Telugu Bharatha dhvanidarshanamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
నా కాల క్‌ మ న న! తీ కడై త అబా స్‌ న క మ? సా న పతక క్ష లుం పైట్‌ లు / థ్‌ వ? రు న... నం కంల సక జ్‌ నం న నంగ న య జ! వ టా; సట శ నా సో "ఇ. కలా కట రు... ౯ నన స గ న | | క్‌ జ స. క్‌ న్‌ా. ఎ మాల్‌ స | [ మ ల సాం లకు కు క్యా 6 న. స వ ను. జ ఒ క్ష ॥ | స్‌ ఫస్టు | | ; / | వో ( , (1 ఛ్‌ జ (౨. 1 టంలో యశ న. న +. ( , ౯ ళ = | | | గా | | | | +
భారత ధ్వనిదర్శన ము ఫాపాప్రవీణ డ్రా శలాచ రఘునాథశర్మ, ఎంవ.,విహాచ్‌.డి రీడరు. ఆేలుగుాఖ - స్నాతకోత్తర విజ్యా శే్యదము అఆన౦తవుర౧. ఆనం౦దవవ్ని శంథమాల అన౦తవృుర౦..రొాయలసీమ.
(ప్రథఉమముదదణ ? 1పతులు వేయి : అక్టో బరు [810 : గ0థకర్తవి : ఓం *( (ర వ్‌ (ఓ ఏతదంథ ముదణమున అంధ పబేళశ (వభుత్వమువారు అయిదు వేలరూపాయలు విరాళముగా నిచ్చియున్నారు. కృతజ్ఞతలు ఖా (ప తులకు : (గ్రీమతి స్‌లాక్ష రాజరాజేశ్వరి 5-4 ఏ. జి, సెంటర్‌ క్వారప్స 12 వేలీక షేశ్వరపుర్త సం లాట న్నా అనంతివురం శ 0ట టా ఖ్‌ . ల ట్‌, ॥ ॥ శేషు 1 న! మూ (ఏ ఇ గే నాలు కశ
ఓమ్‌ అక్షరార్చన నే *శీవాణీగిరిజూ న్చిరాయ దధతో వశ్షోోమ'ఖాశ్లేము యీ లోకానాం ఫి మావహ _స్యవివాతాం (ప్రీపుంస యోగోద్భ వాన్‌ సా. జే వేద్యతయమూూల_ర్త్వయ ,క్ర్రిపుముపాః సంపూజితా వః సురై ర్ఫ్యూయీసుః పురుషో త్తమాంబుజభవ (శ్రీ స్థరాఃి గేయసే” న నన్నయభట్టారకుండు. ఖ న! క! “కీయవ గౌరినాం బరగు చెల్వకం జిత్తము పల్లవింప భ (దాయితమూ_ర్తియై హరివారంబగురూపము డాల్చి ఏమ్ణురూ పాయ నమళ్శివాయ యని కొ ల్చెడు ఛ_క్తజనంబు వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చ మెచ్చు పరత త్త సము గొల్ప్బెద నిష్ట్రసిద్ధికిన్‌ లి జూ తిక్కనసోమయాజి. న! న! “అంబ నవాంబు జోజ్ట్యలక రాంబుజ శారదచం(దచందికా కంబరచారుమూ _ర్హి (వకటన్ఫ్భుటభూమణరశత్న దీపికా చుంబిత దిగ్విభాగ (శుతిసూక్ష వివి కృనిజ్యపథావ థా వాంబరవీథి వి శుతపిహోగణి నం గృపంజూడు భథారత్రీ 1౫ = ఎట్లా (పెగడ, జ ౯
కళ “స్వచ్భా శేసరిణః స్యచ్భ స్వచ్భాయాయాసి "తేందవ। (శాయన్తాం వో మధురివోః (పపన్నా _ర్రిచ్చిదో నఖాఖ” య అనందవర్ధనులు. త వ వ “అపూర్వం యద్వన్తు (వఏథయతి వీనా కారణకలాం జగద్రాావ్యషఖ్యం సిజరసభరా తక్సారయతి చ ( మా(త్చఖ్యోపాఖ్యాపసరసుభగం భాసయతి; తత్‌ సరస్యత్యా _స్తత్త్వం కవిసహృదయాఖ్యం విజయతే,” = అభినవగు వపాదులు. అటు
ల క్ష ణయతి (్రీకృష్ణాశమం ముముక్చ్రజన మజవోవీగాధిపతి పెదము త్తేవి మకౌం : [శీసత్యధర్మాశమం రామచం దరావు పేట వ్‌ ల్‌ రు, ౮ ల అస వముంగళాశాసనము శ్రీమాన్‌ శలాక రఘునాథళర్మగావికి : [పేదుపూర్వకనారా యణస్మరణములకో ఆశీర్వదించి £ మహాశయా శ జ్‌భార్రత్ర ధ్వ నిదర్శ నము అన్న మీ (గంథం చదివి నేను పొందిన అనందం మాటల్లో చెచ్చ్నలేను, గురుకు క్స్‌ షంగా ఆరించిన మీ విద్యాపాటవమూ, ణా యాల ణి నహాజసిద్ధమైన మీ పతిభాసమున్మేషమూ అక్షర ్షరానా (పకిఫలిస్తున్నాయి. విషయ్మపతిపాదనమూ, వివరణమూ, భిన్నాభి పాయనిరూపణమూ అండనమూ, స్వాభిమళసమర్థనమూ, స్టాపసనమూ అన్న [కమం నిర్దిష్టంగా, [రో థఖ ణల నిర్దష్టంగా పాటింపబడటంవల్ల శాస్త్రీయతనూ, (పాహాణికతనూ, మౌలికతనూ సంతరించుకున్నది మీ (గంథం. మర్యాదాతి[క్రమణ౦ చేయకుండానే భిన్నా్ళిపాయాలను ఎలా (పకటించన చ్చో, ఖండించవచ్చో చూపి మీరు నువిమర్శకు చక్కని బాటవేళారు. అసంఖ్యాకములై న ధ్వనిభేదాల్ని పపంచించి, ఒక్కొక్క దానికి సమన్వ యించే అనేక పద్యాలను _ నందోర్భపహితములుగా _ అంధభారత౦నుండి ఉదాహరించటంలోనూ, నాతిదీర్హంగానూ నాతనం్థగహంగానూ ఆయా పద్యాలను వ్యాఖ్యానించటంతోనూ మీరు చూపిన నైపసణ్యం అనన్యసామాన్యం. ఇట్టి క్శషికి
ఇ మేలుబంతి పెట్టినవారు _ నా ఎరిగినంతలో_ (శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాబార్యుల వారు. అ ఒరవడిలో మెరవ౦ కూర్చినవారు మీరు. మీ ఇంతటి కృషికీ కృష్ణదై ,పాయనమునివృ షభాభిహిత మహాభారతదిస్థ నిరూపితార్థము_ ,త్రేతాగ్నులునోని మువ్వురు కవులు కూర్చినది శకేందంగా చేసుకోవటంవల్ల మీరు ఇహపరనులు రెండూ సొధించుకున్నవారయ్యారు. ఇట్టి మిమ్మల్ని ఎంత అభినందించినా, ఎలా అభిసందించినా తక్కు వే, దుహోన్నతములైన ఇట్టి కృతులు అనేకం రచించి ఆంధపలఠితృ లోకాన్ని కృతజ్ఞతాదిక్థంగా చేసుకొందురుగాక అవి అశిస్తూ అశీర్వదిస్తున్నాను. ఇవే అనేక ఖా థి వాట్‌ అాశాని మంగకాళాననములు _ సిద్ధార్డి మ్‌ కా శ్రీకళుద ఏకాదళి త 9 ల త్తు ణయతి, ఎ0-16,9 ప
ఓమ్‌ విద్వత్క విశేఖర, (దాహ్యీభూషణ, లే కళ్శావవూర్త (బ హ్మ[శీ వెంవరొల సూర్యవారాయణకాన్త్ర గారు కాకినాడ శ్రీగురుమూర్తయే నమః
“భారతధ్వ నిదర్శనము” అని పేరిడి నామ్మితులు చిరంజీవి రఘునాథశర్మగారు (వాసిన సిద్ధాంతవ్యానమున 180 పుటల (గంథము ముదితమైన భాగము మతమే: చూచుభాగ్యము కలిగినది. చూచినను స్టాలీపులాకముగానే కాని (పత్యకరము సవిమర్శముగా€ జూడ నావశమా ? అవి "భూమిక అను ప్రథమభాగ మక్షరాక్షరము చదువుటకే నాకు తలమున్క లై నది అని సత్యము పలుకక తప్పనిదాయెను.
ముందుగా అనండపదవిమర్శనము గలదు. అత్షరాక్షర ముపనిషన్మార్ష గమ్యము కాని సాొమాన్యవివరణము కాదు. “రక్రావ్యానందము (బవ్మానంద స్మబహ్మచారి” అను సిద్ధాంతము చెప్ప నెంచి పాఠాశమునుండి పర మేస్టిలోకము వలకు వారి లేఖిని విహరించినది, కొవ్యమన నేమో; కవి యన నేమో ; వాక్యము, పదము, వర్ణము మున్నగునవి యెట్టినో; వావి పరస్పరాంగాంగిభాన మెట్టిదో శా స్త్రీయమార్గమున అన్మాఘాతకవితాగంధునకు పవైతము తెలియనట్లు, (గహించి యౌానందించునట్లు లలితమగు చక్కని తెలు(గువచనమున( డెలియంజిప్ప (శ శర్మగారు సాహితీపరులకు గురుస్థాన మైనారు.
శాస్త్రకారుల సిద్ధాంతములే కాని శర్మగారి సిద్ధాంతములా ? అని యంమ కేమో? వారివి కావు, కాని యాయాళాస్త్రకారుల మతముల నన్నిటిని ఐ5శీలన పూర్వకముగా. జదివి వాని కన్నిటకిని ఏకవాక్యత కలిగించి పూర్వాపరవిరోధము లెచటిను లేకుండ, విద్యార్థికీ గురువు పాఠమును శంక కవకాథము. లేకుండ టోధించుతీరున వ్యాసమాద్యుంతము కనంబడిన దనిన శర్మిగారి సరి,శముమునకు విలువ గట్ల నెవ్వరికిని సాధ్యము కా దవిపింప నేను మూతము మెచ్చుకొనకుండంగలనా ?
నా!
ఊవ్యాసము ఆం్మధభారతము మీంది విమర్శనమో ? అనందవర్ధనులవారి
ధ్యవిప్రస్థానము మీంది పరామర్శమో : -విడందీసి చెప్పల దరము కాకున్నది,
స
జక్రాఫ్యమునకు అత్మ యేది?” యను విచారణమున అలంకారము లవి, గుణము లవి, రీతి యవి, వకోక్రి యని యింక నేవేవో యవి బిహుఘుఖములుగా నిర్ణ యించిన పూర్వశాస్త్రక_ర్తలకు6 గూడ దిగ్భ్రమ కల్గించిన యానందవర్థనులవారి వరమసిద్ధాంత. మగు “ధ్వనికి స్మామాజ్యముకట్టి _ ఇతిహసరత్నముగా వెలసిన కవి[త్రయమువారి భారతమును మహాకొవ్యముగా నెంచి 'కౌవ్యాత్మ యిదిరా' యని ధ్వవ్మిపస్థానభ గీరథులగు అనందవర్థనుల మార్గమున సాకళ్యముగా. నిందు విరూ పించిన [శీ శర్మగారి తపస్సునకు ఫలముగా లభించిన పిహెవ్‌. ఓ. బిరిదము - చాల చీవ్నది కాని గొప్పది కాదు అవి నా కనిపించినది.
రెండవ పరిచ్చేదము ఉదని (వతిష్టాపనము”. దీనియందు పూర్వులగు శాస్త్రకారుల సిద్ధాంతము లెన్నియో స్వీకృతములై, వానియందలి లోపము లన్నిటిని విమర్శించి ధ్వనికారమతము స్టైణాఖనన న్యాయమున (ధువపజచుట శ్లాఘ్యమొం అభినవగు_ప్రపాదులయొక్క యు, విశ్వనాథక విరాజా యొక్కయు, జగన్నాథపండిత రాజులయొక్కయు. వీరవిహారములలోని శృంగారమంతయు;, (గుమ్మరించి, రసధ్వనికి భారత మెట్లు లక్ష్య మయ్యెనో _ యించుమించు నవరసములను లక్ష్యములకో నిరూపించుటయే కాదు, భావమునకు, తదాభాసాదులకుః; గలభేదము లను రేఖామాతముగా సోడాహరణముగా౬ జూపి భారతమును బట్రముకట్టినారు (శర్మగారు.
మూండపదియగు వ్వవిస్వరూపని మను పరిచ్చేదమున అసంలక్ష్య[ కమ వ్య౦గ్యమును, సంలక్ష్య కమవ్యంగ్యమును బహుముఖముల లక్ష్యములుగా. గొన్న భారతపద్యములందు(జూపి _ అరంటిపం డొలచి చేతికందించినట్లు తెలియంజెప్పుట సామాన్యవిషయము కాదు. “క వివిబిద్ధప కృ పఢో_క్రిసిద్దవ స్తుక్సతవ స్తుధ్యని 118వ పుటలో. జూడ(దగును, అందు విచ్శితవీర్యుండు అంబికొంబాలికలయందు నిరంతరకా ముకు, డ్రై మరణించెను అను నర్ధముగల వాక్యమునందలి (ప్రొఢిని వెల్లడించుచు శీశర్మగారి చూపిన (పతీయమాసార్ధవివరణము మెచ్చిందగినది. మచ్చు నకు. జూపికివిగావి ఇట్టి వాద్యంతము చూడమెదలిడిన నాచాద_స్తముతోపాటు (గ్రంథ విస్తరమును కాగలదు అని మావితిని.
నాల్గవపరిచ్చేదము “వ్యరి జకముకిను గూర్చిన తలస్పర్శమగు. విమర్శము మిగుల మనోజ్ఞము. మచ్చునకు _ 100వ పృటయందలి విషయము చూతమ్ము_
య కవర్దములే రసాభివ్యంజకము లగుచుండ(గా తత్సముదాయరూపమున నర్ధవంఠతమగు పదమును, తత్సముదాయరూపమున అఖండార్థటోధక మగువాక్యమును రసాలి వ్యంజక మగుటలో వ్మిపతిపత్తి లేదు, కావున పదము రసాఖివ్యంజక మగుట కుదాహరింపదిడుచున్నది అని యెత్తికొవి అన్నగు మోమును నత్తైలి గన్నులు ఇత్యాది భారత పద్యమందలి తచ్చద్దార్థరమగు 'ఆ అనుపదమును, *దావి విశేష సౌరభముణి ఇత్యాదిపద్యమున పునఃపునః పయు క్రమైన్య తచ్చృబ్బమును వ్యాననమాన గతములై యెట్లు రసాభివ్యంజకములై నవో చేసిన విమర్శనము శర్మగారి నిశిత విమర్శనళ క్రికి తార్కాణ. శర్మగారి పూర్వు లేదో శాస్త్రమునందు 4 శలాకాపరీక్షకు నిలిచి జయమొండీ శలాక" అను బిరుదనామము వహించియుందురు కావుననే అ వంశమున కది వరంపరాయాతమైన దని నాయూహం వీరి సిస్చాంతవ్యాన మిది శలాకాసరీక్షకు నిలిచి వెనుకటిబిరుదమునకు'నూతనదీప్రిని కలిగించినది, కలిగించుచున్నది, కలిగింళంగలదు. ఇదియే నాఆకాంక్షం (శ్రీ శర్మగారికి ఆయురారోగ్యములతో నర్వ విధముల నళ్యు దయము కలుగుంగాక అని నా యాశన్సు. కాకికశాడ ఇట్లు
సిద్ధార్ధివత్సరాశ్వయు జి ల టే యోఒభిలాష బిహంళనప్పమీ క్ముకవాసరము | (ప౦) వెంవరొల సూర్యవారాయణకొ స్త్ర
శలాకాపరీక్షయన :- తన్ను( బర్‌క్షింపుండని తాను జదిఏన శాస్త్రము, లిభంపం
బడిన శాళష్యత్యగంథము చేతికీయ పరీక్షకు. డొక శలాకను (నకాకుం
లోహపుకడ్డీగావి పుల్ల గావి అ(గంథమున నెందో (గుచ్చి [గంథము విప్పి
రెండువై పుల పుటలలోవి విషయమును తడవుకొనకుండ పూర్వాపరముల
కవిరోధముగం జెన్సుమనంగా నుపన్యసించి జయముగొనుట,
న ల. (1)
డొః దివాకర్హ్య వేంఠటావధావి ఎం. ఏ (అవర్చు) పిహెచ్‌ ఊ ఎమరిటప్‌ [ఫొఫెవర్‌ _ తెలుగు- ఉప్మావియా విశ్వవిర్యాలయమా, మె దరాలాదుం ఆశీరభినందనము జాావావకిననినానా. శశీ డా- శలాకి రఘువాశశర్మగారు. వం్యప్రదాయఎస్టతివి కాస్యశాస్తాచి లఖ్యెపించి వంన్కృ తాంగములు రెండింట్య గూలంకషమైవె పొండిత్వము వల వణుచుకొవ్న విద్వాంమలు, వారవిషయమున పాంచతృమువెకు. (బితిభ తోడౌటచే వింగా మునకు విశిమళమల్చివ బైవది. వారు (పాచ్యభాషాపష్టమవంచివతరువాతి వాంగ్తముమగూడం బతించి ఊప్వావియావిద్యాలయమున ఎం.ఏ, వరీక్షకుల. ఆతు పుటయు, మాకు శిష్యులగుటయు వంథవించివది. ఎం.ఏ. వకిక్షలో వా రంతప(బూర్వ మెన్వరుము వంపాదింపవన్ని గుణములు నంపాదించి తమ వై శిష్టమొమ చిక టించుకావియుండిరి. తరువాత వాళు కొన్ని వంవత్పవములు పాచ్మికళాశాలలో పువన్యావకులుగా6 వవిచేపి పిమ్మట అవంతవ్వరమందలి ఫి. జి. కేం్యదమువ మవ వ్యావకులుగాతేరి యివ్వు డందే కీడరుగా మద్యోగము విర్వహించుచున్నారు. “శిష్టా క్రియాకన్యచిదాత్మవంస్టా సం[కాంతి రవ్యన్మవి శేషయు క్షా. యస్యోళయం సారు నళశ్వ్షకాణాం, ధుర్మిపతిష్టాపయితవ్యఏవ” అవి కొళిదామ శిక్షకాగగణ్యుల కుండవలి వవి చెప్పిన రెండులక్షణములును వారియందు విండారి యున్నవి. వారిక్‌ పంప తాం ధ్రపాహిత్యముతోడమ, లక్షణ్మగంఠములకోడమ గల పరిఛచయవి శేషము నెజిం గినవాండ వగుటచే ధ్వవివిగూర్చి పరిశోరనచేయుండవి మొదట నూచించివవాండను నేవే. వారు శ్రీచెంకపేశ్య. విశ్వవిద్యాలయమున కరిగిన పిమ్మట భారత ధ్వవి చర్శవముమగూళ్ళి సిద్ధాంతవ్యానమ్మువాపి విహెచ్‌, డీ. వట్టముమ టొందియుందిరి.
కీ
వారి పిద్ధాంతి వ్యానముమ లిఖిత రూవిమువ నున్నప్పుడే చదివి యందలి _ప్రాశన్వ్య ముము (గపించి యావందించియుంటివి. ఇప్పు డది ముదితిమగుటి నాకేకాక విద్య చ్విచ్యార్థ. లందటికివి వమోదావహమగునవి వేఆుగా6( జెప్పవవవరములేదు.
కావ్యమున కాత్య యేది యను విషయమున బోచ్యలాక్షణీకులు కావించిన వరిశోధవ వరిశీలవము అపాకిములైై వవి, చివర కానందవర్హనాచార్యులవారు ధ్వవియే క్రావ్యాత్వయనవి విరూపించి ఆనన్యాద్భ* మైన పాండిత తిభలమ విదర్శెంచియుందిరి, అన్ఫుటమృకితమైవ కావ్యతిత్త్వముమ వారు నువ్నష్టముగా౬ (ఐకిపాదించి విమ రృకమూర్చమ్యలవి "'పేరుగాంచిరి, వారి యవంతరము కొంచలు లాక్షణీకులు లిన్న వాదములమ [బతిపాదించుటకో, వూర్వవావములమ వమశ్థించుటకో యళత్నించిరి కావి వారి వాదములు మృవతిష్టితములు కాేదుం కావ్యాత్మ ఛ్వవి యను వాదమే వర్వవంతీ కాంగీకృత మై అద్వితీయమైన వరబహ్మమువ లె. (వికి ధావించుచువ్నది.
శ్వవివాఎ మెంత హృదయంగమమైననో యరితి క్లిషమైనది. అందుఃగల భేదము లనంఖ్యాకములు, వాని నవ్నిటివి నమగముణా నవగాహన మొనరించు కొనుట మలభపాధ్యమెన కార్యముకాదు. ఒక్కొక్క. ఖేదమునకు ధ్వవికారు తొనంగిన యుదాహరణములనే (గపాంచి యాభేడ మం దెట్లు నమవ్వితమగుచున్నదో యత+చు వివరించును కావువం చెలినికొవి యావందింవవచ్చును. కావి యుదాహర జాంతరములను స్వయముగా నెన్ని యం చాయా ధ్వవిభేదములను విరూవించి ఛూవుట యతికష్టపాధ్యము. అందును అలేనముల కొం్రకావ్యములమండి శగివ యుదా వృాతుల వొవనంగ(ఉజొలుట శపారమైవ లక్ష్యలతమణవరిజ్ఞావ మావశ్యకిము, శీ. శే. వేదాల తిరువేంగళాచార్యులవారు శమ రధ్వన్వాలోకాం్మద్రీకరణముష నట్టి (వయత్నము కావించి కొంతవలకు గృతకృత్యులై ర, వా తాకేకావ్యముమంగ్రికాక వివిరారనకావ్యములనుండి యుదాహరణముల నెత్తిచూషయుండుటనే వారి కార్యము కొంశమలభమైనది. [శ శర్మగారు మవాఖ్షాంతమునుండియే యన్నిల్య్యు ముల చౌవంగి లక్షణనమవన్వయపూర్యకముగా నా యా వ్వవిలేదముల వందు విధూసించి ఊపిన పాండితీనరికోరనపాటనము ల్లాఘాలనిఘనజాంఘిక మై యున్నది.
జీ
విజమవకు ర్వవిమంశమైవనదే యా త్త్సృమకావ్యము. శవితయమువారు విరవమావపాందిత్మీవతిభామండితులగుటచేల.. దరమరచవలో వ్యవ యత్నిముగవే యెన్నో ర్వ్యవిశేదములమ జొప్చించియండిరి.. వావివి గుప్పించి విరూవించుటి మని విద్వాంమలికుడావి పాధ్యముకాదు. అవవివి డా. శర్యగా ెంథో వమార్థతితో విధ్య పాంచి యుండిరి. వారు కమ్మితయమువారి భారతభాగములమంకి తైన్నోవద్యముల మదాహరించి యం దేయే ఏ మలు కలవో విశదేశ్రరించి యుండిరి ఇఎపద్యములను, వారు కావించిన విపణ మైన వమవ్వయముము వశించివవా రాశ్చున్యచకితులు కా] మావరు. భాకతమువంయ ౫ సవిమంతములై వహ చష్థసచ్యము లవంఖ్యాం ములుగా మంకుటచేతవే అది యుత్తిమకావ్యము. కాంజాలినది. ఆమనాక్ర వుల కార్య్రథవి నముదాయమువ వ్యగగణ్యత్యము లలించివదిం
శ్రీ శర్మగారు ఈమ విద్దాంతవ్యానము. వెవిమిరధ్యాయములుగా. విభజించిరి భూమిక యొక చివ్న లక్షజ[గంథముం ఆందు కావ్య లక్షిణపామగియంశయు వంగహముగా వ్య ్టీకరింవందిివరి ఛ్వవ్మిపశిష్టాపవము వ్వవి లక్షణమును, ధ్యన్యభావవాదముల అ౦ండవమున్సు, కొన్ని అలంకాంములకును ఛ్వనికివి గతి లేదముమ విశరీకరించుచున్నరి. ధ్వవివ్వరూవమంచలి భేదముల వన్నిటివి నిరూపించు చున్నది. వ్య౦ంజక మమ చ తుర్ధార్భాయము బృహత్తింము మహా్తరమొు నైైవట్టిది. వాచ్యాతిరి క్తవిలక్షణార్థాలిధాయిశద్దాదిక మే వ్యంతకము, వర్ణ్య పద వాష్య, రచవాదులవలన వ్యంగ్యార్థము న్ఫురించును కావువ వవి వ్యంపకములు, వీనిలో వేవేవి యేయే వందర్భములలో వ్యంగ్యార్థమును (వతీయమానమొనర్చి వ్యంజకత్వ మువు పొందునో ర్వవికారులు వివరించియుంచిరి,. గాః శర్యగారు భారతమునుండి మందరమాలై న యుదాహరణముల నొవంగి వ్యంజకములను విరూపించియుంకిరిం (శ్రీ మవిభారత మను వధ్యాయమువ నాయ్యధరమువన మవాభారత మావిర్శవించిన వరిస్టికుల్లు కవ్మితయమువారి కవితావికేషములు విశచీకీ రిరిపంబదినవి, షష్ట వవ్దమాస్టమాధ్యాయములలో నా మువ్వురు మహాకవుల రచనలందలి ధ్వనివిశేషములు పోదాహరణముగా, (దిదర్శింవ(దిడివవి,
పూర్వాం ధకవులందలుమ విద్వత్క వులు. అం్భధముననేకాక్ర వనంన్కృ ఈమునందును అపారమైన పాందిత్యముకలవారు, వంన్కృతమవిక వులవలెనే వారును ధ్వవిమంతములై వ వద్యము లెన్నో రచించియుండిరి. వారి కావ్యములందలి ధ్యవిభేదములను విరూవించుటక్ష యత్నము చేయవలనీయున్నది, అంధ్రకవులకు
ఇగ! శ్రవితయమువారినలెనే అట్టి (వయత్నమునేయు.. భావినరిశోఛటులలు (కీ శర్మగారు న! మార్గదర్శకులు కాంజాలుదురు. జా. శర్మగారి శైలి విర్టష్టము పాఠము వయ్యు మవ్నష్టము, మజోధమ్మ విషయవ్య క్రీ వజదక్షము నై మనోహరముగానువ్నడి. [గాంథికశైని పానూవ్యు అకుంగూడ మలభిమై గంభీరవిషయముల నందిచ్చువమట కిదియొక మంచి విదర్శవమ్యు. భ్యవివిషయమున వింత్యవశంవనీయమైన కృషికావించి కవిత్రయము వారి మవాకవిత్వముమ (సదర్శించిష (శ్రీ శర్మగారి వభివంధించుచు, విద్వద్వర్య ళైన వారు విషయగంభీరమునైవ యిట్టి. విమర్యగ్రంథము. లంకను అవేకముఖి చించి యువకుల కావర్శపాయులగుదురుగాక యవి ఆశీర్వరించునున్నావు. దివాకర్శ వేంఠటావధావి.
గ్ధా॥ కోరొడ మహాదేవళాస్త్రి,
ఎ౦+ ఏ (త్రిబుల్‌) డీంలిట్‌; అర్యధశాభాధిసతి, స్నాతకో త్తరవిద్యాకేందము, అన౦తపఫపఫురం౦
మనభాషలో కాన్యనవిమర్శనము అలంకారిక సం[పదాయము ననుసరించి బయలుదేరినది. కవ్మితయభారతము మనకు వరమ పామాణీకము, అత్నిపాచీనము నైన (గంథమగుటచే మవామహూలగు పండితు లెందరో దానిని తరిచిచూచి, అందలి కాపస్యగుజములను చర్చించి, (గంథవై శిష్ట్యమును విరూపించియున్నారు. అ విమర్శనము చాలవరకు స్థాలీపులాకన్యాయమున జరిగినది. వారి పరిశ్రమనలఫ భారతమునుగూర్చిన మూలాధారములగు విషయములు తెలియవచ్చినవి. కాని *ఎటుకి నమ్మగమగు టకు ఒక్కొక్క కావ్యగతాంశమును సాధ్యమైనంతవరకు విపులముగ పరిశీలించవలసిన అవసరము కలదు. కాన్యమునకు అత్మభూతమైవది ధ్వని గనుక అం[ధమహాభారతములో ధ్వవిసిద్ధాంతనమన్వ యము [ప్మపథమముగా (గహింపబడుటలో బొచిత్యము లేకపోలేదు, ౮ శలాక రఘునాథశర్మగాల ఈ కార్య మునకు పూనుకొని నమర్థతతో నిర్వహించినారు. ఇందు వారు చూపిన (పతిభా కౌశలములు అసాధారణములు. ఆక్షిరిపల్లి వంటి గురుకులములో సం(వదాయ విద్ధముగ చదివిన. చదువుకు రాణింపు సాఫల్యము కలిగినది, ధన్యులు.
ఈ పరిశోధనమున (శ్రీ శర్మగారు ఏర్చికూర్చినవికాక భారతమున ధ్వన్యర్థము లింకను ఎన్నో ఉన్నవి. వావివికూడ ఒక అనుదిందములో గచ్చద్‌ వ్యాఖ్యా రూపమున (పచురించినచో [ప్రజలకు మహోసకారము చేసినవారగుదురు, విజము నకు భారతము అర్థకాత్స్పర్యములకో (వేకటింపబడవలసియున్నది. ఇట్టిిగంథములు కాౌవ్యపఠనమునం దాన క్తివి కలుగజేసి విద్యాస్థాయిని "పంచగలవమటకు నందే హము లేదు,
కోరొడ మహాదేవశాన్త్రి “భాల్లాకాళంిలాల
దీనిని గూర్చీ పరిచాయక ముగా ఈనాలుగు ముక్కులు [వాయుటకు హేతువు - జిజ్ఞాసు సహృదయ సనమాజముకో మాటలాడు కొనుట అదృష్టవిశేష మగుటచే అభిలషణీయ మగుటయే. అంతేకాని మాన్యులగు వండితులకుగావి పండితమ్మన్యులకుగాని వీనితో పనియేమి ? ఇదీ మనోరంజకములును విజ్ఞాన్మపదములును నగు మధురతర నిబంధముల వంపుటి. త త్త్వాన్వేషణాత్మకమగు బృహన్నిబంధము. ఈబృ హన్నిర్మాణమునకు అధారఖిత్తి అలంకారళాస్త్రనిబంధమూర్థన్య మగు ధ్వన్యాలోకమును _ తత్కర చేతనే ద్వి తాః పంచషావా”ి అవి పరిగణింపదడిన మహాకవులలో నొకడో ఒకటవవాడో అగు వ్యానభగవానుడు రచించిన [శీమన్మహాభారతమునకు కవ్మితయమువారు అందిచ్చిన ఆం్యధమహాభారతమును, ఊఈవిషయమును గూర్చి ఆలోచించునపుకు ఉ*పరస్పరేణ స్పృహజణీయశోభం నచే దిదం ద్వంద్వ మయోజయిష్యత్‌ అస్మి న్వయే రూపవిధానయత్నః పత్యుః వజొనాం విఫలోఒభవిస్యత్‌ ౫” [కుమారనంభవము -7-ఈ] అను శ్లోకము స్ఫురించుము. మ! ఇది వధూవరులగు పార్వతీపరమేశ్వరులను గాంచిన టఓషధ్మీపస్థపుర కొంతలు అనుకొనిన మాట. పరస్పరమును న్పృహణీయ మగు శోభకల ఆ ద్వంద్వము నొకచో యోజనచేసియుండనిచో |పజాపతి ఈజంటయందు రూస నిర్మాణమునకై చేసిన యత్నము వ్యరమె యుండెడిది. ై క్త ము వ్యర్థమై ఇస్లే వ్యోసరచిత భారకామ్నాయముకూడ తనయందలి తత్త్వమును (1పమాణపురస్సరముగ విరూపింగు సాహిత్యత త్త్వవి వేచకనిబంధమునకై యఖిల షించుచుండినది. ఆలంకారికళిరోరత్నమగు నానందవర్థనుండును తన ద్వవ్శిపస్థా నమున భారతనంహితాత త్ర్వమునే వివేచించబూనియో “అస్మి న్నతివిచిత కవి
జ
పరంపరావాహిని పంసారే కాలిదాన [పభృతయో ద్వి[తాః పంచషా ఏవవా మవి. కవయ ఇతి గణ్య నే” అవియు _ “వాల్మీకి వ్యాసముఖ్యాశ్చ యే విఖ్యాతాః కవీ శ్వరాఖొ అనియు _ వ్యాసునకు సముచితస్థానము విచ్చి పేర్కానుటయే. కొక చతుర్జోద్ద్యోతమున కాన్మపతిపాద్యరసముల కంగాంగిభావమును గూర్చి వివే చించు సందర్భమున శశ్రీమన్మహాభారతమునందలి రసముల అంగాంగిభావమును చాలవిస్త్పృతముగా అనుశీలించెను. కాని ధ్వన్యాచార్యుని తన్నిబంధరచనా పవృ త్తి ధ్వవి(ప్రస్థాన్మపతిష్టాపనమునకై కావున నాత డచట భారతవిషయకచర్భను సర్వాంగిణముగా నొనర్చ నవకాశము చిక్కలేదు. అది ఈనాటికి [శీ రఘునాథ శర్మగారి దా స్యరమున చక్కగా నెరవేరినది. ఈనిబంధ మాం[ధభారతము. నాధా రముగా గొవినదే మైనను తదాంర్రీకృతి శ్రీ న్యాసభగవానుని రచనాత త్ర్వాను యాయియే. కనుక విది శ్రీమన్మహాభారత్యాాశిత మని సొమాన్యముగ ననదగును. నన్నయభట్లారకుడును “*ధర్మత త్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్త్రంబని” ఇత్యాది పద్యమున విష్ణుసన్నిభుడగు వ్యాసునిరచనలోని విశ్వజనీనత్వమును [పతిపాదించుచు తల కణములు చెడకుండ రచనగా వించుటయే తనలక్ష్యము నని సూచించెను. మిగిలిన తిక్కన యెబ్దనలును తన్మార్గమునే అనుసరించి రనుటదే నమ్మగాం[ధ్రభారతమును వ్యాసరచనకు సంగశిహముగ నొసగిన యాంధ9రూపమే.
ఈ నివంధము త త్త్వాన్వేషాత్మకము. అన్వేషింపదిదిన తత్త్వము ఏదీ? తన్యభావః_ తత్త్వ మ్‌. తచ్చృబ్బముచే సచ్చిదానందన్వరూపమగు పరమార్థ మే చెప్ప బడును. భావ మనగా రూపము. కనుక ఏవిశ్లే షణాత్మకవిబంధమునందై వను సాక్షాత్తుగనో పారంపరికముగనో ' వరమార్థత శ్ర్యన్వరూప మే. వివేచించదిడును, (శ్రీమన్మవాభారత మొక రనఖండము. “రసోవై సః౫_ “రసగ్‌౦ హ్యేవాయం లబ్ద్వా ఒఒనందీభవతి”ఇత్యాది ప్రమాణములగే కావ్యపతిపాద్యవి షయాస్వాదజనితావందము బ)ిహ్మానంద సబిహ్మచారి. ఈయది ప్రత్యకెనుభవగోచర మే కనుక ఇది లేదన. రాదు. కనుక “అస్త్ర “సత్‌ '. ఇది “నానషి। కురుతే కావ్యమ్‌”ఇత్యాది ప్రమాణము లచే క్రాంతదర్శియగు బుషిళో నభిన్నుడగు కవియొక్క చిదంశమగు ప్రతిభచే నిష్పన్నము కనుక కార్యకారణముల కభేదముచే కావ్యానందము ఉత్‌ క దావి వాస్తవస్వరూపము ఆనందమే. కనుక నిట్లు కావ్య (పతిపాద్యవిషయాస్వాదజవితా నందము సచ్చిదానందరూసము అనుట అపరిహరణీయమైనది,
మరియొక విధముగ నాలోచింపగా _ పరమార్థతత్ర్యము న్వన్వరూపమున యోగిమ్యాకగోచరము కౌని సర్వులకును తద్వివర్త మగు జగదూర్తిపషమున
2711 గోచరించుచున్నది. తద్విషయఎవ్యవహార మంతయు. వాక్కుతోనే జరుగవలిను. అందుచేతనే ఈదృ శ్యజాతమంతయు నామరూపాత్మకమనుట. ఇది బాహ్య జగ ద్విషయము. *అపారే కావ్యసంసారే కవి రేకః ప్రజాపతి ఇత్యాది (పమాణముల చేతను, యు క్షిపపంచము చేతను టాడ కవి (వస్టమే.
ఈప్రపంచమును నామరూపొత్మక మే. కాని బాహ్యాసృష్టికిని కావ్యసృష్టికిని గల భేద మిది : బాహ్యాసృష్టియొక్క. నామరూపాత్మకత్వములో రూపము దృష్టి గోచరమగుచుండును. నామము _ శబ్బప్రివంచము _ వ్యవహర్హల ముఖమునుండి అంతలో పట్టి అంతలో అనంతాకాశమున లయము వొందును. కౌవి కవిసృషి లోనో _ తద్గథిత వాగ్విసరము రచనాత్మకముగ స్టరరూపమునొంది గోచర మగు చుండును. తతృ్రతపాద్యములగు విషయములరూపముమాతిము_ సహ దయుల భాననాదిలదు నాశ్రయించి చిత్తగోచర మగుచు లయము నొందుచు నుండును. శద్దములు రూపనులకో అవినాభావసంబంధము కలిగియుండి వాని ప్రతిపాదించుచుండుట చూతము ఉభయతి9్సి సమానము. శబ్బము ధ్వన్యాత్మకము. కాని భేరీపటహాదిన్వనులకు అర్హ్మపతిపాదకసామర్హ్యము లేదు. గవాదిశబ్బముల. అర్హ్మపతిపాదనళ క్రీ కలదు. ఇట్లు శద్చాత్మకధ్వన్మిపతిపాద్యమగు అర్ధమును స్ఫుట మొనర్నుళక్రినే స్ఫోటము అని వ్రైయాకరణులు అందురు. ఈ స్ఫోటము శస్దాత్మక ధ్వనిచే వ్యంజితము. తత్తచృద్ది[పతిపాద్యములగు అర్ధములు [శోతలకు [వలీ ఈము లగుటలో ద్వార-సాధన-భూతము. ఈవిషయమున వై యాకరణులు వ ప్ఫోటము-పదస్పోటము వాక్యస్ఫోటము అను మూడు (పధానభేదములను, మరి యింకను తత్తదుపభేదములను విశ్లేషించి ఫిషయవిస్త్పృతి నొవరించినారు. ఈమార్గమును కావ్యవిషయమున నన్వయించుటడే నిష్పన్నమైన పిద్ధాంతమే ధ్వని సిద్ధాంతము.
దానవి నంగహముగా -విట్లు చెప్పవచ్చును :.
[పతిశద్దమును తానొక యర్హమును సాక్షిచ్చక్రిడే (పతిపాదించును. దానిచే గోవుకి అను చ్చిము నుచ్చరింపగనే పొస్నా లాంగూల భర ఏషాణా (గంగ డోలు _ తోక _ గిట్టలు - కొమ్ములు) ద్యవయవ సహిత మగు (పాణిరూపము (శోతృమనోనే[తమున గోచరించును. ఇచట కగోపూ అను శబ్బము వాచకము, ఈయర్ధము “వాచ్యము, ఈశళద్దిము ఈయర్థమును (పతిపాదించుటకు నహకరించిన శక్తి “వాచకత" అధవా అఖిధ4
(111)
. ఉ్య్యబాలుడు అగ్నో అందుము. ఈబాలుడు ఉన్నాడు. అగ్ని ఉన్నది. కౌవి ఈవాక్యమునందు ఈఉభయమునకు గోచరించు అభేదము అసంభవము. కనుక ఈబాలునియండు “అగ్ని” యందలి పవి[తత”కలదు, అందుచే ఈవాక్యమున గోచ రంచు అభేదము ఉపపన్నము. ఈవిధముగ ఇచట “అగ్ని, పదము అగ్నియందలి పావిిత్యమును లక్షింప _ గుర్తింప _ జేసినది. కినుక ఇచట “అగ్ని పదము లక్షకము, 'పావిత్యము కలవాడు” అను అర్థము లకి ర్థము, ఈపదము ఈయర్థ మును (పతిపాదించుటలో వహకరించిన శబ్లశ కీ రిక్షణ. [జక కాని ఈ రెండుపన్టతులకు అతీతముగా ఆయా వాకఠక్యములచేతను పదముల చేతను పదాంశములచేతను అయాసందర్భములందు సహృదయహృదయ చనుత్కార ఆనకములగు అర్థములు స్ఫురించుచున్నవి. ఈయర్థములు పైవి తెలిపిన స్ఫోట (ప్రతిపాద్యార్థములకో పోలికకలవి. కాని వానికంచెను విలక్షణ మగునవిం ఉదాహరణమునకు. *ఏనంవాదిని దేవర్షా పార్శ్వే పితు రదోములీ లీలాకమలప త్రాణ గణయామాప పార్వతీ [కుమారనంభవము...8.84] ఇచట ఈశ్లోకమునందలి అ యాపదములకు గల అభిధాలక్షణాళ కులచే (వతీపాద్యమురిగు అర్ధములకం'పె అతీతమై మరొక యర్హము గోచరించుచున్నది. ఆది ఇట్లు: లి దేవర్షియగు అంగీరసుడు హిమవ౦ంతునికో పార్వతిని శివునకిచ్చి పెం డీ చేయు విషయమై ఈ (పై) విధముగ పలుకునప్పుడు తండడిపార్శ్యమున పార్వతి యధోములఖియై (నిలిచియుండి) లీలాకమలప త్త్రములను లెక్కిం౦చెను. హేతువేమై యుండును? అని (పశ్నం అమె కన్య; ముగ్ధ కావి (పియవిషయకాలాప (శ్రవణముచే అమెమనమున లజ్జ కలిగినది. దానివలన తనలో నేమి సాత్త్విక భానములు (పకటము లగునో _ అవి పెద్దల మవస్సున 'కేమనిపించునో । వానిని గోపవము చేసికొనవలెను, అందులకై కాను వ్యాపారాంతర్మపవృత్తురా లగుట యావళ్యకము. అదియే ఈలీలాకమలస త్త్రుగణనమునకు హేతువు. ఈవిషయమును 'వెనుకవెనుకకు యోజించుచు పోయినప్పుడు పార్వతీచి తృజనితలజ్ఞానామక సంచారిభావము ఈళ్లోకముచే (వతిపాద్య మగు ముఖ్యార్థము. ఏలయన అదియే యిచ్చట నహృ్మదయచి త్త్రచమత్క్బృతిజనకము, కవిచే సాకెత్తుగా చెప్పబడనిది.
కః పరోక్షముగ చెప్పబడినది. పరోక్ష పియా ఇవ షా దేవాబో, ఇట్టి ఫారో క్షకో క్తులబే దేవతలు (పీతి నొందుదురట. ఇచట సహృదయులే అదేనతలు, లజ్ఞాఖ్య నంచారి భొవము రసాంగము. కనుక ఇచటి ఈయుదాహరణము రసధ్వనికి సంబంధించినది
*గ్సుర్రుగుం జెంచలి( దుమ్మి లేందగిరి సాకుం దింతిణీ పల్లి వో
త్కంరముం' గూడ బొరంటినూనియలతో6 గట్టావికుట్టారుగో
గిరముల్మెక్కి, తమిం దిసుల్చొలమువో6 (గేపుళ్మెయిన్నాక మే శెరువుంగుంపటి మంచమెక్కి రి [పభుక్ష్వైకొ్ప్తి రెడ్డ కిరన్‌ [అముక్తమాల్యద - 4.181.) అను పద్యమున రెడ్డదార్మిద్యమను వ స్తువు _ (కేపులు రెడ్డను తసు తల్లులుగా తలచిన (భాంశిమదలంకారము దానీ మూలమున స్ఫురించు హాస్యరనము అనునవి ధ్వనులు.
ఇస్పుడు మరల పై విషయముల నాలోచించవచ్చును. వై యాకరణుల స్స్ఫోట సిద్ధాంతిమున శబ్ధాత్మకధ్వని న స్ఫోటము న ళబ్బ్మ్యపతిపాద్యార్థ (పతీతి
ధ్వవిసర్మపదాయవాదులగు ఆలంకారికుల మతమున వ్యంజకమగు వాక $ము
లేదా
వదనము ౨ వ్య౦జనావ్యాపారనము ___ న్యంగ్యార్థ (పతీతి
లేదా
సదాంశము
ఈవిధముగా స్ఫోట _ ధ్వవి సిద్దాంతనుళకు సామ్యము కుదురుచున్నదిం
మ!
ఈ ధ్వనిసిద్ధాంతమును [శ్రీమవ్మవాభారతమున కన్వయించుటయే ఈ నిబంధ మున పతిపాద్యవిషయము. ఇట్టివిషయమునందు పవేశించుటకే ఎంతయో యోగ్యత కావలయును, గురుకులసమాశ్యయణమున సంపాదించిన సంప్రదాయ పరిజ్ఞానము _ త త్త్వ్వజ్ఞాననిష్థ దృఢపరిశంిమము_ అవహంకారతాపూర్వక మైన సహృదయత్వము _ లేనిదే ఇట్టి విషయములందు. నిష్కృష్టమైన పాండితి యల వడదు, దావిని విర్దష్టముగను, స్పష్టముగను, నరళముగను ప్రతిపాదించు సామర్హ్య మును అబ్బడదు. శి) శర్మగారికి ఈస్పై సాధనసామగిసి యంఈయు నమగర్శిముగ
ఖై గలదు. శీర వేమూరి రొామబిహ్మోశా స్తుంలవారు ఆంధిడేశమునందు. జన్మీంచి, భారత డేశమునందలి సుప్రసిద్ద విద్వద్వరేణ్యుల కెవ్వరికిని తీసిపోని కూలంకష పాందితి కలిగియుంగడియు _ మారుమూల నెచ్చటనో _ అగిరిపల్లిలో చాల కాలమును ఎవర చివర ఒంగోలులో కొంతకొలమును శాస్రపాఠపివచనములతో కాలముగపిన దువానుభావులు, వారికీ రాని శాస్తములేదు. అసమగ౦త యనునది వారి పాండితిలో నెచ్చటను కానరాదు. వేదభాష్యములు _ మీవాంసాశాస్త్రమున అర్జసంగరిహాము మొదలు శాబరభాష్య _ ఫ్టోక _- తంత) _ వార్రికములవరకు తన్ని గ్రింటములును _ వ్యాకరణళాస్త్రమున మంజూషాభూషణసారాదికము _ అలంకారశాస్త్రమన అన్ని గొంధములును _ వేదాంతశాస్త్రమున అరై ైతపరిభాష మొదలు ఖండనఖ౦ండథావ్యను వరకు నన్నియును _ తర్మళాస్త్రమున నన్ని గ౦ంథిములును విరాఘాటనుగ ననేక్షావృ త్తులు పాఠములు స్ఫివచించి పండిన పాండితి కల వారివి గూర్చి ఏడో చెప్పబూనుట సాహసము. వారి శిష్యకోటిలో కడపటిదారు శరామచందు9ల కోటీశ్వరశర్మగారు న్యాయ వేదాంశాద్యనేకళాస్త్ర పారంగతులు., వారినుండి సంపాదించిన సంహుదాయబద్ధ మగు శాన్త్రీయాలోచనా సరణీ శ కర్యగార్‌ది. ఇట్లి వీరికే సంగ్రథింపబడీన ఈనిబంఫము మూలమున ధ్వన్యా చారువి చ్వన్యాలోకమును శ్రీమన్మవాభారతమువంటి అర్షగంంరడుపై నన్వ యించుటలోను _ దాని నొక సరసకావ్యముగా భావనచేసి ఆనందించుటలోను _ సహృదయులకు కోడుపడుట అను రెండు పియోజనములు చక్కగా నెరవేక గలవు. ఈదృహ్మత్ప్చయో జనమును సిద్దింపజేయుటలో ఇది విష్కృష్టముగ నుప యోగించు సాధనమగుటచే నిదియంతయుగాని, దీనియందలి (పత్యేక వ్యానములేకాని (ప్రత్యేకము సమ్మగ్యగంథముగా సకన _ పాఠనములలో (గహింపబడినచో భార తీయా౯౦కౌరికభావ నాసంణీనం్యపదాయ మవిచ్చిన్నముగ అంధదేశయుసే ముందు నకు సాగిపోవుచుండునని నిశ్చయముగ చెన్పవచ్చును. ఇం దకిళయో క్త లేశ మాతమును ఖీదు. ధ్వన్యాలోకమునకు వివరణనులో _ అనువాదములో _ ఇతఃపూర్వము
పద్ద లెందరో రచించినవి కలవు, కాని ఈ విబంధరచయిత ధ్వన్యాలోకమును చొచిన తీకు _ అన్వయంచుకొనిన విధము _ తనది. దీనిని వినియోగంచుకొన గలుగుట అంధ్రసాహితీక త్త వజీజ్ఞాసువులగు నసహృడయులవంతు.
ఆదోని పాతూరి సీతారామాంజనేయులు గి 28,9107
అకాకాాన్నా.
ప్రస్తావన అంశా వవికినననని-యాలా
“భారత ధ్వనిదర్శనము” అను సంక్షి ప్తనామముతో (సస్తుతము వెలుగులోనికి వచ్చుచున్న యీ |(గంథము 'కవితయమువారి ఆం[ధమహాభారతము - ధ్వని సిద్ధాంతసమన్వయము' అను శీర్షికళో 1875వ సంవత్సరమున నేను (శ్రీవేంక టేశ్వర విశ్వవిద్యాలయమువారి డాక్టరేటు పట్టమునక్తై నమర్చించిన సిద్ధాంత నిబంధమునకు ఇంచుమించు యథాతథస్వరూపము. అందు మూడధ్యాయములుగా రూపొందిన విషయ మిందు సౌకర్యదృష్టిళో తొమ్మిది అధ్యాయములుగా వింగడింసదడుటయు, (గంథభాగము అతిస్వల్బ్రప్రమాణమున తగ్గింపదిడుబయు తప్ప దానికిని దీనికివి భేద మేమియు లేదు.
అనందవర్దనాభివవగు_ప్రపాదుల (పతిభావిశేషముచే భారతీయాలంకార శాస్త ములో అ్యృవతిహత్యపభావముకో ఘనిరూఢమైన ధ్యనిసిద్ధాంతమును కవిత్రయము వారి అం[ధమవాభారతముఖమున చూచుట యీ (గంథముయొక్క లక్ష్యము కావేన దీవికి “భారత ధ్వనిదర్శనము" అవి నామకరణము గావించిత్‌వి,
లక్యసమన్వయములేని లక్షణమునకు వయోజనము శూన్యమని చెప్పుట తప్పుగాదు. ధ్వని కొవ్యాత్మగా విరూపితచరము. కీ, శే. [శమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళోచార్యులుగారు తమ అం[ధధ్వన్యాలోకమున అంధకావ్యములనుండి ధ్వనొభేదములకు లక్ష్యములను సేకరించి వివరించి సమన్వయించి చూపిరి. ఆ పద్ధతి నాకెంళోనచ్చినది. తెలుగున కవితయ మహాభారతము సర్వవిధముల నుత్తము 'కే9ణికి చెందినది. ఉత్తమకావ్యసిద్ధాంతము నుత్తమకావ్యమునందు సమన్వయించి చూచుట సాహిత్యవి ద్యార్థి యొక్క క_ర్రవ్యములలో నొకటి యని సంభావన.
ఈ విశస్టసంభావనకు తొట్టతొలుత పే్రేరణము నొసంగినవారు ఉత్తమ దేశకులు ఆచార్య దివాకర్ల వేంకటావధావిగారు. లక్ష్యసిద్ధికి చేయూతనిచ్చి ఛుడిముల్ట నిర్వవాంపజేసిన ఉ త్తమదర్శకులు ఆచార్య కోరడ మవాదేవశాన్త్ర
న! గారు. పీక్తికుపురికి నాయందున్న _ వాత్సల్యసౌహార్దములు నాకు నిత్య స్మరణీయములు,
ఇందు మొదటి అధ్యాయము భూమిక _ దీవిలో ధ్వన్మిపస్టానావిర్భావమునకు పూర్వము కావ్య(పధానాంశములుగా అయా యాలంకారికులచే సునిరూపితములైన గుణాలంకార వృ త్రిరీత్యాదుల స్థి*గకులను, ధ్వనిదృష్టిళో వానికిగల స్థానమును
ఆనందవర్ధనులు ధ్వవ్మిపతిపాదనముచేయుట కై అభావవాదములను, బుద్ధి సములగువావివి, కొన్నింటిని (పదర్శించి ఖండించిరి, తలువాతికొలమువారి ఖ కామేసములను చెవ్సటకు వీలులేని తీలున నీ |[పయత్నము పటిస్టముగా రూపౌందినది, ఈ (గంథము ద్వితీయాధ్యాయమున నేనును అ యభిప్రాయములను కోండీకరించుచు తోచిన కొన్ని కొంత్త యుక్తులను (పతిపాదించుచు ధ్వని
మ్‌ లి ముగా మూడవయధ్యాయమున ధ్వన్యాలోక ద్వితీయోడ్డ్యోతస్థితాంశసారభూత వ్యంగ్యముఖమున శ్వన్నిపభేదములను ఉదాహరణ సమన్వయప్పరస్సరముగా నిరూపించితిని,
అనందవర్థనులు తృతీయోద్ద్యోతమున వ్యంజకముఖమున ధద్వన్నిపస్తారము గావించిరి ఆ యంశమంతటిని చతుర్థాధ్యాయమున వివరించితిని. ప్యంజకములు మున్ను చెప్పదిడినవి గాక కొర్పిత్తగా నేమైన చెప్పుటకును అవకాశముగలదేమో పరిశీలించుటయు నిందు జరిగి సది.
(ప్రత్యేకముగా ఇంతవలణకు ఈ (గంథములౌ పరిళోధించి సాధించిన యం మేమనగా తొంబదితొమ్మిదిశాతము అంధమవాభారతమునుండి లక్ష్యముల నేర్చి కూర్చి (గంథక ర్త్ర్రభిప్ర్రాయసమ్మతముగా పూర్వాపర వై రుద్యము లేకుండుసట్లుగా వ్యాఖ్యావించుట. _లక్షణావృ త్రినిరూపణనందర్భమునందును గతానుగతిక మైన ఉదాహరణములను సాధ్యమైనంతపలకు :రిహరించి నిత్యవ్యవవారములలో నుండు
2511] వానివి చూపితిని. లక్షణసమన్వయములో విద్యార్ధులకు ఈ పద్ధతి మిక్కిలి చొరవను గలిగించునవి నేను సంభావింతును.
ఈ ధ్వన్మిపచారమునకు విహారభూమిగా కవ్నితయమువారి అం(ధిమహా భారతమును స్వీకరించితిని, తెలుగు వాజ్యయములో కవ్మితయమువారిది అనితర సాధారణమైన స్థానము. ఉత్తమకవితాసం్మపదాయములవిషయమున తదనంతర కవులకు వారు పెట్టినదే భిక్ష. వ్యాసభగవానుడు వారికి పెట్టినథిక్షను వీ రీవిధముగా ద్వి నియోగముచేసి జగద్దితముగా, అంధా9ివళి మోదముంబొరయునట్లుగా, సాధుజన హర్ష సిద్ధి గోరుచు ఆం్మధమహాభారతమును తెలుగున రచియించిరి. కావున నిందు సంచమాధ్యాయమున భారత్మగంథ, తత్క రృ గౌరవములును, ఛవితయమువారి కవితావిశేషములును స్టాలీపులాకన్యాయమున చర్చింపబడినవి,
కవి్మితయమువారు భారతరచనలో నేకాత్ములు, అయినను ఎవరిస త్రి వారిది. కావున వారివారి రచనాభాగములలో కౌనవచ్చు ధ్వనివి'శేషములను పర్వాశ్వాసాను [క్రమముగా భట్టారకువి భవ్యవాణి, అరుణాంశురాగరుచులు, తిక్కనార్యువి దివ్యవాణ్‌ అను శీర్షికలతో అజేడెనిమిదధ్యాయములలో వివరించితివి. ఇందు నాబుద్ధికి తోచిన వానిలో కొన్నింటివి మ్మాతమే వక్కాణించితివి. ఇంతో నిది పర్యా ప్తమనుట కవకాళములేదుం
ధ్వవి అనగా రసధ్వనియే. రసమనగా కావ్యమున (పధానముగ అంగియే కావున ధ్వనిసమాలోచన సందర్భమున ఆంగిరనచర్చ అ(పస్తుతము కానోపదు. ఆ దృష్టితో ధ్వవిపతిస్టాపకులతాత్సర్యమునకు విరుద్ధముకాని ధోరణిలో తొమ్మి దవ అధ్యాయనున ఆం[ధభారతమున అంగిరన మేదో చర్చించి విరూపించితిని.
ఇట్లు వివిధ ధ్వవిభేదముల స్వరూపమును నూతనలక్ష్యములకో సమన్య యించుచు ఆం(ధమహాభారతమునుంత దాదాపు అయిదువందల పద్యములకు ధ్వవి పరమైన వ్యాఖ్యానమును గావించితిని. (గంథ్యపమాణము సెరిగిపోవుచుండుటచే సేకరించిన లక్ష్యములను ఇంచుమించు. ఏబదిశాతము వదలి వేయవలసివచ్చినది. సహ్మదయమనః్మపీతికై నా పరిశోధనసారమును ఆంగవిద్వల్లోకమునకు అందించు చున్నాడనుం
విశ్వవిద్యాలయ విబంధనల (వకారము నా సిద్ధాంత వ్యాసమును మువ్వురు ఆచార్యులు పరీక్షించి. పట్ట్యపదానమునకే కాక (పచురణమునకును యోగ్యమైనదిగా
యు! [వళంసాపూచ్వక విర్ణయమును. ఉద్ధాటించిరి. (ప్రాచీనగురుకులపద్ధతిలో సారవ్వత సార మెజిగిన విద్యావయోవృద్ధులు (శీమాన్‌ కలచవీడు (శీవివాసాచార్యులుగా రును (అవంతపురం), (బ్రహ్మశ్రీ పాతూరి సీతారామాంజనేయులుగారును (ఆదోవి), (3 శ్రీశ్రీ లక్మణ యతీందులవారును (ఏలూరు), గురుముఖమున నేర్చిన విద్యకు భా వుకత్వబలమున వన్నెపెట్టుకీలముగల డా. తుమ్మపూడి కోపేశ్వరరావుగారును (అనంతపురం), సంస్కృ తాంధ్రాంగ్ల సాహిత్యములయందును, భారతీయతత్ర శాష్రమునందును స్వయంకృషితో చెప్పుకోదగిన స్థాయి నార్జించిన శ్రీరామకృష్ణ చెట్టిగాడను (విశాఖపట్టణము), మటికొందలు మితు్రలును _ కొందరు స్టాలీపులాక వ్యాయముగా, మఠికొందటు ఆసాంతముగ _ ఈగ%9ంథమును చదివి సదథి పాంయముల నొనగిరి. మజియు నీసందర్భమున అస్మద్గురువర్యులు, వ్యాఖ్యానవై ఖరీలో అభినవ మల్లి నాథులినదగినవారు, "శిష్యవాత్సల్యమ్ము చెలువుదీర్చి నమూ 8" కీ. శే. డా పాటి బండ మాధవశర్య్మగారు "నాయనా ః నీగ్రంథము చాల బాగున్నది. ముఖ్యముగా అం౦ంగిరనచర్చ నాకెంళో స్రమోదమును గూర్చినది" అని వెన్నుతటి చేసిన ప%శంస ఏ స్నెతట్టి ర నాగుండెలో కురిసిన అమృతపుజల్లు, అయనను _ “ఆ సరితోషా ద్విదుషాం న సాధుమన్యే ప్రయోగ విజ్రానమ్‌” ఖా ఇకతిశమ్‌
ఆ శ సౌజన్య సంభావనము అావిశనివనేవానాలా. అకిరిపల్లి (శ్రీమార్క్యంందడేయ పా9ిచ్యకళాశాలయందు సంస్కృృతాంధము మ
లను నేర్పిన గురువరేణ్యులు కీర్తిశేషులు (బహ్మశీ సేరి వేంకకేశ్వర శాస్త్రిగారు, బ్రిహ్మశీ రామచర్మదుల కోటీశ్వరశర్మగారు, బ్రిహ్మ[శీ ఖండిక 'శేషావధానులు గారు దిహ్మశీ చాడ సుద్రిబ్మాణ్యచయనులుగారు, కీర్టిశేషులు. (దిహ్మశీ పయిడిమ్మరి వేణుగోపాలశాన్తిగారు, ్యబహ్మాశీ ముదిగొండ శివరామకృష్ణశాస్తిగారు, [పత్యేకముగా కొన్నినాళ్ళు పాణి ఏయవ్యాకరణము దోధించిన హేలాపురీవా స్పవ్యులు స్వర్షస్థులు ది్శహ్మ శీ కస్పగంతుల సుబిహ్మణ్యశాస్త్రీగారిను,
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయమున ఆచార్యకము వహించిన డా॥ దివాకర్ణ్మ వేంకటావధానిగారు, డా, బి. రామరాజుగాదు, డా పల్లా దుర్షయ్యగారి, డా, సి, నారాయణరెడ్డిగారు కీ. శే, డా పాటిబండ మాధవశర్మగారును,
మజీయు పూజ్య(శీ ఖ౦డ్రవల్లి లక్మీరంజనంగారు, పూజ్య(శీ భూపతి లక్మీనారాయణరాపుగార్ము. పరిశోధనపర మేశ్వర నిడుదవోలు వేంకటరాపుగారు, డా. కేతవరపు రామకోటిశా స్తిగిగారు, డా అమరేశం రాజేశ్వరశర్మగారు, డా, కె
నాకు సంధ్యావందనము నేర్చిన బ్రహ్మ, శీ వేదమూ ర్తులు గరికపాటి లక్ష్మణ శాస్త్రిగారు, నాచే కృష్ణయజుర్వేదము. నధ్యయనముచేయించిన బర్సిహ్మ[శీ. వేద మూర్తులు కంభంపాటి లత్మీనారాయణావధానులుగారు, బ్రహ్మ! వేదమూ ర్తులు లంక శశ్రీవివాసరావుగారు, నమకచమకములు ఉపదేశించిన [శీ మణియసము[దం సు బహ్మణ్యశాశ్తిగారును,
మూ నాయన చీన్నతనములోనే గతింపగా అమ్మ ఆరాటపడి ఆకిరిసల్లిలో చేర్చగా తల్లి దండులక౦-బ మిన్నగా [పేమించి పోషణాదిభారమును వహించి ఉసనయనముచేసిన పుణ్యమూ రులు కీ, శే, గరికపాటి పట్టాభిరామకానస్తిగారు, బ్రహ్మశ్రీ గరికపాటి రామమూర్తిగారు, స్వర్లోకవాసివి [శ్రీమతి సుబ్బమ్మగారు, గురువర్ములు [శీ రామచం్మదుల కోటీశ్వరళర్మగారు, గురుపత్ని శ్రీమతి వర లక్ష్మవ్యాగారును,
రాజమహేం[ద్రవరమున ఆయాచితముగ ఆశియమిచ్చి నన్ను చదివించిన మౌ వాన ద్రిహ్య[శీ చెబుకుపల్లి అమదగ్నిశర్మయు, అయన యర్ధాంగలక్ష్య్ని ల, స, శేషమణి అక్క య్యయు,
శక 1
నెక *!
భాగ్య్భ్యనగరమున, అశ్తే, నా అభ్యర్థన లేకయే నన్ను పిలిచి చదువుకొమ్మని అశ్రయమిచ్చి అన్నియునిచ్చి దాదాపు రెండు సంవత్సరములు పోషించిన పుణ్య దళిసళులు శోమతి దింహ్మాజోశ్యుల సీతాకుమూలీ బొాలగంగాధరశర్మ బును,
అవసరమెనపుడెల తామె ముంయినకు దూకి అదుకొ నెది మా అక్క-బావలు
య్‌ ళ్‌ న.
ఇ వ, మెలవరపు లడీ శన ళాగ్యమ్మి, ఆంజనేయులును,
ఇట్లుగౌ సాగిన గుటపరంపతతు షనషుచ్చీర్ష ముతో ప౦జావ-౦బలి మైటింశును.
ఇందలి సొజన్కిసంపదకు నోచుకొనుట నాపూర్వజన్య్మసుకృతి వి శేషమ.. ఇందటిమన్నన శఃగ౦ంథా విర్భావమునకు పీజపా్యయముం
చా యీ పరిశోధనకు దర్శకత్వము వహించిన ఆచార్యవరేణ్యులు మాన్య శీ కోరాడ మహాదేవశాన్తిగా పను,
అవ్యాపష ప్రేమతో ముద్రణవిషయమున పభుత్వ వనిసాహాయ్యవిషయమున అండదండలనిచ్చిన మాన్యవితులు డా. అంతటి సరసింహంగారును, ప్విభుత్వ ధనసావాయృము సకాలములో అందునట్లు చేసిన డా. చివుకుల మార్య_0౦డేయ శాన్తీగారును,
స్రోంభము వణకు బుణాదిరూపముస తమంతటతాము ధననుందించీిన మహృద్వరవర్ష్గము _ ం
లేపాక్షివా స్తవ్యులు శీ మేడవరం మల్లి భార్జునశర్మగారు, వారి మ్మితదృింద మును, కర్నూలువా స్తవ్యురాలు శీంమతి జి. పుల్పమాందిగారు, కల్లూరువా స్తవ్యులు
అణాల శి భి అణాతి
వదాన్య శేఖరులు శ9 తె. రాధాకృష్ణయ్యగారు, కుమారి సంధ్యావందనం గోదావరి బాయి, చి. పి శివారెడ్డి, శ్రీయుతులు వి, జఇయరామి రెడ్డిగారు, శీీమతి ఎం. సువర్డ, శ్ర వి. రామచం [ద్రాచార్యుల్లు, చి. ఎం, వెంకటరెడ్డి, ఈమారి నుంకరకుమార దేవి, చి వెం రామకృష్ణా రెడ్డి, చి. కె. రంగనాథశర్మ, చి, అశావాది పుకాశరావు, శ్చయుతులు ఎన్‌, ప్పభాకర్‌ మొదలగువారును,
1గంథమునకు వలయు మంచి కాగితమును మిక్కిలి చౌకథరకు శ్ర శించుటలో ఎంతో సహకరించిన బెంగుశూరువా స్పవ్యలు అస్మత్సోదరపా౦యులు థీ జీ. అర్‌, శర్మగారును, మా సోదరుము చి. నాగంద9ి ర్మృయును,
నా పరోశ్షమున ముదిణకార్యాదికమును పర్యవేక్షించిన విద్వద్వరులు ఖీహ్మశ్రీ ఇంద్వోగంట్‌ సూర్యనారాయణమూ ర్థిగారును, మా మేనల్లుడు చి. మైల వరపు 'వేంక టనాగేం[ దకమారుడును, [(పేమాదరములతో కేయాత నందించిన (పొద్దటూరు వాస్తవ్యులు అవధాని శ్రీ సి వి. సుబ్బన్నగారు, శ్రీ జూటూరు రమణయ్యగారు, చి, పి, నత్యనారాయణ సెట్టియును,
నవ! ముద్శణాకార్యమెట్లా అని డోలాందోశితచి త్తుడనై యున్న నిమ్న వెన్నుదట్ట ముద్రణకు తగినయేర్చాటులు చేయటయేకాక హఠాదాసత్సితములైన చిన్న ఆటంక ములచే ముదిణము నకాలమున పా్రొరంభించుటకు వీలుకాని సందర్భమున నాకం'మి ఎక్కువగా అందోళనముచెంది పని సకిమముగా ముగియటకు దోహ దముచేసి అనుగిహనుచూపి ఆశీర్వదించిన 'నురుదేవులు శి శ్రీం శీ). లక్ష్మణ యతీందులవారును, వాత్సలళ్యముతో గగింథముమగూర్చి ' అఏపాాయమువిచ్చిన గురువర్యులు డా, కోరాడ మవాదేవళాన్తిగారు, డా దివాళర్ణ వేంకటావధానిగారు, కళాప్రపూర్ణ బ)హ్మశీ) వెంపరాల సూర్యనారాయణ కాన్రిగారును, గొంథమునుగూర్చి ఇచ్చకములకు, అత్యుక్తులకు తావీయక సముదాత్త ఢోరణిలో పరిచయము గావించిన అకారణబంధువులు ఎవ్వద్వ రేణ్యులు బిహ్మశి పాతూరి సీతారామాంజనేయులుగా రును, ఏతద్గ్రంథముదిణముము స్వకార్యముగ స్వీకరించి నాకంచె హెచ్చుగా శర్తిద్ధాశ క్తులను వహించి తెలుగుముదుణము ఇంతసుందరముగా ఇంతి నిర్దు స్పముగా నగుట సంభవమా ? అవి తద్దులు ఆశ్ళర్యపడువిధమున అల్పకాలములో అల్బవ్యయముకో ముద్యించియిచ్చిన -హేలాపరీస్టిత మునుకువు ముదిణాలయాధి నేతలు చి, సీకారాంగారు, మేనేజరు శ్రీమాన్‌ గోపాలాచార్యులుగారును, ముది జొలయపు సిబ్బందివారును జ వీరంవబికి యథాయోగ్యముగ ప్రణామములు, ఆశీస్సులు అందింతును. ఈ కార్యవిర్వహణమున విం దలంకృతములు కావలసిన “పేరులు మలియు కలవు, దావి కంతుండదు. హృదయములో నెందతైన పట్టుదురు. అచట విస్తర ఫీతి యుండదు. కావున నీ లివితరూపసౌజన్యసంభావనమునకు ఇంతటితో ఇతి శ్రంకారము చుట్టుదును. అన౦తఫురం రఘువాథశర్మ సిద్ధ్థి అశ్వయుజ | బహుళ త్రయోదశి 18-10-197 |) అంతా
విషయానుక్ర మణీక అావాలాప్రా్తిలక్రప్రాననా.
- ప్రథిమాధ్యాయము _ భూమిక . క ద్వితియాధ్యాయము _ ధ్వనివి5ష్టాపనము లి!
- తృతీయాధ్యాయము _ ధ్వవిస్వరూపము 77 శీ చ తుర్దాఢ్యాయయు = వ్య౦ంజికము ంం 181 క. వంచమాధ్యాయము _ [శీమహాభారతము ఎం 940
- షష్టాధ్యాయము _ భట్టారకుని భవ్యవాణి 278 0 టి గా సప్తమాధ్యాయము = అరుకాంళురాగరుచులు న. తీర్‌2 రి అష్టమాధ్యాయను = తిక్క-నార్యువి దివ్యవాణి ఎం కి0 $. నవమాధ్యాయము _ అంగిరనసము అలం 48!
అ౦కితము శే ంప కట జల . | వ ్‌ నా (వథమ విడ్యాగుకువు ఎ మాతండి కీ శే! శలాక నరసయ్యగారి దివ్యస్మృృతికి-
ఓమ్‌ భారత ధ్వనదర్శనము [వపథమాధ్య్యాయము భూమిక ఓ. అనంద మీమాంస ;=- “అనన్షో (బహ్మేతి ప్యజానాత్‌, అనన్జాద్ధ్యేవ ఖ ల్విమాని భూతాని జాయ న్తే;
ణి నే ప ం 9
ఆనన్హేన జొతాని జీవ ని: అననం (పయ న్మ్యభిసంవిళ నీతి”
వారుణీ మైన భృగువునకు బహ్మత త్త్వ్వజిజ్ఞాస యుదయించెను. ఉత్తమ గురువైన తం్మడిని పర్మిపశ్నచేయంగా. నతండు తపస్పే జ్ఞానససాధన మని యుపదే శించెను. వారుణి తపస్సాధనము చేయుచు నొక్కొాక్కమెట్టులో నొక్కాక్మ యంశమును (బహ్మమునుగా. నెలుంగుచు జిజ్ఞాస యువసంహృతము కాకపోంగా మఆఅల మజల పితృ డేవుని పృచ్చించెను. అతని తవస్సు పక్వమైన స్థితిలో అనంచము (బహ్మ మను నెజటుక యాతనికి కలిగను. అ యెజుక యాతవికి తృప్తి విచ్చెను. ఆతని జ్ఞానదాహ ముపళమించెను. ఇ ట్లానందమే (బహ్మస్వరూప మని క్రై త్రిరీయోపనిషద్భ్యగువల్లీ నొమకపశళ్నము విశదీకరించుచున్నది.
“అజ్‌ పూర్వకం “టు-నది-సమృర్ధా” అను ధాతువునుండి యానందశళబ్బము నిష్పన్న మైనడి. (పాణి కేయే వస్తుసముదాయము పరిపూర్ణముగా నుండుట వాంఛిత మో యది యుండుటవలన సమకూడునది యని యానందళద్చమున కర్ణము చెప్పనొస్పును. సమస్త్మ్మపాణికోటియు పృట్టినదిమొదలు గిట్టుటనటకు నానందైక గమ్యమై శ క్యనుసారము (ప్రయత్నించుచుండుటయు యోగ్యతొానుసారము కొంచెమా గొప్పయో పొందుచుండుటయు విదితమే
క్రీ
భారత ధ్వ నిదర్శపము
అనంద మనునది ల;ంచినచో సిడి (పాజికోట్‌చే తరతిమఖేదము లేక యేకాకారముగ ననుభూయమాన మగుచున్నదా ? అనుభవమును శాస్త్రమును గూడ పై(పశ్నకు కావనియే సమాధానమిచ్చుచున్నవి. అనుభవింపందడు వస్తాాదిక మును బట్టియు, ననుభవించు వ్య క్తినిదిట్లియు నానందముయొక్కం కారతమ్మ్యము గోచరించుచునేయున్నది. మానవుడు తా నసుభవించుచున్న వస్తువునకన్న మిన్న యగు వస్తువు ననుభవించు. వితరునిపై నీసు వహించుట లోకమున దృష్టమే. దీనినిబట్టి యనుభూయనూనమగు నానంవములో నంతరము లున్నట్లు నిరూపిత మగుచున్నది.
మానుషానందముకంచ మనుష్యగంధర్వానందమును, _ దానికంటె. దేవ గంధర్యాసందమును, దానికంటె పితృదేవతానంవమును నూతేసిరె ట్లధికము లనియు నన్నిటికం'ట |బవ్మానందము పర మోత్కృష్టమైన దనియు నుపనిషన్మాత యుపదే శించుచున్నది. (తై త్తిరీయదు _ అసందసల్లి .)
కావున నానంద మందటయం దేకాకృతిగ నుండదు. ఈ త్తజ్టీవులకు దైవాయత్తముగా లభించు త త్తతృలముల ననుసరించి యవి యనుభవించు నానంద స్వరూపములో ఎక్కువ తక్కువ లుండు ననుట యుపనిషచ్చాస్త్ర మంగీకరించిన విషయము.
మానవున కవశ్యముగా కావలసిన యాహారాది పదార్థములు లభింపకపూర్వ మవి మ్మాతమే లభించుట యభిలషణీయము. అవి లభించినపిన్ముట నాతనిమనస్సు కొన్ని భోగయులను వాంఛించును. కన్నులవండువగు దృళ్యమో, కర్ణ రసాయనమగు తవ్యమో, జిర్వోతృ ప్రి నొదదించు భక్షృమో, (ఘాణతర్పణమగు గంవమో, యొగలు గ పర్పాకుచు స్పృళ్యమో, లేక మజేదేని హృద్యమగు పదార్ధమో యాతంయ కోరును. ఇట్లు వాంఛలు పుట్తుచుండునే. కాని వాంఛితము. లన్నియు లభించుట యెందును గానము, కాని కరుణాలయు(డగు భగవంతుండు మానవ జీవిముసందలి యీ లోఎమును పరిహరించి యాతం డభివాంఛించు. నానందమును మార్గాంశరమున (ససాదించుచునేయున్నాయ,. చితకళావిలసనమే యా మారాం తరము. లి
వి
భూమికి
శిల్పము, చిత లేఖనము, నాట్యము, సంగీతము, కావ్యము మున్నగు లలిత కళలలో కవిత్వ మన్నింటికంజబ మిన్నయైనచిం ఉనియత కృ తినియమరహితాం హ్లాదైకమయీ మనన్యేపరతం।క్రామ్‌. నవరసరుచిరాం నిర్మితి మాదధతీ భారతీ కవే ర్హయతి” అను కావ్య(పకాళో క్రీని బట్టి కవిసృష్టి (బహ్మసృష్టికంచెను గొప్పదని భావింపంబరుచున్నది. కావ్యమువలన నహృదయునకుః గలుగు రసానందము (బిహ్మానందసహోదర మని యభియుక్తో క్రి.
కావున మహాకఠోరమగు తపస్సుచేళనో, అనన్యమగు భ్తివిశే షముచేతనో లేక తాదృశమగు మార్గాంతరముచేతనో పొందనగు [బహ్మానందసామాజ్యము యొక్క పొలిమేరలలోనికి అంతటిమహా[సయత్నము చేయనక్కరలేకయే కొని ఫోవు సామర్త్యముగలది కొవ్యము.
ఖ
కావ్యము వాగ్‌ర్థమయము. వాగర్థములు పార్వతీపర మేశ్వరనడృశము లని మహాకచి కాళిదాసుని సూక్తి. అనగా నిందు విశేష మే మున్నదని తీసివేయుటకు వీలులేని మహ_త్త్వము వాగర్జములకు( గల దనుట స.భావ్యము. కావున కావ్య ఈ _త్త్యపరామర్శకు ముందు వాగర్జ్హత త్త్యము నరయుట సముచితము.
అవత అ =
- వాగ ర్ధము లు =
1పాణికోటిలో మానవజన్మము పిశిషమైనది. అహారన్మిదాభయాదులు సర్వ జంతుసాధారణములే యైనను మనుజుండు వివేకవంతుండు. తిర్యక్కులపలె కేవ లము (సకృతిసిక్థమైన సపప్తనదునపమ్మాతి మే రద్దుబడియండక మానపుః డాలోచనామార్గమున యతథేచ్చడు గ్‌6 (ఐవ్లింపంగలయి. జంతువులలో మానవుని విశిష్ణతకు( గలకారణములలో నాతనికి. గల వ్యాగూపమైన అభ్మిపాయ్మనకటన సామర్థ్యము గణనీయమైనది. తిర్యగ్ధాతి యధ్మిపాయమును (పకటింపనేచాల దని తాత్పర్యము కాదు కాని దానికి సువ్య క్రవర్ణవిన్యాసరూపవాగ్వ్యాపారము లేదు. *“జన్తూనాం నరజన్మ దుర్షభమ్‌' అనుటలో సీవ్య క్రవాక్సయోగదక్షతయు నొక దిలీయమగు కారణము.
"వ క్తీతి వాక్‌” *ఉచ్యత ఇతి వాక్‌' అని వారృద్దమునకు 'ర0డు వ్యుత్పత్తులు. ఇనము డీసి నుచ్చతించును, జనమే నిడి యుచ్చరించందిడును అని పెవ్యుత్సత్తుల
శి
భారత థ్వ నిద ర్శ నము కర్ణము. కావున వాకృబ్దిమునకు స్థూలముగా భాష యని యర్థము, భాషింపంబడునది భాష. ఇది యక్షర-పద-వాక్య-మహావాక్య-స్యరూప. వాకృబ్దమునకు సరస్వతి యనునొకవర్యాయపదము గలదు. "సరః (పస రణం సర్వ (శా స్త్రీకి సరస్వతీ'_అంతట వ్యాప్తి గలిగినది యని యీశబ్బముయొక్కం వ్యుత్పత్తి. అనంగా వార్స్వురూశ మవివ్ఫిన్నముగ (సవాహరూపషమున (పసరించు నని తాత్సర్యము. ఇట్టి యవిచ్చిన్న ఫనరణశీలము గలనరన్వతి తాత్పర్య ఫతిపాదన మున్‌ సఖంశమైన వాఠ్యరూ 1ముననే గోచరించినను దీనికి స్టూల-సూక్ష్మ-సూక్ష్య శరస్వరూపములు పదవర్ణాదిరూపమున పరిశీలించుటకు వీలున్నది. అన్యమునుండి వెలువడు వాక్కుయొక్క మూలస్థితియేది? అది యెన్ని పరిణొమములకు లోనగుచున్నది ? అనువిషయమును 1పాచీనభారతీయమహర్హులు చక్కగా భావించిరి. వాక్కు పరా_పళ్యన్నీ .మధ్యమా-వై ఖరీ-నామములతో నాలుగు దశాభేదములు గలిగి వారికి సాడొత్కరించినది. మాటాడవలయు ననునిచ్చ మొదలు కొని వ్య క్తస్వరూపముతో వెలువడి కోతకు వినంబడువజకుం గల కాలవ్యవధానము విస్పష్టముగా గుర్హింపంజాలనిదే కాని యీనడుమ జరుగువ్యాపారము మ్మాతము చారి కలదు. మొదట మానపునకు వినక్ష కలుగును. అంత నాత్మ బుద్ధికోల గూడి అర్థములను బాగుగా నెజింగి మనస్సును నియోగించును. మనస్సు ' శరీరమునందలి యగ్నిని (పజ్విరిల్ల (జేయును. ఆ యగ్నివలన నొకవాయువు (పేంక మగును, అట్లు నాభిదేశమున (పేరితమగువాయుపు హృదయస్థానము ద్వారమున కంఠ దేశమునకు వచ్చి యటనుుడి ముఖావయవమున( గొల త త్తత్సానములలో ఈ త్త్మత్సయత్నాది శముచే వ్యక్తధ్వనిస్వవహ-మును బొందును. ఇట్లు వాగుత్స త్త్మిపకార మెంతయో కలదు. ఇందు వివక్షొమ్మూతదళలో నున్నవాక్స్యరూపమును “పరొవాక్కందురు. నాఖ్మిసదేశమున మనస్సు కౌయాగ్ని నాహతి మొనర్చు నప్పటి స్వరూపమే యీ 'సరావాక్కు. దీనికి స్థానము నాభిదేశము. కాయాగ్నివలన నుద్బుద్ధమగువాయువు నాభిస్టానమునుండి యూర్థ్వగతిలో (వయాణము చేయుచు హృదయస్థానమునకు వచ్చువేళకు వివక్షెమ్మాతస్థితినుండే యది వివకొర్ధరూపగా. పరిణమించును. అనగా సరావామ్కు ఇచా ఎదూప కాంగా హృదయస్టా? మున పళ్యంతిగా వై నవాక్కు జ్జాన శ్ర
భూమిక రూప. ఈ రెండును సాధారణ మానవుడు గుర్తింపజాలని సూక్ష్మస్టితులు. ఈజాన రూపస్టితి హృదయమునుండి కంఠ దేశమునకు |పసరించువేళకు వక్త దానిని తన (శవణేం[దియముచే (గహింపంగలుగుచున్నాండు. అనంగా నప్పటి కది ధ్వనిరూపా విర్భావముయొక్కం [పథమస్దితిలో నున్నదని తాత్పర్యము. కావుననే యీదశను వివక్ష తార్థధ్వనిరూపనుగా తద్దులు వివరింతురు. అదియే మధ్యమ యనంబడును. ఇప్పటికి వాక్కు ఇచ్చ్భారూపజ్టానరూపములనుండి (క్రీయారూసముగా పరిజమించినది. అట్లు పరిణమించిన మధ్యమవాక్కు కంశమున వర్ణోత్ప త్తి కనుగుణమగు (పాణ వాయ్యుపదానముచే కావలసినవ్యృం జనధర్మములను సమకూర్చుకొన్మి కంఠదిలము యొక్క వివారసంవారదళలచే శ్వాసమహా[పాణలేదములను, నాదాల్ప్సపాణభేదము లను బొంది, ఆస్యభాగమునకు వచ్చి, అచట కం6€ తాల్వాదిస్థానములయందు స్టాన కరణముల స్పర్శ, అస్పర్శ, వివృతి, ఈషద్వివృతి, సంవృతి అను పయత్నము లచే భిన్నవర్షస్వరూపములు గలదియు (శోతృ[శవణేం[దియగోచరము వగువై ఖరీ స్వరూపమును బొందుచున్నది. శఈవై ఖరీవాక్కు వివక్షితార్థావివ్యం జక వాక్యరూపం పై( కెప్పదడిన యను పదానాదానవివారాదివాహ్యా[|పయత్నములవలనను, ష్టాన కరణములు స్పృఃించుట మున్నగు నాభ్యంతర్మ సయత్నములవలనను నిష్పన్నమైన వర్షసముదాయరూపముగా నేర్చడిన పదదింధస్వరూపముగలదియే యీవై ఖరీవాక్కు. ఇట్లు పరావాళ్స్వురూసముళో వక్తయొక్కం యిచ్చారూపషమున నాతనినాభియందు పొటమరించిన వ_క్తవృము వైఖశీరూపమున (శోతయొక్క |శవణపుటములద్వార మున నాతనిహృవయమును జేరి విశాంతమగుచున్నది, [ఆధారము - అంధమహా భారతము ఛందఃశిల్బము. పుట 88 = డాజ శ్రీ పాటిబండ మాధవశర్మ] ఇట్లుచ్చేరితమైనదానినిమ్మాత మే కాక _వివక్షొరూపస్టితి మొదలుకొని తక్కిన వై ఖరీపూర్వస్టికులను గూడ వాకృల్చమచేతనే భారతీయమహర్షులు వ్యవహరించిరి. భారలీయతార్కికు లిట్లు వాక్కుయొక్క నాలుంగు దశలను 'మెలంకువతో గుర్తించి వానిస్వరూపమును వివరించిరి. ఇట్లు వా క్కనునది ముభావయవములనుండి వెలువడు వ్యక్రావ్య క్రరూపమైన ధ్వనిసముదాయరూపమని సారాంశము, న్వరములుగా వ్యంజనదులుగా విడందిజచి చూచుటకు వీలైన అకారళకారాదులు వ్య క్తధ్వనులు. వెక్కి రించుటకు( దేయు ఫ్‌
భారత ధ్యనిదర్శనము వికారధ్వనులు, సంశోషవిచారములను. సూచించునట్టి హానరోదవర్వనులు మున్నగునవన్నియు నవ్య క్తథ్వనులు. స్టూలరూసమగు నీవాక్కునకే. భాష, వాణి, సరస్వతి, (బా్‌హ్మి మున్నగు నామాంతరములు గలవు, అభిధేయాంశము వక్రయందు వివకొరూపమునను, శోతయందు. క్ముకూషా రూపమునను అర్థింపంబిదును గావున నది యర్ధశద్దివాచ్య మగుళున్నది, (అర్యతే ఇత్యర్థః - అర్ధ ఉపయాజ్జాయామ్‌ _ లింగాభట్రీయము]. ఇది వాక్కుతో నవ్యభి చరితము. కావుననే శద్దార్థములసందింఛధము పార్వతీపర మేశ్వరుల సంబంధము వంటిదని యపనాపర మేశ్వరుండు కాళిదాసు వచించెను. వాక్కు (శుతిగోచర కాంగా నర్ధము హృదయగోచరము. కావుననే వాక్కు చెవులంబడినను అర్ధ మొక ప్పుడు తెలియకపోవుట లోకమున గానవచ్చుచున్నది. (శోత కభిధేయాంశము సంపూర్ణ ముగా డెలియవచ్చువజకును నాతనిశ్ముశూష యుపశమింపదు. ఉత్తమ [శోతకు వినినఠోడనే యర్థము. భాసించును గాక తదితరులకు తెలియరాకున్నది కదా: కగ్ద్య్భమలసంబం రమవ్యభిచరిత మను 'టెట్లని శం రాదు. అట్లు "అలియ రాకుంయట (శోతృళ క్రికృత మే కాని వాగర్ధసందింధకృతము కాదు, ఒక్కొక్కప్పుడు (సయు క్రమగువాక్కు నకు భిన్నార్థకల్పనము చేయుట లోకముసః గానవచ్చును. వాగర్థసంబంధము నియత మే అయినచో నీస్టితి కలుగు నెట్లు? అను (సళ్న రావచ్చును. సమూధానమునత్సై వాగర్జసంబంధ మెట్టిదియో పరిశీలింపవలయును. పదములు శక్తములు. ఈ పదమయునుండి యీయర్థము టోద్దవ్యము అను నీశ్వరసంకల్పమునే శక్తి యందురు. అటి శక్తి కలవి శ్రక్రములు." ఇట్లనుట (పాచీనదార్శనికసం[సదాయము.. లోకములో నొక్కా క్కవస్తువున కొక్కొాక్కు ధర్మము నియతయు. కాని సంస్కారాదులవలనను, ఇతరవస్తుస మ్మేళనముల వలనను అవస్తుధర్మము నన్యథాకరింపవచ్చును, ధాన్యము నెండంబెట్టుట, దంపుటి, మతు(గుచున్న నీటిలో నుడుకంబెట్టుట మున్నగునది సంస్కాారవిశేషము, వ్యంజ నాదిసమ్మి శితమగుటచే బియ్యమున కున్న రుచికోపాటు [కొత్తరుచి వచ్చుచున్నది కదా। అళ్లే యాపదమునుండి యాయర్థము టబోద్ధవ్యననుట కీశ్వరసంకల్ప మే కొరణము కాని యాపదదులను (పయోగించువై ఖ9, (పయో క్ష్మవేదము, కాకుష్పలు (0
భూమిక మున్నగునవి యర్ధమున కినేకత్వమును గల్పింపంగలగుచున్నవి. దీనివలన శచ్చార్థ సంబంధముయొక్క_ నియతికి హాని లేదు. సన్నివేశబలము, కాక్వాద్మిపయోగము మున్నగువానివలనల గలిగిన యర్ధాంతరము తాత్కాలికము, సంకేతరూపమైన యర్థము స్థిరమైనది. మటియు నాయర్థాంతరముకూడ సం కేతి తార్థము నెట్లో యంటి పెట్టుకొనియే యుండును, స్థూలముగా వాగర్థతత్త్వ మిటం ఐరిశీలింపంబడదినది. వాక్కున కక్షరా ద్యంగములు గలవు, గృహ మనగా జాలు, మట్టి, కొయ్య, యినుము మున్నగు పదార్థములసంయోజనముచే రూపొందెనవస్తువి శేష మే మైనను స్థూలదృష్టికి పాషా ఖాదులు గోచరములు కాని విధమున వాగంగములగు నక్షరపదాదులు స్థూల దృష్టికి గోచరింసవు. అఖండమగు వాళ్యస్వరూప మే గోచరమగును. కాని తత్త్వ జిడ్జాస స్థూలదృష్టితో 'నుపసంహృతము కాదు. సూక్ష్మపరిశీలనము చేయవలయును. కావున వాగంగత త్త్వ్యపరిశీలనము వాక్తత్త్యనిరూపణమునం దావళ్యక మే యగును, అగుటచే వాగంగములై న అక్షర పద వాక్య స్వరూప నిరూపణమునకై |పయత్నము అవసరమగుచున్నది. మహావాక్యమునుబట్టి వాక్యము కూడ నొకయంగముగనే యిట సంభావింపవలయును.' భాషయొక్క గ్నుర్తింపందగిన కనిస్టరూపము వర్ణము. వర్ణమునకే యక్షర మనియు నామాంతరము. అక్షరశబ్బమునకు మహాభాష్యకారులు (శీపతంజలి రెండు విధములై న వ్యుత్పత్తులను చూపిరి. “అక్షరం నక్షరం విద్యాత్‌' అక్షరమనంగా క్షరము కానిది _ చెడని స్వరూపము గలది యవి దీవి కర్థము. [బహ్మతత్త్వము వలె విది యవినాశి యని భావము, అక్షరములు సూర్యచందనక్ష తాదులనలె నృష్ట్యాదియం దుత్సన్నముల్లై సృష్ట్యంతమున రూసజుచున్నవని మవాభాష్యో ద్రోతమునం జెప్పంబడినది [మ భా. పు 102]. కౌవున వీని కిట్లు వ్యవహారనిత్యత సంభావింప(దికినది. మజియు భ ర్ష్మహతి తన వాక్యపదీయమున శబ్ద్బత_త్త్వము నిట్లు వక్కాణించెను. “అనాదినిధనం (బహ్మ శబ్దతత్త పంయ దక్షరమ్‌ వివర్తతే ఒర్జభావేన (స్మకియా జగతో యతః” [వాక్యప 1. 10 ఇందలి విశేషములనుబట్టియు సక్షరనిత్యత నిరూపిత మగుచున్నది. శ్‌
భారత ధ్వ నిద ర్న నము
అక్షర విత్యత్వభావనవలన (ప్రయోజన నేమి? నిత్యమైన వస్తు వెల్హరకు నుపాడేయము, అన్యము కొదు. కౌపున నక్షరనిత్యత్వభావన (బిహ్మత త్త్వభావన వంటి దపి (ప్రాచీనుల యభ్మిపాయము. పతంజలిభగవానుండును అక్షరోప దేశ (పయోజనము నుట్టంకించుచు నిట్లనెను,
అవర జ్ఞానం వాగ్విషయో య[(తచ (ిహ్మ వర్తతే ణి తదర్థ మిష్టబుద్ధ్యర్థం అఘ్వర్థం చోపదిశ్యతే.” మ. భొష్యం (సథమఖండమ్‌ '౪--82
ఇంక భాష్యమునం కెప్ప(దికిన రెండవ. నిర్వచనము ఉఅశ్నోతే ర్వా సరో ఒక్షరమ్‌” అనునది. " వ్యాప్మ్యర్థకమగు “అహా” ధాతువున కౌణాదికమైన “సరన్‌” (పత్యయము చేర్చంగా అక్షర మగునవి దీవి కర్ణము. అర్ధమును వ్యాపించున దని తాత్పర్యము. వర్షపర్యాయవాచక మగు నక్షరశద్చిమునకు( బై 3ండు విర్వచ నములలో మొదటిది తాత్త్ర్వకమైన యళ్ధమును, రెండవది యది చేయుపనిని బోధించినవి.
వర్రశదిమునకును *వర్ర్యతీ, వర్రయతి చ వర్షమ్‌” అని రెండుప్యుత్పత్తులు
అణ ౧ ళ్‌ ణి ణి అటి
లింగాభట్టీయమునః జూప(దిరినవి (పుట ?(%), అక్షరపరముగా వర్షింపంబడునది, వర్టించునది అను వ్యుతృత్తుల కర్థ మేమి ? అక్షరము బహ్మముగా భావింపం బడినది కావున నిది వర్డింపండుట జ కొనియాడందికుట సముచిత మే. (బహ్మ మును లేదా జగద్విషయము విది వర్తించును గాపుస రెండవ వ్యుత్సత్తియు సరిపడును.
వర్ణ _ అక్షరశద్దములకు (పాచీను లూహించిన యర్థములు 'పైతీరున నున్నవి. ఇట్టివర్దముల కర్థసమర్పణమున నుండుస్టితి యెట్టిది? పదములో వర్ణ ములు (ప్రత్యేకముగా సర్దనంతములా ? లేక అక్షరసముదాయము మతమే అర్థవంతమా 1 అను చర్చ మహాభాష్యమున జేయంబడినది. ఆచర్చకు సారాంశ మియ్యగది. ఏకవర్షములై న ధాతు (పాతిపదిక (వత్యయ నిపాతము లర్ధవంతములే యగుచున్నవి. “ఏ' తి, “ఏ” షు, బొపగ'వః' “అ” అవేహి అనునవి (కమముగా నుదా హరణములు, తదితతరము లగుకృష్ణ మున్నగు శబములలో నక్షరసముదాయ మే
8
భూమిక యర్హవ౦తము. వాని ఏ5 దేశదయు లగుకకారాదు లర్టవంతములు కావు. అయినచో నర్హుహితదునైై న వోని సముదాయ మర్థవంత మనుట యెట్లని శంకింపరాదు. సూటిగా థాద్యములు కాని కొన్నిపడాస్ట్రమల సముదాయము పాకరూపమున ఖాద్య మెనటు అరసమరుబఐళ కిసనముపేత మగు వరనంఘాతము అరవంతిమెన ఆ లగి ఖు య జజావ ణు ఈ మా పదమగుచున్నద్ది. వె యాకరణులు అవఏవంతడదు, ధాతుధిన్నము, (పత్యయభిన్నము, (యా ణి 1పత్యయాంతభిన్నము నగుళద్ద స్వదాపమునకు పా93పదికమని 'పేరిడిరి. (అర్థవ దధాతుర్మసత్యయః పాం3పదికమ్‌. 1-40) (వత్యయాంతము ల్టైనను కృదంత, తది తాత, సమాసములకును పాఎపదికసంజ్ఞ కలదు (క తదితసమాసాళ, యి నసనే న కో జా కే.2.48) (కియావాచకదు లైన “మూ మున్నగుసెవి ధాతువు లనంబడును. (భూవాదయమో ధాతపిః 1|| పాగ ఏపదికవు గాన్ని ధాతుపు గాని స్వతం్యతముగా వాక్యమునం (బయుక్షదు కానేరదు. అది విభ క్షృంతము కావలయును. వాక్యము లోని పదదులకు పరస్పరచం గలసుబ?౭ధమును విభః౦చి చూపునవి కావున సుష్పులును, తిజ్హులును విభిప్తు లనందిడినవి. శబ్ద స్వరూపమునకు సు ప్తిజ్‌ (పత్యయ జి అని 0౧ యల్‌ యోగమువలన పదత్వము సిద్ధించును. (స్పుప్పిజ్నన్తం పదమ్‌ 1.414) తార్కికులు “భక్తం _ పదమ్‌” శక్తితో “రూడినది పదము” అనిరి, *"అరస్న ఏ త్యనుహవూలపదపదార్హసం ఐం గళ్ళ కీ అని వారుశ కిని ని్యా ఎ ఈ€ న భ్‌ అవని చించిరి. అది కలది పద మని వారియభిప్రొాయము. * తేవిభక్త్యన్తాః పదమ్‌” న్యాయసూ తములు వ! అహ్నూకమ్‌ 2ఎసూ-5? యథాదర్శనం వికృతా పర్ణాః విభ క్యంతాః పదసంజ్ఞా భవ ్ది _ వాఠక్సాయన భాష్యము వాక్యమునందు స్వతం్యత్మసయోగాన్హృతి కలశబ్దిస్వదావదునకే. పదత్వ ప్యవహార ముందుట యనునది సర్వసమ్ముతమగి సిద్ధాంతము. *రామ'” అను పొంఎపదికముతో కూడర “సు (వత్యయము గాని *సు" (త్కయనిర పేక్షముగా “రాదు యనుపాొ3సదికదు గాని వాక్యడున నిలబువంజాంపు, కొపున సీరెంటిసమాహారరూపమైన “రాముళి మున్నగు విభ_క్ర్యంతరూపములే పదములగునని తచజ్ఞుల తలంపు. లోకమంతయు ముఖ్యముగా (ట్రీయాత్మకము. క్రియ వస్తుపునో వ్యక్తినొ యౌశ్రయించియుండును. కాపున తోకమునందలి వషమ్తుపులుు వ్యష్తులు మున్నగు (4) క
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము వానిని వచించుసది. నామవాచక.- లవియ్యా. ద్యాపారావిబోదకము లగుపదయిలు క్రియలనియు స్యవహారము. సూంంగా.. నిట్లపదపుళు శంకు విధములే. లింగ ఖ వ నే అర అర. అగ, విభ కీవచనము లనుబన్లి స్వరూ ౮--లో చెట్టి శేదచాచు బొందని యవ్యయములను న్‌ మి 94 ఆః టగా అధ. మటీయొకభేదదముదూడ రందు.. *ోనద్భశం త్విషు రిల్లేషు సర్వాను చ విభకక్తిషు, వచనేష చ సర్వేషుయ న్న మ్యే3 ర దవ్యయమ్‌ ” అని లావ్షణీకు లవ్యయము లకు నిర్వచనము. చెప్పిరి. వీనికోపాటు. “చమున్నగు. నువసస్టమిలను. గూడ కొందటు పదనుటగా ఎక్కి ౦తురు. ఇట్లు సదయుళలు నార్జువిధము లగుచున్నవి, వరసముదాయరూపము ఎఎ పదములు సంకేతియునుబన్ష ర_తృదర్ధము ఎందు వ్యవహ హ్‌ ఒ రింపంబడుచున్నవి. ఈసంకేతియి ఆశశ్వరసంకల్పరూప మిని తార్కికుల భావన- తంస్తా తదా దయ హరో బోద్ధవ్య ఇఠీశ్వరసంకల్ప శ్శృష్తిఃి అని వారు శక్తిని నిర్వచించుట పై యభ్శిపాయమాసెకు చోహాదము. చేశకాలానుగుణముగ పదముల మ్‌ స కర్ణములు మాజుచుండుటయు (కొ త్తపదదులు రూపదిస్టకొనుచుండుటయు గాన వచ్చును. కావున సంక్రేతమునకు హూనివసంకల్ప మే వారణమని కొందఅందుమం కౌమ్‌ ఉంథ్వరి సృర్వభూతానాం హృగ్దేశే ఒర్జున ౩౨గ్భ3 | (్రామయన్‌ సర్వభూతాని యం తారూఢాని మాయయా (శ్రీమదృగవర్షీత - 18.61), అను గ్వీతావాక్యము ననుసరింవి యేచేశమునందై నను ఏకాలమునంచె నను మానవునిహృదయకుహరమునుండి వెలువడు సర్వవిషయమునకు కర్త పర మాత్ముండే అని విశ్వసించువారికి సంకేత మీశ్వరకృతమనుటలో వ్మిపతిప త్తి యుండదు. ఇట్టి సంకేవతిములగు నర్ధదులు గల పదములసముదాయ మొకనియతగతి అ నరా న... లం న! మొతుం పదస్య సనాంతరవ్య = రే పయుక్రాన్వ్నయాన కుభావకత్వమ్లాకాంకొ, అర్జాబాధో యోగ్యతా. పడానా మఎలంచే నోచ్చాకణం సన్నిధికా అవి తర్క సం్రగహమునం. జెస్పంఎచపది. దీనిని కేవలసదసమయుదాయము వాక్యము మభ
భూమిక
కానేరదు. ఒకపదమును వినినళోడనే తరువాతిపదమును వినవలయు నను కోరికయు, పదమాల యర్హములకు పరస్పరసంబింధమున బాధ లేకుండుటయు, పదముల దగ్గణతనమును "నెందుండునో యట్టిదానినే వాక్య మందురు. వాక్య మఠండముగా (పతిపాదించు నర్జమే వ కృ్మశోతల చితక్తమలయందు. సమముగా నెలకొని లోళకవ్యవహారమును సాగించుచున్నది.
అట్లు వాక్స్వరూపవిషయక విచార మిట సం్యగహముగ రూపొందినది. దీవితో నవినాభావసంబంధము గల యర్థమునందలి వై ఏధ్యము, అందలి పాధాన్యవు ఆను నంశముల విచారణమే (వస్తుత్య్యగంథ (వధానలక్ష్యము. అది ౯వ్య ముఖమునం జేయంబడుచున్నది.. వదదు పదాంతరములకోం గూడి (ప్రత్యేకలక్షణ దులతో వాక్య మైనప్లే వాక్యము వాక్యాంతరములరో. గూడి కొన్ని (వత్మేక లక్షణదులతో కావ్య మగుచున్నది. వాక్యసముదాయమునే మహావాక్యమనియు నందరు అయ్యది కావ్యాదిరూపములతో నుండును. కొవున కావ్యమన నేమాౌ డాని పర్తి తేక లక్షణదు లెట్టివో పరిశలింపవలసియున్నది. 8. కా వ్య ము =
అక్షరస'ముదాయరూ మైన డెల్ల నదకు కాజాలదు. అర్ధవంతమై ప్శియో గార్హత నది సంపాదించుకొనవ. యుచు. పదనయుదాయరూపమైన. దెల్లి వాక్యము కానేరదు. ఆవదకములు చూగ్యరాాందెఎక్షబలక్షిరన- 2న అర్భములు గలవిమై యాసత్తియుక్తదుస్త యాండవలయును. దాక్వనమునాయ మో, వాక్యమో కావ్యము కాంజాలదు. అది శో9ళ్ళ రిర్భహృదయము ను. వేదించి ఈల లూపంచేయవలయును, కావుననే లోకవ్యవహావమునకై పరియోగించిన. చాశ్యసదయుదాయదురం పెను కావ్యయనందలి వాక్యసడుదాయము విలక్షణమైగది. ఉంవైై లక్షణ్యమును లాక్షణికు లనేకు లనేకవిర*.:గా నిక్వదించిరి. ఎవరిదృర్కోోణడు డారిది. ఎవరినానల్ధ్యము వారిది. కౌపుననే కాన్యలక్షణనిర్యచశంాంందుడు, రిదితరకా వ్యాంగవ గబ్యాత్మ నిర్వచనములందును నానాత్వము సిద్ధించినది. లాక్షణికు లనేకులు చెప్పిన కావ్య లక్షణ లను ఫ్‌ర్సి సన్నిధానం సూర నారాియణళన్నీగాి తదు కావ్యాలంకార సంగంహవ్యావ్యానదనందు కోరిడీఠ0ంచిరి. వాని స్వరూపమిడోిరి సదాతదులగు
శ 1
ఛాధత ధ్య నిద ర్శ నము శర్చార్హములు కాన్యమని భామహూడు. గుణాలంకారయు క్ర శబ్దార్థములు కావ్యమని వామను(డు. దోషరపాతములు, గుణసహితములు నై కొండొకచో నలంకృతములు కాకపోయినను భర్దొర్థములు కావ్యమగునని మమ్మటుందు. నిర్జోషమై గుణాలంకార రనవంతమైన వాశ్యయు కావ్య మని భోజుయ గుణాలంకారరీతిరసో పేతమైన సాధుళద్దర్థసందింధద.. కావ్య దని వాగ్భటందు.. నిర్జాషసును. గుణాలంకారలీతి వృగంకడు నగువాక్వు రావ్యకుని పీయూగవసంకు. రసాదిడుంతము కావ్య మని శౌద్దోధని. రసాత్యక మైన వార్యయు కావ్య మని విశ్వనాధుండు. ఇష్టార్హభూషిత మగు పదావళి కొవ్య మని దండి. రమణీయార్థపరి ౩ పాదక మగుశద్దిము కావ్యమని జగన్నాథు(డు. రసాలంకారయు క్రదును సుఖవిశేషపాధనయు నయినది కావ్య మని: కేళవమికుంండు. (కౌవ్యాలంకారసంగిహవ్యాఖ్య, పు, 10%)
ఈలక్షణదు లన్నియు పరికింప,గా మొ త్తముమీ ద చాలవటకును సదోష ములే. ఉ త్తరో త్తరలాక్షణికులు పూర్వపూర్వుల అధిపొంయములకు ఖండించియే తనుతమయభిపాొయనములను బాదుకొలుస యక్నెంచిరి. హృనయావర్షక మైన మార్గమున పురుషార్తపద్దికి సయుచితమగుదారిని ప9సాదించి ఉపదేశానందముల నొస/గుశ క్రిగల వాక్యసముదాయము కౌన్వ మనుట సముచితము, అలంకారము లున్నంతన్యూతదున సాందర్య మినుమడింపదు. సముచిత సన్ని పేశ విన్యాసచాతురి వలననే వాని కలంకారత ఏద్ధించును. కక మివ హి పధురాణాం మండనం నాక్ళశీనామ్‌ ?” అను న్యాయము నముస౦ంది యలంకారములు లేకున్నను గొండొ కచోలోండు కలుఇకు గుణపు ఎున్నంత మాతరిమున నుత్తమత్వడు సిద్దింపదు= దేళకాలాపగుణ్య వానికి సన్టింనిన డే సుణత్యము సంధిల్లును. అక్షే తదితర కాద్యాంగములును. కావ్యము మొక్క పాఠ్యం 3క పరియోజనమైన యానందపరిపాక స్థితికి. తోడ్చవనిచో గుడాలంకారవృ రం శయ్యాద్య వేకములలో నొక్కటియు కొఅగాదు. కొవున జగన్నాధు(దు చెప్పిన “ంమణీ యార్థప౦తిపాదకశబ్ద కావ్యమ్‌” అను నిర్వచనము పై వానితో తలమానిక మగుళున్నది. దుళ్ల భనరజన్మమునకు పాఠ ప్రవ్యమయిన మోక్షపుడుషార్హపిద్ది యమమషే్మేణీయదడు కావున ఆనందముతో పాటు ఉసదేశదును గూన నీనిష్యచనమున స్ఫురింప(జేసినచో మేలనిపించును.
[9
భూమిక
పై నిర్వచనము లన్నింటను వాక్యుడు కచ్చిము అనువాని ఏకవచనత్వము సముదాయదునకు( గూడ నుపలక్షణదు.
కాన్యముయొక్క పార్శం౩కవ౦ిచూజనమైన యానందము సిద్ధించుట కందు తప్పక యేదియుండవలయు ననుమీమాంస దబియలుదేజీనది. దానికి సమాధానముగా అలంకారము, వృషళ్తి, గుణము, రీతి, రసము మున్నగున వెన్నియో పర్తితిపాదింప6 దిడినవి. పూర్వపూర్వలాక్షణికులు దర్శించి ప9ిదర్శించిన యల౦ంకారాద్యంశముల నుత్తరో త్తరాలంకారికులు ఖం౦చి తమతమయభిపారియనులను ఇలకొల్పసాగిరి. తుదికానందవర్ధనులు రసాదిరూషమైన ధ్వనియే కావ్యాత్మ యనియు నది లేనిచో కావ్యము శవపార౦ియ మగు ననియు గుణాలంకారాదులకంటె నది ఎన్నయగునంగి యనియు తమ సునిఃత మేధావి శేషముచే బహుసూక్ష్యమ గ విచారించి నిరూపించిరి. దానినిగూర్చి విచారించుఃకు ముందు లోక్మోత్తరానందదాయియగు కావ్యమునకు స్ఫోష్టయయిన కవియొక్క తత్త య భావింపవవలయును. 4. ఠఈవి:-
భారతీయులు కవి కొసంగినమాన మనితరసాధారణ మైనది. 'కవతే చాతు శ్యణే3 కవిః - 'చాతుర్యముతో సర్షించువాందు' అను సాధారణమైన వ్యుత్స తృ్యర్థము గోచరించినను మొట్టమొనట. నీళబ్బదు. “కవి-ర్మనీషీ పరిభూః స్వయం భూ” రిత్కాది భ్ర౧వాక్యములతో భగవత్పరదుగా పర్సియుక్తమైనరి, పిమ్మట వరత త్త్వ్వనర్శన ాఏంవిన బుషిపషరదుగప వర్ణనానిపణు(దైన కావ్య స్ఫష్టపరముగను వాడంవినట్లు కనానృషిః కురుతే ౯వ్యమ్‌” “కవయః కార్సిన్త దర్శినః*ి ఇత్కాది లోకో కుల వలన( రెరియుచున్నది. కవి లోకో త్తరానందజిని స్థానమగు కావ్యదును. నిష్కింవందలంచి భావనామయలోకమున విహరించుచు, నవనవో న్మేషశాలిని యగు పరిగ్ఞకలవాండై, దానికి వ్యుతృ్తితో నపూర్వవికాన మును సంధించి నిరంతరాభ్యాసపాటవ మున నొకవిలక్షణపర్షనా వై పుణ్యమును సాధించును.. దానికో నాత డు కావ్యనృషి కుషకిమించి నిఖిలలోకస్పుషయగు పరమేష్టితో సాగ్ఫోశ్వమును భీజించుచున్నాండు. పర మెస్టినృషి యెంత విచిత0 మో, యెంత వైవిధ్యము గలదియో, యెంతగా ననూహ్యమో కవిసృషికూడ నంత విచిత్సిసు, " వై విధ్యవలసిలము నూహస్వాదువువ్నై విరాజిల్లున్తు కాపుననే
[10
భారత ధ్యనిదర్శనము “కవి శృంగారి యెనచో లోకమును రసనుయ మొనరించును.. వీతరాగు6 డెనచో నది నీరసమే కా(గలదు. కవి సర్వతంకంస్వతంతు. డై యచేతసములను చేతనములనుగా చేతనముల నచేతనముయిగా తీర్చిదిద్దంగలండు.” అని యానంద వరనులు కవిళ క్రిసామర్యనులను వక్కొణించిరి. ఇ అనిత ఖ “రమ్యం జుగుప్పిత ముదార మథాలపి నీచ యుగం ప్రసొది గహనం వికృతం చ వస్తు, యద్వా ప్యవస్తు కవిభా వుకభావ్యదూనం తన్నాస్తి యన్న రసభావ సుపై 9 లోకేగె అను దశరూపకదునంవలి శ్లోకదురూడ క విసాదుర్భ్యదునకు నివాళి యొస(గుచున్నది. దముజీయు చతుష్ముఖుని సృషికంబెను కవిసృషి చి9తరమైనకని మస్ముటా చాట్యలటి సహేితుకయుగా నిరూపించెను, ఉంయత్రకృతి నియమరహితాం, హ్లాదెకమయీ మనన్యపరతంతా౦ మ. “ఇక =. నవరసరుచిరాం నిర్మితి, మాదధతీ భారతీ కవ ర్జయ్ర్రని బ్రహ్మనృషి నియతధర్మసముపేతదు. కషిస్న్యి పరమ స్వతంళ౦ి బ్రిహ్యాసృప్టె సుఖదు,ఖ సమ్మిశంణరూపం కవి సృృష్పి హ్లాదెకముయి. బ్రిహ్మాసృషి పరమాణ్వామ్యపాదానకాలణమయులు లేనిదే సాగదు. కచినృషి కబ్వవానికో పనిలేమి బిహ్మసృషిరో రసము లాట కాంగా క ఎసృష్టిరో నది నవతల్వ'ఎయిను బొందినవి. ఇట్టిది చానికన్న మిన్న యగుచున్నది. విశ్వసృ గాని సృషిలో నున్న సీరసవస్తుపులను గెకొని కవి దెవడ తదుగు ప్ర౩భకో. వాని కొళవినూతశత్వమును గల్పించి వానిని రసవంతములుగా రూపొందించుచున్నాంయ. కావుననే లోకదు.న నేవ కతిగించు మౌళసవముల న!
భూమిక
పోంవులు, మెదడుల తండములు, నరముల వరుసలు మున్నగునవి కాడ రసమునకు విభావము.గుచున్నవి. అన్లే భయంకరసన్నివేశముల సతండు తన వాగ్విలాసముచే నానందఘన మగు రసస్టంకి కొనిపోవుచున్నాండు. సర్వజంతు పరిహార్య మగు శోకమును కరుణరసముగా మార్చి సహృదయహృదయముల నలరించుచున్నాండు. ఇంతకంళలు కది ఘనతకు వేరు నిదర్శనము లేమి కావలయును ? ఇట్లు సారహీనమై యూషరక్షేత్రిచువంటి సంసారమును పితిభా మృతవృష్టి సేచసముచే. రసమయపషు. గావించు కవిలో న్ట్‌ళక్తీని పండించు లక్షణము లేవియో యరయుదము,. ర్‌. కా వ్య సేతువు:
ఉక్రాన్యం తు జాయతే జాతు కస్యచి తృ్రంభావతటి అను భామహో క్రిని బల్టియు. “ళ క్రి ర్నిపుణతా లోకళాస్త్రకావ్యాద్యవేక్షణాత్‌ కావ్యకి క్షయాలభ్యాస ఇతి హేళు స్తదుదృవే* అను మద్ముటాచార్యుని వాక్కునుదస్పయు పితిథా వ్యుత్స త్త్యభ్యాసముల సమాహారము కావ్య హేతు వనుట తెలియవచ్చుచున్నది. 'పఏజ్లా నవనవో న్మేషళాలినీ ప్రతిభా మతా” అని భామహుఃడు పిరభానిర్వచనము గావించెను. ప్రష్ణ యనంగా ప్రకర్షముగా. తెలిసియండుట. ఉన్మేష మనంగా వికాసము. నవనవమైన ఉన్మేషమనంగా నిత్యనూతనమైన వికాసము. దానిచే
అధ! లో వ గీ
ప్రకాశించు ప్రజ్ఞకు పితిభ యని వ్యవవోరము.
ఒక ముగ్ధసుందరవదనారవిందము కల వ్యక్తి నిద్రినుం మేల్కొనుట నెందతో చూచి యుండవచ్చును. మేల్కొనుట యనువ్యాపారమునకు పట్టు కాల వ్యవధి స్వల్పమే కావచ్చును. కాని ఆకొంచెసు వ్యవధిలో కనుపాప తెజనని తెప్పలలో కొంచెము కదలుట మెళమెై్లైగా. పక్మవులు విష్పాటట, జృింథో త్చాదనము, ఒడలు విజిచికొనుట, పాన్నునుండి యీవలకు వచ్చుట మున్నగు సూక్మంశములు. గోచరించును. ఈపహ్రక్సియాకరిమమును జూచినివా. దెల్ల నిది కవితావస్తు వగు నవి తలంపండు. అవృ త్ర్తచకువై, ప్రిత్వగాత్మను దర్శించు బుషి హృదయము వఠె నీసన్నివేశమును గాంచి భావనచే తన్మయత్వమును భజించిన కవిహృదయము. ఈ మేల్కొనుటయందలి అనువ్మిషితపవ్మొంతర స్థితకనీనికా
క్ష్‌
భారత ధ్వనిదర్శనము చలనము గాంచి పద్మరోశదున బంచళ్చోురటైున తుమ్మెదయొక్క చిజ్లుకదలికను స్మరిచును. సవ్యాదయహృదయానంద సంధానితిర్పంత్విహాన నాస్టింని మధుర వాస్థంభినిముతో . పర్మీంచును,, కాళిదాసమహాకది దైన యా కిందిళ్లోకిము నరయు,డు.
“తద్వల్లునా యుగపదున్మిషితేన తావత్‌
సద్యః పరస్పరతులా మరధిరోహతాం ద్వే
ప్రస్పందమూనపరు షేతరతార మన్హ
శృతు స్తవ ప్రిచలితభిమరం చ పద్మమ్‌.” రఘు. శరీర.
ఇట్లు లౌకిక వస్తుదర్శనము వలననో, భావనాబల.ము వఐననో కవిహృచయ ములో నుప్పొంగు శ క్రివిశేషమును. ప్రభ యనుచున్నాము. ఈప్ర3భ వ్యక్తి విశ్రేషములనుబట్టి యనంతవిధములుగా నుండును. కావుననే యొకేవస్తుపు నెందలుకప్ప లెన్నివిధములుగా ఏర్జించినను నది మనోహరముగో నుండుటయు, కవిపరంపరావాపివి. విరంతథముగా సాగుచున్నను పర్ణనీయములకు తలుగు లేకుండుటయు జరుగుచున్నది. కవితాహేతుసముడదాయమున ప్రధానమగు నీప్రంథ యొక్క స్వరూవమిట్టిది, కవికి ప్రతిభ పుష్కలముగా నుండుట మాతిమే చాలదు. తాను భావించిన యంశము వినూతనముగా నున్నదా? లేదా? శాస్త్రావిరుద్ధమా ? కాదాః అనంద చాయక మగునా ? కౌదా ? అను నిట్టియంశములను విరూపించుకొనవలయు నన్నచో నత(డు తనకు పూర్వకాలికములగు శాస్ర్రములందును కావ్యములందును సుదృఢ మైన వ్యవసాయము కావించి వానిని జీర్ణము చేసికొనవలయును. అట్లుచేయుట వలనం గలుగు పాండిత్యవిశేషమునే వ్యుత్చత్తి యందురు. దీనినే మమ్మటుండు తోకశాస్త్రకావ్యావ్య వేక్షణనమునలన( గలిగినినిపుణతగా పేర్కొంనెను. అట్టి వ్యుత్పత్తి కలిగినతనమును గొందజు కవులు వాచ్యముగా చెప్పియుండుటయు గమనింప6 దగినది. నన్నయభట్టారకుండు తాను సంహి తాభ్యాసుండనియు, నానాప్పరాణవిజ్ఞాన నిరతుః డనియు, లోకజ్ఞు( డనీయు, తనకు భారతరచనము నందభిమతముగ తోడయి నిర్వహించిన నారాయణభట్టు వాజ్బ్యయధిరంధరు౬ డనియు చెప్పుకొనను. 16
భూమిక (వతిభ సారవంతమైన నేలవంటిది అందు బంగారమే పండవచ్చును. కాని కృష్ణము కానివో నడి పంట నొసంగదుకడా 1 కావున [పతిభకు పదను పెట్టి మధుర జలము నందు నిండించుట వంటిది వ్యుత్సత్తి. అప్పటికి హృదయక్షేతమున( దిడిన భావవీజములు శ్యీఘముగా మొలకెత్తి రసవంతములైన కావ్యఫలనులుగా పరిణమించును. ఎంత (పతిభావంతు(డై నము, మఖజెంతటి వ్యుత్చన్ను. డైనను మానవు6 డొక్కంమాటుగా సత్కా వ్యనిర్మాణధురంధరుండు కాంజాలండు. అ(నగననంగ రాగ మతిశయిల్లు విధమున. చె్చంగా. చెస్పంగా నతండు కవనమునం దాజీతేజినవాం డగును. కావున కవనము పాకమునం బడవలయు నన్న నిరంతరాభ్యాసము కవికి తప్పనిసరిగా నుపాదేయము కావలయును. కావ్యజ్ఞకక్షతోడి యభ్యాన మని దీనినే మమ్మబుయ పేర్కొనెను.. అభ్యాసముచే చేయి. దిరిగినకవియొక్క [పారంభిక రచనము లంత [పౌఢములు కాకండుటయు. కొన్ని కాలగర్భమున లీనము లగు టయు మనము చూచుచునే యున్నాము. కవిసార్వభౌముని మరుత్తరాట్బరిిత నామ మ్మాతావశిష్టమెనది. అం్మధథధోజుయ. తనరచనలుగా పేర్కొన్న మదాలసచర్మిత, సత్యావధ్యూపీణనము మున్నగు సంస్కృత కృతులు నేయ కానరాకున్నవి. అవి కానరానిద్శూతమున న్మపౌఢథములని నిర్ణయింపంజాలము కాని అప్రౌఢములు కాల పరీక్షకు నిలువంజాం వనిచ్యూతము చన్నవచ్చును. భః యుదాహరణములనుబట్ట యభ్యాసము కూడ సత్కావ్యనిర్మాణమునకు చక్కంవి హేతు వగుచున్నదిం మమ్మటాచార్యుండు శక్తి ర్నిషణతేత్సాదిళ్లోకమున [పతిభాపరనామక మగు శక్తి, లోకళా స్త్రకావ్యాద్య వేక్షణమువలన సిద్ధించెడు నిపుణత (వ్యుత్పత్తి), కావ్యజ్ఞుల యొద్ద పొందెడుశిక్షణరూపమైన అభ్యాసము అను సీమూండింటిని పేర్కొని “ఇతి హేతు స్తదుదృవే' అని హేతుళద్టము నేకవచనముగా (సయోగించుటవలన నీమూం డింటి సమాహారమే హేతువు కావి మూండును |సక్కేకముగా హేతువులు కాంజాల వనుటను సూచించెను. కొవున నీమూండింటిసమాహారము పుష్కలముగా నుండి రచనచేసిన కవులకావ్యములు చిరస్టాయులై సర్వజనసమావరణీయము లగుచున్నవి. దీనిలో నేడోయొక దానియభావమువలననో యకరిపూర్ణతవలననో కవులలో తరతమ భేదము లేర్పడుచున్నవి. వీని సంపూర్ణత కలకవి మహాకవిశద్దివాచ్యుం డగు (శ) క్రై?
భొరత ధ్వ నిదర్శనము చున్నాండు. అట్టివా రిద్దజో చుగ్గురో కొక అయిదుురో ఆజుగురో యున్నారనీ ల
సహృదయ శేఖరులాసందనర్హను లనుటచే కవిపదవాచ్యుండగుట యనల్బతపఃఫల మనియు, మలోకవిబివదలాని::ు పొందిన వ్యక్తి కారణజన్మునివంటివా( డనియు సంభావించయగియున్నది. కొబుననే *సుకవితా యద్యస్తి రాజ్యేన కి మ్మని భర్తృ హరి వంటి మహామనీషి వ్యాకుచ్చెను.
ఆం(ధక వితాపతామహుంయు (పాస్తావికముగా పేర్కాన్న నిరుపహతిస్థలమ్ము రమణ్మీపియదూ3క తెచ్చి యిచ్చు కబ్బుఎ ఏదెము, ఆత్మ కింయిన థో జనము, ఒప్పు తస్పరయు రసజ్ఞులు, ఊహ తెలియంగల లేఖక పొరికో త్తములు మున్నగు నవి కృతిహేతువు లగుట యనియతహు. అవి వైయక్రికమైన రుచిభఖేదము ననుస రించి హేతుత్వమును సంపాదించుకొను(గాక ఇట్టి 'వేవియు సమకాడని నిటు పేదలగు పోతనవంటివారు రూడ మహవాకవిపదవాచ్యు లగుచున్నారు కదా 1 కౌవున నవి (ప3భాదిశిమువంట్‌ నియతి హేతువులు కా వని చెప్పనొప్పును.
ఇట్లు కవితా హేతుసమదాయస్వభానపరిశీలనము గావింప(బడినది. ఏత స్టేతుసౌమ్మ్యగి నింపుకొని కావ్యరచనకు[ గడంగు కవి తనకు, లేక పాఠకునకు, లేక యుభియులకును ఏపయోజనముల సాధించుటకు యత్నెంచునో =యరయ వలయును. కౌవున కావ్య[పయో జనములచర్చ చేయంబడుచున్నది. 6. కావ్య ,వయోజనము _-
కొవ్య(పకొశకారుండు కావ్య పయోజనముల ని దుటంకించెను.
శ్‌ (మస
“కావ్యం యళ సేఒర్థకృతే వ్యవలోరవిడే 4వేతరక్షతయే,
సద్యశపరనివ్వ్భృతయే కాన్హాసమ్ని ౪4 యోఎడేశయు జే.
ఈ చెప్పిన పయోజనములు యదుద్దిష్టములో పరిశీలింపవలసియున్నది.
కావ్యవుపలన యశస్సు కలుగును. సచ్కావితానిగ్మితి కర్తకు శాశ్వత కరీ నొపాదించుట చూచుచునేయున్నాము. “జయ్లి తే సుకృతినో రససిద్ధాః కవీశ్వరాః, నాసి తేషాం యకఃకాయే జఇరామరణజం భయమ్‌. అను భర్తృహరి సూప్తియు నిందు ప్రమాణదు, మవోకపులైైన కాళిదాసాదుల యశ।ఃకొాయము జరా
18
భూమిక మరణజమైన థియము లేనిదై నిత్యనూతనమై యలరారుచున్నదిగదా । ఒకప్పుడు కవిహృదయభావనాపండితుండగుసహృదయుండు. (విమర్శకుండు) కూడ కీర్తి (వతిష్టల నొందుచున్నాండు. మహాభారతవ్యాఖ్యాత నీలకంఠుండు, సంస్కష్భృతపంచ కావ్యాదివ్యాఖ్యాత మల్లి నాథసూరి మున్నగువా రిట్టి కీర్తివి శేషము గలవారే. కావున నీ యశస్సను [పయోజన ముభయులకు (కవి.సహృదయు లిరువురకు) వర్తించును. కావ్యమువలన( గలుగు నర్ధము (ధనసమ్మానరూపాదికము) కవికి లౌకిక జీవయా[(ఈకు సహకరించును. కాని [పాచీనభారతీయక పులు యశస్సున కిచ్చిన (ప్రాముఖ్యము దీని కిచ్చినట్లు కాన్పింపదు. ఈ రెండవ (ప్రయోజనము కర్తకు సంబంధించిన దని భావింపనగును. ఇంక వ్యవహారవేత్తృత యనునది పారకునకు మాాతము వర్తించునదిగా( దలపనగును, ఏలయన లోకళాస్త్రకావ్యాద్యవేక్షణమువలన సిద్ధించిన నిష్ప్ణణత కొక స్థాయి వచ్చినతర్వాతనే కవికి సత్కావ్యనిర్మాణదక్షత యలవడు నని యితః పూర్వము చెప్ప/దిడినది. అట్టియెడ మజల కావ్యనిర్మాణదువలన కవి పొందెడు న్యవహారవే తత యనంగా నెట్టిది ? కవి తనయనుభవ ములను రమణీయముగా కౌవ్యమున విక్షేపింప(గా పారకు( డందలి లోకవృ త్తమును బాగుగా నెటిగి (పయోజనము నొందుచున్నాండు. ఇ ట్లిది పాఠ కోద్దిష్ట మనుట స్పష్టము. శివేతరక్షతి కవి.సహృదయుల కిరువురకును సంబంధించినది. మానపవుండు పురాకృతికర్మవిశేషమువలన వచ్చెకు నమంగళములను పరిహరించుకొనుట కనేక యత్నములను సల్పును. వర్ణనానిపుణత యలవడిన కవి “కవితారూపతపస్సు'చే అమంగళక్షతిని గావించుకొనవచ్చును. మయూరకవి సూర్యశతకమును విరవించి యారోగ్యము నొందినట్లు తెలియవచ్చును. అంభవాల్యీకి శ్రీ వావిలకొలను సుబ్బా రావుగారు రావమాయణరచన గావించి రాజయక్ష్మవ్యాధిని పోళ్యదోలి నని వినికిడి, అశ్లే పాఠకులును సత్కావ్యపఠనశవణాదికముచే అమంగశములను దొలంగించు కొనుటయు కలదు, అనావృషిపీడితువైన యాందదేశవాసులు సాధారణదుగ విరాటవర్వపఠతన మొనర్చ్బుటయో, తత్కథను హరికథాదిరూపమున జెప్పించుకొని వినుటయో జరుగుచున్నడి. అళ్లే సుందరకాండపారాయణాదికముకూడ రుజ్యాగహ [9
భారత ధ్యనిదర్శనము దోషాది కరిహారమునకు. జేయుచుందురు. కొన్నికావ్యడులలో కానవచ్చు ఫల [కుతులుగూడ నీ విశ్వాసమును బలసజచును, కావున నిడి యుభయసాధారణము,
సద్యః రనిర్వృ ౩యు. కవిభాపుకోభయసాధారణ మైనదియే.. కవి కావ్య నిర్మాణకాలమున రత్తదంశముల భావించుచు అనందన్పరూవదుగు వరనిర్వృతి నొందుచునేయున్నాందు. కప్పల కావ్యడుల నిరంతర మనుశీలించి, తన్మూలమున విశదీభూత మైన తనమనోముకురమునందు వర్షనీయతన్మయీభవనయో గ్యత నొంది కవివృాదయసంవాదభాక్కయిన సహృదయుండును అచ్చమైన యాయానందము ననుభవించుచున్నా(డు. నిజమున కిట్లు పొందుటయే కాప్యపరినమువలన నాశింహం దగిన పరద్ముపయోజనము.
ఇట కొంతవడి నిరిచి యీకావ్యానంద మందజకు నందుబొటులో నేల లేదో కొందజ 'కెట్లు సిద్ధించుచున్నదో విచారించుట కర్తవ్యము. సూనపుని మన స్సువో ననేకములగు సంస్కారములు ముదవై చుకొనియుం గను. వానితో నాతని హృదయము స్వచృతను గోల్సోయి కౌవ్యార్థమును సూటిగా లో(గొన జాలనిస్తి3లో నుండును. లేదా సహజమైన మేధాబలమునందలి తారతస్యుషి. ననుసరించియు కవిహృదయము (కావ్యవిర్మాణసమకాలములో కవి భావించెడభావనలసము దాయము) (సస్ఫుటముగా మనసున కెక్కకపోవుటయు. సంభవించును. కావున వరిత కాచ్యార్థభావనమున నూటికి నూరుపాళ్ళు సఫలీకృతుండు కావలయు నన్నచో హృ కయమున పేరుకొనియమున్నసంసఫ్కారముంను తాత్కాలికముగా నై నను దూరీక రిం వవలయును. అది సాధ్యమా ? సాధ్యమే యశును ఎట్లు సాధ్యమగునో యభినవ గుప్తపాదుఐు వక్తాణించియే యున్నారు. నిరంతరకావ్యానుశీలనము చేయుటయే దానికి ఉత్తమౌషధము కావ్యము నిరంతరానుశీలన మనంగా నెట్టిది ? సంసారము నందు వ్తించుచున్నవ్య క్రికి కావ్యానుశీలమునందు నై రంతర్యమెట్లు సమరూడును? అను (ప్రశ్నకు సమాధానదము అనుశీలనపదదు“ందే నిక్షి ప్తమైయున్నది చదువుట వేరు, అనుశీలించుటవేరు. చతురక్షరసంయోగకూ తమున “పర"ధాత్వర్థము సిద్ధింప వచ్చును. పఠించినదానిని లోకపృ త్తరులను తక్తదిం్య దియములవ్వారమున లోంగొనుచునే మనస్సునందు ఐ దిలసఅచుకొనుటకు( జేయు యక్నమును అను శీలన మనవచ్చును. కావున కావ్వార్థము పఠ్యమానము కానిదశలోకూడ భావ్యమాన
విగ్ర
భూమిక మగుట సంభవ మే యగును. అప్పుడు నై రంతర్యము దానియంతట నదియే సిద్ధిం చును. ఎప్పు డది సిద్ధించునో యప్పుదు హృదయమునందలి సంస్కారములు కొళితములగుటయు, కొత్త సంస్కారడులు (స వేశింప౦జాలకుండుటయు సంభ వించును, అప్పుడు హృదయముకురము న్వచ్భా౨స్వచ్చమై కవిహృదయమును దనలో (వతిబించిం “శేఏకొనం గంగును. కావున కాప్యపరన మొక తపస్సు వంటిది. అగుటడే కావ్యానందము సర్వజనసాధారణము. కాకుండుటయు, పైప (కియకు తగిన కృషి యెవ్వందు చేయంగలుగునో వానికి మ్యూతమే యది లభిం చుటయు జరుగుచున్నది. కావున సద్యఃపరనిర్వృతి యను నీకావ్య పయోజనము కవితోపాటు సహృదయ:దవాచ్చుంగు నొకానొక కావ్యవ్యవసాయశీలునకు మ్మాతము పరిమిత మగుచున్నది
ఈ సద్యఃపరనిర్వృతికి పూర్వమే వక్తవ్యమైన యుపదేశమను (వయోజ నము పరిత కుద్దిషమై“ది.. వేద మే యర్రమును (వభువువలె కాసించునో శాస్త్ర మడే యర్హదును కార్యకారిణభావ సైనమను గలిగించుచు లాభనస్తముల వక్కా ణీంచుచు మ్మితసమ్మితమై నిరూపించుచున్నది అదే యర్థమును కాప్యము హృదయ వోరిణి యగు కౌంత తన హావభావవిలాసవ్మిభహూదులచే (పియు నాకర్షించి వశ పజచుకొనునట్లు మానవుని వశ..జచుకొని యాతనిని కర్తవ్యనిషుని. గావించును, అందలి యుపదేశ ము. దేశ మనిపింపదు. ఆయా కథాంశములు హృదయములో నివి కార్యదు లివి యకార్యము లను జ్ఞానమును బుట్టంచును. రామాయణ మహా భారతాది [గంధపరనమువలన రాషహాదులవలె ("వ్వం "వలయును. రావణాదుల వం సవర్తింపరాదను నవ్వి పాఠకునిహృదయమున సూదగా చొచ్చుకొనిపోవును. కావున కావ్య మిట్లు సన్నార్లో... దేశమును రమణీయమార్షమునం జేయా చున్నది.
ఈ ప్రైంజెప్పిన (వయోజనములలో శేఖరాయమాణ మైనది సద్యఃపరనిర్వ్యృతి యనుట స్పష్టమే. ఏలయన యశస్సుగాని, ధనముగాని, వ్యవహారవే తృృతగాని, అమంగళక్షచిగాని, మజీయేదికొని మానవునిచే నేల కాంక్షంపంబడుచున్నది? దుఃఖ నిరసనపూర్వక సుఖలబ్థికొ౬'కేఠదా । కావున అనందము, సుఖము, పరనిర్వ్యృతి ఇత్యాదిపర్యాయపదములుగల యొకానొక అలౌకిక స్టిత్యడి తంయిం కౌాన్వా్తాచ్య్నం తిక (పయోజన మనుట సత్యమే.
ల
భారత ధ్య నిద ర్శన ము
ఇట్టి పరమ్మపయోజనసిద్ధి కావ్యములో (పదానముగ నేది యుండుటవలన నగునో యను విచారణము (ప్రారంభమైనది. దానితో బహువిధ్యపస్టానములు బయలు డేజినని. అ(ప్రస్థానదు భెన్వియో యందలి గుణవోషము. లెట్టివియో పరిశీలించి (పతివాద్మసభంజనముల . కెదురునిలిచి _చిర్యపతిస్టిత్మపస్థానమైనధ్వ నిసిద్ధాంత తత్త్వము నరయవలసియున్నది.. 7. కావ్యాత్మ :-
కావ్యమున (పధాశాంశమేది యాసవిషయమునుగూర్చి యనేక్కపస్ట్థానములు బయముదేజే నవి చెప్పబడినది వానినిగూర్చి కొంత విమర్శింపయగిన యంశము గలదు. కొందలు కౌవ్యమళలంకార్యపధానము కావలయు ననిరి. మజికొందంల గుణముల నుగ్గడించిరి, వేశొకకొందలు రీతిని కావ్యాత్మ యనిరి. ఇంకకొందలు వ్యకో కిని కావ్వజీవిత మని౨. రసమే జీవిత ఘని కొంద జుట్లంకించిరి. ధ్వని కావ్యాత్య యనియు కసొదిశకము భ్వనిరూ 1ముననే యనుభూయమానమగు ననియి కొందజు తత్హ్వజ్ఞుల (పమాణీకరించిలి. బీనియన్నిటికి నాలంబనభూత మైనవస్తు వమనది యొకటి యుండనేయున్నది. అది కథారూపమున నుండవచ్చును. భావ రూఏమున నుం వచ్చును. కల్చితము కావచ్చును. 'సత్క వికల్చనో విళభూషావహా పూర్వపృ త్తము'ను గావచ్చును.
వైంజెస్సిన గుణాలంకారీరీత్యాదు9లో నేదోయొక్కటి మ్మాతమే కవికి స్వీకార్యమని చెస్పజాలము కాని యేదియో మొక్కటి తన్పక స్వీకరింపంబ]ననే కావ్యమునకు కావ్యత్వము. సిద్ధించుననినమ్యూ తము. చెప్పవచ్చును. ఆయొక్కంటి యేది. యేల ? అసువిషయడు నిరూరితదుగుటకుముం దీయలంకారాదుల తల్చ్విమ నరయవ లసియున్నది
అలంకారము *“అఅంఏరోతీ త్యలంరారఖి అలంకరించునది యలంకారము, “అం భూషణ పర్యాప్పి శక్తి వారణ వాచక”మ్మని నిఘంటువు. ఇందు [పకృత మున భూషశార్రము గ్రాహ్యము.. భూషించుట యనంగా రమణీయముగా కన్ను నట్టు చేయుట యయొనర్ధము సంథావ్యము, సాధారణముగా వ-క్తులు తత్తనవవయవన ములకు త త్తవలంకారములను రరింతుక. అచట దానిస్థితివలన నొ యవయవము
లి
భూమికీ ముఖ్యముగను మొ త్తముచేహము సామాన్యముగను. డ్నీప్తిమంతి మగును. అజళ్లే వవ్యమున నీయలంకారములు సౌందర్యము నినుమదడింప(జేయును. సాధారణముగ సహజసుందరము లై నవానికి అలంకారములవలన వచ్చు [పత్యేకత యేమియు లేదు కాని వానియనికి సమాదరణీయ మే యగును. కావ్యమొక సజీవవ్యక్తిగా రూపింపంబడినది. అప్పడు శరీరము, గుణములు ళోభాకరములగు నలంకారములు, శైలి వృత్తి, రీతి అత్మ మున్నగున వన్నియు నిటటూత రూపితములు కావలయును. దానినిబట్టి కంరహారాదిక మగు భూషణసముదాయము. భౌతికశరీరము నలంకరించి శోభా హేతువై నట్లు, ఉపమాద్యలంకావవల్లము కావ్మళరీరము. నలంక రించి శోభావిశ్రేషమును గలిగించును. కాపుననే “కావ్యళోభాకరాన్‌ హేతూ నలంకారాన్‌ (పచక్షతే.” (కావ్యాచర్శము) అనుట. ఇవి కావ్యశరీరము నెంత తళతళలాడించినను బాహ్యములే. అట్లని వీనియెడల లఘుభావము వహించుట కాదు కొని (పాచీనాలంకారికులగు భామహాదులవలె నివియే కావ్యవఎన (ధా నాంగము_ లనుకొనుటమ్మాతము తగదు. అలంకారళద్దర్ధ మే యీాయంశమువ సమర్డించును. వామనుయి “కావ్యశోభాయాః కర్తారో గుణాః. తదతిశయ హేతవ _ఫ్వలంకారాః; పూర్వే నిత్యాఃో అని చెప్పుటచే నలంకారానిత్యత ఉక్ష్మపాయమే యయినది. అలంకారశాస్త్రనిర్మాత లనేకులు వీనివి విపులదుగా. వివరించి యున్నారు. అలంకారళాస్త్రపితామహుండు భరతాచార్యుడు ఉపమ, దీపకము, రూపకము, యమకము నని నాలు గలంకారములనే వచించెను. ఆసంఖ్య (కమాభివృద్ధి నొంది అప్పయ్యరీక్షి తునిచే నూటయిరువదినాలుగుగా సంఖ్యాత మైనది. కాప్యమునకు శరీరము శబ్దముమ్మాత మే యని కొండఅందురు శద్దార్థములు రంకు నని మతికొందణ యభ్మిసాయము. “ఇతివృత్తం తు కౌవ్యస్య శరీరం పరికీర్తితమ్‌.” అని మజియు నొకమతము. అదియును శబ్దార్హముల న్మాశయించియే యుంకును. శజ్దర్థాభయాత్మక శరీరము సలంకరించు నలంకారవర్గమునందు (పధానముగా రెండుభేదములు గలవు. శబ్దము నలంకరించునది శబ్దాలంకారము. అర్ధము నలంకరించునది యర్ధాలంకారము. యనుకాదికను మొదటివర్గమునకును, నుషమాదికము రెండవనర్గమునకును జేరును. అక్షరవిన్యాసవై ఖరిచే చమత్కార ఏకి
భారత ధ్యనిద ర్గనము
హేతు వగునది శద్దాలంకార మనియు వక్తవ్యమైన యర్థమును వ్యకముగో రమణీయముగా వచించుటద్వారమున చమత్కారమును. గలిగించున దర్థాలంకార మనియు భావము.
త పకృ 3మధురంబులకు శేషరచన లేల?ణి అను సూక్తి ననుసరించి స్యభావసుందరములై న మహాక వివాక్కుం లనలంరృ్భతముకై నను కౌవ్యత్వమునకు క్షతి లేదు. | పదంధషులందుపలె మహాభారతాదీ3హసములయందు అలంకారములు తలచుగం గానిరాకున్నను నయ్యవి పఠితృజగాస్వాదరీయములే యగుచున్నవి= కావున నలంకారము కావ్యరచనయం చపరిహార్యమని చెస్పంజాలము. వావియునికి వలన గొండొకచో సౌందర్య మినుమచించును గాక, అది కావ్యమున (ప్రధాన మైనడి కాదనుట స్పష్టము.
గుణములు : జీవకోటిలో నొక్కొాక్కజాళతికి కొన్ని (వత్యేకలక్షణము లుండును. దీని కిది సర్వవివముల సమానమని యేశెంకుజీవులను జెప్పండాలము. కాని సూలదుగా నొకసొమ్యుము కొందబలో, లేక కొన్నిటిలో కానవచ్చును.
0
నడచుటలో, మాటాకుటలో, చూచుటలో, తదిరరసర్వ వ్యాపారములలో మానవులందు వైవిధ్యము గోచరించును. బౌద్దత్యము, సౌకుమార్యము, (ప్రసన్నత, గంభీరత, స్మితపూర్వాభిభాషిత్వమా, నోటికో నవ్వుచు నొసలితో వెక్కి రించుట మున్నగు లక్షణములను మనము హానవాళియందు చూచుచునేయుందునము. ఇందు మానవుని నుత్తమునిగా బరిగణించుటకు వీనై నవానిని గుణము లనియు నాతని నధమకోటి లోనికి జేర్చువానిని దోషములనియు నందురు. కావ్యము లోకానుకరణశీలి కావునను నయ్యది వ్య క్రిగా రూపణము చేయంబడినది కావునను దానియందును గుణదోషములు లాక్షణికులచే నిరూపింపంబడినవి. అలంకారళాస్త్రపితామహు,డు భరతుడు మొదలుకొని దండి-భామహ.-వామనాదులు వీని స్వరూపమును వివేచించి చూపియేయున్నాట.
లోకములో వొగ్యాాపారము సందర్భమునుబట్టియు, వక్తనుబట్టియు, వాచ్యమునుబట్టియు. తదితరాంశములనుబల్డియు. వై విధ్యవిలసితమై యుండును. బాలకులతో వోత్సల్యస్ఫోరకముగా మాటలాడునప్పుడును, సమవయస్కులళో నిష్టాలాపము లాడునప్పుడును, (ప్రియురాలికో సరససంభాషణము చేయుసప్పుడును,
విక
భూమిక పెద్దమపమృుల యొస్త ఏంయఎా | సంగించునస్పుదమును, కోపతాపములను వెలాప్పనప్పుడును వాగ్రోరణలొ వేదం స్పష్ట ఎఎగాం గొనవచ్చును, మంద మ్య తార స్థితులు కంవనాదయున సం ఎర్భపఎసుఎట్టి గోచవముఐగును. తిదనుగుణముగ నువయోగించు పదజాల:ఎనందయను పరుషాక్షరబాహుళ్య మో, సవళాక్షరాధిక్యృమో సమస్తింయో య్యపయర్న ఎగ. చొటుచేసికానును.. అన్ట్‌ స్థి3భేదవఎలనుబట్టియే సౌధారణముగ నిరండు కోపషముగ నున్నాడు; (ససన్నుండై యున్నాండు; ఇత్యాది రూవమున సంభాఏంచుటయు. జపగుచున్నది. తౌవ్వ్యమున కవికి ఏది స్ఫురింప6 జేయవలసిసెసు శద్దముతప్ప వేజొకయుపకరణము లేదు. సమస్థండైనకవి యక్షర పద[గధనరూపమున వ్య క్తులయు సందర్భములయు గాంభీర్య ససన్నతాదిసణముల సిధివ్యక్రవఎచేయును. ఇట్టి దద్యగరనరూవస్థితివి శేషమునే గుణశద్ది ముచే లాక్షణి కులు వ్యవనహశింని9. ఇగ్జవి రావ్యార్థ.ను పఠితృహృదయమునకు సూటీగా చేర్చుట కుపకరించును. ఇవి కావృళోభను గరిగించుననియు నిత్యము అనియు వామనుండు “పేర్కొనెను. గుణహీనుం డగు పురుషుం డెట్లు సహానృతుండు కాండో యజ్లే గుణ హీనవుగు కావ్యమునకు.గూ.: కావ్యత్వగౌరవము కలుగదు. అమార్ష్గమున నివి కావ్యమున విత్యను లని వామనుడు చెప్పెనిని సంభాఏింపందగును. మనుజుని యాత్మాన్నతృము గుణము ౨వఎన పరిపోషింపంబడినన్లే కావ్యాత్మాన్నత్య సుకూడ మాధుర్యౌజః(ససొదాదిగుణములవలన సుప్పష్ట మగును, గుణసంభ్యాన మున నాలంరారికుల కందం కు నేకావ్మిపాయము కుదుంలేదు. భరతుడు, దంచి వావునుండు మున్నగువాం పదిగుణములను బెల్కౌనిరి. భామహానందవర్థనమన్ముటాదులు వానిని మూండవియే నిరూవించిర. భోజుంయి శద్దార్హములకు. (బత్మేక మిరువదినాలుగేసి గుణములను వ్యాకుచ్చెను. కాని సాధు ర్యము (పృధకృదత్వము) ఓజస్సు (గాఢబంధత్వము) (ప్రసాదము (బంధ శై థిల్బయు అనునవి తక్కిన శ్లే షాసొకుమార్య-_అ్య్టవ్య క్రి _ బొదార్య-సమతా-కాం3-సమాధు లను దదులో నంతచ్భవింప(జేనికొనుటవలన వావికి పత్మేకగణన మనవసర మను నానందవర్థనాదుల యభ్మిపాయము సనుంఎసము, కావ్యమున గుణదులకు6 గల స్థాన మెద్ధది ? వామనాచార్యుడు గుణదులు కావ్యళోభను గలిగించు నిత్యధర్మములుగా వక్కాణించెను. గుణదు ధర్మము (40 2
భా ళత ధ్వ దిద ర నము అనుపదములే గుణీ, ధర్మి మైన కావ్య ఢానాంశపెం 'వేతొకటి కలదని చెప్ప చున్నవి. అప్పు డివి గుణీవాద్యమైని రసాదికమున కంగభూతములే యగును గాని యంగిత్వము నోంద(యజాలంం & ట్లివయు నలంకొరములవలె (వధానత్వమును దొందక యంగములుగనే నిలచిను,
వృత్తులు : వర్తనమే వృత్తి యనందడును. మానబండు తన మనో భావమన కనుగుణమగు చేష్టల నాసరించుట చూచుచుందుము.. అత6 డనుద్వేగ నీతిలో హ సచాలనాదినము నంతగా. జీయండు. ఉద్విగ్నుండై చేతు లొక దానికో ఖ జాలి రా నొకటి పెనివేసి నొక్కుటయో, వేగముగా నూప్పటయో చేయును. (సేమాళలి వ్య క్రీలో నాతని యాంగికచాలసము మృదువై యుండును. ఇట్టి చేష్టావిశేషమును గాంచి వీయి కోపముతో నున్నాండు, వీడు సౌమ్యుముగా నున్నాడు, వీ. డుదాసీ నుండై యున్నాంయయ అను రీతిగా సంభావింతునము. ఇట్లు హృద్గత మైన భావమును |పస్ఫుటము చేయుటకు మానవు డవలంబించు వర్తనమే వృత్తిం
ఇట్టి వర్తనము రూంకయున. నటులు. పదర్శించుచుండంగా దృశ్యమే యగును. కాని కావ్యమున నిది దృళ్యము కానేరదు. కావ్య మెన్నివిధములుగా చూచినను అక్షరసమాహాంరూనమే కదా। అయినను సమర్ధుండై న కవి పర్ణ విన్యోసవై బరితోనే యానటనను పారికుని హృదయమున (ప్రత్యక్షము గావింహ గలుగును. అట్లు కా వ్యార్థదాపమైన రసాదికమును (బత్యక్షము గావించుట కుప యు క్తములగు వర్ణవిన్యాసవ్వై ఖరులచే నభివ్య క్రములగు నాంగికాలినయరూప ములను వృత్తు లందురు.
క్లో విక్రాసేఒథ విక్షేపే సంకోచే విస్తరే తథా,
చేసో వర్ణయిడ్రి స్యాత్సా వ్య క్రఃఎ సాపి షకిధాం
అనీ సరస్వతీక౦ంరాభరణవ్యాఖ్యాత రత్నేశ్వయంయ వృత్తికి ప్యుత్స్తివి ఏవరి౦చేను. చిత్తమునకు వికాస విక్షేప సుకోచ వి సరములను గలిగించు వ్యాపాఠవి శేష మ్మే వృత్తి యని పై శ్లోకమునకు తాత్పర్యము. “*వర్తతేఒలనయా చిత్తిం వికాసొది ష్వితి కరణసాధనోలయం వృ జక్రిశద్ది అని రత్నేశ్వరువి నిర్వచనము. వృష్తలచేత చిత్తము వికొసాదులయందు. (బవర్డించును. చిత్త
లికి
భూమిక వికాసాదులను గలిగించునవి వృత్తులని ఫలితార్హము. అభినవగు ప్తపాదులు చెప్పిన “*వ్యవవారో హి వృత్తి రుచ్యతే.” అను వాక్యముకూడ పై అభ్మిపాయడుకో సంవదించుచునేయున్నది. ఇట వ్యవహారమనఃగా వ్యాపారమని యర్థము, ఈ వ్యాపారము శబ్దము న్మాశయించి శబ్దవృ్తి యనియు నరము న్మాశ యించి యర్థవృ్తి యనియు రెండువిధము లగుచున్నది. శద్దినృ త్తి మణల రెండు ఖ జాలి అరు, విధములు, శదిమరడును సమర్పించుపద్ధతులకు సంబంధించిన యభిధాదికము ౧ ఇ మొదటిది. అన్ముపాసమునకు నంబంధించినదై నియతవర్దగతమగు రసవిషయ వ్యాపారమైన యుపనాగరకాదికము రెండవది. ఇందు మొదటిదానినిగూర్చి విఫుల మైన విచారణము ముందుంజేయంబదుచున్నది. ఉపనాగరికాదినృత్తుల సంఖ్య యందును భిన్నా్ళిపాయములు గలవు. ఉదృటుండు పరుషా, ఉపనాగరిక్కా (గాచ్యూవృ త్తులను మూండింటిని పేర్కొనగా ర్ముదటుండు మధిర, పరుష, (పొఢ లలిత, భద అని యమైదువృత్తుల నుగ్గడించెను. ఒకవర్ణము ననేకపర్యాయము లీషద్వ్యవధానదుతో నావృ త్రిచేయ6గా నొక (శ్రావ్యత యేచ్చమను. అట్టి శ్రావృతనుగూద్చ వ్యాపారమే యీ పరుషాదివృ తి. అది. పవషాక్షరములచే న్హైనచో పరషావృ త్రి యనియు, కోమలాక్షరములచే నైనచో కోమలా ((గామ్యా) వృత్తి యనియు. పరుషాక్షర _ లలితాక్షర _ సమా హారముచే నైనచో నుపనాగరికావృ త్రి యనియు జెప్పంబడినది. పైవానికంట భిన్నస్వరూవ సుగల కై శిక్యాదివృ త్రితయదు మజియొకటి కలదుు ఇది రసాదిరూపమైన కావ్యార్హమునకు సంబ ధి చిన దగుటచే దీని నర్ధ వృ త్సా వ్యవహరింతురు. రసోచితమగు చేషావిశేషమే వృత్తి యను నభినవ గుప్పు విర్వచనయునుబన్టి యికివృ తానుగుణదుగ రసస్ఫోరకడుగా నాటకము నందు నాయకాదులు చేయ. వ్యాపారవిశేషమే యిది. ఇటివ్యాపారము రసాను గుణముగ మాజుచ౦డుట యనుభవసిస్థ మే. ఆ మాప్పనుబన్షియే యిది (3విధ మెనది. సా్ర్వతి, కైళికి ఆరభటి యని వీనికి నామములు. నాట్యభాస్త్ర మున సీపేర్లెట్లు కలిగెనో తెలుపు చిితమెన కథ గలదు. జగ్యతృభుపు విష్ణువు కృతయుగారంభమున నేఠార్ట్రవమున నాగపర్యం కమున శయనిఆచియఆండంగా మధుక్రైటభులను రాక్షసులు యుస్హకాంత్షతో. నాతని 27
శారత ధ్వ నిదర సై నము దరికి. జేరి తమ్మపతాపమును జూప్పచుండిరి. దిహువికములగు నధిక్షేపవాక్యము లను దిలుకుచుండిరి, చతురాననుండు దావిని ససహింవంజొాలక వారిని. జంపుమని విష్ణువును గోర(గా నప్పుడు సర్వేశ్వరండు. “భారతీవృ శ్ర్యావిర్భావమునకై. వీరి యాగడము న్గుపేక్షించి3వి. వాక్యబహుళముగు నీభారతీవ్న త్తి వక్తలకు ఆశయము కాగలదు. ఇంక వీరిని జంప్పుడు” నని పలికెను. అసమయయున స _త్వ[పధానము లైన్‌ శార్టరనుస్సుయొక్క వల్లితములవలన సాత్ర్వతీవృ త్రియ, వాసుదేవుడు విడ్‌వంన తనికేశపాకయను సవిలానముగా చుడివైచుకొనుట యను. చేష్ణనుండి కై €కీవృ త్తియను సంరంభా వేగనమన్వితదులై న నాహుయుద్ధములవలన నారభటీ వృషత్తియను. జనించినవి. (లెలుంగు నొ, శాస. 810. 811) వీవిళోపాటుగ నుదయించిన భారతీవృ త్రి వాగ్వ్యాపారరూపము కావున నది శబ్దివృ ద్తిగానే పరిగ జీంప(బివినది. కొందలు దానినిగూక. గఎట్క్యకొని నాలుగువృత్తు లందురు, కాని మూండుగుణములు మూడురీతులు అనువాని సంబంధమునుబట్టియు, పైనుదాహ రించిన కథినుబట్టియ. జూడంగా నర్థివృ త్తులు మూందే యనియు, భారతి శబ్చి వృ్తియే యనియు విమర్శకులు తలంచుట నమంజప మే.
వృత్తులు రసాదిస్కోరకడులగు చేష్టావి శేషములుగా (పళిపాదింపందిదుటచే నివి కావ్యపధానాంశడున కంగ్యిపాయదులనుట నిరూపితమైనది. అంతేకాక చాల మంది యలంకారళాస్త్రజ్ఞాలు వీనిని రీతులలో నంతర్భవింపంజేసిరి. వ్యాగూపమై శర్చవృ గా పరిగణించలిడిన భారరీవృ శ్రియొర్కు (వభేవములైన వై దర్భ్యాది రకు లీ యాంగిరాలినయరూపమైైన వృల్తిని స్ఫుటీకరించును. కావున రీతి యన నేమో ఎరిశీలింపవలియున్నది.
రీతులు ; కర్చిగత్రాగె “జ్‌ .(ప్మసవణే” అను ధాతువులకు "* _క్తిన్‌ " (నత్యయయోగముచే తీరిశబ్ద ము సిద్ధించుచున్నది. *రిణ న్లి గచ్చ న్తి.అస్యాం చుజాఃి. దీనియందు గుణములు 1పవర్థిల్లున్తు “రీయతే_క్షర త్యస్యాం వాజ్యధు ధారా” = దీనియందు వాజ్మధుధార (సవించుచుండును అని రీతిళబ్బమునకు రెండు వ్యుత్సత్తులు. “రియ్‌ న్తేపరంపరయా గచ్చ-_న్వృనయా రీతిః? అని మళియొక వ్యుత్స్తిని రక్నేశ్యరుండు. చెప్పెను. దీనిచే వరంపర్శాకమమున కావ్యగమ్యమగు రసపదవిని పొందుదురు." అని దీని కరము, మొత్తడుమీద నీ మూండు వ్యుత్చ
థి
భూమిక త్తులను పరిశరింంంగా గుణసటూహాళరూ" మై రసస్ఫూర్తిని గలిించుట కుప యుక్ష్తదుగు మార్గవనషు రీ యని నృష ముగుచున్నది. అంవాభినయడూపము లగు వృత్తులను స్ఫుటికరించుటకు వాచికాధినయరూపదునై న యీకతులు సహక రించు నని పూర్వము తెలువయిడినెది. కాజన నీవి పరంపర్శాక్రమమున రసోప స్కాారకము లగును. రీతి యనుదానిని మార్గాపరనామ...తో మొట్టమొదట వ్యవహరించినవా(డు దండి. కాని దాని కాతడు సమ్యగస్వరూపదయు. నీలేదు. వామనుండు దానికి సంపూర్ణమైన నిర్వచనయు నొనంగుకే వాక యది కావ్యాత్మ యనియు వక్కా ణీంచెను, విశిష్టా పదరచనా రీ3ః” యని యాతని రీరినిర్వచసదు.. విశష్ణత గుణ సమాహారరూపమన సిద్ధించును. తీతులు మూంకు. మృదుపదహుు అల్ప్బసమాసములు లేదా సమాసములు లేకయేయుండుట యను లక్షణము గల వైదర్శ్భి మొదటిది పరుషాక్షరబాహుళ్యము, దీర్టసమాసములును గల రచన గొడి రెండవది. పై రెంటికి మధ్యస్థితికలది. కొంత మృదుపదరచనయు కొంత పరుషాక్షరయుతరచనయు(గలది _ పాంచాలి. వీని కీనామములు దేశభేవములనుబట్టి వచ్చినవి. విదర్భ, గౌడ, పాంచాలదేళశములందు [సచురముగా నున్నవని కాని, లేక యక్కాడివారి రీ9 కనుగుణముగా సుండునవి యని కాని వీనికి రాత్సర్యమును సంభావింపవచ్చును. అయినచో ఎన్నియో దే భేదములును, వానినిబట్టి స్వభావభలేదదులును వానిమూలమున వాక్చ0యోగ భేదదులును కలుగివచ్చునుగదా 1 అట్రియెడ రీతులు మూండే యనుట యెట్లు పొనంగు నని శళంకింపరాదు. మృదు..దరచన కరినపదరచన ఈశెంటి సమాహార చాపము అను స్వభాపమనుబట్లి యేర్పడిన మూ,దుభేదదులకు వ్యవహారదును దిశి డేశనామములు చేయందడినఏ కాని గశనామనులనుబట్టి రీతు లేర్పడలేదు. తడయర ప్పైననాండ తల్లి చే దంశడిచే విడువం బడి3; నిస్వుదు పతిచేతను వి మవందిడియెదనొక్కొ; నుముపులు వేయు నింకేల? యిస్పాటి నోములు దొర్లి కడగి నోంచి౨నిగాకేమి ।! యనుచును గండె డెందదున.
- 4 108, ణీ
భారత ధ్వనిదర్శనము ఈపద్యమున నన్నియును మృదుపదములు. ఒండురెండు సమాసము లున్నను నవి సగూనములే యనిపింపవు. ఆ౩సుకుడూరమైన కరిణమును వే వర్మించుటకు శః మృదుపదయుతరచన యెంతయు నావశ్యకము. ఇట్టీది వై దర్చీరీతి- "ఘోరవికారసన్నిపహితకోపముఖంబులు ద్వీప్తవిద్యుదు ల్కా రణదారుణాక్షములు నై నిజదృష్టివిషాగ్ని నన్యులం జేరంగ నీక యేర్చుచుం (బసిద్ధమగా నద్చుతంబుచుట్టు ర కరతి నున్న య్యుగభుజగంబుల శెంటిని గాంచి చెచ్చెరన్‌.
- 2101 ఇందు. భుజగముల య్యుగత్వమును వర్ణించువటున (పయుక్తయులై న దీర్చ సదూసములు, రేఫాక్షరబాహుళ్యము, పరుషాక్షరములు మున్నగునఏ సందర్భో చితమువె గొడీరీ3ని సిద్ధింపంజేయుచున్నవి. అతని తపం ఎ పెంప్తనం జరాచరసంభృత మైన ఏష్షస (తితయదు భీతి. బొందిన దృతిం బితృలోకనివాసులైన త శ్చితృవరుకెల్ల వచ్చి రమింనీ3 నపొక్ళతిగర్వు నౌర్వు న (ప్రతిమతపో విభాసి6 కని పల్కింరి తద్దయు శాంతచిత్తులైం
-
- 11(. ఈపద్యామున సమాసము లున్నఏ. అయిన నవి నాతిదీర్ధములు. కొన్ని నృుగుపదములును మటికొన్ని పరుషాశ్షరయుత పదములును నిందు. గలపు. కౌపున నిట్టిరచన పొంచాలీరీతి యన నొప్పును. ఇట్ల క్షరముల మార్జ వకాఠిన్యములనుబట్టి ము, సమాసముల [(హాస్వత్వ దీర్షత్వములముబట్రియు నేర్పడిన రచనావిధాన మగు శీతి కావ్యమున నాత్మస్టానీయ. న! వ రె ఎ న్ట్‌ ఖః మని రింవాద్యప స్థాపకు(డగు వామనుని యభ్శిపాయము. కాపుననే యాత(ండు కరతి రాత్యా కావ్యస్య” అని సూ[తించెను. శీతి కంతటి స్థాన మిఃదగునా? యని చర్చించుటకు ముందు చీని కీగొరన మెట్లాపాదింపనగునో యరయవలయును. కవి వర్ణనీయాంశగతవి ఏద సూక్ష్మాంశములను వర్ణించునపుడు " లోకము నందువలె వివిధమైన పద్ధతుల నవలంచిం':వలనియుందును. వర్ణనీయము మ్మడి శిఖి
భూమిక వగుటయు, పరుష మగుటయు, నాతిమృదువు, నాతిపరుషము నగుటయు కౌన వచ్చుసు. ఉదాహఠణమునకు బాలుర శరీరము, మాట, చేష్ట మున్నగునవి పరమ సుకుమారముగా నుండును. వారితో సంభాషించునప్పుడును, వారి వ్యవహారము పక్తవ్యమైనపుడును, అృసయత్నముగనే మెత్తని మాటలు ముగ్ధములగు చేష్టలును (సయుక్తము లగును. అజ్లే శ్మతువుతో వ్యవహరించునపుడు తారస్వరము, కను లెజ్జవడుట, అంగములు మిక్కుూటముగా చలించుట మున్నగునవి జరుగును. సమ వయస్కులతో సాధారణవిషయముల వ్యవహార మున్నపుడు సాధారణస్థి3 స్వీక రింపంబడును. లోకమున వాక్కునందలి స్థాయిభేదము, అంగవి క్షేపాదికయిను నాయా హృద్గతభానములను సువ్య క్రముచేయుటకు సహకరించును. పఠశఓయనగు కావ్యములో నిట్టి స్టి3వైవిస్యము నభివ్యక్రముచేయుటకు కవి రచనాగరటగు వై విధ్యము తప్పక స్వీకరింపవలసియేయుండును, బకాసురకథలో అమాయికుండగు విప్రబాలుండు రాక్షసు. డన నేమో తెలియని మౌగ్ధ్యమున తలిదర్మడుల నూఅదించుటక్సై పలికిన తొక్కుపలుకులను నన్నయ వర్ణించిన విధానదమునకును, (దౌపదీపరాభవదర్శనముచే నొడ లెలుంగని కోపత్మీవతతో కీచకుని [కూరదంష్టాాఘరట్ట నిష్పీడ్యమానునిగా. జేయ నుంకించిన సృకోదరుని రూపవిశేషమును తిక్కనామాత్యుండు వర్ణించినవిధానమునకును గల భేదము నీ [క్రిందిపద్యములలో నరయఃందగును. బాలకుం డొక కొండుకకోల చేత బట్టుకొని యేన రక్కసుం గిట్టి చంపి చులుక వత్తు మీ రేడ్వగావలవ దంచు గలయ నూరార్బెం దన తొక్కుూంబలుకు లొప్ప. 1. 8.068 కనుగొని కోపవేగమునం. గన్నుల నిస్పులురాల నంగము బ్గనలంగ సాం[దఘర్మసలిలంబులు (గమ్మ, నితాంతదంతిపీ డనరటదాస్యరంగవిక ట్మభుకుటీచటుల| పవృ త్తన _ర్తనఘటన్యాపకార భయద స్ఫురణాపరిణద్ధమూ ర్తి మై 4 2.188. ఇట్లు వర్ధనీయవస్తాాదికనుయొక్క స్టిియంశలి తారతద్యుమును సమర్ధిం డ్రై నకవి నిర్మాణచాతుర్యముచేతి నే యభివ్యక్త మొనరించును. అట్లు రూపొందించుట 81
భారత ధ్యనిదర్శనము కాతని హృదయమున జరుగు వికృంయంతయు సహకరించును. వాగంగాభినయ మంతయు మనస్ట్రి3నిబట్టియే కదా రూపుదిద్దుకొనును. ఒర గతసుఖదుఃథాద్యను థివముతో సానుభూతి (సమానమైనయనుభూతి) కలి దానిని పాఠకుని హృదయ మున (పస్ఫుటీకరించుటకు సమస్థండ్రైన కది క్టమతిభ సహజమే కొపున సౌక్కొక్కంప్పు డీ నిర్మాణ మ్యసయత్నముగనే సిద్ధించినట్లు కానవచ్చును. కావున నిట్టి రచనావై ఖరికి కావ్యమున [ప్రముఖస్థాన మే కల వనుటలో వ్మిప3వ్తి లేదు. దీనినే వామనాబాద్యండు రీతిగా, దండ్యాదులు మార్గముగా, అనం కవర్ధనుండు సంఘటనగా పేర్కొని వ్యాఖ్యానించిరి,
కాని యిది కావ్యాత్మ యనుట మెంతవజకు సమంజసమో పరి)లింందా. ఉ త్తమ మానవునికి పరగతసుఖమును గాంచినంతి తంలో తాదృశనుగు సుకొను భూత యొకటి తరంగ్యపాయముగా నుద్చుద్ధమై మనసు దవించి తాత్కాలికముగా నాత( డొక పారవశ్యమును బొందుచున్నాండు. పరగతదుఃఖమును గాంచి తాదృశ దుఃఖవి'శేషయుచే. అ్యకుపాఠివై స్వర్యాదికదును బొందుచున్నాందు. ఇళ్లే తదింర భావములయందు త త్తిత్సళ్ళ శానుభవవ శేషము తనికే కింగిన ట్లొక యనిర్వచ నీయస్థింకి లోనగుచున్నాంయి. ఇట్టి ప్ర మకోహతమశు నాటకమిసు. జూచుచున్న పుడును, రమణీయార్థవిలసితమగు కావ్యమును ౫ లించుచున్నపుడును సాధారణముగా సర్వమానప్పులకును గలుగుచున్నది. అ స్థి3 యేమి? అది పార్యం3కముగా నేరూపమున పరిణమిరిచుచున్నది ? అది వాంఛకయమా? పరివార్యమా? అని యీ మొదలుగ నొకవివాంణ (పారంభిమైచది. కాంగా వది రసానుభవస్థి? యనియు తుది కది (బహ్మానందసహోదరమగు నానందవిశేషముగా పర్యవసిచుచున్న దనియు, నానంద మేరూపమున నున్నను (కరుణాదికమును దృష్టిలో నిదుకొని) మానవునకు వాంఛనీయ మే యగుచున్న దినియు విజ్ఞులు కని పెస్టరి. పనివడి లోక హిరైషిమై (పంభావ్యుత్సత్త్యభ్యాససయుపార్టిత మగు కావ్యరచనాదత్త్లల యల వడిన కవికి హృదయ:.ఎన నానందమధుభారానిష్యందము. వెల్లి గొలుపుటకండె నితరక్తవ్మ మేమి యుంకును ? కావున నానందహావమైన రసాదికము కావ్యాత్మ కాంజాలునుగాని తదఖివ్య క్రి హేతువు లేవియును నాత్మస్థానీయములు కాంజొలవు. వై దర్భ్యాదిరీతులు రసస్ఫోరకములే కావి రసాదిక మే కాదు. కావున రీతి కావ్యాత్మ యనుట చెల్లదు, వామనుయ కావ్యతత్త ్వజిజ్ఞాసలో తుదిమెట్టునలకుం బయ
శ
భూమీక నీంచెను గానీ గమ్యము చేరినట్లు తోచదు. అందువలననే ఆనందవర్ధనులు రితి వాదులకు కావ్యత త్త మన్ఫుటస్స్ఫురిత మైన దనియు గాన దానిని సరిగా వ్యాక అడక నూ. రింప(దాలక వారు రితులను ట్రవర్తింపంేసి రనియు€ జప్పిరిం “అస్సుట స్ఫురితం కావ్యత త్ర మేత ద్యథోదితమ్‌ అశక్నువద్శి ర్య్వాకర్తుం రీతయః సంపవర్తితాః ఈ విచారణమునుబట్టి శోభాహేతువు లగు గుణాలంకొారములు, సామ్మెది పోపస్కారకములగు వృత్తులు, పరంపరా కమమున రసోపస్కారకము లగు రీతులు, రుచిభేదమును సూచించు పాఠములు, పదపరినృ త్ర్యసహిష్టుతారూపమైన శయ్య మున్నగున వన్నియు నంగములేకాని యాత్మస్థానియములు కాజాల వనుట స్పష్టమైనది. కావ్యాత్మ రసాదిక మే. ఇది సూటిగా వాచ్యము కాదు. లక్షింపంబడమ్‌, అనుమూనింపందిడదు. అది సహృవయహృదయమున స్ఫురించును. అస్ఫురణ యెట్టిదీ? మార్గ మేది ? అది యంవజకు నేల గోచరచుకాదు? గోచరమగుటకు పొరికు( డెట్టి యర్హ్మతిను సంపాదింసవలయును ? మున్నగు విచారణముయొక్క పరిపక్వ సితియే ధ్వనిమార్గము. ఈ మార్టమును గనిపట్టి యంవలి సాధకబాధకవం లను షోదక్షమముగా విచారించి యితరమాన్గములకంఅె దీనికిగల యొత్క్బృపష్య సల మును (ప్రతిపాదించి సువ్యవస్థాపితము. చేసిన మేధావి యానంవవర్థనుందు. ఆ మార్గమును నిష్కంటకముగా (_తిష్టాపించి యందలి గుణవిశేషములను ద్విగుణీకృత మొనరించిన మహితాత్ము( డగినవగు ప్పపాదుండు, శ్ర ఈ ధ్వనిత త్త్వమర్మము నరయుటకు ముందు శద్దిమునుండి యర్థము సిద్ధించుటిలోం గల విధాసములనుగూర్చి పరిశీలిం 4వలసిమయున్నది. కావున సెభిధాది శబవృత్తుల విచారణము క ర్రవ్యము, ౧ నా అనాటి అనమనానాలానననసాడానాయినాశాలు (5) న!
ఓమ్‌ త్ర ఫ్రనిదరనవ భారత ధ్వనదర్శనయి ద్వితీయాధ్యాయము స ధనిఫఆష్రాపనము అత ఆ అ
- అభిధావృతత్తి :- (పతిశద్దిమునకు సంకేత్రితమైన యర్ధ మొకటి. యుండును. ఈ శబ్ద మా యర్తమును బోధింపవలయు. నను నేర్పాపే సంకేతము. అట్లు సంకేతితమైన ఖ యరమునే వాచ్యార్థము, అభివేయము ముఖ్యార్థము అనుపేరులతో వ్యవహరింతురు. థ్‌ శః వాచ్యార్థము సాధారణముగా వ్యాకరణము, ఉపమానము, అ_ప్పవాక వము, వ్యవ హారము వివరణము, అన్యపదసొవ్నిధ్యము అనువానిద్వారమున తెలియవచ్చును. ఇట్టి వాచ్యార్థమును లేక యభిరేయమును బోధించు శక్తిని లేదా వృత్తిని లేదా వ్యాపారమును అభిధ యందురు. (1) “రామి అనుపదమును వినుటకోడనే వ్యాకరణజ్ఞుండు “రమ్‌”. ధాతు ఛఖ్‌” పత్యయముల యోగముడే నేర్పడిన “రామ” అను ,పాతిపదికమునకు స్కుపత్యయము. చేర్చంగా. నేర్పడిన రూస మిది యని పనస్సున స్వరించి రమించువాండు,” *దీని యందు యోగులు రమింతురు' అను నర్ధముగల దశరథ ప్యేష్టాపత్యము అను జ్ఞానము పొందును. కావున నిట అభిధేయాన్టము వ్యాకరణము వలన డెలియవచ్చినది. (ల) పులి ఫిల్లివలె నుండును. అని బాలకునకుం జెప్పంగా 'ఫులి అను పదముచే( జెప్పందిడు జంతువిశేషముయొక్క జ్ఞానము స్టూలముగా వానికి. గలుగును. ఇట నుపమానమచే ప్పలిశబ్దనున కర్థము (గహింపందిడినది. (8) రాగడ్వేషవిహీనచిక్తుండై హిత ముపదేశించు నాప్తం డొక వస్తువిశేషమును న!
ధ్వ నిపతిషస్టాపనము జూపి యిది 'ఖగము అని చెప్పగా తదర్థము అంతకుముందు. తెలియని (నీ! వానికి. దెలియచున్నది. ఆప్తవాక్య మి ట్లర్ధజ్ఞానమునకు తోడ్పడుచున్నది బొలు( దింటిలోని పెద్దల వాగ్య్యవహారమువలన ననేకశబ్రముల కర్ణము తెలిసికొనుచున్నాండు. ఉదాహరణమునకు( దనతం రి తల్లిని వల విద్యని యడుగంగా నామె తెచ్చు వస్తువిశ్రేషమును జూచి ఫల మనంగా పండని కుమారుండు గుర్దించుచున్నాఃడు, ఇట వ్యవహారము సంకేతమును బట్టి యిచ్చినది. (5) ఇది నాగలి, అది దున్నుట, ఇది నీలమైన పటము, ఈమె జానకి అని పెద్దవారు చిన్న వారికి వివరింపళగా సంకేతము తెలియవచ్చుచున్నది. (8) కొండొకచో అన్యపద సాన్నిధ్యమునలనను వాచ్యార్ధ మవగత మగుచున్నది. మీ అప్పమగని పేరేమి? అనువాక్యమున “మగని" అనుళబ్ద ముయొక్కం సొన్నిధ్యమువలన 'అసప్పుి శద్దిము నకు సోకరి యనునర్ధదును “మీ యప్ప యేమి చేయుచున్నాండు ?" అనువాక్యను సందలి చేయచున్నాండు అనుమహద్చోధక(కియాపదసాన్నిధ్యమువలన అప్పశద్దము నకు తందియను నర్జ్థమును నిర్టీతము లగుచున్నవి. థి న! కొన్నియెడల.నొకళబ్ద్బముదేతనే అనేకార్థములు లోకమున న్యవహరింప6 బడుచున్నవి. అప్పు డీ యభిధాశ క్తి యర్ధము చెట్లు నిర్ణయించు నను (పశ్నకు వావి ఖ రా ళా సమాధాన మిట్లు చెప్పబడినది, ఉ*సంయోగో విిపయోగశళ్చ సాహచర్యం విరోధితా, అర్థః (పకరణం లిజ్ఞ్ణం శద్ది స్యాన్యస్య సన్నిధిః. సామస్థ్య వరౌచితీ దేశః కాలో వ్యక్తి స్ప్వరాదయః, శబ్దార్ధ స్యానవచ్చేదే వి శేషస్మృతి'హతవః.” సంయోగము, విపయోగము, సాహచర్యము, విరోధము, అర్ధము, (పక రణము, లింగము. (చిహ్నము), అన్యశద్ది సన్నిధి, సామర్థ్యము, బొచిత్యదు, దేశము, కాలము, వ్యక్తి (లింగము, స్వరము మొదలగునవి శద్దార్థన్భ యమున సందియము కలుగునపుడు విశేషన్మృృతి హేతువు లగును. ఉదాహరణముల నర యాదము. (1) హరిశబ్బమున కనేకార్థములు గలవు. చతుర్భుజుండగు హరి యని యందుమేని చతుదృజసంయోగముగలవిష్ణువే యిట వాచ్యుండగుచు నశ్వాదిక మగు నర్థమును పరిహరించుచున్నాండు.. (2) ఈతండు. గాండీవము లేనికృష్ణుండు శ్‌
భోరత ధ్యనిద ర్గనము అన గాండీవముయొక్క విప్రయోగము (రాహిత్యము వలన కృష్ణశద్దిమున కద్డునుండను నరము నియమిత మగుచున్నది _ (8) లక్ష్మణశబ్బసాహచర్యముగల రామళజ్దముచే దశరధరాముండే వాచ్యు. డగుచున్నాండు. (4) రామరావణు లన్నచో రావణునితో విరోధముగల లక్ష్మణాాగజు(డే (గహింపంందును. గాని పరశురామ బలరాములు కౌరు. (ఈ) దు క్తికై శివార్చన చేయుడు నన్నచోట ముక్తి యను నర్జము (్యపయోజనము) శివాళద్ది ముయొక్క పార్వత్యర్థమ ను నియమించుచు నక్క యం సెర్ట్రమను పరివారిచచున్నది. (8) పావని సీతాన్వేషణమున సఫరీకృతుం డాయె నన్నచో (పకరణయునుబట్లి హనూనుంతుండను నర్ధ మేకాని ఖిమపేనుండను నర్థము [గ్రహింపంబకదు. (7) కుమారుడు శకికటీం డన్నచో శక్తిధరత్వ చిహ్నము షాణ్మాతురుం డను నర్ధమును బోధించును. ప్యుతుండను నర్థము నీచిహ్నాము తొలగించును. (1) అన్యపరసన్నిధి కుదాహరణము చూపంబడినది. మటీయు నొకటి _ మనము నిశ్చింత మాయెను. అనువాక్యమున ఆయెను అను (క్రియూపదసన్నిధానమువలన ఉభయార్థకసర్వనామార్డ మీట [గాహ్యమకాదు. ($) విషము [దావి మరణించే ననునప్పుడు మరణింపంజేయు సానర్ధ్యము గరళము నకే కలదు కావున జలమను నర్థము తొలంగుచున్నది. (10) (పాచీముఖమువ సూర్యుండు కన్పట్టుచున్నా(దు అనువాక్యమున ముఖశబ్దమున కౌచిత్యముచే ముందు భాగమసునర్ధము. సిద్ధించి యాననమను నర్థము పరిహరింపందిడుచున్నది. (10) భాస్కరుం దుత్తరచున సున్నా. డందుమేని ఉత్తరమున సూర్యుండుండుట యసంభివము కావున భాస్క రశబ్ద మునకు తన్నామకవ్యక్రి యర్థ మగుచున్నా(డు. ఇట దేశ మధివను నీయమించుచున్నది (1% ఒక వ్యిపలబ్ధి విభావరియందు తాపము భరింపశక్యము. గాకున్న దన్నచో నచట కాపళబ్బము జ్వరత్మీవతను జిప్పును. ఇచట కాల మభిధానియామక సు. ఇళ్లే స్వరము, కొకువు, శాస్త్రము మున్నగునవి వాడ నభిధానియూమకము లగుచున్నవి. ఇట్ల భిధావ్ఫ త్రియే సన్నివేళాదు లవలన భిన్నార్థముల నొసంగటకు( జొలియు్న్నూది.
వాచ్యార్థము నొసంగు శబ్దరూసమైనదానికి వాచక మని శేరు, కావున నర్థము వాచ్యము, శచ్చిము వాచకము. వ్యాపార మభధిధ యనంబడుచున్నవి. లోకములో నధికవ్యవవారము దీనివలన నగుటమాత మే కాదు. తరువాతివగు లక్షణావ్యంజనావ్యాపారములకు;ూడ మూల మియ్యదియ,
88
ధ్వని (పతిష్టాపనమను శః వాచక మర్వమము టోధించువిధానమునందు వైవివ్యము గలదు, () కొన్నిపదసముల కా య్య మెట్లు సిద్ధించెనో వ్యాకరణాంశములమూ లమున నిరూ పింపవచ్చును. కర్తా, కారతః చున్నగు న్వ్తిసదములను యౌొగికము లందురు, ( కొన్నిపదముల కట్టి యర్ట్రసిద్దిని శాస్త్రీయయుగా నిరూపింపలేము. ఇల్లు, ఊరు మొదలగునవి. ఇట్టివానిని రూఢము లందుక, (8) కొన్నింటికి వ్యుత_త్త్యర్థమును జెప్పవచ్చును గాని యాయుముగల యన్నింటికి నది పర్తింపదు. ఇజ్జ్‌వి యోగ రూఢము లనంబడును. తురంగదు . వేగముగా పోపునది _ గుట్టము మొదలగునవి యిట్టివాని కుదాహరణములు. [౧ కొన్నిపదము లవయవార్థముచే నాయర్థము పర్షిచు నన్నింటిని, దూఢిచే నొర్యదానిని బోధించుట కలదు. ఉదా : పార్ధండు- సృథయొక్కం ప్యుతుండు అను నవయవార్హముచే ధర్మ జభీమార్డునులకును, రూఢిజే నర్దునున కొక్క నికిని వ్వంచును. ఇట్టివి యౌగికరూఢదు లనంబడును. అభిధావృ ్రయొక్కం స్టూలర్వరూవ మియ్యది మానవుండు శేవల మీ యభిధావృ _తో త్భొ్తినందుట థేదు. (పయోజనాదికము న'సపేక్షించి యున్న పదములనే చిితచ్మితముగా. (బియోగించుచున్నాండు. అందు లక్షణొాస్వరూప మొకటి. దానిని పరిశీలింతము. ఖం ల కణా వృ త్రి ; లోకములో పై జెప్పిన దుఖ్యార్థముకం'టె థిన్నమైన యర్ధమొకటి. గోచ రించుచున్నది. నిలిచి విచారించినదో నర్ధమునకు పొసంగుదలలేని పదములను మన మందందు (పయోగింతుము. వాండాొ తనుగ్మాతిని కనులతో (దాపుచున్నా! డను వాఠక్యమున కనులతో తాపుట యనుదాని కర్ణము కుదురదు గదా | నోటితో [దవ పదార్థమును జుల్‌న ట్లామెను లోంగొనంజూచుచున్నాండని పై(కియాపదమునకు సవ్నిపితమైన యక్టమును జెప్పుకొందుము. ఆమెయం దాతనికి గల వాంఛాతిశయ మిట్లు చెప్పుటలో [పయోజనముగా. నగుచున్నది. ఇ ట్లొాకవాక్యమున నొకపదము యొక్కయో కొన్నిపసదములయొక్కయో యర్థము కుదురకుండుట, సన్నిహిత మగు నర్థదును కల్పించుకొని వాచ్యార్థమును కుదుర్చుకొనుట దానికి లోకవ్యవ హారమున రూఢియో, యేదేని [సయోజనమో యుండుట యనుతీ రందండు గోచ న!
భారత ధ్యనిదర్శనము రించును. అధిధావృ ్తి వాచ్యార్హమునే చెవ్పంజాలియుండును.. మిగిలిన (వ్మక్రీయకు వృ త్త్యంతర మొకటి యనసర మగుచున్నది. దానినే “లక్షణ” యందురు.
"పె వివరణము ననుసరించి లక్షణలో మూడు (వధానాంగములు గస్పట్టు చున్నవి. ( ) వాచ్యార్హడు పొసంగకుందుట (ముఖ్యార్టడా' ) (2) పొసంగించుటశై దానికి (వాద్చార్థదునకు) సన్నిహితనుగు గర్జమును గల్పించుకొ నుట (0) అట్టి కల్పనకు రూఢియో, (పయోజనమో యౌధార మగుట, నిత్భవ్యవహారములో మున కిట్టి వశేకము గోచరించును. ఉదాహరణమునకు అన్న ముడుకుచున్నది అను వాళ్ళము గలదు. బియ్య ముదుకగా నేర్ప5న వస్తువిశేషముకు అన్నమా వ్యవహరింతుము. అనగా నుగితెడి దన్నము కాదు - బియ్యయు. కౌప్పన నిట ముథ్యాన్థదాధ కలదు, దానిని తొలంగంచుటక్తై అన్నముగా నుకుకుచున్న దను నరము లోకరూఢినిదిట్టి రల్పించుకొందుము. కావున నిందు ముఖ్యార్థజాన, రూఢి, అ న్యార్థక ల్బనము ఆను లక్షణొాసామ్మగి కలదు.
మజియెొొక యుదాహరణగు : ఈ యేఖణు మాయూరిమీ,దుగా (పవహించు చున్న దస్ను వాక్యములో ముఖ్యార్థబాధ కలదు. ఊ రనంగా గృహసముదాయ భూపము దానిమీందుగా నేలు (పవహించినచో ఊరు సముుదము పాలగును* కావున నర్థము పొసంగదు. కావున మాయూరి 6 ౫సన్నిహితముగా ప్రవహించు చున్న దను పొసలెడు నర్థ మిట స్వీకార్యము ఏబియొక్కు, గ్రయోజనములు - సస్యానుకూలమగు జలసమృద్ది, శీతలవాయు.పసరణము మొదలగునవి _ మాకు
! బాగుగా లభ్యమగుచున్న వనుట యిట (సచూజనము (పయోజనమునుదిళ్లి యేర్చడ్లు లక్షణొస్వరూప మిట్లుండును.
ఈలక్షణొవృ శ్రిచే నర్దము సూటిగా వచింపంబకక (వాద్య కాక) లక్షింప6 బకును _- సూవింసంబకును గావున నవ నేర్చకు నష్టమును లక్షార్థ మనియు నాపదముగకు లక్షక మనియు వ్యవహారము కలిగినది.
ఇ౦ దనేక్మపభేదములు గలవు. ప్రై రెంకువాహరణములలో లత్యెర్ధమునకు వాచ్యార్హయుతో సంబంధము గలదు. అన్న దయుడుకుట _ అన్న'మగా నుడుకుట. ఊరిమీదుగా (స్రవహించుట _- ఊరిక 3సన్నిహితముగా (ఎవహించుట అనువానిలో
(8
థ్య ని ఫ్రీ ఫా పనము సందింధను స్పష్టమేకదా। కాపున నిట్ట్‌పద్దతిని సంఎంసనిబంధినిగా వ్యవహ ఈంఅురు. ఇందు రెండవది |పయోజనమునుఐట్టి యే్పఎసెది,
“వాండు (పజాధనమును (పంగీవై చెను". అనుదాక్యవఎన నర్ధను పొసగదు ఎవ్వండుగాని ధనము నన్నమువలె నోఎలో మింగండు (ఒకవేళ కాగితమును నమల్మిమింగుట జరిగినను నది యిట వివక్షితము కౌదు.) కాపున [మింగుట యనఃగా మింగినపదార్థమువలె స్పాయదత్తము చేసికొనుట యను న్జ్‌ మిట కల్పించుకొనవలయును ధనసంబంధ షట కలదు కావునను, [మింగుట యనఃగా గుట్టుగా స్వాయత్తము చేసికొనుట యను రూఢికలదు కాపునను నిది రూఢివలన సిద్ధించిన సంబం కవిఎంధనలక్షణ కుదాహరణము.
మటీయు నీసంఏం వనిబంవన జహత్సా్వార, అజహత్స్వార్థ యని ర్వివిధము. ముఖ్యార్థుఎను గేపలము వదలివై చినది జహత్స్వార్థయు. వదలనిది అజహత్స్వార్థయు నగును. ముదటియుదాహరణమున నూరిమీ(దుగా నేలు పోవుట యనుచోట “మీదుగా* ననుదాని యర్హము సర్వథా త్యాజ్యమే. ఊరికి “నడుమ” లేక “పక్కగా' “'సన్నిహితముగా' ననునర్హ మే యిట సంభావ్యము. కావున నిబ్టిది జహత్స్వార్ధ. *మేళములు వచ్చుచున్నవి. అనుచోట వాద్యవిశేషములు తిమ5త తాము వచ్చుట సంభివంపదు. మేళగాం్యు వచ్చుచున్నా రనునది లత్ష్యార్ధము. మటియు నిందు మేళగార్యడతోపాటు. మేళములు కూడ వచ్చుట కలదు అసీంగా స్వార్థమిందు త్యజింప(దికలేదు. ఇట్టిది అజహత్స్వార్థం
“వాల. డొక కోంత" అవినచో తిర్యగ్వాచరమగు కోంతికి మహద్బ్చోధక సర్వనామము “వాండు' అనునది (పయోగించుటచే ముఖ్యార్థదాధ యున్నది. కోతి చరటివా( డనునదియిట లక్య్యార్థ మగును. కోతి కున్న వికారలక్షణదులు, వికృత చేష్టలు నీతనికిం గలవని చెప్పుట (ప్రయోజనము, ఇచట నాఠవ్యక్రికి కోం3యొక్క సామ్యము. వివక్షిత మగుచున్నది. కావున దీనిని సామ్యనిబంధన యందుము. (పకృళోదాహరణమున తచ్చద్ది వాచ్యునియందు మర్క_టత్వ మౌాఠోపించంబడినది, కాపున నిది సారో.లక్షణ యనంబషమును ఉప మేయము చెప్పందిశక యుపమాన మే చెప్పందిశ%న సామ్బునిబంఫనాలక్షణను సాధ్యవసాయంఎక్షణ యందురు. *అదిగో కోతి" అని మనుష్యు నొక్కనిగూర్చి వ్యవహరిందినచో నది సాధ్యవసాయలక్షణ కుదాహరణమై యాన్య క్రి కోం3యే యన్నంకఠ వికారస్వరూపచేస్టాదులు గలవా
డనుటను దెలుపును, శ్ర
భోరతీ థ్న నీదర్శనము
ఈ సామ్యవిబంధని రూఢివిబచ్జి యేరృడుటయును గానవచ్చును. తాప్మతయ మను పదమున కాధ్యాత్మికాధిభౌతికాధిదై వికములను మూండుతావము. లర్థము, వా(డు తన్మపియురాలనిం బెండ్లి యామటకు తాప్యతయ పడుచన్నాల డను వాక్యమున తాప్మతయశచ్ద మునకు 'పైమూ,డుతాపము. లర్ధనుగా స్వీకి రింపరాదు. కావున తాపష్మతయపువంటి కష్టమపదుచున్నా( డను లక్యార్థ మీట సిస్టించును. తాప్మతయ మనగా సధి-మైన కష్టమను నర్థము రోకమున రూఢి కెక్కినది. ఇట్టిది దాఢివింబట్టి యేర్చడన సామ్యనిబంధనాలక్షణ యగును.
ఈ పై (జెప్పినవి కొక లక్షీతల్షణ వ్యఏరేకలక్షణ య'ఏ మటిరెందు భేదములు గలవు, వాచ్యార్థానుపప త్తి కలిగినపుడు వావ్యార్థమునకు సాక్షొత్తుగా సంబంధించిన యక్థము కాక పరంఫరగా సంబం$ంఎన చేశాక యర్హదును బోధించు శక్తిని లక్షితలక్షణ యందురు, ద్విరేఫాదిళద్దిము లిట్టిలక్షణ కుదాహర ఇములు, ద్యిరేఫ మనంగా. రెండు రేవములు. గలది, రేఫము వర్ణమగుటచే నిది యొగ శద్దాంతరదును-_ [(భమర మనుదానిని_ అక్షించును. అది తుమ్మెదము జెప్పును. శబ్చ్దము సాక్షొత్తుగా నొకవస్తుపునో, వ్యక్రినో వచింపవలసియుంకంగా. నట్లు కాక వేడొక శచ్చిమును దోంజేయుటయే. యిట వాచ్యార్థానుపపత్తి యని గు్తింప(దగును.
వాచ్యార్థమునకు :ఫ్చార్డిగా. విరుద్దమైన య్య ఎను గహించు సందర్భము లును గలవు, వెలయాలిని పల్మివత యనుట, మూర్ధని బృహన్బతి యనుట, (తికరణఖుద్ధి లేవివానిని అపరగాంధి యనుట, ఆలస్యముగా వచ్చినవావిని 'పెందలకడ వచ్చితి వే మని పృచ్చ్ళించుట మున్నగునవి యీ విధానమునకు సంబంధించినవి. _ ఇబ్చిదానిని వ్య3రేకలక్షణ యందురు. కొందంల దీనిని జహత్స్వార్థలో గతార్థము చేయుదురు.
ఈ లక్షబను శబ్బవృ్తి యనవచ్చునా ? అను విషయమునుగూర్చి యభ్యిపాయభేద మున్నది. నిజమున కిట అభివ తనవ్యాపారయును ముగించిన సిమ్మట నదేళబ్బ మునకు మఅియొక వ్యాపారమును [బవ్నరింపంజేయుట సముచితము కాదు. అర్ధము సరిపడకపోంగా మతొకమార్గమున _ సరిపుచ్చుకొనుచున్నాము. శ్రావున సరిపడని య్యుమువిషయమునం (బవర్షించు. లక్షణ యర్ధవృ త్తి యనిమే భావింపందగు నవి కొండల అభ్మిపాయము. నిజమే. కావి యేశబ్బముయొక్క
ఖ0ి
థ్వే నివతిషస్టాపనము య్యునిర్ణ యమునకు అభిధాక క్రి చాలుటలేనో యాళద్చిమునండు వరించు శక్తి కావున దీనిని శద్దిశక్రిగా నంగీకరించుటతో దోషము లేదు. లేదా *ఇట నర్ధధర్మ మును శద్ది మునం దారోపించి శన్చి శక్తి యని యౌపచారికముగా వ్యవహరించు చున్నారు. అని [శ్రీ సన్నిధానము సూర్యనారాయణశాన్త్రిగారు చెప్పిన సమాధానము ననుసంధించుకొననగును (కౌ సం. వ్యా, పుట 146. లక్షణవేదముల నీ [క్రిందిపట్టికలో చూడనగును । లక్షణ | | | | సంబంధ సామ్య లక్షిత వ్య౭రేక నిబంధన నిబంధన లక్షణ లక్షణ | | నన. రూఢి [ప్రయోజన మూల మూల ం . 1] | జహ అజహ జహ అజహ త్స్వాసర్ధ _ త్స్వార్ధ త్స్వార్థ త్స్స్వార్థ రూడిమూల 1పప్రయోజనమూల సొారోస సాధ్యవ సారోప సాధ్యవ సాయ సాయ ఇది లక్షణయొక్క స్థూలన్వరూపము, అభిధవలె నిదియ లోకమున [వచురముగనే చాడందిడుచున్నది. (6) తీ!
భారత ధ్వ నిదర శన ము 3, వ్య౦జవొావృట్తి:
ధ్వన్యాలోక మావిర్భవించుటకుముందు (ప్రాయికముగా నభిధాలక్షణొ పృళత్తులనే లాక్షణీకు లంగీకరించిరి. కొని యీశండునృ త్తులును కొండొక యర్డ విశేషమును జెప్పుటకు అసమస్థము లగుచున్న వని గుర్తించి యట్టి యర్హవిశష మునకై మజియొకవృ క్రి నంగీకరింపకతప్ప దని మొట్టమొదట వకా్యా౭ణించిన మనీషి అనందవర్థిను:డు. అదియే వ్యంజినావృ త్తి. స్యుపసిద్ధమగు సం కే తితార్థము కంటెను, వాచ్యార్థానుపపత్తిచే వాచ్యార్థమునకు సన్నిహితముగా€ ఇెప్పికొనెడు లత్ష్యార్థముకం'టెను భిన్నముగా స్ఫురణరూపమున గోచరించు సర్థవి శేషమొకట్‌ లోకమున గానవచ్చుచున్నది అది సంకేతితము కాదు. కొవున వాచ్యార్థముకాదు వాచ్యార్హముకానిదాని నభిధ చెప్పదు. వాచ్యార్థానుపప వ్యాది హేత్యుతయ మిట్టియర్ధమున
థి ఖై వావ ఉట 9
లేదు. కొవున నిడి లక్యెర్హము కౌదు. లత్మ్యిర్థముకానిది లక్షణచే జెప్పంబడదు. కావున వాచ్యలక్ష్యిర్థములకంచ. భిన్నమయిన యర్జవిశేషమును_ జెప్పుటకు వృ త్యంతరమొకటి యవళ్య[గాహ్య మగుచున్నది. వాచ్యలత్యెర్థములకంళె భిన్న మగు తాళ్చర్యార్థము నొకదానిని పూర్వులంగీకరించిరి. (పకృతము అర్థవిశేష ముగా భాఏంపంబిడిన దిదియే యగునా ? అన్నచో కాదు. భిన్నభిన్ననం కే కార్థములు గల పదము లొకచో నొక్కకమమున నుచ్చరింపంబడంగా వానియన్నిటి నమా హారముచే. సిద్ధించు వాక్యార్థమునకే కాత్చర్యార్థమని వ్యవహారము, చ్యంజనచే సిద్ధించున దట్టిది కాదు. అది పరమరమణీయము, సహృదయైక వేద్యము. తాత్స ర్యార్థ మిట్టిదికాదు, తజచినకొలంది మనస్సు నాకర్షించి “యౌహాి పుట్టించు నాయర్థ మునకును, శేవలవాక్యార్థరూపమైన తాత్సర్యార్థమునకును జాలయంతరము గలదు. అట్టి రమణీయమగు నర్థాంతరము భావనాబలముగలవాని హృదయమున స్ఫురించును. అస్ఫురణను గలిగించునదియే వ్యంజనావృ త్తి
వాచ్యలక్ష్యార్థములకం'ఇ భిన్నమైన యర్ధనిశేషము గలడా ? యని భంకింస6 ఇనిలేమ,. అయ్యడి మహాకవుల వాక్కులయందు. గోచరించుచునేయున్నది. ఒక యుదాహరణము నరయుదము,
కనా క్రేశ యమ్ము; లేమ్ము; కురునాథుమనఃపియధర్మపత్ని । నే
నేకత మెట్టులుందుదు ? మహీశునికోడన పోదు; పుత్తుంలం
జేకొని పెన్ను; నాపనుపు సేయుము; నావుడు మాది తద్దయున్‌
భోరపలీతచిత్త యగుచుం బృథ కి ట్లనియెం (వియంబుసీన్‌.”. 15.165
శ
స! ని (వ తి స్టా వనము
శతశృ్ళంగపర్వతమున కిందముశాపము నొందకుండ( దలంచి మునివృత్త్తి
నున్న పాండురాజు మోల నపూర్వశృంగార విలాసలీలకో విహరించి మాది యాతని మృతికి హేతువై నదని యెంచి (కోధశోకములు పనంగొన కుంతీదేవి యాడిన మాట లియ్యవి : “ఓమాదీ 1 నీపు పాండుమహారాజునకు మనః[పియురాల వగు ధర్మపత్నివి. నా కవకాశ మిమ్ము. లెమ్ము. నేను భరృహీననైై యెట్లుందును? రాజుకోడనే పోవుదును. కుమారులను జేకొని కాపాడుము. నేను జేప్పినట్లు చేయుము. అనంగా మాది మజియు మిక్కుటమగు శోకముకో కుంతి కిట్ల నెను. ఇది వాచ్యార్థము, ఇందు విశేషార్ధ్థసంభావన కాస్కార మున్నట్లు తోంచును. “కురునాథుమనఃపియవర్మపత్ని" అను సంటబోధనయునం దొక నిగూఢమైన దెప్పి పొడుపు కానవచ్చును. ఎట్లన తత్కాలమున కుం3తలంపున మాది భర్హృహంతి. అట్టిది మనళ్మపియురా లెట్లగును ? తాత్కాలిక సౌఖ్య హేతుత్వరూపమున (వియురా లై నదని సంభావింపరాదు. నశ్రియానుష్టానార్థను సహధర్మచారిణియైన వనితనే పశ్ని యందురు. 'పత్యుర్నో యజ్ఞసంయోగే' అను పాణినీయసూ( తము దీనికి [(ఫమాణము. కాని మాది దీనికి విరుద్ధముగా కామపీడితయై రానున్న ఘోర విపత్తును పైతదు లెక్క సేయక భర్చనమాగమ మాశించినది. ఇట్టిది పత్ని యెట్లగును ? మనఃక్మపియ యెట్లగును ? కేవలము భర్భహం[తియే యను నభి (ప్రాయము భరింప శక్యముగాని ళోకోద్వేగమువలనల గలిగిన కోపో| దేకముకో కుంతీహృదయమున నుదయించియుండు ననుట సంభావ్యము. ఆయభ్మిపాయము మ్మాదికి భింగ్యంతరముగా స్ఫురించుటకు కురునాథుమనఃపియధర్మపత్ని యను సంబోవనము చాలియున్నది. “నేనేకత మెట్టు లుంశ్రుదు' అనువాక్యమున శాప మున్నదని యెటింగి భల్తూసంకక్షణమున నేమటినదానపు నీవు భర్హృహినవైై (బదుకంగలవు గాని పతితోడిదే లోకమని (బీదుకు నే నెట్లు జీవింతును ? దౌర్భాగత్రి జీవనము నీక తగు. గాని నాకు వలదుసువా । అను నభ్మిపాయము స్ఫురించును* ఇట్టి యభ్మిపాయము కృతక మనరాదు. నిజమునకు పాండురాజు తన కెవాండో మృాదికి నట్టివాండే. కావున నేకత ముండుట తన శెట్లు దుస్సహమో మ్మాది!ి నళ్లు. అట్రిమెడ కుంతి “నేను' అని చెప్పుటలో తన మనస్పి3కిన్మి షూదిమనస్థ్రితికిని భేదము వక్కాణ్‌ం నినట్లయినది. “మహీభనికోడన పోదు" అను వాక్యమున పతియే సతికి గతికాని తదన్యముకాదు. పతి ననుగమించుటయే కర్తవ్య మను లోకాఛార
థి
ఛారత ధ్వని ద ర్మ నము మును మాదికి స్ఫురింపణజేయు తాత్పర్య మభివ్య క్త మగును. మా[దిపత్యనుగమన నిశ్సృయమున కిదియే |(పేరక మనవచ్చును. *'పుత్తుంలం జేకొని పెను అనుటలో సతి నుపేక్షించినవిధదమున నర్భకులగు వీరినిగూడ నేమటి దిక్కు మాలినవారినిగా నొనర్చకుము అను నర్ధమునుగాని, (పాణాధికముగా సంరక్షించుకొనందగిన భ లర్తనే చ౦పినదానవు నీకు పుత్తుంలన్న లెక్కయా? వీరిని తగువివముగా పెంపంగలవా ? అను నభ్మిపాయమును గాని యూపింపనగును. నా పనుపు సేయము" అనుటలో గ౦గకుగుందు నిన్ను హద్దురో నుంచుటకు నాబేసిన యత్నము వృఠథ మైనది. ఇకనైన _ నేను మరణించినవెనుక వైన _ నామాట పాటింపు మను నెచ్చరిక యభివ్య క్త మగును. అణంయరాని ళోక్టకోధములవలన హఠాత్తుగ కుంతినోటినుంది వెలువడిన యీ"వాక్యసముదాయమునుబట్టి సంభావితమైన 'పైయర్థవి శేషమువలన కుంతియొక్క సపత్నీరూత్సర్యము (వస్ఫుట మగు సననుకొనరాదు. పతిదేవత యగు నామెకు భరృమరణజనితదుఃఖ మిట్టి సూటిపోటిమూటలకు హేతువైన దనుటయే సంభావ్యము.. ఇట్టి విశేషార్తము తోంచుటంబిటియే మాది తద్దయు శోకపరీతచిత్త మైనది. అనంగా సతిమరణజనిత వేదనకం'ట నధికతర వేదన యామె హృదయమున కుంతీవాక్యములవలనం గలిగిన దనంగా( బ్రైయర్థ “మంతయు నాషాకు స్ఫురించిన దనియే చెన్పవలయును.
ఇట్లు స్ఫురించిన యర్ధవిశేష మంతయు సంశేతితము కాదు. కావున నభిధ యట (గ్రవర్ధింపదు. వాచ్యార్థానుపప త్తి యెందును లేదు. కావున లక్షణావృ తికి [వవేశము లేదు. (పసిద్ధములగు నీ రెండుళ క్రులకును శక్తి చాలనిచోట సువిచారిత రమణీయమైన యర్థాంతరస్క్భుకణ ముండుటందిట్టి యద్దానిక్లై యథిధాలక్షణలకం"ప దేజైన వృత్సియొకటి తప్పక (గ్రాహ్యము. అభివ్యక్రము చేయట, కృురింప( జేయుట యనునది యిటివృ త్రిచే సెడుకార్యోయు కొవున సీవృ త్తికి వ్యంజన యను "పేరు కలిగినది.
వాచ్యార్థము పొస(గినపిమ్మట కవివివక్ష ననుసరించి సహృదయుని భావనా దిలమునుబ్ట్టి సంభావితమగు నర్ధవిశేషమును సమర్పించువృ త్తిని వ్యంజనావృ త్తి యందురని ఫలితార్థము.. దానివలన సిద్ధించు. నర్ధముము వ్యంగ్యార్థ మందురు ఆయర్థమును (ది3పాదించు శబ్దమును వ్యంజక మందురు. ఈవ్య౦జనావృ త్తా విష్కరణములో నుద్చోధకసామ్నగి యెట్టిడో పరిశీలింపవలయును,
శశ
ధ్య నిివలతిషస్ట్థాసనము శ్రీం వ్యంజవావృ _త్యుద్భోధక సామ్మగి ;-
ఈ వ్యంజనావృ త్తి పతిపాదనమున కానందవర్ధనులు ఈమ మేధాసంపద నెంతయో వినియోగింపవలసివచ్చినది. కొం[గొత్తా నొకసిర్థాంతమును 'పతిస్టా పించుట శెట్ట్‌వారికిని |శమపడక తప్పదు. ఈ వ్యంజనకు ఉదడ్న్చోధకసామ గి యెట్టిదై యుండునో సరిశీలింపవలసియున్నది. లోకమున నొక లేగదూడ తల్లి పొదుగున పాలు[దావినపిమ్మట గంతులిడుచు పరువెత్తుచుందును, అది చూచి మనము దానియాసందపారవళ్యపై3ని గుర్తింతుము. ఇట్లు దాని మానసవృ త్తి యభిన్య క్త మే యగుచున్నది కాని వాచ్య మగుట లేదు అట్లే తన బిడ్డ శేదేని కీడు వాటిల్లి నచో గోవుయొక్క చయుఖవైఖరి, బుసకొటుట అక్షి వికరము మున్నగు వానిని బట్టి యది కోంగసుతో నున్నదని గుర్తింతుదు. ఈ గుర్తిపు మనస్నునకు తోంచునదియేకాని వాచ్యము కాదు. నెలలబిడ్డ యేడ్చెదు నేచ్చులలోని వై వి ద్యమును బట్టి వీని కాకలి యగచున్నది, కరుక న నేదో బాధ యున్నది, ఏచిమయో కుట్టి నది నిదుర వచ్చినది, భయ మైనది యను నీమొదలై న రోదనహేతుపులు తల్లి మనసునకు తట్టుచున్నవి. ఇవియన్నియు స్ఫురణరూవములే. యౌవన్మపాదు ర్భావమున యువతీయువకుల యాంగికవికారదులనుబక్థి వారి హృ న్గతాధ్మిప్రాయము లూహకు వచ్చుచున్నవి. ఇదియు వ్యంగ్యవై ఖరియే. ఒక( డొరవస్తుపు నపేక్షగా6 జూచినచో వానికి దానిపై మోజు కలిగిన దనియు నొక వేళ నది యపహృతి మైనచో నది వానివనియే యనియు ననుమానింతుము. ఇట్లు రోళకములో సనకసందర్భము లలో ననేకవిషయములు వాగ్వ్యపవోరరహితముగనే మనకు తెలియవచ్చుచున్నవిః ఈ పై (జెప్పిన యన్నింటియందును ధూమాగ్నుల సంబంధమువంటి నియతసంబం ధము నన్యూనానతిరి క్రముగ నిరూపింపంజాలడు కావున నా యా సదుదితజ్ఞావ మనుమాన్మపమాణజన్య మనుట పౌొసంగదు. కావున వ్యంగ్యసద్భావజ్ఞానమునకు లోకవృ త్రము చాలవజకు నుద్చోఢక మని తలంపనగును.
అనందవర్చనులు తము కీ వ్యంజనావృ త్తిజ్ఞానము విద్వాంసులరో (వథమ
గణ్యులగు వై యాకరణులవలననే కలిగిన దని వక్కొాణించిరి. వై యాకరణులు
శబ్బమువలన సర్జజ్ఞాన మెట్లు గలుగునో పరీక్షించిరి. పదైకదేశములగు నక్షరముల
వలన నర్శజ్ఞానము కలుగునా ? లేక సముదాయరూవమువలననా ? అను పక్ష శ
భారత ధ్వనిదర్శనము ద్వయమును పేర్కొనిరి. అందు మొదటిపక్షమున ప్యస్తముగా నక్షర మర్దపంత మెైనచో తక్కి నయక్షరములకో నక్కల యేమి? యను నాక్షేషము బయలుదేటినది. కాపున మొదటిపశ్షము నిరాకరణీయ మగుచున్నది. సముదాయ మే యర్థవంత మను శెండవవక్ష్తమునందును నొక యిబ్బంది యున్నది. వై యాయికులమతమున నే రయు రెండుక్షణములే యుుకును. మూఃవవక్షణమున నది నశించును. అపుడి కలిసము మూఖడువర్ణ ములుగల పదములో మూల "వవర్ష దుచ్చరిత మగునప్పటికి సనముదాయదు లేదుకదా । లేనిదాని కర్తసమర్పణళ క్తి యెట్లు కలుగు నని శంకించి తచ్చంకానివృ త్రికై వారు స్ఫోటపిద్దాతమును (ని "పాదించిరి. “వర్డా రికో వర్దాభి వ్యంగ్యోఒర్థ్మవత్యాయకో నిత్వః శబ్దః స్ఫోటః యని స్ఫోటనిర్వ్యచనము. వర్ణ ములకంబ పత్రై నదియు, వర్ణములవలన వ్యక్తమై యర్దమును దోధించెడునదియు నగు శద్బము స్ఫోటము. ఇది నిత్యము, కావున నశించువర్శములక ౦'టె నిది భిన్నయు. ఉచ్చరితదులై నశించు వర్రములచేత నిత్యమగు స్ఫోటముమ్మాత మె ట్లభివ్వ క్త మగునకు హూర్వనక్షమును శంకించుకొని వా రిట్లు సిద్ధాంతదుచేసిరి. మూందవివర్ష యుచ్చరితమగునప్తుడు మొదటివర్ణము. నశించుచున్నను తత్సం స్కారదు నశిం దు. అబ్చి సంస్రారముచే స్ఫోట మభివ్యక్త మగును. (పూర్వ పూర్వవర్షానుభివాహిత సంస్కారసచివేన అంత్యవర్జానుభ వేన అివ్యజ్యతే స్ఫోట) 'స్ఫుబత్యర్థో ఒస్కాదితిస్స్పోటః” (దీనివలన నర్థము స్ఫుటమగును) “స్ఫోటయ త్యర్త్‌ మిక స్ఫోటః" (ఆరయ నిది స్ఫుటము చేయును) అని స్ఫోటశబ్ద్బమునకు రెండువిధము లగు వ్యుతృ్పత్తులు చెప్పంబడినవి. అట్టి స్ఫోటహటాపమైన శద్దమువలన నర్దజ్ఞానము కలుగు నని వై యాకరణుల సిద్దాంతము. తాను (ప3పాదించెదు ధ్వనిపన్థాంతమున కీ స్ఫోటత_త్త్వదు మాళ్ళదర్శక మని యానందవర్థనుండు సూచించెను. పూర్వపూర్వవర్లముల సంస్కా రదుళో గూడెన యంత్వవర్హద్వని సెర్చిటము నభివ్యక్త మొనర్చునళ్లే వక్తృవాచ్యపకర జాదులనుబట్లి కబ్బము దాచ్యార్థమికం'టి భిన్నమును రమణీయము న్నైన యర్జాం తరమును స్ఫురింపంజేయును. స్ఫోటవాదమునందు పర్ణధ్వని స్ఫోటమును వ్యక్త మొనర్చిన ప్లే యిందు శబ్ద మర్థాంతి రమును న్య క్తపఅచును. అచట వ్యంగ్యము స్ఫోటయు, ఇట నర్థాంతరము. వ్యంజకమగు వర్షన్వనియందలి నామసాదృ శ్యమును బట్టియే గమ్యమానము = అభివ్యజ్యమానము_అగు సీ యర్థాంతరమునకు ధ్వని 4$
ధ్వ ని(పతి ప్రా సనము
యని యాతడు నామకరణము చేసెను, కౌపున అద్టియర్థాంతరము నొనంగు వ్యంజనావృ త్తి యనునది యపూర్వము నాధారరహితము నైన విషయము వాదు, విద్వాంసు లంగీకరించినడే యని యాతండు నిరూపించెను. ఇట్లు స్ఫోటవాద సునునదియు నీవ్యం జనావృ త్తి పతిపాదనమున కొక హేతువై నిది.
మఠియు భరతుండు తన నాట్యకాస్త్రమున నేశవయధ్యాయమునందలి దెబ్బ చియపళ్లోక వివరణ సందర్భమునోయ వాన్యోన్యార్థసంభూతై ర్విభావానుభావవ్యంశిత్రె కేకోనపంచాళతా భావైః సొమాన్యగుణయోగేన అభినిస్పద్య నే రసాః. త త్కథం స్టాయిన ఏవ భావాః రనత్వ మాప్నువ్నన్షిః ఉచళ్రతే” అని [వాసిన గంథ భాగమునుబట్టి యందలి “వ్యంజితైః అనుపద మాధారముగ నానందవర్థనుండు వ్యంజనావృ త్తిని (గహించియుండనోప్ప నని కొందజుపం "తుల యభ్మిపాయము. దీనినిబట్టి వ్యంజనావృ త్తి యని యానందవర్థనుంయు. ,పతిపొదించినది కేవల మపూర్వము కాదనియు నయ్యది పూర్వశాస్ర్రజ్ఞులచే నించించుక స్పృశింప(బదినడె యనియు తెలియవచ్చుచున్నది.
మజటియు రామాయణమవహాభారతాద్యిగంధములందే కాక “ద్వా సుపర్డా సయుజా సథాయా, సమానం వృక్షం పరిషస్వజాతే, తియో రేకం పిప్పలం స్వా ద్వ _త్త్యనశ్న న్నన్యో అభిచాకశీతి” ఇత్యాద్యుపనిషద్వాక్యములందును లక్ష్య ముఖమున నిది దృశ్యమాన మగుచునేయున్నది. కాని దీనిని పూర్వలాక్షణికులు నమ్మగముగా _ వివేచించి నిరూపింపనికారణమునను, వ్యంగ్యార్థ్మపాధాన్యమును బట్టియే కావ్యమునకు నుత్తమత్వము సిద్ధించు ననుట ,(తోసివేయంజాలని యఖి (ప్రాయముగా. గానవచ్చుచుండుటవలనను, పూర్వులు కావ్య[పధానాంశముగా (పతి పాదించిన గుణాలంకారవృ త్తిరీత్యాదుల కా స్టితి సుదృఢము కాకుండుటవలనను అనందవరగ్ధనులు వ్యంజనావృ త్తి నవలంబించి ధ్వనిసిద్ధాంత్మపతిష్టాపనము చేయ వలసివచ్చినది. ఈ ఫ్వనిసూర్యోదయముతో గుణాలంకారాద్మిపదీసముల వెలుంగు నకు పరిమితత్వ మేర్చడినది. మహారాజు సనుసరించు భృత్యవర్గమువలె నివి ధ్వని ననుసరించి మనవలసినచ్చెను. ఇది కావ్యాత్మగా నంగీకరింపంబడెను. ఈ సిద్ధాం తము మొక్క వోకుండుటక్రై యానందవర్ధనులే కొన్ని యభావవాదముల నూహించి ఖండించిరి. వావిని పరిశీలింతము,
శ్ర?
భఛారత ధ్య నిద ర్గ నము 5. అఆభావవాదములు :- ఆనందవరను లూపొంచి ఖండించిన యభావవాదదు ల్రైదు తెజంగులు, యఖ అందు మొదటివాదము స్వరూప మియ్యది. శబ్దార్ముయ మగు కావ్యశ రీరమునకు శోభ నొసంగు ననుపాసాదులకంటెను ఉపమాదులకం మెను అక్షరవిన్యాసహాపమున నేర్పడు మాధుర్యాదిగుణదులకంచను తత్సమావారరూపములే మైన వై దర్భాాడి రీతులకంటెను ఫ్వని యనునది భిన్నముగా నొకటి యుండదు. అనంగా ట్వవి యనునది శగ్దార్ధరూపము కాదు కావున సౌందర్యస్థానదు కాదు, గుణాలంకార భిన్నము కావున సౌందర్య హేతువును గా దని యాయభావవాదతాల్పర్యము. గీవిని పరిశీలింతము. ధ్వని యనునది సౌందర్యస్తాన మగు శరీరముగనో, సౌందర్య హేతు వగు గుణాలంకారములలో నొకటిగనో భాఏంప(బడలేదు. కావుననే యానందవర్థనులు ధ్వన్యాతలోక్కగంధమును (పారంభింపవలసివచ్చినది. ధ్వని యని తాను భావించినది కొవ్యయబునకు ఆత్మ. అది లేనిది శవ్వపాయము. కౌవున ధ్వని కలదు. లోకవ్యవహారమునందును. ఇది కానవచ్చును. ఒకయతళ్త [కొ త్తకోడలినిగూర్చి |1పక్కయింటియామెకో “మాకోడలి కింకను డెల్లవాణలే” దన్నచో నిందు కేవలము సంకే౨తమైన యర్ధమునే స్వీకరించుట వక్తి తాత్సర్యము కాదు కదా। తెల్లవాతణుట యొకప్రాంతములో నున్న వా రందణ కొక్కమాణే జరుగును. కావున విందు విశేషార్ధ ముండి తీజవలయును. ఇంకను కోడలు నిదురలేవలే దను నర్థము శో[8 భావింపవలయును. ఇంతవజకు దీనిని లక్ష్యార్ట మనుకొన్నను నిదుర లేవకుందుటకు. గారణమ గా నూహింపందిడు రాతి వ్మిదలేనితనము; భార్యాభర్తల రహఃకీడ _ తెల్ల వాలినసంగతి తెలియవీవి యలసత మున్నగు నర్జవిశేష మంతయు వాచ్యలత్యార్థములకంటె భిన్నమే కదా! మబట్‌యు నదియే [పాధాన్యమును భజించుచున్నది కదా; కేవలము వాక్యమున కందమును గూట్ళ తాత్సర్యముతో కాక వివశ్షితమైన యర్హమును (శ్మోతికి స్ఫురింపంజేయు తాత్సర్యముతోజ నే యీవాశ్య మిట్లు (యుక్త మైనది కావున వ(కోక్రివంటి బాహ్యమైన యలంకారము నిట సంభావింపంజాలము. ఇట్లు లోకవ్యవహారమునుబిట్టి ధ్వనినద్భావమును గూర్చి శంకింపంబినిలేదు. కాప్యముసందును నిది గోచరమే యగుచువ్నడషి. ఒకయుదాహరణము నరయుదముం సనవాసాజ్ఞాతవాసములను గడు సమర్థముగా నిర్వహించియున్న శశి
థ్వ నివతిష్టా సనము పాండ వులకడకు ధృతశామ్ట్రండు సంజయుని యోగక్ష్మేమవిచారణమునకై. సం పెను. ధృతరాష్ట్రంయ “నితాంత స్నేహపూర్ణచేళోవృ బ్రి'ఖో నీవును నీవారలును యోగ క్షేమంబున నున్నతెజంగు నారసి రమ్మని నన్ను పంపె నని సంజయు( డనంగా ధర్మజుండు చెప్పిన సమాధానము ; *బ్రగ్రాజు మాదెసం గల కారుణ్యముకతమునను సుఖంబున నిట్లు న్నారము; నిను బుత్తెంచిన గారవమున నాదు మది వికాసము. టొందెన్‌.” 51870. ధర్మజుండు సుఖంబున నున్నార మని కాక యుట్లున్నార మని తమస్థితిని చూపి చెప్పుచున్నాంయి. అట్లు చెప్పుటలో మాకు సుఖమెక్కువిది ? పరమనీచమైన ళష్టస్టిత ననుభవించుచున్నార మను నర్థము వ్యక్త మగును. *“అరాజు' అనుటలో ధృతరాష్ట్రుండు తన్ను సింహాసెని 'మెక్కింంచిన తమ్ముని పుళ్తుంలను మమ్ము రాజ దృష్టితో చూచి రాజనీ3నే నెలపెను గాని వాత్సల్యము మాయం దెన్నండేని (వచర్శ్‌ంచెనా ₹ అనుసర్థము తో(చును. దీనివలన కారుణ్య మనుదానికీ పగ యను విపరీతార్థము సంభావ్యము. "నిను, బు త్రెంచినగారవమున నాదుమది వికౌసము( బొందెన్‌' అనువాక్యమువలన చేయందలంచిన యపకార నుంతయుం జేసి యి్ప్పడు యోగక్షేమను లడుగుటకు నీవంటి యోగ్యునిం దింపినమ్మాతమున కష్టము లనుభ వించి యింకను మఅవని నామనస్సునకు వీకాొసము కలుగుట యెట్లు + అను నర్థము గమ్యమాన మగును. మజియు 'నాదుమది వికాసము బొందెన్‌ అనిత న్నొక్క చెనే. పేర్కొనుటవలన వారు చేసిన చేతలకు నేను సమాధానపడినను అశీవిషముఐ వంటి నాసోదరులును, తోకతొక్కిన [శాచువలె నున్నదౌపదియు నూరకుందురా ? వారిమది వికొసము పొందంగలదా? అనునర్థము అభివ్య క్రమగును. ఇ ట్సిట్లు భావింపంబడెడు నర్ధవిశేష మంతయు కృతక మనుకొనరాదు. తబువాత ధర్మజు డొడిన మాట లీయర్థమును సమర్థించును. కావున నిది వివక్షత మే ఇట్టియర్దవి శేష మంఠయు నభిధాలకణావృ త్తులవలన సిద్ధించునది కాదు. కావున నిట్టియర్ధము నొాసంగుటకు ప్యంజనావృ త్తి యావళ్యక మే యగును, ఇట్లు వాచ్యార్థను సిద్ధించిన పిచప (పకరణముసుదిట్టియు వక్తనుదిట్టియు స్ఫురించెడు నర్ధవి శేషము కీన్సట్లు (1 టి
ఛారత ధ్వ నిద ర్శ నము చుండ(గా నది (ప్రధానమగుచుండంగా లేదనుట యెట్లు ? కావున నీయథావవాదము నిలునంజొలదు.
మజికొంద జీ ట్ల దురు : ధ్వవి యుండుటకు పీలు లేదు. ఏల యన నది. [సిద్ధ (పస్టానములలో చేరలేదుకదా | (ప్రసిద్ధ పస్టానముల వ్యతిరేకించినచో కావ్యమునకు కొవృత్వ సిద్ధి మెట్లు కలుగును? కావున ధ్వని లేదు లేనిదాన్నికె వ్యంజనా వృ త్తి నొకదానిని కల్పింప(దినిలేదు. ఒకవేళ నేదేని రమణీయార్థ మని యున్నచో నడి యథభిధాశ క్రిచేతనే ద్ధించును. ఎట్లన = సమర్ధుండగు ధానుష్కుండు (పయో గించిన బాణము దీ రడీ ర్హతరవ్యాపారముగలదిమై శతు పుయొక్కకవచముసు, శరీ రమును జీల్చి లోనున్న గుండెను భేదించునట్లు అభిధాశక్రియే వాచ్యార్థమును టోధించి తాత్సర్యావగమ మొనరించి వి'శేషార్థమును స్ఫురింపంజేయు. నని వారి కాత్సర్యము.
పరిశీలింప నీవాదము నిలువదు. అంతకు మున్ను (పసిద్ధము లైన (పస్థానము లన్నింటికి నేదియో (పారంభస్టికి యుండినదే కదా: రీతి కొవ్యాత్మ యను సిద్ధాంత మును (పతిపాదించిన వామనాచార్యునికి పూర్వ మది యెట్లు (ప్రసిద్ధము కాలేదో యిుదియు నట్టిదియే. కావున పూర్వలాక్షణికులు చెప్పకుండుట యంగికరింపకుండుట కొక హేతువుగా౬ బరిగణ్‌ంప(బనిలేదు. అంతియకాక లక్షణకర్తల కిది స్ఫురిత (పస్తుప్తకల్చ్పమై యుండుటచే లక్షణకల్పనలో వా రసమర్థు లగుట వార్‌దోషము కాని సక్కాన్యత త్త మియ్యది రామాయణమవాభార తాద్మి గంథములందు కాన వచ్చుచునే యున్నది. ఆనందవర్ధనులు “రవిసం[కొ న్రపౌభాగ్య _ స్తుషారావృత మజ్జలః - విఃశ్వాసాస్థ ఇ వాదర్శ శృస్ణ్రమా న 1పకాశతే” అను రామాయణ శ్లోకమును, “యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ; యస్యాం జ్మాగ3 భూరాని సా విళా పళ్యతో మునేః” అను భారత శ్లోకమును ధ్వన్యుదా హరణములుగా. (బదర్శించియే యున్నారు. ఇట్టి రమణీయమైన యర్ధవి శేషమును అభిధొప్ప త్తి చెస్పంజాలదు అభిధకు శరమువంటి దీర్చడీర్థతరవ్యాపార మున్న దనుటకు (పమాణము లేదు, ఒకవేళ వాదమున కున్న దని యంగీకరించినచో లక్షణానృ శ్రిని గూడ నంగీకరింపందనిలేదు.. లక్ష్యార్థమును గూడ నలిధయే సాధించును. లక్షణావృ శ్రి (పాచీనకొలమునుందియు స్యుపసిద్ధముగా వ్యవహరింపం
ర్‌
యము ధ్య నిత ఫా సవన బడుటచేతనే యభిధకు శరముయొక్క దీర్ధదీర్భతరవ్యాపారమువంటేది లేదనుట స్పష మైనది. మటియు నభిధేయార్దము (శోతల కందట కొక్క విధముగానే స్ఫురించుట నో ల
అనుభివగోచరమెన విషయము. కొని వ్యంజనావృ త్తిదే సిద్దించు. నర్ధవి శేషము (వకరణప్కాతాదివశమున భిన్నవిధములుగా స్ఫురించుచున్నదిం ఒకయుదాహరణ మున దీనిని సమన్వయించి చూడనగును : కీచకసంహారమునక్తై న _ర్తనళాలలో (దౌపదివలె (భ్రాంతి కల్పించు భీమ సేనుండు కీచకునితో నన్న వాక్సముదాయము...-
ఉనాయొడలు చేర్చినప్పుడ
సీయొడ లెట్లగునొ - దావి సీ వెజింగెదు; న
న్నే యబలలతోడిదిగా 6
జేయందలంచితివి ? తప్పుసేసితి కంకే?
నను ముట్టి నీవు వెండియు
వవితలసంగ3కి( టో వువాండవె ? మైనం
దను వే6 దిడసినవలమే
కవియెడ విదె చిత్తభవవికారము లెల్లన్‌” 4.2 808,380
ఈ రెండుపద్యములలోని భీమో క్తులవలన సాక్షొచ్చోోత యగు కీచకుండు నా కీవనిత యొడలు ఏ మగునో తెలియనంతటి పారవశ్యమును సంధానింతు ననుచున్నది, దీవిని సామాన్యన్త్రీ వలె శెంచి _ నిజమే - తప్పు చేసితిని. ఇది లోకో త్రరపొందర్యవతి. దీనికో రమించిన వెనుక తదికరస్త్రీజనసంగతి చవి లేవి చగును. దేహధారి యగు వాని కిట్టి సౌఖ్య మబ్చిననే జన్మము చరితోర్డ మగును" అను నీమొదలగు నర్థమును సంభావించును. ఈమాట లన్నియు గూఢముగా పొంచి వినుచున్న [దౌపది 'ఖీమసేనువి యొడ లితనియొడలికి తాంకి నంఈన తాను చచ్చు నని తెలియకున్నాండు, అయళ్ళరీదండై యనేకరాశ్తసుల సంహరించిన భయంకర మూర్తి నీతని నాతుచ్చుండు సుకుమారి యగు సుందరిగా భావించుచున్నాండు. వీని కంబ మూస్థం డుండునా! వీండింక స్త్రీల మాన్మ్నపాణహరణము గావింప కుండుటకై చంపుడు నను నర్ధమును “వెండియు వనితలసంగతికి( టో వువాండవె ?" ఆనువాక్యభాగమాచే థ్రీదుఇగు సూచించుచున్నాండు" అను సర్థమును సంభావించును, థ!
భోరత థ్య నిద ర్శ్గనము పాఠకు డీవాక్యములందు స్ఫురించు (దౌపదీభీమ సేనులవంచనము, దురాత్ముండగు కీచకుండు పొంద(టోవు విపరీతఫలము మున్నగువానిని గుర్తించి నవ్వుకొను చుండును. ఎవ(డేని పరకాంతావ్యా మోహదూషితు6 డిది విని యిగి సన్ని వేశములలో నీదృశములగు వంచనము లుండవచ్చును. కౌన నిట్టి నీచకృత్యములు విడువ వలయును సుమా; అను నుపదేశమును న్వీకరించును. ఇట్లాకే వాక్యసము దాయము భిన్నవ్య కులకు భిన్నవిధములగు నర్ధములను స్ఫురింపంజేయుచున్నది. అఖభిధ కిట్లు భిన్నార్థస్ఫోవక తాశక్రి లేదు కదా. కావున నభిధావృ త్రికంచె వ్యంజనా వృత్తి భిన్న మే యగుచున్నది. మథటీయు న్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థముకంబ స్వదాపమునందే భిన్నమైనది. ఎట్లన నొక్కాకచో వాచ్యార్థము విధిరూపమున నుండ6గా వ్యంగ్యార్థము. నిషేధ రూపమున నుండుట కానవచ్చును. విథినిషేధము లొకడాని కొకటి విరుద్ధము లనుటలో వ్యిసతిపత్తి లేదు. పరస్పరవిరుద్ధము లైన యర్ణము లొకపదమునకు సంకేతరూపమున నుండుట అసంభవము. కావున నభిధకంజె భిన్నమైన వృత్తి నంగికరింపక తప్పదు. అరణ్యాజ్ఞాతవానములి నిర్వహించిన సిమ్మట సంధిక్తై రాయబారమునకు కృష్ణుని. బంపు పాండవుల సమక్షమున కృష్ణునికో (దౌపది పలుకుపలుకులు పైపద్ధతికి చక్కని యుదాహరణములు. *ఏ విటు లంటి నా వలవ; దింకను నీవును రాజు6 దమ్ములుం గా నుచితంబు చూచి మనకార్యము మీసుజనత్వముం జెడం గా నొకభంగి చేయక తగం గురువర్గముకోడసంధి మీ క్రైనతెజంగునన్‌ వలచి నట్టుల చేయుడు నేర్పు లేర్పడన్‌” 6.8.105 ఇందు “సంధి చేయండు" అని విధివాక్యము దౌపదీవివక్షిత మనీ వాక్య వైఖరినిబట్టియ, పూర్వో త్తరవాక్యములనుబట్టియ సంభావింప(జాలము. పరమ నికృష్ణస్వభావము గల కురువగ్గముతో సంధి చేయుటకం'ె నవివేకము లేదు. దాన్నికై యింత యాలోచన యేల? పౌదషముకో విజృంభించి దుష్షశిక్షణ మొనర్చుటయే [పస్తుతము కర్తవ్యము. కాపున నంధికై యశ్నింపకుః డనునర్ధ మే యిట నంభావ్యము, ఈ యర్థమున [క్రియ నిషేధరూపమున సిద్ధించును. కావున వాచ్యా శ్‌?
థ్వ ని్యవతి ష్టా పన వజ ర్రముకంజచె వ్యంగ్యారము భిన్న మగుట నిట్టియదాహరణములమూ లదువ నరయ పు ఖః వచ్చునుం ఇళ్లే వాచ్యాక్షదు వనిషేధరూపమున నున్నచో వ్యంగ్యారము విధిరూవ మానం న చా ఆ గానవచ్చును. పై పద్యమునందలి “యే నిటు లంట్‌నా వలవదు' అనువాక్యడే దీవి కుదాహరణము. కేవల మొకస్త్రీమాట కేటి పెట్టిం పని లోసిపయకు*డ; నోమాటను (శద్దగా నాలోచింపుల డనుట యిట (దౌ దిభావము. మతియు వాచ్యార్థదు విధి రూపమున నుండ వ్యంగ్యార్థ మనుభయరూపమున నుందముటయు. నన్లే వాచ్యార్థము విషేధరూపమున నుండ న్యంగ్యార్థ మనుభయరూపమున నుండుటయు. దృష్టమగు చున్నది కపటద్యూతముచే ధర్మరాజును వంచించి యాతనివిభవదు వశీక రించుకొనుట కోంగీకరింపు మని (పార్థించుచు తండితో దుర్యోధను. డాచినదూటలు : “రీని కొడందిడువి మొడంబడవేని _ నేండ- యీక్షణమ - సర్యభతిదే భక్షితుండ . నగుదు(; దెల్ల; మే న శ్లైన వగపు దక్కి విదులుండును సీపు నుండు.డు ముదముతోడ” 2.127 ఇందలి 'ముదముళోడ నుండుండు అను విధివాక్యమును దట్టి దుఠ్యోధను నొప్పరి కించి సుఖముగా నుందుటయా ? లేక యాతండు చెప్పుడాని కంగికరించి పాండవుల కహిత మాచరించుటయా ? యనువికల్పములలో దేనియందును ధృత రాష్ష్రనికి నిశృయజ్ఞానము కలుగని పరిస్ట్ర3 కలదు. కాపున వ్వం్య్యార్థ మిటననుభయరూప మున నొప్పుట గోచర మగును. ఇట్టిభంగు లింకను ననేకములు గలపు, ఒక్కక్క చోట, వాచ్యార్థముకంటె వ్యంగ్యార్తయు మిక్కిలి లిన్నముగా రమణీయముగా నుండును, ఆ వ్యంగ్యార్రము సన్నివేళమున శెంతంయు నీ ఫిని పీ కలిగించును. ఈక్రింది ద్యమున నట్టిది గోచరించును : అక్రయ్య్యవం కల్లి న ట్లయిన గంధగజ[పకరంబుకుంభిముల్‌ వయ్య దురంగపం కులు దరం బడ( దేరిగముల్‌ బ॥ల్కడగన్‌ (లు లై ఎ డయ్యమి కీవు వెక్కసపడన్‌ గదపండువు సేయగోరు నా దయ్యమునత్తికోలు తుది దాంకుట గాదె ధుజంగఖభింజనా | గ1.8? న!
భారత ధ్య నిదర్శనము
ఈపద్యమున భీముండు యుద్ధము కల్గినచో తా నెట్లు విజృంభించునో కృష్ణు నకు వివరించుట పకృ తార్థము. ఇందు భావించినకొల6ది రమణీయ మగు నర్హ విశేష మెంతయో తోంచి పాఠకుని కానంవము కలుగ(జేయుట గమనింపవచ్చును. కృష్ణుండు సోవరగౌరవముజే సంధి నభిలషించుచున్న తన్ను. బరిహసించుటను గాంచి మృదుకోపము నొందినభీయిని యీహాటలలో నెంతమయో వ్యంగ్యార్థ మిమిడి యున్నది. “భుజంగభంజనా 1 అను సంజోధనయులో ఏదో ఒక పామును పీడించి మొనగాడ నైతి ననుకొనువాండా ! అను వేళాకోళదు. ద్వనించును. గంధగజ (పకరంబుకుంభములు [వయ్యు నట్లుగా గదపండుపు సేయుదు ననుటలో ఒక గజము కాదు గజసముదాయము అదియు సొమాన్స మైనది కాదు. గంధగజు (పళరము, అైదాని కుంభదుల (పయ్యంజేవెదను. అనలా నేను సింహను వలె వ్మికమింును సుమా | అను నర్ధహు స్ఫురించును. అళ్లే తురంగపం క్తులు శేరి గములు అనుపదములందు పంక్తి గమ అను సముదాయార్థక పదములే తురగాదుల సంభ్యాదాహుళ్యమును జె్చైచుండంగా మఅల బహువచన్యపత్యయమును చేర్చు టవే అనంతము లైన గుజ్జములయు, రథదయులయు, మంకలను అసహయ హూయండన్నై నుగ్గునూంచ గావింతు నను నర్జము (పతీయమాన మగును తురంగ శబ్రమునకు! గం వ్యుత్పశినిబట్టి యవి యెంత వేగముగా పరువెత్తుచున్నను వాని క౦ె లాఘవము మెఅసపి యంత మొందింతు ససుట న్యక్తముం ఎదుట నున్న కృష్ణుని నీవు" అని నిర్దే$ంంచుటచే, (భాతృగౌరవష.దే “సంధికూర్పు" మని యడుగు చున్న నన్ను ఏ నీవు నేందు వెక్కిరించుచున్నావో - యాసవే వెక్కససడునట్లుగా గదపంకువు సేయుదు నను నర్దము తోంచును.. 'గదపండువు' అను పదమువలన నింత భయంకరమైన యున్హము కూడ నాకు పండుగుతో సమానమే, కాపున క్రీడా (ప్రాయముగ( చోరుచు నాపై, నావారిపై గీగను గూడ వాలనీను సుమా 1 అను భావము వ్యక్ష మగును. ఇట్లీ పద్యమున వాయుసుతుని యనంతబలసం::దయా, నమితోత్సాహగరిమయు. కౌంపులదెక గల (కోదోద్వేగమును _ దున్నగు లక్షణములు స్ఫురించుచున్నవి. ద్వియకార్మపాసము కూడ వేగదముగా నవయవముల నూపుటవంటి యాంగికాభినయమును దో(సంజేయును. గంధ, కుంభ, [నయ్య మున్న మవా పాణాక్షర సంయుక్తాక్షరసమావేశము రూడి తత్కా లజునితోత్సాహాతి శయమును స్ఫుటీకరించును, భవిష్యద్యుద్దవర్ద నమునుఐ 1 యీసంభావిత మైనయర్త విశేష మంతయు కవికి వివక్షిత మే యన(దగును. ఇట్లు (వతీయమానమైన యర్థ
న!
ధ్వ వి (వ లి స్టా పన మలు
విశేష మంతయు. నధధా-క్షణావృత్తులవలన సిద్రిం జాఎ. దనుట సువిదితి మే. కావున వ్యంజనావృ త్రీయు- ఫస్యంగ్యార్థమును - తిప్పక యంగీీకరింఏవలసిన వే యగుచున్నవి.
మజికొంద టి ట్లందురు : (ఎ సిద్ధ్యపస్థానములగు గుణాలంకారవృ త్తి రీశ్యాదులకన్న భిన్నమైన ధ్వని యను సదేదో యుండనిందు. అట్లున్నచో నది కావ్యశోభా హేతు వగుట తప్పదు. కావున ళోభాహేతుపు లగు పైవానిలోనే యది యంతర్చ్భవించును. అంతే కాని యట్టిపకారలేశ మొకటి కల దని చెప్పి యది శ్రావ్యాత్మ యగు నని కిరీటము పెట్ట నక్కఅ లేదు.
కావి యాయభ్మిపాయను రడ సరిగాదు. ఏల యన - ధ్వని యనునది గుణాలంకారాదులలో నుంతర్శవించెడు స్వల్బవిషయను కాదు. గుణాలంకారాదు లన్నియు ధ్వని కంగములు మాత మే. ధ్వని యంగి, అంగి కంగములో నంత ర్భావము పొస గదు. ధ్వని యనంగా (ప్రధానముగా రస మే, కావ్యమువం దదియే యాత్మస్థానీయము. రస మెప్పుకును సహృదయహృదయమున స్ఫురించునే కాని 'యిదిగో । యిట నీరసము కల' దను తీరున జెప్పంబడదు. ఒ3 వేళ చెప్పంబననను దానివలన( గలుగు నానందవి శేష మేమియు లేదు. కాపున రసము ధ్వనించునే కాని వాచ్యము కా దవి తాత్పర్యము. అట్లు ధ్వనించినదానినే ధ్వని యందురు. కావున రసమే ధ్వని. అదియే కావ్యాత్మ. గుణాలంకొరవృ త్తిరీత్యాదు లన్నియు దీనికి పోషకములో, శోభా హేతువులో యగును. దీనినిబట్టి యంగి యగు ధ్వవి యంగములగు గుణకొలంకారాదులలో నంతర్భావ మగుట యను నభ్మిపాయము చరాస్త మగును. మజియు గుణాల౦కారాదు లన్నియు వాచ్యవాచక భావ్నాశితములుం ధ్వని వాచ్యార్థస్కురణము ముగిసిన వెనుక వ్యంగ్యవ్యం జక భావ్యాళితమై పొడ సూపును. ఇట్టీవానికి గుణాలంకారాదులం దంతర్భావ మెట్లు పొసంగును ? ధ్వని కావ్యశోభాహేతు వను మాటయు పొసంగదు. ఏల యన ధ్వనియే కావ్యము, అదియే యలంకార్యము. అదియే గుణీ. అట్టిది శోభా హేతు వె ట్లగును?
“య్యకార్థః శట్టో వా, త మర్ధ ముపసర్జనీకృతస్వార్డా,
వ్యజ్త్శాః జ కావ్యవి శేషః న్‌ ధ్వని రితి సూరివి, కథతణో (ధ్వన్యాః శీ 10)
క్‌
భారత ధ్వ నిదర్శనము
అను నానందవర్థనుని ళ్లోకము కావ్యవి శేషమే ధ్వని యనుటను పతి పాదించుచున్నది.
ఇంతకు పూర్వమే గుణాలంకారాదులకు కావ్యముని. గల స్తాన మెట్టిదియో నిరూపింప(బడినది. ఆవిచారణచే వావియంగత్వము కూడ నిరూపిత మే అయినది. కావున మహావిషయమగు ధ్వని అంగభూతములగు గుణాలంకారాదులలో నంతర్భ వింప దని సిద్ధాంతము.
కాని మటికొందలు కొన్నియలంకారములలో లేకుండుంగాక; కొన్నింటీ యందు స్ఫుటమును-_ రమణీయము నగు నర్తాంతరావగతి కన్పట్టుచున్నది. అ టున్న వానియం దీన్వని నేల యంతర్భవింపంజేయరాదు ? అందురు. నిజమే; సమాసోటి, ఆక్షేసము, అను క్తనిమిత్తవిశేషో క్రి పర్యాయోక్తము, అపహ్నుతి, దీపకము, సంకరము, అప స్తుత్యపశంస మున్నగు నలంకారములయందు వాచ్యార్థముకం'టె థిన్నముగా నర్ధాంతరస్క్ఫురణము గలదు. కాని పరిశీలివ(గా (పాధాన్యా్యపాధాన్య ములనుబట్టి యట్టి యలంకారములే ధ్వనియం దచంకర్భవించుటయో, అసలు ధ్వవియే కాకుంకుటయో యగుచున్నది. దీనితత్త్వము నరయుదిము.
సమాసో క్రి ణి (సస్తుతవృ త్తాంతమునం దప స్తుతవృ త్రాంతము గమ్యమాన మగుట సమాసో క్రిలక్షణము. ఇందు విశ్రేష్యము తిస్ప తిక్కిన పదము లన్నియు 1పకృతాపకృతములకు రెంటికిని సంబంధించియు౦డును. *అయ మైం[దీముఖం పశ్య రక్త శ్చుంబితి చన్ష్రమాఃి అను 'నుదాహరణమున ఎట్టగా నున్న మూచందదునిం జూడుము. (పాగ్‌దిక్కు యొక్క [(పారంభమును తాంకుచున్నాండుం అను (పళ్ళ తార్జము తోపాటు చందు. డను నాయకుండు రాగపూరితు(డై యైంది యనెడు నొయికముఖమును ముద్దిడుకొనుచున్నా6 డను న్మపకృ తార్థము కూడ గోచరించుచున్నది. కావున విట సమాసోక్ర్యలంకారము గలదు. మృరించివ యర్ధాంతరరూవ మైన ధ్వని యనునది యీయలంకారములో నంతర్భవింపదా ? అని యిట శంక వొడమును. ఇందు (పకృ తార్థము చందోదయవర్ణ నము, అప కృతమైన నాయికానాయక వ్యాపారము (పకృతమగు చందోదయమును చక్కగా నలంకరించుచున్నది. అనంగా (ప్రాధాన్యము చం్మదోదయవర్ణ్షనమునకే కాని
ఛి
ధు ని (వ తీ స్టా సనము
నాయికానాయక వ్యాపారమునకు. గాదు. న్యనివ్యష దేశము కావలయు నన్నచో శబ్చిము తనయర్ధమును, అర్థము తన్ను న్మపధానము చేసికొని యర్థాంతర్మపతీతికి తోడ్చడవలయును, (పకృతమున నట్టిస్టిం లేదు. కావున నిందు ధ్వని గల దనరాదు.
అక్షేపషము : విశేషమును బోధించు తలయుతో నుక్తమగు నిష్ణమును విషేధించుట ఆషేపాలంకారలక్షణము “చర్మదా 1 కన్పట్టుము, పోనిమ్ము; (పియా ముఖ మున్నది లెమ్ము" అనువాక్యమున విష్టమగు చఛం్మదవర్శనవాంఛ. *పోనిమ్ము" అను వాక్యముచే నిషేధింపంబడినది. దానిచే నీదర్శనముచేం గలుగు నానందవి శేషము న్యాపియాముఖమువలనం గలుగును. న్యాపియాముఖము నీవంటిదే యను నర్థము స్ఫురించును. ఈస్స్ఫురిత మైన యర్థ చుంతయు వాచ్యమగు నిషేధమును సమర్థించు టకే. పనికీవచ్చుచున్నది. అనగా న్యంగ్యము వచ్వహ్మాలానుయాయి యయి (ప్రాధాన్యమును కోల్పోపుచున్న దిన్నమాట. అపుడు ఉ - సర్జనీకృ తస్వార్ధములగు శజ్ఞర్థములు లేవు కాన నీవిధనుగు నర్ధవిశేషము ధ్వని కాదు
పెని జూపినట్లు వ్యంగ్యార్థము నకు (పాధాన్య ము లేకపోయినను కొంత వలకు వ్యంగ్యార్థము చమత్కారమును గలిగించుచునే యున్నది గదా ? దానినిబబ్లి వీనియందు ధ్వని గల దవి యేల యనరా దని మటియొకశంక యిట నుదయించును కాని యిది సరికాదు. ఎట్లన దీపకఠమ్ము రూపకము, అపహ్ను3, స్మృతి, (భాం3 సందేహము మున్నగు నలంకారములందు ఉపమ వృంగస్థమగుచున్నది. కాని దాని” వలన గలుగు చమత్కారముకంటి దీపకాదుువలన( గిలుగునదియే యధికతరము కౌవున డీసకాదివ్యపహార మే కాని యుపసూవ్యవహోరము లేదు కదా। అళ్లు పై€జఉప్పిన యలంకారములందును వక్ష్యమాణములగు కొన్నింటియందును వ్యంగ్యార్థసమలంకృత మైన వాచ్యార్థ మే యధికచమత్కారక మగుటవబన సంవచలంకారవ్యపదేశ మే కావి ధ్వవివ్యపదేశము లే దవి చెప్పందిడినది,
విశేషోక్సి ; “వకదేశన్య విగమే యాగుణాంతరసం స్తుతిః విశేష్మపధ నాయాసౌ విశేషోక్తి 08 స్మృతా" అనునది విశేషో క్రిలక్షణదు. ఒకవస్తుపు నందలివి'శేషమును వెలువరించుటకై అ వస్తుపునందు . కారణకూపమగు నాక యంశము లోపించినను, కార్యరూపమగు వేజొకధర్మ మున్నట్లు వర్ణించుట విశే షోక్తి అ తెలుపంగోరిన వ స్తుగతమగువిశేషము నలంకరించునదియగు. నీమి
(9 67
భారత ధ్వనిద ర్శ్‌నము తను, అజేయమో, ఉక్రమో, అను క్రమో యగును. ((పథామతి) ఇట ఎజ్జేయాది అతి ఖా అవాలి వాలి హ్రైపమున నుండు నిమిత్తమే వ్యంగ్యాంశము. అది యజ్జేయ మైనచో ధ్వవి యుంగనేయుండదదు. ఉక్త మెనచో వాచ్య మగును కావున ధ్వని కాదు. ఇక నిమి త్తి మనుక్తమై యుండుటకు వీలున్నమెడల నట వ్యంగ్యమునకు. స్థితి యుండును. అచ్చిదాని నుదాహరణముఖమున నరయుదము.
*అప్రారుండు భరశాన్వయ
దీపకు = డమరేం[దమతుండు - తేజోవిధి _ వి
ద్యాపారగుండు = వినుత
వ్యాపారుం - డాపదలకు నగ్గంది మెన్‌.” 42.206 అనుకీపద్యమున ఆపదల కగ్గముకాకుండుటకు వలసినకొరణరూపవిశేషజొతము _ భరతాన్వయదీపకుండగుట _ అమరేం్యద్రసుతు;డగుట - మున్నగునది సమృద్ధిగా€ గలదు. దీనినిబట్టి ఎంతటివాండై నను దైవము నత్మికమింప జాలండి, “విధిబలీ యము" అను నిమిత్త మిటి వ్యంగ్యముగా సంభావితమగును. కాని యం దాస్వాద నీయమగు బారుత్వ మేమియు లేదు. వాచ్యార్థమే రమణీయముగా నున్న యిట్టి పట్టుల నేడో యర్థవిశేషము వ్యంగ్యమైనంతమ్మాతమున నది ధ్వవి యనుటకు పీలులేదు.
వర్యాయో క్తము : “వర్యాయోక్తం _ య దన్వేన టప్రకారే జాభిరీయతే
వాచ్యవాచకనృ త్రిభ్యాం శూన్యే నావగమాత్మనా” వాచ్యవాచకవృత్తుకంబ భిన్న మగు నవగమనాత్మక = (పతీయమానాత్మక . (పకారాంతరముచేత చెప్పంబడునర్ధ్థ విశేషము గలది సర్యాయో క్రము. గమ్యమగు నర్ధమును భంగ్యంతరముగా( జెచ్చుట పర్యాయో క్రమని తాత్పర్యము,
*అల్పులకు మింగ జేదైన హాలహలము
భంగి. దొంగెడుకోపంబు [మింగెకొనంగ
సిలగళు నెన్ని ని న్నెన్నంటోలు వట్టి
నీవు చాలినః గా కేల నెగడు, దేద * ఈ 1.888
08
ధ్వ ని (వ లి ప్రా చఛచనము అవి నంజయుండు ధర్మజునికో నన్న యీ వాక్యమున *స్లీక్ష్ర గొప్ప సహనము గలదు. సాక్షొన్నీలకంఠసదృశుండవు. యళశోధనుండవు. నీయళోధనము చెడ కుండ సురక్షితముగా నుండవలయు నన్న నిపుడు కోపము నహింపరాదు. కావున నీ కపకృతి గావించిన దుర్యోధనాదులయందు కోపమును త్యజించి శాంతి వహిం పుము అను నర్ధవిశేషము వివక్షితము. ఈయర్ధ మంతయు (పతీయమాన మే యగుచున్నది. వాచ్యముకాదు. మఠియు నీయర్ధమునకు పాధాన్యమును గలదు, అయినచో నిదియే ధ్వవి యనరాదా ? ధ్వని యనునది యిం దంతర్భవింపదా ? యని శంక పొడమును. నిజమే; యిట ధ్వని కలదు. కాని ధ్వనియవి నిరూపింప( బడంటోవు (పకారాంతరము పర్వతాయమానముగా ముందున్నది. అది యంతయు వచ్చి స్వల్చమైన యిట్టిదానియం దంతర్భవించుట సరిపడదు. కొవున నిట్టి పట్టులు ధ్వనిలో నంతర్భవించు ననియే చెప్పవలసియున్నది. అనగా నీయలంకారమునకు ధ్వన్యంతర్భావ మే భావ్యము కాని వని కలంకారాంతర్భావము కాదని భావము, అనంగా -_ నిట్టితావులు అలంకారవ్యపదేశమునకు. గాక ధ్వనివ్యప దేశమునకు యోగ్యము అగునని తాత్పర్యము. దీపకము, అపహ్నుతి, నృ 9౨|భాం౨సండేహములు మున్నగువానియందు ఉపమ వ్యంగ్య మగుటయు నది [ధానమగు వాచ్యము ననుసరించియందుటము స్ముపసిర్టమే. ముఖపద్మము _ ముఖము కా దిది పద్మము _ పద్మమును జూచి (ట్రయామఖమును స్మరంచుచున్నాను _ వాండు పద్మమును గాంచి (పియాముఖ మనుకొనుచున్నాంయ. అది చుఖమో వద్మమో నిర్ణయము కాకున్నది. యాక నులాక్షి న్మేతమలును, కమలములును చక్కగా విరాజిబ్లచున్నవి_ అను నిత్యాదిరూపమున నుంస రూ 'కాదులబయంద డుఖము పద్మసదృశమను నునమార్థము తోయచున్నది. వాని యీతోంచినయర్ధదుకంబ పైరూపకొద్యర్థములే జామతరముల్లై యుుడుట చేతనే వాని క లంకారవర్గమున స్థాన మవిచలితమై యున్నది. కావున వీనియందు గ్యనివ్యవహారమునకు తావు లేదు. ఎచట న్పైన కవియొక్కవివక్ష ననుసరించి య ).కారమున నలంకారాంతర'సు ధ్వనింవినచో నది యాస్వాదనీయమైనచో నట అ )ంకారగ్వని యనువిభాగ ముదయించు నని ముందు నిరూపింపంజడును. సతకఠసుః : మీవనీరన్నాయయున వేర్మణచుటకు వీలులేని యలంకారద్వయ నహావళ మెం డదుంగునో _. యణ న.కరాలంకాఠర ముంకఘను. ఇండు తప్పక రెం థి
ఛారత ధ్యనిద ర్శ నము డలంకారము లుండును గావున నొకదానిని భావించునపుడు రెండవది వ్యంగ్య మగునవి భావము. కాని సంకరమున నున్న రెండ లంకారము లలో (ప్రాధాన్య నిర్ణ యమున కవకాశము లేవిచోట ధ్వనికి తావు లేదు. వ్యంగ్యార్థ్మ పాధాన్య మున్నప్పుడే ధ్వనివ్యవహార ముండు నని ముందు నిర్ణయింపంబడనున్నది. సంకరము నాలుగు విధముల: (1) సందేవాసంకరము. (బ శర్చర్థాలంకారనులసన్ని వేశము (శ్ర) అనేకార్థాలంకారములకలయిక (4) అన్ముగాహ్యాన్ము గా హక భావసంక రము. అను గీశాల్లింటిలో యొుశటిమూ(౦టియందును [ప్రాధాన్నవివశకు వినిగషమకము లేదు. ఎట్లన సందేహసంకరమున నదియా _ యిదియా _ యని నిర్ణయమే లేనిచో నన్య తర్మపాధాన్యము నెట్లు సంభావింతుము ? రెండవదానిలో నర్దాలంకార మొక్కటియే వాచ్యరూపమున నుండును గావున వ్యంగ్య పసకక్తి లేదు. మూ6ండవదానిలో రెండును నమ్మపాధాన్యమును భజించును. కావున నందును ధ్వనిని భావింప జాలము, ఇ(క నాల్గవ దావియందు _ అనగా నొకయలంకారము మజియొక యలం కారమునకు స్వదాపలాభము సమకూర్చుట యను లక్షణనంగల అను[గ్రాహ్యాను (గాహకభావరూపసంకరమునందు ఇ వ్యంగ్యము వాచ్యముపై నాధారపడియుండి యస్వతంత మగును గావున నందును ధ్వని యుండ నేరదు. ఒకయుదాహరణము_ “నిమిషాంతరమున నిట్ట (శశ్రమమున మర్శ్యఎకు నేయ సషకూరునె ? యు _త్తము* డీతండు; (బాహ్మణరూ మున సురేశ్వరుండొ _ హరుండొ _ థానుండొ _ సహుండో” 17.185 అనుపద్యమున నిమిషాంతరములో న్యశమముగా నిట్లు మత్స్యయం[తము నేయుట యనుకొరణమున “*నీతండు మర్త్యంయ కానోపండు' అను నరమున కారణకధ నముచే కాన్య్థీలింగా లంకారము కోంచినను అది తుదిపాదముననున్నీ సందేహాలంకొ రమునకు దోహదము చేయుచున్నది. అనగా వ్యంగ్యార్థ మిట వాచ్యార్థపోషక మగుచున్నది. కావున అ్మపధానమై ధ్వవివ్యపదేశమున కనర్హమై యున్నది. కాని యెందైన వ్యంగ్యార్థము వాచ్యము నుపసర్జన మొనర్చి నిలువందిడు నేవి యజ్టిసంకరమున ధ్వవి యుండవచ్చును. అయినను అప్పుడు అ౨౦కారమున ధ్వవి యంతర్భవించుట థౌక పర్యాయో _కృమునం జెప్పిన న్యాయము ననుసరించి 00
ధ్వ నిపతిస్థా పనము యలంకారమే ధ్వనిలో నంతర్భవించును. ఈ 90ది సద్యయన నస్షదానిని కాననగును.
- శవణసుఖంబుగా సొనగానంబుల జదివెడుసకముల చ్చదువు, దగిలి కదలక వినుచున్నకరులయా. _ గరికర శీతలచ్భ్చాయ దచ్చీకరాంబు కణముల చల్దని గా డ్పాసపడి దాని జెంది 'ఏఖంబున్న సింగబులయు భూసుర్మ వరులు భూతబలుల్‌ దెచ్చి పెట్టు నీవారాన్నపింశత తులు గడంగి భక్షిం నొక్కటం గలసి యాడు చున్న యెలుకలు? విలు = నొండు సహజ వై రివర్గంబులయు = సహవాస మప్పడు సూచి మునిశ_క్రి కెంతయు( జోద్య మంది.” 1.108 ఇం దాశమవాసితి ర్యక్కు లదివ్యజీవనము స్వభావరవ.ణీయముగా వర్ణింప(దిడుటచే వాచ్యముగా స్వభావోక్తి కలదు. దీనిచే, *జ్ఞానవిహీసపుగు తర్వగ్దా3యే యింత సౌహార్టముకో మెలంగు నన్నచో శమదమసంపన్నులై న 'ఏహతక్షులజీవనవిధానము దివ్యాతిదివ్య మనుట చెప్పనేల ?” అని క్రై ముత్యన్యాయమున నర్ధసిద్ధి కలిగి, అర్జా నత్త్యలంకార మిట (పతీయమాన మగును. అయ్యా[,శమమున నివపచు తాపసులు కామ్మకోధరహితుల్లై పరస్పరసౌహార్టము మె౬యి జీవింతురు, అ్టివారికి నూర్ల దర్శకుండ్రై యుండు కణ్వమహామునిని దర్శించుట యవశళ్ళక_ర్రవ్య మను భావదును బుట్టించి దుష్యంతుని యభిలాషమును పెంచుట కీయర్జాపతి యెంతయు సహక రించును. కణ్వదర్శనాభిలాష దుష్యంతువికి/ గలుగుటలో నీయర్జాప త్రికే ఐల మెక్కున కావున దీని' (పాధానృము సంభావించుట సదుచితమే యగును. ఇట్టి నంకరాలంకారమున వ్యంగశ్థిప్రాధాన్య చుండును గాపున నిట్ట్‌ది దుహావిషయమగు' ధ్వనిలో నంతర్భవించును. ఏథి!
గొారత ధ్య నిదర స్ట్‌న ము అ్మపస్తుత్యపళంస : అ(పస్తుతవృ త్రాంతకథనముచే (పస్తుతవృ త్తాంతము కోంచుట దీనిలక్షణము. ఇట్టిదానిలో [పస్తుత్యాపస్తుతములు ఈ కిందివిధములుగా మండవచ్చును. (1) అపస్తుతము సామాన్యమును_(దిస్తుతము_వి శేషము నగుట, లేదా అపస్తుతము విశేషము, (సస్తుతము సామాన్యము నగుట (2) అ(పస్తుతము నిమిత్తమును (ప్రస్తుతము నైమిత్తికము నగుట, లేదా అ(పస్తుతము నై మిత్తికమును (పస్తుతము నిమిత్తము నగుట - ఈ రెండువినములలో సానూన్య విశ్రేషములకును, నిమి త్తనై మి త్తికములకును పరన్పర్శాశయభావము గలదు కావున వాచ్యమును వ్యంగ్య మువసర్జన మొనర్చ(జొలదు. అనంగా వాచ్యార్థమును వదలి వ్యంగ్యార్థము నిలువంజా౨దు. అట్సియెడ ధ్వనివ్యవహారము కుదురదు. దీని కొక్క యుదాహరణదు నరయుదము. అభినవగుప్తలు లోచనమున సామాన్యమగు న్మపస్తుతముచే విశేషమగు (పస్తుతము తోంచుట కీకిందియ దాహరణమును జూపిరి : *అహో సంసారనై ర్హృణ్య । మహో దౌరాత్మ్య మాపదామ్‌ 1
అహో నిసర్గజిహ్మస్య దురంతా గతయో విధేః (ప, 50)
ఇందు దై వస్వాతంత్యరూఎమైన సామాన్యమగు నపస్తుతదము వర్షితమై [ప్రకృతమగు నేడో వినష్టవస్తురూ విశేషమును స్ఫురింపజేయును. అయినను నిందు విశేషాంశము సామాన్యముతో వ్యా ప్తమై యున్నందువలన విశేషమునకువలె వాచ్యుమగు సాదూన్యమునకును (భ్రారాన్యము గలదు. స్యంగ్యార్థమునకు వాచ్యముతో స'వ్యప్రాధాన్య మున్నచోట ధ్వనివ్యవహారము లేదు. నిమి త్తనై మి త్తికభాపము గల య్మపస్తుత్మపళంసయందు నిట్టిదే స్టి౨. ఇంక మూడవది సారూస్యపురస్క్టృత మైన య్యప్రస్తుత్మపళశంన. అపపస్తుతమగు వృత్తాంతముచేత సరూపమైన (పస్తుత వృత్తాంతము గమ్యమానమగుట. ఇందు అన్యోన్యా[శయస్థి3 లేదు కావున స్వార్థ మముఖ్యమై వ్యంగ్యార్థదును నెలకొల్పవచ్చును. అట్టిపట్టులు ధ్వవనికోటిలోవికీ6 జేరును. అంమకు వాచ్యమే వ్యంగ్యముకంజబ చమత్కారకొరి యయినచో నది యలంకార మే యగును. అంధిధ్వన్యాలోకకర్త (శ్రీహాన్‌ "వేదాల తిరువేంగళా చార్యులు గారు ధ్వవియగు న్యపస్తుత్మపశంస క్షీక్రిందియదాహరణమును జూపి
యున్నారు. త్ల
భీ ఒన్న "4 థి సప ౬ షా పనము ట్రత్రు ల్నానుము కుక్కుటాధమ ః దరిదత్తుదళూదాంగణ (1ప్రాంళోబూఖలమూ లత౦డులకణ[గాసంబుచే( (గొవ్వి దు ర్జాంతాభీలవి శేషభీషణఫణాంతర్మాంససంతోషిత స్వాంలుండై న ఖగేం్యదుక జ్టైదుట సీజంజాటముల్‌ సాగునే 1” అల్లసాని పెద్దన చాటుధార. దీనికి వారు [వాసిన వివరణము : జం ద్మపకృతములగు కుక్కు ట ఖగేం్యదదులవృ త్రాంతము సహజముగా సంభవించునది కాదు. ఈర్జ్యాభావమున క౦ంగమును వ్యంగ్యమును నగు దాంభికనహజశూరవృ శ్రాంతము దీనికన్న రమ్య మైనది కావున (పధానము, ఇదరి ధ్వవి కాందగునుంి (ఆం. ధ్వ. పు, (6) ఇస్లే వ్యాజస్తుతి మున్నగు నలంకారములందును వ్యంగ్యార్థము వాచ్యము సలంకరించి దావి కలంకారతినే కూద్చును. అలంకారములలో ధ్వని యంతర్భవించు ననుదావికి సంబంధించిన శంకా నమాధానములసారాంశము నీ కిందిళ్లోకములు వక్కా *వ్యంగ్యస్య య(తాప్రాధాన్యం వాచ్యమాతానుయాయినః_ సమాసోక్ర్తాదయ _ _స్త్మత వాచ్యాలంకృతియః స్ఫుటాః వ్యంగ్యస్య (పతిభామాతే వాచ్యార్థానుగ మేఒపి వా న ధ్వని = ర్యత వాతస్య (పాధాన్యం న్త (పతీయతే _ తత్పరా వేవ శద్దార్థా య్యత వ్యంగ్యం పతిస్థితౌ - ధ్వనేః స ఏవ విషయో మ_్తవ్యః నజ్క రోజ్డి తిః (ద్వజపంళ్లో 14,15,186) వాచ్యమా[తఈము ననుసరించుచు వ్యంగ్య మముఖ్యమై యుండెడు సమాసో కి మున్నగువానిలో సలంకారతయే కాని *“వ్వని' యను వ్యపదేశము లేదు. వాచ్యవ్యంగ్యముల[కమము సుస్పష్టముగా( 'దెలియక రెంటికిని సమ్మపాధా న్యమే యుంకుటయో, వ్యంగ్యమునకు (పాధాన్యస్ఫురణము స్ఫుటముగా లేకుం డుటయో కల యలంకారములందును ధ్వవివ్యవహారము లేదు. 88
టారత ధ్వే నిదర్శనము
శస్దైర్థము భెదట సరసమైన వ్యంగ్యార్థమును (బికటించుటలో తత్చరము లగునో యట్లితావు లలంకొరవిషయమఖలు కొక ధ్వనివిషయము లగును.
ఇట్లు శోభా హేతు వైనచో ధ్వవి యలంకారాదు ౨లోనే యంతర్భవించు నన్న వాదము పరాస్త మగుచున్నది.
మబజయు గుణాలుకారవృ త్రిరీత్యాదు లన్నియు కావ్యమున కంగభూతములు. ధ్వవి అంగి. అంగి శంగములలో నజతర్భూతత్వము లోకవిరుద్ధమైన విషయము. ధ్యవియొక్క అంగిత్వము ముందు మమ్తైందు సువిరూపితము చేయబడును, 6. భా కాగోచరాద్యభావవాదములు వు
కొంద అీధ్వవి యనునది భ క్తికీ సంబంధించిన దందురు. “భక్తి యనంగా గుణవృ శ్ర. “భజ్యతే _ సేవ్యకే - (ఫౌజ్జేన - (పసిద్దతయా భక్తి రర్మో అభిథే
అభి ఖా ఇ శాత (ట్రై యేన సారూప్యాదిః?” అని ఆభినవగు ప్తుల నిర్వచనము, “ముఖ్య స్యార్ధస్య భంగో. భ కః” అనియు మజీయొక వ్యుత్పత్తి. భక్తివలన నైనది ఖాక్తము. అనంగా: గొణారము, లాక్షణకొర్లము అవి తాత్పర్యము. వ్యంగ్యార మనునది గుణప్ఫ తి
౧! ఖ టు వాజ్‌
వలన సిద్దించు నర్దముకం'బ భిన్నము గా దని యీవాదముయొక్క సారాంశము.
భఖ ఇ
కాని యిది సర కాదు. రూ.:భేద ముండుటవలన భక్తికివి ధ్వనికిని నై క్యము ఉెప్పంశాలము. (4 వక్షణావృ త్రి లేక గౌణవృ త్రి యనుదానియందు చుఖ్యార్థబాధ సంగతార్థక లృన _ రూఢియో, (పయోజనమో యుండుట _ అనువిధానము గలదు; వ్యంజనలో ముఖ్యార్ధబాధాదికము ఉండశక్కజలేదు. (1) లక్షణ శబ్బమా(కా(శితము_ వ్యంజన (పక రణారులనుబట్టే శద్దళబ్టైక దేశాదుల వ్యాశయించియుండును. (8) భక్తి లేక గుణనృ్తి యనునది ఉపదారమ్మాతము (ఉపచార మనంగా న3శయితమగు శబ్చముల వాడుక, శుగిర్వాది గుణ విశీర్ణుం డనీ చెప్పుటకు అగ్నిసదృకు( డను అక్యెర్థముగల అగ్నిళద్దిదుతో వటుపునక సామానాధికరణ్యము చెప్పుట వంటిది)- వాచ్యవాచకములు తొత్పర్యమున మజీయొక యర్ధమును (బకాశింపందేయు. నెడ వ్యంగ్యము (పథాన సుగుచో వది ధ్వని, ఇట్లు భక్తికివి ధ్వనికివి విన్నష్టమైన రూప భేదము గోచరించుచున్నది, కావున నీరెంటికివి త్మాదూప్యమును శంకింప( బిచిలేదు.
ఓ!
ధ్వని(వతిషస్టావనము అట్లు కౌక భక్తి యనునది ధ్వనికి లక్షణముగా( జెస్పవచ్చు నన్నచో అతి వ్యా ప్యవ్యా ప్పిదోషములు రెండును సంభవించును. లక్షణ యున్నచోటులం దెల్లి ధ్వవి యండవలసివచ్చుట యనురూపమున నతివ్యాప్తియు, లక్షణలేనిచ్తోటులందు ధ్వని యుండరా దనురూపమున నవ్యా ప్తియు సంభవించును. ధ్వని లేనితావు లందును కవులు (వనిద్ధి ననుసరించి గుణవృ త్తిని వాడియున్నారు. (1) “ఓడి వచ్చినాండ; నుద్ధతి నా కేల; యుడుకు మాని వీవ యుర్వి యేలు; గుజ్జములును నేను4గులు లేని బయలు నీ తలనె కట్టీ కొనుము ధర్మతనయ 1” 92.22 (ఇ “ప్రాణములు శీపన మున్‌ వినవే బృహన్నలా ౯ శీ85్‌క్‌ ($) “దెనలు బీటలువాణం దివురుచిందంబుల కోలాహలములకు. గుదియంబడక 2. కీ 4082 ఇత్యాదిస్థలములందు తలనే కట్టికొనుట, (ప్రాణములు దీపగుట, దెనలు వీటలువాతుట మున్నగు లాక్షణిక[పయోగము లున్నంతమా[తఈమున ధ్వని పుట్టుట లేదు. భక్తి ధ్వనికి లక్షణ మన్నచో నిట్టితావులందు రమణీయమగు ఛ్వవివికేష ముండితీఐవలయును. మఠటియు స్వార్టమునకంజె భిన్నమగు నర్ధవిశేషమున రూఢి కెక్కిన లావణ్యాదిపదములు కొన్ని గలవు. అట్టి లావణ్య ప వీణకుళలాదిపదము అందును తెలుంగువ్యవహారముతో కొండొకచో ధనపర్యాయముగా గోచరించు తైలము మున్నగువావియందును ఉపచారము గలదు. అంతమ్మాతమున నవి [(పయుక్రమెన తావులందెల్ల ధ్వని కానరాదు. అపదము లున్నసందర్భములలో నొక'వేళ ధ్వనివ్యవహార మున్నను, అది వ్యంజకత్వము ననుసరించి యేర్చడునదే కాని ఉపచారమువలన న్నైనది కాదు. ఉదొహరణమునకు “పెద్దతనము” అను పదము వయః(పమాణాదికములోని అంతరమును జెప్పును. కౌని అది కాల్యకమమున గౌరవముగలవావితనము, ఎట్టివానియాజ్ఞ నుల ౦ఘింప(జనదో యట్టివానితనము, వయసుచే వచ్చినయసమర్లత మున్నగు నర్హములందు రూఢమై యున్నది. థి అ యా (0) 66
ఉప్పాబ్బాతెంచిన యక్కు అపాంసనుండు కోప మడరంగ వెనుకన కూడముబ్టె నట యెజుంగుదు నీవు మయన్న పెద్ద తనము జూచితి వే మందు ననిలతనయ £” 4317 అను నీపద్యమున పెద్దతిన మనుమాట అజ్జాపించువానిలక్షణము అనునట్టియర్ధమున లోకరూడఢినిబన్టి పయుక్తమైనది. ఇం దాపదమువలన నగు వాచ్యార్థాతిరిక్తార్థ విశేష మేమియు నంతగా( గన్నట్లదు కౌవున విస్టిపట్టులు ధ్వనివిషయములుకా వు ధ్వనికిని లక్షణకును విషయము భిన్నము. అముఖ్యార్థమును జిప్పునది లక్షణ. (వయోజనమునుగూర్చి (పవప్తించునది ధ్వని (లక్షణామూలధ్వనినిబట్రి) ఇట్లు భిన్నవిషయములై నవానికి లక్ష్యలక్షణభావము సమకూడు ననుట లోకవిరుద్దము* కొందలు (పయోజనసపాత మైన అన్యార్థకల్పనమే లక్షణ నిర్వహించు నందురు. కాని అన్యార్థకల్పనమయు వలకు అభిఢేయముతోడి సామీప్యాదులనుబట్టి లక్షణ నియత స్వరూపముతో నుంకుటయు, (పయోజనము దగ్గజకు వచ్చునప్పటికి సందర్భో చితముగా వివక్ష ననుసరించి భేదించుటయు( గానవచ్చును. ఇ ట్లనియతస్వరూప మైన [సయోజన మనునది లక్షణయొక్క పరిధికి బాహ్య మే యగుచున్నది. కావున (పయోజనావగతి క్రై వృ త్త్యంతరము స్వీకార్య మే యగును. అదియే వ్యంజనం దానివలన సిద్ధించు నర్జవిశేష మే వ్యంగ్యము. అది [ప్రధానముగా నుండుసందర్భ మే ధ్వవి. కొవున భిక్రియను ధ్వనియును భిన్నములే. మటియు లక్షణ అభిధాపుచ్చభూత యనియు గు _ర్తింపందిడినది. అనగా సీపదమున కీయర్థము సంశేతిత మని చెప్పినక్లే యీసదమున కిది యముఖ్యార్థ మనియు( జెప్పుట యున్నది, (ఉదాహరణమునకు లావణ్యపదమునకు శరీరము నందలివ్రైగనిగ్యము అనునది లత్యెర్థము) కావున గుణవృ త్తి వాచకతనే యశ యించియుండును. ధ్వనిమ్మాతము వ్యంజకత్వము న్మాశయించియుండును. కావున గుణవృ త్తి ధ్వనికి లక్షణదు కాంజాలదు. ధ్వవ్మిపలేదములలో నొకటి యగు అవివక్షీతవాచ్యమున భక్తి యుండును గాక, విపక్షితాన్యసరవాచ్యధ్వనియందు గుణవృల్తికి (పవేశము లేదు. ఇటిసితి వలన గుణవృ త్తి ధ్వనికి లక్షణ మన్నచో అన్యా ప్తివోవము సంభవించునుగట ణి 06
ధ్వ ని (వ రి స్ట సనము ఇక నేదో ధ్వనిభఖేదమున భక్తి యున్నది కావున నదియేధ్వని కంళటికి నుపలక్షణ మనియును, అది(పాచీనులచేత చక్కగా నిరూపిత మైనది కావున మఅల ధ్వనికి లక్షణకథనముతో పనిలే దనియు కొంద అనవచ్చును. కాని యదియు సరి కాదు. ఏలయన నభిధావృత్తి లక్షణకారులచే చక్కగా నిహపింప(బడినంత మాతమున దానిచే సిద్ధించు నలంకారవర్గమునకు లక్షణకల్పన మక్కంజలే దని యెవ్వరు ననంజాలరుగదా । అంతియకాక ఈ ధ్వనికి లక్షణానృ _త్రిని లక్షణముగా( జెప్పినందువలన నభావవాదము పరా స్తమే యగుచున్నది. అట్లు చెప్పుట ధ్వని నద్భావము నంగికరించుటయే కదా । కావున నీమహిమ యంతయు భక్రిదే యన్న వారుకూడ తమవాదమునకు న్యాయము చేరూర్చుణణాలరు.
ఇంక నిస్సారమైనను ధ్వనిసద్భావాంగీకారమును భంగ్యంతరముగా( జేయ నవిర్వచనీయవాదము మజియొకటి కలదు. ఈవాదమువారు ధ్వని యనునది యుంవవచ్చును గాని యది నిర్వచింస శక్యముకాని దందురు. అనగా ద్వని సద్భావవిషయమున వారికి విపరీతాభ్యిపాయము లేదు గాని యది వివేచించి చూప శక్యముకొని దని వీరియభ్మిపాయము. కావి అనందవర్ధనులు విర్వచించిచూపుట జరిగినది కావున సీవాదము కూడ నిలువలేదు.
ఇ ట్లభావవాదదు లై దుతెజ(గులు. అందు మొదటిమూం.డును ధ్వని లేనేలే దని నిరూపింస యక్నంచెను" వీరికంటన "భక్రిలో నంతర్భవించునే మో!" యనువా రొకింత మెజుంగు. వారు స్వని నంగీకరించుచునే యది మజీయొక దానిచే గతార్థమగు నేమో యని ంకించిరి. ఇ క నై వవవాద'ఎవా రింకను ముందునకు బోయిరి. ధ్వని కలదు. అది భక్తిలో నంకతర్భవింపదు, కాని దానిని నిర్వచింప జాలము అని వీరియభ్మిపాయము. అనిందవర్థ నాభినవగు ప్తు లీయభావవాదముల నన్నింటిని మొదట ఖండించి తజువాత లక్షణవివేకము కావించిరి. అన(గా ముందు ప్యతిరేకముఖమున విచారించి నిర్ణయించి తజువాత నన్వయ్మకమమున ధ్వనిసిద్ధాం తమును (ప్రతిపాదించి (ప్రతిష్టాపించి రని తాత్సర్యము.
పై వాడము లన్నియు నించుమించు ధ్వన్వ్యాలోకకర్త యూహించి. ఖండించి నవే, కాని తత్కాఅమునం గొండ జీధ్యసివాడముడు (తోసిస్తచు- లకును (వయ
శ్రి?
భారత ధ్య నిదర్శనము త్నములు చేసినట్లును కానవచ్చును. అనందవర్థనునికి సమకాలికుండై న మనోరథ ఈవిళ్లోక మొకటి యీసంవర్భమున జూప(బడినది.
“*యస్మి న్నస్తిన వస్తు కించన మనః(పహ్లాది సాలంకృతి
వ్యుత్సనై్న రచితం చ నైవ వచనై ర్వ(కో క్రికూన్యం చ యత్‌,
కావ్యం తద్ద్వనినా సమన్విత మితి [పీత్యా |పశంసన్‌ జడో
నో పేక్యోచ కరా3 కం సుమకినా వ వ్వడూపం ధ్వనేః.”
యణ
ఇందు. చెప్పిన వ_స్త్వలంకారవాకృమక్కా రవ కో క్యాదు లన్నియు కావ్యమునకు బహిర్విషయములు. అంతరమైనరసాదిక మిట రానేలేదు. అత్మ స్థానీయమగుదానిని, బేర్కొానకయే చేసిన యీయాక్షేపషమునకు విలువ యెక్కడిది ? ధ్వని కొవ్యాత్మగా సానందవర్థ నులు రూలంక షముగాచర్చించి విరూపించిరి. కావున సుమతి ధ్వనిస్వరూపమును (బల్నింప ధ్వనిని (పశంసించు జడు( డేమని చెప్పునో తెలియరా దను నీయీర్జ్యో క్రిని సహృదయుడు పెడచెవి నికవచ్చును.
మజియు కొంద అీధ్యనిని యనుమాన్నపమాణగమ్యమనియు దానికై యపూర్వముగ వ్యంజనావృత్రిని (పతిపాదింపనవసరములే దనియు వందురు. వ్య కక్రివివేకకొరుండు మహిమభ ట్లీయనుమానవాదముతో * ధ్వనిసిద్ధాంతఖండనము చేయ నెంతయో (1ఫయక్నించెను గాని అభినవగుప్తాదులవివేక మాఖండనమును నిలుపనీలేదు. అనుమాన్యపమాణజన్యజ్ఞానమునందు వై విధ్యముండుటకు వీలులేదు. పొగను జూచిన యెల్లవారును అగ్నినే యనుమానింతురు కోని జలమునో, పథి వినో యూహి౦పరు. అనా వ్యంగ్యార్థజ్ఞానము అనుమాన పమాణజన్య మన్నచో నది ధూమాగ్నులసంబంధమువలె వై విధ్యము లేనిదై వియతస్వరూపముతో నుండ వలయును. కాని వ్యంగ్యార్థ మట్లు నియతముగాలేక వై విధ్యవిలసితమై యొప్పు చుండుట పూర్వో క్రోదాహరణములయందు. విరూపింస(దిడినది. కావున సీయను మానవాదముకూడ పసలేనిదే యగుచున్నది.
ఇ బ్హీయభావవాదముల నన్నింటిని (తోసివై చి ధ్వనిసిద్ధాంత మవిచ్చిన్నముగ లొక్షణీకులచేతను, కావ్యత త్ర్వమర్మజ్ఞులచేతను, కావ్యక_ర్తలచేతను చక్కగా స్వేకరింపంబడినది, కావున ధ్వనియు, త్మత్సతిపాదకన్యం జనావృ త్రియు6 గల ననుటలో వి్యప్రతిస త్తి యుండరాదు, /
68
ధ్వని(వతిష్ణా పనమను "౧ రససిదిి యఖ
ధ్వని సధానముగా వస్త్వలంకారరసరూపములై న మూండు శాఖలతో విరాజిల్లును. వాచ్యమగు నొకవస్తువు (విషయముచే చే, లేక అలంకారముచే నొక వస్తువు స్ఫురించినచో నది వస్తుధ్వని యనియు, వాచ్యషుగు నొకవస్తువులే, లేక యలంకారముచే నొక యలంకారము (పతీయమానమైనచో నది యలంకారధ్వని యనియుసు, రసాదికము [పతీయమానమైనచో రసధ్వని యనియు నివి మువ్విధ ములు. అయినచో ళ*న్వని కావ్యాత్మ కదా ః అత్మ మూంయివివములుగా నుండునా ₹” యను నొకశంక యాపాతముగ జనియించును. దాని కళినివగుప్తులు చక్కని సమాధానము చెప్పిరి. ఆస్వాద విశేషమునుబట్టి పృస్త్వలంకార న్వనులను వేజుగా€ బేర్కొనుటయే కౌని నిజడున కవి రసరూపధ్వనికి సహకారకములే, కావ్యమున రసమే ఆత్మ. కౌవున రసధ్వనియే యాత్మస్థానీయడు. వస్త్వ్వలంకారధ్వనులు రసపర్యవసాయులే కాని ఫిన్నములు కావు, ఇ ట్లీశంక నివృ త్ర్తమిగును. ఆనంద వర్ధనులు ధ్వని కిట్లు నిర్వచనము చేసిరి.
“య్మతార్థః శట్టో వా తమర్థ ముళసర్దనీకృత స్వార్డా, వ్యజ్త్హ-ః- కావ్యవిశేష, స ధ్వని రితి సూంధిః కథతఃో
ఎచట సర్రము తన్ను శబ్దము తనయర్టమును అ పధానము నొనర్చి, పరమ రమణీయమగు నీర్ధవి శేషమును ష్యంగ్య మొనేర్భునో యట్టి కావ్యవిశేషమును ధ్వని యని సూరులు వ్యవహరింతుప. ఇక కావ్య మనగా సామాన్య వ్యవహారమున నున్న పుస్తకము, [గంథము అనునర్ధము సంభావకీయము కాదు. ఒక వాక్యమే కావ్యము కావచ్చు. ఒక విశిష్టఠగల వాక్యసముదాయ మెట్లును కావ్యమే యగును. సహృదయ హృదయమున నానంద్యసోతస్సును వెల్లిగొలుపు రచనావిశేషమే కావ్య మని సంభావించనగును.
అట్టి యానందవి'శేషము కాన్యమున రసాదికమువలననే యుస్పతిల్లును. అరసాదికము పై ల్లోకమున వివరించిన విధమున వ్యంగ్య రూపమున వెల్లివిరి యును. అంతేకాని ఇదిగో శృంగారము ఇదిగో వీరము మున్నగువిధముల వాచ్యముగా( జెప్పుటకు వీలుకాదు. ఒకవేళ నట్లు చెప్పినను దానివలన నానందము కలు(గజాలదు. కౌవున రప్మపతీ౩ విధానముకూడ ధ్వనిస్తాపనమున సహకరించును,
89
భారత ధథ్వ నిదర్శనము అ విధానము నించుక పరిశీలింపవలయున్నది. అట్లు పరిశీలించుటకు ముందు రన మన నేమియో సుంత విచారించుటయు నపస్తుతము కాదు.
రస్యమానతయే జీవితముగా. గలది రసమనఃదిడును. అవిచ్చిన్నముగా రుచి నొదవించుచు నలౌకికమెన యానందము నేదికూర్చునో యయ్యది రస మని తాత్చర్యము. లోకమునందలి మధురఫలాస్వాదనాదులవలన గలుగు నానందము కంచి లలితకళలవలన(ం గలుగు నానందము విలక్షణమైనది మానవుడు తన లౌకికస్టితిగతులను మటచి, భావనామయ్యపపంచమున హృదయము జొనిపి యందు కనవచ్చిన దెల్ల కమనీయమని తలపోయుచు విచ్శితమైన యనుభూతి విశేషము నెందు(బొందునో యట్టిదానిని రసమని భావింపవచ్చును. లోకమునందు వలె కాక యందు ళోకాదికముకూడ నాస్వాదనీయ మే_ వాంఛనీయ మే యగుచున్నది. ఒక యుదాహరణము నరయుదను. తిండి లేక [కుంగి కృశించి యస్థిపంజరము నలె నున్న యొకానొక బీవవాండు తనకడకు వచ్చి పరమదీనముగా యాచింపగా విచలించుకొనిపోయిన మానవుండే నాటకమున నట్టి సన్నివేశమును గాంచి తనకు దెలియకయే కన్నీరోడ్చుట లోకమున. గానవచ్చును. పిదప వెలుపలకి నచ్చి యా నటుని మెచ్చుకొనుటయు. జూచుచుందుము. కొండొకచో తత్సన్నివేశ దర్శన కుతూహలము అధికమగుటయు నుండును. అనంగా నట్టి సన్నివేశదర్శన మాతని హృదయము ద్రవించుటకు కారణ మాయెననియు నట్లగుట యాకనికి వాంఛనీయ మనియు, నతని కదియొక విలక్షణమైన యానందము నొసంగుచున్న దనియు తెలియ చున్నది గదా 1 ఇట్టి యనుభూ3విశేషమును గలిగించు దానిని రస నునవచ్చును. అనుభూయమానమగు నీ రసము స్థాయిభావఛేదమునుబట్టి ముఖ్యముగా శృంగా రాదినొమములకో నవవిధయిలుగా నుండు నని (ప్రాచీనత _త్ర్వజ్ఞులు భావించిరి. స్థూలముగా రసమనంగా నిది,
ఇట్టిరసమును [పేక్షకులు లేక పాఠకులు ఎట్లనుభవించుచున్నారు ? అను విషయనున. గూడ పలువివముల చర్చలు గలవు. మజియు రసానుభవము సర్వ జనసాధారణమా ? యనియు [ప్రశ్న వచ్చినది. ఈ రెండంశములను పరిశీలింతము.
భరతమునియొక్క _రసనిష్పత్శి సూత్రము “విభావానుభావవ్యభిచారి సంయోగా(ద్రసనిష్ప త్తిశి అను దాని ననేకు లనేకవిరములుగా వకాాణించిరి,
70
ధ్యేని(పతిష్ణాపనము ఇందలి సంయోగ నిష్పత్తి పదముల కొకొంంక్క లెక్కా రట్రా విధముగా నర్ధమును భావించిరి,
అందు భట్టలోల్ల టు( చిట్లనును : రస మనుకార్యు లగు రామాదులయం దుండును. అనుకర్తయగు నటునియం దగి నాట్యరూపమున భాసిల్లును. నాటకమున నాట్య నై వుణ్యమును గాంచు సామాజికునియందు అనుకొర్యనిస్ట రత్యాదిస్థాయి భావములు పుష్టముతై న్ఫురించును. తన్మూలమున నాతని హృదయమునందు చమ త్కారము గలిగి యాత€ డానందించును.
ఈతని యభ్మిపాయము ననుసరించి రస ముత్సాద్యము, విభావము లుత్పాద కములు, అముభావములు గమకములు సంచారి భావములు పోషకములు, ఉదాహర ణమునకు_ శకుంతల యను నాలంబన విభావమువలన దుష్యంతుని యందు రస ముప్పతిల్లును. భావము, వోవము, హేల మున్నగు ననుభావములచే నది వారిరువురి యందున్నట్లూహకు వచ్చును. నిర్వేద్యశమాది సంచారిభావములు దానిని పోషించును, దుష్యంత పాాతధారి యీ యనుభావాచులను నటించు నేట్బవలన రస మాతని యం దున్నట్లు సామాశికునకు స్ప్బురించి యళ(6 డొకవిధమగు చమతక్కారమును బొంది యానందించును. దీని నుత్సత్తివాద మందురు.
ఈ యభి్మి పాయము సరికాదు. రసము నాయకునియందుందుటయు, నానం౦ందాను భవము సామాజికునియం దుండుటయు ననుభవవి రుద్ధమైన విషయము. మధుర పదార్హమును భిశీంచు వానికి దానిమాధుర్యము తెలిసి వాం డానందించును గాని చూచువాని కాయనుభవము కలుగుటలేదు. కౌవున నీయుత్చ త్రివాదము నిలువ జాందుం
శ్రీ శంకుకుండు రస మనుకర్త్శృవిస్ట్ర మని నొడివెను, సామాణికుండు (పత్యక్షముగా విభావానుభావసంచారిభావముల నెచట. జూడగల్గుచున్నాండో యస్ది నటువియందే రస ముండ్రు నని యీతవి యభ్మిపాయము. ధూమ మున్నచోట వగ్ని యున్న దన్నట్లు విభావాదు లెచటి నుండునో రస మచట నుండు నను వ్యాప్తి నిచట సీతండు పట్టించెను. అట్టినటనిష్టమగు రసమును _ సామాజికుండు ధూమమునుబట్టి యగ్ని ననుమావించినట్లు_ విభావాదులనుబట్టి యనుమానించును. కౌచ్ని
గ్ల
భారత ధ్వనిదర్శన ము
యాయనుమానము కేపల లౌకికవిషయ జ్ఞానమునకు సంబంధించినది కాక వస్తు సౌందర్య దిలమున సుందరమై విలసిల్లును, ఆ సౌందర్యము వలన నొత డానం దము సనుభవించుచున్నాండు. దీవికనుమితివాద మని పేరు,
ఈ యభిిప్రాయముహడ సరియైనది కౌదు. ఇం దనేకదోషములు కలవు. (15న మెచటనుండునో యచట వేద్యాంతరము విశశిత మగును, కౌపవున నటుని యందు రన మున్నదన్నచో నాతనికి నేను నటించుచున్నా నన్నజ్షానము పోయి పారవశ్యము కలిగి (గంథానుసరణము కొని, దర్శకానుసరణముగాని చేయట సంభవింపదు.. (2) రసానుభవము [ప్రత్యక్షజ్ఞానజన్యమే కాని అనుమానికము కాదు. 'రసం సాజిత్యరోమి.' ఇత్యాదివాక్యముల |(ప్రమాణముకూడ దీనిని దృఢ పఅచును. (8) నాటకమును పీక్షించుచున్న సామాజికు6 డెల్ల వాండును వ్యాప్తి స్వరూపము నన్వయించుకొనుచున్నా( డనుటలో వానికి, గలుగునానందము ధారా రూపమున గాక తునుకలు తునువలుగా నున్నదని యంగీకరింపవలయును. (4) ఎట్లో దృశ్యకావ్యపరముగా దీని నంగీకరింత మన్నను [శవ్యకావ్యములం దీసిద్ధాంతము తొంగిచూడనుగూడం జాలదు. అట ననుకరర్త లేనేలేంయం. శ్రవ్య కావ్యములు రసశొన్యములని చెప్పంజాలము. అందును సహృదయునకు రసాను భవము గలుగుచునే యున్నది. (%) మజీయు సుత్పత్తివాదమునందు. జేప్పిన్‌ యుక్తి-రస మెటనుందునో యానంధ మచటనే యుండవలయు ననునది _ యిందును. బొసంగదు ఇల్లీ యనుమితివాదము పరాస్త మగుచున్నది.
భట్టనాయకుండు రసము సామాజికనిస్ట మని సముచితనిర్ణయమే చేసేను, కానీ యది వానియందు నెలకొనుమార్ణమును వక్కాణించుట యందుమ్మాతము పొర బడెను. ఆత డి ట్లనును; రసము సామాజక నిష్ట మన్నచో విభావాదులు వారి యందుండవుగదా యను శంక వొడమును. దానికి సమాధాన మిది, రసము లౌకిక మవియు, నలౌకిక మనియు రెండువిధములు. లౌకికరనము లౌకికనాయకుల న్నాశయించియుండును, దుష్యంతాదులగు కావ్యనాయకులు అలౌకికులు వారి నాశ్రయించియుండునడి అలౌకికరసము,. ఇది యలౌకికనాయకుల నాాశయించి యుండునదే యయినను తదాస్వాదనము సామాజికునియందే యుండును. ఎట్లన - శద్దమున క భీధాభావకళ్వభో జకత్వనామములకో మూ;ండువ్యాపారములు నలవు.
72
ధ్వనివతీస్టాపనము అభిధ శల్షముయొక్క వాచ్యార్థమును జోధింసంగా భావకత్వవ్యాపారము రసాదు అను బోధించును. పిమ్మట థో జకత్వవ్యాపారము వానిని (రసాదులను) సహృాద యులచే భోగింపంజేయును. అభిధావ్యాపారానంతర ముద్భుర్ధమైన భావకత్వ వ్యాపారము విభావాదులను సాధారణీకరించును. అనగా దుష్యంకాదిభావన నశించి సాధారణనాయకత్వము సామాజికునికి గోచరించును. భావకత్వవ్యాపారమువలన (ప్రత్యేకత రూపతి సామాన్కృష్టితి భాసిల్లునని తాత్చర్యము. తన్మూలమున సామా జకునకు నాయకునితో నభేదము సంఘటిల్లును. ఈస్టిరిలో భో జకత్వవ్యాపార ముద్చుద్ధమై సాధారణరూపము నొందినరత్యాదులను సాొమాజికునిచే భోగింసః జేయును. ఈభో జకత్వవ్యాపారమువలన వానిహృాదయమునందు రజ స్తమోగుణము లణంగి సత్త్వగుణ మతిశయించును. దీనిచే నాతనికి విగళిత వేద్యాంతరమైన స్థితి కలుగును. అస్టికలో వాతనిపృాదయమునందు రత్యాదు లనుభూయనానము లగును. దీవికి భుక్రివాద సుని వ్యవహారము, దీనియందును దోషములు గలవు, (0) భావకత్వభో జకత్వవ్యాపారములు శద్దములకు గల వనుటకు (సమాణమను లేదు. (8) విభావాదు లీకల్పితభావకత్వ వ్యోపారముపలన సాధారణీకృతములగు ననుకొన్నను, సామాజికునియందు బీజ రూపముగా నవి యున్న వని యొష్పుకొననిచో నాతనికి నాయకొాదులతో నభేదము కలుగుట గాన్మి తన్మూలమున రత్యాదులు అనుభవమునకు వచ్చుటగాని జరుగదు. (శ) అభిధావ్యాపారమువలె భావకత్వభో జకత్వ వ్యాపారములు శబ్దమునకు సందిం ధించినవే యన్నచో వాచికాభినయముకం"బ ఖన్నముల్లైన అంగికాహార్యాదులమాట యేమి కావలయును ? (శవ్యకావ్యములం దివి యన్నియు కవిసామర్థ్యమువలవ శమ్నులకు గోచరించిన ట్లగును, దృథ్యములం దివి రసోపప్కారఠములే యగుట (ప్రసిద్ధ మే కావున నాంగికాఖినయాదులును ఖభావపకములును భోజకములును కావలసి యున్నది. అది యిందు( గానరాదు. ఇట్లు భట్టవాయకుని భుదక్తివాదము రసానుభవ పద్ధతిని సరిగా నిర్ణయింపలేదు.. పె అభ్మిపాయభేదముల నన్నింటిని సమాలోచించి అందలి గుణనోషములన వివేకించి రసము యన్నిష్టమో శాస్త్రీయమైన మార్గమున సభినవగు_ప్రపాదుల చక్కగా వక్కాణ్‌ంచిరి. వారియభ్మిపాయము ననుసరించి రసను సామాజీ! (10) 78
భారత ధ్వనిద ర్శనము
నిష్తము. మానవుండు విభిన్నసన్ని వేశములలో రతి, శోకము, ఉత్సాహము మున్నగు భోవములను బొందుచున్నా(డు. అ,పైప్పు డెప్పుడో యనుభవించిన రత్యాదు లాతనిహృదయమున సంస్కారరూపసమున నిబువయుండును. ఈసంస్కారమునే *+వాసని యందురు. ఆభావస్థిరాజీ జననాంత రసౌహృ దాని” అను కాళిదాసుని సూక్రియు, వేదాంతుల యంగికృతియు ఈవాసన యనుదానియునిక్రిని సమర్థించును, అనుభవముకూడ సట్టిదే, ఒకవికి దెబ్బతగిలినచో కొంచెము వయసువచ్చినవాండు చూచి “అయ్యో | అని సానుభూతి చూపుటయు, ననుభవము లేని బాలుండు లేక బాలస్వభాపము గలవాండు నవ్వుటయు సంభవించుచున్నది. అనగా నవ్వినపావి హృదయమున దెబ్బవలనిబాధ సంస్కారరూసమున నెలకొనలే దని కాని, ఇతర సంస్కారములబిలమువలన నుప్పొంగి పైకి రాలేదని కాని భావింపవచ్చును. ఇట్లు స్వగతపరగతొనుభవములవలన హృదయమున వాసనారూపమున నున్న రిత్యాదులు విభావానుభావసంచారిభావములవలసన వ్య క్రదులైై రసరూపము నందును. ఇచట విభావమన(గా విభావనమనువ్యాపారము గలది, సామాజికుని హృదయము నందు వాననాహపమున నున్నరత్యాదులి నాస్వాద్యయోగ్యములుగా( జేయుటను విభావన మందురు. ఈవ్యాపారము నాయికానాయకులయందును, మలయానిలచం,ది కాదుబయందును ఉండును, ఇట్టి విభావనము గలది విభావము. ఇది యాలంబనో ద్రీపసనభేదముచే ద్వివిధము, వాసనారూవరత్యాదుల ననుభవింపంజేయు. వ్యాపార మనుభావనము. అది కలది యనుభావము. కావ్యమున రత్యాదులను విశేషముగా నంతటను సంచరింపంజేయుట సంచారణము లేక వ్యభిచారణము. అది కలది సంచారిభావము లేక వ్య్థభిచారిభావము. నిరంతరకావ్యానుశీలనమువలన హృద యములందలి మలినము సంస్కారవంతునకు క్షొళిత మగును, అప్పు డది బాహ్య విషయజ్ఞానమును (దృశ్యమాన _ [శ్రూయమాణ ... కావ్యవస్తువుకంజ భిన్నమైనది యట బాహ్యము) సంపూర్ణముగా కోల్పోవును. అపుడు దానియందు _ నిర్మలమైన దర్చణమునందువలే. కవిహృాదయము (కావ్య నిర్మాణకాలమున కవిహృదయమునం బొంగివచ్చు భావనాపరంసర్భ) (పతిబిందించును. ఇట్టి (వతిఫలనము గలవానిని సహృదయు. డందురు. అట్టిసహృదయుఃడు నాయకుండు తుస్టి నొండంగా తుష్టి నొందును; శోకము పొందగా శోకించును; (క్రోధము వహింప ,కుద్దుం డగును; భయపడంగా భయపడును. ఇట్లిట్లాయాభావములచే రసింసంగల హృదయము
[4
ధ్య ని (వ లి స్టా వనము
కలవాండే సహృదయుందు _ (శేష్టుండగు (పేక్షకుండు _ లేక (శేషు డగు పఠితయు= నగుచున్నాండు. *యస్తుష్టా తుష్టిమాప్నోతి శోకే శోక ముపైతి చ, (కోరే [కుద్దో భయేఖీరుః స (శేస్టః (పేక్షకః స్మృతః.” ఇట్టి దమియు లేక నిర్వికారముగా నుండు నాతండు కాస్టకుడ్యశిలాసదృ కుం డగును, వానికి రస మంటదు,
ఈపద్ధ౭లో నెవండు తనహృదయమును రసానందానుభవమునకు యోగ్య ముగా చేసికొనునో వావిహృాదయమున విభావాదిదర్శనమువలన సత్త్వగుణము వెల్లి విరియును. అన(గా నందు రజ స్తమోగుణములస్పర్మయు నుండ దన్నమాటం అన త్త్వగుణో| దేకమువలన వానిహృదయమునందు సంస్కారరూపమున నున్న రత్యాదు లుద్బుద్ధము లగును, విభావాదులు వాని నభివ్యక్ర మొనర్చును. పునః పునరనుసంధానముచే నావిభావాదులు సాధారణము లగును. అపుడు వానికి రంగ స్టలమున( గాంచునదంతయు, లేదా ప్వస్తకమున పఠించునదంతయు నటనము లేదా కవనము _ అన్నక్ఞానము నశించును. తా నాదృళ్యమాన - (శూయమాణ _ విషయమునండు లయము సందును. తన్ను దాను విస్మరించును. ఆవిస్మరణగునం దత డనిర్వచనీయమైన యానందమును బొందును. ఇట్టిస్థితికి మూలమాతని హృదయమున బీజరూపమున నున్నసంస్కారములే. అవియే విభావాదుల భాపనా విఎమువలన నభిన్య క్తము లగుచున్నవి. ఆమార్గమున నాతనికి రసానందము కలుగు చున్నది. ఈయభిిప్రాయమునుబట్టి రసము పుట్టుబయో యనుమానింసందిడుటయో - థోగిం-(దిడుటయో _ కాక అభివ్య క్తవగుచున్న దని తెలియుచున్నది. అభివ్యక్త మగుట యనగా భగ్నావరణసం వి దూప స్టితి _- యన్నమాట, ఈయభ్మిపాయదుపై నేవిధమైన యాక్షేపణమును రాలేదు. కావున నిది య్యపతిహతమైన సిస్ధాంత మైనది. దీని కభివ్య క్రివాద మని నామము,
భట్టనాయకు6 డిది యంతయు శచద్ద వ్యాపార మనుట తప్పు. ఇది విభావాదు లకు సంబంధించినదిగా అభినవగు_ప్పపాదులు నిరూపించిరి, విభావానుభావవ్యభిచారి భావములు వాచ్యము లై నంత మాతమున రసాభివ్య క్రి కలుగదు. లక్షణాసామగి యగు ముఖ్యార్థబాధాదికము లేదు కావున విది లక్షణవలన నేర్నడు ననుటకు వీలు లేదు. కొవున అభిఢాలక్షణావృత్తులు రస్మపతీతితిషయమున సనుర్ధములు కావు,
7/(
భారత ధ్వ నిదర గ్థినము కావున వ్యాపారాంతరము తప్పక స్వీకార్య మగుచున్నది. అదియే వ్యంజన. దాని వలన సిద్ధించు రసధ్వనియే కావ్యాత్మ. అది లే దనుట కాస్కారము లేదు. కావున వ్యంజనావృ త్రియు ధ్వనియు కల వనుట సిద్దాంతము. “క థి
విభావాదులన్నియు దృశ్య ళవ్యకావ్యములందు శబ్ద పపంచరూసమున వర్జితము లగును గాపున నీస్యంజనయు శబ్దివృ త్రిగనే రూపొందినది.
విభావాదిచర్వణ మున్నంతవణకు నహృదయహృదయమున నీయనిర్వట సీయానసందము చెక్కు చెదరక యుండును. చర్వణము ముగియంగానే యానందము కూడ ముగియును. ఇదియే (బహ్మానసందమునకును గావ్యానందమునకును గలి భేదము. ఇట్లు కావ్యానందము [బహ్మానందపబహ్మచారి యయినది.
అనన శకానాకాానిస్త స నాయానను. 74
ఓమ్‌ వ గ! క్ష భౌొరత ధ్వని దర్శ నము తృతీయాధ్యాయము థధ్వ ని స్వ రూపము
క. [వధానభేదములు ._
ఇంతపటజకు నుట్టంకించిన విషయనులు ధ్వన్య స్టిత్వమును నిదూపించినవి. ఇంక దీనిస్వరూస మెట్టిదియో యదయవలసియున్నది,
జ పతీయమానం పున రన్యడేవ-వ స్త్వ స్తి వాణీషు మహాకవీనామ్‌,_ త త్త్మత్సద్ధావయవాతిరి క్తం విభాతి లావణ్య మివాజ్గనాసు”
అను నాసందవర్ధ నునికా రికను బట్టి (్రశీయదూనమగువస్తువు అంగనల శరీరమున లావణ్యమువలె విరాజిల్లు నని దెలియుచున్నది. ఈయుపమానముజే సీధ్వనియనునది కాన్యశరీరమునం దంతటను వ్యాపించి వేర్పజచుటకు వీలుకానిదె
ర్ట ఫ్ర ఖ్‌ ఎ (ప్రకాశించుచుండు నని దనము. భావింప వచ్చును. వ్యంగ్యార్థవిలసితమైనదియే యు త్తమకావ్య మనియు, తత్కర్తయే మహా కవి యనియు, నట్టిమహాక వులు కాళిదాస్టవభృతు లిద్దణు ముగ్గురో, అయిదుగు రారుగురోయుందు రనియు వ్యంగ్యసద్భావవిషయమున నదియు నొక(ప్రమాణమనియు నానందవర్థనులయభి (ప్రాయము. ఇది వాచ్యలక్ష్యెర్థములకంచ భిన్నమైనది కావుననే శద్దార్థశాసనజ్ఞాన మ్మాతముకో తెలియవచ్చుటలేది, కావ్యార్థత త్త్వజ్ఞునకుమ్మాత మే తెలియనగుననియు వా రనిరి. అయినను వెలు(గు కౌవలసినవాండు దీపశిఖను ఆదరించిసట్లు వ్యంగ్యార్థ భానమునక్రై వాచ్యార్థమునం దొాదరము చూసవలసినదే యని. “*అలోకార్డీ యథా దీపశఖాయాం యత్నవాన్‌ జనః తదుపాయతయా _ తద్వదర్ధే వాచ్యే తదాదృత[” ధ్వ, 14 4!
భారత ధ్వ నిదర్శనము అనుల్లోకము చెప్పుచున్నది. మటియు కోరినవెలు(గు సిద్ధించినపిదష దీపము యొక్క యవికి (పత్యేకముగా గుర్తింప(దిడని విధముననే అత్మస్థానీయమగు అర్య అర్య
కౌవ్యార్థము శోంచినపిమ్మట వాచ్యార్థము (పత్యేకముగా గోచరింపదు.
స్టూలిముగా నిట్టిన్వరూపముగల యీద్వనిమహావృక్షమునకు శాఖోపళాఖలు
న! టి పెక్కులు విస్తరిల్లి నని. సహృదయునిభా వనాబలమునుబట్టి యయ్యవి యసంఖ్యా కములును గావచ్చును. అనందనర్థనులు (పధానమునా నిరూపించినధ్వనిభేదములు సోదాహరణముగా పరిశీలనకు వచ్చుచున్నవి.
ధ్వవ్మిపధానభేదయులు అవివక్షితవాచద్థుము, వివక్షి తాన్యపరవాచ్యము _ అను నామములతో రెండు గలవు,
దేవిచేత వాచ్య మవివక్షిత మగునో యది _ అట్టిఅర్హవిశేషము _ అవివక్షిత వాచ్యము. వివక్ష యనగా వచింగ నిచ్చ. వివక్షింపందిడినది వివక్షీతము, అది కౌనిది అవివక్షితము, అవివక్షీతమైన వాచ్యము గలది యని దీనికి వి[గహము. కవి వాచ్యార్థమును (పధానముగ భావింపనిసన్నివేశ మెచట నుండునో యది యవివక్షితవాచ్యము, వాచ్యార్థము వివక్షితము కానిచో వివక్షితము మజియొకటి యమేదియో యుండవలయును. అదిమే వ్యంగ్యరూ మైనయర్థవి శేషము అవివకీత వాచ్యమను విహు( వీహిసమాసముడే వ్యక్తమగు నన్యపదార్థము వ్యంగ్య మని తాత్స ర్యము. ఈ ధ్వనిభేదమున కొకయుదాహరణము ;
“పతివిపితొనురాగమున భార్గవవు త్రి యయాత్రిచేత వం
చిత యయి వాండు దానపికిం జేసిన నెయ్య మెజీంగి కోపదుః
లితయయి తండిపాలి కతిఖేదమునం జని దీర్హ నేతని
ర్లతజలధారలం గడిగె. గాంత తదీయప దాబ్బయుగ్మమున్‌..౫ 10.1686
యయా3 తన్ను వంచించి శర్మీష్టకు పుత్తు౦ల (బసాదించె నవి యెటింగి దేవయాని తంగికడ కే(గి దుఃభించుట సందర్భము. దేవయాని దీర్ష నేత్రనిర్గత జల ధారలకో శుకొచార్యుని పదాల్దియుగ్యమును గడిగె నను వాచ్యార్థ మిచట అవి వక్షితము,. ఏలయన నిట దేవయాని తందకి పాద్యపజెళనముచేయుటకై రాలేదు.
78
ధ్వ నిస్వ ఠటాపము
అందును బాప్పధారలకో కాళ్ళుగడుగుట సంభవము కాళకపోవుటయే కాదు సహ జమును గాదు. కావున నీవాచ్యార్థమును గవి (పధానిమైనదానినిగా వివక్షింపలేదు. అనగా. విట వాచ్యార్థము పొసంగలే దన్నమాట. దేవయాని, పాద్మపకెళనము చేయుట కెంత జలనమృద్ధికానలయునో యంతటి కన్నీటిని ్మసవింపంజేసె నను నర మిట కల్పించుకొనవలయును. ఇల్లు కల్పితమైన యీయర్ధమున కామె దుఃఖ మవధులు దాటినది యని చెప్పుట [పయోజనము. ఇట్ల్టామెహృదయమునం దున్న దుఃఖోద్వేగమును జెస్పుటయందే కవికి వివక్ష కలదు. ఈయర్థ మిట వాచ్యముగా లేదు. అది సహృదయహృదయమునం దభివ్య క్త మగుచున్నది. ఈయఖభివ్యక్రి వాచ్యార్థావివకవలన సిద్ధించినది కావున దీని అవివక్షితవాచ్యధ్వని యని వ్యవహరింతురు,
ఇట మొదట వాచ్యార్థమునకు క్షతి యేర్చడినది. కన్నిటితో కాళ్ళు గడుగుట కుదురదుకదా ॥ ఇట్లు ముఖ్కార్లభం గమగుటవలన దీర్చ నేతనిర్ణ్గత జలధారలతో తండి పాదముల నామెకడిగినంత పనిచేసేన దను నర్ధమును కల్పించుకొనవలసివచ్చినది. ఈ కల్పనమున కామె దుఃథోద్వేగము నభివ్యక్రము చేయట (సయోజనము. ఇట్లు లక్షణాసామ్మగి యంతయు విందు గోచరించుచున్నది. (పయోజనరూపన్యంగ్యార్థ మీట లక్షణావృ త్త్రిమా్గమున నేర్చడుటచే దీనిని లక్షణామూలధ్వని యనియు నందురు
రెండవది వివక్షీతాన్యపరవాచ్యధ్వని. వివక్షత మై యన్యార్థపరమైన వాచ్యా ర్హము గలది యని దీని కర్ణము. ఇందు పై దానియందువలె వాచ్యార్థ మవివక్షిత మగుట యుండదు. కాని యది యన్యార్థమును జెప్పుటలో పర్యవసించును. వాచ్యా ర్థమునకు పౌసంగుదలయుండి రమణీయ మైన యర్ధాంతర మెచట దానివలన (పతీయమాన మగునో యట్టిసందర్భమును వివక్షితాన్యపరవాచ్య మందురు. ఉదా హరణము ;
*సరనుత । న్మీపసాదమున నా కుదయించిననందనున్‌ నహీ
గురుతరయౌవరాజ్యమునకున్‌ దయతో నభిషి కుం జేయంగా
వరము (పసన్నబుద్ధి ననవద్యముగా దయసేయు నెమ్మితో;
నిరుపమదాన । య ట్లయిన నీకును నాకును సంగమంఎగున్‌ ౫ 14.80
71
తన్ను వివాహమాడుమని పలికిన దుష్యంతునితో శకుంతల పలికి నపలుకు లియ్యవి. ఇందు వాజ్యార్థమున కేమియు భంగము లేదు. నీయన్ముగహమువలన నాకు పుట్టిన కుమారునకు యౌొవరాజ్యాభిషేకము చేయదు నని వరి మిచ్చినచో మన కిరువు రకును వివాహమగునని యిట వాచ్యార్ధము. శియర్థ మిట వివక్షితమే. ఈ వివక్షిత మగు. నర్థము చితచ్మితిములై నయర్థవిశేషములను పతిపాదించును.. శకుంతల కోరడుకో రిక యసాధారణమైనది. రా జిత్తు ననునో యీననునో యనుశంక యామెహృదయమున( బొటమినది. ఈ నన్నచో పోనిమ్ము నాకేమి నష్ట మన్న గుండెనిబ్బర మామెకు లేదు. రా జెట్లామె రూపయొవనవిలాసాదులకు వళు( డయ్యెనో, యామెయు రాజున కళ్లు వశమైనది. కౌని వివకపతి కనుక, స్త్రీయగు టచే భవిష్యజ్ఞా(గ త్తకొణకు పరమడుగుట తిప్పనిసరి యగుచున్నది. అమె ఈయర్థ మాతనవికి వ్య క్రముచేయ నెంచినది. అది వాచ్యముగా న్నైనదో పనచెడునుం కౌ వున తనయభ్మిప్రాయము నాతనికి వ్యక్రమగునట్లు చేయవలయును. "నీ కింతకు పూర్వ మే అనేకకాంత లుండియుందురు. వారంవణు నిన్ను గోరి స్వయంవరమున వరించిన రాజకన్యకలు కొవచ్చును. ఇ(క ముందును ఎందజనో పర్మిగహింప వచ్చును. రాజులు బహువల్లభులు గిదాః నే నడవిలో పెరిగినదానను. తక్కిన వారితో సమాన్మపతిపత్తి నాకు లభింపదేమో। యన్నశంకతో నీవర మడుగు చున్నాను. అంతేకాని సీప్టై నిష్ణము లేక కాదు.” అనునభ్మిపాయము ఈపార్థన ముస దో(చును. "నరనుత | యనుసంబోవన ష్యాపార్థన యందలి మార్టవము నభిన్య క్రము చేయుసు. 'చయతో' నమటలో తనకోలికయు, “(పనన్నబుద్ధి నను టలో లాలనయు, '"నసవద్యముగా' ననుటలో తలువాత నిచ్చినమాటను వీటి£ బుచ్చకుమూ 1 అను నెచ్చరికయు 'నెమ్మిన్‌' అనుటలో విది యేదో “విలవంతపు (బాహ్మణార్థ'మనుకొనకును; నీకు (పీతి యున్నమెడలనే యీవర మిమ్మను భావమును, 'విరుపమదాన $" యనుటలో నే నడుగువరము నీకొక లెక్కయా? ఇంతకు మించినవర మెట్టి దడిగినను లేదననిస్వభావము గలవాడవు అనురూసమున కార్యమును సానుకూలపలబచుకొనునేద్పును [పతీయమానము లగుచున్నవి. నీ వాట వికస్త్రీవి; నీకు. బుళ్లైడుకుమూరునకు రాజ్య మేలుసొమర్థ్య ముండునా? యని శంకింతువేమో వాండు నాకు బుట్టెడువాం డైనను 'నీపసాదముని పుట్టును గావున నీవలె మహాసాామాజ్య మేలంగలండు సుమా | అనునర్థము “నీ పసాదముని అనుపదముచే స్ఫురించును. రాజ్యభారవహనమునం దుండవలసీన శ _క్రీసామర్థ్యముల
80
ధ్వ ని స్వ రూపము
నేటుంగవిదానను కా ననుభావము "'మహీగురుతరి అను; దైక దేశముజే తోచును. “ఉదయించిని అనుపదమునందును బుట్టంటో వుషు త్తని యౌన్నత్య (పకటన తాత్పర్య మభివ్య క్రమగును. ఈపదము సూర్యోవయము చం[దోవయము మున్నగు వానినంటిది. నందను. డనుటచే వాండు మనయిద్దజకు నానందసంధాయకుండు కౌంగలం డన్నయాశ స్ఫురించును. ఇది బేరమాడుటగా6. దలంపవలదు. నిన్ను దై వసమానునిగా నెంచి నేను యాచించుచున్నదాన ననుభావము “వరము అను పదమువలన సిద్ధించును. నావం విమహాంజు వచ్చి యమగంగా నీయరానివరము కోరి నన్ను తిరస్కరింతువా యని యభిహానము పూనమిము, స్త్రీయొక్క సంతాన వాత్సల్య మెంత అపరిహార్యమో నీ వెలుంగవా। దానికొాఅకై యెంతటిమహా భోగదు నైనను నామె తృణ్మపాయముగా విడమువంగలదు అను మాతృహృదయము “అయినన్‌' అము చేవర్పక్మకియచే తెలియవచ్చును. “అట్లయిన నీకును నాకును సంగమందిగున్‌' అను నియమముచే నాకు నాసౌఖ్యముకంటె నాసంతానసుఖ మే (పధానము. దానికి సరియైనమార్గ మున్నపుడే నే నంగికరింతు నన్నదృఢ నిశ్చయము (పతీయమానమగును. న్మీపసాదమున్క_ నాకు, నీకును నాకును. అనుతీున నీసర్వ నామముల[సయోగము ఇంకను మన మొక్కవ్య కక్రిగా కాలేదనుటను తోంపం జేయును. అనంగా నిప్పటికి సీపు నీవే నేను నేనే కాని 'మనము"గా నేర్చడలేదని తాత్పర్యము.
ఇట్లు సంభావింపందిడిన యీవమణీయమైని -యర్తవి'శేషమంతయు.. వాచ్యా రు వివక్షిత మైనపిమ్మట సహృ్మదయువి భావనాబలము సెనుసరించి సిద్ధించును. ఇట వాచ్యార్థ మంతయు సీషృంగ్యార్థపరముగ నే వ్యవస్థితమై యున్నది. కావున నిది వివక్ష తాన్యపరవాచ్యమునకు మేలైన యుదాహరణము.
అభిధాశ కివలన పిద్ధించు వాచ్యార్థమునుండి యేర్పడిన యర్ధవి'శేషమగుటచే దీని నిధామూలవ్వనియనియు నందురు,
ఇచట నొకమాబు నిలిచి యనుకొనవలసినయంళ మొకటి కలదు. సాధా రణముగా నిట్టిట్టియర్థము లిందు. స్ఫురించుచుండు నని వక్కాణింపంగా నిది కవి హృదయమా ? విమర్శకునిశ_క్రియా ? రెండపదియే మైనచో నాదరపాతమా ? అని కొందణు కంకించుట కలదు. ఇట్టిశంకల కభినవగు_ప్తపాదులు వ్యంగ్యముగా
(1) 81
భారిత ధ్య నిదర్శనము సముచిత మైనసమాధానమును జెప్పియున్నారు.. వారు ధ్వన్యాలోకవ్యాఖ్య నారరి వించుచు నీ కిందిల్లోకమును (వాసియున్నారు ఫి *అపూన్వం యద్వస్తు [పథయతి వినా కారణకలాష్‌= జగర్గ్రాప ప్రఖ్యం విజరసభరాత్సారయతి చ; (కమ్మాత్చత్యోపాఖ్యా |పపరసుభగం భాసయకిః త త్పరస్యత్యా స్త్వం కవిసహృదయాఖ్యం ఏజయతామ్‌”. ఇందు కవిసహృదయాఖ్యమైనసరస్వలీత తత్త్వమును ఏకహావమున బేర్కానుటలో కవిసహృదయులభావై క్యము వక్కా-ణీంచినట్లయినది. సహృదయు. డన(గా కవి హృదయసంవాదభాక్క నియే కదా కావున ధ్వవి యనునిది కేవలము సహృదయవిమర్శికునిశ క్రియే యని (తోసి వేయరాదు. అట్లు చేసినతో భారతీయులు కవియెడం జూ పెడుగౌరవమునకు క్షతి యేర్చడును. అ్లేన్పడుట (పాచీనాలంకారికులకును, వహృదయులకును సమ్మతము కాదు; సముచితమును కాదు. మజియు మహాకవిరచన సారవంతమైనభూమివంటిది. విమర్శకుండు నమ ధ్టండగుకృషీవలువివంటివాండు. ఉన్నభూమిలో శక్తి సొంతటివి వినియోగించి అత్య ధికఫలసమృద్ధివి బొౌందుటకు కృషీవలు( డభిలషించి తదున్ముఖముగ కృషిచేసినళ్సే చహృదయుండును అనందృప్తాప్తిక్షై మవాకవిరచనమునుండి, పూర్వాపరవైరు ద్ధ్యము లేకుండ, మవార్థములను (తవ్వికొనుట ఆక్షేషణీయము కాదు. ఇట్లు ద్వనికాండమునుండి వెలువడిన యీరెండు (పథాన శాఖలనుంచ్‌ యనే కోఎశాఖలు బయలుచేబినవి. ఆయవాంతరభేదము లన్నియు విట నుదాహరణ పూర్వకముగ్యా వివరింపంబకుచున్నవి. అ అవివక్త్షితవాచ్యధ్వవి :- అవివక్షిత వాచ్యాపలనామక లక్షణామూలధ్వని అర్థా ౦తరసం క(మిత వాచా. అత్యంకతిరప్కృతవాచ్యము _- అనుపేరులతో రెండువిధము లగు శ్‌2
ధ్వ నిన్వ రూవము చున్నది, అనంగా వాచ్యమవివక్షితమగుపద్ధతి 'రెండువిధములుగా నుండు వవి భావము, వాచ్యము బాధితము కాకపోయినను, (పకృతములో నంతగా నువయోగింపక ధర్మాంతరములతో మ్మిశమై యన్యముగా భాసిల్లలక్షణ మెచట నుండునో యది యర్థాంతరసం[కమితవాచ్య మనఃబడును. అర్థాంతరమన(గా విచట (పతీయమాన మగునక్టము. దానియందు నం్మకమింపంజేయందిడిన వాబ్యార్హము కలది యని దీని కర్థము. ఒకపదముయొక్కయో, వాక్యముయొక్కుయో యర్ణ్హమునకు పొసంగని తన మేమియు నుండకపోయినను, దానివలన నచట నగుపత్యేక్కపయోజన మమియు నుండదు. అట్టిస్టితివలన వివక్షితములగు వ్యంగ్యార్థములు స్ఫురించును, త్యదూపమున వాచ్యము పరిజతమగును. ఇట్టిలక్షణముకలధ్వనివిశ్రేషము నర్జాంతర సం్యకమితవాచ్యధ్వవి యందురు. ఒక్కపదముయొక్కి యర్థమమ్మాతమే యర్హాంతరసం[ కమితమగుట, వాక్యముయొక్కా యక్ష దుట్ల గుట యనుదె వవిద్యదుకు ఖ య ళ్‌ ర్‌ూ బట్టి యీధ్వనిభేదము పదగతమనియు, వాక్యగతమనియు మఅల రెండువిధము అగుచున్నది. అందు మొవటిభేదమున కుదాహరణము : “పేల యమ్మువి నాకు విచ్చె విష్కాం్యత మిమ్యింధత్ర్తశ క్రియే నెలుంగంగ వేడీ యేల పుత్తికుం గోరి యమెంతయు భక్తి నిను. దళలంచితి (ప్రీతి నినుంయుమ నాకు 30 నవ్యోగర్భ మిచ్చెణ గువారం డేల యపష్పుడ యుదయించె; నిం కెట్లు లీలోకపరివాద మే నుడిగింతు; నింతకు నింతయు నెజటు(గరె జనులు.” .5.28 చుర్వాసు డిచ్చినమంతశక్రివి పరీక్షింపం గోరి అనివా్యాముగ తల్లి కావలసిసవా న కన్యయగుకుంతి మానసికావస్థను వర్ణించునీపద్యమువ నాకు, ఏను అనముషావము ఐర్జాంతి రసం[కమిత వాచ్యములు. ఈపదముల కిందనగంయదాన యేమియు లేదు. కాని వాని కిట పత్యేక మైన్యసయోజనడును లేదు. కాపన పీవి వాచ్యా్భా మొవవివముగా నవివక్షితి మగుచున్నది. అండ ౨ఎదటిడిను “నాకు” అమసర్వశామను,. బాలడాపల్యగూ వీడవిస్ణికితో అజా గ త్తప న. రాతోపకషనస్థములను. గుర్రం నిఆదిచకవంనగునాకు అను రగ
భారత ధ్యనిదర్శనము నర్జాంతరమున సం[కమితమైనవాచ్యము కలది యగును. “ఏను” అనుసర్వనామము, ఇఛ్చినవరము పృళత్రోత్చాదనసముర్ధమనియు, కన్యను గాపున నీదశలో పుత్త్రవతి నగుట నింద్య మనియు తెలియు. చాపలము నణంయకోలేక నేను మంతశకక్రి నెజుంగవేడుటి యెంత యవి-కము $” అనునర్హమును (ఐతీయమాన మొనర్భును. 'రెండవదియగు *నాకి అనుపదమువలన "*నేను బాలను గావున నెలుంగక వేడీ నను, మౌగ్ధ్యమువలన రాంటోవు ననర్హదు నీముద్దియ గుర్తింపజాలకున్నది. ఇట్టి యీమెకు సద్యోగ్భు మిచ్చుట తగ దని యెంచక కన్యను, శ్రీలభంగభఖీ3 గలదాన' నగునాకు సూర్యుండు వర మీనేల ౪" అనునర్ధ్మము వ్యంగ్య మగును. ఉత్తమ క్ష్యతియవం౦ంశమున( బుట్టినదానను, ఏమహారాజునకో పత్నివి కావలసినదానను, వమహారాజునకో తల్లి ని కానలసినదానను అభిమానవతిని అయిననేను ఈలోకపరి వాదము నెట్లు పోర్టదోతును అను నాంగోళనము. రెండవ నేని పదమువలన న్ఫురించును. మజియు సలు ఫర్యాయను. లావృ త్తమైన “ఏలి అనునవ్యయము కూడ నాయాకార్యముల అసంభావ్యత్వమును సువ్య క్ర్తమొనర్భును. ఇ ట్లీ పద్యము నందలి కొన్నిపదడులు పైని వివరించిన యర్జాంతరదులందు సం[కమితములైన వాచ్యము గలవిమై త్యదూనమున పరిణతములగుచు (సయోజనమును సమకూర్చు కొనుచున్నవి. ఈపదములవలన స్ఫురించిన ప్రై యర్ధవిశేషములపలన కుంతీదేవి హృదయమునందలి శోకగు సహృదయునిచే నాస్వాదింప(బడుచున్నది. ఈపద్య మునం దీయర్హ మంతయు ముఖ్యముగా నేను, నాకు ఏల అనుపదములచే సిద్ధించు చున్నది కావున నిది పదగ తార్థాంతరసం క్రమితవాచ్యమునకు లక్ష్యము. ఈయర్థాంతరసం[క్రమితవాచ్యము వాక్యగతముగా గోచరించుట కుదా హరణము : “అనిన _ నీవేమి పనిచిన నట్ల చేయ వలయు; నీ వున్నయెడ నుండవలయు; నీవు "చన్నదెనల. జనవలయు; నాశక్రి యెటి6గి పం౨ి పవిగొని కడిమిమైం దిగ గెలుము.” కశ ీలీం ఉ్రరగోగహణవార్తను విని “రథమునకు గులములను బూన్పుము, వేగ ముగా సిక మెత్తుము, “జనులు నావిజయము నభినందించుచు నెదుర్కొనంగా 84
ధ్యనిస్వరూ పము గోగణమును. గొని యిపుడ రావలయును* అని సం[భిమముళో సలుకుచున్న అమాయికుండగు నుత్తరునికో బృహన్నల పలికిన పలుకు లియ్యవిం ఈపద్యార్థము 'మొత్తమున వాచ్యార్థసంగ3కి భంగములేదు. అయినను [ప్రత్యేకముగా నీవాక్య సముదాయము లేకున్నను సందర్భమునకు లోపము లేదు. కౌవున నిచట వాచ్యార్థ మునకు (పయోజనరాపిత్యరూపమున క్షతి యేర్చడినది. దానివలన వాచ్యార్థము నంతటిని నన్యార్థపరముగ సం కమింపంజేయవలయును. బృహన్నలమనన్సలో నుత్తరునియాజ్ఞాఫనదువలన గలిగిన భావవైైఖరి యిం దభఖివ్య క్రమగును, “కుంజరయూధము దోమకుత్తువ( జొచ్చె నన్నట్లు మహాపరాక్రమవంతు(డను, మహారథిని, పర మేళ్వరాదులకుము దిర్శాకమదం చవిచూపినవాండను, మహాధాను ష్కుండ నై ననేను స్తీసముదాయములో దీరములు పల్కునీవంటివానికి సారథ్యము వహింసనలసివద్చినది. కావున నీ వేమి యాజ్ఞాపించిన నళ్లే చేయవలయును; నీ వున్నచోటనే యుంచవలయు. నీపు చన్నదెసనే చనవలయు_" నిత్యాద్యర్థము వ్యంగ్యమగును. "“మజియు నన్ను కేవలము నపుంసకునిగా భావింపకుము, “కారణ జవ్మమై తనువికారము” రావచ్చును, కావున నాసంపూర్ణశ క్రి నెటింగి తదనుగుణముగ్‌ న న్నాజ్ఞాపింపదు. అపుడు నీకు జయము లభించును." అనునర్ధము తుదివాక్గమున సంభావితనుగును. “నాళక్రి యెజింగి” అనుటలో “నిపుడు నీయాజ్ఞాపించుదోరణిని చిట్టి నాళక్రి నీవెటు(గలే దని శెలియచున్నది. ఎజు6గుటకు [పయత్నింపు'మను నర్థ మభివ్య క్రమగును. టియు "నీవు నన్నెలుంగని కారణమున నీ వాజ్ఞాపించినచో నేను దానిని శరసావహించినట్లు భావించుచున్నావు. కావి నీకు నిజముగా నేను లొంగలేదు. మీందమిక్కిలి నేనే నిన్నాజ్ఞాసించుచున్నాను. నీవు (నేను) ఏమి పవిచిన నట్ల చేయనలసివచ్చును. నీవు (నేను) ఉన్నయెడ నుండవలయును. నీవు (నేను) చన్నడెస, జనవలయును. అప్పడే నాశ క్తి సీకుం తెలిసివచ్చును. అపుడే నీవు నన్ను యోగృమైనవిధమున (రథిత్వమునందు) వియోగించి తగువికదగు బలమును బౌంది శ్యతువులపైై విజయమును సాధింపంగలపు' అను వేశొకవిధ మైన యెచ్చరికయు '*నేను” అనుపద మధ్యాహారముగ6 గొనుటవలన సీద్ధించును. ఈ రెండవయర్థము సూటిగా నుల్తరునికి. జెస్పంబడుటకంచి తోంచయటయే యుత్తమ మార్గము. ఒకవేళ నాతనికి, డోంసకున్నను (పక్కల నున్న దౌపద్యాదులకుం దోంపంజేయుటయు. దృిహన్నాకు సమ్మత మే యవి భావింపనగును. ఉత్తమం
క్ర
భారత ధ్య నిదర్శనము డధమపృ త్తిలో నియుక్తు, డయినపుడు ఇట్టి యన్యార్థకల్పనమునకు వీలున్నవాక్యి వైఖరిని సయోగించి యభిమానమును గాపాడుకొనుటకు [పయ౩్నంచుట సహజము కాకపోదు. ఈపద్యమునందలి వాక్యార్థ మంతయు పైని వివరించిన వ్యంగ్యార్థము నందు సం[కమింపంజేయందిడినకగుటచే = నిది వాక్యగతార్జాంతరసంకమిత వాచ్య మునకు మంచియుదాహరణమగును. అవివక్షితవాచ్య వ్వనియొక్క రెంకవభేవ మత్యంతతిరస్కృృ త వాచ్యముం
ఇందు వాచ్యార్థదు బొత్తుగా కుదురడు. కౌపుననే ౯ది అర్యంతతిరస్క్టృతవాచ్య మైనది. అదియు సదగతము, వాక్యగతదు నవి ద్వివిధదుగును. వాక్యమునందలి యేనోయొకచదమయొక్క వాచ్యార్థము మొత్తము 3రస్కృృతిమై రమణీయ మగు నవి శేషమయును స్ఫురింపంజేసినచో నది పదగతాత్యంతతిరస్కృృ లవాచ్యమనియు, వొక్యార్ధ్హమ మొత్త మట్లయినచో. వాక్యగ తాత్యంతతిరస్కృృతవాచ్య మనియు ననంబరును. అంద మొదటివేదమున కుదాహరణడు ;
“ఏమి 1 పను లని యార్వవు,
నీమాటలు నిలువంబడియెనే _ పసరమ మి
మ్మేము మగుడ నిడె యార్శెద;
మీమాటకు మాజుపల్కం రెవ్వెరు గంపేలో క, 1. 221
ఖీనుసేనుండు దున్స సేనుని పరమభయంకరముగా సంహరించి కోపో| దేక పరవశమున మాటాకుసందర్భమునందలి యాపవ్యమున *?౯సరమ $' అనుపదము అత్యంత 3రస్క్టృతవాచ్యము. కరచరణాద్యవయవసంనివిష్ణు డైన దుళా"సనుని “తసందు | అరి సంటో[ం0చుటలో ముఖ్యార్థవావ యున్నది. కావున నిట వాచ్యార్థ మక్కంకచు తిరస్కృృత మయినది. కావున *'పసరరు : అనుసంటోధనమునకు ఓకీ పపతుద్యుండా అనులజ్యెర్ధపం కల్పించుకొననగును, దీనినిబట్టి, “నీవు వకువు వ (పవ్యంచి యుక్రాయు క్రజ్ఞానవివేకళూన్యుండ నై 3వి. కావుననే విష్కా రణముగ మయ్ముం బసు లని యార్చితివి. ఇప్పుకు నీవే యవా(డవె తివి. కావు సనే ధగవంతుంరు సీనోట వాగ్వ్యవవోరము కూడ. లేకుండ నాచే చేయించెను. మౌనప్పుండవైై పశుపవృ త్తి నవలంబించినకరముగ నిన్ను ఏగా సంథధావించి వధింగుట దోషముకాదు సుషూఃి అసుభ్రీమ' నరు 2్యార్గతాఓి సాయము వ్యక్త శ
ధ్వ నీ స్వ ఠరూసము
మగిను. ఈయర్థ మంతయు *'పసరమి అనుపదముయొక్క వాచ్యాశము సంపూలర్ధిగా తిరస్కృ్యృతమగుటవలన సిద్ధించుచున్నది రౌపున నిది _.దగతాః శ్‌ంత తిరస్క్యృతవాచ్యమున కుదాహరణ మగును.
ఇది వాక్యగతముగా నీ కిందియదాహరణమున సమన్విత మగును,
౪ోకాడుకుల( గానరే నృపు లకుంఠితతేజూల నెందు? నిమ్మెయిం
జెడుతెరువై నచో6 దగవు చెప్పక మొప్పరికించి చూతురే ?
పుడమిజనంబు లెల్ల నిను (బువ్వ(గందిట్టంగ వించునున్కి నొ
చ్చేడుమదిః యెస్పుడుం జెవులు చీములుక పైడుం గొరచేశ్వరా ౫ 63.16
సంజయుడు పాండవులకడకు వెళ్ళి వచ్చి సారాంశము విన్నివించుచు ధృతరాష్తనీకో నిట్లు పలికెను.
ల్‌ లి
జనులు తిట్టినచో చెవులు చీములు కట్టుటి యనునది జరుగదు. కాన సంజయుం. డిట ధృత రామ్ట్రనితో “నిన్న జనులు తిళ్లైడు ౩ట్టులకు నాచెపులు చీములుకట్టుచున్న" వవినయీవాక్యముయొక్క వాచ్యార్థ మత్యంతము తిరస్కజృత మగుచున్నది. చెవులు చీములు కటిశనటయె ననులక్షొరకల*నచే వాచాఇరమునకు
ద ల చాల లా ళ్‌ పొసంగువల కలుగును. దావిపలన “గీములుకట్టుటవలన చెవుల కెంత దుర్శరబాధ కలుగునో _ యట్టిబాధ నా కీజనులనిందావాక్యము లవలన( గలుగుచున్నది. నిజము నకు మధ్యస్థుండ నైననాకే యింత బాధ కలిగినచో స్వయముగా నింద్యు,డ వె శనీ కెంత బాధ కలుగవలయునో యూహిం౦చుకొనుము" ఇత్యాద్యర్థ మిట (పతీయమాన మగును. ఈయ్యము “జనులు నిను (బువ్వంగ6 దిట్టంగ వించు నున్కి( జెవులు చీములు క్రైడు.” నినువాక్యమువలన సిద్ధించుచున్నది. కావున నిది వాక్యగతా త్యంత ౩ స్కృ త వాచ్య స్వ నికి లక్ష్యమగును,
ఇట్లు లకణామూలదధ్వవికి నాలుగుభేదములు గలవు.
(1) పదగతార్జాంతరసం[కమితవాచ్యధ్వని.
(0) వాక్యగతార్థాంత రసం [క్రమితవాచ్యధ్వని.
(8) పదగ తాత్యంతతిరస్క్టృతవాచ్యధ్వనిం
(4 వాక్యగతాత్యంతతిర స్కృృతవాచ్యధ్వ ని,
క్ర?
భో రత ధ్వ వీద ర్శ నము
అని వీనికి [శ్రమముగా. పేర్లు. వాచ్యార్థము, (పత్యేక్కపయో జనరాహిత్య రూవమునను, అత్యంతము తిరస్కృృత మగుట యనురూపమునను పొసంగని కారణమున అవివక్షితమగుటచే సీభేవద్వయ మేర్చడినది. పదవాశ్యములయం దిది గోచరమై మజియు రెండుఛకము లేర్చడినవి. 9. వివక్షి తాన్యవరవాచ్యధ్వని = అసంలక్ష్య కమము
ఇ(క అభిధామూలాపరనామక వివ క్షి తాన్యపరవాచ్య వ్వని స్వరూసము నరయు దము ఇదియు మొదట అసంలక్ష్యకమమనియు, సంలక్ష్య్మకమ మనియు రెండు విధము లగుచున్నది. వాచ్యప్యంగ్యార్థముల సృురణములో (మము లరోంపకుండుట తోంచుట యమవిధానమునుఐట్టి యీభేదద్వయము సిద్ధించుచున్నది ఇందు మొదటి దానియందు వాచ్యవ్యంగ్యార్థయులకు [కిమము లేదని తాత్సర్యము కాదు. [కమము గుర్రింపంబిశదని మాత మే య్ణుము, సూచీశతస్మఈన్యాయయునుఐట్టి వాచ్యవ్యం గ్కార్జముల స్ఫురణములో [5మ మున్నను నది గుర్తింపంబడక వాచ్యార్థస్కురణ నమకాలమునందే వ్యంగ్యార్థస్క్భువణము గలిగినట్లుండును, కావుననే యసంలక్ష్య కను మవి దీవికి నామమ్ము కలిగినది,
కావ్యమునం దంగిగా నెంకొను రసాదిక్షమంతయు నస౦ంలక్ష్య్మకమ స్వరూ పముఠోడనే భాసిల్లును, సమ, భావము, ఠరసాభాసము, భావాభాసము. భావోద యము, భావసంధి, భావళాం =, భావశబలత, రసళాంతి యనునవి యీ విభాగమునకు చెందినవి
వస్తువునుబట్టి వస్త్వ్యలంకారములో, అలంకారమునుబట్టి వ_స్త్యలంకార ములో స్ఫురించువిధానముకం'ట రసాదిస్ఫురణము భిన్నముగా నుంకునని చెప్పు టయే. యీ సంలక్ష్య, అసంలక్ష్య[క్రమవ్యంగ్యభేదములవేర్పాటునకు ముఖ్య 'హేతుపు, ఒకివ స్తువునుబట్టి మజియొక వస్తువునోో యలంకారమునో సంభావింప వలయు ననగా వాచ్యార్థభావనమును ముగించుకొనిన పిమ్మటనే యది సాధ్యమగును. కాపున (కమ సుట విస్పష్టముగా౬ దోచుచున్నది. అలంకారమునుబిట్టి వస్త్వలంకార ములు స్ఫురించుటయందును నదియే మార్షము. ఇక రసాదికమునం దన్ననో విభావాదులు పర్టితము లగుచుండ( నవి (రసాదులు) వెనువెంటనే స్ఫురించు చుండును. కాప్పున వివి యసంలక్ష్య్మకమవ్యంగ్యములుగా పరిగణింపంబవినవి.
8
ధ్వని స్వరూపము
సుటియు నిందు వివేచింంి చూడదగిన; యంశ మొకటి కలదు. ఈరసా దులు కౌవ్యమునందు, లేళ కావ్యకి దేశయునందు (పధానగ.గా ఏవక్షితము లై నప్పడే యివి యీధ్వనిభేదమునకు లక్ష్యము లగును. అట్లు కాక యవి యంగములుగా నయిం 56బడినడో రసవ్యక్చేయతఊర్జ స్వి సమాహి తొదవ్యలంకా రకో లోనికి జేరును. అంగిత్వాంగత్వ నిర్ణయము సందర్భమునుఎట్టి శేయవలసియుంక్రును.
“వివిధమాభిముఖ్యేని చర న్లీ3 వ్యభిచారిణః” అను నిర్వచనయు కలిగి బహావిధముైై అభిముఖముగా సంవ '౦చుభావములను వ్యభిచాడు అందురు, ఇవి పుట్టుచు, కొంత సేపు స్టి3 నొందచు, నణంగుచు రత్యాదుు నంతటను సంచరింపం జేయును. వీనివఐన స్తాయిభావము పరిపుష్తమై రనస్యమానకాప9కి వచ్చును. రసమే కావ్యాత్మ యైనను గొండొుయెడ రసాంగభూతమగునొకయంశమువలగను చమత్కొారయు కలుగుచుండును. ఉ ది క్రమైనయవస్తను బొందిన భావము, అను బావాదులచే సంపూర్ణముగా పోషింపంబడక, చచుక్కారకారియైనచో, మటియ మలియొక భావమునకో రసమునకో యంగముకాక స్వతంత్రముగా విలువ గలిగినచో అట్టిదానిని భావధ్వని యందురు.
ఇట్లు భావము ధ్వనింపంబడుట యనువిషయము విరూపిత మైనపిదన దానికి పంబంధించి గుర్రింపందగినయంశములు కొన్ని కలవు. భావము పూర్తిగా స్ఫురించు సన్ని వేళమును భావస్టి। యందుము. అ్లే పుట్టంటో వుసితిని భాప్రదయ మనియు, నణ(గుస్థి౩ని భావశాంతి యనియు వ్యవహరింతురు. అవి భావముయొక్క యవస్టాభేవములు, ఒక్కాక్కస్పుడు సమానం క్ష్యలో రెంపుభావములు సమావేశము నొంది యొక్కసారిగనే సహృదయున కాస్వాదము కలిగించును. అృట్టిస్టి3ని భావసంధి యందురు. _పరస్పరవిరోధులగుననే కభావములసమావేశమువలన పాఠకున కాస్వాదమును గలిగించుస్టింని భావపశబలత యందురు. అనౌచిత్య (పవృతత్తమైన భావమును ధావాభాస మందురు.
ఇట్లు భానము (భాపస్టి3) భావోదయము, భావకాం8, భావపంధి, భావ శబలత, భావాభాసము అనునవియు రసము, రసాభాసము అనునవియు ధ్వనించు నన్నివేశముల నాయానావదు?౯తో భావధ్వని, రనధ్వవి మున్నగువిదముగా వ్యవహరింతువు. వీనికి [క్రమదుగా నుదాహరణసమన్వయము చూపణబిడుచున్నది.
(12 89
భారత్‌ ధ్వ నిదర్శన మి భావథ్వవి : తన కన్నులయెదుట తనస3కి కీచకాధమునినలన నగుచున్న "ఘోరావమానమును గాంచినభీమసేచుని స్వరూప మీ[క్రిందిపద్యమున పర్షింప€ శిడిసది : “కనుగొని కోపవేగమున( గన్నుల నిప్పులు రాల, నంగము ల్లనలంగ సాం సఘర్మనలిలంబులు (గమ్మ నితాంతదంతపీ డనరటదాస్యరంగ వికట భుకుటీచటుల్మ పవృ త్తన _ర్తనఘటన్మాపకారభయదస్ఫు రణాపరిణద్ధమూ ర్రియై.” 42188 ఇందు ఖీమ సేనునిహృదయమున పెల్లుబికిన కోధ'మను భావము పాఠక్షునికి నాన్వాదనీయ మగుచున్నది. పొరికునిచి త్తమున సంస్కారరూపమున నున్నకోధ మనుభావ మీపద్యార్థమువలన స్ఫుటమై యాతని కొకయలౌకిక చమత్ర్యృతివి శేషమును ఈపద్యార్ధము కలిగించుచున్నదవి భావము. కన్నుల నిప్పులు రాలుట, అంగములు కనలుట, సాందఘర్మసలి ఎ౦బులు [గమ్ముట, నితాంతదంతసీడనము మున్నగునను భావము లీభావమునకు గమకములగుచున్న వి.ఈపద్యమును వినుటతోడనే సహృదయ హృదయమున [కోధము పరవళ్ళు తొక్టును. కౌని యది లౌకికముకాదు కావున దాని వలన [పమాదము లేకపోవుటయే కాక యనిర్వాచ్యమగునొకయానందము కూడ6 బొడముచున్నది. ఇట నొకయాక్షేపచు పుట్టవచ్చును. ఇందు “కోపవేగముని అనుపదము సాక్షెత్తుగా. గలదు కదా। మటల నిట “అమర్ష* మనుభావము వ్యంగ్యము కొనేల ? అనుశంకకు సమాధాన మియ్యది. ఇం దాపదముండుటవలన మన కే మేని చమత్కారము గలుగుచున్నదా ? లేదు. మఠి దేనివలన గలుగు చున్న దనంగా తదితరమూ ర్రిచితణమువలననే కదా! పవనసుతునిభయంకర స్వరూపమును అనుభావాదులును మనసునకు. దోంచుటవలననే పా౭కుం డిందు రటుంచునుగాని "ఆతనికి కోపము వచ్చెను అనువార్తవలన కాదు. కావున నిది ప్యంగ్యరూపముననే తోంచుచున్నది. ఆఘట్టమున నది (పధానముగా వివక్షింన( విడిన దగుటచే ధ్వవి యగుచున్నది. కాన నిది భావధ్వని కుదాహరణ నుగును. భావోదయము ; ఉదయోన్ముఖమైనభావము, మూ_్రికట్టకుండంగనే చమ త్కారహేతువ్నై స్ఫురించినచో నది భావోదయధ్వని యనందిడును. కీచకుని శ0
ధ్వ్యనిన్వరూ పము (ప్రార్థనాదీనములగువాక్యములవలన ,(దౌపద్మీసతివిధిగ నున్నలీమ'సేనువి హృదయ మునం గలిగెడుజుగుప్స రూపొందుచునే నిలిచిపోయిన ఘట్టము “*అనవుడు మనమున "నిస్సీ 1" యవి యుచితనిగూఢభంగు లగుభాషణముల్‌ తన్మపియ వివిపించుట కి ట్రవియెన్‌ మృదురీకి భీము. డాతనికోడన్‌.” 42.008 ఇందలి “ఇస్సీ౯ొ అనుపదముజే కీచకునినిచకామమునెడ పావనికి జనించిన జుగుస్స పొటమరించుచునే, తనసాకి నిగూఢభంగులగుభాషణములు వినిపింప వలయునను వాంఛచే వెనుదిరిగినది, అన।గా నుదయద్భావ మిట నభివ్యజ్యమాన మ ఏచున్నదని తాత్సర్యము. భావశాంతి : కృష్ణున కర్ణ్య పదానము నిక్హయింప(దిడగా విరుద్ధవచనదు లాడుచున్న $కుపాలుని (పవృ త్తిని సహింపనేరని సహదేవునివిజ్బృంభణ మీ(కింది పద్యమున వంంవందిడినది. ప! “*ఎడపక యర్త్య మచ్యుతున కిచ్చితిః మిచ్చిన దీని కిం దొడం ఖ్‌ దిశ మని దుర్దనత్వమున( బల్కెడువీరులమ_స్తకంబుపై నికయెద; నంచుం దాం జరణ మె3త్తై సభన్‌ సహదేవుం డట్టిచో నుడిగి సభాసదుల్‌ పలుకకుండిరి తద్దయు భీతచిత్తులై .” 29.80 ఇందుచరణ మెత్తుట యను ననుభావముచే వ్యక్తమగు సహధేవునవి కోప మవెడుభావము అటుపై ,(పోదిచేయంబకకుండుటచే శమించినదని తెలియవచ్చు చున్నది. కావున నిది భావశాంతిధ్వవి కుదాహరణ మగును. భావనంధి : శకుంతల _దుష్యంతునిసభకు వచ్చి, గురునాశమమన ము న్నరుడుగ పతివలనం గతిగిన యనురాగాడికమును గాననిరై యట్లు తల పోసెను. న!
భార త ధ్వ నిద ర్శ వము కఏటు(గ దొకొ నన్ను; నెళ్యగియు నెటుంగనియస్లుంకునాక్కొ; యెకదవ్వ టన్‌ మటచెనొకొ; ముస లధిపులు; మజవ6? బహుకా ర్యభారమగ్నులు గారేలొ 1.440 ఇం దెలుంగండా ? ఎటింగియీ నెణి(గని యట్లుండు?శా? అమువితర్కు మును, నుఅచెనొకొ । యనుళంకయును, బహుకార్యభారమగ్నుడై యుండి మజచియుండ వచ్చు నన్నధృ8యు సమానికక్ష్యులో నభివ్యక్తములై యామె మానస్వ;ని పాఠ కునకు రూప్పకట్టించుచున్నవి. భానళబలిత : సుధేస్ట మద్యము గొవి రమ్మని కీచకువియింటికి ప౦పంగా పోనిష్టను లేక, పోక తప్పక యాంనోళనయు నొందుదౌపడిదురవస్థ సీకింది పద్యమున కవి వర్ణించెను. *అలమట( బొందు; మాయవిధియా యవి చై వము దూఖజు; "ని లలీత గలరొకొ నాకుది క్కను; మొగ౦బున న్మశుల వెల్లి గొల్పు; దో (టిలందిడు; జల్లానం జెదరుడెందము( గూడంగం దెచ్చి నన్ను6 గే వలమున ముట్ట నెవ్వరికి వచ్చు ననుం; గలగున్‌; వెనుందడున్‌, శీలం 108, ఇండు అలమటంజౌొందు ననుటలో నిర్వేదమును, దైవము దూణుటలో చాపల్యమును, నాకు దిక్కు గలరా? యనుటలో దైన్యమును, అకులు: పెల్లి గొల్వటలో విషావముము, తొ టిలంబికుటలో (శాసమును, చెదరుడెందమును గూవంగట్టుకొని నన్ను ముట్ట నెవ్వరికి వచ్చు ననుటలో ధృతియును, కలంగుటలో నారర్హియును, వెనుంబకుటలో అలస్యము ననువ్యభిచా రిభావములు వ్యక్తనులై [దౌవదీహృవయడునందలి శోరరు నాస్వాడింపంజేయుచున్నవి. ఇందశేకభావసముల రూడిక యుండుటచే దీనిని భావళబలకాధ్వవిగా పరిగణింపవచ్చును. భొవాభాసము ; భావదువతె కన్పట్టుచు నిజముగా నది కౌనిడి భావాభాస మన(బకుము. రపకఖివములస్వరూపసిద్ధికి (పతిబంధకముగా నున్న అనౌచిత్యము గల భానవర్ణ నము భావాభాసపసమా పరిగణం+(బడును. భావము కాని దాస్యాద (0?
ధ్వ వి న్య రూపము సీయ మెట్లగునని శంకింపబనిలేదు. నిజమున కిట భావ ముండును. కాని యది యనౌచిత్యములో [సవరల్లుచున్నది అయినచో నిది యాస్వాదనీయ మెట్లగూ నన్నచో నాస్వాదనీయమైన భావమువలె నవిపించుటశేత నే యనునది సమాధానము, దీనికొక యుదాహరణము నరయుదము : అక్షృష్ణునిగవి రుక్మిణి సోదరుండు, రుక్మి యనువాండు, బలవి[క్రమాన్వితుండు, శార్ణగాండీన విజయములు నాంగల ౯... దిస్యచాపదులం దృతీయమైన చాపంబుగలవాండు న్యస మేతుండై చనుడెంచి ధర్మజు గని తదీయ సత్కారములు గాంచి సముచితాసనమున నుండి యక్కొలువున నున్నవీరు లెల్ల వినం గిరీటి కిట్లను; సమరం౦బు శేయ వెజచిలేనిం జెప్పు; నాకు నెదుకు లేరు జగతీ నెవ్వరు; నీకు! దో డ్చడి జయింతు నెట్టిపగఅ నై నన $్‌.4.174 ఇంద పాండవులకు యుద్ధమున సాహాయ్యము చేయవలయు ననురుక్మి ఉత్సాహ మనువిళముగా( 1దివరరించిన దగుటచే దీనిని భావాభాసముగా భావింప( దగును. రుక్మి బలవి[కమాన్వితు. డై నను, దిన్యచా "ములలో తృతీయమైన విజయ ధనున్సు గలవా. డైైనను దేవేందాదినేవరలయందును, మహా దేవునందును పర్మాకమయు మెఅసి వారిమెప్పుగాంచినయర్జ్దునువిశో, తన్నాకమారు నిర్ణీంచి తన చెల్లెలిని వివాహ మాఎనకృష్ణునినసమీపమున విజ్జిబీరప్తుమాటలు పలుకుట యను చితముగదా | కొవున విది భావాభాసమున కుదాహరణ మగును. రసధ్వవి : విభావానుభావవ్యభిచారిభోవములు నాట్కమున దృశ్యమానము లె కావ్యమున [శూయమాణములై సహృదయహృదయములందు. వాసనారూసమున నున్నరత్యాదుల నుద్చున్త మొనరించును. దానివలన నాతనికి ఆనందఘననుగు |
భారత ధ్య నిద ర్మ ము జు, అజ్యి ర్న నో దం నాన్వాదపిశేషను జవించుము. రసాన.భవమార్షము పూర్వమే వక్కాజీంపందిడిన ఉదాహరణమున నమవ్వయముచేయణదిడుచున్నది : వ్‌ వల్‌ ఈపోనిమగ్నుండై నవిశ్వామ్మి తునినన్నిధానమునకు ఇంద పేరితయై పెనక్‌ యనువచ్చరలేమ వచ్చినది.
- “*ం్రవిమిషకొ౦ళి యున్‌ వనవలతాంతవిభూషణలరీల నున లన వనకేశిలాంవవిలాపగతిం జనుడింం = ఎందటం గవియె మవోముని(పవరు గౌశికుం గాళికం త్పిభీతిసం జననమవాత “శృరణసంయత చిత్తు నిరస్తచి త్తిజున్‌.ె
- జ అంబుజలోచన గవి వివ ॥ యంబున నమ్మువికి (యొక్కి= యపరాగహముకో డం దిష్పాపచయవ్యా జంబువ విహాంంచుచుందె సఖుబుం దాపన్‌ లో 111 *ఆలసత యు్చుంగా( చ్‌ ముణీ య మ్మావిపల్లుభ్యుమోల నున్ననం మిళితసుగం కదింధువసమీరవళంబునం దూలి బాల పై వలువెడలన్‌ దియల్బడియె వల్చకుచంబులు( గక్షయుగ్మమున్‌ లలితకృళోదరంబు( దరళ8వశీయుతరో మరాచియున్‌ .” 1౪, “ోఆ.దు( దవర్భషి నాటుడు గంరర్చవిశాతసాయకంబులు "పెలుచన్‌ చెందదు. గాంతీన దృ ౩వె% కంది మనిందుంయ దొని; గవయం దివిశన్‌. 1 జీ 18, 44, శ5. ఉదాహరణమునక్రై కావ్యముగా (గదాంపందిశినయీకావై ఫ5 దేశమునందు విశ్వామ్మికుండు నాయకుండు. మేవక అలందినవిభావము. తారుణ్యము, లతాంత విభూషణమిలు, సష్పననము, సుగం వబుధురనమీరము గున్నగునవి యార్డీపన విభావములు, వనకేళిలాలనవిలానగతి, వివరము, అవయవనులు వియల్నడుట మున్నగునవి యసుభావములుం అల్లననన చసఏడెంచుట, అ౪నత, ఫైవలుప కిక
ధ్వి ని స్వ శజశాపమా యెడల6గా స-దిద్దిాసంజొలం జాడ్యవఎ. చాపవ్యనిు ిన్నిగునెవి యసుభావముచ్లో ధృతచెపట, డెంవయుుంిమఎ మున్నగునిఎ విళ్వామ్ముతునియందు వ్యభివారి భావములు. దృష్టినాటుట కివెయంది +ఎరుట్‌ మున్నినునవి మెన్మథావస్థలు. పీవి నమావోకరూశమున సేనక్ష్తావళ్వా ను తుఇ(కీగావరనదుచే. సహృదయువియం దున్నర 3యపస్టాయిభావము సరి్‌ాస్ట్యమై సృంగారరనముగా పరిణమించి యాస్వాద వీయమనుచ్య్న్న్నూది. ఊఈయాష్వాద యినకు కేవలము వాచ్యక్ట్రాము హేతువు కాది. దానిచే నధివ్వజ్య:హాన: ఏగుళ్ళంగాం మే హేతుప్ప. అది వ్వన్యమాన్య మే యగును. కొవున విట్టిగానిని రసప్వవని రో అందురు,
మటియొక యుదాహవణము ననరయుదరు
శ *మెయి/ఏమెబజసినెట్ల మెఒజయంగ సెందింబు
కర్ణి కర కేతుకాం 3 వెలు(/గ
నెంపగిముల గురువి సలయించి కఎచియిం
(దజువికొడుకు మొగ్గరంబు సొచ్చె”
-
“ఇ బృనన్కివేద్యం బనససనాపద్మప్యూహంబు భేదించి సొచ్చి సౌభ్యదుండు రాదరనోల్ల సింమూ్పైమై యందు పచో్టోవుఎబునం దిఐగు మందరనగంబు చందంబునం గానెనంబునం జరియించుతీ వానవంబువలుగునన్‌ ... శీలీగతుల మెలంగి యమ్మెయి నిమ్మోహవంి (దిప్పుకొలిపియుం బొడిపేసియు రూపుమాపెయు శణవిహావం వొనరింప ౨.౨
-
“పీక మెయి! (గీడకొముకుం
దాంకఃగ నీకొదుకు వలచి తజ్‌మి కవిసంటే
౬కిలితో నుష్నోహతం
దేయివి డి చేరుకరిగతిం _ గులముఖ్మా టొ
శి ళ్ప్‌ప్పుంయు నరునుతుండా కృతివవ్మ ఎర్జంషు
సౌమిచ క్తి శలుండు సౌదిలుండు
పౌంప్పంయు మ్యదఎతి పృషసేనుంపు
కౌరివశ్వరుంయు, గడిలగి విప్పడుకి
లిఫ్‌
భారత ధ్యనిదశ్శసము ౪) *పకటదిలాఢ్యు లొర్కటం దిరంబయి పల్వురు వీల భూమిపా లకునకు నడ్డమైన దవులంబడి హు మ్మనవి నోరికండ నాం చికొనిన (మో(గుబెబ్బులివి శేషము డోంసంగం బార్జుపట్టి సా యకముల నొందినం దెకలి రందణు లేళులపిండు నాకృతిన్‌” 721718 9,825 అస్త్రగురుండగు్యుచోణాచార్యుండు నీశిమై నేర్చుమైం బన్నినపద్మవ్యూహము నవలీలగా భేదించి చొచ్చి వీరవిహారము సల్చుచున్నయభిమన్యుని యుద్ధవర్హ నమగు విందు (పతి క్షవీరులు ఆలంబనవిభావము. వారివ్యూహసంరక్షణ తాత్పర్యము, వీరా లాసములు మున్నగునవి యుద్దీ పనములు, మెబఒపువలె మెజయుట, మహార్జ వమునం ది పగుమందరనగముమాడ్మ్కి విహరించుట మున్నగునవి యనుభావములు. వేగము బొద్ధత్యము, హుమ్మనిగర్జించుట మున్నగునవి సంచారిభావములు వీవివర్ద నముచే విట పారకునిహృదయమున వీరరనస్ఫూర్రి కలుగుచున్నది. దీనిని “పేరాకలిళో నున్నహరిం దేంకువసెడి చేరుకరిగతిన్‌" *నోరికండ నాంచికొనిన 1మోగుబెబ్బులి విశేషము దోంపంగ" అనునలంకారములు నుజియు పోషెంచుచున్నవి. ఇ ట్లీవర్డ నమువలన సామాజికునిహృ దయమునం దున్నఉత్సాహమనుస్థాయిభావము పరి ప్పష్ణమై వీరరసన్వరూఎముగ పరిణమించి యాస్వావ్యమగుచున్నది. ఇసప్లేమజియొకటి ; 1 కంతులు సెదుదల సేర్చు టుత్కటళోక మాకొరములు దాల్చి నట్టులుండ వితరన వేనలుల్‌ వఎన్నులం (దిక్కుల నెలసి చూపజదృష్టి నీలు సేయ వెంగంద తొరంగెడు న్మకుజలంబుల 'పెంపున మోములు ముంఏ.ఐబడగ సేమియు. దొడవులు లేమి బొాడటియున్న యంగంబులందు దైన్యంబు నెలయః దితుల నన్నలః దమ్ముల సుతుల హికులం చేరుకొని వాతు లెండంగం (వేముదించి పనపువలుకులు వినువారి ననటందేల్చం గురుకువూంనారీజనకోటి వచ్చె.” 86
ధ్వ నీ స్వ రూపము (1) *చెలులై న జూడ. బమయ్యేద దొల(గుటకును సిగ్గవమవధూజనలితి య _త్తలయెదున నేకవ స్తం బులకో నంగములు వికృ36బొందంగ నడచెన్‌.” 11.!.90900 ఇందు వర్ణింపంబడిన కుడుకుమాతనారీజనకోటియవస్థ పాఠకుని హృదయ మున నున్నళోక మనుస్టాయిభావమును [పబోధించి కరుణరసము -నాస్వాదింప( జేయును. ఇన్లే యాయాసన్ని వేశములందు హాస్యాదీతరరసములస్ఫూ ర్రియు. గాన వచ్చును. మొత్తము కాన్యముపై దృష్షినిడక యీయీఘట్టములనుమా త మే (గహించుటవ ౨న వీని కీట నంగిశ్వభావన దోషయుతము కాదు. భావ మనుచితదుగా పవ _కిల్ళి భావాభాసమైనప్లే రసము కూడ కొండొక యెడ నాభాసము కావచ్చును. చట్టి సన్నివేశలులను రసాభాసము కలవిగా భావింతుప. “ఏకత్రైవానురాగ శ్చేత్‌ తిర్యజ్లేే చృగతోఒపి వా, యోషితో దిహుసక్రి శ్చే దసాభాస స్త్రిధూ మతః.” అనుకారిక శృంగారరసాభాసమయొక్క మూందుగతులను వివ9౦చు చున్నది. దీనినిబట్టి రసాభాస మొక్యశృ్ళంగారమునకే సంబంధించిన దని ధావింశ రాదు. అది రసములన్నింటియందును దోంపవచ్చుసు. లాతణీకులు (పధానముగా రసరాజమగుశృంగారమునే లక్ష్యలక్షబసమన్వయపూర్వకముగా వివరించి తక్కిన వాని నామార్గమున నరసికొనవలసినదిగా నిర్దేశంచియుండుటడే పై శ్లోకము శృంగార రసాభాసమును మ్మాతమే వింగడెంచివది. రసమువఠలె రసాభానము కూడ నాస్వాద్య మే యగునా ? యనుళంకకు రసస్పర్శ గలయేదైనను ఆస్వావృమే యగు నని సమాధానదు రసాభాసధ్వనికుదాహరణము నరయుదము ; ఉక, వెజవక నను€ జూచె వీ. డని యెకం గలు షించిన నొండొండ చమట వొడమ ననుచితకృత్యంట లాచరించువిధాతృ బలిమికి నివ్వెఅపాటు దోంప (10) 07
భారత ధ్వ నిదర్శనము విచ్చట దిక్కు లే రెవ్వరు నాకను భయమున మేన గంపంబు పుట్టం జేయంగ నేమియుపాయంబు లేమి నా ననంయిన వెల్లంచనంబు గదుర నున్నపొంచాలి( గనుంగొవి యన్నరాధ ముండు వివేకవిహీనుండై ముదితుం డగుచు మచనవిక్స ఇయకొా6 దనమది( దలంచి రాగసాగరపూరనిర్మగ్ను( డయ్యెలొ 11) “*పొలంళుకకాం3 యింత పొలివోవ6గ నీ కెసలార( దారని శృలత. గడంగి [కోలికొనంజాలుటం గిచకముఖ్యులోచనం బులు 'నయనం (వధాన' మనుపూర్వవచఃస్థి9 తప్పకుండ€గా న! నెలమి వహించె! దక్కు 6(గలయిందియవర్గము ధిక్కరించుచున్‌. 111) తన్వంగి నువ్వ౦పుందనులత నెసంగెడు నును(గాంతి వెల్లువ మును6(గ(టార6 గినలయహ స్తకెంగేలం దీపారు[కొ మ్మించనులేయెండ మిగుల విర్వః గమలాస్య ముద్దుమొగంబులేమెజు(గుల మొత్తంబు పరిచుట్టు ముట్టుకొనంగ ధవళాక్షతొంగలిత అచుజెప్పలచెన్ను కప్పనుచీశటి గవియుదేర దెగ్గలం బంతక౦తకు నగ్గలింప నొవపుచెమటకో. జి _త్తంబు చెదరి యెందు మెల దలంపేది యాసింహబలు( డనంగు పట్టియాడెముజం్యతింబుపగిడి నుండె. 42.88,8587 చుర్చిదస్థండై నకీచకుండు "అఖిలలావణ్యపుంజంబు నద్దిభవుండు మెలంతగా జేసి వీని విర్మించెనొక్కా' యవి కురుకుమారకాంతాజనమునకుం కూడ నీసు6 0కి
ధ్య ని స్వ రూపము
బుట్టించినసౌందర్యముగల పాండవధర్మపత్ని[దౌపదిని, సైరంధధిగా నున్నస్థితిలో గాంచి పొందిన కామవికారము పై నుదాహరించిన రెండుమూడుపద్యములలోని వస్తువు.
అపద్యార్థములవలన నాతని కా మెయందు! గల పీత్యాదులు తెలియుచున్నవి. వానివలన అభిలాషరూపవి(పలంభశృంగార మభివ్య క్రమగుచున్నది. ఖెప్పలార్చకి చూచుట, స్వేదోదయము మున్నగుసా త్రికభావము లిట(జెప్పంబదినవి. (దౌపది! భయజుగుప్పాడులవలన( గలిగిన స్వేడోద్గమము, స్తంభము, కంపము, వైవర్ణ్యయు మున్నగుసా త్ర్వికభావనము లాతనికి. దనయందల్మిపేమచే నుదయించినవిగా కన వచ్చి యుద్దీపషకము లయినవి. తుదిశద్యమునందు అనేకసంచారిభావములు వర్ణింప( బ%నవి. ఈయిన్నింటిసమూహారముచే పాఠకునిహృ వయమున విప లంభశృ్ళంగారము అనుభూయమాన మగుచున్నను, తొలిపద్దెమున వక్కాణించినవిధమున దాది కా నరాధమునియం దనురాగము లేకపోవుటయే కాక తువగింపు కూడ అల్లూ నొదవెనవి తెలియవచ్చుటచే (సీతి యేకపక్నాశయకు కౌవున నిది రశాభాస మళుచున్నరది.
తిర్యజ్లేచ్చగతమగుశ్ళంగారమున అభాసకాహేతువులుకలనా ? యని శంకింప6 బనిలేదు. తిర్యక్కులలో దాదాపు నూటికి. దొంబదింటియందు ఉభయ విష్టమగ్ముపీతి లేకుండుటయు, మికునకర్మమునం దవి కేవలము మోటుగా, నొకొ్క్క-క్కుపుడు భయంకరముగా (పవర్థించుటయు( గానవచ్చును. దయ జాలి, పానుభూతి, (కమళిక్షణము, సత్యభాషణము మున్నగును త్తమధర్మములు కానరాని మ్లేచ్చుయందును (మ్లేచ్చశబ్బ మిట జా3పరముగా( గాఠ స్వభావపరముగా. చాడ ఉం న! ౧ బిడియ 01ను ) హృదయము రసీభవింపంజేయ(గల|వవర్తన కొనరాడు, కావున వారియందు దృశ్యమానమగునాట్య విశేషము సహృదయునియందు రసోత్నాదనము ఫకు సహకరింపదు. కౌవుననే యది యాభాస మగుచున్నది.
భారతీయ ఫర్మళాస్రనిర్మాతలు పురుషునిబహువల్ల భతను నిషేధింపలేదు. కావి, త్రీమొక్క ఇహువల్ల భాత్వమును విషేధించిరి. పుదషనిణహుభార్యత్వము వలన సంతానమునకు వాటిల్లు ననర్ధముఇకం అను, త్రీమొక్ట ఇహుపురుషాన క్రివలనం
జ
భారత ధ్య నిద ర్గ నము గలుగుదోషపుంజము మిక్కిలి యపాయకర మనునుద్దేశముతో. గావలయు నిట్టి ధర్మశాస్తపసంగము బయలగేటినది, సముచిత మైనలడ్జ, సచ్చీలము మున్నగు గుణవిశేషములు భూషణడులుగాం గిలయిం3కి బహున_క్ట్‌ యవగుణమై సంస్కార వంతులమనస్సులయం గేవగింప్ప పుట్టించును గావు? నిట్టిదియు రసాభాస మగుచున్నది. మహాసమర్హు( డొళడు హీనునితో యొస్ద మొనఏ౦0పస నుంకించుట లుబ్ధుండు ధననష్టమువలన ళోకించుట _ మున్నగునవి వీరాదిుసదముల కాభాసత్వమును గలి గించును. లోకమునందువలె కావ్యమునందును అనంతముఖవై విధ్యము గోచ రించుటచే రసాదులతోపాటు తదాభాసములును గానరాక మానవు. కావున రసా దులవఠె నవియును, వాన్మిపమాణములో ననుభూయమానములే యగుచున్నవిం ఇట్లు రసాదుి లభివ్య _కృములగుటను సోదాహరణముగా నరసితిమి. ఏత దభివ్య క్రికి తోడ్చడుమార్గములు కొన్ని గలవు. వాని నరయుదము. కావ్యమున నంగియగురసాదికము నవలంబించి యుండుమాధుర్యాదిగుణము లను దండ్యాదులు పేర్కొని [పపంచించికి, ఇవి యాౌత్మనిస్టములగుశౌర్య దై ర్యాది గుణములవంటివి. కావ్యమున కంగములవై నవాచ్యవాచకముల న్మాశయించి, తత్త దవయవములందు కటకాదులవళె నలంకారము లుండును, అన(గా గుణాలం కారములు రసాద్యభివృ ్రికి తోడ్చడుసాధనవిశేషములే కాని యవియే [పాథమ్య మును వహించునవి కా వని తాత్సర్యము. శృంగారము రసములలో 3] మిక్కిలి మధురమైనది. సమ _స్తజీవకోటికి ని మిక్కిలి యౌవ్లాదకరమైనది, పానకరనము స్వస్థచిత్తునకును, రోగికిని ఒకేవిధముగా రుచిపుట్టించు నట్లిదియును సర్వజనులకును శీఘముగా చమత్కారహేతు వగును, కాపున శృంగారమయమగుకావ్యము న్మాశయించి మాధుర్యగుణము విలసిల్లును. అన(గా శద్దార్హముళకు( గలమధురశృ్ళంగారరసాభివ్య _క్రిసమర్థతయే మాధుర్యగుణను యొక్క లక్షణ మని తాత్పర్యము. (మధురశ్ళం0గారరసాభివ్య క్రిసమర్హతా శబ్దార్హయో ర్మాధుర్య మి3హి లక్షణమ్‌ - లోచనమ్‌). దీనినే *'సృథక్పదత్వం౦ం మాధుర్య మ్మని వామను,డు నుడివెను. 100
ధ్య ని స్వ రూపము ఒక యుదాహరణము నరయుదము : కద్రో రు లు గెడగూడుకొని పారమెణ్దుంగ, జీ తంబు లూజట జీగురులొ త్రం బులకాంకురనులకు€ దలతా(కుడై యిరు మేనను మవ్వంబు మిగిలి పొదల ది వేచి చనంటోయి తడందిడి మార్గతి పడి చూపవు లాదట బయలువఖుప( జెమటలతావులు తనలోనం గలసి వే ఉక్క సౌరభమయి చొక్కుచేయ గాఢసంస్పర్శభంగులు కలుగునట్టి హో మసమయకృత్యంబుల నొగవి సౌఖ్య రసము 'పెన్నిట్ల పొరింబొరిం (గమ్ముదేర సమ్మదాంబుధి( డేలిరి సతియు( బతియుల 45.102 ఉత్తరాభిమన్యుల వివాసహసందర్భమునందలి యీపద్యము సనమౌాసపబటిలత, అన్వయకారిన్యము మున్నగులక్షణములు లేక ఫృథకృదత్వశోభితమై వారిరువురి (పథమన్పర్శలో( గలిగినయానంవవిశేషమును జక్కగా నభివ్యక్త మొనర్భు చున్నది. ఊయథభివ్య క్రి కీపద్యమునందలిమాధుర్యగుణము నహకారి యగుచున్నది. ఈమాధిర్యగుణము శృంగారమునందును, దానికంబెను వి(పలంభళ్ళృంగా రమునందును, నంతకంటెను గరుణరసమునందుం(బకర్ష ముగా గోచరించును. దీనికి (ప్రమాణ మేమన _ సహృదయునిమనస్పు వీనియందు [కమాధికముగా నార్జ్రతను బొందుచున్నది (శృంగారే విపలంభాఖ్యే కరుణే చ (పకర్షవత్‌, మాధుర్య మార్చ్రతాం యాతి యత _స్త్మశాధికం మనః - ధ్వం ద్విః శ్రి రౌదవీరాద్భుతరసములు పాఠకునిహృదయమునందు దీప్తిని బుట్టించును, దీప్తి యనగా హృదయమున వికాసవి_స్తర్మపజ్వలత్న్యభొవ్‌ ముండాణు ఇదియే ఓజ స్సనంబడును. ఈ యోజోగుణమనునది కీర్‌ పచాసరచనాలంక్యతమైో ౧విబ సల్లును అనంగా రౌ దాదికసాధివ్య క్రిహేతున్ను లగుశచ్దార్హయుఖ న్యాశయిఆతగ్‌ 101
భారత థ్య నిడ ర్గ నము యోశోగుణ ముండునని తాత్పర్యము. 'గాఢదింధత్వ మోజః' అవి వామనువి నిర్వ చనము, ఈగాఢబంధత్వము సమాసదైర్హ్యమువలనం గాని, సంయు క్రాక్షర పరుషాక్షరబాహుళ్యమువలన గాని సిద్ధించును. ఈక్రిందిసద్యమున నట్టిది కలదుం
ఉనరనాగాశ్యవరూధయూ ధ ములతో నానావసీనాథు లు
ద్ధకులై యొక్కాట నొండొరుం జఅచి యుశ్రుంగానిలో హైతసా-
గరసంకోభసమంబుగా( గలఃగి వీన్‌ వీలులై తాకియే
సిరి దేవవతుపై నభోవలయ మవ్చిదంబూా నద్యులన్‌.* 1.1201.
కౌళిరాజకన్యకల దనతచ్యుని కిచ్చి వివాహముసేయంగోరి రాకసవిధాన మున గొనిపోవుదేవ్మవతునిపై విజృంభించిన రాజలోకముమొక్కు యుత్సాహాతి శయ మీ మోజోగుణ మాయి స్టమగురచనచే( జక్కంగా వ్యంశింపంబరుచున్నది. ఇందలి నరనాగా శ్వాదియుతదీర్హ సమాసములు, థకారధకార్యపాచుర్యము, _ సంక్షోభ, అద - మున్నగుపదములందలిసంయు కౌక్షరములు మున్నగునవి యీసద్య మునకు గాఢబం రత్వమును గలిగించు నకుట స్పష్టమే.
కొండొకయెడ దీ సమౌసాదులు లేకున్నను (పసాదసుందరములగు పద చు "వలన సిద్ధించు న్థవిశేషముకూడ రౌద్రాదుల నభివ్యక్త మొనర్భుటయు నచట నర్థసరమైనయోజోగుణదు గన్నట్టుటయు కావ్యములందు దృశ్యమానమగుచున్నది. ఇట్టిదాని నీ(కిందిసుయోధనో క్ర్తులలో నరయః,దగును ;
“తమ్ముల విన్ను. గేశవునితమ్ముని [దౌపదియన్నదమ్యుల
(గమ్మున గీటడంచెద నొకండన యే నిదె వచ్చి బాహుద
రృ్య్మిన నిర్ణ వారమును భానుండు దోంచి సముజ్జ్వలాత్మతే
జ మ్మున రూపుమావ్యకియ, సజ్టత నిల్వుము సుస్టిరుండవై .* 9.288
దై్వైపాయన్నహదమున( [బాజరక్షగా వించుకొనుసుయోదమ,డు ధర్మరాజుచే6 బురికొల్చంబక్‌ సమరసన్నద్దుం డగుచు( బలికినయీపలుకులు (వసాదగుణభూషిత ములే మైనను ఏిందలియర్ధము పారికునిహృదయమున దీప్తిని గలిగించుచున్నటి. కావున నిడియు నోజోగుణపూరిత మేడై వీరరనస్ఫూ ర్డిని గతిగించుచున్నడి.
ళ 18
ధ్వ నిస్వ గరూపము
అశ శ స్వైములస్వచ్చతనే [ప్రసాద మందురు. ఇది సర్వరససర్విర చనా సాధారణము. వృంగ్యార్థమునుబట్టి యే యిది ముఖ్యఒనదిగా వ్యవస్థిత మై యున్నది, బంధశైై థిల్బము (ప్రసాద మని వామనునియభ్ళిపాయము. అల్లగుట దోషముగాదా యవి కంకింపంబపిలేదు. స్యుపసిద్ధములగుపదములను (పయోగించుటవలన. గాఢ మైనబంఫ మేర్చడకుందుటయే యిట శై థిల్యపదమున కర్థము. అట్టిది గుణమే యగును. దీనిపణత్వ (ప 3పాదనమును లోచనతాత్పర్యరూపమున అఆం(ధధ్వన్యా లోకకారులు (శ్రీమాన్‌ తిమువేంగళాచాయ్య లిట్లు గొవించిరి. “ళుష్కకాన్టములం దగ్నివలెను, నిర్మలమగునుదకమువలెను స్వస్వరూపముళో సామాజికులహృద యములందు వెంటనే వ్యాపించుట (పసాదమునకు స్వభావము. ఊయకాలుష్య రూపమగు పసన్నత్వ _మన్నిరసములకును గుణము. అట్లు రసవ్యంజకమగు నర్ధమును శబ్దములు సమర్చించుటయే యుపచారవళమున ప్రసాద మని (గ్రాహ్యము. కౌవ్యనాట్యదులందు రసస్ఫురణము శస్దార్థముల యకాలుష్య మున్ననే సంభ వించును. కాపున శచ్చార్థసులస్వచ్చతయే (సాద మని పర్యవసించినది అందువల ననే యిది సవ్వరసశాధారణమైనట్లు, శబ్దగతములు నర్ధగతములున్నై సమస్తాసమ_స్త రూపములగునన్నివివములగురచ నముఎకును సాధారణమైనది. అర్ధము సమర్చక మనంగా రనములవిషయముననే. శబ్దమునకు గల ససుర్పకత్వము స్వవాచ్యాత్మత. ఇది లోకసిద్దమే. ఇం దలౌరికత లేమ. ఇట్టియెడ స్మీపసాదము గుణ మనుటలో సందేహ మేముండును (షః 204) వామనాచార్యనియభ్ళిపాయము (వకారము ఓజోగుణమిశితమగ్యుససాచ మే. గుణ మగును. అట్లు మ్మిశితమగుట మువ్విధ ములుగా నుంయను. () ఓజకపసొదములసమత్వదు. (2 ఓజఆధిక్యము (8) [పసాదాధిక్యము, పీనికి (గమముగా నుదాహరణములు ;
(1) “*కోరినకో ర్కికీం దగంగ6 గుంతి సుత్మతితయంబుం గాంచె; గారి
ధారియు నక్కడన్‌ సుతశతంబు ముదం బొనరంగం గాంచె; నేం
జోరచి యాడుష్పట్టుపున( బుట్టి విరర్ధకజీపన్నై తి పం
సారసుథావహం బయినసత్పుతజన్మము6 గానంటోలమిన్‌.” 1.65.120,
అనసత్యత తనహృదయదును. పీడింపంగా విర్వేదమునం (గుంగుమ్మాది యొక్క. కోకదు. నధివ్యంశించునీపద్యమున నోజఃపసొాదములు సమస్థితిలో మి్యశితము లై నవి
10
భారత ధ్వ నిదర్శనము (ఇ “*అఆదుష్యంతు. డనంతసత్తు్వుండు సమస్తాశాంతపూతంగమ
ర్యాదాలంకృత మైనభూవలయ మాత్మాయ త్తమై యుండంగా
నాదిక్యాంశుసమీరదుగ్షమమహో |గారణ్య దేశా ళతో
నాదిక్షతచర్శిత నేలె నజితుంద్రై బాహువీర్యంబునన్‌ 1.8.8
దుష్యంతునిరా జ్యపరిపాలనా సామర్థ్యము నభినర్డించునీపద్యమున సమాసము లున్నవి. కాని యవి యస్థక్లేళశము నొసంగునవి కావు. కాపున నిట (పసాదము కూడ నున్నది. కౌపున అధికమగునోజోగుణముతో మ్మిశితముగ్ముపసాద మిట గలదు.
(0) “వాండ్‌మయూఖముల్‌ గలుగువా డపరాంబుధి( (గుంకె; ఢేనుపుల్‌
- నేం డిట వచ్చె నేకతమః నిష్టమెయిన్‌ భవదగ్నిహో(తముల్‌
పోడగ వేల్వఃగా(బడియె( (బొద్దును బోయె; కచుండునేనియున్‌
రాండు; వనంబులోన మృగరాక్షసపన్నగబాధ నొందెనో 1” 18.112
కచుండు వనమునుంది తిరిగిరానికొరణమున ళోకించుడేవయాని పలికిన యీపలుకులందు వా+డీిమయూఖముల్‌ గలుగువాయ _ నిష్టమెయిన్‌ భవదగ్ని హో[తముల్‌ _ మృగరాక్షసపన్నగబాధ _- అనువానియందో జోగుబస్పర్శ్యయున్నను 'మొత్తముమీంయ (పసాదసణ మధికముగా( గానవచ్చును.
రసాభివ్య క్రిసందర్భమున నీగుణముల్మపస క్తికి తాత్సిర్య మీయ్యది : రసా దులు గుణములవలన6 జక్కగా నభివ్య కృము లగును. గుణములస్వరూపనిర్ణయము వలన (పధానముగా వ్యంజితమగు రసాదిక్రము గుణీయై యలరును. అశ్లే యలం కారములవలన నాత్మస్థానీయమగురసాదిక మలంకార్యమై విలసిల్లును. అనంగా గుణాలంకారయలు రసపర్యవసాయులవి సౌరాంశము.
కాప్యదోషములు కూడ రస్మపాధాన్యమునే నిరూపించును. కావ్యదోషములు నార్గువిధములుగా వింగడింపంబడినవి. చెవిని బడినంతనే యేహ్యనుగు నర్దమును ట్లైప్తికిల దెచ్చునవి శుతిదుష్టములు. వాక్యార్థబలమున నశ్లీ లార్థమును బోధించునవి యర్థదుష్టములు, రెండుపదములయోజనచే నళ్లీలార్థస్క్భురణకలుగుచోటు కల్పనా
104
ధ్వ నిస్వ రూ పీము
య్‌స్పము, చెవికి కఠీనముగా వినంబవునవి [గు3ళష్తదులు (ఆంధ. ధ్వం పు, 20) ఇందు గొన్ని అనిత్యిదోషములు, అనగా. గొండొకచో నవి దోషములు కౌవనియే తాత్పర్యము. ఇవి వాచ్యాదులకు సంబంధించిన వైనచో సర్వత దోషములే యగును. కావున నివి వ్యంగ్యయిలగురసాది .రములే యనుట సిద్ధించుచున్నది. [కుతిదుష్టాదులు శృంగార వీరకరుణాద్భుతశాంతములందు దోషములును, బీభత్సాదు లందు గుణములు నగుచున్నవి. ఇ ట్లివి యనిత్యదోషము లనుట రసపరముగానే యనుటయు, కావున రసాదిక మే యంగి యనుటయు నిరూపిత మగుచున్నది.
అసంలక్ష్య కమవ్యంగ్యముయొక్కం స్థూలస్వరూపమియయ్యది. ఇది యనంత విధయులుగా. మంశవచ్చును. ఎట్లన రసములసంఖ్యనుగూర్భ్చియే యనేకాథి (ప్రాయము లున్నవి, ఎట్లో ఏద్ధాంతి మొనరించి నవత్వబఎను (బతిపాదించినను వానియం దొక్కాక్కాటియు మజల సూక్ష్మభేదదులకో ననేకరూపముల నొండ వచ్చును. వీని కంగయులగు విభావానుభావాదులు రసవ్యంజకములగునలంకారాదు లును పెక్కుభంగులుగా నుండును, మజణల భావము భావాభాసము, ఖావసంధి థావళశబలత, రసము, రసాభాసము మున్నగునవియు. గలవు. వీని కొక్కొాక్క దావికి అసుభావవ్యభిచార్యాదులు తెక్కకు మిక్కిలిగాసున్నవి, ఇవి సంకీర్ణడు లగుచో వానిసంఖ్యియు గులర్పింపంజాలనిదై యుండును.
ఉదాహరణనునకు శృంగారము మొదట నంభోగవి్యపలంభభేదముడే ద్వివిధ మగుచున్నది. సంధోగళ్ళంగారము దిర్శనగు., నురతము, విహారము మున్నగు భేదనుల నొందును. దర్శనాదులనము మణల ఏంగడింపవచ్చును. [పేమకో వీక్షం చుట, సంభాషించుట, ఆలింగనము, చుంబనము, బంఫములు, జల్మకీడ, షానగోపష్టి ఉద్యానవనవిహారము మున్నగున వెన్నియోవినము లగును. అళ్లు వ్మిపలంభమను అభిలా షేర్ష్యావిరహ్మపవాసాదికూపమున నొనాత్వమును భజించును. ఉఊయన్నింటికి వేర్వేరుగా విభావవ్యభిచార్యాదులు గలవు, దేశకాలనేదములు, అవస్థాభేదములు మున్నగుతీరున నసంఖ్యాక మలై నవేదములు పుట్దుచుంమను. ఇన్నింటిపరిగణనంమి కష్టము కొవున నిడియంతయు నొక్కస్వరూపముగానే భావింప(బడినది,
ఇ6(క నంగియగునీ రసాదికమున కంగయులుగా నలంకారాదినర్గమును గూర్చుటలో కవి పాటింపవలసినమెలంకువ లెట్టివో తెలియవలసియున్నది.
(14) 105
ళఛారత్‌ ధ్య నిదర స్ధన ము జప్రాయేణ యమకే చృితే ఏపపుషి న్న విద్యతే] యనునాలంకా ఎకో క్రివి విల యమకాదివిబరధవముపై వృష్టి నిడినదావికి సపోషణసామర్థ్యము తీణ్‌ంచును. యమకౌదికము రసవ్యం౪ఇక:... కాకిపోంటయే. దానికి హేతువు. చముఖ్యమిగా శృంగారవ్మిసలంభళ్ళ0గాఎక రణం సములందు కవి తా నెంత శ_క్రిమంతుండయ్యిను యమకాదిసంకలనమువై వ్యామోహదు+ చూపరాదు. ఏలయన విర్మాణవనుయమూన కవికీవి దర్శనపఠ నిస ఎయములందు సహ్మదయువికిని వది (పయశ్నపూర్వకముగా మా(త మే వశమగుము. కౌప్పున తప్పవినరిగా కవి రసనిర్మాణ్మాపయత్నవం నుహేష్‌ చేయవలసివచ్చును, అట్టిది మహాకవిపదవాచ్యతకు భింజకము కదా ॥ ఒకప్పుడు కాకళాశీయముగా వ్యపయక్నముగా యముకాదికము కొండొకచో వచ్చిపడినచో పగవని. డావివి వరిహరింవనక్కటలేదు. అట్టిది రపభంజకమును గానోపదు. ఈ[కించివద్య మిట్టిదాని కువదాహరణముగా నాంధధ్య్వన్యాలోకమునం జూప(దిడినది. తన్ను వీరీిపోయిన నలు నన్వేషించుచున్నదమయం3 యాయానృక్షముల నాతివి యువికి చడుగుసందర్భమా : అ*వ్రహూకార । మ్మత్చియసహకారు. _ బున్నాగ , పున్నాగు. - దిలక భూభళువనతిలకు€, ఇందన । బుధహరిచందమః _ బుష్పితా శోక సుహృజ్జనళోకదమను _ పక ః కురైకదీపకు . విలీతక । భయో "పేళశ్లార్టహరు _ నలు( _ (బీతిళోడం గానరే కానలలోన లోకో త్తరు -_ నవి (్నమాన్మిమానికి నరిగియరిగి యపనుు నపగు లెండంబొడంబొడటొక్కిన న్మిరాంతరముల నిలుచు: టొలుచు గిపల దరుల మెకల నురుగుహాగృ హముల దొంగితొంగి జూచు. దోయజాక్షిగో 82.96 ౯ందు శస్చెాలంకార మున్నది, కొవి యది [పయత్నసాధ్యమైనట్లు తోంపదు కౌుని నిట్టివి రసభింజికడులుగా భావింవంబినిలేదు; కాని శబ్దాలంకారతత్పరత్వ 10]
ధ్వనిన్వ కూ చను మువ రనమును మట్టిలో. గలుప్ముపయత్నముగలసన్నివేశములును మన కోందందు ల్‌ ల. న. గోచరించును. ఉక్రానక కన్ననంకానంబు గావునః గావక కన్ననంఠానవ య్య; నరయగో[త విదానమై తోచు గావున నవయగ్యోతవిధాన మయ్యె నేండు” ఇత్యాది రామాళ్యుదయపద్యములవంటివి సర్వవికముల క్యాజ్యమురే యగును, ఉపమాద్యుర్దాలంకారముల రసాంగదులుగాల. గూర్చుపట్టులందును గవి నంయమదునే పాటింసవిలయువు, అంగ శోభాభివివేశ మంగిని [మింగువంతటిది వౌరాదు,. కావున అప్పథగ్యత్నివిర్వ ర్య్యమమై నవానిని మ్మాత మే నమానరిం: పలయుమ గాని వానిక్తై పయత్నపడరాదు. అంరకవితోకమున కుత్త: కివితా భిక్ష విడినక వితయమువారిరచ నలో సర్విసాధారణముగా నిట్టీయేర్పాటే కానవచ్చును, కావుననే వారికవితలలో నలంకావములు కొట్టవచ్చినట్లు క౯నిరావు, కొంథొకచోం కానవలి నెను అవి ఆఅతిసహజములై కన్నటున. చూడుడు: “త్ర యక వర్శజాషస్త్రమలయందు( బధాణములందు( జెప్పెను వ్పలదళవేేత విందమ యపత్యము మే లని; కావునన్‌ యళో ఫిలయుల. బఒత్త్రులం బకయు; నీ కొవరించెద సంగతాంగుళీ దళఎలనన్మదీయక రతాషరసద్వయయోజి తాం జరిన్‌.౨ 145.80 అనశత్యకాదుఃఖము మేరమీళినపాండురాజు థనభార్యను ధర్మసమ్మతి మైన విధాన ౨న సంకానము(బడయు మని ,పార్ధించునీపద్యమునందలితుదిషాదము న నున్నరూపకాలంకార మతినహజముగా వచ్చిపడి యాశవిదై న్యము నభఖివ్యక్తము శేయుటలో నహకారకముగనేయున్నది. పద్మములే యసందగిననాకరము లింతకు పూర్వ మెవ్వశికినిమోడ్చు ఘటించినవి కావు. అల్టవావితో ని న్నిష్పడు వేడుకొను శన్నాను. కావున న్న్మాపార్థన (తోపిసయకు మన్నడయీ!ీ యయాచన యిందలిధూవ కౌలంకృతిచే నభివ్య క్త మగుము. ఇఫ్లే _ స్‌
భారశ థ్వ నిదర్శనము “అంభో గర్భము సొచ్చి పాంకునుతబాహాగర్వగుర్వారసం రంభం టోర్యక డాంగియుండెనంటె రారా; జిస్పిరో । చచ్చుచో గాంభీక్యంబును ధైర్యము న్విడిచి దోర్గర్వంబు చెండయ్యెనే శుంభన్మానము దూ30గా కని జనస్తోమంబు నిందింపదే, 9.268 అనుపద్యుమున సుయోధనుని కుదుకేక్కించువయర్నముగలయీవాక్యము నందలి 'రారాజ'నుసాధ్మిపాయవిశేష్యడు.. సంకలృదున కెంతయు. దగినదై యలంకార చున్నభావ మే కలుగనీదు. మటియు _ *హిమన త్చాదవనాంత కేభిరతి మై నేపారి కోపారుణ [కమనేతాంనలమై పభూతమదరేఖంటై నగంధర్వి పేం (దదు డాయుజని సిళ్ళుసూప్పట సుమీ ధర్మాత్ము నత్యు[గవి (కము గౌంతేయవ)మ్లు నీవు దొడరంగాంజూచు టూహింపంగన్‌ 0 శ 88.176 సైంధవునకు ధర్మజునివర్యాకమమును (కోధభాషణములతో వినిపించుచున్న (దౌపదియొక్కం యీవాక్కు లందలివిదర్శనాలంకార మ్మ్యపయత్నసిద్ధమైనదిగా నే కన్సట్లుచు సందర్శమునకు దీపి నొసంగుచున్నది, ట్‌ అజాత రసము నంగిగా వివక్షించినకవి యలంకారనిబంధనమున మిక్కిలి జాగ త్తతో మెలంగవలయును, అల.కార్మవయోగదునెడ నొతనికి సమీక్ష అవసరము. ఆసమీక్ష యెస్లైట్లండవలయానో ధ్వన్యాలోకనున నీ కిందిశ్లోో ములయందు వివ రింపంబడినది. “వివకాతత్సరత్వేన -_ నాజ్లీత్వేన కధంచన _ లి కాలే చ (గహణర్యాగౌ నాతినిర్వహదై షితా. నిహ్వ్యాఢావపి చాజత్వే యత్నేన [పత్యవేక్షణహ్‌, రోపకాదే రలంకారవర్ష స్యాంగత్వసాధనమ్‌. ” [ధ్వ.ద్వె 18, 26 అలంకారమును రసపరముగా సీర్మించుట, సకుచితమగుకాలమున (గవాం చుట, స్వీకరించినయలంకారమును రసామ్‌గుణముగా విడుచుట, మిక్కిలిగా వీర్య [08
ధ్యనిగన్వగూవము హింపకుండుట, నిర్వహంపవలసివచ్చినచో (పయత్నపూర్వళముగా నంగముగనే (నతిపాదించుట అనునై దువిధముల సమీక్షచేసి రసమును పరిపోషింపవలయును. వీనికి [కమముగా నుదాహరణముల నరయుదము. శి అఎ౦౩రవర్షదును రసపరముగా నిర్మించుట ? జఎను(గుదుట నిడినచూతం బును నవమారికయు. జోలె. దొలుపొంది రతం డును నయ్య్ముగ్ధయు నేకా సనమున నున్నడడు నూత్నసాభాగ్యమునన్‌.” శ5401 ఉత్తరాఫమర్యులు వివాహనసందర్భమున నేకొసనోపవిష్ణులగుట, పెను6 గుదుట నివఏసచూతనవమూరికొసంగమమువలె నున్న దను నీయుపమాలంకార మాదంఎతులయనురాగా 6 శయదును జక్కంగా నభివ్య_క్రము సేయుచు తత్ప్సరముగనే నిబింధింపంబదతినది. ఈయుపమానముజే వారిరుపురియొక్క అత్యంతసన్నిహిత త్వము ధ్వనించి వారిభవిష్యదాశ్లే షమునందలిగాఢత్వమును వారిదాంపత్యజీవనము యొక్క నిం'ఎదనమురు వక్కాణీంచుచున్నది. కావున నిట్లీయలంకారమును కవి శృంగారరసవఎన కంగదుగా సమిక్షించి రూర్చెను, 11) అలంకారమును నముచితకాలమున (గ్రహించుట | “రి త్తమున గాఢరాగంబు చేతం జూపు 3ెజంగు దోప గెంపారెడుతీంగటో,ద్‌ మృదుంపాణిం. గుమారుండు మెలపమై (గ్‌ హెంచె( బల్ల వాలంబిను క్రేభలీల.” శ.5.009 ఉత్తరయొక్క్య శకెంపాంరెడు మృదుహ_స్తమును (గపాంచునభిమన్యువి మ తేభమయుతో టోల్చుట యిట నెంతయు సముచితము. ఈయొెపమ్మ్యము వారి దా౦పత్యవై భవయును సువ్య క్రముసేయును. అమె పల్గవమువలె మార్దవసౌకుమా ర్యాదిలక్షణములుగలిగి యాతనికి విఢేయురాల్టై యుండును. ఆతండు మ త్తేభదువలె తొొటుపాటులేక యామె నవలీలగా భరించును. వారిరుపు రొకరకొకడ భూషణ $01
భారత ధ్యనిద ర్గనము 1పపాయముగా నుందురు. ఇత్యాద్యర్థము నభివ్యంజించుటకై తిక్కనామాత్యు డీట సీయలంకొరముము వివాహవర్డ నసందర్భమున సముచితముగా (గహందెను, 111 స్వీకరించినయలంకృతివి సమయానుగుణముగాంద్యజించుట : “*అల్రిసీ=కుంతలుం డనియును హరినీల సమవర్డు6 డనియు నాజానులంబి తాయత స్థిరబాహం, డనియును రక్రాంత నళినదళాకొరనయను( డనియు ను త్తుంగఘనవి కాలోరస్కు6 డవియును గవ్వడి యనియును గరము వేడ్క వివ్వచ్చు శెప్పుడు వినియెడునది దన వినినట్ల య36 జూచి వీయు ఏజయుం డొక్కా యమచు సంళయో పేతచి త్తై యుండి యుంషనోప కొక్కంనాండు భో జనానసానమున నున్నయమ్ముని కిందువదన సి నిబ్ణులనియెం” 1.9 186 సుధ్యద య3ధూపమున నున్నయర్జునువిరూఫలానణ్యముల వీక్షంచి యాత డేమో యని సంళయించిన యీపద్యమున నర్దునువి సౌందర్యవర్ష నమున మొదటి రెంకువిశేషణదులలో (గహింపందిడిన ఉపమానము తుదిముట్ట విర్వహింపంబడ లేదు. కారణ మేమన నట్లు నిర్వహించినచో పాఠకుని కాతనికి సౌంకర్యానుభవము నందే యేక్కాగత యేర్పడి సుభ్మదాగతాభిలాషరూపళ్ళంగారామభూతికి. విఘాత మేక్పసుకు. కావున నిట మిలంకువగా. జేపట్టిన యలంకొరము విడువంబడినది, [౪) మిక్కిలిగా నిర్వహ 0“కుండుట : రనకత్పరత్వమున, నారంభించినయలంకారమును దుధిముట్ట నిర్వహీంగక ఈళంకారాంకరసును [గహించుట గాని, పూర్తిగా విడచుట గాని కవి చేయవలసి యుకుకు. అందు రెండ్రవపద్ధకికి పైపవ్య నుదాహరణము, మొకటిడాని కుడా పరణ మిదిం 114
ధ్వ ని స్వ ళూపము ఉసనుచెంచి యమ్మహాజనపతి జల వసే క్షంచి యచ్చో విశమించి చూచి తత్క్కోూ వున విలనత్కూ లఘనవల్లి యన్నిష్తసఖి నూందియున్నదావి గుదుకచయుగముపై ( బరీవడి. దొరఃిగెడు కన్నీరు పూరించుచున్నదానిం దనసమీ ౨వుసెకు జనులయాగమనంబు పమ్నుగా( గోరుచు నున్నదానీ వరుణ డీవుఠోడ( గరమల్లి జలనివా సంబు విడిచి భూస్టలంబువలవి క రుగుదేర నున్నివరణేందదుదేవియ పోనిదాని దేవయాని, గనియెలొ 19,146. శర్మిష్ట తన్ను నూత((దోయ శోక(కోధములు పెనంగొని కుములుచున్న దేవయానిని యయాతి యోాదృచ్చికముగా(. జూచునందర్భములోనీ దీపద్యము, ఇందు రెండవపాదమున స్వీక రింప(బడినరూపకము పరిత్యజింపబడినది దేవయాని స్వరూపవర్ణనముకంబె నామెదు[ఖమువు వ్యజింపంజేయుతలం పే దానిక్‌ హేతువు. మూండునాలుగుపాదములలో కేవలదు?ఖ మే చెప్పంబడినది. గీతియందు మఅల నుపమాలంకారము కలదు, దీనిచే దేషయానియొక్క స్వభావము వ్యక్తమై భావి కథ కది వీచ్రపాయముగా నలరుచున్నది, ఇట్లు దేవయానియొక్క శోక్కకోధముల వరి ంచునీపద్యమున 'హేతుబద్ధముగా నలంకారత్కాగము కన్పట్టుటయే కొక (గ్రహించిన యలంకారాంతరమను భావికథాస్ఫోరకముగా రూపొందుటయు నొక విశేషము. ౪; ఆఅఅరకారమును దుదిముట్ట నిర్వహంపవలసివచ్చినప్ప డది పక్కత రసాదికమున క0% పాయముగనే నిర్వహించుట : ఉపలుకులముద్దును గళిక్షి కాల్కన్నుల శెలివును వలు(దచన్ను లబెడంగు నలఘుకాంచీపదస్థలము ఎయొప్పును లలితాన నేంయనుండలమురుచియు 1.
నళినీలకుటిలకుంత లములకొ ౦తియు నెలజవ్వనంబునవిలసనంబు నలసభావ౦బున( బొలుపును మెలువును గలుగునగ్గిరికన తలంచి తలంచి ముదితయం౦దు. దనదుహృదయంబు నిలుపుట జేసి రాగ మడర భాసురముగ రమణతో వనాంతరమున రేతస్ప్కృంద మయ్యె నవనిపతికి నెయ్య మొనరం” 1.821 గిరికా దేవిరూపలావణ్యముల నతిరమణీయముగా వర్తించినయీపదృమునందు సీనసపాదములన్నింటను స్వభావో క్రి పజచుకొనియున్నది ఈస్వభావో క్రీయంతయు వసురాజుయొక్క [పవాసవి(పలంభిశృంగారమునందే పర్యవసించి డావి కంగము గనే యొప్పుచున్నది. కావున విట తుదిముట్ట విర్వహింపంబడినయలంకారము అంగిగా భావింపంబడురసమునకు( టోషక మే యగుచున్నది ఇట్లు కావ్యమున రసొదిక మంగియైనప్పడు శబ్లారాలుకారము. లెల్లసింలో గా ల రా ౧ఎఠథ ఎంథ నుండవలయునో సోదాహరణముగ గమనించితిమి, ఇప్పటి కసం౦ంలక్ష్యకమవ్యంగ్యము యొక్క స్వరూవము, త క్పా్సిధాన్యము, తదథఖివ్య_క్రిమా్యాములును వక్కాజణీంప(దిడినివి. శీ. సంలక్ష్య _కమవ్యంగ్యము. వివక్షి తాన్యపరవాచ్యము యొక్క రెండవభేవము సంలక్ష్యకమవ్యంగ్యము. వాచ్యవ్యంగ్భార్థముల [కమమును గుర్తించుటకు వీలున్నచో నది సంలక్ష్య(కమ వ్యంగ్యము. ఘంటయందు 'మొదటిదెబ్బ ననుసరించి [(పకంపనములగతివలన నొకవిధమగు నాద దుప్ప 3ల్లుచుండును, 'దెద్బి, నానము అనువాన్మికమము . సంలక్ష్య మే యగుచుంకును. అట్లు వాచ్యార్థభానము ననుసరించి స్ఫురించు న_్నంగ్యము గలయీసం లక్ష్య కమభేదమునే అనురణనవ్యంగ్యము, అనుస్వాని వృ౦గ్యము అను నామాంతరవులతోడను వ్యవహరింతురు. ఈయనురణనవదము శ12
ధ్వ నిస్వరూపము
వలన భావింపందగినియంశ మొకం కలదు. వాచ్యవ్యంగ్యార్థయులనమావేశయు సూతబిద్ధమివలి నవిచ్చిన్నముగనే సాగును గాని యనంబద్ధమై యుండ దని తాత్పర్యము, వాచ్యార్థవిశాాం౩ యుండనిచోట అర్జాంతర స్ఫురణమువలన విళాంింక్రి పంభివించుస్థి3 మెచట నుండునో యట్లిది సంలక్ష్య్మకమవ్యంగ్యమని భావము.
ఇది శబ్దశ క్రిమూలము, అర్థళ క్రిమూ లము నని ద్వివిధము. శబ్బశక్రి యనంగా నెట్టిది ? అర్ధద్వయసమర్పణసామర్థ్యరూపమా * అ ట్లనుటకు వీలులేదు. ఏలయన నప్పు డది శ్లేషాలంకార మగును. అనేకార్థసం్మశయమైసళద్ది (ప్రయోగ మునే కదా శ్లేష యందురు. కావున ్లే షకును, శబ్దశక్రిమూలవ్యంగ్యమనకును భేదము నరయవలయును.
ఒకానొం శబ్ద పయోగవువలన వ్యంగ్యరూపమున అలంక్షౌర 'మొకటీ అక్షిప్త మగుచుందును అ ట్లాక్షి ప్రమగుట (ప్రయు క్రి మైనళద్ద్బ మయొక్క సామర్థ్య మొనుబట్రియే యగుచుండును. శబ్ద మునకుగల అలంకార్మపతిపాదన సామర్జ్యమును చిట్టి సిద్ధించుధ్వవిభేదము కాన దీవిని శజ్బశ_క్రిమూలధ్వని యందురు.
శద్ది శక్రిచే నలంకారమే సిద్ధించు నన నేల? వస్తువుషమాాతము సిద్ధింప దా? యనుశంక యిట కలుగవచ్చును. వాచ్యమగువ స్తువుచే వ్యంగ్యమగువస్తువు శద్దిశక్రివలన సిద్ధింపదా ? యవి యీశ౦ంకకు తాత్సర్యము. దానికి సమాధాన మియ్యది. ఎచట శబ్బముచే వస్తుద్వయము సిద్ధించునో యట్టిసన్ని వేశములు శ్షేషతో గతార్థములగును. అళ్లు శద్దిశక్రిచే సలంకారద్వయము సిద్ధించినపుడును శ్లేష యనియే వ్యవహారము. ఉదాహరణమునకు వసువులు రుద్రులు పసుహీన వ్మిపులక్రియ దక్షిణ్గాాశితు లయిరి లీతొ (1.2.[00 అను పద్యపాదమున ఉపమా వాచకమగు “కియ” అనుపదముతే దక్ష ణ్మాశితశద్దిమున కర్టద్వయము సాధింప పలయుట అనివార్య మగుచున్నది. ధనము లేనివ్మిపులు రాజు లిచ్చుదక్షిణల నాశ యించినవిధముగా వసువులు రుదు9లును గరుత్మంతునివిజృ౦భణమునకు తాళశ దక్షణదిక్కు న్నాశయించిరి అనునీయర్డ మంతయు శ్లేషాలంకారరూపమున వాచ్య మే యగును గాని వ్యంగ్యపరిధిలొనికి రాంజాలదు. కావున “ోదక్షిణల నాశయించు వారయిరి” అను వస్తువిట శబ్దళ క్రిచే వ్యంగ్యమైన దనరాదు. అదివాచ్య మే.
(ఈ 118
భారతధ్యనిదర్శనిము పై యదాహరణమునుబట్టి ఉభయార్థబోధన ఫామర్థ్యయున్నళద్చి [ప్రయోగము గలచోటు శచబ్దశ క్తిమూలధ్వవి యనరావని తెలియుచున్నది. ఒకశబ్చిమున కర్ణద్వయ (పకిపాదన సామర్థ్యయున్నను, ఆయర్ధద్వయము షరప్పరసంబద్ధము కానిచో అది ద్వ్యర్థి కావ్యవిషయ మగుటయో, లేక అసంబన్థ్మ్రపలాపసమువంటిదగుటయో యగును. ఇందు మొదటిపక్షమున ధ్వనివక్థివహార ముండదు. వ్వ్యర్ధులలో నాకయర్థ మ్మపధాన మగుట సంభవింపదుగదా । అపుడు “ఊఉ పసర్జనకృ తస్వార్ధత' అనువ్వవిలక్షణము సరిపడదు. రెండవపక్షమునుగూర్చి యాలోచింపనక్కఅయే లేదు. అట్లు కొక శెంకర్ధములకు సరస్పరసంబంధము కలుగునేవి అప్పు డది యలంకారముగన్న్మే పరిణమించును. ఎట్లవన 'అ దుష్యంళు. డనంతస త్వుండు' (1.4.8) అనువాక్యము నందు "అనంతసత్తు్యుండ"నుపదమునకు అనంకమైనస త్ర్యముగలవాండు, అనంతుని స్త్త్వ్రమువంటి సత్త్వముగలవాండు ఆని యర్ధవ్వయమును సాధింపవచ్చును. అపు డీరెంటికి నాకసంబంధమును గిల్పింపనగును. అనంతుని _ అదిశేషువిస్తత్త్వము వంటి యనంత మైనసత్త్వముగలవాండు_ అనునర్జము పొసంగును. అట్లు సంబంధము కల్పించినంతనే యది యలంకారముగా పరిణమించుచున్నదికదాః కావున శబ్దశ కక్రిదే నలంకారముమ్మాత మే ధ్వనించు నని తెలియుచున్నది. ఇట్లు పరస్పరసందింఛము లేక అర్థన్నయము. చెప్పక తప్పవిసరియైనతావు లెల్ల శ్లేషవిషయములే యగును. అవి ధ్వనికోటిలో వికి జేరవు. శఈరెంటికివి 'వేర్వేలుగా నుదాహళణముల నరయుదము. అర్థద్వయము చెప్పుకొనవలసిళ్లే ష అయినసన్ని వేశము. అఆద్విజాండం; గురువిషయజాతుడ; సుజన్మపియుండై నధర్మసుతుసఖుండం; "బరి (నజనాశమకలితుండ; మ నుజవల్లభ ; యోగ్యబహువినోదకరుండన్‌ *. త 1.106 ధర్మజుండు కంకి భట్ట వేషధారిమై విరాటునికడ తన్ను పరిచయము చేసికొను సందర్భమునంవలి దీపదక్థిము. లం ఆ పద్యమునం దర్ధద్వ్యయము చెప్పుకొనవలసియున్నది. అట్లుకావిచో సత్య సంధుంతని పేరొందినధర్మజునకు అసత్య వాగ్జోషము సిద్ధించును. కావున ద్విజుం 111
ధ్య ని న్వ రూవము
డమ _ [బాహ్మణుండను, మరువిషయజాతుండను - కురుదేశమునందు( బుట్టిన వాండను, ధర్మసుతునఖండను _ ధర్మరాజునకు మి్మితుండను, పర్మివజనాశ్రమకలి తుండను _ సంన్యాసా[శమముతో( గూడినవాండను, ఇత్యాద్యర్థము పైకి తాను ధర్మరాజన్నభావము గలుగకుండ చెప్పుకొనవలసియున్నదిం సమకాలమున అసత్య భీతితో తాను ధర్మరాజే యన్నయర్థముకూడ శబ్బశ్నక్తివలనల గలఅుగండేయుటయా వివక్షిత మే యనందగును. అప్పడు ద్విజశద్దమునకు క్మతియుః డనియు, కురు విషయజాతు( డనుదానికి - కొంచెము క్లిష్ణముగా _ కురువంళమున జనించిన వా(డనియు, ధర్మసుతునఖు( డనుదానిక్‌ ధర్మసుతువితో సమ్మపాణము గలవా డవియు (నమ్మపాణః నభా మళ౪) కావున ధర్యజుండే యవియు, పరి వజనళబ్ద ము నకు అంతట తిరుగుట అనుయోగార్థ్యము నాశ్రయించి పరవజనా[శమకలితశబ్బము నకు విణవనీడలేక యంతట తిరుగుట యనువిశేష్యశమకోల గూదినవా(డనియు నర్ధమును (గహించివచో ధర్మరాజపరముగా సరిపడును. ఈ రెండవయర్థము కవికి వివక్షితషా? యన్నచో సందర్భమునుబట్టియ, పద్మసయోగవిధానమునుబట్టియు, సత్యసంధతా రక్షణ తాత్పర్యమునుబట్టియు వివక్షిత మే యవి చెప్పనొప్పును. అప్పు డీరెండర్థము లకును పరస్పరసంబంధమును గల్పింపనక్కఅలేడు. కావున విట్టిపందర్భములను శ్లేషవిషయములుగనే భావింపవలయును.. ఇఐఛు రెండర్థములును సమ్మపధా నములు కావ్నన ధ్వవివ్యపడదేశము కుదురదు. కావున నిట్టివి శ్లేషాలంకారములే యగును,
శద్చి సామర్థ్యమునుదిట్టి యలంకారము (పతీయమావమైనయెడల నది శద్చి శ క్రిమూలకానురణనవ్యంగ్యమున కుదాహరణ మగును. ఆంధధ్వన్యాలోక మున థ్రీమాన్‌ వేదాల తిరు వేంగశా చార్యులు గారు దీనికి భారతమునుండి యీకకింది పద్యము నుదాహరించిరి..
ఉనవత్రాదూర 1 పురాతనానుపగతా ః నానాత్వసంళోభిళా ;
వివిధత్వాపగ మోజ్జ్వలా : దిహుకళావిర్భావశాలీ । సము
దృవరాహిత్యనిరూఢ సూక్ష్మతరసంభాసా ॥ మహాస్థూలమూ
_ర్థివిశేషాః నిరుపాధికాః గుణమయాః ధీవర్హకా। న్మిష్కియాః:” 4.4,274,
భగవ త్రార్థనాపరమైన యీనద్యమునందలి రెండేసివిశేషణములందు ఏిరో ధవ (పతీయనాూనమగును.. కొని అడి వాచ్యముగా తేడు, 'ననత్యమునకు డూరమైన
11
భారత థ్వ నిదర సనము వాండా ' అనుమొకటినంటోధనమునుబట్రి హరిహరన్నాథునిననాతనత్వము సంభా వింపందిడినది. పురాశతనానుపగతా | అనుటచే నాతని (పావడినతనము నిషేధింప6 బివినది. కనుక నివి రెండును విరుద్దములు. దీవివే సనాశనుండయ్యు నవీనుండై నవా డనువిరోధాభాసాలంకారము (సతీయమాన మగును. దేశకాలావస్టాతీతు. డగుటచే విలోధము సరిహృత నుగును. ఇ ట్లీపద్యమనం౦ం దంతటను విరోధాభాసము ధ్వనించును,.
ఇట్లు శద్దళ క్రిచే నలంకారముమ్మాత మే న్వనించుననుట సి శ్ర మైనది కాన్షి మమ్మటాదులు శద్దిశ క్రిమూలవ స్తుధ్వనిని గూడ (పతిపాదించిరి, కొని ధ్వనిమార్ష (పవ ర్రకులగునానందవర్దనాభినపగు ప్తలయభిపాయమున కది విరుద్ధనుగుటయే కాదు యు క్రిసహమును గాదు, కొవ్యపకాశమున6 జొపినలక్ష్యమును దానివివ రణమును దిరిశీలించి యది యెంతవణకు సరిపడునో యిట నరయవలసియున్నది.
“పాంథః న్మాత సందస్తర మృస్టి మనా కరి స్తరస్టలే (గా మే,
ఉన్నతపయోరరం (పేక యది వససి _ తద్వసం
“అ్మత యద్యుపభోగక్ష మోఒసి తదా ఆస్స్వేతి వ్యజ్యతేగో
(కా. [హం] (వష, 80)
“ఓపాంథుండా ! ఇచట చాప లేదు. ఈయూరంతయు జాలనేల, పెద్దవి యగుపయోధరములను ( మేఘములను) జూచి యండందలంచినచో నుండుము” అనునది యట వాచ్యార్థము, “*పాంథా। ఇట రసికజనము లేదు. కందలిజను లందలఖు జాలవంటివారు, కావున నాయున్నతస్పృనములను గాంచి యనుభవింప శెందినచో నుంకుము * అనునది యిచట వ్యంగ్య మగు నర్థాంతరము. ఈప్యంగ్యా రము “ఉన్నతపయోధరమ్‌' ఇత్కాదిళబ్దములంవలి యర్ధాంతర్మసతిపాదనసామర్హ్యము వలన సిద్ధమగుచున్నది. కావున నిది శద్దిశక్రిమూలవస్తున్వని యని మమ్మటుని యభ్మ్శిపాయము,
కౌవి యాయభ్మిపాయము సరిగాదు. ఎట్లన నిట శబ్ద్బమర్దద్వయమును జెప్పు చున్నది కావున నిట్టిసలములు వాచ్యశ్లేషకే లక్ష్యము లగును. అట్లు గానిచో లోకమున నర్ధద్వయ మున్నసందర్భము లన్నియు శబ్బశ_క్రీమూలవస్తుధ్యనికే
118
ధ్వ ని న్య ఈూచవము యుదాహరణము. లయి. శ్రేషాలంరర మే యుండుటకు వీలుండదు. మజియు లా “వస్తరస్తతే గ్రామ" అనుదానికి జాయివంటియరసికు లున్నారనునర్దము సాక్‌ త్తుగా శద మునుబటి భాసిలునది రదు. జారదోగము నాకాంక్షించువ క్రనిబట్టి యాయర్ధ ళు న! లా ము మాక్షి ప్తమగుచున్నది. శాన నీయర్థాంతర్మపతీతికి శబ్బశ క్రియే హేతు వనజౌల గదా। కావున నీయర్థాంతరము శద్దశ క్తిసిన్ట మనుట పొరబాటు, శబ్బశ క్తి మొదటి యర్హమును జెప్పి (పకరణసంగతిని గూర్చిన పిమ్మట అపహతమై పోయినది అప్పడు రెండవయర్షము “వ క్రి9ి'నిఐట్టి సంభావింపంబిడినది. కౌవున నిచట రెండర్హ ములును కద్దశ క్రీవలన సిద్ధించినవి కావు. 'రెండవయర్థము మొదటియర్థమును బట్టియే యాక్షి స్పమైనది. కావున గది యర్థళ క్రికృత మనుటయే సముచితము. ఇట్లు శబ్దశ క్రిమూ లవస్తుధ్వని యుం౫ దనుట స్పష్టమయినది. ఇ(క వివకీతాన్యపరవాచ్యముయొక్క సంలక్ష్య[కమభేదము అర్ధశ క్తుదృవ మగుటను పరిశీలింతము, న్వన్యాలోకమున గీనికి నిర్వచన మిట్లు గలదు. లా అఅర్థశ క్ర్యుదృన స్త్వన్యో - యృశార్థః నంప్రకాళతే - య స్తాత్సర్యేణ వస్త్వన్యద్వ్యన క్షు క్రిం వినా స్వతళొ వ వావ్యా్థర్హమవలన తాత్ప్సర్యార్థము. సిద్ధించినపిదప శబ్దవ్యాపారా పేక్షలేకయే యర్జాంతర్మపతీ2 కలుగునందర్భము లర్జశ క్రిమూలధ్వనివి శేషమునకు లక్ష్యములు. ఖ, థ్‌ అని ఒక్కొకయెడ నర్థశ్తిచే సంలక్ష్య్యకమదున భావము ధ్వనించుటయుం గలదు. భావాదిక మసంలక్ష్య[క్రిమముననే తోంచు నని పూర్యమునంజెప్పినచానికివి, దీనికివి. గలసూక్ష్మభేదము వి ట్రరయవలయును. కబ్దములచే సాజెత్తుగా నివేదితము లై నవిభావానుభావవ్యభిచారులు రస(పతీ౩ని వెంటనే యొదవించుట అలక్ష్యకమ వ్యంగ్యధ్వనిపన్థతి. ఇచట సావ్షొన్ని వేదిత మనగా విభావాదిబలమున న్యభిచారులు అవ్యవహితముగా స్ఫురించుట, ఇట్లు కాక యర్దసామర్థ్యమున వ్యభిచారిభాన మాక్షి ప్తమైనచో నది సంలక్ష్య్యకమపద్ధతికి. జెందిన దగును. ఉదాహరణము శర్యిష్టాదికన్యకాపరివృతయై వనకేశీకౌతుకమున నున్నదేవయానికడకు యాద్యచ్చికముగా యయాతి వచ్చెను. ఇంతకునున్న ీవయాని నెటి/గియు 417
భారత ధ్యనిదర్శనము “'నతిశయరూపలావణ్యగుణ సుందరియయినశర్మిష్ట నెజుంగవేఃడి. యందఆకుల గోోతనామంబు లెజుంగపలంతు" ననెను. అప్పుడు దేవయాని యి ట్ల నెను,
“నన్ను మున్న యెలు/గు; దిన్నాతి నాకు
దాసి; వృషపర్వు౯ డనుమహాదానడేండదు
కన్య; నాయొద్ద నెప్పుడు. గదలకుండు;
ననఘ : మఠి దీవి శర్మిష్ట యం్యడు జనులు.” 13.168.
ఈవాక్యమువందు వాచ్యార్థతాత్సర్యము ముగిసినపదప దానివలన దేవయానికీ శర్మీష్టయందు. గల అసూయామర్ష ములును, సహజమైనగర్వరేఖయు సభివ్యక్రము లగుచున్నవి. నన్ను మున్న యెజు(గు దనుటలో నీవెజు(గగోరినది శర్మిష్టనే యనువంగతి వేను గు ర్రించితివి సుమా । నీయన్యిపాయ మెటుంగవియమాయికురాల నని సంభావింపకు మన్న భావము (ఫతీయమాన మగును. యయాతి కులగో(త నామము లడుగ(గా ఇన్నాతి నాకు దాసీ; నాయొద్ద నెప్పుడు కదలకుండు _ నని చెప్పుటలో “ఇది తళతళలాడుచు మహాసొందర్యవతివలె నీకు గన్నట్టినను అది దాసి దానికి స్వాఠర్మత్యము లేదు; కొన నాషేపై నాక పెట్టుకొనకును.” అనురీతిని ఈర్జ్యాభావము స్ఫురించును. మహాదానవేంద్రుకన్య అనుటలో “అట్టిది నాకు దాసి యమ్మె ననంగా నాగొన్న యెంఠటిదో గమవించితివా * యను నాక్మాభిమానకథన తాళ్స్చర్యము తోచును. "మతి అనునవ్యయము నీకు. జెప్పపలసిన దంతయు, జెప్పితివి. ఇంక డీని పేరుగదా నీకు. గావలసివది। జనులు దీనిని శర్మిష్ట యళిదుష అను నొకవి నమగుచులుకనతనము నభివ్యంజించును. ఇ ట్లీపద్యమాన దేవయానీగర్వే ర్ష్యామర్ష ములు అర్థశ క్రిమూలమున వ్యంగ్యము లగుచున్నవి. అథి రేయః మీళావనకు నహకరించుటచే నిది సంలక్ష్య[కమ మగుచున్నది. అర్జశక్రివలన వస్తువో యలంకారమో [సతీయమానమగుటలో రెండు విధములు గలపు (1) _పొడో కక్రిసిద్ధము (2) న్వతస్పంభవి. ఇందు మొదటిది మజియు రెంకువిధము లగుచున్నది. (పొడోటక్రి కవి దగుట, కవివిబద్ధవక్రది యగుట యనునది యీదై ్రవిధ్యమునకు హేతువు, సమర్పింసందలంచినయర్థమును నమ్చించుటలో నేర్చు, గలఉ క్షి [పౌరో క్రి కొప్పన నిళ్తుడు మూండుతేడచణ [18
ధ్వ ని న్వ్‌ రూపము
లేర్చడుచున్నవి. (1) కవిప్రౌధోక్రిసిద్ధము. (2) కవినిబద్దవ కృ పొథో కక్రిసిద్ధము 48) స్వతస్పంభవి.
ఈపై మూండుభేదములంచును వస్తువుచే వస్తువు, వస్తువుచే నలంకారము, అలంకారముచే వస్తువును, అలంకారముచే అలంకారమును (పతీయమానములు కావచ్చును.
అందు కవిపపొఠొ క్రిసివవ స్తుక్సతవ స్తుధ్వవి కుదొహరణము ;
అవి ట్లు ఆని అనీ అతిశయరూపయౌవనగుణాధిక సుందర మైనయాసతీ
ద్వితయమునందు సంతతరతిన్‌ వివళుండయి రాజకృత్యముల్‌
మతి నొకనాండు చేయ కహిమద్యుతితేజుండు రాజయక్ష్మబా
ధితుండయి దేవలోకసుదత్కీపియు. డయ్యె విచ్మితవీర్యుండున్‌. [1.1.115
అంబికా౦చోలికలయందు సంతతరతిచే క్రయరోగమునాంది విచ్మితవీర్యుండు మరణీ౦చిసవృ త్తాంత మిందు విషయము, ఇందు మరణీంచె ననుటకు దేవలోక మదత్మీపియు( డయ్యెననుట [పాఢో క్రి, ఈపౌఢో కక్రిచే" విచ్మితపీర్యువి కామాతి 'రేకము వ్యంజితమై చచ్చినను జావని కౌమగుణ మాళివింబట్టి పాలార్చి (ప్రాణములు తీసె ననునర్హమును పతీయమాన మొనరించును. మరణ్‌ంచె. నమవిషయము భంగ్యంతరముగా. జె స్పెను గావున కేవల మిదిపర్యాయో క్రాలంకారముగా భావింప రాడు. ఇందు విచ్మితవీర్యుండు మరణించె నని చెప్పుటన్మత మే వివక్షితము కాదు. కామాతిరేకమువలన సంభవించభకయంకరమైనసరిణా మము "లెట్టివో యుగ్గడించు టయే కవితాత్సర్యము, అది యీవ్యఎగ్యార్ధథానమువలన బక్కగా సిద్ధించును. కావున దీనివి (పాఠో కిగా భావించుట సమంజసము,
కవ్మిపొడోక్రిసిద్ధవ స్తుకృతాలంకారద్వని నరయుదము. వాచ్యార్థనంభావనము ముగిసినపిదప నచటివ స్తుస్థికిచే రమణీయమగు నలంకారము (పతీయమాన మగును, అచట వాచ్యమగువస్తువుకంజె వ్యంగ్యమగునలంకారము చమక్కారకమె. యాస్వాదనీయ మగుమ. ఇట్టిస్థితి కవిిపౌఢో_క్రిచే సిద్దమైనయెడల నట్టిదానిని కవి (పొరో _క్రీసిద్ధవ స్తుకృతాలంకారధ్వవి యందురు. ఉదాహరణము _
శ1కి
ఖారత థ్య నిది ర నము జరడ్సుగక యొండొరుం జజచి యొక్కబలంబున దేవదానవుల్‌ వడిగొని వొర్టి నిట్లు దరువం దరవన్‌ విష ముదృవిల్లి నల్‌ గడలను విస్ఫుళింగములు గప్పంగ( బర్విన దానిం జెచ్చెరన్‌ మృదు(యడు గడంగి పట్టుకొని య్‌ంగి గళంబున నిక్చె( బొల్పుగాన్‌ ఎ 215 దేవదానవులు సమ్ముచమును షథించినవృ త్రాంతమునందలి యీపద్యమున విషమువలన విస్ఫులింగములవ్యా ప్రి పర్టింపందినది. “తిషుస్ఫులిజ్లో ఒగ్నికణః” అనునమరకోశ వాక్యమునుదిట్టి స్ఫులింగమవంగా నగ్నికణము. విస్ఫులింగ్రశబ్బము నకు నదియే యర్థము. ఇట విస్ఫులింగళద్దిిపయోగము (పౌతో క. దానివలన విషమున కగ్నికో రూపకము గాని, చెదరిపడినవిషప్పబిందుపులను నుప మేయము చెప్పందిడక యుసమానభూఈమగు విస్ఫులింగములే చెప్పంబడుటచే నతిశయో క్రి గాని (పతీయమాన మగును. ఈరెంట్మిసతీ3వలనను విషముయొక్క య్యపధృ ష్యత వ్యంగృమై శివుని యఘటనఘటనా ఫామర్థ్యము వక్కాణింపందిదుచున్నది. ఇట్టియలంకార్మఒలీ3 సంవర్భమున కెంతయు వన్నెతెచ్చుచున్నది. విషముయొక్క- దాహక త్వాదిలత్షబమువలను నగ్నిలాదార్మ్యాచు సంభావ నీయమే కాని దాని నిట విస్క్ఫులింగళబ్బ్య పయోగము సిద్ధింపంజేయుచున్నది కౌవున ఆ విది (ఫ్రౌతో క్రిగా పరిగణింపంబిడినది. కవిపొడో కక్రిే వాచ్యమగునలంకారవి శేషముచే రమణీయమగివ స్రెవి శేషము (ప్రతీయమానమగుటియు( గలదు. ఇట్టిదానివి కవి[పొఢో క్రిసిద్ధాలంకారకృతప స్తు ధ్వవిగా€ బేర్కొందురు. ఉదాహరణము ; జ హరికులిశక్షతి యెటు(గని గురుతరపతముళలతోడికులగిరివో లన్‌ గడడుండు గగనగతి నురు క్ల టు ణ్‌ తరజనమున నరుగుదెంచి తల్లికీ [మొక్కాన్‌ల 1941 ఈపద్యమున గరుత్మంతునికి కులపర్వతముకో సామ్యము చఇపదాంబిడీనదిం కాని హరికులిశచతి యెటుంగనిగురుతరపక్షములస్థి3ిని చెప్పుట విశేషము. లోకమున 120
ధ్య నిన్యరూ పము మైనాకము కాక మహేందాదికులపర్వతములలో హరికులిశక్షతి యెజు(గనిది లేదు, అట్టిది యిట నుపమానదుగా (గహింపంబిడుటదే. దీనిని |పొఢోకక్రిగా భావింప నగును. ఈయుపమాలంకారమువలన గరుత్మ౦తు! డిందునికంచె గొప్పవాండు, ఇంగదునికి నపధృష్యు. డనునర్ధము వ్యక్రమై భవిష్యత్క-థాంశసూచన మొనర్భు చున్నిది. ఇ ట్లీయలంకారమువలన గరుత్మం౦తునియిం[దా3శాయిసరా [క్ర మవిశేషము స్ఫురించి సంవర్భమునకు సషుచిత మై యలరుచున్నది. దాన్యమున (మగ్గుచున్న తిల్లికి. దనకొడుకు కులపర్వతదువలి నున్నా. డన్నసామాన్యతృ ప్తికంళ, ఇందు నంతట్‌వాని నత్మికమించి దాస్యనిరాసపూర్వకముగా తన్నుద్ధరించు. నన్నవిశేష తృ ప్రియే యభిలషణీయము కావున నిట వాచ్యమగు నలంకారముకంట వ్యంగ్య మగు వస్తువే [పాధాన్యమును భశించుచున్నది. కవిపొతో క్రివఐన వాచ్చవాపముగా. నెలకొన్న యంంకొరవిశేషము వలన నలుకారాంతరము (పతీయమానమై చమత్కారాఎశయ హేతు వై నసన్నివేశము తవిప్రాతో క్రిసిస్దాలంకా రకృ తాఎంకారధ్వనిగా వ్యవహరింవ(బడును, ఉదాహరణము, *ఆనారాయణ పాండ వేయగుణమాహాత్మా ్యామలజణ్యోత్స్న చి త్తానందం బొనరించుచున్‌ జనుల కర్థాం ఎపకశంబుతో మానై సాత్యవతేయ ధీవనధిజస్య(శ్రీ మహాభారతా వ్యానాభ్యామృతసూ3 యు ా నిఖీలాఘధ్వాంత విధ్వంసియై 1.8.1 చః పద్యమున [శ మహాభారతము చం్టదుంుగా, నారాయణపాండ'వేయుల మహిమ జ్యోత్సగా, అర్ధము లంఖుపులుగా, సాత్యవతేయుని బుద్ధి వనధిగా, ఎఘపంలు వ్యాంతముగా రూపింపంబిడినవి. ఇట్టి సావయవరూ...కమునుం4 వ్యకి శేరాలంకారము ధ్వనించును. చం(దుడు కాలనశమున వచ్చిన చీకటిని విరియించును. వస్తుపకొశమును గొంతవణ కౌచరించును, నే్యత్రానందము కలిగించును. కొని భార తాఖ్యానచందుండు సమస్త పాపసంహార మొనరించును. సర్వార్థముల వెలయించును, చిత్తానంద మొనరించును. ఉపమానభూతు(డైన చందువిచే భౌతికమైన మేలు కలుగుచుండ(గా. భారతవందదువిచే విశిష్టమైన వరమసుఖము లభించుచున్నది. ఇ ట్లుపమావముక౦టి నుప మేయమునకు వైశిష్ట్యము స్ఫురించుటచే విట వ్యతిరేకా (16 121
ఖారత ధ్య నిదర్శనము లంకోరము. ధ్వనించును. భారత్యగంధపవై శిష్త్యృమును వర్కాణ్‌ంచుటయే. కవి శాత్సర్యము కావున దానికి రూఎకౌ-౦కారపుకం'బ వ్యతిరేకాలంకార మే ఎక్కు వగా సహకరించును. ఇట్లు వ్యంగ్యమగు నలంకారమున కిట _పాధాన్యము సంభావింప(దగునుం కవ్మిపొఢోక్రి _సిద్ధార్ధథ_క్రెమూలవ్వనివిశేషముల నాల్గింటివి చూచితిమిం కవినిబద్ధవ ర్రృ(ప్రాతో క్రిననార్ధశ క్రిమూ ఎధ్వనిభేదములను పరిశీలింతము, (పాధోక్క్రి కవిదైననేమి? కవినిబిద్ధవక్తది మైననేమి ? రెంకును భంగ్యంతరముగా కవివే కిదాః అట్టియెడ నీ రెరడవ భేవమును జెస్పుటలో విశేషమేమి? యని యిట నొకయా క్షేము పృట్టవచ్చును. కవినిబన్టవక్త కవిదృష్పితో బాల్యపాయుండగును. వృద్దో కి ళు అతి కంక బాలో క్రి చమత్కార హేతు వనుదృష్టితో నీవిభాగము చేయందిడ్‌నది.. ఒక విధముగా నుహాభారత మంతయు కవినిబద్ధ వ్వక్తయొక్క యు క్తియే, కావున వై శంపాయన కథిత మంతయు కవ్యుక్తిగను తక్కిన వ్యక్తుల సంభాషణాదిక మును కవినిబద్ధవ్తల ఉక్తిగను భావించుట నముచితము. అ దృష్టితో ఉదాహర ణము లరయుదము. | కవినిబద్దవ క్తృపౌడఢో క్రిసిద్దార్ళళ క్రిమూలవస్తుకృతవస్తుధ్యని కుడాహరణము: న అతి భధ = అటి అన్‌ బాల్యచాపల్యమువలన దుర్వాసుల డిచ్చిన మం్య్యతశక్రి నెజుంగంగోరిన కుంతి సూర్య దేవువి బలాత్కారమునుండి తప్పించుకొనుటకై యిట్ల నుచున్నది. ల కా లా అబృధుమతి నైననను ని రృంధముమెయి ధర్మబాహ్యపదమున- స్‌లిసీ బాంఫవ । యిటు సేయుటయును మంవంభవదీయకీ ర్హి మలినము గాదే 87.088 ఇందు కవినిబద్ధ వక్రిియగుకుం3 “మంధర భివదీయకీ ర్తి మలినము గాదే యనుట (పొఢోక్తి ఏలయన (ప్రకృతమున కుంతికి సూర్యదేవుని కీ ర్తిసంరక్షణయ తాత్సిర్యముకం౦ టె తన శీలరక్షణతత్పరత్వ మే (ప్రధానము, అట్టియెడ సన్నిట్లు చేసినచో నీకే నష్ట మవిచెస్పుట (పొతోక్తికడా । ఈ (పొఢో క్రివలన “నీవంటిలోక 121
ధ్వ ని స్వ రూపము వాంధపుండు తుచ్చమైన శరీరసుఖమునకై స్వచ్భమైన కీ రిక్‌ మలిన మాపొదించుట కూడదు. మాటోం ట్ల వివేకముతో (వవ్తించినప్పడు మీవంటి ధర్మాత్ములు సరిదిద్ధ వలయును గావి యిట్లు చేయుదురా ౭ చేసినచో మీకీ ర్హ్మీపతిష్టలకు భంగమురాదా ? నశ్వరదేహములు గల మే మొకవేళ కీర్వ్యపకీ ర్తులను పరిగణింపనిస్థితిలో నున్నను దేవభావము గల మీకట్టి దనుచితముగదా" అనునర్జవి శేషము వ్యంజిత మగుచు కన్వ్యాత్వ ఫరిరక్షణ తాత్సర్యమునకు సహకార మొనర్చుచున్నది. *నలినీజాంధవ ;' అను సంబోధననుకూడ నీ వ్యంగ్యార్థమునకు దోహద్యప్రాయము. “నీవు సంసార సౌఖ్య మెలుంగ్‌నివాడవు కావే, న న్నేల బలవంతము చేసెదవు' ౪ అను నర్థమీట స్ఫురించి సందర్భమునకు దీప్తి నిచ్చును. కవినిబద్ధవ క్రయొక్క (పౌడోకక్షి రూపమైన వ స్వవిశేషమునలన నలంకా రము స్ఫురించి చమత్కారక మగుట నీ కింది యుదాహరణమునం. గానవచ్చునగు కీచకునివలనం దనపడినపాటు దలంచుకొని కుములుచున్న (దౌపది డెందంబుకుందు పాపం దలంచి ఖభీము6 డిట్ల నెను గ చ్యవనుని వాంఛకు సంయా౭ినందన యిడుమల, గుడువదె యవవిలోన + రాఘవుకోశ నరణ్యవాసముచేసి సంతాప మందదె జనకతనయ ? కుంభసంభవున క్రై "ఘోరదుర్గముల లో పామ్ముద యలజడి పాలుకొదె? నలునిపిలుంద. గానల కే(గి దమయంతి మనుజులు పడని యుమ్మలిక పడదె? వారు సై రణచేసి దుర్వాళమైన నిరతిశయదుఃఖభారంబు విస్తరించి సహైెఖ్య మొందరె? నీవు నాచందమునన యౌపదల కోర్చి సంపద లనుభవింప్ప. శీ, 2.284 అత్యంత దుఃఖపూరితయైయున్న సకికి, నుహాకష్టము లనుభవించినవారి చరితము నుగ్గడించి యోదార్చట కుపయుక్రమగు నీ వాక్యసముదాయమునందు [28
భారత ధ్యనిదర్శనము సుకన్య, జానకి, లోపామ్ముద, దమయం9 అనుపతివతలు పడినకష్షము లుగ్గడింఫంబడ్‌నవి. ఏ యొక్కటి యుదాహశించినను జాలియుండగా ననేకముల బేర్కొాని యూజట నొదవించు తాత్పర్య మిట [పొఢమైనదిగా సంభానింపందగును. నుకన్యాదులవలె నీవును తాత్కాలికదుఃఖనుల కోర్చి శాశ్వత సుఖముల ననుభ వింపు మను నీ వాచ్యార్థము ముగిసిన పిదప నీవు సుకన్య జానకి మున్నగు పతి(వతాశరోముణుల కెనయైనదానపు కాపునం బతుల విందింపకుము, సీపతులు కూడ సామాన్యులు కార. చ్యవన రాఘవాగస్త శ్రనలనమహారాజసదృ కులు, కాలానను కజూలతవలన సామాన్యులవ బెం గన్నట్టుచున్నా రనురూపనున నుపషమాళలంకార మిట వ్యంగ్యమై విలసిల్లును. 'అచందమున" అనుపదదుచే నిది వాచ్య మే యనరాదు. చంవనును నుపమావాచక మున్నంత మాత్రమున నలంకారము కాంజాలదు. సొద శ్యలక్ష్మ వాచ్యార్థమునందుకంట వ్యంగ్యార్థమునందే రమణీయతరమై యలరు చున్నది. కౌవున నిది వస్తుపచే వ్య క్రమగునలంకారమున కుదాహరణ మగును, కవినిబద్ధవ కృ పొఢో క్రిసిద్ధాలంకారకృ తవస్తుద్వని కుడాహరణము ;
“కాలంబై నను టోవక
యీలోకము నందు నిలువ నెవ్వరిపశ; మి
ప్లేల యవివేకిజనముల
పోలిక శోకొానలమున( బొగులుచునుండన్‌.” స2ం27
(ప్రియప్కుతుయగునభిమన్యునిమరణమువలన( గలిగినశోకముతోం. బొగులు చున్నసుభ్యద నూజార్చుచు( గృష్పుం డన్న వాక్య మియ్యది. 'అవివేకిజనముల పోలికన్‌' అనుపద మిందపొఢో క్తి. నీవు వివేకవతి వని భంగ్యంతుముగా( జెప్పుటయే కదా వక్షృతాత్చర్యము ;. దీనికోంగూడినశోకానల మన రూపకాలం కారమునుగూడ (పౌఢథో క్రియందలిభాగముగా( బరిగణింప(దగును. ఈయలఎకారము వలన “ననలము స్వా[శయవినాశక మైనట్లు ళోకముకూడ నిన్ను మిక్కిలి [కుంగ చీయును. కావున వివేకము నపలందించి శోకమును టోకార్చికొనుము. లేనిచో నది నిన్ను కౌల్చివేయునునుమా ౫" అనునెచ్చరిక యిట వ్య క్త మగును. భోకమున కగ్నితారూపణముకంచ నాగమిష్యమాణానర్థపరంపరాకథినమునందే వ్తకు వినక కల దని నందర్భమునుబట్టి (గహింవినచో (ప్రకృతమున వాచ్యమగునలం [24
ధ్వనిస్వరూపము కారముకం'టెను వ్యంగ్యమగువస్తువే యధికచమక్కార హేతు వగు ననుట తెల్ల మగును.
ఇ ప్లే కవినిబద్ధవ కృ (పోఢో క్రిసిస్టాలంకారకృ తాలంకార స్వని సీకిందియుదా హరణమునం జూడనగును. దుర్యోధనునిపాటునకు వగచుకృపకృతవర్మాశ్వత్హామల యపస యిట్లు వర్ణింపబడినది.
“వారిముఖమండలములలో వారిజములు
మొగిదె; శోకరదుంబుతో నిగిడెం దిమిర
పటలి; బహువిచారములతో6 బర గంబొళ్చె
భూతవేతాళగణబములు భూపవర్య 01.10.
ఈసద్యుదున ముఖమండలములతోపాటు వారిజములు మొగుడుట, శోక
తదుముతోపాలు తిమిరపిటలి వాస్థిపించుట, బహువిచారములతోపాటు భూతఖేతాళ గణములు పొల్చుట అనువిధదున వాచ్యముగ సహో క్యలంకారము గలదు. దీవివిబన్టీ వారిహృ వయమున పెల్లుబికినదుఃఖాతశయమునలన వారిముఖములు పద్మ ములవలె జశ్యపాయమునై నవి; వారశోకము సర్వదిగ్వ్యాపియైనతమమువలె వారిని సంపూర్ణముగా నాక్రమించెను; వారివిచాాములు భూతభేతాశగణములనలె మహా భయంకరములై బ్భృాపించెను.. ఇనుతీఖున నుస మాలంకారము వ్యంగ్యమగును. దీనినిబట్టి వారియుక్తాయు క్రవిచేకము. నశించుట, మోరమైనయకార్యక రణముసకు వా రుద్యు క్తులగుట భూతచేతాళములవలె పాపభీతి లేక ప్రవ్షిల్లుట అనుభవిష్య దంళదు. నమ్మం $ంబకుచున్నది. ఇట్టిసమర్థనకు సహో క్రికంఇ నుపమయే యెక్కువ సహకరించును. ఉ.మానగతభూయో వర్మనత్త్వ ముప మేయసుందుం డుట సహజదు గదా;
(ప్రొతోక్రివశమున సిద్ధించుధ్వనిభేదములు సోదాహరణముగ_ వివరింప! దినినవి. ఉక్రియంవలి పొఢత యేమియు లేక సాధాాణవాక్యములం దౌచిత్యవ॥ మునల దోంచునర్ధవిశేషదులును గలవు. వాచ్యార్థనము మ గిసినపిదప నట్టీయర్డ వి శేష మేవేవి స్పురించుసన్నివేశములు స్వతస్పంభవిద్వవివికేషముగలవిగా నెన్నంబిడినవి, వానియందును, వస్తుపుచే వస్తువు వస్తువుచే నలంకారము, అలంకారముచే వస్తువు,
[12స
భారత థ్య నిద ర్శ నము అలంకారముచే నలంకారము. న్ఫువించుట యను నాల్గులేదములు పుట్టవచ్చును, ఉదాహరణముల నరయుదము.” స్వతన్సంభవ్యర్థశ క్యుదృపవస్తుకృతవస్తుధ్వని ? “క్రానకాని వీంయ నీకును శకుంతలకుం [వియనంవనుండు; పే కొని భరియింప్పు మీతని; శకుంతల సత్యము వక్కె, సాధ్వి స ద్వినుత మహాపతి[నత వివేకయుతో, నని దివ్యవాణ్‌ దా వినిచె ధరాధినోథునకు విస్కయ మందంగ దక్సభాసదుల్‌ 18105 అన్యు లెజు(గమింజేసి లోకాపవాదఖీ3 నెటింగియు నెరుంగ నని శకుంతలను దికస్క రించుదుష్యంతమహారాజున కాకాశవాణీ సత్యము నెటింగించుసందర్భము నంచలియీ $ద్యముయొక్క వాచ్యార్థమున (ప్రత్యేకమైన్మపొరి యేమియు లేదు. వావ్యార్థము ముగిసినపీదప నౌదిత్యవశమున *“ఓమబోరాజా : నీవసత్యమాడు చున్నావు, ధరాధినాథున కిది తగదు. నీది (పస్తుతమున నసాధువర్తన మగుబుః అట్లయినచో నీవు సద్వినుతు/డవు కాంజొలవు, కావున నధర్మమును విడనాడి గాం సర్వవిధివి వివాహమాడిన నీపత్నిని, ఆమెయందు జనించిన పియప్కుతుని స్వీక రింపుము." అనునర్ధము వ్యంబితమగును. నింకుసభలో పాలితులసమక్షమున 'వాచ్యముగా రాజుదోషము నుట్టంకించుటకంచి వ్యంగ్యయుగా. దెబుప్పట సముచిత మైనవద్ధతి. దోషోద్దాటనదముచేయుట సమీహిత మే యకునంశము భరియింపు మను విధ్యర్థక్మకియవలనను, “ప్రియ' అను నందనవి శ్రేషణమునుబట్టియు, శకుంకలకై న విశేషణములను దిగ్షీయు, వివేకముళో ననుపదమునుబటియు. నిరూపిత మగును, కావున నీర్వన్యర్థము భాఎంచుట సముచిత మే, ప్వతస్సంభవ్యర్థశ రు. గృవవస్తుకృ తాలంకారర్వని వ్‌ ఉవినయమున (దోణురూపు మన్నున నచుర్చి దాని కతిభక్రితోడః [బివక్షిణంబు4 జేసీ (మొక్కుళు సంతతాభ్యాసశ క్రి నస్త్రవిడ్యారహనస్యంబు లర్ది. బక సెల 15.280. 12
ధ్యనిస్వ రూపము ఏకలవ్యునియస్త్రవిద్భార హస్యపరిజ్ఞానమ కలి. ఘటిల్లినవిధ మీశద్యమున పర్ణీతము. ఇం దిట్లువిద్యను ఐశయుట మహావిశేషవిషయము, పాఠికునిసృాదయ మిట నీవస్తువును విన్నంతనే వ్మిశాం3 నొందదుః కావున భక్తిశద్దాతతృరత్వ ములు గలవాండు సాధింపంజాలనిది లేదన్నసామాన్నోో క్రి యిట స్ఫురించి యది యీవి'శేషవాక్యమును సమర్థించును. ఆవిధముగా నిందర్థాంతరన్యాసాలంకారము నిస్పన్నమగును. గురువుకడ నిరంతరము మెలంగుచున్న రాజకుమారుల విద్య కంటెను, గురుభవనతో మాత మే పొందిన యేకలవ్యునివిద్య యధికతరమగుట యను నాశ్చర్యక రమైనవిషయమున కీయలంకారస్ఫూర్రి మంతయు నహకరించును, ఈవాక్యమున (పొడఢోకి యేమియు లేదు. కావున నిది స్వతస్పంభవి. స్వత స్సంభవ్యర్థశ క్యదృవాలంకారకృతవ స్తుధ్వని వ *మృదువులకు( జాల మృదువులు, విదితయళా । వినుము; పొండవేయులు; కడుబె ట్టిదులు బెడిదంపువారికి; మదలోభిక్వములు లేవు మందున కై నన్‌.” 15814104 శంబు వనువ్నిపుండు పొారజనిములయనుమతిని ధృతరాష్ట్రునకు నివేదించు సందర్భమునందలి దీసద్యము. అతడు (పాస్తావికముగా పాండ వేయులస్వభాన కీర్తనము గావించుచు జలికినయీపలుకులంవలి “మదలోభిత్వములు లేవు మందుప కై నన్‌" అనువాక్యమున లోకో క్ష్యలంకారము గలదు. విజమునకు మదలోఖభిత్వ ములు మందునకు కొజగావు. మందువ కవసరమగుపదార్హ మీష్మత్సమాణము నందున్నను జాలును. మజటియు మందున కన్నచో జనము తమగృహమున నున్న పదార్థమును శోధించి యేకొంచెమైన సాధించుటకు యత్నింతురుం అట్లు బొత్తుగా లేనిసందర్భములం దిది లోకమున వాడంబడుచుండును. గావున లోకో కి “సాధా రణముగా మదలోభవబ లంతయో యింతయో నర్వజనులయం దుండును గాని పాండ వేయలయం చదవి వెదకి చూచినను గానరావు. అట్లగుటవలన వా రుత్త మో తృమ్మ పకృతి కలవారు. అట్టివారు మాకు (పభువులుగా లభించిరి, మాయదృ ష్టము నే మని. చెప్పుదుము. ఇక్యోదిపొరజనాథ్యిపాయ మీయలరకోరవమణవలన వ్యక్తమగును. వాచ్యరూసముకం'ట వ్యంగ్యమగువీయర్థ మే నందర్భమునకు( దగి 1ప్ల
భారత ధ్వ నిదర్శనము యున్నది. ఇందు |పొఢో క్తి యేమియు లేదు. కేవలలోకో క్తి యోగము |పొడో క్రి కాజాలదు, కొపున విది స్వతస్సిస్థమగునర్ధశ క్రివలన సుద్భివించునలంకారకృత పమ్తుధ్య్వవి కుదాహరణ మగును.. ఊూవీ స్వత స్పంధవ్యర్థశ క్రికృ తాలంకారకృతాలుకారవ్వని : పాళుప రాదిదివ్యాస్త్రసంపాదసకై యరిగినయ స్టనుండు తరం యన్న(ండు వచ్చునా యని విచారబితో నిరీక్షంచుచున్న ధర్శ్మజాదులకడకు రోమశమహోముని యేతెంచి యాతనిక్షేమువార్త నెల్‌ంగించి యాతనింలపరారమాదుల సెభివర్ణించుచు. నిట్లు పలికెను. ళా బలపంతుు నఖీష్మా దుల నర్జును డోబ్బ నూర్జతుండై, బటి ఫో రులం గట్టండు పదాఒవ డు కళకు సమానుండు గౌడ కవ్వ తోడన్‌ శప మై 9 _ ఈపద్యమునందును పదొజవళళకు సమానుండు కౌ డథటయు లోకో క్రియ, చం్మదువిసదాలవభాగమును “కళ'యందురు, 'కలాతు షోడళో భాగః' అని యమ రము. యుద్ధములందు కర్తార్డునులకు సామ్యుమే లే దని చెప్పుటకు లోకమున సొధారణముగా నిట్టి సందర్భములందు. వాడ(దిడుపదసముదాయము. వాడంబడ్‌నది కావున నిట లోకో క్యలంకారము వాచ్యరూసమునం గలదు. ఇందు (పొఢోకి లేదు, ఈయలంకారమువలన నిందర్దునునకు పూర్హ్రచందసామ్య మభివ్యక్త మగు చున్నది. ఇ ట్ల భివ్య క్త మగునుసమాలంకారము ధనంజయునిపరా[కమా3శయమును జక్కంగా నలంకరించును. కర్ణార్దునులతారతమ్యవివక్ష కీప్యంగ్యమగునుపవ యెంతయు సహకరించును. అంతియ కాక యాతవిరాకను నిరీక్షించుచున్న ధత్మ జాదుల కాతనిరాకా నిశాకరత్వసామ్యస్ఫురణము సంపూర్జాహ్షదకారణ మగుననుటలో విప్రతిప త్రి యుండదు, కావున నీది స్వతస్సిద్ధార్భశ క్రిమూలాలంకారకృ తాలంకార ధ్వనికి మేలై నయముదాహరణ మగును. లు. ఇట్లు సంలక్ష్య[కమవ్యంగ్యభేదములు సోదాహరణముగా పరిశీలిం-: (బడినవి. ఇప్పటి కేర్చదినధ్వస్మిప భేదములస్వరూప మీక్రిందివిధయిగా నున్ఫిది, 128
ధ్య ని స్య రూపము
అభిధామూలము _ లక్షణామూలము _ అని మొదట ధ్వని 'రండువిధము లగును. ఇందు మొదటిదానిని వివక్ష తాన్యపరవాచ్యమనియు రెంగవదానిని అవి వక్షితవాచ్యమవియు వ్యవహారింతుడ. శకయవివ క్షితవాచ్యమునందు వాచ్యార్థము సంపూర్ణ ముగా విడునందిడునెడల దానిని జహత్స్వాల్థ్వమని కాని ఆత్యంతతిరస్క్టృత వాచ్య మని కావి యందురు. వాచ్యార్థము పూర్తిగా విడువ।,దిడక్‌ అర్జాంతరమునందు పం[క్రమింపంజేయంబడినచో నట్లిదానిని అజహత్సాార్థ్హమనియు నర్ధాంతరసం[కమిత
లట థి స!
వాచ్యమనియు వ్యవహరింతురు. ఇట్లు లక్షణామూలకభ్వనులు రెండువిధములు.
అభిధామూలముహాడ నసం౦లక్ష్య్మకమము, సంలక్ష్యక్రమము నని రెండు విధములు, అందు మొదటిది రసభావతదాభాసాదిరూపమున ననంతవిధములుగా నుండవచ్చును గావున నందవాంతరవిభాగ కరిగణనము చేయక యొక్కటిగనే లెక్కింంచిరి.
రండవది శదశ క్యర్తశ కిమూలసు లని ద్వివిధ మగుచున్నది, ఇందు ౧ ఎ=ారోర్పు వాత శిండవదానికి వ్యంజకమగువాచ్యారము కవిపపొడోక్రిస్రిము, కవినిబద్దవకృృ
థి =లి ట్ర థు అవి [పౌడో _క్రిసిస్టము, స్వతస్వంభవి యనిమూ(డువి ఫములుగా నుండును. ఈంమూడును వ_స్త్వలంకారరూసమున దైైవిధ్యము నొందుటచే నాజువిధములగును. ఈయొ౫జు విధములగునరములును వ స /లంకారములను వృ*గ్యమొనల్బును గావున వ్యంగ్య థి వాలి యీ
వశమున సీసంలక్ష్య[కమము పండెండువివము లగుచున్నది. ఇట్లు లకషకణామూ: భేదములు రెండు, అభిధామూలమున ససం లక్ష్య కమథేద మొకటి, స౦ంలక్ష్య [కమ మున శద్చిశ క్రిమూల మొకటి, అర్థక క్రిమూ లభేవములు పండెండును గలసి మొత్తము పదునాజుభేదములు సిద్ధించుచున్నవి.
ఈచెప్పినపదునాఅింటిలో అసంలక్ష్య్య[కమభేదము తక్క తక్కిన పదునైదు విధములును ముందు చెప్పంటోవుపద[పకొళశ్యము, వాక్య్యసకాశ్యము అనుభేడ ద్వయమునుబట్టి ముప్పదివిధములగును (15362 = రీ0) (ద్రదింధగతముగా మటి పం్కడైండులేదములును సిద్ధింపంగలవు,)
(17 189
భారత ధ్వని దర్శనము
అసంలక్ష్య[కమము వర్ణము, పదము, వాక్యము, సంఘటన, (పదింధమః అను వ్యం జకపంచక మునుబట్టి మైదువిధములుగా రూపొందును. ఇ ట్లైప్పటికి సిద్ధిం చినధ్వవ్మిపభేదములు మొ త్రము దుష్పదియైదు,
ఇంతవటకును వ్యంగ్యస్వరూపమునుబట్టి ధ్వన్మిపభేదములు వింగడింహం చిడినవి. "ధ్వన్యతేఇతిధ్వనిః అనుకర్మవ్యుత్సత్తి ననుసరించి ధ్వన్యమానములగు నర్జవిశేషములు సోదాహరణముగ వక్కౌణీంపందిడినవి, ఆనందవర్థనులు ధ్వన్వా లోకద్వితీయోద్ద్యోతమువజకు (పతిపాదించినవిషయ మింఠతవఅకును సంగహింప బడినది
*ధ్వనతీతిధ్వవిః' అనెడుక ర్హృ వ్యుత్సత్తిననుసరించి పై చెప్పినవిషయమే వ్యంజకసామగినిరూపణపరచుగా తృతీయోద్ద్యోతమున విస్తరించిచూపంబిడినది. కాపున వ్యంజకసామ్మగియొక్క స్వరూపస్వభావము లెట్లుండునో యి(క" ముం
౮ దరయవ లసియున్నది. .ండమూనానావాన్రకానాకాయానులా. 186
ఓమ్‌ ళ్‌ జ భారత ధ్వనదర్శనము చతు ర్ధొ ధ్యాయము వ్య౦జకము వాచ్యార్థాతిరి క్షవిలక్షణార్థాభిదాయి. శబ్దాదికమునకు వ్యంజక మని "పేరు. వర్ణము, పదము, వాక్యము, రచన మున్నగునవి యాదివద్మగాహ్యములు. వీనివలన వ్యంగ్యార్థము (పతీయమానమై కావ్యదునకు ధ్వనివ్యపదేశమును గలిగించును గావున్‌ వివి వ్యంజకము లగుచున్నవి. అనంగా ధ్వన్యర్థమును వ్యంజింప(జేయున వని కాత్సర్యము. ఆనందవర్థనులు తమధ్య్వన్యాలోకతృతీయోడ్డ్యోతమున నేవి యేవి దయేసన్నివశములలో వ్యంజకము లగునో సోదాహరణముగ నిరూపించిరి, (పకృతమున అనందవర్థనులు చూపిన వ్యంజకములనుబట్టి సిద్ధించుధ్వని విశేషములను కవితయమహాభారకోదాహరణసమన్వయప్పరన్స్పరముగ( _ బిరిశీ లింతము.
- లక్షణామూలధ్వని (లేక) అవివక్షితవాచ్యము. వాచ్యార్థము వివక్షితముకాక యన్యార్థమును జెప్పుటయే కవితాత్సర్యమైన సన్నివేశము లీభేదమునకు. జెందినవి. ఆయన్యార్థమే వ్యంగ్యార్థము, ఇందు వాచ్యార్థము బొత్తుగా పొసంగనిచో అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యమనుభేదము సిద్ధించును. అల్లు వాచ్యార్థ మత్యంతతిరస్క్టృత మగుట యేదో యొక్కపదము నండుమాత మే గోచరించినచో నాపడ మట వ్యంజకము, అనంగా ఆత్మం౦ంత శిరప్కలృ్భతవాచ్యధ్వని యచట పదముచే (ప్రకాశించు నని తాత్పర్యము, 81
భారత ధ్య నిదర శై నము అ శ్రేశ్రాద్వాపరసంధి నుర్గత మదాంధీభూత విద్వేషిజీ మూళతో[గళ్వసనుండు రాము డలుకన్‌ ముధయ్యేడుమాలుల్‌ రణ (ప్రీకన్‌ వై రిధరాతలేశ్వరుల( జం పెం దిల్వురన్‌ దీర్చ్సని ర్థాతకూ9 ర కుఠారమానవిశిఖక త్రో౦రుకొంతారుడై ” 11.78 అనుపద్యమున నట్టిధ్వనిభేదమున కుదొహరణ మరయందగును. శౌనకాది వహామునులకు శదుంతపంచక మననేమో సూతుండు వివరించుసందర్భమునందలి డీ ;ద్యము. ఇందలి'అంధీభూత " అనుసమాసాంతర్గ తపదము వ్యంజకము, “గుడ్డిదిగా నైన" అనువాచ్యార్థము ఈపదమున కిట పొసంగడు, ఏలయన విడ్వేషులు నిజము నకు (గుడ్డివారు కలేదు. మటియు మదముదే కన్నులకాంధ్య మేర్చడదు. కాపున నీపదముయొక్క వాచ్యార్థ మిట మొత్తముగా తిరస్కృృత మగును. “(గుడ్డివారివంటి వారయిని అను లక్ష్య్యార్టముచే వాక్యార్థము పొసంగును. ఈలజ్యెర్థమునలన “గ్రుడ్డివారి కెట్లువస్తుదర్శనశ క్రి నశించునో యక్లు యుద్ధతుల్లై మదనుచే పుణ్య పాపములవివేకము నంచి అధర్మగ_ర్రమున బదీనట్టివారయిని అను నర్ధమిట స్ఫురించును. కావుననే యవతారపురుషుండగు పరళ్సురాముండు. వారిని ముయ్యేడు మాలులు చంపుట జరిగినది. కేవల మంధులగుటవలన చంపె ననుటకంట వివేక- రహితుళల్టై వ్టించినకతమున. జంపె ననుట నముచితము కావున నీవ్యంగ్యార్థ మిట (పాధాన్యమును భజించుచు ధ్వనివ్యపదేశమున కర్ష్మమగుచున్నది, సమాసాంతర్ల వ “దములకు విడిగా పదత్వమును శాస్త్ర మంగీకరించును. కావున నిది సద్దైకచేశదుగదా యని శంకింప(బవిలేదు, కానిచో మటియొక యుదాహరణము. గీ. “ఎగ్గువేసినవారికి హితము సేంత యార్యజనములు గీ ర్రింతు; రన్యదోష కారి తనపాపమున దాన కాలిపోవు; వే వానికి( గీడు గావింపనేల 1” $.0.59 ధర్మవ్యాధుంయ కౌశికునకు ధర్మవిశేషములను జేప్పుచున్నసందర్భనునంగలి దీసద్యము. 'అన్యగోషకారి తనదోషమున€ దాన కాలిపోపు అను నీవాక్యమునంగలి [182
వ ౦జశము “కాల్లిపోవు' ననుపదము ఇటవ్య౦జక ము. కాలిపోవుట యనువ్యాపార మగ్నినలన సంభవించును. ఇచట నగ్నిలేదు. కొవున 'కాలిపోవు అనుపదముయొక్క వాచ్యార్థమున కిట సంగతి లేదు. కౌపున నశించు నమలక్ష్యర్థమిట జెప్పుకొన( దగును. దీవివలన "అగ్నిలో పడిన వస్తు వెట్లు నామరూపములు లేకుండ నశంచునో ఇతరుల కపకారము చేయువా6 గట్లు సంపూర్ణ వినాశము పొందును. పాప మగ్ని వంటిది. కావున దానిజోలికి పోరాదు ఇక్యాద్యర్థవిశేష మీట (సతీయమాన మగును. ఈపతీ3 కంతటికిని 'కాలిపోవు' ననుపద మే వ్యంజకము కావున లక్షణా మూలాత్యంత తిరస్క్టృతవాచ్యధ్వని వదగత మై గోచరించుట కిది యుదా హరణ మగును, అత్యంతతిరన్కృ తవాచ్యద్వని పదమున. (బకాళించుట కుణాహరణములను చూచి3మి, అది వాక్యగతమై చూపట్టుట కుదాహరణము : “అనీన విని పార్ధనకు ని ట్లవియె నినాత్మజుండు; దుర్చలాయాసక్షే పనిదింధమ్ములు వలుకక ఘననిశితాస్త్రములం బలుక(గడంగుము నాతోన్‌ ౨” 1.8.07 కుహారా స్తరివిద్యాాపదర్శనము జరుగుచుండంగా కర్దువ్మిసవేశ మందున్న వారికీ కలవరయును గలిగించెను. ముఖ్యముగా నర్జునుండు ఆతనినాక్యౌద్ధత్యము నకు సహింపక “అనాహూతు4డవైై సభకు వచ్చి యిష్టాలాపములాడి నరకలోక ముల కరుగంగో రెదవు; పరాత్మపరిమాణము లెటుంగ వోరిపలువా అవి కర్టుని నిందించెను. దానికి సమాధానముగా కర్టుం డాడినవాక్య మియ్యది. అందు 'ఘననిశి తాస్త్రములః బలుక(గడంగుము నాకోన్‌.” అనువాక్యము మొక్కల వాచ్యార్థము అత్యం ఈము తిరస్కృతి మగును. ఎవ్వరై నను నోటితో మాటాకుడురు గాని విశితాస్త్రము లకో మాటాశ/జాలరు. కావున _ “మాటలతో. దినిలేదు. అస్ర్మ్రపయోగ మొనర్సు" మనులవ్యెర్ధ మిట సంభావ్యము. “నేను నీవలె వాహ్ళరు,డంగాను అస్తవిద్యా నిపుణు(డను. పరాత్యపరిమాణము లెజటు(గనని నాయస్త్రవిద్యాపాటవ మెటు(గకయే నీవు పలుకనేల ? ఘనవికితొస్త్రముల( (బియోగించినచో సీనాపమాణములు లోకము నకు డెలియునుగదా 1 నీవాక్యములలో వించుకంతయు పసఠేదనుట కెల్ల మే 14
భోరత ధ్యనిదర్శనము ఇంక నీయప్రములు ఘనములయినచో, వానియందు. నిశితత్వమున్నచో [వయో గింప్పము. చూతము” అనునర్ధవి శేష మిట వ్యంగ్యమగును. [పయోజనరూపమగు నీవ్యంగ్యార్థసతిపాదనముకొఅశే యీలక్షణ్యాపధానవాక్యము [పయుక్త మైనది. కౌవున “ఘననిశితాస్త్రముల బలుక( గడ(గుము. నాతోన్‌' అనువాక్య మిట వ్యంజకము, వేతాక యుదాహరణము : “నహృమండ్రు పనుచువాడ టె | విహి తానుష్టానపరులు వీరపె । తొలో కహితం బటె; యిది మనకున్‌ మహనీయమ కాక యెట్లు మానంగవచ్చున్‌ 1౫ గ,1.169 “నహుషుడు మహేంచ్రపదవీసహితుందు. శచి కాతని వరింప(జనును. కావున నామెను లోకహతమగునట్లుగా( బుచ్చు” మని వేడినమునీందు9ిలను సురలను జూచి శచీసంరక్షణతాత్ప్చర్యదున నున్నబ్బ హస్పతి పలికినపలుకు లియ్యవి. బర్రి మనకున్‌ మహనీయమ కక యెట్లు మానంగవచ్చున్‌ అనువాక్యమా సందర్భమునుబట్టిపొసంగదు. పురుహూతప్పరో హితు6 డిట్టియవాచ్యములు పలుకండు. కౌన నిటవ్యతిరేకలక్షణచే “ఇది యత్యంత మనువితము, మనము తప్పక నూన నలయు ననునర్ధము సిద్ధించును. దీనినిబట్టి 'మహేం్యదపదస్టితు దై నంతమా[తమున వివేకరహితుండు గొప్పవాడు కాంటోండు. అట్టివానియాజ్ఞను మీరు అనుష్టింపనేల ? వాం;య పంపుటయు మీకు వచ్చుటయు జర్‌గినను శేను శచిని పంపుటమా[ తము జరుగదు. ఈ యసహ్యకృత్యము మాను(ండు." ఇత్యాద్యర్థ మిటవ్యం గ్యమగును, ఈయర్థమునకు 'అజ' అనునవ్యయము నహకారక నుగును. ఇ ట్లీపద్యమున శుదివాక్యము వ్యంజికము. అవివక్షితవాచ్యముయొక్కు రెండవభేద మర్చాంతరసం క్రమితవాచ్యము. అదియును పదగతము వాక్యగతము నని రెండువివములుగా నుండును. వాక్యము నందలిపదమొట్ళంటియే వ్యంజకమైనచో నట్టిది పదగతార్థాంతరసం[క్రమితవాచ్వ ధ్వని యనంవికుళు, ఉదాహరణము | [వళ
వ్య ౦జశము ఉనీవ్పు మాచుట్టమనపోలె నెమ్మితోడ నవహితుండవై మాపల్కూ లాదరించి; తాజరత్కారు( గని చెప్పవయ్య = వాని నెజు(గుదేవి _ మూపడియెడునీయవస్థం 12.145 ఉత్తమగళులు లేక ఉపీరణతృణ స్తందింబు నవలంవించి తలకిందై యాదిత్యకిరణంబుల యాహారంబుగా (వేలుచున్న” జరత్కారుని పితృదేవత లాతవి( గని తమయవస్థను దెలిపి పై విధముగా( బలికిరి. ఆతడే జరత్కారుః డని తెతియక వా రిట్ల నిరి ఇందలి 'ఆజరత్కౌారు "మాపడియెడు, "'ఈయపస్థ' అనుచోటులందు ఆ-మా-ఈ_అనుసర్వనామపదములు న్యంజకములు, వీనియర్డి మర్దాంతరసం[క్రమిత మగుచున్నది. “ఏజరత్కారుండు వివాహము చేసికొననొల్లక తనపితృదేవతల నధమలోకములః బిట్టించుచున్నాండో యాజరత్కారువి. గని, ఆఅతనివలన ను త్తమగతులందపలసి, యందకకుందెడు మేము పడియెడు ఈభయం కరమైన ఘోరావస్థనుగూర్చి చెప్పుమా 1” అను రూపమున నీసర్వనామము లర్జాంతర వం[కమితముులె సార్ధక్యము నొందుచున్నవి. మాచుట్టమవపోలె, మాపల్కులు, మాపడియెడు అనుతీఆణున (తిరావృ త్తమైన యీయస్మదర్ధక సర్వనామ మీయర్థ్మపతీతి కుపోద్బలకముగా నున్నదిం వేజొక యుదాహరణము : *న్నీపియభర్తల నిర్మలచరితుల6 (బకటతేజుల లోకపాలవిభుల( బార్టుల సీవొకభంగిన వదలక చెలున యెద్భింగి భజింతు తగిలి, యొక్కరొక్కరికండె నువిద నీ కేపురు ననుర క్తు లగుట యత్యద్భుతంబు; నగుమొగంబుల కాని నలినాక్షి నీదెసం ఐతులకు. గింకిరపాటు లేదు; 186
భారత థ్వ నిదే ర్శ నము (వతముపెంపొ _ మంతాషవవై భవందొ సరసనై పథ్యకర్మకౌశలమొ _ చతుర విభ మోల్లాసరేఖయో - పైలంది! నీవి శేషసొభాగ్య హేతువు; పెపుమ నాకు” 8.201 ఆరణ్యవాసముచేయుచున్నపాండ వేయులః జూడపచ్చిన కృష్ణునిళో రూడి యేతెంచినసత్యభామ యేకాంతమున (దౌపదితో వాడిన యీవాక్యసముడాయము నందలి “నాకు అనుసదమువకు వాచ్యముగా (సత్యేక్కపయోజన మేమియు లేడు, “చెప్తుమ ;' అన్మిసార్జించినచో తనకు ఛెప్పవలయు. ననియే తాత్సర్యమిం ఇట్లు దీనియర్ధ మవివక్షిత మగుచున్నది. కౌవున దీనియ మర్దాంతవముసన సంక్రమిత మైనచో దీవికి సార్ధక్య మేర్చడును. పైసీనవద్యమున పరింపంబడినసాభాగ్యము వంటిసొభాగ్యమును సంపూర్ణ దుగా6 బొందం౦జాలక యట్టిది పొందవలయు సను కోరికతో నున్ననాకు _ అనుసర్జాంతల మిట వ్యంగ్యముగా నేర్చడును. అయర్థాంతత ముతో గూడినపు డీసదమునకు సార్ధక్య మేర్చడును. కాప్పున నిట “నాకు అప్పు పఠతము అర్థాంఛరసం[క్రమితి వాచ్యధ్వ వికి వ్యంజకము. సత్యభామ తిన కట్టి పౌభాగ్యమ లేదనుకొన్నదనుట నముచితమా ? యవి శంకింపందివితేదు. శ్రజువాళ్సి సద్య మీయర్థమును నిరూపించుచునే యన్నది. “పన్నును నీవలన విజము గా విది యంతయును నెజి(గి కమలదళాతుం బూని వశగతువి జేసియ నూన స్నేహానుభావయు క్రిం దలిర్హున్‌.” 8 6.22, ఈపద్యార్థమువలన సత్యభామ [దౌపదీసాభాగ్యమువంటిది తనకు లేదని మనస్సున భావించిన దనుట ఉక్ష్మపాయ మేకా $ అవివక్షితవాచ్యధ్వనిలోవియర్థాంత రసం క్రమితవాచ్యము పద(ప్రకాళ్య మగుట నుదాహరణముఖమున నరసిశతిమి. ఇంక విది వాక్యగత మగుట కుదాహరణములనః పరిశీలింతము, [88
వ్య ౦0జశము వసిష్టవామదేవ వాలఖిల్యభృగునారవ సదృశుతై న మహామునులు కానవచ్చి తన్నుం జూచి 'యవ్వా : నీవెవ్వరిదాన వివ్వనదేవతివో, దేవభామినివో, దివ్యం బైనతేజంబుతో నేల కుమ్మరియెవ” వవిన వారలకు దమయంతి : “విను, డే, బుణ్యశ్లోకుం డనంగ సదాయష్టనిరతు( డనంగ ధర్శితిం దనరిననలుభార్యను; స స్టైననుత; దమయం3 యన నెసంగినదానన్‌ ౫ 82.00 అని సమాధానము చెప్పెను. ఇచట మును లడిగిన్మపశ్నకు చ్చ్పవలసిన సమాధానము నలమహారాజుయొక్క భావ్యను, దమయం3యనుదాన ననుశంత మాత మే. తక్కినపదములళో గూదిన వాఠక్యచుంతటిక్‌ని వాచ్యార్తము. (పత్యేక (ప్రయోజనము గలది కాదు, నాభర్త అసాధారణుండు, నే నట్టిమహాపురుషునిభార్యను, ఈవిషయము నాదరపూర్వకడయుగా నాలకింప్త( డనునర్థమున. విను. డనుపదము యొక్క వాచ్యార్థము సం్మకమిత మగును. “ఏన్‌ అను“దము తనయప్పటి ళోచ సీయస్థి3ని వ్యంజించును. “పుణ్యల్లోకు డనంగ, సడాయ్యని5తుం డనంగ ధరం దనరిన' అనువిశ్రేషణదుచే నామహానుభావుండు మీయట్టిమహకర్షలయను[గహవి శే షమునకు యోగ్యుండు సుమాః అనువ్వుము (వతీయమానమై. దానితో నన్వయించును,. “ఛర్మితిం దనరిన' అనువాక్యభాగనుచే నాఎతి (పశస్తి కెక్కినకీర్థ్మిపతిష్టలు గం వాడే కాని సాధారణు.డు కౌం డనునర్థము స్ఫురించును. 'సజ్జననుతన్‌' అను.:దదు మీవంటియోగ్యతముల ఆ వరమునకు పాతమైనసత్స్యభావము గలదాన ననునర్త మున పర్యావసించును. *“దమయం3 యన నెనంగినదానన్‌" అనుటచే నాయందు వన దేవతాదిభావము నుజ్జగింపుండు, మర్త్యకాంతనే కావున నాయందను గిహము నింపు డనునర్ధము వ్యక్తమగును. “భార్యను అనుపదమునకు, గలయాగికార్థముచే. నేనా తనిచే భరింపంబడందగినదాననే మైనను (పకృతమున కర్మవళశమున దూరీకరింప చిడితిని. నాభార్యాత్వ మాతనియందు స్కుపతిష్టిత మగున ట్లాశీర్యదింపు. దను (పార్ధన (_పతీయమానమగును. డునులడిగిన్నపశ్నమునకు కావలసినదానికంటె నధికమైనసమాధాన మొస(గుటలో విట్టిట్టియర్ధము వారికి. దో;సవలయు నను తాత్ప ర్యము దమయం3 కుండె నని తలంచుట అ్యపస్తుతము కాదు. ఇ ట్లీ వాక్యము (19) 187
భార త ధ్వని జీ ర నము యొక్క వాచ్చార్థమంతయు నర్థాంతరసర్మక మితమై వి శ్రేషార్ధాలిధాయక వ గుచున్నదీం ఇట్టియర్ధపతీ3 కీపద్యముగందలి యేదోయొక్ట పదము కాక వాక్య మంతయు వ్యంజక మగుటచే విది వాక్యగ తార్జాంంరిసంకమిత వాచ్యవ్వ సికి మంచియుదాహరణముం ఈకింది ఆ ౦(ధమచా భా రళోడో్యోగపర్వ పద్యమును (శీచూన్‌ వేదాల తిరువేంగ శాచాద్యులుగారు తమఆం౦వధ్వన్యాలోక మున నీవ్వవిభేదవఎన కుదాహరించి యిట్లు వివరించిరి :
- బ్రేగ్రచట మగలు నీకును; వీరలు జూదమున నోడి విడిచిరి నిన్నున్‌; వారిజలోచన : నీపై. గూరిమిగలమగవి వెదకికొను మొరు; ననండే ఈ1.850 ౮ బ్షద్రి ్రీకృష్ణునివాక్యము. జూదమునాటిక ర్ణునిమాటలను గుజించిన (శీకృష్ణునియుద్దాటనము, మగలు అనునది రత్షణసామర్హ్యము, (ప్రేమయు గలపతులు అని వ్యంగ్య మొనర్చును. 'విముచుటి ఇట రక్షింపలేక పోవుట రూపమున వ్యంగ్య మగును “నిన్నున్‌” అనునదివూడ “ఒయ్యారంపుగనివి” అనురూపమున పరిణతార్థక ముం ఈధ్వని కవకాశమొసంగునది 'వారిజలోచని అనుపదము. “నీపై కూరిమిగలమగండు అనునదిహూడ నిట్లు వ్యంగ్య మొనర్చును. పాపము నీపు వారివి _ప్రేమించి3వి కౌవి వారికి నీయందు (పేమ లేదు. ఆందనగూడ నిను రక్షింపక విడిచిరి. ఇపుడు నీయం దత్యంతానురాగము గలిగి విన్ను రక్షించుసామర్థ్యముగ లమగనివి" అవి 'ఒపన్‌* అనుపదము 'పాండవులయంతటి బలపరా[కమాదిసంపన్ను(డ నగునన్ను" అను స్వరూసముతో నితరుని బోధించును. *ఎకకికొనుము' అనుపదమువలన విట్లు వ్యంగ్య మగుముం *“ఇదిపజలో నీస్వయంవరసమయమున రాజు లెల్లరు విల్లైక్కు సపెట్టడా ఎ యుండంగా నేను విళ్లైక్కు 2 ట్టి వాణము సంధింపటోవునంతలో “నాహం వరయామి సూతిమ్‌' అవి విషేధించియ౦బ్‌వి, ఇప్పడు, అనాడు నీవు వరించినవా రందటు విట్లయినారుం (పకృతమున నీయున్నయందఅలో పాండవుల (పతిఘ టింప జాలిపళావ్యర్వై ర్యపరాకమాదులు కిలిగి నిష్నరక్షింపంగలవా6 డెవండో _అట్టి $8ి8
వ ౦జ॥శము వాడను నేనగుదునో కాదో _- నీయంతటనీవే జా్యగత్తగా పరిశిలించుము.” అను పరిశీలనారూపమగు నన్వేషమును బోధించును. ఇట [క్రియలోని “కొను అను అత్మనేపద్మసత్యయముకూడ వ్యంజక మే. ఇట్లీ వాకక్థిమంతయు సనర్జాంతరసం[క మితవాచ్యధ్వవియే. ఇ ట్లీవి;ష్టార్థ మిచట వ్యంగ్య మగును గనుకనే, కర్ణుని యీమాటను గుజించి యర్జునునకు జాలమాత్సర్యము. కలిగినది. ఈవిషయము తలువొతి __ “నరునకు నది వాజ్యయమగుశరమై హృదయమున నాటి" అను (శ్రీకృష్ణువివాక్యము స్పష్టసజచును.” _ _[అంధధ్రధ్వన్యాలోకము పు, 822, 823]
ఇంకను పై పద్యమునందలికొ న్నిషదములు చక్క నివ్యంగ్యార్హములందు పరి జతము లగును, *“ఇచట" అనుమాటచే *శఈయెదురుగా గీకు. గనంబడిచున్నపాండ వులు వినుచుండ(గా పలుకుచున్నాను గావున దీనికి వారియంగీకార నున్నష్లే భావింపు' మనునర్ధము (పతీయమాన మగును. “వారిజలోచన : అనుసంటోధనము “ఇంతవణకు దుఃఖించి సీకనులుకాంతిహీనమువై యున్నవి,ఇటుపై విట్టిన్మిష్పయోపకు లతో నీవు దుఃఖపడనవసరములేది. కావున నీకన్నులు పద్మములవలే విలసిల్లును గాక |" యనునర్ధమున పర్యవసించును. మగలు, మగని యనుపదములందలి వచన భేదము, “లోకమున పడం8 కొక్కపతియే యుండుట భావ్యము కావి యిందలు భర్త లుంకు 'టేమి? కావున నొక్కభర్తనే యెన్నుకొనుము 'అనునర్థమును (పతీయ మాన మొనప్పన ఇ ట్రీపద్యమున పతిపదము రమణీయమగునర్జాంతరమునందు పరిణత మగుచు చనుత్కారము నొదవించుచున్నది, ఇట్టిద మజీయొక యుదాహరణము : ధర్మరాజు సకలబంధువధ యొనర్చి పళ్ళ్చాత్తాపప శీతప్తందై, తన్ను సింహాసన మెక్కుమని యొత్తిిచేయచున్నయర్జునునితో నిట్లు పలికెను : జ"స్పేన్సుప్ల (దెకువొక్కాటిగల; దే మెచ్చితిః దాని నడుగు మెయ్యిది యనిసు (శామసుళ : యడుగకున్నను నేమి 1 వినుము; చెప్పెదను మునసీందుల కెక్కన్‌.” 121.6? ధర్మరాజు తా శేడో డెప్పందలంచుకొనెను. దానికి ముందు మాటగా నీవాళక్యము లాడెను, ఈపద్యము లేకున్నను సందర్భమున కెట్టిలోవమును లేదు, అట్లు 180
భారత ధ్వనిద ర్గనము (పయోజనరాహిత్యరూపమున విది యవివక్షితవాచ్యమగుచున్నది. కావి యిందల్‌ వాచ్యార్థ మంతయు. పరమరమణీయమగు వ్యంగ్యార్థమునందు సంకమితమై యొప్పుచున్నది, “సేమపుందెరవొళ్కటి. కలదు" అనుటలో నీప్తు చెప్పునది క్షేమమార్గము కాదనునర్థము వ్యంగ్యయు. ఒక్కటి యకుటచే నాయూహించు మార్షముతోపాటు నీపు చెప్పురా జ్యస్వీకారయు" వాడ క్షేమప్పమాన్ష మందువేమో : కాదు నామాన్గమునకు విశల్పము లేదు సుమా। అనునర్థము ప్యంగక్థిము. “ఏమెచ్చితిన్‌' అనుటవలన నీవుచెప్పుమార్గముకం'అ నామార్గమున సుఖ మధికము గలడు గావుననే నేను మెచ్చితి నన్ముపతీ3 కలదు. మజీయు సీమార్గమును నేను మెచ్చలేదు. దానియందు నే నెట్లు (పవరర్థింతు నన్నఅభ్మిపాయముకూడ విం దభివ్య క్తమగును. తాను జెప్ప(గోరినయర్థమును. జెచ్బాక “దాని నడుగు మెయ్యది యని" అనుటలో అది పరమో త్తమమైనధర్మమార్గదు. అన్టిదాని నకుగకయే చెచ్పుటి ధర్మేతరయి. *నాప్పష్టః కన్యచిడ్పూగయాత్‌.” అనుధర్మశాస్త్రముకు విరుద్ధము. కావున “నడుగు” మనుచోదన మిట వ్యంగ్యము. 'అదుగుము, ఎయ్యది" అనుపదములవలన నాదరాతిశయముతో నడుగవలయు ననునర్జము స్ఫురించును. లేదా స్వబుద్ధితో నాలో చించువివేకములేనివాయ. బుద్ధిమంతుల నడిగిమైైన శెలిికొనవలయటినుసుమా । అనులోక మర్యావ నుగ్గడించుతాత్సర్యమైన నిందభివ్య క్రమగును. “సుుతామసుత ;' అయుసంటోధనమువలన దేవేం్యదు( డంతట్‌వానిపుత్తుం డను నాకు తెలియనివిషయ ముంషునా ౩ యని ఇర్వింసకు మన్నయెచ్చరిక తోంచును. "అడుగకున్ననునేమి ?" అనుటచేత నేనుజెప్పంటో ఎవిషయము నీకును నాకును హితకళము కావున *ఎటి€ గెకువారికి నైనను గలపక తక్క. రుచితృపకారము. శుభముం గొజలుహితు” లనున్యాయయున నీనడుగకున్నను జెప్పెదను విను దునునర్ధము స్ఫురించును. మతియు నీకు జేల్చుట నామేలునకే, ఎట్లన నేను జెక్పునది విన్నచో నన్ను సింహాసన మెక్కుమని యొ శ్రిడిచేయవు. అదియే నాకోరిక. దానిని తీదృకొనుటక్షై వీ వడుగకున్న నేమి చెప్పెదను వినుము అనునర్హము రూడ సిద్ధించును. వినుము అనువిధ్యర్థకక్రియ నీకు వినక తప్ప దనునంశదును జెన్చుటలో పర్యవసించును, "చెప్పెదను" అను [క్రియ కథనమునందు తన నిశృయమును వక్కాణించును. *మునీందు౨ కెక్కన్‌” అను దములనలన నిది నీకును నాకును మ్మాతమే కాదు, (40
వ్య ౧౦జకము నర్వేర్చదియనుఖవివక్ష నడు గావించి యాత్మసాకెత్కారమునక్రై యతించుమును లకు, చాలమందికి, అందును (శేమ్టుంకు _ ఎక్కునట్లుగా చెప్పుదును. అట్టివారికి రుచించునూన్లము నీ కేల త్యాజ్యమగును ? కావున నీ వవధానబుద్దివై వినవలయును భః సుమా ॥ అనునర్హదు వ్యక్త మగును. ఇల్లీ పద్యమునందలి వాక్యముల వాచ్యార్థ మంతయు సుంవరనిగూఢాధ్మి పాయక ధనమునందు. దిరిణతమై సహృదయహృృద యమున కధికచమత్కారకారక మగుచున్నది ఇ ట్రవివక్షితవాచ్యద్వనియొక్క (పభేదములు రెంటికిని పదము, వాక్యము న! అనునవి వ్యంజకము లగుటను స్వసమాణముగ పరిశీలించితిమి. ల, ప౦లక్ష్యకమవ్య౦గ్యము: వివక్షి తాన్యపరవాచ్యాపరనాకుకా థిధామూలధ్వనిి పభేదమగు నసంలక్ష్యకమ వ్యంగ్యము ముందు సవిస్తరముగా నిరూపింపంబడనున్నది. 'రండవనదగుసంలక్ష్య (కమవ్యంగ్యమునకు వ్యంజకము లెట్లుండునో యిట నరయుదము. సంలక్ష్యకమ మునే యమరణనప్యంగ్యము లేక అనుస్వానోపమవ్యంగ్యము అనునామాంతర ములళో వ్యవహరింతు రనియు, శబ్చిశక్రిమూలము, నర్ధశ_క్రిమూలము నని దీనికి రెండుభేదయులు గల వనియు పూర్వము చెప్పంబడినది. ఈ రెండుభేదములును పదముచేతసు, వాళ్యముచేతను నేర్పడుట గలదు, అందు శబ్దశ క్రమూలమగు సంలక్ష్య కమవ్యంగ్యము పదడుచే నేర్చడువిధానము నీక్రిందియదాహరణమున నరయఃదగును తపక్షీణదర్చు [దుపదుర థాక్షముతోఓ గట్టి తెచ్చి యర్లునుండు (కియా యి వ! దతుండయి గురునకు గురు దక్షిణగా విచ్చి చేసె6 దత్సమ్ముదమున్‌ 1.686 ఇందలి “'గురువక్షిణి అనుపదము శద్దిశ క్రిమూలాసురణనవ్యం గ్యమునకు వ్యంజకము. గురువుకొలకై నదక్షిణ యనుసామాన్యార్థముతోపాటు గురువె నవక్షణ యనుమజియొకయర్థము కూడ నిట ననుసంధించుకొనుట కవకాశము గలదు. అపు 141
భారత ధ్వ నిదర్శనము డర్దును;డు గురునకు గురువై నగురువక్షిణ నొసంగి ననునర్ధ మేర్చడును. ఈధ్వని విట నూహించుటకు 'గురునకు' అనుశబ్బము సహకరించును,
మటీయు [శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులుగారు తమ అం్మధధ్వన్యాలోక మున నీ కిందిభారతపద్యమును శబ్బళ క్రిమూలకానురణనధ్వని కుదాహరించిరి ;
*ద్రాడణీ రాజ్యసంపదమదంబున( గోమలి, గృష్ణం జూచిరం
భోరు నిజోరుదేశమున నుండ(గ6 బిల్చినయిద్దురాత్ము దు
ర్వారసుదీయబాహుప రినర్రితచండ గ దాభిఘాతభ
గ్నోరుతరోరు( జేయుదు సుయోధను ను[గరణాంతరంబునన్‌.” 28.240
దీనికి వారిట్లు వివరణము (వాసిరి. *ఇచట “రంభో రు" అనునది దుర్యోధనుని తొడలకు విశ్రేషణముగా వాడంబడినను అనురణనశ కిదే |దౌపదియం దన్వితార్థము కా గలదు. ఇట్టివ్వని కవకాశ మొస(గుటకే “కోమలి' అని యపయోగింపంబడె న3 చెలియునది” (అం. ద్వ పు. 828)
ఈయవ్మిపాయ మొకింక విమర్శనీయము. ఇచట రంభోరుపదము దుర్యో ధనువితొడలకు విశ్రేషణషుగా వాడంబడిన దనుట [పామాదికము అపక్షమున రంభఎవలె ఉరుపుల్టైన తన ఊరుపులయొక్క (పగేశమునందు. అనునర్థమును దీనికి భాపంపవలయును. ఈయర్ద మిట సముచితము. గాదు, ఇచట వక్రయగు భీముండు దుర్యోధనువికి ఆబాల్భశ్యతువు. ఇప్పు డాదుక్యోధను;డు తనకు మజియు నపకృతి గావించెను. దావికి పట్టరానికోపము వహించి పలుకుచున్నలీము.డు, అతని ఊరుభంగము గావించుటకు (పతిజ్ఞను బూనుచున్నఖీము( డాతనివి రంభోరువు లనునా ? రంథో రుద్ది మిట సొందర్యపరముగా. గాక సుచ్చేద్యతాపరముగా వాడ దిశిన దని చెప్పుటకు లో౭రూఢి లేదు. మటియు “భగ్నోరుతరోరుంజేయుదు” నను చోటి ఉరుతరశద్చిము దూడ సుచ్భేవ్యములను నర్ధమున వాడ+బడిన దనునభ్మిపాయ మును సమర్థింపదు. కావున నీరంథోరుళబ్బము సుయోధనోరుపరముగా. వాడంబడ లేవనుటయే సమచితము, అది (దౌపదికే విశేషణము. పాపము కోమలిని, కృష్ణను, రంభోరువును తననీచమైనఊరుదేశమునం గూచ్చుంకవలసినదిగా ఈపాపాత్ముండు. పిలిచెను. గావున వీనియూరుపుల భం.శింతునన్లి శ్రీమా( డశె
న!
వ్య ౦0ఇకళ ము
ననుటయే సందర్భోచితము. విశ్రేష్యమును [బయోగించినపిమ్మట (చూచియను క్లారర్థక(కియావ్యవధానమున) విశేషణదును దాడుట కలదా? యని కంకింపం దిని లేదు. నన్నయ పద్యరచనలో నిట్టివి చాల కలవు. మచ్చున కొక్కంటి :
*అనవర తార్ధదానయజనాభిరతున్‌ భరతాన్వ యాభివ
ర్ధను సకల్మపజాహితవిధాను ధనంజయసన్నిభున్‌ భవ
జ్జనకుం దిరీక్షీతున్‌ భమిజగజొల్ము6 డసహ్యవిషో[గధూమకే
తనహతి౬ జేసి చేసె నతిదాంతు. గృ తాంతని కేతనా౭ిథిన్‌ =” 11.120.
ఇందు 'కృతాంతనికేతనా౭థిన్‌' అనునది విధేయవిశేషణమనుకొన్నను, “ఆకిదాంతున్‌* అనునది యస్టిది కొదుకదా | కాపున రంభోరుళద్దిము ద్వితీయా విభక్త్యంతపదము, [దౌపదీవి శేషణ మనుటయే యుక్తము. అప్పు డిది శబ్దళ క్రిమూల ధ్వని కుదాహరణము కా/జాలదు.
ఈ[కిందిపద్యమును పరిశీలింతము.
“*కురుకులజుండు; పాండునకు€ గుంతికి. బుత్తుంండు; రాజధర్మదిం
ధురచరితుండు: నీ వితవితోడ రణంటొనరించెదేని వి
_స్తరముగ నీదువంశమును దల్లిని దంశడిని జెప్పు; చెప్పినన్‌
దొరయగుదేవి నీ కెదిరి దోర్బ్చలశ క్రి నితండు చూ పెడిన్‌ ,” కకిం45
కుమారాస్త్రవి ద్యా పదర్శనసందర్భమున కర్ణార్డునులద్వ ంద్వయుద్ధము తీవ రూపము ధరించు నవి శంకించి వారింపనెంచి “ధర్మవిదుండును నభిలద్వంద్వయుడ్డ వమాచారనిపుబుండు నగుకృపాచార్యుండు కర్దునితో నన్నమాట యిది, ఇందు దొర యనుశబ్ద మున కుద్దిష్టారము రాజు (పభువు, క్ష్మతియవంళజాతు(డు అనునీతీజుగా సంభావ్యమే యైనను అంకమ్మాతము చాలదు నీ వితనితో సమానుండ వైనచో నప్పు డీఠడు సీఠోయుద్ధము చేయను అనునర్ధముకూడ (సతీయమాన మగును, కేవలము (ప్రభుపు అనునర్ధ్థమునుమాత మే స్వీకరించుట యిట వివక్షితముకాదు, ఏలయన అర్జునువికి విశేషణమైన రాజధర్మబంధురచరితుండు అనునది కేవల (పభువైనచో చాల దనియు తెలుపుచున్నది. అం3య కొక '“వివాహశ్ళ్చ వివాదశ్చ సమయో రేవ శోభతే' అనున్యాయమునుబట్టియు నిటసామ్యమే కవివివక్షిత మన
14?
భారతధ్య్వనిద ర్శనము నొప్పును. కావున కృపాచార్యునితలంపులో 'దొరవును సము,డవుగై నచ” అను శ్లే షార్ధము గలదనుట స్పష్టము, కాని దుర్యోధను,డు మొదటియర్టమునుమ్మాత మే (గహించి 'దొర* కాదంటివి కదా; చూడు మిదిగో 'దొరగా" చేయుచున్నానని కర్టున కంగరాజ్య మిచ్చి పాలనాధికారముగల్మపభువుగా. జేసెను. అప్టనునితో నపేడీత మెనసామ్యుములో _ నేకదేశమగునీపనికంచ. వేజేమియు. దుర్యోధనుండు చేయ కాంండు కదా। ఇట్లు చేయుటలో కృపాచార్యునివాక్యమునకు వ(కభాష్యము చెప్పి నట్లయినదిం ఎట్లన కృపుండుమొదట అద్దనునివంశమును, తల్లిని దంివి పేర్కొని, యాత డాచరించుదర్మమును వచించి యౌకనిక్ష త్త్ర్వియత్వమును, జన్మ కర్మములద్వారమున సిద్ధించినదానిని, నిరూపించెను. పిదప నీదువంశమును, తల్లి దంథడులను చెప్పుము; చెప్పినచో “దొరయగుదేని' నీశెదిరి డోర్చ్భలశ్రి నితండు చూపెడి నని పలికెను. కృపుడు వాంఛించినది యేదియో స్పష్టముగా శ₹ెలియుచునే యన్నదిగదా ః కౌని కర్టుండు తనకులంబును దలిదర్నదులను జెప్ప సిగ్గుపడి తల వంచికొనియుండెను. ఇట్టిస్టితలో దుర్యోధను( డంగరాజ్య మిచ్చి యతనికి దొర తనము కలుగజేసి యతదు తనకులనామమును తలిదం(లనామములను జిప్ప నక్క బలేకుండండే పెను. ఈవిచారణమునుబట్టి పకృతమున దొర యనుళబ్బము నకు కృషాచార్యసుయోధనులు భిన్నార్ధకల్పనము చేసికొని రనుట యుక్తము. ఇట్టి ఖిన్నార్ధకల్పన మిట నవశ్యము భ్రావింపందగినదే యగుచున్నది. దీనిన ఎన సామాన్య ఇను( డుత్తమక్ష్యత్రియునితోం టోరాడంజాలః డినుసామాన్యవాక్యమొక 3 న్ఫురించి యర్థాంత రన్యాసాలంకారము ధ్వనించును. ఇది 'దొరి యనుశస్చముయిక్క అర్హ ద్వయ్మపతిపాదనశ కక్రివలన వచ్చిన దగుటచే శబ్బశక్రిమూలధ్వని కిది య్వుద్దా హరణము, దొరయనుశబ్బము మొదట (ప్రధువనునర్జమును అభిధాళక్రిచే నొసంగి పిదప సమానుండను నర్ధమును టార్చునని తాత్సర్యదు.
శద్చిశక్రిమూలధ్వని వాక్యిపకాశ నుగుట కీక్రిందివచసభాగము ధ్వన్యా లోకమున నుదాహరింప(దిదినది.
ఉన శ్రేఒస్మిన్‌ మహాప్రళయే ధరణీధారణాయాధునా త్వం శేషళలొ హర్ష చరితమునందలిసింహనాదునివాక్యములలోవి దీభాగము. '"ఈమహా[పళయము జరు గగా నీవు ధరణీధారణమునక్షై శేమండ వైైతివి' అనునీవాక్యమందు “తండ్రియగు
144
వ్య ౨జకము రాజ్యవర్థనుండును, జ్యేష్ట్య్రభాతయగురాజ్యవర్థనుండును చనిపోవుటి యను మహా (ప్రళయము (మిహ 4 ఆ(పళయము నా ఉత్సివవినాశము) జరుగగా రాజ్యభారమును వహింళుటకు నీవు 'శేషు,డవై (మిగిలినవా(డవై ) యున్నావు." అనునది పాకరణి కౌర్ధము, దీనితోపాటు కల్పాంతము కౌ6గా భూమిని దాల్చుటకు నీవు అదిశేషుండవై యున్నా వనునర్థాంతరముకూడ సిద్ధించుచున్నది. దావివలన భళూభారపహనమున నీవు అదిశేషసదృశుండ వనునలంకావము వ్యజ్యమానమగుచున్నదిం ఇం గీయర్జాం తర్మపతీకికి వాక్యమ౦ంతయు వ్యంఎకముగా నున్నది కాపున వీదివాక్యగతశన్దశ క్తి మూలానురణనవ్యం౦గ్యమున కుదాహరణమగుచున్నది. పరిన్ఫ త్రి కవకాశములేక శచ్చి మెదట నర్థాంతరమును (పతీయమాన మొన ర్చునో యట్లినన్ని వేశములు శబ్యశక్రిమూలవ్వవికి లక్యములు, పైయుదాహరణము లలో 'దొర, మహా(సళయదు, శేషండు అనుపదములకు బదులు సమానార్థక ములను గూర్చినచో నర్షాంతత పితీ3 క్రవకాశము లేదు కావున సెర్ధాంతర్మప్రతీతికి కజ్ట మే కారణమగుటచే నివి శద్దిశక్రిమూలములుగా బరిగణీంప(బ3నవిం అర్థశ క్రుద్భృవధ్వని :- ఇంక [కిమానుసావరము అర్థళక్రిమూలధ్వనులయొక్క వ్యంజక్షములు పరి లింప(బడుచున్నవి. అశ క్రిమూలధ్వన్నిపొఢోక్రిసిస్ట మనియు, స్వతస్సంభవి యవియు రెండువివములుగా నుంకునవియు, నందు [పొతో_ కవిదియో కవినిబద్ధ వక్తదియో యగు ననియు పూర్వము చెప్పంబడినది. ఈమూండుభేదములును పదము నందును, వాక్యముగందును జూపట్టుటనుబట్టి యాజ. విధములగును. వీనికి వ్యంజ కము లెట్లుంకునో యుదాహరణసమన్వయపూర్వకముగా పరిశిలింపంబడుళున్నది. పద్మసకా ళమగునెర్ధశ క్రీమూలకవి పొఢో క్షిపిద్ధవ స్తుధ్వని, కీచకోపికీచకులవధానంతరము [ఫభాత మైనసందర్భమున తిక్కనార్యుని (ొతో క్రి *అంతం౦ గుంతీనంవన కాంతాచింతోవహాంధకారముతకో న త్యంత౦బు మచ్చరించెనా సంతమనసం బన (దిఠాతసమయం బయ్యెన్‌ కీంశింకిక్‌ (1) కేస్‌ -
భారత ధ్యేనిదర్శే వము కుఎతీనందను లకాంతయగు [గౌ ఎదియొక్కం చింళారూసమహాంధకొరముతో సంతమసము మిక్తింలి మచ్చరించెనో యనునట్లు (సభాతసమయ మయ్యె వని వాభ్యార్థము, అర్వాత సురీర్హ మై అ3కష్టమున తెల్లవారిన దవి తాత్పర్యము, ఆమె చింతయొక్క దై ర్ర్యముకంజ నాదైర్హ శమే మిన్నకావలే నని సంతమససు మిచ్చ రించెనో యన్నట్లు అ౨కష్టముగా ెల్ల వారిన దనునర్థ మిట వాచ్యరూపమునలగ లదు, "మచ్చరించుట" " యనుచేతనగతవ్యాపారవిశేష మిట జడమగుసంతనుసమునకు ఉ శేవిరూపమున నన్వయించుట పొడో క్రి. దీనివలన కీచకోసకీచకకృత | దౌపదీ దుఃఖఏ శేషముయొక్క సాంద్రత యఖివ్యక్త మగుచున్నది. " ఈయభిన్య కిక పద్యమునందలి “మచ్చరించెనొ” అనుపదమొక్కటియే సహకరించుచున్నది. వాచ్యార్థము ముగిసినపిదప తన్మూలమున లభించునర్జవి'కేషమగుటచే. నిది అర్థశ క్రీ మూలధ్వని యన(ఐడుచున్నది. “మచ్చరించెనొ అనుపదముయొక్కం యర్థ మిట న్యంజక మని తాత్పర్యము. అర్ధశ క్రిమూలధ్వవి, అనుంణనరూఎమున వొక్యముచేత (పకాశించుటకు నన్నయ్యగా ర రండుపద్యము లాం ్రధ్వన్యాలోకదున నుదాహరింపంబడినవి. కోక్రరితనవీనక ౦దళక దం బకదందిక కేత కీరజో మిళితసుగం౦ం వబంధుర సమీరణు6డన్‌ సఖు( డూచుచుండ(గా నులియుచు మొల్లగు త్తులనునుయ్యెల లొప్పంగ నెక్కి యూ(ంగెను ల్లైలదళినీకులంబు మృదులవ్వనిగీతము విప్త్పరించుచున్‌.” 84188 చీనిపై [శీతిరువేంగళాచార్యులుగారు. గావించినవ్యాఖ్య యిది. 'గాలివీచు చుండ కదలుచున్నమొల్ల పూగుత్తులమింయ నున్నఅడుతుమ్మెదలు కదలుచున్నవి అ్వమువ స్టుస్థిం నన్నయ్యభట్టారకపా౦ిఢో క్రీపళమున నేక దేశవ_్థిరూపకరూపము నొంది [పియుల్మపీయారాధనాపశ్యకతిను వెల్ల డించుచున్నది.” (ఆంధ. ధ్వ. ప 826) అనగా నమీవణువియంచద సఖిత్వారోపణము, మొల్ల గుత్తులయం దూయెఠత తి నముమయొక్క చూరోపణము, మృదులధ్వమలయందు గీత త్వారోపణముచేయుట పొర్తిఢ్యోక్సి తద్వశమునను, “అళినీకులము' అనుపదమునందళి అళినీళద్ది గత 148
వ్య ౦జకశము శ్రీలింగసారస్యమువలనను, వానికి [పియాత్వారోసణము (వతీయమాన మగ చున్నది. ఈమొ త్రముచే (పియులు [పియల నుయ్యెలబూచుట మధురశృంగారచేష్టా విశేషమవియు, దానివలన వారకి సంసారసౌఖ్యము నిండి యొప్పు ననియు నిక్యాద్యర్థవి శేషము సతీయమానముగును. శఃయర్థ్మపలీశికి పద్యమునందలి వాక్య విశేష మంతయు వ్యంజకడయుగా నున్నది కాపున విదివాక్యగతార్థశ క్రీమూలాను రణనధ్వ నికి చక్క నిలక్ష్యము. వారుచూపిన రెండవపద్యము శరద్వర్హనలోనిది, నన్నయ్యభట్టారకసరస్వతి మూగవోపవుటకు ముందు మధురదిన్యనాద సమ్మిళిత మై మో9గినపద్యరత్నము. అ*కారదరాతు9 లుష్ట్వలలస్రరకారకహారప౦ క్రులం జారుతరంబు లయె: వికసన్నవకై రవగంధబంధురో దారసమీరసౌరభము దాల్చి సుధాంశువికీర్యమాణక ర్బూరపరాగషాండురుచిపూ రములంబరపూరిళంబులై కి.4.142 ఈపసద్యమునకు వా రిట్లు వ్యాఖ్య గావించిరి. 'ఇటళారదరాతులకు భదనో ద్టీపకత్వము వ్యంగ్యమగుచున్నది. అది నన్నయభట్టారకపొండో క్రిరూపమగు సమాసో క్రివలన నేర్చడునవి |గహింపవలెను. (ఆం.ధ్వ. పు 124) ఇచట శారదరాతు9లవర్ణ నము (పకృతము. శరదాతు9లు (ప్రకాశించు నక్ష(తములకో, చీకసించినకలువలసౌగంధ్యమును దాల్చి, చందునినుండి వెద జల్ల(దిడు కర్పూరపరాగమువంటి తెల్లనివెన్నెలకొంతులకో నిండినవ్నై చారుతరసు లైన వనునది వాచ్యార్థము. (ప్రకృత మైనయీశరదా9ితివర్ణన ను్ముపకృతమైన శృంగారరసోర్టీపనములను ద్యోతనము చేయుచున్నది. లనత్తరతారకహారపం క్ర లనునది నక తఈములవంటి ముత్యముల హారపం క్తులను గమ్యమాన మొనర్చును. నవత్రై ఠవగంధచింధురో దారసమీరసారభము కాంతాకేశపాళములందలి మాల్య విశ్రేషములసౌరభమును న్ఫురింసంజేయును. సుధాంకువికీర్యమాణకర్పూరపరాగ పాండురుచిపూరముణ (పేయసులు శరీరమునకు హార్టవసారభాదులకై పూసికొన్న అంగరాగమును వ్యక్తముసేయును. ర్యాతికద్చి గతస్త్రీలింగము నాయికలను (ప్రతీయ" న!
భారత థ్య ని ర్శ నము మాన మొవర్చును. ఇట్లు (పస్తుతమగుశరదారి తివర్ష నముచే న్యప స్తుతమగుకా౦తా వ్యవహారము గమ్యమానమగుచున్నది కావున సమాసో క్రిరూపకవిపౌర్సిడో కీ కలదు. దీ"-వలన శారదరాతుక్తిలకు, గలమదనోర్దీపకత్వము వ్యజ్యమానమగు చున్నది. ఈవ్య౦గ్యయమునకు సమాసో క్రిరూపవాక్యము వ్యంజకచు, కాపున విడి వాక్యగ తార్ధశ క్రి మూలానురణనధ్వనికి మధురలక్ష్యుము, ఈరెంపను కవిపౌ౦డో క్రిసిద్దములు. ఇట్లు కవిపొలిడో క్రిసిస్ట ధ్వనిభేదములు రెండును పదవాకసకొాశ్యములగుట కుదాహరణములు చూం6బడినివి, ఇంక కవినిదిద్దవ కృ పౌ9ిడో క్రిసిద్ధములకు లక్ష్యముల నరయుదము. కవినిదిద్ధవ క్త ృపౌ9డో క్రిసిద్దార్ధళ క్రి మూలధ్వవి వద్మపకొశ్యనుగుట కుదా హరణము, శ్మతుదుర్భేద్యమగు దై ్వపాయనహ్య్వదమున జల _స్పంభనవిద్యచే దాగి యున్న దుర్యోధనునిం గనిసట్టి ధర్మజుండి ట్లనెను శి కొడ్రుకులు దమ్ములుం గలన ఘోరపుంజావులు సావ( జూచియొ ట్లొడంబడె నీదుబుద్ధి యొడలోముటకై; నిను రాజరాజ యి మ్మడుపున కీడ్చి తెచ్చె విధిః మాసము పా్రొణముకంటం జాలనె క్కుడగుట సెస్చంగా వినవాకో; కడు నీచతం జౌంది తక్కటా. 8,251 ఈపద్యమునందు. కవినిబద్ధవక్రయగు ధర్మజుండు “రాజరాజు “చెప్ప(గా” అనుసదదులను సాలిప్యయముగా (ప్రయోగించెను.. అట్లు (ప్రయోగించుట పౌంథో క్తి. మొదటిపవదునలన జర్పగ్రీవీచుండా । లోకమంతయు విన్ను రాజరాజుగా సంభావించుచున్నడి. రా జరాజై నవాండు భర్మయుద్దమున గెలిచి లక్మీకర్యగహణము చేముటయో చచ్చి ఆధ్సరఃకాంళాశరవల్ల రీసమాలింగనసౌఖ్య మందుటయో చేయ వఎయును గాని శృతుపులకు భయపడి ప్రొణరక్షణక్షై నీచవిద్యాప్రాభవదున నీదసొచ్చి పౌరుషహీనముగా (పవ్నర్ధించునా ? నీవేటిరాజరాజవు :” అనుస్థము (పతీయమాన మగును. అఫ్లే “చెప్పంగా' అనుసదముకూడ అధికేపణమును ద్విగుణీ కృత మొనర్చును. “మానము పాొొణముకం'టె నెక్కు డగుట యనునది జన్మముతో నభ్యాసముతో స్వయముగా నలవడవలసినలక్షణము. అట్లు నీకు కలుగలేదు సరి కదా ; చాలమంది చెప్పినను, దాని నవహితుండవైై వినియును, గీకు దానితత్త్యము [40
వ్య జక ను
జీర్ణము కాలేదు, అట్టి నిన్ను మానధను6 డనుటయు లాజరాజనుటయు దబ్బజసుమా. సీ వింతకాల మట్టివానివలె సెటించికి వనుట యీసీచకృత్యమువలన నే(డులోకము నకు వెల్ల డియగుచున్నది” అనునర్ధ మిట స్ఫురించును, ఎడ్రైనను నీట దాగియున్న సుయోధనుని వెలింబుచ్చుటకు యత్నించుధర్మజునిపలుకులలో నీయర్థ మంతయు వివక్షిత మే యనుట తప్పుకాదు. “రాజరాజ” “చెప్పంగా" అనుమాట లీయర్ధమనకు చ్య౦ంజకములు కావున నిది పదగతార్థశ క్రిమూలానురణనధ్వని కుదాహరణము,
కవినిదిద్ధవక్తృపౌ9థో క్రిసిద్ధార్ధశ క్రిమూలానురణనధ్వ నివాక్యమున భాసిల్లు నుదాహరణములు,
నంజయునివలన పాండవుల ఉద్యోగోత్సాహములమను విని బెదరినధృతరాష్ట్ర వకు ధైర్యము నూరిపోయుచు సుయోధను. డన్నయీ [కిందివాళ్ళముల నరయుదము,
“గద నాలో సరి మూంరులోకముల నేం గానం, జలంబెత్తి యు
న్మదు( డాలీను(డు న న్ననిం దొడరిన న్వ్మజ్యపవారంబు బె
ట్లినమై తాకిన గూలుపర్వతము మాడ్కిం గుంభినిం గూల వే
"పెద నాక్షోర్కికదా గదారణము వచ్చెం బెడ్డకొలంబునన్‌.” 524818
ఇందలి “వ(జ్మపహారంబు బెట్టిదమై కాకిన(గూలుపర్వతముమాడ్కిన్‌ "అను నుషమారూంపౌరిఢో క్రివలన _సుయోధనునిగదకు వ్యజాయుధొపమ్యనుకోపాటు ఆతవిక డేవేర్యదౌపమ్యము స్ఫురించును, ఈయఖివ్య క్రివలన నేను పాంశవులను ఇంపి భూమినే కాదు స్వర్గముసుగూడ నేలుదు నన్నదుర్యోధనుని వర్పోత్సాహ ములు (ప్రతీయమానముకై సందర్భమునకు వన్నెవెట్టుచున్నవి. ఈన్యంగ్యార్థమునకు 'మూండులోకములన్‌* అను పదము కూడ సహకరించును, నిజమునకు ముల్లోకము లందును గదాయుద్ధమున నా కెదురు లేనే లేరు మర్త్యలోకమున నుండె నవి వీవనుకొనుభీమునిస్టితిని వక్కాణించికివి. అతవి నొక్కవని నోడించినచో సాక నాకు తిరుగులేదు. అనునభిపాొాయము వ్యంగ్యమై పై వ్యంగ్యార్థమునక, టోష క్షముగా నగును,
న!
భారత ధ్య నిద ర్గ్శ నము ఈక్రిందిపద్థి మిట్టి న్వవికే మజియొకలక్ష్యము.
అసమర్రంబున నీ నోడుట
సమ్ముద మిరికుట; జయించె సాత్యకి గురుం గ
య్యమున నని మెస6గు జనవా
దమ మేలుగ( దలంచితొక్కొ ధనురాచార్యా 1” 4164
పరంపరగా కలుగుచున్నటటములకు సహింశంజాలక దో౦ణొచార్యునిచి త్త
కుద్దిని శంకించి పలుకుచున్నసుయోధనువియీవాక్యములందు ఇలంకారరూవమున (పొఢథత గలదు. “సమర౦ంబున నీవోడుట, సమ్ముదమింకుటి అనుచోట నిదర్శనా గర్భమిథ్యాధ్యవసిత్యలంకారము గలదు. *'సాత్యకి గురు; గయ్యమున జయించె ననువాక్యమున 'గురున్‌' అనువిశేష్యము సొభ్మిపాయము, ఏగురువికడ సాత్యకి ధనుర్విద్యాపాటవము నభ్యసించెనో యాత(డే యీతనివలన నోశుటయా యను నభ్మిపాయ మిట తోచును. “ధనురాచార్యా ;' అనుసంబోధనము మాడ నిట నలి (ప్రాయగర్శ్భిత మే. కావున నీరెండుసందర్భృములందును. పరికరాంకురాలంకారము కలడు. ఇట్లిచట కవినిబద్దవక్రయగుసుయోధనునిపొడో క్రులలో “నీవుచిత్త శుద్ధితో యుస్థమాడుటలేదు, ఇచ్చకమునక్షై చేసినట్లు నటించుచున్నావు. నీ కపకీర్డి లీకకంటె పాఎడవపక్షపాత మే మిక్కిల్మిపీ3కరము, అది నేనింతవజకు గుర్తింపం జాలక నిన్ను నమ్ముకొని మోసపోయి 3వి." అనుశీ9ని దుర్యోధనుని యమరక్ష మభివ్యక్తమై (గోణువిం బురికొల్చుట కెంతయు సహకరించును. “జనవాదమి అనుచోటి అవధారణార్థకాకారము, “ఒక్కా' అనుసంభావినాసూచినిపాతము, 'ఎసుగు" ననువ్యా వ్య్యర్థక క్రియాజన్యవిశేషణదును పైధ్వనికి పోషకములు, ఇట్లీ సద్యమునందలి వాక్యములయర్థములు రమణీయమగునర్థవి శేషమునకు వ్యంజకము లగుచున్నవి.
ఉ క్తిలోన్మిపొఠత ననుసరించి పదవాశ్యపకాశ్యములగునర్థళ క్రిమూలధ్వని విశేషములకు న్యంజకములు సోదాహరణముగ పరిశీలింపందిదినవి, అలంకోరాది కృతమగును క్రిపొథత లేకయు. నర్ధశ క్రివళసున _పతీయమానమగుధ్వన్యర్థము చూపట్టుచున్నది. అట్టిదానిని స్వతస్సంభవి యందుకు, ఇదియు పదగతను, వాక్య
16కి
వ్య ౦జశము గతము నవీ రెండువిధములుగా నున్నది. అందు పదగళ మైనదానిస్వరూప మీ కింది యుదాహరణమున( జూడనగును. పె ంధవునిమరణమునకు విలపించుదుస్నలను జూపి గాంధారి శ్ర్రీకృష్ణునిలో ననినమాటలు ; “తోడంబుట్టుపు విధవమైై తొలగి యునిక్‌ కోర్చి చలమున; బతి6 దెగటార్చి సంత సిందితిరె తండ్రులార మీరంచుం బాండు పుత్త్రకుల దూజుచున్నది పొలంతి వించి టి 11,8100 దుస్సలదుఃభోతిశయపూలిత వాక్యములలోని “తండులార ? అను నంబో ధవమునందు [పౌఢత యేమియు లేదు. ఇటిసన్నివేశములలో నది సాధారణముగ. [బ్రయుక్ర మగునట్టిదియే. ఈపద మిట రమణీయమగు వర్థవిశేషమునకు స్యంజకము+ అడువిడ్డకు ఈండడితలు వాత తండివంటివారు. అందును ఒక్కడు కాక యెైదుగురు. మీలో నేయొక్కరికివి సోదరినిధవాత్వమునకు( గారణము- గా౪దగమన్న ఆలోచన రాలేదు, అంతేకాక చెల్లె లిమగవి చేసేతుల వధించి సంతసించెడుస్వభావము కల మీరెంతట్మికూరాత్ములో చింతింపు( డన్నఅధికేపణ మిట వ్యంగర్థరూపమునం దోంచను. ఈయర్థవి శేషము “తం్యజలార 1 అనుసంటోధనముచే సిద్ధించుచున్నది. ఈవ్యంగ్యరూపమైననింద పాండవులహృదయమున కధికసంతాపహేతుపగు ననుట లోకొనుభవసిద్ధము కావున నీయర్ణభావనము సముచితమగుటయే కాక యావశ్యకము వృగుచున్నది. స్వతస్సంభవ్యర్థళ క్రికృ తానురణనధ్వవని వాక్యమునం దోంచుట కీకింది యుదాహరణము నరయందగును. రాజసూయము ప్పూర్తిగావించి లీమ్మనియఖి [ప్రాయము ననుసరించి వాసుదేవుని ధర్మజుడు పూజింపంగా సహింపవిశిశుపాలుండు పలికిన పలుకులలోని దీపద్యము, *ఇత్రనికి గూర్తురేవి. ధనమిత్తు, రలీష్ణములై నకార్యముల్‌ మతి నొనరింతు రిష్టుః డని మంతురు గాక ః మహాత్ములై నభూ పతులయు వీ సముఖ్యులసభన్‌ విధిదృష్టవిశిష్టపూజనా య౭ికి ననర్హు నర్హుం డవి యచ్యుతు నర్చనవేయం బాడియే?”. 1.210 181
భారత ధ్వ నిద ర నము ఈపద్యమున “ధన మిళ్తురు; అభీస్టములై సకార్యముల్‌ మతి నొనరింతురు; ఇష్టం డని మంతురు' అనువాక్యములవలన నీతండు ధశహీనుండు. కావున దానికై కక్కు టితిపడును. తనకు కావలసినకార్యములను స్వయముగా సాధించుకొనలే4డు. సీవంటినావి న్యాశయించి చేయించుకొనవలయును. (దిదుకుతెరువు కూడ లేనివా(డు. కావుననే వీవంటివానిజేత మనుపంబిడవలసిసవాండు. ఇత్యాదిరూపమున శికు పాలువిహృదయమునందలి కృష్ణగతవై మనన్యము చక్కగా నభివ్యక్త మగును, మటీయు. '“వహాత్ములై నభూపతులయు వి[ప్రముఖ్యులసభన్‌' అనువాక్యభాగము వలన “ఏకాంతమున మీయింటిలో నేమిచేసికొన్నను మాకభ్యంతరము లేదు. ఇట్టి సభలో విట్లుచేయుట యీయున్నవారందటకు నవమానకరము కొదా[ అను నఖి [ప్రాయము వ్యక్తమగును, ఇంకను “మహాత్ములై సి ఇత్యాదికము కృష్ణుండు మవోళ్ళు(డును గాండు, భూసతియు. గాడు, వివత్వవాసనయు నాతనియందు లేదు జను నర్ధమును (పతీయమాన మొనర్భును. “విధికృష్ణవిశిష్టపూజనాయతికి” అనుపదము పూజయొక్క ఘనత నుట్టంకించుచు కృష్ణువిపనికిరానితనమును సూచించును. 'పొడియే ? అన్ముపశ్న కృష్ణుని అనర్హత నటుంకనిమ్ము; మాయంగల యవమానముమాట పోనిమ్ము; ధర్మవిరుద్ధమునాచరించిన సీకుమ్మాతము దీనివలన మేలుజరుగువ్రా ? యనుభానమును స్ఫుటీకరించును. ఇ ట్లీపద్యమున వి శ్రేషార్ధములు (వతీయమానములగుచు. శిశుపాలుని యీర్జ్యాకోధముల యనుఖూకికి మిక్కిలి సహకరించుచున్నవి. మఠీయొక యుదాహళణము ; “మాయ ట్లిడుమలందిడినవారు గలరెళీ అని యడిగిన ధర్మజు నితో బృ హదశ్వమహామువి యిట్లు పలి3ెమ: దేవనములై నయనుజాల ళో వి్మిపృలశో రథాలికో వచ్చి యర ణ్యావానముపేసెదు ధర జీవల్లిభ వీవు ధర్మనిష్టితబుద్ధిన్‌. శక్‌ ఇందలివాక్యోర్థమువలన వ్మీకిండియర్థవి శేషము స్ఫురించును, "నీయనుజులు దేవసములు, ఏది కొవలపినను కనళ క్రీసామర్థ్యములచే సాదింపుగలరు.. వారు 1ఫఓ
ప్యేంజకము సీయనుజులు కనుక అట్లు సాధించిననాని నెల్ల భయభక్రివిి మములతో నీకు సమ బ్చింతురు. దానివలన పీవు దేవేర్యగోసము,డ వగుదువు. నీ కెల్లప్పుడు [పియమును సంధించువిప్రులు నీతో కలిసియే యుండిరి. వారివలన నిన4దగినయర్థ మెల్ల వినుచు హృదయాహ్హాదమును బొందుచుందువు, ఏయరణ్యము నీకు |పియమో _ యంచేగు టకు వలసినరథాదికము నీకు౯ గలదు. మటియు పేరున కరణ్యవానము కానీ నీ ధరణీవల్ల భత్విమునకు క్షతి కానరాదు. అంతేకాక నీవీయరణ్యవానమును ధర్మ విష్టిత బుద్ధితో, వేయుచున్నావు కాని మనిస్సున ధర్మభావమును కొంచెము [పక్కకు నెట్టినచో నేక్షణమం నైనను నీతమ్ములపర్మాకమముతో రాజ్యమును వశీకరించు కొనంగలపు. ఇట్టియగణ్యవాసము నీ కేలకస్పకారణమైనది ? ఇత్యాదిభావ మిట గమ్యమానమగును. వక్ష్యపూణనలోపాఖ్యానమున కిది ముందుషాట్లగా నేర్చడి నలు+డు పడినకష్టములు ధర్మజునికష్ణములకంటె నెన్నోమడుగు లీదికము లని చెప్పుటలో. సీయర్జ మంతయు. పర్యవసించుళు ధర్మజుని ఊఆటకు సహాయ ళూతముగా నున్నది. కావున నీయర్థిసంభావన మిట సముచిత మే యగును. ఇట్లీ పద్యమునందలినర్వపదములయొక్క వాచ్యార్హమును పైజెప్పినయర్హాంతరమునకు ఇ కా ళు న్యంజక మగుచున్నది. ఇట్లు అవివక్షితవాచ్యమునందును, వివక్ష తాన్యపరవాచ్యమున సంలక్ష్య[కమ వ్యంగ్యమునందును పదవాక్యములచే (పకాశ్యములగువ్యంగ్య విశేషములు సోదా హరణముగ విరొపింస(దిడినవి. ధ్వవి పద్మసకాళ్యమనుటలో నొకింత యాక్షేషము తోంచుచున్నది. అపూర్వపక్షసమాధానము లీ[ందివిధముగా నుండును. అక్షే : ధ్వనియనగా కావ్యవిశేషడ.నికదా అది పదగతమగు "సెట్లు ? పదములు వ్యంగ్యాన్థ్రమునకు వాచకములు కావు గదా। సమా : పదములు ధ్వవికి వాచకములు కావు, వ్యంజకములు, ఆకే : అకాంకెసపితముగ (పతీ3వి గలిగించు రమణీయమగు వాక్య మే కదా కావ్యము. కేనలమొక్కం పదముచే అకాంక్ష ఉపవంహృతము కాదుకదా॥ అట్టియెడ పదమొక్కటిచే కొవ్యపరవుగా చెప్పంబడినద్వవికి సంగతి యెట్లు ౪ నమా : నిజమే. పదమొక్కటి కావ్యము కాదు. కావుననే పదమొకదావివి ధ్వనిగా చెప్పుటలేదు. వాక్యమున ధ్వని పదమే (ప్రకౌశంచు ననిమాత్రమే చెప్పబడినవి. (౫) 168
ఇా0ంఈళ ధ్వసిద ర్శ నవమి అన్నే? ఇదియు. పరకాడు.. విశవ్షార్ట్యపతీ3. నొదవించు. రమెజీయమగు వాక్యమే కావ్య మమవప్తడు అ [వకికి వాక్య మువంవ వఅండముగానే కలుగును ఇవి అంతటులగు వరములవ 9న గిలగంకాలందు. కావున రమజీయార్దవశ్యాయవ శక్తి దేవి బదరమువలప చారుక్వ(వతీకి యెల్టాదవుమ ? వమా శరీరము సుందరమవి ఆఖండముగానే తోంచుము. కవి కన్నోం ముక విలక్షణ్టికిలో మవ్నపు మ వావివలవ పౌందర్యము (పస్ఫుటముగా లాపిర్లుట లోకమున మన్నది. కావున నఖంచమగు వాఠక్యమున నొకొనాకవ్యింజిక మగు. పెద్‌ మన్నప్పుడు పౌందర్యమిమమడించుబయు, అది లేవిశో పొందర్యము కొఅపడు టయు దృళక్థమానమగుచున్నది. శ్హ్రీలమ వర్టించువపుము మృగాక్షి, మృణాళహ్హ వ్యామ[గాహ్మప్తవి, ఆ ప్లినాప్రివిచికిత్స్చా హేతుశాతోదరె, కణ్‌ళజంఘ, వామోరివు మున్నగు పరములలో ఆవయవికమైనెవిశిష్ణతియే కదా శరీరమున కాపాదింవందడివదిం అప్లే కౌవ్యిమునందును సదమొక్కంటి విశిష్టార్యపతీతికి ప్యంజకము కావచ్చును. మజ్‌యు [శుతీదుష్టములగు పేలవాదిపదమలవలన అసభ్యార్థము మృరించి కావ్యము దుష్టమైనట్లు చెప్పందిచుచున్నది.. ఒక పదము కావ్యదుష్షంకు హేతువై వచో నొక పదము కొవ్యశిష్పత కేల హేతువుకాంతాలడు? ఈ న్యాయము సనువరించి పదమ వలవ ధ్వవి (వకొశించు వసముటలో అసామంజన్య మేమియులేదు. ధ్వవ్యాలోకమువం దీపరికరళ్లోకములు వై య్యుముము వం్యగపాంచివవి. కబవిష్తవ్య (శుతిర్వద్వదాపాదయతి దుష్టకామ్‌ (శుకిదుష్టాదిషు వ్యక్తం తద్వదరిష్టవ్మృతి ర్లుజమ్‌- పదానాం స్మారకత్వేఒపి పదమా[శావభాపినః తేన ధ్వనేః [పభేగేషు సర్వేష్వేవావ్లి రమ్యతాం విచ్చి శ్రిళోినై కేవ భూషణే నైవ కామినీ పదన్యోత్సేద నుకవే ర్థ్వవినా భాతి భారతీ.” (ద్వ, తృ. 168వ పుట) (శు3 దుష్టాదులం దవిష్టముయొక్కం [శ్రుతి యె ట్లచారుత్వముమ బుట్టించునో యశ్లే యిష్టష్మృతి చారుత్వముమ. గల్గించుము. కావున ధ్వవిభేదము లన్నింటి యందును రమ్యత యుంకనేయున్నది. తకుక్కుమవి మెజయు నొకనగవేత కామివి- కేఫ్‌4
వ్య ౨ఇకము యెట్లు విరాజిల్లనో వదముచే వ్యక్తమగు ధ్వవివేతమ మకవివాజి విరాజిల్లు వలి శ్లోకముల థౌవముం ల ల్లంతవలకు లక్షణామూలధ్వవిభేదములకు వలిబామూలర్వవనిలో వంలక్ష్య[క మవ్యంగ్యములకును ప్యంబికెముల వ్వరూపవిరూపణము జరిగిపెది. ఇ4క వెనంల్మ్య్థ(కమవ్యంగ్యమువకు. వ్యంఇకము. శెట్టినో వరిశీలింపవిలపి యువ్నదిం 9. అవంలక్ష్య[ఠమవ్యంగ్యము :- భావము, ఫౌవాభోనము, భావోదయము, భావశాంతి, భాపళబలత, రనము, కొపాళానము అమవవి వ్యంజితిములగునవుడు వాచ్యవ్యంగ్యముల[ క మము నంల క్ష్వము కో,జాలదన్‌ వెనుక చెన్పుకొంటిమి. భావాదులు [వతీయమాన మిగుటకు విభావానుభావాడుల వర్ణనము ఆరుగును. విభావాధి వర్ధనమువలన రసాదు లనంతి3 కాలికములై మృరించినను వాచిన్ఫూర్తి(కమము నూచీశతవ్మతన్యాయము ననున రించి ఇరుగులచే గుర్తించుటకు వీలుకాదు. అట్టి ధ్వవిశేదమునే అసంలక్ష్య్మకమ మవిరి. రసాదిక మనంతవివములుగా నుండవచ్చుననుట పూర్వమే విరూపింవం వవది. అవాంతరవిభాగకల్పనమును, వరిగణవముము క్లిష్టసా వ్యర్థము కావున వది యుతయు నొకే భేదముగా. పరిగణీంప(దినినది. శ రసాదిక మలివ్య క్రమగు టకు వర్హము, వదమి, పెచై కడేశము, చౌక్యము, [(వదింధము అనున్‌వి విమిత్తి మొబు కావచ్చు నవి యూకింది మూలకొరిక తెలువుచున్నిది, శయ స్త్వ్వలక్ష్య[క మవ్యట్లో ధ్వవిర్వర్ణవ దాదిషు_ వాక్కే. నంఘెటనాయాం చం న (పబన్దేఒపి రీవ్య తే.”
- (ర్వ-శృంకివ ట్లో) ధ్వవ్యభివ్య కక్రికి అర్థశూన్యమగు వర్ద మెట్లు వ్యంజకము కాంగలదని శంకింవ రాదు.అత్యంతము మధురమును నుకుమారము వగు శృంగార మఖివ్య క్తము కావలసిన చోట్లులందు శేవవంయోగాక్షరమయుతయి క_ష.ఢం మున్నగు వర్షములయు న! (ప్రాచుర్యము రనభంజక మగుచువ్నది. అదియే నీభశ్సాదులయందు రనడ్సీప్రిని |$్‌$్‌
భారత ధ్వ నిదర్శనము కలిగించుచున్నది. లౌకికసన్నివేశములల దికిశీలించినచో విది విరూపితమగును. (యేమార్ట్రిత, లాలన మున్నగునవి విషయము ల్రైనప్పడు సుకువూర వర్మ (పాచుర్య మును, కోపాదికము విషయమైనపుడు పరుషాక్షర్మపాచుర్యమును సహజముగా కానవచ్చుచుండును. వర్ణ్మప్రాచుర్య మొక్కటియే కాదు. నాదములోంగూడ- మంద మధ్యతారభేదములు_ సందర్భానుగుణముగ అనభ్యస్తముైై బాలురయందు6 గూడ దృశ్యమానములగును. వీవివి జ్మాగ త్తగా కవిపట్టువారికి షెర్ణములు రసాది వ్యంజకయు లనుటలో నెట్టియాక్షేపణము నుండదు. కొవ్యమున కిచికి వర్ణ విన్యాన ప్రై విధ్య మనివార్యముగ నుపాదేయ మగుచున్నది. ఉచ్చారణలోని మండాదిస్వర లేదముల కచట _ ముఖ్యముగా (శవ్యకోవ్యమున _ (సవేశ ముంకంజాలదు, కావున నమర్థు(డై వకవి తఈత్త[దసానుగుణముగ వర్ణ ముల6 గూర్చుకొవకళశప్పదు. అపు డావర్ణ ములు రసవ్యంజకము లగుటలో విప్రతిపత్తి యుండదు. ఈకింది యుదాహరణముల నరసినచో నిది స్పష్టమగును. మృగవధార్థము పనమేంగిన వసుమహారాజునకు భావనామయ్యిసపంచమున తనయర్థాంగి గిరిక తోచి హృద యమున గిలిగింతలు పెట్ట౦గా నాతనికి రేతస్ట్రృ్రలన మాయెను. నన్నయ దీని విట్లు వర్ష ౦చెమనుం “*పలుకులముద్దును. గలికికొాల్కున్నుల తెలివును - వలుదచన్నులబెడంగు. నంఘుకొంచీపదస్థలములయొస్పును ఇ లలికాననేందుమండలమురుచియు నళినీలకుటిలకుంతలముల కౌంతియు_ “నెలజవ్వనంబున విలసనంబు _ నలసథావంబునం. బొలుపును _ మెలుప్పను _ గలుగు నగ్గి రికన తలంచి తలంచి ముదితయందు! దనదుహృ కఇయంబు నిలుపుట జేసి రాగ మడర భాసురముగ రమణతో సనాంతరమున రేతస్స్ర్క్థ౦ద మమ్యె నవవిపతికి నెయ్య మొవరం" కతల? (66
వ్య౦ంజకము ఈపద్యమునందలి మృద్వక్షరయోజనమును లకారబాహుళ్యమును (వికృత మగువ్మిపలంభశ్ళంగారమున కెంతయు నహకరించుచున్నవి. శఃపద్యమునందలి పదములు, తదర్థములు మున్నగువానిభావనకంచె ముందుగనే యక్షరలాలిత్యి మే రసస్ఫోరకమగుచుండుట నహృదమైక వేద్యమగువి షయము. గరుడి క్మదువప్పత్తుంలను మా రాండమండలముదా(క కొనిపోవ(గా నాతాపసము నకు వారు మావిచచ్చిరి. అంత క్టచువ యమృతవర్ష మున3తై పాఠకశానను నుగేశించి ఇన డే. ౧ పాడినస్తో త మియ్యది: ఆనరసురసిద్ధకింపురుషనాగనభళ్చరముఖ్యు లెల్ల నీ కరుణయ చేచి మం్మడుః ్మతిజగంబులు నీకులిశాభిరక్షణ స్ఫృురణనం జేసి సుస్థిరత బొందు౯; బురందర ః సర్వలోకసుం దర ః శరణంబు నా కగుము = దానవసూదన : పాకశాననా ౫ 12.47 ఇందు శుతివిక_ర్తనశీలమైనరేఫము సలుమాజు లావృత్త మగుట యామె హృదయమునందలి పుత్త్రుమరణజనితశోకోద్వేగమును జక్కగా నభివ్యక్తము "'సీయచున్నది. ఒకనిధమైనయను[పానసము నర్క నుర పురు, చర-ఇత్వాదిరూస మున విందు నెలకొని (పార్ట్యమాను(డగునిందునిఅభిముఖ్యసంపాదనమున కాను గుణ్యమును బౌందుచున్నది. ఇ ట్లి చటివర్హములకూర్చు మిక్కిలిరమణీయమై రసాను -గుణముగ నిబన్ద్వమైయున్నది. ఎటు తమ్మపియపత్నికి విండునభలో వస్త్రాపహరణము గావించిన దుక్శాసనునిః గాంచి దంతసందష్టదారుణముఖు6డై నవృకోదరుండు పలికినవాక్యములందలి రసాను గుణొక్షర వినివేశచాతురీమహిమ యెట్టిగో యీపద్యమున౬ జూడనగును : “కురునృద్ధుల్‌ గురువృద్ధబాంధవు లనేకుల్‌ సూచుచుండన్‌ మదో ద్ధురుండ్రై (దౌవది విట్లు చేసినఖలున్‌ దుళ్శాసనున్‌ లోకీ కరలీలన్‌ వధియించి తద్విషులవక్ష కైలర కౌఘని ర్హ్వర ముర్వీపతి సూచుచుండ నని నాస్వాదింతు ను్యుగాకృతన* 1.2,8038 ఈ పసద్యమునందలిమవా [పాణాకరబాహుళ్యము భీమ సేనున్మికోధము పెంపును *రౌళన ర్హనము- నభివ్యక్తము సేయుట సహృదయహృదయవేద్యమే, "అనేకుల్‌”, నిఫిక?
భోరత ఢ్య వివర గానము “వక్షశ్రైలి ఇత్యాదులందు యత్యక్షరము అకలిగొన్నసీంహ మేరపై దూకినట్లుండి రొదరసాఖివ్య క్రికి దోహదముచేయుచున్నది, ద్విరుక్తధకారావృ తియ, సంయు క్తాకరములు దంతపేడనాద్యవయవవికారములను స్పురింపంజేయును. పద్యము నందలిధారాశుద్ది కోపోడ్వేగజవితత్మీనత నభివ్యండిళిచును. ఇదీ యంతయు పర విన్యాసవై ఖరీవహిమయే, ఇటిదియే రౌ డరసాఖిన్యంజకమగురచన అప్రనపరముగా తిక్కన య న్‌ శ్‌ జ మహాకవిది ; అప్పటునారాచపరంపరా[వసరదరం బేర్చడం బేర్చి త దృటసంఘంబులు ఘోటకవజము శుంభత్స్యందనాఘంబు ను దృటకుంభ్మిపకరంబునుం బౌదివి విధ్వంసంబు గావించి నె త్తుట జొ _త్హిల్లెడునట్లు సేయుదు సమిద్భూభాగమత్వుగతన్‌” 72407 అభిమన్యువఢజ ితశోకసమీ౨త కోధుండై _నెంధవువి( జంపుదు నప్మిపతిజ్ఞ చేయనప్పటి ధనంజయుని క్యముఇందరిమహా[పాణా కరసంయు క్రాక్షరబాహుశ్యము రౌా్యదరసావిషట్యారోపస్కొా రకముగా విబింధింపంబడినది, ఇట్లు వర్ణములు రసాద్యభివృంజకనులగుట లక్ష్యమురించు. జూచికిమి. (పతిపాద్యమైనఅర్హస్వభావమును ముందుగనే పాఠకువిహృదయదున కెక్కునట్లుగా వర్షములు కూర్ప౭బడుట మహాకవులకనితిలయందు సొఠారణముగా గోచరించు చుంగును. దీస్‌నే వికటత్వ మను గుణముగా వామనాచార్యులు పేర్కొన్‌రి. కొవున దీనికి ఇతరాలరకారికుబయా మోదము దయు॥ గలదు. నన్నయభట్టారకుండు. పేర్టా వినయక్షరరష్యుత యనునదియు 'పైలక్షణమును సమర్థించును. ,శ్రీనాథమహాకవి తిక్క నమహాకవికవితాపఠవఎనగా వక్కాణించినరసాభ్యుచితబళధ నునునదియు దీవి కుపోదచ్చలక మే యగును. ఇన్నిపమాణములచే వర్ణములు రసాద్యభివ్యంజకము లగు ననుసజ్ఞాలత మసరిహారణీయ నుగుచున్నడి. పర్షములే రసాభివ్యంజకము లగుచుంకంగా తత్సముదాయరూసమును నర్ధ .నళతము నగువగమును,. సదవముడాయరూసమున వఖితిడమై యేకార్సీఖానదుగల శ$8
వే ౦జకశము వొత్యమును రఫాధివ్యంఅకమగు ననుటలో మ్యివ్రలిపత్స్‌ యండదు కావున పదము తిసాద్యథివ్యంఎకమగుట చూడవలపియున్నది. శళ్యకింది అం ధమవాఖారతపద్య మును శ్రీమాన్‌ తిరువేంగళాచార్యులు గారు ఈమఆల్మధధ్వన్యాలోకమున నుదాహ రించిరి ః *అన్నగు మోమును - నత్తెలి గమ్నలు - నవ్వెడందయురము( * గన్నారంగా( గన్నను (దిళుకుదుం గానక యున్నను [బాణంబు లేట్టు లుండంగ నేధ్బున్‌ 72288 ళా జీనికి వారివ్యాఖ్య యిది _ “నిహతు;డగునవీమన్యునిగుజించియర్లు నుని యేడ్చిది. “ఆ” అనుపదము కరుణోద్దీ పకము అగువదనతోచనహృదయముల శోభా విలానవిస్తారసాభాగ్యములు నుడుచుటకు వీలులేనితీరుగా. వేకబుద్ధిగోచదరములుగా చ్యంజన. మొనర్చును, దీవివలననే వకృతమున కరుణ మలక్ష్య(కచుముగా వ్యంగ్యమగును. ఈలయంతటియర్థ మీటి స్ఫురించునా ? యని సంశయింవవలదు, శబ్చము ఉన్నచో అర్థమును విరూఢ మే సన్మిగవాంసపలయును.?- చం థి (ఆంధ. ధ్వంళ్ళ. పు 8880) తచ్చద్ది మిప్లే విశేషన్మృతిహేతు వగుట సీీకిందిపద్యమునందు నరయః దగును *ద్దానివి శేషసొరభము దావివిలోలవిలోక నంబులున్‌ దానిమనో హరాకృతియు దానిశుచిస్మేతన_క్ర్రకాంతియుచ్‌ దానివిలాసముం గడుముదంబున€ జూచి మనోజబాణనం శానహతాత్ము(డ్లై నృపతి దానికి విట్ల నియెం వియంబునన్‌” 14.172 శంతనుపుహారాజు యోజనగంధిని జూచినప్పటిస్టికి యిది, ఇందు పునఃపునః (పయుక్రమైనతచ్చద్దము శంతవమహృదయమునందలియేకా[గతను నామెయందు గలఅలిలా షరూపరతి విశేషమును అభిన్యక్తము చేయును పూర్వోదాహృతసద్యము కంటె నిందొకవిశేషము గలదు. అందు తచ్చద్దము వేద్వేలుగా ఈ _త్తదవయవముల తొక్కు శోఖావిశేషము నభిమ్య క్రమా పేయుచున్నది. ఇందలిసం బంఢార్థక ముతో శం
కారతుధ్యనిదర్శనము గూడినతచ్చబ్బము విడివిడిగో త త్తదవయవసౌొభాగ్యాతిశయనిరూపణము గావించు చునే యఖ౦డశ రీరముయొక్క శోభాసమ[గత్వమును వ్యంశింప(జేయుచున్నది. మ, "జ్‌, జల చీనికి షష్ట్యంతతచ్చద్చిము హెతు వనీ తాత్సర్యము. ఇచట నొకయాశంక ఉద్బ్భుద్ధమగును. (ప[క్రాంతపరామర్శక మగుతచ్చద్ది మున కీశక్రి యున్నదా ? అని. దీనిని శ్రీతిరువేంగళాచార్యులుగా రిట్లు వివరించిరి, ఆప వేని కొన్నిధర్మము లొకవస్తువునందు ముందన్వయింప(బడ+(టో వునపుడు వానితో గలిసి యుండుటకు దగినధర్మ మింకొకటి అవస్తువునం దున్నదని చెప్పుటకై యచ్చబ్షమును మొదట నువయోగించి పిమ్మట బుద్ధిస్టమగునా వెనుకటీధర్మాంతరము తోడిసాహిత్యమును తచ్చద్దిముచే పరామర్శింతురు. అచటనే యత్తచ్చద్దిములకు విడువరావిసంబంధ మున్న దందురు. “'యత్తదో ర్నిత్యసంబంధః' అని |పమాణము, ఆచోటితచృద్ది మే (ప్మక్రాంతపరామర్శకము” (అం. ధ్వ. 880) ఇంతకుపూర్వము పొరంభింప(దిరినదానిని పరామర్సించువది యని తాతారగము. ఇటిది కాక ,పపి క్‌ న ఎర్‌ జ్‌ టం ద్ధార్ధకిమై యేదేనివస్తువును విశేషాకారముతో సూచించుటకును తచ్భబ్టి మును వాడుట గలదు, పైయుదాహృత సద్యమునందలి తచ్చబ్ర మిది. చ్‌ టా. న! *ఏయది “హృద్య మపూర్వం దేయది = యెద్దావి వినిన నెజుక సమ్మగం చెయుందడు _ నఘనిబర్హ ణ యది - యడ్జాని వినగ విష్టము మాకున్‌.” 1.180 ఇత్యాదులందలితచృబ్బ ము (వ(క్రారితపరామర్శకము. కావున పై అశంక విలువ(జాలదు. పదము వ్యంజకమగుటకు మజియొకయుదాహరణము. కర్ణోత్స_త్రివలన గన్యయగుకుంతి హృదయమున! గలిగినభావము. కర్మబ్లాలు నె త్తికొవి యింటికి. జన్న నన్నున్‌ నాదింధు లందలటు మనంబున నేమనా; శె ట్రీ వాలు సూర్మవిభు నెట్టుల డించి పోవం గా బుద్ధివుట్టు నని కన్యమవంబులోనన్‌ .౫ న! 180
వే ౦జ॥శము ఈపద్యమునందలి అరికజు, ఏమి అనుపదములు కుంతీశోకమును పరి పోషించుచు నలక్ష్య కమమున కరుణరసము నుక్టీపింపంజేయుచున్నవిం *ఎవరో ఒక్కరి క్రైనచో ఏనో సమాధానము చెస్పవచ్చునే మో, అందటు నన్నివై పులను జేరి యొక్కొాక్క రొక్కాక్క విధముగా ననుమానింతువ. వారియనుమానములు మనన్సులోనే యున్నను ముఖములం దేహ్యభానము కోంచయచునే యుండునుగదా పాప మేమి జరిగినదో నలువరిలో చ్చౌలే అవస్థపడుచున్నదని జాలిపడరు, అందఅలో నందఅకు ఒక్కదానను ఏమిచెప్పి నమ్మింతును ౪” అనురూపీమున శోక మిట నంద అనుసదముచే నభివ్యక్త్రమగును. ఏమి అనుపదమును వినినవెంటనే వారనుకొనువిధములయానంత్య మొక్కమాలు హృదయమునకు దోంచినతన మభివ్య క్రమగును, శః రెంయపవముల్మసయోగమునుబట్టి కుంతి వృకావలిమధ్య మున జిక్కువడినపాఏంగిరీతిగా.. దోంచి సహృదయహృదయమున శోకము నుప్పొంగండేయును.. కొవున సేపదము లిట నసంలక్ష్య[ కమవ్యంగ్యమునకు న్యంజకములు. భావాభివ్యక్రిపడమున నగుట క్షీకిందియుదాహరణము నరయఃడగును. “*వాలవయ్యు నత్యు త్తమశీలవినయ గౌరవాన్వితస్నై విర్వికారవృ త్తి నున్న నీ కున్నయునికిన సన్నుతాంగ సుతుండు పుట్టుట యిది గడు జోద్మ మయ్యెంకి 8.180 తనదాసియగుళశర్మిస్త కన్యాత్వమును నీడె నని లోకమునకు తెలియకయే మగ్గురువిల్ల లకల్లి యగుట కచ్చెరువడి దేవయాని యామెను | పళ్నించినమఘటము ళ్‌ వెన ఆ (౮ ఇ లు నందలి యీపద్యమున “ఉన్నయువికిన” అనుపదయి వ్యంజకము. ఇది చెపులంబడిన వెంటనే పాఠకునకు దేవయానీహృ దయ గతళంకాపూర్వకావ హేళన మలభిన్యక్త మగును. శీలవ3 వని నే నింతకాల మనుకొని యెంత పొరపాటుచేపితి | న్‌న్నభావ మిందభివ్య క్రమగును, అరిక్ష్యకమదు. పచముచేతనే కాక పదైకదేళముచేతను మృరించునుం ఉదాహరణము ; (2%) 161
్ట జీఠశనము భోరత ధ్వని శె న కుంతికి ధర్మజఖీమార్జునులు దై వసాదమువలన సుదయించుట కనియు, గాంధారికి సుతశతజన్మ మయ్యె నవి వినియు లనయందు పు తృ౦జన్మములేమికీ పగచి మాది యాత్మగతముని నిట్లు దుఃఖించెను : ఉక్షోర్రినకో ర్కికి౦ చగత గుంత సుక్మతితయంబు€ శాంచె, గాం ఇారియు నక్కూడన్‌ సుతశతం౦ంబు ముదం బొనరంగ. గాంచె, నే6 టోరచి యాడుంబుట్టుపున బుట్టి నిరర్హకజీవనై తి-సం సారసుఖావ హందియిననత్పుత జన్మెము6 గానంటోలమిన్‌ 1 5.18 ఈపద్యమునందలి “అడుప్పట్టువు అనుసమాసమునందలి పుట్టువు అను నేక దేశము మ్యాదికి విస్సార మగుతననింద్యజీవనమువలన( గలిగినఅసహ్యాభానమును కక్యాగా. పన్చుటీకరించును. ఇ ట్ల నపత్యమై మనుటకంళె పుట్టకుండుటయే మేలై నదికదా : యను భానము నీపదై కదేశ మభివ్య క్త మొనర్చును. మ్మాదికి తన పుట్టవు నెడంబుట్టీినయేహ్యభావమున క్రీపదై కదేశము వ్యంజక దని తొత్సర్యము, ఇంక వాక్య ను౪క్ష్య[క్రమవ్యంగ్యమునకు వ్యంజక మగుట నరయవలసి యున్నది, వర్ణపదపదై క దేశములకును, వాక్యమునకును వ్యంజికత్వములో కొంత భేదము గలదు. పదాదులు పిష్టింగ్యార్ధమునకు. నిమిత్తరూసమున పవిచేయును. వాక్యసుమాతము విధావానుభావవ్యభిచార్యాదిసామగి నంతయు చక్కగా (పతి పొనీంచును. కావున నట్టిదొనియందు రసభావాదిక మంతయు తప్పక వ్యంగ్య మగును. అనగా సారాంశ మియ్యది. వర్ణ మో, పదమో, పదై క దేళశమో అవాక్య మున నుండుటవలన రసాద్య ఖివ్యకక్తి జరుగుచున్నది, వాక్య మఖండముగా రసాద్తి కము నభీవక్థి క్షము చేయుచున్నది. వాక్యహాఎమగు ననంళక్ష్య(కనుము శస్థము, అలంకొరసంకీర్షము _ నని రళడివిధములుగా( జూచట్టును. శుద్ధ మన(గొ నలంకారములు లేవి దని భావము. శుద్ధమగువాక్యము అసంల్మ్య్య[కమవ్యంగ్యనునకు స్యంఎకమగుట నీకింది యుదాహారణమునం గాననగును. 162
వ్య 6జకము *తడ్రయక పుట్టిననాండ తల్లి చేం దండడ్షిచే విడువం చిడితి; విప్పుడు పతిచేతను విడువ(బడియెదనొక్కొ | నుడువులు వేయు నింకేల, యిప్పాటినోములు తొల్లి కడంగి నోచితిని గాకేమి, యంచును గందె డెందముననో 14.108 ఇందు శకుంతలయొక్క_ పతిపరిత్య క్త తాస్థితిసముద్భూతశోకము కరుణరస ముగా నేర్పడుచున్నది. ఇందు పుట్టిననాండ తల్లి దండులచే విడువంబడితి ననుటచే న్మృతి యనువ్యభిచారిభావమును, పతిచేతను అనుసముచ్చయార్థకా వ్యయసహిత పదముచే దై న్యపూర్వకనై రాశ్యము, పడువబడియెదనొక్కొం అనుచోటి సందేహ స్ఫోరకాన్యయముచే విషాదము, నుడువులు వేయు నింకేల అనుదానిచే నిర్వేదము, ఇప్పాటినోములు తొలి కడగి నోచితిని గాకేమి అనుటచే వితర్క్ముము మున్నగు వ్యభిచారిభావములు “స్ఫురించి శకుంతలాహృదయగతశోకమును రసీకరించ్చు చున్నవి, కందుట, తజువాతివచనమున6 జెప్పంబడిన బాష్స్బసముడ్గనుము మున్నగు నవి యనుభానములు. దుష్యంతుండు పలికిన “*ఇట్టిలోక విరుద్ధంబుల కే మోడుదు మయుక్తంబులై నపలుకులు వలుకక సీయా[శమంబుసకు( బొ”మ్మనిన వాక్యము లుర్డీ పకములు, ఇట్లు శకుంతలా లంబక మైనళోకము పై విభావానుభావసంచారి భావచర్వణచే కరణదుగా పరిణమించి యాస్వాదనీయమగుచున్నది. కథాభాగ్రైక దేశముగా నిది యంతయు నొకవాక్యముగా పరిగణీంపంబడినది. ఇం దలంకార మేళన మేమియు లేదు కావున నిది శుద్ధము, ఈక[క్రిందిసద్యము వ్మిపలంభశృ్ళ0గారమునకు లక్ష్యదుగును. *కలపహూంస పలికినపలుకులు గణీయించు; వడి దానిపోయినవలను సూచు(; దిలుకదు సఖులకో లలితాంగి; మిన్నక యలయుచునుండు( దా ననుదినంబు; చారువిభూషణాహారవిహారశ య్యాసనథోగంబులందు విదుఖి యయి రేయు. ఇగలు నిదయు నోర్పు నెలు(€గక దమయంతి నలు(డనుధరణి నాథు స!
నం బుద్ది నిలిపి కందర్చబాధిత యగుచునున్నయది; ధరాధినాథ 1 ఢరణీపతుల నొరుల నురుగుణాఢ్యుల పిన నొల్ల డెంత విభవయుక్తులై న" 9.2.26 ఈ పద్యముసంవలి దమయంతీవర్షనముచే అభిలాషరూపవి[పలంభశ్ళంగార చర్వణ సహ కయునకు( గలుగుచున్నది. అట కలహంసపలుకు లుగ్దీపనవిభావము. పలుకులు గిణీయించుట, దానిపోయినపలను చూచుట మున్నగునవి యనుభాపములు. సఖులతో( బలుకకుండుట జణొడ్య మనువ్య్థిభిచారబానమును, అలయుచునుండుట యనునడి గ్గానివి భోగవిముఖత్వము అరతి యనుమన్మథావస్థను వ్యక్తము చేయును. ఈసమాహారమువలన పారికునకు దమయంతీగత విిపలంభశృంగారము తోంచి యూనందమును గూమబ్చుచున వది. ఇం దలంకారసాంకర్యము లేదు కావున విదియ శుద్ధ మేం అలంకారసంకీర్ణ మైన అసంలక్ష్య్మకమన్యంగ్యము వాక్యమునందో చుట కుదాహరణము : ఉనై త్రమ్మి రేకుల మెతత్తయనము దెచ్చి యచ్చునం బెట్టిన ట్లందమొంది చ[కవాకఏబులచంవంబు గొనివచ్చి కుష్పలుచేసిన ట్లొప్పుమెఅసి చందురు కుచుంగాంతికం దేర్చికూర్చి బా గునకు( దెచ్చినయట్లు కొమరుమిగిలి యళికులంబులకప్పు కలయుతయును దెచ్చి నారువోసినభంగి నవక మెక్కి యం౦ం(ఘితలములు. గుచములు నాననంబు€ గచభరంబును నిట్లున్నరుచిరమూ ర్డీ యనుపమానథోగములకు నాస్పదంబు గాదె యీ తిప్పులేటికి. గదులవకన 485! ((4
వ్యే ౦జళశమను ఈపద్యమునం వలియు[ కేక కమా లంకారసంకీర్ణ మగు' వాక్యమునందు కీచక గతాభిలాషరూపవిపలంభశ్ళం౦గారాభాసము అసంలక్య[ క్రమమున (పతీయమానమగు చున్నది. నెత్తమ్మి రేకులమెత్తందనము. తెచ్చి యచ్చునంబెట్టుట అనునది లోక మున నసంభవమగుటనే ఏది యు(క్సేక్షగా సంభావితమైనది, దొంపదియొక్క రూసలావణ్యములను (దిత్యక్షముగా గనుంగొనుచున్నకీచకుని యీవర్షనమునుబట్టి సహృదయహృదయక్షేతమున బీజరూపమున నున్నరతి రనస్టితికి వచ్చును. అను రాగ ముభయపక్షనిష్షదముకాదనుస్మృతివలన దానికాభానత ఘటిల్లును. రనస్పర్శ యుండుటడే నిదియు నాస్వాదనీయ మే యగుచున్నది, అలంకారసంకీర్ణమై కరుణరన మలక్ష్య[క్రిమమున( దోంచుట క్షీకిందిపదక్ర ముదాహరణము ; “*ఎలదీంగ6 గప్పినలలితపరాగంబు (కియ మేన మేదినీరేణు వొప్ప జంపకంబున నవసౌరభం బెసంగెడు కరణి నాసిక వేండిగాడ్చు విగుడ దోయజ వళములతుదిమంచుతొరంగెడు గతిం గన్ను(గవ న్మశ్రుకణము లురుల నిందయవింబముమీ(దికందుచందంబున( గురులు నెమ్మొగమున నెరసియండ సర్వ జనపంద్యయైనపాంచాలి సింహ బలువిచే వివ్విధంబున భంగపాటు తనకు వచ్చిన నెంతయు దైైన్యమొంది యవ్విరాటుని సభ చేర నరిగి విలిచి.గి 42.188 దౌప ద్యాలందినక మగుకరుణ మీవాక్యమున నసంలక్ష్య[కమమున( దోంచును. రో! లో ఇష్టజనన్య వినాశా _ చృాపాశ్లేశాచ్చ దింధనా ద్వ్యసనాత్‌ ఏన్లై రర్జవిశేషెః కరుణాఖ్యరస నృముదృవతిో ఆ ఇ యూ (86
భారత స! నిదర సి నము
అనునాట్యళాపో) క్రివిబట్టి (ద్రౌపదికి సింహబలునివలనం గలిగిన క్లేశము
అత్‌ నీ వలన కరుణము సంభావిత మగుచున్నది. మేన ధూళి, నాసికయందు వే(దిగాడ్చు, కన్ను(గవ న్మశుకణములు, కురులు చెదరిపడుట మున్నగునవి యను భావములు. వేండిగాడ్సనుటవలన (కోధము, అశుకణములవలన ఆఅ్టి, కురులునె మ్మొగమున నెరయుటవలన శమరై న్యములు మున్నగువ్యభిచారిభావములు శోంచుచున్నవిం రాజసభకు( జేరుట యనుదానివలన [తాసము స్ఫురించుచున్నదిం ఈసముదాయము వళన (దౌపదియొక్క యుత్క టమగుశోకము పుష్టమై కరుణరనమును వహృద యునియం దుద్భుద్ధము చేయుచున్నది. సీసపాదములలోనియుపమాలంకార మౌ దహ యవయవములయొక్క తత్కా లస్టితిని చక్కగా రూపొందించుచు రసము నలంక రిలచుచున్నది. ఇట్టి దలంకారసంకీర్షమైన వాక్యగ కాసంలక్ష్య[క మధ్వ నివిశేషము, ర్‌ భ్రుగు,
ఇట్లు పదపదై క దేశవాక్యములు వ్యంజికము లగుటను పరిశీలించిళిమి. సంఘటనయు వ్యంజకమగును. దానినిగూర్చి విచారింపవలసియున్నది.
సంఘటన యరుడాన్‌ని ధ్వన్యాలోకకారు. డిట్లు వివరించెను :
*అసమాసో పమాసేన మధ్య మేన చ భూషితా, ఈథా దీర్చసమాసేతి (తిధా సంఘట నోదికా.” (ద్వ. తృ 8వ లో).
సమాసములు బొత్తుగా లేవిది, స్వర్చిసమాసములతో భూషితమగునది, దీర్ష సమాసములు గలది యని సంఘటన మూండువిదములుగా నున్నది ఈసంఘటన యనునది వామనుండు కావ్యాత్మగా "పేర్కొన్న రీతికి పర్యాయముగా వాడ(బడినది. ఆతనిమతమున మిక్కిలిమృదుసదములు, అల(తిపమాసములు - లేక సమాస రొహిత్యము అను స్వరూపముగలడి వైదర్భీరీత. పరుషాక్షరజాహంళ్యము, దీ న్డ్‌ సమాసములును గలది గొడీరీకి. ఈ రెంటికిని నడుమస్థికి మృద్వక్షరప రుషా క్షర్తణజక్షే సమ్మేళనము. నాత్యల్ప-నాతిదీడ్హ. సమాసములు గలిగియుండుటయు పాంచాలీరీతి యనందిడునుం
ధ్వనికారుం డీ రీత్మిప్మకియనే సంఘటనగా భావించి యిదియు వనసంలక్ష్య [కమస్వనికి వ్యంజక మగునని విరూపించెను. కాని యీతనివివరణమునుబట్టి ఠీ3కిని సంఘటవనకును కేవలము తాదాత్మ్యమును సంఖావింపంజాలము. రీతి గుణ
శకి
వ్య ౦జకము సమావాంరూప, కావున వీనందర్భిమున గుణదులును సంఘటనయు నొకటియా ? గుణదుల న్మాశయించి సంఘటన యుండునా? సంఘటన న్మాశయించి గుణము లుండునా ? అను విధమున వికల్పములు పుట్టును, దీవివిగూర్చి చర్చింపపలసి వున్నది *కథుణనుగాని వివలంభళ్ళృంగారముగాని (పతీయమానమగు నప్పడు మాధుర్య(పసాదగుణములు పరిపూర్ణముగా నెలకొనవలయును. ర్మాదా ద్భృుతములవిషయమున ఓజోగుణము మిక్కుటముగా నుండవలయును. తక్కిన వావిపట్టున మాధుర్య్మ్మపసాదము లుండవలయును” అని గుణములు రసాదివిషయ ములకు నియతములై యున్నవి. ఇట్టినియతి రసవిషయమున సంఘటనకు లేదు. శృంగారమున దీర్చ సమానసంఘటన యుండుటయు, ర్యదాదులయందు సంఘటన సమాసళూన్యి యగుటయుం గానవచ్చుచున్నది. ఈ క్రిందిపద్యములను బిరిశీలించినడో సీవిషయము స్పష్టమగును : ఉజ్రలధ్రివిటోలవీచివిలసత్క లకౌ ౦చినమంచితావనీ తలవహనక్షమందియినదక్షిణహ _స్తమునం దదున్నమ ద్లశదురుఘర్మ వారికణకమకరాబ్దము వట్టి నూతిలో వెలువడ( గోమలిం దిగిచె విశ్రతకీ రీ యయాతి ప్రీతికోన్‌,” 18.144 ఇందతికమకరాద్దిము, కోమలి, (పీతీళోన్‌ అనుపదములను బటియు ఘర్మ వారిఠశణములు స్త్రి వక్‌ శొవసంజసితములుగా సంభావింప(దిడుటను బట్టియు నిది అభిలాషరూపర ౩విశేషము నభిన్యంజించును. కావున నిది శృంగారరనవిషయము. అయిసను విండలి దీర్హ సమానసంఘటన దీనికి భంజకము కాలేదు, ఉఖ్రెక్కలు సింది కంఠమున బేకులు వాపి శిరంబు (వచ్చి క రుక్కునం (గొంచచంద పగునొడ్డు గలంగ(గః జేసి భీష్ము.డే దిక్కున దానమై దిళలుదీటుకొనన్‌ శరకోటి వింపః గెం ౦0చి "జీ ణి శపెక్కినకంచ్యికేన చెలువెక్కుడు పేయంగ॥ గీడి కృష్ణుతోన్‌.”. 6,280. ఖీష్మాచాడ్యునిమహో జ్ఞ్బృంభణమును వర్డించునీవద్యమునందు నమావంహిత సంఘటనయున్నను వీఠరరసస్ఫూ ని ఈది భంజకమగుటలేదు. కొపున నంభటనలతు రసవిషయమున నియడత్యము లేడనుట యుదాహరణముఖమున స్పష్టమైవదిం క్ష!
దీనినిబట్టి గుణములును సంఘటనేయు నొక యనువికల్పము పరాస్త మగును, అఫ్లే అనియక మైననంఘటనకు నియత మైనగుణములకు నాశయా(శయిభావముకూడ కుదురదు. అయినచో గుణములు వేని న్మాశయించి యుంకు నను శంక యొకటి ప్రొడమవచ్చును. అవి యరిగియగురసాద్యర్థము నాాశయించియుండును. అరసా దీకము కొన్నియెగశల సంఘటననలన వ్యంజింసంబిడును,
గుణములు సంఘటనను నియమింప(జాలవనువిషయము పైవికల్చ విరాఃరణముమూలమున స్పష్టమైనది. అయినచో 'నంఘటనానియాషక హేతు వేది ?" యన్య్ముపళ్న యిట పొడమును. దానికి ోతిన్నియమే హేతు రౌచిత్యం వక్ష వాచ్యయోః ఆయనది సమాధానము.
వక్త్రయును వాచ్యమును బహుపిధములుగా నుండును, కవియు, కవినిబద్ద వ్యక్తులును పక్ష లగుదురు. కవినిఐద్దుండు రసభావాదిసమన్వితుండగుటయు, కాకుండుటయు గానవచ్చును. కథానాయకుడు రీరోదాత్తాదులలో నన్యతముండు కావచ్చును. ఆతడు కావ్యమున (పధానుండో ఉపనాయకుండో అబి యుండ వచ్చును.
వాచ్యము కూడ పలువిధములుగా నుండును, అది రసవ్యంజకమగుటయౌా., రసాభాసవ్యంజకమగుటయో సంభవించును. అభినేయార్ధము కానవచ్చును, కౌక పోవచ్చును. అశళ్లే ఉత్తమమధ్యమాధసమృపకృతులలో దేనినో యా[శయించి యుండవచ్చును. ఇట్లు వాచ్యము పలువిధములుగా ముండును, వీనివిబట్టియే సంఘ టన వియమింపంబిడును. ఆనియమన మెట్లుండదగునను నంళ మిట్లు నిబంధింపం విడినది.
కవిగావి, కవివిబద్ధవక్తగాని రసభావహీనుండగుచో రచన యతవియిచసో వచ్చిన ట్లుండవచ్చును. కాక యతండు రససమన్వితుండై నచో, వా రసాదులును (వధానములై ధ్వనివ్యపదేశమును బొందునేని అపుడు తప్పక నంఘటన నమాన రహిళశయో న్వల్బసమాసయో కావలయును. (పత్యేకించి విపలంభశ్ళంగారము సందును, కరుణమునందును సంఘటన యెల్ల పుడును సమాసళపితముగానే యుండ వలయును. ఈ కిందియదాహరణములం దిది సమన్వితమగును :
168
వే 6౦జకము కేడేవలోక బున నీ వ డెవ్వత6 దీపారుపలుకులం దెర్చి కురులు పుదుకుచుం దగ నిన్నపోలె లోలాత్మ(గాం జేయుచున్నాండవు; చెలుపు నేచ్చు మెజయంగ నచ్చర తిజవలమనమును గలంచి యాడుదు గాక. యలంతి. బోదె యంగనాగోష్టి నున్నపుడు నానడవడీ బుద్ధిం దలంతే; నిన్సాంద+గాంచి యాజునెలలు వోయె; నండియ యిండియ కాఏ _ లేదె తొంటి మేనం జేసి నట్టి మేలు మోహనాకార 1 యభిమన్యు వీర; నిర్వికార ః వినుతిసార 1” 10.20.82 చచ్చిపడినయభిమన్యువి గాంచి విలపించుచున్నయు త్హరయొక్క యీనాక్య ములు కరుణరపప్పోరకములై యున్నవి. కాపుననే యిందలిసంఘటిన అల్బనమాన రూపమై రసవ్య౦జక మగుట కానవచ్చుచున్నది. ఇస్లే పూర్వోదాహృతమగు "కలహంస పలికినపలుకులు గణీయించు నిత్యాదిదమయంతీవిరహా వస్థ నభివర్డించు పద్య ఘునందును వ్మిపలంభళృంగార స్ఫోరకముగా సమాసరహతసంఘటనయే యున్నది. “చారువిభూషణాహారవిహార శయ్యాసనభో గంబులందుి అనమునమాసము కొంచెము దీర్ష మేయయ్యును అమెకు ఉవించివ'యరతి'యనుమన్మథావస్థయొక్క గాఢత్వము నది సృురింపంజేయుచున్నది. ఇట్లు కరుణవి(పలంభళశ్ళ 0గారనిర్వహణాతత్పరత్వమున రసభావసమన్వితులగు కవులు సమాసములకూర్చులో పంయమనము పొటిం౨ినతెణ(గు మవాభారతమున సార్వ తికముగా, గానవచ్చుమ. నమాన మున్నంతహాతమున రస్మపతీతి కది భంజిక మెట్లగునని శంకింస రాదు. నమాసకల్చ్పనలో పెక్కువై చ్యితు లుంకును. “జానక్కీపియుండు" అను నమా సమునకు జానకియొక్క (ప్రియండు, జానకి [పియగా గలవాడు అనుషష్టీబహూ [వీహ్యర్థములు రెండును సంభావ్యము లగును. అట్టియెడ తదర్ధభావనప్టై పహృ్మ (22) 180
భారీత ధ్యనిదర్శనము దయువివృష్పి కేంద్రీకృతమై రసస్ఫురణ కొక్కాక్కంస్పుడు వ్యవధాస మేర్చడును* అనందపర్భాయమగురస మవిచ్చిన్నముగ నేకాకారమున _ననుభూయమానము కొనవలయును గాని నదుమ వ్యవధి యుండరాదు,. ఎచట సమాసము రసాభివ్య కక్తికి (పతిబంధకము కౌడో యట్టిది యుస్నిను దోషము లేదు. కాపున సుకుమారమురై న రసములందు దీర్హ సమాససంఘటనవిషయమున కవి యత్నమును వీడవలయును. ఇది |శవ్యకా వ్యవిషయము. దృళ్యమునం దీవషయమున మటియు జ్యాగతత్త వహింపవలయును. అచట ఉత్తరో త్తరార్థ ఎ వెంటవెంట వచ్చిపడుచుండుటచే పూర్వపూర్వార్ధమును నిలిచి సమన్వయించుకొనుట కవకాశ మే యుండదు. కౌవున దీర్చసమానభూయిష్టరచన రసాదులయందు. పర్వథా పరిత్యాజ్యమే యగును, రౌదాదు లభినేయము లగునపుడు దృశ్యములందు మధ్యమసమాస యగుసంఘటన న్మాశయింసవచ్చును. రౌ (దాడులు శృంగారకరుణములన 3 సుకుమారములు కొవు కౌపున తదస విషయమునను శశ్రవ్యములందు. ధీరోద్ధతుండగునాయకునివ్యాపారమును వర్షించు నపుడును, తత్పదృశసంవర్భములందును దీర్హసమాసయగుసంఘటన దుష్తము కాదు అచట నది వ్యంజకమే యగును. శళ్ళకిందియుదాహరణములు దీనివి స్పష్టపఅచున *ర్రయ్లవిచలత్ర్తురంగమత రంగములన్‌ మదనాగన్ముక సం చయముల సంచలచ్చటుల సై ఏక మక్స్యములన్‌ భయంకరం వియి యదువృష్టిభో జకుకురాంఛక వాహివియుం గలంగె ని ర్టయథరరో షమారుతనితాంతసమీరిత మై క్షణంబునన్‌” £2కిి ఇ౦య ధర్మ జసభొక్షోభము భయావకస్ఫూూలిని కలిగించును గావున నిచట్ళి వీర్చసమాససంఘటన త్మదసమునకు వ్యంజక మే యగును, *ఆయతకుంతకా ర్ముకగదాసివరళ్యథిశూలపట్టిసా ద్యాయధఘోరహ స్తులు కులాచలతుంగతమల్‌ (పచండతే జోయుతు లావియచ్చరులు శూరతమై నడతెంచి బిల్విడిం గోయనవి తాథకి రుగరణకోవిదులై కురురాజపై న్యమున్‌.” 854801 క్‌ మూ 1/0
వ ౦జకము
ఇందు దుర్యోధనునాసేనపై వఅతెంచినగంధర్వ వీరులవీరరసన్ఫూర్రి కను గుణముగా ద్‌ర్హ సమాససంభటన కూర్చంబడినది,
“మౌళి సక్సంగరంగన్మధుకరపటలీమానసాకృష్టి విద్యా =
శాలిప్ఫారాబ్ది రేఖాంజాలిపటఘటనాచా రుష్టాలస్థలక్మె ల
పాల శేణీవి శాలాందికకుముదవనీబాం ఛహాయ త్తచం[ద య
(శీలీలాగాఢకాం 3స్మితవదనరుచిస్సీతు నాగేంథదకేతున్‌.” శం9.708.
చూపణకు విస్మయావహమైనదర్శనము గల దుర్యోధనమహాచ[కవ యొక్క. వర్ర్తనమును తిక్కనామాత్యుండు దీర్తసమాససంఘటనలో నిబంధించి
స! ఖు
యద్భుతరసమును స్ఫురింపంజేయుచున్నాడు.
నర్వరససాధారణమగు.పసాదభూయిస్ట్రరచన యున్నచోట సమాసము లున్నను సుకుమారరనములును స్ఫురించుచునే యుండును. (పసాదము సర్వవ్యాపి యగుగుణదు. నమాసఘటూోవలన సయ్యెడురన్యఎతిబంకకత్వము నయ్యది వివా రిజపశగలదుం
జల్పల్రస్తశ్ర యొవ్చంగో దరుణి యమ్మునివల్ల భుుమోల నున్న సం
మిళితసుగం ధఐంధురనమీరవశంబున( దూలి బాల పై
వలువెడలన్‌ జయల్బడియె వల్దకుచంబులు6 గక్షయుగ్మమున్‌
లలితకృళోదరంబు( దరక్మత్రిపశీయుతరో మరాణి యున్‌” 14.440
ఇత్యాదులందు దీర సమాననంఘటన యున్నను రచన (పసాదగుణభూయిష్థ మగుటచే రన్మపతీ3కి విచ్ళ్చేదము కలుగుటలేదు.
ఇస్లే ఓజోగుణ ముండవలసినసన్ని వేశమువ నది లేకున్నచో " నాభారమును (పసాదగుణము వహించును, ఇట్లు సంఘటనకు గుణములకువఠె న్నైయత్య్మము సిద్ధించుటలేదు. ఈరసమున కీపంఘటన యవి అది నియతవిషయమెనచో నసంఘట నలు రసాదివ్యంజకములగుటను (దిత్యేకముగా చెప్పనక్కరయే లేదు. నియతములు కొపు కనుకనే నర్టపదాదులవలె సంఘటనలను నవ్యంశకము లగునని చెప్పుటకు ఫీలయినడి. సారాంశ మియ్యది : (ప్రతివర్దమును, [పతిదమును న్యంజకము కొని
క71
భారత ధ్య నిద ర్శ నము విధముననే (పతిసంఘటనయు వ్యంజకము కాడు, కోవున రసభావసమన్వితుండగు కవి రసాదివ్యంజకముగా సంఘటనల నిబంధించుట కానవచ్చును.
మజియు సంఘటనానియామకములలో కావ్యలేదములకును (పధానస్త్టానము గలదు, కావ్యభేదముల ననుసరించి సంఘటనలు మారుటయు. గానవచ్చును.
ముక్తకములు, సందానితకము, విశేషకము, కాలాపకము, పరికథ మున్నగు రచనాభేదము లెన్నియో యున్నవి. ముక్తకాదులలో కవికి రసభావాభివిపేశమున్నచో సంఘటన పూర్వము చెప్పినవిధమున పాటింప(బడుటయు, లేనిచో లేకుంకుటయు గానవచ్చును. ముక్తకాదులం దేపద్యమున కౌపద్య మే స్వతంతముకదా ॥ వాని యందును విభావానుభాపసామ్మగి యుండునా? అని శంక్షింపరాదు. ఏకై కళ్లోకము [ప్రదింధళతాయమాన మని (ప్రసిద్ధి కెక్కినయమరుకము మున్నగువానినిబగి ముక్త కాదులయందును రసాదిస్ఫూ ర్తి యుండవచ్చును.
గద్యవాబ్బయమునందును ధ్వవికారుండు (సత్యేకించి సంఘటనానియిమమును వక్కౌణీంచెను. వానియందును కవిగావి కవినిబద్దవక్తాని రసభావరహితుం వైనచో సంఘటన యథేస్టమగా నుండవచ్చును. అట్లుగాక రసభావసమన్వితుం డైనచో తత్తదసానుగుణముగ సంఘటన యుండును. అందు మటియును విష యౌచిత్యమును గూడ ననుసరింపవలయును. అభఖ్యాయిక యందెక్కువగా మధ్య సమాస, దీర్టసమాససంఘటన లుండుటవలన గద్యమునకు దీప్తివచ్చును. మతియు నిట్టి గద్యకాన్యమున రౌదరసవ్యంజన మవసరమైనచోటులండు అర్జౌచిత్యము ననుసరించి దీర్హసమాససంఘటన కూర్చవలసివచ్చినను ఉగనాగరికవృ త్తినే యవలంవింపవలయును గావి పరుషవృ త్రినో, (గామ్యవృ త్తినో స్వీక రింపరాదు.
చర్మిత్మపధానమగు పరికథియందు రసబంధమున కంతగా స్టాన ముండదు కావున సచట పంఘటన యథేచృముగా నుందవచ్చును. (పాకృతభాషయందు (వసిస్టములై నఖండకథ, సకలకథ యనువానియందు కులకాదులధికముగా నుండును గావున దీర్దనమానసంఘటన యున్నను నష్టము లేదు.
నర్గదింధమున _ రఘువంశమువంటిమహాకావ్యమున _ రనసాధనమున కవి కఖినివేశ మున్నచో నాయారసానుగుణముగ సంఘటన లుంశవలయును,
క(7
వ్య ౦జశము
ఇట్లు నంఘటనానవియామకములను పరి!లించి కవి వాని నాదరింపవలయును, ఆప్పుడే వానికి వ్యంజకత సిద్ధించును,
సంఘటనలు వ్యంజకములయిన కొన్నియుదాహరణములను నవాభారశిము నుంగి పరిశీలింతము.
అమృత సంపాదనార్థము య ౩౦చుదేవదానవులయుత్సాహాతిశయము నీకింది దీర్తనమానసంఘటన వ్య క్రముచేయును : ఖు న!
“క్ష శీచ|కభరోంబు [గక్కడల దిక్కుల్‌ (మోయఃగా నార్చి య
కీణోశ్సాహస మేతులై రయమునన్‌ గీర్వాణులుం బూర్వగీ
ర్వాణ్మవాతదు నట్దిం (దచ్చునెడ దద్వ్యాకృష్ణనాగానన
(శే ణ్మీపోత్సవిషాగ్నిధూమవితతుల్‌ సేసెం బయోదావలిన్‌.” 12012,
వాచ్యమున కొంత మార్దపము కొంత కాఠిన్యము నున్నచో మధ్యమసమాన సంఘటన నెలకొని దావికి వ్యంజకమగును. అట్టెదాని సీీకిందిపద్యమున నరయః దగును.
“*ఘనబావాబలదుర్ని వారమహిమన్‌ గంధర్వవీరుల్‌ సుయో
ధను. దత్కాంతలం దత్సహోడరుల బంధపొప్పలం జేసి క్రై
కొని చేపోపుచునున్నవారదెః ఘనక్షోభంబు గావించి నీ
యసజ్మవాతవఎ( గావవే కరుణనిండారంగ రాజోత్తనాూణా 1,5.4102.
'ోషయా,తలో గంధర్వులచే. బిట్టువడ్డదుర్యోధనునిదీనస్థితి ని, సకరణ ముగా విన్నవించి ధర్మజుని కార్యోన్ముఖత్వమునం దుత్సాహవంతునిగా. జేయుటకు (పయశ్నంచుదుర్యో వనానుచరులయు క్రులందలిశోకోళ్సాహముల నీవద్యమునందలి మధ్యమసహాసనంఘటన చక్కగా నభివ్యక్తము చేయుచున్నది.
పెక్కుకాల మికుమలంబడిన 'పుత్త్రకులక్షేమమరయుచునే కృష్ణువికళో వారి సర్మాకమాదిగుణముల నుగ్గడించుచు (ప్రస్తుతము వా రనుభవించుదయనీయస్తి తికి వగచెప్పకుంతీ దేవి పల్షికెడునీ కిందివాక్యములందు వాత్సల్యమృదుకో పదుఃఖములను
[71
భారత ధ్యనిదర్శనము మధ్యమసమాససంఘటాన యెట్లభివ్య క్తముచేయునో యీకిందిపద్యమున( జూడ వచ్చును : జదానదయాపరుండయి నధర్య తనూభవు పేమ మెట్లు? పం చాననవి్మికముండగుబకారికి పేమమె ? యస్రశస్రవి ద్యావిషణుండు [కీడి సుభియా ? వినయాభరణుల్‌ కవల్‌ సమా ధానస మేతులే ? యకట ః (దౌపది సొద్వి సుఖంబె దావికిన్‌ :” 5.8186. అనమాససంఘటన వ్యంజక మగుట నీక్రిందిపద్యమునం గాననగుసు, తానిచ్చిన గోవునకు మాటలుగా వేలకొలందిగోవుల నిత్తును. మున్నిచ్చినదావిని వదలుమని (ప్ర్టోంచేడున్స గమహారాజుకో విిప్రంయ. దీనత దోంపగం బల్కిన అభ్య లు ఫ్‌ కపాలుగడు( బెక్కు; దానిసబాము లెస్స పెయ్య కర్మ్శిలి గలదు; కుత్పింయసుతుండు పొల కేడ్చినయపుడ చన్పట్టనిచ్చు నేద్మిపొద్దెన, నట్టి గో వెందుః గలదు.” 102. 427. ది లబ ఇందావి[వ్యష్మ్‌ పార్థనాదై న్యమును, గోవుయొక్క కరమపాధుస్వభాపమును అసమాససంఘటన్‌ చక్కగా వ్య క్తముసేయుచున్నది, ఇట్లు సంఘటన యననే మో, తన్నియామకసూ(తపిఎ బెట్టివో, యది వ్యంజక మగుట యెల్లో పరిశీలించితిమి. మహాకవి పాందిత్యపకర్షాపదర్శనమునక్రై నమాన కల్చనము చేయడు. అందును కవితయమువారు తమఠచనలయం దెచటను మెలం క్రువను వీడక, చాపల్యమును (బదర్శింసక సవ్నివేశమునకు, దగిననంఘటవలను గూర్చుకొనిరి, కావున నాం క:హాభారతనులో సంఘటన వృంజక మగుట యొల్ల యెశలను గానవచ్చును. శీ వబంధము _ వ్యంజకత్వవిబంధనము ;- అ౭క్ష్య[కషుప్యంగ్యము (పబంధములలో దృశ్యమానమగుట [పపిద్ధమే, కాని అట్టిధ్వనివి'శేషము (పటింధముళిలో (పకొశింసంకేయుటలో కవి కొన్ని సయ [74
వ 0ఇ క మ) మెములను పాటింపవలసియున్నది. ధ్వనికారుల డానియమముల నీ్టక్రిందికా రిక లలో వివరించెను.
- ఫిభ్రావభావానుభా వసంచా ర్యొచిత్యచా పణ, విథి కథాశరీరస్య వృ త్తస్యో[క్సేక్షితన్య వా ఇ3వృ త్తవశాయాతాం త్య క్వాననుగుతాం స్టితిమ్‌, ఉ్యక్పేషో శజప్యంతరాళీస్టరసోచితళ థో న్నయః సంధిసంధ్యంగఘటవం రసాధివ్య క్యపేక్షయా నతు కేవలమూ శాఫ్రస్థిక సంపాదనేచ్చయా ఉద్దీపన్మపశమనే యథావసర ముంతరా రిసస్యారబ్దవి శాంతే రనునలథాన మంగివః అలంకృతీనాం ళక్రా వప్యామరూప్యేణ మోజనమ్‌ (పబిస్థష్య రసొదీనాం ద్యజ్ఞుకత్వే వీఐస్ట నమ్‌” (ధ్వఎతృ. 10, 1, 1ఓ 18, 40) (1) పదింధమునం౦ దికివ త్తము ఫురాణ్మపసిద్ధ మే యైనను, లేక కనికల్పిత మైనను విభొవము, భావము, అముభావములు, వ్యలిచారిథానములు అనువావి యౌచి ఈ్యముకో సొంపుపింపవలయును. (2) ఇ3వృ త్తవశమున వచ్చినరసభంజక మైనస్టి3వి, రసోచితముగా కలి యూహిం౦చి మార్చుకొనవలయుమె. (క్‌ సంధిసంధ్యంగఘటనమును కేవలము శాస్రస్థింసంపాదనేచృకో కాక, రసాభివ్య క్య పేక్షళో జేయవలయును. (4 నమయానుగుణముగ వంగిరసమునకు ఉడ్చీ సన్మపళమనములను గకి గించుచు నది పూ తగా వ్మిశాంతమగునపుడు మజల ననుసంధించుచుండవ లయును. (శ) అలంకారవిర్మాణచాతురి కవి కెంతగా నున్నను సమునితమగువిధము గానే వానిని కూర్పవలయును, క్ష.
(ట్రబింవము రపాదులవభివ్న క్రముచేయుట కియ్యవి ఏర్పాటులు,
సువాభారతమువంటిమహ్మ గంథ్రపఎన సమదాయరూసమున నీ విదింధవముల నన్వయించుట అంతసుకరమైనవిషయము కాదు. కవి[తయమువారు మహాఖారతి మును కేవల మితిహాసవృష్టితో కొక, మహాకొవ్యముగా తీర్చిదిద్దవలయు ననుతాత్సి ర్యముకలవారేమైనను, బౌచిత్యాదివిషయములపరిరక్షణకై యత్నించుచునే వ్యాన భగవానువించనకు విరుద్ధముగా (వాయవలసివచ్చివచో సంకోచమును విడనాడ లేదు, కావుననే కొన్నితాపులందు పాఠకువిమనన్సున కీఘట్టమున సీవివముగా లేవిచో బాగుందునే మో యనునభ్మిపాయము కలుగుచుండుతావులును క్వౌచిత్యములుగా6 గలవు. నన్నయ “కృష్ణరై పాయవమువివృ షభాభివాతమవాభారత నిరూపితార్థ మేర్చడు" నట్లుగా మహాభారతమును తెలుంగువ గచింపపలపినదిగా రాజరాజనరేం (దునిచే _పార్టింపందిడినను “గవీర్యదులు లోనారపి మే_లనుపట్లుగా జగద్ధిత బుద్ధితో రచించెను. తిక్కన్నయు నాం్యధాన€ మోదముం బొరయు నట్లుగా రచింతు వని వ్యాకుచ్చెను. సాధుజనహర్ష పిద్ధిని ఎట్తనయు “వాంఛించెను. ఇ టీక వ్మితియమువారి కవితాలక్ష్యములను పరిక్రింప మూలభారతమున నున్నవిషయదును యశాతథిముగ ననువదించుటయే వారితాత్సర్య మని తోంపదు. దీనికి హేతు వేమైయుండును ? వీలయి నరతవఅకు రససంపాదనేచ్చయేకాపలయును. అంతమా[తమున వ్యానళగ వానునిరచన నీరస మనిశంకింపరాదు. అది (పధానముగా వికిహానము కనుక నందు రపదృష్టికంచె విషయనివేదనకే (పాధాన్యము హెచ్చు. ఇతిహానపురాణములు భిష గ్వరులవంటివి. రుగ్గతావిర్ణయమునకును రోగాపనోదనమునకును వై ద్యు,డు విన్నం కోచముగా శరీళమునందలిసర్వాంగములను పరిశీలించి చూచినట్లు ఇతిహానప్పురాణ కర్తలు సర్వవిషయములను నంకోచమును విడనాడి వక్కాణింతురు అది అభిలష ణీయమే కాని పరిత్యాజ్యము కాదు. రససంపాదనేచ్చగలక వులు ఇతిహాసాదులనుండి యితివృ త్తములను (గహించుచు నహృదయహృదయావర్దనమువకై మార్పులు చేర్పులు చేసికొందురు. ఇదియును నలిలషణీయ మే. కావున మూలభారతమునుండి యేవ్టైనమార్చు లుట్టంకించివచో నీదృష్టి ననుసంధించుకొనుట పాడి,
ఈపూర్వరంగముతో పై నిపేర్కొ నినవిబంధవములు భారతమునందలి యొకకథాభాగమున సమన్వయము చేయదిముచున్నవి.
178
వ్య జళము ఉదాహఎణమునకు నన్నయభాలత భోగముమరికి దుష్యంళోపోఖ్యానమును (గహింతము.. ఇందు (పధానరనము ధర్మపీంము. నాయకుడగుదుష్యంతువికిని నాయికశకుంతలకును ఛర్మరక్షణతత్పరత్వము మొదటినుండి తుదివజకు విందు! గన్నట్టుచున్నది. తదనుగుణమగునుత్సాహ మిందు స్థాయిభావము. ఇట నొక శంక యుప్పతిల్లును. దుష్యంతుండు శకుంతలను వంచించెను. అడవిలో నేకాంతముగం గానవచ్చినకన్య నేవో మాటలళో నశపజచుకొని వివాహమాడి, తుదికి పు త్ర్రువతిమై తఈనకడకు వచ్చినస3ని విడనాడంబూనుట ధన్మదోహముకాదా ?'అన్నచో ఉశ్తమ క_త్త్రాయువికి |వజారాధనతత్సరత్యముకంచ మిన్నయగుధర్మము *లేదవి నమా దానము: రామచందునివాక్యముగా భవభూతిమహాశవి చెప్పినయ్యికిందిళ్లోకము వై విషయమునకు తార్కాణము : “స్నేహం దయాం చ సౌఖ్యం ఛ యది వా జానకీ మషి ఆరాధనాయ లోకస్య ముఖ్బతో న్నాప్టి మే వ్యథాః (గారా, బ్య, కావున దు్య్యంళుండు చేయవలసివచ్చినళ కుంతలాఆంన్కాాంము [వజారాధిన ఈత్పరత్వముకో చేసిన దనుటలో వందేహము లేదు. నంన్కృ తాంధ్రభాఎతము అందు దీవికి, దగినసాత్ష్య మున్నది. *కృణ్వ న్రే్యతద్భవన్ల్తోఒన్య దేవదూతవ్య భాషితమ్‌? అహ మ పేక్టిన మేవై నం జానామి స్వయ మాత్మజమ్‌; యచ్యహం వచనాదేవ గృష్హీయా మిమ మాత్మఆమ్‌- భవేద్ధి కజ్కా లోకన్య; నైవం శుదో భవే దయమ్‌”. ఇ మా 0 (మవా భా. 1.60.88,8€ అం ధభారతిమువందలియీ కిందిసద్యములు ప్రై యర్థ్యమును నం గహించు. బున్నవి. (1) *ఏను నీయింకియును గాని యెటు(గ రన్యు లర్టి గణ్యమవోాముని య్మాశమంబు నందు గాంవర్వవిధి వివాహమునం గరము . నెమ్మి( జేసినదీవిపాణ్మిగహణము.” (2) [77
ఖఫాడక థ్వ తద్‌ రే నము (45) “అన్ము లెజు(గమి॥ జేసి లోకొసవాద ఫీతి నెజింగియు నిత్తన్వి( (వీతి దప్పి " మేజలు(గ నంటివి; నిందలణ కిప్పు డెటు(గ€౬ జె.ప్పె నాకాశవాణి యచ్చెరువు గాం; [8,187,108 మటి గాంధర్వవివాహము చేపికొనందలంచివపుడు ఈనివేక మేమయినదవి (పళశ్న కలుగును, గాంధర్వవివాహమువకు నిర్ణయము చేయకము౦ దామె కణ్యువి యౌరసప్పత్తీ9) కా దని దుష్యంతుండు |(పమాజీకరించుకొనెమ. ఈయంశమును దిట్టి యొతండు కేవలము వ్యామోహముతో (ప్రవ గ్రిల్లై నవి చెప్పంజాలము. కణ్వ మహర్షిని ప్రొర్టించి వివాహము చేసికొంద మన్నచో నది వై వాయత్తము, తవ కామెప్రైళ/గలయనురాగము ఫలింపవచ్చును; ఫలింపకను టోవచ్చును. ఒకవేళ కణ్వుం డను్యుగహించినను నామె స్వయంవరలబ్దయో, తదితర క్ష త్త్రఏజాత్యుచిత పర్ధతిని- లభితచినదియో కొకపోవుటచే (పజిలకు [వచూణీకరితిచి. చెప్పి థెబప్పించు టయు కష్టము. ఈపరిస్టితులలో గాంధర్వరాక్షనములు క్ష త్త్రియోచితములు కావున పోనిలో నన్యతరము తన కుపాదేయము, ఇట్టిక్తి ష్షసన్నివేశములో కోరికను చంపు కొని యోమెయందు (పవ ర్తింపకుండుటయే మేలుకదా అనియు శంక్రింపవచ్చును, అనసత్యు,డు కౌపున (పజాతంతువ్యవచ్చేవము తనవలన నగుట ధర్మవిరుద్ధము కావున సంతానార్ధము య$కింపనేవలయును. ఐహంవల్ల భత్వము రాజులకు దోషము గాదు, కావున క్ష త్త్రయోచితమగుగాంధర్వము నాఠండు శక్రురతలచే నంగిక రింప( వేసెను. అయినచో తనతో నామెను గొవిపోవుఐబయో, యామెను తనకడకు రప్పించుకొనుటయో యాఠండు చేయనలచా ? యన్నచో (వధానములైన రెండు చిక్కులు గలవు, (1) కణ్వోన్కుగహము, (2 (పజాంగీకారము, అట్లయినచో శకుంతలగ3 యేమి ? తనప్పరుషార్థసిద్ధికై యామెను బలిగొన్నళ్లేకదా ; అన్నచో ఆమెసౌశీల్యము, ధర్మతత్పరతయును దన్ను నామెను గూడ కాపొాడవలయును. చానిక్తై దుష్యంతుండు కాలము గడచుచుండ(గా నిష్కియు.డ్లై యుండవళలసి వచ్చినది, ఉన్నకథాగతినిబట్టి పరిస్టితులఆకళంపువలన విట్టియాలోచన కీట నెంతయు వాస్కారము గలదు. 1/8
వ్య ౧జక నుం ఇప్పు డీకథలో రనపోషణతత్సరత్వమున వృన్నయాభూళ్యుండు చేసిన మార్చులను కొన్నింటిని గభునింతము, (1) తన్ను గాంధర్వవిధిచే నివాహమాడు మని దుష్యంతుండడుగంగా మూలభారతమున శకుంతల పలికినపలుకు లియ్యవి : “యది ధర్మపథ _స్ట్యేష- యది చాత్మా (సభు ర్మమ, (పదానే పొరవశేకష్ట 1 శు9ణు మే పమయం (పలో 1 సత్యం మే (వతిజానీత్‌ - యత్త్వాం పకా మ్యహం రహః; మమ జాయేళ యః పుత్తిః స భివే త్ర్వదసంతరఘ్‌. యువరాజో మహారాజ ! సత్య మేత్మదృవీహి మే; యద్యేతదేవం దుఃష్యన్త । అస్తు మే నంగమ_స్త్వయాలి (మహాలా. 18.15, 18,17) ఇందు మొదటిమూండుపాదములభావను తెలుగున రాలేదు, కడమ మూండు పాదములభావ మొుకచంపకమాలలో రమణీయవ్యంగ్యార్థవై వముకో రూపుదిద్దు కొనినది, “నరనుత । న్మీవసాదమున నా కునయించిననందనున్‌ నుహీ గరుతరయౌవరాజ్యమునకుం దయతో సలిషి క్త జేయగా వరము (పసన్నబుద్ది సనవద్యముగొ దయసేయు నెమ్మికో; ల విరుపమదాన ః అట్లయిన నీకును నాకును సంగమంబగున్‌.” 144.60 ఊ రెంటివాక్యదోరణిలో భేదము స్పష్టముగా తెలియుచునేయున్నది. లుగు రచనమున శకుంతలకు రాజును వివాహమాడవలయు నన్నఅభిపొాయము (వతి సదమునను ధ్వన్యమానమగుచున్నది, (వ శకుంతలా విరననఘట్టమున నున్నయీ క్రిం మూలళ్లోకములభావమును నవ్నయ పూరిగ వడలెనుం 170
ఫభొారళత ష్‌! ని్‌డ ర్శ నము దుఃవ్య న్తఉవాచ := “నప్పు త్రి మభిజానామి త్వయి జోతం శకుంతలే 1 అృసత్యవచనా నార్యః; కస్తే కద్ధాస్యతే వచః మేనకా విరనుకో౦కా బంధకీ జననీ తవ, యయా హిమవతః సృష్టే నిర్మాల్యేవ పవేరితా, న చొపి విరనుకో9 కః క_ళ్తయోనిః పికా తవ, విశ్వామికోం బ్రొహ్మణత్వే లుద్ధిః కామపరాయణః. 'మేనకాఒప్సరసాం (గేష్టా మహక్షీణాం చ తే పిఠా, తఈయో రపత్యం కస్మా త్తం పుంశ్చలీవాభిధాన్యసి. అళద్దేయ మిదం వాక్యం కథయనస్తే న లజ్జసే, విశేషతో మత్సకాశే; దుష్టతాపసి । గమ్యతామ్‌, శ్వ మహర్షిః సద్దై నోోగః సొప్పరాక్వ చ మేనకా, క్వ చ త్వ మేవం కృపణా తాపసీవేషధారిణీ , అశికాయ కృ పత్తి స్తే బాలోఒపి బలవానయమ్‌, కథ మల్చేన కాలేన కాలస్కంధ్‌ ఇ వోద్గతః, సువికృష్ణా చ యోని స్తే, వుంశ్చలీ (పతిభాసి మే; యవృచ్చయా కౌమరాగా జ్ఞాతా మేనకయా హ్యాసి; సర్వ మేతత్సరోక్షం మేం యత్త్వం వదసి తాపసి $ నాహం శ్వా మభిజానామి; యథేష్టం గమ్యతాం త్వయా.” (మహా భా. 1.88.72 నుండి 80 వలకు) ఈజుగుప్పావహమైన్మపనంగము నంతటిని గైకొనక నన్నయ యొక్క కందపద్యమును మాత మీసందర్భమున రచించెను ; కప్పనెట్క నీవెటు సుతు. డెట; ఏ నెన్నండు తొల్లి చూచి మెటు6గను విన్నున్‌; మానిను లసత శథవచనలు నా నిటు లసత్యభాషణం బుచితంటే 1
వ్య ౦జ॥శము సంస్కృతమునందలి దుష్కంత వాక్యములలోని మేనకావిశ్వామి[తదూషణము నాయకుండగు దుష్యంతునిశీలమున కుచితమైనది కాదని నన్నయ్యగా రినిష్కార్ష, పై(పసంగమునకు శకుంతల యిచ్చినసమాధానము కూడ మూలమున సుదీర్హ ముగా నతిపరుషముగా నున్నది. చూతము : రాజన్‌ 1 సర్ష పమాతాాణి పరచ్చిద్రాణి పళ్యసి; ఆత్మనో బీల్యమాతారిణ్‌ పళ్యన్నపి నపళ్యసి, మేనకా (తిగశేప్వేవ; (తీవళా శ్చానుమేనకామ్‌; నుమైవో[దిచ్యతే జన్మ దుఃసష్యన్త తవ జన్మతః. కితా వటసి రాజంస్త్వ మన్హ రిక్షే చరామ్య హమ్‌, అవయో రన్నరం పళ్య మేరుసర్షపయో రివ, మహేంద్రస్య కుబేరస్య యమస్య వరుణన్య చ, భవనాన్యనుసంయామి; (పభావం పళ్య మేనృప। సక్యళ్ళాపి[పవాదోఒయం యం [పవక్షొమి కేఒనఘ | నిదర్శనార్థం య నడ్వేషా ఇ _త్త్మచ్భుత్వా క్ష్‌న్తు మర్హసి; విరూపో యావదాదర్శే నాత్మనః పశ్య తే ముఖమ్‌ _ మన్యతే తావదాత్మాన మన్యేభ్యో రూవవత్తరమ్‌. యదా తు ముఖ మాదర్శే వికృతం సోలభివీక్షతే, తదేతరం విజొనాతి ఆత్మానం; నేతరం జనమ్‌. అతీవ రూపసంసన్నో న కించి దవనున్యతే, అళీవన జల్పన్‌ దుర్వాచో భవతీహ విహేఠకః. మూర్జో హ్‌ జల్చతాం పుంసాం (శ్రుత్వా వాచః కశుభాకుభాః, అకుభం వాక్య మాదశత్తే పురీష మివ సూకరః, పాక్షస్తు జల్బతాం పుంసాం [శుత్వా వాచః శుభాకుభాః, గుణవద్వాక్యమాద శ్రే హంసః క్షీర మివాంభసఃొ (మహా భా.1.804 నుండి 10 వ్తఅక్షు) శశి
భార ఛ్‌ ధ్య నిటీర గ నము
ఈట్లోకములతాత్చళ్యము నంతటివి నన్నయ వదలివై చెను మటియు వింతకు పూర్వము క్షకుంతఖ పలికిన
శయది మే యాచమానాయా వచనం త కళిష్యసి దుఃష్యన్హ శతధా మూర్చా తత స్తేషచ్య ఫలిష్యతి” (మవ థా. 868.83)
అనుల్లోకభావమునుగూడ నన్నదథు స్వీకరింసలేదు. ఇచినృ త్తవశాయాత మైన యననుగుణస్థి3ివి త్యజించ్తుట కియ్యవి లిక్ష్యములు.
కొండొకచో మూలములో లేనివానిని గూడ కథోచితముగా మనోహరముగా కవులు కల్పించుటయు, గావనచ్చును,
“విపరీత్మపతిభాష లేమిటికి నుర్వీనాథ 1 యాపు త్త్రగా
(తపరిష్యంగసుఖంబు సేకొనుము. ముక్రాహరకర్నూరసాం
(్రపరాగ్మపనరంబు జ౦ందనము ఉందజ్యోత్స్నయుం బుత్త్ర౦గా
(కపరిష్వంగము నట్లు జీవులకు హృద్యంబే కడున్‌ శీతమే.” 1.491
ఈపద్యమునందలి యుపమానద్రవ్యమంళఛయు నన్నయ కల్చించినదియే. అవధిలేనిమాతృ వాత్సల్య మీయుపమాన్మదవ్యజాతముచే చక్కగా నభివ్యక్త మగుచు శకుంతలయొక్క యు త్తమమాతృత్వమును స్ఫుటీకరించుచున్నదిం
ఇట్లు “రసపోషకయులై వచఛానివిం జేధ్చటి యమవిబంవన యుదాహరణ ముఖమున (పదర్శింపంబద్తినది.
శకుంతలయొక్క జన్మవృ క్రాంతకథనమ్ష్మనందలి మేనకొవిశ్వామ్మితుల శృంగారమునకు కవి యుస్దీసవము. కలిగింపలేదు. ఏలయన (పథానమగు ధర్మ వీరము ఆయుద్దీషనమువ లన దెబ్బిఖినును. కావునవే యైండురెండుపద్యములలో నావృ త్తాంతమువు ముగించి యచటి రతికి (ఫశమనమును కవి [ఫయత్నపూర్వ కముగా సాధించెను. అశ్లే దుష్యంతుండు శకుంతలను గాంధర్యవివాహమున కొడం బజచి యామెను నివాహమాడి *అభిముత సుఖంబులనుభవించె” నవి మా[త మే చెప్పం దికినది కొని (పధానమగు ధర్మ వీరమునకు విఘాతమగునట్లుగా నంలో గళ్ళంగారము అద్దీ ప్రముచేయఃవిడకేడు.
144
ష్య 6టజికేమొు (పధానమగుధర్మ వీరస్ఫూ లి కనుగుణముగా. సుచూ రిరువడిపద్యములలో భార్య యనంగా నెట్టిది? అమెను తిరస్కరించిన నెట్టికీటు. వాటిల్లును ? సత్యము యొక్క స్వరూవ మెట్టిది? మున్నగునంశములు శకుంతలాముఅమున విసృత ముగా పర్జింపంిడిసవి. ఆవ(గా నచట ధర్మవీరమునకు కవి యుద్దేశపూర్వకముగా నచ్చీపనము కలిగించెనని తొత్సరస్యాము. మజల నిరాశాంచితదు;ఖమున6 గుంటెడు శఘంతలయొక్కు ళోకము నొక్కపడ్యమావండును, నుతియొక్క వచనమునంతు మాత మళివర్జీంచి అంగమగుకరుణమును గూడ (సళమితిము గావిళచను ఇట్లు అంగరసముల్యపశమనమును, అంగిరసము మొక్క యుద్దీ సనమును గచి చక్కగా? గావించి రనస్ఫూర్తికి చక్కవిపాొమ్మగివి సంతరీఆచెను. అంగివి [మంగివై చి యసహ్యముగా€ గానవచ్చు వలంకారణాత మేమియు సీకథాంశమునం గానరాదు. అట్లని అలంకారపంవిధానమునం గవికి శక్రిచాలలే దని సంభావింపరాదు, అవనసరమమకొన్నచోట “విపరీత్మపతిభాష లేమిటికి విత్కాది పద్యములండు వ్యతిరేశాలంకొరము మనో హరముగా( గూర్చంబిడినది పుత్త్రుగాాత పరిష్యంగసుఖముయొక్కు యనితరసాధ్గారణత్వము నభివ్యంవించుటకు వ్యతినే కొలంకార మెంతయు సహకారకముగదా అజ్లే పితాపు త్త్రసంబింధముయొక్క పవి[తత్వాదిధర్మముల సీీకిందిపద్యము నందలి యుపమాలంకారము వైదికధర్మపతిపాదనపరముగా నెలకొని అథి న్యండంచు అంతరమణీయమో చూడుడు ॥ కవిము గార్హపత్య మనున య్యనలము విహరింపంబడి తదాహవనీయం ఐన వెలుంగునట్ల వెలుగును జనకులడు దాః బత్త్పండ్రై విజద్యుకితోడన్‌ * 4.651 ఇ ట్లుదా త్తరమణీయములగునలంకారములను గవ్మితయమునారు _రసోచిత ముగా సందర్భోచితమాగా( గూద్చుట సార్వ(తిక ముగా గానవచ్చును, కౌపున నలంకారనిర్మాణమున వారికి కక్రిచాలదనిభా వించు: టపచాశమగుము. 18వ
ఖారత ధ్వ నిదర నము
సంధిసంధ్యంగఘటనవిషయము (పధానముగా రూపకపరము. కౌవున వావీ నిట పరిశీలిం ఫవలసినయవపరము లేదు. ఇట్లు (పదింధము వ్యంజక మగుటలో పాటింపవలసినవిబంధనము లవ్నియు నీదుష్యంశోపాఖ్యానమునం. గాంచితిమి. ఈకథాంశమువలన ముఖ్యముగా సహృదయున కుపదేశరూపమున వ్యంగ్యమగు నర్థము లెట్టివో పరిశీలింపవలసియున్నది. మానపుండు (పజ్వాము గృహ మేధి కావలయును. భార్య (తికరణశుద్ధిగా నాతనికి వశంగత కావలయును. రాజై నవానికి (పజారాధనకు సిమ్మటనే అత్మసుఖవిచారణము. భర్త కాలవైపరీత్యమువలన విరాదరించినచో భార్య యాతవికి తగుహితటోధ గావించి యతడు పాపకూపమునః బడకుండ వివారించుటకు యథాశక్తి [పయక్నింపవలయును. ధార్మిక పవర్తన మేనాటిక్షై నను జయించును. నత్య(పతిష్టాపనమునకు అవస మైనచో దైవము దిగి వచ్చును. రాజు |పజలకు సామమార్గమున వచ్చంజెప్పషలయునే కోని నిరంకుశ ముగా తనయభ్యిపాయములను వారంగీకరించునట్లు చేయుటకు యక్నింపరాదు ధర్మమార్గనిష్టితులై నదంసతుల కుదయించివపు త్త్రుండు దర్మేతరముగా (పవరింపక సుగుణాలవాలమై భరతునివలె చిరస్థాయి యగుకీర్థి నార్జించును. ఇట్టివిశేషార్టమ్మూ లెన్నియో యీపబంధమున ధ్వవించును.
(పబంధములందు రసము ధ్వనించుట సాక్షత్తుగానే కొక పరంపరగా కూడ ఇర్భుగుమ. అనంగా (పటంసము ముందు సంలక్ష్యకమమున నొకయరవి ేషమును (్రతీయమాన మొనర్సును, పిదస న్యాపతీయమానమగునర్ధవిశేషముచేత రసాది స్ఫురణ గలుగును. దీవి కుదాహరణముగా మహాభారతము శాంతిపర్వముసనందలి గృ[ధగోమాయుసంవాదకథత ధ్వన్యాలోకమున నుదాహరింపంబడినది, అందు మృత శికుక శేబరమును బగటివేళం దిన(గోరిన్మగద్ద దింధుజనమును త్వరగా నటనుండ్‌ పంపివేయటకు [పయత్నించును. చీ/కటిపడినపిదప౬ దినంగోరి గోమాయువు వారిని నిలుపుటకు యక్నించును. ఈ రెంటియభి పాయములును (పకరణాదివళ మున సంలక్ష్య[క్రమమున వ్యంగ్యముళై (పధానమగుశాంతరసములో పఫర్యవసించును. అనంగా సీరెంటిస్వభావములను [పతీయమాన మొనర్చుకొనినపహృదయహృడ యమునందు లోకమునందలిసర్వజీవులును తమయాహారసంపాడనమునకై యితరు లకు మేలుచేయుచున్నట్లు నటించు నన్నస్ఫురణ కలిగి హేయమగు విట్టిపవర్తన వలన నిర్వేదరూపవై రాగ్యము కలుగున నితాత్సర్యము.
కీక( స
వి 6జకము (పదింధము వ్యరిజక మగుమాక్ష మిట్టిది, | ట్లసం ఎత్య్యకమవ్యంగ్యమునకు వ్యంజకములై న నర్జ, పద, పదైక దేశ, వాక్య, (పబంధములను ఉదాహరణనమన్వయ పూర్వకముగా పరిశీలించికిమి. ఇప్పటికి లక్షణమున వక్తవ్యము తుదిముట్టినళ్లే అయనను ఈవిషయమును సుదృథమొనర్చుటకై మటికొన్నివిషయములను ధ్వన్యా లోకకారు( డుట్టంకించెను. వొవిస్‌- పళిశీలింత ముం ర్‌. సుబాదులవ్యంజకత్వము :-_ నముచితస్థానమఘున (పయుక్తములై నసుబాదులును అసంలక్ష్య[క్రమమును ద్యోతన మొనర్చునని యీ క్రిందికారిక వక్కాణించుచున్నది. “స్తు ప్రిజ్వచనసంబంద్రై స్తా కొరకశ క్రిభిః కృ త్తద్దితసమా సై శృ ద్యోత్యోఒలక్ష్య్యకమః క్వచిత్‌.” (ధ్వ. 8.28) నానవిభక్రులు, [కియావిభక్తులు, వచనములు, సంబంధవిశేషములు, కారక శక్తులు, కృ త్తద్ధితవి శ్రేషములు, సమాసములు, నముచ్చయార్థకావ్యయముచే నిపా శములు, ఉపనర్గములు మున్నగునవియును అరిక్ష్య[క్రమవ్య౦ గ్యమునకుల గొండొక యెడ న్యంజకము లగును, ఇవి యన్నీయు పూర్వో క్తములై నవర్దపదాదుల యేక దేశములో త్మదూపములో యగుటచే వ్యంజకత్వవిషయ:మన వీనికి వర్తాదులతో ల వమానముగ పృథకృతిగణనము చేయ(బడలేదు. ఈకారికయందు[ జెప్పినయంశము లన్నియు పూర్వో క్రవిషయమునకు వినరణ్మపాయము లనీ ఫొత్సర్భము. వీసి నుదా హరణముఖమున పరిశీలింపవలయును, అవిలతసయు( డన్నమాట ననుపరించి సంధియే యభిలషణీయ నవి లీముండు పలుకగా నాశవి కుడుకెక్కి౦స(గోరిన్టశీకృష్ణుండు కొన్ని సూటిపోటిమాటలాడెను. దావికి మృదుకోపమునొంది పరిహానగర్భీతముగా తనభానమును వెలార్భుచు భీముండు పలికినపలుకులు ; (84) 185
భారత ధ్వని ద ర్శ నము “ఏమీ పార్టండు నీపు దందిమగలై యీవచ్చుకౌరవ్యసు (గామక్షోభము వాదాదర్చమునం డీర్చం బెద్దమిత్రెక్కి మి మ్మే మెల్ల న్‌ వెం(గందిచూచెదడు గా; కీసారెకుం బటోయిరా భీముం డిత్తజి రిత్తమాటలకుం గోవి౦సండుసూ పెంపజన్‌* 53.6) ఇం దించుమించు [పత్యవయవమును వ్యంజక మే యగుచున్నది. “ఏమీ ;" అను(పళ్నార్రకదీర్హ యుత కిమర్హక నర్వనామము రాంబోపుయుద్దమున ఎ ఖు థి యణ కృష్ణార్దనులపరా[కమ మే సర్వార్థసాధక మనుటలోనియసంభావ్యత నిభివ్యకృము చేయుచున్నది. అద్డనునియందు పార్థళద్ది ము రూఢమెనప్పటికిని పాద్ధండే అయినభీముడు దానిని (పయోగించుటలో మేదును అంతటివారమే నువూ। అనునభిమానము ద్యోతమానమగును. నీవు అనునర్వనామమువలన [వధానముగా నష్టపడన మే ముంవంగా నీకీరణ కండూతి యేల? అనునర్థయి [1పతీయమానమగును, దండిమగలు అనుచోటివిశేషణ మొకయె _త్తిపొడుప్తు. మీయిలువురికంయె పరా[క్రమవంతు లింక లోకమున నుండరని మీయభ్మిపాయము. అదిసరికాదుసను మూ 1 అను నెచ్చరిక దీనివలన తోంచును. ఈమూండుచోటులందలి పథమయు క ర్త్రర్ధమున్మపయు క్రమై “మ్మీపయోజి కత్వము తప్ప మాకు గతిలేదయ్యెనే | యనునవహేళనము నభివ్యంజించును. “చలి యు నిక్దేశార్థక సర్వనామము యుద్ధముయొక్క అత్యంత సన్నిహితత్వ మును సూచించుచు *'ఇదిగో వచ్చుచున్నదికదా ; అందు మామా పర్మ్శాకమములు చక్కంగా వెల్లడియగునులే' యనునర్హమును స్ఫురింప4జేయును. ణు థి వచ్చు" అన్ముకియాజన్యవిశేషణము యుద్ధముయొక్క అనివార్యత నలి వ్య క్తముచేయును. 108
వ్య౦జ కము
“కౌరవ్య సం[గామక్షోభము" అను సమాసము మనస్సునందలి యనిస్టతను 'దెలుపును. ఇది న్మిష్పయోజనమగు క్షోభ మే కాని దీనివలన పొందెడు _పయోజన మేమియు లేదుసుమా- అను నిర్వేదము నిందలి క్షోభశబ్దము వెల్లదిచేయును. 'కౌరవ్య" అనుదాని తద్ధిత్యపత్యయ ముధయపతములయుం గుదురును. బోధించుచు సంగామవాంఛయొక్కు నై చ్యమును (పలీయమాన మొనర్భును. ఎవ్వరు గెల్బినను నెవ్వ రోశనను నంవలు నొక్కవంశమువారే కదా! అను నఖ్మిపాయమున కీ యసత్యార్హకతద్దితపత్యయము వ్య౦జక మగునని భావము,
(వ (ఏ
“వాహుదర్చమునన్‌" అనుచోటి కరడార్థక 'నిపత్యయము కృష్ణాప్టనుల ఇ ఖ జ జి భుజగర్వమయొక్క సాధకతమత్వము నె త్తిపొదుచును.
“పెద్ది అను విశేషణయు దానియందలి పథమాచ్చుపై ఊనికతో నుచ్చ రింపబడుచు మిజు యొక్క జౌొన్నత్యమును వాచ్యముగా నుట్టంకించుచు, మీకు యుద్ధడు చేయుచుంక(గా చూవటు దరిదాపలలో నుండజాలరయు, దిదృ్భక్షను గొలగించుకొనంణాలకయు చాలఎశ్రైెన్మపదేశమునకు జని కనుగొందురు కాపలయు నను వేళాకోళమును సాభినయముగ స్ఫురింపంజేయును.
“మిజు” లనుద్విర్తక్రశకటరఫదు. భీదునియచ్చాకబలోనియభినయమును దోంప(ందేయును.
“ఏదు అను సర్వనామము యుద్ధమున నసముక్తు డను నేనొక్కండనేనా " రర్మజాదు. లెల్లరును పొదషహీనులై చూశవలసిన_౦స్టి3ని మీరు .కలిగింతు రనుకొందు ననువెక్కిరింతను గమ్యమాన మొనరించును.
“ఎల్లన్‌ అము సర్వపర్యాయమగుసర్వనామము పూర్వో క్తధ్యన్యకయునకు దోహదముచేయును. మీ యిదవురు కయ్యమొనరించుచుండంగా నేయొక్కండును విరమింప నవసరముండదుగదా ॥ యకనర్ధ మిట వ్యం గ్యమగును,
“వెజటయపి అకువదము భయాళ్ళర్యోభయదాచకమె చూచుమవాకే అటయి
లస ల యా లా నరో ప్రతిపషలేమయిపోదురోకడా | అను వ్యంగ్యార్థము నొసంగునుం |?
భ-రతిధ్యనిదర్శనము
"అంది" అను క్త్వార్థక్మకియ వెలంగుతనంతతాను నూకు రాకున్నను దెచ్చి ెట్టుకొందుములే యను సరిహాసమునకు స్ఫోరక మగునుం
“చూచెదము అను [క్రియాపదమునందలిభాన్యర్హనత్యయము భవిష్యత్తున నేది యెట్లు జరుగునో యెవ్వం డెలు గును. మీకున్యూతము మీ పోటరితనదును విశ్వసించుచున్నారు. అది కానవచ్చినచో చూత మన్న యర్హమును వ్య క్తపఅచును,
| యాత్‌
కాక 1 అనునిపాక మవ హేళనమును ద్విగుణీకృత మొన ప్పను,
“ఈ సొరెకుం బోయిరా" అనునది పోయి విజయమును సాధించికొనివచ్చిన శజువాత మాటాడవలయును గాని యిష్పుడీపసంగ మేల? అనునర్థము నొస-గును*
“నేను” అని కాక ల్రీముగడని తన్నుందాను నామనిన్దేశపూర్వకముగా( జెప్పుకొనుటతో భ్రీముంశన నెట్టివాండో లోకనుంతయు. నెజుంగును లె న్నను నర్హము ధ్వవించును. న.
“ఇ త్తలిన్‌' అను పదము “ఇది పరాకమ్మపదర్శనాయోగ్యసందర్భదు. సమయము వచ్చినపు డాతని బట్రశక్యము కా'దనునర్లమును వ్యంగ్య మొనర్చును.
యా! న!
“కోపింపండు' అను (పథమపురుష్మకియ తనసామర్థ్యము తనక దెలియ నన్న యభిమూనమునకు స్ఫోరక మగును
“చూ :$” నను నవ్యయమను తాను జి ప్పెడుసంశముయొక్క దార్ర్యమును వక్కాంణించును.
“పెంపటన్‌' అకుకియ యుక్రాయుక్తనుల నెటింగినతనము వలి నృంజించును.
ఇట్లు భావించినకొలందియు నీ పవ్యమునందలి (పత్కంశమును వ్యంజకమై భీదువి యాక్షేషణదును, అభిమానమున్ను పరిహానమునందలి పొటవము నలి స్యక్తము చేయుచున్నది. ఈ సంభావితమగునర్ధ మంతయు వ్యాథ్యాతృ |పతిభోద్దీపిత మని (శోసివేయరాదు. “మహాకవిత్వదీకెనిధి నొంది యాంధ్రావలి మోదముం బొరయునట్లుగం గృతుల రచించెం' నని యాత్మవిశ్వానమును (పకటించిన తిక్క
క్‌ (సి
వ్వ ౦జకము నామాత్యువిమేధాసం :ద కందని యర్ధవి శేషములు పామాన్యపార కునకు స్ఫురించు ననుట పరిహాస్మపాయ్యము, మజియొక యుదాహరణము + “అనిమిషనాథసుగు ప్ర మ యిన యమృతము దెచ్చి మీకు నిచ్చితి నన్మ ప్లైననీదాస్యము వాసెను దినకరపననాగ్నితుహినదీప్పు లక రిగాన్‌.” 1 2120 గరుత్మంతుండు మిక్కిల్మిపయాసముకో నమృతమును సాధించి తెచ్చి యురగుల కిచ్చుచు! జెప్పిన యీ వాక్యములందలి వ్య౦ంజకము లెట్టివో యరయః దగును. ఇందలి 'ఆనిమిషనాథసుగు_ప్తము అనుసమాసము దేవేం్యదుని యమృత రకొతత్పరత్వము నభివ్యక్తముసేయును. కనుజెప్పవాల్బక కాపాడంగలిగిన సామర్థ్యము వారికి సహజసిద్ధము. అట్టివారికి (సభువయినదేవేంగదునిచే అత్యంతము భ్యదముగా కౌపాడంబడినయమృతమును దెచ్చుట యెంత దుష్కరమో పరిశీలింపుం డన్నగరుండని అభ్మిపాయమును, తన్మూలమున నాతనిలోకో త్తరకార్యదీకెద క్షత యు నభిప్యంజితమగుచున్నవి. ఈధ్వనికి సు అనునుపసర్గము మిక్కిలివోహద మొనర్చుచున్నది. *“తెవ్చి" అనుదాని క్తాార్ధక్కపత్యయము కాడ నాతండు పడిన తష్టమును బాగుగా. వ్యక్తము చేయుచున్నది. “మీకున్‌' అనుచోటి షష్టీవిభక్తి సంపదానార్హక మయిన “కొలకు"'నకు బదులుగా నెలకొని యమృతముపై తనకు స్వామిత్వము లేదమునర్థమును (సతీయమాన మొనర్చును. “జననీదాస్కమువాసెను" అనువాక్యమునంవలి[కియాపదముయొక్క_ భూతారకపత్యయమువలన “మీరడిగిన సస్తువు నిచ్చుటతో నొబాధ్యక పూర్ణిఅయినది. ఊరక మీకు చెప్పుటయే కాని మీయనుమతితో పవిలేదు. దాస్యము తీఅలే దని మీ రనంజాలరు సుమా; అను తీరున గరుత్యంతునిదృతి నభివ్య క్రముచేయును. మటియు నీవాక్యార్థనఎచే 'మాతాజ్జాపరిపాలనతత్పరత్వ మున నెంతయో (శమ కోర్చి అతివిశిష్తమగునన్చృుత మును సాధించి పరపీడాపరాయణులగు మీ కిచ్చితిని, మాళల్లి దాస్యవిము క్రికై. యిది యంతయు చేసితిని, మీ రింక నేదో నెపమిడి కాదన్నచో నాళ క్రియెలు( గుదుపకదా । దేవందదునికే న న్నెదిరించుశ క్రిలేనియెడ మీరనంగా నెంత ? కావున 189
థారత ధ్యనిదర్శనము జ్మాగత్తగా మసలుకొనుల్‌ డగుతర్జనముకూడ (పతీయమానమగును. ఇట్లు గరుత్మంతుని ధృత్యుత్సాహము లీపద్యమునందలియాయాయంశములచే ధ్వనించును.
ధర్మజునికడకు రాయబారదునకు వల్లి వవ్చినసంజయుండయ వృతరాష్టునకు విషయనివదనడు గాదించుచు బలికిన యీ క్రిందిపద్య మునందుకు ననేకొంశనములు వ్యంజకదులై యసంలక్ష్య కమవ్వ నిని సమర్ప్చించుట రాననగును,
జజ్రనయము పుట జూదమునయప్వ్పుడ యెంకయు. జిచ్చువెట్టి రా
ల్చినయది నీయుపేక్షయ వశీకృతరిత్తుయు “ర్హసూ3 మె
_త్తనిపలి యెల్ల వారలు నవర్యము సనీపసయి( బెట్టు సంతకు
న్వినండును గానండుం బిదప నీకును నాకు మరవ్బవచ్చునేి స్స్‌ల్జై 14
ఇందలి 'జూదదమునయస్పుడ " ఉపేకయి' అనువానియందలి చువధాకశార కములు “ఎంతయున్‌ అనుచోటి అత్యంతార్థకమగు. “ఉన్‌” అనునష్యయమను న్యంజకములు. 'ఈ కీ డిప్పటిదా ? ఎప్పుడో పుట్టినది, పుట్లినదానిని వెంటనే పో,గొట్టుపయత్నము నీ వేమియు. జేయలేదు. ఉపేక్షనే వహంచితివి. కాపున రానున్నమహాపద నీయుపేక్షవలననే సిద్ధించినదగుటచే సీయుపేక్షయ్‌ యిందు నింద్యము తదితరము కాదు" అనునభ్మిపాయము వ్యంగ్యము. ఎంతయున్‌ అను టచే “చి చ్చేకొంచే మయినను జాలునన(గా, చెప్పలేన్మిపమాణమున దానిని రగిలించి యిప్పు డార్చంజూచినచో నది యాజునా ? ఏదోకొంవె మయినచో నెట్లోయార్పం గలిగియుండెడివార మిప్పు డదియసాధ్యము నుమా!" అను విష్కర్ష అభివ్యక్త మగును. వశీకృతచిత్తుండు అనుసమాసమునంవలి “చ్వి' (పత్యయము చిత్తము యొక్క అత్యంతావశత్వమును ముందు వక్కాణించి అట్టిదానిని వశముచేసికాన్న మహానుభావుని ధర్మజుని యాత్మాన్నత్యము నుగ్గదంచుటద్వారచున నట్టివాని కహిత మాచరించిన ధృతరామ్టనికుత్సితిస్వభావమును నిందించుటలో పర్యవసించును. మెత్తవిప్లలి యను రూపకము ధర్మజుడు చేయసంహార్మకియయొక్క యసవృశత నధివ్యక్తముచేయును. మజియు రూపకముచే ధర్మజుని పృలితనదముసామ్యత యొక్క తీవత వ్యజ్యమానమగును, “ఎల్లవారలు" అను. దమునందలిబహువచనాంతముపై చిహువచన ప్రత్యయము ధృతరాష్టనిపై నధర్మసు నారోపించుజనులయొక్క యతి
190
వ్యే ౦జకము చాహుళ్యమును ధ్వనించును. “వినండును శానండున్‌” అనుచోటిసముచ్చయార్థక ము యుధథిష్టిరుని స్టిరనిశ్చయము నుగ్గడ్‌ంచును. “నీకును” అనునిడి యర్థాంతరసంక్రమిత 0౮ న! ల వాచ్యమై తండగివంటివాండను, నన్ను ధర్మజు6 డొప్పరికింసండా ? యని యూర డిల్లైదవేమో ? అట్టిదానికాస్కారములేదనునర్థమును (పత్యాయన మొనర్భును. ళా ట్‌ ఉభయపక్షహితై షి నగునాకును నితిని మరల్పశక్యముగా దనునర్ధము 'నాకును' అనుపదముదే శోంచును. మరల్పవచ్చునే అనుకియాపదమునందలి | పళ్నార్ధ క్రై కౌరము (తిన్చరానితనము యొక్క దార్థ్యమును వక్కాణించును. ఇ ట్లీ పితీయ మానమగునర్ల్షసముడాయముచే. సంజయునిహృదయడదున భ్యృతరాష్తునిదుర్న్మయము 0 ఫలన( గలిగిన అసహ్మామెర్ష్మ మస౦లక్ష్యకి 9మమున వ్యృ్యం౦౨ితి మయి యాస్వాదనీయ మగుచున్నదిం ఇట్లు సువొదులు సామూహికముగా వ్యంజకదులగుటను పై పద్యములందు పరిశీలించితిమి. ప౦ త్యేకముగా నివివ్యంజరములగుట నరంయుదము. (1) సుష్పులు వ్యంజకమగుట : ఉఆక్షలినతారకాసముదయంబుల నెన్నను సర్వ వేదళా స్తదములయశేషసారము ముదంబున బొందను బుద్ధిదాహువి (క్రమమున దుర్గమార్థ ఎలగౌరవభా 58 భారతీసము (దము దజియంగ నీదను విధాతృన_కై నను నేరంటోలునే.” 1,1.18 ఇం *“దమలినతారకాసముదయంబులి ననుచోటి సముదాయార్థకశబ్ద నుపై నున్నదిహువ వన్మవత్యయము.. తారకలను విదిగా లెక్కించుట కాక రాసులు రాసులుగా లెక్కిడుటయు నసాధ్య మే యన్నభావమును వ్య క్తపఅచుచు ధారత భారతీసమ్ముదము దజియంగ నీదుబయందలివి కేష్మ శమ నభివ్య క్తము సేయును. ఇ ట్లీ సమాసమునందలిబహువచన్యవత్యయదు వ్యంజకచు, (2 సంబంధము (పత్యేకముగా వ్యంజక మగుట కుదాహరణము జ ల్రన్సుడ్డు _ న్‌పుత్తు96 డవిఏీతు( డగుట యెటింగి యెజీంగి వానివశంబుల నేలపోయె, దీపు పాంశవులకు నేమి యిన్చితేని న్షపడ నెవ్వరికి వచ్చు; నధిప :ః చెప్పము ౫ 58.088 కేళి!
భారత థ్వ నిచ ర్శ నము
దుర్యోధనుని నీ వైన చక్కడిద్దు మని కోరినధృతరాష్ట్ర) నికో గాంధారి యన్నమాట యిది. ఇందలి"నీప్ప త్తుంటడను చోటిషప్టీ టోధ్యమగు సంబంధము గాంధారికి దుఠ్యోధను ను పేక్షించినవృతరాష్ట్రునివై పొడమినయమర్ష ము నసంలక్ష్యకమమున వ్యంగ్యమొనర్చును. ఇన్నాళ్ళు ప్యతవాత్సల్యముతో వాం డాచినది యాటగా పాది నది పాటగా సాగించి యిప్పుడు వశపజచుకొనరానిస్టితిలో నన్ను6 వీలువనంపినచో నేనేమి చేయగలను ? నీ వెప్పటి కప్పుడు వాని నదుప్పలో నుంవినచో వింతటి యనర్థము రాదుకదా | అనువిధచున గాంధారిభాన మిట€ దోంచను. దుర్యోధనుండు ధృతరాష్త్రఎన కెట్లో తనకు నళ్లే పుత్తుందడైయుండంగా. నీపుత్తుం డనుట యిట్టి
టల గ. ల అవా ల ర్ల వాల్‌ లబ వ్యంగ్యార్థభాపనకు సహకరించును. ఈప్యంగ్యార్థస్పురణము కవ్యుడ్డిస్త్టముకానిచో మనపుత్తుం డనియుండవలసివచ్చును.
(8) తిజ్జులు ((క్రియావిభక్తులు) (పత్మేకముగా వ్యంజకము లగుట :
*ప్రమును వారు పంచుకొపి యేలుట గల్గదు; పల్కకుండు మిం
కేమియు; వాండిసూదిమొన యించుక మోపి నయంతమా తియున్‌
భూమి మొనర్భి పాండునృ పపుత్తుంల కిత్తునె ? యెవ్వవైన సం
(గామమునన్‌ జయంబు గొని రాజ్యము సేయుట విశ్చయించితిన్‌.” 6.8 868
పాండవులకు రాజ్యభాగ మీయనని ఖండితముగా( జెప్పు నీ దుర్యోధనో క్తుల లోని “నిశ్ళయించితిన్‌' అము క్రియావదమునందలి భూతార్థక్యపత్యయము న్యంజకము "విర్ణయ మెన్నండో జరిగిపోయినది ఇంక దానికి పునరాలోచన లేదు. కౌపున నిశ్చయమున కన్యథాత్వము లేదు. ఇక నెవ్వరు నేమియు జెప్పి (పయో జనము లేదు". అను నిట్టి దుర్యోధనుని తాత్పర్యము దీనివలన వ్యంగ్యమగుమ. ఇట్లు దుర్వోధనువి ధైర్య స్రైర్యము ల్మీపత్యయమువలన [పతీయమానములగును,
య గ్‌ా ట్తై
(4 తిజంతములు (పత్యేకముగా వ్యంజకములగుట సీక్రింది యుదాహరణము నందు!( గాననగును.
వాడి మయూఖముల్‌ గలుగువాం డపరాంబుధి6 (గుంకె; ధేమవుల్‌
నే6డిట వచ్చె నేకతమ; విష్ణమెయిన్‌ భవదగ్నిహో (తముల్‌
పోండిగ వేల్వంగాంబడియెణ (బౌొద్దను బోయె గచుండు నేవియున్‌
రాండు; వనంబులోన మృగరాక్షసపన్నగబాధ నొందెనో ౯ 18.112
[92
వ్య్‌0 జ కను కచుం ఢింటికి వేళకురానికారణమున దు.ఖిరివి పలుకు నీ దేవయానీ వాక్యములందిలి “రొళడు' అను (క్రియ, ఆయాఎనులన్నియు కాలాత్మిక మణము లేకుండ యథావిధిగ జరిగిపోవంగా నీతవిరాకమ్మాత మళ్లేల జరుగరాదన్న దేవ యానీహృదయా వేదనకు వ్య౦ంజకము. (5) సంప్రార్థనాద్యస్థమున నన్ముపయుక్ష మగు పత్యయములవంటి ఏ, ఓ, అయ్య, అమ్మ, వంటివి వ్యంజకములయిన సన్నివేశము ని “దిచ్చణకన్నుమూసికొని చేత్మితికళూలము డాచి లీలమై వచ్చినరు దుచందమున (వాలుదు వీ వనిలోన నోర్యంగా వచ్చునె నిన్ను నెట్టిమగవారికిః నీక్సప నాశయింపంగా వచ్చితి; మెవ్విధిన్‌ గెలువవచ్చు మహాత్మ । యెలుంగ(జెప్పపో. 88,800 ఫీష్ముని యత్యుుగ్యపతాపమునకుం దట్టుకొన;జాలక మార్షాంతరములేక ధర్మజాదులు అతినిగూఢవృత్తి నాపగాసుతునిమందిరమునకు నరిగి యాతవి జదోపాయము నెలు(గుఘట్టమునందలి యీ పద్యమున “చెప్పవే!” ఆను [క్రియాపదము నందలి “ఏ'అనునదివ్యంజకము, ఇది ధర్మజునకు భీష్మునియందు(గలచనపును అడుగరావికోరిక నడుగునస్పటిజంకుగొంకులను, తప్పనిసరి యగుటచే కోరుచున్నా మనుప్రారనను, చెప్పనిచో మా కపజయమును వినాశ మును తప్ప దది నీ కభివాంఛితము కాదుకదా । యన్నలాలనను, మృదువైన యొ్తిదెని పతీయమాన మొనరించును. *విన్నాశయింపఃగా"నవి కాక “నీక్ళృప న్మాశయింపంగా' వనుట ధర్మజువిశత్కాలీన శోచవీయావస్థను స్ఫుట మొనరించును. మహాత్మ | యను సుటోధనము అర్ధిజనము యొక్కయభ్థ్థనమును వమ్ముచేయక పాణముల నొసంగుటకైన వెనుదీయవి మహాత్య్ముండవు నీవు కావున ,ప్రార్థించుచున్నా మనునర్ధమును వ్యంజించుచు పై నుడివినవ్యంగ్యార్థదుము బుష్తమొనర్భును. ఇ ట్రీ సద్యమునందు. ధర్మజు అలా అ 0౧ న! త క్కాలహృదయగతభావ మంతయు. జక్కగా నధివ్య క్తమగుచున్నదిః (8) (పత్యయముచే. బోధింపందిడుకాలము.. బ్యేంజక మగుట నీకింది యుదాహరణమున. గాననగును (2) 198
ఫాౌరత ధ్వే నిదర్శీనము అవారలు శాంతళూరులు భవచ్చరణంబులు గొల్వం బూవియు న్నా, రటుగాక మేకది మనంబుల క్రయ మేని నింతకుం టోరికి వచ్చుచుండుదురు; భూవర | రెండుతెజంగులందు నీ కారయ బథ్యి మేదియగు- నవ్విధ మేర్చిడ నిశ్చయింపుమా 8” 68.2814. ధృతరాష్ట్రమహారాజుకో సంధివచీనషులను నిష్కర్షగానుట్టంకించు శ్రీకృష్ణునివాక్కులందలి. 'వచ్చుచుండుదురు' అనుపదములోని శతర్ధకచు వర్ణము పాండవులు పోరికి వచ్చుఓటయందలి అవ్యవధానమును వక్కాణీంచుచున్నది. వారు మిమ్ము సేవించుటకో, లేక పోరుటకో వచ్చుటకు సర్వసన్నద్ధులైయున్నారు. మీరొక మాటచెప్పుటయే తడ విందు అకలిగొన్నసింహములవలె డూకుదురు సుమా అనువిధమున పాండవులదైై ర్యోత్సాహముల నుగ్గడించుటయందలి (శీకృష్ణువి చి త్తస్థెర్యము నీ చువర్ణకము టోధించుకాలవిశేష మఖివ్యక్తము సేయును. “ఇంఠకున్‌' అనుపదము కూడ దీనికుపోద్బలకి ము. (7 (సకృత్యంశము తెలుపుకొలము న్యంజకమగుట : “చిక్క నిపోబుమానిసి; విసీ । వినువారలు నవ్వ నేమిగా నెక్కుడుమాటలాడెద; వహీనపర్శాకమశాలి యర్దునుం డొక్కుడ యార్వురన్‌ మనల నుగరణంబున గెల్చి నిన్న; నే డిక్కండ6 బల్కులన్‌ గెలిచె దీ వతనిన్‌ మనరాజుకొల్వునన్‌.” ర్‌. 1. లలత (దుపదపురోహి తునినలన పాండవులయోగక్షేమముల నెటింగి వారివి (పళం సించుతనపలుకులను [పత్క్మాభ్యానించుకర్ణునిమాటల కసహ్యపడులీమ్మనివాక్యము లియ్యవి. ఇందలి “నిన్న* “నేడు” అనుకాంబోధకములు భీష్మ నిహృ దయమునందలి యేవగింపును, అధిక్షేపణమును జక్కగా వ్యంజించును. నిన్న నేటిలో హఠాత్తుగ అర్జునుని మించుసాహసపర్మాకమాదులు నీకు ఎక్కడనుండి వచ్చె ననువెక్కిరింత ఇం దళివ్య క్రమగును. దీనికి పద్యముసెందలితక్కి నవాక్యభాగ మంతయు సహక రించును. “అర్జునుండు నిన్నొాక్కవి కాక మనయార్వురను భయంకరయుద్ధమున నాక్క+గ్సై గెలిచెను, నీ విచట నెట్టిపమాదమును వాటిల్లుట కవకాశము లేవి మన 184
వ్య ౦జక॥శము
రాజుకొలువులో దేనికిని పనికిరావిపలుకులకో గెలుతువు. ఇది యెంతటి నీచకృత్యమో తలపోయంజాల' వనునేవగింపుతోం గూడినయధికేపణ మిటం దోంయను. “చిక్కని పోటుమావిసివి' అనువిశేషణము దీనికి మటింతదీ ప్పి నొసగును,
(8) తద్ధిత్మపత్యయము (ప్రత్యేకముగా వ్యంజకమగుట న్మీకిందిపద్యమునం గానవచ్చును ;
తస్పు తనవలన లేదని చెప్పివిడుచు సుయోధనునిళో (శ్రీకృమ్ణు. డాతనితస్పు నిరూపించుచు పలికినపలుకులు :
“అప్పుడు నీవు గర్హండును నాడినమాటలు కొల్వులోపలం
వె ప్పెడునట్టివే; కులము శీలము€ గల్లి నప్పణ్యకాంత క
ట్లొప్పమిచేయు"బెల్ల 6 గవి యున్నజనంబులు వించునుండ(గా(
దప్పాకయింత లేదనువిధం బది నీక తగుం గుమారకా ;* 68.868
ఈ పద్యమునందలి *కువూరకా 'అనుసంబోధనమున “కొ ప్రత్యయము అల్బత్వ నీచత్వోభయద్యోతక మై 'సీకు వయస్సువచ్చినది కాని వివేకము రాలేదు. నీచ కృత్యము లాచరించుటయే కాక వానిని సత్కృత్యములుగా సమర్థించుకొనుటకును [ప్రయత్నాంచుచున్నాండవు.అంతమా[తమున నీ నీచత లోకమునకు డెలియకుందునా?" అనురీతిని శ్రీకృష్ణున్మికోధమును జుగుప్సను నభివ్య క్రముచేయును,
(పత్యయాంతరము వన్యంజక మగుట యీ[కిందియదాహరణమున( జూపటును :
బి కరక్యుత్రని వృద్ధని యెటింగి పూజించితే వసుదేవు6 డుండంగ వసుమతీశ ; భూనాథు( డవియెడుబుద్ధి( బూజించితే యాదవుల్‌ రాజులే యవనిమీ(ద్‌ [900
భారత ధ్వని దర్శనము పితామహునియాదేశానుసారదు. శ్రీకృష్ణుని కరృననొన(గినధర్మజుని( గౌంచి నహీంపక నీందించు శికుపాలో క్రులు, ఇందలి *'యాదవ? అనుశద్ద మునందు “యదు"కబ్బ ముమీది అపత్యార్థకతద్ధిత్మపత్యయము వ్యంజకము. “ఏయదువు తండి చెప్పినమాట నావరింపక యౌతనిశాపముచే రాజ్యార్హ త. గోల్పోయెనో యట్టీవాని వంశమున బుట్టీనవానిని భూనాథు. డని నీ వెట్లుభావించి3' వనునక్ధము నిది వ్యంజొంచుచు శికుపాలయనిఅసూయ నసంలక్ష్య్మకమమున వెల్లడీచేయును. అసూయ యనః(గా గుణములయందు నోషారోపణము చేయుట (అక్షొంతి రీరాసూయా తు లక్‌ ఛ్‌ “+ ఇ చ చోషాలోపో గుణేగ్యపి . అమరము, (8) పంఖ్యావాచకము |పత్మేకముగా వ్యంజక మగుట కుదాహరణము ; “చాపరు నొవ్వరు పాఠిశపు లేవురు నవీ సీవు సెప్ప నిప్పలుకులు దుః భా వేశకరములై చే తోవ్య త్రి. గరంపం జొచ్చె దొర్భరభంగిన్‌.” 9.1.14 తనవారిలో నవేకులు మడిసి రని సంజయుండు చెప్పగా. బట్టరానిదుఃఖము నొంది ధృతరాష్త్రు. డీమాట లనను. ఇందలి “ఏపురున్‌ 'అనుసంథ్యావాచకము పాండవు ల్రైదుగురినాశనము తన కెంత్యప్రియమో, అడి ఘటిల్లదయ్యెనే, కనీస మేయొక్కరుండు చచ్చినను లేదా కొంత నొచ్చినను దనదుఃథావేశ మింత త్మీవతరముగా దే- అనురూపవున _ధృతరామ్రినిళోకమాత్సర్యములను జక్కగా వ్యంజించును. / (10) నిపాతము ప్రత్యేకముగా వ్యంజిక మగుటకు లక్ష్యము : ఏకల వ్యునిజాణ[పయోగదన్నత తన కసహ్యముకాంగా ధానుష్కులలో దన్నగేససరునింగావింతునన్న గురువాక్య్యము డ్‌బ్బజ అయ్యెనవి తలంచి వెతఈజెందు నర్ధనో క్తులలో నిపాతవ్యంజకత గోనవచ్చుమ. అనాక్ర౦ంచెను మీకంజచబను లోకములో నధికు. డతిఐలుండు ధనుర్వి ద్యాకౌశలమున నాతండు మీకుం |వియశిష్యుండ ప యమిథ్యావచనా ౯ [0,240 (06
వ్య ౧జకీ్‌ వు ఇందలి 'అప అనునవ్యయ మద్ద నునిహృదయమునందలియీర్డాా మర్ష ము లను వ్యంజించుటలో (పాధాన్యమును వహించుచున్నది. పద్యవఎనందలితక్కిన పదములును పైభావధ్వనికి స్ఫోరకము లగుచున్నవి, మీచే ధనుర్విదగ్యలో నత్యధికు నిగా. జీయంబడవలసిననాక లబను, నట్లుచేయవలసినమీకం'అను గూడ వాయెజు కధికుండు. అంతే కాదు; సమస్తలోకములో నాతవి మించినవారు లేరు మతేదో ఏద్యలో నాతండు ఘనుండైనచో నే నంత ఛిం390పను కాని యేధనుర్విద్భాకొశ లమున మీగుడత్వమున మిన్నందవలయునని యాళ పెట్టుకొంటినో _ యావివ్య యందే యాతడు లోకములో నగేసరు! డయ్యెను. మజియు వేటొకగురువెవ్వ రైన వాని కీవిద్య (పసాదించెనేమో, యామహానుభావుండు మీకంచెఘనుండే మో - యని సమాధానపడుటకును వీలులేనిపరిస్టిత్రి వచ్చిపడినది. విచారింపథగా నాత(డు మీశష్యుం డనియే లలిసనది. వ్దుశిష్యుండు కాండ. మాయందణకంటెను బియమైన శిష్యుండట కదా । అఆతండు దుర్యోధనాదులవలె నాసహపాఠియని తెలిసినచో నొకిఎత యూఅట యుండెడిది. మీ శెన్న(దు డానిని తెలియ నీలేదే. ఇంతగుట్టుగా వానీని జదివించుటకు వాండు మీ కేమిచ్చెను? మీరు అమిఖ్యావచనులుగ. (బిసిద్ది కెక్కి తిరే, ఇట్టిదా మీఅమిథ్యాపచనత్వము;” - ఇత్యాదిరూపమున నర్జునునిసం తాపషాత్సర్యాదు లీపద్యమున నవ్య క్రములగును, శఃయభివ్య క్త కిందలి “అజ అను నిపాతము మిక్కిలి కోత్చడుచున్నది. (1) (పాదులు (ప్రత్యేకముగా వ్యంజకములై నసన్నివేశము ; దేవయాని తన్ను వివాహమాడు మని కోరంగా యయాతి నిఖిలలోక పూజ్యుః డై నక్ముకాదార్యుడు వచ్చి యిది ధర్మవిరుద్దము కౌ దని చెప్పేనచో విపాహమాడుదు ననెను. ఆరక దేవయాని తంగడిని రప్పింప(గా ఆ*అతిసం[భమమున నవనీ పతి విహితోళ్ఞానుండై తపళ్ళ్శక్తిం (బజౌ పతినిభుండగుభార్ల వునకు నతిభక్తిం (చిణమితోత్రమాంగుం డయ్యెన్‌ ” 11.168 ఈవద్యమునందలి అతిసర్మభమమున, అతిభక్రీన్‌, (పణమిత ఆను వదము లందలి పాదులు (మొవటిరెంటియందును “అతి” విశేషణము ఇ మూడవడానిలో ల!
భారత ధ్యనిద ర్శ్గనము 'పిఉపవర్గము) యయాతికి శుుకాచార్యినియందు. గల భక్రిసం్యభవమములపలన. గలిగినఆ వేగాదుల నభివ్య క్రముసేయును.
(19 కొండొకచో పౌనరు క్ర్యముగూడ వ్యంజకమగును. సాధారణముగ నిపాతములును, పొనరుక్యమును అర్జ వి శ్రేషమునకుసంబంధించిన వే. (పకృతమున నవి రసాదిపరములగుటను విశేషముగా భావించుట జరిగినది, ఉపసర్గములు ఒకటి కంచ నెక్కువ(గా పయుకక్తమైనసన్నివేశనము తత్సందింధిపౌనరు క్యముగా భానింసవచ్చును.
(1) నిపాతములపొనరు క్ష్యము న్‌ -.... తనకుమారుండు. దిక్కులేనివాంై. యొంటరిగ పాండవులకృపావిహీన వాక్కు లచే దై ్రపాయన్మహదమునుండి యీవలకుతేంబిడి యుద్ధసన్నద్ధు6 శయ్యెనని విన్న యాంద్రికేయుండు సంజయునితో విట్ల నెను :
*సక్రలధరణ్‌కి నాథు(డై సంపదలకు నెల్ల భాజనమగుకౌర వేందు6 డనద తనము దోపంగ గద జేత(గొవి వినిశ్చ యమున టోరికి నమవెనే యక్యంటకట.” 92.286. ఇందలి 'యక్కటకట' అను విపాతపొనరు క్ర్యము ధృతరాష్ట్రని హృదయము నగరించునత్యుత్య టశోకము నభివ్య క్రీకరించుటకు మిక్కిలిగా నుపసయోగపడు చున్నది.
(4) భావపొనరుక్ర్యము వ్యంజకమగుట కుదాహరణము :
చెలియలివరుసమైన [దౌపదిని కామాంధకారనివిహతవి వేకుండై యెత్తుకొని పోయి, పాండవులు వెన్నంటి తవవారినెల్ల తుక్కుదూగఅగా( గొట్ట౦గా భయసడి పాటిపోయిన వైంధవునిం జంవ సుంకించి ధర్మజుననుమతి వేయచున్న పవన తనయుని పలుకులు_
(థి
పే ౧)జశము కలతలంబున( (గుంగిన న మృతముగ దివసమునకు నెగసి పోయిన. బగతున్‌ హతుం జేయక మగుడము; విని హతుండుగల జేయుదుము _ దివిజు లర్జంబై నన్‌.” 86.241. ఇందు ప ౦ధవునిం దప్పక చంబుదు మన్న అభ్మిపాయము హెతు(జేయక మగుడము, వివిహతు;డుగ6 జేయుదుము అనువావిచే అవృ త్తమైనది. మజియు "వి, “ని ఆనురెండు ఉంసన ములు వాడంబికినవి, వీనిపొనరిక్ష్యము సై ంధవవధ్‌ విషయమున భీసుండు పొంద్యుకోవావేగములత్సీవతిను జక్కుగా నధివ్యంజించును (111) సంబోధనార్థళము ద్విరుక్తమై (పత్యాయక మగుట కుదాహరణము: పై సందర్భమునంగే భీదూద్డునులు పన్నంటి రాంగా ప్రాణరక్షణపరాయణు, చై పరువిడుచున్న పై ంధపుని, గవీవా రన్నమాటలు : అకవ్రావి, జూచి నగుచు వార లోరోరి యిఆి కెందు( బోవవచ్చు. ఐంది నిలువు “మిట్టి కడిమి నమ్మియే (పల్లదంబులు నే టి ల కి సేయదొడగి తనుచు డాయటయును. కీ8.244 ఇందలి సంటోవ్యవాచకరపాతమగు "ఓరోరి అను సంబో వనార్ధకము ద్విరుక్తమై సైంధపువియందు పార్ధులకుం గల యేవగింపు, చులుకతనము, వావివి( దప్పక సంహరింపంగలమన్న ధై ద్యోత్సాహములు మున్నగుభావములను (పతీయ మాన మొనర్చుచున్నదిం (18), సర్యనామములు (సత్యేకముగా వ్యఎజకము లగుట : రాయబభారదునకై యేంగుచుస్నకృ ష్టునికో డొొపది పలికనయ్యీ (కంది వాక్యములం దటిది కానవచ్చును. న! కంత్రలు సేసీ పోనడిచి. యక్కట। స౦ంజయుచేత 6 జెప్పిపు శ్తింతురె; యిట్టియాజట మదిం బియనుంచె యుధిష్టిరుండు; తొ నంతన యూజు లేవురకు న్లైదు సుయోధను( డిచ్చునొక్కొా; యీ కంత కృపావిహీనమతి నాతండు నొంచునె యన్నదమ్ములన్‌” $68101 189
భారత ధ్వే నిదర్శనము
దు9ిపదరాజతనయ తన్మప్రసంగము. నారంభించుచునే చేసినదేమో చెప్పకీ అంతలు అనుసవ్వ నామమును (పయోగించినది. “వారు మాకొనరించినఅపకారము లొకటియా? ర0దా? (సమాణము చెప్పదగినవియా? నోట్‌కో. జెప్పదగినవియా ? లోకమునకు నీకును డెలియవివియా? అవి మానవమాతు)లకు సహ్యములా ౪ అను విధముగా దౌ దీహ్ఫాచయమునందు ధార్తరాష్త్రులవిషయమున జనించిన అసహ్య రోవములను, అంత వై క్ష బ్యమును వ్యంగ్యమొనర్చుట కీఅంతలు'” అనుసర్వ నామము [ప్రయుక్తమైనది. వ్యతిరేకార్థస్పోరకముగా [పయుక్తమైన “అంతకృపా విహీనమతిన్‌' అనునది వాక్కులతో చెప్పుటకు వీలుకొనియంత అనువిధమున వర్ధమును. దెలుప్రచు వానిక్కృపావిహీనమతిత్వమున శివధులుగలవా ? అని దుర్యోధనునియెడల బొడమినదొపదియొక్కు అసహ్యమును వెలింబుచ్చును, ఈయర్జ్మపతీతికి ఇందలి 'అంత' అనుసర్వనామము వ్యంజకము.
మజియొకయుదాహరణము _ నీఘట్టమునంవలిదే _ సర్వనామవ్యంజకత కతరయుదము.
*ఏ నిటు లంటి నా వలవ డి౦ంకను నీవును రాజు. దమ్ములుం
గా నుచితంబు చూచి మనకార్యము మీసుజనత్వముం జెడం
గా వొకభంగి. జేయక తగం గురువర్గముకోడిసంధి మీ
క్రై నతెజంగువన్‌ వలచినట్టులు చేయుండు నేర్చు లేర్పడన్‌.” _ 5.8.108
(బొపది తినపడినపాటు లవ్నియు. గృష్హునికి నివేదించి సంధి యపేక్షితము గా దని నొక్కి వక్కాణించి యపసంహారమున నన్న యీవాక్యములందు వాచ్యార్థ మ్మాతగ్రిహణముసంభావ్యము కాడు. ఇన్నికష్టములు పెట్టినవారికడకు సంధివచ నములక్షై పోవుబయందతయసామళజస్యమును స్ఫురింపంజేయుటయే యిందలి తాత్సర్యము, “నా దే మున్నది ? నామాట కొళలెక్కయా ? నే నాడుదానమ. రాజ కార్యములలో నాయభిపొాయమును మన్నింప నవసరములేదు. మీ శేదికోంచినచో నదియే చేయడు. మన మెంతచెనీనను మన సుజనత్వము మాతముచెడకుండ భద ముగా( గాపాడుండు. మీకదియే కదా అభివాంఛితము మీయిష్టము. మీ రేమిచేసి కొన్ననాకేమి 1? ఇత్యాదివిధమున స్త్రీజనోచితమగుదెప్పిపొడుపువై ఖరియు, కోప తాసములును సీవాక్యములం దభివ్యక్తమ్ను లగును. ఈయభివ్య క్రి కీపద్యమునందలి
లి
వ్యే ౦జశము ఏను, మీ సుజనత్వము అనుచోటియుష్మదర్థక సర్వనామమును, మీకై నతెజంగునన్‌ అనుచోటియుష్మదర్ధకమును - వ్యంజకత్వమును భణించుచున్నవి. అనవలసిన దంతయు నని తుదికి ముక్రాయింప్పవలే ననిష్టస్ఫోరకముగనే యిట్టిమాటలాడుట లోక మున సాధారణముగ€ గానవచ్చును. ఐనతెఅంగునన్‌, వలంచినట్టులు, నేర్చు లేళ్చడన్‌ మున్నగుపదము లామెసంధివై మనస్యమును జక్క6గా వ్యంజించును. నేర్చులు అనుచోటిబహువచనపిత్యయము *“ఈయొక్కరాయదార మే యననేల ? ఎన్నిమాఖు లైనను జేయవలసివచ్చును. అనేకమార్గముల నాలోచింపవలసి రావచ్చును. యాచింసవలసియు వచ్చును. ఆయన్నింటికిని మీరు సిర్ధముగానే యున్నారు. కౌనిండు. అఫ్లేజరుగనిండు" ఇత్యాద్యర్థమును (సతీయమాన మొనరించి యామెకుగల అసహనమును వ్య క్రపజచును. ఇట్లు కొన్నిమార్గములు ధ్వనికారులచే సోదోహరణముగ విరూపి౦పందిదినవి. ఈమార్గమున మజికొన్నింటిని గూడ నూపాంపనగునని వారియభ్యనుజ్ఞ యున్నది. ధ్వన్యాలోకమున( జెప్పవియట్టిమాల్లములేవై నం గలవేమో సడీలింప(బడుచున్నది. న! న! కూ ఛందస్సులోవివై విధ్యము వ్య౦ంజక మగుట తజచుగ మవాభారతమునందు6 గానవచ్చును. కవిత్యయమువారు ఛంగోవిషయమునం బాటించిన శిల్బరావణీయక మును బదర్శించు పరిశోధనవ్యాసమొకటి మ్ముదితమై యున్నది. (ఆం[ధమహా భారతము _ ఛందళ్శిల్పము _ డాః పాటిబండ మాధవళశర్మగారు] అందలి యొంగడు రెండంశములు దిక్స్రదర్శవముగా నుదాహరింపబడుచున్నవి. (1) వృ త్తమువ్యంజకమగుట £ భుజంగ వ్రయాతము ఆ వివీశుండవె ధర్మ వేదిత్యబుద్దిన్‌ న్‌ ఛఖ దనర్పొందునీ విట్లు దై న్యాతి రేకం బునం బొంది ళోకాగ్ని. టొక్కంగ గుంతీ ఈనూజ్నాగజుం డాత్మ( దాం గుందకున్నే ఇ $11608. కప్ప క్ర్రశోకసంత ప్పచిత్తుండై పళ్ళాత్రాపజనితమరణవాంఛాధీనుండై యున్న ధృతరాష్ట్రువి ఓదార్చుచు వ్యాసమహర్షి పలికినవాక్యమిది. పుత్త్సహంత లవి (2) 201
కరత ద్వ్‌నీ దర్శనము అ జాయటణి జు వ్‌ మా స్త్‌ అధ పాండఐఖలయెడ ధృత౭ ష్త్రునరు చజ్వషము కలుగరాదని వ్యా సమ హర్షి యఖీ పారియము. నిర్వికారచిక్తుండై నద్యాసమహార్షి చిత్తిన్నృందగతిని ఈవృ త్తగతియం దన్వేషించుట వ్యర్థము.వహార వి, సప జంతు హృదయజ్ఞుండై న యామహర్షి దాక్యమున వర్జ్యవ_ప్ట్వవిస్టాాపతిఫలనను సమౌలోచిం దగును. ఈదాక్యార్థము ధ్యశగాష్రని తత్కాలావస్థం దై న్యముచే నలసము ళోకాగ్నిచే దీష్టమునైన ధృతరాష్ట్రనిచ్‌ త్తావస్ట విలంబితాలోహాణగతియందు. సుష్పుగా భాసించుచున్నది. కవినిబద్ధవక్త షహాకవి యెనప్పుడు అతనివాక్యమున అర్థానుగుణఛంద_స్ప్వము అత్యంతము సహజమగును గడా ౯ (ఛందళ్ళ్శిల్బ్పము_పు. 808) ఛందోగతివర్జ్యవ స్త్వవస్టాద్యోతక _ మెల్లగునో యీవా్థాఖ్యానమున, మ! అటి న! ఉరి జక్కం గానిరూపింపంబడినది. ఇప్లే మజీయొకయుదాహరణము : మ తకోకిల : అల ౪,8 అశత్షరములలో 10) లభువులగుటచే దీనియక్షరగతి యించుక (దుతము, సష్త్పమా[శాకఖండవృ త్రియగుటచే తాల్మాశయమైనలయ విలంబీతము. కనుక మధురభావావేశమున హృదయ చమించుక త్వరితగతియైనస్థికిని వ్యంజించుట కీవృ తృము తగియున్న దని భావింపవచ్చును" (ఛందళ్శిల్పము వు. 841) ఈయభ్మిపాయమునొక యుదాహరణమున సమన్వయింతును, అఅమ్మునీశునివాసళ క్రీ. దదంగ దేశమునందు మే ఘమ్ము లెల్లవలంకులం గడు. (గమ్మి సర్వజన్యప్రమో దమ్ముగా( (బిభిపద్భృ హజ్జలధార లొప్ప(గ వృష్టింజే "సెమ్మహానదులున్‌ మవోసరసీవరంబులు నిండంగాన్‌.” 88.118. బహుకౌల మనావృష్షిపీడతునై న అంగ దేశ జనులకు బుష్యశ్ళృంగనివాసళ కక్రిచే నొక్క పెద్దున మహావృషి సంభవించుటయు దానివలన గలిగిన 'వారి హర్ష నిర్భ తతయు వీమ త్తకోకిలయందు వర్షితము లై నవి. వారియానందవి శేషము వాచ్యముగా€ జెప్పంబడినను, తదభివ్యకక్తికి ఛంవోగతి మిక్కిలిగా సహకరించుచున్నది. “పభవ దృృహజ్జలధారలు' అనుచోటివర్జ విన్యాసము వర్షముయొక్కసాం[దతాభివ్య కిక 202
వ్య 6)జకము దోహద్మప్రాయము. ఇ ట్లీ పద్యము పీడిత పజొన శయొక్క హతాదుద్భుద్ధమగు నానంద తరంగమునకు వ్యంజకముగా నిబద్ధమైనది,
- వృ త్తైెక్యము వ్యంజకమగుట :
వృ త్తెక్యముచే కవ్మితయమువారు వస్తురసభావాదులయందలియైక్యమును వ్యంజించినఘట్టములు గలవని డా॥ మాధవశర్మగారు కొన్నింటి నుదాహరించిరి :
(1) “సదృశమహిమాన్వి తులగుపదునాలుగురు ఘహారాజులవృ త్రాంతములను సదృళవృ త్రముల నిబంధించి కవి[బహ్మ వర్ణ్యవస్తుస్వరూపసావొత్క రణ నమర్థ ముగ ఛందళ్ళిల్బము విర్వహించెను.” (ఛందళ్శిల్బము = పుః 640)
“*పదునార్వురును తుల్యమహిమాన్వితులగుటదే సమకత్ష్యుయందు (పతిస్టింప బకి పరిగణింప(బడిరి. కనుక తిక్కన్న యొక్కొాక్కరి నొక్కాక్కు సీసమున వరించుట యుచితముగా నున్నది. (ఛందళ్ళ్శిల్బ్పము ఎస్తం 640)
ళం
ఇచట మజియొకవిషయముకూడ గుర్రింపందగును, మహారాజులమహ త్త్వ వర్ణనకు స్వీశరింసంబదినపద్యముకూడ _ సుదీర్హమైనదిమై వారిమహత్త్వఘనత నభివ్యంజించుటకు! దోడ్పడుచున్నది,
(వ ఉటాకడు కౌకముల సంహరించినతెజఖ/గును గని ఉపపాండవాదుల- సంహార్మకియ నళ్వత్థామ నిర్ణయించెను. కాపున తిక్కన ఉలూకము కొకులను సంహరించినవర్ణనమును, అశ్వత్థామ అళ్వములను సంహరించినవర్ణనమును ఉత్పల మాలయందే నిబంధించి సాదృళ్యమును జక్కగా వ్య క్తపజచెను,
(1) “*కొన్నిటిక౦ళముల్‌ నులుపుం గొన్నిటికాళులు [దుంచు; నుగతం గొన్నిటిపక్షముల్‌ నజకు(? గొన్నిటిపొట్టలు (వచ్చు లీలమై6;
గొన్నిటి నప్పళించుకొని కోతెముకత్‌ నులుమాడు; నిట్ల్టుల
యన్నిటి నయ్యూులూకమా రయందెన(గన్‌ వదియించెభూవరా ౫ 10.118,
208
భారత ధ్వని ద ర్శ నము (141 కద్చాన్నిట్రిపాదముల్‌ నలకు(; గొన్నిటిమోరలు సెక్కు లీలమైం; గొన్నిటికంఠముల్‌ దునుము(; గొన్నిటివీంపులు (వచ్చు నుబ్బునం; గొన్నిటిసర్వగా[ఈములు [కూరవిచేష్షితవ్మిభమంబు దోం పన్నుజుమాడు( [బౌఢధబలభాసితభూరిభుజావిహారు డైం” 10,1.176. స్క ఈ రెంటివృ క్మైక్యమువలనను, విశేషించి గతిసామ్యమువలనను అశ్వత్థామ విజృంభణమునం దుబూకకృత్యసామ్యము పస్ఫుటముగా (పతీయమానమగుచు నాతని హృదయ కార్యమును వ్య క్రపఅచుచున్నది. శంక యొకటీకలిగినస్పటిస్టితియు, దానికి సమాధానముపొందినప్పటిస్టితియ పర్షింప(దిడవలసినప్పుడు వృ త్మైక్యముచేతను, ఎత్తుగడలోనిసామ్యముదేతను దానిని వ్యంజించుట సీ కిందిపద్యద్వ యమునందు. గానవచ్చును ; చుష్యంతుందు శకుంతలను జూచి యామె తనకు భార్యకా(దగుటను శంకిం చినపద్యము ; “బది మునికన్యయేని మజియేలొకొ యీలలితాంగియందు నా హృదయము తద్దయుం దవిలె; విప్పలు కింతను నమ్మనేరన య్యెదః విశితేం్యదియుం డనఃగ నిమ్మువి( జాయక విందు, నంచు దా నిది కలరూపెజుంగ నవనీపతి యుత్పుకు( డయ్యె నాత్మలోన్‌,” 1.1.0 ఈళశంకవివృ త్తమగునప్పటి యాత నిహృదయము నభివర్షించినపద్యముకూడ చంపకమాలయే. అంత ప్మూత మేకొదు; ఎత్తుగడయు పైదావికివలెనే కలదు. అబ్లద్రి మునినాథకన్య యని యెంతయు నిన్సృహవృ త్రి నున్న నా హృదయము రాజపుత్తి9 నని యిక్కమలాక్షి నిజాభిజాత్యసం పద నెజి(గించినన్‌ మదనబాణపరంపర కిప్పుడుండ నా స్పదమయి సంచలించె నళీపాత వికంపితపం౦కజాకృతిన్‌.౫ 14,01 పీనిపై శ్రీ విశ్వనాథవారివ్యాభ్యానము ః “రెండుస్వగతములును సదృశతమములయినచంసకములందే నిదింధింప ఐచినవి. మొదటిదానియందు( దునిఃగిపోవచ్చినదుష్యంతునిరతి రెండనదానియం బి4
వే ౦జకము దతుకుకొని కొనలునాంగినది. శకుంతలాదుష్థ్థంతుల్మ పణయకలాపమున కడ్డుగొ€ జొచ్చుకొనివచ్చిన మేనకౌవిశ్వామ్మి తుల శృంగారవృ త్తాంతమున కుభయకూలము లందును నిల్చి యీ రెండుపద్యములు అవాంతరకథాపవాహ సేతువిబంధన|పయోజ కములగురెండుమహాస్తంభములవలె సున్నవి. ఇది ఛందస్సాధనముచే సాధింప బడినక థాశిల్పము.” (నన్నయగా ర్మిపసన్నక థాకలికార్థయు క్రి _ పు. 182) ఇట్లు ఛందస్సు స్యంజక మగుటస్థాలీపలాకన్యాయమున సూచింపంబడినది. చంపూరచనలో గద్యపద్యవివియోగము కూడ వ్యంజకము కానగును. కేవలము కథను దొరలించుకొనిపోవలసినప్పుడును, సుదీర్హ మైనద్వంద్వయుద్ధా దికము వర్ష్యమైనపుడును గద్యము న్మాశయించుట కవ్మితయరచనలో _ ముఖ్య ముగా నన్నయరచనలో._-గానవచ్చును. గద్యమున౬ గథాభాగము పరువిడుచుండఃగా నడుమ పద్యనూపతితమగుచుండును. అన(గా వచట నొక విశేషాంశము కలదు పరికింపు. డన్నకవియెచ్చరిక యామార్చుచే (పతీయమానమగును. ఉదాహరణము నకు ఆదిపర్వము తృతీయాశ్వాసమున నెనుబదియవసంఖ్యగల వచనమున నాయా రాజు లేయేయంశమున జవ్మించిరో చెప్పబడినది. 81, 88, 88, 84 నంఖ్యలుగల పద్యములందు (దుపద సాత్యకి విరాటభూపతులయు, విదురువియొక్కయు, కుంతీ మాద్రీదేవులయు, పొండవులయు నంశములు చెప్పబడినవి. (పవాహరూపవచనము నాపి ఘట్టములవంటి పద్యములః జెప్పుటలో వీరికి కథయందు(గల| పాముఖ్యము వక్కా-జీంచినట్లయినది: ఈస్యంజనము రసభావాదిరూపముకాకపోయినను కవి హృదయము సభిష్య క్తము చేయును గనుక నిదియు విట బేర్కొనంబదినది.
తత్సమాచ్చికపదముల వినియోగమునందలి యాధిక్యన్యూనతలు కూడ కొండొకచో వ్యంజకములగుట కన్పట్టును.
(బౌపది యధర్మవిజితయా? ధర్మవిజితయా? చర్చింపు( డని వికర్ణుం డనంగా కర్దు. డాతని నధిక్షేసించిన య్బీ[్రిందిపద్య మట్టిదానికి మేలైన యుదాహరణము ;
ఖ్‌
భారత ధ్వనిద ర్శ నము ఉం వారు నెటు(గ నొల నిధర్మువు ళు ళ్‌ బేల నీకు జెప్పనేల వలనె; చిలుతవానీ కింత తజుసంటిసలుకులు నన్నె నృద్ధజనము లున్నచోట,” రి*.226, ఈపద్యమునందు ధర్మువు, వృద్ధజనములు అనురెండుతప్ప ఈక్కినవన్నియు నొచ్చికపదములు. ఈపదముల ని “బెన్నుకొనుటలో వికర్ణునియెడ కద్దనకు( గల యాీసడింప్ప వ్యక్తమగుట కవితాత్పర్యము. లోకమున వెక్కిరించుట, అధి క్షేపించుట మున్నగుసందర్భములలో హల్లాలనుదొల(గించుట, లేనిశోటులందు మవాపాజతను గూక్కుట, గాలి నూందినట్లు పలుకుట మున్నగువికారములను జేయుట కానవచ్చును. వ్యాకరణ బిద్ధముగా రచన చేయుకవి యిట్టిపద్దతి క్రై శాన్లీక మైన మజియొక్కవ్మకియ నవలంవీింపవలసియుండును, పైపద్యమున. అచ్చతెలుంగు పదములమార్చు అట్టియీనేడింపు నభివ్య క్రముచేయును. ధర్మ్యువు, వృద్ధజనము ఆనువానియెడల నాకును గౌరవము కలదుసుమా' అని తెలుపుటకో యన్న ట్తవి రెంకును తత్సమములుగా (గహింపంబగనవి. ఇట్ల నుటలో తత్సమపడములు గౌరవాదులను, ఆచ్చికపదము లవ హేళనాదుల నభివ్య _క్రముచేయునని సాధారణీక రించుట అభిలషణీయము కౌదు. వీనికూ రృట్టియభివ్య క్తికి హేతువగునని మ్మాళఠ మే కాత్సర్యము, ఇట్టిసంవిధాన మే తిక్కనకవీందదుని దొకటి : ఉత్తరుండు. భీష్మ దోణ. కృపాదివన్వినికలాభీలమైనకౌరవ సేనం గాంచి భీతుండ్లై సడీయును చప్పుడును లేకుండ నింటికి తిరిగిపోపుట యుత్తమ మని బృహన్నలకో ననుచున్నమాటలు : “ఒంటి. చలపడి కురుసేన నోర్చువాండ నే? యిచేటికి వెడమాట లిట్టులాడ; వారు కానక ముందజణ తేరు దోలు కొవి రయంబున( బురి కరుగుటయ నీతిలొ కంకర, $పద్యమునందలి దరువులేని యాచ్చికపదదాహుళ్యము ఉత్తరుస్‌ అస౦ంస్కృత హృదయమును, ఫీతిచేం గలిగినలఘుబుద్ధిత్యమును న్యక్ర్తముసేయును- టు!
వ్య రజళము వోళ్యమును సాగదీయుటయును, చివ్నచిన్నవాశ్యములను గూట్బుటయును వ్యంజవములుగా నూహింఎ(బ౫(దగునని యీ[క్రిందియుదాహరణములనుబట్లి భావింపనగుమ. (దౌపది రాయబారమున కరుగుచున్నకృష్ణునితో తనపడ్డదిన్నముల జ్‌ప్పు కొనుచు. “వః వెంుక లువట్టి యీడ్చ్‌నయాచేయి తొలుతంగా6 బోరిలో దుస్ససేను తను వింతలింతలు తునియలై చెదరి రూ పజియున్న( గవి యుడుకాజు(గాక- యలుపాలం బొనుపడునట్టిచిచ్చే యిది; పెనుగదవట్టినభీమసేను బాొాహుబలళిబును = బొటించి గాంజీవ మను నొకవిల్లేప్పుడుమ వపొంచు కత్రీవ్మికమంబు = గాల్బనే యిట్లు ట న్నములు పడినధర్మనందనుండు నేను రాజరాజుపీనుంగు( గన్నార€ గాన(,బడయ మైతి మేనిం గ్బిష్ట భో ర్‌.8.117 ఆవినయీషభ్యమునందు మొదటివాక్యము మిక్కిలగా వాతగింపంబినినది, ఈపొడిగింపు దుశ్యాసనుని,జేయవలసివచి(తవధస్వరూపమును భావించి భావించి యుగ్గడించు నామహృదయమునందలిమన్యుభరము నభివ్య క్తముచేయటలో వ్యంజక్ష మగుచున్నది. డీవిని 'ఇంతలింతలు" అను నభినయసూచకపదమును, తువియల్వై, చెదరి, రూపటీ అమనసమావకకియ లలోని క్త్వార్ధక్కపత్యయములును ద్వీస్త మొన్న రించును. "కేవలము చంపినచో నేమగును ? ముం దాచేయి ముక్క లుముక్కులు కౌవలయును. వానిపాపక శేబరము ఏకాకృతిగ నుండరాదు అ3సూక్ష్యములగు తునుకలు కావలయును. ఆ తునుకలు దూడ నొకచో నుండుటయు దుస్పహమే. చెదరి నలుదిక్కు లందును బడవలయును. పడుటయే కాదు. వానిస్వరూప మే మిగుల రాభు. అప్పుడుగావి వాండుచేసినపాపమునకు నిష్క్యృతియుండదు. అుకళోం గావి [
ఫొారత ధ్వ నిద ర్మ నమేు నా కోపాగ్ని చల్లారదు' ఇత్యాది (దొపదీభానఎరంపర యంతయు నీ క్రార్వక్మక్రియ లలో నఖివ్య క్రమగును. ఇట్లు వాక్యము నసమాపక [క్రియలలో దీర్హీ కరణము వ్యంజ కమై (దౌపదియొక్క కోపతాపముల నసంలక్ష్యకమమున సహృదయునిచే నాస్వా దింపంజేయుచున్నది. వాక్యములు చిన్నవిగా( దుని(గి వ్యంజక మగుట సీ కింది భర్మజునివిచికిత్స యందు జూడనగును. కష త్రరధర్మ మింత కష్టమగునె; పెజ ధర్మ మాచరింపందగదటండు; కాన శస్త్రజీవికయ తగియున్నది; మైన వంశనాశ మనభిమతముం” కంరి.16 యున్ధముచేసి సర్వబంధుసంహారము గావించుటయా ? సంధిచేసికొని యిహ పరములకు.€ జెడుటయా ? యనువిధమున( దెగవివిచికత్సయొక్క యుభయకోటు లందును నేయొకవై పునను క్షణము విలునక సంచలించు ధర్మజుని సందిగ్ధహృదో యము నీచిన్నిపద్యమునందలి నాలుగు చిన్నచిన్నవాక్యసులు రమణీయముగా నఖి వ్యక్తము సేయుచున్నవి, ఇట్లు వ్యంజకము లనంతవివములుగా నుండవచ్చును. లోకమెంత వై విధ్యవిలసిత మో లోకజ్ఞుండగుక వియొక్కంవా క్కంంతవై విధ్యవిలసితమై యొస్పు చుండును. స్ట్థావరజంగమాత్మక మైనయీ జగ త్తున దేవి కడే విలక్షణము. పై చూపు లకు సామ్యము కానవచ్చునే కాని పరిశీలించినచో నెక్కి కక్కడ వై షమ్యమే హెచ్చు. ఇట్టిలోకనృ త్తమును (పతీయమాన మొనర్భువిధాన మిదిమా[తమే, యింక లేదనిచెస్పుట కెన్వండును సాహసింపంజాలండు. అసప్లే మనఃక్షేతమున నిది యింతమా[త మే పంకునవి చెప్పుటకు వీలులేదు. అయ్యది క్షణములో అసంఖ్యా శములగుభావతరంగముల నుత్పత్తిచేయుమహాసముదము, కౌవున కవి దీనివి భ్రావించెనా ? యని శంకింపరాదు. భావించియండం డనుటకును (సమాణ మేదియు లభింపదు; కొవున మూఎచ్చేదము కాకుంఘనంతవఅకు, పూర్వాపరవై. రుద్ధ్యము లేనంతవణకు కవిహృదయభాననలో నెంతదూరము పోయినను దోషము సంభ వింపదు. కొవుననే వ్యంగ్యప్యం జకములయానంత్యము సమర్థనీయ మగుచున్నది. 268
వ్య ౦జకము శః పై నిరూపించినవ్యంబకి ములలో గొన్నింటిని గూర్చి కొన్నిపూర్వపక్షములు బయలుదేరుట కవకాశము గలదు. రనభావాదులు అన్థసాదుర్థ్యమున. నాష్షేపింపం బడునవికదా । అట్టియెడ నెర్ధయును విడిగా వచింప(చాలనిసుబాదులకు వ్య౦ంజకత్వ మెల్లుకుదురునని యొక యాక్షేషము, వ్యంజకత్వము వాచకత్వము ననుసరించి యుండదు కావున సుబాదు లస్థవాచకములు కౌకపోయినను వ్యఎజకములగుటలో మ్మిపతిపత్తియుండ దని సమాధానము. కొంద తొలంకారికులు శబ్ల వి శేషసౌందర్య మును వక్కాణించుటయు జరిగినది. వాని కొ సౌందర్యము వ్యంజకత్వమువలననే సిద్ధించును. (సకృందనివనితాదిళబ్ద ములు శృంగారరసపరముగా సుంవరములు. వీభత్సాదిపరముగా నవి యసహ్యాములు. ఇట్లు సౌందర్యము వ్యంజకత్వమువలననే సిద్ధించు నని చెప్పనిచో నివి యెల్ల యెడల సుందరములే కావలయునుగదా। కావున ప్య౦జకత్వ వివేక పువశ్యముగా పొందవలసియేయున్నది.అది సహృదయతాలభ్యము. రసభావాదులపరిక్ఞానమున( గలనేర్చే సహృదయత. అట్టిసజ్భాదయునిహృదయము *నావర్జించు నేస్వల్పాంశమైనను వ్యంజకకోటిలోనికి రాగలదు, కావున బె (జప్పిన జి ననా మా వ్యంజకములనూగూర్చి శంకింపంబనిలేదు. ఇ టానందవరనులు స్యంగ్యవ్యం జకోభయస్వరూఎ నిహపణమును సుప్పుగొ( వ్‌ 1 ఖ 9 గావించి ధ్వనిసిద్ధాంతమును (వఏష్టాపించిలి, మవియు ననేకళంకలను దామే 0 యూహించి వానినన్నింటిని ఖందంచి ఫ్యనిమహావృక్షమునకు క్షతిలేనిపుష్టిని కలి గించిరి. ధ్వనిసిద్దాంత మిట్లు సుప్రతిస్టిత మైనది. అ లి వక న. గుణీభూతవ్యంగ్యము : వాచ్యార్థము. తెలిసినవిమ్మట వాచ్యారాపస్కృృ తమగురమణీయారభానము థి ఖ థి కలుగుపద్ధతు లింతవలణకును విశదీకరింపంబిదిన వి. ఉపసర్దనీకృతస్వార్థములై నశద్దా ర్టములు చమత్కారకారిఅర్హవి శేషావగతి కెచట తత్పరములళై యుండునో యై కావ్యవి శేషము ధ్వని యన।(ఐడుననియు( జిప్పందిడినది. వ్యంగ్య(పధానమగు కావ్యవిశ్రేషము ధ్వని యనునభ్నిపాయడు సోదాహరణ ముగ నిరూవింపంబడినది. కొన్నియెడల వ్వంగ్యార్థము తోయను. కాని యది (పధానమై యుండదు, వాచ్యార్థము న్యంగ్యార్థ్మపతీ3కి. వెలుంగునకు దీసమువలె _ తోడ్పడియుండుటయు, ళు ప (27 200
భారతధ్య్వనిదర్శన ము వ్యంగ్యార్హ మే వ క్తుద్దిష్తమై యౌస్వాదనీయ సుగుటయు వ్యంగ్యార్హ్యపాధాగ్యమును (పతిపాదించును. కొన్నియెడల శోంచినవ్యంగ్యార్థము. వాచ్యార్థముతో నన్వయించి డాని కెక్టుడునాగసు కూర్చును, అప్పుడు వాచ్యార్థ మధికచమత్కారము నొదవించు చున్నదిగదా । అన్దసన్ని వేశములందు వాచ్యార్థ్యపాధాన్యము గోచరించును. అనంగా న్యంగ్యార్థ మున్నతస్టికక మే యయినను, సేవకునివివాహమున నాతినిపై దనకు, గలపేమావరములచే పల్లకికిచుందు నడచు (పభువువలె నది వాచ్యార్థము కంచె తక్కుపస్టింలో నుండుట తటస్టించును. అట్టివ్యంగ్యార్థాస్వాయమువలన ఖ [| టి ఉు వాచ్యార। పాధాన్యము నిరూపితచరము కాగలదు. వ్యంగ్యమున్నదివాని దానికి శీల “సక్‌ మ
[ప్రాధాన్యము లేరపోవుటచే నట్టిసన్నివేశయులను గుణీభూతవ్యంగ్యమందురు. వ్యంగ్యము గుణీభూతము (అపధానము), అయినదన్నమాట,
పై నిరూపణము ననుసరించి కావ్యములు మూండువిధములుగా పరిగణింప 6 బముచున్నవి. (1) వ్యంగ్యార్థ్మ పాధాన్యముగలకావ్యవి శేషము- ధ్వవి (శ వ్యంగ్యార్థ [ప్రాధాన్యములేనికావ్యడు _ గుణీభూతివ్యంగ్యము (8) వ్యంగ్యవాసనలే నికావ్యముం చ్మితము,
ధ్వనివిశేషము లింతకుముందు. నిరూపింపంబిడినవి. (పకృతమున గుణీ భూతప్యంగ్యమును పరిశీలింపవలసియున్నది. కావున వీని నుదాహరణముఖమున నరయుదము ;
సహృదయహృదయాహ్లాదక మైనధ్వ నిస్వరూపమును గు ర్తెజ్‌ంగినపిదప గుణీ భూతవ్యంగ్యమును గూర్చి విచారించుటలో నౌచిత్యమేమ్‌ ? యని శంకింప(జనదు. గుణీభూతవ్యంగ్యము ధ్వనికావ్యమంతగా నాస్వాదనీయము కాకపోయినను, వ్యంగ్యార్థ స్పర్శవలన నదియు చారుతానిధాన మే యగుచున్నది. కావుననే యిదియు . మహాకపులచే నం దం దాదరింపంబడ్‌నది. కనుక ఆనందవర్థనులు దీనినికూడ వివేచించిచూపిరి.
వస్ట్వలంకారరసరూపములయిన మువ్విధములై నవ్యంగ్యములును. గుణీ భూతములు కావచ్చును. ధ్వన్మిపభేదములన్నియు గుణీభూతవ్యంగ్యమునకును గోచశింపవచ్చును. కొన్నియుదాహరణము లిట (పదర్శింపంబడుచున్నవి.
210
వ్య ౦జశము వ్యంగ్యమగువస్తుపు కవిచే వాచ్యముచేయంబడుటవలన గుణీభూతమగుట సీకిందియు దాహరణమునః గానవచ్చును : “*నిందుమనంబు నవ్యనవనీతసమానము, పల్కు దారుణా ఖండలళ స్త్రతుల్యము జగన్నుత | వ్మిప్రలయందు; నిక్కమీ రెంకును రాజులందు విపరీతము; గావున విపుండోపు; నో పం డతిశాంతు. డయ్యు సరపాలుంయడయ శాపము (గమ్మజింప(గన్‌”
- 11.101 తన కిచ్చినకాపమును (గమ్మటింపుముని యుదంకుండు (ప్రార్థింపంగా నది తానుజేయలే నని చెప్పినపొష్యునివాక్య మిది. ఇందు “నిందుదునంబు... రాజులందు విపరీతము” అనునంతవజకు( గలవాక్యముచే శాపమ్ముగమ్మజింపంగలుగుట, లేకుండుట అనువస్తువిశేషము (సతీయమానమగుచునే యున్నది. నిండై నమనము నవ్యనవనీతసమానదు కావున దానియందు చోటుచేసికొనిన్మకౌర్యరు. (శాష్మపదాన తూఎమైనది) సులభముగా. తీసివేయ(దగిన దనునర్ధమ వ్య్తమగును, పల్కు దారణొఖండలశస్త్రతుల్యము _ అనుటచే వాక్కె ౦తకఠోరవయ్య్యును దానికి హృదయ కౌతిన్యసంవాదము లేదు కావున దార్థ్యము లేచనున్థము వ్యక్తమగును. కొవున విప్రనిశాపషము ఘోరతరమయ్యును హృదయమార్థవయుచే నది తేలికగా పరిహర జీయమగును. ఇవి రెండును రాజులందు విపరీత మనుటచే హృదయకారిన్యము వలన నందున్నభావముయొక్క బిక్కు చెవరనిస్థి 3 ఉక్త పాయమై శాపసము[కమ్మ టింపరాకుండుట (పతీయమానమగును. ఇట్లు | సతీయనూసమైసవ స్తువి శేషమంతయు ఆర్రాప్టున విప్రం డోవ, నోపం డతిళాంతు. డయ్యు నంపాలుండు శాపము (గమ్మ అంపంగన్‌” అనువాక్యముచే వాచ్యము చేయంబడినది. ఇట్లుస్ఫురించినవ్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థమునకు సహకారకమై య్యప్రధానమగుచున్నది. కావున నిది గుణీభూత వ్యంగ్యచున కుదాహరణమగుచున్నది. ఇట్టిదే మజియొకయుదోహరణము ; జల్రనవుడు = వీరె తమ్ములును నాప్పులు. గృష్పుండు _ వీర తక్కు(గొ ల్వున6 గలయట్ల్టిసర్వజనులున్‌ వినుచుండెద; రయ్య నిన్ను నే మను కుని పంచెం - జెప్పు మదియంతయు నేర్చడ; నన్న ధర్మనం దను గరువంపు(దిల్యూ లవిధంబునకున్‌ మదిలోన నుల్కుచున్‌.” 35,1200 శి|
భారత ధ్వ నిద ర్గ నము
సంజయు€డు రాయబొారమునకు వచ్చి ధర్మజు నితో, “నలువురుతమ్ములు, భవదా ప్త్పలును కృష్ణుంయను వినుచుండ(గా నీకు. గొలుపునం జెప్పవలసినమాటలు కొన్ని కలవు విను" మని పలుకంగా ధర్మజు డన్నమాట యిది, 'వీరె తమ్ములును" అనునదిమొదలుకొని “అదియంతయు నేర్చదన్‌" అనుగంకవఅకు( గల ధర్మజుని వాక్యములలో 'నీ వెవరెవ రుండంగోరింవో వా రండ బిచటనే యున్నారు. అయ్య చెప్పు మనిన అమహావిషయమును సావధానదుగా వినుచునే యుండెదరు, నీవు వాగొనుదాని వినుటకు నీవు పేర్కాన్న తమ్ములును గృవ్హండునే కొక సర్వ ఉనులును నిచట గలరు. మాయయ్యసంగత్రి శెలియనివా శెవరు? నూసంగ3 నెలుంగనివారెవరు?. దీని కింత యెచ్చరిక యేల? అవృతరాష్ట్రనిదొష్ట్యమును (సకటించు నా మేలిపలుకు లేవో త్వరగా జెపస్పుము ఇత్యాదిరూపమున. [కోధము తోడె యెగళాళివై ఖరి అభివ్య క్త మగును. ఎదురుగా నున్నవారి నొక్కాక్క 66 దేర్కొనుట, వినుచుంచెద రని నొక్కి చెప్పుట, “అయి అనుపరిహససూచిపద (యోగము, “ఏ చును మిని పంచె" ననుటలో నేమైన ననంగలం డన్న అభి (ప్రాయము, '“అదియంతయున్‌”* అనుటలో నేమియు దాయ, బనిలేదను నెచ్చరికయు, “ఏర్చడన్‌* అనుటయందలి విస్పష్టముగా(జెప్పు మనుతాల్పర్యమును పై వ్యంగ్యార్థ మును జక్కుగా భావింపంచేయును. మాటకు మాట తెగులన్నపై ఖరిగా నున్న యీవ్యంగ్యార్థస్క్భురణము తిరువాతి 'ధర్మనందను గడువ౦ప్ప(బబ్టైులవిధంబుసకున్‌ మదిలోన నుల్కుచున్‌' అమవాక్యభాగముచేత వాచ్యముచేయంబదినది. కావున నదియు గుణీభూతన్యంగ్య మగుచున్నది.
వ్యంగ్యార్థము గుణీభూతమగుటయొక్కం స్వరూష్మపదర్శనమునశ్రై యాశెందుదాహరణములు నొసంగంబదినఏవ. ఈరెంటిలో మొదటిదానియందు వ్యంగ్యమగునర్థవి కేషంంతయు.. వాచ్యముగాం జెప్పందిదమటయు, రెంశవదానిలో వ్యంగ్యార్థము భావనచేయుండన్నసూ చనయు. గలవు.
పూర్వము నిరూపించినధ్వనిభేద ము లన్నింటియందును వ్యంగ్యార్హము గుణీభూతమగుట గోచరింపవచ్చును. అందు కొన్నిభేదముల గుణీభూతవ్య౦గ్యత యిట వివరింపంబడుచున్నది.
అత్యంతతిరస్కృృతవాచ్యమునందు వ్యంగ్యము గుణీభూతమగుట కుదొ హరణను ;
212
న్య ౦జకము (బహ్మలోకమునకు( టోపుచున్ననునుఎపిలుంద భార్యాద్వయనహితుంగై సమవిషమ్మపదేశంబులం జనుచున్నపాండురాజుం జూచి బుషులి ట్లనిరి ; ఉవీర్ర లత్రిలలితమృదులా కారలు; గిరివిషమగహనగహ్వరముల రా నేరరుః గావున నిట చను డేరక నిలువుండ; యివియు దేవపథంబుల్‌. 1.0 88 ఇందు పాండురాజు భార్యలతో చనుదేరక నిలుచుటకు( జెప్పినమొదటికార ణము యుక్త మే, దానకో సముచ్చితమైన 'యివియు దేవపథంబుల్‌' _ అనువాక్య మునకు వాచ్యార్థము పౌసంగదు. వారు మనుష్యశరీరములకో. టోపుచు. దమ్ము దేవపథములు గావున రావల దనుట యెట్లు ? అన్నుపశ్నకు యోగ్యమగుసమాధాన మిందు లేదు. కావున వాక్యము స్థలద్గతి యేర్చడినది. అప్పుడు “దేవపథమున వచ్చుటకు మీకు యోగ్యత లేదు' అను లక్ష్యార్థము సిద్ధించుచున్నది. ఈయర్థముచే పాండురాజునకు అనపత్యత యనుదోషమువలన( దనకు దేవపథములలో గమించు పుణ్యవిశేషము లే దనునర్ధమును. వ్యంగ్యముగా ణుషులవాక్యములచేం జెప్పంబడిన దానిని - (గహించెను. వారును దుష్కృతవిశ్రేషమువలన( బాండురాజున కయిన యీ యయోగ్యతను వ్యంగ్యముగనే సూచించుట సముచితముగదా । *“అనపత్యత యనుదోషమువలన మీరు దేవమార్గములయందు. జరింప ననర్హులు అనునది యిట న్యంగ్యార్థము, ఈయర్థ మనంతరవాక్యమునం గవిచే వాచ్యముచేయంబడినది, అనిన విని నరుల కక్కడ6 జనంటబోలమి యెటీంగి పొండుజనపాలకుల డీ ట్లవియెను _ స్వర్గద్వారం బనపత్యులు గాన నోపరాబ మునులయ్యున్‌.” 15.60 ఇట్లు వ్యంగ్యార్థము వివరించి చెప్పంబిడినది కాన నిది గుణీభూతవ్యంగ్య మగును. అర్జాంతరసం[కమితవాచ్యము గుణీభూత మగుట నీకిందియదాహరణమున గమనింషనగును : ౭11
భారత ధ్య నిదర్శనము “*వనజభవ[పభావుండగువాని _ వసిష్పు - నపత్యళోక మ న్వననిధిలోన ముంచినయవారితసత్తుుండు: నిన్ను(దొట్టియీ యనిమిషు లెల్ల వానికి భయంపడుచుండుదు; రట్టియ్యుగకో పనుకడ కిస్పు డే/గు మని _ పాడియె _- యిష్పవి నన్ను6 దింప(గాన్‌ 10 1427 ఇం్మదుండు మేనకను విళ్వామితునితపోధింగము. గావించి దేవరాజ్య మహిమను కౌపాడు మని యాచేశింపంగా నామె యిట్లనెను. ఇందు “నిన్నునొటి యీ యనిమిషు లెల్ల " అనునది యర్థాంతరసం[ కమిత వాచ్యము, “ఊఉ త్తమయజ్ఞము లొనర్చియో యుద్ధములో వీరమరణ మొందియో దేవత్వమును సాధించుకొవి పుణ్యవిశేషముండునంతదనుక జరామరణజమైనభయము నొందవలసినయవసరము లేనియనిమిషులును, వారికిని మూండులోకములకును (బభువవై యందణకు భయో త్సాదకుండవు కావలసిన నీపును' భయపడుచుందులుి' అనునర్హాంతరమున నీవాచ్యా తము సంకమితమగును, అట్టిమీ రెల్లి భయపముచుందు రనుమాటచే విశ్యామ్మితువి దుష్ప్రఫహమగుకోపము -తీయమానమగుచుండ,గా “అటి యృుగకోపనుకడకున్‌ * అనుపదమాయర్థము ననువదించినది. ఖర్థాంతరనం [కమితవాచ్యము గుణజీఖావ మగుట కిట్టిది లక్ష్యము. వివక్షి తాన్యపరవాచ్యమునందు గుణీభూతవ్యంగ్యగునకు కొన్నియుదాహర ఇములు _ అందు స౦ంలక్ష్య క్రమమున వస్తుపుచే వస్తుపు వ్యక్తమగునపడు గుణీ భూత మగుట ; (1 “పీ వలుగుల6౬ బకుటకు దుః థావేశము పొందెనే; నిరర్హకమగుని య్యేవపుంబుట్టుపు పుట్టిన నావగ పెవ్వరికి నెక్కు. నళినదళాడీ 1” (1 “నీళోడిపరిచయములే దే; తలపోయంగ ననింద్య వెందును; సీవి ట్లాతురవగుటకు నామది నేతాపములేదు; న్నైజ మెటు(గవు కంటే.” కం8.51, 02 క!
వ్య ౦జకశము కీచకసంహారానంతరము దౌఫిపది యర్జునునిరో మాూటాడందోయెను. ఆతండు కీచకులు సంహరింప(దిడినవిధానమును దొపదిమాటలతో నెటు(గంగో రెను, అవ్ను డామె అభిప్రొయగర్భితముగా( దనపడినకష్టము నాతండు పట్టించుకొనలేదవి యీ క్రిందిపద్యమున నె త్తిపొడిచెను : “కన్నియల కాటగఅపుచు నున్ననీకు నకట : సైరంధి యిష్పృు డేమయ్యె నేని ఖేన మెన నించుకయు లేమి(గాదె సస్మి తాననంబులో సన్నిటు లమగు టెల్ల 1౫ శ.ల,40 అంక నీపసంగము సమయభంగమునకు దారితీయు ననువెజప్పతో బృహన్నల యామెను సమాధాన పెట్టుటక్షై పైమాటలాచెను, ఇందు “దుఃఖావేశము పొందెనేన్‌' అనుచోటిఅస్యర్థతముచే పొందినదుఃఖావేశమెంతటి దైనను పైకిం దెలియరావిదిగదా । అమనర్థము స్ఫురించును. “ఇయ్యేవపుంబుట్టుపు- అనుపదము తన తత్కాలపరాకమ్మపదర్శనాయోగ్యతను స్మృతికి దెచ్చుచు 'సమయభంగ మగునేమో జ్మాగ త్త వడుము. (పసంగమును సాగందీయకు' మనునెచ్చరికను వ్యంగ్య మొనర్చును. *నావగ పెవ్వరికి నెక్యు' ననుటలో ఇతరులు మనఅభిసయ సౌష్టవముచే గుల్తింపకున్నను సహధర్మచారిణి వై ననీపవును నాదుఃఖమును గుర్హింప( జాల వైతివికదా । అమనిర్వేదమును (పతీయమాన మొనర్భును. “నళినదళా&ీ 1" అనుసంటోధనయు “అంతంతి కనులతో సర్వమును జూచుచు. జూడనిదానివలె మాటాడుదు వేల?" అనునభిప్శాయమును వ్యంజించును, అక్లు రెండవవద్యమున “సీకోడిపరిచయము లేదే?” అనుకాటూ క్తి యితరులకు స్వల్చపరిచయము కూడ లేదన్న భావమును గలిగించుచు, దౌంపదికి తమగాఢపరిచయమును ఉగ్గడించుట ద్వారమున తాను రక్షింపవలసినబాధ్యత కలవాండే యన్నయభిపాంయమును వరి క్త మొనర్చును. “అనింద్య వెంయను' అనుటవలన వీ కీచకన్యవహారములో “న్మీపవ_ర్తనలో నెట్టి లోపమును లేదుసుమా :"అనునర్ధము న్యంగ్యమగును. మజియు నెందును నవింద్య వై నదాన విందు పతిచమూషణచేసి నింద్యవుకా నేల? అనుభావముకూడ విందు [పతీయ నూనము కావచ్చును. 'నామది నేతాపయులేదు' అనుటలో నుంశవలసీనతాసమంతయు మదిలోనే యణంయకొంచిని, (ప్రదర్శించినచో సమాదముగదా & అనునర్థము £ర్‌
ఛాౌరతధ్యనివర్శ న ము స్యంగ్యమగును.నై జమెలు(గపు” అనువాక్యమన "పైకి గనబకునది కృ తిమము. అంతరమైననిజస్వభావము నెలుంగుటకు యత్నింపుము. అది మెళజింగినచో నీఐు న న్నిట్లు తూలనాడవుగదా ౫ అను భావ మభివ్య క్రమగును. “కంటే” అన్ముక్రియౌ పదము నాయభిపోయము నెణుంగుమనుచోదనము నభివ్య కృముచేయును. ఇచ్లీ పద్యద్వయమున రమణీయమగునర్థవి శేషము (పలీయమానమగుచున్నది. ఈయర్థ మంతయు తటువాతివచనములోని “*రిపుమర్జ నంబు తనకు వెరపుగా కునికిగ్లుప్త సాభిజ్ఞానంబుగా౬ దెలిపిని అనువాక్యభాగముచే సూచింపంబడి గుణీభూత మయినది, అర్థశ స్త్యృదృవాలంకారకృతవ స్తుధ్వని గుణీధూతిమగుటకు లక్ష్యము : *కాల్బ(డే మహనసీయఖాండవం బిందు)ని సమరగణంబుకో విముఖు(జేసి; బహుదివ్యశరములు వడయండే యెక్కటి బవరాన మెప్పించి శివునిచేత; గంధద్వులకు నోడి కర్ణుండు సీతమ్ము లును బొజ విడిపించుకొన(డె నిన్ను; నిను నను గోణు నాతవిపుత్తు గృపషం గద్ద గెలిచి విరాటుగోవుల గొనండె; తక్కు పెక్కు లెడలం బెక్కం నే మేమి సేసె విన; యట్టిజెట్టి నిన్ని దినము లిట్లు దొడరి పెన(గియు నీచేత నేండు వినంగవలసె వేండిపలుకులో 63.177 తనవారు పెక్కురు మరజీంచుచుండ(గా దుర్యోధనుడు ఫీష్మాచార్యువి చిత్తశుద్ధిని శంకించి కర్ణి | పేరణమున 'నీవు యుద్ధముమాని కద్దని, బంపుి మని కర్ణశూలాయమానముగా4 బలుకంగా నొచ్చినమదిళో భీష్మండు చేసిన్నపసం గములోని దీపద్యము. ఇం దర్జునునిపర్మాక మము బహూవిధములుగా నుల్లే కింపంబిడినది, కావున వాచ్యముగా నిట నుల్లే ఖాలంకా రము సంభావ్యము. ఇది యలంకార మనుట కింయ చమత్కార మేమి కల దని శంకింపందినిలేదు తా నర్జునుని నోర్వకుండుట కును, ఇన్నిదినమువై న నాతని సిలువరించియుండుటకును హేతువులుమాతమే 2/8
వ్యే ౦జశము వక్తవ్యమై యుం॥(గా నసొతనిపర్శాకమ్మసళంస చేయుట యు కక్తివైచ్మితియే కదా 1 కావున నిట నుల్లేఖాలంకారము వాచ్ళముగా నున్నది. దీనివలన అడ్జునుని యజేయతయు, నాతనిలోకోత్తరపరాాకమా౨శయదును వ్యంగ్మముగా( దోంచ చున్నవి. మజియు 'నిన్నిదినము లాతని నిలువరించితిని. నాపరా(కమాదు లావిషయమునకే కీర్సనీయములు, అత డొక్క+డు కాక మటియెవ్వరును నాముం దాగంజాలరు' అనునర్ధము టూడ నిట (ప్రతీయమానమగును. ఇట్లు (పతీయమానమగు నర్థవి శేష మంతయు కించిచ్వ్యవధానముగా వాచ్యము చేయబడినది. “*గాండీవి గెలువరాదు _ శి ఖండిని జంపంగ నాకు€ గాదు; వినుము; న న్నొండుమగలు మార్కొనినం జెందుదు ఘ్మగముగ; మున్న చెప్పితి నీకున్‌. 8) 110 పైపద్యమున “గాండీవి గెలువరాదు' మున్నగు వాక్యములు పూర్వపద్భడు నందలి వ్యంగ్యార్హమును వాచ్య మొనరించినవి. ఖ అలంకారకృతవస్తువు గుణీభూతమగుటకే మజియొకయుదాహరణము ; మేనక విశ్వామిత్రునికోపత్మీ వత నిందు)నికి విన్నవించుసంవర్భము- ఉబమ్ముని యల్లిచూచుడును నాక్షణహ్మాతన గోతధాదణీ [ధమ్ములు ్మవయ్యు; నయ్యిసుము వక్కంగ నంబుధు ళింకు; మూండులో కమ్ములు దిద్దిరం దిరుగు; గాడ్చు చలింప,గ నోడు; న్యుగతం బిమ్మినయట్టకోపపరుపాలికి వదామలు వోవనోడరే ౪౫ 1.408 ఇందు(జెప్పందిడిన గో[తధారుణధమ్ములు (వయ్యుట మున్నగునవి యతిశయో కులు. వీవివలన విశ్వామితు౦నికోపముయొక్క అతిత్మీ వత [పతీయమాన మగుచుండంగా వది “'యు్యుగతందిమ్మినయట్టి కోపపరుపాలికిన్‌' అనువాక్యభాగముచే వాచ్యముచేయంబడినది. విశ్వామితు)6 డతిలోకసామాన్య సభావముగలవా6 డనుటలో సందియము లేదు గావి అల్లిచూచినంతస్మూతమున నింత్మపళయము సంభవించుట యనునది యథార్థ మనుకొనుటకు వీలులేదు. ఏలయన నాతనికి కోపము వచ్చిన సవ్నివేశములుగలవు. కౌని యింత్మపకయము వచ్చె ననుటకు [గంథాదారము లేదు, (00) 217
భారత ధ్య నిదర్శనము
వస్తుపు గుణీభూతమగుట యుదాహరణ'ఖమున నిరూపింపంబడినది. ఇంక నలుకారవిషయమును పరిశీలింతము, దీపకచు, రూపకిము, నిదర్శన, వస్తుపతి వస్తూపమ మున్నగునలంకారములలో నుపమ వ్యం గ్యమగుచునే యున్నది. కాని, దానికంచ వాచ్యమగుదీపకాదికమునకే చాటక్వాతిశయయును, (పాధాన్యమును _ దృశ్యమానములగుచున్నవి. దీపకాద్యలంకా రవర్షషృథక్పరిగణన మే వాని (పాధాన్య నిరూసకమగును. కావున నిల్లు వ్యంగ్యమగునుపమ గుణీభూతమగుచున్నది. ఒక యుదాహరణము : నన్నయభట్టారకుండు రాజరాజవరేం్టదునితో భారతరచనయొక్క దుస్సాధతను వక్కాణించుచు నిట్లనెను న!
ఆల్రమలిన తారకొ సముదయంబుల నెన్నను _ సర్వ వేదశా
వ్రములయశేషసారము ముదంబున౬ బొందను _ బుద్దిబాహుపి
(కమమున దుర్గమార్థజలగారవభారత భా రతీసము
(దము దటియంగ నీ(దను _ విధాతృనక్రై నను నేరంటోలునే ౫ 1.1.10.
ఇందు (పకృతము భారతభారతీసము.దము6 దజియంగనీందుట. తారకా సముదయములనెన్నుట, సర్వవేదళాస్త్ర్రములయ శేషసారమును బొందుట అనునవి య్యప్రకృతములు. శ౭్యప్రకృతాపకృతములకు 'విధాతృనక్రై నను నేరంటోలునే” అనుడానిచే ధరై ్మక్యము చెప్పంబడీనది. వర్ణ్యావర్హ్యములకు దర్లై్యైక్యమును జెప్పుట దీపకలక్షణము. కౌవున నిందు వాచ్యముగా దీపకాలంకారము గలదు. దీనిచే మహా భారతరచనము తారకాసముదయపరిగణనమువలి చతుర్ముఖునికి. గూడ నసాధ్య మగునది యనుతీరున ఉపమాలంకారము [పతీయమానమగును.కౌని దీనికం'కె దీపక మే యిచట నధికచమత్కార హేతువు. ఏలయన నుపమాలంకారమున నుషమాన ముప మేయముకంట తప్పనిసరిగ నున్నతకోటిలో నుండును. సాధారణముగ గొప్పదావితో పోలికచెప్పుటయే యపేక్షణీయముకదా 1 కౌవున నిచట నుపమయే (గహించినచో శారకొ పరిగణ నసర్వ వేదశాస్త్రసార్యగహణములు భారతరచనకంఅ నుత్క్య్బృష్ట తిరములు కావలసివచ్చును. అప్పుడు. వక్తవ్యమగుభారతరచనామహ త్త్వమున కొకింత పైన్యము ఫటిల్లును. దీపకమునం దన్ననో యివియన్నియు సమానకోటి లోనికి. జేరి న్యూనతాధిక్యములజ్ఞానమే పఠితకుం గల్గదు. అపుడు మహాభారతరచన యొక్క క్షేశసాధ్యత్వము నిరూపితమగును. కౌవున వాచ్యమగుదీపకమునకే యింది
218
వ్య ౦జకము
[పాధాన్యము, అదియే చమత్కారకము, ఇట్లువ్యంగ్యమగు నలంకారము గుణీభూత మగుచున్నది.
సాధారణముగం గొన్నియలంకారము లుపమాగర్భితములు, మథికొన్ని వ్యకో క్రిగర్భితములు. _ వేజుకొన్ని అతిశయో క్రిగర్భితములు. కొన్ని శ్లేష మూలములు, ఇందువలననే యుపమ సర్వాలంకారదీజభూతమనియు/, గా దట్టి దతి శయోబ్రి యనియు వనిత్యాదివిధముగా నాలంకారికమతభేదము లేర్చడినవి. దీనినిబట్టి యలంకారము లన్నియు గుణీభూతవ్యంగ్యములే యగును. ఉపమాద్యన్యతమము సర్వాలంకారములందును (పతీయమానము కావలసినదే కదా। స్వభావోక్తి స్వచ్చమైనదియే కదా అన్నదానిని చాలమందియాలంకారికులు అలంకారముగనే పరిగణీంపలేదు. కావుననే *వ్యంగ్యమాతగర్భిత మే యళలంకారిమని అలంకార సామాన్యలక్షణముగా ధ్వ న్యాలోకమున6 జెస్పందిడినది. ఇ ట్ల లంకారవన్షమంతయు
న! న్నీ
గుణీఘాతవ్యంగ్యమునకే లక్ష్యమగుచున్నది.
ఆలంకారాంకరము వ్యంగ్యమగుటలేని అ్యపస్తుత్మపళంస, రసవంతము _ మున్నగువానియందు ఈ పై జెప్పినసిద్ధాంతము సరిపడదుగదా । యని శంకింపంబని లేదు. వీనియం దలంకారము వ్యంగ్యము కాకున్నను, వస్తువో, రసమో వ్యంగ్య మగును అట్లువ్యంగ్యమైన దలంకారము ననువర్హించుటచే దానికి గుణీభూతత్వము సిద్దించుప, ఇ ట్లలంకారవర్గమున గుణీభూతన్యగ్యము నిరూపింపంబిడినది. ఇ గా ళు శు
ఇక మూడవది యగు రసాదికముయొక్క గుణీభవనమెట్టిదో చూడనగును. రసభావతదాభాసాదులు (పధానమగువాక్యార్థమున కెక్కడ నైన అంగత్వమును భజిం౨నచో నవి రసవ దాద్యలంకారము లగును. అనంగా కొండొకయెడ రసాదికము కంచెను భిన్నమైనది పధానమగుచుండును, అట్టిరసాదులే తసవదాద్యలంకార నులుగా సరిగణింప(దిడినవి,
- ఒకభావమునకు( గాని రసమునకు6 గాని దమడొకరస మంగమయ్యె నేని రసవదలంకార మగును,
వ0ి
భారత ధ్వనిదర్శనము £, ఒకరసమునకు భావము గాని యొకభావమునకు మటోకభానము గాని యంగమయ్యె నేని (పేయోఒలంకారము, $, భావమునకు రసాభాసభావాభాసము లంగ మయ్యెనేని ఊర్జస్వ్యలంకా రము, 4. రసమునకు భావళాంి యంగమగునేని సమాహితాలంకారము (నిర్వచన ములు (శ సన్నిధానంవారి కావ్యాలంకారసం గహవ్యాఖ్య శలిక్తి శ2శీ 420 426 పుటలనుండి యుద్ధరింప(బడినవి) ఇట్లు వీనియందు రసభావాదు లంగత్వమును భజించుటచే రసము. గుణీ భూత మగుచున్నది. ఉదాహరణముల నరయుదము, ఎల్లా పెగ్గడ మహాభారతరచనాాపారంభమున గావించిన రద్వర్ణనలోని యీపద్యమున రసవదలంకారిము సంభావితమగును-. *ఆక్రిగాంథీర్యవిభూ3 నేకచుళుకా హంకారనిశ్శేషళో షితపాథోధిపయస్కు_6డై నముని కోంచెం బుణ్యతేజోమయా కృతి నయ్యామ్యదిగంత వీథి. బికట[కీడాకళాగర్వగ ర్టితముండూకకళంకి తాంబుకుచితాసిద్ధిపదాచార్యు(దై -౫ 84.146 ఇందు (పకృతము శరద్వర్హ నము. కవికి గల శరద్వర్హ నాభిలాష మను భావ మునకు అగ స్త్యకృశపాథోధిశోషణము, అంబుళుచితాసిద్ధి మున్నగువిషయములచే ద్వ్యోతమానమగునద్భుతంసము అంగమగుచున్నది. ఇటం దోంయనద్చుతరసము శరత్స్యరూపనిరూవణ ఏర్యవసాయియేకదా । కావున నద్భుతరస మంగ మయ్యె ననుటలో నాక్షేషము లేమ. “*అపూర్వవస్తుదర్శనాచ్చి త్తవిస్తారో విస్మయో మతః అనుపతాపరుదీయో క్రినిబట్టి “ఏక్రచుళుకా హంకారనిశ్మేషళోషితపాథోధిపయ స్కత' యనునపూర్వవిషయము విస్మయాధాయక మై నహృదయునిచే అద్భుతరసము నాస్వాదింపండేయుచున్నది. కాని యిదియంకయు. శరద్వర్హ నాభిలాషగల కవిచిత్త వృత్తి కంగమై య్యసధానమగుచున్నదిం కాపున నిట భావమునకు రస మంగమయి రసవదలంకారముగా పరిణమించినది. రసము రసాంతరాంగ మగుట కీ(కిందిపద్య ముదాహరణము ; 220
వ్య ౦జశము కట త్రర యిక్కుమారో త్తము నురమున (వాలి మోమున. దనవదనకమల మందంద నేడ్చుచున్నది; మున్ను గన్నంత మెల,గంగ నేరక చెలులమాటు గొనుసిగ్గు పంపున వనట నిట్టయ్యె, వి ప్పుడు మాటిమాటికి. బొలంతి|పియుని( గనుంగొని బిగియారం గౌంగిలించుచు శర నమూరుతలంబున నునిచి పాణి పల్లవ౦బున నానన మల్ల నల్ల దొడయుచును నిన్ను. జూచుచు! దోడుతోడ6 బొడము పెల్లున( గన్నీరు దుడిచికొనుచు నల(త పెను వెల్లి (దేలెడు నంబుజొక్ష 11 %క్‌ గాంధారిపొలికలనున ను_త్తరయొక్కం స్టికి నభివర్ణించి కృష్ణునకు( జూపించు వీపద్య మున [పధానముగా (బితీయనూననుగును త్రరాలందినకి మైనక రుణరసమునకు, విగియాక6 గౌంగిల్షించుట, శిర మూరుతలంబున నునుచుట, పాణిపల్లవంబున నొనన మల్ల నల్ల దొడయుట మున్నగు ననుభావములచే (పతీయమానమగుళ్ళం౦గారము అంగ మగుచున్నది. పతిపునర్జీ వితాశ కిట నాస్కారము లేదు కావున నిది వ్యిపలంభముగా భావించుటకు వీలులేకపోయినను ఆ యా యమభావము లొకప్పటి వారి సంభోగ శృంగారమునకు స్మారకముగా నుండుటచే నిది సంథోగశృంగారముగా సంభా వింప(దికినది. అది యిట్ల ంగమగుటయు సీపందర్భమున 30తయు సముచితము, ఏలరసన 'విట్లిమహో దా త్రదాంపత్య సుఖమ ననుభవించినయీ జంటలో నొకవ్యక్త్తి మరణించెను; ఇ6కమిగిలినవ్య క్రియొక్క-శోక మత్యుత్క టముగానుండు' నని సహ్మ దయునకు,దోంచి కరుణరసమునకు మటింత దీప్రి నొస గును. ఇట్లు శృంగార మిట కరుణమున కంగమై గుణీభూతమగుచున్నది. ఇదియే రసవవలంకారము, (పేమోఒలంకారస్వరూపదును పరిశీలింతము. అభిమన్యుమరణమునకు వగచునర్జునునియను భావాదులను, వార్వై పలర్‌వి 'వకిపాదించు ఎ ఛ?1
భారత ధ్య నిద ర నము
- అత్యంతళోకా[కొంతస్వాంతుం డగుచు సుభ్యదాకాంతుండు గద్డ్దదకంఠంబు తోడం దోడంబుటువుల కి టనియె : టె ణా మనసిజమూ ర్రియైనయభిదున్యునిమాటలు వీనులార నే వినవలతుం; దదీయమ్ము ౩ వేశ్క. నొనర్చినవారు (గక్కీనం జని తగవానిం గాంచి సుఖసంగ ౩మై( జరియించునట్లుగా ననిచెద; నేటిపోడు దెలియంగలభంగియు మీరు సెప్పుడా” ?.2.259,260 అనువీనియందు వచనమున. జెప్ప(బడినళో కాకాంతత గద్గదకంఠత్వ మును మున్నగునవి యర్జునాలందినకముగుక టణరసమును (పతీయమాన మొనరించుచున్నవి. పద్యమునందలి *తదీయమృ తి వేడ్క నొనర్చినవారు (గక్కునం జని తగవానిః గాంచి సుఖసంగతి మై. జరియించునట్లుగా ననిచెద ” ననువాక్యముచే తదాలంబనక మగుళ(తుమారణోత్సాహ మను భావము తోంచుచున్నది, ఇది యసుభావాదులచే పుష్ణము కాకుండుటచే రసస్టికికి రాలేదు. కావున భావపళిధిలోనే నిలిచిపోయినది, అయ్యది |సధానమగుకడుణవసమున కంగముగా నయి దానికి శోభను గలిగించు చున్నది. కావున నది (పేమాఒలంకొర మగును. భావము భావమున కంగమగుటయు (పేయోఒలంకార మే యగును. దాని స్మీకిందియదాహరణమున ననయందగును, “మహిత సముజ్జ్యలాకృ తులు మానధనుల్‌ జనమాన్యు లంగనా సహితము గా.గ నేమిగతి సమ్యగుపాయనిగూఢవృ త్తిమై నహితుల కప్రభేద్యముగ. నాపదుమూడగునేండు మత్పితా నుహులు చరిచి; రంతయు. [(గమంబున నాకిణటు(గంగంజెప్పుమా” శీం1ం44ీ ఇది పాండపులయజ్జాతవాసమునుగూర్చి జన మేజయున్మిపళ్నం ఇందు మహితసయుజ్జ్వలాకృతులు మున్నగువిశేషములు -అజ్ఞాతవాసనిర్వ హణమునందలి అనల్బ్మశమ నభివ్య క్రము చేయచున్నవి. మహితసముజ్జ్వలాకృతులు కౌవున వారి యాక్ళతియే వారిని పట్టియిచ్చును. మానధనులు కావున నెప్పడ్డై న మానసంరక్షణ తత్సరత్వమున తామే బయల్బడ్ముపమాదము గలదు, జనమాన్యులు కావున వారిని 222
వ్యే ౦జళ ము
జనులు వదలి యుండలేరు. అట్ట్‌చో నజ్రాతవానచర్య మజియు నసాధ్యము. అంగనా సహితముగా నుండుటవలన తా మైదుగురు, నొక్కభార్యయు_ పీరు పాం*వులన్న అధిజ్ఞన్లు గలిగించును. మిజీయు పురుషునికున్నలాఘవపరా[కి మాదులు స్త్రీల కుండపు కావున నొకవేళ తప్పించుకొనవలసినచ్చినచో చాలకష్టము, అంతేకాక అమె అంగన పరమసు౦దర మైనశరీరము గలది ఆమె యొంట)ఏగా వాం అంషదండలు లేనిచోట గుప్తమగా నొక్కసువత్సరమయు గడఉపుట సుసాధము. కాది. ఇట్లు వాతి యక్ఞాతవాసపాలనము బహ్ముశషుకో( గూవెనపవి. ఈవిధముగా సీవిశేషణములలో అజ్జాతవాసమునందలి “శ్రమ యనెడిభావము (పతీయమానమగుచున్నది. అది యంతయు, దదన౦తరవాక్యమునందలి అమ్సత్రితామహులు చరించి రంతయు. (గమంబున నా కెటు(గంగ( జెప్పుమాి అనుడానిచే నభివ్య క్తమగుజన మేజయుని యౌత్పుక్యమునందు పర్యవసించుచున్నది. *వా రవరో అయినచో నా కి0త కౌతుక ముండనక్కురలేదు. వారు మా పితామహులు కాపున. దెలియంగోరితివి. ఏదో కొంత వచించుట కాదు. అంతయును జేస్పవలయును. [కమభంగమయినచో రుచింపదు. కావున (క్రమముగా. జెప్పుము. అంతేకాదు, నాకు సంపూర్ణముగా. దెలియునట్లు దయచేసి చెప్పుము" ఇత్యాదిరూపమున జనమేజయుని జిజ్ఞాసయందలి దార్జ్యమిందు (వతీయహానమగును, పూర్వో క్రదుగ్యిశమ మను భావము ఈయౌత్సు క్యమున కంగ్మపాయమగుటడే నది గుణీభూతిమగుచున్నది. కావున నిదియు (పేమోఒలంకారమున కుదాహరణమగును.
ఊర్జస్వ శలంకారము సీ(కిందియ దాహరణమున( గాననగును.
ఉ _త్తరగ్కోగహెణవా జ్త్‌ వివి యుద్టమన కాయత్తుండగుచున్నయు త్తరుని వాక్యములు జు
౪కురుపతిభీష్మకర్ణ కృపకుంభజముఖ్యులు మత్సిదుద్యమ
స్ఫురణము చూచి పార్థు డనుబుద్ధి( గలంగంగ బెట్టుగిట్టి సం
గరమున నోర్చి యే ఐసులం (గమ్మజం దేరకయున్ననన్ను భూ
వరుడు సుహృష్టనంబ్యుం బ౦వారదు( జి త్తిములందు మెత్తురే ఇగ శీతం! ప
ఇందు (పధానముగా నుత్పటునిగర్వుడు (పతీయమానమగుచున్నది. స్వపర తారతమ్య మెటు(గక యలవుమాలినపనిచేయంగల ననుకొనుటయే యిట గర్వము.
జః
భారత ధ్యనిదే ర్శనము దీవి కౌతందు భావించు ఫీష్మాదిమహా వీరులపరాజయకా రిత్వమునందలియుత్సా హము అంగము, అనుచిత సందర్భమున పయు క్రమైనయీభావ మాభాసతిను బొందుచున్నది, కొవున నిందు గర్వమనుభావమునకు ఉత్సాహాభాస మంగమై 'యూర్జస్వి"వి రూపొం దించుచున్నది.
భావశాం9 రసాంగమైనచో సమాహితాలంకౌశమగును. దాన భాపకాంతి (పాధాన్యమును గోల్బోవును. అప్పు డది గుణీళభూతవ్యంగ్య మగును,
ఉదాహరణము :
శిశుపాలుండు. కృష్ణుని కర్ష్య్మపదానవిషయమున సహింసక విజృంభించు
నే ఖు
చుండంగా సహాదేపుండు ప్రదర్శించిన యౌద్ధత్యము _
ఉ్పడ్తపక యర్హక్థి ముచ్యుతున కిచ్చితి; మిచ్చిన దీని కిం'దొడం
ఖు: దిడ' మని దుర్దనత్వమున( బల్కెడువీరులమ స్తకంబు పై నిడియెన; నంచు దాం జరణ మెత్తె సభన్‌ సహదేపుం; డట్టిచో వ్‌
నుడ్‌గి సభాసదుల్‌ పలుకకుండిరి తద్దయు ఖీతచిత్తులై .” 22400
ఇందు సహ దేవాలంవనకమగురొ[దరసమునకు సభాసదుల తత్కాలమాన సాందోళనోఎశాంతి యంగముగా నిబంధింపంబడినది. శికుపాలునివిజ్బంభణము, ఫీష్మాచార్యునిమంవలింపు, దర్మరాజునసునయము శిశుపాలున్మిపగల్భో క్తులు మున్నగు వానివలన నేర్పడినజనహృదయాందోళనమునకు సహదేవునిరౌ(ద ముపళశమనము కల్షించినది. ఇ ట్లీందు భోవశాంతి రసాంగముగా నిదింధింప(బడినది గాపున నిది సమాపాతా లంకారమగును,
భావసంధి ఖావశబలతాడులు గూడ భావాదుల కంగములగుచో వానికి (ప్రత్యేకనామ మేదియు లేదు కావున భావసంధ్యలంకారము మున్నగువిధముననే వ్యవహరింపవచ్చును. ఇ ట్లీయవ్నింటియందును రస్తాదిక మంగముగా నిదిద్ధమగుటచే (పాధాన్యమును గోల్పోయి గుణీభూతవ్యంగ్యకోటిలోనికి. జేరుచున్నది.
ఇట్లు (తివివధ్వనిభేదములును గుణీభూతములగుట నిరూపింపంబడినది.
22కి
వ్యేంజకము రసవీషయగుణీఘాళత్వచునం గొందజు వేజొకవివయుగా. నుట్టంకింతురు, రినము వాచ్యమైనచో గుణీభూత మగు నని వారియభిపాయయు. వారిదృష్టిలో రసము వాచ్యమగుట యనంగా స్వశద్దినిందిత మగుట. కాని యాయభ్మిపాయము సరికాదు, ఏలయన శృంగారాదిరసవాచకపవ మున్నంతమ్మాతమున రసస్ఫువణ కలుగుట లేదు. విభావాదిసామ్మగి సమకూతినచోటనే రసవ్యపదేశము, అన్జేయెడ రసము వాచ్యమగుట అసంభవమే యగును. ఎందైన విభావాదిసామ్మగి పుష్కలముగా సుండుచోటను కవి శృంగారాదికదవును. వాదుటవంసి సౌందిర్భ్యమనకు కొంత యసకర్ష ఘటిల్ల వచ్చును గాని యది రసభంజకము కానోపదు మమ్మటాదులు రసనామ్మగహణము వమనగోష మని చెప్పుట అంత సముచితముగాదు? ఏలయన నదియే (పమాణమైనచో సనీదోష:ము లేనిమహాకవి యుండండు. సంస్కృతమున భవభూతి, ఆలుంగున తిక్కన మున్నగుపవాశవీందదులు వీభావాదిశామ్మగిబలమున రస్మపతీతి నొదపి౦ంచియు పలుమాలులు రసాదిశామము-.( టయోగించియున్నా ఏ. అనానారసాభ్యువయోల్లాసి”ి (1.1. *నియు త్రిమనాయకత్వ మెజింగి నిన్ను గొని యాశ నేనెంతదాన । మహిత విన్మయానందనిర్మగ్నవై తి” (4.2080 “ఒక్క యున్నశావనీజంబు పెజికి రొ దాతిరేక మడర భుజళఖరంబునయం చపుర్చిి (48.24 మున్నగునవి యుదాహరణములు. కౌపున రసవాచకపద మున్నంతమా్శాతమున రసము వాచ్యమైన దనికాని తత్పవగహణము దోష మని కాని చెప్పుట (పమాదము. రసాదికదు. గుణీఖభాతపుగుటకు (ప్రాధాన్యము లేకపోవుటయే కారణము కాని తదన్యముకాదని సారాంశము. వ్యంగ్యము గుణీభూతమగుటకు మజియొకమార్గము కూడః గలదు. ఎందైన (సతీయమానార్థము కాక్వాక్షి ప్త మైనచో నాసందర్భము జాడ గుణీభూతవ్యంగ్యమే యగును. 'కకంలౌల్యే" యనుధాతుపునుండి కాకుళద్ద మేర్చడినది. దీవిని [శీ తిరు వేంగళాచార్యులుగా రిల్లు వివరించిరి. “శోకము, భీతి మొదలగుభావవిశేషముల వలన గంఠస్వవమున నేర్చడు లౌల్యాదిరూపమగునొకవిధపువికారము. *కాకు" పదమున కరము.” (ఆం. ధ్వ. ప 581. అభినవగు_ప్రపాదులు మలీయెకవ్యుత్చ _త్రివి గూడం (బదర్శించిరి. “యది, వా ఈషదర్ధే కుశల స్తస్య కాడేశః, తేన హృదయస్య వస్తుపతీతే రీషద్భూముః కాకు.” = “హృదయమున ందలియర్థము (2) 2౭లైట
భారత ధ్య నిద ర్శ నము (పతీతమగుటకు కొంచెము చోటు”. హృద్ద్గతి మైనహర్ష శోకావేగాదులను అలీ వ్య ్కక్తముచే ఎడ్రువిధముగా పదవాక్యావసొనవులందు ఉచ్చారణమా (శ మున ₹్‌లియు ధ్వనివిశేషయు కాకు వని తాత్పర్యము. లేఖనములో దానికి (పత్యేకచిహ్నాము లేక పోయినను సందర్భ్శవశమున నదిగు _ర్రింపంబడుచునేయుండును, దానివలన నర్జాంత రావగకి గలుగుట (పసిస్ధమే. ఏలయన వక్త తదభివ్య క్రీకరణ తాత్సర్యముతోడ నే య ట్లుచ్చరించుచున్నాంయగదా 1 ఇట్లు కాకుపుచేత (ఫతీయమానమగునర్జవి కేషమ గుణీభూక మే యగుచున్నది. కారణ మేమన కాకువుచే నది వాచ్య పాయమైపోవునుం ఉదాహరణము నరయుదము. అర్జనునిే కట్టితేంబచన్నదుపదమహారాజును జూచి నగుచు (దోణు6 డిట్లనెను వ
ళవ్చీ 'శెవ్వరయ్య ॥ (యపదమ
హారాజులె । యిట్లు కృపణుఎయి పట్టువడన్‌
వీరికి వలసెనె ; యహహ ॥ మ
హారాజ్యమదాంధకార మది వాసనొకో 1” 16.900
పైపద్యమునందు “అయ్య, రాజులే, వలసనె, పాసెనొకో' అనువాని తుది వర్ణములయందు వక్తయొక్కం కంఠిస్వరవిశేషము కారకమై కాకువును (ప్రతిపా దించుచున్నది. అది యర్జాంతర్జావగమనము చేయుట (పసిద్ధ మే. “వీ రెవ్వరయ్య :" అనుటలో ఎవ్వండు న న్నవమానించెనో వానికే యిట్టిగతిప నైనా? అనునవ హేళశనము వ్యంగ్యమగును. (దుపదమహారాజులె : అనుటచే నీ వెంతమహారాజ వైన నేమి ? నాకు పట్టువడితివి కదా యనువెక్కిరింత ద్యోతక మగుచున్నది- “ఇట్లు పట్టువడన్‌ వీరికివలసెనె | అనుట పట్టుపడక తప్పదనునర్థమును వ్యంజించును. *“మహారాజ్య మదాతిధకా రమదివాసెనొకో!'అనుదానివలన పాయక యేమగునన్నభానము (సతీయ మానమగును, ఈయ్టవిశేష మంతయు వాకొర్థివసానములందలికొకుపుచే నులక (ప్రాయమై గుణీభూతమగుచున్నది. వ్యంగ్యార్థపతీతికి వాక్యాదికమున యు క్రిసాహాయ్య మున్నచో నది దూడ గుజీభూతన్యంగ్య మే యగును. ఈ క్రిందిపద్యము దావి కుదాహరణము కౌ(గలదు : ప!
వ్య ౦జశము “*అనుడు(ఎచిన్నన వ్వొలయంగ నస్త్రగురుండు నదనిపై ( జూడ్కి నాటించి “నన్ను గెలువ కెట్లు స్రైంధవుం జేరి దం చేసె రథ్య ములును హరియును నతడు నమ్ముల మునుంగో 78.60 ఇందలి “పిన్ననన్వొలయ'" అనుపదముచే [దోణునితత్కాలసంరంభ మళీక మైనదనునక్థము వ్యక్తమగును. ఈయభివ్యక్తికి పిన్ననవ్వాలయుటయనునది యుక్తిగా విబిద్ధమైనది కనుక నిట్టిదియు గుణీభూతవ్యంగ్య మే యగును. ఇట్లిదానికి క్వన్యాలోకమున నీీకిందిళ్లోక ముదాహరింపంబిడెను : “పత్తు శిరళ్చం్మదకలా మనేన స్పృశేతి సథ్యా పరివోనపూర్వమ్‌, సా రంజయిత్వా చరణౌ కృతాశీ ర్మాల్యేన ఠౌం నిర్వచనం జఘాన ఇందు *దరియొక్క శిరోభూషణమగుచం[దకళను ఈపాదముచే స్పృళింప్త మనుసీవాక్యార్థమచే “ప్రియుండు సీపాదములను దలళో స్పృశించువటకు నతని యిష్తానుసారము సవరింపకుము”' అనునర్థము సఖ్యుపదేశరూసమున తోంచుచు పార్వతియొక్క సౌభాగ్యాతశయమును వ్యంజించును. అప్పుడు పార్వతి నిర్వచ నముగా మాలలో నామెను తాడించె ననుటచే నామెయొక్క సాధ్వసాభిమానాదులు 1 తయమానములై నను నయ్యవి కన్యకాజనోచితవృ త్తి కుపస్కారమగును. ఇందలి “విర్వచనమ్‌" అనుపదముచే హృదయమున. బుట్టినభావములను కొంచెము విస్పిచెప్పినట్లయినది. కావున నిట్టిదియు గుణీభూతవ్యంగ్యమున కుదాహరణ మే యగుచున్నది. పై(జెప్పిసగుణీభూతవ్యంగ్య మెచట నైన రసభావాదిపర్యాలోచనమున తద్వ్యంజకసాద్నుగి యున్నశో ధ్వనియే యగును, దుర్యోగవమరణవా ర్త మోసికొని కుకుక్షేతమునుండి కరిప్పరి కరుగుడెంచు సంజయునవస్థ యీ క్రిందిపద్య్థ్యమునం దభివర్షిత మైనది : ఖు ణ ౬ఒా స!
భారత ధ్యనిదర్శనము “ప్రొరి,బొరి మోము దాస్పజలపూరము (గమ్మ/గ నూర్ధ వదొహూండైై చరణయుగంబు దొొటువడ సంభృతళోకత రాజవీథి నె వ్వరి. గనియైన _ హో మహితవైైభవ । హా ధృతరాష్ట్రపుత్తి। హా కరిప్పరనాథ $_యం చెలుంగు గద్గదికం దగులంగ నేద్చుచున్‌. 3.1.8 దుర్యోధనమరణ జనితదుర్భరళోక వేదనచే నున్మ త్త్మపాయు(డై నసంజయుని అనుభావవి శేషములనుబిస్షి యాపద్యముచే పఠితృహృదయమున కరుణరస మావి దృూతమై యాస్వాదింసంబడుచున్నది. ఇందు దుర్యోదనమృతివిషయము వ్యంగ్య ముగా దోంచును, కాని తణువాతిపద్యమున నది దాచ్యముచేయ(బడినది : కజజననయనచకోరానం దనుండగునృ పచందు డనుచితంబయినవిధం బున నస్తమించె - నంచుం దనుడో లనభరితభూరిదై న్యుం డగుచున్‌ ౫ $0,1.7 ఇట్లు సంజయాలంబనకమగుశోక హేతుపు వాచ్యము చేయంబడుటచే నిది (పై పద్యార్థము) గుణీభూతవ్యంగ్యముగా సంభావింపందగినదే యైనను మొత్తము మీందం గరుణరసస్ఫోరక మైనవ్యం జకసామ్మ గియగు బాప్పపూరము [(గమ్ముట, నూర్ధ్వ్వవాహుండగుట, వరణయుగంబుతొ టువడుట మున్నగుననుభావములచేతను, “ధృతరాష్ట్రిప్ముత : అత్యాదిసంబోధనములనుబట్టి యూహింసందగినస్మృ త్యాదివ్యభి చారిభావములచేతను రసస్ఫురణ మిట [పాధాన్యము వహించుచున్నది. వాచ్యము చేయంబివినదుర్యోదనవ్బు 3 విషయము (పకృతమగుశోకమున కుద్దీపక మే యగుటచే నిందు గుణీభూతవ్యంగ్యత యున్నను ఇది ధ్వనినిషయ మేయని సంభావింపథదగును. ఇట్లు సందర్భాదివివేకమువలన (పాధాన్యవివక్షనుబట్టి ధ్వని_గుణీభూత ళం లి వ్యంగ్యం-నిర్తయము గావింపవలయును. టో ( ఇంతవరకు చేసినచర్చచే తేలినవిషయ మేనున వ్యంగ్యార్థమున కెచట (పాధాన్యముంచునో యది ధ్వనికావ్య మనియు, నట్లిషాధాన్యము లేశ వాచ్యోప ః౭భ
వ్య 6౦జకశము స్కారకముగా వ్యంగ్యార్థ ముండుతావు గుణీభూశివ్యంగ్య మనియు రెండు తెజం గుల కావ్యవి క్రేషములు గలపు, అందు మొదటిది పరమోత్తషజా: కి. జెందిగదిం 'రెంకవదియు వ్యంగ్యన్నర్శచే నావరణీయ మే యగుచున్నది.
ఇ(క రసాదితాత్సర్యము లేనిదియు, వ్యంగ్యార్థవి శేసషమును (దికాశింపం జేయలేనిదియు నగురచన కేవలవాచకములపై చ్మత్యము నవలంబించి, రంగులతో కనులకు ఆకర్షకముగా నుంగుచ్మితము వలె శర్చైర్థాలంకార్మపధానమై యుందు నదియు. గలదు, అట్టిదానినే చ్మితకావ్య మందురు. ద్వని.గుణీభూతవృంగ్యం నామక ముఖ్యకావ$్థిజాతనునకు (పతికృతి వలె నుండుటచే దీనికి చ్మితనామము సార్థ క మే= ఇది యమకాదిళబ్బవైచ్మితి న్మాశయించి శబ్బచ్మిత మనియు, న్నుశ్పేకెది రూపార్ధవై చ్మితి ననుసరించి యర్ధచ్మితమనియు ద్వివిధమై యొప్పును,
ఇట నొక యాక్షేపషము పట్లవచ్చును. (పతీయమానార్థము వస్తువు, అలం కారము, రసాదికము నని మువ్విధములుగా నుండును గదా। అందు మొదటి రెండును వ్యంగ్యములు గానిచోటులను చితమని వ్యవహరించినను దానికి కావ్యత్వ వ్యవహార షాంగదు. ఇంక నచట రస్మపతీతి యున్నదా? లేదా? అను పశ్నకు ఉన్నదని సమాధానమైనచి నది వ్వనియే యగును, లే దన్నచో కావ్యమే కాదు, ఏదో యొక వస్తువుయొక్క సంస్పర్శా లేనికావ్యము సంభవింపదు. వస్తునంస్పర్శ యున్నచో నది తప్పక విభావాదిరూసమున రసాంగ మే యగును. వస్తుభావనా వి'శేషమున నేర్చషుచి త్తవృ త్తివిశేషములనే రసము లందురు. కవిపతిభాగోచరమై కావ్యమున నిదస్థమగుపతివస్తువును చక్కగా భావింపందిడి రసథావాద్యాత్మకమగు చిత్తవృత్రివిశేషదు. నొదవించియే తీరును. ఇట్లు రనభావాదిరహితమగునది కావ్యమే కా,జాలదని స్పష్టమగుచుండ(గా చ్చితకావ్యమనువ్యవహార మెట్లు పొనంగు ననునాశంక యిట నుత్చన్నమగుచున్నది.
దీవికి సమాధాన మియ్యది : రసాదిస్ఫురణము లేనిచో కోవ్యము కాదనుట నిజమే యయినను కవి రసభావాదివివకొరహతుండై శబ్దార్దాలంకారనిర్మాణమున నభినివేశము చూపుట యందందు గోచరించును. వ్యంగ్యస్ఫురణము వివకైవళ యునగ కడా జరుగును. అట్లు రసభావాదిమినకెరహితుండై శద్దార్థాలంకార ప పీణతను
2ఖ
భారత ధ్య్వనిదర్శనము కవి యెందు. జూపునో యట్షది రసాదికూన్య మని చెప్పక తప్పదుకదా ః కొండొక యెడ కవివివక్షలేకున్నను వాచ్యములు స్వసామర్థ్యవళశమున రసాదిపతీతి నొద వించినను నది (గుడ్డివావిచేతరాయి వలి యాదృచ్చికమే యై శోభావహము కౌంజాలదు. స్ఫుటప్రతీశిహేతువగు కనివివక్ష లేకపోవుటయే దీనికి హేతుపు. ఈవిధముగా కౌవ్యము నీరస మగును. అట్లిదానిని చితకావ్య మని వ్యవహరింప నగును, చ్మితకావ్య మనువిభాగకల్పనమువలన (పయోజన మేమి? అనంగా
నిజమున కేమియు లేదు. కాని లోకమున గొందలు రసభావాదితాత్పర్యము లేక కేవలము శస్దార్థవై చితిని (పకట్‌ంచియుండుటచే నదియు నొకవిభాగము చేయవచ్చు నని చెన్పుటమ్మాత మే |పయోజనము. రసాద్మిపత్యాయ నసామర్థ్యమున్నక వులు రూడ కొంద ఉజందందు చావలము వహించీ యమకము, నీరోష్ట్యరచన, అచల జీహ్వము, ద్వ్యర్థి, ల్‌్సి చున్నగువానిపై వ్యామోహము చూపకపోలేదుం ఈవ్యా మోహము మాఘకాళిదాసాదులను గూడ న్పృళింపకపోలేదు. అంతమా[ మున వారిఘనతకు లోఎ మాపాదింపం దనిలేదు. అవి యాదరింప(దిచినచోట వారకి రసాదితాత్సర్యము లేదని మూత మే చెప్పనొప్పును. ఇట్లు చితకాన్య మననేమియో తెలిసికొనుటయు నవసరమగుచున్నది. క విశాభ్యాసము చేయువాని కట్టి దుపాదేయము కాదని నిరూప్‌ంచుటకును స్కీపభేదకల్చనము పనికివచ్చును. శక త్రివిధవిభాగములును కవివివక్ష ననుసరించియే యేర్చడును. కావుననే యీ,క్రింది శ్లోకములు చెప్పం బడినవి.
*అపారే కాన్యసంసారే కవి రేవ |సజొపతిః;
యథాస్మై రోచతే విశ్వం - తథేదం పరివర్తతే.
శృంగారీ చేత్కవిః కావ్యే జాతం రసమయం జగత్‌;
స ఏవ వీతరాగ శ్చే న్నీరనసం సర్వ మేవ తత్‌.
భావా నచేతనానపి చేతనవ _ చ్చేతనా నచేతనవత్‌ _
వ్యవహారయకి యథేష్టం సుకవిః కా వ్యే స్వతంతతయా.” (ధ్వ.పు.28)
ఇట్లు వ్వనిగుణీభూతవ్యంగ్యచ్మితకొవ్యములస్వరూపము నిరూపింప(బడినది. ఖం
స్య ౦జకము సంకీరము - సం౦సృషి; త తు ఇంతివజకు ఇద్ధమలగుధ్వనిభేచములను ఉదాహఠతణసవున్వియపూర్వరముగా నిరూపంచుట ఉరిగినది. అక్లే గుణీభూతివ్యంగ్యస్వరూపము మాడ దిజ్యాత్రివుగా (పదర్శింప(బడినది. భేదము లన్నియు నొకడానికో నొకటి కాని అనేకములు గాని వాదియు గోచరించవచ్చువు. అ ట్లొక దానితో నొకటి కలియుటలో చె వ్దవిధ్యము కలదు, ఒకసన్నిపశమున రెందు వ్వనిభేదములు గోచరించునిపుడు వివిక్తముగా విది యిది యని యేర్చబించి చూపుటకు వీవైనచో నట్లిదానిని సంసృష్టి యందురు. అనగా నంద తిలతండులన్యాయము విల్లు నన్నమౌట, అట్టు కాక విభజించి చూపుటకు వీలులేక చీరనీరన్యాయమున ెండుధ్వనిచేవనములు కలిసియున్నచో నట్టి ఛై దానిని సంకరమందురు. ఇంతకు పూర్వము నిరూపించిన వ్వనిఖేదము లన్నియు, _ నష్లే గుణీభూతవ్యంగ్యభేదము. లన్నియు _ నీ సంకరసంసృష్టులచే బహుసంఖ్యాక ములుగా నేర్పడుటకు వీలున్నది. ముప్పదిమైదువిధములగు ద్యనిభేదములు గల వని యింతకు పూర్వము వక్కాణింపంబవనది. వీని కీకిందివిధయుగా నామకరణము చేయఃణదిడినది. (ఆ) లక్షణొామూటము = (1) పదగతార్థాంతరసం కమితవాచ్యవ్వని ( వాక్యగతార్థాంతర సం క మతి వాచ్యవ్వని (8) పదగతాత్యంత ఎరస్కృత వాచ్యువ్వని (ఓ వాక్య గతాశ్యంత 3రస్క్కృతవాచ్యక్వవి (అ) అభిధామూలము _ సంబక్ష్య్మఠకమము :-_ (1) పదగతశబ్దశ క్రిమూలవ్వని (2 వాక్యగతళశల్ద్చిశ క్రిమూలవ్వని (8) పదగతకవిపొఢో క్రిసిస్దా్టళ క్రిమూ ఎపస్తుగృతివస్తువ్వని (4 పదగతకవి[పొథో క్రిసిద్ధార్ధథ_క్రిమూ లవ స్తుకృుతాలంకారధ్వ ని (0) పదగతక వ్మిపొఠో _$్రిసిద్ధర్థళ క్రమూలాలంకారకృ తవస్తుధ్వవి జ.
భారత ధు న (9) పదగతకవిపొఢో క్రిని పౌతో క్రిసిద్దాళ (7 వాక్యగతక విపొఢో సరన జీ మూలాంకారకృతాలరికారు / (8) జన యా. వ్‌ క్‌ ి అవ్‌ క్రీమూలవస్త అవి
- వాక్యగతి కవి పాడా నా త. ( , పదగతిక వినిఎగ్ధవ క్త ప్‌ో నో లంకారకృ తాలంకారధ్వని (19 పవగ3 8 ఏఎఐ9వ క (్తు _కిసిద్దారశ కిమూలవస వవ క్ష్యృహైతో క్తీస్దర్టిళ క్ర స్తుకృళవస్తుధ్వని (14 పదగతక వివి. ధవ కృపతో క్రిసిద్ధాళ కిమూలా పై ఎతాంలకారధ్య్వవి క చ | (1) వాక్యగతక వినిఎవవ అ _క్రీమూలాలంకౌరక “లాటే లి వ్వ రృ పొదో కిస ఫతాలంకారధ ని (18) వాక్యగతక వినిఎప్పవ క్రీ పైన శ నకరోమాలవ సుకృతవ నుం వ్‌ (17) వాక్యగతకవి౨బన్హవ కల(ప్రౌడ్‌ క్రిసిద్ధర్ధశ క్తి మూలవసువ స్తుధ్వవిం 18 గ్గ నవ క్తృపా9థో కిని స్తుక్ఫతాలంకారధ్వని (18) వాక్య గత ఏ ఏబన్దవ _కిసిద్దారశ క్రీమూలా వ్‌ క స్థవ్తృ(ప్రౌతోకిసి నధ కప లంకారకృతవసుధ్వని (10) పదగంస;తి సి దార న ్ధార్హశ క్రిమూలా ల౦కారఎ స్తుధ్వ నే ఏద్ధార్టశక్రీమూ లవ స్తుకృత కార కాలంకారధ్యవి (౫) పదగతస్వతసి నళ స్తుకృతవ స్తుధ్వని న్‌ న చే ఎద్ధానశ క్రీమూలవ స్తుక ను (2) పదగత స్వత స్పిద్ధార్థ స్తుకృ తాలంకారధ్వని న్‌ త స్పిద్ధారళ క్రి మూ లా లంకారక (ఓ పదగతి స్వతి స్పిద్దార్ట్‌శ క్రీమూ ౦కారకృతివ స్తుధ్వని తౌ (2) వాశ్యగతిస తసిగీ్‌ వాన లాలంక్షారకృ తాఎంకారధ్య వి త స్సిద్దార్థశ క్రిమూలవస్ర స్‌ (21) వాఠ్యగతి స్వత స్పిష్దెర్ట్‌శ క్రీమూ స్తుకృతవ స్తుద్వవి (5) వాక్యగతస ఇ ఇలా లవ స్తుక్క తాలంకారధ్వని లి స్వత స వాం శ కిమూల స్‌ (29) వాక్యగతస్వతి సి వం? లాలంకొరకృతవ స శ్రగతిస్వత స్ప్ఫిద్దార్హశ కిమూలా ఫతవస్తుధ్వని థధఠథి లంకారకృతాలంకార ధ్వని (ఇ) అభిధామూ ఇ 28 వేదము (1) ్ట న లము-అసంలక్ష్య క్రమము :- ల ర్హగతా సంలక్ష్యకమధ్వని ॥ (8 పద %రాసం క్ష రక్ష! (8) వాక్యగతానంలకే్‌ వ్‌ ( | సంఘటనాగ తాసంలక్ష్య। కమ (0) పంచం నన మధ్యని శ మధ్వని మొత్తిము 4 ం
- 20ష5 ఇ 83 భేదయిలు. జు 6 భేదములు, రొ ఇ?
వ్య ౦జశము కోందఅమతమున శబ్దశక్రిమూలవస్తువ్వనియు. గలదు, అది పదవాక్య గతముగా మజి రెండుభేదములను బొందుచున్నది. అర్థళ క్రిమూ లభేదము6 (పబంధగతముగా మజియు పం(డెండువిధము లగుచున్నది. అమతమున ధ్వనిభేదములు (85-112-12 19) నలువదితొమ్మిదగును. వీనిళోపాటు అసంలక్షగ్యకమమున పదైకదేశమనువేద మొకటియు, వాక్యగతోభయళ క్రిమూల మనుభేదమొకటియు ననంతరలాక్షణీకులచే కల్పింపంబడినవి. వీనితోంగూడి మొత్త మే(బదియొక్క భేదము లేర్పడుచున్నవి.
ఈభేదము లన్నియు గుణీభూతవ్యంగ్యములకును గలవు, ఇట్లు ధ్వన్యాలోక మునం (లోచనమున) జూపంబడిన ముప్పదియైదుధ్వనిభేవములును, ముప్పదియైదు గుణీభూతవ్యంగ్యభేదములును, అనంతములగుటచే నొకేవేదయుగా పరిగణింపంబడదిన యలంకారవర్శమును గూడి మొత్తము డెబ్బదియొక్క భేదము లేర్పడుచున్నవి.
సంకరము అనుగ్రాహ్యానుగ్రాహకభావరూపము, సందేహరూపము, ఏక వాచకాన్ముపవేశరూపము నని మూండువిధములు, నంసృష్టి యొకవిధము ఊనాల్లింటినిదిట్టి పై (జెప్పినయొక్కాక్కభేదము. నాలుగేసి విధములు కాంగా మొత్తము (40471) రెండువందలయెనుబదినాలుగుభేదము అేర్చడును. ఈభేదము లన్నియు పై నిపేర్కొనిన ముష్పదిమైదింటిలో నొక్కాక్కం దానితో సమ్మిషశితములై మొత్త మేడువేలనాలుగువందలయిరువదినాలుగుభేదము. లేర్పడును. ఈవిషయ మంతయు లోచనకారునిచే ధ్వన్యాలోకతృతీయోద్దోతమున (పు, 280) (పతిపా దింపంబడినది. దీనిమొక్క స్వరూప మంతయు నుదాహరణముఖమున నిరూపించుట సులభసాధ్యము కాదు కావున ధ్వన్యాలోకయన కతిపయోదాహరణములు చూ6 దిడినవి. తదనుసారముగా సంకీర్ణ _సంసృష్ట_ధ్వవిభేదములకు మహాభారతమునుంది కొన్నియుదాహరణము లిట( జూపంబడుచున్నవి,
అసంలక్ష్య(కమధ్వనికి సంలక్ష్య[క్రమధ్వవితోడిసాంకర్యము న్మీకిందియదా హరణమున నరయఃదగును,
*క్రచ్రుండు శ్ముకునకుం [బీియశిష్యుండ్రై యున్న నెటింగి దానవులు సహింప నోపక బృహస్పతితోడజయలుక నక్కచు నొక్కనాండు హోమఢేనువులం గాచుచు వనంబున నేకతం౦ంబ యున్నవాని వధియించి విశాలసాలస్కంధంబున బంకించి
(80) 288
భారత ధ్వ నిదర్శనము చని; రంత నాదిత్యుం డస్తగిరిిఖరగతుం డగుము_మగుడి హో మథేనుపు లింటికీ వచ్చినందానిరోడన కచుండు రాకున్నందేవయావి తనమనంబున మలమల మలు౦గుచుం బోయ తండి కిట్లనియె.” 18.111 ఇందు కచుండు రాకుండుటకు డేవయాని మలమలమలుగుచుం బోయిన దనుటచే మొవట సంలక్ష్య[కమమున నామెహృదయమునందలిళోక " మభివ్యక్త మగుచున్నది. ఈళోకము దేవయానీహృదడ్గ తకచవిషయకాభిలాషళ్ళంగారము నన్ముగహించుచున్నది. ఇ ట్లిందు పథమమున ననురణనరూపమున స్ఫురించిన శోక మనుసంచారిభానము విప లంభశ్ళ 0గారమునకు అన్ముగాహకముగా నుండుటచే విది సంలక్య్యాసం౦లక్ష్య[క్రమవ్యంగ్యముల అను[గాహ్యాను గా హక రూపసంకరమునకు లక్ష్య మగుచున్నది. ఇందు సంచారిభావవి పలంభశ్ళ0గారములస్కురణము దేవి కదిగా విడందీసిచూపుటకువీలులేక కీరనీరన్యాయమున వర్షిల్లుటచే విది సంకర మగును. ధ్వన్మిపభేదములు నెం డొకచోట నుండి యేదో యొక్కటియే గా్రహ్యా మః నిర్ణయించుటకు పీలులేకుండుటి సందేహస౦ంకరము. రాయబారమునకు వచ్చిన శీకృష్ణునిమాటలను పెడచెవి నిడుటయే కొక యాతవి బంధించి తులువతనము చూప నెంచినదుర్యోధనాదులను గాంచి యాంవి కేయు నుద్చేశించి (శీకృష్ణుం డిట నెను £ న! ణి ళం ఉర్రోషము నాపయిం గలిగి కూరత6 గౌరవు లింతసేంత సం తోషమః; నీవు పా9భవముతో( ద్‌గ నాకు సనుజ్ఞ యిమ్ము; వి ర్టోషత నేను నోషగ3 దోర్చలదుర్జయులై నవారి వి వ్వేషముః జక్కంబెట్టి జగతీవర । యంతకు పోయివచ్చెదన్‌ $38400 ఇరదు, శీకృష్తు,డు ధృతరాష్ట్రుననుమతిని వేడుట (పధానముగా దుర్యోధ ణు బి నాదిచుర్సనవధమునశే యనునది సృురించినను. ప్రొాభవనముకో, నిర్షోషతన్‌, ఓపు వ్ష4
వ్య ౦జశము గతిన్‌, దోర్బలదుర్ణయులై నవారివిద్వేషము. జక్కంబెట్టి = యనుమాటలవలన సామాద్యుపాయములతో నింకను (పయత్నింతు ననునర్ధము స్ఫురించుటకును పీలు లేకపోలేదు. ఇట్లు కృష్ణుడు చేయననుమతి పార్థనము దుల్యోధనాదులవధించుటకా, సంధికూర్చుటకా ? యనురెండంశములకు నవకాశమున్నది. ఇంతేకాక, తదనంతర కథితవిశ్తూడోప సందర్శనాదికమువలన మహ త్త్వ,పతిపాదనరూపమున భయ పెట్టి వశీకరించుకొను కాత్పర్యము కూడ కృష్ణునకు లేకపోలేదని భావించుటకు నవకాశము కలదు-కావున వధించుటకే యనుమతి నిమ్మని యడిగె నని నిర్ణయించుటకు వీలు లేదు, ఇ ట్లీపద్యమున సందేహసంకరము గోచరించును. రెండువ్వనిఖేదము లొకేవ్యంజకపదనమువలన స్ఫురించనచో నట్టిదాని నేకవ్యంజకాన్కుపవేశసంకర మనివ్యవహరింళురు. ఈ్ళకిందిలక్యమున నట్టిదాని నరయఃదగును : “ఇమ్ముది వెట్టి వీవి. బర మేళ్వరు(గాం గొవియాడె; ధర్మత తమ్ములు పాండవేయులును దానును గాని యెబుంగర ట్ట; సా నుమ్మున నెల్ల వారి నవమాన్యులం జేసె నమౌన్యు.; డంచు రూ క్షమ్మున ఖీష్ము జూచి బలగర్వితు( “ట్లని పల్కె నల్కతోన్‌ ౨ 22.80. రాజసూయయాగమున కృష్ణుపిం బూజింపుమని యాతనిఘనతను వక్క ణించినఖీమ్మనిపై కోపించి శికుపాలుండు ధర్మరాజుకో నాతనియవి వేకయు నుగ్గగించు సందరృమునందలియీపద్యమున "వీనిన్‌ అనుపద మర్జాంతరనం[కమితవాచ్యరూప మున గుణహీనువి, పూజార్హతలేనివానిని, నీచుని విత్యాదిరూపముగా కృష్ణునియం దన్వయించుచు నాతనిపై శశుపాలునకుగలకో0ిధాసహ్యుభావముల ననంలక్షర (క్రమమున వ్య క్రపఅచుచున్నది. ఇ ట్లర్జ్థాంతరసం[కమిత వాచ్యధ్వవికీని, అసంలక్ష్య [కమభావధ్వనికిని 'పీవిన్‌ అనుపదమొక్కటియే వ్యంజకమగుటచే నిట్టిదానివి ఏకవాచకా (వ్యంజకా్రానుపవేశసంకర మందురు. ఇట్లు వ్వవికి స్వ్మపభేదము "కోడి తివిధమగుసంకరము నుదాహరణ ముఖమున నరసితిమి. ఎందేని రెండు గాని అంత కెక్కుడు గాని ధ్వనిభేదము ఖా
భారత ధ్యనిదర్శనము లొకదానితో నొకటిసంబింధము లేక సమావిష్ణము ల్లైనచో నట్టిదానిని సంసృష్టి యందురు, దాని కొకయుదాహరణము ; ఘనజవస త్త్వచారుతురగంబులః బూనినయ్య చి స్ఫుర ఈ్కనకరథంబుపై నతులకాయుండు సాలడుహీరుహంబు డ్చునం దనరారుచున్‌ వెలయుభూరికుటియున్‌ దశనోస్టపీడనం బును నయి యున్నవా( డనిలపుత్తుండు భీముండు భీముండాజులన్‌.” 8.6.200 తన్ను బలాత్కారముగా నెత్తుకొనిపోవుసై ంధవునికో, వెన్నంటినచ్చు పాండవులలో భీముని;గూర్చి [దౌపది యుగ్గడించుసందర్భమునందలి దీపద్యము. ఇందు “సాలమహీరుహంబుచాడ్చునన్‌ అనునుపమాలంకారమువలన ఖీమసేనుని యౌొన్నత్యము, అ్మపకంప్యతయు, దార్థ్యకాఠిన్యములు నభివ్య క్తములగుచున్నవి. కావున నర్ధశ క్ష్యుదృవ అలంకారకృతవస్తుధ్యని యిట సంభావ్యము. “భీముడు భీము. డాజులన్‌' అనుచోట రృుదునివలె నమితభయంకర్యపళయమూ శ్రి యను నర్థము సిద్ధించును. 'వ్యోమకేశో భవోభీమో స్టాణూ ర్ముద ఉమాపతిః” అనునమళ కోశమునుబట్టి భీమళబ్చి మునకు శివుండనియు నర్థము గలదు. దానివల “నర్ముదునివలె భయంకరుండై శ్యతుసంహారము గావించును. ఎవ్వరికిని తప్పించుకొన శక్యముగా" దనునర్థము ్మపతీయమానమగును. ఈషపతీతికి ఖీమళద్దిమునకు. గలయర్థద్వయము 'హేతువగుటడే నిడి శబ్దళ క్తుదృవాలంకారధ్వని యగును. ఇ ట్లిందుంగల రెండు ధ్వనులకును పరస్పరసం ఏ౦ధము నియతముగా లేకపోవుటచే నిది స్వ్వపభేదసంసృష్టి కుదాహరణము, ఇంతదనుక ధ్వన్మిపభేవముల సంకరసంసృష్ణులు వక్కాణింపంబడినవి, ధ్వనిఖేదము గుణీభూతవ్యంగ్యభేదములో సంకీర్ణమగుట నాకయుదాహరణమునం జూడనగును. రాయదారమునక్రై పాండవులకడనుండి హస్తిపురమునకు వచ్చు శ్రీకృష్ణుని గాంచి అంగనాజన మాతని ననేకవిధములుగా నుల్లే ఖించినఘట్లము ; 286
వ్య ౦జశము *పాణంబుతోం గూడ రక్కసిచన్నుల పాల్కుదావిన్మపౌఢబాలు( డిత(డె; (వేల్మిడి జాణూరు విజిచి లోకముల మె చ్చించినయాజగ జెట్టి యిత(డె; దుర్చ్భృ త్తుండగుకంసు( దునిమి యాతనితం [డిం బిట్టంబు(గట్టిన్మపభు వితండె; నత్యభామకు( వా౦జాతంబుపై( గల కోర్కి. దీర్చినరసికుం డితండె; వెన్నలును గోపికౌచి త్తవృ త్తములును నరిసి ముచ్చిల నేర్చిన హరి యితండె; [శుకిశిరోభాగములం దన' సుభగచరణ సరసిజామోదమును గూర్చు చతురు( డితండె.” గడి! 75 ఇందు(జెప్పంబడిన పూతనాపాణహరణము, చాణూరమర్చ నము, కంసవద అనునంశములవలన [శీకృష్ణునిదుష్టశిక్షణసామర్థ్యమును, ఉ్యగసేనునికి పట్టము గట్టుట యసునంశముచే శిష్ణరక్షణతాత్సర్యమును, సత్యభామ కోర్కిదీర్చినరసికు డనుటచే భక్రాభీష్మపదాతృత్వమును, వెన్నలును, గోపికాచి త్తవృ త్తములును, నరసి (ముచ్చిలనేర్చినహరి యనుటచే సర్వజ్ఞత్వ సర్వస్వామిత్వములును, [శ్రుతి శిరోభాగములయందు చరణపడ్మా మోదమును గూర్చుచతురు. డనుటచే వేదాంత వేద్యతయు నలివ్య క్తములై (శ్రీకృష్ణువి పరమేళ్వరత్వము [పతిపాదితమగుచున్నది. కావున నిం దర్ధశక్రికృతవస్తుధద్వవి గలదు. వాచ్యార్థముకూడ రమణీయముగా నుండుటచే, వ్యంగ్యరూపార్థము వాచ్యార్ధమునే యలంకరించు ననుట కవకాశ * ముండుటచే గుణీభూతవ్యంగ్యము కూడ సంభావ్య మే. ధ్వనియే యని గాని గుణీ భూతవ్యంగ్య మే యనుటకు( గావి వినిగమకము లేదు గావున నీరెంటికిని సందేహ సంకరము భావింపవలసియున్నది. ధ్యనిగుణీభూతవ్యం గ్యములసంసృష్టి కీకిందిపద్య ముదాహరణమగును ; ప!
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము 4 కవణప్పటంబులు వయ్యంగం దాకిసం క్షోభఖింబు గావించె గుణము(_మో(త (దిహ్మాండభాండ౦బు పగిలించి భూతవి శైఎతన్య మొనరించి శంఖరవము గగనభాగం బెల 4 గప్పి[కాలుచు జెగ మెన్‌ డడరి౦చె నుగ౦వుంబడగపటిపు మిణుమిట్లుగొవిచూడ్కి పజీవోన వెలిగి ప రి భాంతిచే సెం గిరీటకొంతి తెల్ల మిది గాండివంబును దేవదత్త మును గపిధ్వ జమును వాసవువమివరమున. గన్నమకుటంబు నగు వేల కొన్నియైన నుజ్జ వలాద్భుతభంగులై యున్నె యిట్లు శీకీ.180 ఉత్తరుని సారథృదున కాయ త్తపఅచుకొని తమ'సేనమీంచకు వచ్చుచున్న అర్జునువిః గాంచి ఆచార్యు౫ దుర్యోధనునితో నన్నమాట యిది. ఇందు (శ్రవణ పుటంబులు |వయ్యంగ, [బవ్మాండభాండంబు పగిలించి అనువానియందు. లక్షణా మూలధ్వని చెప్పందగియున్నది. గుణము మోంతయును, శంఖరవమును మహా భయంకరములై యున్నవనుట నీలాక్షణికార్థము సమకూర్చును. ఇంక గీతసద్యమున గాండివ దేవద త్రాదిన స్తుసంచయము లోకో _త్తరమైనది కనుక వానిధ్వ న్యాదులయద్భుత భుగులు (పతీయమానములే యగుచుండంగా “*“వేఅకొన్నియైననుజ్ఞ్యలాద్భుత భంగులై యున్నె యిట్లు” అనువాక్యమున వవి వాచ్యము చేయఃదిడినవి. పైని పేర్కొనిన లక్షణామూలవ్వనికివి, ఈగుణీభూతవ్యంగ్యమునకు అన్య్యోన్యాధారా. *ధెయథావము లేదు కావున నిది ధ్వని గుణీభూతవ్యంగ్యములసంసృష్టియగుచున్నది. (శ్రవణపుటములు ద్రయ్యుట, (దిహ్మాండభాండము పగులుట అనునది వాచ్య మగు నతిశయో క్యలంకారముగా భావించుటకు నవకాశము గలదు. అట్టిచో వలం కౌర మే యనుటకుం గాని ధ్వవియే యనుటకుం గాని నిర్ణాయకము లేదు కావున వాచ్యాలంకారద్వన్మిపభేదముల పందేహసంకరము కూడ నిట సంభాన్యమే. 56
వ్యే ౦జళము
అలంకారమే యకుపక్షమున దానికిని మున్నువక్కాణించినగుణీభూతిన్థింగ్యము నకును సంసృష్టి.
ఇట్లు ధ్వనిగుణీభూతవ్యం గ్యవాచ్యాలంకారసంకీర్ణ తాసంసృష్టతిలు స్థాలీపులాక న్యాచువ “ మదాహరింస(బడినవిం
వ్వని సస్టా ఏఎనయు. వ్వనికి తదింరగుణాలంకారాదులతో. గలనందబంధమును, ధ్వవ్శిసభేదనిరూసణమును, వ్యంజకముఖమున ద్వనిస్వరూపన్వ్యయమును, గుణీ భూతవ్యంగ్యమును, సంకరసంసృష్షులును- ఇట్లుధ్వ నియొక్క లక్షణకథనము యథా మకి చేయ6బిడినది. లాక్షణికులు సర్వలక్ష్యసం[గహా' మతి కొనియాడిన మహా భారత మీ సిద్ధాంతవ్మాసమున లక్ష్యముగా (గహింపంబివనది. తద్దుహణమునందలి యౌచిత్యపరీక్షకై యాం[ధమవోభాంఈముయొక్క కావ్యత్వగౌరవాదుల నిరూపింప వలసియున్నది.
శ్ర్రి0
ఓమ్‌ న్‌ నీ భారత ధ్వనదర్శ న న్యషా ఇ ర. వపంచమా ధ్యా యము శ్రీమహాభారతము అానాననానినస్రకనానాాా. *ధర్మత త్త ్వజ్ఞాలు ధర్మశాఫస్త్రం దివి యధ్యాత్మవిదులు వేదాంత మనియు సీతివిచమణుల్‌ నీతిశాస్త్రం బివి
- కవివృషభులు మహాకావ్య మనియు లాక్షణీకులు సర్వలక్ష్యసంగహ మని మైతిహాసికు లితిహోస మనియు. దిరమపొరాణికుల్‌ బహుపురాణసముచ్చ యం బని మహి. గొనియొడుచుండ వివిధవేదత త్త వేది వేదవ్యాసు డాదిమువి పరాశరాత్మజు౦డు విష్ణుసన్నిభు౦డు విశ్వజనీనమై ల చా పరగుచుండ. జే పె భారతంబి.” 1.182 ఉవేదములకు నఖిలన్మృతి వాదములకు బహుపురాణవర్గంబులకున్‌ వాదైై నచోటులను దా మూదల ధర్మార్డ కామ మోక్ష స్పితికిన్‌.* 414 ఖ ౫ సన్నయతిక్కనల యీ రెండు పద్యములును (శ్రీమవాభారతముయొక్క (పాథివపరమార్దములను మనోఎముగా వక్కౌణించుచున్నవి, మహాభారతము భారత న! న జ0
శ్రీమబోభారతము దేళమునలి బవమవవ్శిత్మిగంథము. లేఖ్య నుగునామ్నాయము కావున నర్వజనులకు నుపాస్యము. (శద్దాసక్తు లున్నచో నెవ్వ,డైైన దీని కధికారి కాంగలుగును. ఈగౌర వము దీనికి దేనివలనం గలిగినది ౪ భగవద్గీ తాద్భాధ్యాత్మిక సంపద నిండిన కారణము ప్యాండవో త్తమల పరమోదాత్తచర్శిత నిబంధింప(బడుటవలననా ? [శీవాసు క్ర్రలున మానుక్సీర్తన మిం దంతిర్వాహినిగా బుద్ధిగోచర మగుటవలననా ? క్యష్టదై ్పపాయనుని కథానిర్మాణచాతుర్యు మద్భుతావహమై యానందదాయక మగుట పలననా ? _ ఇట్టి పశ్నలు భావించినకొలందియు బహుసంఖ్యాకములై యుప్ప తిల్లును. వీజనునకు. వై దేర్కొన్న యేయొక్కకారణ మైనను పైని భావించిన గౌరవసంభావనకుం జొలును. ఇ(క వావి సమవాయ మున్నచో. జెప్ప నేల? 'అన్నింటికిమించి యిది పంచమివదము. లేదవేదాంతసార మిందు రాశీభూత మైనది, ధర్మే చావ కామేచ మోజే చ భరతక్షభ యళ యజ్న య దిహాస్తి త దన్య్మత య న్నేహిస్టిన త త్కచిత్‌.” [గ్ర 508 అని వేదవ్యాసుండే యుద్దాటించె నన్నచో దీవి గౌరవమును వేల వక్కా ణింపం బనిలేదు, ఇందలి వస్తు వెశనాటిది రౌదు. ఒక వ్యక్ష్‌ది కదు, పఠరిపహూారమన యొక అణాల హూ. జీవితమునకు సంబంధించిన దనుటయు. జాలదు. ఒక యుగ పమాణకౌ లమునఖ దిజచుకొనిన వృ శ్రాంత మిందు నిబంధింప(బడినది అంతే కాదు పాస్తావికముగా తక్కిన యుగములయు-మన్వంతరములయు(__బసంగ మిం దందందుల. గో టచే నిది యనంత మైన కాలమునకు సంబంధించిన కథ. అళ్లే యిది యేడేశమునకు సంబంధించిన కథ యన్నచో వింద మర్త్య ముతం గల డేశదు లన్నియు నించుమించుగా స్పృశంప(బడినవ్ని, అంతే. కాదు, ఇటు పాతాళ మటు స్వర్గమగా సర్వదిక్కులును విందు చోటుచేసికొన్నవి, కావున విది సార్వ దేశికము. ఇంక నిందలి వ్యక్తు లన్ననో _ యవి మానవజాతికి దరిమితము కాలేదు. స్వర్గ మర్త్య పాతాళములందలి వ్యక్తుల క్రిందు. [బపేశము కల్పింస(దిడినది. (60 య!
భా ఠత ధ్వని ద ర నము దిక్సాలకుల యంశము లిందు మూ క్తిండాల్చినవి. పానవకోటియే కాదు* శునకౌది తిర్యకో్కోటియు నిందు. బొడకట్టును. పిపీలిక ది బహ్మపచ్యుంతము దాన యై నడప విరాట్పురుషుండు వాసుడేవు6గైై కథలో (బధానపా(త్రమును వహించుటచే మహో భారత మునకు€ గావ్యవిరాట్స వరొపము సిద్ధించినదిం ఆ నషది
ఇట్లు దేశకా లపా[తములకో లప మేయపరిధిగల శ్రకీన్యవాలో జనీనమై యలరుటలో నాశ్చర్యములేదు.
ఇందలికథ రమణీీయము, కథనము రమణీయతిరము. ఆశంటివలనను బారకునకుల గలుగు నానందవిశేషము రమణీయతమము. ఈరామణీయకము సవితతావాసితమై పురుషార్ధసిద్ధ్యపాయభూత మై (గంథిమును సర్వజనోపాస్య మొనర్చినది. ఆ యపాయము లిందు లలితముగా కాంతాసమ్మిళముగా "హేతువాద పురస్సరముగా నిరూపింపంబడుటచే నీ యి3హాస మెట్టివానికై నషరిహరణీయమై యలరుచున్నది. ఇందు జెప్పందడని ధర్మము లేదు. సర్వాంగ సౌస్టవము గల రాజ నీతి యిందు పుష్య్కులముగా( గలదు, తృతీయప్పరుషార్టము పం మౌదాత్రిముగ నిందు నిబంధింప(బిడినది. తుకీయపురుషార్థము సాంతదూర్థముగ నెలకొల్బంబడనది, కావుననే యభిమానముళో నే విషయమును జూడ(దలంచిన నా విషయమే యిందు [దిధానాంథమై.. గోచరించుచు “ధర్మత త్త్వజ్ఞు' లిత్యాదిపద్యమును స్వభావోక్తి చేయుచున్నది.
కార్యాకార్యవ్యవస్థితియందు శాస్త్రమే [పమాణ మని గితానుశాసనము. కాస్త ముల నొకళించుకొనుటయు. దదు క్తవిధానమున( (దివరించుటయు మానవునకు€ చిరమకర్తవ్యములు. కొని యరీతిబోధాచరణ్యపచారణము లనునవి యంత సులభ ములు కొవు, భర్మ మెజీ(గినవా€౬ డల దొనియందు6 (ివృత్తిని, తదిశతరమునందు నిన్ఫ త్తిని సాధింపలేండు. అట్టి సాధనకు వాని హృదయము సంస్కారవంజీము కాసలయును. ఉత్తమకావ్యమునంవలి నాయకాదులు పర్యవసానమున( బొందు నుత్తమగతులను, (బతినాయకపక్షము పొందు నరోగతులను మఅలమఅల భావించుటవలనం గలుగు నంస్కారవిశేషము 'నీరసములై న ధర్మశాస్త్రాదుల వలనః గలుగనేరదు. (మొక్కుిడి చెల్లించినట్లు నేర్చు విద్యకంజ నేదృకొను
242
శీమబోభారతము చున్నా మను తలంపువూడ రానీక కావ్యపఠనాదిక మువలన, దనంత(దా వచ్చు విద్య మానవుని హృదయమునం జెజు/గక, తలుగక పీటవెట్టికొని శాశ్వతముగా( గూర్చుంకును. సర్వార్గములను దనలో. గూరద్చుకొనిన విశ్వవిజ్ఞానమయకోశము వనమజన్గాళత మట్టిస్టితికి విరమాధారము. సూక్మెతిసూక్ష్యధర్మసందేహముల హో ఆలధ్యెా రములు సూచింప(దికినవి. తక్కిన పురుషార్థముల విషయము నందును నది యట్టిదియే. మలియు నిది యనుశీలించినచో వేదముల, నఖిలస్మృతి వాచములను, ఒహుపురాణవర్షంబును జదువ( దినిలేదు. ఆ యన్నింటిలో, జెప్ప( బడిన యంశము లిందు. (గోడీకరింపంబిడినవి. స్టూలముగా. జూచినచో నొక పృరాణమునకును మటీయొక దానికిని బొత్తు కుదురదు. ఒక స్మృృతికిని మజీయొక స్మృృతికిని సంతనపడదు. ఒక వేద మింకొక వేదమును సమర్థింపక పోవచ్చును. అట్టి పరిస్టతులలో నేది (గాహ్య మేది త్యాజ్య మను నిర్ణయము లేక మానవువికి చీకాకు కలుగుచుండును, దానికో వానియందు వై ముఖ్యమురూడ€ బుట్టవచ్చును. అట్టి గ్‌జీ బిజి లేక్‌ యన్నింటిని సమన్వయపజచి యిట్టిట్టు (ప్రవర్ధింపు మిట్లు వల దని నిష్కర్ష చేసి చెప్పగల యకృుత శోధ దీనియందు. గానవచ్చును. కావుననే ధర్మార్థకామమోక్షస్టి3ి కది మూడల. ఇ ట్లిది య్యప మేయ్మపభావగుణగరిష్టమై దాజ్బయశరో మాణిక్య మై యలరారుచున్నది. రసిదృష్టికో. జూచినచో నిందు లేని రసము లేదు. (పతిపర్వమునందు నేదోయొకరసమో రససమాహారమో యనుభూయమాన మగుచునే యుండును. ఇది మానపునకు గావలసిన సన్మాల్లోపదేశమునే కార యాతండు సర్వకాలముల నపేక్షించు నానందవిశేషమును గూడ సమహార్చుచుం గావ్యపరమ్మ ప్రయోజనము లను సంపూర్ణముగా సాధించుచున్నది. ఇట్టి చుహోత్కృష్ణ్టగంథమునకు. గ ర్త _ శ్రీకృష్ణదై ్వపాయనుండు. అతండు. 'భారతభారతీకుభగభ_స్పిచయముతో ఘోరసంసారపికారసంతమసజాల విజ్బంభము నాపి సూరిచేతోరుచిరార్దిటోధనరతు( డైన యంభోరుహమి[ తుండు. “యునిపూజితుండు'. “విద్వత్పం స్తవనీయభవ్యకవితావేళుండు. విజ్ఞానసంపద్విఖ్యా తుండు, సంయమి సకరసంభావ్యానుభా పుండు.” లోకహితవిస్టతో భారతాఖ్య మగు లేఖ్యమైన యౌామ్నాయమును గావించిన చరితార్థజీవనుండు.తన ఈపోమహ త్ర్వముకే 24
భొరథత ధ్య నిద ర్శ నము నష్టాదశపురాణములును, నీతిధర్మ శాస్త్రార్హత త్రంబులును, జళుర్వేదవేదాంతాభి (పాయంబులును, ఉతుర్వర్గవర్గానుబం ధబంధురక థే 3 హాసంబులును, | జతుర్యుగ మహర్షి రాజవంశచరితంబులును, జతుర్వర్జాశమ నర్మ[కమంబులును, జితుర్ముఖ (స్రముఖనిఖిలసుర మునిగణపూజితుం డైన (శీళృష్ణుం మాహాత్మ్యంబుగ్ద తది భారతవీడుల మహాగుణంబులును గన విమలజ్ఞానమయచవాగ్దర్చణం బన కొనిన మహామనీషి. ఇంతిటి వెలుంగును గేవలలోకహిత నిష్టతో భారతామ్నాయ కుర్మూణమునకు విర్వాజదముగ నుపయోగించిన యుదారచరితుండు. వ్యాసో. నారా యజో హరిః” అను కీర్తికి సట్టయినవా(డు, *యద్య ద్విభూతిమ త్సత్త్వం (శమ దూర్జిత మేన వా; తిత్తదే వావగచ్చ త్వం పమ తేజోఒంశసంభవమ్‌” అనియేకాక సాడాత్తుగా *మునీనామ ప్యహం వ్యాసః” అనియు వక్కాణించిన గీతావాక్యము ననుసరించి యీ భవ్యమూర్షి విష్ణ్వంశసంభూతు డ్తనుట హిశ్చ్మపచము,
ఈమహానుభావునకు ధారతక థావృ త్తము సదుకాలికము. అంతేకాదు ఆకథతో గాఠమేన సందింధము కలదు. నియవ౨ిబలవ _త్తరత యెజింగియు. వంశనాశదు కాకుంశం గాపాడుటక్రై శక్రియు క్తులను వినియోగించిన కర్మయోగి, తాను జేసిన యత్నములు ఫలవ౦తములు కౌనిచో, (గుంగుటయు నై నచోం బొంగుటయు లేని స్థిత్యపజ్ఞుండు, కామ్మకోధాద్యరిషడ్వర్గమును సమూలముగా ఛేదించిన జ్ఞానయోగి, గీతార్థసర్యగ్రహణముచేసిన తత్త ఎక్షొందు. అధిభౌతికాధ్యాత్మికాధిదై వికరహస్యముల నన్నింటివి తుణ్ణముగా నెలి,గి బోధింపంగల యు త్తమదేశికుండు. సర్వమానవహిత సంధాన మే .పరమలక్ష్యముగా( బెట్టుకొన్న కారిణ్యాంచితమూ _క్రి- (శ్రీకృష్ణనిర్యాణ వార్త విని కలంతచెందిసి యర్గునుని [పసన్నమధురవాశ్యములతో, దేర్చి కర్తవ్యను నుపదేశించిన ధీరస్వాంతుండు. ఆటుపోటులు లేని నిశ్చలచి _త్తవృ ల్తిత్వ మాతవి సొమ్ము. సద్యోగర్భంబున నహిమద్యుతితేజముతో వేదమయుండును నఖిలమునీం (దొదుక్థిండు గ యుద్యచ్‌ జ్ఞానముతో నుదయించిన పుణ్యమూ రర్షి.
ఇట్టి విశిష్ణవ్య క్తి (శ్రీ వేదవ్యాసభగవానుండు సమాహితచి త్తముతో రచించిన (్రీమన్మహాభారతము జనుల కొరాధ్య మగుటలో నాశ్చర్యము. లేదు. ఈ్యగంథము పురాణే 3౩హా సకావ్యాడివిభాగములలో నేదృష్టికో జూచిన నదియే యగును. సర్గము,
శ్ర
(పతిసర్గము, వనంథమా, వంళానచిరిలిమ, మగ్వా౦ళిరమ లు ?ను పరొ్ణణం-క్షణ పంచక మిందు (గమముగా( గాకపోయినను గోచరించును. ముఖ్యమగా( జం్మద వంశము, తద్వంశానుచరిళము నిందు సమ్మగముగా వర్ణింప(దిడినవి, అఆద్భ షిలో నిది పాంణాడికి( జేంవవచ్చును.
వ్తలెకొ
“ఇతి హ అస్మి న్న స్త్రీ తీంహాసళొ అనీ యితిహాసశబ్ద ప్యుత్స్తి. అనగా బూర్వరాజాదువ. చర్మితదును. దెలుప (గంథ మితిహాస మని తాత్పర్యము. ద్వాపరాంతమున కలియుగారంభమునకు6. గొంచెము ముందుగా జరిగిన యాదవ పాండవధార్తరాస్ట్రల చర్మిత మిందు సవి_స్టరముగా వర్ణింప (దిడినదిం ఇది యి హాస మనుటను గొందలజు శంకింతురుం శకకి౦ది యుపపత్తులనుబట్లి భారత్మ్పపధాన కథ జరిగియీయుండు ననుట సంభావ్య మగును,
(0) కథలో నేయీ యంళము లే యే కొలనులో జరిగినవో విస్పష్తయుగా( ఇెప్పందిడినది. ధర్మరా జెన్నిసంవత్సరము లెచ్చట నెట్లు గడపెనో లెక్క చూస విడినది. కేవలకల్పనాకథ మైనచో నిట్టి సూష్మెంశములతో+ బినిలేదు
(2 మహా భారతయుద్ధము జరిగి సుమారు 5080 సః లయ్యెనని (గంకిస్థ (పమాణములనుబట్టియ, జ్యోతిష గహసంచారాదులనుబట్టియు విజలోకచు నిర
నా! ళల శా న! యించుచున్నది.
(8) ఇప్పటి కాలమానపరిస్థితులనుబట్టి యసంభావ్యము లని యూహింపణ దగిన స్వర్గాద్యన్యలోకగమనము, అస్త్యపయోగములు, శ్రీకృష్ణుని య౩లోక
ల ళు మహిమ మున్నగు కొన్నియంశములను వదలినచో తక్కినదంతయు వా స్తవగాథ యనుకొనుట కెవ్వరికి నభ్యంతర ముండదు.
(4 (గంథకర్తయు కథానంబంధవ్య క్తులలో వొక్క(డుగా( గానవచ్చు టయు దీని వాస్తవత్వమును నుపపన్నమొనర్భును.
(5) కేవలకల్పితకథ యమైనచో నీరనములైన వంశవృశముల పరనమున కంతగా6 (బాధాన్య ముండనక్క అలేదు, ళ్‌
త్‌
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము (8) కల్పితకథయే మైనచో సాధారణముగ నాయకపక్షమును సర్వోత్క్బృష్ట ముగ (బతినాయకపక్షమును సర్వదిష్షతానిధానముగ విరూపించుట గోచరించును. ర కౌని యిందు నాయకు, డగు ధర్మరాజు నందును గొన్నిస్థాలిత్యములు చెప్పంబడినవి. (అ) భీష్మ[గోణాదులను నంచనతోం జంపుట (ఆ) శల్యుని గర్జ్హవంచనవఎస్నకై (పాన్థించుట (ఇ) కర్ణునిచే నవమానితు(దై సహనము గోర్బ్చోయి అనన, గాండీవమును డూలనాడుట మొదలగునవి. అప్లే దుర్యోధనుని య్యుత్తమగుణ ట్రశంసయు నిందు సమయోచితముగం జేయంబడినది. (అ) కద్డని కంగరాజ్య మిచ్చుట (ఆ) యుద్ధమున జచ్చుదనుక పళ్ళ్చాత్రాపముగాని వెజపుగాని లేక పోరుట (ఇ) స్వర్గమును బొందుట మొదలగునవి. ఇట్టివి యిది కేవలము కాల్చనిక కథ కా దను నంశమునకు సమర్థకములు,. . (7 అప్పటిస్థలములు, పట్టణములు మున్నగునవి కొన్ని యా నామములకోనే నేటికిని వ్యవహరింపంబడుచున్నవి. ఇట్లి హేతు పరంపవచే మహాభారతకథ జరిగియేయుందు ననుట సంభావ్య మగుచున్నది. ఇ ట్లిది యిత౨హాస మనుకొనుట కెంతయు నవకాళశము గలదు. భారత మితిహానమే కాదు. అది యొక శాస్త్ర గంథముగా(.గూడం దిరిగజీంప పీలున్నది. ఇందు వ్యంగ్యరూపమున. దోంయ నీతు లనేకము లట్లుండ సూటిగా6 బెక్కు. విషయము లనుశాసింపంబడినవి. అవి యన్నియు మానపుని పద్దతికి నూలు, కావున దీనిని వర్మశాస్ర్మగంథ మనుటయు సముచిత మే. ఇమ్మహ్మగంథము “యుధిష్టిరాదిన ద్వర్షితన్యమ్‌, నతు దుర్యోధనాదివత్‌ అనురూపదున వ్యంగ్యభుగా నుపదేశము గావించున దగుటచేతను, సహృదయున కిందు రసానందము సమృద్ధిగా లభించుటచేతను, రమణీయార్థ్మపతిపాదక మగుట చేతను మహాకావ్యముగా6 గూడ రూపొందుచున్నది. ఇట్లు [శీమన్మహాభారతము 'పృరాఒపి నవమ్‌' అను వ్యుత్చ త్తి ననుసరించి (పాశ దయ్యు విత్యనూతనమె పురాణవిభాగమునకును, (ప్రాచీనమహారాజుల నంశచలితమును వక్కాణించుచు నికిహాసశాఖకును, "పురుషుడు పురుషో త్రము. (కీ
(శీమబోభారతము డగుటకు వలయు వీతివర్యముల ననుశాసించుచు శాస్త్రజాతికివి, కాంతాసమ్మితమై సమపచేశరి సానందముల: బశిత్భజనమున కొసంగుచు మహాకావ్యకోటికిని జెందు చున్నది, ధర్మతి త్త్రిజ్ఞు లిత్యాదిపద్యము దీనివలన వకోదక్తి కాక సత్యోూయే యగుచున్నది.
అ టీవోమహాభారతావిర్భానము వల
శ్రీకృష్ణదై సపాయనోద్యానజాత మహాభారత పారిజాతము జనులం౦దజకు నిష్షార్ధదమై యొప్పుచున్నది. సంస్కృృతభాష (పె చీనకాలమునుందీయు. జనాదరణ పాత మే యయ్యు సర్వజనసులభము కాలేదు. అది యమరవాణిగా నేకొంవలకో మ్మాతమే యందుబాటులోనుండినది. విద్వాంసులు దానియందు నిష్టాతు లై నంత మ్మాతమున, దన్నిక్ష స్రజ్ఞానభండారదు సర్వజన వేద్యము కానోపదు. అందునను రమణీయ వె ఖరీవిలసితమగు కావ్య మేకొందజకో యగుట, విచారణీయముకదా । ముఖ్యముగా భారతమువంటి సర్విజనీనమైన కావ్యము భాష కౌరణముగా. గొంద అకు( జేజాజీపోవుట వాంఛనీయము కాదు. భారత బద్ధస్పృ హులగువారి కది యందని పండగుట మజియును విచారకరమైన విషయము.
రాజమహేం్రవరదు రాజధానిగా వేంగీదేశమును బరిపాలించిన చాళుక్య భూపతియగు రాజరాజనరే౨(దున కీవిషయము మజియు బాధాకరమైనది. తెలుంగు నాటం దెలు;గువానినోట భారతపరమార్హము నిల,[దొక్కుకొని స్థావర మేర్ప్చణచుకొవి నిత్యమై విలసిల్లవలయునను సంకల్ప మాతనికి కలిగినది, అప్పటికే యిరు*'పపొరుగుభాషలలో భారతము రచింస(బడినది. తన తెలు(గునకు మాత మేల అపున్నెము పండరాదని యాలోచించి యామహారాజు (శ్రీమద్భారతమును 'దెలు(గున రచియింపంజేయ సంకల్చించెను. అఆకాలమునాటి మతస రిస్టితులుకూడ నాతవి యీసంకల్చమునకు[ (చేఠకయులని విమర్శకుల తలంపు. దీనికంటెను ద్గత రుచియే రాజరాజనరేంద్రునకు మెం డనుట స్పష్టమే, ఆమహారాజునకు భూదేవ కులాభితర్చణమహీయః [ప్ర3యు, భారత శవణాస క్రియు, పార్వతీపతిపదాబ్దధ్యాన పూజామహోత్సవముసు, _సంతతదానశీలతయు, _ శశ్వత్సాధుసాంగత్యమును సంతతము నెడ(దాయక 556 మిస్తమువైై యుండు పంచమహాపుణ్యములు. అందును నాతవిచ్చిత్త మనిశము భారతకథాశవణ(పవణ మే, అట్లగుటకు మటియొక
ర
ఫారత ధ్యనిదిర్శేన ము హేతుపును గలదు. అది తదీయపంళమువం (బసిద్దువై. విఒలసద్దుణళోలిళుపై పాండవో త్రినంల యమలచరి్యిత మగుటయు సంభవించినది. ఇంతే కాదు. బప భాషల బహా-నిధముల బహుజనదులవలన భారతబిస్థస్పృహుంద్రై యాళ(డు విని యుంషనోప్బను, కాని తృ ప్తినొందంజాలండయ్యెను. మహాభారతబద్ధనిరూపితార్తని తెలుగున రచింపందివంగా విన నిచ్చగించెను. దీనికీ సమర్థు వెవ్వరా ? య్‌య్యిన్స మౌలు తనయా ైనమునంతెటిని, గలయంజూచెను. అది యపారశచ్చ శాస్త్రపాంగులై స వైయాకరణులతో, భారతరామాయణావ్యనేంపురాణపవీణులై న పౌరాణికులకో, మృ దుమధువరసభావభా సురనవార్థపచనరచనావి కారదు] స మహాకవులతో, వివిధ తర్కం విగాహిత సమ స్తశాష్త్రసాగరసారగరీయఃపతిమిలయిస తాశ్కాకులతో, వైణిక గాయటలతోం గలకల౮ాడుచు మూ్తీభవించిస దాగ్దేవతయో యన్నట్లు విరాజిల్లెను. అందు దినశ౦టికి పెభాకరుసివలె గోచరించిన నస్నయభట్టారకునిప సీభాంము నాతండి నిలి పెను, అసుముహూర్తమున నాంధమహాభారత రచ నమునెకు (శీకొారము చుట్టంబడెను. నన్నయభట్టారకుండు వ్‌
నన్నయభట్టారకుండు రాజరాజన రేందునకు కుల్మబాహ్మణు చే కాదు. అను రక్తుండును. అవిరళజ ఎహో మతిత్పరుంయినై దాహ్యభంతరళుచిత్విఒంను సాధించిన పవితశీలుండు. విపులశద్ధి కాసను(డ్లై మహాకావ్యంచనకు. గావిలసిన భాషాపాట వమును సంతరించుకొ నెను. సంహితాభ్బాసు౯వై వాక్సావిత్యము నందెనుం (దిహ్మాం డాదినానాపురాణవిజ్ఞానమితు(ద్రై వ్యుత్చత్తివి వింపకోనెను. సద్వినుతావ దాతిచరి తుండ (తికరణశుద్ధి నంది దేశకౌర్హతను దొందెను, అతని లోకష్టతి మహాకావ్య సృష్టి కెంతయు[ చోడ్చడును. అంతకుమున్న ఉభయభాషాకావ్యంచనాభిళోభితు. దై కావ్యకరణాభ్యాసమున సమ్మగతిను సొధించెను. విత్యసత్యవచనతయు, మత్య మరాధిపాచార్యలయు నాతని కావ్యనిర్మాణదక్షతకు మెటు/గులు ఎట్టు గుణములుం ఇట్టివాంయ తలుంగువ మొదటిమహాకావ్యరచనకు( గడంగుట మదావహము, ఈపషహాకవికి, భారతి ఘోరరణమున వరునకు నారాయణునట్టు, అష్షభాషావి శారదు6 డును విష్టుయును సహాధ్యాయుండు నైన నారాయణభట్లు అభిమతరబుగం. దోదయి భారతిరచనము విర్వహించెను. శఈసమాగమమును ఆయుద్పోధయు హీతువులుగా
న
భీమహాభారతము నాం్యధ్రమున శబ్బమాధున్యము న్రగొరవమును మేళగించిన కవితామృత్మపవాహము జొలువాబ్‌నది. సారమైనమలితో కవిిశేస్టులు రోతుగా నారసి మేలనవలసిన (పనన్న కథాకలితార్థయు క్రియ, సుమధురనాద్మ దిహ్మసావత్కరణసమర్థకమగు_ నక్షర రమ్యతయు, మానవునకు సర్వకాలసర్వావస్తలలో మాన్గనర్శకమురై న రుచిర్యా సూక్తులును (తివేణీసంగమమువలె నీమహి తాత్యుని కవిత్యాసవంతిలో, గలసిమెలసి సావమత్య-రించును, భట్టారకునివాక్యములు వేదమంతములవలె మధురనాదగుణసంభిరితము లగుటచేతను బవ్మితభావవాసముపేతము లగుటచేతను, గంభీరార్థమాణ్‌క్య పేటిక లగుటచేతను నవి బుషివాక్యము లవిపించును. సంస్కృతమున. గాళిదాసువ! దెలుంగున నీతంయ కవికులగుపువు. ప్రాచీనాం్యధమహాకవు లనేకు లాతనిం (దిస్త తించుచు నాతని యమగుజాశలలో నడిచిరి. కవిబహ్మయగు తిక్కనామాత్యు( డీతని నాం్యధకవిత్వవిశారదు(. డవియు, విద్యానయితు(. డనియు మహ తాత్ము. డనియు. గ్వీరించెను. ఎజ్లయ సకలలోశై కవిదిలుం డైన యాతని సరససారస్వ తాంశ్మపళ స్తిని, దనలో జీర్షించుకొని తానందు లీను,డ్జై పోయెను. కాపుననే కవీంద కర్ణప్తటపేయముగా. దా నారణ్యపర్వ శేషమును బూరించితి నని థీరవిచాడండై చెప్పుకొనెను. మజీయును ; *ఉన్నతగో[తసంభవము నూర్జితస త్తి పము భదజాతిసం పన్నము నున్టతాన్యపరిభావిమదోత్క టము న్నరేంద్రపూ జోన్నయనోచితింబు నయి యు'వ్న్పడు నన్నయథభిట్టమం జరం బెన్న నిరంకళోకక్రిగతి నెందును (గాలుటం (బస్తుతించెదన్‌.” (హరివం. పూ. భా. 1.6 అవి నివాళి పాపైను, కవిసార్వభౌము,డు [శీనాథుండు నన్నయకవితలోని యభయవాకొ ఎి)ఢిని దన కవిత కొక రసాయనముగా స్వీకరించెను. ఇంకను బూర్వకవులు పలువు రాతవి కవితాగుణముల( గొనియాడరి. వారివారి యాయా (సళంసోక్తు లన్నియు స్తత (పాయముగా నీతని కవితారామణీయకమును వక్కాణ్‌ంచును. ఆధువికకాలమువ (8బ 240
భారతి ధ్యనిదర్శన ము
కవిస్మమాట్టులు [శీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు, ఆచార్య దీవాకర్ణ జేంకటావధాని గారి మున్నగువా రాసూతములకు విషలయము లైన వ్యాథ్యానములా యనదగు [గంథములను విరచించి తత్తిత్తమును తెలు(గువారికి(దెల్ల ముచేసిరిం
సన్నయ తనకవితాగుణములుగా( బేర్కొనిన (పసన్నకథాకలిరార్థయుకి మున్నగువావికి స్థాలీపులాకన్యాయముగా వివంణ మిట( డేయంబడుచున్నది :
[శీ విశ్వనాథవారి. (ప్రసన్నకథాకలితార్థయు క్తి యను సమాసమునకు [పసన్నమైన కథతోం గూడిన యర్హముల యోజన యను విగ్రహమును జెప్పి “అచట నున్న యర్హములను చక్కగా పరిశీలించినచో కథ పాఠకునకు (పసన్న
అ
మగును” అవి వివరించిరి. కథ (పసన్నమగుట యనగా నేమి? ఏల (పసన్నము కాపలయును ? (ప్రయోజన మేమి? యను. నంళము. లిటం జర్భనీయము లగుచున్నవి, కథ ప్రసన్నమగుట యనంగా రచనా సమకాలమున( గవి తన హృదయమున నేయే భావములను వికేపించుకొనెనో యవి యన్నియు విస్పష్టముగా భాపుకుందైన ఫాఠకునకు. దోచుట, అట్లు తోంసనిచో బాహ్యములగు శచ్చార్థములు మాత మే కానవచ్చును. గాని కావ్యాత్మ యేదో యాతనికి బుద్ధిగోచరము కానేరదు. కథ పిసన్నమైనచో కావ్యమువలన( బాఠకు. డపేక్షించు నానందోప దేశములు లభింపంగలవు. ఇట్లు పిసన్నకథాకలితార్థ్రయు క్రి యనునది ధ్వని మార్గముళో సంవదించుచున్న దనియే క వివిశ్వనాథులతీర్చును.
ఆచార్య దివాకర్ణ వారు ప్రిసన్నక థాకవితార్థయు క్రి యనుపాఠాంతరమును గూర్చి టజ్జముగా. జర్చించి దానికంె “కలిత” యను లకారఘబితపాఠకమే సమం జసమె యొప్పునని తీర్మానించిరి. [పసన్నమైన కఠలయందు. గూర్చంబకిన యర్హ
యా మెల “ణా ములయొక్క యుక్తి యను న్గర్ధమును స్వీకరించ ప్రసన్న మనంగా. (బసాదగుణ భూయిష్త మవి వారు 'వక్కాణించిరి.
0౮
టం ఈ గ న్‌ న
అ ష్యనుక్తో బుర్దై ర్యత శబ్దార్ధ వొ (పతీయతే ఇ
సుఖశద్దార్థసంయోగా (తసాదః సతు కీర్శ్యతే.” (నా. శా. 16.00)
£ై0
థ్రీ మవఃభారతము అను నాట్యశాస్తళోకము |పసాదమన నేమో వివరించుచున్నది. అచార్య వేంకటావధానిగారు లాక్షణికుల నిర్వచనములనుబట్టి [పసిద్ధార్ధములు, రుటిత్యర్థ సమర్పకములు, స్మ్కపయోజనములు నైన పదములు గలిగియుండుపే (వసాదగుణ మని వచించి నన్నయ్మపసన్నకథాకలితార్థయు క్రి వ్‌ట్లు వివరించిరి : “అయా సందర్భములందు సృఫపయోజనములై న విషయములనుమాత మే చెప్పుచు నేకవార (శవణమ్మాతముననే లోని యర్ధమును వ్యక్తముచేయట యాతని [పసన్నతకు లక్షణ మని చెప్పవచ్చును. ఈయర్ధమునే కథలవిషయమున( గూడ నన్వయించినచోం గథ్యాపసన్నత, రేక, [పసన్నకథాత్వము అనగా నేమో తెల్ల మగును. ఏవైన కథలను రచించునప్పుడు (పధానకథతో వానికి. గల సంబంధమును, అందు వానికి( గల స్థానమును వివరించుచు, (పయోజనరపాతము లైన సందర్భముల నుస్పగించుచు, విన్నంతమ్మాతమున నందలి తత్వమును స్ఫురింప(జేయుట యా కథాపసన్నతకు లక్షణము.” (నన్నయభారతము. పృ. 708) మొతత్తముమీంద నీవివరణ మంతయును వాచ్యార్థముకంజ థిన్నము, రమణీయము నగు నర్థాంతరస్పూ్రిని [బ౩పాదించుచునే యున్నది. కావున నిది ధ్వనిషార్ష మునకు సన్నిహిత మే, అథవా ధ్వనిదూర్ష మే యనుటలో విిపతిపత్తి లేదు. ఈ యభిప్రాయమునకు అవార్య దివాకర్ల వారి సమ్మతియు భంగ్యంత రముగాం గలదు. కపసాదము రసగుణ మగుటచేతను, అది సర్వరససాధారణ మగుటచేతను, [బ్రనన్నమైన కథ లనునప్పుడు నానారసమయములై న కథ లని స్ఫురించుచున్నది. ఈవి వముగా. “బసన్నకథాకలితార్థయు క్రి” యను సనూసమును నన్నయ రసదృషికో. (బయోగించె నని వ్యక్త మగుచున్నది.” (న.భా.పు, 707) అను నీవాక్యములు నన్నయరచన ధ్వనిమార్గ సంపూర్ణ మను నభిపాంయము నకు సహకారము లగుచున్నవి. వాచ్యార్థము |పసన్నముగా నుండంగా మనో హరములగు వ్యంగ్యార్థముల యోజన పాఠకువి హృదయమునకు గోచరించుటయే (పసన్నకథాక లితార్థయు క్రి యనుడాని తాత్పర్య .మని భావింపవచ్చును. దీవి కొండురెం డుడాహరణము లిటం (బిదర్శింప బండుచున్నవి : 51
భారత ధ్య నిద కృ నము (1) ఒకానొకపదమును సందర్భమునందలి యనేకవ్య కుల మనో భావములను వ్యంజించుసట్లుగా విదింధించు విశేషార్థమును యోశంచుట, తన యాస్థానమునకు శకుంతల సపుత్త్రతై వచ్చి భర్తచేం దిరస్కృళయైన సన్ని వేశమున _ అకాన్టకొన్లి ఫీడు వీకును శకుంతలకుం (బియనందనుండు చే కొని భరియింపు మీతని ళకుంతల సత్యము వవ్కె సాధ్వి స ద్వినుత మహాపడ్మివత వివేకముళో నని దివ్యవాణి దా విసిచె ధరాధినాథునకు విస్మయ మచదఃగ( దత్సభాసదుల్‌.” 1.4.105 “ఇ ఇల్ల వారలకు నత్రిహర్షరిబుగా కకుంతలపత్మివతాత్వంబును నత్యంణును భరతోత్నత్రియుం (దళంసించు వేలుప్పల వలుక లతివ్య క్రంబులయి. యాకాళంబు వలన వీతెంచిన విని దుష్యంతుండు సభాసదులు విన విల్ల నియె,* 141.8 ఈవచనమునంవలి “యెల్ల వారలకు నతిహర్ష ౦బుగాగి నను వొాళ్యభాగము మెలకువతో. గమనింపందగినది.. నిజమున కిట 1పవానవ్య క్తులు మువ్వురు... దుష్యంతుండు, కకుంతల్క భరతుండు. ఇందు భరతుందు మయుద్ధదాలకుః డచుళన్న దివ్యవాణ్‌వలన వతిహర్ష ము పొందవలసినది ముఖ్యముగా శకుంతలయు దుష్యుంతుండును. అట్టిస్టి3లో నెల్ల వారలకు నతిహర్షము. గలుగు ననుటలోం గవిళాత్సర్య మేమైయుండును? శకుంతల పు _క్రంసహితయై సభకు వచ్చినదిమొదలు కొని జరుగుచున్న విషయ మంతయు సభాసదులకు సరనవిచ్శితముగా నున్నది. అమె నేను సీభార్య ననుచుండ సీతండు గా దనుచుందేను. " ఈయిరువురిలో నెవ్వరిని పంచక స్టానమునం (దిఏష్షించుటకు నవకొశముగానరాకుందెను. ఇట్టిస్టితలో దోష మెవరిది ? పర్యవసాన మేచుగును ? ఎట్ట్‌ యకార్యము సంభవింపనున్నది ? యిత్యాది. విచికిత్సచే. నందున్నవారందజహృదయములు నాందోళిశమువై యున్నవి, ఈసమన్యకు బరిష్టారము లభించినంగాని వారి గుండెలలోవి యుత శాంతా భారము తగ్గదు. ఇట్లు సంక్షుభితమువై స వారిమానసములు (పనన్నము లయిన వెంటనే వాచిచిత్తములు హర్ష నిర్భరము లగుట సంభవించును. దీవ్యవాణ్‌ అట్టిస్టికికి హేతువై సది. కావుననే (వధానవ్య క్తులతోపాటు [పేక్షకులుగూడ నతిహార్ష మును బొందిరి. కథాదృప్పితో సీయంళశమున కంశపొొధాన్యము. లేదు. కాని కావ్య కళాదృష్టితో విది యత్యంత్మ్యపధానమైన విషయము. (ప్రసన్నముగా సాగిపోవు కథళో మహార్థముల యోజన యనంగా పిట్టిది, వై
థీ మజబోభారతము (2) శంతను( డేకాంతమున నత్యవతినిం గాంచి యామెయం దనుర క్షు డామయెను. దొశరా జామె కాతనివలన బుట్టిన నంకతాననునకు రాజ్యాధికారము కావలయు నని కోరెను. గాంగేయుని స్మరించి యిట్టి యుంకు వీనోపక శంతనుడు గృహ మేంగి సత్యవతిన తలంచుచు జింతాకాంంతుండై నీతకార్యావసరు( డాయెను. తంగడిదుఃఖ మేమో యరసీ (పళివిధాన మాచరించు తలంపుతో గాంగేయు. డాతని సమీపించి యిట్లు పలికెను ; “*భ్రవదభిరక్షితక్షితికి బాధ యొనర్చంగ నోపునట్టి శా (తవనివహంబు లేదు; వసుధ్యాపజ కెల్ల ననంతసంతతో త్సవముల; రాజు లెల్ల నవిశంబు విధేయుల; నీకు విట్లు మా నవవృషభేం[ద 1 యేలాకొ మనఃపరికాపము(దౌంది యుండ(గాన్‌.” వ। *అనిన విని పెద్దయుంటొద్దు చింకించి శంతనుండు కొడుకున కిట్ల నియె.” ఉవినవయ్య; యేకపుత్తుండు నవపత్యుండు నొక్కరూప యని ధర్మువులన్‌ విని నీకు. దోడు పుత్తు9ల ననఘా । పడయంగ విష్ణ మయినది నాకున్‌.” *జనవినుత । యగ్నిహో(తం బును సంతానమును వేదములు నెడతెగ(గా( జన దుత్తమవంశజులకు _ననిరి మహాధర్మనిప్పణు లైన మునీం దుల్‌” *నీ వస్త్రశళస్త్రవిద్యా కోవిదు(డవు; రణములందు. గూరదుండ;ః వరివి దా్రావణసాహసికుండవు; గావున నీయువికి నమ్మఃగానోప నెడన్‌.” న॥ “దిపాపుతార్సిర్ధ్ణంబు యత్నంబు సేయవలయు; వివాహం బయ్యెద.” 1.4 178, 19, 180, 1681, 182 180. ల్‌
భారత ధ్వ నిద ర నము
ఈఘట్టమును సాధారణముగ( జదువుకొనిపోయినచో విశేష మేమియు లేదు. కాని నిలిచి పలీక్షించినచో. గొన్ని యర్ధవి'శేషము లిట భాసిల్లును. డేవవతుండు తండిమనోవ్యధకు(. గారణముల( గొన్నింటి నూహించెను. అతని దృష్టిలో ను త్తమచ్మకవ రికి రాజ్యము |పఫజలు ముఖ్యము, ఈయంశములలో వారికి నేదేని వైైపరీత్యము. కలిగినపుడే యాతండు దుఃఖపడును. ఆతని క్ష త్ర్రియధర్మదీక్ష యసద్భృశము, అట్ట్‌వాండు పస్తావించినయంశములలో నొక్కటియు. దన దుఃఖవు నకు హేతువు కొకపోవుటయు, నై నది యట్టివావితో నో రువిడచి చెప్పుటకువీలులేని దగుటయు( జెప్పినచో నది యభయులకును బాధాహేతువు కావచ్చునేమో యను శంక యాతనిహృదయమున, బుట్టుటయు. గారణములుగా సమాధానము చెప్పుటకు( బెద్దయుం[ బొద్దు చింతింపవలసివచ్చినది. ఆ సమాధాన మెంత హేతుపూర్వకముగా నున్నను విస్పష్ణముగా( దనహృదయమును విశదపఅచునది కాదు, దేనవతుండు తండినలన విన్నదానినుండి కొన్నివిషయముల నూహించి [గహింపవలసివచ్చెను. “బహుష్ముతార్థంబు యత్నంబు సేయవలయు వివాహ మయ్యెద' ననుటలో తనలో ముదివడియున్న సమస కటి తంశడిని పీడించుచున్న దని యా(తడు సంభావింగ వలసివచ్చినది. ఏలయన రాజు వివాహమాడి సంతానము. బొందంగోరినచో నానాటి సం్యపదాయముల్మపకార మింతంగా విచారింపల బనిలేదు, “రాజానో బిహువల్ల భాళో అనికడా సూక్తి. ఇందేదో కీలక మున్నదని యనుమానించిన గాంగేయండు వెంటనే వృద్ధామాత్యపురోహిత సుహృజ్జనములతో విచారింపంగా రాజుదుఃఖమునకు హేతుపు అవగతమయినది. తా నొకనిశృయమునకు వచ్చి 'యనేకరాజన్యపై న్యస మేతుందై దాశరాజుకడ కరిగెనుం ఈసదముగూడ గంభ్రీరార్థయు క్రము. దాశరాజును బల (పయోగముతో లొంగందియుటకుంగా దీరాజన్య పై న్యములు. తాను సాధింప(బోవు భవిష్యన్మహారాజ్ఞికి లాంఛన్యపాయములు మాత మే. ఇ ట్లీ కథనములో నొక క్లిష్ట సమస్యలో నుదాత్తవ్య క్తుల ప్రసంగములు, వానిచే (బితీయమానములగు మనో భావములు నున్నగునవి (పసన్నమగు కథళో(గూడి పాఠకున కా నందసంధాయకము లగుచున్నవి. (పసన్నకథాకళితార్థయు క్రి యనగా నిట్టిది. అనుశీలించుకొలంది ఇట్టి యస్థముల యోజన సార్వ (తికముగా( గానవచ్చుచునే యుండును. ఇది మహాగంభీర మయిన విషయము కావుననే కవీందులు సొరమళితో లో నాకసి మేలనవలయు నవి కవి వాకుచ్చెను,
జ్‌
థ్రీ మనమవోాోభారతీ్‌ను నన్నయకవితలోని మటియొక గుణ మక్షరరమ్యత. రసభావానుగుణొక్షర విన్యాసము అక్షందులయొక్క రమ్యత యనినచో నన్నయకవితియెల్ల దాని కుదా హరణ మే యగును, అక్షరములకూద్పువలన నయ్యెడు సౌందర్యమే స్టూలముగా సక్షరరమ్యత యని చెప్పవచ్చును. దీని న్మీకింది యుదాహరణములయందు జూడనగును ; (1) కద్రువ చేసిన యిం్యద్మపార్థనము : ఉవరసురసిన్థకింపుడుషనాగనభశ్చరముఖ్యు లెల్ల నీ కరుణయ వచి మండు (తిజగంబులు నీ కులికాభిరక్షణా స్ఫురణన చేసి సుస్థిరత బొందు. బురందర 1 సర్వలోకసుం దర ॥। శరణంబు నా కగుము దానవసూదన ః పాకళాసనా$* 1.244 తన పత్తు లందజు సూర్యతాపమునకుం గంది వివశుళ్లై పడియున్న సంద రృమునం గ్మదువ యమృతవృష్టి నపేక్షించి యిర్నదు నిట్లు (పార్థించెను. ఇందలి రేహ్షరబాహుళ్యము శోకమును వ్యంజఖించును. నర, సుర, పురు ఇత్యా ద్యను (పానము ప్రార్థనచేయునప్పటి హృదయలాలిత్యము నభిన్యంజించును. “పురందర సర్వతోశసుందర, దానవనూదన, పాకశాసనా' అను సంబోధనములందలి యంత్యానుుప్రాసము దేవేందునికే కాక పాఠకునకును సమ్మోహకము. ( ఈ [కింది వసంత ర్హువర్ణనపద్యము టాడ రమణీయాక్షరవిన్యాస శోభితమై రమ్యత నాందుచున్నది : ఉ*ద్రందనతమాలతరులందు నగర్ముదుముములందు( గదశీవనములందు లవలీమొ కందతరుషండములయందు ననిమిలదరవిందసరసీవనములందు వనరాజీ కందళితపుష్పమకరంచరసముం దగులుచుం దనుపు సౌరభము నొంది జనచిత్తా నందముగ6 (బోషెతుల డెందము లలందురంగ మందమలయావనిల మమంద గతి వీచెన్‌.”. 1.6.180 ఈపద్యమునందలి యక్షరముల రూర్చు మధుమాససొౌందర్యమి నర్థవిచార జొనపేక్షముగనే విరూపించుచున్నది. వస్‌
భారత ధ్వని ద ర్మ నము ఇట్టి యక్షరముల రమ్యతవలన నక్షర యగు రమ్యత రూపొంది పాఠికు ల నకు అక్షరమైన యానందము నావహించును. కావుననే పండితులు కొంద అీది యక్షరమైన రమ్యత యనియు సంభావింతురు.
ఇ(క మూ.గవ లక్షణము నానారుచిరార్థసూ క్రినధిత్వము. సూక్తి యనః(గా మంచిమాట, అది మానవుని సుంచితనమునకు( జక్కవి రాచబాటం రుచిరమైన యర్థములతో, గూడిన సూక్తులు మధురముళైన యొషధములవంటివి,. అవి (గహింపంబిడునప్పుడుగాని సేవించినపిమ్మటంగాని యెట్టి వికారమును బుట్టింపక మానసారోగ్యమును బరిరక్షించి మానవునకు సౌమనస్యమును సంధానించును. ఇట్టివి తన కవితలో దిహుసంఖ్యాకముగా6 గల వని నన్నయ వచించెను. మచ్చున కొకటిరెండు :
కలలిగిస నలుగక యెగ్గులు
వలికిన మటి వినవియట్ల (పతివచనంబుల్‌
వలుకళ బన్నమువది యెడ
దలంపక యున్నతండ చూవె ధత్మజ్ఞుం డిలన్‌ 8.147
టా న?
“*మత్రల దలఃపంగ సంసారం
బతిచంచల మెండమావులట్టులు సంప
(తుతతు లతిక్షణీకంబులు
గతకాలము మేలు వచ్చుకాలముకం'జన్‌.” 15.150 ఇట్టి వనేకములు, ఇట్లు సూటిగా జెప్పు సూక్తులే కాక వ్యంగ్యముగా
రూపొందునవియు నీతని కవిత్వమున€ జాల గలవు. ఒక యుదాహరణము;
ళన్త్ర్చ్య డస్త్రశస్తువిద్యా
పరిణతి నధికుల. డయి వినయపరు( డయి శశ్వ
దుదపూజాయత్నం౦బున(
బరంగుచు సం పీతు6 జేసె భారద్వాజున్‌.” 1.5.226
26868
శీ మహాభారతము
ఇందు సచ్చిష్కుని లక్షణము లేవియో వ్యంశ్యముగా( జెప్పందిదినవి, వినయ పరత్వము, శశ్వద్దురుిపూడాయత్నము అనుసెవి వివ్యాపరిఐతికి మిక్కిలి సహకార కము లను సూక్తి యిం దుదాహరణసమన్వయపూర్వకముగా నిబంధింపంబకినది.
తావి
నన్నయకవితలో విశ్రేషములు మజి మెన్నియో కలవు, రసభా వానుగుణ ఛందళసయోగొచిత్యము, వచనమునకు. దివ్యమునకు విషయఖేదమును దాటిం చుట, సంజోధనములను విశేషణములను నభ్మిపాయగశ్చితముగా. (బయోగించుట, వర్ణనములు (పయోజనాళ్మకయుగా ననుసంధించుట, ఉపాఖ్యానాదుల (పాధా న్యాాపాధాన్యములనుబ క పెంచిదూ. సంక్ష్మేపించియో రచించుట, ష్మాతముల స్వభా వమును మొదటినుంచి తుదినజకు నాొశేవివముగా తీవృట, తత్సమాచ్చికుడ దాహాళ్యప్రయోగదును. ఏవ ననుసరించి చేయుట పవ్శితోపమానములు, అలంకార్మపయోగాచర్యిము మున్నిసనవి యనేశములు పరి!ీలింపందగియున్న వి, ఇన్ధక వితావై చ్యింలోం గొన్ని కొన్ని యంశదులు కొందటకుం గొందటకు వచ్చి
ఓ లా!
“తిలువా3వా రనుకరంఎ యత్నించిరి. కావుననే సన్నయ యాంధక ఏిత్వవిళాందు డే నౌక అంధశవికులగురు వవియ౬ _ జెప్పనొప్పనవాండు. భాషావిషయమున నాతండే వై యాకరణులకు ముఖ్యముగా (పామాణికు డచయ్చెను. దీనిచే నాతవి శబ్ద్బళాసనద్వము సార్థక పిగుచున్నది,. సంస్కృతకావృములం. దెలుంగున 6చి యించుట కాయన పట్టిన ఒవవడి యనుపమాన మైసెది.. ఇట్టి యీ మహనీయుని వారతరచన కాండ్రైవవళశమున అంణ్బ -.ర్వ్యపలోం. జతుర్ధాశ్వాసమునం. గొంత సడచి నిలివినది. దానిపలన నొకవివముగా లాభమే కలిగిసది అంతయు మన మేలునకే కదా ॥ తిరక్కవామాత్యుండు :_
నన్నయకవిత యారణ్యమధ్యమున నాగిపోవుటవలనం గలిగిన లాభ మేమనంగా నాం్యధులకు మబియొక మహాకవి లభియించుట. తెలు(గువారి పున్నెముల- పంటను గవితారూసమున( బండించిన యా పంభావసరస్వతి. తిక్కన, ఆతం డఊభియకవిమ్మితుందు. అనగా సంస్కృ తాంధకవులకు (పభాకరసదృశుండు, ఆతండు (నాసిన సంస్కృలకావ్యములు | పసిద్ధమునై కానవచ్చుటలేదు గాన్ని
(88) శ?
భారత ధ్యనిదర్శీనము జ్‌ర్రి మస్టిమాలా౦ కిము కౌస్తుభం వొ పరిష్టియాయాం బహుమన్య సే త్వమ్‌ ? కిం కౌలకూటః కిము వా యళోదా స్తన్యం తవ స్వాదు వద (పథో ! మేం”
అను. శ్లోక మొక్కటియు. నిర్వచనో త్రరరామాయణ్మ పారనాళ్లోక మును మ్మాతము సంస్కృతమున గానవచ్చుచున్నవి. రమణీయార్థ్యపతిపాదక మొక్క శబ్ద మైనం గావ్య మగు నన్నచో శబ్దసమవాయరూప మీపైల్లోకము కావ్య మేల కాంజాలదు? ఇది యాతని హరిహరాదై వర భావనాసిద్దికిని, తన్మూలమున( ఐబరమాశ్ము నొక్కనినే మానవులు రుచిభేదము ననుసరించి భిన్నభిన్నస్వరూపముల గల్చించు కొందు రను తాత్ర్వికార్థమునకును, సర్వజగ్మదకణతత్సరుండగు స్వామికి కాల కూటభక్షణము, పసిబాలునికి మాతృ స్తన్యమువలె పరమానందదాయక మనురూపమున భగవత్చా రుణ్యమునకును, భగవంతుడు స్వయంభువై మహత్తులకంచె మహనీయు( డగుచు, పసిబాలు(డై యణువులకంటబ నణీయు€ డగు నను నౌపనిషదార్థమునకుము, అస్టికౌ స్తభములకును, గాలరూటయళో దా_స్తన్యములకును లోకదృష్టిలో మహాంట్విశీ మున్నను దాత్ర్వికముగా భేదములే దను నంశమునకును, పరిష్ట్రియ యను బాహ్య లక్షణము నొకదానిని రుచికి సంబంధించిన యంతర్హ క్షణము నొకదావివి నుపలక్షీణ ముగా స్వీకరించుటచే భగవంతుండు బాహ్యాభ్యంతరముల విర్వికారు. డనురూపమున నేర్పడు వేదాంతార్థమునకును, అస్టిమాలాద్మిగహణమువలన సాధకునకు సాకొ రార్బృవన యుపాదేయ మను నుపాయజ్ఞానమునకును, “వద' యను విధ్యర్థక్మకియచే సంభావింపనగు భక్తిపారవళ్యస్థితికినిి (సభుశబ్బ్వప్రయోగముచే నను మేయ మగు కవియాత్మార్సణతాత్సర్యమునకును _ ఇట్టి మఠికొ న్నియర్థములకును నీళ్లో కవాచ్యా ర్జు వ్యంజకము. ఇ ట్లిది చక్కని సంస్కృతకావ్యముగా( బరిగణనీయమై యాతని యుభయకవిమ్మితతను (దిమాణీకరించుచున్నది.
ఈ మహానుభావుండు వ్లైదికమార్గనిష్ట మగు వర్తనమును జక్కంగా నిర్వ హించ్లు నుత్తమవై దికుండు. సతతము భేదములేని భక్తితో నిర్మలమగు చిత్త వృత్తిని సంధానించు భగవత్పాదవిరంతరస్మరణతత్పరభావము గలిగి యాత్మ సంమోచము నొందంగా€ గావ్యరసమును గొనియాడు నుత్తమరసికుండు- యస్ణము
|
శ్రీమవోభారతము చేసి (తికరణఖుద్ధిని సాధించిన యుత్తమసాధకుడు. ఇది పారమార్థికముగా నాతండు పండించుకొన్న గొప్పప౦ట. ఐహికముగా( జూచినచో మంతియై రాత్‌కొర్యముల నిపుణముగా సాధించిన రాజనీతిజ్ఞుడు. త న్నందినవారు తనంత యన్న సామె తకు( (బమాణమో యన్నట్లు సత్కావ్యవిర్మాణధురంధరులగు సచ్చిష్యుల శికించిన గురూ త్తముండు. అటు రాజునకును నిటు (పజకును సమానముగా నాదరణీయ మైన సత్సభావము గల ధథీరోన్నతచిత్తుండు. విశాలమహాం్యధసాామాజ్యనును నిర్వక పరాకఠమముతో నేలిన కాకతీయగణపతి దేవచ[కవర్రియొక్క మన్నన లందిన మనీషిశిరోమణీ. ఇ ట్లి హపరసుఖముల రెంటిని హ_స్తగతము గావించుకొన్న ధన్యజీవుండు.
ఇ(క నీతని కవితాన్య క్రిత్వమునుగూర్చి కొన్ని మాటలు - ఈతండు బుధా రాధనచే విరాజిల్లు పుణ్యమూర్తి. నన్నయ వాసి విడిచిన మహాభారతమును దుది ముబ్టన్‌ రచియించు టొ ప్పని సంకల్పించి తుదిముట్టిన సంక ల్పసిద్దండు. మహా కవిత్వదీకెవిధి నొంది లోకహితకాంక్షళో సాహిత్యసోమరసమును దాను (గోలి యౌాంధ్రావశి మోదముం బౌరయునట్లుగం గర్జపుటంబుల నారణ్యగోలండేసిన పరమో దారవ్య కక. కొావ్యరచనయే మొక యారాధనావిశేషముగ నెంచి కైవల్యము నర్జించిన స్టిరచిత్తుడు. *కవితారూపతపస్సు"చే నిష్టసిద్ధి నొందిన మేధాఘనుండు, కవిత్వముజేం బుట్టువును గృతార్థ మొనరించుకొనిన ధన్యజీవి. ఆతనికవిత్వము నలవోకగా నిర్ణ క్యముగా. జదుపరా దనునంశమును నొక్కి చెప్పుటకే యింతంగా నిట [వాయ బన్‌నది, ఇట్టీవాండు కావుననే యీళని నెజ్షా(పెగ్గడ కవ్మిబహ్మ యనుచు నిట్లు స్తుతించెను :
ఉత్రనకావీ౦చిన సృష్టి తక్కారులచేతం గాదు నా నేముఖం
బునం దా బల్కిన వల్కు లాగముముల్లై పొల్పొందు నా, వాణీ భ
ర్తను నీతం డొకరుండ నా( జను మహత్ర్వాప్తిన్‌ గవిబహ్మ నా
వినుతింతున్‌ గవి తిక్కయప్వ నభిలోర్వీ దేవతాభ్యర్చితున్‌ న
(హరి, వం, పూ, భా, 1.9%)
ఇం దాతండు తిక్కనను సృష్టికర్త యగు (బ్రహ్మతో నభిన్నునిగా వక్కా
ణీంచెను. [బహ్మసృష్టివలె నాం్యధకవిత్వమున సీతం డొనర్చిన సృష్టి మఖ 2608
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము యెన్వ డును గావింపలేండు. పీవిధ మైనను సీతనివాక్కు వేదవాక్సదృశమై పొల్పొందును. కవిత్వమున కీతం డొక్కండే యని వాణిభ్నర్త యనుననంజను మహత్ర్వా ప్రిచే నీతండు కవిబహ్మయై యొష్పును. అఖిలోన్వీ దేవ తాభ్యర్చితత్వము తన వ్య క్రిత్వగారవముతో సారించిన పుణ్యమ్హూర్తి యీశండు. ఇది యెకయ భావించిన తిక్క నమూ రి.
నిజమునకు( దిక్కున కావించిన సృష్టి యెట్టిది ? ఆతడు కథను సృశింప లేదు. అది వ్యాసభగవానుని సృష్టి. తెలుగున కవిత్వము నాతండు సృజింపలేదు, అ్మపశంస కొక వేళ బ్మాతత నన్నయకు. గలుగపచ్చును. మటి యీత( డతి నూత్నముగా ననుకరణసాధ్యము కానివిధముగా( జేసిన సృష్షి యెట్లిది? అది భ్రారతరచనావిధాన మనందగును. ్మపత్యక్షరమును మెలకువతో సార్ధకముగాా మహా శిల్పి పరమసూక్మాంశములయందును బహుజాగరూకత వహించి (సతిమను జెక్కు విధమున, కావ్యశిల్పమును దీర్చిదిద్దుట యీతని (పత్యేకత. అదియే యన్యసాధ్యము కావి యాతని సృష్టి, కొన్ని వేలపద్యములం జెప్సునస్పు డిట్టి నిశితమైన యవధాన గరిను యత్యాశ్చర్యకరమైన విషయము, కావుననే తిక్కన, తనద్కష్టిలో వేడీ వ్యాసువివలె, మనదృష్టిలో భవ్యకవితావేశుండు, ఆ యావేశము విద్వత్సం స్తవ సీయము. నిర్వచనో త్రరరామాయణమున( జెప్పుకొనిన *అవలోదాత్తమనీష నే నుభయకావ్య(పొఢిల బాటించు శిల్బ్చమునం బారగుండన్‌” అనుమాట (పత్యక్షర సత్యము. శిల్చ మనినదెంటనే నై పుణ్యము, జాగరూకత, సౌందర్యదృష్టి, శాస్త్రజ్ఞత, లోకజ్ఞత నున్నగు లక్షణము లెన్నియో మేళగించి యండవనలయును.. "అప్పుడే యది సర్వజనుల హృదయముల నాకట్టుకొని యం దానందరసాంబుధిని నింప గలుగును. తిక్కన నిర్వహించిన కావ్యశిల్ప మట్టిదిం
తిక్కంనామాళ్యుని కవితాగుణయుగా కీశాభమహాశవి కసాభ్యుచిశబింధమును వక్కాణించెను. రసమునకు॥ దగిన బంధ మను నీలక్షణమున దిం వళబ్దమునకు: “గూర్చు అను నర్జమును (గహింపవచ్చును. రసానుగుణమగు శద్దార్థముల కూ ర్చీతని కవిత్యాపధానలక్షణ మని [శ్రీనాథుని తాత్చార్యమై యుందను, తిక్కన కవితలో నర్ధగౌరవము మెండు. అర్ధగౌరవ మనంగాం దటంచినకొల,దియు విశే షార్ధ్మవ్రతిప సత్తి కలుగుచుండుట. అయర్థము “ముఖ్యముగా రసభావాదిక మైనచో,
వై॥0
(శీమబోభారతము సీబంధము రసాభ్యుచిత మైనచో నీతనికవిత ధ్వనిమార్గభూషిత మనియే చెప్ప నొప్పునుగదా 1 కౌవున నీతనికవిత పరమో త్తమకావ్యకోటిలోనికి, జేరుచున్నదిం ఈ రసని్య్వహణవిషయమున( దిళ్కాన ఈనసామర్హ్యమును దా నెటి,గినవాండుం కథాగమనమున విభావాదిసామ్మగి సమ్మగముగా. గూర్చి రసోత్ప్తిని గలిగించు టయే కౌక “ఇదిగో యిట శ రస మున్నది గమనింపుం డను సూచనయుః జేయు చుండును. లాక్షణికులు చెప్పిన వమనదోష మిట నేర్పడదా ? యని శంకింప( బని లేదు, విభావాదిసొద్యుగి లేనిచోట రసనామస్వీకారము చేసినప్పు గట్టిది సిద్దమగును గావి యితరసన్నివేశములందు( గాదు. ఈతని రసాభ్యుచితబంధమునకు రెం డుదా హరణములు ;
(1) వలలవేషమున నున్న భీమసేనుడయ తన కనులయెదుటః దమ మనో వల్లభకు సింహబలు5వ ౪*( గలిగిన యవమానమును, వాని విభృంభిణమును _
“కనుగొని కోపవేగమున6 గన్నుల నిప్పులు రాల, నంగదుల్‌
గవలగ, సాంయ్యదఘర్మనలిలంబులు (గమ్మ/, వితాంతదం౦ంతపీ
డనరటదాస్యరంగ విక టభు9కుటీచ టుల|పపవృ త్తన
_ర్రనమటనా వకారభయవస్స్ఫురణాప రిణక్టమూ ర్థియై” శ.2. 188 కన్పజ్టైను. సారారణదుగ నలంతియల(తితెలు(గుపదముల( (చియోగించు తిక్కన యిట నీ సుద సమాసమును ఓజోగుణసంభరితముగా. [బయోగించుట తత్కాలర్మౌవచమునకు వ్యంజక మగుటకే యనుట సువిదిక మే. 'వికట్మభుకుటీ చటుల ఇత్యాదిసదములందరి పరుషాక్షరావృ త్తి దంతపీడనరటనమును దలపింప జేయును. “స్ఫురణా" అనుదానియందలి దీర్హము హస్తము పైకెత్తి సుడీర్టముగా నెత్తుటను, “పరిణద్ధ' అనుచోటి 'ణ” కారముమీంది యొ ్త్తిడి (గుద్దుటయందలి బిల్వసయోగమును, ద్విడుక్తధకారము పడిన (వేటుయొక్క శబ్బమును వ్యంశించుచు భీమం. డేమి చేయందలంచెనో దాని నర్దవిచారావసరము లేకయే పాఠకునకు బోధించుచున్నవి. రసాభ్యుచితబంధ మనంా నిట్టిది.
(2) మౌద్ధ్యమువలనం గౌరవసేన యన నేమో యెజు/గక బృహన్నలా సారథికముగా బోర వచ్చిన యు త్తరు+డు దానిం గాంచి భీతుండె తేరు మరల్చు మని పార్సిర్టించుచు విట్ల నెను : -
స!
భారత ధ్వ నిదర్శనము *ఒటి, దలపడి కురుసేన నోర్చువాండ నే? యి దేటికి వెడ మాట లిట్టు లాడ? వారు గానక ముందజ6 దేరు కోలు కొని రయంబున( బురి కరుగుటయ నీతి.” 4.64 ఇందలి సదములకూర్చు హాస్యరసానుగుణ మగుట స్పష్టమే, తుదిపాదము నందలి లఘ్వక్షరబాహుళ్యము [దుతగతివి బోధించుచు వెనుదిరిగి పాఠిపోవుటలోని వేగవై ఖరిని దొందరపాటును జక్కగా వ్యంజించుచున్నది. ఇట్టిబంధ మీతని కవిత్వమున సార్వ[తికమై కానవచ్చును, తిక్కనకవితలో.( (బధానముగా. బేర్కొనందగినది రచనాశిల్పము, అతివిస్తృతముగాం. బెరిగిన సంస్కృ తాలంకారశాస్త్రమున( (దిసిద్ధముగా6 బేర్కొ నంబడని యొక వినూతన్మప్మకియ యియ్యది. సంస్కృతకవిత్వమున విది లేదని చెప్పంజాలము కని దాని గుర్తింపునకు నూచన మందు దృశ్యదూమ మగుటలేదు. ఈగుర్రింపువలన( దెలు;గుకవిత్వమున కొక విశేషగౌరవము కలుగుచున్నది. శిల్ప మనంగా నిపుణకర్మ మని స్టూలముగా నర్థము, చెస్పందల(చిన యర్హమును రనణీయముగా శోరితృపఠితృ జనమునకు హృదయాహ్లాదము కలుగు సట్లుగా “ఆహాపుట్టించు'నట్లుగా. దీర్చిదిద్దుబయే కావ్యశిల్బ మని చెప్పనొప్పును. దీనివలన( బాఠకునకు గావ్యమునం దాఖిముఖ్యము కలిగి పునఃపునపఠనాస క్రి పెంపొందును. తిక్క నకొవ్యశిల్పమునుగూర్చి (గంధములు, వ్యాసములు (వాసిన విమర్శకు లనేకులు. _భిన్నదృక్పథములకో నీళని కవితాశిల్పము ఐహువిస్పృతముగా ననుశీలింపంబిడినది. ఈశిల్చము నొండురెండుదాహరణనులతకో సమన్వయించి చూపుదును ; (1) విరాటనగరమునం (బవేశించిన దౌపదిని _సుధేష్టమందిరమున( (బివేశించుచున్న దౌర్సిపదిని తిక్కన రెండు సీసపద్యములలో నిట్లు వర్షించెను : 2౭82
(4) ఉప్రబమొయిల్‌ గప్పిన చొడటీ నును(గా౦తి6 గదలిన యమృ తాంశుకలయు. దో లె6 బెనుమంచుమీ4ద బర్విన వికాసము తప్పి చెలువు కుందిన సరోజినిపిధమున ధూమంబు పొదివినల దుజంగలి మెటు(గులు నలఃగి మాసిన దీపకళికపగిది ధూళిపై 6 వొరసిన౬ దొంగలించుట మాని లావణ్య మెడలిన లఅతికభంగి గంవకారికావేషంబుకతన మూర్తి యుష్వలత్వంబు మటలటువడి యుండ. బాండు తనయ మహిషి యంచితగకి( జనంగ రాజ వీ6థ బౌరజనంబు లవ్వెలంది. జూచి” శీ 1.204 (1) జప్రత్రలంబుల కెంపు పర౭ంగిన తలము కుం కుమలి_ప్త్ప మైనచందము వహి౦ప నంగంబు నునుంగాంతి యడరిన గోడలు వేదులు మణిమయవిధము నొంద6 గమ(గవమెజుంగులు కదిరిన ముందర పుష్చోపహారంబుపొలుపు దాల్బ 'వేనలికప్పు పర్విన మీదు నీలదు బాలంబు మేల్కంట్టుకొమరు పడయః దాను జొచ్చినకతన మత్స్యక్షితీశు నింట నిమ్మెయి€ గొ త్తయొ ప్పెసక మెసంగ న మ్మహాదేవి యున్నెడ కల్ల నల్ల, బాండురాజతనూభవపత్ని యరిగెం” 41.808" కించివ్య్యువధానముగా నున్న యీ రెండు పద్యములలో. గొంచెముగా( బరస్పరవై రుద్ద గము గానవచ్చుచున్నది. మొదటిపద్యమున నామెసౌందర్య ముష్ట్వ్రలత్వము మజువడి యుండంగా. రెండవ పద్యమున నామె మేని ధాళధళ్యము న!
భారతే ధ్వ్యనిదర్శనము
సోకిన భవనభాగములు గూడ€ దళతళలాడుచున్నట్లు పర్షింపందడినది. ఇంతలో వింత మా ర్పెక్కండనుండి వచ్చెను ? ఈనర్ద నముల నిట్లు చేయుటలో౬ గవి తాత్సర్య మేమి ? _- భావనచేయనలసియున్నది. దౌర్సిపది, పుఠవీథిమండి సుదేష్ణయున్నచోటికి వచ్చులోపల/) దనమాసినతనమును గొంత మాపుకొని యుండవలయును. సాధారణముగ మాననీయులకడ కరుగునప్పుడు జనులు కొంతకుంగొంత సంస్కారము. గావించుకొనుట పరిపాటి. కావుననే 'ఉన్మ శ్రవేషణి మైన లచ్చికరణీగ్‌ మొదటి పద్యుమున వర్ణిత యగు దౌంపది పులుగడిగినమాణీక్యమువలే రెండవపద్యమున వర్ణింప(బదినది. ఆమె చేసన్న శరీరసంస్కారము నిట్లు వ్యంజించుట షమహాశిల్స మని భావించనక్కరలేదు. కాని తన్మూలమున సాధించిన [పయో జనములుమొాతము శిల్చపరిధిలో సంభాప్యములు కా(గలవు. ఇప్పటి యీ వర్ణనము విరాటపర్వకథ కంతటికిని వీజఫా్వాయము. ఈ సౌందర్యోమువలననే కీచకవధ జరిగినది. దానినిబట్టియే పాండవుల విరాటనగరవాసమును దుర్యోధను, డనుమానించెను. దానితో దక్షిణో త్తరగోోగహణముల కఠ సాగెను, ఉత్తర గోోగహణమన. నర్జునుండు. విరాటునకుం జేసిన యపకారమునక( గృతిజ్ఞతా రూపముగా ఉత్తరావివాహళకథ యనుపంధింప(దిడెను, దీనినిబట్టి యీవర్షనముల కెంత (పాధాన్యము గలకో తెలియుచున్నది. కావుననే కవి వాచ్యముగా (డౌపది చొచ్చినకతన మత్స్య క్షతీశువింటం [గొత్తమయొ. ప్పెసక మెసంగె నని భవన వికొసమును నుడివి తన్మూలమున భవిష్యషాణకీచకవధ, ఉత్తరావివాహముల వలన నగు కాశ్వతళోభను పరమోదాత్తముగ వ్యంజించెను. ఇట్లీ పద్య ద్వయమును పర్వపమాణముగా. బజచుకోనిన కథాభాగమునకు దీపకళికగా నిబంధించుటయే శిల్పము.
( వర్ణనములను సాధ్మిపాయముగా( గూర్చుటయు నొక శిల్చ్పధర్మము, ఉదాహరణము లొకటిరెండు : (అ) కీచకుడు. (దౌపదిచే సమయనిర్ణయము గావించుకొని యేగినపిమ్మట విరహవేదవతో లీరోద్యానమున. (గుమ్మరుచుం బడిన యవస్థ యీ [క్రిందిపద్యమున పర్టింపందిడినది వి
జ4
భీమహాభారతము *ఇంపైన (పియ కాననిచ్చి నిల్చిన మధు వాదట నాను షట్రాలివిభుని6 జెట్లుపల్‌ పచరించి చుట్టు. (గుమ్మరి మనో రమ నియ్యకొలుపు మరాళవిభుని ఫలరన మొండొంటి కెలమి6 జంచుల నిచ్చు 'మెయిన చొక్కెడు శుకమిథునములను గమి( వాసి తలిరుజొంపదునకు మెయిమెయి€ దా(కంగ(జను పికదంవతులను జూచి చూచి యుల్గంబున నేచి కోర్కు లడరం జిదముడిపడు (హైనుపడు వెడంగు పడు ఎనుంబమె6 దల్లడపడు దువంత చింతిబాలికి నగపడు సింహబలుంయుల శీ 0403 ఇందు తిర్యగతిరూపరసాభాసము వర్ణింప(బడినది. ఇందు. రామణీయక ముతోపాటు బొచిత్యమురూడ మేళగించినది, కీదకాలంబనకరసాభాసము వర్షించు పట్టున నీవర్టన మెొంతియు నుచితము,
(ఆ) ఉద్యోగపర్వమున ద్విలీయాశ్వాసమున 10? నుండి 114 వలకు [పాతఃకొలసూర్యోనయవర్షనములు గావింప(బడీనవి. అ్లే విరాటపర్వ ద్వితీయా శ్వాసమున 288 నుండి 242 వజకు (పథాలరాంసూరో్యోదయవర్ణనములు గ.వు. ఉద్యోగపర్వ్యమునందలి యీ వర్షనమును గూర్చి యీ నండూరి బంగారయ్య గావు ఇట్లు (వాసిరి /
*ద్వితీయాశ్వాసమున నొక్యచో |పాతఃకాలవర్దన మున్నది. దీనిని వర్టించినను గావ్యసౌందర్యమున కెట్టిలోషము రానేరదు. వాల్మీకివలెం గాని, కాళి దాసువఠెం గాని (పకృతితా దాత్మ్యము నొంది చేసిన వర్ణనము గా దిది. మధ్య కాలమునంవలి సంస్కృృతకపుల కృతిమవర్ణనముతో వియ్య మందుచున్నది. దీని నంత దోషముగా ఖందింపనక్కరలేదు గాని గుణమగా నెంచి పూజించుటకు మ్మాతము బుద్ధి పుట్టకున్నది.” (ఆంధ్రవమహాభారతోపన్యాససులు-పు, 141)
(8) లిర్రేఫ్‌
కావి యీ యభ్మిపాయము సరి కాదు. ఈ పర్టనములోవి గొరవలాఘవముల మాట నటుంచి తిక్కన డీని నేల చేసె నవి విచారింపవలసియున్నది. అట్లు చేసినచో తిక్యం-నమహాక వీందుని శిల్పదృష్టి చొకం నిశిత మో యవగత నగును, అప్పు డీ వర్ణనము వర్జనీయ మనంజాలము. వాల్మీకికాళిదాసులవలి. దిక్కన (పకృతి తాదాత్మ్యము నొంది యీ వర్ణనములు చమలేదని యొప్పకొన్నను గథా శిల్చముకో దాదాత్మ్యము నొంది చేసె నవి మ్మాతణొ చెప్పక తప్పదు. 4 రెండు సందర్భములందును- విరాటమున [దౌపదికి నుద్యోగ్‌మున ధృతరాస్త్రనకును చాల దిరువుగా నిమిష మొక్క యుగముగా. గడచినవి। కీచకునిచే ఘోరావమానము సంది విదురపట్లక 'వేగివేగి తుదకు భీమ'సేనునితో హైలొచించి కార్యవినిర్ణయము గావించుసరికి నామెకు మిక్కిలి బరుపుగా( దెల్లవాజీనది. సంజయుడు పాండవుల కిడ కే6గి దొత్యము నెలపి తనకడకు వచ్చి విషయమును పూర్తిగా. జెప్పక తన్ను దూషించి మిగిలిన సంగతులు మఖునాండు నివేదింతు నని చన(గా ధృతరాస్టన కా రేయి తెల్లవాయునా యనిషించునంతటిద్వై గడచినది. వీరిరువురి యెడందలలోని దిరువు, కథాగమనములోని బరువు, పాఠకుల హృదయములందలి యుత్కుం౦గా భారమును కట్టప్రైయంచులను దా(కునట్లుగా నిండిన చెలుపుయొక్క భాంచిిీల్‌ నేక్షణమున నేమగునా యన్న ట్లున్నపి. దీవి కొక పరీవాహము కొనవలయును. నశఃబివపు దిగవలయును. దానికి మధురమైన వర్ణన మొకటి కావలయును. కొలాను గుణముగ (ప్రాతఃకాలవర్డ నముకంయె సముచితమైనడి మజే ముండును ? ఈద్భషితో సీనర్జ నముల నీమహాకవి యీ సందర్భములందు. గూర్చెను గాని చాప లముతో( గాదు. ఇ ట్లీ వర్ణనములు కథలో కీలకస్థానమున నెలకొని శిల్చపరిధిలో నికి జేరు చున్నవి. (ఈ యల్మిపాయమును శీ శ్రీరాం భుజంగరాయశర్మగా రొక యుపన్యాస మున సూచించిరి)
తిక్కన కొవించిన వర్ణనము లన్నియు విశ్తే కథాగమనముకో మునిప్పైచు కొని రమణీయార్హముల. (బితిపాదించుచుండును.
(9 (వసిర్యములగు నుపమానములనే స్వీకరించియు వానినలన సందర్భమున కెంతయు దీప్తిని దెచ్చుటయు శిల్చవిశ్రేషముగా భావింపనగును. రాయబాఎమున కరుగు కృష్ణునితో గొవ్ని మాట లాడి యనంతరము -
266
ళీ మవాఖఫారతము ఆదోోవది బంధురం బయిన కొర్పిమ్ముడి [గమ్మున విడి వెండుకల్‌
దా వలచేత€ బూని యసితచ్చవి( బొల్చ్బు మహాభుజంగ మో
నా విలసిల్లి (వేలగ మనంబున బొంగు విషాదరోషనుల్‌
గావగలేక బొప్పములు (గమ్మగ దిగ్గన లేచి యార్తయై.” 58.114
సాధారణముగా కేశపాళమునకు సర్పసాదృశ్యము చెప్పంబడుచునే యుండును, కౌని యీసందర్భమున నది యెంత చ్యితముగా నదికినదో, దానిదే దౌర్పిపదియొక్క కోప* మెంత యుడ్డీప్తత నందినదో గమనింపవలయును. ఇ ట్లలంకారముల సుస్టానపతితముల( జేయటయు నొక శిల్పమర్మ మే.
లొ థి
(ఏ పద్యసంఖ్యయు నొక్కొకచో విశేషాంశద్యోతక మగును. అశ్వమేధ పర్వతృతీయాశ్వాసమున శ్రీకృష్ణుండు నృుతజాతుండ్పై న పరీక్షిత్తును (బదికించు సందర్భచున న్లై దుపద్యములలో. (బికిజ్ఞలు చేసెను, పంచప్రొాణముల రాక నట్లు పద్యపంచకముతో సూచించు టొక శిల్బము.
.... శిల్చవిశేషము లింకను ననంతముఖముగా గుండవచ్చును. తిక్కనరచన లోని మహాగుణముగా విమర్శకులు వక్కాణించునది నాటకీయత. వ్యక్తులు, వారి యభినయవి'శేషములు, సంభాషణమునం కలి వైఖరులు, (పవేశనిిష్క్రమణాదులు మున్నగునవి చదువునప్పుకు చూచునస్పుదువళె మనో న్మేతమునకు( గట్టునట్లు వర్షించటయే నాటకీయత. ముఖ్యముగా దీనిని సంజ యశ్రీకృమ్ణులు నిర్వహించిన దౌత్యనులుదు. గాననగును.
"అల్బాక్షరముల ననల్పార్ధరచన* యనునది యు౯ దిక్క నకవితాగుణదములలో నొకటి. భంగ్యంతరముగా ధ్వవనిమార్గమునకే యిది మటియొక నామము, గీని క నేకోదాహరణములు తృతీయ్య[పకరణమునం జూపదికుచున్నవి.
తిక్కన శ్రైలి యెక్కువగా నాచ్ళికపదములతో నిండియుండును. నన్నయ కవితలోవలె దీర్చమలైన సమాసము లితనిలో నంకగా( గానరావు, కోపున సాధారణపరిజ్ఞానము కలవారికిని నిది సవ్నిపిత మైనట్లు కొనవచ్చును. తిక్కన యంతకుముందు కాన్యవ్యవహారముకో నంతగాలేని అనేకాచ్చికపదములను వాడి వానికి గత్తి కల్పించెను. లంచము, బలే మున్నగు పదము లట్టివి,
287
భారత ధ్యని దర్శనము
తుది కొక మాట. కపులలో నావేశ మెక్కువపాలు గలవా రుందురు, న్మిగహమును వీడనివా రుందురు. మొశటితెగకు, బోతనామాత్యునివంటివారిని (గహింపవచ్చును. రెండవతెగలో న్నగేసరుండు తిక్కన. పదునై దుపర్వముల భారతరచనలో నొశేవిధముగ నొకభాగమునం దానదరముగాని మటియొకయెడ నుపేక్షగావి లేక యేకాకారముగ6 దీర్చిదిద్దుట అనన్యసాధ్యము. దీవికిం గవి వ్మిగహముగలవాండ్రై యుండవలయును. కవితాపళథము భవ్యమగుట యనంగా నిగదామే యం నా యధపాొాయము, పదముకొజకో, వర్ధనదుకొజకో, సమాస [(పయోగముకొఅకో కక్కు టితిపడుట తిక్కనయండే యన నేల? కవ్మిళలయములో నెవ్వరియందును సాధారణముగం గానరాదు. ఎచట సడి యెట్లు చెప్పిన బాఠకునకు రసానుభూతి కలుగునో యచట దాని నట్లు తూఎతూచి వాడుటలో తిక్కన సిద్ధహస్తుదు. ఇంత విస్తృతమగు (గంథిభాగమున సట్లు తుదిముట్ల విర్వహించుట సుసాధము కాదు. కాని దాని సీతండు సొధించెను. కావునచే యాతనికవిత శిరోధార్యమై యాంధ్రావళికి మోదము. గూర్చుచున్నది. ఎబజా _పెగడ :-
న! ౧
కవ్మితయములో మూండవవాండును, కావ్యభాగమునుబట్టి రెండవవాండు న్‌ ఎజ్లాపెగ్గడకు, (బబింధపర మేళ్వరు€ డను. బిరుదము గలదు. ఆరణ్యపర్వశేష రచనమును బక్టియే యాతని కా బిరదము వచ్చినట్లీ (కింది సృసింహపురాణ పద్యమునుబట్టి తెలియుచున్నది :
*తన్నతసంస్క తాదిచతురో క్రిపదంబుల గావ్యకర్తవై
యెన్నికమైం (బఐంవపతమేకుల డనంగ నరణ్యపర్వశే
షోన్నయ మంథ్రభాష సుజనోత్సవ మొ స్వంగ నిర్వహించి కా
నన్నయభట్టతిక్క క వినాభుల కెక్కిన భై పెంపునన్‌ న
(నృసిం ప్ప. షే 17)
ఆరణ్యవర్వ'శ్రేషమును (దిత్యేకముగా నొక |పబంవము౨ చెర్పంజాఎచు, అట్టియెడల దత్క ర్హృత్వముచే. సీతని (బిదింధపర మేశ్వరు. ఉనుట యెట్లు పొస(గును ? వబింధ మనంగా నేమి ? ఒకజాతకావ్యపరగుగా నీశల్బి మిటీవలి
ఖ8
శీమబజోభారతము
కాలమున వాడుకలోనికి వచ్చెనుగాని యెజబ్తయకాలమున లేదు, కావున నీవిరుదమున కొక విశేషమైన యర్థము చెస్పుకొనవలయును, (పదింధ మనంగా జక్క నికూర్చుణ సంధానము. ఎబ్జయ, నన్నయకిక్క నలు (వాసిన భారతభాగమునకు( జక్కని సంధానము? గావించెను. భారతరచనకు “ఇత్మిశీ'కారము పెట్టుటచేతను, నన్నయ తిక్క నలకు విష్ణు_పర మేష్టి_సాదృశ్యము లుండుటచేతను నీతండు (సబంధపర మేకుల డను ఇంతయు నొవ్చును,
ధీరవిచారు దగు నెల్తయ నన్నయక వితారీతియు. గొంత దోంప ద్యదచనయ కా నారణ్యపర్వశేషమును బూరిందచెను, ఇది యాతని వినయగరిమను మహాను భావతను వెల్ల డించును. "ఇటనుండి యెత్టా_పగ్గషక విత్వము" అను వాళ్య మును, పర్వాంతమునందలి యెజ్పయరచనను (బ౩పాదించు మూ,డు పద్యములును లేనిచో నీభాగ మన్యకర్తృక మను నభ్మిపాయను స్టూలముగా సిద్ధింపదు. హరివంశ నృసింహపురాణములందలి శ్రైలికంట మహాభారతమునందలి యీతని శైలి విలక్షణము. ఇట్లు పూర్తిగా. దన కవితాశైలిని పెడర్యదో(సి మజియొకకవి కై లితో -నమారు పదునాణువంవల పద్యములు (వ్రాయుట సొధారణవిషయము కాదు. కాపుననే (శీ విశ్వనాథవారు 'ఎల్లన్న సర్వమాగ్గేచ్భావిధాతృం*డని కొనియాడిరి.
కొంద * జారణ్యపర్వ శేషము నెజ్జయ రచింపలేదు. అదియు నన్నయచేతనే రచిత మై యుండ నందు€ గాన్నిపదములు, వాక్యములు, పద్యములును లు పములు కాంగా వానినిమ్మాత మే యెజయ యతికి' నని చెప్పుదుదు. (శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచాట్కులుగా కీ యభ్మిపాయము ననేకోపప త్తులతో బాగుగా సమర్థించిరి, విజమునకు వారు చెప్పిన ట్లీది లుఫ్పపూరణ మే యన్నచో నది యెజబ్రయగౌరవము నినుమడిం $(జేయునేరాని తగ్గింపదు.ఎవ్వరో [వాసిన (గంథమున సుమారు పదునాణు వందలు గవ్యపద్యము౯లో నక్షరపదవాక్యపద్యాదిలోసములను సవరించి యతుకులు పెట్టుట మహాకార్య మని చెప్పనొప్పును. కావి సీసపద్యములందలి నియమములు, మరధ్యాక్కరలో యతిస్టానము మార్చు, సూక్ష్మముగా. బరికింప( దోంచు శై లీవేదము మున్నగు వి శేషములనుబట్టి యారణ్యపర్వశేష మెజ్టయ స్వీయరచనేమే యని విజ్ఞులు తీర్మానింతుు. మజియు తత్కవికారీతియే కొంత తోంచె నని యెజయ చెప్పను గాని తత్కవితయే కోంచె నని చెప్పలేదు. ఇదియు గడునింపండగిన యంశము,
2600
భారత ధ్యనిదర్శనము ఎత్తా పేగ్గడ “గిరిళపదభ క్రిరసతత్పరభావముకలిమి శంభుదాసు( డనంగా, బరగియు గోవిందగుణాదరసంభృత సౌమనస్యధన్యుండు.? కావుననే యాతని రచన అన్నియు గోవిందగుణాదరసంభృతములే యగుచు నాతని హరిహరాదై త భాననను జెప్పక చెప్పుచున్నవి. గురుభజనపరాయణుండ్జై, సరసదిహుపురాణధర్మ శాస్రకథావిస్తరవేది యయ్యు వనయోదయభరితు( డగుటచే నతులానుభావభవ్యు(డై [పదింధరదన్నాపావీణ్యము సహజపరిణతసిద్దముగా _ వెలయించుకొనిన మహి తాత్ముండు. అందఠలు (సతిభాదికము కావ్య హేతువుగా6 బేర్కొ నుచుండ(గా( గేవలగురుదై దానుగహమే యీతండ పేర్కొనుట గమనీయము. అది యాతని విశిష్ణవ్య క్రిత్వమును వెల్లడిచేయును. హరివంశకృశిప3ి (శ వమభూపాలు. డీతని నిట్లు (పశంసించెను : “సక లభాషాక విత్వవిశారదు(డ వు సాధుసమ్మతు-డపు నిత్యసౌమ్యవతివి భవ్యుండవు గాన నీమీందం బరంగం బిక్ష మేను గలిగియుందుదు నెప్పు డెజ్జనార్య 1” (హరి వం,పూ.భా. [.00) ఇండు. బేర్కొన్న సాధుసమ్మతత్వాదిలక్షణములు సత్యడూరములు కావు. ఎట్లియ తన హరివంశమునందు *నన్నయభట్టతిక్కక వినాథులు చూపిన [తోవ పావనంొబని (హరివం,పూ. భా. 1.40) వా్యకుచ్చెను. కావున నాతని మార్గము వారి పద్ధతులలోనే (ప్రవర్హించె సనుట స్పష్టము, అతండు వారి మార్గమ్యులను కుణ్ణముగా నవగాహన చేసికొని వారి యకుగుజాడలలోనే నడచెను గావున వారి కవితాగుణ ములను బరిశీలించినపిమ్మట నీతని కవితాగుణముల ననుశీలించుట చర్విత చర్వణ మే యనందగును, ఈతిని వనందగిన (పత్యేకతలుగూడ లేకపోలేదు. వానిని బేర్కొని యాతనికిని నీరాజన మిచ్చుట కర్తవ్యము. ఎబ్బయ వర్జన్మాపియుండు. ఈతని వర్ణ నములందు( జక్కని భావుకత గోచ రించును. తఖువాతివా రభ్యసింపందగిన యాలంకారికరచనా విధాన మీవర్ష నములలో బాగుగా గోచరించును. శళ్యకింది శరదృతువర్ణనపద్యము నిట నుదాహరణముగా (గహింపవచ్చును : [70
్ర మహాభారతము ఉిగ్రానాంధఃపటలం౦ంబునం బృథుపయోధారావళిం గప్పి గ శస పవొాతచ్శంలన చ్చాదించి | పాపషృట్పయో ర్జాని షము బృంహితచ్చలన( (బచ్చా ( లట్బి దానీకంబు శరదృయంబున నిగూఢాకారతం డిగ్గె నా గా నొప్పారె మదోత్క టద్విరదసంఘంబుల్‌ వనాంతంబునన్‌ =.” $8.4.144 ఏను(గులకు మేఘసామ్యుమును చెప్పుట సాధారణమే. ఇం దది హేతు గర్భితయుగా నుక్చ్రేకళోభితముగా నెలకొనుట విశేషము. ఈకింది పంపాసరోవరవర్ణ నషఘ్టు అ౨ిథిజనముసకే కొక పాఠకునకును (దిమదాపాది యగుచున్నది : ళ్‌ మనీయశమలినీకహ్లారందళ కేస రాన్వితజలముల నర ఫ్రవిధియు6 ఖు దరళతరంగహ _స్తముల6 దబాద్యంబు ను న్మదచ[కసారసమధుపహంస రుతులం [వియోక్తులు రుచిరవానీరని 'వేశనచ్చాయల మ్మిశమంబు మందసంచారితమారుతం౦ంబుల నురు శాపనోదనమును దగిలి యెపుడు నాచరించుచును సమంచితాతిధిజన 'సేవనమున( దనదుజీవన౦ంబు ఫలము నొంద నొప్పు పంపాసరోవరం బెదురం గాంచి రన్నరేందవరులు.” 8.6.084 ఈవర్ణ నము రమణీయభావోదా త్తము. ఇందలి జీవన, ఫల శబ్దములు శేష లో ఆ దిఇమువ లన దిద్యమునకు దీప్తి నొసంగుచున్నవి, ఈపద్యమునకు (క్రింది నన్నయ పద్య ముద్చోధకమై యుండనోపును : అలం రగ్రుదిరాగతుం డయిన యాతవికిన్‌ హృదయ స మోద మా తతముగ నవ్వనంబున లతాలలనల్‌ మృదులానిలాపవ ర్హితకుసుమాక్షతావలులు 'సేసలు వెట్టినయట్టి రైరి సం పతదళినీవినాదమృదుభాషల దీవన లొప్ప నిచ్చుచున్‌. 1.817 2/1
భొరత ధ్వ నీద ర్మ నము
ఇట్టి రమణీయము లగు వర్ణన లెజ్జనక వితలో సంవర్భోచితముగా. గాన వచ్చుచుండును,
బరువైన భావములను (పసన్నములగు పదముల కూర్చుతో మంచి ధారా శుద్దికో హృదయమునకు హత్రుకొనునట్లు చెప్పు నే ర్చెజయకు. గలదు,
"సౌ అవని లా అలీ
*ప్రన్ఫలక్రు( (వేముదించు ననిశంబును నాలుక; దాల్మిపెంపు ధ
ర్ముపును శమంబు (దెక్కొాను సముద్ధతి నాథలి; వీని రెంటనుం
చవులపు; జీవితస్థితికి దావల మన్నము; నీవు జీవితే
చ విడిచి; తిప్పు డేమని (ప్రశంస యొనర్హు నినుం దపోవిదీ [౫ 8.8.128
ముద్గలు6 డను మహర్షి యుంభవృ త్తిపరాయణుందై కృషచ్చ్యవతముల సలుపుచుండ(గా నాతని దిరీ్షంప6 గోరి వచ్చిన దుర్వూసు6 డెందును దోసము వీస మేని, గానక తుది కిట్లు (పళంసించెను. ఈపద్యమునందలి భావ ముదా త్తు తదనుగుణముగా నిటి రచనయు, దిరమోదాతత్తమై హృదయాల్లోదకమై యల రారుచున్నది.
సీరు తేర(టోయి తిరిగి రాక కొలనికడ; బడియున్న తమ్ముల గవి ధర్మజు, డిటు దుఃఖించెను : కు!
“ప్పుడమియు సర్వసంపదలు, దొల్పణ వై రులపాలు చేసి యీ
యడవికి వచ్చి ఖీకిరమృగావలిపొ త్తున నున్న వీరి వె
న్నడికొని యిట్లు 'సేసెన్‌ యనాథులంటోలె విధాతృ6 డింక నె
క్కడ జనువాండ నేది గడగా( దరియింతు దురంతదుఃఖముల్‌”
త.7.412
ఇందలి వాక్యవైై ఖరియు( బదములును ధర్మజాలంబనక మగు శోకమును రసీభవించుచున్నది.
చక్కని ప్యంగ్యార్థవై భివముతో వ్మకముగా నభ్మిపాయ్మసకటనము గావింప వలసిన తావులం దచెజన యెట్టివాక్యముల( |బయోగించునో యీ కిందిపద్యమున,
ద్రం లుబ్ప ట్‌ ౮ త్‌ గాననగును ; క?
శీమపోభారతము ఓీఅనునెడ నిర్మదుం డిట్లనిమ నట్టయినం గడు లెస్స దేవ। నీ వనిమిషనాయకత్వమునయం దళిషి క్తుండవై ముదంబుతో
ననుం బనిగొమ్ము నీదుకరుణన్‌ దొసంగెల్లను దీటియం డెదన్‌
ఘనతరళశౌర్యసారుండవు గావున నర్హండ వింద్రలక్ష్మికిన్‌ ౫ 85.228
తనమయెదుట మహామును లందయు స్క్తందనిం బెద్దంజేసి యిం[దపదవి6 జేకొనుమని (పార్థించుచు. గర్హవ్య ముపదేశించుచుండంగా. దా నింతవణకు దాల్చినదానిని వీడలేక కౌ దనుటకు శక్తి చాలక కష్టపడు నిం్మదుని యీవాక్య ములు, తాదృశసన్నివేశములందు సొధారణముగ జను లువయోగించు వైఖరి కతి సన్నిహితముళై యున్నవి. పదవి చేజాజిపోపుట యిస్టములేవితన మిందు ఉక్కగా వ్య౦ంవంప(బిడినది.
ఎజ్టయ, నన్నయ3క్కనల మార్షనులలోనే తనరచన సాగించె ననుట
| వక! లి (| త నేకోదాహరణములు గలవు,
(1) సారారణముగ నన్నయ యేదేని ఉపాఖ్యానమును (బారంధించునపుకు కథ్మాపధానాంశము సూచించుచు నొక చిన్నపద్యము (వాయును, ఉదాహరణ కుదంకోపాథ్యానారం భిమునందరి_
*వంకజభవసన్నిభుం డఘ
పంక క్షెళనమహాతపస్పలిలు6 డనా
త౦కమతి పై లశిష్మ్యు6 డు
దంకుం డను మునివరుండు చడ్డయు భక్తిన్‌.” [1098 అనుపద్యమును._ గ్లైకొనవచ్చును. ఎజ్బనయు. విట్టిమార్గము నవలందించెను, వ్యాసుండు ధర్మజునకు (వీహ్‌|దోణాఖ్యానమును జెప్పుచు నారంభమున-_
*అత్రిథ్మిపియుండు విశిష్ష
(వతుండు విమళ్చరండు సత్యవచనుండు విని
ర్డి తవిషయేందియుండు సము
న్నతపుణ్యుండు మునలుంయడ సనాతనబుదిన్‌ 96.114
ళ థి (8 273
భారత ధ్వనీదర్శనను ఇట్టి కథారంభ మొక తాత్సర్యముతో( జేయంబడ్‌సట్లు తోంయను.. రానున్న కథావశేషమున కంశతటికి నిది స్యూత్మపాయము. తలువాతికథ యంతయు సీస్తూతమనకు వ్యాభ్యాన్మపాయము. ఇందలి విశేషణముల యర్రమంలయు భవిష్యత్క-థలో ననునంధింప(దిడుట చూడనగును. ( నన్నయప లుకుబిడియు( బవ సమాసాద్యనుకరణమును నెజయలో గోచరించుటకు రెండుదాహరణములు : *ట్టరి దుష్టాత్మ ; యే నిట్లు పోరం బెక్కు బి ఛి మాటు లెగువంగ సిగ్గటి పాజణుచుండు నట్టి నీ కున్నయునికిన యిట్రలముగ వ! ప! నిట్టివీర మెక్కడనుండి పుట్టె జెపుమం? 868 ఇందలి 'యున్నయువికిసి యను నుడికారము _ నన్నయది _ యీకక్రింది పెద్యమున గానవచ్చును న్‌ జాం వయ్యు నత్యు త్తమశీలవినయ గౌరవాన్వితవై నిర్వికారవృ త్రి నున్న నీ కున్నయువికిన సన్నుతాంగి । సుతుండు పుట్టుట యిది గడు జోద్య మయ్యె 10180 అరణ్యపర్వ షష్టాశ్వాసమునందలి యొక పద్యమున రెండు పాదములు సంపూర్ణ ముగా నన్నయవి ?్‌ *ోరయవిచల త్తురంగమతరంగములన్‌ మదనాగన్మ కసం చఉయములః ఉం౦ంచల త్తురగ సెనికమత్స్యములన్‌ ” లిలీరీరీ 06.58 ఇట్టివి మటియు ననేకములు గలవు. నన్నయసరనసారస్వ తాంశ(పళ స్తి దన్ను. జెందె నని యెజ్జియ చెప్పియున్నను “నాతనిలో. దిక్కనయనుకరణముకూడ వెంతయో కనుపట్టును. పద్యముల శి/4
శీ నుజోథారతము యె త్తుగడలో, పద(పయోగవై ఖరిలో, నంభాషణల నడపుటలో యుద్ధవర్ష నములలో నీ యనుకరణము బాగుగా దృళ్యమాన మగును (1) “ఇటు తగునే సుయోధన । మహీవలయంబున నిట్టి దైన్య మె చ్చట వినం జూడ గల్లెనె ? యసంఖ్యులు రాజులు సీకు. గొగం జ చ్చుటయును బంధిమ్మితులు విళుద్ధచర్శితులు పోర నట్లు తుం గుటయును జూచి తేమిటికిం (గుంకితి నీళ్ళను జొవు దప్పునే. $,2.01 అను శల్యపర్వమునందలి తిక్క నపద్యముతో సీక్రింది యెల్తయపద్యమును బోల్చి చూడవచ్చును న ౪జ్షద్రి దగునే దళానన । మహెందదు(డు లోనగు గేవతాతరి౦ గదనములో జయించి (తిజగంబులం బేర్కొనియున్న నీకు ని మ్యుదిత వధింతు నంట గడుమోనము గాదొకొ యోప్పదేని నే పొదవంగ రాఘపున్‌ గెలువు ముగ్యలిః జంపిన( బెంపు గల్లునేలో 8.7. 140 (9 “తేలును గర్కటియును దెగు కాలమునకు€ జూలు దాల్భ్బుగకి6 వార్టల యి ల్లాల నయివ నాదెసదు శృీలు(డవైై తిది వినాశచిహ్నాము గాదే” 96.1800 అకు బశ్యమునంవలి యలకిసదముళు తిక్కన ఏద (పయోగవైఖరిని దల పింపంజేయునుం ($) “ఒడ్షలెల్ల 6 దింకి రూడుగం బొడిచి యెగయ నెత్తి (తిప్పి భూస్థలిమీంచన్‌ దిడన్వైచి యురను మొగమును నడిచెను వడముకి తల్మపహావకుళలుడై .” $3.6.248 సైంధవుడు చేసిన (దగోహమునకుః గోపావిష్ణుండై న భఖభీమసేనువి యీవిజృంభణమును వర్జించునప్పు డెబయహృదయమునం గీచకవధఘట్టము మెదరియండవలయును. లాగ్‌
భారత భ్య నిద ర్శ నము
ఘోషయ్య్మాతలో దుర్యోధనుండు ఘోరపరాభవము ననుభవించి (పాయోప విష్ణు డ్రైనసందర్భమున( గర్భ శకునిదుశ్ళాసనులు చేసిన "హితటోధలు తిక్కన సంభాషణాచాతుర్యమును బుణ్‌కిపుచ్చుకొన్నవివోలె. గనిపించును.
నన్నయతిక్క నలయందు(౬ దనకు( గల గౌరవాతిశయము నిట్లు [ప్రదర్శించిన యెజ్ఞయ తానుగూడ [శ్రీనాథపోతనాదిమహాక వులకు మార్గదర్శకుం డగుట గాన వచ్చును. [కియాసదనుతో నారంభించి కరపదమును దలువాత నిడి కర్మ విశేషణములను గర్మవాచక మును సటవైభాగదున నింపు నౌక పద్మరచనాశె లి యెఅయకోనే యారంభమైనదె. దీనిని. దజువాతికవు లనేకు లనుకరించిరి.
డా॥ పాటిదిండ మాధవశర్మగా రీతని మనోజ్ఞ కై లి కొక పద్యమును జూపి యిట్లు వ్యాఖ్యానించిరి ః
౪ పీతుంద్రై చనుడెంచె నాిత జనాఖీష్ణ కియాశీలు. డు
ద్లీతామ్నాయుండు, నిర్విధూతదురిత శే కండు, యోగాపృత
/ మ్‌ 4న
స్ఫీతస్వాంతు. డనంత సంతత సమా విర్భూతకా ముణ్యధా
రాళోయస్నపనై కశీలు( డగు పారాశర్యు. డచ్చోటికిన్‌.” 88.108
“ఈపద్యమీనందలి ధార నన్నయది, వీజుపులు తిక్కనవి, పదము లిరువురివి, కూర్చు ఎజ్జనడి. ఈపద్యమున కవ్మితయ మున్నది. కవిితయమున క్మాశయమైన 'వేదవ్యాసు( డున్నాండు.” (ఆరణ్యపర్వము _ అకాడమీ(పతి-పు. 84)
కవ్మితయమువారి కవితావ్యక్రిత్వము లిట రేఖామ్యాశముగ6 [బదర్శింపం బిచినవి, ఈ చెప్పిన యంశమునుబట్టి యిమ్మువ్వురును భారతరచనావిషయమున నేకాత్యులుగా గోచరింతురు. వారు మూలభారతము నమసరించుటలో నించుమిం చొకేపద్ధతి నవలంబించిరి. వ్యానునిది [సధానయుగ నితిహానదృష్టి. అం దుచితానుచిత విచారణమున కంతగా( దావు లేదు. ఏల యన నితిహాసకర్తలు శస్త్రచికిత్సకుల వంటివారు. మానవమ్టిష్కు ములకు బట్టిన జాొడ్యముల వదలించుటలో వా "రిది (గ్రాహ్య మిది త్యాజ్య" మని విచారింపరు. సంకోచము లేళ యే విషయము నై నను వారు విస్పష్టముగా వచింతురు. కావుననే స.స్క్యతభారతమున నెక్కువపా శ్లతిహాసద్భష్టియ; దక్కువపాళ్లు కావ్యదృష్టియు గోచరించును.
శ్‌(6
శీనమవోభారతము ఇతిహాసపురాణము లితరభాషలలో రచింప(బడునపుడు కథకంబ6 గథనము నకును, యథార్థస్వరూపనిరూపణముకంటె రన్యప్రసరణదోరణికిని, సత్యముకంటె నౌచిత్యమునకును [బాధాన్య మీవలయును. అట్టిరచనలలో వితిహాసదృష్టికంటె దృషికి. | బాధానన మెకుు_వ. కవితయమువారి. యాం దమహాభారతరచనలో పప్పల బౌరాన్య క ( గావళ్శివట్టి కావ్యదృష్టి బాగుగా గోచరించును. కావుననే మూలమును గొన్నియెడల రసాద్యవుగుణముగ నూర్చుట, సం్యగహించుట, పెంచుట మున్నగునవి యాంధ మహాభారతమున( గానవచ్చును. కావ్యదృష్టి యధికముగాల గలదు కనుకనే యాంధమహాభారతమున ధ్వనిసిద్ధాంతసమన్వయము చేయుట కవకాళము కలిగినది. ఈ[గంథము తృతీయ చతుర్తాధ్యాయను ఎలో ధ్వనిసిద్దాంతముల కాం థి ఇ మహాభారతమునుండి యనేకోడాహరణములు చూసంబడగినవి. షష్టన్నప్తమాష్టమా ధ్యాయములం దింకను ననేకములు చూపంబిడుచున్నవి. ఈ యుదాహరణములు మహాభారతముయొక్కం పరమోటత్తమకావ్యత్వమును. నిరూపించుచున్నవి. ఇట్టి మహోత్కృస్ట్మగంథమగుటచేతనే. దీవికిగల (ప్రశస్తి తెలుగున మటియొక క్షగంళమునకు రాలేదు. ఇట్టి విశిష్ట్రావ్యమునంవలి ధ్వనివిశేషములను కవ్మితయ పతిభాస్పోరకము లనందగినవాని నిటుపె పరీరింతదు, (౮ ఖ వై ల
ఓమ్‌ భారత ధ్వన దర ) నము ష మో ధ్యాయము భట్టారకుని భవ్యవాణీ అానాణాలనాన్త్షనానానానానాలు
ధ్వనిలక్షణనిరూపణసంవర్భమున [శ్రీమదాం్యధమహాభారతమునందలి యనేక పద్యములు లక్షణస్వరూపావగతి శై యుదాహరింపంబడినవి. ఇంకను నెన్నియో రమణీయార్హ్మ పతీ గలసన్నివేశము లామహా[గంథమున ననల్బనంఖ్యలో గోచరించు చునేయున్నవి. సహృదయహృదయావర్ణకములై న ధ్వన్యర్థములు కొన్ని గంథానా (క్రమమున నిటుపై వివరింప॥బడుచున్నవి. నన్నివేశమునకు దీప్తి నాపంగుచు ముఖ్యా ర్దమునకు పోషకముగా నుండునర్థ సంపద యంతయు కవిపతిభోర్తీపితమని భావిం చుటయే లెస్స. కావ్లన నికనుందు వివరింప(బడుధ్వవివిశేషములన్నియు నా తాత్ప ర్యముకోడనే భావింపంబడినవని (గహింప6దగును, అయాయుపాఖ్యానాదులలోని రసభావాదిక మంతయు_తగంతమున సూక్ష్మముగా సూచింస(బడును, అందం దుపాఖ్యానాదిసరముగా పరిమితక థాభాగదృష్షిళో నంగిరసములుగా నిరూపింపంబడున వన్నియు (పథానక థాదృష్టితో పార్యంకికముగా నంగములుగనే పరిణమించును. కావున నంగాంగిసంబంధనిర్టయము సమ్మగముగా( జేయనిచోటులం. దెల్ల రసభావాదుల కం౦గత్వ మే సంభావ్యముం
ఇపుడు పర్వాశ్వాసాను[ క్రమమున నాం[ధమహాభారతనున6 గానవచ్చు ధ్వని. విశేషములను పరిశీలింతము. అందు ముందు నన్నయభట్లారకుని భవ్యవాణి నీయధ్యాయమున జూడనగును.
?70
భట్టూరకుని ధవ్యవాణి
ఆదీవర్వము _ [వథమాశ్వాసము :-
ఆం్రమహాభాలతరచనచేయు. సునిన రాజరాజసరేర్మదుని యభఖృరనడి నన్నయభట్టారకుండు చెప్పన సమాధానము :
ళల
*అమలినతారకొసముదయంబుల నెన్నను _ సర్వ వేదళా
త్రములయశేషసారము ముదంబునం టొందను - బుద్ధిబాహంవి
[క్రమమున దుర్గమార్థజలగొలవభారతి భారతీసము
[దము దజియంగ నీదను - విధాతృన కైనను నేరంటోలనే.” 1.1.1
ఇందు వర్మ్యము దుర్గమార్థజలగొరవభారతభాంతీసము్మ దము దజీయంగ నీదుట. తారకొసనముదయగణనము, సవ్వవేదశా స్రములయ శేషపావ్యగహణము అనునవి య్మపకృతములు. ఊమూటికివి "విధాతృనకై నను నేరటోలువే” యను డానిచే ధర్యైక్యయ చెప్పందవీవది. ఇట్లు పర్ణ్యావర్యములకు ధర్వ్మైక్యము. చెప్పుట యను దీపకలక్షణ మిందు వాచ్యముగా గోచరించును. దీనివిబట్టి ఆంధిభారతరచవ శారకానమునయముల నెన్నుటవలెను, వేదకాస్త్ర్రములయశేషసారమును బొందుట వలెను బహుశ్తేశసాధ్యమైన కార్యవిశ్లేష మను నుపమార్హము వ్య క్తమగును. వ్యంగ్యమగు నీ యుపమ వాచ్యమగుదీపకముకంజ నదికి చమత్క్యారనంపావకిము కాదు కావున విట నలంకారకృతాలంకారవ్యంగ్యదు. గుజీభూత మిగుచున్నది
న అజ ప అద టి ణము ఇ జా
మొ త్తముమీ(ద పద్యార్థము భారతరచనదెంక్క దుష్కరత్విమును (పతీయమా పె మొనర్చుచుస్నది. కావున నలంకారకృతివస్తుధ్యని యిటం గలదు,
"అమలిసతారకాసమువయంబులి ననుచోట నక్ష్మతములను ఒక్కొక్కటిగా లెక్కిడుట యొబ్లును సాధ్యము కాదు. అందు మలినములు కానివై స్పష్నముగా
ళ్‌ ల రు న
(పకాశించువానివి సదుదాయములుగా నేర్చుజచుకొని లెక్క పెట్టటయు మష్క్తుశ మే యనునర్థదు స్కురింది. భారంతిరచనయంచలి శపూధిక్యముస శిన్కుగాహాకి ముగా నెంకొనునుం
“సర్వ వేదశాస్త్రములయశేషసారచు. ముదంబునం బొందివుని షృప్టటలో కొవ్నింటియొక్కు కొంలకొంళ జ్ఞానము నెపండో యకర్టా (డు ఫపొంచపద్నువు గావ
ప!
భోరతధ్వనీదర్శన ము అది సులభసాధ్యము కాదు. ఒకవేళ నెవ(దేని చతుర్ముఖునంతటివాండు పొందీనను వా6 డెంక్ళోశమకోం బొందనలయునే కాని ముదమునం బొందంజాలం డనునర్థము సిద్ధించి దీనితో ధర్న్మైక్యము గల |పకృతమగు భారతరచనయొక్క కష్టసాధ్యతను దృఢ మొనరించును. మజియు భారతము సర్వవేదళాస్త్రముల యశేషసార నును నర్హమును నిందు ధ్వవించును. ఈరంటియందును. అర్హళ శ్యద్భృవానుస్వాన ఖ అవాలి “బుద్ధిబాహంవి[క్రమమునన్‌* అను కవిపొఢో క్రిసద్ధదూపకమువలన సమ్యుత మీదుట కైంతబాహువ్నికమము గావలయునో, భారతరచన కంతటిబుద్ధివి శేషము కావలయు ననునర్హము (పతీయమానమగును. ఇ ట్లిది కవిపాథో క్రిసిద్దాలంకారకృత ఖు ౮౧ న వస్తుధ్వని. పై విభావించినధ్వనివికశేషములు నన్నయభట్టారకుని హృదయమునందలి భారతరచన స్వీకరణసంబంధ మైన (తాసము, శంక, భారతగౌరవస్మరణము మున్నగు వ్యభిచారిభావములను పారకునిచే నాస్వాదింపంజేయును. నన్నయ తనరచినలోవి గుణవిశేషముల నిట్లు పేర్కొనెను : ళా తస్తార్రమతిం గవీందదులు (ససన్నకథాకలితార్థయు క్రి లో నారసి మేలు నా వితరు లక్షరరమ్యుత నాద౦౦ప నా నారుచిర్యాసూక్రినిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహా భారతసంహి తారచనదంధురు(. డయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌ ౫ 1.268 'పసన్నకథాకలితార్థయు క్రి యను తనకవితలోని విశిష్టగుబము సర్వజన సంవేద్యము కాదు. *విద్వానేవ విజానాతి విద్వజ్ఞనపర్శిశమమ్‌' అను న్యాయము ననుసరించి కవులే దానీ నారయవలయును. (సంస్క్పృతభారతమున కవి శబ్దము “మేధావి” అను నర్ధమున పలుపర్యాయములు (పయుక్తమై యున్నది) అందును కవిశబ్బవాచ్యున కెల్ల నదిగోచరము కాదు. ఉత్తమ్మశేణికి చెందినకవీర్యదులే దావి నరయుటలో సమర్థులు, వారైనను అరకొరబుద్ధితో చూచినం జాలదు. సొారమతితో పరిశీలింపవలయును. పై పైపరిశీలనమున కది యందదు. లోన్‌_ లోతుగా మిక్కిలి (శ్రద్ధతో ననుశీలింపవలయును. ఇంతపనిచేసినచో వారు తప్పక మేలనంగలరుం 0
భట్టారకుని భవ్యవాణి ఇట్లు (పసన్నకథాకలితార్హయు_క్రియొక్క పరమగాంభీర్య మీవాక్యభాగమున (వపతీయమానమగును. పరిమితసంఖ్యలో నుండుక వీరద్రులకే యీ్యిగంథ ముద్దిష్టమా ? యన్నచో కాదు. ఆ లోతులకు పోలేనివారికి గంగాలహరివలె నాహ్లాద మొదవించునక్షర రమ్యతయు నిందు. గలదు. ఎల్ల వారికి పవికివచ్చు నానారుచిరార్థసూ కులు నిందు! గలవు అనురూపమున నధికొరతారతమ్య మిందు వ్యంగ్యముగా వక్కాణీంప. బడినది. ఇట్లు కవితావిషయమున నన్నయకు. గల అత్మవిళ్వాస మీపద్యమున ధ్వనించుచున్నది. యాగరీక్షితుండై న జన మేజయునితో సరమ యనుదేవశుని యాతనితమ్ముల యపరాధము నీ రైందివిధముగా నుగ్గడంచెను £ కితనాథ | కడ్తు నకరుణా న్వితున్నై నీతమ్ము అతివ వేక విదూరుల్‌ మతిందలంపక నాపుత్త్రంకు వతిబాలకు ననపరాధు నడిచిరి పెలుచన్‌ంి 11488 ఇంవలి “నీతమ్ము"లను చోటి సంఎంధార్హకము వారి పుణ్యపాపములకు నీవుకూడ భాగన్వామి వనునర్ధమును వ్యక్తపణచును. “పు త్తకున్‌, అతిబొలకున్‌' అనువాని యందలి “కి పత్యయమును, 'అ8 అనునిపాతమును సరమృయొక్కం దుఃఖమును జక్కగా నభిష్యంజించుచు నట్టివానిని( గొట్టుటయందలి యవివేకమును నొక్కి వక్కాణ్‌ంచును.. “అనపరాధున్‌' అను పదము “సాపరాధు(డై నచో దండించుట సమంజసమే. నిరపరాధిని దండించు జంత నీచకర్మ మో నీవే యూహించుకొను*నును నభ్మిపాయమును ధ్వనించును. "పెలుచన్‌' అను పదము బాధాతశయవ్యంజకము, "క్షీితనాథః' అను సంటోధనము సాభ్మిపాయము. [పజలయందు వినయాధాన మొనర్చి రక్షణధరణతత్పరుండపు కావలసిన నీయొక్క తమ్ములే యిట్లు చేయట న్యాయమా ౯ అను నధిక్షేపణముగాని మాకుంజేయంబడిన యపకారమునకు (పతి [క్రియ చేయవలసినవాండ వను కర్తవ్యబోధగాని యిం దభివ్య క్తమగును, ఇ ట్రిందు సంలక్ష్యెనంలక్ష్య (కమవ్యంగ్యములు సంకీర్ణములై యున్నవి. (86%) కు!
భారత ధ్వ విద ర్మ నము సరషయే నుజియుని ట్లనినది జ*త్రగ్గు నిది తగదని మదిలో వగవక సొధులకు బేదవారల కెగ్గల్‌ మొగింజేయు దుర్వినీతుల కగు నవిమిత్రాగమంబులై న భయంబుల్‌.” 11.66 ఇందు వశ్ష్యృమాణమహాభారతమూలక థాసారాంశమంతయు సభివ్య క్రమగు చున్నది. సాధువులై సధర్మజాదులకు దుర్వినీతులై నధార్తరాష్ట్రులు నిరపరాధముగా సగ్గు లొనరించి సర్వవినాశరూపమగు భయమునందుట యనునంశ మిట (ప్రతీయమాన మగును. రుచిరార్థసూ క్రి (సదింధార్థమును ద్వవింప(జేయుట యిందు విశేషము, కుండలము లిమ్మని యుదంఠయి పొష్యమహారాజును (పార్టీంచెను. డేవి నదిగి ెచ్చుకొమ్మని రాజు పలికెను. ఉద౦కు[ డంతఃపస్టరమునకుంటోయి యామెను గానక తిరిగి వచ్చెను. అప్పుడు రాజి ట్లనెను ం *భ్రూవినుత :ః నిన్ను(_ [దిభువన పొనను- “నళుచి'వని మెల్లు పలుకంగనగున ద్దవి పవిత్ర పత్మివత గాపున వశుచులకు( గాన(గా దనవద్యా ౯ 11.06 ఓకమాననీయునియం వొకదోషము కానరాంగా దానిని. జెప్పక తవ్బని పరిస్థితి వచ్చినప్పుడు దానిని స్ఫురింపంజేయువ్య క్రియొక్క మనోఖభాప మీవద్యమున నభివ్య క్తృమగును, పొష్యున కుదంకునియందు గౌరవముగలదు. ఆతండు పవి[తు( డనియే యీతని సంభావన, కావి పరిశుద్దులకే కానవచ్చు తనసతి యాతనికి, గానరాలేవన్నచో ఆతం డశుచి యనుట సృష్ట మేకదా 1 ఈవిషయము నాతనికిం ఇలియంజేయవలయును,. వాచ్యముగాల జెప్పినచో నాతండు కోపోదిక్తుయ కావచ్చును, కావున దానిని ప్యంగ్యముగా( జెప్పెను. *భూవినుత, అనవద్యాః' అను సంజోధనము లాతని (ప్రసన్నతను సాధించుటకు |పయుక్రములై నవి. వీనివలన 'నేను నీయందు డోషారోపణచేయుటలేదుసుమా ;" అను నర్థము సతీయమానమగును. “అఖచులకు.. గాన(గాదు' అని సామాన్యముగా( జెప్పినను నది (పకృతమున విపక్షితము గాళ అశుచివైన నీకు గానరాలేదు అనునర్థమును వ్య క్తముచేయును. వః
న భట్టారకుని ే ర్ధ్‌వాణి ఇ ట్లీం దర్థాం తరనంక్రమితవాచ్యధ్వని వాక్యమున గోచరించును. మతియు నుదంకుని పావి([త్యమునుగూర్చి కలిగిన యనుమానమును వ్య క్రముచేయణజాలని పొషుని సంకోచముకూడ విం దఖివ్య క్రమగును, ఈయుదంకోపాఖ్యానమునం దుదంకాలంబనక మైన ధర్మాచరణోత్సాహము, తన్నిర్వహణమునకై యాతండు పడిన పాటులు, ఎట్టకేలకు గురుదక్షిణ కొని రాంగలుగుట, నడుమ చేపట్టిన కార్యమును వితువకుండుట మున్నగునంశములమూల మున పాఠకుని హృదయమున ధర్మవీర పాస్వాద్యమానమై గుర్వారాధనతత్చరత శిష్యునకు ఉ త్తమధర్మ మనునుపదేశము నొనఃగును, [పమద్వర సర్సదష్టమై మరణింప(గా నామె పునర్జీవితయగుటకు యతించు డని |పార్టనము ; యు ఆలపరిమితొజ్ఞంజేసియు మహాపుడుషుల్‌ విషతత్త్వసంహితా నిపుణులు మం్యతతంతములు నేర్చి విధిరిచియు దీనికిన్‌ విష వ్యపగతమైన జీవమిది వచ్చు నుపాయదుసేయరాక్కొ; నా తపముఫలంబు నధ్యయనదానథలంబులు నిత్తు వారికిన్‌*ి 11.150 ఇందు “చేసియున్‌, విధింంయున్‌" అనువానియందలి సముచ్చయార్హకము ఏదధముగాన్వై నిను నాప్రమద్వర ద్రిదుకపిలయు నన్నరురువి గాగాభిలాష నభివ్య కము చేయును. “చేయరొక్టా" అనుదానియందలి విపాతము పారిర్హనాదీనత్వము నభివ్య కము చేయును. *నా తపముఫలంబు .... గితువారికిన్‌' అనుటచే[ దన కత్యంతానురాగ పాాతదుగు (పమద్వరకొఆకై, శాను బహుకాలము (శ్రమించి సాధించిన మహాభనము నిచ్చుటవై న వెనుదీయని ధృతిని తీయమాన మొనర్భును. ఇట్లీ పద్యమన నసంలక్ష్యకమమున రుకునికి (ప్రమద్వరయందు(గల గాఢానురాగము (వతీయ మానమై యు త్తమదాంప త్యాదర్శమును వక్కాణించును. తన్మపియభామ కెగ్గానరించె నని దురుండు కనంబడిన పొమునెల్ల చంపు చుండంగా నొకయెడ డుండుభ మను మహాహి యాతని వారించి యిట్లుసలికెను : 8
భారత ధ్య నిదర్శనము
“*ఏమికారణమయ్య పాముల కేల యల్లితి వీవు; తే
జోమయుండవు, (బాహ్మణుండవు: స్మువతుండపు; నాపుడుం
బాము లెగ్గానరించె మ్మత్చియభామ; కేను రురుండ; ను
ద్దామసత్తుుండ; నిన్ను నిప్పుడ దండతావితు(జేసెదన్‌.” _ 1.1.154
ఇందు తేశోమయుండవు; బాొహ్మణుండవు; స్కువతుంగ్రవు; అనువాని
యుని”చే వాచ్యముగా సిద్ధించ్యుపయోజన మేమియులేమ. ఏలయన పాముల కలుగుటలో నివి (పతిబింధకములు గానక్కరలేదు. ఇట్లివి యవివక్షితవాచ్యము లగుచున్నవి, కావున విట నర్ధాంతరసం[కమిత వాచ్యఢ్వని సంభావింపందగి యున్నది. కేజోమయు(డవుకావున నీ కెవ్వరు నపకృతి/గావించుటకు సిద్ధపడరు. తేజోమయుండవుకావుననే హీనస త్త్వములగు పాములవలన సీపు భయపడ నవసరములేదు. ఇట్టియెడ పాముల కలిగి చంపనేల ? కా దిది స్వభావసిద్దగుణ మందుమా ? అట్లనుటకు నవకాశములేదు. ఏలయన అహింస పరమధర్మ మను సూక్తి నధ్యయనముచేయవలసిన బ్రాహ్మణువవు నీ వీ హింసకు. బూననేల ?4 జన్మమువలన మ్యాతమే జొహ్మణుండవు అని తలంచుటకును వీలులేదు. నీ స్వరూపాదికమును పరిశీలించినచో యోగ్యమైన [వతాచరణముగలవానివ లె. గన్నట్టుచున్నావు. ఇట్టియుదా త్తశ్రీలముగల నీవు పాముల కేలయలినితివి? ఇత్యాద్యర్థ మిట ప్రతీయమానమై రురుండు పాముల(జంపుటలోని యనమంజసతను నక్కాణించు చున్నది. ఇ ట్లీ ందర్థాంతర సం [క్రమితవాచ్యధ్వని వాక్యమున( (బకాశించుచున్నది. ఉ త్తరార్థమున రురుని సర్ఫహననోత్సాహము అసంలక్ష్య[కమమున దోచుచున్నది. “ఉన్దామస త్త్యుండన్‌" అనుపదము దానికి వ్యంజకము. ఈధ్వనికి పై దానితో సంబంధములేదు కొవున నీరెంటికిని సంసృష్టి.
ఈ రురూపాఖ్యానము ప్రొ స్తావికదుగా భారతమున జెచ్ప* బడినది. జనమే జయు,డుచేయు సర్పయాగమును, రురుండుచేయు. సర్పఘాతమును సహ్మసపాదు( డుడిగించినట్లు, ఆ స్తీకుం డుడిగించెనని దృష్టాంతముగా సూతు( డీ కథను డె ప్పెను, ఇందు (ప్రధానాంశము సర్పమారణవారణ మేకాని రురునకు ]పమద్వరయందు. గల (ప్రేమాతిశయము చక్కగా వ్య క్తమచేయంబడినది. ఆతడు సహజముగా నుదా శ్రశీలుండేయయ్యును, తన్మపియురాలికి జం*న యెగ్గువలన నకార్యాచరణమున
భి]
భబ్బారకుని భవ్యవాణి
దీక్షవహించెను. తుదికది యొకానొకసద్పోధవలన విరమింపణబిడెను. ఈకధను దృష్టాంతముగా( జెప్పుటలో "జన మేజయుని సర్బ్పయాగదీక్షయు నిట్టిదియే. తండి మరణమునకు హేతువై న యొకసందర్భమునుబట్లి జాతినాశమునకు జన మేజయుండు కూడ సిద్దపడెను. తుదికొక సత్పురుషుని హితటోధచే నాతండును దన దీక్షను విరమించెను. కావున సజ్జను లేదేని దుస్తప్రేరణముచే నకార్యకరణమునకు దొరకొనినను సాధిజనహితటో చే మలల స్వస్టచి త్తులగుదురు” ఇత్యా ద్యుపదేశ మిట నభివ్యక్తమగును.. రురుని భార్యావిషయక సేందూ3ళయమును, జనమేజయుని పితృగౌరవమును విందు వ్యంగ్యముగాందోంచుచు లోకమున కుపడేశము నొసంగు చున్నవి. ఆదివర్వము _ ద్వితీయాశ్వాసము :_
కదూర్సివినతలు పన్నిదము సఅచుటకు మూలహేతువై న [పనంగమను :
“కని కదువ వినతంజూచి “చూడవె; యల్ల యతిధవళంవై న యళ్వంబునందు సంపూర్ణ చందునందు న్నయుంబోలె వాల్యపదేశంబునందు నల్ల యైయున్నది;" యనిన విని వినత నగి “నీ వేకన్నులం జూచిలేయక్క:; యెక్కడిది నల్ల; యాయశ్వ రాజుమూర్హి మహాప్పరుషకీరియుంటోలె నవని్మ్మం౦చై యొప్పుచున్నయది'యనిన విని నవ్వి వినతకు గదుర్తివ యిట్ల నియె.౫ 11.81
ఇం దువ్వ్పై[ళ్ళవమున కిరుపురు రెం డుపనూనయులను జెప్పిరి. వానివలన వా రిపవురి స్వభావములును వ్య క్రములగుచున్నవి. కదు౦వ కుట్‌లబుద్ధి. సర్వజన సమాహ్హాదనకరుండగు చందునియందు |సయత్నపూర్వకముగా మచ్చను బట్టి చూచుస్వభావముగలది. అనంగా నామె దో షైకద్భ క్కి భావము, మటియు నామె అశ్వమునందు పైకి గనిపించు ధావళ్యమును మ్యాత మే పేర్కొవినది. ఈయంశము లనుబట్టి యామె సుధీగుణమును దురితారూఢమువేయు కరూం9రచి త్త యనునంశము (సతీయమానమగుచున్నది.
వినత సాధుస్వభావ; అమె గుణ్యగహణపారీణ; కావుననే యుపమానముగా నీరూపమైన మహాపురుషకీ _కిని (గహించినది. తదనుగుణముగ క్మదువమాటలలో లేని “రాజు” అన్ముశేష్టతావాచక|పయోగముకూడం దేసినది, క(దువన ధావళ్యమును
శిర
భారత ధ్య నిద ర్శ నము
వేర్కొనంగా విన నై రృల్యమును వక్కాణించినది. మలరాహిత్యమును జెస్పుట
వలన నల్హయుండుట కాస్కారమే లే దనునరము నొక్కి వక్కా ణించినట్లయినది. న్‌్‌ ఛి ఛం
ఇ ట్లీమె గుణద్యును శిరస్టావహించి ల్లాఘించు నుత్తమశీలము గలది.
ఇ ట్రీవాక్యమున కదూవినతల స్వభావతారతమ్య మసంలక్ష్య[క్రమమున ధ్వనించుచున్నది,
ఇందు. “నగి "నవ్వి" అనుపదముల [సయోగముకూడ వ్యంజక మే. వినతనగవు సరళమై నిర్మలమైనది. క్మోదువనవ్వు స్థిమై దిరువ్నై యభ్శిపాయ గర్భితమైనది. ఈపదములుకూడ వారి స్వభానతారతమ్యకథనమునకు పృంజకము లగుచున్నవి.
“ఏకన్నులంజూచితే' అను వాక్యమునకు వాచ్యార్థము పొసంగదుం సాధార ణముగ నెవ్వరిక్రై నను దేనిని జూచుటకై నను నుండునది నేతద్వయమొక్కటియే. కావున నిట వాచ్యార్థ మత్య -తము ౩రస్కృృత మగుచున్నది. “నీహృదయమునందలి చుష్టస్వభావమును గనులద్వా రమున వెల్మిగక్కుచున్నా'వను నర్హమిట (పతీయమాన మగును. కావున నిందు అత్యంతతిరస్కృతవాచ్యధ్వవి గలదు. ఈరెండు ధ్వను లకును పరస్పరాధారాధేయభావములేదు కాపున సంసృష్టి.
గరుత్మంతు. డత వయత్నమున సొధించినయమృతకలశము నురగులకు( జూపి యిట్లు పలికెను :
ళగి “*అనిమిషనాథసుగు ప్తమ యన యమృతము. దెచ్చి మీకు నిచ్చితి; నన్మ డ్జైననీదాస్కము వాసెను _ దినకరపవనాగ్ని తుహినదీ ప్పలకరిగాన్‌.౫ £2.120
“అనిమిషనాథసుగు_ప్తము* అనువిశ్రేషణము గరుత్మంతునిసామర్హ్యమును, అన్ఫుతమునుసాధించుటలో నాతండు పడిన్మశమాధిక్యమును జక్కగా నభివ్య క్తము చేయుచున్నది. అమృతరక్షకు లనిమిషులు. అమృతసంరక్షణవిషయమున ననిమిషత్వము. వారికి దైైవదత్తమగు విశిష్టలక్షణము, వారికి నాథుండగునతడు
శకం
భట్లారకుని భ వ్యవాణీ ల
నహ్మసాతుదు. అతడు దానిని మిక్కిలిభ్యదముగా గు _ప్తముచేసెను. “సు అను నుపసర్గ మిచట వ్యంజకము, 'గుప్తముి అనుపదమునందలి ధాత్వర్థమును (గపూ. రక్షణే), "క్త అను కర్మార్ధక (పత్యయమును అమృతము. దేసతిల కీప్సితతమ మను నర్జమును వ్యంజించును (కర్తు రీస్సితతమం కర్మ. పాణి. సూ). అట్టిదావిని దెచ్చుట యెంత (శచూపాదక మో, యెంతటిసమర్థున కది సాధ్యమగునో యూహింపు. డనుతీరున వై నతేయుని సామర్థ్యాదిక మిట నభివ్యక్త మగుచున్నది. ఇది భావధ్వవి.
“మీకున్‌" అనునది “అకారణముగా వంచించి మాతల్లిని దాసిగా ( జేసికోని సుఖమనుభవించుచున్న కుటిలబుద్ధులగు మీకు" ననునర్ధాంతిరమున సం[కమిత వాచ్యమగుచున్నరి.
“ఇచ్చికివి' 'పానను” అను[క్రియలయందలి భూతార్థకపత్యయములవలన 'వాపని అయిపోయినది. ఇ6క మాబాన్యత యేమియులేదుసుమా ః" అనునిష్కర్ష్మ వ్యంవితమగును.
"ధర్మవిరోధము కాకుండ నిది సాధించితిని, ఇంకను మీ రేవేని కుయుక్తులు పన్నినచో నాపర్మాకమముముందు. అనిషమిషనాథుందే చాలలేదు, మీరన్న నొక లెక్కయా ? కాన నిటుప్రై మాయంచు6 గౌటిల్యము నె అపకు డన్న తర్జనముకూడ నీ వాక్యార్థముచే పతీయమానమగును.
ఇ
దినకరపవనాగ్నితుహినదీప్పలను సాతులనుగాం బేర్కొానుటచే “నాపూన్కి దేళకాలాబాధితము. కౌవున నెందును మేరింక నాపై నెపము పెట్టంజాల'రను నర్థము వ్య క్రమగును.
“అన్మజ్జననీ అనుసమాసమునకు తత్పురుషార్థమును, ద్వంద్వార్థమును రెండును భావింపనగును. ఈత్పురుషార్థమువలన “నిజమునకు పన్నిదము సటచి మాయమ్మమ్మాతమే దాసిమైయుండంా మీయమ్మ [(పభుత్వమేర్చడ నన్నును దాసునిగా4 జేసికొవినది. నేను మాయమ్మ క్షేమమునకై దాస్య మొనరించితివి, కాపున నామెదాస్యమును బోంగొట్టుటయే క త్రవ్య"మనునర్థము స్ఫురించును. ద్వంద్వార్థము
287
భారత ధ్వ నిద ర్శనము వలన "నేనును దాసుండనే యని మీవనుకొన్నచో నదియందీలనిదను నము సిద్ధించును. ఇ ట్లీ పద్యమున భావించినకొలందియు ననేకవిశేషార్ధములు స్ఫురించు చుండును,
సర్పయాగ్మపసంగముముదిసి (పాస్తావికముగా గరుత్మదుపాథ్యానము చెప్ప. బడినది. ఇందు |పధానరసము ధర్మ వీరము, మాతృ దాస్పనిరాసార్హము వై నతేయు, డొసరించిన మహాద్భుతకృ త్య ముల యుత్సాహా మిందుస్థాయిభావము.తల్లి దాస్యమును బిట్టి సమర్థుండయ్యు! చాను నురగులకు దాస్యముచేయుట, దాస్యముపాయు నుపాయ మురగుల నడుగుట, వారు చెప్పిన యశిదుష్కు రకార్యమును జేయంబూనుట అమృతమును సాధించుట మున్నగు నంశములన్నింటిని బట్టి యాయుత్సాహము వీరరసముగా నాస్వాద్యమానమగుచున్నది. గజకచ్చష్మగహణము, అమృత రక్షణము చేయునురగుల నణ(గందొక్కుట మున్నగు విస్మయ హేతువిషయములను బట్టి యేర్పడు నద్భుతరసమును, దేవతలతో యుస్థమచేసినప్పటి యుద్ధోత్సాహము వలన నగు యుద్ధవీరమును, వాలభఖిల్యాదిమునులను పరిరక్షించుట, (మింగినవిప్పని నిషాదితోంగూడ వెడలం్యగక్కు ట మన్నగువిషయములనుబట్టి యేర్చకు దయావీఠ మును మున్నగునవి అంగియగు ధర్మవీియున క౦ంగముబై దానిని పోషించుచున్నవి. మాతృ సేవాతత్పరతయు, తదానందసంధాయకతయు మానవుని పర మోన్నతస్థితికి హేతువు లను ధర్మ మీయుపాఖ్యానమువలన నహృదయహృదయనిష్టితమ గును.
వాసుకి సర్బకులమునకు రానున్న |[పళయమును దలంచి విషజ్ణ్ఞ హృదయుండై తనవారితో నిట్లు పలికెను :
“చిరముగ [బహ్మాకుం దపముసేసి యనంతు€ డనంతధారుణీ
భరగురుకార్యసక్తుండయి పన్నగముఖ్యులపొ త్తువాసి చె
చ్చెరం దనయంతనుండి షదింజేర్చి తలంపండ యొక్కనాందుదు
ర్భృరత రదందకూకకులభా విభయ పవిఘాతకృత్యముల్‌.ి 12.120
ఇందు కుటుందిమున కంతటికిని పెద్దవాండయి. మేలుగి ళృరయవ లసినవాండు సంసారభారమును వహింపక తనదారి( దాను జూచుకొనంగా నాతవియందు తక్కిన వారికి గలిగెడు నొక విధమగు నమర్ష్మ మును, అందు సమర్ధుడు కాళ్యభారము
2868
ఛట్టారపని భవ్యవాణీ తనపై మోపుకొనుటక్రై తక్కినవారి యంగీశారమును సంపాదించుటకు. జేయు (ప్రయత్నమును నసంలక్ష్యకమమున వ్యక్తదులగును. ఇట్లని వాసుకి చిత్తశుద్ధి నిటి శంకింపంబవిలేదు. అనంతుని యుదాసీనభావమువంటిది తనకు లేదని చెప్పు టయే యాతని తాత్సర్యము. "అనంతుండు. బహుకాలము పరమేష్టినిగూర్చి తప మొనర్చి చాల మంచిపదవియే సంపాదించెను. సంకోష మే, కావి తల్లియు దమ్ములు నేమైరో యని కొంచె మేనియుః బన్దించుకొనెనా? పెట్టించుకొానకపోవుటయేకాదు, వారి పొత్త వానికి పడదాయెను, ఏ మేని చేయకపోయినను మనసునందై న నొక్య్కనాం డైన తనవారికగు (పళయమును దలంభెనా ? పోవి మ్మిదియేదో న్వల్పమైన కీడని యూరకుండెనందమా = కాదుకదా ॥ రానున్న అవద దువృంతరము. ఒకరిద్దలకొ ? కాదు కులమునకంతట్‌కిని సంబంధించినది ఎంతికష్ట మైనను గతచి గట్రైక్కీతి మను టకు వీలులేదు. అది భివిష్యత్తున జరుగనున్నది. ఒకమహావవ రానున్నదని తెలియట అనుక్షణమును గుండెను పిందిచేయునుకదా। ఇంతటి 'ఘోరవిపత్రు నాతండు పట్టించు కానక యెట్లున్నాండోకదాః? ఇత్యాద్యర్హయి క వినిబద్ధవకృపొతో క్రిసిద్ధార్భథ క్రిమూల వస్తుక్వనిగా వాక్యమున (టకా+ంచి ప్రనుట్టంకించినయమర్జారిభావధ్వని కను ట్రాహకముగా నెలకొనును. ఈపద్యమునందలి చేస, అయి, పాసి ఉండి' అను క్నా్యారక[క్రియల బాహుళ్యము. శేషుని యుదాసీనభావము మొక్క నై శృల్యమును జక్కగా వ్యంజించుచు వాసుకి యధికేపణమునకు సహశరించుచున్నది.-“చెచ్చెరన్‌, తనయంతనుండి, మదిందేర్చి, ఒక్కనాంయ" అనుపదములు వ్యజ్యమానమిగు నమర్ష మున కుద్దీ పకములు. - మహాభారత కథ్మాశవణమలూహలము నిండారిన జనమేజయుని జీవనము నందలి కీలకఘట్ట మనందగిన సర్పయాగవృ త్రాంతము ఆదిపర్వ[పథమద్వితీయా శ్వాసములయందు పఅచుకొనియున్నది. సర్పముల దురాగతముచే [పాణములు కోల్పోయి “దివిజొధిపలోక వివాసు(” డైన తన జనకునకును, గురుకార్యనిరతు(డై సర్పముచే నపకృలి6ణొంది తన్నాాశయించిన యుదంకునకును సాధుమతంబుగ, (బీకింజేయుటకై జిన మేజియుండు నర్పయాగము చేయంబూనెను. పితృ దేవతా భూదేవ తాపరితృ ప్పి యను లక్ష్యముచే. జేయ(బడినదగుటచే. విందును ధర్మవీర మే సంభావ్యము. ఆప్తీక్కప్వానముే యజ్ఞము నడుమన ఉపసంహరించుటయు నాతని ధర్మపరిరక్షణోత్సాహమునే యుగ్గడంచును. సర్పముల శోకము, అవి యగ్ని (87) 280
భోరత థ్వే నిదర్శనము యందు ఐడుటచే( గలుగు విషయము మున్నగునవి యీధర్మవీరమున కంగములు, ఉదంకుని [పేరణ ముర్దీసకము. శమీకప్పత్తుండగు శృంగిచే. (బేర్యమాణు(డైన తక్షకుండు. కౌళ్యపుని మరలించుట, ఉపాయముచే పరీక్షిత్తునిం జేరుట మున్నగు సంశముల వినుటకూడ జనమేజయుని యాగకరణోత్సాహమున కుద్దీ క మే. ఇ ట్లిందు ధర్మవీరము (ప్రధానముగా నాస్వాద్య మగును, ఆదివర్వము -_ తృతీయాశ్వాసము :- వ్యాసభగవానునియవ తారకథనము :
*ప్రరమేస్టింకల్పుండగు న
ప్పరాశరు సమాగమమున బరమగుడై కా
భరణకు ననవద్యమనో
హరమూర్తికి సత్యవతికి నమ్మువిశ క్రిన్‌.”
ఉస్తద్ర్యోగర్భంబున నహి
మద్యుతితేజుండు వేదమయు( డభిలమునీం
(బ్రాద్యుండు వేదవ్యాసుం
డుద్యజ్ఞనంబుతోడ నుదితుం డథ్యున్‌ ౫ 1 8.48, 41
ఈపద్యములందు సతక్థిసతీపరాశరులకును, తత్సమాగ మోదితు;డై న వేద వ్యాసునకును గలవిశ్రేషణములు విళిష్టార్రన్యంజకములు, పరాశరుండు పత మేస్టి కల్చుండు. కొవుననే సత్యవతియందు కానువ్యామోహితుంణడయ్యును అఖిలదృష్టి పథరోధినీహారతిమిరమును సృజించుటయు, కన్వాత్వము చెడకుండున ట్లనుగ హించుటయు, వేదమయుండైన పుత్తుుని సద్యోగర్భమున నుత్పాదించుటయు సఎభవములై నవి, సత్యవతి పరమగుణములే యాభరణములుగా(గలది. అనఃగా కృతిమసౌందర్యములేని సద్దుణవళి యని తాత్సర్యము. ఎందును దోషములేని అత్యంతమనోజ్ఞమైనమూ ర్త కలది. అన(గా నామె యంతర్చసిాస్పౌందర్భ్యములు జితేం[దియుండై నమునికిని మోహజనకములగుటయందలియౌచిత్య మీరెంకు విశ్రేషణములనుబట్టియు. (ప్రతీయమానమగుచున్నది. ఇట్టి పరమపవి్యతశీలుంసమూ గమమువలన( బుట్టినవాండు తల్లియొక్కం అనవద్యరూపమునుబట్టి అహిమద్యుతి గ! బట లి ష(
భట్టారకుని భవ వాణి
తేజాండగుటయు; పర మేష్టికల్పుండగు తం్మడియొక్కళ క్రివలన 'వేదమయు,డు, నభిలమునీం దాద్యుండు నై యుద్యజ్ఞానముతో నుదయించుటయు విస్మయహేతువులు కానోపవు. ఇట్టి ప్యతరత్నమువలన్‌ సత్యవతీపరాశ పలసమాగమము తదితరాాకమ స్రీ పరుషసమాగమములవలె లోకనింద్యము కా దను కవిఅభ్మిపసాయ మిట వ్యంగ్య మగును.
పహోమధేనువులు. గాచుటకు వనమేంగిన కచుండు తిరిగిరాకుండుటకు “దేవయాని తనమనంబున మలమల _ మఖుంగుచుి. దండికడకు!. టోయి యిట్లు పలికెను :
*వాండిమయూఖముల్‌ గలుగువాం డపరాంబుధిగ్యగుంకె; ధేనువుల్‌
నేండిటవచ్చెనేకతమ; విష్టమెయిన్‌ భవదగ్నిహో(తముల్‌
పోండిగ వేల్వంగా(బడియెం (బొద్దునుబోయెం: గచుండునేనియున్‌
రాండు వనంబులోన మ్మ గరాక్షసపన్నగబాధనొందెనో,ని 18115
ఇందు కచుండు రాలేదన్నళశోకము, ఆవిషయము తండి పట్టించుకొనలే దన్నదావ, దానికో దండ్‌యెడ గలిగిన మృదుకోపము, ఆతని కేమి బాధకలిగెనో యన్న శంకాదై నస్యములు మున్నగునవి యసంలక్ష్యకమమున (పతీయమానము లగుచు డేవయానికి. గచువిపైంగల అభిలాషరూపర39 అభివ్య క్తమగుచున్నది. *వొండిమయూఖముల్‌ గలుగువాండు. అనుపదముచే '“కచుండురాకయే సూర్యు. డప్తమింవనేల ?"అను భావము ప్యక్తమగును. ఈ పతీ3కి 'కలుగు" అను తద్దర్మా ర్హకవ'శేషణము వ్యంజకము. “అపరాంబుధి. (గుంకెన్‌" అనుటలో అస్త మయము సంపూర్ణముగా నయినది. చే(కటులు [కమ్ముచున్నవి. పాప మాత డెట్లు వచ్చునో యనుజాలిన్య క్తమగును. “ధేనుపుల్‌ నే(డిటనచ్చె నేకతమ' అనుటచే తమతో కలపి వనమున ేంగినవాండు రాకుండ నివిమ్శాత మేలరావలయును సహచరువికో4 గూడి రావలయు నన్న వివేకము వీనికి లేకపోయినదిగదా ।! యను నిర్వేదము స్ఫురించును. కామా ర్తులనలె శోకార్తులును చేతనాచేతనములయందును పశుపక్షిమనుష్యాదులయందును (పకృతికృపణత్వము గలిగియండుట సహజ మే కావున కామశోకార్తమైనదేవయావి యిట్లు సంభావించె ననుట కృతకము
స!
భారత ధ్య నిదర్శనము కానోపదు. “నిష్టమెయిన్‌ భవదగ్నిహో[తముర్‌ పోండిగ వేర్వంగాంబరియెన్‌? అనుటలో నీకు నీ అగ్నిహోతములపై _ నున్న అభిమానము పాప మా పిల్ల వానియందు లేదుకదా : పరులబాలకు(డు, నన్నాశయించినవాండు ఏమాయెనో యేమో యన్న దిగులులేక నీ అగ్నిహో[తసమర్చనము చెద రని మనస్సుతో (నిష్టమెయిన్‌) యథావిధిగ తన్మయత్వముతో నొకింతయు లోపము లేకుండునట్లు (పోందిగ) చేసికొంటివి' అను న్నార్తియ. నధిక్షేపణమును వ్యంగ్య ములు, ఇచట కర్మార్థక్కపయోగము కూడ వ్యంజక మే యై శుక్రాచార్యునికి అగ్ని పో (తార్బనమే యీప్స్‌తతనము మన్న అభ్మిపాయమును వ్యంగ్యమునర్చుచు దేవ యానీదు;ఖము నినుమడింప(జేయుచున్నది. “కచుండునేనియున్‌ రాండు'అనుచొోటి “నేని యనునిపాతము లోకములో సర్వవ్యాపారములును, యథాకాలముగ సాగి పోవుచున్నవి కాని కచుండుమ్నాతము కాలానుగుణముగ రాలేదు అనునస్థమను న్యంజించుగు “మృ గరాక్షసపన్నగబాధనొందెనో' యను శంక కుపస్కారక మగు చున్నది. ఇ ల్లీపద్యమున దేవయానియొక్కనిర్వేదము, ఆర్థి, శంక, దైన్యము మున్నగు వ్యభిచారిభావములు స్ఫురించి అభిలా షరూపవి్మి పలంభశళ్ళం0గా రమును, సోదర్మపాయుడగువానియందు పనృ _త్రమగుటచే ననుచితమై యాభాసతనొందిని దావి నభివ్య క్రము చేయుచున్నవి.
కచుని రెండవమాణు రాక్షసులు చంపి యాతనిబూది కుకాచార్యునిచే (తావింసంగా దేవయాని విషయమెలటుంగక దుఃభించుచుండెను. ఆతనికి సుగతి కలుగును. నీవువిచారింపనేల ? యని రండి పలుక(గా దేవయాని తర్మగకో నిట్టనిమెను :
“మ లోకో త్తపఃడైన యంగిరసుమన్మం, డ్మాళితుం డా బృహ
స్పతికిం బుత్తుంండు; మీకుళిష్యుండు; స రూప బహ్మాచర్యాశము
(వతసంపన్ను(; డకారణంబ దనుజన్యాపాదితుండైన న
చ్యుతధర్మష్ఞ । మహాత్మ । యక్కచున కే శోకింప కెట్లుండుదున్‌.” [.8.118
ఈపద్యమునందలి 'అబ్బహస్పృతి", “మీక అనుపదము లర్జాంతరసం్యక మితవాచ్యములు. “ఎవ్వండు (తిలోకాధిపతి యగు దేవేం్యదునికి గురువై యాతని యోగక్షేమము లరయుచు. బుద్ధిఎద్వరిష్తు శని కీర్తినొాందెనో యాబృహస్పతికి
వ?
భట్టారకుని భవ్గవాణి పుత్తుండు _ ఎవం మృతసంజీవనీవిద్యాబలమున? రాక్షసరాజునకు మంషతిమై తన శక్రియు క్రులచే రాక్షసుల కెట్టిదాధలురాకుండ కాపాడు సామర్థ్యము కలవాండో, ఎవ్వనిబుద్ధికుళలత దేవతలకుంగూడ భయకారణ మో యట్టిమీకు శిష్యుందు” = అను నరము లిట వ్యంగ్యములు. థు
అంతటివారికి సంబంధించిన వా డి ట్ల్రకారణముగ మృతిచెందుటయా ? పోనీ, వానిపూర్వులును, గురువును గొప్పవారే కావచ్చును. వానియోగ్యత సరిగా నుండవలయును గదా ః అందువేమో, దానికేమి తోఎము. ఆతండు సురూప దిహ్మ చర్యా శమ[వళ సంపన్ను(దు. ఇష్టుండో, కష్పుండో కానెటీి/గినవాండు మరణించినను శోకము ప్పట్టునే, సురూపషబహ్మచర్యా శమ వరనంగన్నుందై, ఆితుండైన వాండు మరణింపగా నదియు నకారణముగా [౬ రాత్ములచే నంభవింపంగా కోరింప కుండ కెట్లు ; అను వస్తు విజ (పతీయమోనమనును,
ఆ అవాన'
“అచ్యుత వర్యజ్ఞ 1 "మహాత్య ;' అను సంజోధనములలో అట్టివాందు మఠ ణీంప(గా నుపేళ్షచేసిననీవు అచ్వుర ధర్మజ్ఞుండ వె ట్లగుదువు ? మహాత్మత నీయం దూహింపనగునా ? అనుకోపముతో(గూడిన యధిక్షేపణముగా ని, అచ్యుత ధర్మజ్ఞుండవు గావునను మహాత్ముండవు గాపునను కచుండేవాయెనో విచారించి యాతని దెచ్చి నాశోకము నపనయింప్పు మనుపారిక్సనముగాని అభివ క్రనుగుశు, ఇం దన్యతరమును (పమాణీకరించుట పపాయములేదు గాపున ఓ రెండువ్యనులకు నిట సంేహ సంకరము.
“శోకింప కెట్లుంకుదున్‌" అసుదానియందలి తాచ్చీ ల్యారకపత్యయముచే కచుడు కానవచ్చువజకు( దనదుఃఖ మిళ్తే యుందునను నభిపాాయము వ్యజ్యమాన మగును. దీవికి టై (జెప్పిసద్వ్‌నులకో సంసృషి.
మా ల శర్మిష్టళో కలహి౦చి యామెచే నూతందోంయంబనన దేవయాని యాదృచ్చి కముగా నటకువచ్చిన యయా౩మహారాజు( గాంచి సంప్రళ్నితయై యిట్లు పలికెను ? “*అన్షరసన్నిభ ః యేను ఘోరసురాసురాహవభూమి న య్యమరవీరులచేత మర్చి తులై నదానవులన్‌ గత (భములంగా( దనవిద్య పెంపునం (బాస్తజీపులం జేసి య త్యమితశ క్రి మెయిన్‌ వెలింగిన యట్టిభార్గపుకూంతురన్‌,” _ 1.8.142 2908
భారత ధ్వనిద ర్గనము
దేవయాని వచ్చినవాళ[డు యయాతిమహారాజవి యెటి(గినది. కచువిశాపము వలన తన కెట్లును బాహ్మణేతరులతో వివాహము తప్పదు. అట్టియెడ నీమహారాజు కంచె తనకు వరణీయు డెవ్వండు ? కావున నేకొంతమున నాతనికిం దన వైభవము(౬ డెలిపి వశీకఠరించుకొనవలయును. ఈతాత్పర్యము దేవయానిదగు నీవాక్కు.న( గలదు.
"“అమరఠసన్నిభి అను సంబోధన మే యాతని రూపై శ్వర్యాదిలక్షణములను (దిశంసించి యాశతనవియందు( దన కువయించుచున్న యనురాగమును దెలుప్పటికు( (పపయుకక్రమైనది. అథవా, నే నింతకుముం దమరుని వరించితి నది విఫల మాయెను, కాపున తత్సదృశుండగునీతని న్హైన లోంగొనవలయు. ననునాలోచనమునై న విది యభివ్య క్తముచేయును, తక్కి నవాక్యమంతయు శుకాచా ర్యునిఘనత నుగ్గడించుసది. తన్మూలమున( దన ఘనతయు నభివ్య కృముకొవలయును, “'మూతండడి యెట్టివాండో తెలియునా ? చవ్చినవారిని (దిదికించుసామర్థ్యముగలవాండు. అందును రొక్షసులను (దిది'ంచును.. వారును జరారోగములచే మృతింజెందినవారు కారు. ఘోరమైన దేవదానవులయున్థము జపసగుతావున స్కుపసిద్ధులెన అనేకడేవతావీరులచేత నుప నూవంగా( గొట్టంబకి (మర్జితుల్లై) మరణీంచిన రాక్షసులను (బదికించును. అనంగా నేమో తెలియునా ? వారిఅవయవములు చెల్లాచెవర్సై పుట్టకొకటి గట్టుకొకటిగా( దిడియుండి, కొన్నిలభింపక, యేది యెవ్వరిదో ఆలియక గజివిజా నున్నస్టి3లో. గూడ వారిని (బిదికించుళ_క్రి మానాయనకు(. గలదు. అంతేకాదు, (బదికినవెంటనే వారికి *రీరబాధ యేమియు నుండదు. వారు గత్యభములగుదురు. ఇపియంతయు నాయనకుః;గల యొక అపూర్వవిద్యామాహాత్మ్య్యము. అవిద్యళో నాత్‌(6 డత్యద్భుతళ క్రి గలవాడై దేదీస్యమానముగా వెలు(గుచుండును. నీవును మహారాజవుగదా : యుస్థములలో, దజచు పాల్గొనుచుందుపుగదా ః సీ కీవిద్య యవసరమగునేమో యాలోచింపుము, ఆతని వంశము కూడ చాల (ప్రశస్తి వహించిన భృగువంశము, అట్టి మహానుభావుని బాంతురను"_ ఇత్యాదివిధముగ తన యాభిజాత్యగర్వమును వెలయించుటయును, ఆతని రూపసంపద నుగ్గడించుట యును, నాతనిని (పలోభ పెట్టుటకు (పపయత్నించుటయు మొదలగునంశము లిందభి వ్య క్రమగును. కావుననే శర్మిష్టతోడితనక లహమును పేర్కానక [(పమాదవశంబున నిన్నూత( బకికి నని మ్యాతమే చెప్పెను. దీనినిబట్టి యయాతియం దామెకు( గలిగిన యభిలాషము [పతీయమానమగును.
క్‌!
భట్టారకుని భవ్యవాణి యయాతి దేవయాని నుద్ధరించినవిధము : *జ్రలధివిలోలవీచివిలసత్క లకౌ 0చిసమంచితావనీ తలవహనత్షమం బయిన దక్షిణహ_స్తమునం దదున్నమ ద్లశదురుఘర్మ వారిక ణక మిక రాబ్దమువ ట్టి నూతిలో వెలునడ( గోమలిం దిగిచె వ్మిశుతకీర్హి యయాతి ప్రీతితోన్‌.” 1.8.144 ఈపద్యమునందలి యయాతి దేవయానుల హ_స్తములకు6 గల వి'శేషణములను బట్టియు, "“(ప్రీతిలోన్‌' అనుపదముసుబట్టియు పరస్పరపాణిసంసర్గ మువలన వారిరువురియం దుద్చున్నమయిన రతి యఖిన్యక్రమగుచున్నది. “జలధి ... కమము" అను యయాతి హస్తవ్‌శేషణమునుబట్టి పైకిలాగినపు డామె దావిని భావించువై ఖరి యిదియని చెప్పనొప్పును. ఇ ట్లిది దేవయాని రతి కుద్దీపకము “తదున్నమద్గళదురు ఘర్మవారికణకము)కరాబ్దము' అను దేవయానీహస్తవిశేషణమువలన _ నామెకు, గలిగిన స్వేదోద్భవ మను సా_త్ర్వికభావము చెప్పంబదినది. స్వేద మిట శ్రమ సంభూతము కొ దనుటకు కమిళద్ది ము, అద్దిసాదృశ్యమును (ప్రమాణములు. “కోమలి అను విశ్రేషణముచే యయాతి హస్తసంసర్గమువలన నామె యానంద పరవశయై వరమసుకుమార దేహముగలదిమై లఘుత్వమును భజించె నన్న యర్జము గమ్యమానమగును. ఇట్లు వారిరువురికి. దత్కాలమున ఉజనించిన యభిలాష మీపద్యమున వ్య క్రమగుచున్నది. భావోదయధ్వనిగా దీనిని పరిగణింపనగును. తదనంతరకథాభాగమున దీనికి పుష్టి యేర్చడకుండుటచే విట్లు సంభావించుట మైనది. శర్మిష్టాదికన్యకాపరివృతమై యున్న దేవయానిక డకు యయాతి యాద్యచ్చి కముగా వచ్చెను. ఆతండు దేవయాని నింతకుమున్న యెజు(గును. కొని “అతిశయ రూపలావణ్యగుణసుందరి" యైన శర్మిష్ట నెలుంగండు. అమె. నెటుంగ. వేండి యందణ కులగో[_తనామంబు లడిగెను. డావిక్రి దేవయాని చెప్పిన సమాధాన మియ్యది : ఉనన్ను మున్న యెబజుంగు _ దిన్నాతి నాకు దాసి - వృషపర్వు( డను మహాదానవేందదు _ కన్య _ నాయొద్ద నెప్పుడు( గదలకుండు ననఘ :ః మటీదీ౨ శర్మిస్ట యండు జనులు 18.108 2985
భారత ధ్వ నిదర్శనము
యయాం శర్మిస్టనే యెజబుంగవేంయె. సన్నవిషయమును. దాను గు్టించితి నవి చెప్పుటయు, నది తనకు (యయాతికి) సముచితము గా దని యధికేపంచుటయు నీపద్యమునందు దేవయాని వ్యంగ్యముగా సాధించినది. “నన్ను మున్న యెటుంగుదు" వనుటచే నీ వందజకులగో[తనామము లడుగుట యిచ్చకముసుషా । శర్మిష్టను మాత మే నీ వెలుంగంగోరి3వి అమ్మాతము గుల్తింపంజాలనా ? అను నీర్ష్యతోడి యమర్షము (పతీయమానమగును. ఇం నీవెవ్వరి నెలు(గందలంచితివో దానిసంగతి చెప్పెదను వినుము. అది యెంత తళతళలాడిననేమి, నాకు దాసి. వృషపర్వు౬ డను మహాదానవేర్మదుని రూ4తురయ్యు నవివేకమగా, (బవర్డించి పాప మిష్పుడు. దాస్యము ననుభవించుచున్నది. కావున దీనిపై నిప్పుడు నీ వాళ పెట్టుకొ నకుము 1 అను నవ హేళసముతోడి వాచ్చరిక వ్యంగ్యము. నాయొద్ద నెప్పుడు. గదలకుండు ననుటలో దీనికి స్వాతర్మత్యము. లేదు. (వతివిషయము నందును నిర్ణయము నాదే సుమా: అనునర్థము గమ్యము. అథవా, నన్ను వివాహ మాతినచో నీమె నాఠడనేయుందును గాపున సీ కుకభోగ్య కావచ్చు నను నర్థము మూడ సంభావ్య మే. సాధారణముగ నే స్త్రీ వాడ నిట్లు తనతోపా టింకొక స్త్రీ నెల పెట్టి మాటాడదుగావి,
“నన్ను వివాహమై నహుషనందన : యీలలితాంగి దొట్టి యా
కన్నియ లంవరున్‌ దివిజకన్యలతో నెనమైనవారు నీ
కు న్నతిగ్యబీతి సేయగ నృపోత్తమ ః వాసవుంటోలి లీలకో
వి న్నరలోకభోగము లనేకములందుము నీవు; నావుడున్‌.” 19161
అను వత్యమాణప ద్యార్హముచే తనకోరిక తీర్చుకొనుటకు దేవయానియి ట్లాస పెట్టుటకును సంకోచింపనిస్వభావముగల దని సంభావింపవలసియున్నది. "అనఘ :" అనుసంబోధన మె త్తిపొడుపు. (పధానవ్య కివి, పూరి ఎపలిచితను నగు నన్నువదలి నాదాసిని గూర్చి అడుగుచున్నాండ వెంతపుణ్యాత్ముండవు ? అను నధిక్షేపణ మిందు వ్యంగ్యము. ఇ ట్లీపద్యమున దేవయానియొక్క యహంకారము, అసూయ, [ప్రలోభ పెట్టులక్షణము మున్నగుభావము లభివ్య క్రము లగుచున్న వి. ఈవ్య౦గ్యా ర్టము నాలోచించుటకు, అడిగిన కులగో[తనామములకు సంబంధింపని విషయము లను (ప్రస్తావించుట, తన యతిశయమును మ్మాతమే యుగ్గడించు. తాత్సర్యము
206
భట్టారకుని భవ్యవాణి
గోచరించుటయు మున్నగునవి హేతుపులు. దేవయానిస్వభావ మిస్టిదే యనుటకు పూర్వము పేర్కొన్న “అమరసన్నిభి అనువద్యముకూడ [పమాణము,
పై సందర్భమునందలిచే మజియొకపవద్యము :
ఉన్ని గహ మేది నన్ను6 దరణి[పభకూపము వెల్వరి౦చునా(
డు్కుగమయూఖసాక్ష్యముగ నున్నతదక్షిణపాణింజేసి భూ
ప్మాగణి నాదు దక్షిణకరాబ్దము వట్లితి కానమున్నుపా
జీ[గహణంబు సేసి తది నీయెడ విన్మృతిం బొంద( బాడియే”. 18.160
ఇం దొకవైై పు రాజునకు ముంగాళ్ల బందమువై చుచు వేతొకవైపు శర్విష్టను వంచనచే తగర్చించు. దేపయానీహృదయ మభివ్యక్తమగును._ నిజమునకు. దన (పార్టనచేం దన్నురక్షించుతాత్సర్యముతో. దాను నోరాఠ (బార్జింపంగా యయాతి కలణతో నామెను జేయివట్ది యుద్ధరించెను. ఇపస్పుడీమె “యు[గమయాఖసొక్ష్యము నీ దక్షిణపాణితో నా దక్షిణశరాబ్ద ఎ పట్టితి' వని దోష మాతనిదన్నట్లు పలుకు చున్నది. అంకేకొక తన్నుద్ధరించుటలో నాతండు న్మిగహ మేదెనట. తాత్పర్య మయి? నే నేదోయడుగంగా 'నీవు కన్యవు, నే నిన్ను దాకుట నృాయ్యముకాదు" అనిచెప్పక ఏరాంతమునందు ఇవరాలు (పమాదస్తివలో కానవచ్చెనని న్మిగహమునువీరి యుస్ట రించునెపముతో సుకుమారమై పద్మసద్భశమైని నాచేతిని పట్టుకొంబివి. కొవున [వు కావలయుననియే పాజ్మిగహణముచేసి3ివి. అది నీ మదిలో మజచుట పాచయా ; అని ఏకాంతనున జరిగిన నృ త్రాంతమునకు వ్యకభాష్య మొనర్చి పలుపురిమెదుట. జెప్పినది. ఇట్లు చెప్పుటలో యయాతిని విర్చంకంచుటయేకావ మజియొక [పయోజ వనముకూడ నామె సాధించినది. యయా శర్మీస్ట యెవ్వరో యెడుంగవేందెను దిహుళశః సాఖిలాషమువైన చూపు లామెపై( బజపియుండవచ్చును. ఫలితమూ మహారాడ్రైన యయాతి తనకు దక్కకపోవుటయేకాక చేంజిక్కిన శర్శిష్టయు జొటి పోయెడు (ప్రమాదము గలదు. కౌపున నొకపాచికపై చి శర్యిష్టను (గ్రుంగండీయవల యును. “రూపము వెల్వరించునాండు" ఇత్యాదివృ త్రాంతముచే ర్మిస్ట తా నొనర్చిన అకార్యమును స్మరించుటయేకాక “అయ్యో ః నేను జేసిన పాడుపని మహారాజు నకు గూడం దెలిసిపోయెనే. మజీయు నాత డ”రాగముకో నీమెను పాణ్‌గహణ మొనర్భె నట. ఇంగ నా కేమిశిక్ష యొసంగునో :" అగురీతిని బాధపడవలయాను అధ
(98%) స!
భారత ధ్వని దర్శ సము ముఖమున నెట్లో సూచింప(బడకపోదుంరా జది కనిపట్టి యామెశీలమును దస్పక ళంకిం చును. అది తన కనుకూలము, దేవయానియొక్త యీవంచన యంతయు సీపద్యమునం (దితీయనూనమగును. ఇదియంతయు నాతని వివాహమాడుయత్నమును వ్యక్త 'మొనర్భును గావున నామె యభిలాషయు సంలత్ష్య్యుకమమున ధ్వనించును. శర్మిష్ట యందలి యీర్ట్యయు, గర్వము, వంచన, త న్నాతందు తిరస్కరించునే మో యను శంక, (_తాసము మున్నగు వ్యభిచారిభావములు నిందు గోచరించి యామె యభిలాష రూసవి[ప్రలంభశ్ళం౦గొరమును వ్య క్తముసేయును. “పతి(దిడసి సుతులంబడసిన” దేవయానిసౌభాగ్యము తనకు లేకపోయె నని శర్మిష్ట దుఃఖపడుచు నిట్లు తలంచెను ; “అసదృశయౌవనం విది యనన్యధనంబగునాక్కొా, నాకుని క్కు సునుసముద్గమంబును నగోచరదుర్గమదుర్షవల్ల రీ కుసుమసముద్గమం బగునొకో పతిలాభములేమిందేసి; యొ 'ప్పెసంగంగ దేవయాని పకి నేమితపం బొనరించి కాంచెనో.” 1.0.1? ఇందలి '“అనన్యధనందిగునొక్కా" అనుచోటి ఒక్కొ అను వనిపాతము శంక యను సంచారిభావమును, “సముద్గమంబగునొకో” అను తావునందరి నిపాతవము నిరాశాజవితనిర్వేదమును, “కౌంచెనో' అనుదానియందలి 'ఓ" అనునది యీక్ష్యను ఆభివ్య క్తముచేసి శర్మిస్టాలందినకమగు శోకము కరుణముగా( బరిణతమై యాన్వ్వావ సీయమగును. “అగోచరదుర్గమదుర్గవల్ల రీకుసుమసముద్గమందిగునొకో ॥ అనుట వలన దన దాస్యము, తన ఏకాంతజీవనము మున్నగునవి స్మరింపంబచ దుఃఖ మున కుద్దీ పకములగును, “దేవయాని పతి నేమితంపం బొనరీంచి కాంచెనో” యనుటచే నామెకు, భర్హులాభము మహాతపఃఫలమున( గాని సిద్ధింప దన్నభానయును స్ఫురింపందేసి యట్టిది తనకు లేవికారణమున తనది దౌర్భాగ్యజీవిత మయ్యె నన్న విర్వేదమును బుట్టించును. ఏమైనను యయాతివి బతి/గావించుకొన విశ్చయించుకొవి శర్మిష్ట యొకనాం డళోకవవికాలోకవతత్చరుండై వచ్చిన యాతవితో నేకాంతమున విట్లాడెను : 20
భట్టారకుని భవ్యవాణి
ఉన్సీలగశోపమాన 1 కమనీయగుణోన్నతి( జెప్పంజాలు న
న్నేలినదేవయానికి నరేశ్వర 1 భర్తవు; గాన నామనుం
జోలంగ భర్త వీవ; యిది భూనుత 1 ధర్మపథంబు; నిక్కువం
బొలును దాసియున్‌ సుతు(డు నన్నవి వాయని ధర్మముల్‌ మహిన్‌.1.8.114
ఇందలి నీలగశోపమాన 1 అను సంటోధనము సొభిిపాయము నేను యాచించునది విషమువలె నీకు మచ్చదెచ్చునది యైనను (గాహ్యమేసుమా 1 అను నభ్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము. మజియు నీవు నీలగళుండై న పరమశివునితో. బోలిన వాండవు గావున గంగవంటి దేవయానికోపాటు నీక్సై యిన్నినాప్లగా తపించుచున్న గౌరివంటి నన్నుః గూడ భార్యగా. జేకొను మను (ప్రార్దన అభిన్యక్రమగును. అక్లే *నర్వేశ్వర $” అను సంటోధనముకూడ సాభ్మిపాయము. నీవు రాజవు, “రాజానో బిహుపల్ల భాః” అను న్యాయము ననుసరించి నన్ను వివాహమగుట ధర్మే తరముకాదుసుమా । అను నభ్మిపాయము వ్యంగ్యము. భర్హృళద్రిమున కిట యోగ మునుబట్టి భరించువా; డనునర్జమును, రూడినిబట్టి మగండు అనుసర్హమును శెండును సంభావ్యములే యగును. దానివలన నీ విన్నినాష్స నన్ను భరించుచు వతివే యైతి వను నభ్మిపాయము ద్యోతకదుగును. “భూనుత ;” అను సంటోధనము నన్ను స్వీకరించినకారణమున నీకీర్తికి భంగమురా దనునర్థమును ధ్వవించును. “నిక్కువ" మనుమాట యొ త్తిడి నభివ్యంజించును. “ధర్మపథి మనుటచే నాయభ్యర్థ నము (దోసివేసినచో సీకు పాపము సంభవించు నన్నభావము వ్యంగ్యమగును. “ఆలు, సుతుండు' అనువావిమధ్య 'డాసి' అనుపదమును జేదృటలో నే నిప్పుడు సీభార్యాప త్త్రులతో నమానకోటిలోనికి రావలసినదాన ననునభ్మిపాయము వ్యంగ్యము. “పాయవిధర్మముల్‌' అనుటచే సీ విది |ళోసివేయరాదవి బలవంతముచేయుట స్ఫురించును. ఇ ట్లీపసద్యమున శర్మిష్టయొక్క జాలితో(గూడిన (పార్థన మభివ్యక్త మగును.
తనకు యౌవవ మిచ్చి తన ముదిమి గొన్న శర్మిష్టాతనయు,డు పూరునికి రాజ్య మీనెంచిన యయాతిళకో సర్వ (పకృతిజనంబు లిట్లపిరి :
200
భారత థ్య నిద ర్మ నము
*అవిచారందిని పల్కనోడెదము ధర్మాలిజ్ఞ 1; నీ య్యగ్రసం
భవు( డత్యున్నతళ క్రియు క్తుండు, మహీభార్యపగల్భుండు, భా
ర్ల్గవదొహితు:డు- పాాతు( డీయదు(డు లోక థ్యాతు( డుండంగ వీ
భువనేశత్వభరంబు బూన్నందగునే పూరున్‌ జఘన్యాత్మజున్‌.” 1.8.1086
షాలితులు మహారాజునకు( దెలుపవలసినయర్థమును సుకుమారముగా( దెలుపు విధాగమిం వభివ్య క్తమగును. *ధర్మాభిజ్ఞ & అను సంబోధసము, ధర్మము నీకు( దెలియ దని_మేము చెప్పుటకాదు. దానిని బాగుగా నెటి(గిన నీవే తద్విరుద్దముగా టపవ్నర్షించుట న్యాయమా అను మృదువైనమందలి౦పు నధివ్యంజించును, అగ సంభవుండు అత్యున్నతశ_క్రియు కండు, మహీభార్మపగల్భుండు, పృాతుండు, లోక వ్యాతుండు అనువి శేషణయులు యదువునకు ర"జ్యమీకుండుటలోవి యనొచిత్యమును స్ఫురింపంజేయును. భార్గవదౌపితృ6 డనుటలో నాతనికి రాజ్యమీవిచో భార్గవ దుపాత దేవయానియు భార్గ వుండును కోపింతురే మో విచాలించితివా ? యను నెచ్చరిక [వతీయమానమగును. లోకఖ్యాతు( డనుటచే (పజలంద జాతనియండే యధ్మిపాయము గలిగియుండి రను భావము ధ్వవించును. జఘన్యాత్మజుండు అనుటలో శర్మిష్ట జఘవ్య, ఎన్నడో డేవయావికి ముగ్గురుపిల్లలు పుట్టినతరువాత ధర్మేతరమార్గమున నీకు భార్య యయినది. అట్టి యామె పుత్తుంన కింత (పాధాన్యమా ? అను ననిష్ట సూచిపరిహాసథోరణి వ్యంగ్యము. ఇట్లిం దర్ధళక్రిమూలవస్తుకృతవ స్తుధ్వని గోచరించును.
ఈయయా3కథయందు ముదట కచదేనయానులకు నంబంధించిన కథా భాగమున గేవయావియనురాగ మేకపక్ష్కశితమగుటచేతను, తఈం్మటికి శిష్యుండై సోదతపాాయుండై నవానియం దనుచితముగా _[పవర్ధిల్లుటచేతమ శృంగార రసాభాసము [పతీయమానమగును. మిక్కిలిాారాబముగల బెంపందిడీ కోరిసెడెల్ల సిద్ధింవ( జేసికొవంగల నన్న దురభిమానముగల పవయానిక్తి కచవిషయకమైన్మ పేమ విఫలమగుట యొక పెద్దఆఅఘాతము, దానివలన దణువాతి యామెపవర్రన మంతయు విలక్షణముగినే సాగినది. శర్మిష్టను దాసిగా. కేసికొనుట, యయాంివి దిలపంతముగా వివాహమున కంగీకరింపంజేయుట, శర్మిష్ట నాదరింవకుండుట, యయాతి చూమెకుల బుత్ర్వివానదముచేయుటచే నలిగి తం్యడిగృహ మేంగి భర్తను
ఖం
భట్టారకుని భవ్యవాణి
శపింంజేయుట మున్నగున వన్నియు నామెమరథిమానముయొక్క దుష్ఫలితనులు. వీనికి నన్నెంబెటినట్టిది తనపు త్త్రంనకు రాజృమురాకుండుట, ఇట్లు దేవయాని స్వయం కృతాజరాధముచే దుఃఖము ననుభవింపకతిప్పలేమ. దీవినిబశ్హి యదృష్టవి శేషము పలన మానవు( డెంతటియున్నతస్పితిని "బొందినను నదినయదుషృలితముల ననుభ వింపకతప్ప దను నీతి [పతీయమానమగును.
యయా3 కర్మాత్యుండు. ఆపవలోనున్నవారి నుద్ధరించుటయు, పెచ్చవారి యుప దేశమును దిరన్క రింపకుండుటయు, అతిశయరూపలావణ్యగుణసుందరిమైన వవిత తన్ను వలంచినను ధర్మభంగభీ౨చే నొడంబడకుండుటయు, పరిస్టితుల నొకళింపు చేసికొని యొకయిీవతి బదుకు దిండలుగాకుం). కాపాడుటయు, దానివలన నైనకష్టము నుపాయంచేల దొలంగంనోసికొనుటయు, నిచ్చినమాటచొప్పున (పజాభిప్రాయసునకులిన్నముగా కనిష్టునకు శాజ్యమిచ్చుటయు, ఇహసుఖముల ననుథీ వించి పుజ్యవి శేషమున ను_తృమలోకనులకు, జనముటయు, దురదృష్టవశమున స్వర్గలోక పల్మిభష్ణు. డయ్యును దానొనర్చిన యుత్తమావమాన మనుదోషము నంగీకరించు ఇయు, తనదౌహితృలైన యషకాదులకు సకలధర్య్మోధర్మ౦బులు, సుగతిదుర్గతి సరూవంబులు, ఎవులగర్భోత్ప త్తి.పకాలంబులు వర్ణాశమధర్మంబులు వివరించు టయు మున్నగు నంశములచేత తదాలందిను మగు ధర్మానుష్టా కో త్సాహము వీరముగా. బరణమించి యనుభూయమానిమగును.
శర్మిష్ట విధినంచిత. చేసిన చిన్నదొస;గునలన మహాకష్టము ననుథవించిన మానవ3. నిజయునకు యయాతికి, దనపై [పీ3ఏకలవని యెజి;గియు తన స్వామిని యగు దేపయానికి లోబడి ఆశలు పెంచుకొనక చాతనికి పెంపక దైపనిర్భయ మును శిరసావహించినది. స్త్రీసాధారణ మగు సంతానేచ్చ పైకొనంగా తనయం దనురాగము గల యయాతిని మార్గాంతరమున వి?ాహమాడి యు త్తమసంతానము నొంది భర్తకు బహుమతయైనది. కావుననే “జయయాతే రివ కర్మిష్టా భర్తు రృహు దుతా భవ, సుతం త్వ మపి స్మృమాజం చ్మకన_ర్రినమాప్పహి” యని కాళిదాసు శకుంతలను గణ్వునిచే నాశీర్వదింపంజేసెను. ఇల్ట యుత్తమశీల కావుననే మొదట కష్టము లనుభవించినను దుదికి రాజమాత కాంగలిగినది.. స్త్రీకి ఉత్తమశేలమే యాభరణము. దానివలన నామె మహోన్నతస్థిి నంద6గల దని యామె (పవర్త నము విరూపించుచున్నదిం
801
భారత ధ్య నిదర్శనము ఆదిపర్వము - చతుర్థాశ్వాసము వలా
కణ్యమహర్షి య్మాశమమునకు వచ్చిన దుష్యంతుని శకుంతల యాసనార్హ్య పాద్యాదివిధులం బూజించినపిమ్మట నాతండు కణ్వునిగూర్చి పృచ్చ సేయుటయు నామె సమాధానముచెప్పుటయు నిందు వర్ణితములు :
“*కచ్చణ వేటవచ్చి యిట గణ్యమహామునిం జూచిపోవంగా
వచ్చితి; మెందు. బోయిరొకొ వా; రనినన్‌ విని యాలతాంగి _ వొ
రిచ్చటనుండి యీక్షణమ యే+గిరి కానకు( దిండ్లుదేరః మీ
వచ్చు అెటింగిరేని_ జనవల్లభ ః వారను పత్తు రింతకున్‌.” 1.124
ఈపద్యార్హమునుబట్టి శకుంతల లక్ఞాపరవశయై క_ర్తవ్యవిస్మరణముగా వించిన ముగ్ధ యనిపింపదు. వచ్చినవాడు రాజనియెటింగి యాతనికి దర్మడ్రిచేత నతిథిసపర్య చేయించుతాత్సర్యముగలదివోలె( గన్నట్టును. 'మీవచ్చు "బెజింగిరేవి జనవల్లభ 1 వారును వత్తురింతకున్‌" అనువాక్యముచే మాతం డిగారికిని మీరన్న నాదరముగలఅదు. కొన మీరు వారు లేరని వెంటనే [పయాణోన్ముఖులు కొవల దను [ప్రార్థన గృ హస్థజనోచిత మైనది [(పతీయమానమగును. “జనవల్లిభ 1" అను నంటోధనము సాధారణముగ రాజపరముగా [పయుక్తమైనను మీవాల్ల భ్యము మాయందు. జెడ కుందుంగాక అను నాత్మాభిలాషము స్ఫురింపంజేయుటకు సహకరించును.
ఇందు మజియొకవిధమైనధ్వనిని భావించుటకును నాస్కారము గలదు, “ఈక్షణను యేంగిరి.” అనుటచే వా రిన్సటిలో రారు, అను నర్ధమును “మీవచ్చు "టెజింగిరేని అనుటచే. మీరాకను వారెటు(గ రను నర్హమను స్పురించి మన యేకాంతసంభాషణమున కిది యనుకూలసమయ మని రాజున శెటీ/(గించు శకుంత లాభిపాయము వ్యంగ్యనుగును. ఈయర్థభావనము కేవలము. నిరాధారముకొదు. (పథమదర్శనముననే వారిరువురికిని పరస్పరానురాగ మంకురించె ననుటకు (గంథ మునం దాధారముగలదు. “అదియును ననంతవిలాసంబున జయంతుండపోని దుష్యంతు నెజింగి యతిసంభమంబున నాసనార్హ్యపాద్యాదివిధులంబూజించి కుశలం బడిగి యున్న నక్కన్యకం జూచి” అను పూర్వవచనమునందలి “జయంతుండ పోని' *కన్యక' యనుమాట లనురాగోదయమును సూచించును. తలువాతివచనము
802
భజబ్దారకుని భవ్యవాణ ఉఅక్ష్కోమలివినయంబునకును మృదుమధుగ్రవచనంబులకును సంతసిల్లి” అనుదాని యందలి కోమలి, మృమదుమధురవచనములు అనుసవియు పైయభ్మిపాయమునకు దోహదములు. ఇ ట్లీ రెండువిధములగు ధ్వనులకును సంకరము. తనజన్మవృ త్తాంత 'మెటీ(గి క్ష్యలియక న్యకగా నిశ్చయించుకొని గాంధర్వ విధిని వివాహమాడుమని యడిగిన దుష్యంతునితో శకుంతల యిట్లు పలికెను : ఉక ర్రణానిరతులు ధర్మ న్వరూపు లింతకు మదీయ జనకులు సనుడెం తురు; వారువచ్చి నీకి చ్చిరేని పాణ్యిగహణము సేయుము నన్నున్‌.” కీ 1.086 ఈపద్యార్థముచే శకుంతలయొక్క శీలసంపద వ్యక్తమగును. ఆమెయొక్క స్టిరోన్నతచిత్తత వతీయమానమగును. వ్రైరాగ్యసంపద్విలసితమగు మునిపల్లె యందుండి, మహారాజువచ్చి వివాహమాడుదు నవి కోరంగా. దన కాతనియం దను రాగ మున్నను తండడివచ్చి యిచ్చినచో వివాహమాడుదు ననుట యౌమె ధీరత నిఖి వ్య క్తముపేయును. “మదనాతురుండయి దుష్యంతుండు దనయం దక్క మలి యను రాగం బుపలక్షించిగి (2) “నీకును నాకును నెమ్మః బరస్పర్మపేమంబు గాముండు 'పెంపందొడంగెం ........ అనిన లజ్జంజేసి యవనతవదనయై యాలతాంగి యిట్టు లనిమె బతికి” (త) అనునవి శకుంతలకును దుష్యంతునియం దనురాగ మున్న దమటకు [పమాణములు. “కరుణానిరతులు" అనుటచే కణ్యులు నాయందు మిక్కిలి కరుణకలవారు కావున మన మనోభావముల నెటింగి తప్పక నీకు నన్నిత్తు రను స్ఫురణము కలుగును. రర్మస్వరూపులు అన్యోన్యానురాగముకలిగి యితరదోష ములు అసుగుణయువతీయువకుల్యపార్టనానిరసనము వారు చేయ రను తాచ్చర్య మభివ్యంగ్యమగును. డీవివలన 'నీవు కోరిక తిరస్క్టృత మగునని శంకింపంబనిలే” దను శకుంతల యభ్శిపాయము వ్యంగ్యమగును. “ఇంతకు. జనుదెంతురు అనుటచే నెక్కువ కాలవిలంబనము కాదన్న సూచన స్ఫురించును. నన్ను జన్మమాదిగ( బెంచి బుద్ధియక్తుల గజపిన తర్మడి యనుమతి లేకుండ జీవితమున నత్య౦ంత 808
భారత ధ్వని ద ర్శనము (పముఖవిషయమైన వివొహమున త్వరపడుట సనముచితము కొ దన్న వినయరక్షణ తత్పరత్వము “ఏవని అను చేవర్థకొనృయమువలన, [బితీయమానమగును. “మదీయి అసు తద్ధితాంతముచే కణ్వునియందు( దనకుంగల ఆత్మీయతాభావము స్ఫురించును. ఇ ట్లర్హక కృదృవవ స్తుక్కతస్తుధ్వని. కవివిబస్థవ కృృపౌఢోక్రిసస్టమై యిందు గోటంంచును, గురున్మాశమమున మున్నరుదుగ( బకివలన గనిన యాదరాదులను స్వయ ముగా6 దానువచ్చియు€ గానక శకుంతల రాజుతో నిట్లుపలికెను వి ఉజ్రననాథ | వేటనెపమున6 గొనకొని కణ్వా[శమమునకున్‌ వచ్చి ముదం బున నందు నాకునీయి చ్చిన వరము. దలపవలయా( జీ త్తములోనన్‌.” 1.174 ఇందు "జననాథ [ అను సంబోవనము రాజుగా నీవు వంచవపరుండవు కారా దను నెచ్చరీకను [సతీయమానిముసట్బను, “వేటసఎముసన్‌' అనుమూట కోఎదుతోడశోకము. నధివ్యక్తముసేయును. నిజమునకు రాజుపళ్ళినది పేట కొటకే. కొని శకుంతల రాజుననాదరముచే నాఠరండు ఆనకొఅకే వచ్చి వేటకు వచ్చితినని యబస్టమాచ తన్ను వంవించెనని పలుకువన్నది. ఇ బ్లది యాలోచింపనీని దుఃఖమును వ్యంజించును. - 'ముదంబునన్‌' అసుపదము నీవు వరమును నాయొ_డికి లొంగికౌళ సంతోషపూర్వకముగానే యిచ్చితివననుట స్మరింపు మన్న భావము నభివ్యంశించును . లేదా ఆ వరము వ్యాగూప మన విచ్చునప్పటి ముదము 'తీర్చునా6 డేల చెడవలయు నన్న అధికేపణముటాడ నిందు ప్యంగ్యము కానచ్చును. శకుంతల మాటలు విని కలవరపడిన దుష్యంతుని వాక్యములు : ఉప్రనెల్టై(గ నిన్ను; నెక్కడి దొనపు ? మిన్నకయృ యనుచీతంబులు పలుకం గా నేల? యరుగు మంబురు హానన 1 యెందుండి వచ్చి త౦దులకు పడిన్‌ .” 141? ఈ పద్యమునందలి వాగ్విన్ఫాసము దుష్యంతుని కలవరపాటును, ఎజిలగియే యెలటు(గనట్లు నటించుటను సూచించును. వీజ.౧ఎుగా శకుంతలావివాహాదిళము $04
భట్టారకని భవ్యవాణి నెలుంగనివాం డ్రైసచో సం్యభమము, ఆశ్చర్యము, ఏబుసలుకవలయునో యెజుంగ రాని స్టియు నుండవలయును, ళాకుంతిలనాటకసన్నివేశముతో. బోల్చిచూచినచో నీయంశము స్పష్టము కాంగలదు. అందు శార్ణరపుయ దుష్యంతునితో *యన్మిథన్స మయాదిమాం మదీయాం దుపాతరం అవానుపొయం స్త - తన్మయా (ప్రీతిమతా యువయోరనుజ్ఞాతిమ్‌ కుతః _ “త్వ మర్హ తాం (ప్మాగసరః స్మృతోఒసినః; శకుంతలా మూర్రిమతీవ స్మత్కియా; సమానయం స్తుల్యగుణం వధూవఎం చిరాయ వాచ్య౦ నగతః (పజొపతిః.” తదియ మాపన్నసర్త్వా (పతిగృహ్వతాం నహధర్మాచరజాయ” అనిపలిక్‌ నపుడు నిశ్చేష్టుండైన రాజు |పయత్నపూర్వకముగా “కిమిద ముపన్య స్తమ్‌ ” అని మ్మా మెనె60గల్లెమ. ఇచట నట్లుగాక ముట్ట మొవఐ *ఏవెలు(గ నిన్ను"అనవి, “ఎక్కడి దానపు, “మిన్నకయ' 'అనుచితంబులు పలుకంగానేలి, “ఎందుంకిపచ్చితివో యందులకు వడిగా నడుగుము” అనువాకృసముదాయమును సావధానముగా [పయో గించెను. ఇట్లు పలుకుటలో నాతని సం్యభముము వ్య క్రమగుచునేయున్నది. కొని అది శకుంతల అవిజ్షాత యగుఓవలవ(గాదు. అమె యి ట్లాస్తానమునకు వన్చి నలుగురియెదుట నిల్లు మాటాడునని యూహింవనికారణమునం గలిగిన సంభవము “అంబురుహానన : అనునది యొకవెక్కిరింత. మొగ మొకింత దర్శనీయముగా నున్నంతమాత్రమున మహారాజును మరుగొలుం (పయక్న మీకాంత చేయుచున్న దను భావము సభాజనులకు€ గలిగి తన్ను వారు శంకించు [పమాదము లేకుండం జూగు కొను తాత్పర్య మిందభివ్య క్తమగును. “వడిన్‌ అనుటచే నామె యిచటనే జాగొన రించి యింకను నే మేని మాటాడివమెడ్షల తనగుట్టు బయలుపడునేమో అనుఖీ) స్ఫురించును. లేదా 'ఏకాంతముననై న మనవివాహవృ ర్తాంతమును జనుల కేణుకపలచుట కిది సమయముకాదు. కావున దయచేసి పస్తతమునకు కణ్వా[ శమముసకు( బొమ్మ. పరిస్థితు లనుహూలించునపుడు విన్ను ఆత్తను" ఇత్యాదిభానముకూడ విందు (పలీయి మానమగుట కవకొశము గలదు. (80) 808
భారత ధ్య నిద ర్శ నము
తన్ను( దనప్పత్తువి విరాకరించుచున్న రాజుతో శకుంతల అన్న వాక్యము :
“విపరీత ప్రతిభాష లేమిటికి నుర్వీనాథ 1; యీ పృత్త౦గా
[తపరిష్వంగసుఖంబు సేకొనుము; ముక్తాహార కర్పూర సాం
[దపరాగ్మపసరంబు( జందనము? జంద్రజ్యోత్స్నయుం బుత్త౦గా
(తపరిష్వంగమునట్లు జీవులకు హృద్యందే కడున్‌ శీత మేం” 11.01
ప్ప త్త్రగా[తపరిస్వంగసుఖముయొక్కం లక్షణము. చెప్పి “యిది చేకొను మని విధించుటలో నింతకంటె వేశొక్మపమాణ మిట్టి సందిగ్భాంళములం దుండదు, ఒకమా అీ బాలుని. బరిష్వంగము చేసికొన్నచో వీండు నీపుక్తుండో, కాండో నీకే తెలియును, అట్టి అపరిహార్శమైన [ప్రమాణవికేషముండ6గా పరస్పర విరుద్ధములై న
లబ యా నా
మాటలేల? అను శకుంతలాభ్ళిపాయ మిట వ్యంగ్యము, “హృద్యమే కడున్‌ శీతమే" అనుటచే సీతండు నీపు త్తుంండన్న |పత్యయములోనున్న హృదయమునకును వెలు సలి శరీరమునకును సమకాలములో( జలియు నన్న భావము స్ఫురించును. “జీవులకు' అనుటచే నిది మానవులకు మ్మాత మే పరిమితమైన విషయముకొదు, సర్వజంతు సాధారణము. కౌవున పిసీలికాదులకును నవగతమగు నీవిషయము మానవు(డవై, ఉర్వీనాథుండవై, జనులంవజకంటబె నుత్క్బృష్టవ్య క్తిత్వముగల నీకల ఇలియ॥ కుండునా ? అనునర్జము (పతీయమానమగును. యుక్తాహారాదికము పుత్తగాతపరి స్వంగమువలి హృద్యముకా దనుటవలన వ్యతి రేకాలంకారము సిద్ధించి ప్యుతగ్యాత పరిష్యంగనుఖమున కదియేసాటి యను ననన్వయాలంకారము ధ్వనించి శకుంతల యొక్క మాతృవాత్సల్యమును సువ్యక్రమొనర్చ్భును,
శకుంతలోపాఖ్యానమునకు సందింధించిన విస్పృతచర్చ [పథమాధ్యాయమున జేయందిడియుండుటచే విచట మానంబడినదిం
యమునానది నోడ గడపుచున్న సత్యవతినిజూచి శంతను( డామెళో నిబనియెను :
ఉరి
*ఎందులదాన; వేకతమ యియ్యమునానది నోడసల్పుచున్‌
సుందరి ః నీకు నున్కియయిది చూడంగ( దానుచితంబె; నావుడున్‌
మందమనో జ్ఞహాసముఖమండల మెత్తి మృగాక్షి చూచి సం
(కందనసన్నిభున్‌ నృపతిం గన్యక యిట్లని పల్కె౬ (వీతితోన్‌.” 1.4.1
806
భట్టారకుని భవ్యవాణి ఇందు శంతనుని (పశ్న అభ్మిపాయగర్శ్భితము, “ఏకతమి అనుపదముచే ఇతరు లేమనుకొందురో యను లజ్జాశంకాదికమున కాస్కారములేని యేకాంత మియ్యది. కావున సంకోచమును వీడి చక్కగా (పసంగింపు మను నర్థము (పతీయ మానమగును. "సుందరి 1” అనుసంటోధనము నీసౌంవర్యమునకు నేను మోహ పకితి నన్నభావమును స్ఫుటముచేయును* “ఇది చూడంగ( దానుచితంబె' అనుటచే నీ వొక చముహారాజునకు భార్యవై మహారాజ్ఞీత్వమును దొంద(జొలినదాన వీ యలుపపు! బనిచేయనేల ? నన్నువరించి యాసాభాగ్యము నొందరాదా? అను భావము స్ఫురించును. నీకున్‌" అనునది యర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యరూపమున మహారాళ్ఞి కాందగిన లక్షణములుగల నీకు ననునర్ధమును వ్యంజించును. ఇ ట్లర్జళ క్యుదృవమైన యీవస్తువిశేష మంతయును శంతనుని యభిలాషమునకు స్ఫోరకము. సత్యవతియు మహారాజదర్శనముచే నంకురితానురాగ యయినది, ఆతని వాక్కులయందలి వ[కత్వ మామెకు రుచించినది. కావుననే మందమనోజ్ష హానముఖమండల మైనది, ఇందలి “మంద* అను పరైకదేశముచే లజ్ఞ్జాభరయిను, “మనోజ్ఞపదముచే గాఢాను రోగమును, హానిపదముచే కలిగిన యనురాగమును లోనణచుకొ నలేనితనమును, “ముఖమండలిపదముచే చంద్రబింఎస్ఫురణము కలిగి ద్యోతమానమగు వికొసమును స్ఫురించి యామె హృదయమునందిలి యథిలాష మసంలక్ష్య[క మనమున (పతీయ మానమగును. సిగ్గుతో సూటిగా నిలిచి చూడంజాలని కనుఎ తారళ్యమును మృగాక్షీ శబ్చి దుధివ్యంశించును. “ఎ, 'చూవ'అనుక్రా సర్త్‌కక్రియలచే ముఖ మె త్తుటయందలి (ప్రయత్నము కోచి లజ్ఞానురాగదు లస్ఫూ్హి బలపడును, “సం కందనసన్నిభున్‌ అనుపదము కవివాక్కే యయినను నాతని. జూచుటకోడనే యామె హృదయమున దేం్యదస్ఫుకణము గలిగి యిటివానిని, బతిగానొందుట యెవ్వరి కిష్టముగాకుండు నను తల పభివ్య క్రమగును. ఇ ట్లీపద్యమున సత్య పతీశంతనుల శృంగారము సరమోదాత్తముగా (పతీయమానమగుచున్నది. ఇది రసాదిద్వవి, దాశరాజుచే (పతిహతమనోరధు.డై న శంతనుడు సత్యవతినే తలంచుచ వీతకార్యావసరుండయి యుండంగా గాంగేయుండైన దేవ[వళఈుం డాతనిపొలికి, జన డెంచి యిట్లు పలికెను : 807
భాశత ధ్వనిచర్శనము
“భవదభిరక్షితక్షితికి బాధయొనర్పంగనోపునట్టి శా
1తవనివహంబులేదు; వసుధ్యాపజకెల్ల ననంతస౦తతో
త్సవములః రాజులెల్లి ననిశంబు విధేయుల నీకు; విట్లు మా
నవవృషభేం[ద 1 యేలొకొ మనఃపరితాసము( బొందియుండ(గన్‌.”
11.170
దేవ[వతుండు తండి మనోకజేదన నెలుంగంగోరి పేర్కాన్న యీామూ౯ంక ములచేతను ఉ త్తమరాజలక్షణము లభివ్య క్రము లగుచున్నవి. ఉత్తము(డైన (ప్రభువు తాను పాలించుభూమికి శ్యతుబాధ కలిగినప్పుడును, ఈలిజాధలు సంభవించినపుడునుః సామంతరాజులు క్కుటలుసన్ని కూలగ్యదోయుటకు. బూనినపుడును మాత మే తీవ వేదనాకులితు. డగును. (వజాపీడాకరములైన యీమూండంశములే (గహింసః దిడుటచే తదితరవై యక్రికకారణములు రాజున కంత విచార్యనులు కావను భావము (పశతీయమానమై దేవ్యవతుని పజాపాతరతి మతి కెక్కును.
ఇందలి 'అభిరక్షిత' అనుపదముచే శంతను. డన్నివై పులనుండి రాంచానే పీడలను ముందే కనిపట్టి తన సామర్థ్యముచే వారించుచుండే నను నర్థము సిద్ధించును. బాధయొనర్చునట్టి అనికాక “బాధ యొనర్చంగ నోపునట్టి” అనుటచే చే సెడువారెవ్వరు లేకపోవుటయే కాదు. చేయనెంచు సామర్థ్యము కూడ. నెవ్వరిక్‌ని లేవను నర్థము తోంయను. 'నివహము' అనుటచే నొక్కరొక్క రేమియు( జేయలేకపోవుట విదిత మే కాని యందచజు సముదాయముగా నేర్పడియు నీక్షితికి జావచేయనోప ఎను నర్థము వ్యక్తమగును, “పజకెల్ల” అనుటచే భిన్నరుచియైన లోకమున నందజకు (పీతి ఘటించుట మహాసమక్టునకుంగాని సాధ్యముకాదు. అట్టిదావిని నీవు సాధించితి వను పళంస వ్యక్తమై శంతనుని పరిపాంనాపామర్ధ్యము. (ప్రతీయమానమగును, “అనంత”, 'సంతత' అను పదైకదేశములును “ఉత్సవముల” అనుచోట యవధార ణార్థకమును వ్యంజకములే. పజలసుఖ మొక్కనాటిదికాదు. అది నిత్య నూతనమై యానుక్షణిక మై విలసిల్లుచున్న దను రూపమున దేవవతుని పితనురాగము వ్యంజితమగును, “అనిశము అను పరము 'ఎల్ల వేళలి ననునర్ద్హమున రూఢ మే యయినసను “నాపి నిశావిచ్చేదకాలః యస్మిన్‌” అను యోగార్జమునుదిల్లీ జ్యాగదవస్థ యందేకాక స్వస్నసుషుప్త్యవస్థలయందును సామంతులు నీకు విభేయులే యను
$08
భట్టారకుని భవ్యవాణి
నతిశయోక్రిరూపమైన యర్థము మనసునకు( దట్టును.. సుషుప్తిలో మనోబుద్ధులు (కీయావంతములుకాని వగుటచే నతిశయోపక్రి సంభావింపంబడినది. ఇ ట్లీ పద్యమున దేవ్మవతుని వాక్యములందు శంతనుని రోజ్వసతిపా ఐనావక్షతయు దానిచే దేవవతుని హృదయమునందలి తం్మడియెడంగల ౨విశేషమును జక్కగా వ్యం 9తము లయినవి,
శకుంతలోపాఖ్యానము. ముగిసినపనుక నీయాళ్వాసమున నొక పత్యేక భాగముగా( గ్రైకొన,చగినది భీష్యచరితము. ఇ౦దు మహాభారంకథిలో పామి ఖ్యముగల భీమ్మని యుదాత్తచరీతియు (ప్రధానముగా ౬ జెష్పందితినది. గంగాశంతనుల వృత్తాంతము ఈమహావీరుని యదయమునకు సంబంధించినది. సత్యవరిశంతనుల పరస్పరాభిలాషాదికము, వారి వివాహగును ఈమహనీయుని వర మోదాలత్యాగగుణ నిరూపణపరములు, తమ్మునికై కాశిరాజదుపితలః దేంగోరుట, స్వయంపరమున కేేగుట యనునవి “వితృసమో చ్యేషః” అనున్యాయము ననుసరించి యాతని పితృ సమత్వమును, నపత్నీప్యుతమాత్పర్యరాపాత్యమును ద్యోత మొనర్భును. ఒక్కంగై నవ్వ్యయంవరమున మూంగివచ్చిన రాజలోకమునంతటివి నిలువరించుటలో, సాల్వువి పరాజితుని. చేయుటలో నాతవి యుస్టవీరము ఏక్కగా పతిభాపిబ్లను. అన్యసక్ర యని యెజిగి యంబను సాల్వునికడ కంపుటలో, నాతని ధర్మానురక్తి వ్యక్త మగును. విచ్చిత్రివీవృంయు మరణింపంగా తల్లి సత్యవరి తన్ను వివాహమునకః (బోత్సహింపంగా నంగీకరింపక మార్గాంతర మన్వేషంచి వంశనాశదు. గాకుండం బరిరక్షంచుటలో నాతని ధర్మనిక్వహణదార్థ్యము, అక్షతశీలము నభివ్య రక్తము లగుచున్నవి,
ఇట్లు భీష్మాలంబనకదుగు ధర్మపరిపా.నోత్సాహ మిం ననేకాంశములచే రసీభవించి పాఠకుని హృదయమున ధరత్మవీఠరరసము ననుభవింపందేయును. యుద్ద వీరము, దీక్చతయునివృ ర్రాంతమునందలి యద్భుతరసను, సత్యవతీశంతనుసదూ గమమునంవలి శృంగారము, దేవరన్యాయవిధానమునండరి యద్భుతము మున్నగు నవి యీధర్మవీరమున కంగములు,
ఆళ్వాసాంతమునందలి యాజిమాంగవ్యోపాఖ్యానము అద్భుతరసావహము, చోరులు వస్తువులు తనయొద్ద పాఅవేయంగా మాండవ్వ్యు డులుకకుండుట, రాజ
840
భారత ధ్య నిదర్శనము భటులు వచ్చియడుగంగా( బలుకకుండుట, భయంకరమైన శిక్షను (పగల్భముగా ననుభివించుట, కొట్టుననుండియు శరిరదుఃఖము తల(పక తపముచేయుట, శిక్షను ధివము నుగిసిన పిమ్మట లోకములన్నియు గమించి, యమప్పరి కరిగి యాతని దనశిక హేతువు నడుగుట, శాపమిచ్చుట మున్నగునవి యన్నియు విస్మయ హేతువుళై యద్భుతసానుభవమునకు దోహద మొనర్చుచున్నవి. అదినర్వము -_ వంచమాశ్వాసము వ్‌ పాంయరాజుమరణానంతరము పాండపులం చోడ్కొనివచ్చిన మహర్షులు గాంగేయాదిరాజనంళ్యులకును, ఇతరజనులకును వారినిగూర్చి యిట్లు వక్కాణించిరి : కభ్రాన్సునిభుండు పాండుజనపాలుండు ఘోరతపంబుసేసిధ ర్మానిలవాసవాశ్వినులదై న వరంబున శక్రిపేర్మితో నీనరనాథనందనుల నేవుర వరశవివృద్దిపొంచె6 బం చాననస త్తులం బడసె నా శతశ్చంగనుహానగంబునన్‌ .” 15.150 ఇంద పాండురాజుయొక్కయు, తత్చుత్తు్రులయొక్క యు గౌరవమునకు భంగరురాకుండ కాపాడవలయు నను మహర్షులతాత్పర్య మభివ్య క్తమగును. “భ్రానునిభుల డనుటచే నాతం డరణ్యములో తపోవిశేషముచే దేదీష్యమాను(దై వెలింగె సను నర్థము స్ఫురించును. సంతానప్రాప్తి కవరోధమైన శాపము గలవ్యక్తి కిట్టి దీప్టివి శేషముగల బాలు రెట్లు జన్మించి రని సందేహింపవలదు. ధర్మానిలవాస వాశ్వినులదై న వళంబున శకి పేర్మితో పాండురాజు వీరిని. బొందె నను శంకా నివారణాభ్మిపాయదు వ్య శ్రమగును. వా రీతని కూరక ప్రసన్నులు కాలేదు. ఈతని 'ఘోరమైనతపోవిశేషమునకు. (బసన్నులైై కుంతీమం్యత్మపయోగళ క్రినిమి తృముగా వీరిని [పసాదించి రను నర్హము “ఘోరతపంబుసేసి' యనుదానిచే భాసిల్లును, “ఈ నరనాథనందనుల నేవురన్‌' అనుటవలన నీయైదుగురును ధర్మమార్షిము ననుస్‌ రించి రాజకుమారులే యగుటలో నాక్షేషణములే దనునర్హము తోంచను. ఇట్టి సంతానము నాత6౬ దేల పడయవలయు ననుదానికి సమాధానముగా “వంశ వివృద్ది ఫొంజన్‌' అనునది చెప్పందిడినది. “పంచాననసత్తుు లన్‌ " అనుటవలన బాల్యమునందే యింతటి సింహపరాకమము వీరు దైవళ క్రిచేం (బభవించినవా రని నిరాపించును 810
భట్టారపని భవ్యవాణి
గదా ః$ యను భావము స్ఫురించును. “ఆశతశృ్ళంమహానగంబునన్‌' అనుపదనము పాండుని పత్తి పాప్త్యాదికమునకు మేమెల్లరయము సాటిల మను నభ్మిపాయపును వ్యంజించును. “పడె నను కర్త్ర్థక్యకియచే ధర్మశాస్త్రమర్యాద ననుసరించి పీరు పాండవులే యనుటను శంకింపంబనిలే దసునర్హము |పతీయమానమగును. ఇట్లు ళంకా న్పదమైన విషయమును నిశ్శ్యంక మొనల్ళి హేతుబద్ధముగా. (బ౩పాదించు మహర్షుల ఠరాత్చర్య మిం దభివ్య క్రమగును.
జాల్యకీడలందు భీమునియాస్టత్యమునకు( దాళంజాలక దుర్యోధనుండు శకుని దుళ్ళాసనాదులతో విచారించి యిట్లు నిశ్చయించెను :
అడ్తిషాంళువధ(ంజేసి మధ్యము మదోద్దతుం జంపిని
న్సపత్నిముగ ధర్మనందను నళక్తు దంధించి యే
నపాండవముగా సము దవలయాథిలక్షోణి మ
త్క్య్బృుపాణపటుళ క్రి నత్యధికకీల్తి నై యేలెదన్‌-” 10.168
ఈపద్యమునందు దుర్యోధనుని [కౌర్యము, అసద్వ్య్భృ త్రిత్వము మున్నగు లక్షణములు (పతీయమానములగుచున్నవి. ఇది దాల్యము. భీముని యౌస్థత్యిము నకు వట్టిదేహబల్మపదర్శన తాత్పర్య మేతప్ప వేజొకయుద్దేశ్య మేదియం గానరాదు. ఇం దవివేకమే కాని [కౌర్యము శంకితవ్యముకాదు. మహాబలుండైై న మహాబల నందనుండు దుర్యోధనసోదరుల( బీడించె ననంగా. బెద్టవారికింజెప్పి సరిచేయింప వచ్చును. కాని దుర్యోధను. డీ జాల్యకీడాసందర్భమునందలిభీమపరాక మము వధికదీర్హ వై రన్ఫ _్తికి బీజముగా6 దనహృదయక్షేతమున నిలుపుకొనెను. ఉపాంకు వభచేసికాని మదోద్దతు.డ్రై నభీముని సాధింపంజాలండు. దీనికో భీముండన్నచో నాతివి భీతియెట్టివో తెల్లమగును. భీముండు చంపంబడినచో తన కింక శతు వుండండు. భీమువికం-చ నితపండు అన్నెదుర్కొనంజాబువాయ లే డని యాతని యాత్మ విశ్వాసము. భీదునిిపై నతనికి. గల కోపము పాండవు లందఒటయందును వ్యాపించి నది. కావుననే అళక్తుం డని తాను భావిందిన ధర్మనంవనువి బంధింపనెంచెను. అంతేకాదు. భువి నపాంవవము చేయందల;చెను. పొండపులు గలుగునంతవ టకు( దన కత్యధికకీ ర్హి తలుగదనియు నతనినన్ముకము. ఇ ట్లీతనికి దాండ పులయెడం
శ11
భారత ధ్యనిదర్శనము గల భీతి, యీర్ష్య, [కోధదము మున్నగుభానము లీపద్యమున బతీయమానము లగును. పిల్లల ఆటలలోని తన యశ ్కక్తతవలన భీముని. జంసపనెంచుట, వాని యన్నను బంధించుట, వావిసోదరులను రూప్తుమాపుట అనువానిక్రై దుర్యోధనుండు (ప్రణాళికను సిస్థముచేసికొనె ననంగా నాతవి [కార్య మెంతటిదో యూహ్య మను నర్జ మందు దోంయను. దుర్యోధనాదుల యీస్వభావమును గృష్టదైైపాయనుండు ముండే భావించి. సత్యవత్యందికా౦బాలికలకు నివేదించెను :
“*రూరులు విల్లుప్తధర్మా
చారులు ధృతురాష్ట్రసుతు లసద్వృ్భృ్తులుని
ష్కారణవై రులు వీరల
కారణమున నెగ్గుపుటు( గొరప్యులకున్‌.” 1.8. 180
ఈయాశ్వాసమున( (చిధానముగా కౌరవపాంకవుల జన్మవృ ర్తాంతమును, విద్యాభ్యాసమును జెప్ప(బచనవి. ఇం దధికభాగము పాండురాజుచర్మిరము. పాండు రాజు వేంటాడంబోపుట, కించముశాపయు, సంతానపాప్యవరోధము,. దొరాంస మహర్షియిచ్చిన మంత్రశ క్రినుపయోగింది భర్త్రనుమతిచేం గుంతి తినకుశు హూదదికనో సంతానము€ బడయుట, శాపము (పేరేపింపంగా పాంకురాజు మ్మాదియందు రమించి మరణ్‌ంచుటయు నిందు. (బధానాంశములు. మహాసమర్థుండై నపాంమరాజు జత యాత్ర యొనరించి సాథించినదెల్ల ఫలా పేక్షలేకండ నన్నకు నివేదించుటలో నాతవి (థాతృభక్రియు ధర్మాసుర క్రియ వ్య క్రములగును. కర్మవళశమున కాపము నొందిన పిమ్మట వైరాగ్యసంపద్విలసితుండ్లై తపమాచరించుటయు. నాతని యాళ్యోన్నతిని వక్కాణించును. భార్యాసహితు;ండయ్యు దబహుకాల మందియని్ని[గహమును శాపభయముచే న్వైనను_ పాటింపంగలుగుట యాతని ధైర్యమును వక్కాణించును. సంతానాపేక్ష “*(పజాతన్తుం మావ్యవచ్చేత్సీకో అను (శుత్యు క్తధర్మసంరక్షణ తాత్సర్యము నభివ్య క్రముచేయును. దేవరన్యాయము నంగీకరింపుమని బహు విధములుగా బారిర్హించుటలో నాతని సంతానడర్శనేచ్చ [(పతీయమానమగును. 'వేంటలో పెంటితోంగూడియున్న మృగమును వధించుటయు, మా[దీసొందర్యమునకు వళుండ్రై ప్రొజదులు కోల్పోవుటయు. నీతని కర్మ విపాకఫలితములు. మొత్తము మీంద నీతవిచర్శితమునందు( బ్రొయికముగా ధర్మ మే తలయె త్తికొనును. 812
భజ్దారకుని భవ్యవాణీ తలువాందగు.. కుమారుల _ దొల్యవిద్యాభ్యాసవృ త్రాంతదు రాంటోవు చుహానర్టమునకు బీజములు వేసినది. ఇందుల (బిధాసముగా ఖీమునియౌద్ధత్యమును, దుఠ్యోధనునికొంర్యమును (షతీయమానములగును. ఏకలవ్యుని యసొధారణపజ్జాపాటవ మిందలిదియే. లక్ష్యము గట్టిదై నచో గురువిరహితముగనే విద్యనేద్బట దుష్కరముకా దను నంథ మిం దభిస్యక్త మగును. అనాటి రాజనీతి కేకలప్యుండు బలియైనను అట్లగుటయే యాతనికీ ర్రిని కలకాలము నిలుపంగలిగినది. ఇందును ఏకలవ్యాలంబనకమగు గురుభ క్తితాత్సర్య దాపధర్మవీరమే నహృదయునిచే నాస్వాద్యమగును. ఆదివవ్వము _ షమాశ్వాసము నయ ౫ కుమారాష్త్ర వి ద్యాపదర్శనసందర్భమునె( దన సామర్థ్యమును (బిదర్శించు చున్నయర్లునుని. గాంచి కద డిట్లాదెను : జ ళా ఉం *నీవ క్రడునేద్చుకౌండవు గావలవదుః వీని. గొన్ని గఅచితి మేమున్‌; సీవిద్యలెల్ల జూప్పదు లి మే వీరులు సూచి మేలుమేలవి పొగండన్‌.” 18.08 ఇందలి “నీవకడునేర్పుకాండ పు గావలపదు" అనువాక్యముచే నీఠంబ శైను బొల గొప్పవాండ ననుక ర్ణునియధ్మిపాయను వ్యంగ్యము, “కొన్ని” అనుష మవ హేళనాద్యోతకము. ఏవోకొన్నినేర్చి గొప్పవాండ ననుకొనుచున్నాపు. మా కంఠ కంబ నెక్కువవిద్యలే వచ్చునులే యను భావము న్యక్తమగును. నీవిద్య లమట వెక్కిరింత ఏవివ్యలను నాకంటె నేర్చినవారు లే రని నీవు భావించుచున్నావో యావిద్యలు మాకును వచ్చు ననునర్ధ మిట స్ఫురించుమ. “ఎల్లన్‌” అనుటలో నీపు పదర్శించిన విద్యలలో నాకు రావిది లేదు సుమా £ అను భావము తోయను. "వీడ! లను పదము విశ్రేషార్ధద్యోతకయు. నీవు సాదూన్యజనుల్మపశంసలకే యుల్చి తబ్చిబ్బివుచున్నావు. నేను వీరు లనేకులు |పశంసించునట్లుగా విద్యాాపదర్శనము చజేయంగలనుసుమా । అనునరము వెల్తదియగును. (దీని కుపస్కారకముగా నద్దన య లా జ (40) 818
భారత ధ్యనిదర్శనము (పశంసాసందర్భమున 20, 22, 28 పద్యములందు౬ గేవల జనళబ్ద మే ప్రయుక్త మైనది) మేలు మేలు అనునావృ ్తిలో. దన సామర్ధ్య మనల్ప మను భావము స్ఫురించును. ఇ ట్లిందు కర్టుని స్పర్థయు, గర్వమును, విద్యాపదర్శనకుతూహల మును అభివ్య క్రములగును. అతని కర్జునునియెడంగల యసహనమురూడ విం దభి వ్యక్తమగును. దుఠ్యోధనుండు కర్టుని దొరం చేయుటకై యంగరాజ్య మీంగా ఫీముండో *న్సం[తపూతమై గురుయజమానభక్ష్యమగు పురోడాళ మది గుక్క కర్షమగునొ యని యాక్షేపించెనుం దుత్యోధను( డది సహింపక యిట్లాడెను “అనిలజ 1 నీకీట్లవిప ల్కను దలంపను నగునె - లేడికడుపున( బులిపు ట్జునె - యిట్టి దిష్యతేజం బునవా( డధమాన్వయమున. బుట్టునె = చెపుమా[ొ 18.50 ఈపద్యమునందలి "అనిలజ $" అను సంబోధనమువలన “కర్లుని జన్మమును వెక్కిలించు నీ వెట్లు పుట్టితివో యాలోచింపుము. నీవు గాలికి( బుట్టినవాండవుగదా 1 ఫీదోషము నీ వెజబు;గక యితరుల నిందింతువా ౩" అనునాక్షేషపణము ద్యోతమగునుళ “వీకున్‌' అనునదియు( బై న్యంగ్యార్థమునే దృఢమొనర్భునుం ఎవనిపుట్టుకలో దోషములేదో వాందొకవేశ వధిక్షేపించినను సమంజస మేయగును గాని ఎవనికో పుట్టిన వీ కిట్లాడందగునా ? యను ధిక్కార మిట వ్యంగ్యము. 'తలంపను నగునె' అనుటచే హృదయమున భావించుటకు. గూడ ససహ్యమైనవిషయమును నీవు సిగ్గు లేక వాకొనుచున్నావు. ఇది వివేకమా॥ అను మందలిం పభివ్య క్తమగును. “లేడి కడుపున( బులిపుట్టున యనుటచే మీరు “ఆకృతివి శేషమునుబట్టి యౌన్నత్యమును -గుర్తింపంజాలని మూర్జులు కానిచో నీతని గుర్తింపంగలి రనునర్ధము తోచును. ఇ ట్లీపద్యమువలన దుర్యోధనుని కోపము, కర్ణనిందవలనిపడినబాధయు. నభి వ్యక్తములగును, అసంవర్భముననే కోపము పెల్లురేగి దుర్యోధను( డింకను నిట్లు పల్కు చున్నాండు 814
భట్టారకుని భవ్యవాణి అక్రూరులజన్మ౦బు సురలజన్మ౦బును నేలులజన్మంబు నెలు(గనగునె ? మొగిని దధీచి యెమ్మునం బుట్ట దయ్యెనే వాసవాయుధ మైన వణ మదియు ? గాంగేయు డన మథి కార్పికేయం డన నాగ్నేయుల డన రదు. డనంగ శరవ జోదృవుం డన గుహుం డుదృవిల్లండె ౩? శర _స్తంబజన్ముండు గాండె ధర్మవిదుండు కృపండు ? ఘటసంభపుండుగాండె కీర్థిపరుండు వరుండు (దోణుండు ? వ్మిపులవలనం బుట్ట రై రె సత్ట్త్రియ్యప్రభు లవని( గావ గడంగి ? మీజిన్మములు నిట్ల కావె వినంగ ౫ 148.60 ఇందు మొదటిపాదమువలన. గర్జం డవిదిత జన్ము6€ డై నంతమా[తమున నీచజన్ము. డని సంభావింపరా దనునర్ధమును, సురలజన్మమువలె నేణఖులజన్మము వళి శూలుంద్రై న యితనిజన్మముకూడం దెలియకపోయినను బవిితమే యగు నను నర్హమును స్ఫురించును. రెంకవపాదమువలన నొకవేళ జన్మ హేతువు నిం్యమే మైనను పృుట్టివవావికి నింద వృర్థిల్ల దనునర్హము వ్యక్తమగును. మూండునాలుగు పాదములవలన జగత్ప్సితరులై నపార్వతీపర మేశ్వరులసం తానమై దేవ పేనాపతియగు కుమారస్వామియంతటివానికే జన్మవిషయమున నిందతస్పనిచో వి॥క(జె ప్పెడి దేమి? ఆళండు వింద్యుం డైనచో నీతండు వింద్యు. డగులెమ్మనునర్ధము తోంచును అర్హునునికో కర్టుండు పోరుచుండంగా నే "ధర్మవిదుండు ధర్మ్మపసంగము. దెచ్చెనో, దేవివలన వింతటిరభస పుపైనో యామహానుభాపుఃడు కృపాచార్యుడు. పుట్టిన చెక్కడ ? తెల్లుగర్జిలోంగదా । అతడు కూర్యాగజిమైన కర్దనిం దెగనాడుచుండంగా నుపేక్షవహించిన మహాకీరిపరుండు (శేస్తుండు నైన (దోణొచార్యుండు జన్మించినది కుండలోంగదా £ ఇ త్యాదివిధముగా ధర్మపరు,డు, మహాకీ _ర్రిపరుండు, వరుడు అను కృప [దోణ విశ్రేషణములు దుర్యోధనునివెక్కిరింతకు వ్యంజకములు. ఇంతకు నెవ్వ రెవ్యరినో పేర్కొననేల? ఉ త్తమక్ష త్ర్రియుల మనుకొనుచున్న మీజన్మములు 815
ఇఛఇొారత ధ్వ నిద ర చము
మాత్రము శుద్ధమైనవా ? అట్టి మీ రీతనిని నిందించుట యెంత అవివేక మనునర్థము తుదిపానమున దోంచును. ఇట్లు దుర్యోధనువి గర్వామర్షము లిందు (పతీయ మానములగును.
ఇ ల్లీ కుమారాస్రవిద్యాపదర్శనకథాభాగమున నతిలోకవిద్యా,పదర్శన సందర్భమునందును, గద్డన్మిప వేశము, పొాండపులు దానిని సహి౦పకుండుట, దుర్యోధనుండు దొరనుజేయుటశ్రై కర్దున కంగరాజ్య మిచ్చుట, కర్గ్ణార్దనులమాత్స ర్యోదయము మున్నగు నంశములు [పాయికముగా విస్మయహేతువుళై యద్చుత రసావహము లగుచున్నవి. దీనికి కర్ణార్జునాలంబినక యుద్ధ వీర మంగము.
తథువాతి |దుపదపరాజయవృ త్రాంతమున (దధానముగా అద్దనాద్యాలందినక మగు యుద్ధవీరము (పతీయమానమగును,
ధృతరాష్ట్రండు ధర్మజువి యువరాజు. జేయగా నీసువహించిన దుర్యో ధనుండు తండడితో నిట్లు పలికెను :
న! అల్టీ్యలని పాండుసుతులకు వెజతు నేను; వెజచుటకుందోడుగా నిష్ప విభుండ పీవు షపాండవజ్వ్యేస్థునకుం ట్రతిం బరమయౌవ రాజ్య మిచ్చితి కురువృ పరాజులొద్న 1.6.121 ఛం 0౧
ఇందు దుర్యోధనునకు తండ్రియెగడ బుట్టిన యమర్షనును, యుధిష్టిరునకు రాజ్యమిచ్చుటచే( బొడమినళోకమును (బతీయమానములగును. తండి నధిక్షేపించు టయు విందు వ్యంగ్యము. "*విభుండ వీవు అనుటలో నీ (పభుత్వమును సరియే, సీపును సరియే. తన కొడుకులను గాదని యెవ్వ(డైన వి ట్లితరునికొడుకులకు రాజ్యమిచ్చుుపభువు లుందురా ? అనునక్థము వ్యంగ్యము, “పాండవ జ్యేమ్టనకున్‌ అమటవలన నీట్యేష్టపుత్తుంనిగతి యేమిచిం3౦చితి వను పశ్న ప్యంగ్యముగా నుదయించును, *పీతిన్‌” అనుపదముచే నీవు వానికి రాజ్య మిచ్చుట మొవ్వరి
యొ తత్తిడికో లొంగినందువలన(గాదు. నీకుమారులయం దిష్టములేక కోళి (పీతితో వానీవి యువరాజు. జేసికి వను నర్థము స్ఫు3ంచుమ, “కురువృద్ధరాజులొద్ద్డ' ననుట 816
భట్టారపని భవ్యవాణి వలన పెద్దవారందజు సాక్ష్యముండునట్లుగా నిపుడు కాదనుటకుంగూడ వీలులేని విధముగా మిక్కిలి నిపుణముగా నాతనికి యోవరాజ్య మిచ్చితివి. ఆహా నీ పుత్త [పేమ కొవియాడందగినదిసునూ ? అను వెక్కిరింత స్ఫురించును. ఇదియంతయు దుర్యోధనుని మనో వేదన నభివ్యంజించుటకు( జక్కగా నుపకరించును. పుత్త్రుని దుర్చోధలకు లొంగి ధర్మజాదులను హ స్టిపరినుండి పంపివేయ నుంకించిన ధృతరాష్ట్రుని చేష్ణాదిక మిందు వర్ణింపంబడినది : *పాంకుకుమారులం బిలువంబించి సుహృన్నివహంబునొద్ద న ప్పాండు6 దలంచి నిర్ణ శితబాస్పకరాళకపోలయుగ్యుడై పాండుమహీకుకండె నతిభక్తుల మిమ్మొక( డేను ఐంచెదం బొండుయశోబఒర్థులార ॥ యిది పథ్యమకా(గం దలంపు( డాత్మలోన్‌.” 16.188 ఈపద్యమునందు( జెప్పందిడిన పాండు;దలంచుటయు, నిర్ణ శితబాస్పక రాళ కపోలయుగ్యు( డగుటయు ధృతరాష్ట్రనికొటిల్యమును వ్య క్తపజచును. కోసితీనుటకు ముందు మేకను చక్క నిపచ్చిక తచ్చియిచ్చి మేపుటనంటి దీయభినయము. మీ చాయనకంటజ మీరే నా కెక్కువభ కు లనుటలో తన యాజ్ఞ నిల్ల ౦ఘంపరాకుండం జేయు [ప్రయత్న మభివ్య క్రమగును. “పాండుయళో ఒర్జులార 1 అనుసంటోధన ముచే మీకు రాజ్యుమునందు(గం'అెను యళస్సునందే కోరిక యధికము కావున క్రీ అరినే యపేక్షించి నాయాజ్ఞను బాలింపుం డనునర్థము శోంచును. మతియు పాండు శద్దిమునకుంగల యర్థ్ధద్వయసమర్చణళ _క్రీనిబట్టి మీతండికీ ర్రివంటి స్వచ్చమైనకీరర్డి నభిలషించువా రనునర్థ మిట సంభావించినచో శబ్దళ క్తుదృవాలంకారధ్వని సిద్ధిం చును. ఇదియు ధృతరాష్త్రృనివంచనమునకు మిక్కిలిగా సహకరించును. “ఇది పథ్యమ కా(గం దల౦ప్పం డాత్మలోన్‌” అనువాక్యార్థము అది యెట్లును పథ్యము కాదను ధృతరాస్త్రువియంతరాత్మ ఘోషము నభివ్య క్తముచేయును. లేదా ధృత రొష్ట్రండు పొండుని. దలంచుట, బాష్పసముద్గమము మున్నగునవి నిజముగా నాతనికిం బాండునిపై, పాండవులపై6 గల (పేమమునే యభివ్యంజించు ననియు జెప్పుకొనవచ్చును. పుత్తుని మాట 'కెదురు చెప్పంజాలక యాతడుచెందు వ్యద నిది 817
భారత ధ్యనిదర్శనము వ్యంజించు ననియు నూహింసవచ్చును. ఇట్లిట రెండుధ్వనులకును సందేహ సంకరము. శబ్దశ క్ట్యుదృవధ్వని ధృతరాష్ట్రునివంచనమునకో, దుఃఖమునకో యను (గౌహకము.
ఈయాళ్వాసమున( గుమారాస్త్రవిద్యాపదర్శన, (దుపదపరాభవఘట్టము లై నపిదప ధృతరాష్ట్రుడు ధర్మజుని యువరాజు గావించుటయు, దానికి సహింపతా దుర్కోధనుండు ధృతరాష్ట్రుని లొంగదీసికొని పాండవుల వారణావతమునకు( దుప్పటలో నఫల్యసయత్ను. డగుటయు, లాక్షెగ్భ హదహనము, పాండవులు దైవ వశమున [పమాదమునుంది తప్పించుకొని యడవులపాలగుటయు, హిడింబాసుర వధయు, ఘటోత్క_ చోత్చ్స త్త్రియు, బకొసురవధయు ననునంశములు చెప్పబడినవి. ఈనవృ త్రాంతములందు [పాయికముగా పాండవుల ధర్మానుర క్రియు, ధార్తరాష్ట్ర్రుల యధర్మాస క్రియ జక్కగా |పతీయమానములగుచున్నవి. ఇచ్చిన యావరాజ్యము నకు చేసేతుల విఘాత మొనరించిన ధృతరాష్త్రునియెడ ధర్మజున కుదాసీనభావ మే యుందుటయు, నాత నియాజ్ఞం దలందాల్చి వారణావతమున కరుగుటయు ననునంశము లాతని ధర్మాత్మత నభివ్యం.:0చును. లాకిగృహదహనము మొదలుకొని జరిగిన వృ త్రాంతమునకు నాయకుండు భీముడు, అందు తదాలంబనక మగు నద్భుతరసము చక్కగా టోషింపందిడి నది. దహన్మకియకు సన్నద్దు,డ్రై వచ్చిన పురోచనుసిః దద్మాశితులను గృ హముళోపాటు దహించివేయుటయు, సురంగమార్గమునం దల్లిని సోదరులను మోచికొని సురక్షిత్మపడేశమునకు వెలువడుటయు, నిదావివళులై యున్న వారికి న్మిదాభంగముకానీకయే పాడదిందాసురుని వధించుటియు, నేకచ[క పురమున బకాసురవధ గావించుటయు విస్మయకరవృ త్రాంతములు, వీనిచే నద్భుత రస మాస్వాద్య మగుచున్నది. హిడింబొనురాగవృ త్రాంతిమునందలి శృ౦గారమును, వ్మిపగృహమునందు. జరిగిన కుంతీవిప్రసంవాదమునందలి ధర్మపసంగమును అంగములు. వి్యప్రబాలకుని ముగ్ధవచనములు హాస్యరసావిర్భావమునకు దోహ దములు, అదియు. (బధానమగు నద్భుతమున కంగ మే. భీమహిడింబులయు, భీమ దికులయు పోరాటమున నుదయించు యుద్ద వీరముకూడ నద్భుతరసమున కంగ (ప్రాయమే. ఇ ట్లీ యాళ్వాసమున |బాయికముగా నద్భుతరసము పోషింపంబడినది, (పధానక థానాయకులగు పాండవుల పారంభవృ త్రాంత మద్భుతరసాన్విత మై యుండుట యనంతరకథావృ త్రాంత శవణకుతూహలమునకు దోహదికారి కాపున నిం దద్భుతరసము నూపొంచుట సముచితము కాకపోడు,
318
భట్టారకుని భవ్యవాణి ఆదీపర్వము ల స్వ్త్పమాశ్వాసము వ కుంతీడేవి కోడలికి. గొడుకులు తెచ్చిన యాహారములవిభాగ్మ క్రమము విట్లని వివరించెను అవెడందయురంబును నన్నువ కడుపును దృఢకఠినతనువు గల యాళతవికిం దడర నొకపాలు పెట్టును వడి నాగాయుతబలంబువా( డత€౬ డబలా $17224 ఏడుగురు మొత్తము వంచుకొని తినవలసినయన్నములో సగ మొక్కని కిడుటయు, మిగిలినసగము తక్కినవారి పంచి కుడునవవలయుటయు ననుదానిక్‌€ గారణ మిందు వ్యంగ్యముగా( జెప్పంబచనదిం భీముని యాకారవర్ణ నము శేయుటలో నింత్మపమాణములో నాహార మిడుటయందలి యౌచిత్యము వ్య క్తమగును. "వడి నాగాయుతదిలంబువా( డతయి'" అనుటచే *నీతండు కేవలము తించిపోతని భావింపకుము, మువాబలవంతు(డు. ఆతవిబలము మనకు పెన్నిధానము" అనునర్థము వ్యంగ్యమగును. దీనివలన దౌఎపదికి సంసారణీవితములో నేకష్టపాటువచ్చినను వారించి రక్షింపం/గల మహాబలుడు తన పతులలో నొకండయ గలం డను ధైర్యము కలిగించు. కుంతీ దేవితాత్పర్య మును, ఆమె వాత్సల్యమును (పతీయమానములగును, పాంచాలి పంచభర్హృక యగుటను వారింపందలంచిన దుపమండు వ్యాస భగవానునితో వ్‌ట్ల నుచున్నాండు : జవిమలమతి యన్యులకు విష యమె ధర్మాధర్మవిర్ణ యముసేయంగ ది వ్యమునీం్యద 1; దీని సువిచా రముసేయుడు ధర్మసంకరము గాకుండన్‌.” 17,200 ఇందు ధర్మజుని వ్యంగ్యముగా. దమృ్బుపట్లు (దుపదుని యభిపాొంయము గమ్యమానమగును. _ 'విమలమ3” _ అనుపదముదే ధర్మాత్ముండేయయ్యు ధర్మజుండు పకృతమున కౌముడోషదూషితుండైై విమలమతిత్వమును గోల్పోయి 810
భారతీ ధ్వ నిదర్శనము మాటాడుచున్నాం డను భానము వ్య క్తమగును, “అన్యులకు అనుపద మర్దాంతరసం(కమితవాచ్యమై పక్షపాతరహితబుద్ధివై లోకమును ధర్మమార్గమున నడపింప(గల నీకంశె నన్యుల కనునస్థమును బోధించును. “దివ్యమునీం[ద కి అనుసంబోధనము నీయుపదేశ మీధర్మజునకు ననుల్లంఘ్యము కావున నాతనికి( దగిన హితోపదేశముచేయు మను ప్రార్ధన నభివ్యక్రముసేయును. “సువిచారము 'సేయము అనుటలో నీధర్మజుండు యుక్రాయుక్రములు బాగుగా విచారింపక యిట్టి. నిర్ణ యమునకు వచ్చెను. ఆతనికి దెలియంజెప్పుటక్రై నీవు బాగుగా విచాతింపు మనునర్థము తోంచయను. "ధర్మసంకరము. గాకుండన్‌” అనుటచే నీవిష్పుడు సరిదైన నిర్ణయము చేయనిచో నీధర్మరాజవలన ధర్మమునకు సాంకర్య మేర్పడుచున్నది. అది వాంఛనీయము కా దన్నభావము ధ్వవించును. ఇట్టి యర్ధవిశేషము సంభావితమైనది కాపుననే వెనువెంటనే ధర్మజుం డొకింతకోపముళో *కృష్ణదై పాయనుసమక్షంబున” ద్రపదునితో నిట్లనియెను : *నగియును బొంకునందు వచనంబు, నధద్మపునందు జి త్తముం దగులదు నాకు నెన్న6దును ధర్ము వవళ్యము; నట్ట కావునన్‌ వగవగ మాకు నేవురకు వారిజలోచన( గృష్ట నీందగుం దగదను నీవిచారములు దక్కి, వివాహ మొనర్చు మొప్పుగన్‌ .” [7202 ఈయాశ్వాసమున ధృష్టద్యుమ్నదాపదీసంభవకథనంబును, పాండవులు కృష్ణద్వైపాయనుని సందర్శించుటయు, గంగాతీరమున నర్జునుండు అంగారపర్డు జయించుటయు, తపతీసంవరణోపాఖ్యానమును, వసిష్టార్వోపాఖ్యానములును, దౌం్పపదీస్వయంపరమును, పంచేందోంపాఖ్యానమును, దౌొపదీవివాహము నను నంళములు గలవు, ఇందు ధృష్టద్యుమ్నదౌర్సిపదీసంభవకథనమున అద్భుతరసము నెలకొనును. దుపదుం డొక (ప త్యేక్కపయోజన మపేక్షించి యష్ణముచేయ నెంచుట, యాజోపయాజులవృ త్తాంతము, యజ్ఞనిర్వహణము, యజ్ఞకుండమునుండి జ్వాలాలీ లాంగుండు, కరవాలబృ హచ్చాపధరుండు, వరవర్మకిరీటాలంకారుండు, రథారూఢు,డు నస నొకపుత్తుుండు పృట్టటయు, సర్వావయవసొందర్యవిలాసముతో నొక్కకుమారి 820
భట్టారకని భవ్యవాణీ
యుదయి౦ంచుటయు నాళ్చర్యకరము లైన విషయములు, అంగారపర్షవృ త్తాంతమునం దర్దునాలంఎనరి మైన యుద్భోత్సాహాముడే వీరరసన్ఫూల్థి గలుగును, ఈపతీ సంవరణోపాఖ్యానమున _ శృంగారరస ముష్పకల్లును. వశిష్టకథ అద్భుత రసోత్సాదకము. ఎడనెడ కరుణము దాని కంగము. కల్మాషపాదుండు రాక్షనుం డగుట, ఆసందర్భమునందలి యాతని (పవర్హనమును భయానకరసము ననుభవింపంజేయును. బొర్వోపాఖ్యానమునందును భయానికాద్భుతరసములు (పలీయ మానములగును.
స్వయంవరకథియందు. మత్స్యియం[తవేదన మాశ్చర్యావహము. తన్యూల మున జనించిన యుస్ధమునందలిపీర మద్భుఆకఠరసమున కంగము. పాండవులు దౌర్తిపదిని దిల్లిక్‌ సమర్వించుఒయు నామె మీ శేవుడు నుపయోగింపుండని నిమోగించు టయు నాదిగా పవృ ్రయమైని దొాందీుంచభ్నిర్హృకతారధ యంతయు విన్మయ కారరిమై యమృతరసమునం. బారికుని ముంచియెత్తును.. ఎడనెడ ధర్వవీవంము డీని కంగము. పంచేంవోంపావ్యానముదూడ విస్మయజనక మే, ఇ ట్లీ యాళ్వాసమున పార్పియికముగా పాఠకుల డచ్భుఆరనవిమగ్నుు( డగుట గానవచ్చును. ఆదిపర్వము == అష్టమాశ్వాసము ఫా
పాండవులపై దండె ్రి వారిని రోంగొందమన్న అలోచన రాంగా [దోబుయ దుర్యోధనునితో భీష్ముని వాక్యముల నమ్యంచుచు నిట్లనెను :
*ఎహుగుణ ముత్తి మై త్తమము పథ్యము తథ్యము సాధిసమ్మతం
బిపాతబల(పమాధి విపులార్థాయుతం దిగుటన్‌ భవత్చిళా
మహువచనంబు: జేకొనుము; మానుగ వాంలళోడ నీవు వి
[గహ మొనరింస స్లేమిటికి( గొరవసౌబలకర్ణ శిక్షలన్‌.”
ఇందు బహుగుణ మితృాది విశేషణములు ఖీష్మువి వాఠళ్యములను దోంసి పుచ్చరాకుండుటయందలి విశేషదు నొత్తిచెన్సును “భవత్‌ పితామహువచ? ము" అనుటచే నాతండు మావఠే నీ కితదండకాండు. మీతాత; మీయందలి (పేషమా దరములచే మీ కేయాసదయు. రాకుండ. గాపాడుతాత్సర్యము గలవా,డు, అట్టి వానిమాట నీవు తప్పక చేకొనవలయు. ననున్నొత్తిడి స్పష్టమగును. “వారలథోడ*
(41) వ!
భారత ధ్వని దర్శనము అనున దర్జాంతరసం[కమితవాచ్యము. జన్నుహాసరా[కమవంతులు, సాధుసమ్మతులు, సద్దుణగరిస్తులు, ఒక వేళ నీమూర్ణతపలన యుష్ధమే వచ్చినచో మిమ్మెల్ల నపగత దర్చులం జేయంగలవారు నగు వారలకోగి ననునర్థ మిట (పతీయమానమగును. “నీవు ను అట్టిదియే. స్వయముగా కార్యసాధకుఃడవుకౌ వు. వారితో మార్కొంని పరాభవము నొందువా,డపు నైన నీవు వ్మిగహ మొనరింపనేల? యను న మిందు (పతీయమానమగును. లేదా పినతం డిపుళ్తువై న పాండవులయెడ సొద ర్యము నెరపవలసిన నీవు విగ్రహమును కోరనేల? యనునర్థము గమ్యమాన మగును. "కొరవసౌబలకర్ణ శిక్షలన్‌" అనునదియు నర్ధాంతసం్మకమితవాచ్య మే. ఈముగ్గురు నీకు హితులు కారు. ఇచ్చకములాడి విన్ను మెప్పింతురు. ఇట్టివారి యుపదేశమును గొని పితామహువచనము విరాకరించుటయా ? అనునర్ధము వ్యంగ్య మగును, వీరి యుప దేశము గుణహీనము, అధమాధమము, అపథ్యము, అతథ్యము, దుష్టసమ్మతము, అహితబల్మపవృద్ధకము, అనర్థయుతముసుమా ! అనునర్థము భీష్మవచనవి కశేషణములనుబట్టి సంభావ్యము. ఇట్టి నింద యిందు గర్భితముగా నున్నది కావుననే ఖడ్గవాదియగు కర్డునికం గోఎము వచ్చెను, కావుననే యాతండు భీష్మ[దోణులవాక్కుల నవకర్ణించి యిట్లు పలికెను : *న్సుదుసలులు తమ కిమ్ముగా( జదివికొండ్రు గాక; పతులకు హితమగు కర్ణ మేల యొలసి చెప్పుదు; రహితుల గలిపికొనుట ధర్మువన్ని రిది నయవిరుద్ధంబుగాచె ఖో 18.886 కర్దుండు గావించిన యధిక్షేపణమునకు (దోణుండు చెప్పిన సమాధానము : ఉత్తడ్తగక్ర యే మహితము€ బలి 'కిడువారము _ నీవు హితవు [క్రియగొన(గా6 బి ల్కైడువొండవు - మౌకంజెను గడుహితుండవు నీవకావె కొరవ్యులకున్‌.” 18.40 ఇందు వ్యతి రేకలక్షణచే ' మేము నీవలె విచ్చకములాడము; చెవుల కపియ మైనను హిత మే పలికెదము; నీవు తాత్కాంలికతృప్తికై యిచ్చకము లాడి 822
భట్టారకుని భవ్యవాణి రాజును వంచింతువు. నీవే కౌరవ్యులకు మిక్కిలి యహితుండవు' అను నర్థము (పతీయమానమగును. ఈయర్ధము “సీవక్రావె [౪ అనుచోటి కాకువుచేత ను క్త (పాయ మగుటడే విది గుణీభూతవ్యంగ్యమున కుదాహరణమగును. ఉమ్సాక్రంచెను గడు పొతు(డవు నీవకావె కౌరవ్యులకున్‌ి అనువాక్యము నందు భీష్ముడు కౌరవ్యులకు పితామహు( డగుటచేశను, నేను గురువ నగుటచేతను [పత్యేక [పయోజనాపేక్షలేమింజేసి మేము హితమునే యుపదేశింతుము. నీవన్ననో మెతి యను నెప మిడ్‌ అంగరాజ్యమును జొందినవా(ండన కొవున దుర్యోధనునకు రుచింపని హితము చెప్పినచో మై[8 చెడుననుఖీతిళో హితముగు జెప్పంజాలవు* కాని నీదే హీత మనియు, -మాది యహిత మనియు వాకొనుచున్నావు. ఇది యెంతయవి వేక మో పరికింపు మనునర్ధము గమ్యమానమగును, అష్జనుండ. కపటయతిగానున్న తన్ను. (బకటించుకొని గాంధర్వవిధిని వివాహమాడుమని సుభ నడుగ(గా నామె “లజ్ఞ్జాపసనతవదనయయి” యిట్లనెను వ అనన్ను నీనర్లు లెల్ల నిందున్నవారు; జ్‌ ళ్‌ వార యెటీ(గి చేయుదురు వివాహ; మనుచు వనజనే[త కన్యాపురంబునకు€ జనియె నరిగె, దనలతాగ్భృ హమున కద్డనుండుంొ 18.1800 సుభదయొక్క లజ్ఞావనతవదనాత్వము సంలక్ష్య్మకమమున నర్దునునియెడ నామెకు(గల యభిలాషమును వ్య క్రపఅచును. “నన్ను నీనర్హు లెల్ల నిందున్నవారు, “వార యెటింగి చేయదురు వివాహము" అనుటవలన నామెయొక్కంు వినయాథి జాత్యసంరక్షణ తాత్పర్యము అభిన్యక్రమగును. “వనజన్మేత' అనుపదము అర్జునుండవి యెజుంగుటవలన నామెహ్బృదయమునందు వెల్లి విరిసిన యానందవి'శేషము కన్ను లలో నభివ్య క్రమగుటను సూచించును. కన్యాపురంబునకు( జనియె ననుటలో లజా వ! భిరముచే (పియునియెదుట నిలువ(జాలవని తారళ్య మభివ్య క్తమగును. ఇ ట్రీ పద్యమున సుభ్యదాడ్డనుల పరస్పరానురాగము (పతీయమానమగును. గా జరిత పిల్ల లతో నేమాయెనో యని చింతించుచు. దనకోం (విసంగించిన మంచపాలునికో లపిత యిట్లు పలికెను : !
భారత ఫ్వ నిద ర నము కనాయొద్దన (పార్టించిన ౧ యఖ వాయుసఖుం డప్పడు నీకు వరదుం డయి ళా నయం నలువురం గాతును ధీయుత యవి పలికె మటచితే మునినాథా 18.817 అఆ్రల్రిక్రి నెయ్యుండవయి దాని యోగక్షేమం దిరయం దరయం దలంచి తది పులుగెటయేనియుం బబచుంగా కేమయ్యెడు వగవకుండు మనిన... ౫ _ 1.8.818 ఇందు లపిత సపత్నీమాత్సర్యము చక్కంగా నభివ్య క్రృమగుచున్నది. 'నాయొడ్డ్దన" అనుటచే నిది నేచెలు(గనిదా ? తల్లి పుట్టిల్లు మేనషామ మొడ్డ బొగడి నట్లు నన్నే వంచింపనేల ? అను నఖిప్రాయము వ్యంగ్యను. “మఆటచితి అనుటలో నీవు మఅచి యగ్నిదేవుండు మజచెనేమో యని యాత్మదోషము నాతని కంటంగట్ట నేల? యను నభ్మిపాయము వ్యంగ్యము, “వరదుడు అనుబచే దేవత్వము గలిగి వరమిచ్చినవాండు మజచునా ? వరమిచ్చినవానిని టారాట్యిండని సంభావించుట పాడియా ? యనునర్ధము తోంచును. 'మునినాథా ;” అనుసంబోధనము మౌనివ య్యనకు భార్యాపతవ్యా మోహము సముచితనమా ? యను నధికేపణము నభివ్యంజించును. “అలికి' ననుటలో నీ కదియే [పియమైనభార్య. నేను గాకపోతి నన్న కోపళోకో క్రి, న్యంగ్యము, ఇట్లు సపత్నీమాత్సర్య మీలపితావాక్యములందు (వస్ఫుటమగుచున్నది* ఈయా శ్వాసమునందు6 బాండవుల కర్ధరాజ్యము సిద్ధించుటయు, నారదుని (పోత్సాహమునలన వారు భార్యయందు సనదయ[క్రియ నొందుటయు, నర్జును తీర్థయాటతలును, వివాహములును, థాండవననదహనమనును (బిధానాంశములు. ఇందు సమయపర్మిగహణవృ శ్రాంతము వారి న్మాభ్యాతధర్మానుర క్రిన్మి వియమశీలము నభివ్యంజించుచు ధర్మవీరమును నెలకొల్పుచున్నది. తీర్చయ్యాత యందు _పాయికముగా ధర్మవీరశ్ళంగారములు పెనంగొనియున్నవి. సుభ్యడా వివాహన్ఫ త్రాంతమున శృంగారరసము (ప్రధానము, కొండవవనదహనవృ త్రాంత మద్భుతకపసమన్వితము, ఇం దిందునకు( గృషార్తనులతో నై నయుద్రమున వీర బజ్జి ర్‌ూ యణ రసస్ఫూల్ర్రి కలదు. అది యద్భుతమున కంగ [ప్రాయ మే యనిచెస్పనొప్పును. 824
భట్టారకుని భవ్యవాణి సభావర్వము = [వథమాక్వాసము :_ సభాలాభముచే యుధిష్టిరునకు. గలిగిన వైభవ మెట్టిదియో య్యీకకింది పద్యమున వర్తింపంబడినది : స! “మదమాతం గతురంగకాంచ సలసన్మాణిక్యగాణిక్యసం పదలోలిం గొనివచ్చి యిచ్చి ముదమొప్పం గాంచి సేవించిర య్యుదయాస్తాచల సే తుశీతనగ మధ్యోర్వీపతుల్‌ సంతతా భ్యుదయున్‌ ధర్మజు( దత్సభాసీతు జగత్చూర్జ (సకాపోదయున్‌” వ1.10 న! స! కృష్ణుండు సభానిర్మాణమునుగూర్చి మయునికి వక్కాణించుచు నది సకల &తిపాల సేవ్యసుస్టిరవిభవాభిరాము,డై న యుధిష్టిరునకు యోగ్యమైనదిగా నుండ వలయుట సూచించెను, సభాలాభమువలన నట్టిలతణను ధర్మజునియందు నమ్మగ మయ్యెనని యిందు( జెప్ప(బిడినది. ఉదయాస్తాచల సేతుశీతనగ మధ్యోర్వీపతులు బలా క్కారముగా౬ గాక ముదమొప్పంగా వస్తువాహనాదుల నొసగి ధర్మజుని సార్వ భౌముని సేవించినట్లు "సీఏంచిరి. ఇట్లు సభవలన దత్స్వామి కంత ఘనత వచ్చె ననంగా6 దన్నిర్మాణచాతుర్మీపశంస మాటల కలవికాని దయ్యె ననుట వ్యంగ్యము, ధర్మజుండు సహజముగా సంతతాభ్యుదయు!డే. ఇప్పుడు తత్సభాస్టితుండై జగ త్పూర్ణ్మపతాపోదయు, డయ్యెను. ఇది రాదోపు రాజసూయయాగమునకు పూర్వ రంగమైస రాజకోటిని జయించి సార్వభౌము6 డగుటను సూచించును, కుశ లపశ్న లడిగి నారదుండు ధర్మజుని మంతులనియానుకమునుగూర్చి యిట్లు (పశ్నచే సను; అబ్రన్షఘ్సుల శాస్త్రవిధిజ్ఞుల ననురక్తుల. వితృపితామహ్మకమమున వ చ్చిన విప్రల మంతులంగా నొసరించితె కార్యసం[పయోగము పొంెన్‌ 21.27 ఇందు మం[త్రియయినవా( డెట్టిలక్షణములు గలవాండై యుండవలయునో వ్య౦గ్యముగా( జెస్ప(దిడినది. అతండు పాసరహిళతుండ్రై యుండవలయును. శాస్త్ర విధానముల నన్నింటిని బాగుగా నెజి(గినవాండై యుండవలయును. తాను సేవించు కలి
భారత ధ్వ నిదర్శనము రాజునెడ6 (దికరణశుద్ధిగ ననుర క్తుండై యుండవలయును. ఆనువంశకముగ సీలక్షణములు రక్తములో జీర్మించినవాడగుట మేలు. విప్రం డనుటవలన *జన్మనా (బాహ్మణో జ్రేయః, సంస్కారా ద్ద్విజ ఉచ్యతే, విద్యయా యాతి విప్రత్వం, [తలిః [శోోతియ ఉచ్యతే” అను నథియుక్షో క్తినిబట్టి పరిపూర్ణ విద్యానంతుండు కావలయు ననుట వ్యంగ్యము. అప్పడే పూనినకార్యము ఫలవంత మగుననుట యిందు( జెస్పంబడినది. అమాత్యపురోహితదం౦ండనాయకాదులనుగుటించియు, నృపధర్మములను గూర్చియు పృచ్చచేసిననారదునకు ధర్మజు6డు చెప్పిన సమాధానము : అనా యథాశ కక్తింజేసి యన్యాయపథము( బరిహరించి మహాత్ములచరితలందు బుద్ధినిలిపి మీయుప దేశమున శుభంబు లయినవాని ననుష్టింతు, (బియముతోడం” ర (| నారదుః డడిగిన సుమారు ముప్పద్మిపశ్నలకు ధర్మజుందు చెప్పిన సమాధాన మిదిళమొక్కటియే. ఇది ధర్మజుని వినయమును శ క్రిసామర్థ్యములను సువ్యక్తము చేయును. 'యథాశ క్రి" ననుటలో శుభకర్మానుష్టానమునందలి ధర్మజువి గాఢశీల మథి వ్య క్తమగును. “అన్యాయసథము. దిరిహరించి' యనుటజే “జానా మ్యధర్మంన చ మే నివ తిః అనునటి దౌర్పల్యములేక యన్యాయమార్షమును బరిహరించుచున్నా ఫ్ర లి బి న్‌ లి ననునర్జము తోంచును. 'మీయుపదేశముని అనుపదముచే నిట్లిట్లు (పవర్షిల్లు చుంటివా ? యని మీరు నన్నడిగినను విట్లిట్లు నడవవలయుసుమా | అనియుప దే శించుటయే మీయభిపొయమని నే నెంటింగితి నని చెప్పుట వ్యంగ్యము, “పియముకోడ ననుటచే నిది కేవలము కర్తవ్య మను దృష్టిళోంగాక దానియందు (ప్రేమాదరములుంచి యాచరింతు ననునర్జము వ్యంగ్యమగును, తండిపనుపున రాజసూయయాగముచేయుట కుత్సహించియు. (బజాసంకయ మగునని సంకోచించుచున్న ధర్మజునిళకో ధొమ్య(పళ్ళతు లిట్లనికి : 826
భట్టారకుని భవ్యవాణి ఉచ్చేయుము రాజసూయ మెడ సేయక; దానన చేసి దోషముల్‌ వాయు నిలేశ ; భూూపజకు(; బొర్థివులెల్ల థివ్యత్చకాస వి ర్లేయులు; సర్వసంపదలు సేకొనంగాం దజియమ్యెణ గౌరవా మ్నాయలలామ ః నీ కెనయె. మానవనాథులు మానుషంబునన్‌*” 21.08 ఇందలి “దాననచేసి దోషముల్‌ వాయు నిలేశ భ్యూపజకు' అనువాళ్యమున రాజసూయయాగమువలన _ నీ వేదోషములను శంకించుచున్నావో యవి వాయుట కదితస్ప వేయమార్గములే దనునర్ధము ధ్వనించును. “ఇలేశ 1" అనుసంబోధనము [పజొదోషపరిహారము. నీక ర్తవ్యముసుమా ॥ అనునర్థమును వ్య క్రముచేయును. “పార్టి వులెల్ల భవత్పతాపనిర్జేయు లు" అనుటచేత రాజసూయయాగనిర్వహణము నకు గావలసినలక్షణములలో నొతటియగు సార్వభౌమత్వము నీకు సిద్ధించియే యున్న దనునర్ధము గమ్యము. “సర్వసంపదలు సేకొనంగా. దతియయ్యె” ననుటచే నంపద లల్బబుద్ధులకడండేరి న్మిస్పయోజనములుగా నున్నవి, వానిని వీవు చేకొని యాగ మొనరించి యోగ్యులకు పంచి పెట్టి “ఆదానంపహి విసర్గ్ణాయ సతాం వారీముచా మివ" అనున్యాయమును నిరూపింపు మనునర్థము స్ఫురించును. “నీ కెనయె” అనునడి యర్థాంతరసం్మక్రమితవాచ్యము. సర్వసద్గుణగరిష్షుండవు, మహాపరా[కమవంతులగు సోదరులు కలవాడవు, సర్వజగన్నియామకుండైై న (శ్రీళృష్ణభగవానుని యండ దండలు..గలవాండపు నైన వీపు రాజు లొకలెక్కయా ? యనునర్థ మిట వ్యంగ్యము. తాను నిర్దోషి యని పలికిన జరాసంధునికోం గృష్షుం డీట్లనెను : “కులరకొర్థ మఖిలనృప కులోద్వహునియోగమున నకుం ఠితశ[తు (ప్రళయవిధాయులమయి యిం దులకున్‌ వచ్చితిమి దుష్టదూషణబుద్ధిన్‌ ౨ బ1.188 ఇందలి “కులరకొర్పము' అనుపదముచే మాపూన్కి పరహితాచరణమునశే కౌని స్వార్ధపరముకాదు. కావున దోషజుష్టము కాదను భావము [పతీయమాన మగును. “అఖిలనృ పకులోద్వహువియోగమునన్‌” అనుపదముచే మాకు సర్వ్యరాజకోటి !
భారత ధ్వనిదర్శన ము
యందును (శేష్టుడ్రైన మహారాజు ననుజ్ఞ యున్నదీ కొవున దూచేయుపనికి రాజు లేల్ల హర్షింఠు రనునర్థము సిద్ధించును. 'అకుంఠితళ తుం సళయ విధాయులమయి'యనులచే నే నకుంఠితుండను, న న్నెవ్వ రేమి చేయంగల రను గర్వము నీకు. గలదు. అట్టి శతుువ వగు నీకు [పళయముచేయంగల సామర్భ్యముకో వచ్చితి మనునర్హము తోంచును, 'ఇందులకున్‌ వచ్చితిమి దుష్టదూషణబుద్ధిన్‌” అనుటచే నీవే దుష్పుండవు. 'మేముచేయంటోవు సంహారకాండ త్వల్ల శ్ష్యమే యనునర్థము ప్యంగ్యము.
ఈ సభాపర్వ[పథమాళ్వాసమున ధర్మజునకు పభాలాభము, నారదుండు రాజసూయ 'పేరకు( డగుట, ఇంద్రాదులసభలవర్ణ నము, జరాసంధవధ, పొండవుల దిగ్విజయము, ధర్మజుండు రాజసూయము చేయుట యశు వృ త్తాంతములు (పధానములు, నారదధర్మజ్యపసంగమున ధర్మ నీతివాక్పాచుర్యము కొన్పట్టుచు పరిపాలనావిషయకములగు ననేకోప దేశములు (పతీయమానములగును, జూసంధో పాఖ్యానమున జరాసంధుని జననవృ త్రాంత మమృతరసావహము. తలువాతి యాతనివధను వర్డి ంచుఘట్టము వీరరసనమంచితము, పాంశవుల దిగ్విజయ నృ త్తాంతమునందును వీరరసమే గోచరించును. మాహిష్యతీపుంనందు నీలునితో సంభవించిన యుద్ధమున నాతని కగ్ని సహాయుండై సహదేవుని నిలువరించుటయు నాతని పార్సిర్దనచే నతండు పాండవ సేనకు భయము పాచుటయు నదుతరనమును బుట్టించును. అది వీరమున కంగ్యపాయము. రాజసూయయాగమునరు చోదనము, ధర్మజు6 డది నిర్వహించుటయు మున్నగున్ఫ త్తాంతమంతయు. ధర్మాటగరణోత్సాపా సమనవ్వితమై ధర్మవీరమును స్ఫురింపంజేయును. సభావర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము :;-
కృష్ణని కర్ట్యదానము తగదని నిందించి నభను వీడిపోయిన శిశుపాలుని ఐబట్లువటచుచు ధర్మజు డిట్లు వచించెను :
ళ్‌ ఉరి “గృర్రండని సమ_స్పలోకో త్తడండని నీకంటె వృద్ధతములైన నరే శ్వరు లచ్యుతునర్చన నెడ6 గర మభినందింప వీకు€ గాదవదగు నే.” కక20 828
ఛబ్దూరకని భవ్యవాణీ “నీకంకె వృస్థతమువై న నరేశ్వరులు' లనుటచే సభలోనున్న రాజుల కండల కవమానము ఘటిల్లిన దని నీహృాదయమును వారి కన్వయించితివి కాని వారి కట్టి యభిప్రాయ మున్నట్లు తోంపదు. వారందలు నీకంజ నెన్నోరెట్లు గొప్పవారి. వారివృష్టిలో నీవు చాల బాలుండపు (తమ్ముప్పత్యయ మీట వ్యంజకము). వా రెంతయో సువిచారశీలముకలవారు (వృన్దశబ్బ మిట వ్యంజకము), నీ కట్టిది లేదు. వారందలు మోమోటపడికాక (పీ3పూర్వకముగా నచ్యుతునియర్భనను నెడందలో మిక్కిలి యభినందింప(గా అల్పజ్జుండవు,' ఆలోచనారహితుండవు, అసూయా[గస్తుండపు నగు నీవు కాదన్నచో నేమియగు నను నర్ధ మిట పతీయమానమగును, వృద్ధతములై న నరేశ్వరులు హూడ నవ్యాజముగా కృష్ణుిపూజార్హ త నంగీకరించినవారుకారు. బుద్ధి బలముచే. నాతని గురుత్వమును, పమస్తలోకో త్తరత్వమును నిశ్చయించుకానియే యౌతినియచ్చన నభినండగించి రను నర్థము *'గురుండని, “సమ _స్తలోకో త్తరుండనియను వాక్య భాగములవలన( (బలీయమానమగును, శిశుపాలుని బట్టువజచుచున్న యుధిష్టిరునిలో ఖీమ్వు. దిట్లు పలికెను : “పాలితదుర్ణయుం:య శికుపాలుండు బాలుడు; వీని నేల భూ పాలక : నీకు దిట్టుపజుపన్‌; మలి ధర్ము వెజుంగ వీనికీం టోలునె రాగకోపపరిభూతమనస్కున కల్పరాజ్యల శీంలనాందబుడ్ధి కనిమి త్తమహత్పరివాదశీలికన్‌ గ ఓ2,22 ఇందు “భూపాలక' అనుసంబోధనము సాభ్మిపాయము. నీవు మహారాజవు. వీండు పాలితదుర్ణయు,డు. కావున వీనిని శిక్షింపవలయును. లేదా బాలుడుకావున వివేకరహతుండ్రై (పల్లదములాడుచున్నాండు, వీవితోనేమి యని యొప్పరికింప వలయును. అట్టిస్టితిలో వీవి ననునయింపనేల ౭ యను నర్ధ మిట( దోంచయమ,. "నీకు, అనునదియు నర్ధాంతరసంకమితవాచ్యరూపమున( బై యర్థమునే దృఢ మొనరించును. శికుపాలుని రాగకోపపరిభూతమనస్క తాదును బేర్కాాని యిట్టివి గల వీనికి ధర్మువెటుంగంటోలునె ? యన్యిపళ్నించుటచే ధర్మ మె సీవానికిల. దెలియ నగునో యనువిషయము వ్యంగ్యము. ఎవని మనట్సు రాగకోపములు పెట్టు తిప్పు లకు లోనుగాదోో ఎవని కల్పసంపదవలన గదుగా? నిస్టితి యుండదో, ఎవండు నిష్క్యారణముగ( బెద్దలను విందించు. శీలమును గలిగియండండో యట్టివాండే (42) నో
భారత ధ్వ నిద ర నము ధర్మము నెజుగు నర్హత గలవా డనునర్ధ్థ్య మిట స్ఫురించును. ఇందలి అంధ పదము లాక్షణ్‌కము, దీనివలన కంటికింగల అంధ్యము లోకొలోకనసామ్యుము నెట్లు హరించునో యశ్లే. బుద్ధికి సరిమైన నిశ్చయము చేయంజాలనిస్థికి ధద్మపవు నెజుంగుసొమర్థ్యమును హరించును, అట్టివానికి. దెలియంజెప్పినను డెలియదు సుమా। కోపున వీనిని [బతిమాలి చెప్పవలసినయనసరములేదు, విరమింపు మను నర్తన వ్రతీయమానమగును. ఇట్లు శిశిపాలునినై చ్యమునెడ థీష్మువికి బొడమిన జుగు ష్సాదిక మిందభిన్య క్తమగును. శిశుపాలుడు యుద్ధసన్నస్ధులయ కాంగా నభయంతయు మహాసాగరమువలె
సంతుతమాయెను, యుధిష్టిరుండు సభాక్షోభమువారంపు మని భీష్మనిః (బార్జింపంగా నాత6 డీతనీతో ని ట్లుద్దాటించెను:
*నీయజ్ఞమునకు విఘ్నము
'సేయంగనోపుదురె యొదలు జితదైత్యుండు నా
రాయణు(డు యజ్ఞపురుషు( డ
చేయపర్శాకముండు దీవి. జేకొవి కౌవన్‌.౯ 22.87
ఇందలి '“అజేయపర్శ[కముండు, 'జితదై త్యుండు అనువి శేషణములచేత పషహోద్ధతులగుదై త్యుల ననేకుల జయించిన మహానుభావుండు (శీకృష్ణునకు ఈసభామోభమునకు( బాల్బడిన దుష్ణు లొకలెక్కయా ? ఇం దసురభావముగలవాలి నెల్లర నాతం ఢథొక్కు(దే జయింపంగలండు. ఆతని పరాక్రమ మెట్టివారిక్రైన నెంద అకునై న అవేయముసుమూ కావున నీవు బెగడొందనవసరములే దనునర్థము వ్యంగ్యమగును. “యజ్ఞపురుషుంి డనుటచే నట్టివాండు చూచుచు జూచుచు యజ భంగము. సుపేక్షీంచునా ? యనునర్థము స్ఫురించును, "చేకొని అనుపదముచే నాతండు నీయతేవలి యౌదరాభిమానములచే నీయజ్ఞము తనదియే యన్నట్లు భావించి స్వీకరించెను. అట్టివాండు దీని నొప్పరికించునా? యనునర్థము వ్యంగ్యము. “ఒరులు" అనుచోటి బహువచన(పత్యయము వ్యంజకమై శ్యతువు లెందలై నను శ్రీకృష్ణుని శక్తికి ఆగ్నికి శలభములవఠతె మాడిపోవుదురుగాన యజ్ఞభంగముచేయంజాల రను నర్థము వ్య క్తమగును. 800
వవాణి ఛట్టూరకుని మీ స్ట్‌ 9ళుపాలుని అధికసముగానున్నయవయవములు కృష్ణం డె త్తికొనినంతనే యణఃగిపోంగా సాత్త్యతి భయసం[భమములకో నతసితో నిట్లనెను : అజాత ఉం ౪కపథ్మ పవృ త్తుండయి పీం డపనయమున నీ కనిమ్షుం డయినను గరుణా నిషప్పణుండవైై నీమజ౪దికి నపరాధశతంబు సైపుమయ్య యుపేం[దా 1 వ250 ఇందు “నాపుత్తుంనకు" అనక 'నీనుజందికి' అనుటలో. ప్‌నిని సంరక్షించు భాధ్యత నీదే ఏలయన వాండు నీవాండేసుమా । అనునభ్మిపాయము వ్యంగ్యమగును. కుపథపవృత్రుండయి. యపనయమున నీ కనిష్టుండయినను నపరాధశతము సైపు చునుటలో దూతృవాత్సల్య మెంతగంభీరమైనదో యనునంశము తోధయను. 'కరుణానిపుణు(డవై " యనుటవలన సాధుజనసంరక్షణ విషయమున నీవు చూప్ప కఠణకు నై పుణి మక్కరలేదు. ఇట్టి దుష్తువి సంరక్షించుటయందే నిపుణమగు కరుణ కావలయును. అట్టివానిని. గాచినప్పుడే నీకీర్రి యినుమడించు ననునర్ధము వ్య కమగును. 'ఉపేం్టదా ! అనునసంజోధనముకూడ నీవు కేవలము నా మేనల్లుండ వను బ్రావవులోః గాక సాశిదవతారప్పుటుషుండ వను భావముకోనే (పార్టించు చున్నాను. సర్వసమర్హుండివైన నీ కీతవి. గాచు పెంతపని? యనునర్థమును వంంవంచును ఇ ట్లీ పద్యమున సాత్తతిహృదయమునందలి భీతియ దైన్యము నిం దథివ్య క్రవులగును. శిశుపాలుండు “అవి వేకొ స్పదులై నపాండవులు, మోవాంధుండై నభీష్మండును, నీవును సంగామమున నెదుర్కొనులొ డని కృష్ణువిశో గర్వించి పలుకంగా కృష్తుం జ్‌ వీ లజ డాతవి పూర్వాచరితపాపముల నెల్ల వారికి నిట్లు తెలియజేసెను : *పాగ్గోతిషంబున భగద త్తుపయి నేము వోయిన నీత. డన్యాయవృ త్తి నిట బొలవృదర్ధుల కెన్న భయంబుగా ద్వారకాపురి. గాల్ళెః వీరులైన 801
భారత ధ్వ నిద ర నము భోజరాజిన్యులు పొలంతులతోడ రై వతకౌ(దిం [గీడాభిరతి6 (బముత్య లయియున్నవారల ననయు.డైై వథియించె; దేవాభు(. డగు వసుదేవు చేయు నశ్వ మేధమునకు నభ్యరి!తంబై న హయము నపహరించి ర్లుజ్ఞమునకు విఘ్నమాచరించె వీ6 డజీపాపండై: బ్యభుభార్య- దనకు భాక్యం జేసె.” వ2ిక్‌ ఇందు వర్షింపంబడిన శికుపాబునిదు శ్చేష్టితములలో వాని పర్మాకనుహీనతయి, దొస్ట్యమును పరిహానగర్చితముగా. కిజిప్పంబడివవి, “ఇట బాలవృద్ధులకెల్ల భయం బగా" ననుటలో నెదుర్కొని యద్ధముచేయంజాలనివారి నెన్నుకొని పర్మాకమ వంతు లెవ్వరు లేనిసమయమున నెత్తవచ్చినమహావీరు( డీదుషు. డమ పరిహాస మభివ్య క్రమగును, పాప మాథోజరాజన్యులు పొలంతులకో రై వతకాదియందుః (గీడాభిరతితోనుండి యుద్ధమునకుసంసిద్దు లుకానిస్టిస్టియందుండ(గా _ నట్టివారి యందు పర్మాకమము (ప్రదర్శించిన పరమశూరు౬ డిత6 డనువెక్కిరింపు రెండవ యంళమున నభివ్యక్రము. తనకు బంధునైై దేవాభుండై న వసుకేవుంయు యజ్ఞము చేయుచుండంగా సంరక్షింపవలసినబాధ్యతగల వీంయ హయము నపహరింద" టేక్‌ మాపాదించెను, ఇది మొకటి వీండొనర్చిన సత్కుర్మము. ఈయన్నింటికంచె 'ఘోరమైనపాప మితరునిభార్యను దనకు భార్యం జేసికొనుట. ఇట్లు వీః డనేక మహాపాతకము లొనర్బెను గావున అవశళ్యవధ్యుః డను (శీకృష్ణునియభ్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము. ఈ పేర్కొన్న యంశములచేత శిశుపాలుని యాత తాయిత్వము (పతీయమాస్‌మై యిట్లిపాపాత్యునిం జంపుట మీకందణకు హితకరమైనవిషయము సుమా : అని 'హెచ్చరించుట యభివ్య క్రమగును, ఈయాశ్వాసమున శిశుపాలనధ యొకఘట్టము. ఇందు (శ్రీకృష్ణుని కర్త మిచ్చుటచే సీసువహించి (ఫల్లదములాడిన శికుపాలు. డాతని చకా భిఘాతమచే సమయుట వివరింపంబడినది. ఇందు (ప్రాయికముగా రాదాద్భుతరసములు సమ కక్ష్యలో నెలకొని (శ్రీకృష్ణుని దుష్టశిక్షణ శిష్టరక్షణ యను ధర్మమున కంగములై 88కి
భట్టారకుని భవ్యవాణి విలసిల్లి నవి, శిశుపాలునివిజ్బృంభణము, ఖీమనికోపాటోపము, సహదేవునియౌద్ధ త్యము, శిశుపాలునియుద్ధాహ్వానము, (శ్రీకృష్ణుండు వావి తలను ఖండించుటి యను విషయములు రౌదరసజనకములు. శిశుపాలుని జన్మవృ త్తాంతము, వా(డొనరించిన పాపములు వఎన్నగునవి విస్మయ హేతువులు. వధ ధర్మసంస్థాపనార్ధము చేయబడి నది కావున శ్రీకృష్ణాలంబనకమైన ధర్మవీర మందు సంభావింపనగును. ఏత దున్ముఖముగనే తక్కిన వృ ర్రాంతమంతయు. (బవర్తిల్లుటచే నిది యంగిగా భావింపనవకాశముగలదు. మయసభయందు€ దనపడిన యవహానాదికము నభివర్డించి శకుని యుపాయమున కంగీకరింపు మని తఈంినిం (బార్జించిన సుయోధనునికో నాత6 డిట్లు పలికెను ; *ద్రీరమతి విదురుకోడ వి చారింతము; వాడు నయవిశారదు(డు; కళా పారగుండు; దీర్చదర్శి; య పారహితారంభు( డుభయసక్షంబులకున్‌ ౨ 22.124 "౯౯ ఇ౮దు విదురునికి [పయుక్రములై నవిశేషణము లన్నియు ధృతరాష్ట్రని యెదలోని భయసంకోచములను, గపటనీతిని నభివ్య క్రముసేయును. ఇట్టిట్టివాండై న విదురునితో విచారింపక మన మీకార్యమునకు దొరకొనినచో మనకోరిక నెబవేల దన్నఖీతి యిందు స్ఫురించును. ధీరమతి కావున వాండు తన బుద్ధివి'శేషముచే మన కాపట్యమును బిసికట్టి సాంగనీయండు. నీతినిపుణుండు శకుని కలండుగదా యందు వేమో యాతని మించిన నయపాగల్మ్యముగలవా॥ డీఈ డనునర్ధము “నయవిశా రదు౮ డనుపదముచే స్ఫురించును, ఎట్లో ద్యూతమునకు€ బాండవుల నొప్పించినను నితండు కళాపారగుండు కావున ధర్మజునిపక్ష మవలంబించి ద్యూతమాడినచో జయము శంకాస్పదకగును. మనకడ నుండి వారిపక్ష మేల యవలంబించు నని తల పకుము. వాం డుభయపక్షములకును అపారమైనపితమునే చేయన్వభావముగల వాడు. మనయింట గుడిచికూర్చున్నమ్యాతమున మనయందు బక్షపాత ముంచు నవి భావింపకుము, మనక్రై నను జూదము మేలుకాదని వాండెంచినచో మనయాట 883
భారత ధ్యనిదర్శనము సా;గదు. రాంటోవు మేలుగీళ్ళవ్నియు మునుముందే విచారించి కనిపట్ట(గల దీర్చ దర్శిత్వము వానికి, గలదు. కావున నిట్టివానితో విచారించి వాని నంగీకరింపంజేయ నిచో కార్యము చెడు ననుధృతరామ్ట్రునియభ్యిపాయ మిట వ్యంగ్యము. ఇట్లనుట కుటిలత్వముచేత నే యనుటకు వేజలుచోట (పమాణము గలగు-. విదురుండు ధృత రాష్ట్రనివలన విషయ మెటి(గ నేను దీని నంగీకరింప నని స్యపమాణముగా నుగ్గ డింప(గా ధృతళాష్ట్రు డేమనెనో పరిశీలించినచో నాతనికౌటిల్య మెట్టిదో తెలియును?
కవ్చ శ్రుర్తిల 'కేల భేద మగు భూనుత 1 యేనును నీవు జాహ్నవీ
పుత్తు్రుండు నుండ(గా నహితమున్‌ భయమున్‌ దొరకొన్నె నాకు నా
పుత్త్రులకుం (బసాదకృతబుద్దులు 'వేల్పులు గాన దీనికిన్‌
మిత్త్రనిధీ । యొడంబడుము; మిన్నక సంశయమందనేటికిన్‌” 2£.2,188
ఈపద్యార్థమువలన ద్యూతమునువారించుటలో ధృతరాష్ట్రునకు తాత్పర్యము లేదనుట సువ్య క్రము. పాండవులు బలవంతులుగా వున విదురుండు నీతికుశలుండు కౌవున వీరివలన సూటిగా __మాదమురాకుండ( జూచుకొనుటకే యాతని పయత్న నుంతయు ననునంశ మీపద్యమువలన( డెలియుచునేయున్నది. కౌవున _పైకందచున భాషెంచిన వ్యంగ్యార్థము నిరాధారము కౌంజాలదుం
త్షపద్యమునందు ధృతరాష్ట్రుని ప్పత్త్రవ్యామోహజనితబుద్ధిదొష మంతయు వ్యక్తమగును. తనతోపాటు విదురగాఎగేయుల [గహించుటలో నేదేని (పమాదము వచ్చినచో మీరిడువురు నాకండగానుండి రక్షింపరా ౪ యనునర్హము ధ్వనించును. "పసావకృతబుద్ధులు వేల్పులు' అనుటచే నొకవేళ మనకు జేజాజీపోయినను దైనము మనల నాదుకొనుతె మ్మిపుడు పుత్తుంలసంబరమును నిష్కారణముగా వారింపనేల ? యను భావదు (పతీయమానమగుసు. *మిత్తినిధీ అనుసంబోద నముజే నాయందు నీకు. గల మై్యతిచే నీవు కొదనవలదుసుమా ః అన్ముపార్థన ముఖి (ద్యక్తమగును. “మిన్నక సంశయమందనేటికిన్‌' అనుటవలన నీ వకారణముగొ శంకించుచున్నావు. అట్లు శంకించుట మననోష మేకొని వారు పాపము చిన్నవారు. జారి క్మేసమావదు. ఘటిల్ల దులెమ్మనునర్ధము స్ఫురించును. బుజువర్తనుండగు విదురుని దుస్తకార్యమునకు దిలవంతముగా నొప్పించు ధృతరాష్రున్మిసయర్న మీపద్యమున నభివ్య క్రమగును,
$84
భట్టారపని భవ్యవాణి మాత కీడకు. దన్ను బురికొల్చుచున్న ముర్యోవనునితో ధర్మజుం డిట్లనెను: కక్రుటిలమాన్షులైన కుక్సితకిత వుల తోడ గడ6(గి జూదమాడ(జనదు దానంజేసి యర్థధర్మ వివర్జితు లగుదు రెట్టివారు జగములోన” 220167 ఇందలి 'కుటిలమార్గులయిన కుర్సతకితవులతోడ" అనునది లోకసాధారణ ముగా జెప్పినట్లున్నను వ్యంగ్యముగా నది తనతో. నిపుడు ద్యూతమాడ(గడంగిన దుర్యోధనాదులను దిరామర్శించును. “మీరు కుటిలమార్లులు. కుత్సితికిత పులు, నే నెంతద్యూత్మపియుండనయ్యు మీకో నాడుట తగదు. దీవిపలన నే నర్ధధర్మవివర్డి తుండ నగుదును' అను ధర్మజునిభావ మిట వ్యంగ్యము, ఈయధిక్షేపణము సూటిగాంటోయి శకునికి దగిలినది. కావుననే యాత డానిందను థభరింపలేక దుర్యోధనుందు ధర్మజునకు. దగిన పత్యుత్తర మీ/జాలండని భావించి తాను కల్పించుకొవి యిట్లు పలికెను : ఉ*ద్య్యూతకలాకుక లుండగు నాతడు లోకజ్జుండును మహానుతియును వి ఖ్యారుండు నగు నత్ధ శ్రియ సీతివిదుండు దగునె దావి విందింపంగన్‌ - 22.188 ఈశకునివాశ్యములలో ధర్మజుని వెక్కిరించు వ్రైఖరియు నాతడు జూద మాడకతస్పనిపరిస్టి3ని గల్పించుయత్నమును (దితీయమానములగును. ఇదియు టై యుధిష్టి రునివాక్యమువలె లోక సాధారణముగా నన్న ప్లే యున్నది కాని *యింత వఅకు నిన్ను మేము ద్యూతకలాకుశలు(డవియు, లోకజ్జుండనియు, మహామతి యవియు, విఖ్యాతుండనియా, నన్నింటికిమించి, సత్ధి్యియనీకివిదుండనియు సంఖా వించుచుంటిమి, ఇస్టవాం డెవ్వండును ద్యూతమును విందింప(డు. నీవు విందించు చున్నావు. దీవినిబట్టి నీకు ద్యూతకళయందుం గోళలములేదనియు, లోకజ్జుండపు కౌవనియు, నల్పమకివనియు, విఖ్యాతుండవుకావనియు, ను త్తమక్షత్ర్రియనీతి యెట్టిదో నీకు. దెలియదనియు నంభావింపవలసియున్నది" ఇత్యాదినింద అభివ్య క్రమగుటకే లింఫ్‌
భొరతధ్యనిదర్శనము శకుని యీవాక్యమును టిమోగించెను. ధర్మజు(దు తప్పించుకొనుట కిఠర నవ కాశములేదు. దీ౨ిపై నగ్ని కౌజ్యాహు3వ3 *“జూదంబున కీవోడుదే? యుడుగు' మనియు శకుని పల్కెను. ధర్మజుం డిట్లు ద్యూత్మక్రియకు దిద్ధందుకావలసివచ్చు నేర్చాటును వ్యంగ్యముగా శకుని చేసెను.
భీమసేనుండు [దుపదరాజనందనకు దుశ్శాసనుండుచేసిన యవమానమును గాంచి యిట్లు పలికెను ః
ఆక్షురువృద్ధుల్‌ గురువృద్ధబాంధవు లనేకుల్‌ సూచుచుండన్‌ మదో
ద్ధడండై (దౌపది నిట్లుచేసినఖలున్‌ దుళశ్శాసనున్‌ లోకి ఖీ
శరలీలన్‌ వధియించి తద్విపులవక్ష శ్రైలర క్రౌఘని
రృ మున్వీపతి సూచుచుండ నవి నాస్వాడింతు నుగ్రాకృతిన్‌,.” 1.2.200
ఇందలి మహా(ప్రాణాక్షరబాహుళ్యమును, దీర్చసమాసమును నసంలక్ష్య్యకమ మున భీమసేనాలంబనకమగు రౌాదరసమును వ్యంజీంచును. “ఇట్లు చేసిన” అనునది చేసినపనియొక్కం యవాచ్యతను న్యంజించును. 'ఉశ్వీపతి సూచుచుండన్‌' అను టలో నెవన్మిపేరణమున నీఖలు డింతటి నీచకృత్యము నాచరించెనో వాండు విస్ప హాయుండ్లై విష్కింియుండ్రై కేవలము చూచుటమా[త మే చేయుచుండ(గా. నాస్వా దించు ననునర్ధము వ్యంగ్యమగును. “అనిన్‌ అనుటవలన మీరు తుచ్చులు, ధర్మ పాశబద్ధులమై పరా(క్రమ్మపకటనముచేయథజాలనిస్టితిలోనున్న మ మ్మవకాశమును వినియోగించి వంచనతో హింసింపంగల్లితిరి. మే మట్లుగాక ధర్మయుద్ధమున, పర్మాకమమును బకటించి యెవ్వరు నాక్షేపించుటకువీలులేవివిధమున వ_గ్రింతు మను నర్థము వ్య క్రమగును. “ఉగాకృశిన్‌” అనుచోట శబ్దశక్రివలన ను గునియాకృత వంటి యుగమైనయాకృతిళో ననునర్ధము వ్యక్తమై నాచేయసంహారము. (ప్రళయ స్వరూపమువంటిదై యొవ్వరికి మాన్సజాలనివగు ననున్థము వ్యక్తమగును. “వక్ష క్రైలర క్రాఘనిర్జ్రరము' అనుచోటి రూపకము రక్రముయొక్క (పమాణొతి శయమును దెలుప్పచు నేకొంచెమో యాస్వాదించినచో నాకోప మెట్లు తీజును? వాని కొండనంటి గుండెలోనుండి వచ్చురక్రమునంతటిని పీల్చివేయుదు నను రూప మున ఫీమునికోపత్మీ వత నభివ్యంజించును. *ఆస్వాదింతు" నను క్రియాపదముచే నది
806
భజ్బారకుని భవ్యవాణీ నాకు మిక్కిలి యిష్టమైన పావీయమువంటి దగుననునర్ధము స్ఫురించును. ఇట్టీ పద్యమున థీమసేనుని నిరవధికమగుకోపోద్వేగము చక్కగా వ్యంజింపంబడినది, నేను దాసినా? అడాసినా ? యని కోపదుఃఖములు పెన(గొన నడిగిన (దౌపదితో లీష్మాచాష్యం డిట్లు పలికెను :£ “అవ్వా ః న్మీపశ్నంబునకు ను శ్త్రరం బయ్యుధిష్టి రండు 'సెప్పవలయు. గానీ నాండు ధళ్మసూక్ష్మత యెవ్వకికిని నెలటుంగ గహనం౦ంబు దీవిఫలంబు వేగంబ యిక్కు రుకులపాంసను లనుభవింతురుంొ 28.246 ఇందు వ్యంగ్యార్థభావన _కెంతయు నవకాశము గలదు. భీష్మండు ఈసందర్భమున ధర్మనిర్ణయముచేయండాలక కాళ, చేయనిష్టపడక యిట్లు పలికెను. ఆతని ధర్మా విజ్ఞకు మవహాభారతమున. గొల్ల లుగా నుదాహరణములుగలవు. కౌవున నిట నిట్టియర్ధమును వ్యంగ్యముగా భావించుకొనవలయును. “అమ్మా నీపడిన యీయవస్థకు నోటితో నుత్రరమీగాదు. ఈయుధిష్టిరుండు తన పేరును సార్ధక మునరించి మిమ్మిట్లు చేసన యీనీచులను దారుణముగా వధించుటయే యిట సదుత్తరము' అనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము. ఈయభ్శిపాయము 'దీవిఫలంబు వేగంబి యిక్కు రుకులపాంసను లనుభవింతు" రనువాక్యము. వలన దృఢమగుచున్నది. మజియు నిందలి పావఫలందినుభవింతు రనుదావిచే ఖీష్ముండు [దౌపదీ పశ్నమునకు వ్యంగ్యముగా సమాధానము చెప్పుట యైనది. కురుకుంపాంసనులదే యధర్మము; సీవు డాసివికావు; కాని నే సీవిషయము చెప్పియేమి ? చెప్పకయేమి? దీని కీదుష్టులను యుద్ధమిన సంహరించుటతక్క. వేయినిష్కృతి లేదుసుమూ। అనునర్థము వ్యంగ్యము. దీనివలన భీష్మనిహృదయమున( గౌరపులయెడం గలిగిన (కోధాతి శయమును, (దౌపదియందును బాండవులయందును గల సానుభూతియు, వారి దుఃఖమువలనం గలిగిన దుఃఖోద్వేగమును వ్య క్రములగుచున్నవి, దుర్యోధనువి మనఃపరితాపాభివర్ణనము మొదలుకొని యీాయాళ్వాసమున జరిగిన కథాభాగమంతయు, ద్యూతము, అనుద్యూతము, పొండవవనగమనము ననునంశము లలో విండివది. దుర్యోధనుని వాక్కులయం దీర్యాసూయలు.. పెబేంగొని పొండ వులయం దాతవికి;గల [కోధామర్షముల నఖివ్య క్తముచేయును,. ద్యూత్మపనంగము (4 త?
ధర్మజొలంబనకమగు ధర్మాభిరక్షణో త్సాహము నవిప్య క్రముచేయుచు ధర్మ వీరయును బుట్టించును. (దౌపదీపరాభివఘట్టము జుగుప్పావహమై వీభత్సరసోత్చాదక మగును, [దాపద్యాలంబనకనుగుక రుణము డాని కంగము, అనుద్యూతవనగమనవృ ర్తాంత ముఠి యందు ధర్మవీరమే (పధానమై కరుణము, ర్మౌదము (పాండ వులచేష్టాదికవ్హ నమ నందు) మున్నగు రసముల నంగములుగా |గ్రహించును, మొ త్తమమీంద శో జని చెల్లియుండియు పై రణ'సేయుస్వభావమును, మాటకుకట్టువడియుండుటయు ౫౩; యెడల గోచరించుటచే నీయాశ్వాసమున శిశుపాలవధానంతరము. జరిగిన తమునందు ధర్మవీరమే యంగియని చెప్పనొప్పును. అరణ్యనర్వము - (పథమాశ్వాసము :-_
అరణ్యవాసమాన కరిగిన పాండవు లేమిసేయువారని ధృతరాష్ట్రండు ఏ నడుగ(గా నళ6 డాతవీకో విట్లు పలికెను :
*దేవమూ ర్తులు పొండుపుత్తుంలు ధీరచిత్తులు; వారి పెం
పీ వెటుంగనివాండవే ధరణీశ ! వాయుసుతుందు గాం
డీవియున్‌ భుజవ్మికమ్మపకటీకృతుల్‌ వివిధాస్త్రవి
ద్యావి'శేషులు వై రివీరులల దక్కలనిత్తురె పోరులన్‌.”
ఇందలి పొండవవిశేషణములు వారి కన్యాయముచేయరాకుండుళ్మ బేయః[గా నగు పతిఫల మెట్టిదగునో యనునంశమును |పతీయమాన మొనరింఛన్తు “వారు దేవమూర్తులు, కావున వారిని వంచించుట దై వవంచనమునంటిదై నిషఎవ, లేని దగును. వారు పాండుప్పుత్తుంలు. అనంగా. (గుద్దివాండగు వి న్నన్న నును భక్రిఠో నారాధించి రాజ్యమునం (బకిప్టించి నీ కున్నతి నాపొదించిన సీతవ్యుం పాండుని పుత్తు్రులు, మటియు వారు ధీరచిత్తులణు, నీకృతమ్నతను నైచి సీ్‌శయ వచ్చినక్లు పవర్షించి నీవు చేసిన మహా(కూరనికారమునకు (పత్మికియ నాగ్‌ను. మెప్పటితై న నీకు పశ్చాత్తాపము కలుగదా ? అనుధ్రై ర్యమును వహించియునూతి ఇంతకు నిదియంతయు నీకు తెలియనిదికాదు. తెలిసితెలిసి సింహపరా్యకములై ప=” కపకృతి6 గావించితివి కావున నీపాపఫల మనుభవింపకతప్పదు. అందు వాయు సుతుండును, గాండీవియం గలరు. ఒకండు తనదేహబలముడే తమ శెగ్గొనరించిన
888
భట్టారకుని భవ్యవాణీ వారి నూదికేయును. ఇంకొకండు తనయ పతిమానధనుర్విద్యా వైళభవముచే శ్యతువులం గాల్చి వేయును, కొవున పదునాల్నవయేట నెట్లునుదస్పనియుద్ధమున నీపక్షమవలంబించు వెరు. లెంతపీరులెన నెంచథై నను మిగులనీరు ఈవిజృంభణనమంతయు పోరులందు జరుగును గావున వారిని మీవలే నధర్మచిత్తులని యెన్వరు నంభావింస( జాలరు" అను నీమొదలగు నర్జవిశేష మంతయు నిం దభివ్య క్రమగును, మటియు విదురుండు ధృతరాస్ట్రనికో నిట్లనెను : ౪అత్రిశయితామరో త్తము( డహర్చతితేజూ. డజాతశతు( డూ రితు డజి తుండు నీసుతులు సేసినయెగ్గు దలంప6 డాతనిన్‌ ధృతి నభిషి క్తు. జేయుము ప్రతీపకులోద్వహ । యిట్లయైన సీ కృతమున గౌరవాన్వయ మకిల్చిషకీల్డిం (దికాశితంబగున్‌.” తి!.5! ఇంత పరనమ[కూరముగా వారిని పింసించినపిదప ధర్మజునకు రొజ్య సనచో నధికొరబలమున నాతండు నన్నును నాపుత్తుంలను జిితవధ గావింప(డా? సళంక. సీ కుదయింపనక్కరళ్ళేమ. దర్మజుండు దేవతల సతి[క్రమించిన ఎవకొవముగలవాయ,. కాపువం బగగొనండు. *"అహర్చతితేజుండు' కావున మట చవి దరింజేరదు. అజాతళ్యతుండు కావున నీవును నీపుత్తు౦లును జేసిన ఉను క్షమింపంగలండు. “ఊర్జితుండు' కావున దింధుజనపీడాక రుండుకానోపండు, శత్క్వ,దు' కావున రాజ్యమును యోగ్యముగాం బాలించుసొమర్జ్య మాతనిక్తిం గలదు, అంతేకాదు. ఒకవేళ సీపు రొజ్యమీనిచో తన పరాకమముచే విజృంభించి చచో మీవా రాతవి నేమియు. జేయంజాలరు. ఇట్టి మవాత్ముండుకావున ధృతిన్‌ _ నన్నేమిచేయనో యను భయమునకు తావులేని ధైర్యముకో నాతని నభిషిక్తు నొనర్పుము. నీవు (పతీసకులోద్వహు(డవు. కావున కులనాశనముకొకుండ రక్షింప నెంచినచో నిట్లుచేయుట నీ కవళ్యకర్తవ్యము, చేయనిచో కులమంతరించుపమాదము కలదు. ఇట్ల మైవన్‌ = ఇదితస్ప 'వేబుమార్షాంతరము లేదు, కావున ధర్మజు సలిసి క్తు. జేయుము _ ఇత్యాద్యర్థవి శేష మిట (ప్రతీయమానమగును, దై ఎపాయన్యపేరణదే దుర్యోధనునికి హొతోపదేశము సేయంబూని వచ్చిన మ్మైశ్రేయవి ధృతరాష్ట్రం డెటనుండివక్చితి రనియడుగ నాత6 డాతనితో నిట్లనెను : 800
భారత ధ్య నిద ర్శ నము కల్పలఘుతపోభరంబున జటాజినముల్‌ ధరియించి దూళ్లవ ల్కా లములుగట్టి కూరలును గాయలు. బండలు భోజనంఒగా నలయక కౌమ్యకం బను మహావిపినంబున నున్న పాండవే యులకడనుండివచ్చితి( గురూ త్తమ ః నీసుతు నిన్ను జూడంగాన్‌ ౨ 8,1,0 “నీతమ్మునిపు త్తులు సీవనుభవించునట్టి థోగభాగ్యములే యను భవిం( దగినవా రెట్టిదయనీయస్టికతో నున్నారో భావింపుము. అయినను వా రుశ్రమల కొవున మహావిపినమునందు క్షత్తిియజణాత్యుచితముగానితీరున జటాజినమణ ధరియించుట మున్నగునవి చేయుచును అలయకయే యున్నారు. అట్టి మహితాత్ముం కడ్డనుండి, వారి కట్టి దారణపరిస్థితినిగల్పించిననీకుమారుని, నిన్నును జూడంగోకి వచ్చితి" ననునర్ధ మిట వ్యంగ్యము. 'కురూత్తమి అనుసంబోధనము సాభి (ప్రాయము, ఈవంశమున ను త్తముడవు కావలసిన సీ విట్టి నీచకార్య మాచరింహ దగునా ? అనునర్థ మిందు వ్యంగ్యము. “పాండ వేయులకడనుండి నీసుళు నిన్ను( జూడ6గా వచ్చితి ననుటలో పరమయోగ్యులై న పాండవులను జూచితివి. ఇప్పుడు మీయోగ్యత యెట్టిదియో చూతు నన్న అధిక్షేషణము వ్యంగ్యమగును, ఇట్టిోయః క్షేపణము సూటిగా తగిలినది కాపుననే ధృతరాష్ట్రం డిట్లనుచున్నాండు = *అన్సిన నవనతా స్క్యుండయి ధృతరాష్ట్రం డి ట్రవియె; నెట్లు 'పెప్పుండయ్య; యందు బొండవులకు. సత్యభాషణులకు. గుశ లంబె? వార లిట దలంతురొక్కొా ౪” *అమితభుజశ క్రీ నసంతక నము లప్పాండుసుతు లిందు సౌభాత స్నే హమునకు విచ్చేదముగా నషుయాతి([కమముసేయ సమకట్టరుగా 1 81.8587, ఇందు ధృతరాష్ట్ర్రవి 'యవనతాన్యత" తాము పాండవులకు. జేసిన యెగ్గ మహర్షి కసహ్యామాయెనని తెలియటచే( గలిగిన సిగ్గును సంలక్ష్య్మకమమున న వ్య క్రముచేయును. 'సత్యభాషణులకు" అనువిశేషణము వా రాడినమాటతప్ఫి కోర శి(0
భట్టారకుని భవవాణి తిరేకమున మాపై నెత్తివచ్చుటకుః జింళింపరుగదాః అనురూపమున ధృతరామ్హిని నీతి నభివ్య క్తముచేయును. “ఇట తలంతురొక్కొా" యనునదియు నాలీతిని ద్విగుణీ కృతముగా వ్యంజించును.
“అమితభుజశ కక్రీన్‌" 'అంతకనము” లనుపదములు పాండపులన్నచో ధృత రాష్ట్రఏనకుంగల భయాతిశయము నభివ్యంజించును. సౌ భ్మాత స్నేహ మనుమాట ధృతరాష్ట్ర నికాపట్యమునకు మచ్చుతునక మేము వారి కెట్టి యపకారము చేసినను వారు మాయం దపకారబుద్ధిని వహింపరా చనునర్థ మిట తోంచును, *"సమకట్టరుగా” అనుట సమకట్టకుండునట్లు భగవంతుండు చేయు.గాశ యను నాళాభావము నఖి వ్య క్తముచేయును.
పై దృతరాష్ట్రునికుశల[పశ్నమునకు మైైత్రేయని సమాధోనము :
కచ్చన్సుదెంచి మహామునివరు
లనవరతము వారలకు€ |బియంబొనర(గ దీ
వనలీగి( జేసి కుళశలమ
మనుజేళ్యర ॥ వారు ధర్మమతియుతు లగుటన్‌.” తి, 1.00 “ఆ “ఆంద్ర పాంగ్రపులకుశలమునకు సుదీర్హ మైనవాక్యమునం గారణము ఉద్దా టింపంబిడినది. 'చనుదెంచి"_ మవామునివరులు పాండవులయందలి[పీతితో వారికి వారే వచ్చిదీవనలిత్తురు. వారిదీవనలకొటకు ధర్మజుడు వారిని వెదకికొనుచుం టోనక్కరలేదు. 'మహామునివరులు' . వారు చాలగొప్పవారు, ఎవరో యొకరిద్దజుకా రనేకులు, కావున వారిదీవనలు వ్యర్థములుకానోంపవు. అట్టి యమోఘములైన యాశీస్పులబిలముగల పొండపులకు ఏమికొజ(తయుండును ? *ఈగి(జేసి'_ నీయట్టి కుత్సితు లెంద జెన్నియపకృతుల( గావించినను వారికీ మహర్షలయండదండ లుండునుగావున వారికి సర్వదా క్షేమమే యగును. “కుశలము"_ ఏకుశలములేకుండ నీవుచేయనెంచితివో వా రాకుశలము సమృద్ధిగా. గలిగియున్నారు. “వారు ధర్మమతి యుతులగుటన్‌"_ “ధర్మో రళతి రక్షితః అనున్యాయము ననుసరించి వారి ధర్మము వలననే వారి కిట్టి వైభవము ఫఘటిల్లినది, అంతేకాని మహర్జులకు వారియందు నిర్య్యాజముగా (_పేమప్పట్టలేదు. సరిశేషన్యాయమున “మీ రధర్మమతియుతులగుటకే
శ్ర11
భారత ధ్య నిదర్శనము ధర్మ[దోహులై నమీకు పరమ బహ్మణ్యులయాశీర్చలముండదు. కావున వినాశమ తస్పదు అనునర్హ మీపద్యమున సనభివ్య క్షమగును. న! న్‌ లీమసేనుని (కోదో క్తులకు ధర్మజుండు సమాధానము చెప్పుచు నిట్లు పలికెను; *అలఘుగుణంబులం దధికు(డై నమహాత్ముండు రాగకోపమౌా యలందిడి యక్షమావివళుండై యచిరాంశులతావిలాసచం చలయగులక్ష్మి కాసపడి సత్యము ధర్మువుం దప్పి సత్సభా వళి దగువారియొద్దం దగువాండయి సద్విధి నుండనేర్చునే:? 8.1.8 అలభ్యములై న గుణసముదాయముజేత సమానులలో ను త్తమళ్లోకు(రై మహాత్మతగాంచినవాండు, తుచృములైన రాగకోసములమాయలలో( బడుటదే దోషము, దానివలన (ప్రత్యక్షముగా. గలుగు మొదటినష్టము క్షమానాళము. దానికో తనవశము దనకు( దప్పును. పోనీ, [వళముచెదినను ఫలముదక్కెనని తృుపి పడుటకును వీలులేదు. ఏలయన, దక్కైడుఫలము లక్ష్మి, అది యెట్టిది ? అచిరార్న విలాసచంచల. క్షణకాలమైన _ నిలుచుననునమ్మకములేదుసరికదా, నశించు. మాత్రను నిశ్చితము, ఇట్టి యకిచంచలమైన తుచ్చఫలమునకై బలిపెట్టపలసి విషయములో అమూల్యమువైన సత్యధర్మములు. ఇవి నిత్యములు, అనిత్యవస్తు (స్పాప్తికై నిత్యవస్తువినాళ మభిలషణీయమా ? ఇది యుభయ్యభష్టతకు( జక్కంని మార్గముకదా । ఇట్ట్లుచేయువాని నెవ్వరైై నను సమాదరింతురా ?. అనునర్థము ఈపద్యమున వ్యంగ్యమగును. బ్రింగ ఊర్య శకి దిన్యవిలాసవ్మిభమములకో చక్కగా నలంకరించుకొని తనకడక రాగా నర్జుమౌ దిట్లు పలి౩3ను : సను, చు త్త్రస్నేహంబున మేనముసె క్షున్నించి శుభసమ్మగునిం జేయం జనుదెంచి తీపు ముదమున ్ట ణి 4" జనభఖు షీ యే గృ తార్థజ న్ముండ నై తిన్‌. 81 ఊర్వ వేషము, రాకలోనితీరు, విలాసాదులు నర్జునున కామెరాకయంద కారణమును జెప్పకయేచెప్పినవి. కావుననే యామె కామతీ వత నక్టుకొనందఅం శ్రిథల్లి
భట్టారకని భవ్యవాణి యామె తఈనవేరికను విప్పిచెప్పకమున్నే తానే (సనంగ మారంభించెను. ఈపద్యము నందలి వాక్యారము నీయవిపాయమును నేనెట్‌ంగితి సెది కొనసాగ దని వ్యంగ్య ఖై ముగా నల్గ్లనుండు చెప్పుట నభివ్య కముసేయుము “జనయిత్రీః" జఅముసంటోధనమును, జ అా=2 “పృ త్తి స్నేహంబున' అనుపదమును నీయందు నాకు కామవికార ముదయించుట యసంభవ మనునర్ధమును వ్యంశించును. “శుభసమగు9ని( దేయం జనుదెంచి తీవు' అనుటలో నట్టిదానిక్తై రావలసిన నీ విస్దదానిక్తై వచ్చు అంత గర్హ్యమో ౬ యా చా యూహింపు మనునర్హమును వ్యంజించును. “ఏం గృ కార్థజన్ముండ నై తిన్‌” అనుట దివ్యవిలాసవి([భమములతో6 జనుడెంచి నాన్మిగహమును బర్నీంపనెంచిన విన్ను జనయిత్రీ । అని సంటోధించి యట్లు చూడ6గలిగితిని గావున నేను కృ తార్థతనందితి ననునర్థమును స్ఫురింపంజేయును. పొండవవనవాసాయాసపా9రంభఘట్రము నథివర్శించిన యీాయారణ్యపర్వ [వథమాశ్వాసమునందు. ధర్మజు. డతిథిజనాభితర్పడావకాశములేమికి వగచుట మున్నగువిషయములు ఆతని ధార్మికజీవనము నభివ్య క్రముచేయును. దీని కాతని +1ఖమువలన(గలుగు కరుణరస మంగము. కిమ్మీరవధ ఘట్టము వీరరసో త్పాదక ము. (దము దాని కంగము. కృష్ణపాంచాలాభిగమనవృ త్రాంతము ఇష్టజన స్నేహాభిలాష /తరతి నభివ్య క్రముచేయును. అట్టనునితపఆదికము, పాశుపతాస్త్రసంపాదనడు, కై రాతము ననువృ త్రాంతము లడ్భుకరసావహములు, పీరాదిక మట నంగము. సఊర్వశిళాపనృ త్రాంతకథనము అర్జునుని మనోధై ర్యమును వక్కాణించుచు ధర్మ రము నభివ్య క్రముచేయును. నడును కృష్ణుండు ధర్మజునకు( జెప్పిన సౌంభ భాఖ్యానము వీరాద్భుతర ససమ్మిశితము. అరణ్యవర్వము -_ ద్వితీయాశ్వాసము :-_ దేవదూతమై తన యంతఈపురమునకు వచ్చిన నటు(డు దమయంతి కెళ్లెట్లు కననమ్యెనో యీ [కిందిపద్యమున వర్ణీంప(దిడినది : “దమయంతి మనోభవనిభు నమరేందృపతిము దినకరాభు సుధారుక్‌ సము వరుణసదృశు ధనదో పము నళ్విసమాను విషధపతి€ జూచి నలున్‌.” తీం2ంక& శి
భారత ధ్య నిదర్శనము ఇందలి నలవి శేషణములవలన6 (దిథమవీక్షణమునందే యాతడు దమయంతీ హృదయమున నెట్లు హత్తుకొనిపోయెనో స్వయంవరమున నామె యింద్యాదుల। దిరస్కంరించుటయందలి యౌచిత్య మెట్టిదియో వ్యంగ్యముగా( జెప్పందిడినది, మనోభవవిభు( డనుటచే ననన్యరూపలావణ్యములును, అమరేం[ద్మపతిము6 డనుటనే (తిభువనపాలసదక్షతయు, దినకరాభు6 డనుటచే పట్టళక్యముకా నితేజోవి శేషమును, సుధారుక్సముః డనుటచే6 జల్ల నికాంతివి'శ్రేషమును, వరుణసము€౬ డనుటచే జలాధి 'దేవతయగువరుణుని(బట్టియూహిం పదగు(గాం భీర్య మును, ధనదోపము€ డనుటచే నై శ్వర్యవాను, అశ్విసమాను( డనుటచే నాయురారోగ్యవై భవమును నలువియందు దమయంతికోళోచరి౦చె ననునర్ధ మిట వ్యంగ్యము. ఈగుణసమాహారనుచే నాతండు దేవేందాాదులకు'బ నధికుం డనునర్ధము (పతీయమానమగును. వరునివిషయమున నన్వేషింపందగకీ సర్వలక్షణన్నతమంచయమయోంశికి నలునియందు (బ్రఫమవీక్షణము ననే గోచరించె వైనునర్ధముఖూశ సిందు, దోంచును. ఇందాంమలలో నొక్కని వరింప్పదుని నలుండు కోరగా దయమంతి 'నేను నీవనమను, నాయందు ది౩బుద్ధి గావింపుము, కాసినో పా్రాఐపరిత్యా గముచేశకొందు' నని పలికెను, అప్పుడు నలు డిట్లు పలికెను : *భ్రూరిస తులు సర్వలోకవిభుల్‌ విభూ3సమృద్దు లి ద్ధోరుతేజులు నిన్ను. గోరుచునున్నవా రమరో త్తముల్‌; వారిపాదరజంబు6 బోలనివావి నన్ను మనుష్యు సం సారి. గోరంగ6 జన్నె నీకుం (బసన్నులై సురలుండగాన్‌ ”. "విన్నుంగోరెడివారు సామాన్యులుగారు. అమరులు. మరణములేనివారు. అందు నుత్తములు కావున నీకు నమరత్వమొస;గి కాశ్వతమైనసుఖమును సంధా వింతురు. భూరిసత్వులు గావున వారివలన నీ కపరంమితసాఖ్యము సమమారను, సర్వలోక విభులు కాపున నీ కగుపా9భవము మేరలేనిది. విభూతిసమృద్దులు గౌవున సీపుకోరిన 'భోగములం గాదనక త్సీర్హురు. ఇద్ధోరుతేజులు గావున మీదాంపత్యమన కెట్టివాండు నేయాపదయుం జేయథంజాలండు. అంతేకాదు. వారు తమకు(దామై విన్ను గోరుచున్నారు గావున నీ వన్ముగహించినచో విన్ను బువ్వులంబెట్టి పూజ్రింతురు, శ44
భట్టారపని భ వ్యవాణి ఇంక నేనో, వారి పాదరధూళికిని టోల(జాలనంతటితక్కు నవాఃడను, మజీయు మనుష్యుండను- ఏనాటికో యీళరీరమును విదువకతప్పనిపరిస్టితి గలవాండను, మలీయు సంసారిని- కావున నావలన నీకు సాపత్న్యడోషము వాటిల్లును, కౌవున నన్ను(గోరుటమేలా? వారికిని నాకును హ స్త మళకాంతరము గానవచ్చుచునేయన్నది గదా ౫ అనురూపమున నలువి చిత్తశుద్ధి యిం దభిన్యక్రమగును. పతి తన్ను విడిచిపోయెనవి యెటింగి దమయంతి భయళోకవ్యాకులది త్తయై యిట్లు విలపించెను ; “హా మహారొజ 1! మహామహీరక్షణ దక్షదక్షిణబాహుదండ ;ః దంది తారాతి ; నిషధరాజ్మాగణి ః నన్నిట్లు వీతదయుండవ్వై విచిచిచనంగల దగునె ? నీవెన్నండు ధర్ముపు దవ్నని వొ(డవు- సూనృత్మవతరతుండ-_ వోడకుమవి నన్ను నూజడంబలికిన పలు కిట్లు మజవ౦ంగ( బొడియగునె ? పొదలలోన డాంగి పొడసూప కిస్లేల యున్నవాళడ ? విట్టి య్యుగభావ మేల నీకు వలమె నెటవోదు; నింకెట్లు గాంతు విన్ను న్ముగకాననమువ 1 8242 ఇందు *హా మహారాజఃి అనుసంటోధనముచే నట్టి నీభార్య కిట్టి దయనీయస్టికి యోగ్యవమ్మా అను భావము వ్యంగ్యమగును. *“మవామహీరక్షణదక్షదక్ష ణబాహుదండి అనుదానవివలన ననంతమగుభూభారమును వపింపంగలనీకు ధర్మపత్ని భరింపం జొలనివై వదా ? యనునర్థము తోచు(ను. దండితారాతి అనునది యేళ్యతువో నిన్ను నానుండి వేటుచేసెనవి సంభావింప నవకాశములేదు. నీయంతనీవే నన్నువదలితి వనునర్థమను వ్యంజించును, 'విషధరాజ్యాగణి; అనునది నీకీ _ర్రిపతిష్టల కిట్టీ పేత సముచితమా అనునర్ధమును స్ఫురింపండేయను. “నన్నూజడం (4) 845
ఛాౌరత ధ్వనిదర్శనము ( బలికినపలు కిట్లు మజనంగః _ బొడియగునె' అని నలునిపోక మఠఅపుగా భావించుట పతియెడ దోషభొవనావై ముఖ్యమును వ్యంశించును. 'పొదలలోన డాంగి. పొడసూప _ కిళ్లేలయున్నవాండవు" అనుటచే నాశాబంధమును సడలనీవి [1సయత్నము వ్య క్తమగును. 'ఎటవోదు నింకెట్లు గాంతు నిన్ను. అనుట యెటక్రైనం బోవుట నిన్ను. గాంచుటకేకాని నన్ను రక్షించుకొనుటకు(గాదము నర్ధమును_ వెలయించును.. “ఉగకాననముని అనుటచే. దారికోంపదు, [హర మృగములు సన్ను [మింగవచ్చును, దావాగ్ని భస్మీకరింపవచ్చును, ఆటవికు లనమానముచేయవచ్చును మున్నగు భావములు స్ఫురించి యామెఖీతిని, విస్స హాయస్టితిని నభివ్యంజించును. ఇ ట్లిందు దమయంతీహృద్గతశోకము నలుని సామర్థ్యస్మరణము, తనగతికి. గలిగిన నిర్వేదము, దైన్యము; (శాసము మున్నగు వ్యభిచారిభావములచే పుష్టమై శోకరసముగా నాస్వాదనీయమగుచున్నది. విద ర్భేశ్వరుండు నలురాజ్య భంశమువిని కూంతురు “నల్లుండు నెటవోయిరో
యెందున్నవారో యవి శంకించి ___
*వారల రోయః/గ6 బంచెన
పారబలుం డిష్ణులెనబాహ్మణుల సదా
చారుల విద్వాంసుల స
శ్కారంబుల€ దనిపి వారి. గడునెయ్యమునన్‌.” 82180
ఇందలి 'అపారబలు(డు, 'కడుసెయ్యమునన్‌" అనుపదములవలనను, (బాహ్మణవి శేషణములవలనను విశేషార్హ్యపతీతి యొదవును. అపారబలు€ డనుటచే నలదమయంతులయన్వే షణసా మర్ధ్య మభివ్యక్రమగును. “కడునెయ్యమునన్‌* అను టచే మహారాజు తమయం దంతనెయ్యముచూపంగా వారు (శమకోర్చి యెశ్లైన కౌర్యము సౌధించివచ్చు దీక్ష గలవారగుట స్ఫురించును. “ఇమ్షులెన అనువిశేషణ ముచే వారు చిత్తశుద్ధితో కార్యము తమదియే యన్నట్లు వ్షిల్లుదు రను నర్ధమును, “సదాచారులన్‌" అనుటచే అంతఃపురాదులయందును. (ప్రవేశింప నర్హులగుదు రను నర్ధమును, విద్వాంసు లనుటచే ఈమ పాండిత్యకొశలాదులచే నలదమయంతుల యన్యేషణమున( గృతాద్ధలుకొంగల రనునర్జమును (బతీయమానములగును, 848
భట్టారకుని ఛవ్యవాణి (1) ఉ(్రియమున దమయంతి పునః స్వయంవరము సీయంగడగి సకలక్ష శ్రా న్వయవీరుల రాపించిన నయనిది బుతుపర్జుం డొక్కంనాటన 'వేడ్కన్‌” ( “వినవె శతయోజనంబులు సనుదెంచె నయోధ్యనుండి సరి విందుల కొ తని రథసారథినై యే నును వచ్చితి నతనితో మనో వేగమునన్‌ ” క,216/,166 ఇందు నలుండు దమయంతి నధిక్షేపించు టభివ్య క్తమగును * | పియమునన్‌" అనుపదము భరృమతియు, సుతవతియు నగు వింతి కేవలళారీరసుఖము నసే క్షించి మిక్కిలి[పియముతో రెండవస్వయంవరము చాటించిన దిది యెంత హేయమో యూహింపు మనునర్థమును వ్యంజించును. '“పునఃస్వయంపరము" అనుమాట రెండవ పెండ్లి యన్నట్లు లఘుభావద్యోశకము. “సకలక్ష త్రొన్వయవీరులన్‌” అనుటడే పాపము పూర్వము విచేకములేక యితరులగుణగణముల విచారింపక సనలుండే కావలయునని పట్టుదలవహించి. పెండ్డి యాడి పడరావిపొట్లుపడినది. ఇప్పు డట్టి పొరపాటు రాకుండుటక్రై యోగ్యతము నెన్నుకొనుటక్రై క్ష త్ర్రాన్వయమునంవలి వీరుల నెల్లర రావించినది అనువెక్కిరింత అభివ్య కృమగును. రెండనపద్యము నందలి “యేనును వచ్చితి నతనికో మనో వేగమునన్‌” అనువాక్యమువలస నిట్టి యసాధారణచరి[త్రముగలయిల్లాలి నెప్పుడు చూతునా? యను నుత్కంళతో మనస్సు వాలిన ట్లిట 1వాలితి ననునర్ధము వ్యక్తనగును. ఇ ట్లభివ్యక్తమగు నధికేపణము వలన దమయంతియెడ నలునకు(. దత్క్యాాలమున నుదయించిన యమర్డ్మ నుభి వ్యక్త మగును ఈనలోపాభ్యానమున [ప్రముఖమైనది విపలంభళ్ళగారము. హంసచేం గలి గిన విమకలి 'వారిరువురకు ననురాగాంకురముల మొలకెత్తించినది, భొవనచే నడి (పదిలమైనదిం స్వయంవరవృ త్లాంతమున నది పృష్పించి ఫలించినది, కలిమాయ దావిని తాత్కాలికముగా ఛీదించినది. దమయంతిపడినపొట్ల న్నియు నలలాళను శ47
?ధారత థ్య నిదర్శనము నకేయగుటచేతను, నలు(డు త త్తత్సం౦ందర్భములందు దమయం3వి దలంచి కుందుటి మున్నగు నృ త్తాంతములచేతను వారిరువురివ్మినలంభయు చక్కగా. బోషి౦పంికి నది. పునస్పమాగమావకాశము దృఢముగానుండుటచే కరుణరపము. నిట శంకింస రాదు, కాని దమయం3 పడినపాట్లు, అమె నలునిక్షై చేయుకృషి మున్నగువావి యందు కరుణమున్నను నది |పధానమగు విప్రలంభళ్ళంగారమున కంగ్మపాయమే, కర్కో టకవృ త్తాంతము, దమయంతిని పామ్యుమింగుట, టోయ యామె[కోధాగ్ని జ్వాలల కాౌహుతియగుట మున్నగునంశములు విస్మయహేతువులై యద్భుతరసో త్చావకము లగును. ఇదియును వ్మిపలంభళృ్ళంగారమున కంగ మే యగును, ఇట్లు పరమసుకుమారమైన విప్రలంభశ్ళంగారమున కనుగుణముగా నిందు శార్టూల మ త్తేభవృ త్తములు చోటుచేసికొనలేదు. (“నన్నయగారి [పసన్నకథాకలిశార్థ యుక్తి” యన్ముగంథమున కవిస్మమాట్‌ విశ్వనాథవా రీయభ్మిపాయమును సూచిం చిరి) ఈయుపాఖ్యానము మహాభారత్యగంథమునందలి యాకర్ష ణీయరసవర్ధ ట్రము లలో నెన్నిక గన్నది. ఆరణ్యవర్వము = తృతీయాశ్వాసము ;:_ రోమపాదుండు వేశ్యాంగనలను బుష్యశృంగుని. దోడ్కొ నివచ్చుటకుః బంపెను, తల్ల వేళ్యాజను లధికర సావహభక్ష్యములు విలసదనులేపనమా ల్యావకులు( గొనుచు నరిగిరి నావ్మాశమమునకు నమరనారులలీలన్‌.౫ 88.00 ఇందలి 'అమరనారుి లను పదము వారి పొండర్యవిలాసాదికముల నుగ్గ డించునదియే యైనను అప్పరస లెట్లు దేవేం్యద్యపేషితల్లై మహర్ష్యలతపములం జెజచి యింద్రునకు( (బీతినొనర్తురో యళ్లే వీరును బుష్యశృంగుని బహ్మచర్యమును విటిచి రోమపాదునకు. (బీతింగూర్తు రను వక్ష్యమాణకథాంశమును సూచ్యార్థసూచ . నగా వ్యంజించును. *ఆధినవయౌవనవిలాసభాసినియయిన వేళ్యాపు త్రం గాంచి బుష్యశ్ళంగు డిట్లు పలికెనుకి ; శ్ర(8
వ్నవాణి భట్టారకుని భవ్య
*ఎందుండివచ్చితి ఖుషికుమార ;; యే నెన్నండు నిట్టి
సుందరాకారు మునిసుతు నే6 దొల్లి చూచియెలుంగ;
నిందుండు మీ; వని కృష్ణమృగచర్మకృతకుశాననము
నందుండ(గా బనిచె బుషి యను బుద్ధి నత్తన్వి( బీతి.” 8.007
ఈపద్యమున రెండవవాక్యనున అస్మదర్ధకనర్వనామము ద్విరావృ త్తమైనది. అది అపూర్వవ్య క్రిదర్శనమువలన€౬ గలిగిన బుష్యశృంగుని మానసమునందలి తత్తరపాటు నభివ్య క్రముచేయును. పద్యమునందలి |పససంగమంతయు. నాతని మౌగ్ధ్యమును [బతీయమాన మొనరించును.
ఈబుష్యశ్చంగచరితము విన్మయజనకమై యద్భుతరపము నాస్వాదింప6 దేయను. ఊర్వశింగనిన విభాండకునకు రేతస్థలనమగుట, బుష్యశ్ళంగుని యసాధారణ[సవర్తనము, తదాగమనముజే నంగ దేశమున వర్షము సమృద్ధిగా€ గురియట మున్నగునవి విన్మయోద్దీపకములు, వేళ్యలవిలాసాదికములు, తత్కాల మున విర్వికారచి త్తవృ త్తిక్కమును భజించి శాంతరనమునుస్ఫురింసంజేయు ముష్యళ్ళంగునిమొగ్ధ్యము నభివ్య క్రముచేయటకునూత మే యుపయుక్తములై నవి కౌవున నచట శృంగారమనుట కవకాళములేదు. కాపున నీకథాంశమున సనద్భుత రన మంగి యని చెప్పనొప్పును,
పరశురాముడు కార్తవీర్యువిం జంపుట :
*దిల్రిమి న శేషలోకప రిభావిమహాద్భుతశౌర్యసంపదం
బౌలుచు సహ్మసబొహుకరముల్‌ కులిళాతి నిశాతబొణధా
రల నతివీరు(డ్లై తునిమి రాము డరాతులకున్‌ భయంబుగా(
గలహములోన వావి న8ిగర్వితు( జం పె. బరాకమోన్నతిన్‌.” 3.8.150
ఇందలి మొదటిపాదమునందలి సమాపముచేతను పరశురాముని బాణములకు జెప్పందిడిన కులిశౌపమ్యమువలన స్పురించు హస్తముల పర్వతకాఠిన్యముచేతను, ఎదుర్కొన నేయొక్కండును సాహసింపలే దను నర్జమును స్ఫురింపంజేయు “నరాతులకున్‌ భయ౦బుగా'నను వాక్యభాగముచేతను, అతి వీరుండై యను విశేషణము చేతను పరశురాముని కోఢశౌర్యములు చక్కగా వ్య _క్రముసేయంబడుచున్నవి.
840
భారత ధ్య నిద ర వము ఈయాశ్వాసమునందలి పరళురామోపాఖ్యానమున (పాయికముగా రౌద రసము (పధానమగుచున్నది. జమదగ్ని భార్యను బుత్తుచే వధింపించుట, కార్త పీర్యుండు జమదగ్నిని సంహరించుట, పరశురాముడు కార్తవీర్యుని వధించుట మున్నగు నంశములు (కోధమును బరిపోషించి ర్మౌదరసము నావిష్కటరించును, ఈన యాహారమును విడువు మనిన 'శ్యేనముళో శివిచ్మకవర్తి యిట్లను చున్నాడు ఫ్‌ *పాణభయమునవచ్చి యిప్పక్షీ నన్ను న్మాశయించె; నా్మాళితు నెట్టి యధము( డయిన విడువ(; డనినను నే నెట్లు విడుతు దీని; న్మాశితత్యాగ మిది ధర్మువగునె చెప్పమ £” 8.8.202 ఇందలి 'నేని అనుపద మర్ధాంతరసం[కమితవాచ్యము. ఉ_త్ర్తము(డను, నిత్యసత్యధర్మనిర్య్మలుండని నీచేం (దిశంసింపంబిడినవాండను నగు నేను ఆధములును జేయనిపనినవి. జేయ(గలనా ? అనునర్థము వ్యంగ్యము ఈశళివిచకవ_ర్రియపాఖ్యానమున దానవీరము (వధానరసము. శిబిచ్యకవర్తి. శరీరమునైై నం ద్యజించుట కిష్టపడుటయు నాశితత్యాగమునకు నిస్తపడకుండుటయు విందు చక్కగా వరి ౦ప(బడినదిం ణు నీమాహవపిశునములై న మహో త్పాతములుగాంచి ధర్మజుండు భీమసేనుం గానక “తానపోయెనా? నీ వెటకేని. దింపితివా?” అని (దౌపది నడుగ నామె యాతని కిట నెను : ళం “ధరణీశ 1 నీకు నాయిచ్చిన పసిండితామరపువ్వు గురువాయువశమున వచ్చినను దాను గొని యిట్టి పువ్వు లరుదు గాన కుజటంగటంగలిగెనేని యర్ధిల దెమ్మనిన నరిగె సీశానుదిక్కునకు నీయనుజు6 డనిలవేగమునంలొ 88.80 ఈషదౌపదీవాక్యములు, చేసినయపరాధ మెట్టికీడుల దెచ్చునో, యేమగునో, ధర్మజు. డేమనునో యను ద్రౌపదియొక్క ఖీతిశంకాదై న్యాదిభావముల నఖి శిర0
భట్టారకుని భవ్యవాణి వ్య క్రముచేయును. “అరుదుగాన” అనుటచే నెక్కువగా నెందేవి దొరకెద్‌ వైనచో నేను గోరెడిదాననుగా ననునభ్మిపాయము వ్యంగ్యమగును. “కుఅంగటం గలిగెనేని అనుటవలన దూరమెనచో భీముని నేనును బంపియుండెిదాననుగా నను భావము వ్య క్తమగును. “ఏని" అనుదావిచే దొరకినచో తెమ్మంటినిగాని తప్పక తేవలయునని నేను విర్వంధింపలే దనునర్ధము (పతీయమానమగును. “అనిల వేగమునన్‌" అనుటచే రెండవయాలోచనమునకు€ దావీక యవెగినదేతడపుగ నాతం డరిగను. రెండవ యాలోచనమునకు౬ దావీక యడిగినదేతడవుగ నాతండరిగెను, లేనిచో వారించి యుండెడిదాన నను భావము తోంచును. 'అరిన్‌' అనుట ఏదోయొకకోరిక యిన్ని నాళ్లకు( బుప్రైను. క్షమియింపు మన్నపార్తనము నభివ్య క్రముచేయును. ఇట్లీ లా ల ఖి ఉలి ళన వాక్యొర్థమువలన (దౌపదిఆత్మదోషప రివార్మసయత్నము సువ్య క్తమగును, కనకఠమలములకై చెప్పకయేపోయివచ్చిన తమ్మునితో ధర్మజు౬ డిట్లు వాల ళం పలికెను ; ఉచ్చన్తునె సీకు నిట్టి సొహస్మకియ6 జేయ, నెల్లవారికంకె నెజటుకగలవు, గురుభుజుండ నాకుం గూ ర్తేనిచేయకు మయ్య యిట్టి చెయ్యు లనఘ ; యింక. 88.877 ఇందు “ఎల్ల వారికంటె నెలుకగలవు అనునది సుకుమారమైన మందలింపు నభివ్య క్రముచేయును. అందజకంటె నెటుకగలవాండు సాహసములాచరింపండు. సీ వాచరించితివి కొవున నీయెలుక శంకనీయముసుమా। అనునర్ధ్థ మిట వ్యంగ్యము. “గురుభుజుండ' అనునదియు నట్టిదియే, భుజదిలమునునమ్మి సాహసములకు బూవినచో (ప్రమాదము రావచ్చు నను నర్హము వ్యంగ్యమగును. ళు శి మీ ఈసౌగంధికాపహరణవృ త్రాంతమున భీమ సేనాలంబనక మగు ఉత్సాహము వీరరసముగా( బరిణతమై యాస్పాదనీయమగుచున్నది. హనూమద్భీమ సేనసమాగమ సందర్భమున నద్భుతము స్ఫురించును, అది వీరమున కంగము. న!
ఓమ్‌ భారత ధ్వ నిదర ) నము అర్జీ ఇల్‌ స ్ప్ద మా ధ్యా యము అరుణాంశురాగరుచులు కవితయములో కౌలమునుబట్టి మూఃడవవాండును [గంథ్యకమమునుబట్టి శెండవవాండును నగు నెజబ్టయ అరజ్యాపర్వశేషమును నన్నయ “'రచనయకొ పూరించెను. ఆతని రచన కవీందకర్ణ పుటపేయము, (త వేణీ సంగమమున సరస్వతీ వదినోలె ఆతనిరచన నన్నయతిక్కనల కవిత్మాసవంతులలో లీనమై (పసరించెను. ఆతవి భారతభాగములోని ధ్వనివిశేషములను ముఖ్యములై నవానివి దికర్సిడర్శున ముగా నీయధ్యాయమున ననుశీరింతము, ఆరణ్యవర్వము న చతుర్హాశ్వానము క థి పరీక్షి త్తనుసూర్యవంశప్పురాజు మృగయార్థ మరిగి యొకకన్యం గాంచి యామెళో నిట్లనెను : *ఎవ్వరిదాన వంబుజదశేక్షణ 1 యేకత మిట్టులేల నీ వివ్యనభూమియందు6 జరియించెదు నావుడు దండిపంపునం చిన్వనభూమియందు్నబరియించెద సద్వరుగోరి కన్య నే నెవ్వరిదాన(గావలయు నేర్పడం జెస్పుమ రాజనందనా త్రింశ. 82ికీ ఇందు రాజుయొక్కయు నాకన్యయొక్కుయు సంభాషణములు. వారిరుపురి పరస్పరానురాగము నభివ్యకృముచేయును.. “అంబుజదశేక్షణ” యనుసంబోధవన మామెసౌందళ్యమును వక్కాణించుచు రాజునభిలాషమును, నామె త దేకమగు 852
ఆఅరుణాంశురాగర చులు సీక్షణమును దెలుపుచు నామెయనురాగమును వ్యంజించును. “ఏకత” మనుపదముజ్లే నీవు సిగ్గుపడక నీయభ్మిపాయమును సూటిగా వచింపు మినున్ధము తోచును. “సీన్లు? అనుపద మర్థాంతరసం |కమితవాచ్యమై యకిలోకసౌందర్యవతి వి, మహారాళ్ఞీ త్వమునంద(గలయోగ్యతగలదానపు నగునీవు అనునర్మమును వ్యంజించును. “ఇట్లులేల.... చరియించెదు' అనుటలో నన్ను వివాహమాడినచో నీవిట్లు చరింప నక్కరలేదుకదా : యనునర్థమునుగూడ నంభావింపనగును. అమెయిచ్చిన సమా ధానముగూడ వ్యంగ్యవిలసిత మే, *తంగ్రిపంప్పనన్‌' అనుదానివలన ఈనశీలమ.ను వక్కౌంణించుతాత్సర్య మఖివ్యక్రమగును, “నే నెవ్వరిదానగావలయు' ననునెదురు (పళ్నలో నీదాననుగాంజాలనా ? యను (పగల్భవాక్త్వదు వ్యంగ్యమగును. “ఏర్పడ జెప్పుమా;' యనుటలో నీయభ్శిపాయమును మాటలమాటున దాపనేల? న్పష్టముగా, జెప్పరాదా ః” యను భావము వ్యక్తమగును, ఇట్లు వాతిరువురి యనురాగ మిట వ్యం౦ంగ్యముగా( జెప్పంబడినది. తన నాభికమలమున నున్న చతుర్ముఖుని (వేయసుంకిందిన మధుకైటథు లతో విష్ణువు 'మిరు గోరినవర మిచ్చెద( గొనుం'డనెను. అవుడు వారు “మేమే వీకి త్తు" మనిరి. అంత నారాయణు. ౧ట్లు పలికెను : “సత్య వతులార 1 వరం బత్యంత (పీతి మిమ్ము నతగెద; లోక ప్రేత్యర్థమగా నాచే మృత్యువునం బౌందు( డిపుడ మీర లిరువురున్‌.” 84 803 ఇందలి “సత్య్యవతులార ;” అనుసంబోధనము ఆడినమాటందప్పవలదు సుమా ః అనునెచ్చరికను వ్యంజించును. *“అత్యంత[ప్రీకినొ” అనుట నేను మీవలెం జేంజిక్కి నయవకాశమును జాఅవిడచుకొనుస్వభావముగ లవాండనుగాను; సద్విని యోగనుచేసికొందు; నను భావమును వ్యంజించును. “లోక్రీత్యర్థముగాన్‌” అను టచే నిది నాస్వార్ధమనకుంగాదు, లోకమునకంతటికిని (బీతిసంధించునదికా వున మీ కీయకతప్పదను నర్థము స్ఫురించును. *మీర లిరుపురున్‌' అనుటవలన మీయిద్దజిలో నేయొక్క/డు జీవించినను లోకము బాధింపదిడుట తస్పదను నర్థము వ్య క్తమగునుం (4%) ఠి
భారత థ్వ నిదర్శనము
ఈయాశ్వాసమున (పారంభమున ఖ్రీమండగావించిన యతుంతోడయుద్దము పీరఠరసాత్మకము. అస్లే యిందకథితార్జునరృత నివాచకవచాదివధవృ త్ర్తాంతమును వీరరసస్ఫోరక మే. అజగరోపాఖ్యాన మద్భుతరసావహము. వై వస్వతుచరితమును కల్పాంతాదినృ త్రాంతకథనమును విస్మయసంధాయకములు. తక్కిన వామ్యాళ్య హరణేందద్యు మ్నోపాఖ్యానదుంధుమారచరితములును సహృచయునకు విస్మయ మునే సంధించును గావున నవియును నద్భుతరససంధాయకము లగుచున్నవి. ఆరణ్యపద్వము - పంచమాశ్వాసము :-=
ఈనపతికి సేవచేసివచ్చుటచే జాగ్రై నదని విన్నవించు పతి వతాతిలకమునకు( గౌళకుం డిట్ల నెను :
*నీమగం డంత యెొక్కు= డె; మనీషులు భూసురు లింత తక్కువే
కోమలి: యీల యిట్లు గడుర్యగొవ్వునం గానవు; లోకవంద్యులన్‌
భూమిసురేందులన్‌ దివిజపుంగవు6 డాదిగ భక్తిం గొల్చుచో _
నే మిట నొక్కొ వారు గడు నెల్లిదమై రిటు నీకు విచ్చలున్‌.” 86.18
ఇందలి 'నీమగండు, అంత, ఇంత, ఎక్కుండె, తక్కు వే యనుపడములు కొళికుని (కోధమును ఉక్కగా వ్యంజించుచున్నవి. “శొప్వునన్‌' అనుషద మత్యంతతిరస్కృృతవాచ్యమై "వి వేక మేకాంచెమునులేవితవమున” ననున్థమును వ్యంజించును. _ (తిలోకాధిపతియగుదేవేందునికింగూడ _ నారాధ్యులైన భూమ్‌ సురేం్యద్రులు కనీస మొకయూరికింగూడ నాధిపత్యములేని మర్త్యభామవగు నీ కేల యెల్లిదమైరి యను రూపమున "నీకున్‌" అనుపద మర్థాంతరసం [క్రమితవాచ్య మగును, "*నిచ్చలున్‌' అనునది కోపాతిశయమును వ్యంజించును. ఎట్లన తన కామెవలన నేదేవి నిరదరణముజరిగినదన్నచో నది యీనాండున్మూత మే కౌంగా “నిచ్చలున్‌” అనుపదమునువాడుట “యిది నీన్వభావ మేసుమూః కావున నుపేక్షింపరాని' దను రూపమున[ గోపమును (బిస్ఫుటీకరించును. “మనీషలు" అనుపద మహంకార స్ఫోరకము, తనకు వైయ క్రికముగా జరిగినదనుకొను నవమానమును జొ3పర ముగా సమన్వయించుటలో నాతన్నికోధము హద్దుమీజీ యుచితానుచితముల గుర్తింప
శిగక
అరుణాంశురాగరుచులు సీనిస్థితి కాతని. గొవిపోయిన దనునంశము (పతీయమానమగును. ఇ ట్లీ సద్యమునం గౌ౭ికుని కోధావి వేకములు అస౦లక్ష్య్యకమమున( [బతీయమానములగుచున్నవి, కౌశికునితో నాపతి(వత యిట్లనెను : ఛం *నీ వతి[కోధనుండవగుటయు నెలుంగుదు; నీకోపంబున నొక్కకొక్కెర విహతంబయ్యెగాదె; యిది మదీయపాత్మివత్యమహిమంజేసి కాంచితిం; గాన (కోధంబు గొవియాడుట లగ్గగాదవి యిట్ల నియె:” 8.5.22 ఇందు [పస్తావింపందిడిన కొక్కైరవృ త్రాంతము సన్ననిపరిహానము నభి వ్యక్తముసేయును. దీనికిముం గొకపద్యమున 'నొకండు కోపించి పయోధిజలము లపేయములగునట్లు చేసెను, ఇంకొకల డలిగి దండకవిషయమును దగ్ధము గావించెను. మజియొకండు (బాహ్మణో త్తములనందఅ మిషవెట్టి (మింగు వాతాపిని (మింగి జీర్ణంచుకొనెను' అనిచెప్పి “నీనాక్కకొాక్కెరను జంపితి" వనుటలో నట్టి వాఠికిని నీకు నెంతయంతరమో యూహింపు మనునర్థము వ్యక్తమగును. నీవు నీకోపముచే నల్పజీవియగుకొ క్కెరను మడియింస(గా నేను నా పాత్మివత్యమహిమనే దావిని, జూడకయే యెటింగితిని గావున నెవ్వరిగొప్ప వారిది కాన కోపముచే నన్ను( --చూలనాగవలదునునూ $ యనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము, ధర్మవ్యాదోపాఖ్యాన ముత్తమధర్మ[పటోదకను, మానవుండు స్వధర్మాను ష్టైానతత్సరుండగుటయు, మాతాపితృ చరణళు కూషాపరతం[తు(డగుటయు నెంతటి ఘనస్టితిని( జేకూర్చునో యిందు జక్కగా వక్కా ణీంపళబిడినది. ధర్మపరతం[తు( కైనచో శూదుండును గురుపీఠము నధిష్టింప(గల్గుననియు, _ [కోధాదిదుర్లుణ భూయిష్టుంద్రై నచో (బాహ్మణుంయను "ప్కుడే' యగుననియు విందు వ్యంగ్యముగా సీతి [పతిపాదింపంబడినది. మహామునులందలు మహా సేను నతిళ క్రిం బూజించి కృతాంజలువె యాతని అటి మ్‌వా మహదత్త్వమును గొవియాడి యింద్రపదవిని బొందుమవి (పార్థించిరి. ఆత డీందదుని కర్తవ్యము లేవి యని వారి నడిగెను. వారు చెప్పిరి. అడు డీదియంతయు విని యిందు డతనిళో నిట్లనెను : న్‌ కిఫ్‌ఫ్‌
భారత ధ్య నిదర్శనము “అనునెడ' నిర్చదు. డిట్లనియె - నట్టయినం గడు లెస్స: దేవ: నీ వవిమిషనాయకత్వమునయం దఖిషి కడవై మవ౦ఒతో నను( దినిగొమ్ము; సీదుకరుణన్‌ దొసలెల్లను దీజియండెదన్‌; ఘనతరశార్యసారుండవుగావున నర్హ-డ విందలక్ష్మికిన్‌.” 85,228 ఈపద్యమునం ధిం్మదుని మానసవేదన యభివ్య క్ర్తమగుచున్నది. ఇందలి “అట్లయినన్‌* అనువాక్యభాగమునకు పూవ్వవాక్యముళో సూటిగా సంగతిలేరు, పూర్వవద్యమున నిం్మదునికర్తవ్యము లుగ్గడ్‌ంపంబిడినవి, అట్టియెడ 'నట్లయినన్స్‌' అను చేదర్ధకకియతోం బనియేమి ? దానినిబట్టి యిందదునిమన స్సులోనియభ్మి పాయమ విటని ట్లాకేపించుకోందగును, అర్టిమృహ్ర సేనా । లోకో _త్తరపర్మాకమముగలిగి పట్టిన మైదవనాటనే నీవు నన్ను గెలిచితివి, కావున నీమహామునులందలు నాముందే నావదవి నధిష్టింపవలసినదిగా నిన్ను (బ్యాంచుచున్నారు. అనంగా నే నాపదవియం దుండుట వారి కిష్టములేదు. కావున న౦చిదే, నీవే యీయిం[దపషడవివియందుండి సంతసింపుము. ఇంతవజకు నిర్మదుండనై యున్ననన్ను6 బనిగొమ్ము . అపుడు వీరు నిరూపించిన నాయసమర్థత యనుదోషము తీజిపోవును. ఇంతకును సీవు నాకంటె నధికమగు శౌర్యసారముగలవాండవుగదాః కా వున బలవంతునిదేగ?జ జము, కానిమ్ము” ఇత్యాదిరూసమున నిందదుని యమర్షము, కుమారుని, మునులను నేవజ్కైయు సూటీగొ సనలేక బాధపడుస్థిలియ నభివ్య క్రములగుచున్న వి, ఈయాశ్వాసమున ధర్మవ్యాధోపాఖ్యాననుతలువాత కుమారసాాకి బవృళ్తాం ఈము సవిస్తరముగా వరింపంబిడినది, అం దాతని యతిలోక వీరగుణ సామష్య్యములు చక్కగా వ్యంజింగంబడినవి. అతని యవతారకథనమునకు పూర్వరంశమైన యగ్నిపృ త్తాంతమున శృంగారరస మించుక ప్ప ఫ్రశింపంబడినది. అనంతరకథా వృ క్తాంతమున అద్భృుతరసమును, మహిషాసురవధఘట్టమున వీరరా దములును సలకొనియున్నవి, (దౌపది సత్యభానుకు పళిివతాధర్మము లెజీింగింకంబూవి యిట్ల నెను న “*పతిమనసు నా(చికొనియెడు చతురోపాయంబు నీకు. జపలాక్షి ! సువి శ్చితమతి( జెప్పెద విను మూ ర్దితమును ధర్మాన్వితము సుశీలంబునుగాన్‌ శి,6018 $ఫ్‌కి
అకుణాంశురాగరుచులు *“పతిమనసు నా(చికొనందల(చినచో నామార్గ మూర్షితమును ధర్మాన్వితమును సుశీలమునుగా నుండవలయునేకాని యింతకుమున్ను నీవనినట్లు మం్యతతంతొషర ములు పనికిరావుసుమా ॥9 అనునెచ్చరిక యిందు వ్యంగ్యము. దాంపత్యజీవి తమున ధర్మశ్రీలములే వాంఛనీయములుగాని తుచ్చసుఖములు గావనునర్థము ధర్మా న్విత మిత్యాదిపదములచే నభివ్యక్రమగును. “చపలాక్షిః' అనుసంబోధనము సాభి [పాయము. అతులయందలిచాసల్య మంద మేయగునే మోకాని యది మనసునకు దిగి (1పమాదకరనుగు ననునర్ధ మిట సంభావింపవచ్చును. సత్యా(దొపదీసంభాషణఘట్టమున (దౌపద్యాలంబనక మగు ధర్మజీవనవిధానము, పతి[వతాశీలమును జక్కంగా నభివ్యంజింపంబడినవి, (దౌపది శ్రీకృష్ణునిమహిషి కుపదేశమునేసెననంగా నెంతవారయినను తమయున్నకికిం దా మేకారణముకావలయు; గాని య్యాశయమహ త్త మంళగా నుపకతింస దనునర్ధ మిట వ్యంగ్యమగును. సమంగుండు తనకథనమును ముగించినవెంటనే కర్ణపొబలులు గోగణ 'శక్షణమునకు భవత్పూను నియో గింపుమనంగా ధృతరామ్ట్రండు గొండొక విచారించి యిట్లనెను ; అశ్రగ్సు గోరక్షయొనర్ప: దుష్షమృ గవిధ్వంసంబునూపింప మే లగు; నై నన్‌ _ విచుం డవ్వనాంతరమునం దాసక్తిమై నున్న వా రు గరిష్టాళ్ములు పాండురాజతనయుల్‌ రూఢసతాపార్యు ల ట్లగుటన్‌ మీ గమనంబు నామది. (వియందై తోంప దెద్భింగులన్‌.” 85,862 ఇందు 'వినుండు అనునది తాను జెప్పంటోవునంశముయొక్క గొరపము నభివ్య క్రముచేయును. పాందురాజతనయులు అనునది మీ రకారణముగా శతు త్వమువహించినవా రనునర్ధమునందు. బర్యవసించుమ. గరిష్టాత్ము లనుటచే వారు తమంతశాము మీ కేయపకృ3యు గావింపరు, కాని పరిశ్రేషన్యాయమున మీరు నీచాత్ములుకావున వారికి! గీడుచేయ(టోవుదు రనునర్ధము వ్య క్తమగును. అట్లగుచో వారు రూఢపతాపాఢథ్యులు కావున ద్కూతమునాండువవె నే డొప్పరికింపరు. మీపౌగ శి?
భారత ధ్య నిదర్శనము రణంగింతురు. మీకట్టిదగుట యిష్ణములేని నామది నది [పియమైతోంప దనునర్జమ వ్యంగ్యము, ఈయర్థము ముందు(బద్యమున వివరింప(దిడినదికౌవున నిది గుణీభూ॥ వ్యంగ్యమున కుదాహరణమగును.
“వనమునకే(గి వందురినవారవి వారల మీరవళశ్యముం
జెనకందలంతు; రప్పురుషసింహులు భూరితపోనిధుల్‌, మనం
బున( గలుషించిరేనియు€. దపోమహిమన్‌ మిము నిర్ణహింతురొం
డె నతులితాస్త్రశ క్రిని వడిం దునుమాడుదు రాజి నందజన్‌.” _ 8.6.0801
చ్మితసేనుండు దుర్యోధనుని సపరివారముగా. బట్టుకొనిపోవుచుండంగా మిగిలిన దుర్యోధన సై నికులు ధర్మజునింజేరి యిట్లు (పార్థించిరి గ్‌
అఘనబాహాబలదుర్నివారమహిమన్‌ గంధర్వవీరుల్‌ సుయో
ధను. దత్కా౦తల దత్సహోదరుల దింధపొష్తలంజేసి శై
కొని వే పోవుచునున్నవా రదె రిపుక్షోభంబుగావించి నీ
యనుజ[వాతము, గావవే కరుణనిండారంగ రాజో త్తమా బొ శి. 0.402
ఇందలి “ఘనబాహాబలదుర్నివారమహి మన్‌" అనుపదముచేతను, "గంధర్య పీరు లనుపదమునందలి పీరళద్ది తదృహువచనములచేతను దుర్యోధన సైనికులు తమయోటమిని కొంత సమర్థించుకొను శాత్సర్య మభివ్య క్తమగును. వీరెంతవా రైనను, ఆవలివారు గంధర్వులు, దివ్యలక్షణో పేతులు, అందును వీరులు, మటియు బహుాసంఖ్యాకులు. అంతేకాక వారి బాహాబలము మిక్కిలి గొప్పది. కావున వీరు వారిని గెలువలేకపోయిరి అనునర్థ మిట వ్యంగ్యము. 'వే అనుపదముచే శృళు వులు వేగముగా6 టోవుచున్నారు కావున మీరు వేగముగా కౌర్యోన్ముఖులు కొనల యును. లేనిచో వారెందు(టోయిరో తెలియక తఆువాత వి[కమించినను (బయోజన ముండ" దనునర్ధము వ్యంగ్యమగును. “అదె” అనిచూపుటలో విషయమును మీనే (వత్యక్షముగా( జూచి యొకనిశృయమునకు రావచ్చు ననునర్ధము స్ఫురించును. “రిపుక్షోభంబుగావించి' అనుటవలన మీరు విజృంభించినచో తప్పక జయము లభింప గల దను నాకాభాన మభివ్య క్రమగును. “నీయనుజ[వాత" నునుటలో వారు. నీవారే కావున వీకు రక్షింపకతీణదను మృదువై నయొ త్రిడియు, జాలిపుట్టించుతాత్సర్యము
80కి
ఆరుణాంశు రా గ రుచులు నభివ్య క్రములగును. “కరుణ నిండారంగన్‌ ” అనుటచే. సీకు దుర్యోధనాదులుచేసిన యెగ్గు న్మరించుట కిది సమయముకాదు. కృపయే చూపైవలయు నను భావము తోంచును., “రాశోత్తమా జ అసుసంటోవన మిట్లుచేయుట యు త్తమరాజధర్మము. నీవంటిమహనీయు, డీధర్మము నుపేక్షింప6 డనునర్ధమును వ్యంణించును. “కావవే యనుట వార్మిప్రార్థనాదై న్యమును |బతీయమాన మొనరించును.
అర్జును డనేకగంధర్యశతసహ్యసంబులకో యుద్ధముచేసినవిషయ మీ,క్రింది పద్యమున వర్జింపంబడినది వ
ఉక్రద్రిసి యర్జునుతీరు భగ్నముగా నొనర్పందలంచి పె
ల్లాదవి ఖేచరకోటి (కమ్ముటయుం బురందరనందనుం
డదయుండై పదిలక్షలం (బళయాగ్ని కల్పుల దివ్యులం
గదవళూరుల నిర్జహించెం (దికౌండదిన్యశరార్చులన్‌ =” $.8.420
ఈపద్యమునందలి గంధర్వవీరుల విశేషణములు వారి యసాధ్యత్వమును
వ్యంఎంచుచు నట్టివారిని సాధించిన యర్జుసునిపర్యాకమ మెంత ఘనమైనడో యను “విషయమును వ్యంగ్యముగా నిరూపించును. తనపై6 (గమ్మినది భేచరకోటి. విశాల మైన యాకసమున శ్యతువాణములం దప్పించుకొనుచు వీరవిహారముచేయును. వారును దివ్వ్యుఅూ - చూనవులకంటె ళ క్రిసామర్హ్యము లధికముగాల గలవారు. సర్వసృష్టిని భస్మీపటిలముగావించు (పళయాగ్నివంటివారు, అంతేకాక కదనళూరులు. అట్టివారిని పదిలక్షలను విర్హహించె నన(గా నర్జునువివర్మాకమ మనిర్వచనీయ మనునర్ధ మిట వ్యంగ్యమగును,
'ఘోషయాతకథ ధర్మజుని దయావీరమునకు మచ్చుతునుక. తన కనుక్షణ మపకృతి6గావించినవాండును, తా ననుభవించుదుగ్గతికి హేతుభూతు(ద్రై నవాండును, తన్ను€ బరిహసింప నెపమిడి వచ్చినవాండును నగు దుర్యోధనుండు గంధర్వులకు బట్టువడగా విని జాలిదల(చి తమ్ముల నొప్పించి వానిని (దిదికించిన క రుణాసింధువు ధర్మజుః;డు. ఇందు గంధద్వలు దుర్యోధనాదులతో. జేసిన యుస్ధమునందును అర్జునాదులు గంధట్వలతో6 జేసిన యుద్ధమునందును వీరరసము స్ఫురించును. అది దయావీఠరమున కంగ్మపాయము.
ప!
భారత ధ్వ నిదర్శనము అబి శ జ్‌ ణి ఆరణ్యపర్వము = షష్టైశ్వాసము :;- దుర్యోధను,డు “తనకు సంభవించినభంగపాటు కర్దునకు వివిపించుష విట్ల నెను థి “*ంక్రటకట 1 యిని కష్పము నకు వచ్చితినయ్య యేను, నన్నటె వైరి (పకరము లనిం బట్టిన6 గృప నొకరుండు విడిపించె దై వమోపదె యెట్లున్‌.” 868 ఇందలి "'యకటకట । అయ్య ః అజ :' అనునవి దుర్యోధనుని దైన్య శోకముల నలక్ష్య్య[కమమున వ్యంజించును. “ఏను, నన్ను" అనునవి యర్థాంతరసం[క మితదాచ్యములు. అభిమానుధనుంఢను, నీవంటిమహా వీరునకు. దలంచినంత నే రాజ్య మీంగలవాండను, సత్కీ= రర్హికినెలవగు నుత్తమక్ష త్రి[యకులమున; బుట్టినవాండను, మహాధనుర్దరుండను, బలరామునివద్డ గదాయుద్ధము నేర్చినవాండను- నగునే నిట్టి కిస్ణమునకు వచ్చితినా ౩ నీవంటి యోధ్యాగేసరుండును, బలపర్మాకమసంపన్నులై వ నూర్వురుతమ్ములును, నితరయోధవరులును సంరక్షించు నన్నా వై శ్మిపకరము న్‌ బట్టుట ? యసునర్థము లిటి వ్యంగ్యములు. ఒకరు డనుటలో ధర్మజునియెడ వివ్న టికిని నాతవీకింగల లఘుభావము న్యక్తమగును, ఇదియు నర్ధాంతర సం [కమితవాచ్యి రూపమున నునము చేయు వంచనకుం (బతీకారముచేయలేక దిక్కులేక యడ పలండు నవయుచు కందమూలాదు లశనముగా జీవయ్యాతగడపుచు ననామకుండై. (బదుకు చున్నవాం డొకరుండు కృపతో నన్ను విగిపించుటయా ? ఇంతకంచి మానహానికరో మగువిషయ మేముండు నను నర్జము వ్యంగ్యము, ఇట్లు దుర్యోధనాలందినకమణో నుత్కటళోక దైన్యము లిందభిన్య క్తములగును. పరమనిర్వేదపరు€డై పాయోపవేశమునం గృతబుద్ధియైన దుర్యోధనువికొ శకుని యిట్లు వక్కాణించెను ; “క్రడంగి బుద్ధిబలంబునంద యకంటకంబుగం జేసి యేం బుడమిరాజ్య౦ము సర్వముం దగ బుచ్చియిచ్చిన నిమ్ములం గుడవనేరక దీని నిచ్చట గూలందన్ని శరీరమున్‌ విదుతుంగా కవి విశ్చయించెదు; వెజ్డివై తె నరేశ్వరా 1౯ 8.8.4 880
అకుణగాంశు రాగరుచులు ఇందలి '“అకంటకము, 'కుడువనేఠరక, "కూలందన్ని. యనుపదము లత్యంతతిరస్కృత వాచ్యమలు. దీనివలన, నీకు! (దిధానశ్మతువుర్తై యజేయలైన పాండప్పులను బుద్ధికొశలమున నోద్‌ంచి సాధించిన యీరాజ్యమును విష్కారణముగ నోటిముందున్నకూటిని. గూలఃదన్నికొనుటూళవోలె, విడిచినచో వెళ్టీతనమగును గదా । నాపడినశమయంతయు వ్యర్థ మొనరించుచున్నాపుగదా 1 ఇట్లు చేయుట సీ పచితముగాదుసుమా 1 అనునర్థము వ్యంగ్యమగును, ఈయాళ్వాసమున శఠ వ పద్యమువజకు దుర్యోధనాలంబనకమగు శోకము కరుణముగా రూప్తకట్టుచున్నది. అయినను (వితినాయకగతమగుటచే నిది సహృద యునిసానుభూతిని జూజంగొనంజాలదు. గావున నీఘట్టమున కరుణ మాభాసమయ్యె నని భావింపనగును. దుర్యోధనపా తాళగమనాదికము విస్యయావపహము, తలువాతి దగు (వీహ్మిదోణాఖ్యానము విస్మయజనక మై యద్భుతరసము నొదవించునుం పైంవవుండు సింహాగారంబుసొచ్చువృకంబునుంటోలె. బొండవనివాసంబు సొ శ్తెంచి పాంచాలింగని యిట్ల వియె వి *వామాక్షి । నీకు. గుశలమె? సనీమన 'సేవ్వారియందు నిత్యప్రేమం వై మెజయు _ వట్టి సొబగులు సీ మగ లేవురకు నిపుడు నెమ్మదియె మదిన్‌౯ 89.60.1860 ఇదియంతయు వ్యకభాషణము. “వామాఉ కి అనుసంటోధన మామె సౌందర్యసళంసచేయుచుం దన కౌమెయెడ నుదయించిన యభిలాషము నభివ్య _క్తము 'సేయమ. 'నీమన సెవ్వారియందు విత్యపేమంటై మెజయు" ననుట వెక్కిరింత. వారు దర్శిదులు. అవసరమైనచో ద్యూతమున విన్ను. ఐణముగాంబెట్టుటకై న శంకింపడు. అన్టివారియందు. నీకు. [(బేనుముండునా ? ఒకవేళ నేకొంచెమో యున్నను నది విత్యమగునా ? ఊరక నీవు వంచనకై వారియందు (బేమమున్నట్లు మెబయింతు వం3యే యనునర్ధ మీట వ్యంగ్యము. “సౌబగులు' అనునది విపరీత లక్షణచే రూపహీను లనునర్థమున దిర్యవసించును. 'నీమగి లనుపదము కర్మ వశమున వారు మగలైరి కావి [పియలు కారు సుమా అనునర్థమును వ్యక్తము (46) 861
భారత ధ్వ నీద ర్శృ నము జేయును. “ఏవురకున్‌" అనుట యామె యనేకభర్సకత నధిక్షేషించుటట( (బయుక్రమైనది. అగుచు నిట్టి నిన్ను నావంట్‌వా( డితరుండు కామించుట దోషముకొ దను భావమును వెలయించును. “ఇపుడు అనునది యర్ధాంతరసం [కమిత వాచ్యము. రాజ్యాసుిములు నశించి యడ వులలో€ బడరావిపాట్లుపడుచు భార్యవగు నీకు విత్య దుఃఖఖముల సమకూర్చుచున్న యీాసమయమున నను నర్ధమును వ్యంజించును. “నెమ్మదియె మదిన్‌' అనుట వారి కెక్కడి నెమ్మది యనునర్హమునం దిర్యవసించును, ఇ ట్లీపద్యమున సైంధవుని సీచస్వభావ మంతయు సువ్య క్తమగుచున్నది
సైంధవుని కుటిలభాషణమునకు (దౌపది యిచ్చిన (ప్రతివచనము ॥
అస్టిరమతులై నపార్జులకు "సేమమ, నీకు ననామయంచె భూ
వరః తగవిందవైతి గుణవర్యుల యింటికి; నట్లు గావునం
బరువడి నాసన్మకియయు, బాదస్థిము( గైకొను మాదర౦బుతో;
సరన కురంగమాంసముళల6 జల్చ్బుము భో జనకృత్య మిత్తటీన్‌.” 8.6. 162
ఎ 9వవునివికారబుద్ది నవగతముచేసికొని తగిన్మపత్యు త్తరము (దౌ౭డి యిచ్చుచున్నది. పారంభముననే స్టిరమతు లనువిశేషణము పేర్కొనుటలో వా రెట్టివార్రై ననేమి నాయందు. జెదరనిమతికలవారుకావున నాశెట్టిలోపమును లేదు. * భర్తలమైశ్వర్యాదు లశాశ్వత ములు; అనురాగము శాశ్వతము, కాపుననా కది గల దనునర్ధము స్ఫురించును. “అనామయమె” అనునది పైకి కుశ ల్మపశ్నమువలె( గాన్బించినను యౌగికార్దసంభావనచే నీకేమి రోగముపుట్టలేమగదా 1 వెజ్తితనము దోంప మాటాడుచున్నా వనునర్ధము సంభావ్యము, మజియు *బాహ్మణం కుశలం సృచ్చేత్‌ క్షత్త్రబంధు మనామయమ్‌” ఇత్యాది మనుస్మృత్యుక్త న్యాయము ననుస రించీ నీవు క్షత్త్రబంధువువలె మౌటాడుటతగునొ ? యనునర్థము కూడ నిట వ్యంగ్య మనియూహింపనగును. 'గుణవర్యులయింటికి విందవై తి" వనుటచే గుణములచే విశిష్ణులై నవారియింటికి నతిధగావచ్చి యసభ్య[ససంగముచేయుటేల ? మర్యాదాతీ (కమణము'సేయక సామాన్యాతిథివలె నర్హ్యపాద్యభో జనాదిసత్కారములనంది చను మనునర్థము వ్యంగ్యమసగును. ఇట్లు (దౌపది యాతిథేయసవర్తనమునకు లోటు రానీక సై ౦ధపునికుత్సితవాక్కు లకు సముచితమగుసమాథాన మొసంగుట యిందు వ్యంగ్యమర్యాదతో( జూస(బిడినది.
362
అరుణాంశు రాగరుచులు
ఈ సై ౦ ధవవపరాభవఘట్టమున స్రైంధవుని (దౌపదీగతాభిలాషరూపవి(సలంభ శృంగారాభాసము చక్కగా వ్యంజింప(బడినది. పాండవవీరులవిజృంభణము రౌదరసము. నావిర్భవించును. వైంధవపరాభనఘట్టము హాస్యరసోత్స్చాదకము. తదాలంంబనకమగుఖీతి దాని కంగము. ఇదిళయంతయు' బాండవాలంబినక మగుయుద్ధ ధర్మాదివీరరనమున కంగ్మపాయము.
శూర్పణవా( పేరితుద్రై రాముని సొధింపనెంచిన రావనణుండు. మారీచునితో విట్లు పలికెను :
ఉవినవ్వె రాము(డన(గ నొకండు విపలదర్పహృదయుఃడైై
మన ఖరుండు లోనుగా సమ్మగళౌర్యులైన య
డ్ద్హనుజవరుల6 దునిమి యిపుడు దండకసలంబునం
దొనర నిర్భయత్వమొప్ప నున్నవాండు మీటియై.” 8.8.818
ఇందు రావణుని కోధార్భటియు; నసహనమును రామునియందు( బగదీర్చు “కొవవలయు నను తొంవరయు నభివ్య క్రములగును. ఉత్సాహవృ త్తము దాని శెంతయు నభివ్యంజకము, '*వినవె' అనుట ఇంతముఖ్యమైనవా ర్త నీవింకను విన లేదా? ఇప్పుడ్రైన నవధానబుద్ధికో విను మను నెచ్చరిక నభివ్యంజించును. “ఒకడు” అకువద మాతః దొకయపసిద్ధండు అయినను నెంత దుష్కార్యమాచరించెనో చూడు మను భావమునకు. (దిత్యాయకము. “మని అనునది ఖరాదులు నాకెట్టివారో నీకు నట్టీవారే- వారిని వధింప+గా నావలె నీవును విజృంభించుట సముచిత మను నర్హమును వ్యంజించును. "విర్భయత్వమొస్ప నున్నవా. డనుటచే మన |పతాపాతి శయము నెజుఃగక ధీరుండ్లై యహంకారముతో నిర్భయముగా నున్నా డిది మనకు సహ్యమగునా ? యనునర్ధ్థము తోంచును,. 'ఇపుడుి అనునది ఇది మెన్నడో జరిగి నదికా; దిప్పుడే జరిగినది, ఉపేక్షచేసినచో వింశెన్నిజరుగునో _ యనునర్థమును వ్య క్రముసేయును. “ఒనరన్‌ అనుట యాతనిదై ర్యగరిమను వెక్కిరించుట నభి వ్య క్తముచేయును. 'దంకకస్టలంబునందనుట మన తావుననే మనకే యపకృతి గావించి యింకను విందే యున్నవా డాతనిదైర్య మెట్టిీదో యూహింపు మను నర్ధమును డోంపంజేయును. 'నమ్మగళౌర్యులైన యస్టనుజవరులన్‌" అనుపదము లఅండగలి 'సమ్మగళార్యులు, “ఆ, 'వరులు' అనునవి ఖరాదులపరా [క్ర మాతిశయ
$89
భారత ధ్వ నిదర్శనము మును, అవధ్యత్వమును వక్కాణ్‌ంచుచు నట్టివారివిం జ౦పినవాండు నిన్ను నన్ను వింకను మనవారలగునితరులను జంపకుండునా ? కావున మనము విజృంభించి పగ దీర్చుకొనకతప్ప దనునర్థమును (బతీయమాన మొనరించును, తన్ను( గామింప్తమని యడిగిన రావణునితో సీకాదేవి యిట్ల నెను : కబ్లట్టాడ్ల నర్స్‌ మే: యే నేడ - నీ వేడ; నక్ష తతారాగణంబుతోడ నాకసందింతయు నవనిపై( గూలిన, వసుమతి (వస్సివ, వనధుఎెల్ల నింకినం జందదినేశ్వరు అన్యోన్య విస్పలతేజంబులు వీడువవన నే నేల యన్యుని నెదలోనం గామింతు(; గరిణ్‌ యేనాట సూకరము/ గలయు; మహితకమలమధురమధురశాస్వాదన పరవశాత్మయైన (భ్రమరకాంత ॥ రిత్తబుద్ధి _ నకట | రేగపవ్వులరసం బానునెట్లు, చేలవై తిగాకంగ $.6.841 ఇందలి 'యేనేడ ?:” *నీవేడ ? అనువానియందలి 'ఏను, "నీవి అను పదము లర్జాంతరసం[కమితవాచ్యనములు. ఊఉ _త్రమవంశమునంబుట్టి, యుత్తమనిః జేపట్టి యౌాతనికో నవినాభావసంబంధముతో నానందసా మా జ్యసించా ననాధిష్టితనై కలలోననై నం బరపురుషసంగమమునుభావింపని యచ్చ్భాచ్చశీలముగల నేనెక్కడ ? సీచుండవై పశువువలె పరకాంకోసంగనువాంఛ పాపమని భావింపక వంచనమెయి వచ్చి దౌష్ట్రమునెజపుచున్న నీ వేడ? అనునర మిట వ్యంగ్యము. నే నేడః నీ వేడ ? అనుటనలన నాకును నీకును హ_స్తిమళకొ౦ంతరముగల దనునభిపాయము వ్యంగ్యము, మహితకమలమధురమధురసాస్వాదనపరవశాత్మయైన భమరకాంతగా( దన్ను. వోల్చుకొనుటచే [శీరామచం[దునిభార్యయై కా ననుభవించుపరమసుఖమ (ప్రతీయమానమై రేంగుపువ్వులరసమువంటి నీరసస్థితిగల నీవంటివాని నూహించు టయు, కేయంజాలని పారవళ్యమునల దానుండె నను భావ మభివ్య క్రమగును 884
అరగుణాంశురాగరుచులు "కరిణి “సూకరము" అనుపద్యములు తన యార్మాన్నత్యమును, వాని యశుద్ధచరి తమును సువర్థ్‌ క్త మొనరించును. మజియు దిర్యక్కుల -నిట దృష్టాంతీకరించు టచే వి వేకళూన్యములైే నతిర్యక్కు లే యిట్టి మహో దాత్తచరితముగలవికాంగా పరము వి వేకవతిన్నై దుర్గ భమగుమానవ జన్మమునొంది యు త్తమగతినందుటకుయతించునేను శీలమును కెలచుకొందునా ? అనునభ్మిపాయము వ్యంగ్యము. అట్లే నీయిస్పటి (పవర్తనము తిర్యక్ప9వర్రనముకంటజె నీచతర మను నభ్మిపాయముగూడ సంభా వింపనగును. *నక్ష్మతతారాగణంబుకోడ'" నిత్యాది మిధ్యాధ్యవసిత్యలంకొరము తన హృదయసైైర్య మెస్ట్టిపళయసన్నెవేశములందును. విచలితముకానోప దను నర్ధ మును వ్యంజించును. ఈయాళ్వాసమున రాజమాయణకథ దృష్టాంతముగా( గొంత చెప్పందిడినది, ఇందు రామవనవాసగమనవృ త్రాంతమున నాతని ధర్మాచరణోత్సాహమును, సీతాప హరణకథనమున( గరుణమును, రామదుఃఖమున€. గరుణమును, వాలిసు[గీవ యుద్ధమున వీరనును, (శిజటస్వప్నవృ త్రాంతమున నద్భుతరసమును, రావణో కుల విని సీత దుఃభించునప్పుడు కరుణమును |బితీయమానములగును, అరణ్యపర్వము - పృష్పమాశ్వాసము :- హమమంతుండు దాను గాంచిన సీతాదేవియొక్కస్థితిని రాముని కిట్లు వర్ణించెను ॥ “కన్నీరు బడిగొని (కమ్మ [బాంకెక్కిన క్మమకపోలభాగములు గలిగి యవళమై యొజంగిన యంగవల్లిక పొంత నున్న ళూమీపహం బూతగాంగ వెడలు విట్టూర్చుల వేడిమి. బడిన న య్యధరపల్ల వము గారాకు. బోలా దల(ంపులసనందడి దందడించినతాల్మి గదిరి శిరఃకకంపగతుల౬ బెరయ శకి
భారత ధ్య నిద ర్గనము నున్న పుణ్యమ్హూలరి నుత్తమసౌందర్య నవనతాస్య "నా ర్తృయైనదాని గని విదేహతనయణగా నెజింగితి నేను వారఘ్యుపవీర । యనుచు నడరంి 87.21 ఇందు సీతాలంబినకమగు కరుణనుం అథవా వ్మిపలంభళ్ళం0గారము చక్కగా నభివ్య క్తమగుచున్నది. కన్నీరు జడిగొనుటచే నార్తివిర్వేదములును, అవశత్వము, భూమీరుహము నూతగొనుటలచే (శమజాడ్యములును, అధరపల్ల వము గారాకు( బోలుటచే విరహజ్వరత్మీనతయు, జెప్పంబడినవి, తల(పులసందగది “స్మృతి యను వ్యభిచారిని, జెస్పును. తాల్మి గదురుట ధృతిని వక్కాణించును. “హారఘు[పవీర ॥ అనుట దిక్కు లేదన్నభావముతోగిదై న్యమును సూచించును. ఇల్లీ విభావాదిసామ గిన వ్మిపలంభశ్ళంగారము కరుణరససమ్మి శ్రితమై యాస్వాదనీయమగుచున్నదిం అంగదుడు [శీరాదునిపంపున రాయబారమేగినవివము : *లంకాద్వారము దుర్నివారముగ నుల్లాసంబునం జొచ్చిని వక శృంకుండై సురశ్మతు సై నికనహసంబుల్‌ దనుం జూచి యా శంకం నొందంగ లీలమై6 జని సుహృత్సంఘంబు గొల్వన్‌ నిరా ఈంకుండై కొలువున్నదై త్యుం గని యుద్యన్యూ రియై యిట్ల నున్‌. 1,7,0 మ్‌ మ్‌ అవల దయా వ! ఇతరుల కపవేశ్య మైన లంకాద్వారమీను దుర్నివారముగ నుల్లాసముకో( జొచ్చుట, నిశ్శంకుండగుట, దేవతలనుహతమార్చు రావణునిసై నికసహ్మసములు వన్ను( జూచి యాళశంకము నొందుట, సుహృత్సంఘము గొల్వంగా నిరాతంకుందైై కొలువున్నదై త్యుని. గవి యుద్యన్మూర్తి యగుట అను నీ వర్ణనముచే యంగదుని ధైర్యము, నిర్చ్భీకత, సాహసము, ఆత్మవిశ్వాసము, శరీరబలము మున్నగునవి య్యస్రమేయము లనునర్ధము [పతీయమానమగుచున్నది. థి కుంభకర్దునిపై స్కుగీవుండు విజృంభింపంగా నాతవిస్టితి యీ క్రిందిపద్యమున వర్తింపంబడినది ; ణి 888
అపణాంశురాగరుచులు ఉక్షని స్నుగీవుంయ బిట్టదల్భుచును వేగంవార దైత్యేరదు మా ర్కొని సాలంబున వాని యౌందలః గడున్‌ ఘోరంబుగా6 బూన్కిి (వే సిన న్యావేటున విదదేటి కడకం జేదోయి సారించియ మ్మనుజాకుండు కపీందు( బట్టి రభిసోన్మాదంబుమై నార్చుచున్‌.* 8.7.163 కవిసినవాండు స్కుగీవుండు, వాండును వేగందార(గా( గవినెను, ఆయుధమా_ సాలము, కొట్టినది యౌందలపైని. అదియును గడు(బూవ్కితో ఘోరముగా _ ఇంత ఘోరముగా నెంతోపయత్నముతో నంతటివీరుండు సాలముకో (వేసిన దెబ్బకు, గుంభకర్ణునకు వ్మిదదే౭ినద6ట. దీనిచే నాతని యసదృశన్మిదాతశయము, దేహ దార్ర్యము, బలసంపద మున్నగునవి యెంతఘనములో యూహించుకొనవలయు. ననుట యిట వ్యంగ్యము, ఈనప్పమాళ్వాసమున మిగిలిన రామకథయందు( (బధానమైనది యుద్ధవర్ణ నము. అది వీరరససమంచితము. _ సీతాపరిత్యాగఘట్టము రాముని రాజధర్మ పరిపాలనమునందలి యభిరతి నభివ్య క్రముచేయును. మొత్తమీకథ ధర్మజునకు “పీతారాములుపడనకష్టపాటును వక్కాణించి' యాతని నూరార్చుటకై చెప్పంబడిన దగుటచే నిందు (పధానము కరిణరసమవి సంభావింపనగును. పర్మిపాణముకాక యేడేనివరముం గోరికొమ్మనిన యమునితో సావితి యిట్లు వలికెను ః “*అనపుడు మదరాజసుత (పాంజలియై నమవ్తితోడ వి ట్లను : రిపుకోటిచే నవజయంబునుబొంది వనాంతరంబువనం దనవరత్మవతాభిరతుంద్రైన మహాత్ముండు సాళ్వభూవిభుం డనఘుండు లబ్ధచతు. డగునట్టులుగా6 గరుణింపవే దయన్‌.౯ _ 8.7.226 ఇందలి 'అనవరతి వతాభిరతుండు, “మహాత్ముడు”, “అనఘు(డు అను విశేషణములు ద్యుమత్సేగుని యర్ష్యతల నుగ్గడీంచుచు మా మామకు నీవిచ్చు వరము పాాతతానుగుణ మేకాని యస్టానపతితముకానోప _ దను నధ్మిపాయమును వ్య౦జించును, 887
ఫొోరత ధ్వ నిదర్శనము
సావిషతి యమధర్మరాజును సత్యవంతుని (పాణముల వరమడుగుట యీ [క్రిందిపద్యమున( జప్పంబిడినది :
కప్పతిరషాత౦బు దుస్పహము; భర్మృ వినార్భతయైనకాంత దూ
షిత యగు సర్వమంగళవిశేషములందును; గాన మక్పిర్సియుం
డలులితకీర్తిశాలి సుగుణాఢ్యుండు సొళ్వసుతుండు లబ్ధజీ
వితుండుగ నిమ్ము ధర్మపదవీపరిరక్షణ 1 పుణ్యవీక్షణా $ 87.24
సాళ్వసుతుండు మత్చి9ియు. డగుటచే నీవు నాపేవకు సంతసించితివి కావున నంతమా[తమునకే వరమీనక్కరలేదు. స్వయముగా సత్యపంతుండును. అతులిక కీ రిశాలి సుగుణాఢ్యుండు గావున వరదానయోగ్యుండేసువా । అనునర మిట
అవని న! వ్యంగ్యము. “ధర్మపదవీపరిరక్షణ ః* అనుసంటోధసము నీ విట్టి వళమిచ్చుట ధర్మ పరిరక్షణముచేయటయే యగు ననునర్థము నభివ్యం0చును,
సావి త్యుపాఖ్యానము పరమపాతి వత్యమాహాత్మ్య్యమును (బ3పాదించునది యగుటచే ధర్మవీర మిందు బండినదని తలంపవచ్చును. సావిితి యల్బాయష్కు+ డని తెలిసితెలిసి సత్యవంతుని వివాహమాడుట మృతిదినము సమీపింప(గా నతికష్ట సాధ్యమగు [వతము నవలంబించుట, భర్తతో వనమే;గుట, యముని మెప్పించుట మున్నగు నంశములనుబట్టి యామె ధర్మరక్షణోత్సాహము రసీభవించుచున్నది మజియు యముండు వరములడుగు మన(గా మొదట న త్తింటిసాభాగ్యము. నరసి కొని పిదపల బుట్టింటిముచ్చట దీర్చుటలో నామె సత్యనురాగ మెంకదృథమైనదో సువ్య క్రమగుచున్నది.
(బాహ్మణారణి సాధించుటక్రై పాండవు లేపురు బకినపాటు వృర్థమయ్యెను. అంత నకులుడు మన కిట్టి కష్టము లేల వచ్చెనని ధర్మజు నడిగెను. ఆయన పూర్వకర్మకృతమున వచ్చె ననెనుం ఫీమార్జునసహదేవులు వరుస(గా నాండు ద్యూతావసానమున వీచముగా( (బినర్హించిన యాంబికేయులను, నీచో క్తలాడీన రర్టుని, సీచద్యూతము. గల్పించిన శకునిని సంహరింపకుండుటవలన మన కీకస్ట ములు వచ్చెననిరి. అసందర్భమున_
868
ఆరుకాంశు రాగరుచులు జ్‌ అనీ యుట్లంవజు నన్నితెఒంగుల(4 బలుకుచుండ నజొతశ్య తుండు నకులుం జూచి భవదీయ సోవట లత్యంతపిపాసితువై నవాప. నీ విమ్మహీరుహం బెక్కి. ఇజలంబులున్నయెడ యరయు మవినన్‌....” $8.7.890 వారు తమతమ యభి్మిపాయములను జెప్పుచుంలడ(గా ధర్మజుండు “భవదీయ సోదరు లత్యంతపిపాసితులై యున్నవా' రనుట వ్యంగ్యముగా వారి కొకచుటక వేయుట. "వీరు పిపాసితులై యనుచిత్మపసంగము చేయుచున్నారు. అది మాన వలయునన్న వీరి పిపాస యణ;గవలయును. నాయనా: నకులా:ః నీవు వీరికి వీరము 'డెచ్చియిచ్చి నాపై విజృ౦భింపకుంకం జేయుము అనునరికేపణ మిట వ్యంగ్యము, భవదీయసోదరు లనుట యాదరమును సాధించు పయత్నమును
వ్యంశించును,. సావ్మిళ్వుపాథ్యానానంతిర మిందు€ జెన్పంబడిన కర్ణ చరితము ఈదాలందనక మగు దావవీరమును (బతీయమాన 'మొనరించును,. వచ్చువాః దిందుండు, వంచన్న చేయునని సూరయ్య విచేం (దిటోధింప(బిడియు, గవచకుం౦డలముల నీంబూనుట యాంని దానోత్సాహమును జక్కగా వ్య క్రముచేయును, కల్లోత్స త్తికథన మద్భుతవస సమన్వితము. దుర్వాసువి (పవర్తనము, కుంతి యాతనిపునసునకు వచ్చునట్లు పరిచర్య గావింపంగల్లుట, వర్మపదానము, ఆమె నూద్యు నారాధంచుట, కన్యయ'ఏ నామెకుం బ్యుతోదయము, అమె యాతని ఏశచుట, అత౦డు రొధాతింథులకు దొర కుట మున్నగు వృ త్రాంతమంతయు విస్మయావహమః, కుంతీవిలాపము కరుణరసో త్చాదకము. ఆరదేయము, యక్షపశ్నములు _ ననుభాగము ధర్మజుని ధర్మరక్షణ తాత్సర్యధర్యజ్ఞత్వలోకజ్ఞత్వములను వ్య క్తమ'సేయును. ఇందు ధర్మవీరయు
సంభావ్యము,
అనాసమేసాాచు. (4౧) న!
ఓమ్‌ రత థధనిదర్శనవ అషమాధ్యాయము లు తిక్కనార్యునిదివ్యవాణీ .అవావానానాాత నాననా.
తిక్యనసోమయా* బహుళాం[ధో క్షిమయ్మప్రసంచముయొక్క మహ నీయ స్టితికి మూలమై నిలిచిన కుండలీం,దుండు, ఆయన రచించిన బారతభాగము. కవితావిరాబ్నరూపము వంటిది. ఆతని రచన వ్యాకరణసూ తమువలె లల్బాక్షరత, అసందిగ్ధత, సారవత్త మున్నగు లక్షణములతో విలసిల్లును, స్టాలీపులాక న్యాయముగా నాతవి రచనాభాగమునండలి ధ్వనివి క్రేషములను దర్శింతము. విరాటపర్వము - వథమాశ్వాసము :-
పాండవుల వనవాససమ్యగనుష్టానము సవిస్తరముగా విని జనమేజయుడు వై శంపాయనున కిట్లనియెను :
*మహితసముజ్జ స్రలొకృతులు మానధనుల్‌ జనమాన్యు లంగనా
నహితముగాంగ నేమిగతి సమ్యగుపాయవిగూఢవృ త్తిమై
నహితుల క్మపభేద్యముగ నాపదుమూ4డగునేండు మత్పితా
మహులు చరించి రంతయు. (గనుంబున నాకెటు(గంగంజెప్పుమాం” 1. 1-41
ఇందలి మొదటి నాల్గువిశేషణములును బొండవుల యజ్ఞాతవాసములోని దుష్క్టరత్వమును జక్కంగా నభివ్యక్తము చేయుచున్నవి. మహితసముజ్వలా కృతులు కావున నెంతగా వేషముమార్చినను నెచటనున్నను అకృతివిశేష మే వారిని. బట్టియిచ్చును. మానధనులు కావున నీచవృష్తి నవలంబించి జీవించుట
శ/
తిక్క-నార్యుని దివ్యవాణి
దుష్కరము. ఒకవేళ నట్లు జీవితము గడపుచున్నను నేదైన మానాపహారకనన్ని వేశము తటస్టపడినచో వారు దొరకిపోవచ్చును. జనమాన్యులు గావున వా రెట్టి హీనదశలో నున్నను జనులు వారిని సన్మానించుటచే శ్యతువులు గుర్తించుట కవకాశము గలుగును. అదియునుగాక సర్వజనమాన్యులు సేవకాదివృ త్తి నవలం వించుబటయు, దానియందు నిరపష దవముగా€ (దివర్షిల్సి కౌలముపుచ్చుటయు నెంతయు. గష్టసాధ్యము. శేవలము మగవారై నచో నెట్లో కష్టమున శ్యతూపాయ ములను నేర్చుమెయి. వారించుకొందు రనుకొనినను అంగనాసహితుల కది మజీంత (శదుసాధ్యము, అయిదుగురు పురుషులకోంగూడిన యొకయంగన యనులెక్కం యెట్టి వారిక్షైనను బాండవులస్టితిని వ్య క్రముచేయును, అంతేకాక అంగన _ 'అఖిల లావణ్యపుంజము మెలంతగా' నై నదవి సంభావింపంబడు లావణ్యవపతి (అంగాత్క ల్యాణే) అజ్ఞాత వాసముచెయుట యతిదుష్క రము. ఇట్లు జనమజయుని (పశ్నయందలి పాండవవి శేషణములు పై యర్థవిశేషములను వ్యంజించుచు జనమే ఆయునియొౌత్పుక్యమును (బతీయమాన మొనరించుచున్నవి.
మిక్కిలి యలసతనొందిన (దౌపదిని మోచితెమ్మవి సకులసహదేవులకుః కె్పంగా వారు సిర్పపడకపోంగా ధర్మజు6 డర్జునున కిట్లు చెప్పెను :
ఆబ్షమ్మదిరాక్ష డన్సె మన కీనడుమన్‌ విడియంగ నొండుచో
టొమ్మునుగాదు నిక్కమున కేమును డస్సితి మట్లుకాన నీ
వెమ్మెయినై న దీని భరియించి పురంబు సమీపభూమికిం
దెమ్మని చెప్ప నాతండును దెచ్చె (వియంబున( బుస్పకోమలిన్‌.” 4.1.154
“మదిరాక్షి" యనుశబ్ద ము (దౌపదియొక్క యక్ష గతాలసత్వమును వక్కా జీంచుచు “చూడుము పాపము [శమకో€ గనులు మూతలుపడిపోవుచున్న' వను నర్ధమును వ్యంజించును. “*విక్కమున కేమును డస్సితి మనుటవలన (దౌపదీ వహనమునకు€ దాము జాలనివారగుటయు నాతనికి మోవకతప్పదనియు వ్యంగ్య ముగా౬ జెప్పంబిడినది. *ఆతండును దెచ్చెం (వియంబున( బుష్పకోమలిన్‌” అను వాక్యమునందలి (పియశన్బ మాతనికి (దౌపదియెడంగల యనురాగాతిశయమును వ్యంజించును. “పుష్పకోమలి” యనుపదము ధనంజయు( డామెను బరువుగా
1?
భారశ ధ్య నిద ర ₹ము భావింపక పూలమాలనలె చులకనగా ననోయాపముగా మోచితెచ్చె ననువర్థమవు వ్యంజించును,
కంకుభట్లుగా నున్న ధర్మజుడు విరాటునిళో నిట్లు పలికెను
“నృ పసనయవిద్యకుం దగిననే ర్పలవడ్డది కొంతకొంత; ధ
ర్మపరులసంగతిందగిలి మచ్చికనుంముదు( దేస కంకుం; డే
పపుంగొలువై న నాకు నిలువన్‌ వదిగొల్బదు; కాన నిన్ను భూ
మిపతులలోన సాధుజనమి(తుండునావిని కొల్వవచ్చితిన్‌.” కీ! 101
ఇందు “నృపనయవిద్యకుందగిన నేర్పలవడ్డది' అనువాక్యమంచేత నీకు ర॥ నీ3కి సంబంధించిన విషయములందు సాొహాయ్యముచేయంగల ననునర్థమ వ్యంగ్యము. 'ధర్మపరులసంగతిందగిలి మచ్చికనుండుదున్‌' అనుటచే నన్న స్వీకరించినచో సానలన నీ శెట్టి [ఫపమాదమాను రాదను నర్ధము వ్యంగ్యము. ఏవపు(గొలువై న నాకు నిలువన్‌ మదిగొల్పదు” అనుటవలన గీవు నా కెన్నటి! నేవపు(దినుల( జెప్పకుండవలయు ననునర్ధము భాసిల్లును. “భూమిపతులలోన పారు జనమితుండునావిని కొల్వవచ్చిళిన్‌” అనువాక్ళమువలన నేను సాధుజనుడనె కొల్వవచ్చినను నాయందు మైతినేకాని (పభుత్వమును నెజపకు మనున్తుమః వ్యంగ్యము, మజియు '“రాజులందఅలో నీవు సొధుజనమి[ తుండ” వను టచే, కానననే మజియొకనియొద్ద కు(టోక నిన్నే యా్యయించితి ననునర్షము వ్యంగ్యము.
యం థి
విరాటపర్వ (పథమాళశ్వానమున( బొండవులు అజ్జాతవానచర్యను. నిర్ణయించు కొవి తమతమవృత్తులలో. గుదురుకొమట చెప్పంబడినది. ఇందు (పధానముగా పాండవులు నియమపాలనముచేయుటకు నిర్ణయించకొనుటచే ధర్మవీరము సంభా వ్యము. వారివారి పూర్వచరితములం దలంచి ధర్మజుండు దుఃఖపడుటలో కరుణరిస మించించుక యనుభూయమానమగును. వీరాటునికొల్వున థీమసేనాదుల వాక్యము లొకింత హాస్యరససంధాయకములు, విరాటవర్వము _ ద్వితీయాశ్వాపము :. -
విలనంతమగు కామవేదన కగ్గమయి యుక్తాయా క్తవి వేకజ్ఞానమునళించి వదరుచున్న కీచకునిళో సైరంధ్రి యిట్లు పలికెను ;
మ్‌ న్‌ 82
శిక్కనాక్యుని దివ్యవాణి
*దుర్వారో ద్యమబాహూవి[క మరసా సోక పతాపస్ఫుర
ద్గర్వాంధ్మ పతివీరనిర్మధన విద్యాపారగుల్‌ మత్పతుల్‌
గీర్వాణాకృతు లేవు రిప్పు విను దోక్సీలన్‌ వెసంగిట్టి గం
ధర్వుల్‌ మానము |బాణముం గొనుట తథ్యం బెమ్మెయిం గీచకా 1౫ 4.250
ఇందలి పూర్వార్థముయొక్క సంఘటనయు. రేఫవకారసంయు క్ష్మృపాసమును దన భర్తలు చేయు. సంవారకొండచొక్కత్మీవత నసంలక్ష్య్యకమమున వ్యంజిం చును. '“గీర్వాణాకృళు' లను;దమువలన వారు నీ కగపడకయే రూపుమాపుదురుం అందఆలోడిగా. దల(పకు మన్నభావమును రోపంజేయును. "ఏవు రనుటచే నేయొక్కండోమైనచో. నేటుతప్పవచ్చునని నీ వూరటచెందునవకాళములేదు. ఐదుగు రొక్కుమ్మడి విజృంభించి నిన్ను వధింతు రనునర్ధ్హము తోంచును. “ఇప్పి అనుటచే “నేను నిన్ను. బొందుటయే పరమార్ధముగా భావించితిని, అది సిద్ధించిన పిచప నేమైనను సరియే' యనుకొందువేమో, యట్లు జరుగదు. నీవొక వేళ బలాత్కరింపందలంచితివేమో ? ఇప్పుడే _ బలాత్కం రించులోపలనే వారు నిన్ను6 బరినూర్హు రనునర్ధము వ్యంగ్యము. "నినున్‌ అనుపదము తుచ్చుండవు, .నీచకాము కుడవు, ధర్యబలములేనివాడవు నగు నిన్ను ననురూ.:మున నర్థాంతరసం[క్రమిత వాచ్యమగును. “డర్టీ లన్‌" అనుపదముజే నీవంట్‌సింహదిలు లెందతై నను వారిని సంహరించుట వారికాక్మకీడ్యాపాయ మనునర్ధము వ్యక్తమగును. 'మానముః (బాణమున్‌” అన్నుకమముచే నూరక గుట్టుచప్పుడుగాకుండ నిన్ను! జంపుటకాదు. ఏ దుర్మానము వాటించి విజ్ఞపీంగుచున్నావో దానిని ముందు( టోనడచి పిదప నీపాపమునకు. (బొయశ్చిత్తముగా( [బాణము గొందు రనునర్జ్ణము గమ్యమాన మగుమ. తాను సేవకవృ త్రియందుండి తనదేవికి సహోదరుండై నవానిని "కీచకా 1" యవి పేరుపెట్టి సంబోధించుటవలన వావియెడ( దనహృదయమున నుద్చుద్దము లైన కోపము, ఏవ” ౦పు, లెక్క లేనితనము మున్నగుభావము లఖివ్య క్రములగును*
కీచకుని దురాగతమును జూచి వానిని వానిదుండగమును సహించిన విరాటుని వధియించుటకై సన్నిహితమైన యున్నతవృక్షమును బెకలించుటకు సన్నద్ధుండై యనుక్టరాయన్నట్లు తనన్హైడ చూచిన ఖీమసేసునికో ధర్మనందను( డిట్లనుచున్నాండ ;
శ్ర)
భారత ధ్య నిద ర్మ నము
“వలలుం డెక్కడంజూచె; నొండెడ న సేవ్యక్మా జముల్‌ పృట్టవే;
పలితంచై వరశాఖలొప్పంగ ననల్పపీతి సంధించుచున్‌
విలసచ్చ్భాయ నుపాళిత్మఎతతికిన్‌ వి(శ్రాంతికావింప (గా(
గల యీభుజము వంటకట్టియలక్రై ఖండింప(గా నేటికిన్‌.” శ.2.108
ఇందు( [బస్తుతవృ త్తాంతముచే మటీయొక (పస్తుతవృ త్తాంతము గమ్యమావ మగుట యనులక్షణముగలదు గాపున నిట (బిస్తుతాంకురాలంకారము వాచ్యముగా( గలదు, దీనినిబట్టి భావింపదగు నర్హవిశేష మెంతయో కలదు. పద్యారంభముననే వలలు( డనుట నీవు ఖీమసేనుండవుకొవు, వలలుండవు, అజ్ఞాతవాసము చేయ చున్నాండవు. ఒడలుమటజచి సమయభంగ మాచరింపకు మనునర్ధ్థము నభివ్య క్రము చేయును. 'ఒండెడన్‌" అనుటచే నిది కోపష్టపదర్శనమున కుచితమైనదేశమకా దనునర్థము తోంచును. “అ సేవ్యక్మొజముల్‌పుట్టవే' అనుటచే మనల నాదరించి మను గడంజూపిన మత్స్యపతి మనకు సేప్యుంయ; కాపున నీకోపమున కాత€ డర్హుండుకా (1 డనునర్ధము వ్యంగ్యము. మతియు న సేవ్యక్మాజసదృశుండగుకీచకుండు.. వేలుచోట దొరకినచో వధించుట నాకును సమ్మత మే _- యనునభ్మిపాయనుహాడ విట ఢ్వనిం చును. “ఫలితంటై* యిత్యాదివిశేషణములవలన 'నీవిరాటుండు సద్గుణవంతుండు, పుత్త్య్రమితబంధుజనసహితముగ మనకు సాహాయ్యముచేయుచున్నవాండు; దుష్కంర మైన యీయజ్ఞాతవాసమున మనలను దనకొలువులోనిముకాని మహోపవారముచేసి మన కనల్బ(పీతిసంధించుచు. దనసాజన్య మను విలనచ్చాయయందు మనవంటే యాితుల 'కెందణకో విశాంతినొసంగుచున్నాండు" అనునర్థము వ్యంగ్యమగును, 'ఈభూజము" అనిచూపిచెప్పుట లోకోపకృతియే తనకర్తవ్యముగా నాచరించు నీయుపక ర్త కపకృతి. జేయవలదను నర్భమును వ్యంజించును, “వంటకట్టియలకైై " యనుట._కీదక్షుండు వంటక ట్టైలవంటివాండు.. వానిని నిగూఢముగా విజిచ్చిపోవులు పెట్టుము. కాని తగుదేశరాలములను గుర్డింపు మనునర్హమును స్ఫురింపంజేయును. “ఏటికిన్‌ అను నాలోచనాసూచ్చిపశ్నము నానిర్దేశముకంటె సీయాలోచ నమునకే యెక్కువ (పాధాన్యము గలదు. కావున వి వేకముకో6 (చివరింపు మనునర్థమును వ్యంశించును,.
ఈపై యర్ధమంతయు. నుత్తరపద్యమందలి 'నిగూఢభాషణముల' ననుసర ముచే నుక్ష్రప్రాయమై గుణీభూతమగుచున్నది.
శ్ర్‌?4
తీష్కనార్యుని దివ్య వాణీ అవమానముపది (రొపది మగలను సభ్యులను దృషితోంజూచి యిట్లనెను : ళు లా “నిఖిల ధర్మాధర్మనిపుణంబులై న ళు దాంతరంగంబుల నతిశయిల్సి న! ఉం శిష్షసంరతక్షణ దుష్షన్మిగహముల యి ర సీతిపాటింపంగ నేర్చుగలిగి సకలళస్తాం స్త్పసంచయముల6 బరమాద్భు తంబుపేయు పర్మిశమంబు తాల్చి దుగ్షమ్మపతిభటమర నకీడమై6 ౧ న! రా జతురులునానెందు ను౭కి నెక్కి యున్న గంధర్వు లేవురు నన్ను నిట్టు లొకండు పజుపంగ నూరక యువికి చూడ నచ్చెరువుగాడి యెవ్వరియాండడు రింక (6 బరిభపంబున(బొందక (బదుకువారు.” 42.140 ఇందు. సీసచరణములు.. నాల్సింటియందును (గమముగా ధర్మజభీమాద్దున యములు పేర్కొవనంబడరి. పేర్కాన్నవారిలక్షణములచే ననుర క్రయగునిల్లాలి నుపే కించుట కుద్ధాంతరింగలక్షణ పా? దుస్టన్మిగహముచేయకుండుట నీతియా? శస్తొస్త్ర సంచయములవిజ్ఞానము సరమాద్భుతముచేయుటకేకౌని పడంతిని గాపాడుటకు(గా దాః దుర్దమ్మపతిభటమర్ట న్మకీడిళోం జతురులని నుతిగొవి తుదికి భార్యను. నీచునినుండి కాపొడలేకపోవుటయా ? అనునధిక్షేపణము వ్యంగ్యమగును. *ఏవు' రనుపద 'మొకండుకా దిన్షలుకా దైదుగు రుంటిరే; మీలో నేయొక్కంండును నాభంగపాటునకుం (దిత్మకియచేయరాదా ? యనునర్ధమును వ్యంజించును. 'నన్ను" ననుపదము ఉత్తమ శీంను, మీ కనుంగుభార్యను, మీకష్టసుఖములలోసమానభాగస్వామినినై యున్నదాన నగు నన్ను ననునర్హమును వ్యంశించును. 'ఇట్టులు' అనుపదము తాను బకిన యవమాన మెంతనికృష్ణమైనడో తెలుపుట నభివ్యంజించును. *ఒకంయ'” అనుటచే మీశక్రిసామర్జ్యములలో నావగింజంతయుళ క్రిలే నిసీచుం డీకీచకుందు. అట్టివాః డిట్లు 'సేయంా నొప్పరికించుటయా ? యనునర్ధము (సతీయమావమగును, ళ్‌
భారత థ్యే నిదీ ర్మ సము శోక్యకోధములు మనసు ను[ది క్తముసేయంగా నుచితానుచితములు సంభ వింప(డాలన్మిదౌపది సభలో విందావాక్యములాడుచుండ6గా గంభఖీరతాఖని యగు ధర్మరా జామెకో విట్లు పలికెను : అజ్బసనాయకుండు నీసభవారు నీదగు తెజంగెల్ల నెటింగిరి; తెలవ $ యింక మానక యీ పలుమాటలాడంగనేల; చనుము నీవు సుధేస్టసదనమునకు; నీపరాభవమున6 గోపింపనేరరే _ గంధర్వులకు దజీకాదుగాక; సమయమెయ్యదియేని. దమకును నీకు. గ ల్లినయట్టులెనను గివియ రిచిట6 గాన నాథుల దూఅంగం0గాదు వినుము సతికి. దానెంతవడియును సభలలోన. దడవుగా నిల్చి యిట్లు లుద్మగవృత్త్తి శంకచెడి ధిక్కరింపంగ( జనునె-చెపుమం” శీ2.148 ఇందు “మానక-యీపలుమౌాటలేల ? చనుము. నీవు సుధేష్ణ్టసదనమునకున్‌* అనుటలో నెక్కున మాటలాడినచో నెక్కువకాల మిట నున్నచో నజ్ఞాతవాసపు గుట్టు రట్టగును గావున ద్వరగా విటనుండి కదలుట లెస్స: యను భావము (పతీయ- మానమగును. 'నీపరాభవమున( గోపింపనేరరే గంధర్వులకు( దజిగాదుగాక $” అనుటచే. *“దలియైనపుడు మేలుగీడులారసి కార్యమునకు. దప్పక 'దొరకొందుము, (పస్తుతము నీవు కోపముడిపికొని సీస్ట్థానమున కరుగు' మను ననునయము వ్యక్త మగును, 'సమయమెయ్యదియేని అనుట మన సమయముమాట మజిచితివా? యనునభ్మిపాయమును వ్య క్తపణచును. “కినియరిచటన్‌” అనుటచే మేము పగరీర్చు కొనందలంచుటయేలేదనుకొనుము. ఇచట *గినియము. తటియైనపుడు తప్పక పగద్నీర్హు మనువర్ధమును వ్యక్రముచేయును. "సతికి. దానెంతవడియును" ఇత్యాది వాక్యముచే నీయవమానము దుస్సహమని మేమెజింగితిమి కౌని దానివలన వివేకము గోల్పోయి యనేకులున్న యీసభలో నెక్కు వకాలమునిలిచి కోపము. (బకటించినచో త్‌/6
క్రక్క-నార్యుని దివ్యవాణి మనగూఢవ ర్తనము బట్టబయలగును. కాపున సమయమును న్మరించి యునగ వృ త్తి నవలంబింపక యిటనుండి నెడలిపొమ్మను నర్జము వ్యంగ్యమగును.
ఈ యాశ్వానమున( (బారంభమున వ్మిపలంభశ్ళంగారాభానమును, అ౦ంతమున వీరరొదాద్భుతరసములు, నడుమనకుము హాస్పరసమును (పతీయమానములగును. కీచకుండు. (దౌపదివి గాంచుట, మదనవికారము లాతనికి. బైకొనుట మున్నగు సంశములు విపలంభశృ్ళ0గారమును బుట్టించును, కొని యది యనుచితముగా (ప్రవ్షితమగుటచేతను, అనురాగ ముభయనిష్టముకాకపో వుటచేతను అభాసమగు చున్నది. [దౌపది భంగపాటును నామెదుఃఖమును గరుణరపోత్చాదకములు, సంకేతించిపోయిన విదపం గీచకు,డు పడినపాటులు, చేసినెచేష్టలును హాస్యరసము ననుభవింపంజేయును. భీమ సేనునితోవియుస్థమున వీరరసమును, కీచకసఎహార ఘట్టమున రౌవరసమును, భీమసేనుని విజృంభిణమున నద్భుతరవపదును బనించును, విరాటవర్వము - తృతీయాశ్వాసము ;-
కీచకుని మరణవా ర్రవివి యుపకీచకులంద ఉౌక్కుమ్మడి విజ్యంభించి (దొపదిని శీచకశవముపై వైచి కట్టికొవిపో వుచుంగంగా నామె ఏలఫించుచు విట్ల వియెన
జక్రొడ్ర(గినపని చలంచెడపక యత౭ిదుష్క
రంటైవం గడతేర్చు పభుపులార 1 'పెనంగిన వ్టైవస్వతునినై వం గడిమిమై
(వేళ్మిడిః బరిమార్చు వీరులార 1 శరణార్థి యగు దుష్టళ్యాత జనై నను
గరుణ రక్షించు సత్చురుషులార ః యర్జికి( (బొాణయిలై నను డాంపక్‌
తమకించి యిచ్చు నుదారులార & నాకులార ; గంధర్వరత్నంబులార | నన్ను మవక్షీచకులు తమ యన్నళవము నందు బంధించికొవి వెస సరుగుచున్న వారు; రక్షింప వేగ రావలయు మీరు ఓనింల2ై
(48) క్ర
ఫ్థాళత ధ్వ్యనిద ర్శనము
ఈసద్యమునందలి సంబోధనముల సముదాయము (దొపదియుక్కు ళోకాత శయమును చక్కగా వ్యంజించుచున్నది. మజియు విందు బేర్కొన్న యంశమ లన్నియు వ్యంగ్యార్థవిలసితములు. “తౌడంగినపవి....” ఇత్యాది (_పథమపాదార్థమకే (ప్రారంభించిన దుష్టసంహారకాండ యింకను ముగియలేదు. కావున వేగమ వళ్ళి యాపని ముగింపుండను నర్థము తోంయయను. ద్వితీయపాదార్థముచే నీయుపకీచకసంవో రము మీకొక లెక్కలోవిదికాదు. కావున త్వరగా విజృంభించి శ్యతువును రూప మాపండను నర్థము (పతీయమానమగును, తృతీయపాదార్థముచే శరణార్థియగ దుష్టశ్యాత పునై నను గరుణకో రక్షించు సత్స్వభానముగల మీరు మీకనుర క్తురాలను, భోర్యను, ఉపేక్షచేయరానిదానను అగు నన్ను రక్షింప వేగ రండను నర్థము వ్యక్‌, మగును. చతుర్ధపాదార్థముచే నుపకీచకులకో( బోరినచో 1పాణాపాయము ఫటిల్ల నను వెజంపు లేక నన్ను మీరు తప్పక రక్షింతురను ధైర్యముళకో నున్నదాననన భావము న్యంగ్యమగును. *“గంధర్వరత్నంబులార : యనుట మీ రీమిషతో వచ్చి సన్ను రక్షించి వీరిని శిక్షంచినచో అజ్ఞాతవాసమునకు భంగమురాకుండ6 గాపాడు కొనవచ్చునను నర్థము వ్యంగ్యమగును.
(దౌపదీవిలోపము వివి (కోధరౌదములు పెనంగొన నుపకీచకసంహార మునక్తై వచ్చిన భీమసేనువి యాకృతి యిట్లు వర్జింపందిడెను ;
*వికట[భూొకుటి' ఘోర ఫాలకలిత స్వే దోదృటుండుం, జల
ద్వికృళోష్టడద్వయుండుం, (బవర్థనదశా విర్భావసంభా వితాం
గకు(డుం, జి త్త్రవిదాహదోహలసమ[గ్మకోధవేగుండు నై
విక విధ్వంసకు6 డయ్యెడన్‌ విలిచె శుంభన్మూర్వ్తి విస్ఫూల్తికోన్‌.” శీకింలీక్‌
ఇందలి సమాసదైర్హ్యమును, పరుషాక్షరబాహుళ్యమును, నంయుక్ర్తాక్షర నమాహారమును భీమ సేనాలంబనకమగు భయకారిత్వమును రౌ(దరవముగా విగూ, పించుచున్నవి, 'స్వేదోదృవము, చలద్వికృతోష్టములు మున్నగునవి యనుభాన ములు, బకవిధ్వంసకు( డను పద మభ్మిపాయగర్భితము. ఇప్పటి యీలీమసేనుని విజృంభణమువలన నుపకీచకులు బకాద్యసురులవలె (ఐకశబ్బమీట ఖీమనిహతులగు వితరులకు నుపలక్షణము) నామమా(శ్రాఫశిష్ణులగుదు రను నభ్మిపాయ మిందు వ్యంగ్య మగును, శుంభన్మూర్తిపద మాతని ధైర్యగరిమ వభివ్య క్తముచేయును.
8/6
తిక్క-నార్యుని దివ్యవాణి సింహబల [పభృతి కీచక విధ్వంసంబునం దెలివొంది పాంచాలి మంద మందయానంబునం బురంబుసొచ్చి రాజవీథి నరుగుదెంచునప్పుడు : అమ్సనకీచకుల కెల్ల మారిమై పుట్టిన సుదతి పోయెడునవి చూచువారు = నద్దిరా పీకు (గొవ్వజుగ దే( జూతుగా కని తలసూపక యడంగువారు _ నలవోక గను;గొని యంతరంగము బిట్టు బెదర మాజబుమొగం౦బు పెట్టువారు న నెదురుగా వచ్చిన నెంతయేవియు దవ్వు గలుగ వేచొకతోవం దొలఃగువారు = ముట్టందిడి మేన గంపంబు వుట్ట నొది గి యుండువారు( - గరంబున నుదర మప్ప శించి యమ్మరొ రక్కసి యంచు నుల్ల ములుకువారునై పురజనంబులు తలంకి.” 48.87 ఈపద్యమువందలి జనముల (పవర్తనము హాస్యరసోత్సాదకము. ఒక స్త్రీని నాంచి తటస్టులగు జను లిట్లి ట్లు బెగడొందుట పాఠకునకు నవ్వుపుట్టించును. ఏల యన వారిలీతి విర్హేతుకము,. ఆమె తన కపకృతి. గావించిన కీచకాధముల మడియింప(జేసినది. (ప్రస్తుతము (పసన్నముగా నున్నది. తామామె కపకారము చేయుటగానవి, చేయందలంచుటకావి జరుగదు. కాన భయపడుటకు హేతువులేదు. ఇట్టి పరిస్దితిలో వారు భయపడి చూచుట, చూచువాని నదలించుట, మార్మాగము పెట్టుట, (తోవందొలంగుట మున్నగు వికారములు హాస్యరసము నుదయింస(జేయును. తరువాతిపద్యమునందలి “అన్నెలంతుకయంతరంగమున విండినహాస్యరసంబు"_ ఇత్యాదిచే విది చెప్పందిడుటయునై నది. ఈయాశ్వాసమున నుపకీచకవధవృ శ్రాంతము అద్భుతరౌ దరసాన్వితము. [దౌపద్యాలంబనకమగు శోకము కరుణముగా రూపొంది (పధానమగ సంభా వితమగు రౌద్రమున కంగ్మప్రాయమగును, కీచకళశవదళ్శనసమయమున వింధు 179
ఖొారళ ధ్యనిదర్శనము జనులునడువిన్మయము, ఉపకీచకులు (దౌపడివి; గట్టుకొనిపోపునప్పుడు లీః "సేనుని *జృ ౧భణమునందలి కోపమును అద్భుతముగా, ఠరౌదముగా రూపొం చున్నవి. (దౌపదినిగాంచి పురజనులు పొందిన యులుకుపాటు హాన్యరసమ నుత్సాదించును, దక్షిణగో[గహణ వృ త్రాంతము వీరరసావహడు, అజ్ఞాతవాసము చేయ చున్న పాండవులను గనిపట్టవలయునని దుర్యోవనాను లుత్సహించుట, సుళర్మ గో[గహణమున కుబూంతలూగుట, విషయమెటీంగి విరాటుడు పు త్తసోదర స మేతుండై యుద్ధమున కరుగుదెంచుట, (పవ్విల్లిన యుద్ధము _ వీనివరన యుద్ధవీర మనుభూయమానమగును, సుళర్మచే/బిట్టువడి ధర్మజుని (పేరణమ॥ లీమనకులసహదేవులచే విడిపింపంబదిన విరాటు,డు తనకు రాజ్యమిత్తు ననం్గా ధర్మజుడు కై కొనకుండుటయు, బంధితుండగు సుకర్మను సరథగజాళ్వంబుగ విడుపుమవి యాతడు విరాటుని (వార్థించుటయు వనునంశములు ధర్మజాలంబనక మగు ధర్మదయలను రసీకరించుటచే నందు ధర్మదయావీరములు (తీయ మానములగును. విరాటవర్వము -_ చతుర్థాశ్వాసము వ్‌ దృిహన్నలను సారథిగా. జేసికొని యుద్ధసన్నద్ధుండ్రై వచ్చిన యు త్రరునప! గానవచ్చిన కౌరవరాజ్వ న్య మిట్ల భివర్షింపంబిడినది శ ఆ అభినవ జలధర శ్యామం ఒలగునెడ లాకుజోంసంబుల ననుకరింప సాంధ్యరాగోపమచ్చ్భాయంబులగుపట్లు కిసలయోత్కరములః (గేణిసేయ రాజమరాళగొరములగుచోటులు తఆఅచు( బూ(వొదలచందంబ నొంద హార దరుచినమానాకృ తులగు తావు లగ 'రెంకుపుప్పొకులట్లు మెజఉయ = శ్ర
తిక్క-నార్వ్యుని దివ్యవాణి గలయ వెగసి ధరాభూళి లలికవనము దివికి నలి(గాంపువనోయెడు తెల(గు తాల్బ్ప గోగణము ముంగలిగ నేలగోడివడంగ నడచు కౌరవరాజసై నస్యంబు( గనియెగి శీశీం5్‌0 ఈ పద్యమునందలి ధూళి నుపమించినతీజు దానియొక్క యతీవిశాలత్వ సమున్నతత్వములను (దితీయమాన మొనరించుచు. గౌరవ సేనయొక్కు మహ తత్త్వము నూహింపంజేయుచున్నది. శ్రైకొనిన పద్యముకూడ సుదీర్హ్స మైనదై పై యూహకు వ్యంజకమగుచున్నది. “దివికి గాపువోయెడు తెఅంగుతాల్చ' నను నది రూ? యాకొశమన సుదూరముగా వ్యాపించెనను నర్థమును దెలిపి "సేనాబాహు శ్యము నభివ్యంజించుచున్నది. దానికి 'నేలగోడినడ(గ" నను నతిశయో క్రియ సహ కార్లకమగుచున్నది. ఇ ట్లీ పద్యమంతయు( గౌరవ సేనయొక్క మహత్త్వము నభి వర్షించుచు. (బథిమదర్శనముననే యుత్తరుని మనసున నుత్తలపాటు గలుగుట లోని సామంజస్యమును వ్య క్రముచేయుచున్నది. దూరమునందే 'సేనాపారావారము గని ఖీతిలిన యు _త్తరుండు రథము మర లింపపమవి యడుగ బృహన్నల యిట్లు పలికెను ; “అసదృళలీలంబొల్భు రథికావలిమీ;దంజనంగ వెజ్డినే; మనలక యామిషంబణుగొవి మార్గముపట్టిన తుచ్చనై న్యమున్‌ వెసంజివిముట్టి గోధనము వేగ మరల్తముగాక; యిమ్మెయిం బసు లటు వోవంగా మరల బాడియెనీకు నరేందనందనా 1” శ,8ఓ.57 ఇందు “నీకి అనుసదము వ్యంజకము, ఏ నీవు అంతిపురములో స్త్రీలకడ పౌరుషో క్తులాడితివో, యే నీవు నన్ను సారథ్యమునకు( దగననవి సంభావించితినో, యే సీ పసులను ఇ్మతువర్గము గై కొవిపోవుచున్నదో యట్టి నీకు మరలంబాడియా ? యను న్‌ర్ధ మర్థాంతరసం కమి తవాచ్యహపమున సిద్ధించును, మజియు (పధాన వ్యక్రివగు నీవు సేవకుండనగు నన్ను ధీరువిగాం జేసకొనవలసియుండ(గా నీవే లీకుండవైనచో నెల్లను సర్జముకూడ నిట వ్యంగ్యము. నీవు సామాన్యు,డవై నచో పోనిమ్మని యొప్పరికింపవచ్చును, కావి భూపాలకువి పు _త్త్ర్రకుండవై;, యుత్తను వ!
ఛారత ధ్వ నిద ర్శ నము కత్తి ంియకులంబున జవించి (పజాస౦రక్షణతత్సరుండపు కొవలసిన సీవు నీధనమును రక్షి౦ంచుకొనువిషయమునందే యసమర్భుండవై నచో నీ నరేందత్వ మేపాటిదో యూహించుకొను మను నర్థము “నరేందనందనా 1" యనుసంటబోధనముచే. (తీయ మానమగును. మళజియు నీపు వికమించి శ్యతువుల రూవుమాపి గోవులను నుర లించినపుడే నీతండి యానందమునొందునుగావి యిశ్సైనచో నాతనికి సీ వానంద సంధాయకుండ వెట్లగుదువను నర్ధముకూడ విందు (దితీయమానమగును, తుచ్చ సెన్యమున్‌ అనుటిచే నిది నీచూపునకు. బెడ్డ్దగా౯ గానవచ్చినను భయపడందగినది కాదు. కౌవున ధైర్యముగా నుండు మను నర్థము కోంచును. పలాయమాను. డగు త న్నర్దునుండు పట్టుకొనంగా నుతరుని యవస బి ళ్‌ అటో థి యీక్రింది పద్యమున వరింస(బడినది న! ఉవెలవెలంబొజలుచు వెగడొందు( బెదవుల తదీియాజ నెంతయు. దల డిలు; ఆం లి జలన నంగంబు లెల్ల విండ(జెమర్చు(; ళా ళ్‌ బదములు€౬ గరములు. గుదియవగకు: హృదయంబు తటతట నదరంగ. బెలుకుజు; దీనదృష్టుల మోము డేతీచూచు; నెలంగు గద్గదికం దొటిల నేడ్చు; విడుమవి (పార్టించు మాట. గిడ్పాటు తోంయపః విష్కశతకుద్ధ హేమంబు నిర్మలోజ్ఞ వ్‌ లాష్ట్రవెడూర్యములు( దురగాఢ్యరథము. గరటి దశకంబు నొకయూరు+4 బురముచొచ్చి నపుడ యిచ్చెద సీకను నార్తుం డగుచు. శీ.4.60 ఇందు బోరునక్రై వచ్చి పరసేనంగాంచి భీరువై పాజెడు నుత్తరుని శోకము కరుణముగా( బర్యవసించునుగాచి యది వీరమును జూపనెంచినచ్చినవానియం దనుచితముగా( (బవరిల్లి యాభాసమై హాస్యముగా( దరిణమించుచున్నది* వెలవెలంబారుట, తల్లడిలుట మున్నగు ననుభావములును, గ్లాన్మితాసా రాది తాగా ళ్‌ ఇవాళ 1601
కీళ్ళ నార్యుని డివ్య వాణీ ప్యభిచారీ భావములును నిందు( జక్కగా పర్షింప(బదనవి. గీతపద్యమున ను త్తరుని లఘుస్వభావము చక్కగా వ్యంజింపఃబడినది. తాసీంబూవిన వస్త్వాదికమున కొక్కొాంక్కందానికి లెక్కంచెప్పుట, మజల నింటికేగినపిదపల గాదందునవి నీవు శంకింతువేమో యట్టిదాని కపకాశములేదు. పురముచేరినవెంటనే యిచ్చివేసెదను గదాః యని నొక్కి చెప్పుటక్రైన అవధారణార్థకాకా ర్యపయోగము మున్నగునవి మానముకం"టె( (బాణ మధికమను వాని సిద్ధాంతమును వ్యంగ్యముగా( (దితి పాదించును. “శుద్ధ, “నిర్మలోజ్ట్వల', “తురగాఢ్య" అను విశేషణము లావలివ్య క్రి కొశంబుటించు (పయత్నము నభివ్య క్త ముచేయును, రా! మోహరంబుదెస ననాదరంబుచేసి గోవులపజ్జు జనుచున్న కిరీటిని: గాంచి సురనదీసూను(డు కురువీరులతో విట్లనియె : కర్చిరకాలమునకు( గంటిమి నరు; నక్కంట వీండు సజ్జన్మపియుండు సుహృ తృరతంటతుండు బాంధపపాతు. డరిఖీకరు( డిట్టివార లవవింగలరే ః౯ శీ.4.268ీ చిరకాలమునకు( గంటి మనుటచే ఖీష్ముని కద్దునుని బహుకాలముగా. జూడ వలయునను వాంఛ కలదనునంళమును, దానిచే నాతని కాతనియెడంగల (సేమాతి శయమును వ్యంగ్యములగును. అక్కట యనువిపాత మాళ్చర్యానందముల నభథి వ్యజించును. సజ్జన్మపియుండు మున్నగు విశ్రేషణములచే నాతండు దుర్దనులగు ధార్త రాష్ట్రల నొప్పరికింప6ండవియు, శ్మువులకు6 గాలయము(డగునవియు, బొంధపుల కెంతగా పితుండై వను వారు శళ్యతుత్వము వహించినచో లీకరుండై చీల్చిచెండాడునే కావి యౌదాసీన్యము వహింసండనియు నర్థము తోచును. ఈయాశ్వాసమునను త్రరుని |పవర్తనము హాస్యరసము నుప్పతిల్ల (జేయును, ఎదిరిబలమెటు (గక యుస్ధసన్నద్ధుండగుట, స్త్రీసమాజమున బీరములాడుట, బృహ న్నంమ లఘుబుద్ధిరోం జూచుట, కౌరవసేనను జూచినంత నే భయపడుట, రథముడిగ్గి పరువె త్తుట, యర్దునువి నమ్ముటప వివిధములైన (సళశ్నములను గురిపించుట, దేవద త్తము పూరింపంబకంగా మూర్భనొందుట మున్నగు నంశములన్నియు తానీ వ!
ఫైరీత ధ్వ్యవిదర్శన ము క్షత్త్రియున కనుచితములై నన్వపుట్టించును. తిక్కిన కథాభాగమునందు( [బధా నముగ _నర్దనపర్మాకమాతిశయము. నాతని యుర్ధోత్సాహము ననునంశములు (ప్రతీయమానము లగుచున్నవి, కర్దునిమాటలయందు ధనంజయునిపై నతనికింగల సృర్టయు, గురుభీష్ముల వాక్యములందు. గౌరపపాండవులయందు. సమానములగు (పేమాదులు మున్నగువవి యభివ్య క్తములగును, కావున నట ధర్మవీరము రూపు దిద్దుకొనును. ళు
విరొటవర్వము = వంచమాశ్వాసము :;-
కౌరవ సేనలోని యెన్నందగినవారి నొక్కరి నొక్కరి నుత్తరునికిం బరి చయము జేయుచు గర్జనింజూపి యర్జునుం డనిన పలుకులు :
“యోధ్యాగేసరుం డిద్ధతేజుండు _ రణోడ్యోగానురక్తుండు.దు
స్సాధ్యపక మబాహావీర్యుండు.కురుక్మె పాలవాల్ల భ్య ల
చ్మీధామాత్ముఃడు_జొమడగ్న్యకవిత టేష్టాఫ్రవిద్యాథ్యు( జీ
రాధేయుం డొక చీరికింగొనండు వీరవాతముం బోరులన్‌ శం5,11
తనకు విత్మీపతిద్వంద్వియును, ఈన్నుసాధించుటయే [పధానలక్ష్యముగా గలవాండును వగు కర్ణునిం బరోక్షమున నింతగా, (బిశంసించుట యర్జునువి హృద యౌన్నత్యమును జక్కుగా నభివ్యంజి౦చును. అందును బెక్కు విశేషణనములో పర్మాక మాతిశయదో్యోతకములగుటయు నాతని నిండుమన స్ఫును [బతీయమానమొన ర్చును; మజియు నిది యాత్మల్లాఘయందు( బర్యవసించుననుటయు. సంభావింప నగున్తు ఇంతటి పరాక మోపేతునింగూడి వింతమంది మవావీరులతోపాటుగ గెలు ళుయ జూడు నాపర్మాకమాతిశయ మను నరము నిట నూహింపవచ్చును.
ఆర్జునుండు. భీష్మ వికోడియుద్ధము. నాఠంభించువనమయమున_ ఖీష్మార్టునుల శంఖనాదములను గవి యిటు పరించెను ;
౧ అ
కజ్ఞాంతన వుండు నప్దు నిజశంఖము కౌరపరాజ సై న్యముల్‌
సంతసమండ నొత్తుచు ససంథిమలీల నెడదుర్కొనంగ మ
ల్దింత భుజాబల్యపకటదర్పమెలర్స నరుండు నొత్తెది
గ్దంతి వికాయ కర్ణప్పుటదారణవి _త్తముదేవవ _త్తమున్‌.౫ క5.184
శి8ికీ
కేళ్క్‌నార్యుని దివ్యవాణి శాంతనవుండు కొరవ న్యము మాత్రము సంతసమందునట్లగా శంఖమును బూరింపంగా నర్జునుండు. దిగ్దంతివికాయకర్ణ పుటదారణవిత్తమైన దేవదత్రిము నొత్తెను. అన(గా లీష్మువి శంఖనాదము తనపక్షమువారగు కౌరవులకు మ్మాతి మ తృ ప్తికరముకా(గా నర్దునువి శంఖనాదము భూమికెళల్ణలయందు నిలిచిన దిగ్గజముల కర్ణరం్థధములను గూడ ఖేదింప సమ్మ్టమైనది. కావున క్రై ముత్యన్యాయముతే సమీపగతులై నవా రాధ్వని కెంత భ్రీతిల్లి రో యనునంళ మభివ్య క్రమగును. ఇల్లీ మురువిధముల శంఖనాదములచే భీష్మార్దునుల శ క్రిసామర్థ్యములందలితారతమ్య మును యుద్ధఫలితమును వ్యంగ్యముగా సూచింప(బడినవి. వికద్ణందెక్కివచ్చిన పేరెన్నికగన్న మవహస్తి నర్జునుందు/ గూలనేసిన వివము ; క౪హైలకైింభినసంధి(బిడి వాలమునచెస నుచ్చిపోపవుటయును నుర్వి యదువం గూలె నగ్గజంబు కులిశ చం డాహతి (4 బడు మహానగంబు భంగి తోంసగో” శీంక్‌. 104 ఇం దర్జునుందేసిన దాణముడే. నేనుంగు మొగముకడనుండి వాల్మప్రడేశము పజకు రం్యధ్రమేర్పడునట్ల య్యెనన్న నిషయనుచేదానికి. (గౌంచపర్వతసామ్య మును దద్చేదన మొనరించిన యద్దనునకు. గాంచదారణుండగు కుమారస్వామి సొమ్యమును ప్యక్తముక్టై యర్దునుని య౭ిలోకపర్మాకచుమును వ్య క్రముచేయు చున్నవి, “హా _స్తిపురింటేరుగల మదహస్తి'యే యిట్లయ్యెనన్నచో తదికరములగు గజాశ్వసుభటవర్గములపాటు వర్జింపనేల యనుతీరున నర్థాపత్త్య్యలంకార మిట వ్యంగ్యమై యర్జునాలంబనకమగు వీరో త్పాహముచే స్ఫురించు వీరరసమున కలంకార ముగా నెలకొని యలరించుచున్నది. ఉపమాలంకారము కూడ నిట వ్యంగ్యము, అర్జునువి వాణత్మీపతకు నిలువలేక పాఠిపోవుచున్న దుర్యోధనునికో వర్జునుః డిట్లాడెను వ (4కి) 88
భారత థ్వనిదే ర్గవము
“క్షత్రియుల డోడునే తగదు కౌరవరాజ ! యొకండ నేం బృథో
పుత్తులలోవం బిన్న విను. టోరికి( బిల్వంగ మానినాంగ ని
ద్ధాతిః (బిసిద్ధి కెక్కి బలదర్చసమ[గుండపై న నీవువీ
మ్మతులుంగూడ నిట్టయిన మెత్తురె వత్తురి కొల్వ భూధుజుల్‌. 45,20
ఇందలి "క్ష త్తియు డోడునే” అనువాక్యముచే నీ విట్లు [ప్రాణరక్షణశై పాటీనచో నీక్ష త్త్రియత్వ మే లోకులచే శంకింపందిడు. ననునర్ధవఎ వ్యంగ్యము. “కారవరాజ 1 అనుసంబోధనము మహో న్నతమగుకురువంశ మున నీచుండపు వీవు పుట్టి కులగౌరవమును జెలుచుచున్నా వనుసర్ధము వ్యంగ్యము. "ఒకండన్‌, నేన్‌, పృథాపు త్తులలోనంబిన్న" ననుటచే నీపు భీష్మ(దోణాదిమహా వీరులనహాయసంపదలు గలవాండపు, నూర్గురుసోవరుల క్యగజుండపు న్నై యిస్షగుట పాదియా ? యను నర్థము వ్యంగ్యము. మానినాంగ నిత్యాదికముడే విక్లైనచో నీవు అభిమానవంతు(డ వగుట యెట్లు ? నీకు. గలిగిన (పసిద్ధి యంతయు దబ్బజసుమా అనునర్థము న్యంగ్యము. “బలదర్బ్పసమ్మగు,డవైన నీపు' అనుటడే నీ బిలవర్బములు మంటః గలిసే వి;క నేనింతవాండ నని (భమపడకు మనునర్థము వ్యంగ్యము. “నీమ్మిళులు' అనుట [పధానముగా4 గర్జుని సూచించును. ఎవవిపై నీకు. బకమవిశ్వాసముగలడో వాండు, చూడు, మేమమయ్యెనో యట్టివాండు నీకు మ్మితు(డగునా ? అపన్ను(డవగు విన్ను ఖోడచి పాటిపోవుచున్నాండు, వీండు మ్మితుండా కి యనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము, “వత్తుగె కొల్వ్య భూభుజుల్‌' అనువాళ్యముచే నొకవేళ వచ్చినచో నిన్ను ఛీకొట్టుటకు వత్తు/శనునర్థము వ్యంగ్యము.
ఈయాళ్వాసమున 220 వ పద్యమువణకు నర్జునుండు “భీష్మదోణకృపాది ధన్వినికరాభీల' మైన కౌరవసేనతో నసహాయశూరుండై. పోరనపో రభిన్మంపం బిడినది. ఇది యర్జునుని యసమానయుద్ధ వీఠరమునకు శిఖరాయమాణమైన సన్ని చేశము. ఇంద వీరర్శౌదాద్భుతరనములు చక్కగా వ్యంజింపంబడినవి, అర్జును డేకపీరు;డై యింతమందిని గెలుచుటయు, నడుమనడువము సారథి బెగడునడు చుండంగా నతని నూరడించుచుః దానే సారథ్యమునుగూడ విర్వహించుచు యుద్ధము సల్చుటయు వీరరౌ[దాద్భుతముల. సుప్పతిల్ల జేయును. ఇందు. గిక్కనామాత్యువి
80868
శిక్కనార్యుని దివ్యవాణి
రసవ్మదచన యద్భుకావహము, అర్జునునివ్మికమకేళి విస్మయావహముగా వర్జింస6 బడినది.
జయించివచ్చినపుత్తుం నభినందించి విరాటు డతనికో విట్లనియె :
ఆ దోణుండు భీష్ముడుం గృపుండు (దోణసుతుండును గర్జండుం దిశ
[(శాణసరాయణత్వమున దర్పనముజ్జ్వలభంగి నుల్లన
ద్చాణసరంపరల్‌ కురియం దార్జివుండున్‌ వెనుదన్నిచూడ న
కీణజవంబునం గవియుసేనకు మార్కొన నగ్గలించితే.” 4థ.270
ఈగపళ్నలో విరాటుని పు త్త్రుసరాకమ[శవణజని తాశ్చర్యసం(భమానందా దులు మిక్కిలిగా నభివ్య క్తములగుచున్నవి. ఒక(డు చాపాచార్యులడు, మజియొకండు పరశురామునంతటివానినోర్చినమహాధానుష్కు(డు, వేజొకండు ధనుర్విద్యాపాటవ మున. దేరెన్నికగన్నవాండు, ఇంకొకండు తండడికడ నెల్ల యుద్ధవిద్యల నారితేటిన వాండయ, ఇతరుండు అవ్ర్రవిద్యలో నర్జునునంతటి మేటి. ఇట్టివారెల్లరు పట్టుదలకో, పట్టువడినపళుసమజమును రక్షింపవలయుననుదీక్షతో _ నెదిరిపక్షమున యుద్ధము చేయుచుండిరి. అదియును నుదాసీనభావముకోగాక దర్చసముజ్జ్వ్య లభంగికో, బౌలు౮రు వీవితో నేమి యనక యుల్ల సద్బాణముల నొండురెంటినిగాక పరంపరలను, (పయోగించుటకోక వర్షమువలె గురియంగా, విదియంతయు. జూచుచు పై నికుల నుత్సాహపటచుచు(. గురుసార్వభౌముండుండంగా నేకొంచెమును దలుంగని జసముతో నొక్క పెట్లునవచ్చిమూంగుసేనకు మార్కొనఃగా నీవు సొహ సించితివా ? యని శ్మతుపక్షముయొక్క (పత్యంశము భీకరమగుటను విరాటుండు భావించువై ఖరియు. సట్టిదావివి నిలువరించి జయముగొవి గోగణమునుసొధించి నాపుత్తుంండు తెచ్చె నన్న సరమానందమును నీపద్యమునం దభివ్య క్రముచేయం బడినది.
ఈయాళశ్వాసమునందలి మిగిలినకథాభాగమంతయు( బొాండవులు విరాటాదు లకు ద మ్మెజింగించుకొనుటయు, విరాటుడు కృతజ్ఞతాపూర్ణమానసుండై తన కూ4తు నుత్తర వనర్జునునకు భార్యగా నీంగోరుటయు నర్జునుః డామెను గోడలిగాం గైకొనుటయు నుత్తరాభిమన్యులవివహమహోత్సవమును నను సంశములకో( ఉరి
శకి?
భారత ధ్యనిదర్శన ము సమ్హాప్తమగును. ఇందు. |బాయికముగా నద్భుతరసము తోంచును. విరాటునియొక్క విస్మయ మిట [ప్రధానమై గోచరించును. ఉత్తరాభిమన్యువివాహవృ త్తాంతమున నభిలాషరూపవి పలంభశ్ళ0గారము పరిపోషింపంబిడినది. ఎడనెడ6 . బాండవుల ధార్మిక్కపవృ త్తి (ప్రస్తూయమానమగుచు. ధర్మవీరముకూడ గోచరించును. ఇ ట్రీ విరాటపర్వ మించుమించుగా సర్వళసములకునెలవగుటచేత నే తిక్కనామాత్యుండు దీనివి నానారసాభ్యుదయోల్లాసి యని కొనియాడెను. ఇందు కాంతరసముకాక తక్కి నరసములన్నియు గోచరించుట యందందు వినరింప(బడినది. ఉద్యోగవర్వము.- [వథమాశ్వాసము ;- “పాంచాలపతి వయోజ్ఞానవృద్ధుండై న తన పురోహితుం గురుపలిపాతికిం బుచ్చువాండై యతని రావించి యిట్లు పలిశెను : *హిత్రు(ర్త వు మతిమంతుండవు; చతురవుచనకోవిదు(డ వు; సమయజ్ఞుండ; వు న్నతవంశవర్ధనుండ; విం గితేదివి; నెచ్చెలివి; సుకృతి; వట్లగుటన్‌.” 85్‌1.ల్‌కీ ఇందు రాయబారికి. గావలసిన లక్షణములన్నియు వ్యంగ్యముగా( జెప్ప వకినవి. రాయదాలి ఎవరిసక్షమున రాయబార మరుగుచున్నాండో వారిపాతమునే మళి6 దలంపవలయును, బుద్ధిమంతు,డై సమయోచిత సజ్డను (చిదర్శింపవలయును. మౌటలనేర్చుతోం. గార్యమును సానుకూలపజపవలయును. '" సమయమునెటీ(గి (పవర్ధింపవలయును. తనవంశగౌరవమునకుయోగ్యముగా మెలంగవలయును. శ్యతుపక్షమువారిహృదయములందలిభావము నెజింగి యుక్తిపత్యుక్తుల నెటిప వలయును. నిండై నస్నేహమునకు భంగము రానీరాదు. తన పుణ్యపవర్హనము వలన చి త్తశుద్ధితోం (బివ్థించి కార్యసాధన మొనర్పవలయును. దూత యిట్లు 'మెలంగవలయు ననునర్థ మిట వ్యంగ్యము. లేదా నీ విట్లిట్లు [ఫన్నరించి యీపని సఫలమొనరింపు మన్ముపార్థనయు నిట వ్యంగ్యము కానోపును. సాహాయ్యమర్థించుటకై యరిగిన అర్జునదుర్యోధనులు కృష్ణునికడ (పవ ర్పించినవిధము ; * క క్త జా 888
&ిక్క-నార్యుని దివ్యవాణి *బ్రశ్రండు పనడీంప మును కౌరవాధినాథు( డరిగి తలయంపిదెస నున్నతాసనమున నుండె. బదపడి కొల్కడయొద్ద కల్ల€ ౧ గి జని విన్మముడై నిలుచుండె సవ్యసాచి. 51.85 అత(డు కౌరవాధినాథుండ నను నహంకారముగలవా(డు, కావుననే లీలా నూనుషవ్మిగహుంద్రై న శ్రీళృష్ణునితత్త్వమెలుంగక దురభిమాన మే గెలువంగాం దలయంపికడ నున్నతమైనయాసనము నధివసించియుందెను. అర్జును;డు తన ధనుర్విడ్యాపాభవాదికముచేతను, నారాయణునికోడినిత్యసఖ్యముచేతను దుర్యో దమనికంచెి సవ్నిపాతుండేయయ్యును కాల్కడయొద్దకు, నిిదించుచున్నవాసు దేవు నకు, దన యడుగులసవ్వడి వి దాభంగ హేతుపగుననుభీతిచే, నల్లనం చప్పుడు కాకుండ జని నిదించుచున్నసమయముగదా నాహృద్భావము చూడవచ్చెనాయనక చి త్తశుద్ధితో విన్మము, డ్రై మేల్కనునంతకు భయథిక్తులకో నిలిచియేయుండెను. ఇ ట్రీ యిరువురికిని గృష్తునియెడంగల భొవము లెట్లివో యీపద్యమున వ్యంగ్య గా ళు చి ముగా౬ జెప్ప(/దబడినవి. నిదుర మేలని, వచ్చినకార్యముబెప్పుడని యడిగిన కృష్ణునికో ధా ర్తరామిం అ జ ఆటీ ట్‌ తిలు పలికెను ; ళం జు న్నేను గానవచ్చితి విన్ను; సుజనులై నవారు నెమ్మివి మునుమున్‌ గన్నందగం గ్రైకొం్యడు; స మున్నతసౌజన్యసారయుతుండవు సీపున్‌” కఈ1.70 ఇందు *సుజసలై నవారు .... సమున్నతసౌ జన్యసారయుతుండవు' అను వాక్యము కృష్ణునికి ముంగాళ్ళకుబంధమువేయు. దుర్యోదనున్మిపయత్నము నఖి వ్యక్తముచేయును. “నీవు ముందుగా నాకోరిక నెఅవేర్పనిచో నీవు సుజనుండవు కాండాలవు, సమున్నతసౌజన్యసారయుతు(డవని (పసిద్ధి కెక్కిన సివు సౌజన్యమును గోల్పోనిష్టపడక నాకోలికతీర్చి న్మీపసిద్రివి నిలంబెట్టుకొనుము.” అనుదుర్యోధనుని ది (అ మ యభ్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము 081
భారత ధ్యనిదర్శనము శల్యుండు ధర్మజునకు నహుషునికథ వివరించి తుది కిట్లనియె : క కౌరవననాథు( డానహుషుక్రై వడి నాశము౯బొందు వాసన (శ్రీరమణీయు.డై జయముచేకొని ధర్మజు( డంబురాళివే లారశనాసముజ్జ వ్రలవిలాసమనో హర మేదినీవధూ సారనమ్మగభో గముల సన్నుతి కెక్కె దు6 దాను! దమ్ములున్‌.* ర్‌. 1.218 ఇందు దుర్యోధనునకును ధర్మజునకును బద్యమున వివియోగించిన పద శారిము, వాని [పమాణమును వ్యంజకములై దుర్యోధనుని వై భవముయొక్క యల్పత్వమును, ధర్మజుని రాజ్యభో గములవి స్పృశివి వ్యంగ్యముగా వక్కాణించు చున్నవి. ఇచ్చకములాడి పో(జూచిన సంజయునిమాటలకు గనలి ధర్మజుడు తనవారి పరా[కమమును, దుర్యోకనాదుల తులువతనమును పక్కాణింప(గా సంజయుః డిట్ల నుచున్నాండు ?్‌ “ప్రౌందొంద(గ( దలచితి నీ విందు శిశరమైన విమలహృదయంబున; వా రందణకును "సేమం; వీట ముందరలేకున్న నేండు మొడలుగం గలుగున్‌ స 1268 ధర్మజు డింతవలకు నాడినమాటలలో( బొందు[పస క్రియే లేదు. అట్టి మెడ సంజయుడు నీవు పొందొందణగ(దలంచితివి కావున నింతకుముందు వారికి సేమము లేకున్నను నేటినుండి కలుగుననుట వకోకి. దీనివిదట్టి “నీవు పొందునేకోరి సీవారై న ధృతరాష్టా్రాత్మజులను, వారిపక్షనువారిని. గాపాడుట లెస్స. అట్లు చేయ విచో నీయిందు కశిరమైన విమలహృధయమునకు మలినత యేర్చడు నది యలిలష ణీయము గాదుసుమాః అనునర్థము వ్యంగ్యమగును. ఎదిరి వ్యక్తిలో లేని గుణమును (బశంసించి వశీకరించుకొ ను తాళ్చర్య మిందు వ్య క్తృమగునుం శి
తక్క నార్యుని దివర్ధవాణి సంజయుండు ధర్మజుని శక్తిపాషుర్థ్యముల నగ్గించుచు విట్లాడెను ౯! *పెట్లనికోట సీకు హరి భీముడు నర్దునుండున్‌; రణంబునం దొట్టినమంట లాకొలంది యోధుల సాత్యకియున్‌్‌ విరాటుడుం జుట్టపు మేరు వుగరణళో భితు( డ్మీదుపదుండు; నిన్ను వి ట్రటనవచ్చునే సురలక్రైనను, నొల్ల వుగాక చివ్వరున్‌.” ఈ.1.287 నా! చ్‌ ళో మహాపరా[కమవంతురై న యిందజయండదండలుండియును సివు చిన్వకు నొల్ల పుగాక అనుటలో నూరక యేల వీరి సామర్థ్యము నూపాంచి యిష్పుడు రణమునకు సిద్ధపడి నీ కీర్ట్మిపతిష్టల మంటంగలిపికొనెదపు ? ఇప్పుడు నెప్పటివలే యుద్ధముమాట మజచి కాంతుండవ్వై యుండి కీర్తినిలుపుకాను మనునర్థము వ్యంగ్య మగును. పై సందర్భమునందే కౌరవ సేననుగూర్చి సంజఖయు; డిట్లు పలికెను; *దోణుంయి ఫీష్యుండుం గృపుండు [దోణస్తుతుండును గర్జశల్యులుం (బాణము లాస్తుయో ధమవిపాలివయండుః నిజానుజన్ము ల క్షీణపరాకముల్‌; సుతు లజేయులు; నాహ్లీకసోమదత్తు లా స్థాణునక్రై న నోడరు వశంబె జయింపఃగ వారి నేరికిన్‌.” $ం1.209 ఇందు ధర్మజుని బేదరించుతాత్పర్య మభివ్య క్తమగును. *పాజము లౌ మయోధవునిపాశీవనయలి (డమటచే దుర్యోధను, డెట్టివాండ్రై నను వీరందలు (పాణ ములుడాంపక యుద్ధమొన ర్తురు. వాన్మిసవ_ర్రనసమునకు నేవగించి యుద్ధము మనః పూర్వకముగా(జేయరని సీవు సంభావింసకు మినునర్థము తోచును. బొహ్హికసోమ దత్తు లాస్టాణునక్రై న నోడ రనుటచే వారిముందు మీరెంత ? యనునర్థము గమ్య మానమగును. *వశంబెి జయింపంగ వారి నేరికినొ అనుటచే నట్టివారితో సివు యుద్ధముచేసి యోడుట్టయేతన్ప పౌందులాభ మేమో నీవే యూహించుకొను మమనర్థ మెభివ్య క్రమగుము, కౌరవపాండవుల తారతన్యుమును (్రేకృష్ణుం డిటు రూొపించెను ; న! మ! (0 “*రోషమయమహవాతరువు సుయోధను(; డురు స్కంధ మందులోన( గర్జు; జలరు6 గొమ్మ సౌబలుండు; కుసుతుఫలములు దు శ్చాసనుండు; మూలశ క్రి తండి” “శప!
ఫారత ధ్వని దీ ర్శ్‌న ము (11) “*ధర్మజుండు ధర్మతరు; వద్దనుండు ఘన
స్కంధ; మనిలసుతు(డు శాఖ; కవలు
పుష్పఫలము; లేను భూసురులును వేద
ములు( దదీయమైన మూలచయముంి
(111) *ఈ రెంటియందు నరసి, య
సొరంబిది. గాఢసారనహితందిది. నా
నేరవలయు; నదియునుగా
కేరూపం బయ్యెనేని నీసేమిటికిన్‌.” శ్‌. 1.866,8568,807
అసలే రోషమయమహాతరువు కావున వోషైకాత్మకము. స్కంధము దుర్వి నీతుండగుకర్ణుండు, అలరు/గొమ్మ కుటిలోపాయపరాయణు(డగు పౌబిలుండు, కుసుమ ఫలములు వారియాష్టల నాచరణలోంబెట్టునీచుడు దుక్శాసను(డు, ఇదియంతయు( గాంచి యు పేక్షించెడుతం్మడి. జన్మముచే చర్మచక్షువులను, పుత్త్రవ్యామోహముచే బుడ్డి విశీషమును గోల్పోయి హితాహితముల నెజుంగ(జాలవిస్టితిలో నున్నవాండు. మూల శక్తి. ఇట్టి పట్టులేవి, ద్రైవదిలములేని దైవముచే( దిట్టువడిన, లోకులకు విష 1పపాయమైన యీవృకు మెంతగొప్పదియైనను నిలువ(గలుగుట యొట్లు ? ఒకవేళ విలిచినను దానివలన నేరికి( (దియోజనము ? పనికిమాలిన యీవృక్షమును, రర్మ తరువును జూచినతలువాతినై న లోకులు ఛేదింసకుందురా ? ఇ౦5క 'రెండవపక్షమన్ననో_ ధర్మజుండు ధర్మతరువు, “ధర్మో రక్షతి రక్షతఃి అను న్యాయము ననుసరించి దానికి క్షతియుండదు. దానికి రై వమానుషబలములు సమ్మగముగా(గల పర్యాకమనిధి యర్జునుండు నృంధము, మూర్తీభవించిన ఐల పౌదషములైన భీముడు దానికి, గొమ్మ. తదాజ్ఞావశవ ర్లులెనకవలు పుష్పఫలములు, సర్వజగ్మదక్షణపోషణశిక్షణములకు. దగిన శాసనము లొనరించెడు వేదములు, వాని నాచరణములో. బెట్టుటకును బెట్టించుటకును యోగ్యులైన భూసురులును, సర్వజగన్నియామకుండై ధర్మసంస్థాపన మే కర్తవ్యముగా నవతరి౦చిన తానును (శ్రీకృష్ణుడు) మూలచయము, 802
శీక్కనాష్యని దిన్యవాణే
పెవృక్షమునకు మూలము కర్యవశమున జాత్యంధుండగుట్టయేకొక 1పవ్త నముచే, కుత్సితమైన పు త్ర్రివ్యా మోహముచే జ్ఞానచఖవుగూడ మూంథవనడి, యుక్తా యు క్రవివేక మెలు(గని చీకురాజు. అందును నొక్కండు, శఈవృశమునకో.లోకము యొక్క జ్ఞానచథుర్వికాసమునకు మేలిదాటచూపు వేదములును, వానిని నిరంతరము చదివి, చదివించి, యందలిధర్మముల నాచరించి, యాచరింపించెడు భూసురులును, సాజీభూతుండై ఈత్తత్క ర్మఫలదాతయై దుష్టశిక్షణ శిష్టరక్షణముల6 గావించు '్రీకృష్ణుడును. ఈయన్నింటి సమాహారరూసము మూలచయము. ఇట్టిదానికి క్షతి యెవ్వండు చేయనోపును ? పైవృక్షమును (రోషమయమును) గాపాడంజాలువా( డివ్వండు + కావున మూశంవపద్యమున న్యంగ్యముగా( జెస్పందిగనట్లు మొదటిది యసారము. రెండవది గాఢసారసహితము. ఇది యెజుంగక యెవ్వ(డేని యజ్ఞాన ముఠోం (బివర్థించినచో నాఫల మాతండే యనుభవించును గాని వేతొకవిధముగా జరుగదను నర్థ మీపద్యములం దభిన్య క్రమగును,
ఈయుద్యోగపర్వ[సథమాశ్వానమున ను త్తరాభిమన్యుల వివాహమునకు విచ్చేసిన్నపభువర్న మంతయు. బాండవులకర్తవ్యమునుగూర్చి చర్చించుటయు, పై న్యసమీకరణమును, [దుపదపురోహితువియొక్కుయు, నంజయునియొక్కూయు రాయబారములును జెచ్పంబననవి. ఇందు సాత్యకిపలుకులయందును నప్లే సంజయువితో ధర్మజవాసుదేవులు నొక్కి వర్కా ణీంచినయు క్రులందును రద ఈనమును (బితీయమానమగును. శల్యుండుచెప్పిన వృ(తాసురవధాదివృ త్తాంతమి, సవాుషచరితమును అద్భుతరసోత్స్చాదకములు, అందు సహుషునిశవీకొామము, బుషివాహను(డగుట. మున్నగునంళములు జగుప్సను గలిగించును. సంజయ రాయబారఘట్టము రాజనీతిలోతులను న్య క్రముచేయును. ఉద్యోగవర్వము .- ద్వితీయాశ్వాసము ..
దూతగా ధర్మజువికడకేంగి తిరిగివచ్చిన సంజయుడు ధృతరాస్ట్రనికో విట్లు వచించను ః
కదేవర పలిపంగా౬ జవీ యురిష్టిరునింగవి వచ్చినాండ; నా
భూవిభు( డప మేయగుణపూజ్యుండు మీకు నమస్కరించె; సం
భావనచేసె నా; కిచటి దింధులనెల్ల ( దలంచె; మీసుఖ
(శ్రీవిలివంబులున్‌' సుతులసేమము నన్నడిగెం (్రిసన్ను(డై క్‌ 2.8
(50) న!
ఇందు సాధారణకుశ ల్మపళ్నములు వాచ్యముగానున్నను వ్యంగగ్థిముగొ డౌత్యఫలితము యుధిష్టిరు. డనుసాభిపాయవి శ్రేష్యముచేతనే చెప్పబడుచున్నది. ధర్మజుడు యుద్ధమునందే స్టిషండ్తైయున్నాండుసుమా ! అనునభ్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము. 'అప మేయగుణపూజ్యుల డనునదియు సాభ్మిపాయమే. అతః డట్టివాండుకౌవుననే మనసులో నూహించుటక్రై న వెగటుగానుండు కీడులాచరించిన మీకును నమస్కరించెను. అట్టి మీచేం బంపంబడిన నాకును సంభావనముచేసెను, మీపాపములనన్నింటిని జూచుచునూరకున్న బింధులనెల్ల( దలంచెను. తన సుఖ (్రీవిభవముల హరించిన మీ సుఖాదులనుగూర్చి పృచృచేసెను. విత్యము వాక్మీ వినాశమునే కోరు మీసుతులసేమమును (బసన్ను(డై యకిగెను. కాపుననే యాత డ్యప మేయగుణపూజ్యు( డగుచున్నాల డనునర్థిము వ్యంగ్యమగును.
అర్జును,డుచెప్పినమాటలుగా సంజయుడు ధృతరాష్ట్రనితో నీమాటలాడెను:
*ప్రాండ్తుని య్యగనందనుండు పాలడుగం దగ నీండయేని మా
కొండననేల; మేలది:; సుయోధనుం డింతకుమున్ను పెక్కులు
ద్హండళ దాను జేసినవిధంబులకెల్ల మెజుంగువెట్టిన
ట్లుండెడుంగాక యేనును వృకోదరుండుంబియమందునట్లుగాన్‌.” క్‌.2.184
ఇందలి 'పాండుని య్యగనందనుండు' అనుమాట సావ్మిపాయము. నిజము నకు రాజ్యాధికారము పొండునిది అంధుండగుటచేం ధృతరాష్త్రండు క్వేస్టుండయ్యును దదధికారమును గోల్పోయెను. పాండురాజు స్యాభ్మాతముచే నాతని రాజుగాందేసి యాౌరాధించెను. మజియు నాతండు మహాపరా[క్రమముతో దిగ్విజయమొనరించి సాామాజ్యాధిపత్య్థిమును గలుగంజేసెను. అతని య్య్మగనందనుండగుధర్మజుండు ధృతరాస్త్రనిచేతనే యువరాజుగాల జేయంబడెను. ఆతండు కుమారులంవలకు న్మగజుండు. అట్టివాని కడుగకయే రాజ్యమీవలసియుండగా నిందు. గొంతభాగ మడిగినను నీకుండుట యెంత్యదోహమో భావింపుండనునర్థ మిట వ్యంగ్యమగును, పాలిచ్చుట వారికే మంచిది ఈకున్నచో వారు మా మా (ప్రతిజ్ఞలు తీర్చుకొనుట కపకాశము నోసంగినవారగుదురు, మేము వారిని బీల్చిచెండాడి [పియమందుదుము. మాకదియే మేలుకదా | కాపున మేము యుస్టమునకిష్ణపడకయో వెఐచియో యుపేక్ష సహింతుమని వారు భావింసకుందురుగాక యనునర్థ మిందు వ్యంగ్యమగును,
[84
లిక్క-నార్యుని దివవాణి నేను గౌరవులకు హిత మే యాచరించుచున్నా నను కర్ణునిమాటల కనహ్య పడి గాంగేయుండు .ధృతరాష్ట్రునితో విట్లవియెను ; “ఒక్క డొకం డనేకవిధయుద్ధజయంబులు కొన్నవారు వా; రెక్కడ నేమిచేసె నితణ డీతని తమ్ముని. గూలనేసి యు క్కెక్కి నపార్థుపై 6 గవిసెనే; పను లాతడు (గమ్మలింవంగా నక్కుడలేండె వీంయ; భవదాత్మజు. గోల్పడె ఘోషయ్యాతలోన్‌” 6,2.182 పాండవులం దొక్కడొక్క6 డనేక విధయుద్ధములలో జయంబులుగొన్నవా రనుటజే నందజు(గూడి యనల్పమగు సహాయసంపదళోనున్నయి త్తతి వారికి జయమగు ననుటలో సందియ మేల యనునర్ధము గమ్యమానమగును. అనేక యుద్ధములవికాక యనేకవిధయున్ధము లనుటచే వారికిందెలియని యుద్ధపద్ధతి నవలంబించి గెలుతుమనుటకు వీలులేదు. వారన్నింటియం దారికేజటినవా రనునర్ధము వ్యంగ్యమగును. ఇక నీఠండన్ననో చెప్పికొనందగినవిజయమొక్కటియు లేనివాయ. పై గాం దనయెదుటం దమ్ముని. గూలనేయఃగా( (బిత్మికియ నాచరింప లేనివాం డితరుల నెట్లు కాపాడును ? ఈతనిపర్మాకమమెట్టిగో యెవ్వరెజు(గరు ? నిన్నటియు త్తరగో[గహణమునందు(గావి యంతకుముందటిఘోషయ్యాతలో(గాని పాండవుల గెలుతునని బీరములాడు నీత( డున్నపుడేకదా యోటమిగలిగిన దను నర్ధము వృంగ్యము. ఘోషయ్యాతలో భవదాత్మజు. గోల్పడె ననుటచే తసవృద్దికిం గారణమై సర్వదా రక్షించు దుర్యోధమని గంధర్వులు తన్నుకొనిపోవుచుండంగా ను పేక్షించిన యీతడు హితు(డో, పగను దలంపక అవమానముచేయవచ్చినవావిని6 గాపాడి సంరక్షించివ పాండవులు హితులో అలోచింప్పండు. ఇట్టిపరిస్టితిలో నీతండు *పత్రికి. బుత్తుంలకును మనువుకు హితంబ యొనరనడతు” నను ఇెంతసత్యమో పరికీంపు మనుట వ్యంగ్యము. హతముపదేశించు. లీష్మ్మదోణులవాక్యములం బెడచెవినిడి ధృతరాష్ష్రుండు సంజయు విట్లడుగుచున్నాండు ; అధ్రర్మప త్తు9న కిక్కడి తలపుభంగి యెట్టులుండు ? నీపై న్యంబులెల్ల 6గూడి యునికివినియెనే ? యెవ్వరిగొని యతండు కౌరవులమీ(ద నె త్తిరాంగలుగువాండు ?” $,2.168 శ9ిక్‌
భారత థ్య నిద ర్శ నము ధృతరాష్ట్రుని దుర్యోధనపితృత్వ మీపద్యమునం జక్కగా వ్యంజింప( బడినది. కడచినర్మాంయంతయు మనోవేదనతో న్మిదలేక కుంది పాండవులశ క్రి సామ్యుములను విమరునివలన విని బెవరి నీవు చెప్పినక్లే పాండవులకో సంధి చేయుదునని మాటయిచ్చి తెలవారుసరి కాహితమును గంగలో(గలిపి యిట్ల నుచున్నా( డన(గా దుర్యోధనునికంచబె దుష్టత్వమున నీత,డు రెండాకులెక్కువచదివె ననుట వ్యంగ్యము, “ఈ సై న్యంబు లెల్ల గూడి యునికివినియెనే' అనుటచే ధృతరాస్త్రునకు నంఖ్యాబిలమునందే విశ్వాసముగాని వై యక్రికశ క్రియ కల నాతండు సరకుగొనః డనుట వ్యంగ్యమగును. 'ఎన్వరిగొని * ఇత్యాదివాక్యమువలన సమ స్తభూచ[కమ నకు సార్వభౌములమైన మ మ్మే యంద జాశయింతురుగాని దర్శి దా గేసరచకవర్త లను వారల నెవ్వ రాశయింతు రను దురభిమానము వ్యంగ్యమగును. "ఎ త్తిరాం గలుగువాండు. అనుచోటి "కలుగు ధాతువు ధర్మజునికి మాపై నెల్రిరాంగల సామర్థ్య మెక్కడి దనునర్ధమును వ్యంతశించును. ఇట్లు ధృతరాష్తుండు తన నిజ స్వరూపమును విస్పష్టముగా వ్యంజించెను గావుననే *సంజయుండు వెచ్చనూర్చి ఉచ్చవడి మూర్భవోయినచందంబున డెందంబుమొగుడం దేస్టలువక్కి యుండెను.” భీముని యాటోపమునకు బెదరిపోయిన తండికి ధై ర్యముచెప్పుచు సుయో ధనుం డిట్లు పలికెను ; *అత్రండు వడిన వెండి యాసేనం గోల్తల "సేయ నొకండు లేమి సిద్ధ, మింత యెజి(గి వెజచికాదె యేనూజళ్ళలై నను దమకు( జాలుననియె ధర్మసుతుండు.” 68,210 ఈపద్యము క్షమించువానింగని చాలమివెట్టువానిస్వభావమును, సురీగుణ మును దురితారూఢముచేయువానిభావమును జక్కుగా నభివ్యంజించును. ఒకటిరెండు మారులు వారిపర్మాకమము చవిచూచి చా వుదప్పికన్నులొట్టవోయెననుసా మెతకు లక్ష్య్యప్రాయుడై న దుర్క్యోధనుండు ధర్మజుండు వెజచి యైదూళ్ళడిగె ననుటలో నాతని దురభిమాన మెట్టిదో, తెలిసితెలిసి నిప్పుతో జెలగాటమాడి యాత్మ వినాశము కోరితెచ్చుకొనుస్యభాన మెట్టిదియో యీవద్యమున నభివ్య క్తము చేయంబనినది. 490
తిళ్క నార్యుని డివ్యవాణి" ఈయాళ్వాసమున దృతరాష్ట్రవకు( జి త్తస్వాస్ట్యములేనియెడ విదురు( డాతవికి హితముపదేశంచుటయు, సంజయుండు దూతగానేంగి వచ్చి పాండపులసంగతులు వక్కాణించుటయు, బంధుజనులందణు దుర్యోధనుని సంధికొడంభడుమని యనేక విధముల నొక్కి చెప్పుటయు నాతండు వినక యుద్ధమునకే నిశ్చయముచేయుటయు వ్యాసగాం౦ధారులురూడ. కజెప్పిచూచుటయు ననున౦శములు వివరింప(బడినవి. ఇందు విదురనీ3 పరమరమణీయమై యెల్ల వారికివి జక్కంవి యుపదేశ మొసంగుచున్నది. అంతేకాక యందలి పద్యములన్నియు బాంగవకారవులగుణవిశ్రేషములను మిక్కిలిగా వక్కాణ్‌ంచుచున్నవి. తక్కి నకథాభాగమునందంతటను దుర్యోధనుని మౌర్థ్యము, _ధృతరాష్ట్రనిపుతవ్యామోహము, భీష్మాదులపొత్రైషిత, విదుర సంజయులనిష్కశంకప్రభుభక్తి, కర్టునిస్వామ్మిపెయత్వము మున్నగుభావములు వ్య క్రముచేయంబడినవి. అనర్థబహుళమగుయున్థమును విడువనిసట్టుడలతో నవలం వీంచిన దుర్యోధన్మసవర్తన మిందు జుగుప్పావహము, కర్ణాదులుకాక తక్కిన తరీయులెల్ల రు బహువిభములుగా నాతనిని, వంశమును గాపాడుటికు, జేయు (పయత్నములండు. ధర్మవీరము సంభావ్యామ, ధృతరాష్ట్రుని యస్టిరచిత్తవృతత్తి యందం దాశ్చర్యమును గలిగించుచుండును. విదురనంజయుల మోమోటమిలేని పీితోక్తులుగూడ విస్మయజనకములు, అన్నే కర్లదుర్యోధనులమౌర్హ్యపునాడ అల్‌ లి లి ఠి పబ్బురమే యవిసంచును. ఉద్యోగవర్వము = తృతీయాశ్వాసము :- కౌరవులను నిర్దాక్షిణ్యముగా వధించుకే క్తవ్యమని బోధించుచు. గృష్జుండు ధర్మజునితో నిట్లనెను : ఆప్సీతందికి ఖీష్మునకుం కజేతోయిదమొదవ భక్తిసేయనతగునీ; కొతలకు నేను జవివి భ్యాతంబుగ నీదువినయమభివర్డి ౦తున్‌.” 6808 కృష్ణుండిట్లనుటలో నీవినయాదులను బెడ్డలు శంకింతురేమో యను ననుమాన చుతో నీవు యుద్ధమునకు సిస్టపడకున్నాపు. నీమంచితనము లోకమునకు జాటుటయే య!
భారత ధ్య నిద ర్శ నము నీయభిమతము. దాని కనుణాలముగనే నేను [బయత్నింతును. కాని ముఖ్యమైనది యుద్ధము సుమా ! దృష్టి దానిపై6 గేందీకరింపునును నభ్మిపాయమును, ధర్మజుని మెత్తగా మందలించు వై ఖరియు నభివ్య క్రములగును.
ధర్మజాదులు సంధియే కార్యమనుచుండగా సపొంపవి [దౌపది (శ్రీకృష్ణునితో విట్లనుచున్నది శ
“*అంతలుచేసి పోనడిచి యక్కట సంజయుచేత(జెప్పి పు
_త్తెంతురె; యిట్టియూజటమదిం (బియమందె యుధిష్టిరుండు లౌ;
నంతన యూళులేవురకు నై దు సుయోధను(చిచ్చునాక్కా; యీ
క౦తకృపావిహీనమతి నాతడునొంచునె యన్నదమ్ములన్‌.” _ $5.8.101
ఇది (దౌపదియొక్క (ప్రారంభవచనము. ఇందలి మొదటి వాక్యమున అంతలు, అక్కట అనునవి వ్యంజకములై యామె హృదయమున రగుల్కొను చున్న ళోకకోపముల నధిపష్య కము చేయుచున్నవి. అంతేకాదు, వాక్యవై ఖరియే యిట విలక్షణముగా నున్నది. “పు త్తెంతురె" అను [క్రియ కిట కరృవాచకపదములేదు, అట్లు లేకుండ వాక్యమును రచించుట యేుకవిధమగు వ్యపహారదు, వారు చెప్పకున్నను దెలియ(జాలినవారు, అవాచ్యులు, వీచులు మున్నగునర్థమిట వ్యంగ్య మగును. “చెప్పి అనుటయు విశేషార్ధద్యోతకము. ఏమిచెప్పిరో చెప్ప(బిడలేదు. అనంగా నాచెప్పుట మనకెంత (దోహకరమైన విషయము, అది మన క పేక్షీంప( దగినదియా ? దీనికొఅకా మనము పదుమూండువత్సరములు పడరాని పొట్లుపడి వనియమపాలనము చేసినది ? ఇత్యాదిభాన మందభివ్య క్రమగును. ఇ ట్లీ పథమ వాక్యమున (దౌపదికి ధృతరాష్ట్ర ధార్తరాష్టబయందుం బెల్లురేగిన కోపాసహ్యములు [1పతీయమానములై నవి, రెండవవాక్యమున మదిం[బియమందె యుధిష్టిరుండనుటలో మనబంగారము మంచిదికొనిచో కమసాలి ననవలసినపనియేమి ? యన్నట్లు ఈమహానుభావుండు వారుచేసిన (దోహమునకు హృదయపూర్వకమైన (పియనును బొందెను. ఈతని యుధిప్టిరత యర్ధవంత మెట్లగునను నధికేషణ మభివ్యక్త్ర మగును. 'ఆంతన యూళు లేపురకు నైదు సుయోధనుణిచ్చునొక్కొా' అను వాక్యమున సుయోధనళబ్ద మర్థాంతరసంక్రమితవాచ్యము. మొదటినుంతయు( ఇగ
$0॥
పీళ్ళనారుని దివ్యవాణీ
వహీంచి కుయుక్తులో (పాణములుతీయుటకును వెలసనివాండు, కపటద్యూతము కల్పించి నిలువనీడ లేకుండ( జేసినవాండు, పట్టుదలతో నజ్ఞాతవాసభంగము కౌవించి శాశ్వతముగా నిడుమలం బడ/(దోయనెంచినవాండు, తలంచుటకు వీలులేని వస్త్రాప హరణాది నీచకృత్యము లాచరించి సుతిసించిన తుచ్చుండు సుయోధను( తీయన యూలఅటిచహించినంతమ్మాతిమున జాలిదలంచి యైచూశ్లైనను నిచ్చుననుకొనుట యెంత్మభ్రాంంి యనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము. తుదివాక్యము నిందైన యధిక్షేపణమును వ్యంజించును. అవును పాపము మీరన్నచో నాతనికెంతకృపం ఏమైనను అన్నదమ్ములుగదా । ఆతందు మిమ్ములను నొంచునా ? అతవి కృపావిశేషము నింతవణకు మన మనుభవించుచునేయున్నాముగదా । అను వెక్కిరింత యిం దలి వ్యక్తమగును. ఇట్లు దుర్దా్థంతమగు (దౌఎద్యమర్ష మీపద్యమున నఖివ్యక్తము చేయంబిడినది. క వై
తాను జెప్పవలసినవిషయములుచెప్పి-_.. -
*దోవది దింధురమ్మయిన్యకొమ్ముడ్మి గమ్మునవిడ్భి వెం్యడుకల్‌
చా వలచేతంబూవి యసికచ్భవింబొల్చ్బు మహాభుజంగమో
నా విలసిల్లి | వేల(గ మనంబున బొంగు విషాదరోషముల్‌
కొవళగలేక బాస్పముల్యుగమ్మంగ దిగ్గనలేచి యా ర్రమై.” 68.114
ఇందు దౌపద్యాలంబనకములగు శోక్టకోధములు చక్కగాల బుష్టమున్వై కదుణరంససమాస్వాచనము గావించుచున్నవి. టజొమ్ముడి[గగమ్మున విడ్చుట, వెండు కలువంచేతంబూనుట, బాష్ఫములు గమ్ముట మున్నగు ననుభావము లిందు. జెప్పం బివినవి. విర్వేగము, ఆప్ట్‌, దైన్యము అవేగము, ఉఊగత్వము మున్నగు న్యభిచారిభానము లిందు. దోంచును. అసికచృవింబొల్బుమహాభుజంగమో _ యనునట్లు వం్యడువలు (వేలుటయు, దత్కా లకోపా 3ళయమును, అవకాశమున్నచో తన కపకృతి(గావింవినవారిని గాటువేసి కసిమసంగవలయునన్నంత త్మీవ(కోధ మామెయందు. సముద్భూకమాయె ననునంశము నభివ్యక్రముచేయును. దిగ్గన లేచుటయు లోనున్నకోఎత్మీవతను వ్యంశించును,
శ01
(శ్రీకృష్ణుండు ధృతరాష్ట్ర భవనమున కరుగునపు డంగనాజన మిట్లు భాఏంచిరీ;
- పాణంబుతోంగూడ రక్క సిచన్నుల పాలు దావిన (పౌాఠబాలు డితందె, (వేల్మిడి. జాణూరు విలిచి లోకముల ము చ్చించిన యాజగబెట్టి యిత(ది, దుర్చు త్తుండగు80సు( దునిమి యాతనితి౦ం[డి( బట్టంబు6గట్టిన (పభు వితండ; సత్యభామకు. బారిజాతంబు పై (గల కోర్కిదీర్చిన రసికుం డితండె; వెన్నలును గోపికాచి త్తవృ త్తములును నరసి ముచ్చిలనేర్చిన హరి యితండె; (శుతిశిరోభాగముల( దన సుభగచరణ సరసిజొమోదమునుగూర్చు చతురు( డిఈడెలొ 68.175 ఇంమ మొదటిమూడుపాదములును .(శీకృష్ణనియవతార్మపయో జనమును వ్య క్తముచేయుచున్నవి. _ దుష్టకిక్షణముగావించి ధర్మసంస్థాపనముగావించుటయే యవతార్మపయోజనము, మజతియు రక్కసిచన్నులపాలతోపాటు (పాణములను గొనుట, చాణూరు విటిచి జగములమెచ్చించుట యనునంశములందు సమ్మగమైన పీర్యమును, యశస్సును గమ్యమానములగుచున్నవి. కంసువిం దువిమి యాతని తండిని. దిట్టంబు(గన్హై ననుటచే నాతని శిష్ణ్టసంరక్షణసామర్థ్య మభివ్యక్తమగు చున్నది. సత్యకు( బారిజాతము పై (గలకోర్కి ౯ దీర్చిన రసికు. డనుటచే భువియందే కొక దివియందు. నాతని కెదురులేదను నర్ధమును, రసికతవలన సమ్మగమైన చంపద్విశేషము నభివ్యక్రములగును. వెన్నలును గోపీకాచి త్తవృ త్తములును [ముచ్చిలనేర్చినహరి యనుటచే నాతని భక్తసులభతయు సర్వేశ్వరత్వము నలి స్య క్తములగును. [కుతిశిరోభాగముల నిత్యాదికముచే నాతవి జ్ఞానవిజ్ఞానము లభి వ్య క్ర్తములగును. ఇ ట్లీపద్యమునం కవళ్వర్యస్య నమ్మగస్య _ వీర్యస్య - యశస _ శ్రియః జ్లానవిజ్ఞానమయో కళ్ళాపి _ షజ్జాం భగ ఇతీరణా.” 400
ప%్కనావ్యని దివ్యవాణి రాకీ లం లు బ్‌ నన చు ని వళ అం
అనుళ్లోతమున( జెప్పదిడినంక్షణవుల సయు6 జెప్పంబడి (్రీళ్ళష్ణుని పెరమాత్మత్వము (పతీయమానముచేయంబతినది. వాచ్యమగు నుల్లే ఖాలంకారముడే జనమునకు(గలభగవ్మదతి యభివ్య క్ర్తమగుచున్నదిం
కుంతీదేవి శీకృష్ణుని జాండవులకుశలముల నిట్రవగెను :
హా లం
“దానదయాపరుండయినధర్మత నూభవు సేమమెట్లు; పం
చాననవిిక్రముండగుబకారికి భదమె;ః యస్రళస్త్రవి
ద్యానిప్పుణుండు [కీడి సుఖియా; వినయాథిరణుల్‌ కవల్‌ సమా
ధానన మేతులే; యకట (దౌపది సాధ్వి; సుఖందె దానికిన్‌,* _ గ$.188
ఇ౦ దాయావిశేషణములు సాథ్యిపాయములు. దానదయాపరుండు ధర్మజుం డనుటడే నిస్పుడు సమస్తదు కోల్పోయి చానమునకు దయాదావమువకు నవవాశము లేక యెంతగా దుఃఖపడుచున్నాంచోకదా ; అనునభ్యిపాయము వ్యంగ్యము, ప౦చాననవ్నికముడగుదికారికి ననుటచే పర్మాకమైకజీవిలై దికొదిదుష్టరాక్షసుల హతమార్చిన వాయునందను. డిపుడు నిష్టియుడ్లై యెట్లుండదెను ? అనునరము వ్యంగక్థిమగును. “అస్త్రశస్త్రవిద్యానిపుణుండు (కీడి సుభియా ౩" అనుటవలన హరు నోర్చి హరిని మెప్పించి పాళుపతాదిదివ్యాసప్రములంబడసిన, దివ్యకిరీటముగల యర్జునువి కెంతట్‌ దుర్గతిపట్టిన దను భావము వ్యంగ్యము, వినయాభరణుల్‌ కవ లనుటచే పరమసుకుమారమూ ర్తులు, వీనయ మేకాని, యౌద్ధత్యమెజుంగనీ సాధు శీలరు వైన చిజు(తవారు నిష్కా రణముగా బడరానిపొోట్లుపడవలసివచ్చెనుగదో 1 అను భావము వ్యంగ్యము 'అకట [దౌపది సాధ్య" అనుటలో మహారాజుబిడ్డి సద్దుణవతి, ఉ త్తమస్వభావ అయిన కోడలి 30త కష్టములు వాట్‌ల్లిన పనునర్థము వ్యంగ్యమగును. ఇ ల్లీయర్థవి శేషములన్నియు కంతి యొక్కళోకము నభివ్యంజించు చున్నవి.
కృష్ణుండు వచ్చి త న్నూఅడించుచుం డ(గా( గుం యతనీతో దనయులకు6 ఇెస్పవలసినమాటలుగా. గొవ్నిచె సాడు విట్లాడెను £ -
(61) ల!
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము ఉభ్రాబ్రబలమున జీవించుట నిజధర్మము; మెత్త(బడుట నింద్యము; మ్మాన్రీ (పజలకు( జెప్పుము; [దుపదా త్మి6 గార్యంబడుగు మనుము తగ నందలలోన్‌ లె నథి 200 ఇందు. దుదివాక్యము వి'శేషార్ధదో్యోతకము, “మీ 'కేదికార్యమో యే దకార్యమో యెట్లును నిర్ణ యించుశ క్రిలేదు. మేము పురుషులము, స్వయంనిర్ణియశ క్రీకలవార మనునహంకారమును వదలి యేమిచేసిన మేలుగలుగునో యది (దౌపది నద్‌గి కెలిసి కొను(డు,. ఆమెకు(గలవివేకము మీకు లేకపోయెనుగదా :' అనునభి,పాయమును, గుంతికి (దౌపదియెడంగల యుదాత్తభావమును నిం దభివ్య క్రములగును. ్రీకుష్ణుడు ధృతరాస్ట్రవితో సంభాషించుట కిట్లారంభించెను : “*బ్బపనాథ 1 నీయెటు౦గవి పనులుగలవె యైన దగవు€ ఐరమహితంబున్‌ దనవారికిం జెప్పన తగు నని వచ్చితి భారతాన్వయము | పియమొందన్‌ జనులందఅకు౬ (దిభువవ్వై యాదర్‌, )[పాయముగానుండప లసినఓమహారా ఒళ్లా సీ వట్లున్నావేమో నీమనసును బరీక్షించుకొను మనునెచ్చరిక “జననాఠ :' అనో సంటోధనమునం దభివ్య క్తమగును. “పీ యమెబుంగనిపనులుగలవె' అనుట యుప చారవాక్యము. నీయంతట నీ వెటి(గినచో నేవింతకష్టపడి రావలసి పవియేముండును ? నిజమున కన్నియు నెటింగి యందటకు హితముగా6 (బివర్తింపవలయునన్న జొానము సీకు లేకపోంబట్టి నారాః యవసరమయ్యె ననునర్థము ఇందు వ్యంగ్యము. “పరమ పాతము€ దనవారికి. జెప్పన తగు" ననుటడే నేను నీ కెవ్వరు. గూర్చంజాలని పరమ హితము( గూర్చుటకే వచ్చితిని గాని యపకారముచేయననియు, నీవాండనవియ విశ్వసించి నాపలుకు లాలింపు మనునర్థము వ్యంగ్యము, “భార కాన్వయము (పియ మొందన్‌" అనువాక్యభాగముపలన నిది మాకుటుంబివ్యవహారము నీ కిందు జోక్య మేల? యనకుము. ఈనాపయత్నమువలన( గలుగు మహాసయోజనము మీవంశమున కంతటికివి సంబంధించినది. కావుననే యత్నించుచున్నాను. కాపుననే 401
తిక్క. నార్యుని దివ్యవాణి యిదీ స్వార్ధముతోం దిక్షపాతముతో( జేయ్యుపయత్నిమని శంకంసకు' మనునర్థము వ్యంగ్యమగును. మజియు నా యత్నము నీకును నీకుమారులకును (వియము గాకున్నను దక్కిన నీయన్వయమంతటికిని. (బియము సంధానించు ననునర్థము కూడ నిట నంభావ్యము. నీయన్వయ మనక భారకాన్వయ మనుటలో నీవు నీపూద్వలగొప్పదనమును స్మరించియైన సీచబుద్ధిని విడనాడనలయు ననునర్ధము (వతీయమానమగును, కృష్ణు. డాసందర్భమునందే మణజియు నిట్లనెను 1 *ఎట్లు(గవె యజొతశతువి నెజియును ధర్మంబు సత్యనిష్టయు +మిమునే _త్తిజంగున ననువర్తించెనొ యెజు(గవె? తగు చేవ గలుగు "పెజు(గవె యధిపొ 6.8.278 ఇం దజాతళ్యతు వనువిశ్రేషణము సాఖ్నిపాయము. నీవును, నీవారును విష్కారణముగా నాతనియందు శ్యతుత్వమువవొంచిరి కొని యాతనికిమాాతము నీయందు శ్మతుత్వములేదు. కావుననే యాతండు మీరు పెట్టిన కష్టముల నన్నింటిని సహించి తన మంచితనమును, ధర్మమును, _సత్యనిష్టను గాపాడుకానుచు మీహితమునే యఖభివాంఛించి సంధిక్షై యత్నించుచున్నాల డనునర్జము వ్యంగ్యము. మిము నె త్తెలంగున ననువర్తించెనా యని తగుచేవగలుగు పెజు(గవె యనుటలో మి మృనుపర్ధించుట 'పెద్దవారనుగౌరవముచేతను, సహజమైన పౌజన్యముచేతను మాత్ర మేకాని యళక్తతవలన(గా దను విషయము సీవెజు4గవా ? యనునర్థను వ్యంగ్యము. ఎఅుగవె అను (పళ్నార్ధక్మకియ పలుమాటు లానృ త్తమై నీకు తెలియ శేమి ? తెలిసితెలిసి వినశమును గోరితెచ్చుకొనుచున్నా వనునర్ధము వ్యంగ్యము, ఈయాశ్వాసమున ధర్మజొదులు, ధృతరాష్ట్రకడకు దూతగానేంగు కృష్ణువితోం దమ తమ యభి[ప్రాయములను జెస్పుట, ఆతరు హస్తిన కరుగుదెంచి కౌరవులను సంధిక్షై యొడందియమపయత్నించుట, అతని మాటలకు( గసనలి దుర్యోధనాదులు దింధింపడొళకానుట, కృష్ణుండు తన మహిమల (బదర్శించి వారికి దానెవరో శెలియంజెస్సుట యనునంశములు గలవు. అభ్మిపాయనవి వేదనఘట్టమున పొండవుల 40]
జారత థ్య విద ర్శ నము ధర్మాభిరతియు6 గారుణికత్వము నభివ్యక్తములగును, ,శ్రీకృష్ణువిదౌత్యము అత్య దృుఠనాగ్విన్యాసనిధానమై (ప్రాయికముగా నద్భుతరసమును, ధర్మపీరమును బతీయ మానమొనర్చును, దుర్యోధనున్మిపవర్తనము జుగుప్పావహము. గాలవోపాఖ్యాన మద్భుతరసావహము. మొదటినుండి తుదివజకు నిందు. (బధానముగా గోచరించు లీలామూనుషవిగహుండ శ్రీళృష్ణుండయు. చేయవలసివదుస్తశక్షణ, శిష్టర్మణ, ధర్మ (పతిష్టాపసన యనునవి సర్వత (పతీయమానములగుచు. ధర్మవీరము. నాస్వాదింపం జేయును. అద్భుతాదిుసములు దాని కంగములు. భూభారనిరసనము తన కర్తవ్యమే యైనను సొధ్య మైనంతవఅకు( (బిజాసంక్ష్రయముకౌకుండ6 జూడవలయు ననెగి (శ్రీకృష్ణుని యభ్మిపాయ మిందు. జక్కగా గోచరించును. ఉద్యోగవర్వము _ చతుర్హాశ్వాసము :_ థి కృష్ణుండు 'దౌత్యమును ముగించుకొని వెడలునప్పు శాందికేయు, దిల్టనెవ: “వీరును( బొంముప్ప త్తుంలును వేరముదక్కి. పొనంగి మన్మి=కై పోరితమాడి యేనటులు బుద్ధులు చప్పినభంగియుం గులా చారము నిర్వహి౦ప( బలుచందములుం దగ దుఃఖపాటు నీ కౌరవజాతికిం దెలిసెంగాదె గదాధర ; నీదు సన్నిరిన్‌ ఈ 4కే జన్లీక్టు శుద్దుండ నగుటయ నిఖిలబింధు మి[తగుబజనకోటికి ధ్యాతికెల్ల నంబుజాక్ష | నిర్దోషుండ నగుట గాన నాతెజంగు నీ వెటు(గుట నాకు. జాలు. గ్‌శీల్‌ ధృతరాష్ట్రవి యీయభిిపాయమంతయు విషకలుషితమ, ఇచ్చకమునక్రై పుత్తుంవి. గొంతనఅ కాతండు మందలింపకపోలేదు, అందును బాండవులకు రాజ్య మిచ్చుసంకల్పముకం'చె వారివలన భయపడియే నంధిచేయు మని కుమారునికో నెక్కువగా జెప్పెననుటకు, జాలయుదాహవణములు గలవు, అట్టియెడ “పొనంగి చువ్కికై పోరితమాడి _ బుద్దులు చెప్పినభంగి, దుఃఖపాటు" మున్నగుపదములును నీవెళింగిన లోకముంతయు నెటీంగినక్లే యను భావనమును ధృతరాష్ట్రుని కాపట్యము నభివ్య క్రమచేయును, ఎదుటివ్య క్రిని మో మోటవజచి తనయభ్శిపాయము. నాతసిోే 404
తిక్కఒనార్యువి దివ్యవాణి నంగీకరింపందజేయు వంచక పవృ త్రి యిందఖివ్య క్రమగును. నిజమునకు రృత రాష్ట్రండే పాలుసంచి యిచ్చుటకు జిత్తశుద్ధితో సంకల్పించినచో దుర్యోధనుని యఎగీకారముశో. బనిమయేలేదను నంశమును గాంధారి విస్పష్టముగా నభలో నందు వినుచుంశంగాంజె ప్పెను. కఅన్సుడు నీపుత్తుండవినీతుండగుట యెటింగి యెటి(గి వానివశంబున నేలపోయె; దీవు పాంగవులకు నేమి యిచ్చితేని నడ్డుపడ నెప్వరికి వచ్చునధిపచెపుమ.* 6,8.888 నీవు మహారాజవై యుండి చేయుపనికెన్వరస్తు రాగలరని యామె యనంగా నేనేదో దుఃఖపడ్‌ చేసిన (పయత్నమంతయు వ్యర్థమైనదని యిట్లు వాపోయి నాదోషమేమియు లేదని సీవంగీకరించితివికడా । యని ధృతరాస్త్రండనుట యెంత నత్యదూరమో తెలియచునేయున్నది. కావుననే (శీకృష్ణుండు దీవికి సమాధానముగా “వాహ్లకలీష్మదోణకృప్యపముఖనిఖిలవిశిష్ణజనంబుల నాలోకించి" వారితో నిట్లు పలికెను ; అఖస్సు డీపభం బుట్టిశ య౦తవట్టు మీకుం దెల్లంబుగాదె; యీమేదినీ వి భుండు _ తానేమిటికిని ముఖ్యుండంగాను తప్పు తనదెసలేదని చెప్పి విిచె” న! "కావున నాకు నియ్యెడం దడయంబనిలేదు.. .... % ర్‌ 4.8 కృష్ణుండు ధృతరాష్ట్రుని వాక్యములకు సూటిగా నతవికిం [బతివచనమీక లీష్మాడులతో మాటాడుటవలవనే యాతవి యభ్యిపాయము వ్య క్రమగుచున్నదిం దోషమంతయు(దనడియే కాంగా నేను నిర్ణోమండనని పలుకు నీతనితో నే మేని జెప్పుటనలన( |దియోజనమున్నదా ? ఆతని చి త్తవృ త్తి యెట్టిదో సభలో నున్నష్ట ముగా ఇిహిర్గతముకాంగా( జూచిన మీరెల్లరు నుండ(గా( గార్యార్థిన్టై వచ్చిన నాకో సీతండిట్లాడుట న్యాయ మేమో మీరలే విచారింపుండు, మేదినీవిభుండై సర్వాధికార ములుగల యీతండు నేను చుఖ్యుండంగానన్నవో వీతవి మేదినీవిభుత్వ మేటికి ? క(0
భారతధ్యనిదర్శన ము తప్పు తనదెసలేదని చెప్పివిడిచినంతమాాతమున లేకపోవునా? ఈతని కుత్సిత [పవృ త్తి నేనెలు(గనా? మీరెణు(గరా?ః కావున విట నింకను నిలుచుటకు గొంచె మేని అవకాళములేదు. అనునభ్మిపాయమిట న్యంగ్యమగును, (శ్రీకృష్ణుండు కర్టువికి జన్మరహస్యము నెటింగించుచు నిట్లు పలికెను ః ఊీన్సీవ్యు వృద్ధజనోప సేవివి; ధర్మసం 'వేదివి; తెలియంగ వినుము; సిద్ధ మంతదబలంబున మార్ర్తాండు వరమున గన్నియతటి గొంతి కన్నవాండ వగుట( బాండునృ పాలు న్మగసుతుండవు; ధర్మమార్షంవిడి ధర్మతనయు, డాదిగా(/గల తమ్ములందజు నాచేత నెజింగి నీయడుగుల కెజంగి సకల పుత్త్శమి[తబంధు భూరిసేనాసమ న్వితముగా(గంగొలిచి నిన్ను రాజ్య భారవహనమునకు( బట్టంబుగట్ట ను జ్ఞ్వలుండ వగుదు _ రమ్ము వారి కడకు. గ్‌.1.29 ఇందు 'వృద్ధజనోప సేవివి ధర్మసంవేదివి అనుపదములు నాచెప్పుసంళము ధర్మసమ్మత మైనదని గుర్తించుటకు. దగిన ళక్రిసామర్హ్యములు గలవాడవు కౌవున కోపింపక ద్వేషింపక నాచెప్పుమాటల బాగుగా విచారించి నిర్ణయమునకు రమ్మను నర్ధమును వ్యంజించును. 'మం్యతబలమున నూ ర్తాండువరమునన్‌” అనుపదముల వలన నీపుట్టుక ధర్మబాహ్యమైనది, లోకనింద్యమైనది యని నీవు విచారింసందివి లేదు, మం్యతదిలమునలనను, లోక్రై కదీపకుండై న సూర్యనారాయణుని యన్ముగహము సలనను జన్మించిన నీవు దూష్యుండవుకావని విశ్వసింపు మనునర్ధము వ్యంగ్య మగును, నాజన్మము దూష్యము కాకున్నను నేను గన్యయగు కుంతికి బొండురాజుతో నందింధములేని యప్పడు పుట్టినవాండనుగదా పాండ్రవుండ నెట్లగుదుననియు శంకింస( దినిలేదు, ఏలయన ధర్మమార్గమునుదిట్టి నీవు క్షేతజుండవు కనుక పాండురాజు న్యగసుతుండ వే యగుదువనునర్థము ధర్మమార్గంబిది యనుదానిచే నభివ్య క్తమగును 498
తీక్కనార్యుని దివ్యవాణీ
*నాచేతనెల్‌ంగి' యనుటచే నన్ను. బాండవులు మన్నింపవలదా ? యని సంకో చింపకుము. వారిహితమునే కోరుదునని నాయందు సంపూర్ణ మైన విశ్వాసముగల వారు తప్పక మన్నింతురను నర్థము గమ్యమానమగును. “నీయడుగులకెజంగి" యనుటచే నూరక మన్నించుపే కాదు పరమభక్రిపరులై విన్ను దైవసమానముగా నారాధింతు రనునర్థము వ్యంగ్యమగును. వారట్లు విశ్వసించినను హరి వారు నన్నాదరింతురా ? యనంబనిలేదు. అందలు నిన్ను(గొలుతురను నర్థము తరువాతి వాక్యమువ లన (బతీయమానమగును. ఉజ్జ్వలుండవగుదువనుటలో నీ వీదుష్టుండగు దుర్యోధనుని 'సేవించుదానికంచ నధికముగా. [బికాశింతువనునర్థము తోచును. ఇట్లు కృష్ణుండు కర్ణావర్ధనమునకు( జేయుమహాపయత్నమంతయు. వింది వ్యక్తమగును.
కృష్ణుండాడిన మాటల కంగీకరింసని కర్దనితో నాతండిట్లు వచించెను :
“దయ నాయాడిన మాట గైకొనవు, సంతాపంబు( దెచ్చుంజుమీ
స్మయమెట్లుం దుది; నీకు నర్జునువితో మాత్సర్యమైనం బరా
జయమొందెన్‌ మృతియొండెంగాక గెలువన్‌ శక్యంబె ? 'ఫెక్క ౦ డ్రకిం
తయకా లంబగున థై | నీమనము శాంతింబొంద(గానేర్చునేి ర్‌ం 447
ఈపదళక్థిమునందలి మొదటివాక్యముచేత నేనాడినమాటయెల్ల విన్నుసంర క్షించు తాత్సిర్యముతోనే గాని పాండవులు నీకు వెఅతురను తాత్పర్యముతకో( గాదను సర్ధము వ్యంగ్యము, “నా” అనుపదము పొతోపదేష్టను, నీ మేలుగోరినవాండనగు నామాట అనునర్ధమున నంక్రమితవాచ్యమగును. నేను రాధాతిరథుల నెట్లు వీడుదును, దుర్యోధనుండు నన్ను నమ్ముకొనియుండె నెట్లు వంచింతును. లోకము నన్ను[ జులు కనచేయదా ? మున్నగు సీయథభి పాయములన్నియు( గేవలము సీగర్వమునే తెలు పును గావి వివేకమును వ్య క్రపణుపవనువర్థము “సంకాపంబు(దెచ్చుంజుమీ న్మయ 'మెట్లున్‌” అనువాక్యమువే (దితీయమానమగును. “పెక్కుర్మడ కింతియ కాలంబగు నై అనుటచే రాంటోవుమహాయుద్ధమున అసంఖ్యాకములగు జనులు నశింపకుండ. జేయవలయునను నాయుద్దేశము భగ్నమైనదికదా । వీవు పాండవులంజేరినచో విన్నే నమ్మి యుద్ధమునకు దిగు సుయోధనుడు యుద్ధమునకు విముఖుండు కావచ్చును. అపుడు పా౦ండవ కౌరవులకు సఖ్య మేర్పడు నవకొళశముంకును. జననష్ట్రము. ఇరుగ
క!
హేరత ధ్వని జీ ర్గనము దని నేను యత్నించుచుండంగా నామాటవినక పెక్కం్మడ వినాశమునకు హేతు భూతు(డపగుచున్నాడవను కోపవిర్వేదము లభివ్య క్తములగును. మజియు రాబోవు యుద్ధము మహాపత్క్మంరమవి యెజింగియు మూర్థత్వమును వహించి యనుజుల సాధింపనెంచిన నీహృదయమునకు శాంతియెప్పటిక్షైన లభించునా ? యనునర్ధమ తుదివాక్యమున( (దితీయమానమగును. ఇట్లిందు గృష్టుని కోపవిర్వేదజన సంరక్షణ తాత్సర్యము లభివ్యక్రములగును. అయావ్యక్తులను సేనాధిపతులనుగా వియోగించి వారినెల్ల ధనంజయునకుం జూపి ధర్మరా బిట్లు పలికెను : ఉప్పుడు నెయ్యడం బొదివి యిందజకున్‌దగ నీవుక౦టికిన్‌ తెననయు/బోలె మాటయి నెజీం బనులారసి యొజ్డచాడ్చ్పునం జెప్పుచు వీరిబుద్ధి/గాని చేయము కార్యము; నీకు రక్ష తా విప్పర మేశ్వరుండు కలం: డిచ్చుకుభు; బనిచూ పె6 గృష్టునిన్‌.* షఓ॥4 “ఇట్లు _గాంభీర్యమాధుర్యధుర్యుండైన యుధిష్టరుండు వరిష్టపభువురి చిత్తంబు లారాధించి” త4.116 ఈపద్యార్థముచే సేనాధిపత్యము పేరున కెన్వరు వహించినను పదానముగా భారమంతయు వహింపనలపినవా(డవు నీవే. ఏచిన్నయాపద యేరి కెప్ప జెట్లు ఘటిల్లినను తేప్పవిధమున నీవట[వాలి సంరక్షింపవలయును. ఎవరేవి కాళ్య మేదియో , తెలియనిస్టితిలో నున్నచో వారిక్‌ సముచితమగు నుపడేశమును నీవే యివలయునను నర్ధమిట వాచ్యరూపమున నెలకొని తక్కిన 'సేనాపతులగు రాజులందణకు ప్యంగ్య ముగా మీరీతడు చెప్పిన చొప్పున నడచుకొనవలయునుసుమా । అనునుపదేశము నొసంగును. ఇది వ్యంగ్యమగుట యెంతయు సముచితము. వాచ్యమైనచో. గొండ అభిమానము దెబ్బ3ినె నని భావించుట కవకాశము గలదు. అళ్లే ఇప్పరమేశ్వరుండు గలండనుటయు శీకృష్ణుని సర్వకార్యనిర్వహణమునకు బాధ్యత నీవే వహంపుము మహాదేవా । అను [పార్టించుటలో( దిరిణమించును. పరమేశ్వరుండనముటయు సాలి (ప్రాయము. ఆతని యుపదేశమును గుణదోషవిచారణము చేయక యాదరించుట మన కర్తవ్య మళైనచో శుభముగల్గునను వర్ధము వ్యంగ్యము. ఇ ట్లీయర్ధము సంఖభా 406
తీక్కనాక్యుని దివ్యవాణే వీతము కావలయునను కవితాత్సర్యము గాంలీరృమాధుర్యధుమ్యుండను యుధిష్టీర విశ్రేషణముచే వ్య క్రమగుచున్నది. ఈయాళ్యాసమున 272 వ పద్యమువఅకు కృష్ణుయి రాయబారము ముగించు కొని కర్ణావర్దనమునకు యత్నెంచి పాండపులకడ కరుగుటయు,, గుంతి కర్దువి రహాస్యముగా(టేరి జన్మవృ త్తాంత మెటింగించుటయు, నుభయపక్షములందును సేనాధి పత్య నిర్ణయము, భీష్మ6 డుభయపక్షములందు. నతిరథాదినిరూపణము గావించుట యనువృ త్తాంతములు చెప్పంబడినవి. కర్షునితోం గృషమ్టండయను గుంతియును బాండ పుల జేరమని యుసదేశించుట వారి జనసం౦ం5క్షణ తాత్సర్యమును వాత్సల్యమును నభి వ్యక్తము చేయుచు ధర్మాభిరతిని (ప్రతీయమానమొనర్చును. కర్దుండు దాని కంగీక రింపకపోవుటలో నాతని ఛై ర్యగరిమయు(, గృతష్టతియు, స్వామిభదక్రియు సఖి వ్య కృములగుచున్నవి. అతింభాదినిరూపణమున కర్ణభీఘ్మల వాక్కులలో శోక (కోధములు సతీయమానము లగుచున్నవి. అశ్వాసమున మిగిలిన భాగమంఈయ నంటో పాఖ్యానముతో6 గూడియున్నది, అందిను దవతమ్ముని కిచ్చి వివాహము చేయంజొలనని పలికిన ఖీమ్మనికోం బరశురాముండిట్ల నెను, కనముండని నన్నెలుంగు; దినఘుండ్రవ్వు: నాపచినంఒనందసా దరణమతేసి; తన్నియొవిధంబులం బల్కెదు భిక్రితోడ, నీ వెరపులుతక్కు. మీయబల వేగమ పెందిలిేచేయు, మళితతో “మరలు పదీయ కోపళిఖి; మానదు వేడొక వేయు. జేసినన్‌, 6.4.807 ఇంిదు గురుండని నన్నజుంగువనుటలో. నిజముగా నెటింగినచో. గౌరవ మున్నచో నేనుచెప్పినది చేయక. ధిక్కరిందుచు. నిట్లామదువా ? ఇదియంతయు నిచ్చకముసుమా 1 అను భావన మభివ్యక్తమగును, అనఘుండ వనుట వెక్కిరింత, గురుధిక్కారము చేసినవాణెంతటి పాపాత్ముండో యూహింపుమను నర్ధమ్‌ందు గోచరించును. "నొానచన౦బ నందు" అనుపదమునందలి “నా' యనునది యర్హాంతర నం[కమితవాచ్యము. ఏనేను !ీకు ధనర్విద్యాపా భవనము గడించి పెట్టి యింతట్‌ దాని నొనరించితినో, యేనాయందు భక్టిభావమ ౦డవలయనో యట్టి నావచనమ.నంగే (62 శగో
భారత ధ్యని జ్‌ ర్‌ నము యనాదరణము చూపితివను నర్థమిట వ్యంగ్యము. ఎన్నియొవిధంబులల బకల్కెడు భక్రితోడ ననుట లేనిపోని టక్కరిభ_క్తి నటించి యిచ్చకములాడిన నేమి [పయో జనము. నాయుపదేశమును మన్నించిననే నాకు. -(వీ3ిఘగల్లు ననునర్ధిము వ్యంగ్యము. 'ఈయదల ననుటలో పాపము దిక్కులేనిది బలహీనురాలు, వివా హము లేనిచో నేమగునో యూహింపుమను ననునయము కొంత అభివ్య కృమగును, అంటోపాఖ్యానము ధర్మయుద్ధవీరాద్భుతరససమం౦చితము. అబవృత్తాం తము అందందు( గరుణమును గూడంబుట్టించును. గుర్మసంరక్షణతి త్పదూగెరై దేవ (వళుండు గురుదేవువికో. టోరాడుట, కన్యాసణరక్షణతత్ప్సరు(డై గురుడు శిష్య నికో (గూరముగాం బోరుట యశునంశషులందు. ధర్మవీరయుద్ధవీరము. €€ న్య క్తములు, ఈకథయంతయు. ఖీష్మువిమషోగ”ా త్తగ నళిన్య క్రనూేయిలో (బయోఎనవపంతమగును, అంది తపమాచరింళభుం, శిఖంంయగుల శ్తీశ్వాపడషక్వి ముల వినినమయము మున్నగు వృ శ్తాంతమంత "ము నద్భుతాసహాముః ీ 4 భీష్మవర్వము జు [(నథమాశ్వాస్మష్టాక న్‌ు ఫీస్మమరణమును వివి పలవించుఎ ధృతరాష్ట్ర్రుంఒల్లు పతికెను. బి వా ఆక్రౌర్యం బాసత్తం బాశీలం బొసర్మాకమాఫీలత్వం బాళుద్ధ్య నత మెందు న నాశములవి ఖీష్మంబెడ్డ నమ్మితిమిగ దే, 6.28% ఇందలి (ప[కొ౦ఠతసరామర్శక ముకా వ్‌ తచ్చజ్ట ప్రయో గా వాచ్యు అనీసి శొర్యసత్హ్వశీలాదికముయొక్క యవిర్వచనీయతను వ్య క్రముచేయుచు ధృతరాషా లంబకమగు శోకమును గరుణముగా నసంలక్ష్య (కమమున€ [బతీయమాన మొనర్భు చున్నది. ఆశౌర్యమనంగా నేదియిరువదియొక్క మారులు క త్త్రియసంహారమ గావించిన పరశురాముని జయించుట యందభివ్య క్తమై కీర్రనీయమైనదో, మేరి కౌశిరాజదుహితలను చెచ్చునపుడు అసహాయముగా రాజలోకమునంతటిని నిర్ణించుటప నినియుక్తమైనడో యట్టిది నేండు శిఖండివిజ్బంణభమున కగ్గమై వినాశమ 410
తిక్క-నార్యుని దినృవాణి వొండెనా ? యను నీమొదలగు భావము లిట ధృతరాష్ట్రుని శోకమును రపీథ వింపంజేయునుం మజీయు ధృతరాన్లుండు సంజయునికో విట్లసన *బట్టంయ నొచ్చిన తటి నడ్డంబు సొచ్చెద మని వచ్చువారు లేరై ర యచట, నం రీపోరాడక యన్ని యక్షాపాణు లొప్పరికించెనె యొకవీ( గలన; నతని నోర్వంగం జాలివని నిశ్చయించితి; మంతకు నో పెనే యరిబలములు; (వోణుండు గృప్పండును దోణసుతుండును శల్యుండు (గేడించి చవిరె యపుడు; పాండుసుతులు శిఖండియు. జండళ క్రి 'మెజయ నొక్కటం బైందిడ్డ వెజచి కాత విడిచి నాపు త్తుంలందటు విజీగి యడవి+ గలసిరొకొ ; యాతవికి. బడవలసె నకటుి 8.1.56 ఇందలి (వథమపాదార్థము పాపము వయోజ్ఞానవృద్దుండు నకలసేనా. నంరక్షణ తత్సరు;డ్డే యుద్ధము చేసిచేసి యలసి సౌలయంగా నతనిచే సంరక్షంప ఐడు వాం డొక్కండు వడ్డము రాకుండు 'అంతళోచనీయ మను రూపమున ధృతరామ్హ్రవి నిర్వేదము నభిత్య క్తము చేయును. ద్వితీయపాదార్థముచే నొకరిడ్డ జైెనచో నమాధానపడవచ్చును. పదునొకం గకొహిణులసేనయు, [బధానవ్య క్రినే యొప్పరికించి అవా । ఘనవిజయము. గొందురు గావలయు ననుదుఃఖనమ్మి శతాధి కేపణ మభివ్య క్రమగుము, తతీయపాదార్థముచే శ్యతుబలములయెడం బౌడమిన యీర్ష్యాద్వేషము. లభివ్యక్తమగును. చతుర్దపాదార్థముచే (దోణాదులయెడ నుద యించిన యేవగింప (పస్ఫుటమాగును. గీతి పఠథమద్వితీయపాదార్థములచే నందటు నొక్కుమ్మడి విజృంభించి యో! నజూచినచో. ల్రీమ్మండు యుద్ధవిముఖుండగునో వాని ముందిడుకొవి కూరిరముగారిజాంసించిరి కావలయు, లేనిశో నాతండు పడునా ? యను కంకాడు లభివ్య క్తములగు-*7 “కాతవిదిచి యనుటలో నెవ్వండోకాధు, కాత, శీ[1
భొారథ ధ్యనిదర్శనము ళను హిఛముకోశి ముసలితనమువ యుద్ధమున ఏజ్ఫంధిం: న మహికాత్మంగు, స్వార్ధమించుకయ లేని యుదాత్తచరితుండు. అట్టివానిని శ్యతువులక్షు వడిం: నన్పగించి చనుట మెంతనీచము | వీరిపర్మాకమము గాల్ననా ? చను. నర్థము ప్యంగ్యమగును, 'నాపు త్తులందణున్‌' అసుటలో వంద: "3లో. గొందలై నను పితామహునింగూడి యుండ జాలకుండ్‌రా ? ఏయొక్కని3 ని విట్లు విషచి చను హేయమనుభావము కలుగలేదా ? అనురూఎమున శోక : . ఎలభివ్య క్రములగు "ఎ. "అడవింగలసిలొకొ* యనుటలో భరింప శక్యముకొని కోస వభివ్యక్తవ గుచు. “అతని'కనునది యర్ధాంతర సంకమిళ వాచ్యము. ఖీషా ౨ ఒక్థిని య్య.ధృషృళ్వా దులిందు! (బతీయమానదులగును, కట్లాయితమెన కౌరవ సేన యి టుపమింప(బడేను : న! క్‌ు ళం *అమరుతొడవుల వజొంకు లంచవిండు కరణి హరినీలముల జేర్చుకాంతి యజలా పగిది మాణిక్యరుచి పద్మభంగి మెజయ గురుబలంబు గెందామరకొలని4టో లె.” 8.16 ఈసద్యమునందు. డుర్యోధనబలమునకు( కెప్పందిడిన కెంచాపుర కొలని సామ్య మా సేనయొక్క దర్శనీయతను, ప్రయాడందిరము నభిప్క క్తముచేయును, ఉద్యోగపర్వచ కుర్ధాశ్యాసమున 180 వ పద్యమనందాసు ఇఃయాశ్వానమునందే 181 వ పద్యమునందును బాండవసేనక సమ్ముదసాక్యుడు. చెప్పంిడినది. అపాండవసేన సమ్ముద్రంబు కాపువోవు చండంబయ్యెవా (ఉ4180) ఖ్‌ *అరదములు దీవు లున్నత కరులు గిరులు హరులు వీచికలు సుకటనము త్కుర ముగస త్త్వములుగా శరనిధి గతిం బొండుపుత్త్ర సై న్యంట్లొ ప్పెన్‌ క్‌.1.131 యుద్ధారంభమునంద్రలి యీరెండు ఏద్మవలవలనను ౯౧ ౦డవసేవ బహుకాల య్యుకొరమాచేసిన. శ్యతువలంగసిమసం ఓ కస్సు సంగుళ్లు.. క్రోథపడన
తిళ్క.నార్యుని దివ్యవాణి
వాంంవ్నల హృదయములవళలె సము(దముతీణున( బిరవళ్లు (దొక్కు చున్నదవియు గౌధవ సేన యట్లి కష్టనస్టము లెలు:గనిది కావున _స్తిమితమై యలంకృతమై యనుదిక్తమై దర్శనీయమై యలరారుచున్నదనియు నర్థము వ్యంగ్యమగును శ 0కు ఎనమల తారతమ్య ముచే యుద్ధఫలితముకూడ సూచింప(దబకుచున్నది,
ఈయాశ్వానమునం (బారంభమున ఫీష్మమరణమును విని ధృతరాష్ట్రండు శోకించు ఘట్టము కరుణరససమన్వితము. ఇరుబిలమును యుద్ధమునకు. దలపడుట యందుత్సాహ మభఖివ్యంజితమగును. ధర్మజుండు పాదచారిదై భీష్మాదులంగలసి వచ్చుట వృద్ధజనమునెడ నాతనికి. గల గౌరవమును ఖీతివి నభివ్య క్రముచేయును- కడమయుద్ధవర్ణ నమంతయు. వీఠరరసస్పోరకము. ఇందు (ప్రాయిరముగా ద్వంద్వ యుద్ధములు చెప్పబడినవి. వానివలన నాయావ్య క్తులకుం/గల పరస్పరమాత్సర్య జీగీషలు చక్కగా నభివ్య క్తము చేయబడినవి. యుద్ధారంభనున జెప్పంజడిన యర్జునుని మోహావిష్ణత పాండపుల హృదయమార్టవమును, భగవంతునిదు ప్టశిక్షణ శిష్పరక్షణల తొత్సర్యము నభివ్యంగ్యమొనర్చ్భును. భీన్మవర్వము -_ ద్వితీయాశ్వాసము :-_
తొలినాటి యుద్ధమున( దన సేనకు, గలిగిన వెనుబాటును దల(చి దుఃభిం చుచు ధర్మజుండు కృష్ణునిక్రో నీట్టనెను ణ్‌
“అలనియెజుంగనేరక మవోత్ముని లోక ముతోడి పొటిగా6
దలచితిః జేలనై తి; శరతొడనపీడితులై ౩ నీమజం
దులు నమరాపగాతనయుతోడి రణంబునకున్‌ దిశాధినా
థులు నణుమంగంజాలరవి తోచచుమన్నది నామనంబునన్‌.% 8.2.4
ఇందు దర్మజువి విర్వేదమును, ఆధ్రిచేవణమును, మీరింకను విఖృంభింస వలయునన్న ,ప్రార్థనయు నభివ్య క్రము లగుమ., 'బేలనై తిన్‌' అనువాక్యమున మీయందజమాట విని ీష్మువివిజబంభణమును మున్న స్వయముగా నెటు(గక మోనపడి వెళ్డినై తిన్సోలచ్ను మీరిట్లు చేయుట న్యాయసూ ? భయయనుభావ మభివ్యక్ర సుగును. 'శరతాడణోబిస్తైలై రి సీమజందులు" అసుటత్లో మున్నెవ్నియో వీరము
వ!
భారత ధ్యనిదర్శనము లాడిన యీ పీరా[గేసరులు తొలితాంకునకే తట్టుకొనలేక పీడంబొందిరి. ఇంక ముందున్న యుద్ధనముద్రమునంతటి నెట్లు తరింతురోకద్యా। యనునిర్వేదము, ఒక విధమగు నె త్రిపొడుపును నభివ్య క్రములగును. నీమజందులనుటలో విది యంతయు స్మీపోత్సాహముచేతనే జరిగినది కొపున సర్వనమర్థండవై న నీవు మనసిడి మమ్ము, బొాలింపనవిచో నిలువ(జొలమను నర్థ మభివ్య క్తమగును. “సీ అను సంది౦ధార్థకము బాధ్యత యంతయు నీదేసుమా 1 యను హెచ్చరిక నభివ్య క్తముచేయును. 'దిళాధి నాధులును" అనుచోటి అపిశబ్దార్థకావ్యయము. భీష్మున్మిపతాపాతిశయము నభివ్యం జీంచుచు ధర్మజుని ఖీతికి వ్యంజకమగును,
ఉద్యద్వి[కమ్మప[కియతో రథము పజప్పము. లీష్మునియాటోపము నడంతును. లేచరులు వర్ణించునట్లు విజ్బాంభించెద నని ,క్రీడి సలుకంగాం గృవ్జీం డి ట్లను చున్నాడు :
ఉగృజ్రి బిజి లేక యుబ్బక యఖండితశౌర్యము నస్త్రవీర్యమున్‌
భుజదబిలముం బొగి శ్త్రవడ భూరిపరా[కమళాలి భీష్మ న
క్కంజఇముగ( దాంకి యద్దెస నకంపితువై నడతెంచుశ ల్యకుం
భజకురురాజు లచ్చెరువుపాటు భయంబును బొందంజేయుమీ.” 82,83
'గజిబిజిలేక యుబ్బక' యనుటలో నీమాటలలోొ నవి గోచరించుచున్నవి. వాని సపలంవింపకు మనుట వ్యంగ్యము, అవి ని న్నాకమించినచో నఖంవిత. శౌర్యాదులు బెండువడు ననునర్ధము కోంయను.. "భూరిపర్యాకమళాలి' యనువిశేషణ ముచే నట్టివానిని జయించుటకు వేగిరపాటు, గర్వము మున్నగునవి తోడ్పడవు నుమా & మెల్లగా నాలోచించి నేర్చుమైం గార్యము సాధింసవలయు. సనునర్థను తో;చును. 'అద్దెస నకంపితులై .... ఇత్యాదికముచే నీ వొళక్కభఖీష్మునిమ్మాత మే గమనించితివి, అతవిళోపాటు (దోణళల్యసుయోధనులు సుస్టిరుల్లై నడతెంచు చున్నారు. వారివి గమవింపుము, వారికి భయాళ్చర్యములుగలిగించు విజ్బృంభణము నెణపు మను హెచ్చరిక తోచును, ఈయర్ధవిశేష మిట సంభాన్యమనుసూచన్మ అర్జునుండు తన్నుద్యద్వి(కమ్మప[కియకో రథమునడపు మనగాణ “"నచ్యుతుం డుచిత ధయముతో” (కిక నడపుటలో గోచరించును.
శ|4
పశ. నాష్యని ీవ్యవాణీ ఆ ఎనువివిజృంభిణమునకు తనవారు ఖీతలుకాంగా దుర్యోధనుండు ఖిష్మనిళో విట్లాడను ఫి ఆక్రసభ్రుజసార మేర్చడంగ దర్చితుండై మనయందు జేయగ ల్లినన్ఫపకోటి నెల్ల నవలీలమెయిన్‌ మును మించి (తుంచెన ధ్జనుండదె సీపు సూడ; ననురూపమె నీ కిది; మున్ను కర్ణభం డనముదొలంగ!జేసి; తకటా యిటు లొప్పరికింప (బాడియేం” కి,2.41 ఇందలి 'తనభుజసార మేర్చడ(గ ననుదానిచే నాతడు తనభుజములయొక్క సారమంతయు. (పదర్శించుచుండ(గా మనము మససారమును గొంతయే (పద రృనముచేయుచున్నా మనుదుర్యోధనునియధిక్షేపణము వ్యక్తమగును, 'అవలీల మెయిన్‌" అనునదియు. నధిక్షేపవ్యంజక మే. మీయంతటిమవి డోర్వి భవశాలితో( టోరునప్పుడాతలివాండెంతయో [పయత్నముతో నొకింతసాధించినచో సమాధాన పడుటక్రై నను వీలగును గాని యది యేమియులేక యవలీలగా మించి [తుంచుట మీయౌదాసీవ్యమును దెలుపు ననునింద నఖివ్య క్రముచేయును. నీవు సూడ ననుట సర్వ సేనకు సంరక్షకు(డవై ననీవు చూచుచుండంగా నిట్ల య్యొనన్నచో నీవు మనః పూర్వకముగా నీవిధివి నిర్వహించుటలే దనునర్ధమును న్య క్తముచేయును. ఇది యంతయు వంచన. సమర్థుండగు కర్ణుని యుద్ధమునకు రాకుండణజేసి నీ వుదాపీనుః డవ్నై నాకొంపముంపనెంచితి వనురిక్కారము కద్డుభిండ సము(దొలంగ+ కేసి తను వాక్యమున వ్యంగ్యమగును. ఇట్టీదుర్భరమగువింద యీవాక్యములందు వ్యంగ్య ముగా స్ఫురించును. గావుననే ఖీష్ముండు *ఇతం డింత యొస్పనిపల్కుపల్కు నే" యవి నునంబునల గుత్సీంచెను. (42) శలనందనుండు ధృష్టద్యుమ్నువికో యుద్ధంబు సేసిచచ్చుట - తల్మవయ్యలై నం (టాం బులును గృపాణంబు విడిచి భువి (దెశ్లి నతం డలుకొంది కురుదిలం బా కులతంబొందంగ 6 గొండ గూలినభింగిన్‌. 6.2.196 శ్‌
శారత ధ్యనిదే రను
ఇందు శల్యతనయి4డు తల్మ(వయ్య2ై నపిదప( (బాణములు పోయినవెనుక కృపాణము విడిచె నని చెప్పుటవలన నుత్తమక్ష్మతియుని వీరత్వ మెంత: నమో యనునంశము [పతీయనూనమగును. అతండు (ప్రాణములు పోయినపీమ్మటనే యాయుధము విడచుః గౌనీ వ్యతిరేకముగా. చేయం డనియం జేసినచో నది క్ష్యతియత్యము గాదనియు నర్జమిందు. దోంచును. ఉ త్తనవీర్మాగేసరునకు (ప్రాణము కంచ మానమే (పధానమనుసామాన్యాంశ మిట స్ఫురించి యర్ధాంతరన్యాసాలం కారము వ్యంగ్యముగా నుడయించును. అది వీరరససన్నివేశము నెంఠయు నలంకరించును.
వీరాద్భుతరస్మపవణమగునీయాశ్వా సమున నందందు రౌ(దరసా విర్భావము, ముఖ్యముగా, బవమానసుతునిలోకో త్రరపరా[కమాతిశయమును, _ నభిమన్యువి దుర్వారవీరవిహారమును, భీష్మ దోణాదులవిజృంభణమును, వారివారి క్రినామర్థ్యము లును జక్క-గా వ్యంజింప(ందిడినవి. నముమనడుమ ధృతరాష్ట్ర సుయోధనాల౦బనక మగుశోకము మూ ర్తికటుచున్నది.
రే అరి జర్‌ ళు
భీష్మవర్వము - తృతీయాశ్వాసము :=
భీమునిచే సునాలాదిరా ర్తఏరాస్ట్ర లెనమర్మడు మరణింపంగా సుయోధనుడు థీమ్మం చేరి యిట్లు పలుకును :
అబమ్మెయి. గిట్టి వాయుసుతు. డేపునం గోలుమసంగి పొంగి శా
తమ్ముల జంప(గా నకట తప్పక చూచెదు గాని రోషళో
కమ్ములు లేవు; కోడుపడ(గాదని నిల్చితొః యున్నవారు నొ
క్కుమ్మడిం జానంగోరి యిటు లూరకయుండితొ: కౌరనోత్తమా ౪ క.8.77
ఇందలి "కౌరనో త్తమా' అనుసంటోధనము వ్యంగ్యముగా నింద నలి స్య క్రముచేయును. నీవారైనకౌరవులను వాయుసుతుండు చంపుచుండంగా సర్వ "సినాధిపత్యము వహించి యెందు6 గీడువాటిల్లునో యందు. వాలి శ్యతుసంహారము చేయపలసిన నీ వుపేకెపరుండ వైైనచో నుత్తముండ వెట్లగుదువు ? సమ్మికొన్న మ మ్మెల్లురం ఇంప(దల(చినకూరాత్ముండ వనువింం యిం దభివ్యక్త్రమగును*
418
తీక్కనార్యుని దివ్యవాణి “ఇమ్మెయి" ననువదము ఫీముని విజృంభణ మనిర్యాచ్య మనునర్హమును వ్యం౦$0చును. “తప్పక చూచెదు” అనుట నింద నినుమడింపండేయుటకు వ్యంజకము. “రోషళోక మ్ములులే' వన్గుటవలన నీవు మాయందలి బాంధవ్యమును గూడ విడనాడితి వను నము వ్య క్తమగును,. “తోడషుపడంగాదని నిర్చిత ఉన్నవారు నొక్కు మ్మడి(. జొవ( గోరి యిటు బూరకయుండితొ యను నీవికల్పమువలన దుర్యోధనునికి ఫీష్మునియెడ నుదయించినకోసముయొక్కతీ వత యభివ్య క్రిమగుచున్నది, పై యధిక్షేషమునకు లీమ్మండుచెప్పినసమాధానము ; వీరస్వర్షము ధనముగ6 బోయిము; నీవింక నొండుబుద్దు లుడుగు; మొ బోరెద నోపినమెయిం దెగి పోరంగ జయమైనదాని. జోగ్మవోచెద మే. 8.8.8! యుద్ధఫలితమును ముందుగనే నేనును (నోణుండును విదురుండును జ్తప్పంగా వినక యిప్పుడు విచాతింపఖగా నేమియగు వని పిదప భీవ్ము( డిట్ల నుటలో 'ఈ చచ్చిన సునాభాదులే కాదు, మిగిలిన నీసోదరులంవబతో నీవును జత్తువు, రాజ్యలక్ష్యేకై దురాశవహించి సోదరులగుపాండవులం జంప(బూవినసీకు శిధన మట్లును నిలువదు కావున మరణము నిశ్చయము, వీరస్వ్ల మే నీకు గతి. పఉొకిమాటపలుకవలసిని యవసరములేదు" అనునర్ధము వ్యంగ్యమగును, “ఏ6 బోరెద నోపినయంతయు" ననుటవలన వీపుపొందుసరాజయమునకు వీడుష్కుళ్మమే హేతువు కానినా యస మర్ధ్థత కారణముకా దను భావము వ్యంగ్యము, “తెగిపోరంగ జయమైనదావిం టో (దోచెదమే' యనుటచేత యుగమున జయాపజయములు దై వాధీనములు, జయమైనచో నెట్లు స్వీకరింతు మో యపజయమైనచో. నెళ్లు యవ్మభవింంవలయు[ గావి విందా వాక్యములకో బనియేమి ? యనునర్థము వ్యంగ్యము. ఖీష్మాచార్యువి చఈుదిమూంయనాళ్ళయుస్థముతోపా టొత నిపాటు నభివర్షంచు నీయాళ్య్వాసము వీరరౌ (దాద్భుత వీభత్సరససమన్విత మై యొప్పుచున్నది. అందందు దుర్యోధనధదృ తరాష్ట్రార్దునులదు-ఖఇములు నిందు వర్ణితములై కరుణరసస్పర్శ్మయు, గానవచ్చును. అర్జునునివింటి వేర్చిచే శరతల్బగతుడై నభీష్మాచార్యునికిం దలగడ (88) (
ఫారత ధ్య్వనిదీ ర్శ్‌న ము యేర్చడుట, దివ్యజలోత్సాదనము మున్నగునవి యద్భుతరసజనకములు, యుద్ధ మున గూలినపశుజనసంఘాత ములవర్ణనము_ బీభత్సరసమును బుట్టించును, తన మృతి హేతువును భీష్ముండుచెస్పుట దాననీరమునకు( దలమానికము.. భీష్మపత నముచే నెల్లరు దుఃఖించుఘట్టము కరుణోదంచితము, [దోణవర్వము = (వథమాశ్వాసము :=
ఖీష్ముండు మరణ్‌ంచినపిదప6 గౌరవసేన యెట్లున్నగో యీ కక్రిందిరెండు పద్యములలో వివరింప(బడినది ః
(1) *పతిరహితాత్మయైనసతిభంగియు గోపకహీనమైనగో
(పతతివిధంబు సస్యవిధురస్థితి యైనధర్మితిచాడ్చు ను
ద్ధత హరిళూన్యమైనప సుధాధరకందరభూమిచందమున్‌
మతి మన'సేనం దోంచె బుధమాన్య్యుండు ఖీష్ము6ండు లేకయుండుటన్‌” 11,18
(11) “అంగదనాథు (మింగినవృకావలి దన్‌ వెన ముట్టికొన్న స
ర్వాంగములుం జలింప వెగడందుచు దిక్కులు నూచుచున్న సా
రంగియ పోలె నుండె. గురురాజ । భవత్సుతుసేన భీష్మ నా
జిం గదశంచి పాండవులు జృంభితవికమలీల. బొల్చ్బుటన్‌.* ?.1.17
కొరవ పేనయందు పతిరహితాత్మయైననతిభింగి దోంచె ననుటచే సర్వళోభా దర్శిదాణమై యది యున్నదనియు, గోపకహీనమైన గోపతతివిధంబున నున్న దనుటచే నదనదలై యాజ్ఞలేక యలమటించుచున్నదనియు, సస్యవిధురస్థితి యైన ధర్మిశిచాడ్సు దోంచె ననుటచే సంపద్విహీనమై చెలువేందె ననియు, నుద్ధతహరి శూన్య మైనవసుధాధరకందరభూమిచందము. దోంచె ననుటడే ఖీతిలేక యెవ్వంేని చొచ్చి స్వాధీనమచేసికొనుటకు వీలైనస్టితలో నున్నదనియు వ్యంగ్యార్థిములు శోంచును. ఈయుపమానములచే( గౌరవసేన యెంత దయనీయముగా .నున్నడో యఖివ్య క్రమగుచున్నది. మతియు భీమ్మనియాధిపత్యమున నది యెంతవై భవో పేతమై యొప్పెనో యనునంశమును నిందు. (బితీయమానమగుచున్నది.
418
తిగ్కనార్యుని దివ్యవాణి రెండవసద్యమున దానిశోచనీయత మటియు. జక్కగా వ్యంజింపణబడినది. అసలే సౌరంగి. బెదరుటలో, ఖీకిలో దానికదే సాటి, అందును నాడుది. అంతేకాక ఒకటో రెండో కాక ఒకమంద తోడేళ్ళు చుట్టుముట్టియున్నవి. ఎంతఖీక రముగా( జంపునో చవిచూపుటకో యన్న ట్లవి యింతకుముందే నాథుని [మింగియున్నవి. అదుఃఖమునకు. గుములుటయా? ఈరాళటోవు పాణసంకటమునకు( దల్లడీల్లుటయా? ఇత్యాదివికల్బములు పెనగొనంగా సర్వాంగములును జలించుచున్నవి. ఆ భయ మిట్టిదట్ట్‌దని చెప్పుట దుష్కురము. ఏయత్యల్పావకాశమున్నను సంరక్షించు కొనుటకై దిక్కులు సూచుచున్నది. చూచుచుండుట వర్తమానమే యగుటచే దిక్కే మియు. నోంచనేలేదని భావము, అట్టిసారంగివలె నున్నది కురురాజ సేన. ఈయుస మాన మస్పటికురురాజ సేనయొక్క పరమదయనీయస్థితిని రా(టో వుయుద్ధఫలితమును మనోజ్ఞముగా( (దితీయమాన మొన సృచున్నది. ఈయాశ్వాసమున 8[వపద్యమునుంది 102వపద్యమువటకు (దోణనధ (్రవణజనితదృతరాష్ట్రళోకము బహువిధముల వర్ణిత మై కరుణరసనమాస్వాదనము కలిగించుచున్నది. [దోణునిగుణకీ ర్తనము స్మృ3 యను వ్యభిచారిని, ఇంక మన కెన్వ రూ;త యనుటలో దై నస్యముష, బాండవపక్షవీరులపళంనచే గ్లాన్మితానము లును, ఇంక నీవేమియు( జెప్పవలదనుటలో నింకేమి భయంకరవా ర్త వినవలసి వచ్చునో యనుశంకయును జెప్ప/బడినవి, ఆసమాలుట, వివళాత్మకుఃడగూట, వెచ్చ నూద్పుట మున్నగునవి యనుభావములు. సౌమ్మపడుట మున్నగునవియు విటం జెస్పందిగినవి, ఈసముదాయముచే( (దితీయమానమగుకరుణము సహృదయహృద యమనును లోఃగొవి యాకవి బరవశింపంజేయు ననుటలో సందియము లేదు. కొంతవడికి మనము( గుదు టప అచుకొవి ధృతరాష్ట్ర డు యుద్ధ మెట్లు జరిగెనో వివరింప మన(గా వంజయు. డి ట్లారంభించెను ? *ఆనిన సంజయు. డిట్లను నాంచికేయు కోడ; నేను దెల్లంబుగ (దోణుసమర మెటి/గివచ్చితి6 జెప్పెద నెల్లి 6 దెలియ వినుము దిరమయి; మాటలు వేయు నేల?” 71-100 418
భారత ధ్య నిదర. నము
ఇందు సంజయుండు *నేను దెల్హంబుగ దోణుసమర మెజింగివచ్చితి' నవీ చెప్పుటలో "ఇప్పుడే ఏమయినది? నీవింకను దుఃఖింపవలసినవిషయము అనేకములు గలవు. అవియవ్నియు సవి_స్తరముగా వివరించెదను. గుండె దిటవుచేసికొను" మను నెచ్చరిక యభివ్యక్తమగును. “ఎల్ల ండెలియ వినుము అనుటవలన నంధికై చెప్పిన హిళవాక్యముల నాదరింపవిఫలముగా [పతిని మేషము నిట్టిదుర్వార్తలు వినవలసి వచ్చినది. సమాపాతచిత్తుండవై విని యాత్మకృతాపరాధమును ఇపుడై న గుర్తింప _మనునర్థము తోచును. మాటలు వేయునేల ? యనుటలో నెజ్‌ంగియెజింగి.. సీవారి హృదయములలో. జిచ్చిగి యిప్పు డింతగా( బలవించుటవలన (దియోజన మేమి కలదు ? కావున నిబ్బరముగా నాలకీంపు మనునర్థముతోడెయె త్తిపొడు పభివ్యక్త మగునుం
(దోణకర్ణాప్టనవ్మికమము _ సుళర్మాదులవిజ్బృంభణము _ (పధానమగా వర్ణింపదిడిన నీయాళశ్వాసము వీరరసఘట్టములలో( టేరెన్నికగన్నది. ఇం దందందు రౌద్రాద్భుతరసములు అంగములుగా నిదింధింపంబడినవి. భగద త్తు నంకుశము4 గృష్దుండు తనమేనంబట్టుట విస్మయజనకము, 888వపద్యమున కీలాలజలమునం దేలిపోయెడుదేహములు మాంసచయనులు మున్నష్రనవి వర్ణింసంబిడిబీభత్సరసమును ఒట్టించుచున్నవి. అది యచట గవిచే “రౌ దవీభత్సవ_ర్తనరంగభంగి ననుపదముచే వాచ్యముచేయంబడినది. [దోణపర్వము -_ ద్వితీయాశ్వాసము ;-
లక్ష్మణకుమారు(డు అభిమన్యునితో యుద్ధమునకు వచ్చినప్పటిస్టితి నీకింది పద్యము వర్ణించుచున్నది :
*ఆద్రలిచి లక్మణుండు విజయాత్మజు( దా(కినల జూచి యుమ్మలం
బొదవ(గం బుత్తు9 బెట్టి చననోపక [కమ్మతయయరాజుం గాంచి యం
బుదములు గొండపై నడరుపోలిక నన్నరుపట్టి నందణజు౦
బొదువ నతండు ఘోరళశరభూరిసమీరమునం దెరల్చ్భుచున్‌.” 72.88
ఇందలి యపమాలంకారనుచేత మేఘము లెంత దట్టముగా (గమ్మినను దిర్వ ళము నేమియు( కేయ(జాలనివిధమున నీవచ్చిపొదివినవా రెంతటిపోటరులై నను
420
త టనార్యుని దివ్టవాణి విలువంజాలరనునర్హము వ్యంగ్యమగును. కొండ అచలము, మేఘము వాయు (పసారమునుబ్ది విత్యచలనశీలము, ఈయుపమానమునుఇట్లి యథిమన్యుని ధెర్య
వ్‌ ల్‌ స్త ప్రర్యచులుల బొదివినవారిచాంచల్యము నభిష్య క్తములై ఫలితమును వ్యంజించు చున్నవి. ఈయాక్వాసమున _ 184వపద్యమువటకు నభిమన్యుకుమారుని లోకోత్తర వీరవిహారసంరంభమును నాతనిమరణము నభివర్తింప(బడినవి. కొండొకయెడ నొతవివికృంభణము ధనంజయవిజృంభణాతశయమై యకత్యాశ్చర్యకరమగుట యిందు. జెప్పంబిడినది. ఈఘట్టమునందల్మిపదానమగువీరరసమునకు రొ దొద్భుత వీభత్సరసము లంగములుగా నిబంధింప(బదినవి. మటియు 226వ పద్యమునుండి 281వజకుంగలపద్యములు కరుణరసోదంచిత ములు. అభిమన్యువదజనితార్జునశోక మిందు6 గరుణరసమై నిండారినది. అర్హనుండు కుమారువిరూపలావణ్యగుణపరా(క మాదుల దల(చితల(చి పలవించుటయు, చాతవి వధించినవారియం దలుకవహించి వధోద్యుక్తు;ండగుటయు, వై ంఛవసంహారము నకు€ (దికిజ్హపట్టుబయు ననునంశము లిందు రసాభ్యుచితముగా వర్షింపందికినవి, “యోవబ్బంద మ్మలచేత్యమగ్గడుగదా' (285) ఇత్భాదికముచే శంకయు,"హరీ మేనల్లు (200) డిత్యాదికముచే స్పృతియు, *“హంసతూలికపాన్పునందు. టొందెడు మేను కతినంపునేలకో. గదిసె నేడు" (288) ఇత్యాదికముచే నిర్వేదాదులును, “హాయను ధర్మరాజతనయా యను” (242) విత్యాదికముచే దై న్యార్యావేగచపలత్వాదులును జక్కగా వర్షితములై రసస్ఫూర్తికిల దోడ్సడుచున్నపి. నిట్టూప్పులు విగిడించుట ణల మా అవత ల (2 14),'గద్గందక ౦కమును బొందుట' (£00), జల్ల నిడెందము "సెదరుట, మూర్చీల్లట, పరవకుండగుటి (274,275) మున్నగుసాత్ర్వికభావములును జెప్పందికిసవి. కుమార హంతలవధక్రై పట్టళక్యముకానికోపము పదర్శింపందిడి రొదదముగా నది మదికి బరిణమించినది. ఇవిిపధానమగుయుద్ధవీరమున కంగములు. (రోణాచార్యుండు సైంధవు నూఅడించుచు నిట్లు పలికెను : తఉక్రుతు లభ్యసించి తతుం (క్రతువులు "సేసితి కులంబు రక్షించితి నీ వితరుల[క్రియ మృ త్యుభయా వ్వితుయవు గాందగునె మేదిసీవద ॥ యింకచ్‌.” 72.27 [1
భారత ధ్యనిదర్శనము ఇందు నీ వాయాపనులః జేసితి వనిపేర్కొనుటలో [బదికి సాధింపవలసిన డెల్ల సాధించిననీ కింక మృత్యువన వెలపేల ? క్ష త్రధర్మోచితముగా( టోరి యర్దు నునిచేత6 జచ్చుటవలన( గలుగుసుఖముకంజె లీతుండవై పాటి పాణరక్షగావించు కొనుటవలన( గలుగుసుఖమధికమా: ఎట్లును నీకు మృతి దస్పదు. సిద్ధముగా నుండు మన్నధ్వని గోచరించును. మేదినీపరః యనుసంబోధనముగూడ సాభ్మిపాయము, రాజ్య మేలుచుం [బజల కాదర్శపాయుండవై యుంఎవలసిననీవు ప్రాణభీతిచే యుద్ధ భూమిని వీడి చన/(గోరు "అంతనీచమో యాలోచింపు మనుట యిం దభివ్యక్త మగును, తటు వాతిపద్యమున నీయ మించించుక సృశింప(బడినది, “*యూదవకౌరవపాండపు లాదిగ6 గల యభఖిలనృపులు నవ్యయవృ త్తిన్‌ మేదివి నిలుతురె [కమమున బోదురు గా కెల్ల జనులు. బో వుతెరువునన్‌. 72.294 అర్జునున్మిపతిజ్ఞకు. జిడినుడిపాటుపడుచు సగము నిదలో లేచి దారుకునికో తాన వ్రంధపు( జంపుదు నందటం గూల్తు ననుచున్నకృష్ణునితో దొరకు డిట్లు పలికెను ; *అలఘువిచార 1 యట్లతగు, నప్పనిసేసెద, నంత సేయ!గా వలయునె; యెన్వ రక్కుడ నవార్యులు (గీచెకి : సారథిత్వముం దలకొని సీ వనూనశుభదందిగువ ర్తన మాచరింప నీ నిలుపును బార్జుచాలుటయు నేడుగదా భువనం బెజింగెడున్‌.” 72866 ఇందలి 'యలఘువిచారి యనుసంటో ధనము వ్యంగ్యార్థస్ఫోరకము,. శస్తొస్త ము నంటనని మాటయిచ్చి యింతవణ కళ్లు నిర్వహించుచున్ననీ వది మలచి శతు సంహారముచేయుటకు విర్ణయించుట సముచితమా ? ఇంత పెద్దవిచారము సీకీనమ యమున నవలందినీయనూ ? జ్యాగత్తగా నాలోచింపు మనునర్జ మిట వ్యంగ్య మగును. 'అంత సేయంగా నవలయునె” యనుటలో నర్జును నియందలివాత్సల్యాను రాగములచే నీవు యుద్ధనునకు సిద్ధపడి మాటతస్ప నుంకించుచున్నాపు కాని నిజమున కంళగా విజృంభింప సవసరములేదను నర్థము వ్యంగరిము, 'ఎవ్వరక్కడ నవా ర్యులు కీడికి' ననుటచే నిది యంతయు నీయాళంకావేగముల సభివ్య క్రముచేయునే 421
కక్క నార్యుని దివ్యవాణీ కాని నీవు వికృంభణమునకు దొరకొనపిలసినపనిలే దనునర్ధము ప్యంగ్యము. నివాతకవచపౌలోమకాల కేయాదిరాశ్షససంహారము. గావించి ,(తిలోకాధిపతియగు దేవేందువిమన్ననచే( (బళస్తమగుకిరీబమునొందిన। కీడివికమమునకు వైంధవ సంహార మొకలెక్కయా ? యనునర్తము “క్రీడ యనుపదముచే నభివ్య క్రమగును, *“సారథిత్వముం దలకొని నీవనూనళుభదంబగువ ర్రన మాచరింప' ననుటలో కర్తవ్య విన్మరణము గావింపకుము. నీవు సారత్యమునే చేయవలయును గాని యుద్ధమాడ రొదు. అట్లగుటయే అనూనకుభవర్తనము. లేనిచో ధనంజయునకు దుష్క్‌ ర్తి నంఘటిల్లు ననునర్ధము సంభావ్యము “సీనిలుపును బార్ధచాలుటయు నేండుగడా భువనంబెలింగెడున్‌' అనుటవలన నివియే లోక మెలుంగునట్లు చేయవలయును గాని విపరీతముగా(. జేయవలదను(పార్థన మిం దలివ్యక్రమగును. తణువాతి వచనమున౦దలి “అని సవినయంబుగా( బలికి దనుజమర్హ నుతమకంబు వారించి నను వాక్యముచే. బై విశేషార్థభావనము కవికి సమ్మతమైన ట్లూహింపనగును. ఈయాశ్వా సముస4 దుదిభాగమున ప ంధవు( డద్దన్ముపతిన వివి కొందల మందుటి, వానివి (రోణాదులూరార్చుట, కృష్ణం డర్జునుని పతిజ్ఞనుగూర్చి చింతా కులితహృదయుండగుట, దారుకు6 డితనిల దేర్చట, కృష్ణాద్దనులు శివాన్ముగహ మున బాశుపతమం(తోపదేశము కలయందొందుట యనుభాగములు చెప్పంబడినవి, పైంధవవిలాసము హాస్యరపజనక ము, వీరదర్పముచూపనగువాండు పరితపించుటచే నిది సంభావ్యము. కృష్ణునివాత్సల్య మిందు( జక్కగా న్యంజింపంబడినది. న్వప్న వృత్తాంత మద్భుతావహము, [దోణవర్వము జూ తృతీయాశ్వాసము ఫలా (దోణుండు ధృష్టద్యుమ్నుని లక్షించి దొడ్డనారస మేయంగా సాత్యకి దావి నడుమ నజకె వని వివి ధృతరాష్ట్రండు సంజయునితకో నిట్లనెను ; “*ప్ఫలివాతికండ6 గొనుగతి నలవునం బొంచాలతనయు నయ్యెడరునకుం దొల(గించినసాత్యకి పై నలుకవొడమకుండునెట్టు లాచార్యినకున్‌ ౩” 8.127 శఓి
ఫ్‌రతీ ధ్యే నిదర్శనమే ఇట నాచార్యునికి నలుక కలుగుమూట యొట్లున్నను [(శోతయగుకృతరాప్తు ఆ నకుమా(త మొడలుమండునంతటికోపము కళ్లె ననువిషయము ఈవాక్యమువలన సభివ్య క్రమగును. [దోణవధార్థము జన్మించె నని చెప్పంబడుధృ స్తద్యుమ్నుయ మిరణించె నని సంతసించుట కుద్యు క్రుండగుచుండంగా నీలో సాత్యకి యాతని రక్షించుట ధృతరాష్ట్రనకు దుర్భరమాయెను. సాత్యకిపై ( గోపమడరెను. ఇంక మంచియనకాశమును బాడుచేసిన సాత్యకిని [దోణుడేమిచేసెనో చెప్పుము, వీను లారనిందు ననుధృతరాస్త్రనియుత్క-౦ఈ యిందభివ్యక్తమగును. అద్దనవిజృ౦భణ మీ[కిందిసద్యమున వర్షింపంబడినది జ న ణ *నరుడు తనతేరువోయెడు తెరువునక్రై నంత సేనం ద్మీవాస్త్రములన్‌ ధరః గూల్బంగ నయ్యెడ న య్యరదము గృష్పుండు పజపు టద్భుతమయ్యెన్‌.” 18.111 అర్జునుడుకూల్చిన సేనాసముదయముగలధర పై ( గృష్టుడు రథము ఫఅపు టద్భుతమయ్యెనన్నయీ విషయముచే. గ్లైముత్యన్యాయము స్ఫురించి యర్దునవీఠ విహార మెంతయద్భుతజనక మో చెప్పనలవికా దనునర్థము (పతీయమానమగును. మహో దాత్తవ్మికముండగునర్దునుండు పతిజ్ఞానిర్వహణమున3ై శ్యతుసేనలం వీనుంగుతిప్పలుగా( జేసి వీరరసస్ఫోరకుండగుట యీయాశ్వాసమున వర్జీంపః విడినది. అర్జునుండు శతు సేనామధ్యమున రథ్యములకు నీళ్లుపట్టించి యాహారము తీనిపించుచునే శ్యత్మువాతము( దునుమాడుట యద్భ్బుతరసము నాస్వాదింప,జేయుమ. పాంచ జన్యారవము సివి గాండీవగుణధ్వవి వినరామికి వగచి సాత్యకి వర్దున రక్షణమునకు( దింపునప్పటి ధర్మజో క్తులు కరుణరసోదంచితములు. వైంధవవధ యెంత దుష్కరమైనదో వ్యంగ్యముగా. జెప్పుటకో యన్నట్లు అది ముగింపకముందే శిక్క్కంనామాత్యు. డాశ్వాసమును ముగించుట యొకవిధమగుశిల్చవి శేష మన(దగును, [వోణవర్వము _ చతుర్థాశ్వాసము := సాత్యకిచే నోడ్‌ పాయదెంచినదుళ్ళాసనువి, గాంచి (దోణాచార్యుం డిట్లు పలిశను : శీశి4
శ్కానాష్యని దిన్యవాగే (4) *ఏమి యువరాజవిభునకు "సేమమె ? ప్రైంధవుని నేమిచేనె సరుయ ? నీ వేమిటి కి ట్రీ రథిక స్లోమముతో విజిగి తెందు. జొచ్చెద వింకన్‌. 7.486 (1) “*అడుకులు దిన్నట్ల గునే కడుపున( గు ఫ్రైత్తినపుడు గడు. బజచితి నాం డొడలెటుంగక షాండుపుతుల నుడిగి మడుగవలసె నిప్పు డొకసాత్యకిచేన్‌,౫ 7480 ఈపద్యములలో దుశ్శాసనునియెడ దోణునకు( గలిగిన యమర్షానహ్యములు వ్యంగ్యముగా( జెప్పంబకినవి, 'యువరాజవిభువకు' అనునది భరింసరాని యన 'హేశనము, యుద్ధమున బొటీవచ్చిననీవు యువరాజవా ? విభుత్వమన నింత నీచ మైనదియా యనునర్జ మిట వ్యంగ్యము. “"సేమమె" యనుటచే పాటివచ్చి ప్రాణములు దక్కి ౦చుకొంటివిగదా । పీరత్వ మేమైన గానిమ్మనువెక్కి రింత యభివ్య క్తమగును. “అఃరథికసోమముతో' ననుటలో నింతసహాయసంప త్తికలవాండవే విజిగినచో నొంటరిపై ; నచో నీపొటువెస్పనేల ? యమనర్థము వ్యంగ్యమగును. 'ఎందుండొచ్చెద వింకన్‌" అనుటచే నిష్పటికి నీవు చాపుతప్పించుకొన్నను నీ కది తప్పదు, ఎందు, జొచ్చినను బాండపులకోపాగ్ని నిను మండఃటబెట్టు వనునర్దము స్యంగ్యము, రెండవ పద్యముపేందలి యుకు లిత్యాదికముచే నేదై నం గార్యమాచిరించునపుడు సర్యవసాన మూహించి చేయుట క్షేమదాయకము. మీ రట్లుచేయక దుర్గర్వముకోం బొండవుల హింసించితిరి. దొనిఫల మిపష్పు డనుభవింపకతీఅ దనునర్థము వ్యంగ్యమగును “ఒకసాత్యకిచేన” అనుమాటయందలి “ఒకి యసుపదై కదేశము సాత్యకియెడ గురునకు. గల లఘుఖభావము నభివ్య క్రముచేయును. ఆర్జుససాత్యకులే మైరో తెలియక ఏచారించుయుధిష్టియండు ఫీమసేనుని వారికడ కంపవిశ్చయించి యిట్లు సలుకనార౦ంభించెను 1 (84) శీవిఫ్‌
భారత థ్య నిదర్శనము ఉఫ్ఫము( జేర నరిగి వీభత్సు నీతమ్ము నవి మెలుంగుగళమునందగు( దగుల నథులొలుక మాటయటపవెస్పలే( డత డ్డి సూచి యిట్లు లనిమ నతండు” 41 అర్జోక్తి గా( బలుకుట, మెలుంగుగళమునందు. దగులుట, అ్యకిలొలుపట, నూట సేప్పలేకుండుట యనుసీయంశములచే ధర్మజునిశోకో ద్వేగము చరాకొస్టకు( దేంబిడినది, దీనిచే నాతవిసోదరవాత్సల్యము చక్కగా6 [(బతీయమానమగుచున్నది ఆ దినమంతయు నాతని కర్షునుండే మనమున నెలకొనియుండుట యందందు నిందువ లె( జెస్ప(దిడినదిం తిక్క-నార్యుని కవితయందలి రసైక్మ్టసవణత కిట్టి పద్యములు మంచి యుదాహరణములు, భీమ'సేనువియ్మపతిమానవీరవిహారము నాలకించి ధృతరాష్ట్రు-డు దుఃభించుచు సంజయున కిటనియె : భళి జవినండె జరాసంధాదుల6 దునుముట; మన దుర్ద్ణయుండ్రు దుష్మఖుండును థీ మునికోడ6 బెనంగువాః రే మని కర్టవిం గావంబనిచె నబ్బాలికులన్‌.” 7.420 ఇందలి 'జరానంధాదులన్‌", 'ఖీమువిళోడన్‌' అనుపదము లర్థాంతరసం్మకమిత వొచ్యములు. మహాబలశాలి, క్షత్త్రియుల నందఅ బంధించి దేవికి బలియ్లైసంగ నుంకించినవాండు, అసాధ్యుడు నగు జరానంధు నొక్కంనినే కాక యట్టివారి ననేకుల( దువిమె నని యిది భీమునిభఖీమత్వ(పతిపాదనమున( దిరిణమించును. అళ్లే యరిలోకభయంకరుండు, కురుకునూరుల నందణ వధించు త్మవోద్యోగముగలవా,డు నగుఖీమునికోం బెన([గుసొమర్థ్య మల్ప్యపాణులగు దుర్ణయదుర్ముఖులకు( గలదా యనునర్థము వ్యంగ్యము. "మని -అనుటయు వ్యంగ్యార్థసంకలిత మే. మననా శెట్టిశక్రియు క్తులు గలవారో మనకు దెలియదా ? తెలిసితెలిసి చంపుకొననేల ? యనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము, “అబ్బాలకులన్‌” అనుచోటి. “క్మిపత్యయము వారి ళు హరి అ. ళ్‌ ఏ యల్బత్వహీనత్వముల వ్యంజించుచు ధృతరాష్త్ర)విజాలి నభివ్య క్తముచేయును.'కద్డనిం శవిథి
తిక్క నార్యుని దిన్టవాణి గావందివిచె ననుటయు. విశేషార్థృపత్యాయక మే. మాటిమాటికి యుద్ధమునకు దుర్యోధను నెగగ్యదోయుచు మిమ్మెల్ల( గాతు నను కర్టుని, విజయువికిం బతిద్వంద్వి ణా ణ యగుపీరుని. గాచుటకు బొలకులను బ౦ంప్పటయా యను నాశ్ళర్యామర్ష ము లిందభి న్య క్తములగును. సాత్యకి జంపనుంకించిన భూరి[శ వునియె త్రినచేతిని క త్తిజోపాటు అంగించిన యస్టునునికో నత డిట్లనియె : జన్టీడెన, జూడ నొండొకరునిం దగమార్కొవి పోరుచుండ6 బెం "ఫేది వినీచకర్మమున కియ్యకొనందగునే భవాదృశు౦; డీ దురుపాయ మగ్గురుండొ యిందు(డొ ర్నుదుండొ నీకు జెప్పె; దా 'మోదరు€ డింతపాసమున కోర్వంగంజేయునె నిన్ను నర్జునా ౯ ?.4.268 ఇందలి “విసీచకర్మముని కనుసదమునందలి “వి యనునుపనర్గము సౌమద త్రిహృదయమునందలి యేహ్యభావము నభివ్య క్రముచేయున, ఈ దురుపాయ మీఠ్యాదివాక్యముచే జగ।త్పసిద్ధండగుదోణా చార్యునకు శిష్యుండవు, స్వర్గాధినేత పుత్తుండవు, ర్యుద్రుని యుద్ధకీడచే మెప్పించి పాశుపతాస్రమును బడసిన మహో దారుండవు నై ననీ విట్టినీచకర్మమునకు( జొచ్చినచో నీకం'క వారి కెక్కువ యపయళస్సుఘటిల్లునుగదా & ఇదియా నీవు వారి కిచ్చు గురుదక్షిణ ః? యను వెక్కిరింత యభివ్య క్తమగును. సై 6ధవవధై కలక్ష్యముగా సౌంగిన మహాభయంకరయుద్ధవర్ణ నముగల యా యాశ్వాసము వీరరౌ దాద్భుత బీభత్సరసములనమాహారమై యొస్పుచున్నది. విజయ సాత్యకి భీమసేనాదు లీవై పునను, [దోణాచార్యరా ధేయాదిరథికవరు లావై పునను వీర వ్మికమవిహారము సల్పి వీరరస్మపవాహమును వెల్లిగొల్పుట యిందు గోచరించును. భీమసేనుని విబ్బృంభణను రౌ[దరసభరితము. అర్జునుండు కృష్ణువియస దేశమున 'సెంధవువితలనలకుటయు, దానిని. బాశుపతాస్త్రపభావముచే వృద్ధక్ష త్తువితొడపై 6 బడవె చి. యాతవితల నూజుపజియలగునట్లుచేయటయు నద్భుతరసజనకములు కవియు. విరవళుండై “సక లభూతములు మహాద్నుతరసమునముని(గె” నని వాచ్యముగా( తయ కీ జ జెస్స్ఫునంతటి రసవత్సన్నివేశ మయ్యది. భూర్మిశవోవధ జుగున్సను బుట్టించును, శీ27
భారత థ్య నిద ర్శ నము అంవి కేయగాంధారేయలదుఃఖముకూడ నెడనెడ గోచరించుచునేయుండును, కర్ర ! సాత్యకులవికమ'కేళియు విందు (బధానముగా[ గానవచ్చును, (దోణపర్వము జు వంచనూశ్వాసము వ్‌ (0) శారద్వతుండు దనయమ్ముల మూర్శిల్లుట సూచి సవ్యసాచి వగవఃగా గృష్షుం డిట్ల నుచున్నాండు ? (1) “కురుబలము(దొడరి గెలువంగ సురగణములకై న నరిది శూరో త్తమ | సీ పురవడి గెలిచితి భాగ్య స్ఫురణంబును బాహుబలము బొగడందగ దే.” 76? (10) “*ఆవృద్ధక్షత్తుతపము వావిరి నోర్వంగ నీకు వచ్చినటులు వీ రావహుని+ గర్జు నోర్వం గావచ్చినం గాడి నాకుల గడు6 (ప్రీతియగున్‌ంరి 70.8 ఈ రెండుపద్యములందలి (పశంసయు. నాశంసయు సాభ్మిపాయములు, కృపాచార్యుండు మూర్చిల్లుటచే నర్జునుండు వగచుచున్నాండు. నాయనా । ఇరి యుద్ధము, ఇందు! బొల్గొను పతివ్య క్రియు జాొవునకు( గొవి చంపుటకు. గావి శంకింపరాదు; అవి అయినచో విచారింపరాదు. తదనంతరక _ర్తవ్య మేమో, హంతవ్యు లెవరో యాలోచింపవలయు. గాని యిళ్లైనచో నెట్లుః కావున మనసును (గుంగవీకు మమనుపదేశ మిట వ్యంగ్యము. కావుననే ముందు బొగద్‌కళో విచార మేఘము నపనయించి రెండవపద్యమున( గర్తవ్యమును (శ్రీకృష్ణుండు గుర్తునకుల దెచ్చు చున్నాండు, శూరోత్తమ |; అనుసంబోధనముచే నీశౌార్యముచే శ్మతువర్గము మడియ(గొల జీంతింపనేల యను భావనము వ్యక్తమగుము. “భాగ్యస్ఫురణము, బాొహుబలమును బొగడందగదే' యనుటవలన దైవమును నమ్మి భుజబలమును వివియోగించి శ్మతుసంహారముచేయుటయే కర్తవ్యము కాని, విచారించుట కొదను నర్థము న్యంగ్యమగును. దైవమును మెప్పించి తపోవిశేషముచే. దనయాని "ఛి. హక జ శరఃసాఠత నముచేయునానిశిరస్సు [వక్క లగునట్లు చేయనెంచిన వృద్ధక్ష త్త్రవితపమ? 420
తిక్క... నాద్యుని డిన వాణి భంగించిననీపు నిరంతరము సీకుగిడురోయుకర్ణువిం దిడవేయకయే విచారముతో, [గ్రుంగినచో (ప్రయోజన మేమి. ఫఘటిల్లును ? కావునం బవికిమాలినవిచారమును దిరిత్యజించి నీకు నిత్య్యపతిద్వంద్వియగుకర్ణునివధ కాయ త్తముకావలయును, అదియే నాకు (బీశిసంధాయకము. కావున వంతరవంతేని మనముస రానీకు మను హెచ్చరిక రెండవపద్యమున వ్యంగ్యముగాందోచును. దుర్యోధనుండాడు కీదువూటలకు మిక్కిలివగ్‌చి (దోణాచార్యు డాతనికున్న రూప్పు వివరించి తుదికి ట్లనుచున్నాండు శ్‌ *భ్రూసురభ_క్రియు వృద్ధో పాసవముం గలిగి ధర్మపథవర్తన ని శ్యాసక్తుండ వగు మనఘా। నాసుతు టోధింపు వగపునకు. జొరకుండన్‌ 76.40 కనాాచేత( దెగవి పాంచాలురు గలిగిరేనియు వారిం బోనీక పొదివి తెగ(జూచు నది యని చెవృుము,” 741 (దోణునియీ యపడేశము సాభ్మిపాయను. నీకింతచేటుమూడునది భూనురి భర్ర్యాదిసుగుణనంప త్తి లేనికారణమువలననే. గురుండను, భూసురు(డను, అధర్మమనవి యెజ్‌ంగియెలింగి నీకై పోదచున్నవాండను నగు నన్ను దూలనాడితివి. సర్వవేద వేదాంతత క్ర్వజ్ఞుడై నీహితను కోరి విరంతరము పాటువడ్గినగాంగేయుని వృద్ధతమువి విరసించితివి. _ధల్మమార్గమున సడిసన్నపాండపుల నెల్లపింసలకు లోను గౌవించితివి. ఇ6కన్సై నను నిట్టితుచ్చమార్గ మును నదలి వీని నవలంబింపవిచో నీకు (దిదుకులేదు, కావున నీసుఖమునక్రై వీవి నాదరింపుము. నాకెట్లు నవసానకాలము సమీపించినది. నాకుమారుండు నామృతికి వగవకుండ టోధింప్పము. ఆతవిచే నాళ్మతు వర్గము మి.గులకుండల జేయుము, నేను నీనై మరణీంచియైన నీకు (బియము గార్త నను భానవ మిందభివ్య క్రమగును. (దోణుండు దురో్టొధనువి దురు క్తులకుః గోపించి దుశ్ళాసనళకువికర్ణులంగూడ్‌ శాన యస్ణనుని వధింతునన్న యాతవికో సల్లాడెను : 429
భారత ధ్య నిద ర్శ జము అక్పడ్రిచిత్రి; కట్టితి; పెట్టితి; పుడమినమ స్తంబు నథిలభోగంబుల నె క్కుడు పేర్మి ననుభవించితి; తొడరుము వెఅపుడిగి పార్టుఠోడ గుమారా 1” 76.277 ఇందలి తొడరు మనువిధ్యర్థక[కియకు లొడరకు మనువ్యతిరేకార్థము వ్యంగ్యము. నీవేడ ? పార్టుండేడ? తొడరినచో6 జత్తువనునర్ధము వక్థింగ్యము, లేదా అనుభవింపవలసినథో గములన్నియు ననుళవించితివి కావున వింక6 జత్తు నమ వెలపుమాని పార్టువిళోం దలపడుము, తప్పక చత్తువు. చచ్చిన నేమి? భూమి పై సీవుండవలసినకొారణములేదుగదాః యనునర్ధము వ్యంగ్యము. పార్టువికోం బోరినచో సీకు( జావుతస్ప దనుసూచన వ్యంగ్యము. 'వెజపుడిగి" యనుటచే నింక(జొవమన్న నీకు వెణపదియేల ? విశ్ళంఖలముగా( టోరి వీరస్వర్గ మలంకరింపు మనునర్థను వ్యంగ్యమగును. (దోణధనంజయులు (బహ్మాస్రంబుల (బయోగించినవిధము ః అక్షి త్రియం బర్వతకోటియు న్వడం33; నగ్నిచ్చాయలయ్యెన్‌ దిశ; లృతురంభో నిధులుం గలంగె; భయలోలందియ్యె దేవ్మ్యవజ౦; బ9సంక్షోభము నొందె నొక్యమొగి పై న్యద్వంద్వమున్‌ (దోణుడు అధ జర అస న ద్ధతి (బహ్మాస్రము మౌర్వితో నియతమం[తస్ఫూర్హి సంధించినన్‌ =” 7,620? “౪ఆంతరంగమునం దొకయింతయేని యలుకులేక తనర్చి (బివ్మాస్త్రమునన వేడుకకు మరలించినవిధముడో(ప నద్భుతంబుగ వారించె నర్జునుండు.ో 75.200 [దోణు(డు (దిహ్మాస్త్రము నుద్ధతితో. (దియోగించుటకు మ త్తేభమును, అప్టనుండు వేడుకకు మరలించినవిధమును జెప్పుటకు6 దేటగీతివి కవి (గహించుట యిట న్యంజకము, (దోణాచార్యున్మిబహ్మాస్ర్మ్ట్రపయోగము లోకభయంకర మయ్యె ననునంళమును, అర్జును( డద్దాని నవలీలగా మరల్బుట యనునంశమును నట నున్న యర్తముమా[త మే కొక ఛందోగతీగూడ వ్యంజించుచున్నడి. [౮ ౮ థ్‌ ఇ 430
ప్రేశ్కనార్యుని దివ్యవాణీ కృపాచార్యువివలన( పితృవధవృశ్రాంతము వివిన యళ్వళ్థామనుగూర్చి ధృతరాష్ట్రండు సంజయు విట్లడిగెను ?్‌ *వరదివ్యాస్త్రవిదుండు దాహుఘను( డశ్వక్థామ (శ్రీరాముతో సరిసేయందగువాండు దందదితల పాంచాలాత్మిజుం డట్లుని ప్లురుంద్రై పట్టె ననంగం (దుంచె నన వించున్‌ వారికో. గూడ నా తురుండై పోయెనొ పోక విల్చి యలుకన్‌ దోర్టర్సముం జూ పెనో.” 75.881 ఇందలి యళ్వక్థామవి శేషణములన్నియు వి శేషార్ధస్ఫ్సోరకములు. వరదివ్యాస్త్ర విదుండనుటచే నట్టిదివ్యాస్త్రములతో( దంిని దుష్టముగా వధించినవారిని రూపుమాస లేదా ? యనునభ్మిపాయము వ్యంగ్యమగును. బాహుఘను;డనుటదే చేతకా నివాండను నేనేమి చేయుదునని విరుత్సాహపడవలసినవాథడు కౌదనునభ్మిపాయము వ్యంగ్యము, *శీరాముకో సరిసేయందగువాండు. కావున బితృభ _క్రితాత్సర్యముతో తప్పక పగదీర్చుకొను నను భావము వ్యంగ్యమగును. “పప్టెననంగ. (దుంచెనవన్‌' అని రెంటిని విడివిడిగా. బేర్కొనుటచే నేయొక్కటి చేయటయు. దుస్పహమే కాంగా శెండును జేయంగా నుపేక్షంచునా ? యను నర్థము వ్యంగ్యము. *“వారికోంగూడ" సనుమాటడే నేమియు( బట్టనివావివిధమున బోవుట యాత్మజున కుచితమెట్లగు ననునభ్మిపాయము వ్యక్తమగును. ఇట్లు ధృతరాష్ట్రుని మదిలోని యశ్వళ్థామ చేయ వలసినళ్యతువధస్వరూపమంతయు విందభివ్య క్రమగును, ఫీష్మునివెనుక నంతవా(డై నయస్త్రగురునిమరణము నఖివర్డించినయీయాళ్వా సము వీరరౌ।దాద్భుత వీభత్సరసమయమై యలరారును. ఘటోత్కచవిజృంభణమున రదము, (దోణువి ధృష్టద్యుమ్నుండు మడీయించుటయందు. వీభిత్సము, నారాయణా ప్ర[సయోగసందర్భమున నద్భుతము మున్నగునవి యింగ( దోంచును, (దోణువి ధృష్టద్యుమ్ను€కు వధియించినవిధానమున కర్టను డేవగించి పరమనిర్వేద పరుండగుసందర్భము అతనిగురుభ క్రితతృరత _ నభివ్యంజించును. అక్లు గురు పుత్తుంండు తండిమృతివార్త వివి కోపదుఃఖములు పెనగొన విజృంభించుట రొద వీరరసములను ప్యితభిరతి నొక్కుమ్మడి నాస్వాదింపంకేయును. ఘటోత్కచ మరణమునకు. గృష్పుం డానందపడుట విస్మయజనకము, పాత్యకిధృష్టద్యుమ్ను 481
ఖశారత ధే నిదర నము లొకరితస్పు నొక రుట్టంకించి పరస్పరము శిక్ష౦ంఎనెంచుభాగము భయానకరనమును బుట్టించును. వ్యాసొగమనము, నరనారాయణమవా త్త్వ్వకథనను మున్నగునంశములు యు శాంతరసవ్యంజకములుగా భావింసనగును, ఇ ట్లీయాశ్వాసమున నించుమి౦ంచు రసములన్నియు మేళగించి సహృదయహృదయానంవసంధాయకములగుచున్నవి. తర్ణవర్వము = ప్రథమాశ్వాసము వ కర్డమరణవారర్త విని శోకించుసంవర్భమున ధృతరాష్ట్రం గిట్లాడెను : ౪ప్రౌర్రుష మేటికి; దైవం బేరూపునల జూడ ఫలద; మే మందము; దో స్పారని తాంతోజ్జ ప్ర ఐండగు నా రాధేయండు సచ్చె నద్డనుచేతన్‌.” 81.28 ఇస్పటిదృతరాష్ట్రునియభ్మిపాయమునుబట్టి రాఢేయండు నిజమైనపౌరషము గలవాండు; అర్జునుండు సాధారణమానవు(డు. అతనికి దై వబలము తప్ప నాత్మబలము లేదు. ఇది ధృతరాష్ట్రునిచిత్తమున కెంతయు నొవ్వుగూర్చినది. కావున గడ్డవి దోస్సారనితాంకోజ్ఞలునిగా విశేషించి యర్జునుని నిర్విశేషముగా. బేర్కొనెను. దీనివలన నాత నికి4 గర్జనిపై (గలగాఢాభిమానమును, నర్దునునిప్రై గలయసూయయు నభివన్య క్తములగుచున్నవి. కర్ణపర్వారంభము ధృతరాష్ట్ర్రాలంబనకమగుశోక మువ్వెత్తుగా వర్జించుచు గటణరసజనక మగును. ఇం దాతండు రాధేయునియోధా[గేసరతను దలచితలంచి దుఃఖపడుట, తనయు నిదిక్కు మాలినత నమునకు వివశు(డై విలపించుట, పాండవులు ఖీష్మదోణుల వంచనమై వధించుట పేర్కొని యస్లే యీతనివిషయమునందును నయ్యెనా యని శంకించుట, మూర్భమునుంగుట, తెప్పటిల్తుట, యుద్ధవృ కాంతము ట్‌. అటి కొంతవడి విననొల్ల కుండుట మున్నగునంశములు క రుణరసప్యంజక ములై యలరుచున్నవి. దుఠ్యోధనుండు ధర్మజున కోడి పాణి నని విని ధృతరాస్త్రుయ సంజయ నిటడిగెను ? ళా 42
తీక్కనార్యుని దివ్యవాణీ
కసమరము పెంపుసిప్పెదవు; సంజయ । చెప్పవు నీవు నీమహీ
రమణునిభంగి, ధర్మజుశరంబులచే విరథత్వమొంది మా
నము౬ జలముం దెగందొలంగెనా మగుడం బురికొంట లేదె; ని
క్కము సెప్పమా తనూజుభుజగర్వ ఏహీనత నొంచెం జి త్తమున్‌.” 81.18?
ఇందలి నీవు, నీమహీరమణువిభంగి యనుపదములవలన ధృతరాష్ట్రనికోస మభఖివ్య క్ర్తమగుచున్నది. నేను విన నుత్సుకత వహించినవిషయము నెలింగి చెప్ప వలసిననీవు చవిగాని విషయముల జెప్పెద వేల? అలపుచలముల వహించి పాండ వుల గెలుతునని తలంచిన నీరాజు వ్మికమించెనా ? లేదా చెప్పు మనునర్ధ మిట వ్యంగ్యము. “మానము. జలముం దెళ్లం దొలంగెనా ? యన్ముపశ్నలో నట్లుకాదని చెప్పుట నాశంసించుతాత్ప్చర్య మలివ్య క్తమగును. "మగుడం బురికొంటలేడో యను టలో లేకుండు అంత యసహ్య మను భావమును వ్య క్తముచేయును.
దుర్యోధనుండు మదపతినిం గర్జసారథ్యమునకై (పార్టించుచు నిట్ల నెను ః
ణు మా న! లం
ఆగుర్రుండును భీష్మండుం జనినల గొంచెపుమూకలతోడ నేను సం
గరవిజయంబు గోరి భుజగవ్వమునన్‌ సడిసన్నపాండుభూ
పరసుతువర్గముం దొడరువాండనకా మది నిశ్చయించు అ
వ్వరింగొవి ? యింత వీ వెఖు(గవా ? నిమం గర్జునిం గాదె నమ్మితిన్‌ 1”
(1.248
భీష్యదోణులయనంతరము విన్ను6 గర్హని. గొని వమ్మకముకో సంగర విజయంబు గోరుదు నను వీదుర్యోధనో కిలో మీరు వారిరువురికంటె వీరవరులుం వా జాలని విజయము మీ రిత్తురనను (పశంస తో(చి మ్మద్రపతి వశీకృతుండు కావలయునను సుయోధనువితాత్పర్య మిం దభివ్య క్రమగును. నీ వెటు(గవా? యను టాతవి నుబ్బించి కార్యము సాధించుకొనుట నభివ్యక్తము చేయును. 'భుజ గర్వమునన్‌ పడిసన్నపాండుభూవరసుతువర్గమునన్‌' ఇత్యాదికముచే మీముందు అట్టి పాండవులు విలువంజొల రని |పళంసించుట తోంచును.
విజయుని జయించుటయే వీర్యవతముగా జీవితలక్ష్యముగా బాటించు కర్డని (ఫతొపమును, దక్కు౦గలరథికు లయొద్ధత్యము పీయాశ్వాసమున వర్షింపంబడినవి.
(65) 488
భారత ధ్యనిదర్శనను ముఖ్యముగా ధర్మజునియుధిష్టిరత్వ మిందు సార్ధక మైవదని చెప్పనొప్పును. ఇ ట్లిడి వీరరప్యపవణమై యలరారుచున్నవి. కర్దునిక సారథ్య _ మొనరించుటక్రై దుర్యోధనుండు మ్మదపతి నభ్యిర్థించుట, యాతండు కోపించుట, యీతం డనున యించుట యాతని నంగీకలింపండేయుట యనువృ శ్రాంతమున దుర్యోధనువీ కార్య పాధకత్యనై పుణి యభివ్య క్రమగుచున్నది. కర్ణ వర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము :- సంకులపమరము సొగునప్పటికర్డువినికృంభణము వీరరౌదరసస్ఫోరక
ముగా నుండుట వీ(క్రిందిపద్యమునందలిదీర్ససమాససంఘటన యె ట్లభివ్య _కృముచేయ చున్నదో కాననగును. మహాప్రాణసంయుక్రాక్షరబాహుళ్యముకూడం ద్యద్రసమం కిట వ్యంజకముం
“దాణజ్వాలలు బెట్టు పర్వ గగన్మపక్షోభణజ్వా లతా
క్వాణస్ఫూరి ఛటచ్చటారనముగా6 గర్జోోగదావాగ్ని య
ఉణోద్యగత వైరిపై వ్యవనభస్మీభానవిర్వాహపా
రీణంబై వెలు(గొందె నిర్ణరులు వర్డింపంగ నే ముబ్బంగన్‌. 82.164
ఈ యాశ్వాసమునందలికర్ణ శ ల్యుల్మససంగములు జుగుప్పావహములు. హంనకాకీయోపాఖ్యానము, అంగమ్ముదదేశాచారముల నుట్టంకించి వారు పరస్పరము విండించుకొనుట మున్నగునవి యందం దేవగింపును గలిగించును. కర్దనివిశ్చృంఖల వీహార మిందు వీరరసోత్చాదక మై యొప్పుచున్నది. అళ్లే ఖీమాళ్యత్థామాదులయద్ధ విజృంభణమును రసోదంచితమై యలరారుచున్నది. భీముండు కర్ణ నోడించి మూర్శ పుచ్చి నాలుకంగోయ(బూనుట రౌదరసపంజనకము. కర్టువికి పారథ్యముచేయ నంగీకరించి యథేచ్చృముగ విందించుచు. గర్హమనళ్శూతలయమానవాగ్య్యవహారము గలశల్యున్మిపవర్తన మాతవికి. బాండవులయెడంగల్మ పీతి నభివ్య క్రముసేయను, ఆశ్వాసాంతమునందలిధర్మజునోటమి జాలిం బుట్టించును. న!
లిక్క-నార్యుని దివ్యవాణి కర్ణ వర్వము జూ తృతీయాశ్వాసము నా కర్టునిచే దుర్భరపరాభవము నొంది యొడలుమజచి సేమమరయవచ్చివ శన్ను( దూలనాడెడు ధర్మ జునితలనజుక(బూనిన యర్దునువితోం గృష్ణుః డిట్ల నె న *అనిన( గృ పాణంబుగొని సవ్యసాచి య వ్విళు (వేయందలంచినవిష్ణుం డెటింగి వాలు గేలనమర్చవలసినకత మేమి; కౌరవు లియ్యెడ లేరు; మనము ధరణీశ్య్వరునిపేమ మరయంగ వచ్చితి; మీతనికుశల మి'ప్లేర్చ్వడంగ+ గంటిమి; సంతోషకాలంబుగా కిది (కోధకాలమెః నధ్యకోటి యిచట నేది గాంగ నలిగి తీ; వని పలికిన రూక్షభంగియగుక టాక్షదృ షి యానరేం[దుమీంద నడరంగ నర్జును డమ్మురారి కిట్టు లనియె నధిపఃగి న! ఈపద్యము వ్యంగ్యఘుగా€ గృష్జుం డద్దనునకు( గార్యాకార్యవివేకము నుపదేశించుటను దెలుపును. వాలుగేల నమర్చవలసినకత మేమి? యను్ముపళ్నలో తంగడివంటివా. డసమానపడి కోపగించినచో శ తువులకడం దీయనలసినఖర్గము విచట(. దీయుట యెంత యవివేక మో యూహింపు మనునర్జము గమ్యమానమగును. “కౌరవు లియ్యెడ లేరు అనుటవలన వారు నీకు వర్యులు, ధర్మజుడు కొండు గుర్తింపు మనునర్జము వ్యంగ్యము. "మనము ధరణీశ్వ రువిసేమ మరయంగ వచ్చితిమి" అనుటచే మహాభయంకరమైనయున్ధములో (బివ_ర్రిల్లుచు. వీలుకావియెడ పీలుచేసికొవి పరమభ క్తిగొరవములకో నన్న సేమమరయుటకు వచ్చి యిచ్చట వత,డు కోపించెనవి నీవును వివేకమును గోల్పోయి వధింప(బూవినచో భక్త్యాదులు మట్టిలో గలియవా ? వధించి వీపు ఆదుఃఖమును భరింప(గలవా ? అదియే లక్ష్య మైనచో ఈయుద్ధ మేల; అఆతండు ధరణీశ్వరుండు. కావున నేదియైన మాటాడుఃడగును, శీరిఫ్‌
భారత ధ్యనిదర్శనము 'సేవక్కపాయుండవైననీ వుద్ధతి చూపనగునా? ఇది సేమమరయువిధమా ? ఇత్యాద్య[ (ప్రాయము వ్యంగ్య మగును, “వధ్యకోట్సి యిచట నేదిగాంగనలిగితి వనుటలో ధర్మజు! డేమనినను నీకుః బూజ్యుండేసువూ 1! యనుహెచ్చరిక [పతీయమాన మగును, *ఈవు' అనునది వివేకముగలవాండపు, ధర్మజసంరక్షణతత్పరు(డపు; శ్యతువధచేసి యాతనికి మనః్మపీతి గలిగింపవలసినవాండవు ననునర్ధాంతరమున సం కమితవాచ్యమగును,
ఈయాశ్వాసమున 52 వ పద్యముమొదలుకొని 112వ వచనమువటకు గలి భాగము రసవద్ధట్టములలో మేలైనది. యుధిష్టిరుని త్మీవకోపము, అడ్డనునిధర్మ సంరక్షణ తాత్పర్యము, [శీకృష్ణువిమెలంకువతోడిశిష్టరక్షణ పావీణ్యము, పాండవుల సాభ్మాశము, (శీవాసుదేవువిపాండవ,పీతి మున్నగునంశము లిందు6 జక్యగా నభివ్య క్రములగును. [పతిపదమునను నేమియనర్థము జరుగునో యె ల్లీ ఘట్టము గ ట్రైక్కునో యనునుత్కంఠ సహృదయహృదయమున నిండి వేద్యాంతరమును విగళత మొనర్చును. మొత్రముమీంద యుధిష్టిరార్డునులధర్మ వీర మిందు వెల్లి గౌనును,
118 నుండి 128 వకు కృష్ణుండుచేసినయుసన్యాస మభ్మిపాయగర్భితము, ఎంత తేర్చినను నర్జునునకు ధర్మజు. బదరినవిషాదము మదిలో మెజమెఅలాడచునే యుండును. ఆతని నాశోకమునుండి కోపములోనికి బర్గువెత్త్యదేయవలయును, కావునం _గౌరవులదౌస్ట్యము, కర్ణనివైమనన్యము, _లీష్మదోణాదులయా[6 వాత్సల్యము మున్నగునవి యర్జునునకు( దెలియంజేసి యాతనిని కర్ణవధకు సిస్ధము చేయవలయును. లేనిచో నర్జునుండు నీరుగారిపోవునట్లున్నా(డు. పార్థసారథియొక్క య్యూపయత్నవి'శేష మంతయు నీవాగ్దాలములో నభివ్య క్తమగును. కావుననే కృష్ణుని వాక్యము లాలించి యర్జును6 డుత్సాహము? బూని కా నే మేమి చేయునో కృష్ణునితో విట్లు చెప్పుచున్నాండు :
*లీక్రోడ్పాటున నేం (దివిష్టపముల న్లెల్వంగ నూణింతు; నా
చేతం గర్జండు రూపుమాలి చను, మెచ్చింతున్‌ నినుం, జూడుమీ
దై తేయాంతక ; యంచు శ్రేషనిభహ స్తం బుద్ధతిం జాచి ని
ద్ధాతారాతిదిలుందు వుచ్చికొనియెన్‌ దుర్దా్థంతకోదండమున్‌. _ 8,8.180
4%
తిక్క-నార్యుని దివ్యవాణి తనతో€ బోరవచ్చినదుళ్శాననుం గాంచి వీము డిట్లు పలికెను :
*ఆసభలోన( గొన్నముణమంతయు నీంగంగం గంటి వడ్డీతో;
బాస కొకింతయుం దొలంగందాణకు; తీర్చెద విష్ణ; నేడు నా
చేసినపుణ్య మెవ్వరును జేయరు; విన్నిటు సేర, దెచ్చుటం
జేసి విధాత నాకు, గృపసేయుటగానంగవచ్చెః దమ్ముండాలో 8.8. 185
ఇందలి "'తమ్ము(డా"యనుసంటోధనము భీమ సేనునిమహా[కోధమును వ్యంగ్య మొనర్చును. మనమన్నదమ్ముల మను భావము మీ కున్నయెడల నింతటియనర్థము జరిగెడిదా ? పుట్టినదాది సుమ్ము. బరిమార్చుటకు యావచ్చకక్తివి వినియోగించి సాఫల్య మంద(జాలకపోయిరి. అది నే విస్పుదు గాంతు నను భావ మిట వ్యంగ్య మగును. “నా చేసినప్పుణ్య మెవ్వరును జేయ” రిత్యాదికముచే పగదీర్చుకొనంగలుగు చున్నహేతువున లీము;డు పొందు నానందపారవళశ్య మఖివ్య క్తమగుచున్నది, 'ఆసభలోనన్‌' అనునది వస్త్రొపహరణొదిఘోరావమానముల నన్నింటిని స్మృతికి6 'దెచ్చుట నభివ్యంజించును.
139 వ పద్యమునుండి 228 న సద్యమునజకు లీమసేమండు చేసిన దుళ్ళాసన వధ వర్టింపందిడినది. పరమభయంకర మైనభీమ సేనునివర్తన మిందు రవవంతముగా6 డీర్చిదిగ్ద (బడినది. రాదరస మిందు మూ్రీభవించెనా యన్నట్లుండును. దుళ్ళాసనువి వధించుట, ఉమ్మగలంజేసి రక్రపానముచేయుట, చచ్చినవానికో వాండు చేసిన పాపముల నుగ్గడించుట, పైైరవివారము సలుపుట యనునీయంశములు రసానకార సమగ్ధములై యానందదాయకములగుచున్నవి, మార్కొనువాండెవ్వండును. లేక (పతివీరు అందఆు అచ్చవడియుండుట తదాలంబినకమగుభయమును వ్యక్తము చేయుచు రౌదము నలంకరించుచున్నది.
రథచ[కము నెత్తునంత కేయకుండుట పాడి యనుకర్ణునితో నచ్యుతు( డిట్లు పలికెను ;
*ఏవ్స్‌ | తగవును ధర్మము
సీమనమున నేండ పుట్టెనే: గర్వము ను
ద్దామదురభిమానము నే
లా మజచితి; కర్ణ! యా చలం బెటవోయెన్‌?” 8.8.868 !
భారత ధ్య నిద ర నము
పరులను విష్కారణముగ హింసించునపుడు స్మృతికి రానితగవు ధర్మములు [పాణ తాణపరాయణశ్వమునకు నే(డే పుట్టుట యెంత వింత? సీ వితరులయెక వానిని, బొటించినచో నీయం దితరులు వానివి, జూపుదురు. అట్టిది లేదుగడా। జీవిత మంతయు గర్వము నుద్దామదురభిమానమును బూని నేండు చచ్చుచో వానివి నుటచి దీనుడ వై నంళమాతమున వి న్నర్జును. డొప్పరికించునా ? నీ చలమెట్టిడో యట్టిదే యద్దునుండు నీయెడం బూనవలయు ననుకృష్ణునియన్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము, అర్జునునకు (గోధో[డేకము కలిగించు కృష్ణునితాత్సర్య మిందభిన్య క మగును.
“కర్డనాందలనె భారతనంహితనిల్చు' నవి సడిసన్నమహావీరుని మహోదాత్త యుద్ధవీరము నాతనిమరణమును [బధానవృ త్తములుగా నీయాశ్వాసము. రూపుదిద్ద "కావినది. ఇందు౯ గర్జార్దనులపొరునములు వీరుల కుత్సాహమును, ఖీథులకు లయానకరనమును, నుదాసీనులకు అద్భుతరసమును బుట్టింపంజాలియున్నవి.నానాస్త్ర [పయోగదక్షత కలరి శివబహ్మేర్మదాదులును వచ్చి చూచి తారతమ్య వి వేకమును అర్చించిరన్నచో కర్ణార్థునుల యతిమానుషత తత్త్వ మభివ్యక్రమై విష్మయణనక నగు చున్నది. కృష్ణునిమహత్త్వ మర్జునుని. గాపాడుచు, కర్ణుని, గాలపురుషువిబాడ( (దోయుచ్చు, నాఠవియాశథవాత్సల్యదుష్టదూషణాభిరతులను వక్కాణించుచున్నరి. ఏమైనను నేకవీరుండగుకర్ణనిలోకో త్తరపర్మాకమాఖీలత లందు మూ్తీభవించి యౌతనిదుర్నయమును దాత్కాలికముగా మఖపించి సర్వ జనులపామభూతివి సారి9 చుటకు హేతువులగుచున్నవి, యుద్ధవీరమున కీఘట్టము ఫరసీమ యననొప్పును.
శల్యవర్వము -_ విథమాశ్వాసము వలా
దుర్యోధనమరణమును సంజయునిచే వివి ధృతరాష్ట్రండు విలపించు నంద
రృమునందలి యొకసద్యము _ అవిన్సు దుర్యోధనదుళ్శా సనుల బలికి పలికి విచ్చచావుగ నప్పా వని యల(చుం. గాన నడవికి€ జనుటియు మేలై నతెజంగు నంజయ । నాకున్‌. $.1.02 48ిఫీ
తీశ్కనార్యుని చివ్వవాణీ ఇందు. బలికి పలికి యనుచోటిద్విరు క్తి పలుకుటలో ఖీమువికి, గల యిష్టమును రృతరాషస్ట్రనకగుక ష్టమును వ్యంగ్యముగా( దెలుప్సను. అఆత(డు సలికినపుడెల్ల తనకు జావైనట్లుండును. వారలు చచ్చినందుల కేడ్చుటయా ? ఈవిచ్చచావున కేడ్చుటయా ? ఇది చాపుకంపిను సధికదుఃఖకారణము. కోవున వనగమనము మేలైనతెలం గను భావ మిటం దోంచును. ఈపద్యార్థమునుబట్టి పాండ వులకుః దానుచేసినయెగ్గులును, పావనియన్నచో నతనికి, గలభయాతి రేకమును నఖిష్యక్తము లగును. ఈయాశ్వాసమున మొదటినలునదిపద్దెనుణ కరుణరసావిర్భావక ములు. నర్వనాశనమయ్యెనని తెలిసి ధృతరాస్తనితోపా టాతనిపారందం దుభిందు నీఘట్టము రసవంతము. ముఖ్యముగా ధృతరాష్ట్రనివిలాపము, అత డొక్కొాక్కలరి సామర్థ్యము సుట్టంకించి యదియెల్ల నాజడియైపోయెనవి చింతించుటయు, బక్కంగా+ జీతింప(బడినవి, (పతినాయకపక్షమువాడై నను, దనయునిదుష్కృృ తు లకు(6 దలయొగ్జి యనర్థమును గోరితెచ్చుకొవినవాండై నను ధృతరాష్ట్రండు అందందు సమభావమును (బదర్శించుటచే సానుభూతికి లక్ష్యమగుచున్నాండు. కావుననే కరుణ కవమును నంభావించుటం పరమళోకావృతిచి త్తుదై యున్న సుయోధనుని. గాంచి కృపార్ష౦చిత్తుండైన న్‌ా, యు బాన్‌ ము కృపాచార్యుడు మేలుమాటల( జెప్పుచు విట్లు [వ్యాకుచ్చెను ; అ*జ్ష్యారపము నాదముగ నతి ఘోరత వైరు లనుకరటికోటికి రయదు ర్వారందగువర్జునకం ఠీరవము శితాస్రనఖపటిస్టత6 జూపున్‌.” 8.147 ఈపద్యమునందలిసానయవరూపక మువలనను, రయదుర్వార మను విశేషణము చేతను భవిష్యద్యుద్దమున( గౌరవవివాశ మెట్ల నివార్యమో వ్యంగ్యముగా॥ జెస్పం బడినది. పింహమునకు గజనునకు జాతివ్నైరము. అందు సింహవిజృంభణము గజమున కనివార్యముగా మరణ హేతువు. సింహ మాకృతిలో( విన్నమైనను ఐళా [క్రమములో మిన్న. గజమునకు సింహస్వప్నముకూడ మరణదాయకము, (ప్రక్క 4$$
ఈపుసింహము శితాస్త్రనఖపటిస్టత చూపనున్నది. ఇంక మనకు (బదుకులేకుండుట విశ్చయమనునభ్మిపాయ మిట వ్యంగ్యము. యుధిష్టిరువిశక్రిపయోగముచే మ్యదాధిపతి మడిసినస్పటిస్టితి యీక్రింి రెండుపద్యములం దభివర్షి౦ప(బడ్‌నది ఫ్‌ (1) “క్షతమున ముక్కునం జెపుల( గన్నుల నొల్కెడుర క్త మంగ మా ప్లతముగ6 జేయ(గా నతండు టోరగిలంబడియెన్‌ ధరం గల ద్వితయమను సాంచి ధర్మజునిరిక్కుశిరంబుగ వజదారుణా హతి( దిడు భూరిభూధరమహ త్తరశ్ళ౦గముభంగి భూవరా లొ 9.128 (18) *“ళూమిమీ(ద విట్లు టోరగిలంబడి మ్మదనాథు6 డొప్పె మానవేం[ద ॥ లేనమయురమునందు లీలమై [వాలిన (పాణనాథు( బోల్పంబట్టుగాంగం $.1.206 బోరగిలంబడుట, కరద్వితయము సాంచుట, శిరము ధర్మజునిదిక్కగుట అనులక్షణములచే మదపతి తన్ను సంహరించుటకు, బర మేశ్వరుఃడే యుధిస్టిర రూపమున వచ్చె నని గులర్తించెనో యనునట్లును, లోకళల్యాణార్థ మాతండుచేయ సంహారము తన కలిమతమే యని చెప్పెనో యన్నట్లు సాష్టాంగదండ పణామ మాచరించి మృతిచెందె ననును[క్పేశ్త వ్యంగ్యమగును. భూమిమీంద6 బోరగిలంబడినమ దపతి లేమయురముననున్న పాణనాథువివలే నుండె ననునీయపమచే యుద్ధరంగమున6 బడినశల్యు,డు _పాణములుపోవు తుది క్షణమున సైతము దుఃఖమును మనసునకు రానీక సరమోత్సాహముతో( ఇచ్చిన స్వర్గకాంతలపరిష్వ ర గసుఖమందవచ్చు నను విండైై నతృప్తితోం టోరె ననునర్జమ (పతీయమానమగును. ఈయాళ్వానమున మ్మ దేశ్వరువియసమానవి[క్రమము సమ్మగముగా వర్జీంప విడినది, యుధిష్టిరు డెన్నడులేనివిధమున€ టోరి తనపేరు సార్ధకముగా వించుకొ నెను, శల్యయుధిష్టిరనకులనహదేవులయుద్ధోత్సాహ మిందు వీరతసమై మించినది. నకుల శీ40
తీక్కనార్యుని డీవ్య వాణీ
సహదేవులు శకునిని వారివారిని సంహరించి తమ్మపతాసమును లోకఖ్యాత మొనరించు కొనుటయు విందు వక్కాణింపందిడినది. శల్యపర్వము -_ ద్వితీయాశ్వాసము ; =
జల_స్తంభనవిద్యచే దై ైపాయన్యహదమున డాంగియున్న సుయోధనువితో ధర్మజు డిట్లనుచున్నాండు ః
“*ఇటుతగునే సుయోధన 1 మహీవలమంబున నిట్టదైన్య మె
చ్చట వినంజూడంగల్లెనె యసంఖ్యులు రాజులు నీకు. గాంగం జ
చ్చుటయును దింధుమి్యతులు విళున్దచర్శితులు పోర నట్లు (కుం
గుటయును జూచి; తేమిటికిం (గుంకితి నీళ్ళను; జాపుదప్పునే ౫ శ2 014
“'మహీవలయంబున నిట్టడైన్య మెచ్చట విన(జూడంగల్లెన యనునీ వాక్యముచే నిష్పటిన్మీ పవ్నర్తసము పరమతుచ్చమైనది. అభిమానధనుండ వని 'పేరుగన్న నీ కిట్టిది తగునా? యనునర్థము వ్యంగ్య్థామగును. అసంఖ్యులు, రాజులు .. ఇత్యాది శ్‌ముగే నెవ్వరో సామాన్యులు గారు, రాజులు, వారు నొకరో యిన్హతో కారు, లెక్కి౦పనలవికొనిపంఖ్యలవారు. మజియు వారిచాపు వారికేమైన( |బయోజన శరమా ? కాదు. తోకచుక్కువలె లోకవినాశకారకుఃడవై ననీకొణకై. వారు విర్వి చారముగ6 జొవ(గా వీవు (బిదికియుండు 'పేమి పాది ? యనునర్హము వ్యంగ్యము. “బంధుమి[తులు, విశుద్ధచర్శితులు' అనుటనే నట్టివారివి బొట్టనిడికొని నీయట్టి యశుద్ద చర్మితుండు జీవించుటయా? యను భావము న్యంగ్యము. 'చూచికి' అనుటచే/ జూచి నీవు నేర్చుకొనినదేమియు లేదు, నీవు కులఘాతకు;డవు, కృతఘ్నుడపు, మూర్ధిం డవు అనునీమొదలగువభిప్రాయ మిందు న్యంగ్యమగును.
గడాయుద్ధము తనకు సమ్మతమని చెప్పిన సుయోధనునిళో ధర్మజు. డన్న మాటలు, దావికి సుయోధనునిరోషా వేశము నీ[క్రిందిపద్యమున వర్జింపంబడినవి ;
*అన్సుబయు, బొంగి ధర్మసుతు( డాతనికో గద నొక్క రుండ నే(
గొవియెడ నీదుప్రాణము లకుంఠితబాహువిలాసభాసినై
యనపుడుం బుట్టలోపలిమహాభుజగే౦(దుండు రోంజునట్లు రో6
జె నధిస । యవ్విభుండు దవచిత్తము నప్పలుకుల్‌ గలంచినన్‌? 0.284
(58) 44
భా రత ధ్వ నిద ర్శ నము
ఇంతపజకు ధర్మజుండు సలికినపలుకులకం జ *గదనొక్క రుండనే. గొన యెద నీద్ముపాణనులు" అనువాక్యము సుయోధనువికి మిక్కిలికోప హేతువై పది, దుర్యోధను(డు గదాయుద్ధమున. దనతో సాటియగువాండు. లేండనియు,. ధర్మజు డావిద్యలో( దనముం డెందుకు( గొరగాడనియు నను భావముగలవాండనుట యింద వ్యంగ్యము, అట్టీవాండు తన్ను గదాయుద్ధమున( జంపెద ననుట తనవివ్యా [పాభవము నవమానించుటగా భావించి మహాభుజగేందుండు రోంజినట్లు రోండె ననుట సార్ధకమగుచున్నది.
గాంధారి నూజఅడింప( గరిప్పరి కరిగినకృష్ణుండు ధృతరాస్ట్రునితో మెల్లన విట్ల నియె ఫ్‌
“అకట । కులం బరౌరణమ యంతయు నాశము నొంది; నిట్టిదా
నికి. జొరనొల్ల రైరి మహనీయచర్మితులు నాండు పాండవు;
ల్సకలము నీవెలుంగుదు చలంబును నీసును దక్కి నన్ను సం
ధికి నిటరా నొనర్చుట మదిం దలపోయు; మదెట్టిశాంతియో 1” 9.208
ఇందు, పాండవుల దిసుమంతయు( దప్పులేదు, దోషమంతయు మీవారిదే, కావున జచ్చినవారిక్షై దుఃఖించి చంపినవారిపై గోపించి యిహసరములకు జెడకు మనునుపదేశ మిందు ప్యంగ్యమగును.
“ఇట్టిదానికి. జొరనొల్ల రైరి మహనీయచరి.తులు పాండవుల్‌" అనుమాటిచే దుష్టాత్ములగునీతనయులు/, గర్జాదులు వారివి దిలాత్కారముగా యుద్ధములోనిీ దింపి రనుట మీకు. దెల్ల మేకదా। యననర్థము వ్యంగ్యము. “సకలము నీ వెటుంగుదు' వనుటలో దెలిసితెలిసి నీవు పాండవులపై 6 గోపింపనవసరమురే దనునర్ధము వ్యంగ్యము. '“చలంబును వీసును దక్కి” యనుటలో నట్లు దక్కుట యసాధారణవిషయ మనునర్ధము వ్యంగ్యమగుచు. బాండవులయెడ దోష మాపా దించుటకు వీలులేదనునభ్మిపాయమును వ్య క్తమొనర్భును. “మదిం దలపోయుము' అనుటలో( బొండవపులమంచితనమే నీవు భావింపవలయు. గోని వీకొడుకులచావునపు హేతుభూళులై రవి చిండింసందినిలే దనునర్థము వ్యంగ్యము. '“అదెట్టిశాంతియో' యనుటవలన వారి శాంతి యనిర్వచనీయ, మట్టిదానివి విజిచి వారివి యుద్ధమునకు
శీ4ీన
తిళ్కనారుర్థని దివ్భ వాణి
చెచ్చినదోషమంతయు నీకుమారునిదే యనునర్థిము (పతీయమానమగును. ఇళ్లే త జువాతియై దాజుపద్యములలోపాండవులయెడ( గోపింసవలదను నుపదేశ మనేక విధముల (బితీయమానమగుచున్నది.
సర్వకురుక్షే తమహాయుద్ధమునకు నెవ్వనిమూర్థత్వము మూలకారణ మో యట్టి సుయోధను. డీగ్గినవృ త్తాంత మీయాశ్వాసమున వర్షింపంబిడివది. భీమ సేనాలంబనక [కోధ మిందు ర్యౌదరసముగా మూస్రీభవించినది. ,శీకృష్ణునిపాండవానుర క్రి (పత్యక్షస్వరూపముతో నిందు సాకెత్కరించినది. అ వాత్సల్యము విరవమానము. దుర్యోధనువిదుఃఖము, అశ్వళ్థామకోవము, పాండవులపళ్ళా క్రాసము మున్నగు భానము లిందు( జక్కగౌ రూపుదిడ్దుకొన్నవి. దిలరామువితీర్థ యా తాభిరతియు నిందు సరసముగా వరి ంపంబడినది. సాప్తికపర్వము - [వథమాశ్వాసము :=
సౌప్పకవధకు నిశ్చయించి నయశ్వత్థామకు. గృపాచార్యుండు హితబోధం జేయుచు విట్లు పలికెను :
- క్రోధము లోభమున్‌ భయము గూరినచి త్తముకోడ దృుష్కియా
సాధనవృతత్తి దుర్దనుండు సజ్జను లా(గఈంగంజేయుకార్యముల్‌
బాధల, బెట్టకున్నెః సిరిపాయ. గంజేయకయున్నె వాని దీ
(వాధినితాంతదుఃఖ హృదయత్వము దేరకయున్నె వావికిన్‌ ౯ 10.108
ఈపద్యము వాచ్యముగా నీతిటోధగాం గానవచ్చినను, అశ్వత్థామయస్పటి స్థితికి సంపూర్ణముగా నవ్వయించి యుపడేశము నొసంగుచున్నది. తనతం[గిమృతికి (గోదరము, జయమునెడలోభము, చక్కటిపర్మాకమమున( దన్ను బొండవులు సంహరింతురేమో యనుభయము_ ఈమూ,డును నాతనిహృదయమును లోంగొని కపటోపాయమున నిదాసక్తులై యున్నవారి దయాహీనత( జంప దలంపుంబుట్టించి నవి. అమార్గము ధర్మవ్యతిలేక మని సజ్జనుండగుకృపాచార్యుండు. వారించెను. కాని యశ్వత్దామ చేయుటకే నిశ్చయించెను. “ఓయీ | సీ యీ యకార్యమునలన సిరి పాయు. యావజ్జీవము తీ వాదినితాంతదుఃఖ హృ దయత్వము గలుగును. ఒకింత వివేకముళో నామవాపదను వారించుకొనరాదా 1 యనుకృపాచార్యునుపదేశ మిట వ్యంగ్యము.
4438
భారత ధ్య నిదర్శనము
ఈయాశ్వాసము రౌ దాద్భుతభయానకరసములసమాహారము, మహా [క్రౌర్యము మదిలో వెల్లనమై యప్పొంగినయశ్వక్థామకిరాతకృత్యము లిందు రసవంతముగా వర్జింపంబి౧నవి, ఉలూకముచే నుపదేశమునొందుటయే యాతని కార్యమునకు వ్యంజకదు. కృపాచార్యుండు వ్యంగ్యధోరణిలో నాతనివి, దత్యాలమున శాంకు( దేసినచో( దజువాత నుద్ధతియడ(గు నవి చేసిస్యపయత్నమున నాతనిధర్మబుద్ధియ (01-44 పద్యములలో) నభివ్య క్తమగును. అశ్వత్థామ చెదరవిబుద్దికోం దన చేయ! బూవినపవిని స్థిరీకరించుట యాతవిదీర్హ్యకోధమును న్యక్తముచేయును. ఈసంద రృమునందే పాండవు లన్నచో నాతనికి, గలభయమును జెళ్నంబడినది. భూకా కృతితో. దోంచినశివునికో నీతండు పోరాడుఘట్ట మద్భుతభయానకరసముల కిక్క. మళీయు నాత. డాత్యోవహారమునకు6 దలపడుటయు, శివుఃడు సాక్షొత్కరించి ఖ్గ మొసంగుటయు ననువృ త్రాంతములు విస్మయమును బండించి యద్భుతరసమును నిండించును. ఆపిదప నాతండు చేసినధృష్టద్యుమ్నాదివరయళరకయు( బరమభయం కరమై భయానకరసమును రౌదమును బుట్టించును. వానిబారింబకినవారి యా[కం దనములు కరుణరసోత్చాదకములు. ఉపపాండవులవధను ఏకవృ త్తముననే నదీపి వారిపర్మాకమమును, వధయును సనమానములన్నయంశమును గవి వ్యంజించెను. లయకాలరుదునివలె శృతుశిబిరమునేపు( గొంచెముసేపున నుడిపినయ శ్వశ్తామా లందినకమగురౌ దరస మిందు. (బధానము. తదితరము లన్నియు సంగమ లు, కృప కృతవర్శాళశ్వక్థామలు తానుచేసిన వీరవివారమును దుర్యోధనువి కెళ0గించుటయ నాతనిని. ్మదిశంసించుటయు మున్నగువృ త్తాంత మావీరుల కాతనియెడ( గల్మపీ 3ని వారి స్వామిభక్రిని నృంజించును. జయార్జులెనపాండపులు దుర్ణయులై న భీష్య్యదోణ కర్ణాదుల నెసమిడి చంపుట యనుపాపమునకు, (బాయళశ్చి త్తకాండవంటి దీ యాశళ్వాన కథాభాగము. ఎంతటివా,డై నను జేసిసపాప మనుభవింపకతీఅ దనునంళ మిందు వలన సహృదయపాఠకున కుసదేశముగా వ్యక్తమగును. అశ్వత్థామకు శివుని యను్ముగహము గలుగుట యనునది కోల్మ(పభావమును న్యంజించును. సొప్తికవర్వము ఎ ద్వితీయాళ్వాసము :-=
ఉత్తరగర్భమునందున్నతనయున కాయువు నిత్తు నని కృష్ణు. డనగా నళ్యత్థామ యిట్లు పలికెను ;
444
నీ (ానార్యుని దివ్బువాణీ బవిన విని నసుచుం గుంభజి తనయుం డిట్లనియె: నష్త్రదగ్గ్ధుని గచ్రిళకిం చిన మేలకాదె; నీవి న్ననువు నెటింగెదము కౌక_ నరనఖ ! దీనన్‌. 10.2.86 (రాణి నవ్వుటలో నాయస్త్ర[పభావము నీచే. దిరోహాతముకా (జాల దను భానము వ్యక్తమగును, “అస్ర్రదగ్థని బకికించిన మేలకాద యనుట పరిహాసమును నృంజిం చును. 'నీ విన్ననువు నెటింగెదముకాకి యనుట నీయాటిలు నాకడసాంగ వనునర్హ మును దోంపంజేయును. 'నరసఖియనుసంటబోధనము వీ వళ్దునున కెంత(గా సమ [పాణుండవై నను ఈవిషయమున నాతనికి సహాయపడంజాలవనుళూపమున సళ్వ త్హామదురభిమానమును వ్యంజించును, పరమనికృష్ణమాన్షమున భవ్యచర్మితులగుపాండవుల కపకృతి( గావించిన యక సక్టామను వాండవులు సాధించుట యీాయాశ్యానమున వర్టీతముం ఇందు (బారంభమానః జచ్చినవారిక్షై విలపించుపాండవులళోక ముక్కటసుగా వర్ణింపంబడినది అది కరుణరసపరిపూరికము, అఫ్లే దౌపదీవ।ఖమును, అది కొంత సేపటికి (గోధముగామారి పోండవుల౬ (బేరేచినడి (బహ్మశిరోనామకాథ్ర [పయోగోపసంహారకథనము అద్భుత భయానకరసములం (దితియమానమొనర్భును, అశ్వ క్థామవ_ర్తనము జుగుప్ప్సావహమై గోచరించును. అళ్వాసాంతనునందలి శివమహ త్త్వ(పతిపాదకకతాంశ మద్భుతరసావహము, ముగిసినమహాయుద్ధమున కిది యొక కాంశిపారిమువంటిదిగా భావింపవగును. [శ్రీకృష్ణుడు పాండవులను, ఉ్తరగర్భమును గాపాడువృత్తాంత మాతని భక్రరకతణకళాపారీణతను, మహ త్రము నభివ్య క్రముచేయను, పరమని్మిగహపడూ డై నవేదవ్యాసమునీందు:డు గూడ నళ్వక్థామకు కాస మిచ్చుట యనునంశముచే పొండవులు ధర్మమాగ్గనిరతులు, వారి కేరును గీ డొనరించుట యధర్మ మను నాతని కాత్సర్య మలివ్య క్తనుగును, న్రీవర్వము - [పథమాశ్వాసము :- సర్వవినాశ మై పోయినపిదస( బట్టరావిదుఃఖి మున గుములుచు ధృతరాన్టం డిస్లేడ్బెను 8 448
భారతధ్యనిద ర్శనమాు అసంధికీ( గృష్జుండు సనుదెంచి పెక్కుభం గులల జెప్ప భీష్ముండు గుంభజాంగు నట్లు పితార్డులె య౦ంతలంతలు మాట లాడిరి జామదగ్న్యాదులై న మునివరు లవ్విధంబున నొ త్తిచెప్పి రా బుద్ధులన్నియును దుర్చుద్ధి నగుటః బాటింపనై త; లోభమున6 బాండున్స పాలు పాలు తిత్సుతులకు€ దంచి యీని నొకళఠంబున( టొలిసిరి నందనులును జెలులు. జుట్టంబులును సహాయులును; ధైర్య మెట్లు కలుగు; 'వైదికముల "కిట్లు మనసు గొలుపు (బాణంబుతో నెట్లు నిలవవచ్చుో 111.12 ఈపద్యమున _ధృతరాస్ట్రండు పరాకొష్టనందినత నహృదయమౌర్థ్యమును జక్కగా వ్యంజించి పశ్చాశ్రాపమును వెల్మిగక్కు చున్నాండు. వచ్చినవాడు సర్వ లోకమునకు మాసనీయుండై హితమును గోరు కృష్ణుండు. వచ్చుటయు సంధికొలకే కొని చెజచుటకు( గాదు. తానై చనుదెంచుటలోనే యాతనియాత్మీయత యఖిష్య క్త మగుచున్నది. అట్లు వచ్చి యెజ్లైనను, బొందుగూర్చవలయు నని యసనేకవిధముల సామాద్యుపాయములః (బయోగించి చెప్పెను, అప్లే తనకు. బీత్ళ స్టానీయఃరై తనహితము తప్ప స్వార్ధ మావంతయు. నెటు(గనిపవితచిత్తుండు భీష్ము(దిను, వేదరనుర్వేదనముల నభ్యసించుటయే కొక కురుకుమారుల కందలకు నాచార్యకమును సహించిన దోణుండును, తనవలనను, దనతనయువనినలనను గలిగెడునవమానముల నన్నింటిని పరిగణింపక, యవిక్వచనీయమైనవిధమున సాతమునే కోరి యంత ల౦ంతలు మాటలాడిరి. శతమయంత కాము తసముచేసికొనుచు లోకవృ త్తమును బట్టించుకోనవ సరములే నిజామదగ్న్యాదిసునులును నావంశముచెడుట కిష్ణములేక అవ్విధంబున నొ త్రిచెప్పిరి. ఇంద అఉవ్నివిధముల దసక్రై, తనకొడుకులక్షై చెప్పినబుద్ధులన్నియును దుర్చుద్ధినగుటచే నాదరింపటేదు. దీని కంతటికి. గారణము సర్వవినాశ హేతువగులోభము. ఆవలివ్యక్తులు తనకు సందింధములేనివారుకొరు. తనతమ్మునిబిడ్డలే. ఈనకు రాజ్యమును గూర్చి భక్తిశద్ధలతో నారాధించినమభోారాణో శకి
ఉళ్కనార్యుని దివ్య వాణీ పాండునిసుతులు, ఇట్టియవివేకముతో నందజ: జంపుకొని దిక్కు మాలినపక్షి నైతి నను పశ్చాత్తాప మిందు రమణీయముగా న్యంజింప(బడినది. ఇందలి కృష్ణుండు మున్నగుపదము లర్థాంతరసం[కమిత వాచ్యములు. అట్లు, అంతలంతలు, అప్వి ధంబున మున్నగుపదములు వ్యంజకములు, ఈసామగిచే. బై యర్థమంతయు( (బితీయమానమగుచున్నది. వీరరౌ[దవీభత్చాద్భుత భయానకరససమ్మి[శతమగు మహవాభయంకర యుద్ధము నకు సిద్ధించినవలము క రుణశాంతరన్మ పపణమగున్తీపర్వ ము. రాబోవు శాంత్యాను శాసనికపర్వముల కిది వీజ్యపాయము. ఇందు ధృతరాష్ట్రుని దయనీయమైనళోక మొక వంక కరుణముగా రూపొందుచుండ(గా సంజయవిదురకృష్ణదై ్రపాయనులమధుర నంలాపము లాచిచ్చు నార్చుటకై నయమృత సేచనమువంటివై శాంతరసస్ఫోరకము లగుచున్నవి. సంజయునియూరాద్చు లౌకికోపశమన వాక్య నమ్మి శితముకా(గా విదురో కులు సంసారగహనత మున్నగుభావములకో( గూడి యెట్టివావికీవి మోక్ష మార్గనందర్శకమగునిర్వేదమును బుట్టింపంజాలియున్నవి, ఇంక కృష్ణదైపా యనుండు సాక్షిదవతారపురువుండు కావున నిటు లౌకిఠముగా నటు పారలౌక్‌కముగా ధృతరాష్టునితత్కా లచి త్తవృ త్తి కనుగుణమగువాగ్విన్యాసము నెలపి శోకామర్ష షెళన పూర్వకముగా వైరాగ్యబీజముల ధృతరాష్ట్రహృదయక్షేతమున నాంటెను. కాని యాక్షేతము వీజ్మపరోహజనక మగుటకు( దగినవిధముగా నార్జఏము కాలేదు, ఇంకను దానియందు శోక కోధాగ్నిజ్వాల లెగయుచునే యున్నవి. ఈస్త్రీపర్వమున మొదటి యాశ్వాసమున $4 వ పద్యమువటకు జరిగినకథాంశ మీభానములకో నిండియున్నది, భీమునియినుపరూపును నులినులిగా నొనర్చినధృతరాష్ట్రడు మెల మెచ్చునశై రోదనముచేయుచుండ(గా కృృష్ణుం డతవిళో నిట్లాడెను వి త*బ్రలమున నీకో దొరయఃగ విల నెవ్వండు గలండు నీమహితభుజశాఖల్‌ తలంప(గ6 (దిళయాంతకు దం ష్ట్రలు వీవిం దగిలి వళశమె చాకుండంగన్‌?” 111. 184 ఇది పైకి (పశంసగాః గన్సట్టుచున్నను వ్య౦గ్యముగా = విందంగా( - దిరిణమించుచున్నది. దబిలనున నీకో .... ... ఇత్యాదివాక్యమువలన బుద్ధిబలముకో క!
భారతధ్వ్యనిదర్శనము రక్షించు వేను లేకున్నచో నీపాటికి పాండవులు నీపాడుబలమువలన( బొడటియుండెడి వారు.నీ వెంతటిపాపాత్ముండవో కదా: యనునర్థము వ్యంగ్యమగును. నీమహిశ భుజశాఖలు [పళయాంతకుదంప్ష౦ లనుటజే నయ్యవి (పళయమునకే తగును గావ పణయమునకు( బవికిరావు. ఈపాంగడవు లిటినిన్సు గొరవిండు రెంతటిళాం 8పరులో క్‌ చ్‌ యనునర్ధము వ్యంగ్యమగును. “వీని. దగిలి వశమె చాకుండంగన్‌' అనువది తక్కి నపాండవుల కొక హెచ్చరికను _బతీయమాన మొనర్భును. వీ విత్తజీ, గోపాయ త్తచిత్తవై లాఘవ మొందక మేదినివలె మేలై నమోర్చు నందవలయును సుమా 1 నీగురుసారధీరబుద్ధివి నుతించుజనమున కప్పుడు గాని తృప్తిగలుగ దవి గాంధారి నూరార్చు కృష్ణదై్యపాయనో కులు మేదినీవృ క్ర గళ్ళితములై యుంట వ్యంజకము. క్షమాగుణమున వ్మెకాంతను టోలు మవ న్యంగ్యార్థము విట( గవి ఛందస్సుచే వ్యంజించెమ : 'మేదివి : కవిను మిటు లేటికిం జనినన్ఫ త్త మూంది యల్తన్‌ జనము నుతించు నీదుగు రుసారరీరబుద్ధిన్‌; విను నతిశాంతచి త్త యని నిక్క మేను గందున్‌; మనమున విట్టి నీకగునె మత్సరంబు పత్సా 1” 112118 గాంధారి, దుశ్ళాననళోణితమానందగునా యని భీము విట్లుపళ్నించినది : తవైరి నని. జంపుదురుగాక; (వచ్చినెత్తు రెత్తుకొన్మికో ల్ముకూరాత్ము లెచటనై న నెన్నందేనియం గలిగిరే యీవుదక్కం; నది వృకోదర 1: వృ్యకవిధ మసురభంగి. 11.1162 ఇందు ఎత్తుకొని యనుపదమున నారక్రమ్ముదావుట నీకెంంయో పీకి ప్మాతమైన దనునింద యభివ్య క్రమగును, 'వృకోదర"* యనుసంటోధనము గూడ సాళ్మిపాయము. అది యాతవియా.కలి, తిందిపోతులక్షణముచే భత్య్యాభక్ష్య నిర్ణయము చేయలీన్మికౌర్యము నభిన్యక్రముచేయును, 'వృకవిధ మసురభంగి' యనుటడే సీవు (కశూరజంతునవో రొక్షసుండవో కౌవలసినవా(డవు. మానవులలో( దప్బిషట్టి3 వనువింద వ్య క్రమగును. శీ48ి
తిక్కనార్యుని దివ్యవాణి ధృతరాష్ట్రండు సపరివారముగా( బొలకలని కేంగుటాదిగా నీయాళశ్వానము కరుణరనభూయిస్టము. ధృతరాష్ట్రండు అయోమయభఖీమరూసమును బొడిచేయుట తా(ద్రభయానకరససన్ని వేశము. భీమగాంధారులసంభాషణము అద్భుతరసప్లా వితము, గాంధారితో ధర్మజుండాడినమాటలు గాంధారికోపళాంతికి( జక్కనిహేతువులై యల రారినవి. కుంతీగాంధార్మీ దొపదుల పతస్పరానునయములు కరుణరసమయములు, కృష్ణకృష్ణదై ్యృపాయనుల యాశితవాత్సల్య మనుపమానము. ధృతరాష్ట్రనికాసట్యము జుగుప్పావహము, స్రీవర్వము _ ద్వితీయాశ్వాసము వ గాంధారి కర్లుని, గృష్తునకు( జూపి యిట్లు విలసపించె ; ప! న! ళా “*పాండుప్ప త్త్రులభుజాబలమున కులుకక యెవ్వర్మిపాపున నెదురనడచె; దుర్యోధనుడు, గొం3తొలిచూలి కెవ్వండు హృదయశల్యంబయి నిదురపెటుచు, సట్టికర్డుండు మదాంధసింధురము బఐ లోద్దతద్విరదమహో (గవిక మమునల గిటడంగినమాడ్కి నర్దునుబలు గడిమిచేం దెగటార్చంబడియె; వీని బొహువిలసనమునం బడిన మహాయోధ వరు లనేకు, లిఈ( డవార్యరోష దూషిళుండు; పరుషభాషణశీలుండు; ధైర్యధనుండు; దానళొర్యశాలి.” 11.288 ఇందలి 'మదాంధసింధుకము" అనుచోటి మదాంధశద్ది ముచేనాయాంవ శ్‌ మను దోషములేనిచో( దస్పక గెలిచియుండెడివాం డనునక్థమును గాంధారి సంభావించె ననుట వ్యంగ్యము, మదాంధసింధురము, బలోద్ధతద్విరదమహో (గవిక్రమము అను విశ్రేషణములలోని తారతమ్యమువంటిది కర్ణార్టునులలో( గల దనునర్ధమురూడ సంభో వింపవగును. 'వీవి బాహువిలసనమున( బడిన మహాయోధవరు లనేకులు' అను (7 శీశఫి
భారత ధ్వ నిదర్శనము వాక్యమునందలి విలసనము, మహత్‌, వదలు, అనేకులు అనుపదములు క&ఏ ణి లోకో త్తరసామర్థ్యాభివ్యంజకములు, అవార్యరో షదూషితుండు, పరుషభాషణశీలుయు నవి రెండు దోషోద్దాటనలక్షణములను, ధైఠర్యగనుండ, దానశౌర్యశాలి యని ర0కు గుణ పళంసారూపవి శేషణ ములను జెప్పుటలో నిఠకనిలో గుణదోషములు సమానమైన పాళ్లలో నుండి కీ్షికివి వధమునకును గారణములై న వనునర్థమును వ్యంజించును, ఈయాళ్వాసము బీభత్సరస మంగముగా నున్నకరణరనముతో నిండారిసరి, చచ్చినవారియంగములు, రదక్తనదులు, వానిని పీకికొని తిను పళుపక్ష్యెదులవిహా రములు మున్నగునవి "సీదపేరున పరి ౦ప6దిడినవి. అఫ్లే గాంధారి యొక్కొాక్క మృతవీరుని ఘనతలను బేర్కొని వారి తత్కాలదీనావస్థల నుగ్గడించి. వారివారు వారికై యేడ్చురోరణులను బూసం్యగుచ్చినట్లు వక్కాణించువై ఖరి పాషాణములషు గూడల గర;గించునంతటికరుణరసమును (బతీయమానమొనరించును. కుంకి కర్ణుడు తనపుత్తు6 డని యెజింగింపంగా. నెల్ల వారిశోకములు దుర్భరములై నవి, ముఖ్యముగా ధర్మజు(డు పొందిన వేదనాతిశయము నిరపమానము, ఇట్ల యాశ్వాసమ కశరుణరసము జాలువాటు పర మోదాత్తఘట్టము. కాంతిపర్వము - [వథమాశ్వాసము ;- దేవలాదిమహామునివర్ష ముతో ధర్మజుని సంభావింసవచ్చిననారదు( డందజి యనుమతంబున నతవితో విట్లవి పలికెను : *గోనిందుం డనిశంబు శోభన మెదం గోరంగణ వార్డుండు ద ర్పావేశోజ్జ్వ లబాహుసారమహనీయస్స్ఫూ ్రిశోభిల్ల గాం డీవోల్లాసవిభాసియై సమరపాండిత్యంబువాటింప సం భొవింపన్‌ జగ మెల్ల; రాజి మిటు లొప్పం గొంపె రాజో త్తమా ఇళ 1218 గోవిందుండు, భూమికి, వేదములకు, వాక్కులకు, నింకను నట్టివావికీ (ప్రీతిసంధాయకు,డు. తనకు దానై వీశోభనము( గాంక్షంచుచున్నాండు. నీ వెంత యదృష్టవంతు;డవో కదా యను్మపళంస యిటం దోంచచు. ఆ కోరుటయు నేచో యొకకొలమున. గా దనిశమును. కావున సర్వకాలనర్వావస్థలలో సీ కేయాపదయు శీఠ0
విళ్క-నార్యని దివ్యవాణి
ఘటిల్ల దనునర్హము (సతీయమానమగును. అదియు నిచ్చకమునకు. గాక హృదయ పూర్వకముగా గోరు ననునర్థ "మెదన్‌" సదము దో్యోతకముచేయును. *కోరంగన్‌" అనుటచే న్మీపార్టనపై సీయం దను్ముగహించుట కాదు. తనంతతానే పూని నీకు శుభ మొడంగూర్చు. ననునర్ధము. సిద్ధించును, ఈవాక్యభాగముచే నీ మహనీయత; పుణ్యాత్మతయు ననితరసాధారణము లనునర్ధము వ్యంగ్యము. అఫ్లే భగవానుని భక్తసులభతయు నిందు వ్యజ్యమానమగును. “*దర్చా........ ....స్ఫూర్తి యమ పదము పార్ధననియకుంఠితపరాకమమును దెలుపును. 'గాండీవోల్లాసవిభాపి" యను విశేషణము శ్మతుదుర్భేద్యత్వము నభివ్య క్రముచేయును. “సమరపాండిత్యంబు పాటింపిననుట నీవుచేసినసమరము దోషభూయిష్టము కొదను నర్థ్ధమునకు వ్యం జకము, “సంభావింపన్‌ జగమెల్ల" ననుటచే యుద్ధమున భీష్మాదివధ మపకీర్రికరము కాదను నర్థము స్ఫురించును. జను లది దోషముగా భావించి నిన్ను విందింస రవి తాత్పర్యము. “రాజ్య మీటు లొప్పంగొంచ' యనుట నీవు రాజ్యస్వీకారముచేయుట (పళ స్తమైన విషయము, ఏవోశంకలు మనమున విడుకొవి బాధపడవల దనునర్థమును వ్యంజించును. రాజో త్తమా । యనుసంటోధనము దై వమానుషబలసంపన్ను(ఉవై న సీవు రాజులలో నుత్తముండవు. కావునం (బజలు నీయేలుదిడిని మన్నింతు రను నర్దమునకు వ్యంజకము. ఇ ట్లీ పసద్యమంతయు రా4టోవు ధర్మరాజు హృదయా వేదనను అంతర్ముఖులై గమవించి ముందే యుసశమనవాక్యములాడు బుషులయభ్మిపాయ మును నాతవియెడ వారికి, గల (ఫీ3విశేషము నభివ్య క్రముచేయును,
కర్ణువిమృతికి6 గారణములను నారదుడు ధర్మజువిలో విట్లు వచించెను :
అవ్లిన్సము- నరేంద్‌ | విపు డలివెన్‌; జమదగ్నిసుతుండు శాస మి
చ్చె; నమరభర్త వంచనముచేసె; వరందిని కోరి కుంతి మా
నె నలుక; లీష్ము6 డర్భరథుండేసి యడంచెం; గలంచె మద్రరా
జనుచితమాడి; శౌరి విధి యయ్యె; నరుం డని జ0 పె గర్జవిన్‌.* 12.1080
ఇందు( జెప్పినకొరణపరంపరచేత గర్జచావునకు నీవు కొరణముకాదు. అతడు సీయన్న యనువిషయ మెఆలుంగవు. శౌరి విధియై పూనంగా నాఠవికి( జొవకుండుపవీలుగలదా ? మజఖియు నత డందణ కవిష్ణుండగుటతచే నాతవిభాగధేయ మే
451
భారత ధ్య నీద ర్శ నము యాతనిం జంపె నని తలంస్త్వము. దీనికై నీవు విచారింసందనిలే దనువర్థమ వ్యంగ్యము. మజియు( గర్జనియెడ ధర్మజునకు (భాతృగౌరవము€ దొలగించ నారదుని తాత్సర్య మిందు దోంచను. సరజరామునికడ _ విద్యాభ్యాస శ్రా మెలి(గింని “యివి మీయన్నపోయినపోకు' లనుటయు నీభావమును సమర్థించును, ధర్మజునికో సనిలత నయు( డిట్లు పలికెను :; అవీ వగ్లవికరుగ నొడంబడి నీవెనుకన వచ్చునపుడు విందింతురు మ “మ్మీవెళ్లి లితని మాన్సం గా వలంతులు గార" యవి జగప్టను లధిపా ఖో 12,18 ఇట “నీవెనుకన వచ్చునపుడు" అనుటలో నీ వింతకుముందు “ఏనొల్ల మహి మీర కై కొనుం' (45) డంటివి; మేమ౦త యవివేకులమును స్వార్ధసరులమును గామ, మాకు నీళోడిదే లోక మనునర్ధము (పతీయమానమగును, మమ్ము నిందింతుడ అనుటలో ననుసరించు మ మ్మే నిందించినచో నాయకుండవగు నిన్ను నిందింకు రనుట వేబచెస్సవలయునా ? విందించినచో నాకేమి యనకుము. “నంభావితస్య చాకీ రి ర్మరణా దతిరిచ్యతీ" యనున్యాయమున నది దుర్భరమగు ననునర్ధము వ్యంగ్య మగును. జగజ్జనులు" అనుటచేత నెవరో కొంద కాదు. స్త్రీపరుషభేదము లేక బహుసంఖ్యాకులు విందింతు రనునరము వ్యంగ్యము, ఖ ౬ సకలబంధువధ మొనరించి పొందినమహాపాపమునకు( (బొయళశ్చి త్తముగా( చపస్విన్నై వన మేంగుదు ననుధర్మజుని పరమవిర్వేద మీశాంతిపర్వ|పథమాశ్వాసమున రమణీయముగా వర్జింపంబిడినది. భీమార్దునులును, దౌపదియు, కృష్ణ కృష్తటె వ్‌పాయ అణ జ లో ణు హ్‌ నులును బహుంవిధముల€ జెస్పువాక్యములందు. వారికి ధర్మజునియెడం గల యనురొ గాతిశయము తోంయచున్నది, ఎట్టకేలకు ధర్మజుడు రాజగుట కంగికరించుటయు( దిట్టాభిషి క్తు(డై యాయావ్యక్తుల నాయావనులయందు వియోగించుట, ధృతరామ్ట్రని నన్మానించుట యనువృత్తము లాతని ధార్మికత నభివ్యంజించును. శని
తిళ్క-నార్యుని డివస్టవాణి శాంతివర్వము = ద్వితీయాశ్వాసము వజ శ్రీకృష్ణుడు భీష్మ విట్లు పశంసించెను : “రాజ చ; రాగహీనుండ బె; రాజితసుందరమూ ర్రియట్టై; వి (ఛాజితసంపదున్నతివిభాసితవ ర్తనుండ ప్లై; కామినీ రాజిమనోజ్జభంగిచతురత్వధనుండ ఫె; (దిహ్మచర్యుదీ కెజితమన్మథుండున ఇ; జన్మము లిట్టివి యెందుం గల్గునే ౯ 12,2108 ఇందలి 'యజ'యనునిపాతములయొక్క యాన్ఫ త్తి యాయాగుణముల యేకకావస్థానాసంభవత్వమునకు. (బిత్యాయకమగుచు నంభివముచేసినలీష్ముని ఘనతను వక్కాణించుచున్నది. రాజు మిక్కిలి భో గభాగ్యములసమృద్ధిక లవాండు. అట్టివాండు. రాగహీనుండగుట దుర్గభము, మవారూపనంతుండు దురభథిమాన (గస్తుండై సాధారణదముగ స్మత్పవర్తనకు. దావీండు. కాని యవి రెండు నిందు బొందిపొసంగియున్నవి, కామిని. కామింపంజేయుటలో సడిపన్నది. అట్టివారి సముదాయమునకు మనోజ్టమైనవిధముగల చాతుర్యము ధనముగా. గలవాండు. అయినను బహ్మచర్యదీక్షళో దుర్ధర్షండగు మన్మథుని జయించినవాడు. కావుననే భీష్మండు కృష్ణభగవానునిపళంన 3క్కి వరిష్టుల డగుచున్నాండు. శ్రీకృష్తుండు భీష్ముని ధర్మజునకు ధర్మపటోధముచేయు మవి నియోగించు టయు నాత( డనేకధర్మముల వక్కాణించుటయు నీ యాశ్వాసమున, జెప్పందిడినవి. కురుక్షేతమహాసం[గామమున జరిగిన వీరరౌదభయానకాదిరసములకు శాంతిని గలిగించు నీ కాంతిపర్వము సాధారణముగా దై వధర్మపురుషార్థస్వరూప నిరూపణ పరమై మోక్షమూర్గదర్శనచణమై యలరారుటచే నిందు శాంతరనము సంభావ్యము* త్మదసమునకు గావలసిన నిర్వికారచి త్తవృ త్రిత్వము వియ్యది పరంపరా[కమమున సాధించుటంబట్టి యీరస మిట నూపహింపంబడుచున్నది. ఈయభ్మిపాయ మీపర్వమునం దించుమించుగా నన్నియెడల ననుసంధించుకొనవచ్చుమ. శాంతివర్వము -_ తృతీయా శ్వాసము := వష్టములగుధవములకు వగవరాకునికిం. దెలుపుచు. భీష్మండు ధర్మజున కిట వియె : న థన!
భారత థ్య నిద ర్శ నము ఆ*జననీజబనకులును సుహృ జ్ఞనులును దెగునప్పుడు గావ4జనమి దెలియదేః ధనములు వారలకంబెనె; మనుజేశ్వర : వగపు వాని మడిగించునొకో.” 120.8 దేహ విచ్చి బాల్యమున ము మూతాదుల కేవగింసక యనుక్షణము రక్షించు వారు తల్లి దండులు, “అత్యాగసహనో బంధుః సద్దై వానుముత స్సుహృత్‌, ఏక [క్రియం భవేన్మి[తం, నమ్మపాణః సభా మతఃశొ అనున్యాయముచొప్పున సర్వకారి సర్వావస్థలయందును ననుగుణ్మసవ_ర్తనగలవారు సుహృత్తులు. మానవున కీమగ్గు రకు మించిన పెన్నిధానము లేదు. కాని వారు మరణించినను నిష్కి్రియంగై యుండుటయే కాని మజీయేమియు( జేయ(జాలనినరుండు 'అచిరాంశువిలాసచంచలము లైన ధనములకు వగచు "ఇంత యవివేకము ; అనునర్థ మిట వ్యంగ్యము, ఫీష్మ(డు ధర్మజున కరిషడ్యర్షాడులను దెలుపుచు నాతనిలో వివి లే వి యిట్లు పలికెను ; ోటర్రిప | యివిధా _ర్హరాస్ట్రలయందు€ జాలం గలిగియండు; నీబుద్ధి నొక్కండు జౌరదు; సారధీర తానంపదుదారమతివి; గాన యింకను నిర్ణింతు వీనినెల్ల ఇని 128.44 “సారధీర కానంపదుదారమతివి యను హేతుకథనముజే సీయం దభిమానముచే తెస్పుటలేదు. సకొారణముగానే వచించుచున్నాండ నిది యిచ్చకము కొ దను నలి [1పాయము వ్యంగ్యము. మటియు వరిషడ్వర్గములవిరానము జేయ(గోరువాం కిట్టీ లక్షణముల నలవరించుకొనవలయు ననునుపదేశమును వ్యంగ్యము. 'ఇవి ధార్త రాష్టలయందు( జాల(గలిగియుండు ననుటచేతను, “ఈ యాటింటను సకలాపా యంబులు మానవులకు బాటిలు' నవి యింతకుపూర్వము చెప్పియండుటచేతను (424) ధార్తరాస్ట్రలచావున కివియే కారణములు కావి నీవు కాదు. కావున దుఃఖసడ నవల దనునోదాద్చు వ్యంగ్యముగా, డోంచును. శఫ్‌4
శీక్కనాప్యని డివ్యవాణీ శాంతివర్వము చతుర్హాశ్వాసము (య థి భీష్ముండు మోక్షకాంక్షి యొక్క వ్మిగహన్వరూపము వి ట్లుగ్యడించెను : *మనసును వాక్కును గాయం బు వియం[తితములుగం జేసి పొందుదురు ధనం బునక్రై (ముచ్చులు; దావిం గనుగొవ(గావలదె మోక్షకాంక్షకి వత్సా 1 12.818 మనఆదులను నియం [తితమొనరించువారు నింద్యజీవనులగు[ముచ్చులు. సాధించెడిఫవలమన్ననో యనిత్యమగుధనము. దీనివలనం బేరును బెంపును లేదు నరికదా పట్టువడినచో పాణాపాయము ఫఘటిల్లును, ఇక మోక్షమన్ననో విత్యము. శాళ్వ తానందసంధాయకము. దీనికై యతించుట సర్వజనవంద్యమగువిషయము. ఇట్టి విత్యసత్యానందదాయి యగుమహాధనముకొటకై మనోవాక్కాయముల వియం (తితముగా, జేయవలయుట సువిదితముగదా।: యను నర్థ మిట (చితీయసూవ చుగును. బిలిచ్మకపర్డి ఖరరూపమున నుండ(గా నాతని గు్హించి దేవేందు డిటనెను : లా నముక దీనుచు విట్టు లుండీ నీతొల్లింటి లీల దలంచీ యుమ్మలింతొ; లేదొ; యున్నరూపు సెప్పవన్న గర్బ భరూప ధారడైక విపుణదాన వేం్యద $ి 12.4.891 నీ వొకప్పుడు మవాగర్విష్టివై, మహాపాభనముకో లీలగా జీవించితివిం ఇప్పుడు పరమనీచమైన్మబదుకు [బదుకుచున్నావు. దీనికి నీకు దఃఖముగలదా? లేదా ? ఉన్నరూపుచెప్పు మనుటలో నీ నీచరూపమున కనుగుణముగా నీచబుద్ధి నహించి యసత్యమాడవల దనుట వ్యంగ్యము. “గార్జ భరూపధారటై కనిపుణ యనుసంటోధన మున నెంతయో వెక్కిరింత యభిన్య క్తమగును. (45
హైోరతీ ధ్య నిద ర్శ నము శాంతివర్వము = వంచమాశ్వాసము := “*వరమసంవి దేకాయనుండగుకృష్ణదై ్యపాయనుండు గృ తార్తీ భూతచేతస్కుం ణుజా థి డగు నందన్యుపతిప త్తికి నభినందనవిశేషంబుగా నధ్యాత్మవిద్యానిలాసవిషయంబ లగువాక్యములు మటియు నను(గహించెంగ 120.11 ఇందలి “'మజియు' ననుపదము వక్థింజకము, “నాప్పష్టః కనస్యచిద్చ్నూ)యాత్‌! అవి ధర్మశాష్రమున్నను, “తద్విద్ధి పణిపాతేన పర్మిపశ్నేన సేవయా, ఉపదేశ్యంకి తీ జ్ఞానం జ్ఞానిన స్తత్త్వదర్శినః” యనుగికో క్రి యున్నను వ్యాసునికి కుమారుని న వ్‌ వావ జాన అరి [పతివత్తి యతనియం దత్యంతాదరాతిశయమును గల్లించినది. కావునవే యళ డడుగని విషయములను గూడ నతడు పరమకారుణ్యముతో నను గహించెను చీవివలన వ్యాసువిహృదయసరితోషము, సద్గురుత త్త్వము నభివ్య క్తము లగుచున్నవి: మేధాతిథి యను ముని తనకుమారుండైన చిరకారి యనువాని నొక్క కౌరణమునః దల్లిని వధింపు మని యాజ్ఞాపించెను. అప్పు డాతండు తం[దీమాటనే వివి తల్లివి వధించుట కర్తవ్యమా ? తఈం[గిమాటను దాటింపక తల్లిని రక్షించు కర్తవ్యమా ? యని విచారింపమొదలిడి యొకనిశ్చయమునకువచ్చులోపలః దండ్రి పళ్ళాత్రాపముం జెంది భార్యను గాపాడ6దలంచెను. తనయుః డెట్లును. వేగిరపర( డవి యాత6 డెఖు(గును గావున వచ్చి భార్యను సంరక్షంచుకొనెను. చిరకాి యొక్క యాలోచనము సుదీర్హమై యనర్ధనిరాసక మయ్యె ననునర్ధమును గీర్హాలోచవ్‌ మును పదునొకండుపద్యములలో వర్షించి యౌతనిచిరకొరిత్వమును గవి చక్కగా వ్యంజించెను. రచన _ వ్యంజకమగుట యనునొకపదతి కిట్టి ఘటము ఛం ల లట లుదాహరణములు. ఇ లె శొంతివర్వము = షమ్టాశ్వాపము వ ధర్మజుండు ఖీష్మని క్షరాక్షరత తత్త్వమును వివరింపుమవి [ప్రారింప దాస్తో ం సూ వసీస్టజనకసంవాదమును ఖీమ్మ( డిట్లారంభించెను : 456
లీక్కనొర్యుని ఉీవ్యవాణీ శట్రనఘ | సుఖాసీనుండ్రై న వసిష్టసం యమి౬ గాంచి భక్తి. బాదముల 3జ6గి జనకభూనాథుండు వినయంబుతోడ ను పాసించి 'మువివర । యక్షరం ఐ నాదిశివంబన నపునరావృతత్తి సి ద్దిద మగుచుండు నెయ్యది మెజటుంగ6 జెస్పవే' యనుడు నాశితవత్సలుండగు నమ్మహాత్ముండు దెలియంగ(జె ప్పె.” 128.1 ఇందలి సుఖాసీను;డై న యనుపదముచేత జిజ్ఞాసు వుపదేశకునిమనః(పసన్నత నరసి యడుగవలయు ననునర్ధము వ్య క్రమగును. "భ_క్రింబాదముల కెజ(గి' యనుటచే జ్ఞానమహాధనలబ్ధికై యహంకారవిరసనము చేసికొని గురువునకుం (దిణీపాతము చేయవలయు ననునర్ధము వ్యంగ్యము. భూనాథుండు వినయంబుతోడ నుపాసించి" యనుటచే. నేను గొప్పవాండ ననుగర్వమును విడనాగ్‌ సేవాతాత్పర్యముకో వేదితన్యమును దెలియందగు ననునర్థము వ్యంగ్యము, “మవివర ఇత్వాదివాక్యము పర్మిపశ్నముమొక్క_ విధానమును వ్య క్రముచేయును, ఇట్లు మ! *త్రద్విద్ధి (ప్రణిపాతేన పర్మిపశ్నేన సేనయా ఉపదేక్ష్యంతి తే జ్ఞానం జ్ఞానిన స్త త్త్వదర్శినః౫ అనుగీకావాక్యార మిటి వ్యంగ్యముగా6 (దికిపాదింప(బిడినది. న! భృగునామక విప్రున న! రాట(బాహ్మణుండు పద్ము(డనునాగపతివృ శ్రాంతమును వివరించి “యాతడు నీకోరిక తీర్చు, పొ" మ్మనుట : (1) *పద్ముండనుపేరి యన్నాగపతి యుదాత్తుణ డఖిలధర్మజ్ఞు( డతులదయాన్వితుండు సుజనసంభావ్యమాను( డపోకపుణ్య వియతనిత్యు( డాగంతుక్కపియతముండు. ౫ 12,8658 (ఈ) 457
భారత ధ్యనిద ర్శృనము (1 “ఆతని. గానం బొమ్ము; [పచురాదరణంబున సీదుకోర్కి నం (పీతిగం దీర్చు నాగుణగరిష్టండు.... ....” 126.04 'మొదటిపద్యమునందలివిశేషణము లన్నియు విశిష్టార్థపత్యాయకమకై శెండవసద్యమునందలియర్థమును సమర్థించును. ఉదాత్తుండు కావున నిన్ను( (దోపి పుచ్చక యాదరించును. ఆదరించినమ్మాశమున నేమగు జ్ఞాతన్య మైనయర్థమ నెజుంగు 'పెట్లన నోత6డు అఖిలధర్మజ్ఞుండు కావున నేరైన జెస్పంగలండు అఖిల ధర్మజ్ఞుండు కావచ్చును జెస్పవలయును గదా యని శంకింసకుము. అతులదయా న్వతుండు కావున "గేవలకృప నజ్జానికి నుపదేశవిధి. [బకాశము" చేయవలయ నను దయాస్వభావముగలవాండు కావున( దప్పక చెప్పును. న న్నుపదేశమునప అనర్హ్యనిగో నంభావించు ననియు దలంపవలదు. ఆతడు సుజనసంభావ్యమాను(డు గావున నీచే సంభావింపంబడి తస్పక నీయర్హత గుర్తించును. అతండు ధర్మజ్ఞుడు కావచ్చును గావి యాచరణలేనివాండేమో యను సందియము వలదు, ధర్మాచరణ శత్చరుండై యసోకపుణ్యనియతనిత్యు. డయ్యెను.. తాను ధర్మాచరణమువ నిమగ్నుండై దయాగుణము ,పేరేపంగా నేదియో కొంచెము చెప్పి పంపివేయు నని భావింపకుము. నీవంటియాగం తుకులయందలి[పియముచే నాతండు నిన్ను సంపూర్ణ ముగా సనూదరించును. ఈయర్ధపి శేష మంతయు సీవి శేషణములచే నథివ్య క్తమగును. శాంతిపర్వము భారతము సంచమపవేదనును నానుడిని సార్ధకపజచు జ్ఞాన విజ్లానకోశము. ఇందు పురుషార్థపలిపూర్ణతకు. గావలసినమాగ్గములన్నియుం జక్కంగా విపులీకరింపంబడినవి. ఐహికౌముష్మిక సుఖసాధనము లన్నియు విందు నమ్మగముగా( అెన్స(బిడినవి. ఒకవిధముగా. జూడంగా శాంత్యానుళాసవికపర్వ ములు మహాఖారతకథాసారభూతము లని చెప్పనొస్పును. వేదవ్యాసభగవానుడు ఏతద్గ్ధుంఛముద్వారమున నేది లోకమునకు. జెప్పందలంచుకొనీయెనో యదియెల్లి నవవీతసదృశముగా విందు నికేపింసంబిడిన దవి భావింపనగును. ఇందు4 జెప్పిన ధర్మత త్త్వవిశేషము అన్నియు సూటిగానో, సరంపరా[కమముననో మోత్షపురుషార్డ లక్ష్యకములుగా నుండుటచే నొండురెండుఘట్టములు తప్పం దక్క్యినయన్నింటే యందును శాంతరనమును సంభావింపవచ్చును జీజ్టానలో ధర్మజు నియొక్కయ వివక్షలో లీష్మాచార్యునియొక్క యు( బఠమానురాగ మిందు జక్కగా న్యంజి౦ప బిగినద్‌.. 408
న! గానాడ్యని దిన్థువాణి ఉవ్వేదమ్మలక్రు నభిలస్మృతి పాదములకు దిహుపురాణసర్గంబులకున్‌ వాదై నచోటులను దా మూదల ధర్మారకామ మోక్షస్టితికిన్‌ ౫ | న! అనుతిక్కనార్యువియు క్రి క్రీపర్వ మే యెక్కువగా "నాధారభూతమగు నను టకిశయో క్రి కొనేరదు. అనుశాసనికవర్వము __ (వథమాశ్వాసము థల మత౦ంగు(డను విపకువూరకు డొకగార్బ భిసలన( బాను చండాలు( +గుట యెటి(గి తఈసముచే (బాహ్మణ్యము పడయంగోరిననాండ్రై. యది చేయులుంగలా వియ్మదుండు (పత్యక్షమై యిట్లనెను : “*ోఅనవ్పండ్కు (వాహ్మణత్వము మహృత్త్వ మెటుంగవన; యన్యజాతి కం దునె యది; యొండు వేండు మది దోంచిన మే లవియెన్‌ బలారి; వాం “డవితరసాధ్య మైనతప మస్థలిత౦బుగ6 జేయుచుండెదం జనుము మవీత్మః నీ వనిన సస్మితుండై యతం డేంగె నే(గివన్‌. 18.1.984 మతంగు. డవితరసాధ్యమైనతప మస్థలితముగ( చేయుదును ఓమవిథ్మ వీ వరుగు మనుటలో నాకోరిక నెలవేజువణకు( దపమును మాన; నెట్లయిన దాని సాధింతు ననునర్ధము వ్యంగ్యము. “మహాత్మ 1 చనుముి అనుటలో నొకింత చిజుకోప మభిన్య క్రమగును. నాకోరిక తీర్చలేని మవానుభావుండవు, నీవిట నుండ నేల? మజ యేదేని కోరు మని చెప్పనేల? -నీదారిని సీవేగు నునువర్దము వ్యంగ్యము. ఇంగదుండు సస్మితు డగుటయు నభ్మిపాయస్క్ఫోరకము, నీ వెంతగా వవితరసాధ్యమైనతసముచేసినను, వది యెంత నస్థలితమైనను నీకోరిక సిద్ధింపదు నుమా యమ భావ మిందు న్య క్తమగును, గరుత్మంతుండు తల్లి విషయము వట్టించుకొనక యథేచ్చానంచారము చేయు చుండగా అఇరదు. డాతనికో విజ నెను ౯ శ్‌
భారతధ్వనిదర్శనము అదాసిద్మై సవతాలికి( దల్లి పనులు సేసి నలంగంగ నద్దెసం జింత వంత లేక నీ విట్లు దిరుగుట లెన్సయగునె _ యద్భుతోజ్ఞ వైలిలేది ! కళశ్యపతనూజ గ 18.181 అమె యెవ్వరో కా దుపేక్షచేయుటకు, తల్లి. కాలకేసమునకు6 గాక దాసిగా నై పనులు చేయుచున్నది. అదియు నెవ్వరికో యైనచో( గొంత సద్దుకొనవచ్చుసు, సవతాలికి దానీ యైనది, అమె యెంతయో కా నంతే యైనస్టితిలో నిది యెంక హైన్యముదెచ్చునో యూసాంప్పము, అయినను నిష్టపడి తృప్తితో చేయుచున్నదవు కొనుటకును వీలులేదు. సలంగుచున్నది. ఇట్టిస్టీతిలో పుత్తుంండవు, తల్లికి దయనీయ సీతివి దూరీక రింపవలసినవాండవు నగు -నీవు ఇట్లు దిరుగుట లెన్సయగునా ? నేనేమి చేయగలను ? తల్లి దాస్యము పోంగొట్టుళక్తి నాకేటిదని నిరుత్సాహపడకుమ, నీ నత్యాళ్చర్యకరమగు నుజ్జ్వలమైనతేజము గలవాడవు. దానివి వినియోగించు కొనుము. ఎట్ల విసం దేహింపకుము. మీనాయన కశ్యపుడు. (పజౌపతి, మవ సమర్థుండు. ఆయనయుపదేశమును బొందుము. నీవంటి యుజ్జ్యలతేజము గలవా(రు తల్లి దాస్యము నీగకున్నచో నది యెంత లజ్జావహమైనవిషయ మో యూపాంప మను నారదునికర్తవ్యోపదేశ మిట వ్యంగ్యమగును. గరుత్మంతు(. డమృతము దెచ్చి క్మదువకు. జూపి నమటలం దానే తైకొని యిట్లు వచించెను : న్‌ “జననీ ః నీ వన్ఫుతంబు( దెమ్మనిన యాసత్యో క్రి వాటించి యేం జని సానావిధకర్మకర్మఠుండనైై సాధించి వే తెచ్చితిన్‌; విను వా నీ యొడంబొాటు చెల్లె; జనులన్‌ విన్చించితిం దెల్లగా నినుతం దోడ్కొనిపోయెదన్‌; మనమునన్‌ విిభాంతి లేకుండుమీ.” 181.24 ఇందు గరుత్మంతునివాగ్యిన్యాసము పరమరమణీయముగా నున్నది, జననీ; అనుసంటోధనముచే, దల్లివ్వై పుత్త్రులం గంటికి జెప్పవలెం గాపాడవ లపిననీవు దుస్సాధమగువస్తువును దెమ్మని హింసింపనెంచితివి, అహా । నీమాతృత్యగధిమ (01
తిళ్క_నార్యుని దివ వాణి యెంతటి దందు నను నధిక్షేపణము వ్యంగ్యమగును, అమృతంబు( దెమ్మంటివి గాని సీ కమ్మనలేదు. [2811 వ పద్యమునో,... తల్లికి మదిం గూ ర్తేని వేపోయి లోకులు నిన్నుం (బణుతింప( దె మృమృతమున్‌....* ఆని మృాతమే కదువ చెప్పినది ఇమ్మనలేదు) మటియు నీవన్నట్లుగనే లోకులు (వణుతించునట్లు నానావిధకర్మ ఈర్మఠుఃడ నైతిని. కేవల[కౌర్యముతో, నాదరము చూసవలసినచోట, నెంత కష్ట పెట్టితివో చూడుము, నీవు, అమృతము తెమ్మన్నచో తత్స్ప్రోయత్నమున నీబలాఢ్యు( డెట్లును రూపలును; నాకు బలవద్విరోధము తప్పును; వినత నాకు శాశ్వతముగా దాసి యగు; నని సంతోషింపస నెంచితివి, కాని నీకోరిక విఫలమగునట్లుగా నాసామర్జ్యముతో వేగముగా సాధించితెచ్చితిని, తెచ్చుటయే కాదు, మన యొడంబాటు చెల్లి పోయినది, ఇ(క మఠఅల నీవు ఏదేని కుటిలోపాయముకో జెల్లలే దనుటకు వీలు లేకుండ నిది జను లందటకు వివ్చించితిని. అంతేకాదు, నీత త్త్యమునుగూడ లోక మెల్ల నెజుంగున ట్లొనరించితివి. ఇంక నీకు దాన్యముచేయ నవసరములేనివినతను దోడ్కొనిపోయెదను. ఇకపై నెవ్పుడును ని శ్లెవరినేని వంచింపవచ్చు నను విభాంతి లేక ముజుబుద్ధితో నుండుము, ఇర్యాద్యర్థ మిట వ్యంగ్యముగా భాసిల్లును, పరమో త్తమధర్మములను బరమాత్మత_త్త్వమును గొన్ని లోకనృ త్తములను ననుకాసించు నీసర్వమునః (చిళఠమాశ్వాసమునందు వి సృతముగా. జెప్పందిడిన గరుత్మదుపాఖ్యానమున ధర్మవీర మంగిరసము,- దాని కద్భుతరసాదు లంగములు, భంగాస్వనచర్మితయు నద్భుతరస్మ సవణము. అందు పురుషుండు త్తీయగుట, సంకానము బడయుట, తుది కిందుడు పురుషత్వ మిత్తు ననంగా రతిసుఖకార తమ్యమును నక్కాణ్‌ంచి స్రీత్వమునే యర్ధించుట మున్నగువిషయనులు విన్మయా వహములు. ఇం దనేకోపాభ్యానము లయ్యైయుపదేశముల వ్యంగ్య మొనర్చును, అనుశాసనికవర్వము - ద్వితీయాశ్వాసము :- ఈయాశ్వాసమున 25 న పద్యమునణకు నష్టావ[కు(డు పవాహమాడుట వివరింపబడినది. అందు ఉ త్తరదిశ స్రీరూసముతో నాతని బరీక్షించుటయు దానియం దాతండు విజయమునందుటయు. జెప్పందిడినది. దీనిచే నుత్తము(డగువరుండు కఠోర (ద్రివ్మాచర్య(వతనియతి కలవాంరై యుంగవలయు నవియు, ధనలౌల్యము, త్రీవ్యామోహము మున్నగుదుర్గణములను దిరిత్యజించి కాను గోరిన కన్యయందే 481
భారళ థ్వకు దర్శ జము స్టిరచిత్తముగలవాలై యుండవలయు. ననియు నర్ధ ముపదేశరూవమున -వ్యంగ్య నగును. -ఇం దష్టానశ్రాలందినకధర్మరక్షణోళ్సాహము ధర్మవీరముగా రూప పిద్దుకానెను, డేవళశర్మయను మువినరునిభార్యను రుచిని సంర క్షించుచు( దచ్చిష్యులడు విషఖ శొమె( గోరివచ్చినయిం్భదు విట్లు మందలించెను ; *అమ్మువిశిష్యుం దీ ట్లువిదయంగము వాసి వీజాంగవ రియై యమ్మరుదీశుతో; 'ముఖ్రచితా నును మూండిన యబ్భగాంకిత త్వ: మ్మొకభంగి నీ4గు టిది వై వతసంయమి సేవనీయభా వమ్ము గలట్లి సీకు. దగవా ? యిసపీరో 1 యని పల్కి. వెండియున్‌,” 10.2280 ఇందలి “మునుమూ+డిన యబ్భగాంకితత్యమ్ము మఅచికా' యనువాక్యమశే సీ[విచుకరతయు -నిట్లు:నింద్యమైపోయనను. బుద్ధిరానివాండవు; నీవేటియిందుర వనుధిక్కారము వ్యంజతమగును. “దై వతసంయమి సేసనీయభావమ్ము గలట్టి నీక అనుట-యట్టి యళ్యుత్రమగొరవమునకు నీ వనర్ద్హుండవు కానేల ? యనునర్థమను వ్యంజి౦చును, నిన్ను సేవించువారికిం గలనంయమనము, నీకు లేనిచో నీవు వారి శె ట్లారాధ్యుండ వగుదు వను భావము వ్యంగ్యము. 'ఇసిరో' -యనునవ్యయను వపులునిమనస్ప్సున బుట్టిన జుగుస్పను వ్యంజించును, ఇందు 291 పంవచనమునుండి 881వ వచనమువజకు( జ్యవనకుశికపంవాద మను చితహాసము:కలదు. చ్యవమళయ -శుకకులముకారణముగా నిజవంశ మునకు సంకరము గలుగు నని యెజింగి యది సంభవింపకుండుటకై యుళ్చాతం బాపాదింప(గోరుట యిందలి"కథాంశము, ఆతండుళుశికదంప తులం బెట్టినహి౮నలున వా కవి మవోచా త్రమగుక్షమాగుణముకో చహించుట(థయు చత్యాశ్చద్యకరములై జపధ్యుతరసాభిఫస్య6 2కము అగును, ఆమహార్షి ఇబరువవిరెండేసిరోజు లొకపొర్శ్య ముగా చిడించుటయు. నన్నినా ళ్ళాదంవతులు వ్యిచాహారము లెజు(గక యళ 'ఫీవించుటయు. చున్నగువృత్తము మహావిష్మయహేతువు. అక్ష యాఠలు చారిరువురిని. బండికి వాహనములుగా( గట్టి ములుగణఅతో( బొడిచి హిరపించినను అక?
ఉ్కనాప్యని దీవ్య వాణీ వోరు కివియకుండుట యత్యద్భుతము, కడ కౌతండు వార్వషమను | బశంసించుటతో6 గథ ముగియును. క్షమాగుణముయొక్క యౌదాత్త్య మీఠథయందు వ్యంజింప6 బడినది. ఆనుశాసనికవర్వము .- తృతీయాశ్వాసము :;- ఈయాశ్వానమున 127వ పద్యముపణకు గో గోదానమహ త్ర్వములు వక్కా-ణింసంబడినవి, పూర్యాశ్వాసాంతమునందును గో(పభావము కొంత చెప్ప బడినది. ఇంత సుదీర్‌ ముగా దీవినిగుటించి చెప్పుటలో గోవుయొక శ్రా నంరక్షణము భ్రారతీయునకు( బరమధర్మ మను నుపదేశము న్యంగ్యమగును. రంతి దేవువియజ్ఞమున జరిగిన గోవధ, గోవులకు ఉత్తమలోక్యప్పాప్తికలుగుటకై త్యళ్చార్థనచే, జేయంబిడిన దనుకథాంశమునుబట్టి యాతనిగోవధ నింద్యము కొదను కాత్పర్య మభిన్య క్రమగును. లక్ష్మియు గోపులకు. దిరస్కరణీయ యగుటయు; వానియన్ముగహమును నామె పోండుటయు ననువితిహానము గోవుయొక్క. పర్వో త్తమత్వమును వ్యంజించునుం వృషాదర్భియనురాజు, నప్తర్డులు నరుందతియు వారి పరిచారికాపరిచారకులతో క్షధార్తుల్ని యుండంగా వారితో నిట్లు పలికెను £ అబ్రహంవిధముల ధాన్యములును వబహురసవర్షములు మీకు భకక్రి నొసంగెదన్‌; బహుతురగశక టగోగణ విహుళకదిహు[గొమముణును బిహునుతివిత్తున్‌** 18.8218 ఈసద్యమునందలి బహుపద్మసయోగదోహుశ్యము వారి కథీముకార్థము లిచ్చు టలో నామహారాజునకుం గలయుక్సాహాతిశయము నలత్య[కమమున వ్యంబించునుం ఆనసుకాసనికవర్వము చతుర్థాశ్వాసము నా ఈయాళ్వాసమునందలి యిందదమతంగనంవాద్‌ మనువది యాయాో పజ విశేషముల కా యా యుత్తమలోక[ప్రాప్తయగు ననువిషయమును వ్యంగ్యముగా€ (బళిపాదించును, అశ్వాసాంతమునం దారంభింసందిడిన యుమామ హేశ్వరసంవాడ శీకిని
భారత ధ్య విడో ర్శ్గనము మనునది శివునిసర్వజ్ఞతాకృపాళుత్వముల _ నభివ్య క్తముచేయును. తక్కిన యాశ్వాసమునం దంతటను ధర్మములును, తత్త్వములును వివరింపబడినవి. అనుశాసనికనర్వము = పంచమాశ్వాసము :;-_ కొంతాధర్మములు నీవలన వినుటకు నా కౌస్పక్తి జనించె నని పర మేశ్వరుః డన(గా( నొర్వతి యి ట్లాడెను ; వసను మీరడిగిన మ న్మానసబోధంబుకొలది మగువలతెఅంగుల్‌ పూని వినిపింపకుండుట దాన తగదు గాన చెప్పెదను నర్వజ్జా 1 న! జ్‌ ఇందలి “నర్వజ్జా ? యనుసంబోధన మభ్ళిపాయగర్భితము. సమస్తము నెతింగినమహానుభావు(డవు. నాకు వీ రందఅణయెదుట నొకగొరవ మాపాదించుటకై శ్తీధర్మములః జెప్పు మని యకిగి3వి కాని నీకు దెలియనివిషయము కలదా: యనునంశ మిట వ్యంగ్యము. పార్వతి పతి వతాధర్మముల నెటింగించుచు నిట్లు పలికెను ; అలలనయిలువాొడి నాథుండు వలచినచవివంటకములు వండి యిడి తనుం గలయఃదలంచిన మెయికొని యెలమిం గై సేసి ' హృదయ మీవలయు శివా £ొ 18.06.80 ఇందు 'శనుంగలయందలంచిన మెయికొని యెలమిం గై సేసి' అనుటలో నలంకారకరణము దాంపత్యసౌఖ్యమే లక్ష్యమైనది కౌవలయు ననునర్జము వ్యంగ్య మగును, “'హృదయమీవలయు” ననుటచే కాయమును మ్మాతము పతి కప్పగించి యన్యమును జింతించుట - దూష్య మనునర్థము వ్యంజితమగును, హృదయ సమర్పణ మే సతీపతుల కత్యంతసుఖ హేతు వగు ననునర్థ మిట వ్యంగ్యము, భీష్ముండు ధర్మరాజునకు అశేషధర్మములను వక్కాణించినయాను కాసనిక సర్వము మానవులకు( గృర్తవ్యాకర్తవ్యములను నాయావ సువులమాహాత్మ్యముష న!
తీక్కనార్యుని దివ్యవాణీ సాంఖ్యాదిత త్త్వములను నుప దేశంచుచు సమ్మగప్పరుషార్థ సిద్ధికి మార్గ దర్శకమగుటచే విందు శాంతరసము సంభావ్యము. సమృస్తశ్మతునిరాస మొనరించినపిమ్మట థర్మజుండు జిజ్ఞాసువ్నై సర్వధర్మనుల నెలుంగ(గోరుటలో రాజ్యలాభాదికము కాశ్వతము కాదు. పరసుఖమే (పార్ధనీయ మనునంశము వ్యంగ్యమగును. పంచమి వేదవ్యవహారమునకు లక్షణ్మపాయమైన శాంత్యానుశాసనికపర్వములలో 'మోక్షప్పురుషార్థ సిద్ధికి మార్గము సూటిగా బోధింస(బడినది. అశ్వ మేధవర్వము న [వథమాశ్వాసము ఫు ఇంద ప్రేషితు(డగు నగ్ని మరుత్తునితో బృహస్పతి యాజకు( డై నచోం గలుగుప్రయోజనము ని ట్లుగడించెను థి “*అవిన నగ్నిదేపుం _ డమరగురుం డుప (చష్టమైన వ్మ్యజధరుండు నీకు నలఘుపుణ్యలోకములు సులభ్యములుగ లీల వేయు; నట్లు మేలు గాదె $” శశీ 17 ఇందలి అమరగురు౯ డనుపదముచే దేపతలంతవారికి గురువైన మహాను భొవుంయడునీ కుప్మదష్ట యగుట అధిక్కపయోజనము ఘటిల్హ (జేయు ననునర్థమును వ్యంబించును. మజియు “నలఘుపుణ్యలోకనులు సులభ్యములుగ లీల. జేయు” ననువాక్యమున ఏవో పుణ్యలోకములు గాదు. చాల గొప్పవి. ఎక్కువ కష్టపడ వళ్కరలేదు. అవి నీకు సులభ్యము లగును. ఇది యంతయు నుపదర్శకుండు లీలలో6 జేయుము. అట్టియెడ వచి కోరక యీసంవర్తుని యాజకత్వముచే నెట్టిలోకములమ బొందుదువో యెంతదుష్క రముగా యజ్ఞము లాచరింపవలయునో, యెంతశమ కలుగునో యాలోచించుకొను మనునర్ధము వ్య్యంగ్యమగును. అగ్నిదేవుని యీవాక్యములు వ్యంగ్యముగా నంవర్హువి. బరామర్శించినవి కావుననే యాతండు *ఇట్టిగతి వీ ఏం కాడిన మద్దారుణదృష్టివి, వినుం గాల్త” (78) వవి పలికెను, మజియు నిందలి వ్యజధరు. డనుళద్ద ముకూడ సాభ్మిపాయము. సీవు నాయుప దేశము నంగికరింపవియెడల నాతండు వ(జచుకో విన్ను దారికిందెచ్చుననుబెద ౦ పిం దభివ్య క్త్‌ మగును (6%) శ
అర్జును డొకనాండు కృష్ణునికోం (బిసంగించుచు యుద్ధ్యషారంభ యున్‌ నాత్మ గలంగ(గా నీవు చెప్పిన త త్త్వజోధనమహనీయవాక్యములు మవమున నిల్బజొల నె తివి మజీయొక్కమాలు చెప్పు మని (పార్థింఎంగా ఇ *అవిన నగుచు నొకకేలన తనిం గౌంగిటం జేర్చి బుద్ధి తత్త సవివొనుం డును (శ్రద్ధారహితుండు గ్‌ తని దూటి ముకుందు. డిట్టు లను నాతవితోన్‌ 141.14 ఇందు నవ్వుట "నేను నిందించినచో. గోపింపకు' మను ననునయము నధిన్య క్రముచేయును, ఒకకేల నతని గౌంగిటం జేర్చుట యాతనిజిజ్ఞాసను మెచ్చు కొనుటను వ్యంజించును. తత్త్య్యవిహీనుండు విత్యాదివాక్యముచే నిట్టివానికి మఅల జేప్పినను మనమున కెక్కునా ? యనునర్ధమును, ఇటుపై నట్టివాండవు కాకు మను 'హెచ్చరికయు( (బ్రతీయమానములగును. ఈపద్యార్థముచే ళకద్ధావాన్‌ లభతే జ్ఞానం ళు 09 ళా మత్చ్సరః సంయతేయ్యదియః” యనుగితావాక్యార్థము స్యంగ్యమగును. ఖ ఈయాశ్వాసమున నించుక వి స్త్పృతముగా. జెప్ప(బడినది మరు త్రునిచరి.తఈము, అత(డు పంవర్హు న్మాశయించుట, ఇం[దబృహన్పతులు వారికి విభేదము. గటంన యత్నించుట, వారు విష్టాగరిస్టులె చెడకుండుట యనునంశము లిందు( జక్కగొ వర్షింపందిడినవి. ఇందు ధర్మవీరము సంభావింపందగును. అనంతరకథాభాగమున (శ్రీకృష్ణుడు ధర్మజునకు మనస్తాపము పోంగొట్టి యర్దునునకు తత్త్యజ్ఞానోప తాకి లబ జ వాన్‌ ఉడా 'దేళముచేయట గలదు. అయ్యది శాంతరసాత్మకము. అశ్వమేధపర్వము _ ద్వితియాశ్వాసము వ్‌ భార్యాభర్తృసంవాదమున( (బాస్తావికముగా వచ్చినపరశురామవృ ల్తొం తమున సాతనిపితృదేవతలు సన్నిధిచేసి నరేశ్వరులం జుంసవలవ దని చెప్పగా నాత( డిట్టు పలికెను , ళా 488
త్క-నాద్యని దివ్యవాణి (1) “సారవియతి. బాటించి మ హారోషాగ్ని పరితృప్త మగునట్టులుగా వీరాధ్యరంబుచే సేద; వారింపక యరుగు(; డనిన వా రాతనికోన్‌_౫ 14270 41) “*యజ్ఞంబులలోనః దపో యష్ణం బు_త్తమము దావి నాదరణమునం (బొక్టో త్తమ: చేయము: న ర్వజ్ఞాండు (ప్రీతం డగు; కాంతరన మొప్పు4 జుమీ.” 142.80 వీరాధ్వరంబు సేపెడ ననిన పరశురామునకు. బితృ దేవతలు యజ్ఞములలో తపోయజ్ఞ్ర ముత్తమమని చెప్పుట నీ వాచరింప(దలంచినయజ్ఞము నీచమైన దను నర్ధమును వ్యంజించును. 'అదరణమునన్‌' అనుపదమువలన దీనియందు నిరా దరణమువపొంచిననే కొని నీ కది సాధ్యముకా దనునర్ధ్థము వ్యంగ్యమగును. [పాజ్టో త్తమ ః అనునంటోధనము నీవంటివాని కేది యుత్తమయజ్ఞ మనువివేకము "గలుగకుండుట యొస్ప వనునర్థమును స్ఫురింపంజేయును. 'నర్వజ్ఞుండు (పీతుండగు ననుటలో మన _మేకార్యముచేసినను సదనద్వి వేకముకో సర్వజ్ఞునిమెప్పనశై చేయనలయును గాని కాత్కాలికమునుు ఇహసరదూరమును నగు రోషాగ్నిపరి తృట్తికై చేయట నింద్యముకదా । యనునర్థము తోంచును. '“శాంతరప మొప్ప, జుమీ" యనువాక్యమువలన నీ వీ ర్మౌదలావమును బరిత్యజింపవలయు నను నభ్య ర్థనము (ప్రతీయమానమగును. ఈయాళ్వాన మంతయు. గృష్షు. డర్దునునకు భార్యోభ_ర్త్హృసంవాదరూపము నను, గురుశిష్యసంవాదరూపమునను జెప్పిన యధ్యాత్మవిద్యాదులు సం(గహింప(బడి నవి. ఇవి యన్నియు మోక్షపురుషార్థసిద్ధి కపాయభూఠములగుటచే. కాంతరస మిందు సంభావ్యమగును. అశ్వమేధవద్వము _ తృతీయాశ్వాసము :- మహాయుద్ధమంతయు ముగియఃజేసి ధర్మరాజు నూజగించి యర్జునున కధ్యాత్మవిద్యారహనృంబు లన్నియు నెజింగించి [శ్రీకృష్ణుండు ద్వారక కేంగుచు 40?
థారశ ధ్య నిదర్శనము మార్గమధ్యమున నుదంకా[శమమున కరిగి యకతిథిసపర్యలు గొవి కూడ్చున్నపిగప నతనికో నుకంకు( డిట్లు పలికెను 1 “భరతులపాలి కే(గి తగ( బాండవకౌరవదింధుభావ సం గరము దృఢంబుసేసితె; సుఖస్థితి రాజుల వారివారి వి స్ఫురితమహా ధిరాజ్యములచొప్పున విల్చితె పక్షపాతితా దురితము లేని సీవు జనకోషవిధానవిశారదుండవై ?” 148 4 ఈపద్యమశితయు నిందాగర్భితము. నీవు [పయత్నపూర్వకముగా సంర విఘటితము చేసి మహాసం్మగామమునకు. గారణమైతివి, దేశమున గల రాజు లెల్లరు వారివారిమహాధిరాజ్యముల నెల్లి దిక్కుమాలినవిగా( జేసి స్వర్షతులగున ట్లానరించితివి. పాండవులయందు. బిక్రపాతము వహించి దురిత మాచరించితివి. జినివలన జను లందలు దుఃఖభూయిష్టులయిరి. సిచే దీవి కంతటికి; గారణ మను నర్డ్‌ మిట వ్యంగ్యము. తజువాతివచనమున *అనియి 'బైబుంగనివాండయి యీ గెడునట్ల పోలె నిందాగర్భంబుగా( బలికినన్‌ "అనువాక్యముచే. విది వాచ్యముచేయ' బడినది. మృతజాళుండగు నుత్తరాపు చ్త్రవి (బదికింపు మని కుంతీసుభ్మదాదుణ నకరుణముగా విలఫింపగా ట్రీకృష్ణుండు : నీ “*అనినం గృపయును శోకంబు నగ్గలింప వనజనొాభుండు జను లర్థి వినగ ఓన్న వాని | బీదికింతు; వగవంగవలవ; దనియె నెలుంగు జలదస్వనమ్మున 'శ్సెసక మెనంగం 148171 కృష్ణువియెలు(గు జలదస్వనమ్మునబె నున్నదనుటచే. నచ్చటీజనురి మెడ(దలకు అవ్మగహముచే పీటలువాటీనపొలములతో నౌపమ్యము న్య క్రమగును కృష్ణునిజలదన్వనమును విన్నవావికి [కొత్తజీవనము వెల్లి విరియట గమ్యమాన ళా అవటీ గ! మగును. పరీక్షిదుజ్జీవన మే వారికి నూతనజీవనము. డావితో నాహృదయక్షేతములి గానరిదప్ప(బంట ప౦డుట యభివ్య క్రమగును. వనజనాభుం డనుపదము కూడ ని శనికి
తిశ్కనార్వ్యుని దివ్ఫవాణి
(ప్రాయగళ్శ్ళితము, దీనిచే కృష్ణునివిష్ణుత్వము [పతిపాదింపంబడి పరీక్షిదుణ్జీననము సుకర మనునంశము (సతీయమానమగును.
ఈయాళ్వాసమున సగ ముదంకోపాఖ్యానమును వెలసగమువం గొంతభాగ మళ్వ మేధ్మపయత్నమును, పతీక్షిదుదయవృ త్రాంతమును జెప్పంబడిసవి, ఉదంకో పాఖ్యానమున నాతని ధర్న్యైక్కపవణత చక్కగా వ్యంజింపబడినదిం ట్రీకృష్ణండు దయశో నాతనికి విశ్వరూపము చూపుటయందే యాతని హృదయవరీసాక మభివ్యక్త మగుచున్నది. అఖ్వ మేధయాగకరణమున ధర్మజువిధర్మవీఠము దృశ్యమాన. మగు చున్నది. పరీక్షి త్తు మృతుడై పుట్టుట, తుంతీసుభదో త్రరులవిలాపములును గరుణ రసనిర్భరముల్లై యొప్పుచున్నవి, ,శీకృష్ణువికృసవలన నతడు పునరుజ్జీవితు( డగుట యద్భుతమును బుట్టించును. ట్రీకృష్ణునియా ర్రజనశరణ్యత యిందు. జక్కగా గోచరించును. అశ్వమేధవర్వము _ చతుర్థాశ్వాసము :-
“ఆశ్వ మేదాశ్వనంరక్షణమున కరిగినయర్జునుఃడు (పాగ్గోతిషపురమున భగ చత్తునితనయువియేను.గును గూల్చినవిధము
“కరి యిటు లేపునం గవియంగా భగద త్తసుతుండు దీప్తిని
మ్రరశరస౦ క్రి నాహవపటుత్వము సూపివ నల్చకోప సుం
చరుం డగుచు న్నరుండు శతధారవిభంబగునారసంబు ఖీ
శరగతి నేయం గూలె నది కౌరవనాయక ॥ పర్వకాకృతిన్‌” 14481
ఎదురుగా వచ్చినది మవాభయంకరమైనగజము. అదియును బట్టుదలకో( గవిసినది. దావికిళోడు భగదత్తసుతుండు దీప్తములును నిస్థురములును నగు బాణము లొండురెండు గొక పంక్తులుగాం (బియోగించుచు నొహనమునందు( దనకున్న పాటవము నంతటివి జూస(గా నర్జునునకు నల్చమైనకోప మొదవినది. దానితో నాతని ముఖము సుందరమైనది. అనునీవిషయముదే ధసంజయునిశ క్రిసామర్ధ్యములు వర్ణనా శీఠము లనునర్ధము స్రతీయమానమగును, మజియు నాతనిదయాళుత్వము విరవధిక 'మనునర్ధ మిట వ్యంగ్యమగును. అతనినారనమునకు శఠధారముకోగసాన్యుమును,
శకి9
భారత ధ్య నిద ర్శ నము గూలినగజమునకు( ఐర్వతసామ్యమును జెప్పుటచే నర్దునున కిందసామ్య ష్య స్య క్తమగుచుం బాండవాళ్వ మేధముయొక్కం జగద్ధితత్వమును _ (బతీయనాన మొనరించును. కృష్ణుడు ధర్మజున కర్టునునిసందేశము విన్చించుచు విట్లు పలికెను ః ఉమణిపూరపురాదీశు(దు గుణగణవి(భాజీతుండు గురుహిళుండు విచ క్షణపరుండు బభువాహన డణుమాతము గీడులేనియట్టిం డెందున్‌.* 1441ట కప్పీదరణసరసిజంబులు చూచుటకై రాక తనకు స్మువతముగ మున్‌ వేచి యునికి వచ్చు గృపా గోచరమగుచేంతకుం దగును మీ కనుమీ.* 14.418 ఇట్లు దిభువాహనునిగుణగణములను అధ్ధునుండు మిక్కి=లిగా( (బోంసించు టయు, నణుమా[త్రముః గీడులేనివా. డనుటయు, మీచరణకమలములు చూచుటప వచ్చుటయే సు్కువతముగ వేచియున్నా( డనుటయు, కృపాగోచరమగుదే(తకు( దగుననుటయు నభ్మిపాయగర్భితములు. మీరు చాపఠలవలన నాతడు నన్ను, గూరి నేయుట వినియుందురు. నాపైని నిర్భరముగ నున్నవాత్సల్యముతో నాతనియెడ గోపము వహింతురేమో, యది యంతయు దై వికముగా నై నది. అతనిదోషము లేశ మేని లేదు, కావున నాతవిప్రై న్మాగపాంపవలదునుమా ః అను(ప్రార్థన మిం దభివ్యక్రమగును. ఒకవేళ ధర్మజుండు విషయ మెటుంగకున్నచో. బు త్త్ర్రవాత్సల్య స్ఫోరకము లనిమా[తమే యాత డనుకొనుటకును, ఆయనిష్టము నాతనికి.. దెస కుండుటకును నీవ్యంగ్యవై ఖరి యవలంబింపందిడిన దని తలంచుట నముచితము, ఈయీశ్వానమున నర్జునునిసొమ్యపరా[కమము, ధర్మాఖిరతియు, (కాళ్ళ గౌరవమును మనోజ్ఞముగా వ్యంజింపంబడినవి. అళ్వ మేధయాగనిర్వహణమన ధర్మజువిధర్మనిర్వహణపొటవము, దక్షిణగా భూమి నంతటిని దాన మిచ్చుటయ గొననాల్లకుండుటయు నాతని ధర్మపరిపాలనోత్సాహమును ధర్మవీరముగా రూపొం ఎీ?0
పేక్కనార్యుని డివ్యవాణీ దించును. సక్తుపస్థునివృ త్తాంతము మహావిస్మయజనక మై యద్భుతరసము నాస్వా దింప(బేయును. జమదగ్ని నకులమైనకథ శాంతాద్భుతరనసమ్మి€తము. అశమవాసపర్వము -_ [వథమాశ్వాసము ఫూ ధర్మజుండు పట్టాభిషేకము నొందినపిడప ధృతరాష్ట్ర నరసికొవినవిధ మీ[క్రిందిపద్యమున వరి ౦పంబడినది : ఉవంశవృద్దులు పు త్త్రవర్గవియు క్రులై యున్నవా రేచిట నుమ్మలింకు రో యనుపష్పయిలోట నాయుధిష్టిరుండు ద మ్ములకును దగునమాత్యులకు నిష్ట భృత్యులకును- “మీరు [పీతియు భక్రియ నాంబికేయునిదెస నతిశయిల్ల నారాజు పంచినయట్లచేసి చరింపుం డతవి నారాధించు టన్మదీయ చిత్తమునకు( |బియముపేయుట: యతనిక్తి మవసు గాని యట్టిపవి యొనర్చు టగ్గలంపుదుఃఖ మావహించుట* యవి యనుదివంబు. జెప్పు మనుజనాథ 1 $185.1.10 ధృతరాస్ట్రండు సితృస్థానీయుండై పాండవులయెడ చూపినవై రవ్యమునకుమ ధర్మజుండు ప్కతస్టానీయుండ్లై గాంధారీధృతరాస్టులయెడ చూపినయనన్యభ_క్రీభావము నకును భేదము కొండంత యగుచున్నది. ధర్మజువియప్పటినహనమునకును వివ్చటి యుదాత్తతకును మేర లేదవిపించును. ఈపద్యమునందలి ధర్మజుని పవృ త్తి యాతివి వృద్ధోప పేవయందలిపగాఢ(పీతివి వక్కాణించుచు నాయకో త్తమత్వమును వ్యక్తము చేయును. “అతిశయిల్ల' ననుపదముచే నేకొంచెమో చూపి (మొక్కుదిడి చెల్లించు కొనుట నాకు సమ్మతము కొదనునర్హము వ్యంగ్యమగును. “అగ్గలంపుడుఃణము అనుచోటివి'కేషణము ధృతరాష్ట్రానభిమతకృత్యములు కొంచెమేవి వపాంవం జాలనితనము వభివ్యక్తము చేయము అనుదినంబును జెస్పుటలో మావవన్యభావ శ!
ఛారత ధ్య నిద ర్శ నము వృత్త్వమును ధర్మజు డెటింగె. ననుట తోంచును. ఆజ్ఞాపాలనాదివిషయమన నిత్యజొగరూకత యవసర మనువిషయము లోకమున సార్వ్మతికముగా( గానవచ్చువు. శ్రీపర్వావధికమగుకథాభాగములో పుత్త్రివ్యా మోహదూషితు!డై.. వింద్య జీవనుండై నధృతరాస్త్రనిహృ దయములో, గాఢమైనపరివ_ర్తన తేంజాలినయంశములలో ఫీమువిసూటిపోటుమాటలకం'బ ధర్మజుని యాయరయికయే (ప్రాధాన్యము వహించ నవి నాయభ్మిపాయము. “అపకారికీ నుపకారము నెపమెన్నక చేయు నేర్చరితనమ' శు ప్త్రమైనమంచితనమును జాగరిత మొనర్చును అది గాఢవై రాగ్యమువకుల బువారీ మగుట ధృతరాష్ట్రనిచర్మితములో, గానవచ్చును. దావికి ధర్మజుని యత్యుదార ఆ పవర్హనము నిమి_త్తమగుట యీయాళ్వాసమున( బడమరమణీయముగా వర్జింష )డినది. ఈపద్య మీయభ్మిపాయమునకు వ్యంజకము. ధృతరాస్ట్రండు మృతులయినవొంధవులకు నవి శేష్మకాద్ధములు చేయంగోరె నవి విదురునివలన విని లీముండు కోపగింపంగా నర్జును డ్‌ ట్లాడెను : ఆరాజు వృద్దుడు ధృతరామ్టండు భీష్మ ము అ 'ఆ ఖ్యజ్ఞాతులకు (శౌద్ధకర్మ మౌచ శింపందలంచి యర్ధించె భవజ్జిత ధనధాన్యములు; నీవు దావి కియ్య కొనమి యశంబునకును ధర్మమునకు వి ధ్వంసంబు సేయదే; ధర్మతినయు తఈల(చినపని విఘ్నతము పేయ€ దగునయ్య మనకు; వయ్యందికాతనయు. దొల్లి 'వేండికొందు; మతండు వేండెడు. గానకు నే౪గుచుండి. మనల; నిప్పు డింత సూడవలదె, యొండు లాడక యప్పని సలుపు టొప్పు బాహుశాలి । నీకు” 151.1! అడిగెడువాండు రాజు. ఆప రిహరణీయమై నయాజ్ఞాధిశొ రముగలవా;డు. అరి నమ్మతింపవందువా, నృద్ధండు, వృద్దోపసేన పనకుః గర్హవ్యము- మజియ ఉగ
తీక్క.నార్యుని దివ్య వాణీ పృద్ధండుమ్మాత మే రాదు. మనతం్రికిం బూజనీయులడై న ధృతరాస్ట్రండు, మనకు నారాధ్యుండు, ఆతం డభ్యర్థించునదియ మనకు విశిష్టారాధ్యులై న భీష్మ ముఖ్యజ్ఞాతుల నమర్చనకు, అదియును (శాద్ధకర్మ లాచరించుత ఈ(పుకో? జేయుచున్నాండు. మతియు నాజ్ఞాపించునధికారముగలవాండు. దీనముగా నర్ధించుచున్నాండు. మనము వ త్త హంతలమను్యకోధము మావి నీవు సాధించినరనధాన్యముల నడుగుటలో నాతండు పాస మభిమానము నెంతగా౭ జంపుకొనెనో యోచింపుము. అట్లు మన మడ్డువడినచో ఇహమున కీర్పినాళము, పరమున నుత్తమగతిభంగము నగును. అది నీకు సమీపాతమా ? మహాభయంకరకష్టపరిస్టితులయందును ధర్మత నయునాజ్ఞ నుల్లం ఘింపని మన కీపుణ్యకార్యాచరణ విషయమున తదాజ్ఞోల్ల ంఛునము ఎంతహైన్యము నాపాదించునో పరీక్షింపుము. ఇప్పుడిచ్చినచో నీతండు దినదిన మిశ్లే యడుగుచుండు ననియు నీవు ంకించుట కాస్కారము లేదు. ధృతరాస్త్రండు చేసినపాపమునకు6 దిళ్ళాత్తావతసప్పండై విస్ప ఫ్రహాలోలు(డై యడవి కరుగుచు దుదిపున్నెముగా ఈశాద్ధ్యకియల నాచరింప( గోరినాండు. దీ౨ని. గాదనుట యెంతనింద్యమో బాగుగా నాలోదింపుము. నీవు బాహుకాలివి. బాహుశాలిత్వముకోం బగ నమ్మగముగా౬ దీర్చి యీతవి సీ(కలు పెజికినవులు(గువలె. బేసియు వింకను మెడపిసికిచంప నుంకింతు “స్ట సీబాహంశాలిత్వమునకు లక్ష్య మీదీనుండు కొవలయునా? అనువర్దునువి తాత్సర్య మీపద్యమున మనోజ్ఞముగా (పతీయమానమగును, అన్నకు పాతటోధచేయంగం యర్జునుని హృదయవైై శాల్య మిం దభివ్యక్తము చేయంబడినది. మటియు. విందు భీష్మముఖ్యజ్ఞాతు లని దుర్యోధనొదులను (దిత్యేకించి పేర్కొ నకపోవుటయు నర్జునువి ఖఫీమకోఫోపశమనతాత్పర్యము నభివ్య క్తముజేయును. . అర్జునువివాక్యములు వివియు దురుక్తులాడినభీముని మండలించి యాథండు విదురువితో విట్లు' పలికెను : *నాయింటిధవము గే కొవి చేయంగలా4 డమ్మహేశుచిత్తము సంతో షాయత్తంబుగ వేగమ పోయి యనఘ ; చెప్పు మవ్విభుండు పియమందన్‌ల 15.1.120 ఇం దర్దునుండు *నాయింటిధనము గ్లై కొని చేయగలాలడనుట భీముని కొక కళాఘాతమువంటిడి. వీ వంగికరింసకున్నచో. గార్యమాగునా ? యనునల్మిపాయ (80) న!
భారత ధ్వనిదర్శనము మిట వ్యంగ్యము. 'అమ్మహీళుచిత్తము సంతోషాయ్తంబుగ 'అవ్విభంతు [పయమందన్‌” అనుటచే నీఖీమ సేను నియుద్ధత వాక్యములను ధృతరాష్ట్రవికి వినిపించి యాతడు దుఃఖపడునట్లు చేయకుము. ఏమాటలు చెప్పినచో నాతనిచి త్తము సంశో షాయత్తమగునో, యేది విన్నచో నాతండు (పియమందునో యవియే విన్నవింపృమ, పొసరహతు;డవై న వీ కిది యసాధ్యము కాదనునర్ధము వ్యంగ్యమగును. “వేగమ' యనుటలో సీవింకను విచట జాగుచేసినచో భీమసేను6 డేమే నాడును. అ అపియ వాక్యములు విననేల ? యనునభ్మిపాయము శోంచును.
స్త్రీపర్వముతర్వాత మణల _ నంతటి కరుణరసము విండిపొంగారు పర్య మ్యాశమవాసము. ఇం దొకనంక ధర్మజునియనన్యసాధారణ మగువృద్దోప సేవయ, నింకొకవంక _ధృతరాష్ట్రవియపారపళ్ళా శ్రాపసము[ద్రమును _ పరమరమణీయముగా వర్ణింపందిడినవి. ధృతరాష్ట్రాదులు ననవాసమున కరుగుఘట్టమును, ధృతరాష్ట్రం పుర్యపజల ననుమతి వేండుటయు, పాండపులు, వనవాసగమవమునకు విశ్చయమ చేపికొన్నకుంతీదేవిని |బకిమాలుటయు. నిత్యాదివృత్తాంతములు వివి పాఠకుడు కన్నీరు పెట్టక మానండు. ధృతరాష్ట్రనివై రాగ్యభావము మిన్నుముట్టి ము న్నాళ( డొనరించినయన్యాయముల మజపింపంజేయును. కుంతీహృదయపరీపాక మిందు మనోజముగా నవివ్య క్తము చేయంబడినది. అశమవాసపర్వము = ద్వితీయాశ్వాసము :-
వేదవ్యాసుండు మృతనీరుల నెల్ల ధృతరాష్ట్రాదులకు. జూపినపిదప ధృత
జో
రాష్ట్రనికో విట్లు పలికెను :
జక్రావ్యవ నింక వారికయి కోరపస త్తమ । యుమ్మలింస; కౌ
త్మావిలథొానముం దసము నగ్గలికం వెడంబాపు నిన్ను సం
భావన గొల్బి యొక్కనెల పొండవముఖ్యుండు విల్చె విషమై
నీననభూమి; నీవసుమతీశ్వరు( బొమ్మన(గాదె వీటికిన్‌.” య.
ఇందలి 'పాండవముఖ్యుండు* *ఈవనుమతీశ్వరుండు' అనుపదము లఖి పాయ గర్భితములు, పొండవముఖ్యుండు గావున నీయందలి బంధుభానమును విడనాడలేక
(|
లిళ్కటనార్యుని దివ్యవాణి యొకనెల విష్ణతో నిన్ను సంభావనళో( గొల్చి యీ వనభూమియందుండెను. ఆతడు వసుమతీశ్వరుండు కావున ని ట్లధికకాలము వసుమతిని వీడి ననవానము చేయుట ధర్మముకొదు కదా। కావున నాతనికర్తవ్యమును గుర్తించి నీవు పొమ్మన్న/గాని పోండు. కావున నాతని. బంపు మనునుపదేశ మిందు వ్యంగ్య మగును, వసుమతీశ్వరుః డని చెప్పుటలోని వ్యంగ్యమగు నభ్మిపాయమును ధృత రాష్ట్రండు గృుర్తించెను గావుననే “అంబికేయండు ధర్మాత్య్మజు జి త్తనంపీతి మోమున దోఃపః జేరంబిలిచి వసుమతీకార్యనిర్వహణంబు పెద్దకొల్యుననుండి నీ వనుదినము నడపకునికి కర్తవ్య మే యని తణువాత మందలించెను, ధృతరాష్ట్రగా ౦ధారీకుంతీ దేవులు దేహవిమోచనము గావించుకథకో నంత మగు నీయాళ్వాసము కరుణరసోదంచితము. ధర్మజొదులు వారికై విలపించుటయం దిడి దృశ్యమానమగును. 'వేదవ్యాసుండు ధృతరాష్ట్రనకు. దాత్కాలికదృష్టిదాన మొన(గి మృతవీరుల నందఅకు. జూపినవృ త్తాంత మద్భుతరసమయము, మౌసల వర్వము:= వినాశకాలను దాప్కరించినయాద పులవివరీతబుద్ధి యెట్టిడో య్యీ[కింది పద్య మున వక్కాణీంసందిడినది ః కభ్రూమిసురావశీమహితభో జనత౦[తము దీర్ప్చ(బూవి హృ ద్యామలరాజితంబులగున ట్లానరించినకూడుగూర లా కోమలు లాంగంగాం గడంగి (కోంతుల కన్నియుం బంచిపెట్టి రు ద్దామవిహారలీల వనుధావర ః యాదవు లేమి చెప్పుదున్‌.” 18,87 కూడుగూరలు భూమిసురావళీమహితటో జనతం[ తము దీర్పంబూని యొన రింప(వినినవి. థో క్తలు భూమిసురులు. వారును అనేకులు, భో జనరం[తము మహ త్ర్త్వపూర్ణము. పదార్థము లేకారణముననై న( బరిత్యాజ్యము లై నవని భావిం చుటకు వీలులేదు. అవి హృద్యములుగా అమలములుగా రాజితములుగా( జేయ. దిడినవి. అట్లు చేయ(బిడినను నవి యదుద్దిష్టములో తెలియక చేసినపనికొదు. కోమ లలు వారించుచునే యుండిరి, కోమలులు కావున నుద్దామవిహారలీలకో విజృంభించిన (7/3
శారత ధ్యనిదర్శ నము యాదవులను దురు త్రినుండి బల్మపయోగముచేసి మాన్నంజాలరైరి. మతియ సాధారణగుగా చుష్ట్టపవృ _త్తికలవాండై నను కోమలి చారించినచో హృదయమున అప్రయత్నముగ మెత్తందనమును వహించును. అట్టిది యిటి గలుగలేదు. ఇట్టి [శేష్టపదార్హము లన్నియు వారు (కోంతులకు. బంచి పెట్టి రన(గా వారివృాదయములో భూమిసురులకు జో తులతోడిసామ్యము సంభావింప(బడిన దని సంభావింపవచ్చునుం లేదా, వారికంటె సివియే యాదరప్శాతము లని వారు తలంచి రనియు నూహింప నగును. ఇట్టియాగడముచేసినవా రెవ్వరో కాదు, యాదవులు, ఏవనంళమున భగ వంతు(డు కోరి యవతరించెనో, యాయవకారమువలన నేవంశము జగన్మాన్యమై యలరారెనో, యానంశమువారు. ఇ(క వారివినాశకాలము నిశ్చితమగుటలో నాళ్ళర్య మేమి ? అది వాక్కులకో( జెప్పుట యెట్లు ? అనువై శంపాయనునినిర్వేద మీపద్య మున (బతీయమానమగును. వనుదేవ్వడు యాదవుల 'అన్యోన్యహననమునుగూర్చి యర్జునునకు వివ రించెను. పిమ్మట. అస్తునెడ(= (గీడి యితండు కృ ష్తు నుపేకయ చెప్పెం గావి శోకమడరియుం బనవండు కృష్ణునిం గావువ ననుమానము వలవ దమ్మహాత్ము నునికికిన్‌. 18 114 అర్జునుని యాయనుమానమువలన నోరార నెవ్వరినేవి అడిగినచో నెట్టి దుర్వార్త వినవలసివచ్చువో యది వినశక్యముగాదను నభ్యిపాయమును దన్మూల మున శ్రీవాసుదేపునియం దాతవికిం గల గాడానురాగమును (చతీయమానములగు చున్నవి. మహాత్యు డనువి కేషణముగూత సాభ్మిపాయము. మవహాత్ముండగు నాతనికి మృతి యెట్లు సంఘటిల్లు నను నూఅట యిందు వ్యంగ్యము, వసుదేవుండు ధనంజయునకు( జెస్పవలసిన వన్నియు( జెప్పి తుది కిట్ల నెను: ఓిపీనుంగు పెంటగా6 దిడినవీడ్డల నెల్ల దలంచు టిస్పుడున్‌ మౌనఃగరామి తెల్ల మిడి మానపముం గలంగింప నన్నము౦ం శొనము నెమ్మెయిన్‌ రుచికి, దిట్టగు? వట్లును గాక యిద్రెనం దాను సహించి యేమిగతి( దావికొనున్‌ మెయి( (బాణ మఢ్డునా 1 18,122 శ్రేశి
తీక్కనార్వ్యుని దివ్యవాణి ఇందు వసుదేవుడు తనజీవన మింక నసాధ్య మనునంశమును వ్యంగ్య ముగా నుట్టంకించెను. “పఠినవారు బిడ్డలు, ఒకరిద్ద టు కౌరు, ఎల్ల రును బడగీరి* అదియు 2రారోగపీకచే నై నచో కొంతసహ్యము, అట్లుగాక వేజుమార్ణమున పీనుంగు పెంటగా భరింపళక్యముకా విజుగుస్స నావహించుచు( బడిరి, ఇట్టిస్టితిలో మనస్సు అనుక్షణమును గల(గింప కెట్లుండును?: ఆ కల(కలతో జీవిత స్థితికి( దానలములైన యన్నపానములే రుచింప వన్నచో తక్కినయరయిక కవకాళ మెక్కత ? ఇట్టి దుర్భర మైనపరిస్టికిలో శళ్ళపాణముమాతము ఎట్లు శరీరమున విలువ(గలదు? అనంగా నది వ్మ్యజసన్నిభమై మొండితనముతో. నిలిచినవిలుచుంగాక । నాకు దానికో విని యేమియు లేదు' అనునభ్మిపాయము లిందు€ (బతీయమానముల్తై [పాణములయెడ వసుదేవున కుదయించినవిరక్రివి (బిస్బుటముచేయుచున్నని, నా మరణము తథ్యము. ్రీకృష్ణుండు నిన్ను( జూపి నా కప్పగించినవావి నన్నింటిని నీకవ్పగించితివి. ఇకపై సీవే బాధ్యత వహింపు మను భావ మిట వ్యంగ్యము, అద్దను(డు ్రీకృష్ణు నన్వేషించి తుది కొతవిదేహమును గని శోకవినళ మైనచిత్తముకో నుండగా దోడవచ్చినభూసురు లనునయించి కృష్ణదేహమును గొనిపోదమా ? వింధుపుల వెటకు. గొనిద శ్రనూ యని యడిగిరి _ తఆసె యడుగళగ' “వై వగతి నంబుధి పట్టణ మా[కమించు పె డి వముననొక్కా' యన్వగ మవదిం జొవిపెం గురుసాథ । యస్వుడ వ్వినుతగుణాధిరాము? డడపిం దమ తిమ్మ ట4 శవ్న(పొద్దుల య్యనుచరకో టితోడం దెలియం దళలపోయంగ లెక్యంవచ్చినన్‌ ,” 6 ఇందలి అడవిం దమ్మతిమ్మట(జన్న ... ఇత్యాదివాక్యభాగమునలన నారాయణా శ్వేషణమువ చివములుగడచినసంగతి గావి, వ్మిదావోరజ్ఞొనము గాని, శదికరదేహ సంబంధవృత్తులు గాని గులర్తింపశక్యముకావివిధమునం బరమవిష్టాగరిస్లాలి వొ రన్వేషించి రనునంశము |పతీయమానమగును. త న్ననుక్షణము కాపాడిన దయా లోలు(డు (శ్రీకృష్ణుడు “కానవచ్చునంతకు అద్దనున కన్యవిషయజ్ఞానచింత వ! (ప్రాయముగా నైన పొబకరింహలే దనునర్ధ మిటః దోచి యాతని యనస్యపసాధారణ భక్తివిశేషమును (ఐతీయమాన మొనరించుమ. కాపుననే యాతడు వినుతగుణాఖి భామా డగుచున్నాండు.. 41/1
భారత ధ్య నిదర నము స్వరారోహణవర్వము :- ళ్‌) నరకమున నున్నసోదరులను గాంచి ధర్మజుడు దేవదూతతో వి ట్ల చున్నాడు ఫ్‌ కనాయనుజులు దుఃఖార్జీ తు లైయున్నా; ర్లు లగుట నచటికి రా; నిం కీయెడన యేను వనిలిచెద బాయక; యనిచెస్సు మాకృపానిరతువకున్‌.౯ న! ఇందలి 'నాయనుజులు' అనుపదము నావంటివారేయైన వారికి నాకు( గలుగు నుఖము లేవిచో నాకేటిసుఖ మను భావమును వ్యంజించును. 'ఎడన' అనుచోటి యవధారణార్థకమును, “పాయక* అనునదమును నాళని మనో ధైర్యమును వక్కా జీంచును. 'అకృపానిరతునక్షునో అనువద మధికేపణద్యంజకము. వన్న నాపోదరులనుండి వేజుసలచినయాతండు కృపానిరతుం డెట్లగునుః ఆతడు కఠోర హృదయు డనునింద యిందు వ్యంగ్యము. తన దివ్య వవ_ర్తనముచే భూలోకమును భప్యమొనళ్చి యు త్రమపురుష (ప్రవర్తనముచే దివిని నమలంకలెంచిన ధర్మజునిమహో దాత్తత యీస్వర్గారోహణ సర్వమున వర్జింపబడినది. వ్వర్గమున దుర్యోధనునింగాంచి యసూయచెందుటయ నరకమున దారసోదరుల( గాంచి దుఃభించుటయు నాతనివి వేకము నభివ్యంజించుము. పొపాత్ములకు స్వర్గమును, బుణ్యాత్ములకు నరకమును గొడవని యాతవినిష్క క్ష తుది కిరదయ్‌ము లాతవికి (వ్రీతిసంఘటించి తమతో గలుపుకొనుటజే నాతని య్యిప్రవర్తనము దుష్టముగాదమ నర్థము న్య క్రమగును. పరిపూర్ణమావవుండ పరమగతి కెట్లుచేయునో యిందు వక్కొాణింపఃబడినది. వానినాంనానిన్తప్రేననానావాలానా. శీరీ0
రౌ[దభయానకరపములతో నారంభమైనయీపర్వము సర్వయాదవసంహార తదృంధువిలాపాదిరోవమున గరుణనుకోనిండారి తుదకు విజ్ఞానసంపద్విఖ్యాతు[ డగు సాత్యవతేయు డర్జును నోదార్భుటయందలి శాంతరసముతో సరిసమా_స్తమగు చున్నది. ద లరామకృష్ణులస్వస్థానగమనవృ త్తాంళఠ మమ్భృతావహము. లీలామానుష వ్మిగహుడును, జగన్నాటకసూ[తధారియు నగు శ్రీకృష్ణునినిర్యాణము జగదనిత్యత్య (వతిపాదకమై శాంతరసభరితమై యుష్పుట యిందు( గానవచ్చును. నుహావస్టానిక వర్వము :=
సే
తనపాటునకు( గారణ మేమని వాయుజు( డడుంగంగా ధర్మజు. డిట్లు నమాధానించెను :
*అన విని యాత( డి ట్ల వియె నాతనితో 'భవదడీయమైన లో
జన మతిమాత ముద్ధతి( (దిచండుండవై భుజిశక్తి నెవ్వరిం
గొనక కడంగి రజ్జు $లుకుల్‌ గడు( బెక్కులు వల్కు దెప్ప సీ
జ ౧
వనుపమళౌర్య । యిప్పడుట క త్తెజంగుల్‌ గత మెల్ణ( జెప్పితిన్‌* 17.44
ఇందలి ఉద్ధతిన్‌ 1 (పచండుండవై, గడున్‌, 'పెక్కులు, ఎప్ణ అనుపదములు భీమసేనుని దోష మతిమ్మాత మను నంశమును వ్యంగ్యమొనర్చుచున్నవి. అనుసమ శొర్యః అనుసంబోధనము, ఎలితశ్రార్య మున్నను సమయానుగుణముగనే (పకటించుట డోషముకాదు కావి దావినూ6తగా. గొవి రజ్జులాడుట పతన హేతువగు ననునర్థమును (దితీయమానమొనరించును.
ఇంమండు రథంబు గొని ధర్మరాజు నెదుర్కొని దివ్యన్యందన మెక్కు మవి పలుక(గా నళత( డతవి కిట్ల నెను ని
*కోడ్రంబుట్టువు లందఅజు౦బదడిన యాదుఃఖంబు చి త్తంబు సం
పీడం బెప్లెడు; సొకునూర్యవతి దప్పింగూలె. బాంచాలి; వా
ద్టోడె వచ్చిరి; వారు లేక యిట మీళో రాను; వారెల్ల నా
మూ ళంగి కోడం గూడంగవచ్చువట్లుగం గృ పాధుర్యాత్మ కావితపపే ;” 1780 4178
ఫేశ్కనార్యుని దివ్దవాణీ ఇందలి యందజు ననుపదము ధర్మజునిదుఃథాతిశయము నలివ్యంజించును. “సౌకుమార్యవతి"” యనువిశేషణము (దౌపదియెడ6 బొడమినజాలి నఖివ్యక్తము 'పేయును. *మీతో రానుిఅని ఖండితముగా( బిల్కుట యాతనిర్రై ర్యగరిమను గమ్య మాన మొనర్భును. "కృపాధుర్యాత్మి' అనుసంటోదనము పార్ధనాదై న్యము వఖి వ్యంజించును. “వారు” అనుసర్యనామముయొక్ర డై (తిరాసృ త్తి వారిపై నాతవికి. గల యాదరాతిశయమునకు( (దిశ్యాయక ము, శునకరూసమును వదలి ధర్ముడు ధర్మజువియాశిత వాత్సల్యమును గొవి యాడుచు నతనితో విట్లు పలికెను : కవ్పిను భక్రియు క్త మిది యని శునకము. జేపట్టి నీపు సురపతికొవివ చ్చిన యరద మెక్కనొల్లవ; యనఘా ః వరి వీకు దివమునందును గలరేఎ $785 “శునకము జేపట్టి” యనుటలో నుచ్చనీచతారతమ్య విపక్ష నీకు లేదు. ఇట్లు “స్రీ నర్వనమత్వభాననను బండించుకొంటి వనునర్థము తోచును. "నురపతి కొవి వచ్చినయరద మెక్క నొల్లవ' అనుటలో నీ *“స్వసుఖవిరభిలాషళ' పారముముట్టిన దమనంశము వ్య క్తమగును, *పరి నీకు దివమునందును గలరే అమటచే నీయౌదా _త్త్యమునకు స్వర్ష్మప్రాప్తి యొకఫలముగా సంభాపింసందగినది కా దమవర్థము ధ్వనించును. ధర్మజువిహృదయపరీపాకము, లక్ష్యసిద్ధికి వలయు వై రాగ్యసంపదయు, మార్గమునం బడిన సోదరులకొఅకును, (దౌపదికొఅకును విచార్మగస్తుం డగుట ఫలసిద్ధిక్‌ భంజకమగు ననువివేకమును, శునకమునకై యిందానుగమనతిరస్కా రముచేయుటచే వ్య క్రమగువాల్ల భ్యము మున్నగులక్షణము లీసర్వమున మనోజ్ఞముగా జీ(తింస(బడినవి. ఇందు స్వర్గపా ప్తికిః బూర్వ మాతళడు చూపినరై ర్యగరిమ యాతవి విర్వికారచి త్తస్ఫ త్రిత్వమునకు వ్యంజకమై శాంతరసము నాస్వాదింపం వేయును. ఇంద్రదర్శనమైనవెనుక నాతవిమమకారాదులు డోషభూయిష్టములుగావుం లక్ష్యసిద్ధియైనపిదప నాతవి యీ (పవ్వర్తన మాతని యాత్మొన్నత్యమునే యళలి వ్యంజించునుం 1!
ఓమ్‌ భారతధ్యనిదర్శన తధ్వనదర్శనవు నవమాధ్య్యాయము అగ్య అ౦గిరసము (్రీమదానందపర్థనాచార్యులు ధ్వన్యాలోకచతుర్ధోద్దోతమునం (బొస్తావిక ముగా4 (దిబంధమున వంగరన మొక్కటియేయుండునని సిద్ధాంతీకరించుచు లక్ష్య ములుగా [శ్రీమద్రామాయణ మహాభారతములను గై కొనిరి. అందు రావమాయణమునః గరుణరసమును భారతమున శాంతమును అంగిరసములుగా వారు సోపప త్తికముగా విరూపించిరి. ఈవిషయమున నీనిరూపణములో నొక్కవిశేషము గోచరించును. వారు రామాయణాంగిరనము నొక్క ముక్కులో. దేల్చివేసి, భారత విషయమున గొంతచర్చ గావించిరి. ఇందొక్కపత్యేకతగలదు, వ్యాసరచిత [శ్రీమహాభారతము రామాయణమంత (పసన్నమైన (గంథముకాదు. అది ఛాస్రకాన్యమగుటచేత ను, నంపూర్ణముగా నొక యుగమునకు సందంధించిన కథావస్తువు కలదియగుటచేతను, భొషయును శ్రై లియను రామాయణమునందుకంకె (పౌడమలగుటచేతను. సయ్యడి మిక్కిలి గంభీకమై రసాడివిషయమున నలవోరగొ విర్ణయముచేయుటకు వీలులేని దైయున్నది. కావుననే ధ్వనికొరులు శాంతరస్యపతిపాదనమును (బియత్ని పూర్వకముగా పాదింపవలిసినచ్చినది. సంస్కృత మహాభారతమునందు శాంతరస మే యంగి యనుటకు వారు చూపిన యుపపత్తులను బరిశీలించుబకుముందు శాంతరసము యొక్క యస్పిత్వమును గూర్కియే యభ్మిపాయభేవములున్నవి కౌపుషు దానివి విమర్శింసనలసియున్నది. శాంతమవి యొకరనమున్నదా 1 యనుశంకకు పీజము అల౦కొరశాస్త్రనునకు. [విథమపమాణ[గంథమైన నాట్యశాప్రమునందే 'వేయందిడివది. అందు శాంతరసము (61) శశ!
భారత ధ్య నిదర్శనము పేర్కొ నంబడక రసములును వాని స్థాయిభావములును ఎనిమిదేసియే చెస్నంబడినవీ వాని పరిగణనము సీకింది శ్లోకద్వయమున. జూడవచ్చును: కక్ళంగార హాస్య కరుణా రద వీర భయానకాః, వీభళ తృాద్భుత సంజ్జౌ చే త్యష్టౌ నాప్యే రసాః వ్మృతాః। రతి ర్హానశ్చ శోకశ్చ [కోరోళ్సాహపొ భయం తథా, బౌ జుగుప్పా విస్మయ శ్ళేశి స్థాయిభావాః (పకీర్షితాః ౯ (పకృతము లభించు నాట్యశాస్త్యపతులలో శాంతరసముకూడ నున్నను డి [పాచీన్మగంథములలో నుండియండదను ననుమూనమునకు. గొన్ని హేతువులు గాన వచ్చుచున్నవి. (1) భరతుండు తక్కి నరసములకువ లె శాంతరసమునకు స్వరలయ గుణాలంకొారముల నిరూపింపకుండుట (ఓ) ధ్వన్యాలోకమున నానందనర్ధనులు శాంతరనప్రతిపొడదనము. గావించుచు న్నాట్యశాఫప్రవాక్యముల మపోద్సలకముగా నుద్ధరింపకుండుట. (త అభినవగుప్తులు శాంతరసస్థాపవనుః గావించుచు “మువినా ప్యంగ్యీకియతే క్యచి చృమ ఇతి వదతా” యని మార్గాంతరమునం జెస్పవలసి వచ్చుట. ఇట్టివే మజికొన్నియును భరతుండు కాంతరసము నంగీకరింవలేదేమో యని యనుమానించుటకు హేతువులగుచున్నవి. మజియు వీవిషయమును తుణ్ణముగాం జర్చించి డాః పోణంగి (శ్రీరామ అప్పారావుగారు తమ వాట్యశాస్త్రాను వాదమున విటు (వాపిరి న్‌ ళన *భరతుండు శాంతరనమును దేర్కొనలేదనుట తెల్లము. దృష్టిమఖ రాగాదులను న్యరలయగుణాలంకారాదులను ఎనిమిదిరసములకు మాళమే భరతుండు వివరించెను. మజియు వర్ణ వై వతములను చెస్పునస్పుడు, [పధానజన్యరసములను చెప్పునప్పుడును శాంతరన్మపన కక్రియేలేదు. అనందవర్ధనుండు శాంతమును రసముగా స్టాపించునప్పుడు తనవాదమున కనుకూలమైన వాక్యములను నాట్యశాస్త్రమునుండి ఉదొహరించలేదు. కావున భరతు(;డు శాంతమును పర్మిగహించలేదనుట నిశ్చయము.” [((ఆంధధ్ర నాట్యశాస్త్రము _ పు, 217] కొని యానందవర్థనాభినవగు ప్తల యఖ్మిపాయము ననునరించి శాంతరసము గలదు. భరళుండును దీనిని భంగ్యంతరముగా నంగీకరించె ననుటకు నాధారముల్లు 482
అ౦గిరనము గలవు (1) శాంతరసము లేదన్నచో భరతు,డే నుడివినట్లు నాట్యము త్రై 9లోక్యాను కరణ మనుట పొసంగదు. ఏలయన లోకమున వై రాగ్యమును దతృలమగు మోక్ష పురుష్పారసిద్ధియ ననుమానాద్మిపమాణములచేనై నను గోచరించుచునేయున్నవి. (ఓ అాద్మిశాల్యపవావాయాకములై న రాగద్వేషాదుల యుచ్భేదన మళక్యమగుటచే నిది మురండుటకు వీలులేదని కొండ అనుటయుల గుదురదు, అదియే సత్యమైనచో వైరాగ్యమును మోక్షమును అ_స్రిత్వమునే పొంవంజాలపు. కొందణకు సంస్కార బఎమున రాగద్వేషాదుల యుచ్చేదనము శక్య మే యగుట గోచరించుచునేయున్నది. కౌవున నర్వజనానుభవగోచరత లేనిచో కావన్మాతమున నావస్తువు లేదనుటకు వీలులేదు. కొదన్నచో ళృంగాతరసానుభవములేవివా. డెవండేని ఉన్నయెడల శృంగారమే లేదనవలసిపచ్చును. (8) రత్యాదులు కవి నట వ్యాపారముచే నాస్వాద యోగ్యముా లై నళ్లు మోక్షపష్పరుషార్డోచితమగు చి త్తవృ తియ రసన్వరూసమును జౌంచి యాస్వాదయోగ్యమగు ననుటలో సొక్షేసముండదు. అయినచో కాంతమును దక్కి నరనములశోపొటు భరతు?డేల పేర్కొవలే చడేను (పశ్నకు. గొంద అిట్లు సమాధానము. చెప్పిరి _ అయ్యడి (కృతిరనసు, తక్కినవి వికృతిరసములు, ఈయన్నింటిని సమానకత్ష్యలో( బరిగణించుట శాంత రనమునకు న్యూనత నాపాదించును. కాపుననే *క్వచి చృమః”, కతుష్య నీ. మోక వ్వథ విరాగీణఃగా మున్నగువానిచేళక సూచించి వడలి పెట్దెనుగాని తక్కి సవావివలే దానిని సొంగోపాంగముగా వివరింప లేదు. కౌవున ముముకువులై సంస్కారాభ్యానబలములనలన జఇగచదనిత్యళ్వ భావమును బండించుకొవిన వీతరాగులు శాంతరసాస్వాదమును టొందుట కధికారు లనుటలో నెట్టివ్మిపతిపత్తియు నుండవీలులేదు. ధనిక ధనంజయ ఏళ సనాతాదులుగూడ శాంతరసమునుగూర్చి. బాగుగా ( జర్చించిరి. ధనంజయు(డు కశాంతరసము నాళంకించి "కమ మితి కేచి క్పాాహుః పుష్టి ర్నాక్యేషు నై తస్య అని నాట్యములందు శాంతమునకు. బుప్పిలేదని నొడివెను, దశరూపకవ్యాభ్యాత ధనీకుండు శాంత మభినేయము గాకపోవుటచే నాబ్యమునందు లేకపోయినను గేవలకబ్దవ్యాపారముగల్మకప్యకాన్యములలో, శల మళసూక్ష్య 401
భారత ధ్య నిద ర్గ నము విషయములనుగూడ్త నిరూపింప(గలదు గావున, సుండవచ్చునని తీర్మావించెను, ఆతడు కాంత రనస్వరూపము నిట్లు వక్కౌాణ్‌ంచెను ; *నయ్యత దుఃఖంనసుఖంన చిన్తా న ద్వేషరాగొ న చ కాచి దిచ్చ్భా రసస్తు శాన్హః కథితో మునీందై 9; సర్వేషు భొవేషు శమ్మపధానఖొ ఇట్లు చేప్పి యాతం డిది సర్వవిషయములందును శమమే (పధానమైన దగుటచేతను, మోషివస్థయందే లభించున దగుటచేతిను దీనికి నంచార్యాది స్వరూప నిరూపణము దుష్క రమనియు? గావున దానివి సూటిగా. జెప్పంజాల మనియ వ్యాకుచ్చెను. [శతి పరమాత్మన్వరూపము నన్యాపోహరూపమున నేతి నేక వాఠక్యములచే. (బతిపాదించినవిధమున శాంతమును గూడ నట్లు భావింపవలయునే కాని ఇది దీనిస్వరూస మని విస్సష్ణముగా నిరూపించుట శక్యముగాదని యాతని యభ్మిపాయము. కాని నిత్యసంతుష్ట్వ్యాదులచే నిది యనుభూయమానమగుచుయున్న దనియు నాత( డనెను, విశ్వనాథు. డీయభ్మిపాయమును ఖందించుచు శమము మోచావస్థయందు మాత మేకాక యాత్మసాకిత్కా రదశయందును, తద్వ్య్యతి రకదశయందునుగూడ( గలదవియు( గావున సప్పుడు సంచార్యాదు లుండుటకు వీలేర్చడి యది రసముగా( దిరిణమించుననయు. నీరూపించెను. కావున నీది దృళ్య[శవ్యకా వ్యోభయసాధారణ మవియు నాతం డుగ్గడించెనుం రన మనుకర్తృనిస్థ మనువారు కొందలు _ కళా నృస్య శమసాధ్యత్వా న్నపేచ తనసంభవాత్‌, అష్టా వేవ రసా నాట్య నకాన్త స్మ యుజ్యతే” బట అనీ లి అందురు. రస మనుకర్తృనిష్ట మను నభిప్రాయమే అసంగతము కౌవున సీవాక్య మనాదరణీయము. మటికొంద ఆిది దయావీరమునక ౦ భిన్నముకాదందురు. నీర ముత్సాహస్థాయికము. కౌవునను, ఉత్సాహ మహంకారరూసము. కొవునను, (4
అ౦గిరసము అహయార్యప శమనరూసమగుశాంతము దయావీరము కానోపదు. కొందు దీవి నంగిగా నిబయిదింపరాదందురు, అదియు (భాంతిమూలక మే. (పటోధచం[దోడ తాదులం దిది యంగిగానే నిబంధింపంబడినది.
ఇ ట్లు కాంతరసముయొక్క యస్తిత్వము నిరూపీంపందిడినది. దీనికి స్థాయి భానమేది యన్ముపళ్నయు విస్తృత మైనచర్చకు దారితీసినది, శమము, సమ్యగ్దానము,
న్‌
తృష్టాక్షయసుఖము, నర్వచి త్తవృ త్త్మిపళశమము, నిర్విశేషచి త్తవృ త్తి, విత్య నంతుష్టిరూపమైన ధృతి, త త్త్వజ్ఞానజన్యమైనవిర్వేదము, మోక్షపా పియతో త్సాహము, జుగుష్ప, ఆత్మరతి మున్నగున వెన్నియో శాంతమునకు స్ట్థాయిభానము లుగా( దిలువురిచే దేర్కొన(బిడినవి. ఇం దొండురెండుకాక తక్కినవన్నియు నించుమించ్లు సమానార్థళములే. సర్వచి త్తవృ త్తి [పళశమము అభావరూసము కొవునను, ఉత్సాహ మభిమానమయ మగుటవేతను, జుగుప్స వ్యఖిచారిభావ మగుటచేతను, ఆత్మరతియును నట్టిదే యగుటచేతను నవి కాంతమునకు స్ట్థాయిత్వము నొందం జాలంవు. శమమన్నను నమ్యస్థానము, తృష్టాకయనుఖము, ధృతి, నిర్వేగము_ ఇవియన్నియు నొకేయభ్మిపాయమును బోధించును. వీనిచే జెప్ప(బడునదియే శాంతమునకు స్థాయిభానము,
ఇట్లు కాంతముయొక్క యునికి నిరూపింపంబడినది కావున నిది సంస్కృత భారతమునకు సంగిరన మయ్యె ననుట కానందవర్ధనులు చూపిన యుసపత్తుల నరయందగును.
(1) భారతము శాస్త్రకాన్యము_ కాస్త్రములవలె పురషార్థముల విరూపించును. కాన్యమునలె రనసమంచితమగును. అమూల్మాగము భారతము€ జదివినపిమ్మట నంస్కాారవంతు(డై న మానవునకు వైరాగ్యము తస్పక కలిగితీలును. ఏలయన నిండు. జర్యవసానమున యాదవపాండవు లత్యంతశోచనీయమైనవిధముగా తను పులు చాలించో్‌్‌ ఈవృ త్రాంతముచే నంతకుముందు వారనుభవించిన యైశ్వర్యాదుల యనిత్యత ప్రతిపాదింపంబిడుచున్నది. కాపునల బాఠకునకు. దస్పక వైరాగ్య 'మొదవును. ఈయభ్మిపాయమును వ్యాసభగవానుడు కంఠో క్రిగా( జెస్పియ నున్నాండు .
4
ఖాళత థ్య నివ ర్శ నము “యళ యథా విపర్యేతి లోకవృ త్త మసారవళఠ్‌ శళా ఈథా వీరాగోఒల(క జాయతే నాత సంశయా”
ఇట్టి యభ్మిపాయము సలునూలులు చెప్పందిడినదిం
(బి అను[క్రమణికలోని “రగవాన్‌ వాసుదేవోఒవి కీర్ష్యతేఒ(త సనాతన అసనువాక్యమునందలి *ననాతనః' అషపదము భారతమ.నందలి సౌరతమారివ- వ్యశగభిముగా. (అతిపొచించుచున్నిది. ఈపచము సా ట్రామన్నాదాయణన్నో దేణిపుచు నతండే సర్వగచ్యు. డను నష్మపాయమును, అళని కీర్తన మిందు గర చను నంశమును బోధించును.
ఛీ) (శీమవాళారతము హరివంళముకో ముగియుటయు కాంళరస్యప్రతిపాద కము, “సాంసాలికచ్చ త్రిరూపనుగు మహాభారతము చఉినర సంసారాతీతమగుత త్రము శ్రీచౌసుదేవపక(బహ్మామును గీ శ్రిలచెను.” (అంధ ధ్వన్యాలోకముం పు, 8)
అనందవర్థనులుచూపన పై కేతువు లాం్టధమహాభారతమున నెంతవఅ కన్వయించునో పరిశీలింపవలియును. కవిితయమువారు. భారతమును జగద్ధిక బుద్ధితోడను, ఆంధధావి మోదము( బొందునట్లును, సాధుజనహార్ష సిద్ది గలుగునట్లును మూలభారతము వనసరములగుమార్చులకో గొన్నిచేర్చులకో( దెలు(గున రచించిరి, కావి వారి మార్చుచేర్చులు సంస్కృ్మృతభారతమునందలి యంగిరనమును (మింగి వేయునంతటివికావని నాయభ్మిపాయము,
(1) చూడవ పౌొండవ విరసావసానము తెలంగున నన్యథాకశింపబడలేదు. కావున సంస్కృతభారతము( జదువువారి కొముగింవువలన నేయనుభూళి గళుగుసో యందును సదియ్‌ కలుగును.
(ఓ ననాతగుండై న వాసుదేవకీ ర్హన మాం్యరభారతవు నందును సంస్కృతము నందువలినే కలదు.
(3) కచ్వితయములో మూ౭డసజాండగు నెట్హా పెగ్గడ అరణ్యపర్వ శేషమాకో
హ్‌ ల్‌ పొటు హరివంశమునుగూడం దెలుంగున రచించెను. న!
అం౦ం1రనము ఇట్లు గాంతరసస్టాపకములుగా ధ్యన్యాలోకమునం జూసందిడిన హేతువు లాం్టధమహాభాతమువందును గోచరింఛుచువేయున్నని కౌవున ఖింగును శాంత రసమే యంగి గృనుట కెట్టి యాక్షేవణము మండ్రరాదు. అయినను వీవిషయమున గొందణకు ప్రగ్యయము గలుగుటలేదు కావున నీయభ్యిపాయము వింకము వివరింప (0) నన్నయ భారతరచనారంభమున : తీ వాణీ గిరిజా శ్చిరారను దదతో వక్షిముఖాడ్గేషు యే లోకొనాం స్టీతి మావహ న్యవిహతాం స్త్రీపుంనయోగోదృవామ్‌ కే వేద్యతయమూర్రయ స్త్రిపురుషా నృంపూజికావస్సురై ర్భూయాసుః పురుషో శ్రమాంబుజభవ (శీకన్టరాః శ్రేయసే" 1.[.1 అను పద్యమున వాతపనకు (శ్రేయస్సును ఫలముగా నాకాళించెను. “ము క్రిః క్రైవల్య నిర్వాణ (శకేయో నిశ్మేయ సామృతమ్‌” అవి యమరము, (శ్రేయళ్ళచ్ది మునకు పుణ్యము, శుభము అను ముఖీయొకయర్థమున్నమ (స్వా ద్ధర్మ మన్తీయాం పుణ్యశేయసీ సుకృతం వృషః- అమరము) ఈరెంటిలో నన్నయ్య మహ్మాపయోజనమగుము కక్రినే తన భారతరచనవలన( బాఠకున కపేక్షించె ననుట నముచితమగును, తిక్కంనామాత్యుండును అశ్రీయన గౌరినాందిరగు చెల్వకు6 జిత్తము పల్లవింప భ ద్రాయితమూ ర్రియై హరిహరంబగురూపముదాల్భి విష్ణురూ పాయ నమశ్శివాయ యవి పల్కెడు భక్తజనంబు వైదిక ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చు పరత త్త్వము, గొల్బెడ విష్టనిద్ధికిన్‌ * ఓ1.1 అని యిష్టసిద్ధిక్షై పరత తత్త్వమును గొల్బెడ వనెమ. అతడు తవంబస్షమేదో హతిహరనాథువికి విస్పస్టముగా నివేదించియేయున్నా(గు. 48
భారత ధ్వ నిద ఠ్గ నము
ఉల్లంతకు నేర్చు నీకు నొకయింతటిలోన మదీయవాణీ
త్యంత విభూతి బెం పెనంగునట్టి వినం గొవియాడ+ దేకకా
నెంతయుం బెద్ద నీకరుణ విట్లు పదస్థుండ న్లైతి నింక ;
న్మాంతరదుఃఖముల్‌ దొల(గునట్లుగండేసి సుఖాత్ము6 జేయవే.?. 4.181
కబఅనియు పలాలితుండగు డింభకుండు తనకొలంది యెజలుంగక పహాపదార్థంబ
'వేండువిధంబున (దిహ్మానందస్థితిం గోరి....” ఈవాక్థ్యములవలన నాతి, డపేక్షంి నది తురీయపురుషార్థమగు మోజినంద మే యనుట స్పష్టము. అట్టి యాసంద విశేషమునే తనకావ్యముద్వారమున _ నాంధు్రల కాతండు అధివాంించె ననుట “అంధ్రావళి మోదనుం బొరయునట్లుగ" అనువాక్యభాగమువ లన నంభావింపనగును,
[పదింధపర మేశ్వరుండగు నెజ్టనయు. 'నన్నయభొబ్దనుషోక్ష వందు). పరస పారస్వతాంశ(పశ స్తి దన్ను జెందగా” 'సాధుజనహర్ష సిద్ధి" గోరి యారణ్య పర్వ'శేషమును రచించెను. ఇందలి హర్షముగూడ నన్నయ తిక్కనల యడుగు జొడలలో నడచిన యాతనిదృష్టిలో క్రైవల్యానందమే యవి సంభావించుట నత్యదూరముకానో పదు.
ఇట్లు కవ్మితయమువారి భారకోప్కకమము ఏకాభిప్రాయముతోంగూడీ 'మోక్షలక్ష్యముగా శాంతరస్మపధానముగా అంధమహాభారతరచనము సాగె నమ నంశమును (దితిపాదించును.
భారత్మపళ _స్తీసందర్భములందెల్ల నుపాయభూతములగు ధర్మార్థకామములకో పాటు ఉపేయనుగు మోక్షముగూడ దృఢముగా వక్కాణింపంబడినది.
(4) “కమనీయ ధర్మార్థకామ మోక్షములకు నత్యంతసాధనంబయినదావి... * 184 (బి “అయుష్యం వితిహానవస్తుసముదాయం వై పొకాముష్మిక ేయ్యప్పాప్తి నిమిత్తము........” 18.11 488
తంగీర నము (0) *వేదముల్‌ నాలుగు నాదీపురాణముల్‌ పదునెనిమిదియు( దత్తిమితి ధర్మ శాస్త్రంబులును మోక్షశాస్త్రంబులు నెణి(గిన భలమగు....” 1.72 (4) “అమల ధర్మార్థకామ మోక్షముల గుజీచి యొలయు తెరువెద్దియును నిందు గలుగు నదియ యొండెడల గల్లుదీన లేకుండుచొప్పు చక్కా కంటనులేదు వేదజ్ఞులార 1” 18,82 ఇట్టివి మజియు సరళ్శతములుగాగలవు.. వీవిదే అభ్యాసము _ పునఃపునః కథనమను తాత్సర్యవిర్టయలింగము శాంతరస్మపతిపానకమగుచున్నది, కథాంశమునుబట్లిచూచినను సాయకు(.డగు ధర్మజునకు, ఈత్తత్కాలము లందు తత్తద్ధితై షిజన్మపేరణమునలనల గలిగిన రాజ్యకాంక్షొదులను విడచినచో తక్క నకథాంశమునందెల్ల నాతని వైరాగ్యమే (పస్ఫుటముగా భాసిల్లును. అతని రాజ్యకాంక్షయు బలవత్తరముకాదనుట కనేక్యప్రమాణములు గలవు. (1) చెల్లి యుండియు. స్రైరణచేయుట (2) (శ్రీకృష్ణుని రాయబారమునికు. బంపునపు డన్న దమ్ములకుః గనీస మైదూళిచ్చినను జొలు ననుట (1) యుద్ధమునకు విముఖు డగుట (4) శ్యతువినశమంతయు నై నపిదప మహా(పయత్నముతోలాని రాజ్య పాలనమున కంగీకరింపకుండుట (5) రాజ్యముసిద్ధింవినపదప ధృతరాష్ట్రవియం దించుమించుగా. సర్వాధికారముల విక్షేవించుట (8 అశ్వ మేధయాగాంతమున దక్షిణగా భూమినంతటిని బుత్విక్సర మొనర్భి తిరిగి (గ్రహింప నాల్లపండట (7) వ్యాసాద్మిసచోదనమువలన గత్యంతిరములేక (గ్రహించుట (8) (శీకృష్ణాదిల విర్యాణవా ర్తవివి రాజ్యమునకు( దిరీక్షితుని రాజు. గావించి యుయుత్సువి మహా నాయకు,డుగా వియమించి మహాపస్థాసమున కేగుట మున్నగున నెన్నియో యాతని వైరాగ్యమును (బతిపాదించును. యుద్ధషట్కుముకూడ శాంతరనపరముగనే ముగియును. పాంఠపపశ మునకు బేరునకు జయముకలిగినదికాని యది ధర్మజుని హృదయమునకు మోదము వీకపోగా కడమజీవితమున కంతటికివి సరిపడు భేదమునుమా[తము సమకూల్చినది. సాధారణముగ మజియేయితరకాన్యమునందును యుద్ధఫల మిట్లు జయించిన (82) 430
భారత ధ్వనిదర్శనము పక్షమువకు పఫరమదుఃఖ హేతువుకాలేదు. ఈ విజయఫలయునుబట్టి భారతకథిను జదుపునపుడు ముఖ్యముగా ననుభూయమానమగునది విర్వేదపూర్వకమగు. శాంక రస మని చెప్పకతప్పదు.
అరణ్యపర్యమును, శాంత్యానుళాసనికపర్వములును ధర్మజుని ఈ శూషా తిత్సరత్వమును వై రాగ్యగరిమమును జక్క-గా నిరూపించుచున్నపి. అశ్వ మేధ సర్వమునందు శీకృష్ణుండు ధర్మజునకు దుఃఖోపశమనమును గావించుచుం జివరక( గామగీతలను వివరించి ;
అప్తవివడి పూచిపట్టమి, సుబంధురనైర్యము, నిర్వహింతు నే
సనుమతి సొన్సకుండుట్క సమ్మగతపంబున( దతృలేచ్చలే
కునికి వి మోక్షతృష్ణ్టభర మొందమ్‌ కాము నడంచు. గాన ని
య్యానువులులేమి సువ్వె యనపాయతగా సత డాడె భూవరా ౯ 14.1.101
అక మేధముఖమువం దట్ల యనఘయ
లోలుపత్వగుణవిశాలబుద్ధి
శాలివై ఫలాఖిసంధిలే క క్కాము
ధర్ముగాం బొనర్పు ధర్మతనయ.” 14.1188
ఈయుపదేశము ధర్మజుని యశ్వ మేధయాగమునకు స్వర్గము ఫలము గాదనసుటను నిరూపించును. స క్తుపస్టునికథనుజెప్పి నకులము ఈధర్మజువియడ్జ మాతవి దాతృత్వముతో€ టోలదనుటచే నేమహాయజ్ఞము. నెంతఘనముగా౬ జేసినను గలుగ్ముపయోజన మేమి యను నిర్వేదమును బొఠకునకు బుట్టించును.
ట్‌ అశమవాసపర్వముగూడ విదురధృతరాష్ట్రాదులదేహత్యాగము వైరాగ్యో టీ యా.
ద్చోధక మే యగును.
సర్వభారతములో నేవిషమసన్నివేశమున నైనను జక్కగా మెల(కువకో నేద్బతో పరిష్కారమార్గమును జూపి పాండవులను గాపాడిన (శ్రీకృష్ణుడు తవ వారు తనముందే పరస్పరాహననముచేసికొనుచుండంగా నుపేశవసాంచుటయు, యాచపులందలు దిక్కుమాలినచావులు చచ్చుటయు. పర్టింపంబడిన మౌపలపర్వేతి
400
అ౦గి రనము వృత్తము సాక్షెద్వాసుదేవునకే విధిచెయిదము లపరిహార్యము లన్నచొ సాధారణ మానవులముగు మనవిషయము చెప్పనేలః యను రూపమున మానవుంవి ఛృషా త్షయమునకు సహకరించును. అయాళ్యానముతుదను. వేదవ్యాను. డర్భనునక్న జేసిన జోధయు వైరాగ్యమునే కలిగించును. అబ్రలమ్రున్తు బుద్ధియుం జేవయు నలఘుమతీ |; యుల్ల సిల్లు నగుకాలమునం బొలియుం గాలవిపర్యయ కలనంబున బుధుల కుబ్బు( గలంకయు. గలవే 18.221 కకాలయూలంబు సర్వంబు( గాన దీని కొండుతలంపులు దక్కి మీ రుత్తమంప్ప గతికి. జను(డు విళ్చింత వికారతనులు విడిచి యార్యజనంబులు వినుతి సేయ.” 18.222 ఈయుప దేశము, అర్జునునకు అతనివలన వినిన ధర్మజునకు మా(తమే వరిమితముకొదు. కాలముయొక్క యవిలంఘ్యతను గురించి యెల్లవారును ఐహిక బ౦ధములకు లోనుగాక పరమసుఖమును బొందవలయు నను వివేకము సహృ దయపాఠకునకు దీవివలన( దస్పక కలుగును. అట్టి ఏవేకమే శాంతరసానుభప మవా(పస్టానికపర్వమునందును [దౌపద్యాడు లొక్కాక్కరు వరునగా పతనముచెందుచుండగా ఇం దదర్శనావధికముగా ధర్మజుండు నిర్వికారు(డై చనుట యాతని దై ర్యలక్ష్మిని వ్య క్తముచేయుచు పాఠకువిలో శాంతరనమును వింపును. మహీఖభారావతరణార్థము మహాదేవుని సంకల్పముచే నయ్యైదేవకాంశములకో భూమికివచ్చినవారెల్ల తిరిగి యా యా యంశముల నుపనంహరించి తమ తమ మూర్తులలో. గలియుట నల్సివర్జించిన స్వర్గారోహణపర్వముగూడ విధివియతి యొక్క[ప్రాబల్యమును వక్కాణించుచు శాంతరసమునే యాస్వాదింపంజేయును. దుర్యోధనాడులను వ్య్వర్గమునను, దన సోదరులను (దౌపదిని నరకమునను గాంచి (91
భారత ధ్య నిదర గె నము ధర్మజా(డు దుఃఖపడుట యనుకథాభాగముకూడ నొకవిధముగా పొఠకునకు స్వర్గము నందున విర్తినే పుట్టించి యిది గమ్యముకొడుసువూ యను భావమును, దీవి కంటె బరమపద మింకొళటి కలదు, అదియే యభిలషణీయ మను భావమును వ్యంజించును. శౌనకాదిమహామునులు సూతునిఠో-_ *ఏయది హృద్య; మపూర్వం బేయది; యెద్దాని వినిన నెణుక సమ్మగం బై యుండి: నఘనిబర్హణ మేయది. యక్కథయ వినంగ నిష్ణము మాకున్‌” అని వచిళచిరి. ఇందు వారి కాంక్షితము చెప్పంబడినది. సమ్మ్యగమైన యేట కయు, నఘనవిదిర్హణమును భారతకథాశవణముపలన వా ర"పిక్షించిరి. సమ్మగమైన యెజుక యనగా జ్ఞానము, జ్ఞానమనంగా మోక్షవిషయక మైనబుద్ధి. *మోక్షే ఢీ ర్జాన జా మన్యత విజ్తానం శిల్పశాస్త్రయోః” అని యమరము. *జ్జానా దేవి కైవల్య” జ స సె శౌప్ర క్‌ కై అనుసూక్రియు( గలదు. దీవినిబట్టి భారతమునందు వా రసేక్షంచినది పరమపురు షార్థమైన మోక్ష మనియే భావింపవలయును. తదనుగుణముగా భారతకథయందు శాంతరసమునే సంభావింపవలయును. మఠియు తిక్కన సౌతిమాటలను నన్నయ పర్యమునందలి మాటలతోనే పూలర్తిచేయించెను. *.... అప్పరమార్థపరాయణు లక నికోడ నెయ్యది హృద్యంబును నపూర్వంబును సమ్మ గజ్ఞానపదంబును నఘ విబర్హణం౦జును నై నయది యక్కథ మాకు విన నిష్షందిని పలుకుటయు...,” *అత్ర( డీంతటిది మహాభా రతంబ యను నిశ్చయము తిరంబుగ నుతి సం గతమగుడు నమ్మహాత్ముల కతివిశదముగా(గ విమ్మహాకథ చె ప్పెన్‌.” 187778 ఇ ట్లీ సద్యములందు( దిరమపురుషార్జోపాయములే చెప్పందిడుటచే. ఉప (శ మోపనంహా రై క్యము " గావింపంబిడినది. కావున నిందు శాంతరసాను 492
అఆ౦గిరనము
భ్రూతీని (కోసివేయంజాలము. ఇంతయేల ? తిక్కనమహాకవీం్యదుండే. కరతము నుపనంహరించుచు _
అ*పరమపదా_ప్రిహేతువగు భారతసంపహిత శౌనకాది భూ
సురవరు లింప్పనం గరఃగుచొప్పున( జెప్పిన వారు మోద సం
భరితత6 బొంది యక్కంథకు (బాతిగ నర్భితు(జేసి; రర్మిలిన్‌
హరిహరనాథ ; నర్వభువనార్శిత 1 నన్‌ దయఃజూడు మెప్పుడున్‌.” 18.94
అని భారతసంపిత పరమపద్వాప్తిహేతువని వక్కాణించెను. అట్టిడాని యందు శాంతరసముకాక తదన్యము నంభాననీయముకానేరదు. భారతీయనిమర్శక శీరోమణులగు నానంవవర్థనాభినవ గుప్త ల కిది సమ్మత మైనవిషయము.
విషయ మిట్లుండ(గా డా॥ జీ, వి. నుబహ్మణ్యంగారు నవ్యాలోక మను తను వ్యాపసంపుటియందు “అం్యధమవా భారతము. అంగిరనము" అనువ్యాసముస షదీర్ధ చర్చగా వించి శాంతమును ఖండించి ధర్మవీరము నంగిగా విర్ణయించిరి. ఈయభ్శిపాయ మంగీకాల్యుముకాదు. కాదనుటకు. టై (జెప్పిన యనేకోపప త్తులే చాలవజకు సహకరించును. వీరియభ్మిపాయములసు పరిశీలించి యం దెంతవటజకు సత్యదున్నదో చూడవలయును.
వీడ నాయకుండగు ధల్మరాజునందును దదనుయాయులగు ఖీమాదుల యందును ధర్మవీరమునకు స్థాయయగు నుత్సాహము గలదనుటకు భారతమునుండి యనేకనంవర్భముల నుదాహరించిరి. కడకు శాంతము ధర్మవీఠరమున కంగ మవి నీరూపించిరి. మహాభారతమువంట్‌ సుహాగంథమున నే దేనియథ్మిపాయమునకు అధా రములు కొల్ల లుగాన దొరకును. కొని యవి యెంతవలణకు విలుచునో పరిశీలించి చూడవలయును. వీదచూపినయుపపత్తులను విమర్శింతును.
ధర్మవీరమునకు స్థాయిభానము ఉత్సాహము, “పర పరాక్రమ హానాదిస్టృతి జన్మా బొన్నత్యాఖ్య శ్చిత్తవృ త్తివిశేష ఉత్సాహఃొ అవి రనగంగాధరనిర్వచనము. ఇది నేవింతవా(డ నను నభిమానదుతో, నహంకారముకో, సాధారణముగ., గూడి
శకి
భారత ధ్య నిద ర్శ నము యుండును. నాట్యశాప్త్రములో ఉత్సాహనిర్వచన మిట్లు చెప్పందిడినది - *ఇది యుత్తమపకృతులయందుండును, విషాదములేకుండుట, శక్తి, ధైర్యము, శౌర్యము ముదలగు విభావములవలన ఉత్సాహము జవించును. రైర్యము, త్యాగము, శౌర్యము మొదలగు ననుభావచషులజే ఉత్సాహమును అభినయించవలెమిి (నా కా, తెలుంగు - పు, 288] ధర్మరాజునం దిట్టి యుత్సాహము మొదటినుండి తుదివజకు విలగదొక్కు కొనియున్నదా ? అతండు మొదటిస౦శయు నైైపాకవిషయములం దంతగా నాస్ట లేనివాండుగనే కన్పట్టును. పెద్దలనిర్దయమునకు, దలయొగ్గి భగవంతువినమ్మి కష్పసుఖములలో నొకేవిధమగు (వవ _ర్హ్శనముచే( గడపెను. ఆతనిజీవితమంతయ వించుమించుగా దుఃఖమయమే. కౌరవఏవీరులను జయింసలేమనుఖీడి యాతనిలో గోచరించును గావుననే నిండై నళ క్రి నాతనిలో. జూడ(జాలము. ఆతండు శూరుండే కౌని యది శాంతగుణసమ్మి[శితము. కౌవున నీకారణములచే నాతనియం దుళ్సాహము కంటె నిర్వేదమే యెక్కు 5గా దృశ్యమానమై కాంతరసమునే (పతిష్టాపించును, మజియు ధర్మకార్యరతి యాతనికి సమ్మగముగా నున్నంతమ్మాత:ఎన ధర్మ వీరమునకుః బెద్ద పీబవేయ(జాలము, అది యైహికసుఖవరాజ్ముఖుండగు. నొతవీలో కృష్ణాక్ష్రయరూపహృదయసంస్కారమునకే యెక్కువ సహకరించున దగుటచే శాంతమే యింయమ సంభావ్యము. మజియు. నాతని ధర్మాభథిరతి కొక్టపయోజిన ముండవలయునుగదా 1 అదియే పారమార్థికసుఖము. దానికి. గావలసినమార్షము అన్నియు నాతండు తుజ్జ్బముగా( దెలిసీకొనుటయు. నాచరించుటయు జరిగినది. కావున శాంతరసముదృష్పిళో తక్కువదియగు ధర్మవీరమే యిం దంగ మముట లెన్స,
(ఏ డాః సుఇహ్మణ్యంగారు “*అఆనందవర్ధనాదులగు నాలంకా రికులు మహా భొరకమును శాంతరస్మసధానముగ నిర్దేశంతురుగాని, అథే యానందవర్థనాచార్యులు “రసన్తు కథానాయక్యాశయః తద్విపక్షశయో వా" యని నిర్దేశించినడావినిబిట్టి కావ్యగళరసము నాయకా లంబనకముగా భావించినట్లు న్పష్టమగుచున్నది. సామాజిక లా నాయకా[శితఈములయిన భావములను తాదాత్మ్యనుళతో 'యస్తుషా తుష్టి మాయాళి....” అనుభరళో క్రి ననుసరించి యనుభవింతురు” అని (వాసి. [నవ్యాలోకము-పు. 48]
శశీ|
అంగరసము రసము కథానాయక్శాశయ మనుటలో ఎట్టి విప్రతిపత్తియు లేదు, [పస్తుత సమన్య భారతకథానాయకునిలో ధర్మవీరమునకు స్థాయియగు ఉత్సాహమే. స్థితి చెడకయున్నదా । శాంతరసస్థాయియపగు శమము నిలువ దొక్కుకొనియున్నళు ? అనునది. దీనికి సమాధానము ఇంతకుపూర్వ మే చెప్పబడినది. ధర్మజునకు ఐహిక మగు. నాస్ట్ర కాలికమేగాని విత్యముకాదు. దీనికి భారతమున పరళ్శతముగా అధారములుకలవు. అవి అందందు కొన్ని ఇందు (పదర్శింపబడినవి. కావున ధర్మజునిలో కానవచ్చునది శమ మేకాని మరియొకటికాదు. అప్పుడు అంగిరసము శాంత మేయగునుకాన్సి వీరముకానోపదు. ఆనందవర్థమలు భారతమును శాంతరన 1పధానముగాచెప్పుటయును, “రనస్తు కథానాయకా[శయః, తద్విపకశయోవా” అనుటను డా॥ సుబహ్మణ్యంగారు స్వవచనవ్యాఘాతములుగా భావించినట్లు తోచును. అట్టి దిందేమియును లేదుః
ఇ ట్లీచర్భవలన ధర్మజునియందున్న విర్వేద మను స్థాయికొావమునల శాంతమే యనుభూయమానమగునుగావి యాతనియందలి యుత్సాహము స్థాయి! మును బొందలేదని తెలియుచున్నది,
భరతుని యస్తుష్తా తుష్టిమాయా తీత్యాది ల్లోకముగూడ' శాంతమకే సమర్థకము. ఎట్లన ధర్మరాజు తనజీవితముమొత్తముమీ,ద లౌకికముగా సుఖ)న సందర్భము లత్యల్బములు. అతడు తన జీవితయా తయందు మహాభయంకఘు ల్లైన దుఃఠములనే యనుభవించెను. ఈ యంశమునుబట్టి సత్యధర్మపరాయణుగు నారర్మమూ ర్తికే దుఃఖములు తస్పవన్నచో సాధారణులసంగతి చెప్పనేల ? ఎను రూపమున పాఠకునకు విర్వేదమే జవించుము. ఆ విర్వేదచర్వణయే సహయ హృదయమున శాంతరసము నాస్వాదింపః జేయును.
(8) “ధర్మరాజు స్వర్గారో హణపర్వాంతమువలకుగల జీవితవృ త్తామున మోక్షమునుబొందినట్లు (పతిపాదింపంబడక ఆతవి (పవృ త్తి ధర్మాచరణునకు ఫలరూపముగా స్వర్గ్మప్పా్తి విబంధింపఃబిడినది. అందుచేత నాయకుడు న్లఫలక మయిన [పవృ త్తిధర్మాశయముగలవాండని యేర్చడుచున్నదిొ _ అవి డాక్టరు స్ముబిహ్మజ్యంగారందురు. (నవ్యా - పు, టి) ధర్మరా జేమి పౌొందె ననంశము రసచర్చలో( [బిధానముగాదు. మన మేమియనుభూతివి బొందుచున్నా మన్నదే
(4383
ఇఖారత ధ్య వి దర్శనము ముఖ్యము, నాయకుని [ప్రవర్ర్తనమువలన సహృదయపాఠికునిలోవి యే సంస్కారము లుత్ధితము లగుచున్నవో దానినిబట్టి రసనిర్షయము జరుగవలయును. ధర్మరాజు గురుజనశుశూషచేతను, ఫీష్మాదులకు6 (దిణిపాతము(జేసియు, పరి వశ్నళోడను జిజ్ఞాసువ్వై తౌకికధర్మములకోపాటు 'మోక్షధర్యములనుగూడ బొందెను. కాని యాతని జిజ్ఞాస కిది ఫలమవి విస్పష్టముగా నిర్ణ యించుటకు( దగినయాధారములేదు. అతడు లౌకీకసుఖముల నపేక్షింపలేదనుటకు, బూర్వమే యనేకోపపత్తులు చూప(బడినవి. స్వర్గసుఖము నపేక్షించె ననుటకును అధారము గన(బడదు. అతండు మహా(స్ట్థానము చేయగా. జేయంగా స్వర్గము తారసిల్లుట యౌదృచ్చికము గానే జరిగినది. యుద్దముచేయుటయుల గులవృద్ధుల నందణను కుటిలోపాయములకో జంపుటయ్యుు నందటణు శ్మతువులును ఉజచ్చువజకును యుధిష్టిరు;ణడనునావము సార్థక మగుటకో యన్నట్లు యుద్ధవిరమణముచేయకుండుటయు లౌకిక సుఖా పేక్షలేనిచో నెట్లు సంభవములగు నను శంక యిట బొడమవచ్చును. దీవికి సమాధావము నిట్లు భావింప వలయును. కలోచితవర్తనము ధర్మము. “*న్వధర్మే విధనం (శ్రేయః పరధర్మో భయావహః” అను గీళోక్రి ననుసరించి క్షత్తిియు,డు సాంసారిక బం వనములతో( గూడినవాండు, కర్తవ్యాక రృవ్యజ్ఞానమును గృష్టదై పాయనాదిమహామునులవలనవే శొక సనాతనుండ్రైన వాసుదేవునివలనను _బొందువాండు _ గత్యంతరములేని పరిస్థితులలో యుద్ధముచేయకతప్పదు. యుద్ధమారంభించిన్‌పిమ్మట లక్ష్యసిద్ధికాకుండ నడుమ విరమించుట యు త్రమలక్షణముకాదు. శ్యతువధ నేదోయుపాయములతో( కేసికొనక యుద్ధమునకు దిగిన యెట్టివాండును ధర్మమునూ4దియుంటినని యాత్మా హుతి/గావించుకొన(జాలండు. ఇంతకును నాయకనాయకుండైన (శీకృష్ణువిచేతిలో కీలుబొమ్మలవంటివారు ధర్మజాదులు. యుద్ధముముగిసినవెనుక “ధర్మజుండుపడిన పళ్చా త్తానమునకు మేరలేదు. అ పళ్ళ్చాత్తాప మాతనిలో నేదేని స్వార్ధపరత్వ మను దోష మున్నచో తెళన మొనరించునట్టిది. కావున యుద్దము, బంధువధ మున్నగునవి శాంఠరసవాదమునకు భంజకములుకానక్క రలేమ.
ఇక నాతని (పవృ త్తిరర్మాచరణమునకు ఫలరూపముగా న్వర్ష్మ్యపాి విబంకింపందిడిన దను నభ్మిపాయముకూడ సరికాదు. ధర్మరాజు స్వర్గమును తవ మహాభ్రస్థానములో నొకభాగముగా పుణ్యనిశేషముచే నొకమాజలు దర్శించి యింధగ్థాదులతో గౌరవింపంబడె నంతియకావి నిజమున కాత,డు సొందీనది
408
అ౦గిరసము సాధారణపుణ్యవంతులు పొందెడు స్వర్గముకాదు. ఆతంయ యమధర్మరాజు నసంశముగా భూలోకమునకు వచ్చెను, మఖణల నాతనిలో నె క్యమొంచెను. స్వర్గారోహణ పర్వమువ పర్యవసానమున విదియే నిబంధింపంది" నది. ఈ్మకిందిపద్యము పైయభ్మిపాయ మునకుల (దిమాణము - కవిన్సుము ధర్మనందను పుణ్యతను పునందు€ దగ (బివేశించి యున్న విద్యామయాత్ము€ డైన విదురుండు నమ్మహాతాత్మటోధ శాలియను ధర్ము౬ గూడిరి సచ్చర్మిత ౯ 14౪ యమథర్మరాజునకు గృష్టడై ప్రపాయనుయ వ్‌ుక్ష్‌ విప్పింపంజాలడుకి దా ॥ దీవినిబట్టి ధర్మరాజు ముక్తిని బొండెనని నిబంధించుటకు వీలులేదు కావువె వాయనిశిము న్వర్గఫలకమయిన (పవృ త్రిభర్మాశయముగలవాం డనుటయు. బొపఃగిద.. చీవితో ధర్మవీరమున కంగిత్వమును (పతిపాదింప లేము.
(4) “అట్టి యతని (పవృ త్తిదర్మము వివృ శ్రిధర్మిరూపమైన మోత్షజ్ఞానముచేత మెలు(గులు పెట్టంబడినప్పటికిని అఆతంయ కథావ్యా ప్రియందు ధర్మవీరు॥డే య చున్నాండుం [నవ్యాం పు,
ధర్మజుడు కథావ్యా ప్పియందు ధశర్మవీరుం డెట్లు కాలేదో యింతకుముండేి సనిరూపింపంబడీనది. ఆమాటనటుంచి (పవృ త్తిధర్మమునకు నివృ త్తిధర్మ 'మెలుగులు పెట్టునముట యసంగతము వివృ త్రిధర్మము తక్కిన పురుషార్ధముళ గమ్యము, అళ్లే తక్కవ సర్వరసములును బర్యవసానమున శాంతరనమునకే £్‌ కములు. శాంతముసు [బకృతిరసమనిగదా విజ్ఞులు నిరూపించిరి । (పవృ త్తిరరమే (పధావగమ్యమగు వివృ త్రిధర్మమునకు మెటుగులు పెట్టును. భారతమున ధరశోని జీవనమునందలి ధర్మవీరము అతని యుదత్తమగతికి హేతుభూతమై యంగమిగా
నలరారుచున్నది. దీని కనేక్కఫమాణములు గలపు. (1) భలాభిసంధిలేని కర్తవ్యనిష్టయే యాతని మహాపస్థానమునకు ఇసు. (84) శీఫి?
భారత ధ్య నిద ర్శ నము అలర్జును౦ డమ్మెయి నచ్యుత రామాది యౌదవజనుల వృ శ్రాంతములను దనదు తెజంగు సత్యవతీతనూభవు హితభాషణంబులు నేర్చడంగ( జెప్పిన విని యుధిష్టిరుండు (పస్థానంబు నం ఖు నకు మది యమొలయ నన్నపనికోడ నథిలభూతంబుల సనఘ పాకంబు. బొం దించు. గాలుండు మదీయబుద్ధి కర్మసంత్యాగక లనంబు కార్య మిష్పు డను నిశ్చృయమొందె సీమనము నరయ నిదియ మేలుగం గనుచుష్క విదితమయ్యె నాకు ననవుడు నయ్యిందసందనుండు.” |. ఇందు '“కర్మసంత్యాగకలనము" అనునది స్వర్గఫలకముకాదు. అది మోక్ష ఖయషార్ధమునకే మార్గము, మజ్‌యు '"సర్వాభరణంబులు సొడ్చి వల్కల్గాజినములు ఢీరించుటయు (11.19) వారి నై రాగ్యమునే (బికిపొదించునుగాని స్వర్గకాంక్ష నఖి వ్య క్తముచేయదుం (8) కనకమునుగూర్చి యిం్శదునితో ధర్మజుండు వివదించునప్పుడును ఉజ్షిప్పన నాకలోకపుసుఖంబు లటుండగనిమ్ము (1058) * అనుటయు నాతని స్వర్గా స్‌ శే మిక్కు టముకాదను నభ్మిపాయమును దెలుపును. (8) స్వర్గమున నాతని (పనర్తన మంతయు దానియందలి యనాస క్రినే యశ్షన్యంశించును. స్వర్గారో హణపర్వమున నిందు6 డాతని నిట్లు కీర్ధించెను ఇ “ఫిద్ధియు నవ్యయలోక న మృద్ధసుఖొవాొ _ప్రియును శమితవికృొతియు న చ్చుద్ధియు నుదాత్తభంగిని సిద్ధించెను నీదు గుణవిశేషముకత నన్‌.” 1887 శీఫీ$ి
ఆ౦గిశరనము
ఈపద్యార్దమునుబిబ్లి మర్త్యలోకముననేకాక స్వర్గమునందును, అవిచలిత
మైన దర్శ్మదీక్షగలవావికి అవ్యయలోకనమృద్ధసుభావాప్తియు, శమితవికృతియు
లభించును గావున మానవుడు త దేకలక్ష్యముగా శమదమగుజో పేతుండు కావలయు
నను నువదేళము వ్యంగ్యమగును. ఇది శాంతరసమునకే సహకారకముగాని ధర్మ
వీరమునకు(గాదు. ఈపై యంళములచే ధర్మజుండు (పవృ త్తిధరై శ్రకతత్పరుండును,
స్వర్గఫలై కకొంక్షయనియ( జెప్ప(జాలము, కౌవున నాతని ధర్మవీరమే భాంతమున కంగము,
(0) డాక్టరు సుబహ్మణ్యంగారు (శీవిశ్వ నాథవారియభ్మి పాయమును దమ వాదమున కుపోద్చలకముగా నుట్టంకించిరి. కాని యది వారివాదమున కంతగా సహకరింపదు. *మహాభారతముయొక్క సమస్నిమీంద సంస్కృత భారతమునందు నికీతమైన శాంతరసము తెలు/గుకావ్యమునందు;గూడ సహజముగా బర్యవసింహః జేసికొనవచ్చునుగాని యెచ్చట నీశాంతరసమున కడ్డుతగులునో చెప్పలేము”ి అవి వారే యుద్ధరించినవాక్యము కాంతరనమునకు మూలచ్చేదక ముకాదు. ఎందేని భాంత ర్రష్రానముకూలవిషయములు క్వాచిత్మముగా కవిభేదమచే వచ్చినరావచ్చునని యూత మే వారి తాత్స్చర్య మైయుండనోపును. మటీయు వారు "ఇది చాల ఆగాధమైస విషయము” అనుటయు గమనింప(దగినది, భారతమువంటి మహేతిహాసకొవ్యమున అనేకకర్తృకతవలన నొకచో అభ్మిపాయభేదములు రసవిషయమున రావచ్చును వానిని పరిష్కరించుటి దుష్కురమని వారు తలంచియుండవచ్చునని. పై వాక్యము వలన భావింపనగును. వీరుద్ధరించినవాక్యములను బట్టి థ్రీవిశ్వనాథివారికి భారతమున ధర్మవీవ మంగి యనునధ్మిపాయము గలదవి నిద్బిరముగా( జెప్ప(జాలము.
(8) *నయ్యత దుఃఖం, నసుఖం,న చింకా న ద్వేషూగొ నచికాచి దిచ్బారస స్తు శాన్తగొ అనుళ్లోకమును బేర్కొని ధర్మజువియం దివి యన్నియు నున్నవికావున “శాంతర్షసము కానేరదు" (పు. 48) అవి వీరు తీర్మానించుట రస సిద్ధాంతమునకేకొక హేతు వాదమునకును విరుద్ధమైనవిషయము, కాంతరసాస్యాదనము చేయు సహృదయువిలో నిట్టిస్టి: యుండునవియే పై శ్లోకశాత్సర్యము, రసానుభళవ మెందుండునో యందే దుఃఖాదు లుందవనిమ్మాత మే యిచట (గహింపవలమును, ఇట్లు భావింపనిదో శాంతరసమున కుదాహరణ మే దొరకదు, ముముతువును నిచ్ళ
40
భారత ధ్వ నిద ర్శ నము గలదు. మోక్షమునం దనురాగమును దద్భిన్నమగుదానియందు ద్వేషమును. వాని కుండును. అ్లే త్మోత్సావ్హియందు సుఖమును, 1పాప్యృభావమున దు+ఖమును గలుగుచునేయుండును. కావున సీయభ్మిపాయము. సరికాదు. శృంగారాదిరసాను భూతిలోనియానందముకం'బ భిన్నమగు నానందవి శేషము గలుగుననిమా[క మే 'పైళ్లోకముయొక్క. తాత్సర్యము. అగహమునం గాదన్నచో అసంమోహము, అధ్యవసాయము, నయము, వినయము, బలము, పర్మాకమము, శ క్రి మున్నగునవి వీరరసమునకు విభావయులని నాట్యశాస్త్రమునందుం జెప్పంబడినది. ధర్మజునియందు సంమోహము పెక్కునూజులు గానవచ్చును. అభిమన్యువధ, కర్ణం డవమానించిన ఘట్టము, దుర్యోధనాదులను స్వర్గమున దమ్ములను నరకమున( గాంచునందర్భము మొదలగునవి యిట స్మరింపనగును. అశ్షే పట్టుదలలేకుండుటయు - గోచరించును, ధర్మాధ్యవసాయము అవిచలితమని చెప్పంజాలక పోవుటకు ఖీష్మాదివధోపాయ్యపశ్నా దిక ముదాహరణమగును. కావున [శీను బహ్మణ్యంగారి యభ్మిపాయము[ పకారమ ధర్మవీరమంగి యనుబటయు. బొనంగదు. కావున ధర్మ జునియందు దుఃఖాదులు గలవు గాన శాంతరసము కాదనుట స్యవచనవ్యాఘాతమునకు దారితీయును. కుటియ కక్క విశేషము కావ్యావసానమున ధర్మ జుండు దుఃకాదుల నన్నిటిని సమూలముగా శేదించి నీర్మలుండై శాంతరసమున( జెప్పందిడిన స్టితివిశేషమును బొందెననియ కంది సద్యమున సూచింపంబిడినది_ “అని పల్కి ధర్ము( డత్తనయువిం దోడ్కొని యయ్యందలణును దోడ నరుగుడేర నాకొశగంగ యుపాంళంబునకు( బోవ నప్పుణ్యనది నమ్మహానుభా వుం డార్యసం స్పవనవాక్యంబులు చెలంగ భ వ్యస్నానమంగళ మాచరించి మానుషతనువు నమ్మాత్రన విడిచి ది వ్యంబగు మహిత దేహంబు దాల్చి శ్‌00
అ౦గిరనము వ్హర మత్సర స్నెహ సంవాన లౌల్య గర్వ శోకాదు లైన హృద్గత వికార ముల దొఅంగి నిర్ధామత్వమున వెలుంగు పావకుండుంటోలె శోఖిల్లై. బౌరవేంథద 1౫ 18,52 ఇది యాతనిజీవితమునకును జర్మితకును సందింధించిన తుదిమాట. హృద్గత వికారములనెల్ల దొజంగె ననుటచే నాతని పరిపక్వస్థితి చెప్పందడినది. ఇట్టిస్టితి శాంతరసైక గమ్యము. ఇదియంతయు. సూరక హేతువాదమునకైై చెప్పంబడినది. నాయకుని యనుభూతికిని రసవిర్ణయమునకును సుదృఢమైననంబంధములేదు. రసము సహ్మ దయనిష్టము, వ్యాసాంతమున ధర్మజుడు ముక్తిపొందలేదవి [శీసు బహ్మణ్యంగారు చక్కంవి హేతువాదబలమున నిరూపించిరి. కాని ఒక్యంమనవి. ధర్మ వీరమునకు ఫలమని వీరునిరూవించిన స్వర్గమునుగూడ నాతడు అనుభవింపలేదు. కౌవున ము క్తిపొందక పోవుటచే శాంతరనమనుట కభ్యంతర మున్నదన్నచో న్వర్గునుభవము తదితరులకువలె నీతనికి, గలుగలేదనుటచే ధర్మవీర మను వాడముకూడ వీగిపోవలసి వచ్చును. ధర్మజుండు ధర్మునిలో నై క్యమాయెను. ఈన్ను( దానెటింగి ళనలో నైక్య మగుటచేతను, పృనరావృ త్రిరహితస్థితి నొందుటచేతను నొకవిధముగా నది ము క్రియే యనవలయును. కాదందురా _ నష్టములేదు. శాంతరసము పధానముగాంగల కొవ్య మందు నాయకుండు ము క్తినొందవలయు నను నియమము లేదుగదా। స్వస్వరూపాను సంధానమునక్రై యాతండు భువియందును దివియందును దిడినపాటులు సహృదయ నకు ఐహికాముష్మిక సుఖా పేక్షను (దుంచివేయును. పారమార్థికానందా సేక్షను బెంపొందించును. ఇట్టిస్టితి ధర్మజాలంబినకమగు నిరలిమానాత్యకమైన తృష్టాక్షయ రూపస్థాయిభానమువలననే సిద్ధించును. కౌవున మహాభారతము సంస్కృతమునందు వలె దెలుంగునను శాంతరసాంగిత్వమునే (గహించియుండుట యిందుమూలమున స్పష్టమగుచున్నది. $01
భారత ధ్య నిద ర్శ నము ఉవస౦హారము :?_ ఆనందవర్దన మేధా నుందరసమున్మథితసాహిత్యశా స్త్ర తీరసాగర సముద్భూశ ధ్వనిసిద్ధాంతసుధ్మాసవంతి దలి(జీరుటకు మహా (పశిభావంతునకు(గాని సాధ్యము కాదని యెజు(గుదును. అయినను దెవకృపచేతను గురుపులయాశీఃకకరానలందము నను ధ్వనిసిద్ధాంతమునెడల నాకు, గల యానకిని. బురస్కరించుకొని ఆంధ మహాభారతమునందలి ధ్వనివిగూర్చినవిశేషములను వెలికిందీసి తెలియంజెప్పుటకు యథాశక్తి చిత్తకుద్ధికో బర్మిశయించితిని, దీనియందు నేనెంతవటకు6 గృతకృ త్యుండ న్లైతి ననుదానికి సహృదయులే (వమాణము. ఈ నాకృషి వాళి మనసుల ఓమ్‌ తత్సత్‌ బ్‌ 1౧,66 $్‌02
ఉపయుకగం౦ంథసూచి న అనుశీలించిన (గంథములలో (ప్రముఖములు కొన్నిమాతము సూచింపబడు చున్నవి : కే (శ్రీమదానందవర్జన ధ్వన్యాలోకము _ అభినవగు ప్రలోచనసహితము, 2. భరతముని _ నాట్యశాస్త్రము తి చంద్‌ _ కావ్యాదర్శము 4 వామనుడు _ కావ్యాలంకారసూ త్రము 5. రాజశేఖరుండు _ కావ్యమీమాంస 8. తంతకు,డు _ వ్యకో క్రిణీవితము 7. మహిమభట్టు _ వ్యక్తివి వేకము 8. జగన్నాధరపండితరాయలు _ రసగంగాధరము గి అప్పయ్యదీక్షి తుండు = కువలయాన౦ందము 10. పతంజలి _ వ్యాకరణమహాభాష్యము 11. భర్తృహరి _ వాక్యపదీయము 1జి నాగేకుండు =, పరమలఘుమంజూష 18. కొండభట్టు _ స్ఫోటవాదము 14. (శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులు _. ఆం వధ్వన్యాలోకము 15. శ్రీమాన్‌ వేదాల తిరువేంగళాదొర్యులు - రసగంగాధరము _ శర్వా? 18. శ్రీ పంతుల లక్మ్మీనారాయణళాన్హ్రి _ ఆంధవధ్వన్యాలోకము 17. థ్రీ సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి _ కావ్యాలంకారసం[గహవృఖ్య 18. థ్రీ జమ్ములమడక మాధవరామశర్మ _ నవరసగంగాధరము 19. శ్రీ వేదం వేంకటరాయశాస్త్రి . సాహిత్యదర్చణము 20, థీ పింగళి లవ్మ్మీకౌంతం ఎ సాహిత్యశిల్పసమీక్ష
వీ. డా దివాకర్ణ వేంకటావధాని _ సాహిత్యసోపానములు 22. భండార్క్యరు ప్రాచ్యపరిశోధనాసంస్థ _ మహాభారత(పతులు సల ఖ
- ఉస్మావియావిశ్వ విద్యాలయము = ఆం[ధమహాభారతసంళోధిత్మ పతులు, &4. అంధప్రదేశ సాహిత్య అకాడమీ _ శ్రీమదాంధ౦9ిభారతపితుళు 25, (శ్రీ విశ్వ నాథసత్యనారాయణ _ నన్నయగారి ప్రసన్నకథాకలితార్థయు క్రి
- శ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్య _ ఆంధ్రభారతకవితావిమర్శనము
- ఆచార్య దివాకర్ణ వేంకటావధావి _ నన్నయభారతము £8. డాః పాటిదబిండ మాధవళర్మ _ ఆంధిమహాభారతము _ ఛందఃశ్తిల్పము
- డాః కేత్రవరపురొమకోటి శాస్త్రి = తిక్కన కావ్యశిల్పము
- (శ్రీ భూపతి లభ్మీనారాయణరావు _ భారతము _ తిక్క నరచనమ శ్ర1. ఆంధిసారస్వతపరిషత్తు ఇ అంధ9మహాభారతోప న్యాసములు
- డా; నండూరి రామకృష్ణమాచార్యులు = కవిత్రయము
- డా॥ కటమంచి రామలీంగారెడి = కవిత్వత త్త్వవిచారము
య గస నో త4. థ్రీ వారణాసి సుబిహ్మణ్యశాస్త్ర _ మహాభారతత _త్ర్వకథనము 88, డా॥ జి. వి. సుబ్రహ్మణ్యం _ నవ్యాలోకము
అవవామ్రుం(్‌ఐకేలానా.