Telugu Beedabrathuku - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

క ఎల వీట హు న న ప ప తన మ మ ౧ సలి కా. న ల య. క్ట టు యం త లేత శ. టు నే టం న. ప ప తి. మ న | వుస్త ॥ న గ గి సాం స్ట తై డీ టం "ఫె చ్‌ కా ల న వీ 4 న్నే 1 స చు జ శచ్యుటపై ్‌ నం మెం | . న - ర . , చన రు తం ః భూ వ్‌. 1 న న క ౦ బాప నుం మంటు మ స 1 న నే నాళ టీ మనే “441%. వెంకళంద్పుం మా హీ ( . న. ప | | ప నె = స్‌ న ([్‌ | | 1 = ళో " ఏ ఏసీ - స క్ర. 1" .. 0 కిఖక? ( | గా, నొన పుర్తకను | ర ఖీ

విద బతుకు ణా జ్ఞానపీఠ అవార్డు గ్రహీత డాః సి శారారోణ రెడ్డి గారి బహూకరణ కూర్చు ంములముంచిలి వెంకటప్పయ్యు , గాంధీ సావర్యవాద వుస్తకవూల మధువగర్‌ 8 విజయవాడ-520010 $90985

ఛ్రచుుంణ జూన్‌ 108 పతులు 4 (00 చుతబ్యితం టివి గ గే ౦0 0 రాగ వల రు 4-00 బొడతచోము గాంధీ సామ్యవాద ఎఇ న్తకమాం మరునగ ౨ విజయవాష-ర్‌20010 విశాలాంటధ బుక్‌ షౌన్‌ విజయవా3 రి2ి0 ౧038 నా న్న కాగ ఖ. క. గ 5 68 షరూా్యా! ము[దణ ఓ లో 7 న్‌్‌ న్వతం్యత ఆర్థు సైతర్న్‌ కో కీని లో విజయవాడ _ 504

కే;కువగల ఇంపు ఫో /. నో సళ ఖమ్మం బిర్లా ఇలెచదు తాలూకా కన ఆ న ఫీ లి ఖత ముకుందాపువం కౌప్పి ములు మాగంటి అలం మ్మ్మైశటే రంగదానుంపావ్యతిగారల మమా రైలు మిర్గా న. శ రె అతి ఖ సన్యా రా శై కుమారి (₹త్తిపెల్ని గుముదాబుగారి ఇల్లాలు, బం * శి అతిగా ల లై త ఈ. ప న: ల్‌ ల్లగా న ననన... వనే చె నని. స్‌ లనే! 0 ఖే | స ఖు ప వ ఖ్‌. హస్త ల నహ ఫే ఉనా ఫైన వా ఫ్‌ స్త న జ్‌ స్ట గ్‌ - ట్‌ ఖ్‌ ర ణ్‌ స్త )షాకుమార్‌ (ఈచిర రామనాఠ్‌ గావిషల్లాలు), | న్‌ | ఒంళ క. ఖై వ. న. గ. లి జో తై న్న. స ఏవి పొతిము అచ్చు పెయబనివందయకకు జ . / క కసం ఎ ఆ ళో కే. మాలతి. టు కలనా రాం శ్యాం్టాలై వార మేఏను నేమ తలచువాంటూ, సామాన్య సహో సవన? ల. స్‌ (పెజావీకానికి మేలు కరిగ్‌ఐచే యింకా చాలా న లే షస స ముచిపవులు చేయటావిక వారు. వారి తిలి వలే స జా శే దర్యడులు యింకా చాలా యండి వ్‌రికు ఖే ఒం నస ముంచి మేమబు కిఐగి _ఐత్‌కి వుండాలవి స చట స ముజికిలేవి విందు గుువెతో వారందరీ వ ఎ. వమ నై ల జ్‌ ఆాయలమంచిత్‌ ఎంక్‌ టప్పయ్య టే తు? కమలే 1983

తజుగనిగుజుతు నాలో బేశ (వేము, వజా నేవాభిలావను కల్గించి, నాకు తగిన చేయూతనిచ్చి, నాలో పట్టుదలను పెంచి, సన్నింతవానినిగా చేసిన కల్లా-కపట మెరుగని నా తల్లి. దండులు ఆదెమ్మ జు అంకప్పగార్హకు తజుగన్మి అఆగని గుణుతుగా, ముటికి లేని నిండు గుండెతో యీ చిట్టి పొ శ్రాన్ని “ఎ యలమంచిలి వెంకటప్పయ్య 19085

ముందుషపూట (వివ ుతుకు)

(పతి పొత్తానికీ “ముందుమూటి ఉండితీరాలి ఎందు కంశు పొత్తంలో రాయబడిన సంగతి దేనిని గుటించి చెప్ప బడ్లదో, అడి కష్తంగా (లూక్రీగ్యా మూడు మూటలలో “ముందు మాటి లో చప్పబడాలి అందువల్ల చదువరులు పొత్తములో రాయబడిన సంగతిని తేలికగా తెలుసుకో గలుగు తారు.

ఈ పొత్తంలో నా సొంత 'శ్రైతుకులో జరిగిన కొన్ని నిజాలను ెలిపాను, అందువల్ల చదువరులు అనాటి మన సాంఘిక, ఆర్థిక్క నైతిక, రాజకీయ మత పరిస్థితులకు, ఈనాటి మన సాంఘిక, ఆర్థిక, నైతిక, రాజకీయ, మత పరిస్థితులకు గల 'జేడాను తేలికగా తెలుసుకోగలుగు తారస గుటీతోనే నేను యీ చిట్టి పొత్తాన్ని రాశాను. అంలేగాని నా సొంత (బతుకును లోకానికి తెలపాలనే చులకన కోరికతో మాతం రాయలేదని చదువరులకు మనవి చేస్తున్నాను

అయితే ఆనాడు నంఘంలో జరిగిన సంఘటనలతో పొటు నా సొంత రోజువారీ (బతుకును కూడ తప్పక రాయాల్సి వచ్చింది అందుకులకు ెలివితేటలు గల చదు వరులునన్ను మన్నించినా సంబర మేేమందలించినా సంబర మే.

ారయిలమంచిలి వెంకటప్పయ్య 10835

నమ్మ లెని నిజాలు వావాంంరలనిర్కర్యున్పుగ్సున్న స్పన్పుగ్భున్నునుటలలాలాాణ.

1812లో తెల్లకాగితాలు దస్తా 1] అణాలు (8 పెనలు

1012 పెద్దవాళ్ళకు హాఫ్‌ ఆరమ్‌ చొక్కా. ఖరీదు ? అణాలు (42 పైసలు

1814 లో పెన్సలు కానీ (1] పైసలు

1818 లో మగ కూలివానికి రోజుకు 2? అణాఎు గాని తవ్వెడు ధాన్యం గావి యిచ్చేవారు (12 పైసలు లేకక్టి కే జీ ధాన్యం)

1817 రో ఆఫీనులో బంటోతుకు నెలకు 6 రూపాయలు, గుమస్తాకు 28 రూపాయలు మంచి జీతాలు

1018 లో విజయవాడలో మిలటరీ హోటల్‌లో పూటకు 2 అణాలు (12 వ్‌సలు) నెలకు 8 రూపాయలు

1028 లో అలహాబాద్‌ పట్టణంలో హాూటల్‌లో పూటకు 21 అణాలు (15 పైసలు) నెలకు ? రూపాయలు

19825 లో నవర్సు వెల [12 రూపాయలు £ యేండ్ల ఒంగోల్‌ జాతి కోడె దూడ అరీదు 48 రూపాయలు ఆపు పూటకు 2 శేర్లు పాలు యిచ్చేది £8 రూపాయలలో వచ్చేది

1028లో వడ్ల బిస్తా 5 దొపాయలు బియ్యపు దిస్తా 11! హూపాయలు తవుడు బస్తా 2 రూపాయలు

క!

1988లో వడ బస్తా ఓసి రూపాయఎ బియ్యపు బస్తా 6 రూపాయలు తవుడు బస్తా 1] రూపాయలు వొగా పండే మాగాణి ఎకరం 440) రూపాయలు

1885 లో నార్ల వెంక కేళ్వరరావుగారి స్మాతికేయ జీవితం నెలకు 85 రూపాయలతో ఆరంభమైంది

19006 లా కాశిలో ముగ్గుకుగల కుటుంబానికి నెలకు 18 రూపాయలు "బాగా సరిపోయేవి

1838 లో తెనాలిలో ముగ్గురుగల కుటుంబానికీ నెలకు 24 రూపాయలు బాగా సరిపో యేవి

1980 లో పూటకు 8 శేర్లు (4 లీటర్ల) పాలు యిచ్చే అపు అరీదు 22 రూపాయలు నేయి వీశె 11 రూపాయలు (శేకీ 1 రూపాయి

1044లో కొత్త చిన్నకారు ఖరీదు. శ వేలు రూపాయలు, వెకండు హోండుది 408 రూపాయలు మాత్రమే

1842 లో బారాటి వానపు టొంగులు వంద 15 రూపాయలు, కొబ్బరి ాడు వీశె 5 అణాలు (కిలో 84 పైనలు) బెల్లం, చింతపండు, ఎండు మిర్చి వీశ 211 అణాలు (కేజీ 105 పెనలుు కొబ్బరి కాయ 1 అణా (38 పై నలు మేదర తడిక గజంకి 8 అణాలు (మీటరు 18 పైనలు

బీద (బ చంకు క్షే

మన పూర్వీకులవరో ? వారు ఎక్కడ ప్పట్లారో ? వారు ఎక్కడ పె5గారో ? వాశెటువంటివారో ? మొదలగు సంగతులను మనం ముందుగా అెలుసుకొనట ఎ౦తో అవసరం.

మన పూర్వీకుల పుట్టిల్లు నేడు మన భారత బేశానికి తూర్పున వున్న బంగాళాఖాతంలోని “ధిలిప్పెన్‌్స్స్‌” దీవులు (లంకలు) అని ఇటివల కాలంలో ఒక రవ్యున విజ్ఞాన వేత్త 'పకటించాడు.

ఫలిప్రైన్స్‌ ద్‌వ్రలు భూమధ్య “కీఖకు (₹004ఉ0% దగ్గరగా వున్నందున అక్కడ సూర్యుని ఎండ ఎక్కునగా వుంటుంది. ఇంతేకాకుండా మన పూర్వీకులు ఎండలో, వానలో వష్టపడేనారు. అందునల్ల వారి శరీరాలు నల్లగా వుందడేవట

“నీటికి సుమారు 6-7? చేల 'యేంక్లకు పూర్యం మన పూర్వీకులలో కొందరు “ఆనేలియా” ఖండానికి, మరికొందరు

ఉత్తర భారత (ప్రాంతంలోని “అలవోబాద్‌ో (పదేశానికి, ఇంకొంతమంది పంజూబులోని “సింధు నపీ 'పాంళానికి వలన వెళ్లారు పంజాబు (పాంతౌనికి వెళ్ళిన మన పూర్వీకులకు, చర్మితకారులు “(చావిడులు అని పీరు "పెట్టారు. (డావిడులు సల్లని శరీరాలు కలిగిన్చండి పొట్టిగా వుండేవారని చర్మితకారు లంటున్నారు లె

సెంధునదీ (ప్రాంతానికి వెళ్ళిన మన పూర్వీకులు గొప్ప విజ్ఞానాన్ని నంపొదించుకొన్తి అఆశాశంలోనూూ నీటిలోనూ, సీటిపె న, చీకటిలోనూ, తిరగ గలిగే శక్షివంతులై వండే వారట. వారు సూర్యుని వెల్తుర్ని కూడ కొన్ని రోజులపాటు కనపడకుండా మూసివేయగల శీ క్రివంతులుగా వశ్రండేవారట ఇంతేకాదు వారు కావాలనుకొన్న మూనవ రూపాలను ధరించే వారట కావాలనుకొన్నప్పుడు వానలను కురివించు కొనేవారట, చారు నదులకు ఆనకట్టలు కట్టి కాల్వలగుండా పంట పొలాలకు నీటిని పారుదల చేని రకరకాల పంటలు పండిచేవారట చారు సన్నని నూలుతో నేసిన రకరకాల శక్తలను, రాగి, ఇత్తడి, మన్ను మొదలగు వాటితో రక రకాల ప్యాతలను, పనిముట్లను, వెండి, బంగారాలతో రక రకాల నగలను తయారు చేసీ తాము సిరి 'స్రంచిన ఓడల దాారా సింధునది గుండా నమ్ముదంలో (పయాణం చేని టర్కీ సీక్‌ 'మొనలగు 'చేశాలలో వాటీని అమ్మేవారట,

2

చారు అసృలు, మేకలు, గొైలు, గరాలు, ఒంకలు మొనలగు "పెంపుడుజింటువ్ర్చలను “ఊంచేవారట. వారు ఆవ్రలను ముఖ్యంగా పాలు, దూడలు, ఎపనవ్లు నె రాలక్కై “పెంచే నారట మేకలను, గౌరెలను పాలు, ఎరున్టు, మాంనము వై రాల కొజకు “పెంచేనారట గ్యురాలను, ఒంకెలను బండ్లకు, నాగళ్లకు కళ్రైవారట. వాటిమాద ఎక్కి వయా ౫౦ చేసేవారట కాని వారు ఆఅన్చు ఎద్దు, గరము మొద లగు జంతువుల మాంసముతినేవారు కాదట వారిలోఎక్కువ మంది శాకాహా లేనట. (కూరగాయలుతి నే వారట) వారు ఆన్ఫుకు పూజించేవారట

తె

నేటికి సుమారు కి. వేల యేండ్లకు పూర్వము మన పూర్వీకులున్న సింధునదీ 'పాంఠానికి మ్య ఆసియా నుండి వెల్ల జాతివారు 'శ్రైతకటానిక్తై వచ్చారట వారు తమను “అప్యలము” అని చెప్పుకొన్నారట వారు దృఢకాయులు, "చేశ దిము సా హింసావాదులు గుజ్ఞం, అఫ్ఫ, ఎద్దు, దున్నపోతు మొకలగు జంతున్చలం మాసం తినే పక్కా వమూంసాహారులట, వారు మన పూరీర్ధకులలోని కొంతమంది మేధాన్చలకు (విజ్ఞాన వే_త్తలకు) రకరకాల ఆశలు చూవించి వారిని వశపరచుకొని వారి శాస్త్ర (గ్రంధాలను చాలా భాగం కాజేన్మీ తమలో చేరిపోయిన మన మేధావ్చల సహాయంతో తమకు లొంగని మన పూర్వీకులను మాయోపాయాల

శె

తోనూ, చౌర్జన్యంతోనూ చంవి, తమకు దక్క_వని తెలిసిన మన పూర్వీకుల అనేకమైన అమూల్య [గంధాలను సిన్షాక్షి కాంగా తగల "బెట్టి “వేశారట

తమకులొంగని మన రాజులను చంవీంచి వారి కొట లను, నగశాలను, సేనలను, పళు సంతతిని వారి పంట భూములను స్వాధీనప రచుకొన్నారట.

ఇంతే కాకుండా మన పూర్వీకులు కట్టిన సదుల ఆన కట్టలను థధ్యంనం చేని వేశారట. కాని గ్రామాలలో నివసించు చున్న మన పూర్వీకులు చాల మంది [కూరులై న అర్వుల చాధలనుండి తెప్పించుకొని దశ్నిణ ఫారత 'పాంతానికి పారి పోయి నచ్చారట వాశే నేడు ఆంధులు, తమిళులు (అరవ వారు) కన్నడులు, మలయాళీలు అని వీలువబడుతున్నారు.

ణ్శీ

మన పూకీ స్రకులు అంధులు, ఆంధ్రులను లెలుగువారా "లేక తెనుగువారు అని కూడ అంటారు నేడు మఐ జెలుగు చానను మాట్లాడేవారి నంఖ్య 6 కోట్లకు 'చేరుకొన్నదట. మస “తెలుగు బాన పూజక్తిగా మాలికమైనది. అనగా ఇది సొంతంగా పుక్రించేగాన్తి ఏ ఇతర వాసల నుడి పుట్టింది కాము, 9ఇది సర్వనస్వతంగతమైన ఇచాన, ఇది ఆర్య ఫామయసని చెప్పబడే నంన్న్యృత భావతో వ విధమైన పొత్తులేం స్వచ్భందమైన, మృ్నువైన వాస అని భాసా వేత్తలు వక్కా- ణిస్తున్నారు. అదుకే కాబోలు, పాశ్చాత్య భాషావేత్తలు

తీ

( తెల్ల వాళ్లు మన తెలుగు బాసను *కన్సీయా ఇటలీ బాన) అని కొనియాడారు. క్‌

చదువరులారా ! ఇప్పుడు నేను మిమ్ములను ఎనిమిది పదుల యీండ్త వెనుకటి కాలానికి తీనికొనపోతున్నాను. ఆనాడు మన అెలుగునాడు 'తెల్లవాళ్ళచేత పాలింపబడు చుండేది. తెల్లవాళ్లు పరిపాలనా సౌకర్యం కోనం మన లెలుగునాటను. కొన్ని ముక్క_లుగా వేనివేశారు. (పతి చుక్కకు బోజిల్లా” అని పేరుపెట్టారు శతి జిల్లానూ కొన్ని ముక్క_లు చేశారు. (పతి ముక్కకు “తాలూకా” అని పీకు "పెట్టారు (వతి శాలూకానూ కొన్ని ముక్కలుగా చేశారు. (శతి ముక్కూకూ “ఖర్కాా”. అని "పేరు పిట్రామ. (పతి ఫిర్కాలోనూ కొన్ని పల్లెటూళ్ళుండేవి.

ఆ నాడు నాది కృష్ణాజిల్లా గుడివాడ తెలూకా పామ్యరు ఫిర్కా_-లోని “కనువవూరు 'శాము. ఆనాడు మా వూరిలో కమ్మువారు ఎక్కువ. తరువాత ఎక్కువ సంఖ్యలో

ఇగాహ్మణు లుుడేవారు. మా వూరిలో ఆనాడు ? ముగలి టా, ల

వారి యిండ్లు, ౭ మాలసాలీల యిండ్తు 4.5 చురకల వాం యింగ్లు (సాపౌబ్బులు) త౦_50 తూర్పువారి ఇంక్లు వ్రండేవి. అనాడు మా వూరిలో వాకళ్ళు ఉండే వారో లేదో నాకు గుర్తు లేదు. కాని మా కుటుంచాలకు మాతం మా ఉఊూరికి దగ్గరలో వున్న “గోపువానిపాలెం్‌ నుండి చాకళ్ళు రోజూ

ఫీ

వచ్చి మౌ గుక్తలను ఉతికి సాయంకాలం. (పతి ఇంటి పడ్డ ఒక్‌ పెన్ద మూకుడు నిండా అచ్నం. "పట్టించుకోని తీసికొని వెళ్ళేవారు. ఇంతేకాకుండా చారికి గుడ్డలు. ఉతికిసందులకు సంవత్సరానికి కుటుంచాన్నిబట్లి ఛాన్యంకాడ యివగ్థిబడేడి. (౮

ఈ రోజులలో మా ఊళ్ళో నడిబజారులో ఒకో బంద్‌ కొయ్య ఉండేది. మా వారిలో ఎవడైనా తప్పు పనిభేస్నే మౌ ఊకి "పిద్ద లే విచారించి తీస్పు వ్చి వాడు చేసిన తప్పుకు (శశానిక్సి తగిన శిక్షను కొయ్య బండ జ్వాలా 'చేనేవారు

అనాడు సూ ఊపిలో. అకుగురు ప్ప త్తందారులుుడే వారట, మూ నాయన వీదవాన్నే ముళా నాయపడట, మా మురాను “పొపసయ్యుగారి ముఠా అనేవారు. మా తండి అంకప్పు, ఆయన తండి నరు ఏరన్నం వీళరవ్న తండి కుకు సీలయ్య. న్‌లయ్యు చడ తరు పాపయ్య. మా ఊకిలో అనాటి నుసలివాళ్లు నేను బడికి. వెళ్ళుచున్నప్పుడు గోనిన్సు ఎవరి అబ్బాయిపీరా *”. అని నన్ను అడిగినప్పుడు నేను అంకప్స కోడుకునని వెప్పెచాన్ణీ. అప్పుడు వారో నీల్ట పానయ్యగార్కి నీలయ్యగార్మి వీరన్నగా6 అంకప్ప కొడుకు వద్శిటా '” అని అనేవారు. ఈ రకంగా మా కుటుంపున్దికి మూడు, నొలుగు దరాలనదుండి మా ఖ్రవలో మంచి ఉరుందజేదట,

ల్‌

7

మా నాయన పేరు అంకష్ప. మూ అమ్మ "వేరు ఆదెమ్మ. నూది పెద్ద బీద కము శమైను కుటుంబం ఆ రోజులలో మాకు కాటన్‌ దొరగారి పుణ్యమా అంటూ, రెండు ఎకరాల మాగాణి పొలం ఉండేది. మేము ఆరుగురిము అన్నదమన్ను 5 లము, మౌాకు ఇద్దరు అక్కలు, ముగ్గురు చెల్లెండు కూడ ఉండేవారు.

మా అమ్ము అంచనా [(పకారం నేను 1838 లోనూ, నా చెలికార్యడ అంచనా (పకారం నేను 1800 లో పుటి వుంటానట. ఈనాడు నేను 87 వండ్త మూడుకాళ్ళ (కర పోటీతో నడిచే) ముసలయ్య నన్నమాట. అయిసప్పటికీ యూ మునలితనంలో కూడ ఎందుకోగాని నాకు నా ఆరవ యేట యీడు నుండి జరిగిన కొన్ని నిజాలు (జరిగిన పనులు) అదే పనిగా పందెం వేసుకొని గుర్తుకు రాసాగాయి. అందు వల్మ్న వాటిని నల్గని అక్ష కలలో పెడితే, యీనాటి పిల్లలకు పెద్దలకు వమా్యతమైనా కాలశ్షేపం కలుగగలదనే సమ ్రంతో వాటిని నేను ఇప్పుడు అక్షరాలలో పెట్టాను కాని వాటిలోని కొన్ని సంగతులు పగటి కలలుగా నేటి చదువరులకు కన్ని సాయి. కాని అవి నా కల్పితాలు కావనియు, ఆనాటి చేశ శాల పరిస్థితులనునరించి అవి నిజంగా జరిగిన నంగతులీనసి మనవి చేస్తున్నాను

7

రి

మాది ఒక్‌ "పెద్ద వీద కమ్మురైతు రుటుంబమనియు, ఆ రోజులలో మాకు కాటన్‌ దొరగారి చలవ వల్ల రెండు ఎకళఠాల మాగాణి పొలం నవృందని లోగడ చెప్పాను, ఆ రోజు లలో మా శిండు ఎకరాల మాగాణి పొలం యీ నాటి మాగాణిపొలం లాగ పండేది కాదు. మా ఆెండు ఎకరాల మాగాణి పొలంలో మహా అయితే 12-14 బస్తాల వడ్లు పంవేవట. ఆ వక్షు మా కుటుంవానికి ఇవాలేవి కావట. అందువల్ల మౌ అయ్య, మా చిన్నయ్యలు ముగ్గురు, నలుగరు కలిని మా వూరిలోని శివాలయం మాన్యం 15 ఎకరాల మెట్ట పొలాన్ని చెరి సగం పొాలుగు సాగు చేసేవారు అందుతో మౌ జంత వచ్చే ఫల నహాయంతో మా కుటుంబం ఛాలీవాలని తిండితోనూ, చినిగిన గుడ్డల తోనూ, కుక్కి మంచాలతోనూ కాలశ్నేపం చేస్తూ వుండేది.

నేను నూ అన్నలు 8.9 యేండ్ల యీడు వచ్చేవరకు మా సాయన పాత కట్టుపంచిని చింపుకొని బె్పెడున్నగ వెడల్పు, మూలెదున్నర హారుగల గోచీలనే పెట్టుకొనే వాళ్ళం, మా వంటిమావ చొక్కా_లుగాన్తి మట్టలాగులుగాని, చారు లాగిలుగాని వ్రుండేవి కావు మేము దిగంబర సన్యాసు లాగ వుండేవాళ్ళం, మా యింటిలో పక్కలకు దుప్పట్లు గాని, జమఖానాలుగాని, పరుపులుగాని వృండేవికాను చలి కాలంలో వాగా చలివేసిన ర్యాతి పూట మేము ఇద్దరు

8

ముగ్గురము కలిసి మా అమ్మ పాతకోకను కప్పుకొని కుక్కి మంచాల మిద పండుకొ నేవాళ్ళం. చలికాలంలో చలి మర్‌ ఎక్కువగా వేసిన ర్యాతులందు మా అయ్య అందరికంళు ముందుగా ెల్లవారిరూమున . లేచి పొయికాడ ఎండు నోగూసలతో “చలిమంటి వేసేవాడు. వీల్లలం మేముఒక్కొం కరం లేచి పొయికాడకు వెళ్ళి చలిమంట చుట్టూ కూర్కొ-ని చలి కాచుకు నేవాళ్ళం. "తెల్లవారిన తరువాత పిల్లలం మేము ఎండలో కెళ్ళి కూర్చుండి చలి కాచుకొనే వాళ్ళం. చలికాలపుసపొండ మాబోటి నోచి పాత రాయళ్ళకు ఎంతో నంబరం కలిగించేది. రి ఆ రోజులలో మాయింటిలో అన్నీ మళట్రికుండ లే వుండేవి. అన్నం, కూర, పచ్చడి, నెన్నపూన;, నెయ్యి, అముదము, చల్ల, తరవాణి (ఫుల్ననీళు), నంవామకారం, ఊరగాయ పచ్చళ్లు మొదలగువాటికన్నింటికీ మట్టికుండ లే వాడబడేవి. వాడుకొనే నీళ్ళను నిల్వ వుంచుకోటాని కోసం మూకు ఒక పెద్ద మట్టిగాబు వుండేది. గొన్లకు సీళ్లు పెట్టటానికని "పద్ద మట్రితొట్టి వుండేది. మంచినీళ్ళకు ఒక "పెద్ద మట్టిబాన వుండేది. కందులు, జొన్నలు, బియ్యం వగైరా ఛాన్యాదులను రోజూ వాడుకోటాని కోసం నిల్వ వుంచుకోటానిక్తై మా లుంటిలో ₹౦డు-మూడు అరివేణి బాసలుందేవి, కాని ఆ రోజులలో చాలమంది పొలాలుగల నైతులు నేలలో గజిం, ప్రి

గజింన్నర లోతు గుంటలను తవ్వి వాటిలో గడ్డి పెట్టి ధానర్టం పోనీ మైన గడ్డికవ్పీ దానిపై న మన్నుపోసని అ గుంటను పూడ్చి వేసి కొన్ని నెలల వరకు వడ్లను నిల్వ వ్పంచే వారు ఆ గుంటను *“పాతరి అనేవారు. పాతరపడ్డ ధాన్యం తొందరగా అరుగునని చెప్పి రోగులకుకూడ పాతర పడ్డ ఛాన్యం అన్నం "పెళ్టువారు,

మా కుటుంబం మొత్తానికి మంచి నీళ్లు (తాగటానికి రండు మూడు కంచు గలాసులు వ్రండేవి. అన్నం తినటానికి మూడు-నాలుగు సత్తు నిలువు గిన్నెలు వృండేవి మయ్య, మమ్ము అన్నం తినటానికి ఒక "పెద్ద కంచు పళ్ళెం వుండేది కాని మయ్య ఎక్కువగా బాదమాకుల లీక మ్శరి ఆకుల విస్తరిలోనే అన్నం తినేవాడు. మేమందరం ెంబట్టుకొని వెళ్ళటానికి మా యింటిలో కండు ఇత్తడి నిలువు చెంబు లుండేవి. అప్పుడప్పుడు మేము మట్టి ముంతలను కూడ వాడే వాళ్ళం అన్ఫ పాలు తీయటానికి మా యింటిలో ఒక కుంబ కోణప్రు చెంబు వుందేది.

మాకు పొడి (పాలు, పెరుగు మజ్జిగ) లేనపుడు మమ్మ “తరవాణి పశ్రేది, ఒక శుభమైన మళ్రికుండలో నడపోనిన మంచినీళ్ళు నగానికి పెగా పోని అందులో వేడి వేడి మొక్క_ జొన్నన్నంగాని పచ్చవొన్న అన్నంగాని పది పండెండు ముద్దలు వేసి కొన్ని గంటల నేపు మూతపెట్టి నిల్వ వుంచేది. ఆ సీళ్ళు, అన్నం పులిఫి పుల్లగా అయిపో యేవి,

10

వాటిని “తరవాణొ” అనిగాని పుల్ల నీళ్ళు”? అని గాని అనే వారు,

మమ్ము కూర చేయలేని రోజున తరవాణినే తిరుగు బోత వేసి “మజ్జిగ చారు” లాగ చేనేది. దానిలో వేడి వేడి అన్నం, ఉప్పు కలుపుకొని మేము ఎంతో నంబరంతో జ్యురు కొనే వాళ్ళం, గింజలు పోనీ కూరగాయాలు కొనలేక మమ్మ మా వొముల దొడ్డిలో పడి మొల్చిన దొగ్గలకూరను గాని అటుకు మూమిడి (గళ్జీరకాడ) గాని ఎక్కువగా వండు తుందేది.

మాది "పెద్ద బీద కుటుంబంగా. అందుకని అన్నం ఆటి వస్తుందని మమ్ము ఎక్కువగా మొక్క_బొన్న అన్నంగాని పచ్చజొన్నల అన్నంగాని వండేది మా అన్నలు, మా అక్కలు మొక్క జొన్న అన్నంగాని పచ్చజోన్నల అన్నం గాని బాగా యిష్టంగా తిన వాళ్ళు. కాని నేన, మయ్య ఇద్దరం "ముక్క_జొన్న అన్నంగాని పచ్చజొన్న అన్నంగాని యిష్టంగా తినే వాళ్ళం కాము. అందుకని మిమ్ము, మయ్యాకు వరి అన్నం ెస్టేది-

మా అక్కలు అత్తగాకిండ్లకు వెళ్ళిన తరువాత మౌ అన్నలే మొక్కజొన్నలు వీండి గా కొళ్తువారు. పచ్చ జొన్నలు కొయ్యరోటిలో తొక్కికడీగి వండటానికి మమ్ముకు యిచ్చేవారు. మా అన్నలు వడ్లు దంపే వారు. వారు అవనర మైసపుడు యింటి పనులలో మమ్ముకు తోడ్పడదేవారు

శి

మమ్ము రోజూ కూర వండ లేక ఒక వారం కోజుల పరగు మా అందరకూ సరిపో యే పచ్చిమిరపకాయల పచ్చడి గాని నోంగూర పచ్చడిగాని, పండుమి5పకాయల కొరివి పచ్చడిగాని (ఎ్మారశారపు పచ్చడి) తొక్కి మమ్ము సొంతంగా యింటిలో వండిన వంట ఆముదము కొంత మా యింటిలో మమ్ము చేసిన "వెన్న కొంత వేసి తిరుగబోతపెట్టి ఒక పెద్ద మట్టి చట్టిలో వుంచి మూకుడు మూత వేసి ఉట్టిమోద పెట్టి వుంచేది చానిని మేము ఒక వారం రోజులపాటు అన్నంలో కలుపుకొని తినేవాళ్ళం. ఆ రోజులలో వీరువా లుందేవి కావు అన్ని వంట పదార్థాలు ఉట్లమిోదనే వుంచబడదేప

ఆ రోజులలో పల్లెటూళ్లల్లో రైతులు సాంతంా జనపనారతోగాని, గోగునారతోగణాని, సాగనారతోగాని ఉట్లు, నీళ్ళకావిడ మట్లు, గెడ్డకు తాళ్ళు, బండి మోకులుః నాగలి మోకులు, పగ్గాలు, మంఛాలకు నులక గొడ్డకు చిక్కాలు మొదలగునవితయారు చేసుకొనేవారు

మా యింటిలో ఎప్పుడూ నంగారుకారం ఉందేది ఎందుకనగా కూరలేని రోజున మేము వేడి వేడి అన్నంలో నసంబారుకారం పోసుకొని వెన్ననుగావ్కి నేయినిగాని వేసు కొని ఎంతో సంబరంగా తినేవాళ్ళం సంగారుకారం ఎంతో నుచిగానూ, ఆరోగ్యకరంగానూ వుండేది. మమ న్‌ ఎండు మిరపకాయలు, ధనియాలు మొతులు, ఉప్పు మొదలగు వాటిని కేలికగా వేయించ్చివాటిలో వెల్లుల్లిపాయల గర్భాలు,

కై

పండిన పసుపుకొమ్ము ముక్కలు వేసి రోటిలో మెత్తగా పొడి కొస్ట్రించేది. ఆ పొడిని “నంచారుళారంి అనేవారు. (పతి సామాన్య రైతు కుటుంబంలోనూ ఆ రోజులలో యీ సంబారుకారం తప్పక నిల్వ వుంచబడేది. కూర లేనపుడు దీనినే నేయిగాని, వెన్నగాని వేసుకొని అన్నంలో కలుపుకొని. 80 ఎంతో రుచిగా వుండేది.

నేను చిన్నప్పుడు నంబారుకారం ఎక్కువగాతి నేవాణ్ణి- పచ్చిమిరపకాయల పచ్చడిలో కారం చాల లేదని ఒఫె్క-క్క ప్పుడు నేనుసంగారుకారం మమ్మ '్రనుచూడకుండా పచ్చడిలో కలుపుకొని తినేవాణ్ణి,

ఆ రోజులలో మా ఊరిలో మెట్ట పొలాల్లో పచ్చిక చీళ్లు ఎక్కువగా వుండేవి. వాటిలో పెద్దపెద్ద చెదలపుట్టలు వుండేవి. వానాకాలంలో ఆ పుట్టల మోద విపరీతంగా పుట్ట కొక్కుులు మొలిచేవి మా అన్నలు వానాకాలంలో రోజూ పుట్టకొక్కులను (తవ్వుకొని "తెచ్చేవార. వానాకాలంలో మేను ఎక్కువగా పుట్టకొక్కుల కూరశే తినేవాళ్ళం. ఉలవసీళ్లు తెచ్చి “ఉలవవారు కానేది, దానిని మేము రెండు మూడు రోజులపాటు కూగణగా వాడుకొ నేవాళ్ళం,

అన్నం అటిరావాలని మమ్ము అప్పుడప్పుడు మొక్క జొన్న వీండిలో గుమ్ముడికాయ ముక్క_లనుగాని ఉలవల

3

ముతక రవ్వమగాని పోసి “మొక్కజొన్న తోప” వండేది. "నేను మయ్యతప్ప తక్కినవారంతా చాల యిష్టంగా ఆ “త్తోపను తినేవారు,

“నేను మొక్క జ న్న అన్నంగాని పచ్చజొన్న అన్నం గాని ఎన్నడూ కడువునిండా యిష్టంగా తినేవాణ్ణి కాదు- అందునల్మ నేను చాల బలహీనంగానూ బక్క చిక్కి. ఎండుక

• పఫోయినుండే వాణ్ణి, మా యింట్లో ఆరోజులలో మా నాయనగు మాతం వరి అన్నం (బియ్యపు అన్నం) వండబడేది. అందు కని మానాయన అన్నానికి ఎప్పుడు వస్తాడా లని నేను కని "పెట్టుకొని ఆయన కై ఎదురు బూస్తూ వుండే వాళ్లి. ఒక్కొక్క రోజున నేను మొక్క_బొన్న అన్నం అని అన్నం తినకుండానే

బడికి మమ్మకు కనపడకుండా. పరుగెత్తే వాణ్ణి. ఈ నంగతి మా నాయనకు తెలిసి తాను అన్నం తినకుండా, నా కోసం బడికాడకు వచ్చి నన్ను తన భుజాల మాద ఎక్కించుకొని వీధి గుండా వస్తూవుంచ్ప, మూ ఊరిలోని కలిమిగల కమ వారు, కోంత మంది 'శాహ్ముణులు “ఏమంకప్పా ! కొడుకును చది వించి *కలకటరుి గా చేయాలనుకొంటున్నావా ? వెధవని ఎవరి గొడ్ల కాడైనా పాలేరుతనానికి "పెట్టక నెత్తి నేసుకొని ఊ"రేగుతున్నావా?”. అని ఎకతాళిగానూ. లేలికగానూ మాట్లాడేవారు. కాని మా నాయన వారి యెళ్లేవ మూటలను విని చిన్నగా నవి మెదలకుండా యింటికి వచ్చి నన్ను తన వీటమిాద వెనుక్కపక్కన నేను మము నకు కనపడకుండా ఉండే కేశ

లాగున కూర్చోపెట్టుకొని తన కంచు కంచంలో పెట్టిన వరి అన్నం, కూర వై్లైరాలలో కొంత భాగాన్ని నా నస్తు గిన్నెలో మయమ్ముకు కనపడకుండా వృంచి, తినమని మమ్ము వింటుంచేమోనని నోటితో చెప్పక తన ఎడమచేయి మోచేతితో నెమ్మదిగా నన్ను పొడిచి తినమని మైగ చేసేవాడు

వేను నూ నాయనక "పెట్టిన వరి అన్నం, బూర వగ్రై "రాలను తింటున్నానని మా యమ్మకు నామాద వలనూలిన కోపం వచ్చేది. కోపంతో మమ్ము నన్ను “ఓరీ నచ్చినాడా! ని జిమ్థులాగ ! పాడుగున్న ! ముదప్టపాడా ' నీ తలపగల! మా నాయన్ని అన్నం తిననివ్వం[టా ! నీ తలపగల ! అని అదే పనిగా తిర్పేది. ఒక్కొక్కప్పుడు కోపం పట్రజాలక మమ్ము పొయికాడ వృన్న విడకను అన్నం తింటున్న నామాద విసిరి వే నేది. అప్పుడు నూ నాయస మమ్ముతో “ఓనీ నీనోట కూడ గొట్ట! వాడు అనలే తిండి సరిగా తినక ఎండుకు పోతోంశ్కు చాణ్లి తిట్టటానికి నీకు నోళూ కొట్టటానికి చేతులు ఎట్లా వస్తున్నాయే? నీ నోటకూడు గొట్టో అని ఆమెను మందలించేవాడు. ఒక్కొక్కప్పుడు మమ్ము నన్ను కొట్టబో లే మానాయన మమ్మును కొట్టబోవగా, మమ్ము మా నాయనకు అందకుండా దూరంగా పరుగె శ్రేది.

ఇంతకూ మమ్ముకు నా మాద యింత కోపం శృంటానికి మరొక బలమైన కారణం కూడ వుంది. నేను చిన్నప్పుడు

15

ఇరుగుపొరుగు వీల్లలతో ఆడుకొనే టప్పుడు వారిని చీటికీ మాటికీ కొట్టి ఇంటిమాదకు యాంగీలు తెచ్చేవాల్ల. అందుకని మమ్మ నాకు “ోభజినగాడు” అని జేరుపేట్టి “భజినగా!” అని విలిచేది. ఎప్పుడైనా ఇరుగు పొరుగు విల్లవాడు నన్ను కొట్టి నపుడు నేను వడుస్తూ మమ | వద్దకు వె ళ్ళేవార్లే, మమ్మ నన్ను తన దగ్గరకు లాక్కొని గట్టిగా పట్టుకొని “స్కి వాళ్ళ వద్దకు ఎందుకు వెళ్ళావు పాడుగున్నా!” అని నన్ను చావ వాబేది అందుకని చిన్నప్పుడు నాకు మమ ఖం చిచ్చేఅంత భయం ఉండేది. అయి ల్మేమవ్వు శ్ర చాల నిరాడంబరంగాన్నూ నిష్కాపటంగామూా ఉంచేది. ఆమె కల్లా కపటం ఎరుగని దొడ్డ ఇల్లాలని మా చుట్టుపక్కటల అమ్మలక్కలు అనుకొచేవారు నిజంగా వమ కు గుడ్ష సోకుగాని, నగల ఆరాటంగాని, బడాయి మాటలుగాని అబద్ధంగాన్సి, సోమరిగా కూర్చోన టంగాని గిన్తుదికాదు గంపెడు విల్లలతో ఒక్కతే వల్ల లందర్నీ సద్దకొని మమ్మురాతులందున, "తెల వారు ఘూమున కనివించీ కనివించని వెల్తురు గల చిన్న కిరోనిన్‌ బుడ్డ (గుడ్డ వెల్తుక్లో శాట్నం వడిశేది ఆమె తాను వడికిన నూలుతో మా దొన్లో కాపురముంటున్న “కబ్బడు అనే మాలసాలీతో తనకు కోళలను నేయించుకొని తడివీన తరువాత కట్టుకొ నేది- ఒకసారి మూ యిరకుగు పొరుగు అమ్ములక్కంలు వవో శుభకార్యానిక్షై మమ్ము గంపెడు విల్లలు గల దొడ్డ ముత్త యిదని యెంచి వచ్చి మా అమ్మకు పసుపు, కుంకుము, కుంకుళ్లు 16

నూనె, సున్నిపిండి వ గ్రైరాలు "పెట్టి తలంటుకొని తోందరగా "పేరంటానికి రావలన్సిందని మమ్ము బొస్ట్రు పెట్టి వెళ్ళారు కాని మిమ్ము విల్లా జెల్లాతో తీరక లేకపోయి సందున సకాలానికి పేరంటానికి వెళ్ళ లేకపోయింది అందుకని మమ్మ రాళీదని అమ్ములక్క-లుమరల మాయి ఎటికినచ్చి మూ యమ్మును రమ్మని తొందరింప సాగారు. వారి తొంవర వల్శి మమ్మ మాపడమ టొంటి గదిలో మేదర పెట్టిలో శఇన్న తన కోకల్లోని కొత్త కోకరు బదులు చీకటిలో కనపడకపోశ్రటవల్ల పాతకోకను క్యు కొని బయటకు వచ్చింది. అమ్మలక్కలు మమ్మును చూచి కడు పుబ్బ నవ్వుతూ మా అమ్మతో “ఇేంటాదెంపెద్దమ్మా? పొతకోక్ష క్ట్టకొని పేరంటానికి బయలుదేర్యా?” అని ఇరగ బడి నన్వ సాగారు. అప్పుడు మాయమ్మ వారి మాటలను, నవ్వును లక్ష్య పెట్టక నారితో “వ కో కై తే వమపోయిందల్లూ? పదండి వెాంొ అని చెప్పి "పేరంటానికి వింది 10

మమ్ము మాటిమాటికీ లేచి ్మపతిఒక్కరికీ అన్నం "పెట్టుట కష్టమని మేమే వింలం ఎవరంతట వారం ఉట్లల్లోవ్రన్న మట్రికుండలోని అన్నము, మట్టి చలో చవ్చున్న కూరగాని పచ్చడిగాని వేసుకొని మమ ను చూడకుండా మట్టిముంతలో వున్న నేతిని ఎంగిలిచేతితో నే తీ;కొని నూ సత్తు నిలుపు గిన్నెలలో పెట్టుకొని తిని ఎవరి గిన్నెను వాశే కడిగి గోడకు

2 [7

అనించి పెళ్తు వాళ్ళం చల్ల లేనపుడు తరవాణిని గిన్నెనిండా పోసుకొని అన్నం విసుక్కొని అదేపనిగా జు రుకొ నేవాళ్ళం,

మా యింటిలో పాడి లేనపుడు చల్చనవ్రంచేవి కావు, అప్పుడు మమ్మ తరవాణిని తప్పక ప్క్రేది, వేసవికాలంలో మేముందరం చి శ్రన్నప్పటికీ ఒళపూట తప్పక తరవాణిని ముఖ్యంగా మిట్టమధ్యా హ్నమప్పుడు (_తాగేవాళ్ళు ఎందు కంకే "వేసవికాలంలో తరవాణిని (తాగితే వవ దెబ్బ తగల దని "పెద్దాళ్ష్ళనే వాళ్ళు,

మాది పెద్ద బేకకుటుంబఎ, అందుకని మమ్ము పండుగ లకుగాని, ఒట్టప్పుడుగాని చిలితిండిగా చలిమిడిని గాని, కుడుము లనుగాని చేనేది. చలివిడిలో ఎండుకొబ్బరి ముక్కలు, "వేయించిన నువ్వులు కలివి పాకం పశ్రేది, చలిమిడి౨ి మేము సనెల-రండువలలపాటు చిజుతిండి క్రింద తినేవాళ్ళం. మా యమ్మ మొక్కజొన్న వీండితోగాని బియ్యపు విండితోగాని ఇస్తీలవలె కుడుములను ఆవిరిలో వండేది. అప వాడప్పుడు కుడు ముల విండిలో సెనగలుగాని, కందచులుగాని, తాటి 'తార్యడను గాని కలివి కుడునులు చేనేది, ఆ కుడుములను మేము క_4 రోజులపాటు చిటుతిండి కింద తినేవాళ్ళం ఇన్షీలుకూడ ఒక రకపు ఆవిరి కుడుములే.

అప్పుడప్పుడు మమ్మ "మొక్క_జొన్నలలో సెనగలు గాని, శందులుగాని కలివి *ోగుగ్గిళ్లు” వేసేది వాటిని మేము ెండు మూడు రోజుల పాటు చిలుతిండి క్రింద తినేవాళ్ళం,

.

అప్పుడప్పుడు మమ్ము మొక్క_సొన్నలు వేయించేది. వాటీని మొక్క_బొన్న “పేలాలు అనేవారు. మా అన్నల చేత పలాలను వీండిగా కొట్టించి దానిలో కల్లు 'బెల్లంగాని, మంచి 'బెల్లంగాని కలిమి ఒక బానలో పోనివ్చంచేది. ఆ 'పేంవ్పిండిని "మేము నెల-రెండు నెలల పాటు చిటు తిండి శ్రీంద రోజూ దోనిళ్ళల్లో పోసుకొని బొన్కేవాళ్ళం అప్పుడప్పుడు. "పేల పష్పీండిని మేము నోటినింజాపోసుకొని బుగ్గలుబ్చీంచి ఎదురుగా వున్న మా చెలికాండడ ముఖం మాద సరదాగా “ఉపా అని ఉఊ దేవాళ్ళం.

ఆ కోజులలో మా ఉల్లో తాడి చెట్ల, ఈతచెట్టు న ్రగా వుంటేవి, వేసవికాలంలో మా అన్నలు "లాటి ముంజెలను తాటాకు శేకలలో కర్థకొని యింటికి తెచ్చే వారు, మేము వేసవికాలంలో వాల రోజులు తొటిముంజె లను తినేవాళ్ళం. తాటిబ్యురలతో మేను బ౦గ్లను తయారు చేసుకొని వాటికి కాళ్లు కట్టి పందాలు వేసుకొని ఆడుకొనేవాళ్ళం. ఎండిన తాటిబ్యుగలను పొయిలో ష్ట్టా కునేవారు నూ అన్నలు ముదిరిన యీతశాయ గెలలను కోసుకొని వచ్చి మొ గడ్డివామిలో పండే నేవాళ్ళు. పండిన యీతకాయలను మేము ఖస్జూర శాయల్లాగ లొట్టలేసు కొంటూ తినేవాళ్ళం.

వానాకాలంలో నూ అన్నలు ెల్ల వారిరూనున లీచి తాటిపండ్తసు వపకొని తెచ్చేవారు. వాటిని మేము

19

నిప్పుల మిద కాల్చుకొని తలా. "రెండుగింజల గుజ్జును చీకే వాళ్ళం "తాటిప ండ్ల గుస్జును మేము ఒక్‌ నెలరోజుల పాటు చిబుతిండి [క్రింద తినేవాళ్ళం మమ్ము, మా అక్కలు కాల్చిన తాటిపండ్ల గుజ్జును సన్నని గుర్టమిాదగాని 'తాటాకుచాప మిాదగాని, తాటాకుతో అల్లిన చిలుకులమూదగాని రోజూ కాస్త కాన్న 10.15 రోజులపాటు వేసి ఎండ బెక్టువారు ఎండిన తరువాత ఆ గుజ్జును ఒలిచేవారు. ఎండిన తాటి గుజ్జును “తాటిచాప” లేక “తాటి తాం” అనేవారు శాటితాండను మేము అప్పుడప్తూకు చి-తిండి[క్రింద తినే వాళ్ళం అది పం్నకు చుట్టుకొనిపో యేది మా అవ్వు గౌటి తాండను మొక్క-జొన్న విండిలోగాని వరివిండిలోగాని తమిదవీండిలోగాని కలివీ కుడుములు చే నేది

మా అన్నలు తాటిగింజలను నేలలో ఒక అడుగు లోతున గుంటలో పాతేసే వారు కొన్ని నెలలకు అవి 'లేగలుగా తయారయ్యేని లేగలను మేను కాల్చికొనిగాని ఆవిరిలో ఉడశేసుకొని గాని తినే వాళ్ళం

ఈ నాడు ఎక్కుడబడి తే అక్కడ “వయ్య్యార భామ” (మాచెర్లకంప మొక్కలు) మొలచినట్లు ఆ రోజులలో “రక్కిస” ఎక్కడబడితే అక్కడ వపుగా, దట్టముగా "పెరీ "ది మా యింటిలో చిజుతిండి వ మో లేనపుడు మేము రక్కిస పండ్తను తెచ్చుకొని చాటిలోని గుజ్జును చప్పుడించి తింజలను ఊనేసే వాళ్ళం

20

ఇంతేకాదు ఆ రోజులలో కంచెల మాద వీచ్చిదొంీ తీగ విచ్చిగా "పెరిశేది మా యింటిలో చిజుతిండి వమిోా లేనప్పుడు. మేము. వీచ్చిదొండ పంగ్లను కోసుకొని వచ్చి గస్టాను తిని గింజలను ఉనేనే వాళ్ళం,

మా అన్నలు మాగాణి చేలల్లోకలుపు తీయటానికి వెళ్ళి “నమ్ముదుంపలు” తెచ్చేవారు. వాటిని మేము కాల్చుకొని చిఎతిండి (క్రింద తినే వాళ్ళం ఆ రోజులలో చిలగడదుంపలు కూడ వ్యరుగా వుండేవి. వాటిని మేము నిప్పూలమిాద కాల్చు కొని తినేవాళ్ళం. అప్పుడప్పుడు మమ్ము సన్నని చిలగడ దుంపలను ఉడశేనేది. వాటిని మేము ఆెండు మూడు రోజుల పాటు చిణుతిండి క్రిందతినే వాళ్ళం, మమ్మ చిలగడదుంప లను యిగురు కూరగాన్సు పులుసుఖూరగాను వందేది.

|.

వేసవికాలంలో మా అన్నలు మధ్యాహ్న సమయంలో వేప చెన్సైక్కి. వేపపండ్లను తాను తింటూ కింద వున్నమా వీల్లలకు కూడ పండుగల రెబ్బలను విరిచి క్రింద పజేనేవారు, “నేను, మరికొంతమంది నా జితగాండు వేపపండ్లను గబగబా కోసుకొని నోటినిండా "పెట్టుకొని గుజ్జును చప్పడిస్తూ. గింజ లను ఊనేనేవాళ్ళం. ఒకరోజున నొజతగాడు నాకం ఎక్కువ పండ్లను తింటున్నాడని నేను గబగబా నోటినిండా పండ్షను కుక్కు కొని గుజ్జును చప్పడిస్తుండగా తొందరలో =ంకు మూడు గింజలు నా కడుసాలోనికి గబాలున జారి

పోయాయి ఈ సంగతి నేను నా జతగానితో చెప్పగా అతడు నన్ను పండ్లను తినకుండా చేయటానికైె నాతో “నీవు మింగిన వేపగింజలు శేపటికి నికడుషులో మొక్కలు మొలు స్థాయి. అప్పుడు నీనశ్ర చచ్చిపోతాను, అం చెప్పి నన్ను 'బెదశేశాడు, నేనుపంగ్లను తినుట్మమౌని వేసి మన్నలకు కూడా చెప్పకుండా వడుస్తూ ఇంటికి వెళ్ళి పడుస్తూ కూర్చున్నాను. ఇంతలో మానాయన పొలము నుండి ఇంటికి వచ్చాడు. నేను వడ్వటం మూచి ఎందుకు వడుస్తున్నానురా అనినన్నడిగినపుడు నేను జరిగిన కథం తా చెప్పాను. అప్పుడు మా నాయననాతో “స్పీ-క్రీ అన్పాయీ! నీవ్ర మింగిన గింజలు సీ కడుపులో మొక్కలు మొలవవురా ! అవి ేపు నీవ్ట చెంబట్టుకొని వెళ్ళినప్పుడు ని వియ్య వెంట బయటకు వచ్చేస్తాయి అంతే గాని అవి నీ కడుపులో వుండవు వడ్వబోకు” అవి సన్ను ఓదార్చాడు

ఒకసారి బడిలో పిల్లలము కలలను గురించి చెప్పు కొంటూ వృండగా కలలో పందివిల్లలు కన్చి నే, కల వచ్చిన నాడు అరు మాసాలలోపల చచ్చిపో తాడని మాలోని ఒక ెద్దక్కురవాడు చెప్పాడు. కొన్ని రోజులకు ఒక అక్థర్యాతి 'వేళ నాకు కలలో పందివీల్లలు కన్పించాయి. వెంటనే నేను మేల్కొని మంచంనడాన కూర్చొని చచ్చిపో తాననే భయంతో వడ్వ సాగాను. నా వడ్పును విని మా నాయన లేచి ఎందుకు వీడు సున్నాన్నరా అని నన్నడిగినపుడు నేను కల సంగ

22

తిని చెప్పి బిగ్గరగా వడ్వ సాగాను. మా నాయన ఎంత (బతిమాలినా నేను వినివీంచుకోకుండా యింకా బిగ్గరగా ఏడ్వ సాగాను. తెల్లవాస్లూ నేను వడుస్తూనే వున్నాను, కెల్ల వారిన తరువాత బడికి నెళ్ళే వేళ అయినప్పటికీ నేను బడికీ వెళ్ళకుండా వడుస్తూ వున్నాను. నేను రోజూ అందరి కంశు ముందుగా బడికి వెళ్ళే వాణి. కాని ఆ రోజున వెళ్ళ నందున నే నెందుకని రాలేదని నూ అఖరు తెలుగు గురున్ర గారెన కూనపులి సుందర రామయ్యగారు స్యయంగా మా యింటికి నా కొరకు వచ్చి బయట నిలబడినన్ను పిలిచారు, కాని నేను యింకా బిగ్గరగా వడుస్తూ బయటకు రాలేదు, అందుకని మౌ గురువ్రు గారైన సుందర రామయ్యగారు స్వయంగా నా మంచం కాడికి వచ్చి నాతో “ఓకే వెంక టప్పా! ఆకల వచ్చిన వాళ్ళు చావా ! కాని వాళ్ళు చదువులో కాస్త మందకొడులుగా వుంటాను, అంతే గాని చావటం అనేది లేదు. లే ! బడికి వెళ్ళదాం” అని నాకు నచ్చచెప్పి నన్ను నెంట బెట్టుకొని బడికి తీసుకొని వెళ్ళారు. క్షే

మౌా యింటిలో చిజుతిండి వవ లేనప్పుడు నేను మమ్మును చూడకుండా బియ్యం, కందిపప్పు కలుపుకొని గాని, చింతపండు, కారం, ఉప్పు కలుపుకొనిగాని తినేవాశణ్ణి. ఒక్కొటక్కుప్పుడు మమ్మును బతిమాలుకొని ఉెద్దులిపాయను

23

(సీరుల్లిపాయనుు) విడకల నిప్పుమోద కాల్చుకొని తినేవాశ్తి

అటూడుప్తు రోజున (బడికి సెలవ రోజున) నేను మా అన్నల వెంట మొక్క_జ”న్న చేనుకాడకు వేళ్లేవాణ్లి మా అన్నలు కండెలను విరుదుకొని వచ్చి ఒకటి "రెండు "కేకులుంచి వాటిని తుము శ్రక్‌ంప మాడ కా ల్చేవారు కంచెలను కాల్చు టను *తంపటి వేయుట అశే వారు. బేతకండెంను *పొాల బొంత్హు” అనే వాకు సాల బొంగ్తను మేము కాల్చుకో కుండానే పండ్లతో గీరుకొని తినేవాళ్ళం. మమ్ము పాలబొండ్లను ఉడశేనేది ఉడికిన కండెలను మేము ఒకటి రెండు రోజుల పాలు చిలుతిండి[ కింద తినేవాళ్ళం,

గింజిలను రాలకొట్రిన కంచెలను “కండి బొంసప్త” అనే వారు, ఎండిన కండి బొంగనుు మగ తాడి చెట్టు గులకచళ్ళను ఒకర్మాతి భూపుటము (నేలలో ఒక గుంటలో కుమ్ము వేయుట) వేసీ రెండవరోజున ఉదయాన వాటిని బయటకు తీపి కలామిలా నలగగొట్టి పొడిచేనీ దానిలోకొంచెం సూ శేకారం కలివి వెడల్పుగల గుడ్డలో డానిని పోసిగుం డని పొట్లాలుగా కళ్లు వాళ్ళం. ఆ పొట్లాలను *పూల పొట్టాలు” అనేవారు ఆ వాట్లాలకు పైన పది.పదిహేను రోజులపాటు శతివొజూ వేడ పూసి ఎండలో "పెళ్లే వాళ్ళం, దీపావళి పండుగరోజున సాయంకాలం నేత 'ాటిమట్టలను మూడుగా చీల్చి వాటిలో ఆ ఖూపొట్లాలను వుంచి వాటికి _తాళ్లుకట్టి ఎశౌతిలో వీడకలని ప్వులను వ్రుంచి ణా రా జుకొన్నతరువాత చీశకటిపడినపుడు

24

తాడు వట్టుకొని వాటిని గిరగిరా తిన్పేవాళ్ళం పూల పొట్లాలనుండి పూవులు పూవులుగా నిప్పురవ్వలు రా లేవి. అందుకే వాటిని *పూల పొట్లాలు అవేవారు.

ఆ రోజూలలో దీపావళి ర్యాతి యందు వీల్లలూ, "పెద్దలూ (మగ వాళ్ళు మత మే) ముందుగా ఎండు నోగూ సలను గుప్పెడు గుప్పెడు కట్టలుగా కట్టకొని వాటి చినర నిప్పంటించి గిరగిరా తమ తమ వాకిళ్ళే ముంచు బజారులో 'తిపేవాళ్ళు. ఆ గోగూసల కట్రను “ది దివటీ అనే వాళ్ళు అందుశే దీపావళి పండుగను *డీటీల పండుగ) అని సామాన్యంగా అంటారు,

దీపావళి పండుగ 'ర్యాతి యందు ఆడ వాళ్ళు ముఖ్యంగా హీందున్చల ఆడవాళ్ళు తమతమ యింగ్ల వాకిళ్ళల్లోన్న్లూ కిటి కీలలోనూ, గోడల గూ ళ్ళల్లోనూమట్లి (ప్రమిదలలో ఆముదము పోని దూదినత్తులను వెలిగించేవారు. అందుశే యీ పండుగను “దీపావళి అనిఅంటారు, దీపావళి అంశే దీపవబల సమూహము (గుంపు)

ఆ రోజులలో దీపావళి పండుగకు వీదాసాదా అనే భీదం లేకుండా హీందును లనబడే వారందరూ తమ తమ తావాతకుతగ్గఏవ దో ఒకపిండివంట (పప్పల్సు చేసుకొని తాను తింటూ తమ పనివాళ్ళేశు -పెళ్తువారు, అందరూ తప్పక తాటాకు టపాకాయలను కా ల్చేవారు.

డెక్‌

మా ఉరు పొదరాహాద్‌ _బందరురోక్తు వక్క నే వుండేది. అందువల్ల దీపావళి ర్యాతియందు మా వూళ్లోని కలిమిగల కొంతమంది యువకులు రోడ్తుమోదకు వెళ్ళి పందాలు వేముకొెని ఆెండు ముఠాలుగా ఎలి ర్యాతి1-వీగంటల వరకు ఒకరిమాద ఒకరు మండుతున్న తోటాలను విశిరి విసిరి వేసుకొ నేవారు. ఈ నందర్భంలో తోటాల నిప్పురవ్వలు పడి ఛభాలామందికి చేతులు, కాళ్లు, గుడ్డలు కాలేవి ఈ రికంగా. ఆవోజు ర్మాతిపూట ఒక్క మా (గ్రామంలోనే £2_8 వుదల హూపాయల తోటాలు శాల్బబ డేవి, ఆరోగా లలోయా ఖర్చును గొప్పగా వెప్పుకొనేవారు.

13

ఆటూడుపు రోజున నేను మన్నల వెంట పచ్చజొన్న చేనుకాడకు నెన్లే వాణ్ణి మా అన్నలు లేత లేత జొన్న కంకెలను విరుచుకొచ్చి, గింజిలను గుడ్డలో గాని, బుట్రలోగాని రాలగొఫ్టేవారు వాటి౨ ఒక డబ్బా "లేకులోగాని, కండ "సెంకులోగాని పోని వేయించేవారు లేత పచ్చి జొన్నగింజి లను *ఊస బియ్యం” అవేనారు. వేయించిన ఊన వీయ్యం ఎంతో రుచిగానూ, అరోగ్యకరంగానూ ఉంజేవి,

నేను మన్నలవెంట ఆటూడుపు రోజున సెనగచేను కాడకృ వెల్లే వాణ్ణి మా అన్నలు పాకానికి వచ్చిన సెన క్కా-యలుగల సెనగ మొక్కలను వీక్కొటచ్చి వాటిని తుమ్ము చిదుగుల మిదకా ల్బేవారు. సెనక్కాయలను కాల్చుటను

26

“శ్రుపటి వేయుట” అనేవారు. తంపటి వేఫిన కాయల గింజలు మినవ గా నెలకం ఓ కూడ ఎక్కువ రుచిగా వృందేవి,

ఆటూడుపు రోజున నేను మన్నలవెంట కందిచేను కాడకు వెళ్ళేనాన్ణే. మా అన్నలు ముదిరిన కందికాయలను కోసుకొచ్చి ఒక మట్టి విడతలో ఉడశేనేవారు. ఉడికిన కంది కశాయలలోని గింజలు ఎంతో రుచిగా వుంజేవి, అవి ఈ రోవా లలో ఉడశేసిన వేరసెనక్కాాయలలోని గింజలు కంటే ఎక్కువ రుచిగా వుండేవి

సూ అన్నలు తమిదలను బరకగా (వండి) వినేవారు మమ్ము ఆ బరకతమిద విండితో “విట్టు” ను ఆవిరిలో తయారు చేవేది అది యీ కాలపు గోధుము లేక బొంనెయి రవ్వతో తయారు చేయబజే “ఉపమా” కుశ కూడ ఎక్కువ ఆరోగ్యకరంగా వుండేది, మేము చానిలో వచేని పచ్చడిగాని, పులుసుకూరగాని కలుపుకొని తినేవాళ్ళం.

మమ్ము వేసవి కాలులో మెత్తని తమిదవీండితో “జావ” శానసేది. అ జూవలో మేము చల్లనుగాని, తరవాణిని గాని పోసుకొని జూరుకొనేవాళ్ళం* ఆ జాన ముందు యీ కాలపు నగ్గు బియ్యపు పాయసు బలాదూర్‌ !' తమిదజాన -వేశవి కాలంలో ఎంతో చలనచేనేదిం

క! ఆ రోజులలో మాకు ఒక ఎదు, ఒక ఆవ్చ, ఒక అవు 27

చూడ, 15-20 మేకలు ఉంబేవి మాకు ఆ రోజులలో గేద లున్నట్లు నాకు గుర్తులేదు. మూ "పెద్దన్న నరసయ్యగారు మేకలను మా రెండవ అస్నయ్య శ్రీ రాములుగారు ఆన్రను, ఎద్దును రోజూ మేపటానికి పొలం తోలుకొని వెళ్ళే వారు. మా మూడవ అన్నయ్య కృష్టయ్యగారు ఇంటి వద్ద ఉండి మమ్మకు ఇంటి పనులలో నహాయపడేవారు. ఆయన ఇల్లు? వాకిలి పశువులవావిడి మేకలపాక డొడ్చి వాకిట్లో కళ్ళాపి చళ్లేనారు. అంటుకుండలు తోమేవారు. మా ఉప్పు నీళ్ళ బావి నుండి వాడుకోటానికి నీళ్లు తోడుకొని వచ్చి ఒక పెద్ద మట్రి గాబులో పోనేవారు నూ ఉరి జేవాలయంలోని మంచినీశ్ళ చాచి నుండి కావిడి వేసుకొని రోజుకు రెండు కావిళ్ళ మంచినీళ్లు వచ్చేవారు.

ఆయనచచల్ల చే నేనారు మొక్కజొన్నలు పిండిగాకొచు వారు. పచ్చజొన్నలు కొయ్యరోటిలో తొక్కి కడిగి వండ టానికి మమ కు యిచ్చేవాకు. వర్గు దంచేటప్పుడు మా అమ్ముతో పొటు వన్లు దంపేనారు మా చెల్లెళ్ళ తలలశు కొబ్బరినూనె రాసి తలలు దు'వ్వేవారు

కేల

నూ నాయన చదున్చు కో-బేదు. కాని ఆయనకు చదు వంకే ఎంతో (వేమ. అందువల్ల మా నాయన మా అన్న లందర్నీ చదవేశాడట. కాని వానరెన్టురూ. సరిగా బడికి

28

వెళ్లక మారాముచేనే వారట, అందువల్ల మానాయసన మూ అన్నలందన్నీ బడిమాన్చించి వేసి వారిని పొలం పనులలో "పెట్టవలసివచ్చిందట. కాని నేను మాత్రం నా ఆరవ యే్‌ట నుండే బడి అంశే పరుగె శ్తేవాళ్తి. నేను నాగా ేమండా బడికి వశ్లేవాగ్లి, మా కుటుంబంలోనూ మా చిన్నయ్యల కుటుంబాలలోనూ నేను తప్ప మరెవ్వరూ చదవటం లేదు. అందువల్ల నేనంటే మా అన్నలఫూ, మా నాయనకూ, మా చిన్నయ్యలకు ఎంతో పేమ. అందుకని నాకు మెడకు మెలికలు తిరిగిన ఒక ఇత్తేడికంకు, చేతులకు రెండు ఇశ్రడి మురుగులు, వెన్చలకు రాగి తీగె పోగులు, ఎడమ చెవి పైభాగాన పచ్చని గాజుఫపూనగల లాకు లాగ వేలాడే ఒక పోగు సృండేది. నాకు నెత్తి మాద చిటికెడు విలకజుట్టు ముఖాన పంగనామాలు, మొలకు ఒక గోచి శ్చండేవి, నేను 9 యేండ్త ఈదువచ్చేవరకు గోచీలనే పెట్టుకొనేవాథి,

"నేను బడికి నెళ్తేటప్పుడు రోజూ ఎడమచేతి చంకలో బక్షిలో కూర్చోోటాన్నిక్షె సొంతంగా యింటివద్ల అల్లుకొనిన శాటాకుల చాపను, కుడీ చేతిలో బడివద్ద నేలమాద అక్ష రాలు నేద్చకోటానికి విడకల కచ్చిశకలు గల చిన్న తాటా

ఆ రోజులలో బీదవిల్లలకు అక్షరాలు, గుడింతము, ఎక్కా-లు నేలమోదనే కచ్చికల బూడెద మూాదనే నేశ్చే వారు, శాని కలిమిగలవారి బిడ్డలు మొతం రాతిపలశలను

డి

కొనుక్కొని వాటిమాద (నాసుకొనేవారు. మేము కచ్చికల బూజెదమోిద మా కుడిచేతి నడిమి వేలు సూదనూ చూపుడు (వేలు (రెండవ (వేలు) వుంచి అక్షరాలు దిగు కొ నేవాళ్ళం, వాటిని గుంట పనమౌాలు అనేవారు, నేను ₹0డేండ్త తరవాత ప్పున్తకం పట్టాను, ప్పున్తకం చదువ్రటి మొదలు ెట్టటాన్ని *ోపున్తకము పఫటో అనేవారు.పున్త కం పసు రోజున విల్ల నాని తల్షిదం్యడులు ఎంత ఏదనా శైనా సే, తమ తాహతుకొద్దీ బడి పిల్లలకు కొబ్బరి ముక్క_లు, నడపప్పు, బెల్లం పంతులయ్యకు ఒక కొత్తిరెక్కచాపు (ఒక కట్టుపంచె, ఒకి పపంచ సెట్టి బహుమతిగా కొంత డబ్బు యిచ్చేవారు

నేను మొదట్నపెఅట్టమిాదలఅర టి చెట్టు బొమ్మూగల తెలుగు చాలశిక్షనుచదివాను.తరువాత సమిచదివిందీ గుర్తు లేదు, కాని నేను ఆంధ నామ నంగహము, గజేంద మోక్షము, రుక్షి (ఫీ కళ్యాణము, అమరకోశము, రాఘవ పాండపీయము, అది పర్వము, సభాపర్వము (థారతం) చదివాను, ఆంధనామ నం్యగహాను, అమరకోశను కంఠస్థ పరచాను. ఈ పు_స్తకా లన్నీ నేను నా 14 యేండక్ష యీడులోపలనే చదివాను. తరు వాత నేను కృష్ణాజిల్లా జమిాగొ ల్యేప ల్లేలో పూ జుస్టలు వల్లభనేని రామకశ, అప్హయ్య కవిగారి వద్ద మనుచర్శితను ఆ 'రౌనుంలో వారాల తిండి తిని 8 మాసాలపాటు 'నేర్సు శొన్నాను=

వెం

కే

మా బడిలో పారాలు రాని చిన్నవీల్లలను పంతులయ్య నూమూలు గుంజీలు, మోకాటి గుంజీలు తీయించి గోడకుర్చీ 'వేయించేవారు. కాని పారాలురాని సెద్దవీల్లలను గోచీలు "పెట్టించినడి బజూరలో నిల బెట్టిపా రాలు వచ్చేవరకు చదివించే వారు. అల్లరి చేసిన విల్లలను ీము బెత్తంతో వారి అర వేతులమోద కొళ్లావారు. మరీ ఎక్కువ అ్లరి చేసిన పోకిన్‌ విల్లల్ని కోదండం పీయించేవాము పారశాల ఇంటి దూలానికి గాని పూరిపాక తన్నుడు క్యరకుగాని ఒక లావాటి (తౌడు (వేలాషకట్టి దానిని అల్లకిచే ఫన పిల్ల వానిని పట్టుకొని వేలాడ మనేవారు. ఇంకా ఎక్కువ అల్లరి చేసిన పిల్లవానిని కోదం డం పట్టించి వానిపాడాలకు కొంచెం ఎడంగా శాగి తొలతో సన్నని మంట విల్లవానిని భయ సెట్టటాన్నిక్తె "వేయించే వారు. విల్లవాడు మంటకు భయపడి తన పాదాలను మైకీ నుదుచు కొని ఇక అల్లరి చేయనని బిగ్గరగా వడ్చేవాదు,

ఆ రోజులలో పంతులయ్యలు అల్లరిచేసిన వీల్గలను కనికరం లేకుండా గొడ్డును బాదినట్లు ఇావవబాబేవారు, అందు కని కొంతమంది పోకిరీ వీల్ల కాయలు, ఎవ్వరికీ "తెలియకుండా పంతులయ్య కూర్చునే చాపకింద “పల్లే కాయలు” గాని “రక్కనిమట్టి గాని పెళ్టువారు పంతులయ్య పా పం మామూలుగానే వచ్చి చాపమాద కూర్చోగానే శేళ్లు కుట్టినట్లు పల్లేకకాయలుగాని రక్కి-స మట్ట నుళ్లుగాని కసీ

క్కీన గుచ్చుకొ నేనరికి పంతులయ్య 'కెష్ట్రన కక బెట్టి చిందులు గంతులు వేస్తూ చాపను తీయించి మూచేవారు. పైరుకాయ లనుగాని రక్కిన మట్టగాని చూచి పంతులయ్యకు పట్టరాని కోపం వచ్చి ఫేము. బెత్తం తీసికొని ఎదురుగా కూర్చున్న ఏ పాపమూ ఎరుగని పిల్లలను నిజం చెప్పమని వగునబెట్టి చిత్తు చిత్తుగా 50డు మూడు బెత్తాలు విరిగిపోయేవరకుు వావ చాబేవారు. వీల్లలందరూ ఏడుస్తూ వమా చెప్పలేక పోయేవారు. కే/

మూ ఎక్షికి ప్రతి పూర్ణిమకు శతి అమావాస్యకు సెలవు లుండేవి. సెలన్చులను “ఆటూడుపు కోజులు అనేవారు, అఆలూడుపు రోశులంకే ఆటవిడుపు రోజులని అర్థం. (పతి ఆటూడుపుకూ (పతి టక వీల్ల వాడుగాని వల్లగాని వీదా _ సాదా అనే విచక్షణలేకుండా ఒక్కొక్క కానీ (11 పెసల విలువగల రాగి నాణము) చొప్పున తెచ్చి పంతులయ్యకు యివ్యాలి. ఆ కాసీని *“ఆఅటూడుపు కానీ” అనేవారు.

(పతి పండుగకు ( పతివిల్ల వాడు పంతులయ్యకు తన అర్థిక తాహతుకొద్టీ బియ్యం, పప్పు, చింతపండు నేయి, "పిరుగ్కు కూరగాయలు, కొంత దశ్నీణ (డబు తెచ్చి ఇవ్వాలి. దనరా పండుగకు పంతులయ్య విల్ణల్లందర్నీ (పతి వీల్లవాని యింిటిక్సి పిల్లలకు విల్లంబులను, కొయ్యకోతులను యిచ్చి వీని కొనిపోయి దసరా పాటలు “అయ్యవారికి వాలు అయిదు

32

వగరవోలు, విల్హలకు చాలు పప్పు బెల్లాలు” మొదలగు పాటలు పొడీంచే వారు. విల్లల తల్లిదండులు వీల్త లకు కొబ్బరికాయలు, "బెల్లం యిచ్చి పంతులయ్యకు కొంత డబ్బు

కొంతమంది పంతులయ్యలు దసరా పండుగకు కొన్ని రోజులకు ముందుగా "పెద్దపిల్ల లను వారి వారి బంఘవ్రులకోళ్ళకు తీసుకొనిబోయేనారు. విల్లల చుట్టాలు తమ మట్లాల పిల్లలకు పప్వు "బెల్లూలకని కొంత డబ్బును యిచ్చి, వంతు లయ్యకు దశ్షిణగా (బహుమతిగా కొంత డబ్బు యిచ్చే వారు, ఈ విధంగా దనరా పండుగికు పంతులయ్యలు కొంత ఆదాయు పెంచేవారు.

18

ఆ రోజులలో కాస్త ఆ స్తీపా స్తులుగల వారందరూ "ెండ్లింక్స సమయాలలో తప్పనిసరిగా భోగం మేళాన్ని "పెళ్తువారు. ఎందుకనగా బోగంమేఖం వుందంళే జనం వీలవ కుండా నేపోగయ్యేవారు. అందుకని కలిమిగలనా శే "కాకుండా, సామాన్య నే వనరులు గల వాసు కూజా అప్పో-సప్పో చేసి తమ యిండ్షల్లోని “పెండ్లిండ్తకు తప్పని సరిగా బోగం మేౌ్హూన్ని విలివించేవారు,

ఆ రోజులలో సెండ్షి కొడుకూ, సెండ్తి కూతురు ఇద్దరూ పల్లకీలో కూర్చొని వూ'రేగేవారు. పల్లకీని ఆరు

తె వ్ర

గురు చాకళ్లు మో నేవారు. వాకళ్ళను “బోయీలు”. అశే వారు

"పెండ్లికి ముందు పెండ్లి కొడుక ను పల్లకీలో కూచ్నో బెట్టుకొని బోయీలు 'ెంక్లి కుమూ ఇంటికి మోసుకొని పోయేవారు. దారిలో "పెండ్లికొడుకు బోయీలకు (తాగినంత కల్గు పఫోయిచేవాడు బోయీలు కు నిషాలో (మత్తులో) పాుారుగా. పాటలు పాడుతూ. పరుగెత్తుతూ పల్త కీని 'మోసుకొనిపో యేవారు,

"పింకి పెద్దలు, మేళతాళాల వారు, బోగం మేళం వాకు నవారీబండ్షల్లో (గడికీ బండ్లల్లో) కూర్చొని పెండ్లి కూతురు ఊరికి సాయంకాలానికి చేపకొనేవారు. పెండ్లి "పెద్దలు వగైరాలు పెండ్లి కువూ కె ఊళ్ళో వేని చెరు గట్టు మాదన్తో ఏబేని బావి వద్దనో విశాలమైన చోటులో కాళ్ళుకడుక్కొంని చవాపల మావ కూర్చుంటే వారు పెండ్లి కూతురు _వెఫు వారు మిరియాల పొడిచేసి "బెల్లం పానకం తయారుచేసి కావిళ్ళతో మోసుకొని వచ్చి సెంక్షి పెద్దలకు ముందుగా పానకం తాగించి తరువాత తాంబూలాలు యిచ్చి నత్కరించే వారు. తరువాత "పెండ్షిలన్నం. వేళను బట్టి పెండ్లికి ముందుగాని, తరువాతగాని భోజనాలు వుండేవి

ఆ రోజులలో కరెంటు (విద్యుత్‌ ) లేవు అందునల్ల క్యాత్రులందు 'వెల్తురుకోసం కిర్చనాయిల్‌లో (కిరోసెన్‌ లో) ఎండిన వీడకలను ముంచి వాటిని బారాటి వానపు గెడల

34

"చివర అమర్చబడిన ఇనపచువ్వలక ౩ండు వైపుల తగిలించి నిష్ప వెలిగించే వారు వాటిని కూలీలు మోనే చారు. కాని "పెండి కౌచంకు పల్ల కీ వద్ద మాతం ఆముదపు కాగూాలను ఇాకర్లు వే నేవారు

ఆ రెజులలో మామూలు ముగలి మేళము, రావు డోల, తాపామరపాలు, చాకాజోళ్లు మొదలగు వాయిద్యాల తోజే ఎక్కువ "ఫండ్షించ్లు జరుగుతూ వ్రండేయి. ఆ రోజు లలో ఇ్య్యాండు మేళం పల్లెైటూళ్ళల్లో వాల లక్కువ (వచా రగ౧లో వ్రండేది. కాని మా ఊల్లో భాగ్యవంతురాల్రై న యలమంచిలి బసవపూర్ణ మృగారి కుమూరర్సైల సెండ్లిండ్లకు మొట్టమొదటిసారిగా మా ఉల్లోకి చ్యాండుమేళం వచ్చినట్టు నాగు గుర్తు ఒకే మాదిరి (డస్సువేసుకొసి 15.920 మంది మాస్ధండు వాయిద్యాలు వాయింఛధాకు వారిని చూట్టానికి మా ఉూరిలోని జనం ఎగబడ్డారు

ఆ లొజులలో ఎక్కువపండిం- ర్యాత్రులంచే జరిగేవి.

౯౧౧ (౯ పెండ్లి వారు ముఖ్యంగా అ బావ్మాణులు వచ్చిన రాతిశే "పెండ్లి జరుపుకొనేటట్లు లగ్నాలుంచేవి మరునాడు ఉదయం “పండి “పదలు వగెరాలు ఫలహారంచేన్సి ఎంజెక్క_క ముంచే వ టె ము మేళ తాళాల వారిని బోగంమే ళాన్ని తీసికొని పెండ్లి కొడుకును "పండ్లీకూతుర్ని ఊ-ీగించటానికి బయలుదేశేవారు (ఊర చారికి ఎరిగించటానికి ) వ

(శతి ఇంటిముందు 1] _ 2 నిమిషాల నేపు ఆేచారు. బోగంమేళంలోని ఆడవాళ్ళు కాళ్ళకు గజ్జెలు కట్టుకొని పాటలుపాడుతూ చిందులు (తొక్కుచూ నృత్యం చేశే వారు

సాయంకాలం న్‌_6 గంటలకు "పెండ్సి పెద్దలు కొత్తె బట్టలు కల్దుకొని ఊరిలోని జేవాలయం నద్దగాని మే ఖాళ్లీ చోటులోగాని సభ చేశేవారు. ఆ సభను *మేజువాణి”' అనే వాగు కాని దానిని “మేజవాసీ” అని అనాలి అం) సపెంకై కూచురువైపునారు ండ్షి పెద్దలకు యిచ్చే ఆతిఫ్యము (అతిధి నత్కారము), పెండ్లి కూతురు వైపు వారు మంచి గంధము, అరువు, పన్నీరు, తమలపాకులు, వక్కలు, యాలుక్కాయల్తుు లవంగాలు జాజికాయ, జాప। తి వై రాలతో “పెండ్లి "పెదలను నత్క_రించేవారు ఆ సంద ర్భంలో బోగం 'మెళంలోని నాయకురాలు గొల్ల భామగాను, భరతనాట్యం శిలినిన ఒక వాహ్ముణుడు శ్రీక్ళ్దుకు గాను పాటలుపాడుతూ అభినయిస్తూ నాట్యం చేనేవాను పెండి పెద్దలు వారిపన్సరి పాటల్కు వారి హోన్యం, వారి నాట్య మూసీ సంబంఠరం పడెనారు

ఊల్లోకి బొగం మేళం వచ్చిందనగా నే ఊళ్లోని కుక కారంతా ముఖ్యంగా కాన్త తడిగల కురవాళ్ళు (డబ్బు గలవాళ్ళు) బొగం మేళంలోని అందమైన పడుచు అమ్మా యిలకు డబ్బిచ్చి వారిని జతకస్టేవారు.

వెళ

ఆ రోజులలో ఆ పని తప్పుగాగానిి నేరంగాగాసి యంచబడేదికాదు. పెసచ్చు ఆ పని మగవాని లక్షణమనసి (గుబుతని పొగడేవారు.

కొంతమంది కలిమిగలవారి వయస్సు వచ్చిన మగ షిప్పలు బోగం మేళంలోని కన్యలను (జతకట్టని ఆడపిల్లలను) కబ్చిచ్చి కొనుక్కొనేవారు. అలా కొనుక్కొనే పనిని “కన్నజికము అనేవారు అంటే బోగం కన్యను మొదటి సారిగా జితకట్టుట, ఆ కస్యను డచ్చిచ్చి కొనుక్కొ- న్నవాడు (బతికి వున్నంత కాలం ఆమె అతడు కోరినవ్పూడల్లా అతనిలో జతికట్లి తీరాలి

ఆ రోజులలో బోగంవారు “పండ్లించ్లు చేసుళొనేవాు కాదట ఆరోజులలో చేబాలయాల తరఫున కూడ కొంతమంది బోగంచారుండేవారు. వారిని “*బేవదానీలు” అనేవారు, -బేవనావీలు "జేన్చని వుత్సవాల సందర్భంలో సత్యం చేసే వారు వారితో పూజారులు వగ రాలే కాకుండా ఊరిలోని వాడు ఎవరైనా చాటుగా డవ్బీచ్చి జతకళ్లు వారు అ కోజులలో అది తప్పుకాదు పూజారులకు వలెనే దేవన శాలీలకు కూడా చేవాలయం తరఫ్లున * "రి భుక్తి కై మడి- మాన్యాలు (ఈనాములు ఉండేపి,

అ రోజులలో మా కనుమూరుకు దగ్గరగా వున్న “మేడూరులో ౭౦డు మూడు బజాగులలో అంతా బోగం వాకీ వుండే నారసి చెప్పుకొనేవారు వారు చుట్టు( ప్రక్కల

వా

ఊళ్ళకు మేళాలకై వెళ్ళేవారట. ఆరోజులలో బోగం వానిని ఇాల తేలికగా దమూచేవారట, కాని వారి మోహంలో పడని మగవాడంటూ నవృంజేనాడు కాదట. క్ర

ఆ రోజులలో ఇంగ్తీ ము థాపా (ప్రచారం మా జిల్లా లోని పల్గెటూలళ్ళల్లో లేదనే చెప్పాలి కాని బంచరు, వజయ వాడ యీ ెండు కట్టణాలలో ఒకటిశెండు ఇంగ్సీషుఉన్నత పాఠశాల లుందేనట అందువలన ఇంగ్లీము నేర్చుకోవటాని క్రై కొన్ని ప ల్లెటూశ్లీల్లోని కాస్త ఆస్ఫిపాస్తులు, చమన సధ్యలు గల వారు తమ మగబభిక్ణలను బందరుగాని బెజవాడగాని ఉకంపేవారట

మాకనుమూరు నుండి మా మొదటి తెలుగు గరువు గారైన పెద్దిభొట్ల కేమయ్య గారి కుమారుడు బందరు. వెళ్ళి ఇంస్సీష చదివినట్లు నాకు గుర్తు, కాని పాపం అతడు చదువ్రు పూర్తికాకముందే చనిపోయాడు. ఆ రోజులలో మా కను మౌారు”ా పెండుమూగు పీధిబడు లుంటేవి వాటిలో వెలుగు మాత్రమే నేర్పుబదెది. ఆ కాలవు చదున్చును “వానా కాలపు చదున్ట అనే వారు అక వానాకాలంలో ఇని పాటలు తక్కువగా వున్నప్పుడు టామాలలో వాల మంది చదున్ఫకొచేవారట, మరల 'పనిపాటలు వచ్చినఫుడు చమన్చను మాని వేనేవారట, అందువల్ల ఆ చదువ్చకు “వానా "కాలపు చదు అనే జను నచ్చింది,

ఏతి

ఆ రోజులలో టాహ్ముణేతరులలో "తెలుగు చదువు కొనువా-కే చాల తమ్కువ, అటునంటప్పుడు ఇార్కె ఇంగ్లీషు నేద్బళోవాలనే కోరిక ఎలా కల్గుతుంది ? మై పెచ్చు ఇంగ్లీషు “మాలభావి, “మాజెగభావి దానిని నునం నేర్ళు స్చకో కూడదని కొంతమంది (య్రైహస్తణ పండీతులు చెప్పేవారట. దీనికి తోడు తెల్లదొరలు తెల్ల దొరసానులు మాబెగగూడాల లోకే తరచుగా వచ్చి తమ | కీస్తు మత (ప్రచారం చేనేవారు. అందువల, యాహు ణేతరులు ఇంగ్తీము భావను మాలభావగా ఎంచి డానిని వనగించుకొని చాని జోలికి పోయేఐవారుకాదు,

ఆ రోజులలో చాలామంది (నావ్మాగేతరుల పరిస్థితి హణ నిర్ధాంతి గారుగాని, పుఠరోహితుడుగాని “నందం కే నంది పంద౦శు పంది" గా వ్రండేది. నిర్టాంతిగారిని ణాని పురోహితుణ్ణిగాని ఆలోచించకుండా యాహూ గతరులన్వరూ వ పనిని కూడా చేనేవారుకాదు,

(హస్త చేతపలు పె చదువ్చలు న౦ంస్కృృతం వై రాలు చదవకూడదనియు చదివితే పాపమనియు శాస్తా లలో వాయబడి వుందనియు (శావ్యాణ పండితులు చెప్పీ వారిని చెదెీ నేవారు. ఇబువంటి భయాలు (వావ్మూ ణేతరులకు ఉగ్గుపాల (చిన్నప్పటి నుండే) తో నేకలిగింప బడేవి. అందు పల్స ఆనాడు 'శ్రాహ్ముణులంశే ాహ్యు ణేతరులకు చచ్చే అంత భయం వ్రందేది.

39

ముక్క్ళ_ పచ్చలారని ఒక 'చాహగణబుడుతనికి (తాహ్ముశెతర సంఘంలో వున్న గౌరవ మర్యాదలు, ఆదర సత్కా_ రాలు ఒక మంచి సడతగల్ట్మ ముసలి (గావు ణెతర కులస్థునికి వుండేఏ కావు

7-8 ఏండ్ర (యాహస్తణ క్మురవాడు వబేని వని మోద అట్రాహ్థూణుల ఇంటికి వన్వే 70.80 వండ్ల మునలి అావ్మా ణుడు కూడా మంచంమిోావ నుండి గభేలున లేచి, నిలబడినవ్చన్న ఆాహ్ముణనృురవానిని సాదరముగా, వినయవి భేయతలతో, భయభక్తులతో మంచం మాద కూర్చోపెట్టి తాను నిలబడి మాట్లాడేవాడు, ఆ ాహ్ముణ క్యరవాడు వెళ్ళిపో యీవరకూ ఆ ముసలి అనాహ్ముణుడు నిలబడే వుండేవాడు ఆ ర్రైవ్మాణ కుురవాడు ముసలి (వావ్మా ణేతకునితో *వీమోయి అంకప్పా! ఇవ్వాళ మా ఇంటిలో కూర గాయలు నిండుకొన్నాయి మమ్మ వదైనా కూరగాయను నిన్నడిగి తీఫికొని రమ్మని నీ వద్దవ నన్ను పంవీంచింది. నీవు వ్యదెనా కూరగాయ వ్రంకే నాకు ఇవ్వుము అని అశేవాడు.

మంచి నడత గల నీతివంతుడైన ఒక మునలి అాహ్మణుడు వబేని పనిమోాద 'యైాహ్థణుల ఇండ్లకు వెళ్ళితే వార్తు వారి విల్లలు, వారి ఆడవారు అందరూ మంచాలమాద కూర్చుంజే ఆ ముసలి వూ కెతగుని నిల బెట్టి మాట్లాడి పంపేవారు,

త

ఆ రోజులలో విల్లలకు అందులో వీదవిల్లలకు తమల పాకులు వేసుకొనుటంకు మహా నరదాగా వ్రందేది. తమల పాగలు, వక్కలు, సున్నం వేసుకొని విల్లలు ఎనరి నాలుక ఎక్కువ ఎరగా పండిందోనని ఒకరికొకరు తమ తమ నాలుక లను పూవీంచుకొని ఎక్కువ ఎరగా పండిన నాలుక గల కుర వాడు ఎుతో సంబరంతో గంతులు వేనేవాడు

ఒకసారి నేను, నాజతగారైన ఒక్టావ్యుణక్కుర వాడు ఇద్దరం ర్యాతి 1 గంటకు ఒక అల్టాహ్మణుని ఇంటిలో జర ఒక జ్పాల్టిక్రి తమలపాకుల. ఆశతో వెళ్ళాము అర్ధర్శాతి పెండ్లగుటవల్ల విలలందరూ సెండ్షి పందిట్లోనే బాపల మోద విదపోయారు నా జతగాడై నా హ్మూణ కుర వాడుకూడ నా (పక్కనే నిద పోయాడు కాని నేను మాతం తమలపాకుల మయూవలో మేల్కొ_ నేన్సన్నాను "పిండ్షి అయిన తగువాత ఫురో హ్‌త చావ్మూణుడు తమలపాకులను ముందుగా (తాహస్తణు లందక్క్హ యిచ్చి యిం కెవరైనా_బఛెహ్గూణ కుురవాడున్నాడా కని బిస్ణరగా శేక వేసెను, వెంటనే నా జతగావి సంగతి నేను చెప్పగా పురోహాతుడు నిదిస్తున్న ఆ (చావూణ కుర వాని వద్దకు వచ్చి వాని చేతిలో తమలపాకు లుంచి తరువాత (యైాహ చేతరులలోని పెద్ద వాళ్ళకు యిచ్చిన తనమువాత అాహ్ముణ విల్లలమైన నూక్తుయిచ్చాడు ఆ రోజులలో చాహ్ముణులంకే (యాహ్మ్‌ ణేతరులకు భయమో లేక్‌ భకో గాని ఎంతగా వుండేదో వై ఘటసల ద్వారా స్పష్టంగా వెల్ల డియగుతోంది

తీ!

ఈ రోజులలో (మోహ కేతరుల దొడ్లో ఆస్ట యీనిం దంకు వారు తొలిొజు జున్నుపాలను పుణ్యమనియు అన్చపాలు చాగా యి స్తుందనియు నమ్మి టావ్మ్శాణులకు పంపేవారు. దొడ్లో కూరపాదు కాయటం (పారంభిస్తే లొోలిగా కాౌనీన కాయను (శావ్యాణులకు పంవీిన కూర పాదు ఇాణా చాలాకాలంవరకు ళా స్తుందని నమ్మేవారు. ఇంతేకాదు పొడి వున్న ావాై గతరులు పుణ్యమని (ాహ్ముణులకు తాము వాడుకో”గా మిగిలిన పాలు పెరుగులను ఊరశేపంచే చారు.

ఆ రోజులలో (యోవా ఆ బేతకులలో చదువుకున్నవారు చాల తక్కువని లోగడ చెప్పాను. అందువల్ల (యైాహ్యువేత కులు కొన్ని నంస్కృృత మాటలను నరిగా పలక గలిెేేచారు కాదు. మచ్చను “*్ళావా శ్రణలుూ” అనే మాటనే శీన్సి కొందా౨. చదువ సంఫ్యలు లేని అచేకమంది (యాహు కేత రులు “వాహ్ముణులు” అవనే మూటను “ఛ్త్యాంబలు" అనే వాడు కాన్త వదిముదిలో తికగ నేర్చిన చదువురాని తావు గేతర పెవ్టలు కొందరు ఆ మాటనే చామలు” అనేవారు. వానాకాలపు చమ్య్రలు చదివిన (యనాహ తే తరులు “వాహమలు” అనే వారు, (యాహు ణేతరుల యా తప్పుడు ఉచ్చారణను విని (ాహ్మైణులు సవ్వుకొనే వాశతే గాని నారి ఉవ్చారణను నరిచేయాలనే నద్యానమే ాహ్గ్మణులలో వుంటేది కాదు, శ్ర న 7గా చదువ్రకొశ టావ్మూకేతర కురవాడెనడైనా కాస్త న స్రచ్చంగా మాట్లాడి

ల!

టానికి యత్నిన్వై కొంత మంది (చాహ్ముణులు “*నీమిరా వెంకటప్పా!' మూ (చాహ్మాణ కుర వానివలె న్వచ్భంగానూ, శుద్దంగానూ మాట్లాడుతున్నా వే ?₹ ఏమి నీశ్ర 'ాహైణు డవు కావాలనుకొంటున్నానా ౯?” అని ఎగతాళిచేని నిరు 'త్చాహ పరచేవారు 20 నాకు మొట్టమొదట లెలుగు నేర్పిన గురువ్చలు "పెద్ది భొట్ల శేషయ్య, వేరయ్యగాన్లే ఏరిద్దరూ అన్నదము లా మా ఊరిలోని తద్దినాలు, దినాలు సెండ్రింద్లు ఏపడూరులు, శాంతులు, అక్షరాఫ్యాసాలు, మనుగుడుపులు (గత్ఫా దానాలు) మొదలగు కార్యాలన్నీ యీ అన్నదమ్ములిద్ద రే "చేయించేశారు కాని రోజుకు మూడు గంటలు _ సాయంకాలం 12 గంటల నుండి 5 గంటల వరకు మాకు(వీల్సలకు) ఉచితముగా “తెలుగు నేక్పేవారు. మాది పెద్దూరు. అందువల్ల మా ఊళ్ళో వదో ఒక మూల తద్దినమో, దినమో, వడూరో, శాంతో.వదో ఒక కార్యం రోజూ తప్పుకన్చం డేది అందువల్ల మాగురువులిద్దరూ (పొద్దున్నే లేచి కాలకృత్యాలు తీర్చుకొని ఊళ్ళోకి వెరీ ఒక వైపుకు బయలుబేశేవారు చదు్యుకొనే వీల్లలం మేము కూడ 3ెండు ముఠాలుగా చీలి వారి వెంట వెళ్ళే వాళ్ళం- అన్నగారి వెంట కొందరం, తమ్ముని "వెంట కొందరం. తె

వారు తద్దినంగాని దినంగాని "పెట్టించినపుడు వారికీ యిచ్చే బియ్యం, పష్పు, చింతపండు, బెల్హిం, నెయ్యి, “పిరుగు, విన్తళ్ళు నగై రాలను నాబోటి గోచిపాత రాయుళ్ళు మూ గురువ్చుగారి అుగవస్త్రాలలో మూటలు కట్టుకొని మూటలను మా భుజాల మాద వేనుకొని ఒక చేతితో నేతి గిన్నెనుగాని "పెరుగు గిన్నెనుగాని పట్టుకొని, రెండవ చేతితో మూటను గట్టిగా పట్టుకొని గురువ్చలు. పెట్టిన బెల్లపు ముక్కను చప్పడిస్తూకులుక్కు. టూ ఆ మూటలను గురువుల గారి యింటికి చే క్చేవారము.

మౌా గురు లిరువురు భోజనం చేని కానేపు పవళించి లేచి 2 గంటల నుండి 5 గంటల వరకు మాకు చదువు నేశ్చే వారు. ర్‌ గంటల తరువాత అన్నదమ్ము లినరు మర్నాటి 'కార్యకమాన్ని యేర్పాటు చేయటానికై వూళ్ళోకి చెరి ఒక _వెపుకు వెళ్ళేవారు.

21

ఆ రోజులలో సామాన్య ఆస్తిపాస్తులు గల (వావ జేతర ఆసామి కూడ తద్దినంగాని, దినంగాని తప్పళ పెట్టి తీరాలి. "పట్టని వానిని బ్యాహ్ముణులు గ్రామ "వ త్తందారుల చ్యారా నంఘుం నుండి వెలి 'వేయింపచేని వానిని నానా కష్టాలపాలు చేసేవారు. అందువల్ల పతి వా జేతర ఆసామి పొషం త్రాహ్మణులకు జడిసి వ! తావాత్తు పున్నా లేకపోయినా అప్పోనప్పో చేసీ తద్దినము, దినము

క్క

వగైరాలు తప్పక పెట్టి వావ్మూణులను సంతృప్తి పరచే వాడు

"పెండి అయిన మనిషి (ఆడగాన్మి మగనాడుగాని) వనిపో తే అతని తాలూకూచవారు చనిపోయిన వానికి తప్పక దినం (శాద్ధ కర్మ) చేనేవారు దినం పెట్టినప్పుడు 40 (కొత్త అంగవసాలలో ఒక్కొక్క అంగ వస్త్రంలో “జీర్రు చీయ్యం (11 కిలో) చొప్పున మూటలు కట్లి దినానికి వచ్చిన (నామా ణులకు తలా ఒకటి యిచ్చి కొంత సంభావన (డబ్బు) కూడ యిచ్చేవారు. ఆ చీయ్యపు మూటలను “పొాతాలు ' అనే వెరు, ౮ హ్మ్‌ణు లెవ్వరూ రానపుడు మొత్తం పొ(తాలను పురోహిత (వావూలుడే తీనికొనిపో యేవాడు. బియ్యంతో పొటు పురోహితునికి పప్పు, బెల్ల౦, చింతపండు నేయి,. పరుగు కూరణాయల్కు డబ్బు వగైరాలు కూడ యిచ్చే వారు,

కాస్త తడిగల మునలి (వావ్మూ ణేతరుడు చనిపో తే, ఇంటి ఫురోహితునికి భూదానము, గోదానము (ఆన్చను)= సువర్షదానము. (బంగారము), చెప్పులు యిస్తూ తక్కిన (యాహ శ్రలతోపాటు ఒక తాటాకుల గొడుగు, ఒక విసెన కర ఒక కొయ్యవీట, ఒక కంచుగ్దాసు, ఒక అంగ వ్యస్త్రుము.

ఇంశా బాగా తడిగల మునలి (చావ ణెతరుడు చని పోతే వాని 'వీరుమోాద (శావ్మాణ నంతర్పుణ చేయబడేది.

శ్‌

'అంయకే (చాహ్మాణులకు విందు భోజనాలు “పెట్టబడేవిః 'యైహ్మణ సంతర్పణ వున్నదని "తెలిస్తే, ఇక చూడండి! చుట్టుపక్కాల నుమూరు 20 యో దూరంలో వున్న ఊళ్ల నుండి కూడ 'శావ్మాణులు- "పెద్దలు, మగవిల్లలు భోజనానికి, నంభావనానికి పని కట్టుకొని ఎన్ని పనులున్నా నూనుకొని ఉపకుగులిడుతూ తండోపతండాలుగా వచ్చేవారు. ముందుగా సంఖావనాలు యివ్వటాన్నిక్తే (చాహ్ముణు లందర్నీ ఒక ప్రహరీ నోడగల దొడ్డిలోనికి పంవి "గేటువద్ద ఇంటి పురోహితుడు ఊరి "పెత్తందారు..ఇద్దహా నిలబడి పురో హితుని నలహా మేరకు, ఊరి 'పెత్తందారు హకాహ్గ్మూణులకు శోడ. (18 మైనల ఒక వెండి నా౭ము) మొదలుకొని ఒక రూపాయి వరకు వారి వారి చగున్చలను బట్టి యిచే+వారట. ఆం) క. మా ఉరిలో జరిగే సంతర్పణ భోజనానికి మూ ఊరికి దగ్గరలో వున్న “శాయపురం అనే ఊరు నుండి ఎక్కువ మంది (గాహ శ్రగాలు వచ్చేవారు. ఎందుకన ఆ ఊరిలో ఆనాడు అంతా 'చాహసణులే వుందేవారు,. వారు చుట్టు పక్కల ఉూళ్ళల్లో ఎక్కడైనా దినంగాని, సంతర్పణగాని జరిగినపుడు తప్పక హోజరయ్యేవారు. సంతర్పణ వార్త వినగానే (చావ్మూణులకు (పాణాలు "లేచివచ్చేవి. పఫొడుము బ్ముర నిండా మ; దాస్‌ మణీ ఖం ముక్కు పొడుమును నింపు కొని, దానిని రొంటిని దోపుకొని, నడుమును ఒక అంగ వస్తుంతో బిగించి, తలకొక అంగవ్యస్త్రుం చుట్టుకొని మరొక కర

అంగవస్తొనికి బుడిచెంబును బంధించి దానిని భుజాన వేసుకొని యుద్ధానికి బరములు చేశే యోధులవలె న౦ంతర్పణ ఖోజిసంతో యుద్దం వేయటా.కై పరుగులిడుతూ నంతర్పణ జరెగే ఊరికి సకాలంలో చేరుకొనేవారు.

సంతర్పణలో ాహ్ముణులు ఎంతతృ ్విగా భోజనం చేనారో చనిపోయిన మనిమీకి అంత తృప్తి కలుగునని చాహ్ముణ పండితులు సుతర్చణ చేయించే యాహ్ముణేతర ఆఫసామితో చెప్పి సంతర్పణము ఘనంగా చేయించమని అతనిని (వో త్సాహించేవారు, హు కేతర అసామి పండీ తల మాటలు నిజమని నమి శై పోఎనవో ఎచేసి శుద్దమైన ేతితో రళగకాల వీండివంటలు (పప్పలు)కూరలు, పాలతో పాయసము, పులిహోరము మొదలగు పదాన్థాలను యామ్మాణ వంట వాళ్ళ చేత చేయించేవాడు, ఆ రోజులలో పల్లటూళ్ళలోని రైతులు యీ రోజులలో లాగ పాలు, “పెరుగు కూరగాయలు వై రాలను అమ్ముకొ నేవారుకాదు. ఎవరి యింటిలోనై నా ఏ చేని కార్యం నచ్చిందంకే తక్కిన వారంతా తము తమ తాహశగు కొద్దీ పాలు పెరుగు కూర గాయాలు వూరకే నష్టయి చేసేవారు పాలు పెరుగు చాలకపో జే నౌల్ల వారి వద్ద గొజ్రైల, మేఠకల పాలు పెరుగు కొద్ది వెలకు కొనేవారట.

2ైల్లె

మా ఉరి తాహ్గుణులలో ఎక్కువమందికి కొద్ది

కొద్దిగా సొంత పొలాలు, పళున్చలు వుండేవి. పొలాలు లేని త్త

(యావ ణులలో కొందరు ఫుకోహితులుగానూ, కొందరు పూజూరులుణాన్తూ కొందరు కరణాలుణానూూూ కొందరు సిద్దాంతులుగానూ, కొందరు నాటు.వై ద్యులుగానూ, కొందరు భజన నేర్పే గురువ్రలుగానూ, కొందరు బడిపంతుళ్లు గానూ, కొందకు గజ్జ చల్లి, కర్పాణి మొదలెన చర్ధు జి య్బాలకు మంతాలుపెళ్తు వైద్యులుగాన్తూ కొందరు చదువులేని (మాహ్మూలేతర ధనవంతుల వద్ద గుమస్తాలుగానూ కొందరు “భిశ్షూంచేహి” అని అంటా రోజూ మౌ డఉల్లోనూ, చుట్టు 'వకల (గామాలలోనూ అడుక్కు తి నేవారుగానూ వుందే వారు కాని వారంతా బాగా బూమిబ్యుట నొమాగోదలా వున్న వాహ్మగోతర రైతుల కంకు ఎక్కువ సుఖజీవనంచేస్తూ నుంజేవారు ఎందుకనగా వారంతా (ాహ్మణులం తా) తమ తమ వృ షృలతోపాటు దినము, తేద్దినము, పెంగ్నిండ్ల వై రాలకు వెళ్ళి దక్షిణలు నంభావనలు పాషళాలు పశై వారు ఇంతే కాకుండా ఇాస్రొొలలో చావాాణ కులంలో పుట్టిన (యతి వాడూ బిచ్చమడుగుటకూ, దినము, తద్దినము వగైరాల సందర్భాలలో దానాలు పప్టుటకూ యోగ్యుడని (అ్బొర్హతగల వాడని శ్రాయబడి వుంది. అందువల్ల (శ్రావ్యా ణుడు వ వృత్తిలో వ్రన్నానే, దినము, లేద్దినము, సపెంగ్తి వగైరాల సందర్శాలలో చాన, ధరాస్హలు పట్టుచుండుట వలన అతడు ఆర్థికంగా తక్కిన కులాల్లోని ఘామిబుుట వున్న వారికంకటు ఎక్కువ సుఖఒవనం చేస్తూ వుండేవాడు తరి

అ రోజులలో దుక్కలాంటి నడివయ స్సు గల (వావ్యాణుడు మా ఊరిలో బిచ్చాానికి గుడ్ష బోలిని చంకఠకు తగిలించుకొని బయలుబేరితే, కాన్తఆస్తీపాస్తులున్న పతి గ్రాహ గేతర ఇల్లాలు తన యింటి వద్ద అరుగుమోద చాప వేసి విచ్చానికి వచ్చిన (కౌహ గని చాప మిద గౌరవంగా కూర్చోపెట్టి గొప్ప వినయ విధేయతతో కాను సొంతంగా దంవిస బియ్యాన్ని దోిలినిండా తెచ్చి ఆ చిచ్చానికి వచ్చిన 'డూవాణుని గుడ్డ జోలిలో వుంచి ఆయన అడక్క ముంజే తన దొడ్లో కాసిన వబేని కూరగాయను. కోసుకొని వచ్చి యిన్నేదిం ఎందుకనగా 'శూవ్మాణనికి వేని వస్తున్చ చానం చేవ్తే గొప్ప పుణ్యము కలుగున నే మూఢ నమ్మకం ఆరోజు లలో (చావూ జేతరులకు ఉగ్గు పాలతోనే బోధింపబడేది.

కాని కూలి నాలి చేసుకొని గౌరవంగా (బతుకుతున్న అ త్మాభిమానం గల ఒక ముసలి వావ శ గేతరుడు జబ్బు పడి కూలి నాలి చేయలేని స్థితిలో ఆరోగ్యం చాగుపడేవరకు గతిలేక ఇతరుల వద్దకు ఆర్థిక సహాయానిక్రై కలిమిగల ాహ్ముశెతరుల లోంగిళ్ళకు వెళ్ళితే వారు ఆతనిని నానా చివాట్లు పెట్టి నహాయం వమ్మి చేయకుండా నే తమ లోంగిళ్ళ ముందునుండి తేరిమివేకేవారు. ఎందుకనగా యావ తర బిచ్చగానికి ఏ విధమైవ దానం చేయకూడదనియు, చే నే చేసీన వార్చి. పాపం తగులుతుందనియు కేవలం [వాహ శ్రా

క! త్రి

డనే వానికొక్కనికే బిచ్చం సపెళ్రువారిని తరింపచేయగల శక్తి గలదనియు శా స్రుములలో '(వాయబడి వుందని (చావహ్మూణ ఇండితులు వక్కౌాణించేవారు కోశ

మూ ఊరి మాదెగవారు మా ఊరికి సువూకు ెండు మూడు ఫన్హాంగుల (1 క్రి మీటరు దూరంలో చుట్టు నుడి "సెలు వేసుకొని వాటిచుట్టూ మట్టిగోడలు పెట్టుకొని కంది కంప తడికలను వాకిళ్ళకు తలుపులుగా కట్టుకొని కాపురం చేస్తూ వ్రంజేవాకు వారికి మంచినీళ్ళవావి వ్రృున్నట్లు నాకు గుర్తుకు రావటం లేదు కాని మా ఊరిలో మున్‌నిఫ్‌గారి మేడకు పడమర వెపున బజారులోని మంచినీళ్ల బావి వద్ద వానికి దూరంగా కొంతమంది మాదెగవారు మంచినిటితై తమ కుండలను వుంచేవాగు (యాహ్మ శేతరు "లవరైనా దయ చలచి ఆ కుండల్లో నీళ్లు పోస్తే పోసినట్లు, లేనట్టయితే ఆ కుండలు రోజులు తరబడి బావి వద్దనే ఖాలీగా వడి వ్రండేవి స్‌ళ్లు పోసిన కుండలమిద మూతలుండేవి కా అందువల్ల "కాకులు విచ్చుకలు వగైరా వట్టలు ఆ కుండల మాద కూర్చొని ఆరట్టలేస్తూ వుండేవి 6 మాచెగవారు నూ ఊ ల్లో కి రావాలంటే నానా శాలంలో మోాకాటిలోతు ఆేగడ బురదలో కదం తొక్కు కుంటూ నడిచి రావలసి నచ్చేది వారు మా ఉఊూరి (శ్రావ్నా

ర్‌

జేతకుల బజారులరోకూడ భయపడుతూనే నడచేనారు, ఇంతే శాదు (యాహ్మూశేతరుల బజారులలో కూడ మాభబెగవారు ఇెప్పులు తొడుక్కొని గాని గొడుగు వేసుకొనిగాని వెళ్ళ టానికి అనుమతి వుండేదికాదు. కొన్ని (పాంతాలలో మాటదెగ వారు ఇత్తడి పాతలను వాడటానికి ఏలులీదు. వారు (మాదెగవారు) తలనుడ్డ చుప్పుకొని అగ కులాలవారి ముందుకు (రాహ్ల్మణులు, (చావూ ణేతరులు) రాకూడదు. ఇంతేకాదు ఒకచేళ మాబెగవారు వదేని పనిమోాద (శ్రావై శేతకుుల బజారుకు వెళ్ళవలసి వ స్తే వారు బజారు మథ్య నడవకుండా ఒక వెవుగా తొలిగి తోలిగి వంగి వంగి నడ వాలి ఎవరైనా 'చైాహ్ల జేతడలు ఎదురుగా వస్తైన్చంకేు చారిక్సి దూరంగా తొలిగిపోవాలి ఇక తావ్యూణ బజారు గుండా మౌాబెగవారు వెళ్ళివలసివ న్తేేవాహ్మణు లెవరై నాబజారులో ఎదురుగా వస్తూవుంకు, బజారులో వారు ఒక మూల సక్షీ= కూర్చుండి ఆ (చాహ్ముణులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత లేచి వోవాలి. కోంతమంది చాద్తపు 'ాహగణులు మాదెగ వారిని వూచుట, వారితో మాట్లాడుట కూడా పాపమని ఎంచి వారికి చాల దూరంగా వృంటూ వుండే వారు. మాటెగవారు కూడ ఆ రోజులలో శ్రావణ బజారుకు పోవటానికి సాహ సించేవారు కాదు డవు దం దా మా ఊళ్ళోని అము నైతులు నూచెగవారిని పాలే న్య (నౌకషప్లగా) పట్టు

కొని వారికి ముప్పొద్దుల అన్నం “పెట్టి జల నెలకు కొంత ధాన్యం కూడ ఇచ్చేవారు వారికి అన్నం బయట వాకిట్లో పెళ్తు వారు అన్నం ెక్టేటప్పూడు వారి మట్టి మల్లలలో అన్నం, కూర వైై రాలను ఎత్తిపడేనేవారు చల్ల కూడ ఎత్తిపోనేవారు వారి మట్టి నముంతలలో తాగటానికి మంచి నీళ్ళుకూడ ఎత్తిపో నేవారు ఎందుకనగా పొరపాటున వారిని అంటుకొన్నా, వారికి పాత తగిలినా అంటు అనిఎంచి తొము స్నానము చేనేవారు పాత్రలను తగలబెట్టి పనుపు సీళ్ళు జిల్తి తీసికొనేవారు కొంతమంది పా లీళ్ళకు మట్టి ముంతలు కూడ వృండేవి కావు అన్నం తింటూ వున్నప్పుడు వారు దప్పిక అయితే ఎంగిలి చారతోగాని, దోసిలితోగాని మంచి సీళ్ళు తాశేవారు వారి చారలోగాని దోనసిలిలోగాని మంచినీరు ఎత్తి పోనేవారు మంచినీళ్ళు గి వారు మరల అన్నం తినేవారు

వొాలమంది (యచావ్మాగేతర రె తులకు కూడ మాఅ నూచబెగల పొడగిన్షేది కాదు పొరపాటున తమ పంచిచెంగు వారికి తగిలితే వెంటనే చన్నీళ్ళ స్నానం చేసి తీశే వారు మాల.మాటబెగలు పొరపాటున [బావా శ చేతరుల ఇత్తడి శాగిపా తలను ముట్టుకొంకేే, వాటిని మంశేని తగల "బెట్టి పసుపు నీళ్ళు జల్లి తీనికొనేవారు

(చాహ్ము ణేతరుల మట్లి పాతలను మాల-మాబెగలు పొరపాటున ముట్టుకొంశే, వాటిని పగలగొట్టి దూరం7గా

క్రి

పార వేసేవారు. నూలసాలీలు నేసిన గుడ్డను తడివి తీసికొనే వారు. నూల-మాచెగలకు వావిలి పొశ్తే వుండేది శాదు, అందువల్ల (చాహ్థ్ణణులను ముట్టుకొనుట గాని, వారి 'ప్నాతలను ముట్టుకోవటంగాని వుండేది శాదు. మాల మాదేిగలు దగ్గరకున నేనే మెలుపడిపో కామని (ఆావ్మూణులు వారికి చాల దూరంగా వృండేవారు.

శాని మాల.-మాదెగలు దంవీన బ్‌య్యం, నూర్చిన భాన్యం, సంచులలో పోసిన వన్షు నేసిన గోనినంచుల్ను వేసిన ళ్ళు, "పేనిన నులక కోసుకొచ్చిన కూరగాయలు, చింత శాయలు, అరటికాయలు, వండిన "బెల్లం, పండించిన ఉప్పు, శడిగిన పశువులు గడ్డ వేసుకొని వచ్చిన బండి, ఎను, అల్లిన వాపల్కు వొడిన పలుగు, పొల, తట్టలు, బుట్టలు మొదలగు వాటీని (ాహగ్తణులు, (యాహు కేతపలు తడపకుండా నే వాడు కొనేవారు. వాటికి అంటులేదు కాని మాలు-మాదెగల శరీరాలను అంటుకోకూడదు. అంటుకొంకే పొపను తగలునని ఇాస్త్రొాలలో భగవంతుడే 'వాసిపెట్టాడని (ావ్యూణ పండితు అనేవారట,

నూ ఊరిలో తూర్పు టబేశస్తులుందేవారు. వారిని “తూర్పువారు అని అనేవారు. వారు భూ దుల (కింద లెక్కే. శనుక పొలాలున్న (వాహ్ముణులు ఎక్కువగా తూర్పువారినే పా లేర్షుగా "పెట్టుకొ నేవారు. కాని 'వాహ్మలేతర పాలేర్లు చొరకనపుడు నూ(తం పొలాలున్న (యౌవ ఖ్రాలు తప్పని

నరిమయె మాల మాదెగలను పా లేర్గనుగా "పెట్టుకొ నేవారు. అయిజకే వారికి 'యావ్మ్శాణేతర రెతులవలె ముప్పొద్దుల అన్నం "పెళశ్రువారు కాదు. కాని వారికి నెలనెల ధాన్యం జీతేం [శ్రింద కొలిచేవారు. ఎప్పుడైనా పండగల సందర్భంలో 'శైాహ్తుణులు తమ మాదెగ పాలేర్షకు అన్నం "పెట్టవలసి వన్వే, (చావ్మాణ ఆడవారు ఒక చాదమాకుల విన్తరిలో అన్నం, కూర వైరాలను పెట్టి తమ యిండ్లకు బయట బజారులో ఆ విస్తర్నివుంచేవారు. ఆ విస్తరి దగ్గరకు పాలేర్లు 'రాశముంచే 'రావ్మాణ ఆడవారు దూరంగా వెళ్ళివోయే వారు. మాచెగ పా లేరునచ్చి ఆ విన్తర్ని తన చినిగిన మురికి వపెపంచెలో వేసుకొని ఏ చెర్యుకట్టక్కో వ కాల్యకట్టకో తని కొనిపోయి అన్నం తిని చెరున్చలోనో కాల్యలోనో గుక్కెడు

ఆ రోజులలో (పతి (చాహగ్ణణ ఇంటి. అవరణలో తప్పక జాదంచెట్టు వుండేది. కాని చాదంచెట్టు శావ్మాణే తరుల ఇంటి ఆవరణలో వృంకు వారికి బాధలు తప్పవని 'మెవా శ్ర పండితులనేవారట. అందుకని దాహ గేతరులు తమ ఇంటి ఆవరణలో కూదంమొక్క_ మొలి స్తే వెంటనే దాన్ని వీకి పారవేనేవారట., అచబేవిధంగా నిమ ్రా అరటిచెట్లనుకూడ '(యాహ్మ్‌ గేతరులు పించకూడదనియు, వారు వి న్తట్లో అన్నం తినుట పాపమనియు, యాహు గేతరులు, మాల మూచెగలు 'మోకాలిపైశే పంచెలు కట్టుకో వాలనియు, మోళశాలి (కిందకు

ర్‌క

వారు పంచెలు కట్టుకొనుట పావమనియు (ౌవ్యణ పండి తులు చెప్పేవారు ఇంతేకాదు మాలమాదెగలు చొక్కాలు తొడుక్కో_కూడదు తొడుక్కొంంశే, (చాహగ్దణుల (వావ 'శేతరుల ఎదుటకు రాకూడదని కూడ (మోహ శ పండితు లనేవారట

(ైవా్తాణుల ఇండ్ల వద్ద అన్నం తింపే పుణ్యమని కొంతమంది చాదన్తపు కలిమిగల (చావూ గేతరులు అనుకొని 'యాహ్ముణుని యింటికి భోజన సామ్మగిని యావత్తు పంవించి అక్కడ అన్నం తినేవాళ్లు అన్నంతిన్న తరువాత వారు తమ విన్హల్ళేను పారవేసి వచ్చి తాను అన్నం తిన్న చోటును ఆన్చపేడతో అలిశేవారు తరువాత (వావ్మాణ, ఆడవారు వచ్చి పసుపునీళ్లు చట్లి ఆ చోటును శుద్ధిచేనేవారు

ాహణుడు వబేని పనిమాద (మైహ 9 గేతేరుల ఇండ్లకు వచ్చినపుడు, అతనికి దప్పిక అయిలే (బాహ్ముణేతరుల మజ్జిగ (తాగేవాడు మజ్జిగ నిండుకున్నప్పుడు అతడు (తాహ్య్ము₹తరులిచ్చిన మంచి సీటిలో ఒకటి రెండు మజ్జేగ చుక్కలను వేయించుకొని 'ాశేవాడు మజ్జిగ చుక్కలు పడిన నీళ్ళకు అంటులేదని ాహ్మాణపండితులు ఇాసాొలలో రాని వున్నదసి చెప్పేవారు

23

“అనమూదెగవారూ అనే మాట యొక్క అనల

రూపము *నూ తెగవారు” పూర్వ శాలంలో నవర్హ హిందు ఫ్‌ క్‌

వ్రులు- ముఖ్యంగా (శూవ్యుణులుం- మూాదెగవారిని తమ తెగకు (గుంపుకు) చెందినవాీనని చెప్పుకొ నేవారట. కాని కొన్నా ల్లకు “మా తెగవారు” అనే మాట “*మాదెగవారుూగా మారిపోయిందట _ దీనికితోడు ఆ రోజులలో కొంతమంది స్వార్థపరులై న సవర్ణ హీందునవ్సలు మాదెగవారికి సాంఘిక, ఆస్థెక, వైద్య విద్యా సౌకర్యాలను "లేకుండా చేనినందున వారు కడుబీదవానై పోయి. చచ్చిన నొడ్డుమాంసం తినే వారుగా దిగజూరిపోయారట.

అందువలన స్వార్థపరులైవ కొంతమంది వెదిళ (చావ్మాణ పండితులు మూచదెగవారిని గొడుమాంనం తినే నీచులు, వారిని ముట్టకూడదు, వారితో మాట్లాడకూడదు అని వారిని నిందించి ఆనాటి సంఘ "పెద్దలను కూడగట్టుకొని వారిని (మాదెగవారిని) తమ సవర్ష హిందునవ్చుల ఊళ్లకు దూరంగా మురికి కూపాలైన గూడాలలో వుంచి వారిచేత నానారకాల వెట్టిచాకిరీ చేయించుకోసాగారు.

ఆ రోజులలో పాపం మాజదెగవారు సవర్ణ హిందున్చుల యొక్క చచ్చిన గొడ్త చశా లో వారికి (నవర్ష హిందువు లకు పప్పులు, మోటహానలు, పుళ్లు, చారి పనివిల లకు

లుగా "న జండాలు తయారు వేని యిచే నారు. ఇంతేకాదు చారు నవర్ష వైదిక హిందున్చల వీనుగులను కా ల్చేవార.. వారు వవర్థ హీందువ్చల చాన్సు కబుర్లను ఇతర మాలలో చున్న వారి చుట్టాలకు చేశ్చీవారు.

వ్‌ర్త్‌

ఇటువంటి సేవా తత్ప్సరులైన మాదెగవారిని గొడ్డు మాంసం తినే నీచులు అని నిందించి నారిని ముట్టకూడదు; వారితో మాట్లాడకూడదు, చివరకు వారిని దు+డకూడదసి ఇ సాొొలలో ఆావైూణ పండితులు 'వాశారు.

నిజమాలోచి_ సే యీ గొడ్డు మాంసం తినే మాదిగ కులంలో ఫుట్టిన అరుంథకీ బేవిని నేడు తమను వెదిక (వాహ్య్ముణులమని చెప్పుకొనే వారి మూలపురువుడ్యు "వేశ్యా పుత్రుడు అయిన వసిష్ట మవార్షి ఆమె గుణగణాలను మెచ్చు ఛ్‌ొని 'పెంట్లాడాడని వైదిక టావ్మాణ పండితులే వక్కా

ఇంతేకాదు నేడు సవర్ష్మ హిందువుల "పిండ్రిండ్ర సందర్శా అలో (ైవ్మాణ పురోహితుడు అగుంథతిని ఆదర్శ మహిళ అని చెవ్పీ ఆమెవలె మంచి నడత గణము కలిగి శృండాలని పెండ్లి కూతురిక్సీ వనిష్టని వలె కులనును పాటించక మంచి గణము నడతగబ అమ్మాయిని “పండ్లీ చేసుకో వాలని “పెండ్లి శొడుకుకు బోధించి వారిచేత ఒహ్టాట్టి ఇవమాణాలను చేయిస్తాడు.

ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమెన న౦గతిని చదువరులు ప ర్తుంచుకోవాలి. గొడ్డు మాంసం తినే మాదెగవారి ఆడ పడువైన అరుంథతీ 'దేవిశీ, "వే శ్యాప్యుతుడునూూ, అవు మాంసం లేనిది ముద్దెత్తసని అలిగిన వసిష్ట మహర్షికీ పుట్టిన నేటి వైదిక 'తాహ్థుణులు మాజెగవారిని గొడ్డు మాంనం తినే

క్‌7

సీచులని నిందించి వారిని సవర్శ్మ హిందువుల ఊళ్ళకు దూరంగా వుంచటం వాపు (నవర్ష హిందువులు) తమను తామే అవమానించుకొనుట కాదా?

చూడండి మన ఊళ్ళల్లో మాచదెగలలో కూడ గొడ్డు మౌొాంనం తినేవారు చాల తక్కువే ఆ తక్కువ మందికూడ చచ్చిపోయిన గొడ్డు మాంనమునే తింటారు కాని వారు అమెరికా ఐరోపా ఖండాలలోని 'యజిలవలె (శ్రతిరోజు మాంసాన్నిక్తె వేలాది (బతికవ్సన్న ఆవులను చంపుట లేదు ఆ చేశాలలో రోజూ వేలాది ఆవ్చలు మాంసానికై చంపబడు తున్నాయి. అక్కడ గొైలు, మేకలు, కోళ్లు వున్నప్పటికీ వాటి మాంనం ఆను మాంనం తరునాతనే

ఆ చేశాలలో న. మాంసం తిననివారు అరుదుగా వుంటారు కనుక నారంతా బతికి వున్న అవ్చలను చంవి తినే వానే కాని వారిని మనదేశపు నవర్ష హిందూ పండిపంలు గొడ్డు మాంసం తినే నీచులు అనిగాని అంటరానివారనిగాని మౌట్లాడరాని వారనిగాని అనగకపోగా ప పెచ్చు నారి "దేశా లకు మన నవర్ల పాందున్సలు (శావహగణులతో నపశ అచేక మంది డబ్బు నంపాదన్నక డాక్టర్లగానూ, ఇంజ సనీయర్షగానూ నంగీత విడ్వాంసులుగానూూ భరత నాట్యాచార్యులుగానూ, లలితకళా విశారదులుగానూూ చిత కళా నిపుణులుగానూ యోగులుగానూ తత్త గదే _త్తలుగానూ ఇాశగాలుూూగానూ, పారిశ్రామిక వే _త్తలుగానూ. పేర్ల "పెట్టుకొని ఎగబడుతున్నారు

వ్‌క్రి

ఇక్కడ ఒక నంగతిని చదువరులు మరచిపోరాదు సవర హిందూ మేధావులు వగైరాలు మన "చేశంలోని గొడ్డు మాంసం తినే మాదెగవారిని తమ 'గామాలకు దూరం7ా వుంచి ఇతర ేశాలలోని గొడ్డు మాంసం - అశ్చమాంసం - తినే వారికి సేవచేసి డబ్బు నంపాదించుకొనుటలో మన 'జేశపు సవర్శ హిందూ పండితుల దృస్టిలో తప్పు కానట్లుగా కన్పిస్తోంది.

ఇక్కడ ఒక సంగతిని చదువరులు గు గ్ర్తుంచుకో వాలి. మనబేశపు గొడ్డు మాంసం తినే మాబెగవారు ఆర్థికంగానూ సౌంఘికంగానూ. వెనుకబడి వున్నందువలనే వారిని గొడ్డు మాంసం తినే నీచులని మన సవర్శ హిందూ. పండితులు వై గాలు నిందిస్తున్నారు. ఎందుకన అృ మాంసం తినే డబ్బుగల విదేశస్థులకు మన నవర్ణ హిందువులు: ఊడిగముచేసి డబ్బు నంపాదించుటలో తప్పులేదని భావిస్తు న్నారు, మరియు డబ్బు నంపాదనకు కులము,మతము, దేశ ము, ఆభారాల్తు ఆహారాలు, అడ్డురావని మన సవర్ష పి*ందూ సోదరసోదరీలు (ప్రత్యత్షంగా రుజువు చేస్తున్నారు. కనుక్‌ నిజ మెన (వజాస్వామ్యవాదులై న రాజకీయ వేత్తలంఆా, ఆ్థికం గాన్తూ సాంఘికంగానూ, వీద్యా వైద్య వైరా వనరుల లోనూ మన బేశంలో వెనుకపడి వున్న పహారిజిన్య గిరిజన తదితర వెనుకబడిన వారందరకూ తగిన అఆస్థిక సాంఘిక, వెద్య విద్యా సౌశ-ర్య్యాలను కల్పించి వారిని డబ్బుగలవారిగా చేసిన యెడల్యమన దేశంలోని వెదిక (బావాూణులు వగైరా

క్క

వవర్ష హిందువ్హులంతా. వారిని తప్పక (పేమించి గౌరవించ గలరని మనవి చేస్తున్నాను. రడ

ఆ రోజులలో నూల_మాభబెగవారు కూడ తమను హిందువ్రులమని చెప్పుకొనేవారు. కాని పాపం వారిని సవర్ణ హపిాందున్రలు తమ "చేవాలయాలలోనికి గాని తమ చాన్చలవద్షకు గాని రానిచ్చేవాపకాదు. వారువన్వే దేవుడు చావ్రలు మైల పడిపో తాయనే వారు. ఆరోజులలో ఇంకా ప ల్లెటూళ్ళల్లోకి (ీస్తుమత(పచారంభాగా లేదు. అందువల్ల మాలమాబెగ వారు కూడ 'రావ్మాణులు, 'శాహ్మా గేతరులు మొదలగు హీందు వుల వలెనే తమకు “రామయ్య _ రామమ్మ, భూపయ్య బూసెన్ము, రంగయ్యా _ రంగమ్మ, సుబ్బయ్య-సుబ్బమ్ము, ర్త్తేయ్య యు రత్తమ్మ, సూరయ్య - సూరమ్మ, చంద్రయ్య చం దమ్మ, మంగయ్య-మంగమ్మ త్రై మొదలగు పేర్లను సెట్టు కొనేవారు. కాని (చాహ్థాణులు, (చాహ్లై ణేతరులు వాకిని శీ ర్రామ్రిగా. _ రామా, బూసీగా-బూనీ, సుబ్చిగాంసుల్చీ, రత్సిగా-రత్తీ; ఆని వీలిచేవారు,

రా హ్నాణులు, యౌ వ్మాణేతరులను “రామన్న-రామం చుష్ప, సుబ్బన్న- సుబ్బమ్మూప్ప, రంగన్న _ రంగమప్పు, నాగన్న-నాగంమప్ప, వెంకన్న- వెంకంమప్ప అని విలిచేవారు.

కాని మాల మాదెగ వారు (చావూ చేతరులను “రంగయ్య దొరణారు.రంగమ్ము దొరసానిగాప, భూమయ్య

చరి

దొరగారు _ బూసెమ్ము దొరసానిగారుు రత్తయ్య దొర 7గారు.ర త్తమ తి చొరసానిగారు, "పెద్ద దొరణారు-ెద్ద దొర సానమ్ముగారు, చిన్న దొరగారు = చిన్న దొరసానమ్ముగారు? "పిద్దబాబుగారు జు "పెద్దమారియిగారు, చిన్న బాబుగారూ. చిన్నమ్మాాయిగావు అని భయభ కలతో పిలిచేవారు.

ఇక దావ్యా శ్రణులను మాలమాజదెగవార్సు కము నా కాపు వైరా. (చావా ౩ చేతవలు, “రామయ్య పంతులుగారూ, సుబ్బయ్య సీద్దాంతిగారు, సోమయ్య సోమయాజులుగారు, పున్నయ్య ఇ్యస్రైగారు, "శీమయ్య శర్శుగారు మంగయ్య 'చౌతులుగారు, అప ఎయ్యశా్యస్రుగారు అని వీలివేవారుం ్రావ్యూణుల మగ వీల్లలను కూడా యిబేవిధంగా విలిచేనారు..

(చావ్యూణుల నంగతి నాకు గుర్తులేదు, కొని యావ్ళా శేతరులు, కొంతమంది చాదస్తపు మాబెగవారు న్యూతం మన 'ేశంలో మన మాలసాలీలు నూలుకు వరిగంజినిగాని, జొన్నగంజినిగాని సెట్టి 'నేసినగుడ్డను తడిపి వాడుకొనీవారు. కాని హటాహ్మణులు, (ఢౌావా ' తరులు యావన '్రందీ హిందు వ్రులు, మాల..మాదెగలవారితోనవో విదేశాలలో ముఖ్యంగా ఇంగృండులోని గుడ్డల మిల్లులలో అవ్రుకొవ్వు మయోరంలో నాన “పెట్టిన నూలుతో నేయబడిన మల్లు, గ్లాసుకో, 1708 మల్లూ వేరా విదేశీ గుడ్డలను చిండ్రిండ్లు వగైరా శుభకార్యాల నందర్భాలలో కూడా తడపకుండానే వాడు కొనేవారు, ఇక మాహగణ ముండమోపుల నంగతి (బో దెమ్ముల నంగతి) చెప్పనక్కరలేదు. గ్లాసుకో మల్లు వరైరా విదేశీ

ర!

₹పడ్డలు నన్నగా వుండి తడిపిన వెంటనే ఆరిపోనునని ఎంచి వొటీనే కొని కట్టుకొనేవారు. వారునాటిని కొన్నప్పుడు తడి పే వారుకాదు.తడపకుండా కుకుంటున్నారని ఎవరన్నాలడిగి తే మనబేశంలో మన మూలసాలీలు నేసిన గుడ్డకు అంబుగాని విదేశాలలో ఎక్కడో మిల్ల్గులలో తయారెన గుడ్డకు అంటు "లేదని ఇా స్రొలలో రాయబడి వ్రందని 'ాహ్ముణ పండితులు వెప్పేవారట, 25

ఆ రోజులలో కమ్మ, శాపు రెడ్డి, వెలమ, సాలి, మంగలి చాళలి మొదలగు గాహగ్తజేతరులలో పండి ఆయిన మనిమీ_ఆడదిగాని మగవాడుగాని-చనిపో తే. అతని ఇంటిపేరు గలవారంళా 1న రోజులపాటు విచార సూచకంగా “మెంలి పాటించేవారు. మైంలను “సూదకము” అనేవారు. మైంలకు గుర్తుగా తిరుదూర్షపు బొట్టుకు బదులు “నాము చొట్టును “పెట్టుకొనేవారు. మెంలను నుఖ్యంగా (ఛాహగ్దణులు తు.చ. తప్పకుండా పాటించేవారు. మైంల వాళ్ళను (యావ ఇులు ముట్టుకొంళే తప్పక చన్నీళ్ళ స్నానం చేనేవారు, మా బడిలో మైంలవిల్లలను వేగుగా కూర్చో బెక్టు వారు. 'మైంలలో 'ెండ్రిండ్లు, అక్ష రాభఖ్యానము మొదలగు శుభ "కార్యాలను వేనేచారు కారు.

ఈ సూదగాన్ని (యరూహ్ముణులు పదిరోజులపాటు మామే పాటించేనారు. (చాహ్మ గేతరులకు 15 రోజులు, మాకు 10 రోజులు ఎందుకని (బాహ్మణ పండితులను అడిగి లే

6౮2

సంధ్యలు "లీని మూస్ట్రలా లజ్ఞానులుకాస, వారికి చనిపోయిన మనిమికైై (యాహ చేతరులకు కలిగినంత విబారముగాని, దిగులుగాన్సి దుఃఖంగాని కలగదని శాహ్మణ పండినములు వక్కా_ణిచేవారట,

(యాహ గేతరులు 15 వరోజున తమ యింటిలో వాడు కొనే మంచాలు పీటలు, పక్క_గుడ్డలు మొదలగువాటిని తడి పేవారు. చనిపోయిన మగవాని "పెంక్లాన్ని చాకళ్ళు ఒక మంచాన్ని వెల్లికల వేని దానిమోద పండుకోబెట్టి ఏదేని చెరువు కట్ల వద్దకో, ఏదేని బావివన్దకో తీసికొనిపోయి ఆమెను స్నానం చేయించి ఒక గోరంచు తెల్లని నుడికోకను కట్టు కోటానికి యిద్చేవారు. ఆమె గాజులు పగలగొట్రబడదేవి, ఆమె పు పై (మంగళ స్యూతం) 'లెంచివేయబదేది. ఆమె నుఖాన గల కుంకుమ బొట్టు తుడిసి వేయబడేది. ఆమె రవికె తీసివేయ బ డేది.ఆరోజు మొదలుకొని ఆమెరవికెను తొడుక్కో కూడదు. ఆమె రంగు గుడ్డలనుగాని పువ్చుులనుగాని ధరించరాదు. సువాసన (దవ్యాలను ఆమె శాసుకోకూడదు. “పెండ్లీవగై రా శుభకార్యాలలో ఆమె పాల్లొన గూడమ, ఎవనైనా ఊరికి బయలు 'దేరేటప్పుడు ఎదురుగా ఆమె రాకూడదు. ఆమె

_ చేతులకు “రాగినోట్లో తొడుక్కో_ వాలి. గాజులు తొడుక్కో_ కూడదు, ఈ ఫోరమెన దృశ్యాన్ని నీను మా "పెద్దక్క "పెనిమిటి చనిపోయినపుడు కృృషస్లాజిల్లా బల్లి ప్మరు[గామంలో

63

మాచి ఆన్రరమని వడ్చాను. నాకు దగ్గరగా వున్న కొంత మంది "పెద్దమనుషులు నన్ను దగ్గరకు తీనికొని ఓచాళ్చారు. (శాహ్మణులలో ఇంతకంళకు ఎక్కువ ఘోరమెన దురాచారం వుండేది. “పెనిమిటి చనిపోయినపుడు దాహ శా వితంతున్రుకు (తాడు "తెంపబడిన అమ్మాయికి) తల వెంట్రు కలు పూడ మంగలి చేత గొరిగించివేనేవారు. అందుశే “పెనిమిటిచనిపోయిన(బాహ్ముణ అమ్మాయిని “ముండ మోవి?” అని అనేనారు ముండమోవీ అంశ బోడిగుండు గల ఆడది అని అర్థం, (వాహ్మణ వితంతునులు నెలకొకసారి తప్పక తల: గొరిగించుకో వాలి. పడుచు వితంతువ్చలకుగాని బాలవితంతుప్రు, లకుగాని మరల "పెండ్తింగ్లు చేసేవారు కారు. ఎందుకన అడ వాళ్ళు మరల "పెండ్లి చేసికొనుట పాపమని శాస్త్రాలలో రాయబడిన్రందని (యైాహ్ముణ పండితులు చేప్పేవారట. ఆరోజులలో కూల్య వివాహాలు ముఖ్యంగా [వాహ గొ లలో ఎక్కువగా వుండేవి. అందువల్ల (చాహ్మణులలో వితంతువులు కూడ ఎక్కువగా వృండేవారు.

(యూవా శ్ర వితంతువులు (విధవలు = ముండ మోపులు ఒంటిపూట భోజనంచేసి ండవపూట వైజైనా అల్పహారం చేనేవారు. శెండవపూట చాలమంది 'శూవా ఖొ వితంతువ్రలు వేపుడు వీండినిగాన్ని తెపాళారొ శ్రైనుగాని చేసుకొని తినేవారు. మా ఆఖరు గురువ్చగాలైన కూనపులి సుందర రామయ్య గారి అత్తగారు (పేరుగుర్తు లేదు) 'ళాను తినగా మిగిలిన రొ ల్రైను

కక

గాని వేపుడు వీండినిగాని వెంళటప్పా అని సన్ను వీలచి నాకు -పెళ్తువాకు. ఆ రోజులలో మా ఊల్లోని వయస్సు మళ్ళిన తాహ్ముణ వితంతువులు మూ టోరి మెట్టచేలల్లోని పచ్చగడ్డిని తమ పశువులకుకోసుకొని వచ్చేవారు. మా గురువుగారి అత్త గారు కూడ గడ్డికై మెట్టపొలాలకు వెళ్లేవారు. ఆ రోజులలో (చాహ్గుణులలో ఆ పని తప్పు కాదుం

26

ఆ రోజులలో చాలా పన్షెటూళ్ళలో ఎక్కువగా కలరా (డోకులు, వాంతులు, మమాచికము (అ మో్ళోర్సు, తడపర, ఆటలమ్మ మొదలగు జిబ్బులు వస్తూ వుండేవి ఆ జబ్బులను అమ్ము వారలు (చేఏచబేనతలు) కోచంచెంది పంపుతూ వుంటారనియు, మందులు వాడితే అమ్మువార్లకు కోపం ఇంకా ఎక్కువై పోతుందనియు, అందుకని ఆ జబ్బులకు మందులు వాడకూడదనియు చెప్పేవారు. కాని అమ్మువార్లను వొంతింప చేయటానికి కొలుపులు (జాతస్ల్ర) కొలవాలని చెప్పికొలుపులు కొలిచేవారు.

ఆ జబ్బులు ఊల్లో కన్పించగానే అమ్మ వార్హ్యకు కొలు పులకు కొన్ని రోజులు ముందుగా “ముడుపులు” కనశ్తువాగు, ముడుపులను *మిోాందులు” అనికూడ అనేవారు. ఊల్లో ఈ జబ్బులు కన్పించగానే ఊరిలోని ఇండ్లు కలిగిన వారందరూ తమ తమ ఇండ్ల వాకిళ్ళకు పచ్చి వేపముండల తోరణాలు కట్టు

క్‌ థ్‌

శొనీవారు ఇండ్త గోడలను జఉేడతో అలికించి సున్నం కొట్టించుకొనేవారు.

ఆ వోజలలో మా ఊళ్ళో అడ _ మగ గశాభారు లుండేవారు. గణాభారంశు బేవతావేశము గల మనిషీ -జేవతావేశము కలిగినపుడు గణాచారి వణుకుతూ. వ వేవో మాటలు బిగ్గరగా ేకలు పెట్టుతూ అనేవాడు, ఆ మాట లను అమ్మువార లే వానిచేత అనిపి స్తున్నారని జనం నమ్మే చారు

మా ఊళ్ళో ఆ రోజులలో ఒక (ఛాహ్ముణ ఆడ గణా చార్మి ఒక (మరాహ తొ మగ గణాచార్మి. నలుగురు మగవళ్ళీ గణాచారులుండేవారు. ఒకపారి ఒక గవళ్ల గణాచారి బేవతా వేశంలో ఒక కోడిపెట్ట మెడను పండ్లతో కసిక్కిన కొరికి చానినిదూ రంగా విసిరిపొర వేశాడు, అది అమ రి మహిమ అని (ప్రజలు నమ్మేవారు.

రాహ్ముణ గణావారుల నంగతి నాకు గుర్తులేదు, కాని (వావాస్తణేతర గణాభారులు అందరూ, మేళతాళాల వారు డప్పులు వాయించేవారు, వంబలాళ్లు కొలుపుల సమయంలో కల్లు నాటు సారాయి లెన నగా తాలేవాప, ఈ సమయలో (_ాగుట తప్పుగా ఎంచబడేదికాదు. పై చ్చు (ాగుట శప్పునిసరి అనుకొజేవారు.

కొలుపులు కొలవటానికై మావ్లూరిలో నడిబజారులో ఖాళీగా వున్నచోటులో ఒక్కొక్క జేవతకు తాటాకులతో

ళ6

ఒథ్కొక్క- గుడిసె వేయబడేది. ఆ గుడిసెను “పురము ఆనేళారు. ము తక్యౌలమ్మ, పో లేరమ్ము; గంగానమ్మ, మారెమ్మ, ఇనకుండంకమ్మ, కొర్లంకమ్ము. పోతురాజు మొదలగు ేవీజేవతలకు విడివిడిగా వురాలు నిర్మింప బ డేవి. వాటిలో అమ్మువార్హ మట్రిబొమ్ములను వుంచి పదిరోజులపాటు పూజించే వాగు,

॥ ఆఖరురోజున అమ్మువార్లకు (యొక్కు= బడులని దున్న పోతులు, మేకపోతులు, గొాైపోతులు, కోడ్షి-పెట్టలు వై శాలు బలి యివ్యబ దేవి, పందులు మ్మాతం తినటానికి పనికి వస్తాయిగాని అమ్ము వార్గకు బలిఇవ్వటానిక పనికిరావ నేనారు,

బలి యిచ్చిన దున్నపోగులను మాదెగవారు, "మేక పోతులు, గొ ైపోతులు, కోళ్లు వై రాలను (యాహూ చేతరులు కమ్ము, కాపు, వెలమ, శెస్టి, మంగలి చాకలి, కుమ్మరి న రాలు- తినేవారు. కొంతమంది (చైవ శేతరులు బలి ఇవ్వు బడిన మేకపోతులు వైరాల మాంసమును ఇతర (గామా అలో వున్న తను చుట్టాలకు కూడ పంవించేవారు. కొంత మంది (చాహైణేతరులు బలి యివ్వబక్షిన 'మేశపోతులు వై రాల మాంనమును చిన్న చిన్న ముక్క_లు ముక్కలుగా కోనీ ఒక నన్నని (తాడుకు గుచ్చి ఎండ బెట్టుకొని కూరలు చమా లేనినాడు వాటిని వండుకొని తినేవారు. ఆ ఎండిన మాంసపు ముక్కలను దోనకాయ “వరుగుివలి వాడుకొనే చారు,

67

యచాహ్గ్ముణలు అమ్మవార్లకు (దేవతలకు) బలి ఇచ్చిన దున్నపోతులను మాదెగవారికీ మేకపోతులు గొ ౭పొళ్లుళ్లు వై రాలను కుమ్మరి, చాకలి, మంగలి, కమ్మురి, సాలి వగైరా పనివాళ్ళకు ఉచితంగా యివ్వబడేవి కాని యైహవ్మాణులు అమ్మవార్లకు ఎక్కువగా పిండివంటలనే (వ ప్పలనే) ఆరగింప చేసేవారు

కొలుపులు చివరివోజున ఒక చిన్న కొయ్య చక్రాల బండిని చేయించి దానిలో కొర్లంక మ్యుబొమ్మును పబ్టుకొని ఒక పంబలాయన కూర్చుండే వాడు అఆ బండిని “కొర్లంకమ్ము బండి” అనేవారు ఆ బండిని మా ఉఊరిలోనివారు కొందరు మా డారి పొలిమేర వరకు మేళ తాళాలతో లాక్కెళ్ళి అక్క_డ ెండు మూడు మేశపోతులను కొర్గంకమ్ముకు బలి యిచ్చి కొన్ని కొబ్బరికాయలు కొట్టి ఆ బండీని, ఆ బొమ్మను అక్కడ విడిచిపెట్టి నచ్చేనారు. అమ్మ వారిని తృ్తిపరచి ఊరి వాలిమేర దాటించి వచ్చాము ఇక మన డఊల్లో జబ్బు లుండవని (వజలు నమ్మేవారు

2

అ రోజులలో 'శాహస ౯తరులలోనూ మాల మూాబచెగ వారిలోనూ. ఎక్కువగా అడవాళ్లకు దయ్యాలు పశ్రేవనే వారు ఆ దయ్యాలను వదిలించేవారిని “భూత మై ద్యులు అని అనేవారు ఆ రోజులలో *చేబడులూు (ఇతరులను చంపటానికి

కళ్‌

చేసే క్రతువులు) కూడ ఎక్కువగా వ్రుండేవనేనారు. చేబడు లను కూడ భూత వైద్యులే నయం చేసేవారట.

అఆ రోజులలో (ాహస్యుణులు, కుమ్మర్లు, చాకళ్ళు భూతవైద్యం చేసేవారు, కమ్ము, కాపు ఆెడి వెలమ, రాజు

న్నే అత స

వగైరా ౮ హ్థ్మై ఇతరులకు పన దయ్యాలను (వాహ్ముణ భూత వైద్యులు, మాల మాదెగవారికి పట్టిన దయా్యాలను కుమ్మరి, చాకలి భూత వై ద్యులు వదిలించే వారట.

చావ ాణ భూతవెద్యుల సంగతి నాకు లెలీయను గాని కుమ్మురి, ఇాక్షల్రి భూతనైద్యులు మాతం దయ్యాలను వడిలించే సందర్భంలో లెస్సగా కల్లు, సారాయిలను (_లౌగి దిట్టంగా "వేటమాంసం తినేవారట. సారాయి లగి మాంసం తినంది దయ్యాలతో మేము పోరాడ లేమని వారు చెప్పేవారట,

భూతవైె ద్యులు దయ్యాలు పట్టిన వారిని "ఫీముబెత్తా లతో అజే పనిగా చావబాదేవారట. దయ్యాలు పట్లిన వని అనుకొనేవారు ఆ ెబ్బలకు తట్టుకొలేక చిగ్గర ౫ా వడ్చేనారట. తుదకు "దెబ్బలకు తాళ లేక దయ్యాలు పారీ .పోయేవని చెప్పుకొనేవారు కాని దయ్యాలు పట్టుట అనేది ఒక రకపు జబ్బు అసి నేటి డాక్టర్లు అంటున్నారు. ఆ రోజూ లలో ఘాత వైద్యులు సామాన్య (ప్రజలను భయ పెటి వారిని ఆక్థికంగా దోచుకొ నేవారు.

ఛి

28

ఆ రోజులలో తడి న్వేనూూ, నలిగిలేనూ చినిగిపో యేవి, శాలితే మపైపోయే కాగితాల నోట్లు (శ్రశెన్‌నీ నోట్లు) వుంచేవికాన్స, కాని తడిసినా, సామాన్యంగా కాలినా చెడి పోకుండా వృండే రాగి వెండి నాణములు (బిళ్ళలు) వుండేవి. పెటిని దమి డీలు అరశకానులు కానులు, అనక్థణాలు 'బేడల్కు పావలాలు, రూపాయలు అనేవారు. దమి డీలు? అరకానులు కానులు, అర్ధణాలు శుద్ధమైన (నికా_ర్రె నన) రాగితోనూ, శేడల్కు పావలాలు రూపాయలు శుద్ధమైప వెండితోనూ చేయబడేవి.

అరకానిక్మి11 దమ్మిడెలు, కాసీకి 8 దమ్మిడీలు, అర్ధణాకు 6 దమ్మిడీలు, అణాకు 128 దమ్మిిడీలు, 'బీడకు 94 దమ్మిిడీలు పొవలాకు 48 దమి డీలు: రూపాయకు 192 దమి డీలు

దమ్మిడీ విలువ 1 పైన, అరకానీ విలువ 84 మైనలు, శానీ విలువ 11 పెసలు, అర్ధణా విలువ క పైనలు, అణా చిలువ 6 పెసలు, బేడ విలువ 18 పెనలు, పావలా వీలువ, రశ్మీ పెసలు

అఆ రోజులలో దమ్మికీల నాణము.లు కోకొల్లలుగా కోట్ల సంఖ్యలో ఉండేవి, మారక (దవ్యంగా ఎక్కువగా చాడుశకలో యా దమ్మిడీల నాణాలే వుండేవి. సామాన్య (పజిలు, కూలినాలి చేసుకొనే 'వజిలంతా జీవి తావనర నిత్య

ఖం

వస్తువ్చలను దమ్మిడీలతోనే కొనుగోలు చేసేవారు. చిల్లర వ్యాపారమంతౌ ఈ దమ్మిడీలతో నే జరోోది.

ఆ రోజులలో కూలీలకు, చేతివృత్తుల వారికి పొలే ర్లకు వారి చాకికీకి బగులు ఎక్కువగా థాన్యమే కొలనబడేది. చాకలి మంగలి, కుమ్మరి, కమ్మురి, సాలి, వంగి, మాచదెగ, మాలసాలీ మొదలై న చేతి పనులవారికి ఎక్కువగా ధాస్యమే (వక్షుగాని, మొక్క-జొన్నలుగాని, పచ్చ జొన్నలుగాని, తమి దలుగాన్మి నజ్దలుగాని, వరిగలుగాని) కొలవబ దేవి

ఆ రోజులలో పళ్ళెటూళ్ళల్లో పాటక జనం కోమటి దుకా౯ణాంలోని సరుకులను ఎక్కువగా ధాన్యం యిచ్చే కొను గోలు చే నేవారు.

ఆ రోజులలో మగవానికి రోజుకూలి త వ్వెడు (ఇకిలో) ధాన్యంగాని ౭ అణాలు (18 పెసలుడ బ్బులుగా ఇచ్చేవారు పాటక జనం కోమటి దుకాణంలో 1 దమ్మిడీకి (1 పెసకు) చింతపండు, ఉప్పు, కి దమి కీలను (1 వెనకు) చియ్యంగాని, 'మొక్క_-జొన్నలుగాని పచ్చజొన్నలు గాని, తమిదలుగాని, జి దమి 'డీలకు పప్పూ, మసాళా దినుసులు, ఎండుమిరపకాయలు, లి దమ్మిడీలకు కుంకుళ్లు, కొబ్బరినూనె, ఆనుదను గాసి నువ్వుల నూనె గాని కొనుక్కొనేవారు. ఈ సరకులతో అలుమగలు, ఒక బిడ్డ ముగ్గురూ ఒకరోజు కడుపునిండా తిండి తినేవారు. ఆ రోజులలో మూంనం కూడ చాల చెళ.

71

ఆ రోజులలో వ న్లైటూళ్ళల్లో పొయ్యిలోనికి పుల్లలను పాటక జనం కొనుక్కొదేవారు కాదు ఎక్కడబడితే అక్కడ కావలసినంత ఎండుకంప మెట్ట పొలాల్లో వుండేది పౌొటకజినం దానిని వరుకొని తెచ్చుకొని వంట చేసుకొనేవారు అ రోజులలో కూరగాయలు, మజ్జిగ వగైరాలను రైతులు పాటకజనానికి ఊరకే యిచ్చేవారు పాటక జనం తమ రోజు కూలీలో (12 పైనలలోో కూడ 2-8 దమ్మిడీలు వెనశేసు కొనవారట

29

ఆ రోజులలో గింజలు (ధాన్యాదులు) కొలవటానికి కొన్ని కొలత ప్యాత లుండేవి అరగిద్ద, గద్ద అరసోల, పోల, తవ్వ, మానిక్క అడ్డ, కుంచము మరకము మొదలగు కొలత ప్యాతలు ధాన్యం వరశైై రాలను కొలవటానికి ఉపయోగించ బదేవీ అరగిద్ద, గిద్దం అరసోల్య పోల, తవ్వ, మౌనిక, అడ్డ మొదలగు కొలత పాతలను ఎక్కువగా కొయ్యతోనూ, కుంచం, మరకం ఇనుముతోనూ చేయబడేవి

20 కుంచాలుగాని 28 మంకాలుగాని ఒక బస్తా 10 బసాలు ఒక పుటి, 9 అర గిద్దలు క్షే గెద్ద ల్డె గిద్దలు కే అర జోల $& అర సోలలు క1ేసోల 2 సోలలు 1 తవ్వ 1! తవ్వ్యలు క్షేమానిక £2 మాసెకలు 1 అడ్డ లి అడ్డలు 1 కుంచం ఆ రోజులలో ధాన్యాదులను తూచటానికి కాటాలుం దేవికావు ఎంత ఛాన్యాన్నైనా కోమట్లు కుంచంతోగాని మరకంతో

రె2

గాని కొలిచేవారు. కొలిచినందులకు వారికి తగిన మజూరీ క్రింద ఛాన్యమే యివ్వబ డేది. అర గిద్ద 50 (గ్రాములు, గిద్ద 100 గ్రాములు, అరసోల £00 (గ్రాములు, జోల త్తం0 ములు, తవ్వ 800 (్రాములు, మానిక 1600 (గ్రాములు, అడ్డ 8200 (గ్రాములు, కుంచం 6400 బ్రానులు, ఆ రోజులలో కొన్ని వస్తువులు తూచి కూడ అమ్ము బడేవి. బెల్లం, చింతపండు, మిర్చి, కూరగాయలు మొదలైన వస్తువులు తూచి యిన్వబడేవి. తూయటానికి కొన్ని లూకపు శాళ్లు వుండేవి, పావు తులము, అర తులము, తులము, ఫలము, ఛటాకు, నవటాకు, నవాశేరు, అర్ధ "జేరు శేరుం ఆర ఏనె వీశి, మణుగు మొదలగు తూకపు రాళ్లు ఉండేవి, వాటిలో కొన్ని ఇత్తడితోనూ కొన్ని ఇనుముతోనూ 3జేయబ దేవి, 'పొవు తులను కి ములు, అరతులము క 'శ్రాములు, తులము శ్ర రాములు, ఛటాకు 83 (గ్రాములు, నవటాకు 6 (గాములు, అర్ధ శేరు 180 'శాములు, “ఖీరు ౭60 'గ్రానులు, ఆరపీశ 650 ములు, టె క300 (ములు, మణుగు 10400 గ్రాములు, ఆ రోజులలో నేలను పొదాల (అడుగుల) తోనూ, అంగలతోనూ కొలిచేవారు (ఆౌడు, జారము, గుడ్డ ఖై

వై రాలను జాన, మూర, బార వై రాలతో కొలిచి అమ్మేవారు.

ఆ రోజులలో సమయం తెలుసుకోటానికి గడియారాలు పల్లెటూళ్ళల్లో వుండేవి కావు మా (గ్రామంలో ఎవరింట్లోనూ గడియారం ఉన్నట్లు నాకు గుర్తు లేదు, కొంతమంది ఉద్యో గసుల్క ధనవంతుల ఇండ్లల్లో గోడ గడియా రాలుంటేవనే వారు. నేను మాతం మా వూళ్లో ఎవరింటిలో కూడ గడి యారం చూడ లేదు,

మా బడిలో గడియారం ఉందేది కాదు, కాని మూ పారశాలలోని పాశాలుు మూ భోజనాలు పాఠ శొలను పారంభించుట, విడిచి పెట్టుట మొదలగు పనులు మా బడి చావిడి దూరు. నీడను బన జరుగుతూ వుండేయి, సత్త ాలు (చుక్కలు, కోడి కూతలు, కొన్ని పక్ష్యూల అరు పుల్ము మొదలగువాటి ద్యారా కూడా సమయం "తెలుసుకో బదేది.

30

అ రోజులలో నీపల్లిపాయలు, వెల్లుల్లిపాయలు, మసాళా పొడి, ఎండిమిర్శి, మాంసము, కోడిగుడ్లు, పుట్ల కొర్కులు, ఉలవసీళ్ళు వై రాలను (ఛాహ్ముణులు వాజే వారు కాదు. ఇవి 'శాహ్య్మణులకు నిషేధాలు, ఇవి తిన గూడని వస్తున్సలని యుంచి యాహగణులు, ఎంత బీదవా శై

7క్ష

నప్పటికీ వాటిని ముట్టుకొనేబారు కాగు. ఎవరైనా తింకే, నారిని సంఘం నుండి వెలి వేనేవారు, కూడదు. బహిరింగంగా ఎవ్వరూ చుట్టా, వీషీలు కాల్చేవారు "కాదు, (చావాాణులు భోజనం చేయటానికి మామూలు దుస్తులను విడిచివేని మడి బట్టలు కట్టుకొనేవార నే వారు= ఆపని (ావూణుల ఇండ్రల్లో. జరిగేది, (శాహ్ముణుల: ఇండ్లల్లోని జరిెశే సంగతులను అటాహ్మూణులు "తెలిసికోటానికి అవకాశం ఎక్కడిది? వారిని ( అవాహ్మూణులను) చారి యింటి గుమ్మం లోనికి కూడా శానిచ్చేవారు కారుం 'శూహ గేశరులలో కూడ ఎక్కువ మంది యువకులు తమ పెద్దవాళ్ళ ముందు చుట్టలు, బీడీలు కాల్చటానికి భయపడి చాటుగా కాల్చుకొనేవారు. కాని ముక్కుపొడుము మాత్రం (రాహ్ముణులు, అృబాహస్హణులు అందకూ బహిరంగంగానే వాడేవారు. ముఖ్యంగా ావైుణులలో ఎమ్కువ మంది ముక్కుపొడిని భోజినం చేసేటప్పుడు కూడా వాడే వారనే వారు. పండితుల్పుకన్చలు, గాయకులు పురోహితులు ముక్కుల పొడిని గంట గంటకూ వీల్చంది వుండ లేక పోయేవారట* ఆ రోజులలో కల్లు, సారాయి దుకాణాలు పళ్లె టూచళ్లల్లో ఊరికి దూరంగా ఒక మూల ఉందేవి, పాటక జిసం కల్లు సారాయిలను, చుట్టా, చీడీలను బహీరంగంగా (ాగటానికి 'య్రైహ 'శ్రణులకు, అభబావాాణులకు భయప దే కైక

వారు. పాటక జనం నాటుగా కల్లు, సారాయిలను చుట్టా బీడీలు తాగేవారు వాను కల్లు, సౌరాయిలను (అగి నిపా దిగిపో యేవరకు బయటకు వచ్చేవారు కాదు. ఎందుకన ఆ రోజులలో కల్ల్యు సారాయి, చుట్ట, వీడీలు (శాగుట సంఘంలో చేయకూడని పనులుగా ఎంచబడేవి. కల్లు, సారాయిలను (శౌాగిన వారిని నేరస్థులనుగా ఎంచి గ్రామ పెద్దలు వారిని శిక్షించేనారట. అందువల్ల 'మౌవ్యాణులు, అావాాణులు, మాల మాచెగవాు మొదలగువారు ఎవ్వరూ కూడా బహిరంగంగా న్వేచ్ళగా కల్లు, సారాయిలను (తాశేవారు కామం కల్లు సారాయి దుకాణాటు కూడ (గ్రామాలలో ఎక్కడో మారు మూల ఉండేవి. అవి అందరకూ అందు చాబటులో వృండేవి కావ్సు- ప్రే

ఈ రోజులలో సినిమాలు, కులివిజిన్‌ లు, లేడి యోలు పీకి చూలు వై రాలు (ప్రజల కండ్తకు, చెవులకు, మనస్సులకు] హృదయాలకు ఎంత సంబరానై తే కలిగిస్తున్నా యో ఆ రోజు లలో శజిల కండ్తకు, చెన్చలకు, మనస్సులక్కు హృదయాలకు వీధి ఛచానోతాలు, వీధి నాటకాలు, జంగం కథలు, తోలు బొమ్ములు, కీలుబొము లుం విచ్చిగుంటలవారి కథలు, జముకుల కథలు, వీట్టదొరలు, చెంచులు, గంగి రెద్దులవారు, బుడబుక్కల వారు మొదలగువారు అంత సంబరాన్ని కలిగించే వారు.

76

ఆ రోజులలో ఏధి నాటకాలకు, ఏధి భాగోళాలకు మో కృష్ణాజిల్లా కూచిపూడి (గామం చాల 'పనిద్ధి 'జెందింది* ఆ (గ్రామంలోని 'శాహ్ముణులు ఏథి నాటకాలలో ఆడవాళ్త పా్యతలను (వేషాలను) ధరించి తమ అభినయంతో ఆడ వాళ్ళను మరివీంచేవారు

వీధి నాటకాలను గొల్ల భాగోతులు, మాల భానోతులు కూడ ఆడేవారు. సామాన్య ఆర్థిక వనరులుగల (చజానీశం ఎక్కువగా వి చేతనే నాటకాలు వేయించేవాను. ఎందుకన కూచిపూడి భాగోతులకయ్యే ఖర్చు కంక వరకి తక్కువ ఖర్చు అయ్యేది. ఆ రోజులలో మా ఊల్లో ఎక్కువగా 'బేవ్చని: ఉత్సవాల సందర్భంలో వీధి నాటకాలుగాని, తోలుబోమ తలు గాని చేవాలయాల ముందు నడిబజారులో పందిరి వేసి ఆ పందిరిలో ఆడించేవారు. ఆ రోజులలో 'గామాలలో కీలు. బొమ్ముల 'శవారంకూడ ఎక్కువగా వుండేది నడిబజారులో' పట్టపగలే కీలుబొమ్థులను ఆడించేవారు, ఆ బొమ్మల నాట్యం, మూాచిన 'వేతకులు (దూచేవారు) అప్పటికప్పుడే, అక్కడి కళ్ళ. చే తమకు తోచిన విరాళాలను ఇచ్చి వెళ్ళిపోయేవారు, ఆ రోజులలో గారడీవాళ్లు కూడ ఎక్కువగా (పజలను ఆకర్షి స్తూ వ్రండేవారుం

ఏధి నాటకాలు, తోలుబొమ్ములు వై రాలను ఆడించ టానికి మా గ్రామంలో చందాలు వసూలు చేయబడేవి, వీధి నాటకాలుగాని, తోలుబొమ శ్ర లుగాని రతి 0.10 గంటలకు ఆరంభమై తెల్ల వారిర్తూమున 4.5 గంటలకు ముగింప బ డేవి

7?

ఆ రోజులలో ఈ రోజులలోని బ్యురకథల [ప్రచారం వలె ప ల్లెటూళ్ళల్లో జంగం కథలు, వీచ్చిగుంటలవారి కథలు, జముకుల కథలు, తోలు బొమ్ములు, వీథి భాగోతాలు ఎక్కువ (వచాొంంలో వుండేవి. జంగం కథలను జంగాలు, విచ్చి గుంటల వారి కథలను వారిజనులు, తమ మాటల చాతు ర్యంతో పాటక జనాన్ని ఉరూత లూగించేవారు. వారు చెప్పే ఏర గాధలను విని ప్రజానీకం ఏీరావేశంతో ఊగిన లాడిపో యేవారు.

3౭

చదువరులారా ! నేను మిము లను ఇప్పుడు 7 పదుల 'యేండ్లనాటి కాలానికి తీసికొనిపోతున్నాను అంక జథ్చె ఏండ్లనాడు జరిగిన సంగతులను మోకు ఇప్పుడు తెలుప గోరు చున్నాను. 1914 (పాంతంలో నేను మా కనుమూరుకు దగ్గరగా వున్న కొత్త కురుమద్దాలిలో మా మేనత్త గుళ్ళపల్లి అంకష్పగారి భార్య బూసెమ్ముగారి యింట్లో అన్నం తిని భట్టి సువ్చారావు పంతులుగారి వద్ద ఉచితముగా ఇంగ్లీషు నేర్చుకోసాగాను నూ మేన_త్తగారి కుటుంబం, మా కుటుంబం కం ఆస్థికంగా ఎక్కువ స్థాయిలో వుండేది. అందువల్ల మాయింటి వద్ద తిండి నంగా "లేనందున నేను తిండికి మొఖమాసీపోయి, పనికి దొంగనై చదువనే వంకతో బాగా తింటానికై తమ యింటికి వచ్చానని యెంచి, అమె, అమె కుమారులు నన్ను చాల చులకనగా చూస్తూ నాకు పగటి

78

"వేళ బడికి వెళ్ళటానికిగాని, పాఠాలు చదున్చకోవటానిక గాని ఏమాతం అవకాశం లీకుండా యింటి వద్ద ఆమె మనమత్ణే ఎత్తుకొనే పనిని పొలములో వదో ఒక పనిని రోజూ నా చేత చేయింపసాగారు. అందువల్ల నాకు పగటివేళ బడికి వెళ్ళి చదున్సకొనే ఆవకాశం లేనందున నేను రాత్రులందు సుచ్చారా్య్ర పంతులుగారి ఇంటి వవ్షనే చదన్చకొని అక్కడే వాప మాద పండుకొ నేవాశ్ణి.

ఒక రోజన మా మేన_త్తగారు తన యిద్దరు కోడం[డతోపాటు నన్ను మూడవ రోకలితో వడ్లల్లో పోటు వేయమని ఆజ్ఞావించారు, వేయకపోతే అన్నం ట్టటేమో నని భయపడి రోకలి తీసుకొని తడబడుతూ వడ్తల్లో పోటు "వేయసాగాను. సరిగా వేయటం చేతగాక తడబడిపోయి పారపాటున వడ్తను ఎగదోస్తున్న మా మేన త్తగారి చేతి 'వేళ్శమాద రోకలిపోటు వేయనే వేశాను. అప్పుడు మూ 'మేన_త్తగారు బిగ్గరగా శోకాలు పెట్టుతూ “ఓరి నీ జిమ్మ లాగ ! దొంగగున్న ! నా (ప్రాణాలు తీయటానికి వచ్చా వంటా! పాడుగున్న! నీ తల పగల' మువప్టపు గున్న!” అని ఎన్నో రకాలుగా తిట్టుతూ యింకా బిగ్త్సరగా వడ్వ పాగారు

ఇంతలో ఆమె వడ్పును విని ఆమె కునూరు లిద్దరు పరుగెత్తుకొని వచ్చి నన్ను రెండు దవడల మాద ఎడాపెడా చాయించి ఏపఫు మోూద శెండు మూడు గుద్దోలు వేసి “వెధవ

79

శాడిద' మా అమ్మును చంపటానికి వచ్చావం[టా 1 వెధవ! పో! మా వూరు వెళ్ళిపో !' మూ ఇంటిలో వుండవద్దు” అని ఇంటిలో నుండి బజాగులోనికి నెట్రి వేశారు. కాని నేను చదున్స చెడిపోతుంచేమోననే భయంతో వారి దెబ్బలు, తిట్లు 8ిని కూడా వారి యిల్లు వదలి "పెట్టలేదు. అందువల్ల "నేను వారి ఇల్లు వ విధంగానూ వదలి'పెన్తుటట్టు లేనని నూ మేనత్త గారు నాకు చల్లి అన్నము, చఛల్ల్దికూర పెట్టి చాలీ చాలని పలుచని చల్లను పోయసాగాుు అమె కువూరులు నాకు పగటి వేళ వమాత్రం తీరకి లేకుండా పొలములోని పనులు: నా చేత చేయింప సొగారు.

పగటి వేళ చదున్చకోటానికి వ్‌ మొతం అవకాశం "లేనందున నా చదువు వ మాతం సాగటం-లేదు. అందువల్ల నా పరిస్థితిని గురించి మా ఇంగ్నీషు మాష్ట్మరెన భట్టి సుబ్బా శావుగారితో చెప్పుకొన్నాను. ఆయన గారు వెంటనే ఆ (గామంలో ఒక మురాకు పె _త్తందావైన గుళ్ళపల్లి "రామ (హ్మాంగారిని పిలివించి నా ఇరిస్థితిని గురించి వారితో చెప్పగా మవూయింటిలో తిండి తిని నీ యిష్ట మొచ్చినాళ్ళే చదువ్చకోరా అని ఆయన సన్ను వెంట పెట్టుకొని తన యింటికి తీసికొనిపోయి తన ఇల్లాలుతోనూ, తన కోడలుతోనూ నా పరిస్థితిని గురించి చెప్పారు. వారిద్దరూ నన్నెంతో (ేమతో ఆదరించారు, రామ బహ్మంగారు క్యాటగడ్డ సోదరుల వీన

80

తల్లి గుళ్ల పల్లి బాపమ్యుగారి మామగారు. అప్పటినుండి నాకు కాట్రగడ్డ సోదగులతో నంబంధం ఏర్పడింది

నేను మర్నాడు గుద్దలకి నూ మేనత్త గారింటి! వెల్లి గుద్దలు తీసికొని బయలుదేరినపుడు నేను మా వూరు వెళ్ళి వోతున్నానని మా మేనత్త నై రాలు అనుకొన్నారు కాసి "నేను రామ బవ్మాంగాకి యిటివద్ద ఉంటున్న నంగతి తెలుసు కొని మా మేన_త్రెగారి కొడుకులు సన్ను ఆ (గాము నుండి వెళ్ళగొట్లాలని (శవయత్నించారు. కాని రామ బహ్మాంగాకికి ఆ సంగతి తెలిసింది ఆయన వారిని గట్టిగా మందలించ7”గా వారు నామోాద దాడి చ2యటం మానుకొనిరి, నేను నాలుగు రోజులపాటు రామ్యబపహ్మూంగాకి ఇంటిలోనే భోజనం చేశాను- తరునాత (గామంలో వారాల భోజనం యెర్చాటు చేసుకొని ఖై సంవత్సేరాలవాట. ఇంగ్నీము వైనాలు నేర్చుకొని 1016 'పాంతంలో విజయవాడ, కొ తెపేటలోని యస్‌,శే వీ,వీఎ 'పైస్కూూలులో 8 న తరగతిలో చేరాను,

33

నేను విజయనాజలో కొ త్తపటలోని శివాలయవీధిలో కురుమద్దాలి (గామ కాపుర “స్తలు పిన్నమనేని నాగయ్యగారి ఖాయిదా కొట్టులో వుంటూ 'యక్కానే వున్న ఒక మిలటరీ హోటల్‌లో రోజూ డెండు పూటల భోజనానికి నెలకు ఈ రూపోయలు యిచ్చేవాణ్ణి. విజయవాడలోని ఖర్సుల్నక్ష

81

కురుముద్దాలి (గామ వా_స్తన్చ్యలు వీన్నమనేని పెద సుబ్బయ్య గార్కు వర్వైధాలు ఆస్థిక నహాయం వేనేవారు,

కొన్ని నెలల తరువాత నేను కొత్తషేటలోని కంసాలి చారి మేడలో వున్న కమ్ము విద్యాస్థల హాస్టల్‌లో చేరాను, కొన్నాళ్ళకు కమ్ము విద్యాధ్ధల హోస్తల్‌ గవర్నరు* టలోని మందడంవారి మేడలోోనికి మార్చబడింది హాస్టల్‌ కు కొ వ్వెల మూడీ గోపొలకృవ్ల్ణయ్య నీడరుగారు అఫ్యక్షులుగాను, పటమట వాస్తవ్యులు కొమ్మా పున్నయ్యగారు కార్యదర్శి ౫ాను వుంటూ వుండేవారు. వేను హోస్టల్‌లో చేరిన తరువాత నన్ను సహాయ కార్యదర్శిగా తీనికొని భోజనానికి నాకు సగం ఇష్టార్డి చేశారు

ఆ కెజులలో హోస్తల్‌ లో ఒక్కౌెంక విద్యార్థికి నెలకు భోజనానికి 6 రూపాయలు మత్రమే అయ్యేవి. నలుగురు విద్యాస్థలుంటానికి నరిపోయె మేడ మాద గడికి నెలకు 5 రూపాయల అరె మ్యాతమే ఉండేది. స్కూలు ఫీజు కూడ నెలకు 1]. 2 రూపాయలకు మించి వుండేది కాదు. ఆ రోజులలో కాఫీ హోటల్‌లో కాఫి టీ, ఇడ్లీ, రవ్వ్యట్టు, "పెసరట్టు, నేమ్య్యూల పాయనము మొదలై నవి వుండేవి. అవి చాలా చౌకగా వుందేవి. కాని శేను మాత్రం కాఫి హోటల్‌కు వెళ్లేవాణ్తి కాదు. ఎప్పుడైనా జతగాంధదు బలవంతంగా తీసికొనిపోయినపుడు కూడా నేను కాఫీ టీలను ముట్టుకునేవాశ్తి కాదు, ఇడ్జీ, రవ్వట్టు మొదలై

82

నషి మామే. తీసుకొనేవాణ్తి. నే తగచుగా బయట అమ్మూబడే కొబ్బరి తలౌజ్హా బటానీలు. వేయించిన సెనగ పప్పు, బెల్లం, పుణుగులు కొనుక్కొని తినేవాణ్లి 1 శాసీకి (1 ప్రైనలప్ర ఒక అర డజను పుణుగులుగాని ఒక అరడజను కొబ్బరి లొజు బిళ్ళలుగాని, వానలెడు వేయించిన సెనగవప్పు, గుప్పెడు "బెల్లం వచ్చేవి ఆరోజులలో ఇవేనా చిజుతింక్తు,

ఆ రోజలలో నేను జ0 సెంబరు 7 గజాల (51 మాటప్షు) ముతక్‌ నేత జత కట్టుపంచెలను, శీ గజాల (21 మిోటథ్టు ముతకనేత జత పెపంచెలను మొశ్తు త రూపాయలకు కొను క్క్‌ని సంవత్సరంపాటు కట్టుకొ నేవాగ్లో నాకు నరిపోయ్‌ ఇారుచేతుల కండు చొక్కాలను 1! రూపొయలకు కొను క్కానీ సంత్సిరంపాటు తొడుక్కొ నేవాన్తె,

వూ కుటుంబం 1912లో నే కనుమూరు నుండి గుడి వాడ తాబాకా పెడికోండలపాలం (మా అమ్మమ్మగారి వూరు "వెళ్ళి అక్కడ వుంటున్నది. అందువల్ల నేను విజయవాడ వెన్లైలంకు 1917.18 సంవత్సరాలలో కేల మెళ్లు నడచి గుడివాడ వెళ్ళి రలులో వెళ్ళాలి లేకపోతే వానకాలంలో వీరంకిలాకుల వద్ద రహదారి పడవలలో ఎక్కిన్నా ఎక్కి వెళ్ళాలి "వేసవి కాలంలో నీను, మానాయన ఇద్దరం అన్నం మూటలు కట్టుకొని విజయవాడకు బందరు కాల్వకట్టనే నడచి వెళ్లేనాళ్ళం, విజయనాడలో పని చూచుకొని మరునాడు మరల నడిచే పె డికొండలపా లం వచ్చేవాళ్ళం,

ర్ట్‌శ

ఆ రోజులలో విజయవాడలో ఒకపూట ఛొజనానికి ౩ అణాలు (18 పైనలు) కీనికొనేవారు ఆ ₹₹ంయ అశాలు “పెట్టలేక మేము నాలుగు అన్నం మూటలు కస్టాకొని ₹౦డు రోజులపాటు తిని యింటికి చేరుకొనేనాళ్ళం. వానాకాలంలో రహదారి పడవకు పీరంకిలాకు వన్హ నుండి విజయనాడమ తి అణాలు ఇా్తీ మాత్రమే వుండేది అంక 15 పైసలు ఒకొక్క (వయాణికుని వద్ద వసూలు వేనేనాకు,

ఆ రోజులలో గుృరపుబంు, ఒంయెన్దుబ ఎక్లు ఎమ్మ వగా వుండేవి కొందరు కలిమగలవారు వాటిల్లో నాడుగ యిచ్చి 'శ్రయాణం చేసేవారు, నెడుగ మైలుు 1 అణా (6 పై నలు వుండేది

ఆ రోజులలో మెకిళ్లు బాల తక్కువగా వ్హుండెవిం లాకీల్కు బస్సులు "లేనే అేవ్లు కొని చిన్నకారులను కొంత మంది క లిమిగలవాకు కొని వాడుకొనేవారు నాకు జెలినీన వారిలో కాాటగడ్డ సోదరులకు ఆ రోజులలో ఒక చిన్నకారు వుంటేది. కొంతమంది తెల్లదొరలు మోటారు ైకిళ్ళ వ్యూద తిరశేనారు. మోటారు సైకిళ్లను పల్లెటూరి (వజలు వింతగా ఎగబడి భూనేవారు వాటిమోద 1పయాణం చేశే నాంని గొప్పు అదృష్టవంతులని చెప్పుకొనేవారు

ఆ రోజులలో కొంత కాలుపొలటు వాడిన చిన్నకారు కొన్ని వందల రూపాయలలోనే వచ్చేది. కొత్త కారు ఉ వేల రూపాయలళే లభించేది మోటారుపైకిల్‌ వెల నాలుగు.

ర్‌

వందల రూపాయలలోపలే వుండేది మామూలీ మైకిల్‌ శ0_60 దూపాయలలో నచ్చేది. ఆ రోజులలో కాాటగడ్డ సోదరులలో "పెద్దవాడైన దశరథ రామయ్య గారు లండన్‌ నుంచి తెచ్చిన బి యస్‌ సి సైకిల్‌ మాదనే నేను, మరికొంత మందిమి మైకిల్‌ ఎక్కటం నేర్చుకొన్నాము శీ

1919 (పాంతంలో నేను యస్‌ యస్‌ యల్‌.సి పరీక్ష శవ్చీ మంల దానినే చదున్సగున్నాను అప్పుడే మహాత్మా శాంధీణ కౌలట్‌ +ట్టానికి న్యతి రేకంగా నిరనన లెలపమని వీలుపు ఇచ్చారు. ఆ సందర్భంలో మహో తొస్టాజీ విజయవాడ వచ్చారు. వారి ఉపన్యాసాన్ని విన్న తగువాతి నేను చదువు మానుకొని కాం్టగెసు కార్యక్రమంలో (శ్ర వేశించాలని నిర యించు కొన్నాను కాని కమ్మ విద్యార్థి పోస్టల్‌ _పెనిడెంటు గారైన కొవ్వెలమూడి గోపాలకృష్ణయ్య న్హీడరుగారు సన్ను ఎంతో. 'పేమతో చూస్తూ నాకు ఆర్థిక సహాయు చేస్తూ వుంచేవారు. వారికీ నేను చదున్చమాని వేసి కాంగ్రెసు కార్య (శమ పచారం చేయటానికి నిర్ణయించుకున్న సంగతి. తెలిసి నన్ను తన యింటికి విలివించికొని ఒకరోజు నన్ను తన యిం టిలో నిర్బంధంలోన్రంచి చదును మానుకోవద్దని నయాన్యా, భయానా నాకు నచ్చచెప్ప సాగారు కాని నేను ఆయన బోధనలను విన లేదు. అందుకని ఆయన కోపంతో నా చెంపల

83

మోాద ఎడాపెడా వాయించి *పో వెళవా! అడుక్కు తి-టూ పో తానే” అని ఇంటిలో నుండి బయటకు నెట్టి వేశారు. నేను కమ్ము విద్యాశ్థి హాస్టల్‌ కు చేపకొన్నాను

నేను విజయవాడలో చనువు 1 పారంభించినప్పటి నుండి మె గల్‌ రాజపురం కాట్రగడ్డ సోదరుల ఇంటికి తరచుగా వెళ్ళేవాగ్ణి, వారి తం్మడిగారు గంగయ్యగారు, తల్పిగారు అక్కమ్మగారు ఇన్దరూ నన్ను ఎంతగానో ఆదరించేవారు= అక్క_మ్మగారు నన్ను “తమ్ముడూ, తమ్మునూ * అంటూ విలిచేవారు. రఖురామయ్య, మధుసూదనరావు మొదలై న వారు నన్ను “మామయ్య. మామయ్య” అని ఎంతో గౌర నంగా ఏలిచేవారు.

నన్ను కొ వ్వెలమూడి గోపాలకృష్ణయ్య గారు కొట్టారని 'తెలినికొని రఘురామయ్య, మధుసూదనరాఎవుగారలు కమ్మ విద్యాన్థి హోస్టల్‌ కి వచ్చి నన్ను పరామర్శించి కాం్టెసు కార్యక్రమమే చేయమని నన్ను (పోత్సహించారు.

"నేను, నావలె చదువు మానుకొన్న మరికొంతమంది విద్యాప్థలముకలిని బందరులో శ్రీ భోగరాజు పట్టాభిరామయ్య, ముట్నూూరి కృష్ణారావు, హనుమంతరావు వగ్రైనాల వద్ద అడు వారాల పాటు రాజకీయ విషయాలు “నేర్చుకొని చూత్చు కృష్ణాజిల్లాలోని (ామాలలో కాంటైాసు కార్య్మకమ 'పచారంతోపాటు ఖద్దరు గుడ్డల మూటలు మోసుకొనిపోయి కొన్ని నెలలపాటు ఖద్దరు గుడ్గలు అమ్మ్మాము. కాని నేను

86

సొంతంగా ఖద్దరు గుడ్డలను 'నేయించి అమ్మాలని నిశ్చయించు కొని జగ్గయ్యపేట నుండి ఇద్దగు మాలసాలీలను తీనికొనివచ్చి పెడికొండలపా లంలో సామం మధ వున్న మా యింటిలో సగభాగంలో ఇారిని వుంచి వారిచేత వడుకు నూలుతో ఖద్దరు చీరెలు, ఫోవశతులు, చొక్కా_గుడలు నేయింపసాగాను కాని మా 'గామంలోని కొంతమంది పెద్దలు మాలసాలీలు నేసిన గుడ్డలను తడపమని మమ్ములను ఒలిడి చేయసాగిరి. కాని 'మేము అందులకు సమ '్రతించనందున ఊరిలోని మంచినీళ్ళ నావికి రావటానికి ఏచ్లేదని మాకు కుబురుచేశారు. అప్పుడు మూ నాయన సలహామేరకు మేము, మాలసాలీలు మా పొలంలోవున్న నౌవివద్దకు వెళ్ళటానికి నిశ్చయించుకొన్నాను, కానీ ఇంతలో మా (గామానికి వగ్గరణా వున్న పైడిముక్కల 'గామ నా_న్తష్ర్యులు ఇవటూరి లింగయ్య అయ్యవాపస్లగారి కుమారుడు రామయ్య గా రు మా యింటికి వచ్చి తయారై వున్న ఒక కుష్పడపుు అంచు చీరను తిన భార్య కె. తడప కుండానే తీసికొని చంకను పెట్టుకొని బయలుదేరారు. అప్పుడు మా (గామ పెద్దలు ఆయనతో మాలవాడు నేసిన చీళిను తడపవద్యండీ అని (పశ్నించారు. అప్పుడు ఆయన విదేశాలలో ఆవు కొవ్వు మోరింలో నానపెట్టిన నూలుతో తయారైన విదేశీ గుడ్డలను తడపాలిగాని మన "జీశంలో మన మాల సాలీలు నూలుకు వరిగంజినిగాని జూన్నగంజినిగాని "పెట్టి నెసిన గుడ్డను తడపనవసరం లేనే లేదు అని (గామ "పెద్దలకు నచ్చ 87

చెప్పారు, అంతట మా (గామ "పెద్దలు మమ్ములను కావి నీళ్ళకు వానిచ్చారు. ఇంతేకాదు ఇరు నేను మాలసాలీలతో -నేయించిన గుడ్డను తడపరకుండా నే కొనసాగారు.

ఆ రోజులలో విదేశాల నుండి వచ్చే మన, గ్లాసుకో మళ్లు, 1702 మల్లు వగైరాలను మన దేశస్థులు అన్ని కులాలు, అన్ని మతాల వారు తడపనుండా నే “పెం్షండ్ల సందర్భంలో కూడ వాడసాగారు. కాని మన ేశంలో మాల సాలీలు నేసిన గుడ్డను '(యవాహ్ముణులు, (ావ్యూగేతరు తే "కాకుండా శొంతమంది చాదన్తపు దూజెగ వారు కూడ తడివి తీనికొనే వారట,

35

శీ$921 (పాంతంలో కృష్ణాజిల్లా "జి వాడ తాలూకా టఇరంకిలాకుల వద్ద గవర్న మెంటువారు బందరు కాల్వకట్టల విదన్చన్న పచ్చగడ్డి వేలంపాటలు "పెట్టారు. నేను వైతులను వేలంపాటలు పాడవద్దని బోధింపసాగాను. ఇంతలో ఇద్దరు పోలీసులు, ఒక నబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు నచ్చి నన్ను అెస్తువేని పామ్యరు తీన్సీకొనిపోయి నబ్‌ జైలులో వుంచారు. మరునాడు "మేజిస్ట్రేట్‌ 1 నెల వాయిదా వేసి ఆ వాయిదా రోజుకు నన్ను హోజరుకమ్ముని నన్ను విడిచి'పెట్టించాడు. వాయిదె రోజున కొంతమంది కాంగైైస్‌ అభిమానులు నన్ను ఇ్యాంజ్‌ "మేళంతో వెడికొండలపాలం నుండి దారిలో వున్న గామా లలో ఊశేగస్తూ పొమ్మరు తీస్పీకొనిపోయిరి, మేజిస్సే టు నన్ను

88 "

విచారించి నాకు ఆరు మాసాల కఠికశిక్ష విఫెంచి రాజిమండి సెం్టటల్‌ జైలుకు పంవించాడు.

జైలులో సరూర్‌ పృథ్వీనీంగ్‌ నగైరా విష్తన విశులుంజేవారు. నేను పృథ్ధీసింగ్‌ గారి నద హిందీ నేర్చు కొనే అవకాశం లభించింది. పృథ్ధీర్టినింగ్‌ గారు జైలు పాఠ చఇాలలో నాకు, మరికొంతిమంది రాజికీయ ఖె దీలతు ఉదయం 8గంటల నుండి 11 గంటల వరకు హిందీ చేశ్పేవారు మరల సాయంకాలం £ గంటల నుండి 4 గంటల నరకు తన అండ మాను జీవిత గాథను ఇంస్నోషులోనూ, హిందీలోనూ చెప్పే వారు. ఆయనను అండమాను దీవులలో 11 గజము పొడసన్ర గల శి గజము వెడల్పుగల చిన్న యిరుకు గదిలో వుంచే వారట. చలికాలంలో చన్నిళను వీచికారుశో ఒక అరగంట జీపు ఆయన శరీరం మాద కొశువాకట. ఆయన చలికి తట్టుకో లేక స్పృహ తప్పి పడిపోయేవారట. తన కేసును గురించి నిజం చెప్పమని ఆయన చేతుల పది(వే్తే గోరుల వద్ద గుండుసూదులను గుచ్చేవారట.. కడుపు నిండా తిండి ెన్టైవారు కాదట. స్నానం ఉంచేది కాదట. గుడ్డలు కూడ ఇాలినన్ని వుందేవికాదట. ఆయన తేన కష్ట గాథను చెప్పు తున్నప్పుడు ఆయనకు మాకు ఫాడ కండ్ల వెంట బొటబొట శస్నిన్లు కా రేవ. మహా తాాగాంధీజీ అహింసాత్మక నత్యా 'గవాంలో విశ్వాసాన్ని (పకటించిన తరువాత అండమాను దీవ్రల నుండి ఈయనను, మరికొంతమంది విస్తవకారులను “రాజిమండీ సెంట్రల్‌ జైలుకు మార్చారట,

89

ఆ రోజులలో (వతి వైదీకి ఎడమ కాలికి ఒక ఇనుప కడియాన్ని వేసి మెడలో ఒక అలూ్య్యూమినియన్‌ బిళ్ళమీద శీక్షించిన తేదీ వికుదల లేదీ వేసి కళ్షువారు. స్లాకులలో టాలీ "లేనపుడు ఆ ఇనుప కడియాలలో సన్నని ఇనుపతీనెను దూర్చి పదింపదిహేను మందిని గొక్తను దాయను కట్టినట్లు బయట డేరా వేని కశేవారు 'ర్యాత్రులందు కాలకృ త్యాలకు వారు పడే బాధ ఇంతంత కాదు

జైలులోకి వెళ్లగానే ముందుగా పది _ వది హేను రోజుల వరకు పతి ఖైదీసీ కారన్‌ టిన్‌ లో (0381820106) వుంచి వైద్య పరీక్ష జరివి తరువాత జై లులోనికి పంపేవాగు. జైలులోకి వెళ్ళగానే మామూలు గుడ్డలను మూట కట్టించి. చానిమోద ఫై దీ నెంబరు వేసి ఒక గదిలో భ్యచపరచేవారు.. శతి ఖైదీకి 2 మట్రలాగులు, బసీనులు, ౭2 నోచీలు, * గజంహారు, అర్ధగజిం వెడల్పుగల త్రుంట్లు, ర కుళ్ళాయి. టోవీలు, 2 గజాలవారు, ఫ్‌ గజం వెడల్ప్పుగల ఒక జనపనార పట్టా, 1 కంబళి, ఒక మట్రిమల్ల, ఒక మట్టిముంత ఇచ్చే వాగు.

(వతి ఖైదీకి రోజు మొత్తానికి 8 అణాల (15 మెనల) లీషన్‌ (భోజన సామాిని) ఇవ్వాలి కాని ేేవన్‌ ఇచ్చే డిప్యూటీ జై లరు హెడ్‌ వార్లరు ఇద్దరూ కలిసి "జీవన్‌ లో

కొంత తెంచి పూర్తిగా యిచ్చినట్లు "లక్కలు చూవించి తగ్గించిన "రేమన్‌ డబ్బును తాము ఆకగిం బేవారు అందువల్ల ఖైదీకి “ేవన్‌ వమా్శతం సరిపోయేది కాదు,

90

"భేవన్‌ను నష్తయిచేనే కంటాక్టుదారులు కూడ తడిసిన ముక్కి_-వోయిన చౌకనారు బ్యియం, చింతపండు, కారం, ఉప్పు కందులు వగ్రై రాలనాన్సిరకం వస్తువ్చలను ఎక్కువ ధరలకు సప్రయి చే శేవాగు అపుడప్పుడు అన్నంలో చిన్నచిన్న మేకులు పుగుగులు వుంటూన్చండేవి. కంది పషప్పుకు బదులు: పుచ్చిపోయిన రాళ్ళు గల కందులను ఉడశేని తొక్కి దానిలో వాలీ చాలని చింతపండు, కారనం, ఉప్పు, వ్నదెనా కూరగాయ ముక్క_లు-గుమ్ముడి, బొప్పాయి - వేని ఇనుప వీపాలలో పులువు వేనేవారు. అది చూట్టానికి నల్లగా వుండి. చిలుమూరి ఉండేది దానికి మేము *బేవతా పులుసు అని వీరు ెట్తాము. ఆ ఫులుసుకూడ ఇాలినంత వ్రండోది కాదు.

ఉదయం ? గంటలకు ఖైదీల 'పాంతాలను బట్టి కొంద రకు వరి గంజి, కొందరకు జొన్న గంజి, కొందరకు తమిద గంజి, కొంచెం కొంచెం కందిపచ్చడి ఇచ్చేవారు, ఆ గంజిలో కూడ వుష్పు చాలినంత ఉండేది కాదు. ఆ గంజి కూడ వాలి నంత ఇచే ర్చ వారు కాదు కంది పచ్చకిలో చింతపండు, ఉప్పు, "కారం చాల తసష్క_ వగా వుండేది. కాని కాలే కడుపుకు గంజే వాసనకం అన్నట్లు మేము గతిలేక ఆ గంజిని అమృతంలాగ తాగేవాళ్లం.

అన్నము చిన్న చిన్న ముద్దలుగా కొట్టి ఇనుప మంచాల బల్లల మాద వుంచేవారు. అందువల్ల ముగ్గలకు. అడుగు భాగాన ఇనుముయొక్క ఎ్మరని చిలును అంటు

ప్ర

కొనేది. అది తినటానికి మేము యిషపడేవాళ్ళం కాము ఆ చిలుము పటిన అన్నమును తీనివేసి తకి_న చాలీ వాలని ముద్దను ఆ దేవతా ఫపులుసుతో తినేవాళ్ళం, కొన్నాళ్ళవరకు ముద్ద చాలేది కాగు. కాని తరువాత సరివోయినట్లుందేది మజ్జిగ యిచ్చేవాను కాదు, స్నానానికి సీళ్ళు చాలినంతగా ప్పందేవి కావు ఫైదీల కిచ్చే గోని పట్టాలు, కంబళ్లే నిండా కానలసీనన్ని నల్లు లుండేవి. రాతు లందు నల్లులు ₹ారులు తీర్చి జైలు గోడలకు ఎగా శేవిం రాత్రులందు మాకు సరిగా నిద వుండేది కాదు.

వ్రైలులో ఒక్కొక్కరు వుంటానికి చిన్నచిన్న గదులు గల కాకులు, 70-80 మంది వుంటానికి పెద్ద "పెద్ద శ్యాకులు వుండేవి పతి గదిలోనూ ఒక్కొక్క ఖెదీని వ్రుంచేవాప ఎక్కువ మంది చిన్న గదులలో వ్రంటానికి యిషఫవ దేవారు "కాగు, అందుకని ఎక్కువమంది క్లొదీలు నందడిగా వుంటుం దని పెద్ద గ్లౌతులలో నుంటానిక్తి యిష్ట ప దేనారు

చిన్న గదిలో రాాతిపూట ఉచ్చకు, “పంటకు గాను ఒక మట్టి విడత న్రంచేది. పెద్ద బాకులో. ఒక పాయఖానా దొడ్డి వుండేది ర్యాతులంగు అది తగసి పాడు కంపు కొస్పేది. దానికి తోడు ఖై దీలు దొంగతనంగా తెప్పించుకొన్న చుట్టలు, చీడెలు కా ల్చేవారు. నాబోటి ఖైదీలకు యీ ₹ండూ గిస్తేవి కావు. మూ అవస్థ చెప్పటానికి వీళ్లేదు. అందువల్ల నాబోటి

ఫై

నాళం ఎక్కవగా నింగిల్‌ రూములలొనికి నాక్షర్ని బతి మాలుకొని మార్చించుకొ వేవాళ్ల్ళం. జైలులో కొందప మోటలాోేగేవాము, కొందరు కొబ బరీ నూనె గానుగను 'తిప్పేవారు, కొందు రాతి తిపగళ్ల మాద జొన్నలు, రాగులు వినిీీవారు కొంద: పాయఖానాదొడను చఛాగుచే నేవానము కొందకు గుడ్డలు ఉతిశేవారు కొందరు తోట పనిచే నేవారు. కొందరు ఖై దీలకు గుడ్డలు "నేనేవారు కొందరు ఫై దీలకు దుస్తులు కునేవారు. కొంద ఎ ఫాకులను ఊడ్చేవారు. వైలులో జన్ఫృశిక్ష వె దీలకు లెల్లని (డస్సు యిచ్చి వారిని తక్కువ శిక్షగల వై దీలచేత 3ైలుకు బయట లోపల పనిచేయిచంటానికి నియమిస్తారు. జన గత ఖైదీని “కాన్విస వారక్‌ * అని అంటాము, అంశ1ు నేరిస్తూన వారకు, అనలు ళ్‌ థర ళ్‌ వార్హష్ష బయట నుండి నసాప, ఎవొరికి కాగి రంగు (డస్కు యిస్తారు జైలులో కాన్విక్తు వార్షర్ల్యకు ఖోజినము, నివె సము బాగా ఉంటాయి వాకికి మామూలు వార్ష ర్లతో సమానమైన సౌకర్యాలుంటాయి. వారి శ్రైలునీక్స కూడ కొంత తగ్గింప బడుతుంది కాన్విప్త ఇార్షర్లు బజారుకు 'వ్సె కావలనీన సరుకులను కని తెస్తూ వుంటారు, రాత్రులందు నారు వంతులు వంతులుగా కాకులకు శావలికాస్తూ వుంటాడు వతి గంటకూ హెడ్‌ వార్తరు శతి స్లాకు వద్దకు తనిఖీకి వచ్చినపుడు కాస్విక్టు వార్డర్‌ ఈం త్రా బాగున్నది” అని ఇంగ్సీషులో చెప్పాలి. ఇంగ్నీషు రాని కారణాన, కాన్విక్తు ప్రై

వాకర్‌ హోల్‌ ఈజ్‌ హెల్‌” అనేవాడు. అంకు హాలు నరకంలాగ వున్నది అని అర్థం వచ్చును. కాని మన రాజకీయ ఖైదీలు కాన్విప్థ వార్లర్లను ఎగతాళి చేస్తూ వారితోపాటు "తౌముకూడాహాల్‌ ఈజ్‌ పాల్‌” అని గట్టిగా అనేవాను నారితోపాటు కాన్విక్కవార్షన్ల కూడ “హాల్‌ ఈజ్‌ మెల్‌” అని ఇంకా గట్టిగా అకచేవారు.

వ్నైలులో కొందరు మంగలి పనిచేసేవారు ఆ రోజు లలో వారికి వీపా ఇనుప ేకులను సాన పట్టించి శ్రానరం చేయమని ఆ సానపట్టిన -శీకులను యిచ్చ్చేవారు. కాని రాజి కీయ ఫై దీలమైన మేము మాత్రం జైలులో వీపా "ేకుల కత్తులతో గడ్డాలు కూడా చెయించుకెనేవారము కాదు. గజ్జాలు, మాసాలు పెంచుకొని బయటకు వచ్చేవాళ్ళము గడ్డాలు చేయించుకోనందులకు వెలు సూప రెంటెండెొటు కాన్లకు బేడీల శిక్ష విఫంచేవాడు. మేము శీక్షను అనుభవించ టానికి ఒప్వుకొనేవాళ్త మే కాని వీపాజేకు కత్తులతో గెడ్డాలు .చేయించుకోటాననికి సమ్ముతించే వెళ్ళం కాము,

ఛై లుకు వెళ్ళినందుకు నాకు హింపీ నేర్చుకొనే అవ "కానం పృథ్వీసింగ్‌ గారి వద్ద లభించింది. బయట అవకాశం వుంకే హిందీని వృద్ధి పరచుకోవాలనే సంకల్పం జైలులోనే కలిగింది. నేను విడుదలయ్యే రోజున నా హిందీ గురువు గారైన పృధ్యీనీంగుగారిని కౌగలించుకొని కన్నీటితో వారి

య!

చేతులను తేడివి ఆయన ఆశీర్వాదాన్ని పొంది దుఃఖపూరిత హ్యాదయంతో బయటకు అతి కష్టంవిాద వచ్చాను 36

నేను వైైలు నుండి ఇంటికి నచ్చాను కొన్ని రోజుల వరకు మా తల్లి-దండులు మూ అన్నలు నన్ను వాగానే పూశారు. కాని నేను చదును మానివే; సోమరిగా తిపగు తున్నానని మా అన్నలగు లోలోవల కష్టంగా వుండుట "నెను గహాంచి ఎక్కుడకైనా వెళ్ళి హీందీని చదునకోవాలని కొరిక కను ఒక రోజున మా నాయన్ని అడిగి ఉ గూపా యలు తీనికొని యింటివద్ద ెవ్వకుండా పై గుక్తలతో మడి కొండలపాలెం నుండి బయలుబేరి కాలినడకతో విజయవాడ రె శ్వై. నేమక్‌కు చేరుకొని ఆంధధపతిక కొని చదువుకో సాగాను అదులో నెబ్లూరులో దశ్నిణ భారత హిందీ 'శచారసభ తరకఫ్టున ఒక హిందీ 'వచారక వణ ేయ్యదం 68 మాసాల వాటు జడుపబడుననియు, దానిలో చేశే విడ్యా రులకు ఒక్కొక్కరికి నెలకు 4ఉ రూపాయల ఉపకార "వేతనము యివ్వబడుననియు 1పకటనను చదివి వెంటనే నెస్లాకుకు 91 రూపాయలతో నైలుటిక్కెల్టుకొని మదాసు వెళ్లే రైలులో ఎక్కి నెట్లూరుకు బయలుదేరాను అబే సమయంలో విజియవాడనుండి గుంటూరుకు ఒక పా స్రీసింజిర్‌ శైలు బయలుబేరి మధ్యలో పడిపోయింది. దానిలో 70

నె

మంది అక్క_డికక్క డే చనిపోయారు. ఇంకా చాలముదికి బలమెన గాయాలు తగిలాయట ఈ పకటన “722ండవ రోజున పతికలలో వెలువడింది

నేను విజయవాడలో వైల్యే న్లేమన్‌లో కరార్చుస్న ప్వడు మా ఫూరి వారిద్దరు నన్ను చూచి ఎక్కడకు రా అని అడిగినపుడు ఎక్కడకూ లేదని చెప్పి నేను నారికి కనపడ కుండా తివ్సించుకొని పోయి. నెల్లూరు పయనమయా్య్యాచు. కాని నను గాంబూసు బండిలో ఎక్కి. వుంటానని అనుకొని నేను కూడా చనివోయానని మాయింటి! వెళ్ళ దూ తిల్లి దం(డులతోనూ నామితులతోనూ చెప్పారట నాప నిజమే నని నమ్మాారట ఎందుకనగా నేను అరు మాసాల వరకు ఇంటికిగాని మరెక్కుడకూ ఉత్తరం శాయలేను, అందువల్ల "నేను చనిపోయి వుంటానని మా తల్లిదండులు వగైరాలు గట్టిగా నమ్శుసాగార ట్‌,

మాకు నెబ్లారులో మోటూరి సత్యనారాయణకు ఉత్తర్శవ బేశ్‌ నినానిమైన నామ్‌భరోనే గారలు హిందీ 'నేక్చేవారు, మా పాఠశాల దయా్య్యాలమేడ ఆని 'శ్రసిద్ధి చెందిన ఒకపక్కా_. భవనంలో వుండేది, దానిలోనికి కాపునా నికి వచ్చిన వారిలో ఎవరో ఒకరు జిబ్బుపడి చనివోతూ వుండేవారట. అందువల్ల దానిలోనికి అెకు ఎవము రాక పోవుట వలన అఆ రోజులలో దాని అద్రి కాల తేక్కువగా

కధ

వుంబేది. అందుకని మా హిందీ 'పచారక వణ శేంచానికి దానిని తక్కువ అజై అని తీనికొన్నారట

కొన్ని వారాల పొటు వున్న తిరువాత మాలో కొందరు జబ్బు పడ్డారు ఎందుకగ్‌న ఆ భవనం మూడు 'గ్రక్కల పెద్ద మురుగు కాల్వ సనితృమూ (పనహిస్తూ వుండేది. డాని మురికిగాలికి తోడు మా భవనంలోని పోఖానా దొడ్డి వాసన, యీ రెండింటి వల్లా మా ఆరోగ్యం "జెబ్బ తిన్నది. అందుకని విద్యాష్థలము వంతులు నంతులుగా ఆ మమకుగు కాల్యనూ,. పాఖానా దొడ్డినీ రోజూ శుభం చేయసాగాను అప్పటినుండి మేవుంతా ఆరోగ్యంగా వుండ సాగాము.

నెల్లూరులో నాకు నెలకు 4 రూపాయల ఉపకార వేతనం యివబ డేది ఆ రోజులలో నెల్లూరులో భోజన హోటల్‌లో రెండు పూటల భోజనానికి నెలకు ? రూపాయలు తీసికొనేవారు. కాని నా వద్ద ఉపశార వేతనం 4 రూపాయలు తప్పు అదనుగా ఒక్ళ_ దమి డీ కూడ లేదు. అందువల్ల ఒక (ావ్మాణ హోటల్‌ యజమానురాలిని '(యతిమాలుకొన్నాను. ఉదయం 19 గంటలకు ఒక్క.పూట భోజనానికి నెలకు $8శి రూపాయలు తీసికొంటానికి ఆమె అంగీగరించింది మిగతా 1 రూపాయతో సాయంకాలం రోజూ 11 కానీకి వేయించిన సెనగపప్పు, "బెల్లం కొనుక్కొని తినేవాణ్ణి ఈ రకంగా జండు మాసాలు గడిచెను, కొని "నేను ఒక్కపూటనే ఆరెండు పూటల భోజనం తిని వేస్తున్నా

7 ౦7

నని హోటల్‌ యజమానురాలి కొడుకు తల్లికి చెప్పి నాకు అన్నం "పెట్టటం మాన్పించి వేశాడు.

ఇక గతి లేక నేను మా గురుక్టగానై న రామ్‌భరో నే గారి అనుమతి తీసీకొని పారశాల భవనంలో ఒక మూల నాంతంగా వంట చేనికొని తినసాగాను నాలుగు రూపా యలతోనే ఒక నెల రోజుల పాటు శెండు పూటలూ తిండి తినాలి అందుకని నేను 8. రూపాయలతో సలకు సరిపోయే చీయ్యం, కమ్రైలు, ఉప్పు ఒకేసారి కొని మిగతా ] రూపా యితో రోజుకు 1 కానీకి ఏబేని ఆకుకూర కొనుక్కొ. నేవాణి కానీ అంటే 1] పెసలకు సమానము కారం గాని, చింత పండు గాని మజ్దిగగాని కొనటానికి డబ్బులు లేవ్ర. అందు వల్ల. చప్పిడి కూరలో ఉప్పు వేసుకొనేవాణ్ణి. మజ్జిగకు బదులు గంజి పోసుకొని తినేవాణ్ణి ఈ రకంగా శ నూసాలు వండుకొని తిని హిందీ చదువ్రుకొన్నాను. నేను ఇంటి వద్ద చెప్పకుండా పె బట్టలతో ఇంటి నుండి బయలుబేరి వచ్చానని లోగడ చెప్పాను, రెండవ జత గుడ్డలు లేనందున వైపంచి కట్టుకొని కట్టుమంచి ఉతికి ఆ నే నేవాణ్ణి అది ఆరిన తరువాత దానిని కట్టుకొని పైపంచిని, చొక్కాను ఉతికి ఎండ వే కేవాణ్ణి.

నాకు పక్కకు దుపష్పటిగాని, జయఖానాగాన్సి పరుపు గాని, కంబళిగాని లేదు. గచ్చుమిోాద తోటాసుల చాప వేసు కొని చదువుకొని పొడుకొ నేవాణ్ణి. ఆరుమాసాలు ఈ రకంగా

వక్ష

జీవితం గడివి హిందీని నేస్పకొన్నాను. ఆకుమాసాలపాటు ఎవ్వరికీ వుత్తరం (వాయలేదు. మా గురుష్చగానైన రామ్‌ భరో నేగారు ఎన్నోసార్లు నా చిపనామా అక్షిగినా నేను వెప్ప "లేదు అందువల్ల ఓకసారి నేము కూడ జబు బ పడినపుడు వారే నన్ను ఆదరించాుు. అప్పుడుకూడ చదువు చెడి వోతుుదేమోననే భయంతో వారు పచేపచే అడిగనా సేవ నా చిచునామాను చెప్పలేదు శ్రీ మో-బూరి నత్యనా రాయణ గారికి నాయుదు అంత ,వేఘ ఉండేది కాదు వారకి నా సంగతి కెలుపనో లేదో నాకు తెలియక. వారికి నాయుదు సానుభూతి వ్రండేది కాదు

హిందీ (పచారక శిక్షణ పూర్తి అయిన తరువాత నేను ఇంటికి వస్తున్నానని ఇంటికి కృత్తరం వాయగానా వ్రత్తరం మాచి నేను చచ్చిగివోయానని చెప్పిన “పెద్దమనుషులు మా తల్లిదం్యడులతో ఆ వ్రత్తకంలోని (వాత నాది కాదనియు, ఎవడో మిమ్ములను వడ్చించటానికి (వాసి వ్రంటాడనియు చెప్పారట. కాని కొంతమంది నా జితగారడు ఆ దస్తూరి నాదేనని మా తల్లిదండులతో చెప్పి వారిని ఓదార్చారట. "నేను ఇంటికి 'వెళ్ళటానికై మా గురువుగారు రామ్‌భరోనే గారి వద్ద నాలుగు రూపాయలు చేబదులుగా తీనికొని వారి ఆశీర్వాదమును, అనుమతిని పొంది 21 రూపాయలతో “నెల్లూరు నుండి విజయవాడకు నైలు టిక్కొటట్టు కొని బయలు దేరి విజయవాడ చేరుకున్నాను. విజయవాడలో హోటల్‌లో

వతి

22 అణాలు యిచ్చి (15 పైనలు) భోజనంచేసి వీరంకిలాకుల వద్దకు పడపకు 2 అణాలు (182 పైసలు) (28 మెళేకు) ఇచ్చి వఏీరంకిలాకుల వద్ద మరునాడు ఉదయం దిగి పడికొండల పొలెం వెళ్లాను చచ్చిపోయిన నేను యింటికి నమృన్నానని "తెలిసికొని నన్ను యూాట్లానికీ నా జతగాంగడు, 'శామంలోని యితరులు మా యింటీవద్ద గుమిగూడి వున్నారు వారు నేను ఇంటికి రాగానే నన్ను ఒక్‌ వింత వస్తువుగా చూడసాగారు నా మితులు నన్ను అభినందించారు మా తల్లిదం్శడులు మా అన్నలు, తమ్ములు, చెల్లెయడు మొదలె న వొరి నంతోవం చెప్పటానికి వీశ్లేదు. కాని నేను చచ్చిపోయా నని చెప్పిన పెద్దమనుషులు _ఆండు రోజులకు తరువాత నా వద్దకు వచ్చి “స్య కూడ చచ్చిపోయావని న్లేమన్‌ లో ఎవరో చెప్పారా అబ్బాయి అని నన్ను అభినందించి వెళ్ళాను. 3?

నేను హిందీ చదున్చకొని వచ్చానని తెలిసికొని మూ పెడికొండలపాలెం (గ్రామానికి దగ్గరగా వున్న “పెినుముచ్చు మ వాసి విద్యాభిమాని, "దేళాభిమాన్సి వేదాంతి అయిన దండమూడి పూ ర్షయ్య చౌదరిగాము తమ (గామంలో హ్‌ీిండీ నేర్చటానికై నన్ను తమ (గ్రామం తీసికొని వెళ్ళారు. మొదట 10 మంది యువకులు నా వద్ద హిందీ నేర్చుకోసాగారు. నాకు నెలకు మొలత్తం 10 రూపాయలు ఇచ్చేవారు. కాని పొయ్యి లోనికి క్రైలు, కూరగాయలు, మజ్జిగ వై రాలను ఉచితంగా

100

యిచ్చేవారు. ఆ పది రూపాయలు అ రోజులలో (1922 (ప్రాంతంలో) నేను, మరొక విద్యార్థి ఇద్దరం ఒక పూట గోధుమ రొశైై, రెండవ పూట అన్నం. కూర కడుపునిండా తినటానికి సరిపోయేవి. కొన్ని నెలలతరువాత ఆ (గామ లోని 80 మంది 10.12 వండ్త కురవాళ్లు ఒక్కొక్కరు నెలకు 1 రూపాయి చొప్పున యిచ్చి నా వద్ద పొంద్‌ 'నేర్చుకోసాగారు

ఒళ సంవత్సరం తరువాత నేను హిందీలో ఉన్నత విద్యను అభ్యాసించాలని మొదటగా శాన్టీ వెల్లి ఉ మాసాలకు తరువాత అలహాబాద్‌లో యమునానది ఆవలి ఒడున శ్రీ. పురుషో త్రమదాన్‌ టాండన్‌ గారు స్థాపించిన హిందీ విద్యా వీరంలో చేరి శ్రీ, వియోగి హరిగారివన్ద 8 మాసాలు పాందీ నేర్చుకొని అవామదానాద్‌లోని నబర ైరీనది ఒడ్డున మవో త్మాగాంధీగారు స్థాపించిన సబర్మతీ నత్యాగవా ఆశ్రమం వాచి తివి ినుమచ్చ వచ్చాను

ఆ రోజులలో కాశీ, అలహాబాద్‌ అహమదాబాద్‌ వంటి పట్టణాలలో హోటల్‌లో పూటకు భోజనానికి 2 అణాలు (15 పైసలు తీనికొని తిన్నన్ని గోధుమ రొమ్రైలు, బంగాళాదుంపకూర శెండు గుప్పెళ్ళే వరి అస్నముపెట్టి దానిలోనికి సరిపడ గట్టి పెరుగు వడ్డించేవారు, హోటల్‌లో "రెండుఫపూటల నెల భోజనానికి 6 రూపాయలు మ్మాతమే తీసుకొనేవారు మామూలీ చాయ్‌ (టీ) దుశా

01 రీ ళ267

కాంలో 1 అణాకు (6 పెనలకు అరడజన్‌ తాజా లాజా పూరీలు, వాటిల్లోకి సరివడ బంగాళాదుంపకూర ళ్లు వారు. సలుగురికి సరిపోయే గట్టి పెరుగు కి అణాలకు (12 పె సలకు యిచ్చేవారు ఆరోజులలో విజయనసాడ నుండి కాశీకి రలు ఛాన్తీ 15 రూపాయల (ప్రాంతంలో వుండేది

నేను పెనుమచ్చలో ఆమ పద్దతిలో ఒక పార పొలను నడపాలని యత్నించగా కొన్ని కారణాలవల్ల నా కోరిక నెర వేరనందున కృష్ణాజిల్లా చినకళ్లేపల్లిలో కొన్ని నెలలపాటు హిందీ నేర్పటానికి వెళ్లాను. అక్కడనుండి హిందీ నేర్పటాన్నికె గుంటూరుజిల్లా శీపళ్లె తాలూకా మైనేనివారిపాలెం. వెళ్తాను అక్కడ కొన్ని నెలలపాటు హ్‌ందీ నేర్పిన తరువాత శీపల్లె 'ళాలూకా తూర్పుపాలెం 'శ్రామంలో హిందీ ేర్చ్పుటానికి వెళ్లాను. అక్కడ 1 సంవత్స రం హిందీ నేర్పి మరల మెనేనివారిపాలెం వచ్చాను

ఈ మంలో 1025 లో బొబ్బా బసవయ్యగారి మూడనకుమూా ౭ బనవమ్ముకు నాకు "పెండ్లి జరిగింది మాసపెండ్షి నందర్భంలో కొంతమంది మిత్రులు, కొంతమంది నా నివ్యులు మాకు కొన్ని బంగారు నవర్సులను చదివించారు. ఆ రోజు లలో నవర్ఫు ఖరీదు 12.18 రూపాయల కంక ఎక్కువ లేదు ఖద్దరు గజిము ఖరీదు శీ అణాలు (84 పెసలు వడ్త బసా 4.5 రూపాయలు మాత్రమే. చియ్యంబస్తా 810

102

రూపాయలు మ్మాతమే. వన్న "శేరు (250 గ్రాములు) ర్‌ అణాలు (25 పె సలు) ఒంగోలు జాతి మూడు సంవత్సరాల కోజెిదూడ ఖరీదు 80_90 రూపాయలు అప్పట్లో యిది ఇద్ద ధర అనేవాస. పూటకు రండ మూడు లీటప్ల పాలు ఇచ్చే ఆవ్చు ఖరీదు 15.20 రూపాయలుందేది. శీను 19027 వరకు అ త్తగారింటి వద్దనే వుటూనా ఇల్లాలికి తెలుస, హిందీ ఫామల నేర్చి 1928లో శీపళ్లె తొలూకా "బెల్లంవారిపా'లెంలో కొన్ని నెలలు, తెనాలి ళతాలూకొ అమ్మృతలూరులో కొన్ని నెలలపాటు హిందీ నేర్చి 19929 లో తెనాలి శివారు అయితె నగర్‌లో ఆలూరి 'వెంక్టటాయుడు, ఆలూరి వెంళటసుబ్బయ్య (చకపాణి) సన్నపవేని పెదవీరయ్యగార్ష 'వఫోత్సాహంతో £0 మంది యువకులకు హిందీ నేర్పృసాగాను, వారు నాకు నెలకు 40 రూపాయలు ఇచ్చేవారు ఆ రోజులలో అది సెద్ద జతం 'క్రిందలెక్క. ఆ రోజులలో హెస్కూళ్లలో పనిచేసే చి.వ., వి ఇడి హిందీ పండితులకు నెలకు 80 రూపాయలు జిల్లా బోర్జువారు ఇచ్చేవారు. తరి 1929 ఆఖరులో గుంటూరుజిల్లా బోర్డు అధ్యత్షునైన జాగర్లమూడి కుప్పుస్వామి చౌదరిగారు నన్ను శీప ల్ల హాస్మూూలులో హిందీ పండితునిగా నియమించి వెళ్ళి చేర 1వ3

మని నాకు అర్షరు శాగితం అొయిళతొనగర్‌ పంవీంచఛచారు* "నేను ఉద్యోగం కావాలని అక్జీ పెట్టుకో లేదు. కాని మోటూరు సత్యనారాయణగారి నలహామేరకు కుప్పుస్వామి గారు కమ్ముకుల అభిమానంతో యీ ఆర్షరు కాగితం పంవిం వారని ెలిస్సింది. కాని నేను పైస్కూలు ఉదోోగం చేయటానికి యిష్టపడక వారికి జవాబుకూడ (వాయలేను ఒకనెల తర్వాత కుష్పుస్యామిగారు ఆ రోజులలో తెనాలి మునిసిపల్‌ వైర్‌ మెన్‌ గావున్న (తిపుర నేని రామస్వామి చౌదరిశార్కి. ఏ విధంగానైనా నన్ను శీప లై మౌస్కూ లుకు పంచవలసినదిగా కబురు చేశారట రామస్వామి చౌదరిగారు తన న్నేహితులై న అయితానగర్‌ యువ కులతో నేనువున్న ఇంటిమోద గౌడ్డలు వేసి 'బెదశేసి నన్ను ఉద్యోగానికి వెశ్లేటట్టు చేయమని చెప్పారట కాని ఆ యువకులే నా వద్ద హీందీ 'నేర్చుకుంటున్నందున నా నంగతి వారితో చెవ్పి మాషహిందీ గురువుగారిని మా వూరినుండి వెళ్ళగొట్టటానికి మా తరంకాదనియు, నేను మొండిపట్టుగల వెడననియు వారితో చెప్పారట. అంతట ఆయన తన వయ త్నొన్ని విరమించు కొన్నారట.

మవో తాగాంధీజ్‌ హరిజన దేవాలయ ప వేశఉద్యమ సందర్భ పర్యటనలో ఆంధ 'పాంళానికి వచ్చినపుడు ఒక రాతి అయితొ సగల్‌లో మకాం చేశారు... అప్పుడు మహా తా గాంధీగారికి నేవ చేయటానికి, వారితో

104

కొన్ని నిమిషాల సేపు మాట్లాడటానికి, వారి హిందీ ఉపన్యా సాన్ని తెలుగులోనికి అనువదించటానికి నాకు అవకాశం లభించింది. ఆ సందర్భంలో అయితానగర్‌ రామాలయము లోనికి వహారిజనుల (శ వేశం జరిగింది. క్ష.

ఉప్పూ నత్య్యాగహోద్యమం దేశంలో ముమ్మరంగా సాగింది. నేను మా ఆవిడ యిద్దరం హిందీ పారశొల మూన్సి "వేసి నేను గుంటూరుజిల్లా బాపట్ల తాలూకా గణపవరం వాలంటిక్ష వివిరంలో చేరాను మా ఆవిడ గుంటూరు” ఉన్నవ లక్ష్మీ చాయమ్ముగారి దళంలో చేరి (గామాలలో కాంగెను 'శచారం చేయసాగింది.

గణపవరం వాలంటీర్త శిబిరంలో ఉప్పు తయారు చేని నందులకు నన్ను అ లెన్టుచేసి ఒక సంవత్సరం కరిసశిక్ష విధించి చి. శ్తాసు యిచ్చి 'రాజిమం(డీ సెగ్మటల్‌ జైలుకు పంపారు ఒక నెల రోజులకు తపువాత నన్ను, ఎర్నేని సుుబహ్ముణ్యం, మరికొంతమంది బి. క్తాసువారిని శేరళ రాస్త్ర్రింలోని కన్న నూరు సెంటల్‌ జైలుకు మార్చాము. అక్కడ నన్నుః సుబవ్యాణ్యంగారిని చీ క్షాసునుండి సి- కాసుకు మార్చారు. ఎందుకన ఎ. క్లాసు; చి క్షానులు బి.వ,, డిగీగాని, 10-15 ఎకరాల భూమిగాని, సంఘంలో మంచి'పేరు (పరిస్టలు గాని వున్నవారికి మాత్రమే యిసౌాళు. నాకు సుబహ్మూణ్యం గార్కి బి.వం డగ లేదు. 10.15 ఎకరాల భూమి లేదు"

$[౧5

సంఘంలో పేరు 1 పతిష్పలు "లేవ అందువల్ల మమ్ములను చీ కాసు నుండి సి క్లాసుకు మాశచ్చారు నేను? మనీ. ర

సుబహ్మణ్యంగారు ఒ*శే స్తైకులో వరస గదులలో వుందేవాళ్లము మేమిద్దరము మా కేపన్‌ క్రింద ఉడక బెట్రిన

మడి. యలు ' కా కందులు, గోధుమరొ శ్రైలు, రోజుకు ఒక కొబ్బరికాయ తినే వాళ్ళేం,

కన్ననూరు జైలులో తమిళులు, కన్నడులు, మలయాళీలు, ఆంధ్రులు మొత్తేం శ్‌ వేలు మంది శాజకీయ ఖై దీలుందేవారు. వారిలో ఎం క్తాసు బీ క్ష్తాసు, సి శ్తాసుల వారుకూడా ఉన్నారు ఎ. న్లాసులో మన ఆంధులు కొండా వెంకటప్పయ్య, టంగుటూరు (ప్రకాశం, గొల్లపూడి నీతారామశాస్తు, సారు రాజారాన్స మొదలగు వారుంజేవారు. వీ. శొసులో మస ఆంధులు బులుసు సాంబమూ క్రి, మద్దూరి అన్నపూర్ణ య్య దుగ్గిరాల రాఖవ చందయ్య, వరణు రామస్వామి చౌదర్వి చింతమనేని భావయ్య చెదరి చీ*-ల గౌస్‌ బేగ్‌ వగై రాలుండేవారు. సీ న్లాసులో మన అంధులు, నేను, సు బహ్మణ్యంగారు, గుంటూరుజిల్లా అనంతవరిం నాగభూషణం, భోజియ్య, "'తెనాలితాలూకా సంగం జాగర్లమూడి కొతపలి నీతా రామయ్య మాత్రమే ఉండేవాళ్లం

కన్ననూరు జై లు సూపరింకెండెంటుగారు గుజరాతీ యుడు ఆయన భార్య గాంధీ భశ్వురాలు అందువలన అమె

106

సుుబహ్ముణ్యంగారి (పో త్సాహంతో 1 పుకైడు దూది 10 దూజేకుల బద్దలు, 100 రాట్నాలు, 400 తక్షీలు కొని ఉషంవిం చింది సృుబహ్ముణ్యంగారు నాకు మరీవొంతమం-దికి దూచే కట వకులు చేయుట, రాట్నము వడుకుట, తెక్షీ వడుకుటను నే్చేవారు నేనురోజుకు 2 గంటలుఉదయం ఎ న్షాసువారికి ప్‌ాందీ నెశ్పేనాల్లే. మిగ కా కాలంలో సుబహ్మణ్య-గారికి సహాయప డేనాళ్ణి ఏకట, వకులు చేయుట, నూలువడుకుట మొదలగు పనులు ఆెండు మాసాలు గా”గగా సాగాయి, కొసి ఇంతలో గాంధీ ఇర్విన్‌ ఒడంబడీక జంగినందున రాజకీయ ఖై దీలందర్న్నీ విడిచిపెట్టారు. నేను శైలు నుండి వచ్చేటప్పుడు 100 తక్షీలను తెచ్చి అమ్మి డబ్బును సూపరింయెండెంటుగారి భార్యకు కజంపానుం

1921లో కంశు జైలు నియమాలలో గొప్ప మార్పులు వమిా లేవు అవే మట్ట లాగులు, అవే బనీనులు, అవే నోచీలు, అవే తుంక్లు, అవే సల్గులుగల జనపనార పట్టాలు, కంబళ్లు ఉండేవి. కాని కాళ్ళను ఇనుప కడియాలు మెడలో బిళ్ళలు, మట్టి మల్లలు, మట్లిముంతలు మాతం లేవ్చు మళ్లి మల్సలకు బదులు అల్యూమినియం పల్లాలు, మట్లిముంతలకు బదులు అలూ్యమినియమ్‌ లోటాలు వ్రండేవి మడలోని బిళ్లకు బదులు ఒక అల్య్యూమినియమ్‌ చిళమిద శిక్ష లేదీ విడుదల 'జేది వేసి యిచెే గ్బ్‌వారు. దానిని మేము బనీనుకు తగిలించుకొనే వాళ్ళం శ్షైూరవం వేయటానికి వీవా ఇనువ బద్ద "శకకు బదులు నాటుమంగలి కత్తులుండేవి

107

ఎ. శాసువారి ద్యారా భి శ్రాసువారు బయట నుండీ మాంసము, కోడి[గున్లు ఇతర తినుబండారాలను "తెప్పించు కొని తినేవారు. ఎ. క్షాసువారి ద్వారా బి. శ్లాసునారు డబ్బు కూడ లెప్పించుకొని తమ ఇష్టమొచ్చిన వస్తువులను బయటనుండి ఎ. నక్షాసువారిద్వారా లెవీ ఎంచుకొనేవారు.

వేను 1981లో కన్ననూరు జైలునుండి విడుదలై వస్తూ చిత్తూరుజిల్లా వక్చేడులో మలయాళ స్వాములవారు స్థాపించిన వ్యాస్మ్శాశమానికి వెళ్ళి శ్రీ మలయాళ సార్రముల వారిని మా ఆరెండవ బావమరిది కృస్ణచరణ్‌ (విమలానంద స్వామి) ను మాచి శ్రీ మలయాళ స్వాముల వారి అమూల్య సలహాలను తీసుకొని తెనాలి అయితాసగర్‌ వచ్చి మరకల హిందీ పాఠశాలను నడప సాగాను

నేకు జైలుకు వెల్లిన తరువాత మూ ఆవిడ బసనమౌాస్ణి 'చేవిని అశెస్టుచేని కోర్లుకు తీసుకొని వెళ్లినపుడు ఆమె బంధువులు కొందరు ఆమెను ఒల్సిడిపెట్టి ఆమెచేత బలవం తంగా క్షమాపణ చెప్పించారట. అంచులకు ఆమె విచారం తోనూ, సిగ్గుతోనూ చాల వాధపడిందట నేను మా ఆవిడ ఇద్దరం హిందీ పారళాల తిరిగి నడపసాగ?ాము

శ్త౦ 19382 లో మద్యపాన నిపేధభోద్యమము, విదేశీ వస్త్రముల దుకాణాలవద్ద వికీటింగులు జోకుగా సాగాయి అందుకని మేము హిందీపాఠర శాలను మూసివేసి 'పై ఉద్యము 08

లలో పాల్లొన నిశ్చయించుకున్నాము ముందుగా మూ ఆవిడ, మా చెల్లెలు సరళాబేవి, మెనేని బనవపూర్ణమ్మూ యీ ముగ్గురు విదేశీ వస్త్రముల దుకాణాలవన్ల వికిటింగి. చేయ సాగారు అందువల్న వారిని అ ెస్టువేసి ఒక్కొక్కరికి ఆపమాసాల కరిసశిక్ష వేసి రాయవేలూరు జెలుకు పం వీంచారు క

నేను, కొత్తిపల్లి వెంకట కృష్ణవర్శ, వి వెంకయ్య ముగ్గురం "శేపల్లె తాలూకా మైనేనివారిపాలెంలో కల్తు ముంతలు కట్టివ్రన్న ఈతచెట్లనద్ద వికెటింగు (పారంభించాము* ఈ వ్వార్త విని రేపన్లై పోలీసు నబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు, 12 మంది పోలీసులను వెంట బెట్ట కొని వచ్చి మమ్ము శ్రలను ఫేముబెత్తాల తోనూ లారీలతోనూ సుమారు ?0_80 "చెబ్బలు కొట్టించాడు మేము ముగ్గురం స్పృహతవమ్మి నేలమోాద పడిపోయాము కొంత నేపటికి స్పృహ వచ్చినపుడు నేను మంచినీళ్ళను నావద్ద కావలి వున్న ఆ గామ వెట్రివానిని తెచ్చిపెట్రమని అడగగా వాడు చెంబుకై వెళబోతోంకు పోలీసులు వెళ్ళనియ్య లేదు. అందుకని వెట్టివాడు తన పైెపంచెను కాల్వనీటిలో ముంచి తీనికొవివచ్చి ఆ తడిగుడ్డను నా నోటిలో విండాదు. అప్పుడు నా దప్పిక తీరింది

నేలమిద పడివున్న మా ముగ్గుర్ని విడిచిపెట్టి నబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు, పోలీసులు శేపల్లె వెళ్ళిపోయారు. పోలీసులు వెళ్ళిపోయిన తరువాత (గ్రామస్తులు వచ్చి మా ముగ్గుర్నీ

109

మోసుకొనిపోయి ఆ రాత్రంతా కాపులు ఇాన్సి ఎంతో సేవ చేశారు మూడు రోజులకుగాని మేము లేవ లేక్‌పోయాము మూడవ రోజున మేము ముగ్గురము కుంటుకుంటూ కుంటు కుంటూ మెనేనివారిపా లంలో పటికట్టమిాద వున్న సారా దుకాణం వస్త వికెటింగు సాగిాచానము ఈ వా్త (గ్రామ మున్సిఫ్‌ ేపళ్లై వోలీసు నేషన్‌ కు తెలపగా ఇద్దరు పాలీసు నబ్‌ఇక్‌ స్పెక్టర్లు 16 మంది పోలీకులు వచ్చితుపాకులతోనూూ, లాకీలతోనూ ఫేము బె త్రాలతోనూమమ్ము న, ముట్టడి .-చారు. ముఎదుగా మా సంచులలోవ్రన్న గడ్డలను తీఫి ఒక చోట కుప్ప వేపి మా పుస్తకాలను కాల్వలో పార వేశారు, తరువాత ఒక నజ్ఞన్‌ స్పెక్ట్సరు పోలీసులచేత మా వంటి మిోాదవ్రన్న బట్టలను వూడదీయించి గుక్జల కుప్పమిోాద పడ వేయించాడు మేము కట్టుపంచెల లోపల లంగోటా లను కట్టుకొని వ్రన్నందున మేము దిగంబరులము కా లేదు. సబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు మా గుడ్డలన్నింటినీ కిరోన్సీన్‌ పోయించి తగుల బెట్టించాడు తరువాత బూటు కాళ్ళతో మము '్రలను వరన బెట్టి తన్నసాగాడు మేము నేలమిద పడిపోయాను, తరువాత ేము 'జత్తాలతోన్తూ లాకిలతోనూ కొట్టించాడు మేను న్పృహ లేకుండా నేలమాద పడిపోయాము. ఈ దృశ్యంచూచిన 8-8 వేలమంది జనం పోలీసులను కవ్వింప సాగారు... అప్పుడు పోలీసులు భయవడి గుంపును చెదర గొట్రటానికి 10-15 సార్లు గాలిలోనికి తుపాకులు పేల్చారు. 110

జసం కొంతదూరం పారిపోయి మరల రాసాగారు. మరల వోలీనులు గాలిలోనికి తోటాలు పేల్చారు, చీకటి మలవచ్చింది పోలీసువాడు భయపడిపోయి మము శ్రలను ఒక పడవలో ఎక్కించుకొని "ేపల్లెకు నమాీాపంలో వున్న -పినుమూడికి తీసుకొనిపోయి అక్కడనుండి ఒంకొన్దు బండీ మోావ ర్యాతి 8 గుటలకు కేపళ్లె సబ్‌ జైలుకు తీనుకునివోయి అఆ ర్యాతి అన్నం నీళ్ళు లేకుండా జెలులో వృుంచారు. నాకు కుడి చేతి బొటన (వేలు చూపుడు (వేలు మధ్య లారీ దెబ్బలు తగులుటనల్ల పెన గాయము కలిగెను నెమ్రైరు అ'బేవనిగా కా లెను, కాని ఉాక్ట్రర్ని దగ్గరకు రానివ్వు లేము

పడవలో నాకు దప్పిక అయినపుడు, మంచినిళ్ళు యిప్పించమని పోలీసు సబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్షర్ని అడగగా ఒక పోలీసుతో నా నోటిగో ఉచ్చపోయమని అజ్ఞావించాడు. కాని అతడు ఆ పని చేయటానికి జింకాడు. నేను దవ్పికతోను వోపంతోను కుమిలిపోయాను

"తెల్ల వారిన తరువాత మమ్ములను లంగోటీలతో వుండటం భూచి 'పజిలు గుమిగూడి సబ్‌ జైలును ముట్ట డించారు. నబ్‌ ఇన్‌ స్పెక్టరు, సర్కిల్‌ ఇన్‌ స్పె కీ రు జిల్లా సూపరింబుండెటు ము గ్గు రూ ఆలోచించుకొని మన్మలను విడుదల చేశారు, మేము కుంటుకుంటూ కుంటు కుంటూ బయటకు రాగానే జనం మాకు ఖద్దరు గుడ్డలను తెచ్చి యిన్వసాగారు. కాని మేము ముగ్గురము మూడు

111

లుంగీలకు మూడు తుండులకు, మూడు జోలలకు సరిపోయ్‌ గుడ్డను తీసికొని తక్కి న గుడ్డలను. బీదలకు పంచిపెట్లాము 'వభుత్వం మావెంట ఇద్దరు పోలీసులు తీయకుండా వుంజే లాగున నియమించి మేము చేనే కార్య్యకమాన్ని వరోజు కారోజు తెలుపమని వారికి ఆజ్ఞాపించెను మేము ముందుగా శీపళ్లె తాలూకా తూర్పుపాలం వెళ్ళాము, అక్క_డ మాకు పరుభూరి రామకోటయ్య గారు అన్నం పెట్టిరి వారిని వెంటనే అశెస్టుచేసి సాయంకాలానికి 6మాసాల కరిన శిక్ష చెప్పి రాజమంశడి "సెర్మటల్‌ టైలుకు పంపించారు మాకు అన్నం పెట్టినవారిని, మాకు ఇవాప యిచ్చిన వారిన్మి మాకు రాతి పూట పండుకొనుటకు చోటిచ్చిన వారిని అ ెన్టు చేస్తామని పోలీసులు బెదిరింంచగా మేము ఇంటింటికీ ఒక ముదర్ద్షచొప్పున అన్నం మా గుడ్డ జోలీలో వేయించుకొని తీనికొని వెళ్ళి "జేవాలయంలో తిని నేలమిద మా తుండను పరచుకొని నిద్రపో యేవాళ్ళం. ఒకపూట ఉదయం ముద్దలు అడుక్కొలని తినేవాళ్ళం. ర్యాతిపూట ఎవెనా "పలాలను గాని మే ఫలహారాన్నిగాని పెట్టితే తినే వాళ్ళం. పెట్టకపోతే నీళ్లు తాగి పండుకొనేవాళ్ళం, ఈ రకంగా ముద్దులు అన్ని కులాలవారి వద్ద అడుక్కాని తింటూ ీపళ్లై తాలూకా ామాల్లో 4ఉ మాపాలపాటు కాంగ్రాసు (ప్రచారం చేస్తూ 50.60 వాలంటీర్లను వీ కెటింగుకు పంవీంచాము, చారిలో ఇవాలమందిని అరెస్టుచేసి శిక్ష విధించి జై లుకు పంపించారు. 112

చివరకు అయిదన మానంలో నేను, కొ త్తవల్లి వెంకటకృన్ల వర్ణ “కేపళ్లై 'ాలూకా నల్లూరులో వాలంటీర్ష శీవిరం-ెట్రి ఆడ మగ $0 మందిని వాలంటీన్నను విశెటింగురు పంపగా వారందరిని అెస్టుచెని శ్వ విధించి చైలుకు పంపారు చివరకు నన్ను, వెంకటకృస్లవర గారిని అశెస్టువేసి చెరి ఆరుమాసాల కరినశిక్ష విధించి రాజమండి సెర్ధటల్‌ జైలుకు పంవీంచారు. శే

రాజమండీ సెం్భటల్‌ జైలులో కందులకు బదులు పప్పూ వాడేవారు శకేపన్‌ ఒక్కొక్క ఖైదీకి ఆ "రెండున్నర అణాలే (15 పెైనలు) రోజుకు యిచ్చేవారు. మా యిద్దరకూ "“రండుపూటలు నోథుమరొ శై పప్పు ఇచ్చేవారు. మజ్జిగ 'లేనేలేవు. అందువట్ల మా యిద్దరకూ "శీచకళటి జబ్బు వచ్చింది. ర్మాతిపూట కండ్లు బొత్తిగా కనికించేవి కాన్చం వ్రైలులో మేమ్మిరం అన్ని జిల్లాలకు చెందిన రాజకీయ: ఫై దీలకు హ్‌ంపీ చెస్సే వాళ్ళం, నుమారు 100_150 మంది హిందీ నేర్చుకొనేవారు

నేను వైలు నుండి రాకపూర్య మే మా అనిడ్య మా చెల్లెలు బసవపూర్షమ్మ వగ రాలు చైలు నుండి విడుదలె నాకు నేను 1988లో విడుదలై న తరువాత నేను, నూ ఆవిడ. మౌ వెల్లెలు అయిళాసగక చేరుకొని హిందీ సారశాలను: నడప సాగాము,

॥ 113

అయితానగర్‌ లో 1988లో మా వెళ్లెలు నరభాబేవికి కొ త్తవల్ని వెంక టకృష్ణనర్థుకు అమా ౯స్య రోజున పెండ్లి జరిగింది. పెంక్షికి ముఖ్య అతిథులుగా నా న్నేహీతులైన కొంతమంది హారిజనులు (కై9న్తవులుు కూడ వచ్చారు మాతోవాటు వైలులో వున్న కొంతమంది మి తులు కూడ "పెండ్షికి వచ్చారు కాని అయితెానశక (గామస్థులవరూ “రాలేదు.

త్తీై

1984లో హిందీని అఫివ అథి పరచుకోవాలని నేను, మా ఆవిడ, మా మేనబ్లుడు నాదెళ్ష వెంక కేశ్వ్యర రావు, మా అవిడ అన్న బొచ్చా శంకరనాన్చ, ఆయన భార్య దమయంతి మొత్తం అయిదుగురం గోరబ్‌ పూర్‌ జిల్లాలోని బరహజ్‌లో శ్రీ వాణా రాఘవదాసుగారు స్టావించిన ఆ శమంలోని అహిందీ 'పాంతాల వాకికి హీందీ నేర్పటానికి "పెట్టిన హిం3 విద్యాలయంలో చేశాము, మేము ఆశిమాన్సిక్సి కొంచెం దూరంలోనున్న ఒక పల్లెటూరిలో వరద హాధిచుల్నకై కట్టిన మట్టగోడలుగల న్మతివ్చలో 70డు గదులలో వ్రండే వాళ్ళము. తక్కిన గదులలో వరద బాధికునైన హరిజిను లుండేవారు వారు మేము అిన్నదము ్రఅవలె ఉండేవారము మేనబ అంటును పాటించకుండుటను చూచి నాక మమె త్రో గారవంగా చూస్తూ నూకు ఎంతో సహాయం చేనేవారు.

శీ 14

ఆ శమం తరఫున నాకు, మా వావనురిది శంకర రాన్రుకు "నెలకు చెరి పదికమూపాయలు ఉపకార వేతనం లభించేది. ఈ ౨0౦ భూపాయలు మా అయిమగుక్కి. ఆెండుపూటల భోజ నానిక్‌ కాగా నరివో యేవి, ఉదయం 9 గంటలకు వరి అన్నం, కూర పెరుగు. రాతికి రొక్షైలు,. బంగాళాదుంప కూర్మ పాలు తీవికొనేవాళ్ళం. నేను మా బావమరిది శంకర చాను సాహిత్యరత్ని పరీక్షకు చదివాము. కాని పరీక్షకు కూళ్చో లేక వోయాము,

1985లో మేమందరం లక్నో కాంైసు మహానభక్రు వోజరయ్యాము, అంధధబేశు తరఫ్టున ఎగ్జిబిషన్‌లో కొమ్ము బొమ్ముల దుకాణం పెట్టి అమ్మకం వేశాము. ఒకనెల రోజుల పాటు మేము లక్నోలో వున్నాము. ఆ సమయంలో మన అంధ సాంతము నుండి కొంతమంది యాతికుల రైలులో కాంైసుకు వచ్చారు. వాకు వస్తూ మా కొరకు కొన్ని నారింజిపంన్హ్హు నిమ కాయలు తెచ్చారు. "నేను నారింజిపండ్ష్తను నా ఉత్తరచదేశ మిత్రులకు తినమని ఇ_న్తే వారు వాటిని ఎలా తినాలో చూవించమన్నారు. ఎందుకనగా ఉత్తర భారత (ప్రాంతంలో నారింజ, కొబ్బరి, నిమ్ము చెట్లు వుండన్సు. ఎారిక్షి కొబ్బర్కీ నిమ శ్రకాయలు పరిచయం వుందిగాని నారింజి కాయను వారు పాపం మూచియ్‌ యుండకపోవచ్చును. అందులో ఉత్తర (ప దేశంలో నోరభ్‌ఫుర్‌ జిల్లా చాల వెనుక బడిన (పబేశం, అక్కడ వ్రున్న బీదరికం ఒక్క ఒరిస్సాలో

[5

తప్ప మెక్కడా లేదు, ఇచ్చట పాటకజనం_కూలినాఖి చేసికొని జీవించే వారంతా-_కుంకుళ్లు కొనలేక నది, కాలవల పెద్దున "పీరుకొన్న ఒండుతో తలలు రుద్దుకుంటాను అచే వారి శిరస్నానను చాలమందికి కట్టుకోటానికి ఇఆండ్డవ జత బట్రలుండవు తింటానికి చాలినంత తిండి లేక వారిజనులు, గిరిజనులు మామిడి శుంకలలోని జిడీలను ఎండ చెట్టుకొని పిండిగా చేసుకొని తిండిలేని రోజున రొనై కాల్చుకొని తింటారు మామిడిక₹కుంకలు దొరకనపుడు పళ్యులు నోధుమ, బొన్న చేలల్లో మేసి పేడ వేసినపుడు పేడలో నోధుమల్సు జొన్నలు వుండునట ఆ పేడ బీదలు ఒకచోట 'వోగుచేని వుంచి ఎండిన తరువాత దానిని నొడ్డతో నూర్చి తూక్పోత వోని గింజలను వేరుచేసెదరు. ఆ గింజలను కడిగి ఎండ'న్వ్టైకొని తిండిరేనపుడు. వండి చేసికొని ఫరొత్రైలు చేసికొని తిటటారు.. నేను ఒక పశ్లెిటూరిలో జంళే ఒక హరిజనుల సభకు వెళ్ళినపుడు గొక్తతో ేడను [నూశ్చే దృశ్యాన్ని చూడగలిగాను. వారిని అడిగినపుడు | యీ విషయాలు వారకి ద్వారా నేను తెలుసుకోగలిగాను,. ఆ 'పాంతంలో కుస్టురో గులు ఎక్కువగా కన్చిన్తారు. ముఖ్యంగా బీదలలో'నే ఎక్కువమంది కుష్టుకోగులున్నారని చెవ్చారు

పొాటకజనం నదిలో ఒక్కసారి ముణిగి వెంటచే బయటకు వచ్చేస్తారు. వారి కట్టుబట్ట కూడ పూర్తిగా తడవనే తడవదు, ఎక్కు నేపు నీళ్ళల్లో వుంకు గంగమ్మ

కేర్‌

తల్లికి కొపం వస్తూందనేవారు వారు ఆ రోజులలో నబ్బు "పెటి నది నీటిలో గుడ్డలు ఉతుకుట పాపమనేవారు,

'గామాలలో మంచినిటి బాన్టల వద్ద బయటకు "వెళ్ళినచ్చిన మగవాళ్ళు తిమ చెంబులను బయట మట్టితో తోసి. దానిని చావిలో పడవేసి శుభము చేనేవారు, ఇానిలో యీరకంగా అందరూ మటితో తోమిన నందల చంణులను శుభం చేయుటవల్ల బావిలో బంక్షకొలది మన్ను 'వేరుకొనివోయి అావినీళ్ళు మలినమైపోతూ వుండేవి. కాని వారు మాతం వాటిని పవ్నితమైన జలమని నమ్మేనాకు బయట మట్టితో తోమి బయట నీటితో కడుగుట వల్ల 'వెంబు అపవిషతమైవోతుందని చెప్పేవారు నావిలోని మురికి సీటిని మేము (తౌగమని చెప్పగా మా కెరకు ఒక బోరింగ్‌ పంపు వేయబడింది ఆ పంపు నీళ్ళు అపవితమైనవని అచ్చటి పామరులే గాక మేధావ్చలు (చదపుకొన్న వారు) కూడి అనేవారు మేము గుడ్డలకు సబ్బు "పెళ్తు వాళ్ళము, పంపునిళ్ళు వాడే వాళ్ళము అందుకని మమ్ములను నాస్త్రికు లనేవారు

ఆ (పాంతంలో ఆ_ప్రిగల జమాందారులనబ డే "పెద్ద రయితులు. కూడ వేయించిన గోధుమ విండిలో ఉప్పు కలుపుకొని ఎండు మిరపకాయ నంజుకొని అల్పాహారం 1కింద తినేవారు ఆ (ప్రాంతంలో దినం (శాన్ద కర) చేసే టప్పుడు పురోహితుడు నగైరాలు వల్ల కాటిలో జేరా

క్షే?

"వేయించుకొని అక్కడ వక్కా భోజనము (చెతితో గాని ఆవనూనెతో గాని) పిండి వంటలు, కూరలు చేయించుకొని తింటారు. అలా తింకే చనిపోయిన వ్యక్తికి తృ కలుగువని పురోహితులు చెబుతాను పుొహిత ((వాహ్గూణులు వారి జనులు తప్పు తక్కిన కులాలనారు చేసిన వండి వంటలను 'అెస్సగా తింటాను కాని నీటితో వండిన వరి అన్నము గాని రొశ్హైలు గాని పనికిరాన నేవారు. వాటిని శాహ్మణ ఫురో హితులు తినరట, నూనెతో గాని నేతితో గాని చేసిన రొశ్లైలు పూరీలు మొదలై నవాటిని వారు తినవచ్చునట ఉత్తర భారత రాష్ట్రంలో గుడ్డలను నేనే వారంతా మహమ్మానీయులే _ హిందువ్రలు బట్టలు నేయకూడగట అందుకని మవమ్మువీయు లే హిందువులకు కావలసిన గుడ్డలను నేని మాహ్కెట్టులకు తీపికొని వచ్చేవారు. నారు నేేే ఒుడ్డ లను హిందువులు కట్ట-కోవచ్చునట కాని ఇనుప లేకులమోాద వీంగాశీ కోటింగుగల పైలను మహమ శ్రదీయులు వాడ తారు కాబట్రి ఆ వీింగాశీ పస్గాలను హిందువ్రలు వాడకూడదట్న ఆ పింగాణీ పన్లాలనుగాని గిన్నెలనుగాని హిందువృలవైనా వాడితే వారిని కులం నుండి బహిప్కు_రించేనారు ఈ వివయం "నేను స్యయంగా అనుభవించాను. నేను ఒక్‌ వింగాశీ వలింలో అన్నం తినవాశ్హె అందుకని నన్ను నాతోటి సవా పారకులు చాల తేలికగా చూనేవారు. నన్ను ముట్టుకొంయే పాపమనేవాకు, 118

ఆ రోజులలో నోరల్‌ ఖూర్‌ జిల్లాలోని వాల గామా లలో పాయిఖానా వొన్లు వుంచేవికాన మగనాళ్ళు చెంబులు తీసికొని (గ్రామాల చూ వున్న మెకక పాలాలలోనికి వెళ్లేవారు రైతులు పెంటను ఎరువుగా ఎంచి బయలుకు వచ్చిన వారిని వమిీ అనేనారు కారు. కాని ఆడవాళ్లు మాతం పగటివేళ బయలుకు చెంబులు తీనకొని వెళ్ళ కూడదు అవనరమైనపుడు ఆడవాన్డు పగటి వేల ఇండ్తల్లోనే ఒకమూల ఒక్‌ పా తనువుంచి చాసిలో కాలకృత్యాలు తీర్చుకొని చీకటిపడిన తరువాత ఆ ెంటను బయట పార వేని పాతను కడిగి శ (భంచేస ఇంటికి తీసికొనిరావాలి వ ఆడదైనా పగలు బయటకు చెంబు తీసికొని బయలుబేరిలే, ఆమను బోగంసాని అని ఎగ తాళిచేఫ నంభుం నుండి బహిమ్మ-రిస్తారు

ఉత్తర్శప బేక్‌ లో "పెండ్హింప్లుకూడ ఇవాల విచితంగామూ మన ఆచారానికి పూర్తి వ్యతిరేకంగానూ వృంటాయి మాతో పొటు హిందీ సాహిత్యరత్న చదివే 15 యేండ్ల కూర వానికి “పింక్షి నిశ్చయింపబడింది "నేను పెండ్షికుమాత్తై వయస్సు ఎంతని అడగణా ఆమెకు 18 సంనత్స రాలుండునని చెప్పారు. ఇంత పెప్షపిల్లను ఇంత చిన్నఅబ్క్బాయికి ఎందుకు యిస్తున్నా రని అడగగా కురవాడు నయస్పు గలవాడయ్యే వరకు అతని "పం్లైాము తేన ఆ తశమామలకు శేవచేయాలి ఎందుకన అతడు కాపురానికి వచ్చిన తరువాత ఆమెకు అ_గెమామలకు నేవచేయటానికి అనకాళం వ్రండదు అందుకని ముందుగానే

110

కోడలు అత్తమామలకు కొన్ని నంవత్చెరాలపాటు నేవ చేయాలి అందుకని చిన్నకుర వాళ్ళికు ెద్దమ్మ్శనులయిను యిచ్చి సపెండ్లై చేస్తామని చెప్పారు,

ళా (పాంతంలో మరొక వచి తమైన ఆచారం వ్రంది ఇచ్చట ఒక జాతి ాహ్మ్గణులలో మూాంనం తినే ఆచారం గలదు నాశీ న్య్వయంగా వఏటపోతును తోలు తీ;కొని మాంసాన్ని తలాకాసా పంచుకొని వండుకొని తింటారు. శాని ఇతరులు కోన్స్తే ఆ మాసం పనికిరాదట, ఇంతేకాదు. ఆ జాతిలో ఒకసారియెనా మాంనం వండని అడదాని చేతి వంటను తక్క నవారు ముట్టరట, అందుకని శతి అడుదె ఒక్కి. సారిమైనా మాంసం వండితీరాలట,

ఇక్కడ "పెండ్రిండ్త నందర్భంలో విఘ్నేశ్వర వ్యిగహ పూజకు బదులు వనుగునే పూజిసారు. చానిని పూజించి చానికి "పెద్దపెద్ద రొమ్రైలు "పెడతారు. ఈ (సాంతంలో గవర్నమెంటు అఫిసులలో ఆరోజులలో బంటోతుకు "పెద్ద నెలజీతం 7? హూపాయలు గుమస్తాకు £5 హూపాయలు నెల జీతం పెన జతం అనేవారు.

త్ర

1035 లో లక్నో కాంగైసు మహాసభకు అంధ (ప్రాంతం నుండీ వచ్చిన యా తికుల లెలుబండిలో మా ౩విడ యింటికి వెళ్ళిపోయింది. మా చావమరది శంక రావ

120

ఆయన భార్య మరొక చోటుకు చనువుకొటానికి వెళ్ళి పోయారు. ఇక నేను మా మేసల్టుకు వెంక టశ్వరరావు యిష్షరం సాంతింగా వంట చేశ్సిఫెని జేను సాహిత్య రత్నం కోర్సు, మా మేనల్లుడు ఇంక లశ్వ్యరరావు పాస్కూ_లు లోనూ చదువు కొనసాగ”ావు

కాని 1987 చివర భాగంలో నేను ఆపల్లె తాలూకా మైనేనివారిపాలెం వచ్చాను అప్పటికి మా అబ్బాయికి ఆరు మాసాల వయస్సు. కుటుంగాన్ని తీశెకొని నెను అయితాసగర్‌ వచ్చి చందాలుడ్య్వారా పాః శాలను సవపపసాగాను. మా కుటుంనానికి నెలకు 44 హూపాయలు కాగా నరశళోయేవి.

మా అచ్చాయికి ఉదయం పావుకేఎు అప్పు వాలు కూడ కొనేవారం అందరం ఆఅృృపొడినే వాడాలనువొని 1988 లో 22 రూపాయలకు. ఫూటకు కి శేన్లు (4 లీటర్షు పాలు యిచ్చే ఆన్చను కొని దానికి మ మేత కొరకు బస్తా తవ్చుడు 1] గూపాయలకు, బస్తా పచ్చి సెనగపొట్టు $£] రూవాయలకు కొనేవాన్ణి (శ్రమ క్రమంగా అది పూటకు ఉక పాలు యిన్వసాగింది. దాని పాల ద్వారా [0 నెలల్లో 10 కిలోల నేయిని కూడ బెట్లాము ఆ శెజులలో నెన్న "శేకుు 5 అణాలు (80 పెసలు), వన్షబస్తా ఖరీదు 218 రూపాయలు, బియ్యపు బస్తా ఖరీదు 71-86 రూపాయలు మాత్రమే, పాత చిన్న మోటాము కారు 4ఉ00_500 రూపా యలకు, (కొత్తది 8_4 వేల రూపాయలకే నచ్చేవి. బియ్యం

121

రూపాయకు 15 కిలోలు వచ్చేవి. చింతపండు ఫ్‌ ల1 అణాలు అంశేే 11 కిలో చింతపండు 15 మపైనలు శశీ

1941 వరకు హి౦0ది పారశొలను నిళ్ళుల్కంగా (జీతాలు "లేకుండానే నడిపి దక్షిణ భారత పిాందీ ప్రచార నభ పరీక్షలకు విద్యార్థి విద్యార్థులను కొన్ని వందల మందిని పంపాను, ఇంతలో 1942 కిట్‌ ఇండియా (0416 10612) ఉద్యమం (పొరంభమయ్యింది మా దంపతులలో ఎవనో ఒకరు ఈ ఉద్యమంలో పాల్గొనాలని నిష్పయించుకొన్నాము, మౌాకు 1940లో ఒక అమ్మాయి కల్లింది. ఆమెకు నెండు యీంగు మా అళ్ళాయికి కి యంకు, వీలల పోవణశె ఆనిక

టి రగ మన. నా. న! సహాయాన్ని యేర్చాటుచేసి మా ఆవిడను యింటివద్ద ఉంచి "నేను ఉద్యమంలో పొ లొన్నాను ౧

"దేశమంతటా ఎోరంగా లారీఇాన్తీలు, ఫేముబెత్తాలతో చాదుట, కొన్నిచోట్ల తుపాకీ కాల్పులు జరుగసాగాయి*, మన ఆంధ రాష్ట్రింలో కూడ చాలమందిని అశెస్టుచేన్సి జై లుకు పంవీంచారు. నాతోపాటు నావన్ద చ్లైలులో హీందీ నేర్చుకో నాొలనే కొరికళో తెనాలి తాలూశా పెచదరావూరుకు చెందిన కొంతమంది యువకులు, దోనేపూడికి చెందిన వెనిగళ్ళ వెంకట కృష్ణ, మా బావమరిది బొచ్చా సత్యనారాయణ న్యగనాలు నా నెంట అ ₹స్తయ్య్యారు. నాక్కు మరి కొంతముడ్‌కి

122

ఒక్కొక్కంరికి ఒక నంనత్సరం కంనశిక్ష మరికొంతమంది ఆరు మాసాలు కెనశిక్ష విధిచి బన్లైరి క్యాంపు శ్రైలుకు మమ్ముందర్నీ పంపించారు. శిక్ష చెప్పునపుడు నాకు చి. శ్లాసు యివ్యాలని నా సహపారిమైన సూర్యదేవర రామచంద రావ్చ వోలీను నర్కిల్‌ ఇన్‌ ్సస్పెక్టరుగారు [ప్రయత్నింపగా నేను దానిని అంగీకరించక సి. క్షాసులోనే అందరితో పాటు వుంటిని.

చైలులో 1021 1930, 19328 సంవత్సరాలలో కం శీషమన్‌లోగానిదుస్తులలోగాని పక్కప ట్లాలలో గానికప్పుళొనే కంబళ్ళల్లో గాని ఎక్కువ మార్పు లేదు వట్టాలోనూ, కంబళి లోనూ నలుల రాజ్యం సాగుతూనే నంది, నల్లులు జెలు

"మట్‌. మ. ా గోడల మీద ర్యాతిపూట "బారులుతీర్చి మీకారుకు బయలు 'దేరఏి* ఇచ్చట రాజకీయ ఖై దీలనంఖ్య ఎక్కువగుటనల్ల తాగ టానికిాని స్నానానికిగాని సీటి సష్షయి సరిగా వృందేదికాదు ఒక్కొ-క్కారోజున స్నానంచేస్తుండగానే పంపులుఅొగిపో యీవిఐ ఒక్కొక్కారోజున ఉదయం 10 గంటల నుండి సాయంకాలం 41! గంటల వరకు (తాగటానికి మంచినీళ్ళు దొరకక నానా యిబ్బందులు పజ్జాము ఒకొ్క్కాకథారోజున ఎంగిలి వళ్ళాలు కడ గటానికీ ఎంగిలి చేతులు కడుకోళ్లటానికీ సీళ్ళు దొరకక పళ్ళాలను, చేశులము ఎండ చెకొసి సాయంకాలం 41 గంటలకు పంపు వచ్చినపుడు కడుక్కొ నేవాళ్ళం. 12ప

పంపునిళ్ళు పట్టుకొనే సమయంలో మన ర“ంధులు, అరచవారు పళ్ళాలతోనూ లోటాలతోనూ కొట్లుకొనేవారు. ఎందుకనాా. సీరు ఎప్పుడు అయిపో తాయో అని అందరూ భయబడి సిట్టిక్తె ఎగబడేవారు ఏడాదిలో స్నానము ఏ రోజు కూడ తృ్తిగా చేయలేదు. (తాగటానిశకే నీళ్లు దొరళనపుడు స్నానానికి నీల్లెలా లభించగలవ్చు 7?

జైలులో. వేను కొందర్కి హిందీని కొందర్కి_ "తెలుగును, కొందర్కిి ఇన్నీ షు ఉదయం ? గంటల నుండి 1] గంటల వరకు, సాయంకాలం £-4 గంటల నరకు నేక్పే వార్ల

జైలులో నాతోపాటు పొట్టి శ్రీరాములు గోప రాజు "రామచం దరావ్ట, గాతు లచ్చన్న, ఎశ్నీేసి సుుబహ్ముణ్యం, తుమ్ముల బసవయ్య, తరిమల నాగిరెడ్డి ఘంటసాల వెంక శు శ్యర రావ, గుత్తా వీరరాఘవయ్య చౌదరి మొదలగువారలు ఉంచేవారు

ఒకసారి సూపరించెంచెంబుతో పాయిఖానా దొడ్లు శుభంగా వ్రండుట లేదని ఫిర్యాదు చేయగా ఆయన వ్యంగ్యంగా మీరు సాగుచేసి బూనించవచ్చునుగా అని అన్నారు నెంటనే ెండవరోజు మొదలుకొని నేను, ఎ్నేని సుుబహ్య్మణ్యం, శాత లచ్చన్న, పాటి శ్రీరాములు నలుగురము 3, 16 కాకులలోని పాయిటానా దొడ్డను ఒక వారం రోజులపాటు శుభం చేశాము, చివరి రోజున సూపరింకెండెంటుగారు సర్థయంగా వచ్చి మేము శృుభంచేసిన పాయిఖానా దొనక్షను

శీ2క

మామూలుగా పాయిఖానా దొర్షను శుభం చేయువారికి మూావించి మమ్ములను పొగడ సాగెను అప్పటినుండి సూప రించండెంటు, తక్కిన 2ైలు అధికారులు రాజకీయ ఫై దీలను కాస్త గౌరవంగా చూడసాగారు శీ

"నేను 194కి (ప్రాంతంలో బళ్లారి శ్యాంపు వ్రైలునుండి విడుదలై అయితౌనగర్‌ ( తెనాలి) వచ్చి మరల హిందీ పారఠరశౌ లను (ప్రారంభించి 1945 వరకు నడిపాను 1916 ఫ్మబవరిలో అయితానగక్‌లో శేనలం కాలికల కొరకు “ఆదర్శ బాలికా పొర%ొల” అనే పేడతో చాలికలను ఆదర్శ గృహీణులనుగా తయాగు చేయాలనే కోరికెతో శ్రీ, బెజవాడ నోపాల రెడ్డిగారి అధ్యక్షతన కన్నెగంటి ఇాయమ్ముగారి వెంకయ్యగారి ఖాళీ స్థలంలో స్థావించి చందాలతోనే నడపసాగాను. దానిలో ఆరుగురు ఉపాధ్యాయులు, ఇద్దరు ఉపా ఛ్యాయినులు వనిచే సే వాగు, ఉపాధ్యాయులకు ఉపా ధ్యాయినులకు జీళొలు చందాల ద్యారా వసూలైన ధసం ద్వారానే యివ్వబడేని, ఎందుకన పారశాలలో చదువుకొనే వారిలో చాలమంది బీదవీల్లలే. వారి నుండి జీతాలు తీనికొనబ దేవి కావు

పాఠశాల తరఫున ఒక హోస్టల్‌ కూడ సడవబడేది. పొరుగు (గామౌల నుండి 60.70 మంది బాలికలు వచ్చి హాస్టల్‌ లో సొంతంగా వండుకొని తిని దదువుకొనేవారు. ఐవారు వంటపాాతలను న్వయంగా తోముకొనేనారు. తమ

కేక

గుడ్డలను తామే సబ్బు పెట్టుకొని ఉతుక్కొనేనారు. పార శాలను, వంబశాలను వారుండే నివాన గృహాన్ని వాళే స్వయంగా "రెండు పూటలూ ఉఊడ్చేవాము మా పొరశొల తరఫ్థున వనివాళ్లుండేవారు కాదు. వాకలి లేనేలేదు.

హోస్ట్రల్‌లో భోజనానికి ఒక్క్కా-క్కం ఇచాలీకకరా నెలకు 158 రూపాయలు, 7 శేర్హ (8 కిలోల) చియ్యం నరిపోయేవి సాం శాలలో అన్నిజిల్లాల చాలికలుందేవారు కాని ఎక్కువగా కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాల వారుంజేవారు

198లో గుంటూరు జిల్లా బోర్దు అధ్యక్షులు, గొప్ప విచా్రభిమానులు, వెనుకబడిన జాతులలో విద్య వ్యావ్లికె కు్రామాలలో కూడ ఉన్నత పారశాలల స్థాపనకు ముఖ్య కారకులైన పాములపాటి వెంకటకృన్ణయ్య చౌదరిగారు ఒక రోజు ఉదయాన జిల్లా పౌల్తు ఆఫసరుగారిని వెంట బెట్టుకొని మా సారళాల పేరును విని తనిఖ్నికె వచ్చారు. అప్పుడు మా పోన్రల్‌ మశాలికలు పాఠశాలను భోజినశాలను, పాయిఖానా దొడ్డిని పరిళభంగా బాగుచేసి స్నానంచేసి వంట చేసుకొను చుండిరి మా పాఠరళాల పాకలను, వంటశాలను, పాయిఖానా దొడ్డిని ఇవ్షరూ చూచి వచ్చి మా పాంశాల (కమశీక్షణను, పరిళు భతను, నిరాడంబరత్వమును చూచి నంతోమించి అప్పటికప్పుడే నూటపదహారు రూపాయలు. బీద విల్లల నహాయంకొసమై ఇచ్చి తెనాలిలోని మ9 కొంతమంది ధనికులతో కూడ మా విద్యా సంస్థకు ఆక్థిక సహాయం

126

వేయించారు. ఇంలేకాకుండా, నా వద లోగడ హిందీ చదివిన కొంతమంది విద్యార్థులకు జిల్లా బోర్డు హైస్కూం భ్ళ్లూో ఉద్యోగాలు యిపష్పిస్తానని వాగ్రానం చేశారు చివరకు జిల్లా హోల్తు ఆఫీసర్‌ గారితో ఇంగ్లీషులో కావూరు వినయా। శమం కంశు యిక్కడే. ఎక్కువ శుభం కన్పి సుందని అని నాకు ఇంగ్నీషు రాదనుకొని నాతో “వమయ్యాా' వ వారశాలలో శుభం తక్కువగా వున్నదే” అని వెలుగులో అనేనరికిి నేను మిా ఇంగ్సీషు నంభాషణ నాకు కాన్న అర్ధమైనదండీ” అని అశనరికి ఇద్దరూ నవ్వుకొని నన్నభీనందించి వెల్లీవోయాకు. మూ పాన శతొలలో మొదట కొన్నాళ్ళవరకు దశ్షిణఫారత పిందీ 'పచారక నభ పరీక్షలక్తు చెప్పి తరువాత (ప్రయాగ వాహిళా వీద్యావీర పరీక్షలకు, కాశీ హిందూ విశ్యవిద్యా లయం మె[టిక్‌ పరీక్షకు విద్యార్థినులను పంపించాను. 1949 లో పార శాలను కన్నెగంటి చాపయ్య గారి వద్ది కొన్న స్థంలో పాకలు వేయించి అక్కడకు మార్చి "వేశాముం అప్పటినుండి శేనలం (పయాగ మహిళా విద్యా వీశ్ర పరీక్షలకే 1967 వరకు విద్యార్థినులకు శిక్షణ యివ్వు బడింది. ఎందుకనగా ఆదర్శ గృహిణులగుటకు కావలసిన పార్టకమము ఆ పరీశ్చూ (గ్రంథాలలో చేర్చబడి వుండెను శాలికలకు వంట చేయుట, చేతికుట్టు పనులు, విల్లలను పోమీంచు పద్ధతి, సంగీతము వగ రాలు నేర్పబడేవి. 127

అందువలన బాలికలు ఆదర్శ గృహిణులగుటప తె వార్య శ్రమము మంచిదని యెంచి ఆ పరీక్షలకే వారిని పంకి-చే వారము, 40

పాఠశాల హోస్టల్‌ లో ఎక్కువగా యీడు వచ్చిన చాలికలే చేళకీనారు చారి మంచి చెక్లలను మా ఆవిడ బసవమా చేవే చూస్తూ వృండెది. వారిని ఆము ఎంతో 'శ్రద్ధతోనూ (ేమతోనూ తల్లివలె చూస్తూ శ్రంజేది. అందువలన హోన్రల్‌ నాలికలు ఆమెను “అత్తయ్య, అత్తయ్య” అని ఎంతో అపాాయంగానూ గౌరవంగాచూా వీలిచేవారు.

నూ ఆవిడ మితభామీణి ఆమెకు సినిమా అంకు గిర్పైదొ కాదు, ఆమె 'పతిరోజూ తన గుడ్డలను, తన బిడ్డల గుడ్డలను, నా గుడ్డలను సబ్బు పెట్టి సొంతంగా ఉతిశేది. వంట సొంతంగా చేనేది. మజ్జిగ చేనేది. మా వంటశాలను వారానికొకసారి లలిశేది ఈ పన్నులన్నీ హోన్టల్‌ చాలికలకు కూడ దగ్గర వుండి నేర్పేది. అందువల్ల హోస్తల్‌ లోని బాలికలు కూడ సొంతంగా. గుడ్డలు ఉతుక్కొనేనారు. వంట సాంతుగా చేసుకొనేవారు. సొంతంగా అంటు పాతలను తోముకొనే వారు వంటశాలను, పాఠశాలను రోజూ ఆెండుపూటలా సాంతంగా వూడ్చేనాగు. మాకుగాని పోస్టల్‌ విల్లలకుగాని

128

చాకలిగాని పనిమనువులుగాని వుండీవారుకాదు. మా ఈవ్చల దగ్గర మాత్రం ఒక వారిజన నౌకర్ని వుంచాము, ల!

మా ఆవిడ బసవమా దేవికి 1966లో జిబ్బు చేసింది, అమెకు రి కృపోటుఎక్కు.వెనందున పనులుచేయ లేకపోయింది. వెపెచ్చు ఆమెకు శీవచేయటానికి ఒక అఆడమనిపవీి. కావలసి వచ్చింది. అందువల ఆమె తన కువూర్తై వన్దకు విజయవాడ వెళ్ళవలసి వచ్చింది ఇక్కడ తెనాలిలో బాలికల హోస్టల్‌ నిక్వహించుట నావల్ల శాక మూసివేయపలసి వచ్చింది. ఇంలేశాకుండా నేను సొంతంగా వంట చేసికొని ఆవ్చలను నంచా లించుకొంటూ పాఠశాలను నడుపుట కష్టపాధ్యమైనండున పారశొలను కూడ 1967లో మూసివేసి విజయవాడ మా అమ్మాయి వద్దశే వెళ్ళవలసి వచ్చింది, "కాని నేను ఎక్కడున్నా యింకా సబేని పని చేయాలనే కోరిక నన్ను విడిచిపెట్టలేదు.

నేను తెనాలిలో వుంటున్నప్పుడు హిందీలో కొన్ని వున్తకాలు (వాశాను వాటిలో కొన్ని గుంటూరు జిల్లా బోర్డు మోస్కూళ్ళలో “పెట్టబక్షాయి. వాటిలో నా హిందపీ- "తెలుగు వ్యాకరణము మూడు-నాలుగుసాస్ల అచ్చు "వేయ బడింది. దానివి కొన్ని "వేల శ్రుతులు అమ్ముడు పోయాయి. వాటివల్ల నాకు కొంత అదాయం కూడ వచ్చిండి

ఇక విజయవాడ వచ్చినప ఎటినుండి నూ అల్లుడు క్యాటగడ్డ నర్సయ్య సడివిస్తున్న మధు గాన్రైన్స్‌లో

(29

మొక్కటఒలను పెంచుట, మొక్కలకు అంటులు కట్టుట, (కోట నులకు గూటీలు కట్టుట మొదలైన పనులకు సంబంధించిన ప్పున్తకాలు తెవ్పీంచుకొసి వాటిని బాగా చదివి అవగాహన వేనికొని తోటలో పనిచేనే తోటమాలులకు కూడ తోట పనులను నేర్పుతూ చివరకు *యొక్క_ల పెంపకము అనే పు_న్తక్‌ం (వాశాను. దానిని మా లిల్లుడు అచ్చు "వేయిం ఇాడు. ఇప్పుడు అది అయిదవ సారి అచ్చు కాబోతున్నది. ఇంతటినో నేను తృప్తి చెందక మన సంఘంలో గల మూఢ సమ్ముకాలను, మూ ధఢాఛారాలను గురించి "తెలుగులో కొన్ని పుస్తకాలను _వాయాలనుకొని మా అల్లుకు శాటగడ్డ నరసయ్యతో చెప్పగా ఆయన మూడు భావమలలో గల (తెలుగు, హిందీ, ఇంన్న్‌ మ) కొన్ని గ్రంథాలను తెప్పించి యిచ్చాడు. వాటిలో భగవద్షీత, ఉపనివత్తులు, వేదాలు మొదలగు 'గంథాలుకూడ వున్నాయి. వాటిని దగా చదివి ముందుగా “కులమేది ౯” అనే ఫపున్తకాన్ని (వాశానుం దానిని చుక్కపల్లి వీచ్చయ్యగారు అచ్చువేయించాస. అది ఇప్పుడు నాల్గవసారి అచ్చు కాబోతోంది. తరుశాత (శాద్ధ కర శై ఎవరి కొరకు ? "పంగ్లెందుకు 7 '(వాశాను, వీటిని విశాలాంధధ పబ్లిషింగ్‌ హన్‌ మేనేజ్‌ మెంటువారు అచ్చు "వేయించారు. అవి ఇపుడు మూడవసారి అచ్చు కాబో తున్నవి. తరువాత ే్చ్ళళ్లివరి కొరకు ? (వాశాను. అది "రెండవసారి అచ్చు కాబోతోంది. తరువాత పిిగహారాధన వేద విరుద్ధం కాదా? మంగళస్మ్నూతం పవి(తమైనడా ? 830

ఇందుశేనా స్వరాజ్యం శి '(వాశాను. అవీ రెండవసారి అచ్చు కాబోతున్నవి. తరువాత యువతా మేల్కొనవా? 'వాశాను దానిని నర్మ చంద శేఖర్‌ రాన్రగారు అచ్చు "వేయించారు. తరువాత “*వాపూజి జీవిత పరిశీలన శనాశాను. దానిని కన్నెగంటి 'వెంక[టామయ్య (తెనాలి, అట్లూరి వెళకటసువ్చారాన, సూర్య చేవర రామచం[దశావు గారలు (విజయవాడ) అచ్చు వేయించారు. అది ఆ₹0డవసారి అచ్చు కాబోతోంది. తప వాత వేదాలంకేు ఇవేనా? 'వాశాను. దీనిని విశాలాంధ పన్లిమీంగ్‌ హాన్‌ మేనేజ్‌ మెంటు వాప అచ్చు "వేయింనారు,

"నేను ఆరోగ్యంగా వ్రంటూ ఫు న్తక రచన స్మ్కకమంగా సాగించ గలగటాననికి ముఖ్య సహాయకురాలు మా ఆవిడ బసవమ్మా బేవియే. ఆమె కాను అనారోగ్యంగా వుంటూ కూడా 1976 జనవరి వరకు వంటమనిషి ద్వారానా శరీరానికి అనుకూలమైన తిండిని వండించి వేళకు పెట్టించేది. కాని ఆమె 1076 ఫ్మిబవరిలో చనిపోయింది. ఆమె లేని లోటు కొట్టవచ్చి నట్లు కన్పించినా మా అమ్మాాయి నా ఆరోగ్యాన్ని గురించి తగిన శ్రద్ధ తీసికొంటున్నందున "నీను యిప్పటికీ ఆరోగ్యంగా వుంటూ నంఘంలో ఆర్థిక గానూ, సాంఘికంగానూ, జౌద్ధికం గానూ (చదువ్చ సంధ్యలలోనూ) వెనుకపడి వ్రన్న (ప్రజా నీకాన్ని చైతన్యవంతంగా చేయటానికి అనువైన రచనలు సాగించాల నే కోరిక యింకా నన్ను విడిచి పెట్టలేదు.

10 శ్ర 1

తుదకు నేను చెప్పేబేమంకు చదువునంధ్యలు లేని బిద కుటుంబరిలో పుట్టిన సామాన్యుడు కూడ తిండిలోనూ, పని లోనూ, సంసారం చేయటంలోనూ (పాక్ళతిక నియమాలను తుచ. తప్పకుండా పాటింప గలిగితే, అతడు తన సుఖంతో పాటు తన తోటి నమూనవ్చల సుఖానికై కూడా యత్నించా గలడని నా నమ్మకం. శీర ఇక నా తుది ఆవేదనను వినండి (శతి హెరుని అక్థిక (డబ్బు నంబంధమైస) సాంఘిక (పదిమందితోగల సంబంధం) నైతిక (నడతకు సంబంధించిన) పరిస్థితులు, అతని రాజకీయ, మత సంబంధమైన వ్యవస్థల మాద ఆధారపడి వుంటాయి. అంకే (పతి పౌదనికీ ముఖ్యంగా ఆ న్థికంగా రాజకీయ వ్యవస్థ తప్పక తోడ్పడాలి. ఎందుకనగా రాజకీయ వ్యవస్థ పుట్టించే అంగుకు. అంక (పతి పౌదని శరీరం ఆరోగ్యంగా వుంజాలంకు అతనికి తగినంత ఆరోగ్యకర్యమెన తిండి, కట్టుకోటానికి కప్పు కోటానికి తగినన్ని గుడ్డలు, వ్రుంటానికి చాలినంత వెల్తురు, గాలి వచ్చే ఇల్లు అతని రాజికీయ వ్యవస్థ సమకూర్చాలి, ఇంతే కాకుండా అతడు మానవ త్వాన్ని మరచిపోకుండా వ్రంటానికి తగిన చదువ్చను కూడ అతని రాజకీయ వ్యవస్థే ఇన్వగలిగి వుండాలి, ఆతనిని ఇతరులెవలైనా అన్యాయంగానూ, జార్డ 132

న్యంగానూ చాధిస్తోవుంటు: అతనిని రత్నించే బాధ్యత కూడ అతని రాశ్యాంగ వ్యవస్థ దే. అంశ అతనిని అన్ని విధాలా సుఖ "ెట్టటానికే అతని రాజకీయ వ్యవస్థయొక్క ముఖ్య లక్ష్యంగా వుండాలి,

పతి 'సొరుని సొంహిశ పరిస్థితి పొ&ీకంగానూ, నైతిక పరిస్థితి పూంర్తిగానూ అతని మతన్యవస్థ పరిస్థితిపై ఆధారపడి వుంటాయి. అం ఓ అతనికి సంఘంలో. పదిమందిలో- అందరితోపాటు గౌరవ మర్యాదలుండేటట్లూ, సంఘంలో అతనికి ఏ విధమైన అవవమానను జరగకుండా మూసే బాధ్యత అతని మత వ్యవస్థ దే-

అతడు నీతివంతుడుగానూ, పరోపకార బుద్ధిగల వాడు గానూ మానవనేవా తత్పరుడుగానూ ఉండేలాగున తగిన నీతి బోధనను, శిక్షణను అతనికి అతని మతవ్యవస్థ అందించాలి. సరర్మపపంచ మాసవులు-వా లేమతస్థులుగాని, కులస్టులుగాని- అందరూ నమానులే, అందరి సుఖమే తన సుఖమని యెంచి అతనిచేత ఆచరణలో "పెట్టించే యత్నం అతని మత వ్యవస్థ దే.

కనుక మానవుడు ఆరోగ్యకర మెన, నిజిమైన మౌసవుడుగా (బతుకుతూ తోటి మానవుల కష్ట-నుఖాలలో పాలుపంచుకొ నే నద్భావం గలవాడ వ్యాలంశు అతని రాజి క్‌య్క మతవ్యవస్థలు మంచివిగా వుండాలి, అంకహే అతని రాజి కీయ మత వే శాలలో పనిచే నే వ్యక్తుల మొక్క్‌ా వ్యక్తి

కఫం

గత్క సాంఘీక, నైతిక జీవిత పరిస్థితులు మంచివిగా వుండాలి ఎందుకనగా, (వతి మానవుని జీవిత పరిస్థితులు కూడ అతని రాజకీయ మతవ్యవస్థలను నడిపే వా రిజీవిత పరిస్థితుల మాద ఆధారపడి వుంటాయి.

ఇక ఇప్పుడు మనం మొదటగా మన చేశ రాజ్యాంగాశి పతుల జీవిత పరిస్థితులను పరిశీలిద్దాం నేడు మన దేశాన్ని పరిపాలిస్తున్న రాజకీయాధికారులు పూర్తిగా మత (ప్రచారకు లైన జ్యోతిష్కు-లు, సిద్ధాంతులు, మళశాధిపతులు, వీరాధి పతులు, బాబాలు, బేవళతా వ్శిగహో రాధకులు మొదలగువారి మిద ఎనలేని భక్తి విశ్వాసాలు కలిగివుంటూ వాగు చెప్పి నట్లు నడుచుకొనుచున్నారు, నిజానికి నేడు మన దేశాన్ని పాలించేది మతమేనని చెప్పవచ్చును.

మన రాజ్యాధినేతలు ఎన్నికలలో ధనరాళుల్ని వెద జల్లి (పజిల ఓట్లను కొని గెలిచి పదవులను సంపాదించుకొన్న తరువాత తొను జోోతిష్కు ల, "చేవ తా వ్మిగహాల పూజల వల్ల నే ఎన్నికలలో ₹ెలిచామని భావించి ధనానికి దాసులై అనేక అవినీతి పనులుచేసి ధనరాసులను ఆక్టించి కోట్లకు పడగలత్తుతూ స్విస్‌ బ్యాంకులలో దాచుకొనుచున్నారు. అంతేకాని (పజల ఓట్ల వల్లనే తమకు జయం కలిగిందనే పరమ నత్యాన్ని పూర్తిగా మరచిపోయి. (పజల వైపుకు కన్నె త్తికూడ చూడటానికి తీరక లేనంతగా ధనార్జ్దనలో నిమగ్నమైపోణున్నారు. ధనార్టన కొరకు వారు ఎంతటి అవి

134

నీతికరమైన పనినైనా చేయటానికి వెనకాడుట "లేదు. అందు వల్ల రాజ్యాంగ విధానం స్వార్థానికి, అవినీతికి లంచగొండి తనానికి, అరాచకానికి, హింసకు కేందమైపోయింది. అందు వల్ల సామాన్య (ప్రజానీకం ఆర్థికంగా అనేక ఇబ్బందులకు గురికావలసి వస్తోంది. సామాన్య (పజల నిత్య జీవితావనర వస్తువ్చల ధరలు చుక్కల నంటుచున్నందున సామాన్య శ్రజి లలో నూటికి 60 మందికి పైగా కడుపునిండా కూడులేక, వంటినిండా గుడ్డ లేక తల దాచుకోటానికి గూడు లేక అనేక యిబ్బందులకు లోనై వారు జీవచ్చవాల్లాగ (బైతకవలసి వసోంది. ఆ రోజుకారోజు నీదలు యింకా బీదలుగానూ, ధనవంతులు యింకా ధననంతులుగానూ అయిపోతున్నారు.

ఇటు వ్యాపారస్తులు, ఉద్యోగస్తులు, డాక్షప్ల, నీడప్ల మొదలగు మేధాన్చలు, మరాధిపతులు, వీరాధిపతులు, చాచాలు మొదలగు వాపకూడ ధనానికి చాసులై ధనార్జనక్షై అశజేక అవినీతి పద్ధతులను అవలంబించటానికి వెనుకాడుట లేదు. వారిలో బీదలను ఆదుకోవాలనే నద్భావమే కరు.వె పోయింది,

ఇక ఇపుడు మనం మత వ్యవస్థను కూడ పరిశీలిద్దాం, నేడు మన దేశంలో మత వ్యవస్థ హిందూ మత వ్యవస్థ- మరాధిపతుల్క వీరాధిపతుల, జో్యోతిమ్మ-ల, సిద్ధాంతుల, వేద పండితుల పురోహితుల, పూజారుల, వాబాల, యోగుల, అమ్మల చేతులలో కీలుబొమ్మగా వుంటున్నది. నేటి ధనయుగ

కక

'వఖావం ఈ మత (ప్రచారకుల మాదకూడ పడకమాన లేదు నేటి మఠాధిపతులు వీరాధిపతులుుు బాబాలు, అమ లు? యోగులు అనేవారు కోట్ల రూపాయలకు పడగలెత్తుదూ ధనార్జ్దనలో రాజకీయ నాయకులకు వా శ్రపారస్థులకు ఉద్యో గస్థులకు ఏ మాతం తీసిపోనటం లేదు నేడు మత (వచారకు లనబడే వీశాధిపతులు, బాబాలు మొదలగువారు అశేక అవినీతి కార్యాల దారా ధనాన్ని సంపాదించుకొంటున్నారు ఇటువంటి అవినీతిపడలై న మత (వచారకుల మూలాన మత వ్యనస్థ పూర్తిగా కుళ్ళిపోయింది. అందువల్ల సామాన్య 'పజిల నైతిక స్థాయికూడ చితికిపోయింది 'శజలలో కూడ నీతి నిజాయికీలు, గర్భ చారి ద్యం వల్మగాన్కి ధనికుల అర్థిక దోవీడీ వల్లగాని మేధావుల బౌద్ధిక దోవీడీ వల్లిగాని కరువై పోళలూయి అటు రాజకీయ నాయకులు ఇటు మత 'వచారకులు డబ్బుకు దాసులై నీతి నిజాయితీలను నిలువులోతు గుంటలో పాతిపెట్టి ధనార్దన్నక దళదిశలు జడులుకీస్తూ వంకే ఎన్నో తరాల నుండీ చదువునంధ్యలు, భోగళభ్థాగ్యాలు, సాంఘిక వనరులు వగై రాలకు కరువాని పోయిన సానూన్య (ప్రజలు నీతి నిజాయితీలతో వ్రండాలనటం పచ్చి మోనం శాదా? రాజకీయ నాయకులు మత 1పచారకులు వకమై

సామాన్య [వజానీకాన్ని పుణ్యము, మోశ్షము, దెవము,

136

యక్షను అనే మోసపు మాటలను చెప్పీ వాకి కష్ట్టి తాన్ని నిలువునా దోవీడీచేస్తూ వారిని కొన్ని తరాల వరకూ ఆర్థికం గానూ జౌద్ధికంగానూ పతితులనుగా వ్రంచటానికి నిరంతరం కట పన్నుతున్నారు. ఈ రళంగా సామాన్య 'శజలు ఆర్థికం గానూ బౌద్ధికంగానూ ధనవంతులకు ముత (ప్రచారకులకు దాసులై పోతూ నిక అష్‌ జీవి తొలను గడుపుకొంటున్నారు. గ్‌నుక సామాన్య 'మజలు ధనవంతుల, మత (వచారకుల

దాస్య్యాల నుండి బయటపడ జాలనంతవరకూ వారి నే వాద్ధిక పరిస్థితులు 'బాగుపడుట కల్గ, అందులో అఆస్థిక దాస్యం కంక బౌద్ధిక దాస్యం (థావచాస్యం) మరీ భయంకర మెనది,

ఆర్థిక దాస్య్యానికి పునాది భావడాన్యమే. ఈ థావదాన్యంనుండి

సామాన్య (పజిలు స్వతంత్రులై ననాడు, ఆర్థిక చాన్యంనుండి

అతి లేలికగా బయట పడగలుగుతారు. భావ చాస్యానికి

మూలము, పుణ్యము, స్వర్షము, మోవన్షము ఇదెవము మొద

లైన మూఢనమ్మకాలు, మూఢాచారాలే, కనుక సామాన్య

చజలు ముందుగా మూ ఢాచారాలన్తు మూఢనమ కొలను విడనాడిన యెడల భావదాన్యం పతనమెపోతుంది. దానితో పాటు ఆర్థిక దాస్యం కూడ అంతర్జానమైపోతుంది,

అయితే (ఫజలలోని మూఢనము ఫైలు మూఢా న నర (వనక్తి లేని నిస్స్వార్ధ రాజ్యాంగ వ్యవస్థనూ లి. మత శని లేని రాజ్యాంగమే మూథధాచా రాలను, మూఢనవమ ్రగాలను అరికటగల. న్‌ “వత (పని దరి”! రా న టం. గాం ఇ / ల్‌ ఛ్‌

"లేని నిష్మ్య్వెిర్థపరులైన (పజా పతినిధులే నిజమైన 'యజోప కరమైన లాజ్యాంగ వ్యవస్థను స్థావింపగలరు కనుక సానూన్య 'పజిలు తమ ఓట్ల ద్వారా మత 'పనక్తిలేని నిస్స్వార్థపరు లైన (పతినిధులనే ఎనుుకోవాలి అటునంటి (పజా పతి ఎధుమేంతుతంప్రన క్షీ లేని రాజ్యాంగ వ్యవస్థను స్థాపించి ఫజలలోగల మూఢనమకాలను, మూభథాచారాలను (య శం

నిర్మూూలింప చేసి “జీశంలో నుఖ-ఖొంతులను నెలకొల్చ్పగలరు అంశే సౌమాన్య (పజల ఆర్థిక బౌద్ధిక చాస్యాలను నిరూ లింపచేసి వారిని ఆర్థికంగానూ, బౌద్ధికంగానూ చాగుపరచ గలరు

గ్రా

వ్‌ . ॥ | వేంలం కొలంవు ఓ యువతా మేలుకో; సమాజాన్ని దిద్దుకో, | స్వాతంత్య సమరం ముగిసింది నాడు; క మరో స్వాతం్యత్య సమరం సమీపించింది నేడు, తెల్ల జాతి బానిసత్వపు సంకెళ్ల లె నల్తవాడి నయవంచనప్పు మోసా' ] న్‌ ఇ 'జిదసాద (బతుకుళతో, చాలీచాలని శో కంటికి న్నిద. వంటికి సుఖం మగ దేశంకోసం సర్వస్వం సమర్పించ, -. స్వాతం్యత్య సమరయోధు లనిపించుకొన్నారు ఆనాటి ధీరులు. పిల్లాపాపల్ని వదలి, ఇల్లూయిల్లాళ్‌్న మరచి, తెల్ల జాతి లాఠీలకు వీపులూ, తెల్లజాతి తూటాలకు గుండెలూ అప్పగించి, వందేమాతరం, మందే రాజ్యం అని గర్జించారా నాటి వీరులు, కష్టాలతో, అమూల్య త్యాగాలతో సంపాదించుకొన్న న్వతంగత భారతం, కుతంతుల చేతఐడటంచూచి నాటి పీరులు నేడు తలవంచుకొంటున్న్నారు. కులమతాల నెపంతో కుుటలూ, దైవారాధన ముసుగులో దగాలూచే సే స్వార్థపరులూ, | ధనకాంక్షైపరులు రాజ్యాధినేత లయిసందులకు దుఃఖిసున్నారు. పెరిగిపోతున్న పేదరికాన్ని, తరిగిపోతున్న పామరజన సుఖాన్ని, చూచి అయోమయస్తితిలో పడుతున్నారు. | అందుశే ఓ యువతా: ో కులమత దైవ దురఖభిమానాలు వీడి (మూఢ నమ్మకౌల వలయాలను ఛేదించ్సి పోరాటానికి. పిడికిలి. బిగించి అలమటి స్తున్న భారళావనివి రక్షించు బాధ్యతతో, లో ॥ " శ కదలిరా । కదలిరా: ! వాం ఎా-యలమంచిలి శ్రీధర్‌ రావు