Telugu Bhonala Pradarshna Kalarupalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సస గాం ౯ అట సట 1 తాతూసా న. వం? న లీల! అతల ఈ .. లీ సచ్‌ ల 0 వ" ్న ఇ | . టల రజ క స్ట వు మెట్‌! ః శి గ న | 1 క్‌ బ్‌ థి గ్‌ క్‌ ॥ | గ్‌. స మంతా గ్గ న . న తం క య వ. త? స్‌. గ న్‌ ట్ర 2 న రా. పైక న. స వముడ్లు ఇ సస పైని చట హః టే లో గ్‌ శ టో య. ( శస క న ళ శ ష్‌ ళ్ళ జే క హక్‌: | క ్త " గి ([ గ ఓ వ. 2 ర. | యం న. ఖ ఎస ల క్మీనా. బోనులో నం నే సం ఆటీ టాలీ | లు ॥ గ | | కతల చాకు 1 సత్త గ (44

భ్‌ టే కం నై

క్‌ 0 యు డన ఛ్‌ యమన... ర ౧ వాకా వనాలు శ, నిల మ ప న. ౦ వానా రాళ క ాయడాకాలా. | గ్త్‌ ళె లి మ మ న న్‌ య. క్ట. ణ్స్‌ శ వ ౨కి! స. ణే డ్‌ |. [| + (1 ్‌ా 1 వ జ అ మూ. మ

త్త 11.7 లు స

స్త్‌ శ్‌! 1. [లా | ్త్ష తున. ర. చ న. న. (ై తా ళం గ +. (ఈ క య్డ న్‌ స! స శే న గె స్త్‌ న

ట్ర స యు స

వ! సా య కా. స

షన జ్‌ ట్‌ వ్‌ టు స

శస మ, ]

రల... (అ గ. మ. ప్లే

(ల

అద్‌ సం |. జ్జ న... ల (| వ... ళం) | చై నన వాటా జై న శ పై | టం ము . . మ...

అంకితం ప. . || కీ1శే॥ శ్రీ పోచయ్య - శ్రీమతి భాషమ్మ చిన్న వయస్సులోనే అకాలమరణం పొందిన నా సోదరుడు యస్‌. హరిశంకర్‌కు మరియు నాకు జన్మనిచ్చి నన్ను ఇంతవాన్ని చేసిన నా తల్లిదండ్రులు కీ॥1శే॥ శ్రీ పోచయ్య, శ్రీమతి భాషమ్మ గార్ల పాదపద్మంబులకు మొక్కి వారికి ఈ పుస్తకం అంకితం ఇస్తున్నాను. వారి దివ్య కృప అశీస్సులు నాపై నా కుటుంబం పై ఎల్లపుడు ఉండుగాక, ఇట్లు జ రచయిత ర్రనో

కళ టో ఫ్ర బోనాల ప్రదర్శన - ఠతఠారూపాలు (పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వ విద్యాలయం నుండి పి.హెచ్‌.డి పట్టా పొందిన సిద్దాంతగ్రంధం) డా! లప్‌. లక్ష్మీనారాయణ ఎం.ఎ, వి.ఆర్‌.పి.ఎమ్‌, ఎం.ఫిల్‌, పి.హెచ్‌.డి ౧11౧166 21: న॥గకిగిసీడి ఉగ! ౧౧౧1౬౧౩ ౬011, గ/ర౮6/2046-62. 0% : 9848385099, 9010843424 మఖ

"9ిగంగ218 న౯264/9002 - క212/460210"' *గగ6గ౧ 0౫ 50౧ 5. ఓడ00102[8/20౧& (6-9౦915 న6[ ౬01800 : 2017 ఇగ చ్రీగో 000189 ; 500 గ్గ ల అక్మ్రో 000185 04౧ 06 ౧౬6 (0౧) ;

1. 9. ఓజగా!౧4/2/2౧2
2. 1-1-29-2/9, 11204001] 12౦2౧ '64/౮12| ౮జ/&౧ 00100౫, గ2011, (0/69/2016 - 500 062. గే య్ట్‌ నిగంగ౧6 : 8179608178, 9963172959 ళ్‌ శ గ] అ

ర 0! ల గ్‌ న॥1౧16 41: ॥ స! గ నిన్నిగంషగ4 4౯7 ౧౧1౧౯ (౮ హ్‌ 501, గ66/2026-62. శ గృర్తాలో న౧ : 9848385099, 9010843424 [06 : ౧౩. 200/- ణి

యా సమాచార పౌర సంబంధాల శాఖ (1&నిగ్ఫితెలంగాణ ప్రభుత్వం *)ో వారి ఆర్థిక సహయంతో ముద్రితం నా

| ప్రశంసావహమైన పరిశోధన (న్యా - దా॥ టి. గౌరీ శంకర్‌ ళో! 1%

|

ప్రతి జాతికి తనదైన ఒక సంస్కృతి ఉంటుంది. ఆ సంస్కృతికి మూలాలు జనపదాలు. ఆజనపదాలలో నివసించే ప్రజల ఆచార వ్యవహారాలు, ఆహార విహారాలు, వేషభాషలు, విశ్వాసాలు వీటన్నింటి సమావారమే సంస్కృతీ సంప్రదాయాలు. ఇవి జాతిజాతికి, ప్రాంతం ప్రాంతానికీ భిన్నంగా వైవిధ్యంతో కూడి ఉంటాయి. ఆ వైవిధ్యమే ఆ జాతి అస్తిత్వాన్ని వ్యక్తిత్యాన్ని పట్టి చూపుతాయి.

ఆ రకంగా మన తెలుగు జాతికి ప్రత్యేకమైన సంస్కృతీ సంప్రదాయాలున్నాయి. మళ్ళీ వీటిల్లో ప్రాంతం ప్రాంతానికీ, శిష్టవర్గం జానపద సమూహానికీ, ఆయా సామాజిక వర్ణాలకు నడుమ భిన్నత్వం గోచరిస్తుంది. అయినా భిన్నత్వంలో వకత్వం కనిపిస్తుంది. అదే జాతిని ఒకటిగా నిలబెడుతుంది.

ఆ దృష్టితో చూసినప్పుడు తెలంగాణా ప్రాంతానికి చెందిన సంస్కృతీ సంప్రదాయాలలో వైవిధ్యం పొడసూపుతుంది. ఇక్కడి ప్రజలు, ముఖ్యంగా జానపదులు పాటించే ఆచార వ్యవహారాలు జరుపకొనే పండుగలు పబ్బాలు ఒక (ప్రత్యేకతను కలిగి ఉన్నాయి. వాటిల్లో “బోనాల” పండుగ విశిష్టమైనది. ఇది శక్తి ఆరాధనా ప్రధానమైనది. ఈ సృష్టికి మూలం ఆది పరాశక్తి అని నమ్మే ఆదిమానవ తెగ నుంచే.శక్త్యారాధన ప్రారంభమైైందంటారు. అది కాలాంతరంలో అనేక విధాలుగా రూపాంతరం చెంది గ్రామ దేవతల జాతరలుగా మారింది. ఆ కోవకు చెందినదే ఈ బోనాల పండుగ. ఇది తెలంగాణాలోని అన్ని ప్రాంతాల ప్రజలు ముఖ్యంగా జానపదులు జ్బరుపుకొనే పండుగ "అయినప్పటికి హైదరాబాదు - సికింద్రబాదు జంటనగరాలలో జరిగే బోనాల ఫండుగ ఒక ప్రత్యేకతను కలిగి ఉంది. ఆ పండుగ విధి విధానాలు, విశేషాలు ఎంతో ఆసక్తికరమైనవి. ఈ పందుగలోని పరమార్ధం, ఆరోగ్య సూత్రాలు మొదలైనవి హేతుబద్ధంగా అనిపిస్తాయి.

ఇటు వంటి విశిష్టత కలిగిన బోనాల పండుగ గురించి 'బోనాల ప్రదర్శన

• కళారూపాలు” అనే పేరుతో లోతైన పరిశోధన చేశారు. డా॥ ఏస్‌. లక్ష్మీనారాయణ గారు ఆరు అధ్యాయాలుగా వింగడించుకొని ఈ అంశాన్ని కూలంకషంగా పరిశీలించారు. దీనికి పూర్వ రంగంగా జానపదుల సంస్కృతీ సంప్రదాయాలు, జాతరలు, గ్రామ దేవతలు, శిష్ట దేవతలు వంటి విషయాలను ప్రస్తావించారు. ఆదిమ దశలోని మాతృస్వామ్య వ్యవస్థలో స్త్రీని ఆరాధించే ఆచారాన్ని గురించిన మూలాలు వెతికి పట్టుకొని, వెలికి తీసి చూపారు. ఈ పరిశోధనా సిద్ధాంత గ్రంధానికి

అయిదవ అధ్యాయం గుండెకాయ వంటిది. అసలు బోనాల జాతర సందర్భంగా ప్రదర్శితమయ్యే కళారూపాలను గురించి తెలియచెప్పడమే ఈ రచనలోని ప్రధానోద్దేశం. కాబట్టి మిగతా విషయాలు ్రసక్తాను ప్రసక్తంగా చెప్పినప్పటికీ, కళారూపాల ప్రదర్శనను గురించి చెప్పడమే దీనిలో పరిశోధకుని పరమ లక్ష్యం. ఆ లక్ష్యసిద్దిలో డా॥ ఏస్‌. లక్ష్మీ నారాయణ గారు కృతకృత్యులయ్యారని చెప్పవచ్చు.

“బోనాలు అన్నది ఒక పండుగ అయినప్పటికీ రచయిత ఈ (గ్రంధం శీర్షికలోనే “బోనాల ప్రదర్శని అన్నారు. నిజమే, 'బోనం” అంటే మట్టి కుండలను ఒక దానిపై ఒకటి పేర్చి, దానికి పసుపు, కుంకుమ, ఇంకా ఇతర వర్దాలతో అందంగా అలంకరిస్తారు. ఇది వాడ వాడంతా కలిసి సామూహికంగా జరుపుకొనే పండుగ అయినందువల్ల ప్రతి ఇంటి నుంచి ఆ ఇంటి ఇల్లాలు, ఇతర ్రీలంతా బోనాలనునెత్తిన ఎత్తుకొని, గుంపులు, గుంపులుగా కదిలి రావడం, ముందర రంగు కాగితాలతో వెదురుబద్ధలతో తయారు చేసిన తొట్టెల పట్టుకొని కొందరు, డప్పుల దరువుకు అనుగుణంగా పోతరాజు అడుగులు వేస్తూ నృత్యం చేస్తుంటే, శివసత్తులు సిగాలూగుతూ ఊరేగింపుగా కదిలివస్తుంటే, వీరిని పురుషులు అనుసరిస్తూ ఉంటే అది సుందరమైన ఒక కళాత్మక దృశ్యంగా ఆవిష్టాతమవుతుంది. ఈ సందర్భంగా అనేక రకాల జానపద కళారూపాలు ప్రదర్శ్భంచబడతాయి. ఇది నిజంగా జానపద సంస్కృతికి అద్దం పట్టె చిత్రం.

ఏదైన రాయాలన్నా, దేని మీదైనా పరిశోధన చేయాలన్నా ముందుగా దానిపై ఆసక్తి ఉండాలి. డా॥ ఏస్‌, లక్ష్మీనారాయణ గారిలో ఆ ఆసక్తి బాగా ఉన్నట్లు ఈ పరిశోధనగ్రంథం నిరూపిస్తుంది. దానికి తోడు ఇతను స్థానికుడు కావడం చేత బోనాల ప్రక్రియలోని ప్రత్యంశాన్ని క్షుణ్ణంగా పరిశీలించ, విషయ వివేచనలో తాదాత్యం చెంది, ఈ అంశానికి నూటికి నూరు పాళ్ళు న్యాయం చేసినట్లు ఈ గ్రంధాన్ని ఆ సాంతం చదివితే స్పష్టమవుతుంది. విషయాన్ని వివరించే నేర్చుతో పాటు మంచి భాషాపటిమ గల దా ఏస్‌. లక్ష్మీనారాయణ నాకు చిరకాల మిత్రుడు, సౌమ్యుడు. ఇంత మంచి కృషి చేసిన ఇతనిని నేను మనసారా అభినందిస్తూ శు భారాంక్షలు తెలియజేస్తున్నాను. తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత, ఇక్కడి సాహిత్యం, సంస్కృతి, కళలలో అపారమైన కృషి జరుగుతున్న ఈ తరుణంలో ఈ (గ్రంథం అచ్చయి, వెలుగులోకి రావడం, ప్రజాదరణకు పొత్రంగలదని నా

నమ్మకం. తేది. 05-9-2017 దా! టి. గౌరి శంకర్‌ భలం : హైద్రాబాదు మాజీ రిజిస్రార్‌, పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నూ

శుభం భూయాత్‌. “కవి దిగ్గజ, పద్యకళాప్రవీణ నాలాల శ్రీకరం, 6-34/48-1, దా. ఆచార్య ఫణీంద్ర [ ట్‌ బాలాజీ నగర్‌ కాలనీ, (తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ౨. | దుబాయి బిల్డింగ్‌ ఎదురుగా, “కీర్తి పురస్కారా గ్రహీత), శ్రీశ. దమ్మాయిగూడ ఫోన్‌ 9959882963 హైదరాబాదు-500 088.

బోనాల జాతర” జ్ఞానామృతమథనం

తెలుగునాట తెలంగాణ (ప్రాంతం ఒక (ప్రత్యేకమైన నంన్కృతిని సంతరించుకొన్న ప్రాంతం. అందులో జంటనగరాల సంస్కృతి మరింత ప్రత్యేకమైనది. “పట్నం” లప్మర్‌లుగా ప్రసిద్ధి చెందిన హైదరాబాదు, సికింద్రాబాదు జంట నగరాలు కలిసి అభివృద్ధిచెందుతూ, శతాబ్దాలుగా అనేక జనపదాలను తనలో కలుపుకొని మరింత విస్తరిస్తూపోతున్నది. నాటి ఉమ్మడి రామ్ర్రానికి, నేటి తెలంగాణ రాహఘ్ర్రానికి రాజధానిగా ఎంత ఆధునీకరణను సాధించినా, ఇందులో మిళితమైన జనపదాల సంస్కృతిని విస్మరించకుండా ఎంతో మమకారంతో కాపాడుకోవడం ఇక్కడి ప్రజల వైశిష్ట్రంగా, జౌన్నత్యంగా చెప్పుకోవాలె. ఇతర పాంత్రాల నుండి వచ్చి ఇక్కడి జనాభాలో భాగమయిన ప్రజలు కూడ ఈ నగరంలో నిరంతర జీవనవాహిగా సాగుతున్న ఈ జానపద సంస్కృతిని కళ్ళప్పగించి చూస్తూ అచ్చెరువాందడమే కాక అంతో ఇంతో (ప్రభావితమైన వారే, 'బతుకమ్మ', 'పీర్ల పండుగి, “బోనాల జాతరి మొదలైన అనేక రూపాలలో ఈ జానపద సంస్కృతి హైదరాబాద్‌ రాజధాని ప్రత్యేకతను చాటుతూ దేశవిదేశాలలోని సంస్కృతి ప్రియులను, అధ్యయనకారులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తూ పరిధవిల్లుతూ ఉన్నది.

ప్రతి సంవత్సరం ఆషాడ మాసం రాగానే జంటనగరాలలోని ప్రజలు బోనాల జాతరను ఎంతో ఉత్సాహంగా, భక్తిమైకంలో మునిగి పరవశిస్తూ జరుపుకొంటారు. వీధి వీధిలో ఉన్న అనేక (గ్రామదేవతల దేవాలయాలు దేదీప్య మానంగా అలంకరింపబడి, భక్తి గీతాల అలాపనలతో, జన సందోహంతో కిక్కిరిసి అసమానమైన పండుగ వాతావరణంతో విరాజిల్లుతాయి. ఆ నెల రోజుల పాటు ఏ ఇతర ప్రాంతం నుండో లేక విదేశం నుండో వచ్చిన ఏ సందర్శకుదైనా ఆ ఉ త్సాహవాతావరణాన్ని చూసి, ముక్కున వేలు వేసుకొని ముచ్చటపడవలసిందే.

నూ

అంతటి వైశిష్ట్యాన్ని సంతరించుకొన్న ఈ “బోనాల జాతర” ను గురించి డా! లక్ష్మీనారాయణ గారు ఎంతో విశిష్టమైన పరిశోధన జరిపి, పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నుండి పి.హెచ్‌.డి. పట్టాను సాధించడం ఆయన అధ్యయన శీలానికి, సంస్కృతి ప్రీతికి, సంస్కార దీప్తికి నిదర్శనంగా చెప్పవచ్చు, “బోనాల జాతర జ్ఞానామృత మథనం చేసి అందించిన ఒక సమగ్ర విశేషాల సమాచార గ్రంథంగా ఇది నిలుస్తుంది. సంస్కృతి నిర్వచనంతో ప్రారంభింపబడి, జానపద సంస్కృతి, నాగరికతల గురించి చర్చించి, బోనాల జాతరకు సంబంధించిన సంప్రదాయ, ఆచార వ్యవహారాలతోబాటు, సామూహిక సాంస్కృతిక సంబంధాలను, ఐక్యభావన, 'ప్రేమాదరాలను గురించి సవిస్తరంగా ఈ గ్రంథంలో వివరించారు లక్ష్మీనారాయణ గారు. అంతే కాదు ఆదికవి నన్నయకాలం నుండి, ఆధునిక కాలానికి పూర్వం వరకు శిష్టసాహిత్యంలో జాతరకు సంబంధించిన అనేక విశేషాలను పద్యాలలో వివరించిన విషయాన్ని సోదాహరణంగా అందించారు. లక్ష్మీనారాయణ గారు అటుపైన తెలుగు నాట ప్రస్తుతం ఏర్పడిన రెండు తెలుగు రాష్ట్రాలలో ప్రసిద్ధి చెందిన అనేక జాతరల గురించి సవిస్తరంగా వివరించారు. ఇంకా గ్రామదేవతలు, శిష్టదేవతల గురించి, వారి వారి ఆరాధనా పద్ధతులలోని భేదాల గురించి తెలియజేసారు. తెలంగాణలోని అనేక జిల్లాలలో ప్రాచుర్యం పొందిన గ్రామదేవతల జానపద భక్తిగీతాలను లక్షీనారాయణ గారు ఎంతో కష్టనష్టాలకోర్చి, సేకరించి సంకలనం చేసి, ఒక భాగంగా ఈ సిద్ధాంత (గ్రంథంలో పొందుపరచడం కోనియాడదగిన విశేషంగా చెప్పవచ్చు అట్లాగే ఆ గ్రామదేవతల ఛాయాచిత్రాలను కూడ సేకరించి, ఈ గ్రంథంలో చేర్చారు. ఇదంతా ఒక ఎత్తయితే, సికింద్రాబాద్‌లో బహుళ ప్రసిద్ధమైన ఉజ్జయినీ మహంకాళి బోనాల జాతరను ఘటాల ఊరేగింపు మొదలుకొని, రంగమెక్కడం, సాగనంపడం వరకు గల వివిధ ఘట్టాలను విశేషంగా వివరించిన తీరు మరొక ఎత్తు అంతేకాదు ఈ ఉత్సవాల నిర్వహణలో పోలీసు శాఖ, ఆర్టీసీ, రైల్వే, విద్యుత్‌ శాఖ, ఇత్యాది అనేక ప్రభుత్వ సంస్ప్టలు చేసే ఏర్పాట్లను కూడ వివరించడం నిజంగా ప్రశంసనీయం జంటనగరాలలోని అనేక దేవాలయాలలో జరిగే బోనాల ఉత్సవాల గురించి, ఆయా ఆలయాల చరిత్రలు, ఇంకా ఉ తృవాలలో పాడుకొనే బోనాల పాటల గురించి, పోతరాజుల నృత్యాల గురించి ఇట్లా ఒకటేమిటి? - లక్ష్మీ నారాయణ గారు పరిశోధన కృషి మొత్తం ఈ (గ్రంథంలో ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. మూ

తెలంగాణతో, అందునా జంటనగరాలలో సుదీర్హ జీవనంతో మమేకమైన దా॥ లక్ష్మీనారాయణ గారి వంటి వారు గాక అన్యులకు ఇటువంటి విశిష్ట పరిశోధన సాధ్యంకాదని నేను ఘంటాపథంగా చెప్పగలను.

చివరగా ఒక్కమాట దా॥ లక్ష్మీ నారాయణ గారు ఒకప్పుడు నా సహోద్యోగి భారత అణుశక్తి శాఖకు సంబంధించి హైదరాబాదులో నెలకొల్పబడిన “న్యూక్షియర్‌ వ్యూయల్‌ కాంప్లెక్స్‌” సంస్థలో “అకౌంట్సు డిపార్ట్‌మెంటొలో ఆయన పనిచేసి పదవీ విరమణ చేసారు. అదే సంస్థలో నేను శాస్త్ర సాంకేతిక రంగానికి చెందిన ఉద్యోగిగా ఉన్నాను మా స్నేహానుబంధం రెండు దశాబ్దాలుగా ఎంతో ఆత్మీయంగా కొనసాగుతూ ఉంది. ముఖ్యంగా మా వృత్తి పరమైన బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూనే, మా సంస్థ అనుమతితో, నేను “ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం” నుండి, ఆయన “పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం” నుండి కవులుగా మా అభిరుచుల మేరకు తెలుగు సాహిత్యంలో పరిశోధనలు జరిపి పి. హెచ్‌.డి. పట్టాను సాధించడం ఒక మధురానుభూతి. ఆ సందర్భంగా, మా సంస్థ వార్షికోత్సవంలో మా ఇరువురికీ ఒకే వేదికపై మా సంస్థ అధినాయకుని చేతుల మీదుగా సత్కారం జరగడం మరొక మధురస్కృతి.

ఆ మైత్రీ బంధాన్ని పురస్కరించుకొని నాచే తన పరిశోధన (గ్రంథానికి ముందుమాటను వ్రాయించుకొన్న డా॥ లక్ష్మీనారాయణ గారికి నా హృదయపూర్వక కృతజ్ఞతలతో బాటు, ఇంత చక్కని పరిశోధన (గ్రంథాన్ని వెలయించినందుకు గాను అభినందనలను తెలియజేస్తున్నాను.

తేది. 05-9-2017 స్థలం : హైద్రాబాదు డా॥ ఆచార్య ఫణీంద్ర

జానపద విజ్ఞానం ఓ సంధ్రం లాంటిది అగాధమైనది అనంతమైనది. ఎందరో ఎన్నేన్నో అంశాలపై పరిశోధనలు చేశారు, చేస్తూన్నారు, చేయబోతున్నారు. అయినా ఇంకా ఎంతో విషయం మిగిలి ఉంటుంది. ఇది అక్షయపాత్రలాంటిది. జానపద విజ్ఞానంలో భాగంగా జానపదకళల్లో కూడ ఎన్నో అంశాలు, విషయాలు మెమున్నాంరండి, మాపై పరిశోధనలు చేయండి అంటు ఎలుగెత్తి పిలుసున్నాయి. ఈ నేపధ్యంలో నేను జానపద సంప్రదాయా సంస్కృతులకు ప్రతీక అయిన “బోనాల ప్రదర్శన కళారూపాలు” అనే అంశాన్ని ఎన్నుకోవడం జరిగింది. నిజం చెప్పాలంటే ఎం.ఫిల్‌ (14.0[) నుండే ఈ అంశంపై పరిశోధన చేయాలన్న అకాంక్షనాలో బలంగా నాటుకుంది. పి.హెచ్‌.డి. (౧|.0) లో ప్రవేశం (జానపదకళల్లో) లభించడంతో అంతర్గతంగా నాలో ఉన్న అంశం ఉత్సాహంగా పైకి ఉబికి వచ్చి కార్యరూపం దాల్సింది. అచార్య డా జయామనోహర్‌ గారి పర్యవేక్షణలో ౧౧.0 చేయడంజరిగింది. ఇక విషయానికి వస్తే “బోనాల ప్రదర్శన-కళారూపాలు” అనే అంశం గురించి కొంత ప్రస్తావించదలచుకున్నాను. ఎదేని ప్రజలచే అచరింపబడేది అచారమయితే, అదేక్రమం తప్పకుండా వారసత్వంగా ప్రజలచే అచరింపబడుతుంటే అది సంప్రదాయం అవుతుంది. ఇలా నిరంతరం అభివృద్ధి చెందుతున్న వికాసపరిణామమే సంస్కృతి ఇందులో సమాజానికి సంబందించిన అనేకానేక అచారాలు, సంప్రదాయాలు, కళలు, నమ్మకాలు, అనుభవాలు, వికానం మొదలయినవి మిళితమయి ఉంటాయి. అలాంటి వాటిలో “బోనాల జాతరను" ప్రముఖంగా చేప్పకోవచ్చు. జానపదుల సంప్రాదాయ సంస్కృతులను అచార వ్యవహారాలను ప్రతిబింబింపచేస్తు పల్లెప్రజల్లో గ్రామ దేవతల పట్ల గల భక్తిని పెంచుతు, జాతరల పేరిట అనందొత్సవాలను పంచుతు తెలంగాణ రాష్ట్రంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది ఈ బోనాల జాతర దీన్నే ఉజ్జయిని మహంకాళి జాతర, అషాడజాతర, బోనాల జాతర, లష్కర్‌ జాతర మరియు సికింద్రాబాద్‌ జాతర అంటు వివిధ పేర్లలో పిలుస్తారు. నా,

ఈ బోనాల పండగ అనేక సంవత్సరాలుగా చారిత్రక వారసత్వంగా వస్తూ జానపద అచారాలను, సంప్రదాయాలను, సంస్కృతులను పుణికి పుచ్చుకుని ఎదాదికి ఒకసారి వచ్చి అచ్చమైన, స్వచ్చమైనా (గ్రామీన జ్ఞాపకాలను, అనందాన్ని సరికొత్త అనుభూతులను కలిగిస్తుంది. నేటి హైటెక్‌ యుగంలో కూడ హైద్రాబాద్‌ సికింద్రాబాద్‌ జంట నగరాల్లో మరియు తెలంగాణ రాష్ట్యమంతటా ఈ బోనాల జాతరను (పండుగను) అంగరంగ వైభవోపేతంగా జరుపుకుంటారు. ఈ జాతరలో కళారూపాల (ప్రదర్శనలు, వివిధరకాల వేషధారణలు, పోతరాజుల నృత్యాలు, పులినృత్యాలు, యువకుల ఆటలు, పాటలు, పూనకాలు, పెద్దపెద్ద తాట్టెలలు, ఫలహారపు బండ్లు ఇంకా ఎన్నో నయనానందకర దృశ్యాలు భక్తులను పరవశింపచేస్తాయి.

జానవదులు (గామదేవతలు (గ్రామాలను, (ప్రజలను రక్షిస్తారని బాగానమ్ముతారు. అందుకే వారు గ్రామదేవతలను అప్యాయంగా “అమ్మా” “తల్లి” అంటు పిలుచుకుంటారు. గ్రామ దేవతలను సంతృప్తి పరచకపోయినట్లయితే (గ్రామల్లో అంటు రోగాలు, అరిష్టాలు, గత్తరలాంటి రోగాలు వస్తాయని వారికి ఎంతో భయం భక్తి ఈ నమ్మకం వారిలో బాగా పాతుకుపొయింది. అందుకు ప్రతి సంవత్సరం జాతరలు, కొలుపులు, తిరునాళ్ళు ఉత్సవాలు, భక్తితో భయంతో జరుపుకుంటారు. అమ్మవారి అనుగ్రహం చల్లని దీవేన కావాలని కోరుకుంటారు. జానపదులు దైవ ప్రీతికి జాతరలు జరుపుకుంటే, శిష్టులు యజ్ఞం యాగాదులు, ఉత్సవాలు క్రతువులు నిర్వహిస్తారు. నిజానికి రెండింటి వెనుక ఉన్నది భక్తి నమ్మకమే రెండు కర్మ సిద్ధాంతానికి చెందినవే, రెంటిలో కూడ బలులు ఇచ్చే సంప్రదాయం ఉంది.

జానపదులంటే ఒక ప్రత్యేక భావ స్వారూప్యం కలిగిన జనం ఈ జన సముదాయానికి తమదేయని చేప్పుకోవడానికి కొంత సంప్రాదాయిక అచార సంస్కృతులను కలిగి ఉండాలి. ఇలాంటి మనస్తత్వం కలిగిన వారంతా నగరవాసులైనా, (గ్రామీణులైనా గిరిజనులైనా జూానపదులే అవుతారు. సాధారణంగా పల్లెప్రాంతాల్లో నివసించేవారిని జానపదులు, గిరిజనులు అనుకుంటారు. ఆది తప్పు. అందుకే ప్రముఖ జానపద విద్వాంసుడు “అలెన్‌ డేండస్‌ “జానపదులంటే కేవలం పల్లె ప్రజలే కాకుండ, నేటి నాగరికులు, పట్టణాల్లో నగరాల్లో నివసిస్తు జానపదుల మతాచారాలను సంప్రదాయాలను పాటించే వారంతా కూడా

ఆ

జానపదులే అంటారు. “అందుకే నగరాల్లో, పట్టణాల్లో స్థిరపడి నాగరికులుగా చలామణి అవుతున్నవారంతా వంశపారంపర్యంగా వస్తున్న జూనపదమూలాలను నరనరాల్లో జీర్ణించుకుని ఇప్పటికి ఎప్పటికి జానపద అచార వ్యవహారాలు కలిగిన బోనాల పండుగను జరుపుకుంటునే ఉంటారు. ఎందుకంటే వీరంతా కూడ జానపదుల వారసులై పల్లెల్లోంచి, గ్రామాల్లోంచి వచ్చిన వారే. ఒకప్పుడు తెలంగాణ అంతటా గగ్రామగ్రామన వాడవాడనా మన ప్రాచీన సంప్రాదాయాలు అచారాలు, కళారూపాలు, ప్రజారంజకమై విలసిల్లాయి, అపూర్వవైభవంతో వెలిగిపొయాయి. అలా ఒకప్పుడు ఘన చరిత్ర కలిగిన జానపద కళారూపాలు నేటి అత్యంత అధునిక వినోద సాధనాలు అయిన నెట్‌ టి.వి. సినిమాలు, వీడియో అడియో రెడియో లాంటివి అభివృద్ధిచేందడంతో, కళారూపాలు వాటి ప్రాముఖ్యతను కోల్పోయి దీన స్థితికి చేరుకున్నాయి. అయినా కళారూపాలు సృజనాత్మకమైనవి. నిత్యనూతనమైనవి వాటికి ఘనక్తీర్తియే తప్ప అంత మన్నది లేదు. అనాడు ఈనాడు, ఏనాడు కూడ అవిపడుతు లేస్తూ కాలానికి ఎదురిదుతూ చిరంజీవిగా చిరకాలం కొనసాగుతూనే ఉంటాయి అన్నది నిజం. తేది. 06-9-2017 స్థలం : హైద్రాబాదు దా॥1. యస్‌. లక్షీనారాయణ రచయిత నూ

క్‌ కృతజ్ఞతలు మనో పరిపాలనాదక్షుడు, సాహిత్య సాంస్కృతిక కళారంగాల జ్ర పోషకుడు స్వయంగా సాహితీవేత్త అయిన మన ప్రియమైన ల్‌ + ముఖ్యమంత్రి గౌః। శ్రీ కె. చంద్రశేఖర రావు గారు తెలంగాణ సంస్కృతి సంప్రాదాయలను ఆచారాలను ఎంతగానో ఆదరిస్తున్నారు. ముఖ్యమంత్రిగా బోనాలు, బతుకమ్మలకు అంతార్జాతీయ గుర్తింపు తెచ్చారు. తను సి.యం. అయ్యాక తెలంగాణ కళలను సంస్కృతులను, కళాకారులను ఆదరించి అర్ధిక సహాయ సహకారాలను అందిస్తున్నారు. అలాగే “బోనాల ప్రదర్భన

• కళారూపాలు” అనేనా సిద్ధాంత గ్రంథాన్ని ప్రభుత్వ అర్ధిక సాహాయంతో పుస్తక రూవంలో తాన్తునందుకు ముఖ్యవుం(తి గారికి కళాభివందనాలు సమర్పించుకుంటున్నాను. ఆ అమ్మవారి అశీస్సులు ఆయనపై సర్వదా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాను. ర, . సహనశీలి, సహృదయుడు సాహిత్య సాంస్కృతిక 1 సా రంగాన్ని నిరంతరం పాత్సపాంచి వె న్నుత ట్జే వు. సాహిత్యబంధు, జ్ఞానసింధు, తెలంగాణ దేవాదాయ, మ్‌ సాంస్కృతిక ప్రభుత్వ సలహాదారు అయిన గౌరవనీయులు “త [ఇ దాః కె.వి. రమణాచారి గారు “బోనాల పదర్శన - కళారూపాలు అనే నా సిద్ధాంత గ్రంథాన్ని పుస్తకరూపంలో తేవడానికి సంబంధించి కలిసిన వెంటనే విశాల హృదయంతో స్పందించి పుస్తక ప్రచురణకు ఆర్ధిక సహాయాన్ని అందించడానికి ఎంతో సహాకరింనందుకు ఎల్లప్పుడు ఆయనకు ధన్యవాదాలు తెలుపుకుంటున్నాను. తరతమభేదాలులేకుండా ఇలా నిరంతరం సాహిత్య, సామాజిక సేవ చేస్తున్న ఆయనకు ఆ అమ్మవారు సదా అయురారోగ్యాలను ప్రసాదించాలని మనసార వేడుకుంటున్నాను.

[. జ స్తా శ కృతజ్ఞతలు

“బోనాల పదర్శన - కళారూపాలు” అనేనా సిద్ధాంత (గ్రంధాన్ని పుస్తకరూపంలో తేవడానికి ఐ.పి.ఆర్‌. డిపార్ట్‌మెంటు తరపున ఆర్ధిక సహాయము అందించినందుకు సాహిత్య పొషకుడు, సహృదయుడు అయిన శ్రీ నవీన్‌ మిట్టల్‌, కమీషనర్‌ గారికి నా కృతజ్ఞతలు తెలియజేసుకుంటున్నాను. ఆ తల్లిదయ ఆయనపై ఎల్లప్పుడు ఉండుగాక. | | స న... బోనాల కమిటి మాజీ చైర్మన్‌ మరియు ప్రస్థుతం కు అక్కన్న-మాదన్న దేవాలయ (ప్రెసిడెంట్‌ అయిన శ్రీ నిరంజన్‌ గారు నా “బోనాల-ప్రదర్శన” కళారూపాలు అనే సిద్ధాంత గ్రంథాన్ని పుస్తక రూపంలో తేవడానికి గాను తన సంపూర్ణ సహాయం అందించినందులకు మనస్స్ఫూర్తిగౌ నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ తల్లి కృప ఆయనపై సదా ఉండుగాక

రచయిత ఆ

అందరకి వందనాలు

నిరంతరం నంవూర్ణ నవాకారం అందిన్తూ నా వరిశోధదనకు పర్యవేక్షకురాలుగా, మార్గదర్శిగా వ్యవహరిస్తు సహాయ సలహాల, సంప్రదింపులతో చేయూతనిస్తు, లోపాలను సవరిస్తు విలువైన సూచనలిస్తు పి.హెచ్‌.డి. (౧౧.౦) సిద్ధాంత గ్రంథం పూర్తి చేయడానికి స్ఫూర్తినిచ్చిన అచార్య జయామనోహర్‌ గారికి నా హృదయ పూర్వక కృతజ్ఞతాభఖివందనములను సమర్ప్చించుకుంటున్నాను. పరిశోధన త్వరగా పూర్తి చేయడానికి సహకరిస్తు ముందుకు నడిపించిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం “డీన్‌” డా॥ సుదర్శన్‌ సింగ్‌ గారికి, అచార్యులు డా! సి. హెచ్‌, కృష్ణారెడ్డి మరియు డా. బిట్టు వెంకటేశ్వరులకు ధన్యవాదములు.

అలాగే పి.హెచ్‌.డి. (౯౧.౦) పరిశోధనకు అవకాశం కల్పించిన తెలుగు విశ్వవిద్యాలయమునకు, జానపదకళా పీఠానికి చెందిన వారందరికి, పరిశోధనలో బాగంగా పాటలు పాడి వినిపించిన జానపద కళాకారులకు, విషయ జ్ఞానానికి ఉ పకరించిన గ్రంధాలయానికి, సిబ్బందికి, పరిశీలించిన పుస్తక రచయితలందరికి సవినయంగా నమస్కరిస్తున్నాను.

ఈ పుస్తక ప్రచురణకు సంపూర్ణ సహాకారం అందించిన డా॥. కె.వి.రమణ, 145 (౧|6.) ఐ.పి.ఆర్‌. డిపార్ట్‌మెంట్‌ కమీషనర్‌ అయిన నవీన్‌ మిట్టలు 15 మరియు శ్రీ యన్‌. నిరంజన్‌ గార్లకు కృతజ్ఞతలు.

నా ఈ సిద్ధాంత గ్రంథానికి చక్కగా డి.టి.పి చేసి సహకరించిన శ్రీ భాస్కర్‌ గారికి, అలాగే ఈ పుస్తకాన్ని అందంగా అచ్చువేసి ఇచ్చిన ప్రసన్న ఆర్ట్‌ ప్రింటర్స్‌కు చెందిన వారందరికి నమస్మారాలు. ఈ పుస్తక ప్రచురణకు సంబందించి ప్రత్యక్షంగా పరోక్షంగా తోడ్చాటునందించిన ప్రతి ఒక్కరికి పేరు పేరునా నమస్కరిస్తున్నాను. తేది. 05-09-2017 స్థలం హైద్రాబాద్‌ దా॥[ యస్‌, లక్షీనారాయణ

యు

విషయ సూచిక పేజీ నెంబరు

1. జానపదుల సంస్కృతి సంప్రదాయాలు-జాతరలు 1-34 పే. సంస్కృతి 1-7

2. సంప్రదాయం 7-10
3. జాతరలు 10-94 8,1 పరిచయం 10-16 8.2 ్రాబీన సాహిత్యంలో జాతరల ప్రసక్తి 16-27 తతి ప్రసిద్ధి చెందిన జాతరలు 27-34

1. గ్రామ దేవతలు - శిష్ట దేవతలు 35-85

1. _ మానవ పరిణామ క్రమం - దైవ భావన 85-37
2. _ మాతృ దేవతారాధన 87-40 ౩ జానపదుల ఆరాధన పద్ధతులు త్న్షేలాడ్తీ/ త్ర) _ గ్రామదేవతలు - చారిల్రిక వికాసం త్వీ7-శీరి
3. _ గ్రామ దేవతల లక్షణాలు శీ$్రి-50
4. గ్రామ దేవతల గుడులు - రూపాలు 50-51
5. గ్రామ రక్షణ 52 8 ప్రీ పురుష దేవతలు 52-
6. ఊరేగింపు - పూజా విధానం 52-53
7. గ్రామదేవతలలో ఉప దేవతలు 58-55
8. బలి సంప్రదాయాల నేపధ్యం 55-58
9. (గ్రామ దేవతలపై (ద్రవిడ, ఆర్య సంస్కృతుల ప్రభావం 58-62
10. వేద దేవతలు 62-64
11. గ్రామ దేవతలు, శిష్టదేవతలకు మధ్యనున్న తారతమ్యాలు 64-65
12. శక్తి రూపాలు 65-68
13. గ్రామ దేవతల పాటలు 69-81
14. ఫోటోలు 82-85

0. సంప్రదాయ సంస్కృతిలో బోనాలు-ఆచార వ్యవహారాలు86-118

1. జంట నగరాల్లో బోనాల సంస్కృతి 86-89
2. ఆషాఢమాసం ప్రత్యేకత 89-91
3. సంప్రదాయాలకు ప్రతీక బోనాలు 91-92 శ) _ ఉజ్జయిని మహాంకాళి బోనాల జాతర విశేషాలు 92-95
4. బోనాలు - ఆచారవ్యవహారాలు 95-100 ఉఊ బోనాలు చేసే విధానం-బోనాల్లో రకాలు, మొక్కులు 100-106
5. బోనాల్లో అంతర్లీనంగా రహస్యాలు - ప్రయోజనాలు

• ఆరోగ్య సూత్రాలు 106-113

8. బోనాల విశిష్ట లక్షణాలు క.
9. పోతరాజు చారిత్రిక విషయాలు సతమ 18 ఇ భాగ్యనగర బోనాల చారిత్రిక విశేషాలు, జంట నగరాల్లోని (ప్రముఖ దేవాలయాల చరి(త్ర-ఇతర ప్రాంతాల్లో, రామ్ర్రాల్లో బోనాలు 119-177
10. దేవాలయాల పుట్టుక - అభివృద్ధి 119-129
11. _ దేవాలయ దర్శనంలో మహత్యాలు - మర్మాలు 122-124
12. _ దేవాలయ పూజల్లో పరమార్ధం 124-126
13. జంటనగరాల్లోని ప్రముఖ ఆలయాల చరిత్ర 126-186
14. నగర చారిత్రిక నేపథ్యం - బోనాలు 186-141
15. _ భాగ్యనగరం (పాతబస్తీలో వైభవోపేతంగా బోనాలు 141-146

• ముఖ్య కార్యక్రమాలు

7. వివిధ ప్రాంతాల్లో, రాష్ట్రాల్లో బోనాలు 146-151
8. _ బోనాల జాతరలో మత సామరస్యం 152-155 $) బోనాల జాతరను రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తింపుకై 155-156 (ప్రముఖుల వినతి
9. బోనాల జాతరకు విసృత ఏర్పాట్లు 156-160
10. బోనాల పాటలు 160-173
11. ఫోటోలు 174-177 నూ

₹7 బోనాల ప్రదర్శన - కళారూపాలు 178-208

1. జానపద కళారూపాల ప్రస్తావన 178-184
2. _ బోనాల్లో సంప్రదాయ (ప్రదర్శనలు 184-192
3. _ బోనాల జాతరలో కళారూపాల ప్రదర్శనలు 192-199 శీ _బోనాల్లో వివిధ రకాల వేషధారణలు 199-
4. ఫోటోలు 200-208

₹1 జానపదుల మతాచారాలు నమ్మకాలు-సామాజిక దురాచారాలు204-268 1 మతం 204-216 2) ఆచారాలు 216-229 8) జానపదుల నమ్మకాలు 229-242 4) మూఢ నమ్మకాలు 2డ్త2-243 5) జానపదుల్లో సామాజిక దురాచారాలు 243-249 6) సామాజిక దురాచారాల నిర్మూలన ఆవశ్యకత బెశ9-250 7) ఫోటోలు 251-258

1. ఉపకరించిన పుస్తకాలు 2ర5శ్ష-255

ఆయు

1. జానపదుల సంస్కృతి సంపదాయాలు -జాతరలు

2. సంస్కృతి కః

సమాజంలో జరిగే అనేక నూతన పరిణామాలవలన, సరిక్రొత్త విషయాలను పరిచయం చేయడం వలన, అనేక అభ్యుదయ చర్యల మార్పుల వలన నవ్యత్వం ఏర్పడుతుంది. దీన్ని మనం సంస్కృతి అంటాం. అంటే సంస్మరించబడటం అన్నమాట. మానవుడు, సమాజం ఉన్నప్పుడే సంస్కృతి ఉంటుంది. సంస్కృతి లేక సమాజం ఉండొచ్చు కాని సమాజం లేక సంస్కృతి ఉండడం అసంభవం. ఎంతోమంది ఎన్నో విధాలుగా సంస్కృతి గురించి చెప్పారు కాని ఇంకా మనకు తెలిసింది తక్కువే. సంస్కృతికి సంబంధించినంత వరకు ఇ.బి.టైలర్‌ పండితుడు జర్మన్‌ భాష నుండి కల్చర్‌ అనే పదాన్ని తీసుకోవడం జరిగింది. ఇది అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందడంతో సంస్కృతికి సమానార్ధంలో కల్చర్‌ అన్నపదాన్ని సర్వత్రా ఉపయోగిస్తున్నారు. మనిషి ఆది మానవుడి దశలో సంస్కృతి లేదు. ఎప్పుడయితే మనిషి క్రమక్రమంగా వికాసం చెందుతూ వస్తున్నాడో అప్పటినుండి ఆచార వ్యవహారాలను, నమ్మకాలను, సంప్రదాయాలను అలవర్చుకుని సంస్కృతిని పెంపొందించుకుంటున్నాడు.

సంస్కృతిలో సమాజంలోని వ్యక్తులకు, సంబంధించిన అనేకానేక అనుభవాలు, వికాసం, కళలు, సంప్రదాయా ఆచారాలు సమ్మిళితమై ఉంటాయి. ఇలా తరతరాలుగా వ్యాప్తిచెందుతూ, అభివృద్ధి చెందుతున్న వికాసమే సంస్కృతి. ఇది మానవుడి మేధో కృషి, స్వయంగా సాధించిన ప్రగతి, అభివృద్దిని పొందడం, సంస్కృతిని రూపుదిద్దుకోవడం దాన్ని దినదినాభివృద్ధి చేయడం అన్నది ఒక మానవుడికే సాధ్యం. ఆటవికదశ నుండి మనిషి సాధించిన అభివృద్ధి పరిణామంలో చెప్పుకోదగ్గ నాగరికత ఇది సంస్కృతితో పాటు వికాసం చెందినది. నాగరికత మొదట పల్లెల్లో నుండి పట్టణాలకు వలన వెళ్ళిందే తప్ప పట్టణాలు స్వయంగా నాగరికతను సంతరించుకోలేదు. ఇది రెంటి కలయిక. అందుకే పట్టణాలలో ఉండేవారిని నాగరికులని, పల్లెల్లో ఉండేవారిని అనాగరికులని ఎవరైనా అంటే అది శుద్ధ పొరపాటు అవుతుంది. జానపదులకు చెందిన కళలు, భాష్క సంప్రదాయాలు, మత, ఆర్ధిక, సాంఘీక ఆచారాలు, ఎన్నో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ గ్రామ నాగరికతకు చెందినవిగా చెప్పుకోవచ్చు. జంతు దశ నుండి మనిషి వికాసం చెందాడన్నది ఎంత నిజమో అలాగే నాగరికత కూడాగ్రామాల్లోనే వికాసం చెందింది అన్నద్రి

మూ

అంతే నిజం. మోహంజదారో, హరప్పా సంస్కృతిని బట్టి వేల సంవత్సరముల క్రిందటే జనపదాలు ఎంతోనాగరికత కలిగి వుండేవని తెలుస్తుంది. వ్యక్తి, సమాజం, సంప్రదాయ ఆచార వ్యవహారాలు సంస్కృతి ఉన్నతికి దోహదం చేస్తాయి.

సంస్కృతిని భౌతిక సంస్కృతి అని అంతర్‌ సంస్కృతి అని రెండు విధాలుగా చెబుతారు. బయటికి కనిపించే సంస్కృతినే నాగరికత అంటారు. మనిషి ఉన్నత సంస్కారం, వ్యక్తిత్వ వికాసం, వినయ విధేయతలు, ఆత్మసౌందర్యంను లోపలి సంస్కృతిగా నిర్వచించారు. సులభంగా చెప్పాలంటే సంస్కృతి, నాగరికత నాణానికి రెండు ముఖాల్లాంటివి. ఈ రెండు కూడ పరస్పర సంబంధం కలిగి మానవ ప్రగతికి ఎంతో చేయూతనిస్తాయి.

సంస్కృతిని నిర్వచించిన వారిలో ఎక్కువమంది ఆత్మసొందర్యానికే ప్రాముఖ్యం ఇచ్చారు. సులభంగా చెప్పాలంటే సంస్కృతి మనకు అభివృద్ది పథం చూపిస్తే నాగరికత దాన్ని ముందుకు తీసుకెళుతుంది.

ఏజాతిలో, ఏ తెగలో ఏ వర్ణంలో పుట్టినా సరే మనిషి ఆ సంస్కృతిని అలవర్చుకుంటాడు. మనకు తెలియకుండానే సంస్కృతి మన అభివృద్ధికి తోద్బడుతుంది. అందుకే మనిషిపై, సమాజంపై దాని ప్రభావం ఎంతగానో ఉ ంటుంది. అందుకే ఏదేని ఒకజాతి సంస్కృతిని అర్ధం చేసుకోవాలంటే వారి జీవన విధానాన్ని ఆచార వ్యవహారాలను అధ్యయనం చేయాల్సి ఉంటుంది.

ప్రస్తుత సంస్కృతి ఇంతకుముందు సంస్కృతి నుండి వచ్చిందే, అలాగే భవిష్యత్తులోని, సంస్కృతికి వర్తమాన సంస్కృతి మూలం అవుతుంది. సంస్కృతి అనేకమార్చులు చేర్పులతో ప్రాచీన రూపాల నుండి పరిణామం చెందుతూ వస్తుందని చాలామంది పండితులు ఒప్పుకున్నారు. భారతీయులది సమిష్టితో కూడుకున్న పారమార్ధిక సంస్కృతి. పాశ్చాత్యుల సంస్కృతిలో వ్యక్తి ప్రాముఖ్యం, భౌతిక వికాసం ఎక్కువ. ప్రతి సంస్కృతి అనేక కొత్తదనాలను, అనుభవాలను సంతరించుకుని అనేక దశలు దాటుకుంటూ పరిణతి పొంది, వికాసం చెందుతుంది. నాగరికత దాన్ని అనుకరిస్తు, అనుసరిస్తూ సాగిపోతుంది.

జానవీద నంస్కృతి :-

జానపద సంస్కృతి అంటే జనపదాల్లో నివసించే ప్రజల సంస్కృతి అని అర్ధం. ప్రజల యొక్క సంస్కృతి, సంప్రదాయాలు వారి ఆలోచనా విధానాలు, వారి ఆర్ధిక, సాంఘీక, మతాచారాలు, చారిత్రక విషయాలను బట్టి రూపొందుతాయి. అంతటి

ఎప్పుడు ఒకే సంస్కృతి అంటు ఉండదు. అది భిన్న భిన్న రూపాల్లో ఉండి ఏకత్వంలా కనిపిస్తుంది. అందుచేత గ్రామీణ ప్రజల సంస్కృతికి విశిష్టమైన సంప్రదాయ వారసత్వం ఉంది. సాధారణంగా సంస్కృతులలో వైదిక సంస్కృతిని ఉ న్నతస్థాయి సంస్కృతిగా చెబుతారు, కాని ఇది సరికాదు. ఎందుకంటే ఆయా ప్రాంత, దేశకాల పరిస్థితులను బట్టి సంస్కృతి మారుతుంటుంది. ఎప్పుడు ఒకేరకంగా ఉ ండదు. హిందు సంస్కృతికి మూలం ద్రవిడ సంస్కృతి అలాగే ద్రవిడ సంస్కృతికి మూలం జానపదుల సంస్కృతి. సింధులోయ, హరప్పా మొహంజదారులను బట్టి అనాటి జనసంస్కతిని, వారి జానపద వారసత్వాన్ని పురావస్తు పరిశోధనల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చు. సింధు సంస్కృతి మొదట జనపదాలలో మొదలైంది. అదే క్రమంగా ద్రావిడ సంస్కృతిగా పిలువబడింది దీనినే ఆదిభారతీయుల సంస్కృతి అని కూడ పిలుస్తారు. అలనాటి సంస్కృతి ఎంతో ఉన్నత స్థాయిలో ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. అచ్చటి ప్రజలు, వ్యవసాయం, పశుసంపద, మట్టికుండలు, అందంగా తీర్చిదిద్దిన ఇండ్లు, వీధులు, కళాత్మక వస్తువులు, ఇవన్నీ చూస్తే వారిని అభివృద్ధి చెందిన వారుగా చెప్పుకోవచ్చు రాతియుగం నుండి, మధ్యరాతియుగంను దాటి కంచుయుగం సంస్కృతిని రూపొందించుకున్నారు. వారి పనిముట్లు అన్ని కంచుతో చేయబడినవి కావడం వల్ల వారిది కంచుయుగ సంస్కృతిగా చెప్పబడింది. అంతకు ముందుది రాతియుగం. ఇలా వారు తమనుతాము కాలానుగుణంగా నంన్మరించుకుంటూ ముందుకుపోయారు. (ప్రకృతినే దైవంగా భావించారు. పంచభూతాలను ప్రపంచ మూల కారణాలుగా భావించారు. ప్రకృతిని, దైవాన్ని ఆరాధించారు. ఈ దశలో అంతగా పురోగమించక, ఆ తర్వాత మనిషే గొప్ప శక్తిమంతుడని తెలుసుకున్నారు. ఎప్పుడైతే ఇలా మనిషి తనశక్తి సామర్ధ్యాలను తెలుసుకున్నాడో దాంతో ఇక నూతన శకం మొదలయింది. ఈ కొత్త అభివృద్ధినే ఉన్నత సంస్కృతిగా గుర్తించారు. భారతీయ సంస్కృతిని మహర్షులు, పండితులు, వేలాది సంవత్సరాలుగా పరిరక్షిస్తున్నట్టే, జానపదులు గ్రామీణ సంస్కృతిని తమ ఆచారాల్లో, పాటల్లో సంప్రదాయాల్లో అనాదిగా కాపాడుతున్నారు. ఒకదేశం యొక్క ప్రజల సంస్కృతిని సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకోవాలంటే పల్లెప్రజల జీవనవిధానం ఎంతగానో తోడ్పడుతుంది. ఎందుకంటే [గ్రామాలు దేశానికి వెన్నెముకలాంటివి. ఆ

జానపద విజ్ఞానం సంస్కృతిలో ఒక భాగం కొందరు సంస్కృతిని నాగరికతకు పర్యాయపదంగా వాడుతారు. కాని రెండింటికి కొంత తేడా ఉంది. సంస్కతిని అంతర్‌వికాసంగా, నాగరికతను బాహ్యవికాసంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఆదిమ మానవుని కాలం నుండి నేటి నాగరికుడైన మానవుని వరకు ఆయ కాలాల్లో మనిషి తన అభ్యున్నతి కొరకు చేసిన కృషే సంస్కృతి. మానవుని నిరంతర కృషినే మనం సంస్కృతిగా గుర్తిస్తాం. ఈ సంస్కృతిలో జానపదుల జీవితానికి సంబంధించిన భాష, నమ్మకాలు, ఆచారాలు, కళలు, మొదలయినవన్నీ సంస్కృతిలో భాగాలే. మానవ పురోగతిలో మూడు దశలున్నాయని అవి అరణ్యస్థితి, అనాగరికస్థితి, నాగరిక స్థితి అని మూడు దశలు, వీటిలో జానపదులు అనాగరిక స్థితికి చెందినవారని అంటారు. కాని సింధు నాగరికత తెలిశాక ఈ అభిప్రాయం తప్పనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే ఆరోజుల్లో జానపదులు కూడ ఎంతోఉన్నత నాగరికతను కలిగి ఉన్నారని తెలుస్తుంది. జానపదుల జాతరలు, ఉత్సవాలు, పండుగలు వారి జీవితంలో విడదీయరాని బంధాలుగా ఉంటాయి. గ్రామీణులనందరిని ఒకచోట చేర్చే శక్తి ఈ జాతర్లకు, ఉత్సవాలకు ఉంది. జానపదుల సంస్కృతి, సంప్రదాయాలన్నీ ఈ ఉత్సవాల్లో దాగి ఉన్నాయి. ఈ సంస్కృతిని నిశితంగా పరిశీలిస్తే ఎన్నో ఆసక్తికరమైన విషయాలు మనకు తెలుస్తాయి. మానవశాస్త్రం, సమాజశాస్త్రం, విజ్ఞానశాస్త్రం ఇవన్నీగూడ జానపద సంస్కృతితో ముడివడి ఉన్నాయి. సంస్కృతి అనేది అభివృద్ధికి మారుపేరుగా మనం చెప్పుకుంటాం కాని ఒక జాతి ప్రజల యొక్క సంపూర్ణ జీవనవిధానమే సంస్కృతి, సంఘానికి సంస్కృతికి విడదీయరాని సంబంధం ఉంది. సంఘం లేకుంటే సంస్కృతి లేదు. సమాజంలోని కట్టుబాట్లు, ఆచారాలు, మర్యాదలు, సంప్రదాయాలు, ఇవన్నీ కలిస్తేనే సంస్కృతిగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. తెలుగునాట జానపదుల జీవనాన్ని పరిశీలించినప్పుడు అందులో ఓ ప్రత్యేకమైన సంస్కృతి వైభవం మనకు గోచరిస్తుంది. బహుముఖమైన సంఘజీవన దర్శనం మన కళ్ళముందు కనిపిస్తుంది. జానపదుల సంప్రదాయ ఆచారవ్యవహారాల్లో మనకు తెలియని ఎన్నో ప్రయోజనకరమైన విషయాలు నిగూఢంగా ఉండి అవి నిరంతరం వారి సంస్కృతిని కాపాడుతూనే ఉంటాయి. సంస్కృతికి సంబంధించిన అనేక విషయాలను కాలగర్భంలో కలిసి పోకుండా జానవదులు కంటికిరెప్పలొ పరిరక్షిస్తున్నారు. గ్రామీణులకు చెందిన ఆచారాల సంప్రదాయాల విజ్ఞానం ఎంతగానో (ఈ

ఉపయోగకరంగా ఉంటాయి. సామెతలు నీతిని అనుభవాలను, మంచి నడతను, తెలుపుతాయి శీలాన్ని పెంపొందిస్తాయి. శ్రామిక పాటలు పనిలో శ్రమను తగ్గిస్తాయి, జోలపాటలు, లాలిపాటలు పిల్లలకు ఆనందాన్నిచ్చి నిద్రపుచ్చుతాయి. పండగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలు జానపదుల్లో భక్తిని, ఐక్యమత్యాన్ని పెంచుతాయి. వైద్యం సమాజసేవకు ఉపయోగపడుతుంది. ప్రదర్శన కళలు ప్రజల కష్టాలను మరిపించి వారికి ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి. ఇలా జానపదులు తరతరాలుగా సంప్రదాయ సంస్కృతులను వారి జీవితాలలో పెనవేసుకున్నారు. జానపదకళలు, గీతాలు, నృత్యం, సంగీతం, నాటకాలు వారిని ఉత్తమ కళాకారులుగా సంస్మారవంతులుగా తయారుచేశాయి.

జానపద విజ్ఞానం, జానపద సంస్కృతి రెండు కూడ జానపదుల జీవన విధానాలను వివరించే అర్ధం కలవి. ఒకజాతి నాగరికంగా అభివృద్ధి చెందినప్పుడు దాన్ని సంస్కృతి వికాసంగా భావిస్తారు. జానపదుల సంస్కృతిలో కనిపించే ప్రత్యేక అంశాలు ఏమిటంటే సమిష్టి జీవన సంస్కృతి, మతాలు, నమ్మకాలు, ఆరాధనలు, పటిష్టమైన సాంఘిక వ్యవస్థ, పొదుపుగా జీవించడం కుటుంబమంతా వ్యవసాయ పనుల్లో పాలు పంచుకోవడం, తమ తగవుల్ని తామే పరిష్కరించుకోవడం, పండుగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలను జరుపుకోవడం ఈ సంపూర్ణ జీవన విధానమే జానపద సంస్కృతి అవుతుంది.

జానపదుల ప్రాచీన సంస్కృతి ఛాయలు నేటి నవీన సంస్కృతిలో చోటు చేసుకుని విడదీయరాని సంబంధాన్ని వర్చరచుకున్నాయి. సంస్కృతి ఒక జీవనది లాంటిది, అది పాతకొత్తల కలయికలతో నిత్య నూతనంగా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది. మానవుడు తన పరిసరాల నుండి సంపాదించిందే గాకుండా అంతకుమించి ఎంతో సాధించాలని, ఎన్నెన్నో నూతన విషయాలను కనిపెట్టాలని, ఎన్నెన్నో భౌతిక సుఖాలు పొందాలని, నిరంతరం శ్రమిస్తుంటాడు. ఈ నిత్యాన్వేషణ ఫలమే మానవున్ని అత్యున్నతమైన సంస్కృతి, నాగరికతల నిర్మాతగా తీర్చిదిద్దింది. మనిషితరతరాల నుండి ఓక్రమ పద్ధతిలో దినదినాభివృద్ధి చెందడమే మానవ సంస్కృతి. సంస్కృతి, సంస్కృతం, సంస్మరణం, సంస్కారం ఇవన్నీగూడ దాదాపు ఒకే పదంలోంచి పుట్టినవే. చరిత్రయొక్క క్రమ వికాసమే సంస్కృతి అనబడుతుంది.

మానవుడు సాధించిన అభివృద్ధికి చెందిన అన్ని విషయాలు సంస్మరణంలో భాగం అవుతాయి. నిజమైన సంస్కృతి మనిషి ఉన్నతికి, పురోగతికి ఐక్యతకు సహాయపడుతుంది. జానపదుల జీవితాల్లో ఈ సంస్కృతి అంతర్‌ వికాసంగా గుబాళిస్తుంది.

(క

సంస్కృతిని సంప్రదాయ సంస్కృతి అని, ఆధునిక సంస్కృతి అని రెండు విధాలుగా చెప్పుకోవచ్చు. జునపదులది గొప్ప సంప్రదాయ సంస్కృతి అయినప్పటికి అందులో గ్రుడ్డి నమ్మకాలు, సృజనాత్మకత లోపించడం, ప్రకృతి శక్తులను నమ్మడం మొదలగునవి చోటుచేసుకుంటాయి.ఇక ఆధునిక సంస్యతిలో శాస్త్రీయ అవగాహన, విద్య, వికాసం, వివేచనా మొదలయిన వాటికి ప్రాముఖ్యత ఉంటుంది. జానపదుల్లో ఎందరో కళాకారులు, కథకులు, పాడేవారు, సంగీతకారులున్నా వారికి ఉన్నత సంస్కృతిలో గుర్తింపు లభించలేదు. పారిశ్రామిక విప్లవం తర్వాత ప్రజల్లో గణనీయమైన మార్చులు వచ్చి కళలు, విద్య, సాహిత్యం సంగీతం మొదలగునవి సామాజిక సొత్తయి ప్రజలకు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ఈ కాలంలోనే జానపదకళలు ప్రజాజీవితాల్లో చొచ్చుకుపోయి జనరంజకంగా పేరుపొందాయి. వేటినయితే ఉన్నత సంస్కృతికి చెందినవి కావని నిరాదారణ చేశారో అవే కళలు నేడు జనసంస్కృతిగా సామాన్యుడికి చేరువయ్యాయి. ఇలా సంస్కృతి ఎప్పుడు కొత్తదనాన్ని కోరుకుంటూ సమాజాన్ని ముందుకు నడిపిస్తూ ఉంటుంది. సంస్కృతి పుట్టుకకు, అభివృద్ధికి, వ్యాపించడానికి మూడుశక్తులు బలీయంగా పనిచేస్తాయి. మొదటిది సంస్థాగత సంస్థలు, రెండవది స్వచ్చందసంస్థలు, మూడవది వ్యక్తిగతమైనవి. మతసంస్థలు, రాజకీయ, సాంఘీక వ్యవస్థలు లాంటివి సంస్థాగత పరిధుల్లో పనిచేస్తాయి. స్వచ్చందసంస్థలు మానవ పురోగతిని దృష్టిలో పెట్టుకొని, అవసరమయితే ప్రజల్లో వైతన్యము కలిగించి సంస్కృతిలో సరికొత్త మార్పులకై కృషిచేస్తాయి. ఇక వ్యక్తిగత శక్తులు ఉన్నత ఆశయాలు కలిగి మతరాజకీయ, సామాజిక రంగాల్లో సంస్కరణలు తెచ్చేందుకు (ప్రయత్నిస్తాయి. సంస్మారంకలిగినవాడు అభివృద్ధిని కోరుకుంటాడు. ఇతరులకు సహకరిస్తాడు, హేతుబద్ధంగా ఆలోచిస్తాడు, మరి సంస్మ్కారహీనుడు ఇతరులను విమర్శించడం నమ్మకపోవడం, తన స్వార్ధమే చూసుకోవడం చేస్తాడు. సంస్కారి అనగా సంస్కారం కలవాడు, మంచి మనస్సు కలవాడు అని అంటారు. నేడు సమాజమందలి దురాచారములను తొలగించి, నూతన సంస్కరణలను ప్రజల ప్రయోజనంకై ప్రవేశపెట్టువాడిని సంస్కర్త అంటున్నారు. కట్టుబొట్టు ఆచార వ్యవహారాలలో ఆధునికతను కలిగి: బాహ్యజీవితానికిచ్చే ప్రాముఖ్యతను నాగరికత అంటున్నాము. అలాగే మనిషి మనోవికాసం, నూ

ధార్మికజీవనంను, సంప్రదాయ విలువలను సంస్కృతి అంటున్నాం. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే మనిషి బయటి జీవన విధానాన్ని నాగరికత అని, అంతర్గత జీవితానికి గుంబంధించిన దాన్ని సంస్కృతి అని అంటారు. ఆయాదేశాలలో, మతాలలో, జాతులలో వుట్టిన మహానుభావుల

ఆదర్శజీవనం, ఆచారాలు, సంప్రదాయరీతులు, నైతిక ప్రవర్తన ఆజాతి సంస్కృతిని ప్రతిబింబిస్తాయి. దేశం సుభిక్షమై, సుశిక్షితమై కళలకు, విద్యలకు నిలయం అయినప్పుడు ఆదేశ సంస్కృతి సర్వతోముఖాభివృద్ధి చెందుతుందనడంలో అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రం లేదు. అందుకే సంస్కృతి సజీవమైనది, అదినిరంతరం పురోగమిస్తూ అనంతంగా సాగిపోతూనే ఉంటుంది. దా, సంప్రదాయం

సాధారణంగా బుషులు, పండితులు, మహానుబావులు ఆదర్శపురుషులు అనబడే మేధావులు చెప్పింది, వారు ఇతరులకై ఆదర్శంగా చేసింది మార్గదర్శకమవుతుంది. అదే ఆచారంగా, సంప్రదాయంగా మారి ప్రజల్లో వ్యాప్తి చెందుతుంది. ఈ సంప్రదాయాలే రానురాను సంస్కృతులుగా మారుతాయి. పూర్వం లిపి లేనప్పుడు ఈ సంస్కృతి సంప్రదాయాలు ఒకరి నుండి మరొకరికి ముఖతా వ్యాప్తి చెందాయి. కాలం గడచినకొద్ది అనుభవం, విజ్ఞానం పెరుగుత్సుకొద్ది సంప్రదాయాల్లో మార్పులు చేర్చులు చోటుచేసుకుంటాయి. అలా తరతరాలుగా ఈ సంప్రదాయాలు, మతాచారాలు, కొనసాగుతూ లిపి వచ్చిన తర్వాత, భాషాభివృద్ధి జరిగాక వీటిని లిపి రూపంలో అందించడం జరిగింది.

సంప్రదాయ శబ్ధం అతిపురాతన కాలం నుండి (ప్రచారంలో ఉంది. ఏదయితే (కమం తప్పకుండా తరతరాలు ప్రజలచే ఆచరింపబడుతూ వస్తుందో అది సంప్రదాయమవుతుంది. అనాదిగా అది మార్పు చెందనంతకాలం కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. మౌఖికంగా వ్యాప్తి చెందిన జానపదవిజ్ఞానం కూడ సంప్రదాయానికి చెందిందే. ఇలా ఒకరినుండి మరొకరికి పరంపరగా కొనసాగేదే సంప్రదాయం అనబడుతుంది. సంప్రదాయం గతం నుండి వర్తమానానికి వారసత్వంగా వస్తున్న ఆచారాల పరిజ్ఞానం. ఆచారం, సంప్రదాయం ఈ రెండింటికి వాడుకలో పెద్దగా తేదా లేకున్నా నిజానికి రెండింటి అర్ధాలు వేరు. ఆచారం అనగా ఆచరణకు

౮

సంబంధించనది, అనుసరించబడేది, ఇక సంప్రదాయం గతంనుండి వారసత్వం మసకు వస్తుంది. క్రమం తప్పకుండా ప్రజలచే ఆచరించబదేది ఆచారమ గతం నుండి ఆది వర్తమానానికి సంక్రమించడమే సంప్రదాయం అవుతుంది. ఎలాంటి మార్చులేకుందా ఉన్నది ఉన్నట్లుగా అనుసరించేది సంప్రదాయ మానవుని జీవితంలో సంప్రదాయం తన ప్రభావాన్ని ఎప్పుడు కలిగి ఉంటుంది సంప్రదాయమును కాదని ఏ సాంఘీక సమాజంలో కూడ నూతన నిర్మాణం జరగదు అలాగే గతాన్ని గుడ్డిగా నమ్మడం కంటే శాస్త్రీయ బద్ధమైన కొత్తదనాన్ని కోరుకోవద మంచిది. అలాగని గతాన్ని తక్కువ అంచనా వేయవద్దు, గతం పునాదుల మీర సరికొత్త వర్తమానం నిర్మించాలి. వేదాలు, పురాణ్రాల్లు, ప్రాచీన సాహిత్యం, ఆధుసో సాహిత్యం ఇవన్నీ కూడ ఒకదానికి, ఇంకొక్షట్రి అనుసంధానమై, ఒక దాని ప్రభా వం మరొక దానిపై కలిగి అనాద్రిగా మార్చుచెందుతూ వస్తున్నటువంటిదే సంప్రదాయ ఇంగ్లీషు కవులపై గ్రీకు, ర్వ్యున్ష సంప్రదాయముల ప్రభావం ఎలా ఉందేదో అలాగే భారతీయ సాహిత్యంపై ఆంగ్లభాష సంప్రదాయ ప్రభావం ఉంది. ఆచారాల్లో గాని సాహిత్యవరంగా గ్లాన్సి క సంప్రదాయం మూలసూత్రంగా పనిచేస్తుంది ఆచారాలు, సంస్కృతి, మతాలు, సాహిత్యం ఒకటేమిటి అన్నింట్లోను సంప్రదాయొ అంతర్గతంగా పనిచేస్తూనే శ్రంట్రం్న భారతదేశ మళాలన్నింట్రిక్షి కూడ సంప్రదాయో వ. టానిక్‌లా పనిచేస్తుంద్రి. జానపద్దుల్లో సంప్రదాయాలు ఎక్కువో ఏపబడుతుంటార్ను. నాగరికుల్లో శ్రక్ష్య్వ సా వర్తమాన కాలానికి అనుగ్ర న యిల ఉంటుంది. ॥ జౌతి అయినా సరే అభివద చె ప ప్రందదాయములను పాటించే గతంలో వ్రష్చ పొ, ఫట చెందడానికి ఎంత్రో అపకాశముంటుంది. పద్దత్తిత్రో న పొందిన ఒక సంప్రదాయాన్ని ఒక ప్రతిభావంతుడు నూళీే థ్‌ సైనప్పుద్రు దొన్ని అందరు అమోదించ్చి చ ఫ్‌ గో కొన్నాళ్ళృక్తు వచ్చే శ్రరనిక్ర ఒక సత్‌ సం ఆచరించినప్పుడ్డు అద్ర క్రమం / మహానుభానల్స పతి ౧౦వదాయమవుతుంది, ఇలా ఎంద పాత సంవ ర్రతిపొడించిన కొత్త పద్దతులు నూతన తీసుకువఖి 'గదొయాలు ఇక నూత స్య పదాయా టైతన్యాన్ని త్రీసు వారుతమకంట్ర త్న్‌ ప్రత్యేక నం లుగా రూప్పుదెద్దుక్సుంట్రాయి. అలో పాటుపడతార్యు, సమ్ష్య్యం్యాః మార్చు సహాయాన్ని నెలకొలిపి సమ్రాజ్రాభ్సివృద్ధిక సంప్రదాయం అభివద్ధి చెందినదు ఉంద పడు అలా మార్చు చెంది ఉండాలి, ండాల్చి అందరిక్షి ఆమోదయోగ్యంగో

మన సంస్కృతి, సంప్రదాయాలపై అనేక మతాల, ఆచారాల ప్రభావముంది. భారతదేశంలో ఎన్ని మతాలున్నాా ఎన్ని భాషలున్నా ఎన్ని కులాలున్నా వారంతా కోరుకునేది భిన్నత్వంలో ఏకత్వంగా కలిసిపోవడం ఇదే అనాదిగా వస్తున్న ఉన్నత సంప్రదాయం. పట్టణాలలో పాశ్చాత్య నాగరికత పెరిగినా, ఎన్ని మార్పులు వచ్చినా, పల్లెల్లో మాత్రం అనాదిగా వస్తున్న సంప్రదాయ, సంస్కృతులు ఇంకా సజీవంగా ఉ ండి వాటి ప్రత్యేకతను చాటుకుంటాయి. కొత్తదనం కోరుకోవడం మనిషి సహజగుణం. కాని పాతలోనే కొత్తదనం ఇమిడి ఉంటున్నదన్నది నిజం. మానవ జీవితంలో అనేక విషయాల్లో సంప్రదాయం తరచుగా అభిరుచులను బట్టి మారుతూ ఉంటుంది. సంప్రదాయాలను వారసత్వంగా పొటించడం, వాటిని కాపాడుకుంటూ తమకు అనుకూలంగా మార్చును కోరుకోవడం, ఇంకా స్పీడుగా పోవాలనుకునేవారు వాటిని సమూలంగా మార్చి సంస్క్మరించాలనుకోవడం, ఇలా వారి వారి ఆలోచనా విధానాలకు అనుకూలంగా సంప్రదాయాల్లో మార్చులు జరుగుతుంటాయి. సంప్రదాయాలను పాటించేవారిని సంప్రదాయ బడ్దులని, వాటిని మార్చాలనుకునేవారిని సంప్రదాయ విరుద్ధులని అంటారు. సంప్రదాయాల్లో సరికొత్త మార్పులను కోరుకునేవారు, నూతన పరిణామాలను తీసుకువస్తారు. గతంలో ఉన్నదాన్నే కొత్త పద్ధతిలో చెప్పడం, లేదా నూతన విషయాన్ని ప్రతిపాదించడం జరిగినప్పుడు దాన్ని ప్రయోగం అంటారు. మొదట్లో మార్చును చాలా మంది వ్యతిరేకిస్తారు. ఒకసారి దాన్ని అర్ధం చేసుకుని, అలవాటు పడితే సరి ఇక దాన్ని ఆదరిస్తారు. ప్రారంభంలో వ్యతిరేకతకు గురికావడమన్నది సంప్రదాయం యొక్క ప్రథమలక్షణం. మన హిందూమతంలో సతీసహగమనం అన్న దురాచారం అనాదిగా సంప్రదాయంగా కొనసాగుతు వస్తుంది. భర్తతో పాటే భార్య కూడ సజీవంగా దహనం కాబిజే ఈ ఘోర దురాచారాన్ని సహించలేక రాజా రామ్మాహనరాయ్‌ మహానుభావుడు ఓ సంఘసంస్కర్తగా ప్రజల్లో నూతన చైతన్యం కలిగించి ఈ దుష్ట ఆచారాన్ని సంప్రదాయాన్ని నిర్మూలించాడు. ఇందుకు ఆంగ్లేయులు మేధావులు అతనికి సహకరించారు. మొదట్లో ఎందరో మత చాంధస్తులు వ్యతిరేకించినా చివరకు తలవంచక తప్పలేదు. ఒకనాటి సంప్రదాయం నేడు దుష్ట సంప్రదాయంగా నిర్మూలించబడి సమాజానికి ఎంతో మేలు జరిగింది. పతనావస్థలోఉన్న ఆచారాలను గాని, సంప్రదాయాలను గాని సంస్కరించి వాటికి జీవం పోసి నూతన జవసత్వాలు కలిగించడమన్నది సంస్కర్తలకే సాధ్యం. కొన్ని కూ

సంప్రదాయాలు మనకు ఇతరప్రాంతాల నుండి, దేశాలనుండి సంక్రమిస్తాయి అవి 'క్రొత్తదనం కలిగి ఉంటాయి. ప్రతిభ కలిగిన ప్రతివాడు చేసిన సంస్కరణ సమాజంపై ఎంతో ప్రభావాన్ని ప్రయోజనాన్ని కలిగిస్తుంది. సంప్రదాయం, సంస్కరణ రెండు కూడ సన్నిహితంగా ఉంటాయి. గత సంప్రదాయంలోని మార్చే నేడు కొత్త సంప్రదాయం అవుతుంది. ఈ కొత్త సంప్రదాయమే భవిష్యత్తులో పాత్ర సంప్రదాయం అవుతుంది. ఇలా ప్రతి సంస్కరణ కొంత కాలానికి ఆయా పరిస్థితులను బట్టి పాతబడి మళ్ళీ మార్పులతో చేర్పులతో కొత్త సంప్రదాయంగా రూపు దిద్దుకుంటుంది. సామాజిక పరిస్థితులను బట్టి సంప్రదాయాల్లో మార్పులు ఎంతో అవసరం అప్పుడే అవి అభివృద్ధికి దోహదపడతాయి. సంప్రదాయం ఓ జీవనది లాంటిది. నిరంతర ప్రవాహం దానిది. మొదట సంప్రదాయాలు, తర్వాత సంస్కరణలు, తర్వాత మార్పులు ఇలా ఇవన్నీ కలిసి నూతన సంప్రదాయాలుగా మారి మనిషి ఉన్నతికి, సంస్కృతికి, జీవన విధానానికి తరతరాలుగా నిరంతరం తోద్పడుతూనే ఉన్నాయి. 3. జాతరలు 31 ఏరిచియం:- ఆదిమానవుడు తన జీవన పోరాటములో సంభవించే అనేక సమస్యలకు, ఎ*దు:ఖములకు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలకు భయపడి అందుకు తీవ్రంగా ఆలోచించి తుదకు ఏదో మహత్తర శక్తి దీనికి మూలమని భావించి, ఆ శక్తిని ప్రసన్నం చేసుకోవడానిక్తి, ఎన్నో విధాలయిన ఆరాధన పద్ధతులను, మతాచారాలను కల్పించుకున్నాద్దు. కాలక్రమంలో ఇవన్నీ మానవ తెగల్లో వ్యాపించాయి. ఎల్లప్పుడు వారికి మంచి జరగాలని, దేవతలను తృప్తి పరిచేందుకు జాతర్లు, ఉత్సవాలు జరుపుకోవడం సంప్రదాయంగా వస్తుంది. గ్రామస్థులు, చుట్టుప్రక్కల ఊర్లలోని జనం, ఇతరులు అంతా కలిసి ఒక చోట నొమూహిక్రంగా జరుపుకునే పండగే జాతర. వీటిని కొన్ని ప్రాంతాల్లో తిరునాళ్ళు, పరుస, కొల్పస్ప్టల అంటారు. ఆయా ప్రదేశాల్లో ఉన్న ప్రజలు వారి వారి గ్రామ దేవతలకు జాతరలు నిర్వహిస్తుంటారు. గ్రామ దేవతల ఆరాధనలో వివిధ ప్రాంతాల్లో కొంత తేడా ఉన్నా దాదాపు అంతట ఒకే విధంగా ఉంటుంది. దేశంలో అధిక జనాభ ఉందేది (గ్రామాల్లోనే కాబట్టి జానపదులు పూజించే (గ్రామదేవతలకు

శిష్టదేవతలకంటే ఎక్కువ ప్రాచుర్యం లభించింది. శిష్టదేవతలకు ఉన్న రాజాదరణ, ఉన్నతవర్ణాల ఆదరణ గ్రామదేవతలకు లేకున్నా గ్రామదేవతలు అత్యధిక ప్రజాదారణను పొందాయి. గ్రామదేవతలకు ప్రత్యేక పూజా విధానాలుగాని, పూజారులుగాని అవసరం లేదు. చాలా గ్రామాల్లో జాతరలు ఏడాదికి ఒకసారి జరుగుతాయి. ఇవి సాధారణంగా కోతల తర్వాత, రైతులకు పంటలు పండి, విరామ సమయం ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు జరుపబడతాయి. అంటువ్యాధులు, ఉపద్రవాలు వచ్చినప్పుడు (గ్రామదేవతలకు శాంతి జరుపుతారు. జాతరలకు నిర్ణీత సమయమంటూ ఏమీలేదు. ఎక్కువగా వారం రోజులపాటు జరుగుతాయి. తమిళనాడులో కొన్ని జాతరలు, వారం, 3వారాలు, కొన్ని సార్లు నెలరోజులు కూడ నిర్వహించబడతాయి. దుష్టశక్తుల నుండి గ్రామరక్షణ జరగడానికి, దీర్హవ్యాధులు, అంటువ్యాదులు, ఉపద్రవాలు కలుగకుండా ఉండడానికి, దేవతలకు శాంతి చేయడమే ఈ జాతరల ్రధానలక్ష్యం ఇందులో శిష్టాచారాలు లేవు. ఉన్నదల్లా అమ్మవారి అనుగ్రహం కొరకు తపించే భక్తి భయం. పూర్వకాలంలో జాతరను గురించి (గ్రామాల్లో చాటింపు చేసి గ్రామస్థులందరూ ఎప్పుడు చేయాలన్నది చెప్పేవారు. ఆరోజుల్లో ఇప్పటిలా మీడియా, 'ప్రచారసాధనాలు లేవు కాబట్టి ఊరూర చాటింపు వేసేవారు. ఇప్పటికి గ్రామాల్లో ఈ చాటింపు సంప్రదాయం ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉంది. జాతరలు, ఉత్సవాలలో రాజులు, మంత్రులు, ఉన్నతవర్గాలు అందరూ కలిసి పాలుపంచుకోవడంతో జాతరలకు ప్రాముఖ్యత పెరిగింది. ప్రతిగ్రామంలో ఏదో ఒక జాతర ఉత్సవం, పరుష, ఊరేగింపులు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇవన్నీ సామూహికంగా బహిరంగంగా నిర్జీత స్థలాల్లో, దేవాలయాల్లో జరుపబడతాయి. (గ్రామస్ఫులనేగాకుండా ఇతర (గ్రామాల్లోని ప్రజలందరిని ఒక చోట చేర్చే ప్రయత్నం ఇందులో జరుగుతుంది. జాతరలు సంవత్సరానికో, రెండు సంవత్సరాలకో, ఒక్కోసారి ఏదేవతో కలలో వచ్చిందని ఊరంతా నమ్మినా, లేక ఊరికి ఏదయిన అరిష్టం జరిగిందని భావించినా గ్రామస్థులు వెంటనే (గ్రామదేవతలను శాంతింపచేయడానికి, ఆమె అనుగ్రహం పొందడానికి జాతరలను జరుపుకుంటారు. జాతరలు ఉత్సవాలు ఒకటిగానే అనిపించినా కాస్త స్వల్ప బేధముంది రెండింటిలో యు

బలి విధానాలు లేకుండా శిష్ట ఆచారపద్ధతిలో జరుపబడేవి ఉత్సవాలు, శిష్టదేవతలకు జరిగే ఊరేగింపులు, ఉత్సవాలు, వేంకటేశ్వరస్వామికి జరిగే బ్రహ్మోత్సవాలు, ఊరేగింపులు, ఇలాంటివే, పూరి జగన్నాధ రథోత్సవం దేశంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఉత్సవంగా గుర్తింపు పొందింది. ఉత్సవాలలో రథోత్సవం, కళ్యాణోత్సవం, . తెప్పోత్సవం వంటివి ఉంటాయి. ఇక జాతరలో బలులు, మద్యమాంసాలతో సంప్రదాయాచారాలతో అమ్మవారిని ఆమె కరుణకోసం తమ తమ పద్ధతులలో ఆరాధిస్తారు. జాతరలు జానపదులకు శిష్టుల యజ్ఞయాగాదుల వంటివి రెండింటి వెనక ఉ న్నది దేవుడపై నమ్మకమే. రెండింటిలో బలి ఆచారాలు ఉన్నాయి. శిష్టదేవతలకే గాక గ్రామ దేవతలకు కూడ ఎంతో శ్వేరు ప్రఖ్యాతులున్నాయి. గ్రామ దేవతలయిన ఎల్లమ్మకు జరిగే జాతర ఆంధ్రలోనే గాక కర్ణాటకలో కూడ ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఎల్లమ్మనే కర్టాటకలో “ఏడుకోళ్ళద ఎల్లమ్మ” అటారు. ఎల్లమ్మ పేరుగల ఈ సవదతి దేవతకు జరిగే జాతరకు 10-15 లక్షలమంది జనం వస్తారంటే ఈ దేవతకు ఎంత ఆదరణ ఉందో తెలుస్తుంది. అలాగే తెలంగాణాలో అత్యంత వైభవంగా జరిగే బోనాల జాతరకు, మేడారంలో జరిగే సమ్మక్క-సారలక్క జాతరలకు లక్షల్లో జనం వస్తారు. రాయలసీమ, చిత్తూరు, కర్ణాటక, తమిళనాడుల్లో గంగమ్మ జాతరకు ఎంతో పేర్రుంది. జతర సమూహంగా అధిక జనసంఖ్యలో జరుపుకునే ఉత్సవం జానపదుల దృష్టిలో జాతరకూడ ఒక పండుగే. ఈ పండుగ అన్నపదం ముఖ్యంగా పంటలకు సంబంధించినదిగా చెప్పుకోవచ్చు. మన రాష్ట్రంలోనే కాదు దేశం మొత్తం మీద గ్రామాల్లో నివసించేవారు అత్యధిక సంఖ్యలో ఉంటారు. వీరంతా వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడ్పి జీవించేవారు. ఈ గ్రామ ప్రజలంతా పంటలు బాగా పండాలని గ్రామ దేవతలకు (మొక్కుకుంటారు. వారి కోర్కె నెరవేరి పంటలు బాగా పండినప్పుడు అంతా కలిసి ఆనందంగా జాతర్లు, ఉత్సవాలు చేసుకుంటారు. అలా సంతోషంగొ గడపడమే వార్రక్రి పండగ అయ్యింది. మరోవిధంగా చెప్పాలంటే పంటలు సమృద్ధిగా పండగా అదే వారికి పెద్దపండగ అయ్యింది. మన సంస్కృతిలో పండగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలకు విశేష ప్రాధాన్యం ఉంది. ఇని అనాదిగా ఆచరింపబడుతూ, పల్లెల్లో సంప్రదాయంగా, సజీవంగా వర్ధిల్లుత్తూనే నూ,

ఉన్నాయి. అనేక (గ్రామాల్లో జాతరలు, కొలుపులు, ఉత్సవాలు, తిరునాళ్ళు ఇలాంటివన్నీ ఎక్కడో ఒకచోట జరుగుతూనే ఉంటాయి. జాతరను “పరుస” అనే పేరుతో కూడ పిలుస్తారు. చాలామంది ప్రాచీన కవులు జాతరను పరుస అన్న పద ప్రయోగంలో వాడారు. శ్రీనాధుడు తన పండితారాధ్య చరిత్రలో పరుస పదాన్ని ఉ పయోగించాడు. అమ్మవారి జాతరని పలుప్రాంతాల్లో పరుస అని పిలుస్తారు. పరుస అన్నది జాతరలా ఉందే ఓ పెద్ద సంతలాంటిది. పరుస అన్నపదం ఎలా వచ్చిందో చూద్దాం. కన్నడంలోని పరుష్కే పర్ష్నీ అన్న పదాలు సంస్కృత పదమైన పరిషత్‌లోంచి వచ్చాయి. అనంతపురంలో పరుష అన్న పదం వాడుకలోజఉంది ఇది దాదాపు పరుషే పదానికి సరిపోతుంది. కాబట్టి ఈ పరుస అన్నపదం క్రమంగా పర్ష్నే- పరుష-పరుస గా రూపాంతరం చెంది ఉంటుంది.

ఇవే కాకుండా పూర్వం సంతల్లో పశువులను అమ్మేవారు. ఇందుకుగాను ప్రత్యేకంగా పశువుల సంతను కూడ ఏర్పాటు చేసేవారు. ఈ పశువులను వరుసక్రమంలో పెట్టి వ్యాపారం చేసేవారు. ఈ వరుసగా పెట్టడం అన్నదాన్న పేర్చడం అంటే ఒక దాని ప్రక్క్మన మరొకటి చేర్చడం అన్నమాట. ఈ పేర్చడమే పరసడంగా మారి చివరకు పరసగా (పరచగా) రూపాన్ని సంతరించుకుని వుంటుంది. ఇలా పశువుల సంతలో వాటిని పరసడం లోంచి “పరసా అన్న పదం పుట్టి ఉ ంటుంది.

జానపదుల జాతరలు, కొలుపులు, తిరునాళ్ళు, పరుస అన్నవాటికి దాదాపు సమాన అర్ధం అనిపిపంచినా, వీటి మధ్య కొంత ఖేదం కన్పిస్తుంది. కొలుపులు అన్నవి కేవలం ఒక గ్రామానికే పరిమితమయినవి. ఇతర గ్రామస్తులు ఇందులో పాల్గోనరు కాకపోతే ఇవి జాతర లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి. జాతరలో గ్రామస్థులే గాక ఇతర గ్రామాలు, చుట్టుప్రక్కల ప్రజలు కూడా పాల్గోంటారు. కొన్ని జాతరలకు రాష్ట్ర జాతీయ స్థాయిలో కూడా జనంరావడం విశేషం. ఇక తిరునాళ్ళ విషయానికొస్తే ఏదో ఒక ప్రత్యేక శుభ సందర్భాల్లో జరిగే కార్యక్రమం. శిష్టదేవతలకు చెందిన ఉ త్సవాలను తిరునాళ్ళుగా చెబుతారు కాని కొన్ని ప్రాంతాల్లో తిరునాళ్లని గూడ జాతరులని పిలుస్తారు. పరుస అన్నది దాదాపు జాతర అర్ధంలోనే చెప్పడం జరిగింది. మరి తీర్ధం విషయంలో పుణ్యం కోసం దర్శించే పవిత్ర క్షేత్రాలు, అందులో స్నానమాచరిరంచే గుండాలు గాని నదులు గాని, తీరమనబడతాయి. కొందరు నిర్దీత స్థలాల్లో చేసే దేవతారాధనలకు గూడ తీర్ధమంటారు. ఉత్సవాలు శిష్టదేవతలకు సంబంధించినవి. ఇందులో రధోత్సవాలు, తెప్పోత్సవాలు, బ్రహ్మోత్సవాలు

నం

ముఖ్యమైనవి. ఇందులో అందరు పాల్గొంటారు. జాతర శబ్దానికి సంబంధించి అనేక అర్భాలున్నప్పటికి, అందులో క ముఖ్యమైనవి, అమ్మవారి పండుగని, పర్వత ఉత్సవమని, పండగ, ఉత్సవవ శక్తి ఉత్సవమని దేవతా తీర్ధమని, దైవతంతుఅని, కొలుపు అని, పరుస ఆ పేర్కొనబడ్డాయి. శాసనాల్తో, ప్రాచీన కావ్యాల్లో జాతర శబ్ధం విరివిగా పయోగించబడింది. శ్రీనాధుని పండితారాధ్య చరిత్రలో, మంచనకేయు బహూచరిత్రలో, జాతరలను గూర్చి వర్ణించారు. ఆదికవి నన్నయ్య నుంచి నేటిత వరకు వీటి ప్రస్థావన పరంపరగా కొనసాగుతూనే ఉంది. ఇవి ఎక్కువ (గ్రామదేవతల పేరిటనే జరుగుతుంటాయి. ఆంగ్లభాషలో జాతరకు సమాన అర్ధం ఫెయిర్‌. ఇది లాటిన్‌ భాషలోని *్తా1; అన్న పదం నుండి వచ్చింది. ఫెరియె అంటే పండగ, ఆనందంగా గడిక్పేరో అన్న అర్భాలు ఉన్నాయి. అలాగే 6336 అన్న పదం కూడ దైవప్రార్ధ సమావేశాన్ని తెలుపుతుంది. అంటే భక్తులు సామూహికంగా ఒకచోట చేరి జం ధార్మిక కార్యక్రమం అన్నమాట. ఈ శబ్ధం జాతరకు చాల దగ్గరగా అర్ధపరం కలుస్తుంది. జాతర అనే శబ్ధం యాత్ర అనే శబ్ధం నుండి రూపాంతరం చెందింద్ర యాత్ర ప్రకృతి, జూత్ర వికృతి అని చాలామంది చెప్పడం జరిగింది. కాస్త నిశిత్రం, పరిళీలిస్తే యాత్ర శబ్దానికి కొంత తేడా కనిపిస్తుంది. అర్ధపరంగా రెండింటి స్వల్పభేదం కనిపిస్తుంది. ఒక (ప్రాంతం నుండి సుదూరంలో ఉన్న దేవుళ్ళను గ్గా దేవతలను గాని చాలా దూరం ప్రయాణించి దర్శించుకోవడం యాత్ర అవుతుం. (గ్రామంలో ఒక నిర్ణీత స్థలాన్నిగ్రాని ఒక దేవాలయాన్నిగాని కేంద్రంగా చేసుకు గ్రామస్థులే కాక వివిధ (ప్రాంతాలనుండి వచ్చిన జనం అంతా కలిసి సామూహికం? జరుపుకునే పండగే జాతర, సంవత్సరం పొడవునా ఎప్పుడు బుద్ధిపుడితే అప్పుడు యాత్రలకు బయల దేరి పోవచ్చు. కాని జాతర మాత్రం సంవత్సరానికి ఒకేసారి జరుగుతుంది. దీన్ని బట్టి రెండింటికి తేడా పేరులోనేగాక జరుపుకునే పద్ధతిలోనే కూడ ఉంది. జాతర పదం అతి ప్రాచీనమైనది. ఆదికవి నన్నయ్య కాలం నుండి నేటివరక అది సుప్రసిద్ధము. చాలా మంది పండితులు ఇంతవరకు జాతర అనే పదం యా అనే పదంలోంచి వచ్చిందనే చెప్పడం జరిగింది. కాని నాకు ఈ పదంలోం+ స్ఫురించిన భావం ప్రకారం జాతర అన్న శబ్ధం జైత్ర అనే శబ్ధం నుండి గాని, చైత్ర

అన్న శబ్ధం నుండి గాని వచ్చిందనిపిస్తుంది. దీన్ని ఒకసారి పరిశీలిస్తే జైత- జయితర-జెతర-జాతర అన్న విధంగా జైత్రలోంచి రూపాంతరం చెంది ఉ ంటుందనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే పూర్వం చక్రవర్తులు, రాజులు, తమ ఆధిపత్యం ఇతర రాజులపై కొనసాగించేందుకు జైత్రయాత్రలు చేసేవారు. అంటే విజయ యాత్రలు అన్నమాట. ఇందలో రెండు పదాలున్నాయి జైత్ర అంటే విజయానికి, యాత్ర అంటే ప్రయాణానికి సంకేతం. చక్రవర్తులు, రాజులు తమ రాజ్యాలను విస్తరించడానికి ఈ విజయయాత్రలు చేసేవారు. గెలిచాక విజయోత్సవాలను, ఆనందోత్సవాలను జరువుకునేవారు. జైత్రయాత్రలతో పాటు చక్రవర్తులు అశ్వమేధయాగం కూడ చేసేవారు. శ్రీరామచంద్రుడు, ఇతర అనేక చక్రవర్తులు ఈ అశ్వమేధయాగం చేసినట్లు మనకు తెలుసు. జైత్ర అంటే విజయోత్సవానికి సంకేతం, అలాగే జాతర అంటే ఆనందోత్సవాలతో చేసుకునే పండగ, కాబట్టి ఈ జైత్ర అనే పదం నుండే జాతర పుట్టిందని చెప్పడానికి అస్మారము లేకపోలేదు. ఇక రెండవ ప్రతిపాదన ప్రకారం చైత్రం ఇది మాసాల్లో మొదటిది. సంవత్సర ఆగమనాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ నెలలో అమ్ల్హాదకరమైన ప్రకృతి ఉంటుంది. వైత్ర- చెయితర -చెయిత్ర-జెయిత్ర-జాయితర-జాతరగా రూపాంతరం చెంది ఉండవచ్చు. జాతరలు జానపదుల సాంఘీక ఆచారాలకు, సంస్కృతి సంప్రదాయాలకు, ప్రతీకలుగా కనిపిస్తాయి. జాతరలు ఆయాప్రాంతాల్లో ప్రసిద్ధిచెందిన స్థలం పేరుతోనే లేక ఆప్రాంతం లోని దేవత పేరు మీదనో జరుగుతాయి. సాధారణంగా జనవరి, జూన్‌ నెలల మధ్య కాలంలో జాతరలు జరుగుతాయి. ఎందుకంటే పంటలుజనవరి నెలలో ముగుస్తాయి. దీంతోపంటలు బాగా పండితే సంతోషంగా పండుగలు, జాతరలు చేస్తారు. సంక్రాంతి పండుగను పంటల పండుగగా చెప్పుకోవచ్చు. ఫిబ్రవరి నుండి ఎండాకాలం ప్రారంభం కావడంతో నీటికాలుష్యం వల్ల అంటువ్యాధులు ఎక్కువగా ప్రబలుతాయి, అప్పుడు అమ్మవారికి తమ కుటుంబాలను, పశువులను, (గ్రామాలను రక్షించమంటూ మొక్కుకుంటారు. వేసవికాలంలో పొలం పనులు ఎక్కువగా ఉండవు అందువల్ల తీరిక లభించి మొక్కుబడులు, కోర్కెలు తీర్చుకునేందుకు జాతరలు చేసుకుంటారు. ఆ తర్వాత జూన్‌లో వ్యవసాయపు పనులు మొదలు కావడంతో పంటలు బాగా పండాలని మొక్కుకుంటారు, జాతరలు చేస్తారు. ఇలా జనవరి నుండి జాన్‌ వరకు ఎక్కువగా జాతరలు చేసుకుంటారు. కూ

జాతరలు మత దృష్టిలో ఏర్చడ్డవే అయినా వీటిలో సామాజిక సాంస్కృతిక సంబంధాలు కనిపిస్తాయి. జాతర మూలంగా ప్రజలందరు ఒకచోట కలుస్తారు. బంధుమిత్రులు, ఇరుగుపొరుగు గ్రామస్థులు, ఇతరప్రాంతం వారు ఇలా జనమంతా సామూహికంగా ఒకచోట చేరి వారిలో ఐక్యబావాన్ని సోదరబావాలను, ధార్మిక భావాలను పెంపొందించుకుంటారు. పరస్పర అవగాహనకు, ఐక్యతకు జాతరలు తోడ్సడుతాయి. పంటలు బాగా పండాలని, కుటుంబం, పశువులు, గ్రామం సర్వదా రక్షించబడాలని, దేవతలకుప్రాచీనకాలం నుండి ఈ జాతరలు చేస్తున్నారు. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే ఒక గ్రామానికి చెందిన ప్రజలుగానీ, చుట్టుప్రక్కల గ్రామాలకు చెందిన జనంగానీ, ఒక నిర్ణీత సమయంలో, నిర్ణీత స్థలంలో సామూహికంగా సంప్రదాయ పద్ధతిలో జరుపుకునే ఉత్సవమే జాతర. తెలుగునాట జాతరలు, ఉత్సవాలు ఇవన్నీకూడ తరతరాలుగా ప్రజలను సంప్రదాయ ఆచారాలతో ఒకచోట చేరుస్తున్నాయి. అనేకమంది జనం వీటిలో పాల్గొనడం వల్ల ఇవి శోభాయమానంగా, కన్నుల పండుగగా ఆనందోత్సవాల మధ్య జరుగుతాయి. మొదట ప్రకృతి ఆరాధనంగా మొదలయి, తర్వాత వ్యవసా య దశలో వికాసం చెంది, చివరకు ప్రాబీన ఆచారాల నమ్మకాలతో జాతరలు, పండగలు ఏర్చడ్ధాయి. జాతరలు, పండుగల వల్ల ప్రజల్లో ఐక్యత, నీతి, ధార్మిక భావాలు, నియమాలు, భక్తి ధర్మగుణం, శుచి, ఆరోగ్యం, మొదలగు మంచి గుణాలెన్నో అలవడతాయి. తనవారిని ఇతరులను ప్రేమతో చూడాలని, ఇంటికి వచ్చిన చుట్టాలను మర్యాదగా చూడాలని, ప్రేమలు పంచుకోవాలని, అధికారం వలన విర్రవీగరాదని, దైవం పట్ల భయం భక్తి ఉండాలని ఎన్నో విషయాలు తెలుస్తాయి. అలాగే క్ష మతాచారాల్లో ఎన్నో మూఢనమ్మకాలు కూడ జానపదుల్లో చోటు చేసుకోవడం జరిగింది. తె.2ె, ప్రాచ సాహిత్యంలో జాశరల ప్రసక్తి:- ప్రాచీన కావ్యాలలో జాతరల గురించి ఎన్నో విషయాలను ప్రస్తావించడం జరిగింద్రి, అనేకమంది కవులు ముఖ్యంగా పాల్కురికి సోమనాధుడు, మంచన, శ్రీనాధుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు మొదలయినవారు జాతరల గురించి వాటి సంప్రదాయాల గురించి వారి రచనల్లో చక్కగా వర్ణించారు. పండితారాధ్య చరిత్ర, కేయూర బాహుచరిత్ర, క్రీడాభిరామం, సింహాసన ద్వాత్రింశిక మొదలగు కావ్యాల్లో జాతరలు, త్రిర్రునాళ్లు గ్రామ దేవతలను గురించి కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రీకరించడం జరిగింది,

జాతరలు అత్యంత పురాతనమైనవి. చాలా వరకు వీటికి మూలం మతాచారాలు అని చెప్పుకోవచ్చు. జాతరలు, ఊరేగింపులు, ఉత్సవాలు ఒకవిధంగా చెప్పాలంటే పండుగ లాంటివే కాకపోతే ఆచరించే పూజావిధానాలు, ఆచారాల వల్ల వాటిని వివిధ పేర్లతో పిలవడం జరిగింది. జాతరలు కేవలం మన తెలుగుదేశంలోనే గాక భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో వారి ఆచారాల ప్రకారం కొద్దిపాటి మార్పులతో చేర్పులతో జరుగుతుంటాయి. కాని మూల సూత్రాలు మాత్రం ఒకటే. తమిళనాడు, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర పంజాబ్‌, మధ్యప్రదేశ్‌, ఒరిస్సా ఇలా అనేక రాష్ట్రాల్లో వారి వారి సంప్రదాయాల ప్రకారం ఈ జాతరలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఆదిమానవుల కాలం నుండి ఈనాటి వరకు గ్రామ దేవతలు ఆరాధించబడుతూనే ఉన్నారు. స్త్రీలు అందంగా అలంకరించుకుని జాతరకు రావడం గురించి ప్రాచీనకవులు వారి గ్రంధాల్లో, పాటల్లో మనకు వివరించడం జరిగింది. అందుకే జాతరలకున్న ప్రాముఖ్యాన్ని కవులు నన్నయ్య కాలం నాటి నుండి నేటివరకు తమ రచనల్లో సందర్భాను సారంగా తెలియజేస్తూనే ఉన్నారు. అంతేగాదు జానపదుల జీవితంలో జాతరలు తరతరాల సంప్రదాయం ఆచారాలను ప్రతిబింబిస్తుంటాయి. కధాగేయాల్తో, పాటల్లో జానపదసాహిత్యంలో, సామెతలలో జాతరల ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. మతం, ఆచారాలు, స్థానిక దేవతలు జాతరలలో ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంటాయి. ప్రాచీన జానపదులను పరిశీలించినపుడు వారికి దైవం పట్ల భక్తి భయం, మానవతీత శక్తులపై నమ్మకం ఉండేవని తెలుస్తుంది. వాటి ఫలితంగానే ఆ దేవతలను సంతృప్తి పరచి వారి కరుణా, కటాక్షాలను పొందాలనే నమ్మకంతో జాతరలను నిర్వహించి ఆ దేవతలకు బలులను సమర్పించేవారు. జాతరల ప్రాచీనతను తెలుసుకోవాలంటే ప్రాచీనసాహిత్యం, దేశిసాహిత్యం ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు మనకు ఎంతగానో దోహదం చేస్తాయి. అందుకే అవి ఇంకా జానపదుల్లో సజీవంగా వర్ధిల్లుతున్నాయి.

1. జాతరల చాటింపు : సాధారణంగా గ్రామాల్లో భయంకర అంటురోగాలు, అశుభాలు జరిగినప్పుడు అమ్మవారి అనుగ్రహం పొందేందుకు జాతరలు చేస్తారు. గ్రామపెద్దలు, గ్రామస్తులు అంతా ఒకచోట చేరి గ్రామానికి మంచి జరగాలని జాతర జరుపుటకు నిశ్చయించి, ఆ విషయాన్ని ఊరంతా చాటింపు చేస్తారు. ఒకప్పుడు ద్వారకా నగరంలో ఇలాంటి ౮

అశుభాలు జరిగినప్పుడు శ్రీకృష్ణుడు పెద్దలతో సమావేశమై జూతర చేయడాణు: చాటింపు చేసే విషయాన్ని తిక్కన్న మహాకవి ఆంధ్రమహాభారతంలోని ఓ పద్యం అ= ఎంతోచక్కగా వివరించాడని శిష్టసాహిత్యంలో జానపద విజ్ఞాన ధోరణులు అడ పుస్తకంలో చెప్పబడింది. “జాతర సేయగ వలయు సర్వజనంబులు నంబురాశికిన్‌ బ్రాతిగ భక్తితోడనని బంధులకెల్లన్‌ చెప్పి నీట వి ఖ్యాతిగ నప్పు సాటుటకు నర్జుని బంచిన ఘంటికాస్వనో పేతంగాగ వాడేలమి బెద్ద యోఖుంగునన్‌ జాటే నెల్లెడన్‌!” అలాగే పశువులకు వ్యాధులు వచ్చినప్పుడుజాతర చేసే చాటింపు గురించ్వా పాందురంగ మహత్యంలోని, ఓ పద్యం, “అతరి దన్నగరీపతి జాతర చాటించే బశు విసరమనితరసా ద్యాతత వాతామయ ని ర్చాతాహుతీ దూల గాలిగంగల కెల్లన్‌” (శిష్ట సాహిత్యంలో జునపద విజ్ఞాన ధోరణులు) దాక్టర్‌ రామానుజాచార్యులు £. జాతర వర్ణనలు వ జానపదుడు ఎంతోఆనందంగా జరుపుకునే పండుగలలో జాతర ప్రత్యేకమైంది. ప్రాచీనకవులు జాతరను పరుస అన్న అర్ధంతో కూడ చెప్పడం జరిగింది. న కాలంలోని జాతర తీరు తెన్నులను జానపదుల ఎంతో చక్కగా వర్ణించారు. ఎం జనం, ఎన్నెన్నో వాయిద్యాలు, ఎందరో కళాకారులు, పోతరాజులు, ఎంతో హదావుడి, ప్రత్యక్షంగా జాతరను చూస్తున్నామా కళ్లకు కట్టినట్లు చూపించారో ఈ క్రింది వర్ణను చూస్తే తెలుస్తుంది. దవన పున్నమినాడు మహురమ్మ పరుస (జాతర) ప్రారంభమయ్యెను, దేశ దేశముల వారు, పసిడి పావనములు ముద్రగడలు, పట్టుకొనివచ్చిరి, ఎచ్చోట చూచిన పటం పందిళ్ళు వెలసెను. పోతరాజులు పటాటోపముగ తిరుగసాగిరి. జమడికలు

వాయించు బవనీలు, కొజ్జనెక్కియాడు కుమర వర్గం, దీవెల వారు, బాకు కటార్లు దాల్చిన వారు, పగ్గము వారు, సిడు లాడు వారు, పుట్టుబాపలు విచ్చల విడిగా విజృవించిరి, కుతిక రంపెములు, గుండెగాలములు, నాలుకమడుపు, కొట్లులు, నడినెత్తి కొజ్టులు దాల్చిన వీరభక్తులు, ఆత్మబాధా సహనమున దేవికి ఉపహారములుగా వెలుగుచుండిరి, భేరిడమామీలు, బిరుదు మద్దెలలు, బూరగొమ్మలు, ధక్కీలు, వీణలు, గోవింద వీణెలు, పద్మవీణెలు, పంచమా వాద్యములు, జమిడికీలు మోగుచుండగా, “సొక్కుచు సోలుచు తూలి యాడుచున్‌ తక్కుచు తమలోన తావు దప్పకన్‌ నిక్కుచు నీల్గుచు నిగిడి రేణుకకు 'మొక్కుదు నంతంతమొనసి యాడుచున్‌. దాటుచు నేగయుచు ధరపికటిల్ల వీరు వారనుచున్‌ విరసంబు లేక ఉబ్బుచు మాతంగు లుద్ధాయని నడువ దేవి భక్తులుత్సవమున సరంబించిరి.” (ఈదమ్మ కధనుండి “జానపద గేయగాథలు) దాక్టర్‌ నాయిని కృష్ణకుమారి ఎంత అట్టహాసంగా ఘనంగా ఆనందోత్సవాలతో ఆరోజుల్లో జాతరలు జరుపుకునే వారో పై విషయాలను బట్టి తెలుస్తుంది.ఇంకా ఆ జాతర యందు వావనములు, పల్లికలు, పట్టుకుంచెలు, పడిగెలు కదిలేను. ఎదుముచేను మెరనేకాంగులు, పందుముచేను మేర పుట్టుబాపలు జతకూడిరి. ఎచ్చట చూచినను తామై కొలకాండ్రు పరుసను నడిపింపసాగిరి. మధువును, మాంసమును జాతర యందెల్లేడం జనులు ముంచి యొత్త సాగెను. ఇలా రంగరంగ వైభవంగా నాడు జాతరలు జరిగేవి”.

భీమేశ్వర పురాణంలో జాతర గురించి :- “భీమ మండలికా పుణ్యభూమి యందు దెజరిల్లెడు పండ్రెండు క్షేతములకు జాతరలు సేయు నప్సరస్సతుల తొడ నాకమున నుండి యెతెంచి నముచినైరి” (8.సా.జా.వి.ధో) క. జొతరకు ఉపయోగించే సామగ్షి ; జాతరకు వెళ్ళేముందు కావలసిన సమస్త వస్తు సరంజామ గురింో శ్రీ కాళహస్తీశ్వర మహాతుంలో ధూర్జటి మ్యుకవి ఎల కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణించ శిష్టసాహిత్యంలో జానపద విజ్ఞాన ధోరణులు అనే (గ్రంధంలో వివరించబడింది. చాటిన మరుసటి మంగళవారంబ్నన్ల నివ్వరి బియ్యంబున బువ్వుల వలె నుర వండి వార్చిన యువహార భాండములు, చమరీ మృగంబుల పాలకున కూలంబుయిన గునుకుంబ్రాల పాయసంబుల కుండంబులు, కచకతండుల చిందిగొట్టి కొడ్రబ్రో్స యుప్పి గొప్పల్పగా చేసి యావించిన కుడుముల బానీలు కాళింగ చంగ సంగతలశున వాసనా ప్రిశ్చిశ్రంబ్రలగ్వ ప్రిండికూరల చట్లును' బచ్చగంధ్ధవ్సీజ పరిపాకంబ్పల్టు చేసిన వనీశాకంబుల వెసళ్ళును, నానొవీథ పై నం యటికల, గృద్దా గుడగుడ్ర పుష్పతాల హింత్రాలు తండుల జనితాస గడికి నడచును టవిక మృగంబులం బెట్టుకొని బండి కట్టుకుని కొ కిన్నెరల్స వెరే! తప్పెట చప్టుళ్ళన్సు వెళ్టి సారక్రార్టల బుజ్జలంగట్టిన సరకటో చటుల రవ్రంబ్పన మొరవంచు మ్లెచ్చుల పాటల, త్రా్యా మానంబులను, గమ్మాటొ బున గొమ్ముల్స దిమ్మెన జెలంగాః యాదవుల జ్ఞాత్రగ్రత గ | మాంసం మొదలగువోట్ర వంట తేస్తుక్షవెళ్ళే ఎన్స్హోరక్రాల భోజనపదార్థాలు, మడు చెప్పడం జరిగింది మరియ! న తక గౌరు భారతములోని కొన్ని పద్యాల్లో ని ఎంతో రంది పద్యంల్రో అనేకానేక వస్తువలు గురిం హృధ్యమ్ష్యం్లా వర్ణించడం పగ లా “సమకట్డి కొన్న న్య ట్‌ న. నొనావిధమ్వుల్ట నోట భక్ష్యంబులు క్‌ శజన ఖృట్తనప

వ్యంజనములు వివిధాన్నపాన మలును నక్షత గంధములను బుప్పంబులు గావించుకొని బలుగావళులును దలమోపులను బండ్లు దమతాడ నొప్పారి చనుదేర గరులు నశ్వములు నరద ములు నలంకార విరచనములును దాత్త లలిత రేఖంబులగు మూల్యములును భూష ణములు నా లేపనములు వస్త్రములు వింత చెన్నుసేయ జెష్టలు విలసిల్లుచుండ (శి.సా. జా. విదో

• జాతరలో సాహసకృత్యాలు : వన జానపదులు జాతర్లలో చేసే సాహసకృత్యాలను క్రీడాభిరామం గ్రంధంలో పులంగా చెప్పడం జరిగిందంటు ఈక్రింది పద్యాన్ని తన ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానంలో డాక్టర్‌ అర్‌వియస్‌ గారు ఉటంకించారు. “రివ అవ మండు నెళ్జిని చంద్ర మల్లెల చోద్యంబు గుండాలు చొచ్చువారు కరవాడి యలుగుల గనప పాతర్లలో నుట్టి చేరులు గోసి యుజుకు వారు గాలంపుగొంకి గంకాళ చర్మము గుచ్చి యుడు వీధి నుయ్యెల లూగువారు కటిక హోన్నాళంబు గండకత్తెర పట్టి మిసి మింతులను గాక మింగు వారు సందులను నారసంబులు సలుపువారు యెడమ కుడి చేత నారతులిచ్చు వారు సాహసము మూర్తి ైకొన్న సరణి వారు ధీర హృదయులు మైలార వీర భటులు” (ఆంద్రుల జొన పద విజ్ఞానం నుండి దాక్టర్‌ అర్‌ వి'యస్‌. సుందరం) ఆ

సాహసకృత్యాలేగాకుండా వాటితో బాటు ఎన్నో రకాల వినోదపు కార్యక్రమాలు. కూడ అలనాడు జాతర్లలో ఉండేవని మనకు ప్రాచీన సాహిత్యం ద్వారా తెలుస్తుంది. నాటి పల్లెప్రజల జాతరలో కనిపించే వినోదాలను చంద్రశేఖర శతకంలోని ఈ క్రింది పద్యం ద్వారా వర్ణించబడ్డాయంటు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు తన ఆంధ్రుళ సాంఘీక చరిత్రలో తెలిపాడు. "ఇరిదిగ సూస్తి తీరతం లెన్నినో అవనగొండ గంగజా తర సరిరావు పంబలున్‌ తప్పెటలున్‌ కొముగాందడ్ల బరమరి దెల్బ్చుమింకోక పబానం రంకులరాట మొక్కినె తిరిగిన సాటిరాదని నుతించును మూర్చుడు చంద్రశేఖరా” (శ. సా. జా.వి.దో) అదేవిధంగా తెనాలి రామకృష్ణుడు రచించిన పాండురంగ మహాత్యం లోని మరో సాహసకృత్యాలకు సంబంధించిన పద్యం చూడండి. “అంబోదరము (క్రింద నసియాడు నెరావ తియు బోలే సిడివ్రేలే దేరవ యోర్తు చెందమ్మి కొలన రంజిల్లు నంచయుబోలే నిప్పటేట జరించే నెలత యోర్తు తాలిసంజ యెండ వర్తిలు జకవయిబోలే సీగె బందిరి గుండమింతి యోర్తు జలనీలిపై నిక్కు కలువమొగ్గయిబోలె ననటాకు నర్తించే నతివ యోర్తు కాంత యొక్కర్తు మూపున గండలిచ్చే మాఖుగా వచ్చె నొక సుధా మధురవాణి లలన యొకరు నోరి తాళంబులిచ్చె శక్తి జాతర దమభక్తి శక్తు లెసగ” (శి సా. జా. వి.దో) ఆ

5. జాతరలలో బలులు : ఒక ఆత్మను సంతృప్తి పరచేందుకు మరో ఆత్మ అవసరమని ఆనాటి మానవులు మూర్ధంగా నమ్మడంతో పూర్వం నరబలులు కూడ ఇచ్చేవారు. పై ఆత్మలకొరకు తోడుగా మరో ఆత్మను చంపి వారి వద్దకు పంపుతున్నామని అనుకునేవారు. ఈజిప్టలో మరణించిన రాజుతో పాటు అతని భార్యలను, సేవకులను అందరిని చేంపేసి పిరమిడ్‌లలో సజీవ సమాధి చేసేవారట. మనదేశంలో కూడ భర్తతో పాటు భార్యను దహనం చేసే ఆనాటి సతీసహగమనం ఇలాంటిదే. పూర్వం శ్రీశైలంలో ముక్తి కొరకు శివరాత్రి రోజున కొండ పై నుండి దూకి ఆత్మహత్య చేసుకుంటే దైవానుగ్రహం పొందుతారని నమ్మేవారు. శరీరంలోని అంగాలలో దేనినో ఒక దాన్ని అర్చించేవారు. ఆతర్వాత కొంతమంది తమశరీరంలో ఏ అవయవం అయిన జబ్బు పడితే, ఆ జబ్బు తగ్గితే ఆ అవయవం దేవతకు సమర్పించుకుంటామని (మొక్కుకునే వారు. రానురాను ఈ ఆచారం పోయి అసలు అవయవమునకు బదులు వెండి అంగాన్ని సమర్పించుకునేవారు. అలాగే కొంతకాలానికి ఆత్మార్చనమునకు బదులు మరోకరిని బలి ఇచ్చేవారు. పూర్వం రాజులు దైవానుగ్రహానికి యాగాలలో నరబలులిచ్చేవారు. అలాగే గ్రీకు, పానినేషియా, ఆఫ్రికా, జపాను, ఫిజి దేశాలలో నరబలులుండేవని తెలుస్తుంది. పురాణాల్లో కూడా నరబలుల ప్రస్తావన ఉంది. బాబిలోనియాలో మనిషికి బదులు గొర్రెను సమర్పించే సంప్రదాయముంది. ఆ తర్వాత బలులకు సంబంధించి చాల మార్పులొచ్చాయి. మొదట తనను తాను మనిషి సమర్పించుకునేవాడు, పిదప తనకు బదులుగా మరియొకన్ని బలి ఇచ్చేవాడు, అటు తర్వాత మనిషికి బదులుగా జంతువులను బలి ఇవ్వడం మొదలు పెట్టాడు. మొదట దున్నపోతును, తర్వాత మేక, గొట్లె, పంది, కోళ్ళు మొదలగు వాటిని బలి ఇచ్చేవారు. నేటి ఆధునిక కాలంలో జంతువులకు బదులు గుమ్మడికాయల్ని సోరకాయల్ని నిమ్మకాయల్ని వాడుతున్నా ఇవి పేరుకు మాత్రంమే గ్రామాల్లో జరిగే జాతరలలో బలులు ఇంకా ఎప్పటిలాగే జరుగుతూనే ఉన్నాయి. కాని పూర్వం లాగా గాక దాని ఉద్భత కొంత తగ్గింది. ప్రాచీన సాహిత్యమునందు జాతరలలో బలులకు సంబంధించిన కొన్ని పద్యాలను “శిష్ట సాహిత్యంలో జానపద విజ్ఞాన ధోరణులు” అనే గ్రంధం నుండి గ్రహించబడి క్రింద పొందుపరచడమైనది. ఆ

5.1 “మునుపు వడిన మేకన్సు గొనివచ్చి మిడిగ్రుడ్లు పొడచి నీట శిరం దడిపి తోక గోసి ధూపమిచ్చి మీసంబు పెకలించి కానుకిచ్చి కాట్రేని గొలిచి" శుక సప్తతి నందు గంగజాతరలో బలులగురించి ;-

5.2 “కాపు గుచ్చెతలు పొంగళ్ళ వెట్టిన పాల కడవ బాణికల పాక్షళ్ళల్తాలు దొరలు, దెప్పించి బంతులు గట్టీ యర్పించు

పొట్టెళ్ళ నెత్తురు బురద రొంపి కొర్కి చెల్లిన భుజంగు లొసగ బెరికిన కుక్కుట పటలంపు జెక్క గుంపు

ఈ క్రింది పద్యం వల్ల జాతర్లలో అలనాడు గొట్టెిలను బలిఇచ్చు ఆచారం్వ

కలదని తెలుస్తుంది.

5.8 “అజ్జలు ద్రైెంచి దానవుల నాహవభూమి విభుండు గూల్చినం గొట్టెల దెచ్చి జాతరకు గోసిన పొలికనుండె మోదముం జుజ్జచు మాంసముల్‌ చవులు చూచుచు భూళతంలుండె నాజిలో గుజ్జన 'ద్రెంచుచుం జయం గాధలు పొడుచు సోలియాడుచున్‌”

5,4 మంత్రముల్‌ ఫలయింప మాండ్రికుల్‌ పయిజోలి వన్నెయుంచిన పంచవన్నెకోళ్ళు పరగుగ్గుల గురు ధూప వరిమళంబు

శాకిని ఢాకిని భూత సంబ్రమంబు చరిదిత ప్రాణ మృత్తికా తరుగచయం నలరు నా గంగగుడి జెర నరగునపుడు”

పాందురంగ మహాత్యంలో బలుల గురించి :- 5.5"“బత్తుల నునువాకత్తుల

మొత్తిరి పశు సమాజముండములు చండముకా నెత్తురు ధారలు దారవి

పత్తిమీర నరునారుణ ప్రభలు ప్రబలంగన్‌”

(గామ దేవతలకు జంతుబలులతో పాటు నరబలులు కూడ ఉండేవని కొజవి గోపరాజుగారి “సింహాసన ద్వాత్రింశిక” వల్ల తెలుస్తుంది.

5,6 “*వీనిం బోవగ నిండిదే

నేనుత్తుమ కులుడ మాంసనివిదుడ బ్రియస

న్నానుడు నన్ను నరబలి

గానిచ్చిన దేవి మెచ్చు గరుణం బోచునొ (శి సా. జా. విధో నుండి) 6. జాతరల్లో మద్యమాంసాలు-కారణాలు :

(గ్రామ దేవతల జాతరలలో సారా, కల్లును సాకగా సమర్పించడానికి గల కారణాలను పరిశీలిద్దాం. వేదాల్లో సురాపానం గురించి చాల చోట్ల చెప్పబడింది. సురాపానం అత్యంత ప్రాచీన సంప్రదాయమని మనకు తెలుస్తుంది. కాబట్టి అది ఎప్పటి నుండో వాడకంలో ఉంది. సురా త్రాగువారు కాబట్టి దేవతలను సురులు అనిపిలిచేవారు. సురా-సారా-సారాగా రూపాంతరం చెందింది. సురాపానం కూడ ఒక రకమయిన మధ్యపానం లాంటిదేయని ప్రాచీనులు నమ్మారు.

అయితే మొదట్లో ప్రకృతి సిద్ధంగా వారికి తాటి కల్లు లభించింది. దాన్ని త్రాగడం వల్ల మత్తుతో తేలి ఆనందాన్ని పొందేవారు. ఆతర్వాత మనిషి ఇప్ప చెట్టు నుండి సారాను, ఇంకా ఇతర పద్ధతుల్లో సారాను తయారుచేయడం మొదలు పెట్టాడు. గ్రామ దేవతలకు దేవతలు త్రాగే సురను సమర్ప్చించలేరుకాబట్టి, వారు త్రాగే, వారికిష్టమైన సారా, కల్గులను సురగా భావించి భక్తి శ్రద్ధలతో దేవతలకు సమర్ప్చించుకునేవారు. అలా సారాను సురగా దేవతలకు సమర్పించడం వల్ల వారు ప్రీతినాంది తమపై అనుగ్రహం చూపుతారని వారి నమ్మకం. ఇలా సారా, కల్గును (గ్రామదేవతలకు సమర్పించడమే సాక అంటారు. సా అంటే సారా, క అంటే కల్లు రెండు కలిపితే సాక అవుతుంది.

ఆః

ఛేమన్చాన పువాణంలో ఖాతక గుదంచి స “ఫ్టీన్సు కుందలికా వుణ్యకామి యందు పెజరిల్లిడు సంద్రిండు క్షేత్రములకు అాకదలు సేయు శన్సగన్నకుల కొడ నాకమున్‌ చుండి యెళెంచి నముచినైం” (ఈపౌ.జుమ భో? ఓ జాతరకు ఉపయోగించే సామగ్రి : అతనకు. చళ్ళముందు. జఅవభసివ గనుస్త వస్తు వరయణాము గురిచి శ్రే జాకహాస్తీళ్వద మషాళ్యంలో ధూర్ధర్‌ మహాకప్‌ ఏలా కళ్ళకు కద్దీనట్లు పబ్టించారో శష్టపాహిచ్యంలో జానపద విజ్ఞాన గోరణులు అనే గ్రంధంచో విచరించబుడ్‌ంటి. “ఛాటిన మగునటీ మంగకవారంబున నివ్వరీ లియ్యందున బువ్వుల నలి నులడ వంటి చార్చీద యుషపవోన ఖభాందమయములు, చమన్‌ మృగంయులా పాంకునను చంపగొద్టీ కాతటోని యున్న నొప్పులుగా. చేసి యూవంచన కుడుముల గ కాకింకు చంగ్క నంగతణశున వానా. ఫిశీతంబులగు. పేంకీకూరబా చట్లుని అన్సగంధనీక పరిపాకంబులు.. బేగం. ఎనీశాకంబుల పెసళ్ళును.. సాసామిథే మాంసుంములు యటికల, గుడా గుడగుక కృష్పుకాం హేంతొలు తేందుట గన కలతులులును, గందలను, గాలిళ్ళను, జెట్టి అలబెట్టుటక్షే ననజ్రోడ శాహ్రచూడ మహీష జీవిక బ్రముఖాటవిక మృగంబులల బట్టుకొని బంది కట్టుకుని శాట్రీని గదికి సదచుమ్టుడు, ఉప్పెటు చప్పుళ్ళను, వెళ్లీ హారకాయల బుజ్ఞబంగట్టున సరకు కిస్నరలు చరయ, మురవంతు షిచ్చుల పాటల, కాన మూనంబులను, గమ్మెటల వటుఐ నంబున గొమ్ములు దిమ్మెత్‌ తంగ మందం మొదలగువాటే గుధించి తిక్కన గారు భాడతములోని కన్ని సద్యాల్లోను చెప్పడం జరిగింది. మరియు ఈ కింది పద్యంలో అనేకానేక వస్తువలూ గురింవి ఎంకో వ్యాద్యమ్యంగా వష్జించనం అదిరింది, క్షం శర్మలు ఘృతవహు భుగిక యు

వ్యంజనములు వివిధాన్నపాన మలును నక్షత గంధములను బుష్పుంబులు గావించుకొని బలుగావళులును దలమోపులను బండ్లు దమతొడ నొప్పారి చనుదేర గరులు నశ్వములు నరద ములు నలంకార విరచనములును దాత్త లలిత రేఖంబులగు మూల్యములును భూష ణములు నా లేపనములు వస్త్రములు వింత చెన్నుసేయ జెష్టలు విలసిల్లుచుండ (శి సా. జా. వి. దో ఈ జాతరలో సాహసకృత్యాలు : జానపదులు జాతర్లలో చేసే సాహసకృత్యాలను క్రీడాభిరామం గ్రంధంలో విపులంగా చెప్పడం జరిగిందంటుఈక్రింది పద్యాన్ని తన ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానంలో డాక్టర్‌ అర్‌వియస్‌ గారు ఉటంకించారు. “ఇవ అవ మండు నెజ్జని చండ్ర మల్లెల చోద్యంబు గుండాలు చొచ్చువారు కరవాడి యలుగుల గనప పాతర్లలో నుట్టి చేరులు గోసి యుఖుకు వారు గాలంపుగొంకి గంకాళ చర్మము గ్రుచ్చి యుడు వీధి నుయ్యెల లూగువారు కటిక హోన్నాళంబు గండకత్తెర పట్టి మిసి మింతులను గాక మింగు వారు సందులను నారసంబులు సలుపువారు యెడమ కుడి చేత నారతులిచ్చు వారు సాహసము మూర్తి గైకొన్న సరణి వారు ధీర హృదయులు మైలార వీర భటులు” (ఆంద్రుల జాన పద విజ్ఞానం నుండి డాక్టర్‌ అర్‌ వియస్‌. సుందరం) ఆ

సాహసకృత్యాలేగాకుండా వాటితో బాటు ఎన్నో రకాల వినోదపు కార్యక్రమాలు కూడ అలనాడు జాతర్లలో ఉండేవని మనకు ప్రాచీన సాహిత్యం ద్వారా తెలుస్తుంది. నాటి పల్లెప్రజల జాతరలో కనిపించే వినోదాలను చంద్రశేఖర శతకంలోని ఈ క్రింది పద్యం ద్వారా వర్ణించబడ్డాయంటు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు తన ఆంధ్రుల సాంఘీక చరిత్రలో తెలిపాడు. "జ్వరెదిగ సూస్తి తీరతం లెన్నినో ఆవనగొండ గంగజా తర సరిరావు పంబలున్‌ తప్పెటలున్‌ కొముగాండ్ల బరమరి దెల్పుమింకోక పబానం రంకులరాట మొక్సినె తిరిగిన సాటిరాదని నుతించును మూర్చుడు చంద్రశేఖరా” (శి. సా. జా. వి. దో) అదేవిధంగా తెనాలి రామకృష్ణుడు రచించిన పాండురంగ మహాత్యం లోని మరో సాహసకృత్యాలకు సంబంధించిన పద్యం చూడండి. “అంబోదరము క్రింద నసియాడు నెరావ తియు బోలే సిడివ్రేలే దేరవ యోర్తు చెందమ్మి కొలన రంజిల్లు నంచయుబోలే నిప్పటేట జరించే నెలత యోర్తు తొలిసంజ యెండ వర్తిలు జకవయిబోలే సీగె బందిరి గుండమింతి యోర్తు జలనీలిపై నిక్కు కలువమొగ్గయిబోలె ననటాకు నర్తించే నతివ యోర్తు కాంత యొక్కర్తు మూపున గండలిచ్చే మాటుగా వచ్చె నొక సుధా మధురవాణి లలన యొకరు నోరి తాళంబులిచ్చె శక్తి జాతర దమభక్తి శక్తు లెసగ” (శి. సా. జూ. వి.దో) ఆ

5. జాతరలలో బలులు : ఒక ఆత్మను సంతృప్తి పరచేందుకు మరో ఆత్మ అవసరమని ఆనాటి మానవులు మూర్ధంగా నమ్మడంతో పూర్వం నరబలులు కూడ ఇచ్చేవారు. పై ఆత్మలకొరకు తోడుగా మరో ఆత్మను చంపి వారి వద్దకు పంపుతున్నామని అనుకునేవారు. ఈజిప్పలో మరణించిన రాజుతో పాటు అతని భార్యలను, సేవకులను అందరిని చేంపేసి పిరమిడ్‌లలో సజీవ సమాధి చేసేవారట. మనదేశంలో కూడ భర్తతో పొటు భార్యను దహనం చేసే ఆనాటి సతీసహగమనం ఇలాంటిదే. పూర్వం శ్రీశైలంలో ముక్తి కొరకు శివరాత్రి రోజున కొండ పై నుండి దూకి ఆత్మహత్య చేసుకుంటే దైవానుగ్రహం పొందుతారని నమ్మేవారు. శరీరంలోని అంగాలలో దేనినో ఒక దాన్ని అర్చించేవారు. ఆతర్వాత కొంతమంది తమశరీరంలో ఏ అవయవం అయిన జబ్బు పడితే, ఆ జబ్బు తగ్గితే ఆ అవయవం దేవతకు సమర్పించుకుంటామని 'మొక్కుకునే వారు. రానురాను ఈ ఆచారం పోయి అసలు అవయవమునకు బదులు వెండి అంగాన్ని సమర్చించుకునేవారు. అలాగే కొంతకాలానికి ఆత్మార్చ్సనమునకు బదులు మరోకరిని బలి ఇచ్చేవారు. పూర్వం రాజులు దైవానుగ్రహానికి యాగాలలో నరబలులిచ్చేవారు. అలాగే గ్రీకు, పానినేషియా, ఆఫ్రికా, జపాను, ఫిజి దేశాలలో నరబలులుందేవని తెలుస్తుంది. పురాణాల్లో కూడా నరబలుల ప్రస్తావన ఉంది. బాబిలోనియాలో మనిషికి బదులు గొర్రెను సమర్పించే సంప్రదాయముంది. ఆ తర్వాత బలులకు సంబంధించి చాల మార్పులొచ్చాయి. మొదట తనను తాను మనిషి సమర్పించుకునేవాడు, పిదప తనకు బదులుగా మరియొకన్ని బలి ఇచ్చేవాడు, అటు తర్వాత మనిషికి బదులుగా జంతువులను బలి ఇవ్వడం మొదలు పెట్టాడు. మొదట దున్నపోతును, తర్వాత మేక, గొట్టె, పంది, కోళ్ళు మొదలగు వాటిని బలి ఇచ్చేవారు. నేటి ఆధునిక కాలంలో జంతువులకు బదులు గుమ్మడికాయల్ని, సోరకాయల్నిి నిమ్మకాయల్ని వాడుతున్నా ఇవి పేరుకు మాత్రంమే గ్రామాల్లో జరిగే జాతరలలో బలులు ఇంకా ఎప్పటిలాగే జరుగుతూనే ఉన్నాయి. కాని పూర్వం లాగా గొక దాని ఉదృత కొంత తగ్గింది. ప్రాచీన సాహిత్యమునందు జాతరలలో బలులకు సంబంధించిన కొన్ని పద్యాలను “శిష్ట సాహిత్యంలో జానపద విజ్ఞాన ధోరణులు” అనే గ్రంధం నుండి గ్రహించబడి (క్రింద పొందుపరచడమైనది. ఆ

5.1 “మునుపు వడిన మేకను గొనివచ్చి మిడిగ్రుద్లు పొడచి నీట శిరం దడిపి తోక గోసి ధూపమిచ్చి మీసంబు పెకలించి కానుకిచ్చి కాట్రేని గొలిచి శుక సప్తతి నందు గంగజాతరలో బలులగురించి :- 5.2 “కాపు గుచ్చెతలు పొంగళ్ళ వెట్టిన పాల కడవ బాణికల పొక్మళ్ళజాలు దొరలు, దెప్పించి బంతులు గట్టి యర్చించు పొట్టెళ్ళ నెత్తురు బురద రొంపి కొర్మి చెల్లిన భుజంగు లొసగ బెరికిన కుక్కుట పటలంపు టిక్క గుంపు

ఈ క్రింది పద్యం వల్ల జాతర్లలో అలనాడు గొట్టెలను బలిఇచ్చు ఆచారం

కలదని తెలుస్తుంది.

5.3 “అల్జిలు దంచి దానవుల నాహవభూమి విభుండు గూల్చినం గొట్టెల దెచ్చి జాతరకు గోసిన పొలికనుండె మోదముం జుజ్జచు మాంసముల్‌ చవులు చూచుచు భూతంలుండె నాజిలో గుజ్జన (దెంచుచుం జయం గాధలు పొడుచు సోలియాడుచున్‌”

5.4 మంత్రముల్‌ ఫలయింప మాంత్రికుల్‌ పయిజోలి వన్నెయుంచిన పంచవన్నెకోళ్ళు పరగుగ్గుల గురు ధూప పరిమళంబు శాకినీ ధాకిని భూత సంబ్రమంబు చరిదిత ప్రాణ మృత్తికా తరుగచయం నలరు నా గంగగుడి జెర నరగునపుడు”

పాండురంగ మహాత్యంలో బలుల గురించి :- 5. రోబత్తుల నునువాకత్తుల మెొత్తిరి పశు సమాజముండములు చండముకా నెత్తురు ధారలు దారవి పత్తిమీర నరునారుణ ప్రభలు ప్రబలంగన్‌” (గ్రామ దేవతలకు జంతుబలులతో పాటు నరబలులు కూడ ఉండేవని కొఅవి గోపరాజుగారి “సింహాసన ద్వాత్రింశిక” వల్ల తెలుస్తుంది. 5.6 “వీనిం బోవగ నిండిదే నేనుత్తుమ కులుడ మాంసనిబిదుడ బ్రియస న్నానుడు నన్ను నరబలి గానిచ్చిన దేవి మెచ్చు గరుణం బ్రోచున్‌” శి. సా. జా. విధో నుండి) 6. జాతరల్లో మద్యమాంసాలు-కారణాలు : గ్రామ దేవతల జాతరలలో సారా, కల్లును సాకగా సమర్పించడానికి గల కారణాలను పరిశీలిద్దాం. వేదాల్లో సురాపానం గురించి చాల చోట్ల చెప్పబడింది. సురాపానం అత్యంత ప్రాచీన సంప్రదాయమని మనకు తెలుస్తుంది. కాబట్టి అది ఎప్పటి నుండో వాడకంలో ఉంది. సురా త్రాగువారు కాబట్టి దేవతలను సురులు అనిపిలిచేవారు. సురా-సౌరా-సారాగా రూపొంతరం చెందింది. సురాపానం కూడ ఒక రకమయిన మధ్యపానం లాంటిదేయని ప్రాచీనులు నమ్మారు. అయితే మొదట్లో ప్రకృతి సిద్ధంగా వారికి తాటి కల్లు లభించింది. దాన్ని త్రాగడం వల్ల మత్తుతో తేలి ఆనందాన్ని పొందేవారు. ఆతర్వాత మనిషి ఇప్ప చెట్టు నుండి సారాను, ఇంకా ఇతర పద్ధతుల్లో సారాను తయారుచేయడం మొదలు పెట్టాడు. గ్రామ దేవతలకు దేవతలు త్రాగే సురను సమర్పించలేరుకాబట్టి, వారు తాగే, వారికిష్టమైన సారా, కల్గులను సురగా భావించి భక్తి (శ్రద్ధలతో దేవతలకు సమర్పించుకునేవారు. అలా సారాను సురగా దేవతలకు సమర్పించడం వల్ల వారు ప్రీతినొంది తమపై అనుగ్రహం చూపుతారని వారి నమ్మకం. ఇలా సారా, కల్గును గ్రామదేవతలకు సమర్పించడమే సాక అంటారు. సా అంటే సారా, క అంటే కల్గు రెండు కలిపితే సాక అవుతుంది. ఆ

జాతరలో జానపదులకు మద్యం, మాంసం, లేకుంటే ఆనందం ఉండదు. జాతరలో బలికి ముందు బలిపశువు నోట్లో మద్యం పోస్తారు. ఓరాన్‌, బైగా తెగల వాళ్ళు వ్యవసాయం మొదలు పెట్టి ముందు భూమిపైన మద్యాన్ని పోస్తారు. దీన్నే మనవారు సాక బెట్టడం అంటారు. ఈ ఆచారం (ప్రకారమే (గ్రామస్థులు చాలమంది మద్యం త్రాగేముందు కాసింత భూమిపై పోస్తారు. మరో విధంగా చెప్పాలంటే ఈ సాక అన్నపదం అభిషేకం అన్నపదంలోంచి వచ్చినట్లు తెలుస్తుంది. ఎలా వచ్చిందో చూద్దాం. అభి షేకం-అభి సేకం-అబిసాకం-సాకం-సాక-ఇలా రూపాంతరం చెంది చివరకు క్లుప్తంగా “సాక” అయ్యింది. నాటి ప్రాచీన కవుల పసందయిన పద్యాల్లో చెప్పిన మద్యమాంసాల రుచుల ఘుమఘుమలు చూడండి. పూర్వం రోజుల్లో జాతర్లలో మద్యం, మాంసం, తప్పనిసరి ఆచారంగా కనిపిస్తుంది. తిక్కన భారతంలోని ఈ పద్యం మద్యపానం గురించి తెలియజేస్తుంది. “సాత్యకియు గృత వర్మయు జారుధేష్టు డును గదుండును 'ప్రద్యుమ్నుడును మొదలుగ గలుగు యాదవు లెల్లన్‌ గాంక్షబూన విధి యెనర్చిరి పెల్లుగ విధివశమున” _ (శి. సా. జా.వి. దో) నన్నయ్య భారతంలోని మరోపద్యం “గురుచ యుగ్నముల్‌ గదల గొమ్ముడులందుల పుష్పముల్‌ పయిం దొరగని దాగ బంధు నితీతుల్‌ చెదరన్‌ మధిరామదంబునం బరవశులయ్యి నింటేసగ పాడుచు దాళం గూడ మెట్టుచుం దరుణియ వొప్పనాడిరి ముదంబున తమ్ము జనాళి మెచ్చగన్‌” (శి. సా. జా. వి.దో స్త్రీలు కూడ అనాదిగా మద్యపానం సేవిస్తున్నట్లు ఈ పద్యం వల్ల తెలుస్తుంది.

“పెలుచగలు చొక్కు చెలువల తలకునెక్క దోనదిక్కుల తలకెక్క దొడగే దమము దేవి గుడిలోన నొక్కొక్క దివియు దోప దోన యొక్కొక్క చుక్కయు దోచే మింట” (“తిరుపతి గంగ జాతర" - పేటశ్రీ గొల్లల జాతరలో మద్య మాంసాల గురించి భారతంలోని తిక్కన్న గారి మరొక పద్యం. “అవి గనియు వినియునులుకక సవరణ వొప్పార నధిక సంబ్రములై యా దవులు మనోజ్ఞములగు సీ దువులును మాంసములు వేడుకతో నింటింటన్‌”, (శి సా. జా. వి.దో) ఇలా జానపదుల్లో పండుగలకు, జాతరలకు పెళ్ళిళ్ళలో, సంతోష సమయాల్లో అంతా కలిసి ఆనందంగా మద్యం, మాంసం, సేవించడం మామూలే. పుట్టినప్పుడు, మరణించినప్పుడు, కూడ మద్యాన్ని సేవిస్తారు. బందువులు చనిపోయినప్పుడు ఆ బాధను మరిచేందుకు త్రాగుతామంటారు, అలాగే పిల్లలు పుట్టినప్పుడు పుత్రోత్సవంలో త్రాగుతామంటారు. ఇలా గ్రామ ప్రజల జీవితంలో మద్యం చాలా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉంది. జాతరలలో కులాల పట్టింపు లుండవు. అందరు కలిసి మెలిసి గ్రామాల్లో జాతరలు జరుపుకుంటారు. అన్ని కులాల వాళ్ళు కలిసి జాతరలను జయప్రదంగా నిర్వహిస్తారు. అందుకే జాతరలు జానపదుల్లో ఐక్యమత్యానికి తోడ్పడతాయి. తపి, ప్రసిద్ధి చెందిన జాతరలు :- జానపదులు ప్రతి గ్రామంలో గ్రామదేవతలకు జాతరలు, ఉత్సవాలు, కొలుపులు లాంటివి తరచు చేస్తూనే ఉంటారు. ఈ కార్యక్రమాల్లో ఆనందోత్సవాలలో పాల్గొంటూ వారివారి పద్ధతుల ప్రకారం ఆనవాయితీగా జనమంతా ఒకచోట కలిసి జాతరలు జరుపుకుంటారు. కష్టించి పనిచేసే జానపదులకు జాతరలంటే ఎంతో ప్రీతి, జానపదుల ఆతా

మతాచారాలు, సంప్రదాయాలు, సంస్కృతి మనకు ఈ జాతరల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.సమాజంలోని వ్యక్తులు కొన్ని నమ్మకాలను, విశ్వాసాలను నమ్ముతూ మతపరంగా జరుపుకునే ఆచారవిశేషాలే ఈ జాతరలు, పండగలు. మతం అంటే “బిలీఫ్‌ ఇన్‌ స్పిరిచ్యువల్‌ థింగ్స్‌” అని అంటాడు బి.టైలర్‌ పండితుడు. జానపదుల జీవితంలో జాతరలు, ఉత్సవాలు ఒక భాగమైపోయాయి. వీటిలో కొన్ని సంప్రదాయ బద్ధంగా ఉంటే మరికొన్ని మూఢధాచారాలకు నిలయమై ఉన్నాయి. (గ్రామీణులకు గ్రామదేవతల పట్ల భక్తి, భయం ఎక్కున వారిని సంతృప్తి పరచకపోయినా, వారి అనుగ్రహం లేకపోయినా గ్రామాల్లో అరిష్టాలు కలుగుతాయనే నమ్మకం, భయం వాళ్ళలో ఉంది. అందుకే గ్రామదేవతలను, జాతరలు, కొలుపులతో సంతృప్తి పరచి వారి అనుగ్రహాన్ని పొందితే గ్రామాలను, ప్రజలను ఎల్లప్పుడు రక్షిస్తారని వారి ప్రగాఢ విశ్వాసం. జానపదుల్లో ప్రాచుర్యం పొందిన కొన్ని జాతరలు. 1౫ గంగ జాతర 2) పైడి తల్లి జాతర 3) ఎల్లమ్మ జుతర త్త) ద్రౌపదమ్మ జాతర 5) పోశమ్మ జాతర 6) చౌడమ్మ జాతర ళా ఉజ్జయిని మహంకాళి జాతర త్రి మాతమ్మ జాతర రి అంకాలమ్మ జాతర 10) సమ్మక్క-సారలక్క జాతర 11) కనక మహాలక్ష్మి జాతర 12) కొమురవెల్లి జాతర 19) కొరివి జాతర 14) వేములవాడ జాతర మొదలగునవి.

1. గంగమ్మ జాతర: -

గంగమ్మ తల్లి (గ్రామాన్ని దుష్ట శక్తుల నుండి రక్షిస్తుందని ఆమెకు పూజలు, శాంతి జరిపిస్తే అనేక బాధలు, రోగాలు తగ్గిపోతాయని పల్లె (ప్రజల నమ్మకం. ఆమెను శాంతింప చేసి ఆతల్లి అనుగ్రహం పొందడానికే జాతరలు, కొలుపులు, నిర్వహిస్తారు. గంగమ్మను యాదవులు కులదేవతగా పూజిస్తారు. అంతేగాకుండా జానపదులు జలదేవతగా పూజిస్తారు. అత్యంత వైభలోపేతంగా జరిపే జాతరల్లో గంగమ్మ జాతర ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. తిరుపతి గంగజాతర విశేష ప్రాచుర్యం పొందింది. గంగజాతర ఆంధ్రదేశంలోనే గాక ఇతర రాష్ష్రాలయిన తమిళనాడు, కర్ణాటకలలో ఘనంగా జరుపుకుంటారు.

గగామం వెలుపల వేప, రావి చెట్ల క్రింద ప్రతిష్టించిన కొయ్యతో చేసిన విగ్రహాన్ని గంగమ్మ జాతరలో ఊరేగిస్తారు. గంగమ్మ జాతరలో బలులతోపాటు దున్నపోతును బలి ఇస్తారు. పలు వేషాలు ధరిస్తారు. ఎన్నో కళారూపాలు ప్రదర్శించబడతాయి. భక్తితో చిందులు త్రొక్కుతూ నృత్యాలు చేస్తారు. గంగమ్మ పై జానపదులకు అపార భక్తి విశ్వాసాలు.

2, 'పైడి తల్లి జాతర :-

క్రీ.పూ. 17వ శతాబ్దానికి చెందిన పూసపాటి రాజుల కులదేవత అయిన పైడి తల్లి (గామ దేవతగా ప్రసిద్ధిచెందినది. ఈ మేరకు నిత్యపూజలు, ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. అందులో ముఖ్యమైనవి సిరిమాను ఉత్సవం, ఉయ్యాల కంబాల, ఇలా అమ్మవారికి నెలరోజులు పూజలు జరుగుతాయి.

తరతరాల జానపద సంప్రదాయలకు వారసత్వంగా విజయనగర పైడిమాంబ జాతర ప్రతి సంవత్సరం విజయదశమి తరువాత వచ్చే మంగళవారం రోజున సిరిమాను ఉత్సవంగా జరపడం ఆచారంగా వస్తుంది. విజయనగరం రైల్వేస్టేషన్‌కు ౩ కి.మీ. దూరమున రహదారి (మూడు లాంతరుల) వద్ద శ్రీ పైడి తల్లి అమ్మవారు 1924లో వెలిసినట్లు తెలుస్తుంది. ఈ ఆలయ నిర్వహణ విజయనగరం రాజావారి ఆధీనంలో ఉండేది. 1966లో ముట్లపాలేంరాజులు, ఆ తర్వాత పి.వి.జి.రాజు, రాజా సాహెబ్‌ వారి ఆద్వర్యంలో అభివృద్ధి చేయబడింది. ఈ ప్రాంతంలో ఏపని ప్రారంభించినా ఎంతో శక్తి మంతురాలుగా, కరుణా స్వరూపినిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ దేవతకు మొక్కి మొదలుపెడతారు. పూరి జగన్నాధ ఉత్సవంలా ఇచ్చట సిరిమాను

ఉత్సవం ఎంతో వైభవంగా జరుపబడుతుంది. ఈ జాతరను చూడడానికి లక్షలాది జనం తరలివస్తారు. పూర్వం రాజులు పైడిమాంబ జాతరలో భాగంగా జరిగే సిరిమాను ఉత్సవంలో జరిగే ఊరేగింపులో తెల్లపినుగు అంబారిపై ఎక్కి ఊరేగింపులో పాల్టోనేవారట. అదే ఆచారం తర్వాత రధం రూపంలోకి మారింది. సిరిమాను జాతర ఉత్సవం తర్వాత సిరిమానుకు వేలాదిమంది పూజలు చేసి మాను యొక్క పెడుముక్కలను తమవెంట తీసుకువెళతారు. రైతులు, వాటిని నాగలివద్ద ఉంచి పూజిస్తారు. ఇలా చేయటం వల్ల పంటలు బాగా పండుతాయని వారి నమ్మకం. ఓరిస్సా, మధ్యప్రదేశ్‌, తమిళనాడు, కర్ణాటకల నుండి ఎందరో భక్తులు ఈ పైడి తల్లి జాతరలో పాల్గొంటారు. త్ర ఎల్లమ్మ జాతర :-= జానపదులు పూజించే గ్రామదేవతల్లో ఎల్లమ్మ అత్యంత ప్రసిద్దిచెందిన దేవత, ఈమెనే రేణుకా దేవియని, ఏకవీర అని, మహురమ్మ అని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు. ఎల్లమ్మను కర్ణాటకలో “ఏడుకోళ్ళద ఎల్లమ్మ” అని పిలుస్తారు. ఈ దేవతకు జరిగే జాతరకు లక్షల్లో జనం వస్తారంటే ఈ దేవతకు ఎంత ప్రాచుర్యం ఉందో తెలుస్తుంది. ఎల్లమ్మను ఆంధ్రలోనే గాక, తమిళనాడు, కర్ణాటక, మహారాస్త్రములలో క్రూడ్రా ఆరాధిస్తారు. జమదగ్ని భార్య రేణుకాదేవిని గ్రామీణులు ఎల్లమ్మ దేవతగా పూజిస్తారు, ప్రతి (గ్రామంలో (గ్రామాలను రక్షించే దేవతగా, స్పోటక దేవతగా, పిల్లలు లేనివారికి పిల్లల నిచ్చే దేవతగా పేరుపొందింది. వకవీరగా [క్రీడాఖిరామంలో వర్ణించబడింది. కరీంనగర్‌ జిల్లాలో ఎల్లమ్మను పూజించే విధానం పాటలో చూడండి. “ఏడేడు బోనాలతోను ఏడేడు జమడికల తోను కొల్లూరు ప్రజలంతా ఎల్లమ్మను కల్ల లొట్లాతో కోడిపుంజులతో సారా సీసాలతో గొట్టె పోతులతో ఎల్లమ్మ గొల్లూరు వేడుకతోను”

జమిడికల వాయిస్తూ, బోనాలతోను, సార కల్లులొట్లతో, కోడిపుంజు, గొత్జెపోతులతో జాతరలో ఎల్లమ్మను కొలుస్తారని తెలుస్తుంది. ఎల్లమ్మ జాతర మన ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే గాక ఇతర రాష్ట్రాల్లో కూడ అత్యంత ఘనంగా నిర్వహించబడతాయి. ఈ జాతరకు అసంఖ్యాకంగా జనం వస్తారని తెలుస్తుంది.

4 (ద్రౌపదమ్మ జాతర :-

జానపదులు ద్రౌపదమ్మను పాండవుల పత్నిగా, దుష్టుడైన దుర్యోదనుని చంపడానికి అవతరించిన శక్తి స్వరూపిణిగా, ఆది శక్తిగా భావించి పూజిస్తారు. (గ్రామాల్లో ద్రౌపదమ్మను ప్రతిష్టించి తిరునాళ్ళు, జాతరలు జరుపుతారు. నిండుసభలో దుశ్శసేనుని చే అవమానించబడి అందుకు ప్రతీకారంగా భీమునిచే చంపించి వాడి రక్తంలో కురులను తడిపిన శక్తి స్వరూపినిగా ద్రౌపతి మనముందు నిలుస్తుంది. చాలా గ్రామాల్లో ఈమెకు గుడులున్నాయి. ద్రౌపతమ్మను పూజిస్తే కోరికలు, కష్టాలు తీరుతాయని విశ్వసించి గ్రామ ప్రజలు తిరునాళ్ళు, జాతరలు జరిపిస్తారు.

5. పోశమ్మ జాతర :-

పోశమ్మను స్పోటకమనే భయంకరమైన వ్యాధికి సంబందించిన దేవతగా గ్రామ ప్రజలు నమ్ముతారు. బోచు+అమ్మ-బ్రాచమ్మ అంటే ప్రజలను బోచే (కాపాడే) అమ్మ అని అర్ధం. ఈ (బ్రోచమ్మ పదమే క్రమంగా (బోచమ్మ-బోచమ్మ-పోశమ్మ- పోచమ్మగా రూపాంతరం చెందింది. అమ్మవారు, అమ్మతల్లి, తట్టుతల్లి అనికూడ పోశమ్మను పిలుస్తారు.

అమ్మతల్లి (మశూచి) వచ్చిన వారికి మందులిస్తే తగ్గవని ఈ దేవతకు 'మొక్కికేనే అవి తగ్గుతాయని గ్రామ ప్రజల నమ్మకం అలా ఆమెకు (మొక్కి ఆరగింపులు, బోనాలు, సాకలు పెడతారు. ఒక్కోక్కప్పుడు ఈ వ్యాధి గ్రామాల్లో ఎక్కువగా ఉంటే (గ్రామస్థులు ఆమెను శాంతింపచేయడానికి భక్తితో పూజించి జాతరలు చేసి ఆమె అను[గహం కోరుకుంటారు. తెలంగాణలో ఎక్కువగా ఈమెకు జాతరలు జరుగుతాయి. పోశమ్మకు ఘనంగా బోనాలు సమర్చించి బలులతో సంతృప్తి పరచి పూజిస్తారు.

6. చౌడమ్మ జాతర :-=

ఈ చౌడమ్మ అన్నపదం బహూశ కర్ణాటక ప్రాంతం నుండి వచ్చినట్లు తెలుస్తుది. కర్ణాటకలో ఎల్లమ్మ కధకులు బవనీలు ఉపయోగించే జమిడికా వాయిద్యాన్ని చౌడిక

ఆ

అన్న పేరుతో పిలుస్తారు. ఈ చౌడికను కేవలం సంగీత వాయిద్యంగానే గాకుండా దాన్ని ఓపవిత్ర వాయిద్యంగా గుర్తిస్తారు. అమ్మవారికి ప్రీతికరమైన చౌడిక వాయిద్యాన్నే చౌడమ్మగా పిలిచి ఉంటారు. దాంతో ఎల్లమ్మను చౌడమ్మగా వ్యవహరించడం జరిగి ఉంటుంది. ఈ దేవతను త్రిపురసుందరి, చాముండేశ్వరి దేవతల అంశంగా భావిస్తారు. ఈమేరకు ప్రతి ఏట కొలుపులు, జాతరలు, ఘనంగా జరిపిస్తారు. చౌడమ్మ దేవత లోగడ వీరక్షత్రియులకు కులదేవత, వారి వివాహ, శుభ సందర్భాల్లో చౌడమ్మను పూజిస్తారు. చౌడమ్మ తిరునాళ్ళు ఉగాది తర్వాత చేస్తారు. వివిధ కులాల వారు వివిధ పేర్లతో ఈ దేవతను ఆరాధిస్తారు. 7. ఉజ్జయిని మహాంకాళి జాతర :- తెలంగాణలో జరుపుకునే అతి పెద్ద జాతరలలో బోనాల జాతర అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినటువంటిది. ప్రతి సంవత్సరం ఆషాడ మాసంలోజరిగే ఈ జాతరకు అనేక ప్రాంతాల నుండి లక్షలాది జనం వచ్చి అమ్మవారిని దర్శించుకుంటారు. బోనాల సమర్పించుకుంటారు. ఈ జాతరనే లష్మరుబోనాలు, మహాంకాళి జాతర అంటారు. ఈ ఉత్సవాలు మొదలు గోల్కొండ కోటలోని జగదాంబికా దేవాలయంలో ప్రారంభమయి, తర్వాత సికింద్రాబాద్‌ పాతబస్తీల్లో అత్యంత వైభవంగా జరిగి చివరకు ముగింపు ఉత్సవాలు కూడ జగదాంబిక ఆలయంలోనే నిర్వహిస్తారు. 8 మాతమ్మ జాతర :- మాతమ్మను శక్తి రూపంగా భావించి పూజిస్తారు. సంవత్సరానికి ఒకసారి క్ర మేరకు జాతర జరుగుతుంది. మాదిగల కులదేవత మాతమ్మ మాదిగ వాడల్లో గుడులు కట్టబడి వారిచే పూజలు అందుకుంటుంది. శిలలతో గాని, కొయ్యలతో గాని చేసిన విగ్రహాన్ని మాతమ్మగా పూజిస్తారు. 9. అంకాలమ్మ జాతర :- అంకాలమ్మ శూద్రులకు కులదేవత అంటురోగాలను తొలగించే దేవతగా ప్రసిద్ధి. అంకాలమ్మను అంకమ్మ అని గూడ అంటారు. ఈమె పోతరాజు ఏడుగురు అక్కాచెళ్ళెళ్ళలో ఒకరుగా ప్రతీతి. మహంకాలమ్మ పేరే వికృతి చెంది, మహాంకాలమ్మ, అహాంకాలమ్మ-అంకాలమ్మగా మార్పు చెంది ఉంటుంది. కొన్నిచోట్ల ప్రతి ఏటా మరికొన్ని చోట్ల 3 సంవత్సరముల కొకసారి ఈమెకు జాతరలు చేస్తారు. అంకమ్మకు మొక్కితే ఆ దేవత పేరు పెట్టుకుంటే గ్రామ ప్రజల్ని కాపాడుతుందని వారి నమ్మకం. ఆ౭

10. సమ్మక్క-సారాలక్క జాతర :- ప్రతిష్టాత్మకమైన ఈ సమ్మక్క-సారాలమ్మ జాతర వరంగల్‌కు 110 కి. మీ. దూరన మేడారం గ్రామంలో మహా వైభవోపేతంగా జరుగుతుంది. దీన్నే మేడారం జాతర అంటారు. మేడారంలో కొలువు దీరిన సమ్మక్క-సారలమ్మ జాతరకు 30 లక్షలపైగా జనం వస్తారంటే దీనికెంత ప్రాచుర్యముందో తెలుస్తుంది. ఇది గిరిజనుల జాతరగా ప్రసిద్ది చెందింది. భక్తులు ఇచ్చటి గద్దెల వద్ద తమ మొక్కులు తీర్చుకుంటారు. గిరిజనులు దేశవ్యాప్తంగా ఈ ఉత్సవంలో పాల్గొనడం విశేషంగా చెప్పుకోవచ్చు. సమ్మక్క-సారాలమ్మ తల్లికూతుళ్ళు ఇక్కడ దేవతలుగా వెలిసారు. ఇక్కడ జరిగే సంప్రదాయ ఆచారాల్లో పబ్బా, శివసతి చెప్పుకోదగ్గవి. పిల్లలు లేని వారిని ఈ శివసత్తి పూనకంలోకి వెళ్ళి పిల్లలు కలిగేందుకు దీవిస్తుంది. ఇలా చాల మంది తమకు వారి దయవల్లే పిల్లలు పుట్టారని, పిల్లల తలవెంట్రుకలను ఆ దేవతకు సమర్పించుకుంటారు. ఆ తర్వాత లక్షల మంది ఇక్కడి జంపన వాగులో పవిత్ర స్నానం చేస్తారు. గిరిజన తల్లితండ్రులు ఈ శివసత్తుల చేత పూజలు చేయించి తమ కూతుళ్ళకు మంచి భర్తలు దొరకాలని (మొక్కుకుంటారు. తరతరాల వారసత్వాన్ని కాపాడుకుంటూ గిరిజనులు, ప్రవాసాంధ్రులు కూడా ఈ జాతరకువచ్చి పూజలు చేయడం నిజంగా చెప్పుకోదగ్గ విశేషం. కోరికలు నెరవేరిన భక్తులు ఈ ఉత్సవ సమయమున అమ్మవారి గద్దెలు దర్శించి ధనరూపేణా, వెండి, బంగారు వస్తు రూపేణా (మొక్కుబడులు చెల్లించుకుంటారు. ఇక్కడ కోడేదూడలను సమర్పించడం ప్రత్యేకత. ఎంతో అట్టహాసంగా ఘనంగా జరిగే ఈ జాతర హైందవ సంస్కృతికి ప్రతీకగా ప్రాముఖ్యతను సంపాదించుకుంది.

11. కనకమహాలక్ష్మీజాతర :- విశాఖపట్టణం బురుజు పేటలో నెలకోని ఉన్న శ్రీ కనకమహాలక్ష్మీ అమ్మవారు చాల పురాతనమైనది. ఈమె విశాఖరాజుల ఇలవేలుపు అని తెలుస్తుంది. వర్ణ, వర్గ, వివక్షత బేధాలు లేకుండా పూజారి ప్రమేయం లేకుండా ఎవరికి వారే స్వయంగా పసుపు కుంకుమ పూజలు చేసి, అమ్మవారికీ కొబ్బరికాయ కొట్టి దేవిని పూజించే సంప్రదాయం ఈ అమ్మవారి ప్రత్యేకత, సకల శుభాల కోసం నిత్యం విశాఖ ప్రజలు ఈ దేవిని ఆరాధిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం వార్షికోత్సవాలు, జాతరలు, భక్తి (శద్ధలతో జరుగుతాయి. లక్షలాది ప్రజలు ఈ ఉత్సవంలో పాల్గొంటారు.

12. కామురవెల్లి జాతర :- తెలంగాణలో ప్రసిద్ధి చెందిన జాతరలలో కొమురవెల్లి జాతర ఒకటి. జానపదులు దీన్నే కొమైల్లి జాతర అంటారు. ఇది వరంగల్‌ జిల్లా కొముర వెల్లి గ్రామమున కలదు. ఇక్కడ వెలసిన స్వామి మల్లికార్జున స్వామి, ఇతన్నే క్లుప్తంగా ప్రేమతో కొమెల్లి మల్లన్న అని పిలుచుకుంటారు. గ్రామీణులు ఇక్కడ ఎంతో అట్టహాసంగా జాతరలు భక్తి శద్ధలతో జరుపుకుంటారు. ము

13. కారివి జాతర :- కురవి వీరభద్ర స్వామి ఆలయము వరంగల్‌కు 90కి.మీ దూరంలో ఉంది. రాష్ట్రంలోని (ప్రసిద్ది గాంచిన పుణ్యక్షేత్రాల్లో ముఖ్యమైంది. ఇది శ్లైవక్షేత్రం, అత్యంత 'ప్రాచీనమైనది. ఎందరో గిరిజనులకు ఆరాధ్యదైవం. ఆంధ్ర నుండె గాక అనేక 'ప్రాంతాల్లో నుండి భక్తులు వచ్చి వీరభద్రుని దర్శించుకుంటారు. ఎంతో పేరుపొందిన ఈ క్షేత్రంలో ప్రతి ఏట మహాశివరాత్రిలో జాతర మొదలవుతుంది.

14. వేములవాడ జాతర (ఎముడాల జాతర) :- జానపదుల వేములవాడ జాతరను ఎమ్హాల జాతరగా పిలుస్తారు. తెలంగాణలో ఇది ప్రసిద్ధి చెందిన జాతరగా పేరుపొందింది. కరీంనగర్‌ సిరిసిల్లా లోని వేములవాడలో శ్రీ రాజరాజేశ్వర స్వామి కొలువైయున్నాడు. ఈ ఆలయం వేయి సంవత్సరముల పురాతనమైనది. ఈ క్షేతంలో శివకేశవులు, రాజరాజేశ్వరి, మహిషాసురమర్ధని, బాలాత్రిపుర సుందరి, మహాలక్ష్మీ, బద్ది పోచమ్మల ఆలయాలు ఉన్నాయి. అందుకే ఈ క్షతం మహిమాన్వితమై, వివిధ మత సంస్కృతులకు నిలయమై ఉన్నది. ముఖ్యంగా ఇది శైవక్షేత్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇక్కడ ఉన్న బద్ది పోచమ్మ లేక శీతల దేవికి నిత్యపూజలు జరుగుతాయి. ప్రతి మాఘమాసంలో గొప్పజాతర జరుగుతుంది.

ఇక్కడున్న వల్గుబండ మహిమవల్ల తమ కోరికలు తీరుతాయని భక్తులు నమ్ముతారు. ఈ దేవాలయంలోని కోడేస్టంబాలు ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందాయి. స్వామి కృపతో సంతానం పొందినవారు, భూత ప్రేత బాధలు తొలగినవారు ఇక్కడ కోడెలను కట్టి తమ (మొక్కుబడులను తీర్చుకుంటారు. మరికొందరు స్వామికి కోడ్రైలన్స సమర్పిస్తారు. ఈ వింత ఆచారం ఇక్కడ ఓ ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది. ఇచ్చట జరిగే జాతరకు వివిధ (ప్రాంతాల నుండి అసంఖ్యాక జనం వస్తారు.

జానపదుల జాతర్లలో గొడవలకు, ఆడంబరాలకు, మత ఘర్షణలకు ఎలాంటి అవకాశం ఉండదు. మొక్కుబడుల మీద డబ్బు ఎక్కువగా వృధా చేయరు. మంత్రాలు, శ్లోకాల గురించి అంతగా పట్టించుకోరు. తమకు తోచిన విధంగా భయం, భక్తితో మొక్కుకుంటారు. కాని నేడు ఎన్నో గ్రామ దేవతాలయాల్లో ముఖ్యంగా పట్టణాల్లో, నగరాల్లో ఉన్న దేవతలకు శిష్టదేవతల్లాగే నిత్యపూజలు, ఉత్సవాలు, జాతర్లలో శాస్త్రోకంగా పూజలు నిర్వహించబడుతున్నాయి.

ఈ విధంగా జానపదులు గ్రామదేవతలకు పూజలు, జాతరలు, కొలుపులు, ఉ త్సవాలు, తిరునాళ్ళు నిర్వహించి ఆయా దేవతలను సంతృప్తి పరచి వారి కరుణా కటాక్షములతో ఊరంతా సుబిక్షమై, సుఖశాంతులతో ఉండాలని కోరుకుంటారు.

ఆ౪౭

1. త్రామదేవతలు - శిష్ట దేవతలు

1. మానవ పరిణామ క్రమం - దైవభావన
2. మాతృదేవతారాధన
3. జానపదుల ఆరాధన పద్ధతులు శ) (గ్రామదేవతలు - చారిత్రిక వికాసం
4. (గ్రామదేవతల లక్షణాలు
5. [గ్రామదేవతల గుడులు - రూపాలు
6. గ్రామ రక్షణ
7. ప్రీ పురుష దేవతలు
8. ఊరేగింపు - పూజా విధానం
9. గ్రామదేవతల్లో ఉపదేవతలు
10. బలి సాంప్రదాయాల నేపథ్యం
11. [గగ్రామదేవతలపై ద్రవిడ, ఆర్య సంస్కృతుల ప్రభావం
12. వేద దేవతలు కేశ) (గ్రామదేవతలు -శిష్ట దేవతలకు మధ్యగల తారతమ్యములు
13. శక్తి రూపాలు
14. గ్రామదేవతల పొటలు
15. ఫోటోలు క్షి మానవపరిణామక్రమం-దైనభావన ఫ్‌ మనం నివసిస్తున్న భూమి సుమారు 880 కోట్ల సం॥ల క్రితం ఏర్పడిందని శాస్రజ్డులు అంచనా వేస్తున్నారు. భూమికి 15కోట్ల కి.మీ.దూరంలో సూర్యుడు ఉ న్నాడు. మనకు చాలా దగ్గరలో ఉన్న నక్షత్రం సూర్యుడు 15 లక్షల కి.మీ.వ్యాసం కలిగి దాదాపు 650 కోట్ల సంవత్సరాల వయస్సు కలిగి ఉన్నాడు. ఈ సూర్యగర్భం నుండి సౌర కుటుంబం లోని గ్రహాలన్నీ ఏర్పడ్డాయని తెలుస్తుంది. చంద్రుడు 55 వేల కి.మీ.వ్యాసం కలిగి భూమికి 5 లక్షల కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాడు. ప్రారంభంలో భూమి నూర్యునిలాగే ద్రవపదార్ధములతో అగ్ని గోళంగా ఉండేది. క్రమ క్రమంగా కొన్ని కోట్ల సంవత్సరాల పరిణామ క్రమంలో భూమి పైభాగం చల్లబడి ఘనరూపాన్ని పొంది అనేక ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల భూమిపై వాతావరణం ఏర్పడింది. వర్షాలు కురవడం, నదులు, సముద్రాలు ఏర్చడడం జరిగింది. ఆ తర్వాత ఎన్నో సంవత్సరాలకు సముద్రంలో నాచు, మొక్కలు పుట్టాయి. ఆక

పిదప నీటిలోను, భూమి మీద చెట్లు, వృక్షజాతులు అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ దశలో సముద్రపు నీటిలో జీవులు తల్లిగర్భంలో వుండే వాతావరణం లాంటి మంచుగడ్డల క్రింద భాగాన ఏకకణజీవిగా పుట్టి క్రమంగా ప్రాణం గల జీవిగా ఏర్పడింది. ఇలా ఆ ప్రాణి నుండి అభివృద్ధి చెందిన కొన్ని జల జీవులు రూపుదిద్దుకున్నాయి. మరికొన్ని లక్షల సంవత్సరాల తర్వాత జరిగిన అనేక పరిణామ క్రమంలో ఆ జలప్రాణుల్లో కొన్ని భూమి పైకి ప్రాకి భూమిపైన ఉండే పరిస్థితులకు అనుకూలంగా బ్రతకడానికి అలవాటుపడ్డాయి. ఇప్పుడు మనం చూస్తున్న జీవరాశి అదే. భూమిపైన సంచరించే లక్షలాది జీవరాశుల్లో చింపాంజీ, గొరిల్లా, అనే జంతువుల నుండి 4౦లక్షల నంవత్సరాల క్రితం మానవుడి రూవం సంతరించుకోవడం మొదలయింది. మానవుడికి దాదాపు 40వేల సంవత్సరాల నుండి ఒకరితో ఒకరు మాట్లాడే లక్షణం మొదలయ్యింది. ఇతర జీవరాశుల మాదిరిగానే మానవులు కూడ ప్రకృతిలో లభించే జంతువులు, కాయలు, ఆకులు, దుంపలు తింటూ జీవించారు. దాదాపు 15-20వేల సంవత్సరాల నుండి మనిషి భూమిని ఉత్పత్తి సాధనంగా గుర్తించి వర్షాధారంతో ఆహారాన్ని పండించుకాని తినే లక్షణాన్ని నేర్చుకున్నాడు. పంటలు పండించుకుంటూ, తెలివిని పెంచుకుంటూ, సంచార మానవులుగా ఉండే స్థితి నుండి, స్థిర నివాసం ఏర్పర్పుకునే న్థారాక్రి ఎదిగారు. దీంతో మానవ పరిణామ క్రమంలో ఎంతోమార్చు వచ్చింది. ఇలా కొంత స్థిర పడ్డ దశలో మనిషికి ప్రకృతిలో జరిగే భూకంపాలు, తుఫానుల్సు వరదలు, అగ్ని ప్రమాదాలు (దావాగ్ని) మొదలగు వాటికి మొదట్లో కారణాలు తెలియలేదు. వీటన్నింటికి భయపడిన ఆదిమ మానవుడు వీటి వెనక ఏదో అదృశ్య శక్తి పనిచేస్తుందని భావించి, దాన్నే దైవమని ఊహించుకున్నాడు. కానీ ఆదెలా ఉ ంటుందో మాత్రం వాడికి తెలియదు. ఆ శక్తి తమను రక్షిస్తుందని, కోపమొస్తే శిక్షిస్తుందని మాత్రం గ్రహించాడు. దాంతో దైవం కూడ తమవంటి ఆకారమే కలిగి ఉంటాదని భావించాడు. అలా ఆనాటి మానవులు తమలాంటి రూపాన్నే దేవుడికిచ్చారు, ఓ ఆకారాన్ని సృష్టించారు. దాన్ని ఆరాధించారు, ఆలయాలను కట్టించారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో రాజ్యాధినేతలు, మతాధికారులు మేము కూడా దైవ (పతినిధులమంటూ బయలుదేరారు. తమ అధికారాన్ని పదిలంగా ఉంచుకునేందుకు మతాలను, మతాధికారులను సృష్టించి, ఎన్నెన్నో నియమనిబంధనలను ఏర్పాటు చేసి, ఆ దైవ నమ్మకాలను ప్రజలు నమ్మేలా చేసుకుంటూ వచ్చారు.

దైవం సర్వోతృష్టమైనదని ప్రజలకు మతాధికారులు, రాజులు చెబుతూ, ఎత్తయిన కొండలపైనా, ఎన్నో ప్రాంతాలలో, నగరాల్లో అనేక దేవాలయాలను నిర్మించి ప్రజలందరూ ఆరాధించేలా చేస్తూవచ్చారు. ఈనాడు ప్రసిద్ధిచెందిన దేవాలయాలన్నీ రిచేత నిర్మించబడ్డవే. కొందరు రాజులు, మఠాధిపతులు ఏకంగా తామే దైవ

స్వరూపులమని ప్రచారం కూడ చేసుకున్నారు. ఈ దేవతలకు, దేవాలయాలకు అనేక గాధలు కల్పించి, స్థల పురాణాలుగా ప్రచారం చేసి ప్రజల్లో దైవభక్తిని పెంచుకుంటూ వచ్చారు.

2, మాతృదేవతారాధన :-

ప్రాచీన మానవుడి తొలి దైవం సీ. ఆదిమ కాలంలో తొలిసారిగా వ్యవసాయం కనిపెట్టింది స్తీ పురుషులు ఆహారం కోసం తమ నివాసాలనుండి దూరంగా వెళ్ళినప్పుడు, స్త్రీలు తమ చుట్టు ప్రక్కల ప్రాంతాల్లో పక్షులు విసిరేసిన దాన్యపు గింజలు మొలకెత్తడం, జాగ్రత్తగా పరిశీలించి ఆ జ్ఞానంతో, వ్యవసాయానికి నాంది పలికారు. వ్యవసాయం కనిపెట్టిన స్త్రీకి సంతానం కనే శక్తి ఉంది అంటే భూమి కున్న సృజనాత్మక శక్తి ఆమెలో కూడ ఉందని, భూమికి గల అద్భుత శక్తులు ఆమెలో కూడ ఉన్నాయని మానవుల నమ్మకం. స్త్రీని సృష్టికి ప్రతిరూపంగా భావించారు, సృష్టి క్రమాన్ని నడిపే శక్తిగా గుర్తించారు. మాతృమూర్తిగా, భార్యగా ఆమెను గౌరవించారు. ఈ కారణాల వల్ల మాతృదేవతల పుట్టుకకు అవకాశం ఏర్పడింది. స్రీలు తమ సంతానాన్ని రక్షించుకున్నట్టుగానే తల్లిదేవతలు జనులందరిని కాపొడుతారని నమ్మారు. ఇలా ఆవిర్భవించిన స్త్రీ దేవతలు ప్రపంచమంతటా ఉ న్నారు.

మెక్సికోలో ధాన్యదేవతను ఆరాధిస్తారు. టోంగా దీవులలో “ఆలో ఆలో” అనే దేవిని. గ్రీసులో “డేమిటర్‌ను”, రోమనులు “పెరిన్‌ను” పంటలకై పూజిస్తారు. వీరంతా స్రీ దేవతలే. వ్యవసాయం కనిపెట్టిన దశలో సృజింపబడిన ఈ స్త్రీ దేవతలకు వ్వవసాయ సంబంధంగా అత్యంత ప్రాధాన్యత ఉంది. జానపదులు వ్యవసాయక జీవులు కాబట్టి వారి ఆచార సంప్రదాయాల్లో తల్లి దేవతలకే అగ్రస్థానం ఇచ్చారు.

మానవుడు దుష్టశక్తుల బారినుండి రక్షించుకునేందుకుగాను తనకు కనిపించని సర్వశక్తివంతమైన దేవతను ఊహించుకుని అందుకు అనుగుణంగా రూపాన్ని ఏర్చర్చుకున్నాడు. అట్టి దేవతా భావం నుండి పుట్టిన మొదటి రూప కల్పననే తల్లిదేవత, అమ్మదేవత లేక మాతృదేవత అంటారు. వివిధ దేశాల సంస్కృతులను పరిశీలించినట్టయితే అందులో మాతృదేవతకు సంబంధించిన అనేక విషయాలను గమనించవచ్చును.

ఆ

తూర్పు మధ్యధరా (ప్రాంతానికి చెందిన దక్షిణ, ఉత్తర దేశాల నాగరికతలను పరిశీలించిన పురాతత్వవేత్తలు మాతృదేవతారాధన అతి పురాతన కాలం నుండి ఉన్నట్లు రుజువు చేశారు. ఈజిప్టియన్లకు, రోమన్లకు, గ్రీకులకు చెందిన ఐసిన్‌, సెరిస్‌, డెమెటర్‌, వంటి మాతృ దేవతలకు మధ్యదరా సంస్కృతికి చెందిన మాతృదేవతే మూలకారణం అని తెలుస్తుంది. ఈ మాతృదేవతలను భూమాతగా బావించి గ్రీకులు “గియా” అని, రోమనులు “తెల్లస్‌"అని పిలిచేవారు. ఒకప్పటి నాగరిక దశలో సైతం నాటి ఆదిమవాసులు భూమిని, ప్రీని రెంటిని సృజనాత్మకమైనవిగా భావించారు. అందుకే మనకు సర్వపదార్థాలు సృష్టించి ఇస్తున్న భూమని తల్లిగా పూజిస్తారు. అలాగే స్త్రీని కూడ మాతృదేవతగా గుర్తించారు. ఆర్యులు భారత దేశానికి రాక పూర్వమే అనార్యుల్లో మాతృదేవతారాధన ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. హరప్పా మొహంజదారో త్రవ్వకాలలో బయల్పడిన ముద్రికలను పరిశీలిస్తే ఒక ముద్రిక పై స్రీని తలక్రిందులుగా చిత్రించి ఆమె రెండు కాళ్ళమధ్యలో గర్భం నుండి చిగుర్లు, మొక్కలు, మొలకెత్తినట్లు చూపబడి ఉంది. మరోముద్రికపై వృక్షం మధ్యలో స్రీ చిత్రించబడింది. తర్వాత కుషానుల, కాలానికి చెందిన మరో ముద్రికపై యక్షిణి తలపై వృక్షాన్ని చిత్రించడం వుంది. అప్పటి సింధునది లోని ద్రవిడ నాగరికతకు, ఈజిప్టు, సుమేరు, క్రేట్‌, బాబిలోన్స, హిట్టేట్స్‌ తెగల సంస్కృతికి దగ్గరి పోలికలు ఉన్నాయి. హరప్పా, మొహంజదాఠో (తవ్వకాల వల్ల సింధునాగరికతలో మాతృభావన ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. ద్రావిడులకు వ్యవసాయమే ముఖ్యవృత్తి అందుకే సఫలత మీద మక్కువ ఎక్కువ కాబట్టి స్తీ దేవతను పూజించారు. ఇలా వ్యవసాయ దశ నుండి మాతృ దేవతారాధన మొదలయ్యింది. సృష్టికి కావలసిన శక్తులు భూమి యందు స్త్రీ యందు కలవని వారు భావించారు. అందుకే స్త్రీని శక్తి స్వరూపినిగా గుర్తించారు. ఇలా వారి భావాలకు అనుగుణంగా దేవతలు సృష్టింపబడ్డారు. మాతృ స్వామిక వ్వవస్థ నుండి పితృస్వామిక వ్యవస్థలోకి అడుగు పెట్టినా ఇంకా వ్యవసాయ దేవతలుగాస్తీలే కొనసాగుతున్నారు. ఆర్యులది పితృ స్వామిక వ్వవస్థ, వారు ఆరాధించే దేవతలు ఇంద్రుడు, వరణుడు, సూర్యుడు, భూమి, ఆకాశం, అగ్ని వాయువు మొదలగువారు. ఆర్యులు కూడ తర్వాత వ్యవసాయ దేవతలుగా స్త్రీలనే ఆరాధించారు. వీరిలో కాళి, దుర్గ, చండి, అదిశక్తి లాంటి వారున్నారు. మనదేశంలో యుగయుగాలుగా మాతృ దేవత ఆరాధన వ్యాప్తిలో ఉంది. ఈ సృష్టికి మూలం మాతృదేవతాయని మన నమ్మకం. దైవం అన్నిచోట్ల ఉండడం

కష్టమని, తలచి మాతృమూర్తులను సృష్టించెనని యూదుల నమ్మకం. మాతృదేవతను సృష్టి, స్థితిలయములకు మూలమని నమ్మి పూజించేదరని “జిర్‌జాన్‌ ఉదడ్రాఫ్‌” మహాశయుడు చెప్పాడు. ప్రాచీనకాలం నుండి ప్రకృతినే పరాశక్తిగా భావించి ఆమెను ఎన్నో పేర్లతో కొలిచెడి వారని ఆమెనే “ఇసిస్‌” అని, మేరియని, దుర్గయని వివిధ పేర్లతో పిలిచారు. ఈ మాతృ దేవతారాధన మనదేశంలో అనేక రూపాల్లో పూజించబడుతూ దినదినాభివృద్ధి చెందుతూనే ఉంది. ప్రఖ్యాత తమిళ మహాకవి, వేదాంతి శ్రీ సుబ్రహ్మణ్య భారతి భగవంతుని పితృదేవతగా కంటే కూడ స్తీ దేవతగా ఆరాధించడం బావుంటుందని చెప్పాడు.

మన సంస్కృతి లాగే మాతృదేవతారాధన కూడ అతి ప్రాచీనమైనది. మొహంజదారో, హరష్పాల సంస్కృతిని బట్టి ఆనాడు మాతృదేవతారాధన బహుళ ప్రచారంలో ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. వేదకాలానికి ముందే మాత్చ దేవత ఆరాధన కలదు. బుగ్వేద సంహితలో దేవి సూక్తం నందు వాగ్దేవత మాతృదేవతకు ప్రతీకయని తెలుస్తుంది. ఈ విశ్వమంతటికీ మూల శక్తిగా చెప్పబడింది. ఆమె అణశ్రితులకు రక్షణ, జయాలను కలిగిస్తుందని వివరించబడింది. ఆధర్వణ వేదం ననుసరించి ఆమెయే ఈ విశ్వమునకు మాతృమూర్తిగా చెప్పబడింది. యజుర్వేదంలో ఆమె అంవికగా వర్ణించబడింది. ఉపనిషత్తులు ఆమెను ఉమయని హైమవతియని ఆమెను కీర్తించినవి. బ్రహ్మండ పురాణములో మాతృమూర్తి విశిష్టతను విపులంగా చెప్పడం జరిగింది.

(బ్రహ్మవైవర్త పురాణం నందు శ్రీకృష్ణ సరమాత్మ మాతృమూర్తిని సేవించనట్లును, పరమశివుడు త్రిపురాసురా సంహారమునకు ముందు దేవి మూర్తిని పూజించెనని చెప్పబడింది. అలాగే బ్రవ్మాదేవుడు మధుకైటబులతోపోరు చేసేటప్పుడు, ఇంద్రుడు దుర్వాసుని శాపమునకు గురి అయినప్పుడు మాతృ దేవతారాధన చేసినట్లు తెలుస్తుంది. తులసి రామాయణంలో సీతాదేవి శ్రీరామున్ని తనకు భర్తగా (ప్రసాదించమని, రుక్మిణి శ్రీకృష్ణుని తనపతిగా చేయమని దేవిని ప్రార్ధించినట్టు, కురుక్షేత్ర యుద్ధమునకు ముందు అర్జునుడు దుర్గాదేవిని పూజించినట్లు భాగవతమునందు చెప్పబడింది.

మంత్రమనగా మానసిక శక్తిని పెంచునదని అర్ధం, అలాగే తంత్రమనగా తనువును రక్షించునది. అమ్మవారిని ఓంకార శక్తి స్వరూపంగా చెప్పడం జరిగింది.

ఓ౦-ఉమ్‌-ఉమగా మారింది.

మాతృదేవతా పూజా విధానం సర్వమతముల యందు ఆచరణలోఉింది. “తారా” అనే మాతృమూర్తి, టిబేటులకు, ఉమ్ము లేక ఉమ్మ బాబిలోనియా లోను, ద్రావిడుల

అమ్మ ఇవన్నీ గూడ ఉమాదేవిని గుర్తు చేస్తున్నాయి. కుషాణుల కాలంనాటి నాణేములు యందును, మౌర్యుల కాలంనాటి పళ్ళెముల యందును పార్వతి దేవి రూపంలుండుట గమనించబడింది. క్రైస్తవులు మేరిమాతను మాతృదేవతగా పూజిస్తారు. భారతదేశములో కాళ్ళ్మీరం నుండి కన్యాకుమారి వరకు అనేక శక్తి పీఠములుకలవు. కేరళయందలి భగవతి, కాళీ, లలితా దేవి, తమిళనాడులో కంచి, కామాక్షి ఇంకా అనేక మంది ర్జామ దేవతలు కలరు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని కనకదుర్గాదేవి, కర్ణాటకలోని చాముండేశ్వరి వి, మహారాష్ట్రంలోని భవాని, రాజస్టాన్‌, గుజరాత్‌లలోని అంబిక, బెంగాళ్‌లోని కలకత్తా కాళీ లేదా దుర్దాదేవి, అస్సాంలోని కామఖ్య, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని రాధ, సీతాదేవి, దుర్దా, మహంకాళి వీరంతా కూడ శక్తి స్వరూపాలే అంటే మాతృదేవతలే. గోపద బ్రహ్మాణ్యములో అదితి భూదేవిగా, ప్రపంచానికి తల్లిగాను చెప్పబడింది. బుగ్వేదమున అదితి, ఇంద్రాణి, మరుణాణి మున్నగు స్త్రీ దేవతలను పేర్కొన్నారు. అదితి దేవతల తల్లి, నక ౯ స్త్రీ పురుష దేవతలను పూజించేవారు. శ్రీ శంకరాచార్యులు దుర్గామాతను ఎన్నో విధములుగా కీర్తించి ప్రార్ధించాడు. ఎందరో పండితులు, వేదాంతులు మాతృదేవతను ఆరాధించి ధన్యులయ్యారు. కాళిదాసు ఉ జ్ఞయిని మహంకాళిని ఆరాధించి ఆమె కరుణా కటాక్షముల వలన మహాకవిగా 'ప్రసిద్దుడయ్యాడు. విక్రమార్మ మహారాజు ఉజ్జయిని మహంకాళి సాక్షత్మారంను పొంది చరితార్జుడయ్యాడు, శివాజీ మహారాజు భవానిదేవి పరమ భక్తుడు. రామకృష్ణ పరమహంస కాళికాదేవి ప్రియమైన భక్తుడు. ఆమెతోస్వయంగా మాట్లాడుతుండేవాడ్రట్ర! స్వామి వివేకానందుడు కాళీమాతను, కాళ్మీరంలో క్షీర భవానిని, కన్యాకుమారిని పూజల జగత్‌ ప్రసిద్దుడయ్యాడు. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం రోజుల్లో వివేకానంద, ఆరవింద్రుల్స, సోదరి నివేదిత, సుబ్రహ్మణ్య భారతి మొదలగువారు భారత మాతను పూజించమ్రంట్రు జాతిని జాగ్భతం చెశారు. బంకించంద్ర చటర్జీ వందేమాతరం జాతిని మేల్మొలిపి సంచలనం సృష్టించింది. పాండవులు అజ్ఞాతవాసం తర్వాత దుర్గ్ధాదేవని పూజించి జమ్మి వృక్షం పై వారుంచిన ఆయుధాలను తీసుకుని అసలు రూపాలు ధరించి విజయం పొందారు. దీన్నే మనం విజయదశమి పండుగగా చేసుకుంటున్నాం. విజయనగర ప్రభువులు ఎంతో వైభవంగా దుర్దాపూజలు జరిపేవారని చరిత్ర వల్ల తెలియుచ్చుది. మైసూర్‌ రాష్ట్రంలో నేటికి దుర్గాదేవి పూజలు దసరా సందర్భంగా మహావైభవోపేతంగా జరుగుతాయి. మైసూరు ప్యాలేసులో ఇలా ఎందరో రాజులు, పండితులు, మహాకవులు, భక్తులు, వేదాంతలు, జ్ఞానులు అమ్మవారిని సేవించి తరించారు. ఎన్నో మహాగ్రంధాలను, శ్లోకాలను దేవి పేరిట రచించారు. ఇందులో దేవి భాగవతం చెప్పుకోదగ్గది. భక్తులకు ఈమె సర్వదేవతా స్వరూపిని.

8. జానపదుల ఆరాధన పద్ధతులు :-

“యద్భావం తద్భవతి” అన్నట్లు మనం దేవున్ని ఎలా ఊహించుకుంటే అలా కనిపిస్తాడు. దేవుడి పై మనకున్న ఆలోచనా విధానము మీద, భావాలమీద ఇవన్నీ కూడ ఆధారపడి ఉంటాయి. దేవుడు ఒక భయంకర స్వరూపుడుగా ఉండి మనల్ని తినేస్తాడు, కోపంవస్తే అంతా నాశనం చేస్తాడు అనే అభిప్రాయం గనక మనకు ఉంటే ఆ దేవుడికి కోపం రాకుందా రక్తం, మాంసం, గొర్రెలు, బర్రెలు, కోళ్ళు మొదలగువాటిని బలి ఇచ్చి మొైక్కుకుంటాం. దేవుడు నిర్వికారుడు, నిర్గుణుడు అన్న ఊహ కలిగితే మనం మానసికంగా ధ్యానాదులతో ఆరాధిస్తాం. దేవుడు సర్వాంతర్యామి, దయామయుడు, దీన జన బంధు అన్న ఆలోచన ఉంటే అప్పుడు ప్రజాసేవ, విశ్వమానవ సౌబ్రాతృత్వం అంటాం. దేవుడు ఆజానుబాహుడు, బహు అందగాడు, అలంకార పురుషుడు అనిపిస్తే ఆ దేవుడ్ని అందమైన రూపంలో అలంకారంతో పూజిస్తాం.

దేవుడు వేటగాడు అనుకుంటే వేటగాని రూపంలో వేట చేయటమే ఆరాధన అవుతుంది. దేవుడు త్రాగుబోతు అనుకుంటే త్రాగడమే అక్కడ ప్రాధాన్యత పొందుతుంది. అలాగే దేవుడు పిల్లలను పుట్టించేవాడని భావిస్తే పిల్లలను పుట్టించడమే ఆరాధన అవుతుంది. అంటే మనం ఎలా ఊహిస్తే అలా ఉంటాడు దేవుడు ఆయనకున్న అసలు స్వరూపం మనం చూళ్ళేదు, చూశాను అని ఎవరన్నా అంటే వారు సరిగ్గా చెప్పలేకపోతున్నారు. ఒకడు రూపముందంటాడు, మరొకరు దేవుడికి రూపం లేదంటాడు. అదేమి కాదు ఆకారుడు, నిరాకారుడు రెండు ఆయనే అంటూ ఇంకా తికతిక పెడతాడు. ఇలా అదొక నిగూఢమైన విషయంగానే మనకు మిగిలిపోయింది.

మానవజాతి ఆరంభంలో వారికి తెలియనివన్నీ కూడ వింతలే అనిపించేయి. మామూలు విషయాలను కూడ ఎంతో గొప్పగా ఊహించుకునేవారు. అగ్గిపుల్ల వెలగడం, నోటిలోంచి పొగరావడం, పసిపిల్లా, పగలు, చీకటి ఇవన్నీ తమాషాగా ఉండేవి. సూర్యుడు రాగానే వెలుతురు, చంద్రుడు రాగానే చీకటి, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఇవన్నీ ఓ మాయగా వారికి అనిపించేవి. మన పూర్వీకులకు ఇలా ప్రకృతి శక్తుల మీద అపారమైన భయం, భక్తి, గౌరవం కలిగాయి. పంచభూతాలు, ప్రకృతి, గాలి, వాన, తుఫానులు, అడవి మంటలు ఇవన్నీ మహత్తు కలవిగా భావించారు. అందుచేత వీటికి భయపడి, వాటివల్ల అనర్థాలు జరగకుండా, కోపం రాకుండా ఉండేందుకు వాటిని సంతోష పెట్టేందుకు పూజలు, జాతరలు చేస్తుండేవారు. ఈ అద్భుతమైన

ఈ ప్రకృతి వెనక ఏదో అదృశ్య శక్తి ఉండి ఇదంతా నడిపిస్తుందని దాన్నే దైవంగా

నమ్మారు. ఆ తర్వాత కొంత పరిణితి పొందాక ఈ సమస్త సృష్టికి ప్రకృతి, పురుషుడే కారణమని అలాగే స్త్రీ పురుషుల వల్ల పిల్లలు పుడతారని తెలుసుకున్నారు. భూమిని ప్రీ అంగంగా భావించారు. మనుష్యులకు కావలసిన సర్వ పదార్దాలు భూమి నుండే లభిస్తాయి. కాబట్టీ భూమిని మాతృరూపంగా పూజించేవారు. ఇక ప్రకృతి దేవతలయిన ఇంద్రుడు, వరణుడు, వాయువు, సూర్యచంద్రులను, మొదలగువారిని పురుష దేవతలుగా పూజించారు. ఈ రెండు శక్తుల సంగమం వల్లే ప్రపంచం పుడుతుందని నమ్మారు. ప్రపంచంలో సర్వం ఉన్నాయి, లేనిదంటూ ఏమిలేదు. మనం వాటిని చూస్తున్నాం, అనుభవిస్తున్నాం. కాని దేవుడిని చూళ్ళేకపోతున్నాం. అసలు ఎలా ఉంటాడో తెలియదు. తరతరాలుగా తలలు పట్టుకుని తన్నుకుంటున్నారే తప్ప అసలు నిజాన్ని గుర్తించలేదు. గుడ్డివాడు ఏనుగును వర్ణించినట్లు ఎవరికి తోచింది వారు చెబుతున్నారు. ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో దేవున్ని ఊహించుకున్నారు. రూపం లేని దైవానికి రూపం కల్పించారు. దేవునికి ఓ పేరు పెట్టారు. శక్తులను, గుణాలను, గొప్పతనాలను ఆపాదించారు. ఇలా ఆదిమ మానవుడు ఊహాశక్తితోదై వాన్ని సృష్టించాడు. ఓ చిత్రకారుడు అద్భుతమైన చిత్రాన్ని సృష్టించినట్లు, ఓకవి నవరసభరితమైన నాయకున్ని సృష్టించినట్లు, మానవుడే సకల గుణాలతో దైవాన్ని సృష్టించుకున్నాడు. కొందరు శక్తిరూపంలో పూజించారు. కొందరు లింగ రూప్రంల్రో పూజించారు. మరికొందరు దివ్యమంగళ సుందర రూపునిగా ఆరాధించారు. మనదేశంలోనే గాకుండా ఇతర దేశాలలో కూడా ఈ లింగపూజ్రల్స ఉండేవి. ఫ్రాన్సులో 1584 సం॥ వరకు ఎంబ్రామ్‌ అన్న పట్టణంలో ఒక మహాల్రిగ ఉండేదట. సంతానం లేనివాళ్ళు, దాంపత్యసుఖం కోరుకునేవాళ్ళు దానికి ప్రదక్షిణం చేయడం ఆచారంగా ఉందేదట. ఇంకా చాల చోట్ల ఈ లింగపూజలు జరిగేవి. మవాకవి పండితులకే దేవున్ని గురించి తెలియనప్పుడు, సామాన్య మానవునికి దేవున్ని గురించి తెలియడమన్నది ఎంతోదుర్లభమైన విషయం. వాళ్ళు వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, పురాణాలు, మవాగ్రంధాలను చదవలేరు, చదివినా అర్ధం చేసుకోలేరు కాబట్టి పామర్రుల్లో దైవ భక్తిని పెంచేందుకు బుషులు, పండితులు, ఆధ్యాత్మిక వేత్తలు, తేలికగా ఉందే విగ్రహారాధన వారికి సరిపోతుందని భావించారు. దేవాలయంలో దేవుని ఎదుట నిలిచి మొక్కుకోవడం తేలిక కాబట్టి అలా వారిలో దైవ భక్తిని అలవాటుచేసి క్రమక్రమంగా భక్తిలో ఉన్నతస్థితికి చేరుకునేట్టు చేయాలని ఆలోచించారు. దాంతో వారి వారి మతవిశ్వాసాలకు అనుగుణంగా, భిన్నభిన్న రూపాల్లో దేవతా విగ్రహాలను దైవానికి ప్రతిరూపంగా రూపొందించారు. ఆ విగ్రహాలను చూస్తే వారిలో భక్తి భావం

కలిగేటట్టుగా సంప్రదాయ పద్ధతిలో ఆలయాల్లో ప్రతిష్టించారు. మనిషి మొదట విగ్రహారాధన ద్వారా భక్తిని, ఏకాగ్రతను సంపాదించి ఆ తర్వాత భగవంతుని తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించవలెనని మహర్షులు ప్రజల శ్రేయస్సుకు ఇలాంటి సులభమైన విధానాల్ని ప్రవేశ పెట్టారు.

మనదేశం దేవాలయాలకు ప్రసిద్ధి. మన నాగరికత, సంసృతి, మంచి చెడ్డలు అన్నీ ఈ దేవాలయాలకు సంబంధించినవే. వీటివల్ల జాతీయ ఐక్యత పెరిగింది, మన శిల్చం, చిత్రలేఖనం, నృత్యం, సంగీతం, శృంగారం ఇవన్నింటికి దేవాలయాలే అధారం. మన దేవాలయాల బెన్నత్యాన్ని సంపదలను చూచి ఆశపడి విదేశీ దండయాత్రలు జరిగాయి. మత విధ్వేషాలు కూడ చోటుచేసుకున్నాయి. కష్ట సమయాల్లో ఎందరో ప్రజలు ఈ దేవాలయల్లోనే తలదాచుకునే వాళ్ళు. ఇలా దేవాలయాలు సమాజంలో విశిష్ట స్థానం కలిగి ఉన్నాయి.

దేవాలయం అంటే సాధారణంగా చెప్పుకునే అర్ధం భగవంతుడు ఉండదే చోటు, ప్రదేశం అని, దేవాలయాన్ని గుడి, కోవెల, మందిరం, ఆరాధన స్థలం మొదలగు పెర్లతో పిలుస్తాం. అలాగే కోవెల అంటే దేవుని ఇల్లు అని అర్ధం. ఆరవభాషలో కోయిల్‌ అంటే గుడి, “కో” అంటే దేవుడు, సంస్పృతంలో “గో అంటారు దేవున్ని. ఇల్‌ అంటే ఇల్లు అని అర్ధం. ఈ రెండింటి కలయిక కోయిల్‌ నే దేవుని ఇల్లు అనే అర్ధంలో చెబుతారు.

[గ్రామ దేవతారాధన మన సంస్కృతిలో ఒక భాగంగా అనాదిగా వస్తున్న సంప్రదాయబద్ధమైన ఆచారం. మనిషి తనకు తెలియని ఆ శక్తికి ఓరూపాన్ని కల్పించి దైవంగా దేవాలయాల్లో ప్రతిష్టించి పూజించసాగాడు. క్రమంగా దేవతలు, దేవాలయాలు మన సంస్కృతిలో విడదీయరాని బంధాలుగా మారాయి. మన మాతాచారాల్లో రెండు విధములయిన దేవతలు కనిపిస్తారు. వారు గ్రామ దేవతలు, శిష్టదేవతలు లేదా ఆర్యదేవతలు అనార్యదేవతలు. ఇంద్రుడు, వరణుడు, సూర్యుడు, బ్రహ్మ, శివుడు, విష్ణువు మొదలగువారు ఆర్యదేవతలు, గంగమ్మ, ఎల్లమ్మ (రేణుకాదేవి), పోచమ్మ, మైసమ్మ మహంకాలమ్మ వీరంతా (గ్రామదేవతలు, ఆర్య, ద్రవిడ సంస్కృతి సమ్మేళనంగా (గ్రామదేవతలను చెప్పుకోవచ్చు. శిష్టదేవతలకు (పత్యేక దేవాలయాలు ఉంటాయి. అందులో నిత్యపూజలు, అర్భనలు జరుగుతాయి. [గ్రామ దేవతలకు చిన్న చిన్న గుడులుండి నిత్యపూజలుండవు. కాని నేడు నగరాల్లో, అభివృద్ధి చెందిన గ్రామాల్లో గ్రామదేవతలకు కూడ దేవాలయాలు నిర్మించి శిష్టదేవతలకు మాదిరి నిత్యపూజలు జరుగుతున్నాయి.

మనదేశంలోనే గాక విదేశాల్లో సైతం ఈ శక్తి ఆరాధన పద్ధతులున్నాయి. ఫ్రాన్సు దేశంలోని ఓ చిన్న గ్రామానికి చెందిన “రోమా” తెగకు చెందిన దేవత “సారా”, కాళికాదేవిని పోలి ఉంటుందట. ఈమె ఆ (గ్రామంలోని ఓగుహలో 'ప్రతిష్టించబడింది. వేసవికాలం మధ్యలో అంటే మే 2౩ నుండి మే 25 దాకా అచట ఆమె పేరిట జాతర జరుగుతుందట. ప్రపంచంలోని రోమాలందరు ఈ జాతరలో పాల్గోని తమ తెగను ఎల్లప్పుడు రక్షీంచమని ఆ శక్తిని ప్రార్ధిస్తారట. ఇలా ఆ శక్తి ఆరాధన అత్యంత పురాతనమైనదిగా గుర్తించబడింది. ఆత్మారాధనలో మానవుడు మత స్వరూపానికి బీజాలు వేశాడు. చనిపోయినవాడి ఆత్మ శరీరాన్ని వదిలిపెట్టినా, తాను నివసించిన ప్రదేశాలను, పదార్థాలను ఆవహించి ఉంటుందని నమ్మేవాడు. అంతేగాకుండా ఈ ఆత్మ చెట్లను, పుట్టను, రాళ్ళను, జంతువులను ఆశ్రయించి ఉంటుందని ప్రాచీన మానవులు విశ్వసించేవారు. బ్రతికి ఉన్నవారి లాగే వీటికి కూడ ఆహారం ఇతర అవసరాలు ఉ న్నాయని ఆ అవసరాలుతీరక పోతే అవి ఆగ్రహంతో జనాలకు ఆపదలను, కీడును కలుగజేస్తాయని ఆదిమమానవులు భయపడేవారు. రాళ్ళను గాని, కొయ్యలనుగాని ఈ ఆత్మలకు ప్రతిరూపంగా చేసి వాటిని భక్తితో ఆరాధిస్తే, బలులు ఇస్తే తమకు సుఖశాంతులు కలుగచేస్తాయని నాటి మానవులు నమ్మేవారు. ఇలా ఆత్మలను మంచి చేసుకోవడం అన్నది ప్రపంచమంతట ఆనాడు ఉందేది. ఆత్మారాధన విశ్వాసాల పైనే పితృ దేవతారాధనకు అంకురార్పణ జరిగింద. పితృ దేవతల ఆత్మలు జంతురూపాల్లో కనిపిస్తాయని ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంత్రాల ప్రజలు నమ్మేవారు. మలయాలోని సెమాంగులు, ఆస్ట్రేలియాలోని కొన్ని బ్రట్రవిక్ర జాతులు మరణించిన వారి ఆత్మ పక్షి రూపంలో ఎగిరపోతుందని భావిస్తారు. ఆ్టేలియాలో కొన్ని తెగలు ఆత్మ పక్షి రూపం ధరించునని నమ్ముతారు. బ్రిటిష్‌ కౌలంబియాలలో నీటమునిగి చనిపోతే తిమింగలాలుగా పుడతారని, అలాగే యుద్ధంలో చనిపోతే వసంతకాలంలోపాటలు పాడే పక్షులుగా పుడతారని నమ్ముతారు. పశ్చిమాఫ్రికాకు చెందినవారు ఆత్మను సర్పరూపంగా భావిస్తారు. వేటలో చనిపోతే పులిగా పుడతారని ఇలా ఆత్మ గురించి అనేకానేక నమ్మకాలున్నాయి. ఎప్పుడైతే పక్షులను, జంతువులను, తమ పితృదేవతలకు మారుగా భావించి పూజించే ఆచారం మొదలయిందో అప్పటినుండి ఆయా కులాల వారు వాటిని తమ కుల చిహ్నంగా చేసుకుని జంతు పూజను మొదలుపెట్టారు. దీన్నే “టోటామిజం” అంటారు. ఈ పదం అమెరికా ఆటవిక జాతులకు చెందిన ఓజిబ్‌వా భాషలోనిది.

దీనిని మొట్టమొదట ఉపయోగించినవాడు జె.హాంగ్‌ అను మానవ శాస్త్రవేత్త (ఫ్రెజర్‌ అనునతడు దీన్ని 1887 నుండి వ్యాప్తిలోకి తెచ్చాడు. ఇది ఆయాజాతుల కుల గుర్తులుగా (కులదేవతలుగా కూడ) గ్రహింపబడి భక్తి 'శద్ధలతో పూజించే ఆచారం మొదలయింది. మానవ పరిణామ క్రమమున జంతు పూజకు ఆ విధంగా స్థానం లభించింది. హిందుమతంలోని దశావతారాల్లో, చాలా అవతారాలు జంతురూపంలో ఉన్నాయి, అంతేగాకుండా, హిందూ దేవతల్లో చాలమంది దేవతలు జంతురూపాల్లో మనకు కనిపిస్తారు.హిందు దేశమందలి అనార్య జాతుల్లో ఈ టొటమిక మతస్వరూపం క్రీస్తుకు పూర్వం ఉండేదని అందుకుగాను సాక్షం హరప్పా, మొహంజదారో సంస్కృతియని ఫాదర్‌ హీరాస్‌ చెప్పాడు. సింధునాగరికతలో బయల్పడిన వివిధ జంతువుల రూపం ఆధారంగా ఆనాటి దేశంలో మీనాడ్‌, (ది కంట్రి ఆఫ్‌ ఫిష్‌, పరవనాడ్‌ (ది కంట్రి ఆఫ్‌ బర్ట్‌) మరోన్‌కోటినాడ్‌ (ది కంట్రి ఆఫ్‌ ఫీకర్స్‌) మొదలగునవి ప్రాచీన తమిళ సంస్కృతికి చెందిన ద్రవిడ నివాస స్థలాలుగా నిర్ణయించారు. సింధునాగరికతలో టోటమికా చిహ్నములు కలవని గార్డెన్‌ చిల్దె అను చారిత్రక వేత్త చెప్పారు.

ఈ టోటమిక మత సంస్కృతి ఆనాడు ముఖ్యంగా బెంగాల్‌కు చెందిన బరాయన్లలోను, ముండా జాతులలోను, ద్రవిడ కుటుంబమునకు చెందిన కొలారీ, తొడా జాతులలోను, హిందూ దేశ పరిసర ప్రాంతమైన మలయా ద్వీప కల్పమున మరియు ఆ(్టేలియా నందు అనాడు ఇది బాగా (ప్రాచుర్యంలో ఉండెను. టోటమిక జంతువుల్లో కొన్ని ముఖ్యమైనవి ఏనుగు, సింహం, చేప, కోతి, పంది, తాబేలు, గరుడపక్షి పాము, ఆవు మొదలయినవిగా చెప్పుకోవచ్చు. ఆదిమ మానవులు తమ కులదేవతలైన జంతువులను చంపరు, తినరు తింటే వంశం నాశనం, భయంకర వ్యాధులు వస్తాయని విశ్వసిస్తారు. కొన్ని జాతుల్లో కుల జంతువులను చంపి తినడం ఉంది. అలా తినడం వల్ల వారికి తమ కులదేవత శక్తులన్నీ వస్తాయని విశ్వసిస్తారు.

అనాగరిక దశనుండి నాగరిక దశలోకి, మానవుడు అడుగు పెట్టాక, మాతృస్వామిక వ్యవస్థ నుండి పితృస్వామిక వ్యవస్థలోకి మార్పు చెందారు. అయినా వ్యవసాయ దేవతలుగా స్త్రీ దేవతలకే ప్రాముఖ్యత ఎక్కువ. ఆర్యులది పితృస్వామిక వ్యవస్థ వీరు ఆరాధించే డెవతలు ఇంద్రుడు, సూర్యుడు, వరణుడు, పృద్వీ, ఆకాశం, అగ్ని వాయువు మొదలగు వారు. స్త్రీ దేవతలు కాళి, దుర్గ, ఆదిశక్తి. శక్తి ఆరాధన ప్రాచీన కాలం నుండి హిందువులో వుంది. ఈ శక్తి దేవత అటు ఆర్యులకు, ఇటు 'ద్రవిడులకు కూడ పూజనీయురాలయింది. ద్రావిడులు అమ్మా అంటే, ఆర్యులు ఉమా, మాతా, అంబిక వంటి పేర్లు వాడారు.

గ్రామాలను బట్టి, 'ప్రాంతాలను బట్టి విధానాల్లో కొంత తేడా ఉన్నా వాటి ఆచారాల మూలసూత్రం దాదాపు ఒకేలా ఉంటాయి. ఈ దేవతలను వ్యవస్థికృతం చేయడంలో మతాచారాలు, సంప్రదాయలు ముఖ్యపాత్రను పోషిస్తాయి. జానపదుల జాతర్లలో ఐక్యత మనకు కనిపిస్తుందే తప్ప మత కలహాలు అన్న మాటెక్కడ వినిపించదు. పూజా విధానాల్లో కూడ ఆడంబరాలు ఎక్కువ ఉండవు. గామ దేవతలకు విగ్రహాలు ఉండాలని, గుడులు ఉండాలని నియమం ఏమీలేదు. మొదట్లో గుడిలోని బలిరాళ్ళను పవిత్రంగా భావించి అందులో దేవత ఆవహించి ఉంటుందని భావించేవారు. ఆ తర్వాత ఆరాళ్ళనే దేవతలకు ప్రతిరూపంగా పూజించడం మొదలుపెట్టారు. మన తెలుగువారు దీన్ని బొడ్రాయి అంటారు. తమిళంలో ఎల్లయ్‌కల్‌ అంటే పొలిమేర రాయి అని అంటారు. పూర్వం రాళ్ళను దేవతలకు బదులుగా పూజించి, తర్వాత దశలో రాళ్ళపై దేవతా విగ్రహాలను చెక్కడం ప్రారంభించారు. దాంతో విగ్రహారాధన మొదలయ్యింది. మనిషి స్థిరపడి జంతుపూజ విధానం నుండి దేవతలను విగ్రహాల రూపంలో పూజించే పద్ధతి మొదలయ్యింది. వ్యవసాయం అభివృద్ధి కారణంగా గ్రామాలు ఏర్పడిన తర్వాత గ్రామ దేవతల ఆరాధన బాగా వ్యాప్తి చెందింది. చిన్న చిన్న రాళ్ళకు కూడ పసుపు, కుంకుమ పూసి గ్రామ దేవతగా చెట్టు క్రిందనో, చెరువు కట్ట వద్దనో 4 ౦చి పూజిస్తారు. కొందరు మూడు పెద్ద బండలను పెట్టి వాటి మధ్య గ్రామ దేవతను రాయి రూపంలో ఉంచుతారు. చెట్టుక్రింద దేవతలను పెట్టడమన్నద్రి సింధునాగరికత కాలం నుండి వస్తుంది. హరప్పా, మొహంజదారుల్లో చెట్టు క్రింద కొమ్ములున్న దేవత ఆమె ముందు మోకాళ్ళ పై వంగి నమస్కారం చేయుచున్న భక్తురాలు చిత్రం లభించింది. మరియొక చిత్రంలో గర్తు తెలియని చెట్టుపైన జంతువు తల కలిగిన రూపములు గలవు. దీనికి కారణం బహూశ ఆత్మ వృక్షములను ఆశయించుననే ఆత్మారాధన పద్ధతి కావచ్చు. [గ్రామ దేవతల గుడులు విగ్రహాలతో, కొయ్య చెక్కలతో, రాతిపై చెక్కిన బొమ్మలతో రకరకాలుగా ఉంటాయి. గ్రామ దేవతలు మొదట ఒక ప్రాంతానికి, కులానికి, తెగలకు పరిమితమై తర్వాత గ్రామ, నగర, దేశ ప్రపంచవ్యాప్తంగా వ్యాప్తి చెందారు. ఇకపోతే చారిత్రాత్మకంగా చూస్తే కాకతీయుల కాలంలో (గ్రామదేవతల పూజలుండేవి. కాకతమ్మ కాకతీయ రాజుల ఇలవేల్పు. ఆ కాలంలో ఏకవీర, మహురమ్మ, ఎల్లమ్మ, బైరవుడు, చాముండి, వీరభద్రుడు, గంగమ్మ మొదలైన గ్రామ దేవతలుండిరి. రెడ్డిరాజుల కాలంలో గూడ అనేక దేవతలను కొలిచేవారు. శ్రీనాధుడు గోగులమ్మ, మండతల్లి, నూకాంబ, ఘటాంబిక,మణిక్యాదేవి మొదలైన గ్రామ దేవతల గురించి వ్రాశాడు. అలాగే మైలారు

దేవుడు, ఏకవీర పూజలు కూడ జరిగేవి. శ్రీనాధుడు, పాల్కురికి సోమనాధుడు, తెనాలి రామలింగకవి, మొదలగువారు తమ రచనళల్తో అనేక మంది (గ్రామదేవతల గురించి వ్రాశారు. సింహాసన ద్వాత్రింశికలో అనేక మంది జానపద దేవతల గురించి సవివరంగా వర్ణించడం జరిగింది.

4& గ్రామదేవతలు -చారిత్రికవికాసం :-

ప్రతిగ్రామం కూడ ఏదో ఒక (గగ్రామదేవతచే రక్షించబడుతుందని నమ్మి జానపదులు ఆ గ్రామ దేవతకు పూజలు, జాతరలు చేస్తూనే ఉంటారు. ఎలాగయితే కుటుంబం వంశంగా, వంశం తెగలుగా, కొన్ని తెగలు కలిసి (గ్రామాలుగా, గ్రామాలన్నీ కలిసి రాష్ట్రాలుగా, దేశాలుగా ఎలా క్రమక్రమంగా విస్తరించాయో, అలాగే ఈ గ్రామదేవతలు కూడ ప్రపంచవ్యాస్తంగా ఎన్నో తెగలలో వెలిసారు. సెమటిక్‌ జాతులు, ఈజిప్టు, బాబిలోనియా, నైనివే వంటి దేశాల దేవతల లక్షణాలు మనకు (గ్రామదేవతల్లో కనిపిస్తాయి.

గ్రామ దేవతల పుట్టుటకు మూలకారణం శక్తియని వివిధ గ్రామదేవతలు ఆశక్తి యొక్క ప్రతిరూపాలని జానపదులు నమ్ముతారు. బుగ్వేదంలో ఆది శక్తి గురించి సమగ్రంగా వర్ణించబడింది. అందుకే జానపదులు గ్రామదేవతలను ఆదిశక్తి అంశాలుగా పూజిస్తారు. తరతరాలుగా జానపదులచే పూజలను అందుకుంటున్న దేవతలనే జానపద దేవతలు లేక గ్రామ దేవతలు అంటారు. ఎప్పుడయితే మానవుడు మానవాతీతమైన శక్తి ఒకటుందని నమ్మాడో, ఆ శక్తిని వివిధ రూపాల్లో దర్శించి ఆ దేవతలను మంచి చేసుకుని వారి కృపను, అనుగ్రహాన్ని పొందినట్టయితే తమకుఠఅన్ని శుభాలు జరుగుతాయని నమ్మి వారిని నిష్టతో, భక్తితో పూజించడం మొదలుపెట్టాడు. ప్రాచీన మానవుడు స్వప్నావస్థలో చూచిన అనేక వింతలు, అద్భుతాలు, రూపాలు, దృశ్యాలు ఇవన్నీ కూడ దేవుళ్ళు, దయ్యాల రూపకల్పనకు దారికీశాయని జానపద పండితులు భావించారు. జానపదులు శక్తి ఆరాధకులు అంటే శాక్తేయులు. ఈ శక్తి పూజా అన్నది ప్రాచీన వేదాల్లోనే కాకుండా సింధునది నాగరికతలో కూడ కనిపిస్తుంది.

ప్రజలు వ్వవసాయికంగా వురోగతిని సాధించి ఎవ్వుడైతే స్థిరపడ్డారో అప్పటినుండి గ్రామదేవతల ఉనికి 'ప్రారంభమయ్యిందని కొందరు పండితులంటారు. ప్రజలు అనాగరికంగా ఉన్న రోజుల్లో వారికి ఆపదలు, రోగాలు, ప్రకృతి పరంగా కలిగినప్పుడు వాటిని తట్టుకోలేక, అసలు విషయం తెలియక, నివారణోపాయం లేక, అశక్తులయి, ఆలోచనా రహితులయి ఉన్నప్పుడు, అలాంటి దిక్కుతోచని పరిస్థి

తులలోకనబడిన (ప్రకృతి శక్తులను, రాళ్ళను, చెట్టుపుట్టలను తమ బాధ నివారించమని పూజించేవారు. (క్రమంగా నాగరికులయిన తర్వాత దేవతల రూపాన్ని ఏర్పరచి, విగ్రహాలుగా మలిచి ఆరాధించడం మొదలుపెట్టారు. (గ్రామస్టులు ఎంతోప్రేమతో, భక్తితో, స్వంత తల్లిని పిలిచినట్లుగా [గ్రామదేవతలను ఆప్యాయంగా “అమ్మా” అని పిలుచుకుంటారు. పల్లె ప్రజలను చల్లగా చూడాలని అమ్మ దేవతలకు భక్తి శ్రద్ధలతో (మొక్కుకుంటారు. ఎల్లమ్మ, మైసమ్మ, గంగమ్మ, మహరమ్మ, పోశమ్మ, పోలేరమ్మ ముత్యాలమ్మ, పెద్దమ్మ, ద్రౌాపతమ్మ మరియమ్మ ఇలా గ్రామదేవతల చివర అమ్మ అనేపదం తప్పక ఉంటుంది. ఇది జానపదులకు గ్రామదేవతల పట్ల గల అభిమానాన్ని సూచిస్తుంది. గ్రామదేవతలు చాలవరకు స్రీలే, పురుష దేవతలుచాలా తక్కువ. ఈ దేవతలు విగ్రహ రూపంలోఉండవచ్చు లేదా చిన్నకాయ్య రూపంలోఉండవచ్చు, శిలా రూపంలో ఉండవచ్చు. కాకతీయుల కాలంలో, రెడ్డిరాజుల కాలంలోప్రజలు అనేకమైన గ్రామదేవతలను కొలిచేవారు. శ్రీనాధుడు చాల మంది దేవతలను తన రచనల్లో పేర్కొన్నాడు. కామాక్షి అంబిక, మహాకాళి, చండి, కాళికాంబ, వింధ్య వాసిని, ఏకవీర, కాకతమ్మ మొదలగు వారు పూజింపబడేవారు. జానపద దేవతలను పరిశీలించినట్లయితే, మొదట వారు ఒక్కొక్క ప్రాంత్రాన్సిక్రో కులానికో, మతానికో, చెంది తర్వాత మౌఖికంగా ప్రాచుర్యం పొంది, ప్రసిద్ది చెందుతారు. తర్వాత అనేక ప్రాంతాల ప్రజలచే పూజింపబడతారు. గ్రామదేవత లో ముఖ్యంగా ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ, గంగమ్మ, మహురమ్మ, పోలేరమ్మ, ముత్యాలమ్మ పెద్దమ్మ, బాలమ్మ, చౌడమ్మ, దుర్గ, గంటలమ్మ, పుట్టలమ్మ, పొంగుల మాత, ఏకవీరా, రేణుకా, భవాని, ఈదేమ్మ, అక్కలదేవి, సమ్మక్క-సారక్క ద్రౌపది ఇలా ఎందరో గ్రామదేవతలు ఆంధ్రదేశంలో పొరుగు రాష్ట్రాల్లో పూజింపబడుతున్నారు. ఈ గ్రామదేవతల పేరిటనే జానపదులు జాతరలు, కొలుపులు, ఉత్సవాలు, తిరునాళ్ళు , బలులు జరుపుకుంటారు. దక్షిణ భారతదేశంలోనే కాక, భారతదేశంలోని ప్రతి గ్రామంలో గ్రామదేవతలు పూజింపబడుతున్నారు. భారతదేశంలో సుమారు ౩0 లక్షలకు పైగా దేవాలయాలు ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. అలాగే ఆంధ్రరాష్ట్రంలో దాదపు 84,000 పైగా దేవాలయాలు ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది.

5. గ్రామదేవతల లక్షణాలు :-

(గ్రామదేవతల లక్షణాలను డా! నాయని కృష్ణ కుమారి గారు తన “తెలుగు జానపద గేయ గాధలనే” పరిశోధనా గ్రంధంలో చాల వివరంగా చెప్పడం జరిగింది. ఆమె చెప్పనట్లుగా మొత్తం మీద గ్రామ దేవతా లక్షణాలను పరిశీలించనట్లయితే ఈ క్రింది విధంగా ఉంటాయి.

1. గ్రామదేవత శక్తి స్వరూపిని, నాలుగు చేతులుకలిగి, ఆ చేతుల్లో శూల, కాపాల, గదా, ఖడ్దాలు వంటి ఆయుధాలు ధరించి ఉంటుంది. పొడవైన నాలుక, పెద్దపెద్ద కళ్ళు, భీతిగొలిపే పళ్ళతో భయంకరంగా ఉంటుంది.

2. గ్రామదేవత రక్తపిపొసి, జంతు బలియన్న ఎంతో ప్రీతి.

3. జానపదులు భక్తి కన్నా భయంతోనే వీరిని కొలుస్తారు.

త్త) (గ్రామదేవతలను పూజించినచో కష్టాల నుండి, రోగాల బారి నుండి రక్షిస్తుందని గ్రామీణుల నమ్మకం.

5. ప్రజలకు తల్లిలాంటిది, జగద్దాత్రి.

6. భక్తుల కోరికల ననుసరించి గ్రామాన్ని రక్షిస్తూ ప్రజలను అంటురోగాలు, సమస్త బాధల నుండి కాపాడి ఊరి పొలిమేరలను కాపాడుతుంది.

7. ఊరిలో వేప చెట్టు క్రింద, పుట్టల యందును, రాళ్ళలో, చిన్న చిన్న గుడులలో ఉండును.

8. ఈమెను కొలిచిన వారికి సంతానం ఇచ్చి చల్లగా చూస్తుందని జానపదుల నమ్మకం.

ఇవే గాకుండా (గ్రామదేవతకు మరికొన్ని లక్షణాలు కలవు. అవి.,

1. గ్రామదేవతల గుడులు 8, 4 అడుగుల ఎత్తులోచిన్న కట్టడాలుగా ఊరు బయట ఉంటాయి.

ల) (గ్రామదేవతలను కొలిచే విధానం శిష్టదేవతలకు భిన్నంగా ఉంటుంది.

3. దాదాపు గ్రామదేవతలు అందరూ స్రీలే. పురుషులు చాలా తక్కువ.

4. గ్రామదేవతల పూజారులుగా సాధారణంగా వెనకబడిన కులాల వారే

ఉంటారు. నేడు నగరాల్లోని గ్రామదేవతల ఆలయాల్లో 'బ్రహ్మాణులే నిత్య పూజలు చేస్తున్నారు.

5. గ్రామదేవతలే కాక, స్థానికంగా పేరుపొంది చనిపోయిన వారు ఉప దేవతలుగా కూడ పూజింపబడతారు.

6. (గ్రామదేవతల ఆరాధనలు జంతు బలులు ఇవ్వడం, బోనాలు సమర్పించడం కల్గు సారాలు, సాకగా సమర్చించడం మామూలే. అంతేకాకుండా అమ్మవారిని శాంతింప చేయడానికి జాతరలు కొలువులు, ఉత్సవాలు జరిపిస్తారు.

7. ఈ దేవతలకు ప్రత్యేకంగా విగ్రహాలు ఉండవు. కొన్ని పండుగలలో మట్టి విగ్రహాలు తయారు చేసి, ఆరాధిస్తారు.

8. ఈ దేవతల ఉత్సవాలను సంవత్సరానికి ఒక్కసారి లేదా రెండుసార్లు సామూహికంగా నిర్వహిస్తారు.

9. వ్యక్తిగత పూజలలో పూజారుల ప్రమేయం ఉండదు. ఎవరికి వారే మొక్కులు చెల్లిస్తారు.

10)గ్రామదేవతల పూజలలో ప్రత్యేక తిధులు ఏమీ ఉండవు. సాధారణంగా ఆదివారం, గురువారం రోజులలో ఉత్సవాలు చేసుకుంటారు.

6. గ్రామదేవతల గుడులు-రూపాలు :-

గుడులు ;-

గ్రామదేవతల గుడులు పెద్దపెద్ద కట్టడాలతో కళాత్మకంగా, సుందరంగా జ ండవు. బాగా డబ్బున్న వాళ్లు నివసించే పెద్ద పెద్ద బంగళాలలకు సామాన్యులు నివసించే ఇళ్ళకు ఉండే తేడా లాంటివి ఇక్కడ ఉంటాయి. కాని నేడు నగరాలో గ్రామదేవతలకు కూడ అందమైన ఆలయాలు కట్టి పూజిస్తున్నారు. చాలా గ్రామాల్లో అసలు గుడులు కూడ ఉండవు. వాటికి బదులు ఏ చెట్టు క్రిందనో దేవతలకు ప్రతిరూపంగా చిన్న చిన్న రాళ్ళను, శూలాలను ఉంచుతారు. పెద్ద రాతి ఫలకలను కూడ చెట్టు (కింద పెడతారు. దాని చుట్టూ గుడి కాని నిర్మాణం గాని ఉండదు. గ్రామ పొలిమేర రాతిని దేవతగా పూజిస్తారు. కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రత్యేక మైన విగ్రహాలు ఉండవు. కాని ఉత్సవ సందర్భంలో ఊరి కుమ్మరి కాని, కమ్మరి కాని దేవి విగ్రహాన్ని తయారు చేస్తారు. ఉత్సవం అయ్యాక ఊరి పొలిమేరలలో విగ్రహాన్ని వదిలి వేస్తారు. మరికొన్ని గ్రామాల్లో రాతి స్తంభంగాని, చెట్టు క్రింది రాతిపలకలుగా గాని రెండు గోడల మధ్య రాళ్లుగా గాని గ్రామదేవతలు పూజలు అందుకుంటారు. ప్రజలలో

ఐక్యతా భావం పెరిగి, శిష్ట ఆచారాలకు ఆకర్షితులై, సామూహికంగా ఘనంగా పూజలు చేయాలన్నా ఆలోచనలోంచే ఈ గుడులు, ఆలయాలు నిర్మించబడ్డాయి.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఇప్పుడు (గ్రామదేవతల పూజా విధానాల్లో శిష్ట దేవతా పద్దతులు చోటు చేసుకుంటున్నాయి. గ్రామదేవతలకు కూడ నిత్యపూజలు, అర్చనలు, అభిషేకాలు, నిర్వహించబడుతున్నాయి. ముఖ్యంగా పట్టణాల్లో గ్రామదేవతలకు శిష్ట దేవతలకు మాదిరిగానే నిత్య మవూజలు, (బ్రహ్మణ వూజారులచే జరుపబడుతున్నాయి.

దేవాలయ శాఖ వారిచే అధికారికంగా గుర్తించబడిన గ్రామదేవతా ఆలయాల్లో అన్నింటిలో కూడ ప్రభుత్వ పరంగా నియమించబడిన బ్రహ్మణ పూజారులు శిష్ట దేవతలకు చేసే పూజా పద్ధతులన్నీ గ్రామదేవతలకు కూడ చేస్తున్నారు.

రూపాలు లేక ఆకారాలు :-

(గామదేవతలు సాధారణంగా రాయి, బండ, గుండు, మట్టిముద్ద లేదా పిండిముద్ద, చెట్టు, విగ్రహం, శిల వంటి రూపాల్లో ఉంటారు. జానపదులు ఒక రాయిని గాని మూడు రాళ్ళను గాని వరుసగా పెట్టి పూజిస్తారు. గ్రామదేవతగా పూజింపబడే బండ పలుచగా ఉండి 2 అడుగులు వెడల్పు 5లేక 6 అడుగుల పొడవులో నిలువునా నాటుతారు. ఎక్కువగా శుభ్రమైన చెట్ల క్రింద గాని, బయలు ప్రదేశంలోగాని, ఊరి మధ్య గాని, ఊరి వెలుపల గాని ఉండి ఆ బండ గ్రామ దేవతగా పూజింపబడుతుంది. సహజసిద్ధంగా ఏర్పడిన దేవతలను గుండురూపంలో గొని రాతి రూపంలో గాని కొలుస్తారు. రాతి గుహలలోకూడ దేవతలు ఉంటారు.

మట్టితోగాని, పిండితో కాని, పసుపుతో కాని చేసిన దేవతలను గౌరమ్మ అంటారు. సంక్రాంతి పండగలో గ్రామీణ స్రీలు ఈమెను తట్టలో పెట్టి గొబ్బి చేస్తారు. కొందరు చెట్లను, పుట్టలను కూడ పూజిస్తారు. మరికొందరు గ్రామదేవతలు ఇత్తడి, రాగి, కంచు, వెండి లోహాలతో విగ్రహ రూపంలో చేయబడతారు. (గ్రామదేవతలు విగ్రహరూపంలో ఉన్నప్పుడు పొడవైన చేతులు, వెడల్పయిన చెవులు, భయం గొలిపేలా బయటకు తీయబడిన నాలుక, భీకరమైన దంతాలు, కుడి చేతిలో త్రిశూలం, ఎడమ చేతిలో నరకబడిన తల కలిగి ఉంటుంది. కొన్ని భీభత్సంగా, భయంకరంగా శక్తిరూపానికి ప్రతీకగా ఉంటాయి. విగ్రహం దేవతలను బట్టి 2,5,8 లేక 20, 15 అడుగుల ఎత్తు వరకు ఉండి నాలుగు చేతుల నుండి 10 వరకుఉంటాయి. ఎడమ చేయి కోరికలను ఇచ్చే విధంగా మలచబడి ఉంటుంది.

ఈ

కా (గ్రామరక్షణ వా గ్రామదేవత జానపదులకు తల్లిలాంటిది. వారి కోరికలు మన్నించి గ్రామాన్ని గ్రామ ప్రజలను అంటురోగాలు, సమస్త బాధల నుండి కాపాడుతుందని, ఊరి పోలిమేరలలో ఉండి, ఊరంతటిని రక్షిస్తుందని గ్రామస్తులు నమ్ముతారు. సంతానాన్ని ఇచ్చి భూత (పేత పిశాచాల బారినుండి కాపాడే చల్లని తల్లిగా భావిస్తారు. జంతుబలి, పూజలు, నైవేద్యాలు, బలిఅన్నం, బోనాలు వంటివి చేస్తే గ్రామదేవతలు సంతృప్తి చెందుతారని జానపదులు భక్తి శద్ధలతో వాటిని నిర్వహిస్తారు. అందుకే ప్రతి సంవత్సరం గ్రామదేవత అనుగ్రహం పొందేందుకు జాతరలు, కోలుపులు, ఉత్సవాలు, తిరునాళ్ళు మతపరమైన కర్మకాండలు చేస్తారు. నమ్మిన వారిని కరుణించి వారి బాధలను తొలిగిస్తూ, పంటలను, గ్రామాలను గ్రామదేవతలు రక్షిస్తారని జానపదులు ప్రగాఢంగా విశ్వసిస్తారు. 8. స్త్రీ పురుష దేవతలు :- గ్రామదేవతలలో ఎక్కువమంది స్త్రీ దేవతలే, పురుష దేవతలు తక్కువ మంది ఉన్నారు. క్ష స్తీ దేవతలు :;- ఎల్లమ్మ, మైసమ్మ, గంగమ్మ, పోచమ్మ, ఆది శక్తి, అంకమ్మ, కనకదుర్ద, అక్మమ్మ, మహురమ్మ, ఏకవీర, రేణుకా దేవి, ఈదెమ్మ, మారెమ్మ, సమ్మక్క-సారలక్ష్మ పుట్టలమ్మ, కన్యక పరమేశ్వరి, ముత్యాలమ్మ, కామాక్షమ్మ, కోటమ్మ, కొండమ్మ, చౌడేశ్వరి, గుండాలమ్మ, గంటలమ్మ, గండమ్మ, చాముండేశ్వరి, బాలమ్మ, చింతాలమ్మ, పెద్దమ్మ, చిన్నమ్మ, సన్యాసమ్మ, ద్రౌపదమ్మ, నుకాలమ్మ, నాంచారమ్మ, పోలేరమ్మా, బంగారమ్మ, మాతమ్మ, విరూపాక్షమ్మ, మహాంకాళి ఇలా అనేక మంది గ్రామ దేవతలు ఉన్నారు. £. పురుషదేవతలు :- పోతరాజు, వీరభద్రుడు, మల్లన్న ఖైరవస్వామి, ఆంజనేయస్వామి, ధర్మరాజు, పాండవులు-వీరబాహుడు మొదలగువారు. 9. ఊరేగింపు-పూజావిధానం :- (గ్రామ దేవతలకు ఊరేగింపులు విగ్రహ రూపంలో జరుగుతుంది. ఊరేగింపు అయ్యాక ఆ విగ్రహాలను తిరిగి గుడిలో అదే స్థానంలో ఉంచుతారు. పోలేరమ్మ ఆ

వంటి గ్రామ దేవతలను పిండితో చేసి ఊరేగింపు తర్వాత చెరువులో కాని, బావిలో కాని నిమజ్జనం చేస్తారు. ఊరేగింపు సమయంలో అమ్మవారిని పల్లకిలో గాని, ఎద్దుల బండిలో కాని, రధంలో గాని, ఇంకేదైనా వాహనంలో ప్రతిష్టించి నగలతో శోభాయమానంగా అలకరించి రకరకాల వాయిద్యాలతో, నృత్యాలతో, ఆడుతూ, పాడుతూ, ఊరేగిస్తారు. గ్రామదేవతల పూజా విధానం అంతటా ఒక్కలా కాకుండా ఆయా ప్రాంతాల ఆచార వ్యవహారాలను బట్టి కొంత మార్పు కనిపిస్తుంది.

(గ్రామదేవతలు సాధారణంగా ఊరి వెలుపల పొలిమేరలలో, పొలాలలో చెరువు గట్టులో, ఊరిలో ఉంటారు. గుడిలో ఉండే గ్రామ దేవత విగ్రహరూపంలో ఉ ంటుంది. ఆమెకు పూజలు, ఊరేగింపులు ఉంటాయి. పొలాలు, చెరువుగట్టు, చెట్ల క్రింద దేవతలకు ఊరేగింపులు ఉండవు. వీరంతా రాళ్ళ రూపంలో ఉంటారు. ఆ రాళ్ళను నీళ్ళలో కడిగి పసుపు కుంకుమలతో, అలంకరించి టెంకాయ, కర్ఫూరం, నల్లగాజులు, సాంబ్రాణి, పూలు, వేపాకులు, కోళ్ళు, మొదలగు వస్తువులతో పూజలు చేస్తారు. స్త్రీలే ఈ పూజలు చేయడం ఆనవాయితి.

(గ్రామదేవతల పూజలు చేసేవారు సాధారణంగా తక్కువ కులస్టులే ఉంటారు. ముఖ్యంగా కుమ్మరి, కమ్మరి, చాకలి, మాదిగ, అసాది మొదలగువారు పూజారులుగా ఉంటారు. తమిళనాడులోని కొన్ని గ్రామదేవతల గుళ్ళలో బ్రహ్మణ పూజారులున్నా వారు జంతుబలులను చేయనివ్వరు. వారి పద్ధతుల్లోనే పూజిస్తారు.

10. గ్రామదేవతల్లో ఉపదేవతలు :-

గొప్ప లక్షణాలు కలిగిన వారు, వీరోచితులు, మనవాతీతులు, ఉన్నత సంస్కారులు, నాయకత్వ లక్షణాలు కలవారు, థార్మిక విషయాల్లో నూతన సిద్దాంతాలను ప్రతిపాదించేవారు, ప్రజలకొరకు ప్రాణత్యాగం చేసేవారు,ప్రజలచే అరాధించబడి వీరపూజలను అందుకుంటారు. ఆదిమ జాతులలోని చాల మంది దేవతలు ఇలాంటి వారే.

ఇక ప్ర్రీల విషయానికి వస్తే అన్యాయాలకు, అత్యాచారాలకు, బలియైనవారు, 'పప్రాణత్యాగాలు చేసినవారు, ఇతరులచే, భర్తలతో చంపబడి ప్రజల సానుభూతిని వొందినవారు. సతీసహగమనం చేసినవారు, ప్రజాహిత కార్యక్రమాల్లో ప్రాణాలు పోగొట్టుకున్నవారు. వీరకృత్యాల వల్ల మరణించిన వారు, కట్టుకధలు, పుకార్లు మొదలగు కారణాల వల్ల పేరుపొందినవారు, వీరంతా ఉపదేవతలుగా పూజింపఖడతారు. వీరంతా మరణించిన తర్వాత గ్రామాల్లో స్థానిక ప్రజలచే పూజలు

ఆ

అందుకుంటారు. ఈ విధంగా పూజలందుకునే స్త్రీలనే ఉపదేవతలని, పేరెంటాండ్ర దేవతలని అంటారు. వీరి గురించి స్థానికంగా కధలు చెప్పుకుంటారు. ఈ ఉపగ్రామ దేవతల గురించి అనేకమైన కల్పిత కధలు సృష్టించబడతాయి. లక్ష్మమ్మ పపమ్మ, కామమ్మ, సన్యాసమ్మ, కనకమ్మ ఇలా అనేకమంది ఉపదేవతలుగా, పేరంటాంద్రుగా పూజలు అందుకున్నారు. మనదేశంలోనే కాక విదేశాల్లో కూడ ఇలాంటి ఆచారాలు కోకొల్లలు. ఈజిప్పనందు చనిపోయిన రాజులందరు దేవతలయి పూజలు అందుకుంటారు. జపాన్‌ దేశం చక్రవర్తి మరణాంతరం అతన్ని సూర్య దేవతలుగా కొలుచు ఆచారం కలదు. అలాగే అక్కడ యుద్ధభూమి యందు మరణించిన వీరున్ని సమాధి చేసి గుడికట్టి పూజించు ఆచారం కలదు. ప్రాచీన గ్రీసు దేశంన వీరులు మరణించాక దేవతలుగా పూజింపబడేవారు. వారిని పూజించడం వలన తమకు అన్ని విధాలుగా మంచి జరుగుతుందని నమ్మేవారు. మరొక ఆచారం ప్రకారం వీరుల సమాధులపై యుద్ధంలో పట్టుబడిన బంధిల రక్తంను చల్లి వీరులను ఆరాధించేవారు. భారతదేశంలో కూడ ఇలాంటి ఆచారాలు, పూజలు ఎన్నో ఉన్నాయి. మన పురాణాల్లో మన చరిత్రలో, కధల్లో ఇక చెప్పనక్కరలేదు. ఇలా అన్ని మతాలలో ఎందరో వీరులు దైవసమానులుగా పూజింపబడ్తార్తు. ఆరాధించబడ్డారు. వీరి కథలను వీరగాధలను కథలుగా, గేయాలుగా పాడుకునేవార్ర, ఇలాంటి అనేక స్టానిక దేవతల పుట్టుకకు గల కారణాలను పరిశీలిద్దాం. క్ర జ పదేవతల ప్రచారానికి, సృష్టికి అనేక అర్ధం పర్ధం లేని కారణాలు ఉంటార్చు. ఒక గ్రామంలో పశువులను మేపుతున్న కాపరులు వారికి దగ్గరలో ఉన్న ఓచ్రీమ్సుల పుట్టలోంచి సన్నాయి రాగాలు నిన వస్తున్నాయని (గామంలోఅందరిక్తి ప్రచారం చేయగా, అందరు కలిసి అ పుట్ట దగ్గర ఓ గుడి కట్టారు. ఇక పూజలు మొ!వలయ్యాయి అంతే అతి త్వరలో అదొక పుణ్యక్షేత్రంగా మారిపోయింది. వేల మంది ఆ పుట్టను దర్భ్శించుకుంటున్నారు. వీరికి నిజానిజాలు హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, మంచిచెడులు ఏమీ తెలియవు, గుడ్డిగా నమ్మడం జానపదుల అత్యంత బలహీనత. ఈ విధంగా మనదేశంలో ఎంతోమంది స్థానిక దేవతలు చెప్పుకోవచ్చు. ఈ విధంగా అర్థంపర్థం లేకుండా అకారణంగా ఆకస్మాత్తుగా పుట్టి ఎంతో ప్రజాదారణ పొందుతారు. మరో సంఘటన (ప్రకారం ఓ ధనవంతుని కుమారున్ని ఎవడోచంపి కాలవలో పడేశాడు. కొడుకు కలలో కనిపించి ఏదో చెప్పాడని మూడు దారుల కూడలిలో

ఉన్న ఓ చెట్టు క్రింద ఆ బాలుడిని తల్లిదండ్రులు ఓ గుడి కట్టించారు. ఆ నోట ఈ నోట ఆ గుడికి'ప్రచారం జరగడం జనం రావడం మొదలయ్యింది. అక్కడ తానో ముడుపు కట్టడం వల్ల తన కోర్కే నెరవేరిందని ఎవడో మూర్చుడు విపరీతంగా ప్రచారం చేశాడు. అంతే ఆ గుడి ఎంతో ప్రసిద్ధమై ఆ బాలుడు ఓ చిన్న దేవతగా మారిపోయాడు. అక్కడ ఇంకా పెద్ద గుడి కట్టబడింది. మరొక గ్రామంలో ఓ విధవరాలు తన భర్త పొలంలో పని చేసుకుంటూ ఉ ంటుంది. ఆ తర్వాత ఆమెకు అ ఊరిలోని ఓ బుడ్డా సాహెబ్‌ అనే వాడితో అక్రమ సంబంధం ఏర్పడింది. ఇది తెలిసిన ఆమె సోదరుడు కోపంలో ఇద్దరిని చంపివేశాడు. అప్పుడు అనుకోకుండా ఆ ఊరిలో అంటువ్యాధులు, ప్లేగు వ్యాపించింది. ఇదంతా చనిపోయిన విధవరాలు రామమ్మ, బుడ్డా సాహెబ్‌ల ఆత్మల ప్రభావమేనని నమ్మి (గ్రామస్తులు వారి ఆత్మల శాంతికోసం ప్రత్యేక పూజలు చేశారు. అంతే ఇక ఆ తర్వాత ఎక్కడ చుట్టు ప్రక్కల ప్రాంతాల్లో అంటువ్యాధులు వచ్చినా వీరికి పూజలు జరిగేవి. అలా పతితులు పవిత్రులయి దేవతలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. మరోకథలో ఒకరాజు చెలువును త్రవ్వించాడు. ఆ చెజువును త్రవ్విన వడ్డెరలకు బంగారం ఇస్తానని చెప్పాడు. పని పూర్తి అయ్యాక రాజు వారికి బంగారం బదులు వెండి ఇస్తాననడంతో వారు బాధతో అతని సమక్షంలో ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నారు. వారి ఆత్మలు రాజును బాధిస్తాయని ప్రజలు నమ్మడంతోవారిని పూజించారు. అంతేవారు వడ్డెర దేవతలుగా వెలిశారు. ఇంకొక కధలో ఒక రైతుకు ఆవు ఉ ండేది అయితే అది పాలుసరిగా ఇవ్వక పోవడంతో, ఎందుకు ఇలా జరుగుతుందో అని ఆవును అనుసరించాడు. ఆ ఆవు ఒక రాతి విగ్రహం పై పాలను ధారగా వదల సాగింది. ఇది చూచిన రైతు ఆ రాయిని పెకలించడానికి గునపంతో దెబ్బవేయగా అందులోంచి రక్తం వచ్చింది. ఈ సంగతి రైతు ద్వారా గ్రామస్థులకు తెలియడంతో ఆ రాయికి ఓ గుడి కట్టడం జరిగింది. ఇలా గ్రామదేవతలకు చెందిన అనేక ఉపదేవతల కల్పిత కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వీటిని పరిశీలించినట్లయితే ఇవి నమ్మశక్యంగాని, హేతువాదానికి నిలవక, కట్టు కథలతో, పుకార్లతో, చిత్రవిచిత్రమైన అసత్యాలతో, తప్పుల తడకలతొ, మూర్ధత్వంతో మూఢ నమ్మకాలతో నిండి వుంటాయి. 11ఓ బలి సంప్రదాయాల నేపథ్యం :- మన కంటికి కనిపించేదంతా శక్తి స్వరూపమే శక్తి త్రిగుణ స్వరూపిణి, ఆమె నూ

కాళికాదేవి అవతారం ఆమె ఆది శక్తి ఆమెరంగు నలుపు చేత త్రిశూలం ధరించి మహిషాసురుడనే రాక్షసుడిని చంపుతున్నట్లుంటుంది ఆమె వాహనం సింహం ఒకచేత కపాల మాల ధరించింది 52 కపాలాలు ఆ మాలలో ఉ న్నాయి ఆమె పెదవుల పై రక్తంఉంటుంది ఒక చేతిలో ఖడ్గం ఉంటుంది చూడ్డానికి చాల భయంకరంగా కనిపిస్తుంది ఆమె తమోగుణం కలది తమోగుణం నలుపుకు గుర్డు అందువల్ల ఆమెరూపు నల్లగా ఉంటుంది ఆమెది సింహ వాహనం సింహం క్రూరత్వానికి సాహసానికి చిహ్నం ప్రళయం సమయంలో ఆమె అన్నింటిని మింగి వేస్తుంది కనుక ఆమెను రక్త పిపాసిగా భావించి జంతు బలులను ఇవ్వడం మొదలు పెట్టారు ఇలా శక్తి యొక్క వివిధ అంశాలతో గ్రామదేవతలుగా వెలిసిన దేవతలకు బలులు ఇచ్చే సంప్రదాయం ఆచారంగా మొదలయ్యింది వేదాల్లో పురాణాల్లో కూడ బలి సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది ప్రాచీన కాలంలో అతీత శక్తులు ప్రాణాలను బలి కోరతాయని నమ్మారు. అందుచేత వాటికి బలులను సమర్పించి ప్రసన్నం చేసుకోవాలని భావించారు. మొదట నర బలులతో మొదలయి తర్వాత జంతు బలుల్లోకి మారింది బావిలోనియాలో దేవతలకు బలి ఇచ్చేటప్పుడు మనిషికి బదులుగా గొరైెను నీకు అర్పిస్తున్నాని నివేదించుకునేవారు పూర్వం పంటలను పాడు చేసే అడవి దున్నలను పాలాల్లోనే బలి ఇచ్చేవారు దాంతో దున్నపోతు బలి పశువుగా మారింది అశ్వమేధ యాగంలో కూడ మనకు ఈ బలి సంప్రదాయం ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది మనం భుజించే ఆహారంలో ప్రధానమైనది దానిలోని ఆత్మేనని పైక్రి క్రన్బ ంచే పదార్ధం కాదని సర్వాత్మ భావన నమ్ముతుంది జీవమున్న జాతుల్లోనే గాజ్ర నిర్జీవ పదార్ధములలో కూడ ఆత్మ యొక్క అంశం ఉందని, ఆత్మ అన్నింటియంద్రు ఉి ంటుందనేది సర్వాత్మవాద భావాల (యానిమిజమ్‌) మతాల నమ్మకం బలిపశువు మాంసాన్ని త్రినడం వల్ల పవిత్రత కలుగుతుందని నమ్ముతారు దీనిక్రి కారం దేవుడికి పూజ చేసి బలి కొరకు పవిత్రం చేయబడిన వన్తువు ఏదైనా అది పవిత్రమైనదిగా దేవతకు సమర్పించబడుతుంది కాబట్టి దాని శరీరంలోన్సి ప్రతి భాగాన్ని ప్రసాదంగా దైవ సమర్పితమైన నైవేద్యంగా తినడం జరుగుతుంది అశ్వమేధ యాగంలో కూడ బలిపశువైన గుర్రం ఆవు, మాంసాన్ని పవిత్రమైన (ప్రసాదంగా తింటారు ముస్లింలు కూడ జంతువులను హలీమ్‌ (పవిత్రం) చేసి త్రింటారు అందుకే బలి పశువు మాంసాన్ని తినడం వల్ల దాన్ని ఆత్మ సారాన్ని దాని ప్రత్యేక గుణాలను తనలో కలుపుకున్నానని తిన్నవాడు భావిస్తాడు శక్తివంతమైన వ్యక్తి

మాంసం తినడం వల్ల దివ్య శక్తులు వస్తాయని భావననుందే నరమాంస భక్షణ ఆచారం మొదలయ్యింది.

మహాభారత కథలో సహదేవుడు నరమాంస భక్షణ చేసినట్లు ఓకధ కలదు. పాండురాజు చనిపోయే ముందు పాండవులకు తన శరీరాన్ని తినమని చెబుతాడు. అలా చేస్తే దివ్య శక్తులు వస్తాయని చెప్పినప్పటికీ పాండవులు ఇష్టపడక పోవడంతో సహదేవుడు మాత్రం అతని చిటికెన వ్రేలును తినేస్తాడు. దాంతో అతనికి భూత, భవిష్యత్‌, వర్తమాన కాలాలలో ఏం జరుగుతుందో తెలుసుకునే శక్తి కలుగుతుంది. అందుకే శ్రీ కృష్ణుడు ఇది తెలిసి పాండవులను తినవద్దని చెబుతాడు. ఒక చిటికెన వేలును తింటేనే అలాంటి శక్తులు వచ్చినప్పుడు అతని మాంసం తింటే ఇంకా ఎన్ని శక్తులు లభించి ఉందేవో! ఇక్కడ అర్ధం అతని మాంసం తీనడం వల్ల అతడిలోని ప్రాణ శక్తి వీరిలో ప్రవేశిస్తుందని అర్ధం.

బట్టక్‌ తెగవారు నరమాంస భక్షణ చేస్తారు. నరమాంస భక్షణ ద్వారా చనిపోయిన ఆత్మను తనలో విలీనం చేసుకున్నామని వారు భావిస్తారు. ఆత్మ శక్తి ఏయే భాగాలలో ఉందని భావిస్తారో ఆయా భాగాలను తినడానికి ఇష్టపడతారు. అంటే మనిషి కాలేయం, అరచేతులు, మెదడు, ఇలాంటి వాటిని తింటారు. బలిపశువు రక్తం తాగే ఆచారం ఈ నమ్మకం నుండే పుట్టింది. రక్తంలో ఆత్మశక్తి ఎక్కువగా ఉ న్నాయని వారు నమ్ముతారు. బలిపశువుల ఆచారాల గురించి చెబుతూ యూదుల చట్టం రక్తమే ప్రాణమని చెబుతుంది. ఆదిమకాలంలోని ఈ సర్వాత్మవాదమే తర్వాత టోటామిజంగా మార్చు చెందింది.

ఆఫ్రికాలో నల్లజాతి వారు స్నేహ బాంధవ్యాలకు గుర్తుగా రక్తాన్ని మార్చుకునే ఆచారాన్ని పాటిస్తారు. ఒక తెగలోని వ్యక్తి స్నేహం చేయదలచిన మరొక వ్యక్తి చేతికి చిన్న గాయం చేసి అందులోంచి వచ్చే రక్తాన్ని రుచి చూస్తాడు. మరో దేశంలో స్నేహాన్ని కోరే ఇరుపక్షాల వారు కాఫీ, చెరి ఫలాలలను రక్తంలో ముంచి ఆరగిస్తారు. మరో తెగలో బాంధవ్యాన్ని కోరుకునే ఇద్దరు వ్యక్తులను ఎదురెదురుగా నిలబెట్టి మరో వ్యక్తి వారి భుజాలపై చిన్న గాయం చేసి వారి రక్తాన్ని కలుపుతాడు. దాంతో వారు రక్త సంబందీకులవుతారు. ఇలా ఒకరి రక్తాన్ని మరొకరు త్రాగడం, కలపడం వల్ల రక్త సంబంధాలు ఏర్పడాతయనని నమ్మేవారు.

ఈ తెగలలో మనుష్యుల్లా, జంతువులు కూడ జీవిస్తాయని అనుకునేవారు. ఈ జంతు తెగలకు అనేక శక్తులు ఉంటాయని నమ్మేవారు. తెగల మధ్య స్నేహాన్ని

నూ

బలోపేతం చేయడానికి బలి ఒక ఆచారంగా మారింది. బలిపశువు రక్తాన్ని త్రాగడం శరీరానికి పూసుకోవడం, చల్లుకోవడం దాని మాంసాన్ని తినడం ప్రాణసంబంధాన్ని ఏర్పర్చుకోవడమే కాక దాని శక్తులు కూడ పొందుతున్నామని నమ్మేవారు. జంతువులను బలి ఇచ్చే ముందు దానికి బొట్టు పెట్టి, మెడలో హారం వేసి, పసుపు, కుంకుమలు పెట్టి గగ్రామవీధుల్లో ఊరేగించి అందరిచే దానికి సాక పోయించి బలికి ముందు పవిత్రం చేసేవారు. అంతేకాకుండా దాన్ని దేవతకు మారుగా భావించేవారు. కాలక్రమేణా ఈ భావం పోయి దేవతల ఆరాధన భావం (ఆంత్రో మార్పిజమ్‌) ఏర్పడింది. దాంతో టోటమ్‌ బలి ఆచారం మరుగున పడిపోయింది. టోటమ్‌ ప్రకారం బలి ఇచ్చే జంతువును శక్తికి ప్రతీకగా భావించడం జరిగింది. ఆ తర్వాత బలి జంతువులను ప్రత్యక్షంగా (గ్రామదేవతలకు సమర్పించే ఆచారంగా మారింది. కం. (గ్రామదేవతలపై ద్రావిడ-ఆర్య సంస్కృతుల ప్రభావం వా వేదాల్లో ప్రస్తావించబడిన ఇంద్ర, వరుణ, మిత్ర లాంటి దేవతలకు రూపాలు లేవు, విగ్రహాలు లేవు. ఈ దేవతలంతా ఆఅనికోనిక్‌ సిద్ధాంతానికి చెందిన వారు అంటే మానవ రూపాలుగా కాని, జంతువు రూపాలుగా కాని లేనటువంటివారు. గుడులు, గోపురాలు వేదాల్లో లేవు. తరువాత విష్ణు, శివ, బ్రహ్మ రూపాలు వచ్చాయి. శిష్టదేవతల్లో ఆగమ నిగమాలకు సంబధించిన విభేదాలున్నాయి. ఆగమము అంటే వేద సంస్కృతికి చెందనిది. ఇది వేదసంస్కృతికి చెందక పోయినప్పటికీ వేద్ర మంత్రముల పద్ధతుల కలయికతో దేవాలయాల్లో పూజలు జరుపబడతాయి. విగహముల ప్రతిష్టలు, ద్వజ స్తంభాలు మొదలగునవి ఆగమ వద్ధతిలో నిర్వహించబడతాయి. నిగమం అంటే వేద సంబంధమైనది. ఆగమంలోని ఉపాసన పద్ధతులు ఇందులో ఉండవు. నిగమం పూర్తిగా వైదికమైనది. విగ్రహపూజలు ఆగమ శాస్త్ర రీత్యా జరుగుతాయి. ఉత్తర భారతదేశంలో ఆగమ విధానాన్ని ఎక్కువగా పాటించడం జరుగుతుంది. దక్షిణ భారతదేశంలో ఆగమంలో వైవ, వైష్ణవ పూజా విధానాలు ఉంటాయి. వేదాల్లో ఇంద్ర, వరుణ, మిత్ర, అగ్ని, గాయత్రి, రుద్రులు మొదలగు వారున్నారు. శివ, గణేష, కాళీ, దుర్గ, విష్ణు తదితర దేవతలు వేదాల్లో కనిపించరు. వేదాల్లో యజ్ఞాలు, హోమాలు వంటివి ఉంటాయి కాని విగ్రహరాధన ఉండదు. మరి ఈ దేవతలు, విగ్రహారాధన ఎలా వచ్చాయంటే ఆర్యులు, అనార్యులు వారి వారి నమ్మకాలను విశ్వాసాలను ఒకరికి ఒకరు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడంతో ఈ విగ్రహారాధన పద్ధతులు మొదలయ్యాయని తెలుస్తుంది.

ఆర్యులకు, ద్రవిడులకు పొత్తు కుదిరింది. ఆదిమ తెగల, ఆర్యుల పద్ధతులు కలిసి నూతన పద్ధతులు, నూతన ఆరాధనలు మొదలయ్యాయి. ఆర్యుల మూలంగా వైదిక విజ్ఞానం, నాగరికతలో అభివృద్ధి జరిగిందని చెబుతారు. కాని ఎప్పుడయితే హరప్పా, మొహంజదారో నాగరికత బయట పడిందో దాంతో చరిత్రలో ఎన్నో సరికొత్త మార్పులు వచ్చాయి. ఇందువల్ల ఆర్యుల కంటే ముందే మనదేశంలో మహోన్నతమైన నాగరికత ఉండేదని అది శిధిలమయ్యిందని తెలుస్తుంది. దాన్నే ద్రవిడ సంస్కృతిగా కూడ చారిత్రకులు చెబుతున్నారు.

ద్రవిడ నాగరికతకు హరప్పా, మొహంజదారో సంస్కృతి మూలమయితే, ఆర్యులకు వేదాలు, పురాణ సాహిత్యం ఆధారంగా ఉంది. దీన్ని బట్టి ఆర్యుల నాగరికత కంటే ద్రవిడుల నాగరికతే పురాతనమైనదిగా తెలుస్తుంది. ఈ ద్రవిడులనే ఆర్యేతరులుగా భావిస్తారు.

హరప్పా, మొహంజదారో నాగరికతకు, మెసపటోమియా నాగరికతకు చాలా దగ్గరి పోలికలు ఉన్నాయి. ఈ నాగరికత కంచు యుగం నాటిదిగా చెప్పబడుతుంది. అచ్చట దొరికిన ఆధారాల్లో మూడు కొమ్ములు, మూడు ముఖాలు ఉన్న దేవుని బొమ్మ చెప్పుకోదగ్గది. ఆ దేవుని చుట్టు పశువులు ఉన్నాయి. దీన్ని బట్టి ఈ దేవున్ని పశుపతిగా గుర్తించారు. అందుకే శివుడు అతి పురాతన దేవుడిగా చెప్పబడ్డాడు. అతని పేరిట లింగ పూజ కూడ వ్యాప్తి చెందింది.

సంస్పృ్రతం, గ్రీకు, లాటిన్‌ భాషలను అర్య భాషలంటారు. సంసృతానికి ఇరాన్‌ భాషకు చాలా దగ్గర సంబంధముంది. దాన్నే ప్రాచీన ఇండో-ఆర్యన్‌ సంసృృతిగా పిలిచేవారు. ఆ భాషలో ప్రాచీనమైనది పాత పర్షియన్‌ భాష అయిన అవేస్తా భాష ఇదంతా ఉమ్మడి సంస్కృతిగా ఇండో, ఆర్యన్‌ (గ్రంధాల్లో చెప్పబడింది. అగ్ని దేవతారాధన, సోమ ఆరాధన భారత్‌, ఇరాన్‌ (గ్రంధాల్లో కనిపిస్తుంది. ఇరాన్‌ మిద్ర, వేదాల్లో చెప్పబడిన మిత్ర ఒక్కరే. ఆర్యులు స్థిరపడ్డాక వారి మత ప్రభావానికి (ద్రావిడులు కొంత లోనయ్యారు. అలాగే ద్రవిడుల ఆచార సంస్కృతులు అర్యుల్లో కలిసాయి. ఇలా పరస్పరం వారి మతాచారాలు ఒకరికొకరికి మార్చిడి జరిగాయి. అందుకే గ్రామ దేవతలతోపాటు జానపదులు శిష్టదేవతలను కూడ పూజిస్తారు. అలాగే శిష్టులు గ్రామదేవతలను కూడ ఆరాధిస్తారు. శిష్ట దేవుల్లో ఉండేదంతా సాత్విక పూజాపద్ధతి. స్తోత్రాలతో, మంత్రాలతో, అర్చ్భనలతో పూజలు జరుగుతాయి. జనవదుల పూజా విధానాల్లో బలులు, కల్లు, సారాలను నమర్చిస్తారు. ఇవన్నీ తామస లక్షణాలు,

శక్తి రూపిని అయిన పార్వతిదేవిని అనేక గ్రామ దేవతల రూపాల్లో గ్రామీణులు పూజిస్తారు. వేదకాలానికి ముందే శక్తి రూపమైన అమ్మవారిని పూజించేవారని తెలుసుంది. వేదకాలం తర్వాత ఆమె స్థాయిని పెంచి శిష్ట దేవతగా ఆర్యులు పూజించారు. నిజం చెప్పాలంటే ఆర్యుల కంటే ద్రవిడుల సంస్కృతి (ప్రభావమే ఎక్కువని చెప్పాచ్చు, ఎందుకంటే అది అతి ప్రాచీనమైనది కాబట్టీ. 12.1 ఆర్యులు :- ఆర్యుల సంస్ఫతి మనకు వేదాల ద్వారా పురాణ వాజ్బయం ద్వారా తెలుస్తుంది. వేదాలు ఆర్యుల తర్వాత వ్రాయబడ్డాయి అంటారు. వీరు స్వతహాగా సంచార జీవులు. పితృసామ్య వ్యవస్థ కలిగి సమిష్టిగా జీవించేవారు. స్రీలకు సముచిత గౌరవాన్ని, విద్యావకాశాలను కల్పించేవారు. యుద్ధప్రియులు, యుద్దాల్లో గుజ్టాలను, రథాలను, ఉపయోగించేవారు. వీరు ఆరాధించిన దేవతలు అగ్ని వరణుడు, ఇంద్రుడు, పృథ్వీ, ఆకాశం, వాయువు, మరుత్తులు, రుద్రులు మొదలగువారు. ఈ దేవతలతో పాటు ప్రకృతి శక్తులను ఆరాధించేవారు. ఆర్యులు దేవుళ్ళను మానవాతీతమైన శక్తులుగా భావించి వారిని సంతోష పరించేందుకు క్రతువులు, యజ్ఞయాగాదులు, చేసేవారు. పురోహితుడు భక్తులకు, భగవంతునికి మధ్యవర్తిగా భక్తుల కోరికలను భగవంతుడి నివేదిస్తాడ్షని వాటిని దేవతలు స్వీకరించి అనుగ్రహిస్తారని నమ్మేవారు. ఆర్యుల రాకతో హిందు సంస్ఫత్రిత్రో మతం, జాతి, రంగు, భాష, ఆర్థిక వ్యత్యాసాలు చోటుచేసుకున్నాయి. జీవితంలో ఎన్నో సమస్యలకు పరిష్కారం పొందలేని సామాన్యులు, ఆర్యులు ప్రతిపాదించిన కర్మ సిద్ధాంతాన్ని ఒప్పుకున్నారు. కర్మ సిద్ధాంతం అన్ని సమస్యలకు నివారిణిగా భావించారు. పురోహితులు చేసే పూజల వల్ల పుణ్యాలు, మోక్షం వస్తుందని వారు నమ్మారు. ఫలితంగా ఆర్యుల మతాచారాలకు విలువ పెరిగి, (ద్రవిడ సంప్రదాయలకు ఆదరణ తగ్గడం మొదలయ్యింది. ఆర్యుల మూలంగానే వర్ణవ్యవస్థ ఏర్పడింది. వీరు అందమైన వారేగాక ఆజానుబాహులు కూడ. జానపదుల లాగే బలులిచ్చేవారు. మాంసం, మధిరలు సేవించేవారు. యజ్ఞములలో ప్రశువధలు జరిపి యజ్ఞకర్తలు, బుషులు వాటి మాంసంను దేవతలకు సమర్పించి భుజించేవారు. 12.2 ద్రావిడులు :- ద్రావిడులు మనదేశంనకు ఆర్యులు రాకముందు నుంచే నివసించుచుండీడివారు.

వీరి సంస్కృతి అతి పురాతనమైనది. ఆర్యులు వచ్చిన తర్వాత, ఆర్య ద్రవిడ తెగలకు అనేక యుద్ధములు జరిగినవి. అందులో ఓడిపోయిన కొందరు ద్రవిడులు ఆత్మగౌరవంలో, స్వేచ్చగా జీవించేందుకు గాను అరణ్యములలోనికి పోయి, కొండగుహలలో, అడవుల్లో తలదాచుకుని జీవింపసాగిరి. అర్యులకు లొంగి పోయిన వారు మాత్రం అనేక కష్టాలకు గురి అయ్యారు. వారికి స్వేచ్చా, స్వాతంత్ర్యములు లేక బానిసల్లా చూడబడ్డారు. వారు ఆర్యదేవతను పూజించకూడదు. పూజల్లోను, హోమాల్లోను పాల్గొనరాదు, ఆర్యులు నివసించే గ్రామాల్లో వారికి దూరంగా నివసించాలి అని నిర్ణయించారు.

ఆర్యులు కొత్తవారు కావడంతో వారికి గ్రామదేవతల పూజా విధానాలు తెలిసేవి కావు. అందుచేత వారు గ్రామదేవతలను, పంటదేవతలను తృప్తి పరచేందుకు ఇచ్చటి గ్రామీణుల చేతనే పూజలు చేయించేవారు. అలా వారి ఆచార వ్యవహారాలను కొంత తెలుసుకున్నారు. ఈ పద్ధతి అనుసరించి గ్రామాల్లో గ్రామదేవతలకు ఇప్పటికి తక్కువ కులస్ఫులు, మాల మాదిగల పూజారులుగా ఉన్నారు.

ఇక అడవుల్లోకి పోయినవారు తమ స్వేచ్చకు ఆచార సంప్రదాయాలకు అవరోధాలు లేకుండా జీవింపసాగిరి. వారెప్పుడు కూడ వారి మతాచారాలను మర్చిపోలేదు. ఇది వారి ఐక్యమత్యంనకు ముఖ్యకారణంగా చెప్పుకోవచ్చు. అట్టివారిలో గొండులు, ఆదిమవాసులు, బైగాలు, శంతాలులు, బరియనులు మొదలగు తెగలవారు ముఖ్యులుగా ఉన్నారు. వీరు స్వతంత్రులై రాజ్యాలను స్థాపించి ఆర్యులకు ధీటుగా నిలిచారు. ఇలా రాను రాను రెండు తెగల సంప్రదాయల్లో, సంస్కృతిలో మార్పులు వచ్చి పరస్పరం కలిసిపోయాయి.

వేదాలకు పూర్వమే ద్రవిడ నాగరికత ఎంతోఅభివృద్ధి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. వీరు వారి భావాలను తెలపడానికి బొమ్మలతో లిపిని వ్రాసేవారు. వీరి కట్టడాలు, కోటలు, ధాన్యాగారాలు, ప్రార్ధనా మందిరాలు, నీటి వ్యవస్థ, నగర వీధులు, ఆనాటి అద్భుత సాంఘీక జీవనాన్ని తెలయజేస్తున్నాయి. చిత్రకళ, వ్యాపారం, కళాత్మకమైన కట్టడాలు, కళలు, వారి కాలంలో ఎంతగానో వర్ధిల్లాయి. (ద్రావిడులద్‌ మాతృస్వామిక వ్యవస్థ, స్తీ పాత్ర చాలా ముఖ్యమైనది. వేదాలకు పూర్వమే వీరికి దైవ ఆరాధన తెలుసు. శివుడు, శక్తివీరి ఆది దేవతలు ద్రవిడుల సాంఘీక జీవనంలో మతం కన్నా మానవ విలువలకే ప్రాధాన్యత ఎక్కువగా ఉండేది. మెసపటోమియా, ఇరాక్‌ మొదలగు దేశాల సంసృతి మొహంజదారో, హరప్పా త్రవ్వకాలలో బయటపడిన ద్రవిడ సంస్కృతిని పోలియున్నది. ఈ ద్రవిడ సంస్నృతికి ఈజిస్ట్‌,

అందుకుంటారు. ఈ విధంగా పూజలందుకునే స్త్రీలే ఉపదేవతలని, పేరెంటాండ్ర దేవతలని అంటారు. వీరి గురించి స్థానికంగా కథలు చెప్పుకుంటారు. ఈ ఉపగ్రామ దేవతల గురించి అనేకమైన కల్పిత కథలు సృష్టించబడతాయి. లక్ష్మమ్మ, పాపమ్మ, కామమ్మ, సన్యాసమ్మ, కనకమ్మ ఇలా అనేకమంది ఉపదేవతలుగా, పేరంటాండ్రుగా పూజలు అందుకున్నారు. మనదేశంలోనే కాక విదేశాల్లో కూడ ఇలాంటి ఆచారాలు కోకొల్లలు. ఈజిప్పనందు చనిపోయిన రాజులందరు దేవతలయి పూజలు అందుకుంటారు. జపాన్‌ దేశం చక్రవర్తి మరణాంతరం అతన్ని సూర్య దేవతలుగా కొలుచు ఆచారం కలదు. అలాగే అక్కడ యుద్ధభూమి యందు మరణించిన వీరున్ని సమాధి చేసి గుడికట్టి పూజించు ఆచారం కలదు. ప్రాచీన గీసు దేశంన వీరులు మరణించాక దేవతలుగా పూజింపబడదేవారు. వారిని పూజించడం వలన తమకు అన్ని విధాలుగా మంచి జరుగుతుందని నమ్మేవారు. మరొక ఆచారం (ప్రకారం వీరుల సమాధులపై యుధ్ధంలో పట్టుబడిన బంధిల రక్తంను చల్లి వీరులను ఆరాధించేవారు. భారతదేశంలో కూడ ఇలాంటి ఆచారాలు, పూజలు ఎన్నో ఉన్నాయి. మన పురాణాలో మన చరిత్రలో, కథల్లో ఇక చెప్పనక్కరలేదు. జ్జ ఇలా అన్ని మతాలలో ఎందరో వీరులు దైవసమానులుగా పూజింపబడ్దారు. ఆరాధించబడ్డారు. వీరి కథలను వీరగాధలను కథలుగా, గేయాలుగా పాదుకునేవార్చ. ఇలాంటి అనేక స్థానిక దేవతల పుట్టుకకు గల కారణాలను పరిశీలిద్ధాం. ఈ జ పదేవతల ప్రచారానికి, సృష్టికి అనేక అర్ధం పర్ధం లేని కారణాలు ఉంటారు. ఒక గ్రామంలో పశువులను మేపుతున్న కాపరులు వారికి దగ్గరలో ఉన్న (బ్ర పుట్టలోంచి సన్నాయి రాగాలు విన వస్తున్నాయని గ్రామంలోఅందరిక్రి ప్రచారం చేయగా, అందరు కలిసి ఆ పుట్ట దగ్గర ఓ గుడి కట్టారు. ఇక పూజలు మొదలయ్యాయి అంతే అతి త్వరలో అదొక పుణ్యక్షేత్రంగా మారిపోయింది. వేల మంది ఆ పుట్టను దర్శించుకుంటున్నారు. వీరికి నిజానిజాలు హేతుబద్ధంగా ఆలోచించడం, మంచిచెడులు ఏమీ తెలియవు, గుడ్డిగా నమ్మడం జానపదుల అత్యంత బలహీనత. ఈ విధంగా మనదేశంలో ఎంతోమంది స్థానిక దేవతలు చెప్పుకోవచ్చు. త విధంగా అర్థంపర్థం లేకుండా అకారణంగా ఆకస్మాత్తుగా పుట్టి ఎంతో (ప్రజాదారణ పొందుతారు. మరో సంఘటన ప్రకారం ఓ ధనవంతుని కుమారున్ని ఎవడోచంపి కాలవలో పదేశాడు. కొడుకు కలలో కనిపించి ఏదో చెప్పాడని మూడు దారుల కూడలిలో

ఉన్న ఓ చెట్టు క్రింద ఆ బాలుడిని తల్లిదండ్రులు ఓ గుడి కట్టించారు. ఆ నోట ఈ నోట ఆ గుడికి ప్రచారం జరగడం జనం రావడం మొదలయ్యింది. అక్కడ తానో ముడుపు కట్టడం వల్ల తన కోర్కే నెరవేరిందని ఎవడో మూర్చుడు విపరీతంగా ప్రచారం చేశాడు. అంతే ఆ గుడి ఎంతో ప్రసిద్ధమై ఆ బాలుడు ఓ చిన్న దేవతగా మారిపోయాడు. అక్కడ ఇంకా పెద్ద గుడి కట్టబడింది.

మరొక (గ్రామంలో ఓ విధవరాలు తన భర్త పొలంలో పని చేసుకుంటూ ఉ ంటుంది. ఆ తర్వాత ఆమెకు ఆ ఊరిలోని ఓ బుడ్డా సాహెబ్‌ అనే వాడితో అక్రమ సంబంధం ఏర్పడింది. ఇది తెలిసిన ఆమె సోదరుడు కోపంలో ఇద్దరిని చంపివేశాడు. అప్పుడు అనుకోకుండా ఆ ఊరిలో అంటువ్యాధులు, స్తేగు వ్యాపించింది. ఇదంతా చనిపోయిన విధవరాలు రామమ్మ, బుడ్డా సాహెబ్‌ల ఆత్మల ప్రభావమేనని నమ్మి గ్రామస్తులు వారి ఆత్మల శాంతికోసం ప్రత్యేక పూజలు చేశారు. అంతే ఇక ఆ తర్వాత ఎక్కడ చుట్టు ప్రక్కల ప్రాంతాల్లో అంటువ్యాధులు వచ్చినా వీరికి పూజలు జరిగేవి. అలా పతితులు పవిత్రులయి దేవతలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు.

మరోకథలో ఒకరాజు చెజువును త్రవ్వించాడు. ఆ చెజువును త్రవ్విన వడ్డెరలకు బంగారం ఇస్తానని చెప్పాడు. పని పూర్తి అయ్యాక రాజు వారికి బంగారం బదులు వెండి ఇస్తాననడంతో వారు బాధతో అతని సమక్షంలో ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నారు. వారి ఆత్మలు రాజును బాధిస్తాయని ప్రజలు నమ్మడంతోవారిని పూజించారు. అంటేవారు వడ్డెర దేవతలుగా వెలిశారు. ఇంకొక కథలో ఒక రైతుకు అవు ఉ ండేది అయితే అది పాలుసరిగా ఇవ్వక పోవడంతో, ఎందుకు ఇలా జరుగుతుందో అని ఆవును అనుసరించాడు. ఆ ఆవు ఒక రాతి విగ్రహం పై పాలను ధారగా వదల సాగింది. ఇది చూచిన రైతు ఆ రాయిని పెకలించడానికి గునపంతో దెబ్బవేయగా అందులోంచి రక్తం వచ్చింది. ఈ సంగతి రైతు ద్వారా గ్రామస్థులకు తెలియడంతో ఆ రాయికి ఓ గుడి కట్టడం జరిగింది.

ఇలా గ్రామదేవతలకు చెందిన అనేక ఉపదేవతల కల్పిత కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వీటిని పరిశీలించినట్లయితే ఇవి నమ్మశక్యంగాని, హేతువాదానికి నిలవక, కట్టు కథలతో, పుకార్లతో, చిత్రవిచిత్రమైన అసత్యాలతో, తప్పుల తడకలతా, మూర్ధత్వంతో మూఢ నమ్మకాలతో నిండి వుంటాయి.

11. బలి సంప్రదాయాల నేపథ్యం :-

మన కంటికి కనిపించేదంతా శక్తి స్వరూపమే శక్తి త్రిగుణ స్వరూపిణి, ఆమె

ఆ

కాళికాదేవి అవతారం. ఆమె ఆది శక్తి. ఆమెరంగు నలుపు చేత (త్రిశూలం ధరించి మహిషాసురుడనే రాక్షసుడిని చంపుతున్నట్లుంటుంది. ఆమె వాహనం సింహం. ఒకచేత కపాల మాల ధరించింది. 52 కపాలాలు ఆ మాలలో ఉ న్నాయి. ఆమె పెదవుల పై రక్తంఉంటుంది. ఒక చేతిలో ఖద్గం ఉంటుంది. చూడ్డానికి చాల భయంకరంగా కనిపిస్తుంది. ఆమె తమోగుణం కలది. తమోగుణం నలుపుకు గుర్తు అందువల్ల ఆమెరూపు నల్లగా ఉంటుంది. ఆమెది సింహ వాహనం, సింహం క్రూరత్వానికి, సాహసానికి చిహ్నం. ప్రళయం సమయంలో ఆమె అన్నింటిని (మింగి వేస్తుంది. కనుక ఆమెను రక్త పిపొసిగా భావించి జంతు బలులను ఇవ్వడం మొదలు పెట్టారు. ఇలా శక్తి యొక్క వివిధ అంశాలతో గ్రామదేవతలుగా వెలిసిన దేవతలకు బలులు ఇచ్చే సంప్రదాయం ఆచారంగా మొదలయ్యింది. వేదాల్లో, పురాణాల్లో కూడ బలి సంప్రదాయం కనిపిస్తుంది. ప్రాచీన కాలంలో అతీత శక్తులు ప్రాణాలను బలి కోరతాయని నమ్మారు. అందుచేత వాటికి బలులను సమర్పించి ప్రసన్నం చేసుకోవాలని భావించారు. మొదట నర బలులతో మొదలయి తర్వాత జంతు బలుల్లోకి మారింది. బాబిలోనియాలో దేవతలకు బలి ఇచ్చేటప్పుడు మనిషికి బదులుగా గొర్రెను నీకు అర్చిస్తున్నాని నివేదించుకునేవారు. పూర్వం పంటలను పాడు చేసే అడవి దున్నలను పొలాల్లోనే బలి ఇచ్చేవారు. దాంతో దున్నపోతు బలి పశువుగా మారింది. అశ్వమేధ యాగంలో కూడ మనకు ఈ బలి సంప్రదాయం ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. మనం భుజించే ఆహారంలో ప్రధానమైనది. దానిలోని ఆత్మేనని పైక్తి క్రన్సిజంచై పదార్ధం కాదని సర్వాత్మ భావన నమ్ముతుంది. జీవమున్న జాతుల్లోనే గాక, నిరివ పదార్ధములలో కూడ ఆత్మ యొక్క అంశం ఉందని, ఆత్మ అన్నింటియందు ఉ ంటుందనేది సర్వాత్మవాద భావాల (యానిమిజమ్‌) మతాల నమ్మకం, బలిపశువు మాంసాన్ని తినడం వల్ల పవిత్రత కలుగుతుందని నమ్ముతారు. దీనికి కారణం దేవుడికి పూజ చేసి బలి కొరకు పవిత్రం చేయబడిన వస్తువు ఏదైనా అది పవిత్రమైనదిగా దేవతకు సమర్పించబడుతుంది కాబట్టి దాని శరీరంలోని ప్రతి భాగాన్ని ప్రసాదంగా దైవ సమర్పితమైన నైవేద్యంగా తినడం జరుగుతుంది. అశ్వమేధ యాగంలో కూడ బలిపశువైన గుర్రం, ఆవు, మాంసాన్ని పవిత్రమైన ప్రసాదంగా తింటారు. ముస్లింలు కూడ జంతువులను హలీమ్‌ (పవిత్రం) చేసి త్రింటారు. అందుకే బలి పశువు మాంసాన్ని తినడం వల్ల దాన్ని ఆత్మ సారాన్ని దాని ప్రత్యేక గుణాలను తనలో కలుపుకున్నానని తిన్నవాడు భావిస్తాడు. శక్తివంతమైన వ్యక్తి

మాంసం తినడం వల్ల దివ్య శక్తులు వస్తాయని భావననుందే నరమాంస భక్షణ ఆచారం మొదలయ్యింది.

మహాభారత కధలో సహదేవుడు నరమాంస భక్షణ చేసినట్లు ఓకథ కలదు. పాండురాజు చనిపోయే ముందు పాండవులకు తన శరీరాన్ని తినమని చెబుతాడు. అలా చేస్తే దివ్య శక్తులు వస్తాయని చెప్పినప్పటికీ పాండవులు ఇష్టపడక పోవడంతో సహదేవుడు మాత్రం అతని చిటికెన వ్రేలును తినేస్తాడు. దాంతో అతనికి భూత, భవిష్యత్‌, వర్తమాన కాలాలలో ఏం జరుగుతుందో తెలుసుకునే శక్తి కలుగుతుంది. అందుకే శ్రీ కృష్ణుడు ఇది తెలిసి పాండవులను తినవద్దని చెబుతాడు. ఒక చిటికెన వ్రేలును తింటేనే అలాంటి శక్తులు వచ్చినప్పుడు అతని మాంసం తింటే ఇంకా ఎన్ని శక్తులు లభించి ఉండేవో! ఇక్కడ అర్ధం అతని మాంసం తినడం వల్ల అతడిలోని ప్రాణ శక్తి వీరిలో ప్రవేశిస్తుందని అర్ధం.

బట్టక్‌ తెగవారు నరమాంస భక్షణ చేస్తారు. నరమాంస భక్షణ ద్వారా చనిపోయిన ఆత్మను తనలో విలీనం చేసుకున్నామని వారు భావిస్తారు. ఆత్మ శక్తి ఏయే భాగాలలో ఉందని భావిస్తారో ఆయా భాగాలను తినడానికి ఇష్టపడతారు. అంటే మనిషి కాలేయం, అరచేతులు, మెదడు, ఇలాంటి వాటిని తింటారు. బలిపశువు రక్తం తాగే ఆచారం ఈ నమ్మకం నుండే పుట్టింది. రక్తంలో ఆత్మశక్తి ఎక్కువగా ఉ న్నాయని వారు నమ్ముతారు. బలిపశువుల ఆచారాల గురించి చెబుతూ యూదుల చట్టం రక్తమే ప్రాణమని చెబుతుంది. ఆదిమకాలంలోని ఈ సర్వాత్మవాదమే తర్వాత టోటామిజంగా మార్చు చెందింది.

ఆఫ్రికాలో నల్లజాతి వారు స్నేహ బాంధవ్యాలకు గుర్తుగా రక్తాన్ని మార్చుకునే ఆచారాన్ని పాటిస్తారు. ఒక తెగలోని వ్యక్తి స్నేహం చేయదలచిన మరొక వ్యక్తి చేతికి చిన్న గాయం చేసి అందులోంచి వచ్చే రక్తాన్ని రుచి చూస్తాడు. మరో దేశంలో స్నేహాన్ని కోరే ఇరుపక్షాల వారు కాఫీ, చెర్రి ఫలాలలను రక్తంలో ముంచి ఆరగిస్తారు. మరో తెగలో బాంధవ్యాన్ని కోరుకునే ఇద్దరు వ్యక్తులను ఎదురెదురుగా నిలబెట్టి మరో వ్యక్తి వారి భుజాలపై చిన్న గాయం చేసి వారి రక్తాన్ని కలుపుతాడు. దాంతో వారు రక్త సంబందీకులవుతారు. ఇలా ఒకరి రక్తాన్ని మరొకరు త్రాగడం, కలపడం వల్ల రక్త సంబంధాలు ఏర్పడాతయనని నమ్మేవారు.

ఈ తెగలలో మనుష్యుల్లా, జంతువులు కూడ జీవిస్తాయని అనుకునేవారు. ఈ జంతు తెగలకు అనేక శక్తులు ఉంటాయని నమ్మేవారు. తెగల మధ్య స్నేహాన్ని

నూ

బలోపేతం చేయడానికి బలి ఒక ఆచారంగా మారింది. బలిపశువు రక్తాన్ని త్రాగడం శదీరానికి పూసుకోవడం, చల్లుకోవడం దాని మాంసాన్ని తినడం ప్రాణసంబంధాన్ని ఏర్చ్పర్చుకోవడమే కాక దాని శక్తులు కూడ పొందుతున్నామని నమ్మేవారు. కుంకుమలు పెట్టి గగ్రామవీధుల్లో ఊరేగించి అందరిచే దానికి సాక పోయించి బలికి ముందు పవిత్రం చేసేవారు. అంతేకాకుండా దాన్ని దేవతకు మారుగొ భావించేవారు. కాలక్రమేణా ఈ భావం పోయి దేవతల ఆరాధన భావం (ఆంత్రో మార్చిజమ్‌) ఏర్పడింది. చాంతో టోటమ్‌ బలి ఆచారం మరుగున పడిపోయింది. టోటమ్‌ ప్రకారం బలి ఇచ్చే జంతువును శక్తికి ప్రతీకగా భావించడం జరిగింది. అ తద్వాత ఇలి జంతువులను ప్రత్యక్షంగా గ్రామదేవతలకు సమర్పంచే ఆచారంగా మారింది. 12. గ్రామదేవతలపై ద్రావిడ-ఆర్య సంస్కృతుల ప్రభావం :- వేదాల్లో ప్రస్తావించబడిన ఇంద్ర, వరుణ, మిత్ర లాంటి దేవతలకు రూప్రాలు లేవు, విగ్రహాలు లేవు. ఈ దేవతలంతా ఆనికోనిక్‌ సిద్ధాంతానికి చెందిన వారు అంటే మానవ రూపాలుగా కాని, జంతువు రూపాలుగా కాని లేనటువంటివారు. గుడులు, గోపురాలు వేదాల్లో లేవు. తరువాత విష్ణు, శివ, బ్రహ్మ రూపాలు వచ్చాయి. శిష్టదేవతల్లో ఆగమ నిగమాలకు సంఖధించిన విభేదాలున్నాయి. ఆగమము ఆంబ్రే వేద సంస్కృతికి చెందనిది. ఇది వేదసంస్కృతికి చెందక పోయినప్పట్రిక్షీ వేద మంత్రముల పద్ధతుల కలయికతో దేవాలయాల్లో పూజలు జరుపబడత్రాద్చు. విగ్రహముల ప్రతిష్టలు, ద్వజ న్తంభాలు మొదలగునవి ఆగమ వద్ధత్రిలో నిర్వహించబడతాయి. నిగమం అంటే వేద సంబంధమైనది. ఆగమంలోని శ్రష్రాసన పద్ధతులు ఇందులో ఉండవు. నిగమం పూర్తిగా వైదికమైనది. విగ్రహవూజలు ఆగమ శాస్త్ర రీత్యా జరుగుతాయి. ఉత్తర భారతదేశంలో ఆగమ విధానాన్ని ఎక్కువగా పొటించడం జరుగుతుంది. దక్షిణ భారతదేశంలో ఆగంలో శైవ, వైష్ణవ పూజా విధానాలు ఉంటాయి. వేదాల్లో ఇంద్ర, వరుణ, మిత్ర అగ్ని గాయత్రి, రుద్రులు మొదలగు వారున్నారు. శివ, గణేష, కాళీ, దుర్ద, విష్ణు తదితర దేవతలు వేదాల్లో కనీపించరు. వేదాల్లో యజ్ఞాలు, హోమాలు వంటిని ఉంటాయి కాని విగ్రహరాధన ఉండదు. మరి ఈ దేవతలు, విగ్రహారాధన ఎలా వచ్చాయంటే ఆర్యులు, అనార్యులు వారి వారి నమ్మకాలను విశ్వాసాలను ఒకరికి ఒకరు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడంతో ఈ విగ్రహారాధన పద్ధతులు మొదలయ్యాయని తెలుస్తుంది.

ఆర్యులక్షు, ద్రవిడులకు పొత్తు కుదిరింది. ఆదిమ తెగల, ఆర్యుల పద్ధతులు కలిసి నూతన పద్ధతులు, నూతన ఆరాధనలు మొదలయ్యాయి. ఆర్యుల మూలంగా వైదిక విజ్ఞానం, నాగరికతలో అభివృద్ధి జరిగిందని చెబుతారు. కాని ఎప్పుడయితే హరప్పా, మొహంజదారో నాగరికత బయట పడిందో దాంతో చరిత్రలో ఎన్నో సరికొత్త మార్పులు వచ్చాయి. ఇందువల్ల ఆర్యుల కంటే ముందే మనదేశంలో మహోన్నతమైన నాగరికత ఉందేదని అది శిధిలమయ్యిందని తెలిస్తుంది. దాన్నే ద్రవిడ సంస్కృతిగా కూడ చారిత్రకులు చెబుతున్నారు. ద్రవిడ నాగరికతకు హరప్పా, మొహంజదారో సంస్కృతి మూలమయితే, ఆర్యులకు వేదాలు, పురాణ సాహిత్యం ఆధారంగా ఉంది. దీన్ని బట్టి ఆర్యుల నాగరికత కంటే ద్రవిడుల నాగరికతే పురాతనమైనదిగా తెలుస్తుంది. ఈ దద్రవిడులనే ఆర్యేతరులుగా భావిస్తారు. హరప్పా, మొహంజదారో నాగరికతకు, మెసపటోమియా నాగరికతకు చాలా దగ్గరి పోలికలు ఉన్నాయి. ఈ నాగరికత కంచు యుగం నాటిదిగా చెప్పబడుతుంది. అచ్చట దొరికిన ఆధారాల్లో మూడు కొమ్ములు, మూడు ముఖాలు ఉన్న దేవుని బొమ్మ చెప్పుకోదగ్గది. ఆ దేవుని చుట్టు పశువులు ఉన్నాయి. దీన్ని బట్టి ఈ దేవున్ని పశుపతిగా గుర్తించారు. అందుకే శివుడు అతి పురాతన దేవుడిగా చెప్పబడ్డాడు. అతని పేరిట లింగ పూజ కూడ వ్యాప్తి చెందింది. సంస్కృతం, గీకు, లాటిన్‌ భాషలను ఆర్య భాషలంటారు. సంసృతానికి ఇరాన్‌ భాషకు చాలా దగ్గర సంబంధముంది. దాన్నే ప్రాచీన ఇండో-ఆర్యన్‌ సంసృతిగా పిలిచేవారు. ఆ భాషలో ప్రాచీనమైనది పాత పర్షియన్‌ భాష అయిన అవేస్తా భాష, ఇదంతా ఉమ్మడి సంస్కృతిగా ఇండో, ఆర్యన్‌ (గ్రంధాల్లో చెప్పబడింది. అగ్ని దేవతారాధన, సోమ ఆరాధన భారత్‌, ఇరాన్‌ గ్రంధాల్లో కనిపిస్తుంది. ఇరాన్‌ మిధ్ర, వేదాల్లో చెప్పబడిన మిత్ర ఒక్కరే. ఆర్యులు స్థిరపడ్డాక వారి మత ప్రభావానికి ద్రావిడులు కొంత లోనయ్యారు. అలాగే ద్రవిడుల ఆచార సంస్కృతులు ఆర్యుల్లో కలిసాయి. ఇలా పరస్పరం వారి మతాచారాలు ఒకరికొకరికి మార్చిడి జరిగాయి. అందుకే గ్రామ దేవతలతోపాటు జానపదులు శిష్టదేవతలను కూడ పూజిస్తారు. అలాగే శిష్టులు గ్రామదేవతలను కూడ ఆరాధిస్తారు. శిష్ట దేవుల్లో ఉండేదంతా సాత్విక పూజాపద్ధతి. స్తోత్రాలతో, మంత్రాలతో, అర్చనలతో పూజలు జరుగుతాయి. జనపదుల పూజా విధానాల్లో బలులు, కల్లు, సారాలను సమర్పిస్తారు. ఇవన్నీ తామస లక్షణాలు.

శక్తి రూపిని అయిన పార్వతిదేవిని అనేక గ్రామ దేవతల రూపాల్లో (గ్రామీణులు పూజిస్తారు. వేదకాలానికి ముందే శక్తి రూపమైన అమ్మవారిని పూజించేవారని తెలుస్తుంది. వేదకాలం తర్వాత ఆమె స్థాయిని పెంచి శిష్ట దేవతగా ఆర్యులు పూజించారు. నిజం చెప్పాలంటే ఆర్యుల కంటే ద్రవిడుల సంస్కృతి ప్రభావమే ఎక్కువని చెప్పొచ్చు, ఎందుకంటే అది అతి ప్రాచీనమైనది కాబట్టి.

12.1 ఆర్యులు :-

అర్యుల సంస్ఫృతి మనకు వేదాల ద్వారా పురాణ వాజ్బయం ద్వారా తెలుస్తుంది. వేదాలు ఆర్యుల తర్వాత వ్రాయబడ్డాయి అంటారు. వీరు స్వతహాగా సంచార జీవులు. పితృసామ్య వ్యవస్థ కలిగి సమిష్టిగా జీవించేవారు. స్త్రీలకు సముచిత గౌరవాన్ని విద్యావకాశాలను కల్పించేవారు. యుద్ధప్రియులు, యుద్దాల్లో గుజ్టాలను, రథాలను, ఉపయోగించేవారు. వీరు ఆరాధించిన దేవతలు అగ్ని వరణుడు, ఇంద్రుడు, పృథ్వీ ఆకాశం, వాయువు, మరుత్తులు, రుద్రులు మొదలగువారు. ఈ దేవతలత్రో పాటు ప్రకృతి శక్తులను ఆరాధించేవారు.

ఆర్యులు దేవుళ్ళను మానవాతీతమైన శక్తులుగా భావించి వారిన్స సంతోష పరించేందుకు క్రతువులు, యజ్ఞయాగాదులు, చేసేవారు. పురోహితుడు భ్రక్షులక్త్ర భగవంతునికి మధ్యవర్తిగా భక్తుల కోరికలను భగవంతుడి నివేదిస్తాడ్షన వాటిని దేవతలు స్వీకరించి అనుగ్రహిస్తారని నమ్మేవారు. ఆర్యుల రాకతో హిందు సంస్మత్రిల్రో మతం, జాతి, రంగు, భాష, ఆర్ధిక వ్యత్యాసాలు చోటుచేసుకున్నాయి.

జీవితంలో ఎన్నో సమస్యలకు పరిష్కారం పొందలేని సామాన్యులు, ఆర్యులు ప్రతిపాదించిన కర్మ సిద్ధాంతాన్ని ఒప్పుకున్నారు. కర్మ సిద్ధాంతం అన్ని సమస్యలకు నివారిణిగా భావించారు. పురోహితులు చేసే పూజల వల్ల పుణ్యాలు, మోక్షం వస్తుందని వారు నమ్మారు. ఫలితంగా ఆర్యుల మతాచారాలకు విలువ పెరిగి ద్రవిడ సంప్రదాయలకు ఆదరణ తగ్గడం మొదలయ్యింది. ఆర్యుల మూలంగానే వర్ణవ్యవస్ష ఏర్పడింది. వీరు అందమైన వారేగాక ఆజూనుబాహులు కూడ, జానపదుల లాగే బలులిచ్చేవారు. మాంసం, మధిరలు సేవించేవారు. యజ్ఞములలో పశువధలు జరిపి యజ్ఞకర్తలు, బుషులు వాటి మాంసంను దేవతలకు సమర్పించి భుజించేవారు.

12.2 ద్రావిడులు వా

ద్రావిడులు మనదేశంనకు ఆర్యులు రాకముందు నుంచే నివసించుచుండీడివారు.

వీరి సంస్ఫృతి అతి పురాతనమైనది. ఆర్యులు వచ్చిన తర్వాత, ఆర్య ద్రవిడ తెగలకు అనేక యుద్ధములు జరిగినవి. అందులో ఓడిపోయిన కొందరు (ద్రవిడులు ఆత్మగౌరవంలో, స్వేచ్చగా జీవించేందుకు గాను అరణ్యములలోనికి పోయి, కొండగుహలలో, అడవుల్లో తలదాచుకుని జీవింపసాగిరి. ఆర్యులకు లొంగి పోయిన వారు మాత్రం అనేక కష్టాలకు గురి అయ్యారు. వారికి స్వేచ్భా, స్వాతంత్ర్యములు లేక బానిసల్లా చూడబడ్డారు. వారు ఆర్యదేవతను పూజించకూడదు. పూజల్లోను, హోమాల్లోను పాల్గొనరాదు, ఆర్యులు నివసించే గ్రామాల్లో వారికి దూరంగా నివసించాలి అని నిర్ణయించారు.

ఆర్యులు కొత్తవారు కావడంతో వారికి గ్రామదేవతల పూజా విధానాలు తెలిసేవి కావు. అందుచేత వారు గ్రామదేవతలను, పంటదేవతలను తృప్తి పరచేందుకు ఇచ్చటి గ్రామీణుల చేతనే పూజలు చేయించేవారు. అలా వారి ఆచార వ్యవహారాలను కొంత తెలుసుకున్నారు. ఈ పద్ధతి అనుసరించి గ్రామాల్లో (గ్రామదేవతలకు ఇప్పటికి తక్కువ కులస్థులు, మాల మాదిగల పూజారులుగా ఉన్నారు.

ఇక అడవుల్లోకి పోయినవారు తమ స్వేచ్చకు ఆచార సంప్రదాయాలకు అవరోధాలు లేకుండా జీవింపసాగిరి. వారెప్పుడు కూడ వారి మతాచారాలను మర్చిపోలేదు. ఇది వారి ఐక్యమత్యంనకు ముఖ్యకారణంగా చెప్పుకోవచ్చు. అట్టివారిలో గొండులు, ఆదిమవాసులు, బైగాలు, శంతాలులు, బరియనులు మొదలగు తెగలవారు ముఖ్యులుగా ఉన్నారు. వీరు స్వతంత్రులై రాజ్యాలను స్థాపించి ఆర్యులకు ధీటుగా నిలిచారు. ఇలా రాను రాను రెండు తెగల సంప్రదాయల్లో, సంస్ఫృతిలో మార్పులు వచ్చి పరస్పరం కలిసిపోయాయి.

వేదాలకు పూర్వమే ద్రవిడ నాగరికత ఎంతోఅఖభివృద్ధి చెందినదిగా గుర్తించబడింది. వీరు వారి భావాలను తెలపడానికి బొమ్మలతో లిపిని వ్రాసేవారు. వీరి కట్టడాలు, కోటలు, ధాన్యాగారాలు, ప్రార్ధనా మందిరాలు, నీటి వ్యవస్థ, నగర వీధులు, అనాటి అద్భుత సాంఘీక జీవనాన్ని తెలయజేస్తున్నాయి. చిత్రకళ, వ్యాపారం, కళాత్మకమైన కట్టడాలు, కళలు, వారి కాలంలో ఎంతగానో వర్ధిల్లాయి. ద్రావిడులది మాతృస్వామిక వ్యవస్థ, స్రీ పాత్ర చాలా ముఖ్యమైనది. వేదాలకు పూర్వమే వీరికి దైవ ఆరాధన తెలుసు. శివుడు, శక్తివీరి ఆది దేవతలు ద్రవిడుల సాంఘీక జీవనంలో మతం కన్నా మానవ విలువలకే ప్రాధాన్యత ఎక్కువగా ఉండేది. మెసపటోమియా, ఇరాక్‌ మొదలగు దేశాల సంసృతి మొహంజదారో, హరప్పా త్రవ్వకాలలో బయటపడిన ద్రవిడ సంస్కృతిని పోలియున్నది. ఈ ద్రవిడ సంస్పృతికి ఈజిస్ట్‌,

సుమేరు, కేట్‌, బాబిలోనియా, హిట్టేట్‌ తెగల వారితో దగ్గర పోలికలు ఉన్నాయి. 'ద్రవిడులు వ్యవసాయ ప్రథాన జీవులు. వీరు ప్రకృతి శక్తులను, శక్తి రూపమైన (గ్రామదేవతలను పూజించేవారని తెలుస్తుంది. 13. వేద దేవతలు :- మొదట్లో వేద దేవతలు ప్రకృతి సంబంధమైన వారుగా ఉండేవారు. వరణుడు, సూర్యుడు, అగ్ని సోమ, తుఫాన్‌ (ఇంద్రుడు), ఈ దేవతలలో ఏ దేవున్ని పూజించేటప్పుడు ఆ దేవుడే అందరికంటే గొప్పయని పూజించేవారు. మరొక దేవుని ఆరాధించేటప్పుడు అంతకుముందు దేవుళ్ళ కంటే ఇతడే గొప్పవాడు అంటూ పొగడేవారు. ఇలా ఎవరికి వారిని పరమ దేవుడని కీర్తించేవారు. దీనిని “హెనోథేయిజమ్‌” అంటారు. ఈ పదాన్ని మాక్స్‌ముల్లర్‌ సృష్టించాడు. దీనినే కథేనో ధథీయిజమ్‌ అని గూడ అంటారు. ఇంద్ర, వరుణ, సోమ, అశ్వినీ దేవతలు మగదేవతలు, పృథ్వీ, అధితి, ఉషస్‌, రాత్రి, ఆరణ్యాని అనేవారు. స్త్రీ దేవతలు మొత్తం దేవతలు 3383 గా చెప్పారు. బుగ్వేదమున 33 దేవతలు చెప్పబడ్డారు. అలాగే యజుర్వేదమున కూడ 38 దేవతలు కలరు. వీరినే వ్యవహారిక దేవతలు అందురు. వసువులు 8 మంది, రుద్రులు 11 మంది, ఆదిత్యులు 12, ఇంద్రుడు ఒక్కడు, ప్రజాపతి ఒక్కడు, (మొత్తం ౩8 మంది) శ్రే వసువులు (8) ;= 1అగ్ని ల పృద్వి 8.వా యువు త్తే అకాశం 5. ఆదిత్యుడు 6.దినం 7. చంద్రుడు 8.నక్షత్రములు క ఏకాదశరుద్రులు ;- (11) పదిప్రాణములు, జీవాత్మ కలిసి 11 రుద్రులు అవి :- క్ష ప్రాణం 2.ఆపానం 8.వ్యానం ఉ. సమానం 5.ఉదానం 6.నాగము 7.కూర్మం 8.కృకలం 9. దేవదత్తం 10.ధనంజయం 1. జీవాత్మ. తి.ఆదిత్యులు:- (12) వైత్రం మొదలు ఫాల్గుణం వరకు గల 12 మాసములను ఆదిత్యులందురు. డ్తే ఇంద్రుడు :- విద్యుత్‌ను ఇంద్రుడందురు. ఈ. ప్రజాపతి :- ప్రజాపతి అనగా యజ్ఞం. వీని వలన (ప్రజలకు జీవనము ఏర్పడును

పరమేశ్వరుడు 34వ దేవత. అతన్ని ఆరాధిస్తే అందరు దేవతలను ఆరాధించిన ఫలం వస్తుంది. దేవతలురెండువిధములుగా చెప్పబడతారు. 1) అకార రూపులు ్రనిరాకారులు. ఆర్యులు పూజించిన దేవతలందరు పరబ్రహ్మ స్వరూపాలుగా పూజింపబడ్డారు. ఆర్యులు చాలమంది దేవతలను, ప్రకృతి శక్తులనుపూజించేడి వారని ఐరోపా దేశానికి చెందిన మాక్స్‌ముల్లర్‌ విద్వాంసుడు చెప్పిరి. వేదాల్లో విగ్రహ పూజ నిషిద్ధం. 18.1 వేద దేవతల లక్షణాలు :-

1. వేద దేవతలకు మానవాకృతి ఊహించబడలేదు.
2. వేద దేవతల ముఖ్యలక్షణం పరహితం.
3. బుగ్వేదం హెనోధీయిజమ్‌ కు చెందినది. అంటే ఏ దేవున్ని పూజించేటప్పుడు ఆ దేవుడు అందరికంటే గొప్పవాడని, మరొక దేవున్ని ఆరాధించేటప్పుడు అంతకు ముందు దేవుళ్ళ కంటే ఇతడే గొప్పవాడుఅంటు పూజించడం.
4. వేద దేవతలలో అధికభాగం ప్రకృతి శక్తులే.
5. వారి అనుగ్రహం పొందాలంటే యజ్ఞయాగాదులు చేయాలి. 6)దేవాలయాలు, ప్రతిమలు, పీఠాలు, లేవు.
6. బుగ్వేద దేవుళ్ళలో పురుషాదిక్యత ఎక్కువ. ప్రీ దేవతలయిన పృద్వి, సరస్వతి, అదితి, ఉషస్సు, లాంటి స్రీ దేవతలకు గౌరవస్థానం ఇవ్వబడింది. 19.2 వేదదేవతలు ఆరాధన ఫలితాలు :- ఆర్యులు దేవతలను ఆరాధిస్తే వారు సంతోషించి కోర్కెలు తీర్చుతారని నమ్మేవారు. అందుకే ఒక్కో దేవున్ని ఒక్కో ఫలితం కొరకు పూజించేవారు. జ్ఞానాన్ని కావాలనుకునే వారు బృహస్పతిని, మన ఇంద్రియాలను అధీనంలో ఉంచుకోవాలంటే ఇంద్రున్నీ సంతానం కొరకు ప్రజాపతిని, సంపద కావాలంటే శ్రీ మహాలక్ష్మీ దేవిని, అమిత శక్తి కొరకు అగ్నిని, ఐశ్వర్యం కొరకు వసువులనే దేవతలను, అధికారం, బలం కారకు రుద్రులను, పూజించేవారు. అలాగే సామ్రాజ్యం, దీర్చాయుస్సు కొరకు అశ్విని దేవతలను, స్వర్గం కొరకు ఆదిత్యులను, పదార్ధ విజ్ఞానం రూ,

కొరకు సద్యులనే దేవతలను, అందం, వర్చస్సు కావాలంటే గంధర్వులను, ఆనందం, సుఖం కావాలంటే ఊర్వశిని ఆరాధించేవారు. అలాగే కీర్తి సంపదలకు విష్ణుదేవున్ని, సకల శుభాలకు శివున్ని దాంపత్య సుఖానికి ఉమాదేవిని, వంశాభివృద్ధికి పితృ దేవతలను, శరీర దారుద్యానికి, శక్తికి మరుత్తు దేవతలను, సంతోషానికి సోమున్ని పూజించేవారు. ఇలా ఒక్కో ఫలితానికి ఒక్కో దేవతను ఆరాధించి ఆ ఫలితాన్ని పొందేవారిని తెలుస్తుంది.

వేద యుగం తర్వాత మతపరంగా అనేక మార్పులు వచ్చాయి. పాత దేవతలకు బదులు క్రొత్త దేవతలు వచ్చారు. వరుణ, ఇంద్ర, సూర్య దేవతల స్థానాన్ని కొత్త దేవతలయిన రుద్ర, విష్ణు, శివులు ఆక్రమించారు. తర్వాత రుద్రుడుని శివుడిగా ఆరాధించారు. విష్ణువు వరుణుని స్థానం పొందాడు. శంకరాచార్యులు తెరమీదికి వచ్చేటప్పటికి భారతదేశంలో మతం బాగా మారిపోయింది. 9వ శతాబ్దికి దేవాలయాలు, విగ్రహారాధన బాగా వ్యాప్తి చెందాయి.

14. గ్రామదేవతలు - శిష్టదేవతలకు మధ్య ఉన్న తారతమ్యాలు :-

ఆర్యులు పూజించే దేవతలను శిష్ట దేవతలని, జానపదులు పూజించే దేవతలను (గగ్రామదేవతలని అంటారు. దేవతలను 1) శిష్టదేవతలు 2) గ్రామదేవతలుగా విభజించారు. శిష్టదేవతలు సర్వ జగత్తుకు పాలకులు, సర్వశక్తి సంపన్నుల్సు, గ్రామ దేవతలు కేవలం గ్రామాలకు పరిరక్షకులయి, ఆయా గ్రామాలకు పరిమితమయ్యార్త, శిష్టదేవతలు అనంతులు, గ్రామ దేవతలు పరిమితులు. శిష్టదేవతలు ఆర్య సంస్టృత్రిక్రి చెందిన వారు. (గ్రామదేవతలు (ద్రవిడ సంస్ఫృతికి చెందినవారు.

“నాంఘీక జానపద ఆచారాలు” అన్న పుస్తకంలో జి. ఎస్‌. మోహన్‌గారు గ్రామదేవతల, శిష్టదేవతల మధ్యగల తేడాలను చాలా స్పష్టంగా, వివరంగా ఎంతో చక్కగా విపులీకరించడం జరిగింది. అవి :- గగామదేవతలు వా శిష్టదేవతలు:-

1. ద్రావిడ సంస్కృతికి చెందిన వారు. 1) ఆర్య సంస్కృతికి చెందిన వారు,
2. స్త్రీ దేవతలు అధికం 2) పురుష దేవతలు అదికం.
3. గ్రామానికో, ప్రాంతానికో కులానికో, 3) వీరు విశ్వవ్యాప్తి కలవారు. కుటుంబానికో పరిమితం,
4. గ్రామదేవతల గుళ్ళలో భర్త విగ్రహం ఉండదు. 4) శిష్టదేవతలలో స్త్రీ పురుషులు భార్యభర్తలుగా పోతరాజు అంగరక్షకుడిగా ఉంటాడు. ఉంటారు.

కొ గుడులు ఉండొచ్చును, ఉందకపొవచ్చును, 5) సుందరమైన దేవాలయాలు కట్టబడి, చెట్టుక్రిందో, పుట్టక్రిందో, రాయిని దేవతగా అందులో అందమైన విగ్రహాలు ఉండి వాటిని పూజిస్తారు, విగ్రహాలు, భయంకరంగా, సాత్వికంగా ఆభరణాలతో కనువిందుగా అలంకరిస్తారు. కూడ ఉంటాయి. 6) తక్కువ కులాల వారే సాధారణంగా పూజారులుగా 6) బ్రహ్మణులే పూజారులుగా ఉంటారు. ఉంటారు, 7) 1.2.3 సంవత్సరాలకు ఒకసారి జాతరలు, 7) నిరంతరం నిత్యపూజలు ఉత్సవాలు కొలుపులు నిర్వహిస్తారు. జరుగుతుంటాయి. 8) వ్యాధులు, బాధలు తొలగించే వారుగా, పంటలను, 8) కోరికలు తీర్దేవారుగా త్రిమూర్తులయిన గ్రామాలను రక్షించేవారుగా పూజింపబదతారు. బ్రహ్మావిష్టు.శివుడు తదితర దేవుళ్ళను పూజిస్తారు.

9. బలులు, మద్యమాంసాలతో బోనాలతో తామసంగా 9) ఫల పుష్పములతో సాత్విక పద్ధతిలో పూజలు చేస్తారు. ఆరాధిస్తారు.
10. పూజల్లో మంత్ర తంత్రాలు, ఏవేవో మతాచార 10)శ్లోకాలకో, మంత్రోచ్ధరణలతో తంతులు నిర్వహిస్తారు. పూజస్తారు.
11. భయం,భక్తితో కొలుస్తారు. భౌతిక సుఖాలు 11) ఆధ్యాత్మిక భక్తితో ముక్తితై కోరుకుంటారు. ఆరాధిస్తారు.
12. జానపద సంప్రదాయాలతో మూధనమ్మకాలతో 12) శష్టసంప్రదాయలతో మతపరంగా కొలుస్తారు. కొలుస్తారు.
13. ఊరి చివర గుదులుంటాయి. 13) ఊరు మధ్యలో గుదులుంటాయి. 14 అనాగరికులు ఎక్కువగాను, నాగరికులు 14) నాగరికులు ఎక్కువగాను, అనాగరికులు తక్కువగాన్సు కొలుస్తారు. తక్కువగాను పూజిస్తారు.
14. గ్రామదేవతలకు అంగరక్షకుడు పోతరాజు. 15) శిష్టదేపతలకు ఇది అవసరం లేదు. కేక్‌. శక్తి రూపాలు :-

భారతదేశంలో మొత్తం శక్తి వీఠాలు 108గా చెవృబడ్డాయి. అందులోముఖ్యమైనవిగా 18 శక్తి పీఠాలను గుర్తించారు. మరి కొన్ని గ్రంథాల్లో 52 శక్తి పీఠాలని చెప్పబడ్డాయి. తంత్ర చూడామణి, యోగినీ హృాదయాఖ్య తంత్ర

(గ్రంథములలో శక్తి పీఠాలు 52,51 లుగా చెప్పబడ్డాయి. ఇతర శాస్త్రాల్లో కూడ సంఖ్యాపరంగా శేడాలున్నాయి అని తెలుస్తుంది. ఇకపోతే భారతదేశంలోని ముఖ్యమైన శక్తి పీఠాలుగా 18 పీఠాలను చెప్పారు. పరాభవాగ్నిచే దగ్ధమైన శివుడి భార్య సతీదేవి అవయవముల నుండి ఉదృవించినవే శక్తిపీఠాలని చెప్పబడ్డాయి. దీనికి సంబంధించి ఒక ఇతివృత్తం ఉంది. శివుడి భార్య సతీదేవి ఈమె దక్ష ప్రజాపతి కుమార్తే. దక్షుడికి, శివుడికి మధ్య భేదాభిప్రాయములు ఉన్నాయి.ఇలాంటీ పరిస్థితుల్లో దక్షుడు దక్షయజ్ఞం తలపెట్టి కూతురు, అల్లుడిని తప్ప అందరిని ఆహ్వానించడం జరుగుతుంది. ఇది తెలిసీ సతీదేవి ఎంతో బాధపడి చివరకు మరచిపోయాడేమోనని భావించి, శివుడు ఎంత చెప్పినా వినకుండా తండ్రిపై మమకారంతో యజ్ఞానికి వెలుతుంది. ఆమెకు అచ్చట అవమానం జరుగుతుంది, అయినా ఆమె త్రిమూర్తులలో (శ్రేష్టడయిన శంకరున్ని పిలవకుండా యజ్ఞం చేయడం తగదని చెబుతుంది. ఆమె మాట వినకుందా పైగా శివదూవణ చేస్తాడు. ఆ అనమానం తట్టుకోలేక నతీదేవి అగ్నికి ఆహుతయిపోయింది. ఇది తెలిసిన శివుడు ప్రళయకాల రుదురై తన జటను సెకిలించి అందులోంచి అతిభయంకరుడు, భద్రకాళి సమేతుడయిన వీరభద్రున్ని సృష్టించి పంపుతాడు. అతడు ఉగ్రుడయి దక్షయజ్ఞాన్ని ద్వంసం చేసి, దక్షుడి శ్రల్రన్సు నరికివేస్తాడు. సతీదేవి శవాన్ని చూసి శివుడు విలపిస్తుండగా అతన్ని ఓదార్చేందుకు విష్ణువు ఆమె అవయవాలను ఖండించి వివిధ ప్రాంతాలలో భూమిపై ప్రడ్రవేయగ్గా అవి శక్తి పీఠాలుగా ఆవిర్భవించాయని తెలుస్తుంది. తంత్రచూడామణి ప్రకారం 59, యోగినీ హృదయాఖ్య ప్రకారం 51 గా ఈ క్రింద వివరించబడ్ధాలు. 1 విమల 2, ఉమ 8. మహిషాసురవరని ఉకొటారి (పాకిస్తాన్‌) 5.సునంద 6.అపర్ద న 7.శ్రీ సుందరి 8. విశాలాక్షి 9. విశ్వేశ్వరి 10.గండకి 11.నారాయణి 12.వారాహి 18.సిద్దిద 14. అవంతి 15.పుల్లర 16.భ్రామరి 17.మహామాయ 18.నందినీదేవి 19, (భమరాంబికా 20.కాళిక 21.ఉమా మహేదేవి 22. కుమారి 28. చంద్రభాగ 24 త్రిపురమాలిని

25. శివాని 26, జయదుర్ల 27.మహిషమర్ధిని

26. శర్వాని 29.బహుళాదేవి 80.భవాని

27. మాంగల్యచండిక 82. గాయత్రి 88.దాక్షయణి

28. యశోదేశ్వరి 85.లలితాదేవి 86.విమల

29. దేవగర్భ 88.కాళి 39.నర్మద

30. కామాఖ్య 41.మహామాయ శ2. జయంతి

31. సర్వానందకర 44.బామరి 45.త్రిపుర సుందరి

32. కపాలు 47. సావిత్రి 48. ఇంద్రాక్ష

33. భూత ధాత్రి 50.అంబికా 51. కాళిక

34. జయదుర్గ.

అలాగే 108 శక్తి పీఠాలను పరిశీలిద్దాం.

౨. విశాలాక్షి 2, లింగధారణి 39.కుముద

4. కాముకి 5. పర్వతవర్ధిని €.గోమతి

5. కామచారిణి 8. మదోట్మత 9.జయంతి

6. కుముదాదేవి 11.గౌరి 12.రంభ 18.కీర్తిమతి 14. విశ్వేశ్వరి 15.పురుహిత

7. మార్గదాయిని 17.నందాదేవి 18.భద్రకర్ణిక

8. భవాని 20.బిల్బపత్రిక 21.మాధవి 22.భద్ర 28.జయ 24.కమల 25.రుద్రాణి 26, కాళి 27. మహాదేవి 28.జల ప్రియ 29,.కపిలా 80.ముకుటేశ్వరి 31.కుమారి 32.లలితాంబిక 33.మంగళ

9. ఉతృలాక్షి 385.మహోత్చల 36. అమోఘాక్షి 87.పాటలా 38. నారాయణి ౩9,రుద్ర సుందరి

10. విపులేశ్వరి 41. కళ్యాణి 42. ఏకవీర 43.చంద్రిక 44. రమణా ఉర్‌.మృగావతి శ6.కోటి శ7. త్రి సంధ్య 48.రతిప్రియా 49.సుఖానందా 50.నందినీ 51.రుక్కిణి 52.రాధ 53,దేవకి 54.పరమేశ్వరి 55, వింధ్యావాసిని

56.మహాలక్ష్మి 57. ఉమాదేవి 58. ఆరోగ్యా 59.మహేశ్వరి 60. అభయా 61.నితంబా 62.మాండవీ 63.స్వాహ 64 ప్రచండా 65. చండికా 66.వరారోహ 67.పుష్మరావతి 68.దేవమాత 69. మవిభాగా 70.పింగళేశ్వరి 71.సింహికా 72. అతిశాంకరి 73.ఉత్పల 74సుభద్రా 75.మాలక్ష్మీ 76.అనంగా 77. విశ్వముఖి 78.తారా 79.పుష్టి 80. మేధా 81.భీమా 82.శుద్ది 88.మాతా 84ఉధరా 85.కళా 86. దృతి 87.శివధారణి 88. అమృతా 89. ఊర్వతి 90.జాషథి 91.కుశోభ 92.మన్నథా 98. సత్యవాదిని 94వందనీయ 95.నిధి 96.గాయతి 97. పార్వతి 98. ఇంద్రాణి 99.సరస్వతి 100. ప్రభా 101వైష్టవి 102.అరుంధత్తి 108. తిలోత్తమ 104శక్తి 105. బ్రవ్మోకళ 106. విమల 107.సుగంధా 108 సీతా ఇక ముఖ్యమైన శక్తిపీఠాలు 18 అవి :-

1. శ్రీశాంకరి దేవి 2. శ్రీకామాక్షిదేవి 8.శ్రీ సింవాళదేవి శ. శ్రీచాముండేశ్వరి దేవి

2. శ్రీ జోగులాంబ 6. శ్రీ భ్రమరాంభదేవి

3. శ్రీ మహాలక్ష్మీదేవి 8. శ్రీ ఏకవీరా దేవి 9, శ్రీ మహాకాళిదేవి 10. శ్రీ పురుహూతి దేవి

4. శ్రీ గిరిజాదేవి 12. శ్రీ మాణిక్యా దేవి

5. శ్రీ కామరూపాదేవి 14. శ్రీ మాధవీశ్వర దేవి

6. శ్రీ వైష్ణవీ దేవి 16. శ్రీ సర్వమంగళాదేవి

7. శ్రీ విశాలాక్షి దేవి 18. శ్రీ సరస్వతి దేవి.

8. గ్రామ దేవతల పాటలు

(గ్రామదేవతల పాటలు మ పుట్ట పుట్టల రాణి పుట్టలరాణి

ఎల్లమ్మో పుట్టల రాణి ఎల్లమ్మా

నీ పుట్ట చుట్టు అన్ని పూల హారాలే ఎల్లమ్మో

పూల హారాలే ఎల్లమ్మో పుట్ట!

గద్దె గద్దెల రాణి గద్దెల రాణి ఎల్లమ్మో

గద్దల రాణి ఎల్లమ్మో గద్దె!

మెట్టు మెట్టుల రాణి మెట్టురాణి ఎల్లమ్మో

మెట్టుల రాణి ఎల్లమ్మో 1॥మెట్టు!

నీ మెట్టుచుట్టు అన్ని మేకపోతులే ఎల్లమ్మో

మేక పోతులే ఎల్లమ్మో ॥1నీ చుట్టు!

వనగంటి వరియాల్లోనే జారిపడ్డావా ఎల్లమ్మో

జారి పడ్డావా ఎల్లమ్మ 1వన॥।

జారి పడ్డ ఎల్లు దిగ్గున లేచే ఎల్లమ్మో ॥జారి॥

(గురవయ్య, వరంగల్‌)

2. మొదటి యుగమున రేణుక వైతివి,

కృతయుగమ్మున సీతవైతివి

ద్వాపరమ్మున ఐదుగురికి రాణివైతివి

మంగళం మహాంకాళి దేవి

ఓం చండి భగవతీ

అంగజానీ రాణి మహాదేవి

ముగ్గురు మూర్తుల మూలంనీవే

ఓ విశ్వజననీ

తెగువ కలిగిన మగువవైతివి

ముందు కన్నియవై జన్మించావు

అన్ని పూజలు గొన్నవే తల్లి

కోటి సూర్యుల ధిక్కరించినవే తల్లి

శ్రీ శ్యామలాంబవై

మహిషాసురుల ద్రుంచితివే

మంగళం మహంకాళి దేవి |!

8. ఓం చౌడేశ్వరి

తూర్పు దేశాన గంగాలమ్మవై

పడమటి దేశాన అంకమ్మ వై

ఉత్తర దేశాన భద్రకాళి వై

దక్షిణ దేశాన అలివేలు మంగమ్మ వై

మధుర మీనాక్షి వై కంచికామాక్షి వై

మలయాళ భగవతీ మహంకాళియని

నిన్ను వేద వేద బ్రాహ్మణులు గాయత్రియని

ఆర్యవైశ్యులు నిన్ను కన్యకా పరమేశ్వరియని

యాదవులు నిన్ను కన్యకా గంగమ్మ యందురో

రజక వారందరు మల్లమ్మ అందురు

మహాలక్ష్మీ యందురు మరికొంత మంది,

నాగారపమ్మ యందురు నాణ్యంగా నిన్ను

పోలేరమ్మందురే పొందుగా నిన్ను

వెయ్యిరూపములతో వెలిసినావమ్మా !

4& శరణు శరణు శ్రీ మధుర నగరమేలు

మీనాక్షి దేవమ్మ అంబా శరణు! కాశి విశాలాక్షి గంగా పరమేశ్వరి

కరుణాకర స్వరూపిని

అన్నపూర్ణేశ్వరి అంబా 1శరణు।। శ్రీ కాళహస్తి నగరమందు

శ్రీజ్ఞాన ప్రసూనాంబిక

స్వర్ణముఖి నది తీరంబున నెలకొన్న తల్లీ

బాల జ్ఞానాంబికా అంబా 1శరణు॥ బెజవాడ నగరమందు కనక దుర్గాంబికా

శంఖ చక్రధారణి దుష్ట సంహరిణి శ్రీ దేవి నాయకీ భూదేవి నాయకీ ఆది పరాశక్తి అంబా శరణు! ఆరణి పెద పాలెమందున భవాని ఎల్లమ్మ శక్తి స్వరూపిణి మా కాళిమంగవాలీ శరణు! యోగ స్వరూపిని జ్ఞాన స్వరూపిని కరుణాకర స్వరూపిని అంబా శరణు! ర్‌ శరణాద్రి అమ్మవారు శాంభవీ రాణీ శాంభవీ నీ చేతి శారదూల వేణి పరుశు రాముని గన్నట్టీ పరమాత్మరాల నీ మహాత్యంబు కన్నవారు కొందరు కన్నవారు కొందరు మైక్కుడు ('మొక్కుదు మొక్కి ప్రార్ధన చేసే పాద 'సేవకున్ని చేయెత్తి బవనీలు సేవచేసే యల్లాయే నిలిచిన బవనీలు నీలిగాడుగుల (కింద కొలిచిన బవనీలు గొడుగు నీడల అచ్చె ఆదివారంబు తలవని కార్యంబు తలపెట్టినాము అగానపున్నమమ్మ దేవి భోగానరావే !

• (సి.హెచ్‌.గణపతి, బోనగిరి)

6. శ్రీ శారదాంబను చిత్తమున దలచి నాపాలి దైవమా నన్నాదరించు యే ప్రొద్దు నీ భజనా నేను యే మారనమ్మా నీ కరుణ మా పై నెలకొల్పవమ్మా ఆదరించవమ్మా అంబ శారధాంబా మేలుకో శాంభవి మేలుకోవమ్మా వాలారు కన్నులకు వచ్చెనా నిదుర తు

సీ నిద్ర నీరుగాను నిద్ర మేలుకోవే నీ బోగము పొల్ల గాను పొలతిలేవమ్మా కణక రేగుల కండ్లకు కప్పెనా నిదురు పనసలు గొట్టించి పందిళ్ళు వేసినారు నిమ్మలు గొట్టించి నీడలు వేసినాను యాపాకు తోరణాలు వెదురుంగ కడుతు మామిడాకు తోరనాలు నే మరువక కడుతా ముత్యాల సాలువలే ముగ్గులు యెరుపరుసుమనూ జొన్నకూటి కుంబాలు, జొన్న కుచ్చలా పొడవూ సద్దకూటి కుంబాలు జటా సముద్రాల పొడవూ వరికూటి కుంబాలు వరివాములా పొడవూ కొబ్బరికాయలు నీ కొలుపున కోటాను కోట్లు లెక్కలేని బద్దెగోర్లు నీ కొలువునా దామేరుగడుదు లెక్కలేని కల్లు కుండలు నీ కొలువునా సాకాలు పెడుతూ లెక్క లేని దున్నలు నీ కొలువునా దామెర్లు పెడుదూ లెక్కలేని కోడిపుంజులు నీ కొలువునా దామెర్లు కడుదూ గుభ గుభ నీ కొలువునా గుగ్గిలము, పొగ గప్పునా లేపుదూ బేరి ఐవనీలు నీ కొలువనా సేవలు సేసేటి యోలా జాము జామునకు నీ కొలువునా జమిడిక నాదు లేమి కోడేగాండ్లు బవనీలు నీ కొలువునా కొలుపులు కొలిపేటి యాల యేటేటీ రాజులు నిన్ను గొలువ మోసపోయినారు మొక్కులు రాజులకు ముక్కులకు గాలాలువేసి యున్నావు తలవని రాజులను నీ అలుగు బల్లెమునకు దాపు వేసి యున్నావు కొలిసిన రాజుకు కొంగున బండారు పెట్టియున్నావు కోట్లా మాయలు గల కోమాలివమ్మా నీ పాద సేవకుదడను అంబ భవాని నాక్యివే తల్లి వన రూహాక్షి (వనజాక్షీకాబోలు) ! (కడియం వెంకయ్య, నాగారం నల్లగొండ జిల్లా) వా

4 రావే రావే దేవతమ్మా నిన్నురాజులు కొలిచేరు దేవతమ్మా ఉత్తరపు రాజులకు దేవతమ్మా నీవు ఉద్ధండ సిరి నీవే దేవతమ్మా దక్షిణపు రాజులకు దేవతమ్మా నీవు దాక్షణికానివే దేవతమ్మా నీ రూపులకు మొక్కేరు దేవతమ్మా పాదాలు కడిగేరు దేవతమ్మా నీ పాదాల కోరిగేరు దేవతమ్మా అడుగులకు మడుగులో దేవతమ్మా నీకు ఆపాటి మొక్కులు దేవతమ్మా రావే రావే రావే దేవతమ్మా నిన్ను రాజులు కొలిచేరు దేవతమ్మా రాజుల గుండేలు ఆదరంగా పరరాజుల గుండేలు బీదరంగా రావే రావే దేవతమ్మా నిన్నిక రాజులు కొలిచేరు దేవతన్మా! (కెలింగయ్య నల్లగొండ) వ శరణు శరణు శరణూ ఓయమ్మ శరణు

సత్యము గల తల్లివి లోకములో ప్రత్యక్షమై నిలుచుంటివి చల్ల, బెల్లం, కల్లు సాకయు కొల్లలుగా నీనగరి ముందర ఎల్లలోకములెల్ల రంజిల్లుచుందురు శరణుచేతము “శరణు” ఆరాటములు పొందిరి నీ రాకలకు మారురూపులు చెందిరే లేరు నీ సరివారలు యేడేడు లోకముల యొందు చూచిన మారివై అడుగులకు మడుపులు కొరి (మొక్కులు గొంటివమ్మా

ఆ

ముగ్గురు మూర్తుల తల్లివై లోకములోన మూలమై వెలుసుంటివి తుల్లు పుంజు, దున్నాలు, కోకదిండ్లు తుల్లాత జాతరలు కొల్లలుగను బండ్లూ సంగెంద్లుు మద్దెండ్లు పులబెండ్లు నీ మందిరంబున కొచ్చెదరు “న్రర్రల్ను” పచ్చికొబ్బరికాయలు, మచ్చలమాత హెచ్చు గుమ్మడికాయలు పంతమా మామీద నీకు ఎంత కఠినము రాలవమ్మా ఇంత నిర్ణయలేదు అయ్యో “న్చర్రల్హున బి. వీరయ్య, వరంగల్‌ రి వలలాడు అమ్మవారు వలలాడవమ్మా వలలాడవన్మూ వలలాడు వారింటి వదిగుండవమ్మా వదిగుండవమ్మా ముత్యాల గద్దెపై మురిసుండవమ్మా మురిసుండవమ్మా వజాల గద్దెపై వదిగుండదవమ్మా వదిగుండవమ్మా వలలాడు అమ్మవారు సోలేడు ముత్యాలు సోకిన గద్దె నీవుందే స్థలము పైనీ ఉండనమ్మా నీవుండవమ్మా మానేడు ముత్యాలు మలిపిన గద్దె మలిపిన గద్దె అడ్జెడు ముత్యాలు అమరిన గద్దె అమరిన గద్దె నీవుండే స్థలము పై నీ ఉండవమ్మా నీ ఉండవమ్మా

కుంచేడు ముత్యాలు కూర్చిన గద్దె కూర్చిన గద్దె నీవుండే స్థలమందు నీవుండవమ్మా నీవుండవమ్మా చూకు కీర్తులు దెమ్మో మహిలోన నీవు మహిలోన నీవు మాకు అపకీర్తి మహిలోన దేకు మహిలోన దేకు! (డి.బిక్షం, తొర్రూర్‌, వరంగల్‌) 10. వీర వీర వీరట గంంగమ్మ బలరసగంగా ఉంటవమ్మ శివుని శిరంతలోపల ఓల రసగంగా కొంటివమ్మ కోటి పూజలు కంటివమ్మ కరుణతో మా బాధలు ఓలరసగంగా పేరులేని పల్లెకు ఎద్దులేని బండి కడితివా ఓలరసగంగా చిరులేని ఉయ్యాల కడితివా చిరునవ్వులతో దీవిస్తివా ఓలరసగంగా ముంతలు లేని ఉగ్గులు కడితివా ముంతకల్లు సాకగోంటివా ఓలరసగంగా (క.అశోక్‌, రాఘవపురం, కరీంనగర్‌ 11. కాదంటావా లేదంటావా మేడారం సమ్మవ్వ పేరంటవా పుట్టింది మా తల్లి చాటలో బయ్యక్క పెరిగింది మా తల్లి బాటలో బయ్యక్క మధ్యన వచ్చింది సమ్మక్క నన్నాది మల్లచ్చె సమ్మక్క జూపాక నున్నాది జుపొక నుంచేల్లి ఎనేంక వచ్చింది ఎనేంక నుంచెల్లి సల్లూరి కచ్చింది, “కా” కొల్గురి కచ్చింది కదురుపాక వచ్చింది ఎడంత్రాల గద్దె వారవారం నాడు శుక్రవారం నాడు ఆ

భక్తితో మా తల్లి బంగారం పంచెను ॥॥కా॥ కె. మల్లయ్య కరింనగర్‌ 12. శరణు శరణు మాయమ్మ రావే శంబావిరాణి శాంబాలి రాణి కరుణతోడు నన్నుగన్న తల్లి గంగరావమ్మ దేవి రావన్ము ముందు మా యాదవుల మూలాతివమ్మ మూలాతివమ్మ మందలోన మేలుకున్న మహురమ్మ దేవి రావమ్మ అట్టిట్ట పొయేడి ఆవులెవరిని అవు లెవరిని గుమ్మడి ఎత్తు చెట్టు మీద గువ్వలారంగ గువ్వలారంగ పెద్దమాదేని పెద్దమాదేవి గుండముల దూరే గుండముల దూరే కాశికి పోయే బత్తినన్న కావడి అందాలు కావడి అందాలు కాట కలిస్తే బత్తినన్న కళ్యాణం వచ్చు కళ్యాణం వచ్చు కళ్యాణం సంగతులన్నీ కలబోసుకవచ్చు కలబోసుకవచ్చు పెద్ద చెణలువు కట్ట పొన్న పెంజరల మోత పెంజరల మోత పెదబావ అయినా వచ్చన్న పోడు చూశన్నపోడు..!

• కె. ఓదేలు, కరీంనగర్‌ 18, శివుని చిన్న బిడ్డవమ్మ ఎల్లమ్మ నీవు శివమెత్తే మాతవమ్మ ఎల్లన్మూ సార్వద్దేవి బిడ్డనమ్మా ఎల్లమ్మా

నీవు పరంజోతి తల్లివమ్మా ఎల్లమ్మా పుట్టలో బుట్టి నావు ఎల్లమ్మా నీవు బుడమి పై బిడ్డమ్మ ఎల్లమ్మా నాగవన్ని చీరలమ్మ ఎల్లమ్మా నీకు నెమలికండ్ల రవికేలమ్మ ఎల్లమ్మ ఏదుము గవ్వల తల్లీ ఎల్లమ్మా నీకు వెనక నీకు దరిసేనమ్ము ఎల్లమ్మా గవ్వలది కంకణంబు ఎల్లమ్మా నీకు ఘంటలాది తేరువమ్మ ఎల్లమ్మా నాగుబాముల పట్టినావ ఎల్లమ్మా జెరిపోతుల పట్టినావు ఎల్లమ్మా నీవు జెడకొప్పులు వేసినావు ఎల్లమ్మా నీవు కాలు గజ్జెలు గల్లుమనిపిస్తే ఎల్లమ్మా ఓరుగల్లు తల్లడిల్లే ఎల్లమ్మా ఓరుగంటి రాజులకు ఎల్లమ్మా నీవు ఓంకార మడిగితివి ఎల్లమ్మా ఎల్లు ఎల్లు ఎల్లమ్మా ఎల్లమ్మా నీవు ఎల్లు నీవు ఎదురై తల్లి ఎల్లమ్మా ! = జీ. రామనర్సయ్య, వరంగల్‌ 14. _ మావురామేలేటి మావురాలెల్లు మావురాలెల్లు పట్టభదుని ఇంట పుట్టి నావమ్మ మావురాలెల్లు పుట్టిమునిరాజు రెట్టబట్టి నొవమ్మ మావురా లెల్లు గౌతుని కోడల గాంభీర రావే మావుదా లెల్లు పరుశురాముని గన్న పంచదేవతా మావురా లెల్లు!

• కె, సత్తయ్య, కరింనగర్‌ తూ

15. స్థిరమైన దేవులకాడ మల్లన్న గుండు కింద కోగిల వనము చూసి కొరి యున్నానే ఎల్లు నిలిచియున్నావే ఎల్లు పట్టభదుని ఇంట పుట్టినావమ్మ ఎల్లు పుట్టినావమ్మ ఎల్లు పుట్టిమునిరాజు రెట్టబట్టినవమ్మ ఎెల్లు పుట్టినవమ్మ ఎల్లు గౌతుని కొడల గంభీర రావే ఎల్లు గంభీర రావేఎల్లు పరశురాముని గన్న పంచదేవతా ఎల్లు ఎల్లమ్మ ఎల్లమ్మ కట్టేది కళ్యాపచీర ఎల్లు కళ్యాపచీర ఎల్లమ్మ తొడిగేది మొగ్గాలరైకే ఎల్లు మొగ్గాలరైకే నాగుపాముల పట్టి నడికట్టు చేస్తివమ్మా చేస్తివమ్మా జెగ్రిపోతుల పట్టి చేకట్టు కడ్డివెల్లు చేకట్టు కడ్తి వెల్లు చిన్న చిన్న పాముల బట్టి చిటికెనేలు మట్టెలెల్లు చిటికెనేలు మట్టెలెల్లు పెద్ద పెద్ద పాముల బట్టి పేరుమెడ నేస్తివమ్మ పేరుమెడ నేస్తివమ్మా!

• కె. మల్లయ్య, కఠ్రింనగర్‌

16. నిమ్మకాయల నిడలమ్మ ఎల్లమ్మ తల్లి పొన్నకాయ బొడ్డు గురిగి ఎల్లు ఎల్లమ్మ ఆమంచగిరులు మాతా ఎల్లు ఎల్లమ్మ పలక వన్నెల చీరే ఎల్లు ఎల్లమ్మ నీకు పిడికెడు నడుమ తల్లి ఎల్లు ఎల్లమ్మ పికిలి కుంచంబుల మాతా ఎల్లు ఎల్లమ్మా ముత్తమ గవ్వల అమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ నీ ముందు దర్శనాలు ఎల్లు ఎల్లమ్మ నాగు బాముల పట్టి నీవు ఎల్లు ఎల్లమ్మ నడికట్లు కట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

జంజరాలు వేసినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

పెద్ద పెద్ద బాముల పట్టి ఎల్లు ఎల్లమ్మ మెడల పేరయిన గౌతు వేసి ఎల్లు ఎల్లమ్మ తుట్టె పురుగుల పెట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ కాలుకు మెట్టలా ఎల్లు ఎల్లమ్మా

పాముల పట్టి పెట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ ఉంగరాలు పెట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ పారిపోయే పాముబట్టి మెడల వేసినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ ఎండిగుండు ఎక్కినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ జలకములాడినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

పగిడి గుండు ఎక్కినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ వెండి దువ్వెన పట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ వేయి చిక్కుల తీసినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

పగిడి దువ్వెన పట్టినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

పై చిక్కు తీసినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ వాలిపోయిన కురులకు ఎల్లు ఎల్లమ్మ రతనాలు తాపినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ తెగిపోయిన కురులకు ఎల్లు ఎల్లమ్మ కేంపులు అమర్చినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ భూదేవి అంత పలకబట్టి ఎల్లు ఎల్లమ్మ బుట్టికి ముత్యాలు తాపి ఎల్లు ఎల్లమ్మ

గద్దె నిండా గవ్వలమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ

నీ కొడుకు పరుశురాముడమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ బైండద్రవాడు అయ్యాడమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ

నీ బిడ్డ గవరమ్మ జొగురాలయ్యింది ఎల్లు ఎల్లమ్మ జోగాలు లాడ బట్టే ఎల్లు ఎల్లమ్మ వొంగినువ్వు ఆడంగ ఎల్లు ఎల్లమ్మ సింగులు ఎల్లాడునమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ

ఆమె వన్నె చీరలమ్మ ఎల్లు ఎల్లమ్మ

అద్దాల రవికలు ఎల్లు ఎల్లమ్మ

పుట్టల బుట్టినావు భూలోక మెలినావు ఎల్లు ఎల్లమ్మ పుట్టిముని రాజు రెట్టపట్టినావు కాల్రియమాత ఎల్లు ఎల్లమ్మ

• క్రిష్ణ అంబర్‌పేట్‌, హైదరాబాద్‌

17. అదిశక్తి లోకమాత నన్నాది

తాను ఆకు కంట్లము చేత పట్టుకున్నాది

కొను అష్టలోకము తెలియనవ్రాసిననన్నాది

ముగ్గురు మూర్తుల కన్ననన్నాది

యాపాకు రిల్లాలమ్మ నన్నాది

నొకు యేడు వాడల జోగునన్నాది

కలియాప రిల్లాలమ్మానన్నాది

సురతి ముప్పైకోట్ల దేవతలు-నన్నాది

ద్వాపార యుగములో నన్నాది

నేను కాళీకాదేవి నైతానన్నాది

నేను ఓరుగంటి యెల్లు నైరీనన్నాది

ప్రతాప రుద్రున్ని నన్నాది

నేను దివ్యదేవతనైయుంటి నన్నాది

భక్తులను రక్షించు చుంటి నన్నాది

దుర్మార్గులను దులుముతుంటి నన్నాది ! - ఎస్‌, లచ్చయ్య, నల్గొండ 18. పరశురాముని గన్న-ఎల్లమ్మా పరమకళ్యానివే ఎల్లమ్మా

పరమ కళ్యానివే ఎల్లమ్మా చిటికల నాధునిగన్న ఎల్లమ్మా-చిన్నారిదేవతవే ఎల్లమ్మా చిన్నారి దేవతవే ఎల్లమ్మా

జంపాలేసుని గన్న ఎల్లమ్మ-జగనిమాతవమ్మ ఎల్లమ్మా

ఆదిశక్తుల గన్న ఎల్లమ్మ-ఆదిదేవతవమ్మ ఎల్లమ్మా

నీచుట్టముట్టున్ని ఎల్లమ్మ-నిమ్మకాయనీడలమ్మ ఎల్లమ్మా

నిమ్మకాయనీడలమ్మ ఎల్లన్మూ

నీమెడల చుట్టన్ని ఎల్లమ్మ-గవ్వల దర్శనాలే ఎల్లమ్మా

నీపుట్ట చుట్టంతా ఎల్లమ్మ-నాగుబాము పడగలేయె ఎల్లమ్మా

నొగుబొము పడగలే ఎల్లమ్మా

నీతలపైన మెరిసేది ఎల్లమ్మా-నాగమణి రత్నంబు ఎల్లమ్మ

కోటిమాయల తల్లి ఎల్లమ్మ-నిన్ను కోరినమ్మినవారికిఎల్లమ్మా ఇత్తువే బాగ్యంబు ఎల్లమ్మా-భక్తితో కోలువ నీకు ఎల్లమ్మా భక్తితో కొలువ నీకు ఎల్లమ్మా పండగలే కొలుతురే ఎల్లమ్మ- వద్దిరాజులు నిన్ను ఎల్లమ్మా వద్దిరాజులు నిన్ను ఎల్లమ్మా మా ఇంటి దేవతని ఎల్లమ్మ-మేకపోతుల తెచ్చి ఎల్లమ్మా మేకపోతుల తెచ్చి ఎల్లమ్మా శివరాత్రి ముందర ఎల్లమ్మ-మంగళవారం రాత్రిఎల్లమ్మా నీకు బక్కనైన బవనీలు ఎల్లమ్మ-ఇంటికి జమడికలతోటి ఎల్లమ్మా పండగ చేతురు ఎల్లమ్మ-ప్రజలంతా మెచ్చగా ఎల్లమ్మా నీ మహిమలు వర్ణింప ఎల్లమ్మ- బవనీల తఠముగాదే ఎల్లమ్మా బవనీల తరముగాదే ఎల్లమ్మా - జి, కాంతయ్య, వరంగల్‌ 19. _ ఏపాన ఎల్లమ్మ-గుడివెల్లిపోగా -గుడివెల్లిపోగా

ఎల్లునీకవరమ్మ-ఎదురైనారు-ఎదురైనారు అగ్నిదేవుడు ఎదురు-గుగ్గిలాం ఎదురు-గుగ్గిలాం ఎదురు ఆరువై ఆరు దర్శనాలు - అమ్మవారిదురు-అమ్మవారెదురు ముప్పై మూడు దర్శనాల-ముద్ర గ్రహణాలు - ముద్ర (గ్రహణాలు డెబ్బయి మూడు దర్శనాల-దేవస్తలేదురు-దేవస్త లేదురు కంచుజమిడికలు ఎదురు-కవియాపలేదురు-కలియాపలెదరు భక్తితొదుత నీకు -బవనీలు ఎదరు- బవనీలు ఎదురు పోవంగ తోవలో-పోత రాజేదురు-పోతరాజెదురు రావంగతోవలో-రజకులు ఎదరు-రజకులు ఎదురు గుడిలోపల నీకు-కుండా (కుమ్మరి) బ్రహ్మణులు ఎదురు కుండా బ్రహ్మణులు ఎదురు చుట్టాపక్కాలు నీకు - చూడ చెల్లెండ్లు - చూడచెల్లెండ్లు కన్నతండ్రియునీకు - కడుపెద్దమనిషి - కడుపెద్దమనిషి జాంబవంతుడు ఎదురు - జాగంటలేదురు - జాగంట లేదురు సూర్యచంద్రులు ఎదురు - సురబాండవీలెదురు సురబాండవలెదురు ఎపొన ఎల్లమ్మ - గుడివెల్లిపోగా - గుడివెల్లిపోగా!

• జి. కాంతయ్య, వరంగల్‌

ను నలై ॥ రమ కూ! యస ష్య సా! _ మ. న ర /| డే? స్తు లి. స్త్‌ నాల ను గ్‌ా పట క్‌ు ్‌ హం వ స్‌ | ే ల్‌. | త వ [.. . .. క్త య నం. స క మలా ల నాల నం గె. న స? గీ స్‌ కస షర టను వ్‌ టు. న మం పభ ఖే (రల సత ల రో రన్‌ సగ ; న స్ట న లో 1 స. | 1 న్న టో! లాల వ్ద్‌:( హ్‌ న. స్ట వ వ్‌ స. య | మ టన న. . స స నం స్యా.

స. టట ము న వ న] వ. | న న. స; మంట! 1 ఖీ ట్‌. ల |. ( టం త గ్‌ చ స న! . ర న య స. ఈ మ నా లి | లలో పం లో ల్‌ / పన త. మ్‌ మా. నో ట్‌ సరసన మ. వ జ్జ

ము టి శ యం)... వం నకం గ

ల ర రు

త్ర భన ప్ప న నక (ల " టయిం ల్‌ జాం వ్‌ టి స! ల లతో.

న టు ల. న న తయ సళ న కశ త! స్య _ వ + వి ల లీగ్‌. ఖో న రం న

గం క మళ మా టే 1. ల్‌

1. [1 గ] ? న్‌ న్‌ు గోటి (| (1 న నన న అ మలా టియు

ప నన హల్‌ ట్‌ సు సా నం టి నా నా తతత జ న! ఎమ సము డగ | వీ. జు న ష్టదే శిష్ట దేవతలు

న స టో స; న. న (ప లా ( టం

యొ హా హా న! టి వనే (ఉ . స జో

[+ ల్లో

ఈ

క.

హా గ్‌ క నా న ూ స

వంగు. న. స న 2111] ర్ట ఒల శిష్ట దేవతలు

1౫. సాంపదాయ సంసృతిలో బోనాలు-ఆచార వ్యవహారాలు

1. జంటనగరాల్లో బోనాల సంస్కృతి లై ఆషాఢమాసం ్రజ్యేకత
2. సంప్రదాయాలకు '్రతీక బోనాలు త్త) ఉజ్జయిని మహాంకాళి బోనాల జాతర విశేషాలు న బోనాలు - ఆచార వ్యవహారాలు
3. బోనాలు చేసే విధానం - బోనాల్లో రకాలు, మొక్కులు
4. బోనాల్లో అంతర్లీనంగా రహస్యాలు, ప్రయోజనాలు, ఆరోగ్య సూత్రాలు 8 _ బోనాల విశిష్ట లక్షణాలు క్రి పోతరాజు చారిత్రక విషయాలు

1. జంటనగరాల్లో బోనాల సంసృతి :- ఆయా ప్రాంతాల్లో సమాజాల్లో సంప్రదాయాలు ప్రముఖ పాత్ర వహిస్తాయి. జాతరలలో ఓ ప్రత్యేక స్థానం ఏర్చర్చుకున్న తెలంగాణ లై బోనాల సంసృతిని అలాంటి వాటిలో ప్రముఖంగా చెప్పుకోవచ్చు. ్వంద్రల సంవత్సరాలుగా తెలంగాణ ప్రజలచే అత్యంత ప్రజాదారణ పొందిన ఉత్సవంగా నిత్యనూతనంగా అభివృద్ధి చెందుతూనే ఉంది. లక్షలాది మందిచే సృ్యాశో ఘనంగా ఈ జాతర జరుపబడుతుంది. పల్లెల్లోనే గాక పట్టణాల్లో సక్రశ్రం బాగా ప్రాచుర్యాన్ని పొందింది, ఈ బోనాల సంప్రదాయ సంస్పృత్తి, ఆధునికతను సంతరించుకుని నూతనత్వంతో సంప్రదాయ ృడ్రస్టు విదేశీయుల్ని కూడ ఇది ఎంతగానో ఆకర్షిస్తుంది. ఒకప్పుడు ఎక్తుపగా పల్లెల్లో ఆనందోత్సవాలతో జరుపుకునే ఈ బోనాలు నేడు జంట నగల్లో ముఖ్యంగా రాష్ట్ర రాజధాని హైద్రాబాద్‌లో అందునా పాతబస్తీలో ప్రతిష్టాత్మక్షంగొ జరుపుకోబడుతుంది. బోనాలు రాష్ట్రంలోనే అతి పెద్ద జాతరగా రూపుదిద్భుక్తంది. తారతమ్య భేదాల్లేకుండ్రా తెలంగాణలోనే కాకుండా, మన రాష్ట్రంలో ఇతర రాష్ట్రాలలో గూడ బోనాల జాతర ఎంతో ప్రాచుర్యాన్ని పొందింది. ఈ పండుగ ఆచార వ్యవహారాలన్సు సంసృృతి సంప్రదాయాలను గురించి తెలుసుక్రోవాలనీ ఎందరో దేశీయులు విదేశీయులు ఆసక్తిని కనబరుస్తున్నారు, తెలుగునాట ఎంతో

వైభవంగా జరుపుకునే బోనాల పండుగలో మనకు తెలియని ఎన్నో ఆసక్తికరమైన ప్రకృతి మర్మాలు, ఆచారాలు, సాంప్రదాయాలు, కళారూపాలు, నిబిడికృతమై ఉ న్నాయి. అతి ప్రాచీన చరిత్ర కలిగిన ఈ జాతర ఎంతో ప్రజాదరణను కలిగి తన సంప్రదాయ పరిమళాలను సర్వత్రా విరజిమ్ముతుంది.

తెలంగాణలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ బోనాల జాతరకు సంబంధించిన సాంప్రదాయ, సంస్కృతుల గురించి తెలుసుకోవాలని ఎందరో బెత్సాహికులు పరిశోధకులు ముచ్చటపడి ముందుకు వస్తున్నారంటే దీని ప్రాముఖ్యత ఏంటో మనకు తెలుస్తుంది. సంస్పృతిని 'పెంపొందిచడంలో మనిషి అతి ప్రాచీన కాలం నుండి ఎంతగానో కృషి చేస్తున్నారు. క్రమక్రమంగా అలా సాధించిన పరంపరలో సంప్రదాయం కూడా చెప్పుకోదగ్గది. పల్లెపల్లెలో, గ్రామాలలో ఈ సాంప్రదాయ ఆచారాలు మనిషి అభివృద్ధితో పాటు అవిగూడ ఎదుగుతూ వస్తున్నాయి. సంప్రదాయ సంస్టుకులు పల్లైప్రజల జీవితంలో పేనవేసుకున్నాయి. నేటి ప్రపంచీకరణ మూలంగా పల్లెలు పట్టణాలు, నగరాలు, రాష్ట్రాలు, దేశాలు ఒకటైపోతున్నాయి. వారికి సంబంధించిన భాష కళలు, సంప్రదాయాలు, సంస్ఫ్మతులు, సాంఘీక ఆచారాలు, పరస్పరం అవగాహన చేసుకుంటున్నారు. ఇవన్నీ గూడ మనకు బోనాల సంస్కృతిలో సమిష్టిగా కన్పిస్తున్నాయి.

(గ్రామదేవతలకు సంబంధించిన ఈ బోనాల జాతర కేవలం తెలంగాణకు పరిమితం అనుకుంటే సరికాదు. గ్రామదేవతల అచారములను పరిశీలించినట్లయితే, ఈ బోనాల సాంప్రదాయం తెలంగాణ, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, మహారాష్ట్ర కర్ణాటక, ఒరిస్సా మొదలగు రాష్ట్రాలలో వారి వారి ఆచార పద్ధతులతో కొద్దిపాటి మార్చులతో, చేర్పులతో ఈ బోనాలను జరుపుకుంటారు. మూల సూత్రం మాత్రం గ్రామదేవతలే.

జానపద సంసృతి ఎంతో స్వచ్చమైనది, నిర్మలమైనది, కల్లాకపటం లేనిది. అందులో విశ్వాసాలు, నమ్మకాలు భయభక్తులు, మూఢనమ్మకాలు ఎక్కువ. వారు భౌతిక సంస్కృతికి అంటే నాగరికతకు ఇచ్చే ప్రాముఖ్యం కంటే అంతర్‌ సంస్కృతికి సంబంధించి ఎక్కువ విలువలు ఇస్తారు. సంస్ఫృతి సాంప్రదాయాల గురించి సరిగ్గా చెప్పాలంటే ఇవి పాలు నీళ్లలా కలిసిపోతాయి. మనం నామాజికంగా, సాంస్పృతికంగా చేసే ప్రతి చర్యలో ఇవి ఒకదానికొకటి సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ఈ రెండు పరస్పరం మనిషి ప్రగతికి చేయూత నిస్తాయి. సంస్కృతి గురించి చెప్పిన వారంతా గ్రామీణ సాంప్రదాయాలకు కూడ ఎంతో (ప్రాధాన్యతను ఇచ్చారు.

సులభంగా చెప్పాలంటే సంస్మృతి మనకు ప్రగతి మార్గం చూపిస్తే సాంప్రదాయం దానితో పాటు ముందుకు తీసుకుపోతుంది. సంప్రదాయం సంస్కృతులు మానవజీవన వికాసంలో రెండు కళ్ళలాంటివి. మనిషి ఏ (ప్రాంతంలో ఏజాతిలో పుట్టినా ఆ జాతి సాంప్ర దాయలనే అలవర్చుకుంటాడు. సంప్రదాయం మనిషి జీవితంలో భాగమైంది. పల్లె ప్రల జీవన విధానంలో సంప్రదాయాలు ఆచార వ్యవహారాలు కలిసి ఉంటాయి. సంప్రదాయం కాలానుగుణంగా మార్చుచెందుతుంది. నాగరికత కూడ సాంప్రదాయాన్ని అనుకరిస్తుంది, ఆదరిస్తుంది. సాంప్రదాయం సంస్కృతులు ప్రాబీన కాలం నుండి పరిణామం చెందుతూ వస్తున్నాయి. సాంప్రదాయం ఆచారాలను సంస్కృతిని పాటించడంలో గౌరవించడంలో భారతీయులను మించిన వారు లేరు. తెలంగాణలో అత్యంత వైభవోపేతంగా జరుపుకునే బోనాల జాతరలో ఈ సాంప్రదాయం సంస్కృతులు, ఆచారాలు, కళారూపాలు, జానపదుల ఆనందోత్సవాలు 'ప్రజలకు కన్నుల పండుగగా, వీనుల విందుగా మనోరంజకంగా భక్తిడాయకంగా ఉంటాయి అనడంలో అతిశయోక్తి ఎంత మాత్రం లేదు. ఆధునిక నాగరికతతో విస్తరిస్తూ వికాసం చెందుతున్న నగరంలో చారిత్రాత్మకంగా జరిగే బోనాల సాంవ్రదాయ నంన్మృతులకు విదేశీయులు శాతం ముచ్చటపడుతున్నారు. బోనాల గురించి తెలుసుకోవాలని ఆరాటపడుత్ర్యరు. నాగరిక (ప్రభావాలకు లోనుగాకుండా అసలు సిసలైన జానపద సంస్మృతి జోనోల జాతరలో కనిపిస్తుంది. మహానగరంలో విలసిల్లుతున్న ఆధునిక నాగరికతక్ర ధీటుగొ నిలబడి తనకంటూ ఒక ప్రత్యేకతను పొంది ఆచార సాంప్రదాయాలను పాబిస్తో కాపాడుతూ దినదినాభివృద్ధి చెందుతున్న బోనాల పండుగ తెలంగాణ ప్రజల సాంఫీక సాంస్కృతిక జీవన సరళిని ఎలుగెత్తి చాటుతుంది. నగరంలోని దాదాపు ఎనబై శాతం ప్రజలు బోనాల ఉత్సవాలకు ప్రభావితులై భక్తితో పూజలు చేస్తున్నారు. నగరానికి వలస వచ్చిన వారు కూడ ఎంత్ర ఉ త్సాహంగా భక్తి విశ్వాసాలతో బోనాలు చేసుకుంటున్నారు. పాతబస్తీలో ముస్లింలు సైతం ఈ ఉత్సవాలలో పాల్గొని తమ సంపూర్ణ సహకారాన్ని ఆంధద్రిన్తో మతసామరస్యాన్ని పాటించడం నిజంగా ఎంతో హర్షించదగ్గ విషయంగా చెప్పవచ్చు: అంబరాన్నంటే ఈ బోనాల సంబరాలు ఆషాడ మాసంలోనే వస్తాయి. జానప్రద్రులకు ఎంతో భక్తిని ఆనందాన్ని పంచుతాయి. ఈ ఆషాడ మాసం ఎంతో ప్రత్యేకతను

కలిగి కనుల పండుగ చేసే పచ్చదనాలతో మానసికోల్లాసాన్ని కలిగిస్తుంది. వర్షాకాలం ఎన్నో రోగాలకు, అంటువ్యాధులకు కారణమవుతుంది. అందుకే ఇలాంటి రోగాల బారిన పడకుంగా ప్రజలను చల్లగా చూడాలని అమ్మవారిని ప్రార్ధిస్తూ అమ్మవారికి బోనం సమర్పిస్తారు. అందువల్ల ఈ ఆషాడం మాసం ప్రత్యేకతను ఒకసారి పరిశీలిద్రాం. య 2, అషాదమాసం ప్రత్యేకత వా ఆషాడమాసం వచ్చిందంటే చాలు ప్రకృతి సరికొత్త అందాలతో రూపును

దిద్దుకుంటుంది. నూత్నజవాన్ని పొందుతుంది. వసంతకాలం బుతువులకు రాజయితే వర్షాకాలం రుతువులకు తల్లిలాంటిది. ఆషాడం రాగానే రైతు కళ్ళలో పచ్చటి పంటల కాంతులు కనిపిస్తాయి. కవులకు కవితావేశం పొంగుతుంది. కొత్త జంటల్లో సరిగమలు వినిపిస్తాయి. పచ్చిక బయళ్ళతో ఎటుచూసినా కనువిందుచేసే పచ్చదనం, రత్నాల్లా మెరిసే ఆరుద్ర పురుగులు, నల్లని ఆకాశంలో తెల్లని కొంగల్లా బారులు తీరిన మబ్బులు అప్పుడప్పుడు కనిపించి ఆనందన్ని పంచే హరివిల్లులు కప్పల బెకబెకలు, యువ జంటల ఆనందపు పకపకల కేరింతలు, పచ్చటి పట్టు చీర కట్టుకున్న కొత్త పెళ్ళి కూతురిలా చూడముచ్చటగా మురిపిస్తు, మైమరపిస్తుంది. (ప్రకృతి కాంత భావకులకు రకరకాల ఊహలతో నూతన ఉత్తేజాన్ని కలిగిస్తూ, వారిలో భావుకతను పెంపొందిస్తు, ఏవేవో తీయని అనుభూతులను రగిలిస్తుంది. ఎడబాటు కలిగిన జంటల్లో విరహాగ్నులు విరజిమ్ముతుంది.

వర్షం పడితే ప్రకృతి పులకిస్తుంది. కోయిల కమ్మకమ్మగా రేమ్మరెమ్మకు కూస్తుంది. పక్షుల కిలకిల రాగాలు వినిపిస్తాయి. ఇంపుగా చెరువులు నిండుతాయి. పంటలు పండుతాయి. వానలుంటేనే జనం బ్రతుకుతారు. వర్షముంటేనే పచ్చగా ఉంటాం, తిండి దొరుకుతుంది.

కాలం నిత్యం ప్రవహించే జీవనది లాంటిది. ప్రతి సంవత్సరానికి ఆరు రుతువులు ఉంటాయి. అవి వసంతం, గ్రీష్మం, వర్ష శరత్‌, పామంత, శిశిరాలు. ఇవి మారుతూ ఉంటాయి. ప్రకృతిలో, మనిష్‌ జీవితంలో, ప్రవర్తనలో ఆహార విషయాల్లో, మానసిక స్థితిగతుల్లో ఈ రుతువులు ఎంతగానో ప్రభావాన్ని చూపిస్తాయి. ఒక రుతువు రెండు నెలల కాలం అంటే 60రోజులు ఉంటుంది. దానిని బట్టి సంవత్సరానికి 6 బుతువులుగా విభజించారు. అవి ఒక దాని తర్వాత మరొకటి వరుసగా వస్తాయి. బుతువులకు అధిపతి సంవత్సరం. ఇక రుతువుల్లో వసంతం శ్రేష్టమైనదిగా గుర్తించబడింది. వసంతకాలం ఆహ్లాదకరంగా ఆనందంగా ఉంటుంది. ప్రకృతి పచ్చటి

అందాలతో పరవశింపజేస్తుంది. కోయిలలు కూస్తాయి. ఈ కాలంలో అనేకశు భకార్యాలు జరుగుతాయి. తర్వాత (గ్రీష్మం (ఎండాకాలం). ఇది తన తీవ్ర తాపంతో భూమిని, ప్రజల్ని తపింపజేస్తుంది. ఉష్ణసంబంధ వ్యాధులు కూడ ఈ కాలంలో వస్తాయి. ఎప్పుడేకే ఎండాకాలం పోయి వర్షాకాలం వస్తుందో అప్పుడు భూతాపం తగ్గి మానవులు కాస్త చల్లటి అనుభూతిని పొందుతారు. వర్నాలు జీవన ఆధారం, ఇప్పుడే రైతులు వ్యవవసాయం చేస్తారు. పంటలను పండిస్తారు. ప్రాణులకు ఈ రుతువులో దోగాలు సంభవించే అవకాశాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇక శరదృతువులో రోగాలు శాంతిస్తాయి. నేలపై బురద ఎండుతుంది. చల్లని వెన్నెలలో ప్రకృతి ఎంతో అందంగొ ఉంటుంది. హేమంతం (చలికాలం)లో చలి తీవ్రంగా ఉంటుంది. శిశిర రుతువో (ప్రకృతి తన అందాలను కోల్పోతుంది. దీన్నే ఆకురాలు కాలమంటారు. ఇలా ప్రకృతి పరంగా మార్చులు సంభవించడంతో వాతావరణంలో మార్పులో కలిగి ఉష్ణ సంబంధమైన, వర్ష సంబంధమైన రోగాలు వస్తాయి. ముఖ్యంగా ఆటలను పొంగు, మశూచి, కలరా వంటి వ్యాధులు వస్తాయి. మన 6 రుతువులు అరు రకాల ధర్మాలను కలిగి ఉంటాయి. వాటిలో కొన్ని సుఖాలకు, మరికొన్ని దుఃఖాలకు కారణభూతం అవుతాయి. వీటిని దృష్టిలో పెట్టుకునే తీపి, పులుపు, చేదు, వంటి రుచులతో క్తూడ్రిన ఓ గాది పచ్చడిని సేవించమంటారు. ఆయా రుతువులలో అనుభవించబోటే సుఖదు:ఖాలను ఉగాది పచ్చడి రూపంలో చవిచూడమని దీని అర్ధంగా పెద్దలు చెబుతారు. అలాగే అమ్మవారికి సమర్పించే బోనాలలో కూడ పసుపు, పెరుగు: బెల్లం, పులుపు మొదలగునవి వాడతారు. ఇవన్నీ గూడ ఆరోగ్యానికి సంబంధించినవే. వర్షాకాలం రావడంతో వర్నాలుపడి వాతావరణంలో మార్పులు వళి అంటువ్యాధులకు కారణమైన క్రిమికీటకాదులు పుడతాయి. అంతేగాకుండా వానలు పడడంతో వ్యవసాయపు పనులు కూడా మొదలవుతాయి. అందుకే (గగామీణులొ అమ్మవారికి జాతరల్సు, కొలుపులు చేసి అంటువ్యాధుల నుండి రక్షించమని, పంటలు బాగా పండాలని అమ్మవారికి పూజలు చేసి భక్తితో (మొక్కుకుంటారు. కాబిఖీ తెలంగాణలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆషాడ బ్రోనాలొ వైభవోపేతంగా అషాడమాసంలోనే నిర్వహించడం జరుగుతుంది. అణదిగా చారిల్రో వారసత్వంగా వస్తున్న శ్ర బోనాల జాతరను ప్రతి సంవత్సరం ప్రజలు ఘనంగొ

జరుపుకుంటున్నారు. ప్రజల్ని ఆపదల నుండి రక్షించే అమ్మవారిపై జానపదులు చూపే భక్తి శద్ధలకు విశ్వాసానికి ఇది ప్రత్యేకంగా నిలుస్తుంది.

3. సంప్రదాయాలకు ప్రతీక బోనాలు :-=

ఆషాడ మాసంలో జంట నగరాలలోనే గాకుండా మొత్తం తెలంగాణలోనే

అంబరాన్నంటే సంబరాలే బోనాలు కులీకుతుబ్‌షాహిల పాలనలో ప్రారంభమైన ఈ ఉత్సవాలు అచ్చమైన జానపద సంప్రదాయ సంస్ఫతులను పుణికి పుచ్చుకున్నాయి. నిత్యం బాధలతో, బాధ్యతలతో, నమస్యల నుడిగుండములో చిక్కుకుని సతమతమవుతున్న సామాన్యుడికి ఏడాదికొకసారి వచ్చే బోనాలు పండగ ఎడారిలో ఒయాసిస్సులాంటిది. అంతే గాకుండా అచ్చమైన స్వచ్చమైన (గామీణ జ్ఞాపకాలను, సరిక్రొత్త అనుభూతులను కలిగిస్తాయి. మనలో ఆనందం వెలిగిస్తాయి.

నేటి ఆధునిక కంప్యూటర్‌ యుగంలో, ఈ సైబర్‌ సిటిలో, హైటెక్‌ స్పీడులో ముందుకు సాగుతున్న హైద్రాబాద్‌ నగరంలో ఇప్పటికీ గత వారసత్వాన్ని, సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తు, నగరవాసుల్లో జానపద జీవన సౌందర్యాన్ని దర్శ్భింపచేస్తున్నవే ఈ బోనాలు. ఈ బోనాల ఉత్సవాలు విదేశీయుల్ని సహితం అమితంగా ఆకర్షించుతున్నాయి. అంటే అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రం కాదు. ఇంటింటా వైభవంగా, భక్తి శ్రద్ధలతో ఆనందోత్సవాలతో జరుపుకునే ఈ జాతర గ్రామీణ సంస్కృతిని, ఆచారాలను పరిరక్షిస్తుంది. ఎన్నో కొత్త మార్పులు వచ్చినా, ఎన్నో నూత్న వైజ్ఞానిక అద్భుతాలు జరిగినా, ఎంతో నాగరికత ఎదిగినా, ఎన్నో మతాచారాలు వచ్చినా జానపదుల జీవితంలో పెనవేసుకుపోయిన ఈ సత్‌ సంప్రదాయమైన బోనాల ఆచారం చెక్కుచెదరకుండా తన ప్రత్యేకతను కాపాడుకుంటు జానపద సంస్కృత్రిక్రి ప్రత్యక్ష సాక్షిగా నిలుస్తుంది. నేడు ఆధునికత ఎంతగానో పెరుగుతున్నా, ఈ గ్రామ దేవతారాధనకు ఇంకా రోజురోజుకు ప్రాముఖ్యత పెరుగుతుందే తప్ప తరగడం లేదు, ఇదో అద్భుత విషయంగా చెప్పుకోవచ్చు.

నగరంలో నాగరికత ఎంత చైతన్యం చెందినా, జానపదుల సంప్రదాయ అచారాలను, సంస్పృతులను, బోనాలు కాపాడుతున్నాయి. నేటి మహానగరంలోని అనేక వీధులు, బస్తీలు, ఒకప్పుడు శివారు ప్రాంతపు గ్రామాలే, ఆ పల్లీయుల సంతానమే ఈ నగరంలో నివసిస్తున్న అనేక మంది నాగరికులు. నగరం శాఖోపశాఖలుగా విన్తరించినా, ఎంతో ఆధునికతను సంతరించుకున్నాా నంశపారంపర్యంగా వస్తున్న ఈ ఆచారాలను, సంప్రదాయాలను వారు మరిచిపోలేక

సోతున్నారు. అవి వారి నరనరాల్లో జీర్ణించుకుపోయాయి. ఎక్కడో అంతరంగంలో వాటీ అనుభూళులు వారిని తట్టి లేపుతున్నాయి. ఇలా సంప్రదాయంగా వస్తున్న జాతరలను, పండుగలను అమ్మవారి పూజలను గత గ్రామీణ జీవనశైలిగా నిరంతరం కొనసాగిస్తున్నారు. అందుకే నగరాల్లో నివసించే వారిని నాగరికులని, పల్లేల్లో నివసించే వారిని అనాగరికులని భావిస్తే అది ఎంతో పొరపాటు, అనిపిస్తుంది. (గ్రామాల్లో ఉన్నా నగరాల్లో ఉన్నా ఎవరైతే జానపద సంప్రదాయ లక్షణాలను, నంన్క్కతిని మనస్తత్వాన్ని కలిగి ఉంటారో వారంతా కూడ ఈ లాంటి సంప్రదాయాలను పాటిస్తూనే ఉంటారు అన్నది ప్రముఖ జానపద పండితుడు అలొన్‌ డండస్‌ అభిప్రాయం. జనం పల్లెల్లోంచి పట్టణాలకు వలసవెళ్ళినప్పటికి నగరాల్లో ఆధునిక జీవితం గడుపుతున్నప్పటికీ వారసత్వంగా వచ్చే ఆచారాలు, కుల పద్ధతులు, అతని ప్రమేయం లేకుండానే అలా అవి కొనసాగుతూ ఉంటాయి. నాగరికుడిగా కనిపించినా అంతర్గతంగా అతడిలో ఆ అలవాటు ఉండడం మూలంగా వాటిని మనిషి వొరసత్వంగా ఆచరిస్తూనే ఉంటాడు. నాగరికులు కూడ ఆనందంతో చేసుకునే బోనాల జాతర అచ్చమైన జానపద లక్షణాలను తనలోన ఇముడ్చుకుని, నాగరిక సమాజంలో సంప్రదాయ ఆచారాలకు చిహ్నంగా, ఓ ద్వజ స్థంభంలా నిలబడింది. తెలంగొణ ఆదపడచులు భక్తి శద్ధలకు, ఆరాధనకు, సంప్రదాయ, సంస్టుత్రులకు ఇది ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. తరాలుమారినా అంతరాలు పెరిగినా వఏమాల్ర ప్రాముఖ్యత, భక్తి తగ్గని పండుగ ఇది. భక్తులకు కొండంత అండగా నిలిచిన అమ్మవారు కోరిన వరాలిస్తుందని భక్తి శ్రద్ధలతో జరిపే ఈ ఉత్సవాలలో స్పవిస్టీ జీవనం, అసలయిన పల్లె ప్రజల జీవన దర్శనం కనిపిస్తుంది, శ ఉజ్జయిని మహాంకాళి బోనాల జాతర విశేషాలు :- ఎన్ని సంస్మృత్తులు వచ్చినా ఎన్ని కులమత భాషలున్నా తెలంగా ప్రల సమిష్టజీవన విధానం, ఆచార సంప్రదాయలు ఒక్కటే అనేందుకు బోనాలను నిదర్శనంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఒకప్పుడు తెలంగాణ పల్లెలకు పరిమితమయ్సున ఈ పండుగ ఇప్పుడు రాష్ట్ర దేశ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలో అందరి దృష్టిని ఆకర్షిస్తుంది: భాగ్యనగర, చరిత్ర నంన్కృతులను చాటే బోనాల జాతర అందరిచే ఆదరింపబడుతుంద్ది. తెలంగాణ, తెలంగొణేతరులు, గ్రామీణులు, నగర ప్రొ అందరు అధికోత్చప్రాంత్రో, భక్తి శ్రద్ధలతో అమ్మవారిని పూజిస్తున్నారు.

తెలంగాణ ఆచార సంప్రదాయలకు అద్దంపట్టే చారిత్రాత్మకమైన ఉజ్జయిని మవాంకాళి జాతరను ఆషాడమాసంలో అత్యంత వైభవంగా జరుపుకుంటారు. శతాబ్బాలుగా మత సామరస్యానికి గుర్తుగా నిలుస్తున్న ఈ ఉత్సవాలు, ఆచారాలు క్రమం తప్పకుండా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. బోనాల ఉత్సవాలు మొదట గోలకొండలో మొదలయి తర్వాత సికింద్రాబాద్‌, అటు పిమ్మట లాల్‌దర్వాజ ఆలయంలో ఘనంగా ముగుస్తాయి. తర్వాత నగర శివార్లలోని అనేక దేవాలయాలలో ఏదో ఒక చోట దాదాపు రెండు నెలల పాటు నిరంతరంగా జరుగుతూనే ఉంటాయి. ఇలా అనేక రూపాలలో, అనేక పేర్లతో శక్తిరూపిణి అయిన అమ్మవారు అశేష జనంచే ఆరాధింపబదతారు. మననగరంలో దాదాపు 6000(ఆరు వేల) ఆలయాల్లో పూజింపబడుతూ ఆమె దివ్యకృపతో మన బాధల్ని తాలగిస్తు కాపాడుతుంది.

శ్రీ ఉజ్జయిని మహాంకాళి సికింద్రాబాద్‌ జాతరనే, బోనాల పండుగని, ఆషాడజాతర అని లష్కర్‌ బోనాలని, మహాంకాళి జాతరని, సికింద్రాబాద్‌ జాతరని పిలుస్తారు. ఇది తెలంగాణలోనే కాకుండా రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద జాతరగా గుర్తించబడింది. దాదాపు 5 లక్షల మంది జనం ఈ జాతరను సందర్శ్భించుకుంటారని అంచనా, సికింద్రాబాద్‌ ప్రాంతమంతా పండుగ వాతావరణంతో కళకళలాడుతుంది, హోరెత్తించే జానపద గేయాలతో, రకరకాల వేషధారణలతో, పోతరాజుల నృత్య విశేషాలతో, తీన్‌మార్‌ దప్పులతో, బోనాల సమర్పణతో, తొట్టెల, ఫలహారపు బండ్ల ఊరేంగింపులతో ఎంతో వైభవంగా బోనాల ఉత్సవం జరుగుతుంది. అమ్మవారు అన్ని దుష్టశక్తులనుండి, కష్టాలనుండి కాపాడుతుందని, శాంతి సాభాగ్యాలను ప్రసాదిస్తుందని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. అమ్మవారికి బోనాలు, మైక్కులు సమర్పించుకుని కుటుంబాలతో సహా అందరు ఆనందంగా పండుగ చేసుకుంటారు.

తెలంగాణలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ బోనాల సందర్భంలో 180 సం॥ల చరిత్ర కలిగిన సికింద్రాబాద్‌ మహాంకాళి ఆలాయాన్ని సర్వాంగ సుందరంగా, విద్యుత్‌ దీపాలతో, పూలతో అలంకరిస్తారు. భక్తుల సౌకర్యార్ధం ఆలయంలో ఎన్నో కార్యక్రమాలను చేపడతారు.

మహాంకాళి జాతరలో వుటోత్సవానికి (ప్రత్యేకత ఉంది. ప్రతి ఏట ఆషాడమాసంలో జరిగే అమ్మవారి బోనాల్లో ముందుగా వోటోత్సవాలు జరుగుతాయి. జాతరకు 15రోజుల ముందు జరిగే ఈ కార్యక్రమానికి ఘటం ఎదుర్కోలు ఉత్సవం అంటారు. ఇందులో అమ్మవారిని వుటంపై ఉంచి, పరిసరప్రాంతాలలోని ప్రధాన వీధులలో ఊరేగిస్తారు. ఘటాలు తమ వద్దకే రావడంతో

భక్తులు అమ్మవారికి ఇష్టమైన వేపాకు సాకను సమర్పించి, కొబ్బరికాయలు కొట్టి హారతులు పడతారు. సికింద్రాబాద్‌లోని అనేక దేవాలయాలనుండి ఇదే సందర్భంలో ఘటోత్సవాలు నిర్వహిస్తారు. అమ్మవారికి పూజలు జరుగుతాయి. ఇలా కన్ని ప్రాంతాల్లో ఊరేగించిన తర్వాత ఘటాలను తిరిగి ఆయా దేవాలయాలకు తీసుకువస్తారు. ఆ తర్వాత ఆది, సోమవారాల్లో బోనాల జాతర ఘనంగా జరుపుకుంటారు. ఆదివారం బోనాల జాతర జరుగుతుంది. లక్షల్లో జనం వస్తారు. అనేక ప్రాంతాలనుండి ఆరోజు బోనాల సమర్బణ, తొట్టెల, వివిధ రంగులతో అందంగా అలంకరించబడిన ఫలహారపు బండ్హు, అందులో అమ్మవారి చిత్రపటంను ఉంచి బజాభజంత్రీలతో, డప్పులతో పోతరాజుల, యువకుల నృత్యాలతో అమ్మవారి ఆలయానికి తెచ్చి 'మైక్కులు తీర్చుకుంటారు. ఇక సోమవారం జరిగేది రంగం కార్యక్రమం, తర్వాతగుడి పరిసరాలలోని దుష్టశక్తుల తరిమి కొట్టేందుకు పోతరొజు గుడిచుట్టు క సార్లు ప్రదక్షిణ చేస్తాడు. గుడి పూజార్లు పోతరాజు వెంట ఉంటారు. పోతరాజు మంత్రాలు చదువుతూ, బిగ్గరగా కేకలు వేస్తూ దుష్టశక్తులు వెళ్ళి ఫ్రోవాలని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. భక్తులు కూడ పోతరాజు వేషం వేసుకుని అతనితో పాటు ఆనందంగా నృత్యం చేస్తూ అతన్ని అనుసరిస్తారు. పోతరాజు కుంకుమను అందరికి ప్రంచ్చృత్రాడు. పూజచేసి మంత్రించిన ఈ కుంకుమ దుష్టశక్తులను పారద్రోలుతుందన్సి బందరు నమ్ముతారు. ఆతర్వాత అమ్మవారి చిత్రపటాన్ని ఏనుగు అంబారిపై అలంకరించ్చి, పూజచేసీ అమ్మవారి ఆలయానికి ప్రదక్షిణ చేయించి, ఊరేగింపుగా గణపత్తి ఆలయానికి వెళ్ళి తిరిగి ఆలయానికి చేరుకుంటుంది.

ఇక అక్కడినుండి ఘటం బయలు దేరి పురవీదుల్లో అడుగడుగున భక్తుల పూజలు అందుకుంటూ మెట్టుగూడను చేరుకుంటుంది. విగ్రహాన్ని త్తీస్పి ఘటొన్ని మాత్రం అక్కడి చెట్టుపై ఉంచడంతో ఘటం వీడ్కోలు కార్యక్రమం ద్రాదోొపు ముగుస్తుంది. బోనాల జాతర సర్వసాధారణంగా ఆషాడమాసంలోనే వస్తుంది, కాని ఎప్పుడన్నా అధికమాసం వస్తే మాత్రం ఆగష్టు నెలలో వస్తుంది.

ఈ మహాంకాళి జాతరకు ఆదరణ రోజు రోజుకి పెరుగుతూనే ఉంది. రొస్ట్ర ముఖ్యమంత్రి, ఇతర మంత్రులు, కేంద్రమంత్రులు, ఎందరో మాజీ ప్రస్తుత ప్రమఖి రాజకీయ వేత్తలు, అధికార, అనధికార ప్రముఖులు, వివిఐపిలు, విఐపిలు అమ్మనోరిని దర్శించి ఆశీస్సులు పొందుతారు. ఆషాడమాసమంతా నగరంలో ఎక్కడ్రచ్రూలినా

ఆనందోత్సవాలు వెల్లి విరుస్తాయి. ఉత్సవాల సందర్భంగా జాతర జయప్రదంగా శాంతియుతంగా జరిగేందుకు ఆర్‌.టి.సి, రైల్వే పోలీస్‌, ట్రాన్స్‌కో, వాటర్‌వర్క్‌, మొదలగు వాటితో పాటు అనేక స్వచ్చంద సంస్థలు, సాంస్కృతిక సంస్థలు తమ పూర్తి సహాకారాన్ని అందిస్తారు.

క.బోనాలు-ఆచార వ్యవహారాలు :-

తెలంగాణలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకంగా జరిగే బోనాలు తెలంగాణ ప్రజల ఆచార వ్యవహారాలకు, సంస్కృతికి అద్దం పడతాయి. ప్రజలు ఎంతో భక్తి (శద్ధలతో సాంప్రదాయబద్దంగా జరుపుకునే బోనాల జాతర ఉత్సవాలు ఘనంగా నిర్వహించ బడతాయి. జంటనగరాలలోని, శివారు ప్రాంతాలలోని అనేక గ్రామాలలోని దేవాలయాలను సర్వాంగ సుందరంగా, రంగులతో తీర్చిదిద్ది విద్యుత్‌ దీపాలతో అలంకరిస్తారు. అనేక ప్రముఖ దేవాలయాలలో అమ్మవారికి ప్రత్యేక పూజలు నిర్వహించి, ఉత్సవాలను ప్రారంభిస్తారు. పురజనులు, అసంఖ్యాక మహిళలు, సుదూర (ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన వారు అమ్మవారిని దర్శించి మొక్కులు తీర్చుకుంటారు.

అమ్మవారి జాతరరోజు సాధారణంగా వర్షం తప్పక పడుతుంది. ఆ జాతరలోని భక్తజనం వర్షంలో తడుస్తూనే “మహాంకాళి తల్లికి జై, మమ్ముల్ని సల్లంగా చూడుతల్లా అంటు జయజయ నాదాలు చేస్తూ భక్తి పారవశ్యంతో ముందుకు సాగుతారు. పసుపు, కుంకుమలతో, వేపాకు మండలతో అందంగా అలంకరించిన బోనాలు, డప్పుల దరువులు, భక్తుల నృత్యాలు, పోతరాజుల కొరడా చేతబట్టి గంభీరంగా చేసే వీరంగనాలు, కన్నుల పండగ చేసే చిత్రవిచిత్ర వేషధారణలు, ఉత్సాహపరిచే జానపద పాటలు, ఇంకా ఫలహారపు బండ్డు, ఘటాలు, రంగం కార్యక్రమాలు, అమ్మవారిని ఏనుగుపై ఊరేగించే కార్యక్రమం, ఇలా చారిత్రాత్మకమైన మహంకాళి జాతర ఉత్సవాలు, అంగరంగ వైభవంగా సాగుతాయి. భక్తులను ఆనంద పారవశ్యంలో ముంచేత్తుతాయి. తెలంగాణ ప్రాంతంలోని అనేక జిల్లాల నుండి, ఇతర రాష్ట్రముల నుండి లక్షలాది జనం వచ్చి అమ్మవారి ఆశీస్సులు పొందుతారు. ఎందరేందదో అత్యంత ప్రముఖులు తమకు మంచి జరగాలని అమ్మ దీవెనలు పొందుతారు.

ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ జాతరకు లక్షల్లో భక్తులు వస్తారు కాబట్టి స్వచ్చంద సంస్థలు, పోలీసులు, మైత్రి సంఘాలు, ప్రభుత్వ విభాగాలకు చెందిన వారు అధికారులు అంతా కలిసి శాంతియుతంగా జాతర నిర్వహించేందుకు నిర్విరామంగా కృషి చేసి, జయప్రదంగా జాతరను జరిపిస్తారు.

ఈ విధంగా తెలంగాణలో అత్యంత 'ప్రసిద్దిని, ప్రాచుర్యాన్ని పొందిన, ఉజ్జయిని మహాంకాళి అమ్మవారు జంట నగరవాసులకు ఆరాధ్య దేవతగా, ఇలవేల్పుగొ పూజింపబడుతున్నది. ఈ బోనాల ఉత్సవాలు మహాంకాళి దేవస్థానం వారి ఆధ్వర్యంలో మహా వైభవోపేతంగా జరుగుతాయి. బోనాల ఉత్సవ కార్యక్రమాల్లో భాగంగా ఆషాడమాసంలో బోనాల పండుగకు ముందు ఎదుర్కోలు ఘటోత్సవం జరుగుతుంది. ఆ తర్వాత బోనాల ఉత్సవం జరుగుతుంది. దేవస్థానం నిర్ణయించిన గుడువు వరకు అమ్మవారికి అనేక కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడతాయి. బోనాల ఉత్సవంలో ఆచారాలు :-= అమ్మవారి బోనాల ఉత్సవంలో ప్రాముఖ్యం వహించే కొన్ని ముఖ్య ఆచారవ్యవహారాలు ;- 1, వదురుకోలు ఘటోత్సవం 2. జోనాలు 8, సాక 4. ఫలహారపు బండ్లు 5. పోతరాజు నృత్యం, 6, తొట్టెల సమర్చించడం. 7. రంగం ఎక్కడం 8 గాపు పట్టడం, 9. సాగనంపు సేవ.

1. ఎదురుకోలు ఘటోత్సవం :- అమ్మవారి జాతరకు 15రోజుల ముందు ఎదురుకోలు ఘటోత్సవ కార్యక్రమము ఉంటుంది, అలా 15 రోజుల పాటు వివిధ ప్రాంతాల్లోని భక్తుల సమక్షమ్షనకు వెళ్ళి వీధి వీధిన పూజలు అందుకుంటారు. ఈ ఉత్సవంలో భాగంగా ఆదివారం అమ్మవారు ఘటంపై ఆసీనురాలయి నగరంలోని ప్రతి వీధిలోకి ఆయా ఇంట్రిలోని భక్తులు సమర్పించే పసుపు కుంకుమలు, హారతులు, పూజలను అందుకొని వారిని దీవిస్తుంది. దీన్నే ఘటం ఎదురుకోలు అంటారు. అమ్మవారి ఘటం ఇంటింటికీ వెళ్ళినప్పుడు చల్లని వేపాకు సాకను సమర్పించి, అమ్మవారికి కొబ్బరికాయలు కొడతారు. దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం అమ్మవారి జాతర వేడుకలు (పప్రారంభమయినట్లు తెలియజేయడం,

క్షే 1 ఘటం -ప్రాముఖ్యత వలా

అనారోగ్యంతో, అంగవైకల్యంతో, ముసలితనంతో, ఇంటి గడప దాటలేని వారికి, స్త్రీలు, పిల్లలు మొదలగువారికి ఇంటివద్దనే అమ్మ వారి యొక్క దర్శనాన్ని కలిగించే సంకల్పంతో ఘటాలు రూపొందించబడ్డాయి. ఇలా అమ్మవారి ఘటాలను భక్తుల ముంగిళ్ళకు తీసుకెళ్ళడం ఓ ఆచారంగా రూపొందింది. ఘటోత్సవం వాడవాడకు వెళ్ళి కన్నుల పండుగచేస్తుంది. ఈ ఘటోత్సవంలో భక్తులు అధిక సంఖ్యలో ఆనందోత్సవాలతో పాల్గొంటారు. మొదట గోలకొండ, తర్వాత ఉజ్జయిని మహహాంకాళి ఆలయం తరపున ఘటోత్సవం జరుగుతుంది, పిమ్మట హైద్రాబాద్‌లో ఈ ఉత్సవం జరుగుతుంది.

12 ఘటం నిర్మాణం :-=

మూడు నుంచి నాలుగు అడుగుల ఎత్తులో, అడుగు మందం వెడల్పుతో రాగిబిందెకు వెదురు పుల్లలు అమర్చి ఘటాన్ని రూపొందిస్తారు. ఆ తర్వాత వేపాకులను చుట్టి- మల్లెపూల దండలను నిలువునా వేలాడదీసి క్రింది భాగంలో వెండి, బంగారుతో చేసిన అమ్మవారి విగ్రహాన్ని అమర్చుతారు. పై భాగంలో వెండితో గొడుగును పెడతారు.

1.8 అనకట్ట ఉత్సవం :-

ఘటోత్సవ సందర్భంలో నిర్వహించే ఆనకట్ట ఉత్సవం ప్రత్యేక ఆకర్షణంగా ఉ ంటుంది. నిర్జీత ప్రాంతాల్లో నేల మీద సుద్దతో రకరకాల ఆకారాలను చిత్రించి వాటీపై నిమ్మకాయలను అమర్చుతారు. ఘటంను ఎత్తుకున్నవవారు వీరావేశంతో వాటిని త్రొక్కుకూ ముందుకు సాగదాన్నే ఆనకట్ట ఉత్సవం అంటారు. ఇలా చేయడం వల్ల భూత ప్రేత పిశాచాలు ఉండవనే నమ్మకం కారణంగానే దశాబ్ధాలుగా ఈ ఉత్సవాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు.

2, బోనాలు :-

బోనాల పండుగరోజు వేలాది మంది జనం అమ్మవారిని దర్శించుకుంటారు. ముఖ్యంగా స్త్రీలు శుచితో, భక్తితో, మైక్కుబోనం (బోజనం) తయారుచేసి ఒక పాత్రలో పెట్టి అపవిత్రం గాకుండా ఆ బోనం పాత్రపై జ్యోతిని నిలిపి ఆ బోనం పొత్రను (కుండను) తలపై పెట్టుకొని అమ్మవారి గుడివద్దకు వచ్చి ఆమెకు సమర్పించి వారి వారి మైక్కుబడులను తీర్చుకుంటారు. ఇలా నగరంలోని స్ర్రీలందరు వివిధ బస్తీల నుండి వచ్చి బోనాలు సమర్పించుకుంటారు. దీన్నే బోనాల పండుగ అని అనాదిగా అంటున్నారు.

3. సాక :- ఒక పాత్రలోని నీటిలో పసుపును కలిపి దానిలో వేపమండలుంచి స్త్రీలు అమ్మవారి ఆలయానికి వచ్చి, ఆలయ మండపానికి ఎదురుగా ఉన్న శ్రీ మాతంగేశ్వరి ఆలయంలో సమర్పించుకుంటారు. దీన్నే “సాక” అంటారు. కొందరు కలు, సారలను కూడ సాకగా సమర్పించుకుంటారు. నీరు, వేపాకు ఏవిధంగా చల్లగా ఉంటాయో, ఆ వింధంగానే సాక సమర్పించిన వారికి తల్లి చల్లని దీవెనలు ప్రసాదిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం. 4& ఫలహారపు బంద్లు ;- బోనాల జాతర రోజున నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి అమ్మవారికి ఇష్టమైన పదార్థాలను భక్తులు తయారు చేసి ఒక బండిలో పెట్టుకుని వచ్చి ఆలయం చుట్టు ప్రదక్షణలు చేసి అమ్మవారికి కొంత సమర్పించి, మిగిలినది మహా ప్రసాదంగా స్వీకరిస్తారు. నిష్టతో ఈ విధంగా వందల సంఖ్యలో బండ్లపై ప్రసాదంగా తెచ్చి అమ్మవారికి సమర్ప్చించడాన్ని ఫలహారపు బండ్లు అని పిలవడం అనవాయితీ.
4. పోతరాజు నృత్యం:- బోనాల ఉత్సవంలో జంటనగరాలలోని ప్రతి బస్తీ నుండి పోతరాజులు, శరీరమంతా పసుపు పూసుకుని, లంగోటి ధరించి, కాళ్ళకు గజ్జెలు, నోట్లో నిమ్మకాయలు పెట్టుకుని, కళ్ళకు కాటుక, నుదుట కుంకుమ పెట్టి, చేతిలో ప్రస్పపు రంగు కొరడాను ధరించి దాన్ని యుళిపిస్తు, డప్పు నృత్యాలకు అనుగుణంగా నృత్యం చేస్తు అమ్మవారికి సమర్పించే ఫలహారపు బండివెంట వస్తారు. పోతరాజు నృత్యం బోనాల్లో ఓ ప్రత్యేక ఆకర్షణ ఇలా అనేక మంది పోతరాజులు బోనాల జాతరలో పాల్గోని లక్షలాది మందిని రంజింపచేస్తు, కన్నుల పండుగ చేస్తారు,
5. తొట్టెల సమర్పించడం :- బోనాల పండుగలో భాగంగా బోనాలతో పాటు, అమ్మవారి కటాక్షం కొరకు తొట్టెలను ఊరేగింపుగా తీసుకెళ్ళి సమర్పించడం ఆచారంగా వస్తుంది. బోనాల ఉ తృవ సందర్భంగా ఏ ఆలయంలో చూసినా ఈ తొట్టెలలు కనువిందు చేస్తాయి, సాధారణంగా అమ్మవారి మొక్కుబడుల క్రింద అంతా మంచి జరగాలని ఈ తొట్టెలను సమర్పిస్తారు. తొట్టెల లేకుండా అమ్మవారి ఊరేగింపు జరుగదు. అన్నిటికంటే ముందున తొట్టెల నుంచి దాని వెనుక పోతరాజు నృత్యం చేస్తుండగా డప్పువాయిద్యాలతో, బజాభజండత్రీలతో ఊరేగింపు సాగుతుంది. బోనాల ఊరేగింపులో

భాగంగా అత్యంత శోభాయమానంగా వెలుగొందే ఈ తొట్టెలను ప్రతి మహాంకాళి ఆలయ కమీటీలు ఆలయం తరపున సమర్పించడం ఆనవాయితీగా వస్తుంది. అమ్మవారికి సమర్చించే తొట్టెల దర్భార్‌ మైసమ్మకు సమర్పించే తొట్టె తెలంగాణలోనే అతి పెద్ద తొట్టెలగా పేరు పొందింది. దీని ఎత్తు 87 అడుగులు కావడం ఎంతో విశేషం. ఈ తొట్టెలను చూడడానికి వేలాది మంది వస్తారు. గోల్కొండ, సికింద్రాబాద్‌, లాల్‌దర్వాజ బోనాల్లో అధికంగా తొట్టెలు సమర్చించబడతాయి.

7. రంగం ఎక్కడం:-

బోనాల జాతర మరునాడు రంగమెక్కే కార్యక్రమముంటుంది. అమ్మవారి ఆలయ ముఖమందడపంలోని శ్రీమాతాంగేశ్వరి దేవాలయంలో ఒక పచ్చికుండ పై అవివాహిత స్త్రీ అమ్మవారికి ఎదురుగా నిలబడి అమ్మవారు ఆమెను పూనగా భవిష్యత్తులో జరిగే పరిణామాలను, ప్రజలకు జరిగే మంచి చెడులను చెబుతుంది. ఈ సోది చెప్పే కార్యక్రమాన్ని భక్తులు వినేందుకు వీలుగా ఆలయం చుట్టు నాలుగు ఫర్లాంగుల పరిధిలో ప్రత్యేకమైన మైకులు అమర్చుతారు. దీన్నే రంగమెక్కడం అంటారు.

ఈ రంగం కార్యక్రమంలో పాల్గొనే స్త్రీ పెళ్ళి చేసుకోకుండా ఉంటుంది. ప్రతి సంవత్సరం రంగం కార్యక్రమాల్లో భవిష్యవాణి వినిపిస్తుంది. సికింద్రాబాద్‌ ఉ జ్ఞయిని మహంకాళి ఆలయంలోనే కాకుండా ఇతర అనేక దేవాలయాల్లో కూడ ఈమె రంగం చెబుతుంది.

8. గావు పట్టడం :-

రంగం కార్యక్రమం తర్వాత ఆలయంలో వంశపారంపర్యంగా వస్తున్న పోతరాజులు ఉదయం నృత్యం చేస్తూ, ఉద్రేక పూరితంగా ఊగిపోతు, ఆలయం చుట్టు నాట్య విన్యాస ప్రదర్శనలు చేస్తూ, చెర్లకొలను ర్సుళిపిస్తూ ఉరుకుతూ ఓ త్సాహంగా ఆలయ ముఖమండపంలో ప్రవేశించి అమ్మవారి ఎదురుగా నాట్యం చేస్తారు. ఆయుధం ఉపయోగించకుండా కేవలం నోటితోనే భయంకరంగా జంతువు మెడను కొరికి చంపడాన్నే గావు పట్టడం అంటారు. ఇప్పుడు జంతునిషేదం మూలంగా జంతువులకు బదులు సోరకాయను ఉపయోగిస్తారు.

9. సాగనంపు సేవ ;-

గావుపట్టే కార్యక్రమం తర్వాత ఉదయం అమ్మవారి చిత్రపటాన్ని ఏనుగుపై అమర్చి ప్రత్యేకంగా అలంకరిస్తారు. మంగళ వాయిద్యాలు, బ్యాండు మేళాలతో సాగే ఈ ఊరేంగింపులో ఎందరో భక్తులు, స్వచ్చంద సేవా సంస్థల కార్యకర్తలు,

అనేకమంది పాల్గొని ఊరేగింపును క్రమశిక్షణతో జయప్రధంగా నిర్వహిస్తారు. ఆలయం చుట్టు ప్రదక్షిణలు చేసిన తర్వాత అమ్మవారు గజారోహణయై నగరంలోని పురవీదుల గుండా ఊరేగుతూ నిర్ధేశించిన స్థలానికి వెలుతుంది. ఈ కార్యక్రమాన్నే సాగనంపు సేవ అంటారు.

ఈ విధంగా అత్యంత వైభవోపేతంగా అమ్మవారి ఆషాడ జాతర వేడుకలు పూర్తి అవుతాయి. మొదలు గోల్కొండ జగదాంబిక ఆలయంలో, తర్వాత సికింద్రాబాద్‌లో, ఆ తర్వాత హైద్రాబాద్‌ పాత బస్తీల్లో అటు పిదప నగర శివారుల్లో, వివిధ ప్రాంతాల్లో గ్రామాల్లో బోనాలను ఘనంగా జరుపుకుంటారు.

6. బోనాలు తయారుచేసే విధానం-బోనాల్లో రకాలు, (మొక్కులు వలా

6.1 ఆచారాలను ప్రతిబింబించే బోనాలు :-

జంటనగరాల్లో నాగరికత పెరుగుతున్నా ప్రజలు జానపద సంనృ్కతి, విశ్వాసాలను మరచిపోలేదని బోనాల ఉత్సవాలు నిరూపిస్తున్నాయి. హైటెక్‌ సిటీగా పేరుపొందిన నగరం ఒకప్పుడు బస్తీలు, పల్లలమయం, అందువల్ల ఎంత నాగరికత పెరిగినా, హైటెక్‌ నగరంగా పేరుపొందినప్పటికీ జానపదుల ఆచార వ్యవహారాలను,

సంస్కృతి, సంప్రదాయలను మరచిపోలేదు. ఇవన్నీ గూడ మనకు బోనాల పండుగలో ప్రతిబింబిస్తాయి. కులమతాలకు అతీతంగా తెలంగాణ పల్లెల్లో, జంట నగర్రాలో ఆషాడమాసంలో అంగరంగ వైభవంగా ఈ పండుగను జరుపుకుంటారు. శక్తిరూపిన అయిన అమ్మవారిని వివిధ రూపాల్లో, వివిధ నామాలతో పూజించి, బోనాలు సమర్పించి ఆ తల్లి ఆశీస్సులు పొందుతారు.

గ్రామాల్లో మంచి జరిగినా చెడు జరిగినా అన్నింటికి ఆ తల్లే కార్యమని జానపదులు నమ్ముతారు. ఆగ్రహించినా, అనుగ్రహించినా ఆమె దయేనంటు అమ్మవారిని కొలుస్తారు. ఆమెను తృప్తి పరిచేందుకు జాతరలు, కోల్పుపులు, జరుపుకుంటారు. కొన్ని తరాలుగా బోనాల పండుగ చేయడం తెలంగాణలో ఆచారంగా వస్తుంది.

అమ్మవారి బోనాల జాతరకు జంటనగరాల్లోనే గాక దేశమంతటా ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉంది. ఆషాడమాసంలో అత్యంత ఘనంగా జరుపుకునే ఈ జాతర తెలంగాణలోనే గాక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర మొదలగు రాష్ట్రాల్లో కూడ జరుపుకుంటారు. బోనాలు పూర్వం నిజాం ప్రభువు గోల్కొండ జగదాంబకు

పూజలు చేయడంతో ప్రారంభమయ్యేవి. ఇప్పటికీ అదే ఆచారంగా కొనసాగుతూ మొదట గోలకొండ జగదాంబ (ఎల్లమ్మ)కు బోన మెత్తడంతో (ప్రారంభమయి, ఆ తర్వాత వివిధ ప్రాంతాల్లో బోనాలు జరుపుకుంటారు. ఆషాడమాసం నెల అంతా ప్రతి గురు, ఆదివారాల్లో అక్కడ బోనాలు సమర్పిస్తారు. అమ్మవారి ఆలయానికి వెళ్ళి భక్తి శద్ధలతో పూజించి బోనాలు సమర్చిస్తారు.

బోనం అంటే భోజనం అని అర్ధం. భోజనం ప్రకృతి, బోనం వికృతి, భోజనమే వాడుకలో బోనంగా రూపాంతరం చెందింది. కొన్ని చోట్ల దీన్ని నైవేద్యమని, కుంభం పోయడమని వారివారి పద్ధతుల ప్రకారం పిలుస్తారు. ఇప్పుడు ఆధునికంగా మట్టీకుండల స్థానంలో సిల్వర్‌, ఇత్తడి పాత్రలను వాడుతున్నారు.

బోనంతో పాటు పూర్వం వారి వారి శక్తి మేరకు కోడినో, మేకపోతునో బలి ఇచ్చేవారు. దున్న పోతును కూడ బలి ఇచ్చే ఆచారముండేది. ఇప్పుడు గుడులలో కాకుండా ఇళ్లల్లో మాత్రం ఈ ఆచారాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు. బోనాలు ఎత్తుకున్న స్త్రీల వెంట వేపమండలు చేతబట్టి శిగమూగేవారు నృత్యం చేస్తు వచ్చేవారు.

బోనాలు ఆషాడమాసంలోనే కాకుండా చాలామంది పెళ్ళి, ఇల్లు కట్టినప్పుడు, ఇతర శుభకార్యాల్లో కూడ అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పించి అంతా సవ్యంగా, శు భంగా జరగాలని కోరుకునేవారు. తెలంగాణలో పెళ్ళి అయిన ప్రతి జంట సాధారణంగా గ్రామదేవతను దర్శించుకుంటారు. మామూలుగా ఆషాడమాసంలో సమర్పించని వాళ్లు తర్వాత శ్రావణమాసంలో కూడ విడిగా బోనాలు సమర్పించుకునే వెసలు బాటు ఉంది. ఇలా మ్రైక్కుబడుల క్రింద సంవత్సరమంతా భక్తులు బోనాలు సమర్పించుకోవడం ఉంది. బోనాల సందర్భంగా మొక్కితే కోర్కెలు తీరినవారు మేకను గాని, గొరైను గాని లేక కోడిని బలిస్తారు. బలి ఇచ్చిన జంతువును వండుకుని అంతా కలిసి తింటారు. గుడులలో బలినిషేధించిన కారణంగా నగరాల్లో వారి ఇంటి వద్దే బలులు ఇచ్చుకుంటారు. (గ్రామాల్లో ఇంకా బలుల ఆచారం కొనసాగుతూనే ఉంది.

6.2 పూర్వకాలంలో బోనాలు :-

పూర్వం జానపదులు భక్తి ప్రవృత్తులతో ఆనందోత్సవాల మధ్య బోనాల జాతరను ఘనంగా జరుపుకునేవారు. ఉదయం నుండి రాత్రి వరకు ఊరేగింపులతో ఊరికి ఊరంతా ఉత్సాహంగా, అమ్మవారి పూజలు జరిపేవారు. గ్రామదేవతల ఆరాధనలో సామూహిక ఆరాధన, వ్యక్తిగత ఆరాధన అనే రెండు పద్ధతులున్నాయి. ఊరికి

ఊరంతా కలిసి గ్రామ క్షేమంను కోరి అమ్మవారికి బోనాల జాతరలో బోనం సమర్చించడం ఇవేగాక గంగమ్మ జాతర, బౌడమ్మ జాతర, మహాంకాళి జాతర, సమ్మక్కసారలక్క జాతర మొదలగు జాతరల్లో చేసే పూజలు లక్షల జనం కలిసి చేసేవి. వీటినే సామూహిక జాతరలు లేక ఉత్సవాలు అని అంటాం. ఎవరింటవారు బంధుమిత్రులతో కలిసి పండుగ చేసుకోవడం, పెళ్ళిళ్ళలో శుభకార్యాలలో అమ్మవారికి మొక్కులు చెల్లించుకోవడం ఇవన్నీ వ్యక్తిగతమైనవి. 6.3 నాటి బోనం తయారుచేసే విధానం :- వూర్వం (గామీణ స్రీలు బక్తి (శద్భలతో (గామదేవలకు బోనాలు సమర్పించుకునేవారు. ఈ బోనం (నైవేద్యాన్దిను కొత్త కుండలో వండి ఊరేగింపుగా తీసుకుపోయి గ్రామ దేవతలకు సమర్పించడమే బోనాల పండగ అనేవారు. తెలంగాణలో ఈ పండుగను పోచమ్మల పండగ అని కూడ పిలుస్తారు. ఈ పండుగ ప్రతి ఏడు ఆషాడమాసంలో వస్తుంది. ఈ పండుగకు ముందు రోజు శుచియైన ముత్తయిదువ స్త్రీలు కుమ్మరి ఇంటి నుండి కొత్త కుండను తెచ్చి వాటిని శుభంగా కడిగి అందులో బోనం వండేవారు. ఈకుండలకు సున్నం పూసి కుంకుమలతో అలంకరించేవారు. వీటినే చడ్దికుండలని పిలిచేవారు. పూజకుండలని కూడ అంటారు. దీనిపై చిన్నముంత పెట్టి అందులో పొనకం పోసేవారు. ఈ మంతపె కంచుడు పెట్టి దానిలో నూనెపోసి, వత్తులు పెట్టి జ్యోతిని వెలిగించేవారు ఇలా బోనం చేసి దీన్నీ ముత్తయిదువలు తలపై పెట్టుకుని ఊరేగింపుగా బయలు దేరేవారు. ముందుగా పంబవాళ్ళు పంబను వాయించేవారు. డప్పులు, రుంజలు, తప్పెటలు, కొమ్ములు మారుమ్రోగంగా శివసత్తులు వేపమండలు చేతబట్టి పూనకంతో నృత్యం చేసేవారు, యువకులు, పోతరాజులు నృత్యం చేసేవారు. ఊరేగింపులో పోచమ్మకు బలిచ్చే బలిపశువు మెడలో వేపాకు దండను వేసి పట్టుకుంటారు. ఊరేగింపు గుడికి చేరగానే అక్కడ బోనాలు (మొక్కులు చెల్లించుకునేవారు. పోచమ్మకు కల్లుసాకగా పోసేవారు. ప్రాచీన మానవులు మద్యంలో జీవశక్తి ఉందని భావించేవారు అందుకే ఆది శక్తిని కలిగిస్తుందని నమ్మేవారు. దాన్ని రక్తానికి సంకేతంగా భోవించి దేవతలముందు వెదజల్లేవారు. జానపదులు కల్లును కల్లుబొట్టు అంటారు. ఆ తర్వాత బలిపశువును తెచ్చి గుగ్గిలం పొగవేసేవారు. అప్పుడు ఆ పొగకు దానికి మైకం వస్తుంది. దాని చెవుల్లో, ముక్కుల్లో, నోటిలో నీళ్ళుపోసి అది వణికేట్టు చేసేవారు. ఇలా జడిపిస్తే (వణికితే) దాన్ని దేవత

ఇష్టపడుతుందని నమ్మేవారు. అది వణకకుంటే మరొకదాన్ని బలి ఇచ్చేవారు లేదా దాన్ని వణికేట్టు చేసి బలి ఇచ్చేవారు. తర్వాత దాన్ని క్రింద పడేసి తలవైపు బోనం రాశిగా పోసేవారు. చాకలి దాని తల నరికి రక్తం బోనంలో ఛిందిస్తాడు. కొంత రక్తాన్ని నలు దిక్కులా చల్లుతాడు. పిదప రక్తం కలిపిన బోనంను ఊరి పొలిమేర్లలో నాలుగు వైపుల చల్లేవారు. దీంతో బోనాల పండుగ ముగుస్తుంది. ఇలా చేయడం వల్ల అంటు వ్యాధుల నుండి, కష్టాలనుండి (గగ్రామదేవల కాపాడుతుందని నమ్మేవారు.

చివరి రోజున దున్నప్రోతును బలి ఇచ్చేవారు. బలికిముందు పూజారి ఖద్గమునకు పూజ చేసేవాడు. పోతు అంగలోపం లేనిదై, కొమ్ములు వంకరలేనిదై ఉండవలెను. అప్పుడు దాన్ని అందరి సమక్షమున బలి ఇచ్చేవారు. దేవిముందట పోసిన కుంభంపై దాని రక్తం చల్లేవారు.

6.4 నేటి బోనాల పద్ధతి :-

బోనం (అన్నం) వందేప్పుడు అందులో పసుపు, కొన్ని కందిగింజలు వేసి అన్నం వండుతారు. అన్నం వండాక అందులో గుంటగా చేసి బెల్లం, పెరుగు, ఆకుకూర (పచ్చగూర) అందులో పెడతారు. నేలమీద బియ్యం పోసి దానిపై బోనం పాత్రను పెడతారు. చెంబులో గాని, మట్టి పాత్రలో గాని నీళ్ళుపోసి అందులో బెల్లం, ఉల్లిగడ్డ, పెరుగు వేస్తారు. బోనం కుండపై ఈ పాత్రను పెట్టి దానిపై ఓ కంచుడు (దీపం పెట్టే మట్టి పాత్ర) ను పెడతారు. దీన్నే దీపంత అని కూడ అంటారు. అలా దొంతిగా పెట్టి కంచుడులో నూనెపోసి, వత్తులు వేసి జ్యోతిని వెలిగిస్తారు. తర్వాత ఓ చెంబులోని నీళ్ళలో పసుపు వేపాకు వేసి దాన్ని సాకగా ప్రక్కన ఉంచుతారు. బోనంతో పాటు చిన్న పూలతో చేసిన తొట్టెలను తయారు చేస్తారు. అమ్మవారికి మొక్కుగా సమర్పించే ఈ తొట్టెల భక్తుల ఆర్ధిక స్తోమతను బట్టి ఉంటుంది. కొందరు అందంగా చేసిన ఖరీదు తొట్టెలను పెడితే మరికొందరు పూలతో చేసినవి సమర్పిస్తారు. ఇవి 2నుండి 15 అడుగుల వరకు తయారుచేస్తారు. ఇలా బోనం చేశాక గుగ్గిలం దూపం పెట్టి కొందరు నీళ్ళతో గాని, కల్లుతోగాని, సారతోగాని సాకబోస్తారు.

ఆ తర్వాత బోనాన్ని తెచ్చి ఇంటి గడప ముందు నిలిచిన ఆ ఇంటి స్త్రీకి గాని, ఆడపిల్లలకు గాని తలపైకి ఎత్తి ఆమె కాళ్ళ మీద పసుపు, వేపాకు కలిపిన నీళ్ళను సాకగా పోసి ఆమెకు మొక్కుతారు. బోనం ఎత్తుకున్న స్త్రీని అమ్మవారి రూపంగా

భావించడం వల్ల ఆమెకు (వైుక్కుతారు. కుటుంబంతో కలినిగొని, సామూహికంగాగాని ఆలయానికి వెళ్ళి బోనాలు సమర్పించుతారు. బొడ్రాయి వద్ద సాకను బోస్తారు. అమ్మవారికి బోనం సమర్చించి కొంత ప్రసాదంగా ఇంటికి తెచ్చి అందరు తింటారు. 6.5 మరికొన్ని రకాల బోనాలు :-

1. బండ్ల బోనాలు :- పంటలు బాగా పండాలని గ్రామప్రజలు, పశువులు అంతా క్షేమంగా ఉండాలని ప్రతి ఏదు పోచమ్మకు బండ్లబోనాలు చేస్తారు. వీటినే వనబోజనాలిని, చెట్లల్లోకి పోవడమని అంటారు. ఇంటికో బండి చొప్పున ఊరంతా బండ్లుక్లీ, పశువులను అలంకరించి, ఈ బండ్లలో కుటుంబం ఊరి బయటకు గాని, దగ్గరలో ఉన్న దేవాలయాలకు గాని, వెళ్ళి పోచమ్మకు పూజలు చేసి, బోనాలు సమర్పించి, కల్లు సాక పెట్టి, గుడిలో దీసాలు వెలిగిస్తారు. సాక అంటే సారా+కల్లు కలిపితే సాక అని చెప్పొచ్చు. ఆ తర్వాత అక్కడే వండుకుని తిని తిరిగి తమ తమ ఇళ్ళకు తిరిగి వస్తారు. తెలంగాణలో దీన్నే తోటల్లోకి, చెట్లల్లోకి పోవడం లేదా వనబోజనాలు అంటారు.

2. ఊర బోనములు :-

ఈ ఊరబోనములను బవనీలు చేస్తారు. ఊరి బొడ్రాయివద్ద బలిపశ్చువ బోనాల ఆచారంలో భాగంగా వధించబడినప్పుడు దాని శిరస్సు పెద్ద గొల్లకు, శక్రగ్రంలో సగభాగం మాదిగవారికి, కొంత బైండ్రవారికి, ఎడమ సప్ప రజకునికి పంచ్వ్వడ్రత్రాయి. ఊరబోనములు చేయుటకు ఐవనీలకు సహకరించిన వారందరిని ఆచారమ్రంతులు అంటారు. ఈ కార్యక్రమంలో వీరు కల్గు, సారాయి, మాంసంలను ఆహారంగో ఉీ పయోగిస్తారు. గొట్టెలను, మేకలను గావు పడతారు. [గ్రామ దేవతల జాతరలు, ఊరి బోనములు, బొడ్రాయి పూజలు చేయడం బవనీల వృత్తుల్లో భాగాలు ఈ భవనీలని తెలంగాణలో వైంద్లవారని అంటారు, బైనీలు అని కూడ అంట్రారు.

8. ఎల్లమ్మ కథలో బోనాల ప్రసక్తి :-

ఎల్లమ్మ కథలో, ఎల్లమ్మ కుమ్మరివాడకు పోయి కుమ్మరి గుండన్నను కలుసుకుని బోనం కుండలు తయారుచేసి ఇమ్మంటుంది. గుండన్న బోనం కుండలు తెచ్చి ఇస్తాడు! ఎల్లమ్మ వాటిని శుభ్రంగా కడిగి అందులో బోనం వండుకుంది. స్నానం చేసి కొత్త చీరకట్టుకుని బోనాలు ఎత్తుకుని భర్త వద్దకు బయలు దేరుత్రుందని చెప్పబడింది.

4, కాకిపడిగేలపటం కథలవారి బోనాలు :-

ఈ కాకి పడిగేల పటం కధల వాళ్ళు పాండవులకు సంబంధించిన కథల చెబుతారు. వీరు అణశ్రితకుల వృత్తి కళాకారులు ముదిరాజ్‌ కులం వారిని ఆశయిస్తారు. వీరు వరంగల్‌, హైద్రాబాద్‌, కరీంనగర్‌లో ఉంటారు. కాకిపడిగేలవారు 5లేక 9 రోజులలో కథ చెప్పి చివరిరోజు సాయంత్రం పెద్దమ్మ పండుగ చేసి బోనాలు సమర్పించడం వీరి ఆచారం.

ప్రదర్శన రోజున కథను మద్యాహ్నంకు ముగించి సాయంత్రం 4గం[లకు పెద్దమ్మకు బోనం పండుగ చేస్తారు. కుల పెద్ద పటం దగ్గర అలికి పిండిముగ్గు వేసి పెద్దమ్మ బొమ్మ గీస్తాడు. కుల పెద్ద భార్య ఉపవాసముండి బోనం చేస్తుంది. అలాగే మిగతా కులస్టులు కూడ బోనం చేసి తీసుకువస్తారు. కుల పెద్ద బోనంను దప్పు చప్పుళ్ళతో తీసుకువస్తారు. అలాగే ఘటం కుండను కూడ తెచ్చి అన్నంను ఆరబోస్తారు. ఆ తర్వాత కుల పెద్ద ఏటను బలి ఇచ్చి బలి అన్నం తయారు చేస్తారు. పిదప ఆరగింపు చేస్తారు. కాకిపడిగేల వాళ్ళలో ఒకరు బలి చల్లుతుంటే మరొకడు చేటపట్టుకుంటాడు. ఇలా ముదిరాజ్‌ ఇండ్లలో చల్లుతారు. బలిపశువు మేక వెనక సప్పకాలు, వీరికిచ్చి మిగతా సగం ముదిరాజ్‌ వాళ్ళు తీసుకుంటారు.

5. గౌదజెట్టిల పటం వాళ్ళబోనాలు :-

వీరు ఎక్కువగా గౌడ పురాణం చెబుతారు. ఈ కధను 5 రోజులు చెబుతారు. ఇలా 5 రోజులు కథను చెప్పిన తర్వాత ఎల్లమ్మ బోనాలు చేస్తారు. గౌండ్లవారు (కల్లు అమ్మేవారు) అందరు బోనాలు చేసి ఎల్లమ్మ పండుగ ఘనంగా జరుపుకుంటారు. వీరంతా తెలంగాణ 'ప్రాంతంవారు.

6. కోర్రాజుల పటం కథవాళ్ళబోనాలు :-

ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కరీంనగర్‌, అదిలాబాద్‌, వరంగల్‌, ఖమ్మం, జిల్లాల్లో వీరు ఎక్కువగా ఉన్నారు. వీరు పాండవుల కథలను 5 రోజుల పాటు చెబుతారు. శ్‌ రోజుల తర్వాత కథ చెప్పి లక్ష్మీదేవర పండగ చేసి బోనం సమర్ప్చించుతారు. కులపెద్ద బోనం వండుకుని తెస్తాడు. తర్వాత బోనాలు పటం వద్ద పెట్టి పూజా కార్యక్రమాలు చేశాక కంకణాలు కట్టుకుని మంగళహారతి పాడి ఎవరి బోనంను వారు తీసుకెళతారు. అమ్మవారికి భక్తి (శ్రద్ధలతో ఇలా తప్పనిసరిగా బోనం సమర్పించడం అన్నది తెలంగాణలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఆచారంగా కనిపిస్తుంది.

6.6. బోనాల్లో మొక్కులు :-

1. గండ దీపం మొక్కు: స్టేగు, కలరా, మశూచి వంటి భయంకర రోగాలు వచ్చినప్పుడు (గ్రామస్థులు అమ్మవారికి మొక్కుకుంటే అవి తగ్గినప్పుడు మొక్కులు తీర్చుకుంటారు. అలాంటి వాటిలో గండదీపం మొక్కు ఒకటి. దేవతకు (మొక్కుకున్నవారు బోనంతో పాటు గండదీపం తీసుకకువెళ్ళి కోరిక తీర్చుకుంటారు. ల వెండికళ్ళమైొక్కు :- మశూచి లాంటి రోగాలు వచ్చినప్పుడు పిల్లలు కళ్ళుమూసి తెరవలేని పరిస్థితిలో ఉన్నప్పుడు తల్లిదండ్రులు పిల్లవానికి రోగం తగ్గి కళ్ళు తెరిస్తే అమ్మవారికి వెండికళ్ళు చేయిస్తామని మొక్కుకుంటారు. బాగా డబ్బున్న వాళ్ళు బంగారు కళ్ళుకూడ చేయిస్తారు. ఆ తర్వాత పిల్లాడికి బాగయ్యాక మొక్కు తీర్చుకుంటారు. దీనికి గాను వెయ్యి కండ్ల కుండను కుమ్మరికి చెప్పి చేయిస్తారు. ఆ కుండకు మొత్తంగా రంధ్రాలుంటాయి. ఆ కుండలో వెండికళ్ళు పెట్టి దానిపై కంచుడులో జ్యోతిని వెలిగించి బోనం తయారుచేసి అమ్మవారికి వెండికండ్లను సమర్పించి మొక్కు తీర్చుకుంటారు. ఇలా మైక్కులు తీర్చుకునేటప్పుడు అమ్మవారికి బోనం తప్పనిసరిగా సమర్పించుకుంటారు. 6.7 బోనాల్లో వాడే వస్తువులు :- అమ్మవారికి సమర్పించే బోనంలో సాధారణంగా వాడే పదార్దాలు ఇలా ఉ టాయి. కొందరు బోనంకు బియ్యం, బెల్లం, పెరుగు, పసుపు వాడితే, మరికొందరు బియ్యం, పాలు, చక్కెర నీళ్ళతో పాయసంగా చేస్తారు. ఇంకా అన్నంలో పసుపు కొన్ని కందిగింజలు కలిపి వండి, దానిలో పెరుగు, పచ్చకూర, బెల్లం కలుపుతారు. దాంతో పాటు చిన్న పాత్రలో పెరుగు, చింతపండు, బెల్లం, కొందరు ఉల్లి కూడ వేస్తారు. ఇంకొందరు మామిడి, నిమ్మ, బెల్లం వేపలతో పానకం తయారుచేస్తారు. ఇక సాకకు గాను నీళ్ళలో పసుపు, వేప ఆకులను కలుపుతారు. కొందరు కల్లు, సారాలను సాకగా అర్పిస్తారు. బలుల విషయానికి వస్తే పూర్వం దున్న పోతులను బలి ఇచ్చేవారు, ఇప్పుడు ఆ ఆచారం పోయి, కోళ్ళు, మేకలు, గొజ్టెలను బలికి వాడుతున్నారు. గ బోనాల్లో అంతర్లీనంగా రహస్యాలు ప్రయోజనాలు-ఆరోగ్య సూత్రాలు ;-=

మన పూర్వీకులు ఆచార వ్యవహారాలను, జాతరలు, ఉత్సవాలను పుణ్యం, పురుషార్ధం రెండు కలిసి వచ్చేలా తయారుచేశారు. ఆషాడ, శ్రావణ మాసాల్లో వర్షాల మూలంగా అంటువ్యాధులు, రోగాలు వ్యాపించే అవకాశముంటుంది. ఆషాడమాసంలో వచ్చేబోనాల పండుగలో పసుపు, కుంకుమలు, వేపమండలు, సాంబ్రాణి, గంధం మొదలగు వస్తువులు విరివిగా వాడడంతో అవి వాతావరణాన్ని పరిశుద్ధం చేసి అనేకమైన చెడు క్రిమి కీటకాదులను నిర్మూలిస్తాయి. మన ఆరోగ్యాన్ని పరిరక్షిస్తాయి.

బోనాలపండుగ రోజు (ఇతర పండుగ రోజుల్లో కూడ) స్రీలు ఉదయాన్నే లేచి ఇళ్ళంతా అలకడం చేసి, ఇంటిముందు పేడతో కల్లాపి చల్లడం, అందమైన ముగ్గులు వేయడం, కడపలకు, పసుపు, కుంకుమలు పూసి అలంకరించడం, గుమ్మాలకు వేప, మామిడి తోరణాలు కట్టడం ఇవన్నీకూడ పరోక్షంగా వారికి తెలియకుందానే, వాతావరణ కాలుష్యాన్ని క్రిమి కీటకాదులను నశింపచేస్తాయి. పసుపు, వేప, ఆంటీబయోటిక్‌ కావడంతో రోగ నిరోధక శక్తిగా కూడ పని చేస్తాయి.

బోనాల జాతరలో రోగాల బారి నుండి రక్షించుకునే ఆరోగ్య సూత్రాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, అరిష్టాలను ఎదుర్శొనే జాగ్రత్తలు కూడ ఇందులో దాగి ఉన్నాయి. ఆషాడ మాసంలోని వర్షాల వల్ల అంటు రోగాలకు మూలమైన సూక్ష్మజీవులు [క్రిములు విజృంభిస్తాయి. అందువల్ల బోనాల జాతరలో పసుపు వంటి (క్రిమి సంహారకాలు వాడడం వలన క్రిములు చనిపోతాయి.

గ1 పసుపు : -

మన పొందు సంప్రదాయంలో మనవారు పసుపుకు ఎంతో ప్రాధాన్యతను కల్పించారు, మన నిత్యజీవితంలో పెళ్ళిళ్ళలో, శుభకార్యాలలో, ఆరోగ్య రీత్యా పసుపు ఎన్నో ప్రయోజనాలను మనకు కలిగిస్తుంది. అంతేకాదు పసుపు శుభాలకు సంకేతం.

పసుపులో బెషదగుణాలు చాలా ఉన్నాయని ఆయుర్వేదం చెబుతుంది. అందుకే మన పూర్వీకులు రోగ నివారినిగా పసుపును వాడుతున్నారు. పెళ్ళిళ్ళలో వధూవరుల శరీరాలకు పసుపు రాయడం వల్ల వారికి రోగాలు రావని నమ్మకం ఉంది. అలాగే పసుపు వల్ల దృష్టిదోషం సోకదనే నమ్మకం ఉంది, అంతేగాకుండా పసుపు రాయడం వల్ల శరీర కాంతి పెరుగుతుంది.

భారతదేశంలో పసుపుకు అత్యంత ప్రాధాన్యత ఉంది. సంస్టృతంలో దీన్ని హలద్‌ అంటారు. హిందీలో హల్టీగా పిలుస్తారు. బోజ్‌పురిలో హర్దిగా వాడుకలో ఉంది.

'వ్రతాచారల వెనక మనకు తెలియని ఎన్నో ఆరోగ్య సూత్రాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా శుభకార్యాలన్నింటిలోను ముత్తయిదువల కాళ్ళకు పసుపు పూయడం ఆనవాయితీ. ఇలా వారికి పసుపు పూయడం వల్ల తడిచేత ఏర్పడిన పగుళ్ళ బాధలు నయమవుతాయి. ఎందుకంటే, తడిచేత ఆడవాళ్ళకు ఫంగస్‌ ఏర్పడి కాళ్ళ పగుల్లచే విపరీతంగా బాధపడతారు. ఆ పగుళ్ళకు పసుపును కొబ్బరి నూనెతో కలిపి పూస్తే

పగుళ్ళు తగ్గుతాయి. దీనికి కారణం పసుపులో ఇనుముకు సంబంధించిన గుణాలు, బాక్టీరియాను నశింపచేసే గుణం ఉందని తెలుస్తుంది. అందుకే పసుపు పాదాలను చల్లబడకుందా వెచ్చగా ఉంచుతుంది. కుంకుమలోను పసుపు ఉంచడం వల్ల నొసట తిలకం పెట్టుకోవడం వల్ల నొసలు చల్లబడకుందడా కాపాడుతుంది. బోనాల వండుగ రోజున అమ్మవారికి సాకను బోనంతో పాటుగా సమర్పించుకుంటారు. ఈ సాకలో నీటితో పాటు పసుపు, వేప ఆకులు ఉంటాయి. ఈ రెండు కూడ ఆరోగ్యరీత్యా మంచివే. 7.2 కుంకుమ ఉపయోగాలు :- కుంకుమ పూజ చేయడం వలన ప్రీలకు గృహస్థులకు సౌభాగ్యం వృద్ధియగును. అందుకే భక్తులు అమ్మవారికి కుంకుమార్చన చేసి ఆమె అనుగ్రహాన్ని పొందుతారు. కుంకుమ గూర్చి శ్రీ శంకరాచార్యుల వారు రచించిన మానసికపూజిలో అమ్మవారికి పాపిటనందు సింధూరం సమర్పింప దాని అరుణవర్దం చూచు నా మనస్సు చాలా సంతోషించు చున్నది. ఆ సింధూరం ఉదయ సూర్యబింబం వలఠె ఎజ్జగనున్నది, కనుక నా హృదయం గుహలో చీకటిని అనగా అజ్ఞానమును పోగొట్టుచున్నది అని చెప్పియున్నాడు. కుంకుమ బొట్టు నొసట పెట్టుకోవడం వల్ల నొసలు చల్లబడకుండా కాపాడుతుంది. ఎందుకంటే కుంకుమలో ఉండే పసుపు వెచ్చదనం కలిగిస్తుంది. 8 తిలకధారణ :- పురాతన కాలం నుండి మనదేశంలో ప్రతి ఒక్కరు ఆడ,మగ, పిల్లలు, పెద్దలు అందరు కూడ తప్పనిసరిగా తిలకం ధరించేవారు. వారికి తిలకం (బొట్టు) పెట్టుకోవడం వల్ల ఉపయోగమేమిటో తెలియకపోయినప్పటిక్తీ దాన్ని ఓ సంప్రదాయంగా పాటిస్తూ వస్తున్నారు. తిలకం మతపరమైన గుర్తేకాదు, ఆరోగ్యానికి చిహ్నం కూడ. ప్రస్తుత కాలంలో చాలామంది పురుషులు, స్త్రీలు ఈ ఉత్తమ సంప్రదాయాన్ని క్రమక్రమంగా మరిచిపోతున్నారు.

పూర్వకాలపు కవులు ప్రీలు ధరించే అందమైన గుండ్రని కుంకుమ బొట్టును నిర్మలమైన ఆకాశంలోని చంద్రబింబంతో పోల్చేవారు. “తిలతి ఇతి తిలకం” అంటే ముఖాన్ని అందంగా సౌమ్యంగా ఉంచేది తిలకం అని తెలుస్తుంది. మనకు నిత్యజీవితంలో కలిగే సాధారణమైన అనుభం ఏమిటంటే కొందరు మనుషులు చూసే చూపులు చాలా తీక్షణంగా ఉంటాయి. దీన్నే మనం దృష్టిదోషం అంటాం లేదా దిష్టి అంటాం. అయితే తిలకం ధరించడం వల్ల ఈ దృష్టిదోషం నుండి తప్పించుకునే అవకాశం ఉంది. ఎందుకంటే ఇతరుల దోషపూరిత మైన చూపులు ఏకంగా తిలకంపై బడి దాని చెడు ప్రభావం మనకు కలుగకుండా తిలకం కాపొడుతుంది. మొదట వారి చూపులకు బొట్టు కనిపిస్తుంది. దాంతో దోష ప్రభావం తగ్గిపోతుంది.

తిలకధారణలో ఉన్న మరో రహస్యమేమిటంటే మన ముక్కురంధ్రాల్లో ఎడమ రంధ్రమును “ఇడనాడి” అని కుడి భాగాన్ని పింగళనాడి అని పిలుస్తారు. ఈ రెండు కూడ భృకుటిలో అంటే రెండు కన్నుల మధ్యభాగంలో కలుస్తాయి. దీన్నే సుషామ్న నాడి” లేక “తివేణిసంగమం” అంటారు.

జగన్మాత పరమేశ్వరి ఉండే పవిత్రస్థానమిది. ఆ పవిత్ర స్థలం(నొసలు) ఎప్పుడు ప్రకాశవంతంగా ఉందేందుకు గాను తిలకం ధరిస్తారు. ఈ సుమఘమ్ననాడి బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, సృష్టి రహస్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఆ గొప్ప జ్ఞానాన్ని పొందేందుకు ఆ పవిత్ర స్థలంలో శుభసూచకంగా తిలకం పెట్టుకోవడం ఆనవాయితీగా వస్తుంది. ఇప్పుడు చాలా మంది విషపూరితమైన రసాయనాలతో చేసిన తిలకాలను ధరిస్తున్నారు. దీన్ని ఫలితంగా వారు చర్మవ్యాధులతో బాధపడుతున్నారు. నొసట స్టిక్కర్స్‌ బొట్టులను ధరించకూడదు. కుంకుమను కాని తిలకం కాని పెట్టుకోవడం మంచిది.

తిలక ధారణలో విభూతి, తిరుమణి, గోపి చందనం, కుంకుమ లాంటివి ఉ న్నాయి. మూడు నామాల నిలువు వైష్ణవాన్ని తెలియజేస్తుంది. అలాగే మూడు చారలు అడ్డం పెట్టుకుంటే శైవాన్ని సూచిస్తుంది. విభూతిని గోమయం (ఆవుపేడ) నుండి తయారుచేస్తారు. ఆవు పిడకలను కాల్చి తయారు చేసిన విభూది సంపదలకు నిలయమంటారు. ఉత్తర భారతదేశంలో చాలామంది నొసటనే కాకుండా పాపిటలో కూడ సింధూరాన్ని ధరిస్తారు. విభూది ధరించినంతకాలం దారిద్రం ఉండదని పేద్దలు చెబుతారు.

శ్రీ మహాలక్ష్మి ముఖ్యంగా ర స్థలాలలో ఉంటుందట, అవి గోమాత యొక్క (పుచ్చభాగం), వివాహిత ప్రీమొక్క పాపిట, పద్మములు, బిల్వ పత్రములు, మరియు ధైర్య సాహసాలు, పరమ శివుని లలాటం మీద మూడు విభూతి రేఖలు ఉంటాయి అందుచేత విభూతి ధారణ వల్ల ఆ శివుడు మనకు జ్ఞాపకం వస్తాడు. విభూది తెలుపు రంగులో ఉండి ఆధ్యాత్మికతకు చిహ్నంగా ఉంటుంది. పసుపు, నిమ్మరసం, నెయ్యి మొదలగు పదార్థాలతో చేసిన కుంకుమనే పూజకు: దేవతార్చనకు ఉపయోగించి, అ తర్వాత మనం పూజ చేసిన కుంకుమను ధరించాలి. ఈ కుంకుమ లక్ష్మీదేవిని, పార్వతి దేవిని గుర్తు చేస్తాయి. నుదుట విభూది ధరిస్తే అది మనకు శివున్ని శివుని నుదుటి త్రినేత్రాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. మన లలొటొ దైవాను గ్రహం పొంది అనేక దృష్టిదోషాలు, కష్టాలు, బాధలు తొలగిపోతాయి. మనోబలం, దైవబలం అనుభూతి కలుగుతుంది. తిలక ధారణలో ఇన్ని రహస్యాలు ఉన్నాయి. గ₹.4& వేప ఉపయోగాలు :- ఆదివాసులకు వేపచెట్టు పరమ బౌషధం. వేప ఆకులు, ఇగుళ్ళు, అంటువ్యాధుల ఉపయోగిస్తారు. వేపనూనే క్రిమికీటకాదులను చంపుతుంది. వేపపుల్ల దంతాలకు మంచిది. వేప గంధం చల్లదనాన్ని ఇస్తుంది. మానవుడు ప్రకృతినుండి అనేక లాభాలు పొందడం వల్లే ప్రకృతిని దైవంగా భావించి పూజించడం మొదలుపెట్టాడు. వేపచెట్టు గాలి, వేప ఆకులు, చిగుళ్ళు, కాయలు, పుల్లలు ఎన్నో ప్రయోజనాలను కలిగిస్తున్నాయి. వేపచెట్టు గాలి పీల్చడం వల్ల టీ.వి. ఉబ్బసం వంటి వ్యాధులు తగ్గుతాయి. వాతావరణాన్ని పరిశుభ్రం చేస్తుంది. అనేక క్రిమికీటక్రాదులను నిర్మూలిస్తుంది. వేపనూనె ఎన్నో విధాలుగా మేలు చేస్తుంది. ఇలా వేపచెట్టు ఎన్నో ఉపయోగాలను కలిగిస్తుంది. అందుకే దీన్ని ఆధునిక కల్పవృక్షం అంటారు. అమ్మవారు (మశూచి) అయినప్పుడు జానపదులు వేపే ఆకులను, ఇగుళ్ళను, పువ్వులను అంటువ్యాధులకు విరుగుడుగా వాడుతారు. వేపచెట్టి ఆయుర్వేద రీత్యా ఎంతో ప్రాముఖ్యాన్ని కలిగి ఉంది. జానపదులు చేసుకునే జాతరణ్లో శుభకార్యాల్లో వేపకు ఎంతో ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. సాధారణంగా పూనకం వచ్చిన వ్యక్తి చేతిలో వేసమండలను ఉంచుతారు: అనాలోచితంగా, విచిత్రంగా ప్రవర్తించే వ్యక్తులను వేపమండలాలతో కొడతారు

వీపులో చరుస్తారు. ఈ చర్యల వల్ల వారు సాధారణ స్థితికి వస్తారని నమ్ముతారు. ఒక వ్యక్తిలో సహజంగా ఉండాల్సిన శక్తి కన్న ఎక్కువ ఉన్నా తక్కువ ఉన్నా అతను అసహజంగా ప్రవర్రిస్తుంటాడు. శక్తిని సమతుల్యం చేసే శక్తి వేపకు ఉ 0ది. అందుకే అసహజంగా ఉందే మనుష్యులను వేపచెట్టు చుట్టి తిరగమని చెబుతారు,

7.5 వాతావరణ కాలుష్యాన్ని తొలగించే సాంబ్రాణి :-

అమ్మవారిని సంతోష పెట్టడానికి ఆమెకు ప్రీతి పాత్రమైన సాంబ్రాణి (గుగ్గిలం) పొగను వేస్తారు. ఆ పొగకు అమ్మవారు సంతోషిస్తుందని నమ్ముతారు, కాని ఇందులో ఆరోగ్య సూత్రం ఇమిడి ఉంది. అపరిశుభ్రమైన వాతావరణాన్ని పరిశుభ్రం చేయడం కోసమే సాంబ్రాణి పొగను వాడుతారు. దీని వల్ల హాని చేసే క్రిమికీటకాదులు నశించిపోతాయి.

7-6 ఘట విశేషం :-

అమ్మవారిని తీసుకువచ్చే ఘటాలు, పోతరాజు ఒంటికి పూసుకున్న పసుపు, కుంకుమలు కంటికి కనిపించని దుష్టశక్తులను, దయ్యాలు మొదలగువాటిని తరిమి కొడతాయని జానపదుల నమ్మకం. నోటి పళ్ళ మద్య నిమ్మకాయ, చేతిలో కొరదా, వేప మండపాలతో, సాంబ్రాణి పాగలతో హోరుమని పించే డప్పు వాయిద్యాలతో శరభ శరభ అంటు అమ్మను అవాహన చేసుకుని కదిలే పోతరాజును చూస్తే దుష్టశక్తులు పారిపోతాయి. పోతరాజు కొరడాతో భక్తుల వీవు పై కొడితే, అతను మంత్రించి ఇచ్చిన కుంకుమ బొట్టు పెట్టుకుంటే భయాలు, దయ్యాలు తొలగిపోతాయని భక్తులు నమ్ముతారు. బలి గంపను దేవాలయం చుట్టు, పొలిమేరల చుట్టు చల్లడం వల్ల అది రక్షణ కవచంగా పని చేస్తుందని నమ్ముతారు.

7.7 రావిచెట్టు ప్రయోజనాలు వా

రావిచెట్టు ప్రతి దేవాలయంలో ఉంటుంది. ఇది మనకు ఎంతో మేలు చేస్తుంది. రావిచెట్టుకు ప్రదక్షిణలు చేస్తే పుణ్యమని పెద్దలు చెబుతారు. ఇటీవల భౌతిక శొష్ట్రవేత్తలు కూడ రావిచెట్టు చుట్ట తిరగడం వల్ల కొన్ని విద్యుత్‌ తరంగాల వంటివి మన శరీరంలో ప్రవేశించి వేడిని కలిగిస్తాయని కనుగొన్నారు. అందువలన స్త్రీలలో గర్భవాత దోషం నశించి సంతానం పొందడానికి అవకాశముందని తెలుస్తుంది. రావిచెట్టుకు వేడి చేసే గుణం కలదు. దీన్నే అశ్వత్‌వృక్షం అని కూడ అంటారు. ఇందులో శ్రీ మహావిష్ణువు నివసిస్తాడని పురాణాల్లో చెప్పబడింది.

వనక,

"7.8 అక్షింతలు :-

అమ్మవారి గుడిలోనేగాక, దేవాలయాలన్నింటిలో కూడ అక్షింతలకు ఎంతో 'ప్రాధాన్యాత ఉంది. దైవపూజానాంతరం పూజారి భక్తులకు శుభం కలగాలని తలపై అక్షింతలు చల్లుతాడు. బియ్యానికి, పసుపు, కుంకుమలు కలిపి అక్షింతలుగా చేసి వాటితో భగవుంతుని పూజిస్తారు. అక్షింతలు అనగా క్షతం గానివి అనగా విరగనివి అని అర్ధం. బియ్యాన్ని వండుకుని ఆహారంగా తింటున్నాం. అందుకే “అన్నంను పరబ్రహ్మ స్వరూపం” గా భావిస్తారు అందరు. కాబట్టి బియ్యాన్ని అక్షింతలుగా ఉ పయోగిస్తారు.

7.9 బోనాల పూజల్లోని కొన్ని నిగూఢ అర్ధాలు :-

1. అమ్మవారికి ధూప దీపం పెట్టడం అంటే సాంబ్రాణి పొగవేయడం వల్ల వాతావరణము శుభమై క్రిమికీటకాదులు నశిస్తాయి. చెడువాసన ఉండదు.

2.దేవతలిచ్చిన సంపదలను వారికే అర్చించడం నైవేద్యం.

3.పూలతో వూజించడమంటే మన హృదయ కుసుమాలను ఆమెకు సమర్పించడం అన్నమాట.

*ఉమనస్సు ఏకాగ్రతతో నిశ్చలంగా ఉండడానికే ప్రదక్షిణలు.

5,.మనిషిలోని అహంకారం నశించడానికే దేవునికి మనం చేసే సాష్టాంగ నమస్మారాలు.

6.దేవాలయాలు మనిషికి, మనశ్శాంతిని, భక్తిని, ముక్తిని, (ప్రశాంత వాతావరణాన్ని కలిగిస్తాయి.

7.దేవాలయాల్లో గంటను మోగించడం వల్ల భక్తుల్లో ఏకాగ్రత కలగడానికి, గంట శబ్దం విని దుష్టశక్తులు పారిపోవడానికి, భగవుంతునికి శబ్ధం ద్వారా తన ఉ నికిని తలియచేయడంగా భావిస్తారు పెద్దలు.

8. దేవుడికి మనం సమర్పించే టెంకాయలో పొటాషియం లవణముండుట చేత అది క్యాన్సరును నిరోధిస్తుంది. కొబ్బర, దాని నీళ్ళు గుండే రోగాలకు కూడ మంచిది.

9, తీర్ధంలో వాడే తులసి ఆరోగ్యానికి ఎంతో మంచిది.

10. శంఖంలోని తీర్ధం సేవించడం వల్ల కాల్షియం లభిస్తుంది.

నభా

11. కర్పూర హారతి వల్ల అంటువ్యాధులు రావు, కన్నుకు వాత్తుకుంటే నేత్ర రోగాలకు మంచిది.

12. పూలతో పూజ, సుగంధం వలన, అగర్‌ బత్లి సువాసనల వల్ల శ్వాసకోశమునకు ఉత్తేజం కలిగి ఆరోగ్యం లభిస్తుంది.

13. దైవ మంత్రాలను వేద మంత్రాలను ఉచ్చరించడం వల్ల నరాల్లో నూతన శక్తి కలుగుతుంది. భజనల వల్ల అంటే రెండు చేతులు కలిపి చప్పట్లతో శబ్దం చేయడం వల్ల ఎంతో ఆరోగ్యం కలుగుతుంది.

14. సాష్టాంగ నమస్కారాల వల్ల మనకు తెలియకుండానే ఆసనాల ఫలితం లభిస్తుంది.

15. దేవాలయాలను దర్శించడం వల్ల భక్తితోపాటు ఐక్యతాభావం, సద్భావన, ఏకాగ్రతలు లభిస్తాయి.

దైవ సంబంధమైన పూజల్లో ఇలా ఎన్నో రహస్యాలు, ప్రయోజనాలు, ఆరోగ్య సూత్రాలు దాగి ఉన్నాయి.

8 బోనాల్లో విశిష్ట లక్షణాలు :-

తెలంగాణలోనే కాకుండా రాష్ట్రం మొత్తంగా అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన జాతరగా గుర్తింపు పొందిన బోనాల జాతర ఎన్నెన్నో సంప్రదాయ, సంస్టుతులను, ఆచారాలను విశిష్టతలను కలిగి ఉంది. బోనాల్లోని కొన్ని విశిష్ట లక్షణాలను తెలుసుకుందాం.

1.బోనాల ఉత్సవాల్లో అంతర్తీినంగా సమిష్టిజీవన విధానం దాగి ఉంది.

2.ఇందులో గ్రామీణ జీవన సౌందర్యం కనిపిస్తుంది.

8. సంప్రదాయం, సంస్కృతుల ఆచారాల పరిరక్షణ బోనాల వల్ల కలుగుతుంది.

4.హిందు, ముస్తీముల మధ్య మత సామరస్యం పెరుగుతుంది.

5. ఊరేగింపులు ఉత్సవాల వల్ల ప్రజల్లో భక్తిని, ఐక్యతను పెరిగేల చేస్తాయి.

6. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోనే కాకుండా, నగర ప్రజలపై కూడ అత్యంత ప్రభావాన్ని ప్రాచుర్యాన్ని కలిగి వారిలో భక్తి శ్రద్ధలను పెంపొందిస్తుంది.

7. ఒకవ్చుడు ముస్లీంలు, నవాబులు కూడ అమ్మవారిని ఆరాధించి మతసామరస్యాన్ని పెంచారు.

ఆ౪

8. ప్లేగు, మశూచి, కలరా వంటి అంటు రాగాల నుండి ప్రజల్ని రక్షించేందుకు అమ్మవారిని అంటే ఎల్లమ్మ, పోశమ్మ, పోలేరమ్మలను పూజిస్తారు. ఎల్లమ్మ అంటే ఎల్లరను (అందరిని) చల్లగా చూసే తల్లి అని, అలాగే ఎల్లలను కాపాదే తల్లిగా ఎల్లమ్మను పూజిస్తారు. ఇక పోశమ్మ అన్న పేరు (బోచమ్మ నుండి వచ్చింది. బ్రోచు +అమ్మబ్రోచమ్మ, బోచమ్మగా పోశమ్మగా మారింది. పొలిమేరలను రక్షించే

దేవతగా పోలేరమ్మను పూజిస్తారు. వీరే కాకుండా చెరువు కట్టవద్ద ఉడే కట్టమైసమ్మను వరదలు రాకుండా, పంటలు బాగా పండాలని పూజిస్తారు.

9. ఆషాడ మేఘాలు నేలను చిత్తడి చేయడంతో అంటురోగాలకు మూలమైన సూక్ష్మజీవులు, అనేక క్రిములు విజృంభించి వర్షాకాలంలో రోగాలను పెంచుతాయి. అందుకే బోనాలను ఆషాడమాసంలో నిర్వహిస్తారు. ఈ బోనాల్లో అధిక మొత్తంలో ఉపయోగించే వేపషమండలు, పసుపు, కుంకుమ, భండారి, దూప దీప నైవేద్యోలు సాంబ్రాని పొగలు మొదలగు వాటి వల్ల క్రిమి కీటకాదులు నశించి అంటురోగాలను తగ్గిస్తాయి. ఆరోగ్యరీత్యా ఇవన్నీ ఆంటిబయోటిక్‌గా పనిచేస్తాయి. వాతావరణ కాలుష్యాన్ని కూడ తొలగిస్తుంది.

10.బోనాల ఉత్సవాలు తెలంగాణలోనే కాకుండా, ఆంధ్ర, కర్టాటక, తమిళనాడు మహారాష్ట్ర మొదలగు ప్రాంతాల్లో కూడా జరుపుకుంటారు. ఒక విధంగా చెప్పాలుటే గ్రామ దేవతలున్న ప్రతిచోట ఇవి ఒకేలా కాకున్నా కాస్త తేడాతో జరుపుకోబ్పడ్రత్రాయి. అంటే భారతదేశం అంతట ఇవి జరుగుతాయి.

11 సాంసృతిక కార్యక్రమాల్లో, ప్రభుత్వ ఉత్సవాలలో బోనాల నృత్యం ఓ ప్రత్యేక ప్రదర్శనగా రూపు దిద్దుకుంది. డప్పునృత్యాలు, పోతరాజు నృత్యాలు విశేషంగా ఆకర్షిస్తాయి.

ర పోతరాజు-చారిత్రిక విషయాలు :;-

తెలంగాణ ప్రజలు అత్యంత భక్తి శద్దలతో వైభవంగా జరుపుకునే బోనాల జీ త్సవాల్లో బీకర ఆకారం గల పోతరాజు ప్రధాన ఆకర్షణగా కనిపిస్తాడు. నిజం చెప్పాలంటే పోతరాజు లేకుండా బోనాలు జరగడానికి వీల్లేదు అంటే జోనాలో పోతరాజుకు ఎంత ప్రాముఖ్యం ఉందో తెలుస్తుంది. బ్యాండు, డప్పు వాయిద్యాలకు అనుగుణంగా చర్లకోల్రా పట్టుకుని బోనాల ముందు నృత్యం చేస్తూ పోత్రర్రాజులు మనకు కనిపిస్తారు. బోనాలకు పోతరాజును రధసారధి అంటారు. కాళ్ళకు గజ్జేలు కట్టి, కంటికి కాటుక పెట్టి, నుదుట కుంకుమ దిద్ది, లంగోటి తొడుక్కొని, శరీరం

అంతా పసుపు, కుంకుమలు పూసుకుని, అక్కడక్కడ చమ్మీ (మెరుపు) ధరించి, మెడలో నిమ్మకాయలు, గవ్వల హారాల దండలు వేసుకుని, గుబురు మీసాలతో, నోట్లోని దవడల్లో ఉబ్బుగా నిమ్మకాయలు పెట్టుకుని, చేతిలో చెర్చకోలా, వేపాకులు పట్టి, కొరడా రులిపిస్తూ పూనకంతో ఊగుతూ, గంభీరంగా నృత్యం చేస్తూ కనువిందు కలిగించే ఈ పోతరాజులు బోనాల పండుగకు ఎంతో శోభను చేకూర్చుతారు. తెలంగాణలో (గ్రామదేవతల గుడుల ముందు ఈ పోతరాజుల చిత్రాలు మనకు కనిపిస్తాయి.

పూర్వం ఈ పోతరాజు వేషం వేసేవారికి నాటి నిజాం పాలకులు కొన్ని (గ్రామాలను వ్రాసి ఇచ్చేవారు. ఏ గ్రామాలయితే వారికి ద్రాసి ఇచ్చారో ఆయా (గ్రామాల్లో పోతరాజులు, బోనాల ఉత్సవాల్లో పాల్గొనాలని “ఫర్మానా” జారీ చేసేవారని పెద్దలు చెబుతారు. తెలంగాణ బోనాలకు ప్రధాన వేదిక అయిన గోల్కొండ కోటపై గల శ్రీ జగదాంబ (ఎల్లమ్మ) దేవాలయంలో నాటి కాకతీయ, కులీకుతుబ్‌షాహి, పాలన నుండి ప్రభుత్వం లాంఛనాలతో ఉత్సవాలు జరిగేవి. అందులో భాగంగా ఈ పోతరాజుల పోషణ భారం కూడ అనాటి ప్రభుత్వాలే చూసుకునేవట. నిజాం కాలం నుండి ఇక్కడి పోతరాజులు ఇతర గ్రామాల్లోకి కూడ వెళ్ళేవారట. గోల్కొండ దేవాలయం అధికారిక పోతరాజులకు అనాడు దాదాపు సగం తెలంగాణ గ్రామాలకు ఫర్మానా (వాసి ఇచ్చారని, ఏ [గ్రామంలో బోనాలు జరిగినా పోతరాజు అక్కడికి వెళ్ళేవాడు. రాజ్యాలు పోయినా, బోనాల సంస్పృతి, సంప్రదాయాలు, పోతరాజుల నృత్యవిశేషాలు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.

జానపదుల గ్రామదేవతల్లోని మగ దేవతల్లో పోతరాజు ఒకడు. ఏడుగురు చెళ్ళెళ్ళకు తమ్ముడ్‌గా, సంరక్షక్షుడిగా ఇతన్ని గురించి చెబుతారు. అయితే ఈ ఏడుగురు అక్కాచెళ్ళెళ్ళ పేర్లకు సంబంధించి చాలా తేడాలున్నట్లు నేను విషయ "సేకరణలో గమనించాను.

కొన్ని కథల్లో :-

1. కొండవేణి 2.విరివేణి 3.జక్కులమ్మ 4 మూసానమ్మ 5.పోచమ్మ 6.అదెమ్మ మరియు 7. ఎల్లమ్మ గా గుర్తిస్తే మరికొన్ని కథల్లో 1. ఎల్లమ్మ 2.పోచమ్మ ౩.పోలేరమ్మ శ దుర్గమ్మ 5.కాళెమ్మ 6. ముత్యాలమ్మ 7.నల్లపోచమ్మగా చెబుతారు. కర్నూల్‌ జిల్లా రుద్రవరంలో 'ప్రాచూర్యంలో ఉన్న మరో కథ ప్రకారం పార్వతికి 7 గురు బిడ్డలు కొడుకు మునిరాజు ఆ ఏడుగురి పేర్లు 1.పెద్దమారి 2.చినమారి 8. పెద్దపోళి

(41లి

క.చిన్నపోశి 5. పెద్దది 6.చిన్నది 7.ఎల్లమ్మగా తెలుస్తుంది. ఇంకొక కథ (ప్రకారంగా ఏడుగురు అక్కాచెల్లెల్ల పేర్లు ఇలా ఉన్నాయి.

1.పోచమ్మ 2.మైనమ్మ 8.బాలమ్మ 4.ఎల్లమ్మ ర5.ముత్యాలమ్మ 6. మహాంకాళమ్మ 7. పెద్దమ్మ.

ఇలా పోతరాజు ఏడుగురి అక్కల గురించి చెప్పబడిన పేర్లలో తేడాలు ఉ న్నప్పటికీ ముఖ్యంగా వీటి అన్నింటిలో మనకు కనిపించే పేర్లు మాత్రం ఎల్లమ్మ పోచమ్మ, ముత్యాలమ్మ, పెద్దమ్మ లాంటివి. ఇంకా చెప్పాలంటే ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ పేర్లు అన్నింట్లోను మనకు కనిపిస్తాయి.

(గ్రామాల్లో పోతరాజును విఘ్నాధిపతిగా కొలుస్తారు. బొడ్రాయిని పోతురాజు రూపంగా పూజిస్తారు. గ్రామస్థులు పనిమీద ఊరు విడచి వెళ్ళేటప్పుడు తమ ఊరి లోని పోతరాజుకు నమస్కరించి వెళాతారు. అదేవిధంగా మరో ఊరిలో ప్రవేశించినపుడు అక్కడ బొడ్రాయి ఉంటే మొక్కి ఊరిలో ప్రవేశించడం జరుగుతుంది. అందువల్ల తమ పనులు జయప్రదంగా జరుగుతాయని వారి నమ్మకం.

వ్యవసాయాధారిత కుటుంబాల్లో పోతరాజు ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. తమ పొలాలలో తెల్లగా సున్నం వేసిన రాయిని పోతరాజుకు చిహ్నంగా పాతి పూజలు చేస్తారు. దానికి పసుపుబొట్లు, కుంకుమబొట్టు, పెడతారు. ఊరి గుడితో ఈ దేవుడికి సంబంధం లేదు. పోతరాజును పెట్టడానికి అతి కొద్ది స్థలం సరిపోతుంది. పంట పొలాలను, దొంగల బారినుండి, వన్యమృగాల బారి నుంచి పోతరాజు కాపాడుతాడని రైతుల నమ్మకం. పోతరాజు తమ పొలాలను కాపల కాస్తు రక్షిస్తాడనే నమ్మకం ఉండబట్టే రైతులు వారి పొలాలకు కాపు కాయరు. ఊరి వారందరిలో ఈ విశ్వాసం ఉంటుంది. కనుక పంటల దొంగతనం చేసిన వారిని పోతరాజు శిక్షిస్తాడని దొంగలు భయపడతారు. ఎవరైనా దొంగ వచ్చినా వాడు అక్కడ పోతరాజు బౌమ్మ కనపడగానే భయపడి పారిపోతాడు. గ్రామస్థులు పోతరాజుకు బలులు, పూజలు చేసి సంతుష్టి పరుస్తారు.

పోతరాజు రాయిలేక కొయ్య రూపంలో ఉంటాడు. తెలంగాణలో బొద్రాయిని పోతరాజుగా పూజిస్తారు. పోతరాజు కొయ్య విగ్రహం ౩ అడుగులు వుంటుంది. ఒక చేతిలోన కత్తి మరో చేతిలోన నిమ్మకాయ, తొమ్మిది గాజులు ఉంటాయి, పాదాల దగ్గర కోడిపుంజు బొమ్మలు పెడతారు. సాధారణంగా పోతరాజుకు గుడి ఉండదు కాని గుడి గోడలపై పోతరాజు బొమ్మను చిత్రీకరిస్తారు. పోతరాజుకు

కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రత్యేకమైన విగ్రహాలు కూడ ఉంటాయి. గ్రామదేవతల జాతరల సమయంలో లావుపాటి వెదురు బొంగుకు చివర తెల్లటి గుడ్డను చుట్టి, దాన్నే పోతరాజుగా భావించి ఊరంతా (తిప్పుతారు. దీన్నే “ముదరగడ” అంటారు. కాన్ని గ్రామాల్లో దీన్ని చివర చెంబును బొర్లిస్తారు. పోతరాజుకు విడిగా కాకుండా గగామదేవతలతో కలిపి సంబరాలు చేస్తారు. విశాఖ ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో పోతరాజుకు ప్రత్యేకంగా పండుగలు చేస్తారని తెలుస్తుంది.

9.1 ప్రాచీన కథల్లో పోతరాజు :-

పోతరాజు గురించి కొన్ని కథల్లో పేర్కొనడం జరిగింది. వాటిని క్రింది పొందు పరుస్తున్నాను.

1. జానపదుల భారతకథలో పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్ళే సమయంలో వారి కోటలను రక్షించేందుకు ఒక మనిషి కావలసి వచ్చింది. అందుకు గాను వారు ఒక వ్యక్తిని సంప్రదించగా అతడు కొండంత ఎత్తుగల అన్నపురాశిని, తాటి చెట్టంత పోతును కావాలని కోరడంతో అందుకు సమ్మతించి వాడికోరికను నెరవేర్చుతారు. అలా పోతును, అన్నపురాశిని కోరాడు కాబట్టి అతని పేరు పోతురాజు అయ్యిందని ఓ కథ.

ల కామేశ్వరి కథలో గౌరీదేవి గర్భంలో ఏడుగురు కన్యలు జన్మించగా వారి రక్షణకు ఆది దేవతలు పోతరాజును సృష్టించారని మరో కథ.

3.పార్వతిదేవికి వడుగురు సంతానం అందరు ఆడవారు కావడంతో ఆమె మగ సంతానం కొరకు పరమేశ్వరుని ప్రార్ధించగా అతడు పార్వతికి పోతరాజును ప్రసాదించాడని * కథనం.

4 మరో కథ ప్రకారం పోతరాజుకు పెళ్ళయినట్లుగా భార్య పేరు యమురాలుగా చెప్పబడింది. ఈమె రాక్షసుల చెల్లెలు. తెలంగాణలో బొడ్రాయిని పోతరాజుగా పూజిస్తారు.

9.2 దుష్టశక్తుల నుండి రక్షించే పోతరాజు :-

పోతరాజు దుష్టశక్తుల నుండి కాపాడుతాడని భక్తులు నమ్ముతారు. బోనాల జాతరలో పోతరాజులు కొరడా రుళిపిస్తు ఒంటి నిండా పసుపు, కుంకుమలు పూసుకుని భీతిగాలిపే విధంగా నృత్యం చేస్తారు. పోతరాజులు తమ వద్దనున్న

నలా

బండారును అంటే మంత్రించిన కుంకుమ బొట్టును భక్తులకు పంచుతారు. ఈ బండారు దుష్టశక్తులను పోగొడుతుందని, కొరడాతో వీపులో కొడితే, మెడలో వేస్తే భయాలు, దెయ్యాలు, పీడకలలు పోతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తారు.

'ప్రతి ఆలయానికి ఓ పెద్ద పోతరాజు ఉంటాడు. ప్రతి సంవత్సరం అలనే పోతరాజు వేషం వేస్తాడు. బోనాల పండుగ రోజున పోతరాజు వేషం వేసే వ్యక్తీ దయమే మల్లికార్జునస్వామి పూజను నిర్వహిస్తాడు. తర్వాత గజ్జెలు, లంగోటి, పసుపు కుంకుమలు, కొరడా, గుగ్గిలంతో మహాంకాళి ఆలయంకు వెళ్ళి పూజచేస్తొడు. ఇంటికి వచ్చాక పసుపు కుంకుమలతో చేసిన బండారును శరీరం నిండా పూసుకుని లంగోటి ధరించి, కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టి కళ్ళకింద చమ్మీ (మెరుపు) అద్ది, దుష్టశక్తులు

ఆవహించకుండా రెండు నిమ్మకాయలు రెండు దవడల్లో పెట్టి, నడుము భాగంలో రెండు నిమ్మకాయలు ఉంచుతాడు. పోతరాజు చేతిలోని కొరడా ప్రత్యేక పద్ధతిలో తయారవుతుంది. కొరడాతో కొడితే, భక్తుల మెడలో వేస్తే భయాలు, దయ్యాలు జీ ండవని నమ్ముతారు. అలాగే బండారును కూడ పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు. భీకరమైన ఆకారం, పెద్ద పెద్ద కళ్ళు, పెద్ద మీసాలు, ఉన్న వ్యక్తికి పోతరాజు వేషం వేసేవారు: బోనాల రోజున మరుసటి రోజున ఉపవాసం పాటిస్తారు. మద్యంజోలికి అసరే వెళ్ళరు. 9.8 గావు పట్టే పోతరాజులు :- పోతరాజులు గావు పడతారు. గావు పట్టడం అంటే ఆవేశంలో మేకపోతులు: దున్నప్రోతులు, కోళ్ళను నోటితో గొంతు కొరికి చంపడం. రక్తం సేవించడం, 1958 సం॥వరకు గావు కార్యక్రమం కొనసాగేది. జంతుబలుల నిషేదం కారణంగొ ఆచారాన్ని నిలిపి వేశారు. ఇప్పుడు జంతువులకు బదులుగా సోరకాయలొ వాడుతున్నారు. 9.4 పోతరాజుల జీవనవిధానం:- పోతరాజు వేషం వేసేవాళ్ళు సాధారణంగా నియమ నిష్టలతో ఉంటారు. ప్రతి ఆది, సోమ వారాల్లో ఉపవాస దీక్షలు పాటిస్తూ మద్యం తీసుకోరు. పోతరాజులు మల్లన్న స్వాములకు క్రమం తప్పకుండా పూజలు చేస్తారు. అప్పుడప్పుడు మల్లిన్నే పోతరాజును ఆవహిస్తాడ్షని భక్తులు నమ్ముతారు. పూర్వం వీరిని రాజులు, నవాబుోో ఎంతగానో ఆదరించి ఎన్నో [గ్రామాలకు వీరిని అధికార పోతరాజులుగొ నియమించేవారు. అంతేగాక్షుందా వీరి పోషణ భారం కూడ వారే భరించేవారో' దాంతో వారికి గౌరవ మర్యాదలు బాగా ఉండేవి.

1 భాగ్యనగర బోనాల చారితిక విశేషాలు జంటనరరాల్లోని

ప్రముఖ దేవాలయాల చరిత్ర - ఇతర ప్రాంతాల్లో, రాష్ట్రాల్లో బోనాలు

1. దేవాలయాల పుట్టుక - అభివృద్ధి

2. దేవాలయ దర్శనంలో మహాత్యాలు - మర్మాలు

3. దేవాలయ పూజల్లో పరమార్ధం

క) జంటనగరాల్లోని ప్రముఖ ఆలయాల చరిత్ర

5. నగర చారిత్రిక నేపథ్యం - బోనాలు

6. భాగ్యనగరం (పాతబస్తీలో వైభవోపేతంగా బోనాలు - ముఖ్య

కార్యక్రమాలు

7. వివిధ ప్రాంతాల్లో, రాష్ట్రాల్లో బోనాలు

8 బోనాల జాతరలో మత సామరస్యం

9. బోనాల జాతరను రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తింపుకై ప్రముఖుల వినతి

10. బోనాల జాతరకు విసృత ఏర్పాట్లు

11. బోనాల పాటలు

12. ఫోటోలు

1. దేవాలయాల పుట్టుక - అభివృద్ధి :-

నాటి ఆదిమ మానవుడు నేటి మానవుని వతె కాక అనాగరికుడిగా జంతు లక్షణాలను కలిగి ఉందేవాడు. జంతువుల్లా తాను స్వేచ్చగా, నగ్నంగా తిరుగుచుందేవాడు. ఆకలి వేసినపుడు జంతువును చంపో, లేక పండో ఆకో తిని కడుపు నింపుకునేవాడు. నివాసం లేక ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగుతూ నిదవచ్చినప్పుడు ఏ కొండ గుహలోనో, చెట్టుకిందో నిద్రించేవాడు. అన్ని మృగ లక్షణాలు కలిసి జంతువులా చాలా కాలం జీవనం సాగించాడు. ఇలా మనిషి ప్రకృతిని చూచో లేదా అనుకోని సంఘటనల వల్లో కొన్ని అనుభవాలను పొందాడు. అనామకుడిగా అనాగరికుడుగా బుద్ధిలేని వాడుగా ఎంతో కాలం జీవించి కొంత లౌకిక జ్ఞానం పొంది మొల చుట్టు ఆకులు ధరించసాగాడు.

పురాతన మానవుడు వాడికి తెలియకుండా రెండు రాళ్ళు రాపిడి జరిగినప్పుడు అందులోంచి నిప్పురవ్వలు రావడం ఆశ్చర్యంగా గమనించాడు. దాంతో రెండు రాళ్ళను రాపిడి చేయడం వల్ల నిప్పు వస్తుందని తెలుసుకున్నాడు అంతే ఇక నిప్పును

కనుగొన్నాడు. ఆదిమ మానవుడు నిప్పును కనుగొన్న తర్వాత ఒకనాడు పచ్చిమాంసం తినుచుండగా అనుకోకుండా అది అతనికి ఎదురుగా వున్న నిప్పులో పడిపోయి బాగా కాలింది. దాన్ని బయటికి తీసి కాలిన ఆ మాంసం తిన్నాక వాడికి అమోఘమైన రుచి కలిగింది. వాడి జీవితంలో ఎప్పుడు అంత రుచిని వాడు పొందలేదు. అప్పుడు వాడికి తెలిసొచ్చింది. పచ్చిమాంసంను గనక కాల్చి తింటే ఎంతో రుచిగొ ంటుందని (ప్రకృతి పరంగా అరణ్యాలలో సంభవించే దావాగ్ని వల్ల కూడ అగ్ని గురించి తెలసుకున్నాడు. ఆ అగ్నిలో కాలిపోయిన జంతువులను తిని ఆనందించుచుండేవాడు. ఎప్పుడైతే మానవుడు నిప్పును గురించి తెలుసుకున్నాడో అతడు అనేక ప్రయోజనాలను సాధించాడు. వంట నేర్చుకున్నాడు. ఈ పరిణామం మనిషి అభివృద్ధికి ఎంతగానో ఉపయోగపడింది. ఇంకా అప్పటికి వాడికి దేవడీ గురించి అంతగా తెలియదు, దైవారాధన అంతకంటే తెలియదు. రాను రొను వాడికి కాస్త మంచి చెడుల జ్ఞానం వచ్చింది. ప్రకృతిలో తనకు కష్టం కలిగించేవి, మంచిని కలిగించేవి ఏమిటో తెలుసుకున్నాడు. ఆ విధంగా అతను తనకు ఉ పకారం చేస్తున్న నీరు, గాలి, అగ్ని, భూమి, వర్షంనిచ్చే ఆకాశం, ప్రకృతిని ఎల్లప్పుడు తనకు మంచి చేయమంటు పూజించసాగాడు. క్రమక్రమంగా వాడి బుద్ధి వికసించి వాడికి తోచిన క్రొత్త ఆలోచనలతో, నూతన అనుభవాలతో ప్రకృతి నుండి రక్షణ పొందేందుకు ఆకులకు బదులు చర్మొన్ని ధరించసాగాడు. ఆ తర్వాత ఇంకా కొంత అభివృద్ధి చెంది వస్త్రాలు వేసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు. ఈ స్థిత్రిలో బాగా ఎదిగాక సమాజాన్ని నిశితంగా పరిశీలించాడు. సమాజంలో స్త్రీ లక్షభాలను, ఆమెకున్న సృజనాత్మకతను తన తల్లి ద్వారా గమనించాడు. ప్రకృతి పరంగా ఆమె చేసే పనులను గమనించాడు. స్రీ సంతానాన్ని ఇస్తుంది. పొలం ప్రనులు చేస్తుంది. కుటుంబాన్ని కాపాడుతుంది. భర్తకు ఆనందాన్నిస్తుంది, సంతానాన్ని ఇస్తుంది. ఇలా ఆమె బహుముఖంగా మగవాడీకి రక్షణగా నిలుస్తుందని, బలమైన శక్తిగా, వ్యక్తిగా, ప్రకృతి శక్తిగా ఆమెను గుర్తించాడు. అంతేగాకుండా మానవరూపంలో ఉన్న ప్రత్యక్ష దేవత అనుకున్నాడు. ఆమెతో ఉంటే తన 'బికుకు ఆనందంగా ఉంటుందని శాంతి సౌభాగ్యాలు లభిస్తాయని తెలుసుకున్నాడు. తనతల్లి తనతో ఉన్న స్త్రీ వీళ్ళే సృజనాత్మక శక్తి కలిగి ఎన్నో విధాలుగా శక్తిమంశులయినప్పుడు మనిషికీ తెలియని అదృశ్య శక్తులను నడిపించే అసలయిన శక్తి ఎంత గొప్పదో అనుకున్నాడు. దాంతో ఆ శక్తిని ఊహించుకుని తనకు తెలిసిన స్త్రీ రూపంలో ఊహించుకుని ఆరాధించడం మొదలుపెట్టాడు.

ఇలా అదృశ్యశక్తికి ప్రీ రూపాన్నిచ్చి, వివిధ పేర్లతో, రూపాలతో వారి వారి తెగల ఆచారాలను బట్టి దేవతగా పూజించసాగారు.

ఇలా వీరంతా గ్రామదేవతలుగా వెలిశారు. ఈ గ్రామదేవతలను జానపదులు నివసించే గ్రామాల్లో ప్రతిష్టించి ఆరాధిస్తు ఆ దేవతలను సంతోషపరుస్తే తాము ఆనందంగా ఉంటామని భావించి వారికి ఇష్టమైన మాంసం, మద్యం లాంటి పదార్థాలను దేవతలకు అర్చిస్తూ, పండుగల పేరట, జాతరల పేరిట జంతు బలులు ఇస్తూ తృప్తి పరిచేవారు. తర్వాత మనిషి ఇంకాస్త లోతుగా పరిశీలించి, ఆలోచించి స్త్రీ తో పాటు పురుషుడి ప్రాముఖ్యతను కూడ గమనించాడు. అప్పుడు మనిషిని పోలిన పురుష దేవున్ని సృష్టించాడు. స్త్రీ దేవతకు తోడుగా ఆ పురుష దేవున్ని నిలిపాడు.

ఈ విధంగా స్రీ పురుషులకు సమాన హోదాను కల్పించి స్తీని శక్తిగా, పురుషుని శివంగా (ఆనందం) భావించి శివశక్తి ఆరాధనను మొదలు పెట్టాడు. శివుడ్ని అందుకే అర్ధనారీశ్వరుడు అని పిలుస్తారు. ఈ రూపం స్రీ పురుషుల కలయికగా ఉంటుంది. దీని పర్యవసానంగా శక్తి పానపట్ట రూపంగా, శివం లింగ రూపంగా ఏర్పడి శివలింగంగా పూజలు అందుకుంటుంది. మొదట్లో శక్తిని బలులు, రక్త తర్పణంతో పూజించగా, తర్వాత శివశక్తిని సాత్వికారాధనలతో ఆరాధించాడు. ఇది కొంత నాగరిక దశను గుర్తు చేస్తుంది.

ఎప్పుడైతే మానవుడి విజ్ఞానం క్రమక్రమంగా వృద్ధి చెందుతూ వస్తుందో అప్పుడు వాడి భావాలు విశాలమై సృష్టి రహస్యాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించాడు. (ప్రతీది పుడుతుంది, పెరుగుతుంది, నశిస్తుంది. ఇదంతా ఎవరిచేతనో నిర్ణయించినట్లు క్రమపద్దతిలో నడుస్తుంది. అందుచేత సృష్టించేవాడిని (బ్రహ్మదేముడని, రక్షించి పాలించేది విష్ణుమూర్తియని, నశింపచేసేది శివుడని భావించి బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడనే (త్రిమూర్తులను సృష్టించాడు. వారికి తన రూపమే ఇచ్చాడు. తనలాగే భార్యాబిడ్డలను కల్పించాడు. నివాసాలను ఏర్పరచాడు. ఆయుధాలను ఇచ్చాడు. పార్వతిదేవిని శక్తిగా ఆరాధించాడు.

శివుడికి పార్వతిని, విష్ణువుకు లక్ష్మిదేవిని, బ్రహ్మకు సరస్వతిని భార్యలుగా గుర్తించాడు. మానవ సమాజంకాస్త ముందుకువెళ్లి పురుషాధిక్యత పెరిగిన సమయంలో ఈ ట్రిమూర్తులు ఏర్పడ్డారు. ఈ దిశలో పురుషుడి తర్వాత స్త్రీకి రెండవస్టానాన్ని ఇచ్చారు. శివుడు ప్రథమ మానవునకు చెందినవాడయితే విష్ణువు

6ఖా

శ.చిన్నపోశి 5. పెద్దది 6.చిన్నది 7.ఎల్లమ్మగా తెలుస్తుంది. ఇంకొక కథ ప్రకారంగా ఏడుగురు అక్కాచెల్లెల్ల పేర్లు ఇలా ఉన్నాయి.

1.పోచమ్మ 2.మైనమ్మ 3.బాలమ్మ శ. ఎల్లమ్మ ర5.ముత్యాలమ్మ 6.మహాంకాళమ్మ “. పెద్దమ్మ.

ఇలా పోతరాజు ఏడుగురి అక్కల గురించి చెప్పబడిన పేర్లలో తేడాలు ఉ న్నప్పటికీ ముఖ్యంగా వీటి అన్నింటిలో మనకు కనిపించే పేర్లు మాత్రం ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ, ముత్యాలమ్మ, పెద్దమ్మ లాంటివి. ఇంకా చెప్పాలంటే ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ పేర్లు అన్నింట్లోను మనకు కనిపిస్తాయి.

గ్రామాల్లో పోతరాజును విఘ్నాధిపతిగా కొలుస్తారు. బొద్రాయిని పోతురాజు రూపంగా పూజిస్తారు. గ్రామస్థులు పనిమీద ఊరు విడచి వెళ్ళేటప్పుడు తమ ఊరి లోని పోతరాజుకు నమస్కరించి వెళాతారు. అదేవిధంగా మరో ఊరిలో ప్రవేశించినపుడు అక్కడ బొడ్రాయి ఉంటే మొక్కి ఊరిలో ప్రవేశించడం జరుగుతుంది, అందువల్ల తమ పనులు జయప్రదంగా జరుగుతాయని వారి నమ్మకం.

వ్యవసాయాధారిత కుటుంబాల్లో పోతరాజు ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. తమ పొలాలలో తెల్లగా సున్నం వేసిన రాయిని పోతరాజుకు చిహ్నంగా పాతి పూజలు చేస్తారు. దానికీ పసుపుబొట్టుు కుంకుమబొట్లు, పెడతారు. ఊరి గుడితో ఈ దేవుడికి సంబంధం లేదు. పోతరాజును పెట్టడానికి అతి కొద్ది స్థలం సరిపోతుంది. పంట పొలాలను, దొంగల బారినుండి, వన్యమృగాల బారి నుంచి పోతరాజు కాపాడుతాడని రైతుల నమ్మకం. పోతరాజు తమ పొలాలను కాపల కాస్తు రక్షిస్తాడనే నమ్మకం ఉండబట్టే రైతులు వారి పొలాలకు కాపు కాయరు. ఊరి వారందరిలో ఈ విశ్వాసం ఉంటుంది. కనుక పంటల దొంగతనం చేసిన వారిని పోతరాజు శిక్షిస్తాడని దొంగలు భయపడతారు. ఎవరైనా దొంగ వచ్చినా వాడు అక్కడ పోతరాజు బొమ్మ కనపడగానే భయపడి పారిపోతాడు. (గగ్రామస్టులు పోతరాజుకు బలులు, పూజలు చేసి సంతుష్టి పరుస్తారు.

పోతరాజు రాయిలేక కొయ్య రూపంలో ఉంటాడు. తెలంగాణలో బొడ్రాయిని పోతరాజుగా పూజిస్తారు. పోతరాజు కొయ్య విగ్రహం 8 అడుగులు వుంటుంది. ఒక చేతిలోన కత్తి మరో చేతిలోన నిమ్మకాయ, తొమ్మిది గాజులు ఉంటాయి. పాదాల దగ్గర కోడిపుంజు బొమ్మలు పెడతారు. సాధారణంగా పోతరాజుకు గుడి ఉండదు కాని గుడి గోడలపై పోతరాజు బొమ్మను చిత్రీకరిస్తారు. పోతరాజుకు

కొన్ని గ్రామాల్లో ప్రత్యేకమైన విగ్రహాలు కూడ ఉంటాయి. గ్రామదేవతల జాతరల సమయంలో లావుపాటి వెదురు బౌాంగుకు చివర తెల్లటి గుడ్డను చుట్టి, దాన్నే పోతరాజుగా భావించి ఊరంతా త్రిప్పుతారు. దీన్నే “ముదరగడ” అంటారు. కొన్ని (గ్రామాల్లో దీన్ని చివర చెంబును బొర్లిస్తారు. పోతరాజుకు విడిగా కాకుండా (గొమదేవతలతో కలిపి సంబరాలు చేస్తారు. విశాఖ ఏజెన్సీ ప్రాంతాల్లో పోతరాజుకు ప్రత్యేకంగా పండుగలు చేస్తారని తెలుస్తుంది.

9.1 ప్రాచీన కథల్లో పోతరాజు :-

పోతరాజు గురించి కొన్ని కథల్లో పేర్కొనడం జరిగింది. వాటిని క్రింది పొందు పరుస్తున్నాను.

1. జానపదుల భారతకథలో పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్ళే సమయంలో వారి కోటలను రక్షించేందుకు ఒక మనిషి కావలసి వచ్చింది. అందుకు గాను వారు ఒక వ్యక్తిని సంప్రదించగా అతడు కొండంత ఎత్తుగల అన్నపురాశిని, తాటి చెట్టంత పోతును కావాలని కోరడంతో అందుకు సమ్మతించి వాడికోరికను నెరవేర్చుతారు. అలా పోతును, అన్నప్రరాశిని కోరాడు కాబట్టి అతని పేరు పోతురాజు అయ్యిందని ఓ కథ.

2. కామేశ్వరి కధలో గౌరీదేవి గర్భంలో ఏడుగురు కన్యలు జన్మించగా వారి రక్షణకు ఆది దేవతలు పోతరాజును సృష్టించారని మరో కథ.

8.పార్వతిదేవికి ఏడుగురు సంతానం అందరు ఆడవారు కావడంతో ఆమె మగ సంతానం కొరకు పరమేశ్వరుని ప్రార్ధించగా అతడు పార్వతికి పోతరాజును ప్రసాదించాడని ఓ కథనం.

4 మరో కధ ప్రకారం పోతరాజుకు పెళ్ళయినట్లుగా భార్య పేరు యమురాలుగా చెప్పబడింది. ఈమె రాక్షసుల చెల్లెలు. తెలంగాణలో బొడ్రాయిని పోతరాజుగా పూజిస్తారు.

9.2 దుష్టశక్తుల నుండి రక్షించే పోతరాజు :-

పోతరాజు దుష్టశక్తుల నుండి కాపాడుతాడని భక్తులు నమ్ముతారు. బోనాల జాతరలో పోతరాజులు కొరడా రుుళిపిస్తు ఒంటి నిండా పసుపు, కుంకుమలు పూసుకుని భీతిగొలిపే విధంగా నృత్యం చేస్తారు. పోతరాజులు తమ వద్దనున్న

నలా

బండారును అంటే మంత్రించిన కుంకుమ బొట్టును భక్తులకు పంచుతారు. ఈ బండారు దుష్టశక్తులను పోగొడుతుందని, కొరడాతో వీపులో కొడితే, మెడలో వేస్తే భయాలు, దెయ్యాలు, పీడకలలు పోతాయని భక్తులు విశ్వసిస్తారు. ప్రతి ఆలయానికి ఓ పెద్ద పోతరాజు ఉంటాడు. ప్రతి సంవత్సరం అతనే పోతరాజు వేషం వేస్తాడు. బోనాల పండుగ రోజున పోతరాజు వేషం వేసే వ్యక్తి ఉ దయమే మల్లికార్జునస్వామి పూజను నిర్వహిస్తాడు. తర్వాత గజ్జెలు, లంగోటి, పసుపు కుంకుమలు, కొరడా, గుగ్గిలంతో మహాంకాళి ఆలయంకు వెళ్ళి పూజచేస్తాదు. ఇంటికి వచ్చాక పసుపు కుంకుమలతో చేసిన బండారును శరీరం నిండా పూసుకుని లంగోటి ధరించి, కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టి కళ్ళకింద చమ్మీ (మెరుపు) అద్ది, దుష్టశక్తులు ఆవహించకుండా రెండు నిమ్మకాయలు రెండు దవడల్లో పెట్టి, నడుము భాగంలో రెండు నిమ్మకాయలు ఉంచుతాడు. పోతరాజు చేతిలోని కొరడా ప్రత్యేక పద్ధతిలో తయారవుతుంది. కొరడాతో కొడితే, భక్తుల మెడలో వేస్తే, భయాలు, దయ్యాలు ఉ ండవని నమ్ముతారు. అలాగే బండారును కూడ పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు. భీకరమైన అకారం, పెద్ద పెద్ద కళ్ళు, పెద్ద మీసాలు, ఉన్న వ్యక్తికి పోతరాజు వేషం వేసేవారు, బోనాల రోజున మరుసటి రోజున ఉపవాసం పాటిస్తారు. మద్యంజోలికి అసలే వెళ్ళరు. 9,8 గావు పట్టే పోతరాజులు ;- పోతరాజులు గావు పడతారు. గావు పట్టడం అంటే ఆవేశంలో మేకపోతులు, దున్నపోతులు, కోళ్ళను నోటితో గొంతు కొరికి చంపడం. రక్తం సేవించడం, 1958 సం॥॥వరకు గావు కార్యక్రమం కొనసాగేది. జంతుబలుల నిషేదం కారణంగా ఆ ఆచారాన్ని నిలిపి వేశారు. ఇప్పుడు జంతువులకు బదులుగా సోరకాయలు వాడుతున్నారు. 9.4 పోతరాజుల జీవనవిధానం: - పోతరాజు వేషం వేసేవాళ్ళు సాధారణంగా నియమ నిష్టలతో ఉంటారు. ప్రతి ఆది, సోమ వారాల్లో ఉపవాస దీక్షలు పాటిస్తూ మద్యం తీసుకోరు. పోతరాజులు మల్లన్న స్వాములకు క్రమం తప్పకుండా పూజలు చేస్తారు. అప్పుడప్పుడు మల్లన్న పోతరాజును ఆవహిస్తాడని భక్తులు నమ్ముతారు. పూర్వం వీరిని రాజులు, నవాబులు ఎంతగానో ఆదరించి ఎన్నో గ్రామాలకు వీరిని అధికార పోతరాజులుగా నియమించేవారు. అంతేగాకుండా వీరి పోషణ భారం కూడ వారే భరించేవారు. దాంతో వారికి గౌరవ మర్యాదలు బాగా ఉండేవి.

1% భాగ్యనగర బోనాల చారితిక విశేషాలు జంటనగరాల్లోని ప్రముఖ దేవాలయాల చరిత్ర - ఇతర ప్రాంతాల్లో, రాష్ట్రాల్లో బోనాలు

1. దేవాలయాల పుట్టుక - అభివృద్ధి
2. దేవాలయ దర్శనంలో మహాత్యాలు - మర్మాలు
3. _ దేవాలయ పూజల్లో పరమార్ధం
4. జంటనగరాల్లోని ప్రముఖ ఆలయాల చరిత్ర క) నగర చారిత్రిక నేపథ్యం - బోనాలు
5. భాగ్యనగరం (పాతబస్తీలో వైభవోపేతంగా బోనాలు - ముఖ్య
6. వివిధ ప్రాంతాల్లో, రాష్ట్రాల్లో బోనాలు
7. _ బోనాల జాతరలో మత సామరస్యం
8. బోనాల జాతరను రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తింపుకై ప్రముఖుల వినతి
9. బోనాల జాతరకు విసృత ఏర్పాట్లు
10. బోనాల పాటలు
11. ఫోటోలు

1. దేవాలయాల పుట్టుక - అభివృద్ధి :- నాటి ఆదిమ మానవుడు నేటి మానవుని వలె కాక అనాగరికుడిగా జంతు లక్షణాలను కలిగి ఉందేవాడు. జంతువుల్లా తాను స్వేచ్చగా, నగ్నంగా తిరుగుచుండేవాడు. ఆకలి వేసినపుడు జంతువును చంపో, లేక పండో ఆకో తిని కదుపు నింపుకునేవాడు. నివాసం లేక ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగుతూ నిద్రవచ్చినప్పుడు ఏ కొండ గుహలోనో, చెట్టుకిందో నిద్రించేవాడు. అన్ని మృగ లక్షణాలు కలిసి జంతువులా చాలా కాలం జీవనం సాగించాడు. ఇలా మనిషి ప్రకృతిని చూచో లేదా అనుకోని సంఘటనల వల్లో కొన్ని అనుభవాలను పొందాడు. అనామకుడిగా అనాగరికుడుగా బుద్ధిలేని వాడుగా ఎంతో కాలం జీవించి కొంత లౌకిక జ్ఞానం పొంది మొల చుట్టు ఆకులు ధరించసాగాడు. పురాతన మానవుడు వాడికి తెలియకుందా రెండు రాళ్ళు రాపిడి జరిగినప్పుడు అందులోంచి నిప్పురవ్వలు రావడం ఆశ్చర్యంగా గమనించాడు. దాంతో రెండు రాళ్ళను రాపిడి చేయడం వల్ల నిప్పు వస్తుందని తెలుసుకున్నాడు అంతే ఇక నిప్పును

కనుగొన్నాడు. ఆదిమ మానవుడు నిప్పును కనుగొన్న తర్వాత ఒకనాడు పచ్చిమాంసం తినుచుండగా అనుకోకుండా అది అతనికి ఎదురుగా వున్న నిప్పులో పడిపోయి బాగా కాలింది. దాన్ని బయటికి తీసి కాలిన ఆ మాంసం తిన్నాక వాడికి అమోఘమైన రుచి కలిగింది. వాడి జీవితంలో ఎప్పుడు అంత రుచిని వాడు పొందలేదు. అప్పుడు వాడికి తెలిసొచ్చింది. పచ్చిమాంసంను గనక కాల్చి తింటే ఎంతో రుచిగా ఉ ంటుందని ప్రకృతి పరంగా అరణ్యాలలో సంభవించే దావాగ్ని వల్ల కూడ అగ్ని గురించి తెలసుకున్నాడు. ఆ అగ్నీలో కాలిపోయిన జంతువులను తిని ఆనందించుచుండేవాడు. ఎప్పుడైతే మానవుడు నిప్పును గురించి తెలుసుకున్నాడో అతడు అనేక ప్రయోజనాలను సాధించాడు. వంట నేర్చుకున్నాడు. ఈ పరిణామం మనిషి అభివృద్ధికి ఎంతగానో ఉపయోగపడింది. ఇంకా అప్పటికి వాడికి దేవుడి గురించి అంతగా తెలియదు, దైవారాధన అంతకంటే తెలియదు. రాను రాను వాడికి కాస్త మంచి చెడుల జ్ఞానం వచ్చింది. ప్రకృతిలో తనకు కష్టం కలిగించేవి, మంచిని కలిగించేవి ఏమిటో తెలుసుకున్నాడు. ఆ విధంగా అతను తనకు ఉ పకారం చేస్తున్న, నీరు, గాలి, అగ్ని భూమి, వర్షంనిచ్చే ఆకాశం, ప్రకృతిని ఎల్లప్పుడు తనకు మంచి చేయమంటు పూజించసాగాడు. క్రమక్రమంగా వాడి బుద్ధి వికసించి వాడికి తోచిన (కొత్త ఆలోచనలతో, నూతన అనుభవాలతో ప్రకృతి నుండి రక్షణ పొందేందుకు ఆకులకు బదులు చర్మాన్ని ధరించసాగాడు. ఆ తర్వాత ఇంకా కొంత అభివృద్ధి చెంది వస్త్రాలు వేసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు. ఈ స్థితిలో బాగా ఎదిగాక సమాజాన్ని నిశితంగా పరిశీలించాడు. సమాజంలో ప్రీ లక్షణాలను, ఆమెకున్న సృజనాత్మకతను తన తల్లి ద్వారా గమనించాడు. ప్రకృతి పరంగా ఆమె చేసే పనులను గమనించాడు. స్త్రీ సంతానాన్ని ఇస్తుంది. పాలం పనులు చేస్తుంది. కుటుంబాన్ని కాపాడుతుంది. భర్తకు ఆనందాన్నిస్తుంది, సంతానాన్ని ఇస్తుంది. ఇలా ఆమె బహుముఖంగా మగవాడికి రక్షణగా నిలుస్తుందని, ఓ బలమైన శక్తిగా, వ్యక్తిగా, ప్రకృతి శక్తిగా ఆమెను గుర్తించాడు. అంతేగాకుండా మానవరూపంలో ఉన్న ప్రత్యక్ష దేవత అనుకున్నాడు. ఆమెతో ఉంటే తన బ్రతుకు ఆనందంగా ఉంటుందని శాంతి సౌభాగ్యాలు లభిస్తాయని తెలుసుకున్నాడు. తనతల్లి, తనతో ఉన్న స్త్రీ వీళ్ళే సృజనాత్మక శక్తి కలిగి ఎన్నో విధాలుగా శక్తిమంతులయినప్పుడు మనిషికి తెలియని అదృశ్య శక్తులను నడిపించే అసలయిన శక్తి ఎంత గొప్పదో అనుకున్నాడు. దాంతో ఆ శక్తిని ఊహించుకుని తనకు తెలిసిన ప్రీ రూపంలో ఊహించుకుని ఆరాధించడం మొదలుపెట్టాడు.

ఇలా అదృశ్యశక్తికి స్త్రీ రూపాన్నిచ్చి, వివిధ పేర్లతో, రూపాలతో వారి వారి తెగల ఆచారాలను బట్టి దేవతగా పూజించసాగారు.

ఇలా వీరంతా గ్రామదేవతలుగా వెలిశారు. ఈ గ్రామదేవతలను జానపదులు నివసించే గ్రామాల్లో ప్రతిష్టించి ఆరాధిస్తు ఆ దేవతలను సంతోషపరుస్తే తాము ఆనందంగా ఉంటామని భావించి వారికి ఇష్టమైన మాంసం, మద్యం లాంటి పదార్థాలను దేవతలకు అర్చిస్తూ, పండుగల పేరట, జాతరల పేరిట జంతు బలులు ఇస్తూ తృప్తి పరిచేవారు. తర్వాత మనిషి ఇంకాస్త లోతుగా పరిశీలించి, ఆలోచించి స్త్రీ తో పాటు పురుషుడి ప్రాముఖ్యతను కూడ గమనించాడు. అప్పుడు మనిషిని పోలిన పురుష దేవున్ని సృష్టించాడు. స్త్రీ దేవతకు తోడుగా ఆ పురుష దేవున్ని నిలిపాడు.

ఈ విధంగా ప్రీ పురుషులకు సమాన హోదాను కల్పించి స్త్రీని శక్తిగా, పురుషుని శివంగా (ఆనందం) భావించి శివశక్తి ఆరాధనను మొదలు పెట్టాడు. శివుడ్ని అందుకే అర్ధనారీశ్వరుడు అని పిలుస్తారు. ఈ రూపం స్తీ పురుషుల కలయికగా ఉంటుంది. దీని పర్యవసానంగా శక్తి పానపట్ట రూపంగా, శివం లింగ రూపంగా ఏర్పడి శివలింగంగా పూజలు అందుకుంటుంది. మొదట్లో శక్తిని బలులు, రక్త తర్చణంతో పూజించగా, తర్వాత శివశక్తిని సాత్వికారాధనలతో ఆరాధించాడు. ఇది కొంత నాగరిక దశను గుర్తు చేస్తుంది.

ఎప్పుడైతే మానవుడి విజ్ఞానం క్రమక్రమంగా వృద్ధి చెందుతూ వస్తుందో అప్పుడు వాడి భావాలు విశాలమై సృష్టి రహస్యాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించాడు. ప్రతీది పుడుతుంది, పెరుగుతుంది, నశిస్తుంది. ఇదంతా ఎవరిచేతనో నిర్ణయించినట్లు (క్రమపద్ధతిలో నడుస్తుంది. అందుచేత సృష్టించేవాడిని (బ్రహ్మదేముడని, రక్షించి పాలించేది విష్ణుమూర్తియని, నశింపచేసేది శివుడని భావించి బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడనే (త్రిమూర్తులను సృష్టించాడు. వారికి తన రూపమే ఇచ్చాడు. తనలాగే భార్యాబిడ్డలను కల్పించాడు. నివాసాలను ఏర్పరచాడు. ఆయుధాలను ఇచ్చాడు. పార్వతిదేవిని శక్తిగా ఆరాధించాడు.

శివుడికి పార్వతిని, విష్ణువుకు లక్ష్మిదేవిని, బ్రహ్మకు సరస్వతిని భార్యలుగా గుర్తించాడు. మానవ సమాజంకాస్త ముందుకువెళ్లి పురుషాధిక్యత పెరిగిన సమయంలో ఈ త్రిమూర్తులు ఏర్పడ్డారు. ఈ దిశలో పురుషుడి తర్వాత ప్తీకి రెండవస్థానాన్ని ఇచ్చారు. శివుడు ప్రథమ మానవునకు చెందినవాడయితే విష్ణువు

ను)

నాగరిక మానవుని దశకు చెందినవాడు. ఇతడు ప్రజలను, దేవతలను రక్షించేందుకు ఎన్నో అవతారాలను ఎత్తాడు. ఇక బ్రహ్మ సృష్టికర్త. దేవుడు ఎవరో, అతని రూపం ఏమిటో తెలియని స్థితినుంచి దేవుళ్లకు రూపాలు కల్పించిన అభివృద్ధి దశకు మానవుడు వికాసం చెందాడు. దాంతో మనిషికి తెలివి పెరిగింది. ఆస్తికులు, నాస్తికులు, మేధావి వర్షాలు, భౌతిక వాదులు అనే వర్ణాలు ఏర్పాటయ్యాయి. ఇలా ఎన్ని మార్పులు చేర్చులు వచ్చినా గ్రామదేవతల సంప్రదాయ ఆచారాలు మాత్రం నిరాటంకంగా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. భారతదేశంలో (గ్రామాలు, గ్రామప్రజలు ఎక్కువ కాబట్టి శిష్ట దేవతల కంటేగ్రామ దేవతలకు ప్రాచుర్యం ఎక్కువ. అందుకే (గ్రామదేవతల ఆరాధన ఎక్కువ. ఇలా దేవాలయాలు అభివృద్ధి చెందాక భక్తుడికి, దేవుడికి మధ్య ఒక వ్యక్తి నిలిచాడు. అతడే పూజారి. అలా ఆవిర్భవించిన మూడవ వ్యక్తి పూజారి స్తోత్రాలతో, మంత్రాలతో దేవున్ని పూజించేవాడు. భక్తుల కోరికలను, మొక్కులను వారితరపున పూజలతో, అర్చనలకో, అభిషేకాలతో పూజించి దేవునికి నివేదించేవాడు. భక్తులిచ్చిన తృణమో, పణమో తీసుకునేవాడు. దేవుని పేరిట పూజారులు తమకు జీవనోపాధిని ఏర్పరచుకున్నారు. వీరికి సంఘంలో గౌరవప్రదమైన స్థానముందేది. రానురాను మతాధికారుల్లో, ఆలయ పెద్దల్లో చిత్తశుద్ధి లోపించి భక్తులలో మూఢనమ్మకాలను పెంచి పోషించి, దేవునిపేరిట, మతం పేరిట ప్రజలను లోబరచుకుని వారికి అనుకూలమైన ఎన్నో ఆచారాలను, నమ్మకాలను వారిలో ప్రవేశపెట్టి డబ్బు నంపాదించడం మొదలుపెట్టారు. అయినా ప్రజల్లో దేవుని పేరిట భక్తి పెరుగుతుందే తప్ప ఏమాత్రం తరగడంలేదు. 2, దేవాలయ దర్శనంలో మహాత్యాలు - మర్మాలు :- అనాగరిక దశనుంచి నాగరిక దశకుఎదిగిన తర్వాత మానవుడి బుద్ధి వికాసం చెంది సృష్టికి సంబంధించిన అనేక రహస్యాలు తెలుసుకునేందుకు సర్వదా కృషి చేస్తూనే ఉన్నాడు. దాంతో మనిషి జ్ఞానవంతుడై విరాట్‌ స్వరూపుడైన భగవంతునికి ఈ విశ్వమంతా ఓ మందిరమైతే, తనలోని ఆత్మకు తన శరీరమే మందిరమని వేదాంత ధోరణిలో ఆలోచించాడు. ఈ శరీరం ఒక దేవాలయమని, అందులోని ఆత్మదైవస్వరూపమన్న సత్యాన్ని తెలుసుకున్నాడు. అప్పటినుంచి ఆత్మానందాన్ని పొందేందుకు మార్గాలను అన్వేషిస్తూ ఆ దివ్యమైన అనుభూతిని అందరికీ తెలియజేయాలనే తపన అతనిలో మొదలయ్యింది. దాంతో నిరంతర సత్యాన్వేషణ మొదలుబెట్టాడు. 622

రూపంలేని (నిర్గుణోపాసన) భగవంతున్ని సామాన్యులు అర్థం చేసుకోలేరని, విగ్రహ వూజా(నగుజోపానన) విధానాన్ని (వవేశపెట్టాలని ఆలోచించాడు. ఆధ్యాత్మికోన్నతిచెందిన రుషులు, తత్వవేత్తలు, ఆచార్యులు, మహా భక్తులు వారివారి ఆధ్యాత్మిక వికాసాన్ని బట్టి వారు దర్శించిన భగవత్‌ రూపాన్ని సామాన్య ప్రజలకు తెలియజేసేందుకు దేవాలయాలు కట్టి అందులో విగ్రహ రూపాల్లో ప్రతిష్టింపటేశారు. భగవంతుని దివ్యతేజస్సును అంతర్గతంగా చూడలేని ప్రజలకు ఆ తేజాన్ని విగ్రహాల్లో కల్పించి దైవభక్తిని పెంచేందుకు కృషి చేశారు. ఇలా పామరుడు కూడా సగుణోపాసనతో దైవచింతనను కలిగి క్రమక్రమంగా ఉన్నత స్థితికి ఎదిగి ఆత్మదర్శనం పొందడానికి ఎందరో మహానుభావులు మార్గం సులభతరం చేశారు. ఈ శరీరమే దేవాలయం, అందులోని ఆత్మ దేవుడు. దేహంలోని ఈ జీవాన్ని తెలుసుకునే విధమే దేవాలయంలోని దేవున్ని దర్శించుటయని చాలా తేలికైన పద్ధతిలో ప్రజలకు తెలియజెప్పడం జరిగింది. నిగమ పద్ధతులు వేదాలకు సంబంధించినవి. ఇవి సామాన్య ప్రజలకు అర్ధం కావడం దుర్లభం. అందుకే స్తోత్రములతో, దేవున్ని పూజించే ఆగమ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టాడు.

మానవుని శిరస్సే ఆలయ గోపురం. తలకూడా ఎత్తుగా గోపురం వలెనే ఉండును. దేవాలయంపై అనేకమైన బొమ్మలు ఉన్నట్లే మనిషి మెదడులో కూడా అనేక మానసిక భ్రమలు, ఆలోచనలు, రూపాలు ఉన్నాయి. ఆలయంలోపలకు వెళ్లడమంటే బయటి విషయాలను మరచి కాసేపు దైవంలో లీనమైపోవడం అని అర్ధం. భక్తులు ఆలయంలోనికి ప్రవేశించి దేవుడిముందు సాష్టాంగ నమస్కారం చేయడమంటే వాడిలోని అహంకారాన్ని వదిలి దేవున్ని శరణు కోరడమన్న విషయం అర్ధమవుతుంది. పిదప ధ్వజస్తంభాన్ని చూస్తాడు. అది దేవుని వైపు దారిచూపుతున్నట్లు నిలబడి ఉంటుంది. సాష్టాంగపడి నమస్కరించి అహంకారాన్ని వదిలేసిన భక్తుడు శరణాగతుడై భగవంతుని ఆలయంలోకి వెళ్లి అతన్ని దర్శిస్తాడు. అంటే అది తన హృదయమందిరంలోని ఆత్మదర్శనం వంటిదన్నమాట. దైవం కనబడుతుంది పూజలు జరుగుతాయి, హారతి ఇవ్వబడుతుంది. తీర్ధం లభిస్తుంది. దేవాలయ దివ్యకాంతిలో స్వామి దర్శనమవుతుంది. అప్పుడు మనం కాసేపు తన్మయత్వంలో కనులు మూసుకుని భక్తితో నమస్మరించడం జరుగుతుంది.

ఈవిధంగా ఆలయ ప్రవేశం చేసి పూజ అనంతరం తీర్ధ ప్రసాదాలు తీసుకుని బయటకు వచ్చే వరకు భక్తుడు చేయు ప్రతి చర్య భగవంతుని అంతరంగమునందు దర్శించుటకు చేయు (ప్రయత్నము వంటిది. అంటే తనలోని ఆత్మను ఆ భగవంతుని రూపంలో చూడ్డం వంటిది. ఆ తర్వాత కాసేపు దేవాలయంలో ప్రశాంతంగా కూర్చుని

ఆత్మానందాన్ని పొందుతాడు. అచట దైవచింతనతో భక్తుడు దేవునిలో అంతర్ముఖుడు కావడమే ఇందులోని గూడార్థం. ఇలా మహోన్నత ఆధ్యాత్మిక భావాలతో నిర్మితమైన మన దేవాలయాలు శిల్చ్పసంపదలతో గుడి బయట ఎన్నెన్నో అద్భుతాలు, అందాలతో నయనాందకరం కలిగిస్తూ, గుడిలోపల ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని మనకు ప్రసాదిస్తాయి. 8. దేవాలయ పూజల్లో పరమార్ధం :- భారతీయ సంస్కృతికి, సాంప్రదాయాలకు ప్రతీకలు మన దేవాలయాలు. అందుకే దేవాలయ వ్యవస్థకు ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. మన రాష్టంలో దాదాపు తెక్క685 దేవాలయాలు ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. అలాగే భారత దేశంలో సుమారు 80లక్షలకు పైగా దేవాలయాలు ఉన్నాయి. దేవాలయాలు దైవభక్తిని, మానసిక ఉ ల్లాసాన్ని ప్రశాంతతను, జ్ఞానోదయాన్ని కలిగించి తద్వారా ముక్తికి మార్గం చూపుతాయి. పామరులకు దైవభక్తిని అలవాటు చేసేందుకు మొదట విగ్రహారాధనను పరిచయం చేస్తి అటు పిమ్మట క్రమక్రమంగా వారిని ఉన్నతస్థితికి తీసుకువెళ్లడం సరియైన పద్ధతిగా మహర్షులు భావించారు. అందుకుగాను విగ్రహాలకు ప్రాణప్రతిష్ట చేసి వాటిని ఆలయాల్లో ప్రతిష్టించి వాటికి దైవత్వాన్ని ఆపాదించారు. మొదట రాయిగా ఉండి, శిల్పంగా మలచబడి, తర్వాత ఆ శిల్పం దేవుడిగా ప్రతిష్టింపబడి అభిషేకం, అర్భన, పూజలు అందుకుంటుంది. అప్పుడు మన మనస్సుల్లో అది రాయిగా కాకుండా దివ్యశక్తిని, పవిత్రతను కలిగినటువంటిదయి దైవానికి మారుగా ఆ విగ్రహాన్ని పూజిస్తాం. అందుకే మనం దేవాలయాలకు వెళ్లినపుడు ఆ దేవుడి దివ్యసుందర మంగళ రూపాన్ని దర్శించి ఆత్మానందాన్ని పొందుతాము. దేవుడుంటే కనబడదేంటి అన్నపుడు మరి గాలి కనబడుతుందా, కరెంటు కనబడుతుందా అని అడిగేవారున్నారు. పగటిపూట మనకు నక్షత్రాలు కనబడవు, అలాగని నక్షత్రాలు లేవని అనలేము కదా. ఇంతగొప్ప విశ్వసృష్టి చేసిన ఆ భగవంతుడు తప్పక ఉ ంటాడు. ఉండి తీరాలి, లేకుంటే ఈ సృష్టికి అర్థంలేదు. దేవాలయాలను దర్శించడంలో, దైవాన్ని ఆరాధించడంలో మనకు తెలియని ఎన్నెన్నో నిగూఢ రహస్యాలు అంతర్గతంగా ఇమిడి ఉన్నాయి. మనం దేవాలయాల్లో పూజా సమయంలో గంటలు వాయిస్తాం. అలా చేయడం వలన ఆలయ ప్రాంతంలో దుష్టశక్తులు ఆ దివ్య ధ్వనికి పారిపోతాయి. గుడిలో చేసే భజనలు, ప్రార్ధనలు, భక్తిగీతాలు, ధ్యానం, పూజలు ఇవన్నీకూడా చుట్టుపక్కల పవిత్రమైన వాతావరణాన్ని

కలిగిస్తాయి. అంతేగాకుండా దుష్టశబ్ధాలు మన చెవినపడకుందా చేస్తాయి. మనం ఇంట్లో చేసే పూజలు మన క్షేమం కొరకు చేస్తే దేవాలయాల్లో జరిపే పూజలు సర్వజనులకొరకు చేయబడతాయి. జాతరల్లో, ఉత్సవాలలో పురవీధులగుండా దేవుళ్లను ఊరేగించడంలో మర్మం దాగిఉంది. ఎలాగంటే పురవీధుల్లో దేవుళ్లను ఊరేగించినపుడు అందరికీ దర్శనం కలగడమే కాకుండా ముఖ్యంగా అనారోగ్యులకు, అంగవైకల్యం కలవారికి, వృద్ధులకు మొదలగువారికి దైవదర్శనం వారికి వారి ఇంటి వద్దే పురవీధుల్లో లభిస్తుంది. వారంతా దైవం చెంత ఉన్న అనుభూతిని, ఆనందాన్ని పొందుతారు. ఆ దైవం మనకు శుభం కలిగిస్తూ కష్టాలను తొలగించి, దుష్టశక్తుల బారినుంచి రక్షిస్తుందని నమ్ముతారు.

బియ్యంలో ప్రాణశక్తి ఉంది. సర్వజీవుల ఉత్పత్తికి బియ్యం కారణం. అందుకే బియ్యాన్ని గుడిలో పూజారి అక్షింతలుగ్గా, పెళ్లిళ్లల్లో, శుభ కార్యాలలో బియ్యానికి పసుపు కలిపి అక్షింతలుగా ఉపయోగిస్తారు. అక్షింతలు అంటే క్షితం కానివి, విరిగిపోనటువంటివి. దైవ నన్నిధిలోని జ్యోతులు నిశ్చలంగా, నిర్మలంగా కాంతిపుంజములతో వెలుగుతుంటే అవి మన హృదయంలోని స్వసరూపమైన ఆత్మకు (ప్రతీకగా కనిపిస్తాయి. భగవంతుడు మానవులకు అపారమైన సంపదలను, అనందాలను, ఆధ్యాత్మికతను, కష్టసుఖాలను ప్రసాదించాడు. అందుకు కృతజ్ఞతగా మనము నైవేద్యం సమర్పిస్తాము. పూజలు చేస్తాము. మహాసృృష్టిని చేసిన దేవుడుకూడా మనిషిలాగే ఉంటాడని ఊహించిన మనిషి దేవుని మానవాకృతిలో మలిచి. దేవాలయంలో ప్రతిష్టించాడు.

దేవాలయాలు మనకు భక్తిని, ప్రశాంతతను, ముక్తిని, జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే వవి(త నృలాలు. ఇచట ఆరాధనలు, భజనలు, కీర్తనలు మొదలైనవి ఉంటాయి. దేవుడికి ఆవుపాలు, పెరుగు, నెయ్యి, చక్కెర, తేనె వీటిని పంచామృతాలు అంటారు. వీటితోపాటు టెంకాయ, అరటిపండుని కూడా నివేదిస్తారు. ఇని దేవుడికి సమర్పించెడివే కాకుండా తింటే పుష్టిని, ఆరోగ్యాన్ని ఇస్తాయి. టెంకాయ నీటిలో పొటాషియం లవణముండుటచేత ఆరోగ్యానికి ఎంతో మంచిది. ఆవునెయ్యి ధారణ శక్తిని పెంచుతుంది. మంచి కండపుప్టినిస్తుంది. ఆవునెయ్యిని దహనం చేస్తే ఆక్సిజను లభిస్తుంది. తీర్ధం నీటిలో వేసే తులసీదళం ఆరోగ్యరీత్యా మంచిది. ఇది రోగాలను నిరోధిస్తుంది. అందుకే తులసిని తీర్ధంతో వాడతారు. తేనె పుష్టికరమైనది, కాంతినిస్తుంది. తీర్ధాన్ని శంఖంద్వారా తీసుకుంటే ఆరోగ్యానికి మంచిది. ఎందుకంటే శంఖంలో కాల్షియం ఉంటుంది. అది తీర్థం ద్వారా శరీరంలోకి చేరుకుంటుంది.

629

పూలతో పూజ, వాటి సుగంధం వలన శ్వాసకోశానికి ఉత్తేజం కలుగుతున్నది. అగరుబత్తీ సువాసనలను వెదజల్లుతుంది. గుగ్గిలంతో పాగ వేస్తే వాతావరణం శు మై, దోమలు, క్రిములు నశిస్తాయి. ఆవునెయ్యి, లేదా నువ్వుల నూనెతో దీపం పెడితే దీనిపాగ వాతావరణ కాలుష్యాన్ని తొలగిస్తాయి. కర్పూర హారతిని అంటించి దేవుడికి హారతిని ఇచ్చాక కళ్లకు అద్దుకుని మొక్కుతాము. దీనిలోని పరమార్ధం ఏమిటంటే కర్పూరం నేత్రరోగాలకు మంచిది. పైగా ముఖ కాంతిని పెంచుతుంది. మనసును నియంత్రించేది మంత్రం. ఇవి భీజాక్షరాలు. సంస్కృతంలో ఉంటాయి. ఇవి లయబద్ధంగా ఉండి వీటిని ఉ చ్చరించడంవల్ల భక్తితోపాటు వినూత్న శక్తి లభిస్తుంది. సాష్టాంగ నమస్కారం వల్ల అహం నశించి ఆసనాల ఫలితం కూడా కలుగుతుంది. భక్తికి, ముక్తికి, శక్తికి, (ప్రశాంతతకు ఆలయాలు నిలయం. అందుకే దేవాలయాలను దర్థ్ధించడంవల్ల ఇలా అనేకానేక ప్రయోజనాలు ఉన్నాయి.

& జంటనగరాలలోని ప్రముఖ ఆలయాల చరిత్ర :-

(వజల రక్షణకొరకు, శ్యతువులు, అవరిచితులు నగరంలోకి 'ప్రవేశించవీలులేకుండా నాటి రాజులు పటిష్టమైన రక్షణ వలయాన్ని ఏర్పరచారు. నిజాం రాజుల కాలంలో పురానాపూల్‌ నుంచి చంపా దర్వాజ వరకు మొత్తం 18 దర్వాజాలు, 18 కిటికీలు నిర్మించడం జరిగింది. ఆయా దర్వాజాలు, కిటికీల కోటగోడలలో ప్రజలు గ్రామ దేవతలను ప్రతిష్టించారు. అలా దర్వాజాల వద్ద, బస్తిలలో నిలిపిన దేవతలను నిత్యం వారికి మంచిని చేయమని, సర్వదా కాపాడమని పూజించేవారు. నగరంలోని గ్రామదేవతల అభివృద్ధికి, వికాసానికి, ఆచార సంప్రదాయ సంస్కృతుల పరిరక్షనకు ఈ దర్వాజాలు (ద్వారాలు), కిటికీలు ఎంతగానో తోడ్చడ్డాయంటే అతిశయోక్తి ఏమాత్రం లేదు.

ఇలా ద్వారాలు, కిటికీలు, కోట గోడలలో వెలసిన గ్రామదేవతలే కాకుండా నగరంలోని అనేక ప్రాంతాలలో, బస్తీలలో ఎందరో (గ్రామదేవతలు వెలిశారు. ఆనాడు నగర కోట రక్షణకు ఏర్పరచిన ప్రధాన ద్వారాలు, కిటికీలు :

1. పురానాపూల్‌ దర్వాజ

2. దూద్‌బౌలి దర్వాజ

3. ఫతే దర్వాజ

4. అలియాబాద్‌ దర్వాజ

5. లాల్‌ దర్వాజ

6. గౌలిపురా దర్వాజ

7. మీర్‌జుమ్లా దర్వాజ

8. యాకుత్‌పురా దర్వాజ

9. డబీర్‌పురా దర్వాజ

10. చాదర్‌ఘాట్‌ దర్వాజ 11 ఢిల్లీ దర్వాజ (నయాపూల్‌ వద్దు

11. అప్టల్‌ దర్వాజ

12. చంపా దర్వాజ ఇక కిటికీలు :

13. బోరా కిడికి

14. మీర్‌ జుమ్లా కిడికి

15. మాతాకా కిడికి

16. రంగేలి కిడికి

17. బదలా కిడికి

18. దారుల్‌షిఫా కిడికి

19. కలక్‌ కిడికి

20. దోని కిడికి

21. హసన్‌ అలీ కిడికి

22. చంపా దర్వాజ కిడికి

23. చార్‌మహల్‌ కిడికి

24. దూద్‌బౌలి కిడికి

25. కహర్‌ కిడికి ఇలా నగర దర్వాజలు, కిడికీలు గ్రామ దేవతల అభివృద్ధికి, ఆవిర్భావానికి ఎంతగానో తోద్బడ్డాయి. ఇక చారిత్రాత్మకమైన జంటనగరాలలోని ప్రసిద్ధ ఆలయాల గురించి తెలుసుకుందాం. మూ

41 గోల్కొండ జగదాంబికా ఆలయం పూర్వం గోల్కొండ గుట్టల్లో గొర్రెలను మేపుకునే యాదవులు గోల్కొండ కోటలోని కొంత భాగాన్ని నిర్మించారని ప్రసిద్ధి. వారిపేరు మీదుగానే ఆ కొండను గొల్లకొందగా పిలిచేవారు. కాలక్రమేణా గొల్లకొండ గోల్‌కొండగా రూపుదిద్దుకుంది. గోల్కొండ కోటలో వెలసిన ఎల్లమ్మ దేవతనే జగదాంబికా అనే పేరుతో కూడా పిలుస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం వైభవంగా జరిగే బోనాల ఉత్సవాలు గోలకొండ జగదాంబికా అమ్మవారి ఆలయంనుంచి ప్రారంభించబడి చివరకు ముగింపు ఉత్సవాలు కూడా ఇక్కడే జరగడం ఎంతో కాలంగా వస్తున్న ఆచారం. ఈ బోనాల జాతర దేవాదాయ శాఖ మరియు ఆలయ ట్రస్టువారి ఆధ్వర్యంలో నిర్వహించబడతాయి. దేవాలయ చరిత్ర : నాటి గొల్లకొండ ప్రాంతంలో నివసించిన గొల్లలే ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు చరిత్ర చెపుతోంది. ఈ కోటపై నిలిచిన జగదాంబికా (ఎల్లమ్మ) గుడికి విళిష్ట చరిత్ర ఉందని తెలుస్తోంది. బహమనీ రాజులు ఈ కోటపై దాడిచేని స్వాధీనపరుచుకున్నారు. అనంతరం ఈ కోట కాకతీయుల వశమైంది. కాకతీయుల కాలంలోనే తెలంగాణా ప్రాంతంలో గ్రామదేవతలకు ఆదరణ పెరిగింది. అనేక గ్రామాలలో గ్రామదేవతలకు కాకతీయులు ఆలయాలను కట్టించి ప్రజాభిమానాన్ని చూరగొన్నారు. అలాగే గోల్కొండ అమ్మవారి ఆలయాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. 1518సంవత్సరంలో కులీకుతుబ్‌ షాహీ నవాబు ఈ కోటపై దండయాత్రచేసి ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసేందుకు ప్రయత్నించి ఆమె మహిమలకు భయపడి అమ్మవారి భక్తులుగా మారారు. ఆ తర్వాత ఈ రాజులు ఏ శుభకార్యాలయినా అమ్మవారిని ాజించి తమ కార్యక్రమాలు చేపట్టేవారు. మతసామరస్యాన్ని ఎంతగానో పెంచారు. అక్కన్న మాదన్నల కాలంనుంచి ఆషాఢమాసం తొలి బోనాలను అమ్మవారికి సమర్చించడం ఇక్కడ ఆచారంగా వస్తుంది. అక్కన్న మాదన్నలు ఈ ఆలయాన్ని ఎంతగానో అభివృద్ధి చేశారు. జగదాంబిక అమ్మవారిని దర్శించినచో ఆపదలు, కష్టాలు తొలగిపోతాయని జనం నమ్మడంతో ఈమెకు ఎంతో (ప్రాచుర్యం లభించింది. అందుకే అశేష జనసందోహం దర్శించుకునేవారు. కుతుబ్‌షాహీ రాజులలో చివరివాడయిన తానీషా అమ్మవారి ఆలయంలో ప్రతిరోజు (ప్రత్యేక పూజలు జరిపించేవాడంటే ఒక ముస్లిం రాజుగా అతనికి ఆ దేవతపై ఎంత భక్తి, నమ్మకముండేదో తెలుస్తుంది. అతడే స్వయంగా కోట వెనక నల్లపోచమ్మ గుడిని, జామాలి దర్వాజ ప్రాంతంలో ముత్యాలమ్మ

దేవాలయం, ఫతే దర్వాజాలో ధనలక్ష్మి ఆలయం, బంజారా, మోతి దర్వాజాలలో మైసమ్మ ఆలయాలను నిర్మించి తన అపారమైన భక్తిని చాటుకుని హిందువులకే ఆదర్భంగా నిలిచాడు.

42. శ్రీ ఉజ్జయిని మహంకాళి అలయం (సికింద్రాబాద్‌)

సికింద్రాబాద్‌లో వెలసిన శ్రీ ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయానికి సుమారు 150సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర ఉంది. ఆ కాలంలో ఈ ప్రదేశమంతా అరణ్యంలా ఉండేది. అచట బోయలు ఎక్కువగా ఉండడంతో ఆ ప్రాంతాన్ని బోయిగూడ అని పిలిచేవారు. ఆ బోయిగూడ సమీపంలోనే ఆనాడు సైనిక నివాసముండేది. అందుకే దీనికి లష్కర్‌ అని పేరువచ్చింది. లష్కర్‌ అంటే ఉర్దూలో సైనికులు నివాసం ఉండే (ప్రాంతం అని అర్ధం. అప్పుడు సురటి అప్పయ్య అనే వ్యక్తి సైన్యంలో డోలిబేరరుగా ఉద్యోగం చేయుచుండేవాడు. అతడు కీ.శ 1815లో ఉద్యోగరీత్యా మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉజ్జయినికి బదిలీ అయ్యారు. ఆ సమయంలో అక్కడ కలరా వ్యాధి వ్యాపించి ఎందరో మరణించారు. సురటి అప్పయ్యగారు నిత్యం అమ్మవారిని భక్తిశ్రద్ధలతో పూజించడంవల్ల కలరా సోకకుండా అమ్మవారి దయవల్ల తప్పించుకున్నానని నమ్మాడు. ఆ తర్వాత అతను ఆమె అనుగ్రహం వల్ల మళ్లీ సికింద్రాబాదుకు బదిలీ అవడం జరిగింది. రాగానే కర్రతో మహంకాళి విగ్రహాన్ని తయారు చేయించి తానున్నచోట వి(గవోన్ని (వ్రతిష్టించి ఉజ్జయినీ మహంకాళి శీరుమీద ఆరాధించసాగాడు. క్రమక్రమంగా అమ్మవారికి ప్రాచుర్యం లభించింది. (ప్రజలను ఆకర్షించడంతో భక్తజనం పెరిగిపోసాగారు. భక్తుల కోసం అచటగల బావిని బాగు చేయిస్తుండగా బావిలో మాణిక్యాలమ్మ విగ్రహం దొరికింది. ఈ అమ్మవారిని దక్షిణ దిశలో ప్రతిష్టించారు. ఆతర్వాత ఆ ఇద్దరు అమ్మలు భక్తుల చేత విశేషంగా అకర్షించబడి అమ్మవారి కీర్తి నలుదిశలకు వ్యాపించింది. రోజురోజుకు జనం విపరీతంగా పెరిగిపోవడంతో అందరి సహాయ సహకారాలతో ఆలయాన్ని కట్టించారు. అందులో విగ్రహాలను శాస్త సమ్మతంగా ప్రతిష్టించారు. అప్పటినుంచి ఈ ఆలయం విశేష ఆదరణను పొందసాగింది. ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉండి, మధ్యభాగాన ఉజ్జయినీ మహంకాళి అమ్మవారు కుడి ప్రక్క మాణిక్యాలమ్మ దేవి, ఎడమవైపు చండి, బాలామూర్తులను, ఎదురుగా మాతాంగేశ్వరి దేవియు విరాజిల్లుతూ అత్యంత మహిమాన్వితంగా భక్తులచే ఆరాధించబడుతున్నారు. 1953 సంవత్సరంలో ఈ ఆలయాన్ని దేవాదాయ శాఖవారు తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని అభివృద్ధి చేయుచున్నారు.

1980సంవత్సరంలో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి మర్రి చెన్నారెడ్డి కుంభాభిషేకం జరిపించి, శాష్రోక్ర పూజలు జరిపించి ఈ దేవాలయాన్ని ప్రజలకు అందించారు. అమ్మవారికి నిత్యపూజలు జరుగుతాయి. ప్రతి సంవత్సరం ఆషాధమాసంతో ఇచట అత్యంత వైభవోపేతంగా జరిగే మహంకాళి జాతర తెలంగాణాలోనేగాక రాష్ట్రంలోనే అత్యంత పెద్ద జాతరగా గుర్తించబడింది. మొదట గ్రామదేవతగా వెలసిన అమ్మవారు నేడు నిత్య పూజలందుకుంటూ శిష్ట దేవతలకు సమానంగా ఎంతో పేరు ప్రఖ్యాతులు పొందింది. ఇక్కడ జరిగే బోనాలనే లష్కర్‌ బోనాలని, సికింద్రాబాదు జాతరని, బోనాల జాతరని, మహంకాళి జాతరని ఆషాఢ బోనాలని పిలుస్తారు. 3 లాల్‌ దర్వాజ సింహవాహిని మాతా మహంకాళి ఆలయం చారిత్రకమైన ఆలయంగా పేరుపొందిన లాల్‌దర్వాజ సింహవాహిని మాత మహంకాళి ఆలయం ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ ఆలయాన్ని 100సంవత్సరాల క్రితం పునరుద్ధరించారు. ఇది చాలా పురాతనమైన ఆలయం. 1968 సంవత్సరంలో కంచి కామకోటి పీఠాధిపతి అమ్మవారి విగ్రహాన్ని పున: ప్రతిష్టించారు. దీంతో ఈ ఆలయానికి బాగా పేరు ప్రఖ్యాతులు వచ్చాయి. ఈ దేవికి నిత్య పూజలు జరుగుతాయి. గతంలో జగద్గురువు జయేంద్ర సరస్వతి, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌, ఇందిరాగాంధీ, రాజీవ్‌గాంధీ, కాసు బ్రహ్మానందరెడ్డి, నందమూరి తారకరామారావు, ఎందరో ముఖ్యమంత్రులు, గవర్నరులు, ప్రముఖులు దర్శించడంతో ఈ ఆలయానికి ఎంతో పేరు ప్రత్తిష్టలు కలిగాయి. హిందువులే కాకుండా ముస్లింలు కూడా ఈ ఆలయాన్ని దర్శించడం మత సామరస్యానికి నిదర్శనంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఇక్కడ ఎంతో ఘనంగా జరిగే బోనాల ఉత్సవాలలో నగరం నుంచే కాకుండా వివిధ జిల్లాలనుంచి, రాష్ట్రాలనుంచి లక్షలాది జనం రావడం విశేషం. అప్పట్లో ఈ ఆలయాన్ని 1907లో మొదట నిర్మించారు. అప్పటినుంచి క్రమం తప్పకుండా బోనాలు జరుగుతున్నాయి. నిజాం ప్రభుత్వంలో ప్రధానమంత్రిగా ఉన్న కిషన్‌ (ప్రసాద్‌గారు బోనాల ఉత్సవాలలో పాల్గొనేవారట. అంతేకాదు ఇంకా విశేషమేమిటంటే హైదరాబాదు నిజాంగారు మీర్‌ మహబూబ్‌ అలీఖాన్‌ ఈ ఆలయాన్ని దర్శించేవారట, హరిబౌలి అక్కన్న మాదన్న మహంకాళి దేవాలయం హరిబౌలి లోని అక్కన్న మాదన్న మహంకాళి దేవాలయానికి ఎంతో ఘన చరిత్ర ఉంది. ఈ ఆలయానికి 17వ శతాబ్ధిలో అంకురార్పణ చేశారు. గోల్కొండ నవాబు తానీషా కొలువులో మంత్రులుగా పనిచేసిన అక్కన్న మాదన్నలు ఇక్కడ

మహంకాళి మాతను ప్రతిష్టించినట్లు చరిత్ర చెబుతుంది. అక్కన్న మాదన్నలు ప్రతిరోజు అమ్మవారిని పూజించిన తర్వాతనే ఉద్యోగానికి బయలుదేరేవారని ప్రతీతి. అక్కన్న మాదన్నల మరణానంతరం ఈ ప్రదేశంలో నవాబు దేవిడీ వెలిసింది. దీంతో ఆలయం కనుమరుగయ్యింది. అప్పుడు దేవిడీ యజమాని అయిన అన్వర్‌ అలీ (ఖాజీబల్టా) ఉదార బుద్ధితో ఈ ప్రాంతంలో దేవాలయ నిర్మాణానికి సహకరించాడు. ఇది మత సహనానికి నిదర్శనంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఈ దేవాలయం హిందూ ముస్లింల ఐక్యతకు చిహ్నంగా నిలిచింది. దేవాలయం ఎదురుగానే ముస్లిం దర్గా కూడా ఉంది. అందరిచే ఆదరించబడుతుంది. ఇచట బోనాలు వైభవోపేతంగా, చాలా గొప్పగా జరుగుతాయి. ఇది జంటనగరాల్లో అత్యంత (ప్రసిద్ధి చెందిన దేవాలయాల్లో ఒకటి. బోనాల ఉత్సవాలకు సంబంధించి ప్రతి ఏడాది ఇచట బోనాల ఫోటో ఎగ్జిబిషన్‌ ఏర్పాటు చేస్తారు.

శ్‌ దర్బార్‌ మైసమ్మ (కార్వాన్‌ మైసమ్మ)

కార్వాన్‌ మైసమ్మ ఆలయమే దర్భార్‌ మైసమ్మ ఆలయంగాప్రఖ్యాతి చెందింది. ఈ ఆలయం 400 సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిఉంది. కానీ అభివృద్ధిలోకి వచ్చింది మాత్రం అక్కన్న మాదన్నల కాలంలోనే. అలనాటి నిజాం ప్రభువు కులీకుతుబ్‌షా గోల్కొండ కోటకు వెళ్లేదారిలోని కార్వాను చౌరస్తాను దర్భార్‌ (సమావేశ స్థలం)గా ఉపయోగించుకునేవాడు. తన హయాంలోని ప్రజల కష్టసుఖాలు తెలుసుకునేందుకు ఇక్కడి ప్రాంతంలో ఒక దర్భారును నెలకొల్పి తాను ప్రయాణించే ప్రతిసారి ఇక్కడ కొంత సమయం గడిపేవారు. ఇక్కడే మైసమ్మ ఆలయం ఉండడంతో నిజాం ప్రభువు అమ్మవారిని దర్శించి తన ప్రజలను సుఖశాంతులతో ఉందేలా చూడమని అమ్మను ప్రార్ధించేవాడని ఇక్కడి స్థానికులు చెబుతారు. అంతేకాకుండా అక్కన్నమాదన్నలు గోల్కొండ కోటకు వెళ్లే దారిలో ఈ దేవాలయం ఉండడంతో అక్కడ అన్మ సన్నిధిలో కొంతసేపు గడిపేవారట. కానీ కుతుబ్‌షాహీలు, అసఫ్‌జాహీల కంటే ముందే హిందూరాజుల కాలంలో ఇక్కడ దర్భార్‌ మైసమ్మ (మాతేశ్వరి) వెలసినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది. భద్రాద్రి రామదాసు, ఛత్రపతి శివాజీ మహరాజు వంటి ప్రముఖులు ఈ అమ్మవారిని దర్శించి ఆశీస్సులు పొందిన వారిలో చెప్పుకోదగ్గవారు.

అక్కన్న మాదన్నలు ఇక్కడికి వచ్చే రత్నాలు, వైఢూర్యాలు అమ్మే వ్యాపారులతో కలిసి కుశల ్రశ్నలు వేసేవారని తెలుస్తుంది. అలా ప్రభువులు, మంత్రులు, ప్రముఖులు అక్కడ సమావేశమయ్యేవారు. గనక అమ్మవారి ఆలయానికి దర్భారు

నూ),

మైసమ్మగా పేరు వచ్చింది. ప్రతి సంవత్సరం ఇక్కడ ఘనంగా బోనాల ఉత్సవాలను నిర్వహిస్తారు. ఇక్కడ జరిగే బోనాల జాతరలో తెలంగాణలోనే అతిపెద్ద తొట్టెలను సుమారు 37అడుగుల ఎత్తయినది అమ్మవారికి సమర్పించడం అనాదిగా వస్తున్న ఆచారం. నగరంలో ఇది ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందిన ఆలయం. అమ్మవారి రత్న కిరీటం దక్షిణాది రాష్ట్రాల్లోని అమ్మవారి క్షేత్రాల సరసన మాతేశ్వరి దేవాలయం చేరుతుంది. అమ్మవారికిగాను రత్నాలతో పొదిగిన సువర్ణ కిరీటాన్ని ప్రత్యేకంగా తయారు చేయించారు 50తులాల బంగారంతో తయారు చేసిన ఈ కిరీటంలో అతి విలువైన రత్నాలు పొదిగిఉన్నాయి. కిరీటాల తయారీలో నిపుణులైన మాధవాచార్యులుగారు దీన్ని తయారు చేశారు. ఓంకార స్వరూపిణి అయిన ఇచటి మాతేశ్వరి అమ్మవారు భక్తులను కాపాడేందుకు కార్వాన్‌ దర్భార్‌ మైసమ్మగొ వెలిసిందని ప్రజలు నమ్ముతారు. 46 బల్కంపేట ఎల్లమ్మ దేవాలయం తెలంగాణాలో ప్రసిద్ధి చెందిన దేవాలయాల్లో బల్కంపేట ఎల్లమ్మ దేవాలయం ఒకటిగా పేరుపొందింది. హైదరాబాదులోని బల్మంపేటలో వెలసిన రేణుకా ఎల్లమ్మ ఆలయాన్ని శక్తిపీఠాల్లో ఒకటిగా చెబుతారు. అమ్మవారి గర్భ గృవానికి ప్రెభాగంలో భూమికి సమాంతరంగా ఆగమశాస్త్రరీత్యా గర్భగుడిని కట్టి అందులో అఖందజ్యోతిని థ్రీ హంపి విరూపాక్షస్వాముల వారిచే 'ప్రతిష్టింపజేశారు. నగరంలో నడిబొడ్డున శిష్ట దేవతలకు సమానంగా ఘనంగా అమ్మవారు నిత్యపూజలను అందుకుంటుంది. ఎల్లరి కోరికలను తీర్చే తల్లిగా పేరుపొందింది. ఈ ఎల్లమ్మనే బాల శ్రిపురాసుందరిదేవి, బాలా, బాలకాంబ అని పిలుస్తారు. ఈ బాలకాంబే క్రమంగా బాలకమ్మగా, తదుపరి బల్కమ్మగా పేరుపొందింది. అందుకే ఈ ప్రాంతం ఆమె పేరిట బల్మ్కంపేటగా ప్రసిద్ధి పొందింది. బల్మంపేట ఎల్లమ్మను జలదుర్దగా కూడా భక్తులు పూజిస్తారు. ఈ దేవాలయంలోని జలంతో స్నానం చేస్తే లేదా పైపూతగా వాడితే చర్మరోగాలు పోతాయని భక్తుల నమ్మకం. దాదాపు 500సంవత్సరాల క్రితం వెలసిన ఎల్లమ్మ నాటినుంచి భక్తుల పూజలందుకుంటోంది. ఇక్కడ ఆషాఢమాస బోనాలను చాలా పెద్ద ఎత్తున ఎంతో వైభవంగా జరుపుతారు. ఈ బోనాల ఉత్సవానికి అసంఖ్యాకంగా జనం వచ్చి అమ్మవారిని దర్శించుకుంటారు. ఇవే కాకుండా జాతరలు, ప్రతి ఏడు కళ్యాణోత్సవాలు, రథోత్సవాలు, నవరాత్రి ఉత్సవాలు కూడా జరుగుతాయి. ఈ ఆలయంలో ఎల్లమ్మ విగ్రహం భూమి ఉపరితలంకు నరా

దాదాపు 10అడుగుల క్రింద శయనరూపంలో స్వయంభూమూర్తిగా వెలసింది. దేవాలయ గర్భగుడిలో నీరు నిరంతరం ఊటగా వస్తుంది. 1979సంవత్సరంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఈ దేవాలయాన్ని దేవాదాయశాఖ ఆధీనంలోకి తీసుకుంది.

రేణుకా ఎల్లమ్మ దేవాలయం ్రక్మనే పోచమ్మ, మహంకాళి, నాగేంద్ర ఆలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. అభివృద్ధిచెందినటువంటి ప్రసిద్ధ దేవాలయాలలో బల్కంపేట ఎల్లమ్మ ఒకటిగా దేవాదాయశాఖ వారు గుర్తించారు.

శ పెద్దమ్మ దేవాలయం :

పెద్దమ్మ దేవాలయం జుబ్లీహిల్స్‌ ప్రాంతంలో కలదు. ఒకప్పుడు గ్రామదేవతగా వెలసినఅమ్మవారు ఆ సమీప ప్రజలచే పూజింపబడుతుండేది. చాలాకాలం (గ్రామదేవత ఆరాధన పద్ధతులు కొనసాగినా తర్వాత ఇప్పుడు అత్యంత ధనికులు, నాగరికులు నివసించే ప్రాంతంగా జున్లీహిల్స్‌ ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందింది. దాంతో ఆనాటి ప్రజలు, పల్లెలు అదృశ్యమై ప్రముఖుల సహాయంతో అతి సుందరమైన, వైభవోపేతమైన ఆలయంగా అభివృద్ధి చేయబడింది. నూతనంగా నిర్మించిన ఈ ఆలయంలో ప్రాచీన విగ్రహాలను తొలగించి, నూతన శిలా విగ్రహాలను శుద్ధిచేసి హింపి శంకరాచార్యులవారిచే ప్రతిష్టింపజేశారు. 1994సంవత్సరంలో అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కోట్ల విజయభాన్మర్‌రెడ్డి చే (ప్రారంభించబడి వజలకు అప్పగించడమైంది.

ఈ విధంగా ఒకప్పటి గ్రామదేవత నేడు నిత్య పూజలతో అత్యంత వైభవంగా శిష్ట దేవతల్లా పూజలు అందుకుంటుంది. ప్రతి ఆది, మంగళవారాల్లో బోనాలు, ప్రతి శుక్రవారం అభిషేకాలు, నిత్య అర్బనలు, ప్రతి సంవత్సరం బోనాల ఉత్సవం, దసరా ఉత్సవవాలు జరుపబడతాయి.

48 కట్టమైసమ్మ దేవాలయం

లోయర్‌ ట్యాంక్‌బండ్‌ వద్దగల కట్టమైసమ్మ దేవతనే శ్రీ కనకాల కట్టమైసమ్మగా విలుస్తారు. నగరంలో నువ్రనిద్ధమైన దేవాలయంగా విరాజిల్లుతుంది. చారిత్రాత్మకమైన ఈ దేవాలయానికి జనం అధిక సంఖ్యలో వస్తారు. ముఖ్యంగా ఆది, మంగళవారాలలో భక్తులు ఎక్కువగా వస్తారు. ఈ ఆలయం 1996సంవత్సరంలో దేవాదాయ శాఖవారి ఆధీనంలోకి వెళ్లింది. నిజాంకాలంలో 1935-1940లో ఈ ఆలయం వెలనినట్లు తెలుస్తోంది. తెలంగాణ 'ప్రాంతంలోనేగాక సాధారణంగా పొలాలు, సరస్సులు ఉండేచోట గ్రామదేవతల

మూ),

ఆలయాలు ఉంటాయి. కట్టమైసమ్మ ఆలయాన్ని గోల్కొండ సాయన్న పటేల్‌ కట్టించారని ఆలయ నిర్వాహకులు చెప్పడం జరిగింది. 1907వ సంవత్సరంలో నగరంలో వరదలు వచ్చినపుడు వాటిని ఆపడానికి కట్టమైసమ్మకు గంగపూజ చేశారని 'ప్రతీతి, దాంతో వరదలు ఆగిపోయాయని, అంతా అమ్మవారి మహిమేనని భక్తుల నమ్మకం. ప్రస్తుతం ఈ గంగ (తెప్ప) పూజ నగరంలోని కట్టమైసమ్మ ఆలయం, గండిపేట వద్దనున్న గండిపేట మైసమ్మ ఆలయాలలో మాత్రం జరుపుతారు.

ఈ పురాతన ఆలయాన్ని 1994సంవత్సరంలో పునర్నిర్మించారు. చిన్నగుడిని పెద్ద ఆలయంగా మార్చారు. అందంగా తీర్చిదిద్దారు. 450సంవత్సరాల పూర్వనుంచి ఉన్న ఈ కట్టమైసమ్మ విగ్రహం స్థానంలో కొత్త విగ్రహ ప్రతిష్టాపన జరిగింది. పురాతన విగ్రహాన్ని కిందికి దించి పైన వెండి కవచం తొడిగిన పెద్ద విగ్రహాన్ని అమర్చారు. శంకరాచార్య నృసింహభారతి స్వామిచే విగ్రహ ప్రతిష్టాపన జరిగింది. శ్రీ కనకాల కట్టమైసమ్మ ఆలయంలో బోనాల ఉత్పవాలు చాలా గొప్పగా నిర్వహించడం జరుగుతుంది. బోనాల సమర్బన, తొట్టెల ఊరేగింపు, గంగకెప్పు, గావుపట్టడం, రంగం, పోతరాజుల నృత్యాలు, బలిగంప తదితర కార్యక్రమాలు బోనాల సందర్భంగా నిర్వహిస్తారు.

ఇందులో గంగతెప్ప ఉత్సవం ప్రత్యేకమైంది. దీన్ని హుసేనుసాగర్‌ చెరువువద్ద జరుపుతారు. లిబర్టీ నుంచి ఊరేగింపుగా హుసేనుసాగర్‌కు వెళ్లి అక్కడ గంగకి పూజలు జరిపి భాజాభజంత్రీలతో తిరిగి ఆలయానికి వస్తారు. ఈ గంగపూజ గండిపేట ఆలయంలోను జరుగుతుంది. బోనాల సందర్భంలోనేగాక మామూలుగా ప్రతి ఆదివారాల్లో జనం అమ్మవారిని దర్శించుకుని బోనాలు సమర్పించి అక్కడే వంటలు చేసుకుని భోజనాలుచేసి సాయంత్రం వెళ్లిపోతారు. ఈ ఆలయం ఎప్పుడూ భక్తులతో రద్దీగా ఉంటుంది. న్డ్‌

&9 చార్మినార్‌ మైసమ్మ ఆలయం

చార్మినార్‌ మైనమ్మ దేవాలయాన్ని 1592సంవత్సరంలో నిర్మించారు. చార్మినార్‌కు ఈశాన్యంవపైపు సింహద్వారం ఉందే విధంగా నిర్మించిన ఈ ఆలయం అతిపురాతనమైంది. 1908సంవత్సరంలో హైదరాబాద్‌ నగరంలో మూసీనది ఉ ప్పాంగి వరదలు వచ్చాయి. ఎందరో ప్రజలు చనిపోయారు. ఆ సమయంలో అప్పటి నిజాం (ప్రభువుకు చార్మినార్‌ మైసమ్మ కలలో కనిపించి తనకు శాంతి చేయాలని చెప్పడంతో రాజు అలాగే బంగారు చాటలో డేవి విగ్రహానికి బంగారు నగలను

సమర్పించినట్లు చెబుతారు.

10 నల్లపోచమ్మ ఆలయం

పాతబస్తీలోని మేకల మండిలో ఉన్న నల్లపోచమ్మ ఆలయాన్ని నాలుగు శతాబ్దాల (క్రితం నగరాన్ని ఏలిన యాదవరాజులు నిర్మించినట్లు ప్రతీతి.

11 మీర్‌ ఆలం మండి మహంకాళి ఆలయం

మీర్‌ ఆలంమండి మహంకాళి ఆలయాన్నే మాతేశ్వరి ఆలయం అని అంటారు. ఇది నిజాం ప్రభువుల కాలంలో నిర్మించబడిందని స్థానికుల కథనం. ఇక్కడ బోనాలు ఘనంగా జరుపుకుంటారు.

12 బేల ముత్యాలమ్మ దేవాలయం

పాతనగరంలోని (ప్రధాన దేవాలయాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. వంద సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించబడింది. 1941లో విగ్రహం పున:ప్రతిష్ట జరిగింది. బోనాలు ఇక్కడ ప్రతిష్టాత్మకంగా, కనులవిందుగా నిర్వహించబడతాయి.

శ.18 ఉప్పుగూడ మహంకాళి దేవాలయం

ఉప్పుగూడ మహంకాళి దేవాలయాన్ని 1949సంవత్సరంలో స్థానికులు గౌడ్‌ కులస్థులు నిర్మించారు. సుమారు వేయి చదరపు గజాలలో నిర్మితమైన ఈ ఆలయంలో మహంకాళి, నల్లపోచమ్మ, పోతరాజు విగ్రహాలను ప్రతిష్టించారు. ఇక్కడ జరిగే బోనాల ఉత్సవంలో వేలాదిమంది పాల్గొంటారు.

క్కడ ధూలొపేట్‌ మహంకాళి దేవాలయం

పాత నగరంలోని ధూల్‌పేట్‌ మహంకాళి ఆలయాన్ని బోనాల సందర్భంగా సుందరంగా అలంకరిస్తారు. ధూల్‌పేట్‌లోని లోథ్‌ క్షత్రియులు తరతరాలుగా భగిచే పండగ పేరుతో బోనాల పండుగను ఘనంగా జరుపుకుంటారు. నుమారు 25వేలమంది లోథ్‌ క్షత్రియులు బోనాల ఉత్సవాలలో పాల్గొంటారు. ఈ మహంకాళి ఆలయం బోనాల పండగ రోజు వేలాదిమందిచే కళకళలాడుతుంది. కన్నుల పండువగా భక్తులు బోనాలను తొట్టెలలను సమర్పించుకుంటారు.

41165 గౌభలిపుర మహంకాళి అలయం

గౌలి అంటే గొల్లవారని అర్ధం. గొల్లకురుమలు అధికంగా నివసించే ప్రాంతం

మనకూ

కాబట్టీ దీనికి గౌలిపురా అని పేరువచ్చింది. పూర్వం ఈ కోటగోడలో అమ్మవారిని పూజించేవారు. 1957సంవత్సరంలో రోడ్డు విస్తరణలో దర్వాజను తొలగించగా అప్పుడు అక్కడ అమ్మవారి ఆలయాన్ని నిర్మించారు. గౌలిపుర మాతా మహంకొలీగా ఈ ఆలయం సుప్రసిద్ధం, ఇక్కడ బోనాలు ఘనంగా జరుగుతాయి. 416 షేక్‌పేట్‌ పోచమ్మ ఆలయం సాధారణంగా ప్రతి సంవత్సరం బోనాల పండగ తెలంగాణ అంతటా జరుపుకుంటారు. పాతబస్తీలోని షేక్‌పేట్‌ పోచమ్మ ఆలయంలో మాత్రం రెందు సంవత్సరాలకోసారి బోనాలు నిర్వహించడం విశేషం. ఇది తరతరాలుగొ వస్తున్న ఆనవాయితీ. గోల్కొండ నవాబు కాలంలో అతివృష్టి, అనావృష్టి, అంటురోగాలు 'ప్రబలినపుడు ఆపదలు తొలగించమని నవాబులు అమ్మవారికి మొక్కులు చెల్లించుకునేవారు. అలా మంచి జరిగినపుడు అమ్మవారికి ఘనంగా వేడుకలు చేసి బోనాలు సమర్పించేవారు. అక్కడి ప్రజల ఇళ్లల్లో ఏ శుభకార్యాలు జరిగినా ముందుగా అమ్మవారికి పూజలు జరిపితే ఎలాంటి ఆటంకాలు రావని అక్కడి ప్రజల నమ్మకం. బోనాల పండుగను బంధుమిత్రులతో కలిసి ఊరికి ఊరంఠా ఎంతో ఆనందోత్సవాలతో జరుపుకుంటారు. నిజాం రాజుల కాలంలో పురానాపూల్‌ నుంచి చంపా దర్వాజ వరకు మొత్తం 18 దర్వాజాల్సు, 18 కిడికీలు నిర్మించడం జరిగింది. ఆయా దర్వాజాల కోటగోడల్లో గ్రామదేవతలను ప్రతిష్టించారు. అలా దర్వాజాల వద్ద, బస్తీల లో నిలిపిన దేవతలను వారికి మంచి జరగాలని, అందరినీ సర్వదా కాపాడాలని నిత్యం పూజించేవారు. సాధ్యమైనంత వరకు జంటనగరాల్లోని ప్రసిద్ధిచెందిన ఆలయాల గురించి, వాటి చరిత్రను గృరించి తెలుసుకుని వివరించడం జరిగింది. ఇంకా ఆలయాల గురించి చెప్పాలంటే ఓ పుస్తకం వ్రాసినంత పనవుతుంది కాబట్టి అవసరమున్నంత వరకే ముఖ్యమైన ఆలయాల గురించి చెప్పడం జరిగింది. ఈ నగర చారిత్రక నేపథ్యం - బోనాలు : మన రాజధాని హైదరాబాదు నగరాన్ని నిర్మించి నేడు మహానగరంగా రూపుదిద్దుకోవడానికి ముఖ్య కారకులు కులీకుతుబ్‌షాహీ రాజులు, నిజాం ప్రభువులు. వీరంతా నగరాభివృద్ధికి ఎంతగానో కృషి చేశారు, గోల్కొండ నవాబుల్లో ప్రసిద్ధుడైన మాలిక్‌ ఇబ్రహీం, అతని కుమారుడు సుల్హాన్‌ మహ్మద్‌షా, చారిత్రక ప్రసిద్ధిపొందిన ఇతని (ప్రేయసి భాగమతి. ఈమె పేరిటే నగరానికి భాగ్యనగరమని పేరువచ్చింది.

ఆ తర్వాత ఆమెను జనానాలో చేర్చుకున్నపుడు ఆమెకు హైదర్‌ మహల్‌ అనే బిరుదు ఇచ్చాడు. దాంతో భాగ్యనగరం కాస్త మళ్లీ హైదరాబాదుగా మారిపోయింది. సుల్తాన్‌ మహ్మద్‌షా హైదరాబాదు నగర నిర్మాతగా ఎంతో ప్రఖ్యాతిని పొందాడు. ఇలా గోల్కొండ నవాబులు, నిజాం నవాబులు అంతా కలిసి అనేక అద్భుతమైన కట్టడాలతో, సుందరమైన పూతోటలతో అందమైన రోడ్లతో హైదరాబాదును చారిత్రాత్మకమైన సుందరనగరంగా తీర్చిదిద్దడానికి ఆ రోజుల్లోనే వారి శాయశక్తులా కృషి చేశారు. అదే నేటి మహానగరం, నేడు హైటెక్‌సిటీగా పేరుపొందింది.

నేడు మన హైదరాబాదు నగరం భిన్న సంస్కృతులకు, సాంప్రదాయాలకు, ఆచారాలకు, మతాలకు, జాతులకు కేంద్రంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఎవరి సంస్కృతి, వారిదే, ఎవరి ఆచారాలు వారివే. ఇవన్నీ తరతరాలుగా వచ్చే వారసత్వం, అప్పటికప్పుడు పుట్టుకొచ్చినవి కావు. అందుకే అనేక సంస్కృతుల కలయిక వల్ల నగరంలో వైవిధ్యమైన కళలు, సంస్కృతులు, ఆచారాలు ఆవిర్భవిస్తున్నాయి. ఒకజాతిని అర్ధం చేసుకోవాలంటే మొదట వారి ఆచారాలను, సాంప్రదాయాలను, సంస్కృతులను పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. హైదరాబాదు మహోన్నతమైన సంస్కృతి, వారసత్వాలకు, మళతసామరస్యాలకు, కళలకు, సాంప్రదాయాలకు పుట్టినిట్లు. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే ఇదో సాంస్కృతిక నగరం.

ఇచట జరిగే అనేకానేక సాంప్రదాయ కార్యక్రమాల్లో అత్యంత ప్రసిద్ధిచెందినది బోనాల జాతర. తెలంగాణా ప్రజలకు, నగర ప్రజలకు ప్రతిష్టాత్మకమైన, అత్యంత (ప్రాచుర్యం పొందిన పండగ బోనాలు. గత వందల సంవత్సరాల నుంచి భక్తిశద్ధలతో, ఎంతో ఉత్సాహంగా, ఆనందంగా అంగరంగ వైభవంగా ఈ బోనాల జాతర జంటనగరాల్లో కన్నుల పండువగా జరుగుతుంది. తెలంగాణ (ప్రజలనే కాకుండా ఇతర రాషష్ట్ట్రావారిని, దేశ విదేశీయులను సహితం ఈ బోనాల సంస్కృతి విశేషంగా ఆకర్షిస్తోంది. ఎందరో ఈ సాంప్రదాయ సంస్కృతుల గురించి తెలుసుకుంటున్నారు, పరిశోధిస్తున్నారు. బోనాల పండుగ నేపథ్యంలో దానికి సంబంధించిన నగర చరిత్రను ఒకసారి పరిశీలిద్దాం.

5,1 నగర చారిత్రక నేపథ్యం

అల్లావుద్దీన్‌ ఖిల్టీ 1295సంవత్సరంలో యాదవుల రాజధాని దేవగిరిని నశపరుచుకోవడంతో దక్షిణదేశంలో ఖిల్టీలు ప్రవేశించారు. 1323సంవత్సరంలో ప్రతాపరుద్రుడు ఢిల్లీ సుల్తానుకు లౌంగిపోవడంతో ముస్లింల పరిపాలన మొదలయ్యింది. ఆ తర్వాత కాకతీయుల పతనంతో కమ్మ, వెలమ, రెడ్డి రాజులు

ఈల

దాదాపు 150సంవత్సరాలు పరిపాలించారు. పిదప బహమనీ సుల్తానుల పతనం అనంతరం కొత్తగా ఏర్పడిన రాజ్యాలలో గోల్కొండ ఒకటి. 1512సంవత్సరంలో కులీకుతుబ్‌షా సింహాసనాన్ని అధిష్టించి గోల్కొండను రాజధానిగా చేసుకొని పరిపాలన సాగించాడు. దాదాపు 170సంవత్సరాలు కులీకుతుబ్‌షావొలు పరిపాలించారు.

గోల్కొండ నవాబుల్లో మాలిక్‌ ఇబ్రహీం ఎంతో పేరుపొందాడు. (1550 80). ఈ నవాబు స్వయంగా పండితుడు. ఇతని రాజ్యంలో దొంగల భయంలేదు. మసీదులను, ప్రాసాదముల కట్టడాలతో పాటు చెరువులను తవ్వించాడు. మత సామరస్యాన్ని పాటించాడు. గోలకొండ చుట్టూ ప్రహరీగోడ ఇబ్రహీంబాగ్‌, పూల్‌బాగ్‌, తోటలు, హుసేన్‌సాగరు చెరువు, మూసీనదికి ఆనకట్ట కట్టించాడు. ఇలా ఎన్నెన్నో ప్రజోపయోగమైన మంచి పనులు చేశాడు. టర్కీ అరేబియా, పర్షియాల నుంచి విదేశీవర్తకులు గోల్కొండకు విపరీతంగా వచ్చేవారు. ఈ రాజు అనేకమంది తెలుగు కవులను పోషించాడు. కవులు ఈయనను ముద్దుగా 'మల్మిభరామ్‌' అని పిలిచేవారు. మాలిక్‌ ఇబ్రహీం అన్న పదమే మల్మిభరాంగా రూపాంతరం చెందింది. ఇబ్రహీం తర్వాత అతని కుమారుడు మహ్మద్‌ కులీ 1580సంవత్సరంలో గద్దెనెక్కాడు. ఎంతో ప్రజారంజకంగా పరిపాలించిన ఇతడే 1591సంవత్సరంలో హైదరాబాద్‌ నగరాన్ని అత్యంత సుందరంగా నిర్మించాడు. గొప్ప పండితుడు, కవి అయిన ఈ నవాబు 1612సంవత్సరంలో మరణించాడు. ఇతని తర్వాత సుల్తాన్‌ మహ్మద్‌షా నవాబు అయ్యాడు. ఇతడు 1626లో మరణించగా, 12సంవత్సరాల వయసున్న మహ్మద్‌షా కుమారుడు అబ్బుల్లా కుతుబ్‌షా రాజయ్యాడు. ఈ నవాబు సోమరి, భోగలాలసుడుగా తయారై తన 58వ ఏట మరణించాడు.

ఆ తర్వాత అబ్బుల్లా మూడవ అల్లుడు అయిన అబుల్‌హసన్‌ కుతుబ్‌షా రాజయ్యాడు. ఇతనే తానీషాగా పేరుపొందాడు. తానీషా ప్రజారంజకమైన చక్కనిపరిపాలన చేశాడు. తానీషా ప్రధానమంత్రి మాదన్న, సేనాని అక్కన్న. వీరిద్దరు అన్నదమ్ములుగా సుప్రసిద్ధులు. భక్తరామదాసుగా అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన కంచర్ల గోపన్న వీరి మేనల్లుడు. తానీషాకు మొగలు చక్రవర్తి బెరంగజేబుకు మధ్య జరిగిన యుద్ధంలో గోల్కొండ మొగలుల వశమైంది. తానీషారాజు దేవగిరి దుర్గంలో యుద్ధఖైదీగా మరణించాడు. గోలకొండ నవాబులు ప్రజారంజకులై నగరాభివృద్ధి కొరకు ఎన్నో కట్టడాలను నిర్మించారు. ముఖ్యంగా వాటిల్లో చార్మినార్‌, పురానాపూల్‌, మక్కామసీదు, జామామసీదు, గోలకొండ కోట, కుతుబ్‌షాహీ మసీదులు, సమాధులు గత సంస్కృతికి వారసత్వంగా నిలిచాయి. నగరాని ఇవి ఎంతో ప్రత్యేకతను, పేరు

ప్రఖ్యాతులను తెచ్చిపెట్టాయి.

గోల్కొండను స్వాధీనం చేసుకున్న బెరంగజేబు 1687సంవత్సరంలో మొగల్‌ సా[ఘ్రాజ్యంతో కలిపేసాడు. ఆ తర్వాత దక్కను ప్రాంతానికిగాను అతని సుబేదారుగా పనిచేసే ముబారెజ్‌ఖాన్‌ను నియమించాడు. ఈ సుబేదార్‌ నగర రక్షణకొరకు దాదాపు 6కిలోమీటర్ల చుట్టూ పటిష్టమైన గోడ నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. వందలమంది కూలీలతో పెద్దపెద్ద రాళ్లతో సున్నం, ఇసుక మిశ్రమాలతో 6నుంచి ర8ిఅడుగుల మందంతో దాదాపు 10-20 అడుగుల ఎత్తుతో కోటగోడలను నిర్మించాడు. బెరంగజేబు తర్వాత మహ్మద్‌షా రాజు వచ్చాడు. ఆయన ప్రతినిధిగా దక్క్మనుకు నిజాం ఉల్‌ముల్మ్‌ సుబేదారుగా 1724లో నియమితుడయ్యాడు. ఈ అసఫ్‌జాహీ వంశం గోల్కొండ రాజ్యాన్ని 1724నుంచి 1948వరకు పాలించారు.

నిజాం ఉల్‌ముల్మ్‌ 1724లో స్వతంత్ర్య రాజ్యాన్ని ప్రకటించుకున్నాడు. అప్పటినుంచి అసఫ్‌జాహీ (నిజాం) పరిపాలన మొదలైంది. నిజాం ఉల్‌ముల్క్‌ దౌలతాబాద్‌ (బెరంగాబాద్‌)ను రాజధానిగా చేసుకుని పరిపాలించడంతో హైదరాబాద్‌ అభివృద్ధి కుంటుపడింది. ఆ తర్వాత వచ్చిన నిజాం అలీఖాన్‌ 1769లో రాజధానిని దౌలతాబాదు నుంచి మళ్లీ హైదరాబాదుకు మార్చాడు. దాంతో హైదరాబాద్‌ దశ తిరిగి అభివృద్ధికావడం మొదలైంది. ఈ రాజు నగర ప్రధానమైన ద్వారాలను, వాటికి అనుబంధంగా ఉన్న కిటికీలను మరమ్మత్తులు చేయించి మళ్లీ కొత్తగా నిర్మించాడు. కోట గోడలు మూసీనది దగ్గరలో ఉండడంతో తరచూ వరదలకు గురియై శిథిలమవుతుండడంతో నిజాం ఎప్పటికప్పుడు వాటిని బాగు చేయిస్తూ పటిష్టంగా ఉంచేవాడు.

నిజాం నవాబుల కాలంలో అత్యంత సుందరమైన అనేక చారిత్రాత్మకమైన కట్టడాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. వాటిలో ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ అసెంబ్లీ భవనం జున్లీహిల్స్‌, ఉస్మానియా ఆసుపత్రి, హైకోర్టు భవనం, సిటీకాలేజ్‌, ఫలక్‌నుమా ప్యాలెస్‌, ఎన్న్నీ రాజప్రాసాదాలు, కింగ్‌కోటి వంటి అనేకమైన అద్భుత కట్టడాలు నిర్మించబడ్డాయి.

గతంలో హైదరాబాదు నగరం సిరిసంపదలతో సంపన్నమైనదిగా ఉండేది. దాంతో పొరుగు రాజ్యాలకు చెందిన రాజులు, బందిపోటు ముఠాలు, చిన్నచిన్న తండాల నాయకులు దాడులు చేసేవారు. వీటిని దృష్టిలో పెట్టుకొని హైదరాబాదు నగరాన్ని పటిష్టంగా శుత్రువులు రాకుండా వీలు లేనటువంటి కోటగోడలు గల

నగరంగా తయారు చేశాడు. ఇందుకుగాను 18వ శతాబ్ధిలో నిజాం రాజు నగరం చుట్టు కోటగోడలు నిర్మించాడు. హైదరాబాదు నగరం చుట్టూ 18 ప్రధాన ద్వారాలు(దర్వాజాలు), 13 కిటికీలతో, శత్రువుల రాకను పరిశీలించేందుకు ఏర్పాటు చేసిన బురుజులతో నిర్మించిన కోట గోడలు నాటి నిజాం పటిష్ట రక్షణ వ్యవస్థకు చిహ్నంగా నిలిచాయి. నగర ప్రాకారానికి మధ్యభాగంలో రక్షణభటులతో పాటు బరువైన ఫిరంగులతో కోట బురుజులు నిర్మించబడ్డాయి. ఇలా రక్షణ వ్యవస్థను బలంగా ఏర్పాటు చేసి గట్టి బందోబస్తును పెట్టాడు. సాయంత్రం పూట నిర్ణయించిన వేళల ప్రకారం ప్రధాన దర్వాజ తలుపులు మూసి తాళాలు వేసేవారు. సాయంత్రం తాళాలు వేస్తే తెల్లవారు వరకు తీసేవారు కారు. అందుచేత బయట ప్రాంతాలకు వెళ్లే ప్రజలకు ముందుగానే హెచ్చరిక చేసి నిర్ణయించిన గడువులోపు రావాలని చెప్పేవారు. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో కిటికీలగుండా బయటకు వెళ్లి వచ్చేవారు. దీనివల్ల నగరంలో దోపిడీ, దొంగతనాలు తగ్గడమే కాకుండా నగరంలోకి ఎవరైనా కొత్తవారు వస్తే ఇట్టే తెలిసిపోయేది. 5.2 కోట గోడల్లో వెలసిన గ్రామ దేవతలు నగర రక్షణకు నిర్మించిన కోట పదికాలాలపాటు పటిష్టంగా ఉండి తమ కుటుంబాలకు, ప్రజలకు రక్షణగా ఉండాలని నాటి ప్రజలు కోటగోడ గూళ్లలో అమ్మవారి విగ్రహాలను ప్రతిస్టించేవారు. తాము బయటకు వెళ్లి తిరిగి సాయంత్రానికి ఇంటికి చేరుకునే వరకు తమను, తమ కుటుంబాన్ని కాపాడమని అమ్మవారికి మొక్కుకునేవారు. పూజలు చేసేవారు. సైన్యంలో ఎక్కువమంది హిందువులు కావడంతో, అందునా గ్రామీణులు కావడంతో వారి సాంప్రదాయాలను గౌరవిస్తూ ముస్లిం పాలకులు కూడా అమ్మవారిని ప్రార్ధించడంలో సహకరించేవారు. అమ్మవారి పట్ల భక్తిశద్ధలను ప్రదర్శించేవారు. ఇలా కోట గోడల్లో నగరంలో అసంఖ్యాకంగా గ్రామదేవతల గుడులు వెలిశాయి. అమ్మవారికి మొక్కుబడిగా బోనాలు సమర్పించడం ఆనవాయితీగా మారింది. దీంతో ఆయా దర్వాజాల వద్ద, బస్తీలలో గ్రామదేవతలను స్థాపించి మొక్కులు చెల్లించుకునేవారు. అంజేకాకుండా గ్రామ పొలిమేరల్లో దేవతలను ప్రతిష్టించి ఆయా (గ్రామాల (ప్రజలంతా కలిని పండగలు, జాతరలలో అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పించుకొని మొక్కుకునేవారు. అలాగే నగరంలో కోట రక్షణ కోసం కోటమైసమ్మను ఏర్పాటు చేశారు. పాలిమేరలలో (గ్రామదేవతను పోలేరమ్మయని పిలిచేవారు.

పొలిమేర +అమ్మ-పొలిమేరమ్మ-పోలేరమ్మగా రూపాంతరం చెందింది. పొలిమేరలను రక్షించే దేవతగా పోలేరమ్మ అయింది. అలాగే ఎల్లమ్మ దేవతను కూడా పూజించేవారు. ఎల్లలు అంటే సరిహద్దులు అని అర్థం. ఎల్లలను కాపాడే తల్లికాబట్టి ఎల్లమ్మ అయ్యింది. అలాగే ఎల్లరను కాపాడే తల్లి కాబట్టీ ఎల్లమ్మగా పిలువబడింది. ఇలా ముత్యాలమ్మ, మైసమ్మ, పోలేరమ్మ, ఎల్లమ్మ, పోచమ్మ మొదలగు (గ్రామదేవతలను పూజించేవారు. కోటను కాపాడే దేవతను కోటమైసమ్మయని, కట్టవద్ద ఉండే గ్రామదేవతను కట్ట మైసమ్మయని, గండి మైసమ్మయని కొలిచేవారు. ఇప్పటికి కోట మైసమ్మ పురానాపూల్‌ దర్వాజాకు తూర్పు భాగంలో పూజలు అందుకుంటుంది. ఇలా ఈ (గ్రామదేవతలందరికీ క్రమం తప్పకుండా ఆయా పండుగలు జాతరలలో బోనాలు సమర్పించుకునేవారు.

6, భాగ్యనగరంలో వైభవోపేతంగా బోనాలు - ముఖ్య కార్యక్రమాలు

జానపదుల సంస్కృతి సాంప్రదాయాలను ్రతిలింబించే బోనాల ఉత్సవాలు పాతనగరాన్ని ఆనంద భక్తి పారవశ్యంలో ముంచెత్తుతాయి. పండుగకు నెలరోజుల ముందే ఉత్సవాలకు సన్నాహాలు ఏర్పాట్లు చేస్తారు. మతసామరస్యానికి ప్రతీకగా ఈ బోనాలు పాతనగరానికి ఎంతో శోభను, ప్రాముఖ్యతను కలుగజేస్తాయి. ప్రతి నంవత్సరం జరిగే బోనాల వండుగ తెలంగాణా వ్రజలకు అత్యంత ప్రీతిదాయకమైనది. బోనాల ఉత్సవాలు వచ్చాయంటే చాలు వాడవాడలా, బస్తీల్లో, వీధివీధినా జంటనగరాల్లో సర్వత్రా అమ్మవారి ఆలయాలను సర్వాంగ సుందరంగా తీర్చిదిద్దుతారు. పోతరాజులు, శిగాలు, యువకుల ఆనందనృత్యాలు, సాంసృతిక కార్యక్రమాలు, డప్పునృత్యాలు, పట్టుచీరలు కట్టి నెత్తిన బోనాలతో స్రీలు, తొట్టెల ఫలహరపు బంద్లు, ఘటాల ఊరేగింపులతో కన్నుల పండుగ చేసే అద్భుత దృశ్యాలు.

వర్షాకాలం ప్రారంభం కాగానే పిల్లలకు, పెద్దలకు, పశువులకు కూడ రోగాలు వస్తాయి. పూర్వం మశూచి, కలరా వంటి అంటువ్యాధులు సోకి అనేకమంది చనిపోయేవారు. అప్పట్లో వైద్యవిజ్ఞానం అంతగా అబివృద్ధి చెందని కారణంగా, వాటిని నయంచేసుకోవడానికి సరియైన శాస్త్ర పరిజ్ఞానం లేక, అమ్మవారిని నమ్ముకుని ఎలాంటి కష్టం వచ్చిన దేవాలయానికి వెళ్ళి వారిబాధలు, కష్టాల గోడు ఆమేకు విన్నవించుకొని కరుణించమని ప్రార్థించేవారు. అలా ప్రార్థించాక ఆ రోగాలు తగ్గుముఖం పట్టేసరికి అదంతా ఆ తల్లి చలవే అని, ఆమె దయవల్లే రోగాలు తగ్గాయని విశ్వసంచి ఆమెకు బోనాలు, బలులు, (మొక్కులు సమర్పించుకునేవారు.

ఇప్పటికీ పిల్లలకు మశూచి, అంటువ్యాధులు సోకితే అవి తగ్గడానికి స్రీలు స్నానం చేసి తెల్లబట్టలు ధరించి ఐదురోజుల పాటు అమ్మవారిని భక్తిపూర్వకంగా పూజించి సాకలు పెట్టీ బోనంతో మొక్కు చెల్లించుకునే ఆచారం ఉంది. బోనాలు సమర్పించడం వల్ల సకల రోగాలు తగ్గడమేకాకుండా సకల సౌభాగ్యాలు కలుగుతాయని జానపదుల (ప్రగాఢ విశ్వాసం.

6.1 గోలకొండ బొనాలు

బోనాల ఉత్సవాలు అత్యంత వైభవంగా చారిత్రాత్మకమైన గొలకొండలో మొదట 'ప్రారంభమవతాయి. తెలంగాణ ప్రజల ఆచార సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబించే ఈ జాతరలు గొలకొండ కోటలోని జగదాంబిక ఎల్లమ్మ ఆలయంలో నెలరోజులపాటు జరుగుతాయి. తర్వాత సింకింద్రాబాద్‌ మహంకాళి ఆలయములో ఆషాడ జాతరగా, చివరగా పాతబస్తీలో ఏనుగు అంబారిపై ఘటాల ఊరేగింపుతో ముగుస్తాయి. సుమారు 2నెలలపాటు నగరం, నగరశివారు ప్రాంతాలు అమ్మవారి పూజలతో, బోనాలతో పండగ వాతావరణం ఉంటుంది. పూర్వం కులీకుతుబ్‌షాహి రాజులు గొలకొండ అమ్మవారికి బొనాలు సమర్చించేవారని ప్రతీతి.

గొలకొండ బోనాలను చూసేందుకు నగర నలుమూలల నుండే గాక వివిధ జిల్లాల నుండి ప్రజలు వస్తారు. అలా సుదూర ప్రాంతాలనుండి వచ్చి అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పించుకునే వారి కోసం అక్కన్న, మాదన్నలు కతుబ్‌షాహిల కాలంలో సైనికులు కాపలాకాసే స్థలాన్ని వారి వసతి కొరకు ఏర్పాటు చేసేవారు. ప్రతి గురువారం అమ్మవారి పూజలు ఘనంగా జరిగేవి. ఈ ఉత్సవాలు జరిగినన్ని రోజులు గొలకొండలో నందదే నందడిగా ఉండేది. పోతరాజుల నృత్యాలతో, డప్పువాయిద్యాలతో, బ్యాండు వాయిద్యాలతో, వీధులన్ని కళకళలాడుతుండేవి. ఈ ఊరేగింపులో ముస్లీంలు కూడ పాల్మ్కోనడం విశేషం.

బోనాల ఉత్సవాల్లో భాగంగా గొలకొండలో జగదాంబిక అమ్మవారి పూజలు ఆనందోత్సవాల మధ్య ప్రారంభమవుతాయి. లంగర్‌హౌజ్‌లో పూజలు చేసి, అక్కడి నుండి తొట్టెల రథయాత్రను ప్రారంభిస్తారు. లంగర్‌ హౌజ్‌లో ఆలయ కమిటి ఏర్పాటు చేసిన 30 అడుగుల ఎత్తయిన తొట్టెల ఊరెగింపు ముందు పోతరాజులు, యువకులు నృత్యాలు చేస్తు లంగర్‌ హౌజ్‌ నుండి ఫతేదర్వాజ మీదుగా ఊరెగింపు గొల్కోండ బడాబజారుకు చేరుకుంటుంది. బడాబజారులోని పూజారి ఇంట్లో అమ్మవారి విగ్రహలకు పూజలు జరిపి పల్లకిపై ప్రతిష్టిస్తారు. ఈ పల్లకి ఊరేగింపు లంగర్‌వొజ్‌

నుండి వచ్చిన తొట్టేల ఊరేగింపుతో కలిసి గోల్కోండ కోటపై వెలిసిన జగదాంబ దేవాలయంకు బయలు దేరుతుంది. దారిపొడవునా మహిళలచే పూజలు అందుకుని సాయంత్రంకు ఊరేగింపు దేవాలయానికి చేరుకుని అక్కడ అమ్మవారికి ప్రత్యేకమైన పూజలు జరిపి బోనాలను, తొట్టెలను, జగదాంబమాతకు సమర్పించుకుంటారు. అటు తర్వాత అమ్మవారి విగ్రహలను దేవాలయంలో ప్రతిష్టించి నెలరోజుల వరకు ఆరాధిస్తారు.

6.2 భాగ్యనగరం (పాతబస్తీ) లో ఘనంగా బోనాలు

శాస్త్రసాంకేతిక రంగాలు అభివృద్ధి చెందిన నేటి కంప్యూటర్‌ యుగంలో సైతం సంప్రదాయ బోనాల జూతరకు విశేష ఆదరణ లభించడం నిజంగా గొప్ప విషయంగా చెప్పుకోవచ్చు. గ్రామోణుల సంస్కృతిని, వాతావరణాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లుగా తలపింపచేసే విధంగా నెలరోజుల పాటు హైటెక్‌ నగరంలో బోనాల సంబరాలు వైభవంగా జరుగుతాయి. ఆషాడమాసంలో నగరం అంతా భక్తి పారవశ్యంతో నిండిపోతుంది. నగరంలో శివారు ప్రాంతాల్లో ఏదో ఒక మూల బోనాల ఉత్సవాలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. నాటి నుంచి నేటి వరకు నగరం హైటెక్‌ సిటీగా రూపుదిద్దుకున్నా అమ్మవారిపై ప్రజలకు భక్తి నమ్మకం ఏ మాత్రం సడలలేదు. సంపూర్ణ విశ్వాసంతో అమ్మవారికి క్రమం తప్పకుండ సంప్రదాయ బద్ధంగా ప్రతి సంవత్సరం బోనాలు సమర్సించుకుంటునే ఉన్నారు.

మహిళలు పసుపు కుంకుమలు వేప మండలాలతో అలంకరించిన బోనం కుండలను తలపై పెట్టుకొని డప్పువాయిద్యాలతో సామూహికంగా లేదా కుటుంబ సమేతంగా వచ్చి బోనాలు సమర్పించుకుంటారు. వీటితో పాటు తొట్టెల సమర్పన, ఫలహారపు బంద్లు, రంగం, పోతరాజులతో కనువిందు చేసే దృశ్యాలు ఉంటాయి. భక్తులు తెల్లవారు జామున 3 గం॥ ల నుండి రాత్రి వరకు బోనాలు సమర్చించుతూనే ఉంటారు. బోనాలతో పాటు 8 అడుగుల నుండి 87 అడుగుల ఎత్తుగల తొట్టెలను సమర్పిస్తారు. రెండవ రోజు రంగం తర్వాత ఏనుగు అంబారిపై అమ్మవారిని ఊరెగించి ఘటానికి వీడ్కోలు చెప్పడంతో జాతర ముగుస్తుంది.

పూర్వం కులీకుతుబ్‌ఫాహిల కాలంలో గోల్మోండ ఖిల్లా పై బోనాల మేళా జరిగేదని చరిత్ర చెపుతుంది. దీన్ని బట్టి పూర్వం నుండే పాతనగరంలో బోనాలు జరుగుతున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఆ కాలంలో నిజాం ప్రభువులు ఉత్సవాలకు తగిన ఏర్పాటు చేయడంతో పాటు, ఉత్సవాల్లో స్వయంగా పాల్గోని పండగ రోజున శెలవు ప్రకటించేవారని

పెద్దలు చెపుతారు. 1908 సం॥ లో మూసీనది పొంగి నగరాన్ని ముంచెత్తినపుడు అప్పటి నిజాం ప్రభువుకు చార్మినార్‌ మైసమ్మ కలలో కనిపించి వరదలు తగ్గాలంటే తనా బంగారు ప్రతిమను తయారు చేయించి పసుపు కుంకుమలతో పూజించి బంగారు చేటలో పెట్టి మూసీనదిలో వదలాలని చెప్పగా నిజాం అదే విధంగా చేయడంతో వరదలు తగ్గాయని ప్రతీతి, అందుకే అంటువ్యాధులు రాకుండ ప్రజలకు కష్టాలు కలగకుండా, సర్వదా ఆమె కరుణాకటాక్షాలు ప్రజలపై ఉండాలని గ్రామ దేవతను ప్రతిష్టించి ప్రతీ ఏటా బోనాలు ఆనవాయితీగా సమర్పించు కుంటున్నారు. 6.8 ఘటాల ప్రతిష్టాపన పాత బస్తీలో కలీకుతుబ్‌షాహి కాలం నాటి నుండి బోనాలు సంప్రదాయబద్ధంగా జరుగుతున్నాయి. నాటి నైజాం సర్కారు సైతం పాతబప్తీ బోనాలకు పూర్తి సహకారాన్ని అందించేవారని తెలుస్తుంది. ప్రసిద్ది చెందిన దేవాలయాలతో పాటు చిన్నచిన్న దేవాలయాల్లో గూడ అత్యంత ఘనంగా బోనాల ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. పాతబస్తీ ప్రజల మత సమైక్యతకు చిహ్నంగా నిలిచిన బోనాల పండుగలో భాగంగా పాతబస్తీలోని ప్రధాన ఆలయాలకు చెందిన అమ్మవారి ఘటాలను షాలిబండలోని కాశీవిశ్వనాధ ఆలయంలో అలంకరించి బాజాభజంత్రీలతో, మంగళ వాయిద్యాలతో ఊరేగిస్తూ లాల్‌దర్వాజ, గౌలిపురా, ఉప్పుగూడ, సుల్తాన్‌షాహ్‌, మురాద్‌ మహల్‌, బేలముత్యాలమ్మ, హరిబాలి, అక్కన్న మాదన్న దేవాలయంలకు చేర్చి అక్కడ ప్రతిష్టిస్తారు. ఇలా పురాతన కాలం నుండి ఈ ఆచారం ఆనవాయితీగా వస్తుంది. ఘటాలను పురవీధుల గుండా తీసుకు వెళ్ళడం వల్ల దేవాలయంకు వెళ్ళి పూజించలేని అంగవికలాంగులకు, వృద్ధులకు, అనారోగ్యంతో బాధపడే వారి కోసం అందరికి ఈ ఘటాలను దర్శించే అవకాశం లభించి, అమ్మవారి దర్శనభాగ్యం కలగాలనే ఉద్దేశ్యం ఇందులో ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. ఈ ఘటోత్సవం భక్తులకు ఆనందపారవశ్యాన్ని కనువిందును కలిగిస్తాయి. ఈ ఘటాల ఊరేగింపుకు లాల్‌దర్వాజ మోడ్‌ వద్ద ప్రముఖులు స్వాగతం పలుకుతారు. తర్వాత వచ్చే ఆదివారం బోనాలు, తొట్టెల సమర్చన, సోమవారం రంగం తర్వాత ఘటాలను అలంకరించి రథాలలో పెట్టి భజనలు, వేషదారణలలో, నృత్యాలతో, ఆశేష జనవాహిని వెంటరాగా నిమజ్జనోత్సవ కార్యక్రమం జరుగుతుంది. 64 ఘటాల నిమజ్జనం (ఘటాల ఉమ్మడి ఊరేగింపు) పాతబస్తీ బోనాల ఉత్సవాలు ఎంతో ప్రత్యేకతను, ప్రాధాన్యతను పొందాయి.

నిజాం కాలం నుండి ఇవి దినదినాభివృద్ధి చెందుతూ, అతి వైభవంగా నిర్వహించబడుతున్నాయి. హిందువులతో బాటు ముస్లీంలు కూడ బోనాల ఉ త్సవాల్లో పాల్దోనడం వల్ల ఇవి మత సామరస్యానికి ప్రతీకగా చెప్పుకుంటారు. హైందవ జాగృతి కొరకు ఉమ్మడి ఊరేగింపును 50 సం॥ల క్రితం ఆర్య సమాజ్‌ నాయకుడు పండిట్‌ నరేంద్రజీ ప్రారంభించారు. ఇది స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో వొందుజాతిని ఒక త్రాటిపై నడివి వారిలో దేశభక్తిని, ఐక్యతాభావాన్ని పెంపొందించేందుకు ఆనాడు తిలక్‌ మహాశయుడు మొదలు పెట్టిన “వినాయక ఉత్సవం” లాంటిదని చెప్పుకోవచ్చు. అలాంటి ఉన్నత ఆశయంతో పాతబస్తీలోని (ప్రజల్లో భక్తిని పెంపొందించేందుకు నరేంద్ర గారు మొదలు పెట్టారు. బోనాల జాతరలో భాగంగా సోమవారం రోజు అమ్మవారి సామూహిక ఘటాల ఊరేగింపు నేత్రానందంగా సాగుతుంది. పోతరాజులు, యువకుల నృత్యాలు, రకరకాల వేషాలు, భజనలు, జానపద గీతాలతో, ఏనుగులు, ఒంటెలు, గులట్టాల ఊరేగింపులతో మహా వైభవోపేతంగా ఈ జాతర జరుగుతుంది.

జై మహంకాళి మాతకు జై అంటు నినాదాలు చేస్తూ ఈ ఉత్సవాలను చూసేందుకు లక్షల మంది జనం వస్తారు. ఆయా దేవాలయాల్లో పూజలు అందుకున్న ఘటాలు సోమవారం నాడు ఊరేగింపుగా తీసుకువెళ్ళి నయాపూల్‌ మాతా ఘాట్‌ వద్ద మూసీ నదిలో సంప్రదాయంగా నిమజ్జనం చేస్తారు. నిమజ్జనం ముందు రంగం, పోతరాజుకు స్వాగతం వంటి కార్యక్రమాలు జరుగుతాయి. ఆశేషజనం రోడ్డుకి ఇరువైపుల నిలిచి స్వాగతం పలుకుతారు. హెలికాఫ్టర్‌ ద్వార ఆకాశం నుండి ఊరేగింపుపై పూలు చల్లడం ఎంతో అద్భుతంగా ఉంటుంది.

లాల్‌దర్వాజ సింహవాహిని దేవాలయం, గౌలిపురం, అక్కన్న మాదన్నల దేవాలయాల ఊరేగింపును ప్రముఖులు ప్రారంభిస్తారు. అక్కన్న మాదన్న, మ్‌ర్‌ ఆలం నుండి దేవాలయ ఘటాలు ఏనుగు అంబారిపై తీసుకువస్తారు. ఇలా ప్రముఖ దేవాలయాల ఘటాలను అందంగా అలంకరించిన వాహనాలపై తెచ్చి లాల్‌దర్వాజ మాద్‌కు చేరి తర్వాత అన్ని సామూహికంగా చార్మినార్‌ వద్ద కలుస్తాయి. లాల్‌దర్వాజ మోడ్‌ వద్ద ప్రారంభమైన ఈ సామూహిక ఘటాల ఊరేగింపు శాలిబండ పంచమోహల్లా మీదుగా సాయంత్రం 6 గం॥లకు చార్మినార్‌ కు చేరుకుంటుంది. లాల్‌దర్వాజ, శాలిబండ, మక్కామసేదు, గుల్టార్‌హౌస్‌, మీరాలం నుండి తదితర ప్రాంతాల్లో స్వాగత వేదిక ఏర్పాటు చేసి స్వచ్చృందసంస్థలు, స్థానికులు, ప్రముఖులు పుష్పవర్షం కురిపిస్తూ స్వాగతం చెపుతారు. జనం పసుపు, కుంకుమలను ఒకరిపై మరొకరు చల్లుకుంటుండగా ఊరేగింపు సంబరంగా సాగుతుంది. ఊరేగింపు

చార్మినార్‌ నుండి పత్తర్‌ గట్టి, మదీనాల మీదుగా నయాపూల్స్‌ మాతాఘాట్‌కు చేరుకొని అక్కడ అమ్మవారి ఘటాలను పూజించి నిమజ్జనం చేస్తారు. దీంతో బోనాల ఉత్సవం ముగుస్తుంది, 7. వివిద ప్రాంతాల్లో - రాష్ట్రాల్లో బోనాలు గత 700 సంవత్సరాలుగా గ్రామ దేవతలు ఆంధ్ర, కార్దాటక, మహరాష్ట్ర తమిళనాడు, ఒరిస్సా మొదలగు ప్రాంతాల్లో ఆరాధింపబడుతూ ఎంతో ప్రాచుర్యాన్ని పొందారు, గ్రామ దేవతల ఆరాధకులుగా కొన్ని లక్షల తెగలు ఉన్నాయంటె జానపదులు గ్రామ దేవతలను ఎంతగా పూజిస్తున్నారో తెలుస్తుంది. ఎకవీరగా పిలువబడె ఎల్లమ్మ జానపదుల ఇష్ట దేవత. ఈమె ఆంధ్ర ప్రదేశముననేగాక ఇతర చోట్ల వెలసినట్లు క్రీడాఖిరామంలోని ఈ క్రింది పద్యమును వల్ల తెలుస్తుంది. “మండపొకను, బెనుబాక, మహురమున నాగవరమున బోలాసననిచె నింతి యోరుగంట వసించే నీలోత్పలాక్షి కాకతమ్మకు సైదోడు యెకవీర” పశ్చిమ గొదావరి మండలంలోని తణుకు పట్టణానికి ప్రక్కనే మండపాక గ్రామం ఉంది. ఇక్కడ ఎల్లారమ్మకు ప్రతి యేటా గొప్పజాతరలు జరుగుతాయి. పెనుబాక గూడ ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనే ఉంది. మహురం, నాగవరం పోలాస ఇవి మహరాష్ట్రలో ఉన్నాయి. మహురం మహరాష్ట్ర బార్జరులో ఉంది. నాగవరం ఇప్పటి నాగపూర్‌ పట్టణం. ఇక సోలాస నేటి బలషా అని తెలుస్తుంది. భారత దేశంలోని ఎంతటి కుగ్రామంలో అయినా నఠే గ్రామ దేవతల గుడి తప్పక ఉంటుంది. (గ్రామదేవతలందరూ కూడా శక్తి స్వరూపాలే. కాబట్టి భారతదేశమంతటా (గ్రామదేవతల రూపాల్లో వ్యాప్తి చెందారు. మన దేశంలోనే కాదు ప్రపంచమంతటా అనేక రూపాల్లో వీరు పూజింపబడుతున్నారు. (గ్రామదేవతలు (గ్రామాల్లోనే కాకుండా నగరాల్లో, పట్టణాలలో, మహానగరాలలో అసంఖ్యాకంగా మనకు దర్శనమిస్తుంటారు. కర్నాటక రాష్ట్రంలోని బెల్లాం, ధార్వార్‌, బీజాపూర్‌, గుల్బర్గా జిల్లాలోను మహరాష్టం లోని రత్నగిరి, సతారా, కొల్దాపూర్‌, షోలాపూర్‌, ఒస్మానాబాద్‌ జిల్లాల్లో (గ్రామదేవత ఎల్లమ్మ ను ఎక్కువగా ఆరాధిస్తారు. తెలంగాణ ప్రాంతంలో ఎల్లమ్మ ఎంతో ప్రఖ్యాతి చెందింది. అలాగే రాయలసీమ, ఆంధ్రలో తూర్పు గొదావరిలోని మండపాక, ఇంకా అనేక ప్రాంతాల్లో ఈతల్లి పూజింప బడుతుంది.

అంతే గాకుండా పొరుగు రాష్ట్రమైన తమిళనాడు లోని ఎన్నో గ్రామాల్లో ఎల్లమ్మను పూజిస్తారు. కర్నాటక రాష్ట్రంలోని బెల్లాం జిల్లాలో సౌదత్తి అనే ఊర్లా ఎల్లమ్మ దేవాలయం ఉంది. అచట (ప్రతియేటా జరిగే జాతరకు సుమారు 5 లక్షల మంది జనం వస్తారంటే అమెకు ఎంతటి ప్రజాదరణ ఉందో తెలుస్తుంది. కాబట్టి గ్రామ దేవతలున్న (ప్రతి చోట జాతరలు, కొలువులు, తిరునాళ్లు ఉత్సవాలు తప్పకుండా జరుగుతాయి. అంతేకాకుండా అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పించడం అనే ఆచారం తప్పనిసరిగా ఉంటుంది. దీనిని బట్టి తెలంగాణా, ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహరాష్ట్ర తమిళనాడు మొదలగు అనేక (ప్రాంతాలలోనే కాకుండా గ్రామదేవతలున్న భారతదేశమంతటా కూడా ఈ బోనాలు సమర్చించడం జరుగుతుందని చెప్పుకోవచ్చు.

ఈ బోనాల ఉత్సవాలు కేవలం తెలంగాణ (ప్రాంతానికే పరిమితం కాదు. ఇది దక్షిణాది రాష్ట్రాలలోనే కాకుండా ఉత్తరాది రాష్ట్రాలలో, యావత్‌ దేశంలో కూడా జరుపుకుంటారు. అమ్మవారికి సమర్పించే నైవేద్యం (బోనాలు) ఎక్కడైనా ఒకటే. కాకపోతే వారివారి ఆచార సాంప్రదాయాలను బట్టి పూజా విధానాలలో కొంత తేడా ఉండవచ్చు. కాబట్టి ఇక్కడైనా, ఎక్కడైనా, అప్పుడైనా, ఎప్పుడైనా సమర్చించేది అమ్మవారికే. అందుకే తమిళనాడులోని బోనాలను కరగమని, కోస్తా జిల్లాల్లో గరగలని, కర్ట్ణాటకు కరగం అని పిలుస్తారు. ఇవన్నీ కూడా బోనాలకు సంబంధించిన ఆచారాలే. గరగలు అంటే కుండలు. కరగం అంటే కూడా కుండలే. ఇవన్నీ మన బోనాలకుండలను పోలినవే. దీన్ని బట్టి బోనాలు కేవలం తెలంగాణాలోనే కాకుండా దక్షిణరా(ష్ట్రాలలో, ఇంకా చెప్పాలంటే ఉత్తరాదిన వెరసి మొత్తంగా భారతదేశంలోనే జరుపుకుంటున్నారంటే అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రం లేదు. నిగూఢంగా ఆలోచిస్తే సర్వత్రా వ్యాప్తి చెందిన (గ్రామదేవతలందరూ కూడా శక్తి స్వరూపాలే.

తెలంగాణాలోనే కాకుండా ఇతర ప్రాంతాలలో జరిగే బోనాల పద్ధతులను పరిశీలిద్దాం.

7.1 ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో :

అమ్మవారి జాతరల్లో అందంగా అలంకరించబడిన కుండలను తలపై పెట్టుకుని డప్పుల వాద్యములకు అనుగుణంగా చేసే భక్తిరస ప్రాధాన్యమైన నాట్యమునే “గరగల” నృత్యమని అంటారు. వీటినే జానపద ఆరాధన నృత్యాలని నటరాజ రామకృష్ణగారు నిర్వచించారు.

ఈ గరగల సాంప్రదాయం మనకు ఎక్కువగా తూర్పుగోదావరి జిల్లాల్లో

కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ ప్రతి గ్రామంలో జరిగే జాతరలో గరగల నృత్యాన్ని (ప్రదర్శిస్తారు. సికింద్రాబాదు ఆషాఢబోనాల ఉత్సవాలలో స్త్రీలు తలపై బోనాల కుండను ఎత్తుకొని వెళ్లి అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు. ఇదే ఆచారం కోస్తాలో ఉన్నా దాన్ని అక్కడ “గరగలు” అని అంటారు. గరగ అంటే కుండ అని అర్ధం. ఈ గరగలనే రకరకాలుగా అలంకరించి ప్రత్యేక నృత్యాలతో అమ్మవారికి బోనాలు తీసుకువెళతారు. ఈ నృత్యాలకు అనుగుణంగా డప్పులు, డోలు, సన్నాయిలు వాయిస్తారు. కర్ణాటక రాష్ట్రంలో దీన్ని “కరగ” అని, తమిళనాడులో “కరగం” అని పిలుస్తారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో గరికె గరిక, గరిగ అన్న పద ప్రయోగాలు కూడా ఉన్నాయి.

(గ్రామదేవతల జాతరలో గరగలకు చాలా ప్రాముఖ్యత ఉంది. గ్రామ పూజారులు, మరికొందరు కలిసి పచ్చికుండలు తెచ్చి వాటిని పసుపు, కుంకుమలతో అలంకరించి, వేపమండలు, పసుపుకొమ్ములు కట్టీ తలపై పెట్టుకొని వారంతా ఇంటింటికీ వెళ్లి బోనం వసూలు చేసి అమ్మవారికి సమర్పిస్తారు. ఆ తర్వాత అందరూ కలిసి బోనాన్ని పంచుకుంటారు. ఇలా చేయడం వల్ల గ్రామన్తులందరికీ కూడా మంచి జరుగుతుందని అంతా నమ్ముతారు. ఏ ప్రాంతంలో ఏపేరుతో పిలిచినా బోనం సమర్చించేది అమ్మవారికే. బోనాన్ని కొన్నిదోట్ల నైవేద్యమని, కుంభమని, భోజనమని కూడా పిలుస్తారు. ఒకప్పుడు కేవలం జాతరల్లో కనిపించే బోనాలు నేడు అన్ని పండుగలలోను, ఉత్సవాలలోను ప్రత్యేక ఆకర్షణగా ఉండి జనరంజకమైన నృత్యకళగా రూపుదిద్దుకుంది.

నెల్లూరు జిల్లాలోని దేవతలలో కాంకాళమ్మ ఒకరు. ఈ (గ్రామదేవత జాతర పదకొండు రోజుల పాటు జరుగుతుంది. తొమ్మిదవ రోజు ఉత్సవాలలో భాగంగా నిప్పుల గుండం తొక్కుతారు. 10వరోజు పోతరాజు ఉత్సవం జరుగుతుంది. ఆ తర్వాత బోనం నైవేద్యంగా పెడతారు. 11వ రోజున జంతుబలులు ఇస్తారు.

కాకినాడ, గోదావరి జిల్లాల్లో, మచిలీపట్టణంలో జరిగే కొన్ని ఆచారాలు, తెలంగాణా బోనాలకు సంబంధించినవిగా ఉంటాయి. కాకినాడలోని ఓ గ్రామదేవత పేరు నూకాలమ్మ. ఈమెను భక్తులు ముక్కోపిగా భావిస్తారు. కోపిష్టి దేవత కాబట్టీ ఈమెకు నిత్యపూజలుంటాయి. తమిళంలో నూకు అంటే కొట్టు అనే అర్ధం వస్తుంది, బహుశ ఆగ్రహంతో అందరినీ కొడుతుందని భావించారేమోగానీ ఇది అంతగా సరియైన అర్ధం ఇవ్వడంలేదు. సరిగ్గా విశ్లేషించినట్లయితే నూక అంటే తెలుగులో ధాన్యం(వరి) అన్న అర్ధం వస్తుంది. కాబట్టి ఈమెను ధాన్యదేవతగానో, లేదా

పంటదేవతగానో పూజించడం వల్ల నూకాలమ్మగా పేరువచ్చి ఉంటుంది. (గ్రామదేవతలలో చాలామంది పంటదేవతలుగా పూజింపబడతారు. ఈ నూకాలమ్మకు జాతర నెలరోజులపాటు జరుగుతుంది. ఈ సందర్భంలో దేవతకు బోనాలు సమర్పిస్తారు. అలాగే ఆరు ఖాళీ ఇత్తడి బిందెలను ఒకదానిపై ఒకటి పేర్చి తలపై ధరించి ఈ బోనాలలో పాల్గొంటారు. బోనాల ఊరేగింపు గ్రామంలోని వీధులగుండావెళ్లే సమయంలో ప్రతి ఇంటినుంచి గృహిణులు వచ్చి బోనాలు ఎత్తుకొన్నవారి కాళ్లకు “సాకొపోసి అన్నం, పండ్లు సమర్పించుకుంటారు. జోనం ఎత్తుకున్న వ్యక్తి వారు ఇచ్చిన అన్నంలో కుంకుమను కలిపి అమ్మవారి ప్రసాదంగా తిరిగి వారికే ఇస్తారు. ఉత్సవం చివరిరోజున దున్నపోతును బలిఇస్తారు. నూకాలమ్మకు బలి ఇచ్చిన తర్వాత రక్తాన్ని గుడి తలుపులకు పులుముతారు. సహాయకపూజారి ఆ రక్తాన్ని బొట్టుగా పెట్టుకుంటాడు. ఆ తర్వాత అందరూ రక్తతిలకం పెట్టుకుంటారు. అంటువ్యాధులు సోకినపుడు నూకాలమ్మకు బదులు మరిడమ్మను పూజిస్తారు. ఈ ప్రాంతంలో జరిగే బోనాలు దాదాపు తెలంగాణాలో జరిగే బోనాలను పోలి ఉంటాయి.

7.2 కర్ణాటక రాష్ట్రంలో :

దేవతల యొక్క విగ్రహాములు గాని, అలంకరించిన కుండలుగాని తలపై పెట్టుకొని నర్తకులు చేయు నృత్యమును కరగం, పూజకున్నిత అంటారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గరగలు, తమిళనాడులోని కరగం, కర్టాటకలోని కరగం, పూజకున్నిత దాదాపు ఒకే రీతిలో ఉంటాయి. కాని నాట్యపద్ధతిలో కొంచెం తేడా ఉంటుంది. ఈ నృత్యాలన్నీ కూడా అమ్మవారి వూజలందు (వత్యేకంగా చేయబడతాయి.

కర్ణాటకలో కోతలు ముగిసాక తర్వాత గాని, వర్ష బుతువు తర్వాత పంటలు అభివృద్ధికి గాను అమ్మవారిని ఆరాధిస్తారు. కరగం (కుండలో) బియ్యం వుంచి దాన్ని అందంగా అలంకరించి తలపై ఉంచి నాట్యమాదుదురు. అలాగే పూజాకున్నిత నృత్యంతో గుడి పూజారి అమ్మవారి విగ్రహం గల పెట్టెను తలపై పెట్టుకొ ని నాట్యము చేయును. ఆ విధంగా నాట్యం చేయుచు దేవత ఆవహించగా అచ్చట చేరిన ప్రజలకు పూనకంతో భవిష్యత్తును చెప్పును. ఇది అచ్చంగా తెలంగొణాలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన బోనాల ఉత్సవంలో భాగంగా జరిగే రంగం కార్యక్రమం లాంటిది. రంగం కార్యక్రమంలో దేవత ఆవహించిన స్త్రీ ప్రజలకు భవిష్యవాణి వినిపిస్తుంది. బోనాల్లో ఇదో హైలెట్‌. అందుకే దక్షిణ రాష్ట్రాల్లో మనకు గ్రామ దేవతలకు సంబందించిన ఉమ్మడి సంస్కృతి, సంప్రదాయాల ఆచారాలు కనిపిస్తాయి.

కర్టాటకరాష్ట్రంలోని మైసూర్‌ పట్టణంలో మారి జాతర జరుపుతారు. ఈ జాతర నాలుగు వారాలు జరుగుతుంది. ఇందులో భాగంగా 1) మారినారు 2) మారిమాడి 3) మారిసిడి 4) కేలమ్మనహబ్ళి అనే నాలుగు ఆచారాలు ఒక్కోవారం జరుపుతారు. ఈ నాలుగు ఆచారాల్లో రెండవ వారం వచ్చే సోమవారం నాడు “మారిమాడి జాతరను పూజార్లు నిర్వహిస్తారు. ఇందులో జరిగే ఆచారవ్యవహారాలు చాల వరకు మన తెలంగాణాలోని బోనాలకు దగ్గరగా ఉంటాయి. ఈ జాతరకు ముందు ఇంటిలోని మట్టి పాత్రలను పగులగొడతారు. ఇళ్ళకు సున్నం వేస్తారు. కొత్త కుండలు కొని అందులో కిచిడీని వండుతారు. వాటిపై మట్టి మూతలు పెట్టి అందులో హారతి వెలిగిస్తారు (తెలంగాణలో బోనాలపై జ్యోతిని వెలిగిస్తారు). స్త్రీలు ఈ హారతి కుండలను తలపై పెట్టుకొని ఊరేగింపు తీస్తారు. వీటిని “కుణ్జకన్నాడి" దేవత ముందున్న గద్దిగే మీద పెడతారు. ఇక్కడ దేవి విగ్రహం ఉండదు దానికి బదులుగా అద్దాన్ని పెడతారు. అక్కడ రెండు మేకలను బలిఇచ్చి, మళ్ళీ కుండలను తలమీద పెట్టుకొని బిసాల్‌మారి గుడికి చేరుకుంటారు. బిసాల్‌మారి విగ్రహం ముందు ఒక వస్త్రాన్ని పరచి అన్ని కుండలలోని కిచిడి అన్నంను (బోనంను) దానిపై కుప్పగా పోస్తారు. స్రీలు ఖాలీ కుండలను తమతమ ఇళ్ళకు తీసుకుపోతారు. అప్పటి నుండి ఆ కుందలలోనే వంట చేస్తారు. దేవికి పైవిధంగా పెట్టిన బోనంను (కిచిడి అన్నం) చాకలి పూజారి తీసుకుంటాడు. అతడు ఈ అన్నాన్ని తన బంధు మిత్రులందరికి పంచి పెడతాడు. 7.8 తమిళనాడులో : తమిళనాడులో మట్టి కుండలను తలపై నుంచి పడిపోకుండా నేర్పుతో నృత్యం చేస్తారు. ఇలా అత్యంత నైపుణ్యంతో చేసే ఈ నృత్యం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని గరగల నృత్యం వంటిది. తమిళనాట మరియమ్మ దేవత ఆరాధనలో ఈ నృత్యం చేయబడుతుంది. ఇది చాల ప్రాచీనమైన నాట్యం మశూచి, కలరా వంటి అంటువ్యాధులు పోవడానికి, వర్షాల కొరకు ద్రవిడ దేశంలోని ప్రజలు అమ్మవారిని పూజిస్తారు. ఈ పూజల సందర్భంగా ఈ గరగల (కుండల) నృత్యం చేస్తారు. తమిళనాడు తిరుచునాపల్లికి 14కి.మీ.ల దూరంలోని ఇరుగలూరులో మూడురోజులు (ప్రతి రోజూ ఉదయం, సాయంత్రం కరగం ఊరేగింపు తీసి పూజలు చేస్తారు. ఈ జాతరలో బలులు కూడా ఉంటాయి. బలిరక్తంతో తడిసిన అన్నం కుండను గ్రామపొలిమేరల్లో ఉన్న “ఎల్లాయికలొ (ఎల్లరాయి) దగ్గరికి పూజారి తీసుకువెళతాడు. కుండను రాయిపై పగులగొట్టడంతో అది పగిలి అందులోని అన్నం ఎల్లాయికల్‌

(నునం దీన్నే తెలంగాణలో బొడ్రాయి అంటాము) మీద పడడం వల్ల రాయిలోని దుష్ట శక్తులు సంతృప్తి చెందుతాయని గ్రామస్థులు నమ్ముతారు.

గడ మహారాష్ట్రలో

మహారాష్ట్రలోని చాలా ప్రాంతాలు నిజాం రాజు పాలనలో ఉండేవి. అందువల్ల తెలంగాణ ఆచారాలు, సంప్రదాయాలు మహరాష్ట్రంలోకూడా కనిపిస్తాయి. అందులో బోనాలు ఒకటి. రెండు మూకుళ్ళలో నిప్పులు వేసి దానిపై గుగ్గిలం చల్లి మంటలు మండుచుండగా ఆ మూకుళ్ళను చేతుల్లో పట్టుకొని భవానిస్తోత్రం చేస్తూ నాట్యమాడు ఆచారం కలదు. అలాగే వంగదేశంలో (బెంగాల్‌) వ్యాధులచే, గ్రహదోషంలచే పీడింపబడు ప్రజలు దేవికి అగ్ని ఆరాధనను (మైక్కుకోవడం ఓ సంప్రదాయం. దుర్గా పూజ సమయమందు అటుల (మొక్కుకున్న వారి తలపై మూకుళ్ళలో అగ్ని నుంచి మంత్రోచ్చారణ చేయుచూ అందులో గుగ్గిలం వేస్తుండడంతో మంటలు వస్తాయి. కుండపై దీపం వెలిగిస్తారు. ఈ పద్ధతి తెలంగాణ బోనం కుండపై వెలిగే జ్యోతిని పోలి ఉంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌, కర్టాటక, తమిళనాడు, మహారాష్ట్ర మొదలగు దక్షిణ రాష్ట్రల్లోని గ్రామ దేవతల మతాచారాలు, సంప్రదాయ సంస్కృతులు ఒకలాగే ఉండి దగ్గరి సంబంధాలు కలిగి ఉన్నాయి. కీ.శ 1326 నుండి 1565 సంవత్సరం వరకు దాదాపు 250 సం॥లు తెలుగు, కన్నడ, తమిళ ప్రజల అనేక ఆచార సంప్రదాయాలను పరస్పరం ఇచ్చి పుచ్చుకున్నారు. ఈ ఆచారాల మధ్య కొంత సారూప్యం కనిపించినా ఇవన్నీ ఒక ఉమ్మడి ఆచారవ్యవహారాలకు సంబందించినవని తెలుస్తుంది. దక్షిణ భారతదేశంలోని ప్రజల నమ్మకాలు, మతాచారాలు, దేవుడు భారతీయ అధ్యాత్మిక దృష్టి నుండి గాక గ్రామ దేవతల ఆరాధన పద్ధతుల మూలంగానే ఏర్పడినవి.

ఒక విధంగా చెప్పాలంటే భారతదేశంలోని అత్యధిక జనం నివసించేది గ్రామాల్లోనే, వారు చేసేది ఎక్కువగా వ్యవసాయ వృత్తి, వారు ఆచరించేది (గ్రామదేవతల పూజా విధానాలే. కాబట్టీ దక్షిణ భారతదేశంలోని (గ్రామదేవతల ఆచారాలన్ని దాదాపు కొంత తేడా వున్నా ఒకలాగే ఉంటాయి. ఈ సూత్రాన్ని బట్టి బోనాలు ఆచారం అన్నది కేవలం తెలంగాణకే కాకుండ యావత్‌ దక్షిణ భారతదేశంలో ఆచరింపబడుతుంది. మరో విధంగా చెప్పాలంటే భారతదేశంలో గ్రామదేవత లేని ఊరు లేదు కాబట్టి ఈ ఆచారం భారతదేశమంతట ఏదో ఓ రూపంలో చేయబడుతుంది.

69

8. బోనాల జాతరలో మత సామరస్యం : గత 400 సంవత్సరముల చరిత్ర ను తిరగేస్తే హిందువులకు ముస్లీంలకు మధ్య సామరస్యం బాగానే ఉండేదని తెలుస్తుంది. అప్పుడప్పుడు ఘర్షణలు జరిగినప్పటికి అవి వెంటనే సద్దుమణిగి పోయేవి. మతాల మధ్య, కులాల మధ్య రాజకీయాల మధ్య, గొడవలు ఉంటాయి. ఒకే నమ్మకం గల వారి మధ్య కూడ బేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఇలాంటి వన్ని అంతట మతపరంగా, రాజకీయ పరంగా జరుగుతుంటాయి. హిందు, ముస్లీంల మధ్య జరిగేవి కూడ అటాంటివే. ముస్లీంలు హిందువుల పేర్లు పెటుకున్నారో లేదో తెలియదు కాని హిందువులు మాత్రం ముస్లీంల పేర్లు పెట్టుకుంటారు. మస్తానురావు అని, ఫకీరయ్య అని, జంగిలయ్య జంగిలమ్మ ఇలా హిందువులకు ముస్లీంల పేర్లు ఉంటాయి. ఇది నిజంగా హిందువుల మత సామరస్యానికి నిదర్శనంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఇక పీర్ల పండుగను ముస్లీంలతో పాటు హిందువులు కూడ చేసుకుంటారు. మొహరం ఊరేగింపులో పులి నృత్యం ప్రదర్శించే సంప్రదాయముంది. ఇది తెలుగు వారి జానపద కళా ప్రదర్శన ఇలా పులి వేషాలు వేసే వారిలో హిందువులు ముస్లీంలు కూడ ఉన్నారు. ఇంతకంటే మరొక విశేషమేమిటింటే కడప జిల్లాలోని బద్వేలు, జమ్ములమడుగు ప్రాంతాల్లో కొందరు ముస్లీంలు నరసింహస్వామి భక్తులు. సంక్రాంతి సమయంలో నరసింహస్వామి గుడి కెళ్ళి దర్శనం చేసుకుంటారు. ఇదొక్కటి తప్ప మళ్ళీ మిగతా విషయాల్లో ముస్లీం సంప్రదాయాలే. పూర్వం హైద్రాబాద్‌ ను పరిపాలించిన ఆసఫ్‌ జా వంశం రాజులు హిందు, ముస్లీంల మధ్య మత సామరస్యాన్ని పాటించారు. నిజాం నవాబు కాలంలో మత సహనం చక్కగా ఆదరించబడింది. హిందువులతో గాని ముస్తీంలతో గాని అత్యధికులు కలిసి మెలిసి జీవించాలనే కోరుకుంటారు. నిజం చెప్పాలంటే మతోన్మాదుల సంఖ్య అతి స్వల్పంగా ఉంటుంది. మత కలహాలు ఏర్పడడానికి ముఖ్యకారణం రాజకీయనాయకులు, మతాధిపతులు మరియు దుష్టశక్తులు వీరి వల్లె మతకలహాలు ఏర్పడతాయి కాని స్వతహాగా ప్రజల్లోంచి వచ్చినవి కావు, సికింద్రాబాద్‌, హైద్రాబాద్‌ ల మధ్య వారధిగా కట్టిన హుస్సెనుసాగర్‌ మత సామరస్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అలాగే చార్మినార్‌ హిందు, ముస్లీంల మత సమైక్యతకు గల జెనత్యాన్ని చాటుతుంది. ముస్లీంలు పొందు మేధావులు భాగ్యనగరాన్ని మతసామరస్యానికి కేంద్రంగా శ్లాఘించారు. మతపరంగా, సాహిత్య పరంగా, కళల పట్ల, అపురూప కట్టడాల వల్ల మతసామరస్యం మనకు సంక్రమించిన సంపదలో భాగమే, మూ

నిజాం నవాబు ప్రతి సంవత్సరం భద్రాచలంలో జరిగే శ్రీరామ కళ్యానోత్సవ సందర్భంగా ముత్యాల తలంబ్రాలు పంపే ఆచారం అనాదిగా వస్తుంది. ఇప్పటికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం క్రమం తప్పకుండ ఆ సంప్రదాయాన్ని కొనసాగిస్తుంది. అలాగే గోల్కొండ కోటలో వెలిసిన జగదాంబ అమ్మవారిని ఆనాటి ముస్లీం రాజులు పూజించేవారని చరిత్ర వల్ల తెలుస్తుంది. హిందూ దేవతల పట్ల మస్లీం రాజులు చూపిన మత సామరస్యానికి ఇవి చక్కటి నిదర్శనాలుగా చేప్పుకోవచ్చు. అంతే గాకుండ బోనాల ఉత్సవంలో హిందువులు, మున్లీంలు కలిని ఉత్సవాలు జరుపుకునేవారని తెలుస్తుంది.

ఇలా అనాదిగా వస్తున్న ఈ మత సమైక్యత తెలంగాణాలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన బోనాల జాతరలో కనిపిస్తుంది. చారిత్రాత్మక సంబరాలుగా నగరంలో జరిగే బోనాలు మత సామరస్యానికి ప్రతీకలుగా చెప్పుకోవచ్చు. కులీకుతుబ్‌షాహీల కాలంలో గోల్కొండలో బోనాల మేళా నిర్వహించేవారని, నిజాం కాలంలో బోనాల పండుగను సెలవుదినంగా పప్రకటించేవారని తెలుస్తోంది. నగరంలో వరదలు వచ్చినపుడు అప్పటి నిజాం నవాబు అమ్మవారికి పూజలు నిర్వహించడం ముస్లింలు సైతం ఉత్సవాల్లో పాల్గొనడం వారి ఐకమత్యాన్ని తెలుపుతుంది. తెలంగాణా నంన్కృతికి, సంప్రదాయాలకు (ప్రతీక అయిన బోనాల ఉత్సవాలు మత సామరస్యానికి ఎంతో దోహదపడుతున్నాయి. హిందూ ముస్లింలు పరస్పరం (ప్రేమ, సదవగొహనలతో బోనాలు, వినాయక చవితి, ముహర్రం, రంజాన్‌ వంటి పండుగలు ఐక్యతొ భావంతో జరుపుకుంటే అది మనకెంతో శుభసూచకమని అందరూ ఆకాంక్షిస్తారు. మత కలహాలు సంభవిస్తే అవి ఎంతో కష్ట నష్టాలను కలిగిస్తాయని అందరూ గుర్తించారు. చిన్న చిన్న గొడవలుంటే స్నేహంగా పరిష్కరించుకునే విధంగా విశాల దృక్పథం అలవరచుకోవాలి. ఇందుకుగాను హిందూ, ముస్లిం సభ్యులతో మైత్రీ సంఘాలు ఏర్పాటు చేయడమైంది. అలాగే పీస్‌ అండ్‌ వెల్ఫేర్‌ సభ్యులు కూడా ఇందుకు చక్కగా తోడ్పడుతున్నారు.

బోనాల ఊరేగింపుకు మజ్లిస్‌పార్టీ గత కొన్ని సంవత్సరాలుగా ప్రత్యేక వేదిక నిర్మించి నిమజ్జనానికి వెళ్లే ఘటాలకు స్వాగతం పలుకుతూ మత సామరస్యాన్ని పెంపొందిస్తుంది. వేదిక వద్ద మాతేశ్వరి ఘటాలకు అన్ని రాజకీయ పార్టీలతో బాటు మజ్లిస్‌ నాయకులు కూడా ఊరేగింపుకు స్వాగతం చెప్పడం విశేషంగా చెప్పుకోవచ్చు. అంతేకాకుండా ముస్లిం సోదరులు మంచినీటి వసతులు భక్తులకు కల్పించడం ఎంతో హర్షించదగ్గ విషయం. ఈ విధంగా మతాలు పార్టీలకు అతీతంగా

మూ,

ఉత్సవాలను జరుపుకున్నప్రుడే మత సామరస్యం వెల్లివిరుస్తుంది. భారతదేశంలో ఉన్నన్ని మతాలు, కులాలు, భాషలు ప్రపంచంలోని ఏ దేశాల్లోను లేవు. అయినా ఇక్కడి ప్రజలు భిన్నత్వంలో ఏకత్వంగా తమ తమ సాంప్రదాయాలను, ఆచారాలను కాపాడుకుంటూ సమైక్యతను, మత సామరస్యతను చాటుతూ ఉత్సవాలను పండుగలను జరుపుకోవడం ఎంతో విశేషం. పాత నగరంలో బోనాల ఉత్సవాలు మత సామరస్యాని కి ఆదర్శంగా నిలుస్తున్నాయని ఎందరో ప్రముఖులు ప్రశంసిస్తున్నారు. సాంప్రదాయబద్ధంగా జరిగే ఈ బోనాల పండుగ శాంతియుత వాతావరణంలో కులమతాలకు అతీతంగా భక్తిశ్రద్ధలతో జరుపుకోవడానికి ముఖ్య కారణం ఈ ఐక్యతేనని చెప్పుకోవచ్చు. తెలంగాణాలో బోనాల జాతర ప్రశాంతంగా ముగిసేవరకు పోలీసులకు ఓ సవాలు వంటిది, పాతబస్తీలోని సున్నితమైన ప్రాంతాలనుంచి ఊరేగింపులు వెళతొయి కాబట్టి ఎలాంటి అవాంఛనీయ సంఘటనలు జరగకుండా అతి జాగత్తగొ భద్రతాచర్యలు తీసుకోవవాల్సిన బాధ్యత పోలీనులపై ఉంటుంది. ఇక్కడ మతసామరస్యాన్ని కాపాడేందుకు పోలీసులు క్లిష్ట పరిస్థితిని ఎదుర్కొంటారు. మామూలు పోలీసు బలగంతో పాటు అదనవు బలగాలను నియమించి శాంతిభద్రతలను కాపాడేందుకు నిరంతరం కృషి చేస్తారు. మతం ఏదయినా అందరి అభిమతం కలిసి ఉండడమేనన్న ధోరణి వ్యక్తమవుతుంది. పండుగలంటే మత కలహాలు కాదు, అల్లర్లు కాదు, అంతా కలిసిమెలిసి జరుపుకునే వేడుక అన్న అభిప్రాయం హిందూ ముస్లింలలో బలపడుతుంది. ఎన్నో ఏళ్ల క్రితం నిజాం స్వయంగా ఆలయాలను కట్టించాడు. ఇక్కడి మసీదులకు ఎందరో హిందునులు రాళ్లెత్తారు. గణేష్‌ నిమజ్జనం సాగేపుడు నేడు ముస్లింలు సాదరంగా ఆహ్వానించి భక్తులకు తాగునీటిని అందిస్తున్నారంటే ఇది చెప్పుకోదగ్గ విశేషమే. అలాగే మొహర్రం పండుగ సందర్భంగా బీబీకాఆలం, ఆగర్‌ఖానావద్ద ముస్లింలకు ఇచ్చే దట్టీలను హిందువులు తీసుకువెళతారు. గుల్ట్దార్‌ హొజ్‌వద్ద హిందువులు వేదిక ఏర్పాటు చేసి దట్టీలు ఇస్తారు. రంజాన్‌, బక్రీద్‌ పందుగలకు ఎందరో హిందువులు ముస్తిం మిత్రుల ఇక్లకు వెళ్లి ఈద్‌ ముబారక్‌ చెబుతారు. దీపావళి పండుగ రోజు హిందువులతో కలిసి ముస్లింలు టపాకాయలు కాల్చుతారు. ఎన్నో దర్గాలను, పీర్లను ముఖ్యంగా జహంగీర్‌ పీర్లను అత్యధికంగా దర్శించేది హిందువులే అంటే అతిశయోక్తి ఏమాత్రంలేదు. తరతరాలుగా సహజీవనంతో వస్తున్న ఈ మతసామరస్యం హిందూ ముస్తింల

ఐక్యతను చాటుతున్నాయి. ఇటీవలి కాలంలో బోనాల ఉత్సవాల్లో మనకు కనిపించే ఈ మతసామరస్యం ఎంతో ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది. ఇలాగే ఒకరి భావాలను మరొకరు, ఒకరి సాంప్రదాయాలను, ఆచారాలను మరొకరు గౌరవించుకుని పరస్పర అవగాహనను పెంచుకోవాలి. పాతనగరం క్రమంగా తన వైఖరి మార్చుకుంటోంది. శాంతియుత సహజీవనాన్ని కోరుకునే దిశగా ముందుకు పయనిస్తోంది. అన్ని పండుగల పరమార్ధం ఒక్కటేనన్న రీతిలో వ్యవహరిస్తున్నారు. ఘటాల ఊరేగింపు నేడు మతసామరస్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. పాతనగరంలో ఇప్పుడు సుహృద్భావ వాతావరణం కనిపిస్తుంది. హిందు, ముస్లింలు స్వాగత తోరణాలు ఏర్పాటు చేసుకుంటున్నారు. ఆలింగనాలు చేసుకుంటున్నారు. ఇది ఎందరినో ఒక కమనీయ దృశ్యంలా ఆకట్టుకుంటోంది. పెద్దలందరూ ఇలాంటి ఐక్యత కావాలంటు కోరుకుంటున్నారు. పాతబస్తీలో పరిస్థితిని బట్టి ఏవైనా ఉత్సవాలు, ఊరేగింపులు గతంలో జరిగినపుడు స్వార్ధపరుల వల్ల, మతఛాందసుల వల్ల కలహాలు రేగాయి. దీనివల్ల కొంతకాలం పాటు అశాంతి నెలకొన్నది. ఆ తర్వాత ఒకరి సాంప్రదాయాలను మరొకరు గౌరవించుకోవడంతో నూతన పరిణామాలు చోటు చేసుకున్నాయి. ఐకమత్యం సర్వత్రా వెల్లివిరిసింది.

పాతబస్తీలో ఇలా ఇరువర్గాలు ఎల్లప్పుడూ కలిసిమెలిని పండుగలను సామరస్యంతో, సోదరభావంతో జరుపుకుంటున్నపుడు హైదరాబాదులో ఎల్లప్పుడు భక్తి, శాంతి, ఆనందం సర్వత్రా వెల్లివిరుస్తుంది. మతసామరస్యం పెంపొంది అందరిలో మానవత్వం నిండుకుంటుందనడంలో సందేహం లేదు.

9. బోనాల జాతరను రాష్ట పండుగగా గుర్తింపుకై ప్రముఖుల వినతి

బోనాల పండుగను గోలకొండ, సికింద్రాబాదు, పాతబస్తీ (హైదరాబాదు, నగర శివారుప్రాంతాలలోని ప్రజలు అత్యంత భక్తిశద్ధలతో ఘనంగా జరుపుకుంటారు. దాదాపు జంటనగరాలలోని 6000 అధికార, అనధికార దేవాలయాల్లో బోనాల పండుగ వైభవోపేతంగా జరుగుతుంది. భక్తుల కోర్కెలు తీరుస్తూ పిలిస్తే పలికే తల్లిగా అమ్మవారు తెలంగాణలో సుప్రసిద్ధం. తెలంగాణాలోనేకాదు రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద పండుగగా గుర్తించబడింది. ఈ ఉత్సవాలకు తెలంగాణానుంచే కాకుండా ఇతర ప్రాంతాలు, రాష్ట్రాలనుంచి కూడా ప్రజలు వస్తారు. దాదాపు 5లక్షల మంది జనం వస్తారని అంచనా. ఈ జాతర దినదినాభివృద్ధి చెందుతూ అటు పల్లీయులచే,

మూ

ఇటు పట్టణ వాసులచే ఆరాధించబడుతుంది అమ్మవారు. శతాబ్దాలుగా జరుగుతున్న ఈ బోనాలకు జాతీయ, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు వచ్చింది. చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను కలిగిన ఈ జాతరను రాష్ట్ర ఉత్సవంగా (పందుగగొ) గుర్తించాలని ఎందరో ముక్తకంఠంతో డిమాండ్‌ చేస్తున్నారు. ఇందుకు స్పందించిన దేవాదాయశాఖామంత్రి, రాష్ట్ర హోంమంత్రి మరియు ఇతర మండ్రులు, అధికారులు రాష్ట్ర పండుగగా గుర్తించేందుకు తమ సంపూర్ణ సహకారం అందిస్తామని హామీనివ్వడం జరిగింది. అంతేకాకుండా త్వరలో రాష్టపందుగగా ప్రకటించేందుకు కృషి చేస్తామని చెప్పారు. మరి కొందరు లక్షలాది ప్రజలు తరలివచ్చే బోనాల జాతరకు సెలవుదినం ఇవ్వాలని కోరడం జరిగింది. మరికొందరు (ప్రముఖులు ఏకంగా దీన్ని జాతీయ పండుగగా గుర్తించాలని కోరడం చెప్పుకోదగ్గ విశేషం. 10. బోనాల జాతర జయప్రదంగా జరిగేందుకు విసృత ఏర్పాట్లూ : బోనాల జాతర వస్తుందంటే చాలు ఒక నెలరోజులపాటు జంటనగరాల్లో శివారు (ప్రాంతాల్లో ఎక్కడ చూసినా సంబరమే సంబరంగా పండుగ వాతావరణం కనిపిస్తుంది, తెలంగాణలోనేకాక రాష్ట్రవ్యాప్తంగా పెద్ద పండుగగా గుర్తించబడిన ఈ జాతరకు లక్షలాది జనం వస్తారు. అందుకుగాను భక్తులకు కావాల్సిన ఏర్పాట్లు, శాంతి భద్రతలను కాపాడడం ఎంతో అవసరం. ఇందులో భాగంగానే అమ్మవారి ఆలయాలను నర్వాంగనుందరంగా తీర్చిదిద్దడం, శోభాయమానంగా అలంకరించడం, పైపులతో, తాళ్లతో ప్రజలకు క్యూలు వర్పాటు చేయడం దరుగుతుంది. పోలీసు, ఆర్టీసి, రైల్వే, ఎంసిహెచ్‌, ట్రాన్స్‌కో, ఆరోగ్యశాఖ, అపి స్వచ్చంధ సంస్థలు, కమిటీ సభ్యులు, సమాచార శాఖ, అధికార సాల. టినిధులు, వాటర్‌వర్స్‌, స్థానిక కార్పొరేటర్లు, ప్రముఖులు, రాష్ట ఎంద్‌ శాఖ, పర్యాటక శాఖ, కేంద్రప్రభుత్వ ఫిల్మ్‌ అండ్‌ సాంగ్‌ డివిజన్‌ ఇలా దరి సహాయ సహకారాలతో జాతర జయప్రదంగా నిర్వహించబడుతుంది. బోనాల జాతరలో భక్తుల కొరకు కృషి చేసే కొన్ని ముఖ్య సంస్థలగురించి పరిశీలిద్దాం.

1. పోలీస్‌

2. ఆర్టీసి

3. రైల్వే

4. మున్సిపల్‌ కార్పొరేషన్‌ (ఎంసిహెచ్‌) మ్‌

5. ట్రాన్స్‌కో(విద్యుత్‌)

6. ఆరోగ్య శిబిరాలు

7. పబ్లిక్‌ వర్చ్‌ అండ్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ (పిడబ్యుడి)

8. వాటర్‌వర్శ్‌

9. సమాచార కేంద్రం మొదలైనవి.

10. స్వచ్చంధ సంస్థలు

1. పోలీసు :- తెలంగాణలో ప్రతిష్టాత్మకమైన జాతరగా పేరొందిన బోనాల ఉత్సవ మంటే పోలోసులకు ఓ పెద్ద సవాలు వంటిది. పాతబస్తీ లోని అనేక సున్నితమైన (56౧9176 గ?885) ప్రాంతాల నుండి ఊరేగింపులు వేళతాయి అందుకే ఎలాంటి అవాంఛనీయమైన సంఘటనలు, మతపరమైన గొడవలు జరగకుండా అతి జాగ్రత్తగా భద్రతాచర్యలు తీసుకోవాల్సిన బాధ్యత పోలీసుల పై ఉంటుంది. మతసామరస్యాన్ని కాపాదేందుకు పోలీసులకు ఇదోక క్లిష్చమైన నమన్యలాంటిది, అత్యంత బాధ్యతాయుతమైనది. అందుకుగాను భారి బందోబస్తును ఏర్పాటుచేస్తారు. మామూలు బలగంతో పాటు దాదాపు 80 ప్లాటూన్ల అదనపు పోలీసు బలగాలను నియమించి పోలీసు కమీషనర్‌, ఇతర అధికారులు స్వయంగా పర్యవేక్షిస్తు బోనాలు శాంతియుతంగా జరిగేందుకు కృషి చేస్తారు. ఇందుకుగాను మైత్రి సంఘాల, రాజకీయ పార్టీల, స్వచ్చంద సంస్థల సహకారాలను తీసుకుంటారు. ఎటువంటి మతద్వేషాలు, గొడవలు జరుగకుండ సంఘ విద్రోహుల పై కన్నేసి ఉంచుతారు. అవసరమైతే అదుపులోకి తీసుకుంటారు. పోలీస్‌ పికిటింగ్‌ కేంద్రాలను: సంచార దళాలను, టాస్మ్‌ఫోర్స్‌ను, మప్టీ పోలీసులను నియమిస్తారు. దొంగతనాలను, అల్లరిమూకలను గమనించడం మప్టీ పోలీసులు చూసుకుంటారు. వీరుగాక మహిళా పోలీసులు, హోమ్‌గార్డ్స్‌ ను నియమించి డేగ కన్నులతో ప్రతీది గమనిస్తూ ఉ ంటారు. సికింద్రాబాద్‌ బోనాలకన్నా పాతబస్తీ బోనాల విషయంలో ఎక్కువ శ్రద్ధ తీసుకుంటారు. ఎందుకంటే ఇవన్నీ నున్నితమైన (ప్రాంతాలు కాబట్టి సంఘవిద్రోహులను కనిపెట్టెందుకు క్లొజ్డ్‌ సర్క్యూట్‌, టి,వి.లు, ఏర్పాలు చేస్తారు. ప్రత్యేకంగా ఒక కంట్రోలు రూమ్‌నే ఏర్పాటు చేస్తారు. ఆయా పోలీస్‌ స్టేషన్ల పరిధి లోని దేవాలయాల వద్ద పికెటింగ్‌ ఏర్పాటు చేస్తారు. నూ

శాంతి భద్రతల పరి రక్షణకై జంటనగరాల్లోని రౌడిషీటర్లను అదుపులోకి తీసుకోవడం, మద్యం కల్లు దుకాణాలను, బార్‌ అండ్‌ రెస్టారెంట్లను మూసి వేయాలని కమిషనర్‌ ఉత్తర్వులు జారీ చేస్తారు. నేరస్థుల కదలికలను కనిపెట్టదానికి, వీడియో కెమెరాలను ఏర్పాటు చేస్తారు. బందోబస్తులో ఇన్‌స్పెక్టర్లు, సబ్‌ఇన్‌స్పెక్టర్లు, వందలాది కానిస్టేబుళ్ళు, రిజర్వ్‌డ్‌ పోలీసులు, మహిళా పోలీసులు, వోమ్‌గార్ట్‌, ట్రాఫిక్‌ పోలీసులు మొదలగువారు తమ విధులను నిర్వహిస్తారు. ఇలా పోలీసు యంత్రాంగం బోనాల ఉత్సవాల్లో అతి కీలకమైన పాత్రను నిర్వహించి శాంతి భద్రతల కై ఎంతో శ్రమిస్తారు. 2. రోడ్డు రవాణా సంస్థ :- భక్తుల సౌకర్యార్థం జంటనగరాలలోని అన్ని డిపోల నుండి మరియు తెలంగాణ జిల్లాల నలుమూలల నుండి ప్రత్యేక బస్సులను రోడ్డు రవాణా సంస్థ ఏర్పాటు చేస్తుంది. నగరంలో జరిగే ఈ అతి పెద్ద జాతర సందర్భంగా విపరీతమైన భక్తులను దృష్టిలో ఉంచుకొని (2.7.0) అనేక బస్సులను నడిపేందుకు కృషి చేస్తుంది. ఇవన్నీ “మహంకాళి జాతర” స్పెషల్‌ బస్సులుగా వివిధ ప్రాంతాల నుండి బయలు దేరుతాయి. దక్షిణ మధ్య రైల్వే అధికారులు, ఫలక్‌నామా నుండి మేద్చల్‌ వరకు ప్రత్యేక లైళ్ళ ను ఏర్పాటు చేస్తారు.

• నగరపాలక సంస్థ వా (యం,సి. హెచ్‌) నగరపాలక సంస్థ దాని పరిధిలోని చుట్టు ప్రక్కల రోడ్డు మరమ్మత్తులు, డి.డి టి. పౌడరు చల్లడం, పారిశుధ్య కార్యక్రమాలను పర్యవేక్షించడం వంటివి చూసుకుంటాయి. ర్‌ ట్రాన్స్‌కో (విద్యుత్‌శాఖ) :- వీరు నిరంతరం విద్యుత్‌ సరఫరాలో ఎలాంటి అంతరాయం లేకుండా జాతరకు కావలసిన ఏర్పాట్లను చూసుకుంటారు.

6. ఆరోగ్య శిబిరాలు :- భక్తుల ఆరోగ్య పరి రక్షణకై లయన్స్‌క్షబ్‌ ఆఫ్‌ సికింద్రాబాద్‌, సమరిటియన్‌, రెడ్‌క్రాస్‌ వంటి సంస్థలు వైద్య "సేవలు అందిస్తాయి.
7. పబ్లిక్‌ వర్క్‌ అండ్‌ డిపార్ట్‌మెంట్‌ :- వీరి పరిధిలోని ముఖ్యమైన రోడ్లను మరమ్మత్తులు చేయడం అవసరమైతే క్రొత్తగా రోడ్డు వేయడం పనులు చూసుకుంటారు.
8. వాటర్‌ వర్చ్‌ :- భక్తులకు ఏలాంటి అసౌకర్యం కలుగకుండా జాతరలో నీటి సౌకర్యం ఏర్పాటు చేయడం స్వచ్చంద సంస్థలు, నీటి ప్యాకెట్లను పంచడం నీటిని అందించడం చూసుకుంటుంది.
9. సమాచార కేంద్రం :- బోనాల జాతరకు సంబంధించి ఏర్పాటు చేసిన ముఖ్యమైన ఏర్పాట్లలో సమాచార కేంద్రం కూడా కీలకమైనదిగా చెప్పుకోవచ్చు. జేబుదొంగలు, ఇతర దొంగల గురించి చెబుతూ ఆడవాళ్లు నగలు, మగవాళ్లు జేబులు, ఇతర విలువైన వస్తువులు జాగ్రత్తగా కాపాడుకోవాలని హెచ్చరిస్తుంది. చిన్న పిల్లలు, వృద్ధులు, ఇంకెవరైనా తప్పిపోయినచో వారిగురించి ప్రకటించడం, భక్తుల వాచీలు, నగలు, డబ్బులు ఏవైనా వోగొ ట్టుకుంటే వాటికి సంబంధించిన సమాచారం మైకుద్వారా తెలియజేయడం చేస్తారు. అసంఖ్యాకమైన జనాన్ని అనుక్షణం హెచ్చరిస్తూ జాగ్రత్తపరుస్తూ వారికి సంబంధించిన ఎలాంటి సమాచారాన్నయినా మైకుద్వారా ప్రకటించి చేయూతనిస్తారు.
10. స్వచ్చంద సంస్థలు జాతర ప్రశాంతంగా, జయప్రదంగా ముగియాలంటే ఎందరి సహయమో అవసరం. అందునా స్వచ్చంద సంస్థల సహకారం ఎంతగానో చెప్పుకోతగ్గది. జాతరలో తమ సహయ సహకారాలను అందించే కొన్ని ముఖ్యమైన స్వచ్చంద సంస్థలు.

1. దక్కన్‌ మానవ సేవా సమితి

2. భారత్‌ స్మాట్స్‌ అండ్‌ గైద్స్‌

3. భజరంగ్‌ సేవాదళ్‌

4. విశ్వ హిందు పరిషత్‌

5. నల్ల గుట్ట అభివృద్ధి సంఘం

6. మున్నూరు కాపు సంఘం

7. హిందు ప్రచార సమితి 8ిరెడ్‌ క్రాస్‌ సంస్థ

8. లయన్స్‌ క్లబ్‌ ఆఫ్‌ సికింద్రాబాద్‌

9. సమరీబియన్‌ మొదలయినవి. వీటిలో దక్కన్‌ సేవా సమితి గురించి క్లుప్తంగా క్రింద వివరించబడింది. దక్కన్‌ సేవా సమితి ; సికింద్రాబాద్‌ జాతరలకు సంబందించి 1926 సం॥ నుండి ప్రతి ఏదొది దక్కన్‌ సేవా సమితి అన్ని ఏర్పాట్లు చూస్తున్నది. ఈ సమితి జాతర, బోనాలు, రంగం కార్యక్రమాలతో పాటు యజ్ఞాన్ని కూడ నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం దక్కన్‌ సేవా సమితి కొత్త కార్యవర్గంను ఎన్నుకుంటుంది. ఇందులో మాజి శాసన సభ్యులు, మాజి చైర్మన్గులు, ధర్మకర్తల మండలి సభ్యులు, స్థానికులు ఉంటారు. ఒక అధ్యక్షుడు, 22 మంది ఉపాధ్యక్షులు, ఇద్దరు ప్రధాన కార్యదర్భులు, ఆరుగురు ఆహ్వన సంఘం చైర్మన్లు, 26 మంది ఆహ్వాన సంఘంతో కమిటి ఏర్పాటు అవుతుంది. జాతర జయప్రడం అయ్యేందుకు వీరంతా కృషి చేస్తారు.

11. బోనాల పాటలు
12. నల్లమేకనిస్త ఎజ్జగొట్టె పోతూనిస్త కళ్ళామమ్ము కాపాదమ్మో పచ్చయాప పువ్వులు దెచ్చి కలకత్తా మహంకాళమ్మ పందుమామిడి ముక్కలు దెచ్చి నీలంబాయి నీళ్లనుబోసి నిమ్మ, బెల్లపు జల్లులు బోసి పానకాలు జేస్తామమ్మా పూనకమెత్తి రావమ్మో కుమ్మరి మట్టి కుండలుచేసి కదురుసున్నం సుట్టుబూసి బోనాలే తీస్తామమ్మో బాణాల సూపులమాయమ్మో పండవపబ్బాలు జెస్తామమ్మో

పచ్చని పంటలు పండిచమ్మో ఊళ్లోన జాతర జేస్తామమ్మా పిల్లా జెల్లను కాపాడమ్మో ముల్లమీద ఉన్నామమ్మో మమ్ముల ముందుకు లాగమ్మో ! -క.రఘునందన్‌గాడ్‌, జనరంజక జానపద గేయాలు 2. ధరణిలో పుట్టి లోకములోనె వెలసే బంగారు ఎల్లమ్మ గుడిముందర పచ్చనీ దోరణాలు పచ్చనీ దోరణాలు ఎల్లమ్మకెక్కినాది పసుపు బండారు య నం ఫ్రా ఎల్లమ్మకొక్కడే కొడుకు భయం ష్‌) పరుశురాముడు పరుశురాముడు రూ త ( 7 ఏమి వేషం వేసినాడే ఈ బైండ్లవాడు /£ స 74 ఏదేదు బోనాలతోను, ఏదేడు జమిడీకలతోను | (ర గగ కొల్లూరు (ప్రజలంతా ఎల్లమ్మను యువో ర్త కల్గులొట్లతో కోడిపుంజులతో " సారసీసాలతో గొఖ్జెపోతులతో ఎల్లమ్మ గొల్లూరు వేడుకతోను! - బి. మంగయ్య, కరీంనగర్‌ 8. బోనాలమ్మ బోనాలు సిరులిచ్చే తల్లికి బోనాలు ఉజ్జయిని కాళికి బోనాలు తాళమేళాలతో బోనాలు రంగురంగుల మట్టి కుండలు అందచందాల పసుపు బిందెలు బిందె, కుండలపై వేపమండలు డప్పువాద్యాల పోతరాజులు చెర్లకోళాతో నృత్యం చేస్తూ ఊరేగింపుతోన నడిచివెళ్లేరు మహిళలందరూ భక్తిశ్రద్ధలతో అమ్మవారికి నైవేద్యమొసగేరు రంగరంగవైభోగాలతో అమ్మవారికిదే రంగపూజ మేళతాళాలతో నృత్యం చేస్తూ గావుపట్టే పోతురాజులు మమ్మేలు మా తల్లి మహంకాళికి బోనాలు! రూపరి మాతల్లి రుద్రకాళికి బోనాలు!

• జె.పి. హరిదాన్‌, భజన కీర్తనలు

4, అమ్మరావమ్మ ఆరి గంగాలమ్మ అపరంజి కుందనమే బంగారి బొమ్మ

నీ బిడ్డలము తల్లీ మా పాపాలు పోగొట్టు తల్లీ పాపాలు పోగొట్టి రచ్చించవే సురలోకమాతా కోపమ్మువీడి మాపై కరుణ జూపుముతల్లీ సీవెందుబోయ్యావే ఆరి గంగాలమ్మా

ఏటిగడ్న రెండు ఎగర్రగన్నేర్లు

నిన్ను కొలిచినవారికి కొంగుబంగారమమ్మా దున్నపోతులే బలి ఇచ్చేము మా కోరికలే తీర్చమ్మా కోళ్లనే బలిఇచ్చేము నిన్ను కొలిచేము తల్లీ

నీవెందు బోయ్యావే ఆరిగంగాళమ్మా

ఇంటింటి బోనాలు ఈధిలో కుంబాల రాసులు

నీకు యేడుకతో ఇచ్చేము కాపాడరావే గంగాళమ్మా ఏడు దున్నపోతులూ నీకు బలి ఇచ్చేమమ్మా

మమ్ము రచ్చింపబూమికే దిగివచ్చినావమ్మా

ఏడు పొలిమేరాలు దాటి వచ్చినావమ్మా

ఎజ్జగుంట్ల కోటలో వైభోగంగా నిల్చినారమ్మా

శరణు శరణు శరణు భూలోకమాతా

మమ్ము రచ్చింప శరణు వేదేము గంగాళమ్మా

• బి. సుబ్బయ్య, కరీంనగర్‌

5. శరణు శరణు శరణు గంగమ్మ తల్లో

శరణు శరణు మముగన్న సల్లాని తల్లో అమ్మవంటే నీవేనమ్మా గంగమ్మతల్లీ మూడులోకాల సరిసీకెవ్వారు లేదుతల్లీ

శక్తివంటే నీవేనమ్మా గంగమ్మ తల్లీ నారాయణాసామి పొదాల పుట్టిన తల్లీ

శివుని శిరసున కాపురముందేవు తల్లీ

మా పొలాలు పండ మముదయా కరుణించ

మా చెరువుల్లు నిండ మాబావులే నిండ నింగినుంచి భూమికి దిగివచ్చిన తల్లీ 1 శరణు॥

నీ కరుణ ఉంటేను గంగమ్మతల్లీ

పాడిపంటలు బాగాను పండేను తల్లీ

భోగభాగ్యాలు చక్కంగ అమరేను తల్లీ

నీవు కోపించితే అగ్గినిప్పులే కురుసునుకల్లీ

బగ్గూనమండి మలమల మాడిపోయేం

తల్లీ నీవు సల్లంగ చూసితే నూతూలే నిండు

చెరువూలు నిండు గాదెల్లు నిండు

మా బతుకుల్లు పండు మముగన్న గంగమ్మతల్లీ శరణు!

ఇల్లిల్లు నీపూజ ఇష్టంగ చేసేను తల్లీ

ఊరు ఊరంతా నిన్ను కొలిచేను తల్లీ

దప్పిగొన్నోళ్లకు నీళ్లిచ్చి దాహమే తీర్చేవుతల్లీ

పాడిపంటలకు రోగాలు రాకుండ కాపాడు తల్లీ

కోపగించవేళ కోడిపుంజులే ఇచ్చేముళల్లీ

గొట్టిపోతుల్నె నీకు బలి ఇచ్చేము తల్లీ

శాంతించు శాంతించు మముగన్న తల్లీ! శరణు

• బి. సుబ్బయ్య కరీంనగర్‌

6. అమ్మరావమ్మా అంకాళమ్మా | అమ్మరావమ్మా॥

అపరంజి బొమ్మవే అంకాళమ్మా

కాపాడరావమ్మా అంకాళమ్మా

పొంగలి పెట్టాము అంకాళమ్మా

వడపప్పు నైవేద్యము అంకాళమ్మా

సీకు భక్తితో ఇచ్చాము అంకాళమ్మూ

పానకాలే ఇచ్చాము అంకాళమ్మా

కావరించిన కోళ్ళనే ఇచ్చాము అంకాళమ్మా

పోతరించిన పొటేళ్లనే ఇచ్చాము అంకాళమ్మా

సంతులేని గొడ్రాళ్లకేమో అంకాళమ్మా

నీ పేఠే పెట్టుకునేమమ్మా అంకాళమ్మా

పాడి పంటలు కాపాడవమ్మా అంకాళమ్మా

మమ్ము రక్షింప వేగ రావమ్మా అంకాళమ్మా

దూమారం వచ్చిందమ్మ అంకాళమ్మా

దుర్స పెట్టక పొయిందమ్మా అంకాళమ్మా

కలరా సోకిందమ్మా అంకాళమ్మా

కాటికే చేరినమమ్మా అంకాళమ్మా

రోగాలు నొప్పులు రాకుండనమ్మా అంకాళమ్మా

పాడ వేగ రావమ్మా అంకాళమ్హా |!

7. అమ్మరో గంగమ్మతల్లో మముగన్నతల్లో మము సల్లంగ చూశావు మమ్మాదుకున్నావు కోటి దండాలు తల్లో నీకు కోటి దండాలు శక్తి అంటే నీవేనమ్మో గంగమ్మ తల్లో నీవు లేక జీవాలకు బతుకేది తల్లో నీవు లేకుంటే పాడిపంటలేడున్నాయి తల్లో విష్ణుమూర్తి పాదాల పుట్టిన తల్లీ బిగీరధుని మొరాయిని శివుని తల చేరిన తల్లి భూలోకమే చేరిన తల్లి మావూరి గోడుయిని మావూర్ని వెలిసిన తల్లీ కోటి దండాలు తల్లో నీకు కోటి దండాలు చిన్నంగ కురిసినావు చిన్నవాగు పారింది

పెద్దంగ కురిసినావు పెద్దవాగు పారింది బొట్టకూము పారింది బావుల్లో నీళ్ళు పైకొచ్చినాయి సీ బుణముంచుకోము తల్లో గంగమ్మ తల్లో పెత్తచ్చ దైవమంటే నీవేను తల్లో గంగమ్మతల్లో చెరువు నిండా చేపలే నిందాల మా తల్లో జెల్లలేరావాల మట్టగిడసలే రావాల తల్లో బూడిద పక్కనే రావాల మా బతుకులే పండాల తల్లో కోటి దండాలు తల్లో నీకు కోటి దండాలు !

• కె చెంచు రామయ్య

8 మముబ్రోవ రావమ్మ గంగాలమ్మ నీ మాయ కనలేము నిన్ను కనలేమమ్మా

మా అమ్మ రావే మము కాపాడ రావే పోతరించిన మేకపోతుల కావరించిన కోడి పుంజుల దేవరకి విడిచిన గావు దున్నపోతులు

బలి యిత్తుమమ్మా గంగాళమ్మా

పందెరపు బంద్లన్నీ పరుగులెత్తంగా కుంకమ బంద్లన్నీ గుబులు పుట్టంగ అమ్మా రావమ్మ అంకాళమ్మా

మా అమ్మ రావే మమ్మేల రావమ్మా

మేక పోతుల తోటి మెండుగా బలి చేసి కుండలతో నీకు కుంభములు పోసి వేపమండాల చీర వేడుక మీర కట్టి వేదుకొందుము వేగరావమ్మా అంకాళమ్మా అమ్మరావమ్మా గుడి మారమ్మా

నీ మహిమలు చూప వేగరావమ్మా గుడి మారమ్మా సన్నారి బియ్యం మున్నూరు పుట్లు

కోటి దున్నాలు మీకు కోటి కైవారము భక్తితో నైవేద్యము నీకు ఇత్తుము తల్లీ బలిసిన దున్నాల బలియిత్తుము తల్లీ పడుచులందరు చేరి పొంగళ్ళు పొంగించి పసుపు ముద్దలు పెట్టి పరవసించేరు

మా పాపాలు కరిగించి మము రక్షింపు తల్లీ పాదాలు మొక్కేము మము పాలించు తల్లీ అమ్మరావమ్మా మా అమ్మ తల్లీ

మాతోడు నీవుండ మాకేమి భయము పంటలు మెండుగాను పండించు తల్లీ

మా పాడి రక్షించు మముగన్న తల్లీ

అయ్య రావయ్య పోతుల రాజా

ఎదిగిన గజమాల వెల దీర్చరావయ్యా అమ్మలందరికి అన్నదమ్ముడవే

అసురులను చంపంగ అవతరించిన తండ్రి

ఆకలితీర్చంగ ఆరోగ్యమియ్యంగ

మము కాపొడ వేగ రావమ్మ

ఆదిశక్తి అంశాలై అవతరించిన తల్గులార మమ్మాదరించి వేగరండమ్మా ! - ఎల్‌. కొండయ్య

9. అమ్మరావమ్మా మాతమ్మ తల్లీ

వేగరావమ్మా చల్లాని మాతమ్మ తల్లీ

ఎజ్జగుంట్ల కోటలో తల్లి మాతమ్మా అరుంధవాడలో వెలిసిన తల్లీ

వేదయుగాల ముందే వెలిసిన తల్లీ ఆదియుగాల ముందే విలిసిన తల్లీ మహిమతోడ మాతాంగవాడలో మాతమ్మ తల్లీ వేప చెట్టు క్రింద వెలిసిన తల్లీ బంగారు గద్దెమోద వెలిసిన తల్లీ మము కాపాడ మా వాడ వెలిసిన తల్లీ కొల్సిన వారి కోరికలుతీర్చు చల్లాని తల్లీ నిన్ను నమ్మినామమ్మ దరిచేర్చు మాతమ్మ తల్లీ వరాలిచ్చి కాపాడు మమ్ము మాతమ్మ తల్లీ కోపంగా చూస్తే కాటికి పొయ్యేం తల్లీ కరుణ చూపితె కష్టాలుతీరును తల్లీ పిల్లాపాపల చల్లంగచూడు దయగల తల్లీ కోళ్ళనిత్తూము గొట్జెలనిత్తూము మాతమ్మ తల్లీ నీ దయ ఉంటే చాలు ఇంకేమి కోరం తల్లీ

|

మము కాపాడ వేగరావమ్మా మాతమ్మ తల్లీ ! పై వెంకట రమణ 10. జమదగ్ని రాజీివై చేరి సాగరమందు జలధి స్నానముచేయ బోయె అమ్మవారు జలధి స్నానముచేయ బోయె అమ్మవారు జలధి ఊసుకే తాను చేత బాండువ చేసి చెలగి బోనము వండినాది అమ్మవారు

సంతసంబున తన శిరము పై బూనుకొని ననుదెంచే పతి సన్నిధికి అమ్మవారు ననుదెంచే పతి సన్నిధికి అమ్మవారు దుష్టజనులెవ్వరో దూరమున నిలచుండి తూగి మార్గం నదువరమ్మా యీ వేళ

తూగి మార్గం నడువరమ్మా యీ వేళ పొన్నలారా, చిన్ని గున్నలారా మార్గమెన్ని యామడ దూరమమ్మా

ఇక్కడికి ఎంతదూరమున్నదమ్మా

కాంత రేణుక తనకాంతునికి బోనమని కదిలి వేంచేసినదమ్మా ఈ వేళ

కదిలి వేంచేసినదమ్మా ఈ వేళ

ఆకు ఆకుల మళ్ళి కింద

తాబోయి తపస్సున్నదమ్మా

నావిభుడు తల క్రిందై యున్నాడమ్మా సురులారా మునులారా ఆలయ దేవతలారా మునియున్న ఈ కోనె ఎంత దూరమున్నదమ్మా ఇక్కడికి ఎన్ని యామడున్నదమ్మా

నన్ను పెండ్లి చేసుకున్న జమదగ్ని మా ముని పేరన్న పెట్ట లేదమ్మా

ఈ వేళ దారన్న చూప లేదమ్మా

పొలువాసి బ్రహ్మ కంకణము గట్టించి కాలు త్రాక్కించి నారమ్మ దేవతలు

అందరు దేవతలు అందరందరు గూడ తలంబ్రాలు పోసి తలాయి (పుస్తె) కట్టించి తాలమామీడి చేసినారు దేవతలు

చక్కని రేణుక (గక్కున చనుదెంచి

మక్కువ పూజలో అమ్మ ఈ వేళ

మక్కువ పూజలో అమ్మ ఈ వేళ

జమదగ్ని రాణివై చేరి సాగరమందు

జలధి స్పానముచేయ బోయె అమ్మవారు న్రముచేయ బోయె అమ్మవారు !

జలధి న్న - “ఎల్లమ్మ కథ నుండి ఇంద్రివల్లి. భూమయ్య, నల్గొండ 11. కాళికాదేవి దయనేలు సుమ్మి మహంకాళి దేవి కాళిదేవి మాపాలగల్లు దయనేలు సుమ్మి నీమేలు గోరెదం లోలనేత్రి కరుణాలవాల జగముల పెక్కు వేషాలువేసి భేతాళ (బ్రహ్మ గ్రహాలమాయ, మంత్రాల కెల్ల భూతాలకెల్ల భల్‌మూలమైన విరాట్‌రాలివై దుష్టులనెల్లకొట్టినయట్టి గట్టిదానవని యేలుమంటిని ఇంటికి నిన్ను చేరమంటిని భట్టు భట్టు నీతోటివాళ్లు బ్రతికుంటేచాలు ముక్కోటి పాదములు దాపినట్లు ॥ కాళి ॥ చాలుమేలు వైభవ రత్నాలు కాలు కడియాలు కంకణంబులు, మెదన హారాలు, బోలు పతకాలు కెంపూలు, మీద అందెలు, పైన పగడాలు చేతిలోడాలు, డాగుకత్తులు వన్నె చిన్నె రవికలు చంపవల్లిలు జడుకుపువ్వులు నీ సుగుణం చెప్పనెంతవాడను ॥ కాళి ॥| కల్గ్లుపొంగు కావల్లు కుర్రదున్నాలు ఎర్రయనిమేటి గొట్టె క్రతువులు ఎట్టి పుంజులు తెచ్చుచుందురు కనకగొటాలు నింపితెచ్చేరు వప్పుబెల్లాలు పానకంబాలు ఒక్కపొద్దులు వింతవింతలు వింతవాయిద్యాలు నగులు బెంచి బవనీవారు జమిళికలు వేయపాటలు పాడ ఆటలు ఆడ ఎదుట బుక్కగులాలు, పిడికిలికాయలు దొబ్బనోట పేగులు మెడలోన

[తా

నా గా గ ॥ కాళి ॥ పట్టణాననున్న మా పిల్లల ఎలుమమ్మా_ కెలింగయ్య, చిత్తలూరు, నల్గొండ 12. మేలుకో శాంభవీ మేలుకోవమ్మా! పచ్చాని పందిరీలు దేవతావల్లి పల్లికాయలు (నిమ్మకాయలు) సన్నవారికి బియ్యం మున్నూరుపుట్లు జొన్నల అన్నంబు జోడి వెయ్యిపుట్లు నూటిదున్నలు నీకు నెయ్యారా కోటి దున్నలు నీకు కోటికైవారా మేలుకో శాంభవీ మేలుకోవమ్మా మేలుకొన్నవాన్ని మెల్లన కావమ్మా ఆప్రాొద్దు కట్టిన ఆ (బ్రహ్మకంకణంబు తెగిపోను కలగంటి దేవుని మాయంటి కంచు జమడికలు మైోగ కనిరేమో మహిమలు వెండి జమడికలుమోగ యాపరిల్లా, మేకపోతులు కోడిపుంజులతోయమ్మా భక్తితో ఇగనీకు బలియిత్తుమమ్మా (ప్రేమతో మమ్ము కాపాడుమమ్మా నా చిన్న బాలల బాధించకమ్మా గుగ్గిలం మైసూచి బండారు గుడిలో మాయమ్మా నిండార్లు చేయింతు మాయమ్మా! (ప్రేమతో మమ్ముల కాపాడు తల్లీ!

• ఇంద్రవల్లి భూమయ్య, బోనగిరి, నల్గొండ

18. రాతికి వరమయ్యి మాత నీ అష్టకంకాణాల చేత అవునమ్మ అనుకుంట్ల కొమ్మ నీవు అద్దంకి నాంచారివమ్మా నీవు మద్దులెక్కె గంగవమ్మా ఏసింది గవ్వాల పేరు నీ ఎడమ చేతిపతకాలు

అట్లు తిందువు రావమ్మో సరిపుట్లు తిందువు రావమ్మో

కల్లు తాగుదువు రావమ్మో

గంజాయి తాగుదువు లేవమ్మో

గంజాయి తాగుదువు రావమ్మో

అలనాడు నీవిచ్చిన వరం ఆడి తప్పకే ఓయమ్మా వేళ్లు సన్నాలమ్మయ్యో

నీకు ఎలరు వారి దున్నలమ్మయ్యో

కొమ్ములు సన్నాలమ్మయ్యో

నీకు కొవ్వటోరి దున్నలమ్మయ్యో

ఉదరం సన్నాలమ్మయ్యో

నీకు ఉప్పరోడి దున్నలమ్మయ్యో

మడిమలు సన్నాలమ్మయ్యో

మాతావారి దున్నలమ్మయ్యో

బండ్లు కట్టుక వచ్చేవారు

పూలచెండ్లు వేసుక వచ్చేవారు

గుడిచుట్టు కుంకుమ బండ్లు

నీమెడ చుట్టు బంగారు గుండ్లు

అమ్మ ఏమందురే నీపేరు

శివావతారమే నీపేరు

అలనాడు నీవిచ్చిన వరము అడి తప్పకే మాయమ్మా సీ అందాల కాళ్లకు మొక్కెదము పలికి బొంకకే మాయమ్మా నీ బంగారి కాళ్లకు మొక్కెదము!

• కె.లింగయ్య, చిత్తలూరు గ్రామం, నల్గొండ క్షత ఒక్కొక్క డప్పంట ఒక్క శివసత్తంట గద్దెకదిలించింది మావురాల ఎల్లమ్మ కాలు కదిలించింది మావురాల ఎల్లమ్మ రెండేసి డప్పులంట ఇద్దరు శివసత్తులంట గుగ్గిలం బండారు యాపరిల్లల చేత గజ్జె కదిలించింది మావురాల ఎల్లమ్మ

ఏదేసి దప్పులంట ఎంట శివసత్తులంట

వీరకొడుకులు కోడెవగ్గులు నిను కొలువ

గజ్జె కదిలించమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

జమిడికలు జేగంటలు కిన్నెరుల నాధుల్ల

నిన్ను ప్రార్దన చేయంగా మూర్తులు నిండంగ

గజ్జె కదిలించమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

ఏవాడనున్నావో మావాడ రావమ్మా

గండజ్యోతుల కొండ

బోనాల బండ్లమ్మ

గజ్జె కదిలించిందె మావురాల ఎల్లమ్మ

బరికత్తి త్రిశూలము వీరగొల్లల చేత

గావు పిల్లల ఘటము జోగు డప్పులు తల్లి

గజ్జెకదిలించే మావురాల ఎల్లమ్మ

మాఘమాసంలోన మంగళవారం రోజు

మరినిన్ను కొలుతురే

ఇలవేల్పు దయజూడు

పరశురాముని గన్న ఓ పంచదేవత

గవ్వల పేరులు ఘనమైన పాములు

వీరపలకలు తల్లి దండాయుధం చేత

గజ్జె కదిలించిందె మావురాల ఎల్లమ్మ

లలనా బంగారు బొమ్మ వనిత ముద్దుల గుమ్మ

జమదగ్ని ఇల్లాల జగదేకసుందరి

తళుకు తళుకు మెరయంగ తలకురులు జారంగ

పలుకు వన్నెల చలువయాపరెల్లల చీరె

పిడికెడు నడుముల పికిలికుంచాలమ్మ

ఆమడ గజ్జెలు మోగ ఆటలాడవే తల్లి

తలయందు నాగేంద్ర నీ చక్కదనమమ్మా

చెక్కుటద్దాలు మెరయ ముద్దర దారులు కొలువ

గజ్జె కదిలించిందే మావురాల ఎల్లమ్మ

వాసిగా మాణక్యపురమందు చౌదరిపల్లి ల

సత్తయ్య నిను కొలువ సల్లంగ కరుణించు. - చుక్కా సత్తయ్య మూ

15. ఏడు కొండలమీద మావురాల ఎల్లమ్మ ఎట్ల విలసినాది మావురాల ఎల్లమ్మ కొండకోనల్లోన మావురాల ఎల్లమ్మ కోకిల పలుకులు మావురాల ఎల్లమ్మ భక్తుల రక్షింప మావురాల ఎల్లమ్మ బయలుదేరినాది రేణుకా ఎల్లమ్మ వస్తుంది వస్తుంది మావురాల ఎల్లమ్మ మేకపోతుల మీద మావురాల ఎల్లమ్మ బరికత్తి ఓ చేత బాజాలు ఓ చేత మావురాల ఎల్లమ్మ వస్తుంది వస్తుంది మావురాల ఎల్లమ్మ గావుపిల్ల ఓ చేత మావురాల ఎల్లమ్మ వస్తుంది వస్తుంది మావురాల ఎల్లమ్మ గౌరైపోతుల మీద మావురాల ఎల్లమ్మ కొండబోనముతో మావురాల ఎల్లమ్మ కిన్నెర నాగుల్ల రేణుకా ఎల్లమ్మ వాడవాడ తిరిగింది మావురాల ఎల్లమ్మ మనవాడ కొస్తుంది రేణుకా ఎల్లమ్మ భక్తుల రక్షింప మావురాల ఎల్లమ్మ బయలుదేరింది రేణుకా ఎల్లమ్మ _ చుక్కా సత్తయ్య
16. తల్లి నిన్ను కొలిచి దందములు పెట్టి కరమెత్తి మొక్కెద నాకన్నతల్లి అవనిలోపల జనుల అంబవె తల్లి బవనీల పాలిటివో కల్పవల్లి గవ్వదర్శనాలు ఘనముగా ధరియించి ముపష్పొద్దు పూజలు చేసేము తల్లి గుగ్గిలము మైసాచి కుప్పగా పౌగవేసి తలిచితిమి మదిలోన తల్లి మాయమ్మ సుతులు, జమిడికలు సుందరముగా వాయించి అడితి నీముందు అంబవో తల్లి ఇల్లిల్లు నీపూజ ఇష్టముగా జేసి మూ

జగన్మాత నిన్ను జగమెల్ల గొలిచేరు

కోపగించకు తల్లి ఓపజాలమమ్మా

బగ్గుబగ్గున మండి బొబ్బలు లేపి

కష్టపెట్టకు మమ్ము ఓ కన్నతల్లి

కొత్తకుండల కల్గుసాకాలు నీకు

గడపగడపకు నీకు కలివేపరిల్లలు

ఆపదలు బాపేటి అమ్మలకు అమ్మ

శాంతి మాతల్లి జగమేలే తల్లి

కోపగించెడి వేళ కోడి పుంజులు బలిబలి

గొర్రె పోతులు బలిబలి

శాంతింపు శాంతింపు ఓ జగన్నాత

బవనీల ఇలవేల్పు భార్గవి అంబ

దండములు దండములు చండికా నీకు! - కె.పరుశురాములు, నల్గొంద జిల్లా

17. కాలు కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

గజ్జె కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

కాముని పెంటల్లో

ఎవరడ్డమాయిరే మావురాల ఎల్లమ్మ

కాలు కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

అగ్గి దేవుడు ఎదురు

గుగ్గిలం ఎదురాయె

కాలుకదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

గజ్జె కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

గావు పిల్లనోట

ఘటపు కుండలు ఒక చేత

ఈరగొల వాక చేత

ఇదడము ఒకచేత

కాలు కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

యాపాకు ఒకచేత

శూలంబు ఒకచేత

కాలుకదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ

గజ్జె కదిలియమ్మో మావురాల ఎల్లమ్మ - కుంట్ర కొమురయ్య మూ

ష్‌ స కా! (ఫోటోలు) మం న్శ్గ స గరా య. సం 1 గా స గ్‌ (శై న షం ఉత్త ; ను. "క ఖా న! స్‌ గను సస న తలా న సు టి నున్‌... మే శ్‌? ౩ కహ... శప చాన. ఫ్‌ నున మా స్‌ టో ప హా న్‌. చట, జ ల్‌? . జ స్టే నవ మా కి. తప య్‌ కం. న! కమ ర నా డు టం జే దివాన్‌ ల ల మనే, శా | (ఇ !

• లో మో నా ల | £ ను... ర... 1 ల త న. తు [ | మాన వ. | [| యాని మ్‌ ము మల కె ద స. ( ళ్‌ న ౯ స 1 టు న కు [౯1 ర్‌! ; (. న న 1 గ 4 న న ర. . న స్‌ు ”

న్‌ా స నయనం స న నార... మ్‌ నే ర వ్యా కం నో న్‌? స్ట ల ఖు, హం స లే లో శన... గే పు న యన వానో న సై సా న లు వన్న గ స గ న్‌ స్‌ స్‌ స్త జః య . క | శ | శ. ఖై [1 | 1. ఖ్‌ ల ళ్‌ 1 1కు స స యే జ. న? కం. ల్‌ ॥| అత నముకు జ మ సో స 1. . స్‌. ర ర్థ స 1 బా ననా కా క (1). ను. స (| య. న. [న ప క 1 స... ప ||| మ? 1 ను సి 1 రు 1... న. 1 / ॥. | వ... న్‌ లు ను. ప ఈర! స శ ఖం. ను ! స య స శ న నన వ మో "శతు స ఇక్‌! క న. (| క. స బట. న. సం శ 2 ల... రై, య వ న. తాం ర వాలం. రం స _ కతా నం నమ్మక ల. ను. వ మ నారు న నే. ళ్‌ త. ల. న. సం తి యో నే (॥ ను. || మం అ య టు. క గ? స్తే స, న సట చం! స. సా ॥] క. అజ (సై సై హై 2 మ (వా! 21వ సా వ్‌! ఓ సే. య సజ త సు. ల ను త స మల్‌... యో

న ప న లో ల త టు టి షు ళ్‌ మ వాక ఎల = య. ఃా గ శ జ ల టన వా ధా న న సన్‌ 0 అం. తో వ న ల న అత లా. యు... ట్ల. నస... గ్‌ టి . వ వట ల మో టు క (01. టంత లో సన షన స వటున న + య! ను స యాం కా కత యయ నే “య. /" జ.

ళ్‌ రు స ర రె లే య న్‌ లు 5 స మ క మం శు 2 లి న్‌ నం. న ల. మ టే వి ఖో య గ ప? సాల. శ న... న్‌ టు కను. ప్ర ల (జ! స. స మం న న కు. యము న మ ;1 నా (చన ఇ వా చ. న సభా. త టై... న ఎ వ / పంచా న, తల న రోల న్‌ కై సా మ ప స ప్‌ గమన ౨ నటు క కంటే లా న. కం బం చల స ళు య హాటక సగ సగ ఇ (టా ణ్‌ క్‌ న లశ టు! ల. ధే మ్‌ లి మేపు నం. స న తష నం. ఇ న నళ సుం టం. భవం. న షష సమస్త సట టు వ! పో! వ. [ రా ర క. ఘా! ట్‌. గ, [. గ్‌ ఇన ల్‌ నం స. మేకు ఇ క , కా! [టం లి ల. గ జనని న్‌ స క! సస వ్‌ నో శీ నే ” ర్ట పి ఫి ఉం స న. శన .. ఘే స బై ] క . స ఎల ఫట గ్‌ శ హం న నన్‌ సంబ శాన శే న?! న. య. * మ. నం మ. న. మ! మ.

ఇ. చోనాల ప్రదర్శన - కళారూపాలు

1. జానపద కళారూపాల ప్రస్తావన లై బోనాల్లో సంప్రదాయ (ప్రదర్శనలు
2. బోనాల జాతరలో జానపద కళారూపాల ప్రదర్శనలు త్త) బోనాల్లో వివిధ రకాల వేషధారణలు ర్‌) ఫోటోలు

1. జానపదకళా రూపాలప్రస్తావన ఫా జాతరలు, ఉత్సవాలు మత సంబందమైన సాంఘిక ఉత్సవాల్లో మనకు జానపద కళా రూపాల ప్రదర్శనలు కనిపిస్తాయి. ఎప్పుడైతే మానవుడు భగవంతున్ని ఆరాధించడం మొదలు పెట్టాడో అతన్ని సంతృప్తిపరిచేందుకు, దైవానుగ్రహం పొందేందుకు పూజలు, జాతరలు, భజనలు, ఉత్సవాలు ఇలా అనేకమైన ఆరాధన పద్ధతులను నిర్వహించసాగాడు. వాటివల్ల దేవతల ముందు తన భక్తిని ప్రదర్శించి వారి అనుగ్రహం పొందేందుకు ప్రయత్నం చేసేవాడు. జానపదుల జీవితంలో కళలకు ఓ ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. "02 106 *గరుంట( తశ 15 10090166 జి6ీ 6 1 0ఖల0"” అన్నది చైనీయుల సామెత. అంటే కళారహితమైన మానవ జీవితం అసంపూర్ణమే గాకుండా ఫలవంతమైనది కూడకాదు. అలాగే "తగ ఓ 1098 016 1 905” అన్న సామెత కూడ మనందరికి బాగా పరిచయం. జీవితం ఎంతో చిన్నది బుద్చుద ప్రాయమైనది కాని కళ మాత్రం శాశ్వతమైనది. నిరంతరం అనేక సమస్యలతో బ్రతుకు భారమై యాంత్రిక జీవితం గడుపుతున్న సామాన్యుడికి ఎడారిలో ఓయాస్‌స్సులా కళలు వాడికి మానసిక ఆనందాన్ని. ఉ ల్లాసాన్ని ఉత్సాహాన్ని అందిస్తాయి. అలాంటి అద్భుత శక్తి కళలకుంది. జానపదకళల్ని కళారూపాలను జానపదుల సంపదగా మనం చెప్పుకోవచ్చు. అనాదిగా మనకు లభించిన ఈ కళారూపాలు ఆధునిక అభివృద్ధితో పోటిపదలేక మరుగునపడినా, అవి నిత్యనూతనంగా ఎప్పుడు సజీవంగానే ఉంటాయి. మానవునికి ప్రకృతి సంపదగా ప్రసాదించిన వరాలే ఈ కళారూపాలు అంటే అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రంను కాదు. జానపదకళలు జానపదుల జీవన సంస్తుతికి పునాదుల వంటివి. మన రాష్ట్రంలో దాదాపు 80 వేల కళాకారులుండగా తెలంగాణ, రాయలసీమలో వీరి సంఖ్య అధికంగా ఉంటుంది. తెలంగాణలో సుమారు 20 వేల మంది వృత్తి కళాకారులు

ఎక్కువగా నల్గొండ జిల్లాలో ఉన్నారు. వారి సంఖ్య సుమారుగా 8600 వరకు ఉ టుంది. వివిధ జానపద కళారూపాలకు తెలంగాణ ప్రాంతం పెట్టింది పేరు. తరతరాలుగా జానపద కళలను పెంచిపోషిస్తున్న కళాకారులెందరో ఇచట ఉన్నారు. అలాగే ఆనాటి కళావారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్న నేటి తరం కళాకారులు కూడ ఉ న్నారు. వరంగల్‌, నల్గొండ, ఖమ్మం, రంగారెడ్డి మొదలగు జిల్లాల్లో ఎన్నో కళారూపాలున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఇవే గాక ఇంకా తెలియని కళారూపాలు 70 కి పైగా వున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఈ కళారూపాలను ప్రజల్లో సజీవంగా ఉంచేందుకు నిస్వార్ధంగా, నిరంతరం శ్రమిస్తున్న కళాకారుల్లో గొల్లవారు, మాదిగవారిని ప్రముఖంగా చెప్పుకోవచ్చు.

జానపద కళలకు తెలుగునాడు పుట్టిల్లు. ఆయా ప్రాంతాల స్థితిగతులు, కులమతాలు, చారిత్రక రాజకీయ సాంఘిక అంశాలు కళారూపాల పుట్టుకకు, మనుగడకు కారణమవుతాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కోస్తాజిల్లాలో కళారూపాలు అధికంగా ఉన్నాయి. ఎన్నో కళారూపాలకు ఇది నిధిలాంటిది. అలాగే శ్రీకాకుళం, తూర్పుగోదావరి, విశాఖపట్టణం, విజయనగరం, కృష్ణాజిల్లా గుంటూరు, ప్రకాశం, నెల్లూరు ఇలా ప్రతి జిల్లాలో ఒకటో, రెండో, అంతకు ఎక్కువగానో ప్రసిద్ధి చెందినవి.

ఇక తెలంగాణాలో అనేక ప్రాంతాల్లో ముఖ్యంగా నల్గొండ, వరంగల్‌, రంగారెడ్డి, ఖమ్మం జిల్లాల్లో అధికంగా కళారూపాలున్నాయి. ప్రాచీనకాలంలోని అనేక జాతులు, తెగలు వారివారి ఆచారవ్యవహారాలను, నమ్మకాలను బట్టీ కళారూపాలను ఏర్పర్చుకొని వాటి ద్వారా ఉపాధిని ఆనందాన్ని పొందేవారు. గ్రామాణ సంస్కృతికి నిలయమైన ఈ కళారూపాలు వేల సంవత్సరంల పూర్వమే ఉన్నట్లు చరిత్ర చెబుతుంది. తోలు బొమ్మలాటలు, వీధి నాటకాలు అతి పురాతనమైన కళారూపాలుగా గుర్తించ బడ్డాయి. ఎందరో నిస్వార్ధ కళాకారులు కళారూపాలను పరిరక్షిస్తూ వాటిని సజీవంగా ఉంచుతున్నారు. వారి మూలంగానే ప్రచారం పొందుతు ప్రపంచవ్యాప్తంగా కళారూపాలు విస్తరించాయి.

కళలను పండితులు ఎన్నో విధాలుగా నిర్వచించారు. మానవుడు తాను చేపట్టిన ఓ పనినిగాని, ప్రదర్శనగాని, కళాస్వరూపంగాని, తన నైపుణ్యంచే ఇతరులను రంజింప చేయటమే కళాత్మకమంటారు. వారిచే సృష్టించబడిన ఎలాంటి కళా ప్రక్రియ అయినా సరే అది కళారూపం అవుతుంది. కళా స్వరూపం అన్నది దాని తెగను బట్టి నిర్ణయించ బడుతుంది. కాబట్టి ఆయా జాతుల సంప్రదాయాలు, సంస్కృతి వారు ప్రదర్శించే కళల్లో ప్రతిబింబిస్తుంది. మన తెలుగునాట మనకు కావలసినంత

జానపద కళల వారసత్వముంది. జానపదకళల్ని సాహిత్య పరంగా పరిచయం చేసిన ప్రముఖకవుల్లో పొల్కూరికి సోమనాథుడు, శ్రీనాథుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు మొదలగువారిని చెప్పుకోవచ్చు. వీరు తమ రచనల్లో ఆయా కాలాల్లోని అనేక దేశీ సంప్రదాయాలను, ప్రక్రియలను పేర్కొన్నారు. సంగీతం, నృత్యం, రూపకం అనే మూడింటితో సంబంధమున్న వాటిని ఎవైనా సరే కళలుగా విద్వాంసులు పేర్కొన్నారు. శాస్తాను సారం కళలను 64 గా చెప్పడం జరిగింది. అందులో ఉత్తమమైనవిగా 5 కళలను పండితులు గుర్తించారు. అవి

1. కావ్యం 2) నృత్యం 8) సంగీతం 4) శిల్పం 5) చిత్రలేఖనం. జానపద కళలు ముఖ్యంగా పల్లె ప్రజల నుండి వృత్తిగాయకులనుండి. బిక్షువుల నుండి, అశిత జాతుల నుండి పుట్టాయి. వారిచే వ్యాపించబడ్డాయి. సాంప్రదాయంగా మనవారు చెప్పినవి 64 కళలు అయినా జూనపద కళలకు సంబంధించి సంగీత, నృత్య, రూపకాలనే ప్రధానంగా తీసుకోవడం జరిగింది. కళల విషయానికి వస్తే ఈ మూడింటిలో ఒకటిగాని, రెండుగాని, మూడుగాని లేక విడివిడిగా గాని ఉండొచ్చు. అయితే ఇవన్నీ తప్పనిసరిగా సంగీత, నృత్య, గాన సంబంధం కలిగి ఉండాలి. గానం, వేషం, ప్రదర్శనలు, నృత్యం, సంగీతం ఇవన్నీ జానపద కళల క్రిందికి వస్తాయి, జానపద కళలను మూడు భాగాలుగా విభజించవచ్చు 1) సంగీతం 2) నృత్యం
2. రూపకం, ఇందులో సంగీతం వాద్య పరంగా, గౌత్ర పరంగా ఉంటుంది. ఇక నృత్యం పాటతోను, పాట లేకుండాను ఉంటుంది. రూపకం విషయానికి వస్తే దీన్ని ధార్మిక, లౌకికంగా విభజింప వచ్చును. ఇలా జానపద కళలను సంగీత, నృత్య రూపకంగా విభజించి తిరిగి వాటిని ఉపభాగాలుగా విభజించారు. క్రీస్తు పూర్వమే జానపద కళారూపాలు తెలుగునాట ప్రచారంలో ఉన్నట్టు మనకు చరిత్ర ద్వారా తెలుస్తుంది. 18వ శతాబ్ధం కి చెందిన పాల్కూరికి సోమనాథుడు, శ్రీనాథుడు, కాకతీయులు, రెడ్డిరాజులు, విజయనగర రాజులు అందరు కళా ప్రియులై జానపద కళారూపాలను ఆదరించి, పెంచి పోషించారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో జానపదుల వారనత్వంగా కళారూపాలు నిరంతరం కొనసాగుతున్నాయి. జానపదకళారూపాలు వృత్తి కళాకారులు, సంచార గాయకుల మూలంగా ఒకచోటి నుండి మరొ చోటికి పాటల ద్వారా, కథల ద్వారా, ప్రదర్శనల ద్వారా నిరంతరం వ్యాప్తి చెందుతూనే ఉన్నాయి. ఇవి ఎక్కువగా మౌఖిక పద్ధతిలో ప్రచారం

పొందుతుంటాయి. జునపద కళలు గానంతో అనుబంధమయి ప్రజలచే ఆదరించబడి వారిని ఎంతగానో ఆనంద పరుస్తుంటాయి. జానపద కళలకు ప్రజలను ఆకర్షించే గుణం ఎక్కువ. అంతే గాకుండ జానపదుల ఆచార వ్యవహారాలను, సంస్కృతిని తెలియచేస్తూ పౌరాణిక కథలను వాటిలో ప్రతిబింబింప చేస్తూ జనాలను రంజింప చేస్తాయి. ప్రజా జీవితాలతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి వారిచే విశేషంగా అభిమానించ బడిన సాహిత్య ప్రక్రియలలో జానపద కళారూపాలను మేటిగా చెప్పుకోవచ్చు. అందుకే ఇవి అతిపురాతన కాలం నుండి వర్ధిల్లుతు వస్తున్నాయి. ప్రాచీన జానపదుల కళా సంస్కృతి నేటి నవీన సంస్కృతిలో కూడ చోటుచేసుకోవడం చెప్పుకోదగ్గ విశేషం.

పూర్వం కళాకారులు స్వేచ్చగా, స్వతంత్రంగా తమ కళలను రాజులు, ఉన్నత వంశస్థులు, ధనవంతులు, రైతుల ముందు ప్రదర్శించి వారిని ఆనందపరచి వారిచే ఎంతగానో ఆదరించబడేవారు. ఆ తర్వాత భూ స్వామ్య పెత్తనం పెరగడంతో, రైతులు వారి ఆధిపత్యమునకు లోబడి పోవడంతో కళాకారులు తమ స్వేచ్చా స్వాతంత్రాలను కోల్పోయి భూస్వామ్య వర్గాలకు అనుకూలంగా ప్రదర్శనలిచ్చే దీన స్థితికి చేరుకున్నారు. దాంతో వీరు అ(శితకుల కళాకారులుగా మారి ధనవంతులను, కుల వర్గాలను ఆశ్రయించి జీవించేవారు. వీరే అశ్రితకుల కళాకారులుగా స్థిరపడ్డారు. వీరు ఆయా కులాలకు అనుగుణంగా కధాగానాలు చేస్తూ, కళా రూపాలను ప్రచారం చేసేవారు. నేడు కళారూపాలు సజీవంగా ఉండడానికి కారణం వీరె.

ఈ కళారూపాలను సాంఘిక ప్రయోజనాలకు, జాతీయ ఉద్యమానికి, ప్రజా చైతన్యానికి, భూస్వాముల దోపిడికి, గిరిజన రైతాంగపోరాటములకు ప్రజా నాట్యమండలి అత్యంత సమర్ధవంతంగా ఉపయోగించుకోవడం జరిగింది. ప్రాచీన కళారూపాలను ముఖ్యంగా జముకులకథ, బుర్రకథ, వీధినాటకాలు, డప్పుల నృత్యం, బృంద గానాలు, కోలాటం, గొల్ల సుద్దులు మొదలగుని వేలాదిమంది కళాకారులతో ప్రదర్శించి జానపద కళారూపాలకు నూతన శక్తిని కలిగించి ప్రజలను ఎంతగానో ప్రభావితం చేసారు.

జానపద కళారూపాలు అసంఖ్యాకంగా ఉన్నా ముఖ్యమైన వాటిలో కొన్నింటిని ఇక్కడ చెప్పుకుందాం.

1. ఒగ్గుకథ 2) బుర్రకథ 8) జముకుల కథ 4) ఎల్లమ్మ కథ ర్‌ తోలుబొమ్మలాట 6) గొల్లసుద్ధులు 7) కోయదొర 8) సోది చెప్పటం రి చెంచీత

2. పిట్టలదొర 11) బుడబుక్కలవాడు 12) పగటివేషగాడు 13) వీధి నాటకొలు

3. జంతరుపెట్టె 15) కోలాటం 16) పకీరువేషం 17) బృందగానాలు 18) పెచ్చకుంట్ల కధలు 19) డప్పుల నృత్యం 20) యక్షగానం 21) పులివేషం లని చెక్కభజన 23) భామాకలాపం 24) చిరుతల రామాయణం 25) కొరవంజి 26) గొల్లకలాపం 27) తప్పెటగుళ్ళు 28) గంగిరెద్దులవాళ్ళు 29) చిందు భాగవతం

4. బయలాటలు 31) జాలరినృత్యం ఇలా ఎన్నెన్నో కళారూపాలు ప్రజల్లో ఎంతో ప్రాచుర్యాన్ని పొందాయి. ఒకప్పుడు జానపదులను ఉగ్రూతలూగించి వారి నిత్యజీవితంలో ఎంతో ప్రాచుర్యాన్ని ఆదరణను పొందిన కళారూపాలు నేడు దీనస్థితికి చేరుకున్నాయి. ఏ కళారూపాలయినా (ప్రజలు ఆదరించినప్పుడే అవి జీవించగలుగుతాయి. నేటి ఆధునిక యుగంలో కళారూపాల విలువ తగ్గిపోయింది. ముఖ్యంగా సినిమాలు, టి.వి.లు, సి.డిలు, టేప్‌రికార్డర్స్‌ అనేకమైన ఆధునిక ప్రసారాలు, ప్రచార మాధ్యమాలు రావడంతో కళారూపాలు కనుమరుగయ్యాయి. కళారూపాలు పూర్వవైభవాన్ని తిరిగి పొందాలంటే ప్రభుత్వ సాంస్కృతిక, టూరీజం శాఖ మొదలగువారి చేయూత ఎంతో అవసరం. ప్రభుత్వం కళారూపాలను ప్రభుత్వ పధకాలను, ప్రచారాలను ప్రజల వద్దకు తీసుకుపోయేందుకు సమర్ధవంతంగా ఉపయోగించుకోవాలి. నేదు రాజకీయపార్టీలు ఎన్నికల్లో పార్టీ సమావేశాల్లో కళారూపాలను వాడు కుంటున్నారు. ఇలా ఈ తరాలవారికి కళారూపాలను పరిచయం చేయడం వల్ల వారిలో వాటిపట్ల అభిరుచి, ఆదరణ కలిగి గత సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలను తెలునుకునే అవకాశముంటుంది. ఈ కళలను బ్రతికించి నట్టయితే కళాకారుల్లో కొత్త ఆశలు చిగురించి, ఆత్మస్థెర్యం పెరుగుతుంది. నేడు ఈ కళారూపాలను కాపాడుకునేందుకు, స్వచ్చంద సంస్థలు, సాంస్కృతిక సంస్థలు, (ప్రభుత్వం కూడ కృషి చేస్తున్నాయి. (ప్రభుత్వ ఉత్సవాల్లో, అనేక కార్యక్రమాల్లో, రాజకీయపార్టీల్లో జాతర్లలో, రాష్టటూరిజం కార్యక్రమాల్లో, సభా, సమావేశాల్లో, స్వాతంత్ర, గణతంత్ర ఉత్సవాల్లో, శిల్పారామం, ట్యాంక్‌బండ్‌, కల్చరల్‌ డిపార్ట్‌మెంటు మొదలగువారి సహాయ సహకారాలతో ఇవి ప్రదర్శించబడి తిరిగి ప్రజలకు చేరువవుతున్నాయి. ఆదరణ కరువయి, ఆధునిక కళలతో పోటిపడలేక తెరమరుగయిపోతున్న కళారూపాలకు తిరిగి జీవం పోసేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నారు. విజ్ఞాన, వినోద, ప్రచార సాధనాలుగా ఉపయోగపడే ఈ జనరంజకమైన కళారూపాలు, సమాజాన్ని చైతన్యవంతం చేయడానికి శక్తివంతమైన సాధనంగా ఉపయోగించుకోవచ్చు. నేడు ప్రభుత్వ, ప్రభుశ్వేతం

సంస్థలు తమ లక్ష్యాలను, పథకాలను, ప్రచారం చేసేందుకు వీటిని ఓ నూతన (ప్రక్రియగా వాడుకోవచ్చు. రాష్ట్రం చేబడుతున్న అనేక పలు ప్రజాసంక్షేమ పథకాలను, వారు సాధించిన విజయాలను, అభివృద్ధిని, సమాజంలో నెలకొన్న మూఢ నమ్మకాలను, సాంఘిక దురాచారాలను కళారూపాల ద్వారా ప్రదర్శించి సామాజిక చైతన్యాన్ని కలిగించడానికి జానపద కళల్ని చాలా బాగా వినియోంచుకుంటున్నాయి. రాష్ట్ర పౌర సంబంధాల శాఖ ఆధ్వర్యంలో సాంగ్‌ అండ్‌ ద్రామా విభాగం క్రింద ఆయా జిల్లా పౌర సంబంధ శాఖ నిర్వహణలో వేలాది పల్లెల్లో జానపద కళల ప్రదర్శన ద్వారా అనేక (ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలను ప్రచారం చేస్తు ప్రయోజనాన్ని పొందుతున్నారు.

బుర్రకథ, ఒగ్గుకథ, హరికథ, వీధినాటకం, బృందగానం మొదలగు కళారూపాల ద్వారా ప్రభుత్వం ప్రచారానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా అభివృద్ధి ప్రచార కార్యక్రమాల్లో భాగంగా ఈ జానపద కళారూపాల ద్వారా ప్రదర్శనలు ఉ ద్యమస్థాయిలో జరుగుతున్నాయి. ప్రాచీన కాలంలో జానపద కళల్ని మత ప్రచారానికి సాధనంగా ఉపయోగించడం జరిగింది. శైవులు, వైష్ణవులు వీటిని మఠానికి బాగా వాడుకున్నారు. నేడు కళలన్ని చాలవరకు వ్యాపారాత్మకంగా మారిపోయాయి. కాని జానపద కళారూపాలు మాత్రం సామాజిక చైతన్యానికి, వినోదానికి ఉ పయోగపడుతున్నాయి.

పొదుపు, బాలకార్మిక వ్యవస్థ, పల్స్‌ పోలియో కార్యక్రమం, ఎయిడ్స్‌: నిరక్షరాస్యత, మద్యపానం వల్ల కలిగే నష్టాలు, సంక్షేమ పథకాలు, మూఢనమ్మకాలు, వితుల సమస్యలు, కుటుంబ నియంత్రణ, సాగునీటి సంఘాలు, వాటర్‌షెడ్‌, చెట్ల గురించి, నీరు - మీరు, అంటువ్యాధులు, వరకట్న సమస్యలు, వెట్టిచాకిరి, పేదరిక నిర్మూలన, ఇలా ప్రభుత్వము అనేక ప్రభుత్వ కార్యక్రమ ప్రచారాలకు కళారూపాలను ఉపయోగించుకుంటుంది.

పల్లె ప్రజలనే గాక పట్టణ ప్రజలను కూడ ఈ కళారూపాలు విజ్ఞానవంతులిని చేస్తున్నాయి. ప్రజలకు సైన్సు విజ్ఞానాన్ని జన విజ్ఞానంగా తెలియ చేసేందుకు కొన్ని సంస్థలు కళారూపాలను ఆయుధంగా వాడుకుంటున్నారు. సామాన్య ప్రజల్లో శాస్త్రియ విజ్ఞానాన్ని పెంచడానికి, దొంగబాబాలు, మాంత్రికులు చేసే మోసాలను ప్రజలకు తెలిపేందుకు జానపద కళారూపాల్ని బలమైన ప్రక్రియగా ఎన్నుకున్నారు. ప్రజలను వైతన్యవంతులుగా చేస్తున్నారు. ఆధునిక కాలంలో జానపద కళలు ఎన్నో అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో పాలుపంచుకుంటున్నాయి. నేటి హైటెక్‌ యుగంలో పరిస్థితులకు

అనుగుణంగా, జానపద కళలు కూడా ఆధునిక రీతుల్ని నూతన వైలిని సంతరించుకుంటున్నాయి. సంప్రదాయ సంస్కృతులను ప్రతిబింబించే ఈ జొనపడ కళారూపాలు మనకు చైతన్యాన్ని వినోదాన్ని విజ్ఞానాన్ని అందిస్తున్నాయి: ఈ కళలు అంతరించిపోకుండ వీటిని సజీవంగా ఉంచేందుకు మనమంతా కృషి చేయాలి. 2. బోనాల్లో సంప్రదాయ ప్రదర్శనలు :- మహంకాళి అమ్మవారి పేరిట సంప్రదాయ బద్ధంగా ఆషాడమాసంలో జరిగే బోనాల ఉత్సవంలోని కార్యక్రమాలు జంటనగరాల్లో ఎంతో ఘనంగా, మహా వైభవోపేతంగా, కన్నుల పండుగగా జరుగుతాయి. తెలంగాణాలో అతిపెద్ద పండుగగా, ప్రతిష్టాత్మకమైనదిగా భావించే ఈ బోనాల జాతరను పురస్కరించుకుని పల్లె పల్లెలో, వీధి వీధిలో, నగరంలోని వాడవాడలో, ప్రతి బస్తీలో వేలాది దేవాలయాలను నయానానందకరంగా ముస్తాబు చేస్తారు. తెలంగాణ ప్రజలకు ప్రియమైన పండుగలలో బోనాలు చెప్పుకోదగ్గది, ఈ బోనాల జాతరకు ఎంతో చారిత్రాత్మకమైన నేపధ్యం ఉ ంది. నాటి నైజాం కాలం నుండి, అత్యున్నత నాగరికత కలిగిన నేటి ఆధునిక యుగం వరకు ఈ బోనాల సంప్రదాయం చెక్కుచెదరకుండా నిరంతరంగా సాగిపోతూ ఇంకా దిసదినాభివృద్ధి చెందుతూనే ఉండడం దీని ప్రత్యేకత. జానపదుల ఆచారాలు సంస్కృతి, సంప్రదాయాలను పతిభింబించే ఈ బోనాలు నేటి హైటెక్‌ నగరంలో హైటెక్‌ స్థాయిలో ఆనందోత్సవాల మధ్య వైభవోపేతంగా జరుపుకోబడుతుంది. ఈ బోనాల్లో మనకు ఎన్నో ఆచారాలు, సంప్రదాయ ప్రదర్శనలు, కళారూపాలు, వివిధ వేషధారణలు, నృత్యాలు, ఆటలు, పొటలు, ఊరేగింపులు కనువిందు చేస్తాయి. వీనుల విందును కలిగిస్తాయి. భక్తి ఆనందాన్ని ఇనుమడింపచేస్తాయి. బోనాల్లో సంప్రదాయక రీతుల్లో ప్రదర్శింపబడే కొన్ని ముఖ్య కార్యక్రమాలను పరిశీలిద్దాం.

1. బోనాల్లో ఘటమహోత్సవన ప్రదర్శనలు :-

2. ఘటం ఎదురుకోలు ప్రదర్శన, దీన్నే ఘటనృత్యం అని కూడ అంటారు. 1.2) ఘట ప్రతిష్టాపనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన ఓ3) ఘట నిమజ్జనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన

3. బోనాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన కార్యక్రమం

4. గావు ప్రదర్శన

5. బోనాల పూనకాల ప్రదర్శన

6. ఫలహారపు బండ్ల ప్రదర్శన

7. తొట్టెల ఊరేగింపు ప్రదర్శన

8. రంగం ప్రదర్శన బోనాల ఉత్సవాలలో భాగంగా (పదర్శింపబడే అనేక కార్యక్రమాల్లో

ముఖ్యంగా చెప్పుకోదగ్గవి ఘట మహోత్సవ కార్యక్రమాలు. వీటిని మూడు ముఖ్య కార్యక్రమాలుగా విభజింపవచ్చు. 11 ఘటం ఎదురుకోలు ప్రదర్శన : 1.2) ఘట ్రతిష్టాపనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన ఓ8) ఘట నిమజ్జనోత్సవ ఉరేగింపు ప్రదర్శన 1.1 ఘటం ఎదురుకోలు ప్రదర్శన :-

బోనాల జాతరలో అమ్మవారి ఉత్సవకార్యక్రమంలో భాగంగా ఘటం ఎదుర్కోలు ఉంటుంది. ఇది ఒక విధంగా గరగల నృత్యాన్ని పోలి ఉంటుంది. జాతరకు 15 రోజుల ముందు ఘటాన్ని తలపై పెట్టుకొని డప్పులు, వాయిద్యాల తో నృత్యం చేస్తు భక్తులు వెంటరాగా నగరంలోని అన్ని ప్రాంతాలలోకి అన్ని వీధల్లోకి అమ్మవారి ఘటం బయలు దేరి అమ్మవారిని దర్శించలేని అభాగ్యులకు ప్రతి ఒక్కరికి దర్శన భాగ్యం కలుగ చేస్తుంది. ఆ సందర్భంలో భక్త జనం సమర్పించే సాకలు, పూజలు, హారతులు అందుకొని వారిని దీవిస్తుంది. దీన్నే ఎదురుకోలు ఘటోత్సవ ప్రదర్శన అంటారు. దీని ముఖ్యోద్దేశం అమ్మవారి జాతర వేడుకలు మొదలయినట్లు ప్రజలకు తెలియజేయడం.

1.2 ఘటాల ప్రతిష్టాపనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన: -

ఘటాల ప్రతిష్టాపనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన కార్యక్రమం మొట్ట మొదట చారిత్రాత్మకంగా అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన గోల్కొండ జగదాంబ అలయుంల్య (ప్రారంభమవుతాయి. ఆ తర్వాత సికింద్రాబాద్‌ మరియు పాతబస్తీ నీర్వహించబడతాయి. మొదట లంగర్‌వొజ్‌ లో పూజాకార్యక్రమాలు జరిగాక తొట్టెల ఊరేగింపు ప్రదర్శన మొదలవుతుంది. పోతురాజులు, యువకులు నృత్యాలు చేస్తుండగా లంగర్‌హౌజ్‌ నుండి ఫతేధర్వాజ మీదుగా గోల్కొండ బడాబజారుకు

చేరుకుని అక్కడ పూజారి ఇంటిలో అమ్మవారి విగ్రహాలకు పూజలు జరుగుతొయి. ఆ తర్వాత విగ్రహాలను పల్లకి పై ఉంచి లంగర్‌హౌజ్‌ నుండి వచ్చిన తొట్టెల ఊరేగింపు ప్రదర్శనతో కలిసి గోల్కొండ కోటపై కొలువయిన జగదాంబ అమ్మవారి దేవాలయంకు బయలుదేరుతుంది. దారి పొడవునా భక్తులచే నీరాజనాలు, పూజలు అందుకుంటు గోల్కొండ దేవాలయం చేరుకుంటుంది, అక్కడ అమ్మవారి విగ్రవా లను ప్రతిష్టించి నెల రోజులు ఆరాధిస్తారు. అలాగే సికింద్రాబాద్‌ ఉజ్జయిని మహంకాళి ఆలయంలో జరిగే కార్యక్రమంలో, అమ్మవారిని ఘటం పై ఉంచి ఆయా ప్రధాన వీధులో ఊరేగింపు ప్రదర్శన నిర్వహించి తిరిగి ఆ ఘటాన్ని ఆలయంలో ప్రతిష్టిస్తారు. ఇలా అనేక దేవాలయాల నుండి ఇదేవిధంగా ఘటోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శనలు జరిగి, ఊరేగించిన తర్వాత తిరిగి ఘటాలను ఆయా దేవాలయాల్లోకి తీసుక వచ్చి (పతిష్టించుతారు. ఇక పాతబస్తీలోని వివిధ ప్రముఖ ఆలయాలకు సంబంధించిన అమ్మవారి ఘటాలను షాలిబండ లోని కాశీవిశ్వనాధ ఆలయంలో అలంకరించి, మంగళ వాయిద్యాలతో ఊరేగింపు (ప్రదర్శన నిర్వహించి, వివిధ దేవాలయాలకు సంబంధించిన వాటిని ఆయా దేవాలయాలకు చేర్చి అచట ప్రతిష్టిస్తారు. అనాదిగా ఈ ఆచారం కొనసాగుతుంది. ఈ ఘటోత్సవ ప్రదర్శన భక్తులను ఆనందోత్సవాలలో ముంచేత్తుతుంది. ఈ ఘటాల ఊరేగింపు ప్రదర్శనకు లాల్‌దర్వాజ్‌ మోడ్‌ వద్ద ప్రముఖులు స్వాగతం పలుకుతారు. ఓ8 ఘట నిమజ్జనోత్సవ ఊరేగింపు ప్రదర్శన :- ఈ ఘట నిమజ్జనోత్సవ ఊరేగింపును, ఉమ్మడి ఘట నిమజ్జనోత్సవ ఊరేగింపు లేదా సాగనంపు సేవా అని కూడా అంటారు. సికింద్రాబాద్‌ అమ్మవారి దేవాలయంలో జరిగే ఈ కార్యకమంలో అమ్మవారి విగ్రహాన్ని ఏనుగు అంబారి పై అలంకరించి, పూజలు చేసి, అమ్మవారి ఆలయానికి ప్రదక్షణలు చేయించి ఊరేగింపు ప్రదర్శనగా గణపతి ఆలయానికి వెళ్ళి తిరిగి అమ్మవారి ఆలయానికి చేరుకుంటుంది. ఇక అక్కడ నుండి ఘటం బయలుదేరి పురవీధుల్లో అడుగడుగునా భక్తుల పూజలను అందుకుంటు మెట్టుగూడ చేరుకుంటుంది. ఊరేగింపు అక్కడికి చేరాక విగ్రహాన్ని తీసి ఘటాన్ని అక్కడి చెట్టుపై ఉంచడంతో ఘటం విడ్మోలు కార్యక్రమం పూర్తి అవుతుంది.

పాతబస్తీలో వుటాలు నిమజ్జనోత్సవ ఊరేగింపు వ్రదర్శన కార్యక్రమం మతసామరస్యానికి ఎంతగానో పేరుపొందింది. బోనాల జాతరలో భాగంగా అమ్మవారి సామూహిక ఘటాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన నయనానందకరంగా ఉ ంటుంది. మహావైభవోపేతంగా ఈ ఊరేగింపు ప్రదర్శన సాగుతుంది. లక్షలాది మంది ఈ ఊరేగింపులో ఆనందోత్సవాలతో పాల్గోంటారు. ఈ ఊరేగింపును ప్రముఖులు ప్రారంభిస్తారు. అన్ని దేవాలయాల యొక్క ఘటాలను అందంగా అలంకరించిన వాహనాలపై తెచ్చి లాల్‌దర్వాజ్‌ మోడ్‌ కు చేరిన తర్వాత అవన్నీ సామూహికంగా చార్మినార్‌ వద్ద కలుస్తాయి. లాల్‌దర్వాజ్‌ మోడ్‌ వద్ద ప్రారంభమైన ఈ సామూహిక ఘటాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన సాయంత్రం చార్మినార్‌ కు చేరుకుటుంది. అలా అన్నీ దేవాలయాల ఘటాలు ఉమ్మడిగా కలిసి ఊరేగింపుగా బయలుదేరి (చార్మినార్‌ నుండి నయాపూల్‌ మతా ఘాట్‌ వద్దకు చేరుకుంటాయి) పిదప అవన్నీ మూసీనదిలో నిమజ్జనం చేయబడతాయి.

2. బోనాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన :

గ్రామీణ స్త్రీలు భక్తిశద్ధలతో గ్రామ దేవతలకు బోనాలు సమర్పించుకుంటారు. దీన్నే అమ్మవార్‌ పండగ అని కూడ అంటారు. స్రీలు శుచియై బోనం తయారుచేసి దానిపై కంచుడులో జ్యోతిని వెలిగించి, ముత్తయిదువలు ఆ బోనాన్ని నెత్తికెత్తుకుని దానిపై జ్యోతులు వెలుగు చుండగా సామూహికంగా ఊరేగింపు ప్రదర్శనగా వెళ్ళి అమ్మవారికి బోనాలను సమర్పించుకుంటారు. పూర్వం బోనాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన, పంబలు, డప్పులు, రుంజులు, తప్పెటలు, కొమ్ములు మారు మైోగుచుండగొ, శివసత్తులు వేషమండలు చేతబట్టి పూనకంతో నృత్యాలు చేస్తుండగా, పోతరాజులు: యువకులు ఆనందంగా నృత్యాలు చేస్తుండగా అంగరంగ వైభవంగా, అట్టహాసంగా బయలు దేరి అమ్మవారికి బోనాలు సమర్పించేవారు. స్రీలు బోనాలు ఎత్తుకొని పైన జ్యోతులు వెలుగుతుండగా అసంఖ్యాక జనం డప్పువాయిద్యాలతో, నృత్యాలతో ఓ మహా ఊరేగింపు ప్రదర్శనగా బయలుదేరడం నిజంగా మహదానందంగా: కన్నుల పండుగగా కనిపిస్తుంది. అమ్మవారి ఆలయం దివ్యజ్యోతులతో , బోనాల సమర్పణలతో దైదీష్యమానంగా వెలిగిపోతుంది. అందుకే బోనాల ఊరేగింపు ప్రదర్శన ఓ కమనీయ దృశ్యంలా చెప్పుకోవచ్చు.

త. గావు ప్రదర్శన :-

బోనాల జాతరలో బోనాల పందుగ జరిగాక మరుసటి రోజు రంగం కార్యక్రమం, ఆ తర్వాత గావు పట్టె కార్యక్రమ ప్రదర్శన ఉంటుంది. ఈ కార్యక్రమంలో పోతురాజు శివమెత్తి, పరుగెత్తి, ఊగుతు, ఉరుకుతు నృత్యం చేస్తు ఆలయం చుట్టు ప్రదక్షణలు చేసి ఆలయముఖ మండపంలోకి ప్రవేశించి అమ్మవారి ముందు నాట్యవిన్యాసాలను 'పదర్శిస్తాడు. తర్వాత కేవలం నోటితోనే ఆయుధం ఉపయోగించకుండ జంతువు మెడను కొరకడాన్ని గావు పెట్టె ప్రదర్శన అంటారు. & బోనాల్లో పూనకాల ప్రదర్శన:- శివుడు ప్రకయకాలంలో గాని, తీవమైన కోపం వచ్చినప్పుడుగాని శివమెత్తి శివతాండవం చేస్తాడట. ఈ శివం అన్న పదమే జానపదుల్లో శిగంగా రూపాంతరం చెందింది. ఈ శిగాలు గ్రామ దేవతల జాతర్లలో, ఉత్సవాలలో, తిరునాళ్లలో, ప్రత్యేక ఆకర్షణగా ఉంటాయి. ఈ శిగాలనే పూనకం, శిగమూగడం అంటారు. ఆయా దేవతలు అవహించగా భక్తులు మైమరచిపోయి భక్తి పారవశ్యంతో వీరావేశంతో తన్నుతాను మరచి నృత్యం చేయడమే పూనకం. వీరినే శివసత్తులు అని కూడ అంటారు. జానపదులు వీరిని దేవతలు ఆవహించి, వీరి నోట తమ వాక్కు వినిపిస్తారని నమ్ముతారు. జానపదుల్లో ఈ పూనకం అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఓ మానసిక రుగ్మతకు చెందిన ప్రదర్శనగా చెప్పుకోవచ్చు. 5. ఫలహారపు బండ్ల ప్రదర్శన :- ఆషాడమాసంలో అంబరాన్ని అంటే సంబరమే బోనాలు. బోనాలు పండుగలో అమ్మవారికి ఎన్నో ముడుపులు, (మొక్కులు చెల్లించుకుంటారు. అందులో అమ్మవారికి సమర్పించే ఫలహారపు బండ్ల ప్రాధాన్యత అత్యంత (ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. దప్పు వాయిద్యాలకు అనుగుణంగా లయబద్ధంగా పోతరాజుల నృత్యాలతో ఫలహారపు బండ్ల ఊరేగింపు (ప్రదర్శన (ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణగా నిలుస్తాయి. ఆదివారం బోనాల సమర్బన తర్వాత అనేక దేవాలయాల్లోంచి అతి సుందరంగా అలంకరించిన ఫలహారపు బండ్ల ప్రదర్శన మూకుమ్మడిగా అర్ధరాత్రి వరకు అమ్మవారిని దర్శించుకుంటునే ఉంటాయి. భక్తులు వండిన ఫలహారాలను అలంకరించిన రథంలో పెట్టి డప్పు నృత్యాలతో ఊరేగింపుగా వచ్చి ఆలయం చుట్టు తిరిగి అమ్మవారికి కొంత సమర్పించి మిగిలింది 'ప్రసాదంగ స్వీకరించి తమ (మొక్కులను తీర్చుకుంటారు. ఈ విధంగా వందలాది ఫలహారపు బండ్ల ప్రదర్శన ఆనందోత్సవాలతో, భక్తి (శద్ధలతో ఊరేగింపుగా బయలుదేరుతాయి అమ్మవారి ఆలయానికి వచ్చే ఈ

ఊరేగింపులు చూస్తుంటే భక్తులకు కన్నుల పండుగగా ఎంతో ఆనందంగా ఉంటుంది. భక్తులు కోరిన కోర్కెలు తీర్చె అమ్మవారికి ప్రజలు తమ మొక్కుబడులను ఫలహారపు బండ్ల రూపంలో చెల్లించుకుంటారు. ఉజ్జయిని మహంకాళి జాతరలో ఫలవారపు బండ్ల ఊరేగింపు ప్రదర్శన ఓ ప్రత్యేక విశిష్టతను సంపాదించుకుంది. కొందరు వెండి, ఇత్తడి పూలతో తయారు చేసిన ఫలహారపు బండ్లకు గొట్టెపొటేళ్ళను కట్టి ఊరేగింపుగా అమ్మవారి ఆలయానికి వస్తారు. భక్తులు వారివారి ఆర్థిక పరిస్థితిని బట్టి ఫలహారపు బండ్లు తయారుచేసి అమ్మవారికి ఆంగరంగ వైభవంగా సమర్పించి, తమను ఎల్లప్పుడు చల్లంగ చూడమని మనసారా కోరుకుంటారు. 6. తొట్టెల ఊరేగింపు ప్రదర్శన :- సంప్రదాయంగా తెలంగాణలో అత్యంత ఘనంగా జరిగే బోనాల జాతర సందర్భంగా అమ్మవారిని ఎంతో భక్తితో కాలుస్తు బోనాలతో పాటు ఊరేగింపుగా తొట్టెల ప్రదర్శనను తీసుకెళ్ళి అమ్మవారికి సమర్పించడం సంప్రదాయంగా వస్తుంది. బోనాల ఉత్సవ సందర్భంగా జంటనగరాల్లో ఎక్కడ చూసినా ఈ తొట్టెల ప్రదర్శన ప్రర్యేక ఆకర్షణగా ఉంటుంది. అమ్మవారికి సమర్పించే రంగురంగుల తొట్టెల ప్రాధాన్యత విశేషమైంది. అమ్మకు యొక్కుబడుల కింద భక్తులు ఈ తొట్టెలలను సమర్పించు కుంటారు. తమ కుటుంబం ఆరోగ్యం కొరకు, అభివృద్ధి కొరకు, ఉయ్యాలలాగా ఊగే తొట్టెలను అమ్మవారికి సమర్పించు కుంటారు. తొట్టెలలో రెండు రకాలు ఉన్నాయి. ఒకటి పూలతో తయారుచేసిన చిన్న తొట్టెలలు, మరొకటి రంగురంగుల కాగితాలతో 8 అంతస్థుల నుండి 7 అంతస్థుల వరకు, ఆలయాల కొరకు పెద్ద తొట్టెలలు 87 అడుగుల ఎత్తువరకు తయారు చేయబడతాయి. బోనాల వేడుకల్లో అత్యంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకునే ఈ తొట్టెలకు ఇంటి ఆచారం ప్రకారం, ఆలయ సంప్రదాయం (ప్రకారం పోతరాజులు వెంటరాగా బాజాభజంత్రీలతో, డప్పులతో ఊరేగింపు (ప్రదర్శనతో అమ్మవారి ఆలయానికి చేరుస్తారు. తమిళనాడులోని కరగం, కోస్తాలోని ప్రభలకు, తెలంగాణలోని తొట్టెలకు పోలికలు ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. వెదురు వాసాలతో పొందికైన అమరిక, వాటిపై రంగురంగుల కాగితాలతో చేసే అందమైన అలంకరణలు సృజనాత్మకతను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఉత్సవాలలో,

వేడుకలలో ఎంతో శోభను చేకూర్చి ఈ తొట్టెల తయారి వెనక మెదరిల (మహేంద్రుల) కళానైపుణ్యం ఎంతగానో ఉంటుంది. ఇవి భక్తుల ఇష్టాన్ని బట్టి తయారుకాబడతాయి. వ్యక్తిగతంగా అమ్మవారికి మొక్కులు తీర్చుకునేవారు ౩ నుండి 6 అంతస్థుల తొట్టెలను కోరుకుంటారు. ఆలయాలు, బస్తీ సంఘాలు 6 నుండి 15 అంతస్థుల వరకు తయారు చేస్తారు. హైద్రాబాద్‌ లోని ధర్ఫార్‌ మైసమ్మకు సమర్పించే తొట్టెల ౩7 అడుగులు ఎత్తుతో తెలంగాణ లోనే అమ్మవారికి సమర్చించే అతి పెద్ద తొట్టెలగా గుర్తింపు పొందింది. వీటిని తకతళమెరిసే రంగు కాగితాలతో, చమ్మాలతో తీర్చి దిద్దుతారు. నాలుగు వెదురు బద్దలపై తొట్టెల బరువు నిలిచి ఉ ౦టుంది. నాలుగు వైపులా పూలతో అలంకరిస్తారు. తొట్టెలపైన చివరి భాగములో జెండా ఆకారాన్ని తయారు చేస్తారు. దీని తయారికి వెదురు బొంగులతో పాటు జిలెటింగ్‌ సిల్వర్‌ పేపరు, పన్నీ (వైట్‌ డాంక్‌), గ్రీన్‌ కలర్‌ పన్నీ రెడ్‌ డాంక్‌ బొట్టు, రంగు కాగితాల అవసరం ఎక్కువగా ఉంటాయి. మొదలు వెదురు బద్ధలతో తొట్టెల ఆకారం సిద్ధం చేసి తర్వాత జిలెటింగ్‌ సిల్వర్‌ పేపర్‌ అంటిస్తారు. దాని మీద ఎరుపు ఆకుపచ్చ వెండి రంగు పన్నీలతో వివిధ రకాల డిజైన్‌లతో అందంగా ముస్తాబు చేసి ప్రతి అంతస్టులోను మహంకాళి మాత ఫొటో ఉండేలా రూపొందిస్తారు. తర్వాత దాన్ని వెదురు బొంగుల సాయంతో ఉయ్యాలలా ఊగేల తయారు చేసి దానికి అమర్చుతారు. దాంతో తయారి పూర్తవుతుంది.

ఖరీదైన తొట్టెలలు ముత్యాలు, వెండి కాగితాలతో తయారు చేస్తారు. కొన్ని తొట్టెలలను పండ్లు పూలతో కూడ అలంకరిస్తారు. వ్యక్తిగతంగా, ఆలయ కమిటీల తరపున ఆర్డర్లు ఇస్తారు. సాధారణంగా వ్యక్తుల కొరకు 1నుండి 7 అంతస్థుల వరకు ఆపైన ఎన్ని అంతస్థులు కావాలనుకుంటే అన్ని అంతస్థులకు నెలరోజుల ముందే ఆర్జరులు ఇవ్వాల్సి ఉంటుంది.

తొట్టెల లేకుండా అమ్మవారి ఊరేగింపు జరగడానికి వీల్లేదు. తొట్టెల ముందుండి దాని వెనక పోతరాజు డప్పువాయిద్యాలతో నృత్యం చేస్తుందగా ఊరేగింపు బయలు దేరుతుంది. బోనాల ఊరేగింపులో భాగంగా అత్యంత శోభతో, నేత్రానందం కలిగించే ఈ తొట్టెల ప్రదర్భనను ప్రతి మహంకాళి ఆలయ కమిటీలు తప్పనిసరిగా నిర్వహించి, తొట్టెలను ఆచారంగా సమర్ఫ్చించడం వస్తుంది. భక్తులు ఎక్కువగా తమ మొక్కుబడులు తీర్చుకోవడానికి తొట్టెలలను అమ్మవారికి సమర్పించుకుంటారు. బోనాలు, మోహరం, దీపావళి, పెళ్ళిళ్ళ కార్యక్రమాల్లో ఈ తొట్టెలలను ఉపయోగిస్తారు. పూర్వం అమ్మవారికి

బోనం సమర్పించిన తర్వాత తమ ఇండ్లలో పిల్లాపాపలు చల్లగా ఉండాలని కోరుకుంటు, తొట్టెలను మెదరుల ఇంటిలో పూజచేసి వారికి కటంను సమర్పించి మేళతాళాలతో తీసుకుని రావడం ఆచారంగా ఉండేది. ఇప్పుడు ఈ ఆచారాన్ని ఎవరు ఆచరించడం లేదు. తమ తమ ఇళ్ళ నుండే బయలు దేరుతున్నారు. ఆర్ధిక స్టోమత లేనివారు పూలతో చేసిన తొట్టెలను అమ్మకు సమర్పిస్తారు.

దర్భార్‌ మైసమ్మకు సమర్పించే తొట్టెల తెలంగాణలోనే అతి పెద్ద తొట్టెల ప్రదర్శనగా పేరు పొందింది. 37 అడుగుల ఎత్తుతో నిర్మించిన ఈ భారి తొట్టెల (ప్రదర్శనను చూచేందుకు జంటనగరాలతో పాటు వివిధ జిల్లాల నుండి అనేక మంది జనం వస్తారు. వారంతా బోనాల ఉత్సవాల్లో పాల్గోని దేవి దర్శనం చేసుకుని తమ మొక్కులు కూడ చెల్లించుకుంటారు. ఇది ఒక విధంగా చెప్పాలంటే ఖైరతాబాద్‌ గణేశ్‌ ఎలాగైతే రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద గణపతి విగ్రహంగా గుర్తింపు పొందిందో అలాగే తెలంగాణలో కూడ ఇది అతి పెద్ద తొట్టెల ప్రదర్శనగా పేరుపొందింది. బోనాల జాతరలో ఇది ఒక ప్రత్యేక ఆకర్షణగా భక్తులకు కనువిందు చేస్తుంది.

పేదవారు పూల తొట్టెలను సమర్పించగా మధ్య తరగతి వారు చిన్న సైజువి, ఆలయాల కమిటీలు పెద్దవి సమర్పిస్తారు. వీటిని జంటనగరాలో మోండా మార్కెట్‌, సర్ధారమహల్‌, షాగంజ్‌, చాంద్రాయణగుట్ట, బర్మత్‌పురా, గోషామహల్‌, నాంపల్లి తదితర ప్రాంతాల్లో తయారు చేస్తారు.

గోల్కొండ బోనాలకు, సికింద్రాబాద్‌ బోనాలకు, ఆ తర్వాత లాల్‌దర్వాజ మహంకాళి మాతేశ్వరి బోనాలకు అధిక సంఖ్యలో దేవాలయాల తరపున, వ్యక్తుల తరపున తొట్టెలలు సమర్పించ బడతాయి.

7. రంగం కార్యక్రమ ప్రదర్శన వా

బోనాల జాతర సందర్భంగా నిర్వహించే కార్యక్రమాల్లో “రంగం” ఎక్కేకార్యక్రమం ప్రదర్శన ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోదగ్గది. అమ్మవారు ఆవహించిన స్త్రీ రంగం కోసం తయారుచేసిన పచ్చికుండపై ఎక్కి భవిష్యవాణిని వినిసిస్తుంది. ఎవరైన ప్రశ్నలు అడిగితే వారికి జవాబు చెబుతుంది. ఈ భవిష్యవాణి వినిపించే రంగం ప్రదర్శన కార్యక్రమాన్ని ఆలయ మండపంలో నిర్వహిస్తారు. రంగం చెప్పె ముందు ఆమెను మేళతాళాలతో గుడి సభామందడపానికి తీసుకువస్తారు. సాధారణంగా స్త్రీలే రంగం చెబుతారు. పాతబస్తీలో మగవారు కూడ రంగం చెబుతారు. రంగం చెప్పె స్తీ జీవితాంతం

అవివాహిత గానే ఉండాల్సి ఉంటుంది. ఆమె ఒక కత్తికి మాంగళ్ళధారణ చేసి జీవితాంతం పెళ్ళి చేసుకోకుండ ఆ ఆచారానికి కట్టుబడి ఉంటుంది. రంగం వినడానికి నగరవాసులే గాకుండ తెలంగాణ ప్రాంతంలోని వివిధ జిల్లాల నుండి జనం వస్తారు. రంగం ద్వారా మహంకాళి అమ్మవారే స్వయంగా తన భక్తురాలిని ఆవహించి భవిష్యవాణి వినిపిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం. బోనాల జాతరలో భాగంగా జంట నగరాలలోని దేవాలయాలలో జరిగే బోనాల్లో రంగం కార్యక్రమ ప్రదర్శన తప్పక ఉంటుంది. రంగం చెప్పె స్రీ దుస్థితి ; తెలంగాణలోనే కాదు రాష్ట్రంలోనే అతిపెద్ద జాతరగా పేరుతెచ్చుకున్న సికింద్రాబాద్‌ బోనాలకు వచ్చే లక్షలాది భక్తులకు రంగం పేరిట భవిష్యవాణి వినిపించి లక్షలాది జనాన్ని ఆనందపరిచే రంగం ప్రీల బతుకులు మాత్రం చాల దుర్భరంగా ఉన్నాయి. వీరు దేవి పేరిట పెళ్ళి చేసుకోకుండా, తగిన ఆదాయం లేకుండా రెంటికి చెడిన రేవడిలా అర్ధాకలితో బ్రతుకులు వెళ్ళ బోస్తున్నారు. దాదాపు 15 సం॥లు పైగా రంగం చెప్పిన భాగ్యమ్మ వివాహం చేసుకోకపోవడంతో ఒక అబ్బాయిని పెంచుకుని ఆతనికి పుట్టిన స్వరూప రాణిని తనవారసురాలిగా చేసింది. 10 సం॥లు ఆలయంలో రంగం నిర్వహించిన స్వరూపరాణి పేదరికంతో, పెళ్ళి చేసుకోలేక బాధతో అనారోగ్యం పాలయి దీనావస్థలో చనిపోయింది. ఆ తర్వాత స్వరూపరాణి చెల్లెలు స్వర్ణలత పరిస్థితుల ప్రభావం కారణంగా గత 6 సం॥లుగా రంగం కార్యక్రమం నిర్వహిస్తుంది. బోనాల జాతరలో రంగం కార్యక్రమానికి ఎంతో ప్రాధాన్యత ఉంటుంది. రంగంలో చెప్పె జోస్యం వినేందుకు అసంఖ్యాకంగా జనం వస్తారు. ఆచారం, కట్టుబాట్ల పేరుతో వారు బలిఅవుతున్నా భక్తులకు మాత్రం ఆనందాన్ని పంచుతున్న వీరి జీవితాలు అంధకార బందురమైపోతున్నాయి. రంగం నిర్వహించినందుకు సాదాపట్టుచీరతో పాటు కొంత నగదును ముట్ట చెప్పి అధికారులు చేతులు దులుపుకుంటున్నారు. ఈ రంగం కార్యక్రమంనకు ఎందరో ప్రముఖులు హజరవుతున్నా వీరికి తగిన ఉపాధి కల్పిండం లేదు. దేవాదాయశాఖలో కూడ చిన్నపాటి ఉద్యోగం కల్చించడంలేదు. 8. బోనాల జాతరలో జానపదకళారూపాల ప్రదర్శనలు :-

381 పోతరాజు నృత్యం :;-

తెలంగాణలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఉజ్జయిని మహంకాళి బోనాల జాతరలో పోతరాజు నృత్యం ప్రధాన ఆకర్షణగా ఉండి భక్తులకు కనువిందు చేస్తుంది. చెర్లకోలా (కొరడా) చేతబట్టి డప్పువాయిద్యాలకు అనుగుణంగా బోనాల ముందు నృత్యం చేస్తు ప్రజలను ఆనందోత్సవాలలో ముంచెత్తుతాడు. పోతరాజు బోనాలకు రధసారథి.

కంటికి కాటుకదిద్ది, కాళ్ళకు గజ్జెలుకట్టి, నుదుట కుంకుమదిద్ది లంగోటి తొడుక్కుని, శరీరం అంతా పసుపు కుంకుమలు పూసుకుని, గుబురు మీసాలతో, నోట్లో నిమ్మకాయలు పెట్టుకొని చేతిలోని కొరడాను రులిపిస్తు పూనకంతో ఊగుతు, గంభీరంగా నృత్యం చేస్తు బోనాల పండుగకు ఎంతో శోభను కలిగిస్తాడు. పోతరాజు భీకరంగా నృత్యం చేస్తు కొరడాతో కొడితే, కొరడాను భక్తుల మెడలో వేస్తే దయ్యాలు భూతాలు పారిపోతాయని జానపదులు నమ్ముతారు. పోతరాజు నృత్యం ఎంతో జనరంజకంగా ఉండి భక్తులను అలరిస్తుంది.

82 శివసత్తుల నృత్యాలు :-

[గామ దేవతలు స్రీలను ఆవహించడంతో భక్తి తన్మయత్వంతో వారు చిందులు వేస్తు, నృత్యాలు చేస్తారువేప మండలను చేత బట్టి, దీన్నె శిగం, లేదా శిగమూగడం అంటారు. ఇది శివం అన్నపదం నుండి సిగంగా రూపాంతరం చెందింది. ఇలా దేవి పూనడంతో నాట్యం చేసే వీరిని శివ నత్తులు అని అంటారు. ఈ శిగమూగేవాళ్ళందరు తమను దేవత పూనడం వల్ల ఆమె భక్తిలో లీనమయి నాట్యం చేస్తున్నామని చెబుతారు. గ్రామస్థులు వీరు జోస్యం కూడ చెబుతారని నమ్ముతారు.

డప్పుల నృత్యం :-

జానపదుల ప్రియమైన వాయిద్యం డప్పు అంటే అతిశయోక్తి ఎంత మాత్రం కాదు. దీనికి అనుగుణంగా చేసే డప్పుల నృత్యం ఎంతో జనరంజకంగా ఉంది, వినేవారికి కమ్మని విందు భోజనంగా ఉంటుంది. పల్లెల్లో పూర్వం జాతరలు, ఉ త్సవాలు చేసేముందుగాని, ఏదయినా కార్యక్రమాన్నిగాని, విశేషాన్నిగొని ప్రజలకు తెలియచేసేందుకు దప్పుచాటింపు చేయించేవారు. జాతర్లలో, పెళ్ళిళ్లలో, వినోదాల్లో, చావుల్లో ఈ డప్పును ఎక్కువగా ఉపయోగించేవారు. ఈ వాయిద్యాన్ని మాదిగ కులస్థులు ఎక్కువగా వాయిస్తు ఉంటారు. సామాన్య దరువులతో ప్రారంభమైన జానపదుల డప్పుల వాయిద్యం ఈనాడు ఒక శాస్ర్తీయ వాయిద్యంగా రూపొందింది.

డప్పును భుజానికి తగిలించుకుని, దాన్ని పొట్టభాగంలో ఆనించి ఎడమ చేత డప్పును బిగుతుగా పట్టుకుంటారు. ఈ చేతిలో ఒక అడుగు పొడవున్న సన్ననిపుల్ల ఉంటుంది. కుడి చేతిలో మరో కర్రపుల్ల ఉంటుంది. ఈ కర్రపుల్లను కుడిచేతితో డవ్వుపై లయానుగుణంగా వాయిన్తు, తర్వాత ఎడమచేతి వుల్లతో డప్పుకొడుతుంటారు. కుడిచేతి కర శబ్దం పెద్దదిగా, ఎడమచేతి పుల్ల శబ్దం చిన్నదిగా గాను ఉంటుంది. రెండు వేరు ధ్వనులతో ఎంతో ఇంపయిన సంగితాన్ని (శబ్దాన్ని ఇస్తాయి. చేయి తిరిగినవారు రకరకాల పద్ధతుల్లో దప్పును వాయిస్తు జనాన్ని రంజింప చేస్తారు. ముఖ్యంగా డప్పులో “తీన్‌మార్‌” అన్న బీట్స్‌ను వాయిస్తుంటే ఎలాంటి వాడికయినా సరే లేచి ఆడాలనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా బోనాల జాతరలో ఈ డప్పులను వాయిస్తుంటే యువకులు, పోతరాజు అంతా కలిసి ఆనందోత్సవాలతో నృత్యాలు చేస్తారు. డప్పులు వాయించడమే గాదు, డప్పుకు అనుగుణంగా దప్పునృత్యాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. ర్టమక్థమంగా డప్పు జనరంజకమై, జనప్రియమై తర్వాత వేదికలపై ప్రదర్శంచబడి ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది ఈ కళారూపం. విభిన్న రూపాలతో ఈ డప్పు భారతదేశమంతటా వ్యాప్తిలో ఉంది. ఒకప్పుడు కేవలం మాదిగలకే పరిమితమైన ఈ డప్పు నృత్యాలు, నేడు సర్వత్రా కనిపిస్తు ప్రజారంజకమయిన కళారూపంగా మారింది. పండగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలలో ప్రదర్శించే ఈ పగటి వేషాలనే విచిత్ర వేషధారణలు అని కూడ అంటాం. రామాయణ, భారత, భాగవత, పౌరాణిక, చారిత్రిక పురుషులకు సంబంధించిన వేషాలు వేసుకుని జాతర్లలో, ఉత్సవాలలో ప్రదర్శిస్తారు. ఈ వేషాలలో ముఖ్యంగా శంకరుడు, కాళికాదేవి, రాక్షసులు, రాణాప్రతాప్‌, వీరసావర్మల్స్‌ లవకుశులు, భారతమాత, శివాజి, శ్రీకృష్ణుడు, శ్రీరాముడు, అర్జునుడు, భీష్మ, లక్ష్మీదేవి, ఆదిశక్తి, హిందు,ముస్లీం, క్రీస్తు వేషాలు ఇలా అనేక వేషధారణలు బోనాల ఉత్సవంలో ప్రదర్శించ బడతాయి. 8.5 పులి నృత్యం :- పులివేషం లేదా పులి నృత్యం దసరా, దీపావళి, సంక్రాంతి, మొహరం పండుగలోను, జాతర సమయాలలోను ఎక్కువగా ప్రదర్శిస్తారు. పులి వేషదారి పులి చర్మంలా ఉండేట్టు పసుపు, నలుపు రంగు చారల్ని వేసుకుంటారు శరీరంపై, పులి గోళ్ళను ధరిస్తాడు. ముఖానికి పులి కవచాన్ని వెనక భాగాన తోకను పెట్టుకుంటాడు.

పులి నృత్యం శతాబ్దాలుగా ఆంధ్రదేశంతో ఉన్న కళారూపం. దీన్ని వేట నృత్యం అని కూడ అంటారు. పులివేషం జంతు నృత్యాలకు అనుకరణ. పులి నృత్యాన్ని బాగా (ప్రచారంలోకి తెచ్చిన వారు జానపదులే. పులి వేషదారి వాయిద్యానికి అనుకూలంగా అద్భుతంగా నృత్యం చేస్తాడు. ఒక్కోసారి ఇద్దరుకూడ పులి వేషాలు ధరించి ఇరువురు పొట్లాడుకుంటున్నట్లు నృత్యభంగిమలను ప్రదర్శిస్తారు. నేడు ఇవి ప్రత్యేక సందర్భాలలో తప్ప అంతగా కనిపించడం లేదు. తెలంగాణలో ఈ కళారూపం బాగా ప్రాచుర్యం పొందింది.

పులి వేషదారి వాయిద్యానికి అనుగుణంగా నృత్యం చేస్తు, గెంతడం పల్టీలు కొట్టడం కూడ చేస్తుంటాడు. ఈ నృత్యం చాల ఆకర్షనీయంగా ఉత్తేజకరంగా ఉ ంటుంది. ఇది జనప్రియ నృత్యం నేలమీద ఉన్న నిమ్మకాయల్ని నృత్యం చేస్తు చేస్తు పులివేషధారి దాన్ని నోటితో అందుకోవడం ఇందులో ప్రత్యేక ఆకర్షణ. దీన్ని పులివేషమని, వేటన్ఫత్యమని, దసరా పులివేషమని, పెద్ద పులివేషమని అంటారు. కన్నడదేశంలో కూడా ఇది ప్రసిద్ది, దీన్ని వారు కూడ పులివేషమనే అంటారు.

86 గరగల నృత్యం (ఘటనృత్యం) వా

గ్రామదేవతలకు జరిగే జాతరలలో ఈ గరగల నృత్యాలను ప్రదర్శిస్తారు. సికింద్రాబాద్‌ బోనాల పండుగలో స్త్రీలు భక్తి శ్రద్ధలతో తలపై బోనం కుండను (పాత్రను) అమ్మవారికి నైవేద్యంగా తీసుకెళ్ళి సమర్పించుకుంటారు. ఈ కుండనే తూర్చు గోదావరి, కోస్తాజిల్లాల్లో “గరగ” అంటారు. గరగ అంటే కుండ అని అర్ధం. ఈ గరగలను రకరకాలుగా అలంకరించి, ప్రత్యేకంగా నృత్యాలు చేస్తు అమ్మవారికి బోనాలుగా తీసుకెళతారు. కర్ణాటక రాష్ట్రంలో దీనిని కరగ అని, తమిళనాడులో కరగం అని తెలంగాణంలో బోనం కుండగా పిలుస్తారు. ప్రాచీన నృత్యాలలో ఇదో ప్రత్యేక ఖైలిని కలిగి ఉంది. ఇది పురాతనమైన నృత్య రూపం. ఈ గరగ నృత్యాన్నే ఘటనృత్యమని కూడ అంటారు. గరగల ఆకారం ఓ పూర్ణ కుంభం ఆకారంలో ఉంటుంది. అమ్మవారి మూల విరాట్టుకు ప్రతిరూపంగా ఈ గరగలను తెచ్చి వినియోగిస్తారు. జాతరకు నెల ముందు అసాదులు ఈ గరగలను అలంకరించి ధూపదీపంతో నెత్తిన పెట్టుకుని నృత్యం చేస్తు పూజకార్యక్రమాలు చేస్తారు. కొన్ని చోట్ల వీరు నిప్పుల పై నడుస్తు నాట్యం చేస్తారు.

రానురాను ఈ గరగల ఉత్సవం గరగల నృత్య కళగా రూపుదిద్దుకుంది. రంగు రంగుల గరగలను తలపై ధరించి లయానుగుణంగా నాట్యం చేస్తూ దీన్నాక ప్రత్యేక

నృత్య కళగా తయారుచేశారు. ఈ కళారూపం ఉత్సవాలలో, వ్రత్యేక కార్యక్రమాలతో ఓ ప్రత్యేక ఆకర్షణ కలిగిన కళారూపంగా ప్రదర్శించబడుతుంది. తూర్చు గోదావరి జిల్లాలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన కళారూపం ఇది. 8.7 తప్పెట గుళ్ళు :- తప్పెట గుళ్ళు ఓ సంప్రదాయ నృత్యం. గొల్ల కులానికి చెందినవారు చీన్ని ప్రదర్శిస్తుంటారు. దేవతారాధ్య కార్యక్రమాల్లో తప్పెట గుళ్ళు ప్రముఖ పాత్రను వహిస్తాయి. ఇది అచ్చమైన జానపద సంగీత నాట్య దృశ్యరూపకమైనది. ఇందులో అందరు పురుషులే పాల్గొంటారు. లయబద్ధంగా నృత్యం చేసే ఈ బృదంలో ఎందరయినా ఉండొచ్చు కాని వారు తాళం, లయలు తప్పకుండా నృత్యంలో చెయ్యగలిగి ఉండాలి. నాయకుడి ఆధ్వర్యంలో ప్రదర్శన నడుస్తుంది. నాయకుడు స్వయంగా నృత్యం చేయడమేగాక పౌరాణిక కథలను చెబుతు మధ్యలో కీర్తనలు పాడుతు ప్రేక్షకులను రంజింప చేస్తాడు. వివిధ భంగిమలలో తప్పెట్లు వాయిస్తు నాలుగైదు గంటలు ప్రదర్శిస్తారు. ఉం మ. విజయనగరం, శ్రీకాకుళం జిల్లాల్లో ఇది ఎక్కువ ప్రాచుర్యంలో రొమ్ముల "ఇ 'ద్రంగా తయారుచేసిన తప్పెట లాంటి వాయిద్య పరికరాన్ని గక పై కట్టుకుని రెండు చేతులతోను, వివిధ రీతులు వాయిస్తు, కాళ్ళకు వయా నే తొడిగి, కేకలతో, కేరింతలతో వాయిస్తు ఉత్సాహంగా వంగుతు ళు తిరుగుతు ఉంటారు. లయబద్ధంగా సంగీతానికి అడుగులు వేస్తు, మంత ? లస్తు, గెంతుతు దీర్చఆలాపనలతో మృధు మధురంగా పాడుతు (ప్రేక్షకులను త్ర ముగ్గులను చేస్తు మైమరపింప చేస్తారు. చి న నృత్య ప్రదర్శనలో ముందుగా విఘ్నేశ్వర ప్రార్ధన ఉంటుంది. తప్పెట గుళ్ళు వేస ద్యాలు దప్పులా ఉంటుంది. రొమ్ము వద్ద వేలాడేటట్లు పొట్టి తాళ్ళతో మెడలో అద్ధం చ్చి వూ భుజానికి తగిలించుకుంటారు. రెండు చేతుల వేళ్ళతో లయాను దీనికి తప్పెట అని సరల చిన్నదైనా తప్పెట వలే ధ్వని ఇవ్వడం మూలాన ందడం వ నగు డు వచ్చింది. గుండ్రంగాను, చిన్న గుండు ఆకారంలోను ఉ గుళ్ళుగా పచారంలోకి అని బహువచనంగా గుళ్ళు అని అంటారు. ఇలా తప్పెట సళళ [ వచ్చింది. కాళ్ళ గజ్జెలు, మొలకు ఉన్న మువ్వలు, తప్పెట ళ్ళ శబ్యాలు ఇవన్ని కలిసి వీనులకు విందయిన చప్పుడు ఏర్పడుతుంది. ఇలా పాటలు పాడుతు, తప్పెటలు మైగిస్తు, ఒకరి భుజాలపై మరొకరు ఎక్కి వాడికి

రెండు వైపుల ఇద్దరు వేలాడుతు తప్పెట గుళ్ళు వాయిస్తు రకరకాల విన్యాసాలతో అనేక భంగిమలలో వారి నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తు ప్రేక్షకులను అలరిస్తారు. జాతర్లలో, ఉత్సవాల్లో భక్తి కార్యక్రమాల్లో ఈ నృత్యాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణ గౌ ఉంటాయి.

88 భజనలు ;-

భజనలు దేవుళ్ళ పేరిట వివిధ రూపాలను ఏర్పర్చుకున్నాయి. తెలుగు నొట అనాదిగా వస్తున్న కళారూపాల్లో భజన నృత్యాలు ముఖ్యమైనవి. ఇది శాస్త్రీయమైన నృత్య కళారూపం. పౌరాణిక పాటలతో భక్తి కళారూపాలకు చెక్క భజన పేరు పొందింది. కృష్ణుని రాసలీలల గురించి పాడే వాటిని బృందావన భజన గా పిలుస్తారు. పాండు రంగని కొలిచే భజన పండరి భజనగాను పేరుపడ్డాయి. దేవుని ఉత్సవాలలో, జాతర్లలో, కొలువులలో, భజన నృత్యాలు ఉంటాయి. చెక్క భజన నృత్యంలో అందరు వలయాకారంలో తిరుగుతు సమానంగా అడుగులు వేయాలి. చెక్కలు చేతిలో పట్టుకుని ఒకే విధంగా తాళం వేస్తు ఒకే విధంగా నృత్యం చెయ్యాలి. పాట పాడుతు దానికి తగిన భావాలు ప్రదర్శించాలి. కాళ్ళకు గజ్జెలుంటాయి. భజన ఓ సుందర కళారూపంగా చెప్పుకోవచ్చు.

చౌడమ్మకు ప్రతి ఏడాదికి ఒకసారి జరిగే జాతరలో జ్యోతులు, బోనాలతో ఊరేగిస్తారు. జ్యోతిని గ్రామం వెలుపల తయారుచేసి భక్తితో ఒకరు నెత్తిన ఎత్తుకుని (గ్రామంలో తిరుగుతు రకరకాల అడుగులతో నృత్యం చేస్తు చౌడమ్మగుడికి తీసుకుని వస్తారు, ఈ జ్యోతి ఊరేగింపులో చుట్టు 80 మంది కళాకారులు తాళాలు చేతబట్టి రకరకాల పాటలు పాడుతు నృత్యం చేస్తారు. అలా ఆడుతు,పాడుతు చౌడమ్మ గుడికి చేరుకుని జ్యోతిని దించి బలులు ఇస్తారు. ఇది తెలంగాణలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన బోనాల ఉత్సవాన్ని పోలి ఉంటుంది.

3.10 ఒగ్గుడోలు నృత్యం:-

ఒగ్గు కధలో ఎక్కువ ప్రాముఖ్యం వహించేది ఒగ్గుడోలు. ఇది గంభీరమైన ధ్వనిని ఇస్తుంది. ఒగ్గు కథ, మల్లన్న పండుగ, ఊరేగింపులలో, వీరబోనం సమయంలో డోలు వాయిద్యాన్ని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు. డోలును వాయిస్తు గుండ్రంగా తిరుగుతు నృత్యం చేస్తారు. రకరకాల విన్యాసాలతో అద్భుతంగా ఆడుతారు. శివుని ధమరుకాన్ని ఒగ్గు అంటారు. ఒగ్గును కథకు వాయిద్యంగా వాడుతు కథ చెబుతారు

కాబట్టి వీరికి ఒగ్గు కథకులు అని పేరు వచ్చింది.

8.11 కోలాట నృత్యం :-

ఉత్సవాలలో, తిరునాళ్ళలో, జాతరలలో ప్రతి పల్లె పల్లెలో ఈ కోలాట నృత్యంను ప్రదర్శిస్తారు. కోలలతో అడే ఆటనే కోలాటం అంటారు. తెలుగు జానపదుల జీవితంలో ఇది ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందినది. రెండు చేతుల్లో కర్ర ముక్కలు పట్టుకుని గుండ్రంగా తిరుగుతు లయానుగుణంగా నృత్యం చేస్తు ఒకరి చేతి కర్ర ముక్కలను మరొకరి చేతి కర్ర మక్కలతో లయ బద్ధంగా తాకిస్తారు. కోలాట ప్రదర్శన స్థలాన్ని గరిడి అని పిలుస్తారు. కోలాటం ఆడేవాళ్ళందరిని కలిపి జట్టు అంటారు. వీరిపై ఒక నాయకుడుంటారు. ఇతడు కోలాటంలో ఎంతో స్రొవీణ్యం సంపాదించిన వాడయి ఉంటాడు. ఇందులో దశలు దశలుగా గతులు మారుస్తు చివరలో ఊపందుకుని ప్రేక్షకులను ఆనందంలో ముంచుతుంది. దీన్ని ఓ సమిష్టి నృత్యంగా చెప్పుకోవచ్చు.

8.12 కత్తిసాము - కర్రసాము: -

పూర్వం ఆత్మరక్షణకు ఉపయోగ పడుతుందని కత్తిసాము, కర్రసొములు నేర్చుకునేవారు, ఎప్పుడయితే ఆయుధాలు కనిపెట్టబడ్డాయో వీటి ప్రాముఖ్యం చాల వరకు తగ్గిపోయింది. క్రమ క్రమంగా పెళ్ళిల్లో, ఉత్సవాలలో, జాతరలలో వీటిని ప్రదర్శించడం మొదలయ్యింది. విజయనగరం రాజులు వూర్వం వీరిని పోషించేవారట. దీన్ని బట్టి ప్రాచీనకాలంలో ఈ కత్తి సాముకు ఎంత విలువ ఉ ండేదో తెలుస్తుంది. ప్రతి దసరాకు విజయనగర సంస్థానంలో ప్రదర్శనలు జరిగేవి. నేడు ఇవి ప్రదర్శన కళలుగా, ఉత్సవ కార్యక్రమాల్లో ప్రదర్శిస్తున్నారు.

త్‌ 13 రికార్డింగ్‌ డాన్సులు :-

పల్లెల్లో జరిగే జాతర్లలో, తిరునాళ్ళలో, ఉత్సవాలలో నేడు రికార్డింగ్‌ దొన్సులు కూడా చోటు చేసుకున్నాయి. జనాన్ని ఆకర్షించేందుకు ప్రజాదారణ పొందిన సినిమా పాటల రికార్డింగ్‌లు పెట్టి ఆయా హీరోలు, హీరోయిన్లు సినిమాల్లో నృత్యం చేసినట్లుగానే ఆ పాటలకు అనుగుణంగా నృత్యాలు చేస్తారు. ఇవి ఎక్కువగా స్టేజిపై (ప్రదర్శిస్తారు. ఇవి (ప్రేక్షకులను అమితంగా ఆకట్టుకుంటాయి.

ఇవే కాకుండా జాతర్లలో ఇంకా రంగులరాట్నాలు, గురి ప్రదర్శించడం, శూలాలు

గుచ్చుకోవడం, దొమ్మరాటలు, పొములాటలు, ఎలుగుభంటుచే వినోద కార్యక్రమాలు చేయించడం, రెండుతలల మనిష్కి జంతర్‌ మంతర్‌, గారడి విద్యలు, కోతులాటలు, కోళ్ళ పందాలు ఎన్నెన్నో ప్రదర్శనలు, కళారూపాలు, వినోదాలు ప్రేక్షకుల కొరకు ఏర్పాటు చేయబడతాయి.

4. బోనాల్లో వివిధ రకాల వేషధారణలు :

బోనాల జాతరలో భాగంగా సామూహిక ఘటాల ఊరేగింపు పాతబస్తీలో అత్యంత వైభవంగా సాగుతుంది. పోతరాజులు, యువకుల నృత్యాలు, డప్పుల చప్పుళ్ళు, రకరకాల వేషాలు, భజనలు, జానపద గీతాలతో, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలతో ఎంతో ఘనంగా ఘటోత్సవాలు ముందుకు సాగుతాయి. సాధారణంగా ఊరేగింపులో మనకు కనిపించే వేషధారణలు, కళారూపాలు ఇలా ఉంటాయి.

4.1 వేషధారణలు ;

1. శంకరుడు 2) కాళీకాదేవి 3) రాక్షసులు 4) గుజ్జములపై రాణాప్రతాప్‌, వీర సావర్కర్‌ వేషాలు 5) అన్ని మతాలను గుర్తు చేసే వేషధారణ 6) అష్టలక్మీదేవత
2. పులి వేషాలు 8) అక్కన్న మాదన్న వేషాలు 9) శ్రీకృష్ణార్డునులు 10) జాతీయ సమైక్యతను చాటే హిందు, ముస్లీం, సిఖ్‌, జీసస్‌ వేషాలు 11) బాలాజి వేషం 12) అమ్మవారి అవతారాలు 18) లవకుశులు 14) ఛత్రపతి శివాజి మహరాజ్‌ 15) భరతమాత 16) శ్రీకృష్ణుడు 17) అర్జునుడు 18) భీష్మ 19) ఆదిశక్తి 20) కోయవేషం
3. శివశక్తులు 22) పోతరాజులు 28) డప్పునృత్యాలు 24) రికార్డింగ్‌ డాన్సులు మొదలయినవిగా చెప్పుకోవచ్చు.

&2 కళారూపాలు :

1. చెక్కభజనలు 2) తప్పెట గుళ్ళు 3) డోళిచప్పుళ్ళు 4) బుట్ట బొమ్మలు 5) కోలాటాలు 6) కోయనృత్యాలు 7) ఒగ్గుడొల్లు 8) గరగల నృత్యాలు 9) కాళీనృత్యం
2. పులివేషాలు 11) జానపద బృంద గీతాలు 12) నృత్యాలు 18) భజనలు భక్తి గీతాలు మొదలయిన కార్యక్రమాలు నిర్వహించబడతాయి. ఇతర ప్రాంతాలనుండి అనేక మంది కళాకారులను జాతర సందర్భంగా ఆవ్వానిస్తారు. రాష్ట్ర సాంస్కృతిక సంస్థ, సాంగ్‌ అండ్‌ ఫిల్మ్‌ డివిజన్‌ ఇతర కళా సంస్థల ద్వారా కార్యక్రమాలు

న న జ నా ల న... యాత, ట్రై చనా ఖ్‌. - . ల్‌ వచ. ద పంట్యులాంఆనన ఎ టక్‌ 4 శ... 0 స కక స చ న = న వ అ సు త న క స నస... ౮ న న ష్‌ నో క ఓ గో ఖీ నషం / ఖే శ తం స . ము వంట న న త న త మ త న యగ షీ మ. జ్‌. ఈ, సా నే. కో న వం టా రాయా. ం వ 1 మ న ర మ పుస | 1 ॥ .. న యు టం న మం మన లి ననా నం సత టు నం ( అతన ము, స. పనామా గి నే సం టం న గ గ మ. న ట్‌ జ నో శే! మహా వస లం ఎ సు వ ఉం ఉత మల క

ను? టో వే ళగా. ము న్‌ న | ని వట లీ జం జా. / నో జ శ ల చనం భం. ంం. య సు! ఏ, 4 మట చూ. మ్‌ వ లా త మప న తా ₹ త. న్‌ ఫ్‌ వ ను న) ల... స టన . పల్ల య. లస. నట ఖు ల ళ్‌ ళి గట న జీ ౬... ళ్‌ (0 న. చ... న చుట! శే భి. ను ప! వదద సల వ ల సయ రతీ 1న్‌.. క న యా మ! ని. . వే! గి “లా? ఫ్‌ న వు క! ట్ట. స న 7 నం ల |. మ. జో న. జై ఇల్‌! ష్స్‌! ప. ఖే. యహ. మ” షు కట ఇ మ! య. న. | [1 మం న. . [స న ను చా స నఖ గి స క సు ష్టం షా [ ల నఖ | సమ ల్‌ |. వ ట్‌. స. 1 న. పు మ భ్‌ న్‌ న త న న్యు చలానా వు న. న న సా స్మ

గ్‌ నేం, నానా నడ చనన ణా తీన్‌ య టుప్యై ఆ యస ఎత చ.

ర అలాల! వక్శీనై' వా య! వట లే చ శిజు స. లోల ం" భు. వాం . 1 ల! స్టే వే | స్‌ | ట్‌ న. స టో గ న లం ” | ం (! న? మట నం. 1 పారా కీ? న) సో న స 11. శ] = 1|| నా | జీ ఎ న్న శ స జ 1) ఫి. లం వనాల లే; న. శల ఖ ల గం 2 శ. మ. సే లీ (నం గ్‌ 1! ఏ 4 న చ| తలు య. పా, న్‌ా ల య. వ మ వు న 1 న. [1 న్‌ నన. స్సు జే. ఏ. కం? న | (103 /1 యం ల! [ పస్ట్‌? మా! 41 లట లూ ఏట నే | థి టం. జ శ గ గ... (11 నే న ర్‌." గ జ ల! (1 న. టే... ఓ య. [1 ాా ర [1 న్‌ 1. స టట. “ ట్‌ (= న. క ము జ? వ. ల శ ఖ్‌ ఎ. మే భి సో అనల

₹1 జొనపదుల మతాచారాలు, నమ్మకాలు

• నామాజిక దురాచారాలు 11). మతం లై అచారాలు త్ర జానపదుల నమ్మకాలు త్తి మూఢ నమ్మకాలు ర్‌ జానపదుల్లో సామాజిక దురాచారాలు

6. సామాజిక దురాచారాల నిర్మూలన ఆవశ్యకత గ్రా ఫోటోలు

1. మతం :- ఏదో ఒక ఆధ్యాత్మిక సంస్థలో మానవునికి ఉన్న సంబంధాన్ని వ్యక్తం చేసే భావననే మతం అన్నారు భావవాదులు, మతానికి ఉన్న మూల లక్షణం ప్రకృతి శక్తులలో విశ్వాసం అని అన్నారు మరికొందరు. మార్చిజం ప్రకారం మతం సంఘంచే సృష్టించబడింది. అందుచేత సంఘంలో మార్చు వస్తే మతాలలో కూడా మార్చు వస్తుంది. చారిత్రాత్మకంగా చూస్తే మనిషికి చాలా కాలం వరకు మతం గురించి అంతగా తెలియదు. ఎప్పుడైతే మనిషి ప్రకృతి శక్తులకు భయపడి తనకంటే గొప్పవాడు ఒకరున్నారని, అతడే ఇదంతా నడిపిస్తున్నాడని నమ్మాడో అప్పటినుండే మతం ఏర్పడింది. మతం అంటే మనకు మొదట గుర్తుకు వచ్చేది దేవుడు. గుడులు, తీర్ధాలు, (ప్రార్ధనలు, ధర్మ కార్యకలాపాలు, దేవునియందు విశ్వాసంలాంటివి. మతొనికి "౨బింధించిన నమ్మకాలు, ఆచారాలు సమగ్రంగా ఉండవు. ఎందుకంటే ఎవరికి వారు వారివారి మతం, సంస్కృతి పరిధిలోనే ఆలోచిస్తారు. కాబట్టి మనిషి ఆధ్యాత్మిక జీవనాన్ని అలవరచుకుని పైలోకంలో తనకు ముక్తి లభిస్తుందని నమ్మి, దానికొరకు పడే తపనే మతం అంటారు విద్యాంసులు. | మతం అంటే మనం నమ్మే ఒక ధర్మబద్ధమైన నీతిమంతమైన విధానం లేక సిద్ధాంతం. అది ధార్మికతలో దైవసంబంధమైనదిగా ఉంటుంది. ప్రతి వాదు ఏదో ఒక దైవపద్ధతి, ఆరాధనను నమ్మాలి. కనుక అలా వాడికి నచ్చిన పద్ధతిని ఎన్నుకోవడం, తాను నమ్మిన ఆ మానవాతీత శక్తిని ఆరాధించడం మతం. ప్రపంచంలోని అన్ని మతాలలోను మత విశ్వాసాలున్నాయి. ఒకసమాజంలోని ప్రజలు

వారంతా ఒకే జీవన విధానాన్ని వ్యవస్థను అనుసరించినట్లయితే వారిది ఒకే మతమని అంటారు. వివిధ మతాలు ఎందుకు పుట్టాయంటే రుషులు, మహాత్ములు, ప్రవక్తలు, యోగులు, తపస్సుతో, ధ్యానంతో దైవాన్ని దర్శించిన అనుభూతిని పొందినవాడు. వారు పొందిన ఆ దివ్యానుభూతిని వారివారి భావనలకు, పాండిత్యానికి అనుకూలంగా వ్యక్తం చేయడం వల్ల అవి వివిధ మత సిద్ధాంతాలుగా రూపొందాయి. మూలసూత్రం మాత్రం ఒక్కటే. ఎలాగైతే నీటిని ఏపాత్రలో పోస్తే అది ఆ పాత్ర స్వభావాన్ని పొందుతుందో అలాగే పండితుల అభిప్రాయాలు కూడా వారికి అనుకూలంగానే ఉంటాయి. మనిషికి సామాజికంగా అవసరమయ్యే ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక, సాంఘిక వ్యవస్థల అవసరంతోపాటు మత వ్యవస్థకూదా తప్పనిసరై అత్యంత ప్రాముఖ్యాన్ని పొందింది. అయితే మతం కేవలం దైవ సంబంధమైనది. మనిషి ఎక్కడుంటాడో అక్కడ మతం తప్పక ఉంటుంది. మతంలో ముఖ్యంగా నమ్మకాలు, సాంప్రదాయాలు, ఆచారాలు ఉంటాయి. నమ్మకాలు సిద్ధాంతపరమైనవి. అయితే ఆచారాలు క్రియాత్మకమైనవిగా చెప్పుకోవచ్చు. అలాగే మతాలలో పారమార్ధికం, భౌతికం అని రెండు విధానాలుంటాయి. పారమార్ధికం దైవభక్తి, పూజలకు సంబంధించినదయితే, భౌతికం కర్మకాండలు, మంథత తం[టతములు, ఇవాలోకమ్రైన కార్యక్రమాలకు సంబంధించినవిగా ఉంటాయి. ప్రతి మతం కూడా మనిషిని సన్మార్గునిగా నీతి నియమాలతో, జాలి, దయ, (్రేమలు కలిగి జీవించాలని భోదిస్తుంది. ప్రపంచ ప్రజలందరూ ప్రత్యక్షంగానో, పరోక్షంగానో మతానికి లోబడి ఉంటారు. భారతదేశంలో సాంఘిక దురాచారాల వల్ల ఉన్నత వర్ణాల నియంతృత్వం వల్ల తక్కువ జాతులవారందరూ గ్రామ దేవతల ఆరాధనకు చేరువయ్యారు. మతపరంగా చెప్పాలంటే శిష్ట దేవతలకంటే గ్రామదేవతలకే ఎక్కువ ఆదరణ ఉండదం విశేషం. జానపద సాంఘిక ఆచారాలలో మతం అత్యంత ప్రముఖ పాత్రను పోషిస్తుంది. అంతేకాదు వారి జీవితాలతో పెనవేసుకుపోయింది. గ్రామీణులు మతపరంగా నిర్వహించే పూజలు, ఆచారాలు, ప్రాచీన మానవుల నుంచి వారసత్వంగా వచ్చినవే. మతం అంటే "7౧9 64/64) 9౦0//44/ ౯/౧౭6"అంటారు ౬౬. 72/0/ సండితుడు. మనచుట్టూ ఏవో అదృశ్య శక్తులు ఉన్నాయని నమ్మి మనం చేసే ఆచార విశేషమే జౌనపద మతం. మతం మానవుని ధార్మిక, నైతిక విశ్వాసానికి చెందినవి. ఆదిమ మానవులకు అతీత శక్తులపై ఏర్పడిన నమ్మకమే తొలి మత స్వరూపంగా తెలుస్తోంది. నాటి మనిషికి మానవాతీత శక్తులపై భయం, భక్తి ఉన్నాయి. అందువల్ల ప్రాచీన

మతం అతీత శక్తులపై, ఆత్మలసై ఏర్పడిన నమ్మకాలనుంచి పుట్టినదని తెలుస్తోంది. మతాన్ని తేలికమాటల్లో చెప్పాలంటే మానవుడికి ఆచార వ్యవహారాలు, దేవుడు మొదలైన వాటిపై ఉండే నమ్మకం. విశ్వాసాలు కొన్ని నియమాలకు లోబడి మత వ్యవస్థను ఏర్పరుస్తాయి. ప్రకృతి దేవతలు, గ్రామదేవతలకు సంబంధించిన స్థాయిలో జానపదుల మతం ఉంటుంది. నాగరికమైన మతాలు (ప్రపంచంలో ఐదువేలకంటే ఎక్కువగా ఉన్నాయని జానపద పండితులు అంచనా వేశారు. జానపదుల విషయంలో మతం కేవలం ఆచారాల, నమ్మకాల విశేషాలే. మానవుడు కుటుంబ, సామాజిక వ్యవస్థలను ఏర్పర్చుకున్నట్లే మత వ్యవస్థను కూడా ఏర్పర్చుకున్నాడు. జానపద, నాగరిక మత పద్ధతుల్లో కొంత తేడా వుటుంది. జానపదుల్లో నమ్మకాలు, బలులు, మూఢ పద్ధతులు ఎక్కువ. ఇవి కార్యరూపంలో ఉంటాయి. అంతేకాకుండ దైవచింతన తక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది. ప్రాంతాలు, తెగలను బట్టి మతాచారాలలో మార్పుతో కూడుకొని ఉంటుంది. ఇక నాగరిక మతం ఎక్కువగా సిద్ధాంతపరంగా ఉంటాయి. ఇందులో ఆద్యాత్మకస్థాయి, దైవచింతన ఎక్కువ స్థాయిలో ఉంటుంది. మతాలకు సంబంధించిన చారిత్రక ఆధారాలు మనకు ఎక్కువగా నాగరిక మతాలయిన శైవ, వైష్ణవ, బౌద్ధ, జైనమతముల నుండి లభిస్తాయి. అంతేకాకుండ శాస్త్రాలు, కావ్యాలు, శాసనాల ద్వారా కూడా లభిస్తాయి. శిష్టమతాల దేవుళ్ళ మధ్య మత పోరాటం ఎక్కువ. మా మతం గొప్పంటె, మా మతం గొప్పంటు కీచులాడుకుంటారు మత కల్లోలాలు, హింసలకు పాల్పడుతుంటారు. ఇలా శిష్ట దేవుళ్ళ మధ్యన నలిగిన మానవులు తమకంటు ఓ ప్రత్యేక మతాచారాల వ్యవస్థను ఎర్బర్చుకున్నారు అదే గ్రామ దేవతల ఆరాధన ఆచారాలు. జానపదుల మతాచారాల్లో స్వాత్విక గుణం అసలే ఉండదు, అంతా తామసమయంగా ఉంటుంది. గ్రామదేవతల పెరిట వీరు చేసే పూజలు, పద్ధతులు విచిత్రంగా, కరోరంగా, భయంకరంగా కూడా ఉంటాయి. బలులు, తమను తాము హింసించుకునే పద్ధతులు ఇందులో ఎక్కువ. మతం చాల వరకు మనిషి నైతిక ప్రవర్తనకు, శాంతికి, మంచికి కారణమైనప్పటికి, మతాధికారులు దానిని తమ స్వార్ధం కొరకు ఉపయోగించడంతో మతం వల్ల మంచి కంటే చెడు ఎక్కువగా జరుగుతుంది. అందుకే మతం నేడు ద్వేషాలను, హింసను, విభేదాలను సృష్టిస్తున్నాయి. మతాన్ని మనం రెండు విధాలుగా చెప్పుకోవచ్చు 1) అధికారికమతాలు 2) మానవవాద మతాలు అధికారిక మతాలు తమ అధికారాన్ని ప్రశ్నిస్తే సహించవు.

రాజులు మతాధికారులు, ప్రవక్తలు, నియంతలు వారు ఏది చెబితే అదే దానికి ఎదురు చెప్పకుడదు, ఒప్పుకొనితీరాలి. ఇక మానవవాద మతం స్వేచ్భాభావాలు కలిగి దేనినైనా, ఎవరినైనా ప్రశ్నించవచ్చు, సందేహాలు తీర్చుకోవచ్చు. ప్రజలు వారివారి భావాలకు అనుగుణంగా, వారు నమ్మిన సిద్ధాంతాలను, మతాచారాలను స్వీకరించమంటారు మానవతావాదులు. మేము చెప్పిందే చేయాలంటారు అధికారిక మతాలవారు. వివిధ మత సంస్థలకు వారివారి సిద్ధాంతాలు, ఆచరణలు, పద్ధతులు ఉన్నాయి. ఇవి కాలానుగుణంగా మార్పులు కూడ చెందుతుంటాయి.

మతం ఇహలోకానికంటేపరలోకానికే అధిక (ప్రాముఖ్యం ఇస్తుంది. సైన్సు పరలోకాన్ని నమ్మదు. మొదట ఇక్కడ జీవితాన్ని సద్వినియోగం చేసుకోమంటుంది. రెంటి లక్ష్యం సృష్టి రహస్యమును తెలుసుకోవడమే అయినా మతం సృష్టితో పాటు భగవంతున్ని కూడా తెలుసుకోమంటుంది. సైన్సు అలా కాదు మన కంటికి కనిపించే దాన్నే నమ్మమంటుంది. మతం పరలోకం గురించి ఆలోచిస్తే, సైన్సు భౌతిక ప్రపంచం గురించి ఆలోచిస్తుంది. మతం లేని మానవుడు ఉండడు కాబట్టి మతం ఎప్పుడు మనిషితోపాటే ఉంటుంది. మతానికి నమ్మకమే ప్రతిపాదిక. ఒక జాతి అభివృద్ధి, నాగరికత, వ్యక్తుల జీవన విధానంను బట్టి ఆ మతం విలువలను తెలుసుకోవచ్చు మతానికి విశ్వాసం, ఆచరణ అన్నవి ముఖ్యం.

మనం దేవుడ్ని చూడలేదు, అయినా భయభక్తులతో నమ్ముతాం. అలాగే చూడనంతమాత్రాన దయ్యాల్ని కూడ నమ్మాల్సి వస్తుందని కొందరంటారు ఇది కూడ కరక్టే. దేవుడు మంచికి ప్రతీక అయితే దయ్యం చెడుకు ప్రతీక. రానురాను మనిషి బుద్ధి వికాసం చెంది ఆలోచించినపుడు నమ్మకాల విలువలు తగ్గిపోయాయి. వాస్తవాలు కొన్ని తెలిసాయి. సైన్సుకు మతం అవసరం లేదు, కాని మతానికి సైన్సు అవసరం ఉంది. మతపరమైన ఆచారాల వెనుక ఏదో గొప్ప పరమార్ధం ఉ 0దని కొందరు భావిస్తే అసలు ఈ మూఢ మతాచారాలను సమూలంగా నిర్మూలిస్తే తప్ప పురోగతి సాధ్యం కాదని కొందరు వాదిస్తారు. మతం అన్నది మనిషి జీవిత విధానం ధార్మిక పద్ధతిలో నడిచేందుకు సహకరిస్తుంది. ఆచారం అంటే మనం ఆచరించే విధానం లేదా నడచుకునే పద్ధతి, ప్రవర్తన అని అర్ధం. కొని మతపరమైన పద్ధతిని మతాచారంగా చెప్పాలి. వేదకాలం నాటికి ముందే ఈ దేశంలో జానపదులకు శిష్టుల కంటే మంచి నాగరికత ఉండేదని హరప్పా, మొహంజదారో నాగరికత వల్ల తెలుస్తుంది. ఆనాటి ప్రజలకు నమ్మకాలు, దేవుళ్ళు ఉండేవారు. అందుకే జానపదుల మతం ఆతి ప్రాచీనమైందిగా చెప్పుకోవచ్చు.

జానపద మతం అనేక మూఢ నమ్మకాలతో, బలులు ఆచారాలతో, దేవున్ని భయం, భక్తితో పూజించమని చెబుతుంది. లేకుంటే కష్టనష్టాలు వస్తాయని భయపేడుతుంది. శాస్త్రవిజ్ఞానం నమ్మకాల మీద ఆధారపడదు. ప్రతిదానికి నిర్దిష్టమైన కారణాలు వెతుకుతుంది. హేతుబుద్ద్ధితో శాస్త్రీయంగా ఆలోచిస్తుంది. మతం అంతా దేవుడివల్లే జరుగుతుందని నమ్మే ఒక అత్యంత బలీయమైన భావనే దానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. అందరినీ ఒక్కటిగా కలిపే మంచి గుణం దానికి ఉంది. అంతేకాకుండా దానికి సంకుచిత స్వభావం కూడా ఉంది. ఎందుకంటే మతం ఆయా విశ్వాసాలను అనుసరించే వాళ్లకే పరిమితమై ఉంటుంది. ఇతర మతస్థులను దూరంగా ఉ ంచుతుంది. అంటే మతపరంగా ఆమతానికి చెందిన వారిని సమైైక్యపరిచే గుణమున్నాా ఇతరులను విడగొట్టే గుణం కూడా ఉంది. ఇలా మతం విరుద్ధమైన అంశాలను సైతం కలిగి ఉంటుంది. జానపదుల్లో హేతువాద దృష్టిలేకపోవడం, అమాయకత్వం, అజ్ఞానం, గుడ్డిగా నమ్మడం లాంటి లక్షణాలు ఉండడంతోవారు మతాచారాలకు తేలిగ్గా లోబడిపోతారు. మతం వారికి కూడు పెట్టకపోయినా మతం పరంగా వారు ఇబ్బందులు పడినా, మతంపై గల భయంతో బానిసలైపోతారు. మతం మత్తు మందులా వారిపై పనిచేస్తుంది. అందుకే మత పెద్దలు దేవుని పేరిట మతాన్ని ఓ బలమైన ఆయుధంగా వాడుకున్నారు. దేవుని ఆదేశాలను సక్రమంగా నడిపించేదే మతం అని వారిని నమ్మించారు. మత ప్రభావం :- మన హిందూమతంలో ఎందరో దేవుళ్లు ఉన్నారని, కులమత ద్వేషాలున్నాయని అనేకమంది దేవుళ్లను పూజించే సంప్రదాయాలున్నాయని, అర్ధంపర్ధంలేని పూజా విధానాలున్నాయని కొందరు విమర్శిస్తుంటారు. ఎందుకంటే ఇది సనాతనమైంది, అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన మతం కాబట్టి. ఒక విశ్వమతానికి ఉండాల్సిన అత్యుత్తమ గుణాలు ఆధ్యాత్మిక విశిష్ట లక్షణాలు, పవిత్ర గ్రంధాలు ఉన్నాయి కనక, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా చెప్పుకోవాల్సింది ఏమిటంటే హిందుమతం అతి ప్రాచీనమైంది. అపారమైన జ్ఞాన సంపదను కలిగినటువంటిది. ఈ సృష్టి రహస్యం గురించి తెలుసుకోవాలనుకున్నప్రుడు మనకు రెండు విషయాలు గుర్తుకు వస్తాయి. మొదటిది సైన్సు, రెండవది మతం. పైన్సు పద్ధతి నిరూపణకు సంబంధించినది, ప్రతీది ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకుని దాన్ని నిరూపించాలంటుంది. మతంలో కూడా ఈ వాతువాదమున్నా అది నిరూపించలేదు. కేవలం నమ్మకంమీద ఆధారపడుతుంది.

భౌతిక శాస్త్రంలా సూక్ష్మంగా పరిశీలించదు. కనబడనంత కారణాన అసలు కారణము లేదని ఎలా చెబుతారు అంటుంది ఆధ్యాత్మికం. అతిశక్తివంతుడైన ఒకరు అన్ని కారణాలకు మూలం అని దేవుని నమ్మేవారు చెబితే, కాదు శక్తివంతమైన మూలశక్తి అన్ని కారణాల వెనక ఉన్నదని హేతువాదులంటారు.

ఇదరు దీన్ని నిరూవించనంతవరకు మనిషి దానిని కంటితో చూడజాలనంతవరకు రెండు వాదనలు విశ్వాసానికి చెందినవే అవుతాయి, కానీ రుజువులకు చెందినవి కావు. అందుకే మనం దేవున్ని ఎన్నో విధాలుగా ఊహించవచ్చు. ఎందుకంటే అతడు ఇలా ఉంటాడని ఎవరూ ఖచ్చితంగా చెప్పలేకపోతున్నారు కాబట్టి చూడజాలని శక్తిని ఎన్నో విధాలుగా ఊహించవచ్చు. కనక మనం అంతా దైవ సృష్టే అన్నపుడు అన్నింటిలోను దేవుడున్నాడని నమ్మినపుడు (ప్రకృతి శక్తులను, జంతు రూపాల్లో దేవుళ్లను పూజించడం ఇవన్నీ ఉంటాయి. దానికి కారణం హిందూ మతంలో అన్నింటిలోను భగవంతుడున్నాడనే నమ్మకం. ఇలా వివిధ రూపాల్లో దైవాన్ని వ్యక్తి ఊహించినపుడు ఎవరి ఇష్టానుసారం వారికి నచ్చిన దైవాన్ని పూజించుకోవడం జరుగుతుంది. దానికి ఒక ఆకారం, ఒక శక్తిని, ఒక విలువను, ఒక మహాత్యాన్ని కల్పిస్తారు. ఇలాంటి సిద్ధాంతాలను రుషులు, యోగులు, పండితులు, ప్రజ్ఞావంతులు, యోగ్యులు అయినవారు తమ మాటలద్వారా గానీ, చేతలద్వారాగానీ, (వాతలద్వారాగానీ, ప్రజలకు తెలియజేసినవుడు జనసామాన్యంలో వాటికి అత్యంత ప్రాచుర్యం లభించి వారు వాటిని పాటించడం జరుగుతుంది. ఇలా ఎవరి నమ్మకాలకు అనుగుణంగా వారివారి మత వర్గం ఒకటి ఏర్పరచుకుని ప్రసిద్ధి చెందడం, కార్యరూపం దాల్బడం జరుగుతుంది. ఈ కారణంగానే హిందూ మతంలో ఎందరో దేవుళ్లు, విశ్వాసాలు ఏర్పడ్డాయి. ఇలా దేవున్ని ఎన్ని విధాలుగా ఊహిస్తారో అన్ని విధాలుగా పూజించడం జరుగుతుంది. ఒక విధంగా ఆరాధించే వారందరూ ఒక మతవర్తానికి చెందితే, మరో విధంగా పూజించేవారంతా ఇంకో మతవర్గానికి చెందుతారు. ఇలా ఎవరికి నచ్చిన పద్ధతిలో వారు తమతమ మతాలను సృష్టించుకోవడం జరిగింది. సాధారణంగా మహాత్ములు చెప్పిందే ఇతరులకు మార్గదర్శకము, మత ఆచారం అవుతుంది. మతసాహిత్యమంతా మనకు మూడు విధాలుగా సంతరించింది.

1. వేదాలు 2) ఉపనిషత్తులు 8) పురాణాలు

వేదాలలో మతం, విశ్వం, దైవం, మతాచారం మున్నగు విషయాలు చెప్పబడ్డాయి. వేదాలను అర్ధం చేసుకోవడం చాలా కష్టం. అది అందరికీ సాధ్యంకాదు.

కాబట్టి వీటికి వ్యాఖ్యానాలు వచ్చాయి. వీటినే మనం ఉపనిషత్తులు అంటాము. ఈ ఉపనిషత్తులు వేదాలకు అర్ధ, తాత్పర్యాలు చెబుతాయి. ఉపనిషత్తులు కూడా అందరికీ అర్ధం కావు కనక సామాన్యులకు జ్ఞానం అందించేందుకు పురాణాల ద్వారా, గాథల ద్వారా అందించడం జరిగింది. ఇవికూడా తెలియని వారికి కావ్యాలు, కథలద్వారా చెప్పారు. ఇంకా సులభసాధ్యంగా ఉండేందుకు చదువురాని వారికి కూడా అర్ధమయ్యేందుకు వీలుగా జానపద సాహిత్యం ద్వారా ఆచారాలు, పూజలద్వారా, పండుగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలు, కళారూపాల ద్వారా ప్రజలకు అందించడం జరిగింది. చాలామందికి మతం గురించి, శాస్త్ర పరిజ్ఞానం వల్ల, పూజలద్వారా తీర్థాల ద్వారా తేలిగ్గా తెలుస్తుందని దేవాలయాల్లో దేవుని రూపంలో విగ్రహాలను ప్రవేశపెట్టారు. అప్పుడు మతం సామాన్య ప్రజలకు ధార్మిక, ఆచార సాంప్రదాయాల వల్ల అందుబాటులో ఉంటుందని పండితులు నమ్మారు. చదువుకున్న వారికి మతం గురించి పుస్తకాల ద్వారా తెలిస్తే చదువురాని వారికి సాంప్రదాయ ఆచారాలు, సంస్కృతుల వల్ల తెలుస్తుంది. చాలామందికి మతాచారాలు, వారు నమ్మే అనేకమంది దేవతల గురించి తెలియదు. సులభపద్ధతిలో, సరళభాషలో ప్రజలకు అర్ధమయ్యే విధంగా మతసాహిత్యం మనకు తక్కువగా ఉంది. నిజం చెప్పాలంటే చదువుకున్నవారు, చదువుకోనివారు అందరూ కూడా మతాన్ని దైవాన్ని ఏ పరిజ్ఞానం లేకుండా కేవలం విశ్వాసంతోనే నమ్ముతున్నారు. మతాన్ని నిజంగా అర్ధం చేసుకున్నవాడు ఏ మతాన్ని నిందించడు. గొడవలకు తావుండదు. అప్పుడు “ఏకమ్‌సత్‌ బహుదావదంతే విప్రా” అన్నట్లు భగవంతుడు ఒక్కడే కానీ పండితులు అతన్ని వివిధ రూపాల్లో దర్శించడం జరిగింది అనే జ్ఞానం కలుగుతుంది. అప్పుడు మత పద్ధతులు వేరయినా పూజలు వేరైనా లక్ష్యం ఒక్కటే, దేవుడొక్కడే అని అర్ధం అవుతుంది. జ్ఞానులు, సామాన్యులకు అర్ధమయ్యేందుకుగాను వేర్వేరు దేవుళ్లను, దేవతలను వేర్వేరు పేర్లతో వర్ణించారు. అలా రూపంలేని దేవున్ని అనేక రూపాల్లో, అనేక పెర్లతో పూజించడం జరుగుతుంది. ఒకే సూర్యుడు ఎలాగైతే సమస్త (ప్రపంచానికి తన సహస్ర కిరజాలతో ఏకకాలంలో వెలుగును ప్రసాదిస్తున్నాడో అలాగే భగవంతుడు కూడా అనేక రూపాల్లో ఈ ప్రపంచంలో పూజింపబడుతున్నాడు. భారత దేశపు మనుగడకు మూలం మతం, దైవభక్తి. మతం అంటే దైవచింతనతో

కూడిన ఆదర్శప్రాయమైన జీవన విధానం. నిజం చెప్పాలంటే మతం గనక మానవత్వపు రూపుధరిస్తే మానవుడు మాధవుడవుతాడు. మనిషే దేవుడిగా, జీవున్ని శివునిగా మార్చేది మతం. మత బోధలు మనిషికి ఆధ్యాత్మికానందం కలిగిస్తాయి.

పూర్వకాలంలో దైవారాధనే తప్ప ప్రత్యేకించి మతాళ్లేవు. మానవుల మధ్యగల భిన్నాభిప్రాయాలు, ఆలోచనావిధానాలు ఆయా దేవతల గొప్పతనాన్ని వివరించే పద్ధతులు ఏర్పడ్డాయి. దాంతో వారివారి నమ్మకాలు, భావాలకు అనుగుణంగా మతాలు ఏర్పడ్డాయి. మత సంస్థల్లో, మతాల్లో పోటీతత్వం పెరిగి నా మతం గొప్పదంటే నామతం గొప్పంటూ మతధ్వేషాలు, ఘర్షణలు మొదలయ్యాయి. మతాల్లో దైవభావం తగ్గి, మత ప్రచారం యొక్క ప్రాబల్యం పెరిగింది.

ఈ సృష్టి ధర్మం భగవంతునిచే ఏ సూత్రాలపై ఆధారపడి నడుస్తుందో అదేవిధంగా ఇప్పుడు ఉండాలన్నదే ప్రకృతి ధర్మం. దానిని మార్చలేము. 'ప్రశ్నించలేము కూడా. ఎల్లప్పుడు అలాగే ఉండాలన్నది భగవత్‌ నిర్ణయం కాబట్టి అది అలాగే నడిచే సృష్టి క్రమం. ఎందుకంటే ప్రకృతి ఎప్పుడు దాని స్వభావానికి విరుద్ధంగా నడవదు. సూర్యుడు ప్రతిరోజు ఉదయాన్నే తూర్పుదిక్కు ఉదయించడం మనం రోజూ చూస్తున్న ప్రకృతి ధర్మం. అతడు మరో దిక్కు ఉదయించడం అన్నది జరగదు. అలా జరిగితే ప్రకృతి విరుద్ధమవుతుంది. భూమి సూర్యుని చుట్టూ తిరగడం ఇలాంటిదే. మనిషి కూడా తన స్వభావానికి, సమాజానికి వ్యతిరేకంగా నడవడు. ఇదే ఉద్దేశ్యంతో మతవ్యవస్థ రూపొందింది. అది అలాగే కొనసాగుతుంది. ఇది నిరంతరం సాగుతున్న ప్రక్రియ.

ప్రకృతికి ఎదురుతిరిగి, దానికి భిన్నంగా పరిస్థితిని మార్చడాన్ని ప్రకృతికి ఎదురు తిరగడం అంటాము. నీరు పల్లంలోకి ప్రవహించడం దాని సహజగుణం. కానీ నేడు మనిషి సాధించిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానం వల్ల నీటిని మోటారుపంపు ద్వారా ఎంతో ఎత్తుకు పంపగలుగుతున్నాడు. అలాగే భూమ్యాకర్షణశక్తిని అధిగమించి మనిషి కిందపడకుండా ఆకాశంలో విహరిస్తున్నాడు. ప్రకృతికి భిన్నంగా ఇది మనిషి సాధించిన చారిత్రాత్మకమైన విజయం. కర్మసిద్ధాంతానికి అనుకూలంగా ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థ ప్రకృతికి అనుకూలమైంది. అలాగాక మనిషి తన తెలివితో శాస్త్ర విజ్ఞానంతో తనకు నచ్చిన నూతన మార్గంలో పురోగతిని పొందడం యాంత్రిక జీవితానికి సరికొత్త మలుపు అవుతుంది. మనిషి మతపరంగా, ఆధ్యాత్మికపరంగా ఏమి జరిగినా, ఏమిచేసినా అంతా దేవుడే చేస్తాడని నమ్ముతాడు. అలా దైవభక్తిని పెంచుకోవడం వల్ల వాడికి ముక్తి లభిస్తుందని వల్ల వాడికి ముక్తి లభిస్తుందనిన

ళు

మ్ముతాడు. ఇలా కర్మసిద్దాంతాన్ని నమ్మి అతడు కొన్ని సందర్భాలలో అసమర్భుడిగా తయారవుతాడు. ప్రతిది దేవునివల్లే జరుగుతుందని, అంతా అతడే చూసుకుంటాడని నమ్మే జీవితానికి అలవాటుపడి అకర్ముడవుతాడు. మతం క్రమక్రమంగా ప్రపంచాన్ని శాసించే ఓ బలీయ శక్తిగా తయారైంది. దాంతో మతనాయకులు బలపడి, దేవుని పేరిట, మతం పేరిట వారిని లోబరచుకుని వారిపై తిరుగులేని ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నారు. ప్రజలను భక్తిమార్గంలో, సన్మార్గంలో నడిపించే బదులు, వారిని దోచుకోవడం మొదలుపెట్టారు. మతసంస్థలు అపవిత్రమై దైవభక్తి తగ్గి దోపిడీ సంస్థలుగా మారాయి. వ్యక్తి 'స్వేచ్చలేకుండా మతాధికారం బలవడింది. ఏకరాజ్యాధిపత్యం, నిరంకుశత్వం కింద నలిగిపోతున్న రోజుల్లో మతం పేరున రాజ్యాలు స్థాపించి ప్రజల్లో మతమౌధ్యం పెంచి అధికారాన్ని చలాయించేవారు. ఇలాంటి సమయంలో ఓ నూతన ఆలోచనా ధోరణి పుట్టింది. అదే పునరుజ్జీవ యుగం, విజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, తత్వవేత్తలు, మత సంస్కర్తలు ఈ ఉద్యమానికి నాంది పలికారు. దాంతో మతం మత్తులో కళ్లు మూసుకుపోయిన ప్రజల కళ్లు తెరిపించారు. మధ్యయుగాల మత సంస్కృతిలో మనిషికి స్వేచ్చ లేదు. అంతా మతం, దైవమయమే. అప్పుడు మన్సిష్షి పోగొట్టుకున్న స్వేద్భా మానవత్వాలను పునర్వికాసయుగంలో తిరిగి పొందగలిగారు. దీన్నే పునరుజ్తీవ "యుగం అన్నారు. మనిషి స్వేచ్చను పొంది వాస్తవాన్ని మతపరంగా కాకుండా శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడం ప్రైదలుపెట్టాదు. మతాన్ని దేవున్ని శాప్రీయంగా తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించాడు. వత్రన్న మత (గ్రంధాల్లో చెప్పిన అనేక విషయాల్లో నిజానిజాలు అన్వేషించసాగాడు. సా సంస్కృతి మానవ ప్రగతి ముందు నిలబడలేకపోయింది. వ్యక్తిగతంగా, మాజికంగా 'ప్రజల్లో స్వేచ్భాభావాలు వచ్చాయి. దైవం పేరిట మోసం చేస్తున్న వర సంస్థల్లో ఆందోళన మొదలైంది. మత (ప్రసక్తిలేని రాజ్యాల స్టాపనకై కృషి __మనిషి తనలోని శక్తిని గుర్తించాడు. ప్రకృతి సంపదను మానవ (శ్రేయస్సుకు, ప్రయోజనాలకు వాడుకోవచ్చన్న ఆలోచన అతనికి వచ్చింది. ఇలా విజ్ఞానశాస్త్రం ద్వారా ఎంతో అభివృద్ధిని సాధించగలనన్న నమ్మకం అతనిలో ఏర్పడింది. ఇది రానురాను పారిశ్రామిక ప్రగతికి పునాది వేసింది. ఈ విధంగా పునరుజ్జీవ యుగం, నేటి సైన్సు అభివృద్ధికి, హేతువాద పరిశీలనకు, మానవతా విలువలకు, పురోగతికి వరమైంది కగాదినుంలి దైవాన్ని ప్రకృతిని పూజించినా, ప్రకృతిని మాత్రం పయోగించడం మొదలైంది. మనిషి ప్రకృతి రహన్యాలు తెలుసుకున్నాడు. దాంతో మత మూఢత్వం తాలగి ఈ సృష్టి మతం, విశ్వాసం మ్‌

మీద ఏర్పడిందన్న నమ్మకం సరికాదని తెలిసింది. దాంతో శాస్త్రీయ పద్ధతిలో ఆలోచించడం మొదలైంది.

ఇప్పుడు మతంతో నిమిత్తం లేకుందా మనిషి స్వేచ్చగా, నీతిగా జీవించే పరిస్థితి ఏర్పడింది. ప్రకృతిని మానవ అభివృద్ధికి ఉపయోగించే కిటుకు తెలిసిపోయింది. అభివృద్ధి చెందుతున్న నేటి ఆధునిక మానవునికి దేవుడు ఉన్నాడనేకాదు, లేడని చెప్పడానికి కూడా సమయం చిక్కడంలేదు అన్న పద్ధతిలో బాహ్యజీవితానికి ఆలవాటుపడ్డాడు. ఏది ఏమైనా మానవుని భవిష్యత్తును నిర్ణయించడంలో రెండు శక్తులు ముఖ్యపాత్ర వహించాయి. ఒకటి దైవం, మతం పేరిట ఒక వ్యవస్థ అయితే, మానవశక్తిని నమ్ముకుని పురోగమించేది మరొక వ్యవస్థ. ఈ రెంటికి మధ్య జరిగిన సంఘర్షణలో మానవశక్తి ముఖ్యంగా గుర్తించబడింది.

పాశ్చాత్య సంస్కృతిలో మనం గమనించగలిగిన విశిష్టమైన ధోరణి ఏమిటంటే మానవ శ్రేయస్సును సాధించడానికి వారు ఎన్నెన్నో అన్వేషణలు, పరిశోధనలు, ప్రయోగాలు చేశారు. మతాన్నో రాజకీయాన్నో నమ్ముకోక మానవ పురోగతికి మానవశక్తిని నమ్ముకుని అభివృద్ధి పథంలో ముందుకుసాగారు. ప్రాచీనకాలంలో ప్రపంచమంతా దేవుడు, మతం ్రాతిపదికమై నడిచింది. భారతీయులు, గ్రీకులు, బాబిలోనియన్‌లు, ఈజిష్నియన్‌లు, యూదులు మొదలగువారందరూ ఈ మత ప్రభావానికి లోనయిన వారే.

పురాణ గాథలు ఈ ప్రపంచం, మానవ జీవితాలు ఇవన్నీకూడా దైవాధీనం అని చెబుతాయి. పురాణాలు శాస్త్రీయతను పాటించకుండా మనల్ని మతాంధకారంలో పడేస్తాయి. ఈ పురాణాల ప్రత్యేకత ఏమిటంటే అవి దేవుళ్లు మహాత్కులు, అతీత శక్తులు, అద్భుతాలను గురించి విశేషంగా చెబుతాయి. ఈ సర్వసృష్టి దైవశక్తి వలనే వచ్చిందని (ప్రతిపాదింపబడుతుంది. మనుషులు ఎలా ఉందాలి, ఎలొ జీవించాలి అన్న విషయాలన్నిటిమీద దేవుళ్లు, అవతారపురుషుల ప్రభావం ఉంటుంది. దేవున్ని నిర్లక్ష్యం చేస్తే ఆపదలు, కీడు కలుగుతాయని మతం చెబుతుంది. మనిషిని భయపెడుతుంది. దాంతో మనిషి మతానికి దైవానికి భయంతో లోబడిపోతాడు. ఎప్పుడైతే అంతా దైవం అనుకుంటాడో తన వ్యక్తిత్వాన్ని కోల్పోతాడు. అందుకే రామాయణ, మహాభారత, భాగవతాదులు తరతరాలుగా మానవాళిపై వాటి ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

మతాన్ని దైవాన్ని నమ్ముతూ వచ్చిన మనుషులు క్రమంగా ఒక మత వ్వవస్థను

మూ,

ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. దేవుడికి తమ (ప్రార్థనలను, కోరికలను, కష్టాలను నివేదించుకునేందుకు, అతని కరుణను పొందేందుకు దేవాలయాలను, గుడులను నిర్మించుకున్నారు. ఇందులో పూజలు, యజ్ఞయాగాదులు చేసుకునేవారు. ఈ పవిత్ర స్థలాల్లో పూజలు చేసుకునేందుకు దేవుడికి, భక్తుడికి మధ్య పూజారులను ఏర్పాటు చేశారు. అతడు ్రోత్రాలతో, పూజలతో భక్తుడి కోర్కెలను దేవుడికి విన్నవించి అతనికి మంచి జరగాలని నివేదిస్తాడు. ఈ 'కమంలో పురోహిత వర్గాలు వెలిశాయి. ఈ మత సంస్కృతిలో మనిషి సహజంగానే కొన్ని నియమాలకు, కట్టుబాట్లకు, గొంప్రదాయాలకు, ఆచారాలకు లోనై ఉంటాడు. రానురాను ఇవన్నీ మనిషి 1వితంలో ఒక భాగంగా, ఆచారంగా, అలవాటుగా మారి ఈ మతాచారాలను ఏరంపరగా ఆచరిస్తాడు. ఈ విధంగా మతాచారాలు ఆచారాలుగా మారి మనిషిని కన అదుపులో పెట్టుకునే బలమైన శక్తిగా మారుతాయి. ఆ తర్వాత ఎవరి మతాన్ని వారు గొప్పదని చెప్పుకోవడం మొదలై భిన్న సంస్కృతి వర్పడుతుంది. మతసంస్కృతిలోనుంచి జనించిన బలమైన శక్తుల్లో రాజకీయశక్తి చాలా ముఖ్యమైంది. ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కొక్క శక్తిమంతుడు, ఒక్కో వీరుడు ప్రజలపై తిరుగులేని అధికారాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడానికి మతాన్ని బలమైన ఆయుధంగా వాడుకున్నాడు. కొందరు రాజులు, రాజ్యాధికారులు, మతాధికారులు తాము దైవ ప్రతినిధులమని, దైవాంశసంభూతులమని వారికి ఎదురుచెప్పగూడదని మతపరంగా ప్రజలను లోబర్చుకుని తమకు అనుకూలంగా తిరుగులేని అధికారం చలాయించారు. లందరు మతాధికారులు కూడా రాజులయ్యారు. ఎవరైనా తిరగబడితే నిర్ధాక్షిణ్యంగా ౦సించి చంపేవారు. మతాధికారులు, రాజులు మతపరంగా రెండు రకాల కార్యాలను సాధించారు. ఒకటి మతం, దేవుడి పేరున తమ ఇష్టానుసారంగా ప్రజలను పాలించడం, రెండూ వారిపై తిరుగులేని నియంతృత్వం చలాయించడం, ఇలా మతం పేరిట ప్రజలను వంచించడం చాలా కాలం కొనసాగిన తర్వాత ప్రజల్లో లౌకిక మత సిద్ధాంతం మొదలైంది. అంటే అటు నాస్తికులుగాక, ఇటు మతానికి వ్యతిరేకంగాక వాస్తవ దృష్టితో ఆలోచించే విధానం అన్నమాట. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత పెట్టుబడిదారీ దేశాల్లో సామ్యవాద దేశాల్లో మత సంపస్లలను నిషేధించి మఠానికి, ప్రభుత్వానికి సంబంధం లేకుండా చేశారు. దీన్నే తౌకీక సిద్ధాంతమని పిలిచారు. ఆ తర్వాత కార్ల్‌ మార్చ్‌, ఏంజెల్స్‌ తమ భౌతికవాద సిద్దాంతం పేరిట మత ప్రసక్తిలేని మతం, దేవుడు మొదలైన వాటితో సంబంధం లేకుందా తమ సిద్ధాంతాలతో నీతి

న్యాయాలను అమల్లో పెట్టగల ధీమాను ప్రజల్లో ప్రవేశపెట్టగలిగారు.

ప్రపంచంలో స్థాపించిన మతసంస్థలు మానవుల జీవితాలను నిర్ధేశిస్తూ రకరకాల పద్ధతులను రూపొందించాయి. (ప్రపంచ మతాలన్నీ స్త్రీని తక్కువ స్థాయిలో చూస్తూ పురుషుడితో సమాన స్థాయి ఇవ్వలేదు. పురుషుడు క్రియాశీలి అని, స్త్రీ పురుషుడి మాటవినాలని అతని అదుపులో ఉండాలని నిర్ణయించింది మత సంస్థలే. విచిత్రమేమిటంటే మత సంస్థల్లో ప్రీలు స్థాపించిన మత సంస్థ ఒకటి కూడా లేదు. పైగా ప్రపంచ మత (గ్రంధాలలో ప్రీలు వ్రాసినవి బహుశ లేవని చెప్పొచ్చు. అందుకే మతపరంగా పురుషాధిక్యత పెరిగి స్రీకి ఎంతో అన్యాయం జరిగింది.

ఏ దేశంలో ప్రీకి నీతి నియమాలతో కూడిన స్వేచ్చలేదో, ఏ సమాజంలో ప్రీ శక్తి సామర్ధ్యాలను గుర్తించరో, ఏ ప్రజలు ప్రీని బాధలు పెడతారో ఆదేశాల్లో, సమాజాల్లో అభివృద్ధి జరగలేదు. అంతేకాదు విద్యావంతులు, సంపన్నులు, ఆధ్యాత్మిక భక్తులు సహితం ప్రీ పక్షపాతం చూపించారు. ప్రీని ఒక కామ వస్తువుగొ, మగవాడి ఆస్థిగా భావించడం, ప్రీ పురుషులు సమాజంలోని నియమాలను ఉల్లంఘిస్తే, కేవలం స్త్రీని శిక్షించడం, పురుషుల్ని విడిచిపెట్టడం, వ్యభిచారి అన్నమాట స్రీలకు పరిమితం చేయడం ఇవన్నీ మతం పేరిట జరిగిన దుమృత్యాలు ఇంకా నేటికి కొనసాగుతున్నాయి.

తన జీవిత భాగస్వామిని ఎన్నుకునే విషయంలో పురుషనికి ఉన్న స్వేచ్చ స్రీకి లేకపోవడం, మగవాడు పతితుడైనా ఫర్వాలేదు, ప్రీ మాత్రం పతివ్రతగా ఉండాలి, భర్తనే పూజించాలి. ఇవన్నీ మగవాడి కుసంస్కృతికి, పక్షపాతానికి నిదర్శనాలు. ఇలాంటి భావాలున్న ఏ దేశమైనా రోగగ్రస్టమై సమాజపరంగా పతనమైపోతుంది. అందుకే స్త్రీని కూడా గౌరవించి సముచిత రీతిన ఆదరించినపుడే ఆ దేశం అభివృద్ధి చెందుతుంది. అందరూ నీతి నియమాలతో కూడిన స్వేఛ్భాపూరిత వాతావరణంలో బతికినపుడు ఆ దేశం ఆగ్గికంగా, సామాజికంగా, సాంస్కృతికంగా ఎంతో అభివృద్ధి చెందుతుంది. న

మనం ఒకసారి ఈ సాంఘిక వ్యవస్థను నిశితంగా పరిశీలించినచో ప్రతి మనిషి పుట్టినప్పటినుంచి ఏదో ఒక మతానికి సంబంధించిన వాడుగా ఉంటాడు. ఎందుకంటే చిన్నప్పటినుంచి అతడు ఏ మతస్థుల ఇంట్లో పుడితే వారి సంరక్షణలో పెరిగి వారి ఆచారమతాలను, సాంప్రదాయాలను అలవరచుకుంటాడు. ఒక జాతియొక్క సంస్కృతికి, మతానికి చాలా దగ్గర సంబంధం ఉంటుంది. శ్రేతి జాతియొక్క ఆచార వ్యవహారాలలో మతం చాలా కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. నిజం

(ఆఐ

వెప్పాలంటే మతం మనిషి యొక్క నైతిక స్థాయిని పెంచి, వాని ప్రవర్తనను సరిదిద్ది అతనిలో ధార్మిక భావాలను 'పెంచేందుకు మంచి ఉద్దేశ్యంతో ఏర్పాటయ్యింది. కానీ నేడు జరుగుతున్నదంతా ఇందుకు విరుద్ధమే. 2, ఆచారాలు ; ఆచారాలు మానవుడి సాంఘిక జీవనానికి సంబంధించినవి. ఇవి తరతరాలుగా మనిషికి ఒకరినుంచి మరొకరికి సంక్రమిస్తూనే ఉంటాయి. ఇందులో బ్రతికి ఉ న్నపుడు చేసే ఆచారాలు, చనిపోయాక చేసే ఆచారాలున్నాయి. ముఖ్యంగా ఇవి నిత్య జీవితానికి కర్మకాండలకు సంబంధించినవి, ధార్మిక విషయాలకు చెందినవిగా ఉంటాయి. ఆచారాలు మానవుడిపై విశేషమైన (ప్రాధాన్యతను, ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఇవి కేవలం జానపదుల్లోనే కాదు, ప్రపంచమంతటా కొద్ది మార్చులు చేర్చులతో, వివిధ రూపాల్లో, వివిధ పద్ధతుల్లో ఆచరించబడతాయి. మనిషి పుట్టినప్పటినుంచి చచ్చేవరకు ఆచారాలు వదిలిపెట్టవు. ఆచారాలు ప్రాంకాన్నిబట్టీ, కులాన్నిబట్టి, కాలాన్ని బట్టి మార్పు చెందుతూ ఉంటాయి. చదువుకోనివాడు, చదువుకున్నవాడు, ఉన్నవాడు, లేనివాడు అందరికికూడా ఆచారాల కబంధ హస్తాలనుంచి తప్పించుకోలేరు. కాబట్లి ఆచారాల నుంచి తప్పించుకోవడమన్నది మనిషికి దాదాపు అసాధ్యమైన విషయం. ఆచారాలు మానవ జీవితంలో అంతర్రీనంగా కలిసిపోయాయి. వీటికి శాస్త్రీయత అన్నది ఉండదు. సామూహిక ఆచరణ మాత్రం ఉంటుంది. ఆచారం, నమ్మకం, పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. ఆచారం నమ్మకాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఫలానా పనిచేయడం వల్ల ఫలానా ఫలితం ఉంటుందనే నమ్మకం ఆచరణ రూపంలో ఆచరింపబడినపుడు అది ఆచారమవుతుంది. మనిషి జీవితంలో ఆచార సన పాయాలు నిత్యకృత్యాలయిపోయాయి. ఇవి ఆయా ప్రాంతాలనుబట్టి, తెగను తం చెందుతాయి. మనం ఆచారాలను తెలిసి చేసినా,తెలియక చేసినా దాని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం మంచి జరగాలని. మత (ప్రభావానికి లోబడి ఆచారాలు పనిచేస్తాయి. ఇవి సంఘాన్ని అనుకరిస్తాయి. సామూహిక వ్యాప్తి దీని లక్షణం. పండుగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలు ఇవన్నీ కూడా ఆచార సముదాయంలో భాగాలయి మన నిత్య జీవితంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంటాయి. శైవ, బౌద్ధ, వైష్ణవ మతాలు మతపరంగా ఎన్నో రకాల ఆచారాలను, నమ్మకాలను, సాంప్రదాయాలను ప్రజల్లో వ్యాపింపజేశాయి. జానపదుల్లో కొన్ని ఆచారాలకు సంబంధించిన పూజా విధానాలు, ఆరాధన పద్ధతులు విచిత్రంగా, భయంకరంగా,

హింసాత్మకంగా కూడా ఉంటాయి. ఆచారాల విషయంలో జానపదులు వాస్తవాన్ని ఆలోచించక కేవలం మూఢ, మూర్ధ నమ్మకాలకే ప్రాధాన్యత ఇస్తారు. అందుకోసం ప్రాణాలయినా అర్చిస్తారు. దేవతల పేరిట బాధలను సైతం అనుభవిస్తారు. అందులో భాగంగానే ఆత్మహత్యలు చేసుకోవడం, నిప్పుల్లో నడవడం, దవడల్లో, నాలుకకు శూలాలు గుచ్చుకోవడం, వాతలు పెట్టుకోవడం, శరీరానికి సూదులు గుచ్చుకోవడం, సిరిమాను చేయడం, అంగాలు నరుక్కోవడం, బలులు ఇవ్వడం ఇలా అనేకానేక ఆచారాలు జానపదుల్లో వందల్లో ఉన్నాయి. వీటన్నింటి వెనక గ్రామదేవతల (ప్రభావం మతం పేరిట పనిచేస్తుంది. దేవుని పేరిట భయంతో, భక్తితో, ఇలా ఆత్మార్పణం, నివేదనలు చేయడం తప్పుకాదన్న అమాయకత్వం వాళ్లల్లో కనిపిస్తుంది. అందుకే ఇవన్నీ దైవకార్యాలని మతపరంగా మూఢంగా నమ్మి ఆచరిస్తారు. ఆచారం అనే మాటకు అభ్యాసం, వాడుక, సాంప్రదాయం, ధర్మం అనే అర్జాలు ఉన్నాయి. ఆంగ్రంలో ఆచారం అనే శబ్దానికి సమాన అర్ధంగా కస్టం అనే పదం ఎక్కువ ప్రచారంలో ఉంది. ఆచారానికి తరతరాల వారసత్వం ఉంటుంది. ఆచ రం అనే పదంలోంచి ఆచారం వచ్చింది. ఆచరించడం అంటే చేయడం, కార్యరూషంల పెట్టడం అని అర్ధం. ఆచారం అనిపించుకోవడానికి ఈ క్రింది అంశాలు కొవాలి.

1. ఆచారం అర్ధవంతమై ఉందాలి
2. అది ఎప్పుడు ఆచరణలో ఉండాలి
3. అనాదిగా ఎలాంటి అంతరాయం లేకుండా కొనసాగుతుండాలి. 4 ఇది ఒక ప్రాంతానికి చెంది, దాన్ని ఆచరించే వారిపై దాని ప్రభావం ఉండాలి. ద్ని ఆచారాలు, నమ్మకాలు అనేవి కేవలం జానపదుల్లోనేకాక నాగరికులు, అభివృ ప చెందిన దేశాల్లోకూడా ఉంటాయి. ఒకవిధంగా చెప్పాలంటే విటి ర న్ని (ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉంది. 1666వ సంవత్సరంలో లండన్‌ టవర్‌లో ఉం కా దుల, పారిపోయాయట. దాంతో అనుకోకుండా లండన్‌ నగరం తీవ్ర నష్టానికి ం న అప్పుడు ఈ అనర్ధమంతా కాకులు నగరాన్ని వదిలిపెట్టడం వల్ల జరిగిందని లీ (బ్రిటీషు చక్రవర్తి కాకులకు గూళ్లు కట్టించి అవి పారిపోకుండా కట్టి ఉంచెవారట. నో

ఒకవేళ ఏదైనా కాకి చనిపోతే దానికి బదులు మరో కాకిని తెప్పించేవారట. లందన్‌లాంటి అభివృద్ధి చెందిన దేశంలో ఈ ఆచారం ఉందేది.

కర్నూలు జిల్లా అస్ఫరి మండంలోని కైరుప్పల గ్రామంలో వీరభద్రస్వామి, కాలమ్మల జాతరలో గ్రామంలోని జనం రెండువర్ణాలుగా ఏర్పడి పచ్చి పేడ, గొబ్బెమ్మలతో కొట్టుకుంటారు. ఈ ఆచారం గత 25నంవత్సరాలుగా కొనసాగుతోంది.

తమిళనాడులోని తరువన్నామలైకి దగ్గరలోని ఓ (గ్రామంలో జరిగే జాతరలో సలసలకాగే నూనెలోంచి మహిళ గారెలు చేత్తో తీసేది. ఆమెకు ఎలాంటి గాయాలు అయ్యేవి కావు. మరో (గ్రామం అయిన శివగంగలో నివసించే వేలాయి అనే మహిళ మరియమ్మ గ్రామదేవత భక్తురాలు. ఈమె దాదాపు మూడు అడుగుల ఎత్తున పరిచిన ముళ్లపై హాయిగా పడుకుంటుంది. ఎలా సాధ్యం అంటే మరియమ్మ మహిమ అంటుంది.

నేపాల్‌ ర్యాష్టంలో ఓ వింత ఆచారం ఉంది. అక్కడ వర్షాలు సకాలంలో పడకపోయినట్లయితే వారి సాంప్రదాయం ప్రకారం నగ్నంగా స్త్రీలు వరినాట్లు నాటితే వర్షం పడుతుందని వారు విశ్వసిస్తారు. నేపాల్‌ పురుషులు వర్షం కోసం వరుణ దేవున్నిప్రార్ధిస్తారు. ప్రీలు ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలకు చెందిన వారు పూర్తినగ్నంగా వరినాట్లు వేసి వరుణదేవున్ని పూజిస్తారు. ఈ ఆచారం ఎంతోకాలంగా పాటిస్తున్నారు.

దసరా ఉత్సవాలను పురస్కరించుకుని కర్నూలు జిల్లా ఆలూరు నియోజకవర్గ పరిధిలోని దేవరగుట్టలో ఘనంగా ఉత్సవాలు జరుగుతాయి. ఈ ఉత్సవంలో దాదాపు లక్షకు పైగా భక్తుల పాల్గొంటారు. ఇచట దేవరగుట్ట మాళమల్లేశ్వరస్వామి ఉ త్సవం జరుగుతుంది. ఇక్కడ రెండు వర్గాలు దేవుడి విగ్రహం కొరకు అర్ధరాత్రి తర్వాత జరిగే మాళ మల్లేశ్వరి స్వామి ఊరేగింపులో కర్రలతో విచక్షణారహితంగా కొట్టుకుంటారు. ఇక్కడి భక్తుల్లో ఒకటే లక్ష్యం, దేవున్ని తమ (గ్రామాలవారి చేతుల్లోకి తెచ్చుకోవాలని. తమ చేతుల్లో ఉన్న దేవున్ని ఇతర గగ్రామాలవారు తీసుకుపోకుండా చూడాలని. ఇలా దేవుని విగ్రహాలను ఎవరికివారు వశం చేసుకోవాలని కొన్ని (గగ్రామాలవారు రెండు వర్గాలుగా ఏర్పడి కర్రలతో భీకరంగా సమరం సాగిస్తారు. ఈ పోరులో తలలు పగులుతాయి. రక్తాలు కారతాయి. అయినా లెక్కచేయకుండా ఏదో ఒక వర్గం విగ్రహాలను స్వాధీన పరచుకుంటుంది. ఈ సందర్భంలో వందలాది మందికి గాయాలవుతాయి. ఈ ఆచారాన్ని నిర్మూలించి ప్రజల్లో చైతన్యం తేవడానికి

ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నా ఈ సాంప్రదాయం నేటికీ ఇంకా నిరాటంకంగా కొనసాగుతూనే ఉంది.

న్యూజిలాండ్‌ మారుమూల ప్రాంతంలో నివసించే నకారి తెగలో ఓ వింత ఆచారం ఉంది. వీరు ఎవరినైనా కలుసుకున్నపుడు కొత్తగా పరిచయమైనపుడు, లేదా పాత స్నేహితులను బంధువులను కలిసినపుడు గ్రీటింగ్స్‌ చెప్పేటపుడు అవతలివారి రెండు భుజాలను పట్టుకుని వారి ముక్కును తమ ముక్కుతో రుద్దుతారు. ఆడ, మగ అందరూ ఇలాగే అభినందనలు తెలుపుకుంటారు. ఈ విచిత్ర పద్ధతి మరెక్కడా లేదు. ఇదేకాకుండా ఈ తెగలో ఎవరైనా చనిపోతే బాధపడకుండా మరణాన్ని చాలా తేలికగా తీసుకుంటారు. శవాన్ని పొతిపెట్టాక ఎవరూ దుఃఖించరు. పైగా మాంసం మద్యాలతో ఆనందంగా విందు చేనుకుంటారు. దీనికి కారణమేమిటంటే చనిపోయిన వారు ఎప్పుడూ తమకు మేలు చేస్తారని, ఆపదలనుంచి కాపాడతారని వీరు నమ్ముతారు. ఇదో విచిత్రమైన ఆచారం.

తమిళనాడులోని ఓ గ్రామంలో ఓ విచిత్ర ఆచారం ఉంది. ఈ ఊరి మహిళలు ఎప్పుడూ జాకెట్లు ధరించరు. ఒకవేళ ధరిస్తే దైవధిక్మారంగా భావిస్తారు. చిన్నపిల్లలు లంగా ఓణీలు కడితే పెద్దవారు చీరలు కడతారు కానీ ఎవరూ ఎట్టీ పరిస్థితుల్లో జాకెట్టు ధరించరు.

ప్రాచీనులకు ఇనుమన్నా ఇనుపవస్తువులన్నా దుష్టశక్తులు భయపడతాయని నమ్మకం. బళ్లారి గ్రామంలో జరిగే మారెమ్మ జాతరకు వేలాది జనం చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల నుంచి వస్తారు. వ్యాధులను తగ్గించే దేవతగా ఆమెను పూజిస్తారు. ఈ ఉత్సవంలో (ప్రతి ఇంటినుంచి ఒకరు మారెమ్మ విగ్రహానికి ఒక మేకును కొడతాడు. ఇలా అనేకమంది విగ్రహానికి ఏమాత్రం ఖాళీ లేకుండా మేకులు కొడతారు. అతర్వాత బలులు ఇచ్చి పూజాతంతు చేస్తారు. భక్తులు అలా ఆమె విగ్రహానికి మేకులు కొట్టడమంటే గ్రామస్కులకు ఎలాంటి వ్యాధులు రాకుండా చూసేలా ఆమెను నిర్బంధించడమని గ్రామస్తులు నమ్ముతారు. మేకులకు సంబంధించిన మరో ఆచారం ప్రకారం బెర్లిన్‌లోని ప్రఖ్యాత హెండిన్‌బర్ల్‌ విగ్రహానికి యుద్ధసమయంలో మేకులు కొట్టే పద్ధతిని పాటిస్తారు.

జానపదులు దుష్టశక్తులు మనల్ని బాధిస్తాయని నమ్ముతారు. అందుకుగాను మంతత్రగాళ్లను పిలుస్తారు. వారు ఇంటిని పరిశీలించి దుష్టశక్తి ఇంటిలోకి ఏమార్గం గుండా వస్తుంది, ఏమార్గం గుండా పోతుంది అన్నది పరిశీలించి ఓ స్థలాన్ని ఎన్నుకొని

అక్కడ మేకులు కొడతారు. దాంతో ఆ దుష్టశక్తి ఆ మేకుల్లో బందీ అవుతుందని నమ్ముతారు. మరో ఆచారం ప్రకారం దయ్యం పట్టిన వ్యక్తిరూపంలో చెక్కబొమ్మను మర్రి చెక్కతో తయారు చేస్తారు. తర్వాత ఆ విగ్రహం బొడ్డుపైన చతురస్రాకారంలో చిన్న రంధ్రంచేసి మంత్రాలుచదివి దయ్యం పట్టిన వాడి ఆత్మను ఆ చెక్క బొమ్మలో ప్రవేశపెట్టి, పాలుగారే చెట్టుకు ఆ బొమ్మను మేకులతో కొట్టి చెట్టుకు ఉంచుతారు. అప్పుడు ఆ దెయ్యం ఆ వ్యక్తిని వదిలి చెట్టును ఆవహిస్తుందని నమ్ముతారు. మద్రాసు మ్యూజియంలో శరీరంలో మేకులను దిగేసిన ఇలాంటి రెండు చెక్క బొమ్మలున్నాయి. యూదుల ఆచారం (ప్రకారం ఒకప్పుడు జెరూసలెంలో సాల్మన్‌రాజు ఒక దేవాలయంలో 2020దున్నలను, 2000లకు పైగా గొర్రెలను బలి ఇచ్చాడట. ఈ ఆచారం ప్రకారం భక్తుడు తన ప్రతిరూపంగా జంతువును బలి ఇస్తాడు. అలాగే దాని రక్తం సమర్చించడం వలన దానిలోని ప్రాణాన్ని దేవునికి అర్పిస్తున్నామని భావిస్తాడు. గ్రీకుపురాణం ప్రకారం ఓరిసిస్‌ను అతని సోదరుడు సేట్‌ చంపాడు. ఓరసిస్‌ కొడుకు తండ్రిని బతికించడానికి శవాన్ని వెతికి కాళ్లు చేతులు కదలడానికి వీలుగా వస్త్రాన్ని విప్పుతాడు. ఆ తర్వాత మంత్రాలు చదివి పూజలు చేయగా ఓరసిస్‌ కళ్లు, ముక్కు రంధ్రాలు, నోరు ఇవన్నీకూడా తెరచుకున్నాయి. శవాల నోరు తెరిపించే ఆచారం ఈజిష్నియన్‌లు పాటించేవారు. సంతానం కొరకు నగ్నపూజా ఆచారం అనంతపురంలోని తంబడెపల్లిలో ఉ ది. ఇక్కడ ఉన్న విచిత్రమైన ఆచారం వమిటంటే సంతానం కోరే స్త్రీలు నగ్నంగా 'గ్రామదేవతను పూజించి ఆ తర్వాత వెనుదిరిగి చూడకుండావెళ్లాలి. ఈ పూజ సోమవారం రోజున చేయాలి. ఐరోపాలో బర్లెండ్‌, స్మాండినేవియాలలో వీరులు చనిపోతే వారిని ఆ దేశ ఆచారం ప్రకారం ఎల్లల్లో పూడ్చేవారు. ఇలా చేస్తే వారు దేశాన్ని రక్షిస్తారని నమ్మేవారు. కొన్ని ఆచారాలు గమ్మత్తుగా ఉంటాయి. వర్షాలుపడకపోతే జానపదులు కప్పలపెళ్లిల్లు, కప్పలమీద నీళ్లు పోయడం, గాడిదల పెళ్లిళ్లు జరపడంలాంటివి. కొన్ని గ్రామదేవతల ఉత్సవాలలో తిట్లు తిట్టే ఆచారం ఉంది. గంగమ్మ జాతర, ఆసాదుల జాతరలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన జగన్నాధ రథయాత్రలో దేవతలను తిట్లు తిట్టే ఆచారం ఉంది. తమిళనాడులో కుట్టాన్‌ దేవర్‌ అనే ఓగ్రామదేవతకు ప్రతి ఏడు జరిగే జాతరలో వేలాది మంది పురుషులు ఆడ వేషంతో మెడలో మంగళసూత్రాలు ధరించి ఊరేగింపుగా వస్తారు. సాయంత్రమే ఆ దేవుడు మరణించిన కారణంగా వీరంతా తమ తాళిబొట్లను తెంచి విధవలుగా మారతారు.

ఈ వింతైన ఆచారం ఒక్కరోజే జరుగుతుంది. విద్యావంతులు, ఉన్నత కులస్థులు ఈ జాతరలో పాల్గొనడం జరగదు. మరొక ఆచారం ప్రకారం బళ్లారి పట్టణంలో సిడిమాను ఉత్సవం సందర్భంలో భక్తులు దుర్గమ్మ గుడివద స్థంబాలకు తాళ్లతో వేలాడే కొక్కములను తమ వీపుపై చర్మానికి గుచ్చుకొని వేలాడేవారు. అలాగే కొందరు చెంపలగుండా వెండి సూదులు గ్రుచ్చుకునేవారు. ఇక స్రీలు ముందట కేవలం వేపమండలు కట్టుకువచ్చి అమ్మవారిని దర్శించి బట్టలు ధరించేవారు. ఇప్పుడు దుస్తులపైనుంచే వేపమండలు ధరించి పూజలు చేస్తున్నారు.

జానపదుల మరో ఆచారం ్రకారం ఇంట్లో ఎవరైనా అనారోగ్యంగా ఉంటే ఆ గృహిణి చెంపల్లో వెండి సూదులు గుచ్చుకుని గుడికి వెళ్లి దేవికి పూజచేసి వెండి పిన్నులు సమర్పించుకునేవారు. బలులు ఇచ్చే ఆచారం కూడా ఉంది. బెంగళూరులోని అన్నమ్మ దేవత జాతరలో నిప్పుల గుండం సిద్ధం చేసి పూజారి, అతని వెంట 30మందికి పైగా ్రీలు నెత్తిన హారతి పళ్లెంతో నిప్పులపై నడిచి వెళతారు. ఇక తమిళనాడులోని అనేక గ్రామాల్లో రక్తపు బలి అన్నాన్ని వీధుల్లోకి, ఆకాశంలోకి విసిరేస్తారు. అలా చేయడం వల్ల దేవతలు గానీ, దుష్టశక్తులుగానీ తింటాయని వారు నమ్ముతారు. అలాగే తెలంగాణాలోని బవనీలు బలి పశువు ప్రేగులు మెడలో వేసుకుని, నోట్లో కాలేయాన్ని పెట్టుకుని ఊరేగే ఆచారం ఉంది. నోటితో జంతువు మెడకొరికి చంపే ఆచారం కూడా ఉంది. దీన్నే గావుపట్టడం అని పిలుస్తారు.

పిల్లలకు సంబంధించిన కొన్నిఆచారాలు కూదా చాలా విచిత్రంగా ఉన్నాయి.

పూర్వం లంబాడీలు వారు ప్రయాణాలు చేసేముందు ఒక చిన్నపొపను ఎత్తుకువచ్చి తల మాత్రమే కనిపించేట్టు పాతిపెట్టే వారు. తర్వాత వస్తు సామాగ్రితో నింపిన ఎద్దుల బండ్లను ఆ శిశువు తలమీదుగా నడిపించేవారు. ఇలా చేయడం వలన వారి ప్రయాణం విజయవంతమవుతుందని నమ్మేవారు. తొడా తెగల్లో శిశు హత్యలకు సంబంధించి ఓ భయంకర ఆచారం ఉంది. ఈ తెగలో ఆడపిల్ల పుడితే ఆ శిశువును తలవరకు పాతిపెట్టి పైనుంచి దున్నపోతును నడిపించేవారు. పిల్లగనక చావకపోతే పెంచుకునేవారు. అంతేకాకుండా ఇద్దరు ఆడపిల్లల తర్వాత మళ్లీ ఆడపిల్ల గనక పుడితే ఆ శిశువును చంపేవారు.

అభివృద్ధి చెందిన జపాన్‌లో ఓ వింతయిన ఆచారం. గర్భస్రావం, ప్రసవం తర్వాత మరణించిన పిల్లలు తల్లిదండ్రులకు తీరని శోకాన్ని కలిగించినందుకు సముద్రం అడుగుభాగానికి వెళ్లి శిక్షలకు గురవుతారని జపానీయులు నమ్ముతారు.

ఆ

ఆ ఆపదను తొలగించి పిల్లలకు ముక్తిని కలిగించాలని వారు పిల్లల దేవుడు “జిజో”ను ప్రార్ధిస్తారు. చనిపోయిన పిల్లల జ్ఞాపకార్థం జిజో ఆకారంలో ఉండే చిన్నచిన్న శిల్పాలను తీసుకువెళ్లి జిజో విగ్రహం చుట్టూ పెడతారు. జపాన్‌లోని చాలా దేవాలయాల్లో ఈ శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. ఈ శిల్పాలకు తల్లిదండ్రులు రిబ్బన్‌లు, టోపీలు, గౌన్లు తొడుగుతారు. టోక్యో నగరంలోని “హసిదేవరా” దేవాలయం ఇందుకు ప్రసిద్ధి. ఇక్కడ వందల సంఖ్యలో జిజో శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. జపాన్‌లో పర్యాటకులను ఇవి విశేషంగా ఆకర్షిస్తాయి. 2.1 బలి ఆచారాలు :- దైవారాధన స్థితియందు భక్తులు జంతువులను బలి ఇస్తూ తనకుతాను జంతు రూపంలో అర్పించబడుతున్నాయని భావిస్తాడు. ఇది ఆత్మార్పణ భావనకు చెందినది. ఇలా తనకు మంచి జరుగుతుందని దేవతకు భక్తితో మానవుడు ఇచ్చే బలిని, దేవతకు ఆహారంగా, నైవేద్యంగా గుర్తించబడ్డాయి. [గ్రామదేవతలను జానపదులు రక్షప్రీతి గలవారుగా, బలులను కోరేవారుగా గుర్తించారు. ఈ క్రింది పద్యం వల్ల అది నిజమని తెలుస్తుంది. “ఎత్తు గొర్రెలు, చాలా ఏటలు, కోళ్లు మేకపోతులు, గొప్ప మైసమ్మలునూ, సాక బోసిన కల్లు సారకావళ్లు ఆరంబుగైకొని అటు తృప్తిచెందు” బలియొక్క ఉనికి వేదములందు కూడా కలదు. గుర్రాలను, వృషభాలను, జంతువులను చివరకు నరులను కూడా బలిఇచ్చే క్రతువులున్నాయి. పంటలు విత్తునపుడు బలులు ఇచ్చి ఆ రక్తాన్ని పొలంలో చల్లెదరు. బలి జంతువులుగా ఉ పయోగించేవి సాధారణంగా గొర్రెలు, బర్రెలు, మేకలు, పొట్టేళ్లు పందులు, గుర్రం, వృషభం, కోళ్లు మొదలైనవి. బలులకు సంబంధించిన కొన్ని ఆచారాలను పరిశీలిద్దాం. (గ్రామీణుల ఓ ఆచారం ప్రకారం పెద్దమ్మ పూజచేసి దున్నపోతును బలి ఇస్తారు. తర్వాత దాని రక్తాన్ని ఒక చుక్కరక్తం కూడా మిగలకుండా మొత్తాన్ని ఓ కుండలోకి ఎత్తుతారు. ఒక్కరక్తం చుక్కకూడా పొరుగు (గ్రామస్టులు దొంగిలిస్తే ఫలితం వారికి పోతుందని నమ్ముతారు. దున్నపోతునుంచి క్రొవ్వును తీసి దాని ముఖం నిండా కప్పేస్తారు. తర్వాత దాని ముందుకాలును నరికి దాని నోట్లోనే అడ్డంగా పెడతారు. అలాగే గ్రామదేవతకు బలి ఇచ్చే కార్యక్రమంలో భాగంగా ఒక పందిని మెడలోతు (ఆ

వరకు భూమిలో పాతి, మేక రక్తంతో తడిసిన అన్నంగల బలిగంపను మాదిగ కులస్థులు మోసుకొని గ్రామస్టులు వెంటరాగా అక్కడకు చేరుకుని ఆ తర్వాత గ్రామంలోని పశువులన్నింటిని దాని తలపైనుంచి అది చచ్చేవరకు నడిపిస్తారు. పశువులు తొక్కే సమయంలో వాటిపై రక్తపు అన్నాన్ని చల్లుతారు. ఇలా చేస్తే పశు వులకు రోగాలు రావని విశ్వసిస్తారు.

తెలుగు, తమిళ దేశాలల్లోని చాలా (గ్రామాల్లో బలిఇచ్చే ముందు మేకపై నీళ్లు చల్లుతారు. అది వణికితే దేవి ఒప్పుకుందని, లేకుంటే అంగీకరించలేదని మరో మేకను తెస్తారు. కొంతమంది దానిపై నీళ్లుపోసి వణికించి చంపుతారు. మరొక ఆచారం ప్రకారం సజీవంగా జంతువుల చర్మాన్ని వలిచే ఈ తతంగంలో ఒక బండిని తెచ్చి తొమ్మిది శూలాలు ఆ బండికి కడతారు. ప్రతి శూలంమీద మేకను కానీ, పందినికానీ, కోడిని కానీ దిగేస్తారు. ఈ కార్యక్రమం పూర్తయ్యాక పొరుగు (గ్రామంలో విడిచి వస్తారు.

తెలుగునాట ఏలూరులోని మహాలక్ష్మి జాతరలో ఒక్కరోజులో వేయి పశువులను బలిఇస్తారు. 25 దున్నపోతులను బలి ఇస్తారు. రక్తం ఏరులుగా పారుతుంది. నరికిన తలలు గుడివద్ద 15అడుగుల ఎత్తు వరకు పేరుకుపోతాయి. ఈ కపాలాలపై పెద్ద మట్టి దీపాన్ని వెలిగిస్తారు.

తిరుచునాపల్లిలోని ఓ జాతరలో దాదాపు రెండువేల మేకలను బలిఇస్తారు. ఇలా బలి ఇచ్చిన మొదటి ఎనిమిది మేకల రక్తాన్ని పెద్ద వెండిపాత్రలో పట్టి ఒకచుక్క రక్తం మిగలకుండా పూజురిచే తాగిస్తారు. ఆ తర్వాత ప్రతి బలిపశువు రక్తాన్ని పూజారి పీల్చినట్లు నటిస్తాడు. పూజారిని అమ్మవారు ఆవహించి రక్తం తాగుతుందని ప్రజలు నమ్ముతారు.

2.2 నర బలులు :

పూర్వం పెద్దపెద్ద నిర్మాణాలు చేసేటపుడు నరబలులు ఇచ్చే ఆచారం ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. ఐరోపా దేశాల్లో పెద్దపెద్ద భవనాల్లో ఎన్నో అస్థిపంజరాలు కనిపించాయట. జర్మనీలో కూడా కట్టడాల సమయంలో అంతా మంచి జరగాలని బలులు ఇచ్చే ఆచారం ఉంది. మన భారతదేశంలో ఇది సర్వసాధారణ విషయం. పూర్వం శక్తి దేవాలయాల్లో నరబలులు ఎక్కువగా ఉండేవి. ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానంలో ఆర్‌.వి.ఎస్‌ గారు ఈ విషయమై పరిశోధించి ఆసక్తికరంగా వ్రాయడం జరిగింది. అందులోని చంపుడు గుడిని చూడండి.

మూ

“చంపుడు గుడి యిదియని యా దంపతులు కళేబరములు తలులుంగని తత్‌ సంపాదిత భయరౌద్రా కంపితులై సెట్టిబెగడి కన్నులు మూసే!” ప్రాచీన సాహిత్యంతో నరబలుల గురించి చాలా విషయాలు చెప్పబడ్డాయి. వేదాలలో, యాగాలల్లో జంతుబలి గురించి చెప్పబడింది. హర్ష చరిత్రలో బాణబట్టు నరమాంస విక్రేతల గురించి చెప్పడం జరిగింది. భవభూతి మాలతీమాధవం యందు, కథాసరిత్సాగమున నరబలుల ప్రసక్తిగలదు. కలికి పురాణాలలో కూడా నరబలి గురించి చెప్పబడింది. శ్రీతైల భ్రమరాంబికాలయున, బెజవాడ కనకదుర్గ ఆలయమున పూర్వం నరబలులు జరిగేవని తెలుస్తుంది. అలాగే కాళీమాతకు, పంటల దేవతలకు ఈ నరబలులు సమర్పించబడేవి, ఒకప్పుడు చోటానాగపూర్‌ అనేచోట, బ్రహ్మపుత్ర లోయనందును ఆటవిక జనులు పంటలను కోయు సమయమున పరదేశీ ప్రజలను పట్టి తెచ్చి కాళు ఖచేతులు నరికి ఆ ముక్కలను వేలాడదీసేవారట. చిన్నపిల్లలను చంపి వారి చర్మాన్ని వలిచి ముక్కలుగా చేసి ఆ ముక్కలను గాదెలలో దాచినచో పంటలు పండి ధాన్యం ఎల్లప్పుడు వారి ఇంట్లో నిలువ ఉంటాయని నమ్మేవారు. మైసూరులోని ఆదిమ తెగలకు చెందిన కూర్లులు రాక్షసులను, గ్రామదేవతలను పూజిస్తారు. వీరు జంతు బలులతో పాటు నరబలులు కూడా ఇచ్చేవారు. ఇప్పుడు ఈ ఆచారం తగ్గిపోయి మనషులకు బదులు జంతువులను బలి ఇస్తున్నారు. (ద్రవిడజాతికి చెందిన గోండులనేబదేవారు (బ్రాహ్మణుల పిల్లలను దొంగిలించి పొలం మధ్యన చంపి వారి రక్తాన్ని పొలంలో పోలి చల్లేవారు. అలాగే ఖోండు జాతివారు కూడా పంట దేవతలకు నరబలులను ఇచ్చేవారు. భారతదేశంలోనేగాక ఆఫ్రికా, అమెరికా, ఆ|్ట్రేలియా దేశాలలోని ఆటవిక జాతుల్లో ఈ నరబలులు ముమ్మరంగా ఉండేవి. చాలా జానపద కథాగేయాల్లో కూడా నరబలుల ప్రసక్తి కనిపిస్తుంది. బలులకు సంబంధించిన ఇలాంటి జుగుష్పాకరమైన చిత్ర విచిత్ర ఆచారాలను దాదాపు అన్ని ప్రాంతాల్లోనూ జానపదులు ఆచరిస్తారు. ఇలా చేయడం వల్ల అమ్మవారి దయతో మనుషులకు, పశువులకు రోగాలు రావని నమ్ముతారు. మూ

2.38 నిప్పుల్లో నడకలు - నృత్యాలు :

జాతరల యందు నిప్పుగుండాలను తొక్కుట, తలపై గండదీపము నెత్తుకొనుట, దండలకు, చేతులకు, కనురెప్పలకు, దవడలకు సూదులు గుచ్చుట మనం చూసే సాధారణ దృశ్యాలు. ఇందులో నిప్పులపై నడుచుట యన్నది అత్యంత విశేషంగా చెప్పుకొంటారు. భక్తులు ఆపదలో ఉన్నపుడు బాధలు కలిగినపుడు వాటి నివారణ కోసం నిప్పుతాక్కెదమని దేవికి మొక్కుకుంటారు. దేవతల ప్రీతికొరకు వారి కరుణాకటాక్షముల కొరకు చేయు తతంగం ఇది. నిప్పుతొక్కుటకు ముందు రోజు సాధకుడు స్నానం చేసి కొత్త వస్త్రాలు ధరించి ముందుచేతికి కుంకుమ అద్దిన ఆభరణం ధరించును. ఉపవాసముండి రాత్రి గుడిలోనే వడుకుంటాడు. మరుసటిరోజు శుచియై శక్తిపూజను చేస్తాడు. పగలయ్యేసరికి అగ్నిగుండం సిద్ధంగా ఉంటుంది. దాన్ని ప్రజ్వలింపజేస్తారు. గుండం తొక్కుటకు ముందు పూజారి కొన్ని పరీక్షలు చేయును. అవి

1. మట్టికుండ అంచుపై కత్తిమొనలను మోపి నిలబెట్టుట

2. పసుపు గుడ్డలో నిప్పులు మూటగట్టుట

3. దేవి ఒడిలో మూటగట్టిన నిమ్మకాయలు, పూవులు వాడిపోకుండా చూడడం

4. దేవి చీరకొంగున నిప్పులు మూటగట్టి చీర కాలకుండా చూచుట

ఇవన్నీ అయిన తర్వాత దేవిపూజ చేసి పూజారి పసుపు గుడ్డలు కట్టుకొని మెడలో దండలు వేసుకొని నిప్పుగుండాన ఆచివరి నుంచి ఈ చివరి వరకు నడిచి వచ్చును. తర్వాత మొక్కులు తీర్చుకునే భక్తులందరూ అతన్ని అనుసరిస్తారు. వాయిద్యాలు మోగుతుందడగా, దేవి కథలుగానం చేస్తుండగా కొందరు తడిగుడ్డలు చుట్టుకుని నిప్పులపై నడిచి మూకుడులో నివ్వులు తీనుకుని తలపై గుమ్మరించుకుంటారు. దీన్నే అగ్ని స్నానం అంటారు. ఈ నిప్పుతొక్కు ఆచారం పూర్వం ఆంధ్రదేశం అంతటా ఉందని తెలుస్తుంది. గుండం చల్లారిన తర్వాత గుండంలోని బూడిదను అందరూ తీసుకొని ఇంట్లో భద్రపరుస్తారు. దీనివల్ల ఇంట్లోకి దయ్యాలు, పిశాచాలు రావని జానపదుల నమ్మకం. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోనేగాక అనేక రాష్ట్రాల్లో ఈ అగ్ని ఉత్సవాలు నేటికీ జరుగుతూనే ఉన్నాయి. కేరళలోని టీయాట్టి అనే తెగవారు జాతరయందు నిప్పుతాక్కుతారు. మనష్యులు అగ్నిగుండం పైనుంచి దాటుట వలన శుభాలు జరుగుతాయని, దానిచుట్టూ జంతువులను ప్రదక్షణం చేయించడం వల్ల పంటలు అభివృద్ధి అవుతాయని తలంచుట దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లోకూడా ఈ ఆచారం ఉండడం విశేషం. అగ్ని

(ఆఅ

పవిత్రతకు చిహ్నం. అందుచేత అగ్నిగుండం దాటుటవల్ల చెడు, పాపాలు, రోగాలు నశించి భక్తులకు మంచి జరుగుతుందని నమ్ముతారు. అగ్ని సూర్యునికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. అందుచేత జానపదులు అగ్నిని పవిత్రతకు గుర్తుగా గుర్తించారు. దీక్ష బాధాసహనం, భక్తిభావంతో దేవి ఎదుట ప్రదర్శించే దైవకార్యంగా దీన్ని భావిస్తారు. దీంట్లో అద్భుత శక్తి ఏమీలేదు. దీక్ష నమ్మకం, భక్తితో ఎవరైనా నిప్పులను తాక్కవచ్చును. నిప్పులమీద నిలవకుండా వేగంగా ఈ వైపునుంచి ఆ వైపుకు పరిగెత్తడం, నిప్పులు తొక్కేవాళ్ల కాళ్లు బాగా కడుక్కోవడం వల్ల కొంత సులభమవుతుంది. మన ఇళ్లల్లో స్రీలు చేతులు కడుక్కొని నిప్పులను ఆవలపడేస్తారు. దానిలోని రహస్యం ఇదే. నాలుకమీద కర్పూరం వెలిగించడం, చేతిలో వెలిగించడం ఇవన్నీ నిత్యం చూస్తున్నవే. దేవని పేరిట భక్తిపారవశ్యంతో చేసే పవిత్ర కార్యాలుగా నమ్ముతారు. జాతరలలో, ఉత్సవాలలో, సంబరాలలో నిప్పులమీద నడవడం, నృత్యాలు చేయడం మనం చూస్తుంటాము, అందుకుగాను జానపదులను అమ్మవారు ఆవహించడమో, లేదా భక్తితోనో అలా నిప్పులమీద నడుస్తారని భావిస్తాం. నిప్పులమీద నడిచే సాహసాలు చాలామంది చేశారు. ఇంకా చేస్తూనే ఉన్నారు. ఇండియా, చైనా, టిబెట్స్‌ నేపాల్‌ వంటి దేశాల్లో కొన్ని ప్రత్యేక వేడుకల్లో ప్రజలు నిప్పుల్లో దూకడం, నిప్పుల్లోనడవడం, నృత్యాలు చేయడం జరుగుతుంది. నిప్పుల్లో నడవడమే సాహసమైతే నిప్పుల్లో నృత్యాలు చేయడమన్న అసాధ్యాన్ని సుసాధ్యం చేసినవాడు జాటూబాయ్‌ సాధువు. ఇతను 1920-1940 సంవత్సరాల మధ్య కాలంలో ఎన్నోసార్లు నిప్పుల్లో నృత్యం చేసే అద్భుతమైన శక్తిని ప్రదర్శించి చూపాడు. ఇది చూసి ఎందరో ఆశ్చర్యచకితులయ్యారు. అప్పటి (బ్రిటీషు ప్రభుత్వంలో సర్వేయర్‌గా పనిచేసిన జార్జ్‌ శాండ్‌విత్‌ అనే (బ్రిటీషు అధికారి స్వయంగా ఈ అద్భుత దృశ్యాలను కెమెరాలో బంధించాడు. నిప్పుల్లో ఎంతసేపయినా ఈ సాధువు నృత్యంచేస్తాడు. ఆయనను కానీ, ఆయన వస్త్రాలను అగ్ని ఏమీ చేయలేకపోయింది. నిప్పుతగిలితే చాలు అంటుకునే నూలు వస్త్రాలు ధరించి నిప్పుల్లో నృత్యం చేయడం అద్భుత విశేషం, అంతేగాదు చేతుల్లో నిప్పుపట్టుకుని నృత్యం చేసేంతవరకు ఉ ంచుకున్నా అతని చేతులు, కాళ్లు, బట్టలు కాలవు, సాధువుకున్న ఈ అనన్య సామాన్య శక్తికి అంతా నివ్వెరపోయేవారు. తన అపార ఆధ్యాత్మిక శక్తితో నిప్పుల్లో నడవడమే కాకుండా ఏకంగా నిప్పుల్లో నృత్యం చేసి ప్రపంచాన్ని అబ్బురపరిచాడు ఈ సాధువుగారు.

1998జులైలో నివ్వులపై నడిచే ఓ అద్భుత నంధుటన జరిగింది. పెన్సిల్వేనియాలోని యూనివర్సిటీఆఫ్‌ పిట్స్‌బర్గ్‌ ఆవరణలో 165 అడుగుల పొడవున్న ఓ అగ్నిపడక (ఫైర్‌బెడ్‌)ను ఏర్పాటు చేశారు. దాదాపు 15మంది కణకణమండే నిప్పులపైనుంచి నడిచి ప్రజలను, మేధావులను ఆశ్చర్యంలో ముంచెత్తారు. ఈ అద్భుతాన్ని బిబిసి డిస్కవరీ ఛానెళ్లలో కూడా చూపడం జరిగింది. ఎనిమిది లారీల కట్టెలు 165 అడుగుల పొడవున పేర్చబడి నిప్పంటించారు. కట్టెలు కాలి కణకణమండే బొగ్గులతో అదో ఫైర్‌బెడ్‌లా తయారయ్యాక 14మంది దానిమీదుగా ఆచివరినుంచి ఈ చివరి వరకు అవలీలగా నడచివచ్చి ఓ పెద్ద సంచలనం సృష్టించారు. అనంతరం వీరికాళ్లను పరిశీలిస్తే ఎవరికి కూడా ఎలాంటి గాయాలు కాలేదు. నడిచేముందు కూడ కాళ్లను పరీక్షించారు కాబట్టి మేధావి వర్గం ఆశ్చర్యపోయింది. ఈ బృందానికి నాయకుడు డేవిడ్‌ విల్లీ అనే ఓ భౌతిక శాస్త్ర అధ్యాపకుడు. దీనిలోని రహస్యాన్ని అతడు ఇలా చెప్పాడు. మండే బొగ్గులపైన బూడిద ఒక పొరగా ఉంటుంది. ఎప్పుడైతే మనం బొగ్గులపై కాలుపెడతామో ఆ వేడికి పాదాలకు చెమట పడుతుంది. ఆ చెమట తేమకు బొగ్గులపైన పొరగా ఉన్న బూడిద కాళ్లకు అంటుకుంటుంది. దాంతో బూడిద పొర వేడి కాళ్లకు తగలకుండా రక్షణ కవచంగా పనిచేస్తుంది. కాబట్టి ఈ నడవడమన్నది త్వరత్వరగా నిర్ణీత సమయంలో పూర్తి చేయాలి. ఎక్కువ సమయం పడితే పాదాలు కాలే అవకాశం ఉ ౦టుంది అని చెప్పడం జరిగింది.

ప్రపంచంలోని చాలా దేశాలలో మంటల్లో నడిచే ఆచారం ఉంది. అందులో మన దేశాన్ని ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవచ్చు. మలేషియా, జపాన్‌, ఫిజీ, హవాయి, ఫిలిప్పీన్స్‌, బాల్కన్‌, న్యూజిలాండ్‌... ఇలా అనేక దేశాలలో ఈ ఆచారాన్ని పొటిస్తారు. దేవతలను తృప్తిపరచడానికి, దేవతల పేరిట మొక్కుబడులను తీర్చుకోవడానికి, భక్తిశ్రద్ధలను ప్రదర్శించడానికి జాతరలు, ఉత్సవాలలో ఈ విద్యను భక్తులు ప్రదర్శించి అందరినీ సంభ్రమాశ్చర్యాలలో ముంచి వేస్తారు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్‌ లండన్‌వారు జరిపిన ఓ ప్రయోగంలో కాళ్ళీర్‌కు చెందినవటువంటి “క్తూడ్రబక్స్‌” అనే యువకుడు పదకొండు అడుగుల పొడవున్న అగ్నిగుండంలో సురక్షితంగా నడిచి తన అద్భుతశక్తిని ప్రదర్శించాడు. పరిశీలకులు కూడా అలాగే నడవాలని ప్రయత్నించారు. కానీ వారి కాళ్లు బొబ్బలెక్కి రక్తం వచ్చింది. న్యూయార్క్‌ నుంచి వెలువడే “దిహెరాల్డ్‌ అనే పత్రిక నిప్పులపై ఓ వ్యక్తిచేసిన అద్భుతాన్ని ఓ వింతగా ప్రకటించింది. 1871లో అమెరికాలోని మేరిలాండ్‌కు చెందిన నాధాన్‌కొకర్‌ అనే ఓ కమ్మరి పరిశోధకుల

ఫ్ర

సమక్షంలో ఎర్రగా కాల్చిన ఇనుపరేకుమీద అది చల్లారేవరకు నిలబడ్డాడు. ఇనుపరేకు మళ్లీ బాగా ఎర్రగా కాల్చి నాలుకతో ఆచివరినుంచి ఈ చివరి వరకు నాకాడు. అయినా అతని పాదాలకు కానీ, నోటికి కానీ ఎలాంటి గాయాలు కాలేదు. 2.4 సిడులెత్తు ఆచారం జానపదుల విచిత్ర ఆచార పద్ధతుల్లో సిడివెత్తుట ఒకటి. ఈ ఆచారం ముఖ్యంగా తెలుగు, మళయాళ, కన్నడ, మహరాష్ట్ర దేశాలందు ఎక్కువగా కనిపించును. ఆంధ్రలో నెల్లూరు, కృష్ణాలలో ఈ ఆచారం ఎక్కువగా ఉండేదట. కాళికాదేవి ధారకుడను రాక్షసున్ని చంపేముందు వాని వీపుపైన కొరికి రక్తం తాగిందట. అందువల్లే ఈ సిడి ఆచారం వచ్చిందని ఓ కథనం. దాన్ని గుర్తుచేసుకునేందుకు ఈ ఉత్సవాన్ని జరుపుతారు. సిడియెక్కుట అనే ఆచారం అమ్మవారి ఆజ్జతోనే జరుగుతుందని భక్తులు నమ్ముతారు. గుడిలో అమ్మవారి కుడిపక్క బల్లి పలికినచో అది ఆమె ఆజ్ఞయని భావిస్తారు. సిడియెక్కువాడు మాంస, మద్యాలను విసర్జించి 41రోజులనుంచి అమ్మవారిని పూజించును. సిడియెక్కు రోజు వాడు అభ్యంగన స్నానం చేసి శుచియై ఉంటాడు. వాడితలకు పాగయు, మెడ చేతులకు పూలదండలు ఉండును. మెడకు లంగోటి వంటి గుడ్డను, కాళ్లకు గజ్జెలు ధరించును. సిడియాడు వ్యక్తి వీపు చర్మానికి కొక్కెం తగిలించి వేలాడదీస్తారు. వాడు చేతిలో కత్తితో యుద్ధవీరుని వలె వేలాడుతూ తిరుగుచుండును. వాడి ముఖంలో బాధకానీ, దు:ఖంకానీ వమాత్రం కనిపించదు. అట్లు కనిపించిన దేవతకు ఆగ్రహం, వ్రతభంగం కలుగునని భావిస్తారు. వాడట్లు వేలాడుళూ కింద ఉన్న వారిపై పూలు చల్లుచుండును. చుట్టూ చేరిన భక్తులు ఒక పూవైనా పొందాలని ప్రయత్నం చేస్తారు. ఈ పూలు తెచ్చి ఇంట్లో ఉంచుకొన్న శు భఖాలు కలుగునని జానపదుల నమ్మకం. ఈ సిడులెత్తు ఆచారం దేవతకు చెల్లించుకునే మొక్కుగా భావిస్తారు. ఆపదలు కలిగినపుడు కష్టాలు వచ్చినపుడు భక్తులు. సిడి ఆడెదమని మొక్కుకుంటారు. ఒకరు మొక్కుకున్నచో వారికి బదులు (ప్రేమచేతనో, భక్తితోనో మరియొకరు సిడి మొక్కు చెల్లించుకోవచ్చు. కొన్ని గ్రామాలలో ఊరివారంతా చందాలు వేసుకుని ఆ డబ్బు ఊరి మాలకిచ్చి సిడియాడించి మొక్కు తీర్చుకుంటారు. మనుషులు లేకుంటే జంతువును కానీ, గుమ్మడికాయను కానీ సిడియెక్కించి మొక్కు తీర్చుకొనవచ్చు. భయంతో అంటువ్యాధులు ప్రబలినపుడు జంతువులను బలిఇచ్చి వాటి తలలు గుంపులుగా

పడిన చోట సిడిమాను పాతి పశువులను సిడియాడించు ఆచారం కలదు. మరికొందరు భక్తులు నగరం బయట చెట్లు కొమ్మలకు తగిలించిన ఇనుప కొక్మేములను తమ వీపు చర్మానికి తగిలించుకుని, చర్మం చీలి కిందపదేవరకు వేలాడేవారని తెలుస్తుంది. మనుషులకు బదులు సిడి వీరన్న విగ్రహం కూడా సిడిమానెక్కించి మొక్కు తీర్చుకునేవారు. ఈ ఆచారం క్రమక్రమంగా వీరశైవులచే గ్రహించబడి చాలా (ప్రసిద్ధిచెందింది. క్రీడారామమున దీనిగురించి ఇలా చెప్పబడింది.

“గాలంపు కొంకి కంకాళ చర్మం గుచ్చి

యుడు వీధినుయ్యేలలూగు మైైలార వీర బటులు!”

8. జానపదుల నమ్మకాలు :-

ఆదిమానవుడినుంచి ఆధునిక మానవుడి వరకు నమ్మకాలు ఎంతో ప్రాచుర్యాన్ని పొందాయి. చదువుకోని వారే కాదు, విద్యావంతులు కూడా మూఢనమ్మకాలకు బానిసలే అంటే నిజంగా మనకు ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. నమ్మకాలు సామాజిక వ్యవస్థకు చెందినవి. పరంపరానుగతంగా తరతరాల నుంచి మార్పులు చేర్పులు పొందుతూ సామూహికంగా సమాజం యొక్క సమ్మతిని పొందే మానసిక స్థితిక్సి చేరినదే నమ్మకమని అంటారు. జానపదుల్లో మామూలు నమ్మకాలకంటే మూఢనమ్మకాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. నమ్మకాలు మొదట్లో కొద్దికొద్దిగా అలవాటై క్రమక్రమంగా అవి మనల్ని వాటి ఆధీనంలోకి తీసుకుంటాయి. వీటికి ఏవిధమైన శాస్త్రీయ ఆధారం ఉండదు. మూఢ విశ్వాసాలు అయస్కాంతం లాంటివి. ఇవి అయస్కాంతం ఇనుపముక్కలను తనవైపు లాక్కున్నట్లు చటుక్కున మనల్నికూదా వాటివైపుకు లాక్కుంటాయి. పల్లె ప్రజలు, నిరక్షరాస్యులు, ఆధునిక విద్యావంతులు అందరూ కూడా వీటికి లోబడినవారే. మనలో ఏమాత్రం మానసిక బలహీనతలు ఉంటే చాలు ఈ నమ్మకాలు మంత్ర తంత్రాలు, క్షుద్రశక్తులకు లోబడేట్లు చేసి మనలో మూఢ విశ్వాసాలను పెంచుతాయి.

నమ్మకం మనిషిపై చాలా ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. ఇది మతపరంగా, సామాజికపరంగా మనిషికి అలవాటవుతుంది. దయ్యాలు, భూతాలు, పిశాచాలు ఇవి నిజంగా ఉన్నాయో లేవో శాస్త్రబద్ధంగా నిరూపించబడలేదు. ఉన్నాయని కొందరు, లేవని మరికొందరు అనాదిగా వాదించుకుంటూనే ఉన్నారు. ఈ దుష్టశక్తులు మనిషికి పట్టిన మానసిక భ్రమలకు చెందిన రోగాలుగా చెబుతారు. మామూలు నమ్మకాల వల్ల మనిషికి పెద్ద ముష్పులేకున్నా మూఢనమ్మకాల వల్ల

మాత్రం అనేక అనర్జాలు కలుగుతాయి. నమ్మకాలు అతి ప్రాచీనమైనవి. అవి ఎలా పుట్టాయో చెప్పడం కష్టం. వీటిలో కొన్ని సర్వత్రా ఉంటాయి. మరికొన్ని స్థానికంగా ఉంటాయి. మొదట్లో నమ్మకాలు (ప్రకృతిపరంగా పుట్టాయి. ప్రకృతి శక్తులను ఆశ్చర్యంతో, భయంతో, సంతోషంతో గమనించినపుడు మనిషి ఎన్నో రకాల నమ్మకాలను ఏర్పరచుకున్నాడు. ఇవి మొదట వ్యక్తిగతంగా ఉండి రానురాను సామూహికంగా ఎదిగి సమాజానికి సంక్రమించాయి. మానవుడు సంఘజీవిగా మారిన తర్వాత నమ్మకాలకు ప్రాముఖ్యం ఏర్చడింది. ఇవి ఒకరినుంచి మరొకరికి తరతరాలుగా అంటువ్యాధులుగా వ్యాపిస్తూనే ఉన్నాయి. మొదట నమ్మకాలు అతీత శక్తులతో మొదలై మతపరంగా, దైవపరంగా రోజురోజుకు ఇంకా పెరుగుతున్నాయే తప్ప తగ్గడం లేదంటే అతిశయోక్తి ఎంతమాత్రం కాదు. నాటి నన్నయ నుంచి నేటి ఆధునిక యుగం వరకు నమ్మకాలకు ఎదురులేకుండా పోయింది. ప్రాచీన కావ్యాల్లో, సాహిత్యంలో అనేకానేక గ్రంధాల్లో మనకు నమ్మకాలు ఎన్నెన్నో రూపాల్లో కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా రామాయణ, మహాభారత పురాణాల్లో, పల్నాటి వీరచరిత్ర అప్పకవి రచనల్హో శ్రీనాధుని రచనల్లో, పాల్ఫూరికి సోమనాధున్ని రచనల్లో సింహాసన ధ్వాత్రింశికలో జానపద కధలు, సాహిత్యంలో నమ్మకాల గురించి విశేషంగా చెప్పబడ్డాయి. నమ్మకాలు ముఖ్యంగా మానవ జీవితానికి, మానవాత్రీత శక్తులకు సంబంధించినవి. ప్రకృతికి, పశుపక్ష్యాదులకు చెందినవి. మంత్ర తంత్రాలకు చెందినవి, కుటుంబపరమైనవి, వ్యాధులకు చెందినవి, పురాణాలకు చెందినవి, ఇతిహాసాలకు చెందినవి... ఇలా ఎన్నో విధాలుగా ఉ టాయి. మానవాతీత శక్తులకు సంబంధించిన నమ్మకాలు దెయ్యాలు, భూతాలు, పిశాచాలు మొదలగునవి. వీటివల్ల అనేకానేక కష్టాలు సంభవిస్తాయని నమ్మడం, వారికి విరుగుడుగా తాయెత్తులు, మంత్ర తంత్రాలను ఆశ్రయిస్తారు. ప్రకృతికి సంబంధించి ఫలానా చెట్టు పవిత్రమైందని, మరొకటి అశుభమని నమ్మడం , మానవ జీవితంలో జరిగే అనేక విషయాల్లో మంచి చెడులకు చెందిన నమ్మకాలు ఎక్కువ. పశుపక్ష్యాదులకు సంబంధించి కొన్ని జంతువులు అశుభమని, కొన్ని శు భమని నమ్మడం పురాణాల, ఇతిహాసాల కథల వల్ల అనేకమైన నమ్మకాలు ప్రజల్లో ఏర్పడతాయి. పెద్దలు చెప్పే నీతుల వల్ల కూడా నమ్మకాలు ఏర్పడతాయి. దెయ్యాలు, భూతాల పేరిట ఉన్న నమ్మకాలతో గ్రామాల్లోనే కాకుండా నగరాల్లోని జనం కూడా మాంత్రికులను ఆశ్రయించడం, తాయెత్తులు కట్టుకోవడం, దేవతలకు బలులు ఇవ్వడం, శిగాలను నమ్మడం మనం నిత్యం చూస్తూనే ఉన్నాం.

చదువుకున్నవారు సైతం వీటిని నమ్ముతున్నారు. రక్షరేకలు కట్టుకోవడం, చేతికి జ్యోతిష్యులు ఇచ్చే రాళ్ల ఉంగరాలు ధరించడం, రుద్రాక్షలు, తలనీలాలు, ముడుపులు ఇవ్వడం విద్యాధికులకు సంబంధించిన కొన్ని నమ్మకాలు. కొన్ని నమ్మకాలు ఆయా దేశాలను బట్టి, ఆయా ఆచారాలను బట్టి అభిప్రాయ బేధాలుంటాయి. కోకిల మనకు కమ్మగా పాడే పక్షి అయితే విదేశీయుల్లో కొందరు అది మోసం చేసే పక్షిగా నమ్ముతారు. గుడ్లగూబ మనకు అశుభమైతే పాశ్చాత్యులకు తెలివైన పక్షి పిల్లిని మనం అపశకునంగా భావిస్తే పాశ్యాత్యులు వాటిని ఎంతో (ప్రేమగా ఇళ్లల్లో పెంచుకుంటారు. ఇలా నమ్మకాల్లో అనేక భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి. ప్రారంభంలో నమ్మకాలు ప్రకృతిపరంగా పుట్టాయి. తర్వాత సమాజం ద్వారా ఎదిగి అలవాటుగా మారాయి. అటు పిదప మత, సాంఘిక, దైవ, వ్యక్తిపరంగా అభివృద్ధి చెందుతూ వస్తున్నాయి.

మనిషి పుట్టినపుడు ఎలాంటి నమ్మకాలు ఉండవు. మాటలు నేర్చేకొద్దీ, పెరుగుతున్నకొద్దీ దైవ, మత నమ్మకాలను తల్లిదండ్రులనుంచి, తాను నివసించే పరిసర ప్రాంతాలనుంచి చూసి నేర్చుకుంటారు. దీని ఫలితంగా చిన్నప్పటినుంచే వారిలో మత నమ్మకాల బీజాలు నాటుకుంటాయి. ఈ విధంగా ఈ సమాజంలో నివసించే ప్రజలు దైవ, మత నమ్మకాలతో ప్రభావితులవుతుంటారు. మంద్రగాళు

_ మక ప్రచారకులు, దైవ ప్రబోధకులు, ప్రబోధసాధనాలు ఇవన్నీ కూడా నమ్మకాలను పెంచుతున్నాయి. ఆధునికంగా మనిషి ఎంతో ఎదిగినా ఇంకా దెయ్యాలు, భూతాలు, బాణామతి, చేతబడులు, బలులు లాంటివి వినబడుతున్నాయి. నిత్యం (క్రమంగా అభివృద్ధిచెందిన కొన్ని ప్రాంతాలలో కొన్ని అంతరించినా మరికొన్ని కొత్తగా పుడుతూనే ఉన్నాయి. నమ్మకాలను నమ్మే వ్యక్తులు తమకు తెలియకుండానే మూఢనమ్మకాలకు లోనవుతుంటారు. నాగరికులు, అనాగరికులు శాస్త్రీయంగా, సాంకేతికంగా అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో కూడా ఈ నమ్మకాలు ఉన్నాయంటే ఇవి ఎంత బలమైనవో ఊహించుకోవచ్చు.

ఈ మూఢనమ్మకాలనుంచి బయటవడాలంటే మనలో శాస్త్రీయంగా ఆలోచించడం, హేతువాదంగా పరిశోధించడం చేయాలి. విజ్ఞానం అంటే వాస్తవాల ఆధారంగా నిరూపణకు నిలిచే విషయాల అవగాహన. ఎంతోమంది ఉన్నత విద్యావంతులు కూడా నమ్మకాల విషయానికి వచ్చేసరికి వారి ఆలోచనలు మారి మతపరంగా వాటికి లోబడిపోతారు. అనాదిగా వస్తున్న ఈ నమ్మకాలలో కొన్నింటివల్ల హాని జరగదు. మరికొన్నింటి వల్ల అనర్థాలు జరుగుతాయి. కొన్ని శాస్త్రీయంగా నమ్మదగినవి అయితే ఇంకొన్ని మూధనమ్మకాలుగా గుర్తించబడతాయి,

త్త

నమ్మకం, ఆచరణ, సాంప్రదాయం ఈ మూడింటికి చాలా దగ్గర సంబంధం ఉ ౦ది. నమ్మకం ఒక వ్యక్తి మానసిక సంబంధమైనదైతే ఆచరణ దాని కార్యరూపంగా చెప్పుకోవచ్చును. ప్రతి ఆచరణ వెనక ఒక విశ్వాసం దాగి ఉంటుంది. అది క్రమక్రమంగా సమాజంలోని ప్రజల్లో బలపడినపుడు అదే సాంప్రదాయంగా గుర్తింప బడుతుంది. కాబట్టి నమ్మకమే ఆచరణగా మారి సాంప్రదాయం అవుతుంది.

నమ్మకాలతో పాటు అశాస్త్రీయమైన మూఢవిశ్వాసాలు ప్రపంచమంతా వ్యాప్తిలో ఉన్నాయి. మూఢనమ్మకాలను ఇంగ్లీషులో సూవర్‌స్టూషన్స్‌ అంటున్నాము. శాస్త్రీయంగా సమ్మనటువంటి ఆధారంలేని నమ్మకాలు తరతరాలుగా ప్రజలచే అంగీకరించబడినపుడు వాటిని మూఢనమ్మకాలు అంటారు. అలాగని అన్ని నమ్మకాలను చెడు నమ్మకాలుగా చెప్పలేము. నమ్మకాలను శాస్త్రీయంగా పరిశీలించినపుడే అందులోని మంచి చెడులు తెలుస్తాయి. అందువల్ల జానపద నమ్మకాలను అధ్యయనం చేయడానికి ఇతర శాస్తాల అవసరం తప్పకుండా ఉ టుంది.

నమ్మకాలు (ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్నాయి. నమ్మకాలు లేని దేశం లేదు. తుమ్మితే, పిల్లి అడ్డం వస్తే విధవ ఎదురు వస్తే, గుడ్ల గూబ ఇంట్లోకి వచ్చినా, కాకి ఇంటిపై వాలినా, బల్లి మీదపడినా ఎన్నెన్నో అశుభాలు జరుగుతాయని జానపదులు నమ్ముతారు. నమ్మకాలలోని నిజానిజాలను శాస్త్రీయంగా తెలుసుకున్నపుడు సమాజానికి మేలు కలుగుతుంది. లేకుంటే జనం అజ్ఞానాంధకారంలో మునిగిపోతారు. ఒకడు నమ్మిన విషయాల్ని అందరూ నమ్మాల్సిన పనిలేదు. ఎవరి నమ్మకం వారిదే అవుతుంది. అది వారివారి అనుభవం, జ్ఞానం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అజ్ఞానం మూఢనమ్మకాలకు మూలం అవుతుంది. నేడు అన్ని వర్ణాలవారు నమ్మకాలను విశ్వసిస్తున్నారంటే చాలా గమ్మత్తుగా ఉంటుంది కానీ ఇది నిజం. 'పరస్పరం సంబంధంలేని వస్తువుల్లో, సంఘటనల్లో వాటికి సంబంధం కల్పించి అందులోకి కొన్ని కల్పిత పరిణామాలను ఆరోపించడం మూఢవిశ్వాసం అని అంటారు.” ఎల్‌ ఆర్‌ హెగ్దే పండితుడు, ఆర్‌.ఎస్‌. బోగ్స్‌ పండితుడు నమ్మకాలను ప్రధానంగా ఆరు విధాలుగా చెప్పారు. అవి

1. పురాణం (మైథాలజీ)

2. ఇతిహాసం (లెజెండ్‌ ఆర్‌ హిస్టారికల్‌)

త. ఆచారం (కస్టమ్స్‌)

4. మాంత్రికత (మ్యాజిక్‌)

(ఖ

5. వైద్యం (మెడిసిన్‌)
6. జ్యోతిష్యం-దైవత్వం ((ప్రెడిక్షన్‌ అండ్‌ డివోషన్‌) ఇక మూధవిశ్వాసాలను వేలాండ్‌ డి.హాండ్‌ తన “ద ఫియర్‌ ఆఫ్‌ గాడ్స్‌, సూపర్‌స్టూషియన్‌ అండ్‌ పాపులర్‌ బిలీఫ్‌” అన్న వ్యాసంలో ఎనిమిది రకాలుగా చెప్పడం జరిగింది.
7. మానవ శరీరం, జానపద వైద్యంకు సంబంధించినవి (హ్యూమన్‌ బాడీ అండ్‌ ఫోక్‌ మెడిసన్‌)
8. జీవిత చక్రమునకు సంబంధించినవి (లైఫ్‌ సైకిల్‌) (పుట్టుక, వివాహం, చావు మొదలైనవి)
9. ఆర్ధిక మరియు సామాజిక సంబంధాలు (ఎకనామిక్‌ అండ్‌ సోషల్‌ రిలేషన్‌ షిప్‌
10. ఇంద్రజాలం మరియు మాంత్రికత (విచ్‌క్రాఫ్ట్‌ అండ్‌ మ్యాజిక్‌)
11. భూత(పేతాలు, మరణాలు (ఘోస్ట్‌లోర్‌ అండ్‌ రిల్మ్‌ ఆఫ్‌ ద డెడ్‌)
12. వ్యవసాయ సంబంధమైనవి (రిలేటింగ్‌ టు అగ్రికల్చర్‌)
13. సంఖ్యలు మరియు ఖగోళ సంబంధాలు
14. ఆధ్యాత్మిక శక్తులు (సైకిక్‌ పవర్స్‌) ప్రాచీన సాహిత్యంలో అనేక నమ్మకాలు దర్శనమిస్తాయి. నమ్మకాలలో ముఖ్యంగా మూడు విషయాలు గోప్యంగా ఉంటాయి. 1. కారణం, 2. ఫలితం,
15. పరిహారం. ఒక వ్యక్తి బయటకు వెళ్లేటపుడు ఇంకొకడు తుమ్మాడని అనుకుందాం. వాడు నమ్మకాలను నమ్మినవాదైతే తుమ్మాడు కాబట్టి వెళితే పని అవుతుందో లేదోనని తుమ్మును ఒక కారణంగా (నమ్మకంగా) ఆలోచిస్తాడు. కాబట్టి వాదికి ఫలితం అనుమానంగా ఉ ంటుంది. పనిజరగదేమోనని, అప్పుడు ఎందుకైనా మంచిది వెళ్లకుంటే అని దానికి పరిహారం ఆలోచిస్తాడు. అనుమానంతో వెళ్లకుండా మానేస్తాడు. ఇలా అత్యంత (ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది నమ్మకం. మానవుని సాంఘిక జీవితంలో ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి వారసత్వంగా వచ్చే మతాచారాలలో నమ్మకం ఒకటి. ఇది వ్యక్తిగతం కంటే సంఘం ఆశయాలను ప్రతిబింబింప చేస్తుంది. ళ్త్రఖ

మనిషి జీవితపర్యంతం ఈ ఆచారాలు, నమ్మకాలు అంటిపెట్టుకుని ఉంటాయి. జానపదులు, నాగరికులు అందరూ కూడా వీటిబారినుంచి తప్పించుకోవడానికి వీలులేదు. ఎందుకంటే అవి మనుషులతో విడదీయలేని సంబంధాలు కలిగి ఉ న్నాయి. (ప్రతి తెగలోను, సంఘాలలోను ఆచారాలు సాంప్రదాయాలు వారి వారి పద్ధతుల్లో నిర్వహించబడతాయి. ఇవన్నీకూడా ఒక విధంగా నమ్మకాలే. ఈ నమ్మకాలే క్రమక్రమంగా మన జీవితాల్లో ఆచారాలుగా వర్చడతాయి. మంత్రాలు, తంత్రాలు, దయ్యాలు, భూతాలు, మతాచారాలు, మూఢనమ్మకాలు ఇవన్నీ తరతరాలుగా మనుషుల్లో ఉన్నాయి. ఇవి ఎక్కువగా సంఘం నుంచి మనుషులకు వ్యాప్తి చెందుతాయి. సంభంలోని నమ్మకాలు, మతాచారాలు, సాంప్రదాయాలు కార్యరూపంలోకి వచ్చినపుడు పండుగలు, జాతరలు, ఉత్సవాలు మొదలగునవి ఏర్పడ్డాయి. నమ్మకం అంటే మరేంకాదు, మనం చేయబోయే పనివల్ల కలిగే మంచి చెడ్డల ఫలితాన్ని అంచనా వేయడం. తరతరాలుగా పెద్దలచే నిర్ణయించబడిన నమ్మకాలను ఆచరించకుంటే ఏదైనా అపాయం కలుగుతుందేమోనన్న భయమే మనల్ని వాటికి లోబడేట్లు చేస్తాయి. నమ్మకం కొన్నిసార్లు ఆపదను, మరికొన్ని సార్లు మంచిని కూడా సూచిస్తాయి. ఇలా ఎప్పుడైతే భయంగానీ, ఆపదకానీ, నమ్మకం వలన కలుగుతుందని మనిషి భావిస్తాడో అప్పుడు ఆ పనిచేయడానికి ముందుకురాడు. పిల్లి ఎదురువస్తే పని జరగదని మనం నమ్మితే అది మూఢవిశ్వాసంగా మనలో పాతుకుపోయి గుడ్డి నమ్మకమవుతుంది. అలాగే ఎవరైనా తప్పుచేస్తే మళ్లీ అలాంటి తప్పు చేయకుండా ఉండేందుకుగాను మనిషికి భగవంతుడిపై గల భక్తి భయాన్ని ఆసరగా చేసుకుని వాడితో మళ్లీ ఆ తప్పు చేయనని ఒట్టు వేయిస్తాం. దీనివల్ల వాడికి దేవుడంటే ఉన్న నమ్మకం భయంతో మళ్లీ ఆ పనిచేయడానికి జంకుతాడు. ఇక్కడ ఈ నమ్మకం సమాజానికి ఎంతో మేలు చేస్తుంది. జానపదులు ఇలా ఈ “ఒట్టు” వేయడాన్ని మంచికి ఉపయోగిస్తున్నారు. నమ్మకాలలో నిజాలకన్నా అబద్ధాలు ఎక్కువగా ఉంటాయి. కానీ జానపదులు అంతలోతుగా వాటిగురించి ఆలోచించరు, పట్టించుకోరు. మానవుడు ఓ సమాజంగా ఏర్పడడంలో నమ్మకాల ఆధారం, బలం ఏర్పడింది. అలా ఈ నమ్మకాలు ఒకరినుంచి మరొకరికి, ఒక ప్రాంతంనుంచి మరో ప్రాంతానికి, ఒక దేశంనుంచి మరో దేశానికి అలా అలా ప్రపంచవ్యాప్తంగా నిత్య నూతనంగా వ్యాప్తి చెందుతున్నాయి. దేవతలు, పురాణాలు, ప్రకృతి, పెద్దల అనుభవాలు, సామెతలు ఈ నమ్మకాలకు మూలంగా చెప్పుకోవచ్చు. అలాగే ఆధారరహితమైన ఎన్నో నమ్మకాలు పుడుతూనే ఉన్నాయి. ముహూర్తాలు, శకునాలు, దోషనివారణ పూజలు మొదలగునవి పంచాంగాలలోనూ, కావ్యాలలోనూ లభిస్తాయి. (ఆ

మంత్రతంత్రాలు, వశీకరణాలు తాయెత్తులు ఇవన్నీ సాంఘికపరమైన నమ్మకాలు, జానపద విజ్ఞానానికి సంపదగా భావించే ్రీడాఖిరామంలో శకునాల గురించ, ముహూర్తాల గురించి ఎంతో చెప్పడం జరిగింది.

ఒకవిధంగా ఆలోచిస్తే ఈ నమ్మకాలు పురాణాలనుంచి మనిషితో పాటే పుట్టాయేమోనని అనిపిస్తుంది. మానసికంగా బలహీనులైనవారు, భయస్సులు, మతఛాందస భావాలు కలిగి ఉన్నవారు ఎక్కువగా నమ్మకాలకు లోనవుతుంటారు. ఇవి చాలావరకు కూడా పొరాణికి ఇతిహాసాల మూలంగా, ప్రకృతిపరంగా, పశు పక్ష్యాదుల పరంగా అనుభవాల వల్ల బాగొప్రాచుర్యంలోకి రావడం జరిగింది. నమ్మకాలలో నీతిని, మంచిని పెంచేవికూడా ఉన్నాయి. మన దేశంలోనేకాకుండా అభివృద్ధి చెందిన పాశ్చాత్య దేశాలలో కూడా కనిపిస్తాయి. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే ఇవి విశ్వవ్యాష్తమయ్యాయి. మానవులపై వీటి ప్రభావం అత్యంత శక్తివంతమైనవి.

అనాదిగా తరతరాల నుంచి మానవజాతికి వారసత్వంగా వస్తున్నాయి. ఈ మతాచారాలు, నమ్మకాలు మానవుడి జీవితంపై అత్యంత (ప్రభావాన్ని కలిగి ఎన్నెన్నో మానసిక రుగ్మతలను, అద్భుత శక్తులను, మంత్ర తంత్రాలను అనేకమైన ఆచార సాంప్రదాయాలను, చిత్ర విచిత్ర విషయాలను, బలులను, ప్రాణత్యాగాలను, సాహస కృత్యాలను, సాంఘిక దురాచారాలను, మూఢనమ్మకాలను, ఇంకా అనేకమైన వాటిని కలుగజేస్తున్నాయి. ఈ నమ్మకాల వల్ల ఏర్పడే అనేకానేక విషయాలను పరిశీలిద్దాం.

త.1 బాణామతి :

ఆధునిక సమాజంలో ఒక విద్యాధికుడున ఒక సైంటిస్టు అయినంత మాత్రాన అతనిలో మూఢనమ్మకాలు ఉండవన్న గ్యారెంటీ ఏమీలేదు. అలాగే చదువురానివాడు మూఢనమ్మకాలు కలిగి ఉంటాడని చెప్పడానికి వీలులేదు. చదువు వేరు, మనిషిలోని మానసిక పరిపక్వత వేరు. మానసిక భ్రమలు, బలహీనతలే ఈ అతీంద్రియ శక్తులపై నమ్మకాన్ని కలిగిస్తాయని మానసిక నిపుణులు భావిస్తున్నారు. విలియమ్‌ రోల్‌ మహాశయుడు బాణామతి గురించి చెబుతూ “ బాణామతి ఉన్న వ్యక్తులు మూర్చ్భవ్యాధికి గురైనపుడు వారిలో ఒకరకమైన విద్యుత్‌ ఉత్పాదన పెద్ద ఎత్తున జరిగి అప్పుడు వారికి తెలియని దశలో ఆశక్తితో ఫర్నిచర్‌ను తలకిందులు చేయడం, వస్తువులను కదిలించడం, బట్టలు తగులబెట్టడం లాంటి ఎన్నో విచిత్రమైన పనులు చేస్తారని, దీన్నే మానసిక నిపుణులు కూడా బాణామతి అంటారని చెప్పాడు. ఇదంతా మానసికమైన భ్రమకు చెందినదిగా చెప్పడం జరిగింది. (లి

మనిషి బాధలు, చికాకు, ఆర్ధిక ఇబ్బందులకు, కష్టనష్టాలకు గురైనపుడు అతనిలో మానసిక సంక్షోభం మొదలవుతుంది. అది మోతాదు స్థాయిని మించినపుడు ఎవరో తనకు బాణామతి, చేతబడులను చేస్తున్నారని, ప్రాణహాని తలపెట్టారని భ్రాంతిచెంది మానసిక రుగ్మతకు లోనవుతారు. నల్గొండ జిల్లాలోని ఓ గ్రామంలో మూకుమ్మడి హిస్టీరియా వ్యాపించినపుడు సైక్రియాటిస్టులు, క్లినికల్‌ సైకలాజిస్టులు, ఇతరుల బృందంతో అక్కడకు వెళ్లి ఎన్నో రకాల వైద్య పరీక్షలు జరిపారు. వారంతా ఆ (గ్రామంలోకి వెళ్లినపుడు అక్కడి ప్రజలంతా వేపమండలు చేతబట్టి వీధుల్లో శివమెత్తి నాట్యం చేస్తున్నారు. ఎటు చూసినా గ్రామంలో జబ్బులు, చావులు కనిపిస్తున్నాయి. ఒకిరికి దేవత పూనిందని, ఇంకొకరు పిచ్చిదయిందని, అన్నం కుళ్లిందని, ఇలా రకరకాలుగా (ప్రజలు చెప్పుకుంటున్నారు. (ప్రతి ఇంటిముందు పసుపు కుంకుమలు, నిమ్మకాయలు కనబడ్డాయి. వీటికి తోడు రాజకీయాలు, ఒకరిపై మరొకరికి అనుమానం, శతృత్వం పెరిగిపోయాయి. ఇలా జరగడానికి వారు కారణాలు తెలుసుకోగా ఆ గ్రామంలో గత కొన్నేళ్లుగా కరువుకాటకాలు, బాధలతో, కష్టాలతో, దుర్భరంగా జనం (బ్రతుకుతున్నారని తెలిసింది. మొత్తం పరిస్థితిని అంచనావేశాక ఊరంతా మూకుమ్మడి హిస్టీరియా(మాస్‌ హిస్టీరియా్రతో బాధపడుతున్నట్లు తెలుసుకున్నారు. మెల్లమెల్లగా వారిలోని భయాలను తొలగించి, వారిని హైదరాబాద్‌ నగర పరిసర ప్రాంతాల్లోకి వినోదయాత్రకు నెలరోజుల కొరకు పంపించారు. దాంతో వారి మానసిక రుగ్మతలు తొలగి మామూలు స్థితికి వచ్చాక తిరిగి ఊరికెళ్లారు. తర్వాత పరిస్థితి బాగుపడి బాణామతి మాటే మరచిపోయారు. చేతబడుల్లో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన బాణామతి, ఆంధ్రప్రదేశ్‌, మహరాష్ట్ర కర్ణాటక, ఒరిస్సా మొదలగు ప్రాంతాల్లో ప్రచారంలో ఉంది. దుస్తులు కాలిపోవడం, ఇంటిపై రాళ్లు పడడం, వంటకాలు పురుగుల్లా కుళ్లిపోయినట్లు కనబడడం, వస్తువులు వాటంతట అవే మండడం, గాలిలో ఎగిరిపోవడం మొదలగు విచిత్ర లక్షణాలు ఇందులో కనిపిస్తాయని అంటారు. బాణామతిని చేతబడుల వర్గంగా గుర్తించారు. అందుకే పారాసైకాలజిస్టులు దీన్ని పట్టించుకోలేదు. పాశ్చాత్య దేశాల్లోకూడా బాణామతి ఉంది. దీన్ని అక్కడ “పోల్టర్‌ జీస్టొ అనే పేరుతో పిలుస్తారు. తీవ్రమైన మానసిక సంఘర్షణలకు లోనయిన వారినే బాణామతి సోక్రిందని అంటారు. నాగపూర్‌ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన ప్రొఫెసర్‌ సి.జి. పాండేగారు బాణామతిసపై పరిశీలన చేశారు. అతడి పరిశోధనలో జరిగిన ఓ సంఘటన గురించి ఇలా

చెబుతారు. నాగపూర్‌లోని ఓ (బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో ఒకామెకు బాణామతి ప్రయోగం జరిగిందని కెలిసిప్రాఫెసర్‌ అక్కడికి వెళ్లారు. అక్కడి పరిస్థితులను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించి సైక్రియాట్రిస్టుతో ఆమెకు నెలరోజులపాటు చికిత్స చేయించాడు. అప్పటినుంచి ఆ ఇంట్లో బాణామతి మాటేలేదు. పాండేగారు దీనివెనక గల కారణాలను పరిశీలించగా ఆవిడకు పిల్లలు లేరు, మొగుడితో అస్తమానం గొడవలు, అణగారిన కోరికలు, మానసిక రుగ్మతలు, ఇవన్నీ ఉండడంతో ఆమె తన బట్టలను కానే తగులబెట్టుకునేది, ఏదో పోగొట్టుకున్న దానిలా జుత్తు పీక్కోవడం, తలగోదకేసి కొట్టుకోవడం, వస్తువులు విసిరివేయడం, ఇవన్నీ తన కోపాన్ని. అసహనాన్ని ప్రదర్శించుకునేందుకు చేసేది. దాంతో జనం ఈమెకు బాణామతి పట్టుకుందని ప్రచారం చేశారు. చివరకు పాండేగారి కృషివల్ల ఆమె మామూలు మనిషి అయింది. అప్పటినుంచి బాణామతిలేదు, గిణామతి లేదు.

3,2 పూనకం :

పూనకం అంటే ఒక ప్రీగానీ, పురుషుడుగానీ వారు ఆరాధించే దేవత తమను ఆవహించిందని భ్రమను పొాందడమన్నమాట. దాంతో వారు మామూలుగా ఉందే స్థితికన్నా భిన్నంగా తానేదో అతీతమైన శక్తిని, దేవతను పొంది ఉన్నాననే భావంతో విచిత్రంగా ప్రవర్తిస్తుంటారు. అంటేవారు పూజించే గ్రామదేవత భక్తిలో లీనమై తాధ్యాత్మికతను అంటే అభావ స్థితిని పాందడమన్నమాట. దాంతో ఆ విచిత్ర మానసిక స్థితిలో వారు దైవిక శక్తిని కలిగి ఉన్నామని, దేవత తమని ఆవహించినదని భ్రమిస్తారు. తాను ఏది చేసినా, పలికినా అంతా ఆ దేవతే చూస్తుందని నమ్ముతారు. భక్తిపేరిట జానపదులు ఇవన్నీ నమ్ముతారు. లేకుంటే ఎక్కడ అమ్మవారికి కోపం వస్తుందోనని భయవడిపోతారు. వారు సాంతం ఊగిపోతున్నట్లుగా శరీరం గాలిలో తేలిపోతున్నట్లుగా, శివమెత్తినట్లుగా విచిత్రంగా వేపమండలు చేతబట్టి నాట్యం చేస్తారు. దీన్నే పూనకం అంటారు. పూనకం, సిగమూగడం, శివమెత్తడం, అమ్మవారు ఆవహించడం, శివసత్తులు ఇలా వివిధ పేర్లతో వీరిని పిలుస్తారు. ఈ సిగం అనే పదం శివం నుంచి వచ్చింది. (ప్రళయకాలంలో గానీ లేదా శివుడికి కోపం వచ్చినపుడుగానీ అతడు ప్రళయరుద్రుడై శివతాండవం చేస్తాడు. ఈ శివమే పదభ్రంశమై జానపదుల్లో సిగం అయ్యింది.

విచిత్రమైన చేష్టలతో, పిచ్చిపిచ్చిగా ప్రవర్తిస్తూ మానసిక రుగ్మతతో గనక ఇలా ఊగుతూ పూనకంలా నాట్యం చేస్తే, హేతువాదులు, మానసిక శాస్త్రవేత్తలు దాన్ని

ఆ

హిస్టీరియా అంటారు. మామూలుగా జాతరలలో, ఉత్సవాల్లో, అమ్మవారి పండుగలలో పూనకాలు వచ్చినపుడు వాటిని హిస్టీరియాగా అనరు. ఎందుకంటే ఆ తర్వాత వారి మానసిక పరిస్థితి మామూలు ఆరోగ్యంగా ఉంటుంది కాబట్టి, కానీ పూనకమన్నది ఓ మానసిక ఉద్రేకానికి చెందినది అనవచ్చు, మానసిక శాస్త్రం ప్రకారం మనిషిలో మూడు దశలుంటాయి. అవి

1. జాగృతావస్థ (కాన్నియస్‌ మైండ్‌)
2. అచేతనం లేదా నిద్రావస్థ (సబ్‌ కాన్నియస్‌ మైండ్‌)
3. అత్యున్నత జాగృతావస్థ (సూపర్‌ కాన్నియస్‌ మైండ్‌) సాధారణంగా మనిషిలోని అనేకమైన కోరికలు, వాంఛలు అచేతనావస్థలో నిక్షిప్తమై ఉంటాయి. ఎప్పుడైతే అవి జాగృతావస్థలోకి పరివర్తనం చెందుతాయో అప్పుడు అవి అతడు కోరుకున్న విధంగా కార్యరూపం దాలుస్తాయి. లేకుంటే నిద్రాణమైన అవస్థలోనే ఉండిపోతాయి. తెలంగాణలో “తీన్‌మార్‌” అనే డప్పు వాయిద్యంలో వినిపించే బీట్స్‌ గనక వింటుంటే ఎలాంటి వాడికైనా సరేలేచి ఆడాలనిపిస్తుంది. అంత అద్భుతంగా ఉ ౦టుంది ఆ డప్పును వాయించడం. ఇది ఎక్కువగా బోనాల జాతరలో, ఊరేగింపుల్లో, ఆనంద సమయాలలో వినిపిస్తారు. అలా మనసును పరవశింపజేసే లక్షణం ఈ తీన్‌మార్‌ ట్యూన్‌కు ఉంది. అలాంటి బీట్స్‌ను నాగరికుడు, జానపదుడు విన్నపుడు ఆ ఇద్దరికీ కూడా అందులో పాల్గొని ఆ డప్పుకు అనుగుణంగా ఆడాలనే ఓ మానసిక ఉద్రేకం కలుగుతుంది. కానీ నాగరికుడిలో అహం అడ్డువచ్చి సమాజంలో వాడి హోదాను గుర్తుచేసుకుని అందరిముందు ఆడాలంటే బాగుండదని సిగ్గుపడుతూ బలవంతంగా నృత్యం చేయాలనే కోరికను అణచుకుంటాడు. అలా నలుగురిలో ఆడలేక ఆ కోర్కెను అచేతనావస్థలోనే ఉంచేసుకుంటాడు. అదే జానపదుడు ఆ సంగీతానికి పరవశించి, మానసిక ఉద్రేకాన్ని పొంది నృత్యం చేసేందుకు ప్రేరేపితుడై తన కోర్కెను చంపుకోలేక ఆనందంగా తనివితీరా అందరితో కలిసి నృత్యం చేస్తూ పరవశించి పోతాడు. నాగస్వరం విని పాము ఎలాగైతే ఆడుతుందో, అలాగే జానపదుడు ఆడి తన్మయత్వం పొందుతాడు. అంటే అచేతనావస్థలోని వాడి కోర్కె జాగ్భతావస్థలోకి వచ్చి కార్యరూపం దాల్చి వాడు మంచి అనుభూతిని పొందుతాడు. పూనకం కూడా ఇలాంటిదే. వాడు అమ్మవారి ఆరాధనలో లీనమైపోయి ఆభొవ స్థితి ఏర్పడి మామూలుకన్నా భిన్నంగా ప్రవర్తిస్తాడు. ఊగుతాడు, నృత్యం చేస్తాడు. ఈ స్థితిలో పూనకం బట్టేవాడిని అమ్మవారు ఆవహిస్తుందని జానపదులు నమ్ముతారు.

8.3 పునర్జన్మ నమ్మకాలు :

చనిపోయాక మనిషి తిరిగి జన్మిస్తాడని అతి ప్రాచీనకాలం నుండి నమ్ముతున్నారు. హిందూమతం పునర్జన్మను పూర్తిగా నమ్ముతుంది. విదేశీయుల్లోనూ చాలామంది పునర్జన్మ మీద నమ్మకం ఉన్న వాళ్లున్నారు. ఈజిప్టు దేశంలో దీనిపై విచిత్రమైన అభిప్రాయముంది. మనిషి చనిపోయిన తర్వాత ఆత్మ తిరుగుతూ ఉంటుందని, అప్పుడు కూడా దానికి మనలాగే ఐహిక అవసరాలు ఉంటాయని, అందువల్ల మళ్లీ వేరే జన్మ ఎత్తుతుందని నమ్ముతారు. ఆస్ట్రేలియాలోని ఆదిమవాసులు మానవుడు చనిపోయిన తర్వాత ఆ ఆత్మ ఎన్నో ఇబ్బందులు ఎదుర్శొని తిరిగి జన్మిస్తుందని నమ్ముతారు. పునర్జన్మ మీద మతం, సంస్కృతి, ఆచారాలను బట్టి వివిధమైన అభిప్రాయాలను ఏర్పరచుకున్నారు. వ్యక్తి మరణానికి, తిరిగి పుట్టడానికి మధ్యకాలమును ఒక్కో దేశంలో ఒక్కో విధంగా ఉంది. టర్కీ దేశస్థులకు తొమ్మిది నెలలు పడిజే, శ్రీలంక వాసులకు 21నెలలు, హిందువులకు 45నెలలు, అలాగే అలస్మ్కాలోని ట్లింగట్‌ ఇండియన్‌లకు సుమారు 48నెలలు పడుతుందట. పునర్జన్మలో ఆడ మగగా, మగ ఆడగా కూడా పుట్టనచ్చును.

కైస్త్రవుల నమ్మకం ప్రకారం ఆత్మ తిరిగి జన్మ ఎత్తదు. మరణించిన తర్వాత్‌ దేవునితోను, దేవదూతలతోను కలిసి ఉంటుందని నమ్ముతారు. గ్రీకు, ట్రైజిల్‌, ఆధఫ్రికన్‌లు, (ఫ్రెంచివారు, భారతీయులు, శ్రీలంక, టర్కీ లెబనాన్‌, సిరియాలు మొదలగు దేశాలలోని వారు పునర్జన్మను నమ్ముతారు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణ పరమాత్ముడు మోక్షప్రాప్తి కలిగేవరకు ఆత్మ ఎన్నో జన్మలు ఎత్తుతూనే ఉంటుందని చెప్పాడు. పైతాగరస్‌, ష్లాటో, సొక్రజీస్‌ మొదలగు మవా వేదాంతులు కూడా పునర్జస్ట ఉందని నమ్మడం జరిగింది. కానీ క్లారిన్‌లేమోంట్‌ తన “ది ఇల్యూజన్స్‌ ఆ ఇమ్మొర్జాఇలిటీ” అనే గ్రంధంలో ఆధునికంగా, శాప్రీయ, మతపరంగా చర్చించి పునర్జన్మ మతాల సృష్టి అని చెప్పాడు. ఇస్లాంకు కూడా పునర్జన్మపై అంతగా నమ్మకం లేదు. బౌద్ధమతానికి చెందిన గౌతమ బుద్దుడు మాత్రం మనిషి ముక్తీ పొందేవరకు జన్మలు ఎత్తుతూనే ఉంటాడని బోధించాడు. పునర్జన్మ ఉందో, లేదోకానీ ఇది మనషిని పాపాలు చేయకుండా చూస్తుంది. ఎందుకంటే ఈ జన్మలో గనక మనిషి మంచి పనులు చేస్తే వచ్చే జన్మలో అతడు ఉత్తమ జన్మ ఎత్తుతొదనే నమ్మకంతో సాధ్యమైనంతవరకు మంచివాడుగా సన్మార్గంలో నడిచేందుకు నిరంతరం ప్రయత్నిస్తుంటారు. మొత్తంమీద చూస్తే అనేక (గ్రంధాలు, మతాలు, అనేక దేశాలు పునర్జన్మను నమ్ముతున్నాయి.

తక దెయ్యాలు : ఆత్మలకు సంబంధించి దయ్యూలకు, భూతాలకు (ప్రాముఖ్యం వచ్చింది. వీటికి సంబంధించిన అనేక కధలు, కల్పనలు పురాణాలయందు, జానపద కథల యందు కోకొల్లలుగా కనిపిస్తాయి. ప్రాచీన మానవుడు ఆత్మ మనచుట్టూ తిరుగుతుందని నమ్మేవాడు. ఈజిష్నియన్‌లు మమ్మీలను కాపాడుకొనుట, హిందువుల కర్మకాండలు ఈ నమ్మకాలకు సంబంధించినవే. ఆత్మలు దుష్టశక్తులుగా మారినపుడు దయ్యాలుగా, భూతాలుగా ప్రజలను బాధిస్తాయని నమ్మేవారు. ఈ దయ్యాలు, భూతాల గురించి ప్రపంచమంతటా వారివారి పురాణ సాహిత్యాల్లో అనేక అభూత కల్పనలతో కూడి కథలు ఉన్నాయి. దేవుడున్నాడని నమ్మినట్లే మనిషి దయ్యముందని నమ్మాడు. ఎప్పుడైతే మానవుడు ఈ దయ్యాలు ఉన్నాయని నమ్మాడో ఇక వాటినుంచి ఆపదలు రాకుండా వాటిని నియంత్రించే పద్ధతి కనిపెట్టాడు. దాని ఫలితంగానే మంత్ర, తంత్రాలు పుట్టాయి. వాటి శక్తిని తగ్గించి, తన ఆధీనంలో ఉంచుకునేందుకు శక్తులను సంపాదించాడు. వీటినే మంత్ర తంత్రాలు అంటారు. దీనకి సంబంధించి మంత్రశాస్త్రాలు వచ్చాయి. మాంత్రికులు తయారయ్యారు. బేతాళుడు, వీరభద్రుడు, హనుమంతుడు, ఖైరవుడులాంటి దేవతలు మనల్ని దుష్ట శక్తుల బారినుండి కాపాడతారని ప్రాచీనులు నమ్మేవారు. దేవుడు, దయ్యాలు అన్నవి మానవుడిని ఎంతో కాలంగా వేధిస్తున్న సమస్యలు. బారతదేశంలోనేకాదు ప్రపంచంలోని అనేక దేశాల్లో దెయ్యాలున్నాయనే నమ్మకం ఉంది. కొంతమంది దెయ్యాలను చూశామంటారు. మరి కొంతమంది ఇవన్నీ మానసిక భ్రమలుగా కొట్టిపారేస్తారు. ఇంకొందరు అసలు దెయ్యాలే లేవన్నపుడు ఇంకా ఈ గొడవెందుకంటారు. ఇలా అనేకమైన అభిప్రాయబేధాలున్నాయి. అకాలమరణం పొందినవారు, హత్యచేయబడినవారు, ప్రమాదాల్లో మరణించినవారు, ఆత్మహత్యలు చేసుకున్నవారు వీరంతా కోరికలు తీరకుండానే మధ్యలోనే అల్పాయుష్నలుగా చనిపోవడం వల్ల దయ్యాలు, భూతాలుగా పుడతారని నమ్ముతారు. మూఢనమ్మకాలు కలవారు, గ్రామీణప్రజలు వీటిని ఎక్కువగా నమ్ముతారు. అలాంటి దుష్టశక్తులు ఆవహించకుండా ఒకవేళ దయ్యం పట్టిందని నమ్మినవారు మాంత్రికులను ఆ(శ్రయిస్తారు. జానపదుల్లోనేగాక పట్టణాల్లో నివసించే నాగరికులు సైతం దెయ్యాలున్నాయని నమ్ముతారు. దెయ్యాలు ఎక్కువగా పురాతన భవనాల్లో పాడుబడ్డ ఇళ్లల్లో, స్మశానాల్తో, నిర్జన ప్రదేశాల్లో సంచరిస్తాయని ప్రజలు విశ్వసిస్తారు. కొందరు వింతవింత శబ్ధాలు

విని, మానసికమైన భ్రమలలో దెయ్యాలు లేకున్నా ఉన్నట్లుగా నమ్ముతారు. అభివృద్ధి చెందిన ఇంగ్లండు, అమెరికావంటి దేశాల్లోకూడా దయ్యాల గురించి అనేక నమ్మకాలు ఉన్నాయి. దెయ్యాలను మనుషులను పీడించే దుష్ట శక్తులుగా భావిస్తారు. దెయ్యాల్లో మంచి దెయ్యాలు, చెడు దెయ్యాలుంటాయని అనేక జానపద కథల్లో, పురాణాల్లో చెప్పబడ్డాయి. ఇవి ఎక్కువగా రాత్రిపూట సంచరిస్తుంటాయని తెలున్తుంది. దయ్యాలున్నాయని ఎందరో చెప్పినప్పటికీ ఇవి లేవని నిరూపించిన వారుకూడా ఉ న్నారు. జానపదులు వీటిపీడ వదిలించుకోవడానికి దాక్టర్ల్షను గాక భూతవైద్యులను సంప్రదిస్తారు.

లండన్‌లో పూర్వం దెయ్యాలగురించి ఒక వ్యక్తి ఇంట్లో జరిగిన పరిశోధన ఎంత విచిత్రంగా ఉందో తెలుస్తుంది. విలియం రిచర్డ్‌ అనే వ్యక్తి లండన్‌లోని ఒక ఇంట్లో నివసించేవాడు. ఆ ఇళ్లు దయ్యాలకొంపగా పేరుపొందింది. ప్రతి రాత్రి రెండుగంటల సమయంలో ఒక దెయ్యం (ప్రవేశించి రెండు నిముషాలు గొడవచేసి వెళ్లిపోయేదట. అప్పుడు ఆ గృహమంతా అదిరిపోయి, ఇంట్లోని వస్తువులు, దీపాలు అటు ఇటు ఊగేవట. రిచర్డ్‌ భయపడి మాంత్రికులను కలిని తాయెత్తులు కట్టించుకున్నాడు. కొందరు భూతవైద్యులు ఆ ఇంటికి దుష్టశక్తి పట్టిందని చెప్పి అతనిచే వేలకు వేలు ఖర్చు పెట్టించారు. కానీ దెయ్యం మాత్రం ఎప్పటిలాగే రాత్రి వచ్చిపోతూనే ఉంది. ఈ విషయం పారా సైకాలజీ (పారాసైకాలజీ)లో 1708సంవత్సరంతో ్రముఖుడిగా పేరుపొందిన అప్పటి (ప్రఖ్యాత శాస్త్రజ్ఞుడు హరీపైస్‌కు తెలిసి ఈ కేసును పరిశీలించడానికి వచ్చాడు. ఒకరోజు శాస్త్రజ్ఞుడు: భూతవైద్యులు, ఇంకా ఇతరులు అంతా దయ్యం వచ్చే సమయానికి ఆ ఇంట్లో ఓ న్నారు. ఎప్పటిలాగే అది రావడం, గొడవ చేయడం, వెళ్లిపోవడం జరిగింది. అది వెళ్లిన తర్వాత హరీ ఆహప్రాంతానికి సంబంధించిన చారిత్రక విషయాలను, మరియు ఆపరిసరాలకు చెందిన అనేక విషయాలను తెలుసుకుని ఓ నిర్ణయానికి వచ్చాడు. అదేంటంటే ఆ ఇంట్లో దెయ్యంలేదు. అంతా ఉత్తదేనని, అతను చెప్పిన విషయాలు విని ఇంటి యజమాని ఆశ్చర్యపోయాడు. ఆ ఇంటికింద చాలా సంవళ్సరాల క్రితం కట్టిన భూగర్భ రైలుమార్గం ఉంది. కాబట్టి రాత్రి 2గంటల సమయంలో ఆ రైలు వచ్చినపుడల్లా ఇల్లు అదరడం, ఇంట్లోని వస్తువులు పడడం జరిగేదని తెలిసింది.

నమ్మకాలలో ఇంకా కొన్ని ముఖ్యమైనవి మానసిక శక్తులతో రోగాలను నయం చేయడం, ప్రాణశక్తితో చికిత్స చేయడం, నిప్పులపై నడిచే ఆచారం, సూదులు గ్రుచ్చుకోవడం, వాటిమీద కూర్చోవడం, పడుకోవడం, కత్తులను శరీరంలో

(గుచ్చుకోవడం, చేతులతో మేకులు కొట్టడం, ఉక్కుకడ్డీలను గడ్డిపోచల్లా వంచడం, మంచుమీద గంటల తరబడి పడుకోవడం ఇలా ఎన్నెన్నో సాహసకృత్యాలను మతాచారాల పేరిట చేస్తున్నారు. ఇలాంటి అద్భుతమైన కార్యాలను చేయడానికి బలమైన కారణం మత విశ్వాసం, మనోబలం, దైవనమ్మకం అని తెలుస్తుంది. & మూఢనమ్మకాలు :- మూఢనమ్మకాలు కేవలం పల్లెల్లోనే కాకుండా పట్టణాల్లో కూడా ఉంటాయి. చదువుకున్నవారు చదువుకోనివారు అందరిలో ఉంటాయి. ఏదో దెయ్యం రాత్రి వచ్చి తలుపు తట్టుతుందని, తలుపు తెరచి చూస్తే చనిపోతారని పుకారు పుడుతుంది. అది కార్చిచ్చులా వ్యాపిస్తుంది. మళ్లీ దానికో నమ్మకం ఉంటుంది. అది విరుగుడులా పనిచేస్తుంది, అదేంటంటే ప్రతి ఇంటి తలుపుపైన “ఓపీ రేపురా” అని వ్రాస్తే ఆ దెయ్యం ఇకరాదని నమ్మడం జరుగుతుంది. అత్యంత అభివృద్ధిచెందిన జంటనగరాల్లోని పాతబస్తీలో ఈ సంఘటన వార్తాపత్రికల్లో వచ్చి ఎంతో కలవరం రేపింది. ఇలాంటి నమ్మకాలు ప్రపంచమంతా ఉన్నాయి. చదువుకున్న వారు, చదువుకోనివారు అందరూ భయంతో వీటిని నమ్ముతారు. నమ్మకాలవల్ల అంతగా ప్రమాదం లేదుకానీ మూఢనమ్మకాల వల్ల అనేక ప్రమాదాలున్నాయి. అవి అభివృద్ధి నిరోధకంగా పనిచేస్తాయి. ప్రముఖుల జీవితాల్లో మూధనమ్మకాలు : రోమన్లు ఉరుము శబ్దాన్ని అపశకునంగాను, దేవతల ఆగ్రహంగాను భావిస్తారు. దీన్ని ఆసరాగా చేసుకుని క్రీస్తుశకం ఒకటవ శతాబ్ధిలో జూలియస్‌ నీజర్‌ సమకాలీకున్ని సెనేట్లో నేతగా ఎన్నుకోవడం సహించలేని కొందరు సమావేశంలో తాము ఉరుము శబ్ధం విన్నామని చెప్పడంతో అపశకునమంటూ గుడ్డిగా నమ్మి సమావేశం వాయిదా వేయడంతో ఎన్నిక ఆగిపోయింది. విశ్వవిజేత అలెగ్జాండర్‌ ఎవ్చుడూ జ్యోతిష్యులను వెంటపెట్టుకుని తనపరాక్రమంపై కాకుండా వాళ్లపై ఆధారపడి వారు చెప్పినవిధంగా చెప్పిన సమయానికి యుద్ధం చేసేవాడు. గ్రీకు సైనికులు తమకున్న యుద్ధనైపుణ్యంతో గెలిచినా దేవతల సహాయంతో, జ్యోతిష్యుల సహాయంతో గెలిచామంటూ చెప్పేవాడట. అంతేగాకుండా అలెగ్జాండర్‌ తాను ఒలంపియస్‌ అనే అమెకు, గ్రీకుదేవుడికి పుట్టినవాడుగా చెప్పుకొని గర్వపదేవాడు. అంతేకానీ అసలు తండ్రి అయిన ఫిలిప్‌ కొడుకుగా చెప్పుకునేవాడు కాదు. 9

గుర్రపునాడా దొరికితే దానిని అదృష్టంగా భావించి పాశ్చాత్య దేశాలలో రాజనీతిజ్ఞులు, మేధావులు, రచయితలు, వైద్యులు తమ వద్ద దాచుకునేవారు. నెపోలియన్‌ను ఓడించిన డ్యూక్‌ ఆఫ్‌ వెల్లింగ్‌టన్‌ వాటర్లూ యుద్ధంలో దొరికిన ఓ గుర్రపు నాడాను అయిదేళ్లపాటు తనకోటు జేబులో పెట్టుకొని అది దొరికాకే తనకు అదృష్టం కలిసి వచ్చిందని ఎప్పుడూ గుడ్డిగా నమ్మేవాడు. నెల్సన్‌ విక్కరి వీరుడు ఓడకు పైభాగంలో ఒక గుర్రపు నాడాను తాపడం చేయించుకుని తన సముద్ర యుద్దాల విజయాలన్నింటికీ కూడా అదే కారణమని, అది అదృష్ట చిహ్నమని అందరితో చెప్పుకునేవాడు.

ఆల్షైడ్‌ గ్విన్‌వాద్నెర్‌ బిల్డ్‌ పెద్ద కోటీశ్వరుడు. ఈయన తాను పడుకునేమంచం యొక్క కాళ్లు ఉప్పునీటిలో ఉంచి తాను ఆ బెద్‌ మీద పడుకోవడం వల్ల దుష్ట శక్తులు తననెప్పుడూ పీడించవని నమ్మేవాడు. ఇక మొదటి ఎలిజబెత్‌ రాణి తనకు డాక్టర్‌ జాసి అనే అతడు మహిమగల రాయి ఇచ్చాడని, దానివల్లే నేను ప్రజలను జనరంజకంగా పాలిస్తున్నాని నమ్మేది. ఈ రాయి ఇప్పటికీ బ్రిటీషు మ్యూజియం ఉంది.

నెపోలియన్‌ ఇటలీలో యుద్ధం చేస్తున్న సమయంలో విశ్రాంతిగా ఉన్నసడు ఆయన భార్య పటం గోడమీదినుంచి కిందపడిపోయి అద్ధం పగిలిపోయింది. లో అపశకునంగా భావించి తన భార్య చనిపోయిందేమోనని నమ్మి యుద్ధం జే ఆమెను చూడ్డానికి వెళ్లాడట. ఆమెను సజీవంగా చూడ్డంతో అతనిలో కళ మానసిక ఆందోళన తగ్గిపోయింది. మరో కోటీశ్వరుడు రాక్‌ఫెల్లర్‌ రోద్దుమీద గ్‌ సు అదృష్టరాయిని ఎప్పుడూ తన జేబులో ఉంచుకునేవాడు. ఆ రాయివల్ల ఇతే తండ్రి వశీకరణం చేసుకునే శక్తి కలిగిందని నమ్మేవాడు. సర్‌ విన్‌స్టన్‌ చర్చిల క్‌ 18వ తేదీన పుట్టిన కారణంగా అతడు అనేక కష్టాలకు గురయ్యాడని చెప్పుకు య ఆ జర్మనీ చాన్స్‌లర్‌గా పనిచేసిన అడనాయర్‌కు శుక్రవారం అంటే ఎంతో భయం. రోజు ఏ పనికాదని నమ్మేవాడు.

అమెరికా అధ్యక్షుడిగా పనిచేసిన ఐసన్‌కూవర్‌ తనకు 8అంకె అచ్చివస్తుంద అతని పేరును వి.ఇ.కె అని పెట్టుకున్నాడు. అతనికి 7నంఖ్య అ ఇష్టముండేదికాదు. ఎన్‌టిఆర్‌ తొమ్మిది సంఖ్యను ఎంతగానో ఇష్టపడేవారు.

5. జానపదుల్లో సామాజిక దురాచారాలు :-

(గ్రామదేవతల జాతరలలో, కొలుపులలో, మత ఆచారాలలో, ప్ర ందుగల్తో కొంతవరకు దురాచారాలను, అనాగరిక పద్ధతులను ఆచరిస్తారు. ఒకవైపు జానపద

సంస్కృతీ సాంప్రదాయాలు, ఆచారాలను పరిరక్షిస్నుప్పటికీ దురాచారాలను, మూఢనమ్మకాలను మాత్రం విడిచిపెట్టడంలేదు. ఆచారాలను గుడ్డిగా నమ్మడం, అజ్ఞానం, అమాయకత్వం, సరియైన శాస్త్రీయమైన విజ్ఞానం అందుబాటులోకి రాకపోవడం, హేతువాద దృష్టి అంటే విచక్షణజ్ఞానం లోపించడం ముఖ్య కారణాలుగౌ చెప్పుకోవచ్చు. అందుకే షేక్స్‌పియర్‌ గారు “ఇగ్నోరెన్స్‌ ఈజ్‌ ద కర్స్‌ ఆఫ్‌ గౌడ్‌” అన్నాడు. అంటే అజ్ఞానం భగవంతుడిచ్చిన శాపంలాంటిది. అందుకే నాగరికులు, ఉన్నతవర్ధాలు కొన్ని సందర్భాలలో ఇలాంటి వాటికి దూరంగా ఉంటారు. జాతరల్లో పూర్వం దున్నపోతులను బలి ఇచ్చేవారు. ఇప్పుడు మేకలు, గొథ్రెలు, కోళ్లను బలి ఇస్తున్నారు. ఒకప్పుడు జానపదులు జంతువులను కత్తితో కోయకుండానే కేవలం నోటిలోని వండ్లతో కొరికి చంపేవారు. చూడ్డానికి ఇది ఎంతో జుగుప్సాకరంగా ఉండేది. దీన్నే గావు పట్టడం అంటారు. అంతేకాకుండా కల్గు సారాయి, మాంసం వంటి తామస పదార్థాలను తిని, తాగుతూ అనందంగా పండుగలు, జాతరలు చేసుకుంటారు. గ్రామదేవతల పేరిట ఇలా మతాచారాలు నిర్వహించబడడమన్నది అనాదిగా, ఆనవాయితీగా వస్తుంది. ఈ గ్రామదేవతల సాంప్రదాయ ఆచారాలు ముఖ్యంగా ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహరాష్ట్ర తమిళ, ఒరిస్సా మొదలగు రాష్ట్రాలలో ఎంతగానో వ్యాప్తి చెందాయి. మనిషి జీవితాంతం నమ్మకాలు, సాంప్రదాయాలు, ఆచారాలు, మతపరమైన కర్మల వంటి వాటితో సంబంధం కలిగి ఉంటాడు. జానపదులు, నాగరికులు అందరూ వీటి ప్రభావానికి లోబడినవారే. మంత్రాలు, తంత్రాలు, దయ్యాలు, భూతాలు, ఆచారాలు తరతరాలుగా మనుష్యుల్లో ఉన్న కొన్ని నమ్మకాలు. మూఢనమ్మకాలు అజ్ఞానాన్ని భయాన్ని, అనర్థాలను పెంచడమే కాకుండా మనిషి పురోగతికి అడ్డుగా నిలుస్తాయి. మనం సాధారణంగా వింటుంటాం, చూస్తుంటాం... ధనం కోసం, సంతానం కోసం శక్తుల కొరకు, ఆచారాల పేరిట, మతాల పేరిట, మంత్రతంత్రాలతో జంతుబలులే కాకుండా నరబలులు కూడా ఇవ్వడం జరుగుతుండేది. ఇందులో చాలావరకు మూఢనమ్మకాలకు సంబంధించినవే. జానపదులే కాకుండా నాగరికులు, అభివృద్ధి చెందిన పాశ్చాత్యులు కూడా వీటికి లోబడడం నిజంగా ఎంతో ఆశ్చర్యంగా ఉంటుంది. జానపదుల్లో ఇలా చిత్రవిచిత్రమైన ఎన్నో మతాచారాలు, సాంప్రదాయాలు, కర్మకాండలు ఉంటాయి. వాటిని పరిశీలించడం నిజంగా ఎంతో ఆసక్తిదాయకంగా ఉంటుంది,

జానపదులు దేవతలకు చేసే పూజలు, ఆరాధనాపద్ధతులు చాలా విచిత్రంగా ఉంటాయి. జంతుబలులు, నరబలులు, మత్తు, మాంసాలను, కఠోరమైన అనాగరిక పద్ధతులను ఆచారాలను పాటించడం జరుగుతుంది. జానపదుల్లో తమను తాము హింసించుకునే అనేక పద్ధతులు మనకు కనిపిస్తాయి. అవి ఎలాగుంటాయంటే కొండమీదినుంచి దేవుని పేరిట దూకి ఆత్మ హత్య చేసుకోవడం, శూలాలు గుచ్చుకోవడం, వీపు చర్మానికి కొక్కెం తగిలించి చెట్టుకు వేలాడడం (సిడిమాను అంటారు), వాతలు పెట్టుకోవడం, తడిగుడ్డలతో దేవాలయాల చుట్టూ పొర్లడం, స్త్రీలు నగ్నంగా దేవిని ఆరాధించడం, దేహంనిండా సూదులు గుచ్చుకోవడం, అవయవాలు సమర్పించుకోవడం, తలను నరుక్కోవడం, నిప్పుగుండాల్లో నడవడం, స్రీవేషాన్ని మగవారు ధరించి ఆరాధించడం, ఇలా ఎన్నెన్నో చిత్రవిచిత్రమైన ఆచార విధానాలను జానపదులు తమ పూజల్లో కలిగి ఉంటారు. నిప్పుల్లో నడుస్తూ ఓ పాత్రలో నిప్పులు తీసుకుని వాటిని తలపై పోసుకునే గగుర్పాటు కలిగించే ఆచారం ఉంది, దీన్నే అగ్ని స్నానం అంటారు.

(గ్రామదేవతలను జానపదులు, రక్తక్రీతికలవారుగా, బలులు కోరే దేవతలుగా చాలా కాలంనుంచి భావిస్తున్నారు. అందుకే ప్రాబీన సాహిత్యంలో జంతు బలులేకాక నరబలులు కూడా ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. ఒకప్పుడు భారతదేశంలో నరబలులు విరివిగా జరిగేవని తెలుస్తుంది. శ్రీశైలం, బెజవాడ కనకదుర్గ ఆలయాలలో కూడా పూర్వం నరబలులు జరిగేవట. హర్ష చరిత్రలో బాణబట్టు నరమాంస విక్రేతలను గురించి చెప్పినట్లు ఆర్‌.వి.ఎస్‌.సుందరం గారి జానపద విజ్ఞానంలో చెప్పబడింది. కథా సరిత్సాగరంలో కూడా నరబలి ప్రసక్తి కథలున్నాయి. రామాయణ, మహాభారత, పురాణాల్లో అనేక గ్రంధాలలో నరబలుల ప్రస్తావన కనబడుతుంది. వేదాలకు సంబంధించి అశ్వవేధయాగంలో జంతుబలి నంవప్రదాయముంది. ఇలా జానపదుల్లోనే కాకుండా నాగరికుల్లో కూడా ఈ సాంప్రదాయం ఉండేది.

దేవతల పేరిట కాళ్లు చేతులు నరుక్కోవడం, నాలుక కోసుకోవడం, నోట్లో, నాలుక మధ్య, చెవుల్లో శూలాలు గుచ్చుకోవడం... ఇలాంటి పొంసా పద్ధతులను అప్పట్లో ఆచరించేవారు. ఇవి మనకు అనాగరిక, దుష్ట సాంప్రదాయాలుగా అనిపించినా వారికి భక్తి భావంతో కూడిన దైవకార్యాలుగా భావించేవారు. వీర శైవులకు సంబంధించిన ఈ భయంకర ఆచారాలు ఆంధ్ర, కర్టాటక, తమిళ దేశాల్లో ప్రవేశించాయి.

శివరాత్రి రోజున శ్రీశైలంలో పుణ్యం పేరిట కొండమీదినుంచి దూకి ఆత్మహత్యలు చేసుకునేవారట. బలులు ఎక్కువగా శక్తి దేవాలయాల్లో జరిగేవి. ఇలా చరిత్ర వల్ల మనకు దుష్టసాంప్రదాయాలు, మూఢాచారాలు, ఒళ్లు గగుర్పొడిచే ఎన్నో హింసాత్మక పద్ధతులు, రాక్షసత్వాన్ని గుర్తుకుతెచ్చే నరబలులు ఇవన్నీ జానపదులు, కొన్ని తెగల ప్రజలు చేసేవారని తెలుస్తుంది.

ఈ దురాచారాలను ఒకేసారి అమాంతంగా తొలగించడం అసాధ్యం కాబట్టి మొదట వాళ్లలో విజ్ఞానాన్ని పెంచి, శాస్త్రీయమైన పద్ధతుల్లో ఆలోచించేట్లుగా తీర్చిదిద్దాలి. సామాజిక చైతన్యం తెచ్చి క్రమక్రమంగా వారిని విద్యావంతులుగా చేసినట్లయితే వారే మంచి చెడులను స్వయంగా తెలుసుకుని సదాచారాలను పాటిస్తూ వారివారి సంస్కృతులను, ఆచారాలను, వారసత్వాలను, సాంప్రదాయ పద్ధతుల్లో పరిరక్షించుకుంటారు. ,

జానపదుల్లోని కొన్ని ముఖ్యమైన సాంఘిక దురాచారాలు :

1. దేవదాసీలు

2. బసవిలు

3. జోగినులు

4. మాతంగి

5. మిండ జంగాలు

6. శివసత్తులు మొదలగువారు.

1. దేవదాసీలు :

కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని బెల్గాం జిల్లా లోని సౌదత్తి అనే ఊరిలో ఎల్లమ్మ దేవాలయం ఉంది. అక్కడ ప్రతియేటా ఎల్లమ్మ జాతర జరుగుతుంది. ఆ జాతరకు లక్షల్లో జనం వస్తారు. ఆ సందర్భంగా అనేకమంది బాలికలకు పూజలు చేసి దేవదాసీలుగా మారుస్తారు. అలా కొన్నాళ్ల తర్వాత వారు వ్యభిచార వృత్తిలోకి దింపబడతారు. ఇలా ప్రతి సంవత్సరం బొంబాయి, పూనా మొదలగు నగరాలకు ఎందరో అమాయక బాలికలను వ్యభిచార గృహాలకుగాను పంపుతున్నారని తెలుస్తోంది. దీనికి వ్యతిరేకంగా 1985లో చట్టం చేసినా దాన్ని ఎవరూ పట్టించుకోకుండా రహస్యంగా ఈ కార్యకలాపాలు సాగుతూనే ఉన్నాయి. దేవదాసి ముక్తివాహిని వంటి కొన్ని సంస్థలు వీరిని కాపాడేందుకు కొంత కృషి చేస్తున్నాయి.

శైవులు మతం పేర బసివిలనే స్త్రీలను, బసవని పేరిట పెళ్లిచేయక వారిని దేవునిపేరిట వ్యభిచారిణులుగా మార్చి మత దుర్వినియోగం చేస్తున్నారు. అలాగే వైష్ణవులు కూడా దేవుని పేరిట దేవదాసీలను తయారు చేసి వేశ్యలుగా మారుస్తారు. ఇంకా ఎల్లమ్మ దేవత పేరిట మాతంగియని, జోగినులని, శివసత్తులని, పేరుపెట్టి వేశ్యలుగా మార్చుతారు.

లిబియాలోను, సైప్రస్‌లోను స్త్రీలు వ్యభిచారం చేసి స్రీ ధనం సంపాదించి అందులో కొంత దేవాలయాలకు దానం చేసే ఆచారం ఉండేది. పెళ్లికి ముందు పదుచుపిల్లలు ఇలాంటి ఆచారం చేస్తూ వారికి ఇష్టమైతే పెళ్లి చేసుకోవడం, లేకుంటే అలాగే బ్రతకడం ఉండేది. ఇప్పటికీ 2000 సంవత్సరాల క్రిందట ఇలాంటి ఆచారాలు ఉండేవి. వీరినే మనం దేవదాసీలు అంటున్నాం. ఆ కాలంలో స్త్రీ దేవదాసీలే కాకుండా పురుష దేవదాసీలు కూడా ఉందేవారట.

పెళ్లి చేసుకోకుండా జీవితకాలమంతా దేవాలయాల్లోనే దేవదానీలు ఉండేవారు. వీరు ఆ రోజుల్లో గౌరవపాత్రులు. అరవములో దేవ అడియా అంటే దేవదాసీ అని అర్ధం, స్వామిని అనే మాటల్లోంచే సాని పదం వచ్చింది. సాని అంటే వ్యభిచారిణి అని అర్ధం. లలితకళలు, సంగీతం, నృత్యం, చిత్రలేఖనం మొదలగు వాటిలో వీరికి మంచి ప్రావీణ్యం ఉండేది. వీరే తర్వాత వేశ్యలుగా స్థిరపడ్డారు.

2. బసివిలు ;-

శైవమతంలో శ్రైవులు తమ మతాన్ని విస్తరించాలని, శైవుల జనసంఖ్యను పెంచాలని, వారు మద్యం, మగువవంటి ప్రలోభాలకు లోనవడంతో ఆ మతం కామకలాపాలు పెరిగాయి. వీటి ఫలితమే వారు సృష్టించిన బసివి, మిండజంగొలు. వీరు దేవుని పేరిట విచ్చలవిడిగా కాముకులై తిరిగేవారు. వీరశైవ కుటుంబాల్లో పెళ్లికాని స్రీని దేవునికి అర్పించేవారు. వారు దేవాలయ నిత్య విధులతో పాటు న త్సవ సమయాల్లో నాట్యం కూడా చేసేవారు. ఇతరుల కామవాంఛలు రని వైవమతంలో చేర్చేవారు. ఇలా వీరిని మతవ్వ్యాప్తికి కూడా ఉపయోగం . ని తెలుస్తోంది. ఈమె బసవిని పేరిట సమర్పించబడింది కావున “బసివొ అ పిలిచేవారు. బసివి అంటే "స్వేచ్చగా విహరించేదని అర్థం. వీరిని మతాధికారులు, పురప్రముఖులు, రాజులు, తమ అవసరాలకు, ఆనందాలకు ఉపయోగించేవారు. వైష్ణ మతంలో దేవదాసీ కూడా ఇలాంటిదే.

8, జోగినిలు :-

పాల్కూరికి సోమనాధుడు తన పండితారాధ్య చరిత్రలో జోగులను గురించి చెప్పడం జరిగింది. జోగినులు దేవతల పాటలు పాడుకుంటూ జీవనాధారం కొరకు భిక్షమెత్తుకుంటారు. వీరు సంచార జీవులు. యోగులనే జానపదులు జోగులుగా, తయోూగినులను జోగినులుగా పిలిచేవారు. స్త్రీ పురుషులు ఇద్దరూ జోగులుగా ఉ ౦డవచ్చు. జోగడం అంటే ఊగడం, కదలడం లాంటి అర్థాలున్నాయి. ఇది దాదాపు పూనకం (శిగం) అనే అర్ధానికి దగ్గరగా ఉంది. కాబట్టి ఈ జోగినులు కూడా శిగాలు ఊగుతారు. అమ్మవారు ఆవహించి జోగేవారిని (ఊగేవారిని) జోగినులు అంటారు అని చెప్పుకోవచ్చు. శివసత్తులు అనికూడా వీరిని పిలుస్తారు.

4 మాతంగి ;-

ఎక్కువగా మాల, మాదిగ కులాలకు చెందినవారు మాతంగులవుతారు. (గ్రామదేవతల కొలుపుల్లో పూనకం వచ్చి ఆడేవాళ్లను మాతంగులంటారు. వీరు కాళ్లకు గజ్జెలు కట్టి వీరావేశంగా జాతరలో నృత్యాలు చేస్తారు. వీరిచేత బొట్టు పెట్టించుకుంటే వ్యాధులు రావని, వచ్చినవారికి తగ్గుతాయని, జానపదుల నమ్మకం. ఎల్లమ్మ జాతరలో మాతంగి ప్రజలను తిడుతూ వారిపై ఉమ్మివేస్తుంది. అది ఎవరిపైన పడితే వారికి మంచి జరుగుతుందని నమ్మే ఓ మూఢనమ్మకం ఉంది. ఇది మూధనమ్మకమనేకంటే మూర్ధమైన నమ్మకమంటే ఎంతో బాగుంటుంది.

ర్‌. మిందజంగాలు :-

మిండజంగాలు శైవమత ప్రచారకులు. పెళ్లి కాకుండా స్వేచ్చగా సంచరించే పురుషులు. మిండరికం అంటే వ్యభిచారం చేసేవాళ్లని వీరి పేరుని బట్టి తెలుస్తుంది. పురుషుడైన వ్యభిచారున్ని మిందడు (మారు మొగుడు) అంటారు. వీరు తమను కోరుకునే స్త్రీలతో స్వేచ్చగా తిరుగుతారు. మిండడు అంటే రహస్యంగా ఉంచుకున్న మరో మొగుడు (రంకు మొగుడు) అన్న అర్ధం వ్యాప్తిలోకి వచ్చింది. కొందరు స్త్రీలు పూర్వం వీరిని కలుసుకోవడానికే దేవాలయాలకు వచ్చేవారని తెలుస్తుంది. వైవమతాన్ని వ్యాప్తి చేయాలనుకున్న పద్ధతుల్లో ఇదొకటి అని తెలుస్తుంది.

6. శివసత్తులు :-

శైవం అంటే శివుడికి సంబంధించినది. ఈ శైవం పదమే శైవం-శివం-సిగంగా రూపాంతరం చెందింది. శివుడు ప్రళభయకాలంలోకానీ, తీవ్రకోపంలోగానీ శివమెత్తి

'ప్రళయనృత్యం చేస్తాడు. ఈ శివమే జానవదుల్లో శిగంగా పిలువబడింది. (గ్రామదేవతల జాతర్లలో, ఉత్సవాలలో, కొలువులలో ఈ శిగాలు ప్రత్యేక ఆకర్షణగా ఉంటాయి. ఈ శివాలనే సిగం, సిగమూగడం అంటారు. దేవతారాధనలో లీనమై, దేవత ఆవహించగా మైమరచిపోయి, తన్మయత్వంతో, వీరావేశంతో నృత్యం చేసేవాళ్లను శివసత్తులు (శివశక్తులు) అని పిలుస్తారు. జానపదులు వీరిని దేవతలు అవహించారని, వీరు చెప్పేది అమ్మవారే చెబుతుందని నమ్ముతారు. వీరిలో కూడా చాలామంది పెళ్లి చేసుకోకుండానే ఉంటారు.

6. సామాజిక దురాచారాల నిర్మూలన ఆవశ్యకత :-

జానపదులు పల్లె ప్రాంతాల్లో గ్రామదేవతలను పూజించడం సంప్రదాయంగా వస్తుంది. వీళ్లల్లో మూఢాచారాలు ఎక్కువ కాబట్టీ వీరంతా సాంఘిక, ఆర్థిక, సాంస్కృతిక రంగాల్లో వెనకబడిపోయారు. ఆచారాల పేరిట వీరు అథోగతి పాలవుతుంటే మరోవైపు ఉన్నతవర్గాలు, పూజారి వర్షాలు స్త్రీలను దోపిడీ చేశారు. వారి శీలాన్ని దోచుకున్నారు. మతం, దైవం పేరిట స్త్రీలను వేశ్యలుగా మార్చారు. ఈ దారుణపరిస్థితి నుంచి బయటపడకుండా వారికి మానసిక సామర్థ్యం లేకుండా చేసి భక్తిపేరిటి ఎంతో మోసం చేశారు. జానపదుల సాంప్రదాయానికి సంబంధించిన జోగతి ఆచారం మనకు కర్టాటక, ఆంధ్ర, ముఖ్యంగా తెలంగాణ ప్రాంతంలో, మహరాష్ట్ర మొదలగు ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. ఈ పద్ధతిలో ఎల్లమ్మ భక్తులయిన ప్రీలు పెళ్లి చేసుకోకుండా జోగినులుగా ఉండిపోతారు. ఇక మగవాళ్లు ఆడవారిలా అలంకరించుకుని, స్తీ లక్షణాలు కలిగి ఉంటారు. వీరంతా ఎల్లమ్మ విగ్రహాన్ని బుట్టలో పెట్టుకుని ఆమె కథలు పాడుకుంటూ భిక్షమెత్తుకుంటారు. శైవులు మతం పేరిట (స్త్రీలను బసివిరాండ్రను చేసి వారిని కన్యలుగా విడిచి ఆ తర్వాత వ్యభిచారిణులుగా మార్చారు. అలాగే వైష్ణవులు కూడా శైవుల్లాగే స్త్రీలను దేవదాసీలుగా మార్చారు. అదేవిధంగా తక్కువజాతికి చెందిన స్రీలు మాతంగి పేరిట దేవతకు సమర్పించబడతారు. ఒక పవిత్రమైన తాడు ఆమె బావచే ఎల్లమ్మ దేవత పేరిట కట్టబడుతుంది. అంతే ఇక అమె జీవితాంతం పెళ్లి చేసుకోకుండా ఎవరితోనైనా ఉ ండొచ్చు. ఆమె ఇష్టం. ఈ దురాచారాల వల్ల జోగినీలు, బసివిలు, మాతంగిలు, దేవదాసీలు వీరంతా ఆచారాల పేరిట బలియై వేశ్యలుగా మారుతున్నారు.

ఇలా దేవునిపేరిట, మతం పేరిట అమాయకత్వంతో, అజ్ఞానంతో ఇది దురాచారం అని తెలియక స్వార్ధపరులు, సంఘవి(ద్రోహుల చేతుల్లో పడి దారుణంగా వంచింపబడుతున్నారు. వీరశైవులు, వైష్ణవులు, ఉన్నత వర్ణాలవారు మతం, ఆచారాలను

తమ చేతుల్లోకి తీసుకుని బడుగు వర్ధాల ్రీల శీలాన్ని దోచుకున్నారు. వారిని పతితలుగా మార్చారు. జానపద పండితుల (ప్రకారం అత్యధిక సంఖ్యలో ఎందరో 'ప్రీలను ప్రతి సంవత్సరం దేవతలపేరుమీద చిన్నప్పుడే సమర్చించి వారిని జోగినులుగా, మాతంగులుగా మార్చి బొంబాయి, పూనావంటి ముఖ్యమైన నగరాలకు వేశ్యలుగా అమ్ముకుంటున్నారు. ఇలా దేవతలను అద్దం పెట్టుకుని అమాయక స్త్రీలను మోసం చేసి స్వార్ధంతో డబ్బు సంపాదిస్తున్నారు. అనేకమంది కన్నె పిల్లల జీవితాలను నాశనం చేస్తున్నారు. కొందరు మోసగాళ్ళు ఎంతో తెలివిగా వీరంతా ఎల్లమ్మ అవతారమని, అందుకుగాను వారు గర్వించాలని దేవతపేరుతో మభ్యపెడుతూ దగా చేస్తున్నారు. జోగిని, దేవదాసీ, మాతంగి లాంటి దురాచారాలను రూపుమాపడానికి ప్రజల్లో చైతన్యం రావాలి. అందుకు ప్రభుత్వం, స్వచ్చంధ సంస్థలు కూడా చేయూతనివ్వాలి. సంస్కార్‌, జాషువ ఫౌండేషన్‌ దేవదాసి ముక్తి వాహిని వంటి సంస్థలు ఈ దురాచారాలను నిర్మూలించేందుకు కృషి చేస్తున్నారు. జోగిని, దేవదాసి వంటి దురాచారాలు సమాజానికి ఓ మాయని మచ్చయే కాదు, సిగ్గుచేటయిన విషయం. సమాజంలోని అట్టడుగు వారు కూడా అందరితో సమానంగా జీవించాలి కాబట్టి వారికి తగిన న్యాయం జరపాలి. మనం అర్ధిక సంస్కరణల పట్ల చూపే శ్రద్ధ సాంఘిక సంస్కరణల పట్ల చూపడంలేదు. 1986లో కుముద్‌బెన్‌జోషి గవర్నరుగా ఉన్నపుడు ఆమె ఆధ్వర్యంలో ఈ దురాచారాలను తొలగించేందుకుగాను ఓ సంస్థను స్థాపించారు. నిజామాబాదు జిల్లాలో 2000మందికి పైగా జోగినులు ఉన్నట్ల తెలుస్తుంది. ముఖ్యంగా తెలంగాణ జిల్లాలోని వెనుకబడిన ప్రాంతాల్లో వీరి సంఖ్య ఎక్కువ. ఇలా జానపదుల ఆచార, సాంప్రదాయం పేరిటగానీ, దేవతలపై ఉన్న విశ్వాసంతోగానీ జరిగే ఇలాంటి దారుణ దురాచారాలను సమూలంగా కూకటివేళ్లతో సవా పెకలించాలి. శాస్త్రీయ అవగాహనను ప్రజల్లో పెంపొందించి ఓ గొప్ప సామాజిక విప్లవం తీసుకురావాలి. వాళ్లలో విద్యను పెంపొందించి ఓ నూతన చైతన్యాన్ని కలిగించాలి. పేదరికం, అవిద్య, అజ్ఞానం, అమాయకత్వం, మూఢ ఆచారాలను పూర్తిగా తొలగించి వారి జీవితాల్లో సరికొత్త వెలుగులను నింపాలి. అప్పుడే మనం ఈ సమాజంలో స్త్రీలకు ఎంతో కొంత మేలు చేసిన వాళ్లమవుతాము. ఈ వ్యభిచారం, పేదరికం, దురాచారాలనుంచి వారిని కాపాడినపుడే గ్రామాలకు, దేశానికి పురోగతి కలుగుతుంది. అందుకుగాను, సంఘ సంస్కర్తలు, విద్యావేత్తలు, స్వచ్చంధ సంస్థలు, (ప్రభుత్వం సంయుక్తంగా కలిసి కృషి చేసినపుడే ఇది సాధ్యమవుతుంది.

యీ ఓ న

న . క్‌ సం మాలే?

మయా క మంతి న. య మ నాను. క న స టే లా న ఖీ కం శ శా

వ... క. ల ము వ | న కంల శే [ే | ను న ల టే కైన షి ట్‌ . న... ము అత ఈ. శ లై సీ ॥ఒ మ ష్ణ రయం తకం కు పటా

న. క్‌. . 4. న! శ్‌ ళా; స్లో న్‌ /| శ క అర! మ్‌ స | న మా య. స భా 1 శ?! స?! న (1 ష. న. వో వం లో స! 11. సరసకు ళో మ గ [1 . ట్ట (0 నయా... ల | 121 రత యం. న. 1 ఈల్లీ చ. మ! న... గగ. మ. న! న్న | స్‌ ఘు న [న కే స! 1 మ కం 11... సగ తన. గ్‌ ళ్త (| | ప వ ఖే. న. స్‌ నా ఖో గ్‌ న | శ స. న. నళ మం సట. మా న. న్‌ా? ను ణి. స 1. య స్‌ ను

బో పం! గాల ॥

| 1 [7 / న న |, ! ( || వ్‌ స. వం య. సప స క న | స / | య య. న. క [ ను ;! | 1 ఖ్‌. క! || న్‌ు స 1) |. 111 5... షా 1. జో ర ప. . శ క. 1 ౨ ,.' 12

౪71. ఉపకరించిన పుస్తకములు

1. ఆంధ్రుల జానపద విజ్ఞానం - డాక్టర్‌ ఆర్‌.వి.ఎస్‌. సుందరం

2. ఆధునికాంధ్ర కవిత్వం-సంప్రదాయ ప్రయోగం - డాక్టర్‌ సి. నారాయణ రెడ్డి

3. అంధ్రభూమి దినపత్రిక

శ్రీ ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రిక

5. ఆంధ్రప్రభ దినపత్రిక

6. ఆంధ్రప్రదేశ్‌ దేవాలయాలు - దర్శనీయ స్థలాలు - మమత

శ) ఈనాదు దినపత్రిక

8. ఉపనిషత్‌ వాహిని - శ్రీ సత్యసాయిబాబా

9. రాష్ట్రస్థాయి జానపద కళోత్సవాలు - 2004 ప్రత్యేక సంచిక

10. ఎజ్జగుంట్ల కోట జానపద గేయ సంస్కృతి -కీ॥ శే అంకేరు నరేంద్ర ప్రసాద్‌

సంపాదకులు దాక్టర్‌ కట్టమంచి మహాలక్ష్మి

11. కళాదరర్శనమ్‌ - కర్నాటి

12. గీటురాయి మాసపత్రిక

13. (గ్రామదేవతలు = కె.సూర్యనారాయణ మూర్తి

14. చిత్తూరు జిల్లా తిరునాళ్ల గేయాలు - పి, మౌలానా

15. చిత్తూరు జిల్లా గ్రామదేవతలు ఆ దాక్టర్‌ టి, నారాయణ

16. జానపదుల నమ్మకాలు = జి.ఎస్‌. మోహన్‌

17. జానపద వ్యాసావళి - బి, వెంకటేశ్వర్లు

18. జానపద కళారూపాల్లో ఎల్లమ్మ కథా ప్రదర్శన - ఓ పరిశిలన

= యస్‌. లక్ష్మీనారాయణ

19. జానపద గేయాలు - సాంఘిక చరిత - దాక్టర్‌ బి. రామరాజు

20. తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు - డాక్టర్‌ మిక్కిలినేని రాధాకృష్ణ మూర్తి

21. తిరుపతి గంగ జాతరలు - డాక్టర్‌ పేట శ్రీనివాసులు రెడ్డి

22. దక్షిణాత్యుల నాట్య కళా చరిత్ర = దాక్టర్‌ నటరాజ రామకృష్ణ

23. దేవతల నిజ చరిత్ర _ కె. గోపాల కృష్ణ

24. దక్షిణ భారతదేశంలో [గ్రామదేవతలు - హెన్రీ వైట్‌ హెడ్‌ అనువాదం అనందేశి నాగరాజు

25. దేవాలయంలో బూతు బొమ్మలెందుకు - తాపీ ధర్మారావు

26. నమ్మకాలు - నిజాలు - సి.వి. సర్వేశ్వర శర్మ, పిచ్చయ్య

27. నేను హిందువునెట్లయితా = కంచె ఐలయ్య

28. ప్రపంచ ప్రసిద్ధి మతాలు - అన్నపరెడ్డి వెంకటేశ్వర రెడ్డి

29. మన పవిత్ర వారసత్వం - పి. కృష్ణమూర్తి

30. వండర్‌ వరల్డ్‌ మాసపత్రిక

31. వేదతత్త ప్రకాశం _ స్వామి దయానంద సరస్వతి

32. వార్త దిన పత్రిక

33. శిష్ట సాహిత్యంలో జానపద విజ్ఞాన ధోరణులు -బీ రామాచార్యులు

34. శక్తి పిఠాల యాత్రాదర్శిని _ భాగవతుల సుబ్రహ్మణ్యం

"వ జల 35) బల్కంపేట ఎల్లమ్మవారి మహాత్యం ఇనా గోపాలకృష్ణ శర్మ బిజుమల్ల సూర్యనారాయణ

36. సాంఘిక జానపద ఆచారాలు న దాక్టర్‌ జి.ఎస్‌.మోహాన్‌

త్ర) సత్యార్థ (ప్రకాశం - స్వామి దయానంద సరస్వతి

88. సంస్కృతి అంటే వమిటి? _ పద్మావతి, విల్సన్‌

89. హిందూమతం - కులవ్యవస్థ - భారతీయ సంస్కృతి - ఆర్వియార్‌

90. హిందు దినప

పత్రిక శ “చా

ల ణీ సదే* నె భాను ర మాగా? న ా నై ల్‌ [స్‌ టి క్రైం ఏ న ర 11” క్‌ ఆము ్న య హ్‌ | లు. టే.

టే గ్రాలాట్యాంతే ఇ ళ్‌ | న్‌ శ వ న (౮ న . క. " శ్‌ / గ్‌. న 2 క ళీ లి కం టె + శ. స్ట వా. జ / న్నీ ఏ మై జ న న్‌ శని లైన కసె వ న నా గ్‌ రా _ఫోన్వై ఎలీను సంచ వ న చ ఓ క త జు ఖీ దా శు? నక. స ఇ ను (| శ రద క: 2.2 “మగ్‌ క్‌ [1 కి | | ణ్‌ స్త / క మ ] షం టట ఎత ట్‌ రట్టు ము యి తి? జ ళు క ళల చవి కా న న. |. , శ కి క్స్‌ టే 1. చాజ్యార్ల క లేన్‌ 4 ల స నా న. ల జీ _ . ల్‌. య. క టం సం [న | టు - ఖే ి టి స ॥ నయా శీ "శ క జలే ఇ , / ల టాలనిలకినాత లే, | “లాను 1: న. మ 1. జీ