Telugu Baalavyakarana Sangna Chandrika - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki
|. శ న గ న . మద్యన. | + | ఇ నా రు ల శ ల్‌ జ అంిో- / క్ష త | | న! స ను జా క. టే టం. అ * త బస్తి | క టాం. నే గ్‌ నం ఎక పం | నాల లం తం! ఇటే 2 ట్రై. న గజ శ శే 1 శ శి 4 జ న 1 . . వ్‌ గ్‌ ప గ శ నష వనం చ లా కన క స న్‌ క కయ ను. న + వ ఎం జి అం తని న్‌ కు యక్‌
1000 నొపెస్‌, పొన్నూరు లిం ఈ/ అలు , టొ స య్య శ్లో ' లర 1110 ్ష . ల్ల రే. న సు ల మైదరా జారులో (గ్రశులకు న్‌ నవభారతి లంకపీధి విజయనగరం = కీ
స్‌ నె న . అపు” రు నన టలు క! , చ / . న. స్‌ ల! | + వ . పు. నష్ట “ల ష్ష్‌ 1] బం యయా ననన స్‌ పే ” గ గ్‌ షా న లతల కే ఇ ష్‌ స్‌ సను గ న? స నె సు న . ం స వ , న సల | స్‌ | న్‌ . స మ. . న. నన ల్‌ (నా ప ప క. ఇ సస జ న. ॥. త సయ (|. అ౦క€తము: (శ్రీ భాట్టం శ్రీరామమూర్తి దంపతులకు గౌరవ పురస్సరముగా సమర్చితముం
._భఛభభాళ౦0స
చిరంజీవి శృప్ణకుమారి రచియించిన వ్యాకరణ సంజ్ఞ లను విపులముగా (పదర్శించెడి కసం ళ్జా చంది క?) అన్లు గ్రంథము ఆమూల్యాగముగా వమయూచితిసి. ఇాలవ్యాకరణము చదువుటకుముందు ఈ (గంథమును చదువుట కాల ఆవశ్య కము. చిన్నయసూరి అనేక శా(స్త్రీయ పదార్థ విజ్ఞానము కలవాడు, ఆయన పాణినీయమున కృతభూరిపర్మిన ముడు. పొణినీయులు ఉపయోగించెడి పారిధామీక పదనులనే తా నుపయోగించి చక్కని సూత బంధముతో వ్యాకరణము నాం్యధలోకమున కందజేసెను, వానిలో వర్తమానము, భానము, మున్నగు పదార్థముల నిర్వచనములు ఈ (గంఫ ములో చక్క-గా నికూపింపబడినవి. ఈ్యగంఫము చదువగా ఇంచుమించు బాలవ్యాకరణముయొక్కం సూత్షురూపము చదువరులకు జ్జుతము శాగలదు. ఇందు బాలవ్వ్యాకరణము నందలివేకాక్కు సూతాంటధ వ్యాకరణము, వశ్చానుశాస నము, శబ్దలక్షణ 'సం్యగహము, సిద్ధాంతకాముది మున్నగు (ంథములలోని సి్ధాంతములు కూడ (పామాణ్యమునమ్రై =మాపబడినవి.
ఈ ఆంథమును మూడగా చిరంజీవి కృష్ణకుమూరికి బహాు్యగంథభ(దష్టత్వము కలదని విజ్ఞులకు తోచకమానదు, ఈ (గ్రంథరచన (పథమసోపానము వంటిది. దీనిని ఊత గాం 'జేసికొని బాల వ్యాకరణమునకు, (ాఢ వ్యాకరణమునకుం (బైత్యేకముగా, నన్నయ భట్టారకుని చింతామణికి పరిశీల నాత్మకమగు విపులముగా టీకలు (వాసి ఆం్యధలోకమునకు
బహూుూపకారనము కల్లించుట కై చిరంజీవికి ఆయురారోగ్య సౌభాగ్య సంపగలనిచ్చి (శ్రీపతి బోచుగాంత. వ్యాకరణరత్న, వ్యాకరణ స్టాపక ఉపనిషదర్ధ వాచస్పతి దర్శనా చార్య ేరి సూర్యనారాయణగౌాస్తి9 రాజమండి డీడీ? 4 పరితోషము కుమూరీ! కృష్ణా! నీవు పంపిన వాలవ్యాకరణ సంజ్ఞా పదార్ధ వివరణము అందినది. విషయము చిన్నయసూరీ యముగడా యనియు, రచయ్యితి 'వేంకటకవినిఒట్లి (యశిమ్యు రాలయి న్వీయ వి ద్యాకుటుంబమునకుంజెందిన కుమవూరిగచా యనియు, ఈ ెండు చూపులతో ఓవీక లేకున్నను నీ వివర ణమును సొంతముగా పరికించితిని. చాల వ్యాకరణమున సండ్ఞ లును సంజ్ఞా_పాయము లును అయిన "పెక్కు పదములను బాగురూకతళతోవర్పి, స్యకమముగా కూర్చి వాని యర్థములను సుస్స్పష్టముగను సోదాహరణముగను ఈ తీరున విశదీకరించుట వాలవ్యాకర ణా ధ్యేతలగు చాలురకు మిక్కిలి సౌలభ్యమును చేకూర్చం గలదు, వ్యాకరణము నందలి క్షి ష్ట పదములను ఇట్లు సమ కూర్చి వివరించు నూతన సంకల్పము నీకుంగలుగుట నాకు మిక్కిలి సంతసము గూర్చినది. నీ వివరణము ఎక్కువ
తక్కువలు లేకుండ జా(స్రు:నృష్టికి నమ్మతమయిన సరణిలో సాగినది. ఇట్టి విశదీకరణ ₹ఖ నీబుద్ధిలో సహజమైయున్నది గావున; నీవు ఇంతటితో ఊరకుండక పదిమంది బాలురకు చాలవ్యాకరణము పాఠముచెప్పు నాసక్షిని తప్పక సెంపొం - దించుకొనవలయును. అధ్యాపన సందర్భమున స్ఫురించు సూక్మూంకములు స్వయపంపఠనమున స్ఫురింప నేరవు.
సూరిగారు చిరకాలము అధ్యాపక నీ్రోమణులు గావున ఆయభ్యాపనానుభ వసాహాయ్యము వల్ల నే, అన్ని విశే సాంకములతో, ఎన్నో సూక్ష్మ దృష్టులతో, ఎంతో రమణీ యముగా ఎల్ల వారును కన్నులకద్దుకొను స్కుపశ_స్త వ్యాక రణమును మనకందింపం గలిగినారు. అద్రానిని మనవారు గురువులయొద్ద భద్రముగా పకించుటయు, వెంటనే పది మందికి పాఠము వెప్తుటయు దెరిగిన పన్షముననే అందలి విశేషముల నాకలించుకొని దాని (ప్రశస్తిని మెజయింపం గలుగుదురు. |
ఇట్టి వివేచనచ్భాయ సీలోనున్నది గావున అధ్యాపన పర్మిశమగూడం గావించి, మజికొన్ని ' (ొంత్త రీతులలో సహితము నీవు సూరిగారి పలుకులకు మజణింత _వైశద్యము నొదవింపలగలుగుదువనియు, అది భాపా కృషికులగు బాల కులకును ఇాలికలకును మిక్కిలి యుపకారము కాంగల దనియు నా విశ్వాసను.
'తేజనస్వినావథీ తమస్తు కళాప్రపూర్ణ పుంభావ సరస్వతి దువ్వూరి వెంకటరవుణశాస్త్రి
అగి ఇ ఆపవాక న్‌ ము అణి
పరిభాషాకల్చ్బనం జ-న్యప్రదమైన పతి రంగానికీ చాలా ఆవ శ్యకం. అందులోనూ వ్యాకరణం వంటి వాయోగిక ఇాస్తా9నికి పరి భాష ఆయువుపట్టు వంటిది. అది నిర్జిష్టార్ధాన్ని నిర్దుష్టంగా నిర్ష్వం ద్వంగా నిష్కర్షించ సమర్శమై వుండటం ఎలతో అవుసరం, పరవస్తు చిన్నయసూరి రచించిన బాలవ్యాకరణంలో ఉపయుక్నమైన పత భాషను తత్పరిచ్చేదానుక్రమంగా సంకలనంచేసి శాస్త్రీయమైన. వవర ణల్ని జేడించిన (కోడం (ప్రళ్ళత (గంథం సంజ్ఞాచందద్రిక ॥
వీతత్కర్తి భాష్మాపవీణ (శ్రీమతి కృప్తకుమారి కళాపపూర్ణ
ళో మా! హ్‌
శ్రీ కొండవీటి వెంకటకవి గురు చరణుల సన్నిధిలో శాన్త సాహిత్యా లను ససిగా అధ్యయనం చేసీన విదుషీమణి. మా అప్తమ్మిత్రులు, , విజయనగరం మహారాజ సంన్కృళత కళాశాలా ధ్యాపకులు శ్రీగూడవెటి సాంబళివరావుగారి. సతీమణి; చదివిన చదువుక్హూ సంక్రమించిన సంస్కారానికీ సాధించిన వ్యుత్చత్తికీ సార్ధఠశను వెలార్చుట.కై శ్రీమతి కృష్ణకుమారి కూర్చిన రచనమిది. కళ్యాపపూర్త్ణ శ్రీ దువ్వూరి వేంకట రమణళాన్రిగారి మెచ్చికోలునందిన రచనం అవటంచేత దీనికి ఇతర యోగ్యళా పథకాలతో పనిలేదు.
సురుచిర వచళ్ళీ) దాంపత్య విలసితమైన ఈ రచనం సంస్కా ' రార్ధ గశ్రీకులును, సరస సాహితీభావుకులును ఆయిన శీ భాట్టం శ్రీరామమూర్తి దంపతులకు అంకితం అవటం సువర్షానికి సువాసన అవ్బినట్లు,
వ్యాకరణా ధ్యేతలకిది చక్కటి కరదీపిక కాగలదని అశిస్తున్నాను. అంధవిశ్వవిద్యాలయం “ఆచార్య” తావంాటి దోణప్ప
వాల్తేరు 2_9--1974
మామాట సంక్షిష్తరూపమై సర్వత [పవర్రమానమై శాస్త్రబోధకమగునది సంజ్ఞ, అంధకార బంధురమగు శాస్త (వవేశమునకిది దివ్యజ్యోతి. ఐట్టి సంజ్ఞల నెల్ల నొకచో సం్యగథించి సమ్మగవగు వివరణముగావించు కార్యమున కీింతవలణ'కివ్వరు పూనుక్‌"నలేదు, ఇదంత అేలికపని శాక “పేకవుటచేతనో లేదా బహ్ముగ్రంథ పరిశోధనా. పరిశ్రమము (ప్రతివారు (పారంభమునం గావిప వలయునని తలంచుటచేశనోకాని పెద్దలీ సుద్దిని దలంపరె3. మాచిః సౌః గూడపాటి కృష్ణకుమారి విద్యాకంంభ వేళనుండి సూరి స్మతములవలె నియమో పేతగుణగణ సంపన్నయగుటచే, శుభ లక్రణలక్షితయగుటచే దురవగావహావగు నీ సంజ్ఞా వివరణమునకు( బూనుకొనినది. అనితర సాధ్యమగు నిమ్యహాకార్యమున నెంత వజకు6 గృతకృత్యయైనది తెలుపందగినది వైయాగరణ గణము. మా కృష్ణకుమారి మగఃడు చిరంజీవి సాంబళివరావు మాకు (టియ శిష్యుండు ఈ చిన్నారి దంపతులిరువురును నానా6డు చేకూర్చు కొన్న విద్యా విభూతి విశేషమే ఈ నంజ్ఞా వివరణము, ఈ దంపతు లిరువురును మాకడ: జదివిన వారగుటచే మేమింత కంకు వేజీమి చెప్పిన చదురు కాదు. కాని సూరి పూర్వాపర రచనల కేకస్మూతత గళ్చించి సూరిగారి వ్యాకరణ శూరత్వమును లోకమున (బకటింప గోరుచున్నాను. నుధీమ్మితులు, మానవతావాదులు, మా మితులగు శీ భాట్టము శ్రీరామమూర్తి ద౦పతు రీ కృతిని న్వీకృతి గావించి ధన్యత చేకూర్చిరి. ఒ - నిడుబోలు కలాప్రపూర్ణ - కవిరాజు 30-9-74 కొండవీటి వేంకటకవి
కృతజ్ఞతా నివేదనము ఫొన్న్నూ రు శ్రీ ఫభావనారాయణస్వామి (ప్రాచ్య కళాశొలలో కళా్యపపూర్మ |. కొండపిటి వేంకటకవిగారి యొద్ద వ్యాకరణ. పాఠములు చదివెడి కాలమున ఈ ్రంథమును (వాయు సంకల్పము కలిగినది. నేడు మావారి (పోశ్సాహముతో (ప్రకృత రచనము నీ గూపమున సంత " రింప గల్లితిని. నాయి కమి ఏపాటి ఫలించినను ధన్యాన్మి యని సంతసింతును, కృతి న్వీకారమునకు దయతో అంగీకరించిన మాన్యులు ళీ భాట్టం (శ్రీరామమూర్తి దంపతులకు; కవి రాజులు శ్రీ ఫొండఏటి “వేంకటకవి గురుచరణులకు; వత, త్క్యృతిని పరిశీలించి సూచనలను అభి్యిపాయము లను ఇచ్చిన సర్వ (శ్రీ కళ్యాపపూర్ణ దువ్వూరి వేంకటరమణశాత్రు; వ్యాకరణరత్న “ీరి సూర్యనారాయణ శౌట్త్రి, సాహిత్యా వారం బుదశరాజు రామరాజు | పొఫెనసర్‌ తూమాటి త్రి పొద (య దోణప్ప, డాక్టర్‌ లకంసాని చ్యకధరరావుగార్ల కును; దీనిని సకాలములో మ్ముదించి యిచ్చిన శారదా ము దణాలయాధినేతలగు శీ దీవి భావనారుషి.గారికిన్తి వారి సిబ్బందికిని _పూఫులు సరిచూచిన చి॥ ఏల్చూరి "వెంక (టాను (భాప్యాపవీణ ఫ్రై నల్‌) కును నా కృతజ్ఞ తాభివందనములు. -.. గూడపాటి కృష్ణకుమారి
సంజ్ఞా సూచి ర ఆ ఉ అంతస్టృ్రములు 21 | ఉత్తమము ]] 41 అకర్మకము 108 | ఉపోత్తమము అచ్చులు శ ఉపధ 13 అధికరణము 67 | ఉపయోగము 63 అధికారము 85 | ఉపసర్దనము 78 ఆనుకరణము ర్‌0 జాం అపాదానము 604 క్ట అమహద్వాచకము 41 | చాపవిభక్తికము ట్‌ అవసానము న | ' కర 00 అవ్యయము _ 79 కర్మము ర్‌్రి అస్యయీభావసమాసనము €0 కళలు 16 వ! కారకము ఫ్‌ అకృతిగణము 117 | కృదంతము 81 ఆగమము ౪ | క్వార్హము కి! ' అచ్చికము శ్‌ (క్రియ ణ్‌ అత్మ నేపదార్హము ర క్రీ బసమము 115 అ'దేశము 20 అనంతర్యార్థకము 06 గ అ(మేడితము 8౭2 | భామ్యము ప్‌ బ్ర జ ఇళ్తు 41. జ్ఞాపకము 111
చ -ధ చశదరకము క | ధాతుజవిశేషణములు 113 లా డ మము న 48 నా డుమంతము | త్యము 127 త నిపాతము ల్‌తి నిరారణము గ తత్సమము 21 | నిషేధము ఫి తత్పురుషసమాసము 72 ల తద్దర్యార్థకము _ 83 అం తదితము ర పరిమాణార్తకము 1064 తద్చేవము 2 | పరుషములు 7 తపరకరణము 28 పర్యుదాసము కరి ఆాలవ్యములు 11 (ప్రత్యయము 81 (తికము 108 | [పత్యాహారము 80 తుమున్నర్ధకము 98 | (పాకృతము న్చి తృజర్హకము 97 | (పాతిపదిళార్హము ర్‌8ి "తెలుంగు 6 | (పపాయికము కి (పాన 117 ద్‌ (ప్రేరణార్హకము ర్‌ దంత్యములు రి వ్రతము 18 దఘ్నార్ధకము 100 బ దీర్హము 17 బహు(వీపొసమాసము (1 'దేశ్యము 2 | బహుళము 81 [దుతపకృతికములు 10 (రుళము 14 భ ద్వ౭ద్వసమాసము 76 | భవిష్యదర్హకము రి ద్విగుసమాసము "క్ష భావము (1/1 ద్విత్వము ఈ | భావలక్షణార్ధము 101
భావారకము రి శబ్ద్రపల్లవము 00 భూళారకము 9 | శేషము 65 ళా వు స మతుబర్ధము 88 సంజ్ఞ క మహతీవాచకము క్త) నంధి 26 మహద్వాచకము శ్తీ0 సం(పదానము 68 మి[శసమాసము 72 | సం్షేషము తతి "ముబ్దు 109 | సంస్కృతము శ ముత్తు 100 | సకర్మ్శకము 106 సత్వము 102 ల సమానాధికరణము 73 లఘువు 19 | సమాసము 68 లింగము 104 | సరళములు 7 లోపము 106 | సర్యనామము క్షి వ సవర్థము $బ్లి సాంస్కృతికసమానము 70 పర్ష్‌ము వ(క్రతమము శీ సాధ్యసమాసము 71 వర మానారకము జ | గృద్దసమానము /0 వ 117 న్రీసమము 114 విభక్రి 10 స్రోములు డి విభాష కం | పము స్‌ విశేషణము క104 హ వృత్తి 77 హాలులు ల 'వెకల్చికము 8 | హకువు (2 వ్యతి రేకార్ధకము 01 (వాస్వము 16 వ్యధికరణసమానము 78 న అ 0 ఎలా శ్మతర్రకము 08 ఠా
అద సంజాచందిక ణా సంజ్ఞ ఫి కకసంబ్ల్రాకరణం న్యనహా రార్థం లో” వ ధి వక్ష్యమాణ విషయములను తేలికగా తెలిసికొనుటకు కా ణ్‌ అయి క్ష్రా్య్‌ అం బబ ల వర్పట్‌చిన సర్మగహా క్రయ సంస్థ లోగ వ్యవహారము కొటకీ సండ్రైలు కలింతురు. ద్దు గ ఆఅచ్చూలు: [కా ఆకారాదు లచ్చులు అనినూరి వివరణము, అనగాలఅి మొదలు కొనివిసక్షము వజుకుణటల అశ్షరములు లిచ్చులు, దీనినే తన పద్యాంధ వ్యాకరణమున “ఆదములు పదాజు స్వరములు అని వీవరించి నాండు. దీన అచ్చులు మొత్తను పదాణు, పీనినేస్వరనులు (పాణములని శబ్ద లన్షణ సం్య్రగహమునం "దెలిపపెను, -.. నాయముగా రాజిల్లునవి గాన ప్‌నికి స్వరములను రు సొరకమెనది. *సంయం రాజనే తే స్యరా[ొ అని థో స్‌ వ్‌ క్‌ ము, భా. వొ ఈ స్వరములు అన్యవర్ల సహాయత ₹క ఉచ్చరింపంబడునవి, అన్యవర్ష సహాయతతో పలుకండు
సంజ్ఞాచందిక వ్యంజనమునకు (పాణము వంటిది కనుక్ట పాణమను సంజ్టయు సార్ధ్థకమైనదె. హట్లులు అస్ట్రివికావు. అచ్చుల మొక్క సంబంధములేనిది =వల హాల్లులు ఉచ్చరింపంబడ నేరవు, (యసిద్ధములగు స్వరములు. అట్టి స్వరములు కలవియగుటచే అచ్చులు నాడ స్వరములుగా పరిగణింపం బడుచున్నవి. ఈ యుదా ల్తాది స్వరములు హట్లు మొక్కా ధర్మములు కావు. "
ఈ *అచవ్‌ి అను సంగ మాన వర్మ సమామ్త్నాయము వలన నేర్చ్పడినది కాదు, మోా'హేశ్వర స్యూత నిస్ధము. ఉదా; అ, ఆఅ, ఇ, ఈ, ఉ, ఉఊి ము జబు గు, లె ఏ వ, పీ,
లు, ఇవి ఆచ్చం కములు. గడా హల్లులు; యలు ల ““కకారాదులు హల్లులు]
- అని సూరి వీనరణము. ఈ హల్‌ సంజ్ఞయు, పాణి” సనీయమే కాని తెలుంగు సం ఫైకాదు. ప్‌నిక్సి “ఈ వ్యంజనమనులు, (పాణులులఅని'వేరు. *హలః (పాణిని అని సూ_తాంధ వాాక్‌చిణమున *హాలులు | పాణులు అని శఫిను సౌనన న్స గహ (0౧ ఫటట క క ఎళ్ళ ఇ అద్య, శ శ ఇబ్దలక్షణ సంటహముల సూరి వాకుచ్చెను, పాణము ర
సంజ్తాచంద్రిక లచే పలుకంబడు న్యంజనములు కనుక వీనికి “పాణులోను వ్యవహారము కలిగను, - స్వరము ననునరించునది “వ్యండనము” స్వయం వాజన్తేతే స్యరాః అనకవతి వ్యంజనమి” అని మ. భా,షా. ళ్‌ నంచి జిం స మ్‌ ) నంత వేం న్వ ణా వ్యద్యత బతి వ్యండనమ్‌ అనగా స్‌ ముచే స్పష్టము చేయంబడు నది వ్యంజనము. ఇది స్వరావ యవమే కాని స్వతంత స్ధితి కలది కాదు. ఏలయన: కళ న క స య వ్యంజినమ్‌ స్వ రాంగమ్‌ న్యందన ముదడాయస్తు స్వర సంనిహిత వవ అన్నరంభవతిొ--- అని ఉవ్వట భాష్యము. అనంగా స్వరమునకు సంనిహితమైన న్యందనస ముదాయమే -. అశ్షరముగా వెప్పంబడును. *కాదికములు ముపష్పుదియు నాల్టు వృండనము లనందనరు” అని సూరి పద్య్యాంధ వ్యాక రణమున ఈ వ్యండనములు ముప్పది నాలుగు వర్ష ములని స్పష్ట పజిచెను, మటియు వ్యనక్తి ఇతి వ్యండనమ్‌, కర్తృ (పత్వ్యయాంతము. అన్థమును స్పష్టపణుచునది యని = యర్థము. హల్లులు లేక శేవలము అచ్చులను (పయో గించిన అక్థస్ఫూ_ర్తి మీమి యుండదు. డు 1 అవాలి ఉదా. రాముండు. ఇందు మూడచ్చులు, మూండు హల్లులున్నవి హల్లులను విడనాడి అచ్చులను ఉచ్చరించిన *౫, ఉ, 4" డీని వలన నేమియు జరము. భాసింపదు కనుక వ్యంజన మినునది అన౪ఃర సంజము.,. శి వ క్‌
సంజ్ఞాచంద్రిక
ఉదా;ం- ఖగ ఘజచుఛజ్క్యర్వుజ్యు ఖు, ర డ.ఢ్యు ణ,
ల్‌ థ్య ద ధ, న ప, ఫ, సి భ, మ, య, ర్మ ల వ, శ
ప,స్కహ్మ ళు ఇయ్యవి హల్సంజ్ఞకములు, సంస్క ఫ్రతవు ;
ఈస్‌ + కృత = సంస్కృతి అనంగా అంతటను సంస్యరింపంబడినది. అనాది కాలములోనున్న వాడుక భాష లక్ష్మములచే సంస్కరింపం బడినది కనుక సంస్క్భృతమను వీరు కల్లినది. దీనికి “గీర్వాణ భాష ఆది భామి యని నామాంతరములు కలపు. ఆద్య (పకృతి యను నామాంతరము నన్నయ చింతామణి సిద్ధము. సంస్క్భాతమునకు వర్షము లేంబది” అని సూరి నిర్ణ యము గావించినాండు. అద్య_పకృతికి వర్షంబు "లతేటదిలాలని ఫబ్ద ణః అధ
లక్షణ సం్టగ్గహ సూతము. ఉదా: రొామః--- రమౌా-_-- వనమ్‌-ఎ-జ= ్రీ-లా ఇత్యాదులు.
అ, ఈ, ఇ, ఈ ఉ, ఊ, బు్రుబూ, సః "9 వీ ఐ, పీ,
జాతం అ,క్కుఖ గ్య ఘ్మ జ, చ, ఛజ్క,రు, ఇ కు
ఠకడ,ధథ,ణ,త, థి ద,ధ, న్మప్కృఫ,బ, భమ్మయ,
ర,ల్కవ్యశ్యష, స, హ్మ ళం ఇయ్యవి సంస్కృతమునకు
వరములు,
మ! క!
సంజాచందదిక (పాక్ఫృతవు ;
(పకృతి నుండి ఉత్పన్నమైనది (ప్రాక్సాతము. ఇది పొచీన వ్యవహార భామ. పకృతి యన సంస్కృతము జని యస్థము, (కృతి నుండి జనించినది కనుక (పొక్సతమను “పేరు కల్గినది. (పక్ళతి యన జనులు ఆను అర్ధము కూడ కలదు. జనుల వాడుక్‌ వలన కలిగిన ఖాప కనుక యొకత మను పేరు కలిగినగని చెప్పినను చెప్ప వచ్చును. ఈ ఫా ఆజు విధములు 1:(పాకృతము._శౌర నేని___మాగధి--- వె శాచి __ చూళికాపైశాచి __ అపష్థభంగము __ ఆయా చేశ నామములంబస్హ్రి పీనికీ 'పేన్ల్‌ కలిగినవి. *౯(పాకృతమునకు వర్ణములు నలువది” అని సూరి చెప్పెను, “:ద్వితీయంబునకు నలువది” అని శ, ల, సం్య్రగహములో ఈ పాకృతమునే ద్వితీయమని వచించెను, ఉదా: ఆ, ఆ, ఇ, ఈ, ఉ, ఊ,ప్క షీ, అం, అః క,ఖగ్కమఘః
చ ఛు జ, రు ట్కు ర్క డ డ్య ణ త, శ ద్క ధ, న
ప ఫ, బ్మ భి మ, య, ర్మ ల వ, న్మ హ, భు ఇయ్యవి
(పాకృతమునకు వర్ణములు, తెలుంగు
తద్భృవములు, "దేశ్సములు ఆచ్చిశపదములుగా హ్‌ *సంస్కబష్భత సమేతరంబయిన యీభాౌపష యచృ్చయనంబడు" నని సూరి నిర్ణయము. ఈ తద్భవ "దేశ్యములే కాక శావు, వ్‌
సంజ్ఞాచందదిక
శనర మొదలగు వర యుగశజ్షరములు, రోజు మొదలగు అన్వదేశ సంభవములగనీ పదమలిందు. మిక్కుటముగా కలిసి పోయినవి, సంస్కబుత భాప, (పాకృత భాష గెలుంగు భాష యని యుండందగియున్నది, కాని సంస్కృృ్రతమునకు, _పాళ్ళుతము నకు కెలుంగున కని విశేష్యవద రహితము గాల్యబ యోగించుట లోని సూరి యంత రాస్థము (గహింవ వలనియున్నది. (పారంభముననే నన్నయ మాశ్ఞావలంబ కుడు చిన్నయ యని మనకివి పాచ్చరిక, వకవుా-ావకతవువుం ;
ఏవ ఒ,కీ లు వ్యకములని, ఐ,ఇె, లు వ్యకతమము లని (పానీనులు వ్యావహరించొరని సూరివివరణ::ఏజఫోవ్యకః- న్మ్యప్రితిమఐచ్‌ "అని నన్నయ వచించెను, సూరియుతనసం స్థ్యృత సూ్యతాంధ వ్యాకిరణమున 4ఏజ్వ్య కః ఐజ్వ్యకతమః అనియు; దీనినే తెలుంగు పద్యాం్యఫ న్యాకరణమున వక న్యకమైమ్చు వ్యకతమమనియు స్పష్ట ఉజిచెను వ్యాప, ఓ, టీలు వ్యకములని, ఐ, కొ, లు న్యకతమములని తన ఫర్టైను శౌసనమున శ. ల, సం్యగహమున విపులీకరిం చెను.
"జేఖనములో స్యల్పముగా నంకరమైన వర్ణములు
ణః ర్ల [గం
క్‌నుక్‌ పినికి “న్మకము లను సంజ సాకక్‌ము. ఈ వ్యికముల హు" ధి 6
సంజ్ఞాచందడ్రిక
కంసశ మిక్కిలి వ్యకత్వము కలిగి యిండుటచే 4వ్యకతమ్న ముఃను సంధ్ఞ యు సాన్ధకమేల తరప తమ పా అధికార్ధ బోధశ*శో అని పాణినీయను. తరప్‌ -తమప్‌లు అధికార్భ బోధకములని అర్హము గదా!" య శ ఉదా. ప్యావి జ, పీ, లు వకములు ఐటొలు వక్రతమములు. పరుషవంలు ;
“క5చటతపలు పరుషంబులు
గజడదబలు సరళంబూ లని
వెప్పంబడునని సూరి సూ తము. పరుపముగా
కలుకిబడునవి పరుషంబులు, ఇవి శ్వాస (పయత్నము కలవి. శ్వాసములు ఉచ్చారణకశినములు గచా, ఇవీ కాది న పంచకములోని (పథమాశక్షరములు *చయః పరుపూ౯లొ అవి సూతాంధ వ్యాకరణము నను=క చట త పొక్షరంబు లాజు పరుషంబు) లని శష్దాను కాసనమున డంత్య చకొ కంబును గలివి సూరి వా(కుచ్చెను. ఉదాన. క-చ-చ-ట-త-ప- ఇవి పరుషాక్షకములు, సరళవనలు ..
గజడదబలు సరళంబులు,
7
సంజ్ఞాచందిక
అని సూరి కచట తపాః పరుపాఖ్యాః గజడదశాస్తు సరళాఃలని చింతామణి. సరళమనంగా బుజువు, అవ్య కమని అర్థములు. బుజువుగా తేలికగా పలుకబదు నాదములే సరళములు, ఇవి కాది వర్ష పంచకములోని తృతీయాన్షర ములు, సూరి తన సంస్కబ్భత సూ(లాంధ వ్యాకరణము స “జఫస్సరళాః*ి అని సూతించెను, “జశ్‌ * అనుసడి (పత్యా హారము జ, బ్య గ, డ, ద్య అను నవ్‌ (పత్యాహారములోని వర్ధములు, గ్య జె, జ డ, ద బాక్షరంబులాజు సరళంబులని పద్యాంటధ వ్యాకరణను న గజ డ, ద, బలు సరళంబులని శళ్దాను శాససమున శబ్దలక్షణ సం్యగహమున నిళ్లు చెప్పెను. ఉదాః గృజ్యపు ర్మ ద, జ ఇయ్యవి సరళములు. స్టిరవములు |
“బతరములగు హల్లులు నరములు
అని సూరి సూ(తము- అనంగా పరువ సరళముల
కంచె భిన్నములైన వర్సములు=స్టిరములు=అని అరక్రము. లా భా థ్‌ థి పరువు సరళంబులు పరిణామ వర్ణములు, (దుతము పరమై నపుడు పరుషములు సరళములుగా మార్పు చెందుటగలదు. స్టీరములట్లు గావు. మార్చు చెందక అనలా సహడజత్వమునాు గోల్పోక స్థిరముగా నుండునవి కనుక “స్థిరము” లను-అన్వర్థ న ళీ వి క! అధ. సంజ్జై నందినవి, “కేషపా; స్ధ్‌రాః అని సూ_తాంటధ వ్యాక 8
సంజ్ఞాచందదిక్ష
రణమునన్సు. *లాతి హల్లులు స్థిరములిని శస్టాను శాసన
మునను శ, ల, సగ్థ్గహమునను సూరి. సూటతించెను.
పచ్యాం్య; వ్యాకరణమున జ వెలయు స్థిరములనంగ వ్‌ంత న్‌ం గ గ. సృపషపపటజీచెను, ళ్‌, యని లిర్యది నాల్లుూ” అని స్పష్ట పటి చెను స్ట్‌రాఇత ౩ అని చింతామణీయము,
ఉ పె; కి ఘ్మ య, ఛ దు జ ఠ్మ ధ్మ లా థి ధ్క న్య ఫ్మ భ మ, య, ర,ల, వశష, న్మహ్కళ, ఈ యిరువగి నాలు సిఠ వరములు, ఇవి (దత పఠకమున(గాని యెచటను ళా ళా మార్చునొందవు,
ఉవా:- మెజసెను + ఒఇక్షము కు మెజిసెన్టన్లము అట [దుత పరిక మెనను సిర వరమగు *ఖి సనంధేలో నెటి
సా ఎ! మ! ళల మార్చు నందకున్నది,
దంత్యవబలు : ల్శ 7
“బు ఆ క, ఈ, ఒ, ట్మలం గూడిన చజలు దం త్యంబులు” అని సూరి లన్షై శ్రము. అ, ఆ, ఉడా లతో గాడిన చజలు అచ్చ "పెనుయ ఫజబ్బములలో దంతము లగు నని ఛానము. ఇవి సంస్క్యాతీ సమములలో పై అన్షర ములత" కూడిన చదిలు తాలన్యములే యగును, చంటదుడుం వామరము=దు[ కిక-చూర్ణ్మ ముంజయను-ంబాలి- జుగుప్పట జూటము మొ॥ నవి. “దంతేభవమ్‌ దంత్యమ్‌ి. దంతముల నుండి జనించినది దంత్యము, నాలుక. దంతములకు తాం
ఏ
సంజ్ఞాచంద్రిక
నట్లుగా పలుకంబడు వక్ష ములు దంత్యములు, సూ, వ్యాకా అన్య_తద_న్మ్యః శ శాజ పెటలు దంత్యంబులు, శబ్ద లక్షణ సం్యగహమనున గచ డె లసాంస్కబ్భతికంబులు దంత్యం బులు అని వాకుచ్చెను. సంస్కృత సంబంధులు గాని చజిలు దంత్యములని భావము. ప, వ్యా. = “అత్వమాత్వ ముత్వంబూత్వ మొత్వ మోత్వమాత్వ మెనసిన చడిలు దంత్యం బులూఎ అని నుడివెను *కులసానాం దంతాఃణి అని పొణిసియులు, అనగా గృత్కథ దృ ధ,న్మల్కసలు వంత స్థానికములు, ఈ వర్ష ములనుచ్చరించునపుడు నాలుక వంతములకు తాకుటచే దంత్సములని "పేరు కల్గినది. ఈ సంజ్ఞ సంస్కృతమున లేదు, దంత్యచశెగురుకలౌచ బందయుతౌ” అని నన్నయ భట్టేయము, దంత్య చజలను గుర్తించుటకు వానిమయై బిందువు నుంచవలెనని థావము. పూర్వ మా దంత్యమును 'తెలుపుటకై తెలుంగు ౨ అంకెను ఉంచెడివారు, దీని వలన ెండవచకారము, రెండవ జకార మని తెలియందగును. అనలా దడంతముండ నక్క-టలేదు. దంతములు పోయినను దంత సంయుక్త "దేశమున నాలుక అాకుటచే జనియించిన వరములు దంత్యములు కాగలవు. అట్లు కాకున్న భగ్నదంతునకు తకారాది యుచ్చారణ నంభఛవీంపక పోయెొడిని.
ఉదావి_ చలి..చాప_చుక్క-_చూపు-చెక్కు-_చోటు- పోక
"వముడు.పాతర_జన్ను_జాలు_జెన్న_జోలి_ జోకు, క్షే
సంజ్ఞాచం్యదిక తాలవ్యవులు ;
న్ప.ఈఎఎ-ఏ లం గూడిన చదడిలు 'శాలవ్యంబులూో అని సూరి లక్షణము. “ తాలౌభవం తాలవ్యమ్‌ి? తాలువన శాడ యని యకర్థము. దవుడ నుండి ఫుట్టినది "'తాలవ్యము. వర్ష ముల సుచ్చరించునపుడు దవుడకు తాంకి పలుకయడిన నక్ష ములు తాలవ్యములు. “వచుయజానాంతాలూ" అని పాణినియులు, అనంగా 9, ఈ, చ భభ, జ, రు జష్యుయ, ఫలు తాలు స్థానికములు, ఈ వర్గములు దవుడకు తాకించి పలుకంబడునవి కనుక ఏీనికిందాలవ్యమను. వేరు కల్లినది. సూరితన సూ(తాంటధ వొొకరణనున “చుర్ట్వ్య యోస్తా లవ్యుఃి) అని, శానను శాసనము, శ, ల. సం్ట్రగ్గహమున కూడ*శ్‌ ఇఈ ఎప అం గాడినవి 'తాలవ్యంబులు”___ కొందజు పడాది స్వర యోగంబునందొంటి యట్తుండు సం్మడులా అని విశదీకరించెను... సూ, వ్యాకరణమున జపజులు తొలుదములగుం దొలి యచ్చు దార్కొ=నంగః బహుళముగంబూర్వ వృ_త్తంబు వడయు శెౌరి'లని నుడి వెను. ఉదా: చిలుక చీమ_ఎచెలి_ చేమ
!
సంజ్థాచందిక సవర్తవరు ణ్‌ దంత్య తాలవ్యంబులైన చజెలు సవర్ణ ౦బులు” అను సూశ్రమున సనర్డ్మ సంద్థను సూరి విధించి యున్నాండు. ఇటీ
““తాలవ్యచకారంబు దంత్య చకారంబునకును- తాల వ్యు న వీ జకారంబు దంత్య జకారంబునకును _గాహకములని తాత్స ర్యము జాలని. వివరించినాండు. ఈ వివరణను బట్టి సంస్క్య్య్భాతమునందలి సవర్శ్మ సండ్ధ వంటిది కాదని తెలియు చున్నది. ఇచ్చటి సవర్షము పరస్పర తుల్యతనే గోచరింపం 'జేయుచున్నది. అనంగా దంత్య చజలు తాలవ్య చజల త్తుల్యములు, (దంత్య చకార జకారములు తాలవ్వ చకార జకా రార్థముల నిచ్చునని భావము) ఇల్లీ ₹ లన్న చజల్పు దంత్య చజల తుల్యములు. “త్తభయంబులు సవర్గ బులు” అని శ్ద లక్షణ సర్థ్గహమున నుడివెను, సంస్క్మృ్భాతమున శళ ణం అంకం అం 2చు న! తుల్యాన్య(పయత్నం సవ ర్ధమ్‌” 1ఎ1=ఎ-9 అని అప్పల టెల నది. తాల్వాది స్థాన మాభ్యంతర శయత్న క్చేస్నేత గ్ద్ర్రయం యస్యయేన తుల్యం తన్మిధః సవర్గ సంజ్థ ౦స్యాత్‌ ? అని వృత్తి. 'తాల్వాది స్థానము, అభ్యంతెరి యయత్నమను నీ లెండును ఏ వర్ణమునకు ఏ వర్ణముతో సమానమో ఆ
"లెండును నవక సంజ్ల కములగును,
౯ ళా తాల్వాది స్థానములు ఏ కంఠము, తాలువు, ఓష్టము, మూర్ధము, దంతములు, క్ష2
సంజ్ఞాచందిక కంక్యములు:-- అఆ, కుఖ, గ్య, ఘ, జ,పహ్మ 'ఈ"లవ్యములు=- ఇ, ఈ, చు ఛ, దరు స్కాయ, శ ఓష్ట్య్రములు:-- ఉడా ప వబ, భు మూయ మూర న్యములుః = బ్తుబూట, కడు థ, ౯ రావ దంత్యములు=-- వ తృథ్క్మద, ధృ న, ల, స ఆభ్యంతర (పవయత్నములు:- స్పష్ట వాల ఈపత్స్పృష్ట్రలాసం వృత--వినృతనులు స్పృష్టములు:-- “క్షి నుండి “మి వజకుంగల అక్షరములు ఈషత్సస్పృష్టములు:- య-ర-ల-వ సంవృతము= దండ, ఘట మున్నగు శబ్రములలోని (హస్వ అకారము,. వివృతము:= పదునాఃణుు స్వరములు-శపషసహలు. ఉపధ : “త్తీప్రధ యనంగాందుది వర్గ మునకు ముందు వర్ణము అని సూరివివరణము. “అలో న్యాత్పూర్వ ఉపభా” కే. 1-65 అని పాణీనీయము, లినంగా శబ్దము మొక్కా చివర వర్ణము నకు ముందటి వర్ష ముపధ యనంబడును, కే
సంజ్ఞాచం దిక ఉదా: అర్చిం(అర్‌ చ్‌ ఇ)ంరోచి (5 శపిశాచ్‌ + ఇ ఇత్యాదులు. ఇందు 4౫ చిపర వరము. దాని ముండజి వర్ణమగు చ్‌ అనునది *ఉపధి యనంబదునుం - (దుతవః: ఈస్త-క్రాకంబు చుతంబూ అని సూరి లన్షణము, కతని పస్మమున స్వరసహితి జకారము (దు మని తెలియు చున్నది. తన సూ్యతాంట ఎప్‌ న్న ళళ్ప 2 పోయు నిష న వ్యాకరణమున విభహ్య్యైగమచాక్థా నుష్ట్రతః ఆగమ విభ కిటికా స చాష్టోనుష్ట్ర్రతఃి)=లని వవరించెను. అనంగా తాటి అా=టి న రు (శత్యయాత్మకము-ఆగమాత్మకమున్న, ఇతర విఫములును తోని ఫ్‌ + “రామొ ర చె గ్ర వ్‌ గలను (తమని అస్థము, పద్యాయ్థన వ్యాకరణముస *నార్జమునకు (ద్రుత మాఖ్యయొప్పు” అని చెప్పెను. “యు తాభ్యోనఃి అని చింతామణి. ఇతని పశ్షమున పొల్లు నకారము (దుతము. కట్టను జౌాసనమున, మ! లక్షణ సం్యగహమునను “నకారంబు (దుతంబినియే కలము, కద్దుతః. పుంసి,....తి. జాత (దవీభా వేఘృత అరు అలానా? మ్‌ ఇ సువన్లాజా” అన్ను శబ్ద చింతామణి వాక్యము. దీని వలన _శబ్దములయందును “ఒల్లని యెడ (దుతి నొందు (మజుగుపడ్సు స్వభానము గల సనకారము (యళము” అని 'వెలియి చున్నది, శళ్టాంతములందలి న్‌-ను-ని వర్ణ ములను అవసాన సూ్యతములబే లోవీంపంజేసి స్పష్టాస్పష్టముగ నుంచి కేశ
సంజ్ఞాచంద్రిక నను ఎచ్చట అన్థమునకు భంగము వాటిల్లదో ఆ న్‌-ను-ని నశములు (యళశములు, ళం ఉదా; వచ్చుచున్‌-చేయును--హరికిని ఇళ్యాదులు, వీనిలో (దుతము లోపీంచినను తదర్హమునకు భంగము వాటిల్లదు (దుత్మ। పకృతికములం ;
“దుతాంతములై న పదములు[దుత (వక్సాతికంబులు” అని చిన్నయ సూరి సూత్రము. పదంబు నాంతంబు (దుత (యకృతికము అని శ బ్దాను జౌాననము, పద్యాంధ వ్యాక రణము, *ోతదన్లం (దుత్యపకృతికమ్‌”ో అని సూతాంధ వ్యాకరణమునను, తజ జర్రు (దు తాంతంబు (దుత (నకృతి సంబని) శబ్ద్బలక్ష్రణ సం ్రగహమునను వచించెను. నకారము ముది?శచా గల పదములు (దుత (వకృత్‌కములని యస్థము. *న్సక్ట్‌ ౩ అనునది పదాంతమున వచ్చును హనుక్‌ అదియు (దుత (యకృతికమే.. (ప్రథమా కయి పళ్ఞి మొక్కేతరములైన విభక్తులు, ఉత్తమ ఫుర్నుపైక వచనంబులు భూత తద్ధర్మా ద్యర్థక పథమ పురుమైక నచనములు, ఆశీరాద్యర్థకం బులయిన యొడు, తవర్ష్యశంబులు శతృచుమానంతర్య చేడా ద్యర్థకొంబులు, నేను తాను పదంబులు వలె (వభృతులును (దుత్మపకృతికములని చెప్పినాండు.
క్షే5్‌
సంజ్ఞాచందదిక కళలు ; ళదుత (పకృతులు గాని కబ్దంబులు కళలనంబపిి
అని సూరి లక్షణము, కళ అనంగా భాగము-పాలు- అంశమని యర్ధములు. (దుతము చివరలేని పదములు కళలని యర్థము. “తిజ్మధ్య శేము పన్మీ సుస్క_ర్మ _ప్రవచనీయ జవిభ ్తీః కించ్చిత్స శంస నాద్భుత యదా తదాకిమే వాంశ్చి) ఇవి చింతామణిలో డేర్కొనిన కళలు- నన్నయ కళలను చెప్పిన వీమ్మట (_దుత (పకృతికములను జెప్పెను చిన్నయ (దత (_పక్ఫితికములను వెప్సి ఆ తగువాత కళలను జెప్పెను... తెలుగున (దుతాంత పదములు మిక్కుట ముగాంగానంబడుటయే కారణమేమో! *4వలసినచోం గడ (దుతములు, దల సూపని పదము లెల్లందగుంగళలని అని పద్యాం(ధ వ్యాకరణము. “అన్వత్క-ళా”లని సూ_తాంధ వ్యాకరణం౦ంబునను, అన్నంబుకళయని శజైను సపసాసనమునను చెప్పెను. ద్రుత (_పకృతికముల కంశే ఇతరముై నవి “కళ లని భావము- (హన్వవముం ;
“*పక్ర మా భ వేషం సంకా 59
కమాతో భ ద్ధంస్వః యాలని శిశ్షైవచనము
ఒక మాత కాలములో పలుకంబడు స్వరవు (హస్వము- మాతయనంగా ఒక సెళండులో నయిడవ
16
సంజాశ సంజ్ద చందిక ఛాగపు శాలము *అి ఇది వక మాతా కాలములో నుచ్చరింబంబడును, ఈ (హస్వమును ఛందశ్నా(స్రములో లమఘువ్లుగం బకినణింనురు. “యహస్యుంలఘు!-4_10హస్వం లఘు సంత ౦స్యాత్‌ ”'-అని పొణినీయులు, స్తా” లి ఉదా: రాష; క్ళష; రామలోని ,షుి (హన్వము, ఇదియే లఘువు ఏక మాతగలది.
శ (హస్వ విధిని ఆయాసూతముల నలనంచెలియం జేసెను. (హస్వము మాంది ఖండ బిందువునకుంూన్న విందువు నైకల్పికముగనగు, అనంటులు - అనంటులు, ఇత్యాదులు (హనస్వ ఘటితము లు, ద్‌రనుు ;
జబు ౬ . ఖ్‌ | ఉద మాతో నవీన ఉచ్వతే అని శ్నిక్రైావచసము, వా చి ఖై ష్‌ కండు మాత్రల కాలములో పలుకణడు నరము డదెర్షము. తీ ల్‌ “ఆఈి ఇది నెంయ మాతిల కాలములో పలుకొంబడీనది, ఈ వీర్టమును గురువుగాయికిగణిందురు... “దీర్చంచి. 11-19 వీకంచ గుకునంబ్ల ంస్వాత్‌” అని పాణినాఆనసలా దీరా యు కి వ్దా క్తి శ లు శరము స్వతి్యతముగా నగుష్‌వను సంద్ద కిలప యగునని థి
చిన్నయ “*వెర్టము మోంద సాధ్యపూరక్షము ₹ేదు” అని దీక్ష సంష్థృ నుపయోగించుకొ నెను గాని నిర్వచింప లేదు.
క్ష
సంజ్ఞా దం్భద్రిక ఉదా: వాండు-వీండు-రాండు_లేండు ఇత్యాదులు. వీనిలోని మొదటి అక్షరములు దీరాక్షరములు, పుతవం లా ణీ 99 అ శక షం ళ్‌ ౮ చూరాస్టూ లెప్పుత అని సూ_తాంధ వ్యాకర ణము, దూరా హ్యోనము నందు ప్లుతిమనునని యర్థము. 6 ిమ్మాతస్తు ప్లుతో జేయ?” మూంసు మ్మాతల కాలము నందు చెప్పంబడు (_పాణము ఫ్లుతము. ఇది (తిమ్మాతక మని (గ్రహించుట అఆవరక్షము పైభాగమున 8 అను సంఖ్యను లిఇంతురు. “జ్తికంతసంస్క్ప్ప్రతనామంజుమోంది సంబుపై కుజ్రైనకు , ల గ టో నూకారంబు ఫుతం చాబేశకంబు వివామనగు” అని చిన్నయ ల్‌ సూ్యతము, ఉదాన: ఏ విమ గ్‌ ఓఉశంభు కి వ ఉదాహరకణములు ప్పుక సండ్థ కములని. కెలిసి కొనుట్టకై *తి అనునది ఉంచంబకినది. _ అయిణే ఈప్లుత పయోజనము జెలుంగు భాషలో నంతగా లేదు. ఉాకా (౮ భా లోజు సస్యుదీక్స ప్తుతః 1-2-27 అని పాతిన యము. *వాంకాల యువా ఘగో ఉనకాలో యన సోజచ్‌ (కమాశ్‌ (హన్వ డీరళ్ష కుత స్సు వే యె ౧ సండ్థః స్యాత్‌” _అని వృత్తికారుని వచనము. *వాంి అనునది ఊశారము మయొక్క- షవ్ఫీ బహువచనము. అనంగా క
సంజ్ఞాచం్భడిక ఉ, ఊ, ఊకి అను అక్షరముల యొక్క కాలము వంటి కాలము వ అచ్చునకు కలదో అది (హస్వు దీర్ష వతనసంజ్ల ల వీ ఖభుం యా నందును. అనంగా *టి కారమునుచ్చరించుటకు పట్టు కాల ముస ఉచ్చరిత మగు నచ్చు _హనస్వమనియు, ఊశకారమును ఉచ్చరించుటకు పట్టు కాలమున పలుకంబడు అచ్చు దీర ణు ఖు మనియు, ఉోకి కారమును పలుకుటకు పట్టు కాలమున చెప్పంబడునచ్చు న్లతమనియు చెప్పనగును. భంనశ్శా్యస్తు ములో ప్తతయతియందు, సంబో ధనములో దూ రాహ్వానము నందు మామే దీని (ప్రయోజనము, లఅమువు “యరలవలు ల్బ్బ్సవ్తులని యల్బ్బ్బృవులని ద్వివిధంబు లగ” అని చిన్నయ లక్ష్మము. అంతస్ట్రములగు య్కనరి, ల, నలు లఘువ్రలని యన్ధము, ““లఘవోఒలఘవ క్చేతిడ్వే ఛా2ఒ౦ఈః స్థాన్‌ వదన్తి శౌస్తారగొఅని నన్నయ భట్రేయము, అనంగా అంతిస్థ్రములను లఘువులు అలఘున్సులని ద్వివిధ నులుగా శాస్త్రజ్ఞులు చెప్పుచున్నారని యర్థము, 'జేలికగాం బలుకయిడు వర్షము లఘువు. సంస్కృత స శస చ కళల జ్‌ వ్యాక రణముస ఈ సంద్ధను గూర్చి “యస్య ఉచ్చారణ జిహ్వా ఉప్వాగ మథ్య మూలానాం వ్రేధిల్యం బాయకతే సలఘూ చ్చారణఃలఅని సిర్దాన్స కౌముదిలో భట్టోజిదీ క్షితవచ ర్రుజుకి ళు నము. దేనిని ఉచ్చరించునపుడు నాలుక మొక్క అ గభాగము, కం
సంజ్ఞాచందిక తతృమిీప ఫాగము, మధ్య ఛాగము, మూల భాగములు వీధిలనములుగా నుండునో ఆ వర్ష ము లఘువనంబడునని యర్షము. థ్‌ ఉదా:. హరి అతండు జ హరియత(డు_ఇత్యాదులఐందాగమ యకా రము లఘువు. "పెరుగు.కరుగు ఇత్యాదులందు "రేఫంబు లఘువు. శతల-_నెల ఇత్యాదులందిలి లకారిము లనంవు. అతడు + పలి క == అతడు వలి నిత్యాదులందున్న పాదిశ వకాఠరము లఘువు అ ష్‌ అ ఆలఘావు ;
6 యరల వలు = అలఘువులుి పైతమగునని చిన్నయ నిర్వచనము. యరలవలకు లఘు సంజ్హలోసాటు అలఘువను సంజ్ఞ కూడ కలదని యన్ధము, తేలికగా ఉచ్చరింపంబడనివి అలఘువులు, అనలా దృథముగా పలు కంబడునవి అలఘు సంజ్ఞ కములని యర్థము, అంతస్థం బులు లఘువులు- అలమఘున్లులు నాద్వివిధంబులగు” నని వపై లక్షణ సం్థగహము నందలి సూ(తము, ఉదా;. కాయ్మ చాయ, నేయు - ఇత్యాదులందున్న స్వతస్పిర
యకార మలఘువు,
విటుగు-మెబుగు ఇచ్యాదులందున్న 'రేఫము అలఘువు. 20
సంజ్త్ఞాచంద్రిక వీళులు (ఏరు +లు) పొళులు (పాలుగలు) శత్రాకులు (శారు+ల్ఫు ఇత్యాదులలో బహుత్వమందు రలడల కాదేశవురయిన ళళార మలఘును, వంకాయ _ వంక . ఇత్యాదులందున్న నహజ వకారము అలఘువు, అంతస్ట గ్రాములు థ్‌ *యరల వాః అంతస్థాః '' అని శిళరానచనము, యనలవలకు అంతస్థ్రములని జీర, కామలగు స్సర్శలకు, ఊమ్మములగు శపుసలకు మధ్య నుండు వర్షము లగుటచే అంతస్థ్రములని సాన్ధక నామమును బడసిన వని కొండజ అభిపాయము- ఉస్పరో్ళోహ్మోణాం అ_ఫ్షః మ్మే 4 అగ ల ఇ సం సంపన స్యస్థానన్య అ “స్ప తిష్ట న్తీతి అంతస్తాః” వవం యకారాదినాం ఫ్‌ క టా! థి గ చతుర్షాం కరణాంత వ్యాపార నిప్పాద త్వాద సనా ఇత్యాఖ్యా- ॥ ఉదా: య-_రే_ల-వ ఈ నాలింటికి అంత స్సములని "పీరు, న! యో తత్సముము 1 “*సంస్క్భుత పాకృళతుల్యంబగు భఛాపతత్సమంబు అని చిన్నయ సూ(తము. సంస్క్య్భాత (ాక్ళత యథ మా ణ్‌ |
నదజోా సంజ్ఞ చండిక
ద్వికీమైక వచనాంతముల (ప్రాతిపదికములుగాంగొని "తెనుంగు వ్యాకరణ (పకారమహు గావించిన పదములు తత్పమములు. అనంగా. సంస్కల్భృత పదముల తుది నున్న దీష్ట్రమును (ాన్యము గను, _పథమా విభక్తి లోపమును, కొన్నివోట్ల తీ సవ “డ్‌ శు చను ద్యిత్వత్వములను, కొన్ని చోట్ల అన్ష గహించుటవలనను తిత్సిము పదముల గుర్తింప వచ్చును. అన్లు (పాకృత తత్సమములను కూడ గ్రహింప నచ్చును. *ీసంస్కబ్భుత టాకృచులు (వకృతులు్య పళ్ళతి ద్వయ తుల్యంబు తత్ప మంబు). అని. కట్ట లశ్షణనం(గహమున కూడ వా(కుచ్చెను, శేత్రనాదులు స్తంస్మల్భతమునే కైక. (పకృతిగా. ఛావించి
(పాక్చ తాదులను విస్మరించి౨, ఉదా? “విద్యాజణ ఇది సంస్కృత పదము, +నామంబుల తుది దీరమునకు హస్వంబగు"” అని తెలుంగు వ్యాకరణ (పకా రము (హైస్వము చేయగా. వచ్చిన విద్యా అనునది తత్సవము... వారిజిఇగారా యుగంతంబుల (ప్రథమైక వచనంబునకు లోపంబగు' అను దానిచే పశమా -విఖిక్తి లోపము కగ్గిన తత్సమ పదము. కుక్కు ఇ రుక్‌ అను హలంళమునక్ష్కు“ఇగ్గాగఘ్టుంబును ద్విత్వంబును దుది హల్లు నకగు అనుదానిచే ఉగాగమద్విత్వములు గిలిన దూపము,
క. స విజఇది సంస్కృతమున సప్తమి విభక్యశ్ష వచనపదము, వది లెలుంగున “అస్‌ గ్రహంపంబడినది.. *“భూదివోస్తుడౌ యెత్తిత్‌ " అని నన్నపార్యుడు రూపముల సాధువొ 22
సంజ్ఞాచందిక న ర్చెను,.. సూరి ఇట్టి రూపముల నిపతించిచూ పెను, (తుల్యాతు. సమౌంళఅని చింతామజీయము- సంస్కృత (పొకృతే పక్యతి""అని చిన్నయ సూత్రాంధ వ్యాకరణము అగ్ని$-అగ్‌ఒఅగఫ అగ్గి యనునది (ప్రాకృత రూపముతో న ౧౨౧ ౧ సమానముగ. నుండుటచే (పాక్ళృత సమము. తద్భవవుం ? “సంస్కబ్చాత (పాక్ళత ఛవంబగు భాష తద్భువంబు ౧౨ సూర లము, సంస్కృ్భుత (ొకృతముల నుండిపుట్టినవి తక్యవములు. వీనికి వికృతి పదములనియు పేరు “వపా విశృవిఃిి అని సూరి సూ(తాంటధ వ్యాకరణమునను, “గీకృతంబు తద్భవంబు” అని శభ్చాను శౌసనమునను గలదు, ఉంక్తాతంబు తవ్యృవంబు” అని బ్బ లన్షణ సం్ట్ర్గహము నను గలదు, దీవికి పై సూ్యతములో. చెప్పిన (పకృతిద్వయము అనునది ఈ స్మూతములోని తత్‌. అను దానికి అర్దము, ళ్‌ చక "4. బౌ న్‌ మ ఈ అనగా (తుకృతి ద్వయ బ్‌ తంబు తద్భవంబని యస్ధము 'యళ్ళతి _ద్వ్యయజాతళ్టా” అని. నన్నయ భట్టీయము* సంస్కల్భాత పాకృత పదములు: చన్షలోప నర్షాగము వన్హా "దేశ వర్ష వ్యత్యయ్యములచే ప్లరిణతి నొంది తకృవములని వ్యవహరింపంబకుదమున్నవి, -.. “ఫ్రే .. వక్షలోపను:-= తామకనమ్‌- తామర. “సమ్‌ అనునది లోఫ్లించి *తామకి అని తద్భృవహాపము నొందినది, 23
సంజ్ఞాచర్నద్రిక
1ఫ వన్లాగమనము:ా రధ;ః-అరదము, అవర్హమఫె కముగా వచ్చి తద్భువమైనడి.
ష్‌ వన్లా దేశము:-- ఆకాశః - ఆకసము, ఇట “శ్రా? కు “క? వర్షమును “శి కు *సివర్ణమును అచేశముగా వచ్చి తద్భువమైనది.
1౪) వర్ష వ్యత్యయము:-. శుచిః -చిచ్చు. శుచిలోని “30డవ అశ్షరము మొదటి వర్ణముగ వ్యత్యయము చెంది “చిచ్చు” ఐనది, దేశ్యము :
నిని శ్‌! న జలా బర కతలిలింగదేశ వ్యవహార సిద్ధంబగు ప చేశ్యము” అని సూరి సూ్యలరము, అనంగా శ్రీవైల దాషూ రామ కాశేశ్వరములు గల "దేశములో జనవ్యవహోరము వలన సిద్దమైన ఫాష "దేశమని యనస్థము. *ద్రేస్టేభవ్రష్‌ కిం "జేశ్యమ్‌” అనం? ఆయాబేకశంబులందు జనించిన ఫాష "దేశ్వ మని యస్ధము. పవాహినీ “దే శ్యా'. అని చింతామణి. "దేశ్యం ఆర్షంచ రూఢ త్వాత్‌ స్వతంత త్వాచ్చ భూయసా లక్ష్మనాపేక్షతే తస్య సంయ్యపదాయోహిబోధకః- "దేశ్యము, అర్హ మునగు వ్యవహారము యహాథఢమై యిండుట వలనను స్వతం్మతము గార్గబయోగింపయిడి యుండుట వలనను లన్షణ రచనను అచపేశ్షీంపదు, వలయన వానికి సంప్రదాయమే 24
సంజూచం(డిక బోధకమగును. “వవాహ సిద్ధంబు "జేళ్యంబు) అని శస్దాను శాసనమునను, శబ్దలక్షణ సం్యగహమునను సూరి సూలించినాండు- ఉదా: ఊరు-పేరు-_ఇల్లు-ముల్లు-కోట- పేట దూడ_మేడ_కోంత-లేంత-ళావి - మోవి - ' మొదలగునవి. ఇవి ఆయా చేశ వ్యవహా రసిద్ధము లైనవి కనుక దేశ్యములు, (గావ్యము ? కక ఖో (| జభ న్‌ త్ర లక్షణ విరుస్థంబగు భాపు (గామ్యంబు అని లక్షణము, విరుద్ధంబు ామ్యుంబని శబ్ద సాసన మునను, శ.ల, సంగహమునను గలదు. వాన్గెకరణ శాప వి ణం ళ జై రున్ధమైనది 'లాన్నుమని య రము. అనియమాత (ామ్యుం హి అని చింతామణి సనిరరచనము, అనంగా అశళా(స్త్రీయమైనది (గామ్యమని అర్ధము. పొమరాది (వయ్యుక్షం య “త్త ద్ర్రాామ్య మభిఖీయతే” (గామేభవం టామ్యుమ్‌. లక్షణ విరుద్ధమైన ఈ (గామ్యుమును పెద్దలు న్యవహరించినచో (్రహింపనగునని “ఆర్య వ్యవహారంబుల దృష్టంబు టాహ్యుంబుూలని సూరి సూతిం చెను, విరుద్ధంబు ఆామ్యుంబు అని శ్‌బ్దను ఇశఛొననము, ఉదా? వస్తాండు- తస్తాండు-వచ్చేని- తచ్చేని-వచ్చేటివాండు ఆచ్చేటి వాండు.-వచ్చేవాండు- తెచ్చేవాడు మొః విక 25
సంజ్ఞాచంద్రిక సంధి
“వూర్వ పర స్వరంబులకు పరస్వరం బే
శా దేశంబగుట సంధి యనంబడు ,
నని సూరి నిర్వచనము. పూర్వపద మ౦దలియంత్య స్వర మునకును పరపదమందలి యాదిస్వరమునకును బదులుగా పర పద మందలి యాది స్వరమువచ్చుటయేనంధియని యర్థము, “ఆడ్య_న్త వర్ష యోక్యం సంధి రిమ్యుచ్వ చేబు డై $ పూర్వస్య పక రూపత్యం ల్నిత్త్రైవ నియతం భవేత్‌ ** అను వికృతివివేక కారిక వీనికి మూలము, పూర్వపడాంత్న పరపదాది వర్ష ముల 'మ్రైక్యమే సంథియని పండిములు వచించికనియుు ఈ 'నెటుణగులో పూర్యపడాంత్య పరప దాది నన్‌ ములకు పర మహాపము వచ్చుటయే నియతమనియు పై కారికార్థము,
ఈ సంధినే సంస్కృత వనైయో కరణులు *నంహితి అనిక. “నంహీ తాయామ్‌ి 6-1-72 అని అధికారస్తూ తము. “వరస్పన్ని కః సంహితా ]1-4.109 వన్దానావుతిశయితః సన్నిఫిః సంహాతా సంస్థః స్యాత్‌ అని పొణినియులు. వర్ణ మొఅకు మిక్కిలి సామోాప్యము (సన్ని ఛానము) సంహీతా సంస్ధ క్‌ మగినని యస్ధము, ఇట్టి సంహిత కటల్లిన చోట సంధి కార్టాములు కెస్తును. .
“*నంహితై క్‌ పబేనిత్యా నిత్యాధాతూప స్ట యోః
నిత్యా సమానే వాశ్వేతుసా వివత్షైము పేక్షతే।
ఖిర్త్యృహరి 26
సంజ్ఞాచంద్రిక అనంగా ఒ*ే పదమునందు సంహిత నిత్యము. ధాతు వులకు ప సన్షలతో గూడ సంహిత నిత్యమే. సమాసము నందును నిత్ససంహిత, యే వాక్యమందైన సంహిత వినక్షను బట్టి యే:ర్సకును. “పదాంత పదాద్యోః సంధికొంఅని సిద్ధాంత పూక్యపదమజంతమై పషరపదమజాదియగుచో సీ ల ణము సమన్వయ మగును. కానిచో నీ లన్షణముకుదురదు, కాని చిన్నయ సూరి సంధి పరిచ్చేదమున సంధి శబ్దము పదు నొకండు సూూతముల యందే యుపయోగించెను. ఈ లక్ష ణము వీనికి మ్మాతమే పట్టును. ఇంక యడాగమ, టుగా గమ రుగాగమ, నుగాగమాదులెల్న నీ లక్షణమునకు నెలిమైనను ము దోవ వ్యాకరణాను సారము పరవ్యేద పకనము వలన సంధి కబ్బ వాచ్యములై నవి, ఉదా: రాముకు షు అతండు జ రాము(డళండు ఇట పూర్వ పదాంత్య వర్ణమగు డు' లోని ,ఉ కును, పరపదాది వర్షమగు అ కును బడులుగా పరపదాది వర్ల మగు *అి ఏవళా దేశముగా వచ్చి రాముండతండు-అయినది, మా 1 అమ్మ = వట వర్గాధిక్యముగా యడాగమము వచ్చి మా య్‌అమ్ము ఇ మాయమ్మ యొనరి. ఇవ్‌ కలకు4 అమ్ము; ఉండంగా టుగాగమము విచ్చి కటుకు4ట్‌ అమ్ము ఇ కణకు టమ్ము--అనిమైనది. ఇళ్లు తక్కినవి 27
సంజ్ఞాచందదిక తపరకరణవుు “తపర_స్త త్కా లస్య” కేల1ేం?0
అనిపాణిని సూ(తము. తఃపరోయస్మాత్స తాత్సరశ్చో చ్చార్యమాణ సమ కాలమ్యైవ సంజ్ఞాస్యాత్‌ ” అని వృ్తి శారునియు క్తి, అనలా “చీని కంకుతకారము పరముగా నున్నదో ఏది తకారము కంక పరముగా నున్నదో ఈ "శిందు విధము_లై నవియును, స్వోచ్చారణ కాలములో నుచ్చరింపంబడు దానికే సంజ్ఞాయగును-అని వె వృ త్తి కగముం
ధి
ఒక అచ్చు విమ్మట పొల్లు తకారము చేర్చి పల్కి-న అది తత్కా-ల వర్ణ ముసకే సంజ్ఞ యగును, “అ దీని తరువాత “శ్ర్‌ 9 పొల్లు చేరిన అత్‌ అగును. అందుచే హస్వఅకారమే గృహీతమగును.. దీర్ధృఅకారము గృహీతము కాదు. ఈ తపరకరణ నిర్వచనమును సూరి (శ్రత్యేకించి నిర్వచింప లేదు. అయినను సంస్కృత వ్యాకరణజ్ఞులై న చాలురకు అత్తునకు, ఇత్తునకు అని సూ(తముల మూలముననే +/ఇత్తు నకు బహువచనంబు పరంబగునపుడుత్వం బగు” అను సూత వివరణమున *4తపరకరణంబుచే దీర్ష ౦బునకుత్వంబు "లేదు అని లరపరకరణమును జ్ఞాపకము చేసీ నాడు, తపరముగా: 'జేయుటయీ తపరకరణము, ఉదా; అత్తునకు సంధి బహుళముగానగు.
2%
సంజ్ఞాచరిద్రిక వీళులు (ఏరు చలు) పొళులు (పాలుశల్సు త్రాకలు (కొడు +ల్ఫు ఇత్యాదులలో బహుత్వ్యమందు రలడల కా డేశమయిన ళకార మలఘును. వంకాయ _-వంక ఇత్యాదులందున్న నహాజ వకారము అలఘువు, ” అంతస్ట గ్రములు థ్‌ *యరల వాః అంతస్థాః * అని శిగమూవచనము, యరలవలకు అంతస్థ్రములని శీరుు.. కాదులగు స్సర్శలక్కు ఊష్మములగు శవసలకు మధ్య నుండు వన్షము లగుటచే అంతస్ధృములని సాన్ధక నామమును బడసీన వని కొందజణ అభిిపాయము, “స్సృర్యోప్మాణాం అః మ్మే నన జ క్ర ణి న ర తిష్ణ్టస్తతి అన్షః స్దాః ఆని ఉవ్వట భాష్యము. స్వస్సుస్వ ససానన్వ అ నే తివు స్తీతి అంతస్హాఃో ఏవం యకారావీనాం వ్రైఫ్ధ గట్టీ ౯౫ 2 ఇ . వతుళ్తాం కరణాంత వ్యాపా ర నిష్సాదత్వాద నన్నా ఇలస్ట్‌ఖ్యాలా ఉదా: య-ర-_ల-వ ఈ నాలీంటికి అంత స్సములని "పిరు. మ! (య వర నజ జాకి అ ల్‌ ల్‌ జై నళ జ అల్బుంంజలు అ లో గోత్ర రో అత్తల శే “సంస్క్టాత గోస్యుతీనుల్టంబన భావతీత్సమ బు అధ జల ర అ ఇ అని చిన్నయ స్నూతర్ట్‌ ం గి సంస్యణ్భాత పొకృత శ (వా
సంజ్ఞాచందద్రిక
ద్విక్‌మైక నచనాంతముల టాతిపదికములుగాంగొని "తెనుంగు న్యాకరణ చుకారహము గావించిన పదములు తత్పమములు, అనంగా సంస్య్య్భాత పదముల తుది నున్న దీష్ట్రమును మహసుము గను (వథమా విభక్తి లోపమును, కొన్నిచోట్ల ద్యిశ్యోత్వములను, కొన్ని చోట్ల అగ (గహించుటవలనను బష్చెమ పదముల గుర్తింప వచ్చును. అ (పాక్ళత తత్సమములను కూడ (గహింప వచ్చును. “సంస్కృత (పాకృతులు చకృతులు్య పకృతి ద్వయ తుల్యంబు తత్ప మంబు] అని శబ్ద లశ్షణసం్థ్గహమున కూడ వాక్రుచ్చెను, శేతనామలు. సంస్కబ్భాతమునేక్తైక (ప్రకృతిగా భావించి
(పాక్ఫ తానులను ఏస్మరించిరి, ఉదాన. విద్యాజ ఇది సంస్కృత పదము. *:నామంబుల తుది దీరమునకు (హస్వంబగు” అని తెలుంగు వ్యాకరణ (పకా రము (హస్వము చేయగా. వచ్చిన :విద్య” అనునది తత్సవము, హరి జ 'ఇగ్గారా యుగంతంబుల (వథమైక వచనంబునకు లోపంబగు అను దానిచే ప్రథమా విభక్తి లోపము. కల్లిన తత్సమ పదము. కుక్కు జరుక్‌ అను హలంతమునకు *ఉగాగమంబును ద్విత్వంబును దుది హల్లు నకగు” అనుదానిపాఉగ్భాగమద్విత్వములు గిల్లిన దూపము, నుని ఇది సంస్కృత్‌ముబొసిప మా విభక్యశ్త వచనపదము. ఇది తెలుగున. అబ్‌ (గ్రహాంపంఫ్రడినది. “భూదివోస్తువా యత్తత్‌' అని “నన్నపార్యుడు రూపముల సాధువొ
. 22
సంజ్ఞాచంద్రిక నర్చెను. సూరి ఇటి. రూపముల నిపతించిచూపెనుం శ ల ర్‌, శీయము సును + (తుల్యాతు సమా-ళని చింతామ:. =. సంస్కృత (పాకళ్ళృతే (వక్ళతి""అని చిన్నయ సూతాం[థ వ్యాకరణము అగ్నిః-అగీ_అగి; అగి యనునది పాకృ్ళత రూపముతో ౧ ౧ ౧0 సమానముగ నుండుటచే (పాళ్ళత సమము. తద్భవవుం ? “సంస్కృత (పాకృొత భవంబగు థాష తిద్భువంబు" ౯౨ సూరి ల క్ష్మము. సంస్కృత (పాకృతముల నుండిపుట్టినవి తక్ఫవములు, పనికి వికృతి పదములనియు పేరు. *ోఏపూ వికృతిఃి అని సూరి సూ తాంధ వ్యాకరణమునను, ఎకృతంబు తద్భృవంబుో అని శళ్దాను వొననమునను గలదు. ళ్‌ ్రాత్రంబు తవద్యవంబు అని బ్బ లఖ్షణ సం్య్థ్గహము నను గలను, పనికి పె సూతములో చెప్పిన (కృతి ద్వయము అనునది ఈ సూతములోని తత్‌ అను దానికి అన్థము. ల గధ "టై ణా న అనంగా (యకృతి ద్వయ బ్‌ తంబు తద్భవంబని యన్ధను, (గక్ఫొతి ద్వయజాతల్డా అని నన్నయ భల్ర్రాయము సంస్క్ట్రాత పొకృత చదములు వన్షలోప వ ర్లాగమ వన్గా "దేశ వర్ష వ్యత్యయములచే పరిణతి నొంది తవృవములని వ్వవహరింఠంబకుదున్నవి, | శ్ర వర్ష లోపము: తామకసమ-తామక. *నమ్‌ిి అనునది లోపించి *“తామకి అని తదృవమాపము నొందినది. 2
సంజ్ఞాచంద్రిక
ప్ర వన్లాగమమ--ా రథః-అరదము, అవర్షమ? కముగా వచ్చి తద్భువమైనది.
13 వర్లాదేశము:- ఆకాఫః - ఆకసము, ఇట కాం క్ర “కి వర్షమును *శి కు *సివర్హమును ఆ'చేశముగా వచ్చి తద్భునమైనది.
- వర్గ న్యత్యయము:- శుచిః -చిచ్చు. కుచిలోని -కెండవ అక్షరము మొదటి వర్ణముగ వ్యత్యయము చెంది “చిచ్చు” ఐనది. దేశ్యము ఫ్‌
“తిలింగదేశ వ్యవహార సిద్ధంబగు భాష జేశ్యము”
అని సూరి సూతము, అనంగా శ్రీ శల దాగా రామ కా శేశ్వరములు గల చేశములో జనవవహోారము వలన సిన్ధమైన భాష "దేశ్స్యమని యన్ధము. ద్రేచ్చేగావష్‌ 'దేఫ్యమ్‌ోఅనం?ఛ ఆయా దేశంబులందు జనించిన ఫామ బేశ్వ మని యర్థము. శపవా హిసీ దే శ్యా' అని చింతామణి. "దేశ్యం ఆర్జంచ రూఢత్వాత్‌. స్వతం్యతత్వాచ్చ భూయసా లశ్ష్మనాపేక్షలే తస్య సం్యపదడాయోహిబోధకః- "దేశ్యము, అర్హ మునగు వ్యవహారము రూథమై యుండుట వలనను స్వతంతము గార్లబ యోగింపయిడి యుండుట వలనను లక్ష్మణ రచనను అశేక్షింపదు. వలయన వానికి సంప్రదాయమే
24
సంజ్ఞాచం్నదిక “ఆ మేడితమ్‌ ద్వి'్రీప_కృమ్‌” అని అమరకోశము, అనంగా "ఆండు సాన్లుగాని మూండుసాన్లు గాని పలుకంబడునది అమే డితమని యర్థము. ఉదా? ఓఉహో,పహో జ ప హూ హో, ఇట పీహో అను పదము రెండు పర్యాయములు పలుక6 బడినది. అందు శిండవసారి పలుకంబడీన “ఓపె” అను నది అ((మేడితము. కనుకనే “అచ్చున కా్యమేడితంఒు పరళబగునపుడు సంధి తజబుచుగనగుి అను సూ(తముచే సంధియైనది. అనకృదుచ్చార్యత ఇతి అేడితమ్‌. అనంగా "పెక్కుసారులుచ్చరింప(బడినదని యర్థము. “సం గ్లేషంబనంగా మోంది హల్లుతోయాడు కొనుట” అని సూరి వివరణము, లినంగా ఒక హల్లు మోండి హల్లుతో [వేజూక హట్లుతో) కూడి యుండుట లేక తాంశి యుండుట నంగ్లేషు మనంబడును.. దీనినే సంస్కృ్భాతమున సంయోగమని యందురు. హలోఒన్ననరాన్నం యోగః కేల1? అజ్భరవ్యవహి తా హలస్పంయోగ సంజ్ఞాస్యుః-లఅని పొణీనీయులు. అనంగా అచ్చులతోవ్యవథానము ని హల్లులు సంయోగ సంథ్ఞ కములగునని యర్థము. మొత్తము మ్‌ాంద భిన్నహల్లుల కలయిక. సంగ్రేషమని వెప్పనగును. “భిన్న హల్స్భంయోగం సం్షేషమ్‌” అని నానుడి. 33
సంజ్ఞాచందిక ఉదా: పూచెను 1 కలువలు జ పూచెన్షలువలు. ఈ పె లక్ష్యములో అయా కార్య విశేషముల నందిన తరు వాత *న్‌ి ఆను హల్లు దాని మింది దగు 'గొ అను హల్ళుతోం గూడి సతలన్షేషమనందగిన ది. ఈ సంశేషము సూరిచే. *అదేశ సరళములకు ముందున్న (ద్రుతమునకు బిందు. సంచ్లేషములు విభాషనగు" అను సూశతముచే. విహితము. ద్విత్వమం థ్‌ “ద్వ యో ర్భావః ద్విత్వమ్‌ి ఆంటి యొక్క నం భావము. అనంగాఉన్న దానినే మజీయొకసారియుచ్చరించుట, అచ్చులతో వ్యనభానము లేని వకరూపము గల హెబ్లుల కూడిక ద్విత్వమనంబకును, ఉదా; అశ(కన్య ఇ అక్కన్న. ఇచట--త్రికంబు మోందియసంయుక్ష్త హల్టునకు ద్విశ్వంబు బహుళంబుగా నగు అను సూతముచే ద్విత్వము విధింపం బడినది. *క అనున సంయుక్త హల్లు *ర్‌ "అను హల్లుతో. గూడినది కనుక ద్విత్వము, “అక్కన్య! ఇది వర్తద్విత్వము. అదరాద్యగ్రమున ఒకపదమునకు6గాని లేదా వాక్యమునకు. గాని ద్విత్వము రావచ్చును. రమ్ము + రమ్ము ఇ రారమ్యు-_ ఈ కితిగా ద్విత్వమురాగా విశేషముల వైయాకరణులు చూపిరి, ఈ ద్విత్వమునే ద్విర్వచనమని పాణినియులు వ్యవహరింతురు. వె4
సంజ్థాచం,ద్రిక స్వత్వమం థి “స్వత్వంబసంగా (దుతంబునకుం బకృతి భావము స్వెతన యొక్క [అనంగా _దుతము మొక్క]
త్వం = ధావము కనుక స్వత్వమనునది సార్థ కసందడ్ల .అయినచో సూరి దుత _పనక్తిలో నీ సంజ్ఞను విధికచుటచే “దుతము నకుం (బకృతి భావమ”ని (ద్రుత వీషయముగ నుకివినాండు- ఆచేశ సరళములకు నుందున్న (దుతమునకు బిందు సం శేష ములు రాని పక్షమున ఈస్వత్వము విధింపంబడినది. అనంగా బిందు సంశ్షేషములు రాకమునుపున్న స్యార విశ్తిష్ణనకారము స్వత్వ మనందగును. కాని (దుతమునకు సమాసములో స్వత్వము "లేదు. (సంధి=£6) ఉదా;.. పూచెను [,కలువలు=పూచెంగలువలు; పూచెంగలువలు;
పూచెన్షలువలు. ఈ బిందు సంచ్లషములు విభాషగ విధిం
చుటచే ఇవి రాక పోయిన “పూచెను గలువలుి అను
సహజ రూప ముండును. ఇందులోని *ను' అనునది స్వత్వ
రూపము. . ఆఅవసానవలు ?
“*విరామోఒవసానమ్‌ి 14110 వర్ల్హానామభావోజఒవ సాన సంథ్ధః స్యాత్‌ 3 అని 35
సంజ్ఞాచంద్రిక
పొణినీయిలు, వర్ణముల యొక్క అభావ మవసానసంజ్ఞ క
మనసి యర్థము, పదము యొక్క గాని, వాక్యము యొ క్కు
గాని సమ్మా్లియే అవసానమని చెప్పవచ్చును.
ఉదా? ఆతిశయముగ బుద్ధి మంతుడగు బుధసేవన్‌ఈ పద్య పాద మున సేవన్‌ అని పల్కిన పిమ్మట మజటియొక ఉచ్చార్య మాణమగు శబ్దము లేకుండుటచే “న్‌” అనునది అవసాన సంజ్ఞకమగును. కనుక '“అవసానంబు నందు (దుతస్వరంబు న"కేని, (దుళంబునకేని లోపంబు బహుళంబుగానగు"'అను దానిచే (దుత స్వరము లోపించినది.
(పత్యయవు;:
“పత్యయంబు వర్ష కంబసి (పాచీనులు న్యవహ రింతుర”= తెలుంయన స్మీపత్యయనును “నర్గ కిమని యందు రని న్పష్ట వజిచెను, “పత్యయోవర్ష కొలని సూతాం్టధ వ్యాకరణమునను “పత్యయంబు వర్గ కంబు అని శర్చై'ను శాననమునన్తు శ. ల, సంగహమునను సూతిం వెను. “యత్యయ ఇహ వర్ణ కః అని చింతామణి [తత్సమ--10]
“పత్యాయ్యతే అర్థః అనేన ఇతి పత్యయఃణిం_ అర్ధం సం్యపత్యాయతి స్మ్యపత్యయః- అర్ధమును (వకీత 'మొనర్చునది _పత్యయమని యర్థము, (పళల్యేతి పశ్చాదాగ చృత ఇతి (ప్రత్యయః”-అనంగా వెనుక [ప్తాప్తమగునది (నత్యయము, (గతీయకతే వీధీయత ఇతి (వత్యయః విధింపం
36
నంజాచం।డిక న సు బడునది (పత్స్యయము. ఈ (శ్రత్యయములు నాలుగు వి ములు, అవీ సుష్వులు-తిస్థాలు-కృష్తు లు=లతద్ధితములు. ఉదావిా సుప్‌[పత్యయములు డు, మ్మువ్ఫ్శుల, వళమ; నువర్తంబు ద్వితీయ; చేత._చే-తోడ, తో, లృతీయ; కెౌజకు, ౯; చతుకి ఒం ఫి వలన కంటె, ఫట్తి పంచమి: కు, యొక్క, లోపల షష, వం. ఖై అందు, న, నప్పమి; గ తిస్‌ప్రత్యయములు డుజ్‌_రుకాపథమము, వు, రుజ మధ్యమము, ను.ముం ఇ ఉత్తమము. తి. కృత్‌ [పప్రత్యయములు- ట, మిజి, ఇ, క, కు, తప, ప, పు, ఇక, ఇమి, ఒడి, నశే, గృ డ, ఇకి, అక, ల, డు, ఉ, వడి, ఇత్యాదులు. శ, తదిత [ప్రత్యయములు. ళు అ--అము, అరి, బిగిము, ఇమి, న, ఇక, ఉక, కాక త్తియం ఈ త్క అడి, ఇడి, ఎండు-బంటి, శెలంది ఇత్యాదులు. వచనవుం “ఉచ్యలే సంఖ్యా అనేన ఇతి వచనమ్‌” డుమువునిను న లేక వచనంబులని శబ్ద లక్షణ సంగహమున “ని_ను* లను అధికముగా చెప్పీయున్నాండు 37
సంజ్రాచందదిక థా ఏకత్వ బహాత్వ సంఖ్యలను చెప్పునది వచనమని యర్థము. ఏకవచనము-బహుువచనమని ద్వివిధము. వక వచనము: పకత్వ సంఖ్యను బోధించు (పత్య యం బేక్‌ వచనంబు అని సూరి సిద్ధాంతము, అనంగా ఒకటి అను సంఖ్యను "జెలియంజేయునది ఏక వచనము, ఉనా... రాముండు-భీముండు-సోముండు ఇత్యాదులు (డుమువు లేక వళనంబులని సూరి సూశము లోహ వాచక శబ్దము వైన ఇనుము-ఇత్తడి మొ॥ వి ఇరులు-కేలు ఇత్యాదిగా కొన్ని నిత్యైక వచనాంత శబ్దములు కలవు. బహువచనము: బప్హుల్వే సంఖ్య బోధించు (త్య యంబు బహూువచనంబు. అని నూరి నిర్వచనము, అనంగా అనేకములై న వస్తువులను బోధించు (యత్యయసు బహూ వైన వస్తు ౧' వచనమని యన్థము, “లువర్ష ౦బు బహూువచనంబూ అని సూూ(తము, “లి అనునది బహూునచన (పత్యయము. లువర్లముతో. పాటు *లి వర్ణము కూడ బహువచన (శ్రత్యయము, “లు లి లు బహువచనంబులు అని వ్‌ లనశ్షణ సం్య్రగహమున వచించెను, ఉదాః. రాములు-సోములు-వనముళు_ ధేనువులు ఇల్యాదులు, ధాన్య వాచక్క క్రీడావాచక విశేషములను. దెలుపు శబ్ద ములు నిత్య బహువచనాంత శబ్దములు. నన్యవాచికి ధాన్యంబు నన్‌ నిత్యంబు శబ్దాను శాసనము చూడవలెను. వెరి
సంజ్ఞాచంటద్రిక అని శబ్దాను శాసనము6ంగలద్య్ము సంస్కృతమున *ద్వివచన మనిమూండవది కూడంగలదరు. ఆవుంతణవలు ఫి
దినికి పాణినీయులు. “ఆమం తితమిని సంజ్ఞ నుడివిరి,
“సామం(తితమి 23.48. సంబోధ నేయా (శశథమా తద వమా మం, తిత సంజస్యాత్‌ . దీని | ఉపకారము ఆమం, తిత మనంగా వీలుచుట అను అర్ధము ఛాసించదు. కాని సంబోధ నమున పాణిని (పధమను విధించి యున్నాండు, “సంబోధ నేచ 2-8ి-47)దీని చొ[న సంబోధన విభ_క్తంతముుపయుక్త మగుటచే ఆహ్వాన మర్థము లభించగలదు. కనుక పొళ్వనీయ మిందు కనుకూలమే.
“జక్రరిని పీలుచుట ఆమంతణము" దీనినే సంబోధన మందురు. ఎదుటి వారి ఇష్ట (పకారము అనుక వేయుట ఆమం్యతణము. “ఆమం(తణం కామచారనుజ్ఞా” అని పాణీ నీయులు, *టి అనునది సంబోధనమును ెలుపు శబ్దము, ళ్టీ తర్తూ మంతణంబునందగు”- ర్చి యను శబ్దము సంబో భనము నండగునని యర్థము” అని సూరి, ఉదా: పీ రామా! ఓ సీత!
ఇచ్చిట రాముని విలుచుట అనునది అమంత్రణము. కనుక *“తద్చోధకమగు *ఓి అనునది చేర్చంబడినది, 39
సంజ్ఞాచరం్భద్రిక మహద్వాచకము : శీ ఏతం వ కు స్రీ తిర్యగ్దడభిన్నంబులును వాని విశేషణంబులును మహత్తులనంబడు” నని సూరి సూూతము, (స్త్రీ వాచక శబ్దముల కంశును, తిర్యక్కు_ లకం కును; జడముల కంకును భిన్నములై నవి మహత్తులు. వాని విశేషణములను 'ెలుపు శబ్దములు కూడ మహత్తులనండును. అనంగా మనుష చేవ-యక్ష -గంధ ర్వాదుల లోని పుళుషులను చెలుపు శబ్ద ములు మహద్వాచకములని చెప్పనగును, తన సూ తాం్యధ వ్యాకరణమున ఇంకను విఫులీకరించెను. “మహన్తో(శ్రీ తిర్యగ్దడాః-- తద్విశేషణాని అమద్వత్సి శావాద్యాాగహ భూ+తగణాస్వ దా! క్షీ బోమ్మి తాదయః పుంవద్వి ఛాషా మహదర్థకాః%)-అని విశద పటిచెను.. దీన క్షీబంబులైన మి_తొది శబ్బములు కూడ మహదరబోధకములని యగ్షము. శళి శ్రీరాం యట య థ్‌ యీంపళు జడ భిన్నంబులు మహత్తులు, వాని విశేషణం బులు”ఎలఅని శబ్బలక్షణ నయ్యగహమున కూడ చెప్పెను. ఉదాన ఇంద్రుడు, రాము6డు_యక్షండు_గంధర్వుండు మొ॥నవిం వుహతీ వాచకవుం ; న్లీఎలను బెలుపు శబ్దములు మహకీ నవాచకములు, అనంగా "దేవఎమనుఘ్య-యక్ష గంధశ్వాది. జాతులలో 4౦
సంజ్ఞాచందదిక నుద్భువించిన _న్త్రలను "జెలియంజీయినని మహకఠలీ వాచకము లని యర్థము. నాని విశేషణములను చదెలియంజేయు పవ ములు కూడ మహతీ వాచకములే, ఉదాని. శచ్చి నీత్క జక్కిని, రంభ-_ఇత్యాదులు ఆవంహద్వాచకము ; తిర్యగ్దడము లను "దెలుఫు పదములు, వాని విశే
పణములును అమహద్య్వాచకములు, తిర్యక్కు- లసం?గా పశు పవ్ష్యూదులు-= జడములనంగా అచేతననులు. అనంగా చైత న్యము "లేక నిశ్చలనముగా నుండునవి, ఉదా? ఎద్దు అవు, వుంజూ। పెట్ట చెట్టు, పుట్ట ఇళ్యాదులు.
ఈవాచక వివక్ష తెనుంగునందేకాని సంస్కృలమునందులేదు. అతం
అతి కళ్‌ శ న. క కార్యార్థము శశ్యచూదులందు నిబద్ధమై (వయోగించునపుడు మౌొాసనంబడు వర్ష్మమిత్తు నాంబడుి* నని సూరి వివరణము. యః కార్యార్థం సూతే అను బధ్యలే నము (పయోచే దృశ్నతే స ఇచ అన్న్ముతిష్మాకమ వ్‌శ్వాను సపసాసనము మూలము. లఅనంగా కార్య (ప్రయోజనము కొఆఅకు వక్ష కములందుం 'జేర్చంబడిన2 తత్స యోగకాల మునలోపమునొందు వర్షము “ఇర్తు,అనంబడునని తే
సంజ్ఞాదంద్రిక యర్థము. “ర్పత్‌ _కృతే కహస్మై చిత్కా ర్యా యోచ్చార్య మాణోవర్ష్మ ఇత్సంద్దః స్యాత్‌ ” అని పొాణినీయులు, లోక మున (పయోగించెడ పదములకు పదోయొకరీతిని సాధుత్వ మును జూపుట _నెయూకరణుల పని, _(పయోగములలో “చేయునతండు" మున్నగు రీతిని *ని కారము కాని ఎంచు చున్నది. సంధి లేనిచో ఆనకారము కానరాదు. సంధి యందు కూడ కఆెండు పదముల మధ్య కాన వచ్చుచున్నది, అ రీతిని నకారమును (వే "పెట్టుటకై *నుక్‌” అని ఒక కకారము “ఇత్‌? సంజ్ఞ కముగా. చేర్చబకినది. ఈ రీతిగా కిత్‌ అగుటచే ఆ ఆగమమంతా నయముగా చేరినది. కళారము ఇచట కానరాదు. కాంగా వ్యాక్నర్త దృష్టిలో “ని కారము (పభానము గాను, వదో మొక కార్యమును పొందించుటకైై (గ్రహింప బడినందున అపధానముగా నున్నదని థావింప సలయును.. ఇది యంతయు శాబ్టికుల కల్సనయే కదా! ఈ దృష్టితోనే ఇత్సంథ్ధక నక్ష ములను “అనుబంధ అను పదముతో మహాఖఫాష్యుకారాదులు వ్యవ హరించి యున్నారు. అనుబంధమన గాల ప్రధానముగా నుచ్చ రింపబడకునదని యర్థము. కాగా (పయోగములో వినబడ కండ నేవోయొక కార్య విశేషమును సంపాదింబెడిది, ఇత్సండ్ఞ కమగును. వ్‌ వర్షము ఇత్సండ్ఞక మగునో ఆవర్హము లోవించునని పాణిని “తన్యలోపఃి అని సూూతించెను. ఒక్క పాణినియే శాక వైయాకరణులందరు నీ మౌార్షము నను త్రై
సంజ్ఞూచందద్రిక సరించి యున్నారు. అట్లుగాకున్న శబ్ద నిర్వచన శూచకము "కానేరదు. ఉదా; కిత్‌జఐనుగాగమము, టిళ, అ యడాగమము-ఇత్యాదులు. *నుక్‌ * అనునది కిళ్తు గనుకి ఆద్యంతొటకితొో అను శాస్త్రము చొప్పున అద్యంతావయవపములుగా చేకుటయే ఇత్‌ ప్రయో జనము. అపిమ్మట లోపించును. చేయు + అతిడు=చేయున్‌ + అతడు అ చేయునత(డు నావుము। _ ళనామంబనంగా లాతి పదికము” అని సూరి నిర్వచనము. “పాతిపదికం హ్‌ నామి అని నన్నయ భట్లీేయము. “(పతి పదమ్‌ గృ్లాతీతి (పాతి పదికమ్‌? అని వ్యుత్స త్తి -అర్థవదధాతుర్మ పత్యయః _పాతిపది కమం 1-2-4న్‌ ధాతుం్యపత్యయం, (యత్స్యయాం తంచవర్డ్‌ బిత్వాఅర్థవత్‌. శబ్దస్వయాపం (పాతిపదికసండ్థ ంస్యాత్‌ అని పొణినీయులు వచించిరకి. అనంగా భాతువు (పత్య్యయము, చతశరయాంతము కాని అగవంతమెన శఒబము | పొతి పదిక ను నా టి ది ( మనంబకునసి యర్థము, “కృ _త్తస్ధిత సమాసాశ్చ” 1.246 కృత్తద్దతా కా! సమాసాశ్చ (పాతిపదిక సంజ్ఞాస్స్యుకోంా [[ వాని గ కృదంత తద్ధి తాంత-సమౌాసనులు తి పదిక్‌ సంక కలవి యగును, ట్వ
సంజ్ఞాచం్రిక
“హల_న్తం స్వన్నం 'పొతిపదికమ్‌ిలఅని సూ తాంయధ వ్యాకరణమున సూరి సూతము, హల_న్ధమైనది “సు అంతే ముగా కలది (ప్రాతి పదికమని యర్థము,
సంధ్థ డిద్ధ ఉదా; కృదంశిముఇ రామ
తద్ధితాంతము = భార్గవ సమాసము జ్వ రాజపురుష ఉత్రముము.ఉపోత్తవువు : “4 ళ్యాదీనామంత్య ముత్తమమ్‌ తత్స మోప ముపోళమమా”
అని పాణినీయము. మూం౭డక్షరములు గల శబ్దము లలోం జివరి వర్గ ముత్తమము. ఈ ఉ_త్తమము కంశెం బూర్వను గల వర్ష ము-ఉప్తోత్తిమము.
ఉ_త్సమము ) అచ్చిక పదంబులందు ల్మోమంబులగురు లుడుల ముందటి 'యేత్వంబునకు (హస్వంబు విఫాపనగు అను స్మూతము వలన నశ్లేదుపన్లోరు మొదలుగాగల శట్ద ములలో (హన్వము వచ్చి న(ల్లైరు-పషల్లెరుఐనవి.
ఉపోత్తమము ఏ విశ్ళతి ' యం దికారాంతముల యువ్వోత్త మేత్వంబునకుబహుు వచనం బుపరంబగున పుడుత్వంబగు కలికి + లు కలుకులు. ఉప్తోత్తవమమునకు ఉ్‌ త్వ ము వచ్చినది.
న!
సంజ్ఞాచంద్రిక ఉదాః. కలికి-ఇది మూండక్షరముల శ్నము. దీనిలోని “కి ఉత్త మము. దీనికి సమాపముననున్న “లి ఉపోత్తమము.
ఆచ్చికము ; “సంస్కృత సమేతరంచైన యీ భాష యచ్చయనంబడు"
నని సూరి స్త్కూళము, అచ్చా సంస్కృత సమేతరా అని సూతాంటధ వ్యాకరణము. సంస్కృ్భాత సమముల కంశెనన్యమైనది. అనంగా సంస్కృ్యుత భఛవం్యపొక్ఫృత భనం "దేశ్యములుగా నున్న భామ యచ్చయనంబడును. దీనినే అచ్చ తెలుంగందురు, అచ్చయన స్వచ్చమైనదని యస్థము. అనంగా అన్సవస్తుమి్మిశణము లేనిదని యగ్ధము. ఈ అచ్చ కెలుగునే ఆచ్చికమని కూడ నందురు. “అచ్భాయాంభ నం అచ్చికమ్‌” అని వ్యుత్సత్తి, ఈ అచ్చిక శబ్దములు తజుచుగ స్తీ సమంబులు, నీ సమంబులుగ నుండునని సూరి వచించెను, ఉదా? అన్న-మిన్న-అల్లము- నెయ్యము-తబజుచుగనిను టచే పుంలింగ
తుల్యంబులును గఅఖవు-మగ+(డుు తమ్ము-డు. కా ప విభకికవు ; న! *విభక్తి నిమిత్త కంబులయి యాబేశాగమా త్మకంబులయిన ఇ, టి తి, అను వర్టంబు తొపవిభకి శక.
సంజ్ఞాచందదిక్ష కొంబులు* అని సూరి వాక్కు. అనంగా ద్వితీయాది వీభ కులు కారణములు గావచ్చు. ఇ-టి-తి వర్షము లౌప విభ క్రి కములని యన్ధము. ఇవి ఆ బేశములుగను- ఆగమము లుగను-ఆ బే శాగమములుగను వచ్చును. ద్వితీయాది విభ ప్రొ లకుంబూర్వము వచ్చునవి గాన ఉప విభక్నులనియు, దీనికి సంబంధించిన ఇ-టి-తి వర్షములొప విభక్తి క్షములనియుం చప్పనగును,-ోటింట్యాదులౌప విధ క్రికంబులొనిశబ్ద లక్షణ సం్యగహమున సూరి వా(కుచ్చెను, ఉపె?. ఇ=కాలిని_ ఆ డేశము.టి_ (కాటిని_ ఆగమము అన్నిటిని, ఉభయాత్మకము ... పగలు-పగటిని.పగలిటిని సర్వనావంము ; ళ్రాన్న్ని (శుభ్ళాతులు సర్వనామములు” ళ అ అ అద్య ల అని వివనణము, అన్ని యభ్చాతి సంఖ్యాస్పర్వనామాని* జ శ స య, అ వద ఇ అని సూతాంట వ్యాకరణము, అన్ని (వభ్ళాతి సంఖ్యా వాచకంబులు సర్వనామంబులని శశ్చాను శాసనము. అన్ని, యిన్ని, యెన్ని, కొన్ని, పలు, “'పెక్కుుఈ.ప, నీ, నా మన, తా సంఖ్యా వాచకొంబులు సర్యనామంబు లని శబ్ద లన్షణ సం్థగహమున వివరించెను. ఇవియే చాల వ్యాకరణమునం జ్‌ "
సంజ్ఞాచందదిక
గూండ వివరింపంబడియు. చోనర్యస్యాజాపి నామ సర్వనామో అని వ్వుత్పతి,. అనంగా అంతటికిని నామమైనది సరంనామ
సలల మై వ్‌ మని యర్థము, నామ వాచకమునకు బదులుగా వాడయడు నది సర్వనామమని వ్యావహోరికార్ధ ము. వాక్యము నందలి నామ వాచకమును పునరావృత్తి చేయకుండందదర్థ మును బోధించుటకుప యోగపడు శబ్బములే సర్యనామములని యర్థము. ఈ సర్వనామముచే వస్తు వివక్ష జరుగును,
జ ష్‌ జ అ లా ర “వస్తూప శి య్‌తసర్వనావా తయుజ్య త (దన్వ
చం చె శతం తం క న మిత్నుచ్య స్యోర్ధా బేధ్య సనవివశ్నీతః నర్య్వాది శబ్బములుసర్వనామములు “స ర్వాదీనినర్వ నామాని” 11.27 అని పొణిీనీయము, |
సర్వ-విశ్వ-కతర-కతమ-యతర-యతమ-తతర-తతమ పకతర-ఏకతమ-అన్య- అన్యతర-ఇతర-త్వ-సమ-సిమ-- నేమ- పూర్య-పర-అపర-దన్షిణ-ఉ _త్తర-అభర-స్య -అ స్మ ర-వక- ఉభం-ఉభయం--ద్యి--ళత్‌. భవత్‌ --లద్‌ -త్యద్‌ యద్‌ ఏతద్‌ -యుష్మద్‌ -లఅన్మద్‌ -కమ్‌-ఇదమ్‌-అదస్‌. ఉదావా వాండు-వీండు.అతండు-ఇతండు-అన్ని-ఇన్ని-ఎన్ని.
=. తువుంతవు “డ్రుజ్వర్థ కంబునకుం (బకృతియయినది డుమంతం బనం బడు) నని సూరి స్పష్టీకరిం చెను. ఇది సూరి కల్పిత సండ్హ . డుః అస్య అ కీలి డుమత్‌ ఇడు కలది డుమంతమని జ్తో అలాటి శీ
సంజ్ఞాచందిక సార్ధక సంజ్ఞ, (యథమా విభక్తి (వత్యయ మగు డు వచ్చు టకు యోగ్యమైనది డుమంతమని యస్థము. “క్రుంలింగ మగు మహచాంచకనునకు దుజ్జగు” అను దానిచే డుజ్వేహితము. ఈడుజ్‌ = చేరుటకు బూర్వమున్న శబ్దమే డుమంతమని యగ్షము. ఏయదిడుజ నకుం(బకృతి తనా (తంబు డుమం న ర తంబని శబ్ద లక్షణ సం్యగహమున నుడివెను. ఉవా; రొాము-రాము.డు-తెనుంగు డుమంతము-మగ-మగండు. పర్యుదాసము
- *పాధాన్యం పా విధేర్య్యత (వతిపేవోఒ(వథధానతా పర్యుచాసస్ఫవి కే యో య్యలోత్తర పచదేననణ్‌ జీ అని శబ్ద సోమము, విధికి (పాధాస్యను కల్లి నిష. ధనమునకు అ పధానము కలిన పర్యుదాస సంజై అందురు, ౧ షా అదినజ పదముతోం గూడి ఉ_త్తర పదముతో అన్వయము కల్గియుండును.. (పరిశీ ఉత్‌ +*లఅస ,_ఘఖ్‌ ఇ నివార గే) నివారించుటయను నర్ధ్థమున ఈపర్యుదాస సంజ్ఞ ఉండును. న్‌ నకు అభావమని యర్థము అది (క్రియ యొక్క లేమిని చెప్పిన (పనద్యా (పతిషేధమందురు, ఇచట కడవళేదుః అ్యతఘటోనా స్తి, అ్యతనాహ్మణోన్నా స్త్రి, ఇచట (ావ్మా ణుండు లేండు, అట్లు కాక *నఇ్‌ ” అర్థమును నామార్ధము తోనే అన్వయించిన అదిపర్యుదాస మనంబడును. ఎట్లనగా జీర
సంజ్ఞాచర్నద్రిక
అ_బాహ్మణః అ_స్హి. కఇచట "₹0డఖ్యిపాయములు వ్యక్తము లగును, అాహ్మణుండన్నాండు. అనంగా తలౌాహ్మణుండు శాని వాండు; (ాహ్మణునితో సమానుండు అను అర్థము లభించును. (పసజ్యపతిసే. ఫమున (ాహ్మణుని యొక్క శేమియే భాసించును. పర్యుదాసమున _బాహ్మాణుని మొక్క శేమియే. కాక అతనితో సమానమైన మనుష్యుండున్నట్లు భాసించును. దీనిలో (బాహ్మణభేదము, _బాహ్మణ సొద్బ శ్యము "రెండును ఘటకములైై యున్నవి. ఈ (పసద్య, పర్యుదాసముల న్మాశయించుట వలన ఇాహ్రములలో అ వ్‌ ములు వాల విపకీతముగ థాసించును. వీనిని బట్టి శాస్తా న్ధ్‌ములు “జంపొందును,
(మకృతమున ఉదంతమునకు నిగాగమము రాదసి నిషే ధింపలేదు. మణి యేమన పర్యుదాస మా శయింపంబడినది. ఉదంతము కానట్టియి ఉదంతమగు చానితో సమానమగు సట్టి దానికి నిగాగమము వచ్చును, దీని వలన ఉదంతము కానిది కూడ అఆచ్చిక నాము వాచకము శావలెనని అర్ధము లభించుచున్నది. ఉదా? *అనుదంతమగు అెనుంగు డుమంతమునకు నిగాగమము
నిత్యముగా నగు"
అను సూళములో “అనుదంతము' అనునది పర్యుదొసము.
*ఉదంతము కాని దానికి" అను విధికి,బా ధాన్యము కల్షినది. తం
సంజ్ఞాచంద్రిక
కనుక అది నజ పదముతోంగూడి పర్యుదాస సంజక
"మైనది, ఆఅనుకరణము :
“పకృతి వలె ననుకరించుటయనుక రణము”
ఒకరు ఏదై నంజెప్పినపుడు. దానిని 'జెప్పినది చెప్పినట్లు? ననుకరించి పలుకుట యనుకరణ మందురు. అను కరణమును -దెలుపుటకు శబ్బముచివరోఅను* అనుసది చేరును. సంస్కృత పదమును దెలు౧సలోని కనుకరించునపుడు సామాన్యముగా “అను అనునది చేర్చి పలుకుదురు. దీనినే యనుకరణ మం దురు. సంస్కలృతవాక్యముననున్నది యున్నట్లుగా. నను కరించి పలుకుట అనుకరణము ఉదా: వర్పతాతి శ్రీః అనియె
వరతాం శ్రీః అనునది సంస్కృత పదము.
దానిని జలుంగులోని కనుకరించునపుడు ,' అను' అనునది
చేరినది. - విభాష;
కళన-వ్రేవ్రివి భాషా”) -.. నిషేధవికల్ప యోర్విభాపా సంజ్ఞాస్యాత్‌. ఎలఅని పాణి సీయులు. , నికేధముఎవికల్పము ఈ ెంటికి విభాష సం్ఞ వ్‌0
సంజ్ఞాచందిక
యని అర్ధము. ఇట్లు పాణిని విభాహాసంధ్ధను చేసిన తాను ఈ సంజ్ఞానియమము నత్మికమించియే తన శ్యాస్త్రమ వ్యప హరించెను. కనుక *నచేతి విభాహా యను సంబ్థాకరభును మైయాకరణులు పాటింప సక్క_జలేదు. _విఫాపావా, అన్యతరస్యామ్‌. మున్నగుపగములన్నియు సమానార్థ కులే. అంతియె కాని *నవేతి విఫామా'ి అను సూతము ననుసంచి విధింపంబడిన విఫాహా నం డ్డ సార్య(తికముకా నేరప, మజియు ఆ సంస్థాకరణము కూడ బపహాక్షిష్టమైన యన్ధషు వోంగూడియున్నది. మహాభాష్యుకారుండు పై చూపలుడిన అక్థమునే అంగీకరించి యున్నాండు. ఇంత అభ్కీపాయమును గ్పుర్డించియే. సూరి (పభ్ళాతులు పాణినిచే రచింపబడిన విఛాపూ సండ్థ ను పొటింపక వికల్పపరముగనే విఫాపా శబ్దమును వాడసెగిరి. ఉదా;- "ఆ దేశసరళములకు ముందున్న (ద్రుతమునకు బిందు
సంశేషములు విభాషనగు
పూచెను + గలువలు=పూచెంగలువలు _ పూచెంగలువలు
పూచెన్టలువలు-_పూచెనుగలువలు.
ఇచట విభాష వలన బిందు సంచ్షషములు వికల్చ్బముగ
వచ్చినవి.
నిపే.ఫము:-గలు_ప్తేేషంబునకు పరుషంబులు పరము లగునపుకు నుగాగమంబగు అను గత వివరణమున వే!
సంజ్ఞాచ్యదద్రిక “వ్యవన్థి విధాషచే స్మీదుతంబునకు సంగ్లేపంబు లేదు?.__ అని స్తముగ నిగదించినాండు* పా + కెంపు-అనునపుడు మై సూూతముచే నుగాగ మవ (ప్తాష్టించును. (ప్రాన్‌ కెంపు అనునపుడు అబేశ సరములు వేసిన (దుతమునకు విందు సంన్షేషములు రావ లగ యుండుటచే “ఆబేశ సరళములకు ముందున్న,,.., విఫాషనగు”-విధాపు వలన నిషేధము కన్లీనది. ఈవిభామ (పాప్పవిభాప-అటప్పాస్త విభాష-(పొప్తా (ప్వాప్త విభామ యని మువ్విధములు. ప్త విభఖభావమ;- నిత్యముగా (పవ్నర్హించు చున్న కార్యమును వికల్పముగా విధించునది (పాస్తవిఫాష ఉదా: “అనుకరణంబున తుదిహల్లునకు ద్విర్వచనంబగు అను సూతముచే తుది హల్లునకు ద్విత్వము నిత్యముగా (ప్రవర్షించుచుండ అన్సకరణంబునందహమాదుల మకారం బునకు ద్విరుక్తి విభాషనగు--అను సూత్రముచే విధెంప/ బడుట (ప్రాప్త విభాష. అ్మపా_ప్తవిభాహ:-ా ఏ సూూతము వలనను ఒక కార్య మునకు (పాపి గ్యపవృత్తి ) లేకున్నను వికల్పముగా విధించు నది అృప్వాప్త విభవ, కడై
సంజ్ఞాచందిక ఉదా: “ మధ్యమపురుష మువర్హకంబునకు హలవసొానంబులు పరంబులగునవుడు లోపము విభాషనగు *_ చూడుము + నన్ను గ! చూడునన్ను; చూడుమునన్ను, వీ విధముగను లోపమునకుపావ్రి లేక పోయినను వికల్బముగా లోపము విధించుటచే నిది అపావ్త విభాష. ౬ పాప్తాాప్తాప్ట విభాష; "లేక ఉభయ్య్మ తవి భాష; వచేని ఒక కార్యము వికల్పముగా (ప్తాక్తించుచుండ కొన్ని వోట్ల (ప్వాప్లి లేకంకుటయు; మజికొన్ని చోట్ల అంతకు ముందే నిత్యముగా (పవర్తించుటయు కల్గిన ఆ (ప్రాప్తా లి య గ వతి (పా_ప్తములకు త త్కా_ర్యమును వికల్చ్పముగా విధించునది ఉభయ్మత విళాష. నిపాతవముం
“అన్యధా (పయోగ్యేపాప్తే అన్యధా (ప్రయోగ కరణం నిపాతఃి,
సామాన్యప్మక్రియ వలన ఒక రూపము టొంన్షించు చుండంగా దానికి వీలక్షణమైన (యోగమును సూత కారుండు నిక్రేశించుటను నిపాతమందురు,
“పొలీశ్వ రాన్నిపాతాః) కే-శే-ర్‌6ి అను అధికార మున పాణిని (పాపరా మున్నగు వానికి నిపాత సంద్ధను విధించెను, ఆ నిపాత సంజ్ఞ ను ఫురస్క_రించుకొని “న్వ రాది నిపాతమవ్యయమ్‌* 11-37 అని అవ్యయ సంజ్ఞ నుంఇంకను
53
సంజ్ఞాచందిక “వగ్భహ్య మ్‌) మున్నగు కొన్ని కార్యములు విధించి యున్నాండు. ఈ నిపాతములు పరిమితములు. ఈ అంశమును గుర్తింపనలయును. వ్యాకరణ నిర్మా ణను చెండు విధములుగ నుండును.
'.. శ ఎన్నియో పదములకు సాధుత్వమును జూపందలంచి వానిసన్నిటికి సమన్వయము కలుగునట్లు లక్షణములు రచి యించుట, " ఉదా? “ఉపస్తునక చ్చు పరంబగునపుడు సంధియగు" ఇట్టి నిర్మాణ
మును కొంత బుధిబలము కలవారే (గహింపంగలరు. నా అస్యూతార్రమును గుర్తించి దానిని లశక్ష్యములలో సమన్వయ న _2 . పబుచుట సామాన్యులకలవఏ కాదు. ఇటివి దీర పూర్వలో పథంగైన ... - మున్నగు స్యూత్రములు. ష్ట్ర వశబ్బములకు వ్యాక_ర్త సాధుత్వమును పపన్ధతిలో (ష్యకియా పూర్వకముగా చూపందలయెనో. ఆప్మకియను మూపకుండ అఆసాధుశబ్లములకు తానే సూ(తమున సరాసరి ఉచ్చరించుట. ఇది సర్యుడనసాధారణము. ఉదా? వేధ పురోధ పురోధసుండుం సంస్కృష్భాతమున _ వేధస్‌ పుఠరోధస్‌ అనునవి సకా రాంత శబ్దములు. ఏనిలో మొదటిదానికి సకారలోపము నిత్వముగాను, "ండవ దానికి వికల్పముగాను లోపము వచ్చి వేధ-పుకోధఎపురోధసుండు అను రూపములు సాఘ వ్‌డీ
సంజ్ఞాచందదిక
వులగును. ఇట వ్యాక_ర్త ఎవ్విధమైన్నపకియను బూపకయ్‌ ఈ శబ్దములు సాధువులని నుడి వెను,
సూరి చూపిన (ప్యకియననుసరించి “క విధమగు శబ్దము నిష్పన్నమగు చుండంగానది సాధు శబ్దము శానిచో చానికి సాధభుత్వములంభించునట్లు సూూతకర్త సూ తములో నుచ్చరించుటను కూడ నిపాత మందురు. ఈనిపాత శబ్దము నశే నిసాతనమనియు వ్యవహారము, కాని యీ నిపొత మనునది “ప్మాగీశ్వ రాన్నిపాతాః** అను నిపాత వంటిది కామ. అపి సంజ్జా రూపము. ఇదివ్తైయాకరణుల
జ్ఞాత్మ పవృ త్తి నివృ ్తిఃనిపాతః-_పవృ త్తి నిన్ఫగ్తులు సూూతము వలననే జ్ఞాతమైన అది నిపాతవమునంబకును. సాధా రణ విఫకి సంబంధింపని ఒక ఛబ్బము యొక్క తట్రీయు యంతయు సూ తముననే విధింపబడిన అది నిపాత యని వీండీ తొర్లముం
ఆల జ్ఞ ఉదా? భువి-క్మదువ. వ “పథి వాచిభు* శబ్బమునకుభువియగు” భు+శబ్ద మునకు “ప్త శ్రోరాంతంబగ మహత్తునకు వువర్ణకము బహూుళముగా నంసి'-అను దానిచే వువక్ణకము. వచ్చి భువు అనుకూపను ంక్త్రంచు చుండ పృష్వీవాచక భశ బ్దమునకు పై స్తత వ్‌న్‌
సంజ్ఞాచంద్రిక
మున “భువి యని నిపతింపండినది. “భూ కు _హన్వము- ని? వచ్చుట యను కార్యములు నిపాత వలననే సిద్ధించినవి. “ని పాతఃపొదపూరణమ్‌లో నిషేధము ;
ఒక సూతముచే బహాలక్ష్య్రసాధారణముగాకార్యము (పా_్రించుచుండంగా చానికి అనిష్ట స్థలములలో (పవి నివారించుటకై ఆరంభింపంబడుసూూ తము నిపేధస్తూ(తము. (స్పొక్షిలేనిదే నిషేధము వచింపంబడదు. గపాక్తిపూర్వ కోహినిపే.ధ$)___అని ఆర్యోక్తి, " ఉదాషి వచ్చి, ఇచ్చెను.
ఇచట క్రియా పదంబు లందిత్తునకు సంధ్నివె కల్పిక ముగాసగు-అనుసూతముచే సంధిపా్హించి “వచ్చిచ్చెను అను రూపము సిద్ధించుచుండంగా “వ్యార్థంటై న యిత్తునకు సంధిలేదు)----అను సూతముచే సంధి నిపే.ధింపండినది. కాన యడాగమము వచ్చి “వచ్చియిచ్చెను” అని ఐనది. [పాయికము ఫ్‌
వక కార్య (పయోజనసాధకము (వొయికము. పలుచోట్ల సంధి జరుగుచు ఎక్కడైన ఒక చోట *నంధి వికల్పముగాంగానిఎజరుగక పోయినంగాని సూతమున (వొయిక (టగహణము గట్లును. సూరి దీనినే *తణుచుగి
క్ర
సంజ్ఞాచం్న్రిక అని కూడ నుడువుచుంకును. (పాయికమునకు బహుళమునకు కొంచెము శేదము కలదు. బహుళము బహుళ (ప్రయోజన సాధకము, (పాయికము అన్య కార్యమును (గహంపశేదుం వక సూూతగతము. ఒక కార్యము ఒక చోట నిత్సము-ఒక్‌ చోట వికల్పము-మటతీఇమొక చోట నిపేధముగా క్గిన వో నది (పాయికమని చెచ్పనగును. శ) ఉదా: ఖండబిందువు మాంది సిద్దచకారంబునకు ముత్తు పరంబగు నపుడు పకారంబు (పాయికంబుగానగు. ఉదా; తలంపక-్యతేంపక ఇట *చ' కు "పి నిత్యముగా నచ్చినది. వదు=వీప౧క-ఏ చంక " ఇట పై స్తళముచే *వి కు *పి వికల్బ్పముగా వచ్చినదిం న్తోచ్చు భఛాతువునకు సూతమందలి (పాయిక[గహణము వలన *చి కు *పి నిషేధింపంబడినది. ఖే *“అచ్చునకాయేడితంబు పరంబగునపుడు సంధి తలుచుగనగు" అహా శ అహా = నిత్యము. ఏమి శఏమి ఇ పిమేమి; ఏమియేమి. ఇట్టి చోట్ల వైకల్పిక సంధి స్కూతము నందలి తలుచు [గహ ణము విలన6గలిగినది. కారకరవుం ళ్‌యాం కరోలీతి కారకమ్‌” క్‌
సంజ్ఞాచంధ్రిక
(శియో త్సాదకము "కారకము. (క్రీయాన్విత_త్త్వ్యం శారకత్వమ్మని;్యకియా నిర్వ_ర్తకమ్‌ కారకమ్ముని; (క్రీయానిమి త్తం కారకమ్మని; (కియా (వకారీభూతో ర్ధః కారకమ్మని; ఛాత్వన్షాంశే (శకారో యః సుబర్ధః సోజ్యుత కారకమ్మని;
ఆడు కర్భృత్వాది శ _క్రిమత్‌ కారకమ్మసి (క్రియాడనకత్వం కార కమ్మని కలువిధముల కారకనిర్వచనము, శజాస్రుమందు చేయంబడినది. ఈకారకము పుడ్విధము. కర్శ్భృకారకము, కర్మ కారకము, కరణకారకము, సం్యపదానకారకము, అపా ఉఊానకారకము, అఖికరణకారకములు, షష్టీ విభ_క్తికిందక్క- తక్కిన విభక్తులకు సంబంధించినవి, క_ర్తృృకారకము- తశమ = రాముండు-రావణుండు, కర్మకారకముంరాముండు నావణుని సంహరించెను. కరణకారకము-తృతీయ = ఖడ్జంబు చేతఖండించె.సం పదానకారకము--చతుర్థీ ఇ రామునికొజకు కన్యనిచ్చెను. అపాదానకారకము-పంచమిఃజ సోరునినలనభ యము,అధికరణకారకము-స_ప్తమా=ఘటమందుడలమున్నది కఇంశమిగిలినప స్టీవిభ క్తి (క్రీయాన్వయము లేనిదికనుక “కారకము లేదు, అది సంబం ఛార్థబోధకము, (పాతి పదికార్టవు థి “నియతోపస్థితికము (ప్రాతిపదికము” అని సూరి నిర్వచనము, ఆనశ్యకమైన ఉపస్థితికలది పాతిపది కార్షమని యక్షము. “నియతోపస్టితికః పాతిపది (౧. థె ధి వ 5 ర్‌రి
సంజ్తాచం(దిక కాన్థః యస్మిన్‌ (ప్రాతిపదిశే ఉచ్చారితే యస్య అర్థ స్‌ సయ మేన ఉపస్సితిఃస తదర్ధః ఇత్యర్థః--లని పాణినీయలు వచింపం ర బకు ఏనామమునంచే యన్ధము నియమముగా (నియతముణా) ఉపస్థిత (జ్ఞాతము) మగునో అది (పాతిపదికార్థ మని పె చాని కము. ఈ (పాతి పదికార్థ్యము అయిదు విధములు, జొతి= శి వ్వ _క్షి-లింగ-సంఖ్య-కారక ములు ““ఏకంద్వికం (తికంవాఫ “ఈచత్రుమ్కం పంచకం తథా చెయి ఈ క్‌ వి ఫ్ర నామాక్థ్ర ఇతి స ర్సచ పక్షాశ్శాన్నే) నిళమూవితాః ఈ (పాతి పది కార్థమున (పఫమా విభ_క్రివచ్చును. “పాతి పదిక సంబోధనోక్రార్ధంబులం (టశమయగు” సని సూరి సూ్యతము. ఉదా;- రాముఃడు-రావణుండు రామ అని పలికిన వెంటనే దశరధ సుతుండను స్ఫురణ కల్గినది * కానప్రాతిపదికార్థము. కనుకదానికి (పథమవచ్చినది' కర్మ ఫ్‌ ళళ సన ఇ క భఛాత్వార్థ ఫలా శయంబు కర్మంబునాయిడు జు న అని సూరి ఉకక్తి. ఛాత్వర్థ ((కీయాజన్య) ఫలమున ొశ్రయమైనది కర్మకారకమని యర్థము. కర్తురీప్పితత మంకర్మో అని పాణినియను, వ్‌9
సంజ్థాచఎదద్రిక అనంగా కర్తకు (కియ వలన నభీష్టతమమైనసది కర్మ నంజ నొందునని యరగము. “శీయాజన్య ఫలశాలిత్యమ్‌ దా థ్‌ వి కర్మత్వ"“మృని పాణీనీయము, కర్తచేసెడి పనితో సంబం ధించిన కారకము కర్మమని యర్థము. కర్మంబున ద్వితీయ యగునని సూరి సూతము. ఈ కర్మార్థమున ద్వితీయ వచ్చునని యర్థము. ఉదా? "దేవదత్తుండు వంటకిమును వండెను, గోపాొలుండు కృష్ణుని గొౌపైను, దీనిలో కొట్టుట [కియ. [క్రియాఫలము దెబ్బ. దానికి అశ్రయ భూతుండు కృన్ణుండు. కనుక కృష్ణునికి కర్యసంజ్ద కల్లి ద్వితీయా విభక్తి వచ్చినది. కర; అబజీనీ “థాత్వర్థ వ్యాపారా_శయంబు కర్తనాంబడు” ఛాత్వ న్‌ (కీయ కాధార భూత మగునది క్నర్తయని యర్థము. స్వతంతః కరా ]డీలర్‌ఉ, (క్రియా (వృత్తిలో స్వాతంటత్యము కలది కర్త్రయనందగును. శ్ళకియాయాం స్వాతన్తేణ వినక్షతోఒ రః కర్తాస్యాత్‌ ౫” -శ్రీయయందు స్వాతం_త్యము కలదిగా వివవ్చీింపంబడునది యని యర్థము. ఈ కారకమునందృకీయా విభ_కివచ్చును, చేత వర్షకంబు కర్తకగునని సూరిసూ తము, *కర్ట్భృకరణయో _స్పుతీయా” తావి చాటి అాణాత్‌' 50
సంజ్ఞాచిం్యదిక
క్‌ జ ఇర శ "సీ ళీ యని పొణినియము, ఛాత్వర్థ వ్యాపా రా శయత్వం కర్తృ తంమ,)ని పాణినీయము, వెం ఉదా? "దేవదత్తునిచే వంటకము వండ (బడిమెొం
వండ (బడుట [కియ. దీనిహ్యాపొరిమున,కాశ్రయి. ఘాళుంటు
"దేవదత్తుండు. కనుక తృతీయ వచ్చినది. కరణవుం
ళియా సిద్ధం (్రుకృష్ణోప శారకంబు కరణంబుిి అని నూరి నిర్వచనము. అనంగార్యగియ సిద్ధించుటకు ముఖ్యకారణ భూతమైన సాధనము కరణమని యర్థము, ఆస్తాధక్ష తమం కరణం (క్రియాసిర్దె (శకృష్ణోప శారకం కరణం” అని పాణినీయులు, “యేన కరా కార్యం సంపాద యతి తత్‌ కరణమి' అని నిర్వచనము (కియా సిద్ధా (యళ్ళష్టోప కారకత్వం కరణత్వమ్‌, అనంగా కార్యసిద్ధి యందు కర్త కధికముగా సహాయ పడు సాధనమే కరణమసి యన్ధము. ళఉ కియా సిద్ధా బహూని సాధనాని వ్యా (వియన్లే తథావి యత్‌ (పకృష్టాప కారకమ్‌ అంతరంగం వివశ్షీతం తచేవ కరణమ్‌” ఇత్యర్థః అనేక కారణముల మధ్య అన కారణ వ్యవహితము లకయే హేతువు (కియోత్సత్తి కార ణముగాంజెప్పంబడునో అది కరంణమనంబడును. ఈకరణమనము (క్‌యూ మాత్ర విషయకము, వ్యాపార సనియతమును నైనది, 61
సంజ్ఞాచంద్రిక
కరణత్వం తు (క్రియా మౌ నియతం. వ్యాపార నియతం చ” అని పాణిీనీయము. ఈ కరణ "కారకమునం దృతీయా విభక్తి వచ్చును. “క రృ కరణయో _స్ప్ఫృతీయా” అని పొణిసీియము, ఉదాః. కేల చేతంగూల నేసె
కూలనేయుట, ఆనుపనికి మిక్కి లియుపయోగ పడిన సొధన
ము 'కోలి కనుక దానికి కరణ సంజ కలిగి తృతీయా
విభకి [పత్యయమగు “చేత* వచ్చినది. . హేతువు :
“వల సాధన యోగ్యంబగు పదాన్ధంబు "'హీతువు అని సూరి వచనము *ఫల సాధన యోగ్యపదార్థః హేతుః అనలా (క్రియా ఫలమును సాధించుట కర్ణ్యమైన పదార్థము “హేత్రువ్లి అని తెలియనగును. ఇది దవ్వ గుణ (కియా సాధారణ మైనది. కదవ్వాది సాధారణం నిర్వ్యాపార సాభారణంచ 'హేతుత్వమ్‌”) అని పాణిసియము. అనంగా దచ్వ గుణ (క్రియలకు జనకమైన దాని యందు సాధారణ మైనదియు, నిర్వ్యాపార మైనదియు హేతువని యర్థము.
ఎ వచ్‌, ఇ ఈ హేత్వర్షమునం దృతీయా విభక్తి వచ్చును. ఉదాన. విద్య చేత యశంబు గలుగు, కీర్తి నందుటకుం దగిన పదార్ధము విద్యం కనుఠ అది "హేతు సర్వుక మెనది. కాన దానికి6 దృతీయ వచ్చినది. 62
సంజ్ఞ-చంద్రిక ఉపయోగము ; - “నియమ పూర్వక విద్యా న్వీకారము పయోగము అనిసూరి నిర్వచనము. గురువునకు కక్క గా కూర్చొనుట ఇత్యాదిశాస్తోం క నియమములతో ఉపాధ్యాయుండుచ్చరించి నశ్షే ఉచ్చరించుచు విద్య నభ్వసించుట ఉపయోగ మనం దగును. “ఆఖ్యాతోపయోగే'-నియమ పూర్వక విద్యా వ్వీకారే వక్తా (పాక్‌ సంజ్ఞ ః స్యాత్‌ అని పాణినీయను. ఈ యుపయోగము. నందు ందృతీయా విభక్తి వచ్చును. “ఉపయోగంబు నందాఖ్యాత కుం దోడ వర్ష్శకంబగి నని సూరి సూ తము. ఉదాః- రామ కృష్ణులు సాందీపని తోడ వేదంబులత జదివిరి, భత రామ కృష్ణులు సాందీపని వద్ద నియమ పూర్వకముగా మ! విద్య నభ్యసించిరి కనుక యుపయోగము. ఈ యుపయోగ మున ఆఖ్యాతకు తోడ వర్ణకము కల్ది కరణకారక మైనది. సర్మపదానము : “త్ర్యాగో ద్దేశ్యము సం_(ప్రదానము” " అని సూరి వచనము. ళ్‌త్యాగ జన్య స్వత్వ ఫల భాగిత్వమ్‌ సంపదానమ్‌” అని పొణిసీయము దానమును గైకొనుట శెవండు నిశ్హేశిపంబబడెనో వానికి సం్యపదాన న ళళటం అ య అ, ఈ శో... ండ్ఞై. సంప దీయతే అ్సస్మై సం పడొానమి అని 63
సంజ్ఞాచచ్నదిక వ్యుత్స త్తి. చానస్య కర్మణా య మఖభ్ళిపై తి ససం్యపదాన సంజ్ఞః స్యాత్‌ * అని పొణినీయులు, చతుస్ధి సంపదానే- [కియయా య మభిపై రత్రి సోఒపి సం్యపదానమ్‌-అని పాణి సనీయులు. ఈ శారకమున చతు విభ_క్షివచ్చును. (క్రియచే జాన కర్మ శివ్వండు 'బ్రేశింపం బడునో వాండు కూడ సంప న! చా, ౮. కఠబం య
దాన సంజ నందునని పై సూత భావము. “సంప చానంబునకుం జతుర్ధీ యగు” నని సూరి సూతము, ఉదా: జనకుండు రాముని కొజకు 6(గన్య నిచ్చెను. కన్యను దాన
ముగా నీయుటకు జనకునిచే ను ధైశింపంబడిన వాడు
రాముడు. కనుక వానికి సంప్రదాన సంస్ద కలుగ చతుక్జీ
విభక్తి (పత్యయమగు కొణకు వచ్చినది అసాదానవు
4గృభువ మపాయేఒపాదానమ్‌” లని పాణిని సూతము. అపాయో విశ్లేమః, తన్మిన్‌ సాభ్యే (ధువ మవధి భూతం కారకమపాదానం స్యాత్‌ లా అని వృత్తి. అపాయ మనవిశ్షేషము-ఎడబాటు అనియర్ధ ము. అట్టి విభాగము కలుగ నుండంగా నిశ్చలముగా నుండునది. అనంగా అట్టి యెడలాటునకు అవధి యగునది అపాదానమన నగును. :అపాదానే పష్బుమోా” అని పొాశ్రీనీయము. ఈ అపాదాన కొారకమున పష్బామో విభక్తి వచ్చునని యర్థము. శక
సంజ్ఞాచం ద్రిక
“ఉఅపాయ భయ, జుగుప్పా, పరాదయ,_పమాద, హణ, భవన, _లౌణ, విరామాంతర్థి, వారణంబు "లెస్టాననగు, చానికి వలన వర్ణకంబగు నని సూరి సూ(తము. ఉదా 'మైటతులడు రాజ్యంబు వలన (ిన్హుండయ్యెం
పె ఉదాహృళిలో మెతుండు (భష్ట్రాండగుటకు అవధి భూత
మైనది రాజ్యము. మ్మెతునికి రాజ్యమునకు విశ్లేషము
కల్గినది. కనుక దానికి అవధి భూతమైన రాజ్యము అపొ
వాన సం కలది యౌటచే పంచమి విభక్తి వచ్చినది. జార్సి ఎషము;
. “చేంబనంగా సంబంధంబ్రు
అని సూరి నిర్వచనము, అనంగా స్వస్వామీ భావాది సంబంధము కలది శేషము అనందగును. ఉక్తా దన్య శ్నేపః- అని పాణిసయము. వెప్పంబడిన వాని కంఠ భిన్నమైనది "శేసమని యర్షము, షీ విభక్తి ఈ శేషార్షమున వచ్చును. ఆ ఇ త ఆ థె _ “పస్టీ శేషేఆ కారక (పాతిపది కార్థ వ్యళ్‌రిక్షః స్వస్వామి ఛావాది సంబంధః శేషః, తత పనీ స్యాత్‌ ” అసి పాణి నీయులు, కారక (పాతిపదికార్థముల కంశు వ్యతిరిక్తమై న్వ్‌ స్వామి భావాది సంబం ఫము కలది "శేషమని “పె దాని రము, థి 65
న్‌ శ సంజ్ఞాచఎద్రిక ఉదా: రాముని యొక్క గుణములు. రాముని సంబంధమెన గుణములు. నసనంబంధారమున చా డా యొక్క వచ్చినది. నిర్దారణవము ; కళ జ్ఞాఇర్రి గృణ్మ (క్రియా సంజ్ఞల చేత సముదాయంబు నుండి యేక 'చేశంబునకుం బృథక్క_రణంబు నిరారణంబనం శ్‌ బడు అని సూరి వచనము. జాతి వాచకముచేం గాని గుణ వాచకముచేం. గాని (కియా వాచకమువేం గాని, డిళ్ధ- డకిజ్ఞాది సంజ్ఞ లచేం గాని విశిష్ణ వస్తువులలో దాంగి యున్న ఒక్‌ వస్తువును విఫాగము చేయుట నిశారణ మన నగును. చ్‌ థ శక ళ్‌ ఫి ల యం 0 యతశ్చ నిస్ధారణమ్‌ జాతి గుణ (కియా సంజ్ఞా ఖిః సముదాయా టేక దేశస్య పృ క్కూరణం నిర్టారణం” అని పొణీ నీయులు, “నిర్ధారణ పుష్టికి లోపల వర్శ కంబగు” నని సూరి సూతము. ఉదా: ఛాశ్రుల లోపల మెతుండు సమర్దండు. ఇట శిష్యుల సముదాయము నుండి 'మ్మైత అను సంతో మెతుండు వేలు చేయ (బడిన వాడు. ఇటు చేజటు చేయు టక పాతు భూతుఅగు శిష్యులకు నిరారణ సంజ కలి డు ఖా ణి లోపల వరకము వచ్చినది. 0 66
నంజ్ఞాచంద్రిక అధికరణవుు ; “అధికరణంబునానాథఛారంబు
అని సూరి నిర్వచనము, ఆధార భూతమైనది అధికర ణము. ఆభధారోఒధికరణమ్‌. కర్ప కర్మ ద్వారా తన్నిష్టు (క్రీయచూయాః ఆధారః కారకమధికరణ సంధ్ధం స్యాత్‌ "లని పాణ్‌నీయులు. క _రృృకారకము వలనంగాని, కర్మకారకము వలనంగాని ఈ రెంటికి సంబంధించిన (క్రియకు నాభధారభూత మైనదధి కరణ మనంుకునని మై దానికర్థముం
ఇది కొప ్లేమికము-నై పుయికము-లఅభివ్యాపక మని (తివిధము.
ఆ(ధియంతే అస్మిన్‌ (కీయాః ఇత్యాధారః
- కౌపశ్లేమికము:- సామిాప్య సంబంధముచే చేయం బడిన ఆధారము జాపశ్షేషికము, ళ్‌ ఉపసమిా పేనే! సంబన్థః తత్క్బృత మాప న్లేపికమ్‌” ఆ ఇతివ్యుత్స త్యాసామి వీకమేవ ఆధారత్వమాప శేవీ.కమ్‌?) అని పాణినీయము. ఉదా:.. ఘట మందు జలమున్నది.
జల ముండుటకు ఆధార భూతమైనది ఘటముకనుక దాని కందు వర్గము కల్గినది.
1% వై పయికము;- విషయ కృతమైనది
“నిషయతా సంబన్ట కృతః వ్రైషయికళలొ అసి పాణి సనీయము.
67
సంజ్ఞాచంధ్రిక ఉడా;-- మోక్షమందు ఇచ్చగలదు. విషయ సంబంధముచే “ఇచ్చ” 'మోక్రము నాధారము చేసి కొన్నందున "మోక్ష శబ్దమునకందు (వత్యయము కళ్లినది. షు అభివ్యాపకము:- సమస్తానయవముల యందు వ్యావించి యుండుట శా్యశయమైనది అభివ్యాపకము. కస్తక్రబ్రావయవ వ్యా్తి కృత ఆభధారః అభివ్యాపకమొ” ఆని పొణినీయము, ఉదా: తిలలందు తైలమున్నది. తైలము తిలలను ఆధారము చేసి కొనుటచే అభివ్యాపక సంబంధమైన తిల శబ్బమున కందు వర్షకము కల్గినది. "సప్త్వమ్యధికర బేచి అని పొణనీయము. 'అధెకరణంబునకు సప్లమి యగునని సూరి స్త్మూతము. అధికరణ కారకమునకు సష్టమిా విభక్తి ప్రత్యయమగు “అందు” వచ్చును. సమాసము “నమర్థంబులగు కదంబు లేక పదంబగుట సమాసంబుిి అని సూరి లక్ష్మము. “సమర్థః పదవిధిః సమాసః””అని పాజీనీయము, సమ్యక్‌ అస్యంతే పదాని అన్మిన్నితి సమాసః అని వ్యుత్పత్తి పరస్స రాన్వయనుగల అనేక పదములు (వత్యయాదులు విడువబడి ' సంశ్షేపముగా నొ*శీ రూషము నొందుట సమాస మనందగును, సూరి శస్టాను శాసనమున “అన్వయంబునం బగంబుల మొక్యంబు సమానం బండు” న్‌. కళకి
సంజ్యచంద్రిక అని అన్వయ సహిత పదముల ఐక్యమే సమాసమని నుడీని నాండు. *ష్పథగర్తానాం ఏకార్ధీ భావనృ్నమాసః3 అని ర్‌ే పొజినీయము, ఇట్లు సమాసము నొందుటకు పదములకు సమర్ధత "కావలయును. సామర్థ్యమునకు "ెండువిధములుగా నర్భ్యము శప్పవచ్చును. ], పృథ గ్య్య్ఫ్చూతంబులగు నర్భంబులకేకార్థము సందు వృత్తి సామర్ష్యము, ర్త పృథ్యగ్పసిస్టార్ధములగు పదములకేకాకము నందు వృత్తి సామర్హ్యము. పృథగన్ధా థి 2 థః థ్‌ నాం వకాన్ట్‌ ఫావః సమర్థవచనమ్‌ యు అనేకార్ధ ములేకార్స్‌ మగుట సామర్థ్యము. ల్సి పృథగస్థానాం పచాసాం ఏకాన్ట న్‌ ” ణేఎ స అస! (౮ కున ఛావస్సమగ్థ మిత్యుచ్య+ (శటక్రియాదశ యందు (పసిద్ధా నములు గల పదములు సామూహికముగా ఏకార్ధమగుటను జెంయట సామస్ధ్యము. అనంగా (పసిధ్ధార్థములును, భిన్న భిన్నార్ధములును గల అెండు శబ్దములు గలినీ యొశే యస్థమును బోధపణుచు శబ్దముల సమౌాసములని చెప్ప వచ్చును. ఈ సామర్థ్యము "అందు ఏీధములుం వ్యపేషమూ సామర్ధ్యము. వ్‌ 'కాస్టీ భావ సామర్థ్యము. వ్యపేమూ సామ న్వుము:. స్వాగ్ట పరవ సాయీనాం పదచానాం ఆశాంత్రూది థల ఎధ "ల వశాత్‌ యః పరస్వరాస్వయః తత్‌ వ్యపేశమూరూప సామ ర్య అని పాణిసియము. సమాసము నందలి పదములు తేము తమ అరములు కలిననె ఆకాంఘైూవశము వలన బర థ్‌ గలాటా 69
సంజ్ఞాచ్యుదిక స్యరాన్వయము గల్లుట వ్సుపేశ్ష యనందగును. ఇది వాకమునందేకాని నృత్తియందు ఆశయింపబడదు. దశా గ క్‌ ( జే వకాస్థ ఛావ సామస్ధ్యము: (వ్యక్రియా దశయందు (యళ్యే శకాస్థము గల పదములకు సముదాయ శక్తిచే విశిష్టమగు ఏకాక్షమునే (శతిపాదించుసది వకావ్‌ఫావ సామర్ధ్యము. ఇది కః 9 క
సమాసాది వృషస్తులందు అ్మశయింవయడును. ఈ సమా సము మూండు నిభధమాలుగా నుండును “సాంస్కృతి కాచ్చిక మ్మో శీకంబుచే సమాసంబు తివిధంబని” సూరి సూూతము సాంస్క్టృతికంబని = ఆచ్చికంబని ఆ మి్మిశంబని = సమౌాసంబు (తివిధంబని వివరణను.
సాంస్క లతిక సమాసము |
కివిధా సాంస్కల్బుతి కాచ్చిక మ్మే ఛీదాత్‌ -సాం స్కుతికో ద్వివిధస్సిద్ధస్సా ధ్య శ్చేత” అసి సంస్కృత 'స చై సమాసము నీక న సూ_తాం; వ్యాకరణము, ఈ సమాసము సిగ్ధము సాధ్య మని ఆరెండు విధములు. ఒ సిద్ధ సమాసము ఏ శేనల సంస్కబాత శబ్దంబుల సమా సంబు సిస్థంబునాబడు” అని సూరి వివరణము. శేవల సం స్కబ్చృత శబ్దముల సమాసము అక్ష తెలుంగున (ప వేశించునది నీ వము, అనలా (పకృొతిపదముల సమానము సిన మనిఅకము, ధి థి థి ఉదా: రాజ్యా-తటాకోడకము : 70
సంజ్ఞాచందిక సాధ్యసవమాసము ; “*సంస్క్టాత సమంబుల సమాసంబు సాధ్యంబునాయడు” అని సూరి సూ్యతము. "తెలుంగు వ్యాకరణ శు
ముచే సంస్కృత పదములకు తెలుంగు వికారము లేర్పడిన పదములకగు సమాసము, లఅనంగా 6దత్పమ పదములకొగు ఉదా? రాజునాజ్ర-తటాకంబునుడకంబు
ఇట రాజు-అపై అను రెండు సంస్కృత వనమములగుటచే
సాధ్యము. ఆచ్చికసమాసము: -
*ళవైన్సుగల సమాసం వాచ్చికంబనంబడు”
అచ్చ “ఇెనుగు పదన్వులకగు సమాసము ఆచ్చిక సమానమని యర్థము, “కేవల వికృతి పదంబులతోడిది సమానకంబుి అని శచ్దాను శాసనము. శబ్బ లక్షణ సంగ హము నందలి సూూతము. ఈళ్చీవ్షల్ర వికృతిప దై రృస్పమాసకం తం (యైవ న్తి వాక్య్గజ్థాః అని చింతామణీయము, ఈ "ఇంటినిబట్టి ఆచ్చిక నమాసమునకు సమాసకమను నామాం తరము కలదని తెలియనగును. పై సూ తములలోని వికృతి కగమునకు తద్భునమని, అచ్చ తెనుంగని అర్థము. ౮/1
సంజ్ఞాచంద్రిక ఉదాః.. జేనియానతి._చెజబువనీరు-నీరి చెలువుండు మొ వి ఎట జేండు-అనతి ెండు అచ్చికము లౌటచే అచ్చిక
సమానము, వి్యశసవాసవు ఫి
“డఉభయంబులు కూడినది మి(శంబనంబడు
సంస్కృృత-ఆచ్చిక పదములతో కూడిన సమాసము మిశసమాసమని యర్థము పకృతి వికృతి పదంబులదిమి శ నమాసము అని సూరి శబ్దాను శాసనము, శల సంగ హమునను గలదు. సంస్కృత వె గృత శ బైర్మిశసమాసస్సృ వవవిజ్జేయః” అని చింతామణీయము. తత్సమ శుద్ధూన్ధ్ర పద ములతోడి సమాసము మిశ సమాసమని యర్హము, ఉదా;.- రాజు ముదతల--చెజబువు నుదకము,. తత్చ్చారుష సమాసము
“త్రత్ర్చురపాదులకు లక్షణంబు పాయికంబుగ
సంస్కృ్భృతో _క్తంబయగు?)
అని సూరి వచించెను, ఉ_త్తరపదార్థ తధాన _నత్పురుమ£ి అని భాష్యము. ఉత్తర పదార్థము యధా నముగా భలది తత్పురుష మని యర్థము, తన్యపురుషః తత్పురుపషః అని వ్యుత్సత్తి. ఈ సమాసము బహు సంబంధ
. 72
సంజాచందిక ములుగల శబ్దమా-ల కూడికఎఇది వ్యధికరణమ'-నమౌనాథి కరఠణమని ద్వివిధము, న్యధికరణ సవమాసవం।
“ద్వితీయాదులకు మింది పదంబుతోడ నమాషంబు వ్ధధికరణంబు నాంబడూో అని సూరి వివరణము. ద్వితీయాది విభక్తులకు న్నుత్తర పదముతోడి నమాసమే న్యధికరణ మనందగును, ఉదాః_ ద్వితీయాతత్పురుష:- శెలతాల్పు .
తృతీయా తత్చురుమ-- నెల తక్కువ వాండు చతుర్ధీ తత్పురుష £= "దేవర మేలు పంచమి తత్పురుష $. దొంగచయము షష్టీ తత్పురుష £- రామునిచబాణము సప్తమా తక్చురుష:_ మాటనేకృరి నెలను కాల్చిన వాండు_ఇట ద్వితీయకు నుక్తరపదమగు ళాల్చుతో సమాసము. ఇ-ఫే తక్కినవియు నూవ్యాంబులు. సవరానొధి కరణవు (లే్ఫ కర్మధారయము ; “విజేషణంబునకు విశేష్యంటు శవోడ సమాసంబు నమానాధి కరణంబు నాంబడుి'--ఇదియె కర్మథార యంబు నాబడు=లఅని సూ+క వివరణము, విశేషణముసకు విశేష్యముతోడి సమాసము నమానాధికరణనము. లేక కర్మ 3
సంజ్ఞాచందదిక ఛాశళయమని యగ్ధము. సమానాధి కరణమనంగా సమాన మెన అనంగా ఒకే ఆభారము గలదియని యర్థము. సమాస పదములమొక్క- ధర్మముల "కా ధారము సమానమని యర్థము. “త్రత్సురుపు స్పమానాధికరణః కర్మథధారయః” 14.42 అని పాణినీయము. సమానాధి కరణమైన తన్పురుపమే కర్మ ఛారయమని యస్ధను, “కర్మక భీదక కియా తాంధరయతి అసౌ కర్మధారయః” అని వ్యుత్స త్తి, కర్మకమనంగా విశే పణ (క్రియ. ఈ (క్రియను ధరించునది కాన కర్మధారయ సమాసము. ఉత్తర పదార్థ (ప్రధానము (పాయికము శాగల సమాసము కర్మధారయమన వచ్చును, “సంస్కృత పబేన పరిమిత మాస్థ్రపదం కర్మధారయో భనతిొ___అని చింళామణీయము. సంస్కృృతపదముతోపరిమితమైన ఆంధ ళకడమే కర్మధారయమని యస్థ్రము. ఉదా? సరసవువచనము- తెల్టగుల్లము మొ। వి. ఇచ్చట వచనము అను విశేష్యము సరసమను విశేషణముతో సమసించినది కనుక కర్క్మధారయము. ద్విగుసమాసము ; “నంఖ్యాపూర్యోోద్విగుకొ 1-58 అని పొణినీయము. సంఖ్యా ఫపూర్వుంబు ద్యిగువు నాంబడు నని సూరి నిర్వచనము. సంఖ్యాహూపమైన విశేష ణమునకు విశేష్యంబు తోడ సమాసంబు ద్విగువు. అనంగె 74
నసంజ్ఞాచందదిక
సంఖ్యా పూర్వకమైన కర్మథారయమే ద్విగువని భావము, *ఆచ్చికస్స ద్విగో జక వచనం (ప్రాయః నిత్యం సంఖ్యో _త్తరస్య” అసి సంస్కృాత సూ_తాంటధ వ్యాకరణమునం గలదు. ద్విగువున కేక వచనంబు (_ప్రాయికంబుగా నగు మ్మ మంబునకుం గాదు” అని బాల వ్యాకరణసూూ తము, ఉదా? ముజ్ఞగములు-_ముల్లోకములు
జగము అను విశేష్యము మూడు అను సంఖభ్యావిశషణ
పూర్వమినది కనుక ద్విగు సమానము. బహ వీహి సమాసము:
ళ్‌ లన్య పదార్థ (వభానము బసు ఏహి” .
“అన్య పదార్థ (వథానో బహు(ీహి౯ొ అని ఖాహ్య "కారుని వచనము. సమానమందు కూర్సంబడిన పదముల మొక్కా అన్ధమ్మపధానముగా గలిగి ఆ పదములకు సంబం ధింపని అన్యార్థ మును (చధానముగ బోధించునది బహు ఏహి సమాస మనందగును,
“చేష్టబహు వహీ ౨2-౨28, అనేక మన్యపదా క్ల 22.94, అని పాణినీయము. ఉక్తాదన్య శేషః చెప్పయుడిన చాని కంయె నితరమైనది. అనంగా _పఫమా విధక్తికి 'చేయంబడు సమాసము బహా(వీహియని యర్థము. (ీసమ ఘటితంబ యొకొనొకండు బహువ్రీహి మాపన్షైకు” నని
75
సంజ్ఞాచంద్రిక సూరి సూ(తము. అనంగా సమానము లోని రెండు పదము లును (క్రీ సమఘటితంబువై యుండునని యర్థము. ఇవి శేవలాచ్చిక పద సమసనమునకే వర్తించును, ఉదా:- - ముక్కంటి. 'వేగంటి మొ॥ నవి, నమాస ఘటితములగు మూండు-కన్ను-రెండు పదములు త్రీ సమములు. ద్వంద్వ సవూసవముు కళ అ జ్య ఇ ఉభయ పదార్ధ (వధానము ద్వంద్వము” ళళడ్తిభ్ధాయ పదార్థ (యభానో ద్య్వంద్వః” సమాసములోని పూర్వోత్తర పదములు రెండును (సాధాన్యను గల సమాసము ద్వంద్వసమాసమని యర్థము, పరస్సరాన్యయము గల "రెండు పదములు గాని అంతకు మించిన పదములుగాని అర్థ్ధ్యపాథాన్యము గల్లి [క్రియతో నన్వయించునది ద్వంద్వ సమాస మనందగును. “భాగ్దే ద్వంద్వః” ౨2-299. అనేశకంసుబ స్తం చాగ్ధే వర్తమానం వాసమన్యతే సద్వన్వ్వః అని పాణినీయు.. చకార డ్యోలిత మైన ఇత కేతర యోగ సమాహారముల వర్తించు సుబంత ములు వికల్చ్పముగా సమసించును. అదిద్వండ సమాసమగు నని యగ్షము, ణి ౯6
నంజ్ఞాచంద్రిక 4ఆచ్చికశబ్దంబు తోడ (స్రీసమంబు (పాయికంబుగా ది ద్వంద్వంబగు”- అని స్తూరి సూతము, దీనినే కబ్బ లన్షణ సం్యగహ మున కూడ మా సమంబు వికృతి పదంబుతో ద్వంద్వం బగునని వచించెను. అనలా ద్వంద్వములో పూర్వాపనము నీసమముగా నుండునని యర్షము, (ఈ థి ఉదాసు తల్లిదం్యడులు వా అన్నదమ్ములు ఎ ఊరువలైైలు 'మొ॥ తిల్ని దండులు వచ్చిరి. అను చోట శిల్లి.తండీ అను రెండు పద ములు సమ (పాధాన్యము కలిగి (క్రియతో నన్వయించుటచే నిది ద్వంద్యము. వృత్తి ; “పరాన్థాభిధానం వృత్తి: రె "శ కా! జ నం విగహ వాక్వావ యన పదా్యా భ్యః పరః అన్యః యోయం విశిశ్సాకార్థః తత్‌ (పతిపాదికావృ త్తిరిత్యద్ధ:- అని పాణినీయులు నుడ్షివిరి, విగ్రహ వాక్యానయవమ్ములై న అనేశ పదములు ఐక్యము నొంది తమ స్వా ర్ధములను వరి ంచి తద్వ్యతిర్నిక్తమగు. విశిష్టారమును ( సమూహర్ధమును) పతి వాదించునది వృ_త్తియసిభావము., ఈ వృత్తి ఐదు వీధములు, వం న్లో జ్‌ శె కృద్వృత్తి లి తద్ధిత వృత్తి త, సమాసవృ్తి శ. వకశవమ నృ్తి 5, సనాద్యస్త ధాతువృత్తి, కృత్తద్ధిత సమామై కశేష 77
సంజ్ఞాచందిక సనాద్య_న్ష ఛాతుళూపాః పష్చావృత్తయః “కర్మ ధారయంబు నందతృమంబుల కాలుశబ్దను పరంబగునపుడత్వంబునకుత్వం జబును రుగాగమంబునగు-అనుసూ త వివరణమున “ఇచట నృత్తియంచాలు శబ్దము (ప్రీమ్మాతపరమి) ని సూరి చెప్పెను, ఇటవృత్తియనసమాసవృ _త్హియని అక్థ్రము. ఇదా. రాజ పురుషుండుజ ఇది సమాసవృత్తి. రాజః పురుషః అను పదములు వీకీభావము నొంది "కేవలము రాజును గాని "కేవలము పురుషునిగాని బోధింపక విశిస్టైరమును అనంగా రాజసంబంధియగు పుకుషుఫి బోభించుటచే నిది సమాస వ్యశ్ని. సమాసాడుల అరావబోధనము కావితచునదే విగ హము, “వృత్యరావటోధకం వాఠ్యం విగ్రహః” అని పాణినీయులు. ఉపసర్జ్దనము ; కళళ జం 3 ఇష నమ న స్తన దర డి అలో సమాసఖా స్త్ర (వథమా నిక్టిస్టము పసక్షన సండ్హం _ ర్‌ క్ల ౧౯ ష్‌ ళా స్యాత్‌ అని సాణినీయము.. సమాన విధాయిక సూతము లలో (పఫమా విభ_క్తితో నిన్దైశింపయిడిన దుపనర్హ నమన దగును. ఈ ఉపసర్త నము సమాసమున పూర్యపదముగనే యుండవలయును. “*ఉపసర్దనం పూర్వమ్‌) 2.280 అని పాశీనీయము., “వక నిభక్తి చాషఒపూర్వనిపాలే?) 1244 వ్మిగ హేయన్నియత విభ్నక్తికం తెదుపసర్టనం స్యాత్‌ నతు 76
సంజ్ఞుచంద్రిక
తస పూర్వనిపాతజొలని పాణినీయిలు, వీగహ వాక్థమున నొశే విభ_క్రికలది ఉపసర్హన మనందగునని ఫావము. ఉదా;-- “అచ్చిక శబ్దంబుతోడ స్రీసమంబు (పాయికంబుగా
ద్వంద్వంబగు"ఎ-
ఇది సమాస విధాయక సూత్రము. దీనిలో [పిమా విభక్తి”
తో నిర్లేశింపంబడినది “స్తీసమంబు అనునది కనుక ఇది
“ఉపసర్దని సం్వకమగును. అపుడు *“ఉపసర్జనం పూర్వమ్‌
అను స్తూతముచే సమాసమున స్తీసమమును పూర్వముగనే
యుంచవలయును. ద్వంద్వ సమానము నందలి పూర్వ
పదము శృిసమముగా నుండవలెనవి యర్తము,
లు అవ్యయము థ్‌ "జ శె 0? *ల్రిగ విభక్తి వచన శూన్యాని అవ్యయాని అని పాణినీయము.*సదృశం (తిషులింగేషు సర్వాసు చ విభక్తిష వచనేషుచ స్వేషుయన్న వ్యేతి తదవ్యయమ్‌ అసి భామ్యాక్త్‌. లింగ విభక్తి వచన శూన్యములు అవ్యయ ములు, నగా న్యయము=లి వ్యయము. వ్యయము "కానిది. వతిళేనిది యని యనస్ధము. (తిలింగములును నప్తవిభక్షి (పత్యయములును, వచన ద్వయమును "లేనిది - అవ్యయ మనందగును. ఈ పె ఇవానిలో మార్చుంజెందక; శ్షతిలేక ఉండునది కనుక అవ్యయమను "పీరు సార్థకము, ఇది ద్వివిధము. ళ్‌
సంజాచండిక
1, పతి పదో_క్షముపషో పతి పదము చ్చార్య ఉక్ష్‌ (వతిపదో_క్తమ్‌.” అనంగా నహదముగా నున్నవి.
2, లబఖ్షణికమువా “లక్ష ణేన శాన్వ్రేణ నిష్పన్నమ్‌ లాక్షణికమ్‌” శాస్త్రమ. చే ఉత్పన్నమ్ములెనవి లావి ణకావ్న యములు. ఇవి ధాతూత్సన్నములు క్యార్ధక చేదాద్యర్థళ
ర్‌ు న జీర శిర
అసంతర్య తుమున్నర్థక శ్యతర్ధ వ్యతి కత్వార్ధము లొక్షనై
"కావ్యములు,
ఉదా: అహా-బార_ఊరక_మిన్నక-బళి_పోలెన్‌ మొ॥ నవి కూర్చి-గుటించి-ఉండి-పట్టి-అదిగో-ఇది గో, సూరి సంస్కృత న్యూకాంధధ వ్యాకరణమున *అఆపళ్యతీని అవ్యయానిి అనియు, శ ల. సంగహమునసు శబ్దాను శాసననమునను +ఏవార్టకాదులవ్యయంబు” లనియు సూత్ర కరించెను, *ఃన్వరాది నిపాత మవ్యయమవ్‌"- నర్వాది గణ ఫలిత శబ్దములు, నిపాతములును అవ్యయ సం3కముల నందగును.
అవ్యయిాభావసమాసము ఫ్‌
శకఎళ్ళ జ జ్య అర క జ!
పూర్వ పదార్థ (పధానోఒవ్యయీ భావః
అని పాణిీనీయులు, పూర్వపదార్థము [మధానముగా గలది అన్యయీభావ సమాసము అన్యయం సమన్ధేన సహన మన్యతే సోఒవ్యయీ భావః అనవ్యయం అవ్యయం
క్‌0
సంజ్ఞాచం(దిక భవతీతి అవ్యయీ భావః. ఖండములుగా నున్న పదములన ఖండముగాం చేయంగంల పనముతో అవ్యయము సమసించిన అది అవ్యయీఫెవ సమాసమనందగును. సహజముగా నవ్యయములుకాని శబ్దములు ఈ సమాసములోం (్రువే నింపంగా 'మొత్త మస్యయమ చున్నది.“ అన్యయి భాస 11-41 అని పాణినీయము, సవమాసములలో ఈ సమాన మును సూరి చెప్పక పోయిన పెని శేర్కొన్న అతని లక్ష్య ములను బట్రి చెప్పుట జరిగినది. “సమాసంబునయందు (దుతంబునకు లోపంబగు=లఅను సూూతమునకు లక్ష్యము లుగా “ఎల్హయన్ధ నులు, ఎల్ల కలుషములు అని ఇచ్చెను. దీని వివరణమున “సర్వ ప ర్యాయం బై న ఎల్లశబ్దము దులాం తంవైన యన్యయంబు,. దీనికసమాసంబున విశేష్యంబునకు ముందు (పయోగంబు లేదు”--అని చెప్తుటను బట్టి సూరికి అవ్యయీ భావ సమాసము సమ్మతమే అని "తెలియు చున్నది. తద్గితవరు , [హో ఠి “తద్ధి తాపం కీ-1-?5.
అని పాణిసియము, సుకోజస్‌ మున్నగస సుబంతము లకు త్వార్ధమునందు, మతుబర్థమునందు వచ్చు (వత్యయ ములు తద్ధితములు. “తమ్మైహితమ్‌ తద్ధితమ్‌” అని వ్యుర్స్లి తప్ట్కైజ వాని కొజకు అనంగా (పళ్ళత్యర్ధ భిన్నార్థ స్వార్భి
ఫ్‌!
సంజ్ఞాచం్యదిక కాన్థముల కొజకు)ు హీితమ్‌ =మేలై నది తస్థితమని యన్ధను, నరీకాంతములి న తాగ్షమునందు సాాగ్గమునందు తన ణా తా వ్రధి వ్‌ఖ నర్మకము కట్లు భ్రావార్థ్రమందు కలవాండుకలదియును శ్ర ల న్న సంశీ వ్వ క్స్‌ నస్థములనిచ్చు మతుబద్ధములందు (అ_స్త్యృన్మిన్నితి మకుప్‌ ) చేయండు (పత్యయములు తస్ధిత (పత్యయములని చెప్ప నగును. తేభ్యాః హితాః తద్ధి తాఃణ్యపయోగముల కొణజకు హీత్రమైనవి అనంగా త యోగములను సాధించునది,. ఈ వ్‌పిగా కాని కావృ _త్సికారుండు నిర్వచనము చేసినాండు. కాని భాష్య కారుండు ఈ నిర్వచనము చేయలేదు. “శదిత మూథోజనె యాకరణః థు చ్లా తస్ధిత రూఢో వైయాకరణోొ అని అవ్య్వ్వోకి, తద్ధిత మూకుండు వై యాకరణు కనియు, తచ్చితలను గూఢము చేనికొన్న వాండే వైయా గ ణ్‌ కరణుండని ఆర్న్యోక్తి. లన్షణ శ్యస్ర్రుమున ఏని కంతటి (పాశ ఉదాన. చిన్నశనము, అటళాండు, జాలరి, అరమరిక మొ॥ ఇట చిన్నతనము అనునపుడు భావార్దమున ఛద్ధిత్మపత్యయమగు తనము నచ్చినది. ఇళ్షు తక్కినవియు నూహ్యంబులు, భావవరు : ళకృ తి జన్యబో ధంబునందు (యకారంబుఫెావంబు” 82
సంజ్డాచం దద్రిక అని సూరి వచనము. నామ సంబంధమనగస నక్టములో విశేషణముగా తోచు ధర్మము భావమని యర్థము. సం స్కృ్ట్రాతమున ఈఫా వాన్థ్ర మును వెలుపునది త్వ్మపత్యయము. “తస్య భావ_స్యత లలని పాణీనీయము, జెలుంగున భావార్ధక (శత్సయము *త్రసి అనునవని తన వర్శ్శకంబు త్య్వార్ధంబ్లు సందగు. ోో త్యాన్థంబనగా ఛావంబుూఅఆని సూరి వాకుచ్చెను. “త్త్వాసాతనజ ” అని సంస్కృత స్మూతాంటధ వ్యాకరణము, “*శ్రనము ఫావంబునందు సర్యంబునకగు”--నని శబ్బ్దలన్షణ సర్మగహము నంజలి సూత్రము ఉదాన. రాముని తనము - సీతతనము-గొప్పతనము. రాముని యొక్క ధర్భము అన) భావార్టమున తనవర్ణకము వచ్చి మ్యుపత్యయము చేరి రామునితనము ఐనది. నుతుబర్థము : కలవాండు-కలది యను అసన్ధబోధకం 2 చది మనసు బర్ధ్థమని చెప్పనగును. “తదస్య అ_స్త్వన్మీన్నితి మమనుప్‌ ) అని పానీయము, శ్లో॥ భూమనిగ్దా _పశంసాసునిత్య యో శీఒతిశాయనే। సంసనైేఒ స్తీ వినషూయాం భనన్సి మను చఛాదయః'”=లఅని పాణిీనీయులు. భూమనింద (పశంసార్థముల యందు మన్క్యుపత్యయము వచ్చుననిభావము. 'తెలుంగున ఈ మతు ఏన్టమును నూచించునవి, కా, కత్తియాది వర్షకములు. కా, క_త్తియాది వర్గ కాంతము.లై కలవాండు-కలది యను 83
సంజాచందదిక డలం! నర్ధబోధకములు మతుబర్థములని నచింప వచ్చును. ళళల్రర్రి మత్వ ర్ధంబునండగు” నని శబ్బలన్షణ సం్యగహము. “అత్వ మిత్య ముత్వంబు నమాసంబున మత్వ న్ధంబులం్యడు”__అని సూరి శస్దాను శాసనమున విశదీకరించెను. ఉదా: చెలికాండు-చెలిక త్తియ-జాలరి.ఒయారి-బాకిత-వగలాండి ఇట చలిమి కలవాడు అను అర్థమున కా" (ప్రత్యయము వచ్చినది కనుక మతుబరము, థి కృదంతము ; +ధాతువ్లునకు విహితంబగుడువడ భిన్న (పత్యయంబు కృత్తునాయబడు అనాటి అని సూరి నాక్కుు. అనంగా (క్రియాపదములపై చేరు డుజ్‌-రు-వు-రు-ను-ముజకల కంక భిన్నమగు (పతయ త్ర ను "టె ఇక నో ములు కృత్తులనంబడును. డుకృడే ఛాతువునకు క్విప (త్య యము వేరంగా “కృత్‌ * అగును. ఇది అంతమందు కలది కృదంతమనంుడును. కృదతిజ 8-1-98 అని పాణినీయము తి (వత్యయములుకాక మిగిలిన (నత్సయములు కత్తులని యర్వను, థి ఉదా. ఆలుక-ఆ(క-చేంత-మావు-వునుపు-అప్పన మొ॥వి. అలుగు అను ధాతువుపె కృత్ప్చ్రత్యయమగు కవగ్గకముచేరి అలుక” యని కృదంత రూపమైనది. ఇళ్లు తక్కినవి ఊహ్యాములు* రశ
సంజ్ఞాచం దద్రిక [క్రియ ఫ్‌ (శ్రీయయన వ్యాపారము, ధాతువు. కియా ఛాతుళలో అనంగా (కియ-ధాతువు ఈ రెండును సమానాస్థకములు, “క్రియతే ఇతి (కియి” చేయంబడునది కియ, “*కారకాణామ్‌ పవృ త్తి విశేషః [కియా కర కర్మాది కారకముల టల న్‌్‌ న! | వ్యాపార విశేషమే (కియయనండగును. “యావల్సిద్ధమనిద్ధంస్యాత్‌ సాధ్య ల్వేవాభిథీయలే ఆఅకిత కమ గూపత్వాత్‌. స్మాక్రీ యేత్యభిథీయలే? ఉత్పన్న మైనది (ఫావము కాని ఉతల్సెదకమైన (ఫావము)గాని ఆశితకమరూపమున సాధ్యముగాం జెప్ప బడినచో అది *కియి అని చెప్పనగునని ఫావము, సంస్క్ట్భతమున ఈ (క్రియకు అఖ్యాతమను నామాంతరము కూడంగలదు. “కియా వాచకం ఆఖ్యాతమ్‌-భావ (ధాన మాఖ్యాతమను చాక్యములు గలవు. | ఉదా. చేసెను-వండెను_-పోయును. మొః వి. అతడు వంటకములను వండను. ఇది కర్ణళారకము. వంట కమను వ్యాపారమును 'దెలియంజేయునది *వండెను” కనుక [కియ. అధికారవనంం $ “ఏకత ఉపా త్తస్య అన్వ్యత వ్యాపాకః అధికారఃి) 85
సంజ్ఞాచందిక ఒకచోట చెప్పబడిన దయ్యు మాంది సూూతము లలోంగూడ (పవర్తించునది అధికారము. "తానున్న చోట సంపూరక్మ మను అర్ధమును జెప్పకుండ తను తరువాత యున్న విధి సూ్యములతో నేక వాక్యతను బొంది యర్థమును బోఫించుట య$ఫిశారము. స్వస్థ లే వాక్యార్థ బోభాజనక ల్వేసతి ఉత్తర స్తూతై)క తాపన్న బోధాజనకత్వంఅధికారత్వం” ఒకచోట నియమితమై; లర్థ బోధక శక్తి కల్గియు ఆతరువాత సూతములలోని కనువ్నర్తించి యట సంపూన్హార బోధను గల్లించునది అధికారము, స్వరిలేనాధికారః-1-3- 11 "జేంపై స్వరిత చిహ్నముండునో అడి అధికారమును "డెలియ (జేయును, ఉదా: ధాగువునక్కు ఇది అధికార ఒ తనము. నియమిత మైన స్టలముననుండి అర్హబోధకళశక్తి కల్లించుచున్నను సంపూర్షార్హ బోధథకము గాదు; కనుక దాని తరువాతి దగు 'వర్తమానం బునల్ట్టగు" అను సూటతములోని కనువర్షించి “వర్తవరూన (శ్రీయా వ్యత్తి యగు ఛాళువునకు లడ్వర్లికంబగునని" స్పష్ట ర్హమును కల్లించినది. వరమానొరకవు డక నో 4వ_ర్రమానంబునాం (రజ్టా"పరినమా_ప్తంబు ర్‌ం
సంజ్ఞుచందద్రిక
అని సూరి వచనము, (ారస్థైపరి సమౌా_ప్తత్వం వ కృమానత్వం”ొ అని పాణినీయము. అప్పటికి ముగియ కుండునది వర్తమానము. ఆరంభింపంబడి జరుగుచున్న కాల మును 'దెలుప్తుకియ వర్తమానార్జ కము, (పారబ్ధమనలా ఆూరంభింపండినది, అపరి సమొా_ప్తమనగానప్పటికిముగియ కుండునది. వ పనిని (పారంభించునో ఆపని ముగియు వటకు ఈ మధ్య యుండెడి శాలమంతయు వర్తమానకాలమే ! ఇట్లు చెప్పుటకు. (బయోజసములు చాల కలవు, ఒంశడు ఏదో యొక రోజు చదువు (పారంభించి పదేండ్త పాటు చమవును, ఈ మధ్య కాలమున అతనిని అడిగిన అతండు చదువకుండక భోజనము చేయునపుడు (ప్రయాణము చేయు చున్నప్పుడు నేను చదువుచున్నాను అనువ_రమానకాలముతో సమాభానము చెవ్టును. కాని నిడముగా వాండు అప్పుడు చదువుట లేదు. ఇట్టి స్థితిలో వర్తమాన (శత్యయమెట్లు. కాని చదువుట అనే [క్రియ మనుగింపుకున్నందున పది సంన తరముల పాటు ఆ (క్రియ జరుగుచున్నదనే భావించి వర్త మాన (వత్యయమను చేయవచ్చును. ఇళ్లు ఒకండిల్లు కట్టుట (ౌరంభించును. నెండు సంవత్చరములో మూండు సంవత్స రములో కట్టుటకు పట్టును, అయినను ఈ కాలమంతయు వర్తమాన కాలముగనే ఫావించును, కనుక సూరి అప్పటికి ముగియ కుండునది యని వివరించెను ముగింయునంత వటకు
87 .
సంజ్ఞాచండడ్రిక అది వ_ర్త్రమానమే! ముగిసిన తరువాత వర్తమానము "కాక ఉదా... అతండు వచ్చుచున్నాడు, ఇట వచ్చుచున్నా.డు. జనునది జకుగుచున్న కాలమును 'డెలుపుచు ముగియ కుండుటచే వర మానారకము, ఆతి ల భరాతార్దకవరు ఫి భూతంబునా విగ్యమానధ్వంస (వతియోగి అని సూరి వివరణము 4(భూతత్వంచ విద్యమాన ధ్వంస [పతి యోగిత్వంొ- అని పాణినీయము. ముందుండి అప్పటికి లేకుండునదవి యక్షము. జరిగిన కాలమును లి కే యంజేయుచు వర్తమానము.న లేనిది భూ తార్థకమననగును, దీనినే క్త వదర్ధమందురు, ఉదాః- వందెను_-వండితిని ఇట .వంజెనుఅనునది ముందు జ3గిన కాలమును దెలుపు చున్నది కనుక భూతార్ధకము. జ్‌ జి 4 భవిష్య దర్ధకవు : 4 భావినా విద్య మాన (ాగఫావ (చతియోగి అని సూరి మాట. అప్పటికి పుట్టకుండునది యని యర్థము. ఛావిత్వంతు విద్యమాన (పాగభావ తతి యోగిత్యో మ్ముని పొాణినీయము, దెరిగిను జరుగుచున్న; 86
సంజ్ఞాచందధిక
చానిని గాక రాంబోవు దౌనిని గూర్చి "తెలియంజేయునది భవిష్యదర్ధక ము. ఉదాఃం రాంగలండు-వండంగలండు
ఇచ్చట శరాంగఅండు' ఎవుడో? జరుగంబోవుదానిని బోధిం
చుటచే భవిష్యదర్హకము. తద్ధర్మార్ధకము ;
యణ ణు “వికృత” ఛాత్వర్థ మొత పాతి పదిక_స్తద్ధర్మః” “తెలుంగులో ఛాత్వన్ధమును మామే బోధించ్యుపాతి పదికమే తద్ధర్మమని భావము. “తస్యధాతోః ధర్మః తద్ధర్మః” జ్జ
అని వ్యుత్స త్రి. చాని యొక్క_ అనంగా ఛాతువు యొక్క ధర్మము తద్ధర్మమని యర్థము. భు+తభవిష్యుద్వ _ర్రమానముల కంక భిన్నమైన అర్ధము కలది తద్ధర్మము. “భూ తాద్యర్థ (త్రయ విలక్షణః కశ్చిదర్థః తద్ధర్మః” అని అహోబలపతి వివరణము. ఉదా: వండును-చేయును-పండుదురు ఇత్యాదులు.
+వండును" అనునది భూత భవిష్యద్వర్న మానముల కంకు
భిన్నార్ధమును "దెలుపుటచే తద్ధర్యార్థకము. (పత్యాహారము ; . “అదిరన్వ్యేన సహేతా” 1-1-71
అటి? 89
నంజ్ఞాచందిక అంల్యేన ఇతా సహిత ఆదిః మధ్యగానాం స్వస్యచ సంజ్ఞాస్యాత్‌ *” అని పాణినీయిలు. అంత్యమగు ఇద్వర్ష ము లతోోం గూడిన ఆదివర్ణ ము, మధ్యగల వర్ష ములకునుతనకును సండ్ల మైనచోనది, పత్వాహారము. అనలా మొదటి వర్త్వము సప్లై లా ఆ వీ ప
చివరి యశ్నరమును గలుపుకొసి పలుకంబడి మధ్యగల వర్మ ములను గూడబోధించుసదియై_ ప త్యాహారసంజ్ఞ నొందును. ఉదాః_. 'లకారంబునకు డుజువురును ముజ్దాగు
ఇట డుక్‌ అనునది (ప్రత్యాహారము. అది వర్ణమైన డుఅను
నది అంత్య వర్షమగు ఇతో కలని మధ్యగల వర్ణములకును
దనకును [ప్రత్యాహార సం్దనొందినది. డు అను వ్రతా
హోరములో డుప్‌ _ రు_వురు-ను-ము అను అక్షఠములు
గలవు, భావార్ధకవము ;
“భాపంబనంగా ఛాత్వర్థంబు అని సూరి వివరణము. “టవర్ష కంబు భావంబు
న కల || నందగునిని సూరి లశ్ష్మము. ఛాత్వర్థ వ్యాపారా_శేయ మున (క్రియకుటవర్గ కము వచ్చిన అది భావార్థకమగునని
న! = ర అ్భ్భము, ఇది ఛావః (యా థాత్వర్థశ్చ భఛాతునవైైవ ఉచ్యతే య_స్తస్య స్వ్టతా నామధర్మ _స్త్మ్రతఘజథాదయః (పత్యయాః నిధీయంతే (కాశిక 8-8.18) ఏం
సంజ్ఞాచంద్రిక ఉదాన చేయుట-కొట్టుట చేయు అను భాతువునకు భా వార్థకమున *+టి వచ్చినది, ధఛాత్యర్ర వ్యాపార్మాశయమున శ్రియకు 4మిశి" వచ్చిన +వ్యతిరికి భావార్ధక మనందగును. వ్యతిరేక భావంబున మిజి యగు" నని సూరి స్కూతము. దీనినే శబ లక్షణ సం్రహమునను జబ్బను. ఉదా? వండమి-తినమి వందు ధాతువునకు మి౩ వచ్చి వ్యతిరేక భావార్హకమైనది క్ర్వార్ధము ఫ్‌ ఎంథ “ఏక్రాశయంబులగు (క్రీయలలో నెయ్యది పూర్వ కాలికంబగుంద ద్వాచియగు ధాతువునకు *ఇి వర్ష కంబగుో ఇదియె కారర్ధంబునాబడు” నని సూరి నిర్వచనము, వక కర్త వ్రత్వము గల రెండు (్రీయలలో ఇవర్థకము చేరిన పూర్వ కాలికమగు (శ్రీయ. క్వార్ధమని చెప్పంబకును. ఇది. భూతకాలిక (క్రియ. “సమాన క_రృకయోః పూర్వకాల” క_ఉ-21 “సమాన క_ర్పృకయోః ఛాత్వ ర్స్‌ యోః పూర్వకాలే విద్యమానాద్ధాతో: క్యాస్యాత్‌ ”- అని పొశినీయులు-సమాన కర్షృకములై స ఛాత్వర్థములలో పూర్వకాలికమైన ధాతువునకు కాా[పత్యయను వచ్చునని యర్థము. పాణినీయాను సారముగా సమాన క_కర్సృకము "'అఆనచో మె్యనుని చేత మై్యతుందు కొటంబడిమడిసె. యా (నస మ లు ల!
సంజ్ఞాచచ్నదిక
ఇత్యాది పవయోగంబులసాధువులు గావలసి వచ్చును, దానికై సూరి సమానా శయంబులని సూ తములోం జెప్పి వృత్తిలో వివరించెను. పె వాక్యమున కొట్టినంవాడు వై)నండు-మడిసిన వాందు మై్యతుండు. భిన్న క_ర్పుత్వమట స్పష్టము. "కాని కొట్టంబడిన వాండున్తు మడిసిన వెండును మై్యతుండగుటచే సమాన్యాశయ మిట సుసంపన్నమైనది. ఈ కారమును "తెలుంగున *ళఇి వర్ణ కముగా విధించిరి కనుక "తెలుంగున క్యార్ధమను నామ మిడిరి. ఉదా? వచ్చి. ఇచ్చెను=వచ్చియిచ్చెను.
వచ్చు-ఇచ్చుఅను "రెండు క్రియలు ఏకకర్వత్వము గలవి
ఇందు ఃవచ్చుటి అను పూర్వకాలికమగు క్రియగాన చానికి
ఇ" వర్ణకము వచ్చి క్యార్టక మైనది
న్యతి రేకశ్ర్య్వార్థకము ఫి కక్టజి వ్యతి నేక క్వార్ధంబు
నందగు”నని సూరి వచనము వ్యతి ₹ేకకా ర బోధక పలత్య యము “కి అనునది. అనంగా క్వార్ధము కంక వ్యతి రేక మైన అర్థమున ధాతువునకు “కుజ చేరునని యర్థము. ఏకా (శయము గలిగిన రెండు [క్రియలలో ముందు దరిగిన (క్రియకు ళక్దన్లి? వచ్చునని యర్థము, ఉదా. అత6ండు చదువక పోయెను.
పూర్వ శాలిక మగు చదువు ధాతువునకు కడి వచ్చి
వ్యతి రేళక్త్వార్ధక మైనది.
త్రై
- సంజ్ఞాచంద్రిక
తుమున్నర్థకవంం :
“త్రమున్‌ ణ్వులౌ ్రీచూయాం (కియానర్ధాయాం” 83-810 అని పాణినీయము. “కియాయాముపపదే ఛాతోః తుమున్‌ణబ్వలేస్థః” (క్రియ ఉప పగముగా నున్నపుడు ధాతు వునకు తుమున్‌ ణ్వుల్‌ _పత్యయములు వచ్చును. “*నమౌాన శ_రృృశేషు తుమున్‌ ”8--8--158 ఇదికృత్సత్యయము. అనేక కర్తలు గల వాకమునందు త ద్వ్య్యాపారమును "దెలుపు ముఖ్యమైన (కియా బోధకమగు ఛాతువునకు “అన్‌ _పత్య్స యము కల్గును, అనంగా అన్య(క్రియాజనకమునకు ఏ (క్రియ హేతువో ఆ (క్రియ తుమున్న ర్థకమసందగును, భావార్థక మున విధింపంబడిన సంస్కాతము నందలి తుమున్‌ (_పత్య యము తదద్ధముననే ఈనుజి విధింపంబడినది. సంస్కృ్బాల మందలి తుమర్ధంబుననే ఈ నుజిని విధించుటచే తుమర్ధక నును పేరుసార్ధకము, "
“తుమ భావ లక్ష్రణంబుననుజియగుననిి సూరి స్యూతము. - ఉదా. తుండు వండను బోయొును.
వండుట-పోవుట యనునవి భావార్ధక శ్రీయలు. వీనిలో ముఖ్యమైన [కియకు ఆనంగా ఫోవుట అను[కియోశ్చన్నము నకు కారణ భూతమైనది వండు ధాళువు. దానికి నుజివచ్చి *వండ్రను"' అని తుమున్నర్థక మైనది.
93
సంజ్థాచంధదిక ఆత్మ నేపదార్టము 1 కియా ఫలంబు కర్త్పగామి యగుచో కొనుభాతువను [ప్రయు _క్షంబగు”ఇదియేఆత్మ నేపడార్థ మవివ్యవహరింతురు”- అని సూరి వవరణము. (క్రీయూభలము ఫల భూతమగునపుడు కర్తనే ఆ్మ్యశయించినట్లుండిన (క్రియకు “కొను ధాతువు అను (చ్రయు_క్రంబగుట ఆత్మనే పదార్ధమని చెప్పనగును. (క్రియా ఫలము ఆత్మను అనంగా గను పొందుటను బోధించు పద ములు కనుక ఆత్మనే పదార్థములని పీరు వచ్చినది. స్వరిత ఇతః కర్తభ్మిపా (క్రియా లే-స్వరితే తోఖితశ్చ ఛాతోః ఆత్మనే పదంస్యాత్‌. “క్త ర్రృృగామిని (కియా లౌ*ఎలఅని పాణి నీయులు, స్వరితమిత్తు గాలల ధాతువ్రనకు ఇకార మిత్తుగా లల ఛాతువునకు (కియాఫలము కర్తనా్యశ్రయించిన యెడల ఆత్మనే పదమువచ్చునని యర్థము. “*త్రడ్రానావాత్మ నేపదమ్‌” 1-5-12 అని పొశిీనీయనము. తజ (చత్యాహారము లోని త. ఆతాం- రు- ధాస్‌- ఆధామ్‌- ధ్వమ్‌- ఇట్‌. వహీి- మహిజ్‌ అనునవీయు, ఆన (శానచ్‌ -కానచ్‌) అనునదియు ఆత్మనే ఉద సంజ్ఞ కములగును, జ్తా
ఉదొ;- అత[డు అన్నమును పండుకెనుచున్నాండు.
ఈ వాక్యమున వండుకొనుటయను (క్రియాఫలము *'అతండు
అను కర్త్వనాశశయించుటచే వండు ధాళువునకు కొను అను
(పయుక్తమై ఆత్మనే పదార్థమైనది.
ప్రశ
సంజ్యచంద్రిక (పేరభార్జకము ;
(రణ మనలా (ేనేవించుట. ఒకండొకపనిని మజి యొకనిచే చేయించుట (ేరణమని యర్థము. ఈ అ థ్‌ మున వచ్చు *“ఇంచుక్‌ -చుి. _పత్యయములునియు_క్తమగు (శ్రియయే యపేరణార్థ కమనంబడును. సరర్శాంబునకు౦ (బేర ణంబునం దించుక్క_గు *చుగాగమం వాచ్చికంబుసక్‌ సం యున్‌ నలడరాంతంబునకుం (చోరణంబున బహుళంబుగా నగు” అను సూ్యతములలో సూరిచే (ేరణార్థక (యశ్యయ ములు వీహితములు, సంస్కృతమున (టవీరణార్థ బోధక (ప్రత్యయము ణిచ్‌. దీనిని జిజ౦ంతమనియు ణ్యర్థమనియు కూడ సందురుం ఉదాః. రామునిచే ఫలమును తినిపించెను.
శినిపించెను, అసునది (థేరణార్ధకము. రాముని ఫలమును తినుమని (థేరేపించెనని యర్ధము. చేదర్రకము _
కార్యకారణ భావమే చేదర్ధ కము, ఇది భూత భవిమ్య దర్ధములలో నుండును. సంస్కషతమున “చేత్‌ ” అను నవ్యయ మేయగమును బోధించునో ఆ యగ్షముననే ెలుంగున వని
థి థి ర మొదలగు (_ప్రత్యయములు విధింపయడినవి, ఏనినే చేద ద్ధ్‌ ము లందురు. ఈచేశ్‌ అనునది సంస్కృతమున _“చేద్యద్య నేం
ఫ్ర
సంజ్థాచందిక పక్షాంత రేంలిసంబేహా2వీ సందిగ్ధతయా కధనే చ” అని సంస్కృత నిఘంటువు వని-ఆ-అయినసో-చో. అనునవి "తెలుంగున వ్నేదర్థక బోధకములు. సూరి ““చేదర్ధంబునందు వృ_త్తంబగు భావలక్ష్రణంబునందు నవర్శకము [(దుతాంతం బగు”. నని నన్‌ అనునది చేదర్హ బోధక (ప్రత్యయము షే
గానుడివినాండు. ఒక (క్రియకు హేతునగు అన్న్యకియయొక్కం ఉత్సత్తి సందేహాస్సదముగా నుండుట. అనంగా కారణ భూతమగు (క్రియ అప్పటికి పుట్టకుండుట. ఉదా;.. వానలు కురిసినం బంటలు పండును.
ఫంటలు పండుటకు హేతువు వానలు కురియుట-కారణ
భూతమగు [క్రియ నండిగ్రముగ నున్నది. కనుక చేదర్దకమై
(ద్రుకాంశంచైనన వర్ణకము చేఠినది. వానలు కురిసినచో
పంటలు పండునని యర్హము. ఆనంతర్యార్థకవము ;
అవ్యవహితము అనంగా వ్యవధానము లేక వెంటనే నోచరించుట. ఒక [క్రియ జరిగిన వెంటనే తత్కారణ (శ్రీయ న్ఫురించినచో నది ఆనంత ర్యార్ధకము. అనంతర భావము ఆనంతర్యను. (శకీయ-కారణ్యకియ ఈ రెండు వ్యవహితము "లేక అంటియుండన లెను. అల్స్బవ్యవధానము కలవి యగును, ఈ అనంత ర్యార్థ కమును బోధించు (పత్యయము (దుతాం తంళైన *డుి అనునది. “*ఆనంతర్యంబున డు వర్ష కంబు క్ర
సంజ్ఞాచందిక (యశతాంతంబగ” నని సూరి సూతము, ఇదియే శబ్బలక్షణ సంగహమున జెప్పంబడియె. ఉదా;ం జాబిలితోతెంచుడుంగువలయంబులు వికసిల్లె. జాబిల్లి వచ్చిన వెంటనే కువలయంబులు వికసిల్లినవి జావీై వచ్చుట, కరువలయములు వికనిళచుట, ఈళిండును వెంట వెంటనే జరుగుటచే వక సించుటకు(గారణ భూతమైన “తోతెంచు" అను క్రియకు ద్రుతాంతంబైన *డుి వచ్చి అనంతర్యార్థక మైనది. తృజర్థరనంం: సంస్కృృతమునందలి తృచ్‌ వయర్ధనము విధింపయడి నదో ఆయర్ధమునం దెలుంగు ఛాతువునకు వచ్చు [ప్రత్యయము తృజర్థకము. ణ్యుల్‌ తృచౌ కి=ఐ1--188 అని పాణినీయము, సంన్కృృుతమున ధాతువు కంక కర్త వక మున తృచ్‌ ఏిధింప యడినది.. కనుక తెలుంగున తృదర్ధమున క_ర్త్రర్థకమని యర్థము, ఈ అన్ధమున వచ్చు ఎడి-ఎడు (పత్యయముళలే తృజ ద్ద ములు,*తృనర్ణ కా ద్ధంబునందు ఎడి ఎడువన్నియలగు” నని సూరి సూ్యతము. ఉజాని. (పహరించెడు వాండుపహరించెడివాండు, ఈఎడి -ఎడులకు లోపము. కల్లినపుడు (ప్రహర్హ అగును. ఈ తృజర్థమే వ్యతి రేకార్హమును బోధించునపుడు. నిజి వచ్చును. *వ్యతి "రేక తృవర్ణళార్ధంబున నిజియగు" నని సూరి లత్ష్య్ధము. ఏ7
సంజ్ఞాచెండిక ఉదా. వండనివాండు, క ర్త9గకమె వ్యతిరేళారబోధక మగటచే నిజి వచ్చినది. అతల ట్ర్‌ ఊఉ మ! న్యతక్రకము ఏ సంస్క్భతమున వ _క్షమానార్థమున శతృ ప్రత్యయము విధింపంబడినది. తెలుయన తదర్థ మున నే ధాతువునకు ళ్‌ క్ర య్‌ (యతాంతంభబైన చువర్ష్శ కము వచ్చును, ఇదియ శ్యతర్ధ మనయుడును. “చువర్తకంబు (దుతాంతంబు (కియాన్వయం బున శతర్థంబునందగు” నని సూరి సూ(తము, చువర్థకంబు శ్మత్రర్థంబునందగునని శబ్బలక్షణ సం్టగహము నందలి సూత్రము. సంస్కృతము నందలి శతర్థమున వచ్చు కర్త ర్ధ్‌క (పత్యయము కనుక శర క మవి యనంబడుచున్నది “లటః శతృశానచెా అృపథమానమానాధికర డే” 32.124. అని పాణినీయము, (ప్రథమా సమానాధికరణము లేనపుడు వర్తమాన కాలమున లట్‌ స్థానమున థధాతువుసకు శతృ ఇశానచ్‌లు నచ్చునని యక ము. | నచ్‌లు నచ్చునని ర్ట్‌ము ఉదాని. చూచు చుంబోవు చున్నాండు. పోవుచున్నాండు అనునది ఇవుడుజతుగుచున్న పనిని చెలువు చున్నది కనుక తదర్ధ్భమున చూచు. అను ధాతువునకు “చున్‌ ' చేరి శత్రర్రకమెనది, దర్‌ వా రి
సంజ్ఞాచందిక నంబపల్లవవంం దల “థా త్వాదులకు ఛాతువు లన్ముపయుక్తింబులయి. విలక్షణా వా భిధాయకంబులగునీయవి వ్‌ పల్ల వంబులునాంబడు అని సూరి లక్ష్మము. భఛాతువునకు ధాతువుగాని, నామవాచకమునకు ధాతువుగాని కూడి విలక్షణార్థము అనంగా భిన్నమైన యన్థమును బోధించు శబ్దము శబ్దపల్లవ మని చెప్పనగును. పల్లివము వంటి శబ్దము కనుక శబ్ద ల్న్లవమను పేరు కల్గినది. పబ్లవమన చిగుపటాకు-కొమ్మ నుండి ఆకు పుట్టినను డాని గట్టితనమును, రంగును చిగురు టాకునకు సంపా_ప్తింపక తద్విల తమణమగు ఎరుపుదనము మేళవించినన్లు ఛాతువునకు ధాతువను (పయి కృమైనపుడు విలక్షణార్థము నిచ్చుచున్నది కనుక శబ్ద పల్లవమను సార్ధక సండ్ర నందినదిం జా ఉదా: ఊరకనే కూరుచుండెన), ఇట కూరుచు అను ధాతువునకు ఉండుట అను భధాతువను (పయుక్షమె వీనికంకు. విలక్షణమైన ఆసీనుడగుట అను నర్దమును బోధించుటచే నిది శబ్దపల్లవము. ఉదా: అంకెొను=అ(కలి4శా కొను. ॥ ఆంకలి అను నామముపై కొను ధాతువను వ్రయుక్తమై “ఆకలి పాందు అను విలక్షణార్హ బోధకమగుటచే నిది శబ్బపల్లవమైనది. లిం
సంజ్ఞాచందద్రిక ధాళ్వెదులకు ఛాతువులన్ముపయు క్త్రములై యర్రాం తరాభిధాయకంబులగునవి శబ్ద పల్లవములని శబ్ద లక్షణ సళగహము, అలి "అ ల దఘ్నార్ధకము _ “దఘ్యా ర్థంబున బంటి కొలందులగు” దఘ్నుమన లోతు అని యర్థము. లోతును దెలుపు శబ్దమునకు ళబంటి_కొలందులుూ అను (యు_క్తములగును. బంటి-కొలంది ఇవి దఘ్నార్థబోధక (పత్యయములు ఉదా?. మొకాలిబంటి-టొమ్యు కొలది 'మొ౪వి. మోకాలి లోతున మునిగి యున్నాడని యర్థ్హము-కనుక దఘ్నార్ధకము. మోకాలి (వమాణమని యర్థము. పరివాణార్దకము ; “మానా ర్థంబునశే కత్వంబునం బెండు వర్ధకంబగు” పరిమాణ మన కొలంతను ెలియంజేయునది. తత్ఫూ చక (పత్యయము ఎండు అనునది. ఈ (ప్రత్యయము అను (ప్రయుక్త మైన-శబ్బము పరిమాణార్ధక మనంబడును. ఎండు వర్ణకంబు '" ఇరిమాణయునందగూ అని శ బ్రలక్షణ సం్యగహము. ఉదా:.. 'మానెండు_వీసెండు_కుంచెండు మౌనిక పరిమాణము గల (ద్రవ్యమును 'దెలుపు చువ్నది కనుక *ఎండు ప్రత్యయము చేరినది. 100
సంజ్ఞాచందిక భావలక్షణార్థముం: జ భానలశ్షణంబు నాన్‌ అన్య శ్రీయకు లక్షణ భూ+తంబగు (్రియో అని సూరి సూక్తి ఒక వ్యాహరము అన్వు వ్యాపా రమునకు లక్ష్యృమును సూచించునది ఐనచో నది ఫావలవ్షణ మనందగును. అనం? ఒక భఛాత్వర్భేమున కొక ధాత్వర్ధము రా ష్‌ చిహ్నమగుట భావలక్ష ణమనంబడుసని యర్భము. “మైమర్థ భావలక్షణంబున నుజే యగు” నని సూరి సూతము. ఉదా? మెతుండు వండగతిథి వచ్చెను. వచ్చుట అను (క్రియకు వండుట అను [కియ లక్రణ భూత మైనది కనుక భావలడ్రణము. కనుక ను£ వచ్చి వండన్‌ ఐనది. "యస్యచ భావేన భావలక్షణమ్‌" ఓ-8-8/ అని పాణినియము. స్యతిరేకార్థరము ఫ శ్రీయా వ లమున కనను కూలమైనది. అనంగా (క్రీయా వ్యాపారమునకు వ్యతి'రశమైన వ్యాపారము వం వ్యతిరేక కియ. తదర్భ బోధకమగునడి గస్థంజేజాక్టకము. చ దీస్‌ని (పతిషేధ (క్రియ అని కూడ అంగు: గ ప్మాథావ్యలహిం విధేర్య్యత (పతిషేధః”అనంగా నిష ధఏధి రటౌళన్యము కలిగి సజ శబ్దము (శ్రీయ నన్వయించు (పతిషేధను, ఉదాని. ఒల్లక-కొట్టక-తిప్టక మొ*వి [1 మైరరాజాక_ ర 101 హా
సంజ్థాచందిక
సత్వము =
టీస్సబంత వాచ్యంబు సత్వంబు నాంబడు”
అని సూరి వివరణము. సుబంతముచే అనంగా నామ
విభక్తులంత మందుంగల శబ్బములచే వశ్ష్యమాణమగు డు= మనువు మున్నగు విభక్తి పత్యయములు. చేరునది సత్వ మన౭దగును. సుబంతము [దవ్యార్థ బోధక సవార్ధమైనది, [కీయమైనచోనట్లుగాదు, వ్యాపార బోధకము. కనుక సుబంత వాచ్యము సత్వమైనది. ఈ స త్వాభిధానంబున భఛాతువునకు భవద్భావిశగృ_క్షవద ద్ధములలో ఉన్న-కలబిల నవర్శ కంబులు (పాశీప్పించును. ఇవి నామ వాచకనులకు విశేషణములుగ నుండును. ఉదా: వండు చున్నవాండు_వండంగలవాండు-వండినవాండు ఇట
“వండుచున్నవాండు" అను చోట [దవ్యము యొక్క విశేష
ణమును దెలుపుచున్నది కనుక సత్వము. నిత్యవం వి
“కృ తాకృత్త (వసంగి నిత్యంబు నాంబడుూ
"ఫి అని సూరి ఉ్తి, ఒక్‌ కార్యము చేసినను చేయ కన్నను అన్య కార్యమునకు న! ఉన్నచోనడిె నిత్యమన దగును. 102
సంజ్ఞాచందద్రిక ఉదాన. జయించు. ఇట జీ+* ఇందు అనునవుడు ,,ఇ ఉ బు లక్షిం చుక్కు పరంబగు నపుడ యుగవుగరుక్కులగు* అను దానిచే అయుక్‌ వచ్చును. గురు విరహితంబ్బులై ... అను దానిచే ఇయుట్‌ విళల్చ్బముగా వచ్చును. వికల్చవిధిని నిత్యవిధి బాధించునని అెలినినను అయుక్ప్రసక్తి కల్లుటచే నిది నిత్యము, కృతా కృత (పసంగి నిత్యమ్మని మూలము, " సకర్మకము ; కర్మకాంత్షో ఫ్థైవికము సకర్మకము, కర్మకు ఆశకాంక్రై జనకమైన ఛాత్వర్థము సకర్మక మని భావము. వధాత్వర్థము కర్మను బోధించుటకు (యశ్నాజనక మగునో అదినకర్మకము, ఉదా: బాలుండు పాఠములను చదివెను. ఇట చదివెను అను [క్రియ ఏమి చదివెను? అను (పశ్నను కల్పించి పాకములను కర్భను బోధించుటచేనిది సకర్భుక వాక్యము. అకర్మకవము ; “కర్మకాంతానుక్రాపకము అకర్మకము” అని సూరీ వివరణము, కర్మకు ఆకాొాంశవ్రూజనకను గాని ధాత్వర్థ్యము అకర్మక మనదగును. అనలా కర్మను లెలుపుటకు (ప్రశ్నాజనకము కాని భాత్వ ద్ధ్వమని యర్థము; 103
సంజ్ఞచంద్రిథ
ఉదా? పంటలు పండెను.
ఈ వాక్యమున పంెను అను [కియా పదము దేనిని వేధని
అనుప్రశ్నాజనకము కాలేదు కనుక యిది అకర్శక వాక్యము, విశేషణవంు ?
“విశినప్టీ. ఇతివిశేషణమ్‌” విశేషమును జెప్పునది విశేషణమని య థు. విశే
ష్యతే అనేనవిశేవణమ్‌. భీదకం విశేషణం భేద్యం విశేష్యం” విశేషణమునకు ఛేదకమని నామాంతరము. ఒకో వస్తువును మజొక వస్తువు కంక వేలుచేయునది. ధర్మ గుణ (కియా దులచే విశేష్యమును విశేషణము భేదించుటచే భేదకమన దగును, ఒక శబ్దము వలన బోధకమగు నర్ధము వ్యాక్ళత పజిచి చెప్పు అన్య శబ్దమే విశేషణమని చెప్పనగును. ఉదాః.. గుణపంతుండు రాముడు.
రాముని ధైర్య పరాకమాది గుణములను గుణవంత శబ్దము
తెలువుటచే నిది విశేషణము, లింగవంు;
లింగమన గుజుతు-చిహ్నామని యర్ధము. ఇది (తివి ధము-పుంలింగము-4(స్ర్రీ లింగము-నపుంసకలింగము. ఆయా చివ్నాములను బట్టి అయా లింగ నిర్ణ యము తత్సమమున6 'జేయంబడినది. పురుషు చిహ్నమును 'ెలియుజేయునది 104
సంజ్ఞాదర్నద్రిక ఫుంలింగము. అళ్లు (శ్ర్రీచిహ్నామును బట్టి తెలినికొనందగినది తీ లింగము. ఈ అెంటి సామ్యుము సంశీతముగాంగలది నపుంసకలింగము. సంస్క్ట్భాతమున న త్త్వరదె సమోగుణ న! అని ఖ నుల మొక్క ఉపచయా పచయాద్యవస్థ లయబట్టి ఈ లింగ నిర్ణయము చేయంబడినది. సత్తో్యోపచయము పుంలింగమ్యు" సత్త్యగుణాపచయము (మ లింగము. సత్త్వసామ్యమున నపుంసక లింగము చేయంబడినవి. “న(డ్ర్రీపుమూన్‌ నపుంసకమ్‌” అచ్చ తెలుంగున ఈ లింగ నిర్ణయము "లేదు కాంబట్టి మహదా్రచకములవి, అమహద్వాచకములని నన్నయ ద్సిని ధముగా విభాగము కావించెను. “*(స్ర్రీవళు జడాన్‌ వినాన్నే మహ దాఖ్యాః-తద్వి శేషణా శ్చావి-” అని నన్నయభట్టీయము' యీ పళు జడములమహత్తులని ఏీని కంచె భిన్నము లమహత్తులని-పీని విశేషణములు అమహన్మహతృండ్ఞ లను పొందునని చెప్పెను. అహోబలపతి-చిన్నయ్యలు మహతీ వాచకములను గల్పించిరి. అయినచో ఈ ,తివిధములు సంస్కృతములో వత శద్చా్యాశయములు కావు. అన్ధాశయ ములు, శేవల శస్టార్భమును బట్టి మహదమహన్మహతీ వాచ కముల నొనరించిరి, 105
సంజ్ఞాచచ్యడిక శంవముంతవంం | “డుజ్వర్ల కంబునకుం (శైక్కుపయయినది డుమంతంబనంబడు_ నని సూరి లక్షణము. ఇది సూరి విహిత సంజ్ఞ, డుః అస్య అ న్త్రీతి డుమత్‌ , అని వ్యుత్పత్తి. డు కలది డుమంతము కనుక నిది సార్ధక సంజ్ఞ. ప్రథమా విభక్తి _పత్యయమగు కడి నచ్చుటకు యోగ్యమైన తత్సమాచ్చిక నామములు డుమంతములు, *ఫుంలింగంబై న మహద్వాచకంబునకు డుజగుి” అను దానివే డుజ విహితము. ఈ డుజ చేయుటకు సిద్దముగా నున్న శబ్దము డుమంతశబ మని యర్గము, థె ది డె ధ ఉదా? రాము,-_రాముండు ఇట. డుప్‌ చేరుటకు యోగ్యమెన “రాము. అనునది డుమంతము. లోపవం “అడర్శనం లోపళ “స క్తన్య అడర్శనం లోప సంష్థం స్యాత్‌” అని పాణిసీయము. (ప్పాప్టమైన వర్శ్మము యొక్క అదర్శనమే లోపమనందగును. అనంగా వరర్థవినాశ వే లోపమని భావము. “లదర్శన మ్మ్యశవణ మనుచ్చారణమ్‌” అనుపలస్ధిర భావో వ౫ ఏవినాశ ఇతి అనరకాంతరమ్‌ాోి-వతె; శనైః యోజఒర్లో మ! థి టా ల హా 2-భిథీయ లేతస్యలోప ఇప్రీయం సంజ్ఞా” భవతి. అర్ధము 106
సంజ్ఞాచందిక జ కా అట ౮ తం వలనంగాని, సూ తము వలన గాని (పసక్ష్త్తృములగు (త్య యాదుల యొక్క_ ఉచ్చారణా థఛావమే లోపము, “పత్యయ లోపే పత్యయల క్షణమ్‌ి అను నస్యాయము నలన (ప్రత్యయ లోపను కన్లీనప్పటికి తన్నిమి_త్తముగా సొక్తించుకార్యములు నిరాటంకనుగా (పొప్నీంపవచ్చును. ఉదా? వచ్చెను4 గోవులు ఆ వచ్చెగో వులు ఇట" ద్రుతమునకు సరళ స్టిరంబులు పరంబుఆగునపుడు లోప సంశశ్లేషంబులు విభాషనగు" అనుసూ(తముచే దుతము అదృశ్యమై వచ్చెగోవులు ఐనది. గుణవనంం వ అ-ేజ్పుణట (౧ “ఆత్ర వజ్‌ చ గుణ సండ్ఞం స్యాత్‌ * అని పాణి సనీయము. (హస్వాకారమునకు వ-ఓ అను వానికి గుణమని సండ్ధ, “బ్ర_వ్ర_స్సీ. ఈ మూడును గుణంబులునాంబకు నని సూరి వచనము, *అఆ్దుణో అవ ర్గాదచి చే పూర్వ్యపర యూోః వపకః గుణః అబేఫః స్యాత్‌” అని పాణీనీయులు, అకారమునకచ్చు ఉరము?ా నున్న పూర్వపరముల స్థానము గుణము ఏకా దేశమగునని యర్థము. అనంగా అకారము నకు ఇ-డి-బు-లు పరంబగు నపుడు ఏ-ఓ-లిర్‌ అనునవి ఆచేశముగా వచ్చునని భావము, దీనినే ఇంచుక్స)స_క్రిలో 107
సంజ్ఞాచం ద్రిక
“బుస్థానికంబగు గుణంబు రపరంజఒయి యమండు, సంస్కృత ఛాతూపధలకు ఇ-ఉ-బు అను వానికి సొరిదిని వ-ఓ-అర్‌ అనునవి యించుక్కు. పరంబగునపుడగునని యెజుంగునదిో -అని విశదీకరించినాండు. *సంస్ట్భాతంబునకలఘూ పధం బునకు ఇంచుక్కు. పరంబగునపుడు గుణంబగుఎ అని సూరి ఉదా:.- ఇకి-ఏ వచ్చుటకు =ఛిద్‌ 4+ఇంచు= ఛేదించు.
ఉకి-ఓ వచ్చుటకు=ఘముష్‌ +ఇంచు=ఘోమషించు.
బుకి-లర్‌ వచ్చుటకు=వృష్‌ ]1-ఇంచుకవర్షించు.
పఠ మేశ్వరః-సూరో్యోదయః - (బహ్మార్లిః-సంధిలో ఏ_ఓ
అలు వచ్చిన వానికుదాహృతులు. [(తకము ;
కళ ఆ_క్ష_ఏ యను సర్వనామంబులు (తీకమునాంబడు” అని సూరి శాస్త్రము. ఈ (తికము అనునది అన్వర్థ సంజ్ఞ యే. ఇదియి సూరి కల్పిత సండ్ఞ. తిా=అను మూటి యొక్క- సమూహమే (తికమని యర్థము, “త్రచాద్యా(స్తు యిన్త్రి కః” అని సంస్క్య్యాత సూ తాం వ్యాకరణము లోని స్నూతము. కర్మధారయ నమాసమున (తీకముపూర్వ పదమె యుండుట ఒక లక్షణము, యో ఉదా: అ చందము-ఈ చిందము-వి జృందము. 108
సంజ్ఞాచంద్రిక ఈ పె సమాసమున [త్రికము విశేషణముగా. నుండి విశేష్య ముతో సమసించినది. *తికంబు మోది యసరంియుక్ష హల్లనకు ద్విళ్వళబు ఒహు ళః బుగానగుి ఆ--6న్య=అక్కన్య ? ఈ-శఏిధమ =ఇవ్విధము :£ వల తెజంగువాఎత్తెజంగు మొక నవి. వంంజ్తు జ “మధ్యమ ముడుజ్జులు నుబ్బునాంబడు” “*లూణ్మధ్యమ సపురుషలకు ముడుజ్జులగు”ఎలని నారి సూ్యూతములు. ఈ సంజ్ఞయు సూరి కల్పితమే. ఆశీశ్శాప సంపార్థన విధులందు లూడ్య్వర్ష క మగును. ఇట్టి లూట్‌ మధ్యమ పురుమైక్కవచనమగు వుకుంము, అనునది వచ్చును. బహువచన (_పత్యయమగు “క్రి క్రి ీడుజ' అనునది వచ్చును, ఇట్లు వచ్చిన ముడుజ్జు లను “ఆంటికి *“ముజు అను సండ్ధ విధింపంబడినది. ఉదాః- నీవు దీర్దాయువు అగుము. మారు దీర్ణాయులరగుండు. వరంుత్తు $ అనాటి “ము్టీత్తులు ముత్తునాంబడు” 109
సంజ్ఞాచంధద్రిక
అని సూరి లక్ష్మము, ముడుజ లు--జిత్తులు. నుత్తు సంక్ఞ్యకములగును. అశీశ్శాప సంటపాస్ధన విధులందు మధ్యమ పురుషు పత్యయమనులగు వు-రులకు వచ్చిన ము-డుక లినునవియును, జకార మిత్తుగాంగల జీంపడుజీ-నుజి-వుజీ మొదలుగాంగల జీత్తులనునవియును కలిసి “ముత్తు, అను సంజ్ఞ కమైనది. విభక్షి ;
న! “స్తు వ్రీడా విభక్రి సంజ్ఞా_స్తఃొ అని పాణిసీయము
విభక్తి యనునది యన్వర్థమగు సండ్ఞ, విభద్యతే (తకృత్యర్థః అనయా ఇతి విభక్రిః, (పక్ఫతి యొక్క అర్ధ ము సామాన్యముగా నుండును, పఅది ఈ (ప్రత్యయము చేరంగావి శేషరూపముస విభజింపయుడును. అట్రివిభాగమునకు కారణమగుటచే ఈ పత్సయములు విభక్తులనయడుచున్నవి. కడవ అనునది (పకృతి=9ది *కడవి అను వ్యక్తిని మాతమే బోధించును, అంతియీ కాని కార్టయో కర్మమో, అధి కరణమో అను అర్ధ ములు విశేషీంచి బోధింపవు. (శత్యయ ములు చేరంగా నర్టీ ములు భాసీంచును. అళ్టు వండు అను ధాతువు నుండి వంట అను [కియ మామే భాసించును. డుజాదులు చేరంగా కర్తృ కర్మ సంఖ్యా కాలములు భాసిం చును. ఇన్లు పాణినీయులు తద్ధితములలో గూడ కొన్ని
110
సంజ్యచందిక విభ_క్తి (పత్యయములు చేసియున్నారు. కాని అవి సార్ధక నులు కొను,
*స్వాడ సమౌొట్బస్‌ టాథ్యామ్‌ఛిస్టేభ్యామ్‌ భ్యన్దసి భ్యామ్‌భ్యని జసోసామ్‌ జ్యోస్సు”చిల్యే తాఃకమాత్‌ శ్రే యా విభ_క్షయఃో సుజాజస్‌, అమ్‌, కశూట్‌, శస్‌, టాభ్యామభిన్‌, శేభ్యామ్‌భ్యస్‌, జసిభ్యామ్‌, భ్యన్‌,జస్‌ ఓస్‌ ఆమ్‌, జసీస్‌సుప్‌” ఇవి సుప్పులు. తప్‌, తస్‌రు, సిప్‌, ధన్‌, ధ, మిప్‌,! వస్‌, మస్‌ ఇవి తిప్పులు. ఈ సుష్తులక్కుు తిజు లకు “విభ క్రి” యని సండ్థ=
దీసిని బట్టి "తెలుగున (పాతిపదికములకు వచ్చు డు- ము-వు-లు, స్కి ను, ల, కూర్చి, గుజించి. చేత, చే తోడ, తో, కొటికు, క -వలనలకం మబెంపట్టి-కుంమొక్క- లోపల అందు=న=లఅను (పత్యయములు; సుబంత (యత్యయములు, అశ్లు (క్రియలకు వచ్చు “డు బువురునుముణ్‌ 9 అను (త్య యనులు తిజ్‌ (పత్యయములు. ఈ౭ంటికీ గలిపి తెలుంగున
విభక్తి యని సంజ్ఞ, ఈ విభక్తి సంస్యృల్భతము నందు వలె వడు విధములు, (పథమ, ద్వితీయ, తృతీయ, చతుర్ధి; పంచమి, షష, స ్ఫఫమా అనునవి, (శథమా విభ కలో లు అవాలి తావి సంబోధన ్రథధమా విభ_క్రికలదు, జ్రాపకవరు | ళ్తా “జ్ఞాపకస్ఫిద్ధంససర్వత” శే
సంజ్ఞాచంధిక
అని పొణిసీియము, స్థాపక సిద్ధమైన కార్యము అన్ని నోట్ల (పవ్నర్తింపక కొన్నిచోట్ల మాతమే వచ్చునని యర్ధ ము. ఈ జ్జాపక (పనిని చిన్నయ సూరి లని నామంబులకయుగాగమంబు కలుగదు అను సూ(తమున (నంగించి నాండు. ఈ జ్ఞాపకంబు చేతనే నామంబులకు థాతుత్వ వివక్ష యందించుగాగమంబగునని యెజబుంగునదిో అని సూరి వాక్యము,
సంస్కృృాత ధాతువ్రులకించుగాగమంబు విధింపంబడీి నది కాని నామ ధాతువుల కెచట ఇంచుగాగమము (సా్తిం చుటయే లేదు. ఇంచుక్‌ పరముగా నున్నగాని అయుక్‌ రాదు. ఇచ్చట ఇంచుక్సా9 ప్రియే లేనప్పటికి అయుగాగమ నిపేధమును కల్పించుటను బట్టి కొన్ని నామ ధాతువుల మాంద గూడ ఇంచుగాగమము వచ్చునను విషయమును జ్ఞాపకము చేయచున్నది కనుశ నిది జ్ఞ్ఞాపకసూ(తము.
ఇట్లు స్టాపకనిద్ధమైన ఇంచుగాగమము కొన్ని నామ ధాతువ్రలకు మాత్రమే వచ్చును. ఉదా: శయనించు.వయనించు
శయన-పయన నామధాతువులు; గనుక “నిర్జినామంబుల
కయుగాగంబు లేడు అను స్మూళములోని ఆయుగాగ
మనిషేధ జ్ఞాపకము వలన శామధాతువులైన వీనికి ఇంచుక్‌
వచ్చి శయనించు_పయనించు అయినవి.
క్ష12
సంజ్ఞాచంగ్రిక ధాతుజ విశేషణువములం ;
“ఎడి (పభ్ళతి వర్ష కాంతంబు "లేడును ఛాతుజనిశే పణంబులని 1 పాచీనులు న్యవహరింతురు”-- అని సూరి వచ నము, ఈ ధాతుజ విెశేషణములకు (క్రియాజన్య విశేషణ ములని నామాంతరము. అనంగా [కియోత్సన్న విశేషణ ములని యర్థము. “డన్న -కలజి-న-ని-ఎడి-ఎడు-తల్లాప ము” ఇవి పడిటిని ఛాతుజ విశేషణములుగా త్తు న్వవ హరించిరని పె వాక్య భానము. ఉన్న వర్శ్శకము[నర్త, మానార్ధక శతర్థంబు నందు వచ్చును. కలజి వర్ష కంబు. భవిష్యదర్హ క్‌ శతర్తంబు నందగు, నవర్ష కంబుక్ష వదర్హంబు
థి థ థి నందగు *ఉన్న కలజీన వర్శ కంబులు భవద్భావి శతృక్తన
- దర్భములందగు” లని సూరి లశ్ష్మము. కని? వ్యతి చేకతృవర్ల కార్థమున వచ్చును. “త్రవ్యతి రేక తృవర్ష కార్ధంబునని జేయగు”-లఅని సూరి శాస్త్రము. గతృవర్ష కారము. నందు ఎడి-ఎడు నన్నియలగు వానికి లోపంబు బహూుళం౦బుగానగుో నని సూరి సూ(తములు. ఉన్నవ. వండుచున్నవాండు 1 ఈ 'మూండును సత్వాఖిధానంబు కలజీ?. వండగలవాండు సఒనతదగును. నవ వండినవాండు |! , ని; వండని వాండు-వ్యతిరేక తృవర్శకార్తమున వచ్చును, ఎడి; (పహరించెడి వాండు క ఎడు? (వహరించెడువాండు | ఇవి తృపర్ణకార్థమున తల్లోపము:-(పవారించువాండు వచ్చును. (ఇట ఎడి-ఎడులలోపము) లీ శం
సం జ్ఞచర్నదిక
స్తి్రసమువము : న! “కీ లింగంబుల [పథమైక వచనమునకు లోపంబగు”
అని సూరి స్యూతము. (శ్ర్రీలింగ శబ్దములు తత్సమ ములగునపుడు (పథమైక వచనలోపము కబ్లును. ఇవియే తీ నమములు. “అచ్చిక శబ్దంబు లెల్ల ౦దణుచుగ (ీ సమంచులును న్నీబ సమంబులునయి యిుండుసొని స్తూూతించి
న మ్‌ శ చ వివరణ్గిమున (గ్ర్రసమత్వాతి "దేఠంబుచే _(పథమైక వచనలో పాదికంబునముు” అనినాండు. “ఒక పదార్థమందుంచంబడిన థర్మమును వేగాక నస్తువునందు. సిశ్రేశించుటొను అతిచేశ వ్‌ జానీ 0౧ న.
మందురు. ఇట (ప్త సమఠత్యాతి "దేశము. కల్లినది. అనంగా (కీ లింగములకు _పభథమైక నచనలోపమను. ధర్మమును అచ్చిక శిబ్బములలో నిగ్దేశింపంబడినది. కాన్నపథమైక వచన లోషము శల్లిన అచ్చు శబ్దములు (పీ సమములు. నీ) లింగ పబ్బములకు _ప్రథమైక నదనము లోపించునట్లు వఏీనికిని
లు యూ లు (పవమైక్‌ వచనము లోపించుటచే స్రీ సమములను జేరు నాషక్‌ము.
థి
నంస్కృృాతమున ఘాడ ఇట్టివ్‌ కలవు సంస్క్య్టాతమున ఒకొళక్కా-పుడు (పకృతి - (ప్రథమా విభ్షేసక నచన హాపము ఒకటిగా నుండును, అపుడు (ప్రథమా (పత్సయము వచ్చి లోవీంచు చుండును. అట్టిలోప సూూతములు అవ్యయా దాప్పుపః, సుపోఛాకు (పాతి పదికయోః_- ఇత్యాదులు.
శే14
సంజ్ఞాచంద్రిక "తెలుగు భాషలో (ప్రాతిపదికము-(పధమావిభ యేక వచన రూపము ఒక్క-టిగాంగగల అన్న--అమ్మ-చెట్టు వంటి శబ్దములున్నవి. కనుకనే సంన్మృృత మర్యాద ననుసరించి (వథమా (ప్రత్యయము చేసి లోపము ఇచెప్పుచుండిరి. అట్టి (పథమా విభక్తి లోపించిన ఆచ్చిక శబ్బములే జి సమ ములని యద్ధము. “ఇగ్గారా యుగంతముల (యథమైక,వచనం బులకు లోపంబగుి” = “న్స్‌ లింగంబుల (పథమైః వచన లోపంబగ” ఇత్యాదులు. “అచ్చికాః బహవః నీ )నమాఖి అని స్తూ త్తాంధ వ్యాకరణము. అచ్చిక శబ్బ్దములలో ఎక్కువగా "న్నీ ంి _నమములు కలవని యనర్ధను. “అను దంత _న్తీఎలింగంబునకు నర్వంబునకు నీ) సమంబునకు సులోపంబగుి”== నని వ్బు లక్షణ సంగహము, ఉదా? అన్న-మిన్న-అద్ద-గద్ర-జా ణ-గాణ-ఓిడ-గోడ ఇళ్యాదులు న్నీ సమంబఒులు. క్రీ బసవుము : “అచ్చిక శబ్దంబు లెల్లందణుచుగ స్త్రీ) సమంబులుంగ్లీఒ సమంబులు నయి యుండు” నని సూరి సూతము. “పీబ సమత్వాతి ేశంబుచే నువర్గ కంబగునని యెజఆుం౦గు నదొ=ఎఎఅని సూరి వివరణమూ కేష్‌
సంజ్ఞాచంద్రిక , క్లీబములన నపుంసక లింగములు. ఏనిని తత్సమము లుగా చేయునపుడు మువర్శ్మకము వచ్చును. అవి క్ల్‌బ సమ నులని యర్థము. అతి "దెథమన ఒక వస్తువు నందలి ధర్మ నును 'అన్యవస్తువు నందు కల్లించుట. ఇట క్ల్‌బముల ధర్మము కొన్ని ఆచ్చిక శబ్బ్దములలో ఆరోవీంపలబడినది, కనుక ము (వత్యయాంతములగు అచ్చ "తెనుంగు శబ్దములు క్లీబ నేమములు.
ఉదా: వియ్యము.నెయ్యము-ఆల్లము- మొల్లముఎసున్నము-సన్న ము ఇత్యాదులు క్షీబసముబులు ఇట అచ్చ తెనుంగు శ్చములకు ము([ప్రత్యయము వచ్చి సంస్కృత క్షి బములతో...పమాన
త్వము నొందుటచే క్షీ బ సమములెనవి* *శేచన క్రీ బసమాః" అని సూతాం్ర వ్యాకరణము, అచ్చ తెనుంగు శబ్బములలో ఈ క్రీ బసమములు అల్బముగా
నున్నవి యని యర్థము. అలుక్సమాసము ఫ్‌ పూర్వ పదములోని (పత్యయము లోవీంపని సమౌ సము అలుకృమాసము, “లుక్‌ అన లోపము. అలుక్క- నంగా లోపము లేనిదని యర్థము. ఈ సమాసమును సూరి " నమాసములలో వచింపలేదు. అయినను లక్ష్యములంబట్టి యూహింప వలయును. “చేత తోడవలనల కిత్వంబు సమా సంబులందగు” -“అండ్వాదుల కలిగాగమంబు సమాసంబు 116
సంజ్ఞాచం ద్రిక లందగుి ఎ ఈ కెండు సూత్రములు అలుక్పమాస వీధాయకములు, ఉదా: నీ చేతన్‌ + పోవు=నీ చేతి పోపు “ నీ తోడన్‌ +చెలిమి=నీ తోడీ చెలిమి నీ వలనన్‌ +భయము=నీ వలని భయము నాయందున్‌ +కరుణ=నాయందలి కరుణ నీ చేత పోవు అను తృతీయా తత్పురుష సమాసఘులో చేత అను (వత్యయములోపింపక చాని అత్యమున కిత్వము మాము కల్లినది. కనుక ఆలుకృమాసము, తక్కినవియు నిళ్షు యూహ్యములు. ఆకృతిగణము ఫ్‌ “ప్రయోగ దర్మనేన అకృొతి టాహ్యోగణః ఆకృతిగణః” యయోగములను బట్టి ఆకృతులు ఆహింపందగిన వాని సమూహము ఆకృతీ గణము. లశక్ష్యములయంట్టి గాని, గణములోంబకింపంబడు అది శబ్దమును బట్రిగాని కొన్ని శబ్దములను ఆగణములో వేర్పవచ్చును. ఆకృతిని బట్టినిద్ధించు గణము కనుక ఆకృతి గణము. ఉదా? వీమ్యాదులు-- పడ్వాదులు--- ఇ6కాదులు ఎ పేర్వాదులు ఆలుగ్వాదులు--మొః నవి అక్కతిగణములు. వళి; (పాస థి “పాదంబునం (బఫమ ద్వితీయాక్షరములు వళి (పాసంబు లునాంబడుిి శి?
. సంజ్ఞాచంద్రిక
నని సూరి లక్షణము. పద్య పొాదములోని మొదటి యశ్నరము వభియనియు-ద్వితీయాత్షరము. (_పాసయనియు అస్థము “*పాదాద్యక్షరం వళిః ద్వితీయం (పాస) అన్సి “సూ తాం్యధ వ్యాకరణము”.
“పాదమందు మొదలి వర్ష ౦బు వళియయ్యె నవలి (వాళు (పాస మనణగ నొప్పుం టసమొక్క-ండన్ని పొదం* బులన్థు వళి స్వస్వపాద నియతి వజలుశెరొలఅని “పడ్యాం(ధ న్యాకరణము”న విశదీకరిం చెను, పద్యమన్ని పాదములలో (పొసాక్షర మొక్క_టిగ ఉండ వలయుననియు వళి ఆయా పాద నియతినిబట్టి యుండుననియు ఫానము. ఇకశబ్రలక్షణ సం్య్థ్గహమున “ోపొదంబు నందాద్యశ్షరంబునళోొ_-చఇయ్యది య్‌ని వీనిమ్మితం బేని యతిస్థానంబు మోాందం బయోబజ్యంబు”
ద్వితీయంబు పాసంబువలా “ఈ యది సర్వపాదంబుల నోొక్కాండగుి ఎ ఖండ పూర్వ తదన్యంబు లొండొంటికిం జెల్లవు* అని స్తూతీకరించెుు.. ఇట ఖండమునకు అఖండ మునకు (పాస చెబ్లదని మై వాని కంక విశీష్ణముగా
'చెవ్పీనాండు.
. ఆద్యోనళిః ద్వితియోవర్ష ః పాసోజఒ్యతపానపాదేషు స్వస్వ చకళేషు పూర్వః (ప్రానస్ఫశ్వేషు వక వవస్యాత్‌ ” అని చింతామణి.
సాద _ప్రథమాశక్షరము వళి. ఆయావృ్తి లక్షణ
కే18
సంజ్రాచందిక
ములం బట్టి ఆయా పాదములలో యతిస్థానము నిన్రేశమగును. అట్లు నిర్జిప్రమైన యతిస్థానమున (వథమాశ్షరముగాని, తన్ని ఈ" క్షరము గాని ఉండవలెను, విరతి-వి శాంతి-సీశామ వశమా శాంతి-విరమణ--విరమ-విరామి-- యని వళికి పర్యాయ పదములు. ఇవి అన్నియు “నియ మిత స్థలమున వ్మీశమించునవి అను నర్ధమున ఉపపాదితములు.[ యతి ఆనునది యమాజపరమే లను ధాతూత్పన్నము. సంస్కృ తమున యతి స్థలమున పదవిచ్చేదము కల్గును, పదచ్చేదము కలుగకున్న “యతి భంగదోషము కల్లుని. *“యతిర్విచ్భేద నంజ్ఞ కః) అని వృ_త్తర త్నాకరము,
ఈ యతిని తెలుంన ీవళి అందరు, ఈవళికి నిర్వచనములనిట్హు ఇెవ్పిరి- “చరణాద్యక్షరమే వడి.-* 'యని కవిడనా_ శయకర్ష్హ్య *పాద _పధమాశ్షర ము త్పాదితమగు వళి యనంగి అనె కావ్యాలంకార భూడామణి కర్తొ వాసన గల మొదలి (వాయి నడియనంబరగున్‌ ”-లఅని ఛందో డర్సణకర్త; చరణ చరణమున కాద్యశ్షరములు వళులయ్యె నవి-అప్పుకవి వచించిరి, ఈ వళికి వడి యని రూపాంతరము. ఉదా... మును మదు పజ్ఞంబగుచుం
దన రిన వ్యాకృతిని సూత్రతతిమొక కొంతం
“దెనింగించి యిది ఘటించితి
ననయము బాలావ బోధమగు భంగిందగ్‌న్‌ కేం
సంజ్ఞ-చం దక “ది *తి లకు వెల్లుటయే వగ్యయతి.
పొదములోని ద్వితీయా ఇఇరమును (పానమందురు. ఈ (పాస మన్ని పాదములలో ఒక రీతిగనే యుండును. 'మొదటిపాదమున_ ద్వితీయాస్టర మేదియున్న తక్కిన నూండు పొదములలో.౧హాడ అ దేఅశఖ్లర ముండవలెను, వీనికి హల్సామ్యుమున్న చాలును. స్వర సామ్యమవసరము లేదు. (పాన పూర్వాశ్షరము. గురునైన తక్కిన పాదములలోని మొదటి యశ్షరము. గురువుగానే యుండవలెను. అశ! లఘువున్నలఘువుగను, సంయుక్తాశక్షరమున్న సంయుతైై త్షరముగను, పూన్హార్ధ చిందువులున్న పూన్హార్థబిందువులు గను నుండవలయును, ఉదా; “*తెనుంగునకు శబ్దలక్ష్రణ
మనయం బరయంగ వేడ్క నందిన వారల్‌ తనరంగనీ వ్యాకరణం య. బున మూలంబయిన కృతీని బోలంగనందగున్‌ *
ఈ కంద పద్యమున నాలుగు పాదములలో *ని అను లొసాకరము కలదు. ఈ (పాసమునకు హల్భామ్యమే గాని స్వర సామ్యమవసరము లేదు. శాంబట్రి మొదటి పాదమున *నుి ఉన్నను ఎట్టి బాధలేదు, (పాసాక్షరము కంచి నుందు అన్ని పాదములలోను లఘు వేఉన్నది.
సం పూర్ణము 120
జ వ
పేజి పంక్తి తప్పు ఒప్పు త్రి త్న అనక్ళవతి అశ్వకృవశ్తి 6 | వర్ణయుగత్షరములు వర్షయుగక్షిరములీ రి 18 అఆఇఈజపీలంగూడిన అజఇ రబ బొలంగూడి ఖీ 14 16 అనుశబ్దార్ధ చింతామణి అనిశబ్దార్హ చింతామజి 28 10 ఎకృతంబు విక్ళృతంబు తిః 1.17 బహుళరం బాహుళళం 8939 విభక్నంతము విభక్త్యంతము 40 10 అమద్వత్‌ అమహద్వత్‌ క్షే " నై లను ఎ త్రీలను శ రి. నిశ్చలనము నీశ్చలము క్ష ర్‌ కొనిఎంచు కానిపీించు 10 అంతానయముగా అంతావయవముగా శె క్షే కూచకము సూచకము శ్రి రి గావచ్చు. గావచ్చు గరి శ పాజినీయలు పాణీనియులు కర్భ కర్మము 63 15 శబ్దముల శబ్దములు 09 10 పరస్వరాన్వయః పఠళస్పరాన్వ్నయః 70 | స్వరాన్వయము .స్పఠరాన్యయము 76 క పాణినీయు పొణినీయులు య! శీత విశి పె9కారః విశిషెళారః లం థి బాక క్ష సీమూహర్ధము సమూహార్హము ర0 క్‌ లక్షణికము లాశ్షణికము 7 లాక్షణికావ్యములు - లాక్షణిఠణావ్యయములు క్షీ గణఫలిత గణపరఠిత 81 ర్‌ అన్వయము అవ్యయము
పేజి క్త తప్పు ఒప్పు గ పోయిన పోయినను ౫2 8 కలదియును కఅదియను శ్న ఆ స్వస్మిన్నితి తదస్యాస్త్యస్మిన్నితి 2 వైయాకరణుడనియు వైయాకరణుడుకాండనియు వ్‌ కేక అస్వ్వస్మిన్నితి అస్త్యస్కిన్నితి 18 మతు(ప్రశ్యయము మతృ్కుష్పత్యయము కిస్‌ ఠి ఉత్వాదకమైన ఉత్పాదకమెనది 0 తను తన 06 రి సంపూరమను సంపూర్ణమగు 07 కస్‌ ముగింబ్రీకున్నందున ముగింపకున్నందున 088 8 _తుమున్‌ణ్వులే తుమున్‌ణ్వులౌ ర్రిశ్డీ 12 తజానావాత్మ నేపదమ్‌ ఈడానామాత్మ నేపదమ్‌ 86 146 (్రియన్ఫురించిన (శ్రీయస్ఫుశించిన 8 ఉండవలెను ఉండును రి |3 తృజర్హమున తృజర్థమన 105 14 భిన్నముఅమహత్తుల్లని భిన్నములుమవాత్తులని 106 ఓ. ” డుమంత్రము న్‌ డుమతితము; 103 టా ప్‌ ప్న లూణ్మథ్యమవురులకు' 110 (టా '" పువ్తిజా యం సుప్తిజౌ 1115 సుజ్లాజన్‌ 1౯) (€ . సుబొజస్‌
గి క ఓ ౨ ఒఓస్‌నుప్‌ ౨౨. జీఓస్‌ సుష్‌ $18 112 ౨ ఈవ్యతిరేక సి ల వ్యతిరేక 113 న షి ఈశళచరున అందురు ఈ సంజ్ఞ 47-49 వుటలలో కొలది మార్పులతో వునరుక్తమైనది
ఫలే ఇక! న ల ఆ తక =. లా జ్జ ల పలల న టం టట ము ' వ. త ల టిం వంక న్న లు న్‌ (| తసి యే... బి నహ టి లట ఎ + | (౫ లు టు ల్‌ ప కు. ప య లో లని ॥ న | ఖం నా క బ్‌ అ , నా న్‌ గు ( వ భా ర శ స జ్‌ క. య; క న య . క. | . ళు 1 న్‌ / ల | 1. జు టన బే ల్ల యు న. నో | | /. ర్‌ జ ప ల్‌? స స | క ల్‌ నే వ్‌ 4 . వక. షన 4 ౯ చ వ లేల గల కట వైర అ నకు సే . . శె . మై గ్‌ _ 1 ॥ / (. శ్‌ వ్‌ | . క సళ . ః .. బవ ( ఇ | . ః . 4 స్క 7 సు | సి న ౬ ౯ =. - ఎం | , | 1 . . ॥. . / |