర జ గ. (యతి శ్రి పా మిక జ. రంజ.ర. గ. (యతి 10) [8] ధరణి పా. ] తోటకము, పా ఒం=4 కవిప్వేచ్చాకల్పన. [8] నదీపఘోషము (1 (నగ్విణి, 8. వంళస్త్య 8. భుజంగ (పయాతము, 4. ఇం్యదవంళ) పరస్థానార్భ్‌ సమవృత్తములు, [౧ శేతుమతి ళం. 10పా. 18 నజనగ (యతి 7) ఛం, 11 పొ. 224భరసగ గ (యతి 7) (2) వేగవతి. ళం. 10 పా 18 ప$్రీగ (యతి 7) ఛం. 11పా. 224భరిగ గ (యతి?) [8] వియోగివి ళం. 10 పా 1=8సుస్క జగ. (యతి 6) 0. 11 పా 224 సృభర్క్యల్కుగ (యతి?) (4) ధృతమధ్య ఛం. 11 పా[=8భళ 8 గ2 (యతి?) ఛం. 12పా, ఒశ ను జు జయ (యతి ఠి

కేశ0 సర్వపరస్థాన నృ_్తములు

[0 ఉద్ధతము పా+ ఛం. నజయ (యతి శ్రి పా౭2 జ 186 వనజగ (యతి 7) పా* , 10ళసజగ (యళఠి 9 పాశ ౧ 12నజనన (యకి 9)

[2] మధుర పా! , 18 వజజరగ (యతి ఠి పా£ి ,, 14 నవననరపలగ (యతి థి పాఠ ౫, 15 నసమయయ (యతి 9) పాశ ౫ 18 ననసజబగ (యతి 9)

(0) మణిదీపక పా! , 18 న్యృళుళునుథళున (యతి 1) పా౭ ఎ 21 వవృసృపుజుభుస (యతి |4) పాఠి 9 24 నృళరృువువునవును,న (యతి 2) పాఠ ,*, [18 నృభర్వప్కుజుజుగ (యి 12)

అవాణణనకనననననినినినినినవవిభినినినినిననినినలలమననననానమూనాలానానానా.

శ్రీప శ్రీ హయ[శ్షీవాయ నవు! ఛందోదర ఏఎణము తృతీయాశా $సము (్రీమదన_న శయన ! ఛళవ లీమదహన విలవిల హరణ భీషణవర్దా ॥ సామజలీతి నివారణ | కామజసక శిష్టలోక కొమిళవరదా , పీధితి వర్ణానాం ఛందసొ మర్దణాళానా మ్రేకకారణం వారణాస్యత్ర్రశమనం వందే (శ్రీవల్లభం మహః ఈ యొశ్వానమున జాతులస్వరూవము విరాసింప(బడునుం 1 జాతులు. 2 ఉవజాతులు నని జాతులు రెండువిధములు. సంస్కృతాది చృందళ్శాస్తు సిద్ధములగు (ఆర్యాగీతి కందాదులు జాతులు. దేశీసద్యము లగు సీసొదు లువజాతులు వేటు. మా తావృ త్త ములు ఖా గురువునకు 2 నూ. అఘువునకొక మాం

న! కందీములు:= నల, గగ భః న! స్క చలు కందం బుల మూడును నైదు షష్షముల నలజలు జే సుల జగణరహిత మంత్యగ మలఘువనద (తిగణ విరతి యర్థముల హారీ లి కందముల వాల్గుమా(కల నల, గగ ళల జు నయను గణము లుండును. మొదటి (1-8) పాదములలో మూడేసి గణములుండును. (0౫1412 మా క4 పాదములలో ఐదేసి గణములు ([3%4=లి0ి నూ ఉండును. 6వ గణము జగణముకావి నలముగాని తవ్పకకావలెను. వేసి (టర?) లో జగణముండరాదు. (వళి సగము చివర గురుపుండ వలెను. ఓ4 పాదముల 8వ గణముపై (8 మాయతి. వల నల గగ 111 1 ఆల్‌ నలువగ భజ సట కండం స స జ నల స హా. న. టీ! శి [11 కీ! ఓల “బలమూ డునున్వై చుషష్ట ఎము'లవల జలుబే యతి(బు=ము ఆ ర్యావృ_త్రములు:- కంద మరయ వార్యాగీతి కడగణంబు వపర షష్టంబు గురులఘువైన వార్య నలఘులాజింట గిరి శరస్థలుల మన్న నగు ద్వితీయ (పధావ లఘ్వాది యశజ్రలు.

152

కందమువకే సంస్కృత మున "ఆర్యాగితి యని పేరు. (కడగణం బున్‌ అవరషష్టంబున్‌ గురులఘు వైనన్‌ దా (మాన్వయము) కడ గణంబది గురువై నన్‌ =) పూర్వో త్తరార్థములలో( జివరిగణము గురువై (అపరషష్టంబున్‌ లఘువై నన్‌ ఎ) ఉత్తరార్థమున అఆజవగణము ఒక లఘువైన (ఆర్య) ఆర్యావృత్తము. (వలముణు) నలము. ఆథణీంటన్‌, గిరిశరిస్టలు లన్‌ ఉన్నన్‌్‌, ద్వితీయం్యప్రధాన లఘ్వాదియతులు ((కమాన్వ యము) ఆజీింటన్‌ నలమున్నన్‌ = ద్వితియలఘ్వాదియతి) _ భజన గణము సలమ్లైవ శెండనలఘువు ముందటి లఘువు = ఆరవగణము మొదటి లఘుపు యతి. (నలము-గిరిశరన్సణ లనున్నవ్‌? 1తజానలఘ్వాది యతి (గిరి 7=ఎ శర త్‌ ఆయిదు = ఏడుగణములు నలమైన ఆయిదవ గణము మొదట యతి = అన(గా నాల్ల్వవగణము చివర యతి.

ఆర్యకు వాల్లున్యూతల గణములు ? పూర్వార్థమున (మొదటి రెండుపాదముల నుండును. బేసీలో (1-0-52) జగణ ముండరాడుం ఆరవగణము నలముకాని, జగణముగానీ పూర్వార్థమున( దస్పక యుండ నగును, ఉత్తరార్థమున (8-4 పాదములు) 8వ గణము నలమైన నా ఆరవ గణము ముందక్షరము యతీ. ఏడవ గణము నలమైన దాని మొదటీ యశరము = ఆరవగణము చివరయశ్షరము యతి. ఉత్తరార్ట్హమున్‌ నైదవ గణము వలమైన వాల్లవగణము 'మొదటివర్థము యతి. ఆరవగణ మొక లఘువే.

| లి శ శీ ర్‌ 8 ః! 8

షషై ద్వితీయ లాళ్చర కేన్లే ముఖలా చృసయతింసదనియ మః చరమే ర్దేపం చమకే తస్మా దిహభన తి షష్టో ల.

168 వ, ఈ చెప్పిన నియమంబు సంస్కృృతాదులకయ్యె, నటి తెలుగున కెట్రనిన [క ల న. వడియగు నార్య్మకు రెండవ యః నూ. టి! న | యడుగున( (దిగణం - అుమీ/(ద నాం(ధము వన్‌ . (7 1111 గడపటి. పాదము నకువడి 111 1 ॥ 11 (న యడరుద్వి గణలఘు న -కవ్వలి చోన్‌. కెనుంగులో నార్యకు రెండనసోదమున మూళజొవ్‌గణ ము (18మా) (ఏడవ గణము మొదటియక్షరము) యతి యగును (అం) నాల్లవపాదమున క గణము ఒకమా(తయే (న) కొన వదవనూ(ళ యతి. యం=క (క+అ) ఆ ర్యాభేవ ములు:- సరవి వథ్య విపుల చవలార్య ముఅ జఘ వాఖ్య చపల లన6గ వార్య లైదు నొవర గీతి యనంగ మపగితి యుద్దీతి యార్య పేరి గీతి యనంగ నాల్లు. క్‌ 1 వత్య, 2 విపుల, 8 చపల, శ ముఖచపల, 5 జఘనచపల యని ఆర్యలు 5. (ఒనరన్‌్‌ పొదాదుల మార్చుచే 1 గీతి. ? ఉవగితి కి ఉద్గిత్సి 4 ఆర్యాగితి యవి మటి నాల్లువిధములు- ఆర్య జొతివాచకము గాన వథ్యాగ్య విపులార్య, గీశ్యార్య. ఉవగీక్యార్యు అవీ యిట్లు వ్యవహరింప(దగును. 20/9౯౦' 41

1కకీ క్షే పథ్యార్య బేసులు (తిగణయు తములై యౌసమ పాదము ల(బెరసి యార్యక డున్‌ భాసి ల్లుంబఠ్య యనంగా ను! వాసవ ముఖదివి వర్గము తాం 6 పథ్యార్య 1పాఠిగ (శిరకీ=! 2 మా 2పాశ4గ]! గు, (4 +2=18) పూర్వార్థమునకు $30మా. 8పాకిగ (ఏగకీ=12) *4ీపా 8గ(1ల గు (0౫%4= 124149) ౨ [0 మాం మొత్రము ఉ త్తరార్థమునకు కమా. పతియర్భమున ₹ గణము మొదటియకతరములు (యా యా వా= వ్ర యకులు., క్కి విపులార్యం ॥ (పకట నమపాదముల విడు వక శబ్దమునవ ల(జొచ్చి ఎవచ్చినం. ద చి క్క-క విపు లార్యయ గుమపే వకజన మందా ర =వవజాషెం ఆన్ని పాదముల చివరమాటలలోని వర్ణములు ముందుపాదములోవికి వచ్చిన పఠథ్యయే విపులార్య. విడువక =వక దక్కక =క్కుక, పేవక=నకఎ ముతదుపాదములోవికీ వచ్చినవి ఠి చపలార్య- పూర్వో త్తరార్థముల ఓకీ గణములున్న పథ్యయె చవలార్య- వరునం ద్వితీయ తుర్య స్ఫురద్గ మధ్యగ జకొార ములుదడగరెం

15$

డరలం దనర్చు నేవిన్‌

హరీము రారిచ వ లార్యయ గున్‌, 2 ద్వితీయ, శీ స్ఫురడ్గ 2 దనర్చు, 4 హశరిము, జగణములు-

చపలా గణ్మస కోరం

బపార కారు అ్యసాగ = రాపధ మం

బకరా ర్ధార్యా గతిముఖ

చఎలా ర్యయునం గ = జము(గృతు లన్‌. కి ద్వితీయార్ధను ఆర్యద్వితీయార్ధమువలె నుండి పూర్వార్థము చవలవలె జఒ4 జగణములున్న పథ్యయే ముఖచసలః ముఖముజ=ముందుభోగము, '2 గణన. 4 ఐబపారి జగణములు, ర్‌ జభునచపలార్య

మొదలిస గముచప లార్యా

స్పదగణ లతణ ముచొరక _చరమము గం

దుడిత (పకార రేఠం

గదాధ రాచమ జం ఘనచ్‌న లన్‌, 10 మొదటి సగమువన€ జపలాలతణము లేక రెండవసగమున మన్న జఘనచపలం=(జఘనము=వెముకభాగ ము, ఉ త్రరార్థముం ఉత్తరార్థమును 2 వకార. $ గదాధ=జగణ ములు, 6 గీత్యార్యం

లఅసదా ర్య మొదలి సగమటు

లెస(గ6గ రెండర లుంజెప్పి ఎదేనది గీ

156 తిసమా హ్వాయమగు( గృతులన్‌ వసుధా ధరకృ షయాద -వన్వా మీ. [1 న!

ఆర్యపూర్వార్థ్హమునందువలె (॥ గ 1 గువా? ౫48230 మాం ఉ త్తరార్థ మున (శివ గ లఘువుకాక) ! మాకళలగణ మైన (7౫4+2=80 మా గీత్యార్య.

ధరవా ర్యమీ/ది సగమటు

లిరుసగ ములు(తె ప్పి -రేవిందా

దిరగును పగీతి యనఃగా

సరసిజ దళనే ఈ -శారధ రా: [2

గ

ఆర్యఉ త్తరార్థమువలె (2 పూర్వార్థమున (27 మా ఉపగీశ్యార్యం వ ఇ

విదితా ర్యచరమ దళమున్‌

మొదలిస గముచే వి మొదలిస గం

ఐదియవ రార్థము చేసినం

బొదువగు ముద్ద తిభుజగ -భుగ్గమ నా- 18 ఆర్యపూర్వార్దము ను త్తరాగర్రముగా మ త్తరార్రమును బూర్వార్లముగా( జేనిన

థి అతి ల్లా అతి ట్రై వ

నుద్గీక్యార్య. (వథ్యార్యాదులు తెనుంగు కవిత్వమునం గానరాపు. పాండితిక్రై మాాతమే తెలువ(బడినపొ

157 9, అ ర్యాన్‌తి, కంధము నకు(గల నియమము లందే మియు(గొర త లిక =ఎయడరిన చదియిం పొండంగ నార్యా గీతియ నందగు విట్లుర గభాష అ(వణు తగుణా. [కీ (శందమునశే సంస్కృతమున నార్యాగితి యని పేరు. కాన ఆర్యాగీతిలో 4మా (గగభంజ, సవల మొదబిపాదమున శిగ్య 8 పాదమువ క్‌ గణము లుండును. రెండవపాదమున 8/౧ పైన (ఆవఃగా 14 మా యతి. 1=3=5=7? లలో జగణముండరాడు. 6 గ్య నలము కానీ జగణము గావి తప్పక కావలెను. చివర గురువృుండవలెను. (2ల ఉండరాదు పూర్వార్థములలెనే ఉ త్తరార్థము ఆర్యాగీత్‌కి( (బాకృతాది దేశభాషలలో "స్కందక*మనవి పేరు. స్కాందకమునకు వికృతి కందము *'ఇయమేవ సంస్కృతే ఆర్యాగీతిః' ఆవి స్కందక లత్షజమును జెప్పి 'అంతిమస్తు గణో ద్విగురురేవ (వృ ర నా, వ్యా) అము వ్యాఖ్యాత (వాత పరికొదు. “చఉమ త్తాజట్టగణా పువ్వ ద్ధే త్తంద్ధ హోయిస రూఆ సోఖ స్పఆవి ఆణహు పింగల పభణే హిముద్ధి బహంసం భేఆ' స్కందక మపి తత్కధితం యత చతుష్కల గణాప్టకే వార్థంస్యాత్‌ తత్తుల్య మ్మ్యగిమదళం భవతి చతుస్పప్పిమా్యతిక శరీర మిదం అని లతీణము. పేతుబంధ మహాకాస్య మవలోకింసనగును. ఉత్సావాము. (1 సూ. 1 గ. గణములుండును. 5 వ గణము మొదటి వర్గము యతి, న గణముణ లేకున్న సుగంధి ; ఉన్న ఉత్పాహము.)

158 సూ సూ సూ సూ సూ సూ సమా ణ్‌ సాహ చర్య మమర నవ ఎసవిత్చ వర్ష మునమసము త్సాహ మెక్క నొక్క గురుండు =చరణ ములభ జింపం గా పీపా ఠఈ,వ దాన లీల నెసగు కమఠళ మూర్తిను శ్చాహ వృత్త ముల్ల సిల్లి నంస్తు తింతు రచ్యు తన్‌, సమవీపమగీతులుం ఆమర మటి గీతులందు వి షమగీతులు మూండు, రెండు నమగీతులు నొ | సమములగు నవకలిని [బా సముల యతుల, విషమముల. టొస(గు6 (బావళ్ళున్‌. 15 గితులలో $ విషమగీళులు, రెండు సమగితులును గలవు. సమము లలో యతులకు( ఐదులు (పాస యతులు నగును. విషమగీతులలో( (ొనముణుండును. (గాన బాస యతు లుండవ్రు. యతులు మ్మాతమే యుండును. వీవిలో సూర్య, ఇంద్ర = గణములే యుండును

1. వివమగీశులందు;= ఎ త్తుగీతి (డి) 1 ఇం, 2సూ. మూ(డవ గణము మొదట యతి, పానము ఉండవలెను. (దు ఇం సూ సూ ఆది(పా న్‌ంబు హారియు నాదిత్య యుగము= నగుచు వీదెస యతులఎ నెత్తు గీదియ నెగడు€ కృష ణి

159 2, మేలనగీతి;- (౧ సూ శర్‌వ గణము మొదటివర్ణము యతి, పాస ముండును.(గొ చివర గురువున్న నుక్సాహమగును. నగణమొండె ... ... యుగముతో) నిగిణ మొండె హగణ మొండె= నగణ హగణ యుగము దగిలి యుండ ప్త్ద సంఖ్య తరఠ్స దంబు అమర+ దీోగిజ( తుర్ట గణము పైనుం దాళ్త విశ మంబు వి'గు'డు మేల నాఖ్య గీతి నెరయు6 బాస మొదవి 18 త, పవడగీతి:- ((పగీతి క జ.) పవడ గీతి యందు€ (బాసంబు నిల్పిమూ! డవగ అంబు మీద _నమరు విరతి రవులు మూపు రునుబు =రందరు లిద్దణు నవల వేవు రిమలు =నర్ధము నకు, 17 19 పాతిసూ £. ఇం, హశీ పార్‌ మూ. (పాసమున్నం బవడగీతి. లేకున్న నాటవెలంది. నాల్లవగణము మొదటి వర్ష ములు యకులు. (వ్యపాస సమగీతులు := పెనంగి గణ _తితయము పై నొనర6గ వడియొండె(. (బాన మొంగెను విలుపం జను నాటవెల(ది యందును నను వొందిన తేటగీతియందు ముకుందా. లి

160

ఆటవెల(ది తేటగీతి యను నమగీతుల రెంటియందును మూ(డన గణముపై (వాలవగణము మొదటియతరను) యతియైనను వాస యతి మైన నుండనగును. క్ష అట వెల6దిం

ఇనులు ముగురు( బాడం నిద్దలీం (చులుమృదం

గములు దాల్ప వంశ=ఎ కాహ - కాదు.

లేంగు రర్కు. లూదం విరుమేళ గతినాట

శెలంయటి యౌడు చుండు= వ్‌న్దు -.. పఠలః ఆటవెలది. 18 పా, సూ$8 ఇం 2గ , ఒశ4 పార సూ, గణములుఎ ఠిపాదమున నాల్ల్వవగణము మొదటియతరము=యతియైనను, తొ్‌సయతి మైన నుండనగును - పానయున్న నవడ గీతి.

సూ సూ సూ ఇం ఇం

[11 లో కట 1 కీ ల

ఇనులు ముగురు బాడం- విద్దతిం (దులుమృడం

సూ సూ సూ నూ సూ

కీ! ఆ! టా టీ! టో!

గములు( దాల్బ వంశం కాహ ళాది - శ గ. మొెదటియకరము (ఇఇ) (గ=క్సా యతులు, 9. లేటగ్‌తి.

ఒక్కు( డర్కు(డి దలుజీషు ఎలోనర మటీయు

౧ ణ

విద్ద రర్కులీ చొప్పున ఎనేంగు రేసి

నాల్లు వంకల గలిసిన -ర్జనమె న్‌ర్ప

కేబట గీతివి స్తునిపేర్మి ఎకేట వలదు. 2

161 శేబగీతి _పతిపాదమున 1 సూ. 2 ఇం. 2 సూ. అను నయబిడు గణము లుండును. (మూ+డవగణముపై న) వాల్లనగణ ము మొదటియక్షరములు (బంలొ (అ+ఒ) ఇ. ఏ] యకులు. (పానయతు లుండనగును. (ప్రాస లక్కరలేదు నె సిసములు

పీపము రెండుగణంబుల

లొసం బేవియు మతీవిరామం బేనిం

బావిల్లు( బృద్వి మీ(దం

జేసిన నియమముల( (బాససీసాదు లజా శ

వల. నగ, సల ల.రతల లో

పల నాలును మీంద రెండు బద్మ్యాన్స గణం

బుల(దగి వాలుగుపదముల

జెలవగు నొకగీతితోడ పీసము కృష్ణా. లి నల. నగ. సల- భ. ర. త లను విం దగణంమని లాయను, న గలము లను సూర్యగణములు రెండును మొత్తము 8గ సీసపాదమున మండును- దీవి చివర నొక తేటగీతిగావి, ఆటవెలందిగావి యుండనగును. రెండేసి గణములపైన యితిగావి (పాసయతిగావి యుండును. (వియమములన్‌, చేపినన్‌ యతులనో పాసలనో వియమముగం జేసిన సమసీసమే (ప్రాససీసము మున్నగు విశేషరూపము నందును.

వృత్తంబులకు. టోలె వెలయు వాల్గిడుగుల( (బొనము ల్నిలిపి విరతులు విల్చః (బాససీసములగు( (7) దిశ్చిమాక్థము లట్లు భాసిల్ల నక్కిిలి పాన సీస 21/ 2౯౮ 61

169 మగు (8) ముమ్స గైకొన్న యతి పాదమందెల్ల = వనడరిన వడిసీస మనగ బరగు (0 వర్థమర్థమునకు యతులు వేటై చనం జెప్ప నకిలి వడి సీసమ యగు, (4) అవకలికి విట్లు పాసంబు లవకరిల్లు (1) యతులు _సాసంబు లిష్టసంగతుల నడవ నదియ సమసీన, (11) ముక్సాహ త్రుదనుగీతి పర(॥ విషమసీసంబగు. ఐబద్మనాభ ల! (శి అగు పమ్మిపాసపీనస మాజడుగులంచు, (౮) నాలుగింట వృత్త్మపాస నామసీస, (4 మవ్నిచోటుల _బాసంబినందెనేని సర్వతః పాససీసంది జలరుహానా క్‌ [ఇందు '(8) పీసమాలిక, (10) సర్వలఘుసీసము అను రెండును సం్యగహంపగేదు ] పీనములు సమసీసములు, విషమసీసములని రెండువిధములు. [0 సమసీసములు, ! విషమసీసము, సమసీసములలో వృ త్తములకువలె బొసములు నిల్చిన (వాససీసములు పడివిల్పిన వడిసీసములు. 1! సమసీసము = (సామావ్యసీసము యతిిపాన యతులు స్వేచ్చగా నుండ. సొధారణసీసము (26) 2. అక్కిలిపడిసీనము = పూర్వో త్తర సీపఖండములలోమ గితిలోను యతులు వేజై పాస యతి లేని సీసము, (82) $. వడిసీసముఐ సీసపాదమున కంతకు నాకే యతియుు గీతి 1=2 పాదములకును 8-4 పాదములకు నొకే యతిగల పీసము (31)

168

4. అవకలిపాససీసము:- పూర్వోత్తర సీసఖండములను గీతిలోమ (చాశసయతులు వేతై పామాన్యయతి లేవి సీసము. (88%)

క. వృత్ర,పానసీసము _ సీసపాదముల శ _పొనగల సీసము (81)

6 నమ్యప్రానసీసము*= సీసపొ 4 గీత్యర్థములు % 6 (పాసయతుల సీసము (2)

7. అక్కిలిపాససీసము = సీసపాదథిండములు 8. గీతిపాదములు 4 మొత్తము ( 2 ఏక్యపాసగల సీసము (10)

$. సర్వతఈఃప్రాససీసము - సీసపాదములు (శ౫4=14) గీతిపాదములు (2బ్చా8ి. ఇట్లు 24. (పాస్యుసాసయకతులుగల సీసము (29)

8 సీశమాలిక. 4 కన్న నెక్కువ సీసపాదములు నొక గీతి కల వద్యము (ఉదాహరణములేదు.)

10. నర్వలఘుసీసము;= క్‌ లఘువుల (నలల) గణములు 6. మూడు లఘువుల (నృ సూర్యగణములు 8. ఇట్లు "పతి పీసపాదమున (88 మా) 8 గణములుండుము సీసమునకువలెనే 2వ గణముపై యతులు కావి (పాసయతులు కొవి స్వేచ్భగా నుండవచ్చును. చివర గీతి లఘువులతోగావి స్వేచ్చగా గొవి యుండవచ్చును (8788)

11. ఏషమసీసము:= ఉత్పాహవృ త్తము+గీతి.

ఇట్లనంతువి మతమున సీసము 1! విధములు కొ చూ క జ లలో

1 అవకలిపీసము, 2 పాసపీసము, 8 అక్కి=లి పాససీసము, శ పడి

పీసము, 5 అక్కివడిసీసము, 6 విషమసీసము, 7 సమసీసముమ గలవు.

ఆస్పకవి, 1! సర్వతఃళపాస పీసము, 2 అక్కిలిపాస సీసము, 8 వడి సీసము, శీ అవకలివడిసీసము, $ విషమసీసము, 6 సర్వలఘుపీసము,

164 7 సమసీసమ్యుసవి ? పీసముల( దెల్పినాండు. వన్నయభట్టు కాక మజే కావ్యకర్తలు సీసీసభేదమును బాటింపలేదు, ఈక, ఛం' లో సమపీసమే కలదు, వురుహూకత గణ గళాలుం సరసిజ సత గణగళిరడు సందిసి బర్కుం చరణక్కి. సీసదంతదు కౌజగింతహ సరళ తన్నొాళొప్పువ తజదిం. (827/2) 1, సమనీసము:= "ఇం దులు తమలోన విద్దజి క్తలుగూడి యతులకు నాధార _మైతనర్శ్భి మూండుచోటులనుండ _ మొగివిద్ద అర్కులు గదియనా (కియసొక్క = పదము మెజయ విటువంటి సదములిం = పెసంగంగ నాల్షింట సమధర్మ గతివతి = శయమునొందు నట్టి ధర్మమునకు నాస్పడం బై పేర్చి యాతత చృందోవి = భాతి(దనరి ఆటవెల6ది యుండె.. దేటగీతియయుం డె విమల భావ మమర = విష్ణు దేవుః డొప్పు నమచు( బొస6గ( = జెప్పిన సీసంబు వపిడి యగుధరితి( = బద్మనాభ- (రెండేసి ఇం్యదగణములపై న (శిగ. మొదట యతి యుండును. అట్లు మూండుజతల ఇం్యడగణములు, ర0డు సూర్యగణ ములు కలపి యొక పీసపాద మగును అట్టి నాల్గుపాదములు నొక యాటవెలందిగాని తేటగీతి గాని చేరిన సీస మగును

165 పీసవద్యపాదిము రెండు సమానభాగములుగా, (నాల్లేసిగణ ములు గా) విళజింస(దిడును. (వతి సగమున మూడవగణము మొదట యతిగావి ప్రాసయతిగావి యగును చివర ఆటవెలదిగాని తేటగీతిగావి యుండును, "ఇం ఇం ఇం ఇం 1 ౫ ఇం(దులు ఈమలోనఎలిద్ద ట్‌ ద్దలుగూడీ ఇం ఇం సూ సూ శ క లో టి ఆ! యతులకు వాధార -మైఠ నర్చి ఇ=ని (ను+ఇ) యవకామై (ముఐ) యతులు. 2. అక్కి-లివడినీసము;- (1ప్రాసయితులులేక కేవలలయతులే కల పీనము) వద్మా& 1 యీతడే = బలిరసా ఈలమేలు మనసీపంప వేర్చిన = యధికఐబలు(డు, హరిణా&ీ ।! యీత(డే.- యల విఖీషణు లంక విట్టందు గట్టీన = బిల్లిదుండు. తొయ్యలి । యీతడే - (ధువువి నున్నతపదం బుసం్నబితిష్టించిన = భూరియకుండు ధవళా&ీ ।; యీత(డే - ధనువు (దుంచినయట్లి రఘువంశ తిలకుండు = రాఘవ్పండు బాణ బాహావి ఖండన = _వముఖు!( డితండు పీల గళషు ప్తి కరబాణ = విపుణు(డీత(డు నమచు నక్కిిలి వడిసీన = మమర వేల్చు+ చిడ(కు లభిమతీం తురునిన్ను( = బద్మనాభ ; తి

166 [ పదఖండముల యందు( (బిత్యేకయతులుగా సిర నవకలివడి పీసమనగ (అప్ప 4.521) ఉదాహరణము (528) అవకలి పాసపీసమువలెనున్నది. గమవింపనగును క! 8. వడి సీనము:- సీనపద్యపాదముల నాల్లిటికి పాదమునకంతకు నొాకేయతియు గీత పద్య పొదముల రెంటికి నొకయతీ. యట్లు 6 యళతులున్న వడిసీసము. (క.వి.5. గో, అ.ప యకతులు కరుణా సను, దుండు = గజరాజ వరదుండు, ణు గర్వితాసురశిరః = ఖ౦ండనుండు, విహగేంద వాహుండు = విబధేంద వంద్యురిడు = విశ్వరకిచణ = వీతణుండు. రతిపతి జనకుండు = రఘువంశ తిలకుండు. = రణదిలో ద్యగుండు = రమ్య గుణుండు, గోకులా ధీశుండు = గోపికా రమణుండు = గోవిందు. డురుకళా = కోవి దుండు గీ. అనుచు వడిసీసముల నిన్ను = నభిను తింతు రఖిల విద్యా విశార్షదు=లైన మునులు పన్న గారీశ తల్ప।నా = పాలి వేల్స , భక్త జనకొమ్య లాభ; (శీ = పద్మనాభ 8! శ. అవళలి [పాస నీసము;ా భిన్నప్రాసల్యపాస సీసము (ఆవకలి సీసము కొా.చూ) వరదు. డుద్యద్దుతా = కరుండువి యన్నదీ పాదుండు భక్త్యన = మోద కరుడు

167

పింథుదిం ధమ+డద్ది = దింధుతా రాధీశ

న్నేతుడు కాళ్యన ఇ గో(కజుండు స్ముగీవ విభుండుద = శగివ దమనుండు

లలితకం బ్యుగీవ = విలసితుండు పూతనా జీవిత . నూతన _న్తవ్యపా

వాలీలో లుడువిత్య = శోభ మండు.

అ వె. భువన వంద్యు+ డమచు = నవకలి పాససీ సముల వనిమ్ను( బౌగడు - సమరసమితి శరణ భరణ నీపుణ = వరయోగి విమలహృ త్పద్క సద్మి దేవ = వద్మవాభ ; తి

ర్‌ం వృల్త పాససీనము:- (పీ 4 పాదముల నేక్యపాసము) (త (ీ(4ళ ఎక్షుండు = సింధురపరదుండు చింళిత ఫలదాన = శీలు( డిళండు ఆకా వవలోలు( = డాభీర కాంతాకు చాాగకుం కువమభూపషి = కాంగు( డితడు ఆ(శాంత జయధాము( = డొశాంత వ్మిశాంత యశుండుధా రాధర = శ్యాము( డిత౦డు వి_శుత విభవుండు = విపులబ లాఢ్యుండు వికసిఠక వదనార = విందు. డితడు.

గీ. అనుచు ముమలును దివిజులు - నభిను తింవ( జూపు చెవులపా న్పునవెన్ను = మోపి యుండు వంబు జోదరు( డంచుని = ట్లాం్యధ కృకులం జెప్పి రేవివ్నత్త (వాస = సీస మగును. £

168 6. సమ పాససీసము;= (పీ శీశగీ 18 ఇట్లు 8! (పాసలుగల సీసము (మ్యప్రావము్ఫ భామిని చేనున్న-వట్టు తోరముజూచి (వల్లదనం మిన దెంచి-పాజవై చి యామువి (దోహమ-త్యంత మై తను(బట్టి యతిదరి (దువి(దేయంన్నార్తి నోంది భూమివె ల్వడ్‌పోయి-పురపుర( బొక్కుచు బుండరీ కాకయో-భువన వంద్య స్వామివా యవరాధంశతసహా (సంబులు పేరింవ వేకృపా=జలధి యనుచు గీ (పేము డించుకౌం డిన్యుని-భీతి మావ్చి వృధుల సౌఖ్యంబు లొనఃగిగాం-భీర్య మమరంః బాము పై (బన్వ శించినఎ(_పళభు(డ వనిన6 (వాస సీసంబు విలపిల్లురాదిద్మ నాళ । య! 7. అక్కింల్మిపాన సీసము;- (వీ (శంకిజర్సీగీ! శా !2 (పాస (ర ప్రాస) పాసయతులుగల సీసము) ఉరగత ల్పువి(గాని = యుల్ల ౦బులోవీల్చ శరధిత ల్పువి(గాని = నన్నుతింప మురసంహ రువిగావి = (మొక్కుల4గయి పేయ నరమృగేం (దువిళగావి = నమ్మి కొలువ గరుడవా హనుపేరు. = గావి వీనులంబోస్ప6 బురుషోత్ర మునిగావి = పూజపేయ హరి_వసా దముంగావి = యర్ధిమై6 గొననొల్ల 6 విగమాత్ము సవి(గాని = భక్తి. బూవ

169 గి॥ ధరణి నివినాదు నిత్యవ = _ర్రనము లనుచు( బర(గు (వతిగావి నీవుచే = పట్ట వనుచు జరుగు నక్కలి 'పానపీ = సంబు కృతుల! చిరభృ కాతసి వుృష్పాభ _ పద్మనాభ 8్రిర్రీ ((పాన మాజంఘుల. పదిలంబు గావింప నక్కి-ల్మిపా నససీనాణ్య మన/ంగ (4-54!) నవి అప్పకవీయలకణము (ఉదా 526) దీవిలో 6 (పాసములే కలవు గమవించునది.) 8ం సర్వతః్యపాస నీసము;= సీ (ఉట 18+ గీ (009=)8=24.. (పాను పాసయతులుగల సీసము (ర (పాన) నీరద వర్డుండు-పీరేరు హోగుండు నీరధి బంధనో=దార బలుండు కారుణ్య రసరాళగొరీర సజ్టావి హోరిళో భితనామ-గొర వుండు ధీరుండు (తిభువనా-దారుండు దశరథ జ్మాిరమ జేం్యద్రకు-మార వరుడు మారీచ దమనుండుఎవారాచ విద్యావి శారదుం డసురవి దార ణుండు, గీ రారు శీసుళత నయనచ-కోరసరపి జారి యనవర్వ తఃపానస=చారు సీన మార య౭గవపత్క విజనవి=స్ఫార నుతుల దేరు శ్రీపద్మ నాభశ్ళం=గార సార ౭8 22/ ౦ 41

170 9. నీసమాలిక;- (సీసపాదములు వాల్గుకన్న నెక్కున యుండి గీతఈముకల సీసము ద్వాదశ వద మగు మటీ య ష్టాదశపాద మగు గీతి సహితంబుగ౬దా నేది యగు పీసమాలిక థ్రీదయితా నిలుప వలయు సీసపు వియతినొ. రికి 12 వాదముళలుకావి, 18 పొరములుకావి యిట్లు (నాల్లింటికన్న నెక్కువ) సీసపాదములు గీతి + పాదములతో రచించిన సీసమాలిక యగుమ. యతి పాసగణాదులు పీసపాదముల ప్లే యుండనగును. (ఉదాహరణ మిందు లేదు 10, సర్వల ఘునీసము:- (ళ్‌ అఘువుల గణముబు ఉ నగణములు $£, పాదమున కుండను. చివర గీతి క్‌ు పర్వలఘుసీసమునకు న్‌ అం వ్రం్యఘుల మొదలి యిం్యదగణములాలు దా మార్వంచ లఘుగణములగు నుర్వీధర _తిలముయుగము-నొక గీతి తుదన్‌. 87 సర్వలఘు. సీసములో సీసపాదముల మొదటి యాటింద గణములు ఆయిదు లఘువుల గణములగుమ. సీసపద్యములనుండు నలు నగ, సల, భ ర త గణములును (గల) హగణము లిందుండరాదు. తరువాత మూడు లఘువుల సూర్యగణములు రెండు యతి మూడనగణము మొదట చివర నొక గీక పద్యముండ వగును.

క్ష71 మృగమదము తిలకమును=నగు మొగము చెలువమును నసల(తీపవ డము(దెగడు=సిధర పుటము వలుదజహ నములుటొలు-పలరుకన కపువలువ కలితకర చరణమణీ-కటక ములును విరులతురుమును నమలి-పురసొబగు మకరికము రచవనెన( గినచెపుల=రవణ ములును కరకమల యుగళకృత-మురళియుము (దివిధమగు విలకడయు నిటలతటి-నెజయుకు రులు గి తెల్పదమ్మి రేకులభంగి నుల్లపిల్లా వెడంద కన్నూలు గఆ గోవ వేషదారి న్మాళయించెద ననుచు నిట్టమర జెప్ప సర్వ్యలఘు సీఎమగు నండు జలజనాభ | 88 అప్పకవి *క్షమష ట్రింశల్లిమువులు (తిమ హేశవిరామముగల దీర్షవద చళుష్కుముపై నొకగీతి (4 580) అవి పీపపాదముల( (కాసయతుల వాడి వాండు. అశంతునిది పూర్వార్హమున6 శొసయతి, ఉ త్తరార్థమున సామాన్య యతి. వెలిగందల వారయ యతింప్రాసయతుల యధేచ్చగావాడీ తేటగీతివి సర్వలఘువుగా (గధియించినా(డు. (భాగ 11.72) (ఈ పద్యము సరిగనే కలదు. ఛందస్సులను జదువవనివారు తప్పని యందురు.] 11. విమమనీనము:= (ఉత్సాహ పృ త్తము+గీత పద్యము) (ఉక్సాా సొవా చర్య మమర సష్ప-సవితృ వర్గమును నము త్సాహ మెక నొక్క గురుండు=చరణములభజీంపగా ( వీహితపదాన లీల=నెస౦ంగు కమఠ మూరిను త్సాహ రీతు లుల్ల సిల్లాసం స్తుతింతు రచ్యుతున్‌. ప!

172

(ఆ వై పాస ములును నట్మీ=భాసురం దిగునట్లు

విలసి తముగ వాట-వెల(ది యందు

నుత్పు కఠ నానర్పింయుక్పాహముమవిల్ప

విషమ సీస మమరు=విషధి శయన ఠి

ఉత్సాహ వృ త్తమునకు ? సూ ! గ. యతి 5 గణము మొదటి వర్షము (వాస యుండును. ఇట్లొక ఉత్సాహప్ఫత్తము, చివర నొక యాటవెల(ది. జేర్చిన విషమసీసము. క్ష ద్విపద

8 ఇం. |! సూ, మూ(డవ గణము మొదట యతి. 2పా (ప్రాసన. (ానయతు లుండరాదు.) ఇం ఇం ఖం సూ

ఇం్మదులు మూవురుఎ విను(డొక్క రుతిడు

నాందమౌ భక్తివి. జరణము ల్గొల్వ

నలరు(దఐి దో్యోదరు(- డంచురీ రోత్త

ముళలువిన రింతురు. ముదముతో ద్విపద. శకి వ మంజరీద్విపద-

శ్రీమంది రాకొరు- జితఠదైత్య వీరు(

గ్‌ర్తించు చోంబుణ్య- వర్తను( డంచు

యతిమాజు (పాసమి= ట్రద్బోట విల్సి

సరసిజ నాభాయం సముదగ సాహ

నాయన మోయంచుం శబ్దమొ క్యజటియు

రెండుపా దములవీ- (కియ(ఐంచి యిడక

వెలయం(బా సములేని= ద్విపదమై వరగ+

బూజీంప వలయువా= ప్పుష్పమం జరుల. శఫీ

178 (రెండుపాదములకు( _బాసములేవి ద్వివద- కొన దీవిలో. (వానయతు లుండును) సన్నవిరి మల్లెలు జాజిమ ల్లెలును బొండుమ ల్లెలుచాల- విండ(బీరి పించి ఇందొక నూత (6) అధికముగ గిలదు. "పంపించి *“పర్పించియే మో? తరువోజ (తత్వోజ) 1 ముగురుటి ష్షులు,ళయీ=వజార్హియు మతీయు ఎముగురుజి ష్టులు_తయీ-మూ రియ, గూడి 2. యొగిమండం గరియతు-లొక్కొాక్క చరణ =ముడుగక పేవింపఎనుబ్జ్వలం బగుచు( 8 దగమలర్షి సిల్లుపాఎదములునోొ ల్షింట6 =దనరువ రాహావ=తారోద యునకు శీ. విగురొత్త భావంబులెనంగంద ర్వోజి వీయోజ వొనరింతు- రెల్లి న త్కవులు. 8్రఫి ద్వివదనుగావీ మంజరివిగానీ రెండుపాదముల యతితో మేళగించి నాల్గు పాదముల (బాసముంచిస6 దర్వోజ యగును, ఒక మాత యధికముగ( గల తర్వోజయు( గలదు ___ కరికొల వంళశకే.ఖరు.డు జిగినొబ్బ =గ౦డణడు పొత్తసిఎకామభూ పతికి. (ఇందు *జగిలో నొక యతర మధికము, (శాన 1? ళా

174

తిపద;= న సరవి (పాసమునొందిాసరవతు ల్నల్వురు

హరియు గ్లైకార్కులు వవల

జరుగు విష్పగిదివి _దిపద. శ? (1 పా శీ ఇం 2 గణముమీద యతి ఒకి పా. 2 ఇం. ! సూ యతి లేదు. (8 పాదములకు 6 తాస విళతాళభహచెపదము:-

అర్కునాన గణ-మనువుగ రెండు

దార్కొవి నవలఘు=తను నిటులుండు.

చర్కము చేయ వి_కాళము నొందు

జేర్కొన(దగు హరింపేరిమి నందు. $1 (విశాళశచౌపడమున (ఆర్కునామగణ ము) ౭2 నూ (నవలఘు) 8 లఘువులు లన(గా (పతిపాదము !5 మూత లుండును $ మా యతి. పాస ముండును ్సి వౌసద ము;-

కలసి చతుర్ల ఘుంగణములయందు

వవి( [డిగణంబయి=వగణ ము వొందు

నలరు గణద్వయి=యతిగో విందు!

బలుక గృతుల చౌంపద చెలువొందు. రక శీమా. గణములు 8 (4ఉలి=12మ్రా 9; మా] (మా = 12+8=15మూ. $ మా యతి. “ఇందు చోవద వితాళచౌవదలకు భేదములేదు___

వలుగాాళస లమం-నాల్లిటిలోనన్‌ వలసిన నాలుగు=వడిగా( బూనన్‌ (జనా

కర్‌

జలజణాసన ఏి=్యశమసం యుతమై

లలిషోడ శమితంలఘువుల తోడన్‌ (అప్ప 4. 60 కాన వీలకీణము నిట్లు సరిచేయ నగును...

కలసి చతుర్లి ము-గణముల యందున్‌

లలిళ చతుర్గణంలక్షణ మందున్‌

ఆలరు గణద్వయ=యతి గోవిందున్‌

ఐలుక ( గృతులం జౌంపద చెలువాందున్‌. మట్నద:-= పా 12 లలో 1 ఇం. వపొకిలో 2 ఇం, 1 చం. యతిలేదు. (పాన కలదు పూర్వార్థమువలెనే యుత్తరార్థను.

మెజయంగ-నిద్దటి

ద్దజు సురేం తరులుమూండు

తెలంగులన్‌ శశిగూడ నర్ధంబులన్‌

నెటీ(్యగాలి గావిళ్ళు

దొజుగష ట్పదరీతి

వణలు( జ(కినదాబ వందనంబి. శీ$

ణి ఆ క్కర లు

విరతి చతుర్గణము మహా

క్కరం శకేకో నాతర శీగణ మంఠరకున్‌

వర గణయుగ యతి నల్చా

క్కటరు మధ్యయు నుధురయుం (దిగణ యతులహరీ ,

క76

1. మహాక్కర, 2. అంతరాక్క_ురు 8. ఆల్పాక్కర, 4. మధ్యాక్కర, ర్‌ం మధురాక్కర యవి యక్కరలు $ విధములు. 1. మహాక్కరకు శ గణముమీ(దను, 2, ఆంతరాక్కరకు మూ(డవగణము చివర వర్షము నత ముందకరము (అన(గా మూండవగణము చివర వర్ణము మీదను, $ అల్పాక్కరకు రెండవగణము మీదను 4. మధ్యాక్కరకును,
2. మధురాక్కరకును మూ(డవగణముమీ(దమ యతు లుండును. (ఆనంతుండును అప్పళవియు (4-4) సూర్య, ఇర్మిద-చం్యద గణముల, నాకరీతిగావే తెల్చిరి. కొని అక్కర గణము లందటు తాకణికు ఖేకవిధ ముగా (వాయ లేదు ఈ ఆక్ష్య_్రరలు;-

విమతఠ ద్వితి చతుర్లురు

జనిత గణంబులు ర వీం్యద చం(దాఖ్యములై

చను నక్కరజాతుల కి

నిను వాదిమ లఘువు మొదల లఘువిడవలయున్‌.

కంజ జాత్యదికారము=

రెండు మూడు నాలుగు ఛందముల! బుట్టు గణములకు; సూర్య-ఇం(ద్ర చంద గణములవిపేరు. వానిలో లఘువు మొదటనున్నవాని కొక లఘువు ముందు చేర్చనగును. అవి అక్కర మున్నగు జాతుల కుపయోగించును. (ఇందు మొదటి రెంటిని మానుమవి లేదు (వ్యాఖ్య సరికాదు

ఓలి రెండు మూడు నాలుగు గురువుల

వైన గణము లిన సురాధీ పేందు

గణము లక్షరో పకరణం బులని యాది

లఘు గణంబది మొదల లఘువు విలుస. (కొాాచూ 852)

కా? ఇందుము మొదటి రెంటివి మానుమవిలేదు. (ఉదాహరణము ళన్సు్ర) ఛందోంబురి వంచమాశ్వానమును అక్కర మున్నగువావి లక్‌ణమునకు ముందు. ఎరడుం మూయిం నాల్కు.6 గురువిం వసరిన లంబువిధి గణ ధరణీ శ్వర గణమాగగు మవర్కం సరసిజభవ విష్ణు రుద సంజ గళక్కు, లగి 'రెండతరముల ళందమును బ సరించిన 4 గ; మూడవ ఛందమును ఐన రింవకిగ, నాల్గవ ఛందముమ ిస్తరింప 186 గణములగును, వావికి( (గమమాగా (బహ్మ, విమ్ణు, ర్యుదగణములవి సేరు. (ఇందు. గ; (/ లగుర్తులు కర పురవార్థియాగి గురువాగిర, తద్గురువింద దోధసా గిరలఘుయుగ్య మా(కమ దముంఠతసమంక డసట్టి విజ్బనుళ్‌ ; బరిలఘువొంద, పింతిలఘుముంత సమంమద లింత గక్తువం కరుహదశేక్షడేగ అమవింతిడు సర్వ లఘుత్వ మసప్పెనం. 800 (బహ్మగణ నాల్కర్క వివరం. (దిహ్యు = = ఆఆ గా సురవ +ఓ// = 11౬వ ౮కు -'౬-/ ౪|| గల అజన ఓ 1161వ ఇత్యాదినరయునది, తహ 4 విష్ణు శీ రుద 16 గణములుకావి 2 సూ, 8 ఇం, 14 చం కావు. ఇందు అనంతునకును, ఇతరలాకణీకులకు నలి (పాయభేదముకలదు. క.జణ లోను కొ, చూ లోను సీసాదులలో 23/ 9౯౦) 41

178 సూత్యేం్యద గణ్యపసకక్తిలేదు. కాన నచట సీగణ లక్షణములేదు. గమ వింపసనగును. అక్షే కన్నడమునను, అక్కరలకు ముండే _బఐహ్మః విష్ణు రుద గణములు కలపు. “కర్ణాటక విషయ జాతీయం కే హేళ్వంంి అర్జ్హవ జా తానవిసం . పూర్ణతయిం సకల విషయ భాషాదిగళం నిర్దయ మాగణు పిదనాం కర్ణాట క భాషయందమం, కేక్‌ హేశ్వం (ఛందోంజులి 5.208) (1 సూర్‌ ఇం 1! చం ? గణములు 5వ గణము మొదటి వర్షము యతి. హప4 ఇం్యదగణములకు బదులు సూర్యగణములేవి మండనచ్చుమ. పాస ముండును (పిరియక్కరవృత్తతి, క సూ ఇం ఇం ఇం ఆది వారమా డిగనము (_కసమువన (చం) =న్‌న్నివా నరముల యందునుండు వాది. శేయాధి నాభులే వురువల =రారంగ వొక్కసు రాకరుండు. వాది హరి/గొల్వ రెండును వాలుగు =వగువాస రంబున నర్కు(డైన నాద రంబున నెడసొచ్చు వమచుమ హోక్క్లరం బల్కుడదు రార్యులెల్ర శీ (వనుచుమి యనువో 'ననిమి యని పాఠాంతరము. అప్పు డరి సూర్య గజ మేం

179 (1 సూ ఓఇం. ! చం. మూ(డవ గణము చివరినర్ష ము యతి. (పాస ముండును, ఎడ యక్కరం. క మా ఇం ఇం చం

ఇను(డొ కండుము బిం(దుంలి దజు నొక్కర్చ

వనజ వైరియు( గూడి-వై భళవమెనర్ప జా

కనక వసువి గృత=ఎ కి టలువిగొల్లు

జో తి జా ఆటీ

రనుచు( ఇప్పుదు రంత-రా క్కరబుథులు శీ!

2. ఇం 1! చం. చం్యదగణము మొదటివర్థము యతి. _ప్రాసముండును. (+బ్‌యక్కరం క) ఇం ఇం చం ఒగివిద్ద అిం్మదులు= నొక విభుండు అగతీధ రువివదో= దిములుగొలు ఖజ అవీ

రగణీత భక్రినం= చభిమ తింవ

వెగడున ల్పాక్కరఎ వియతితోడ. శశీ [మమనఃవతి (కాచూ 8.58) యనునల్పాక్కర *గీత్రపద్యమువలేి? మన్నది అనుట న్యాయమా ? గీతమున మొదట సూర్యగణ మక్క లేదా? *'వగణ; మొక్కంండు” (కా.చూ 8240) అని శ్రేటగీతిలక్షణముకదా 1 సుమనః=నెమక౦-గమనీ=రమణీ ఈసగణములెట్లు సూర్యగణములగునో? ఆది అల్పాక్కర మేం]

180 (2 ఇం! సూ?జం1సపూ (8గఎ శీ గణము మోదట యతి (దుర యక క్రార వృత్తం. క్ర ఇం ఖం హూ ఇం ఖం సూ ఓజతో పిద్దలీత (దులును- నొక్కయా దితశ్షుండు మటియు రాబజితం బుగనిద్ద కమర= రాజులు నొకఠక్కసూ ర్యుండు పూజింతు రత్యంత భక్రిం బుండరీ కాతున సంతు 'కాజిల్లు నధులుము భ్యాక్కలు _ఈమువవొ ప్పార(ది ల్కు-దురు.4! (ఈ యతినియమము ఎత్తాపెగడ అరణ్యనర్వ శేషము నమనసరించి మ! నీ రచింపదిడినదిఎ అపద్నిళ లేజుండు బాహ్మ-ణావీక సహితు(డై కడగి వసుమతి యందున ధర్మ-వర్షులెయున్న మే=చ్చులను (4.816) ఇట్లు ఎప్టా_పెగ్గడ శవ గణము మొదట యతివిలిపినా(డు. పదివేల గజముల దబిలము గలవా(డు-పొలస్యుతోడ (ఆర4.1౧8) న్వ్తిన్స పాంకుకా త్యంత వత్పల=సత్యతి జ్మేత (క.ప2ళా ఇట్లు (పాచీనులు నన్నయాడులు తీవ గణము మొదట యతి నుంచినారు. (కాచూ 85%) వరుసతో దేవేం్యద సూర్యవ(జి రవుల ... విరచించి నాలవ వట్టు విిశాంతి సదనంబు జేసి ఈరదిడి. దస్పక చెప్ప(దగునండు మంద్యాక్క రంబు క౦0వాల టలైరవు “పెంప్పు గణషట్క మునమతి యింపస (1 ఇం! సూ1 ఇం, 1! షూ? అవి లక్షణము కొంత _గంథ పాఠము ము[దింవ! బడినది. ఈ లత్షణమును ఎజ్జవార్యువి మార్గమే)

181 సరపిజో దరగణ మిరడంజమమల్లి విరి దిక్క మత్రం వరపిజో దరగణ మిరడ=జమమక్కి. గణముమా టక్కుం సరసిజ లోచనీ దుర వత్తు గణదిం దురవిత్తు వనరిం దురయాగి సందుడు దురియ క్కరమిద నరవుదీ తజదిం (క-ళం ర్‌ 800) (2వ, మి 2వి 1,6 గణములు (మత్తోం అక్కు,ళపసరిం, తజదిం ? (అజ) బహ్మగణములేే కావి అనంతువి సూర్య గణములుకొవు) $, మధురాక్క._.ర, (1 సూ 8ఇం [1 చం గణములు. కీగ మొదటయత్రి(వడు వణక్కరం,క) షూ ఇం ఇం ఇం చం రవియు నింటదులు మువ్వురు రాజొకం డునుగలసి రవిసు థాకర లోచను= రాజిత నననలోజు రవికు లేళుంగొో లుతురవిం (స్తుతిం తురుబుథులు నవిర ళంబగు మథురాక్క- రాఖ్యచే పత్కవులు. శ్రి రగడలు ఆద్యంత _పాసంబులు వ్యృూద్యంబుగ రెంట రెంబనిడి పాదములు ద్యద్యశుల( గూర్పుందగు నన వద్యంబుగ రగడ లందు వారిజనాభా £ ర్‌ి (రఘటా వదమునకు రగడ వికృతి రగడలలో రెండేసి పాదముల కాది లోను ఆంఠ్యమునను (_బాసలులడును), యతులుండును (కన్నడ రఘటబు 18.20.24 మా(తలతో( దాళాను గుణ్యంబుగ రచింవ(బడును.)

182 క్షే హయ పచార రగడ్వ;= [4సూ (12మా) 8 గణము మొదట (మా యతి] హనచ తుష్ట =౨యంబు మబుకళుల జనిక యతుల( =జరుగు(. గృతుల జనుహ య(ప చార రగడ వినత కశాష్త్ర విదులు పొగడ 58 క్తి రురగ వల్లన రగడ:= (మాశిగ (24టూ) 18 మా. విరామము. రెండేసిపౌదముల కాద్యంత 'పాసములు (7మౌ యతిలేని హయ్యపచార రగడ రెండుపాదముల యతితో తురగవల్లనమగుమ) (క. ఉత్సాహం. (పాసయతులుండును. యేమవాస సద్దుణెక ధామ సూర్యకోటిలాస (క. ఛం 8.271) థ్రీన తీశు( ఐరను పురుషు ఐటీ త్త మున(ద లంచు వారు వాస వాది నిఖిల దివిజ ఎపంద్యు నాశ యించు వారు నిట(జ నింప రన(గ నన్వ ఎయించు( దురగ వల్లి నంబు పటుది నేశ అఘువి రామ భాను మద్ద ణాషప్ట కంబు, ర్‌కీ ఠీ. విజయ మంగళ రగడ:- 18సూ శీవగణములపై యతి. ఇట్లు 10=25=87మా. యతులు. (ఇది రెండుతురగవల్లనరగడ పాదములయతితో మేళవించిన నగుమ) (్రీద రాయి శిష్ట జనని _షేవి తాయ భక్త లోక =జీవి తాయ గర్వి తోరు-పింథు రాజు బంధ నాయ గాధి ప్వుత యజ్ఞ విమ్నంకరమ హాసు రీమ హో్యగ =కొయ శైల దళనవిపుణఐ ఘనమ రాధి పాయు ధాయ

181 శేళ వాయ తేన మోనస్తుకృష్ణ పాహి పాహి యంచు =గేలు మొగిచి మౌళి నునిచింకృన్ణు! ఐలికె నన6గ విట్లు దేళ భాష అముల దెల్ప్బ-ద్విగుణ తురగ పల్ల వనమున =దేరు విజయము మంగ శంబుతీయ చెజకు రినము నట్లు. ఠ్‌5్‌ జ్తీం ద్వ్యిరదదతి యను రగడ: (5 మా నగ నలల, భల, సల, తర లను గణములు _పతిపాదమున 4. రెండవ గణముపై యతి. ఓ పాదములకు (బాసలు, (క, లఠతిఠ) అంత్యనియమము. (్రీయువతి విజయువతి-దేసియెం తయుమించి " కాయజువి దవఠతనయు=గా నెలమి( బాటించి పకలదే వతల(బరి=జనులుగా మవ్నించి (వకటగతి శుతులమతి=పారికల. గావించి హరియొప్పు నననొప్పు-నవతార లమువిరతి శరధి నగ్క వలల, భల=సల, తర ల ద్విరదగతి. ర్‌ క్‌, జయభ(ద రగడ;- 6 మా్యఠలగణములు 8. యతులు !11-21-08! మా ద్విరదగతికి ట్విగు అము. (ఆయభ్యద్రకము. అప్పు ్రీకినొడ యండవంగ-జి త్రజువి గురుండనంగ 'శేషళయ మండన(గ(ఐజెలువగు(జ తుర్చుజుండు వాకౌక సులవేలు=నముచిసూ దనుపూజ =వలముదా( గై కొన్నఎనందగో పాఠత్య్మజుండు సా

184 ఇళని(గొ ల్పినగావీ=యిహపరం బలు గల్ల =వితర పీ వలననంగ=నెసలగువి వ్విభు(డంచు జకతురనుకు లొనరింపంజయభ(ద రగడవిటు =సద్విరద గతి౦౮-టఎజాటింపు లంబించుం 6. మధురగతి రగడ:- నాలుగుమాాశల (అఘుపుల) గగ, వల భ, సలు (పతిపాదమున శీ ఉండును. 9వ మాత యతి. ్రీవవి వాధివులా జేరి జంపుండు, భావజ జనకునీ= భక్తి దలంపుండు అవి, గగ వల భస= లను వాల్షిటి6 గతీ అజనుగజ్య లఘువి= (శమముమ ధురగతిం ర్‌8ి 7 వారి(సింహ)గతియను రగడ; *కఠ=ఎనల=ంగగ=ట=స'లను నాల్గుమా(కల గణములు క నాల్వవగణముపై యతి. మధుంగతికీ రెట్టింపు. శ్రీరా మాకుచ కుంకుమ సంకమను =చేబొలు వగువిపు లోరః ఫలకము తారతు షారప టీరస మానో =ఎదకవొ పొవియోద వినసద్‌ కమలము ఫతిశయ మైయల పడువే దేవుని ఎనసవర తోదా రతఠనా హరిగతి యితరుల కలవడ దనినృవ లఘుయతి శివరాతి మాహ్మాత్యములోని (4 68) తాళనృత్తము 'పానలేవీ హరిగతి రగడమే. క

185 శ, వారిణగతియను రగడ;-

(పాదమునకు 1మా1 ఇం 1నూ! ఇం ఇట్లు రెండు జతలుం వాల్గిగణనులు. ఇం_దగణములు వాలుమ్మూతల “వలక,గగ,నిణ కావలయును. అనగా( బొదమునకు 15 మా, మూడవగణము మొదట వన(గా 8వమా(ళఈ యతి, ఆద్యంత _పానము లుండనగునుం)

శ్రీని వానుళ = జింతు నేనని

పూని కుజమల = పొంత( టోనవి

లాను యుతనల=ళనగగంబిల

లోవ విరుదోఎలునన లంబుల

విరువు గాననుఎనేడు లఘువుల

నురువు మీజంగ ఎనొవ్వు నెలపుల

విరతు లనుగా=వింన నిమ్ముఅ

వారిణ గలతిచెలు =చగుజ గమ్ములం €ల

0 వృమభగతి(మన)రగ డ:-

(పాదమునకు 28 మా 14 మా్యతమీదనన(గా 185 మాాతయతి. ఇది వారిణగతికీ ద్విగుణము)

్రీమ నోహరు నంణ జోదరు

ఎటీల్త్‌ జాతగు రుంద అలంచెద కామి కార్ధవి ధాయి విర్ణీత =కొళి యాహిని సంన్మ రించెద ననుపు గాభస వలలు లానుస =మవ్వి తద్విళశ యములు నాలుగు నవిమి షాధిప లఘుయం-తీనీవిడ ఎ=నలరి వృషభగ మనము మేలగుః ల! 24/2౯0' 41

136

అప్పకవీయము (ఉదాహణ ఉవకరణమున రెండు రగడలు కలవు

1. శళిక;-

మజియు న్యగసేనా - మాత్యు నందు

నెటీమీఅలయకాల = రు(దువందు

విదురార్చిత పదార _ విందునందు

విదిత ఘోరారి. బృందునందు = క=5108. (8 గణములు 5మ్యాతలవి (10 మా ) 2గణములు 8మా్యతలవి (కొ. మొత్తము ఫావతుజనకు 19మా(రణ. +1ీజకమ్మాక యతిగాని (పాసయతి గాని యుండనగును ఏ. ఉత్కళిక ;-

సజ్జరా గంబు= రజ్జువా గంబు

కంధియోగంమి = మందరాగంబు

రాపుతో నూచి = వీంపుతో మోంచి

వెలయుహరి యందు = జలణాతు నందు. (1గణము $మా 2గణము 4మూ. ఇట్లు _వతిపాదమున 18 మా. రెండు గణములుళడును (10మ్యా. $8$మా.[ప్రాసయతి. అంత్య్యపాసకలదు ___

ఇచట గేవలము మాతలే 1) యనుసరించ(బడినవి వీని లక్షణము కాన్చింపదు. *విదళిత' యని నాల్లుమా(తలే కలవు. రగడలు మా(శావృత్తములు. శాశానముగళములు రచింపంబడును. గాన నొకచో హస్వమునకు దీర్హ (శుతి (2మ్రా దీర్చ మునకు బహుమ్మాతలు నుండ వచ్చును. తోహరాదు లీ జాతిలోవిపే ; అధర్వణకారి కావళిలో వీ క్రింది విషయము కలదు.

187

సంగిత కవితాయాంతుగణారొ యతి రచ్యతే

(పాసోవానాతి సామీష్యేనాతి దూరే విధీయతే. శ్రి

గితె తాళానుగుణ్యేన హస్వ స్పాాదీర్ష సం్యకుతిః

(హస్వ (శుతిసు దీర్చస్య దోష ఇత్యుచ్యతే బుధైః 100

(చదింధ గీతకానేష కీర్తనే పదవర్థ యోః

శాకావృ ర్యాత్యకం పొదం గాయకాః పరిచక్షతే. 108

(వదిందాది (తిక్మేపాసవి(శామౌ జారుకా వహౌ

నఠయోః కుత చిద్ధాన మపి దోషావహం విదుః 104

కి రనాది_తయే నిత్యా (పాసవి (శామసంగతిః

వంవ్కృతే వద్యవన్నా్య నవ్రద్యోగేఒళ్యు చృయోమతః 105

గణ విన్యాస భ్రేదన్య వివి వాతఠదృళ్యతే

(పళిపాదం యతి(పాన భంగే దోషస్తు వద్యవత్‌ 106

ద్వికం చతుష్కత షట్క౦వా వ్యషకం వాతవిన్య సేల్‌

అవృ శ్ర్తానా మధికతా శ్ర్వైచ్చికీ వమకా మకా. 107

సంగిత కవిత్వమున యతిగావీ, _పాసముగావి గణాది నుండును. విక్కు.వ దగ్గజగావి, ఎక్కువ దూరమునగాని యుండరాదు. గీతమున తాళాసుగుణముగ (హస్వము దీర్చ ముగ6 బొడవచ్చునుకాని దీర్హ మును (హస్వముగ బాడరాదు. ఆది దోషము. గాయకుణు (వదింధముల, గీతముల+-దానముల(-గీ ర్గవముల(- బదముల(- పర్ష ముల( = తాళావృ త్రి పాడ మందురు. (వబంధ = గీత = తాళముల (ప్రాసలు, యతులు అందము విచ్చును. అవి యొకచో లేకున్నను దోషములేదు. కీ రన-పదం= వర్ణ ముల (బాసయశతులు విత్యముంసంస్క్కృతమున( బద్యమునందువలె నుంచదగుమ. (పాపాదులున్నమ మేలే.

188 గణములు మాటినదోషము కాదు. యతిపప్రాసలు మాృాళఠము చెడరాడు. ఒశీక=8 ఇట్లు చరణములు "స్వేచ్చగా రచింపవచ్చుము. కొని అన్నిటి సమముగా వండనగుము. (సంస్కృృకమున మన్నపాస లేదు. అంక్యపాసముండును = “వారీ న్తన భర వాలీదేశం దృష్టా వ్రమౌళా మోహావేశం గిత గోవిందాదులు గమనింసనగును. “నంటపా స్తే సన్నిహితే కాలే నహి నహి రక్షతి డుకృళకరణె__ ఇందు 'కాలే అవి “శశమాదకల్పితము. "మరణె” యని యాజాథ్య హృదయము.) ఇ్థాటుపబంధ లత ణము:= ఒక వద్యమైన ముక్తకము 'రెండును మూడు ద్వికమును (దికమునై వివ్రరిల్లు.. ఐంచరత్నములై దు, వరగ నెన్మిదిగణొ వళికి నామావళి ద్వాదశంబు ఎన్నగ విరువది యేడు తారావళి యెనయు ముప్పదిరెండు వే(ఐదియును నూజు నూటెవిమిది మతి 3క్కి ద్వాతింళ దభిధాన వంచాశదాఖ్య నాగ వెలయు శతక మన గ వెండి యష్టోత్తర శతక మనగ విట్లు పకలస.కవి సమ్మతముగ వెగడు జాటు. పదింధము లభిమశార్థ రచన సనాబ్దభ ॥ కి (బాటు=్యసియ వాక్యము, మిథ్యా_పియవాక్యము, మ్రుతి వాక్యము)

189 శవ) ముక్తకము. వు డ్వికము. పు (తికము. 5వ, వంచరత్నములు, శివ గజావళి. 12ప్ర్య నామావళి, £7?ప, తారావళి. 82వ, ద్వా(తిం(ళత్‌ )8క. $0ప, నంచా(త్‌)45. 100ప్కు శతకము. 108ప, అహ్షోత్తరశతక ము, (శతకములలో సాధారణముగా 108 వద్యము లుండును) ఉదాహరణ లత్స్షణముఫ్యా భాసిల్లు స్పప్పవిభక్తులందును మటి సంజోధనంబున సరవిగా(గ6 (బభునామ యుతముగ6 విద్య మొక్కటియును దగ జెప్పి ర గడ భేదంబులందు( గళికలు వత్యేక దళము లెన్మిదిజేసి తత్పరార్థముల నుత్కళికలనంగ వేక సమాసమై యేడు దళంబుణు తుద విళ_క్త్యర్థంణు దోంవంబలుక దానికెనంగా (గ దక్కిన దళమమర్చి ఫణితులొడ(గూర్చి సార్వ విళదక్తికముగ గట్టిక డపటి వద్యమొక్కంటి రచింప నది యుదాహరణంబగు నర్దినాభం 608 సీ. (పధమా విభక్తికిం బర(గు వీరావళి మటి ద్వితీయకు! గీర్తిమతి తలంన సుళగాభిధాన మచ్చునం దృతీయకు., జతు ర్థికి భోగమాలిని దృఢముగా గ

190 శీతీ. దించమికి. గళావతి, కాంతిమతిషప్టి కమరు; మదాత్త సవ్లమికీ. గమల, సంభోధనమువకు జయవతి, యీగతి దగు విభ క్ష్యధి దేవతాచయంబు నెలమి సయ్యె విభక్రులనెశంగ( వ! గావ్యములమ, నంతోషించి కరుణతోడ వాత్మ నామానురూస ఫలాభిసృద్ది భర్తలకు. గర్పలకు€౬ గల్లు ఐద్మనాథ | | (4 (సప్త విభక్రులును సంబోధన (వధమయు నుండునట్లు కృతిపతి "పేరివి నేర్చి చంపకమాలిక మున్నగు పద్యముల నొక్కొాక్క-టివి జెప్పి యావల సశ్లే కిపాదములతో( గళికలమ ఆవల నాల్గు పాదములతో నముక్కళికలను పద్యమునందలి విభ క్తి వచ్చునట్లు రచింవవిలయును. చివర వన్ని విభ క్తులతో నొక సద్యముండదగును. దీవి కుదాహరణమనవి పేరు, *క+కణ' 'నుక్కళకలు రగడభేదములే. ఉదాహరణ (ప్రబంధము కాళిదాసు కాలమునకే కలదు, జయోదాహరణం బాహో్వోర్గాపయామాన కిన్నరాన్‌ (రఘు శస, (పథమావిభ క్తు లధిక బేవతలు:-

1. (పదమా విళక్తి-వీరావళి ౭. ద్వితీయా విభక్తి కీ రిమతి
2. తృతీయా ,, -పుభళగ ఓ చతుర్తీ =థోగమాలివి
3. పంచమి కళావతి 6. షష్టి 99 ఎ=కొంతిమతి ?. స్పష్ట్వమీ =కమల $& సంభోరన్యవధమ -_జయనతి- (ఉదాహరణమును అన్నకవీయమున గమనింవనగును)

షట ఏ త్య యములు శో

(క మమువ (ిసొరము న

ప్టము నుడ్దిష్టమును వృత్త సంఖ్యయు మట్‌ పెం

పమరు లగ్య(కియయును న

ధ్వము నన షట్ప్రత్యయములు తనరు ముకుందా. 605

(వత్యయము లాలు. 1. (పస్తారము, ల నష్టము కి ఉద్దిష్టము, శ. వృత్తసంఖ్య $్‌. అగ్యకియ్య క. అదధ్వము. (సెలపుగఅమరు లగ టీయ=సృద్ధిపొౌందిన లగ్యకియ-) 1. లగ్యకియ, 2. సగణ లగ్మకియ. కేం (పస్తారము:-

చాలుగ సర్వగురువులిడి

లాలితముగ గురువు.కింద లఘువు వలవలన్‌

ఓలిసమంబుగ డాపలి

'చాలకు గురువులను విలువ! (చిస్తారమగున్‌. 68

'ప్పస్తరింప వలపిన ఛందముసంఖ్య (ఉక్త 1పంక్త్తి 10 గురువు

• లమ మొదట (వ్రాసి (కమముగా ఎడమ లఘువుమ మిగిలిన గురువులను

కుడి వక్క. వాయుచు వచ్చిన (పప్తారమగును. (మొదటి ఛందమును రెండు మాటులు (వాస్‌ పగమునకు గురువులను సగమునకు లఘుపులను జేర్చిన వవారము వచ్చుమ) శ ఛందములకు 8 మాలులు మొదటి ఛందమును వేపి 2 బంతిలో 2? చొ 8 బంతిలో 4 చొ; 4బంతిలో 0చొ గల లము వేయనగుమ. ఇళ్లే $ ఛందమునకు 18 చొ వేయనగును __

192 ఉదా ; నాల్లన ఛందమును (బి స్తరింపుము. న | వ . 1! టా ఆ! . 1! ఆల్‌ శి టా! న లో 11 క ఆ! ఆ ప. ల టో యి 1, 11 / 111 లట ౧ సరులర్ధించిన చోటుల సరయ(గ లఘువులను, బేసులందొక( డిడిచె చ్చెర వర్ధించిన చోటుల గురువులనిడ, నష్టలబ్ది కుంజర వరదా: ఏ ఛందమున వే సమవృ త్తమున క్రేయే గణములు? అను _వశ్నతు (చిక్యుత్తర మే నష్టలబ్ది కొనవీ ళఛందమున నీ వృత్తమున శేగణము అన(గా వా వృ త్తసంఖ్య సరియైన 2చే భాగించి | లఘువును, బేసీయైన నొకటి చేర్చి గురువును ఆ ఛండోక్షరసంఖ్య ప్పూర్తియగువజకు భాగించి వేయనగును. ఉదా: 5 ఛందమున 84 వద్యమునకు గణముల దెల్పుము, 280 16541; 2018; ౭8; పం. ళాల 15=1 కం న్‌ా జా క్‌! కిట. [|]

19కి చిట ఒక్కొాటి మెదలుగ వినుము బక్కినచో లఘుయుకంబు లిన్నియుః చత్‌ోగై యొక్కూటి కలియఃగందో(చను (గక్కున నుద్దిష్ట మిక్షకార్ముక జనకా 1 68 ఇచ్చిన గణములను వాపికొవి వానిపై నొకటిమొదణ రెట్టింపుగా (మక) ఆంకెలు వైచికొవి లఘువులవై యంకెలు కూడి ఒళటి . కలిపిన మద్దిష్ట చక్యయము వచ్చును. ఉదా; 1౬ *1!॥ (౫;లలి ఏ ఛందమున నెన్నన నృత్తము ? శైే2 48 15 జు 1౮1 శశిక + రి + 26+] = ౩ం

• ఆక్షంములు కాన నెదవ సొ(వతిషా ఛందము 80 వృత్తము కూ గ (జో చేకొని ఛందోవర్ష ము లేకాది ద్విగుణితముగ విడి కడలెక్కం +బాకటముగ రెట్టించిన (శ్రీకరముగ వృత్తసంఖ్యం శ్రీ నరపింహా ! ఛందోవర్జి ముల సంఖ్య గురుపులను (వాసి వొవిపై నొకటి మొదలు రెటి.ఎచు ఛందోవర్ధ సంఖ్య పూలర్తియగునజకు వైచి చివర యంకిను 6టించిన వృ త్త్‌సంఖ్య యగునుం యి బట్‌ ఉదా: 5వ ఛందమున నెన్ని వృత్తములు పుట్టినవి ? కీ 2 4 8 16 కకక కర ౨౫] ఢీ(2==3ల, రీవ ఛందమున 82 వృ త్తములు= 25/2౦ 41

194

ఫ్‌, లగ్మక్రీయా (పత్యయము"-

ఒక్కటి కలిసిన ఛందపు

టక్కరముల దొంతియిడి యపాంఠతముల కుదన్‌

జక్కుగ నొక్కొాక్కటిలో

ఆగక్కున నొడం గూర్పనగు లగ్మకియ కృష్టా ॥ 70

తొలుత _పతి సర్వ గురువగు

లలి వేక ద్వి తికాది లఘుయుత వృత్తం

మిలు పెజ్కపకులగు( జకా |

కలితములౌ నెలపులగు లగ్మక్రియ కృష్ణా 1

ఏ ఛందమున నెన్ని గురువులు కలవికాని యెన్ని లఘువులా కలవికొని ఎన్ని నృత్తములు పుశైనో తెలిసికొనుటకు లగ(క్రియ యని సేద.

ఛందోక్షర సంఖ్య కొకటి యెక్కువగా గళ్ళు గీచి ఒకటి విరు (వకగాల వైచి చివర దానిని వదలి (ఉపాంతము) చివర గడి ముందు గడి వణకు నొక్కొాక్కదావి. చేర్చి కూడి యిట్లవ్నియు! బూర్హియగు నట్లు కూడనగును. వీవిలో మొదటిగడి యన్ని గురువుల వృత్తము 'రెలడవది యొక లఘువు కలది. మూ(డవది రెండు లఘువుల వృ త్తమ చివరిది సర్వ అఘము వృత్తము.

195 ఉధా: 5వ ఛందమునకు లగ్మకియను విరూపింపృముం శ్‌ 1 నర్వలఘు వృత్తము 21722 2 పై క్‌ ఏకలఘు ఆ 22 ౩ త 5] క రూక? 10 ద్విలము ౪, శై శ 270 10 (తిలఘు 99 వ్‌ 5 చతుర్గము ,, | సర్వలఘు న్‌ క ఛందస్పంఖ్యకన్న ! ఎక్కువగా విలుపు, అడ్డములలో ఒకటిని 'వేయుము, చివరి ఖింశిను కూడరాదు. మిగిలినవావివి కూడుము. 1! ఐంతి నృ 1 బంతి కూడిన 2వ బంతి 5 వృ 1+1=3 +1వాక్సీ +1జక్సీ +1వార్‌ 2 ఇ తీవబంతి 19 వృ 1+2=8, +8=6, +4=10 శి 9 ౫ శవబింతి 18వృ 1+3=8 +8=16 5 బంతి 1 వృ క. సగణ లగ[కీయాంళ చృశము:- సగణలగ(కియాంక మగు చకమునం దొక( డాదిగా[గ(ద ద్విగుణమాలర్డ వీధి నొదవింవ(గ, వామ గృహాంక నంఖ్యతో వొగిం దరువాతి యిండ్ల (వతులొంద నథోంకములౌ, వనాధితం విగు (వతి మానుగుంగడను కౌళ్య్యపతు ల్దైరలించి విల్పంగన్‌. 72

196 ఒకటి మొదలుగ రెట్టింపుగా వృత్తసంఖ్య పూర్రియగువరకు అడ్డ వీధిని వాసికొనవలెను. 2 తరువాత ఎడమవైపు సంఖ్యతో( దరువాతి సంఖ్యలపు గూడ.(గా6 (గింద్కిపతులగును. పమ సంఖ్యను వృత్తసంఖ్య కన్న నధిక సంఖ్యను జివర _సతులను మానివేయవలెను. ఇందు సమమగునది తొ_్తయిండగ్ల వాయ బడిన సంఖ్యతో ఎమమైనః (బతికి. జేరు నధికమగువది నృత్తసం థ్యాదికంబు 'వాయరివి రెండు _వతుల చకములయందు 78 ల! జరఖ్య రేండుమాబులు వచ్చినపుడు రెలితవమాణు వచ్చినది మొదటిదానితో( జేరును. కాన మొడట వచ్చినపుడే వేయనగును. అధిక సంఖ్య పృత్తసంఖ్యలో లేకపోవుటచే లేదు. కాన సీ రెంటివి వేయరాదు. “ఏకో ద్యావధ చత్వార _వ్తతోష్తా వితి వర్దనమ్‌ పూర్వంపరేణ సంయోజ్య తదధో లేఖయేద్భుధః ఆవ్లి మాజ్కావధిం వైపలఅంఘభయే ద్యతకు తచిత్‌” ఏకత లిఖితం (పాజ్టః పునరవ్య(తనో లిఖేర్‌ (వృ, 5ఈ వ్యాఖ్య) అను శ్లోకముల కిది తెనుగు వం సుుపతివ్దకు లగ్యకియా చకోడ్తారం బెట్టిదనిన ? న్‌ క వ! బట మునుగ లయొండు రెండునిట మూండగు నొండును వాల్గువెదు నాం డెవిమదిగూడ€౬ దొమ్మిదగు, నేకముషోడశముం దిదేనుగా ననువగు( దింక్తి; రెండు మొదలై నవి నాల్గింట, నాలుగాదిగా నెవిమిడియుం దదాదికములెల్ల( బదాలిట గూడ6గావగున్‌.

197 మొదటి 1+2=కి. 1 +4=ార్‌,. 1 సారీవాలి. 14+16=17 ఇందొక దంతి,

కింక. వరిల!0. 216=18. 2 నంఖ్యగల బంతిలోవి $+4=1. కి00=11. 0416218. రసాతల. ఇన్లే 4812 801624 ఇత్యాది నన్ని సంఖ్యల గూడి వేసికొననగుమ.

*“ముమ గల యొండు_గెండు విజ మూ(డగు, మూయను రెండునైదునై

తుమ విట నాల్లు తొమ్మిదగు( దొమ్మిది వివ్మెదియుం ఐదేనుగా

వనువగు సంక్రి ఇత్యాదిగా వావిళ్ళవారి (వతిలోము త త్వదర్శినీ 'ళోళుల (వతిలోను బారము కలదు. ఇది "వామ గృహాంక సంఖ్యతో వొగిందరువాతి యిండ్ల (వతులొంది నమ లకణమున కనుగుణముగ- లేదు । వామగృహాంక సంఖ్యతో=ఎడమ గడిలోవి యంకెతో, తరువాత యిండ్ల (పతులు =తరువాతనున్న యడ్డవరుసలోని గదులలోవి యంకెలు, ఒందన్‌ =కలియఃగా అవియే 'త.దిలోని యర్థము (పే. 200) తరువాత వనెడమ-కుడియంకెలకు ౧ _౨ అనువావివి కలిపి ౩ అమ నంకెను వేసితిమి* అ మూ+డిటివి మీది రెంటితో( గలిపి యయిదు (వాసితిమి. దావివి నాల్లులో( గలిపి తొమ్మిదివి (వాపితిమి. (పే. 201) ఇత్యాదిగా వివరిం చుట సకరిగాదు. 1=హాశ4-8 ఇక్యాదిగా మొదటి యడ్డదంతి కాన వొకదావి కొకటి వామగృహోంక సంఖ్య యగుము. మూండు రెండు (కింద సంఖ్య నే $ దాని (కిందసంఖ్య- వామ గృహాంక సంఅ్యకొదు. ఏకంద్వాభ్యాం పహ్మ(శతయం ద్వ్యజాధఃఎఏపకంచ తుర్చిస్సహ వంచ(త్యజ్కాధః, ఏకాష్ట్ర యోగే నవవంచాధ!. ద్విచతుర్యోగే షట్‌ చతురధః. ద్వ్యష్టయోగేదళ షడధరః (తిచతుర్యోగే స్వష్పదళాధః. పంచచతుర్యోగే నవ ఏకతలిితతత్వాన్న లేఖ్యం, (త్యపష్పయోగే ఏకాదళ సప్తాధః, (ఇది 4 ఛందము విష యము. (వృంర నా వ్యా) ఇత్యాదిని గమవింపనగుము. గాన వైపాఠమే సరియైనది.

26/ 2౯౦ 41

198 ఉదా: స్కువతిష్టకు ఏయే గురులఘు వృత్తము లేవేని? 1 బంతి నర్వగురు వృత్తము 1 ఏ బంతి 1 లఘు వృత్తములు 5 2 3 ఈ 5 6 142=కీ 14టాఫ్‌ లకక రి 26 32 స ద స్‌ శ వేడ! కీయర్రిఅర్టి 141817 ॥ 5 20 20 251 8 బంతి ఏల. వృత్తములు 10 9 ]8 24 ౨౦ కటక 208210 2016=18 రాస్తా పై 3! తసాటీవా, శీసారీలకీక్సీ శీ+[0= [0 త | (0+4=$] ర54-8=10 5+160=21 29 29. | 9404218] 048212 8416225 22 27 [174621 1748225] [25 ౩. (12216280) మ్మపతిష 5వ ఛందము. పాఠ వ 4 బంతి కిల. వృత్తనులు 10 వ్న తముణ, శీ+= [20 శీ [0=ల0 పా 64814 ప(కి=92 లా (10+8= 8] 10410220 అప్పకవి ళకటచ్యకము సిట్లు (18826, 18+1ట84) చెప్పివాడు.... (82 క ((10=28 పైనుంచి (కిందికి రెట్టింపుగా (11082 తి [11410=27 వద్యవ౦ఖ్య పూర్తియగువణకు 1840210 18416285 వేయము. తరువాత పై నంఖ్యమా [1808221] 2148=29 శెటించి పూరిగా.మ, దావిని $ బంతి కల. వృత్తములు $ శెట్టించి | తీసివేసియు, వా బంతి కీ+16=లీక్సీ 12416226 పూ రియగువఅకు వేయుము. 1441680, [1థ+16=81 'చవరినంఅ్యను శెట్టింరాదు. 6 బంతి సర్వలఘువృ_త్తము కీ అధిక పునరుక్తులను తీపి వేయము.

199 ఉదా; 5వ ఛందమున ఏయే వృత్తము బేవేవి ? వ 2 3౩|| 5 9 ౫7 ఆ 7 23 25 6 22 22 70 19 26| గ్ర 25 29 14 27 26 22 23 22 20 26 ౨2 ౨౦ 20 24 ౨2 1 బంతి సర్వగురు వృత్తము క్ష ఏ బంతి 1 లం వృత్తములు 5 వం 1=రీ గర 1వార్స్‌ గర 1అర్యీ గమ ౨ 7 శీ బంతి కిల నృత్తములు 10 శిరి 17 లి 118 ౬1225 కెరటం 1=! 1 | 1జాలీ! తంటా [కంటి 1= [00 కం2ల16 శీ బంతి 8 ల, వృత్తములు 10 స కం21జా10్‌ (2 1అలీలి ₹టా[ట(ది.1=ల 18062=26ి కింలివా! 2 1228 క1000=2ఏ 18002=20 5 బంతి కీల వృత్తములు క్‌ శి2=! 62 1=ాకిసై. 15002=380 కేటంచివ2ిత్తి 1200224 6 బంకి $ ల. వృత్తము క్షే క! (అరికసం ఖ్యలు, పునరుక్తులు తీసివేయనై నది)

£00

తిరముగ ఛందోక్షరములు

నురుకరిముగ వృత్త సంఖ్యయును ద్విగుణముగా (

బొరి నాక్కాక్క(.డు తొలంగ(గ(

దిరి శష్టాంగుశము లధ్వభాగ ముసేంటదా। క!

(వస్తారమున శెవ్నియంగుళముల భూమి కావలెనవిన( జెవ్వు విధా నముసకు ఆధ్వ్యప్యక్రియ అని పేరు. ఛందోక్షరముల రెట్టించి యొకటి దీన్‌ వైచిన వెడల్పును, వృత్త సంఖ్యను రెట్టించి ఒకటి తీసివైచిన పొడవును వచ్చును. (అంగుళమన(గా నొక యక్షరము (వాయ స్టలమ్సూం

ఉదా . అయిదవ ఛందమును (బి న్త్పరింవ నెంత స్టలము కావలెను?

5వ ఛందమున కతరములు 5 $62_1=8 వెం ల్‌ ౩3 వృ త్తనంఖ్య 82 $82062_1=08 పొం

సమ వృత్తంబుల వెజసు :

కడపటి వృత్తంబుల యిను

మడిలోవల( (దిధమ నృత్తమండలి( దీర్పన్‌

వడి విష్ణ చృందోవది

టొడమిన వృత్తముల వెజను పొలుపగు6 గృష్టా ॥ 1!

ఈ ఛందము వణకెవ్ని సమవృ శ్రములు పుట్టిన వవిన( జెప్పుటకు “సమవృ త్తముల వెజసు” ఆవి పేరు. ఏ ఛందము వజకని (వశ్నీంతురో యౌ ఛందమున. మిట్టిన వృ త్రముల రెట్టించి, ((వధమ వృెత్తమణ్డలిన్‌) (వధమచ్చందము (ఉక్తృలో( బుట్టీన (2) రెండు వృత్తమఃలం దీసివై చిన వెజసు వచ్చును,

త] ఉదా: 5 వన ఛందమువజణ కెన్ని వృత్తములు వుట్టినవి ళి 5 వ ఛందమున. బుట్టిన నృళ్తముణు (192,498, 18012) అ 88 వావి రెట్టింపు = (802042) = 64 (చళమళందోజనృ త్తమండలి _ 9 =” (24+8+18 80482 = (2 మజియు సర్వచ్చందోవృ.త్తముజ వెజిసు : ఒగి ఐబదుమూండు కోటులును నొస్పుగ వల్వదిరెండు లక్షలున్‌ దగ( ఐదునేడు వేలు మచితంబుగ నవ్వల వేడునూటివై న గణితవైభవా । యిరువదాలుగడా సమన్ఫ త్తభేదముల్‌ (వగుణీఠత లక్షణస్ఫురణ(బంచిన ఛండము లిర్వదాణిటన్‌. £6 ఛందముల పమవృత్తనులు := 14217720. ఈ వద్యార్థ మిదివఅకే సం్యగహింవంబిడినది (చూ. 85 పేక) క. జ, లోనిది కావచ్చును. గ

వంక

గద్యము ఇది శ్రీ వాణ్శీవసాదలద్ధి వొగ్విభన తిక్కనామాత్య ఠనూభవ సుకవిజన విధే యానంతయ నామరేయ (ప్రణీతంవైన ఛందోదర్పణమునందు శాలి లకీణ లక్షిత కంద౦బులును మా(కాలగక్షణయు క్రంణులగు గితులు పీసంబులు నుత్సాహమ4 దరువోజ యక్కరలు షట్ప్పదయు ద్విపదయు, మంజరియు(. జౌపదియు, రోగడ ఇఅన్సు వాటు కావ్య నమాణంబులును నుదాహరణం బులును ష్యట్పత్యయంబులును నప్పమ(నత్యయం బైన నమవృ త్తంబుల వెజసు తెజంగు నన్నది శృతీయాళ్వానము. షే

సులక్రణసారము విశేషవ శ్రత్తీములు వో శ) భ్య(రళన్ఫ త్రము: రపువం విదుమా భరపం బువన్‌ భ(దకం బుధరి (తిపై శ్రి చదన వృ శము?-' తృకజుజుగగ. యతి కి దై తేయభళంజన హరీఎతభజా గగంబుతీ మాతంగ ఏ(శమమువన్‌ =ఎమదనాఖ్య నొచ్చున్‌. శి సరసాంక వృలత్తము:= న్యజసృషయ. యతి 1 పరపాంకమౌొ విరియతిన్‌.సజసాయ లొందన్‌. శ్రి తరళనృ్న త్తము = (వికకిల స్రబక) =. శాంతి దిశనుళ న్నజనరం=స క్రితర€ చెన్నగున్‌. నారద సనక పనంద నవిము తసంనాథ భన జనస=నాభగుకుల్‌ చారు శిలరి యకి_శై ల విరమణముక్మెధర విరతీవి పాధ్వియగున్‌,

204 ₹) లాతణీవృత్తము:= భన 4, భన 2, సం యతి 16 పక్షవి రమణ ముభన నననములును =భాసుర భననస లెనపిచో లాక్షణి యన(దగు నతులిత మదన వి ఎలొస్‌ లలికతగుణ గణజలధీ శ్రి రమణక వృత్తముణ వ కి, లగ యతులు $=17/=205 మనసి, జజన, కసంఎమ, దగజ, రిపుహ,రి ఎమదవజవు సుచిరుమణము లతో వు నన ననన ననన=నలగ, ములెన్స్య యః6గ =వరవర, నుతరమం-ణ శవము, మరున్‌. శ్రి మలయజ వృ త్తమున వుజృనున,నం,నుభువ్యువ యతులు $=!5=22 నళిన నిలోచ న=ంనజ, నసనం బులు =ననల గణంబు లు=ఎనవ గణముల్‌ . .మలషి గిగ్మిత ఆప=మహిత యతుల్‌ దగి ఎమలయ జవృత్త ము-మహి వెలయున్‌. [0 (వళువృత్తమఒ నకి అ 5, వు యతులు $=!5 (చముది, తగజ, ముతు=ంరనవి _శమముల్‌ =ఎరమణం౦ గవివ=ర్య, నుతంబు నునె తవమము ను నవ నలు=ర, హిన్సైదు, జకొ ఎ=ర్వములున్‌ ల గముంఎది భువృత్త మగున్‌. (ఇందు సంన్కృతమునందువలె విచ్చేదయతి కలదు. కాన ముందక్షరను మన్‌ (తెనుంగు యతి యవి (గహింపనగునుఎ కనుడడు.......

శ్రీరస్తు శీ వహాయీవాయ నమః ఛందోదరణము చతురాశా ప్‌సము థ దోపోూధిశారము శ్రీధర ; తమరుచివిజత న యోధర । యనవరత ఘోషమయోషిత్సరిపీ కాధర 1 తల్పీకృత వను ధాధర । రిపభయద ఘన గదారర । కృష్ణా / | దబశదోవములు జగమున దోష వివర్తిత ముగ( జెప్ప(గవలయు( గొవ్యములు సత్కవుల ట్లగుటం దళ దోషమ్ములు ఈగ( జెప్పెద( బూర్వకవి మతంబున? గృహా ॥ లి పూర్వ కవుల మఠమునః గావ్యములను దశదోషములు లేకుండు నట్లు రచింపనగుము. కాన దశదోషముల వివరింతును. 1 (640

క పగియు( గీడు, ఛచందోయతి భంగములు వి సంధికము పునరుక్తి సంళయ మప్టక మంబు వ్యర్థం విపార్ధము మథీవిరూపి కాపశబి విరోధంబులవ(గ6 గృ | కి యట లీ

1. ఛందోళభంగము 2. యతిభంగము క. విపంధికము 4. పున రుక్తి 5. సంశయము 8. అవకమము '?. వ్యర్థము రిం ఆపార్ధను $. అపళబ్దము 11 విరోధమునవి దోషములు 0. ఛందోభంగంబగు గురు వాందెడు నెడ లఘువుగా. (దియోగించుట గో విందయనవి పలుకుచో *ము కుంద' యమదుం బలుకవిట్లు కుంజరవరదా , ఖ్‌ గురువుండ( దగినచోట లఘుపును లఘువుండ( దగినచోట గురుపు నుండుట ఛందోభంగము ఉదా: గోవింద' అవి గురువుండ!( దగిషచోట *ముకుంది యవి లఘువుండుట. (చోట “యిను ముదణ తప్పు టి ను జేర్చిన దోషము పోవును.) ఏ, యతిభంగము. విమల కమలనే_త; విశ్వలోకప్తో_త ; విమత దైఠ్యకుల వి-శాశ యనుచు వలయుచోట లేక=ఎవడియొండుచోమం డ 4 దిలికిదేవివి యతిభంగమం,డు. క్‌

వి యతి యుండవలసినచో యతి లేమీ యతిభంగము. ఉదా;= విమత దైత్యకుల వినాశయనుచు (ఇది ఆటవెల(ది 2పా, కి గణముపై యతి, ఒక మ్యాత ముందుకు వచ్చినది. యతిఠంగ మైనది ఠం విసంధిశ ము, అమృత ఉదదిశయన్క అమర ఈశానుజ అబ్ద్బసుందరా న్య అదిమ్మిత జ హు అనుతు నిట్లు నంది నెనయనవి శబ్రముల్‌ దగొరయుటయ విసంధిదోషమం్యడ్రు. 8 (వంధి నెేనయవి శబ్దముల్‌ దొరయుటయ విసంధిదోషము)-సంధి వేయం దగివచో సంధిచేయకుండుట వినంధిదోషము. ఉదా:= అమృత ఉదధిశయన (ఇట సమావము కొన విత్యసంధి వచ్చును. అమృతోదధిశయన అనదగును. అట్లు లేదు కాన విసంధ్రి అమర-=ఈళశానుజ (ఆమరేశానుజ యనందగును.) శ పునరు క్రీం తొలుత ( దానెద్దియైనమ బలికి మటల నదియ పలికిన€ బునరుక్రి యం(డుబుధులు న్‌్‌ వువరుక్తి పూర్వో క్ష శబ్దమైన వర్ధపువరు క్రి యేకార్ధమైనం గృష్ట 7 ళద్ద పునరి క్రియ గు6 గౌంతిదర్యదు( డవివ చించి మజీకొంతిచం(దు( డటంచు( బలుక నర్‌ పువరు క్తి యగు. గి నమృత కరణు6 డవి యళోమృగాంకుండన నద్దనాళ 1 కి

ళీ చెప్పిన విషయమునే మటల( జెప్పుటకు( *“బునరుక్తి' యనిపేరు. అది 1. శద్దపునరు క్రి; 41 అర్థపునరు క్రి యవి ర30డు విధములు

1. చెప్పిన శబ్దమువే మఠఅలంజిప్పిన శబ్దపునరు క్రి. ఉదా: కొంతిచంటదుడు, కాంతిచంటదు(డు ఓ. ఏకాఖ్నిపాయముతో. బర్యాయపద _పయోగము అర్హపునరు క్రి. ఉదామా క్రీ ర్హివమృత కిరణు-డు యళశోమృగాంకు(డు కీర్తి, యశఃవదములు, చం(దుండు=ఎమృగాంకు (డు, పర్యాయనదములే. కనరు 1 బోషయమొందదు దనరు పదావృత్తి నభిమతంబగిు వీప్పన్‌ జను వినుతాలీద్ష్యంబునం బొనరు6 (గియా సమభిహారమువ నం్యడు హరీ! థి ఈ వెన్న్మముచ్చుదా “విల్లిల్లు* దప్పక చొచ్చు6 టోయన వీవ్ప సొంపు మిగులు ఇటు “వచ్చి వచ్చి” ఏీవేల విల్ఫితి కృష్ణ । యనిన నాఖీక్ష్యంబు పొనరియుండు *“ఇమ్మిమ్ము' ళౌరికి నిమ్మవండన6 (గియా పమలభిహారంబు (పశంసకెక్కు నీ చక్కదనముమ వీ మంచితనమును (బీతి గన్గొవి ద్యాత్మివేంతలైరి దండళాపనంబు తాపసులన. బఐదా వృ తి యుల్ల సిల్లు విమలకృతుల వాటే ళ్‌ భా భూరి పుణ్యశ్రీల | పునరు క్తిలాలన (వకట పుణ్యళోభ । పద్మనాభ | 10

ఖో

1. వీవ్ప 2 ఆలీక్ష్యము 8. (కియాసమభిహారము 4 వదావృ త్రి యను నాలుగు స్థలముల బునరు క్తిదోషముకాదు న

2. (వ్యా పు మిచ్చావీప్పా) ఏకదేశమునుగూడ విదలక వ్యాపింన వలయువను కోరిక.

ఉదా = ఇల్లిల్లు వతీయిల్లు, ఒక యింటీనిగూడ వవలక యన్ని

లాలి ళా

యిండ్ల నవి యభిప్రాయము

2 ఆథీక్వుము (ఆలీక్ష మ్‌-పొవ।పున్నమ్‌. తిజనేషు అవుయ వంజ్ఞకకృద న్వేషు. తే చేహ్యసరానధూతక్రియాయా మేవ) మాటిమాటీకి?

ఉదా.= వచ్చి వచ్చి (చూట్‌మాట్‌కీ పచ్చి అని అ)

8. కియాపమభిహారము = ఒక (క్రియనే వెంటనే చేయుమవి తొందణ పెట్టుట

ఉదా: ఇమ్మిమ్ము=వెంటనే యిమ్ము అవి అ

శీ. పదావృత్తి = చెప్పిన పదమునే మటల జెప్పుట.

ఉదాహి వీ చక్కదనమును, నీ మంచితనమును (నీ=వీ పదావృ శ్రీ

5, తనరు వదావృ త్తి ఒఐ అలంకారమగు వదావృ త్తి. లాటాము ప్రాసమునందలి పదావిత్తి కిమలాకు నర్చించు!కరిములు కరములు మొ

*వాక్యాదే రామం(తిత స్యాసూయాఒసమ్మతి కో వకుత్సన భర్తృ వేసు” అను స్తూతమును *"రక్షీంపుమ రక్షింపుము రక్షింపుమి యనుచు నన్వురందరు కడకున్‌? ఇత్యాదివి స్మరింవనగును ఫ్‌. సంశయము.

శడ(గి వావి. గదియంగాంగదా నేడు వీ

కింత వట్టుగలిగె విందువదన ।

౬ ఊరకున్న( గలదొకోయవి సంశయా ర్థముగ((దిలుక సంశయము ముకుంద ; [1 సంశయము కలుగువట్లు ప్పుట సంశయమను దోషము. ఉదాణ ఓ యువతీ । వీవు వానిని *గలియుటచే వీ కింతవలజకు వచ్చినది. ఊరకున్న పీ పరిపితి యగునా ? ఈ వాక్యముచే మంచిచెడ్డ్దలలో నేది కలయికచేః గల్లినో శేలలేదు కాన సంశయము 6, అష్మక్రమనుం పదమున నాభికమలమున పహృొదయమున( ఐయోజలవ, రతీళ్వర దివిష వదు లుదయించెం గమలా నస్పదునకు నను వ్య్యుత్కునుల బప్మకమ మయ్యెన్‌. కై నిర్దేశ ్యవతినిర్దేశములః (గమము తప్పి రచించుట యవ్యకమముం ఉదా.- (పయోజభవు రతీశ్వర్య దివిషన్నదులు (_దిహ్మ, మన్మధుడు, గంగ విష్ణుదేవుని పాదమునను బొడ్డునము, నమనమునమ జవించిరి. (విజమునకు విహ్మూ టొడ్డునసు మవ్య్మధు(డు మనమునను, గంగ పాదమునను జవించినవి, కాన విట్లు [కమ విస్దేశము నదలుటచే విది యస్మక మము) ఖా వ్‌, న! కక్టేము ముమదా( బలికిన మాటకు నను గుణములు గాక వ్యర్థమగు మాటలళతో 6 బెనంచిన నది వ్యర్థందిన( జను దోషంబనిరి కొవ్యచతురులు కృష్ణా | కే

రై త్యాగి వగుదు వీవు కారంబు వెట్లవు చేరి విన్ను నడుగువారు పెద్ది లింకం గీర్రి బాంశియేయని యొరుబల్క వ్యర్దదోషమంగడు వనజనాఖ | [4 తాను జెప్పిన వాక్యమునకే థిన్నముగంబలికిన వ్యర్థమనుదోషము ఉదా:= నీవు డాఠవు. కొంచెమెన పీయవు. వి న్నడిగికొనువారు గొన్సవారు. నీ కీర్మి కేమి లోవము. దానము చేయనివాండు దాతయనుట భిన్నముగ మండుటచే వ్యర్థము (యాచకులు) అడిగికొమవారు పెద్ద లనుటయు వ్యర్థదోషమే కేమ యెజింగి యేళండు విగియుదుమన్నాండు వావి( గనవె యొల్లి వాండు నాకు. గూర్చు6 దెలంగు లేదొకో వాంగ విరపాణీ యందు నిట్లు వ్యర్థమమరు( గృృష్ట ॥ కక్‌ వాడు వా పేమ నెలి6గి వట్టుదలతో మున్నాండు. నేను వానిం జూడనే చూడను. వాడు న న్నంగీకరించునట్లు చేయుటకు మార్గము లేదా ఇది యొక విరహీణీ వాక్యము -....ఈమె నిరహిణీ గాన విట్టి రచన సమంజప మే. 8. అపార ముం థి కరిచర్ముము గై రిక ల సురగిరియవి సముదాయార్థ శూన్యపదంబుల్‌ బెరసిన నపార్థమగు నది జరగు మదోన్మ త్త బాలచరితల/ గృష్షా | 160 వరన్పర సంబంధములేని వదసముదాయము ఆపార్థము.

౮ ఉదా: కరిచర్మము. గ్రై రికశిల. సురగిరి (ఈ మూండు వదముల కన్యోన్యసంబంధము లేదు మద్యపానముచే మదించినవారి యొక్కయు, పిచ్చివాండ యొక్కయు, బాణరయొక్కయు మాటల ననుకరించునప్పు డివే గుణము లగును. నో శమ(గొనంగ నాడి కవుల కావ్యంబుల లలితమైన లత లకీణముల రూఢిగాని ఇెజవిరోరో క్తు లవళట్లి సంజకంబులం,_డు జలజవాభ క ణా వ. అవియెప్వియవినం గుసంధి, దున్సంధి, చుట్టుం_బావ, వై రివర్గంబువిడు దలకొకు, కుజుచకాకు, తెమ(గునకుం వొరవి సంస్కృృుత్యకీయలం బెరయు దుష్ప్ర్రయోగంబులు. మటియు విట్టీ టౌమ్మంబు లెన్నిగలి వన్నియు నపశబ్దందిలు వావి వివరించెద = పూర్వకవుల (వయోగములకు విరుద్దములయి వ్యాకరణాదిళాత్ర మాత (పసిద్ధములగు శద్దిములు ఆపళబ్దములు (1గా మ్యములు) ఆవ

1. కునంధి 2 దుస్సంధి, 8. చుట్టుంబావ, కీ వె రివరము, $. విడుడల న! యూ టి కాకు, 8. కులుచకారు, 7. దుష్ప్రయోగము మున్నగునవి. 1, కుసంధి. మొదల వీకారముపైన చ్చాదవి యకారముగ, 'దీనియొడయలి దీది యి ట్తొద వె*“ననకి రీనొడయం డిడిట్లొదవె వవంగుసంధు లినశశినయనా. 18

నా

సంధి లేవిచోట స్వ్యరముమీది స్వరమునకు యడిగమమగుము గాన 'దీవి+ఒడయ/డ ఐదీవియొడయ(డు? “ఇది+ఇట్లు=ఇదియిట్లు అవి (వయోగింపవగుము. కొని సంధిచేసి, దీవి+ఒడయ;డు=దీనొడయండు ; ఇడి+ ఇట్లు =ఇదిట్లు అవి వయోగింపరాదు. ఇట్టి సంధులకు(. గుసంధు లవి పేరు... “ఇది-ఇట్లు-ఇదిట్లు, ఇది యిట్లు అవి వికల్బ సంధి తద్వ శదాదిజస్య (వ. ఈ). షమ్యాతుల యితుసకు షంధి తఖరుగా నగు. (చా-నంధి అను శాస్రసిద్ధమే 1 ఇయినమ్మ్య

"వెలయంగ లత లతణ

ముల పిద్దములైన శబ్రములుగాని కుసం

ధులు మొదలైన విరూషో

క్తులెల్ల నపళద్ది నామదోషము లయ్యెన్‌.

పర€గ వికారోపరిత

' త్వ్వరము యకారంబు గూడి సదృశముగా "నె

వ్వరియి" “ల్లి ది యిట్లన “కె

వ్వ “రిల్లి దిట్రనః గునంధి వర్షం బయెన్‌ (5. అ. డో"

అవి క.జ. లో కేవల లక్షణ పిద్ధములు కాక లక్ష్య పిద్దములునై నవే బునంధి శద్దిములవి (ఎవ్వరి=ఇల్లు) ఎవ్వరిల్లా (ఇది=ఇట్లు) ఇదిట్లు కుసలధివర్గమవినా(డు. “అ_తదై వత ట్లో దైవకావి పుంసివా ఇరిపుం ప్యామ్నాతో ఒపినకేనచిత్స్రయుజ్యతె. (కావ, 7144) విరళా ... ఇహతు (_పవ్యాహార్యం సంకేతిత మ్యప్రపిద్ధమేవ వదం (వ. భ) అన్య వయుక్త్రః' అను పవాతంజలవాదాంశము విట గమవింననగును- వం దుస్పంధి:=

&తిస్వరసంధి నకొరం

బతిశయముగ నతడు నతడు ననుశో నతడు

2 (5-య0

౧౧౦ న్నతంఢు నవియూంది వల్కిన సతతము దుప్పంధియండు సత్కవులు హరీ 20 వనకారమునకు అచ్చు వరమైన ద్విత్వము చేయుట దున్సంధి. అక(డున్‌*ఆత (డు అక(డున్నత(డు; పోతవాది మహాకవు లిట్టివావివి ఉదియోగించిరి, కాస్త్రకారులును ఉచయోగించి యుందురు. 'మంగళం వేదటోరిత కర్తన్యతాకం, అవిగీత శిస్టాచార విషయక్వాత్‌ " అనుచో 'అవిగితి వదస్వార స్యమును *క సంధి" లోవి మాటలును గమవించునది తి చుట్టుర_బావ: (ట్‌ మొదలాయు వడ్దిమూ(డన6 గదియింవక యె త్రికట్టి ఖరమున నగువా+ డిదె వచ్చెడి నిస నెగ్గె యొదవిన యా చుట్టు/(బావ నొల్లరు కృషా 81 నే ళా న! (ఎగెయొదవినః యీచుట్టు(ద్రావ) అశ్లీ లముగ(దో(చినచో నదిచుటు( ళా న ల ల (ొవ, ఉదా := మొదలు ఆఅజు, వడ్డి మూడు. ఇందు, మొదల మూలధనము అని వక్త యర్థము మొదలాయు=వళించునని అక్హీ లార్డ్‌ ముండుటచే విది చుట్టు(గ్రిబావ. అశ్లే (కదియింపక సరిగా(గూర్చక, (రము) పియము. ఎక్టువ వర్తితో, గాడిదమీంద నె త్రికట్టినవ్వువాండని రెండవ అశ్లీ లార్థముతో (చును, కాన విడియు(జుట్టు((బ్రావ (జ. లోవిదే యా దోషము) ఉత. వి రివకము;- రా మ! ఈుదలు తెను(గు జేపి యదికి పుష్పపువిల్లు పర(గ భూరుహంపు పండ్లు నాక

రిం పష్ప విల్లు నాగ భూరుహపండ్లు వా వై తివర్గ్షమయ్యె వనజనాల లలి సంస్కృతాం_ధములకు(జేయు నమాసము వై రివర్గము. సంస్కృత శబ్దములను దడెమంగ మాటలతో( గలుపునపుడు వావి చివఠ తెను(గు వ్యాకరణములోవి మార్పు (తక్సనుము) చేయవలెను. అట్లు చేయకున్న మై 6వర్షము, ఉదా; (పుష్పము విల్ల=పుష్పవిల్లా. (ళూరుహము పండ్రుంభూరుహవండ్లు. (“పుష్పపువిల్లు-ళూరు హం పుంబండ్లు” సరియైన రూపములుఎ) కోమటీండువాలత భూము. తీరన+దిలు ఉగహములనంగ వావకాల మనగ 'వైరివర్గమైన వదల రిట్రివి లోక రూఢి జెల్లుసని సరోజవాభ 1 య! భూమియొక్క) తీరు-భూమితీరు (ష.కఠపలు (వరు) (గహ ములు (కర్మ) వాన (యొక్క) కాలము (షత వీవిలో భూమి, వంస్కృతమువలెవే తత్సమము. కొన వీ సమానము విర్దుష్షమే; పళా=వాన "సంస్కృత పదేన పరిమిత మాంధపదం కర్మధారయోభవనతి' అను స్యూతసిద్ధమే కొన విర్దుషమే. 'కోమటీం(డ్రు” చింత్యము.

మొదలి తెను(గుపై వంస్కృృత పదమొకండు

జరుగు లోకరూఢివి సమాసంబు చొరడు

పూని ముజ్జగంబులు ననఃటోలు!గావి

యతడు ముజ్జగద్వందితుండన(గ6 అనదు లిక

మొదటి మాట తెను(గై రెండవమాట సంస్కబృత మైనప్పుడు, లోక హాడుకనుబట్టి మతొక శద్దిముతో వమాసమురాదు.

౧౨

ఉదా : (మూడు జగములు) ముజ్జగములు. ముజ్జగంబులచే వందితు,డుంముజ్జగద్వందితుండు అవి సమాసము చేయరాదు. !ముజ్జగం బులటే(డు ముజ్ఞగంబణుల పప్ప' ఇట్లు సమాసము చేయవచ్చును. (స్వస్వవిభ క్రివికా రై రృహవశ్చ యధాయధం సమస్యనే )

పొలువగు బొగాడ దండలు

లలన ముడిచినన్‌ మకొరలాంఛను(. డందిం

అలమువనం కెబాకుఫిల్ల న-

నల విడుదలకాకు దోషమండ్రు, ముకుందా వ్ర

(హన్వములను దీర ములుగా( జేయుట విడుదలకాకు దోషము. (కౌకు వన(గా శోక లీత్యాదులచే(గల్లు వికృతధ్యవి. ఉదా:- పొగాడ దండలు (పొగరదండలణు మకారలాంఛన (డు (మకరలాంఛను(డు) చెజాకు (చెఅకు) మొ ఇట ఛందోఠంగలీతిచే. గవికృతధ్వవని వికారము కొన దోషము. కవి కల్పిత వ్య క్రకృళమెన జోషముగాదు.

ఎమిదీవి సెపితీవి కపీతము

దిమవడి వెటి సచ్చకాయ వడి(దివి పెపితో

ఉమెతఈఃకయ దివి పెపితో

అమవన నిసి యన్నమాట యఆసవి పెదనా , లకి

ఇందలి నావావర్డ వికారముల చమక్కారము గమవింవనగును.

ఎలు(గు పడ్‌ నీవు సెపమా

ఏలిక వనుచు *నసి *పడితిమి”' *యెమి' “విపి *నయెడన్‌ి

౧౩

జలు(జలు' నమ విడుప్పలు గులు

చలు చేసిన గుజుచకొకు చనువిటు కృష్ణా ; ల

దీర్చ ములను (హస్వములు బేసిన కులుచక్రాకు.

ఉదాన ఎలిక (ఏలిక ఆస (ఆస ఎమి (ఏమి వివు (వీవు నయెడన్‌ (వాయెడన్‌) చలాలదిలు (బొలు (జాలు) 7. దువ్వ యోూగము;-

నళ్వరము “నృపన్య, పదం”

*గత్వా' యాతండు 'వివాత్య!. తంటకుల 'సఖీ

భూత్వా" మెలంగెడు నన్నంగ

విత్వవిదులు దుష్ప్రయోగవిధి యండు హరీ, ణి

ఆఅమకరణ వాచక పదములేని సంస్కృృతాది భొషా_వయోగము దుష్ప్రయోగము. ఉదా 2 'వృపస్య, పదం, గత్వా; విహత్య, సఖీ భూత్వా” (ఆమ సంస్కృత పదము లీ పద్యమును సత్వరము తడు, కంటకులన్‌, మెలగెతు అను వదములతో సన్వయించునట్లు అనుకరణ శూన్యముగా _(వాయంబడినవి. కొన దుష్ప్రయోగము.

వః “సంస్కృత విభ క్తులయ్యును 'టెనుంగునకుంబెల్లు సు్యపయోగం బెట్టిదనిని క. విక్కమగు స్కువయోగము

"ధికగృత దురితాయ భగవకేఒస్తునమో” యం

చక్కడ నీకును నమరులు

(మొక్కుదురవి తీబ్బబంతముల(గూర్చ హరీ । ల

లీ

అనుకరణ వాళకమున్న సంస్కృతాది వదముల (వయోగము స్మువయోగమే.. ఉదా :; 'ధిక్కృత దురకాయ భగవతే స్తునమో' అంచున్‌ (అంచున్‌ అనుకరణబోధక పదము)

“అంటితి !నమశ్శివాయి *పాపాత్మురాలి” అంచు వా ద్వీపవతివి విందించుటయునుం "హరయే జితమరుదరయే? *శ్రీమన్నే[ఊంచలాయ' అవి మలియును, ఇత్యాదులు ననుకరణ వాక్యములేయవి గమనింవ వగుమ. అళ్లే 'సమరక్షోజ్‌వి” (అన్న 1-88) మున్నగునమి విరోధములు:-=

సమయ విరోధమ్యునునా

గమలోక విరోధములును, గాల విరోధ

శోమము కళాదేళ విరో

ధముణును జొరకుండ(జెవృు(దగు(గృతుణ హరీ ! 8

! నమయవిరోధము 2. అఆగమవిరోధము, $. లోక విరోధము, శ. కాలవిరోధము $ కళావిరోధము, $, దేశవిరోధము లేకుండునట్లు కొవ్యము రచింపనగును

1. నమయవిరోధము:-

వందుల( గుండలముల్‌ గుడి

సందిట శివలింగమును నొసల బూదియు( బేం

పొంద6గ వొకదరిబేసి మ

రుం దెగడెడి నన సమయవిరోధము కృష్టా ; 8!

(నమయము=ఆదారము) మతాచార విరుద్ధవర్దనము నమయవిరో ధము. ఉదా : చెవుల గుండలములమను గుడిసందిట లింగమును నొసట విబూదిని ధరించిన యొక దరిబేసి (దీను(డు) దర్శిదుండు. మన్మధదూష

౧౫

అము చేయుచున్నాడు. ((దరిబేసి కుండలాది ధారణము సేయుటంమన్మధ దూషణముచేయుట, సమయ (మతధర్య్ర) విరుద్ధము] - ౨, ఆగమవిరోధము:=

“ఎక్కటి ధర్మ మహింపయె

ఏీక్కమనుచు వృ్యతవదకు. విర్ణరవతియుం

దక్కె. దయపేర్మి సనవుడు

నక్కుడ వాగమ విరోధమం(డు, ముకుందా , 82

వేద పురాణాది శాఫ్రవిరుద్దమే ఆగమవిరుద్ధము (ఆగమము శాస్త్రము) ఉదా : అహింపయే వరమధర్య్మమువి యిం్యదుండు దయచే వృతుని వధింపలేదు. (వృ_తవధ వేదపురాణ (పసిద్ధము కాన నిది ఆగమవిరుద్దము.)

స!

ఠీ. క ళావిరోధము:-=

తాళము పట్టుక చదువున్‌

టోల6గ6 బుస్తకముచేక ముట్టుక పాడున్‌

మేలిళని జాణకతన మన

వోలి విది కళావిరోధ ముదధి శయానా , [

(కళలు) గానము మొదలగు లలితకళలు, కళల విధానమునట విరుద్ధిము కళావిరుద్ధము. ఉదా :; ఇత(డు తాళము పట్టుకొని చదువును పుస్తకమును చేతబట్టుకొని పొడును. ఇది ఈతవి జాణతనము. (జాణ యగు గాయకుండు తాళమువేయుచు( బాటపాడును. చదువరి పు సకమును జొచి చదువును. తాళము వేయుచు. జదువుట=పు _సకమును జూచి పాడుట కళలకు విరుద్ధము) (వట్టుక) పట్టుకొవి, (ముట్టుక) ముట్టుకొని.

౧౬

బహుంకూప తటాకోదక

మహితము మరుదేశమని సమర్దించిన ని

మ్మహ నది దేశవిరోదా

వహమండ్రు కవీం[దు లమృతవారిధిశయవా | 84

(మరుదేశము) ఎడారి. ఆయా (వదేశములకు వ్యతిరేకముగా వర్షించుట దేశవిరోధము. ఉదా ఎడారిలో నూతులనిండ వీరుకలదు. రెటుప్పలు పిండినపి. ఇది అసహజము గాన దోషము.

చివికెడి( బురినెమిళులు ముద

మున నాడెడి నిం్యదగోసములు పాొజెడునా

మవియమ్మ్యె విను డిలలో

నన( గాలవిరోధ దోషమనవిరి కపీం్యదుల్‌ (క జదో

ఆ కాలమున లేనిదావి నున్నట్లు వర్ణించుట కొలనిరోధము. ఉదా: వనంతబుశువులో నెమిళులు ప్కరివిప్పి యాడుచున్నవి. ఆరు(దప్పరుగులు తిరుగుచున్నవి. చినుకులు పడుచున్నవి (ఆమనిలో కాక వానకాలనున నుండునుగాన కొలవిరోధము) ఆమని=వసంతమబుతువు. 6, లోక విరోథము:=

వినుకరహీము,డు తన (వా

పిన పొ త్తము తిచ్చియొక్క చెవిటి వినంగటో

రన జదివెమూ(గ సభలో

నవ లోక విరోధ దోషమవిరి కవీం్యదుల్‌ (క. జ, దో).

సృష్టిలో నంభవింసనవి యద్భృుతములను వర్షించిన లోకవిరోధము. ఉదా = చేతులు లేనివా(డు (వాసిన ప్పస్తకమును దెచ్చి చెవిటివాండు

యిరి వినునట్లు మూగవా[డు పెద్దగాః జదివెను. (ఇవి యసంభవములు కాన లోక విరోధము (ఛం. దం తో. వీవి కుదాహరణ లశణములులేవు. కాన *క జి లోవివి (వాయీ(దడినవి. ఈ భాగము క. జ. కసుకరణుకు" (ొత్రదేమియు లేదు) ఇట్టన దళదోషములిన॥ బట్లగు( గృతులంద్యు.వివిడఫ భాహషరముగ వే వట్లుడురు ఢీరు లొక్కొాక పట్టున డెందడంబు అలలర( ఐలుక(గ! గృష్తా ॥ కిల్‌ పీనివి గావ్యముల దశదోషము లలదురు. మహాకవుణ నస్ఫాదయ హృదయాపహ్షాదము చేయుటత్సై యొకచో వీ ఢడోషయుతముగ రచింతురు. వది దోషంబుల. దెలిపెడి యదన. (ఐయోగించినట్టి యవయోగములం దొదవపవు డోషంబులీళి వదమల నారుములం గూడ జలుపుట( గృష్టా ॥ క్‌ి దోషముల. దెలుపుటకై పయోగంచిన దున్నవాక్యములచే దోష ములు రావు. పీ పవిత నామము నుచ్చరించితిని గదా | శమమున విటు చెప్పినదొో షములం గత్యుత్క్మటము విసంధిక మనవిరా చిమునులు, ఈత్ప్సరిహోరా ర్ధము సంధి సమాసములు దిరంబుగం జేర్తుబ్‌, న! ఈపదిదోషములలో విసంధి మహాదోషవువి సెద్ద లనుడున్నారు. గాన చా విసంధి దోషమును టో/గొట్టుటకై సంధి సమోనములు నిరూసంతును. సంధి దెలిపెడిచో మూత సమ్మతముగం దొలుత( బలికి చూపెడు వర్శముంి విసంధి కి (లయం

౮ వాటుకొసదు, శ్లిష్లో చబ్బారణంబుచేసి చూపునదియ విశ్చయ పంధి సూచకంబు శకి సంధిని దెబుపుటకు వ్యాకరణము వమసరించి మొట మొదట విసంధి రూపములు చూవంబడును. సంధి చేయగాంవచ్చు సంశ్లిష్ట (పిద్ధ) ఆది థి రూపమే (పయోగయోగ్యము. మట్బం ధులం వరంగు౧డుక్సంధి; న్వరసంధి, (పకృతిభాన వంధి వ్యంజనసంధి, విసర్లపంధి స్వాది సంధి వా షట్పంధు చిందులోనం బకృతిసంధి యన్నది యాం్యధభాష పోరిటోోకల.. 80

1. తుక్సంధి 2. న్వరసంది, శ. (వకృతిభావనంధి, 4 న్యంజన సంధి 5, విసర్గ్షపంధి, గి స్వాదిసంరి = యవి సంధు లాజవిధములు. ఇందు( (బకృతిభావిసంధి యాంధభాషలో ౬ (ఐవేశింసదు (ోబిత్యక "ఆవి విధింప(బడిన _పకృతిభాన మాం్యధమున( (బవేశంచును. ఉదా : (దిహ్మా జుషి నారదుం డట్లు వలుకుచుండ (ఈుక్సంధి, వ్యంజనసంధిలోవిదే ) వదమధ్య దీర్చ లఘుపులు వదాంత లఘుపులు ఛకొార వరమయియూం.దున్‌ మది మేచ్చుండు తుచ్చులడన యనే (ీదశచ్ళ,తమన వీ గతిని దుక్సంధిన్‌ కర్రీ లలి పదాంత దీర్చ ము వికల్పముగ నొందు బి్యకికాచ్చత మాత్మజాఛ్యత మనంగ నటం ఐదాంతదీర 0బయ్యు నాజ్‌ _పయు కి ఖు అటో విత్య మాచ్చాదనంబని నెలయనూ(దు న!

౧౯ వదము నడువు ఛకారమునకు (ఊఈందున్‌) ద్విత్వమువచ్చును. ఉదా: మ్లేద్చుండు = తుద్భుండు.

1. వదాంత (హనస్వముమీంది'ఛికొ రమువిత్యముగ ద్విత్వమగును, (తిదశ+ఛ్యతముజ్యాతిదళ (త్‌-ఛ) చృతము (ఛేచ) డ్డి పదాంతదీర్హ ముపై ఉఆకొరమునకు ద్విత్వము వికల్పము. (పదాన్హాద్వ్రా ఉదా- ప్వుతికా+ఛ్యతము= (పుతికాంత్‌-ఛతము) పుతికొచ్చ,తము పృతికాఛతము, ఆత్మజా+ఛతము=ఆత్మజాచ్చ (కము. అత్య్మజాఛ్యతము (దీర్హాత్‌) $. ఆజ్‌ పై ఛకొరమునకు డ్విత్వము నిత్యము. ఆ+భఛాదనము=ః ఆద్భాదినము. (ఆజ్‌ మాజటోళ్ళ) (సంస్కృత వ్యాకరణమున నిటముందు తుగామమువచ్చి ఆ 'త

• కారము [క్రమముగా చకొరమగును గాన దీవికి తుక్సంధి యవి పేరు) వం స్యరనంధులు:- క్షే సవర్ష్మ దీర్ధ సంధి:= ధర అ=ఎఇఎఉఎ_బు=లు నవర్డ ము వరమగుచో డీర్హమగు సువర్ధ్యదియవన్‌ శరధీం[దు(డన బహూదక సరసియన( విత్తూాణములు వెసందీర్పుమవనన్‌ 42 ఆ. ఆ' లకు అవే సరమైన ఆ ఉదా: సువర్డ్‌ +అ్య్యదిజసువర్ణ్యాది ఇ. ఈ లకు నా ఈ , శరధి+ ఇంద్రుడుజళ 5ధీంద్రుండు త. ఊ లకు తి ఊ ఎ, బహు+ఉదకజబఐబహూదక బుబూ లకు క9 బూ % పిళృ+బుణమువా పిళ్యాణము. మె (ఆక సవరే దీర్ష)

శిరి వొ యణా చేశసంధి:- చెచ్చెర ఇ. ఉ. బులకసవ ర్షాచ్చులు పరమైన యవర లాదేశమగున్‌ మెచ్చుగ “దధ్యన్నం 'బన( బెద్చుగ ీమృద్వన్ని మన(గ( “మికర్ణి కపేనన్‌. శకి “య. వ. ర లి అను హల్లులకు 'యణ్‌” అవి పేరు. కానవీ *యణ్‌' వచ్చుసంధి యణ్గాడేశనంధి. ఇ ఈ-అ కసవర్జాచ్చు పరమైన యకారము (య్‌ వచ్చును. ఉదా-?-ఈథాళన్నము (దధ యఅన్నము) దధ్యన్నవు౭ ఉ ఊ. ల కసవర్థామృ వరమైన వకొం౦ము (వ్‌) వచ్చును ఉదా : మృదు+అన్నము=(మృద్వన్నము బుకారమున కసవర్దాచ్చు పరమైన శేఫము (ర్‌) వచ్చును. ఉదా : పితృ+అర్ధము=(పిత్‌ ర్‌ అర్ధము) పి_తర్చము న! థి అ ల! అమయాద్యా బేశ నంధి;- తగు ఏ=-అన మన “అయనం విగు పో-అన మన 'వవని మగు “వై ఆక 'నా నగు నాయక 'పొ=-అక' యన నగు 'పావకి ఏజివాపప్రి నయవాయావల్‌. శశీ ఏ.ట.ఐ.బొలు అద్చు వరమైన “అమ్‌. అవ్‌, అలయ్‌, ఆవ్‌” అని కమముగా నగును. (ఏచోయవాయావ) ఉదా : వే+అనజ= (నయ్‌ ఐన) నయన వో+అనజ=(వవ్‌ అన) పవన వై +౪అక=(నాట్‌ ఆక) వాయక, పౌశాఅిక =(పావ్‌ ఆక) సావకం వరవివీ నాల్గుపదమధ్య సంధు లందు న(పపిద్ద మేకారాంళ, మైత్వమునకు న! హ్‌

శతం వోత్వమునకు నౌత్వమునకు నొగి(ఐదాంత సంధి నగు విశేషంటు లేచందమనిన, కీఫ్‌ “వయని మున్నగు పదమధ్య సంధుల కాం[ధభాషలో( _బవేశము లేదు. వదముచివర ఏకారములేదు కాననాసంధిలేదు, ఐత్వము, ఓత్వము, బొక్వము, పదాంతమున(_గ్రజివు వావి నండి విశేషములు తెలువ(దిడును. గోళబ్దముపై నపజా దేశమయి గవాతీమట్లు దీపించు నవా దేశము ద్యోశబ్దముషై నాళ్ళకుండగు ద్యవీకుఃడన సత్పంధిన్‌ 48 గోశబ్దిమున తచ్చుపరమైన అవజాదేశము (అవజ్‌ స్పోటాయనస్య, ఇంటదేచ) ఒకచో విత్యముగను, ఒకచో వికల్పముగను వచ్చును. గో+ఆక్షము=(గవ+ఆక్షము) గవాతీము (నిత్యము గో+అ్య(గము= (అవజాదేళము=గన=ఆ(గము)ు గవ్యాగము, వికల్పముకొన ( “ఏజః పదా న్తాదతి యవి పూర్వరూనము) గోఒగము. ద్యోళబ్దమునకు ((హప్వ-అకారము కొక) "ఆ మున్నగు వచ్చులు పరమైన “అవ్‌” ఆదేశము వచ్చుమ. ఉదా . ద్యో+ఈశుండు=(ద్యవ్‌+ ఈకుండుు ద్యవీకుండు. ఉహస్వ=అకారము వరమైన *“ఏజఃపదా న్తాదతి” యవి పూర్వ రూపము. దో్యో+అరీశుఃడు =ద్యోఒ౬రీశుండు. *శ్యకుండగు ద్యవీశుుడవ సత్సందిన్‌” అమ పాఠమే సాథువగుటచే గృహీఠము. రైశిలరాచ్చున కాయా దేశంఐబగు సంధి రాయధీశ్వరుండనంగా గ్లౌశఖిరాచ్చున కావా దేశంబగు సంధి గ్లాపుదీర్ణ త యనః(గన్‌ శీ?

౨9 రై +అధీశ్వరుడు = (రాయ్‌+అధీశ్వరుండ్రు రాయధీశ్వరు(డు గ్లా+ఉదీర్థ త =(గ్జావ్‌ +ఉదీర్ణ త) గ్లావుదీర్ణత. ఉత. గుణసంధి = మొదలి “ఆకారము ఇ ఉం బు-ణ పొదవిన నేశ్వముమ వోత్వము నరేఫయుబెం పొదవు 'సురేందుండు నా "వీ రదోత్కరం' బనంగసంధి “బిహ్మర్షి” యనసన్‌ శశ స సజ ముససికంయణిరమువ కిళారము పరమైన రెండతీరములు “ఎ' యగును. సుర+ఇం_దుండు=సురేం్యదు(డు. ఉకారము వరమైవ *ఓి యగును వీరద+ఉత్కరము=వీరదోత్కరము. బుకొరముసరమైన 'ఆర్‌” ఆగునుం (౬హ్మా+ముషి=(దిహ్మార్‌ షి. (“హ్హార్షి” యనుో *“బుత్యకఃిఅవి పాక్షీక్యనకృతిభానము (దిహ్మబుషి) ఇత్వ ముత్వ మోత్వం వైత్వ మొౌత్వ మైదు వాదియే బుకారము వరమైనచోట మపొత “క వ్యృద్ధి" “మన్వృద్ధి" మటీ ద్యవృద్ధి" యటుల “రాయృద్ధి' “గ్లావృద్ది' యన(గ6 బరగు శ్ర ఇందు మొదటి రెండు “చెచ్చెర(44) యనుదావిచే గతార్థములు కాన యణాదేశ సంధులే. ఉడా: క వి+బుద్ది=(కవ్‌ యబుద్ధి) కవ్యద్దిః మను+బుద్ది=(మన్‌ వ్‌బుద్ధి మన్వృద్ది. ద్యోగాబుద్ధి = (ద్వవ్‌ బుద్ధి ద్యవృద్ధి, ల్లి రై +బుద్ధి=(రాయ్‌ బుద్ధి రాయృద్ధి గ్లాశముద్ధి=(గ్జాన్‌ బుద్ది గ్దావృద్ది ఇవి 'తగు ఏంఅని (44. 48 47) కారికలమ సంబంధించినవి కాన అవాద్యాదేశ సంధులే. (కాననివి *“బుకొరమును” రువర్శముగ (ఆవాయువారికి. దెలియుటక్రై (వాయ(/బడియుండుము.

౨౩ స్‌. వృద్ధిసంధి:- 'బి లగు ఏ, ఐ,లోలొా “లౌొలగు ఆంతములమీ(ద “వథిలై కవిభుం' “డాలలితై శ్వర్యు(డు' కప త్యాలాపొదను(డు !భవమహౌషర మన(గన్‌, 50 (ఆఅంఠములమీందనొ ఆ ఆలు చివరగల వదములమీ(ది, ఏుఐలు *జఐి అవి యగును. ఉదా: ఆలిల+ఏక =అభిలై క్క లలిత +ఐళ్వర్యుండుణ లలితై శ్వర్యిండుం అ అలు చివర( గల పదములమీంది “ఓ,బొ లు *బొ” అగును. ఉదాణ ఆఅలావళ+ఓరను (డు=ఐఅలా పొదమ(డు మహా+బొషధము=వమహ' నధము. (ఆర్స్‌ ఐ. బౌ లప వృద్ధి యవి పేరు. కొన విది వృద్ధిసంధి. (వృద్ధిరేచ్సి నశగతి బుణవద వరమగు దశ. *(బఐబ, వసన, కందళార్డ, దశ, వత్స తరా అ శథిర సంఖ్య పదంబులు ఈళిరస్కాకారమంది (పార్జాదులగున్‌ 6!

• వ. వసన, కందశ_-బుణ-దశ-వత్సతరి అను (లభ సంఖ్య పద౦ంబుల్‌ =కృ త్రికొ నడత (షట్‌ కృ శీకొ 6 సంఖ్యగల వదముఅకు ీబుణ” శబ్దము పరమైన (ఆ+ముజ) ఆర్‌ అని వృద్ధి వచ్చును. (వత్స తర కందిల వసనార్హ దిశావామృణే) ఉదాణ (వ+బుణము=్యుపార్డ ము. వపన+ముణము=వసనార్జ ము, కందిళ+ముణ ముకం బిళార్త ము, మొద లగువవి *ముగ్ధ'లో వత్పర' శబ్ద మధికము వత్సరార్డ్యము. సంజ్ఞ కాకున్న( (చివర్జ ము వసవర్జము మొం

తో అక్వమున కోతువోష్ట మంళ్యమువ( గదియ( గలుగునోత్వొోత్వయుగము వికల్పపంధి ఆఅడసాగె ఘనోకు ఘనొతువులన వా(గె బింబోప్పీ నొక్కవింబౌస్టియనంగ 62 అకారాంత నదమునళు' ఓల. శుక్టు శబ్దములు పరమైన (ఆ+ట) ఓ. బొలు వికల్చముగ వగుమ _.(ఓతో్యోష్టయోస్పమా సేవా). ఉదా:ణ ఘనశాటకు=ఘనోతు (పరరూవసంధి ఘనొతు (వృద్ధిసంధి) విం బ్‌ష్టి (వృద్ధి+ంధ్సి అబ్బ్రరోాగ చతుష్టయము:- అందముగ వీషదర్ధము వందాతుద నుత్వమోత్వమై “ఓష్టు మగువ్‌, జెంది _కీయాయోగను తుద యందలి యత్వమది యాత్యమానన మవంగన్‌. ర్‌ ఇల నుర్యాదాదుల యం దలి యత్వంబాత్వమై పొడలు; “ఆల యనన్‌ లలినభీ విద్యాదుల యం దళి యత్వము నాత్వమై పొదలు “అది యనన్‌ న! ఈషదర్థ మనగ వించుక్య యగు (గియా యోగ మనగ సత్కి9యోవయు క్తి యంతదాక యమటయై చను మర్యాద యదియు నమట యర్థమఖివిధికివి శ్‌థ్‌

౨స్యో

ఈ వాల్లిట నుపసర్గయ

కొనల గలిగె సంధి, ఆట్లుగావు పకృతి భా

వానుగతాకారములవి

జానముగ( దెను(గునకు, జొోరవు సంధికలియమిన్‌ క్‌థి

ఖ'ి యను నవ్యయము "వగృహ్యము= (ఆ్యవగృహ్యూము, ఉనసరిమునని రెండువిధముల్ను్ను... శ“విపాత ఏకాజనాజ్‌ అవి అవ గృహ్యమునకు గుర్తుగా (జ్‌) జకొరిమును జేర్చి *ఆజ్‌" అవినాండు. (ఆజ్‌ అమ నీ ఆఅష్యయము (కియాయోగమున “ఉపసర్గాళ్యకియాయోగే, గతిశ్చి అవి (కియా (ధాతు యోగమున 'నుపనర్గి యవియు *గతి' యవియు(జెన్సంబడును)ు “ఆజ్‌' అను వీ ఆవ్యయమునకు ( ఆజీషదర్లేఒ లివ్యాప్తౌమర్యా దాలీవిదాచయటా--.- ఉతనూతం జీతం విద్యాద్వాక్య స్కరణయో రజత్‌” అవి 'ఆజ్‌ 'కు ఈషదర్హమున సంధి వచ్చును. ఆ+ఉస్లము (గుణపంధి ఓష్టము న! (ఉత్వ మోత్వమైయను టంత సమంజసము కాదు అ+ఇం దు(డు=ఏందుండు, అ+బుణనుజ అర్హము, ఆ+ఓఘముజలొమము, ఇత్యాదిరూపము లుండనగును (కియా యోగమున 'ఆజ్‌' ఉపసర్గిము.. ఆ+అవనము = (ఆవరకుణే యను ధాతువువకు “ల్యుట్బ్టి యవి ల్యుట్‌ _పత్యయాంత కృ్యదూపము), సవిర్డ దీర్చ ము=ఆవినము- ఇ'స్లే ఆ+ఏఎజనము=ఏజనముు (ఏజీసర రూపమ్‌) ఆఅఆ+ఏధనమ్‌ =ఎఐధనమ్‌ (ఏ త్యధత్యూత్సు) మర్యాదార్థమున ఉదా: ఆ+అ్మది (ఆ+అ్మరేః.స) ఆదం ఇప్లే అభివిధియందు. అత్వ మాఠ్వమై పొలుచును. ఉదా: ఆ+అది(ఆ+అ్యదేఃస) ఆడి. ఈషత్తుజ ' ఇంచుక, కొంచెము, కీయాయోగముజ్మకియముందు చేరుట, మర్యాదజా అంతదాక, అంతవణఅకు ; ఆ(ద్రిజకొండవణకు, (కొండచేరదు) ఆభథినిధీ= అదియునసుట =ఆదియు (గూడ, ఆ్యద్రి=కొండతో (గలిపి అవి యర్థము ఆ “వగృహ్యమునకు సంధిరాదు' పకృతివలె (ఎప్పటివలె విసంధిగాా మండును. (పకృతిభావసంధి. ఆంధ్రమున( _బవేశింపదు. (ఈ పద్యములు అసంపూర్ణ ములు గాన ఉపలక్షణమనవి ఠతలంపవగునుం

శీ (”-య0)

౨౬ వ్య ౦జన సంధులు క్షే జ_శ్వ్వనంధి:- పొడపవగు దిగిభ మజంతమను షడంగములు జగదరిష్షశాంతి సుబంతం విడ రనవ( దృతీయములల వడు వర్షన్యంజసములపై నచ్చంధిన్‌. త్ర్‌గి శి య్‌ షడృతు ధర్మభూషిత తరుషండలక్ష్మీ విర్మలాబ్బృద్ద దీర్టిక విజవిళిష్ట వాగ్భజుత్వంబు భవర్శషిత్వమువ క్షృన్లుర వాంగ బుత్వవర్ల్గ వ్యంజనముల సంధి. త్‌లి అచ్చుతో (గలిపిన పదాంతవర్గ హల్లులు తమ వర్గములోని మూడవ పర్షను (గ జ డ ద. బృ గా మాజుమ. అశ్లే మబుకారము పరమైనను మౌాలును త;ం= దిక్‌ +ఇభముజది(గ్‌ ఇ)గిభము ఆచ్‌ +అంతముజ=ఆఅజంతము వషట్‌ +అంగములు =షడంగములు. జగత్‌ +అరిష్టము=జగదరిష్టము సుప్‌+అంకతము=సుబంతను. షట్‌ +బుతుపులు =షడృతువులు అప్‌ +బుద్ధ=అిబృిద్ధ- వాక్‌ +బుజుత్వము==వాగృ భవత్‌ +ముష్‌త్వము=భవదృషిత్వము. [జొత్వము ఆదిజఖణ, నమల వొల్లు లచ్చులంట న్వస్వరూపందియగు, ముత్వసంధినైన నడ(గ౧ు గుడి, నవంతము వాదిగంతమన వని కోయణచినా నన్ఫృజువన( గూడు(గాన. 60 మొదటి పదము చివరనున్న *జ=-ఇఖ=ణ=సన=ఎమ' యమ కేవల హల్లులు, అచ్చులు పరమైన నక్లే యుండును. బుత్వము పరమెనను లా శం క్‌ బుకొరముతోనే కలియును.

తిం ఉదా తిజ్‌ +అంతము=తిజంతము యణ్‌ +ఆచి=యణచి. అన్‌ +అంతముజఅనంతము, అన్‌ +బుజుపు=అనృజువు, (“జ మో్యహస్వాదచిగముణ్ణీత్యమ్‌” అవి జముడాగమము సమాన మున రాదవి ముగ్ధటోధ వ్యాఖ్యాత, కప్వ్యాజ్జజోఎద్విః షూ్యఠవ్యాఖ్య పే. 88 పన్నుగ మళార హల్లగు సున్నమకారమగు నచ్చుసోక 'సమగంి- బన్నమన మబుళ9రంబా నన్నంబుగ మృత్వమగు రస సమ్మృద్ధియనన్‌. (1 వంన్కృతమునందలి నకార పొల్లమ (మ్‌ మనము నున్నగా (సమ్‌ =నం, రామమ్‌ =రామం అని యిట్లు _వాయుదుము, ఇట్లు మకారము నికు బదులుగా (వాయు పూర్ణ విందుపు అచ్చు వరమైన మకోర మగును, బుకారము నరమైన 'మృి అని యగును. ఉదా - (సమ్‌ సం+ అ(గంబు, సమ(గంబు సం+బిుద్ధి=సమ్మద్ధి. తమతమ వర్డ్‌ ౦బులద్వి త్వములగు6 దశ్రరుణి యాద్ధిళము బా తద్దా నము తద్దనంబు తన్నయ నము శతా విటు వర్గములందనరు వ్యంజనముల్‌ = 2 వర్గముల4 దవరువ్యంజనముల్‌ =నర్గములలోవి కేవల హల్లులు, తమతమ వర్ణ ౦బులన్‌=తమ వర్షములోని హళ్లులతో( గలిసిను ద్విత్వ ములు అగున్‌ =వరవర్శ్య తుల్యము లగును. ఉదా : తఈత్‌ +తరుణి=త త్తరుణి. ఉత్‌ +(ప్ట) థితము=ఉత్థితము అత్‌ +దానము =తద్దానము, తత్‌ +ధనము=తద్ధనము తత్‌ +నయనము=తన్నయనము

కై వర్గ డ్వితీయవర్ణ ము పరమైన (విధమవర్ద మే యగును. ఉదా: ఉత్‌ +థిఠము=4 క్రితము వర్గ చతుర్ధవర్ణ ము సరమైన! దృతీయనర్ణ మే యగుముం ఉదా : తత్‌ +ధనము=శద్ధనము. వర్గ హల్లాల చేరునను హకొరము దతు ర్ధాతరం బైనంరి నడ(గు వొండె మూడవ (వాలతో(టో,డిగ దీవించు (సగ్హారములనంగ నజ లులనగ షడ్దల౮బులుహి(గ సక్‌ల జగద్దిత్‌ ఉపొధీమనా. గగుబృస్తులనంగ వఫియ _సగ్‌హారంబులన(గ నజ్‌ హల్లు ల నంగ షడ్‌ హలములు వా జగద్‌హీ కాను సర్తసులన. గకుబ్‌ హన్తులవ(గః శపరమైన వాక్సాంతీ వాక్‌ ళాంతి, యట్లు చవట హల్తాల మూటను జమ విభాష ఛత్వమగు( దకారమున! దచ్చాలయనం(గ. 68 పూర్వనవర్డ వికల్పసంధిఐ హకారము సరమైన వర్గాక్షరము తవ వర్గములోని మూ(డవవర్ణ మగుమ, హకార మా విర్షములోని నాల్గవ యక్ష రముగ వికల్పముగ నగుమ. ఉదాన ( (సక్‌ +హారములు=(సగ్‌హోరములు, (పగ్‌ఘారములు. లి అచ్‌ +హల్లాలు =ఆజ్‌ హల్లులు, అజ్‌రుల్లులు. కి షట్‌ +హలములు=షడ్‌ హలములు, షడ్‌ఢలములు. శీ జగత్‌ +హితము=జగద్‌ హితము, జగద్‌ ధితము థ్‌ కకుప్‌+హస్తులు =కకుబ్‌ హస్తులు, కకుట్‌ భస్తులు-

అనా

ఛత్వసంధిణ (శవరమైనన్‌, క చవట హల్లుల మూటను విభాషజను) క.చట.పవ హల్లులకు శకొారము సరమైన నా శకారము వికల్పముగ *ళికార మగును. ఉదాణా శ్రి వాక్‌ +కాంతి:=వాక్‌ శాంతి, వాక్‌ ఛాంతి.

ఓ ఆచ్‌ +క క్రీ=ఆచ్‌ క క్కీఆట్‌ళ కి.

క్రి ద్విట్‌ + స్రము=ద్విట్‌ శఫప్రము, డ్విట్‌ ఛస్త్రము.

శ్ర కి కుప్‌ +కాంతి=కకుప్‌ శాంతి, కకుప్పాంతి.

తకారముసకు శకారము పరమైన ఛకారము విత్యము. (తకారము చకాంముగ వగువము ఉదా తత్‌ ఛళాఖ వాతచ్‌ భాలి.

లలిత తఈవ్యంజవంబుపై లత్వమునకు

ద్విగతి తల్రీల యన(గ6 దద్గీల యనంగ

అంచిత సకొార మడ(గును నడ(గకుండు

నుఠితం బుక్సితం బన మండు(గాన. టికీ

ఇ ఛి

1. లకారము పరమైన తకారము. వికల్పముగ (ద్విగత్సి లకొర నుగుమ. ఉదాఒ తత్‌ +లిల=కల్లీ అ త్‌ద్తీ లి, (ళోర్లి * విత్యవిధిగాన “త్రీల వంటివి తప్పు)

లె (స్టా ప్తంళ) ధాతువుల సకారము *ఉదొ అమ ఉపనర్గమీ6ద నున్న వికల్పముగ లోపించును. ఉదా:- ఉత్‌ +స్టితంబువా(స. లోపము ఉ(త్‌ధిల్సితంబు (“ఉదః స్థాస్తం భో ఃపూర్వస్య" విత్యముకొన “ఉత్‌ స్టితంబు అను రూపము తప్పు. (పమాదో ధీమతామపి అనునాసిశసంధి:-=

అమనాసీక వర్గవ్యం

జనముల విజరూప మొండె జరగు( దృతీయం

3౦ బును, ొబ్మాలంబు పాగ్యుల మన సవ్నియమంబు సద్నియమ మన నోలిన్‌. 66 అనునా సికన్‌:==ఆమనా సిక ములచే, పర్షవ్యం జనములన్‌ =వర్షహల్లా లకు, నిజరూపము=ఆ నర్గములోని ఆమనాసికరూపము సచ్చుము. లేదేవి తృతీయంబును=మూండవ వర్షముగనై న నగును 'ఉదాజ (పాక్‌ + ముఠము == ( కవర్గములోవి అనునాసికము. బి ) ప్రాజ్‌ ముఖము, (పాగ్‌ములము. సత్‌ +వియమము=సవ్నియనము, సద్‌ వియమము మొ (7వాజ్మయము, వాగ్నియమము ఆనునవి మార్చులేమి మార్చనై నది.) (వఠక్యయము-వ6 మైదాఅనునాసిక మే. చిక్‌ +మియనవావమ్కయము మొ చర్త్య జశ్వ పంధులు ;= కచటతప హల్లు పంచపర్ల ద్వివర్త ల టై న! సళష వాద్యము, మీ(ది యశరయుగముఆ యరలవల' దత్త్సృతీయంబు, వాక్రరుణీ వొక్స్‌ రంజు అనంగ దృగ్లీ పి దృ్యగ్వాత మవఃగం 66 శ. అయిదు వర్గములలోవి మొదటి రెండక్షరములును (క ఇ.చఛచ ఏ ఠర త.థ.పం ఫ్ర) స,ళశంషలు వరమైన క.చ.ట.త వ యని యగును ఉదా ణా వాక్‌ +తరుణి=వాక్రరుణీ, వాక్‌ +సరము=వొక్సరము. మొ॥ ఓ అయిదు వర్గ్షముల రెండవరెండక్షిరములు, (గఘ, జరు, డఢ, దధ బభ) యరల వలు పరమైన మూడవ యకతర మగును. ఉదా:= దృక్‌ +దీ స్తిజదృగ్లీ ప్తి దృక్‌ +(వాతము=దృ(గ్వాతము మొ౫॥ కనల (వరమవర్ష నకారగతుల( దాన యవరయుగ యరలన ద్మృతీయంబు, తత్స

3౧ ఈంబు తత్పు,తి తత్సతి, ఠగ్గతియు జ గదృరము సద్యశఘు నా( దకారహల్లు. 87

1. తకారపుంటొల్లు (8) 5. అ. పంఫలుమను సకారమునువరమైన (తావ) తకాంమే యగును. ఉదా. తత్‌ +కృతిము=తత్‌ కతమ్ను_. _ తత్‌ +పుతి=తత్పు తి తఠ్‌+సతి=తత్పతి. ల్లి తకారపు(బొల్లా (8) గ.ఘం.బ భ యరలవలు పరమైన ఛకొర మగును. ఉదా.= తర్‌ + గతి=తద్గతి. మ జగత +భరము=జగద్భృరము సత్‌ +యళము=సద్యశము (ఈ రూపములు పై 86 కారికచే సిద్దించుము. గాన మంద +వపయోజనము) క శ్చుత్వష్టుత్వ నంధులు ;-= త్‌ చమత్కృతి, తద్బాయ, తజ్బలంబు తజ షంణు తటంకృలతి తటకార యు ళు న! ఘనక, తడ్డోల తడ్జక్క. యనంగ రెండు వరములు ద్విత్వ మొందు( దవ్యంజన్‌మున. 6కి ళా తవ్యంజనమునన్‌ =తకారమునందలి, రెండు వర్షములణు= చంటి వర్షములు ద్విత్వ మొందున్‌. ద్విత్వముగ (వరవర్షముగు నగుము. ఉదా ఒ తత్‌ +చమత్కృతి=ఠచ్‌ చమత్కృతి. తత్‌ +ఛాయ=తచ్‌ఛాయ. ఠత్‌ +జలము =కజ్జ్ఞ లము. తత్‌ +రయుషము=తజ్‌+యుషము, తతఠ్‌+టం కృతి=తట్‌ టంకృతీ, తఠ్‌ +ఠ కారముజరఠట్‌ ఠకారము, తర్‌ +డోల=కగ్‌ డోల, తత్‌ +ఢక్క=తడ్‌ ఢక్క. మొదటి రెండు చఛ టక, వరమైన

దు మొదటి ీచ.బ'లును, రెండవ రెండు జరు. డఢ లు పరమైన జ. డలు నగును. (పో శ్చునా శ్చుః ప్టువాష్షుకి విసర్ల్షనంధి వా కసముఖయుగ్మములు విస ర్గసంణం బొడసూపి విర్వికొరో మగు చనం. కపట మనఃఖేదము లనః దవఃఫలం బన( దపఃపతాపం బన(గన్‌ 68 (5 పముఖయుగ్మములు జక పపర్గ్మల మొదలి రెండుపర్జ ములు క.ఖఇ వ, ఫ ఇ చఠమైన విజఠ-వినర్గగ ని యుండునో ఉదా. మనః+కపటముజమనఃక పటము. మనః+భేడముజ=మనః భేదము. తసః+ఫలము=తపఃఫలము. తపః+పతాపము=త పఃపతాపము, మొదలి విసర్షల మీ(దం బొదవిన శషస లవి యూందు, భూరియశస్పం వద యనగా సుమనష్ట టృదమొ లన్‌;గ సరెక మగు తవళ్ళ కి యనన్‌. ఇథి విసర్గమీంది శ.ష,సలు ద్విత్వములగును. ఉదాణ యశ8సనంపదజ=ంయశస్పంవద్య సుమనః+షట్నదములు= సుమనష్షట్పదములు- తవఃశాళ క్రి=ంతపఃళ్ళ క్రీ. ('వాళరి యవి విసర్గ్ణయు మండును. యళశఃసంపద మొఖ) పొలుపుగ( జటతొాది యుగం ముల శషస లెనయు విసర్గ్షములు వరుసన్‌ వా శృలనము ఛందస్టీకలు లలిత యళ స్తతి మిధశ్ళలంబు లవంగన్‌. 1!

వ్‌ 9

1. విసర్షము చఛ లతో. గలిసిన ళశికొర మగును. ఉదా = వః+చరలినము=వాళ్చ్ళలనము. మిధః+ఛలము =మిథళ్ళలము. లి విసర్గము టరలతో. గలిసిన “షికొర మగును. ఉదా'= ఛందః +టీకల జ=ఛందసష్టీకలు కి విసర్గము తథలలోం+శలిపోోన"'కొర మగును. ఉదా; యశః-౧తతి=యక ప్పతిం వర్గములః దృతీయ చతుర్ద న రిములును ఇజనమలును యరలవహలు నొనర6 గడియ వావుపదవనిసల్లాంతి-యా౬ద్వర్థ మోత్వ మగు రజోగుణ మన మనోహర యనంగ, 72 (వామపద విసర్గాంతిమఎఅత్‌వర్శము) మొదటి పదముయొక్క విసర్గ మంతమున( గల _హన్వాకారము వర్గములలోవి 8 + అక్షరము లును. (గంఘ జ.రు.డ ఢథ.డ రంబ భం) అణ.న మంయ.ర.ల, వ. హలును దిరమైన హైూస్వాకారముతోడి విసర్గ. ఓళార మగుమ-(హశిచ ఉదా:- రజః +గుణము=(రజ్‌+౪84+గుణము, “అః” బదులు ఓ) రజో గుణము. మనఃహరము=మనోజారము. అద్వర్షమనుటచే ధనుః+ గుణము=ధనుర్లుణము మొ. పకట విసర్గాద్యత్స్వర మకారమును గలిపి యోత్వ మగు నంధి 'ఠపో రధీకుటి డన; విసర్గచెడి నా కృ9కార మా్యవళ్ళతి గదిసి "రజ అవ్వి యగున్‌. ఇగ్ట్‌ ((విసర్గాది+ అత్‌ +స్వరముజవిసర్గకాది యగు హాస్వాకారము అకారముము=_హ న్వాకారమును, వాక్స్రకారముజ్యపకృతిభావము (ఉన్న దున్నట్లు ఆ_వభృ్ళతి=ఆ మొదలగు నచ్చులు 5 (ల౨-య0

23 ళీ క్షే. (హస్వాకారముమీ(ది విసర్గము ఆత్తువర మైన మూళఈటికి బదులు (ఆ. కం అ) ఓళారము వచ్చును. (ఏజః పదాన్తా దత్రి త పః+అఆధికు (డు (ఠప్‌ “అః అి ధికుడు ((అఃఅ=ట తపోరికు(డు. ?. హస్వాకారము కొక మిగిలిన అచ్చులు వరమైన విసర్గ లోపించును, _పకృతిగానే యుండును. (ఆసంగా సంథరాదు) (లోళగో అఘో అపూర్వస్యయోశి రజః+అఆప్తి = (రణ్‌ ఛఆశ+ఆ ప్త్రవాని సర్గ లోపము) రజఆప్తి ఆర్వాంఠ విసర్ష యుడుగు, విత్వాదుల రత్వ మొందు, బుత్వము తుదరా6 చశ్వచుశతవణబిద్ధి యహ సత్త్వినుతా విర్కతి యస( దిశ స్తం బగుటన్‌. 111 క్ష (ఆశ్‌ హస్వాకారముమీంది విసర్ష బు పర మై“లోపించును ఉదా '= కపః+-బుద్ధి=తపబుద్ధి. *విసర్గవెడి వాకృకారిమను (1 చేతనే సిద్ధము. కొన మంద (వయోజనము. 2. హాన్వ ఇకారాదులమీ(ది విసర్గ ణువరమైన రేఫమగును. ఉదా వ పిక+జజలివాఫిర్చలి... - ధర నవ్యయపు వినర్గకు ( బిరమున నచ్చున్న. గులుచపై రేఫ మగున్‌ పరరేఫగదియ దీర్ప స్వర మగు స్వరధీశు. డవంగ స్వారాజ్య మనన్‌. 77 అచ్చు వరమైన ఆవ్యయముల _హన్వముమీంది విసర్గ రేఫమగును, స్వః+అరీశుండు=స్వరధీశుండు. రేవపర మైన ముందక్షరమునకు దీర్హమయి స ప జాస్తా ః్‌ విసర్గ లోసించును. స్వః+రాజ్యము=స్వా రాజ్యము అవ్యయాంత విసర్గ పిర్ణాీరముల రెంట, జఇనమయలవహల రేఫ, రేవ

ద! గాక పెఅపవర్హ ముల గారకంబు నట్లు గదియు, కీ స్వర్గజం” బన€గ 'వ్వఃకాంతి యనంగ 78 అవ్యయముల చివర నున్న విసర్గము, వర్ణముల $ శ ఆతరము లును, ణ నంమ.య.ల.వహలు పరమైన రేఫ మగును. ఉదా*= స్వః+గజము=స్వర్గజము. అవ్యయ విసర్గ కాకున్న ఓత్వము వచ్చువు. -మవంగజము=మనో గజము మొ॥ రేఫము కాక మిగిలిన హలులు, క.ఇ-వ వ చ ఛఈఅత. ఈత ధ.శంష.సంలు పంమైన కారకములకు వలె సంధి యగును ఉదా:= ప్వః+కొాంత =(00) వ్వఃకాంత, స్వః+గజము=స్వరజము. కపల మొదలి రెంద్తవం చుర్నిరుపరి సంధి షత్వమగు, దుష్పదంది విష్ఫృల మనంగ జరగు దుష్కర్మ మనంగ విష్కర్య మనంగ! జెల్లు దుష్సీత మనంగ విష్పీత మనంగ శ్రి (దుర్నిరుపరి “దుఠక్‌, విల్‌ అనువావికి, కసల మొదలి రెండ్లను క.ఇ ఏ ఫ ల చేత-సంధిన్‌. షత్వమగుకానంతిలో షత్వము వచ్చుము క.ఖ.ప ఫలు పంమయిన *దుర్‌, విర లలోవి రేఫలు షకారమగును ఉదా దుర్‌ +క ర్మము=దున్య రానని” నిర 3కర్మము=నిష్కర్మము దుర్‌ +వదముజదుష్పదము _ విర్‌ +ఫలము=నిసషసృలము దుర్‌ +పీతముఎదుష్పీతము విర్‌ +పీఠతముజవిష్పీతము " స్వాది సంధిలోవలి విసర్లోంతవర్ష సంధు లెన్ని యవ్నియువ విసర్గసంధి యందె కలసి వచ్చుట(జేపి న్వాదిసంధి వేజ యొనరింప(దిడదు, వివేకరూఢ । శ “సు బొ. జస్‌' మున్నగు విభ కక్తిపత్యయములవలన సంస్కృత (పాతివదికములప వచ్చు మార్పులకు న్వాదిసంధి యవి పేరు... ఒక

వజ భాషలోని వదము లింకొక ఖభాషలోవి కమకరణమున( దస్ప రావు. అను కరణమున వచ్చు సంధులు యిదివజలో( జెప్పిన సామావ్య సంధితుల్య ములే. విసర్గాంతసంధి విపర్గసంధిలో నే వచ్చిసది, కొన విడిగా€ జెప్ప విడలేదు. క, రామః+శా స్తా=ధామక్మాస్తా (10) 2. రామః+పాతు=రామఃవాతు (68) $. రామః+రతతి=రామోరక్‌తి (77 శ రామః+-౪త=రామో్యత (19 ర్‌ం రామాత్‌+ము కక్రిః=రామామ్ముక్రీః, రామాద్యు క్రిః (6%) వ్ర లామాళాగసార్షిక=రామాద్‌హ రం రామాక్తళజ(కట్సు వ. నుటియు నొక్క విశేషసంధిం ఉపరీ హల్లు సంయుత మై నపు డూ(దుము, న్వరసమవ్వికాక్షర మగునే నపు డూంద దాదివర్ష ము ,(వివవ్నతతి నర్షికృతంది పరిక ప్తి యనన్‌. 8! (ఉఎరిహల్లు =ఆవలిహల్లు సంయుకీముజాసంయు క్రము ఊ(దునముజ గురువుగా. చేయును. అదివర్‌ మున్‌ = మొదటి హల్లా, స్వరసమవ్వితాక్ష రము=అచ్చుకల క. గి వంటి వర్ణ ముం)

1. తరువాతి యకరము (సంయుక్రము పరమైన) ముందకీరము గురు వగుము. ఉదా:= _వపన్నతతి (ఇందు “న్న” సంయుక్తము గొన ముందటి “పి వర్ణము నూ6దినది. కొన వ గురువు. £ తరువాతి యక్షరము అదుుతోనేకూడిన ముండకీరము గురువు కౌదు. ఉదా: (పవన్నతతి (ఇందు 'పి 'తి అకారముతోను, 18 ఇకొరముతోను గూడిసది కొన *_ప, న్న. త." గురువులు

౩రి కోవు) ఇళ్లే "వరికృతంబుిలో "కృ' బుకారముతోను “వరిక ప్రిలో "బి శాకారముతోను గూడియుండుటచే రి ల ఊ6ందంబడదు. కావ గురువుకాదు లఘువే. *“వపాద్వ యము సరియైన లక్ష్యము కాదు కాన ఉపే&ీంప(దిడినది. ముతియు సమాసంబుల్లు,

లలిత ద్వంద్వ బహువీ

హులు తత్పురుషము నలుక్కు మద్యద్విగువున్‌

లలి. గర్య్మధారయముని

రశ్టలావ్యయీభాఫమున్లు సృవ్హూసము లర్హయిన్‌ 82

వ. అందు. బూర్వపదార్థ్యపధానం బవ్యయీభావంబు, ఉతరవదార్థ

(వరానంబు తత్పురుషంబు, ఉభఠలయ వదార్టిివధా నంబు ద్వంద్వంబు

అవ్య పదార్థ (వరానంబు బహు(వీహియు నగుమ. " ట్ట!

1. ద్వంద్వము, $ బహు్యవీపా, 8 తత్పురుషము, 4 ఆలుక్స మాసము, $ ద్విగువు, 6. కర్య్మదారయము, ?. అవ్యయీలభావము నని సమాసములు ? విధములు. సమాసములలో నాధాంరణముగా రెండు వదము లుండును. మొదటాయూజళు/ బూర్వనద మనియు రెండవ మాటకు ఉతరపద మవియు రెండు మాటలకు ఉభయపదము లనియు పేరు. అఆవ్యయీభావమున మొదటిమాట యర్దమే (పధానము. ఉదా: మధ్యే గంగము. గంగ నడుమ ఇందు నడుమ యను “మరే? పదము నర్ధమే _వధానము, విశ్రేష్యము.

2. తత్పురుషమున రెండవ పదముయొక్క. యర్ధమే (వదానము. ఉదా. రాజు కొడుకు=ఇందు “కొడుకు'నకు _పాదాన్యము, రాజు కొడు కుతోనే సంబంధించుమాట.

కర్మధారయముమ ద్విగుసమాసమును తత్పురుషములోని ఖేద ములే. వానిలోను సాధారణముగా ఉర్తరపదార్థమే పధానము,

8౮ ఉదాన 1. పీతాందబికము (కఠ్మ్ర ఇందు అంబర వదార్థమునకే పాఠాన్యము 2. .ముల్లోక ములు (ద్విగ) ఇందు లోకములకే '(పారావ్యము. ఒకతో ను త్తరపదార్థమునకును బాధాన్యముకలదు. ఉదా:ః=ఉ త్రరకాయము((ప త్ర కపోతవృద్ధము (కర్మ)

8. ఉభయపదార్థ _వరావవణ. ద్వండ్వము. సీతారాములు వచ్చిరి. వచ్చుట యన్స్నుకియతో రామునకుఎలె సీఠకును సోకెత్సంబంధముకణతు. కొన దిహువచనము వచ్చినది

4 బహువీహి ఆన్యవదార్థ _వధానము. సమాసములోవీ మాటలో. యర్థము *వధానమ్లు _కొక సమావములో థేని, _మటౌక్ష శద్దార్ధము పరధాన మగును ఉదా: పీతాంబరుండు. ఇందు పీత=పచ్చని ఆందిరముక వస్రము అమ రెండు మాటలు కాక "విష్ణ వమ మజొక మాట విశేష్య మైనది. కాన అన్యవదార (_వథానము క్‌ు ఫె అందు ద్వంద్యంబు,

'పెక్కైనను రెండ్రై నను

శాక్కాషట్రమ్‌ల' కజతిదిరో ద్వంద్వ మగున్‌

(6మొక్కెద బలకృష్ణుల కన

సక్కీటీ కమథా,దు లుర్వి కాధార మనన్‌. 8ి|

రెండు పదములుగావి ఆంతకన్న నెక్కువ పదములుగాపి (కది

యునోన్‌) ఇత రేకరయోగ-సమాహో రార్థముల సమపించిన ద్వంద్వము,

1. రెండు పదముల ద్వంద్వమునకు ద్విపద ద్వంద్వము. ఉదా: దల కృష్ణులు (దిలుండుమ కృష్తుండును. విగహవాక్యము)

2 రెంటికన్న నెక్కువన బహు వదముణున్న బహుపదద్వంద్వము. ఉదా. కిటికమర్శాదులు.. కిటియును, కమళమును అదియును (వగు ఈ రెండు వితరేతరయోగ ద్వంద్వములే ఇత రేతరయోగ మనగా నొక

వ౯ా రితో నొకరు కలిపి పవిజేయుట. సమాహార మన(గా నమూహమ.= గుంపు. ఇందు సమూహము విశ్రేష్యము. పాణివాదము పాణుల యొక్కయు పాదములయొక్కయు సమూహము (విగ) వ్యస్త్రపద మయ్యె నేవి సమ్మస్తమైన ద్వంద్వమున క 0ళ్యపదముచందిము విళక్తి అంబువుఅ గోవు ద్వివాంయి కఈద్దాత్ము లనంగ అంబుగోద్విజుల్‌ కుద్ధాత్ము లన(గ వీట్లు, 8$ ఆనేక పదములు ద్వంద్వముగా సమసించినను విడిగా నున్నను వాని విశేషణముల విభ క్రీ యంత్యపదమును బట్టియే యుండును. ఉదాణ అంబువులుు గోవు, ద్విజుండ శుద్ధాళ్కులు శుద్ధాత్కు లను ఏశేషణము “ద్విణ' పదిముమ- బట్టీ వుంలింగ మెనది. (వ్య ప్రళావిడిగా మండుట కుదాహరణము) అంబుగోద్విజుల్‌ శుద్ధాత్ములు (సమాసము) ఇ్లే గోద్వి జాంబువులీ కుద్ధాత్య్మకములు. గోవు. ద్విజ. అంబుపులు కుద్ధాత్మక ములు మొ చేయవలయు మాతాపితృ సేన యనంగ మహితరుచులు సూర్యాచంటదమసు లనంగ వాదిమునులు మితావరుణాఖ్యు లనంగ ద్వంద్వమున్‌ నఠ్వదీర్స్‌ ముల్‌ వచ్చు విట్లు 86 మాళ్ళ+పితృ పేవ=(ఆకారము హూతాపితృ సేవ (ఆనజ్‌ బుతో ద్వంద్వే సూర్య+చం(దమస్‌= ౪ హూర్యాచం_దమసులు మ్మిక+పరుణ = శకి మ్మితావరుణ (దేవతాద్వంద్వేచ (“సంధి దీర్ణము” లవిన "మాత్యాపితృ పేవి యని యగుమ, కొన ఊద్దనగుమ-) అల సంస్కృతమున టోలెన్‌ వల దల్పాజాదులైవ ద్వింద్వపు వియతుల్‌

ళం దెలియ వను(గహ వి(గహ ములు నాంగ నపుణ్య పుణ్యములు నొ( జమటన్‌. 87 సంస్కృృతపదముల ద్వంద్వమునందై నమ అల్బా చరం పూర్వం ఇర్వాది సంస్క్కృళవ్యాకరిణ నియమము లాం్యధమున గమవింవనక్కణ లేదు ఉదా: అన్ముగహ వ్నిగహములు. అన్నుగహముకన్న వ్విగ హము ఆల్పాచ్సులుగలది కొన నది “ఆల్బా చ్తరంపూర్వల అవి కథమ పదమై *వ్మిగహామ(గహములు" అన! దగివను ఆయ్యధమున పిట్లు నవ వచ్చువు. ఆపుణ్యపుణ్యములు (పుణ్యాపుణ్యములు తత్నురువము;- (వదమ పదమున డెద్ది విభక్తి దాని చే విశేషింపల బడినది యా విభక్తి సంజ్ఞ బర(గును దత్పురుషంబు కృళుల వనడియు వజ్చార్వసహిత మెన్మిది విధములు 88 మొదటి వదమున కేవిభక్ష్యర్థము చెప్పికొందుమో ఆ విభక్రిని విశే షణఅముగా( జేర్చి తక్షురుషను. చష్ప్యంవిడునము.. ఉదా:ం రాజప్పుతుండు = రాజుయొక్క పు్యతుండుు యొక్క షష్టీ విభక్తి కొన విది షస్టీతత్సురు సమః ఇళ్లే ఏడు విళక్తులతో నేడు తళ్చురుషములును *వజీ”? తత్పురు షము నవి తడ్పురుషములు 8 విధములు. తఠగ(౬ (దిధమాతిత్పురుషం వగు. గాయముయొక్కపూర్వ మనరము దెల్లం మిగ *“బూర్వకాయి మనంగా వగణీతముగ “నసపరకాయి మనగా వరుసన్‌. 89 కమలాశికుండు ధన కృి త్యము కుండల కాంచనంబు ధామాగతు+ డ్‌

రం ర్యమ సుతు. డువలస్టితచి (ఈ మన ద్వితీయాదు లాటు తత్పురుషంబుల్‌ = వ0

1. (వథమా తత్పురుషము (దీని కేకదేశసమాస మవి నామాంతరము) ఉదాః* పూర్వకొాయము, కాయముయొక్క పూర్వము. (వి “పూర్వము అను మొదటిసరము (_వథఠమావిభ క్రిలో నన్నది కొన 'పూర్వకాయనముి (వథమా తత్పురుషము ఇళ్లే 'ఆఅపరకాయము' మొ 2 ద్వితీయా తత్పురుషము. ఉదాన కమల్యాశితు(ండు=కమలను అ_శయించినవా(డు. (మ 8 తృతీయా కత్పురుషము. = ఉదా: ధనకృత్యమువధనముచే( గృత్యము. (శే) ఠం చతుర్సీ తత్పురుషము. ఉదా:= కుండలకాంచవము=కుండలములశ్రై కొాంచనము- (క్ర)
2. వందమీ తత్పురుషము. ఉదాజ ధామాగతు(డు=ధామమునుందీ యాగతు(డు. (మండి €. షష్టీ తత్పురుషము ఉదా,= అర్యమసుతుఃడుకాకర్యముని యొక్కంపుతుండు. (యొక్త )
3. న్వవ్దమీ తత్పురుషము. ఉదా'= ఉవలస్టితము=ఉవలమువండు ఉన్నది. (అందు తీతి నన్తత్పురుషం ఐగు6 (బతి షేధనకారమునకు( (బకియై మొదలన్‌ వితకాకారము చొప్పడి యత( డబాహ్మణు( డనంగ నవృషలి యనంగన్‌ న! నజతత్సురుషము : విషేధార్థకముతో (కావిదియను నర్మమున) వమాసము చేసిన వది 'అి కారనుగును. ఉదా = (నం్యబాహ్మాణు(డు, 6 (౨-య0

'ఈ౨ టాహ్మణుండు కావివాండు) అ(బాహ్మణుండు (అఆవృషలి=నృషలికావిద్రి అవృ్ఫిషలి. కిషే దాకా రోత్తర గత శద్ధాద్యచ్చు లవి నకారము గూడున్‌ శీతులకు( బంకజనే్య ఈు( డవతిదూరుంల డన(గ నరం డనాద్యంతు. డనథ్‌. $2 నజ్‌్సమాసమువ అజొడివదముల మొదట సకారమును వెమకటో ఆకొరముతో (అన్‌ వచ్చును. ఉదా = న+అతిదూరుడు. (ఆన్‌ + అతి దూరు(డు) అఆనసతిదూరు(డు. ఇస్లే వ+ఆద్యంతు(డు అనాద్యంతుండు మొ కర్శాఖాశజమక ఏమిటి కెయ్యది గుణ మై తా మెజయుచునుండు నది మొదల విడి పలుకం భూమి నది కర్మధారయ మౌ *ీమధురోరకము, మేచకాభం” బన6గన్‌. ల! (శత్సురుషము, వ్యధికరణ మనియు నమానాధికరణ మనియు రెండువిధముల -కృళికరల-కువణా విశేషణ విశేష్యనులు ఖిన్న విభక్తిలో నుండుట ఉదా . దళంథుని కొడుకు కొడుకుకు *“దశరంథువి విశేషణ మే అయినను అడి కొడుకువలి సమానవిళక్తిలో. గాక షష్టీ విళక్తిలో నున్నది ఇట్టివి వ్యధికరణ విశేషణ ములు. సమానాతిళరణమప్‌ నొకచో నుండుట మధుర (గుణము ఉదకత్వము రెండును ఉదికము నందే కలప్పు. గాన మధుర=ంఉదకములు సమావాధికరణములు, సమా. నాధికరణ తత్పురుషము కర్య్మధారయముద్విగు వని రెండువిదములు. దేవి కేడిగుణ మా దానివి ముందుంచి చెప్పిన కర్య్మధారయము. ఉదాజ మధురోధకము ఉదళముగుణము *వుధురము”' ; ఆ మధురశబ్దమును ముందుంచి పల్కితిమి గాన మధురోదకము కర్య్మధారయసమాసము.

ళ93 (మధురమైన ఉదకము. వి) ఇస్లే మేచక్నాళరము. నల్లవిమేఘము, (మేచకమైన య్యభము వి) అందముగ€౬ గర్మధారయ మందు మహత్తునకు నమరు నాద్యోగము గో విందుండు మహాత్యు( డన జే యందు ఫలితకల్పలత మహాలక్ష్మీ యనన్‌. క్కి కర్మధారయసమానమున “మహత్‌” శబ్దము తకారము (ఆక్‌ జదీర్వుంఆకార మగును. ఉదా: (మహత్‌ +ఆత్ముండు) (మహాన్‌ +అత్మా ) తకారమునకు బదులు “ఆ'సవిర్థదీర్థ్ర ము. మహాత్షుడు (మహతీ-లక్షీః=) మహాఅత్మిఎమెొ= " (అన్మహతఃసమానాధికరజ్రే సమానాదికరణము కాకున్న “ఆ'త్వము రాదు. మహద్వాక్యము. (మహతాంవాక్యమ్‌) వ. మజియు ను త్తరపడోపనమూనసనమూసం బెట్టి దనిన ఓలి. బురుషసింపహో యవి యుగ్గడించు చోట( దా సింహఖఇవపురుషో యనంగ6 దనరు వ్యిగహ మగుట నుత్తరపదోప మాసమాస మం (డీది శాస్తమహిమవిదులు 85 (ఉవమానము “ఇవ'* వంటి) రెండవపదమునకు వంటి యవి యర్ధమువచ్చిన ను త్తరవదోనమాన (ఉపమాన _న్తరపడ) కర్మధాయసమా సము. ఉదా,= పురుషపింహు(డు. (పురుషస్సింహఖఇవ. అవి సంస్కృత మున వి_గహవాక్యము ్ర తెమంగులో పింహమువంటి పురుషుడు. సింహ పదము సమానమున రెండవ (ఉత్తర పదము కొన విది ఉపమానో త్తర వదకర్మధారయము ఉపమిత సమాసమవి మాలు పేరు. ఉపమాన పూర్వవదకర్మధారయము నుండును. ఉదాన (దాడె మధురము. ((దాక్షసలడ్ల వలె మధురము)

ఈఈ ద్యిగునమాసము.- ద్విగు వవి సంఖ్యాపూర్వక మగుచు సమానాధికరణ మగుచు( (దిపిద్ధం బగు కర్మధారయాహ్వయ మగు( తత్పురుషంద యాకియం థిన్నశతిణ్‌ స! సంథ్యాపూర్వక మగు సమానాధికరణ కర్మధారయమే ద్విగు సమాసము ఉదా: (తిలోకములువజాముల్లోక ములు = (మూ తగు లోక

• వకూజాళయనునర్థిమునన్చు రగకననూానకుకకు నమాహారద్విగు వవి పేరుంఉదా.- (తిలోకి. ((ఠతయాణాం లోకానాం సమాహారః (వి మూ(ండులోకముల సముదాయము) బహు[వీహి:- " పివస్తు వెవ్వవికి. గల దావస్తువ్న కలిమి యతనీ కలవడ( ఐలుకం గా వెలయు బహు(వీహి శి రో విలస దృర్హి బర్హ ః రూఢ వివేకా । 08 కర్మధారయద్విగువులకు. "గలి యమ నర్థము విశేషముగా వచ్చిన బిహు(వీహిఐ ఉదాః= రూఢవివేకా। (పసద్ధమగు వివేకము కలవాడా. వి, బహ్మూవీహి. రూఢ వివేకము అనిన(గర్మధారయమే. ((వపిద్ధమగువి వేకము, వి శిరో విలస దృర్హి దిర్హ ః శిరమునందు. బకాశించుచున్న (వన.త) బర్హి యొక్క బర్హము (ష ఈఏ +రో విలసత్‌ =శిరమున(. (ఐబకాశించు చున్ని బర్హిబర్హము (నెమలిపించము) కలవాడు. (కృవ్లుడు బహు తాహ,

మ! అవ్యయిీభావ నమానము;= ఎక్కడ నెయ్యవి లే వవి యిక్కడ లే వవిన నవ్యయీభావముదా నెక్కొాను *“విర్య్మక్షిక మవి యక్కజ మగు తీర్చమహిమ నలభినుతి సేయన్‌, 102 అభావము (లేతు అఆనసర్దమున నవ్యయీకావ మగును. తదా: "విర్మక్షికము=మ్షికములయభావము. వి. (విర్‌” (పాదులలోవిది గాన *పాదియః' అవి విపాతయయి (స్వరాదివిపాతమవ్యయమ్‌ అవ్యయము కొన విది యవన్యయ పూర్వవదావ్యయీ భావము) ఆలుకృమాసమువ్వూ వ్‌కియ యెవ్వవికిం దగు నాకియ!దేర( బదమధ్యమందు విభక్తి పట్యకీయం గూర్ప నలుక్కగు వ్న్‌కియ ఖేరళ వషనేచరేశ్వరులన(గన్‌.

(లుక్‌ =లోవము (ఆలుక్‌ =లోవములేవిది. వమాసముల విభ కులు లోపించును. వావికి లుక్సమాసము లందరు ఆవి యనంతము కొన విపేరు వాడరు, విభక్తి లోపించవిని అణకృమాసములు. ఉడా: లేచరుండు ఖే=ఆకాళమునందు( దిరుగువాండు. ఇది “అచరండు' అనంధగినదే యయినను 'ఖే' ఆని సప్తమీ విభ క్ష్యేకవచము లోపింపలేదు. కాన నలు శృమాసము. ఇట్లే వనేచరుండు= లుక్‌ (పనచరుండు = లక్‌

(నమాసవిషయమిందు సరిగా6 బూర్తిగా లేదు. కాన శద్దిమంజరి లోవి 'నమాసకుసుమావళివి జదివికొమట ఇంతకన్న( జాలమంచిది ) మజటీయులగారకళ శబ్బంబులు:

సంస్కృతము తెను(గ్రైన( దత్సమపదంబు దావంబుట్టి తెనుంగ్రై నః దద్భృవంబు

రోజ దేశితెను.గు దేశజ, మచ్చతెను6(గు తెను(గు నిర్మలు(డు, సిరి యొడయండు నిక్కమనంగ. 103 సంస్కృతపదము విళక్రియోగముచే మాటిన( దత్పమము. ఉదా (విర్మలు విర్మలు(డు. సంస్కృత పదముమళడి చీట్టిననడచు ఈదృువము. ఉదా. (శ్రీ) పిరి, అన్యదేశభాషాపదమువంటి తెనుంగుమాణ దేశజము (దేశ్యము) ఉదా ; ఒడయఃడు (ఒడయ. క. ఉడ్రైయవన్‌. ఠ్ర విజ (అచ్చు,స్వచ ) మెక్‌ తమరు అచ తెను(గు సర్వనామముల్‌ యుష్మదస్మత్పదంబు లాప్‌ కులు కీయ లవ్యయములు మాను6 దెలు(గు లగుచోటం గారకాదివి వసించి పర్వవామా(శయంబులు జరుగు. గొన్ని. 108 సర్వనామములును, యుష్మదస్మచ్భబ్దములును, విభ క్త్యంఠము లుముూ,కియావదములు,అన్యయములుకు *కంన్కృత మునుంది తతృ్పమము లుగారావు. సమాసముల వాదయందుండి యివి తెము(గులో( జేరును. ఉదాస భవ దుణము. యున్మ దన్తుగహము. అస్మ దదృష్టము. ((కియలు = దాతువు లించుగాగమముతో( శేరును ఘటించుం (మొ అన్యయములు., విరువదవము. (మొ విభక్ష్యంతము లనుకరణమున మా్యతమే చేరును. ఉదా : అంటిత *“నమళ్ళివాయి పొపాత్యురాలి నంచు. సముద్యగసాహనాయనమో”' యంచు (840) మొ. య త్తతృ్రళ్ళతు లొకటితో 6 జొ త్రెంచును యద్దుణంబు చూచి మహాత్ముల్‌ మెత్తురు తత్పురుషుండు లో కోత్తురు( డన వీదృశ (బయోగబలమునన్‌. 12

ళ౮౭ కీయల్‌ తత్‌" మున్నగు శబ్దములును సమాసాంతముల€ దెను6 గున రావు మొదటనే వచ్చును. ఉదా : యద్గుణము* ఈతత్పురుషుండు. ఏ నన్న వీ వన్న విత( డన్న( _బథమాఖ్య నను విన్ను నాతవి నన ద్వితీయ నతవిచే వితవితో ననంగ( దృతీయ, యీ తవికొఅంశీతవికై యనం జతుర్పి వనంచమి యగు వీవి(బట్టి యతవినుండి వావికం'బెమ వావివలన నంనగ వానీయొక్క-. కులంబఖు, వానికి. _బవియ మది జనులలో వితండు మే లన(ంగ షష్టీ "జలధియందు లమ్మీగలుగు చుండగ, దన్ని మిత్త మనగ సప్తమీ విభ జలజనాభ , యన6(గ సంబుద్ధి యిట్లు వి భక్తు లలరు గారకో క్రిగతివి 107 (వరమావిఠక్తి : ఏను, వీవు, ఇతడు. (రమ, అశ్వము; ధేనువు ద్వితీయా ౫ : నమన్‌, విన్నున్‌, ఆతనివ్‌. తృతీయా * : అళవిచేనొ) ఆతవితోన్‌: తతుర్టీ ,; : ఇతవికొలకున్‌, ఆతవికై. పంచమీ ,, : వీవింబట్టి, అతవినుండి, వావికం'సిన్‌, వానివలనన్‌. షష్టీ. ,; . వానియొక్క, వావికిన, జమలలోన్‌. స్వవ్టమీ , : జలధియందున్‌. అడ్మి గలుగు చుండగన్‌, (సతి స్పస్పమి) తవ్నిమి త్రము. సంటోధరవ (వధమావిభ క్రి ; జలజనాళ చ్రీపుంనపుంసకము లన వేపగు, లింగముల మీ(ద వెసంగు విభ క్తుల్‌

ళో౮ా దీపించు నదియు వచన వ్యాపారవిరూఢి నతరాంతరనులతోన్‌. 108 ప్రీలింగు పుంలింగ, నప్కంసకలింగముల శద్దిములపై వీ విభక్తులు వచ్చును. అప్పుడు వచనభేదమును బట్టియు, లోక్యవసిద్ధివి బట్టియు వడు మనక్షరముల( గొవియే వదు,ను;'ఉదా: (హా్ర)శాము'వి'తోన్‌. రాముీ*లొ తోన్‌, ( స్ట్రీర'మ”తోన్‌, రమీలితోన్‌. (నప్పుం) అశ్వ'ముతోన్‌. ఆళల్చా 'ములితోన్‌, ధేనపు'నకున్‌. ధేమీవులిఖన్‌. ముజ కవనర(గ అ ఆంజ. ఈ అవగా ఊహల వాంగొనరహముజదకతే చన బుఐ లన ట.బొ లన(గ నజంశాప్వూాయంబు లగునీవదియున్‌ 109 సంస్క్యృత=ఆజింత శబ్దములు 10. ఉదా: (ఆ) అశ్వ (ము రోను (రాముడు (ఆఅ) రమౌ (రమ విశ్వపా (విశ్వపుండు (ఇ) మారి గుమి కమిలానక (ఈ) గౌరీ (గౌర్సి లక్ష్మీ (లత) (ఉ) గురు (గురువు, గురుండు మధు (మధువు) తను (తనువు) (ఊ) వధూ(వధువుు హూహూ (హూహువుు (ణు) మాళ్ళ (మాత) ధాతృ (ధాతృండు, ధాత) కరర (కర్త (ఐ) రై (కైరొ) (ఓ) గో (గొపు) (బ్రాగ్లౌ (గ్లో చజలు తవర్శము సపభములు స్వజన్యపయ ; రవలు శషలు సహలు పదాజున్‌

'తీణా విజమగు హూలంతములు వది యజంతఈములు గూడ విజువదాటంతమ్ముల్‌ = [110 నహజహలంతములు 16. (చ్‌, జలముచ్‌. జ్‌ ఖిషట్‌. థ్‌,మరుత్‌. థ్‌, &ుథ్‌. ద్‌, దివిషద్‌. ధ్‌, (కుర్‌, న్‌, రాజన్‌. వ్‌, అవ్‌. ఈ కకుభ్‌.ర్‌, గిర్‌, మ్మ్‌ డ్హిన్‌. క దిశం ష్క్‌ ద్విష్‌. స్‌, వేరస్‌. అంతము తెలు(గగునెడ నే యంతము తలసూపు దైన నచట వమాసా భ్యంతరనులందు సంధ్యుచి కాంతము లగు( గాన ధీవియద్విమ్ణులనన్‌ొ 111 నంన్కృత శబ్దము తెల(గైన సంస్పృతళములొవలె అకారాది అంతములు కవ(దిడవు. (ఉదా : రాముడు=రామ, మొ. కొని నమాసములలో నంధిలో నాయంతములణు కావ్చించును. ఉదా : సంధి +ఉచిత=సంధ్యుచిత. ఉచిత+అంథవఉచితాంత. వియత్‌ +విష్ణు=వియద్విష్ణు, మతే (శ్రీియాపదంబులు ; పరు( బలుకు( ్నదిధమపురుష, మె డిరి మధ్యమపురుష పలుకు, ధృతి( దను( బలుకున్‌ ఛర నుత్తమపురుష (క్రియ, వరున నలింగకములై న వచనము బెసంగన్‌. 118 యుష్మడన్మద్భిన్నములను (పీనాశబ్దిముల(గాక మిగిలిన యన్ని శబ్దముల ఇెప్పునది సధమపురుష, యుష్మచృబ్దిమును (ఎదుట నున్న వానిని దె్బనది (నీవుమీర్రు మధ్యమపురుష్క ఉదా ః వీవు వచ్చితివి. మీరు వచ్చితిరి. మొ. తన్నుం జెప్పునది (నేమంమేము-మనము) ఉత్తమ పురుష. ఉదా ; నేను నచ్చితిని. మేము వచ్చితిమి. మొ. 7 (యం

సగం

కారక పదములు తెను6గ్రై

వారి నరు(డు రత్న మన6 దవర్చుగతి కియా

కొర విశేషము లలరపు

వారలు నచ్చెదరు దండు వచ్చెద రనుశోన్‌ం 114 నామవాచకములకు లింగలేదమునుబట్టే మూర్చుకలుగును. ఉదా: నారి, స్రీ నరు(డు, పు, రత్నము, వపుం. (కియావాచకములకు లింగ ఖీదెముబే మార్పులేదు. ఉదా : వారలు (ప్పం.స్త్ర్రీ వచ్చెదరు.

(డండు =దండయా్యత) దండు (నపరాచట్పెదతుః

ద్వివచనము లేదు తెలుంగుత.

అఆపిళుళగళ నకవచన బహువచనము లొగ

దివిచెద నన దివిచెద మన.

గవి యన గవ లనంగ( గియలు కారకఫణీతుల్‌. 115 తెను(గు భాషలో. ద్వివచనము లేదు. ఏకవచన బహువచనములే కలవు.

పిక బహు ఉదా : తీవిచెదను _ తివిచెదము _ (కియ తుని రములనా నామములు. అవ్యయ థశబంబులు : చి

ఇల గారక మట్టుల యు

ద్ర లరూపము లయ్యు లింగపచనములు విభ

క్తుణు తే కవ్యయళబ్దం

బులు సకలము సముచితార్థముల విలసిల్లున్‌- $16 విభక్యంఠతముల వలెనే యవ్యయములు ముండును. వానికి లింగ వచన విభక్తు లుండవుం

వెజయ నవ్య యవదము లవ్నియు సమాస

రూపమున నాం(ధకవితకు రుచి యొనర్చు

సీం

స్వ ర్వధూమణీ యన ముదాశంక యన( బు

నః_వణతి నాగ నుచ్చైర్నినాద మన(గ 11 అవ్యయిములు సమాసములలోవే యాంధమున వచ్చును. ఉదా: స్వర్వధూమణిీ (స్వర్‌) ముధాశంక (మురా) పనఃవణతి (పున ఉచ్చ్రైఃవివాదము (ఉవ్రైః)

వృధ యను నవ్యత ముక్క (దు

(వధికంటై చెల్లు. గృతుల (బత్యేకముకా

వృధ పేయక యెపుడు మనో

రథములు మా కిచ్చు వీమురద్విషః డన/గన్‌ $18 వృధ (వృద్యా, ఈమ చద్యయమునకు వూ్యశము (పత్యేక పయోగము కలదు. ఉదా : వృధపేయక. మొ,

కారక జవిత (కియయును

జారఃగ ల్యవృ)త్యయాది కావ్యయము దెనుం

గై రంజిలు:. బూజించి వి

చారించి యుదాహరించి సంథంచి యవన్‌. [13

ఉ& వామములకుంతీ కొటి (తీయలు పుట్టును, - ఉదా: (పూకా పూజించు, (విచార విచారించు (ఉదాహరు ఉదాహరించు.

ల ల్యప్‌ (వత్యమూద్యర్థముల (కారక) శీయలుండును. ఉదా ? (వూజించు+ఇ) పూవంచ్వి విదారించి ఉదాహరించి, మొ. ముటి విశేమ్య విశేషణనులు ;

హరి కరుణాకరు( డనంగా

హారి యసుళద్దము విశేష్య మగు మజీ కరుణా

కరు(. డనుట విశేషణ మి

ట్లారు తరగతి. గారక(పయోగము లమరున్‌-. 120

స్యోం

ఉదాః- హరి, విశేష్యము. కరుణొకరుండు, విశేషణము. (హరి కరుణా కరుండు, విధేయవిశ్రేషణము. కరుణాకరు-డుహరి, సొమాన్యవిశేషణము. కరుణాశరు(డు హరి నన్ను రక్షించును. (కరుణాకరు. డను మాటకు( *గరిణాకరుండుగావిసవి యర్ధమైవన హేతుగర్భ విశేషణము)

పగతువి తమ్ముని శాశ్వత

ముగ విల్చెను దకదిఫేంతవుత్తుం డన(గా

జగమున€ (గియావిశేషణ

మగు వీయెడ కాశ్వతముగ నని పల్కుటదాన్‌. 121 “'శాళ్వతముగ విల్సెమ' అనురో *విల్చెని అను.కియకు *శాళ్యతముగో విశేషణము. కొన ,కియావిశ్రేషణనము. .

ఇప్వాసిగికోలభ్‌ సంధి నమాసరూ

వ౦బు లిట్లు కొంళఠ పలుక( బడియె

మటియు నుచితరీతి నెటుంగంగ వలయుర

హన్యలక్షణంబు లాంటరకవులు 122 శబ్దముల సరిగా౯ దెలిసికొనుటకు సంధి, సమాస్య రూవములను గొన్నిం టిని దెల్పితిమి. విశేషముల నాంధ్రకవులు తగినట్లు తెలిసికొన నగును (మజియు౦) పంచాళద్వర్ష్మ ౦బులు-

భూమి( బదాజచ్చులు నా

గా మెలసి అకార” మాదిగా స్వరము లగువ్‌

“శ్రా మొదలు &కారము తుద

యై ముప్పది నాల్లు హల్లా లగు వ్యంజనమాుల్‌ 128

తగు (హస్వంబులు దీర్చము

లగు అ. ఇ.ఉ.ణు. ఇ. లును వెండి _హస్వాభానం

విగు ఏ, ఓ, లై. బాలునె

సంగు అంఆః అనగ షోడళన్వం౦ము లగున్‌. 124

స్కో 3

కచటకస వర్ష్గవర్శము

లిచటన్‌ స్పర్శ లగు విరువదేన్నై ; మజి యం

దుచిత గకఠిన్‌ జ. ఇ, అ. నామ

(వచయం బనునాసికాఖ్య. (దిస్తుతి వొందున్‌. 120

యరలన లంళస్టలు నా

బర(గును, శషసహలు- తేటవతు మాష్మలనన్‌

-జొరీది ఉకొరము కూడ6గ

సరి నే(బది యయ్యె పర్ణ సంఖ్య ధరి్యత్రిన్‌. 126

లళలకు ఖేదము లే దను

వలుకున ళా(దొలంగి యైదు పదు లగు వర్ణం

బులు పంట్కశ్చిడి, ఇనటంజీ

కెయ(గున క్ష లన రెండధిక మండు హరీ. [27

రా. దొలంగి సమసాతరము లమీ(ద(

గార మగు( గకారంబు &క్షకార మనంగ

వట రవర్శతణపై విశ రసవలతః జరగు(

గొన నది రేఫ యవి పలుకంగ వలయుం [28

అకారాదులు అచ్చులు, స్వంములు, కొద్ధి త&కారాంతములు 84 వాల్లులు న్యంజనములు. అ. ఇ.ఉ.మి.? లకు దీర్చములును గలవు. “ఏ, ఐట, బొ అకు సంస్కృతమున (హస్వములేదు. అం. అః ఇట్లు న్వరములు 10 క వర్గము ర్‌ చ వర్షము ర్‌. ట వర్గము ర్‌ ఈ వర్షము థ్‌ లే వర్గము ఠ్‌. ఇట్లు స్పర్శలు శిగ. వీవిలో జ, ఇ, అ,వుమలు అను వాపీకములుు .యరలని అంతస్థములు శ. శళషసహ 4 ఊష్మలు, 1 &. మొత్తము 00. ఇట్లు 'లళి లకు భేదము లేదనుటచే శకొరమును వదలియే సంస్కృతభాషలో 560 వర్శములు. తెనుంగులో ళ అ లు-8 అధికము. రకొరమునకు, గాక మిగిలినవానీకి "కార" '(పఠక్యయము వచ్చును. ఉదా: కకారము, తకొరమవము మొ. రవ ర్హమునకు “ఇవ?

స్యో్రో

[వత్యయము వచ్చును. ఉదా: కేఫ్‌. రవర్శ మునకు గా ర్యపత్యయమును వచ్చును. ఉదా:= రకొరాదీవి నామావి' మొ.

వర్షం బన నకీర మన

నర్జం బన మాతృక యన నక్కుర మవఃగా

విర్షీత సమాహ్వయములు-

పర్షితములు కృతులయందు (_వాలకు6 జెల్లున్‌ శివని, వర్షము = అజరము = అర్ధము = మాతృక - అక్కంరము = (వాలు సమా నార్థకములు.

ఆదులు పర్షతయనమ్తున్తు

భూదేవతలు ; తపవర్గిములున్క

'తీదయితులుు యలశషసహ

లాదట వూరిజులు, కకథాఖ్యలు శూదుల్‌. 180

అకొరాది స్వరములును క, చ లో వర్ష.యిలును లాహ్మణులు. తవర్గసవర్గములును "ర. వ' అఆక్షరములును రాజుణు య.రలవ.శ.ష. సహలు వైళ్యులు. “శక లి శూ దులు

ఏళాది సడంతెచోో

వొకట పాదములు గలుగు మంజరి మొద లా

లోకిత షడ్వర్గం ఐగు

శ్రీ కలితచ్చంద మవధరింపుము కృష్ణా ; 181 ఏకొది షడంతముగన్‌ =బఒకటి. ఉక్త మొదలుకొని (షడంతము+కన్‌ ఇరువదియాలంతమున6ంగల (ఉత్క్బృతి) ఛందమువణకుమ. (పాకట పాదములు =(వకటపొదములు గజి ఉద్దురమాలాది వృ త్తములును(కలుగు ,మంఖజరి మొదల్ను ఆం(ధదేశమున( బుట్టిన మంజరి మొదలయినవియు, (ఆలోకిత షడ్యర్గంబు) (పత్యక్షితమగు షడ్వర్గమును కలది యగు (శ్రీకలితచ్చందము=అందముగల ఛందో(గంఠమును, కృష్ణా | అవధరిం పమ (క్లీష్టము)

పక్ఞిఎక్టీ (్రీవిధి చృకవర్తి గురుశేఖర పుజ్యకటాక్‌ లబ్ధిసు జాను. డనంతధీమణీ లసన్మతి భోజ చర్విత జెప్పి ల క్ష్మేనరపింహు గొల్బిన _వపిద్దుడు వేడుకతో నొనర్చె ఛం దోమతి యోగిహృద్విమల తోయజవరర్షి కవంత మూర్తికిన్‌. 138 శ్రీమాన్‌ చ_కవర్షి గురుకటాత్యవాఫ్రవిజ్ఞానుండగు ననంతసూరి సద్ధదయముతో ఫోజచరితమును జెప్ప లక్ష్యీనృసింహువి మెప్పించి యోగిపూ-దయాంతర్వ ర్తియగు నవంతుని ఛందళ్శాస్తముతో నుతించెను. రాజుషఆ144దవ్పక ధరావతలయం బభిలంబు నేలెడినొ భూజసరాజ ఈ పదల బౌంపిరివోయి సుభానుభూతిచే వోజం జలింవృపెరలెడి( వయోజనముదృవక ల్పశాశ్వతం బ్లై జలజోదరాంకితమహాకృతి సమ్నుతి వొందుచుండెడిన్‌. 188 రాజులు (పజల న్యాయమాగమునుదప్పక పాలింతురుగాక : వజలు ధనధావ్యములతో( దులదూగి -పడెదరుగాక్‌ ; జలజోదరాంకితమగు వీ _గంథము (బహ్మాకల్పమువీజకు శాళక్యతముగ వెలయు(గాత , ఇది (శ్రీ వాణ్యీపనాదలబ్ద వాగ్విభవ తికృ.నామాత్య తనూభవ సుకవిజన విధే యావంతయ "నోమారేయో 7వణీకంచై న ఛరిదోదర్పణ మునందు వర్షివీయంబులగు దశదోషంబుల నేర్పఅచుటయు, నందు దోషంవా తంబులై యాదరణీయంబులగునట్లు దేర్చుటయు. నంధిసమాసం

• మిలు వందాళద్వర్థంబు లేర్పఅచుటయు నన్నది చతుర్థాశ్వాసము. శ్రీవారి భ కృపదాంబుజ రజసా శథనుర్ద శ్రే కృస్టేన కలి తానంతచ్భందో దీధితి ేేషూ రమాపలేః పదమూ! వర్షానా మర్ధజాతానాం (శులతీనా మేక హేరయాలం. జేతవే భవవాదో భేః శ్రీనిశిసాయ మంగళమ్‌, వీ "సకన్‌ అవలాాాననా లాలన భవినిననునిభపవువన్తకుకానానును ల ్త్వానపలవమాననానా.

కొన్ని సవరణలు ప్పట బంతి తప్పు ఒవ్వు ల్‌ లిల్లి నల ల 1$్ర లి 8 న! 1? 8 సవ్య నవ్య 18 ర్‌ దివి దివి లి $ర్‌ [2 | క! శ? వ ళ్‌ లకి దిట్ట నం స్‌ 88 16 గుమ గు 08 17 విరో విరా కిర్‌ శ్రి శేయు. వేయ ళ్‌ క్రీ తర త ర్‌4 18 యగును యగును. ఉదా: న్‌ వ్తలేదు == = గుణాళి50దర్శితి 50 12 మదా మవా రఫి 2్రి క్యా దే్యా 86 శ్రే జౌ వా 66 ళీ గుత్త తత్ప. 900 | మదు మద కై 1కి తత్వం నత్యం 108 12 విస విస 117 య! చంద చంన 11 [0 రా=తీశ రాతీఎశ 108 శీ లనుజి లమంటి 181 కేక సట సలు 156 ఫి సంబు సంబు= 78 ర్‌ (5) (రిరు 179 క్స్‌ నొక్కర్ప నొక్కం 88 ర్‌ వతి గతి 184 క! హ్మత్య హాత్మ 188 లి సవా ననే నద్దినాభ