Telugu Bharatha Soviet Sambandhala Vivechana - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

డ్‌ థారత-సోవియట్‌ సంబంధాల వివేచన ళ్ళ సంపాదకుడు వి డి. చోప్రా . . లా” భమ క త్ర్‌సంతి స్‌ఎచవన్యు "లం బహారరతు శోపోన్టి “త్రో విశాలాంధ్ర అబ్తిషల హన్‌ క బ్యాగ్‌ శ్చీట బజాచ్‌- 5ం౦0 ౦001

(వచురణ సంఖ్య . 11900 [పథమ మ్యుదణ : 'నవంబర్‌ 1086 వతులసంఖ్న 2 3500 రి విశాలాంధ పల్లిషింగ్‌ హౌస్‌ హైదరాబాదు, 6/26/2౮- వెం: రూ ( అభి 11208౧6 న లా సబ / వక € | ట్‌ విశాలాం(ధాచ్టవ్లీషింగ్‌ హౌస్‌, _ “ఫు కీల! _4రిర్‌ విజ్ఞసాఛవ బంక్‌ సీడ్‌? హైదరాబాద్‌ -500 001 విశాలాంధధ బుక్‌ హౌొన్‌, 'హ్రైదరాబాదు, విజయవాడ విశాఖపట్టణం, గుంటూరు, తిరుపతి, హనుమకొండ, అనంతపురం, కాకినాడ ముది : ఎవాన్‌ (ఏింటింగ్‌ వర్క్స్‌, ఇసామియాబబార్‌, హైదరాబాదు-500 027

ముందువూట

భారాత, సోవియట్‌ దేశాలకు, కొన్ని పశ్చిమ దేశాలకు చెందిన పండిచులు, విద్యాపీశాల్లోని ఆచార్యులు ఆర్థిక వేత్తలు గతమూడు దళాబ్హాలో భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలను లోతుగా అధ్యయనం చేశారు. కాని ఈ పుస్తకంలో (వపంచంలోని మొట్టి మొదటి, అతిపెద్ద సోషలిస్టు. దేశంతో. భారత. దేశ సంబంధాలను బార్మితక దృష్టితో విశేషించడానికి (ప్రయత్నం జరిగింది మండల వ్యవహారాల భారతీయ అధ్యయన కేం్యదం ఆటువంటి పరిశీలన అవసరమని ల్లావించడానికి కొన్ని కారణాలున్నోయి, ఈ రెండు దేశాల్లోనూ. 19086 ఆగస్టులో జరుగుతూన్న భారత - సోవియట్‌. స్నేహ, సహకార సంధి 15వ వార్షికోత్సవం, ఉభయ జేశాం (వజలకేకాక, ఎనమసస్త్ర శాంతికాముక (ప్రజానీకానికి ఒక చార్మితక (పాముఖ్య "మున్న ఘటన - లిన్న సెమాజిక వ్యవస్థలు గల రెండు స్వతంత సర్వ సత్తాక రాజ్యాల మధ్య స్నేహ సంబంధాలను ఒక్కొక్క మెట్టే ఎలా నిర్మించవచ్చునో ఈ సంధి బాటుతోంది. కాబట్టి ఈ సంధి అమలుకు సందింధించిన అనుఖివాన్ని [పాకిపదికగా జేసుకొని యీ సంబంధాలను కొత్తగా అంచనా వేయడం అవసరమని ఈ భారతీయ అధ్యయన శేర్యదం భావించింది.

అంతేకాదు, (పస్తుత తాన్లీలోని గత రెండు దశళాబ్దాల్రో సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆంతరంగిక, విదేశాంగ. విధానాలు రెంటిలోనూ కొన్ని మౌలిక మార్చులు పొడసూప వారంభించామి. భారత, సోవియట్‌ దేశాలు. రెండూ అంతర్జాతీయ సంబంధాల (వజాతంతీకరణకు కొత్త కొలమానాలను రూపొందించడానికి పాటు పడుతున్నాయి, 1986 మార్చిలో

శ ముగిసిన సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఏ7 ఎ మవాసభలో ఈ ధోరణులకు ఒక నిర్దిష్ట రూపం సంతరించడం జరిగింది. అనేక సందర్భాల్లో పథాన మంతి రాజీవ్‌గాంధీ సోవియట్‌

యూనియన్‌ అనుసరిస్తూన్న కాంతి విధానాన్ని ఎంతగానో మెచ్చుకొన్నారు, అది, “ళాంతిపరిరతణకు, కొత్త పపంచ యుద్ధనివారణకు నడుము కట్టింద”ని అన్నారు. శాంతియత సహజీవన సూతానికి దృఢంగా కట్టుబిడివున్న యీ రెండు దేశాల మౌలిక లత్యం నేడు మరింత కాలానుగుణ మయినవని దీన్నిబట్టి విదిత మవుతోంది. ఈ పరిస్థితుల్లో, ఈ పుస్తకం, నిర్దిష్ట వాస్తవాల ప్రాతిపదికపై భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల దీర్లకాలిక (ప్రాముఖ్యాన్ని సరికొత్తగా అంచనా కడుతోంది. ఈ వర్యాలోకన (పాధాన్యమున్నతథి యిందులోనే.

న్యూకిల్లీ విడ, చాపా 19986 జూలై 10

ఇల్ల అద విషయ సూచిక

భారతదేశసర్వం సహధికారం,

భారత = సోవియట్‌ సంబంధాలు. ్న భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు 18 భారతదేశం (పపంచ రాజ్యాలు (221 భారత = సోవియట్‌ సంబంధాలు :

వయోజనాల సంగమం మ! భారత - పాకిస్తాన్‌ పరిణామాల్లో సోవియట్‌ పాత

దేశరతణా, భదతలు నిజమైన పరీశా సమయం బంగ్లాదేశ్‌ సంవోభం హిందూనవా సము[దం మాస్కోవై ఖరి (బెక్షేవ్‌ భారత సందర్శన రెండవసారి ్మవధానిగా ఇందిరాగాంధీ ఎన్నిక కొన్ని చిక్కులెడురైనా మైతి కొనసాగింపు (బెక్నేవ్‌ ఇందిరాగాందీ య్మాతలు

ఉభయదేశాల సంబంధాల ఇతోధికాభివృద్ధి. అధికారంలో కొత్తనాయకత్వం * సంబంధాల పారంపర్యత భాంత = సోవియట్‌ సైనిక సహకారం =

స్వాలంబనకు దోహదకారి 80 భారత - సోవియట్‌ ఆర్థిక సంబంధాలు ర సా మాజ్యవాదపు రొజకీయ అర్థశాస్త్రం లండన్‌, 1977 నెహ్ర భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల నిర్మాత 110 ఆలీనత భారత - సోవియట్‌ స్నేహం శాళ్మీర్‌ సమస్య ఇందిరాగాంధీ శకం

11 'పెంటగన్‌ మెలై వెల్టీలు, చాణిక్కులు 128 సోవరిస్టుదేశాలతో సంబంధాలు ఒక కొత్తదళ [ప్రారంభం భారత - సోవియట్‌ సంధి* 1950 దళాబ్దిలో దొనివనితీరు కాలానుగుణ్యత 14 ల అమెరికా చీకకొాల శతృత్వం సోషలిస్టు మార్కెట్‌ ఆసియాశాంతి భారత - సోవియట్‌ మైతి 164 రీగన్‌ వ్యూహాత్మక రవణపథకం (ఎస్‌ డి.ఎ) నికరమైన వైఖరి అసీయా భదత భారత = సోవియట్‌ సంధి ఉమ్మడి వైఖరి 1857 ఆణుయుద్ధ వమాదం + కాంతీమండలంగా హిందుమహాసముదం హిందూమహాసము[ద మండలం పట్టిక న! సోవియట్‌ యూనియన్‌లో భారతదేశ వర్తకం 215 పట్టిక ---£ భారతదేశం నుండి సోవియట్‌ దగుమతుల్లో [వధానమైన సరకు రకాల వాటా కాతం 117 పట్టిక... 1985 మే, 1986-90 పంవవర్ష పణాళిక కాలానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌కు భారత దేశం ఇంజనీరింగ్‌ సామగి ఎగుమతుల విషయంలో వ రక (పణాళిక నిర్దేశించిన లక్ష్యాలు లై ్ర్ర కొత్త శాల్రీలు లిలిల్రి రచయితలు వవ4ీ

1వ భాగం భారత దేశ సర్వంసహాధికారం, థారత-సోవియట్‌ సంబంధాలు

ఆటీ ఎన్‌ వాళ్ళర్‌ ఇ భారతాసోవియట్‌ సంబంధాలను వివిధ దృక్కోణాల నుంచి పరిశీలించవచ్చు. ఇటువంటి ఆలోఎనలో వేరు వేరు అవగాహ వలకు అవకాశముంది |, అవి మొత్తం ఆంతర్జాతీయ సంబంధాలను ఏ పరిధిలో చూస్తున్నామశే దానిపై ఆధారవడి వుంటాయి. కాబట్టి, భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌ల మధ్య సంబంధాల ,[పాధాన్యాన్ని అంచనా వేయటంలో నేనవలంభఖించిన దృక్కోణ మేమిటో ముందుగానే చెప్ప దలచాను. నిజానికి నా దేశానికి [పపంచంలోని ఏయితర దేశానికీ మధ్య సంబంధాలను నేను ఒక సామానంమైన గీబురాయినీ ఐట్టీ అంచనా కడతాను; మన సంబంధాలు భావతదేశ స్వాతం త్యాన్ని, సర్వం నవాోధికారాన్ని, భృదతను కాపాడేందుకు పెంపొందించేందుకు తోడ్పడ తాయా, మన స్యాతంత్య, సాక్వభౌమాధికార, భ(దతలను పటిష్టం చేస్తూ ఒక స్వావలంబక ఆర్థిక వ్యకస్థను కాంతియుళఠ వాశావరణంలో “నిర్మించుకానేందుకు తోడ్పడతాయా అనేది నా గిబురాయి. కాబట్టి, అన్నిటి కన్న భారతదేశ ఆత్మగౌరవం, భారతదేశ సార్వభౌమాధికారం భారత దేళస్వాతం త్యం.-వీటికి [ప్రాధాన్యమిచ్చే ఒక ఖభా-తీయుని దృక్పధంతో

భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలను పరికించి మూస్తాను, వీరావేశంతో మాట్లాడాలని నాకు లేదు కాని నేకు దాటి చెబుతున్న యీ మాటల్లో వీరావేశచ్చాయలు వున్నట్లయితే. శ్రీమతి అరుణ అసఫ్‌ అలీ మన మధ్య వుండటం కొంతవరకు కారణం. ఇలాంటి పస్తావన

2

తెచ్చినందుకు ఆమెకు చీకాకు, లేదా కోపం కూడా రావచ్చునేమో. కాని ఆమె నన్ను క్షమించాలని కోరుతున్నా ను, ఎందువల్లనం టే భారతదేశాన్ని ఆ సేతుహిమాచల పర్యంతం కుదిపివేసిన అ మవీళకంనాటి వారిలో మన దేశస్వాతంత్య పోరాటంగా మన చరిత కెక్కిన శకం నాటి వారిలో సజీవులై వున్న కొద్దిమంది వ్యక్తులలో ఆమె ఒకరు. శ్రీమతి అరుణ ఆసఫ్‌ అలీ ఆ చరి తలో భాగం మ్యాతమేకాదు ఆ చర్మితలోని వీర గాధలకు (పతినిధి కూడ కాబట్టి ఆమెను ఒక పరీకగా పేర్కొంటున్నాన. జవహర్జాల్‌ నెవూ9) తన వ్య క్రిత్వంతో, భారతదేశ విదేశాంగ విధాన మూల పుదవుకుగాా మా అందరిలో భారతీయడుగా వుండటం గర్వుకారణ మన్న భావం ఎల్లప్పుడూ ఉడీ ప్తం చేశారు. భారతీయుడు పేదవాడు కావచ్చే, కాని కొత్తగా సాధించుకొన్న స్వేచ్బా స్వాతంత్యాల రషణక్తై అలీఢ పామరై నిటారుగా నిల్చున్నాడు.

నాకు నేను వేసుకొంటున్న |పళ్న యిది : సోవియట్‌ యూనియన్‌తో దీర్షకాలంపాటు పెంపొందుతూ వచ్చిన మన సంబంధాలు మన స్వేచ్చను మన స్వాతం[త్యాన్ని, మన సార్వభౌమత్వాన్ని, మన భదదతను వరి. రశ్నీంచుకొనేందుకు తోడ్పడ్డాయా ?

నేనిక్కడ మరో సంగతి దెప్పదలదాను. మన చుట్టూ వున్న (పపంచ వాస్తవాన్న, ఒక విధంగా చెప్పాలంటే, “ళ్ళతిమించిన జాతీయవాద” దృష్టితో అంచవా కట్టరాదని మన జాతీయోద్యమం కంచి, యీ వుద్యమాన్ని దిద్దితీర్చిన _వధాన మూలపురుషులనుంచి పత్యేకించి గాంధీజీ జవహర్జాల్‌నెహూ9ల నుంచి మనం నేర్చుకొన్నాం. స్వాతంత్య పోరాటకాలంలో మనం మన చుట్టూ గల (ప్రపంచాన్ని పరికించి చూడ నారంభించాము ఏ; మన మి తులెవరో, ఎక్కడ నుండీ క్‌ ష్టాలు వుత్పన్న మవుళాయో అర్థం చేసుకోవడానికి పయత్నించాము. సోవియట్‌ _పజలు వారి మహానాయకుడు లెనిన్‌ ఎల్లప్పుడూ మిన పక్షాన వున్నట్టు యీ [కమంలో మనం తెలుసుకొన్నాం. ఇది నిర్వివాదమయివ వాస్తవం, దీనికి ఉదాహరణ ఇస్తాను.

తమ స్వాతఠంత్యపు పోరాటంలో ఆద్యంతం, (వత్మేకించి అక్టోబరు మహా విప్పవం తరువాత భారతదేశం (పజలు సోవియట్‌ యూని

శ్‌

యన్‌తో విశష్టమయిన మై తీ బంధం పెంపొందించుకొన్నారు కారణం నువిదితమే. సోవియట్‌ _పజలు మశ స్వాతం త్య పోరాటాన్ని మనసారా బలపరిారు ; మనం కూడా వపంవంలోని తొలి సోషలిస్టు వభుత్వం తన ఆర్థిక వ్యవస్థను ఎలా పునరుజ్జీవింప చేస్తూందో _శద్ధతో గమనిస్తూ వచ్చాం-=

పారోషిమా, నా/”సాకీలపై బాంబులు వేయడంతో అంతమైన రెండవ (వపంచ యుద్ధం తెచ్చిపెట్టిన వినాశన, విధృంసనల నుంచి పాదుర్భ్శ విస్తున్న [పపంవ వాస్తవ స్వభావాన్ని సునిశిత ద స్టికో మొట్టమొదట ఖచ్చితంగా వూహించిన వారిలో బహుశా జవహర్డాల్‌ నెహూఏ ఒకరు, రెండవ (పపంవ యుద్ధం తరువాత _పపంవ స్వభావంలో వచ్చిన విస్తారమయిన మార్పును ఆయన కుకా గబుద్ధి గుర్తించింది మహావేశంతో వల్లించే (వచ్చన్న యుద్ధ బూటకపు నినాదాలు వాస్తవం కంచి మన దృవ్షిని ఎంత మరళ్ళినా, యీ ప్రపంచంలో వాటికి చోటు లేదని, అవి ని వృయోజనమైనవని మొట్ట మొదిట గుద్తించినది ఆయనే ఆవిర్భ విస్తున్న (వవపంచ వాన్తవాన్ని నిన్సంకోచంగా తెలుసుకోగలగాలంటే మాకవాళి మౌలిక ఆలోచనా వక్కీలే మారవలసివుంటుందని ఆయన స్పష్టంగా ఆర్థం చేసుకొన్నారు. పొత ఆలోచనా [వకిచులు, ఆలోచనా ఫక్కీల ననుసరించి వాస్తవంతో న్యవహరించడం నేటి పపంచంలో అతి [పమాద కరమైనదని మిభాయిల్‌ గౌర్భచేవ్‌ ఇటీవల స్పష్టం చేసినప్పుడు ఆయన అన్నదీ అదే నేడు పపంచం పరస్పర్శాశయమైనదీ అఖండమైనడీ అవి సోవియట్‌ నాయకుడు నొక్కిచెప్పారు ఇది నిజంగా లోతన విశ్తేషణ. అడి నిజంగా అభండమయిన, పరస్పర్శాశయమైన పపంచం దానివల్ల సంకుచిత దృష్టిగల జాతీయ పయోజనాలను బట్టి వ్యవహరించడమం పే అణు (పఫళయాన్ని సృష్టించడమో, లేదా అవమానకరమైన అపజయాల పాలుకావడడమో అన్నమాట. ఆలా అపజయాలు పొందడం మహోషద వానికి దారి తీయవచ్చు.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసిన నాటికుండి అమెరికా అనుసరి స్తూన్న విధానాల గత్మికమాన్ని మనం ఉపేషించ వాలం. ఈ గతి కమం

టీ

ఆమెరికన్‌ *ోజాతీయ (వయోజనాలకు” ఇతరులరదరి (ప్రయోజనాల కన్నా పె స్థాన మిస్తున్నది, ఇది వుబుసుపోక వూవిగానం కాదు. ఇట్టి విధానాల ఆవళ్యకతను అమెరికన్‌ విద సంబంధాల సమితి, విదేశాంగ కళాఖ 1989 _ 1949 మధ్య అమెరికాలో సమిష్టిగా నిర్వహించిన పరిశీలన నిరూపించింది. రెండవ పపంచ యుద్ధం తరువాత అమెరికా సపంచంలో కెల్లా బలమైన రాజ్యంగా రంగంపైకి వస్తుందని ఈ పరిశీలన నిర్ధారణ చేసింది. అలాంటి రాజ్యంగా అమెరికా కింది చర్యల్ని చేపట్టడం అవసరమట్‌ :

మొదటిది, -- పాళ్చాత్య రాజ్యాలను తన *ఆదపులో వుంచు కోవడం”

రెండవది - ఆసియా, ఆఫికా, దశిణ అమెరికాలలో యూరపు సా మాజ్ఞవాదం ఖాళీచేసి వెళ్ళిపోయిన భూభాగాలను అది తన అదుపులో వుంచుకోవడం.

మూడవది _ (పపంచాన్ని తన అదుపులో వుంచుకోవాలని తనక్‌ తాను నిర్జేశంచుకొన్న కర్తవ్య నిర్వహణలో అమెరికాకు ఎదురయ్యే సమస్య కారణంగా అది స్వదేశంలోనూ విదేశాల్లో హడ (వశాలిప్రాయాన్ని తన చెప్పుచేతల్లో వుంచుకోవలసి వుంటుంది.

యుద్ధానంతర అమెరికా దౌత్యనీతిని పరికిస్తే దాని వై ఫల్యాలకు

కారణం రెండు అంశాలని ఎవరికైనా సృష్టంగా టోధపడుతుంది :

ఎ) అంతర్జాతీయ కమ్యూనిజం నుంచి ముప్పు వీర్పడుతూందన్న ఒక తప్పుడు అవగాహనతో పశ్చిమ యూరఫపును నాటో జెండా కింద ఐక్యంచేయడానికి (ప్రయత్నాలు జరిగాయి ః

బి మిగతా (పపంచం, వత్కేకించి భారతదేశం జవహార్హాల్‌ వెహూ9 నాయకత్వాన సమానతకావాలని పట్టుపట్టింది ఫ్‌ ఇతరు “చెప్పుచేతల్లో” వుండటానికి నిరాకరించిందిం

భారత విదేశాంగ విధాశం వెనుకగల (వధాన భావం యిదే ఆ

తరువాత ఆఅలీనతగా ఇది పేరు మోసింది. ఇతరుల చెప్పుచేతల్లో వుండ

క్‌ టానికి (పత్యేకించి బాలా కాలంపాటు ఈస్టిండియా కంపెనీ చెప్పుచేతుల్లో, తదువరి వారి వారసుల చెప్పుచేతుల్లో వుండిన అనంతరం, మళ్ళీ అలా ఫండటానికి ఆత్మాభిమానం కల దేశ నిరాకరణ రుది.

ఈ వ్యవహారంలో మూడవ అంశం కూడా వుంది ఆది సోవియట్‌ మూనియన్‌. ఆ దేశం కొత్తగా స్వాతంత్యం సొందిన సమస్త దేశాలతో స్నీవా సంబంధాలను నిర్మించుకో నారంభించింది. ఇందుకు సువిదిత గారణాలున్నాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఒక చార్మితక విశేషం, ఈ అర్ధంలో, సోవియట్‌ యూనియన్‌ సంపూర్ణంగా రూపుఏద్దుకున్న వ్యవస్థ కాదు; ఆది అభివృద్ధి అవుతోంది; తన పరిణామ కమంలో మారుతోంది. విష్ణవాలంటే, (ప్రతిఒక్కటి కాను పుట్టినరోజే తనంతకుతాను నిర్దుష్ట మవుతుందని ఆర్థంకాదు. ఆస క్తి జనకమైనదేమిటంటే, వ్యూడలిస్టు జాంస్టు చర్మిత గల, చాలా వెనుకబడిన ఒక దేళం విష్ణవం తరువాత మూడు దళాబ్లాల్లో (వపంచంలోని ఓక అగేసర రాజ్యంగా ఎరా పెంపొందగలదో సోవియట్‌ యూనియన్‌ నిరూపించింది. నేను మూడు దళాబ్దాలని ఎందు కంటున్నానంటే, ఆంతర్యుద్ధాలను విదేశీ జోళ్యాలను అణచివేయడానికి యింకా అనేకానేక సమస్యలను యెదుర్కోవడానికి ఎంతో కాలం పట్టింది. ఇక రెండో (ప్రపంచ యుద్ధంలో జరిగిన భయంకర విధ్వంసక విషయాలు శెప్పనేబట్టదుం (ప్రారంభలో సోవియట్‌, యూనియన్‌ తన్నుతాను రవ్నించు కొనేందుకు పోరాడవలసివచ్చింది; అందులోనూ అతి త్మీవంగా పోరాడవలసి వచ్చింది,

ఇన్ని సమస్యలూ చిక్కులు ఎదురైనప్పటికీ లెనిన్‌ నాయకత్వాన “పోవియట్‌ యూనియన్‌ చార్మితాత్మకమైన శాంతియుత సహజీవన భావనను రూపొందించింది. అది దాని విదేశాంగ విధానానికి ఎల్పప్పుడూ మూలా ధారంగా వుంటోంది. స్వాతంత్యం కోసం పోరాడిన దశలో భారతదేశం కూడ ఆటువంటి భావననే రూపొందించుకొంది; జవహర్జాల్‌ నెహూం ఉత్త శోత్తరా పంచికీల అని వర్జించినది దాన్నే.

(పపంచం గురించిన ఉమ్మడి దృక్పధం, కనీసం, ఆంతర్జాతీయ సంబంధాలరంగంలో ఉమ్మడిదృక్పధం ఈ రెండు దేశాలకు రూపొందిన

65

తీరు యిదీ. భారతదేశంతో తన సంబధాలలో సోవియట్‌ యూనియన్‌, లెంన్‌ తాత్వికదృష్టిని అంటే. కాంతియత సహజీవనాన్నీ, న్న సామాజిక, రాజకీయి వ్యవస్థలు గల దేశాలమధ్య సహకారాన్నీ అనుసరిస్తూ వచ్చింది,

నేను చదివిన ఒక లెనిన్‌ వుపన్యాసం నామనసుపై పగాథ ముద వేసింది. అదెప్పుడో నాకు జ్ఞాపకం లేదు కాని, ఆది ఎంతో భావ గాంభీర్మమున్న పృతమనీ నాకు తోచింది. ఆది ఆంతర్జాతీయ పరిస్థితిని విరావేళంగా, సశాంత చిత్తంతో విశ్రేషంచి శ్యత్యుప్రపంచంలో సోషలన్టు రాజ్యం బతికి బయిటపడగల మారాణ్న సవివరంగా చెప్పింది. (పపంచం లోని శొట్టితాలి సొషలిస్తు రాజ్యం శాంతియుత సహజీఎనంపై ఆధారపడిన విదేశాంగ విధాాాన్ని ఆమసరంచినప్పుడు మ్యాతమే అది బతికి బట్ట కట్టగలదనేది యీ విశ్లేషణలోని పధావభావం, -

భారత్‌ = సోవిమిట్‌ సంబంధాలు మొత్తంగా, సమానత, కాంతి యుత సహజీవనమన్న స్మూతంపై అధార పడివున్నాయి, భారతదేశద్న స్వతంత, సర్వసత్తాక రాజ్యమమిన తరువాత, యీ సంఒంధాలు త్వరత్వరగా పెంహాందనారంభించాయి. కాని, 50వ దళకం తాలి సంవత్సరాలో ప్రత్యేకించి అమెరికా - పాకిస్తాన్‌ సంధి తరువాత యీ సంబంధా-కు ఒక కొ త్త లక్ష్యం సంతరించుకొంది. అంతిర్జాతీయ పరిస్థితిని గురించి భారతదేశ దృిక్సధం మరింత సునశితం కావడంతో దాని అవగాహనలో ఒక గుణాత్మకమమున మార్చు వచ్చింది. ఈ మార్చులోని ఆంతస్సారాన్ని వివరంగా పంశీలించడం ముఖ్యం ఈ విషయం (గహించ5 వొతే, ఒకవె పు సోఎయిట్‌ యూనియన్‌తో, మరోవైపు పాళ్చాత్య (పపంచంతో భారతదేః సంబంధాల పరిణాముకమంలో వచ్చిన మలుపు మనకు గోచరం కాం పోవచ్చు.

భారతదేశ విదేశాంగ _ విధానంలోని (వీటిలో సోవియట్‌ యూని యన్‌తో సంబంధాలు ఒక (పధాన అంతర్భాగం) ఈ మార్పులకు మౌలిక ఉచ్చేరకం భారతదేశ సొర్వభౌమత్వానికీ, స్వాతంత్యానికీ 'పెరుగురూన్న ముష్పు, “సియాటో', ,శాంటో ,లు మొత్తం ఆసియా

ఒల్ల అండంలో. కాంతికి ముప్పుగా పరిగణించినట్టుగానే,. 19050 దశకంలో హైక్‌ _ ఆమెరికా సంధి భారతదేశ స్వాతంత్యానికి ముప్పయింది. ఈ [వవంచ భాగానికి అమెరికా వ్యూవోత్మక విధానాలకు, (వత్యేకించి నూర్‌ సయ్యద్‌పాషా, ఇరాన్‌షాల పతనం తరువాత, పాకిస్తాన్‌ ఆధికాధికంగా మూలస్తభం క్రావగంవల్సి మొత్తం మండల భదతా వాతావరణంలో ఓక మౌలికమమిన మార్పు వచ్చింది.

ఈ (ప్రమాదాన్ని ఎలా ఎదుర్కోవచ్చు 1 అఆసీయా ఐక్యతను నిర్మించడం ద్వారానే అని స్పష్టమవుతూనే వుంది. ఒకవైపు భారతదేళానిక్రీ, ఇండోచైనా దేశాలకూ మధ్య, మరోవైపు భారతడదేశానికీీ సోవియట్‌ యూనియన్‌కూ మధ్య మతిని మనం యీ నేపథ్యంలో చూడాలి. ఈ స్నేహం వివిధ దేశాల మధ్య స్నేహానికి ఒక ఆదర్శాన్ని చూపుతూంద నేది నిజమే. కొని, ఇందులో అంతకు మించిన ఒక విశేషముంది. అది మరింత విన్ఫృతమబున బక్యతను నిర్మించేందుకు ప్రాతివదిక కాగలదు. ఈ అంశాన్ని కొంత విపులీకరిస్తాను. "

సోవియట్‌యూనియన్‌తో భాగతదేశ సంబంధాల నుస్థిరాభివృద్ధి భారత దేశ స్వాతంత్య రమణ, శాంతికై పోరాటం - వీటన్నిటికీ కేర్యద బిందువు ఒక టే అయింది. కాబట్టి యీ స్నేహం ఆసియా శాంతి ఆశ యానికి ఎంతో విలువైన దోహదకారిగా వుంది.

గత మూడు దళాద్దాల్లో భారత విదేశాంగ విధానం రూపుగొన్న తీరును పైపైన పరికించినా, ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. ఈ దేశాలతో తన స్వాతంత్యాన్ని పటిష్ట పరచుకౌనేందుకు, కాంతి, ఊది క్తతోవళమన శక్తుల పాటవాన్ని పెంచేందుకు భారతదేశం, వరుసగా కొన్ని చర్యలను ఒకటీ తరవాత ఒకటి తీసుకొంది. ఉదావారణకు, అలీనోద్యమానికీ సంస్థాపక దేశంగా వుండిన భారతదేశం ఇప్పుడు ఆ వుద్యమానికి, అంతర్జాతీయ సంబంధాల్లోని అతి కీలకదళలో, నాయకత్వం వషహిస్తోంది. ఆసియా ఐక్యతను నిర్మించడం ద్వారా మ్మాతమే తొలి దశలో అలీన దేశాల ఐక లా బలంతో, ఆసియా కాంతికి ఏర్పడ్డ ,పమాదాన్ని ఎదుర్కో వచ్చునని కనీసం కొందరు రాజకీయ నాయకులు వేడు మరింత గాఢంగా

కి

గుర్తిస్తున్నట్లు మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు. వరస్పర ఆశయత గురించిన ఒ౩ కొత్త స్ఫూర్తితో కాంలిభళదతా, అభివృద్ధి _పయోజనాల చృష్టా భారత - సోవియట్‌ స్నేహంలో కొత్తమలుపు తీసువరావడానికీ, దాన్ని పటీష్షం చేయడానికి వియత్నాం, లావొస్‌, కంపూచియాలతో స్నేహ బంధాలను స్థాపించుకోడానికీ, భావతదేశం, చైనాల మధ్య సంబంధాలను పునరుద్ధరించడానికి తన విదేశాంగ విధానంలో భారతదేశం తీసుకొన్న చొరవలకు యీ గుర్తింపే మూలం.

భారత - గోవియట్‌ సంబంధాలలో మనం పరంగణనకు తీసుకో వలసిన మరో ఆంళం కూడా వుంది. బిటిష్‌ సా్నమాజ్యవాదం కింద దాదాపు రెందువందల సంవత్సంల పాటు అనుభవించిన బానిసత్వం మన సొంస్కృతి3, రాజకీయ, దృక్పధంరో స్నామాజ్యవాద వ్యతిరేకతను ఒక అంతర్భాగంగా చేసింది. "ఈ చైతన్యం (ప్రజల మనసులో ఎంత లోతుగా వేళ్లూనిందంటే, కొన్ని రాజకీయ శక్తుల సా్మామాజ్యవాద అను కూల వైఖరులు (ప్రజా బాహుగ్యంలో త్మీవ ఆసహ్యతను అ పయత్నంగా రేశెత్తిస్తాయు. తమ జాతీయ వ్యక్తిత్వాన్ని సుస్థాపితం. చేసుకోవాలన్న వివిధ దేశాల పజల ఆకాంశలను అణచివేయడాసికి అమెరికా (ఫయత్నిం చిన తీరు కూడా మూ స్మ్నామాజ్యవాద వ్యతిరేక భావాలను భారత ప్రజల్లో పటుతరం చేసింద. కొరియా, వియత్నాంలలో ఆమెరికా సాగించిన యుద్ధాలు, దషిణా ఫికా, సమివియాలలో పజల న్యాయమలయిన హక్కు అను పాళవికంగా నిరాకరించడం, పాలస్తీనా పజల హక్కులను సదా వ్యతిరేకిస్తూనే వుండటం, కరివియన్‌, మధ్య ఆమెరికా దేశాల (పజలకు వ్యతిరేకంగా అమెరికా (పత్యక పరోష బఐబల్యపయోగం - ఇవన్నీ, (వపంచవ్యావ్తంగా తనకేనో బాధ్యత లున్నాయనే సాకుతో (ప్రపంచంపై 'పేత్తనం చేయడానికి అమెరికా చేస్తున్న పయత్నాలకు సృష్టమయిన వుదాహరణరు. ఇంకా ఎన్నో వాస్తవాలను వుదహరించవచ్చు; ఇవి, “సెంటో” స్థాపన పాకిస్తాన్‌, ఇరాన్‌, టర్కీల మధ్య ప్రాంతీయ సహ కారాన్ని పెంపొందించడం అణ్వాయుధాగారాల స్థాయిని ఏకరీతిగా నిరంతరం పెంచడం, నమవ్యతయుద్ధమనే విపరీత భావనకు నాంది పలకడం మొదలయినవి. ఈ రోజు పరిస్థితి ఎలా వుందంటే, భారత

వి

దేశాన్ని ఎల్హాగేనా స్మామాజ్యవాద శిబిరంలోకి లాక్కుపోవడానిక్షై పాటు పడుతున్నవారు కూడా సా్నామాజ్యవాద వ్యతిరేకులుగా నటిస్తూ ఆ ముసుగులో పనిచేయవలసి వస్తోంది. వైనా దురాకమణ తరువాత కొన్ని రాజకీయ శక్తులు, వెంటనే భారతదేశ?ం “అమెరికా గొడుగూ” కింద చేరాలని బాహాటంగా (ప్రచారం చేశారు, కాని నేడెవరూ అలాలటి సూచనను బాహాటంగా కాని, పరోక్షంగా కాని చేయ సాహసించలేరు.

అంతేకాదు; ఆర్థికంగా తన కాళ్ళపై తాను నిలబడగల భారత దేశం నేడు తన సార్వభౌమాధికార, స్వాతంత్యాలకై గట్టిగా నిలబడ గలిగిన స్థితిలో వుంది, స్వాతంత్యానంతరం తొలిమూడు దళాద్దాల్లో కన్న నేడు భారతదేశం ఆర్థికంగా మరింత స్వతంతంగా వుందనేది సువిదితమే, కాబట్టి ఆర్థికవిధానాల్లో స్వావలంబన వథం నండి మనల్ని ఆచరణలో పక్కదారికి మళ్ళించే తప్పుడు నినాదాలను మనం వల్లిస్తూ వుండటం కొన్ని తప్పుడు చొరవలకు పూనుకోవడం ఆందువల్హ మరింత శోచనీయం. ఆదే సమయంలో ఒక విషయం అందరూ అంగీకరిస్తున్నారు. భారతదేశాన్ని సాపేషంగానైనా సరే, ఆర్థికంగా స్వతం్యతమైనదిగా చేయడంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌తో దాని సంబంధాలు అద్వితీయంగా తోడ్పడ్డాయిం

ఖారత విదేశాంగ విధానానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌తో 'పెంపొందుతూన్న దాని సంబంధాలకూ [_సమాణాలను నిర్ణయించడంలో పై అంశాలను పరిగణనకు తీసుకొన్నప్పుడు, ఈ విధానం మన స్వాతం (త్యాన్ని పటిష్టం చేస్తూందనీ కాంతి ఆళయానికి గొప్పదోహదం కూర్చుతూందనిి ఎవరైనా నిర్ధారణ చేయక తప్పదు.

నేడు (ప్రపంచ దేశాలను ఎదుర్కొంటున్న (పథాన సమస్య యుద్ధమూ -_ కాంతి యిటువంటేీ పరిస్థితిలో ఒకదేశ జాతీయ స్వాతం్యత్యాన్నీ ఆది దాన్ని పటిష్టం చేసుకొనే తీరునూ అంచనా వేయటానికి, యుద్ధోన్మాదం, ఆయధపోటీపట్ల, అన్నిటికన్నా ముఖ్యంగా అబ్వస్తాాల పెంపుదల పట్ల ఆ దేళం అనుసరించే విధానాన్ని ప్రాతి పదికగా తీసుకోవలసి వుంటుంది.

10 ఈ మూల స్మూతాన్ని మనం అంగీక రీంచీనట్టయితే, ఒకదేశం ళన స్వాతం్యత్య, సార్వభౌమాధికారొల రతణక్రై గట్టిగా నిలబడే కొద్ద యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించే కొద్దీ దాని రాజకీయ స్వాతం్యత్యం సుస్థీక మవుతూ వస్తుందనే నిర్ధారణకు రావడం కష్టం కారు. కనీసం గత 809 సంవత్స ఛాలకుప్రేగా భారళదేళానీకి హృదయరంజకంగా అనుభూత మయిన విషయమిదేం + ఇదె నరో ముఖ్యమయిన నిర్ధారణకు దారితీస్తోంది. భారతదేశం

యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకిస్తోంది కాబట్టి, జాతీయ విముక్తి వుద్యమాలను బలపరస్తూ, సోషలిస్టుదేకాలతో రాజకీయ సంబంధాలను 'సెంపొందించు శొంటూండి కాబట్టీ? అది వివిద సమస్యలపై స్వతం[త్యవిధానాన్ని అనుసరించగల స్థితలోవుండి. అట్టి విధానం బృహత్తర జాతీయ [పయోజ నాలకు, సవాజంగా తోడ్పడుతోంది. ఇలాకాక, ఒక దేశం యుద్ధోన్మాద్‌, కజ్టాకోరు కక్తుల పత్నం వహించేకొద్దీ, ఓక పరాయి దేశానికి తన భూభాగంలో సైనిక స్థానరోలను సమకూర్చి యిచ్చేకొర్డీ అదితన స్వేచ్చకు, సార్యభౌమాధికారాన్ని, తన పజల దృ్టిలో, అధికారంలో వుండే. హక్కును త్వర త్వరగా కోల్పోతూ వస్తూంది. ఈ నిర్ధారణను ధృవవరశచే ఎన్నోవుదాహరణలు మనముందున్నాయి. అమెరికొ యుద్ధ సన్నావోలు, దానిననుసరించి వుండేచంతా తమ స్వాతంత్యాన్ని అబలహేన పరుస్తుశ్నాయనీ, తమ సాక్వభౌమాధికారానికి కొ త్తముప్తు తెచ్చిపెడు తున్నాయనీ పనర్థిత పెట్టుబడిదారీ దేశాలు సైతం భావించ నారంభించాయి, పశ్చిమ యూరపులో ఇటీవలి శాంతి వుద్యమాసికీ, మునుపేనాడూలేని దొని విస్తృతికి ఊధృతికీ ఈ దేశాల పజల్లోని యీ చై తన్యమే మూలమనీ సులభంగా చెప్పవచ్చు. ఒక దేశం శాంతియుత సహకజీవ స్మూకాన్ని - సోవియల్‌యూసియన్‌తో భారతదేశ సంబంధాలకు ఆధారభూత మయినది యూ సూతమే = ఉల్పంఘించిందా తన రాజకీయ స్వాతం(్యానీకి సంబంధించినంతవరకు. అ దేశ అధరఃపతనం [ప్రారంభమయినట్లేనని నిర్ధారణ చేయక తప్పదు*

క్షే

సోవియట్‌యూనియన్‌తో తన సంబంధాలతో సవా భారత విదేశాంగ విధానం భారతదేశ స్వాతంత్య, సార్వఖౌమాధిపత్యాలను పటిష్టం చేశాయని మరొకసారి చెప్పినా దానికి పుశర్చుక్రిడోషం అంటదు,

మరొక విషయం స్పృశించదలచాను కాంతి ఇంగితజ్ఞానం సత్సంకల్పం పటుతరనుయ్యే ధోరణి స్థిరమయినదీ స్మూతరీత్యా వెనక్కుమళ్ళించ. వీలులేనిడి అని సోవియట్‌ నాయకుడు గొర్బచెప్‌ సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ 27 వ మవాసభకు సమర్పించిన తన రాజకీయ నివేదికలో చెప్పినప్పుడు ఆయన ఒక ఎంతో భావగర్భితమయిన సూత్రీకరణ చేశారు. దీని వెనుక, పామరస్యలతో జీవించాలనీ పరస్పరం సహకరించుకోవాలనీ స్నుప్రజాతులకు గల ఆకాండ వుంది భారత - సోవియట్‌ స్నేహం నిర్మాణమై, పెంపెందుతూన్నది సరిగ్గా యీ పునాది పైన్నే.

భారత, సోవియట్‌దేశాల మధ్య సంబంధాలను ఆమూల(గంగా సమీషిస్తున్నప్పుడు, 1971 ఆగష్టు 9న సంతకాలు జరిగిన కాంతి 'స్నేహసహాూరసంధిని పేర్కొనకుండా. వుండలేము. దానిపై సంతకాలు జరిగిన తరణం ఆసాధారణమైనద నేది నిజమే. అది ఎంత అసాధారణ మైనదంటే ఈ సంధి కుదిరినట్లు మన పార్ట మెంటులో _పరటించినప్పుడు కరతాళ ధ్వనులు మిక్నుముట్టాయి. హర్షాతిరేకం వ్యక్తమయింది మన దేశంలో. నెహారి విదేశాంగ విధానాన్ని విమర్శించే రాజకీయ పార్టీలు, బృందాలు సెతం భారత - సోవియట్‌ సంధిని మనఃపూర్వకంగా ఐల పరబాయి. కొని యీ సంధి గత కాల చర్మితలోని ఘటనగా పరిగణించడం బాలా పొరపాటు అంచనా అవుతుంది. ఆంతర్జాతీయ వ్యవహారాలను, ఘర్షణలను -- పెచ్చరిల్లగలవీ, పెచ్చరిల్లి ఇంకా కొనసాగుతున్నవీ కూడా - మనం పరిశీలించినట్లయితే భారత = సోవియట్‌ శాంతి, స్నేహ, సహకారసంధి నేటికీ ఆవళ్యకమయినద్కీ ముఖ్యమయినదీ అని తేలుతుంది. పురాష్యత భాండాగారంలోని పృతమన్న ఆసక్తితోకాక, ఒక సజీవ పతంగా దాన్ని సరికొత్తగా పరిశీలించడం మంచిది.

శై

ఆఖరు విషయం, భారతీయ పండితులు సోవియట్‌ యూనియన్‌ అంతర్గత పరిణామాల ఆవిష్కరణను అతి జ్నాగత్తగా, ఓపికగా అధ్యయనం చేయాలి. గొర్భచెవ్‌ సోవియట్‌ _పజల ముందుంచిన మొత్తం కార్య్యకమాన్ని జ్యాగటత్తగా చదివామం టే, మనకు ఒక విషయం కొట్టవచ్చినట్టు గోచరించక తప్పదు _- ఆదేమంటే, ఈ కార్య్యకమంలోని అన్ని అంళాలు, ఆంటే మానవతా, సాంస్కృతిక, సామాజిక, ఆర్థిక, శాస్త్రీయ, సాంకేతిక ఆంశాలన్నీ జయప్రదంగా అమలు జరిగినట్టియితే, అది సోవియట్‌ యూనియన్‌ చర్మితలో అక్టోబరు విష్షవమంతటి సం్యభమ జనకమయిన మార్పు కాగలదు. ఈ అవగాహనతో, సోవియట్‌ పండితులు, భారతదేశ పండితులు వుభయులూ కూడ, యింత వరకు తమ తమ పాండిత్యం పనిచేస్తున్న సంకుచిత పరిమితులను అధిగమించ వలసిన అవసరముంది. దీనితో వా వ్యాథ్యానాలను ముగించడం సముచిత మనుకొంటున్నాను.

భారత-సోవియట్‌ సంబంధాలు ఎటో బన్‌. తొల్‌ ఖారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలపై (ప్రాంతీయ వ్యవవోరాల భారతీయ శేర్చదం ఒక పుస్తకం వెలువరిస్తున్నందుకు సంతోషిస్తున్నాను. అటువంటి పుస్తకం వెలువడటం అవనరమనేది సువిదితమే. భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు శాంతి భదతల పరిరక్షణహ భారతదేశంలోనే కాక్క యీ |పొంతమంతటా కూడా అభివృద్ధికి దోహవకారి. కానీ బయటి రాజ్యాలు తెచ్చే నానా రకాల ఒత్తిళ్ళకు తట్టుకొని నిల్చేందుక్తై వీటిని నిరంతరం మరింత అభివృద్ధి చేయడం అవసరం. భారత .. సోవియట్‌ సంబంధాలు 195౧ దళాట్టి తొలి నంవత్సా రాల్లో అభివృద్ధిచెంద వారంభించాయి. దరిమిలా 1955లో జవహర్‌లాల్‌ న్మెహూ సోవియట్‌ య్మాత మరుసటి సంవత్సరం సోవియట్‌ నాయకుల భారతదేశ యాత తరువాత యీ సంబంధాలు స్థిరంగా పెంపొంద నారంలించాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ అవసర సమయాల్లో భారతదేశం పవాన నిల్చింద; భారతదేశం అనసరిందే అలీకతా, కాంతి జాతీయ స్వాఠంత్య విధానాన్ని ఐలపరచింది. భారతదేశం కూడా సోవియట్‌ యూనియన్‌ యొక థా శొంతి సవాకార విధానాన్ని విలపరచింది. భారత దేశం సోవియట్‌ యూనియన్‌ వైపు మొగ్గుచూపుతూందనీ, ఐరాస, తదితర అంళర్జాతీయ సమావేశాల్లో పాళ్చాత్య రాజ్యాలతో కన్నా సోవియట్‌ యూానియన్‌తో తరచుగా ఓటు చేసిందని పశ్చిమ దేశాలు కొన్ని సందర్భాల్లో నిందించామిు. కాని ఇది వాస్తవ పరిస్థితిని 'మోరంగా వ(కీకరించడమే. నిజానికి ఐరాసలోనూ దాని నెలుపలీ వలసవాదానిక్తీ, వర్ణ వివషకు, స్మామాజ్యావాదానికీ వ్యతిరేకమయిన భారతదేశ, తదితర

కశ అలీన దేశాల వైఖరిని బలపరిచింది, సోవియట్‌ యూనియన్‌, తదితర సోషలిస్టు దేశాలే. వర్ధమాన, అలీన [పపంచానికి అతి ముఖ్యమైన యీ నమన్యపై భారత, తదితర ఆలీనదేశాంతోపాటు కొన్ని పాళ్ళాత్య దేశాలు యింతవరకు ఓటు చేయక పోవడం శోచనీయం. నిజానికి యీ విషయంలో నేరం పాళ్చాత్య రాజ్యాలదే.

ఈ విషయాన్ని వకాగతతో, లోతుగా విశ్హేషించవలసిన అవసర ముంది. అలీనవిధానాన్ని గురించి కొన్ని పాళ్ళాత ॥ రాజ్యాలు అపోహలు 'పెంచుకొన్నాయి; ఇవి ఉద్దేళపూర్వకమయినవి కావచ్చు, కొకపోవచ్చు. ఉభయపక్షాల్లో దేనికి ముందుగా నిబద్ధం కాకుండా [పతి సమస్యను దాని మంచి. చెడ్డలను బట్టీ నిర్ణయించడం ఆలీనతలోని సారభూతాంళం. ఎందువల్లనం టే అది పతి ఆలీనదేశం యొక గా వొాతీయ (వమయోజనాలకు, శాంతి, భదతల, మొ త్తం (వవంబాభివృద్ధి (వయోజనాలకు నంబంధించిన వ్యవహారం. ఇతర ఏ రాజ్యం - ఆది అ|గరాజ్యమయబినా, మహా రాజ్యమయినా, మధ్యస్థాయిదై నా, లేదా చిన్న రాజ్యమైనా సరే తనతో ఎంత స్నేహంగా వుంటే, భారతదేశం దానితో అంత 'స్నేహంగానూ వుంటుంది.

" పరస్నర గౌరవం, నమానత, పరస్పర (వయోజనదాయకత, ఆంత రంగిక వ్యవహారాల్లో బేజోక్యం = వీటి ప్రాతిపదికపై మాతమే అంత ర్జాతీయ సంబంధాలు కలకాలం నిల్చి వుండగలవు. (పవర్శిత పాళ్ళాత్య (ప్రపంచం ఇకనైనా యీ విషయం గుర్తించి, ఈ ,పాతిపదీకపై అలీన వర్తమాన దేశాల పట్ట తన విధానాన్ని మార్చుకోవాలి, భారతదేశం, ఇతర అలీన దేశాలు ఏదోఒక అగరాజ్యం వైపు మొగ్గతున్నాయని నిందించడం మానుకోవాలి. అలీన, వర్ణమాన దేశాలకు న్యతిరేకమయిన తమ మొగ్గను సరదిద్దుకోవలసినది వాస్తవానికి యీ అగ, లేదా మవో రాజ్యాలే. ఇది వాటీకే మంచిది. ఎందువల్లనంటే, పపంచ శాంతి, భదత, అభివృద్ధులు పరస్పర సహకారంపై ఆధారపడి వున్నాయి, తలపాటు, లేదా పెత్తనం ద్వారా వాటికి వీమీ కల్పించలేము, నేటి [పపంచంలో ముఖ్యంగా మొత్తం మానవాళికి అఆణుయుద్ధ వివత్తు మూడనున్న పరిస్థితిలో 190వ శరా్టీనాటి యుద్ధనౌక దౌత్యనీతిగాని, మవాోరాజ్యాల, లేదా

క్‌

అగరాజ్యాల మధ్య తటస్థ, “ఆఘాత[గాహక”ొ. రాజ్యాలను ఏక్పరచే £0వ శతాట్ది భావనకాని వుపయోగపడవు. నేటి ప్రపంచం రాను రాను ఏకాండ (పపంచ మవుతోంది; ఒక (ప్రాంత ఐలోని ఘర్షణ విస్ఫులింగాలు యితర (ప్రాంతాలకు విస్తరించి మంటల౨ై, మూడవ (పపంచ యుద్ధానికి దారితీయవచ్చు. దురదృష్టవశాత్తు మనం ఈనాడు రెండవ [పచ్చన్న యుద్ధం మధ్యలో వున్నాము. ఇది మూడవ వాస్తవ యుద్ధంగా పరిణ మించకుండా నివారించేందుకు మనం కాయశక్తులా పాటు పడాలి. అడి ఏ ఒక్క ఆగరాజ్యానికో, లేదా మూడవ (ప్రపంచ మనబడే దానిలోని ఏ ఒక్క రాజ్యానికో కాక్క సమస్త దేశాలకూ (శ్రేయస్కరం. నేటి అణు యుగంలో శాంతియుతమయిన నహకారసహిత సవాజీవనానికి పరస్పర

సర్వనాశనం తప్ప మరో [పత్యామ్నయం లేదు. గతమూడు దళాద్దాలుగా భారత __ సోవియట్‌ _. సంబంధాల అభివృద్ధిని మనం అంచనా వేయవలసింది యీ నేపధ్యంలో. మొత్తం నిరాయురీకరణకు, (పత్మేకించి అణుస్త్ర విసర్జనకు సంబంధించిన సమస్యలపై భారతదేశ స్పూతబద్ధవై ఖరిని సోవియట్‌ యూనియన్‌ గట్టిగా ఐలపరుస్తూంది. కాశ్మీర్‌ సమస్య, గోవా విముక్తి, బంగ్లాదేశ స్వాతం్యత్య పోరాటం వంటి ఆతి ముఖ్య సమస్యల విషయంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశ పాన నిల్చింది. భారత = సోవియట్‌ స్నేహం కాలపరీతకు తట్టుకొని తన సార్థకతను నిరూపించింది. 1971 ఆగష్టునాటి భారత - సోవియట్‌ సంధి రెండు దేశాల మర్య, స్నేహ, శాంతి, సహకారబంధాల సాధికార పటిస్టీకరణే. ఈ ఉపఖండంలో బయటివారి జోక్యాన్ని నివా రించేందుకు, మూ మండల మంళటా కాంతి, భదత, అభివృద్ధిశక్తుల సిరీకరణకు యూ సంధితోడ్పడింది. ఈ మండలంలో భ,దతా వాతావరణం ీణిస్తూన్నందువల్హ మునుపు ఏనాటి. కన్నా నేడు భారత - సోవియట్‌ శాంతి, స్నేహ, సహకార సంధ్మిపాముఖ్యం మరింత స్పష్టమవురూంది. దానికి మరింత చెల్డుబాటూ వుంది. ఈ సంధి శాంతికి పెట్టనికోట; భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌లవంటి భిన్న సామాజిక, రాజకీయ, ఆర్థిక వ్యవస్థలుగల రెండు దేశాలు కాంతి పరిరగణకూ, అభివృద్ధిని "పెంపొందించేందుకు, ఈ రెండు దేశాల కేకాక, ఈ (ప్రాంకానికంతటిక్త

శక

(వమోజనకరంగా ఎలా సవాక రించుకోగలవో తెలియజేసే ఒక ఉదాహరణం

ఈ [హైంతంలోని ఇతర దేశాలూ, ఇతర (పాంతాల్లోని దేశాలు, (పత్వేకించి అలీన దేశాలు ఇటువంటి సంధులనే పరస్పరం కుదుర్చుకో వలసిన సమయం ఆనన్నమైంది; ఒకదేశ శాంతి, భ్యదతలకు ముస్వు వాటిల్లితే. ఇలాంటి సంధులు కుదుర్చుకొన్న దేశాలు (భారత - సోవియట్‌: సంధిలోని 9వ అధీకరణ నిర్జే?స్తున్నట్టు) వెంటనే పరస్పరం సంపతింపు లన్నుపారంభించి ఆ ముప్పును ఎమర్కొనేందుకు, దాన్ని నివారించేందుకు వీలుగా యీ దేశాలు యిందుకు పూనుకోవాలి. పరస్పర గౌరవం, అన్యోన్యత, సమానత, ఆంతరంగిక వ్యవవోరాల్లో బేజోక్యం - వీటి [ప్రాతిపదికపై భిన్న సామాజిక వ్యవస్థలుగల యితర దేశాలతో స్నేహ సంబంధాలను పెంపొం3ం0చుకోకుండా భారతదేశానికి గాని, సోవియట్‌ యూనియన్‌కు గాని భారత - సోవియట్‌ సంధి అడ్డుపడదు.

సోవియట్‌యూనియన్‌లో నేడు కొత్త నాయకత్వం అధికారంలోకో వచ్చింది. భారతదేశంలో కూడా అంతే. తమముందు పొంచివున్న (వమాదాలను గురించి, తలపాటుద్వారా కొక్క సహకార (పాతివదిక పై అటువంటి [పమాదాంను, ముప్పులను ఎదుర్కొనేందుకూ, కాంతి భదతలను పటుతరం చేసేందుకు గల అవకాశాలను గురించి యీ రెండు దేశాల నాయకులకు పూర్తిగా తెలుసు. తన అలీన విధానం మూలంగా భారతదేశం, (పపంచంలోని అన్నిదేశాలతో - అగ, మవో, మధ్యస్థాయి, చిన్న దేశాలన్నిటితో - సమానత, అన్యోన్యత, పరస్పర [పయోజనం, ఆంతరంగిక వ్యవవావాల్లో బేజోక్యం [పాతిపదికగా స్నేవా సంబంధాలను 'పెంపొందించుకో వీలవుతోంది. భారత _ సోవియట్‌ సంధి, ఈ రెండు దేశాల్లో ఏదీ తన భూభాగంలో మరో దేశ సైన్యాలను వుంచేందుకు స్థావరాలను యివ్వవలసిన బాధ్యతను మోపడం లేదు. అందువల్లనే, ఈ సంధిలోసి శవ అధీకరణం భారతదేశ అలీన విధానాన్ని ఈ మండలం లోనూ, ఆసియాలోనూ, [పపంచంలోనూ.. కాంతి పటిస్షీకరణకు ఒక ముఖ్య దోహదకారిగా (పళంసిస్తోంది. భారత, సోవియట్‌ దేశాల జాతీయ

క్ష?

(ప్రయోజనాల మధ్య లౌగోళక సామీప్యం మూలంగా వీ విధమయునొ ఘర్షణాలేదు. శాంతియుత నహకారాన్ని స్నేహ సంబంధాలను అభివృద్ధి పరచి, పటిన్టం చేయడం ఉభయడేళాలకు ,పయోజన కరం. అర్థిక విధానాలు మారవచ్చు. రాజకీయ సిద్ధాంతాల్లో దిద్దుదాట్లు రావచ్చు; సామాజిక తత్వ ళాస్తాల్లో సర్దువాట్లు జరగవచ్చు, కాని ఖౌగోళిక పరిస్థితి మార్పు వీలులేని వాస్తవం. ఆగ్నేయ, నైరుకి ఆసియాంమధ్య దక్షిణ ఆసియాల మధ్య వారధిగా భారతదేశ కీలక స్థానం, ఆ దేశ అలీన. కాంతియుత సహకార విధానాన్ని మొత్తం అసియా ఖండంలో శాంతి, భదతా, సహకారాలను కాపాడటంలో ఒక చాలా ముఖాంంశుగా చేస్తోంది. ఆదే విధంగా, ఆసియా, యూరపుల మధ్య వారథిగా సోవియట్‌ యూనియన్‌. కీలక స్థాకమూ, దాని సైఫిక, ఆర్థిక పాటవమూ దాన్ని 1వపంచంలో ఏ రాజ్యమూ ఉపేక్షించ వీలులేని ఒక ముఖ్యశ కక్రీగా చేస్తోంది. కాబట్టి భారత - సోవియట్‌ స్నేహం మరింత ముఖామైనది, దాన్ని వపంచంలోని ఏ రాజ్యమ్మూ లేదా రాజబృందమూ తోసేవేయ లేదు, ధిక్కరించనూ లేదు. భారత, సోవియట్‌ దేశాలు రెంటికి దేనికిదాని జాతీయ, పాంతీయ్య వపంచ వ్యా వ్రవ్యూవాలున్నాయి. ఆవి ఎల్లప్పుడూ ఏకీభవించక పోవచ్చు; కాని ఎన్నటికీ ఘర్షణ పడవు. (పత్యేకీంచి, ఈ మండలంలో, మొత్తం పై పపంచంలో అంగీకృతాంళాలనూ, శాంతి నవాకార మండలాలనూ విస్తరివజేయడం ఉభయ దేశాలకు [వయోజన కరం, ఈ మండలంలోనేకాక, ఆసి యాలోనూ, (వపంచ మంతటాకూడా శాంతి, భృదతా ఆభివృద్ధులను స్టీరికరించే ళ క్రిగా భారత = సోవియట్‌ సంబంధాల (ప్రాముఖ్యాన్ని మిగతా [(వపంచం గుర్తించవలసిన సమయం వచ్చింది,

అణు యుద్ధం పపంచానకి నేడున్న [వమాదాల్లోకెల్లా పెద్దది. గోర్బచెవ్‌ ఇటీవల చేసిన (ప్రతిపాదనలు, ఆరుదేశాల శిఖర్మాగ సమావేళ (వతిపాదనలు పరస్పర చాలా ' సన్నిపహితమైగవీ. ఒకరాని నొకటి పూరించేవీ, కాని దురదృష్టవళాత్తు బుంతనకక్తు వీటికి ఆమెరికా (వకిస్పందన వ్రతికూలంగా వుంది. కాబట్టే, నిర్మాణాత్మక మూ,

! సానుకూలమూ సకాలికమూ అయిన ఈ (పతిపాదనలను బలపరుస్తూ అమెరికా దాని బంధు దేశాలతో సహా (పపంచ మంతటా (వజాభి్మప్రాయాని కూడగట్టడం అవసరం ఉన్నతమయిన అణ్వస్త్రపోటీ అణ్వస్త్రపరీక్షలు, ఉత్పత్తి నతృత యుద్ధ్యపమాదం - వీటికి వ్యతిరేకంగా మానవాళి గొంతెత్తి నిరసించడంలో భారత సోవియట్‌ దేశాల్లోని నూరుకోట్ల మంది (పజల వాణి ఒక ఉర్పేరకంగా పనిచేయగలదు.

1871 భారత - సోవియట్‌ సంధి ఎంతో సకాలంలో జరిగింది కొని ఆ తరువాత ఎంతో జరిగిపోయింది; దక్షిణ, ఆగ్నేయ ఆసియాలో, పాందూ నువోసము.దం పర్ష్యాజలసంధి పశ్చిమాసియా, దక్షిణ్యాఫికా కరిబియన్‌ లాటిన్‌ అమెరికా (పాంతాల్లో పరిస్థితి దిగజారింది. బంగ్లాదేళ స్వాతం్యత్య పోరాటం, 1971 భారత _ పాక్‌ యుద్ధం జరిగిన సమయంలో శాంతిని కాపాడటంలో భారత . సోవియట్‌ సంధి ఎంత వుపయోగకరమమునదో నిరూపితమయింది ఈ ఉపఖండ వ్యవహారాల్లో నబయటి దేశాలు జోక్యం కలిగించుకోకుండా అది అడ్డుకొంది.

కాని నేడు మీ ఉది క్తతలు తలఎత్తుతున్నాయి ; రెండవ తరానికి చెందిన ఆధునాతన ఆయుధాలు యీ (ప్రాంతంలోనూ దాని చుట్టూ పోగుపడుతున్నాయి. కాబట్టి, మునుపటికన్న త్మీవమయిన ఈనాటి (వమాదా-ను సవాళ్ళను ఎదుక్కోవడానిక్తై భారత _ సోవియట్‌ సంధిని మరింత పటిష్టం చేయాలి అంతేకాదు ఈ ప్రాంతంల్లోనూ ఇతర (ప్రాంకాల్లోనూ గల అఆలీనడేశాలు అదేవిధంగా ఆలోచించే యితర దేశాలు ద్విపక్ష [ప్రాంతీయ ప్రాతిపదిక పఫైశా అంతర్‌ పాంత (ప్రాతిపదిక పె ఇటువంటి సంధులకు కుదుక్చుకొనే విషయాన్ని తీవంగా ఆలోచిం చాలి. ఈ దశలో భారతదేశం చొరవతీసుకొని ఇటువంటి సంధులను కుదుర్డుకొందామని దక్షిణ, ఆగ్నేయాసియా, ఇండో చైనాదేశాలకు ఇందుకు అనుకూలంగా (ప్రతిస్పందించే ఇతర దేశాలకు (పతిపాదంచాలి.

భారత _ సోవియట్‌ సంధి రక్షణ సంధీకాదు సైనిక సంధీకొదు అది అలీన విధానాన్ని గౌరవిస్తోంది. (శవ ఆధీకరణ) ఆది ఆర్థిక, రాజ కీయ, సామాజిక స్వభావం కలది | వీటి లోతుపాశులను మనం పూర్తిగా

శ్ర

లేదా అనలే తరచి చూడలేదు ఆటువంటి సంధికి మరింత విషయ పువ్పినీ సార్థక్యాన్ని చేకూర్చేందుకు ఆపారావకాశాలున్నాయి ఎందువల్ల నంటే అది ఏ దేశానికీ వ్యతిరేకంగా వుడ్దేశించినది కాదు అది సంధిపై సంతకాలు చేసిన ఉభయ దేశాలను మూడవ దేశంతో స్నేవాన్ని సెంపొం దించుకోకుండా అక్థుకోదు ఈ సంధిపై సంతకాలు జరిగిన రోజు విదేశాంగ శాఖ కార్యదర్శిగా నేను ఆమెరికా (బిటన్‌ పాక్సు, మరికొన్ని దేశాల రాయబారులను పిలవనంపి, అటువంటి సంధు...కు వారి దేశాలతో కూడ. చేసుకోవడానికి సిద్ధంగా వున్నామని. చెప్పినట్లు ఇప్పటికీ నాకు జ్ఞాపకం వుంది. అది మన :ద్దేగాలను స్పవ్టం చేస్తోంది. కాని ఆ దేశాలు ఈడిగిల బడులూ, తుదకు అందుకు అంగీకరించలేదు. మశం గురాన్ని ఏటి గట్టుకు తీసుకు పోవచ్చు, కాని బలవంతంగా దానితో నీరు తొగించ భీము కదాం

భారత సోవియట్‌ సంధికి గల కొత్త, అవకాశాలు బహువిధ మైనవి, ఉత్తక, దక్షిణాల మధ్య పారి శామిక దేశాలకు, వర్ధమాన దేశాలకు మధ్య నంభావణలేకాక, ఫల పద సహకారాన్ని కూడ నెంకొల్పడంలో మన వుభయ దేశాలు ఉడ్చేరక పాత నిర్వహించవచ్చు. వర్థమాన, అలీ; దేళలు తమ సంస్కృతులను సరిగా (పదర్శించినట్టయితే శే యూ దేశాలవాస్తవ సంస్కృతులను వ్యకీకరించి చూపుతూ పాళ్చాత్య మాద్యమికాలు సాంస్కృతిక రంగంలో తెచ్చిపెట్టిన దారుణాలను సరి దిద్దగలం. కాని ఈ దేశాలకు ఇందుకవసరమైన పాధరమిక సదుపాయాలు, యంతసామగి, ఇతర హంగులు లేవు ఈ (పాధమక సౌకర్యాలు, ఉవ్యగహం ద్వారా ప్రసారాల రంగంలో తనకున్న ఆనభవంతో భారత దేళం ఈ దేశాలకు సహాయపడవచ్చు ; సోవియట్‌ యూనియన్‌ తన సెంశేతీక పరిజ్ఞానాన్ని వాటికి యివ్వజూపవచ్చు ఇవి, మరింత లోతుగా పరిశోధించవలసిన రంగాలు,

రాజకీయ రంగంలో, భారతదేశం ఒక వముఖ అలీన దేళంగా, వాన్‌ కు ఆధ్యవశత వహిస్తున్న దేశంగా అలీన దేళాలతో వ్వైపామ్‌క,

డ్డి

ఉపమండల [ప్రాతిపదికపై మండల, అంతర్‌ మండల [పాతిపదికపై 'సెతం శాంతి సవాకార స్నేహ సంధుల పరంపరను కుదుర్చుకోవడం ద్వారా చొరవ తీసుకోవచ్చు ఉదాహరణకు మూశు ఇండోచైనా దేశాల కాంతి

భదత, (పశతులు ఆగ్నేయాసియాకే కాక, భారతదేశానికీ దక్షీణ ఆసియాకు కూడా ఆతి ముఖ్యం. అటువంటి సంధులను [పారంభంతో ఆసియాలోని నేపాల్‌ భూటాన్‌ మాల్దీవులు బంగ్లాదేశ్‌ ఆఫ్‌ఘనిస్తాన్‌లతో పాకిస్తాన్‌కు యిష్టమైతే దానితో కూడ చేసుకోవడానికి సిద్ధంగా వున్నట్లు భారతదేశం వాటికి (పతిపాదించవచ్చు. అటువంటి సంధిని కుదుర్చు కొందామని ఆసియాన్‌ దేశాంకు మూడు ఇండో దైనా రాజ్యాలకు మనం (పతిపాదించవచ్చు, ఇటువంటి మండల, ఉపమండల సంధులమధ్య, ఉదాహరణకు ఆగ్నేయాసియా న్రైరుతి ఆసియా సంధుల మధ్య భారత దేశం ఒక లంకెగా వ్యవహరించవచ్చు. అటువంటి సంధులకు అగ రాజ్యాల ఆమోదం లంభించే వరకు మనం వేచి పుండకుండా ఎటువంటి జంకూ లేకుండా ఇందుకు పూనుకోవాలి. మన మండలంలో 1వధానంగా ఈ మండల దేశాలే సమిష్టి భృదతా వ్యవస్థకు చొరవ తీసుకోవాలి. ఇదా జరిగిన తరువాత, అగ, లేవా మహావాజ్యల ధు)వీకరణకు, ఆందుకవి ఇష్టపడితే వాటి ముందుంచవచ్చు అటువంటి [పతిపాదనకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ అనుకూల మన్న విశ్వాసం నాకుంది ఎందువల్లనంటే

లోగడ అది యీవిషయమై చొరవతో ఎన్నో (ప్రతిపాదనలు చేసింది. అమెరికాకు. పశ్చిమ రాజ్యాలకు హిందూ మహాసము్ము[దంలోనూ, దాని చుట్టూతా శాంతిం భదత స్థిత (వగతులు నెలకొని వుండాలని వున్న ట్లయితే, అవి కూడా యిందుకు అనుకూలంగా (పతిస్పందిస్తాయని ఆళిస్తున్నాను వారి ఆసక్తి నూనెకు సంబంధించినదై తే, పర్ష్యా సింధు శాఖలో కాంతి స్థాపన చ్వారా యిందుకు వోమీ కల్పించవచ్చు. నూనె రవాణా మార్గాలు_ పశ్చిమ రాజ్యాలతో సహా (ప్రపంచంలోని సమస్త దేశాలకూ అందుబాటులో వుంటాయి. కావి, ఏ ఒక్క దేశాన్ని లేదా దేశాల బృందాన్ని అవి ఆర్థికంగా, సెనకంగా, ఎంత ళ్‌ _క్రీవంతమైనవిగా వున్నా సరేఈ మండలంపైశగానీ, మరే మండలంపెగానీ పెత్తనం చలాయించ నివ్వరాదు. (పపంచం తంపాటు నుండి సహకారానికి, యాద్ధానికి దెగు

21 తామన్న బేదరింపుల నుండి కాంతి, శాంతియుత సహకార (వతిపాదనలకు పుకోగమించాలి. ఈ విషయంలో భారతదేశం లోగడ ఒక ముఖ్య పాత నిర్వహించింది; ఇతర అలీన దేశాల, సోవియట్‌ యూనియన్‌ లాంటి మిత దేశాల సహకాధంతో మరింత ముఖ్య ప్యాత నిర్వహించ వీలుంది.

భారతదేశం : (పపంచ రాజ్యాలు న స. వారన జద్దీన్‌ తాన్‌ చాలా కాలంగా మనం అరువు తెచ్చుకొన్న “*ఆ[గరాజ్యాలు” అన్న పదబంధాన్ని తరచు విమర్శనా దృవ్టిలేకుండా, కొన్ని సందర్భాల్లో ఆలోచన లేకుండా వాదోప వావాల్లోనూ, మన వాదాన్ని ఐబలపరచుకొనేం గుకోసమూ తరచుగా వాడుతూ వచ్చాము. ఇది ఎంత కాలంగా జరుగు తూన్నడంటే, దీని వాడుకలో ఇమిడి వున్న దేమిటో మనం కాస్త ఆగి, ఆలోచించడం అవసరం. పాశ్చాత్య జ్ఞా వమూలసిద్ధాంతానిక్కీ "వారస త్వంగా వారికి సం కమించినొ లేదొవారు చకల్పించిని పాళ్చాత్య పదజాల పటాటోవానికీ మనం బహుతరచుగా లోనుకావడం, వాటిపై ఆధారపడడం జరుపళూంది. (ఈ పదజాలం ఎక్కువ సందర్భాల్లో అని వార్యంగా స్వజాతి కేర్యదకంగా గలది; ఎందువల్లనంటే, ఆద ఆ జాతి పారిశామిక నాగరికత, అనుభవాలు, అవసరాంనుంచి, భావనా బంధాల నుంచి, దాని పెట్టుబడిదారీ ఆర్థిక వ్యవస్థరంచి, దాని శ్వేచద్భా రాజకీయ ధోరణుల నుంచి, పపంచ రాజకీయాల్లో, వలసవాద దశ అనంతరం దాని పాత నుంచి వుస్పన్నమయినవి) ఇందు మూంంగా ఏర్పడిన పరిస్థితిలో మ:౦ అరువు తెచ్చుకొనే పదజాలమూ, దృక్పధమూ, మన అవగావానకు, మన (ప్రయోజనాలకు అవళ్యంగా న్యాయం చేకూర్చడం లేదు | ప్రపంచాన్ని మన సమాజాన్ని, దాని ప్రగాఢ వాంఛలను, నేడు అందులో వస్తున్న పరిణామ [కమాలను ఆర్థం చేసుకోవడానికి కూడా మశకు తోడ్పడటం లేమ, పెపెక్పు,ు ఈ పరిస్థితి మేధా పరమయిన వలసవాదానికి (పోర ఎలి మెస్తోంది ; ఎందువల్లనంటే, నేటీ సామాజిక = రాజకీయ వ్యవస్థలలో పైచేయి ఆఅంున ఉత్తర అట్టాంటిక్‌ బృందంలో

23 (వస్తుతం [ప్రాచుర్శంలోవున్న భావనారీతులకు పక్కీలకు మనల్ని యిదీ కట్టిపడవేస్తూంది అ/ రాజ్యలు అన్న పదబంధం వాడుకలో పున్న యీ (వ్రత్యేక పరిస్థితిలో మనం వుదాహరణకు ఆంతర్జాతీయ రాజకీయాలను గురించిన పాళ్చాత్య దృక్పధాన్ని జ్ఞాపకముంచుకోవాలి (ప్రపంచంలో వుత్తర దషిణ (రువాల్దాంటి రెండు శిబిరాలు ప్రచ్చన్న యుద్ధం సోషలిస్టు దేశాలపట్ల అనుమానాలు ఆదపులో వుంచే వ్యూహాలు “ఐల్యపదర్శనా వైఖరి *. ఆలీనోద్యమంవట్ట గోడమీద పిల్లి వైఖరి అనుమానాలు మొదలు కొని బాహాటమయిన ఖండన వరకు గల రకరకాల వైఖరులు సోవియట్‌ యూనియన్‌ను తమతో సమానమైన రాజ్యంగా గుర్తింపు మొదలుగాగల అనేక లషమణ లవీతమయిన దృక్పధమిది కాబట్టీ (ప్రాచుర $ంలో వున్న పడికట్టు మాటలతో జనం పేర్కొనే అగరాజ్యాల పట్ల 'భ్రారతదేక సంబంధాల సమస్యను ఒక నిర్దిష్టమైన సైద్ధాంతిక అవగాహనతో సిర్ధారణ చేయవలసిన అవసరముంది తరచు మనం ఘటనలను పరిణామాలను కేవలం వర్ణనాత్మక దృక్పరంతో చూస్తూ వచ్చాము. రెండు ప్రధాన రాజ్యాలను ఆ(గరాజ్యాలుగా పేర్కొనే (ప్రాతమిక వర్గీకరణ టప్రాతిపదికగాగల ఒక తేరిత్షైన మావంని నృష్టించ [ప్రయత్నించాము “గుర్తింపు”. వర్గీకరణ ఖచ్చితమయినది కొ పోతే ఆది తప్పు అవగాహనకు వ[కచితిణకు అనంతమమున గందరగోళానికి దారితీస్తుంది. విదేశాంగ విధానం అమలుకు సరియైన సూత్రీకరణలను రూపొందించడానికి అడ్డుతగులుతుంది. ఒక స్థాయిలో (భనులను మరో స్థాయిలో వంచనలను సృష్టిస్తుంది వర్గీకరణ జ్ఞాన గంభీరతకు. పేరు మీసిన మనదేశం విషయ వివేచనలో ఉజ్దాయింపుంకు దిగడం తగని పని దౌత్యరంగంలో అంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లోనై తే (వ్రమాదకరం, చాలా పెద్దదీ భౌగోళిక ఎ రాజకీయ (ప్రాముఖ్యం గలదీ (పపంచ వ్యవహారాల్లో సముచిత పాత గలదీ ముఖ్యంగా ఆలీనోద్యమానికి నాంది పలికి దానికి నాయకత్వం వహిస్తున్న శ క్రీ అయిన భారతదేశం అన్ని దేశాలతో (ప్రత్యేకించి రాజకీయ లవష్యాలలో ఉత్తర దక్షిణ (ధువాలా వున్న రెండు ప్రధాన (వపంచ డేశాలమిన అమెరికా సోవియట్‌ యూని

224

యన్‌లతో విశ్వననీయ (ప్రాతిపదికపై తన సంబధాలను రూపొందించు కొనడం తప్పంసరిగా ఆవసరం ప్రాపంచిక (ప్రాంతీయ [వమయోజనాలతో సమరసంగా మేళవించిన మన జాతీయ (పయోజనాల గురించిన వస్తు నివ్టమయిన్క్య పటుతరమమున వాస్తవికమమున భావనలకు (పాతిపదికగా చేసుశౌని ఈ రెండు దేశాలతో మన సంబంధాలను నిర్మించుకోవాలి

(ప్రస్తుత ప్రాపంచిక వాస్తవాల చృటంలో రాజ్యాలూ.. దేశాలూ తమకు తామై ఎకొకిగా వుండటం లేదా బాహ్య పపంచ (పఠావానిః అతీతంగా వుండడం అసాధ్యం ప్రత్యేకించి భారతదేశమంత సువిశాల మైనదీ భౌగోళిక _ రాజకీయ పాముఖ్యం నాగరికతా అనుబంధాలు గలదీ అయిన దేశానికీ యిది మరీ అసాధ్యం ఈ నిర్ణామకాంశాన్ని గుర్తించి వపంచస్థాయి. (ప్రాముఖ్యంగల రాజ్యాలతో సవీ వివిధ రాజ్యాలతో సంబంధాలను అనువైన రీతిలో రూపొందించుకొనడం మరీ ఆవసరం

దీనికి వుష కమించేటప్పుడు ఆతి ముఖ్యమయిన మూడు అంకాలను మనసులో వుంచుకోవాలి

ఒకటి. మన యుగంలోని పరస్పర్శాశయతా నిర్భంధాలు రాజ్యాల నుకేళ దేశాల (పజలను మరింత సన్నిహిత మయిన ఆంతర్జాతీయ తరహా సంబంధాలలోకి తప్పనిసరిగా లాగుతున్నాయి. (పపంచం కుంచించుక పోయినందువల్ల వుత్సన్నమవుతున్న అవసరాలు సమిష్టి మానవ జీవితమంతటా అంటే అఆర్థికవ్యవహారాలు. వాణిజ్యం విజ్ఞాన శాస్త్రం సాంకేతిక పరిజ్ఞానం విద్య సంస్కృతి, కళలు రాజ్యతంతం దేశనిర్మాణం దౌత్యసీతి మొదలయినవాటీలో తుదకు వైయక్తిక సాము దాయక జీవిత స్వరూపన్వభావాల్లో సైతం వ్యక్తమవుతున్నాయి. అన్ని విషయాల్లోనూ యిది మానవ నమిష్టి తత్వృ్వయుగం (పపంచ చైతన్య యుగం నర్వం నహాధికార రాబ్బాలకూ రాజకీయ సర్వం సవోధికారా లను నరవర్గ _[పొంతీయ లఖిన్నత్వాలను అధిగమించి నిదానంగానే అయిన స్థికంగా ఆవికృవిస్తున్న పపంచ కుటుంబానికి మధ్య వై రుధ్యాలు మొదటి ప్రపంచయుద్ధం ముగిసిన 19819 వాటిసంచి దళాబ్దాలు గడిచే

25

కొద్దీ ఎన్నోవిధాల విస్తరిస్తున్నాయి. పెరుగుతున్నాయి. మానవునికి సంబంధించిన ఆనేక ముఖ్యరంగాలలో రాజ్యం లేదా దేళం లేదా కొన్ని చేశాలున్న ఒక (ప్రాంతం వాణిజ్య సాంకేతిక లేదా వ్యూహాత్మక కారణాల దృష్ట్యా వ్యవహారయోగ్యమము“ట్టి స్వయంపోషక మైనట్టి భౌగోళిక (ప్రమాణంగా ఇక వుండటం లేదుః రాజ్యాతీతమైన లావాదేఎలు యీనాడు విధాయకమయాయి. ముఖ్య అభివృద్ధిరం గాల్లో సమస్త మాన వాళనే ఆవరించిన భూమండలమే _(పమాణమయింది

రెండు ఏ కాలంలోనైనా రాజకీయాలు పధానంగా మానవుల వ్యవ స్రీకరణకూ బృంద జీవిత్వకమాలూ వ్యవస్థలకూ సంబంధించినవి కాబద్టి ఆయాకొత్త పరిస్థితులకు కొత్త సవాళ్శ్ళలకు అనుగుణంగా తమ్ముతాము మలచుకొనేందుక్తై రాజకీయాలు (పధానస్మూతాలు కొలమా నాలు మారుతూండటం అనివార్యం మన యుగంలోసైతం ఆంతరంగిక అంతర్జాతీయరింగాల మధ్య సంబంధాన్ని బాహ్య పరిస్థితుల సహజగతి (వలావానికి నిరంతరాయంగా గురికాక తప్పని ఆంతరంగిక పరిణామాల కార్య కారణాలమధ్య సంబంధాన్ని గృుర్తించకుండా వున్నట్టయితే అర్థ వంతమయిన రాజకీయాలనేవే వుండబాలవు. ఎతీయ (ప్రయోజనాలు తీరటం చాలవరకు జాత్యతీత ఆంళాలను బాహ్య ప్రభావాలను అదుపాజ్ఞలలో వుంచుకొని నడవడంపై ఆధారపడివుంది. కాబట్టి మన యుగంలో ఒక మంచి జాతీరువాదిగా వుండటం చాలదు అదే సమయంలో ఒక మంచి ఆంతర్జాశీయవాదిగా కూడ వుండటం ఆవసరం

మూడు జాతీయ రాజకీయాల్లో లాగానే అంతర్జాతీయ సంబంధాల్లో రాజకీయాల దృక్పధాలు కనీసం నాలుగు ఆంకాలను (పతిబింబిస్తాయి అవి (ప్రయోజనాలు ఉద్దేకాలు (పాధాన్యతా(కమాలు రవిస్య తుము గురించిన ఆంచనా అంటే ఒకానొక విధానం వల్ల సహజంగా కలిగే ఫలితాలను పరిశీలిస్తున్నప్పుడు మనం ముందుగానే కింది విషయాలను వూహించి నిర్ధారణ చేయవచ్చు అటువంటి వీధాంం పెంపొందించే పయో జనాలు ఆ విధానానికి ఆధారభూతంగా వున్న (పేరణల దాని వెనుకగల ఉద్దేశాలు. ఆ విధానం పాదుర్శరింప చేయగల శక్తులూ అంకాలు

26

ఆ విధానం జాతీయాభివృద్ధిలో నిర్ధారణచేసే (ప్రారాన్యత్మాకవాలు; భవివ్య త్తును గురించి, ఇందులో స్వతస్పిద్ధంగా వున్న స్థూలదృక్పఢం; సంభా వ్యమూ, వాంఛనీయమూ ఆయిన ఫలానా ఘటనలు జరగగలవని దూర దృన్టితో వూహించడం, ఆశించడం, ఒక నిర్జిష్టమయిన విధానాన్ని, లేదా కొన్ని నిర్ధష్టమయున_ విధానాలను అవలంభించడంలో ఎన్నో విషయాలు యిమిడి వున్నాయి. అన్నిటికన్నా ముఖ్యంగా అందులో ఒక పరిణామకమం, దాని వల్ల కలుగగల ఫలితాల పరంపర; యిది ఒక [వభుత్వ స్వభావాన్ని, అనేక సందర్భాల్లో రాజ్యవ్యవస్థ స్వభావాన్ని సైతం నిర్ణయిస్తుంది. ఎందువల్పనంటే విధానమనేది, తుదకంటా చూస్తే, *“రాజ్యసంకల్చి వ్య క్రీకరణే, -

ఇవి మనసులో వుంచుకొని మనం, వివిధ సామాజిక వ్యవస్థలు, రాజకీయ. లక్యాలుగల రాజ్యాల విధానాలవట్ల వేరువేరు దృక్పధం ఆవలంభించవలసి వుంటుంది.

పతి రాజ్య పత్యేకతను, విశిష్టతను విస్మరించకుండా, వతి రొజ్యంతో (వత్యేకించి (వవంచంలోని అతి ముఖ్య రాజ్యాలతో సమతూక మయిన, పరస్పర అతాభదాయకమయిన సంబంధాలను నెలకొల్పుకో వలసిన అవసరముందనేది స్పష్టమే. కాని, స్వయంవిదితమయిన దానిపై వ్యావ్యానంలా కనిపించినప్పటికీ ఈ సందర్భంలో ఒక విషయం చెప్పడం అవసరం. అదేమంటే ద్విపత సంబంధాలు, వాటి స్వభావాన్ని ఐట్టే రెంగు దేశాలకు సంబంధించినవి, ఇతర దేశం తగువిధంగా (పతి స్పందిస్తే తప్ప ఒక దేశం మరోదేగంతో నిర్మాజాత్మకమైన:” ద్విపక్ష సంబంధాలను పెంపొంవించుకోజాలదు. ఒక దే/పు క్షోర్కాలు, వాంఛలు, [వయోజనాలు, మనోభావాల. [పాతిపదికపైన్నే, - రెంటినీ కలిపినటై, ఆర్థవంతమయిన దైైపాషిక సంబధాల స్థాపన ఆసాధ్యం. దైపాషీకతలో కొంతవరకు పరస్పరత గర్భితం; కనీస అభిలాష, తప్పనిసరియ్రైన కొన్ని (వయోజనాలు; (పస్ఫుటమైన భావాలు, ఆరోగ్యకర మూ, పరస్పర (వయోజనకరమూ అయిన ద్రైపామీకతను కాపాడుకొంటూ, పెంపొం దించే ప్రాధమిక ళ క్తి వుండాలి. ఉళభయవవషాలమర్య, రెండు రాజ్యాల

౭

మధ్య, భవివ్యత్తుు గురించిన దృక్పధాల ఏకీభావం. పరస్పర ప్రయో జనాలూ, పరస్పర లాభాల గురించిన గుర్తింపూ వుండటం ఆదర్శప్రాయ మమునది; ఇడిలేకుం టే ద్వ్వైపాకీకత అర్థర హితంగా 'పెంపొందజాలదుం

రెండు పధాన ప్రపంచ రాజ్యాలయిన అమెరికా సోవియట్‌ యూనియన్‌లలో సహాయ యేయితర డేశంతోనైనా సరే భారతదేశ సంబంధాం నమస్యశు యీ సైద్ధాంతిక పరిధిలో మనం పరిశీలించవలసి వుంటుంది

భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానంతరం గడిచిన యీ మూడున్నర దళాబ్దాల కాలంలో [హాపంచిక, (ప్రాంతీయ, ద్ర్వైపాషిక (పాముఖ్యంగల (ప్రధాన సమస్యలకు, మాటవరకు అటువంటి వందసమస్యలకు సంబంధించి గుణాత్మకమయిన విశ్లేషణకు దారితీసే ఒక పరిమాణాత్మక ఫట్టికను ఈయారుదేయడం ఇలా పరిశీలించే ఒక విస్తునిష్ట పద్ధతి. మన జాతీయ (వయోజనాలలోని ప్రధాన అంతర్భాగాలకు సంబంధించి అంటే జొత్రీయాభివృద్ధి (ఆర్థికరంగం జాతీయన్థిరత్వం (రాజకీయరంగం,) జొతీయ భద్రత (రషణ రంగం) _ వీటికి సంబంధించ్చి (పతినిర్ధిష్ట దేశంతోభారత దేశ సంబంధాలను లోతుగా అధ్యయనం చేయవచ్చు. ఇందులో, వుదాహరణకు కింది అంశాలకు సంబంధించిన సమస్యలు, విధానాలు వుండవచ్చు. (1) ఆర్థిక రంగంలో పారి శామికీకరణ (శమం; దీనిలో అఆంతర్భాగాలయిన మ్మిశమ ఆర్థిక వ్యవస్థ _పారికామిక 1పాధమిక సౌకర్యాలు, ఉక్కు, బౌగ్గు జల విద్యుత్‌ (ప్రాజెక్టుల వంటి (పళుత్వ రంగ కర్మాగొరాలు, సంస్థలు; వర్షకం, ఆర్థిక సహాయం, అణువిధాశంం ఐఎఇఏ, ఐఎం ఎఫ్‌, (పపంచబ్యాంకు, గ్యాట్‌, అంక్టాడ్‌ యవడో మొదలుగాగల (వ్రవంచ సంస్థల్లో వైధానిక వై ఖరులు; (2) కాజకీయ రంగంలో కాశ్మీర్‌, గోవా వలసలరద్దు భౌగోళిక సమ్మగత, విముక్తి పోరాటాలకు, వుద్యమాలకు మద్దతు, వరవివష్ష వలసవాదం, పెత్తనం, దేశ ఆంతరంగిక వ్యవహారాల్లో జోక్యరివంటి సున్నితమయిన అతి (ప్రరానమయిన సమస్యలు; దక్షణ, నైరుతి, ఆగ్నేయ అసీయాలో. (ప్రాంతీయ సమతూకం, సహకారం, శాంతి, నిరాయురీకరణ హిందూ మహాసము దాన్ని శాంతి మండలంగా చేయడం,

28

అలీనతా విధానంతో ముడివడివున్న అశేకాశేక సమస్యలు; (8) రక్షణ రంగంలో - సైనికవసరాలు ఆత్యధునాతన యుద్ధసామగితోసవో ఆయుధాల సరఫరా అర్యుపయుకక్త, రవణ స్తోమతయొక్క ఆవశ్యకత మొదలయినవి.

ఆయాదేశాలు ఐక్యరాజ్య సమితి సంస్థల్లో, లేదా యితర్మపపంచ సమావేశాల్లోచేసే పధాన _వకటనల్లో ద్విపత సంభాషణలు, సంప దింపులకు ముందు, వాటి _పకట*ల్లో అవలంబించిన విధానాలను బట్టి భారతదేశానికీ మరే యితర దేశానికీ మధ్యగల సాన్నిహిత్యాన్ని లేదా దూరాన్ని ఏకీభావాన్ని, లేదా విభేదాల్ని ఆంచనా వేయడానికి పై సమస్యలను ఒక్కటొక్క టే ఎత్తుకొని లెక్క వేయవచ్చు.

ద్వైపామిక స్థాయినేకాక్క. దాని “రకాన్ని” సైతం, అంటే మరేయితర దేశంతో భారతదేశ నంబంధాల గుణాన్ని నాలుగు అంకాల కొలబద్ధ సహాయంతో కొలవడానికి ఆటువంటి పరినూణాత్మక పట్టికను తయారు చేయవచ్చు. ఈ కొలబద్దలోని యీ నాలుగు అంశాల్లో సంబంధాలకు చెందిన తఠెండు సాకుకూలమయిన లకణాలు రెండు (వతికూలమయిన లక్షణాలుంటాయి, ఆవి 1 అన్యోన్యత, 2, మామూలు (ప్రమాణాలకు ఆనుగుణ్యత 8 విముఖత, శీ. వైరధ్యం, రాజ్యాల మధ్య సంబంధాల జసహ్టాయిని” “*ఎమాణాన్ని” “గుణాన్ని ఖచ్చితంగా వస్తుందనే దృష్టితో మనం అటువంటే సెద్ధాంతిక కొలమానంతో చూపగలం,

అటువంటి కొలమానం స్మకమమయినదని మనం గుర్రించినట్లయితే రెండు (ప్రధాన [వపంచరాజ్యాలబిన అమెరికా, సోవియట్‌. యూనియన్లతో భారతదేశ సంబంధాంకు “విజ్ఞణాయతమయినో, క6బ్హ్యార గ్రూక్ర గ్రత్రో కూడిన” పునాదిగా కొందరు పసిద్ధ అంతర్జాతీయ వ్యవవిర నిపుణులు వండితులు లేదా వండిత బృందం ,[పతిపాదిస్తున్న *సమానదూరంో అన్నస్మూతం ఏ మాతమూ సంపోదని నొక్కి చేప్పడానికి నిశతమయిన విశ్లేషణాత్మక పరిశీలన అవసరంలేదు. ఇక్కడ [పారంభంలోనే ఒక సంగతి చెప్పాలి, అమెశికాన సోవియట్‌యీనియన్‌ను యిలా ఓకేగాట కట్టడమంటే ప్యాతల్లో విధానాల్లో సవర్తనలోవాటి మధ్య సమానత

జి

వుందనేది గర్భితం. అంతేకాదు, అవి ఒకే తరగతికి చెండినవని వాటి తారతమ్య పరిశీలనా స్థాయిలో గుర్తించడం కూడయిందులో గర్భితం. ఈ రెండు దేశాలు తరతమ భేదాలతో సమానంగా మంచివే లేదా సమానంగా చెడ్డవి భాంతదేశ జాతీయ వ మోజనాల దృష్టా పపంచ సాయిలో దాని అవసరాల దృష్ట్యా రెండూ సమాం౦గా వరిగణ:కు శీసుకోదగినవి, లేదా సమానంగా 'పరిగణకు రానివి శమానంగా భారత దేశానికి సన్ని హితమయినవీ, లేడా దూరంగా వున్నవి అన్నసూచన -_ విమర్శనాదృష్టి లేకుంటే మన మసులో మహత్తుకుపోయేందుక్తై చేస్తున్న ఈ సూచన _రెంటినీఒకే గాటగట్టే యీ వచత్న ఫలితమే, ఈ రెండు రాజ్యాలకూతేడా చూపకుండా “అగరాజ్యులో అన్నజఒకే పదబంధాని వాడటంద్వారా యీ సూచనను మన మనసుపై రుద్చడం జరుగుతు ౦ది,

వీ సైనిక స్తోమతను బట్టి అమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్లకు ఆ(గరాజ్యాలని అంటున్నారో ఆ సై5క స్తోమత సమానత పెన్నే అధారపడి ఆ విషయం తవ్పమరే లక్షణాలనూ పట్టించుకోని భావన అంతర్జాతీయ రాజకీయాలను [వపంచ వ్యవహారాలను గురించిన స్పష్టమైన అవగాహానను వక్రీకరించడమే కాదు [పత్యేకమైన భిన్నమయిన ఈ రెండు మవి రాజ్యాలను. వేరుచేసి చూడలేని, అమాయకమైన అవగావోశకు కూడా దారి తీస్తుంది. ఇది ఒకరాజ్య వ్యవస్థగా వాటికి గల (పత్యేక వ్య క్రీత్వాన్ని, ధౌత్యరంగంలోని దృోక్చధాల్లో, ఉద్దేశాల్లో వాటీమధ్యగల జేడాలకు, భిన్నమైన పోకడలకు దిక్సూచి అయినవాటి బవాువిధ నిరిష్ట కొర్య కలాపాలను, రాజకీయవ్యవస్థలను, తత్ఫలితంగా రూపొందే. బాటి విధానాల్లో ఆ విధానాల లవ్యాంలో గల వ్యత్యాసాలను యిటువంటి భావన విన్మరిస్తూంది. జీవళాస్త్ర పరిభాషలో చెప్పాలంటే అమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్లు ఆంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లో ఓకేరక్త జీవకణానికి, ఒకే అన్యుకణానికి చెందినవని అకుకొన్నవ్పటికీ రెండు భిన్నమయిన, కొన్ని స్పష్టమయన లతణాళ్లో (వత్యామ్నాయమ్యూ పరస్పర విరుద్ధమూ అ౧-ఎన జీవజాతులు. జన్యుకణానికి, జీవజాతికి మధ్యగల వ్వత్యాసాన్ని - ఆర్థవంశమైన విశ్లేషణకు, చర్చలకు ఎంతో అవసరమైన ఈ వ్యత్యాసాన్ని,

30

ఆ[గరాళక్యాలన్న పదబంధ [పయోగం ద్వారా మసీపూసీ మారెడు కాయ చేయడమూ అసలే పట్టించుకోక పోవడమూ జరుగుతోంది.

అమెరికాతో మామూలు సంబంధాలకు, సాధ్యమయితే మరింత మంచి సంబంధాలను నెలకొల్చుకోవడానికి _పయత్నించడం వేరు; అమె5ికొ సోవియట్‌ యూనియన్హు రెండూ అగరాజ్యాలే కాబట్టి, భారత దేశవిధాన లష్యాల విషయంలో రెంటినీ సమానంగా చూడాలనే కుత ర్కాన్ని ఆధారంగా. చేసుకొని ఈ రెండు అసమాన అ స్తిత్వాంకాలను, జాతీయ పయోజనాల పేకతో ఒకేగాట కట్టడంవేరు అని జ్మాగతత్తగా పరికించే ఏ పరిశీలకునికై నా స్పష్టమవుతుంది.

ఆదే విధంగా, రెండు ఆ(గరాజ్యాలను, నిజానికి తక్కిన అన్ని రాజ్యాలతో సమానంగా చూస్తూ సర్వంసహాధికార పాదిపదిక పై వ్యవవా రించాలనడం వేరు; అమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్‌లు రెంటికీమనం సమాన దూరంలో వుండాలని ఆ విషయానికి వస్తేమనతో ఏకీళవించే విషయాలు ఎక్కువగా వున్నదేశానికి మనతో ఎన్నో విషయాల్లో వకీళ వించే అవకాశం కూడ ఆంతగా లేని దేశానికి మనం సమాన దూరంలో వుండాలని చెప్పడం వేరు. ఈ సందర్భంలో పేర్కొనవలసిన మరో విషయం కూడావుంది. భౌతికంగానూ, లౌగో+5క = వ్యూహాత్మక దృష్ట్యానూ యీ రెండు ఆగరాజ్యాలు భారతదేశం నంచి సమాన దూరంలో లేవు ఇక సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని ఆసియా రిపబ్లిక్కులకూ, సింధూ = గంగా మైదానాలకూ మధ్య శతాబ్దాలుగా వున్న సాంస్కృతిక, భాషా, నాగరికతా సంబంధం విషయం చెప్పనే పట్టదు.

కాబట్టి సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్ట అమెరికా పట్ల సమాన దూర వైఖరి ఆవలంభించడం సెద్ధాంతికరీత్యా సమర్థనీయం కాదు; లార్కికంగా చెల్బదు- ఆది దౌత్య, రాజకీయ విజ్ఞత కూడా కాదు. వాస్తవానికి అటు వంటి వైఖరి రెండు విధాల మన అవగాహనా స్పష్టతకు అడ్డు తగులు తోంది.

ఒకటి : అది రెండు నాల్కల ధోరణివంటి దవుతుంది; మనపట్ల సదవగాహన చూపుతూ, మన అభివృద్ధి పణాళికల్లో రవణ అవసరాల్లో

ష్‌!

తోడ్పడుతూ, దౌత్యరంగంలో మనల్ని ఆంచలంగా బలపరుస్తూ వస్తున్న కకరాజ్యాన్ని, మన శతువులకు ఆయుధాలు సరథరా చేసేందుకు దారితీసే (ప్రావంచిక వ్యూహం, విదేశాంగ విధాన (పకటిత లవ్భాలు గలిగినట్టి మన ముఖ్య జాతీయ _పయోజనాలకే పిరుద్ధమయిన విధానాలను అషస రిస్తున్నట్టి మరొక రాజ్యంతో సమానంగా చూడాలన్న బూటకపు వాగా డంబరంతో సోవియట్‌ యూనియన్‌ వంటి ఒక నమ్మకమైన మి్మతరాజ్యాన్ని అనవసరంగా మనసు నొప్పించడమే అవుతుంది.

అమెరికా అనుసరిస్తున్న వ్యూహాత్మక లమ్యాల మూలంగా, అది భారతదేశ దృక్పధాలకు, (వయోజనాలకు మాటవరుసకైనా సన్నిహిత మయ్యే అవకాళంలేదనే విషయం ఆఎతర్జాతీయ వ్యవహారాల పరిశీలకులకు తెలియనిడికాదు

రెండు ౩ ఆది, భారతదేశాకి అమెరికాకు మధ్యగల మౌలికమయిన వ్యత్యాసాన్ని లోతుగా అర్భం చేసుకొనే ఆవకాళం లేకుండా చేస్తుంది; అది రాను రాను అనంతమైన అనుమానాలకు వైషమ్యాలకు ఊదిక్తలకు దారి తీసుంది పరస్పరం ఒకరినాకరు లోతుగా అర్థం చేశుకోవడం, సుహృదయతతో వ్యవహరించడం మాట అటుంచి కనీసం సరైన ద్వ్వైపాషీకతా పరిధిలో వ్యవహరించడానికి గల ఆటంకాల స్వభావాన్ని లశణాలను మనం అర్థం చేసుకోలేకపోరే మంచి సంబంధాలను ఏర్పరచు కోలేముం రెండు దేశాల నాయకులు కుతర్కానిక్కీ రాజకీయ వాగాడంబ రానికీ లేదా అనర్డిష్ట విషయాలపై అప్పుడప్పుడు లాంఛన్నపాయ సంభాషణలకు దిగడంద్వారా [పపంచంలోకెల్లా ళక్తినంతమయిన అమెగ్‌కామా, (పధానమబున పపాంతీయ పాతను, గణనీయమైన (ప్రాపంచిక పాతను అధికాధికంగా తప్పకుండా నిర్వహించనున్న పునరుజ్జీమాన భారతదేళానికి మధ్య వ్యవవారసకళి ద్వ్వైపాషిక సంబంధాలు 'పెంపౌందజాలవు సమానదూర వైఖరిని (పతిపాడించేవారు దాన్ని తుదకంటా లాగడంవల్స ఆటు అమెరికాకు కాని, యిటు సోవియట్‌ యూనియర్‌కు కొని న్యాయం చేకూర్చరనికూడ చెప్పవచ్చు. నిజానికీ వారు, దేశ వ్యవహారాలపై నిర్ణయాలు చేసే నాయకుల దృష్టిని, పౌరుల

క్రి

దృష్టిని అవగాహన న్పస్టతనుంచి, పరిస్థితుల (వగా విశ్లేషణ నుంచి మరలృ్ఫడం ద్వారా భారత దేశానికి త్మీవమయిన అన్యాయం చేస్తున్నారు.

ఇప్పుడు అమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్లతో భారతదేశ సంబం ధాలను కష్తంగా తడవుదాం.

మశదేళంలో తెల్ల చొక్కా పెద్దమనుమల్లోని ఒక గణనీయభాగం అమెరికావైపు పాళ్ళాత్య |ఫపంచంవైపు మొగ్గుతూంది. దీనికి వారి వర్గ (ప్రయోజనాలు కొంతవరకు, కారణమైతే, దేశంలోని విద్యాసంస్థల్లో వారి చమవు సంధ్యలు కూడా కొంతవరకు కారణం. ఆ విద్యా స్వరూవ స్వభావాలు లాంఛన్నపాయమైన (పజుస్వామ్యాలను, అంటే అత్యల్ప సంఖ్యాకులై న పెట్టుబడిదారీ పాలకుల పెత్తనాన్నీ ఉదారవాద [వజాతంథత (వభువ్వాలకు బలపరచేవి. ఈ వ్యవస్థలు మానవహక్కులకు, 'స్వేచ లకు దుర్గాలని వాటి [భమ భారతదేశంలో ఒకవైపు విద్యాసంస్థల్లో చమవు కొన్నవారిలో విమర్శనాత్మకమైన విజ్ఞానం కొరవడటం వల్లనూ, మరో వైపు పాశ్చాత్య వార్తాసంస్థలు, మాధ్యమికాలు కువ్పతెప్పలుగా సరథరా చేస్తే వార్తలూ, ఖావాంతో నిండిఉన్న భారత దేశ వతికల (ప్రచారం వల్లనూ (ఇవన్నీ స్వతస్పిద్ధంగానే పాళ్చాత్య [పపంచానుకూలమైన ఐడా పెట్టుబడిదారీ కంపెనీలు నడపుకున్నవే) దేశంలో రాను రాను విస్తరిస్తున్న మధ్యతరగతి (ప్రజల్లో ఒక గణనీయభాగం పాళ్చాత్య అనుకూల దృక్పధాలకు సులభంగా వళమైపోతుంది. *టెం”, *న్యూస్‌వీక్‌' “రీడర్స్‌ డై జెస్ట్‌" “ఫార్‌ ఈస్టర్న్‌ ఎకనామిక్‌ రివ్యూ” లాంటి వ(తికలకు గల బహుళ (ప్రాచుర్యం జై సే, భారతీయ విద్యాభవన్‌ లాంటి [పచురణ సంస్థలు వెలువరించే జనరంజక మయిన పు స్తకాల్కు కరప్మతాలు సోషలిస్టు వృతిరేక యం(తాంగానికి కందెనలాంటివి. కాబట్టి సోవలిస్టు దేశాలను, 1280 దళాబ్దినాటి ఫాసిస్టు రాజ్యాలతో సమానమయిన నియంతృత్వాల కింద జమకట్టడం, సోషలిజం, కమ్యూనిజాలను (వజలను పీడించే పెను భూతాలుగా మానవ వాక్కులకు, ఉదాత్తమైన. మానవ విలువలను కబళించే బహ్మరాయసులుగా పరిగణించడం జరుగుతోంది. దాదాపు సర్వత్రా నేటి విద్యాసంస్థల పాఠ్యపుస్తకాల్లో, పృతికల్లో, మన

వ్ర

కెదురవుతున్న మూసపోత చ్చితపిది" అంతకన్నా ఘోరమయిక విషయ మేమిటంటే భారతదేశంలోని విద్యావంతుల్లోని గణనీయభాగం దీన్ని వివేచన లేకుండా వేదవాక్కుగా అంగీకరించడం పౌర్లమెంటులోనూ, కేర్యద(పభుత్వ విదేశాంగ కాఖల్లోనూ వాణీజ్య సంస్థల్లోనూ, ప్మాతికేయ ల్లోనూ, బలంగా వున్న పాళ్ళాత్య అనుకూల మెంవీ బృందాల ఒదత్తిసృ ఈ దురఖ్శిపాయాల వ్యాప్తికి బాగా తోడ్పడుతున్నాయి.

భారతదేశం స్వతం్యతమయిన తరువాత గడిచిన యీ మూడున్నర దశాబ్దాలుగా, ఆమెరికా అనుసరిస్తూన్న విదేశాంగ. విధాన (పధాన సూ తాలు కొద్దిమంది తప్ప భారతదేశ రాజకీయ పార్టీల వ్యవస్థ మొద్త్తంగా అంగీకరించి బలపరుస్తున్న విదేశాంగ విధానంలోని మౌలిక అంశాలకు (ఆంతర్జాతీయ వాణిజ్యానికి సంబంధించిన విధానంతోసహా) చుక్కెదురుగా వుశ్నాయని న్నృష్టంగా గుర్తించడం జరగలేదు ఈ మౌలిక అంళాల్లో కొన్ని యివిః అలీనోద్యమంలోని మన మౌలిక ఆలోచనాసరశి విధానానికి సంబంధించిన దృక్పధాలు, మహారాజ్యాల ఘర్షణలకు ఎడంగా ఉండే [ప్రాతిపదికపై దషిణాసియాలో శాంతి పరికకణ దక్షిణాసియాలో మన పొరుగుదేశాలతో పరస్పర |పయోజనకరమైన ద్వివత సంబంధాలు, హిందూమహాసము[ దాన్ని కాంతిమండలంగా పకటన, విముక్తి వుర్యమా లకు స(తం్యత అర్థికాభివృద్ధి క మాఐకు అండదండలు ఏ రూపంలో వున్నా సరే విదేశీపెత్తనం పట్ల వ్యతిరేకత, వర్ణవివక్షకు జాత్యహంకార (పలు త్వాలకు 'సైసికకూటాల స్థాపనకు ఆయుధ పోటికి _పచ్చన్న యద్ధానికీ, వ్యతి రేక త, ఇప్పటికన్నా సమళతూకమైన చక్కని వాణిజ్య సంబంధాలు, అభివృద్ధి చెందిన పార్మికామిక దేశాల రవణ సుంకపు విధానానికీ వ్యతిరేకత, పరస్పరాంగికారంపై అంళ ర్జాతీయ సంస్థరంచి. సులభ షరతులతో రుణాల సరవా, [వభుత్వ (పమువేటు రంగాలకు స్పృష్టమయిన పాత వుండే మి శమ ఆర్థిక విధానం స్వావలంబన పెంపుదల, సమగ మమున సామాజిక -- ఆర్థిక పరివర్తనను తీసుకొచ్చేందుకు స్వయం చోదితళ క్షిగల ఆర్థికప్యకియలు.

ప్రశ పైన పేర్కొన్న (పకి పధాన సమస్య విషయంలోనూ ఆమెరికా భారతదేశం పట్ట విముఖగా సూచకమయిన ఊపేక తాత్కాలికమైన సర్దుబాటు మొదలుకొని, (పత్యక పరోక్ష వ్యతిరేకత, కొన్ని సందర్భాల్లో నైతే నిర్దాక్షిణ్యమైన తలపాటు వరకు గల నానారకాల వైఖరి అవలంభిస్తూ వచ్చిందేకాని ఎన్నడూ సామరస్యథోరణి పదర్శించినది లేదు. ఇందుకు కారణమేమో మనం స్పష్టంగా గుర్తించాలి. ఒక నిర్జిష్టవిధాం యొక్క ఆవనళ్యకతను లేదా అభిలషణజీయతను లేదా రెండింటినీ కూడా నిర్ణయించే విలువల్లోని [ప్రాధాన్యత్నాకమాల్లో భారతదేశం, అమెరికాల మధ్యగల మౌలికభేదాలూ పయోజనాలలోని మౌలిక వైరుధ్యాలు ఇందుకు కారణం. దౌత్యరంగంలో అప్పుడప్పుడు పరస్పరం చూపే మర్యాదలవల్డ గాన్మి లేదా [పశాస్వామిక జీవితపు విలువలు అందరికీ పవేళ మున్న సమాజం, ప్యతికా, సంఘ, వాక్‌స్వాతంత్యాలు రెండు దేశాలకు సమానంగా వున్నాయనీ రూజ్‌ వెల్డ్‌ నెహూ౨)ల వైఖరులు ఉద్దేశాలమధ్య, [1వపంచంలో కెల్లా పెద్ద (వజాస్వామ్యాలయినా యని యీ రెం. దేశాల వ్యవస్థాపకుల చర్మితల మధ్య ఎంతో సౌమ్యముందనీ దండకం వల్లించడం వల్లగాన్మీ అృబహంలింకన్‌, మహత్మాగాంధీలను గురించిన సంకీర్తన మంతొలవల్ల గానీ యీ రెండు దేశాలమర్య అఖాతానికి గలమౌలిక [ప్రాతిపదికను తొలగించడం ఆసాధ్యం. ఉభయదేశాల జాతీయా (ప్రాపంచిక జీవితంలోని (పరాన అంకాల పై భావైక్యత వున్నప్పుడే, రెండు దేశాల [పయోజనాలు పరస్పర పూరకంగా వున్నప్పుడే అటువంటి, మాటలకు అర్థం వుంది. కాని ఈ రెండు దేశాల పరిస్థితులు రాజకీయాలు, పపంచం గురించిన వాటి దృన్టి-- వీటికి యిష్పుడున్న ప్రాతిపదికను గననంలోకి తీసుకొంటే భారత -- ఆమెరెకన్‌ సంబంభాల (పస్తుతదళలో ఈ ఏకీభావానికి ఆస్కారం లేదు. కాని అమెరికాకు గల అపోహ, ఉపేత, వైషమ్యాలను తక్కువ చేసి చూడటానికి [పయత్నించకుండానే ఒకరినొకరు సరిగా అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా, మన (_పధాన (పయోజనాలకు వోనికలుగకుండా, మన విదేశాంగ విధాన పాధమిక స్మూతాలను బలహీనపరచకుండా ఆ దేశాలతో సాధ్యమయినంత నిర్మాణాత్మక సంబంధాలను నెలకొల్పుకోవడానికి

కక్‌

పైన వివరించిన పరిస్థితి గుర్తింపే మవల్ని పురకొల్పాలి అ విధంగా భారత _ అమెరికా సంబంధాలకు ఒక వాస్తవికమై , లక్కపద్ధిగల వ్యవవోర సరళి పాతిపదికను ఏర్పరిచ వచ్చు.

ఇప్పుడు సర్వత్రా గుదర్రన్తున్నృట్లు భారత ._ సోవియట్‌ సంబం ధాలు మరింత పరిణత మయిన మరింత నసహేకకమైన అభివృద్ధి మార్గంలో పెంపొందుతూన్నాయి. రెండు దేశాలు విమర్శనాపూర్వక మయిన జాగరూకత [వదర్శించడం ఇందుకు కారణమని చెప్పాలి రై $పాషిక సంబంధాల్లో భారత సోవియట్‌ దేశాలు ఒకటీ మరొకదాని సమస్మలను అర్థం చేసుకోవడంలో సహృదయత న్మిగహం చూపాయి. ఉభయ దేశాలకూ అన్ని స్థాయీలో దాదాపు నిరంతరం సరంపరగా జరుగుకూన్న సమావేశాలు సంభాషణలు సంవదింపుల్లో జా“రూకత, న్యాయ దృష్టీ ఒకదాని ఆత్మాఓళమానం, వత్యేకతల పట్ల మరొకదానికి గల అవిరళ శద్ధ ఎదుటివారి మనసు నొప్పించడానికిి కింంపరచ డానికి ఉభయలకు గల అయిష్టత స్త్దంగా కనిప్తోంది. కాని తమ దృక్చధాల్లో గల మౌలిక భఖేదంతో సహా భిన్నాఖ్ళపాయాలున్న విషయా లను దాటవేయడా”కి గాని, తమ (పకటిత లవ్యాల నుంచి [పయోజనాల నుంచి ఒకటి నొకటి వై దొలగేలా ఒత్తిడి ద్వారా, భయ పెస్షిడం ద్వారా మెడలు వంచడానికీ గాని అవి ఎటువంటీ పయత్నమూ చేయకం లేదు ఒకదాని పరిమితులను ఆంతరంగిక రాజకీయ ఆర్థిక జాతీయ విధి నిషేధాలకు మరొకటి సరిగా అవగాహన చేసుకోవడం యీ దేశాల ద్వైపాక్షిక సంబంధాల్లో అంతర్భాగంగా వుంది.

గత మూడున్నర దశాబ్దాల్లో భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు ఎటువంటి స్థాయినీ వరిమాణాలను అందుకొన్నాయం టే ఆసంబంధాలు ఉభయ దేశాల అభివృద్ధి కమార్లో కణనీయమైన (క్రీలకమయిన అని కూడ చెప్పవచ్చు) అంశమయాయి భారత దేశానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఎంత అవసరమో భారతదేశం, సోనియట్‌యూనియన్‌కు కూడా అంత అవ సరము ; ఐహుకా అంతకన్నా ఎక్కువ ఆఅవనరమేనేమో భారత - సోవియట్‌ మైతి తమ “సం్యసదాయం”లో ఈమ [పజలు “అలవాటులో

36

భాగనుయిందనీ తమ విదేశాంగ విధానానికి పునాదిరాయి అయిందనీ సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఐపి రంగంగా చెబుతోంది మాస్కోటలోని నాయకులు నిశిత దృక్టిగల మార్క్సిస్టు - లెనినిస్టులు ; (ప్రపంచంలో తమ పాత తమ చార్మితక సైద్ధాంతిక కర్తవ్యం గురించిన ఎరుకతో వ్యవహరించే వారు వారు ఆ సందర్చమైన పడికట్టు పదాలను వల్లింవరు ? ఆర్భాటంగా ఆమరాగాన్ని (వదర్శించరు అందువల్ల వారి బహిరంగ (వకటనలు మంచి చెడ్డలను పరిగణవకు తీసుకొన్న, బాగా ఆలోచించి రూపొందించిన సూత్రీకరణలు, వారు ఆచి కూచి మాటలను వాడతారు ; వాటి పర్యవ సానాలేమిటో వారికి తెలుసు,

ఇక భారతదేశానికి కూడ తన పారి ళామిక సెంకేతిక అభివృద్ధికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ కృషి ఎంత [1ప్రాణపదమయి.నదో రెలుసు ; అంతేకాదు నమ్మకమయిన రక్షణ శక్తిని 'పెంపొండించుకోవడంలో సంవోళ సమయాల్లో ఆ దేళం దౌత్య రంగంలోనూ యితరరంగాల్లోనూ సదవగాహనతో చేస్తున్న సవాయాన్ని గురించి గూడ భారతదేశానికి తెలుసు,

సోవియట్‌ యూనియన్‌ అందజేసే సవాయ సూచలను ఒకసారి గమనిస్తే చాలు భారతదేశంలో సాసకున్న వ్యవసాయక పారి కామిక వివ్లవంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఒక అతి _పధాన భొగమని మనకు అవగతమవుతుంది. 19082 సెప్టెంబరులో భారతీయ పారి క్రామికోత్ప త్రిలో సోవియట్‌ సహాయం భలితం కింది విధంగా వుండి; ఉక్కు (శ5ళాతం) నూనె (60 శాతం) నూనెకుద్ధి (58 శాతం), పె టోలియ ఉత్పత్తులు (80 శాతం) విద్యుచ్చక్తి (20 శాతం), బొగ్గు (40 శాతం), 1979 దీర్దకాలిక కారకమాల (కింద 1990 నాటికి మన పార్మిశామిక ఉత్పత్తికి సంబంధించిన అంచనాలను బట్టి లి! మిలియన్‌ టన్నుల ఉక్కులో 14 మిలియన్‌ టన్నులు, 25 మిలియన్‌ టన్నుల నూనెలో 14 మిలియన్‌ టన్నులు భారత -- సోవియట్‌ పొజెక్టుల వల్లనే లభిస్తాయి ఆదే విధంగా, మన నూనె శుద్ది స్తోమత 20 మిలియన్‌ టన్నులకును పెరుగుతుంది. ఇది నాటి మొత్తం నూనె శుద్ధి స్రోమతలో మూడింట

ప్ర

రెండు వంశులు. భారత _ సోవియట్‌ వర్తకం [(బహ్మండంగా విస్తరిం చింది. నేడు సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశ (పథాన వర్తక భాగస్వా ముల్లో ఒకటి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ నిరంతరాయంగా అందచేస్తూ వచ్చిన ఆపార సవోయమూ ఇతరసోవలస్టు దేశాల నహాయమూ లేకుంటే, భారతదేశ ఆర్థికవ్యవస్థలో (పభుత్వ రంగం యిప్పుడు నిర్వహిస్తున్న పాత అనూహ్యం, మన పంచవర్ష _పడాళికలకేకాక, పంపిణీ విషయంలో న్యాయం చేకూర్చే మన జాతీయ సామాజిక - ఆర్థికాభివృద్ధి పధకానికి కేర్యదకంగా వున్నది, ఈ (పభుత్వ రంగమే. స్వావలంబక, స్వయం చోదక ఆర్థిక పునాది పెంపుదల భారతదేశ రాజకీయ సర్వం సవాధికార స్థిరీకరణ ఫైన్నే ఆధారపడి వుంది. (బహ్మండమయిన ఈ క రవ్యంలో ఏచతణాయుతంగా, సకాలంలో సోవియట్‌, తదితర సోవలిస్టు దేశాల కుండి ఆందే దిన దిన (పవర్ధమాన సహాయానికి గల _పాముఖ్యం మౌలికమయినది. నహజంగానే భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల్లోని ఈ అంశం దేశభక్తులైన పౌరులందరి మనసుపై, వారే రాజకీయ పార్టీకి చెందిన వారైనా సరే, ప్రగాఢ ముదవేసింది,

అంర్లాతీయ వ్యవహారాలకు చెందిన కొన్ని రంగాల్లో భారత సోవియట్‌ దేశాల దృక్పధాలు దాదాపు ఏకీభవించడానికి, వాటి భౌగోళివ రాజకీయ స్థిత్కి వాటి విదేశీ విధాన మౌలిక సూ తాలు కారణం.

భారత ఏపట్రిక్క్‌ సోవియట్‌ సౌవలిస్టు రిపబ్లిష్కుల, సమాఖ్య (పపంచంలోని దాదాపు 160 జాతీయ రాజ్యాల్లోని రెండు బృహత్‌ రాజ్యాలు, ఈ రెండూ దాదాపు ఒక దాని కొకటి ఆనుకొని వున్నాయి. ఇవి రెండూ కలిసి, నిరంతరం మంచుతో కప్పబడివున్న ఉత్తర ధృువ మండలంనుండి హిందూ మవానమ్ముదపు వెచ్చని నీటి తలఐ వరకు, ఆంటే 12,000 కిలో మీటర్ల మేరవ్యాపించివున్నాయి. ఇది అమెరికాలోని ఉత్తరపు కొననుండి లాటిన్‌ ఆమెరికా దవీణ తీంాన వున్న కేఫ్‌ వోరన్‌ వరకూ, లేదా స్కాండినేషయా ఉత్తర మండలం నుండి ఆ[ఫకాలోని కేఫ్‌ గుడ్‌ వోప్‌ వరకూ గల దూరానికి సమానం. భారతదేశానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని ఆసియా రివబ్దిక్కులు గల విశాల మండళానికిమధ్య

38

జీవితానుభవంలో ఎన్నో సామ్యాలున్నప్పటికీ నిర్ధిష్ట భౌగోశిక సర్వం సాధికార పొంఠతాలుగి భారత, సోవియట్‌ దేశాల అనుభవం చార్మి తకంగా ఆర్థికంగా, రాజకీయంగా, సాంస్కృతికంగా లలిత హస్తకళా పరంగా భీష్నమైనడి వాటి సామాజిక, రాజకీయ వ్యవస్థలు ఆర్థికనిర్మాణ స్వరూపమూ కూడ ఓిన్నమమునవి ఆదే విధంగా భారత సోవి మట్‌ దూల పజలను ఎమర్కొంటున్న కర్తావ్యాలు అభివృద్ధి పరిణామంతో (పాధాన్యత్నాకిమాలు విన్నమయినవి.

అటువంటి వైవిధ్యం కల యీ దేగాంకు పవంచంలోని క్రీలకి నమన్మలపై దాదాపు ఏకాల్ని పాయం వుండడానికి కారణమేమనే (పళ్న సహజంగా వుత్చన్నమవుతున్నది. ఇది, పరిస్థితుల (వభావం ఉభయ దేశాలనాయకుల మధ్య మైతి వంటి అత్మాశయ పరిణామాలవల్ద యాదృచ్చికంగా జరిగిందా లేక దీఎకివస్తుగత మయిన సహేతుకమయిన కారణాలునా యా?

కసీసం నాలుగు అంళాలను బట్టే ఈ దేశాల దృక్పధాలు, విదేశాంగ విధాన వైఖిరులు ఏకీభవించడానికి సహేతకమయిన వివరణ యివ్వవచ్చు.

1). ప్రపంచంలోని అతి పెద్ద సోషలిస్టు రాజ్యాంగం సోవియట్‌ యూనియన్‌ _పపంచంలోని అతి పెద్ద అలీన దేశంగా భారతదేశం మానవాళి భవిష్యత్తు దృష్ట్యా పపంచ ప్రాంతీయ కాంతి రాజ్యాల మధ్య వివాదాలకు శాంతియిత పరిష్కారం తవ్ననిసరిగా అవసరమని భావిస్తున్నాయి

బి (ప్రపంచంలోని (పతి జాతికీ దేశానికీ జాతీయ స్వాతంత్యం, సామాజిక భదత లే5పోత్తే న్యాయమయిన, మానవతాయతమయిున (పపంచ అవి్భూవం ఆనంపూర్ణమూ, వరిమితమూ అవుతుందని భారత దేశమూ సోవియట్‌యూనియన్‌ రె.డూ నమ్ముతున్నాయి.

8. పపంచం ఆరోగ్యకరమయిన న్యాయమైన సౌభాగ్యవంత మమున (ప్రపంచంగా పెంపొందాలంటే విమ్నుక్తివున్యమాలకు అండగా నిల్వడం, స్వాతం్యత్యం కోసం పోరాడుతున్న దేశాల్మపజలకు సహాయ పడటం మౌలికంగా ముఖ్యమని యీ రెండు రాజ్యాలు గురిస్తున్నాయి.

కేం

ల, వలసవాచ స్మామాజ్యవాద వర్ణ వివకావాద రూపాలనన్నీ టినీ వ్యతిరేకించడం భారత సోవియట్‌ దేశాల విధాన (వ్రధాన సూూతంగా వుంది

'వపంచ పగమయిన చ్వైతన్యగల ఒక సోవలిస్టు రాజ్యానికీ తన విముక్తిని మొత్తం (పపంచ విముక్తి [కమంలో అంతర్భాగంగా గుర్రిస్తున్న ఒక జయప్రద వియోచన వుద్యమానికీ మధ్య అంతర్భాగంగా వున్న ఐక్యతను, భారత సోవియట్‌ దేశాల విధాన సూతాల ఏకీభావం లోని పైనాలుగు అంళాలు వెల్లడిచేస్తున్నాయి. కొని ఈ విధానాన్ని ఆచరణలో రూపొందించడంలో అమలుపరచడంలో రెండు దేశాలమధ్య (పస్ఫుటమైన భేదం వుంది.

ఇక్కడ, పస్తుకాంళం నుంచి కాస్త వైదొలగి అంతర్జాగీయ రంగంలో భారతదేశ “వ్య క్రిత్వం” కాలానుగుణంగా (పదర్శితమైన తీరును గురించి కొంత జ్గాపకం చేసుకొందాం,

ఆంతర్జాతీయ చట్ట నిబంధనావళి దృష్ట్యాగాని, ఐరాస కార్య విధానాలను బట్టిగాని చూస్తే భారతదే?ం మరేయితర రాజ్యంలాంటిదే, కాని దాని జనాభాను (1981 వాటికి ఆది 700 మిలియిన్లపు పైగా వుంది) బట్టి దక్షిణాసియా వువ ఖండంలో నాల్లింట మూడు పాళ్ళకు వ్యాపించిన దాని భౌగోళిక - రాజకీయ వ్యూహాత్మక స్థానాన్నిబట్టి అనేకభావలు, మండలాలు, మతాలు సంస్కళులు, నర వర్గాలకు చెందిన దానిని (పజలను బట్టి అది ప్రపంచంలోని వైవిధ్య సంపన్న _పవా సముదాయాల్లో కెల్లా పెద్దది ఆవిషయంలో అది మరే ఖండానికి కూడ తీసిపోదు. శాబట్టి భారత దేశాన్ని ఆక్కడి మానవ పరిస్థితిని బట్టి బిటన్‌, అర్జెంటైనా, లేదా జపొన్‌ల వంటీ దేశాలతో కాకుండా యూరపు ఆఫ లాంటి ఖండాలతో ఫోల్చ్బవలసీన ఖండ రాజ్యం ఈ విషయంలో బహుళ జాతీ (వణా మండల సముదాయ మున్న సోవియట్‌ యూనియన్ను మ్యాతమే భారత దేంతో పోల్చవచ్చు. కొబట్టీ భారతదేశం [పాదేశక సర్వం సవాధికార వ్యవస్థగా ఒక ఖండ స్థాయి రాజ్యం. అదొక సమాఖ్య రూప దేశం. భారతదేశంలో మతం, భావ, సంస్కృతి, (ప్రాంతీయ (ప్రభావాలు

త్రి

మొదలయిన వాటిపై ఆధారపడిన వైవిధ్యాలు పరిమాణంలో, (ప్రాదేశిక విస్శృతిలో, ఆ పర్యేకతలను గురించిన చైతన్యంలో (పపంచంలోని వేరువేరు. జాతులకున్న వాటంత విలషణమైనవి, బృహత్తరమైనవి. ఐనప్పటీక్సీ ఈ భిన్న ప్రజా విభాగాల్లో కొట్టవచ్చినట్టున్న విశిష్టమయిన ఐక్యతా భవం ఎంతో ఆశ్చర్య జనవ మైనది. శతాబ్దాల తరబడి యీ భీన్న త్వాలున్నప్పటికీ లయింతవ్‌శాల భూభాగంలో, యింత దీర్షకాలం ఈ ఐక్యత పాడుకొని స్థిరంగా నెలకొని వుండడం మనకు ఈవోతీతంగా కనిపిస్తుంది.

జవహర్దాల్‌ నెహూ9 హయాములో భారతవిదేశాంగ విధానం రూపుగొని పెంపొంద నారంభించిన నొటి నుంచి దాని ధ్యేయాలివి। (ప్రగతిశీల జాతీయ పు-ర్నిర్మాణం, ప్రాంకీయ్మ అంకతర్జాకీయ కాంతి పరిరతణత్తై అఫిా - ఆనసియాలతో ఇతోరిక సంఘీభావం, వర్ణ వివతను, వలసవావాన్ని వ్యతిరేకించే స్తూతాల ప్రాతిపదకపై నవ స్వతంత్రిదేశాల ఐక్యత, విముక్తి పోరాటాలకు మద్దతు, రాజ్యాల కూటాల్లో 'సైనక కూటాల్లో చిక్కుకోకండా వాటికి ఎడంగా వుండడం. ఇదంకా విదేశాంగ విధానానికి చట్టంగా వుంది. అలీనతలో ఇదంతా గర్భితంగా వున్నప్పటికి, అందులో మరొక (వత్యేకత వుంది రాజ్యాలు ఒకదానిపై మరొకటి ఆధారపడక తప్పనవ్పటికీ, స్వయం పోవకమమిన జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిర్మించుకోనేందుకు విదేశాంగ విధాన నిర్వహణలో భారతదేశ స్వయం వతిపత్తికి వతీకగా ఆలీనతను తొలుదొల్త రూపొం దించారు,

దీన్ని సోవియట్‌ యూనియన్‌ అర్థం చేసుకోవడమేకాక, దాన్ని (పశంసీంచింది. కొని, అమెరికాలో వరుసగా అధికారానికి వచ్చిన (పళ శ్వాలు దకాబ్దాల తరబడి దాన్ని త్మీవమబున అనుమానంతోనే చూస్తూ వచ్చాయి. అలీన విధానాన్ని “నీతిబాహృ మైనది” "ద్వంద్వ వైఖరి గలదొ అని ఖండించడం మొదలుకొని, దొన్ని “అవకాశ వాద విధానం”గా, సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్ల ఆనుకూలతను కప్పిపుచ్చుకొనే “మునుగు"గా శోసివేసే వరకు గల అన్ని రూపాల్లో అమెరికా _పభుత్వాలు

జ!

ఆలీ విధానాన్ని వ్యతికేకిస్తూ వచ్చాయి ఎందువల్లనంటే అది అమెరికా [షాపంచిక వ్యూవినిక్సీ దాని విదేశాంగ విధానానికీ అడ్డుపడుతుంది. అమెరికా, అలీన వీధానంపై యిలా దాడి చేయడం మామూలు. భారత దేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌, తదితర సోషలిస్టు దేశాలతో స్నేహంగా వుంటూ, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో అధికాధికంగా సహకారం నెరపు తూంటే అది నిజంగా ఎలా అలీనంగా వుండగలదు? ఈ అడ్డకోలు వాదనకు సులభంగా సమాధానం చెప్పవచ్చు - అలీన రాజ్యాలు సార్వ భౌమాథికార రాజ్యాలుగా వున్నన్నాష్ళ అలీన విధానమౌలిక సూతాలను విడనాడకుండానే వస్తుత ఆంత ర్జాతీయచట్టాల, ఐక్యరాజ్యసమితి నియామా వళి పరిధిలో ఆవి తమ శాతీయ (యోజనాల కోసం జాతీయ భదత కోసం ద్విపవష ఐహుపత [పాతివదిక్తై యితర దేశాలతో సంధులు ఒప్పందాలు చేసుకోకుండా ఆడుకోవడం ఎలా సాధ్యం? ఒక రాజ్య కూటమితో ముడి వేసుకొని, _వచ్చన్న యుద్ధంలో పాల్గొనటానికి లేదా దాని సైగిక లష్యాలను ఐలపరచడానికి నిరాకరించడం అలీన విధానంలోని సారభూతాంశం. నిర్దిష్టమైన అభివృద్ది లఖ్యాం కోసం కాంతియుత (ప్రయోజనాల కోసం సమిన్టీ మైతీ సంధి కుదుర్చుకోవడానికి ఒక దేశానికి గలహక్కును అలీన విధానం తోసివేయదు నిజాసికి 1871 నాటి శాంతి స్నేహ, సహకార సంధి జరిగింది. ఈ భావస్పూ ర్తితోనే. భారతదేశం అలీనతా [పథాన సూతాల నుంచి వై దొలగలేదనీ, నోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశ ప్రతిపత్తిని బలహీన పరచడానికి ఏ విధంగానూ _పయత్నిం చలేదనీ, గత పదేళ్ళ చర్మిత అనుభవమూ నిరూపించాయి. ప్రై పెచ్చు జాతీయ (ప్రయోజనాలకు యిది ఎంతో తోడ్పడిందనడానికి ఎన్నో సాఇ్యా ధాాాలున్నా౦వ.

(వస్తుత అంతర్జాతీయ పరిస్థితిలో వివిధ రాజ్యాల మధ్య వున్న సంబంధాల నేపథ్యంలో జాతీయ [పయోజనాలకు, [(పపంచస్థాయిలో దేశావసరాలకు మధ్యగల నంబంధాల పరిధిలో భారతదేశం యిటు సోవియట్‌ యూనియన్‌తో, అటు అమెరికాతో రెండురకాల సమస్యలను ఎదుర్కొంటోంది. సోవియట్‌ యూనియన్‌తో సంబంధాల్లో మనకు అన్నిటీ కన్నా ముఖ్యమయినది, బహుముఖమయిన దేశాభివృద్ధి కార్యకమాల్లో,

త్‌

ఉభయ దేశాల సహశారాన్ని స్థిరపరచడం జాతీయ [ప్రాంతీయ భ్యదతా పరిరక్షణకూ నిరాయుధీకరణ పధకాల్లోనూ, ,పాచ్య, పశ్చిమ దేశాలమధ్య ఉఊ్నదిక్రతోపళమన పునరుద్రిపన కోసమూ సహకరించుకోవడం అలీ నోదమ ఆధ్యక్షస్థానాన్ని స్వికరించిన తరువాత భారతదేశం రాజకీయం గానూ సోవియట్‌ యూనియన్‌ తదితర సోషలిస్టు దేశాలతో మన మైతి వల్ల కలిగిన లాభాలకు జాగ త్తగా ఆచరణరీళ్యానూ రాజకీయంగానూ అంచనా వేయడం అవసర మైంది. మనం ఎలా వ్యవహరించినా సోవియట్‌ యూనియన్‌ తలంవూపుతుందని భావించడం గానీ అలీనోద్యమసంస్థాపక శ్‌ ీ గా సాధికార పతినిధిగా వ్యవహరించడంలో సోవియట్‌ యూని సోనితో స్నేహ సంబంధాలను మన మెడలో గుదిబండగా భావించడం కాని [వమాదకరం

అమెరికాతో మన సంబంధాల్ని మూడు స్థాయిల్లో = ద్వివత (ప్రాంతీయ (ఆంటే దశ్షిణ, ఆగ్నేయాసియా, హిందూమవీసమ్ముద ప్రాంకాల్యు పపంచస్థామిల్లో - నిర్మించుకోవలసి వుంటుండి ఈ స్థాయీలలోని అంశాలు కొన్ని పాశ్నీకంగా ఒకే విధమయిన వైనప్పటికీ గతంలో ఈ రెండు దేశాల మద్య ఎడముఖం పెడముఖంగా వుంటూ వచ్చిన సంబంధాల దృష్ట్యా ఈ మూడు స్థాయీల్లో వేరు వేరు (అయితే సమన్వయిరృత వ్యూహాలకు రూపొందించడం మంచిది ఉభయ దేశాల (వయోజనాలు ఏకీభవించే రంగాలను నిర్ణయించి, మొదట ద్విపక వూవా రచనకు పూనుకోవడం కొంత సులభంగా వుంటుంది. రెండు దేశాలు గుణపాఠాలు నేర్చుకొని వుంటే “*సరియైనొ వాస్తవికమయిన సంబంధా లకు ప్రాతిపదికను ఏర్పరచడానికి కనీసం చి త్తశుద్ధితో కృషిచేయ వీలవు లుంది. వాస్తవానికి ఈ స్థాయిలో రెంటి _పయోజనాల మధ్య దై రుధ్యా లను అదపులో పెట్టవచ్చు. ఆయితే. రెండు దేశాల వై ఖరులమధ్య వైరుద్భాలు మరింత ప్రస్ఫుటంగా ముందుకు వస్తున్నది. (పత్యేకించి (ప్రాంతీయ, (పపంచస్థాయిల్లో;, భారతదేశం [పపంచంలో ఒక సముచిత (పతిపత్తి నందుకొంది- దాన్ని మనం కాపాడుకొంటూ మరింత పెంచు కోవాలంటే. మన నాతీయ, ప్రావపంచ ప్రయోజనాల విషయంలో మన

తే

వైఖరి దృఢంగా ఖచ్చితంగా వుండాలి- అయితే దురుసుగా కిట్టాకోరు ఫక్కీలో వ్యవహరించ నవసరంలేదు అది మన సంస్కృతిలో గాని, మన జాతీయోద్యమంలోకాని భాగంగా ఎన్నడూ లేదుకదా. మనదేశం కొన్ని పరిస్థితుల్లో మన నుండి పపంచం అశిస్తున్న మధ్యవర్తిత్వ ప్మాతను దౌత్యపరమైన నమ్యుతతో నిర్వహించవచ్చు సమానత న్యాయం మానవునికి గౌరవ్యపతిపత్తి గల వాతావరణం నెలకొన్న లౌకిక (పజా తద్యతయుత [ప్రపంచాన్ని సృష్టించడంలో పథనిర్దేశక భూమికను నిర్వ హించవచ్చు సామాజ్యవాదం నుంచి విముక్తి సాధించేందుకు అత్యంత విస్తృతమైన [పశాపుద్యమాన్ని మహొజ్వలంగా నడిపిన ఒక దేశ (పథాన చార్మితక లవ్యాలలో, అన్ని రూపాల వలసవాద నిర్మూలన ,(కమాన్ని పూర్తిడేసే క ర్తవ్యమొకటి. ఆ కర్తవ్య నిర్వహణ భారం మనపై వుంది. మనకు గాంధీ జవహర్ణాల్‌ నెహా9ల ఆడేళాలవే

భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు : (పయోజనాలసం గవుం లాలా ఎాటి,వీ దట్‌ భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు నేడు ఎంత సుస్థిరంగా నెలకొన్నా యంచే, వీటి పూర్వరంగాన్ని జ్ఞాపకం చేసుకోవలసిన అవసరమే లేదని పిస్తుంది. సోవియట్‌ యూనియన్‌తో మైతి అవళ్యకమన్న దృక్పధం ఎంత విసృతంగా ఆంగికారం ఫౌందిందంటే, భారత, నోవియట్‌ దేశాల విధానాలూ ప్రయోజనాలను ఏకీభవింపచేసిన అంశాలను మనం మరిచి పోవడం క ద్దు 19047 ఆగస్టులో భారతదేశం స్వశంతమైనప్పుడు ఆడి ఆంతర్జా తీయ రంగంలో దాదాపు ఏకాకిగావుండేది; దాసకి మ్మితులు లేరు శొత్తగా సాధించుకొన్న స్వాతం్యత్యాన్ని కాపాడుకొని పటిష్టం చేయ టానికీ, వచ్చన్న యుద్ధపధాన్ని సైనిక కూటాలుగా పపంచ విభజనను తిరస్కరించడానికి జవిహర్జాల్‌నెహా9ి దేశాన్ని అలీన పంధావైపు నడిపించారు. కాని ఆనాడు _పధానంగా, _పపంచంప్రై అమెరికా నాయక. త్వాన వున్న పాళ్చాత్య రాజ్యాలదే పెత్తశం; కొత్తగా అవతరించిన దేశాలను తను సైనిక కూటాల్డోకి లాగి తద్వారా స్మామాజ్యవాద వ్యవస్థ కుప్పకూలే. సహజ పరిణామాన్ని అడ్డుకునే [వయత్నాలదే పైచేయిగా వుండేవి ఆప్పటికి సోవియట్‌యూనియన్‌ లిన్నపాటి సోషలిస్టు కుటుంబాన్ని స్థాపించి పాశ్చాత్య రాజ్యాల అధిక్యతను సవాలు చేసి నప్పటికీ, వాటి సవాలును ఒంటరిగా అందుకొనేఓటంత బలంగా దానికి లేమ. కాబట్టి నవ స్వశంతదేశాలకూ, హపౌళ్చాత్య రాజ్యాలకు మధ్య

తక్‌ పోరాటంలో సహజసిద్ధంగా వున్న వైరుధ్యాలను సోవియట్‌ యూనియన్‌ క్రమంగా ఆకళించుకొని, నవ స్వతంత్ర దేశాలతో ఉమ్మడి సంపదింపు లకు, ఐక్య సంఘటనకు (వయత్చి ంచడం సహజమే అఆ విధంగా సోవియట్‌. విధానాలు తృతీయ ప్రపంచ ఆళ యాన్ని బః పరచే పంధా తొక్కాయి.

ఆ విధంగా భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు ఒకవంక పాళ్చాత్య సా్మామాజ్యవాద వ్యతిరేక పోరాటంలో మరోవంక గత 20- 80 సంవత్స రాల్లో భారతదేశ జాతీయ [పయోజవాలూ, అవసరాల్లో వేరూని వున్నాయి. స్తామాజ్యవాద వ్యతిరేక పోరాటం సోవిమిట్లను కొత్తగా అవళరిస్తున్న [ప్రవంచ దేశాలవైపు మొగ్గేలా చేశాయి సోవియట్‌ ఉద్దేశాలను లక్ష్యాలను గురించి పాళ్చాత్య రాజ్యాలు పురికొల్పన అనుమానాలను భయాలను ఆదేశాలు నిరాకరించడానికి కారణం ఆ పోరాటమే ఆ విషయమే, భారత దేశ వైఖరిని వివ౨స్తూ జవహర్దాల్‌ నెం 1929 లోశే సం్యగహంగా యిలా చెప్పారు:

రష్యాపట్ల ఇంగ్లండు జాగర్తగా పెంపొందించిన ద్వేషభావ సందాయంలో మనం పెరిగి పెద్ద ఆయాము రష్యానుంచి దండ యాత అన్న బూచీని మనకు చూపెడుతూ. దాన్ని మన పాలకులు ఆయుాలపై అపార ధన వ్యయానికి సెకుగా చేశారు. జార్‌ కాలంలో రష్యా సా మాజ్యవాదం దక్షిణదిశగా తోసుకొస్తున్నట్టూ యిక్కడి వెచ్చని సమద జలాలపైనాా బహుకొ భాంతదేశం పెన్నే అది కన్ను వేసినట్టూ వారు చెబుతున్నారు. జారు యిక లేడు కాని ఇంగ్లండు రష్యాలమధ్య పోటీ కొనసాగుతూంది. భారతదేశానికి సోవియట్‌ వభుక్వం ముప్పు రెచ్చిపెడుతూందని యిప్పుడంటున్నారు...

రష్యా కనీసం తన ప్రస్తుత పరిస్థితిలో చాలాకాలంపాటు భారత

దేశానికి ముప్పుగా వుండటం అనూహ్యం... ఈ రెండు దేశాలు

నేడు ఒకదాని నొకటి ఎంతగా పోలి వున్నాయంటే అవి ఒకటి నొకటి దోపిడీ చేయలేవు మామూలుగా రష్యా, భారతదేశం

జర

ఘరణకు కారణాలు దాదాపు లేకుండా మంచి యిరుగు పొదుగు

దేలేలుగా మనాలి నేడు మనకు కనిపిస్తూన్న నిరంతర ఘర్షణ

ఇంగ్లండు రష్యాల మధ్యన తప్ప, భారతదేశం రష్యాల మధ్య

కాదు...

మనం వాస్తవాలను పరికించినట్టయిత్యే ఒకే ఒక నిర్ధారణకు

రాగలము అదేనుంటే రష్యాను చూచి భారతదేశం భయపడ

వలసిన కారణం లేదు. ఈ నిర్ధారణకు నచ్చిన తరువాత మనం

సా మాజ్యవాద చదరంగంలో ఇంగ్లండు మనల్ని పావులుగా చేయ

టానికీ అఆ దేళ (ప్రయోజనాలకోసం మనల్ని అటూ యిటూ

నెట్టడానికి అనుమతించటోము

ఆ తరువాత అంతర్జాతీయ పరిస్థికి సమూలంగా మారిపోయింది. ఇంగ్లాండు రష్యాలమధ్య పోటీ స్థానంలో అమెరికా, సోవియట్‌ యూని యన్ల మధ్య పోటీ వచ్చింది. కొని నెహూ9 దృష్టిలోని రెండు ఆంకాలు కొనసాగుతూనే వున్నాయి । సోవియట్‌ యూనియన్‌ వుద్దేశాలను గురించి పాళ్ళాత్య దేశాలు వ్యాపింపకజేస్తున్న భయాలను ఆతిశ యోక్షులగా పరి గజ్‌స్తూ, వాటిని నమ్మక పోవడం; భాకత, సోవియట్‌ దేశాల (పయోజనాల మధ్య కొంత ఏకీభావముందన్న నిశ్చితాల్నిపాయం నూతన స్వతం్యతదేశాలకు [వియమైన ఆశయాలకు మాస్కోగట్టి తోడ్పాటు, ఈ అవగాహనను బలపరిచింది అతి ముఖ్య జాతీయ సమస్యలపై భారతదేశానికి సోవియట్‌ అండదండలు దీన్ని (వత్యేకించి పటుతరం చేసింది. కాశ్మీర్‌ సమస్యపై పాళ్చాత్య రాజ్యాలు [పతిపాదించిన విద్వేష పూరిత తీర్మానాలను భదతా సంఘ ఆమోదం పొందకుండా నివారించడానికి భారతదేశం సోవియట్‌ యూనియన్‌ సానుభూతిపై దాదాపు పూ ర్రిగా ఆధారపడింది. దీని తరువాత 1955 లో సోవియట్‌ యూనియన్‌ కాశ్మీర్‌ను భారతదేశంలో అవిభాజ్య అంతర్భాగమని అసందిగ్ధంగా అంగీకరించింది. భారతదేశంలో భారీ పర్మిశమల పరంపరను ఆభివృద్ధి చేయడంలో సోవియట్‌సహాయం అత్యావళ్యకమైంది. తరువాతి. భారత్‌ దేశంతో ఘర్షణలో వైనా వాదాలను, వైఖరులను అంగీక రించడానికి

శ

సోవియట్‌యూనియన్‌ నిరాకరించింది. 19082 శీతాకాలంలో భారత దేళంపై చైనా సాయిధచర్యలను సోవియట్‌యూశ3మన్‌ విమ ర్మించింది. అదే సమయంలో మాస్కోసైనక సామ[గి యివ్వడానికీ మొట్టమొవటిసారిగా మందుకు వచ్చింద మిగ్‌ విమానాల ఫ్యాక్టరీని భారతదేశంలో నెలకొల్పుతామన్న (వతిపాదనను ఆది వువసంహరించు కోలేదు దీని ఫలితంగా భారత దేశానికి రక్షణ యం్యతసామ్మగి సరథరాపై 106% సెఫ్టెంంరు 11 న ఉభయ దేశాలమధ్య ఒడంబడీకకుదిరింది. సెఫైైంబరు 81న రాజ్య సభలో చేసిన ఒక (వకటనలో భారతరష్షణ మంతి సోవియట్‌. సైనిక సహాయానికి ఎటువంటి షరతులు లేవని (వవటించాడు మాస్కో చే ఆయుధాల సరథరా ఉత్తరో త్రరా గణనీయంగా పెరిగింది. మరెక్కడా లభ్యం కాని ఆయుధాల సరఫరాకు యిది నాంది మ్మాతమే ఆయినా వాటికి ఆతరువాత మాస్కో అనివార్యమమబున మూలాధారమయింది.

అమెరికాతో పాకిస్తాన్‌ సైనిక బాందవ్యం పాకిస్తాన్‌ భూభాగంపై ఆమెరికా స్థావవాల ఏర్పాటు (వాటిలోకొన్ని సోవియట్‌ భూభాగంపై యు-£ విమానాలు ఎగరడానికి కీలకమమున స్థావరాలుగా వువమయోగ పడ్డాయి) భారతదేశంపట్ల సోవియట్‌ సానుకూల వైఖరిని పెంపొం దించాయి. కాని భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలకు వతిస్పందనగానూ, వాటీని ఐలహిన పరచేందుకోసమూ పాకిస్తాన్‌ కెన్లిన్‌తో దొత్యసం]ప దింపులను ఉధృతం చేసింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌వట్ల తనకు ఎటువంటి శతు భావమూ లేదనీ భారతదేకశమంటే తమకున్న భయం వల్లనూ ఒకపెద్ద పొరుగుదేగానికి వ్యతిరేకంగా తన భ దతను పటిష్ట వరచుకోవలసి అవసరం వల్లనూ తను పాళ్చాత్య సైనికకూటమిలో చేరానని పాకిస్తాన్‌ సోవియట్‌ యూనియన్‌కు నమ్మవెప్పకదూపటంతో, పాకిస్తాన్‌పట్ల, ఈ ఉపఖిండ వ్యవవోరాలపట్ల సోవియట్‌ ఆన్రి పెరిగింది. భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లు రెండింటీవట్ల మైతి నెరపి తద్వారా యీ మొత్తం ఉపఖండ భూభాగమంళటితో స్నేహంగా వుండే అవకాశం కలదని సోవియట్‌ యూనియన్‌ పసిగట్టింది. ఆగ్నేయాసీయాపై అమెరికా "పెత్తనానికి యిది నిజమయిన విరుగుడుగా వుండగలదని సోవియట్‌

టీకి అంచనా రెంటిలోనూ భారతదేశం మరింత స్థిరత్వమున్న దీ, రాజకీయంగా మరింత (పగతిశీలమబునదీ అని సోవియట్‌ యూశియన్‌కు తెలుసు కాని భారతదేశం పాకిస్తాన్‌లు రెంటినీ తమ పవంలో నిలుపుకోవచ్చు నన్న నమ్మకంతో ఆది వ్యవహరించింది. ఫలితంగా ఈ ఉపఖండ వ్యవహారాల్లో దాని ఆసక్తి విస్తరించింది. కాశ్కీర్‌ సమసాపై భారతదేశంనుంచి తనకు సంతృప్తికరమైన

సమాధానం రానందువల్ల పాకిస్తాన్‌కు ఆశాభంగం కలిగింది. రెండు దేశాలమధ్య సంబంధాలు రానురాను మరింత చెడిపోయి, మరీసాయుధ ఘక్షణ జరిగే పమాదమేర్చడింది. మొదట సమోభం కచ్‌ [పాంతం గురించిన వివాదం కారణంగా తలఎత్తింది సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఉభయదేశాలకు, న్నిగహం వహించి, ఘర్షణకు దిగవద్దని నివృక్షపాతంగా సలహాయిచ్చింది. అవిశ్వాస వీబాలు నాటి నవస్వశంత రాజ్యాలను ఒకదాని పై మరొకదాన్ని వుసికొల్చుతున్న ది స్కామాజ్యవాద మేనని చెప్పింది. ఈ సంషోభం ఆంతరించిందో లేదో, కాశ్మీర్‌లోకి పాకిస్తాన్‌ జొారబడటంతో 19089 'సెపైంఐరు యుద్ధం (ప్రారంభమయింది.

భారత - పాకిస్తాన్‌ పరిణామాల్లో సోవియట్‌ పాత

ఈ ఉపఖండపరిణామాల్లో సోవియట్‌ తొట్టతొలిసారిగా కలుగ

జేసుకొన్నది, ఈ సమయంలోనే రెండుదేశల మధ్యగల సమస్యలను పరిష్కరించి, గత యుద్ధం నుంచి నం్మకమించిన దువృలిళాలను ఆధిగమించేందుకూ. రెండు దేశాలు సోవియట్‌యూనియన్‌తో స్నేహ నత్సంబంధాలు నెరవడానిత్తై తగిన పరిస్థితులను సృష్టించేందుకూ సోవియట్‌ [పధాని అలెగ్లీ కొసిగిన్‌ భారత, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య ఉన్నత స్థాయిసమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి చొరవ తీసుకొని అందులో కానుకూడా పాల్గొన్నారు. కాష్కెంట్‌లో జరిగిన యీ సమావేశానికి భారత పధాని లాల్‌ బహదూర్‌ శాన్త్రి పాకిస్తాన్‌ అధ వడు ఆయూబ్‌ఖాన్‌, ఉభయదేశాల ఉన్నతాధికారులు వాజరయ్యారు. సమావేశం రెండుదేశాలనుధ వైషమ్యం పెంచుతున్న నమన్యలను, చర్చించించింది. చర్చల సందర్భంలో

త్ర

(వతిష్టంభన యేర్చడినప్పుడు కొసిగిన్‌ నేర్పుతో జోక్యం చేసుకొని చర్చలు విఫలం కాకుండా చూచారు తుదకు యీ సమావేకం భారత _ పాక్‌ [వకటనతోనూ, ఇందుకు సంబంధించి కు*రిన వివిధ ఒవ్పందాలతోనూ ముగిసింది. 'పికింగ్‌ శ్యతుభావం వహిస్తున్నప్పటికీ మాస్కో దౌత్య రంగంలో ఒకముఖ్య విజయంసాధించివట్లు అంతర్జాతీయ రంగంలో మొత్తం ఉపఖండాన్ని తనవైపు తిప్పుకొనే లత్యం సాధించడంలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించినట్లు కనిపించింది.

తదుపరి చర్యలు ఆమలు జరగనందువల్దశేమి భారత, పాకిస్తాన్‌లు వరస్పర నిందలా విద్వేషపచారానికి దిగడంవల్లనేమి తొ్కెెంట్‌ ఒప్పందాలు వెంటనే వెనుకపట్టు పట్టికవృటికీ తాష్కెంట్‌ సమావేశంలో హైధించిన విజయంవల్ల సోవియట్‌ యూఎయన్‌ అంతర్జాతీయ రంగంలో తనకు బాసటగా, భారత, పాకిస్తాన్‌లు రెంటితో స్నేహ సంబంధాలను నెలకొల్పుకొనె అవకాశముందని భావించింది

తాష్కెంట్‌ స్ఫూర్తికి దోహనం చేయడానికై భారతదేశం తీసుకొన్న చర్యలను సరివాద్దు ఆవల యిందుకు విరుద్ధంగా సాగుతున్న పరిణామాలను శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ సోవియట్‌ నాయకుంకు తెలియ జేళారు. భారతదేశానికి ఆందోళన కలిగిస్తున్న తక్షణ సమన్యల విషయంలో సోవియట్‌ వైఖరిలో ఆమెకు ఎటువంటి మార్చు కనిపించలేదు, కొశ్వీర్‌ సమస్యపై తాము ముషపటి వైఖరికి !ట్టుబడి వున్నామనీ, పాకిస్తాన్‌తో సంబంధాల మెరుగుదల భారతదేశంతో తమ స్నేహానికి నష్టకరంగా జరగదనీ సోవియట్‌ నాయకులు భారతదేశానికి వోమీ యిచ్చారు. శ్రీమతి గాంధీ భారత -- సోవియట్‌ ఆర్థిక సంబంధాలను ఎంతో [పళంసింబారు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ కూడా మన ఆర్థిక సమస్యపట్ల సానుకూతిని సదవగాహనకూ ప్రదర్శించారు 19%8 జులైలో ఆమె సోవియట్‌ పర్యటనకు ముందు భారత [పణా€5ా, ఆవారమంతి మాస్కోకువెళ్లి తమనాల్లవ వంచవర్ష వణాళి5కు సోవియట్‌ యూనియన్‌ నుంచి ఆించగల సహాయాన్ని గురించి చర్చించి వచ్చారు ఆ పణాళికకు (ప్రళుత్వ వాణీజ్య రుణ రూపంలో మొత్తం 9780 మిలియన్‌ రూబుళ్ట

క0

(880 కోట్ల రూపాయలు) సవాయాన్ని అందజేసే ఒప్పందాలను తాము (ధువపరుస్తున్నట్లు మాస్కో. కెలిపింది. “*క సహాయం (పధానంగా (వధుత్వ రంగంలో మరికొన్ని పర్మిశమల స్టాపనకు లభిస్తుంది” అని ఫ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ పార్ట మెంటుకు చెప్పింది.

భారతదేశ విధానాల్లో మార్పులను గురించిన అపోహలను తొలగించడానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలను యథాతధంగా కొనసాగించ దలదానని స్పష్టం చెయ్యటానికీ (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ తన సోవియట్‌ పర్యటనలో గట్టిగా కృషిచేశారు ఏ విధమయిన పిడివాధానికీ బందీ కాకుండా సోషలిజం వైపు భారతదేశ పురోగమనం. గురించి మాట్టాడుటూ ఆమె “కష్టవడి పనిచేయాల్సి వుంటుంది. క్యాగాలు చేయాల్సి వుంటుంది" అని సోవియట్‌ రాజధానిలో అన్నారు

“*మెము కొన్ని సందర్భాల్లో తొటుపాటుతో కిందపడవచ్చు. కొన్ని

సందర్భాల్లో అగి, ఊపిీ తీసుకోవచ్చు మేము కొన్ని సందర్భాల్లో

మ్మిశతులపై ఆధారపడవచ్చు; కొన్ని సందర్భాల్లో కష్టమయిన

ఎంపికలు చెయవలసి రావచ్చు. ఒకానొకప్పుడు, కొన్ని సంద

ర్ఫాల్లో సర్దుబాట్లు చెసుకోవలసి రావచ్చు ఇదంతా జీవితంలో

ఒక భాగం, దీన్ని అఆంగీకరిస్తున్నాము. కానీ, ఎత్తుగడరీత్యా

మేము ఏ సర్దుబాట్లు చేసుకొన్నా పేదరికానికి వ్యతిరేకంగాను,

సోషలిజం కోసమూ మేము సాగించే పోరాటంలోన్తూ వ్యూవోత్మక

లక్ష్యం స్థిరమైనది, మారనిది *

ఆఏత్తుగిడలకు సంబంధించిన సర్దుబాట్టోను (పయివేటు చర్చల్లో ఆమె నొక్కి. చెప్పి వుంటారనీ వివరించి వుంటారని మనం నిర్ధారణ చేయవచ్చు.

దేశాన్ని “ఐబయటివారి సవాయంపై ఆధారపడే (వస్తుత స్థితి నుంచి “స్వతం తాభివృద్ధొ పరివర్తన చెందించడంలో భారతదేశ నాల్గవ, అమిదవ పంచవర్ష (పణాళికల కీలక [పాముఖ్యాన్ని థ్రీమతి గాంధీ సోవియట్‌ నాయకులకు చెప్పారు.

య! “*లోహలు, యంత నిర్మాణం, నూనె రసాయనాలు, విద్యుదు _అ్పాదన, వర్తక సామాజికీకరణ రెండవ మూడవ వంచవర్ష ,పణాశికలో

పునాదులు వేయబడిన అన్ని రంగాల్లో” _పకుత్వ రంగం కీలక పాత నిర్వహిస్తుందని ఆని ఆమె. చెప్పారు. వియక్నాంలో. శాంతియుత పరిష్కారం అవసరమని అన్నారు అలీనోద్యమ ,_పాముఖ్యాన్ని నొక్కి చెప్పారు. అలీన విధానాన్ని బలహీన పరుస్తున్న ౦దుకూ, ఆసియా, ఆఫికొ దేశాల్లోని వ్యూడల్‌ బాంవన బాద శకులతో పొత్తుకలుపుతున్నం దుకు చైనా నాయకత్వాన్ని ఆమె విమర్శించారు వలసవాదంనయా వలసవాదోలకూ. వర్ణవివక్షకూ వ్యతిరేకంగా పోరాడవలసి పుంటుందొని హెచ్చరించారు.

భారతదేశానికి సహాయాన్ని. విస్తరింద. చేస్తూనే పాకిస్తాన్‌తో సంబంధాల స్థాయిని (క్రమంగా పెంచడిం సోవియట్‌ వ్యూహం అనేది స్పష్టమే భారత పారిస్తాన్‌లమధ్య సామరస్యం వాంఛనీయమని సోవియట్‌ మార్యమికాలు. బహిరంగ పకటనలు కూడా నొక్కి చెప్పాయి. భారత ఆర్థిక పగతికి దాని పస్తుత పరిస్థితులనూ, చిక్కులనూ, జయ పదంగా పరివ్కరించడానికీ పాకిస్తాన్‌తో ఘర్షణను పరిష్కరించుకోవడం అవసర మని 1965 డిసెంబరు లోనే *పావ్ద ఒక వ్యాసంలో పేర్కొనడం యుందుకొక ఉదాహవణ సోవియట్‌ యూంయన్స్క్‌ తదితర సోషలిస్టు దేశాలతో భారతదేశ వాణిజ్యానికి విదేశీ మారక (దవ్యం ఖర్చు అమ్మే సమస్య లేదు కాబట్టి ఆ వాణిజ్యాన్ని మరింత పెంపొందించడం ముఖ్య పని కూడా ఆ వృాసం నొక్కి చెప్పింది.

సోవియట్‌ యూనియన్‌కు భావతదేశంలో స్నేహం విలువైనదనేది దానికి విదితమే. భారతదేశానికి సోవియట్‌తో సంబంధాలు బహుముఖ మైనవి. దైనా సాయుధ దాడి చేసినా హికిస్తా యతో-ఉైడాక్తకల రీర్హ హాంంపాటు. సాగినా, దానితో యద్ధం వచ్చినా తన_అలీన్‌తా షధా చాస్టా' నిలబెట్టుపని యీ సవాళ్ళు నుండీ బమటఫడడానికి భారత దేశానికి సోవియట్‌ స్నేహం సహాయపడింది. క్రొక్మీర్‌ సమస్కలో తలొగ్థీరణంగా భారతదేశ భౌగోళిక సమగ్రతకు సంబంధించిన్‌ ఈ అతిముఖ్య సమస్యలో

కై

సోవియట్‌ అండదండలకు గల (ప్రాముఖ్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తున్నది ఉదాహరణకు అమెరికా పాకిస్తాన్‌ను ఐబలపర్చగా, చైనా భారతదేశానికి వ్యతిరేకం అయింది అది కూడ ఇస్టామాబాద్‌ను ఎగనన దోసిన పరిస్థితి భారత దేశానికి ఎదురైంది సోవియట్‌ యూనియన్‌తో తన సంబంధాలలోని రాజకీయ అంశం ఉదిక్తతా సంషోభ సమయాల్లో భారతదేశ జాతీయ [ప్రయోజనాలకు స్పష్టంగా ఉపకరించింది, తమ జాతీయ (పయోజనాల నుధ్య మౌలికమయిన వైరుధ్యాలూ ఘర్షణలూ లేవని భారత, సోవియట్‌ నాయకులకు బాగా తెలుసు. పైగా, తమ [పయోజనాలు పరస్పర పూరళాలని కూడా వారు (గ్రహించారు. కాబట్టి ఈ రెండు దేశాల [వయోజనాల ఏకీభావం ఓకముఖ్యాంశమని తేలింది,

వళ్ళ తరబడిగా నిర్మాణ మవుతూ వచ్చిన విస్తృత అర్థిక సంబం ధాల ప్రాముఖ్యం కూడా తక్కువైనదేమీ కాదు. భారతదేశం అనేక సంవత్సరాలపాటు పారి శామికీక రణ కై చేస్తూ వచ్చిన తీవ కృషికి మాన్కో గణనీయంగా తోడ్పడింది. చూలిక పర్మిశమల నిర్మాణానికి సహాయ పడేందుకు చాలా దేశాలు యిష్టపడలేదు భారతదేశ ఆర్థిక పునరుజ్జీవన కృషిలో సోవియట్‌ భాగస్వామ్యానికి థిలాయ్‌ (ప్రతీక అయింది. మౌలిక పర్మిశమలో ఉక్కు టోొగ్గు యంత పరికరాల నిర్మాణం విద్యుత్‌ సామ్మగి యిప్పుడు మొగ్గదొడిగిన చమురు పర్శిశమల్లో ఈ భాగసామ్యం గణనీయమమినడది స్వావలంబన సాధించడంలో దీని (ప్రాముఖ్యాన్ని గురించి ఎంత చెప్పినా అతిళయోలక్రి కాదు 19684 _ 66 భారత దేశానికీ చాలా కష్టభూమిష్టమయిన నంవత్సరాలు. తదుపరి ఒక కొత్త పంచవర్ష [ప్రణాళిక (నాల్గవది) అమలు జరగవల్సివుంది. ఇది వరకే చెప్పినట్టు సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఈ (వణాళికకు _పధానంగా మౌలిక పర్మిశమల స్థాపనకు 880 కోట్ట రూపాయలు సవాయం అందజేస్తానని వాగ్దానం చేసింది. (19054 - 67 మధ్య మాస్కో భారతదేగానికి 800 కోట్లు ఆర్థిక సహాయం చేసింది. రెండు దేశాల మధ్య వర్తకం 1870 _ 76 మధ్యకాలంలో దాదాపు 800 కోట్లనుండి 800 కోట్లకు పెరిగింది. అంతేకాక కీలకమయి.న సాంకేతిక సహాయం సోవియట్‌ "యూనియన్‌ ఆందబేసిన

ర్‌వె (ద్రవ్య సవాయంకన్నా బాలా గొప్పది.) సోవియట్‌ యూనియన్‌, భారత దేశ వర్తక భాగస్వామ్యదేశాలలో ఒక వధాన స్థానం అలంకరించింది

1070 సెపైెంబరులో నాటి మన దేశాధ్యముడు వి. వి, గిరి తన మాస్కో య్యాతసందర్భంలో చెప్పినట్టు :

“మా ఆర్థికాభివృద్ధిలో, (పత్యేకించి మా పార్మిశ్రామిక విప్పవానికీ వెన్నుముకగా వున్న (పభుత్వరంగ వర్మిశమలలో గత 15 సంవత్స రాలుగా మాకు ఎంతో విలువైన సోవియట్‌ తోడ్పాటు అందింది. పరి త మలలోగాన్మి సాంకేతిక పరిజ్ఞానంలోగాని విజ్ఞానశాస్త్రం లేదా ఇంటి సీరింగ్‌ లోగాని, నూనె అన్వేషణలోగాని మీతోడ్చాటు కీలకమైనదీ ఆరమరికలు లేనిదీ భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో ఒక కీలక రంగాన్ని నిర్మించడంలో సోవియట్‌ సాంకేతిక విధానమూ పరిజ్ఞానమూ కారణంగా భారత దేశం తన ఆర్థికాభివృద్ధిని త్వరితపరచుకో గలిగింది తన [ప్రజలను మరింత మెరుగైన జీవన పమాణాన్ని సమకూర్చగలిగింది. దేశ రతణా, భద్రతలు

సోవియట్‌ తోడ్చాటులో, భృదతకు సంబంధించిన అంశం కూడ తక్కువైందేమీ కాదు. అప్పటికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆధునిక ఆయుధాల సరథరాకు (పధాన మూలాధారంగా యింకా కాలేదు. కాని దీని (ప్రాముఖ్య (పస్పుటం కాబొద్బింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఫైనిక సామ్మగిని ఇవ్వజూపిన తొట్టతొలి తృతీయ (పపంచ దేశాల్లో భారత దేశం ఒకటి ఆది జరిగింది 1854లో. ఆనాడు భారతదేళం ఆ పతిపాదనను పరిశీలనకు తీసుకోలేదు. అయితే. 1950 దళాబ్ది ఆఖరు సంవత్సరాల్లో ఐ, ఎల్‌- = 14 రవాణా విమానాల దళమొకటి బం. ఏ, ఎఫ్‌.లో భాగ మైంది. 1960 లో తొట్టతొలసారిగా సరిహద్దు రోడ్డు అభివృద్ధి బోర్డు ఎంయబఐ.4* రకం హెలికాప్టర్లూ, ఎ, ఎన్‌. = 12 రకం విమానాలూ, కొంత ఇంజనీరింగ్‌ సామ్మాగిక్షై కం్టటాక్టు కుదుర్చుకుంది. 19062 ఆగస్టు మొదటి వారంలో మిగ్‌ ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. 1964 ఆగస్టులో మిగ్‌ * 2! ఇంటర్‌ సెప్టర్‌ విమాన దళాలు మూడూ, మిగ్‌ కర్మా

ర్‌ గారానికి యంతాలూ, నీటిలోనూ, భూమిపైనా పయనించగల పీ, టిం 76 రకం టాలకులూ, 150 ఎం, ఎం మధ్యరకం ఫిరంగులకై కొత్త ఒప్పందాలు కుదిరాయి వీటి కొనుగోళ్ళకు సంబంధించిన [దవ్య షరతులు భారతదశానికి మరింత అనుకూలమైవవి, అప్పు తీర్చేందుకు డబ్బు చెల్లింపులు రెండు. దేశాల మధ్య వర్తకు ఆదాన, (ప్రదానాల ద్వారా జరగాలని నిర్ణయించారు.

1965 లో కుదిరిన ఒప్పందం ఈ విషయంలో మకఠో ముందడుగు భారత నావికా బలాలను ఆధునికం చేస్కి వాటికి కొత్త సైనిక సామిని సమకార్చేందుక్లై 4 జలాంతర్గాములు ల్‌ డేటా-రకం గ స్తీపడవులను భారత దేళాపకి సోవియట్‌ యూఎయన్‌ నిర్మించి యిచ్చేందుకు మాస్కో ఢిల్లీల మధ్య ఒప్పందం కుదిరింది. 1965. 71 మధ్య సోవియట్‌ యూసీయన్‌, తదితర సోవలిస్టు దేశాలు 780 మిలియన్‌ డాలర్లు విలువ చేసే ఆయుధాలు, ఇతర సైనిక సొమ్మగి సరథరా చేశాము. భారత దేశం సోవియట్‌ నుంఎ కొన్న నౌకలకు కొత్త పరికరాలను అమర్చి వాటినీ మంచి సికటో వుండేందుక్తై విశాఖపట్నంరేవులో తగిన సదుపాయాలను సిర్మింపేందుకు కూడా సోవియట్‌ యూనియన్‌ అంగీకరించింది.

మాస్కోటమిగ్‌ విమానాల కర్మాగారాన్ని భారతదేశంలో స్థాపించడం ఒక కీలక రం“ంలో ఉభయ దేశాలమన్య సంబంధాలకు నాంది (పస్తావన మ్యాతమే. ఉదాహరణకు, శబ్దారకన్నా వేగంగా పయనించగల 100 ఎన్‌. యు. = విమానాలు సోవియట్‌ యూనియన్‌నుంచి భారత దేశానికి అందడం [పారంభధమయి.ందని 1966 జనవరి వ£5 న వాషింగ్‌టన్‌ నుంచి ఒక వార్త వెలువడింది. పొరుుున వున్న రెండు శ్యతు దేశాలకు వ్యతి రేకంగా తన రతణకు యీ విమానాలు అవసరమని భారత దేశం భావించింది. తొలుత భారతదేశం ఎఫ్‌ - 10% రకం విమానాలను, తరువాత ఎఫ్‌ = 105 రకం విమానాలను సరభరా చేయాల్సిందిగా వావింగ్టన్‌ను అభ్మర్థించిందని కూడా యీ వార్త వెల్లగించింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ రంగింలో పవేశించి భావతదేశ వైమానిక రక్షణలోని వెలితిని భర్డీ వేయడానికి మిగ్‌ 8! ఎన్‌ యు =? రకం విమానాలను

క్‌న్‌

సరఫరా చేసింది. భారత దేశ రతణావసరాలను తీర్చడానికి అమెరికా మరికొన్ని పళ్చిమ రాజ్యాలు ఇన్టపడని పరిస్థితిలో యీ ఆధునిక బాంబర్‌ విమానాలివ్వడం యితర అధునాతన ఆయుధాల నరథరాకు సూచించింది.

భారత వుపఖండంలోని రెండు దేశాలను సన్నిపాతం చేయడానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ మరికొంత కాలం పట్టుదలతో కృషి చేసింది నిజానికీ, ఈ మండలంలో అర్థిక సహకారం నెలకొనాలని మాస్కో నుంచి ఒక మంచి సూచన వచ్చింది. సోవియట్‌ (వధాని కొసిగిన్‌ 1989 మే 81న రావల్పిండిలో (ప్రాంతీయ సహకారానికి సంబంధించి పాకిస్తాన్‌కు ఓక (వతిపాదన చేశారు. పాకిస్తాన్‌, అన్ట్రనిస్తాన్‌, భారతదేశం ఈ [ప్రాంతం లోని యితర దేశాలు “పరస్పర స్నేహ నిర్మాణాత్మక సహకార సంబంధాలను పెంపొందించుకోవాలోని తమదేశం కోరుతూందని కొసిగిన్‌ అన్న మాటకి మాస్కో చాలా (పాధాన్యమిచ్చింది. ఇందుకు తాము సర్వ విధాల సహాయపడతామని కూడ ఆయన హామీ ఇచ్చారు, నిజమైన పరీత్‌ నమయం: బంగ్లాదేళ్‌ నంతోభం

భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాల్లో పరాకాష్టదశ్క 1971లో బంగ్లాదేశ్‌ సంషోభకాలంలో వచ్చింది. ఈ సంబంధాల స్వభావంలో, వాటి గృుర్తింపులో ఒక గుణాత్మకమైన మార్పు వచ్చిన దశ అది. అది భారత దేశానికి కష్టాలు ముంచుకొచ్చిన సమయమే కాదు భారతదేశ అంత ర్థాతీయ సంబంధాలు, స్నేవోలకు అది పరీషా సమయం కూడ. అ(గరాజ్యాలతో భారతదేశ సంబంధాల స్వభావం గురంచిన ఒక వి స్స్పృత ఆవగాహనా, గుర్తింపు అతి (వస్ఫుటంగా రూపుగొన్న దళ. ఢాకాలో దమనకాండ, షేక్‌ ముబిబుర్‌ రవ్మాన్‌, ఆయన అనుచరుల అరెస్టు ఆనాడు ళూర్చు పాకిస్తాన్‌గా వున్న ఆ [ప్రాంతం నుండి భారతదేశానికి [పవాహంగా కాందిశీకుల వలస -- ఇవి స్వాతంత్ర్యానంతరం భారతదేశానికి అతి త్మీవ సంమోభాన్ని సృష్టించాయి. ఈ సంవోభ సమయంలో భారత సోవియట్‌ సంబంధాలు ఓక కొత్త లవణున్ని సంతరించుకొన్నాయి. ఇవి వూహక ందే మేర, భవివ్యత్‌లో, ఈ రెండుదేశాలు సంబంధాల తీరును ఉభయ దేశాలచే వాటి గుర్తింపునకు (ప్రాతిపడిక అయ్యాయి.

వే తూర్పు బెంగాల్‌లో శరవేగంతో నాటకీయంగా ఆవిమృృత మవుతూ వన్చిన పంజామలవద్ది శోమియల్‌ యూనియన్‌ విధానంలోని అంశాలను ఇలా నిర్ధావణ చేయవచ్చు :

1... తూర్పు బెంగాల్‌లో విస్తార వజానీకం తిరుగుబాటును గురించిన గుర్తిపు; పాకిస్తాన్‌ వైనిక వకుత్వం అనునడించిన విచతణా రహితమెన ప్రతీకార విధానమూ, నామూపాక హత్యాకాండల ఫలితంగా. పెద్దఎత్తున భారతదేశానికి _వజలు వలసపోతున్న స్టీతిలో ఈ త్‌రుగునాటు వట్ట అధికాధిక పాముమూశి

జ... ఈ సంమోలంలో భారతదేశం పట్ట విర్వెవాదమయిన పానుభూతీ, ఆ సంమోభం నుంచి బయఓవడేందికు ఆ దేశానికి నవాయవడాలన్న ఆకాలం.

8. అగరాజ్యాలు చేయి చేసుకొని, తత్పర్మవసానంగా మరింత పెద్ద యుద్ధం తెచ్చిపెట్టే _వమాదముందన్న అందోళన ఈ కారణం గానూ, _వత్మేకించి పాకిస్తాన్‌ వెనుక వై నా-- అమెరకాలున్నాయన్న గుర్తింపు మూలంగానూ శాగ త్రతో, విచక్షణతో వ్యషహంంచ వలసిన అవశళ్యకత-

శీ. అయినప్పటికీ ఒత్రిశ్యక్కు వాషింగ్టన్‌, పెకింగ్‌ల నుంచి రాగల వెదిరింప్పులకు వ్యతిరేకంగా భారత దేశానికి అండగా నిలచవలసిన అవళ్యకతఈ; అందుకు సంసిద్దత,

ఈ అంళాల వరధిలో మాస్కో విధానం రూపహెందించింది. కాని, హెకిస్తాన్‌ వట్ల ఆఅమెరకా మొగ్గు ఎంత న్నష్టంగా కనిపించిందో, భారత దేశం వట్ల సొవియట్‌ మొగ్గు కూడ అంత స్నష్టంగానూ కనిపించిందిం

197! ఆగన్జులో పోవియట్‌. విదేశాంగమందతి అండీ _గమికో ఢిల్లీకి వల్చాక; ఆయనకు ఇక్కడ రౌత్య సందాయాలనన్నిటిక్రీ అతీత మైన సనుస్వాగతమిబ్చారు. వధానమం తే ఆయనకు విందుచేశారు. భారత దేశం గోమికో రాకకు అపారాకణ ప్రాముఖ్యం ఇస్తున్నదని యిది సూచించింది. ఇందుకు కారణం ఆశరువాశ త్వరలోనే ఏదితమైందిం

త్‌? [గోమికో, భారత విదేశాంగ మంతి స్వరణ్‌ సింగ్‌తో కలిసి ఒక కాంతి స్నేహ, సహాకార సంధిపై సంతకం చేశారు. భారతదేశం సంతకం చేసిన ఇలాంటి మొదటి సంధి యిదే

దురాకమణనము తిప్పికొట్టేందుకు ఉభయ రాజ్యాల కృతనిశ్చయాన్ని సూచిస్తూ, రెండు దేశాల్లో దేనిపైనయినా బయటీనుండి దాడి వచ్చినట్టయితే వెంటనే అపి పరస్పరం సంప్రదంచుకోవాలి అని నిర్దేశించే భారత -_ సోవియట్‌ సంధి నిబంధనలు పాళ్ళాత్య దేశాల్లో అనుమానాలు, భయమూ రేకెత్తించాయి. కాని భారతదేశంపై పాకిస్తాన్‌ దాడిచేస్తే మరో దేశం భారతదేశంపై రెండన యుద్ధరంగాన్ని [ప్రారంభించే అవకాళాన్ని ఈ సంధి వమ్ముచేసింది. ఈ భయానక సంమోభంళలో, భారతదేశ భదత దృష్ట్యా ఈ సంధికి గల అర్ధం భారతదేశ (వజలకు స్పష్టమయింది, ఏ కొద్దిమంది అవళ్ళుతి తప్పితే, భారత _ సోవియట్‌ సంధిని మన దేళ (వలు హృదయపూర్వ3 ంగా హ్‌ర్షి చారు,

ఈ సంధి భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలకు ఒక లతణున్ని సంతరించింది; ఫలితంగా భారతదేశ సమ్మగతకు. రాజ్యాంగబద్ధమయిన పామాబిక - ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఏర్పడిన అతి త్మీవ (పమాదాన్ని నివా చించేందుకు సోవియట్‌ అండదండలు కీలక మయాయి

మొట్టమొదటిసారిగా, భారతదేశ వయోజనాలకు సోవియట్‌ మైతీ (ప్రాముఖ్యం భారత పశానీక వైతన్యంలో పాదుకొనింది. దానికి సైద్ధాంతిక సమర్థకుల అవసరమేమీ, లేకపోయింది,

భారత _ పాకిస్తాన్‌ల మధ్య మరో యుద్ధం రాగల (ప్రమాద ముందన్న సూచనలు హెచ్చుతున్న పరిస్థితిలో భారత -- సోవియట్‌ సంధి కుదిరింది. తక్షణ రాజకీయ పరిష్కారాసిక్షై పాకిస్తా! పె ఒత్తిడి వచ్చేలా చేసేందుకు శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ _పధానమయిన పపంచ రాజధానులకు [వయాణం కట్టారు ఆమె వెళ్ళిన మొదటి రాజధాని మాస్కోయే. అక్కడ భారతదేశ అవస్థ దాని వైఖరులపట్ల సంపూర్ణ సానుభూతి వుందని ఆమె (టగహించింది.

వరి

శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ అక్కడ చేసిన ప్రసంగాల్లో యీ నూతన భారళ = సోవియట్‌ సంబంధాల పరిధినీ గురించి వివరించారు. అదివుకే సంధికి భారతదేశమంతటా జేజేలర్పించారనీ అనేక దేశాట్లో భారత _ సోవియట్‌ మైతిని “సార్యపదాయకంగా విమర్శించేవారూ. సైతం దాని [ప్రాముఖ్యాన్ని గుర్తించారనీ ఆమె చెప్పారు "ఈ విశాల భూభాగాల, [వజానీకాల సమావాంానికి గల ప్రాముఖ్యాన్నీ కాంతి అభివృద్ధులత్తై మన కృషని సమన్వయీకరించి, పటిష్టం చేస్తే అందువల్బ మన రెండు దేశాల్ను [వపంచం పొందగల (వ్రయోజనాలనూ ఉభయ దేశాలు గుర్తించడం”* భారత -- సోవియట్‌ మైతిలోని సారభూకాంశం, ఆని ఆమె అన్నారు. భారతదేశం వలన పాలనముంచి విముక్తిని సొధించుకోవడానికీ చాలా కాలం |కితమే “మీరు మీ దేళంలో చేపట్టిన సామాజిక పునర్నిర్మాణ మహా (పయోగాన్ని మేము (పశళంసించదాము ఆప్రయోగ ఫలితాలు యిప్పుడు నూకు చుట్లూ కనిపిస్తున్నాయి” అని అన్నారు,

భారతదేశం లవ్యాలు కృషీ శ క్రీసోమతలను గు _ర్రించిశందువల్ల సోవియట్‌యూనియన్‌ మమ్మల్ని గౌరవిస్తూందని మా నమ్మకం అదే విధంగా భారళ ప్రజలు కూడ సోవియట్‌ విజయాలకు కారణభూత మయిన వారి దృక్పధాన్ని గౌరవిస్తున్నారు. మానవాళిలో ఏడోవంచు నివసిస్తున్న భారశదేశం పవంచంలో శాంతి (పగతులకు ఎల్లప్పుడు ఒక దోహద కొరీగా వుంటుందన్న ఆభాభావాన్ని ఆమె వ్యక్తం చేశారు. భారత __ సోవియట్‌ సహకారం కేవలం రెండు (వ్రభుత్వాల మధ్య ఒక ఏర్పాటు మ్యాతమే కాదు. ఆది “రెండు నవా మిత్రదేశాల సాన్నిహిత్యం అన్నారామె,

అనాడు భారతీయుల మననులో (పధానంగా మెదలుతున్న సమస్యను పస్తావిస్తూ ్రీమతి గాంధీ, 1971 న్‌ “ఒక ఘటనా సంభరిత మైన సంవత్సరంగా. భారతచర్శిత కెక్కుశుందని అన్నారు. ఆ సంవత్సరారంభంలో భారతీయ ఆర్థికవ్యవస్థ తన జననత్వాలను మళ్ళీ కూడదీసుకొంది. 1971 మార్చి పార్ణమెంటీ ఎన్నికల తరువాత “మూ జాతీయాఖిసృద్ధి రెండవదశను (ప్రారంభించడానికి మేము సర్వసన్నరడ్ధ

వ్‌

మైనాము, సమానతను లేమిడి నుంచి వీముక్తిని సాధించే అవకాశం వాస్తవానికి మరింత దగ్గరగా రానున్నదళ ఆదీ” అని ఆమె చెప్పారు. కాని హఠాత్తుగా ' “సరిహద్దుల ఆవల, అంచనా చేయ వీలులేనంతటి చిక్కులు" దేశానికి ఎదురయ్యాయి. “పాకిస్తాన్‌ పభుత్వానికీ, తూర్చు బెంగాల్‌ ,పజలకు మధ్య త్మీవమమున తలపాటు కారణంగా లషాపలవల (వజలు శమ యిళ్ళూ వాకిళ్ళూ వదలి భారతదేశంలో తలదాచుకోవలసి వచ్చింది. దాన్ని ఒక ఆంతరంగిక సమస్యగా యిక పరిగణించ వీలు లేశపోయింది, ఆది శ్రేవలం భారత _. పాక్‌ సమన్య కూడా కాదు. అదొక అంతర్జాతీయ సమస్య. కాని ఆంతర్జాతీయ స్పందన పరిస్థితి అవసరాలకు తగినట్టు లేదు. కాందిశీకులు, తమ మతంతో నిమిత్తం లేకుండా నిర్భయంగా తిరిగి వెళ్ళిపోయే. పరిస్థితులను ఏర్పకచడంలో ఆలస్యం చేయకుండా వుండటం (ప్రపంచ విధొ అని ఆమె అన్నారు.

"మరో సందర్భంలో ఆమె భారత --సోవియట్‌ సంబంధాల స్వభావాన్ని గురించి వ్యాఖ్యానించింది. “వలస వాదానికి స్మ్నామాజ్య వాదానికి, మనిషిని మనిషి దోచుకోవడానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటం మనం (వపంచ సంస్థల్లో చేతులు కలిపాము. భిన్న సామాజిక వ్యవస్థలు గల రాజ్యాల మధ్య శాంతియుత సహజీవనం, సహకారంపై మన ఉభయ దేశాలకు నమ్మకముంది. భారతదేశం అనుసరిస్తున్న అలీనవిధానం (ప్రపంచలో ఉదదిక్తతను తగ్గించడానికి తోడ్పడగల ఒక బలమయిన శక్తి అని మనం నమ్ముతున్నాము, తన జాతీయ (పతిభకు అనుగుణంగా తన భవిష్యత్తును తానే తీర్చిదిద్దుకొనేందుకు పతి శాతికి హక్కుందని నమ్ము శున్నామని” ఆమె అన్నారు. ఉక్కు, స్కెటోలయం వంటి కీలక పర్మిశమలను, యితర భారీ పర్మికమలను నెలకొల్చుకోనడంతో_ భారత దేశానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ [బ్రహ్మాండనుయిన సహాయం చేయడమే కొక, ఆర్థిక సంబంధాల తీరుతెన్నులే మారుతూవచ్భాయని ఆమె చెవ్పారు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ యిప్పుడు. భారతదేానికి పార్మిశామిక ముడి సరకులను, అధునాతన యంతాలను, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అందజేస్తూ, ఆదే సమయంలో భారతదేశం నుండి పార్మికామిక, అర్థ పొర్మిశామీక సరకులను మరింతగా దిగుమతి చేసుకొంటోంది, అని ఆమె వెల్లడించారు,

60 (పధానమంత్రి య్యాత తుదిలో వెలువడిన సంయుక్త (వకటనలో సోవియట్‌యూనియన్‌ బంగ్బాదేల్‌ సమన్యపై భారతదేశ వైఖరి పట్ట తన అంగీకారాన్ని “ ఆసియాలోన్నూ (పపంచమంతా ఉది క్తతలను తగ్గించేం దుకు, కాంతి ఆంతర్జాతీయ సహకారాన్ని ఐలపరచేందుకు వుద్దేశంచిన భారతదేశ అలీవవిధానం పట్ల తన గారవభావాన్ని” వ్య క్తంచేసింది. ఉభయపక్షాలు ఇండోచైనా నుంచి విదేశీ సైశ్యాల వుపసంహరణను కోరాయి; దక్షిణ వియత్నాం తాత్కాలిక పభుత్వ సప్తస్తూత (వతిపాదన “శాంతియుత రాజకీయ పరిష్కారానికి ,పొతిపదిక స్థాపన వైపు ఒక ముఖ్యమైన ముందడుగు” అని హర్షించాయి. పశ్చిమాసియాలో న్యాయమయిన శాశ్వత మయిన శాంతిత్రై 196 నవంబరు 22న భ్యదతా సంఘం చేసిన తీర్మానాన్ని అమలుపరచవలసిన ఆవశ్యకతను ఉభయ పషాలు నొక్కిచెప్పాయి. హిందూమహాసము దాన్ని శాంతీిమండలంగా చేయాలని [పధానమంతి ఇందిరాగాంధీ పునరుద్దాటించగా, ఈ సమస్యను యితర రాజ్యాలతో కలిసి సమానత ప్రాతిపదిక పై పరిష్కరించడానికి తన సంసిద్ధతను సోవియట్‌ యూనియన్‌ వ్యక్తం చేసింది. బంగ్గాదేళ్‌ పై ఢిల్లీ వైఖరికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ తోడ్పాటు భారత దేశానికి ఎంతో ముఖ్యమైనది. భారతదేశం తూర్పు సరిహద్దులపై త్మీవ మయిన పరిస్థితివల్ద ఆనాడు ఒక పెద్ద యుద్ధం రాగల (ప్రమాదముండేది. ఈమ కిష్టమున్నా, లేకపోయినా అందులోకి అగరాజ్యాలు లాగబడేవి. ఇంకా పెద్ద యుద్ధం రాగల, లేదా ప్రపంచ శాంతికి _వమాదం ఏర్పడగల ఆవకాశం చూచి, సోవియట్‌ యూనియన్‌కు ఆందోళన, కలవరం కూడ కలగటంలో అళ్ళ్చర్యం లేదు, ఆటువంటి పరిస్థితిలో సహనంతో, వివేకంతో వ్యవహరించవలసిందిగా అది సలహా యివ్వడం సహజమే. అయినా, భారతదేశానికి దాని మద్దతు జఒంటిగాగాని, కలిసికట్టుగా గాని సైనిక ఒత్తిడి తెచ్చేందుకు పూనుకోవద్దని యితర ఆగరాజ్యాలకీ ఒక హెచ్చరిక అయి, భారతదేళం సంషోభాన్ని తన సొంత పద్ధతీలో పరిష్కరించేందుకు వీలుక ల్పించింది. డిసెంబరు తొలి రోజుల్లో పరీశ సమయం రానేవచ్చింది ఆప్పుడు భారతదేశం పాకిస్తాన్‌ దాడిని (డిసెంబరు 8 నుండి) ఎదుర్కోగలిగింది;

€1

బం్లాదేక్‌ ను గుర్తించి దావి విముక్తికి తోడ్పగగలిగిండి; ఆమెరికా తదితర ఏదేశం సైనిక సమేయం లేకుండా యుద్ధాన్ని త్వరలో జయ (చదంగా మాగించగలిగింది. ఇదంతా భారతదెశ సాయుకబలాల, “ముక్షివాపాని” పోరాట పావీణంం, రై క్యసాహప్రాల వల్టనూ, సోవియట్‌ విబద్ధతవల్ల మూ సాధ్యమయింది. ఈ అన.భవం భారత, సోవియట్‌ [పయోజవాల మర్య దీర్హకాలం షాటు ఏకీలావం వుంటుందన్న నమ్మకం భారతదేశంలో నర్వ్యతా వెలకొంది. ఇది కేవలం పైస్థాయిలో అనుసరించే విధానంగా మాతమే వుండకుండా, విశాల పజల అంగీకారం, గుర్తింపు పొందింది.

సోవియట్‌ యూనియన్‌ సైతం, తన ఉదిక్తతోపళమన విధానం పట్ట భారతదేశంలో శర్ధాస క్తులున్నాయని గుర్తించింది. తన ఉ ది కృతోవ శమన విధావాన్ని అనుసరించడంలో మాస్కో, మిత ఆలీశదేశాల కన్ను గప్పి గాని, వాటికి నన్టకరంగా గాని పాళ్ళ్చాత్య దేశాలతో ఎటువంటి ఒప్పందాన్ని కురుర్చుకోటోదని సౌవియట్‌ పధారి కొసిగిన్‌, భారతీయ (వతివదిలు కూడ పాల్లొన్న ఒక ఉన్నతస్థాయి భారత _.. సోవియట్‌ చర్చాగోన్టిలో మాట్టాకుతూ చెప్పారు. సోవియట్‌ విదేశాంగ వుపమంకి వికొలాయ్‌ వెగోవ్‌ కూడ మరో చర్చాగోష్టిలో (ఇండులో పాల్గొన్న ఈ వ్యానరచయిళతో సవా యితర భారతీయ వతినిధులు అటువంటి భయాలు వ్యక్తం చేశారు.) అటువంటి వోమీనేయిర్బారు ఏసంప తింపుల్లోకాన్ని ఏ సమావేశంలో గాని సోవియట్‌ యూసియన్‌ భారతదేశ (వయోజవాలను, మరే వర్ధమాన దేశ పయోజనాయ బలిపెట్రదని ఆయన యీ చర్చాగోష్టిలో [పసంగిస్తూ ఉద్దాదించారు. హిందూమహాసమ్నుదం, మాస్కో వైఖరి

హించూమహాసము[దాన్ని కాంతిమండలంగా చేసే సమస్యపై పోవియట్‌ వైఖరి ఏమిటో బహుళా మొట్టమొదటిసారిగా ఒక సోవియట్‌ న్రముఖుడు వెల్పడిచేసినది, ఈ వ్యాస రచముత నికొలాయ్‌ పెగోవ్‌తో జరిపిన నుదీర్చ చర్చల్లో హిందూమనాసమ్ముదంలో శాంతిమండలాన్ని

౮2 ల ర హైపించాలన్న భారతదేశం పిలుపును సోవియట్‌ యూనియన్‌ సంపూర్ణంగా జపరుసోందని సోవియట్‌ విదేశాంగ ఉపమంతి పెగోవ్‌ చెప్పారు. ఈ సమస్యకు సంతృ ప్రికరమయిన పరిష్కారాన్ని కనగొనేందుకు మాసో యితర రాజ్యాలతో కలిసి కూర్చొని చర్చించడానికి సిద్ధంగా వుందని ఆయన అన్నారు. కాసి ఈ సం పతింపులు రెండు సూతాల (పాతిపదిక పై జరగవలసి వుంటుంది సంభాషణలు సమానతా ప్రాతిపదికపై జరగాలి హీ ౨దూమహాో సముదంప్రై పెత్రనం చేయడానికి గాని అజమాయిషీ చేయడానికి గాని, పొళశ్చాత్య రాజ్యాలకు స్వతస్పిద్ధమయిన హక్కులున్న వనే వాదనను మాస్కో ఎన్నటికీ అంగీకరించదు. రెండవది హిందూమహాసము[దంలో, ఒక్క అమెరికా స్థావరాలే కాడు, అన్ని విదేశీ స్థావరాలు ఎత్తి వేయబడాలి. హిందూషహాసము,[దం నిజంగా కాంతిమండలంగా వుండాలంటే (బిటిష్‌, | ఫెంచి స్థావరాల్ని కూడ మూసివేయాలి. ఎందువల్లనంటే, ఏమిజరిగినా ఈ పొళ్ళాత్య స్థావరాలు అమెరికాకు కూడా సమానంగా లభ్యమవుతాయి కదా అని ఆయన అన్నారు. అన్ని విదేశీ స్థావరాలను తోలగించి, హిందూమహి సము[దాన్ని అన్ని దేశాల నౌకలు కాంతియుత వాణిజ్య అవసరొోలకు "స్వేచ్చగా, సమానంగా వాడుకోవాలనే సోవియట్‌ వైఖరిని ఆయన పునరుద్ధ్దాటించారు. ఢిల్రీకీ మాస్కోోకు మధ్య సన్నిహిత సంబంధాలు నెలకొని వున్నాయి. కాని, దీన్నిబట్టి ఢిల్లీ మాస్కో పలుకుబడి కింద వుందని అర్థం చేసుకోరాదు... రెండు దేశాల ప్రయోజనాల ఏకోన్ముఖతే భారత దేశాన్ని తక్కిన ఏ పెద్ద రాజ్యంకన్నా సోవియట్‌ యూనియన్‌కు ఎక్కువ సన్నిహితం చేసింది. ఆది భారతదేశానికి రాగల (వమాదాన్ని నివారించింది?; ఐరాసలో భారతదేశానికి ఆండగా నిల్చింది. బంగ్లాదేశ్‌ సంమోభంనుంచి ఆది సురక్షితంగా బయటపడటానికి తోడ్పడింది. భారత దేశం స్వయంగానే నిర్ణయాలు చేస్తుంది కాని తక్కిన ఏ పెద్ద రాజ్యంతో కన్నా కూడ సోవియట్‌యూనియన్‌తో గుణాత్మకంగా భిన్నమయిన సంబధాలు నెలకొల్పుకుంద నీది నిస్సందేహం.

63 (వెవ్నేవ్‌ భారత సందర్శన

1078 నవంబరు 26 నుంచి అయిదు రోజులపాటు సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ నాయకుడు లియొనిద్‌ ,బెడ్నేవ్‌ భారతదేశంలో జరిపిన పర్యటన పటిష్టమయిన ఈ పరస్పర సంబంధాల వరంపరలో ఒక బలమైన లింకు అయింది సవివరమయిన చర్చల తరువాత, సోవియట్‌ నాయకుని పర్యటన తుదిలో ఒక సంయుక్త పకటన వెలువడింది; ఒక ఆర్థిక ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. సంయుక్త [పకటన భారతదేశ దృక్పధాన్ని మరింత సరిగా [పతిబింబించింది; ఆసియా దేశాలమధ్య సంబంధాలను నిర్ధారణ చేసే స్కూతాలను పమాణాలను పేర్కొనిందిం ఇవి నిరాక్మేపణీయమైనవే కాకుండా భవివ్యత్తులో అటువంటి సంబంధాలకు ఆదర్శపాయమయ్యాయి. సంయుక్త వకటన భదతకన్నా ఉడి కృతోప శమనానికి [పాధాన్యమిచ్చింది. ఏ సైనిక ఏర్పాట్లుకాక ఆసియా దేశాలకు "స్వేచ్చ అవసరమని చెప్పిండి. ఉది క్తతలను తగ్గించేందుకు, శాంతి వరస్పర విశ్వాసాలను నెలకొల్పేందుకు పరస్పర లాభదాయక (ప్రాతి పదిక పై ఆర్థిక సహకారం పెంపొందాలని ఉద్ధాటించింది.

(వపంచ ఖండాల్లో కెల్లా పెద్దదీ, ఎక్కువ జనాభా గలదీ ఆయిన ఆసియాలోని సమస్త రాజ్యాల వుమ్మడి కృష్‌ ద్వారా పరస్పర లాళ దాయకమయిన సహకారాన్ని విసృతంగా అభివృద్ధిచేయడం, కాంతి నుస్థిరతలను పటిష్టపరచడం (పత్యేకించి ముఖ్యమయినది తాము భావిస్తు న్నట్లు భారత, సోవియట్‌ దేశాలు పునరుద్దాటించాయి. (వజలు కాంతితో మంచి యిరుగు పొరుగు తత్వంతో నివసించడానికి, అవసరమయిన పరిస్థితులు సృష్టించడం, (పజల జీవన 1పమాణాలను మెరుగుపరబేందుకు వారి ఆర్థిక, సాంస్కృతిక రంగాలను అభివృద్ధిపర చేందుకు ఎంతో ముఖ్యమయిన సామాజిక, ఆర్థిక సమస్యలను పరిష్కరించేందుక్షై. వారి మానవబలగాలను, పొదార్థిక వనరులను మళ్ళించడం, అవసరమని ఉభయ దేశాలు అంగీకరించాయి. బల్మపయోగ విసర్జన్క దేశాల సర్వం సవాధికారం పట్ల వాటి సరిహద్దుల అనుల్పంఘనీయత పట్ట గౌరవభావం అంతరంగిక వ్యవవోారాల్లో బేజోక్యం, సమాన, పరస్పర లాభదాయక ప్రాతిపడికపై

6క

విస్సృతమయిన ఆర్థిక, తదితర సహకరం - ఇదే అన్ని దేశాలమధ్య సంబంధాలకు [పాతిపదికగా వుండాలన్న తమ విశ్వాసాన్ని ఉభయడదేశాలు నొక్కిచెప్పాయి. తమ భవివ్యత్తుపు తామే అధినాధులుగా వుండటానికీ తమ సర్వం సవోధికార హక్కులను అమలు జరుపుకోడానిక్కీ (ప్రగతిశీల మైన సామాజిక ఆర్థిక పరివర్తనకోసం విధానాలను కార్య కమాలను అమలుపరచడం దేశ దేశాల |[పజలకు గల హక్కులను ఆవి ఐలపరచాయి, హిందూమహాసము దాన్ని “శాంతిమండలంగా” చేసే నమస్యకు, సమాన (ప్రాతిపదికపై. యితర దేశాలతో కలిసి న్యాయమైన పరిష్కారాన్ని కనుగొనేందుకు తమ సంసిద్ధతను కూడ ఆవి పునరుద్దాటించాయి.

ఆన్థిక సంబంధాల విషయంలో సంయుక్త (పకటన, శాంతి "స్నేహ, సవహకారసంధి (ఫాతిపదికపై బవుముఖ భారత -_ సోవియట్‌ సంబంధాలు స్థిరంగా విస్తరిస్తూ బలపడుతున్నందుకు వుభయడదేశాలు సంతృప్తిని వ్య క్తంశేసింపి.. పర్మిశమలు విద్యుచృక్తి, వ్యవసాయం ళూగర్భ సర్వే సిబ్బంది శిషణ వర్తకం, తదితర శాఖల్లో శమ ఆర్థిక సంబంధాల విస్తరణకై రెండు దేశాలు ఓక కొత్త ఒప్పందంపై సంతకాలు చేశాయి. పరస్పరాంగికారమున్న కర్మాగారాల, (పాజెష్టల నిర్మాణంలోనూ, రూవకల్పనలోమూ ఊక్కు ఆయశేతర లోవీల వుత్పత్తి రంగంలోనూ నూనె శుద్దలోనూ, ఖనిజవాయువు టొగు మొదలయున

ఛం ళం

ఖనిజాల వుత్పత్తిలోకూ, విద్యుత్‌ ఇంజనీరింగ్‌ పెెటో రసాయన పర్మిశమల్లోనూ, నౌక్రానిర్మాణం, మొదలయిన రంగాల్లోనూ, వ్యవసాయం లోనూ ఉభ యదేశాల మధ్య ఇతోధిక సహాకారానికి యిది వీలు కల్పించింది.

దీని (పకారం సోవియట్‌ సవాకారంతో నిర్మించిన [ప్రస్తుత కర్మాగారాలను విస్తరిస్తారు; కొ త్త హర్నిశామిక, వ్యావసాయక సంస్థలను నెలకొల్చుతారు. ఇనుము ఉక్కు. ఊర్పాదక స్తోమతను భిలాయ్‌, బొకారో కర్మాగారాలలో వరుసగా 7” మిలియన్‌ 10 మిలియన్‌ టన్నులకు పెంచుతారు. మథురాలో 8 మిలియన్‌ టన్నుల వార్షిక ఉత్పాదక ళక్తి గల ఓక నూనెఫడ్ధి కర్మాగారాన్ని, మఠలనిఖండ్‌లో ఒక రాగి గనిని నిర్మిస్తారు. సోవియట్‌ సవోాయంతో కలకత్తాలో భూగర్భ రైలును

ళక్‌ నిర్మిస్తారు. శాస్ర సెంకేతికరంగాలలో, వత్మేకించి శాంతీయత (ప్రయో జనాలక్రై అణుళక్తి వినియోగంలో సహకాంానికి కూడ యీ ఒప్పంవం వీలు కల్పించింది. బెజ్నేవ్‌ యాత భారత - సోవియట్‌ సంబధాలకు మరింత పటిష్టం చేసింది అంతర్జాతీయ రంగంలో భారతదేశానికి సంబంధించిన తమణ సమస్యలపై సోవిచట్‌యూనియన్‌ భారతదేశానికి మఏంత సన్నిహితంగా వున్న వంథాకు ఆవలంబలీంచింది. కొత్త సహాయం మరింత వైవిధ్యం కల వర్తక అన బంధాలు ఉభయ దేశాల మధ్య ఆక్థిక సంబంధా లకు ఒక కొత్త వూపునిచ్చాయి. సోవియట్‌ యూనియన్స్‌ భారతదేశానికి ఆతి ముఖ్యమయిన వర్తక భాగస్వామిగాను అతి సన్నిహిత మి తంగానూ ఈయారయిందని లండన్‌ వైనాన్సియల్‌ లైమ్స్‌ పశ్చిమ దేశాలను హెచ్చరించింది. “పరిస్థితులు మరింత ముదిరిపోక ముందే” పళ్ళిమ దేశాలు భారతదేశంతో తమమై తిని గురించి అంచనా వేసుకొని దాన్ని పటిషస్టపరుచుకోవలసిందిగా పిలుపు యిచ్చింది. భారత __ సోవియట్‌ సహూరం దాదాపు పతి సైమాజిక = ఆర్థిక రంగంలోనూ విస్తరించింది. ఈ విషయంలో రెండు, మూడు ఒప్పందాల (ప్రాధాన్యాన్ని, లేదా స్వభావరీత్యా వాటికిగల విలువను పేర్కొంటాను. 1978లో భారతదేశంలో కొంత పతికూల వాఠావరణ పరిస్థితుల వల్ల కొంత, ఆహార వర్తక నిర్వహణలో అవకత వకలవల్ల మకీ ఆవోరకొరత ఏర్పడింది ఈ కొరతను తగ్గించడానికి సోవియట్‌యూనియన్‌ ఒక మిలియన్‌ టన్నుల గోధుమను ఆరువుగా యిస్తానని వాగ్దానం దేసింది. ఈ అప్పు, 1976-80 కాలానికి సంబంధించి కుదుర్చుకోనున్న వర్తక ఒప్పందం నిర్ణయించే సరకుల సరఫరా ద్వారా భారతదేశం తిరిగి చెల్లించడానికి మాస్కో ఆ తరువాత ఆంగీకరించిందిం 19078 నవంబరులో ఇందిరాగాంధీ లియొనిద్‌ బెక్నేవ్‌ల మధ్య ఆర్థికఒప్పందం కుదిరిన తరువాత, లారత పె టోలియం, రసాయనాల మంతి టి కె. బారువా, సోవి యట్‌యూనియన్‌లో అఆ కాఖకు చెందిన మంత్రి పి డి. వషిన్‌ 1874 జనవరి కన, (ప్రభుత్వరంగంలో ఆయుధ

ర్క పరి శమలో ఉభయ దేశాల సహకారాభివృద్ధికి సంబంధించి ఒక ఖరారు నామాపై సంతకాలు చేశారు, భారతదేశంలో వివిధ పొంతాల్లో నూనె నిషేపాలు వున్న (ప్రాంతాల్లో నూనె, సహజవాయువును గురించి అంచనా వేయాలనీ, వాటి అన్వేషణక్తై నిర్జిష్ట కార్యకమాన్ని తయారుచేయాలని యీ. ఖరారునామా నిర్దేశించింది. ఈ విషయంలో నిర్వహించవలసిన (పధాన కదర్తవ్యాలివి; ఇదివరకే తెలిసిన నూనె నిక్షేపాలను వినియోగంలోకి తేవడం (పస్తుతమున్న నూనెబావులను గరిష్టస్థాయిలో వినియోగించు కోవడం, లాభదాయకమూ, చారా వల్వపదమూ ఆయిన ద్వితీయ శ్రేణి నూనె తోడకం పద్దతులను మరింత విస్తృతంగా పవేళ పెట్టడం నూనె నిపుణులను భారతదేశానికి పంపడం భారత _ప్రవీణులకు శిషణ యివ్వడం ఉభయ దేశాలు వున్నత (వవీణులను పరస్పరం పంపుకోవడం మాతమేకాక సోవియట్‌ యూనియన్‌ మూడు ిల్లింగ్‌ రిగ్గలను ఒ. ఎన్‌. జి. సి, ఆవసరాలకు ఇతర సామ్మగిని విడి యంత భాగాలను త్వరగా సరవరా చేయడానికి పూనుకోంది. మరుసటి సంవత్సరం మరో ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. ఆది తొట్టతొలి భారతీయ ళూ వుషగహం నమూనాలో కొన్ని మార్పులు చేసి దాన్ని కక్యలోకి పయోగించడానికి సంబంధించినది ఈ ఒప్పందంపై భారతీయ అంతరిక్ష పరిశోధనా సంస్థ సోవియట్‌ ళాస్త్రాల అకాడమీ 1975 సెపైంబరు 183 సంతకాలు చేశాయి ఈభూ ఉపగవోన్ని కూడ మొదటిదాని లాగానే ఒక సోవియట్‌ రాకెట్‌ వాహకాన్ని ఉపయోగించి సోవియట్‌ రోదసీ నౌక్నాశయం నుంచి (ప్రయోగించాలని ఒప్పందం నిర్దేశించింది. ఈ ఉప్మగహం 1977 _78 లో (పయోగానికి సిద్ధంగా వుంటుందని ఆశించారు ఇది అతి ముఖమయిన పుకోగామికాస్త రంగంలో _పారంభమమున [పగాఠ సహశార కొనసాగింపే అని చెప్పాలి, భారతదేశంలో తయారయిన (పయోగ వాహిక ఎస్‌. వి, ఎన్‌, -$ సహాయంతో భారతదేశం నుంచి వుష్మగవోలను రోదసిలోకి పంపనున్నట్టు భారతీయ అంతరిక పరిశోధక సంస్థ ఆనాడు (పకటించింది. 1978 నాటికి అటువంటి (వయోగ పాహిక తయారై వుంటుందని అది చెప్పింది.

ళా

ఈ భూ ఉప(గహాలకు రోహిజీ వుష్థగవోలని (ఆర్‌, ఎస్‌) పేరు పెట్టాంని నిశ ముంచారు

ఇక భారత -సోవియట్‌ వర్తంం సంగతి అది 1978లో రూ. క80 కోట్లకు చేరుకుంది 1974 కి వర్తక ఖరారునామా దాన్ని 670 కోట్లకు ఆ తరువాత 1975 ఖరాకునామా దాన్ని 750 కోట్లకు పెంచాలని నిర్దేకంచాయి. వర్తక ఖరారునామాల వకారం పరస్పరం సరఫరా చేసు క్రోనే సరకులివి : సోవియట్‌ యూనియన్‌ నుంచి - కిరోసిన్‌, రసాయనిక ఎరువులు, పార్మిశామక ముడి సరకులు భారతదేశాలలోని సోవియట్‌ సవాయంతో నిర్మాణమయిన కర్మాగారాలకు విడి యంత భాగాలు, యాస్‌బెస్టాన్‌ పల్పాడియం, ఉక్క రేకులు, బద్దీలు, రాగి, గంధకం వగైరా; 1975 సంవత్సరంలో కంపూ్యూఃర్హ ఎలెక్ట్రానిక్‌ యంత పరికరాలు కర్మాగార యంాలు, ఇక భారతదేశం నుంచి = నూనె చెక్క, జీడిపప్పు, తేయాకు కాఫి మసాలా దినసులు పొగాకు, జనువ నార సగకులు, హాస్తకళా వస్తువులు ఇంజనీరింగ్‌ వస్తువులు, నూలు వస్త్రాలు ఉన్ని ఆల్లికదుస్తులు, యితర దుస్తులు, మోటారు మరమ్మత్తు పామాను స్టోరేజి బేటరీలు, చేతి పరికరాలు, పాదరక్షలు సిగరెట్లు, విదుచ్చషక్తి తీగలు శస్త్ర చికిత్స పరికరాలు, ఆల్యూమినం మొదలయినవి.

అంతకన్న ముఖ్యమయినది 19768 - 80 కాలానికి ఒక కొత్త అయిదేళ్ళ వర్తక ఒప్పందంపై సంతకాలు జరగడం (ఇది నాల్గవ ఒప్పందం, మొదటిది 19564 = 568కి, రెండవది 1959 = 6క కు, మూడవది 1964 = 68కి సంబంధించినవి. ఆఖరుది 1970 వరకు ఫొడిగించారు) ఈ ఒప్పందం 1975 ధరల ప్రాతిపదికపై, 1978 నవంబరు నాటి ఇందిరాగాండీ (బెజ్నేవ్‌ సంయుక్త [వకటనను అనుసరించి రూపొందించబడింది. ఉభయ దేశాల మధ్య వర్తకం 50= 100 శాతం మేరకు పెంచాలనీ, వార్షిక వర్తకం 1980లో 9,850 మిలియన్‌ రూపాయలకు, మొ త్రం 1976 - 80 కాలానికి 48 460 మిలియన్‌ రూపాయలకు పెంచాలనీ ఆ సంయుక్త (వకటన 'పసేర్కొంది.

న!

ఈ ఒప్పందం [పకారం సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేళానికి నూనె. బావుల ిల్లీంగ్‌ యంత్రాలను నిర్మాణానికీ మట్టి తవ్వకానికి యంత పరికరాలను కికోసిన్‌, డీసిల్‌నూనె ఎరువులు వివిధ అయనేతర లోవాలు, సోవియట్‌ సహాయంతో నిర్మాణమయిన ,ప్రొజెక్టులకు విడి భాగాలు, యంాలు, సరథూ చేయాలి ; ఇంతకు మందు అందజేస్తున్న ఎరువులు ఆ స్ఫెస్టాస్‌ గంధకం, న్యూస్‌ పింట్‌ సరథరాలను కొనసాగిం చాలి. భారతదేశం తనవంతుగా తేయాకు కాఫీ, మసాలా దినుసులు, నూనె చెక్క, తోలు పాదరక్షలు, జనుపనారవస్తువుల వంటి సంపదాయ సరకులకు తోడు యిదివరకే సరభరా చేస్తున్న ఇంజనీరింగ్‌ రసాయన రంగాలకు చెందిన సరకులు, స్టోరేజి బ్యాటరీలు మోటారు మరమ్మత్తు సామగి, అట్యామినం విద్యుచ్చక్రి తీగలు ఎలెక్ట్రానిక్‌ పరికరాలు, బొషదాల, కౌదరసాయనాలు అద్దకం వస్తువుల వంటి సర్యపదాయేతర సరకుల సరథరాను కొనసాగిస్తుంది. ఈ జాబితాకు దుక్క ఇనుము ఫీట్‌ కంటెయినడ్హ్మ పొడి బెలికమ్యూనికేషన్‌ కేబుళ్ళు, అతి పలుచని ఆల్యూమినం రేకులు, మొదలయిన వాటిని చేర్చారు.

ఈ సంవత్సరాల్లో ఈ వర్తక పరిమాణం పెరగడమే కాక దాని స్వభావం కూడ మారింది. భారతదేశం ఎన్నో పారిశ్రామిక శాఖల్లో స్వయంగా వస్తూత్స్చాదన శ క్రిని పెంచుకొంది. పలు రకాల ముడి సరకులను కూడ వుత్పత్తి చేయగలుగుతూ వచ్చినందు వల్స వాటిని దిగుమకి చేసుకో వలసిన అవసరం లేకపోయింది. ఉక్కు. రేకులు బద్దీలు సరకులు ఎత్తి దించే, రవాణా చేసే పరికరాలు జౌళీ కర్మాగాు యంత్రాలు, (టాక్టర్లు ముదణాయంతాలు, బేరింగులు అనేక రకాల ఖనిజ ఎరుమువులు, రసాయనాలు వంటి సరకుల విషయంలో తన అవసరాలకు తీర్చుకోగల గడమేకాక వాటిని ఎగుమతి చేయగల స్థితిని అందుకొంది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశానికి ఒక ముఖ్యమయిన వర్తక భాగస్వామి కావడమేకాక, పెెటోలియం. సరకులను అధికాధిక పరిమాణంలో సరఫరా చేస్తూవచ్చింది.

1976 డిసెంబరులో సంతకాలు జరిగిన భారత -_ సోవియట్‌ వర్తక ఖరారు నామూలోని ముఖ్య విషయమేమిటంట్కే 1977 లో ఒక

6౮9

మిలియన్‌ టన్నుల [కూడ్‌ ఆయిల్‌ సరథరాతో ,పారంలించి తరువాత ఆ సరకుకు 1978 _- 80 మధ్య సంవత్సరాల్లో ఏటా 1.5 మిలియన్‌ టన్నులను సరథరా చేయడానికి సోవియట్‌ యూశియన్‌ ముందుకు రావడం, భారతదేశం సరఫరా చేయవలసిశ సరకులను గురించి చర్చలు యింకా కొనసాగుతూ వచ్చాయి వాటిలో దుష్ట ఇనుము ఉక్కు వస్తువులు చేరి వుంటాయని అంచనా, (కూడ్‌ ఆయిల్‌ కూడ సోవియట్‌ యూనియన్‌ సరవరాల్లో. చేర్చారు. దానికీ (పతిగా భారత దేశం ఎక్కువ సరక్షులను సరఫరా” ఎగుమతీ చేయవలసివున్న కారణంగా 19768 లో ఈ వర్తక పరిమాణం వేయికోట్ల రూపాయలనుమించుతుందని అంచనా వేశారు. శెండవసారి _పధానిగా ఇందిరాగాంధీ ఎన్నిక కొన్ని చిక్కులెదురైనొ, మైతి కొనసాగింపు

భారతదేశంలో (పభుత్వం మారినా బెబ్నెవ్‌, ఆం దొపోవ్‌, చెర్నెంకో, ఇందిరా గాంధీల నాయకత్వాలు వారి మరణంవల్ల అంత మయినా భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు యధాతథంగా కొనసాగాయి. 1877 లో జనదౌ (వళుత్వం అధికారానికి వచ్చినప్పుడు భారత - సోవియట్‌ అనుబంధాలు ఎంత స్థీరమైనవో వ్యక్తమయింది. అంతకు ముందు జనతా వాయకులు “నిజమైన అలీనతొను గురించి మాట్టాడుతూ తాము భారతదేశాన్ని సోవియట్‌ యూనియన్‌. నుంచి దూరం జీయనున్నామనే అభ్నిపాయం కలుగ జేళారు. కొని వాస్తవంలో మొరార్డీ దేశాయ్‌, సోవియట్‌ యూనియన్‌ నుంచి భారతదేశం దూరమవుళున్నట్లు ఏ విధంగానూ సూచించని కొన్ని ఆర్థిక ఒప్పందాలను మాస్కోలో కుదుర్చు కొన్నారు. 1980 జనవరిలో ఇందిరాగాంధీ తిరిగి అధికారానికి రావడంలో ఈ సంబంధాలు సర్వతోముఖంగా అభివృద్ధి చెందసాగాయిం

ఆన్ట్రన్‌ సమస్య కొంత ఆందోళన కలిగించింది ; ఎందువల్లనంటే ఏ దేశంలోనైనా విదేశీ సికలుండటానికి భారతదేశం వ్యతి రేకం. అటు సోవియట్‌ సేనల వుపసంహరణ, ఇటు తిరుగుబాటు శక్తులకు పాదార్థిక సహాయం చేసే రూపంలో ఆ దేశ ఆంతరంగిక వ్యవహారాల్లో పాకిస్తాన్‌ జోక్యం అంతం కావడం - రెండూ జరగాలనేది భారతదేశ దృక్పధం,

70

(బెచ్నేవ్‌, ఇందిరాగాంధీ యాత్రలు ఉభయ దేశాల నంబంధాల ఇతో ధికాఖివృద్ధి

19080 డిసెంబరులో అధ్యషడు. బెక్నేవ్‌ ఢిల్లీ యాత ఈ సంబంధాల బహుముఖ అభివృద్ధికి దోవాదం చేసింది. ఈ పర్యటన ముగింపులో. వెలువడిన స్మృంయిక్త (పకటన కాబూల్‌లో సోవియట్‌ సేనలను గురించి ప్రస్తావించలేదు. కొని నైరుతి ఆసియాలోని ఊది కృతా ఆలవాలం పైత్నీవ ఆందోళనను వ్యక్తం చేసింది. ఈ మండలంలోని దేశాల స్వాతంత్య, సార్వభౌమాధికార, భౌగోళిక సమగ్రత, ఆలీనతొ ప్రతి పత్తులను గౌరవించే సమ్మగ రాజకీయ పరిష్కారంపై ఉభయ దెశాల దృఢ విశ్వాసాన్ని పునరుద్దాటించింది. ఈ మండలంలో సాయుధ ఘర్షణలు అంతం కావాలనీ, న్మిగహం పాటించడం, సహకారం 'పెంపొం దించడం ఆవసరమని భారత, సోవియట్‌ దేశాల అధినేతలు వుళయులూ కోరారుం

(వధాన మంది ఇందిరాగాంధీ 19892 'సెఫైెంబరు 20 నుంచి సోవియట్‌ యూనియిన్‌లో మూడు రోజులు పర్యటించారు. ఈ యాత యీ దేశాల మధ్య సంబంధాల అభివృద్ధిపథంలో మరోముందడుగు అయింది, ఎందువల్టనం టే, ఆంతకు కొద్ది రోజులముందు, సంయుక్త ఒరిస్సాలో ఒక ఉక్కు కర్మాగార స్థాపన, భిలాయ్‌ బొకారో ఉక్కు కర్మాగారాల విస్తరణ, ఆంధప్రదేశ్‌ లో అల్యూమినియం కర్మాగార స్థాపనతో సవా వివిధ (ప్రతిపాదనలు కమిషన్‌ ముందు చర్చకు వచ్చిన వెనువెంటనే (శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ య్యాత జరిగింది. ఉక్కు, ఆయనేతర లోవాలు, భారీ ంసంజనీరింగ్‌ ఇంధనం వంటి మౌలిక పర్శికమల ఇతోధిక అభివృద్ధిలో భారతదేశానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ సంపూర్ణంగా తోడ్పడుతుందని (బెక్నేవ్‌ వాగ్దానం చేశారు.

రాజకీయ స్థామిలో కూడ శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ, _బెక్నేవ్‌లు ఆసి మాలోనూ (పపంచంలోనూ శాంతి _పమయోజనాలకు భారత - సోవియట్‌ సహాయం ఎంతో ముఖ్యమయినదని నొక్కి. చెప్పారు,

7] అలీనోద్యమాన్ని ఇంకా పటిష్టపరచాలనీ దాన్ని బలహీన పరచడానికి కొన్ని దేశాలు వన్నిన పన్నాగాలను భగ్నం చేయాలనీ వారు ఆంగీక రించారు. ఉఊదిక్తతోపశమన _ పునరుద్ధరణ అణు యుద్ధాన్ని నివారించేందుకు వ్యూహాత్మక ఆయుధాల పై పరిమితి విధించడం అవసరమని కూడా ఉభయులూ అంగీక రించారు ఇతర రంగాల్లో సంబధాలు అభివిద్ధి చెందుతూ వచ్చినంత వేగంగానే ఆర్థిక సంబంధాలు కూడా పుళోగమించాయి. 1981 జనవరి 28న ఢిల్లీలో ముగిసిన భారత - సోవియట్‌ సంయుక్త కమిషన్‌ సమావేశం సహకార నిర్ధిష్ట రంగాలను గురించి ఒక ఒప్పందానికి వచ్చింది. సెప్టెంబరులో శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ బెడ్నేవ్‌లు అంగీక రించిన [ప్రాతిపదికపై ఒక ఖరారునామా మీద సంతకాలు జరిగాయి ఆరవ పంచవర్ష పణాళిక కాలంలో రు. 527 కోట్లు సోవియట్‌ సహాయం గురించి ఒప్పందం కుదిరింది. ఈ సహాయం పొందడానికి నిర్ణయమయిన రంగాల్లో కొన్ని యివి: ఆం[ధ్యపదేశలో అల్యూమినం కర్మాగారం నాల్లు మిలియన్‌ టన్నుల ఉత్పాదక శక్తిగల బొగ్గుగని, సెంగౌలీలో 1000 మెగావాట్ల ధర్మల్‌ విద్భుత్‌ కర్మాగారం, నూనెఅన్వేషణ విశాఖ పట్టకం ఉక్కు కర్మాగారం. ఈ ఖరారునామాపై పి. వి. నరసింహారావు సోవియట్‌ మంత్రిమండలి _పధమ ఉపాద్యతుడు ఇవాన్‌ ఆర్థిపోవ్‌లు సంతకాలు చేశారు. ఆయన ఆయనేతర లోవోలు, బొగ్గు పర్మికమ మానె తోడకం యంత్రాలు, విద్యుచ్చక్తి సాగునీటి పారుదలవంటి ముఖ్య రంగాల్లో సహకార కార్యకమాల్ని ఆమలు పరచడంలో శణనీయమైన పురోగతిని సాధించినట్టు సంయుక్త కమిషన్‌ పెర్కొనింది. రెండు దేశాలమధ్య వర్తకం కూడా బాగా విస్తరించింది. గత ఆయిదేళ్లలోనూ వర్తకం మూడు రెట్టుపెరిగింది. మాస్కోలో (ప్రకటించిన వివరాలను బట్టి 1976లో వర్తక పరిహణం 6847 మిలియన్‌ రూబుక్లు వున్నది, 1081! లో 2898 8 మిలియన్‌ రూబుళ్లకు పెరిగింది. (ఆనాడు ఒక రూబుల్‌ 12 రూపాయలకు సమానం).

72

దానితో, సోవియట్‌ యూనియన్‌, భారతదేశ వర్తక భాగస్వాము లలో అషృగెస్ట్రానం వహించింది. ఆది భారతదేశం నుంచి 1881 లో 1888 8 మిళియన్‌ రూబుళ్ల సరకులను దిగుమతి చేసుకొని ఆదేశానికి 1084.1 మిలియన్‌ రూబుళ్ల సరకులను ఎగుమతి చేసింది. నిజానికి 1990-81 లో విదేశాలకు భారతదేశం ఎగువతి విలువ రూ. 6,709 కోటు కాగా, అందులో సోవియట్‌యూనియన్‌ వాటా రు, 1,167 కటు అంటే 1? కాతం అన్నమూట అమెరికావాటా 18 శాతం, బ్రిబీష్‌ వాటా 8 శాతం సోవియిట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశంనుంచి దిగుమతి చేసుకొన్న (పధాశ సంకుల్లో కొన్ని ఇవి - తేయాకు, కాఫీ, జీడిపప్పు పుగాకు, జౌళి సరకులు, గొనెసంచులు, వీటికి తోడు విద్యుత్‌ పరికరాలు యంత విడిభాగాలు యంతాలు, రసాయనాలు, నూలు వస్తాలు, అల్రిందుస్తులు, కుట్టిన దుస్తులు, పాదరవలు, రంగులు, అద్దం వసువులు రసాయన ఉత్పత్తులు హస్తకళా వస్తువులు, తివాచీలు వంటి వార్మిశ్రామక సంకులు కూడ ఈ దిగుమతుల్లో ముఖ్య భాగంగా వున్నాయి.

తరువాత 1982 'సెపైంబరు మాస్కోలో జరిగిన భారత _ సోవీయట్‌ సంయుక్త కమిషన్‌ సమావేశంలో మరో ఖరారునామాపె సంతకాయ జరిగాయి. ఒరిస్సాలో ఉక్కుకర్మాగారం ఇతరరాష్ట్రాల్లో మరికొన్ని పాజెక్టు నిర్మాణంలో సోవియట్‌ సహకారానికి సంబంధీంచినే పృతమిది. భారత =నోవియట్‌ సహకారంలో ఒక “ముఖ్య మైలురాయిగా ఉభయ పశాలు పళంసలందుకొన్న యీ ఖరారునామా, పక్చిమ బెంగాల్లో బర్న్‌పూర్‌ ఉక్కు ఫాక్టరీని పశ్చిమబెంగాల్‌లో జాజా9 బొగ్గగనుల్లోనూ సింగౌలీలోని జిం్యణా గవిలోనూ బౌగుఉత్పత్రిని ఆధునికీకరించాలని నిర్దేశించింది. ఈ కొత్త ఉక్కుకర్మాగరం. పరదీప్‌ వద్ద దౌతారీ వద్ద వనెలకొల్పబడవచ్చు నముకొన్నారు 1.7 మిలియన్‌ టన్ముల ఉత్పాదక శక్రితో నిర్మాణమయ్యే కర్మాగారం శొలిదళకు భారతదేశం సోవియట్‌ సహాయాన్ని ఆర్థించింది; తరువాత దీని ఉత్పడకశ క్రిని 2 $ మిలియన్‌ టన్నులకు విస్తరించ ఈల పెట్టారు,

[మ్‌

1082 సెఫ్రెంబరులో శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ పర్యటన సందర్భంగా సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశంలో 100 మెగావాట్ల అణువిద్యుత్‌ కర్మాగారాన్ని స్థాపించి యిస్తానని కూడా చెప్పింది భారతదేశం తన నిర్ణయాన్ని తెలిపేముందు యీ ప్రతిపావనను పరిశీలించడానికి అంగీక రించింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ అంతకుముందు [కమానుసారం సరథరా చేస్తున్న 25 మిలియన్‌ టన్నులు కాక, అదనంగా మరో మిలియన్‌ టక్నుల నూనె 1988 నుంచి సరథరా చేయనారంభించింది.

ఆర్థిపోవ్‌ 19088 మేలో భారతదేశం వచ్చినప్పుడు తమకున్న ఆత్యధునాతన సాంకేతిక పరిజ్థాశాన్ని ఆంద ేస్తామన్నారు. ఆ పతిపాదనను, 19084 మార్చిలో మార్షల్‌ ఉస్తినోవ్‌ భారతదేశం ఎచ్చినప్పుడు పుకరుద్దాటించారు. మనం తయారుచేసే కొన్ని సరకులకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఒక్కటే మనకున్న మార్కెట్‌. అవి కోమ్‌తో కుద్ది చేసిన తోష ఉన్ని అల్లికదుస్తులు, జౌవధ రసాయనాలు మందులు కొన్ని రకాల శరిరాలంకరణ వస్తువులు, కల్మషాలను కడిగివేసే రపహాయన వస్తువులు, మైకా, జీడిపప్పు, కాఫీ, పుగాకుం

తమ ఆర్థిక సంబంధాలను పాత చృటంలోనే వి స్తరింపచేయడానికి సరికొత్త కృషి చేయడానికి రెండు దేశాలు నిర్ణయించుకొన్నాయి. 1088 డిసెంబరు 9 ఢిల్లీలో సంతకాలు జరిగిన ఒక కొత్త వర్తక ఖరానునామా వర్తకాన్ని మొదట అనుకొన్న రు. 8 626 కోట్టనుంచి రు, 8 840 కోట్లకు పెంచాలని నిర్దేశించింది.

(వభుక్వ రంగంలో యంత నిర్మాణ కర్మాగారాల స్థాపనలో, పశ్చిమ బేంగాల్‌, మరికొన్ని చోట్ల నూనె అన్వేషణ, నూనె బావుల తవ్వకంలో సహకారంపై భారత - సోవియట్‌ దేశాలు ఆంగీకా౮ానికి వచ్చాయి. ఆర్థిపోవ్‌, నర ఫింహారావుగార్హు హాజరయిన భారత - సోవియట్‌ సంయుక్త కమిషన్‌ ఎనిమిదవ సమావేశంలో ఈ నిర్ణయం జరిగింది. అంతకుముందు నరఫవా :చేస్తున్న 25 మిలియన్‌ టన్నుల నూనెకు మారు 85 మిలియన్‌ టన్నులకు సరథరా చేయడానికి సోవియట్‌

గక యూనియన్‌ సంసిద్ధతను సోవియట్‌ ప్రధమ ఉప (ప్రధానమంత్రి తెలియ జేశారు. విశాఖపట్నం ఉక్కు. కార్మాగారస్థాపన, భిలాయ్‌ బొకారో ఉక్కు ఫ్యాక్టరీల విస్తరణ వింధ్యాచల సూపర్‌ థర్మల్‌ విద్యుత్‌ కేం్యదనిర్మాణం సోవియట్‌ సవోయంతో నెలకొల్పిన విద్యుత్‌ కేందాల మరమ్మత్తు ఓపెన్‌ - కాన్ట్‌ బొగ్గుగనుల నిర్మాణం వీటికి తోడ్పడటమేకాక, రాంచీ భారీ ఇంజనీరింగ్‌ కర్మాగారం దుర్గాపూర్‌ లోని కనితవ్వుకం, తదను బంధ యం[కాగారాలనంటి [ప్రభుత్వరంగ యంత నిర్మాణ ఫ్యాక్టరీల స్థాపనలో సహకరించడానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ అంగీకరించింది, 1984 మార్చిలో అత్యవసర ప్రాతిపదికపై ఐహువిధమయిన ఆధునిక సైనిక సామ్మాగిని, ముఖ్యంగా హిందూమహాసము దంలో తల ఎత్తుతూన్న (ప్రమాద పరిస్థితులను ఎదుర్కొనేందుకు అనువైనవాటిని మాస్కో సరఫరా చేయడానికి అంగీకరించడంతో రెండు దేశాల మధ్య రచణరంగంలో సహకారం కొత్రస్థాయి నందుకొంది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారత విమాన బలాలకు కొత్త సాంకేతిక యం(త్రాలుగల విమానాలను, సైన్యానికి మరింత శక్తివంతమయిన దాడి ఆయుధాలను, నౌకాబలాలకు శు నౌకా గమనాలను పసికట్టగల ఆధునిక యంత సామ్మాగిని సరఫరా చేయడానికి సంబంధించి రెండు దేశాలు ఒక అంగీకారానికివచ్చాయి. సోవియట్‌ రక్షణమంత్రి మార్షల్‌ ఉ స్తీనోవ్‌ మరో సారి భారతదేశం వచ్చి భారత రతమణమంతి ఆర్‌ వెంక్కటామన్‌తో ((వస్తుత ఉపరాష్ట్రపతి) చర్చలు జరిపిన ఫలితంగా లది జరిగింది. ఈ ఆయుధాల సరఫరా ఒప్పందానికి, ఆ తరువాత మాస్కోలో 19084 మే వెలలో తుదిరూపమివ్నారు. భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల మరో విశిష్టత సోవియట్‌ రోదసీ యా తికులతోపాటు స్కాాడన్‌ లీడర్‌ రాకేష్‌ళర్మ అంతరిషయాత భారతీయ విమానదళంలోని యిద్దరు ఆఫీసర్దు సోవియట్‌ యూనియన్‌లో ముమ్మరమయిన శివణ పొందిన తరువాత వారిలో ఒకరైన రాకేష్‌శర్మ 1984 ఏపిల్‌ 4న ఒక సోవియట్‌ అంతగక్షనౌకలో రోదసీయా,త చేశారు. కోటానుకోట్ట భారతీయులు టెలివిజన్‌లో తొలి భారతీయ అంతరీష మ!

75 యాతతికుడు ఆయన సోవియట్‌ నహచరులు రోదసీలో పయనిస్తున్న దృశ్యం చూచాయి.. శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీకి రోదసీలో వున్న రాకేష్‌ శర్మకు మధ్య సంభాషణను విని పులకితు లయ్యారు. అధికారంలో కొత్త నాయకత్వం: సంబంధాల పొరంపర్యత

సోవియట్‌ నాయకత్వంలో మార్చులు వచ్చినప్పటికీ, ఇందిరా గాంధీ హత్యకు సోవియట్‌ యూనియన్‌లో ఎల్లెడలా త్మీవ సంతాపం వ్యక్తమయింది. ఆమె సోవియట్‌ యూనియన్‌తో ఎంతో స్నేహంగా వున్న ఒక (పపంచ నాయకురాలు, ఆమె మరణం మాస్కోలో ఆందోళన కలగ వేసింది. కాని విదేణాంగ విధానంలో జాతీయ [వయోజనాల ,ప్రావిల్యం గురించిన చిరకాలపు నానుడిలో సత్యముందని రుజువయింది రెండు దేశాల్లో అధికార పదవులు చేపట్టిన కొత్త నాయకులు రాజీవ్‌గాంధీ, మిహయిల్‌ గొర్భచెవ్‌ త్వరలోనే వ్యక్తిగత సంబంధాలను, పరస్పర అవగాహనను పెంపొందించుకున్నారు. భారత -- సోవియట్‌ సంబంధాల పారంపర్యత స్పష్టంగా అభివ్య క్తమయింది.

దేశీయ విదేశీ పృతికలకు, వార్తాసంస్థలకు యిచ్చిన అనేక యింటర్వ్యూలలోనూ, తన (పసంగాల్టోనూ రాజీవ్‌గాంధీ, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో మై తీఐంధాలు కొనసాగుతాయని న్పష్టం చేశారు. అవసర, ఆపత్సమయాల్లో దేశం ఎదుర్కొన్న [పతి సంవోాభంలోనూ మాస్కో భారతదేశానికి అండగా నిల్చిందనీ వీటిని అధిగమించడంలో సోవియట్‌ తోడ్చాటు ఎంతో వుపకరించిందనీ ఆయన అన్నారు. కాబట్టి భారత - సోవియట్‌ మైతి కొనసాగింపు జాతీయ (ప్రయోజనాలకు అనుగుణమయిన దని ఆయన స్పష్టం చేశారు.

(పధానమంతత్రి రాజీవ్‌గాంధీ 1085 మే21 నుండి 26 వరకు ఆధికొర పర్యటన క్రై తొట్టతొలిసారి సోవియట్‌ యూనియన్‌ వెళ్ళారు. ఇది ఆయన తొలి పథాన విదశీయాత కూడ. కాబట్టి యిది భారత--సోవియట్‌' సంబంధాల [ప్రాధాన్యాన్ని పస్ఫుటం చేసింది. మరే విషయాల్లోకి పోకుండా

ళే6

ఆజ్వస్త్ర విసర్జన మొదలుకొని తృతీయ [పపంచ సమస్యల వరకు కల అవేక ఆంతర్జాతీయ విషయాలపై ఉభయదేశాల ఏకీభావాన్ని రాజ్తీవ్‌ - గొర్బచెవ్‌ల సంయుక్త పర్కటన స్పష్టం చేసింది. పాకిస్తాన్‌ ఆధునాతన ఆయుధాలను సేకరిస్తున్నందుకు, అణుబాంబు తయారుచేయడానికి దాని సన్నాహాలకు భారతదేశం చెందుతున్న ఆందోళనను తాము అర్థం చేసు కొన్నామని సోవియట్‌ నాయకులు రాజీవ్‌ గాంధీకి చెప్పారు. వినృృతమైన సోవియట్‌ సహాయానికి, ఆర్థిక ఆదాన్నపదానాల విస్తరణకు వీలుకల్పిందే ఆర్ధిక, సాంకేతిక సహకార ఒప్పందాలపై కూడ ఉభయపఇులు సంతకాలు చేొయి మాస్కో రు. 1160 కోట్ద రుణం యివ్వనున్నట్లు (పకటించింది. అంతేకాక 840 మెగావాట్ల కహల్‌గావ్‌ ధర్మల్‌ విద్యుత్‌ కేందం విద్యుదుత్సాదనకారకు బొగ్గు కోకింగ్‌ బొగ్గు వుత్పత్తి క్రై అనేక ఓపన్‌కాస్ట్‌ గనులువంటి పలు (ప్రాజెక్టులకు భారతదేశంలో నిర్మించాలని యీ ఒప్పందాలు నిర్దేంచాయి. సోవియట్‌ యంత్రాలు, (వవీజుల సవోాయంతో భారతదేశంలోని పరస్పరాంగీకృత [ప్రాంతాల్లో నూనె అన్వేషణలో, బొగ్గు శుద్ది కర్మాగారాల రూపకల్పనా సంస్థ స్థాపనలో, బొగ్గుగనుల రూప కల్పనా కేంద పరిశోధనా సంస్థలో ఒక రూపకల్పనా కార్యవిభాగం ఏర్పాటులో, పాటెర్‌ డిక్‌ బొగ్గు వద్ధి ఫ్యాక్టరీకి కొత్త యంత్రాలు అమర్చ డంలో; ఇకుము ఉక్కు కర్మాగారాల్లో కొత్త సాంకేతిక పద్ధతులను (ప్రవేశపెట్టి ఆధునికం చేయడంలో వాటి పునర్వ్యువ స్తీకరణలో, యంత నిర్మాణంలో రెండు దేశాలు సహకరించుకొంటాయి. సోవియట్‌యూని యన్‌లో సివిల్‌ పార్మిశామిక (పాజెష్టల నిర్మాణంలో భారతీయ సంస్థలు పాల్గొనేందుకు కూడా యీ ఒప్పందాలు వీలు కల్పించాయి.

భారత ప్రధానికి యిచ్చిన విందులో సోవియట్‌ నాయకుడు మాట్లాడుతూ అసీయాలో భ్యదతా సమస్యపట్ల, ఈ విషయంలో ఆసియా రాజ్యాలు కలిసినట్టుగా కృషి చేసే సమస్యపట్ల ఒక సమ్మగ వైఖరిని గురించి కొంత ఆలోచించాలని చెప్పారు. తాను (వతిపాదిస్తున్న లవ్మాన్ని సాధించడం నుంభం కాదని అంగీకరిస్తూ, హెల్సింకీ ఒప్పందం కుదర డానికి సన్నాహాలు కూడా సజావుగా, సుకరంగా సాగలేదని అన్నారు. “అభ్మిపాయాలను పరస్పరం తెలుపుకొనేందుకు, సమిష్టిగా నిర్మాణాత్మక

లె

వరిష్కాారాన్ని కనుగొనేందుకు ద్వివశ సంభాషణలు లేదా బహువష సంభాషణలు మొదలుకొని భవిష్యత్తులో ఆసియాఖండ స్థాయి సమావేశం ఏర్పాటు వరకుగల బహువిధ పద్ధతులను గురించి మనం ఆలోచించవచ్చు అని అన్నారాయన, ఆసియా దేశాల్లోనూ [పపంచమంతటా పేరుపలిష్టలు గల ఒక గొప్ప దేశంగా భారతదేశం యీ విషయంలో చాలా ముఖ్యప్నాత వపాంచగలదని అన్నారు* “భాంతి, అంఠర్జాతీగ భదతల పలిష్టతకు యీ విషయంలో అలీనోద్యమ ప్నాతను పెంచేందుకు భారతదేశం చేసిన కృషి ఎంతో విలువైనదని మా అభ్మిపాయంో

“కాబట్టి ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో ఆసియాఖండం భద్రతకు దొనిలో కొన్ని [ప్రాంతాల భ్యదతకు సంబంధించిన కొన్ని అంశాలకు హామీ కల్పించినందుకు తీసుకొన్న కొన్ని ముఖ్యమయిన నిర్కాణాత్మక చర్యల్ని ఆర్థం చేసుకోవచ్చు. సోవలిస్టు రాజ్యాలు, అలీ కోద్యమ సభ్యదేశాలు యీ చర్యలకు చొరవ తీసుకొన్న వాటిలో వున్నాయి. అటువంటి. దేశాల్లో సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశం కూడ వున్నాయి. ఆని గొర్బచేవ్‌ చెప్పారు

భారత -_ సోవియట్‌ దృక్పధాలు బాలా దగ్గరగా వుంటూ వచ్చాయి. సోవియట్‌ నాయకులతో తన సంభాషణలను *దాలా బాగున్నాయి" అని రాజీవ్‌గాంధీ వర్ణించారు. మాగ్కోలో సంతకాలు జరిగిన రెండు ఒప్పందాలు ఉభయ దేశాల మధ్య “పెంపొందుతున్న "స్నేహా సంబంధా లకు సూచన అని అన్నారు. “చాలా రంగాలకు ఆవరించి, రెండు డీశాం ఆర్థికాభివృద్ధికి తోడ్పడే” ఈ ఆర్థిక ఒడంబడికల్లో "ఎన్నో విషయాలు ఆంతర్జీ నంగా వున్నాయొని ఆయన అభి పాయపడ్డారు.

కామన్‌వెల్త్‌ దేశాల [పభుత్వాథిశేతల సమావేశానికి రాజీవ్‌గాంధీ అక్టోఐరులో బవ్మాన్‌కు వెళ్ళినప్పుడూ, అక్కడ మార్గ రెట్‌ థాచర్‌ మొదలయిన నాయకులను కలుసుకున్న అనంతరం, ఐక్యరాజ్యసమితి వార్ష కోత్సవానిక్తై స్యూయార్క్‌ వెళి ఆక్కడ ఆధ్యముడు రీగన్‌ను, యితర (ప్రపంచ నాయకులను కలుసుకున్నప్పుడూ భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు ఎంత సన్నిపాతమయినవో మరొక్కసారి వ్యక్తమయింది,

78 భారతదేశం పట్ట సోవియట్‌ వైఖరిని, ఒక సోవియట్‌ ఉవ విదేశాంగ మంతీ మెహయిల్‌ కపిశ్చ బహు స్పవ్టంగా చెప్పారు షాకిసైన్‌ పిక ముంస్తింకు యిచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో ఆయన యిలా చెప్పారు. “*దక్షీణాసియాలోని అన్ని దేశాలతో -పాకిస్తాన్‌, శ్రీంంక బంగ్లా జేశ్‌లతో _ స్నేహంగా వుండాలని మా కోర్కె. ఈ దేశాలు భారతదేశంలో తమకున్న సమస్యలకు పరిష్కరించుకో గలవని ఆశిస్తున్నాము. ఎందువల్ల నంటే అవి అలా చేయకుండావుంటే భారతదేశానికి దాని పొరుగు దేశా లకు మధ్య ఏదైనా సమస్య తలఎత్తినపుడు మేము భారతదేశం పతం వహిస్తాము.” భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు రెండు దేశాల జాతీయ (పయో జనాల (పాతిపదిక పై స్వతంత జవసత్వాలను, సంతరించుకొన్నాయి. ఈ రెండు దేశాల (ప్రయోజనాల ఏకోన్ముఖత, పరస్పర పూరకత్వం 1966 - 76 దళాద్దిలో పలుసందర్భాల్లో పదర్శితమయ్యాయి. పత్మేకించి భారతదేశానికి ఈ సంబంధాలు దాని అతి ముఖ్య (పయోజనాలకు వుపక రించాయి; దాని సంమోభకాలాల్లో, కీలక (పాముఖ్యంగల ఆంశమయ్యాయిః తన కాళ్ళపై తాను నిలబడగలిగేందుకోనం దేశ పారిామికీకరణకు పాటు పడటంలోగాని పరస్పర లాభదాయకమయిన వ ర్తకంలోగాని, లేదా భారీ పర్మిళమల్లో ₹ేదా రవణ సరథంాల్లో బయటవారిపై ఆధారపడే పరిస్థితిని తగ్గించగల రత్షణ పరి,శమల స్థాపనలోగాని, లేదా శతు ఆ్యగరాజ్యాల ఒత్తిడి నుంచి భాకతదేశాన్ని కాపాడటంలోగాని, సోవియట్‌ తోడ్పాటు ఎంతో ముఖ్యమయినదని నిరూపణ అబుంది. పాళ్చాత్య దేశాలు. భారత జాతీయ [పయోజనాలను ఖాతరు చేయలేదు ; భారతదేశంపై వత్తిడి త్రేవడానికి లేదా యీ (ప్రాంతంలోనూ, పరిసర ప్రాంతాల్లోనూ, తమ యితర (పయోజనాల కోసం పొరుగు రాళ్యాలను ఎగసనదోయడానికి [పయత్నించాయి. భారతదేశ భౌగోళిక సమ్మగతకు సంబంధించిన కీలక సమస్యలు వుతృ్పన్నమయినప్పుడల్లా అవి శ తువైఖరి అవలంలించాయి. తన కాళ్లపై నిలబడటానికి తనకు తోడ్పడుతుందని భారతదేశం పరిగణించిన సహాయాన్ని అవి యివ్వ డానికి అంగికరించలేదు కూడ

79

భారతదేశానికి తృతీయ పపంచానికి సంబంధించిన అత్యధిక సమస్యల విషయంలో మాస్కో ఐరాసలోనూ, యితర(ఠా భార తదేశాన్ని తృతీయ పపంచదేశాలను బలపరిచి వాటికి అనుకూలంగా ఓటుచేశాయి. భారతదేశం సోవియట్‌యూనియన్‌తో దృఢమయిన, సన్నిహిత సంబం ధాలను స్థాపించుకోంది సోవియట్‌ యూియన్‌ను యితర అ[గరాజ్యాలతో సమానంగా చూడటానికి లేదా రెంటినీ, సమాన దూరంలో వుంచడానికీ అంగీకరించలేదు,

ఉ[దిక్ర్తతోపళమనానిక్తై సోవియట్‌ కృషికూడ భారతదేశ దృక్పథానికి అనుగుణంగా వుంది ఈ సంబంధాలు శాంతి స్యాతంత్యాలకు (ఫోదృలమివ్వడంలో ఉభయదేశాలూ భాగస్వాములనే స్ఫూర్తినిచ్చాయి. కొని ఈ రెంగదేశాలను సన్నిహితం చేసింది; వాటి _పయోజనాల ఏకీభావం, ముఖ్యంగా, భారతదేశ ఆశయాలకు _పయోజనాంకు సోవియట్‌ మద్దతు.

భారత - సోవియట్‌ సెనిక సహకారం: యూ స్వావలంబనకు దోహదకారి ఎ నినిల్‌ ఎక్టల్‌ అవి ఐసెన్‌ హోవర్‌ సిద్ధాంతం రంగంపైకి వచ్చిన దుర్దినాలు. అమెరికన్‌ విదేశాంగ మంత్రి జాన్‌ ఫాస్టర్‌డిల్లేస్‌ [పపంచ మంతటా సైనిక కూటాలను నెలకొల్పుళూ తొడలు చరిచేవారు. ఉత్తర ఆట్టాంటిక్‌ కూటమి పటుతరం చేయబడింది. ఆగ్నేయాసియా సంధి సంస్థకూ (సీయాటో) అనాడు బాగ్దాద్‌ సంధిగా, ఆ తరువాత యీ సైనిక సంధించి ఇరాక్‌ వుపసంహరించుకొన్న తరువాత “సెంట్‌” గా పిలువబడ్డ సైనిక కూటమికీ శంకుస్థాపన జరిగింది. వాటితో కనీసం రెంటిలో హెకిస్తాన్‌ [కియాశీల సభ్యదేశంగా వుండేది ఆదేశంలో ఆందోళనకరవేగంతో అమెరికా ఆనాడు ఎంతో భయం గొలపే ఆయధాలను గుమ్మరించసాగింది. 1956 లో భారత దేశానికి జాన్‌ పాస్టర్‌ డిల్పేస్‌ యిచ్చిన హామీని బట్టి పాకిస్తాన్‌కు అమెరికా ఆయుధాల సరఫరాకు వీలు కల్పించిన ఒప్పందాలు యీ ఆయుధాలను ఎటువంటి దురాకమణకూ వుపషయోగించరాదని నిర్దేంంచాయి. పాకిస్తాన్‌ ఈ సంధిలో నిర్దేశంచినట్లు సోవియట్‌ యూనియన్‌, చైనాల విస్త్రంణను నిరోధించడానికి కాక, కచ్‌ |పాంతం, జమ్మూ- కాశ్మీర్‌లోని భూభాగాలపై తన వాక్కులను స్థాపించుకానె దృష్టితో భారతదేశ. పై దుక్నాకమణకు ఈ ఆయుధాలను ఉపయోగించుకొన్న గత మూడు దశాబ్దాల అనుభవం నుంచి ఎటువంటి గుణప్తాధమూో నేర్చుకొనే బుద్ధిలేకుండా- 1980 లలో కూడ ఈ సంధుల్లోని వాదనలనే ఆమెరికాపాలకులు. ఫునళ్చరణ చేస్తున్నారు. ఒకే డిళలో మాతమే

న!

కాల్పులు జరపగల ఫీకంగులు యింత వరకు ఎక్కడా తయారు కాలేదని భారలి దేశం చేసిన హెచ్చరిక నిజమని ఆచాటి అనుభవమే ధృువవరి)నా, ఈ వానానలు మూతము ఇప్పుడూ వినపశుతున్నామి.

జొన్‌ ఫాస్టర్‌ డిల్లస్‌ చేతలు “ఐసెన్‌ హొంర్‌ సిద్ధాంతం” నిర్ణ యించిన లఖ్యాల నంచి వాటీని సాధించాలనే పట్టువలసంచి వుత్చన్న మయాయమి. మునుపటి ఆ సే నాయకుడు (యూరపులో మితరాజ్యాల సుఫీం కమాండర్‌) యుద్ధంలో ఒక మితదేశాన్ని నేం ముంచేందుకు చేసిన తన [1పయత్నం వివఎమబున తరవాత _పపంవంలో “కమ్యూనిజం విస్తదణకో" అరికటే (పచుత్నంపై తక దష్షిని పూర్తిగా మళ్లింగారు.. పళ్చిమార్ధ గోళంలో మృనో సిద్ధాంత సరళిలోనే ఆయన “మధ్య పాచ్యంో గా పేర్కొన్న విళాలభూభాగంలో ఆమెరికాకు సాయుధ పోలీసు ప్మాతకు కట్టబెట్టాకు ఆయన చెప్పే “మర్య పాచ్యంొలో పాకిస్తాన్‌ మ్యాతమే కాక, వాక్‌ 'సెళ్యాల ఆ(కమణలో వున్న కాశ్మీర్‌ భూభాగం కూడా చేరి వుండి ఆసక్తికరమయిన విషయమేమిటంటే ఐసెన్‌ వొవర్‌ సిద్ధాంత పరిధిని గురించి డిల్లెస్‌ యిచ్చిన వివరణ [ప్రకారం పశ్చిమాన ౭బియా, ఉఊత్తూన టర్కీ తూర్పున పాకిస్తాన్‌, దక్షిణాన ఆరేవీయన్‌ ద్వీపకల్పం = ఇవీ, వీటి మధ్యగల భూభాగమంతా చేరి వున్నాయి. “అరేబియన్‌ ద్వీపకల్పంగలో ఇధియోపీయా, నుడాన్‌లు కూడా వున్నట్లు లెక్క.

ఆసీయా, అఫికా ఖండాల్లోని వలనలు ఒకటొకటే తన స్వాతం త్యాన్ని రూఢిపరచుకోవడం పారంభమై యీ దేశాలో పెల్లుబికిన జాతీయ భావాల ఢాకకు బిటిష్‌ సా మాజ్యం కుంచించుక పోళున్నందు వల్లి (సోవియట్‌ యూనియన్‌ వృదయపూర్వ:ం౦గా మద్దతు ల వరిణామ మిది), సూయెజ్‌కు తూర్చున “*ళూన్యం ఏర్పడిందోని చెబూతూ వచ్చారు ఆ శూన్యాన్ని నింపాలన్న కోర్కె నుంచి “ఐసెన్‌ హౌర్‌ సిన్హాంతం న్షర్నన్ను మయింది”

1050 రళాన్దిరో “పచ్చన్న యుద్ధ శకమనేది [ప్రారంభ మయింది. ఆమెరికా ఒక వైపు సోవియట్‌ యూనియన్‌ చుట్టూ మరోవైపు

82

చైనా చుట్టూ సైనిక స్థావరాల కూటాల వలయాన్ని నిర్మించేందుకు నిరంతరం (పయత్నిస్తూ వచ్చిన శకమిది. సోవియట్‌ యూనియన్‌తో ఉమ్మడి సరిహద్దులేని నిజానికి చైనాతో స్నేహంగా వుంటున్న పాకిస్తాన్‌ వంటి. దేశాల్లో సైతం భయాందోళనలను వ్యాపింప చేసేందుకు “కమ్యూనిజం ముందుకు దూసుకుపోయే [పమాద” మేర్చడిందనే సాకును ఉపయోగించుకొన్నారు.

గొప్ప ఉత్పాతాలవంటి కొన్ని ఘటనలు సంభవించాయి. టవిటన్‌ (ఫ్రాన్స్‌లు ఈజిప్ట్రపై దండయ్యాత చేసి, 1956 నవంబరులో ఈవిప్ట ఇజాయిల్‌ మధ్య పోరాటం తరువాత సూయెజ్‌ మండలాన్ని ఆక మించుకొన్నాయి. సూయెజ్‌ కాలువ మూతపడింది, నౌకలు గుడ్‌పొవ్‌ అ గం గుండా చుట్టుదోవలో ,పయాణం చేయవలసి వచ్చింది. కాని, అఆనతికాలంలో అధ్యక్షుడు గమాల్‌ నాజర్‌ సూయజ్‌ కాలువను జాతీయం చేరు. తమ నూనె సరథరాలకు ఏర్పడిన *పమాదం” కారణంగా పర్ష్యా జలసంధిలో నూనె సంపదను తమ చేతిలో వుంచుకొనేందుకై పాళ్ళాత్య దేశాలు వరుసగా దుష్టపన్నాగాలకు పూరుకొన్నాయి,. ఇడి యీ మండలంలో కొత్త ఉఊదిక్తలకు రెచ్చగొట్టింది

దాదాపు అదేకాలంలో వహాంగెరీ వుదంతం జరిగింది. పాళ్చాత్య రాజ్యాలు దీన్ని ఎంత వరకు వుపయోగించుకో వచ్చునో ఆంతవరకు వువయోగించుకొన్నాయి. ఇది (పచ్చన్నయుద్ధ వాతావరణాన్ని మరింత కలుషితం చేసింది, ఆది నిజంగా సంకుచిత కాలం కాళ్ళీర్‌ పాకిస్తాన్‌ దుస్సాహసిక [పయత్నం వెనువెంటనే దానికి అందుతున్న ఆధునిక ఆయుధాల సూథరాను చూచి కలవరపాటుతో భారతదేశం వాటికి సరిరూగే ఆయుధాలను పాళ్ళాత్య దేశాలనుంచి తెప్పించుకోవడానికి విశ్వ (వయత్నం చేసింది కాని దాని (పయత్నాలు చెప్పుకోతగినంతగా ఫలించలేదు. ఎందువల్లనంట _ సైనిక కూటాల్లో భాగస్వామిగా వున్న పాకిస్తాన్‌ పక్షం వహింవడం అమెరికా బ్రిటన్‌ [ఫౌన్స్‌లకు ల్లాభకర్సర్హో.

కాబట్టి భారతదేశం తన రక్షణ శ ్రిరి పెంచకొనేందుకో సోవియట్‌ యూనియన్‌ పైకి దృష్ట మళ్లించింవ. 1957 మార్చిలో మార్షల్‌ జుకోవ్‌

ల!

భారతదేశానికి వచ్చినప్పడు యీ సమస్య (వస్థావనకు వచ్చింది. వెంటకే ఆది అంతర్జాతీ మ స్థాబులో వాడోపవాదాంకు దారి లీసిందిం లారతదేశంలో పలకుఐడిగల ఒక భొగం సోవియట్‌ యూఎయన్‌నుంచి ఆయుధాల సరథరాను వ్యతిరేకించింది కాని ఐసెన్‌ హో-_ర్‌ సీద్ధాంతం మూలంగా ఆంతర్జాతీయ రాజకీయాల్లో వస్తున్న |పమాదకర పరిణామాలను లోతుగా అర్థం చేసుకోవడంవల్ల భారత పభుత్వం ఆయుధాఎ కోసం సోవియట్‌ యూనియన్‌ ను ఆభ్యర్థించాలన్న సహేతుక నిర్ధారణ రావడం జరిగింది. నిజానికీ ఐసెన్‌ హోల్‌ “సిద్ధాంతింో, వతనమవుతున్న (బిటీష్‌ సా(మాజ్య శధిలాలపై నయా వలసవాదాన్ని రుద్దడానికి బాహాట (పయత్నం కాబట్టి ఆ సిద్ధాంకాన్ని చూచి అలీశ భారతదేశం ఆందోళన పడటం సహణమే,

భారతదేశాన్ని పజిష్టపరచి అ_తర్జాతీయ రంగంపై అవి నిటారుగా నిలబడగలిగేలా చేయడం ఆవసరమన్శి సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆవగావహాన చేసుకొంది.

వచ్చన్న యుద్ధ నేపద్యంలో పాకిస్తాన్‌ భౌగో[ిక దురా కమణ చర్యను (ప్రోత్సహించే పొళ్చాత్య దేళాల ఎత్తును వమ్ము చేయడానికీ సోవియట్‌ యూంయన్‌ ఏకరీతిగా తన వీటో హకు_న.వినియోగిస్తూ వచ్చింది. “ఐసెన్‌ హోవర్‌ సిద్దాంతం” అమెరికా సైనిక గొడుగు కిందికి పాకిస్తాన్‌ను కూడ తెచ్చుకోవడానికి యు - £ విమానోదంతం నిరూపింవినట్లు ఆ దేశ భూభాగాన్ని సోవియట్‌ యూవియన్‌పై దెబ్బగొట్ట డానికీ వినియోగించుకొంది. ఈ సిద్ధాంతం వర్తించే. పరిధికి యిజీవల (పతివాదితమమున సెంట్‌ కాం సత్వర మోహరింపు దళాలు తథ చూపే (పాంతానికీ” చాలా పోలికవుందని ఇక్కడ పేర్కొనడం అవసరం ఈ [పాంతంలో మొత్తం జమ్మూ కాశ్యీక్‌ = ఆటు పాకిస్తాన్‌ అ్యకమిత [పాంతమూ, యిటు భారతిదేశంలో భాగయావున్న పాంతమూ - చేరివున్నాయి

జమ్మూ కొక్నీర్‌ను, మిళతా భారతదేశం నుంచి విడగొట్టడానికి పాకిస్తాన్‌ చేసిన వయక్నాన్నీ, యీ దసా ృపాసానికి పొళ్ళాత్య లొన్యాల

స!

తోడ్పాటును చవి చూచిన భారత (వకుత్వం మార్షల్‌ జుకోవ్‌తో జరిపిన [ప్రాధమిక సంప్రదింపుల తరువాత 1060 ఆఖరు రోజుల్లో మాస్కోకు ఒక (ప్రతినిధి వర్గాన్ని పంపింది. ఎం. ఐ.* 4 హెలికాప్టద్ద ఆంతనోవ్‌

ఇల్యూషిసాన్‌ రవాణా విమానాలను భారత విమాన బలాల్లో (పవేళపెట్టడం ద్వారా ఆ బలాలను పటిష్టపరచేందుకు మాస్కోలో ఒప్పందం కుదిరింది

(పధాశంగా జమ్మూ - కాశ్మీర్‌ పర్వత (ప్రాంకాల్లోని భారత సేనలకు రవాణా సదుపాయాలను మెరుగు పరచడానికి వుద్దేశించిన విమానాలివి.

భారతదేశానికి ఆయుధాల సరఫరా విషయంలో పాకిస్తాన్‌కు ఆకేపణీయమైనదేదీ ఆమెరికా చేయదు తమకు అంగీకార యోగ్యం కాని వరళులపై తప్ప తమ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అందివ్వడానికి [బిటన్‌ (ఫాన్సులు యిష్టపడటం లేదు ఆయుధాల (వధాన సరవరాదారులయిన యీ దేశాలు అనుసరించిన యీ పక్షపాత వైఖరి అనుభూతమైన తరువాత భారతదేశం ఒక నిశ్చితాిపాయానికి వచ్చింది _. అలీన విధాన సిర్దేకశనల వల్లనేమి, ఆయుధ సరథరాదార్డు ఆయుధాల మార్కెట్‌లో సాగించే పితలాటకొం వల్లనేమి తాను అయుధోత్పత్తిలో స్వయం పోషకం కాక తప్పదని భారతదేశం నిశ్చయించుకొంది. రతణ సామ్మగి వుత్చత్తిలో భారతదేశం యింకా [(పారంభ

దళలోనే వున్నందువల్ల (ప్రధానమయిన ఆయుధాల విషయంలో స్వావలం బనకు పునాది నిర్మించుకోవడానికి ఆయుర సరఫూదారీ దేశాలనుంచి ఉత్పత్తి లై సెక్సులను పొందడ మొక్కటే మార్గమని భారత (పభుత్వం నిర్ణయించింది. అయితే ఆయుధోత్పిత్తి సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని ఏ దేశమూ అందజేయడానికి యిన్చపడటం లేదు కాబట్టి లై సెన్సులు సంపొడించడం నులభం కాదు పాకిస్తాన్‌కు సరఫరా ఆయిన శాబర్‌ జెట్‌ విమానాలు ఆనాడు భారతదేశానికి వున్న అన్ని రకాల విమానాలకన్నా చాలా మిన్న. ఎఫ్‌ - 106 స్టార్‌ ఫైటర్‌ విమానాల కోసం భారతదేశం చేసిన అభ్యర్థనకు అమెరికా తిరస్కరించిందం టే నాటి పరిస్థితి ఎంత బాధాకరంగా వుండేదో అర్థం చేసుకోవచ్చు. [బిటన్‌ ఫాలండ్‌ నాట్‌ రకం విమానాల ఉత్పత్తికి అనుమతించడానికి సిద్ధంగావుంది, కాని ఆ దేశమే ఆ విమానాలను తయారు చేయడం (కమ్మకమంగా తగ్గిస్తూ వుండేది.

85

సోవియట్‌ యూనియన్‌ మిగ్‌ -2! నూపర్‌సానిక్‌ ఫైటర్‌ విమా నాలను సరథవా చేయటానికే కాక, వాటిని వుత్చత్తి చేసే ఫ్యాక్టరీలను భారత దేశంలో స్థాపించడానికీ కూడ 1962 లో అంగీకరించింది. అనాటి నుంచి భారతదేశ విమాన ఐలాల (ప్రధాన యుద్ధ విమానాలు అవే, 19082 లో జరిగిన ఒప్పందం హిందూస్తాన్‌ విమాన కంపెనీ ఆధ్వర్యాన ఒక మిగ్‌ ఫ్యాక్టరీ సముదాయం నాసిక్‌, కోరాపుట్‌ హైదరాబాద్‌ నగరాల్లో స్థాపిత మయ్యాయి.

సోవియట్‌ యుద్ద విమానాలను కొనుగోలు చేయడానికి భారత (వభుత్వం నిర్ణయించినందుకు దేశంలోను పాళ్ళాత్య దేశాల్లోను పెద్ద గగ్గోలు బయలుదేరింది, భారతదేశం అలీన విధానాన్ని వదలివేసి, సోవియట్‌. శిబిరంలోకి చేరిపోయిందని పాశ్చాత్య దేశాలు (పచారం మొదలెట్టాయి. అలీన విధానం “నీతిబావ్యామబునడదొని ఎల్లప్పుడూ చెవుతూ వచ్చిన ఆమెరికా, అగ రాజ్యాలురెంటికీ “సమాన దూరంలో” వుండటమే “నిజమయిన అలీనత”కు నిజమయిన గీటురాయి అన్న దుష్ట లొవనను రంగంపైకి తెచ్చింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు నెల కొల్పుకో బూనే వర్థమాన దేశం ఏవైనా సరే, అగ రాజ్యాలను “సమానంగా” చూడాలని యీ భావన చెబుతోంది, ఆచరణలో దీని అర్ధమేమిటంటే ఒక వర్థమాన దేశం ఒకానొక రకానికి చెందిన అయుధాలను సోవియట్‌ యూనియన్‌ నుంచి కొనుగోలు చేస్తే ఆమెరికా నుంచి కూడ అలాంటి ఆయుధాలను కొంటబెగాని అఆ దేశం నిజామితీగా వ్యవహరించడం లేదని వాషింగ్దన్‌ ఆభ్మిపాయమన్నమాట. కొన్ని దేశాలు యీ వాదనకు మోసపోయాయి కూడ యీ (పకారం వ్యవరిహంచాలనే కొందరు భారతదేశంలో కూడ వున్నారు, కాని జవసర్జాల్‌ నెహా యీ వాదనను - సమానదూర” భావనను - పూర్తిగా నిర్ద్వంద్వంగా నిరాకరించారు. భారతదేశపు ఆయుధాల కొనుగోళ్ళకు మరోదెశం చెప్పే ఆక్షేపణను సర్వసత్తాక, స్వతంత్ర దేశమేదీ అంగీకరించ జాలదని ఆయన స్పన్టం చేశారు.

పాళ్చాత్య రవణ సామా గిన కొనడానికి భారతదేశం ఆనాడు చేసినమా (వయత్నాలకు అడ్డు తగిలిన ఆంశమొకటి వుంది. అ రోజుల్లో, గోవాలో

కిం

పోర్చుగీసు వలసపాలనను కూలదోసి, దాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయాలన్న అందోళన సాగుతూండేది, పోర్క్డుగల్టు నాటోలో సభ్యదేశం పాకిస్తాన్‌ సెంటో, *సీయాటో లలో సభ్యదేశం ఆయినందువల్ల కాళ్ళీర్‌ సమస్మపైదాన్ని ఐలవరచివట్టుగానే అమెరికా భారతదేశపు గడ్డపై పోర్చుగల్‌ “వాలిత [పాంతం” వుండటం కాలం చెల్లిన గతావశేషమని గుర్తించ. సిరా5రించింది. గోవా పోర్చుగల్లులో భాగమని “యావత్‌ ప్రపంచానికి” తెలుసునని ఆనాడు జాన్‌ పాస్టర్‌ డల్లన్‌ పదేపదే అనేవారు, కాబట్టి భారతచేశానికి ఆయుధాలు అమ్మేందుకు, లేదా రక్షణ సామి వుత్చత్తిలో స్వయం సమృద్ధిని సాధించాలనే భారతదేశ లమ్యసాధనకు తోడ్పడటానికి అమెరికా నిరాకరించడానికీ కారణాలున్నాయి.

19082 లో భారతదేశంపై దైనా దు్య్నూకమణ జరిగింది. తన ఖౌగోశిక సమ్మగితకు కాపాడుకోవాలంటే హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాల్లో తాను ఏవివంగా సన్నద్ధమై వుండాలో భారతదేశానికి యీ సాయుధ ఘర్షణలో పరాజయం మూలంగా తెలిసి వచ్చింది. భారతదేశ అలీన పతివత్తిని దెబ్బతీసే ఏర్పాట్లలోకి దాన్ని నెట్టేదుకు ఆమెరికా, తదితర పశ్ళిమదేశాలకు ముదొక అవకాశాన్ని కల్పించిందికూడ ఒమెగా (ప్రాకెక్టు శింద భారతదేశవు వుత్తక సరిహద్దులో రాడార్క్‌ విమాన రక్షణ వ్యవస్థను వెలకొల్చే సందర్భంలో అమెరికా భారతదేశాన్ని తన రక్షణ “గొడుగు “కింద చేరవలసిండిగా కోరింది. రెండవ పపంచ యుద్ధంలో జపాన్‌ ఓడిపోయిన దరిమిలా ఆ దేశాన్ని అమెరికా తెగ్చుకొన్నది ఇలాంటి తన జగ్గాడ్తుగు” కిందికే, కాని జవహర్షాల్‌ ఇందుకు గట్టిగా నిరాకరించారు.

ఎఫ్‌ - 10% స్టార్‌ వైఓర్‌ విమానాలను తనకు అమ్మడానికి అమెరికొను సమ్మతింప జేసేందుకు నాటి భారతదేశ రక్షణ మంతి వై వి. చళాన్‌ 1964లో అమెరికాకు వెళ్ళారు. ఆయన (పయత్నాలు థలించలేదు. కాని మాస్కోకు వెళ్ళినప్పుడు ఆయుధాల సరభూాపై భారత- సోవియట్‌. దేశాల మధ్య మరో (ప్రధానమయిన ఒప్పందం కుదిరింది. సోవియట్‌యూనియన్‌ మరికొన్ని మిగ్‌ విమానాలను అన్యుడానికి ఆంగీకరించింది, అందుకయ్యే డబ్బును పదేళ్ళలో 9 కాతం వడ్డీ చొప్పున

87

భారతదేశం తన సరకుల ఎగుమతి ద్వారా సంపాదించే రూపాయల్లో చెల్లించడానికి ఈ ఒప్పందం వీలు కల్పించింది

దరిమిలా హిందూస్తాన్‌ ఏర్‌కాన్ట లిమిటెడ్‌ (హాల్‌) ఫ్యాక్టరీలు ఎప్పటికప్పుడు ఆధునికీకరింపబడుతూన్న మిగ్‌ 81 విమానాలను ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి. దీని కొత్త రూపాంతరాలు కూడ భారతీయ విమాన ఐలాల్లో ప్రవేశించాయి. వీటిలో మిగ్‌ వైటర్‌ విమానాలు, మిగ్‌ - 26 ఫొక్స్‌బాట్‌, మగ్‌ - 27 రకం విమానాలు వున్నాయి. ఇప్పటి సూచనలను బట్టి మిగ్‌ - ౨9 వైటర్‌ విమానాలు కూడా త్వరలో తయారు కానున్నాయ్యి

విమాన రక్షణ వ్యవస్థకు దాడి విమానాలను సమకూర్చడమేకాక, మంచుతో క ప్పబడిన లండన్‌లో అగస్థావరాల్లోనూ, అరుణాచల్‌ పదేళ్‌లోని శ్రీలకమయిన గ స్తీ స్థావరాల్లోనూ వున్న భారతీయ సేనల సరఫరాకు, వాటి తరలింపునకు ఆధారభూతమయిన రవాణూ విమాన దళాలను కూడ సోవియట్‌ యూనియన్‌ పటిష్టపరచింది. కొన్ని దళాబ్టాలుగా యీ (వధాన మార్గంలో యీ పనులకు (పధానంగా ఎ. ఎన్‌.- 12 విమానాలు, ఎం. ఐ, - 12 హెలీకాప్టర్దు ఉపయోగిస్తూవద్చాము. ఐటీవలి సంవత్సరాల్లో వాటి స్థానాన్ని ఐ, ఎల్‌,- 6 లాంగ్‌ రేంజ్‌ రవాణా విమానాలు, ఎ. ఎన్‌. - 88 మధ్యస్థాయి రవాణా హెలికాప్టర్లు ఎంఐ. - [7 హెలి కాప్తర్డు అక నింంబాయిు ఇవి మంచుకొండలు ఎడారులు, అడవులు, మైదానాలమీముగా సైనికులను సత్వరంగా తరలించి మోహరించే శక్తిని భారతీయ సైనికవ్యవన్థకు సమకూర్చాయి. ీరంగిని అమర్చిన ఎం ఐ, హెలికాప్టర్‌ను కూడ ఇక్కడ పోర్కొనవలసివుంది. దీన్ని (వవేళపెట్టినందు వల్ల భారతీయసేనల ఆ యుధశక్తి సత్వర గమనళ క్షీ _బహ్మాండంగా హెచ్చింది. పెద్ద బరువులను మోనుకుపోగల ఎం. ఐ. - 26 రకం హెలి శాష్టర్లను కూడ సోవియట్‌ యూవియన్‌ సరథరా చేసే ఆవక్రాళముంది. భూమినుంచి ఆకాళంలోకి (పయోగించే పిచోరా మిసిలీలకు వాటితో వచ్చి చేరిన సత్వర (పతిస్పందనా శక్తిగల కామ్‌ మిసిలీలను పేర్కొనకపోతే మన రక్షణ ఆయుధాల జాబితా పూర్తికాదు.

8కి

భారత సైనిక ఆయురళ క్రినీ గమనళ క్రినీ పెంపొందించడంలో సోవియట్‌ యుక్ధసామ్మాగి కీలకప్మాత వహించింది. 1960 దశకం నండి వీ=51, వీ-55 టాంకులు భూజలాంతరామి అయిన పి.టి - 29, పీ టి.-?6 రశం టాంకులు మన అగస్థావరాల్డోని సెంకులు వాడు తున్నారు. వీటికి స్థానికంగా తయారయ్యే వైజయంతి టాంకులు, యిదీవలే వుససంహరిరిపబడిన 'సెంచురియన్‌ టాంకులు తోడుగా వుండేవి టి - 2 పధా పోరాటపు టాంకును _పవేళ పెట్టడం వల్ల మన ఆయుధళక్తి మరింత పటుతరమయింది. 1990 దళాబ్దిలో రంగంలో ,ప్రవేశస్తుందన (వళుత్వం ఆశిస్తున్న మన సొంత (ప్రధాన పోరాటపు టాంకు తయారయే వంకు టి-?3 మన (పథాన పోరాటపు టాంకుగా వుంటుంది

టాంకులతో పాటు ఐహువిధమయిన పదాతిదళ ఆయుధాలు - దూర లవ్యాలను దెబ్బతీసే 80మి ఎం మధ్యరకం శిరంగి మొదలుకొని దగ్గరి లఇఖ్మాలను మూకుమ్మడిగా దెబ్బగొట్ట వలగొట్టాల రాకెట్ల వరకుగల ఆయుధాలు - ను కు సరథరా అయ్యాయి. ఈ రంగంలో యాం తిక్రీకరణకు కూడ సోవియిట్‌ యూనియన్‌ చేసిన సహాయం గణనీయమైనడి తొలుదొల్త అది మనకు సరఘాచేసిన కవచ యుద్ధ శకటాలదాడి, గమనళక్తి బి ఎం పి రకం పదాతి పోరాట వాహికలు (ఐ. ఎల్‌వి ) సరఫరా వల్ల, ఎంతో హెచ్చింది అగ్మశేజీలో వున్న దళాలు ముందుకు చొచ్చుకుపోయే వూపుశకు శతువిమానాలు అడ్డుపడకుండా రక్షించేందుకు పలు గొట్టాల విమాన విధ్వంసక స్కిల్కా ఫికంగులు రెండు గొట్టాలుగలిగి అమిత వేగంతో కాల్పులు జరిపే ఎన్‌ జె యు ఫిరంగులు సైర్యానికి అందజేయ ఐర్గాయి

ఎం,ఐ - £కీ దాడి హెలావ్టస్ట యాంతత్రికీకృత ఫైనికదళాల ఐసివి లుకలసి లొంత సై్యూనికి, ఆధునికయుద్ధంలో శీఘగతిలో నిర్వహించవలసిన క ర్రవ్యాలకు కావలసిన శ క్తిసోమతలను సంతరించి "పెట్టాయి. ఎందువల్లనంటే నేటి గగన _- భూతల పోరాటాలనే వాటిలో సత్వరగమనం కీ.8 ప్మాత వహిస్తోంది _పధాశంగా సోవియట్‌ ఆయుధాధి యద్ధసామ్మాగి సరవా మూలంగానే భారత సైన్య ఆధునికీకరణ సార్య మయింది,

ఖతి

సమ్ముదంపై కూడ సోవియట్‌ యుద్ధసామ్మాగి మన రక్షణ నౌకొ దళాల ప్రాధమిక సదుపాయాల్లో కీలకమయిన భాగంగా వుంది. స్వాతంత్యం పొందిన నాటినుంచి భారతీయ నౌకొబలాలు (బీటీష్‌వారు రూవాందిన పద్ధతిలోనే వుండేవి. కాని సోవియట్‌ యూనియన్‌ నుంచి మనం కొన్న జలాంతర్గాములతో మన నౌొకాబలాలు బాగా పటిష్టయ్యామి, ఇటువంటి జఉలాంతర్గాములను మనకు అమ్మడానికి ఆనాడు బిటన్‌గాని, ఆమెరికాగాని అంగీకరించలేదు. బీసాతరగతి మిసిలీ పడవలు భారతీయ నౌకాదళాలల్లో భాగం కావడింవల్ల దాని శక్తి యిబ్బడి ముబ్బడి అయింది. తరువాత యీ రకం పడవలకు మరింత భారీ మిసిలీలమర్చిన నానుబ్కా ఓడలు తోడుకావడంతో నౌకాదళాల దాడి శక్తి మరింత హెచ్చింది నానుబ్కా నౌకలు ఓసా తరగతి పడవలకన్నా కాస్త తక్కువ వేగంతో పయనించినా, అవి మరింత దూర లక్ష్యాలను దెబ్బ తీయగలవు.

ఇప్పటికి అనేక సంవత్సరాలుగా మనకున్న బిటిష్‌ తయారీ యుద్ధనౌకలూ, డెస్ట్రాయర్లకు బొంబాయిలోని మెజాగన్‌ నౌకాాశయంలో నిర్మాణమయిన లయాండర్‌ తరగతి యుద్ధనౌకలకు భారతీయ నిపుణులే రూపొందించిన గోదావరి తరగతి యుద్ధ నౌకలకు పెళ్యా తరగతి గస్తీ పడవలు తోడుగా వుంటున్నాయి. (మన సమ్ముదతీరం పొడుగునా కాపలా కాస్తున్న నౌకలివి), సేనలను తీరంపై దించే సొకలు మోటారు దారెడో పడవలు, ఇటీవల సేకరించిన కేష్కిన్‌ తరగతి టెస్టాంయన్లతో సోవియట్‌ తయారీ నౌకల, మన తీర రక్షణ మొదలుకొని సమ్ముదాల్లో పోరాట పటిమ వరకు గల మన వనౌకాబలాల స్తోమత కంతటికీ చేస్తున్న దోవాదం ఆపార మయినది. ఐ. ఎల్‌. -80 సమ్ముద్‌ గస్తీ విమానాలు, ఇజలాంతర్జామి విధ్వంసక యుద్ధ విమానాలు ఇటీవల భారత నౌకాబలాలకు అందాయి. మన నౌకొబలాల పరిమాణం వేలమైళ్ళ పొడవున్న భారతదేశ తీరరత్షణకు తగినంత లేకపోయినా పైన పేర్కొన్న గ స్తీ విమానాలున్నందువల్ల, గగిన సముద తలాలనుంచ్చి సాగర గర్భంనుంచి రాగల ఎటువంటి వమాదాన్నయినా ఎదుర్కోగలిగేలా మన యుద్ధనౌకలను శ్మీఘంగా మెహరించగల శ క్తి సమకూడిందిం

య!

భారతీయ యుద్ధనౌకల రూపకల్పనా శక్తిని మెరుగు పరచేందుకు కూడ సోవియట్‌యూనియన్‌ అంగీకరించింది. ఆంటే స్వతంత భారత జాతి న్యవస్థాపకులు రవణసామా(గి వుత్పత్తి విషయంలో తలపెట్టిన స్వావలంబనను మనం సాధించేందుకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ తోడ్పడు తూందన్న మాట. నిజానికి సోవియట్‌ సైనిక సరఫరా కార్యక్రమం ఆ సాంతం మన రమణ సామర్థ్యాన్ని (ఐహ్మాండంగా పెంచడానికి తోడ్పడింది ఈ సహాయం ద్వారా, మన కాస్త్రజ్ఞాలు, ఇంజనీర్డు, సాంకేతిక నిపుణులు నేడు యుద్ధవిమానాలు మొదలుకొవి యుద్ధనౌకలు, జలంాంచ రాముల, టారికులు, యితర పదాతిదళ ఆయుధాలవరకు గల నానావిధ రీయుధాలకు స్థానికంగా రూపకల్పనచేసి, ఉత్పత్తిచేసే కార్య[కమాలను అమలు జరపగల సామర్థ్యాన్ని సంపాదించారు. ఈ యం[త్రాలను తయారు చేసేంగుకు ఆవసరమయిన అపూర్వ పదార్థాల గురించిన పరీజ్ఞానం కూడ వారికి నేడుంది

16 సంవత్సరాల (కితం తీవ పరీశా సమయంలో సంతకాలు జరిగిన కాంతి, స్నేహ, సహకార సంధి ఆయుధ వ్యవస్థలో అధునాతన సాంకేతిక విధానాల సరథంాకు దోవాదం చేసింది. ఊఈ ముఖ్యమయిన వుశర్నిర్మాణరంగంలో మనం మిగతా (వ్రవర్ధిత దేశాలను ఆందుకొనేందుకు “సాంకేతికంగా పెద్ద ముందంజ” వేయాలన్న ఆక౩ాంషను మన శాస్త్రజ్ఞులు వ్యక్తంచేసూ వచ్చార్యు గత పావు కలాబ్దంలో సోవియట్‌. సైనిక సామ్మాగితో మన పరిచయం వాటిని వాడగలగడానికే కక తయారు చేసుకోగల సామర్థ్యాన్ని కూడ పెంపొందించింది. ఈ పరిజ్ఞానాన్ని కొత్ర ఈరం ఆయుధాది సైనిక సామ్మాగిని ప్టావికంగా తయారుచేయడానికీ ఉపయోగించవలసిన సమయం వచ్చింది. ఒక నిర్ధిష్ట సమయంలో యీ సొమ్మాగి ఉత్పాదక (వృకియలను మనకు సోవియట్‌ యూఎయన్‌ సరవరా చేయడం మన అదృ్భన్టం సైనిక సామ్మాగికి ఠాంం చెల్లుతూంటుంద; అలా జరగకముందే, భారతదేశ రక్షణావసరాలకు ఆనుగుణఖమంున కొాత్రరకం సామ్మాగి ఉత్పత్తికి కార్యకమాన్ని తయారుచేసుకొని, దాన్ని ఆమలు జరపడం మంచిది. విమానాలు, యుద్ధనౌకలు, టాంకుల ఉత్పత్తిలో

వ యిందుకు యిష్పటికే నాంది [పస్తావన జరిగింది. ఇవి వాడుకలోకి వచ్చి నప్పుడు అమఘనత భారతదేశ రత్షణక్రై కాయళక్తుంా సహాయపడిన సోవియట్‌యూనియన్‌ జౌదార్యానికే దూరదృష్టీదే అని చెప్పవలసి వుంటుందిం ఇదే జరగకుంటే వలసవాదానికీ పరాయి పెత్తనానికీ వ్యతిరేక మంఎన దుర్గంగా భారతదేశ స్థారానికే పమాదమేర్చడి వుండేది,

భారత - సోవియట్‌ ఆర్థిక సంబంధాలు -ా లీరీన్‌ మాలా భారతదేశం సోవియట్‌ యూనియన్‌ల మధ్య ఆర్థిక సంబంధాలు 19058 నాటినంచి, మూడు దళాబ్దాలకు పైగా గుణాత్మకంగొనూ పరిమాణాత్మకంగానూ వైవిధ్యం సంతరించుకొన్నాయి; అవిచ్చిన్నంగా, ఎటువంటి న్మీవమయిన_ చిక్కులు లేకుండా కొనసాగుతున్నాయి; అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవహారాల సిద్ధాంత ఆచరణలకు బహుముఖ (ప్రాముఖ్యం గలవని నిరూపించుకొన్నాయి. ఈ సంబంధాల భవివ్యత్తు గురించిన మన అవగాహనను దృక్పధాన్ని మార్చివేశాయి; భారత దేశంపై తమ పెత్తనానికి తిలోదకా లివ్వవలసి వచ్చిన సాామాజ్యవాదుల అనేక అంచనాలను తల్లకిందులు చేశాయి వారి పన్నాగాలను వమ్ము చేశాయి.

ఈ రెండు దేశాలమధ్య ఆర్థిక సంబంధాలు, సైద్ధాంతిక స్థాయిలో వలువు3౨కిగల నమ్మకాలు పూర్తిగా తప్పని రుజువుచేశాయి, ఉదాహరకు, నవస్వతంత దేశానికి నయా వలసవాద స్ధితిలో వుండటం తప్ప మరో గతీ లేదన్న నమ్మకం తప్పని తేల్చాయి. రెండవ [పపంచ యుద్ధా నంతరం, భారత వుపఖండ స్వాతంత్యం వలస వ్యవస్థ పతనానికీ నాంది పలికినప్పుడు పాళ్చాత్య రాజ్యాలు నవ స్వతంత దేశాలకు రాజకీయ స్వాతం త్యం లభించవచ్చునే కాని, ఆవి ఆర్థిక స్వాతం [త్యం సాధించి, ఆ రాజకీయ స్వాతం (త్యానికి భదత, సార్ధకత చేకూర్చడం దుర్గభమని గట్టిగా నమ్మాయీ. వాటి ఏజెంట్లూ ఆలాగే అనుకొన్నారు ఈ దేశాల లాంఛన (ప్రాయమైన రాజకీయ స్వాళం శ్యానిక్రీ ఆర్థిక వరాధీశతకు మధ్య సామరస్యం మునుపటి వలసపాలక' రాజ్యాలకు

న!

ఆర్థికంగా మరింత లాభదాయక మమయునదవుతుందని కూడ వీరంతా నమ్మారు. ఎందువల్లనంటే వ్యయభారంతో కూడుకొన్న ఆధికారవర్గ యంతాంగాన్ని సై5క, పోలీసు యంతాంగాన్ని నిర్వహించవలసిన అవసరం ఇకతమకు వుండదు; నవ స్వతంత దేశాల చిక్కులకు తమల్ని నిందించడం సులభం కాదు నవ స్వతంత దేశాల పాలక వర్గాలతో బాంధవ్యం నయావలస వాదమనే పేరుగల కొత్త ఏర్పాటుకు ఆధారంగా వుంటుంది. ఇది, ముకపటి వ్యవస్థలాగే, పాళ్ళాత్య దేశాల పార్మికామిక సరకులకు మార్కెట్లను సమకూర్చుతూనేవుంటుంది; ఆ దేశాలకు కావలసిన ముడి పదార్థాలు ఖనిజాలు ఇతర (పారమిక వుత్చత్తులు అందజేస్తూనే వుంటుంది. పాళ్ళాత్య దేశాల అదనపు పెట్టు బడులకు నవ స్వతంత దేశాల తలుపుల్ని తెరిచివుంచుతుంది. లాటిన్‌ ఆమెరికా దేశాల్లో ఈ విధమయిన కొత్తఏర్పాటును చిరస్థాయి చేయడంలో అమెరికాకు గల దీర్దానుభవాన్ని యితర పాళ్ళాత్య రాజ్యాలు చూచి దాన్ని అనుకరించవచ్చు. అమెరికా లాటిన్‌ అమెరికన్‌ దేశాలపై పెత్తనం వహిస్తున్నది, అక్కడ (పత్యవంగా తిష్టవేయడం ద్వారా కాదు, ఆమెరికన్‌ [ప్రయివేటు "ెట్టుబడిద్వారొ. [పపంచ స్మామాజ్యవాదానికి నాయకత్వం అమెరికన్హ్స చేతికిన్వవలసిందిగా ఆమెరికా మాగజైన్‌ “ఫార్చ్యూన్‌ 1942 చేలోనే ,బిటిష్‌ వారికి చెప్పింది. ఎందువల్లనంటే (బ్రిటిష్‌వారు తమ వలసలను అదపులో వుంచుకోలేకున్నారు; [పపంచ శక్తుల విలాబలాల్లో వస్తున్న మార్పులకు అనుగుణంగా తమ్ము తాము మలచుకోలేక పోయారు, అని ఆ విక చెప్పింది. చ*ోబిజిష్‌వారు [ప్రారంభించిన వాటీని ఆమెరికా పూర్తి చెయగలుగుతుంది. వలస పాలకుల (ప్రతినిధులుగా సవకుల అమ్మకం దొర్ద తోటల యజమానులకు మారు మేధస్సు, బుల్‌ డోజర్డు సాంకే8క నిపుణులు, యం తపరికారాలు వుండవచ్చు. అమెరికా సామాజ్యవాదానికి ఐయటి భూభాగాలపై అధికారం అక్కరలేదు. విజిష్‌ ప్రభువులు, సాహేట్‌లు ఇంట్లోవుంటే ఆమెరికా ఆసియాలో మరింతహాగా వ్యవవిరం నడపగలదు”, అని ఆ పిక రాసింది.

విశ

(వధమ [ప్రపంచయుద్ధం తరువాత అనతి కాలంలోనే అమెరివన్లు హపైతకాలపు వలసవాదానకి నూకలు నిండాయనీ దాన్ని ఎంత త్వరగా అంతమొందస్తే మొత్తం స్నామాజ్యవాదానికి, (పత్యేకించి అమెరికా (దవ్య పెట్టుబడికి అంత మంచిదనీ (గహించారు. కాలగతితోనూ, (ప్రవంచ పరిస్థితిలో వస్తూన్న మాక్పుతోనూ పాతత5వోా ఏర్పాటుకు కాలదోషం పట్టి విపరీతమయిన వ్యయమవుతోందని వారు నిర్ధారెంచారు. రెండు (పపంచ యుద్ధాలు నంసలపై పెత్తనం చేసే స్మామాజ్యవాద దేశాలను విలహీనవరచామి. [పపంచలోని యితర ,పాంతాల్లో అమెరికన్‌ (దవ్య పెట్టుబడికి గల అడ్డంకులను ఎత్తి వేయాలని ఆ పెట్టుబడి దారుల నుంచి ఒత్తిడి హెచ్చింది; అక్షోబరు విష్ణవం, ఆ తరువాత పపంచ సోవళిస్టు వ్యవస్థ ఆవిర్భావం, తమ స్వాతంత్యం కోసం పోరాడుతున్న వలస దేశాల (పజలకు అనుకూలంగా [పపంచ శక్తుల ఐబలాబలాల్లో మార్పును సూచించింది. అన్నిటికన్న ముఖ్యంగా పరాధీనదేశాల [పజల విముక్తి పోరాటాల (వపర్థమాన శకి వలసవాద రాజ్యాలు తమ పాలనను కొనసాగించడం దుస్సాధ్యం చేసింది; వర్థమాన దేశాల్లో తమ (వయోజనాలకు రాజలాంఛనాల దుస్తుల్లో వున్న గవర్నర్ణు రక్షణ, వ్యయభారంతో కూడుకొన్న వలస పరిపాలక యంతాంగాలు యిక అవసరం లేదని *వలస పెత్తందారీ రాజ్యాలు గుర్తించక తవ్పలేదు. అవి యీ దేళఠాల పంచి ఉవనసంహరించుకోవలసి వచ్చింది; కొన్ని “హుందాత శం” (పచర్శిస్తూ అలాచేయగా కొన్ని రక్తం మడుగులు కట్టిన తరువాతగాని వెనక్కు తవ్పుకోలేదు. జూడిల్‌. హార్ట్‌ వలస రాజ్యాల ఉపసంహారణను లేదా వలస వ్యవస్థ రద్దమిన (కమాన్ని ములా సరిగా సమాహరించి చెప్పారు: ఆది *ోజాతుల సమాశతను గురించిన వూహాకల్పిత అవగావాన ఫలితం కాదు 20వ శతాబ్ది పెట్టుబడిదారీ విధాశ [పయోజశాలకు ఇక వలసవాదం అవసరం లేదని దాన్ని అల్టిపెద్దేందుకు అయ్యే రాజకీయ, సైంకవ్యయం చాలా ఎక్కువ, అనవసరమూ అన్మీ ఏనాడో గుర్తించ వలసినది అప్పుడు గుర్తించారు. అర్థిక ఆధిపత్యాన్ని నెరపే ఇతర వద్ధతులున్నాయని అమెకా రెండు యుద్ధాల మధ్య కాలంలోనూ యుద్ధానంతరపు దళాబ్చిలోనూ స్పష్టంగా నిరూపించింది.”

రిక

పాతతరవా వలస వాదానికి స్యస్తిచెప్పి దాని స్థానంలో నయా వలసవాదాన్ని నెలకొల్పడానికి అమెరికానుంచి వచ్చిన ఒత్తిడిని గురించి పేర్కాన్నాము, దీనికి కారణముంది - అమెరికన్‌ దవ్య పెట్టుబడి తన పారి శామిక నరకులకు మార్కెట్లను ముడి పదార్థాల వనరులను, తన అదశపు పెట్టుబడిని బయటికి తరలించే అవకాశాలకు సమకూర్చు కోవడంలో పెద్ద చిక్కులను ఎదుర్కొంటూ వచ్చింది. తన ఆదనప్త పెట్టుబడులను ఆసియా, ఆఫికాలకు ఎగుమతి చేసి అక్కడ చౌకగా లభిందే [శామికులను ]పకృతీ వనరులను దోచుకోవచ్చునని దాని ఆశ, వలసవాదం కొనసాగురూన్నందువల్ల ఈ చిక్కులు ఏర్పడ్డాయి. మొదటి (వపంచ యుద్ధం తరువాత, త్వరలోనే ఆమెరికన్లు అక్టోబరు వివ్లవం వల్ల వుత్చన్నమయిన గాలి మార్పును” పసిగట్టారు. డాన్‌, నబుడేరే చెబుతున్నదాన్ని బట్టి “కీలక రంగాల్లో విస్తరించిన తన వుత్పత్తికి కొత్త మార్కెట్లు ఆవసరమని, తరువాత యుద్ధ ఘటనలవల్ల ఆమెరికా గుర్తించింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ సార్వతిక విజృంబణతో (వత్యేకించి, యుద్ధానంతరం, తూర్పు యూరపు సొ మాజ్యవాదుల అదుపాజ్ఞలలో లేకుండా పోయినప్పుడు తన ఆధికాంంలో మిగిలివున్న దాన్న్నైనా అట్టిపెట్టుకొనే ఆవశ్యకత సా(మాజ్యవాదానికి ఏర్పడింది. స్నామాజ్యవాదానికి ఓక (ప్రగతిశీల స్థానం సంత రించడానికి సోవియట్ల నుండి చొరవను హరించడాని క్రై సమస్తజాతుల స్వయంనిర్ణయ భావనను తీవం చేయడం దాని కొత్తవిధానం అటువంటి విధానం అనుసరించడం ద్వారా అమెొకాకు పోయేదేమీ లేదు. నిజానికి ఆదిదాని ఆర్థిక వ్యవస్థను పటిష్టం చేసింది. వలస మార్కెట్లలో పాలకదేశాల [పత్యేక హక్కులను రద్దుచేయాలని డిమాండ్‌. చేసిన అమెరికా బహుపకు వ్యూహాన్ని మనం గమనించవలసినది యీ దృక్పధం నుంచికే, సాామాజ్యవాదం నుంచి వుత్చన్నమైన ఈ కార్యకమం కంచీనే నయా వలసవాద వ్యూహం ఆవతరించిందిలో స్నామాజ్యవాదపు రాజకీయ అర్థళాస్త్రం, లండన్‌, 18077

రెండవ (ప్రపంచయుద్ధం వెనువెంటనే నవ స్వతం్యత దేశాలకు పట్టనున్న దుర్గతిని చృితించే అనేక సైద్ధాంతిక రచనలు, అంతగా

రిథ

'సెద్ధాంతికం కాని రచనలు వెలువడ్డాయి. పాళ్ళాత్య దేశాలకు చెందిన ఈ స్పైక్ట గృదబ్ర సైద్ధాంతికులు, అభివృద్ధి (ప్రవీణులు ఆనబడేవాకు నవ స్వతం్యత దేగాలకు టోధించ పూవకొన్నదిది _ “ఉత్పత్తికి మూడు ముఖ్యానసరాలున్నాయి. అవి భూమి, (శ్రామికులు, పెట్టుబడి వీటిలో మొదటి. రెండూ. మీకున్నాయి. కాని అతి కీలకావసరమయిన పెట్టుబడి మీకులేదు, పెట్టుబడికి రెండు వనరులుండవచ్చు ఒకటి ఆంతరంగిక వనరులు రెండవది బాహ్యవకరు, కాని నవ స్వతంత దేశాల్లో ఎక్కువ వాటి తలనరీ ఆదాయం బవుతక్కువ కాబట్టి అంతరంగికంగా పోగు కాగల పెట్టుబడి లెక్కలోకిరాదు. ఈ దేశాలు సంప్రదాయ వస్తువులనే ఎగుమతి చేస్తున్నాయి, వీటికి గల గిరాకీ పెరిగేది కాదు యూనిట్‌లెక్కన ధరలకు దాదాపు ఎదగూ బొదుగూ వుండదు, కాబట్టి విదేశీ వర్తకంలో చెప్పుకోదగిన మిగులు వుండదు మైగా ఈ వస్తువుల ఎగుమతిదార్ల మధ్య త్మీవమయిన పోటీవుంది; విజ్ఞాన సాంకేతిక శాస్త్రాల అభివృద్ధి ఫలితంగా చాశ్రగా తయారయ్యే మేలైన (వక్యాచ్నూయ వస్తువులు సమాకూడు తున్నందువల్ల యీ సాం పదాయక వస్తువుకు (జనుపనార, పత్తి మొదలయినవి) గిరాకీ తగ్గిపోతోంది. కాబట్టి నవస్వతం(త దేశాల ఆర్థిక పరినర్తనను అరికట్టే అంళం మొత్తంపై పెట్టుబడిలోపమూ, పత్యేకించి విదేశీ మారక (దవ్య వనరులు లేకపోవడమ్మూ పెట్టుబడి, విడేశీ మారక (ద్రవ్యం ఈ రెంటినీ పాశ్చాత్య దేశాలు, (ప్రపంచ బ్యాంకువంటి సంస్థలు చేకూర్చి పెట్టగలవు అయితే మువి లభించాలంటే నవ స్వతం[త్యదేళాలు తమ విధానాలను తమ అభివృద్ధి వ్యూవోన్ని “సవాయవాతల ఆజ్ఞానుసారం రూపొందించుకోవలసీ వుంటుంది.

దీనంతటి అర్ధమేమం టే, నయా వలసవాదం నుంచి తప్పించకొనే అళాలేదు ఈ దేశాల్లో స్వతం్యత ఆర్థిక వ్యవస్థలను నిర్మించే ఆళాలేదు. ఈ దేగాంకు రాజకీయ స్వాతం్యత్యం వుండవచ్చు, కాని ఆర్థిక స్వాతంత్యం మాతం వాటికి గగన కుసుమం. ఈ నవస్వతంత దేశాల సార్వభౌమాధికారం నిజాగక్కి బహుళవాతి గు త్త పంస్థలకు (ఎం. ఎన్‌ సి, ల) దఖలు వశుతుందన్నమాట. ఈ సంస్తలు ఆమెరికా [ప్రభుత్వ విదేశాంగ విధాన [ప్రాధాన్యత [క్రమాలనుబట్టి పనిచేస్తాయి.

కి”

నయా వలస తరవో ఆర్థికావివృద్ధిని భారతదేశంపై రుద్దడానికి ఎలా (వయత్నం జరిగిందీ అ దేశ అముభళవంగుంచి ఎన్నమునా ఉదాహరణలకు చూపవచ్చు కొన్ని ఉదాహరణరిస్తాను తన సొంత నూవె పర్మిశమను నిర్మించుకొశేందుకు భారతదేశం చేసే కృషిని ఒకప్పుడు (పవంచ బ్యాంకు వ్యతిరేకించింది. పభుత్వ రంగాన్ని, మౌలిక, భారీ పర్మిశమలను స్థాపించే వపయత్సాన్ని కూడా అది వ్యతి రేకించింది. [పధాకంగా వ్యవసాయం, కుటీర పర్షిశమల్క సన్నకారు వర్మిశమలపైన్నే 'కేందీకరించేలా భారతదేశాన్ని ఒప్పించడానికి [(వపంచ బ్యాంకు ఎలా [పయత్నించిందో (పతిఒక్కరికీి తెలును నిర్మించబోతున్న బొకారో ఉక్కు కర్మాగారాన్ని [పభుత్వరంగం నుంచి [పబివేటు రంగానికి బదలాయించ వలసిందిగా అమెరికన్లు లారతదేశాన్ని ఒల్తిడి పెట్టిన సంగతి మనం జ్ఞాపకం చేసుకోవచ్చు.

తృతీయ (ప్రపంచానికి ఆమెరికా సవాయంలోని ఉద్దేగం మర్యం లేకుండ చెప్పినది ఈగెన్‌ బ్లాక్‌ ఆయన దాకా అన్నారు: “మా విదేశీ సహాయక కార్య్యకమాలు అమెరికన్‌ వాజిజ్బానికీ ఖచ్చితంగా లాభదాయక వ్యవహారం [(పధానమయిన మూడు లాభాలు యివి; 1. విదేశీ నహాయం ఆమెరికా సరకులకు సేవలకు గణనీయమయిన మార్కెట్‌ను వెనువెంటనే సమకూర్చుతుంది; త విదేశ సహాయం ఆమెరికా కంపెనీలకోసం దేశం వెలుపల కొత్త మార్కెట్లను అభివృద్ది పరుస్తుంది । తి, విదేశీ సహాయం ఆ దేశాల జాతీయార్థిక వ్యవస్థలను స్వేబ్భా వాణిజ్య వ్యవస్థ వైపు తిస్పుళుంది ; ఈ వ్యవస్థలో ఎమెరికా కంపెనీలు వర్థిల్లగ లవు*

నవ స్వతంత దేశాలకు వెుకబాటుతనం కాశ్వతమయిునదని చాటడానికి పాశ్చాత్య ఆర్థళాస్త్రజ్టేతరులు (పత్కేకించి సామాబీక ళాస్త్రజ్ఞులు మరోవిధమబున వాదనను లంకించుకొన్నారు ఈ దేశాల పజల సాం దాయక సంస్కృతి, కుటుంది నిర్మాణ స్వరూపం వైఖరులు, విలువలు, దారాలు, కుల వ్యవస్థ, మానసీక _పేరజలు మొదలయిన వాటి శారణంగా అధునిక ఆర్థిః వ్యవస్థలను నిర్మించడం వీరికి దస్సార్యమని వారివాదం. విధి నిర్ణయంపై గట్టి విశ్వాసం వుండి పరలోక చింతతోనే

ఫర

అన్నిపనులు చేసే హైందవుకు ఆధునీకరణకు అవసరమయిన విలువలను ఎన్నటికీ ఒంట పట్టించుకోలేదని వారు చెప్పారు.

అర్థకా స్త్రజ్ఞులు మరో సైద్ధాంతిక వాదన తెచ్చారు. ఒక వవ స్వతం్యక దేశం కొన్ని ఆధునిక పర్మిశమలను ఎలాగో స్థాపించ గలిగినా తగినంత ఆంతరంగిక మార్కెట్‌ దన్ను లేనందువల్ల అవిదాలా నాన్ల మన జాలవని అన్నారు దేశీయ మార్కెట్‌ సంకుచితమైనది, పాశ్చాత్య [పపంచ మార్కెట్‌లో జొరబడే ఆళాలేదు; కొబట్టి వస్తువుల అమ్మకం అధికమించరాని సమస్యగా వుండిపోతుంది -- ఇది వీరి వాదం,

భారతదేశ నాయకులకు వత్యేకించి జవహర్షాల్‌ నెవూకు మొట్టమొదటి నుంచి ఒక నిశ్చితాభ్మిపాయంవుంటూ వచ్చింది. తమ దేశ రాజకీయ స్వాతంత్యం కోసం పోరాడుతున్నామంటే [పజల జీవన |పమాణం పెరిగి, పేదరికాన్ని నిర్మూలించడానికి వీలచ్చే స్వతం్యత ఆర్థిక వ్యవస్థకు నిర్మించాలనే ఉద్ధేశంతోనే అని ఆయన భావన భారత దేళం మరో ఈజిస్ట్రు కావడానికి పోరడటం లేదని నెప్రళూ 1900 దశాల్దిలోనే నిర్ద్వంద్వంగా చెప్పారు ఆనాడు ఈజిప్టు రాజకీయంగా స్వతంతమైవడే కాని, ఆర్థికంగా పరారీన దేశం.

న్మెహూ నాయకత్వాన _ భారతదేశం స్వాతంత్రానంతరం, సోవియట్‌ యూనియన్‌ తదితర సోవలిస్టు దేశాలతో వర్తక సంబంధాలను ఆర్థి-, సాంకేతిక సహకారాన్ని పెంపొందించుకొన్నందువల్ల సామాఖణ్య వాదుల పన్నగాలను భగ్నం చేయగలిగింది. నవ స్వతంత దేశాలకు నయా వంస తరహా ఆర్థికాలివృద్ధి తప్ప వేరే గతి లేదన్న నమ్మకాన్ని ఒక నవ స్వతం్యత దేశం యెలా పటావంచలు చేయళలదో చూపేందుకు భారత - సోవియట్‌ వర్తక, ఆర్థి” సంబంధాల చరిత అత్ళుత్రమ వుదాహరణ, భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌ల మధ్య లావాదేవీలు రూపాయల్లో. జరిగే ఏర్పాటు నయా నలసవాద కుతం తాలను వమ్ము చేసిండి ఈ ఏర్పాటుకిండ సోవియట్‌ యూని మన్‌ భారతదేశంలో కౌత్త కర్మాగారాల స్థాహుకు, వున్నవాటిని నడపడానికి అవసరమయిన

లి

యం,కాలు, సామగి, సాంకేరిక పరిజ్ఞానం కొన్ని రకాల ముడి సరకులను నరథరా చేసింది వీటికయ్మే డబ్బు రూపాయల్లో చెల్లించవచ్చు కాబట్టీ భారతదేశ ఎగుమతి వర్తకం బవ్మోండంగా అభివృద్ధి చెందింది, భారతదేశానికి యిష్పుడుతమ సాం్యవదాయవ సరకులనేకాక, కొత్త సరకులకు కూడా మార్కెట్లు లభించాయి తమ సాం పదాయక సరకులకు బయట అదనపు మార్కెట్లు లభించడం వల్ల పాళ్ళాత్య దేశాలతో బేంసారాలాడగల శక్తి దానికి పెరిగింది. ఉదాహరణకు పాశ్చాత్య మార్కెట్లలో, యూనిట్‌ లెక్కన తన ఎగుమతి సరకుర౬ ధరల తగ్గు వలను భారతదేశం (పతిఘటించగలిగింది.

గమనించవలసీన మరో విషయమేమిటంటే భావత సోవియట్‌ దేశాలమధ్య వర్తకం దై పాషిక ఒవ్పందా- కింద జరగడం తన ఎగుమతుల పెంపువలకై. ఆడ్వర్‌ బెజ్‌ మెంట్లకోసం భారతదేశం గణనీయమమున మొత్తాలను అర్భు చేయవళ౭సిన అవసరం లేదు సు౨కొల బెడదను, లేదా తక్కిన అవరోధాఎన ఎదుర్కోనే సమస్యాలేదు, లేదొ, తన సరకులను ఫలానా దేశం ఓడలోనే రవాణా చేయాలన్న నిర్భంధమూ లేదు. న్యాయంగా, సమానతా (ప్రాతివదకపై కుదిరిన ఒప్పందాలివి. వోవియట్‌ యూసయన్‌ వర్థమాన దేశాల స_.కులపై ఎటువంటి సుంకాలను, పన్నులను. లేదా ంుతర రకాల ఆవరోధాలనువిధించి వాటి ఎగువతిని ఆరికట్టదు. సోవియట్‌ ఆర్థిక వ్యవస్థ పణాశిక బద్ధమయినది కనిక, దాని వర్తక ఒప్పంవాలు సరకుల [కయవి కయాల పరిమాణం కూడ వ్రణాశిక ఐద్ధమయినవి. కాబస్ట సోవియట్‌ యూనియన్‌తో. భారత వర్తక సంబంధాంకు స్థిరత్వం, [1కమదిద్ధత వున్నాయి పైగా, ఎగుమతుల వెొత్తాన్ని వ్యాపారులు ఎక్కువ చేసి చూపడం లేవా తక్కువ చేసి చూపడంగానీ, ఎం. ఎన్‌ సి. లు సాగించే బదలాయిఐప ధరల మోసాలుగానీ జరగడానికి ఆస్కారం లేదు,

ఈమపై ఓక పరిమితికి మించి పన్ను విధించేందుకు వర్ధమాన దేశాలు చేసే_పయత్నాలను ఐవాళజారిగు త్త సంస్థలు భగ్నం చేస్తున్నాయి బదలాయింపు ధరల పద్ధతిలో ఆవి తమ లాభాలను వన్ను రేట్లు ఎక్కువగా

100

వున్నదేశం నుంచి తక్కువగా వున్న దేశానికి తరలిస్తున్నాయి. పన్ను కేట్లులో, ఆదాయంగురించిన నిర $్రచనాల్లో తేడాలను, తన అనుబంధ సంస్థల మధ్య ధరల సర్భబాట్ల ద్వారా, లావాదేవీఐద్వారా విశియోగించుకొని, పన్ను చెల్లించకుండా తప్పుకోగలుగుతున్నాయి. వాటిపై గట్టి చర్యలు తీసుకోవడానికి ఏ వర్థమాన దేళమైనా ప్రయత్నిస్తే, (పబలమైన అంతర్జాతీయ దన్నుగల యీ గుత్త సంస్థలు ఆ దేశాన్ని ముప్పతిప్పులు పెదళాయిం

సోవలిస్టు దేశాలతో వర్తక వరతులు సర్వసాధారణంగా వర్థమాన దేశాలకు ఆనుకూలంగా వున్నాయని ఎనో య శాస్త్రీయ పరిశీలనలు రుజువు చేశాయి. భారతదేశానికీ, తూర్చు యూరపుదేశాలకు మధ్య వర్తక సంబం ధాలపై అటువంటి పరిశీలకు సమీషిస్తూ (పొఫెసర్‌ మన్‌ మోహన్‌ సింగ్‌ యిలా నిర్ధారణ చేళారు ; *ఈ సంబంధాలు భారతదేశ విదేశీచెల్లింపుల పరిస్థితిని అదుపులో వుంచడానికీ తోడ్పడ్తాయని, తూర్పు యూరపు దేశాలకు ఎగుమతులు సాధారణంగా భారత దేశానికి ఆనుకూలమైనవనీ, ఈ దేశాలనుంచి చేసుకొనే దిగుమతుల ధరలను, యితర దేశాలు వసూలు చేసేవాటితో పోలిస్తే మనకు (వతి కూలంగా లేవని యీ ఒప్పందాలను గురించిన పరిశోధనలను బట్టి రుజువయింది. పాశ్చాత్య పార్మిశామిక దేశాల్లోని మార్కెట్టులో మన సార్ధిపదాయక ఎగుమతులు కొన్నింటి "పెరుగుదలకు యిక ఏమ్మాతమూ అవకాళం లేని పరిస్థితితో తూర్పు యూరప్క దేశాల్లో వాటి విస్తరణకు గణనీయమయిన అవకాశం వుంది తూర్పు యూరపు దేశాలకు భారతదేశంలో తయారైన కొత్త పారిశామిక సరకుల ఎగుమతి కూడ [పారంభమయింది.”

1978 లో లియొనిద్‌ బెజ్నేవ్‌ భారతదేశ సందర్శన తరువాత భారతదేశంతో తన సంబంధాల్లో సోవియట్‌యూనియన్‌ ఒక కొత్త పంధా తొక్కింది. ఒక నిర్ధిష్ట పర్మిశమను, లేదా కర్మాగారాన్ని భారత దేశంలో స్థాపించేందుకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ సరవరా చేసే యంత్రాలకు, యితర సొమ్మగికి, సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి యిచ్చే రుణాన్ని ఆ కర్మాగారంలో సరకుల ఎగుమతి ద్వారా తిరిగి చెల్లించే వసతి కల్పించింది.

ర్ట త్‌. పరీ శ సంబం ఢా లవ చపు ఆ కర్మాగారం, లేదా పర్శిశమ స్టాపితమైనప్పటి నుంచి అది భారతదేశం అస్తే ఇందువల్ల భారత సోవియట్‌ దేశాల మధ్య వర్తకం ఇబ్బడి ముబ్బడిగొ పెరగడానికి అవకొశాలేర్పడ్డాయి : పాళ్ళాత్య దేశాల నుండి అప్పు తెచ్చుకోవలసిన ఆవసరం లేదా విదేశీ [వయివేటు కంపెనీలు (ప్రత్యమంగా మన దేళంలో పెట్టుబడి పెట్టవలసిన (ప్రమేయం తగ్గింది. తృతీయ. (పపంచ దేశాల్లో (ప్రాజెక్టులు నిర్మించడంలో రెండు దేశాలు సవరించు కొనేందుకు 1976 లో జరిగిన భారత - సోవియట్‌ సంయుక్త కమిషన్‌ మూడన సమావేశంలో ఒప్పందం కుదిరింది దీని (వకారం సోవియట్‌ యూనియన్‌ మూడవ దేశంలో నిర్మించే ప్రాజెక్టులకు ఆవసరమైన యంత్రాలు, యంతపరికరాలకు భారతదేశం సరఫరా చేస్తుంది. ఇది భారతదేశ ఎగుమతులను, దాని విదేశీ వర్తకపు సరకుల వైవిధ్యాన్ని పెంచడానికి, ఆవి యింకా మరికొన్ని దేశాలకు సరఫరా కావడానికి పెద్ద అవకాశం కల్పించింది. ఇది స్తామాజ్యవాద వ్యలి రేకళ క్తి కూడ కలది. ఎందువల్లనంట తమ ఆర్థిక వ్యవస్థలను పార్మిళామికీకృతం చేయడంలో, పాళ్చాత్య దేశాలమైన, [వ్రపంచ బ్యాంకులాంటి అంతర్జాతీయ సంస్థలపైనా ఆధారపడవలసిన స్థితిని తగ్గించుకోవడంలో తృతీయ _పవంచ దేశాలకు తోడ్పడటం ద్వారా; యిది ఆదేశాలు స్వతంత ఆర్థికవ్యవస్థలను స్థాపించుకొని, తద్వారా తమ రాజకీయ స్వాతం[త్యాన్ని పటిష్టం చేసు కోవడాకి తోడ్పడుతుంది ఆధునికమయిన పారి శామికీకృత “పతం ఆర్థిక వ్యవస్థలను నిర్మించుకోవాలన్న తృతీయ పపంచ దేశాల ఆళయాన్ని సోషలిస్టు దేశాలన్నీ పత్యేకించి సోవియట్‌ యూనియన్‌ మొదటి నుంచీనే ఐల పరుస్తూ వచ్చాయి; ఆంఎదుకైై వాటికి తోడ్పడుతున్నాయి కూడ. అవి కేవలం వ్యవసాయం పైనా, తేలిక రకం పరిశమలపైనా, కేం దీకరించాలనే పాళ్చాత్య దేశాల నిర్దేశనను సోవియట్‌ యూనియన్‌ గ చింది. ఒక కొత్త ఆంతర్జాతీయ వ్యవస్థ కోసం అం సోగీన్తున్నం టంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌. వారి పషాషోస్యోనలగ నిల్చింది. రంత * (ప్రపంచ యుద్ధానంతరం స్వాతం్యత్య శ్రష్షంచ్రక్కొన్షరికేనాఖి పట్టా స అ సంర సొన 14) య్‌ ॥/ / 4 జ ఓ

102

సోవియట్‌ దేశం అనుసరించవలసిన విధానాన్ని లెనిన్‌ చాలా నాళ్ళ కితమే రూపొందంచారు. విలస దేశాలు సాగించే జాతీయ విముక్తి పోరాటం స్నామాజ్భృవాద వ్యతిరేక సో౮ాటం, యిలా పోరాడుతున్న దేశాలు సోవియట్‌యూనియన్‌కు సహజమయిన మ్యుత దేగాలు కొబట్టియీ పోరాటాన్ని సోవియడ్‌ యూనియన్‌ ఐలపరవాలని లెనిన్‌ ఆనాడే చెప్పారు. ఈ రెంటికీ న్మామాజ్యవాదం ప్రధమ శ తువు టబిటిష్‌ సామాజ్యవాదంపె భారతిదేశ పోరాటాలకు ఆయన ఎంతో 1పాముఖ్య మిచ్చారు. “కేవలం యితరుల సంపదను పెంచే వస్తువులుగా వుండకుండా, మొత్తం (పపంచ భవిష్యత్తును నిర్ణయించడంలో “సమస్త (పార్దేశాల వపజలు సమిష్టీగా పోరాడే అవకాశాన్ని ఆయన దూరదృష్టితో స్పష్టంగా వూహించారు. లెనిన్‌ సోషలిస్టు వప్తవాసికి ఒక కొత్త లవణాన్ని సంతరింప జేశారుం సోషలిస్టు విప్పవానిక్‌ జాతీయ విముక్తి పొరాటాలకు మధ్యగల అనుబంధాల (ప్రాధా శ్యాన్ని ఆయన నొక్కి చెవ్పారు. ఆయన అన్నదిడి ; “సోషళస్టు విష్ణవం, పతి దేశంలోనూ దాని బూర్జువా వర్గానికి వృతి రేకంగా విష్ణవకిర (శ్రామికులు సాగించే పోరాటంగా మాతమే, లేదా (పధానంగా అటువంటి పఫోంాటంగానే వుండటోదు = అది అంత ర్జాతీయ సా్మామాజ్యవాదానికి వ్యతిరేవంగా, స్మామాజ్యవాద పీవత వలసల, దేశాలన్నిట్కి పరాధీన దేశాలన్నిటి పోరాటంగా వుంటుంద. ... తూర్పున [వజా బాహుళ్యం స్వతంత భాగస్వాములుగా, నవ జీవిి నిర్మాతలుగా పైకిలేసారు; ఎందువల్లనం టే, పరాధీనమ్మై హక్కులు కొరవడిన శాతులకు చెందిన కోటానుకోట్ల _పజలు ఆంతర్జాతీయ స్నామాజ్బవాద విధానానికి యిప్పటి వరకు ఆటవట్టులగా వుంటున్నారు ; పెట్టుబడిదారీ సంస్కృతిని, నాగరి

కతను పరిపుష్టం చేసే పదార్థంగా మతమే వుంటున్నారు." 1ప్రాద్య కమ్మూనిస్టు సంస్థల రెండవ మహాసభకు హాజరయేందుకు మాస్కోలో...వున్న కమ్యూనిస్టు బృందాల (పతినిధులకు లెనిన్‌, స్నామాజ్య “పాద ఆధివత్యానిక, మధ్యయుగాల అవశేషాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం "వారి వధాన కర్తవ్యమన్నీ చెప్పారు. బూర్తునా జాతీయ వాదాన్ని వ్యతి రేకించవద్దని హెచ్చరించారు : “ఇతర దేశాల (ప్రజల్లో. జాగ్భత

10

మవుతున్న జాగృతం కాకతప్పని బూర్డవా జాతీయ వాదాన్ని, చోర్మితకంగో సమర్థనీయమమున అ శాతీయ వాదాన్ని మీరు పాతీపదికగా చేసుకో వలసి వుంటుంది అని చెప్పారు”

విపవ రష్యా “భారతీయులతో సంఘీభావాన్ని మమేకతను 'పెంపొందించడానికి” విష్ణవ రష్యా కాయళక్తులా కృష్‌ చేస్తుందని లెనిన్‌ రవ్యన్‌ విప్తవానికి ముందే 1916లోనే రాశారు. ఇది వివ్లవ రష్యా విధ్యు క్త ధర్యం, దానికీ (వయోజనాకరమయబునది కూడ అని ఆయన స్పష్టం చేశారు. *లేనంతట యూరపులో సోవలిజానికి భద్రత వుండదు” (వక్కాణింపు మూలంలోనిదే) ఆయక యింకా యిలా చేప్పారు : “"మనకన్నవెనుకటడి వున్న యీ జాతులకు నిస్వార్థ సాంస్కృతిక సనవోయం చేయటానికి మనం పొటుపడతాం ... వేరు మాటల్లో చెప్పాలంటే వారు యం[క్రాల వాడకానికి [శమ భారం తగ్గుదలకు (ప్రజాస్వామ్యానికి, సోవలిజానికి పురోగమించేందుక్తై తోడ్పడుతాము.”

దీన్ని ఆధారంగా చేసుకొని సోఎయట్‌ కమ్యూనిస్టుపార్టీ కార్య (మం కొత్త కూర్చు పార్టీ అంతర్జాతీయ విధానం తాలూకు (సధాన లవ్యాల్లో, పంధాలో “నవ స్వతంత దేశాలతో సమానత మెతీ సంబంధాల అభివృద్ధికొ ఒక కొత్త స్థానమిచ్చింది; “యుద్ధాలు లేని ఆయుధాలు లేని [పపంచం సోషలిజానికీ ఆదర్శప్రాయమైనది* అనీ కొత్తగా విముక్తిపొందిన జాతుల “"అధికాధిక [వభావం కాంతి, సామాజిక _పగతిని అంతకంతకు మరింత ఎక్కువగా పెంపొందిస్తుంది” అనీ ఆ కార్య్యకమం నొక్కి-చెప్పింది.

సోవియట్‌ యూనియన్‌ *ఆ దేశాలతో సంబంధాలను, వారి స్వాతం్యత్యం పట్ట ఖచ్చితమయిని గౌరవభావం సమానతల పాతి వదిక పై” నిర్మిస్తూవుంది; “స్నామాజ్యవాద నయా వలసవాదానికి వ్యతి కేకంగా, వలసవాద ఆవశేషాలకు వ్యతిరేకంగా శాంతి, పపంచ భ(దతల కోసం యీ దేశాలు సాగిస్తున్న పోరాటాన్ని ఐలపరుస్తూవుంది.” ఒక దేశ సామాజిక ఆర్థికవ్యవస్థ ఎంపిక కేవలం ఆ దేళపజలకు మ్మాతమే సంబంధించిన వ్యవవోరమని సోవియట్‌ యూనియన్‌ విశ్వాసం,

104 వర్శమాన దేశాలకు, సోవియట్‌ యూనియన్‌కు ఒక్రేరకమమున పయోజ౮ లున్నాయ 1 సువిదితమే. స్నామాజ్ఞవాద _పభావాన్ని దాని గార్యరంగాన్ని కుదిం చేందుకు తోడ్చడగల స్వతంత ఆర్థిక వ్యవస్థలను రవస్వతంత దేశాలు నిర్మించుకోవడం ఉభయదేళాలకు (వయోజనకరం. కను సత్వర ఆర్థిక పగతికోసం రెం£కీ కాంతి, వివాయుధీకరణలు కివసరం. ఎందువల్ల నం టే అర్థికాభివృద్ధికోసం మరింత ఎక్కువ పెట్టు ండులు పోగుకావడం అవసరం రెంటికి ఒక కొత్త ఆంతర్జాతీయ అర్థిక వ్యవస్థ వస్తువ |దవ్య, ఆర్థిక, వర్తక సంబంధా-ను పునర్నిర్మించడం కవసరం. రెంటికీ ఆత్యధునాతన సాంకేతిక పద్ధతులు ఆవసరం, ఇందుకోసం అవి యీ పద్ధతుల అభివృద్ధి బదలామింపుల్లో సహక ౧౦చుకోవడానికి సిద్ధంగావున్నాయి. తన ఆధునాతన సాంకే33 విధానాలను సోవియట్‌ యూసియన్‌ వర్థమాన డేశాలకు బదలామించి, ఆ దేశాలు తమ అవస రాంకు, పరెస్థితు_కు ఆసముగుణంగా వాటిని మార్చుకొనేందుకు ఆనుమ తించిందెం యంత్రాల, యంషతపరికి రాల ఆదాన్నపదానం, ఉత్పత్తి అమభవం, సాంకేతక విధాశాల బదలాయింపు యితర రూవాల శాస్త, సాంకేతిక సహాయం, సోవియట్‌యూనియన్‌కూ వర్థమాన డేళాలకు మధ్య స్టమత్షనంలో కీలుప్పాత వహిస్తున్నాయి. దీనికి భారతదేశ అనుభవమే | వ, 8 కుమారి అషా యల్‌. దాతర్‌ అక్స్‌ఫర్డ్‌ విశ్వవిద్యాలయానికి వ. వట్టాకె సమర్పించి సిద్ధాతప్మతంలో యిలాచెప్పారు. కుం గురంచిన సోవియట్‌ దృక్పధం భారతదేశంలో మెప్పు పొందింది. "*లాంచనాల పట్టింపుళని బాజీ సాఫీగా సాగి సంబంధాలు యీ సవోయ లక్షణం, అంతేకాదు ఏ ఆధునిక జటిల సాంకేతిక [వ్యకియ నైనా వేర్చుకొశేందుకు అందులో ఆరితేరేందుకు, దాన్ని నిర్వహించేందుకు భారతదేశానికి _చేతకాదేమోనని చెప్పడానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ 1వయళ్నించడంలేదు. భారతదేశ సాంకేతిక శ క్తిసామర్ధ్యాల విషయంలో కొందరు పాశ్చాత్య పరశీలకులు వృక్తంచేసిన తృణీకారభావానిక, ఆనవనర పాచ్చరికలకు యిద్‌ ఎంత లిన్నమైనడో కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తోంది.”

శే05

ఇక భారత -సోవియట్‌ వర్తక పరిస్థితిని దానికి సంబంధించిన కొన్ని సమన్యలను పరిశీలద్దొం. సోవియట్‌ యూనియన్‌ వర్తక భాగస్వాము లుగా వున్న వర్ధమానదేశాల్లో భారతడెళం అగ/స్థాశం వహిస్తూంది. సి ఎం,ఇ. ఎ, కుటుంబం వెలుపలగల సోవియట్‌ యూసియన్‌ వర్తక భాగస్వాముల్లో భారతదేశం స్థానం ఏడవది. ఐనప్పటికీ సోవియట్‌ యూనియన్‌ మొత్తం వర్తకం టర్నోవరులో భారతదేశం వాటా 2 ళాతం మ్మాతమే. ఈఅంక, యీరంగలో తన పనితీరుకు భారతదేశం సంతృవ్రిపడేటంత పెద్దదికాదు. నిజానికి భారతదేశం సోవియట్‌. వీదేకీ వ్యాపారంలో తన వాటాను పెంచడానికి గట్టిగా కృషిచేయాలి. భారత __ సోవియట్‌ ఆర్థిక, సాంకేతిక సహకార ప్రాతిపదిక పై భారతదేశ పభుత్వ రంగాన్ని విస్తరించినప్పుడే యిడి సాధ్యం. పాళ్ళ్చాత్యదేశాల సాంకేతిక విధానంపై మన మోజు వోవాలి. ఎక్కువ సందర్భాల్లో ఆది చర్విత చర్వణంగా వుండటమేకాక, నిజంగా ఉన్నతస్థాయి సాంకేతిక విధానం కానేకాదు (ప్రభుత్వరంగం భారత ఆర్థిక అభివృద్ధికి చోదకళక్తిగా వుండాలి; దేశ అర్థిక వ్యవస్థలోని ఆధివత్య స్థానాలు దానిచేతిలో వుండాలి. అంటే ఆధారరంగ పర్శిశమల్లోనే ఆది పనిచేస్తూ, మిగతాదంతా (వయివేటురంగానికి అప్పజెప్పాలని అర్థంకాదు. నిధుల కొరత సాకుతో (వభుత్వరంగాన్ని ఆధారరంగ పర్శిశమలకే వరిమితం చేయాలని ఒక సైద్దాంతిక కాఖవారు ఒతత్రిడి చేస్తున్నట్టు వ్యవహరిస్తే భారతీయ, విదేశీ గుత్తసంస్థల ఆధిపత్యంలో వున్న (పయివేటురంగానికి పభుత్వం లొంగి వుండవలసి వుంటుంది.

భారత ఆర్థికాభివృద్ధికి సంబంధించిన రెండవ _పణాళికవ్యూహాన్ని ప్పూరిగా పువరుద్ధఎస్తే తవ్చ, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో ఖాఎతదేళ వర్తకర్దలోని మిగులు సమస్యను పరిషృరించలేము; ద్విపక వర్తకం సత్వరంగా పెరుగుతుందని హోమీ యివ్వలేము వేగంగా విస్తరిస్తున్న సోవియట్‌ మార్కెట్‌లో మన (_పయివేటుంంగ ఉత్పత్తుల అమ్మకం కావాలంటే, సోవియట్‌యూనియన్‌ నుంచి యంఠాలు సాంకేతిక విధానాలు, యంతవరికరాలు, ముడిసరకులు మొదలయినవాటిని (ప్రయివేటురంగం దిగుమతి చేసుకొనేలా చూడాలి. భారత (పయివేటురంగం

106 సోవియట్‌ యూనియన్‌కు తన ఎగుమతులు పెంచడానికి _పయత్నిస్తోంది. కాని దానినుంచి తన దిగుమతులు పెంచవలసిన ఆవశ్యకతను మాతం ఆది యింకా గుర్తించడంలేదు. ఈ సంకల్పనల లోపం ద్వ్వైపాషీక వర్తకంలో లొసుగులకు దారితీస్తుంది. ఎందువల్లనంటే యీ వర్తకం స్వేచ్చగా. యితర దేశాల నాణాల్లోకి మార్చుకొ శేందకు వీలయిన చలామణీ [దవ్యంపై ఆధారపడినదికాదు. సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారత దేశానికి తన ఎగుమతులను పెంచగలిగిన స్థితిలో లేకపోతే. అది భారత దేశం సరకులను కొనగల శక్తి గణనీయంగా తగ్గిపోతుంది. సోవియట్‌ మార్కెట్‌ త్వరత్వరగా విస్తరిస్తూంది. ఎందువల్లనంటే సగటు సోవియట్‌ పౌరుని తలసరి ఆదాయం పెరుగుతోంది. (1986 - 90 మధ్య కాలంలో ఇదీ 60 _- 80 శాతం పెరిగే అవకాశాలున్నాయి.) ఇంఠేకాక, భారతీయ ఎగుమతులు యూనిట్‌ విలువ స్థిరంగా వుండటమేకాక హెళ్ళాత్య మాక్కెట్టలోక న్నా ఎక్కువ (ఎగుమతుల పెంపుదలకు అయ్యే ఖర్చులను పరిగణనకు తీసుకొంటే) సోవియట్‌ యూనియన్‌ చే నాసిరకం సరకును కొనిపించలేమని (పయివేటురంగం కొన్ని సందక్ళాల్లో మరచి పోతోంది. భారతీయ ఎగుమతులు మంచి న్యాయమయినవిగానే కాక వాటి సరథరాలో ఎగుడు దిగుడులు లేకుండా వుండాలి. తగినంత సమాచారం విడిభాగాలు, మరమత్తు సదుపాయాలు లేక పోవడం భారతదేశంలో కొన్ని సందర్భాల్లో, సోవియట్‌ యం కాలు, యం్మతపరికరాలు సాంకేతిక పద్ధతుల మార్కెటింగుకు అవరోధంగా వుందని (గగహించారు. ఈ చిక్కును తొలగించేందుకు కొన్ని చర్యలు తీఫుకొంటున్నారు. సాంకేతికవినరాలు, సమాచారము ఇంగ్లీమలో ఆందజే యడం జరుగుతోంది వస్తు _పదర్శనలు వాణిజ్య 1పదర్శనలు, ఒకదేశ [పతినిధులు మరో దేశాన్ని సందర్శించడం - వీటి ద్వారా భారతీయ దిగుమతి దార్లకు సోవియట్‌ సరకులను, సాంకేతిక విధానాలను సుపరిచితం చేస్తుళ్నారు, కొన్ని మాసాల క్రితం భారత - సోవియట్‌ వర్తకం పై ఢిల్లీలో ఒక చర్చా గోష్టి జరిగిండి. భారత = సోవియట్‌ వాణిజ్యమండలి స్థాపన

107

శెండు దేశాల మధ్య వర్తక సంబంధాలను ఆర్థిక, సాంకేతికసహకారాన్ని పెంపొందంచేందుకు తీసుకొన్న సరైన చర్య ఒఫ్‌ ఐసీ సిఐ, భారతీయ ఇంజనీరింగ్‌ పరిశ్రమల సంఘం చూపుతున్న అసక్రి ఒక సాకుకూల పరిణామం. ఇంజనీరింగ్‌ పర్షిశమల సంఘం శాస్త్ర సాంకేతిక రంగంలో ఒక ఒడంబడికను కుదుర్చుకోవాలని నిశ్చయించింది దీని _పకారం ఉళయ పమాబ (ప్రవీణుల నిపునుల బృందాలు ఒండొారుల దేశాలను సందర్శిస్తామి ; కాస్త్ర - సాంకేతిక సమాచారాన్ని యిచ్చిపుచ్చుకొంటాయి. కొత్త సహకారి రంగాలక్రై అన్వేషిస్తాయి.

వాణీజ్య వర్గ్ణాలకోసం భారత - సోవియట్‌ వర్తకం గ్రైడ్‌ త్వరలో వెలువడుతుంతని భారత - సోవియట్‌ వాణిజ్యమండలి అధ్యమషడు (పకటించాడు. ఉభయ దేశాల నుధ్య వర్తక, సహకార అవకాశాలను గురించిన సమాచార వ్యావ్లికి యిది ఎంతో శోడ్పడగలదు,

రెండు దేశాల మధ్య వర్తకం యీ 89 సంవత్సరాల్లో (బ్రహ్మాండంగా పెరిగింది ఇది 1958 లోరు. 18 కోట్లు వున్నది. నేడు ర 4600 కోట్లకు పైగా హెచ్చింది, 1870 - 86 మధ్య ద్వివత వర్తకం టర్నోవరు ఏడాదికి సగటున 15 శాతం చొప్పున పెరిగింది. 1985 లో సంతకాలు జరిగిన వర్తక ఖరారు నామా లవ్యం వర్తకం సరకులలో వైవిధ్యం పెంచడం సోవియట్‌ యూనియన్‌కు కొత్త ఎగుమతుల్లో రసాయ నాలు, తత్సంబంధిత ఉత్పత్తులు జౌ, ఇంజనీరింగ్‌ సరకుల (పముఖ ఫ్థానంవపి స్తాయి. భారతదేశ సాం్యపదాయక ఎగుమతులైన లేయాకు బీడిపవ్పు, సిగ రేట్లు, కాలికోళ్ళపై భాగాలు, దుస్తులు, అల్లిక వస్తువులు జనపనార ఉత్పత్తులు వంటివి మరింత ఎక్కువగా సరఫరా చేస్తారు. ఈ మూడు. దళాబ్దాలుగా భారతదేశం ఎగుమతుల్లో అర్ధ పారిశ్రామిక వస్తువుల వాటా పెరుగుతూ నేడు 60 శాతానికి చేరుకుంది. ఇది మన దేశంలోని వలు పర్శిశమలకు అవసరమయిన _ మార్క్‌ట్‌ అండ యివ్వడ మేకాక, కొత్త పర్మిశమల స్థాపనకు కూడా తోడ్పడింది.

ఇంకా పూర్తిగా పరిశీలింపబడనిది లేదా వినియోగంలోకి రానిడి మూడవ దేశంలో భారత - సోవియట్‌ సహకారం, భారతదేశం

108

సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భాగస్వామిగా వుండి యితర దేశాల్లో సద్‌ కంటాక్టులు చేపట్టవచ్చు. లేదా ప్రాజెక్టులు నిర్యావాన్ని కలిసి చేపట్టవచ్చు ఇది రెం దేశాల మధ్య వర్తకాన్ని మరింతీవి స్తరించ చేస్తుంది భారతీయ ఇంజనీరింగ్‌ పర్మిశమల సంఘానికి చెందిన రమేష్‌ మహేశ్వరి యీ అనుబంధాలను విస్తరింప చేసేందుకు మరికొన్ని రంగాలను సూచిస్తున్నారు. ఆవి (1) బారతదేశం సోవియట్‌ యూనియన్‌ తమ అనుభవాన్ని, విషయ పరిజ్ఞానాన్ని, మూనవ బలగాన్ని కలబోసుకౌని, తుదకు పని వద్ధతుల, యంత్రాల వ్యాపారీకరణకు దారితీసే. విధంగా పరిశోధన అభివృద్ధి పథకాల్లో కృషి చేయవచ్చు. ఈ విధమయిన సహకారం, శక్తి రంగంలో (ప్రత్యేకించి సౌర శక్తి _ప్యకియలు యంత వ్యవస్థల రంగంలో చాలా తోడ్పడగలదు (2) నూనె గ్యాస్‌రంగంలో ఆపార అనుభవం, నై పుణ్యం గడించిన సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశంలో ఈ రంగాన్ని శీఘంగా పెంపొందించేందుకు తోడ్పడగలదు (8) సంయుక్త వుతృత్తి సహకార పరిధిని విస్తరింప చేసే మార్గాలను, పద్ధతులకు రెండు వఇాలు మరింత పరిశోధింవవలసి వుంది. మహేశ్వరి ఇలా అంటున్నారు : “*ఆటువంటి సహకారం నెరపడానికి గల కొత్త పద్ధతుల్లో కొన్ని యివి= ఇతర దేకాలల్లో వాడకాని కె యం(తాలను కొన్ని సోవియట్‌ యూవియన్‌లోను భారత దేశంలోనూ ఉత్పత్తి చేయడం భారతదేశంలో సోవియట్‌ సవోయంతో నిర్మాణమయ్యే ప్రాజెక్టులకు విడి బాగాలను భారతదేశం కంపెనీలు తయారుచేయటం ; సోవియట్‌యూనియన్‌ సరఫరా చేసిన విడి భాగాల మధ్యంతర వస్తువుల పాతిపదిక పై సోవియట్‌ యూనియన్‌ కోసం భారతదేశంలో యంతపరికరాలను అకుబగధ పరికరాలను, తయారు చేయడం ; కొత్త ఉత్చత్తుంకు సంబంధించిన సమిష్టి ఇంజనీరింగ్‌ వగైరా

ఈ సూచనలను అమలు పరచడానికి కొన్ని చర్యలు తీసుకోవలసి వుంటుంది. మొదటిది భారత (పభుత్వం మొత్తం పంచవర్ష (వణాళిక పరిధిలో ఇంజనీరింగ్‌ పర్మిశమకు ఒక పంచవర్త [పణాళిక రూపొందించాలి రెండవది, ఉత్పత్తి సహకారం కోసం, వస్తవులకు మూడవ దేశంలో

10

నిర్మించ తలపెట్టిన ప్రాకెష్టలను నిరయించాలి, మూడవది, రెండు దేశాల వర్తక సంస్థలు ఒండొరుల దేశాల్లో తమ కార్యాలయాలను స్థాపించి ఇప్పటి కొనుగోలుదారులకు, కొనుగోలు చేంప వీలున్న వారికి ఆయా విషయాబపై సమాచారాన్ని ఆందజేయాలి వారిలో ఆస్కక్షీని రేకె త్రించాలి,

సోవియట్‌ యూనియన్‌ సహాయంతో నిర్మాణమయిన కర్మాగారాల సెంకేతిక పద్ధతుల స్థాయిని పెంచడం, వాటిని ఆధునికం చేయడం ఆతి ముఖ్యమయిన మరో కార్య రంగం ఉక్కు, యంత నిర్మాణ పర్శిశమల్లో ఈ పని తతమణమే జరగాలి.

8వ భాగం న్మెహూ : భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల నిర్మాత

పిడి. చోప్రా జీవ అధ్యాయం జవహర్హాల్‌ నెహూ9 ఒక (పముఖ రాజకీయవేత్తగా జాతీయోద్యమ ఆఅగనాయగుల్లో ఒకరుగా శాంతియోరుకుగా, అమనిక భారతదేశ నిర్మాతగా, సమస్త పపంచ దేశాలమధ్య, (వత్యేకించి సోవకిస్టు దేశాలతో శాంతియుత సహజీవనం, "స్నేహ సంబంధాల గురించి ఉదా త్తభావాల అమలుకు గొప్ప దోవాదం చేసిన వ్యక్తిగా చర్మిత కెక్తుతారు. దశాబ్దాల పాటు ఆయన పేరు భారత (వజా స్వాతం్యత్యపోరాటానికి మారుపేరుగా వుండేది. భారతదేశం స్వాతంత్యం సాధించుకొన్న తరువాత, 19047 ఆగస్టు 155 చార్మితాత్మకమయిన ఢిల్లీ ఎరకోటపై జాతీయపతాకను ఎగురవేసినప్పటి నుంవ 196 మే 27న శాశ్వతంగా కన్ను మూసేవరకు ఆయన రాజ్య రథసారధిగా వున్నారు. ఈ గోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ స్నేహసంబంధానే సుస్థిరసౌధాన్ని ఆయన నిర్మించింది ఈ కాలంలోనే జవహర్షాల్‌ నెహా9 పేరు సోవియట్‌ యూనిచున్‌తో భాకత స్నేహసంబధాలు ౨ ఈ రెండూ శాశ్వతంగా పెనవేసుకపోయాయి. జవహర్హాల్‌ నెహూ9 ఒకానొక సందర్భంలో యిఠా రాళారు *ోపక్సిమాన సోషలిజం తూర్పు దేశాల్లో యితర వరాధీన దేశాల్లో రెక్కవివృతున్న జాతీయవాదం, _ ఫాసిజం, స్నామాజ్యవాదాల సమ్మేళనకు వ్యతిరే కించాయి... ఫాసిజం, సామాజ్యవాదా-కు ఎనురొడ్డి నిల్చిన [పపంచ (వగతిశీల శ క్తలతోనే మనం అనివార్యంగా. చేతులు కలుపుతాములో

కేష్‌ భారతదేశం స్వతంతం కాకమునుపే సోవలిన్టు దేశాల్లో కొన్ని ఇంకా అవతరించకమునుపే జవహర్జాల్‌ నెహూ9ను సోవియట్‌ యూనియన్‌కు సన్ని హితం చేసింది, ఆయన యీ అవగావానే.

సోవియట్‌ యూనియన్‌తో యీ స్నేహానరాగాలకు కొన్ని వస్తు నిష్ట కారణాలున్నాయి. కాస్త్రీయ సోషలిజం _పశంసనీయమైన సైద్ధాంతిక భావనగా ఆయన్ను ఆకట్టుకోవడమేశాక సోవియట్‌. యూనియన్‌లో వివ్లవ మార్పులను తీసుకవచ్చిన ఆపూర్వు _పయోళం ఆయన మనసుపై చెరగని ముద వేసింది ఆంళర్జాతీయరంగంలో శాంతికై, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో స్నేహానిక్తై ఆయన కృషిని. తన దేశంలో ఒక న్యాయమయిన సమవ్యవస్థను నిర్మించాలన్న భావం యొక్క పర్యవసానంగా చూడాలి, అణ్య్ముపళయం సంభవించే (పమాదంగల యీ సంకుచిత (ప్రపంచంలో ఇళర దేశాలతో నిమిత్తం లేకుండా మన దేశంలో ళాంతి సౌభాగ్యాలను నెలకొల్పజాలము. అది సాధ్యమయ్యేది మొత్తం [పపందంలో శాంతిని సాధించినప్పుడు మాతమే; [పపంచ రాజ్యాల దుం కమణదారీ చర్యలను శాశ్వతంగా భగ్నం చేసినప్పుడే. జవహర్షాల్‌ నెనూ) తన సొంత పద్ధతిలో నవభారతాన్ని ఆదికూడ స్వల్పకాలంలోనిర్మించ (పయత్నిస్తూండే వారు కాబట్టే ఆయన సోవియట్‌ యూనియన్‌ వైపు ఆకర్షితుడు కొవడం సహజమే,

(వపంచంలోని పలువిధమమున యితర అంశాలూ, పరిణామాలు కూడ, భారతదేశం స్వాతంతృం సాధించిన తొలినాళ్ళలో ఆయన అలీనోద్యమ భావనను రూపొండించిడానికి దారితీశాయి. స్వాతం త్యానికీ మునపు 1945 పెపైంబరులో భారతదేశ *మర్యంతర”ొ (పభుత్వాధినేత అయిన నాటినుండి చనిపోయేవరకు జవహర్షాల్‌ నెహూ) (పపంచాన్ని అణుయుద్ధ భీభత్సం నుంచి కాపాడటం, విధ్వంసక ఆయుధాలనన్నిటి నిషేధాని క్రై ఆందోళన చేయటం తన జీవిత కర్తవ్యంగా ఎంచుకొన్నారు. అణ్వ్యాయుధాం శకంలో విధ్వంసక ఆయుధాలు మానవ మనుగడకే ముప్పుతెశ్ళే.. స్థాయినందుకొన్న కారణాన, హింసను. పతిహింసతో జయించలేమన్న _దృథాభ్మిపాయం ఆయశకు ఏర్పడింది సోవియట్‌

శ2

యూనియన్‌కు కూడ యిదే ఆవగాహన వున్నందువల్ద దానితో. ఆయన మమేకమయ్యారు అలీనత, థారత - సోవియట్‌ స్నేహం

వాస్తవంలో అలీవత, శాంతియుత సహజీవనం, సా(మాజ్యవాద వ్యతిరేకత సోవియట్‌ యూనియన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు, - వీటన్నిటి గురించిన జవహర్షాల్‌ హాం భావనకు ఒక ఉమ్మడి [పాతిపదికవుంది. అయ విదేశాంగ విధానాన్ని ఒక ఏకీకృత అఖండాంళంగా చొడాలి. ఆది హళాత్తుగా రూపుగొనలేదు. ఈ విధానం రూపుగొన్న తీరును గనుక మశం గమనిస్తే మనకు ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది - ఆలీనదేశాల వుద్యమ నిర్మాణంలో భారతదేశ ప్మాత (ప్రాముఖ్యం పెరిగినకొద్దీ, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబంధాలు పటిష్టమవుతూ వచ్చాయి. అటు భారత - సోవియట్‌ రాజకీయ, ఆర్థిక సంబంధాల పజిష్టత అంతర్జాతీయ వ్యవహారాల్లో భారతదేశ స్వతం్యతప్మాతకు ఎనలేని దోహదం కూర్చింది

ఆలీనోద్యమానికి రూపు రేఖలు దిద్దుకొంటూ, వలసవాద వ్యతి రేక పోరాటం ఉధృతం కావడంతో, అలీవదేశాలకు, సోవియట్‌ యూనియన్‌కు మధ్య స్నేహసంబధాలు పటిష్టం కాజోచ్చాయి. జవహర్ణాల్‌ నెహా) యీ విధానస్నష్ట గనుక, ఆయన భారత సోవియట్‌ దేశాలమధ్య మరింత సన్నిపాతమాయిన సంబంధాలు నెలకొవే గత్కికమ వేగాన్ని పెంచ నారం భించారు నెహూ9 విదేశాంగ విధానంపై, ఆయన ఆలీనతాభావంపై మొదటినుంచీ అమెరికా, యితర పళ్చిమ రాజ్యాలు, పత్మేకించి 1952లో డిల్లన్‌ రంగంపైకి వచ్చిన దళలో, భీషణంగా దాడి చేయడానికి యిది కూడ కారణం, ఈ విధాన పాతిపదికలే “నీతి దాహ్యమయినవీ సంకుచిత దృష్టిగలవీ” ఆని వారి అభ్మిపాయం. జవహర్షాల్‌ నె హూ) అలీనవిధాశాన్నీ అంతర్జాతీయ ఉని క్తతలను సడలించడానికి ఆయన తీసుకొన్న చర్యణనూ చూచి ఆమెరికా విధాన నిర్జైతలకు కడ.పుమండింది. _వచ్చన్న్హో య్‌ మూలపురుషులు భారతదేశాన్ని తమ సైనిక కూటాల్టోకి లాగలేకపోవడ

[13 కాదు, “స్వేచ్భా ప్రపంచంో, “కమూ;నిన్టు వపంకపు ఇళపతెక దేశాల”. అని తాము పేర్కొనే రెండు శిబిరాల కింద |,వపంచం విభటిక మయిందశే తమ భావనకు విరుద్ధమయిన ఒక కొత్త వ్యవస్థవై పుగా అనేక నవ న్వతం త రాజ్యాలను భారతదేశం నమీ రిస్తూ సంగతి కూడ వారికీ స్పష్టమయింది. పాళ్చాత్య దేశాలు ఎంత గింజకొన్నా అలీనోద్యమం స్మామాజ్యవాద వ్యతి రే£ తకు, వలసవాద వ్యతిరే ళకు వేవిక అయింది. అనేక సమస్యలపై అలీ కోద్యమం తీసుకొన్న దృకవైఖరి భారతదేశం వంటి దేశాలను సోవియట్‌ యూ”యన్‌కు మరింత సన్నిహితం శేసింది. అలీనత అంటే “కియ శూన్యత టస్థత” కాద్యు అని నెహూ9 ఒక స్పవ్ష మయిన అభ్మీప్రాయమేర్పరుచుకున్నారు. 1956 మార్చి 17న పోర్ణ మెంటులో మాట్లాడుతూ ఆయన ఇలా చెప్పారు “మనం కేవలం తఓస్థమైన లేదా [కి మాహశ్యమమున విధాాన్ని కాక నిర్మాణాత్మక విధానాన్ని అనసరించ దలచాము; సరియై”వని మనం భావించే శక్తులకు సహజంగా తోడ్పడుళూ. మునకు యిష్టం లేని వాటిని ' నిరసిస్తూ, మామూలుగా పెద్ద ఘర్షణలకు దారికీసే యితక దేశాలకు నుంచి రాజ్యా కూటాల నుంచి దూరంగా వుంటూ వచ్చాము” జవహర్షాల్‌ నెహూ)కు గల యీ భావాలు అనేక స్వతంత దేశాలకే కాక, సోవియట్‌ యూనియన్‌కు కూడ నచ్చాయి. అన్నిటికీ మించి, హెత వలస 1(వపంచం కుప్ప కూలిపోతూ, ఐక్యరాజ్య సమితి నఠ్యత్వ స్వరూపమే మూలమట్టగా మారిపోతున్న దళలో ఈ విధానం రూపు గొంటూ వచ్చింది. సోవియట్‌యూనియన్‌ తమ పఇాన వుందని ఈ దేశాలకు స్పష్టమముంది. ఈ విజయాలు ఐక శిరాజ్య సమితిలో ఐలాబలాల్డో ఓక పెద్ద మార్పు తెవ్చాయి. వలస దేశాలకు, (వలకు, స్వాతం త్య (వదానంపై (ప్రకటనను ఐక్యరాజ్య సమితి సర్వ (వతినిధి సభ 1060 ' డిసెంంరు 14 సమావేశంలో ఆమోదించినది యీ ప౭స్థితిలోనే, ఈ (వకటన సోవియట్‌ యూనియన్‌ చొరవపై 48 ఆసియా, ఆ ఫికా రాజ్యాలు సమర్పించిన తుది మసాయిదా [ప్రాశిపదికమై ఆమోగింపబడటం గమనార్హం, అంతర్జాతీయ సంబంధాల చర్మితలో, వలసవాదాన్ని స్పష్ట

గ్‌14 మయిన అసందిగ్గ మయిన మాటల్లో ఖండించి, నిషేధించిన " తొట్టితొలి ప్మతమిదే.

ఈ పకటనలో స్పష్టంగా కనిపిస్తున్న ముఖ్యాంశమేమిటంటే యిది పరారీన దేశాల (పజలపై అన్ని రూపాల సైనిక చర్యలు ధమన కొండ ఆంతం కావాలని డిమాండ్‌ చేసింది. ఈ పకటన 90 ఓట్లతో ఆమోదింపబడింది. దీన్ని వ్యతిరేకించిన తొమ్మిది స్మామాజ్యవాడే రాజ్యలు దేనికి వ్యతిరేకంగా ఓటు చేసే ధైర్యం చేయలేకపోయాయి ఓటీింగులో పాల్గొనకుండా వుండటంతో ఆవి తృప్తి పడవలసి వచ్చింది.

1960 లలో నయా వలసవాదుల విధానం ఆచరణ ఒక కొత్త మలుపు తీసుకున్నాయి. ఆవి తమ మునుపటి వలసల అర్థ్ధవలసల రాజకీయ సార్వభౌమాధిపత్యాన్ని లాంఛన [పాయంగా గుర్తిస్తూనే సైనిక - రాజకీయ కూటాలను ఏర్పాటు చేయ [పయత్నించాయి. అవి దానితో ఆగలేదు. మునపటి విధాశ్నే, నవ స్వతంత దేశాల స్వతం[త ఆర్థికాభివృద్ధిని అర్థుకొనే విధానాన్నే కొనసాగించాయి. కొని యీ దేశాల కిప్పుడు ఒక కొత్త (వత్యామ్నాయం వుంది. సమానత వరస్పర [(వయోజనం [ప్రాతిపవికపై సోషలిస్టు దేశాల మంచి స్నేహ పూర్వక ఆర్థిక సహాయం పొందడానికి వాటీకి ఆవకాశముంది. భావత సోవియట్‌ దేశాల మధ్య సన్నిహిత ఆర్థిక సహకారం 1950 దళాల్ది నాటినుంచి రూపొందడం

1950 దళాబ్ది తొలి సంవత్సరాల వరకు, సోవియట్‌ యూనియన్‌ ముతర దేశాలకు గణనీయమమున ఆర్థిక సహాయం చేయగల స్టితిలో లేనట్టు కనిపిస్తుంది. ఎందువల్లనంటే రేండవ (ప్రపంచ యుద్ధంలో దాని ఆర్థికవ్యవస్థ యావత్తు ఛిన్నాథటిన్నమయిన కారణాన, ఆది దాన్ని పునర్ని ర్మించడంలోనిమగ్నమై వుండేది. కాబట్టి ఆదళలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ నవ స్వతం్మత దేశాలకు తమ రాజకీయ స్వాతంత్యం తోసంయింకా పోరాడుకూన్న దేశాలకు (పధానంగా రాజకీయ నైతిక మద్దతు యిస్తూ వచ్చింది.

కైక

భారతదేశం విషయంలో పాళ్చాత్య చమురు వరి శమనిపుణులు, ఈ దేశంలో చమురు నిక్షేపాలు లేవని చెప్పినప్పుడు కె డి మాళవ్యా, జవహర్ణాల్‌ నెవళూ మద్దరుతో సోవియట్‌ యూనియన్‌ను, తమ దే?0లో ఆ నిషేపాల అన్వేషణకు పూనుకోవలసిందిగా అభ్యర్థి చారు దీని వల్ల మనకెంత మేలు జరిగిందో మనకు అనభవవేద్యమే,

ఇక్కడ చెప్ప వద్చిదేమటంటే, భారతదేశానికీీ సోవియట్‌ యూనియన్‌, తదితర సోషళిస్టు దేశాలకూ మద్య రాజకీయ్మ ఆర్థిక రంగాల్లో స్నేహపూర్వక సహశారానికి పునాదులు నిర్మాణ మయినది నెహూ9 శకంలోనే మన దేశ సార్వభౌమ, స్వాతంత్యాలను పటిష్టం చేసేందుత్తై ఈ పునాదిపై ఒక్కొక్క యిటుకే పేర్చుకొంటూ పోయి (బవహ్మాండమయిన సౌధాన్ని నిర్మించడం జరిగింది కాశ్మీర్‌ సమన్య

సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఐక్యరాజ్య సమితి లాలూకు భదతా సంఘంలో కాశ్మీర్‌ సమస్యపై చర్చల్లో ఆసక్తి కనపరచడం ప్రారంభించి, బారతదేశ వైఖరిని గట్టిగా బలపరిచింది. 1952 లో భద్రతా సంఘంలో సోవియట్‌ (పకినిధి ప్రసంగాలు ఇందుకు సాథ్యం

నెహూ9 శకం ప్రధమ దశలో భారత సోవియట్‌ దేశాలమధ్య సంబంధాలు, స్మామాజ్యవాద వ్యతిరేక పోరాటంలో, శాంతి రితణక్రై పోరాటంలో ఉమ్మడి వైఖరీ, ఉక్ముడి ఆస_క్రి గల దేశాల మధ సహజంగా నెలకొనే సంబంధాలు రెండవ (ప్రపంచ యుద్ధంలో ఎంతో బాధాకర మయిన అనుభవాన్ని చవిచూచిన సోవియట్‌యూనియన్‌కు తన పునర్నిర్మాడార్థం కాంతి అతిముఖ్యావసర మయింది. ఆస్పుడప్పుడే రాజకీయ స్వాతం్యత్యం సంపాదించి, దాన్ని ఆర్థిక [పాతిపదికతో పరిపుష్టం చేసేందుకు సుదీర్హ కృష [పారంలించిన భారశదేశానకీ కాంతి ఒక మౌలికావనరమయిండి. యుద్ధంలో గెలిచినవారు ఓడిపోయినవారు మ్మాతమే కాక, దానికి ఎడంగా వున్నవారు కూడా నాళనం కావడానికి యుద్ధం అనివార్యంగా దారితీస్తుంకతి జవహర్డాల్‌ నెవూ9 స్పష్టంగా (గ్రహించారు,

116

ఉఠయ దేశాలకు గల యీ ఎనగుక రెండు దేశాల సహకారానికి నాండి పలికింది. ఈ సహకారం తొలిదశలో వధానంగా రాజకీయమై“ది దౌత్యపరమైనది ; (వరధానంగా ఐక్యరాజ్యసమితి కార్యాలయపు నడవల్లో సమావేళ మందిరాల్లో వ్యక్తమమునడి ; ఎందువల్టకం టే, యుద్ధానంతర ఐహుపచ దౌత్య కార్యక లాపాలకు అదే రంగస్థలంగా వుండేది

స్వాతంత్యానికి మునుపు కూడ భారతదేశం, దషిణాఫికా [వభుత్విం జాత్యహంకారానికీ, జాతివెలి విధానానికి వ్యతిరేకంగా పోరాటందుకు బరాసవేదికను వుపయోగించుకొంది ; ఈ పోరాటంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ అండదండలు వెనువెంటనే దావికీి లభించాయి. కొరియా యుద్ధకాలంలో (1950-58) ఆ యుద్ధ జ్వాలలు వ్యాపించకుండా నివారించడంలో, ఆ మంటల్ని త్వరలో ఆర్పి వేయడంలోనూ భారత దేశం ఒక [వధాన పాత వహించింది.

ఈ దశలో, భారతదేశం తటస్థ వైఖరివి ఆవలంభించింది. ఎందువల్లనంటే, దాని ఆలీ విధానం అప్పటికింళా రూపుదిద్ధుకౌనే దశలో వృండేదిం వళ్చిమ రాజ్యాలు ఆసియాలోని వలస దేశాల భూభాగాల నుంచి వుపసంవారించుకొన్న తరువాత, సోవలిస్టు దేశాలతో (వచ్చన్న యుద్ధంలో నిమగ్నమయ్యాయి. సోవియట్‌ యూవయన్‌ చుట్టూ. ఒక వలయం ఏర్పాటు చేయడానికై వశ్చిమాసియాలోనూ, మధ్య పాచ్కంలోను గల తమ మునుపటి వలసలను, యితిర దేశాలను తమ శిబివంలోకీ లాక్కొనడానికి పాళ్చాత్య రాజ్యాలు విశ్వ పయక్నాలు శేస్తూండేవి. వివిధ సంధులకై పథకాలు వేసి మునుపటి పాలక రాజ్యూల ద్వారా వాట్రోన్స మిగతా ప్రపంచంతో అనుసంధిస్తూ వాటిని అమల్లో పెట్టడం జరిగింది.

ఇది యిలా వుండగా ఇండో చైనాలోని యుద్ధాలో మొదటిది తృీవంగా సాగుతూ వుండేది. కొరియా యుద్ధం కాల్పుల వికమణతో ముగిసింది. జెనీవా దానిపై జరిగిన (ప్రాధమిక చర్చలు ఫలించలేదు, కానియీ చర్చలు కూడ ఇండో చైనా యుద్ధ సమస్యలను రంగంపై ఆచ్భాయి. ఈ సంభాషణల్లో భారతదేశం కీలక ప్మాతవహించిందిం చర్చల భలితంగా యీ గుండలం నుంచి ఫాన్స్‌ విరమణపై ఇండో

క్ష?

చైనా ఒప్పందాలు కుదిరాయి. కాల్పుల విరమణకు పర్యవేక్షించే తటస్థ దేశాల కమీషన్‌ అధ్యక్షపదవికి సోవియట్‌ యూనియన్‌, భారతదేశాన్ని సూచించింది. తుదకు ఆ పదవికి భారతదేశం ఎన్నిక అయింది.

అప్పటికే భారత దేశమూ, సోవియట్‌ యూనియనూ ఆర్థిక, వర్తక సందింధాంను నెల్పకొల్పుకొన్నాయి. ఈ రంగాల్లో భారత -- సోవియట్‌ సవాకారం కొనసాగింపుపై సోవియట్‌ నాయకుల (పకటనలు, కాళ్ళీర్‌, గోవాలపై వారు చాటిచెప్పిన మాటలు భారతీయులకు ఎంతో సంతృప్తి, సంతోషం కలిగించాయి. వలస వ్యవస్థరద్దు స్నామాజ్యవాదానికి జాత్య హంకారానికి వాతి వెలి విధానానికి వ్యతిరేకంగా, శాంతి రక్షణకోసం పోరాటంవంటి సమస్యలపై ఉభయదేశాల భావైక్యత కారణంగా యీరెండు దేశాలు ఒకదానినొకటి బలపరుస్తూ తీసుకొన్న చర్యలు, ఉభయ దేశాల (పజల 'స్నేవా బంధాలను మరింత పటిష్టంచేశాయి

నిరాయుధీకరణ సమస్యపై కూడ ఆంతర్జాతీయ వేదికపై భారత సోవియట్‌ దేశాలు పరస్పరం సహకరించుకోసాగాయి, రెండవ యుద్ధంలో సోవియట్‌ భయంకర అనుభవాలను మొదటి నుంచినే భారతదేశం అర్థం చేసుకొంది; యూరపులో యుద్ధ అవిశిష్టాలను తుడిచివేసి, (వపంచ శాంతిని పటిష్టం చేయాలన్న సోవియట్‌ అ[లాషపట్ల అందుకై ఆది తీసుకొన్న చర్యలపట్ల భారతదేశం సానుభూతీ సదవగాహన కనవర చింది. అటు సోవియట్‌ యూనియన్‌ కూడ భారతదేశానికి పాజపద మయిన విషయాల్లో సొమాజ్యవాద దుష్టపన్నాగాలకు వ్యతిరేకంగా భారతదేశాన్ని ఆరమరికలు లేకుండా బలపరచింది.

భారతదేశం కాశ్మీర్‌ సమస్యను ఐక్యరాజ్యసమితికి నివేడించి నప్పుడు, సోవియట్‌యూనియన్‌ కొన్నాళ్లపాటు తీసుకొన్న వైఖరిని తటస్థమైనదని పేర్కొనవచ్చు. కొని అదే సమయింలో యీ సమస్య విషయంలో భారతదేశంపై ఆంగ్లో--ఆమెరికన్‌ ఒత్తిడిని సోవియట్‌ యూనియన్‌ వ్యతిరేకించింది. కాని 1951 చరమార్దంనుంచి నోవియట్‌ యూనియన్‌ యీ సమస్యపట్ల మరింతగ ట్టి ఆసక్తి చూపనారంభించింది.

118

19629 జనవరిలో భ్యదతా సంఘంలో (పసంగిస్తూ సోవియట్‌ వతినిధి కాశ్మీర్‌లో ఆమెరికా బిటన్‌ల జోక్యాన్ని త్మీచంగా విమర్శించారు. కాశ్మీర్‌ సమస్యను పరిమ్కరించడంలో ఐరంాప వైథల్యానికి యీ దేశాలే [వధానంగా బాధ్యత వహించాలని చెప్పారు. బయటి వారిజోక్యం లేకుండా తమ భవిన్నత్తును తామే రాజ్యాంగ నిర్ణయ సభ ద్వారా నిర్ణయించు కొనేందుకు కాశ్యీర్‌ (వజలకు అవకాశమివ్వాలని ఆయన సూచిందారు. 1952 జనవరిలో భదతా సంఘాశకి డాక్టర్‌ [గివోమ్‌ సమర్పించిన [ప్రధమ నివేదిక పై సోవియట్‌ తీసుకొన్న వైఖరిని, 1052లో డిసెంబరులో అయిన సమర్పించిన రెండవ నివేదిక పై సోవియట్‌ పతినిధి తీసుకొన్న వైఖరి మరింత బబపరిచింది. ఈ రెండవ నివేదికతోపాటు, కాశ్మీర్‌కు ఐరాస సేనలను పంపాఎన్న ఆంగ్లో-అమెరిక న్‌ తీర్మానం కూడ చర్చకు వచ్చింది. సోవియట్‌ ప్రతినిధి యీ (పతిపాదనను గట్టిగా వ్యతిరేకించి దీన్నితొను బలపరచేది లేదని చెప్పారు ఆ [ప్రాంతంలో బయటి శక్తులకు అస్కారం వుండకూడదని పట్తుపట్టవషం ద్వారా భారతదేశ 'విధారాలకు మద్దతు నివ్వాలన్న సోవియట్‌ ఆసక్తి చిత్తపద్ధికో కూడినదని, యిది స్పష్టం చేస్తోంది.

సోవియట్‌ నాయకులు 4065 నవంబరులో భారతదేశానికి వచ్చి నప్పుడు కాళ్ళీర్‌ పె సోఎయట్‌ వైఖరి మరింత నిర్ధ్వంద్వ్నంగా వ్యక్త మయింది. అప్పటికి యీ ఉపఖండంలో ఆమెరికా [బీటన్ల ఉద్దేగాలు మరింత స్పష్టంగా వెల్లడి అయ్యాయి. *సెంటో”, *సియాటో' సంధులు ఆమల్లోకివచ్చిన అనతి కాలంలోనే 1964 పపిల్‌లో అమెరికా, పాకిస్తాన్‌తో సైనిక సహాయ ఒప్పందం కుదుర్చుకొంది. ఇది సోవియట్‌ యూనీయన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఉద్దేశించినదని ఆమెరికా పైకి చెప్పినా ఇవన్నీ భారత దేశానికి ముప్పుతెచ్చేవనీ, ఈ సంధుల ద్వారా మళ్లీ ఆసయాఖండంలో తిష్ట వేయడానికి స్మామాజ్యవాదం చేస్తున్న పపయత్నాలనీ న్నెవూ స్పష్టంగా (గహించారు,

సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశాన్ని బహిరంగంగా ఐలపకస్తూ, శాళ్ళీర్‌ ను భారతదేశంలో అంతర్భాగమని గుర్తించినది యీ పూర్వ

119

రంగంలోనే. 1957 ఫబవరిలో (విటన్‌ అమెరికాలు జమ్మూ, కాశ్మీర్‌లో ఐరాన సేనలను [పవేశ పెట్టాలని భృదతా సంఘంలో (పతిపాదించినప్పుడు, సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆ తీర్మానాన్ని వీటో చేసింది. ఐరాస సేనలను (ప్రవేశ పెట్టడం అనవసరమని డా [గావోమ్‌ భారత, పాకిస్తాన్‌ [వ్రభుత్వాలకు సూచించినందుకు ఆయన్ను అయిదేళ్ల (కితమే తీవంగా విమర్శించినా సోవియట్‌ వైఖరి తుదకు సోవియట్‌ వీటోతో పరాకాష్ట నందుకొంది. సోవియట్‌ యూపయన్‌ వీటోచేసినట్టు తెలియగానే భారత [ప్రజలకు పట్టరాని సంతోషం కలిగింది. (బిటన్‌ అమెరికాలు 1957 నవంబరులో యిటువంటి (వతిపాదకంనే ముందుకు తెచ్చి, (గావోమ్‌ దరాయబారాన్ని పునరుద్ధరించ [పయత్నించినప్పుడు సోవియట్‌ యూనియన్‌ తాను మునుపటిలాగే పాళ్చాత్య దేశాల తీర్మానాన్ని వీటో చేస్తానని ఖచ్చితంగా చెబూళూ తన పూర్వ వైఖరిని పువరుద్దాటించింది.

1061 లో, గోవా సమస్యపై పోర్చుగల్‌తో సంపతింపులు జరిపేందుకు జరిగిన సుదీర్హ (ప్రయర్శాలు ఫలించలేదు. సంవతించ డానికే వీలు లేదని పోర్చుగల్‌ తెగేసి చెప్పింది. గోవాను విదేశీ అక్రమణకుంచి. విముక్తి చేయటానికి భారతదేశం తన సేనలను తరలించినప్పుడు బిన్‌ అమెరికాలు మళ్లీ భదతా సంఘం ద్వారా జోక్యం చేసుకోవడానికీ |పయత్నించాయి. కొని సోవియట్‌ యూనియన్‌ పాశ్చాత్య (పతిహదనలపై వీటో (ప్రయోగించి వలన వ్యవస్థ రద్దును పూర్తి చేసేందుకు భారతదేశ పోరాటానికి రాజకీయ, దౌత్యపరమయిున ఆండదండ లిచ్చింది,

గోవాలో భారతీయ సెనిక చర్యలు సాగుతున్నప్పుడు లియొనిద్‌ (బెజ్నేవ్‌, సోవియట్‌ యూనియన్‌ స్కుపీం సోవియట్‌ ఆధ్యతుడుగా భారతదేశం వచ్చారు. భారతీయ చర్యకు సోవియట్‌ మద్దతును (పకటిస్తూ అయన యిలా చెప్పారు; *తమ నిజమైన మితులెవరో, దేశ దేశాల (పజల జాతీయ విముక్తిని బలపరచే వారెవరో, స్నేహాన్ని వలసవాద విసర్జనను గురించిన మాటలతో తమవా స్తవ ఉద్దేశాలను కప్పిపుచ్చుతూ, తమ కొల్లగొట్టే వ్యవస్థల ఆఖరు స్థావరాల నిర్మూలనను ఆచరణలో

20 అన్ని విధాల అదుకౌనేవారెవరో స్పష్టంగా _గహించేందుకు భారత [(వ*లకు యిప్పుడు అవకాళం కలిగింది “భారత పభుత్వచర్య సిగ్గుమాలిన వలస వ్యవస్థరు పూర్తిగా తశణమే రద్దుచేయడానికి సాగే ఉదాత్త పోరాట ఆశయానికి ఒక గొప్ప దోహదంొ, అని సోవి యట్‌ (పధాసి, గోవా విము క్రికీ తన హృదయపూర్వక అభినందనలను అండకేస్తూ జవహర్హాల్‌ నెహూకు టెలిగాం పంపారు.

భారత - సోవియట్‌ స్నేహసంబంధాల్లో, మన దేశరక్షణ, భ్యదతలతో పతృక్ష సంబంధం గల మరో ముఖ్యాంశం వుంది. స్వాతంత్యానంతరం భారతదేశం కొన్ని సంవత్సరాలు, అత్యధునాతన ఆయుధాంతో సహా రకరకాల ఆయుధాల కొన.గోలుక్తై పొళ్ళాత్య పారిశ్రామిక దేశాలపై, చార్మితక పరిస్థితులవల్హ ఆధారపడక తప్పలేదు, కాని పాళ్చాత్య రాజ్యాలు భారత దేశానికి దాలా కీలకమయిన అయుధాలను సరఫరా చేయటంలో, “ఈ మండలంలో బలాల సమతూకంొ అనే విధాాాన్ని రూపొందించారు. 1౪82లో భారతదేశంపై చైనా దుర్మాకమణ జరిగినప్పుడూ, తరువాత అమెరికా ఆయుధాల ఎగుమతిక్తై నిషేధం విధించిన 19(5 సంవత్సరం వరకు ఖారతదేశానికి అందిన మొత్తం ఆయుధ సహాయం మన వార్షిం రతణ బడ్జెట్‌లో ఎంతి శాతముందని చూస్తే అది లెక్కలోకే రానంత స్వల్పం, దీనికి పైవిధానమే కారణం. కొని “సెంటో”, *సియాటో” సంధుల్లో చేరిన హెకిస్తాన్‌కు, అది అమెరికొ పైక భాగస్వామి ఆయిన తొలి సంవత్సరంకో “అషింగ్దన్‌ వీ -67 బాంబర్లు 80 ఎఫ్‌ - 104 స్టార్‌ ఫైఎర్‌ విమానాలు 20 ఎఫ్‌ - 80 కాఐర్‌ జెట్‌ విమానాలు 120, (వివ్మాండమైన సి- 80 రవాణా విమానాలు, బోలెడు యితర రకాల సైంక సామ్మాగి సరఫరా అయ్యాయి.

ఈ నేపధ్యంలో చూస్తే (పభుత్వరంగంలో వర్మిశమలకు వత్మేకించి సున్నిత యర్మ్యతసాధనాలను నూనె విమానాలు మొదలయిన వాటిని వుత్చ త్తిచెసే పరిశమలను నిర్మించడానికి భారతదేశానికి సహాయం చేయాలన్న సోవి.ట్‌యూనియన్‌ నిర్ణయం భాశతరచణ సన్న ద్ధతకు (వత్యషంగా తొడ్చడేవని చెప్పకతప్పదు కాని యింతకన్న గమనార్హమైన

క21 విషయమేమిటంటే, భారతదేశ రక్షణ సన్నద్ధతను పెంచేందుకు సోవియట్‌ సహాయం 19055 నుంచినే ఆందుళూండటం, ఆ సంవళ్సరం సొవియట్‌ యూనియన్‌ భారత విమానబలాలకు రెండు ఐ. ఎల్‌. - 14 రివాణా విమానాలను బహూకరించింది. మళ్ళీ 1960లో భారతదేశం అటువంటి విమానాలను మరికొన్ని యివ్వవలసిందిగా కోరడంతో సోవియట్‌ యూనియన్‌ విశ రవాణా విమానాలను వెంటనే సరథాచేసింది.

ఈ దశలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశానికి, శబ్దంకన్న వేగంగా పయనించే మిగ్‌ - నైటర్‌ - ఇంటర్‌ సెప్టర్‌ విమానాలకు, వీటికీ సంబంధించిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని యివ్వజూపడమేగాక, _ వాటిని దేళంలోనే తయారుచేసేందుకు సమస్త సహాయమూ అందించింది. 1908 ఒప్పందం, మిగ్‌ విమానాల అమ్మకానికే కాక, భారతదేశంలో మిగ్‌ ఫ్యాక్టరీ స్థాపనకు కూడ వీలు కల్పించింది.

అనుకొన్న్లే ఈ ఒప్పందం పాళ్చాత దేశాలకు (వత్యేకించి (బిటన్‌కు అ(గహం కలిగించింది. ఈ ఒప్పందాన్ని రద్దు. చేసుకో వలసిందిగా భారతదేశంపై యివి ఒత్తిడి చేశాయి. కాని తన రతణావ సరాలను ఎక్కడ కొనాలనే నిర్ణయం చేయవలసింది భారతదేశమే అని జనహార్జాల్‌ నెహా) సందేవోలకు తావులేకుండా, వాటికి స్పష్టం చేశారు.

తరువాత రెండు సంవత్సరాల్లోనే రక్షణరంగంలో సోఎయట్‌ భారతదేశాల మధ్య సహాకారం విస్తరించి ఒక కొత్త గుణాన్ని సంతరించు కొంది. 1906లో భారతిదేళశం సోవయట్‌యూనియన్‌తో మరో సంధి కుదుర్చుకొంది. ఈ ఒప్పందం కింద భారతదేశానికి నాలుగు మిగ్‌ - 21 స్కా్వడన్లుః హెలికాస్టర్లు, కేలికరకం టాంకులు మిసిలీలు, యితర అధునాతన ఆమధాలు అందాయి. కొని యింతగానూ ముఖ్యమయిన విషయం, భారతదేశం వీటికి డబ్బు రూపాయలోనూ, దేశంలో వుత్పత్తి అయ్యే సరకుల రూపంలోనూ, అదికూడ 10 ఏళ్ళలో చెల్లించే వెసులు బాటు కలగడం, ఇది తన రశణ వ్యవస్థను పటిష్టం దేసుకొనేందుకు భారతదేశ కృషిని నిస్సందేహంగా సులభతరం చేసింద,

[22

1950లో మూడు ఇనుము ఉక్కు కర్మాగారాల స్థాపనలో సవోయానికైై భారతదేశం పలు దేశాఎను అభ్యర్థించింది సోవియట్‌ యూనియన్‌ సహాయంతో భిలాయ్‌లో జర్మన్‌ ఫెడరల్‌ రిపన్లీక్‌ సహాయంతో రూర్కెలాలో బిటిష్‌ సహాయంతో దుర్గాపూర్‌లో ఉక్కు కర్మాగారాలకు స్థాపించాలని భారతదేశ ఉద్దేోం. 1950 దశకంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌కు కష్టాలు లేకపోలేదు. రెండవ్నపపంచ యుద్ధంలో తగిలిన గాయాలను మాశ్సుకోవడం అది అప్పుడప్పుడే ప్రారంభించింది పాళ్చాత్యదేశాలు దానిపై మరో యుద్ధాన్ని -పచ్చన్న యుద్ధాన్ని - రుద్దారు. ఈ కష్టాయు ఎదురైనా సోవియట్‌ యూశియన్‌ భారతదేశానికీ స్వతవ్యత ఆర్థికవ్యవస్థ నిర్మాణంలో తోడ్పడటానికి ముందుకువచ్చింది, లీలాయ్‌ ఉక్కు కర్మాగార నిర్మాణంపై ఒప్పండం 1955 ఫ్మిబవరి 23 కుదిరింది. సోవియట్‌ సహాయంతో స్థాపితవయిన రెండు ఉక్కు కర్మా గారాలు, 1970 దశకం చివరి సంవత్సరాలదాకా, భారతదేశం ఉక్కు ఉత్పత్తిలో మూడోవంతులకు పైగా ఉత్ప త్తిచేశాయి.

1958 డిసెంబరులో భారత = సోవియట్‌ తొలి వర్తక ఒడం ఐడిక పె సంతకాలు జరిగాయి. రెండు దేశాలమధ్య వర్తక సత్వరాఖి వృద్ధికి పునాది వేసినది యీ ఒన్పందమే. 1951 - 52లో సోవియట్‌ యూనియన్‌కు భారతదేశ ఎగుమతుల విలువ కేవలం రు. 68 95 కోట్టు దిగుమళులు విలవరు 1] 89 కోట్లు 12 సంవత్సరాల స్వల్పకాలంలో యూ వర్తకం _బహ్మాండంగా విస్తరించింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌కు భారతదేశం. ఎగుమతులు 62.10 కోట్లకు దిగుమతులు 68.4 కోట్లకు పెరిగింది. నిజానికి ఇది ఆరోగ్యకరమైన ప్రగతి, కాని మరింత ముఖ్యమైన విషయమేమిటంటే నెహూ9 హయములో స్లోవియట్‌ యూని యన్‌తో భారత వర్తకం మొత్తంపై భారతదేశానికి అనుకూలంగా వుంటూ వచ్చింది కాని మిగతా పపంచం విషయంలో దాని విదేశీ చెల్లింపుల్లో ఎప్పుడూ లోటువుండేది.

ఆరవ అధ్యాయం ఇందిరా గొంధీ శకం

ఇందిరా గాంధీ శకం మనకు మరీ దగ్గ రిదే కాబట్టి యుద్ధాశంతర దళలో భారత విదేశాంగ విధానం రూపుగొనడానికి ఆమె చేసిన కృష వస్తునిష్ట దృిష్నితో అంచనా వేయడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు. ఈ రంగంలో ఆమె పాతను భావి చరితకారులు, సామాజిక శాస్త్రజ్ఞులు బహుళ మరింత నిర్వికారంగా పరిశీలించగలరు.

ఆమయినప్పటికీ, శ్రీమతి ఇందిరాగాంధీ అలీనోద్యమ నాయకురాలు గానే కాక పముఖ స్మామాజ్యవాద వ్యతిరేక నాయకురాలుగా, [పపంచ శాంతి మన భూమండలంలో భిన్న సామాజిక వ్యవస్థలు శాంతియుత సవహజీ వనం అన్న ఆళయాని క్రై పోరాడిన వ్యక్తిగా, శ్నీఘగతీతో మారుతున్న ఆంతర్జాతీయ పరిస్థితిలో భారతదేశానికి పపంచ పటంలో స్థానం కల్పించారు,

ఇందిరా గాంధీ నిర్ధిష్ట పరిభాషలో, అప్పటి కర్తవ్యాలపై దృష్షికో ఆలోచించేవారు. కాని అదే సమయంలో ఆమె భవివ్యత్తులోకి దృష్టి సారించడానికి (వయత్నించారు బాధలకు గురి అవుతున్న భారత పజల దైనందిన జీవితాన్ని వారి మహత్తర గతాన్ని, వారి ఉజ్వల భవిష్యత్తును ఆమె తన చింతనలో సమ్మిళితం చేశారు. ఇందిరా గాంధీ దృష్టిలో చార్మితక, ఠాత్విక చింతనే ఒక పరము లక్ష్యం కాదు , ఆది భారత జాతీయ, యావత్తు మానవాళి ఎమర్కొంటున్న సమన్యలకు సమాధానం కోసం అశక్వేషణ. ఆమె భారత విదేశాంగ విధానానికీ, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబంధాలకు శక్తివంతంగా సారధ్యం వహించింది ఈ దృక్పథంతోనే.

శే2

1947 లో జవహర్దాల్‌ నెహూ9 భారతదేశ (పధమ (వధాని ఆయ్యారు. శ్రీమతి ఇందిరా గాంధీ ఆయనతో వుండి, వచ్చిన వారికి ఆకిధ్య మివ్వడం యింటి వ్యవహారాలు. చూడటం వంటి పనులు నిక్వ హించడాసికి నిర్ణయించుకొన్నారు. ఆ విరంగా ఆమె భారతదేశ అంత రంగిక, విదేశీ విధానాలు రూపొందుతున్న దశలో వాటిని దగ్గర నుంచి గమనించారు. 1950లో అఆలీశ విధావం భారతదేశానికి దాని సెనిక బలం ఆర్థిక స్తోమత మూలంగా లభించగల దానికన్నా ఉన్నతమమున (పపంచ టపతివత్తిని సంపాదించి పెట్టింది. అందువల్ల వివధ దేశాలకు చెందిన. వివిధ వర్గాలతో, వాటి నాయకులతో భారతదేశం నిరంతరం సంబాషణలు జరుపుకూండేవ. శిఖర్మాగ దౌత్యంలోని సున్నిత అంళాలను ఇందిరా గాంధీకి దగ్గర నుంచి గమనించే ఆవకాశం కలిగింది,

అంతకు ముందు ఎన్నికల (పచారంలో జవహర్జాల్‌ వెహూ వెంట ఆమె తరచు వెడుతూ వచ్చినప్పటికీ, ఆమె కొంగెన్‌ కారవర సభ్యురాలయింది 19538 లోనే,

గాంధీజీ యింకా బఐతికున్నప్పుడే గోవింద్‌ వల్లభ్‌ పంత్‌ ఇందిరా గాంధీని ఉత్తర (పదేక్‌ శాసన సభలో (పవేశించవలసిందిగా కోరారు. కాని ఆమె ఆ సతిపాదనను తోసిపుచ్చారు. ఆయితే 1956 లో ఆమె అల్హాబాద్‌ కాం్మగెస్‌ కమిటీకి ఆధకరాల్తైంది. 1957 లో కాంగెవ్‌ కేర్చద ఎన్నికల కమిటికి ఎన్నికయ్యారు. 1957 లో సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో ఆమె తానుగా దేశం నలుమూల పర్యటించారు. 1959లో నాగపూర్‌ మహాసభలో ఆమె కొాంటగెస్‌ అధ్య వదవికి ఎన్నుకోబడ్డారు. నవాకార్య వ్యవసాయాలపై వివాదాన్ని రేకెత్తించిన తీర్మానాన్ని కారగెన్‌ ఆమోదించింది, ఆ మవ సభలోనే, దేశ అంతరంగిక వ్యవహారాలను చూడటమేకాక, ఆమె అంతర్జాతీయ _వ్యవవారాలో. సైతం - వలస వ్యతిరేక వుద్యమాలతో కొంగెస్‌ సంఘీభావం, అఫకాపై జాతీయ కమిటీ స్టాపన, అఫికాపై జారీయ సమితి ఏర్పాటు దషీణా(వికాలో బ్రిటిష్‌ స్యాసాలాండ్‌లోసాగే జాతి వివచు ఖండన మొదలయిన సమస్యలపట్ల - బాలా శ్రద్ధ వహించారు. నిజానికి ఏ దేశ జాతీయవాదంపట్టన్తైనా, వలసపాలనకు వ్యతిరేకమైన ఏ

126

పోరాటంపట్లనై నా ఆమెకు చిరకాలం నుంచి ఎంతో సానుభూతి వుంటూ వచ్చింది. దక్షిణా ఫికాకు ఆమె వెళ్ళి వచ్చిన తరువాత అక్కడ పరిస్థితి చూచి ఆమె యీ సానుభూతి ఇనుమడించింది. అల్జీరియా పోరాటంపట్ల కూడ ఆమె ఎంతో సానుభూతి కనపరిబారు - ప్రత్యేశంచి అల్జీరియా మహిశల సాహస గాధలను విన్న ఫలితంగా.

ఆ(ఫికా నాయకుల్లో పెక్కుమంది ఆమెకు పాత 'స్నేపాతులే వారిని అంళకు ముందు కలుసుకొన్నారు టాంజానియా అర్యవ్షుడు నై రేర్కీ జాంబియా అధ్యషుడు కౌండా భారతదేశం వచ్చివెళ్ళారు వారిద్దరూ చిత్తవద్ధి కలవారు ; దీఇాంకితులు కౌండా గాంధీజీ భావాలతో, బోధలతో సంవేదనాత్మకమయిన అనుబంధం గల వ్యక్తి నైరీరీ మంచి మేధ [పపంచలలో పని చేస్తున్న శక్తృలను (పత్మేకించి వర్థమాన దేశాల్లోని శక్తులను గురించి నిశిత ఆపగాహన గలవారు ఆయనతో సంబాషణ భావోర్టీపకమయినది

[పథాన మంతి ఇందిరా గాంధీ అధికారానికి వచ్చిన తొలి దశలో అమెకు అశేక సమస్యలు - ఆంతరంగిక, విదేశీ సమస్యలు ఎదురయ్యాయి వీటన్నిటికీ మించి ఆమె పార్టీలోని మితవాద వర్గం (ఆ తరువాళ దీనికి స్పిండ్రిక్రేట్‌ అనీ పేరు వచ్చింది తన మాట చెల్లుబడి కావాలనే పట్టుదలతో వుండేది. ఆమె స్వయం కృషితో భారతదేశ రాజకీయాల్లో ఒక స్వతం్మత స్థాాన్ని ఏర్పరచుకోవలసి వచ్చింది. ఆ రోజులు నిజంగా సంక్షుభితమయినవీ. ఈ సమస్యంను. ఆమె తెలివితో. దృడ చిత్తంతో పరిష్కరించ గలగడం ఆమె చాతుర్యాన్నీ, రాజకీచు దూరదృన్షినీ వేనోళ్ళ చాటుతోంది. వియక్నాంపై భారతదేశ పభుత్వ వైఖరిని ఇందిరా గాంధీ తాను (పధాన మంతి అయిన తొలి రోజుల్లోనే అమెరికా విమానాలు వియత్నాంపై తిరిగి బాంబులు వేయడం ద్వారా యుద్ధం వుదృతమయ్యే (వమాదం వుందని ఇది తమకెంతో ఆందోళన కలిగిస్తోందని చెబుతూ, వియత్నాం ప్రజలకు యుద్ధం బెడద లేకుండా తమకిష్టంవచ్చినట్లు జీవించ డానికీ, తమకష్టమయిన [వ్రభుత్వాన్ని ఎంచుకోవడానికే స్వేచ్చ వుండాలని భారతదేశం కోరుతోందని ఆమె వొక్కిఇెప్పారు.

కై26 1988 ఏపిల్‌ ప్రారంభంలో పధాని ఇందిరా గాంధీ వాషింగ్దన్‌ సందర్శన చాలా గమనార్హ మైనది. దేశంలోనూ, దేశం వెలుపలా తమ 'శెదురవుతున్న కష్టాలను భారత [పజలు స్వళక్రితోనే ఎదుర్కోగలరని ఆమె అమెరికాలో వున్నన్నాళ్ళూ గట్టిగా చెప్పారు భారళ దేశాన్ని జెదరించి లొంగదీసుకొనేందుకు అమెరికా చేసిన [పయత్నాలను ఆమె నిరోధిస్తూ వైట్‌ హౌస్‌ విందులో యిలా చెప్పారు : “మా మహాసమాజం మాసౌంత కృషి యొక్క గుణ పరిమాణాలపై ఆధారపడి వుండాలనీ, ఆధాకవడి వుండగలదనీ కూడ మాకు తెలుసు. ఈ కృషి చేయాలని మేము కృత నిశ్చయంతో వున్నాము అది మా స్నేహితులపట్ల, మాపట్ట మేము

నిర్వర్తించవలసిన విధ్యుక్త ధర్మం”

అర్థికసహాయం కోసం ఆమె ఆమెరికా వెళ్ళారన్న వూవిగానాలను కూడ ఆమె మొగ్గల్లోనే తుంచివేశారు. “మా బలాన్ని కుంగదీసే, లేదా మా ఆత్మగౌరవాన్ని దెబ్బతీసే సహాయం మాకు ఆంగికారయోగ్యం కాదని” ఆమె చేప్పారు ఇది భారతదేశ దృక్పధాన్ని సూటిగా వ్యక్తం చేసిన భారతవాణి ః

1988 అక్టోబరులో. ఒక (తిపత అలీన శిఖర్యాగ సమావేశం ఢిల్లీలో జరిగింది. ఈజిప్టు యుగోస్తావియాఎతో సన్నిపాత సంబంధాలను పుశస్థాపించడం “*భారత విదేశాంగ విధానంలోని పామాజ్యవాద వ్యతిరేక ధోరణులను పునరుద్ధరించడం ఈ శిఖర్భాగ సమావేశ వుద్దేశం, అని ఆమె. నెల్హడించారు. ఉత్తర వియత్నాం. విమానదాడులు బేషరతుగా ఆపాలని ఇందిరాగాంరీ అధ్యషుడు టిటో, అధ్యముడు నాజర్‌ ఒక్క గొంతుకతో. పిలుపిచ్చారు. ఇదీ యీ సమస్యపై ఆమె దృర్యవెలరీ భారత - అమెరికా సంబంధాలు క్లిష్టం కావడానికి దారితీశాయి.

ఆ విధంగా, అరికారానికి వచ్చిన నాలుగు నెలల్లోనే ఇందిరాగాంధీ యితర దేశాలతో భారత సంబంధాల రంగంలో కొలపరీక్షకు లట్టుకొని నిల్చిన జవహర్దాల్‌ నెహా9 విధానాలను ముందుకు తీసుక పోనారంభించారు.

1986 జూలై లో ఇందిరాగాంధీ మాన్కో యాతవల్ల కల్ళిగిన ఒక ముఖ్య లాభనేమిటంటే, తాష్కెంట్‌ ఒప్పందాన్ని అమల

127

జరపడంలో భారతదేశ చిత్తశుద్ధితో వ్యవహరిస్తోందని ఆమె సోవియట్‌ నాయకులకు నమ్మజెప్పడం ఈ యాత సాధించిన మరో కార్యం వియల్నాంపై భారతదే? వైఖరిని వారికి స్పష్టీకరించడం. కాని భారత (వధాని య్మాతలోని యీ రెండు అంకాలకన్నా ముఖ్యమయినది ఆలీనోద్యమప్కాతను, అంటే అన్ని. దేశాలకు రాజకీయ ఆర్థిక స్వాతం[క్యాన్ని సాధించడం మరింత ఉత్తమమైన ,పపంచాన్ని నిర్మిం చడం, [ప్రపంచళాంతిని రక్షించడం అన్న పాతను విపులీకరించడం, ఐరాస సభ్యదేళాలే కాక, సమ స్తదేశాలు పాల్గొనే పపంచ విరాయుధీకరణ సభ జరగాలని ్మపరానమంతి మాస్కోలో మళ్ళీ పిలుపుయిచ్చారు

ఇందిరాగాంధీ వాయకత్వంలో భారతదేశం జవహర్థాల్‌ నెవూ? విధానాలనే కొనసాగిస్తుందని వాష్షింగ్దన్‌ _బీజింగ్‌లకు స్పష్టం కాగానే ఆమెరికా ఆయుధాల సరఫరాలను పెంచడంద్వారా పాకిస్తాన్‌ సైనిక శక్తిని పెంచే మారాలకు వెదకనారంలించింది. ఆర్థికసవాయం అందజేసే విషయంలో భారతదేశాన్ని సంవిగ్ధావస్థలో వుంచుతు* అమెరికా ఆనాడు ఆయూబ్‌ నాయకత్వాన వున్న పాకిస్తాన్‌కు పెద్దఎత్తున ఆర్థికసహాయం చేయసాగింది. దానికి 70 మిలియన్‌డాలర్ల రుణాన్ని యిచ్చింది. కొత్తగా పాకిస్తాన్‌లో ఆమెరికా రాయబారిగా నియమితుడైన ఈగెన్‌ మర్చీలాక్‌ యీ సహాయాన్ని, “ఆమెరికా - పాక్‌ సంబంధాల్లో హర్షణీయమైన మలుపు వచ్చిందనడానికి వామీగా వర్ణించారు. ఈ రుణంలో బాలా భాగానికి ఎటువంటి వరతులూ లేవు. విదేశాల్లో తనకు యిష్టమొచ్చిన వాటీని కొనడానికి పాకిస్తాన్‌ దీన్ని వాడుకోవచ్చునన్నమాట. ఈ రుణం మంజూరయిక తరువాతనే పశ్చిమజర్మనీ ఇరాన్‌ సౌదీఆరేవియా లాంటి దేశాలతో పాకిస్తాన్‌ వివిధ ఆయుధాల కొనుగోలు ఒప్పందాలు కుముర్చుకొంది. "పెంటగన్‌ మెఖె వెల్లీలు, చాణిక్యులు

య్‌ లు

కాని పెంటగన్‌ మెల్సై వెల్లీలు, చాజిక్యులు భారతీయ రాజకీయ

అంతరంగంలోని కొన్ని [పత్యేక లక్షణాలను పరిగణకు తీసుకోలేదు,

శ28

వాటిలో (వధానమైనదేమిటం టే తన సా్నామాజ్యంలో సూర్యుడు ఎన్నడూ గుంకడని ఒకప్పుడు గొప్పలు చెప్పుకొన్న ఒక సా మాజవాద రాజ్యం నుండి తాము రాజకీయ స్వాతం(త్వాన్ని సారించుకొన్నామన్న భారత (వజల చైతన్యం. స్వాతంగకానికి సోవలిజానికి దీఇాంకితమైన భారత (పజాభ్మిపాయం భారత సార్వభౌమత్వానికీ దాని స్త్కూతాలకూ వమాదం ఏక్పడ్షిందని (గహించింది.. విశాల జాతీయ (పయోజనాల దృష్ట్యా యా ఓ త్తిగ్గను _పతిఘటించవః సివుందని ఇందిరాగాంధీ వెంటనే గుర్తించారు. దీనితో, భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల్లో ఒక కొత్త దళ పారంభ మయింది, ఆ విధంగా 1966 ఆఖిరునాటికి సోషలిన్దు దేశాలతో భారత దేశ సంబంధాల పునాది'మరింత విసృతమూ, పటిష్టమూ అముంది,

భారత (పభుత్వం, దేశాన్ని స్వయంపోషకం చేసేందుక్రై తన శవ పంచవర్ష (ప్రణాళికను (పారంధించినప్పుడు (ఆది నెహూ) ఆనంతర కాలంలోనే మొట్టమొదటి వంచవర్ష _పణాళిక) ఒక కొత్త భారత _ సోవియట్‌ ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి. ఈ ఒప్పంద ఫలితంగా నాల్గవ _పణాళికలోని పారి.శామికాభివృద్ది కార్య[కమంలోని గణనీయ భాగం పభుత్వరంగ కంపెనీలకు స్రాయిరచబడింది. సోవియట్‌ యూనియన్‌ యిచ్చే 800 మిలియన్‌ రూబుశ్శ అదనపు రుణం (రుం 50 కోట్లకు సమానమయిన మొ త్తం) ముఖ్యమైన డజన్‌ పాజెష్టలకు కావలసిన విదేశీ మారకదవ్యం సమకూర్చింది. ఈ ప్రాజెక్టల్లో లిలాయ్‌ ఉక్కు ఫ్యాక్టరీ విన్తరణ చమురు నికేపాల సర్వే చమురు సహజవాయు కమిషన్‌ ఉత్పాదక కార్య్మకమం మొదలయిన 1పాజెష్టలున్నాయి. 800 మిలియన్‌ రూబుళ్ళ రుణం కాక యీ ఒప్పందం కింద భారతదేశం, ఆంతకుముందు ఖర్భుకాని సోవియట్‌ రుణాలను నాల్గవ (_పణాళిక కాలంలో వాడ.కోవచ్చు; భారతదేశం ఆర్థికంగా మరింత స్వతంతమూ, స్వయంపోషకమూ కావడానికి వీలు కల్పించింది. 960 దళాబ్దీ చరమార్థంలోనూ, 19070 దళాబ్దీ వధమార్థంలోమూ సోవియట్‌ సవోయంతో నిర్మాణమయిన యీ [వధుత్వురంగమే.

1967 మధ్య రోజుల నాటికి పాక్‌ చైనా పొత్తు మరింత స్పష్టమైన రూవం ధరించింది. పాకిస్తాన్‌ విమానబలాల ఆధునికీకరణకు

కగు చైనా తోడ్పడనారంభించింది మాక్‌ మోహనరేఖ తూర్పు. మధంరంగాల్లో తన సాయుధబలాలను కేం దీకరించడం ద్వారా చైనా హె"స్తాన్‌ను సైంక దుస్తాహస పంధాకు చేపట్టవంసిందిగా పురికొల్పింది.

ఈ పరిణామాల (ప్రభావం కారణంగా భారతదేశం ఈ మండలం లోని దేశాలతో సంబంధాలు నెరపి పాకిస్తాన్‌తో సవా దక్షిణ, ఆగ్నేయ ఆసియా కంతటికీ వర్తించే ఒక విశాల ఆర్థికసంస్థను స్థాపించాలన్న (వతిపాదనను ముందుకు తెచ్చింది. భాగస్వామ్య దేశాలమర్య వ ర్తకాన్ని యితర ఆర్థిక కార్యకలాపాల రంగాల్లో సహకావాన్ని పె పొందించడం యీ (పతిపాదన ఉద్దేశం. అమెరికాతో పొత్తకలిపిశ కొని దేశాలు, ఈ మండలంలోని ఆక్థిక జీఏతంపై ఆధిపత్యం సంపాదించే ధోరణిని, వస్తు గతంగొ, యిది అరికట్టగలదని భారతదేశం అభ్మిపాయం. ఉదాహరణకు, దషిణ, ఆగ్నేయ ఆసియాలో ఆర్థికకూటాల. న్థాపంకై ఇండోనేషియా మలేషియా తీసుకొంటున్న చర్యల్ని అమెరికన్‌ అంతర్జాతీయ గుత్త సంస్థలు తమ స్వార్థ పయోజనాలకు వినియోగించక తప్పదని భారత దేశంలోని విధాన నిర్దేతలు గట్టిగా నమ్మారు

సరిగ్గా యిటువంటి సమయంలోనే చైనా సిక్కిం - టిబెట్‌ సరి హద్దులో కవ్వింపు చర్యల్ని ప్రారంభించింది. స్వరణ్‌సింగ్‌, [పపంచ నమస్యలపై సోవియట్‌ నాయకులతో చర్చలు జరపడానిక్రై మాస్కోకు వెళ్లింది యీ ప౦స్థితుల్లోనే,

మాస్కోలో ఆయన సంభాషణలు మూలంగా, ఉభయ దేశాల నాయకులు, అంతర్జాతీయ పరిణామా_ పై ఒకరి ఆభ్మిపాయాలను మరొకరు స్పష్టంగా తెలుసుకో గలిగారు. ఆరబ్‌ భూలాగాల నుంచి ఇజేయెల్‌ తన సేనల్ని వుపసంహరించేలా చూడడం (పధాన కర్తవ్యంగా వున్న పళ్ళి మాసియాలోని సంషోభం గురించే కాక ఆ ఫికాలో ఘటనలను గరించి కూడ సోవియట్‌ నాయకులూ, స్వరణ్‌సింగ్‌ ఓక ఉమ్మడి అవగాహనకు రాగలిగారు. దేశం వెలుసల భారతదేశంపై అమెరికా, దైనా ఒత్తిళ్ళ ఉధృత మవుతూ వచ్చాయి. ఆ పరిస్థితిలో ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ తన

130

చృష్టిని పధానంగా ఆంతరంగిక సమస్యలను రాజకీయంగా అదుపులో వుంచడంపై కేందీకరించ వలసి వచ్చింది. తుదకు ఆమె, ఒక వైపు అలీన దేశాలతోనూ, మరో వైపు సోషలిస్టు దేళాలతో భారతదేశ సంబం ధాలను పటిష్టం చేసేందుకు వరుసగా కొన్ని చర్యలు తీసుకొన్నారు

ఈ సందర్భంలో మరో విషయాన్ని కూడ పేర్కొనడం అవసరం, ఐక్యరాజ్యసమితే, అంతర్జాతీయ శక్తుల బలాబలాల్లో వచ్చిన మౌలిక మార్పును పతివింబిస్తూ చాలా మారిపోతూ వచ్చింది. ఆణు పరీవల నిషేధం? యితర అంతరిక్ష సంధులనుబట్టి యిది స్పష్టంగా గోచరమైంది, (ప్రపంచ శక్తుల్లో వచ్చిన కొత్త కలయిక పశ్చిమాసియా ఘర్షణలను నివారించింది. వియక్నాం యుద్ధం _పపంచ యుద్ధంగా విస్తరించకుండా నిరోధించింది. ఆయినవ్పటిక్తీ నవ స్వతంత దేశాలు అంతర్జాతీయ నమస్యలపై ఒక స్పష్టమయిన వైఖరిని యింకా అవలంభించలేదు. అటు యుగోస్తావియా ఈజిస్ట్ర లాంటి (ప్రముఖ అలీన దేశాలతోనూ, యిటు సోవలిస్టు దేశాలతోను వ్యక్రిగత సంబంధాలను నెలకొల్పకోవాలని ఇందిరాగొంధీ 1967 చరమ పాదంతో నిర్ణయంచినట్లు తోస్తుంది. ఈ నిర్ణయాకసారం ఆమె 1967లో తూర్పు యూరపు దేశాలను సందర్శించారు. రొమేనియా, బల్లేరియా దేశాలు మొట్టమొదటి సారిగా ఒక భారత పథాన మంటతికి స్వాగతం చెప్పే సదవకాళం కలిగింది. అంతకు ముండే భారతదేశానికీ తూర్చు యూరపు దేశాలతో మంచి స్నేహ సంబంధాలున్నాయి. వాటినుంచి ఆర్థిక రంగంలో పెద్ద ఎత్తున సహకారం పొందింది భారతదే?ానికి హనోయ్‌ తో [కమవఐద్ధమయిన సంబంధాలుండి ఆ మండలంలో కాంతి పునరుద్ధరణకు ఐరాస [పథాన కార్యదర్శి చేసిన కృషిలో పాలు పంచుకొని వున్నప్పటికీ, భారత [పధాని తన పర్యటనలో ఉత్తర వియత్నం నాయకుల మనసును స్పష్టంగా తెలుసుకోవాలని అను కొన్నట్టుంది. రుమేనియా (పధాన మంతి హఠాత్తుగా వియత్నాం వెళ్ళి అప్పుడప్పుడే తిరిగి వచ్చారు, తరువాత ఇందిరాగాంధీ బెల్‌[గేడ్‌కు పశ్చిమాసియా సంవోఠంపై సంభాషణల కోసం క్రైరోకు వెళ్ళారు. ఆధ్యవుడు టిటోథో, అధ్యక్షుడు నాజర్‌తో తన సంభాషణల్లో ఇందిరా

శ్ర గాంక్కీ ఇ(జాయిల్‌ అమెరికాల మొండి వట్టు వల్ల ఏర్పడిన (పతిష్టంభనను తొలగించడానికై శాయళక్తులా కృష చేశారు. తూర్పు యూరపుకు వెడుతూ అమె వారిలో మాస్కో విమానా శయంలో సోవియట్‌. పదాని కౌసిగిన్‌ ను కలుసుకొని, పశ్ని మాసియా సంమోభంగురించ్కి తాష్కెంట్‌ ఒప్పంగాన్ని అమలు జరిపేందు కు రతదేళం తీసుకొన్న చర్యలను గురించి చర్చించారు సోషలిస్టు దేశాలతో సంబంధాలు

19607 ఆఖరునా, 1968 [ప్రారంళంలోనూ సోవలిస్టు దేశాలతో, ముఖంగా సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారత సంజంధాలు ఆంతర్జాతీయ రాజకీయాలను సంబంధాలకు అర్ధవంతంగా (_పభొవితం చేయసౌ గాయి. ఈ సంబంధాలకు జవహర్షాల్‌ నెవూ? పునాది వేసినప్పటికీ, అ పునాదిని విస్తృతపరచి పటిస్టం చేసినవారు. ఇందిరొగాందీ నెహాం అనంతరం కొన్ని అంతర్జాతీయ సంచోఖభాలు సంభవించాయి. అవి కొన్ని సందర్భాలో (ప్రపంబాన్ని యున్హ కూపపు అంచుకు తెచ్చాయి. కొని భారత దేశానికి, సోవియట్‌ యూనియన్‌ మధ్య నెలకొన్న పరస్పర విశ్వాసాన్ని వగాఢ గౌరవ భావాన్ని, హృదయపూర్వక స్నేవాన్ని ఏడి ఐలహీన పరచ లేకపోయింది. 1050 లు, 1860 లలో ఈ సంబంధా౨లోని చి త్రకుద్ది కాల పరీశకు తట్టుకొని నిలబడటమేకాక, [పచృ్ళన్న యుద్ధం సృష్టించిన అంతర్జాతీయ ఉదిక్తతను సడలించడంలో, [పపంచాన్ని మరో యుద్భ కూపంలోకి జారిపోకుండా నివారించడంలో వాటికి కొంత వరకు పాత వుందని సగర్వంగా చెప్పుకోవచ్చు.

ఈ దశలోనూ, తరువాత కాలంలోనూ సోవియణ్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ స్నేహం యింత ఆమోఘంగా పెంపొంద్‌డొనికి కారణ మేమి? మౌరిక మయిన అంళ మేమిటంటే, ఈ స్నేహం, జాతీయ వయోజనాలను రవించుకొవడానికి సమయానుకూలంగా చేపట్టిన కిటుకుల ఫలితం కాదు మరేదానికి వ్యతిరేకంగా ఎక్కు పెట్టినదీ కాదు. రెండు దేశాల జాతీయ విధానాల్లో నిక్షివ్రమయున ఉదాత్త సూశాలపై ఆధారవడిన స్నేవామది. (పగతిశకై నిజమయిన బాగస్వామ్యానికి చక్కని ఉదొావారణ అయిన యీ

క]

స్నేహం అంతర్జాతీయ సుస్థిరతకు ఆర్థిక, తదితర రకాల దోపిడీ మంగి విముక్తికీ సామాజిక పగతికి పపంచ శాంతి పరిరశణకు నిస్సంశే హంగా తోడ్పడింది. సమానత ఒక దేశ ఆంతరంగిక వ్యవహారాల్లో మరొకటి జోక్యం కల్పించుకోకుండా వుండటం అన్న [పాకిపదికపై యీ సంబంధాలు రూపొందుతూవచ్చిన కమాన్ని గమనిస్తే మనం ఒక నిర్థారణకు రాక మానము - సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ సుస్థిర మతిని స్థాపించడంలో, నెహా9 అకంతరదళలో ఇందిరాగాంధీ ₹ క్రి వంతమయిన భూమిక నిర్వహించారు. ఇది చార్మితక వాస్తవం. 10800 దళాల్చి తుది సంవత్సరాల్లోనూ 1970 దళాన్ది తొలి సంవత్సరాల్లోనూ పరిణామాలు ఈ సువిదిత్‌ వా స్తనాన్ని (భువపరిచాయి.. ఇందుకు యథధార్థా లను మనం నిష్మపటంగా పరిశీలిస్తై బాలు.

ఓ [వజల సమైక్య సంకల బలంతో, ఆమెరికా సైనిక యంగాంగ అకేయశక్తినీ బద్దలు చేయవచ్చునని (వపంచానికి (పత్మేకించి తమ రాజకీయ స్వాతంత్యం కోనం పోరాడుతున్న దేశాలకు, లేదా తమ స్వేచ్బా స్వాతంత్రాలను పటిష్టం చేసుకోవడానికి పాటుపడుతున్న దేశాలకు స్పష్టమయింది.” ఈమ మనుగరకోసనం పోరాడుతున్న (పజల సంకల్పం ముందు అమెరికా ఆయుధాల సెనిక పటాలాల వూవితీత సమీకరణ నివృలమయుంది. తూర్పుఆసియాలో. ఘటనా పరంపర ((సైగాన్‌లోని ఆమెరికా రాయబార కార్యాలయం వాస్తగతం కావడంతో సహా) పెంటగన్‌ యోధులను, తమకున్న ఏకైక శక్తిని అంటే విధ్వంసక శక్తిని ఏమి చేయాళో తెలీని వటి మరమనుషులుగా

బి

[1వపంచానికి చూపి వారిని నవ్వులపాలు చేసింది.

ఈ పరిణామం భారతదేశంలో అలీనోద్యమం పైనా, స్వతంత విదేంగ విధానంపైనా విశ్వాసం సడలి పాళ్ళాత్య దేశాలకు లొంగి వుండే స్థితిలోకి జారుతున్న కొందరు భారతీయ నాయకులకు గుండె ధైర్యం యిచ్చింది.

ఈ పరిస్థితిలో సోవియట్‌ పధాని కొసిగిన్‌ భారతదేశానికి వచ్చారు. భారత (వరాని షండిరాగాందీ సోవియట్‌ (వరాని కొసిగిన్‌ల

133

సంయుక్త ,పకటనలో వివిధ దేశాలకుక్న ఒకే ఒక మార్గం సం్మపింపుల మార్గం బల్మపయోగానికి పూనుకున్నట్టయితే వియత్నాంలో అమెరికాకు ఎదురయిన విభారక పరిస్థితికి దారితీస్తుంది అన్న వాస్తనాన్ని వారు నొక్కిచెప్పారు,

ఖంగుతిన్న అమెరికా దిక్కుతోచన్‌ ఎఆుగుబంటిలాగా గిల్లి కజ్జాలకు దిగింది; ఇతర దేశాలనుంచి మనం దిగుమతి చేసుకొంటున్న వాటిలో ఆధునిక రక్షణ సాొమ్యూగిగా తాము పరిగణిస్తున్నవి ఏ మేరకు ఉన్నాయో అ మేరకు భారతదేశానికి ఆర్థిక సహాయాన్ని కోత కోస్తున్నా మం అమెరికా ముందు హెచ్చరిక కూడా లేకుండా పకటించిందిం వియత్నాం, లావోస్‌ కంపూచియాలపై భారతదేశం తన వైఖరిని మార్చు కొనేలా ఒల్తిడి చేయడం యీ చర్య వుద్దేోమనేగి స్పష్టమే, వియళ్నాంలో యుద్ధాన్ని లావోస్‌, కంపూచియాలకు విస్తరించాలనివున్న అమెరికొ చర్యను భారతదేశం వ్యతిరేకించడం ఆమెరికాకు అగహాం కలిగించింది.

1969లో అంతరంగిక, బాహ్య పరిణామాలు ఎంళ త్వరత్వరగా పాగిపోయాయంటే జాగ త్తగా వాటి జొడను కని పెడుచూండటమే అసాధ్య మయింది. కొని 17 సంవత్సరాల తరువాత యిప్పుడు యీ వరిణామా అన్నిటినీ గుదిగుచ్చి చూస్తే, ఆంతరంగిక అభివృద్ధినరోధక శక్తులు బయటి భారత వ్యతిరేక శక్తులు అడక త్తరపట్టులా _పభుక్వాన్ని నొక్క జూచిందని స్పష్పమవుతుంది. భారతదేశానికి ఆనాడు ధైర్యో పేతమయున నాయకత్వమే లేపంటే, చర్మితగతి బవుకా మరోనవిధనుయిన మలపు తీసుకొనివుండేది,

గమనించవలసిన మరోవిషయం; పాకిస్తాన్‌ ఆకమిత కాశ్మీర్‌ భూభాగాన్ని చైనావారిదని చెప్పే అక్సాయ్‌చిన్‌తో కలిపే కీలకమయిన ఒక శొ త్రరోడ్డును పాకిస్తాన్‌ నిర్మించ నారంభించినది ఈ దశలోనే, ఈ కొ త్రరోడ్డు వ్యూహరీత్యా రాజకీయంగా కూడా ఇస్టామాబాద్‌ వీజింగ్‌ల సన్నిపాత సహకారానికి విదర్శనం. అదే సమయంలో పాకిస్తాన్‌ వాషింగ్గన్‌తో తన పాత సంబంధాలను పటిష్టం చేసుకొంటూనే, అప్పటికే పాకిస్తాన్‌ వాష్షింగ్దన్‌ వీజింగ్‌లమధ్య ఒక లంకెగా ఉండేదని తోస్తుంది.

$3శీ

అధ్యక్షుడు జకీర్‌ హుస్సేన్‌ మరణానంతరం, తరువాతి ఆధ్యతృని ఎంపిక పై కాంగెస్‌పార్టీలో త్మీవ ఆంతరంగిక పోరాటం చెలరేగింది పార్టీలోని పెత్తందారులు ఇందిరాగాంధీతో ఐలపరీష్షకు బరిలో దిగారు, వాస్తవానికి ఉత్తరోత్తూూ యిది కాం[ెన్‌లో వీలికకు దారితీసింది. కాని సిండికేట్‌ అనిఒడేవి చిత్తుూవడం సోవలిస్టు దేశాలకే కాక, అత్యధిక సంఖ్యాక వర్ధమాన దేశాలకు కూడ వూరట కలిగించింది.

ఈ ఆంతరంగిక ఇళన తరువాత భారతదేశం సోవియట్‌ యూని యన్‌తో తన సంబంధాలను పటిష్టం చేసుకొనేందుకు సరికొత్త చర్యలు తీసుకుంది. అడే ధంగా 1909 చరమపాదంలో భారతదేశం వనోయ్‌తో తన నంబంధాలను పెంపొందించుకో నారంభించింది.

ఇండేకాక, చైనాపట్ట భారతదేశ విధానం గురించి మునపటికన్నా ఎక్కువ శద్ధ వహించడం కూడ పారంభమలుంది. సెపైంబరులో ఆనాడు భారత విదేశాగమంతతిగా వున్న దిగేషిసీంగ్‌, మాస్కో వెల్‌ గేడ్‌లు సందర్శించడంతో వీటితో భారతదేశ సంబంధాలు మరింత విలపడ్డాయి-

1970 దళాల్లి కొలిసంవత్సరాల్లో భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు మరింత ఉచ్చస్తాయి నందుకొన్నాయి, ఆమేరకు, భారత ఆర్థికవ్యవస్థ మరింత ప్రస్పుటంగా అభివృద్ధి వెందింది, ఫలతంగా సామాజ్యవాద ఒత్తిళ్ళను. పతిఘజించగల దాని శక్తీ, అంతర్జాతీయ వ్యవహారాల్లో నిర్వహించవలసిన దాని ప్మాతా ఆ మోతామలో పెరిగిందిం

1955 %65 మధ్యకాంంకో కుదిరిన ఒప్పందాల పరంపర (ప్రాతిపది: పై సో.యట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశానికి మొత్తం 600 మిలియన్‌ రూలుళ్ళకు పైగా దీర్శకాలిక రుణాలను మంజూకుచేసింది. భారతదేశానికి సోవియట్‌ సహాయం వధాశంగా. ఇనుము, ఉక్కు వర్మిశమపై కేందీకృతమ.ంది. సోవియట్‌ రుణంలో ఒక పెద్ద లాగం మదుపు పెట్టినడి యీ పార్నిశామిక శాఖలోనే. సోవియట్‌ సహాయంతో నిర్మాణమమున భిలాయ్‌ ఉక్కుఫ్యాక్టరీ భారత _- సోవియట్‌ శవోయానికి

కక ఉజ్వలవతీక అయిన ఈ కర్మాగారం 1966 వరకు దేశంలోని మొత్తం వుక్కులో దాదాపు మూడోవంతు వుక్పత్తి చేసేది. 1067లో ఈ ఫ్యాక్టరీ విస్తరణ పని పూర్తిఆఅమింది; దీని ఉత్పత్తిని, ముందు తలపెట్టికమేరకు మూడింతలు పెంచాలని నిర్ణయించారు. అరే సంవత్సరం వొకొరోలో ఒక కొత్త ఉక్కుకర్మాగార నిర్మాణప్పని కూడ (ప్రారంభమైంది.

సోవియట్‌ యూనియన్‌ సహాయంతో నిర్యాణమయిన భారతదేశ పర్మిశమల్లో చమురు పర్మిశమ ద్వితీయస్థానం అలంకరిస్తోంది. దేశానికి అతిముఖ్యమైన యీ [దవరూవ ఇంధనం సరఫ5ా విషయంలో భారత దేశం ఆంతర్జాతీయ స్నామాజ్యవాద గు త్రసంస్థలపై ఆధారపడకుండా వుండే స్థితి నందుకోవడానికి కూడ సోవియన్‌ యూనియన్‌ తోడ్పడింది, రాందీ దుర్గాపూర్‌లలో ధారీ ఇంజనీరింగ్‌ కర్మాగారాల నిర్మాణాకి కూడ సోవియట్‌ యూనియన్‌ సహాయపడింది, భారతదేళానికి సోవియట్‌ సహాయ కార్యకమంలో విద్యుదుత్చాదక పరిశ్రమ కూడ ఒక (పముఖ స్టానం వహిస్తోంది, సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశంలో 11 వద్యుత్‌ కీందాలను పూర్తిగానో, పాషికంగానో నిర్మించిపెట్టింది. ఇవన్నీ కలిసి దేశం మొత్తం విదుచ్చక్తిలో 20 కాతం వుత్పత్తి చేస్తున్నాయి.

“=” సోవియట్‌ యూనియన్‌, భారతదేశాం మధ్య ఆర్థిక సహకారం ఇనుము, ఉక్కు. ఉత్పత్తిరంగంలో సంపూర్ణ కర్మాగారాలకు కర్మాగారా లను గని తవ్వకం పర్శిశ్రమలను స్థాపించడానికి తల పెట్టినది.

1980 దశకం దివరినాటికి, సోవియట్‌ మద్దరుతో పూర్తిగా నిర్మాణమైన, లేదా నిర్మాణంలోవున్న (ప్రాజెక్టుల సంఖ్య అఆరవైకి చేరుకొంది. 1970 దశకం తొలి సంవత్సరాల నాటికి సోవియట్‌ సవాయంతో నిర్మాణమయిన (పాజెష్టలు దేశంలోని మొ త్తం ఉక్కులో శ0 శాతం, భారీ యంతసామ్మాగిలో 85 ళాతం, విద్యుత్‌ పరిశమకు కావలసిన యంతపరిక రాల్లో 60 ళాతం, అల్యూమినియంలో వళ కభాతం,చమురులో 80 శాఠం ఉత్ప్చత్తిచేయి.. భారతదేశానికి, సోవియట్‌ రుణాలను భారతదేశం సరకుల సరథరా ద్వారా తిరిగి

శక

చెల్లించవచ్చు - అంటే, సోవియట్‌ ఆర్థికసవాయం భారతదే? పారి శామికీ కంణకు, దాని ఎగుమతి పెంపువలకు కూడ ఎంతో తోడ్పడిందన్నమాట, ఒక కొత్త దశ (ప్రారంభం

భారత విదేశాంగ విధానంపై దేశంలోని మితవాద శక్తులు దుష్ప్రచారం సాగిస్తున్న సమయంలోనే పాకిన్తాన్‌ భారతదేశంపై వక థా విట్టు పొడవడం వారంభం కావడిం యావృచ్చికమేమో రెప్పలేము. కాని అ యాచృచ్చికత చోదంగా కనిపిస్తుంది. భారత దేళ వైమానిక సంస్థకు చెందిన భోక్కిర్‌ స్నేహ విమానం 1971 జనవరి 80న లావోర్‌కు దారి మళ్ళించడిం ఇంగెంది. ఇటువంటి హైజాకింగ్‌ యీ ఉపఖండంలో జరగడం యిదే మొదటిసారి.

పాకిస్తాన్‌ ఎన్నికల తరువాత బంగ్లాదేక్‌లో విషాదకర పరిణా మాలు సంభఎంచాయి. అవామీ లీగ్‌కు పడిన ఓట్ల సంఖ్యను బక్లే పజలు చూపిన ఉత్నావాన్ని బట్టీ ఆపార్టీ నాయకుడు షేక్‌ ముజిబు రహ్మాన్‌ పాళిస్తాన్‌కు, సిరాచేపణీయంగా (ప్రధాన నుంధత్రీ, రాజ్యాంగ నిర్ణయసథ నాయకుడూ కావలసి వుండింది. కాని, ఎన్నికల్లో పజల తీర్పును గౌర వించడానికి మారు పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌ సాయుధ బలాలు ఆనాడు ళూర్చు వాకిస్తాన్‌ అని పిలువబడిన (ప్రాంత ప్రజలపై దుర్మార్గంగా దాడి [ప్రారం వించాయి. ఈ మండల వజలు, తమకున్న ఏ కాస్త ఆయుధాలనో చేబూని పోరాడటం తన్న మార్గం లేకపోయింది, ఎంతటి సాయుధ ఐలమయినా, మానవ ఆత్మ శ కిని సంకెళ్ళలో వుంచజాలదని వారుతమ దేశభక్తి ద్వారా నిరూపించారు. “ఓక పద్ధతీ పకారం ఒక జాతి పజను చంపడం అ జాతి నిర్మూలనాకాండ"” దీన్ని వెంటనే ఆపించవలసిందిగా ఆన్ని దేశాల [వజలకీ, (వభుక్వాలకు పిలువు యస్తూ లోక్‌ సభ తీర్మానాన్ని ఆమోడించినది యీ పరిస్థితిలోనే భారత పభుత్వానికి, పాకిస్తాన్‌ ఆంతరంగిక వ్యవవో రాల్లో జోక్యం చేసుకొనే వుద్దేశం మొదట్లో లేదు. కొని, అమెరికన్‌ ఆయు ధాలు చేబూనిన పాకిస్తాన్‌ సేనలచే వొళవికంగా అజిచివేయబఐడుతోన్న బంగ్లాదేశ్‌ పజ.కు అవసరమయిన సహాయమంతా ఆందివ్వాలని ఖారత దేశ పణ ముక్త కంఠంతో కోరినప్పుడు, భారత (ప్రభుత్వం కార్య

కఫ?

రంగంలో దిగక తవ్పలేదు థి వత్యేకించి షేక్‌ ముజిబుర్‌ రవాన్మ్‌ శాళ్కాలిక (పభుక్వాన్ని గుర్తించాలని పజలు పట్టువలతో కోరుతున్నందు వల్ల ఖారత ప్రభుత్వం కచలవలసి వచ్చింది. బంగ్లాదేశ్‌లోని 75 మిలియన్‌ (వజలకు సవాయవపడాలన్న భారత (పజల నిర్ణయాన్ని (ప్రధాని ఇందరా గాంధీ హార్గమెంటులో (పకటించినది యీ పంస్థితిలోనే. పాకిస్తాన్‌ సేన 'మోరకృత్యాలు దేశాన్ని అకమించుకున్న ఒక పరాయి సేన కృళ్యాల్లా వున్నాయన్న వాన్తవాన్ని ఎవరూ, తుదకు టర్కీ, ఇరాన్‌లాంటి దేశాల్లోని వార్తా వతికలు సైశం కాదనలేదు. పాకిస్తాన్‌లోని సైనిక (పభుత్వం, ఆనాడు తూర్పు పాకిస్తాన్‌ అనబడే దానిలోని అధిక నంధ్యాక [వజలపై యుద్ధం (వకటించిందినీ, వారిపై అత్యంత పాశవికంగా యుద్ధం చేస్తూందనీ [ప్రపంచ మంఠటా గుర్తించారు.

*శ్రూర్చు పాకిస్తాన్‌లో ఘటనలు సోవియట్‌ (వజలకు ఎంతో అందోళన, దుఃఖమూ కలిగించాయి" అని అర్య్మషడు పొడ్గార్న్‌ యావ్యో ఖాన్‌తో కుండబద్దలు కొట్టినట్టు చెప్పారు.

బంగ్లాదేశ్‌ లోని లమోవ లతల మంది (వజలు తందాచుకొనేందుకు భారతదేశానికి వచ్చినప్పుడు మసకిది పెద్ద సామాటిక - ఆర్థిక సమస్య అయింది.

యుద్ధ విధ్వంసీత బంగ్లాదేళ్‌ నుంచి భారతదేశానికి మార్చి మే నేలల మర్య వచ్చిన పజ 11 45 మిరియన్‌కు పైబడి నప్పటికీ పాళ్ళాత్య దేళాలు, యీ మండలంలో వాటి బంధు దేశాలు నోరు మెదపకపోవడం దిగ్భా9ంతి గొళలిపింది. తరువాత నెలల్లో మరికొన్ని మిలియన్ల మంది కాందిశీకులు వచ్చారు ఒక దశలో యీ సంఖ్య అయిదు మిరియన్డు దాటుళుందనిపించింది. వారు సరిహద్దు దాటి వచ్చేందుకు అనుమతించడం తవ్ప భారత దేశానికి గత్యంతరం లేకపోయింది ఎందువల్లనంటే వారంతా బంగ్లాదేశ్‌లోని భయానక పరిస్థితులకు తట్టుకోలేక రక్షణకై వచ్చినవారే. బంగ్లాదేశ్‌లోని విముక్తి పోరాటం దీర్ణతరమమున కొద్దీ ఆది భారతదేశానికి సృష్టించిన సమస్యలు ఎక్కువయ్యాయి-లవలాది

138

మండికి ఎలా తిండి పెట్టడం వారిని తిరిగి స్వదేశానికి ఎలా పంపించడం బంగ్లాదేశ్‌ [పభుక్వాన్ని గ్పుర్తించాలా లేవా వగైరా సమస్యలు ఎన్నో తలెత్తాయి. వీటి భారం భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థను దాని భృదతను కంగదీస్తూ వచ్చింది.

మరొక విషయాన్ని కూడ యిక్కడ జ్ఞాపకం చేసుకోవడం అవసరం 1960 దళాబ్ది చరమార్థంలో, (పత్యేకించి కంపూచియాపై అమెరికా దండయాతపైనా ఇ(ాయెల్‌కు అమెరికా మద్దతుపైనా ఇందిరా గాంధీ దృఢ వైఖరి ఆవలంభించిన తరువాత, వాషింగ్దన్‌కు ఆమె విదేశాంగ విధానం ఎంతో అ(గహం కలిగించింది. వియత్నాంలో అమెరికా ఘోర పరాజయం తరువాత భారత ఉవఖిండాన్ని మరొక “వియత్నాం”గా చేయా-ని ఆమెరికా తలపోసినట్లు కనిపిస్తుంది. ఉడా హరణకు వాకిస్తాన్‌కు ఆయుధ సంవరా తిరిగి ప్రారంభించాలని అమెరికా నిర్ణయించింది. (కాని, “ఈ నిర్ణయం అమెరికన్‌ కాం[గెస్‌తో సంప తింవులకులోన్నై వుంటుంద”ని _పకటించడం ద్వారా అమెరిగా ఉప విడే శాంగ మంతి యిది కలిగించే పభావాన్ని తగ్గించ (ప్రయత్నించాడు ) ఉత్తరోత్తరా వెల్లడంిన మరికొన్ని బాస్తవాలు నాటీ పరిస్థితికి అద్దం పడుతున్నాయి.

అమెరికన్‌ ఎఫ్‌ = 86 యుద్ధ విమానాలు టాంకులు, ఇతర మారణాయుధాలు బంగ్జాదేశ్‌ లో ఉద్యమాన్ని అణచివేయడానికి వాడబడు తున్నారనేది నిజమే అని అమెరికన్‌ పభుత్వం అంగీకరించినిప్పటికీ, పాకిస్తాన్‌ సైనిక నియంతకు ఆయుధాల సరథరా కొనసాగింది. ఆమెరికన్‌ విమాన శాఖ పాకిస్తాన్‌కు [ప్రాథమ్య ప్రాతిపదికపై హుటావాటిగా 5 లతల డాలర్ల వైమానిక విడి ధాగాలను విమానాల్లో రవాణా చేసిందని ఆమెరికన్‌ కాంగెస్‌ నిఘా సంస్థ ఆయిన జనరల్‌ అకౌంటింగ్‌ ఆఫీసు పతి నిధి కాందిశీకులు సెనేట్‌ సబ్‌ ౪మిటి మ.ందు సావ్యమిస్తూ వెల్పండించాడు. ఇది జరిగింది 1971 జులైలో,

అదే సమయంలో, ఆదే కమిటీ విచారణ సందర్భంగా కెన్నడీ, పాకిస్తాన్‌కు ఆయుధాల అమ్మకం గురించిన పత్రాలను దాని ముందుం

క్షం

బారు. ఓక ప్యతం విమాన బలాల కర్నల్‌ ఎల్‌, బి. ఎం. వాల్‌ సంతకంతో వుంది. ఆది బీ= 67 బాంబర్‌ విమానాలు సి-150 రవాణా విమానాల ఎఫ్‌ - 10% స్టార్‌ నైటర్‌ శాబర్‌జెట్‌ విమానాలు, హెచ్‌ -48ి హెళికాస్టర్దు, టి-88 టి. 57 తర్ఫీదు విమానాలకు విడిభాగాల సరథాకు అనువ్యతం రెండవపతం ఆమెకన్‌ నౌకా బలాల కొప్టన్‌ సి.వి ఆడమ్స్‌ సంతకంతో వుంది, ఆది తుపాకీ గుళ్ళూ, సముద్రంలోని మందు పాతరల నిర్మూలనా యంతాలసరవర౮ాకు సంబంధించినది.

పాకిస్తాన్‌ నౌక “ఎస్‌. ఎస్‌, పద్మా” న్యూయార్క్‌ రేవు కంచి కరాచీకి 1971 జూన్‌ 22వ బయలుదేరడానికి సన్నద్ధమవుతున్నట్లు “టైమ్స్‌” వృతిక నే వార్త (వకటించింది. ఆది ఎనిమిది విమానాలను గాలి గుమ్మటాలను, విమానాలకు సైనిగి వాహనాలకు టన్నుల కొద్ది విడి భాగాలను యితర అనుబంధ సామ్మగిని తీసుకెడుతున్నదని ఆది వెల్లడించింది. వాటి వెల ల9 లతల డాలర్జు ఈ నౌక తరువాత, “సుందర్‌ఐాన్‌”, “"తంగ్యతి" "*షవాబాద్‌”, “ముల్తాన్‌” ఆల్‌ హసన్‌ వంటి యితర నొకలు కూడా ఆయుధాలతో అక్కడమంచి పొకిస్తాకు బయలుదేరాయి.

. అంగ్బాదేక్‌ సంషాభ సమయంలో యీ విధంగా వాషింగ్టన్‌, ఊది శ్రలను పెంచేందుకు, తద్వారా భారత, పాకిస్తాన్‌ మధ్య సాయుధ ఘ5ణ పరిస్తితులను సృష్షించేందుకు తనకు సాధమయినదంతా చేస్తూ

క చి గొ; వి నా వచ్చింది. ఆ రోజుల్లో భారతదేశవిధాన నిర్దేకలకు యీ వా స్తవాలన్నీ తెలిసే వుంటాయి. కాని, సాధ్యమయినంతవరకు రెచ్చిపోకుండా వుండ టానికి నీళ్చయించుకున్నారు,

ఈ పరిస్థికలో అవ్యయ్షడు నిక్సన్‌ భ్యదతా వ్యవహరాల సలవో దారు 1071 జూలైలో భారతదేశం వచ్చారు ఆయనతో సంభాషణల వల్ల ఒక విషయం నృష్టమయింది, అమెరికన్‌ _వభుత్వం, పెంటగన్‌, వాల్‌ స్టీట్‌లోని 'సెశిక -పారి కామిక సంశిష్ట సంస్థఎ్యాసి ఐ. ఏ విడివిడిగొ వియటికి ఏమిచెప్పినా, పాకిస్తాన్‌ సైచక (పభుత్వానికి సైనిక, ఆర్థిక మద్దతు యివ్వడం వాష్‌ంగ్భ్‌ న్‌ సమస్వయీకృత విధానం.

140 బంగ్లాదేశ్‌ సంషోభం భారతదేశ భృదతతో ఎలా పెనవేసుక పోయిందో స్పష్టంచేసిన మరో రెండు సంఘటనలు యీ దళలో సంభ వించాయి తూర్చు పాకిస్తాన్‌కు ఖారతదేళానికి మధ్య గల సరిహద్దుకు యిరువై పులా ఐరాస సైనిక దళాలను వుంచడం వాంఛనీయమన్న అఖి [(ప్రాయన్ని వాషింగ్గన్‌ సూచనపాయంగా కొన్నాళ్ళుగా వెల్లడిస్తూ వచ్చింది. తూర్పు పాకిస్తాన్‌లో ఘటనలు పాకిస్తాన్‌ ఆంతరంగిక వ్యవహరమన్న వైఖరి అది అవలంభించి కందువల్ల యీ (వతిపాదనను ఐరాస ముందుకు అధికార పూర్వకంగా తేలేం పోయింది. బంగ్లాదేశ్‌ కాందిశీకులకు ఆంత ర్ధాతీయ సహాయం నిజంగా వారికే అందేల చూడాలనీ సాకుతో, “పరి శీకులొ సమస్యను కొందిశీకులకు సంబంధించిన ఐరాస వతిశధి అయిన స్మదుద్దీన్‌ ఆగాభాన్‌తో జెనివాలోని ఆమెరికా రాయబారి మిష్‌ లేవనె త్తం చారు రెండవది, బంగ్లాదేశ్‌కు తిరిగివెళ్ళే కాందిశీకులను భారతదేశం “నివారించొకుండా వుండేలా చూడాలని కూడా వారి వుద్దేశ మట. భారత దేశానికి వారాడే నాటకం అర్ధమయింది. ఈ వతిపాదనకు తాము “పూర్తిగా వ్యతిరేకొమని చెప్పింది. ఇప్పుడు పాకిస్తాన్‌ నాయకులు భారతదేశంతో యుద్దం గురించి బహిరంగంగా మాట్లాడ నారంభించారు. ఆ విధంగా పాకిస్తాన్‌ భారత దేళంపై దాడిచేయడానికి నిశ్చయించుకొందన్నమాట. ఎందువల్దనం టే బంగ్లాదేశ్‌లో యుద్ధంలో ఓడిపోయి. నతరువాత, భారతదేశాన్ని (వత్యక్షంగా యా ఘర్షణలో దింపడంద్వారా వారు క్రీష్టపరిస్థితినుంచి ఐబయటపడతల చారు. చైనా కూడ రంగంలోకి దిగుతుందని యావాఖాన్‌ ఆళ, అది అలా చేస్తుందని అనుకొన్నాడు కూడ. ఈ విషయాన్ని, అ తరువాత కిస్ఫింగర్‌ “వైట్‌హౌస్‌లో గడిపిన సంవత్సరాలు” అన్న తన పుస్తకంలో పరోక్షంగా అంగీ3రించారు. అటువంటి పెద్ద సంవోళ సమయంలో గాలి వాటును పూర్తిగా మార్చి వేసినది భారత - సోవియట్‌ స్నేహమే. _పధానమంత్రి ఇందిరా గాంటి తనకు విలషణమైన వక్కీలో చడీ చప్పుడూ లేకుండా తెరవెనక దౌత్య సంపదింపులద్వారా యావత్‌ (వవంచాన్ని ఆళ్ళర్యంలో ముంచే

న!

త్రీన భారత - సోవియట్‌ 'స్నేవా, సహకార సంధిని కుదుర్చుకొన్నారు. ఆ సంధిపై రెండుదే?లు 1971 అఆగమ్షు 9న సంతకాలు బేశాయి. సోవియట్‌ యూనియన్‌ రాయబారి వదవినుంచి విరమించుకొని కాశ్మీర్‌కు వెళ్ళిపోయిన డి పి ధర్‌ తిరిగివచ్చి మూస్కోకు వెళ్ళాుు అప్పుడు కూడ ఆయన ఎందుకక్కడ వున్నదీ ఎవరూ వూహించలేకఫోయాకు, ఆ తరు వాత, (గోమికో ఢిల్లీకి వెడుతున్నట్లు మాస్కోలో (వకటన వెలువడింది. కాని అప్పుడు కూడ భాలామంది, ఆ క్లిష సమయంలో భారతదేశానికి జగద్వితమైన సోవియట్‌ మద్దతుకు వాటకేయంగా (పదర్శించడంకన్న యీ యాతలో మరే విశేషమూ లేదేమోననుకున్నారు ఈ సంధిపై సంత కాలు జరిగి రెండు దేశాల మ్యుదలుపడిన తరువాతనే పై యాత్రల వుడ్దే శం అందరకి తెలిసింది

కొని దగ్గరనుంచి యీ పరిణామాలకు గమనిస్తూ వచ్చిన వారికి యీ సంధి రాజకీయ పర్యవసానాలన్నిటిని ఇండిరా గాందీ జాగ త్తగా పరిశీలించే యీ విషయం తీసుకొన్నారని తెలును ఉదాహరణకు, ఈ నంధివట్ట వాషింగ్టన్‌ వ్యతిరేకత చూవటమే కాక అమెరికా సహాయంలో కోత పెట్టడమో, లేదా దాన్ని పూర్తిగా వువసంవారించడమో జరుగవచ్చు నవి భారతదేశం నృన్టంగా వూహించింది. ఈ ఉపసంహరణే జరిగిడే అందువల్ల రెండు దేశాల మధ్య వర్తకం దాదాపు ఆగిపోతుంది. భారత దేశంలో మదుపుపెట్టిన ఆమెరికన్‌ పెట్టుబడ.లుకూడ వుపసంహరించవచ్చు నని భారత (వభుత్వం అనుకొంది. ఆంతర్జాతీయ వేదికపై భారతదేశానికి యిబ్బంది కలిగించే రాజకీయ చర్యలుకూడ జరగవచ్చునన్న భయం కూడ లేకఫోలేదు. కాని మొత్తం జాతీయ (పయోజనాలదృష్ట్యా యీ [ప్రాంతంలో కాంతికోసం ఈ (ప్రమాదాలకు సిద్ధపశటం అవసరమని యీ నంధి కుదిరిన భలితంగా ఉచ్చస్థాయి నందుకొన్న భారత - సోవి యట్‌ సంబంధాలవల్ల కలిగే సత్ఫలితాలు యీ శస్టానికి తగిన లాభం చేకూరుతుందని (పభుత్వం అభ్మిపాయ పడింది.

ఈ దృన్టితో చూస్తే, భారత సోవియట్‌ దేశాలమధ్య గల బహు ముఖ సంబంధాల్లో ఈ సంధి తరువాత, గుణాత్మకమయిన మార్చు

క్షేత2ై

రావటమే కాక, 1970లో అవి మరింత వేగంగా పెంపొందనారంభిం చాయి. ఈ సంధి రెండు దేశాలమర్య సంబంధాలకు ఒక పటిష్టమైన రాజకీయమై“ట్టి న్యాయళాస్త్ర పరమైనట్టి పాతిపవికను సమకూర్చృడమే గాక, పపంచంలో శెల్హ పెద్ద సోషలిస్టు దేశంలోని, పెద్ద అలీన దేశం లోఏ పజల ఆర్థిక, సామాజిక పగతులకోసం, వారి కాంతి, భృదతల కోసం. వాటి మధ్య బహుముఖ నహకారం పెంపొందాలనే ఆ రెండు దేాల (పజల ఆఅకాంచలను (వళివింబీంచింది.

వదన అధ్వాయం :

భారత * సోవియట్‌ నంధి:

1980 దశాబ్దిలో దాని పనితీరు, కొాలానుగుణ్యత

తతా

బంగ్జాదేళ్‌ విముక్తి హపోరాటకాలంలో భారత వుపఖండం సుస్థిరత, భదతిలు అతి త్మీవ సంషోభంలో వున్నప్పుడు శృతుభావంతో దైనా, అమెరికాలు విషం వెళ్ళగక్కుతూన్నప్పుడు, భారత - సోవియట్‌ “ళాంతి, స్నేహా సవకారొ సంధిపై 1971! ఆగస్టు 9న సంతకాలు జరిగాయి. ఇది 20 ఏళ్ళపాటు అమల్డ్టోవుంటుంది; రెండు పష్షాల్లో ఏదో ఒకటి రద్దు చేయాలని కోరితే తప్ప, యీసంధి తన వ్యవధిని అఆముదేండ్లనొప్పునః వరుసగా తనంతకుతాను పొడిగించుకొంటూంది.

ఆనుకొన్నళ్లే ఈ సంధి అమెరికాలోనూ, సహజంగా పాకిస్తాన్‌ లోనూ త్మీవమయిన వ్యతిరేకతను రేకెత్తించింది. ఎందువల్ల నంటే, ఈ రెండు దేశాలు వ్యతిరేకిస్తున్న బంగ్లాదేశ్‌ విముక్తికి మార్గం సుగమం చేయడం, యీ సంధి ఏర్పడటానికి తక్షణ కారణం. ఐంగ్జాదేశ్‌ ఆవతరణను నివారించడాని శై అమెరికా తన నౌకాదళాలను కూడ మోహరించింది కాని దాని లవ్యం నెరవేరలేదు. బంగ్లాదేళ్‌ జాతీయతను అణచివేసే (పయత్నా లలో పాకిస్తాన్‌ సైనిక - నిరంకుశాధికాన పాలక ముశతావైపు తన “మెగ్గ” చూపడానికి మించి, అమెరికొ సప్తమ నొకాదళం ముందుకు వెళ్ళకుండా నివారింపబడటం ఉపఖండంలో మనం అత్యంత కతినమైన పరీశను ఎదుర్కొంటున్న దశలో, సంధి కుదిరిన తరువాత దైనా భారత దేశానికి ఏవో “*విస్తరణవాదోొ లవ్భాలున్నట్లు అభాండాలు కురిపించడం తోనే తృప్తిపడవలసిరావడం దౌత్యరంగంలో ఈ సంధి పనిచేసిందన

క్షి4క డానికి నిదర్శనాలు. సామ్రాజ్యవాదం అండతో బతుకుతున్న ఓక (ప్రాంతీయ పాలక మురాకు వ్యతిరేకంగా ఐగ్లా జాతీయత నిలదొక్కుకోవ డానికి ఈ సంధి బాట వేసిందన్న వాస్తవరి ఇ వుపఖండంలో యీసంధికి రాజకీయ శక్తినీ, నైతిక (పాతిపదికను సమకూర్చుతున్నాయి. (అశ్విని కె, కే రచన “భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు, సంపాదకుడు వినోద్‌ భాటీయా పుట క5)

ఈ సంధి “అస్తీయాలోనూ, ఇతర్మతా కూడ శాంతి పటిష్టతకు తోడ్పడుతున్న్య గొప్ప అంతర్జాతీయ [పాముఖ్యమున్న పృతంొ అని సోవియట్‌ విదేశాంగమంత్రి గోమికో యీ సంధిపై సంతకం చేసినప్పుడు అన్న మాటల్ని యిది అమల్లోకి వచ్చిన తొలినాళ్ళలోనే [ధువపరచింది. (“భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు, 1967 _ 1972, అఆధికారవతాల పరిశీలన” అనే బిమల్‌ (పసాద్‌ రచనలో ఉదాహృతం.)

ఇదే (ప్రసంగంలో [గోమికో యింకా యిలా అన్నారు: “రాజ్యాల మధ్య సంబంధాల్లో గొప్ప పాముఖ్యం గల ఘటనలు వుంటాయి; అవి యీ సంబంధాక్లోవి మునుపటి పరిణామాలు డజన్గకొద్దీ సంవత్సరాలపాటు రంగాన్ని స్థిరపరిచిన, ఫలితంగా వస్తాయి. ఈ సంధి... సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశాలకు యిటువంటి అతిముఖ్యమయిన మైలురాయి” “ఆసియాలో కాంతిరషణ కుద్దెశించిన ఈ ఉఊదాత్తకృషిలో భారతదేశం సోవియట్‌ యూనియక్‌ చెట్టపట్టాల్‌ పట్టుకొని పనిచేస్తున్నాయి; ఇది భవిషృత్తులో కూడ కొనసాగుతుందని మన దృఢవిశ్వాసం” అన్న ఆశాభావం వ్యక్తంచేశారు. (పైన ఉదహరించిన (గంధం) భారత విదేశాంగమంతి స్వరణ్‌ సింగ్‌ సంధిపాఠాన్ని పార్టమెంటుకు సమర్శిస్తూ సంధిపై భారత పళుక్యానికి గల అదే అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశారు ఈ సంధి “ఈరెండు దేశాలకే కాక, మొత్తం యీ (ప్రాంతం శాంతి భృదతలకు ఆవివృద్ధికీ దోహదం చేసే ఒక స్థిరకరణళ క్తి ... ఈ సంధి ఈ మండలంలోని దేశాలమధ్య ఇటువంటి సంధులకు మాదిరిగా వుంటుందనే కాంతిని సుస్థిరపరుస్తుందనీ, వాటి స్వాతంత్య, హార్వలౌమాధికారాలను పటిష్టం చేస్తుందనీ మనం ఆశిస్తున్నాము. అడి దాని సారభూతాంళోన్ని

కథక్‌

బట్టీ యర్ధానికి వ్యతిరేకమైన శాంతి సంధి (అదే గంధం, పుట 896 = 9)

రెండు సర్వసత్తాక స్వతంత రాజ్యాల మధ్య సంధులు ఒప్పం చాలు వేరువేరు తరగతుల కిందికి వస్తాబి. కొన్ని వాశివ్యానికి రవాణాకు, లేదా నౌకాయానానికి సంబంధించినవి కొన్ని సైనిక, లేదా రక్షణ వ్యవహావాలకు సంబంధించినవి కొన్ని కేవలం సాంస్కృతిక మయినవి. కొన్ని రాజకీయ స్వభావంకలవి ; ఇవి దృక్నధాల్లో, లా ల్లో ఒద్దికను సూచిస్తూ సంధి భాగస్వామ్య దేశాల రెంటిలో దేనినైనా చెనకేరు సుమా అని యితర దేకాలకు హెచ్చరిక చేస్తాయి. భారత - సోవియట్‌ కాంతి, స్నేహా, సవాకారిసంధి |పవానంగా రాజకీయ న్వభావం గలది.

భారతదేశం, సోవియట్‌ యూసయన్‌ ఆటువంటి సంధిని ఎలా, ఎందుకు కుదుర్చుకొన్నాయి ? అది భారతదేశ అలీన విధానానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ యొక్క అంతర్జాతీయ సోషలిస్టు సంమీభావానికి ఆనుగుణ మైనదా ? భారతదేశం కమ్యూనిస్టు దేశం కాదు కనీసం సోవలిస్టు దేళ మైన కాదు, ఈ రెండు దేశాల సామాబిక, రాజకీయ అర్థిక వ్యవస్థలు, ఆవళ్యంగా పరస్పరం శతుత్వం వహించేవి కొంపోయినా ఖన్ననయినవి కాని నిజానికి యీ రెండి దేశాల మధ్య వమయోజనాల విషయంలో చాల వకకు పరస్పరత వుంది ; వాటి తక్షణ ధ్యేయాలు ఒకదాని కొకటి దగ్గరగా వున్నాయి. తమ సౌమాజిక, ఆర్థిక వ్యవస్థల పునర్నిర్మాణం కోసం రెండూ ఈ మండలంలోనూ (పపంచంలోను కాంతి వుండాలని కోరుకొంటున్నాయి. రెండిటికీ అమెరికా దాని బంధు దేశాలు తెచ్చిపె్టే (వమాదాల నుంచి భదత అవసరం రెండు దేశాలకు వయోజనకర మయిన ఆర్థిక, సాంేతిక సహకారం పెంపొందేందుకు అవకాళం కూడ వుంది

కొంత ఈ కారణాలవల్లనూ, కొంత అవి పొరుగు దేశాలు కావడం వల్లనూ అలీన భారతిదేశం, సోవలిస్టు రష్యా ఒకదానికొకటి దగ్గరగా వచ్చాయి. అవి స్నేహంగా వుండవచ్చు, లేదా కతువులుగా వు డవచ్చు. అంతేకాని ఒకదాని నొకటి పట్టించుకోకుండా వుండజాలవు, అమెరికొ

146

దూరంగా వున్నా భారత దేశంపట్ల “అాలితోకూడిన ఉపేషో వైఖరి అవలంభించ ళలనని అనుకొంది, కొని సోవియట్‌ యూనియక్‌ అలా వుండజాలదు. ఎందువల్టనంటే భారత దేశ కీలక స్థానం దాని అంతర్గర్చిత శక్తి సోవియట్‌ కాంతి, భృదతకు అతిముఖ్యం అలాగే సోవియట్‌ యూనియన్‌ కీలకస్థానమూ శక్తి భారత దేశ శాంతిభధతకు (పతిముఖ్యం (టి ఎన్‌ కౌల్‌ ; *గతకాల స్మృతులు, విచక్షణా సహితమైనవి విచక్షణా రహితమైనవి” పుట 258 - 254),

ఈ సంధి చేసుకోవడంలో భారతదేశం ఏ విధంగానూ తన అలీన విధానం కంచి వైదొలగలేదు. ఈ విధావం పట్ట సోవియట్‌ యూనియన్‌ గౌరవ భావాన్ని ఈ సంధి పునరుద్గాటించింది. విశ్వు కాంతి అంతర్జాతీయ భదతలను కాపాడటంలో (వపంచ వుదిక్తతలను తగ్గించడంలో ఈ విధానం ఒక ముక్యాశంగా వుందని ఘంటాపధంగా చెప్పింది కాని ఈ రెండు దేశాల్లో దేనిపైన్నైనా దాడి జరిగినా, లేదా దాడి జరిగే ప్రమాదమేర్చ డినా అవి అటువంటి _పమాదాల్ని తొలగించేందుకు పరస్పరం సంప తించుకొనాలనే తమ కాంతి భృదతలను కాపాడుకుదేందుకు తగినట్టి గట్టి చర్యలు తీసుకోవాలనీ ఈ సంధి నిర్టేశస్తున్నమాట నిజం, (కె పి ఎస్‌. మీనన్‌ : “భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌లు శాంతి. [పగతులలో మత దేశాలు ఫొ సంపాదకుడు డాక్టర్‌ సురేంద కుమార్‌, పుట9.)

ఈ సంధిలోని కొన్ని అంశాలను, 1970 దశాన్లి తొలి సంవత్స రాల్లో ఈ (పాంత పరిణామాల్లో దీని [పభావాన్ని పరిశీలించి చూద్దాం.

భారతదేశంపై దాడికి పూశుకొంటానన్న యావోఖాన్‌ బెదరింపు లనూ సామూహిక హతాంాండ, తదితర పద్ధతులతోనూ, అమెరికొ చైనాల సంపూర్ణ మద్దతుతోనూ బంగ్లాదేశ్‌ను తన సైనిక పిడికిలి పట్నంలో వుంచుకోవాలన్న అతని కృతనిశ్చయాన్నీ దృష్టిలో వుంచుకొన్నట్లితే భొరత __ సోవియట్‌ సంధి ఆనాడు భారతదేశానికి ఎంతో అవసరమయిన భ దతను, ఆత్మ విశ్వాసాన్ని యిచ్చిందని స్పష్టమవుతుంది, తరువాత పాకిస్తాన్‌ భారత దేళంపై దాడి చేసినప్పుడు, తన యీ (పథాన (పయోజ

కే? నాలను కాపాడుకొనేందుకు భారతదేశం తీసుకొన్న చర్య పూర్తిగా సమర్థనీయమని రుజువయింది. కాని ఈ సంధి-ల్ల చేకూరిన తమణ లాభాలను గురించి చెప్పేముందు, దానివల్ల చేకూరిన రెండు దీర్శకాలిక లాభాలను నొక్కి చెప్పాలి.

ఈ సంధి ఏ విధంగానూ సైనిక సంధికాదనీ యిది దాని పార భూకాంకాంన్ని బట్టి “యుద్ధా:కి వృతిరేమమున శాంతి సంధొ అనీ ఇందిరా గాంధీ నాటి విదేశాంగ మంతి స్వరణ్‌ సింగ్‌ ఉభయులూ పదే పదే వివరించారు,

కాని ఈ సంధి ఇలా నిర్ఞేిన్తూంది ఫి ఒక రాజ్యంతోకాని రాజ్యా లతోకాని ఈ సంధికి భిన్నమున ఏ రవన్య లేదా ఐహికంగ ఒప్పందమూ కుడర్చుకోటోనవి ఈ సంధి కుదుర్చుకున్న వషాలల్లో (వతి ఒకటీ [వకటి స్తోంది. అంకేశాక, యితర వవూనికి సైనికంగా నష్టం కలిగించగఅ ఒప్పందాన్ని ఏ లయుతక రాజ్యంతో, లేదా రాజ్యాలతో లాను కుదుర్చుకో

. టోనని కూడి [పకటిసోంది.”

భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్‌లు వీది కూడా * రెండవ దేశానికి సైంకంగా వోని కలిగించ“లో ఏ ఒవుందాన్ని యింకే దేశం తోనూ కుదుర్చుకోగాదని అసంధిగ్రంశా నిర్దేశస్తున్న యీ అధికరణను ఈ సంధిని భారతదేశంలోనూ, వివిధ దేశాలలోనూ విమరిన్తున్నవారు పూర్తిగా మరచిపోతున్నారు. కాని ఈ అధికరణకు మౌలిక (వాముఖ్యం వుంది వవంచంలోని ఆతి పెద్ద సోవలిస్టుదేశం ఎంతో సైనికళక్తి గల ఆటునంటిదేశం ఈ వాగ్దానం చేయటం, అసియాలో ఒక గొవ్ప రాజ్యంగా రూపొందిన అతి పెద్ద అలీనదేళం యీ వైఖరిని ఆఎగీకరించడం- దీన్నీ బట్టి ఈ రెండు సామాజిక వ్యవస్థలకు ఎంత 'సైలకళ కి నైతికమయిన పలుకుబడి వుగ్నప్పటికి కాంతివవీత సహజీవన స్మూతాలే. వీటికి మార్గ దరక్శకం ఆయాయని నిరూపితమవుతోంది.

స్నేవా కాంతి నహకాక నంధిపై మన రెండుదేశాలు సంతకం చేయడం, ఏ _వమాణాన్ని బట్టి చూచినా, భారత - సోవియట్‌ సంబంధా

146

ల్లోనేకాక, మరింత విసృతమమిన బహుముఖ అంతర్జాతీయ జీవితంలో సైతం ఓక నూతన యగారంభక ఘటన, (తె ఎన్‌ షెల్వంకిర్‌ : “మాస్కోన్యూస్‌” వార పతికకు ఇంటర్యూ 1971 ఆగష్టు 18)

ఉన్నత ఆయుధ పోటి మళ్ళీ (ప్రారంభమయి, (ప్రపంచాన్ని యుద్ధ కూపపుటంచుకు నెట్టళున్న 1980 దళాన్దిలోని (పస్తుత పరిస్థితుల్లో యీ సంధిని గురించి పేర్కొనడం అవసరం ఎందుచేతనంటే, యిది మొత్తం అంతర్జాతీయ సంబంధాలకు (ప్రత్యేకించి భిన్న సామాజిక వ్యవస్థలు గల రెండుదేశాల మధ్య స్నేహ, సదవగాహనలకు ఒక ఆదర్శాన్ని నెల కొల్పింది. ఈ సంధి కాలనుగుణ్యతను [పత్యేకించి ఏ షణమైన భగ్గమన గల ప్రస్తుత అంతర్జాతీయ పరిస్థితిలో, పెద్దగా వివరించవలసిన పనిలేదు.

అమెరికా, నోవియట్‌ యూనియన్ల మధ్య అణ్వాయరశక్షి విష యంలో గల (పస్తుత సమళతూకస్థాయి మిన్నంటింది యిప్పుడది, ఒకదాని శొకటి సమాశ [పమాదకారిగా చేస్తోంది. కొని యిప్పుడు మ్మాఠమే అణ్వాయుధ పోటీ కొనసాగింపు యీ సమాన (వమాదాన్ని ఏ స్థాయికి హెచ్చరిస్తుందంటే, నమానత కూడ మైనిక - రాజకీయ నిరోర కాంళంగా ఆపై వుండదు. ఆందువల్ల మొట్టమొదట సైనిక తలపాటు స్థాయిని బాగా తగ్గించడం ఆత్యవసరం వ్యూహాత్మక సమానతను సాధ్యమయినంత అత్యున్నత స్థా మిలోకాక, సాధ్యమయినంత తక్కువ స్థాయిలో వుంచడం ద్వారా, అణ్వాయుధాలనూ యితర సామూహిక విధ్వంసక ఆయుధాలను పూర్తిగా శొలగించడం ద్వారా మాతమే మన యుగంలో నిజమయిన సమాన భృదతకు హామీ కల్పించగలం (మివాయిల్‌ గోర్బచెవ్‌; “సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టి 97వ మహాసభ నివేదిక ఆష్టైడ్‌ పల్లిషర్స్‌; పుట 84 _ 85),

అంధే, ప్రస్తుత వరిస్థితిలో అన్ని దేశాలమధ్య సహకారం, పరస్పర (పతిస్పందనకు మరే పత్యామ్నూయమూ లేదని గుర్తించాలన్నమాట ఆ విధంగా, నేడు రూపుగొన్న వస్తుగత వరిస్థీతుల్లో పెట్టుఐడిదారీ విధానం సోషలిజములు మర్గ తలపాటు, శీవలం కాంఫీయల పోటీ కాంతియత వివాద రూపాల్లోనే, ఆ రూపాల్లో మాసశమే సాగగలవు. (పై (గంధం).

149

15 సంవత్సరాల (క్రితం సంతకొలు జరిగిన యీ సంధి స్పష్టంగా నిరూవిస్తున్నదేమిటం టే స్నేహసవవాసాలకు యీ కొత్త ఆదర్శ స్థాపన “నూతన యుగారంభక ఘటన” కావడమే కాక, ళాంతీయుత సవాజ్షీవనానికి ఒక కొత్తవాట వేసింది, మునుపేనాటికన్నా నేటి పరిస్థితికి అనుగుణమయిన ఆదర్శాన్ని చూపుతోండి

ఈ సంధి ఏ దేశానికి వ్యతిరేకంగా ఎక్కుపెట్రినది కాదు. భారత దేశం మొదటినుంచీ కూడ తన పొరుగు దేశాలతో ప్రత్యేకించి పాకిస్తాన్‌, చైనాలతో తశ సంబంధాలను పునర్నిర్మించుకోడానికి పాటుపడుతున్న దాన్నిబట్టీ _ సోవియట్‌యూనియన్‌ అమెరికాతో ఉ ది క్తతోపళమన స్ఫూర్తిని పునరుద్ధరింపజేయటానికి వరుసగా చొరవ తీసుకొంటున్న దాన్ని విట్టే ఇడి స్పష్టమవుతోండ. ఆంగేకాక యీ రెండు దేశాలు 18 సంవత్స రాల క్రితమే, వివిధ దేశాలమధ్య సంబంధాలను ఎలా నిర్వహించాలో మా [కమబద్ధం చేయాలో తెలిపే ఒక కొత్త ఆదర్శాన్ని స్థాపించాయని కూడ యిది ప్రస్ఫుటం చేస్తోంది. ఈ సంధి డీర్చకాలిక [పాముఖ్యాన్ని మనం అవగాహన చేసుకోవలసినది యిక్కడే.

సోవియట్‌ యూనియన్‌ శాంతికై త్మీవ కృషి [ప్రారంభించిన సమయంలో ఈ సంధిపై సంతకాలు జరిగాయి. సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ 24 వ మవాసభలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ తన శాంతి కార్యకమాన్ని (ప్రారంభించింది. భారతదేశం, సోవియట్‌ చొరవను, ,సత్యేకించి యూరపులో ఉదిక్తతల సడలింపునక్రై దాని కృషిని హర్షించింది. కాని సరిగ్గా ఆ సమయంలోశే ళూర్చు పాకిస్తాన్‌లోని వరిణామాలు కాంతిని భగ్నంచేస్తూ వచ్చాయి. పాకిస్తాన్‌లోని యీ భాగంనుంచి కాందిశీకులు తండోపతండాలుగా (పవేశిస్తున్నందువల్ల భారతదేశం యీ పరిణామాలకు ఎడంగా వుండలేక పోయింది. భారశదేశంపై ఆమెరికా ఒత్తిడి, అమెరికా పాకిస్తాన్‌ వైపు ఐహిరంగంగా మొన్టడం, వైన (వత్యక్షంగా జోక్యం కల్పించుకునే [పమాదం ఏర్పడటం - ఇవన్నీ అదివరకే పేలడానికి సిద్ధంగాపున్న పరిస్థితిని మరింత విషమింపదేశాయి.

150 అమెరికా చిరకాల శతృత్వం ఈ ప.స్థితిని మరింత క్స్‌్టం చేసిన యింకో అంశం భారతదేశం పట్ల అమిరికొ చిరకాల శతృభావం యిప్పుడు రీవరూపం ధరించడం, ఎందువల్దనం టే ఈ మండలంలో ఆర్థికంగా స్వతం్యతమమున ఒక అలీన దేశం ఒక ఐఎమైన రాజ్యంగా 5ంగంపైకి రావడం ప్రపంచాన్ని వ్యవస్థీః రించే తన వద్ధతికి ఆటంకం కాబట్టి దానికి బొత్తిగా ఆమోదయోగ్యం కాదు. ఈ విషయాన్ని మరెవ్వరోకాదు కిస్పింగర్‌ స్వయంగా _ధువప౦ిచారు వసిద్ధ ఆమెరికిన్‌ పృతికా వ్యాఖ్యాత జాన్‌ ఆండర్సన్‌, వాషింగ్టన్‌ వత్యేక కార్యాచరణ బృందం సమావేళ వివరాలను వెల్లడిస్తూ కొన్ని ముఖ్యమయిన విషయాలు బయట పెట్టాము. డాక్టర్‌ కిస్సింగర్‌ యీ సమావేశంలో యిలా చెప్పినట్టు ఆయన రాస్తున్నారు

జర్రారశ్రదేశ 6౦తో మనం కటువుగా వ్యవహరించడంలేవని అధ్యమృడు (పకి ఆరగంటకూ నామై విరుచు పముతున్నారు. ఇంతకుముందే ఆయన నన్ను మళ్ళీ పిలిపించి మాట్లాడారు. మనం తన కోర్కెల నమసరించి నడుచుకోవడంలేదని ఆయన ఆ కొంటున్నారు. షాకిస్తాన్‌ వైపు మొగ్గాలని ఆయన కోర్కె”

190/1 ఆఖరు రోజుల్లో నిక్సన్‌ (వథుత్వ మనోభావం యిలా వున్నప్పుడు, భారత _ సోవియట్‌ సంధి కుదిరినప్పుడు అది మరింత ఉ్యగరూపం ధరించివుంటుందిం

ఇందిరాగాంధీ సోవియట్‌ యూనియన్‌కు చాలాసార్హు వెళ్ళివచ్చారు జవహార్హాల్‌ నెహూం) వాయూములో ఆయన వెంట ఆమె వెళ్ళారుం 1960లో తొనే స్వయంగా వెళ్ళారు కాస్‌ పధాశమంతతిగా ఆమె మొట్ట మొదటిసారి సోవియట్‌ యూశయన్‌కు వెళ్ళింది. 1966లో 1966 - 1971 మధ్య కాలంలో ఆమె ఆ దేశం ఆరుసార్దు సందర్శించారు పతియా(తా రెండు దేశాలమధ్య స్నేహ సంబంధాఎ. ఇతోధిక పటిష్టతకు తోడ్పడింది సోఎయట్‌ యూనియన్‌కు ఆమె ఆరవ యాత 1971 అక్షోఐరులో జరిగింది 19069 - 1971 మధ్యకాలంలో అనేక మార్చులు సంభవించాయి.

151

ఆమె స్పృళక్తితోనే ఒక జాతీయ నాయకులుగా పెంపొందారు, తన పార్టీపై ఎదురులేని ఆమె నాయకత్వం స్థిరపడింది, ఇందువల్ల యితర దేశాల నాయకులకన్న ఎక్కువ ఆత్మవిశ్వాసంతో ఆమె తన దేశం తరవున మాట్టాడగలిగారు. ఆమె సోవియట్‌ యూనియన్‌ను సందర్శిస్తున్న ఆ సమయంలో భారతదేశం బహువిధ కష్టాలకు ఎదుర్కొంటూ వుండేది ఈ పర్యటనలో అమె సోవియట్‌ వాయకులతో ఆమెరికా, చైనా విదేశాంగ ఆర్థిక విధానాలు ఏకోన్ముఖంకాగల అవకాళాన్ని ఆసియా పరిస్థితిపై దాని (వభావాన్ని గురించి చర్చించారు.

ఆమె సోవియట్‌ నాయకులతో, భారత - సోవియట్‌ సంధి సంమోభ సమయంలో పనిచేసే తీరుపై చర్చించారని ఆనాటి పృతికా వార్తలను బట్టీ స్పష్టమవుళుంది. ఇటువంటి సంషోభం ఏ తణమైనా రావచ్చునని ఆడు భారతదేశం అనుకొంది కొని యీ సంధిలో ఇమిడివున్న వాటిని గురించి చెలరేగిన వూవోగానాలన్నీ తన పర్యటనలో ఆమె అన్న మాటలవల్ల నాగి పోయాయి భారత - సోవియట్‌ దేశాలమధ్య మైతతి ఏ దేశానికి వ్యతిరేకంగా వుద్దేశంచినది కాదనీ _ క్రేవలలం శాంతి ఆశయనికి తోడ్పడటమే. దాని తాత్సర్యమనీ ఆమె (పకటించారు.

1971 ఆఖరు రోజుల్లో (పత్యేకించి డిసెంబరు నెల [ప్రారంభం కాగానే. పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌ సేనలు బంగ్లాదేక్‌ లో వెనుక్కు తగ్గుతూన్నవని సృష్టమయింది. వాటిని బంగ్లాదేళ్‌ విముక్తి సేనలు మెల్లమెల్లగా కంటో న్మెంట్ల నుంచి బయటకు నెట్టిచేస్తూ వచ్చాయి. అంతకు ఒక నెల ముందు భారతదేశానికి ఆందోశన కలిగించే విధంగా ఆంతర్జాతీయ సరివాద్దున కేందీకృతమయిన పాక్‌ సేనల సైతం వుపసంహరింపబడ్డాయి. ఢిల్తీకి అందిన సమాచారాన్నిబట్టి పాకిస్తాన్‌, తన సేనలు చుట్టుముట్ర ఐడి [క మేణా తుడిచిపెట్టుక పోయే (పమాదంవర్పడితే బంగ్లాదేశ్‌ నుండి వాటిని బయ టకు తరలించేందుకు ఒక పధకాన్ని తయారు చేసుకొంది. కాని పాకిస్తాన్‌ను ఎగసన దోస్తున్న ఆమెరికా, చైనాలు, గుండెంబ్బరాన్ని దెబ్బతీసే అటువంటి చర్యలను అంగీకరించలేదు, తన “*కోర్కెలనో అమలు జరపనందుకు కీస్సింగర్‌పై నిక్సన్‌ విరచుకపడటానికి బహుశా అదే

క్షేకైై

శారణమై వుండవచ్చు పహొకిస్తాన్‌లోనే సైనిక వియంత విధానంపట్ల (ప్రతిఘటన 'పెరుగుతు౨డేది. దేశంలో నిజమమున వామపక్ష భావాలను వ్యక్తం చేస్తున్న జాతీయ అవామీ పార్టీ ఆఅకారణాన నిషేధింపబడింది

ఈ పరిస్థితి యాహ్యాఖాన్‌ భారత - పాక్‌ సరిహద్దున కవ్వింపు చర్యలను ఉధృతం చేసి బంగ్లాదేశ్‌ (పజల విముక్తి ఉద్యమాన్ని అణచి వేయ పయర్శించారు నిస్ఫృవా మూలంగా కలిగిన తెంపరితనంతో ఆయన 1871 డిసెంబరు 8 తొమ్మిది భారతీయ విమాశ్మాశయాఎపై ఏక కాలంలో బాంబుల వేయ వలసిందిగా ఉత్తర్వు చేశారు. మరుశాటి ఉదయమే భారతదేశంపై యుద్ధం _పకటించారు, తరువాత ఏమి జరిగింది యిక్కడ మళ్ళీ చెప్పనవసరం లేదు చైనా, అమెరికా సేనలు తనకు సహాయంగా వస్తావని ఆయన ఆళతో ఎదురు చూచారు. వా స్తవానికీ అధ్యక్షుడు నిక్సన్‌ ఐంగాళఖాతంలోకి అమెరికా స్తప్తమ నౌకొ దళానికి చెందిన దాడి దళాలమ పంపారు చైనా కూడా తనకు సహాయంగా రంగంలో (ప్రవేశిస్తుందని పాకిస్తాన్‌ పాలకులు నమ్మకంతో వేచి చూచారు. కాని దైనా వెనుకంజవేసింది. సోవియట్‌ నౌకా దళం అలతి దూరంలోనే వుందని, సోవియట్‌ జలాంతర్గాములు సప్తమ నౌకా దళం జాడను గమనిస్తూ వున్నాయని తెలియగానే అమెరికా నౌకా దళం కూడా హుడా వుడిగా వెనక్కు మళ్ళింది

భృదతా సంఘంలో భారత దేశాన్ని ఏకాకిని చేయడానికి పాళ్ళాత్య రాజ్యాలు కృత నిశ్చయంతో దానిపై దాడి చేస్తున్న సమయంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ భదతా సంఘాలలో మనకు అండగా నిల్చిన సంగతిని భారత (వజలు సగర్వంంగా ఎల్లప్పుడు జ్ఞప్తికి వుంచుకొంటారు.

తమ చర్యలతో పాటు చైనా కూడ భాతరదేశంమై వత్తిడి తేవడానికి తనతో చేతులు కల్చతుందనీ, పాకిస్తాన్‌ తుది వరకు పోరాడుతుందనీ ఆమెకా విధా నిర్ణేలు, బహుళా ఆశించారు. నిజానికి భారత-సోవియట్‌ స్నేహ సంధిపై సంతకాలు జరిగినప్పుడు భారతీయ నిపుణులు యీ అంళం లోతుగా పరిశీలించారు. ఈ సంధి వుండటంవల్ద వాషింగ్యన్‌, బీజింగ్‌ యావ్యో (పభత్వా౨కి అండగా, యీ వృపఖండంలో మరో సవ ఘర్షణను

[53

రెచ్చగొ ప్రేంత దూరం వెళ్ళవన్న భావం 1971 ఆగస్టుకోనే గట్టిగా వుండేది ఈ అంచనా వాస్తవానికి దగ్యరగా వుందని తరువాతి ఘటనలు రుజువు చేశాయి కాబట్టి యీ సంధి లేకుంటే ఆసియా వాసులు తోటి ఆసియా వాసులపె పోరాడేస్థితి కల్చించి ఈ (పపంచ భూభాగాన్ని నా్మామాజ్యా వాదులు ర క్తపాతంలో ముంచెత్తి వుండే వాంని నిర్ధారణ చేయవలసి వుంటుంది. కాని పాకిస్తాన్‌లోకి ఆయుధాలు గుమ్మరించడం ద్వారా, బంగాళాఖాతంలోకి సప్తమ నౌకా దళాన్ని పంపడం ద్వారా, యుద్ధం కాస్త పొడిగించడం జరిగిందంతే ఎందువల్లనంటే. ఒక వారంపాటు మ్మ్‌తమే యుద్ధం సాగిన తరువాత పాకిస్తాన్‌ ఊగిసలాటలో వడి కాల్పుల వికమణ విషయమై ఆలోచిస్తున్నట్లు కనిపించింది. శ్లైనా అమెరికా సేనలు తనకు మద్దతు యివ్వడానికి పూర్తిగా రంగంలోకి దిగవని తేలిన తరువాతనే బంగ్లాదేశ్‌ లో పాకేసేనలు లొంగిపోవడానికి అంగీకరించాయి. భారత_సోవియట్‌ నంధి రెండు దేశాల మధ్య మైతీ బంధాలకు సుపటిష్టం చేయడమేగాక, ఈ (ప్రాంతంలో శాంతిని రషించి, స్థిరపర చేందుకు నిర్ణయాత్మకంగా తోడ్పడింది.

ఈ అర్థంలో స్నేహ సంధి కాలానుగుణ్యత 1980 లలో అనేక రెట్లు పెరిగింది. ఎందువల్లనంటే ఒక వైపు పాకిస్తాన్‌ తన సెనిక ళక్రిని పెద్ద ఎత్తున పెంచుకోవడం వల్లనేమి మరోవైపు భారతదేశం చుట్టూ సెనక వలయం నిర్మాణం కావడంవల్దనేమి ఉప అండంలో కొత్త వ్వుదిక్తతలు పెచ్చరిల్దుతున్నాయి తన భౌగోళిక సమ్మగతను సార్వ భౌమాధికారాన్ని కాపాడుకోవడానిక్కీ తన విదేశాంగ విధానాన్ని -అలీనఠా, శాంతి విధానాన్ని =కాపాడుకొంటూ మరింత విస్సృత పరచడానికీ యీ సంధి ఒక రతణ కవచంగా వుంది, (వ్రపంచ కాంతి ఆశయానికి ఒక ముఖ్య దోహదకారి అయింది. ఇది 1961-72లో స్పష్టంగా (పదర్శ్సిత మయింది; శ్యతువుబు భవిష్యత్తులో మరొక్కసారి చుస్సాహసానికి పూనుకో టోరనేందుకు హామీగా వుంది.

బంగ్లాదేళ్‌ విముక్తిపొంది, భారత (పభుత్వం ఏకపవంగా కాల్పుల ఏరమణను (ప్రకటించిన తరువాత (ప్రపంచంలో (ప్రత్యేకించి అలీన

కేశ

దేశాల్లో భారతదేశ (పకిష్ట ఇనుమడించింది. కొని 1071 ఘటనలు మన దేశ సుస్థిరతను, బలాన్ని త్మీవ పరీక్షకు గురి చేశాయని అంగీకరించక తప్పదు. 1947లో స్వతంత భారత అనతరణ తరువాత దాని ఉనికికీ, దానికి ప్రాతిపదిక అయిన మౌలిక సూ[త్రాలకు 1971 మార్చి-డిసెంబరు కాలంలో అంతగా ఏనాడూ ముప్పు ఏర్పడలేదు పాకిస్తాన్‌ కవ్వింపులకు, బెదిరింపులకు దొరకొని తువకు బాహాటంగా దుర్శాకమణనే జరిపినప్పుడు భారత (ప్రజలు కృతనిశ్చయంతో, ఐక్య సంకల్పంతో దాన్ని ఎదుర్కొ న్నారు. భొరత జాతి దాదాపు ఒక పునర్జన్మ ఎత్తింది. ఈ (క్రమంలో “* ప్రజాస్వామ్యానికి” నిబద్ధమయిన దేశాలను గురించి (భమలు తొలగి పోయాయి, అదే సమయంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ను గురించి [ప్రచార మవుతూ వచ్చిన అబద్దాలు బట్టబయలయాయి. వాధాకరంగావున్నా కొత్త వూపిరి పోసిన యీ అనుభవం నుంచి భారతీయులు ఎన్నో గుణపాఠాలు నేర్చుకొన్నారు. ఆందులో _పధాన మయినది, సోవియట్‌ యూనియన్‌తో స్నేహం, దేశ భదత, సార్వభౌమాధికారాల రక్షణకు ఆతి ముఖ్యమని స్వాశభవం ద్వారా బొధవడటం.

1970 దశకంలో రెండు సమానాంతర పరిణామాలు రూపు గొన్నాయి. ఈ రెండూ తన స్వాతం కాన్ని పటిష్ట పరచుకొనేందుకు, సోషలిస్టు దేశాలతో తన సంబంధాలను మ౦ంంత గాఢంగా నెలకొల్పు కొనేందుకు భారతదేశం చేసే కృషిని యీ పరిణామాలు వ్రత్యషంగా (వఠావితం చేశాము. బంగ్జాదేళ విముక్తి తరువాత భారతదేశం పట్ల చైనా నాయకుల ద్వేషం మరింత హెచ్చింది, వాషింగ్దన్‌, బీజింగ్‌ల మధ్య పౌత్తు (ఇందులో పాకిస్తాన్‌ మధ్యవర్తిత్వం నెర్‌పినట్టుంది) నగ్నంగా బయట పడసాగింది. న న

కాన్మి_పచ్చన్న యుద్ధ ఊది కతా, దురాకమణ శ క్తులు వెనక్కు నెట్టబడిన దళశకూడా యిదే. అంతరాకీయ పరిస్థితి (పచ్చన్న యుద్ధం నుంచి ఉదిక్తతోపశమన దిశగా," తలపాటునుంచి సహకార దిశగా మలుపు తిరిగింది. ఉదదిక్తతలు సడలుతున్న యీ నేపధ్యంలో మనం, 1976లలో సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబంధాలను పరిశీ

కేక్‌

లించాలి శాంతియుత సహజీవనం, ఆంతర్జాతీయ సహకారం అన్న సూత్రాలనుంచి వుత్చన్నమమిన ఉడి క్ర్తతోపళమన వాతావరణం, భారత దేశం సోవియద్‌యూశియన్‌తో సంబంధాలకు మరింత వటిష్ట పరచు కొనీందికు న్వావలంబనకై తన కృషిని కొనసాగించేందుకు వీలు కలిగించింది. ఈ అర్ధంలో సోవియట్‌యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబం ధాల పరిణామంలోని అతి ముభాంళం ఆర్థిక సహకార సర్వతో ముఖాలి వృద్ధి,

1971 = 19 మధ్య జరిగిన రెండు చర్మికాత్మక య్మాతలను పేర్కొనవలసి వుంది, లియొనిద్‌ బెడ్నేన్‌ 1978 నవంబరులో భారత దేశం వచ్చారు. ఆయన భారతదేశంలో వున్నప్పుడు రెండు దేశాలు సంతకాలు చేసిన ముఖ్య వ్యశతాల్లో రెండివి. ఈ దేశాల మధ్య అర్థిక వర్తక సహకార ఇతోధిక అభివృద్ధిపై ఒప్పందం; ఈ ఒప్పందం అమలుకై తీసుకోవలసిన నిర్దిష్ట చర్యలను వివరించే ఖరారునామా

19076 జులైలో (పధానమంతి ఇందిరాగాంధీ సోవియట్‌ యూని యన్‌కు మళ్ళీ వెళ్ళారు. ఇది రెండు దేశాల మధ్య ఆర్థిక సహకార సమన్వ మూ: రణకు కాత్తవూపు నిచ్చింది.

భారతదేశానికీ, సోషలిస్టు కుటుంబానికీ మధ్య ఆర్థిక సహకారం పెంపొందే ఈ ధోరణి భారతీయ అభివృద్ధి నికోధక శ క్తులకు కలవరం పుట్టించింది. జనసంఘ్‌ తదితర అభివృద్ధి నిరోధక శక్తులు (ప్రారంభించిన సోఎయట్‌ వ్యతిరేక [పచారంలో యిది వికృతంగా వ్యక్తమయింది. కాని, 1077 ఎన్నికల్లో కాంగగెస్‌ ఓడిపోయి జనతాపార్టీ ఆధికారంలోకి వచ్చే వరకు భారత _ సోవియట్‌ సహకారాఖివృద్ధిలోకి కొన్ని నిర్దిష్ట లవణాలను వేరుచేసి మాపడం యిక్కడ అసందర్భం కొదు.

1972 సెఫైంబరులో, ఆంతర్‌ పభుత్వ సోవియట్‌ - భారత కమిషన్‌ స్థాపనకై ఒప్పందం కుదిరింది. రెండు దేశాలమధ్య ఆర్థిక, శాస్త్ర = సాంకేతిక సహకార ఇతోధికాభివృద్ధికి గల అవకాశాల పరిశీలన, ఈ సహకార మార్గాలను గురించిన వతిపాదనలను తయారుచేసి, రెండు

156

దేశాల (వభుత్వాల ఆమోదానికీ నివేదించడం, ఈ ఒప్పందాన్ని అమలు జరపడంలో ఉత్పన్నమయ్యే సమస్యలను పరివ్కృరించి. సంయుక్త పధకాలు మామూలుగా పనిచేసేలా చూడటం యీ కమిటీ నిర్వర్తించ వలసిన క _ర్తవ్యం

1978లో (బెన్నేవ్‌ భారతదేశానికి ఆధికోర పూర్వకంగా సంద ర్శించినప్పుడు జరిగిన శిఖరాగ సంభాషణల ఫలితాల్లో సోవియట్‌ - భారత ఆర్థిక సంబంధాలు అందుకొన్న వున్నతస్థాయి (పతివింబమయింది, దీర్చ కాలిక [ప్రాతిపదికపై ఆర్థిక సహకారాన్ని మరింత పెంపొందించే ఒప్పందాలపై సంతకాలు జరిగాయి సోవియట్‌ - భారత సంయుక్త (పకటన జారీ అయింది

ఒక స్వతంతరాజ్యంగా అంగోలా _పజారిప్లిక్‌ స్థాపనకు భారత దేశం జేజేలు పలికింది ఈ దశలోనే.

కాసి వళుత్వం చర్చిస్తున్న విషయమేమిటంపే భారత - సోవియట్‌ సంధి తరువాత. రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలు. గుణాత్మ కంగా ఒక కౌ త్రదశలో (ప్రవేశించడం. ఈ విషయాన్ని అనేక (ప్రవీణులు యింతవరకు విశ్లేషంచలేదు. సోషలిస్టు మార్కెట్‌

1970 దళాన్ది తొలి సంవత్సరాలు గడిచేటప్పటికి (పపంచ సోషలిస్టు వ్యవస్థ పటిష్టం కావడంవల్లనేమి, సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఒక శ క్రివంతమమిన సోషలిస్టు రాజ్యంగా అభివృద్ధిచెందడం వల్టనేమి ఆంత ర్థాతీయ [శమవిభజనలో పెద్ద మార్పులు వచ్చాయి, ఆంతర్హాతీయ వర్తకంలో సోషలిస్టు మార్కెట్‌ వాటా నిరంతరం 'పెరుగుళూవచ్చిరది. విస్తరిస్తున్న ఈ సోవలిస్టు మార్కెట్‌ (ప్రపంచ వర్తకంపైన (పపంచ ఆరికసహకారం వెన గణనీయమైన (ప్రభావం నెరపడం (ప్రారంభమయిందో అప్పటికే సోవళిస్టు కుటుంబం (ప్రపంచంలోకెల్లా ఎక్కువ జవనత్తాలు గల శక్తిగా రూపొందింది. ఉదాహరణకు 1975లో సోషలిస్టు దేశాల పారిశామికోత్పత్తి ఉమ్మడి మార్కెట్‌ దేశాల పార్మిశామికోత్పత్తి కన్న రెండింతలకు మించి

[57

వుండేది. సి ఎం.ఇ. ఏ. దేశాల్లో ఉత్పాదక శక్తుల సత్వరాభివృద్ధికీ, (వ్రవర్తిత పెట్టుబడిదారీ దేశాలను అవి అనేక రంగాల్లో మించిపోవడానికీ సీ ఎం ఇ. ఏ. దేశాల్లో ఒక కొత్తతరహా అంకర్జాతీయ [శమవిళజన రూపుగొనడమే కారణం

భారతదేశానికీ సోషలిస్టు దేశాలకూ మధ్య పత్యేకించి దానికీ సోవియట్‌ యూనియన్‌కు మధ్య _ఆర్థికసహకొరాన్ని భారతీయ ఆర్థిక నిపుణులు ఒక కొత్త దృక్కోణం నుంచి పరిశీలించ నారంభించినది యీ దశలోనే. ఉదాహరణకు భారతదేశం ముందుచూపుతో ఆలోచించాలనీ పెట్టుబడిదారీ పపంచంతో తన ఆర్థికసంబంధాలను నిల్చ్పుకొంటూశే, అంతర్జాకీయ (శమ విభజన పరిధిలో తన ఆర్థిక వ్యూహాలను సోషలిస్టు దేశాలతో కళిసి రూపొచ్చడించుకోవాలనే పధానమంతి ఇందిరాగాంథీ ముఖ్య సహాయకుల్లో ఒకరైన డి పి, ధర్‌ ఒక దళలో సూచించారు ఈయన చనిపోవడానికి దాలానాళ్ళకు ముకపు యీ రచయితతో పలుసార్డు జరిపిన చర్చల్లో ప్రత్యేకించి ఆయన సోవియట్‌ యూశియన్‌ సందర్శించి వచ్చిన తరువాత, ఈ భాననను విపులీకరించారు కొని ఈ సమస్యపై ఆత్యున్నతస్థాయిలో సాధికారికంగా ఎప్పుడై నా చర్చ జరిగిందో లేదో చెప్పడం కష్టం. కాని, విధాన నిర్దేతలు ఈ దిశగా ఒక స్పష్టమయిన 1పయత్నం డేశారనేది నిజం. కాబట్టి సమావత పరస్పర _పయోజనమన్న సూతాల (పాతివదిక పైనా భారత, సోవియట్‌ యూనియన్ల పరస్పర సహకారం ద్వారా ఒకవంక సమస్త ఆంతరంగిక వనరులను గరిష్ట స్థాయిలో వినియోగించుకొనేందుకూ, మరోనంక నిజంగా స్వతంతమయిన, వల్మపదమయిన ఆర్థిక వ్యవస్థను నిర్మించుకొనేందుకు ఒక కొత్తతరహా ఆంత ర్ఞాతీయ శ్రమ విభజనను రూపొందించడం 1970లలో ఓక సజీవసమస్య అయింది. అందరికీ తెలిసిన కొన్ని వాస్తవాలు ఈ నిర్ధారణను (ధువ పరుస్తున్నాయి

1978-80 వంచవర్ష పణాళికను రూపొండించేందుకై భారత (పభుత్వం, 1970 దళాబ్దిలో ఇక్కడికి వచ్చిన సోవియట్‌ (పతినిధి వర్గంతో. జరిపిన చర్చలు రెండు మౌలికసమస్యలపై కేందీకృళ

క్షే58ి

మయ్యాయి. మొదటిది, రెండు పక్షాలు, తమ ఆర్థిక నవాకారాన్ని విస్తరింపచేసేందుకు పరస్పర లాభదాయకమైన [శమవిభజనకై ఒక అంగీకారానికి రా వీలుందా అనేది, రెండవది విపరీతంగా పెరిగిపోతున్న పెటోలియం ధకలూ, పాశ్చాత్య (వవంవంలోని (దవ్యోల్బణమూ తెచ్చి పెడుతున్న క్షిష్టవఏస్థితిని భారతదేశం ఎవర్కొనేందుకు వీలుగా. దేళ ఆర్థికరంగాన్ని ఐహుముఖం చేసేందుకు సోవియట్‌యూనియన్‌ కంచి నికర వనరుల బదలాయింపునకు ఏర్పాట్లు చేయడం సాధ్యమా అనేద, ముందుగా ప్రణాళికల తయారుచేయడం ద్వారా ఒక దేశం అవసరాలను మరొక దేశం తీర్చేందుకుగాను రెండు దేశాల స్తోమతను వనరులను అత్యంతోపయు క్తంగా వినియోగించడం యిందులోని భావం వేరుమాటల్లో చెప్పాలంటే ఒకదాని పణాళికకు మరొకదాని వణాళికలతో అముసంధించ డానికి (అటువంటి పనికి ఎంతో సమయం వెచ్చించవంసి వుంటుందని స్పష్టమయినప్పటికీ | రెండు దేశాలు పాటుపడతాయనేది యిటువంటి [కమ విభజనలో గర్భిరితం.

దీనికి అనుగుణమైన మరో వాస్రవం కూడ వుంది సోవియట్‌ యూనియన్‌ యితర సోకలిస్టు దేశాలు తమ దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ అవ సరాలను తీర్చేందుకు అధికాధికంగా విశేశీ వాణిజ్యంపై ఆధారపడుతూ, 1970లలో ఒక పెద్ద [పవంచ మార్కెట్‌గా రంగంపైకి వచ్చాయి. ఈ మాక్చుకుసోషలిస్టు దేశాల (పజల కొనుగోలు శక్తి పెరగడం ఎంత కారణమో 4 దిక్తళలతోపశమన విధానం కూడ అంత కారణం. వీటన్ని టికి తోడు సోవియట్‌ యూనియన్‌కు విదేశీ చెల్లింపుల విషయంలో బాగా మిగులు ఉండేది ఇంధన సంషోభం లేనందువల్ల సోవియట్‌ యూనియన్‌కు 1974లో విదేశీ వర్తకంలో మిగులు తేలిన మొత్తం బిలియన్‌ డాలర్షకు పైబండిందని కొందరి అంచనా.

కాని, ఏదో కార ణాలవల్ల ఈ [శమ విళభ*న భావం ఆలోచనా దళను దాటి ముందుకు పోలేదు. పరస్పర భావ (పకటనలో లోపం దీనికి కారణమని ఢిలీలోని విషయజ్ఞులు అంటున్నారు. డి. పి. ధర్‌ను మళ్ళీ సోవియట్‌ రాజధాని పంపాలని ఇందిరా గాంధీ నిర్ణయించడానికి దే కారణం

159

కావచ్చు. మంతివర్గంలోని ఒక సహచరుణ్ణి యీ వని చూచేందుకు నియ మించడం మాస్కోతో ఫల్మపద నిరంతరాయ సంభాషణలకు ఆమె ఎంత (ప్రాముఖ్యమిచ్చారో స్పష్టంగా సూచిస్తోంది

మన దేశం ఆర్థిక సంవోభం నుంచి బయటపడేందుకు. వీలుగా సోవియట్‌ యూనియన్‌ స్నేహ భావంతో సహాయపడటానికి పూనుకొంది, 1078 సెప్రెంబరు సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆహారధాన్యా లందజేసింది. 1974లో ప్కెటోలియం ఉత్పత్తులు ఎరువులు, యితర కీలకమయిన సరకుల సరఫరాను పెంచడానికి అంగీకరించింది. కొన్ని సందర్భాల్లో ఒప్పందాలపై సంతకాలు జరక్కముందే మాస్కో యీ సరకుల సరఫరా [పారంభించింది. ఈ స్నేహపూర్వక చర్యలు యిచ్చిన (ఫోత్సాహంతో 1975లో ఇంకా ఎక్కువ సరఫరాలక్రై భారత దేళం 19075 సంవత్సరానికి వర్తక సంభాషణలు ప్రారంభించింది ఉదాహరణకు కిరోసిన్‌, ఓసిల్‌, ఎరువులు, న్యూస్‌ పింట్‌ సరభంాలను పెంచవలసిందిగా ఢిల్లీ కోరింది. మొత్తంపై 1974లో దాపు రు 280 కోట్లు మేరకు వున్న దిగుమతు లను 1975లో రు. 800 కోట్లకు 'ెందాలని భారత దేశం అభ్యర్థించింది.

ఇరాక్‌లో చమురు అఆశ్వేషణక్రై ఒ ఎన్‌ జి సి, కి అత్యవసరంగా కావలసిన ఆఎిల్‌ రిగ్‌ విషయంలో భారత - సోవియట్‌ ఆర్థిక సహకారం తొక్సిన కొత్త పంధా స్పష్టంగా ద్యోతక మవుతోంది. తొలుత, యీ రిగ్గును అమెరికానుంచి తెప్పించుకోవాలని [పయత్నించారు. కాని ఆ దేశం అందుకు నిరాకరించింది ఒక నిర్దిష్టవ్యవధిలోపల బావి తొలవడం [ప్రారంభం కాకపోతే ఇరాక్‌ కాటాక్టు రద్దశ్యు పమాదం ఏర్పడినందువల్ల ఎక్కడి నుంచైనా, ఎలాగైనా రిగ్గును సంపాదించడానికి |ఫపయత్నాలు జరిగాయి సంయుక్త కమీషన్‌ సమావేశాల సందర్భంగా మాసో%_లో ఈ సమస్య లను (పస్తావనకు తేగా కొనిగిన్‌, అప్పుడప్పుడే ఒక సోవియట్‌ సంస్థకు సరఫరాచేసిన రిగ్గును వెళక్కు తెప్పించి భారతదేశానికి ఆందవేయవలసిం దిగా ఉత్తర్వు చేశారు

1870 దశకం మర్యలో భారత సోవియట్‌ దేశాలు, యితర దేశాల్లో సంయుక్ష [ప్రాజెక్టుల నిర్వహణ [పతిపాదనను పరిశీలించ నారం

60

భించాయి. ఈ సహభాగ స్వామ్యం ఏయే రంగాల్లో ప్రారంభించవచ్చో జెలసుకొనేందుకు సోవియట్‌ భారీ పర్మిశమల మంతి గోల్డెన్‌ భారత దేశం వచ్చారు ఈ చర్చల్లో ఉభయ దేశాల సహకారాన్ని భారతదేశంలో సోవియట్‌ సహాయంతో నిర్మాణమయ్యే (ప్రాజెక్టులకే పరిమితం కాకుండా దేశంలో ఉత్పాదక స్తోమత వృధాగా పడివున్న యితర (పభుత్వ కర్మా గారాలక్షు వి స్తరింపచేయాలని స్తూతరీత్యా అంగీకారం కుదిరింది కొన్ని ఇతర వర్జమాన దేశాల్లో కొన్ని ముఖ్యమైన పర్మిశమల్ని స్థాపించేందుకు సోవియట్‌ యూనియన్‌కు కావలసిన యం।[తాలను భారతదేశం సరఫరా చేయగలదని ఈ చర్చల్లో వెల్లడి అయింది.

ఈ దశలో మరొక [వతిపాదన వచ్చింది సోషలిస్టు దేశాలతో వఐహుపకు వర్తకపు లావాదేవీల పరిష్కారానికి యితర దేశాల నాణ్యాల లోకి మార్చ వీలున్న రూబుల్‌ను ( టాన్‌ ఫర్‌ బుల్‌ రూబుల్‌) భారతదేశం కూడవాడటానికి అవకాశ మివ్వాలన్నది ఈ _పతిపాదన. ఇది కొమికాన్‌లో వర్తకానికి వాడుతున్న చలామణీ (దవ్యం అంతవరకు ఒక్క పోలండతో తప్పయితర సి ఎం.ఇ ఎ. సభ్య దేశాలతో భారతదేశ వర్తకం రూపా యలలోనే జరుగుతూ వచ్చింది. పోలండ్‌ మాతం లావాదేవీల పరిష్కా రానికై డాలర్జ వాడకంలోకి మారిండి ఇప్పుడీ (ప్రతిపాదన వుద్దేకమేమి టంటే భారతదేశం ఒక సోషలిస్టు దేశంతో వ్యాపారంలో గడించిన అదనపు మొత్తాన్ని మరొక సోషలిస్టు దేళంతోటి వ్యాపారంలో లోటును పూడ్చుకోవటానికి లేదా దానికి పడే బాకీలను చెల్లించడానికి వినియోగించు కొనే ఆవకాశం కలిగించడం

1970 మధ్యలో సోషలిస్టు దేశాలతో భారతదేశ ఆర్థిక సంబంధాలు (వగాఢమయిునప్పుడు కొత్త పరిస్థితులను ఎదుర్కొనడానికి కొత్త ఏర్పాట్లు ఎలా జరిగాయో తెల్పడానికి యీ వివరాలిక్కడ పేర్కొంటున్నాను.

సోషలిస్టు దేశాలతో భారతదేశ ఆర్థిక సంబంధాలు యీ పరిణామం చెందుతున్న దళలో లోక్‌సభ రడ్దు౪ణయి, కొత్త ఎన్నికలు జరిగాయి. ఎన్నికల తరువాత మొరార్జీ నాయకత్వాన జనలతోపార్టీ అధికారానికి

కే61 వచ్చింది. దీనితో పరిస్థితి పూర్తిగా మారింది. ఎందవల్ల“ంటే. స్వాతం [గ్యానంతరం భారతదేశ రాజకీయవ్యవస్థే ఒక కొత్త-ళ ఆరంభ మయింది. కాని ఎంతో సూక్ముద్నషితో. చాతుర్యంతో వ్యవహగిండే సోవియట్‌ (పవీణులు భారతదేశ విషయంలో తమకున్న అన్ని మార్గా.ను తెరచి వుంచారు.

ఈ కొత్త పరిణామంపై సోవియట్‌. పవీణులు అంచనా ఏమైనా వుండవచ్చుగాక, (పగతి శీల భారతీయు-కు ఒక విషయం మాఠం స్పష్టమయింది. నెసూ9ం హయాములోనూ తదశంతర కాలంలోనూ భారత-_సోవియట్‌ దేశాలమధ్య రాజకీయ ఆర్థిక సాంస్మృలిక రంగాల్టో పెంపొందులూ వచ్చిన సంబ: ధాలు అదే వూపుతో ఇక అభివృద్ధి చెందవని వారు తెలుసుకొన్నారు. కొన భారత _- సోఎమయట్‌ సంఇబంధాఎ లయుంకొ లోతుగా వేళ్ళూన, పటిష్టమయ్యే [కమాన్ని కుంటు పరచేదేమీ. సోవియట్‌ వాయకలు చేయలేదు

కాని, జనతాపారీకి చెందిన [(వధాశమంతి మొవూర్జీ వేశాయ్‌ తన మొదటి పృతికా సమావేశంలో, కొత్త పభుత్వం “నిజమైన. అలీన విధానాల్ని ఆనుసరిస్తుందనీ, యితర దేశాలతో సంబ. ధాలను నిర్మించు కోవడానికి అారత _ సోవియట్‌ సంధి ఆడ్డుంావనీ పకటిందారు.. ఇది భారత (ప్రజల్లో కొంత అనుమానాలకు దారిలీసింది. రెండవది, ఈ సంధి? రద్దుచే సే పతిపాదనను కేంద పదుత్వం గట్టిగా ప:శీ[స్తోందని జనతా పార్టీ పార్లమెంటు సభ్యుడు సు బహ్మణ్యస్వామి చేసిన ప్రకటన యీ క్రీలక సమస్యపై దేశవ్యాప్తంగా ఊహాగానాలను రేకెత్తించింది. ఈ సంధిని రద్దు చేయాలనేది అసలుసు ఐహ్మణ్యస్వామి సూచన, ఆ తరువాత, సోవియట్‌ (వధాశమంతి అలెగ్టీ కోసిగిన్‌, మాస్కోకు వచ్చిన జనతాపార్టీ (పధాశ కార్యదర్శి మధులిమాయేతో మాట్టాడుతూ, భారతదేశం పట్ట న వియట్‌ విధానం గురుతరమయిన పరస్పర పయోజనాలపై ఆధారపడినదే తప్ప మరే ముతర కొారణంనల్ల నిర్ధారణ అయినది కాదని హామీ యిచ్చారు, భారతదేశ ఆంతరంగిక వ్యవహా ల్లో జోక్యం కలిగించుకోవాలని సోవియట్‌ యూనియన్‌కు. లేదని సోవియట్‌ వాయకడు దృఢంగా చెప్పినట్లు

62

తెలుస్తోంది. ఈ వార్త, పతికల్లో విసృతంగా వెలువడింది. ఆ తరువాత, 1977 అక్టోబరు చివరన షపధా.మంతతి దేశాయ్‌, సోవియట్‌ యూనియన్‌ సందర్శించినప్పుడు (పధాని దేశాయ్‌, సోవియట్‌యూనియన్‌ సుపీం సోవియట్‌ ఆధ్యక్షవర్గ అధ్యవృుడు ఎల్‌ ఐ (బెజ్నేవ్‌లు సంతకాలు చేసిన సంయుక్త పరటనలో రెండు పఇాఎ, “శాంతి, స్నేహ సహకారసంధి స్ఫూర్తిలో భారతదేశం, సోవియట్‌యూనియన్ష మధ్య సంవ్రదాయక స్నేహ సహకార సంబంధాలు అభివృద్ధి చెంచుమూన్నందుకు సంతృ ప్తిని* వ్య క్తం చేణయి “ఈ సంధి భారతదేశం, సోవియట్‌ యూనియన్ల (ప్రయోజ నాలకు నమ్మకంగా ఉపకరిస్తోంది” అని కూడ ఆ _పకటనలో చెప్పారు దేశాయ్‌ సోవియట్‌ నందర్శనలో ఆనాటి విదేశొాంగమంతి ఎవీ వాజ్‌పాయ్‌ ఆయనవెంట వున్నారు

కేరదంలో మూడేళ్ళు కాంగేసేతర (వభుత్వ పాలనలోని మరో గమనార్హమయిన ఘటన సోవియట్‌ ప్రధాని కొసిగిన్‌ భారత సందర్శన ఈ యాత ఫలితంగా కొన్ని యితర ఒప్పందాలతో పాటు 10-15 వళ్ళ దీర్ష కాలిక ఆర్థిక, వర్తక, కాస్త సొంకేతిక సహకార ఒప్పందంపై సంతకాలు జరిగాయి

1980-88 మధ్య అంతర్జాతీయ పరిణామాలను యీ మండలంలో ఘటనలను జాగతత్తగా పరిశీలించినట్టయిత్కే సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ రాజకీయ ఆర్థిక హెంస్కృతిక సంబంధాలు, ఒక ముఖ్యమైన అంశమయిందని స్పష్టమవుతుంది. భారత _ సోవియట్‌ నంధినే తీసు కొందాం. ఈ ర0డు దేశాలమధ్య సంబంధాలు రూపుకొంటున్న (కమం వరంాకొష్టనందుకొన్న ఫలితంగా యీ సంధి జరిగింది అంతేకాక పాకిస్తాన్‌ వైపు అమెరికా మొగ్గు భారత పాకిస్తాన్‌ ఘర్షణలో దైనా జోక్యం చేసుకొన్నట్లయితే అమెరికా తనవక్షం వహిస్తుందని భారతదేశం నమ్ముకో జాలదన్సి అధ్యక్షుడు నిక్సన్‌ చేసిన పకటన వంటి నిర్దిష్ట పరిణామాలకు వతిస్పందనగా ఈ సంధి అవతరించింది. ఈ మండలంలో ఉదిక్తతను రెచ్చగొట్టే శక్తులు రంగ్యపవేశం చేయడంతో, శాంతికాముక దేశాలుగా ఈ రెండు మ్మితదేశాలు అందునా చిరకాల పరస్పర మైతీ చర్మితగల

కీర3

ఈ దేశాలు తగువిధంగా (పతిస్పందించక తప్పలేదు. వాస్తవానికి 1969లో భారతదేశంపై చైనా దుర్గాకమణ జరిగిన నాటినుంచి భారతదేశం “శతృృత్వంతో ఏర్పడిన కూటమిని (ఒకానొక పవెస్థికిలో జవహర్డాల్‌ నెహూ)) వాడిన వాన్తవి” పవజాలమి. ) వడుర్కోవలసి వచ్చింది 1970 దళాన్దీ తొలి సంవత్సరాల్లో అమెరికా చై నాఎమరధ్య పొత్తు “ళతృత్వంవల్ల ఏర్పడిన ఒక కొత్త కూటమి*.-ఇది ప్రధానంగా సోవియట్‌ యూఇయన్‌కు వ్యతిరేకంగా ఎక్కు పెట్టబిడినది.. కాని భారతదేశానికి కూడ ఇది పమాద్గ కరంగా పరిణమించే అవకాశాలున్నాయి. కాబట్టి దీవికి భారత - వ్వశివియట్‌ స్నేహ సంధి స్పష్టంగా ఒక విరుగుడు. బంగ్లాదేశ్‌ విముక్తి పోరాటం, భారత - పాక్‌ యుద్ధం కొనసాగిన తరుణ లోని ఘటనా కమంపై ఈ సంధి (వ్రభొవాన్ని గురించి మళ్ళీ లెప్పనవస*ంగేదు.. ఇదంతా ఉట క్తతోవ శమనం యూ=పుళో నెంకౌనడమేకాక ఇతర మండలాలకు కూడ విస్తరిస్తుందన్న భావం వ్యాపించిన సందర్భంలో జరిగింది. వేడు 1930 లలో పరిస్థితి పూర్తిగా మారింది. దీనితో మన దేశ భదకఠా పరిస్థితిని కూడ జ్నాగ త్త 7 పరిశీలించవలసివుంది. ఈ ప శ్రీలన నహజంగా కింది [పశ్నను ముందుకు తెస్తూం3; 19800లో భారత - సోవియట్‌ సంధి వ్‌ విధంగా కాలానుగుణ్యమముంది; ఆసియా భదతా సమస్యలతో దానికిగల సంబఐంధమేమి ?

టనిచిదోన అధ్యాయం = ఆసియా శాంతి, థారత-సోవియట్‌ మ్వైతి రూ

నన.

మన జాతీయ భదతా సమస్యలను మొత్తం (పంద వరిణామా లను కాక, కేవలం హెకిస్తాన్‌, చైనాలను మ్మాతమే గమనంలో పెట్టుకొని చూచే సార్వతికధోరణి కనిపిస్తోంది. ఆలాంటి పరిమితి దృక్పధం మన భదతకు చాలా సమాదకారి. ఏ పమాదాలనై తే మనం ముందుగానే వూహించి, తగినవిధంగా వాటిని ఎదుర్కొచేందుకు సన్నద్ధం కాగలమో వాటిని కాలం మించిపోయేవరకు వుపేషించడం జరగవచ్చు (క. సుబహ్మణ్యం, “వ్యూవోత్మ విశ్లేషణొ, పుట 1)

(పధాశమంత్రి రాజీవ్‌గాంధీ లోక్‌సభలో రక్షణమం తిత్వశాఖ పద్దుఎపై జరిగిన చర్చలో 1996 ఏపిల్‌ 8న కలుగ జేసుకొని మాట్లాడుతూ మశ దేశం యీడు ఎదుర్కొంటున్న ఖఫ,దతా సమస్యల కొత్త లమణా లకు నభ్యులద్యష్టికి తెచ్చారు (ప్రధాని నొక్సి-చెప్పిన ఇతి ముఖ్యాంళాలివి *

ఎ) శ్రీలంకతో “చేతులు కలిపి” పనిచేస్తున్న పాకిస్తాన్‌

ఇజాయిల్‌ లు:

వ పాకిస్తాన్‌ తన ఆయుధాగారానికి అణ్వస్తాాలను చేర్చే

(పయత్నాలను మానుకోలేదు;

సి) చాలా సులభ షరతులతో అప్పులిచ్చి, దానికి ఆధునాతన

ఆయుధాలను సరఫరా చేస్తున్నారు;

డి) “అస్టనిస్తాన్‌ ముసుగును తొలగించడం జరిగింది” ఎందు

వళ్దను టే, పాకిస్తాన్‌కు సరథరా అవుతున్న ఆయుధాలు

కేటీ పర్వత్మపాంతాల్లో వాడటానికి వీలయినవి కొవు, *ఈ ఆయు ధాలను ఎక్కడ వాడటోతున్నారు మరిి ఆయన వళ్నించారు.

రాజీవ్‌గాంధీ చేసిన ఈ సూటి వ్యాఖ్యానం బయట పెడుతున్న దాని కన్నా దాచిపెకుతున్న విశేషాలే ఎక్కువ. పాకిస్తాన్‌ పాయుధబరాలు విస్తార సంఖ్యలో భారత _ పాకిస్తాన్‌ సరివాద్దుని ఆనుకొనిఉన్న సైనిక శిబిరాల్లో కేందీకరించబడివున్నాయి. పాకిస్తాన్‌ సైనికబలం పెంపుదలను మనం ఈ నేపథ్యంలో చూడాలి. ఆ విధంగా పాకిస్తాన్‌ ఈ విషయంలో భారతదేశం కన్న సానుకూల పరిస్థితిలో వంది. విమానాల్లో సేనల్న తరలించగలగడంలో భారతదేశ శక్తి తక్కువ; క్లషమయిన ఖౌగోళిక వాతావరణ పరిస్థితులవల్డ ముఖ్యంగా కొండ పొంతాల్లో వుత్చన్నం కాగల సమస్యలెన్నో వున్నాయి. పాకిస్తాన్‌ సేనల పురోగమనాన్ని ఉదాహరణకు కాశ్మీర్‌లో వాటి పురోగమనాన్ని ఆపగల సంఖ్యలో త్వరగా భారతీయ సైనికదళాలు తరలించడానికి ఆటంక పరుస్తాయి.

ఈ సమస్యకు సంబంధించిన మరో అంశం వుంది పాకిసాన్‌ తన సేనలో 80 శాతాన్ని భారతదేశానికి ఎదురుగావున్న తూర్పు మైదానాల్లో వుంచింది. కొని మన దేశం తన సెనిక డివిజన్షలో దాదాపు మూడోవంతు చైనాకు వ్యతీరేకంగా మోహరించింది. పాకిస్తాన్‌ మన సైనిక డివిజన్ల ఐకాన్ని, సైనిక బలగాలను 1972 దరిమిలా రెండింతలు హెచ్చింది బాగా పాయుధమైవున్నట్టి పెద్దా వచ్చన్న” సైన్యం కూడ వుంది, దాన్ని కం్మటాక్టు (పాతిపదిక ఫై, నూనె ఉత్పాదక అరబ్బు దేశాల్లో వుంచారు. బాలా తగ్గించి అంచనావేసినా, ఆ సైనికుల సంఖ్య దాదాపు 40 000 వుంటుంది.

1981 జూన్‌లో, వాషింగ్గన్‌ పాకిస్తాన్‌తో థ దతా సంబంధాలను వునరుద్ధరించడింవల్ల, అమెరికన్‌ ఆయుధాలందే దేశాల్లో పాకిస్తాన్‌ బాలా [వముఖస్థానంలో వుందని రాబర్ట్‌ జీ, విర్సింగ్‌ నంటి అమెరికన్‌ రవణ (వవీణులు అంగీకరించారు. 1986 ఆర్థిక సంవత్సరానికి దానికి అందే ఆర్థిక, సైనిక సహాయం $26 మిలియన్‌డాలర్గు. ఇది మూగు బిలియన్‌

కళళ

డాలర్ల మేరకు వున్న ఆరు సంవత్సరాల సైనిక, ఆర్థిక సహాయంలోని నాల్లవ విడత్‌.. .దిసితో “వపంచంలో అమెరికా భదచతా సహాయం పొందుతున్న దాదాపు 100 దేశాల్లో పాకిస్తాన్‌ నాల్గవస్థానాన్ని (ఇృజాయిల్‌ ఈజప్పు ఓర్కీల తరువాత) చేరుకొంది.

చైనాకూడా వాకీస్తాన్‌కు చాలా వుదారంగా సహాయం చేస్తూంది. అది ఎఫ్‌ - క వైర్‌ విమానాలను వందల్లో సరఫరా చేసింది. వీటికీ ఆకాళశరనుండి ఆకాశంలోకి [పమోగించే మిసిలీలను అమ్చారు, కికిస్తాన్‌కు చైనా సహాయంతో పునర్నిర్మించిన టి - 59 మధ్యరకం టాంకులున్నాయి. పాకిస్తాన్‌ వైమానిక బలాలకోసం చైనా సరఫరాచేసిన ఎఫ్‌ - 6 విమానాలకు (ఫాన్స్‌ సరథరా చేసిన మిరాజ్‌ *8 మిరాజ్‌ = శ్‌ రకిం విమానాలకు పువర్శిర్యాణ మరమ్మత్తు స్టావరమమున కమా విమాన కర్మాగారం త్వరత్వరగా వి స్తరిస్తూందని వార్త,

“190 - 80 మధ్యకాలంలో చైనా పాకిస్తాన్‌ ప 5600 టాంకషలు 25 నౌకలు 800 యుద్ధ విమావాలు, మరింత సైనిక సొమ్మాగి సరఫరా చేసింది,

1980లో పాకిస్తాన్‌కు ఆమెరికా సైనిక సహాయం పువః ప్రారంభం కానటా.కి ముందు చైన సైనిక సహాయం 600 మిలియన్‌ డాలర్లకు చేరుకొంది. అప్పటికి పాకిస్తాన్‌ టాంకుడశాల్లో. 75 శాతం విమానాల్లో 65 కాతం చైనాలో తయారయినవి. (రాబర్ట్‌ సి, విర్చింగ్‌, “దక్షిణానీ యాలో ఆయురపోటీ” ఏషియన్‌ సర్వే వాషింగ్గన్‌, మార్చి 1985)

వాషింగ్టన్‌ బీకింగ్‌లు రెంటి సహాయంతో పాకిస్తాన్‌ పెంపొందించు కొన్న విసా సై కబలాన్ని పరిశీలించేముందు, పాకిస్తాన్‌ కూ శ్రీలంకకు మధ్య అభివృద్ధి అయిన కొత్త సంబంధాలను మనం అంచనా వేయటం అవసరం. అది ఆమరీకా* భదతతో ప్రత్యక్షంగా ముడిపడి వున్న విషయం, 198 డిసెంబరులో శ్రీలంకను సందర్శిస్తున్నప్పుడు అధ్యక్షుడు జీయావుల్‌ హక్‌, తమిళ తిరుగువాటుదార్జను సాయుధవలంతో అణచివేసే శ్రీలంక (పభుత్వ విధానాన్ని తన పళకుత్వం బఐంపరుస్తుందని వాగ్దానం చేశారు. ఎటువంటి “మినహాయింపులు లేకుండా” నైతికంగా, రాజకీయంగా

16?

ఆర్థికంగా శాయళ క్రలా, తుదకు ఆయుధాల సరథరాతోసవో ్రీలంక విధానానికి అండదండ లివ్వవలసిందిగా ఆయన యితర దేశాలను కూడ కోరారు. దేశాల్ని లోపలినుంచి విచ్చిన్నం చేసే పనిని ఎవరూ అనుమతించ రాదని ఈ ఇస్టామిక్‌ రాజ్య సమర్శకులు వాదించారు. అయితే భారతదేశానికి సంబంధించినంతవరకు “ఖలిస్తాన్‌ బెరరిస్టులకు నైతిక పాదార్థిక సహాయమివ్వడానికి పాకిస్తాన్‌ ఎప్పుడూ వెనుకంజ వేయలేదు.

కాన ఆశ్చర్యకరమైన డేమిటంటే వాకిస్తాన్‌ శ్రీలంక రెండూ భారతదేశంపై బురద చల్లేందుకు “కాశ్మీర్‌ * సమస్యను లేవనెత్తుతున్నాయి. భ్రీలంక (పభుత్వంలోని కొందరు ముస్లిం మంతులు యిజీవల కొశ్మీర్‌ (పజల స్వయం నిర్ణయాధికారాన్ని గురించి మాట్లాడారు దీన్నిబట్టి జియా జయవర్ధనే యిద్దరూ అధికారంలోకి వచ్చిన తరువాత శ్రీలంక = పాక్‌ సంబంధాలు కొత్త మలుపు తిరిగాయి అని చెప్పవచ్చు. (ప్రాంతీయ, అంతర్జాతీయ సమస్యలపై ఈ రెండు సభుత్వాలు మరింత సన్నిహిత మయిన దృక్పధం అవలంభించాయి. గమనించవలసిన విషయమేమిఓం టే పాకిస్తాన్‌కు వామ్‌లో సంపూర్ణ సభ్యత్వం ఇవ్వబడినప్పుడు ఫ్రీలంక ఈ ఉద్యమానికి ఆర్యక్షత వహిస్తూవుండేది

థ్రీలంకలో 1988 జూలైలో మఠకలవోలు చెలరేగినప్పుడు జయవర్థనే (వభుత్వం, సైనిక సహాయం కోసం అమెరికా బిటన్‌, బంగ్లాదేళ్‌, హెకిస్తాన్‌లకు విజ్ఞప్తి చేసింది. (ఆలా చేయలేదని ఆది బుకాయించినా). బంగ్లాదేశ్‌, పొకిస్తాన్‌లు ఈ విజ్ఞప్తిని మన్నించి సహాయం చేశాయని వార్త. ఇది నిజమో కాదో కాని ఒకటీ మాతం వాస్తవం. హైకిస్తాన్‌కు, శ్రీలంకకు “ోముస్టిం మళాభిమానం” ఒక అముకూలమయిన పరికరమయింది. పాందూ, ముస్లిం తమికులమధ్య చీలిక తీసుకరావాలని హాకిస్తాన్‌ ఆదుర్దా. ఎందువల్లనంటే ఇది దశీణ భారతంలో మత రాజకీయాలను [పవేళ పెడుతుంది. ముస్తిం తమికులను హిందూ తమికుల నుండి దూరం చేయాలని శ్రీలంక కోరిక.

గళ ఓక సంవత్సరంగా ఛ్రీలంకలో హోంగార్డులకు, మితర సిబ్బందికి శిషణ యివ్వడం ద్వారా పాకిస్తాన్‌, శ్రీలంకకు తమిళ తిరుగు బాటుదార్లను ఎదుర్కొనేందుత్తై తోడ్పడు తుండడానికి యిదే కొరణం

168 పాకిస్తాన్‌ శ్రీలంకల మధ్య నెలకొన్న సమయానుకూల బాంధ వ్యంలో ఇజాయిల్‌ _ ఫ్రీలంకల వియ్యం విడ్డూరంగా కనిపించవచ్చు. కాని ఆందలో వింత ఏమీలేదు ఎందువల్లనంటే, ఇ జాయిల్‌ పట్ల వాస్తవిక దృష్టిగల విధానాన్ని అవలంభించాలని పాకిస్తాన్‌ అరబ్బు దేశాలకు బహిరంగంగా సఎహాయిచ్చింద కాబట్టి పాకిన్హాన్‌, ఇజాయిల్‌లు రెండు (వత్మేకించి ఇజామిల్‌ గూఢవారిళాఖ మొస్సాద్‌, (శ్రీలంక దళాలకు 'చెంరిజంను ఎమర్కొనెందుకు శిషణ యిస్తూన్నదంటే, వాటీని తమ సొంత రాజకీయ ఉద్దేగాజ, ఆంచనాలు వున్నాయి దీన్నిబట్టి, అనేక సందర్భాల్లో సైెనకవాదం మత ఆసహనం చెట్టపట్టాలు వేసుకొంట*ోయని రుజువవుతోంది. ఈ అర్థంలో ఇజాయిల్‌ పాకిస్తాన్‌, శ్రీలంక వేరు వేరు మాదిరిల 'సై5వాదానికీ, మత వీరావశానికీ ప్రతీకలు. అవన్నీ కూడ వాషింగ్గన్‌కు బంధుదేశాలు కావడంలో కూడ ఆశ్చర్యం లేదు. ఎందువల్ల నంటే, పెంటగన్‌కు గల (పపంచాధిపత్యం గురించిన కొత్త భావనకు మఠ ఛాందసత్వం, మవరైకవాదం చాలా ఫల(పదమయిన సైద్ధాంతిక చేయూరలుం శాని ఈ మండలంలో, (పల్మేకించి పాకిస్తాన్‌, ్రీలంకల్లోని పరిణామాలను _వపంచాధిపక్యానికి సంబంధించిన వాషింగ్టన్‌ కొత్త వ్యూవాం నుంచి వేరుచేసి చూడలేము, నిరాయుధీంరణకై (వత్యేకించి అణ్వాయుధ వినర్ద“క్తై పాటు వడటంలో భావతదేశ నాయకత్వాన అలీనోద్యమం యిడీవల నిర్వ హించిన ప్మాతమ దృవ్నలో వుంగకౌని అమెరికా కొన్ని వర్ధమాన దేశాంతో, ఉదావావణకు వాకిస్తాన్‌ శ్రీంంకంఎతో అధికారపూరత సంధుణ గాని బహిరంగ సై క స్థాంంాలు గాన లేకుండానే, సన్నిహిశమైన భచతా సంబంధాలను నెలకొల్చుకొనే కొత్త వ్యూహాన్ని రూపొందించ కొన్నట్లు తోస్తుంది. ఈ మూత భావనకు ఆమెరికా విదేణంగమం తి పెమిగ్‌ 1981లో వ్వెడిందారు; "మనం అధికరపూర్వక బాంధవ్యాలను నెలకొల్పడాని! లేదా అమెరికన్‌ న్థానవాలను పెద్దఎత్తున నిర్మించడానికి (ప్రయత్నించడం

169

లేదు మనం ఒక నాజూకైన వ్యూహాన్ని తవణావళ్యగతను బట్టీ కూడ, అవలంబిస్తు న్నాము;ొ అని అయన అన్నారు

పాకిస్తాన్‌ అమె5ంకా సహాయంతో, కరాచీ గ్యాడర్‌ జై వానీ, ఓర్మారా, పాస్కీ, పెషావర్‌ లాహోర్‌లలో తన సెనిక సదుపాయాలను మెరుగుపరచుకౌంది. పాకిస్తాన్‌కు ఎఫ్‌ - 168 తదితర ఆయుధ సరఫరా లను అమెరికా కేర్యద _సైనికాధికార వర్గక, సత్వర మోహంంపు దళాలతో కలిసి నిర్వహిస్తోంది. వరిసర దేశాల్లో సైనిక వ్యవవారాలను రహస్యంగా పసీగస్రే కేర్చదాలు అమెరకాకు పాకిస్తాన్‌లో లభించే అవకాకాలను గురించిన వార్తలు ఈ సందర్భంలో గమనార్హ మయినవి,

అపకటిత సైనిక బాంధవ్యం ఏర్పరచుకొనే అమెంకా - పాక్‌ వ్యూహానికి బహుశ్ళా అది పాకిస్తాన్‌ _వజల కన్నుగప్పగలదనే అభిప్రాయం శారణమై వుండవచ్చు పాకిస్తాన్‌ [_పజలు శమ దేశ సౌార్వభౌమాధికార స్వాతంత్యాలను రకించుకొనేందుకు ఎంతవరకు ముందుకు వస్తారో, (వత్యేకించి, దేశంలో పజాస్వామ్మ పునరుద్ధరణ క్రై బెనజీర్‌ భుట్టో వుద్యమం [ప్రారంభించిన ఈ తరుణంలో, ముందుగానే ఏ నిర్ధారణకు రాకుండా వేచి చూడవలసి వుంటుంది.

కాని గమనించవలసిక ముఖ్య విషయమేమిటంటే దక్షిణాసియాలో, అమెరికన్‌ వ్యూవాంలో భదతకు సంబంధించి పాకిస్తాన్‌ నిర్వహించే పాతను ఈ/న్‌ (వభుత్వం మార్చింది. రీగన్‌కు ముకపు అమెరికా విధాశం అనుసరించిన (పధాన వంధా అన్టన్‌ సమస్యను అలాగే అట్టి పెట్టడానికై పాకిస్తాన్‌ ప సైసక సహాయం అందించడం ఆది పరిమిత ప్యాత మ్మాతమే కాని, రీగన్‌ హయంలో ఒక పెద్ద మార్చు వచ్చింది. పాకిస్తాన్‌న. ఆత్షరాలా “యుద్దరంగ అ(గ్మశీశో రాజ్యంగా మార్చివేశారు. అది అప్థ” స్తాన్‌ దక్షిణాన ఒక రకణమర్గంగా పంిదేయవలసిందిగా ' వుందని వేరే చెప్పనవసరం లేదు. ఆదే సమయంలో ఆది పర్షియా జలసంధి హిందూమవోసమ్ముడ మండలాల్లో వాషింగ్దన్‌ భౌగోళిక రాజకీయ వ్యూహంలో ఒక కీలకమయిన లింకుగా కూడా రూపొందింది. పాకిస్తాన్‌ తన సైనికళక్రి ద్వారా యిప్పుడు ఒకవైపు ఇరాన్‌,

170 సౌదీ అరేబియా, తదితర జలసంధి దేశాంకు “సుస్థికతను” సమాకూత్చ వలసివుంటుంది, మరోవైపు దశ్షీణాసియా దేశాలలోని పరిణామ గతి (క్రమాన్ని ప్రభావితం చేయవలసి వుంటుంది (ప్రస్తుతం జనరల్‌ జియాపై రీళన్‌ _పభుత్వానికి గట్టి నమ్మక ముంది. ఈ దశలో కేవలం వూహాగానమే ఆయినా కొవచ్చునేమో కాని, (ప్రజాస్వామ్య పునరుద్ధరణ ఉద్యమం (ఎం. ఆర్‌. డి) పాకిసాన్‌లో ఐలా బలాల పరిస్థికికి మార్చగల అవకాశాలున్నాయి. ఆ ఉద్యమం కాలూని నిలదొక్కుకోనారంభించింది. 'సైస్యంలో సైతం వ్యవహారాలు అంత (ప్రశాంతంగా లేవు కానీ ఒకటి మాతం నిజం. పాకిస్తాన్‌ సెనిక (పకళుత్వానికి ఎదురవుతున్న త్మీవమయిన సవాష్ళు అమెరికన్‌ విధాన నిర్ణేతలకు సంధిగ్ధావస్థను సృష్టిస్తాయి వారు తెరవెనక నుండీ “రెండవ (పత్యామ్నాయాన్ని” నిర్మించుకోవడానికి _[పయత్నిస్తూ వుండాలి, ఈ (పత్యామ్నాయమేమి ? రీగన్‌ [పభుత్వం పాకిస్తాన్‌ను వ్యూవోత్మకంగా ముఖ్యమైనదిగా పరిగణిస్తూ వుండడం పచ్చి నిజం. కాబట్టి ఆ దేశంలో పాక్‌ - అమెరికా సంబంధాల విస్తరణకు తోడ్పడగల ఒక రాజకీయ ఏర్పాటు వుండాలని రీగన్‌ పభుత్వ అభిలాష దక్షిణాసియా వ్యవహారాలను గురించిన ఆమె3కన్‌ (ప్రవీణులు అమెరికా _ పాక్‌ సంబంధానికి గల [పాముఖ్యాన్ని స్పష్టంగా పేర్కొన నప్పటికీ యీ మండలంలో పాకిస్తాన్‌ దురాశలకు అమెరికా [ప్రాపంచిక ప్రయోజనాలకు మధ్య పొందిక వుండేలా చూడడం అవసరమని వారు అనుకుంటున్నట్టు వుంది. పాకిస్తాన్‌ సైనిక బలం పెంపుదల దక్షిణాసీయా దేశాలకు |పత్యేకించి భారతదేశానికి కొత్త ళదతా సమస్యలను సృష్టిస్తుందనే మాటను వారు తోసిపుచ్చుతున్నారు. కానీ. ఈ సైనిక బలంపెంపుదల భారతదేశ (వయోజనాలకు వ్యతి రేకంగా ఉద్దేశించినది కాదని భారతదేశానికి నమ్మ జెప్పలేకపోయారు. సోవియట్‌. (ప్రమాద మనేదాన్నీ, అనన్‌ సమస్య నూసాకు మాపి ఈ సైనిక సవామయాన్ని సమర్థించుకుంటున్నారు. అయితే, ఇస్టామావబొద్‌ కు గల మాండలిక (ప్రాధాన్యతలు వేరని వారికీ తెలుసు,

శైా1

ఈ పరిస్థితిలో పాకిస్తాన్‌ స్రైనకీకరణ ఈ మండలంలో అది నిర్వహించ నారంభించిన పాత వాషింగ్దన్‌తో ఆది సన్నిహిశమమున భ్యదతా సంబంధాఎగు సత్వర గతితో నిర్మించుకొంటూండటం ఇవన్నీ భారతదేశానికి భదత విషయంలో కొత్త పంస్థితిని సృష్టించక మానవు ఈ పోకడ కొ.స్తాగితే భారత - అమెరికా సంబంధాలు కుడుట పడుతున్న వశ్న భమను కొన్ని వర్గాలు కలిగిస్తున్నప్పటికీ అమెరికా భారతదేశాల మధ్య అధిాధికంగా ఘర్షణ సంబఎధాలు ఆనతికాలంలో ఏర్పడే అవకాళం వుంది.

మరోవైపు అణ్వస్త్ర విసర్జనపై సంపతింపులకు దారి వర్పరచ డానికి నోవియట్‌యూనియన్‌ వరుసగా చొరవ తీసుకొంటూంది. అది అణు పకితలపే తన మారిటోరియంను కొనసాగించడానికి నిర్ణయించింది. ఈ (వకిపాదనను వాషింగ్టన్‌ తిరస్కరించి తన అణు వరీశలను కొన సాగిస్తున్నప్పటికీ అణు టయ్రేబళ్ళకు వుష్రకమించకుండా వు:జాలన్న శన ఏక పత నిర్ణయాన్ని 1085 డిసెంబరు 81 వరకు పొడిగించ కున్నట్టు సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఆగష్టు 6న ఫకటించింది సోవియట్‌ = అమెరికా జేనీవా శిఖర్మాగ నమావేశం తరువాత తన యీ నిఐద్ధతను 1356 మార్చి వరకు పొడిగిస్తానని చెప్పింది. తరువాత ఆరు దేశాల విజ్ఞప్తికి (దీనిలో రాజీవ్‌ గాంధీ ఒక ముఖ్య ప్యాత నిర్వహింబారు) చెవి యొగ్గి సోవియట్‌ యూనియన్‌ తనకు ళానే విధించుకొన్న యీ నిషేధాన్ని నిరవధికంగా పొడిగించడానికి సంసిద్దంగా వువ్నానని పకటించింది.

సోవియట్‌. కమ్యూనిస్టు పాళ్టీ 27వ మహాసభకు సమర్పించిన తన నివేదకలో సోవియట్‌ వాయకుడు గోర్చచేన్‌ నర్వావృత అంతర్జా తీయ భ(దతా వ్యవస్థ అన్నభావనకు విశదీకరించారు. ఇది వాస్తవిక: ఆచరణాత్మక భావననకాక, తమ సామాజిక వ్యవస్థ ఏదైనా, భూవండ లంలోని సమస్త శాంతి కాముక [పజల మనోభావాల వ్య క్రీకరణ కూడ. సైనిక రంగంలో యీ వ్యవస్థ మౌలిక సూళాలివి :

ఎ అబ్వస్త్ర రాజ్యాలు ఒకదానిపై ఒకటిగాని లేదా మరో దేశం

మైగాని అణు లేదా సాం వ్రదాయక యుద్ధం చేయకుండా వుండటం;

17% వి దూర రోదసిలో ఆయుధ పోటీ నివారణ, సమస్త ఆణ;స్త్ర పరీక్షల నిలుపుదల, అటువంటి ఆయుధాల సంపూర్ణ నిర్మూలన, రసాయన ఆయుధాల పై విషేరమూ, వాటి నిర్మూలన ఇతర సొమాహిక విధ్వంసక సాధనాలను రూపొందించకుండా వుండడం ; సి దేశాల సైనక స్తోమత స్థాయిని సహేతుకంగా తగినంత స్థాయికి ఖచ్చితమయిన నియంత్రిత పద్ధతిలో తగ్గించడం ; డి సైనక బాంధవ్యాల రద్దు, ఈ దళలో ఒక ఆంచెగా, ఇప్పటి యీ బాంధవ్యాలను విస్తరణకు, కొత్త వాటి స్థాపసనవు మాను కోవడం ; ఇ). సైనిక బడ్జెట్లను సమతూకంగా సమ నివ్పత్తిలో తగ్గించ డం. (మైకల్‌ గోర్బచేన్‌ ; సోవియట్‌ కమ్మూనిస్టు పార్టీ 97 వ మహాసభికు రాజకీయ నివేదిక ). హాక్టీ మహాసభి తరువాత సోవియట్‌ నాయకుడు ఊది క్తతను చల్దబరచగానికి రెండు పధానమయిన చొరవలను తీసుకొన్నారు. తూర్పు బెల్పిన్‌లో ఒక (ప్రసంగంలో ఆయన వార్చా సంధిని ఉత్తర అట్లాంటిక్‌ సంధి సంస్థను ఏకకాలంలో ఎద్దు చేయాలని పిలుపు యిచ్బాయి. “మేమూ, మా బంధు దేళాలు “నాటో దాడిగి గురి అయితే తప్ప సోవియట్‌యూ;యన్‌ వాటిపై ఎవ్పటికీ ఎట్టి వరిస్థితుల్లోనూ పాయుధ చర్యలను పారంభించటోము” అని ఆయన పునరుద్హాబించారు (ఫ్రేట్స్‌మన్‌, న్యూఢిల్లీ 1986, ఏప్రిల్‌ 22 కింది గీతులునావి) ఈ చొరవకు తోదు, సోవియట్‌ యూనియన్‌, తౌను మరే ఇతర (ప్రతిపాదన వైనా పరిశీలించడానికి సిద్ధంగా వున్నానని స్ప్టం చేళారుం (ప్కేటేయట్‌ క్ష న్యూఢిల్లీ 1986 ఏపిల్‌ 19). ఈ చొరవల తరువాత సోవియట్‌ నాయకుడు, (పధాశమంతి రాజ్షీవ్‌ గాంధీకి 1986 ఏపిల్‌ 8 కాంతి సందేశంపై సంతకం చేసిన తక్కిన అయిదుగురికి, 'సమాన భదతా సూతం ప్రాతిపదికపై ఇందుకై

శ్రే

అతి పావసోపేతమైన చర్యలోకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ సంసిద్ధతను తెలియ జేశాక్కు (అదే పవతిక, 1986 ఏపిల్‌ ల్స్‌,

ఈ సోవియట్‌ చర్యలకు రీగన్‌ ఎలా పతిస్పందించారు ?

ఒక అమెరికన్‌ (పవీణుడు దీన్ని ఎలా అంచనా వేశారో మద్దాంం అనేక సంవత్సరాల పాటు బోస్టన్‌లోని “మిట్‌ లో (ఆమెరికా) (ఫొవెసర్‌గా పనిచేసిన పొం. చోమ్‌స్కీ అనే ఒక [పముఖ అమెరికన్‌ పండితుడు లబియాపై అమెరికా దుర్మాకమణ తొలిఏడత తరువాత చేసిన విశ్రేషణకు దిగువ యిస్తున్నాము =

పొం చోవ్‌స్కీీ చెబుతున్న దాన్ని బట్టి రీగన్‌ (పభుత్వం పధానమయిన మూడు కార్య[కమాలతో 7ద్దె ఎక్కింది : ఆవి, వనరులను పేద దేశాల నుంచి సంవన్న దేశాలకు బదలాయించడం ; సెనిక వ్యవస్థ ద్వారా ఉన్నత సాంకేతిక పర్మికమకు ఆక్టిక సహాయం చేయడం; కృతీయ (ప్రపంచంలో ఐల యోగంతో చేసుకొంటున్న జోక్యాన్ని విస్తృతం చేయడం (న్యూ స్టేట్స్‌మన్‌” నుంచి 1996 ఏపిల్‌ తేదీ ఆబ్బిట్స్‌ పిక వుదహరించినది).

వాస్తవానికి 19086 ఏపిల్‌ 15న లివియాపై అమెరికా చురాకమణ ఈరువాత, మధ్య అమెరికాలో “ఉది క్తత* పెరుగురూనే వుంటి ఆమెరికా నికరాగ్వాలో. విర్ధిష్ణ లఇ్యాలపై విమానాలతో దాడ్‌ చేయడం పూర్తీ సంభవమే అని లంగన్‌లోని వ్యూవాత్మక వఎకీలనల అంతర్జాతీయ సంస్థ వూహించి చెప్పింది. (హిందూ, మృదాసు, 1986 మే 17) అంతేకాదు నాడీ మండలాన్ని దెబ్బతీసే పమాదకర గ్యాస్‌ ఫిరంగి గుళ్ళతో నవి ఒక కొత్త తరం రసాయన ఆయుధాలను అమెరికా రవాస్యంగా వుత్పత్తి చేసే ఆవకాశం వుంది. (అదే పత్రిక, 1986 ఏపిల్‌ 25) ఈ వాస్తవాలు ప్యతికా వార్తలనుంచి "సేకరించినవే. కాని రీగన్‌ [పభుత్వంలోని కజ్టా కోరుల నిజమయిన ఉీద్దేశాలేమిటో అవి చెప్పక చెబుతున్నాయి.

ఇవి కాక, మరికొన్ని వాస్తవాలను కూడ, (వత్యేకించి అమెరికన్‌ నక్షత యుద్ధ వ్ల్యూవాోన్ని దృష్టిలో వుంచుకోకపోతే, ఆసియా భదతకు, (పత్యేకించి భారత దేశ భ దతకు గం |సపంచ స్థాయి లక్షణం గురించి ఆవగాహన అసమగంగా వుంటుంది.

కే74

గణాంక వివరాలను బట్టి చూచినట్లయితే, అమెరికా అణ్వాయుధా గారాల్లోని ఆయుధాల సంఖ) 25 000ను దాటిపోయింది. 1945 లో హికోషిమాశు బూడిదపాలు చేసిన బాంబు విధ్వంసక శక్తిగనన్నా పై ఆయుధాల మొత్తం శక్తి ఒక మిలియన్‌ రెట్టు ఎక్కువ. కానిఅణ్వస్తా) కై అమెరికా తపన ఆనంతమైనదిగా కనిపిస్తుంది. కొత్త ఖండాంతర మిసిలీల అలు జరాంకర్గాములు వూహాత్మక బాంబర్గు ఆకాశంలో, భూమిపై, సముుదతంపై ఆమర్చిన భారీ [కూయిజ్‌ మిసిలీలను కనీ వినీ ఎరుగిని స్థాయిలో అది మోహరిస్తోంది. రీగన్‌ వ్యూహాత్మక రకణ పథకం ((ఎన్‌.డి.ఎ)

దీనంతటిసీ మించి రీగన్‌ వ్యూహాత్మక రక్షణ పధవం అనే దానిలో భాగంగా వాషింగ్దన్‌ యిప్పుడు తన ఆణుమిసి లీం కార్యి కమాన్ని ఆంతరిఇా నికి హడ వి స్త్రంపచేయాలని తలపెట్టింది. గోర్చచేవ్‌ మాటల్లో “అధ్యవ్షుడు రీగన్‌ తన వ్యూహాత్మక రక్షణ పథకానికి, రోడసీ మిసిలీ రమణ వ్యవస్థకు తన సిబద్ధతన.౦చి ఏమ్మాతమూ వైదొలగలేమ; ఇతర ఆయుధ సమస్యల పరిష్కారానికి సంసిద్ధతా చూపలేదు ”* కాని ఆమెరికన్‌ అర్యమ్షని వైఖరిలో “వా స్తవికకాదృవ్షి గల కొన్ని అంశాలూ వున్నాయని కూడ గోర్భచేవ్‌ అన్నారు. అయితే పస్తుత తరుణంలో ఖాయంగా ఒకటి కనిపిస్తూంది _ రోదసీ సైనికీకరణ ద్వారా అమెరికా (ప్రపంచ స్థాయిలో సైనిక వ్యూవోత్మక ఆధిక్యతను సాధించాలని వుంది. ఇది సమస్యలో కీలకాంళం.

పెంటకన్‌ రూపొందించి, అభివృద్ధిపర్చిన నక్యత యుద్ధాల గురించిన భావనకు స్పష్టమంిన రాజకీయ లడ్యం - అణ్యస్త్రోలతో అమెరికా [పపంచాధిపత్య స్థాన అన్న లక్ష్యం =వుంది. ఇందుకు సన్నాహాలలోకి మొత్తం ఆమెరికా సైనిక ఆధారరంగాన్ని - పపంచ మంతటా యిదివరకే స్థాపితమయిన ఈ ఆధార రంగాన్ని - తీసుకవచ్చే పెంటగన్‌ వధకాలే యిందుకు సాక్ష్యం, ఈ పధకాలు ఆసియా, ఆ ఫికా, లాటిన్‌ అమెరికా దేశాలకు వత్యక్ష [పమాదాన్ని రెచ్చి పెడుతున్నాయని

టై

మనం నిర్ధారణ చేయవచ్చు మొదటి విషయం, ఈ దేశాలు పెంటగన్‌

క75 నక్షత యుద్ధ నన్నావాల్లో ఆమసంధాలుగా సమన్వయీకరణ కేం దాలుగా వుపయోగపడతాయి. ఈ సైఏిక స్థావరాలు తొమ్మిది దేశాల్లో వు-డటం, అవన్నీ అలీనోద్యమంలో సభ్యదేశాలు కావడం గమనార్హం. ఆ దేాలివి; ఈజిప్ట్‌ కెన్యా, ఓమన్‌, ఐహైైన్‌ సౌదీఅరేబియా. సోమాలియా, సౌబెళ్టన్‌, పాకిస్తాన్‌ ఫిలిప్పైన్స్‌

ఈ సందర్భంలో మరోవిషయం కూడ చెప్పాలి - అమెరికన్‌ సైనిక స్థావరాలు తృతీయ పంచంలో యిష్పుడున్నవ్కీ నిర్మాణంలోనివీ ఈ దేశాల పొలకుల రాజకీయ నియంతణలో లేవు అంటే ఈ దేశాలలోని సై5క స్తోమతను, ఈ దేశాల (పభుత్వాల అనుమతి లేకుండానే రంగంలో దింపవచ్చు. ఈ దేశాల పాలకులు ఈ విషయం ఒప్పుకోకపోయినా (అలా ఒప్పుకోవడం వారి రాజకీయ _పయోజనాలకు మంచిది కాదు) ఈ స్థావరాలు శకేందాలు పెంటగన్‌కు అణ్వస్త్రాల ద్వారా తమ దురాళలను నెగ్గించు కొనేందుకు ముఖ్య సాధనాలుగా వున్నాయిః అందువల్ల శే (పధాశమంతి రాజీవ్‌గాంధీ హెకిస్తాన్‌ అణ్వస్త్రళక్రిని పదేపదే పపంచ దృన్టికి తిస్తున్నారు.

నత తయుద్ధ వధకాల్లో మరో అంళముంది. ఈ సన్నాహాల [కమంలో స్థాపితమవుతూన్న కొత్త సైనిక నిర్వాణాలను సోవియట్‌ యూనియన్‌ పైన్నేకాక, అమెరికా “ముఖ్య (పయోజనాలకు” వ్యతిరేకంగా వున్న విభానాన్ని అనుసరించే తృతీయ పపంచ దేశాలపై కూడ వుపయో గించ వీలుంది.

అమెరికన్‌ బుక్కింగ్స్‌ ఆన్‌స్టిట్లూట్‌ (వవీణులతోసవో కొందరు నిపుణులు చేసిన పరిశీలనను బట్టీ గతంలో, _ పాంతీయ ఘర్షణలలో, (వధానంగా తృతీయ పపంచ దేశాలకు వ్యతిరేకంగా అణ్వాయురాలను ఉపయోగించే. ఆవకాశం గురించి ఆమెరికా [పభుత్వం పరిశిలించిన సందర్భాలు ముపృ్పయికిపైగా వున్నాయి,

“బైమ్స్‌” పతికకు యిచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో అమెరికా మాజీ అధ్యక్షుడు రిచర్డ్‌ సిక్సన్‌ తన హయాములో, ఆజ్వస్త్రంల వుపయోగిందే అవకాశాన్ని తాను తోసివేయని సందర్భాలు నాలుగున్నాయని, వాటిలో ఒకటి 1971 భారత -- పాక్‌ సంఘర్షణ అనీ అన్నారు

కై?6

ఇతర దేశాలపై దండయ్మాత సందర్భంగా అమెరికా సాయధ బలాలకు అండగా [పత్యేకరకాల అణ్వస్తాలు నిర్వహించగల పాతను పరిశీలించేందుకు నిధులను కేటాయించే సమస్యను 1988లో అమెరికా సైవక సిబ్బంది కమిటీ అధిపతులు లేవనెత్తారని రుజువుచేసే విషయాలను ఒక [పముఖ అమెరికన్‌ రక్షణ వ్యవహార “పవీణుల ఎ బి.యం, అజ్కిన్స్‌ “*అణు రణరంగాలు” ఆనే తన పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు. ఈ లచ్యాన్ని దృష్టిరో పెట్టుకొని పెంటగన్‌ పలు కొత్త అణ్వస్త్ర వ్యవస్థలను రూపొండిస్తోందని కూడ విలియం ఆట్కిన్స్‌ చెబుతున్నారు.

1971 భారత - పాకిస్తాన్‌ ఘర్షణ సందర్భంలోనే కాకుండా, శొరియా యుద్ధం, వియత్నాం యద్ధం, 1954లో ఆర్బెన్స్‌ (పళుత్వాన్ని కూలదో సేందుకు అమెరికా (పభుత్వం దండయాత (పారంఖించినప్పటి గౌటెమాకా ఘటనలు 1958 లెబనాన్‌ సంమోభం, 1957లో చైనా - తైవాన్‌ ఘర్షణలు, 1958 నాటి 1978 నాటి ఆరబ్బు - ఇజాయల్‌ ఘర్షణలు. వంటి సందర్భాలలో కూడ అణ్వస్త్రాలను వాడడం గురించి పెంటగన్‌ త్మీవంగా పరిశీలించింది.

ఈ సంవత్సరం తొలిరోజుల్లో ఆరు దేశాల -- భారతదేశం, అర్జెందైనా [గీస్‌ మెక్సికో స్వీడన్‌, టాంజొనియాల -_- రాజ్య, (పభుత్వాధి నేతల ఢిల్లీ _పకటనను మనం పరిశీలించవలసింది ఈ పూర్వరంగంలో,

ఇటీవల గోర్బచెవ్క్‌ భారతదేశం గురించి ఆర్థ్రభావంతో మాట్ట డుతూ, సోవియట్‌ [పజలకు భారతదేశంపట్ల, దాని (పజలపట్ట ఎంతో గౌరవభావముందని పువర ద్దాటించారు భారతదేశ అధ్యషతన అలీనోద్యమం నిర్వహిస్తున్న ప్మాత ముఖ్యంగా నవషతయుద్ధంపట్ల రాజీవ్‌గాంధీ వైఖరి ఈ సందర్భంలో ఆయన మశసుకోవుందని కనిపిస్తూనేవుంది అణ్వస్త్ర విసర్జనతో [పారంభమయ్యే సార్వ(తిక, శంపూర్ణ నిరాయురీకరణకు బాట ఏర్పర చేందుకు, ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అణ్వాయుధాలు చూపి బెదిరించడం, లేదా వాటిని ఉపయోగించడం చేయబోమన్న ఉఓప్పందంపై సంతకాలు జరగడం అవసరమని ఆయన (వతి అవకాళాన్ని పురస్కరించుకొని నొక్కిచెప్పారు. ఆయన విధాన

శ్ర? (వకటనలను బట్టీ అణ్వస్త్ర పరీక్షల నిషేధంపై, అత్వాయరాల శ్రంళ' పైనా రోదిసీలో ఆయుధపోటీ నివారణపైనా ఒక నమ్యగసంధి (వ్యపధమ కర్తవ్యం.

1980 దళాట్టిలో పరిస్థితి ఏ విధంగా వుంది; “తన వ్యూహాత్మక (యోజనాల మూలంగా ఆసియా దేశాల్లో జోర్యం చేశుకొనేందుకు అమెరికాకు హక్కున్నదని వాషింగ్బన్‌ ఘంటావథం” వెప్పడం ఆసీయా ఆ(ఫకాలలో మైనిక స్థా-రాలను ఆది సంవాదిస్తుష్న తీరు జోక్యం చేసుకొనేందుకై సత్వర మోహరింపు దళాలను శాశ్వతంగా మోహరించడం డీగోగార్జియా స్థావరంలో ఆణ స్త వేదికలకు నిర్మించడం హిందూమహో సముదంపై గస్తీకోసం సింగిపూర్‌తో ఒప్పందం కుదర్చుకోవడం, ఆత్యధునాతన ఆయుధాలతో పా! స్తాన్‌ సైనవబలాన్ని పెద్దఎత్తున పెంపొందిం చడం, ఇంకా ఇటువంటి చర్యలవన్నింటినీ బట్టీ, అసియా* పెద్ద యుద్ధ రంగగా మార్చడానికి ఆమెరికా వెనుకంజ వేయడంలేదని అసందిగ్భంగా స్పష్టం అవుతోంది

మన భదళతా వాతావరణాన్ని తీసుకొని చూద్దాం పెంటగన్‌ ఈ మండలానికి సంబంధించిన తన కొత్త రాజకీయ యుద్ధవూ హం కింద పా*స్తాన్‌ను ఒక అగస్థావరంగా త యారుచేస్తోంది. ఇప్పడి: పాకిస్తాన్‌ వైపు కేవలం *అమెరికా మొగ్గ” న్యూతమే కాదు అది దాహాఎమయిన పొత్తు చైనా అమెరికాల మధ్య ఇబీవల ఉదిక్తల స్వభావమూ వాటికీ కారణమూ ఏమైనా, ఆమెరికా _- చైనాల భాగస్వామ్యం ఆసియాలో ఒక సంయుక్త సార్వభౌమాధికార వ్యవస్థను. నిర్భించడానికి వుద్దేశించినదనే వాస్తవాన్ని చూడకు-డా వుండలేము ఈ భాగస్వామ్యంలో చైనాకు పథాన ప్మాత యివబడింది. దైనా తనవంతుగా పాకిస్తాన్‌కు పెద్దఎత్తున ఆయుధాలను సరఫరా చేస్తోంది. కారాకోరమ్‌ రహదారిని నిర్మించడంతో చైనా సేనలు యుప్పుడు మన పడమర సరిహర్దులవద్ద కూడ లిష్టవేయ వీలుంది. భారతదేశానికి చుట్టూ ఈ విధంగా ఒక సైనికవలయం రూపు గౌంటోంది

భారతదేశం వెలిగించిన జ్యోతి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు భారత దేళాన్ని కూడోమాడ్చివేస్తుంది,” అని కొందరు వైనా నాయకులు, బంగ్రాదేళ్‌

178 విముక్తి తరువాత జోస్యం చెప్పారు పది హేనేళ్ళకితం ఈ జోన్యం విన్నవారు నవ్వుకొని, దానిని తోసివేసేవారే. కాని యిప్పుడు పంజాల్‌, కాశ్మీర్‌ -- జమ్మూలలోనూ ఈణా న్యమండలాల్లోనూ జరుగుతున్న ఘటన లను వఏవోకొన్ని నిజమైన అంత నిజం కాని అన్నాయాఐ మూలంగా రేకెత్తిన ఆఇగహంగా పరిగణించలేము.

(ప్రపంచం ఒక అణుయుద్ధ కూపం అంచున వున్నపుడు పాిస్తాన్‌ నుండిఆన్షనిస్తాన్‌పై దాడి చేస్తున్న *ముజహడ్టీన్‌ లకు” తోడ్పాటుగా మన మండలంలోనే ఆయుధాలు ధారో _పవాహంగా వచ్చిపడుతున్నప్పుడు మరోవైపు ధాయ్‌లాండ్‌ కంపూదియాపైకి తిరుగుబాటుదార్లను పంపు తున్నప్పుడు పెన పేర్కొన్న ఘటనలు జరుుుతున్నాయి ఆన్ట్రనిస్తా న్‌విప్తవ వతీఘాతకుల చేతుల్లోకి పోయివుంటే అడి వాయువ్య భారతంలో జారీయ వ్యతిరేక శక్తులకు రక్షిత స్థావరంగా, శిక్షణా కేందంగా వుండేదన్న వాస్తవం కూడ మనం మరవరాదు

ఈనాడు భారత - సోవియట్‌ స్నేహాన్చి భారత - సోవియట్‌ సంధిని మనం చూడవలసినది యీ దృష్టితో ఆనాడు అమెరికా -చైనా- పాక్‌ కలయికవల్ల మనకు ఏర్పడిన [1సమాదం యీ సంధికి మూల కారణమైతే 1980 దళాన్షిలో యీకలయిక మరింత పటిష్టమై కొత్త దుస్సాహస చర్యలకు దొరకొనే ధైర్యం దానికి కలిగింది. ఈ కలయికలో జపాన్‌ కూడ [కీయాశీల భాగస్వామి అయింది. 1080లలో ఆసఫియావాసులు (పత్యక్ష, పరోశ ఉదిక్తతకు లోనవుతారని అనిపిస్తుంది. తన విదేశాంగ విధానంలో భారత దేశానికి వున్న లఖాలే గల సోవియట్‌యూనియన్‌ మన వషాన దృఢంగా నిలబడింది కాబట్టి భారత సోవియట్‌ మైతి ఈ మండలంలో భదతకు అతి ముఖ్యమయిన అంళమయి.౦ది. ఇందిరొ గాంధీ హత్య జరిగిన వెను వెంటనే రాజీవ్‌ గాంధీ ఈ రెండు దేశాల మధ్య మై తిని పటిష్టం దేయడానికి పూరుకొని రెండు సంవత్సరాలలోపలే దాన్ని నురింత వున్నత స్థాయికి పెంపొందించినది ఆందువల్డే.

నేడు [వపంచ పరిస్థితి ఎంత వుదిక్తంగా ఉందంటే, [ప్రధాన మంతి రాజీవ్‌ గాంధీ అంతర్జాతీయ పరిస్థితి శ్నీణీస్తున్నందుకు. అణు యుద్ధ ప్రమాదం పెరుగుతున్నందుకు భారతదేశం అందోశనను పదేపదే

[గ

వ్య కం చేశారు. ఊదికృతోపళమన స్ఫూర్తిని పునరుద్ధరించడంకోసం నిజమైన నిరాయధీకరణకు హిందూ మవాసముదంలోసి విదేశీ సెక స్థావరాలను ఎ త్తివేయించి, దాన్ని శాంకిమండలంగా మా ర్చేందుకు భారత దేశం శక్తివంచన లేకుండా కృషి చేస్తుందని రాజీవ్‌ గాంధీ అలీన రొజ్యాల విదేశాంగ మంతులు ఢిల్లీ బ్యూరో సమావేళంలో పనంగిస్తూ వునకద్దా టించారు సోవలిస్టు దేశాల వైఖరి కూడ దాదాపు యిదే భారతదేశం కూడ విముక్రి వుద్యమాలను బలవకస్తుంది; విదేశీ పెత్తనానికి వౌర్య హంకారానికి వ్యతిరేకంగా తన గొంతుకను వినిపిస్తోంది

1981] తాలి రోజుల్లో ఇందిరా గాంధీ వేసిన ఒక [ప్రసంగంలో యిలా ఆన్నారు: “కాలం చెల్లిన సా్యమాజ్యవాదభావనల పైనా ప్రాళవ మండదాలపైనా రొజ్యాల బలాబలాల సమాతూకం పైశా అణు సంప దాయక భీతావవాకాండలో పోటీపైనా శాంతి ఆధారపడేళలా చేయకాలం * 1988లో జరిగిన అలీన దేశాల శఖవ్మాగ సమావేశంలో ఆమె అంతగానూ సూటిగా చెప్పారు ఆమె తన (ప్రసంగంలో అజ్వన్హ్ర రాజ్లాలకు మాన వాళి తరవున ఆవేశంతో యిలా విజ్ఞప్తి చేశారు. “ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనైనా సరే అణ్బస్త్రాలను వాడటాన్ని, వాకుకామని బెవరింపులకు వదులుకోండి అన్ని అణ్వస్త్ర పరీతలను అజ్వస్తాాం ఉత్పత్తి మోహరింపులను ఆప చేయండి. అంగీకారానికి రావాలన్న కృతనిశ్చయంతో నిరాయధీకరణపై సం్మపదింపులను మళ్ళీ [పాకంలిందింవ.* ఆమె ధ్హైర్యంలో యింకా యిలా చెప్పారు “పోరాటపు ఎత్తు' డల అణ్వస్తాలు పరిమిత యుద్ధాల్రో వాడ వచ్చుననే భావనను ఇటీవల పచారంలో పెట్టారు. అణగస్త్ర బలంతో ఎదుటి పతాన్ని యుద్ధానికి పూనుకోకుండా చేయవచ్చుననే అననుర్ధనీయ మయిన సిద్ధాంతాన్ని కొన్ని శక్తివంతమయిన రాజ్యాలు (ప్రచారం చేస్తు న్నాయి వ్యూవహత్మక కూటాల, సైనిక కూటాల బాంధవ్యాల పరిరిలోకీ కొత్ర పాంతాలను తెస్తున్నారు కొత్త స్థావరాలను సై9క సదుపాయాలను వెలకొల్పుతున్నారు,

ఆమె తన సౌంత పద్ధతిలో సోవలిస్ట దేశాల (వజలతో నవా, [ప్రపంచంలోని కోటానుకోట్ట కాంతికాముక (పజలవాణిని ఫినపిందారు.

180

1981 ఏపిల్‌ 9న లోక్‌సభలో చేసిన (పకటనలో ఆమె “ఈ దృక్పధంతో ఆధక్కుడు (బెక్నేవ్‌ వంటి వారి (వతిపాదనలను పరిశీలించాలి.” అని చెప్పారు అలీశ శిఖర్మాగ సమావేశంలో ఆమె అణ్వాయుధాలను పెంచు కొంటూ పోయే విధానం విషయంలో అవ్యతుకు రీగన్‌ను పేర్కొనక పోవడ మొక్కటితప్ప సోషలిస్టు పపంచం పదేవదే నొక్కిచెబుతున్న దానినంతా చెప్పారు ఆమె ప్రస్తావించిన (బెబ్నేవ్‌ పతిపాదన పర్యా సింధుకాఖలో పరస్థితిని సమూలంగా మెరుగు పరిచేందుకు ఆయన పధకానికి సంబంధించినది; భారతదేశం వచ్చినప్పుడు ఆయన భారత పార్ల మెంటు సభ్యుల సమావేశంలో వివరించిన పధకమిది నికరమెన వైరి

జాళ్యహంకారం వలనవాదంపై సోవియట్‌ నికరమైన వైఖ3 దాన్ని భారతదేశానికి సన్నిహితం చేసిందని భారతదేశం అనేక సంవర్భాల్లో నొక్కి చెప్పింది. *సమస్య మేము సోవియట్‌ యూనియన్‌తో కలిని ఓటు చేయడమనేది కాదు, ఆసీయా ఆ ఫికా దేశాలతో కలిసి సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఓటు చేయడం, స్వాతంత్యోద్యమాలను, మితవాద వ్యతిరేక పోరాటాలను ఆది బలపరచడం _ ఇదీ అసలు విషయంగి అని ఇందిరా గాంధీ 1981 మే 27న [ప్రసంగంలో చెప్పారు.

1980లలో సోవియట్‌ యూనియన్‌తో రూపొందుతూ వచ్చిన భారత దేశ సంవంధాలను అలీనత శాంతియుత సహజీవనాలపై ఆధారపడిన యీ మన వివేశాంగ విధానం చృష్ట్వా పరిశీలించడం అవసరం. ఈ సంబంధాలు ఒకి కొత్త స్థాయిని వరిణతిని అందుకొంటున్నాయి. ఎండు వల్లనంటే ఈ సంబంధాల మూలంగా భారతదేశం తన స్వాతం త్కాన్ని పటిష్ట పరుచుకోగలిగింది, భారతదేశం తన కొళ్ళమై తాను నిలబడేందుకు ఆడి తోడ్పడింది “సోవియట్‌ యూనియన్‌తో మా మైతి మాకు సంతృప్తి కరంగా వు;ది. ఆది కాలపరీశలో సిగ్గదేలిన మతి. కష్టకాలాల్లో అది మాకు ఎంతో సహాయపడింది.” అని ఇందిరా గాంధీ అదే (పసంగంలో చెప్పారు 1988 చివర సోవియట్‌ యూనియన్‌ను సందర్శించినపుడు ఆమె అదే విధమయిన ఖొవాలను వ్యక్తం చేశారు.

181

1980లలో భారత _ సోవియట్‌ సంబంధాలు బాగా స్టీర పడ్డాయి. లిన్న సామాటిక _ ఆర్థిక వ్యవస్థలు గల రాజ్యాల శాంతియుత సవాజీవన స్మూతాలకు, పరస్పర _పయోజనకరమయిన అంతర్జాతీయ సహకార భావనకు కట్టుబడి వుండటానికి ఈ సంబంధాలు చక్కని వుదాహరణ అనే వాస్తవాన్ని నేడు వస్తుగత దృష్టిగల ఏ పరిశీలకుడు ఆతని సిద్ధాంతా ల్నేవెనా సరే కాదనడు.

ఈ స్నేహానికి పునాదివేసినవారు మన సమిష్టీ పోరాటాలను దూర దృష్టితో వూహించి ఉభయదేశాల (ప్రజలు కలిసీ పోరాడాలని చిప్పిన మవో పురువులు, భారతదేశ (శ్రామిక పజల జాగ్భతిని రష్యన్‌ (వజానీకం (ప్రగాఢ ఆసక్తితో గమనిస్తూన్నదని లెనిన్‌ నొక్కిచెప్పగా “సోవియట్‌ భారతదేశాలు తప్పకుండా అనేక రంగాల్లో [కియాశీలంగా సహకరించు కుంటారని* జవవర్జాల్‌ ముందుగానే వూహించారు. గత నాలుగు దళాబ్దాలుగా ఈ సంబంధాలు పెంపొందుతున్న తీరు వారి మాటలు ఎంత దూరదృష్టితో చెప్పినవో నిరూపిస్తున్నాయి.

(ప్రపంచ (పధమ సోషలిస్టు దేశంతో స్నేహ సంబంధాలను నెలకొల్చుకోవాలన్న భారత (పజల ఆకాంతను ఆచరణలో పెట్టడం ద్వారా ఇందిరాగాంధీ ఈ విలువయిన వావసత్వానికి గొప్ప దోహదం చేశారని నెహాం అనంతర దశలో సోవియట్‌ -భారత సంబంధాల అభివృద్ధి గత్స్నికమం ఆసాంతం స్పష్టం చేస్తోంది ఈ అర్థంలో అమెను నెహ్రూ అనంతర దళలో భారత - సోవియట్‌ మైతీ నిర్మాతగా వర్జించడిం తప్పు కాదు. తన ఆఖరు భారత సందర్శన సమయంలో ,బెన్నేవ్‌ చెప్పినట్లు, సోవియట్‌ నాయకులకు ఇందిరాగొంధీపై “పత్యేక అభిమానం వుందంటే అందుకు తగిన కారణాలున్నాయి. ఇందిరాగాంధీ, సమకాలీన భారత దేశం లోని [ప్రముఖ రాజకీయ వేత్త రాజ్యాంగ వ్యవహర్త, “నేడు _పవంచాన్ని ఎదుర్కొంటున్న _పధాన సమస్యలు - [పాఎతీయమైనవీ, (వపంచ స్థాయినీ = విదేణంగ ఆంతరంగిక విధానాల మధ్య గఅ సంబంఠం గురించిన ఆమె గాఢ అవగాహన, భారతదేశం రాజకీయ, ఆర్థిక స్వాతం శ్యౌాన్ని పటిష్టపరచాలనే ఆమె దృఢ దీత ఇవన్నీ భారత హోవియట్‌

182

దేశాల మధ్య కొత్త శ్నేహ సహకారా వారదులను జవహర్షాల్‌ నెహ్రా వేసిన పుశాదులపై సిర్మించడా"కి ఆమెకు వీలుకలిగించాయి ఈ సంబం ధాల పరిపక్వత ఒక నిరంతర [కమం ఎందువల్లనంటే ఆవి సామాటికఎ ఆర్థిక వాస్త వాల్గో వేరూని వున్నాయి

ఆసియా భదత, భారత-సో వియట్‌ నంధి

1980 లో అసియాలో. రెండు పరస్పర విరుద్ధ పరిణామాల

సాగుళున్నాయి ఒక వైపుభారత - సోవియట్‌ మైటతతి పెంపొందుతూంది; దాంకి భారత - సోవియట్‌ సంధి గట్టి పునాదిగా వుంది. మరోవైపు అమెరికా ఈ మండలంలోని అలీనోద్యమ సభ్య దేశాలతోనూ తదితర దేశాలతోనూ అధికార పూర్వవంగానూ అనధికారకింగానూ మెనిక బాంధ వ్యాలు ఏర్పరచుకొంటూండి, భారత, సోవయట్‌ యూనియన్ల మధ్య భారత్‌, అమెరికాల మధ్య, అమెరికా సో.యట్‌ యూనవయన్‌ల మధ్య సంబంధాలన్‌ ఆ తికుజం"లో భారతదేశం, వాషింగ్టన్‌ వైపు మొగె అంత ర్గత ధోరణి వుందని నిర్ధా.ణ చేసిన కొందరు పండ్‌కులున్నారు అమెరికో - పాక్‌ సంధి దరిమిలా వచ్చిన కొన్ని భౌగోళిక _ రొజకీయ పరిమాణాలే లేకున్నట్లమితే భారత -సోఎయట్‌ సంబంధాలు మరో విధంగా పుంగేవని వీరి వాదం,

(వధాశసమయిన పల్నుపవంచ మండల సమస్యలపై అధికార పతాలు భారత్క సోవియట్‌. దేశాల మధ్య వున్నట్లు ఘంటాపధంగా (వకటిస్తున్న ప్పటికీ 1982 వ సంవతృర మంతటా వాటి మధ్య ఒక విధమయిన అపనమ్మకం కొవసాగుతు వుండేదని ఈ పండితులు అంటున్నారు ఐఎం ఎఫ్‌ రుణం జాతీయ అంతర్జాతీయ గుత్త సంస్థల పట్ట మెతక వైఖరి అమెరికా ఒత్తిడి మూలంగా పాిస్తాన్‌తో నిర్యుద్ధ సంధి కుదుర్చు కొనే అవకాశమూ - ఇవన్నీ సూవిస్తున్నట్టుగా అమెరికా వైపు న్యూఢిల్లీ అధికారికంగా మొగుళూన్నందుకు మాస్కో. ఆందోళన చెందుకూ వచ్చిం దనీ న్నూఢిల్రీ చై ఛా - సోవియట్‌ సంబంధాలను జాగ త్రగా గమనిస్తూ వుండేవ. దేవే ద కౌసీక్‌ రాస్తుర్నారు. (దేవేర్యర కౌసిక్‌ భారత విదేశాంగ విధాన దర్శిని, 1980 = 88 నంపాదకుడు సతీష్‌కుమార్‌

183 పుట 148) కాని మొత్తం వాస్తవమమంది మ్మాతమే కాదు. ఈ సిద్ధాం తీకరణ లెనిన్‌ నిర్దేశించిన సోవియట్‌ యూనియన్‌ విదేశాంగ విధానానికీ పునాదిగా వున్న కాంతియుత సహజీవన భావననే తోసీవేస్తోంది జవహర్హాల్‌ నెహా౦చే. రూపౌొందించినట్టి తరువాత ఆలీనోద్యమానికి పునాది అయినట్టి పంచశీల భారనను కూడ యిది పక్కకు నెట్టి వేస్తున్నది, ఈ భావనలోని సైద్ధాంతిక అంశాలను వివరించాల్సిన అవసరం లేదు కాని, భారత దేశం స్వతం్యత సర్వసత్తాక రాజ్యమైన తరువాత భారత - సోవియట్‌ సంబంధాల గత్కికమమంతటను ఆచరణ వాద దృష్టితో చూచినప్పటికీ ఈ విశ్తేణ యదార్థాలకు విరుద్ధంగా వుందని తేలుళున్నది. సోవియట్‌యూనియన్‌ అమె3కాలకు భొరతదేళశం “*నమాన దూరంలో” వుండాలనే సిద్ధాంతాన్ని నేటికీ పట్టుకొని వేలాడే మరి కొంద రున్నారు పాళ్ళాత్య అనుకూల పండితులూ _ విధ్యాధికులూ (అధికార వర్గంలో వున్న కొందరు కూడ) యిప్పటికీ దీనికే గట్టిగా అంటిపెట్టు కొని వున్నారు నిజానికి ఇంఎరాగాందీయే. అధికార వర్గంలో పాశ్చాత్య

అనుకూలురు వున్నారని అంగీ కరించారు.

ఈ వావోపవాదాలు వున్నవృటికీ పలువురు పండితులకు, విద్వ జ్ఞునులను, దౌత్య వ్యవహ_ర్తలకు, యిందుకు భిన్నమయిన అభ్షపాయా లున్నాయి ఎందవల్లనంటే వారు యీ సమస్యను భారతీయ దృక్కోణం నుంచి చూస్తున్నారు.

శాంతిని రశీంచాలన్న సంకల్పం, దాన్ని రతీంచగల సామర్థ్యం వున్న అటువంటి రాజ్యానికీ (సోవియట్‌ యూనియన్‌) అనుచానంగా వస్తున్న శాంతి, అహింసా సంప్రదాయాలు గల భారతదేశానికి మధ్య మైతతి ఆసియాలో సుస్థిరతకే గాక (ప్రపంచళాంతికీ కూడ ఒక ముఖ్య కారకంగా వుంటుంది. (శె. పి. ఎన్‌. మీనన్‌, వారత - పోవియట్‌ నంబంధాలు, సంపాదకుడు సురేంద కుమార్‌, పుట 10)

ఈ మండలంలోని అలీన దేశాలతో యిటువంటి సంధులను కుదుర్చుకొనే విషయాన్ని భారతదేశం త్మీవంగా పరిశీలించ వలసిన సమయం వచ్చిండి.

194

ఆసియా చాలా పెద్ద ఖండం. ఈ ఖండంలోని ఆన్ని దేశాలను ఒకే సంధి వరిధిలోకి తీసుకొని రావడం సాధ్యం కాదు. కొని దీనికీ యిష్టవడే దేశాంతో (ప్రారంభించవచ్చు ఈ మండలంలోని చిన్న దేశాలకు ఆత్మ విశ్వాసాన్ని కలుగ జేయశాసికి, అగరాజ్యాల జోక్యాన్ని నిరుత్సాహపరచడాసికి యిది తోడ్పకుతుండి 1971! లో భారత _- సోఎయట్‌ నంధిపై సంతకాలు జరిగి పృడు భారత దేళం ఇలాగే భావించింది. ఆది ఈ డళగా దీషతో నిర్దిష్ట చర్య ఏనాడో తీసుకోవలసి వు.డింది (టి ఎన్‌. కౌల్‌ గత కొల న్మృతులు, విచక్షణయుతమెనవి విచక్షణ రహితమైనవి, పుట ౨67 )

ఈమ ఆర్థివ, సాంస్కృతిక అభివృద్ధి కోసం వలసవాగ అవశేషాం నుంచి సంపూన్హై విముక్తి కోశం ఆసియా దేూలకు కాంతి, భదతలు ఆవపరం వాటిలో అత్మధిక సంఖ్యాక దేశాలకు అనేక శతాబ్దాలుగా వారసత్వంగా సంకమించిన వుమ్నుడి సంస్కృతి వుంది. మరికొన్ని దేశాల విషయంలో, వాది ఆర్థిక వ వగ్శలు పరస్పర పూరకాలు, పరస్ప రానుబంధికాలున్ను దాదాపు ఈ అన్నీ దేంలోనూ (పాంతీయ ఘర్షణ-ను ఆంతరంగిక. విభేదొఎను రెచ్చగొడురూ, "విభజించి, పాలించో ఓక కొత్త వద్ధతివి నయా వలసవా.౦ రూపొండించుకొంది. అంటే, ఈ దేశాలు ప్రస్తుత ఆసుమానాం, పరస్పర ఆవనమ్మకాల అడ్డుగోడలను కూల్చి వేసితే తప్ప, ఇవ్వటి పరిస్థికే కొనసాగుతూ, నయా వలసవారం ఒకో దేశాంకీ మరొ. దేశానికి మధ్య చీలికలను తెస్తూకే వుంటుందన్న మాట

ఈ మండలంలో రెచ్చగొట్టబడుశున్న కొత్త ఆయుధపోటీ, (వతేకించి అఆజ్వాయువపోటీ నింంగా (వమాద సూచనమమున పరిణామం అంటే, ఇతర దేశా అంతరంగిక వ్యవహారాల్లో బేజోక్యం, కాంతియుత సహజీవనం, అర్థి. సంబచారు, పాస బృతిక ఆదాయ (పరానాల రంగంలో పరన్పర విశ్వాసాన్ని పెంచే చర్యలు, వివిర స్థాయిల్లో ఒక దేశ రచయితలు స్మాశిక్రేయలు, పండితుల, (ప్రముఖ వ్యక్తులు మరో దేశాన్ని సందర్శించడం _- ఈ స్నూకాల (ప్రాతిపశక పై అసియా దేశా

క్ర్‌శ్రి5్‌ సమశ్యలను పరిష్కరించే బహుముఖ వైఖరిని రూపొందించకోవలసిన దళ వచ్చిండన్నమాట.

ఈ విశాం మండలంలో వైరుధ్యాల చిక్కుముడులు ఎన్నో వున్నాయి; పైగా కొన్నిచోట్ల రాజకీయ వంస్థితి అస్థిరంగా వుంది. ఇటు వంటి స్థి3లో వాయిదా వేయకుండా, తగిన పరిష్కారాలను అన్వేషించడం ఆవసరం బాధాకరమమున సమస్యలను రాజకీయంగా పరివ్కరించేందుకు తమ కృషిని సమవ్వయించుకోవడింతో, కూడదీసుశోవడంతో యిందుకు మొనలు పెట్టడం ఉపయుక్తంగా వుంటుంది. ఆసియాలోని వివిధ లాగాల్లో 'సెనిక తంపాయి త్మీవతను కనీసం తొలిగించి, పరిస్థితిని స్థిరీకరించడానికీ ఇది తోడ్పడుతుంది. (మిహాయిల్‌ గోర్బచేవ్‌; పోవియట్‌ కమ్యూవనిమ్హు పార్టీ 27వ మహానలకు రాజకీయ నివేదిక అర్లైడ్‌ పబ్లిషర్స్‌, న్యూకిల్లీ పుట 90).

అన్ని ఆసియా దేశాలమధ్య సవాకారానికి భారత _- సోవియట్‌ సంధి అత్యుత్తమ నమూ గా వుంటుందని వేరే చెప్పనక్కరలేదు. కొని అటువంటి నమూ౮లను యితర దేశాలకు యాంత్రికంగా వర్తింపచేయడం అవాస్తవికంగా వుంటుంది. భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలకు వత్యేక లకదాలు, శతాబ్దాల తరబడి వస్తున్న సం్యపదాయాళలు వున్నాయి అవి అక సిగ్టష్ట చార్మితక పరిస్థితుల్లో రూవుగొన్నాయి; అవి, వస్తుగత, ఆత్మాశయ ఆ-శాల రెంటి ఛలితం కాని యితర దేశాల వజలను, తమ (వత్యేక పద్ధతిలో, తనము లషణాలకు అనుగుణంగా ఈ పంధాను అనుసరించవలసిందిగా [పోత్సహించడానికి, ఈ ఉజ్వుంమై తీ ఆదర్సాన్ని ఉపయోగించవచ్చు ఇది ఒరదీపికగా యీ నమూనా యితరులకు మార్గం చూపుతుంది. రామున్నకాలంలో ఈ సంధి నిర్వపాంచంల ప్మాత ఐహుళా యిదే. కాని ఈ [కమం సావీగా సాగదు; ఎందువల్లనంటే అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి నిరోధకశక్తులు చేతులు ముడుచుకొని కూర్చోవు. భారతదేః౦లో భారత _- సోవియట్‌ స్నేహంమపై-- యీ సంధి (వరీకగావున్న యీ స్నేహంపై -[పజల విశ్వాసాన్ని దెబ్బతీయాలనేది యీ శక్తుల పయత్న మైతే ముతర దేశాల్లో అవి, కమ్యూనిజంనుంచి వస్తున్న “ముప్పు"ను

శే86

గురించీన _పచారంద్పారా, తమ “నవ _పపంచవావంో గురించిన భావన ద్వారా పజల “మనసును తమ యాజమాన్యంలోకి” తెచ్చుకోవడానికి 1(వయత్నిస్తున్నాయి. ఆందువల్దనే భారత - సోవియట్‌ మ్మైతి ఆసియాలో సుస్థికతా స్థాపకళ క్రిగా వుండటమేాక, మొత్తం ఈ మండలఎలోని [పజల చైతన్యాన్ని, నదానంగానే ఆమినా నిశ్చయంగాడిద్ది తీష్ప%ంది. ఆసియా (పజల మెసుపై, (పత్యేకించి భారతదేళ (పజలమై యీ సంధి (వభావం పెకి కనిపించేదానికన్నా (వగాఢమైనది. భారత, సోవియట్‌ (వజల పరస్పర [వఖావ పరిమాణాన్ని కేవలం అంకెలద్వారాా వా _స్తవాల ద్యారా నిర్ణయించడం వివరించడం సాధ్మం కాకపోయినా అది యిప్పటికే ఒక భౌతికళ క్తిగా రూపొందిందని చెవృవచ్చు ఈ స్నేవాం [పజల చైతన్యంలో భాగమయింది. వారు స్వానుభవం ద్వారా అర్థం చేసుకొన్నారు కాబట్టి ఈ చైతన్యం పెంపొందింది.

తొవ్యిదవ అధ్యాయం లి ఉవ్ముడి వైఖరి

తతా

ఈ 20వ శళతాన్లీ తరాలు అకివేగంగా మారుతున్నాయి. గత రెండు దళాబ్దాల్లోని మార్పులు మన చర్శితలోనే కనీవినీ ఎరుశనివి. కాని తమ భావజ్యోతితో మానవాళిని ఉద్దీప్తం చేసిన మవోపురుషుల మూర్తులు ఆంతకంతకు మరింత బొన్నత్యం సంతరించుకొంటున్నాయి. సిద్ధాంత ఆచరణరంగాల్లో లెనిన్‌ కార్యకలాపాల అద్భుతళ్తీ పరిధీ (వపంచ విప్తవోద్యమంలో మానవ ,పతిభను గురించిన సామాన్య అవగాహన అవధుంను మించిపోగా జవహర్ణాల్‌ నెవూ? ఆధునిక భారత దేశ నిర్మాత కావడమేకాక, ఆలీనతా భావనను, "పంచశీల" ను రూపొందించారు. యివి నవస్వతం్యత దేశాలన్నిటి విదేశాంగ విధానాలకు పునాది అయ్యాయి. భారత - సోవియట్‌ సంబంధాలు “కొన్ని భౌగోళిక రాజకీయొ కారణాల వల్ల వుత్చన్న్మమయినవి కాడని వాటికి కొన్ని సెద్ధాంతిక విషయాల (వాతిపదిక వుందనీ అర్థం చేసుకొనేందుకు లెనిన్‌, నెహూ9ల భావనల లోని ఈ అంళాన్ని మరింత విశదంగా పరిశీలించడం అవసరం.

లెనిన్‌ అక్టోఐరు విప్ణవం [పారంభం కానున్న దశలోని రచనల్లో (పత్మేకించి *దూరాననుంచి లేఖలు” అన్న రచనలో ఒక ఆచరణాత్యక విషయంగా భిన్న వ్యవస్థలు గల రాజ్యాలమధ్య నంఐంధాల సమస్యను లేవనెత్తారు. ఆ లేఖల్లో ఆమన కొత్తగా ఏర్పడ్డ కార్మిక, కర్షక (పభుత్వం తీసుకోవలసిన చర్యలను గురించి పరిశీలించారు సోవియట్‌ రిపబ్లిక్‌ యుద్ధం నుంచి విరమించుకొనేందుకు, బెస్టు కాంతి సంధిని కుదుర్చుకొనేందుకు కృషిచేస్తున్న సమయం౨ో ఆయన విదేశీ పతికా విలేకరులతో సంభాషణల్లోనూ, వారికిచ్చిన యింట ర్య్యూలలోనూ పలుసార్లు ఈ సమస్యను గురించి మాట్లాడారు. లెనిన్‌ కాంతి డికీ భిన్న సామాజిక

188

వ్యవస్థలు గల దేశాలమధ్య శాంతియుత సహజీవనాన్ని సోవలిస్టు రాజ్య విదేళాంగవిధాన మౌలికస్తూతాల్లో ఒకట ప్రకటించింది

8 సంవత్సరాల (కీతం నాటీ జెశలోవా సమావేశంతో (యిది సోఏయట్‌ వాజ్యం పాల్గొనడానికి అముమతింపబడ్డ తొట్టతొలి అంతర్జాతీయ సమావేశం) ముడివడీవున్న ఘటకంపై దృష్షి మరుల్చుదాం జెనోవా సమావేశానికి సోవియట్‌ పతినిధి వర్గ సన్నాహలను నడిపించిన లెనిన్‌ పెట్టుబడిదారీ దేశాలతో సోవియట్‌ రపబ్లిక్‌ మామూలు వ్యవహార సరళి సంబంధాలుంచుకోవలసిన ఆవశ గత దృన్టితో అది నర్యహించ వలసిన క రృవ్యాన్ని నిరేశంచారు (ప్రపంచాన్ని కుదిపివేసిన (బ్రహ్మాండ మయిన సామాజిక ఉప్పెనలు సంభవిస్తున్న ఆనాటి పరిస్థితుల్లో, నోవియట్ట భూమెకీ పెట్టుబడిదారీ దేశాలకూ మద్య సంబంధాలకు ఒక దీర కాలిక పంధాను నిర్దేశించడం సామాన్యమయిన విషయం కాదు ఆమోఘమయిన దూరదృష్టి గబ వ్యక్తికి మృాతమే అది సాధ్యమయింది. (ఎ ఎ (గోమికో “వర్తమానానికి. కాంతి భవిష్యత్తుకు శాంతి “అలైడ్‌ పన్దిషర్స్‌ న్యూఢిల్లీ పుట 257) త్చీవమైన వై రుధ్యాలతో [పపంచం సతమతమవుతూ పెద్ద అణుయుర్ధ (వళయం ముంచుకొస్తూన్న పస్తుత దళలో నుంచి బయట పడే విజ్ఞాయుతమయిన, ఆమోద యోగ్యమయిన మార్గం ఒక టే- భిన్న సామాజికి వ్యవస్థలు గల రాజ్యాల నహజీవవ మార్గం దీని అర్థం శేవలం యుద్దాలు లేకుండా చేయడిమ మ్మాతమే కాడు సాయుధ బళానిది పె చేయి కావడానికి మారు, ఇరుగు పొరుగు తత్వం, సహకారం, శాస్త్ర సాంకేతిక, సాంస్కృతిక వీలువల ఆదాన్మపదానం వున్న ఒక ఆంతర్జాతీయ వ్యవస్థ ఆది. విస్తార వనరులు సైనిక [పయోజనాల కోసం వినియో గించడం ఆగిపోయినవ్పుడు, (శ్రమవలాలను పూర్తిగా నిర్మాణాత్మక [(పయోజనాలకే వినియోగించడం సాధ్య మవుతుంది; స్వతం కాఖివృడ్ధి పరం చేబట్టిన రాజ్యాలకు వియటివారి జోక్యం నుంచి రశణ వుంటుంది. ఆ దేశాలు జాతీయ, సామాజిక పువర్వికాశ పధంలో పురోగమించడానికీ యిది తోడ్పడుతుంది, (పపంచ సమస్యలను అన్ని రాజ్యాల సమష్టి కృషితో పరిష్కరించడానికి అనుకూల పరిస్థితులు ఉత్పన్నమవుతాయి శాంతియుత సహజీవనం అన్ని దేశాల (పజల (పయోజనాలకు అనుగుణ

మైనది. (నేటి పరిస్థితులను బట్టి సవరించిన సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కార్య[కమం '", అల్లైడ్‌ పద్దిషర్స్‌, న్యూఢిల్లీ పుట 257),

నీటి పరిస్థితుల్లో శాంతియుత నహజీవన నస్యూకాన్ని అచ్చితంగ్లా పాటించడానికి _పత్తేక ప్రాముఖ్యముంది. ఎందువల్లనంటే సోషలిస్టు పెట్టుబడిదారీ దేశాల మవ్య కాంతియత సహజీవన మొక్కటే, అణు పళయానికి [పత్యామ్నాయం.

శాంతియుత సహాజీవనం గురించి సొవియట్‌ యూసియన్‌ భావనకు యిది అత్యంత సాధికార వ్యాఖ్య ఇక జవహర్హాల్‌ నెహూ తన భావనను ఎలా రూపొందింవారో ఈ ఖావన [ప్రాతిపవికపై ఇందిరా గాంధీ నేడు రాజీవ్‌ గాంధీ యితర దేశాలతో (పత్యేకించి సోవియట్‌ యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబంధాలకు ఎలా నిర్మించుకొంటున్నారో పరిశీలిద్దాం.

స్వాతం[త్యానికి చాలానాళ్ళు ముందే జవహర్జాల్‌ న్నెహూ భారత దేశ విదేశాంగ విధాన లవణాలను స్థూలంగా నిర్దేశించారు. ఆయన దృష్టిలో స్వాతయ్యత్యం ఒక విజయమే కాదు, ఒక సదవకాళం కూడం వలసవాద సంశెళ్ళనుండి భారతదేశ విముక్తిని కేవలం పరారి.వారి పెత్తనానికి న్వ న్తీవాచకంగాశేకాక, దేశ పునరుజ్జీవనానికి సంపూర్ణ అవకాశాలున్న ఒక కొత్త శకానికి నొందీగా ఆయన పరిగణించారు. (బీటిష్‌ పాలనానంతర భారతదేశ మంటే ఒక స్వతంత భౌగోళిక రాజకీయ ఆ స్తిక్వాంశం మ్మాతమే అని ఆయన అనుకోలేదు. (పపంచ శాంతి, దేశాల సమానత [పజలకు న్యాయం నెలకొనే విధంగా వపంచ వ్యవవోరాలను పునర్వవస్థీకరించేందుకు తనవంటి యితర శక్తలతో కలసి, పరస్పర సమన్వయంతో ఆంతర్జాతీయ రంగంలో పనిచేసే ఒక శక్తి వంతమైన రాజ్యమని కూడ ఆయన భావన

ఆధునిక భారతదే* నిర్మాతగా ఆయన రూపొందించిన విదేశాంగ విధానం స్వాతంయ్యత్యపోరాటంలోని గత సం[పదాయాల్లో ఎంతగా వేరూ నిందో, అంతగానూ జాతి నేతగా ఆయన భవిష ద్దర్శనంలో కూడ వేరూనింది. గాంధీ నడిపిన వలస వ్యతిరేక పోరాటంలో న్మెహా పాల్గొన

90

శారంభించిన తొలినాళ్ళనుంచినే ఆయన మరింత విశాల దృక్పధం, అలవరుచుకొన్నార; ఆయన దృష్టిలో జాతీయవాదం “సంకుచితమైన, చాలని మతం”

రొజకీయ స్వాతం్యత్యం అనిమిత్త్రంగా అత్యవసర మైగదేకాక సోషలిస్టు మార్గంలో అధునిక సమాజ నిర్మాణానికి పూర్యాపేషినంగా అత్యవసరమైనదని నెహూ తనభావాలు చేతలతో ఉల్తేజితులైన కోవాను కోట్ల మంది _పజలకు బోధించారు. “సోషలిజం నేను అభిమానిచే ఆర్థిక సిర్ధాంతమే కాదు ఆవెనా బుద్ధిని హృదయాన్నీ చూరగొన్న ఒక అత్యవసరమైన విశ్వాసం” అని ఆయన లక్నోలో 1986లో జరిగిన జాతీయవాది. పరాయి. పెత్తనాన్ని సహింవలేడు కాబట్టి నేను భారత స్వాతం్యత్యం కోసం పాటుపఢుతున్నానుః అంతకన్న ఎక్కువగా అది చామాజిక, ఆర్థిక మార్చుల వైపు అనివార్యమైన ముందడగు కాబట్టి దానికోసం పాటుపడుతున్నాను. కార్మగెస్‌ ఒక సోవలిస్టు సంస్థ కావాలని, కొత్త నాగరికతశై కృషి చేస్తున్న పపంచ శక్తులలో చేరాలనీ నాకోర్కె,

నెహా ఆంతర్జాోయ రంగంలో భారతదేశానికి ఒక భూమికను సీద్ధం చేయడానికి (వ్రయత్నించినది యీ విసృత పరిధిలోనే ఆయన (పంచ ఘటనా వధాన (సవంతి నుంచి దాన్ని వేరు పరచి రూపొందించ లేము “నేటి భారతదేశ పోరాటం పీడితుల విముక్తికై పపంచ మంతటా సాగుతున్న మవి పోరాటంలో భాగం” అని తన “స్వియ చర్మితలో”* రాళారు. దాన్ని మిగతొవాదినుంచి విడదీయలేము. థారతదేశంలో ఏది జరిగినా ఆది |పపంచాన్ని (వభావితం చేస్తుంది; (వ్రపంచ ఘటకలు భారతదేశ భవివ్యత్తును మార్చుతాయి” అన్నారాయన.

ఆలిండియా రేడియోలో 1946 సెప్టెంబరు 7 న చేసిన (పసంగంలో జవహర్షాల్‌ నెహా9 మొట్ట మొదటిసారిగా అలీనతా భావానికీ రూవమిచ్చారు. భారతదేశం కూటాలకు సెనిక - రాజకీయ కూటాలకు ఎడంగా వుంటుందనీ అదే సమయంలో అన్ని దేశాలతో స్నేహ సంబంధాలు వుంచుకోవడాశకీ (పయక్నింస్తుందనీ ఆ (పసంగంలో ఆయన చెప్పారు 1947 డిసెంబరులో జవహర్థాల్‌ నెహూ, స్వతంత

న!

భారతదేశ (వధమ (పధాన మంతిగా రాజ్యంగ నిర్ణయ సభలో ఈ భావ నను వివరించారు ఆతరువాత, ఇతర అఫో = ఆసియా దేశాలకు దాన్ని అంతర్జాతీయ ఆచరణకు ఒక చక్కని మార్గదర్శక స్తూతంగా సీఫోద్ట చేశారు

1954 ఏపిల్‌ల్లో టిబెట్‌ పతిపత్తిపై దై నాతో భారతదేశం ఒప్పందం కుదుర్చ్భుకొన్నప్పుడు నెహ్రా అలీనతా భావనకు మరింత నిర్దిష్ట రూపమిచ్బ్చారు భారతదేశ సూచనపై ఈ రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాలకు (పాతివదికగా ఆయిదు స్తూతాలను నిర్జేంచడం జరిగింది. ఇవి ఉత్తరోత్తరా “వంచశీలోగా (వసిద్ధి కెక్కాయి. ఈ సాల ఫొరాంశమిది ; ఒక దేశ లౌగోళక సమ్మగత సార్వభౌమాధి కొారాలపట్ల మరో దేశానికి గౌరవం ; పరస్పర నిర్మాకమణ ఓక దేళ ఆంతరంగిక వ్యవహారాల్లో మరోదేళం జోక్యం. చేసుకోకుండా వుండడం సమాశత, పరస్పర లాభం * శాంతియత సవాజీవనం.

అలీనోద్యమ పరిణామంలో మరో మైలురాయి 1955లో జరిగిన వాండుంగ్‌ సమావేశం ఆసియా ఆఫిాా దేశాల పజలు తమ మధ్య మరింత పరిపూర్ణమైన ఆర్థిక, సాంస్కృృతికః రాజకీయ సహకారాన్ని సాధించేందుకు మార్గాలను, సాధనాలను ఆ సమావేశం చర్చించింది. తరువాత 1960 సెప్రెంబకులో, ఐరాస సర్వుపతినిథి సభ 15వ సమా వేళ సందర్భంగా నెహాూ9 నాజర్‌, టిటో, సుకర్నో, ఎన్స్‌కుమాలు సమావేశమై అలీన విధానాన్ని సమర్థించే అన్ని దేశాల సమావేశం జర పాలనీ నిర్ణయించారు. అలీన దేశాల రాజ్య (పభుత్వ అధివేతల తొలి సమావేశం 1981 సెపైంబరు 1న బెల్‌్‌గేడ్‌లో జరిగింది ఈ విధంగానే.

బెల్‌ గేడ్‌లో జరిగిన ఈ తొట్టలొలి శ$ిఖర్యాగ సమావేశం దరిమిలా 1998 లో ఢిల్లీలో 7వ శిఖర్యాగ సమావేశం జరిగే నాటికి ఈ ఉద్యమ సభ్యత్వంలోనూ, దాని (పథాన గమన మార్గంలోనూ బాలా పెద్ద మార్పు వచ్చింది.

బెల్‌ (గేడ్‌ సమావేశం తరువాత దళలో ప్రపంచంలో గణనీయ మయిన మార్పులు వచ్చాయి ; అది అలీనోద్యమ తదుపరి అభివృద్ధి

శై

నృష్టంగా (వభొవితం చేసింది. 19680 దళాబ్లి లౌలి సంవత్సరాల్లో వలస సామ్రాజ్యాలు కుప్పకూలాయి... 1061 - [964 మధ్యకాలంలో మరో ముప్పై స్వతంత రాజ్యాలు - ఎక్కువగా ఆ, ఫికాలో -- అవతరించాయి. ఈ ఉద్యమ పునాది మరింత విస్తంంచింది. పలు లాటిన్‌ అమెరికన్‌ దేశాలు, పత్మేకించి కరిబవీయన్‌ రాజ్యాలు, ఈ ఉద్యమంలో చేాయి ఇప్పుడీ వుద్యమం మొత్తం 1 698 మిలియన్‌ జనాభాగల రాజ్యాలకు వ్యాపించి వుంది - ఆ ఫీకా రాళ్యాలలోని 418 298 మిలియన్లు ఆసీయా దేశాల్లోనివారు 11 189 89 మిలియన్లు లాటిన్‌ అమెరికా రాజ్యాలలోనివారు 67.51 మిలియన్లు యూరపు రాజ్యాలలోని వారు 22 91 మిలీయన్షు. దీన్ని బట్టి జవహర్జాల్‌ నెహూ90 భావన ఈ ఉద్యమ యితర నిర్మాతల భావన నవ స్వతం[త దేశాల మనసుకు ఎంత ఆకట్టుకున్నాయో స్పష్ట మవుతూంది. వాటి సామాజిక, రాజకీయ వ్యవస్థల్లో ఎంతో భిన్నత్వం వున్నప్పటికి ఆలీఠోద్యమం ఈ దేశాల్లో ఎక్కువ వాటి విధానాలకు పునాది అయింది,

అలీ కోద్యమాన్ని సోవియట్‌యూనియన్‌ ఎలా అంచనా వేస్తోంది! - సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ 27వ మహాసభ ఆమోదించి పార్టీ కార్య శమం కొత్త కూర్చు యులా నొక్క చెబుతోంది ;

“సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ అలీనోదమ లఖ్యాలను, కార్య కలాపాలను సహృదయంతో ఆర్థం చేసుకొంచోంది. [పపంచ రాజ కీయాలో దాని పా్మాత వెరగాలని కోరుతోంది. దురా," మణ శక్తులకూ పెత్తందారీ తనానిక్రీ వ్యతిరేకంగాన్నూ. వివాదాలకు ఘర్షణలను సంవ దింపుల ద్వారా పరివ్కరించుకొనేందుకూ. అలీన రాజ్యులు సాగిస్తున్న పోరాటంలో వాటి వఇాంనే సోవియట్‌ యూనియన్‌ యిక ముందూ

వాజ ఎవరి గిం! వుంటుంది ; ఈ రాజ్యాలను సైనిక, రాజకీయా కూటాల్లోకీ ఇరికించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తోంది. (పోవియట్‌ కమ్యూూనిన్లు పార్రీ కార్యకమం ః అత్షైడ్‌ పల్లిషర్స్‌ న్యూఢిల్లీ పు 809 కందోగీతలు నావి )

దీన్నిబట్టి సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆంతర్జాతీయ వ్యవవో లాల్లో నవ స్వతంత్ర దేశాలు సమానఫాయాలో పాల్గొనాలనీ, మన కాలం

1193 వాటీ ఆతి ముఖ్య సమస్యల పరిష్కారానికి ఆవి మరింత తోడ్చడాలనీ కోరుతున్నట్లు విదిత మవుతోంది.

ఈ దేశాలు సోషలిస్టు దేశాలతో నెరపే పరస్ప5 (ప్రభావం దేశ దేశాల పజల స్వాతం్యత్యాన్ని పటిష్టం చేమడానికీ అంతర్జాతీయ సంబంధాలను మెరుగు పరచడానికి శాంతిని రకత్షించడానికీ దాల ముఖ్య మైనదని సోవియట్‌ యూనియన్‌ అభ్మిపాయం. (పైన పేర్కొన్న (వచురణ)

భారత సోవియట్‌ పజలను, వారి నాయకులను కలిపి కడుళున్న వుమ్మడి అనుబంధం యిదీ

ఇప్పటికి నాలుగు దళాద్దాలగా యీ రెండు దేశాల నాయకులూ ఈ దేశాల మధ్య స్నేహ సంబంధాలను (కమ [కమంగా నిర్మిస్తున్నారు. (వభుక్వానికి [వళుళ్వానికీ మధ్య సంబంధాలకు ఇస్టాపూ ర్తిగా విస్తరింవ డంలో గాని, ఆర్థిక వర్తక సంబంధాలడు ఏర్పరచుకొకకంలోగానీ లేదా వివిధ అంతర్జాతీయ సమస్యలపై ఒక్షేవిధమమున వైఖరిని ఆవలం లించడంలోగానీ, వారిని పురికొల్పుతున్నది ఒక ఉమ్మడి పయోజనమే రెండు లిన్న సామాజిక వ్యవస్థంలో జీవిస్తున్న [పజల అభ్యుదయమే ఈ (యోజనం. వారు రెండు వ్యవస్థలకు చెందన పజల సార_భౌ మాధికారాన్ని అచ్చితంగా గౌరవిస్తున్నందువల్లనూ. పతి దేశాలలోని [పజలకు తమ భవివ్యత్తును తామే నిర్ణబించుకొనేందుకు, తిమకు నచ్చిన సామాజిక వ్యవస్థను నిర్మించుకొనేందుకు హక్కుందని ఉభయులూ స్వేచ్చగా అంగీకరిస్తున్నందువల్లనూ యిది సాధ్యమయింది. కాంతియత సహాజ్తీవనం ఇతర దేశాల అంతరంగిక వ్యవవోవాల్లో బేజోక్యం అన్న సూ కాలు ఈ సంవింధాల నిర్మాణానికి మూలం, కొని ఇందులో పైకి కనిపిస్తున్న దానికీ మించిన విశేషముంది.

భిన్న పామాబీక వ్యవస్థలు గళ దేశాల మధం సంబంధాలకు నిర్మించడంలో, లేడా అవసర సమయంలో ఒకదానికొకటీ సహాయపడ టంలో యీ స్తూశాన్ని అంగీకరించడ మొక్కటే మానవాళిని యద్ధ

194

మహా విపత్తును నుండి కాపాడటానికి చాలదు, సమానత పై ఆధారడడిన స్నేహ సంబంధాలు (వజలకు నిజంగా ఉపయోగపడాలంటే. పివిర దేశాలనాయకుల కృషికి ఒక నిర్దిష్టముయిన లక్ష్యం వుండాలి తమ దేశ (పజలవైఖరులను, సామాజిక (పవర్తనను ముఖ్యంగా, మిత దేశాల (పజల సాంస్కృతిక వారసత్వం, చర్మిత వాకు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలు గురించిన వారి ఆవగాహనను దిద్దితీర్చేందుక్రై తమతను దేశ (వం చైతన్యాన్ని మార్చడం యీ కృష లక్ష్యంగా వుండాలి

ఆవిధంగా సోవియట్‌యూనియన్‌ ఒక కొత్త మానవుడు సృష్టి అవుతుండగా, ఆతను తక దేశాన నోషలిజంలో తన సముచితస్థానాన్ని అలంకరించేందుక్లై పరివర్తన చెందుతూండగా, స్వాతం త్యానంతరం భారతదేశంలో కూడ మునుపటికి భిన్నమయిన మనిషి అవతరిస్తున్నాడు భారత సోవియట్‌ దేశాల వావ్యు ఆంఠరంగిక పరిస్థితుల్లో మళలుపులూ మార్పులు వచ్చినప్పటికీ ఈ రెండుదేళాల స్నేహ సంబంధాల అనఖివం వీట్‌_పజలకు పరస్పరం మరింత చేరువకు తెచ్చింది. ఒకరి గురించిన మరొకరి కవగాహనను [వగాఢం చేసింది.

ఇది భారతదేశం గురించి పెట్టుబడిదారీ దేశాల (ప్రజలకు తెలిసిన దానికీ ఈ దేశంగురించి వార కుకుంటున్న దానికి స్పష్టంగా భీన్నమయింది

పెట్టుబడిదారీ దేశాల్లోని సగటు మనిషికన్న సోషలిస్టు దేళాల్డోని అటువంటి మనిషికి భారతదేశం గురించీ దాని విధానోలు, సాంస్కృతిక వారసత్వం గురింది చాలా బాగా తెలుసు. సోవలిస్తు దేగల్లోని వారు భారతదేశం అంటే పాములు సాధువులు, ఏనుగులు “యింకా అలాంటివి వుండే దేశంగా కాక మానవ నాగరికతకు పురిటి గడ్డగానూ ఈనాడు (బ్రహ్మాండమయిన అభివృద్ధి క ర్తవ్యాల్లో నిమగ్నమైన దేళంగానూ భావిస్తున్నారు.

ఇంతకన్న కనువిప్పు కలిగించే వాస్తవమిది - భారత దేశానికి ఎంతో దూరంలో వున్నప్పటికీ భాషా అవరోధాలు వున్నప్పళికీ సోషలిస్టు మాన వుడు భారతీయలతో కొంత అనువింధాన్ని పెంచుకొన్నాడు. ఇది గునకు

కే9ిక5

గోచరించినప్పుడు అనుభూతమయినప్పుడు మన గుండెలు పులకిస్తామి. సోవియట్‌ నాయకులకు భారత దేశ నాయకులపట్ల అమిత గౌరవభావాన్ని మనం గమనించవలసింది ఈ నేపధ్యంలోనే.

ఇందిరాగాంధీ హత్య జరిగినప్పుడు సోవియట్‌ కమూ నిస్టు పార్టీ (ప్రధానకార్యదర్శి కన్‌స్తాంతిన్‌ చెర్నెంకో తన సంతాప సందేశంలో లొ చెప్పారు. “ఇందిరా గాంధీకి అంతర్జాతీయ రంగంలో పేక పతిష్షలు ఆమెపట్ల గౌరవభావం వున్నాయి ఆమె దే దేశాల (వజలకు మరింత పటిష్టమయిన శాంతి, భృదతలు చేకూర్చేందుకై, రాజ్యాల మధ్య సమాన ఫాయాలో సహకారాంక్రై శక్రివంతంగా అచంచలంగా పోరాడారు, ఆలీనోధ్యమ ఐక్యతను దాని అంతర్జాతీయ [పళిష్టను పటిష్టం చేసేందుకు ఇందిరా గాంధీ మహత్తర సేవ చేశారు సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారత దేశాలమధ్య _స్నేహన్ని వటిష్టపకచేందుకు, సమ్మగ సహకాంన్ని పెంపొందించేందుకు ఎంతో (ప్రాముఖ్యవిచ్చారు. భారత 6పల్లిక్‌తో స్నేహ సంబంధాలను పటిష్టం చేసేందుకు అవిరళ కృషి చేస్తూశేవుంటుందని తన ఈ దుఃఖ సమయంలో సోవియట్‌ నాయకత్వం పునరుర్దాబిసోంది ” (రారతదేశ దుఃఖంలో పాలువపంచుకుంటున్న పోవియట్‌ యూనియన్‌; సోవియట్‌ భూమి వచురణ) అణుయుద్ధ ప్రమాదం

అశు యుద్ధానికి వ్యతి రేకంగానూ ఆయుధపోటీకి వ్యతి రేకంగానూ విశ్వశాంతిని రడీంచి వటిస్టం చేసేందుకోనమూ పోరాడటం, సోఏయట్‌ యూనియన్‌, భారతదేశాల విధానాలు ఆనసరిస్తున్న మౌలిక లవ్మాలుగా నేడూ వున్నాయి.

అణ్వస్త్ర పోటీపై భారతదేశం వైఖరిని యిలా సమాహరించవచ్చు। (ఎ) “పరిమిత యుద్ధాలో ఎత్తుగడలకు సుబంధించిన అణ్వస్తలను వాడవచ్చు అనే సిద్ధాంతాన్ని భారతదేశం నిరాకరించింది? (బి అణ్వస్త్ర రాజ్యాలు "ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా సరే ఆజ్వాయుధాం పయోగాన్ని (పయోగిస్తామన్న బెదరింపులను విసర్జించాలి; (సి “అన్ని రకాల

196

అజ్వన్రు పరీక్షలను ఆపివేయాలి”. (డి) *అణ్వస్త్రాల మోహరింపును నిలిపివేసి, * నిరాయురీకరణ సంపతింపులను, ఒప్పందం కదుర్చుకోవా లన్న కృతనిళ యంతో పునః పారంభించాలి.

పపంచంలో నేటి కీలక సమస్య ఖచ్చితంగా యిదీ ఈ అణు యుగంతో మనం ఎలా వ్యవహరించనున్నాం+ మనం శాంతిని కాపాడ గలమా ఉఊదిక్తతను అదుపులో పెట్టి తగ్గించగ లమా లేక అందులో చిక్కుకొని అంతులేకుండా పోతామా?ః

మన ముందు రెండు [పధాన (వఠ్యామ్నూయాలున్నాయి. సాం దాయక (ప్రత్యామ్నాయం రాజ్యాల ఐలాబలాన్ని సమతూకంలో వుంచడం బలాల సమమాకాన్ని. కాపాడుతూ, దేశాలను ఒకదానికొకటి దూరంగా వుంచుతుంది. రెండవ (_పత్యామ్నాయం శాంతియుత సవాజీవనం.

బలాల సమతూకం అంటే నిజంగా తలపాటు, పోటీయే; వీటి నది మౌలిక విలువలుగా, రొక్యాలమధ్య సంబంధాలకు సహజమయిన షరతు లగా స్థాపిస్తుంది. ఇటువంటి సమళూకంలో, పెత్తనానిత్తై వెంపర్లాట గర్భితం. ఈ వెంపర్ణాట వాస్త్రవమూ అవసరమూ, అనివార్యమూ అఆంటూందీ సిద్ధాంతం

దీనికి (పపంచంముందు మనం పెగుతున్న (వత్యామ్నాయం శాంతియుత సహజీవనం (లేదా పంచళీఅ అని కూడ అవవచ్చు) కలిసి మెఎసి జీవించడం ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకోవడం. డిల్లీలో జరిగిన ఆలీ శోద్యమం ఏడవ సమావేళం చేసిన [పకటనలలో (పతిపావంచిన దిదే, మనం కేవలం శాంతికోసం మ్మాతమే పిలుపీవ్వడం లేదు. శాంతి సహ జీవనాలక్షై పిలుస్తుర్నాము ఇదీ మన కాలంలోని కీలక సమస్య

మశం కాంతితో సహజ్షీవనాన్ని ఆనుపంధించాం. ఎందువల్లనంటే సవాజీవనం వున్నప్పుడే కాంతి సాధ్యం. తుడిచిపెట్టక హోకుండా అడ్డుపడే భదత అస్థిరమైన కాంతికిమాతమే వోమి యిస్తుంది. మనం కోరుతున్నది మనం [పళాంతంగా జీవించ వీలున్న శాంతి, ఆది శాంతియుత నహాజీవనం ద్వారానే లభిస్తుంది. ఆది శతుత్వం వల్లగానీ, ఒకరినొకరు సమానంగా భయ భాంతులను చే యడంవల్లగానీ లలించదు.

197

ఏ క్షణమైనా భగ్గుమనగల [వస్తుత వరిస్థితిలోని ఊది క్తతను సడలించడానికి సోవియట్‌ తీసుకొన్న వివిధ చొరవల వివరాల్లోకి పోకుండానే మనం ఒక విషయం అంగీకరించవలసి వుంటుంది _ అదేమంటే యిటీవల సోవియట్‌ నాయకుడు గోర్చచేవ్‌ ఈ విధానాన్ని బాలా పట్టు దలతో అనుసరిస్తున్నారు. ముఖ్యమయిన విషయమేమిటంటే, [పధాని రాజీవ్‌ గాంధీ నాయకత్వాన భారత దేశం అవలంభిస్తున్న విధానాన్ని ఆయన ఎట్టీ మనవోయింపులు లేకుండా మెచ్చుకొంటున్నారు,

ఈ విధానానికి [పత్యాన్నూయం లేదు. అంతర్జాతీయ న్యవవోరాల ఉదదికృంగా వున్నవ్వుడు యిది మరింత నిజం.

యుద్ధానంతరం (వవంచ పరిస్థితి మును పెప్పుడూ యింత _- 1080 దళాల్ది (పధమార్థంలో వున్నంత - ఉదదిక్తంగా, జటీలంగ్కా అనానుకూ ల౧గా లేదు అమెరికాలో అధికారినికి వచ్చిన మితవాద బృందం *వాటో లోని దాని సహచరులూ ఊది క్తతోపళమనం నుంచి సైనిక ఐలాధిక్యతా మారారు (వపంచాభివృద్ధి స్తూతాలుగా మంచి ఇరుగు పొరుగు సంబం రాలను, సహకారాన్ని నిరాకరించే సీద్ధాంతాలను వారు చేపట్టారు ఆయుధ పోటీని అంత మొదించాలి పరిస్థితీని మొరుగు పరబాలి అన్న విజ్ఞప్తులను వాషింగ్దన్‌ పెడచెవిని బెట్టింది (మివోయి. గోర్చడేవ్‌, పోవియట్‌ కమ్యూనిన్లు పొర్టీ 27 వ మహానర అర్లైడ్‌ పబ్లిషర్స్‌, న్యూకిల్లీ పుట 89),

అజ్వస్తా9ల విషయంలో భారత సోవలిస్టు దేశాల వైఖరులు వివరాల్లో లేదా వక్కాణింపుల్లో కాస్త విబేదించినాా వాటి ఈ విధమయిన దృక్పధ సారూప్యతకు [పాతివదిక ఆంతర్జాతీయ పరిస్థితి గురించిన ఈ దేశాల ఉమ్మడి అవగాహనే. “ప్రాణికోటిని శుడిచిపెట్రే యుద్ధ కూపం అంచున మానవాళి పద విన్యాసం “చేస్తూందని మునపు ఇందిరాగాంధి, యిప్పుడు రాజీవ్‌ గాంధీ పదే పడే నొక్కి. చెప్పగా, సోవియట్‌ వాయకులు యుద్ధ (వ్రమాదం, (వత్యేకింది అణు యుద్ధ [ప్రమాదం పెరుగుతూందిోో, అని (వతి అవళాళాన్నీ పురస్కరించుకొని హెచ్చరిస్తూ వచ్చారు.

198

సోవియట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ కేయద కమిటీ బొంబాయిలో జరిగిన కాంటగెస్‌ శత జయంతి సభకు పంపిన సందేశం యిలా నొక్కి చెప్పింది :

“అణు యుద్ధ [(పమాదాన్ని తొలగించి, నాగరికతను భూమండ లలపైె ప్రాణి కోటిని రతీందచడం నేటి [వపంచ రాజకీయాలకు కేంద కంగా వుంది. ఆయుధ వోటీని అంతమొందించడం, అణు పరీక్షలు అందరూ శాశ్వతంగా నిలిపివేయడం సిరాయుధీకరణ [కమం [పారంఠం కొవడం అవసరం రోదసీ సైెనికీకరణ పధకాలు నిరాయుధీకరణకు (వధాన అవరోధంగా వున్నాయి, ఆంతర్జాతీయ పరిణామాలు మెరుగ యేలా వాటిలో సమూలమయిన మలుపు తిసుకరావడానిత్తై పోరాడటంలో శతృణమైన విలంబన చేయకూడని [వస్తుత సమయం కీలక పాముఖ్యం గలదని గుర్తిస్తున్న దేశాల్టో సోంయట్‌ యూనియన్‌, భారతదేశాల అగ 1శేజలో వున్నాయి” (పేటియట్‌ న్యూఢిల్లీ 1885 డిసెంబరు 28). శాంతి మండలంగా హిందూమహాసము[దం

హిందూ మవోసముదాన్ని శాంతీ మండలంగా చేయడానికి అన్ని టీకన్నా పెద్ద అవరోధం అగరాజ్యాల - అంటే సోవిరట్‌ యూనియన్‌ అమెరికాల పోటీ అని భారతదేశంలోనూ, విదేశాల్లోనూ పనిగట్టుకొని కొందరు _పచారం చేస్తున్నప్పటికీ ఇటు భారతదేశమూ, అటు సోషలిస్టు దేశాలు పత్కేకించి సోోయట్‌ యూనియన్‌ అంతర్జాతీయ వేదికలపైనా వాటి వెలుపలా తీసుకొన్న వైఖరులను వస్తుతగ దృష్టితో ఆంచనా వేసిన ట్రయితే, ఈ లవ్యాన్ని వాస్తవంగా మార్చాలన్న ఆసక్తి రెంటికీ వుందనీ ఈ అర్థంలో వాటి పయోజనాలు ఏకీభవిస్తున్నాయని నిర్థారణ చేయ తప్పమ. అదే సమయంలో హిందూ మహాసమ్ముదం గురించిన ముఖ్యమ యిన కొన్ని యితర అంశాలను మరచిపోరాదు. వి స్రీర్ణంలో మహాసము (దాల్లో మూడవదయిన హిందూ మహా సమ్ముదం, ఆర్థికంగా రాజకీయంగా సైనికంగా వ్యూహరీత్యా |పపంచంలోనే ఆతి ముఖ్య (ప్రాంతం,

భౌగోళికంగా చూస్తే హిందూ మహాసమ్ముదం పసిఫిక్‌, అంట్లాం టిక్‌ సమ్ముదాల మధ్య వుంది. ఆఫికా, ఆసియా, ఆ స్ట్రేరియా ఖండాలను కలిపే ప్రధాశ సమ్ముద మార్గాలు దీని గుండానేగానే వెడఠాయి. సూయెణ్‌

199

కొలవ ద్యారా యూరపుకు కూడ యిది నులభంగా అందుబాటులో వుంది, పీటన్నిటికీ తోడు హిందూ మవీ సముద మండలం లూమ్మీడి ఆతి సంపన్నమమున పకృతి వనరులు గల ప్రాంతాల్లో ఒకటి. ప్రపంచంలో వుత్పత్తి అయ్యే బంగారంలో 80? కాతం, తగరంలో 565 ళాతం, మాంగనీస్‌లో 28 5 శాతం నికిల్‌లో 25,2 శాతం, రబ్బరులో ?? 2 శాతం ఈ మండలంలోనిదే. హిందూ మహాసమ్ముదానికి పశ్చిమాన వున్న 86 రాజ్యాలలో [పపంచ జనాభాలోని మూడోవంశు నివసిస్తూంది ; వాటిలో ఎక్కువ ఖాగం వర్థమాన [వపంచానికి చెందినవి.

రెండన _పవంచ యుద్ధానంతరం ఈ మండలంలోని వివిధ దేశాలు స్వతంత రాజ్యాలగా అఆవతరించడంతోనూ తన నౌకొ ఐలంతో పెత్తనం చలాయిస్తూ వచ్చిన బ్రీటన్‌, యిక్కడ నుంచి న్నిష్య్మమించడంతోనూ ఈ మండలంలో కొత్త శక్తులు రంగంపైకి వచ్చి తమ స్వాతం(త్యాన్ని సార్వభౌమత్వాన్ని స్థిరపరచుకొంటున్నాయి, సవాజంగా, హిందూ మవిో సమ్ముదం అమెరికా ఖౌగోశిక - రాజకీయ వ్యూహంలో ఒక కీలక స్థానం ఆ(కమిస్తూంది.

సోవియట్‌ యూనియన్‌ నంగతికి వస్తే దానికి యీ [పౌంతంలో సొకొయానానికి సంబంధించిన [పమయోజనాలున్న మాట నిజం. ఎందువల్ల ఇంటే, సోవియట్‌ యూనియన్‌లోని యూరోపియన్‌ భాగానికీ దాని దూర [ప్రాచ్య మండలానికి మధ్య నౌకొ యాన సంబంధాలు సంవత్సరం పొడుగునా. వుండేది ఈ మండలంలో వెళ్ళే సమ్ముడ మార్గాం ద్వారానే నిజానికి సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశంతోనూ, ఆసియా, ఆ ఫికా ఖండంలోని యితర నవ స్వతంత రాజ్యాలతోనూ దీర్షకాలిక వర్తక, ఆర్థిక సంబంధాల కార్య కమాన్ని (ప్రారంభించిన 1955 నాటి నుండి సోవియట్‌ వర్తక నౌకలకు హిందూ మవీసమ్ముద (పాముఖ్యం ఎంతో 'పెరిగింది..వర్తక నౌకల సము[ద జల పరిశోధకా నౌకలు చేపలు పద్దే (ట్రాలడ్డ తన రోదసీ నౌకా పునర్గాాహక నౌకలు = ఇవీ హిందూ మని సముదంలో సోవియట్‌ నౌకల వుకికి గల “పమాదకర” స్వభావం తనకు హిందూ నవోసము[దంలో సెనిక స్థావరాలన్నాయన్న చాదనను అడి పదేపదే గట్టిగా నిరాకరించింది... ఫొందూ మవోసమ్ముదంలో సైనిక

200

స్థావలోలు” ఏనాడు లేవు ; చాటిని నిర్మించాలనే ఉద్దేశమూ. దానికి లేదు "అని ఎల్‌ ఐ బెజ్నేవ్‌, సోఏయట్‌ కమ్యూనిస్టు పార్టీ 25 వ మవి సభలో మాట్లాడుతూ చెవ్పారు. “అమెరికా కూడ యిదే వైఖరి అవలం భించాలని కోరుతున్నాము” అని ఆయన డీమాండు చేశారు ఇది సరి యైందే. 1970వ డళాల్ది మధ్య ఐక్యరాజ్య సమితికి పంపిన ఒక లేఖలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ యిదే వైఖరిని పుశరుదాజించింది. కొని *మా యుద్ధ నొకలు వ్యయమెన తమ సరథరంాలకు భ్తీ చేసుకొనేందుకు వివిధ రేవుకు మామూలంగా వెళ్ళడం లేదని” ఆది ఎన్నడూ చెప్పలేదు, దీన్నే హిందూ మహాసము_డంలో సోవియట్‌ స్థావరాల స్థాపనగా చ్చితిం చడం జరుగుతోంది. హిందూ మహాసముదాన్ని ళాంతి మండలంగా చేయాలన్న తన (శద్ధానక్తలను సోవియట్‌ యూనియన్‌ పట్టుదలతో ఎందుకు వ్యక్తం చేస్తూంఎని ఆడగ కుండా ఎందుకు దాటవేస్తుక్నారు,

భారతదేశానికి సంబంధించినంత వరకు, మవభ్యదతా, ఆక్థిక (వయోజనాలు హిందు మహాసమ్ముదంతో పెనవేసుకొని వున్నాయి. భారత ఉపఖండా)కి నైరుతిదిళగా 1 ?00 కిలోమీటర్ల దూరంలో వున్న చాగో ద్చేష సము హంలోని డీగోగార్షియా అనే ఒకచిన్న దీవిని ఆత్యధునాతన అణ్వాయుధాలుగల ఒక ఆతిపెద్ద సై్ఫ: స్థావరంగా ఆమెరికా రూపొందిం చింది. ఇది మన భ్యద్రతావాతావరణాన్న మార్చివేసింప, కాబట్టి హిందూమహాసము[ద మండలాన్ని కాంతిమండలంగా చేయడం భారత సోవియట్‌ దేశాల రెంటికీ సమానంగా (ప్రయోజకకరమని తేఎతోంది. (వపంచ శాంతి ఆశయం దృష్టా, భారత దేగానికి, ఈ మండలంలో యితర దేశాలకుగల పయో=*నాలదృష్ట్యా, తన సోంత (వయోజనాల దృష్ట్యా కూడ సోవియట్‌ యూనియన్‌ దీన్నీ కాంతిమండలంగా చేయడానికి చొరివతో జరుగుళున్న ప మళ్నాలపట్ల ఆస క్రిచూపడం సహేతుకమే ఆ విధంగా ఈకీంక పాంతంలో భాంత, సోవియట్‌ దేశాల వుమ్మడీ వైఖరి వాటిని కలిపి: డుతోంది, అయితే ఈ సమస్యను ముందుకు తీసుక వచ్చేటప్పుడు అవి నొక్సి చెప్పేతీరులో కొంత చేడా వుండవచ్చునంతే

“హిందూకషహాసమ్ముదం గకక కాంతి మండలమయిుతే. అది (వవంచం ముందు ఒక అద్భుత ఆదర్శంగా వుంటుంది దాని చుట్టూవున్న

201

దే్యలకు తమ అభివృద్ధిపై కేందీకరించే స్వేచ్చ చేకూరుతోంవో అని కొన్నాళ్ల్యక్రితం ఇందిరా గాంధీ చెప్పారు. 1988 మార్చి అఖరువ లోక్‌ సభలో ఒక చర్చలో జోక్యం చేసుకొని మాట్లాడుతూ, నాటి మన విదేశాంగమంత్రి పి వి. కరసింహారావు హిందూమహానమ్ముద సమన్యపై “ఐరాన వృత భాండాగారంలో యిక దుమ్ము పేకుకపోవడంలేదూ అన్నారు

కొని హిందూమవోనము దాన్ని శాంతి మండలంగా చేసే మార్గం నిజంగా నుదీర్షమైనదీ కంటకావృతమైనది, వాషింగ్టన్‌లోని వ్యూవిత్మక, ఆంతర్జాతీయ సమస్యల పరిశీలనా కేం్చదం చేసిన నిర్ధారణలను గమనించి నట్లయితే, ఈ విషయంలో ఆత్మసంతృప్తికి చావులేదు

“అమెరికా. సైనిక వతిస్పందనలు (వాందూమవాసము[ దం విషయంలో) ఎ) సత్వర మోవారింపు దళాలకూ, వీ) తీవ వమాదానికీ గురి అయిన రాొవ్బాలకు అంటే సౌదీ అరేబవీయాకు పాకిస్తాన్‌లకు భదతా సహాయం లేదా మద్దతు నిచ్చే కార్య్యకమాలకూ సంబంధించినవి.

“సతర మోహరింపు దళాల (పతిస్పందన ముఖ్యంగా ఏమిటంటే, దూరానవున్న మ్యితదేశాలకోసం అత్యవసర సపహాయసందర్భంగా యుద్ధానికై కేటాయించి స్వదేశంలోవుంచిన అమెరికన్‌ సాయుధ ఐలాలకు ఒక కొత సేనాధివత్య వ్యవస్థకు ఏర్పాటుచేసి వాటి అధికారులను విలీశం చేయడం ప్రాంతీయమయిన అత్యవనర పరిస్థితిలో ఈ _ దళాలను సత్చరంగా సమన్వయంతో రంగంలో దించడానికి అదివరకే స్థాపితమై వున్న ఒక చ్యటాన్ని సమకూర్చడం ఈ కొత్త సేనాధిపత్య వ్యవస్థకు ఏర్పాటు చేయుడంలోని వుద్దేశ్యం సైనిక బలాల పెంపువలకు మెరుగుదలకు కూడ కొంత (ప్రాధాన్యముంది. (పత్మేకించి విమానాల్లో వాటిని తరలించే శక్తిని, ఎత్తుగడలరీత్యా వైమానిక దాడి ళజక్తిని నౌకా, జలాంతర్గాముల మద్దతును పెంచటం ముఖ్యం. అయామండలాల్లో ముఖ్యంగా డీగో గార్షియాలో అత్యవసర పోరాటాలకు మందుగుండూ, నీరూ ఇంధన సరభంాలను ముందగానే నిర్జిష్ప స్థలాల్లో సిద్దంగా వుంచడం ఒక ముఖ్యాంశం, అభరు విషయం అమెరికా భూభాగం నుంచి వేయి మైళ్ళ

202

దూరంలో పని చేయవలసిన అవనర మున్నప్పుడు మద్దతు సదుపాయాలకు ప్రాంతీయ రవాణా ఏర్పాట్లు అందుబాటులో వుండటానికి అవసరమయిన కీలక విషయాలున్నాయి. . .పోరాటంలో మద్దతు నదుపాయాలకు ఈజిప్ట ఓమన్‌ సోమాలియా కీన్యాలు అందబేశాయి అత్యవసర పరిస్థి3లో నాటో సభ్యదేళాల్లోశెల్లా తూర్చున వున్న టఓర్కీకూడా కొన్ని భూగోశక మయిన లేడా యితర సదుపాయాలు ఆందచేయవచ్చు ”.

హిందూ మహాసము్ముడంలో ఈ అమెరికన్‌ వూహంపై వ్యాఖ్య అనవసరం. అయిజే మనకు ఆందోళశనకరమయిన విషయమేమిటంటే యీ వ్యూహం వెనుక యీ మండల దేశాల ఆంతరంగిక వ్యవవోరాల్లో జోక్యం కలగజేసుకునే నిజమయిన వమాదం వుంది. అటువంటి స్వల్ప విషయాలను గురించి వ్యూహాత్మక అధ్యయన బృందనిపుణులు దాచిపెట్ట వలసినవిగా పరిగణించడం లేదు. నైరుతి ఆసయాలో “పాళ్ళాత్య (ప్రయోజనాలకు అత్యధికంగా వున్న (వమాదాలు నూనె భళా విషయంలోనే ఆని యీ (పవీణులలో ఒకరు దాపరికం లేకుండా అంగీకరించారు. అయితే ఈ మండలంలోని యిటీవలి అనుభవం, “ఇరాన్‌ ఇరాక్‌ యుద్ధం లేదా ఇరాన్‌ విప్లవ ఆవిష్మరణ నూనె సరఫరాను తీవంగా లేదా చాలా కాలం పాటు దెబ్బతీసే అవకాశం లేదు” అని కూడా ఆయన అంగీకరించారు. ఈ మండలంలో ఆయుధ పోటీని ఈ మండలం ఆజబ్వన్ర్రీకరణను నిజంగా నిర్ణయిస్తున్న విషయమేమిటి అన్నేపళ్న కూడా వుత్చన్న మౌతుంది. 'రూ విషయంలో కూడా అమెరికన్‌ (పనీణులు తమ మనసులోని మాట నిర్మొహమాటంగా చెప్పారు. వారిలో ఒకరు ఇలా అన్నారు : *ఆయా చిన్నరాజ్యాలు లేదా గల్ఫ్‌ రాజ్యాలవంటి దుర్చల రాజ్యాలు బయటికుంచి వచ్చే [పత్యవ దాడికే. కాక, జాతీయ సరిహద్దుల వెలుపలవున్న భావ, మఠ జాతి అనుఐంధాలను పురస్కరించుకుని పనిచేసే త్మీవవాదుల వి,దోహచర్యలకు కూడా గ్వృరి అయ్యే [(వమాదముంది నత్వర మోహరింపు దళాలు “*దిబ్బండలం” పై పనిచేయగల క్రీగా న్యాయబద్ధ (_పభుక్వాలకు రాజకీయమైన భరోసాను కొంత వరకూ యివ్వగలవు”

203

"ఆమెరికా జాతీయ భదత ఆవసరాలు సాధ్యదుయినంత మేరకే [ప్రాంతీయ భదతావసరాలతో మిళిత మవుతున్నాయి * ఆశేది ఆమెరికన్‌ విధాన నిర్దేతల నూతన భావన, ఆందువల్ల”* భృదతా సవోయం ఆయు ధాల ఐదలాయింపులు అదే విధమయిన శతు నివాకణ విధులను పూరిస్తు న్నాయిో* ఈ సిద్ధాంతం యిప్పుడు పవీఖలకే పరిమితమై లేదు, ఇది బాహటంగా [పబారమవుతోంది.

ఈ సందర్భంగా ఒక సంగతి పేర్కొనాలి - ఒక వైపు అట్టాంటిక్‌ మహాసము[దంలో, మధ్యరరా సము[దంలో, మరోవైపు పసిఫిక్‌ సము [దంలో శాశ్వతంగా మోహరింపబడిన ఆమెరికా (ని£ష్‌ సాయుధాల మధ్య 1960లలో హిందూమవోసమ్ముదం ఒక గండిలా వుండేవి ఇపుకు పొందూ మహాసము.దం మొత్తం ఆమెరికా వ్యూహంలో ఒక బలమయిన లింకుగా రూపౌందింది. (ఇదంతా ఒక సార్వ్యతిక భయకంపిత మనస్తత్వాన్ని సృష్టించడం ద్వారా జరిగిందనుకోండి) హిందూమవాసము దాన్ని శాంతి మండలంగా చేయడాన్ని వ్యతిరేకించక తప్పదన్న నమ్నకం కొంత మంది ఆమెరికన్‌ _పవీఖులకు ఏర్చడింది

హిందూమహాసము దంలో ఈ పరిణామాలు భారత దేశానికీ సోవియట్‌ యూనియన్‌కు భదతా సమస్యలను సృష్షించాయి. నాటీ సోవియట్‌ విదేళాం+ మంత్రి ఆంధీ (గోమికో తన దేశానికి ఎదురైన భదళాసమస్యను గురించి ప్రస్తా విస్తూ. 1998 వృపిల్‌ 2న యిలా అన్నారు శ

“సోవియట్‌ యూనియన్‌ చుట్టూ అమెరికన్‌ సైనిక స్థావరాల వలయ మొకటి వుందని అందరికీ తేలుసు జపాన్‌కు దానిచుట్టూ వున్న సమ్ముద జలాలను ఆశ్వాయుధాలతో వాటి వాహికలతో నింపివేశారు. ఒక నావా దీవి అజ్వస్తా'లకు ఒక పెద్ద స్థావరం. దక్షిణ కొరియా అశ్వాయుధాంకు ఒక పెద్ద స్థావరం, మరింత సరిగా చెప్పాలంటే ఆనేక స్థావరాల సముదాయం.”

పొందూమహాసము[ద ఆణ్వన్త్రీకరణన్తూ దీనివల్ల సోవియట్‌ యూయన్‌ భదతకు _ వుత్చన్న మవుతున్న (వమాదాన్నీ గోమికో (పపంచ దృష్టికి తెన్ఫింది, ఈ సందర్భంలోనే,

204 ఆయన యిలా అన్నారు “*హిందూమహాసము దంలో ముఖ్యంగా డీగోగార్షియా స్థావరంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌కు చేరగల అణ్వాయు ధాలు కిక్కిరిసి వున్నాయి పర్షా సిందుశాఖలో పరిసర సముదజాలాల్లో అజ్వస్తాలు కిక్కిరిసి వున్నాయి ఈ ఆయుధాలకు మొత్తం నైవీీయా సోవి యట్‌ యూనియన్‌లోని మొత్తం ఆసియా భాగం దాని ఉత్తరకొసలో అధికభాగం అంటే త్రైమిర్‌ ద్వీపకల్పం కూడ ఆందుబాటులో వున్నాయి ” భారతదేశం, డీగో గార్షియాలో మోహరించిన అణ్వాయుధాలు వెళ్ళ గల దూరంలోనే వుందని దీన్నిబట్టి నిర్ణయించడం కష్టం కాదు, కొన్నాళ్ల (క్రితం శ్యూకిల్లీలో ఆోఛాంతిమండలంగా హిందూమహాసము[దంోొ అనే విషయంపై జరిగిన అంతర్జాతీయ సమావేశానికి సందేశం పంపుతూ (పధాని ఇందిరా గాంధీ బహుశా ఈ (ప్రమాదాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొనే, హిందూ నుహాసముదాన్ని బయట రాజ్యాల సైనికీకరించడంవల్స ఈ మహా సముదం చు టూ వున్న శాంతియుత రాజ్యాలు “అంతర్జాతీయ ఊదిక్తతల సుడిగుండంలోకిో లాగబడుతున్నాయని అన్నారు. హిందూ మవోసమ్ముదంలో సైనిక కార్యకలాపాలను ఆరిక ట్రేందుకు చర్యలకు నిర్ధారణ చేయడానికి శ్రీలంక 1964లోనే కైరో అలీన రాజ్బాల రెండవ మహానభలో ళౌరవ తీసుకొన్నప్పటికి హిందూ మవాసము[దాన్ని శాంతిమండలంగా [పకటిస్తూ. ఐక్యరాజ్య సమితి సర్వ పతినిధి సళ తీర్మానాన్ని ఆమోదించినది 1971 డిసెంబరులో శోచనీయమయిన విషయమేమిటంటే 11 సంవత్సరాలు గడిచిన ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించ డానికి నిర్ధిష్టమైన పని ఏమీ జరగలేదు. దీనికి “అగరాజ్యాల స్పర్ధలు" కొరణమని నిరూపించడానికి _పయత్నాలు జరుగుతున్నా, ఐరాస తీర్మా నాన్ని అమలుజరిపే కృషిని భగ్నం చేస్తున్నది, ఆమెరికాయే అని వాస్త వాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. వీటిలో ముఖ్యమయినది ఈ మండలంలోని అతి కీలకమయిన వనరులు (వత్యేకించి చమురు, ఈ మండలాన్ని “వాషింగ్ద నకు వ్యూహాత్మకంగా అతి ముఖ్యమయిన మండలంగా చేస్తున్న దన్న వాదన. ఆకబ్బు-- ఇ(జాయిల్‌ యుద్ధం తరువాత, అమెరికాకు చమురు ఎగుమతులపై అంతల్ని విధించడం చమురు ధరలు నాలుగురెట్టు

203

పెరగడం జరిగిన 1978లో ఆమెరికన్‌ విధాన నిర్జేతల అవగాహన పూరర్ణిగా మారిపోయింది ఈమండలంలో గణనీయమైన సైనిక శక్తిని స్థాపించడం పర్ష్యా జలసంధి అరబ్బు పపంచం, “*ఆఫికా కొమ్ములకు ఆవరించిన వశ్చిమ హిందూ మవాసనము ద (పాంతల్లో ఆమెరికా దౌత్య నీతిలోని ఒక కీఐకొాంళమని నిర్ధారణ చేశారు. డీగో గార్షియాలో సైనిక సదుపాయాల స్థాపన, ఈ మండలంలోని చమురు ఉత్ప త్తిదారులకు అమెరికా విదేశాంగ విధానంపై విశ్వానం కలిగించడానికి ఉద్దేశించినదని మాజీ సి ఐఏ. డైరక్టరు విలియం కోల్ఫీ 1975లో అమెరికన్‌ సెనేట్‌ ముందు సాత్యమిస్తూ, చెప్పారు. దీనివల్ప ఆ దశలో తాత్కాలికంగా వ్యతి రేకత వుత్పన్నయై వుండవచ్చు. కొని అమెరికాలోని పొందూ మవి సము ద వ్యవహారాల నిపుణుల విశ్లేషణ ప్రాతిపదికపై, ఇదివరకే మేము చెప్పినట్టు నౌకా ఐలాధిక్యతపపంచంపై పెత్తనానికి కీలకమని ఆమెరికా ఎళ్హివుడు భావిస్తూంది 1970 దళాన్దికో ఈ అవగాహన ఒక (ప్రధాన మమిున విధానానికి సంబంధించిన వ్యూహ మయముంది. కొందరు రతణ వ్యృవహావాల నిపుణుల మాటల్లో చెప్పాలంటే వ్యూహత్మక దాడీ ఐలాల (పధానశక్రిని [పపంచ మహానమ్ముదాలకు తరలించడం దీనిలో

ఆంతర్తీనంగా వుంది. 1974లో ఐంాస నర్వపతినిధి సభ 29వ సమావేశం హిందూ మహానమ్ముదం గురించిన వకటనపై ఒక తీర్యానాన్ని ఆమోదించింది. “హిందూ మహాఫమ్ముద మండలంలో ఊఉ దిక్తతలను తిగ్గించిడానికి కాంతి భ్యదశలను పటిష్టం చేయడానికి తొట్టతొలి చర్యగా ఈ మండలంలో తమ సైనిక తిష్టను ఉధృతిం లేదా తీ వతరం చేయకుండా వుండవల సీంది”గా ఆ|గరాజ్యాలకు ఈ తీర్మానంలో విజ్ఞప్తి చేశారు హిందూ మహ సమ్ముదాన్ని శాంతినుండలంగా చేయడం అత్యావళ్యక మన్న తీర్మానాన్ని 1971లో ఐరాస సర్వ వతినిధి సభ శి8వ సమావేళం ఆమోదించింది. సోషలిస్టు దేశాలతో సహా అత్యధిక సంఖ్యాక దేశాలు దీనికి అనుకూలంగా ఓటు చేశాయి. 19'78తో మునువటి తన నిబద్దతలను పునరుద్దాటిస్తూ హో ఖై అలీ ఐరాస మరో తీర్మానం చేసింది, హిందూ మవోసము.దాన్ని అమెరికా

206 వ్యూహాంకి కీలకంగా చేసే. విషయంలో (ప్రపంచదేశాలకు కుటుంబానికి ఎలాంటి (భమలూ లేవనడానికి ఈ తీర్మానాలు సాక్షం ఐతే ఈ తీర్మా నాలు ఆమోగింపబడిన తరువాత చే అమెరికా వ్యూహాత్మక బఐలల్లోని నౌకా భాగాన్ని 1990 దళాన్ది తొలి సంవత్సరంలో పెంచడం గమనార్హం ఈ నౌకల్లో ఆమర్చిన వ్యూహాత్మక అణ్వాయుధాల వాట 1960ల ఒక శాతమున్నది 1965లో 17 శాతానికి 1970లో 86 కాతానికి పెరిగి, యిప్పుడు 50 శాతం అందుకొంది. కాబట్టి, అమెరికా తన “"కొత్త మహాసముద వ్యూవిన్ని” అనుసరించి హిందూ మహాసము[ దం అకి ముఖ్యమైనదన్న ప్రాతిపదిక పై వ్యవహరిస్తూందని చెప్పడం తప్పుకాదుం హిందూ మహాసము[దంలోని అన్ని స్థావరాలను ఎత్తివేసి దాన్ని శాంతి మండలంగా చేయాలన్న యీ మండల దేశాల డిమాండ్‌కు ఆమెరికా తన (పతిస్పందనల నూతన ఆవసరాలకు, ఆవగావాశలకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకొంది. అమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్‌లు రెండింట సైనిక కార్యకలాపాల “స్థిరీకరణ” “సం స్తంభనొ జరగాలన్న వాదనతో అమెరికా మొదలుపెట్టి 19 ఫ్‌ బవరి 7 - 1₹మధ్య వియ న్నాలో జరిగిన శీ వ విడత సంభాషణల్లో (పతిష్టంబన తెచ్చి పెట్టింది. ఈ సమస్యపై సోవియట్‌ వైఖరిని క్లుప్తంగా సమీక్షించడం వుపయోగకరమూ పరిస్థికిని ఆర్థం చేసుకోవడానికి అవసరమూ. సంభాషణల 4వ విగత తరువాత ఆమెరికా, సోవియట్‌ యూనియన్ల మధ్య మళ్ళీ అవి [ప్రారంభం కాలేదు. కాని సోవియట్‌ నాయకులు, బరాస లోపల, వెలుపల, ఖారతదేశంతోసహా హిందూ మహాసము[ద కోస్తా రాజ్యాలతో సంయుక్తంగా చేసిన (ప్రకటనలలో ఈ సంభాషణలు అగి పోయినందుకు తమ విచారాన్ని వ్యక్తం చేయడమేశాక, ఆర్జవంతమయిన నిర్థారణలకు వచ్చేందుక్షై సంభాషణలు వెంటనే పునః (ప్రారంభం కొవాలని కూడ విజ్ఞప్తి చేశారు. అమెరికా పచార యంతాంగం కూడ చేతులు ముడుచుకొని కూర్నోలేదోహిందూ మహా సమ్ముదంలో సోవియట్‌ యూనియన్‌ ఉనికీవల్ల

207 ఈ మండలంలో కొ త్త పరిస్థితి ఏర్పడిందని ఆది సోవియట్‌ యూనియన్‌ను . నిందిస్తూంది, సోవియట్‌ యూనియన్‌ హిందూ మహాసమ్ముద మండలంలో న్‌ొకా స్థావరాలను నిర్మిస్తూందని కొందరు నిపుణులు ఆరోపణ చేస్తున్నారు ఈ త్మీవ ఆరోపణను వాస్తవాలు నిరూపించలేకపోయినా. వారు పట్టించు కోవడం. లేదు. సోవియట్‌ యూనియన్‌కు “హిందూ మవోసమ్ముదంలో ఎక్కడా నౌకా కేం్యదం కాని, కమ్యూనికేషన్‌ కేందం గాని లేదు” అని భారతదేశం రషణ వ్యవహారాల అధ్యయన, విశ్లేషణ సంస్థ స్వతంత్ర పరిశీలనల తరువాత ఏనాడో నిర్ధారణ చేసింది. (బిటిష్‌ వ్యూహాశ్మక అధ్యయనాల సంస్థ మాటలు కూడ ఈ ధోరణిలోనే వున్నాయి.

“హిందూ మహా సమ్మ దాన్ని శాంతి మండలంగా చేసే విషయమై ఐరాస [ప్రకటనకు అమలుపరచడంలో సహకరించడానికి సిద్ధంగా వున్నా మని భారతదేశం, సోవియట్‌యూనియన్‌” పదేపదే పునరుల్హాటించాయి. “ర్మ ప్రాంతంలో (పస్తుత మున్న విదేశీ సైనిక, నావికా స్థావరాలను ఎ త్రివేయాలి, కొత్త స్థావరాల ఏర్పాటును నివారించాలి ఏ సాకుతోనైనా సరే హిందూ మహా సమ్ముదంలో విదేశీ స్థావరాలను నిర్మించే [పయత్నా లను ఖండించాలి” అని ఈ రెండు దేశాలు పదేపదే కోరాయి. “హిందూ మహాసము[ద సమన్య్థపె అమెరికాతో ద్విపక్ష సంభాషణలను పునః [ప్రారంభించేందుకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ సంసిద్ధతను భారతదేశం ఎంతో మెచ్చుకొంటున్నది ” 1979 జూన్‌ 12న ఈ రెండు దేశాలు చేసిన సంయుక్త [పకటనలేని మాటలివి ; భారతదేశం ఎల్లప్పుడూ నికరంగా ఆవలంబిస్తూన్న వై ఖరి యిదేం

హిందూ మహాఘము దంపై మనునపు అనేక దఫాలు వాయిడా పడుతూ వచ్చిన ఐరాస సమావేశం భారతదేళంలో త్మీవ పతిస్పందనను రేకెత్తించింది. 1059 నవంబరు తుదిలో ఐరాస రాజకీయ కమిటీలో భారతదేశ [పతినిధి పార్లమెంటు సభ్యుడూ జతీం ద (పసాద్‌ పరుషంగా మాట్లాడుతూ యిలా చెప్పారు : “హిందూ మహాసముదాన్ని శాంతి మండలంగా మార్చాలని అత్యధిక సంఖ్యాక సథ్య దేశాల కున్న కోర్కెను కొన్ని దేశాల వైముఖ్యం -- అది ఎంత శ క్రివంతమైనవైనా సరే మనం అడ్డుకో నివ్వరాదు”

208

కాని 1980 దళాబ్ది మధ్య నుండి హిందూ మహాహముద పై అమెఏకా విధా“ంలో ఒక మౌలిక మయిన మార్చు వచ్చింది. కారణం సువిదితమే. ఈ మండలంలోని దేశాలు తమ స్వాఠంత్య, సార్వభౌమాధి కారాలు అంతకంతకు స్థిర పరచుకొంటూ వుండటం చూచి వావ్నింగ్జన్‌కు జంకుపుట్టింది. కాబట్టీ హిందూ మహా సముదంలో తన స్థానాన్ని మరింత పటిష్టపరచుకొనేందుక్తై అది పాంతీయ ఘక్షణలను వుపయోగించు కోవాలని అనుకొంటోంది.

1085 లోక్‌ సభా ఎన్నికల తరువాత యిచ్చిన తొలి యింటర్య్యూ లలో పధాన మంతి రాజీవ్‌గాంధీ పాందూ మవాఫము[దంలోమా, భారతదేశం. పొరుగునా ఆయుధాలు పెరిగిపోతున్నందుకు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.

“మన పొరుగు వారికి మామూలుగా ఆవసరమయిన దానికన్నా చాలా ఎక్కువగా ఆయుధాలు సరథరా అవుతూండటం మేము చూస్తునా వ్‌ మాకు యిది సంతోషకరం కాదు హిందూ మహాసముదం అణ్వాయుధ రహితంగా వుండాలని కూడ మా కోర్కె” (దెమ్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, న్యూఢిల్లీ 19856 జనవరి చే

ఉవ్యగహ విధ్వంసక రోదసీ యుద్ధానికి వుపయోగపడే సాంకేతిక [వ్రకియల అభివృద్ధి ఆధునికీకరణలకు అనుగుణంగా హిందూ మవ సముుదంలో అమెరికా సైేశక లిష్ట పెంపొందుతుండటం గమనార్హం, ఇది 1962 లో (ప్రారంభమయింది. అమెరికా సప్తమ వొకా దళం పాందూ మవాసమ్ముదంలో తికగటం [ప్రారంభించిన రోజులలోనే, ఉవ సగవా విధ్వంసక యుద్ధ సాధన సమగ వ్యవస్థ [087 నాటికి సర్వ సిద్ధంగా వుంటుందని అంచనా. 1990 నాటికి డిగో గార్షియాలోనూ, చుతర అమెఏకా నౌకా స్థావరాల్లోనూ ఈ సదుపాయాలూ హిందూ మవి సము దంలోని “*పదుపాయాల” నబడేవీ 10900 నాటికి పూ రి అవుతాయ

కుకొంటున్నారు. 24 000 కిళో మీటర్ల ఎత్తున వున్న వుషగహాలను ధ్వంసం చేయగల వ్యవస్థకు ఈ మండలంలో మోహరించడం కూడ 1990 నాటికి పూర్తి అవుతుందని అంచనా.

209

హిందూమహాసముుద మండలం

హిందూమహాసము[ దాన్ని కాంతిమండలంగా పకటించే సమస్యపై అమెరికా అడ్డుతగిలే వైఖరికి నిజమయిన కారణమిదే 1978లో అది సోవియట్‌యూనియన్‌తో ఈ సమస్యపై సంభాషణలను రద్దు చేసుకొన్నప్పుడు అందుకది చూపీన సాకు తన మద్దతుతో జరిగిన దురా[కమణను ఎదుర్కొనేందుకు ఇధియోపియాకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ సహాయం అందిస్తున్నదని, 1979 నాటినుంచి అది, పొందూమవో సిమ్ముదంపై ఆంతర్జారీయ సమావేశాన్ని జరిపే సమస్యకు అన్ట్‌ ఇస్తాన్‌లో సోవియట్‌ సేనల సమస్యను కూడ జోడించాలని పట్టుబడుతూంది. అమెరికో మొండ్‌వైఖరికి వాస్తవ కారణాన్ని 1979లో అమెరికొ కాంగగెస్‌ పరిశోధకళాఖ నివేదికలో ఇచ్చారు.

ఆస్పోవియట్‌ యూనియన్‌ పై ఎక్కుపెట్టిన సం్యపదాయక రాకెట్‌ మిసిలీలు ఆమర్చిన జలాంతర్గాములను మోవరించడం, హిందూమవి సమ్ముదంలో ఆమెరికా వ్యూవీత్మక ఆణ్యస్త్ర సెంకీకరణ లక్ష్యంలో” (వ్రధాన భాగమని ఆ నివేదిక అసందిగ్ధంగా పేర్కొనింది. (స్కుబకా బెనర్జీ ప్కేటియట్‌, 1985 జనవరి 11)

నైరుతి ఆసియాలో పోరాటాలక్షై సత్వగ మోహరింపు దళాల ఏర్పాటుకు తుదకు దారితీసిన చర్యలను 1977లో అర్యడుడు కార్టర్‌ [ప్రారంభించారు ఇరాన్‌లో షా పతనం, 1979 నవంబరులో విమీ ఐందీల సంమోభం వెనువెంటనే అమెరికా హిందూమవాసము దంలో తన నౌకాదళాలను పెంచింది.

తరువాత ఈ సాయుధబలాల, మోహరింపు నిర్మాణస్వరూపాలకు సంబంధించి అమెరికా కొన్ని శాసనాలు చేసింది; ఫలితంగా, అరేబియా సముుదంలో. రెండు విమానవాహక పోరాటబృందాల నాయకత్వాన (వీటిలో ఒకటి తాత్కాలిక [ప్రాతిపదిక వున్నది), నౌకా - విమానదాడి దళాలు అక్కడ దాదాపు కాళ్వతంగా వుంటున్నాయి. 'సెంట్‌ కాం" ఏర్భాటయిన తరువాత, హొించూమవోసమ్ముదంల్కో దాని పడమటి

2210 హైర్య్యుంలో అమెరికా సైనిక ఉవికిని దానికి అండగా వుండగల స్థావరాలను, సదుపొయాలను మరింత అభివృద్ధిపరిచారు. అమెరికా పాకిస్తాన్‌, థ్రీలంక బంగ్లాదేశ్‌: లమధ్య గల కొత్త లంకెలను మనం గమనించవలసింది. ఈ నేపథ్యంలోనే కారాచీరేవు వద్దకు ఆమెరికా ఎంటర్‌ ప్రైజ్‌ తరచు రావడానికి కారణాన్ని కూడ మనం ఈ నేపథ్యంలోనే అవగాహన చేసుకోవాలి. తూర్పుపార్శ్వం నుంచి హిందూ మహాఫమ్ముదంలోకి ఆమెంకా సైఫికబలాలను గణనీయంగా తరలించడం (ప్రారంభమయిందని దీన్నిబట్టి స్పష్టమవుతోంది. అంటే వచ్చే కొద్ది సంవళ్ళరాల్డో, హిందూమవోసము[దంలోని వ్యూహాత్మక పరిస్థితి మారు తుందసీ, పొందూమవోసము దమంఠా 'సెెటికోం" కార్యకలాపాల పరిధి లోకి వస్తుందనీ ఆర్థం- ఈ పరిణామాలన్నిటిని బట్టీ హిందూమవో సముద సెనికీకరణ, అణ్వాయురీకరణ అగరాజ్యాల పోటీ అనబడే దాని ఫలితంకాదని స్పష్టమవుతూంది. ఇందులో అంతకన్నా దుర్కొగ్గమైన వన్నాగముంది. హిందూమహాసము[దంలో సోవియట్‌ సైనిక ఉనికి “పెకుగుతున్న దన్న వాదనను, పౌళ్ళాత్యదేశాల రచనలద్యారా తెలుస్తున్న వాస్తవాలు కూడా బలపరచడం లేదు మొదటి విషయం యిక్కడ సోవియట్‌ సైనిక వునికి అస్థిరమంణనదని అందరూ అంగీకరిస్తున్నారు. 19085 మధ్యవాటికి సోవియట్‌ యుద్ధ నౌకాదినాణ, 1980 నాటి వాటి కార్య కలాపాల స్థాయికన్నా దొదాపు సగానికి తగ్గిపోయాలు. జలోపరితలం పై వయనించే యుద్ధనౌకలు హీందూమహాసమణదంలో గడిపిన రోజులను మ్మాతమే పరిగణనకు తీసుకొంటే సోవియట్‌ నౌజాబలాల కార్యకలాపొం తగ్గుదల మరింత కొట్టవచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటె సోవియట్‌ నౌకఅ వునికిలో గణవీయమయిన భాగం (50 - 40 శాతం) జలాంతర్జాము లదే. (ఏర్‌ కమాండర్‌, జర్జిత్‌సింగ్‌ “హిందూ” పృతికః 1986 వ్మీపిల్‌ 26). హ్‌ందూమహానదబ డంలో వరిస్థితి మశలత వినమించినంచు కు భారతదేశం సోవియట్‌ యూనీయన్‌లు రెండూ తమ ఆందోళనను వ్యక్తం

డ్డ

చేశాయి. ఈ ప్రాంతంలో అన్ని విదేశీ సైనిక స్థావరాలను ఎత్తివేయాలని కొత్తవాటిని నిర్మింవరాదనీ పిలుపిచ్చాయి. “*హిందూమవిపము[దంలో విదేశీ సైనిక వునికిని పెంచే [పయత్నాలను కూడ అవి వ్యతిరేకించాయి.

హందూమహాసము దాన్ని కాంతిమండలంగా చేయాలన్న బరాన (వకటనను త్వరగా అమలు జరపాలని ఈ రెండు దేశాలు విజ్ఞప్రిచేశాయి; ఇందుకోసం ఎట్టి విలంబన _ లేకుండ హిందూమహాసముదంపై అంతర్జాతీయ సమావేశం జరపాలన్న ఐరాస సర్వ ,వతినిధిసభ నిర్ణ యాన్ని బలపరుస్తున్నాయి ఇందకోసం భారతదేశం, ఇతర అలీన దేశాలు చేస్తున్న (వయత్నాలను సోవియట్‌ యూనియన్‌ దృఢంగా బలపరిచింది (19085 మే 12 నుండి 26 వరకు సోవియట్‌ యూనియన్‌లో రాజీవ్‌గాంధీ అధికార పర్యటన తరువాత వెలువడిన భారత = సోవియట్‌ సంయుక్త పకటన, పోవియట్‌ లాండ్‌, న్యూఢిల్లీ).

ఈ కీలక సమస్యమై భారత - సోవియట్‌ దేశాల వైఖరి ఒక టేనని దీన్నిబట్టి స్పష్టమవుతోంది.

నిజానికి, ఏ దృక్కోణం నుంచి చూచినా, (పపంచంలో వివిర దేశాలకు, ఎదురవుతున్న వర్థమాన సమస్యలపై ఈ రెండు రాజ్యాల వైఖరి ఒక దేనని విదితమవుతోంది. వారు చెప్పేతీరులో, వాడే మాటల్లో తేడాలుండవచ్చునంతే. చెహూి, ఇందిరాగాంధీల అనంతరకాలంలో ఈ రెండు దేశాల నాయకులు చేసిన అధికార (పకటనలు (పసంగాలు యిందుకు సాత్యం.

ఈ రెండు దేశాల వైఖరిని వాటి ఆధికార [పకటనల ప్రాతిపదిక పై సమహరిస్తే స్పస్టమవుతున్నదిదీ :-

ఎ) రెండు. దేశాలు అంతర్జాతీయరంగంలో పెరుగుతున్న ఉదిక్రతలకు - ఆయుధపోటికి, (వర్యేకించి అణ్వాయుధాలలోనూ, యితర సౌామూహిక విధ్వంసక ఆయుధారిలోనూ సాగుతున్న పోటీకి - ఆందోళన చెందుతున్నాయి;

212

వి దూర రోదసిలోకి ఆయుధపోటీ విస్తరణ గురించి ఆక త్తీవంగా కలవర పడుతున్నాయి;

సి) ఆంత ర్జాతీయశాంతి, భదతలను పటిష్టం చేయడానికీ యుద్ధ్మ్యవమాదాన్ని తొలగించడాసనికీ తలపొటు ఎధానాలను వదులుకొని నఎపదింపుల పంధాను అనుసరించడానికి సమస్త రొజ్యాలు తమ సామాజిక వ్యవస్థలతో నిమి త్తంలేకుండా దృఢనిశ్చయంతో గట్టిగా కృషి చేయవలసిందిగా ఈ రెండు దేళాలు పిలుపునిచ్చాయి;

డి. అణ్వాయుధాల పరీక్షలను ఉత్పత్తినీ, మోహరింపును, వాటిని పయోగించే సాధన వ్యవస్థను నిలుపు చేయాలనీ, దూర రోదసీలో ఆయుధ పోటీని నివారించాంనీ అణ్వాయుధ పరీక్షలకు నిషేధించే ఒక సమగ సంధిని కుదుర్చుకోవాలనీ అమిదు ఖండాలకు చెందిన ఆరు దేశాలు చేసిన ఢిల్లీ పకటనకు సోవియట్‌ యూనియన్‌ భారతదేశం రెండూ బలపరుస్తున్నాయి న]

ఇ) అవి సోవియట్‌ - ఆమెరికా సం్యపతింపులకు గొప్పు (ప్రాముఖ్యం యిస్తున్నాయి ; ఎందువల్లనంటే అవి కాంకిక అన్ని దేశాల భ్యదతకు |పమోజన కరమమున విసృత [పభావం నెరపగల పరిష్కా రాలకు దారీతీయగలవని రెం దేశాలు అభ్మిపాయపడుతున్నాయి ;

ఎఫ్‌) అన్ని ఆజ్వన్త్ర వరీక్షలు వెంటనే అగిపోవాలనీ, కొల్త తరహా సామూహిక విధ్వంసన ఆయుధాంతో సవా యావత్తు రసాయన ఆయుధాలు నిషేరింపబడాలనీ నిర్మూలింపబడాలనీ యీ రెండు దేశాలు కోరుతున్నాయి.

ఇది, సోవియట్‌ నాయకుడు మివోాయిల్‌ గోర్చచేవ్‌, భారత దేశ నాయకుడు రాజీవ్‌ గాంధీ సంయుక్తంగా రూపొందించిన ఒక కొత్త శాంతి పణాశిక. ఇది భూమండలంలోని కోట్లానుకోట్ట (వజల ఆకొంతలను వ్యక్తం చేయటమేకాక, సమస్య మానవాళి ఉదాత్త ఆశయాలకు మూ ర్తీ భవంగా "వుంది. ఈ ఆశయాలు పతి మనిషి హృదయాన్ని ఉద్దీప్తం చేయడం సవాజం. ఇందిరా గాంధీ ఒక "నందర్శంలో చెప్పినట్టు మన భూవంకలంలో, కాంతి అవిభాజ్యం.

ణప

*మర్య (ప్రాచ్యంలో వేరుని ఉ దిక్తతలు”, ఇ(జాయిల్‌ దురి[క నుణ, విస్తరణవాద విధానాలొ ఫలితమని భారతదేశం సోవియట్‌ యూనియన్ల దృఢాల్మిపాయం ; కాబట్టి “సమస్య ఆ కమత అరబ్బు భూభాగాల నుంచి ఇజాయిల్‌ పూర్తిగా, బేష తుగా వపసంవా3ంంచు కోవాలోని ఆవి డిమాండు చేశాయి; తమ సొంత రాజ్యాన్ని స్థాపించు కోవాలన్న పాలీ స్తీశా కోర్కెను హృదయపూర్వకంగా బలపరుస్తున్నాయి

రెండు దేశాలు “నైరుతి ఆసిమూలో ఊది క్తతా ఆలవాలాలనో గురించి తమ ఆందోళనను వ్య క్తంచేశాయి * *ఈ మండలంలోని అంత రంగిక వ్యవవాోరాల్లో బయటి వారి జోక్యం చేసుకోనే అన్ని రూపాలకూ” తమ వ్యతిరేకతను పునరుద్దాటించామి. ఆగ్నేయాసియాలోని వుద్రిక్తతల పట్ల కూడ వాటీ దృక్పధం ఒకటే

డిగో గార్షి యాతో సవా చాగో ద్వీప సముదాయంపై మారిషన్‌ సార్వలౌమాధి పత్యం పునరుద్ధరింపబడాలనీ, పొందూ మహా మవో సమ్ముదాన్ని కాంతి మండలంగా చేయడా.క్లై సమావేశం వెంటనే జరగాలనీ కూడ యీ రెండు దేశాలు డిమాండు చేశాయి.

దశిణా వ్‌కా అమలు జరుపుతూన్న జుతి వెలి విధానాన్ని భారత, సోవియట్‌. దేశాలు ఖండించడమేకాక నమీవియాను దక్షిణా ఫికా ఆక మించుకోవడం అన్ఫాయమనీ, అది వెంటశే అంతం కొవాలనీ డిమాండు చేశాయి. నమీవియాకు స్వాతం,త్యం యివ్వాలని కోగడమేకాక, నమీ వయా (వజల ఏకైక పతినిధి ఆయిన “స్తోపో*కు తమ మద్ధతును పుశరుద్ధాటించాయి

భారత దేశంమరో సాహసోపేత మబున చర్య తీసుకొంది. అది “స్తోపోన్సు గుర్తించింది ; వలసవాగపు ఆఖరు దుర్గంపై తుది దాగిలో అ్మగేసర స్థాశాల్లో వున్న నాలుగు దక్షిణాది రాజ్యాలను రాజీవ్‌గాంధీ సందర్శించిన అనంతరం యిది జరిగింది. ఇప్పుడు “స్వాపో? ఢిల్లీలో సమ్మగమయిన కార్యల యాన్ని కూడ స్థాపించింది. రాజీవ్‌గాంధీ తీసుకొన్న ఈ చర్యకు అమిత (ప్రాముఖ్యముంది ఎందువల్లనంటే వచ్చే అలీన శిఖర్యాగ సమావేశం జింబాబ్వే రాజధాని అయిన హరారేలో జరగనుంది,

214 తమ అంతరంగిక వ్యవహారాల్లో బయటి వారి జోక్యం లేకుండా తమ అభివృద్ధి వంధాను స్వేచ్చ ఎంచుకొనేందుకు సమస్త జాతులకు గల హక్కును ఖచ్చితంగా గౌరవించే (పాతిపదికమై, మధ్య అమెరికా క రెబియన్‌ మండలంలో పరిస్థితికి ముఖ్యంగా నికరాగ్వా చుట్టూ గల పరిస్థితికి న్యాయమమున రాజకీయ పరిహ్కారం అవసరమని సోవియట్‌ యూగియన్‌, భారతదేశాం అభ్మిపాయం. అక్కడి స్వతంత్ర అలీన దేశాలపై అన్ని రూపాల *ల్రిడీ, దురాాకమణ చర్యలు అంఠం కావాలని అవి పిలుపిచ్చాయి. న్యాయమూ (పజాస్వామికమూ ఆయిన ,ప్రాతివదిక ఫై అంతర్జాతీయ ఆర్థిక సంబంధాలు పునర్నిర్మాణం కావాలనీ ఒక కొత్త అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ నెలకొనాలనీ భారతదేశం సోవియట్‌ యూనియన్డు రెండూ కోరుతున్నాయి. బక్యరాజ్యసంస్థను శాంతి స్థాపనకు ఒకగట్టి సాధనంగా ఆ సంస్థద అట్టిపెట్టి, మరింత పటిన్టం చేసేందుకూ, దాని (పణాళికలో పౌందు పరచిన లణఖ్యాలకూ, సూ తాంకూ తాము సదా నిఐద్ధమై వున్నా మని కూడ యీ రెండు దేశాలు వునరుద్దాటించాంి. (పైన పేర్కొన్న సంయుక్త (పకటన) దీన్నంతటినీ బట్టి, [వపంచంలోని తొట్టతాలి, అతి పెద్ద సోవలిన్టు రాజ్యానిక్కీ అతి పెద్ద అలీన దేశానికీ సమస్త ఖండాలలోవీ మానవాళి ఎదుర్కొంటున్న అన్ని [వధాన సమస్యలపైనా ఉమ్మడి వైఖరి వుండటమేకాక, ఈ ఉమ్మడి ఆశయ సాధనకై భుజం భుజం కలిపి పొటు పడుతున్నాయని స్పష్టంగా నిరూపణ అవుతోంది,

215 క్‌ ళు 1 గ సా చొ లా ర్‌ 2 ౧౨గేపషళకడేచేక్‌ ఏ శ ర్త | బి అన్ని శా పది 00 09 ర్భా నూ 60 తే యు క నే చే య వ స లి ష్‌ శ్‌ | స శశి ల ణ్త కిక్‌ కిక్‌2 క ౧ క ఇ ఇబవృ్నస్స్‌ కప్స్‌ టా! లీ ఈళఈఆఅొరాయయటల ౩1] 2 ౪ పై ఇత సా ఈ౮ణ౦౧౨౦ నా ళ్‌ శారాతభ కాపి జి తర, శీ4 చేత్తిస్తోక్తివెనిపన్ని జె [క గ ౯ స జ స్ట్‌ ప ప్‌ కక్టప్టి ప్లై & జ జె అసస పే ప స న టై ఈం జ్ర | దాయ ధయేయ యయ జ్జ ష్‌ 1 శ కకక కకక ళా వత్త వ్నన్న్‌జెల్నా ళ్‌ య ప టే జ ౬ల్లే ఈశా రల 060 65 ప్ల కా 66౯-9౦౧ దుఉఅ కా 8 $ ప్ర | ౯౭%౯౬రుణరా శ రథ ళల య య స నే బన న ఒ ల ఆ *దె శ య్‌ ౧౦ ర్నా ఇ య్పి క్ష 0 ఇ చి ఏద ఏద ౪ మె! శ యు ఆ అక౯ఆ౪ ఆ ఇచే ఇకఖనిననిని[క ని ల! | ర9౮6౮ర౫6ర౯6౫౦6౮ర రా

216 డి ల్త్తో అళ*ఉల౯౦౧లట శ్తణ 'తచరుారుశాణం 69 ధ్‌ వేం శానా శ ల అ, = 64 ౧ 0౧ ౧0 0 గ శ అలల ౬ గ కెజక్షకక 9 న జే న రే గా ఇడి ణఉయయయణల” ! లా దాయి రు వో క్ట! య క క! కికేవఫె క్‌ శ్ర ఎ) ఆఈలఅల్నుర్వా వ శటీ న్‌ శే న న ళు ఈ 1 కెబి ఇ9౧౬౨ 6౦4౫ (వేరా షబణఅక ఉ 465 స న స జే సే. ప్ర * శె రారాయయళలాత నే క 4 కే సాం (వ హా హా ప హ్‌ 2౭౭2889 2 వ పే న స వ రువ దరాలస లాను భూళ కా భా ళు భి రై ల్ల వ ప్‌ | జకశిక%కి స 2 ఇ ట్‌ స వవనస పన | ఛి శయ యళ లు శం జ కాటి కాన భాగ భన ళం టే 4 గె ల మ్‌ యం మ హా | శీ న వి ౫ న స ౫ 2! గ్గ శప చేల న వళ ౫ శ రాయళ ఆ యచఈళక్ట్ణు కాన అటి కారి శాల క 01 నగ! 4, కికిక క్లిక్‌ కేక లక మవ మే మయ మ ఛా కవ భాను ఇవ కోట్‌ పాని ఖాని

2? ఇ (ఇప నస య ౧౦౦ ఢా స డ్‌ వ్‌ సక డెతె ఠ ట్టి టే వ్‌ చ సె కక న్‌ు అ సేం క్‌ క్లైన్లక్షై వ త్స శ్‌ ం వ నం శో రా 5న *అ” అనీ క్‌ ల జై సీ శ్రీ ఇ ఇల్లి స్‌ు 1 | సా ॥ లి శే చీస్‌ క్వ శ చ ఈ. ల చే సేం ర్త స్త్‌ ఛై యం...

218 తిల బాస్‌ ౯|| క్లై ఎ ౩ 9 యె యం గె ఫ్‌ చే ఠా = టో " రు! శ్రీ ణి హా ౧ ౦0 ౧00 స ఫజవలఅ| 98 క్ష : న్‌. ఇ కక క్‌ 2 ణ్‌ థై స్ట్‌ శీ జ | రే య గ ౫ స గా బు గ్గ న్‌ న్‌ / గ్‌ షె, క వ ఇళ 1ే ళ్‌ ల! (]] రి జ్ర ర్డ్‌ణే వ “ఆ వే ఇస్ర త అలాలీ కా శ్‌ క బ్‌ షం = అర లి గ్ర తజ శ ల క్రవాటల్ల వే గడీ 2 రీ జ క్ష! వ న ప ల రడ చశ్జీ ₹౮ 6 చర అకిల్ల = క్రై రిస్హి టా. రై మా శీ బోణో = డీ 3 లట! రే భు

వం 00 వా ౧౨ అ ౬౨ 6 అఆ న 0౮ పం జ్‌ వ 05 ళ్జ ప్‌ ణా మా! ఈ ఇ ౨ (వా! ౧ లు రా వ గ ౮

• క్ర= గ్ర ౯ క్ల ఇ 1 ఎ| ఇ ౩999 9౦ ౩ ఐ జ వ్రబ వ్ల త క్జై వ్ల 2 ఇ ౨ ౩; 9౨ ౦ ౧౨ షి టి జ ల కద్ధ లం మ 2 ల్ఞ స్త ఖ్‌ 9౨ ౩౧౨ ఇ ౪ ౨ ౦ ౦ = 4 క్ల జ * 2 వ్ల క్షీ గ్‌ా ఇ ౨ జ ర్వా ౧ అఆ య గ కశక శ 2 కీ స్లి ల ళా ఏ ఉం ల శ్‌ య. ళు గూ డ్‌ జే వ... జు శ రి ళీ = 1. నే చే ౮ ఇం స్త ౮ క! ర్ట క. డా ళ్‌ కష న చ న సస య $ శం 2 సక్లీి ప ఇస కష్ట స్‌ జ్‌ ఓ ఇ స వర్మి వ్‌ శ స స గ) బో లు క్‌ న్‌ న ళీ యై న న స స శక శ అవి శశి పి వలిశ నీ మ భట్‌ శి (0 ంంవ్రీకిర్సీ ౧ న 1 భల రి 5 ఈ ్‌

220 9 న్‌ ౦ నశ ఛ్‌ న న న 2 నీ అల = వ్ల రో గ్‌ గా గా! ౦౧౨౧౦౨ ౦౦ | ణా [2 వా యు న | వ రు నా! ల పం వ వా ా! వ ళ్‌ య ఈ "ఇటే ధయ -2 కా 9 ౩ ఇ ఇ39 99 ౨ ఇ ౭2 యు న లు పం వా ది ఏ 1 6౦౧౨ గ్‌ా జ న శశ థి ఊఉ 05 న ఏద్ద లా యె ౧౨౦ ౪౧ ౦ | య ల్లా జా ౮6 ణల ణీ అనాలి గి ర (క్ట పై క గ వ్ల న లే న తె చీ లి ళ్‌ ర్‌ ం నీ క్త జ డి ర్‌ 4 ట్‌ సై ఖల నత లే స ౮ జ మం టం క ర్‌ం రా ప్ర బచళలీల్‌ అ శచీ 2కే మి సెల క త్రి 5 రిల సం శై లి సచొం ఛాకీ స్‌? 0 ఇికిశి నిశి సీగాదాడ టు ౨ శ 8% ఉస ఉడాదావ ₹ నాలి, ఆడక క శీ కకక

త్త ఠి ౨0 ౧0౧ మా! ా! మా! యి గ ప్‌ పే ఇ త్ల ౭ షా మ వా అ ౦ చి 6 ౧౨ లా ఆ ౩ ఆ4౨ లం ఇ ఇ అ 9 ౩ ౪ టి అ జా ఇ! య ఇకా గ! న్న న్‌ వా! ౧ ౧ అ ౨ అఆ ఏ య యి న! ఇని 00 ౪ శాక థా ఈ ఠం్త వా న! (వా (వా వ ఓ వ్‌ ఏది ప! గా ణి యం లు “వా! లి గా! వా ణయ ఠి లా న! యై ఓటి ఇమ ళా ఏ న! ఢి డే య ఫ్‌ న జ్‌ ఏ ప, /్తి వా 0౮ ల్లి శ యి 8 ౧9 ళ్రి ప ో వ క క లి ఉం కిల్‌ శీల లి జె వలి ఖగ ౪ గ్దే నా న. శ చి తల గస కషి రా గ వే ఛి? ణి క! ర్‌ సగ కిం? ణా జ ల్ద ౭2ళి గోరి £ రో క్‌ గీ 5 ల్డై ఇం ల్లీ స్ట్‌ స్ట 0 ఈ సరే నే ఈల ఇ జి గీ య ఇ య 2 ణ ష్‌ య

222 ఉం అ ౨౨౦ 9 అ ౦0 లో ఇ 4 అ ద జీ ద్‌ గా అ ౨ ౨౧౦ నా మ ఠా వ నో 6 1 క శి చ తా ౧ ఇ ౧౨౨ ఇ ౧౨ గా క గొ క య 6 0

• శ బీ 6 ధీ ర ఠః ౦ ఇ ౦ ౫ జ ౧ య శి చై వ 4 €4 వ లే ఎ|( నె రి ౩% 9౩ త్త వ్యకి [9 క్రో న్‌్‌ (గే న న లు 4 ఫ్‌ సిం రబ సైకు భశ జి చి 9 సోన శిర ఉల కరికి తు! జీతాల శ ్యంల ల శ య: ఖే ౮ తేజం కిన చ బరి లి 2 లల వం క | పణ స పేన్‌ సంతో సు సి వ. న్య శ్రీ న్‌ ల్లీ త ర్థ్రోతీల్రీ క్రో ఎ ప్రై భి లం జణిస్‌ కం తినక న శల నీకి! సేత స ప ఏ2 లి) స ఆన్‌ ఠా య ఒం అ జు

223 వ నా భా యం జ ల శత 1 లేడ యె లా ఓం 4 యి య్‌ అ (9 ౨ *౨ ౦ ఇది బద్తి 0 9 (9 ౫ ౨9౦ ౦ అ నె ఛా ఛు ప చార్‌ శాక ధా

• (9 చ ఇది ్‌ నో క ౧ లు శ ౧1౨9 ౩౧ ర్వా ౭ యె జం ల స య యం శా4 బి భ్‌ న్‌ కి తికరు శభ ళిబీ శీ హి ఉక 4 చల ల శీ అకెచీ కళల కల్లే 3శచి ఉ చిక రక కడి ని 80 ళ్లు క గ గ శీత కీ చ రా 2) ళీ ళ్ణలి న న బై ఖు ఖల్‌ మ = గ శని లా క! వ జాఖళోర (. 12 యన్‌ ల గ సం క్ష 2 కొద శే శ కన తలి ఆి ళా న శా స. రూ న స్పై చరి ది ౪ న న న 1 9 శశీ ళో 2న ౩9,౯9 శ్రీ నం. ఫి ళ్‌ ణం నుచి క క జతచే 4 ళోడ్‌ “*1బ్‌ రు ర్లర్లైజ్లో జ్‌ నే

రచయితలు వి ఎన్‌, హన్కర్‌ : కలకత్తా గణాంక సమాచార అధ్యక్షుడు పణాళకొ సంఘం మాజీ వపాధాకుకషు ఆయన గొవ్ప మేధావి మాతమే కాము మారుతున్న భారతదే? సమస్యలను పపంచ పరిస్థి తుల నేపధ్యంలో విశ్లేషంచగల నిశిత దృష్టివున్న వ్యక్తి. ఆయన ఇబీవలి రచనలైన “ముందు హెచ్చరికలు : పరివర్తన మోపుతున్న విధులు” “*మన కాలం గురించిన ఆలోచకలు భారతదేశ సామాజిక చింతనకు సృజనాత్మక దోహదకారులు, ఆయన మండల వ్యవహారాల భారతీయ అధ్యయన కేందానికి పోషకుడు కూడ టి ఎన్‌, కౌల్‌ ; భారత విదేశాంగ శాఖలో మాజీ |పధాన కార్యదర్శి “ళాంతి యుద్ధకాలాల్లో దౌత్యనీతొ, “నైనా భారత దేశం ఇండో - చైనాలు, “స్కృతులు” అన్న ఆయన పుస్తకాలు ఎక్నో చర్చలను రేకెత్తించాయి. దౌత్య వ్యవహర్తగా ఆయన మాన్కో వావ్వింగ్దన్స్‌ లండన్‌ బీజింగ్‌ చ్నెహాన్‌లలో ముఖ్యమైన వాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. (ప్రస్తుతము ఆయన సోవియట్‌ యూనియన్‌లో రెండవసారి రాయవారిగా నీమమితులు అయ్యారు. ఆయన భారతదేశంలోని ఒక 1వముఖ వ్యక్తి విదేశాల్లో భారతదేశం పేరు పతిన్టలక్షై. నెహూ9 విధా నాలకు అండగా పపంచ ,పజాభ్మిపామాన్ని కూడగట్టడానిక్షై ఎంతో కన్ని చేశారు, రషీడ్‌ ఉద్దీన్‌ లాన్‌ : జవహర్దాల్‌నెపహూం). విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన సామాజిక శాస్త్రాల పాఠశాలలోని రాజకీయ విషయాధ్యయన కేర్యదంలో [పొఫెసర్‌ పార్టమెంట్‌ మాజీపభ్యుడు, విద్వత్‌ పరిషర్తుల్లో ఎన్నో ముఖ్యమయిన స్థానాలను అలంకరించారు. దాదాపు 150 పరిశోధనా పవతాలను, వ్యాసాలను ఎన్నో పుస్తకాలను రాశారు. ఆయన ముఖ్య రచనల్లో కొన్ని యివి. *ఇరాక్‌ : 1914 - 1989 మధ్యకాలంలో స్వాళంత్యపోరాటంొ, “మత రాజకీయాల రూపురేఖల” “లారత దేళంలో ఐహురూవ సంస్కృతి లక్షణాలు”, “సామాజిక పరివర్తనకు మూలస్తూతంగా మానవ సమానత గురించిన మహమ్మదీయ భావనొ,

225

ఇవి కొక, “హింస దాని మూలకారణాలూ అన్న రచనకు ఆయన సహా (గ్రంథకర్త “అలీకళా దృక్పధం” “భారతదేశం, సోవియ.్‌ యూనియన్‌, సహకారమూ అభివృద్ధి అన్న పుస్తకాలకు సంవాదకుడు.

వి.పి దత్‌ : పార్తమెంట్‌ మాజీ సభ్యుడు; ఢిల్లీ విశ్వవిద్యా లయంలో చైనా విషయాధ్యయశ విభాగంలో ఆచార్యుడు ఆయన రచనలు -- “భారతదేశ విదేశాంగ విధానం* దైనా విదేశాంగ విధానంొ “చైనా సాంస్కృతిక విప్లవం “చైనా ప్రపంచమూ".

గిరీష్‌ మిళా: (ప్రసిద్ధ ఆర్థిక వ్యదవోవాల విశ్హేషకుడు; ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలోని కిరోరిమల్‌ కళాశాలలో అర్థకాశ్హ్ర అధ్యాపకుడు తీన్‌మూరర్తి భవనంలోని నెహూ) స్మారక వస్తు పదర్శశళాల కమిదీ నధ్యుడు. “వ్యవసాయ సమస్యలు పర్మనెంట్‌ సెటిల్‌ మెంటొ “భారత _ సోవియట్‌. ఆర్థిక సంబంధాల కాలానుగణ్యత” “ఆర్థిక (వణాశియన్‌” (ఆర్థిక వ్యవస్థలు) అన్న పుస్తకాలు రచించారు. ఆయన అనేక (పసిద్ధ జాతీయ అంతర్జాతీయ పృతింలో వ్యాసాలు రాస్తుంటార, జాతీయ పరిణామాలపై జరిగే అనేక చర్చాగోమ్టుల్లో తరచు పాల్గొంటూ లావస్ఫోరకమైన పరిశోధన ప తాలకు సమర్పిస్తుంటారు

సివిల్‌ విక్టర్‌ : “ప్పేటియట్‌ పత్రిక సహాయ సంపాదకుడు; సెనిక విషయాలపై నిపుజుకైన వ్యాఖ్యాత,

విడి చోపా : పసిద్ధ రచయిత ప్యాతికేయడు "లింక్‌ “పీ టియట్‌” సంపాదకవర్గ ఉపాధ్యక్షుడు న్యూఢిల్లీలోని మండల చ్యవహారాల భారతీయ ఆధ్యయనకేందం (వధానకార్యదర్శి “భారత దేశం సోవలిస్య పపంచం”ో అన్న తన రచనకు 1084లో “సోవియట్‌ లాండ్‌ నెహూం బహుమతిని పొందారు ఆయన మరో రచన “భారత దేశంపై సపెంటగన్‌ నీలి నీడలో “పంజాబ్‌ వేదనొ, “భారతదేశ ఐక్యతకు భదతకు సవాబ్ళొ, గరార్తత పాకాన డం. “వెళిస్తాన్‌ ఆసియా కాంతొ, “భారత - సోవియలో: ౧షంబరి] పరిశీలనొ, “మారుతున్న దక్షిణాసియా! ఘర్షణలు ఊఉ దిక్తతలూ అన్న పుస్తకాలకు ఆయన సహగంధకర్త+ సంపాకుడున్ను కొజ్రన ఫుల పత్రికల్లో పలు వ్యాసాలు రాశారు. | “ | చో |

గన ప /

జ శాం ఖే లేల - జో, ళ్‌ వంటింటి... (| లై శ్‌ షం ఇవ “జ వ త : చ హం ర సల శా వి టీటా క క న. | ౧ ౧ మ ల “స న.

ల్లో. టి (| శా స్ట నను?

• ప. టె తో సువ వక్ష ౨ జను! కిస... కన న్‌ లా న్‌. శ క లా నె స్య కు న!

ప చీ చ్‌: వార్‌ [స్వ సం న్‌ా స / మ్మ్‌ బె ళం యా యాం |! రత. సన వప సళ శ యా | న పతా ప లు. వ ననన ట్‌. శ య సఖీ నజ శ ఖో నై సంపత ॥| స సాస్‌ చమ న మ ్‌ ట్ర యయ ఎ చ.. కమి ..! న త కంట నమా ఉస? న్‌ వ ర ల న త న క స టో ట్ట జ నయ... తే య. జత సే వ్‌ కా. శ నా న న. స నాం. మ ల ల క్‌ స్రవాసహ్హై-