Telugu Baalaprouda Vyakaranamulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

సగీప్పళము. శృష్టమాచాస్తోలు ఓఉచ్నిప్రట్టు పష్టైతు శ్ర ళ్తాణొల మ్స (దాసు

• ళ్‌ లకు (గం య్‌ ౧ 1 శం2ా

మనపిం మ(ద్రాను విశ్వవిద్యాలయము (౦౦ చక్‌ డఢ288 ౧1- ఇల29107) వారు శొంధగ్రొత్తగ నింటరీడియేట్సు బి. వ., పరీత్స లకు. 'దెనుంగున వ్యాకరణపాఠ ముం గూడ జేర్చి యందుల యణా ళిక నొటి నిర్ణయించియున్నారుం ఇయ్యది 1949-వ సంవత్స రమునుండి పరీశ్షలకుల బోవువారి కనువర్రించును.

, ణాళికానుసారిగా వ్యాకరణము బోధింపవలయునేని బోధకులకును బోధితులకును నిర్జీ త పార ఫ్రంశమునవశ్రై వ్యాకరణ ంథములను ముందు వెనుకల. (ద్రివ్నీ (శ్రమంపడి యారయవలసి యుండును. ముఖ్యముగా నట్టికన్టములనుండి తప్పీింపనే నాయీ వ్యాకరణ రచనోద్యమము, దీన నొజ్జలకును విద్యాద్థలకును నుకోరముగం (బ్రణాళికానక్రమమున సూతోచావారణములు సంకలితములు, వాలవాఢ వ్యాకర్త, లనూ(శ్రము లిందు ముందు వెనుకలుగాం దోంచవచ్చున, కాని యట్టిమార్పులకు గారణము (వణాళిక ననుసరించుటయే.. అట్లయ్యును నిందుం బూర్వాపర నూ(త్రములకు విప్రతిపత్సి యెంతమా(్రమును లేదు.

ఇందు సూశ్రీకరణముల న్వీయము లేదు. అచ్చటచ్చట వివరణావళ్నకములని తోంచినపట్ల నొండు రెండువాక్యములం 'జేర్చుల్క ఛందోలంకారముల వివరణసమన్వయములు చేయుట నావేసినకార్యములు, మిగత్సవన్ని యుం (ాచీన్య్రంథకర్తల రచ చాల వ్యా వందా డాన్‌

నలే. ఈయుద్యమమున నాకు బాలప్రాఢ వ్యాకరణములు, నప్ప శవీయవు, సుఎక్షణ వార స గం గాట్బందము ఛందస్పార నసంగహవు. సాహీశ్యని తనకి ఎబక- గుక్‌బృములు తోడ్డూ డిని. ఈంచ.. సోనా? బున ౩ప్పి వాకు. జేదోడువాదో డుగా నుండిన నామేనల్టుయి మాను రాజధానీ కళాశా, లాం(్రో పన్యాసకుండు చి జీవి గ శ్రీం నం అచార్యునకున్సు “బహ శ్రీ, నేకము ల్‌ ౮ గరా కుణ శాస్త్రుల వారికిని ఈ నా యుదేశయిం జెలిపిర0శ క న. థి చా "వశ్యకమని రచింపం (బోశ్సహించిన నాచిర కా+ మిగులు ప చ్చదుప్పశ ళా ళాలాం(ధ శాఖా వ్యకభను విజాంశాంనా. నిక సంంరచిచులునసు శీమోటు పల్లె రా*గ”-నుజగావురా కుకుళాంకిం,.. వ్రాతప్రతి. నిచ్చిన వోడ్లోడ మల కర్చు ఆంధ లం బంమునేయక ము(్రించి పొత్తము అందించిన ఆ వావిళ్ళ కామస్వామిశాన్తు)లు అండు సన్సు వాఃకి౨ి నా క్ట్‌స్షను "దిఎపుకొఎుచువ్నాండనుం ఈచిట్టిపొత్య వంగ ఎీ చచగావెణమయిు నంది యుపయోగ శారి యగులావుత మని ఇ" సంయెనిం బ్వాంచుచున్నాండను. పవ ఛశయయప్పు కళాబెల్యు చ్ర్రైళాప్పు కళాశ ల, (+ గ్యృన్ణ గకాచార్యులుం మాను 9-6-1317 ) లల

ద్వి తీయము (దణ పీ ర్రిక్ర అమాజ జనప మాన్తుకర్తిపక్తూనువనాా థాం

ఈ చిన్నిపొత్తము. ద్వితీయ ముద్రణమున కవకాశ మొనలిన "పెద్దలకు నధ్యాపకబ్బందమునకు నేం గృశజ్ఞండను. (వభమము(దణమున దొరలిన యొండు 0 డచ్చుపొరపాటులు స్టాలిశ్యము లిందు సవరింపంబడినవి. దీనిని ఇంటక్మీడియేటు పరీ తకు వ్యాకరణ పార్య(ంథముగా నిక్ష యించిన న్యుడాను విశ్శ విద్యాలయాధికశారులకు నా ధన్యవాదనులు,

ఈ ద్వితీయము[దణము నింత నుందరముగ్యా నతిన్వల్ప వ్యవధిలో మ్యు(దించిన రాజమహేంద్రవరము సరన్వతీ పవఠ్‌ (పెన్సువారిక్కి ముఖ్యముగా తదధిపతి (శ్రీ అగద్దేవల్లి నాగేశ్వర రావుగారికి నేనెంతయు. గృతజ్ఞుండను, నిజముగా వారిసాయము మజువరానిదిం మ (దా ను ల జ చూ. వంగీపురము కృష్ణమాచార్యులు

మద్రాను విశ్వవిద్యాలయము నిర్ణయించిన

వ్యాకరణపార్య (ప్రణాళిక

1. తెనుంగు వర్షములు ల అచ్చులు - వాల్లులు -- ఉభయములు = (వ్రాస్వములు - దీర్ధ్స ములు - పరువములు - సర భములు - స్షిరములు,

థి

ఓ పదములు ఫా $ విధములు నామవాచకపద ములు = సర్వనామములు = విశేమణములు - (శ్రియలు - అవ్యయ ములు - వానిభేదములుం

ర అచ్చతెను(గు పదములుః---నూర్చులు, *గ్యవుి” “దృ అయ్యి “అవు కి “ఇయ, పి

4. కళాదుత(ప్రకృతికములు:---

5 సంధి, అెనుతునంధులు ఫా (1) అకారసంధి - ఇకారనంధి - ఉకారసంధి - ఆమేడికసంధి - యడాగమనంధి. (౮ (దుక (పకృతికనంధి.. (8) 1 గనడదవాటచేశసంధి, మ టుగా గమసంధి, 11 ద్విరుక్కటకారసంధి, 7. నుగాగమనంధి, *₹, ఛుగాగమసంధి, ఇ వాక్యాంతసంధి,

| సంస్కృృతసంధులు ఫా (1) సవర్ష్మ ద్‌ 11 నంధి, (2) గుణసంధ్కి (8) వృద్ధిసంధి, (ఈ యణాదేశనంధిం

7 ఛందన్సు:---(1)గురులఘువులువానివిశ్తేషములు. 9) గణములు, 1, మా(తాగణములు 11, అక్షరగణములు కం సూర్యగణములు 17. ఇంద్రగణములు, (8) యత్మిపాస ములు - వానివిశేవములు. (4) కందము, తేటగీర్తి ఆటవెలంది, నీసము, ద్విపద ఉశ్సలమాల, చంపకమాల, ఇాద్టూలము మ శ్తేభము - వానివిశేషములు,

& అలంకారములు:---ఉపమ్య రూపకము; ఉ(క్పేతు; అతిశయో క్రిం స్వభావోక్షి; అర్ధాంతరన్యాసము ; పరికరము; కుకోధాఫానము ; యథానంఖ్యము, (శ్రమాలంకారముం)

కృతిసమర్పణము కఠ కని పెంచి ిద్దచేసియు ననవరతసుఖాబ్ధి నోలలాడించియు వి ద్గను గౌరవంబు నొనలిన జనసీజన కులకు నిళ్త్తు సద్భక్షి6 గృతిన్‌= శ్రీహయ (గ్రీవస్తవము ఆ. వె. భావమందుం దలంతు 'బేవు క్షానానంద మయునిం దురగవదను మహితభ క్రి నఖిలవిద్యలకును నాధారు నిర్జల సృటికసన్ని భాతి భ్‌ వ్యమూ, ర్‌ం

శ్రీరస్తు వ్యా కరణస౦గహము నూ ననన యస వానా ||

1. ఆంధ్రభామకు వర్శంబు లేణుదియైదుం ఆ అఆఇఈ ఉ ఊబుబూ శశ ఎ ఏ ఐబఒఓళూ అంఅం ఆక ఖగ ఘబజ్యుచ చేధ జపెరుఇఖ,టటరిడఢ ణ,తథిదధన్క పఫబభమయరలవళషసనసహళళ్‌ ఇం దకారాదు లచ్చులు, శశారాదులు హల్లుల, ఆచ్చులకు స్వరము. లనియుల రాణములనియు, హాల్లులకు వ్యంజనములనియు( (ఆాణులనియు. 'బేళ్ళుం ఆజ్ఞ ల్విభాగ మోిలాగుననే మోంద నెఆం౦గునది ఇఉూశార్మగవాణము సంస్కృత పాక్ళత భాసాచ్యాః ర అజ్జాల సమృతముం అయ్యదిమం[క శాస్త్ర పసీస్ధి ము, యవలలవలె లేఫంబును (బయర్న భేదంబుచే ద్వివిధంబు గాన కబ్బశాసనాదుల చేత నలఘురేఫమువర్ణాంతరము గా (గహింపం బడదయ్యె. త శారము సంస్కలృతవ్యాక రణములయందును, నిభుంటువుత యందును షాంతపదమధ్యమ. నందు బఠింపంబడుటంకేనీ యడి వర్ధాంతరము “గాదు, నంయుక్హాతర మని తిలియవలయు 2, అరసున్న ౪ నిండునున్న ౦ విసక్షము । ;-- ఇవ్‌ ఇవి యచ్చులు వాల్ల లు గూడ నగును, ఆచ్చుల కున్నట్లువీనికిప ల్యేళ “మైన పలుకుబడి లేదు, కాని హాల్గమాంద వచ్చు భేరునట్లు వీనివై నచ్చుచేరదు= లి ని స్లేశవిధానోచ్చాగణంబులం దజచుగా అవ్థాదులు కార(ప్రత్యయాంతంబులును, రవర్మమిఫ్మపత్యయాంతంబు నగు

8 ఊ ;ఫ--ఆశారమునకు ఉశారమునచ్చును, కశారమునకు గళశారము వచ్చును ల కారమునకు లేఫము వచ్చును మొ, ఆకారము, ఇ కారము, అకా రము శేఫము మొ. తజచుగ ననుటచేం శేవల వర్ణోచ్చారణమునం దీవిధి నిత్యము కాదని "తెలియునది* ఉ ఒకచో (ాస్వంబు దీర్ధంబగుం నిస్తేళవిధానంబులం శాలేఫప్రత్యయములు రానియెడ (హస్వమునకు తీర్చ మువచ్చునని యర్థముం ఈ అకు ఊ వచ్చును, కాకు గా వచ్చును, లాకు శాపచ్చును ఆ, ఇ, ఉాబుి గృ, ఎెఓ లూా(వాస్వములు, ఆ, ఈ, ఊ, బూ, శ్రాఏ, ఐ, ఓ, జా లుా-దీర్ధ ములు దీ శ స్‌ ర్ధ్ష 0ంబు దీ్స 0బ నిన్దేళవిధానవిషయములైన వర్ణములు దీర్చ ములయ్యొ నేని యవి యిళ్లీ యుండు నని యర్ధముం ఐకి ఇ వచ్చును 6. కచటతపలు పరువంబు లని గజడదబలు సరళంబు లని ఇపస్పంబడుం ౮ ఖ ఊ --ఖభబఛ రుషుకఢణధధనఫభమయర అవళసష సహాళ 8, ఇఈఎవలంగూడిన చజలు 'తాలవ్యంబులు, చిలుక--వీనూచెలి-చేమ, జిల జీడీ బెట్టి-బేలె 9. అఆఉఊఒటకొలంగూడిన చజలు దంత్వంబులు. అనీ అత అాతీ అట అనీ వ! న! న! న! వలి=దాప_చుక్క--చూపు-చొ 'కు-చోటు- వాక, జముండు.జాతరఎ చాట జానీ వాతి కొన్నుంనాలు, బ్‌ో; న్న_జోలి-కొకు-విదంతముఅయిన చజలు సమేతశరళ బ్దంబం అందులేవ్టం

181 10. ఆంధభామం బదంబు లయిదువిధంబులుం నామవా చకము...సర్వనామవాచకము-వికేషణము-క్రియ...ఆభ్యయము, 111, విశేవ్యము నామవాచకము, ఒక (పాణినిగాని, వస్తువునుశాని గుణాదుఅను గాని చెప్పునది నాను -వాచకను ఊఉ మమమష్యుండు, కృన్లుండు, మేత, నది, పగ్వతము, బరువ్ర్య"వెంం 19, నామవాచకమునకు బదులుగా వాడంబడునది సర్వ నామవాచకముం ఉఊ'--వాందు, వీయ, ఆయె, వారు మొం క8ం విశేష్యముల గుణముల. దెలుపునది విశేషణము, ఉ -ాసుందరుండు, మంచి-వెడ్డ, 'లెల్ల-నల్ల, వెడి, తియ్యని మెం శ్రీతిర్యగ్ణ డభిన్నంబులును వానివికేణంబులును మహత్తులనంబడునుం 'ీవాచకము మవాతీనాంఒడు, తిర్యగ్డ డంబు లమహర్తులునాంబడుం డ్కుము, వు, లూవథమ. ౧. నువర్ణంబు-ద్వితీయ -౨. చేత, తోడ తృతీయ 3 కొఆకు, శయి-చతుర్ధి రోం వలన, కంకి, పట్టి_పంచమి ౫. క్షు యొక్క, లోపల-షష్టీ ఆ, ఆందు, నస ప్తమి ౭-ఇవి నామవా-చశ్రాదుల కర 'భీదముల వివరించుటకు తుదినిం జేర్చంబడు (్రత్యయములు వీనిని విభక్తు అనియు నందురు. వామవాచశ్రాదులలో ఏకత్వమును, బహుత్వమును బోధించునవి ఏక చచనమా, ఒహునచనం బనంబడును, 14. ఒక(ప్రాణియొక్కగాని వనస్తువుయొక్కగాని వ్యాపార

10 మును చెలియం-జేయుచు వాక్యార్థమును బూర్తి నేయునది (క్రియ ఆనయలా నొకవాక్యమ. లో కర్శచేయుపనినిః చలుఫపుచు నావాశ్యము నరమును బూ ర్రిచేయునది (కీయ థి న! ఉఊ'--రాముండు చదువ్సచున్నాండు, పథము లెగురును ఇది సమాప వాసమాపకభేదంబులచే ద్వివిథఫమా వర్తమానభూతభనిష్యత్కా_లములం దెల్బునవియు, శద్ద ర్మార్హకవ్యతి "ళీ శారముల నై పా క్యార్హమును బూ రిచేయునది సమాపకంబుం థి జా ఖ ఆశి రక్కి-నవి అసమాపకంబులు, భావార్థక వ్యతినెక భావార్డక్‌ ములు విశేష్య కుల్యంబులు. శాలవాచక డ్స్‌ థి (వత్యయములతో6 గూడ పబురుషవాచకి (అత్యేయములు లేక అసమాూపకంబుశా నుండునవి ధాతుజవెేేషణములు, తేక్కిన అఆసమాపళము లన్నియు నవ్యయములు 1 లింగము,విభ క్తి ;వచనము,-__-ఇపిలేనవి అవ్యయనుల్యు ఊ --విధక్తి (పత్యయిములగు డు-ము-వు-లు- మొదఅగునవి లేనివి అహో. ట్ర-కటః ట-=బటెర_ఏమి-'మెొ శ్ష్వ్వార్థక ము-ఇ కొట్టి-తిట్టి-నవ్వి-పోయి వ్యతిరేక శ్వా కములు- అక్క కొట్టక-ళిట్టక -నక్వక-పోవక ల శృరర్థములు చున్‌. కొట్టుచున్‌ , తిట్టుచుక్‌ , నవ్వుచున్‌ , పోన్రచున్‌ . తుమున్నక్షకముల.-అన్‌ కొటకా, తిట్లన్‌, నవన్‌. పోవన్‌. థు లు న్‌ చేదరశములుూ-ఇవన్‌ , కొటినన్‌, తిట్లినన్‌ , నవీ;నన్‌, పోయినన్‌ = థి కక నో ట్‌ స్ట్‌ అనంత ర్యార్ధకముల.-డున్‌ కొట్టుడున్‌ -తిట్టుడున్‌ -ఇవి ధాతుజములుం

111 16. అపదాద్యంబయి యనంయు_క్ర్రంబయిన ౫ శారంబునకు వకారంబు విభాష నగు ఈ;--పల.గురు-పలువ్పురు,ఇరుగురు.. ఇరువురు, 'వేగురు-వేన్చరు, తొగం తోవ పగలు-పవల్సు పగిడము-_పవడము. కం అచ్చికంబులం దయి యనవులకు వ(క చమంబు ఒహుళం బుగా సగు, (ఐ జెలు వ(క్రతీమములనంబకున.) ఉఊ ---ఆయిదు-ఐదు, అయిశేని_వఐనరేని, ఆవ్బడు-ళడు, గవుసెన- ౌాాసెనం 18, ణఇయకు మాటుగా నామాంతంబున శన్వంబు బహూ ళంబు గానగుం ఉ'-ాశన్నియ-కన్నె, జన్నియ-జన్నెె వస్నీయ-వన్నె, కోొంచి యము-కొంచెనము, కొండీయము-కొండెము, బహుళ్‌[గహాణంబుచే సంది యము కాలియ మొదలగు కబ్దంబులం ఇత్వంబు "లేదు 19. ముశ్చి, యాదిశబ్దంబులం దజచుగా నిర్వలోనంబు గానం బడియెడి, య'---కన్నియ-కన్య, దిన్టియ_దివ్య, క ల్లియమ -క ళ్యము, పల్లియము- పళ్యము, వీడియము...వీడ్యముం 1 ౨0. నకారం బసాధారణంబు [దుతంబు, (వత్యయాగమావ్యయాత్మళ మై యుత్వవిళష్ట మైన నశ్రారంబు (ద్రుత - సంక్ఞికం బని యర్థంబు (దుత మనంగా నొల్లనియెడు మజీగిపోన్చనది (ళశ్యయాత్మకమైన నశారమునకు---తాను, “నేసుు ధవమును, వన మును, చదువ్రచున్నాను-చదువయలను మెం

క్షే అగమాత్మశ మైన నళారమునకు-నన్నును-నాచేతను = చదువ్రచున్సు చదువుడును, మొ ఆవ్యయార్మకమెన నశ్రారమునకు-ఆన్నయును, తమ్ముండును, మి యును-వీవియును. మొ వలయునో నీీదుతంబునందలి యుత్వంబునక లోపంబగు ఊన్నాను ఇత్యాదులయందు (ధుతంబునందలి యుశారంబు నకు లోపంబు గలుగదుః లేం (దుతాంతములయిన పదంబులు (ద్రుతపకృతిక బులు (పథమ కయి పట్టి యొక్కీ_తరములయిన విభక్తలు, ఉత్తమ పురుమైక వచన౦బులును, భూకళద్ధ ర్యాద్యర్థక(థమపురుమైకవదనంబులు, అశీరాద్య క్టళంబ్యులైన యెొడు, తవర్షక బులు, శతృతుమానంతర్య చేదాద్యర్థశంబులు, "జేను తాను పదయులు, వలె (వభృతులును (దుఠ్యపకృతికంబులు, నన్నును- చనాచేశతను-నాతోడను-నాకొజకును-నావలనను _ నాకం ును_నాకును_మా లోపలను-మాయందును_వత్తును - వచ్చెద నూవమ్చెగు- వచ్చును-వక్పెడును (పనన్ను అయ్యెడును- కావ్రతను = కొటుచును-కొటను-కొటలయను _ కొటు లు లు లు లు డును _ కొట్టి నను-వలెను ఎంతయును - పోలెను _ అయ్యను - ఇత్యాదు లూూహ్యంబులు ల్సి (యశ ప్రకృతికములుగాని శబ్దంబులు కళ లనంబడు, రాముండు-రాములు-హయము--విన్ద్యు-నోడ_ మేడ_ఆయ్య-అమ్మ- కామానికయి-జ్ఞాన ముయిట్టి = నాయొక్క -వచ్చిరి-వచ్చితివి-వచ్చితిరి-రాండు. ఠారు- కాదు-రావ్ట-రాము-కొట్టక -తిట్టక టె త్తిలి_ఒ త్తీలి-ఊరక = మిన్నకా- బళి-ఆక్క-ట-ఏల-ఇత్యాదు లూహించునది ఏ9 అక (పత్యయాం తావ్యయంబు కళయ, వ్యథ్లిరే కార్థక భూత క్రాలిశాసమాపక్య క్రియ (ద్రశ(పళ్ళతికము శ్రాదని యర్థముం

13 న్‌ శఉ. పూర్వపరస్వరంబులకుం బరస్వరం ేకాబేశం బగుట = సంధి యనంబడుం (ఇది ఆచ్‌ సంధివిషయము ) ౨5. (04 ేషఘ్టళా వాచకంబులగు నార్యాంబాద్యర్థళ లి శబ్దంబులుపరంబులగువో నన్నియచ్చులకును సంధినిత్యము " ఉ --రామయ్య- పాపయ్య -వీఠమ్మ జూ లక్ష్మమ్మ = యొ అదిళబ్దము అన్న = ఆక్క = అప్పులను చెలిెపెడు, అంద్య్వవగాగమంబులందప్ప నపదాదిస్వరంబు పరంబగు నపు డచ్చునకు సంధి యగుం అంద్వవశాగమంబులు పరంబు లఅగునప్పుడు యథాసంభవముణా హించునదిః ఉ;---రాములందు-రాములయందు-సారియం౦దు -ఎనిమిద వది.-ఎనిమిది యవదిం 27. అత్తునకు సంధి బహుుళముం ఊ --మేన-అల్లుయ **4.. మేనయల్లుండు, మేనల్లుండు. ఫుట్టిన-ఇల్లు న ఫుట్టినయిల్లు, పుట్టివిల్లు, చూడక-ఉంటడెను ౨... చూడకయుండెను, చూడకుండెను బహుళ(గ్రహణముచేక (క్రివాచక్‌ రర్సమసంబోధనాంతంబులక సంధి శజచుగ లేదు, ఊ'-ాఅమ్మ యికెను, దూత యిఠండు, యిలువుండ యిందము-రఆ చున ననుటచే గంగమ శాసె-నెలతిన్చె. ఇత్యాదిపూర్వ॥ నిప్రయోగంబులు 'రావ్యూంబులు. జలయాల్వాదుఅసంధిలేమి. బాహుళ్‌ కముచేరచే యని యూహించునదిం

క్షే 98. (10) మధ స్థమఫురువ[క్రియలయం దిత్తునకు సంధి యగునుం ఉఊ:--- ఏలికివ పుడు-ఏలితిపుడు... ఏలితిరిపుడుం లం స వా న ంంబంం దిశకు నంధి న్తైకల్చెక ముగా నగు, ఠం వచ్చి" స్వుకుంవచ్చిరి యప్పుడు+ వచ్చితి మిష్పుడు-వచ్చితిని యిష్పుడుం 80. వమ్వూదులముత్తునకు సంధి వైకల్పికముగా నగును పవీమి-మతి.కి (పస్థి) ఆది-ఆవి-ఇది-ఇవి-ఏది-ఏవి-ఇది యాక్ళతి గణంబు, సా ఊవ--పీమంటివి-వీమి యంటీవి, మెపేమి.మటిమీమి, వారి కిన్చె హరికి నిచ్చె. తే. ఇక వాం తావ్షయంబునకు సంధియు. జూపక్సైడిం భూక 972 ఇావిమాపక్నకి మమయొుక్క యికారమునకుం (వామౌణిక (యోగమిలయ నులు, కొన్నియెడల సంధి గనండుచున్నదని యర్థముం ఊపాాఆిలందిమ్ము (భార జెఆచిట్లు (నిర్వ) ఎటీంగెలీండి. (ఛా) ఇప్పంపండే (పా) తి (౧ ఉన్వున కచ్చు పరంబసునపుడు స ధి యగుం రామ లదుంటనయ్లు జలం రాముల డఠండుం సోము ండుఇనండు ఉం సోము డీరండుం తితి. (సథ మేశరవిభో క్షి శన్యక చువర్గ్శకంబు౦దున్న యుకా రమునకు సంధి న్వైకల్పికముగా నగు, ఇటం (బఫమేతరవిధ కియన నా, నీ తను కబ్లముల ద్వితీయా విభ్యక్టిరూపముల యు కారమును ఇతరళబ్దముల చతుస్థ్యాదివిధ క్రి రూపము యుశ్రారము నని యర్థము. నన్నడి..నన్ను నడిగె; మమ్థాదరి చె జు మమ్మా

ఎవాదరించె-నిన్ని ద్పె-నిన్ను నీద్చె, మిమ్మాడి చె-మిమ్ము నీడిచె, రన్నర"నె- న్ను నరసె, నాకొజి శిచ్చె-నాకొజకు నిచ్చె, నా శాదరువు _- నాక నాదరువ్స, నాయం చాళా-నాయందు నాళ, వచ్చుచుంటెను _ వచ్చుచు నుండెను, చూచు చేను.చూచుచు నేగోనుం లిక ద్విత్యరహితంబగు ద్వితీయావిభ క్రి యుకారమునకచ్చు పరంబగుచో సంధిరాదుం ఉఊ ---నను నెలీగె-నినునెలీలౌం ర. (14) అచ్చున కామే(డ్రికంబు పరంబగునపుడు. సంధి తజచుగనగుం ద్విరుక్తము మొక్క పరరూప మా(మేడిత మనంబడు, తజచుగ ననుట చేక నొళానొకచోబ వైకల్పిక సంధయుం గలదని తాత్పర్యము ఊంాబాళౌర, అవావో! ఎకైట్రూ, శ్హీపనోహో ! ఏచయేమి _ ఏమి ఇమీమి, తిరి ఆమేడిగంబు పరంబగునపుడు విధ క్షీ: లోపంబు బవహాు భంబుగా నగు. అప్పటప్పటికిని.అప్పటికప్పటికిని, ఆక్క-డక్క-_డను.ఆశ్క_డ నక్కల డను, ఇంటింటను.ఇంట నింటను, ఊరూరను.ఊరనూరను. బహుళగవాణముచేతి నించుక నాం డిత్యాదులందు నంతిమాషర లోపయి నగుం ళ్‌ ఆాఇంచించుక-ఇంచుకించుక, వానాండు-నాండునాండదుం సో, ఆ(యేేడిగంబు పరంబగునపుడు మధ్యమ ముడుద్దులకు లోపంబు విభామ నగు

16 ఈఊ:-- ఊండుండుము-ఉండుముండుము; [్థి కొట్టుకొట్టుండు-కొట్టుండూ కొటుండుం లు తిరి. అందదుకు (ప్రభ్ళాతులు యథాప్రయోగంబుగ నా హ్యంబులు, ఆందదుకు-ఇట్జేంకులు; ఇళ్లిస్టలు; వెల్లచెదరు; చెల్లాచెదర;. కుత్తు- మురు; తుత్తునియలు; మిజుమట్లు-ఇ త్యాదు 'లెజటుంగునదిం 89, సంధిలేనిచోట స్వరంబుశంయెం బరంబయిన్నస్వరంబూ నకు యడాగముంబగుం మాయమ్మ] మోయిల్లు; మాయూరుం శ0. (10) కొన్నియెడలం ట్రైామాణికవ యోగంబులం (ద్రుకం బుల కచ్చు వరంబగుచో ద్విత్వంబు మూపక్టైడిం సర్వాంగునిన్న నుభూ తాప్రతిమ్యపగల్భపరివా జాంఠ్థితోద్వి క్రమున్‌. సర్వమున్నఠని దివ్యక శౌామయము, అన్నిషస్టసఖి ఎన్నడు న్నేని. త్తీేం (దుతప్రకృతికముమిోంది పరుషములకు సకళములగు. వూవెను గలువలుతోంెను బొక్కా-లుఎచేసెను డక్కు-_లు.--"నెగాడెను దమములు--మొని చెను బద్ముములు 42. ఆచేశనకళములకు ముందున్న(ద్రుతంబునకు బిందు. సంన్షేవములు విఫామ నగు. నంశ్లేషంబనలా మిందిహలుతోం సూడి కొనటం తోంయెంబాక్కలు ల తో లచెందాక్కాలు అల తో లచెనుక్కటలు

క్షే? ఇగడెందమములు ,;.. సెగడెదమములు 69 న డెన్టనుములం మొగి డెంబద్మములు జనం మొగి డెఒద్మములు జల8 మొగి డెన్సద్మముల్లు పత్నంబున స్వత్వ౦ంబగు న్వత్వం ఒనలా (దురంబునకుం (కృతి భావంబు. శీత (దుతంబునకు సరళస్థిరంబులు పరంబులగుచో లోప సంగ్లేమములు విభావమ నగు, మెజ నెఖడ్గము 462 'మెజు సెన్టద్లము ళల ఉ 'మెజ సెనుఖడ్గము వచ్చెనోవులు. ౨... వర్చెన్లోవ్రలు. .... వన్చెనునోవులు శక్త. వర్ణయుక్స్పరళములు. పరమలగునపు డొకానెకచో 1దుతంబునకుం బూర్ల బిందువును గానంబడియెడి. ఖభఘఃఛంరు, క, ఢ,థ,ధ, ఫ భంాఇవి వగ్ణయుక్కులుం ఉ:---వర్సెం ఛాటశ్రీపతి, పాడెంగ ౦ధర్వుండు, కందోయి. 45. అవసానంబున (దుతంబుళశేని (రుతప్వరంబున శేని లోపంబు ఒహూుుళంబుగా నగు వాండు వచ్చెన్‌ _-వాండు వన్చెావాండ. వచ్చెను, ఈలోపంబుపద్యాంత ములయందు గణానుపారంబుగ వ్యవస్థితం బయియుండు. గుర్వవసాయియగు వద్యంబు తుదను స్వర్వంబు లేదుం ఊ.---ఆరిశయనమ గ బుద్ధిమంతు6 డగు బుధనేంన్‌* ఉ6. కొన్నియెడల (దుళంబుమోంద నకారంబు గానంబడి యొడి. ఉఊ.--- ఆదియునుంగాక-దివంబునుంబో లె. వ్ల

18 కీ. అంటు ఇత చుండు శబ్బంబులందక్కం- నుడి తొలి(హన్వం బుమింద ఖండబిందువును (దుతంబునకు లోవంబును లేవు ముంగ్‌"ంగు(కొంబవీడి-క స్టోయిం 48. తాను నేను పదంబుల (దుతంబునకు నంచ్హేమంబు అీదు, శాంజదివె-కాను జదివె,..తావినెంతొను విన, దీర్శంబుమాందిదిగాన న. తీనికి నెఆసున్న లేదు &9. సమాసంబునందు (ద్రుతంబునకు లోపంబగు. ఎల్లయర్థములు - ఎల్లకల.వములు, నర్వపర్యాయంబయిన యొల్లళబ్బంజు ఉదుశాంశంబయిన యవ్యయంబు= 50. ఇలకాగూలకుం దప్ప (దుతప్రకృతికములకు సంధిలేదుం 'ధథధేశరవిభక్తివిధి నిరతళాళంబు గావున డీనిని భాధించెడిని. వచ్చు విఫుడు, చూచి నయితి, ఉంటెడి నరండుం ఇంక-ఇయ-ఎట్టశేలకు-ఎట్టకీని-ఈయవి యింశాదులని యెఆంంగునది, పినికి నంధికైక ల్పికము, కష. (111) 2 (వధమమిోంది (అచ్చిక) పరువములకు గసడద వలు బహుుళముగా నగు, వాదు గొపి న వాడు కొకు లు లు అపుడు సనియె ంం అపుడు చనియె నీవు విక్క-రివి అం నీవు టక్కరివి మిరు దలండు జలం మారు ఠరలండు చారు వోరు ఎల చారు పోరు ఈ కార్యము కళలను (శ్రియాపదములమిీంద సహితము క్రానంబడి యొడి,

క్ష శాయగచా అలల శారకజా వర్తురు వోడురు అం 2 వర్తును పోదురు బహుళ మనుటచే ఆ పార్థము తోంచునపుడును, (శతి కటువ్రశా మండునఫుడును గనడదవాటేశము చేయుట యనుచిరముం 59. తాను - నేను పదములమి?ది పకువములకు గసడ +దవలు రావుం ఇవి (పథమాంఠతములైనను (దుతాంతములు గావున కీషే న న్యూరచేం ఫీనికి వ రించునుం న. ఉ ---తాను జెప్పి-మెం, (చూడుము" నూ క8,) ఫలి. "తెనుగులమిోది. సాంస్కృతిక పరుషములకు గనడ దవలు సాధారణముగా రావు ఉ --వాండు కంపారావీండు చక్రపాణి-అయది టంకృతి - అది తథ్యము-బఇది పథ్యము. సాధారణముగా ననుటచేే వీర క్లోపించిన-ఇట్లు దపంబు మొదలగు కాస స్టానంబులందలి ఛయోగంబు లళాధిరంబులు, ర్‌డీం ద్వంద్వంబునం బదంబువపయి పరుషములకు గనడద వలు బహుళంబుగా నగుం ఉ.--కూర గశాయలు- శాలు సేతులు-టక్కు- డెక్కుంలు -ర ల్లి దండ్రులు. ఊరువలైలు* బహుళనునుటచేం గొన్నియెడల ద్వంద్వంబునం బదంబుమాంద “ఆచత్రప? లకు “నదవ లు శానంబడవు ఆందచందముఅా అప్పాటె ల్లైరడు-కండతుం దెములు---రాక పోకలు,

20 రర. (0) కర్షధారయంబులం దుత్తున క చ్చు పరంబగునపుడు- టు గాగమం బగు, కజకుటమ. తైగిసోుడ్ష ము-సరనఫుటలుకం ర్‌ం, క ర్థధారయంబునందు6 బేర్వాదిశబ్బముల కచ్చు పరం- బగునవుకు టుగాగమంబు విభావ. నగు “కీరురము అం6 "కీరుటురము చిగురాకు త ఉం చిగురుటాకు ఉదరిల్లు ఎ లం పొదరిటిల్లు 57 కర 'శ్రభౌర యేశరసమాసంబులందును నితరాచ్చులపుం గూడ నీ*టు గాగమంబు గానంబడియెడి. వీల్చుటావు-యదపు'కేనులు. లే నెటీత _ దుక్కి మొద్దు - పడకటిల్లు... యెల్ల టేను(గు, మొ 58. (0 కులు, కడు నడ్యు నిడు శబ్దముల “జడి ల కచ్చు చరంబగునపడు ద్విరుక్త టకాకంబగుం అవనీ కుటుసురు-క క్రైదుకుఎనటిల్లు-నిటూర్చు ళు లు లుగా లు సఖా ఇయ్యది ఠతదిఠరంబులకుము నుపలశత్షణం బని యెజుంగునది, గ ! చిట్టడవి-చిట్టాముదము చిట్టీ దయ-చిట్టుడుకు-చి క్రైలుక-చి శ్రేలకిఇత్యా దులందు. బూర్వపదంబు చిట్రిళబ్దమిని యర్థము ఇవి సంజ్ఞావాచకముల్ము గాన జంధి నిత్యము వాల పరంబగుచో ద్విత్వంబునకు లోపంబు వై కల్పిశంబు.- చిట్టిచాంప ఖంం చిటిదాప చిట్టితాళమాు అం6 చిటిఠౌళేము

వై (చిట్టడ వీ త్యామల౦దు€ బూర్వపదము చిఆుళబ్దమని కొంద జఅమతము 60. ఆ(మ్రేడితము పరంబగునపుడు కడాదులం దొలియచ్ని న "మాది వరంబులశిల నదంతంబనగు ద్విరు కటకారంబగు. హి మ్‌ అువానీ ఈన్య్నూరమునకు భృశార్థంబునందు ద్విర్ముక్స్తంబు విషయం బని యెజుంగునది, శిట్టకడ.ఎట్టయెదురు-శడ, ఎదురు, కొన, చివర, తుద, తేమ్ను, "తెరువు, నడుము, పగలు, పిడుగు, బయలు ఇత్యాదులు కాడాదులుం 61. (4) ఉదంతంబగు తద్ధ ర్భార్థక వి కేమణమున కచ్చు పరం బగునపుడు నుగాగమ మగు చేయు నరఠండు-చేసెడు నతండు, 62. మష్టీనమాసంబునం దుకారబుకారంబుల కచ్చుపరం బగునపుడు నుగాగమం బగు రాజు వాజ్హ, “విధాతృనానలఠి. 63. కొన్నిచోట్ల మస్టీసమాసంబునం దుకారంబున కచ్చు పరంబగునపుడు నుూగాగమంబునకు లోపంబ్నునగు, గోకులమిల్లిలూబచ్చింటం 64, నమాసంబుల నుదంతంబులగు '్య్చనమంబులకుం బుంపు లకుం బరువసరళంబులు పరంబులగునపుడు నుగాగమంబగు, ఇచటం బరుషంబులు పరంబులగునపుడు (ద్రుతంబునకు లిండుసంశ్లే ఇంబులచే మూండురూపంబులు, సరళంబులు పరంబులగునపుడు లోపసం శ్లేష వూర్షలిందువులచేశ మూండురూపంబులు విధాన పౌమర్థ్యమ.వలన దీనికీ

వి లోపములేదు- చక్ష్యుమాణవిధిచే స్వత్వము లేదు. (చూ పయినూ(త్రము,]: & 'చిగురుంగయిదువ్రు *.. చిగురుగయిదున్రు ., చిగురున్సయిదువు సై. తభుకుంగ జెలు అలం. రేగుకుగపెలు + తీర్పుకున జెలు జ జ జు 6, వీంగపుంగొదమ ౨౨౨ సీంగపుగొదమ ౨6, వింగపున్లొదమ 4 ఉన్నరంపుంగొడుగు, ఉఊఉన్నరంపుగొడుగు =... ఉన్న లేంపున్లొడుగు- నలుగ శాదుల నీయాగమంబు లేదం(డు-.ఈయాగమం బొళానొక చోట స్టిరంబు పకంబగుచోం గానంబడియెడి-.గఅువపున్మురువు 65. సమాసంబులందు (దుతంబునకు స్వత్వంబు లేదు 66. తలంబాలు మొదలగు నమానంబుల (ద్రుశంబునకు లోపము లేమ తలంాల.-ఒడిగ్యలాలు- వేసరాలు = ఊరంబంది- ఊరంబిచ్చుక తొ డం బుట్టువ్చు - తోంబుట్టువు-పిల్లలాటు - ఓడంధాటు - ఇత్యాదులు... (చూడుము నూ. క్ష్రి) 7. ఉదంతింస్త్రిసమంబులకును బుంపులకు నదంతగుణవాచు కంబులకును దనంబు పరంబగునపుడు నుగాగమంబగుం ఉం సొగనుండనము ౨౨ సౌగసుందనము ౨.6 సౌగసున్దనము సరసపుందవము. ౨౨... సరసపుంయనము. 4... సరనపున్ననము "లెల్లందనము చలల 'తెల్లందనము గ "తెల్లన్షనము 68. సమానంబునం గ్రూంతొాదుల తొలి యచ్చుమిోందా వరంబులశెల లోపంబు బహాళంబు ట్‌ి ళు ాయిబ్ల, టపాశయిల్ల, లేదూడి లేశదూడం-

జతే 69. లుప్తశేవంబునకుం బరువములు పరము లగునపుడు నుణాగమం బగు పాత..,శెంపు -- (పాలాంఫు, ఇళ్లే లేగొమ్మ, వూందోంటి మొంగడు శెందామర, వెందొన క చెన్నుళబ్దము వృత్తిని శోణార్థకంబు; బహుళ(గహణముచే మియ (ప్రళ్ళతులందు నిట లోపంబు నిత్యంబు, వృవస్థితవిధ్రాషచే (చూ నూ(కీమా_ శ2) నీదుతఠంబునకు సంశ్లేషంబు "లేదు, 70 క్రొ త్త శబ్బమున కాద్యత్షర శేషంబునకం గొన్ని యెడల నుగాగమంబునుం గొన్ని యెడల మిందివాల్లునకు ద్విత్వంబునగ ఊ'--(్థొంజూయ, (శొంజెమట, [కొంఒనీండి, (కొళ్కారు, (కొర్తావి. పరుచ్నేకరంబులు పరంబులగునపుడు నుశాగమ్యపాప్లీ లేమింకేనీ శానికి ద్విర్వంబగు, ఊఉ ---(శొగ్గండి, (శొన్నన, ొమ్మావి. ెంధూళిి కెంజడలని (పయోగంబులు శానంబడియొడి, బహుళ వాణముచేకం (గొ 'తృకుండ లిళ్యాదుల లోపంబు లేదు. (శీయడుఫ, 'క్రీగాలు, (శ్రీచొడ-ఇళ్యాదులం (శ్రిందుళబ్బమునక్రు లుష్తశేషంబునకు తీర్చ లు బహుంళ్ట్రవాణముచేఢర నని యెఆంంగనదిం (ఓ అన్యంబులకు సహిత మి క్కార్యంబులు కొండొక చో గానంబడియెడి. ఒశానొక కబ్దమున కాశానొక ళబ్దము పరంబగునపుడు తొంటియట్లు ఈోప నుశాగమంబులును గొండొకళబ్ట్దనమూన కొ శానొకళబ్లము పరంబగు నపుడు లోపద్విత్వంబులును (ప్రయోగంబుఅలందు. జూప్క్టైడి,

| ఊ:--పందొమ్మిది, తొంఒది, వంజెఆంయ, సంనోరు, నిక్వజ, నివ్వె ఆల, నెక్తచే, నెన్నదడుము, "నెమ్మది "నెవ్వడి-ఇత్యాదులు (పయోగంబుల చలనం ెలియునదిం శ 78, సమాసమంగుః దత్ప:పంబు పరంబగునపుడును నుమా గనమాదులు గానంబడియెడిం ముంనోపము, వింజామరము_'మొ వెల్ల చానరము _ నంధీియందు బరవి శారము, న! 75. (6) కర్ణధారయంబులందు “ము వర్షకంబునకుం బుంపు లగుం కరనపుమాట-సరసంఫు మాట;-విరనపువచనము-విర సంపు వచనమాం 7కు వస్ట్రీసమాసమందును భారతాది ప్రయోగంబులం బు వర్హా దేశంబు శానంబడియెడి, కయ్యపు *జన్స, వేదపుగని, ననవిల్తుశాన్ర్యంపుమినుకులు, కయ్యవు శకునంబు లెన్నియేనిం గంటి ?5. ఒకాణాకచో నామవాచకము తుదివర్ష, ౦బునకును “వు వర్షా దేశము గానంబడియెడీ. చమోదుగాకు- మోదు పాకు--మోదును పాకు.మె- 76 తామర కాకు పరంబగునపుడు వుణాగమంబగుం శామరపాకు నీకుూ-దినురుజామర పాకు-మెం. 77. మధ్యమపుగుమ మునర్గంబువకు హాలవసానంబులు వరంబు లగునపహుకు లోపంబు విభామనగుం చూడునన్ను ంల4ి చూడుము నన్ను ఇటు చూడు న ఇటుచూడుము

లెస్‌ షరా;--మధ్యమఫురుష మువర్షశంబున కచ్చు పరంబసనపుడున। నొన్ని యెడల లోపంబు చూప్క్క్టైడి అడిచె నీదుపంబెము, భవచ్చి శ్రేప్పితం "బెడ్డి చె ప్పనినళాం 76 పడ్వాదులు పరంబులగునపుడు మువర్ష్మకంబునకు లోవ పూర్ష బిందువులు విఫామ నగు, భయప ౭ే_ఛభయంపకె-భయముప దెం ఈ శ్రార్యము శర్మృవాచి మువర్షమునక్తు౬ గెలుగదు గజముపడియొ, ఆశ్వము పడియెం 79 (€ వాశ్యావసానంబున సంధిశేమి దోవంబుగాదని యార్యులండ్రు. జత్యము సర్వ(_శేయము-అదిలేనిచో సర్వధర్మ్మములు వ్యర్థములు, ఇట్లు సంధివిరిహంబు శాన్యంబులం శాదాంతమంద చూపస్టెడుం ట్ట! నంస్కృ్భృత సంధులు, వవర దీర నంధిం ణఖ 80. (1) అ,ం్కడృయు కారములకు6. (గమముగా కోబ్రిర్డ్య డ్రి ఖు” వర్ణములు పరంబులగుచో దీర ము వకాబేశముగా వచ్చును. ఇక్కార్యంబు దీర్దాచ్చులకును నగు. ఏశ్రాటేళ మనంగా ముందు వెనుకటి స్థానములందలి శిండు అచ్చు లునుబోయి ఒక వర్షము వచ్చుట మ! 1 ఆఅకారమునకుం రామ + ఆనుజూడు 4ఠళి రామానుజాంయడు "చేవ + ఆలయము తలం 'బీవాలయము

కి6 అతో శి అంగి తళ అతౌంగి వచా--అనందుండు తతలి చచానందుండు శశ ఇశారమునకుం శరిశుఇం్యదుండు ఉ46 క రీం్యద్రుండు బుషి + ఈక్వరుడయ లజ బుషీశ్వరుండు లవ్మీ + ఇచ్చు జలం అమ్మీచ్ళు కారీ + ఈళానుండు అలం ఇారీళానులు 111 ఊశారమునక్షు శనుండలు ఉదకము 0. శ మండలూదకము పృథు 4 ఊర్షి 0! తలం సృథూర్శి వధూ .( ఉపేకము లం వధూపీతము వధూ - ఊర్లము 46 వధూరము= చ జ బుకారము నకు బుశ్రారమునకు బు శ్రారము పరమైనచో “జే శ్రాదేళంబుగ చీర్ధంబును ణా చంధిలేమియు, ేకాటేళముగ బుశ్రారంబునగు. పితృ +. బుణము-సిర్యూణము--పిరృ--బుణము--పితృణను. ఆ లకే శకంధ్యాదిగ ణఅమునకు దీర్థ్స ౦బు రాదు, శక--ఆంధువు తం శకంధువు కర్మ + ఆంధుష్ట అలం కర్క_ంధువు నీమ 1. ఆంతము అల4 నీమంతము కుల ఖలట ఉలిత కులట మౌర్త శ అండుండు ళం మౌర్తండుండు పార శ ఆంగము. జం 4 సారంగము వేద + అండము తంం 'జేదండము

లి గుణసంధిం 89. *అికారమునకు “*ఇఉ,బు” వర్గంబులు. పరంబు లగుచోం (గ్రమముగా “*వుక్కీఅర్‌ ,” అనునవి వకాబేశంబగుం “ప్రీ, ఓ అరి” ఈమూంటికి గుణము లనిెపీరు కనుక నీసంధి గుణ నంధీ యనంబడు. 1 స్వ--ఇచ్భాస్వేచ్ళ, లోక 4 ఈశుండు"లోకేశుండు, మహా ఇం (యందూూమహేందుండు, ఉమా __ఈశ్వరుండు=ఉమేశ్వరులు. 11 చంద్ర + ఊదయము = చంద్రోదయము, సమద ఊోర్మి = సము (దోస్టినువో శ ఉల్లా సముూమసహోల్లాసము,రంథా + ఊరువు=రంభోరువు 1 వసంత 4 బుతువు = వసంశర్తువు, మవో.[బుషి = మహర్షి (చూం చూ 86, 87.) స్ఫద్ధిసంధి 88, “అకారమునకు *వుఐ,లున్ను “కో లును బరంబు లగుచో౯ (గమముగా “ం్పక్తూోలు వశాదేశంబగపం ఈఖ్కి ₹ెె ఆర్‌ * ఆనునవి వృద్ధి యనంబడు శాంబట్టి యీసంధి వృద్ధి సంధి, 1 భీవ్మ + ఏశాదశి ఏం భీమ్మైశాదశి (ప్రజా + ఏకత్వము? ఎం (పవైళత్వము సకల 4 విశ్వర్యము ఏ ం4ి సకలైశ్వర్యమా శివ + ఐక్యము లం శిమైక్యము 11 మానస + ఓీకము మౌన సౌళకము పళా (టీఘనా ం 6 1(పజౌభుమా శార్య న్‌ ౌత్సుక్యము జల4ి శా ర్యాత్సుక్యము మవో.ఓజెపధము తం మహొసధము

జరి 84. “ఆ కారమునకు “*ఓీతువు, ఓష్టము” అను శబ్దంబులు పరంబగుచో “షె ఇారము నేకాదేశంబు వికల్పముగా నగు పవంబున *“ఓి శారా జేశంబు నగుం మూల ఓతువు అలం న్ధూరౌకువు స్థూలోతువ్ర లంబ, ఓీష్టము ఉం చించౌస్ట్రము చింబోన్టము 8ఫ్‌ం “వి అను ఉపనర్గకుం బరంళచైన “*డొవా, ఊఢి, ఊఢి” శబ్దంబుల తొలియచ్చునకు “న్వ” శబ్దమునకు. బరం ఖైనట్టి క క్మర్కు ఈర్క్హి ఈరిణి” శబ్దంబుల మొదటి యచ్చునకు, అశ్షశబ్దమునకుం బరంచైన ఊహినీశబ్ద (వథధమాచ్చునకును వృద్ది వకా టేళంబగు. థి “కి కి వి, ఈఈ శారంలునకు “జా వృద్ధివర్గ్ణంబులు. (ప+ ఊవా=పౌవాము వ్వ + ఈరమున= వై రము (పం ఊధుదయా(పొఢుండు న్వ + ఈర=ావ్వైరి (వ + ఊఢిా=గ్రాఢి స్వ + ఈరిణి= ప్వైరిణి ఆమ్‌ + ఊహినీ= ఆ క్షాహిణి యణా దేశసంధిం 86 “చ ఉ, బు లకు అచ్చు పరంబగుచో “యి వు “ర్క” లు శ్రమంబుగా నాచేశంబగు.

లం శద దబు లకు"---ఇక్కు_ులనియ్యు, కయ, వర) లకు య్య్జులవియు జీళ్లు, ఇట ఇక్కు-లకు యణ్ణు లాచేళమగుట నిది యణాజేళసంధి గతి 4 అంతరము జ టర గత్యంతరము విష్ణు 4, ఆలయము జఠ6 విషస్వైలయము వీరృ శరెక్ట ఉల ష్మ్‌ాజ్ఞ అక్షే (తి + ఆంబకుండుా(త్యంబకుండు ఇగావలనీయుండంగా ళర్రియం బక౦ం యజామహేి%, ఆని వేదమునను *తియంబకంసంయమినం దదర్శ”? అని కాళిదాసుకుమూరసంభవమునను (ప్రరొూంగములు కలవు జుకారాదిపదనంధిం 87, అకాశేకారోకారములకు బుశారంబు పరంబగుచో నంధి వైకల్పికమ-గ నగు. ఊ:--౬ ఆ_|బులఆర్‌ ాేవర్షి $ దేవబుషిం ఫి అఆ4+ బు=అర్‌ షిజమహర్షి , మవోబుషి.. 6 ఇ+ బు-యృ=గిర్య్భృమి, గిరబుషి. 4 ఈ + బూయృ”సలర్య్యృణము, సతీబుణముం 8 ఊఉ + బుూూవ్భ= భేన్వ్భుషభిములు , భేనుబుషభములు, శ ఊ+4 బువృ”వధ్య్భృక్ట్యము, వధూబుక్టము. 88. “పు బుణ, దశ” శబ్దమ.లకు “బుణి శబ్దంబు పరం బగుచో వృద్దియగుం అధ బుశారంబునకు వృద్ధి *ల్రర్ట్‌ ? పశ బుణయు్యపార్షము, బుణ + బుణము=బుణార్షము దళ + బుణముదళార్షము

ఛ11 ఎద ఛంద స్సు గురువులు క గురువులు నిడుదలు, జడ్డ కరములు బొట్టులు, విటుందకడ నూందినయ కరములు పెజయవి లఘువులు, గురులఘువులు మూండు గూడికొన గణములగున్‌ = దీర్షామురములం, ఊనిపలుకు సంయు క్తాతురమునకు ముందున్నయత్నరే ములు, కుడి(ప్రక్క- ననుస్వారము గలయక్షరములు, పొల్లు హల్లులం గూడీన యశత్షరములం, విసర్గంగూడిన యత్షరములు గురువులుం తక్కింనవి అఘువ్చలు గురు నంజ్త షా లఘుసంజ్ఞ్హ మా[కాగ ములు క. లలమునకు ఆెండులఘువులు వలనొప్పలణ లఘువు గురువు వగణం బయ్యెన్‌ గలమయ్యె గురువు లఘువును జలజూశ్రైూ గగ మనంగ. జను గురుయుగమున్‌. గలమునకు హగణ మనియు€ 'బేరుం అక్షరగణములు క గుగువులు మూండిడ మగణము వరగంగా నాదిగురువు భగణంబయ్యెన్‌

వగ! ధరమధ్యగురువు జగణము నరనగుణా యంత్యగురువు సగణంబయ్యెన్‌ శ శ, నగణంబు మూండులఘువులు

యగణంబున కాడిలఘువు యమతనయనిభా

రగణంబు మధ్యలఘువగు

తగణంబున కంత్యలఘువు చాశ్షీణ్యనిధీ, నముగతిము శీశాథా ఆ౮ఆ భగణము శీళవ ఆ (|! జగణము ముకుంద 1ఆ| ఒగణము వరదా $48 ఆ నగణము చరద శ 41 యగణము ముళారీ 1౮౮ రగణము మాధవా ఆ$ ౮ రగణము 3₹ళ్యారి ఆ౮౪|

శ, నల, నగ్మ నల్య భర్య తలునా

నెలమిని నీయాజుగణము లింద్రగణంబుల్‌;

గల, నగణము లీ ెండును

జలజాూప్త గణంబులయ్యె జగడాధారాం వల, నగ, సల, భ, ర, త--ఇవి ఇంద్రగణంబులుం గల (వ్యా, నగణములు---ఇవి మార్యగణములు-

ఏ2 యతిప్రాసములు

క. మొదలక్షరంబువడియగు

వదపడీిరెండవది వెలయు. (ౌసంబునకున్‌, ం

పద్యము (పతిపాదమునను మొదటి యశరము యతి ఆయతియే- అయాపాదములం జెప్పండినస్థా నంబుల మె.లింబొందియుండనగు, పద్యము (తిపాదమునను అండవ వర్షము(_పొనము ఇది పద్యము చాల్లుపాదములందు శుండవలయు పద్యము ఊపపందటిపాదము మొదటలఘువున్న 6దక్కి-.నమూండు పాదములయమొదటను లఘువులే యుండవలయ్యు, గురువ్చండిన గురువు లేయుండ నగుం దీనినే ఉపాసపూర్వాతుర నియమనుందురు. యతి స్థానమునం శాన మున్నల (టాస యతి యనంబడును పద్యల కణములు కందము క, కందము తి శర గణంబుల ||

నందును గగం భం జం న నలము లట యతి మూా-టన్‌

బొందును నల జలు నాతీట

నొందుం దుద గురువు జణ ముండదు బేసిన్‌.

(ిశరగణములు --మొదటి పాదమున మూండుగణములు, రెండవ పాద

మున నయిదుగణములు, ఇళ్ళీ మూండు నాలుగు పౌదములందును వెలయుం యత్కి ండవ చాల్గవ పాదములలో మూండుగణాములకు. దరువాత నాలు గవ గణాద్యతరము, శెండు వాల్లు పాదముల మూండవగణము నల గాని బుణముగాని యుండును, ఆండు వాల్లు పొదముల చివరిగణము సగణము"గాని గగగాని యగును, 'బేనిగణము జగణముండదు, నాలుగు పొదములందున- ఇబాసముండునుం

తం క శ్రీకంరదాపఖండన పాకారపమ ఖవినుగ భండన విలనత్‌ కాకున్ధ ఎనంకమండన రాశేందు యశోనవిశాల రామనృపాలా. గీతములు తేటన్‌ & నూర్యుండొకండు, మోద! సురరాజు లిద్దజు డినకి గద్వయంబు 'వేటగ్‌తి.

(పతిపాదమున నొవ్క_నూర్యగణమా, ₹ండిం్యద్రగణములు!, మర ఇఅండు నూర్యగ ణములుండును ఒక్కొా-శ్యా పొదమునను నాలుగవ గణము మొదటియత్న రము యత్రి. (పాసనియమములేదు "కే అశనిగుణదోవముల చంద మట్టయుండె

ల 1 ౨

నాకె థ్‌ శన బుస్ధ్‌న నడప వలయు

ఆటవెలది

ఆ. ఇనగణవయంబు, నిం్యడదర్థాయంబును హాంసపలచక 6లబు నాటవెలంది.

మొదటి పాదమున మూండునూర్యగణములం, శండింద్రగణములు; శిండనపాదమున నయిదునూర్య గణములు, ఇస్లీ మూడునాలుగు పాదను అందును వటలు, (ప్రతిపాదము నాల్గవగణాద్యమేరము యతి (పాస నియ మము లేదుం అ. ఉప్పుకష్పురంబు నొక్క-పోలికనుండు.

జూడంజూడ రుచుల జూడ వేజుం డడ

ర్క వ్‌ ళం ము బాస ఆ. ఇంద్రగణమ.లాజు నినగనణ౮ఇలు కెండం చాదపాదమునకుల బరగు చుండు నాటవెలందిమైనం చేటగీతీయు నైన మెలా న. 'జెప్పవలయు మి౭ద నీనమునకు, వీపపద్యుములం (బతిపౌదమునకును. అలు ఇంటద్రగణములు. రెండ మూర్యగణములు వెరసి యెనీమిది గణములుండును. ఇట్టేపెద్ద పాదములు చాల్గును వాల్గుగణములుగఅ రెండేనీ ఆర్థపాదములు ళో విభజింపబడి యొక్కొక యర్థపౌదమునను మూండవగ అభేద్యత్సరము. యలిస్థాన వం జఇలయు. తరువాత నాటవెలండిమో లేటగీవిమో నెష్పవలయును గీతనీ సము అకు యితిలేనివోం (బాసయతియు( గూగ్చవచ్చును. పెన నియమము లేదు సీ. కమలొత్షునర్చించు కరములు కరములం శ్రీనాథువర్ణి ంచు జివ్వ జిహ్వా+ గీ. వినుతగుణకీల మాటలు వేయు నేల ద్వీపద్‌ నురపతి త్రతరయంబు నూర్యుం డోక్ళండు విరమంబు ెంటిపై వెలయు నొక్కటికి, చ్విపడ (పతిసాదమునకును మూండింద్రగణిములు, ఓక్క-నూరీన్ట కణము మొండవగణము మొదటియతకరము యతి పాలకురికి సోమచాథో కులు (పొాసయతియు నిలిపీ యున్నారు. కంేసిపాదములకు. (ానమః "అదు (పాసము లేకున్న దీనికే మంజరీద్యిపద యందురు

త్‌ నమ వృ త్త ములు త్‌ వే ఓగిము నుం జున త, త్‌! శఆాస్టాలమునకం జంపగమునకు న, జం భా జ, జం జ, ర. ము లగు భర న భి, భార లగంబు లుత్పలమున కోగు స భార. న మయం వ మ్నేభ జరుగు కృష్ణం నీ మొకలి కార్గూలకును బదుమూంట యతియు6 బంపర్‌ మున శీకాదశాక్షరము యలియుం ఒజయనది యుశ్వలమునకు వభియు నగును లు మశ్తేభ వదువాలుగవ గృహమున. ఇర్పలశీ ధ రని భభ ర వ --యత8ి 10. ఆదా తెల్వియి సర్వమంగళ మ తక నీకు న్వభౌవ వీద్ధమున్‌- వంపకకి న జభజజ జ ర =--- యతి 11 ఠా. తెలివియొ సర్వమంగళమ. త్రీష్షుత నీకు శ్వఫోవనిద్ధమున్‌ ఇార్దూలము! మస ఇ సతి 8 ౫ -- యతి 138 ఒల్పింట౯ గుణటంకృతంబు.. నిగుడళా డ్రుహ్మాండభీమంబుా మళల్తేభము స భర న ముంయవ టా యతి 1 బలువింట*ా సణటంకృళంలు నిగుడళా (బహ్మోాండ ఛీమంబుశాం షరె.-- ఉర్చేలమాలా శార్టూలవృ త్తమాలందలి మొదటి గురువ్చను కెండు లఘువులుగా మూర్చుెడలల జంపక మశ్తేభము లగుమ,

౮1 అల౦కారములు

1. ఉవమం ఒకవస్తువును మటియొకవన్తువుతో నదృశముగా వరి ర చుట ఉపమ యగును. అది కల్పిత గాశిఆవి ₹0కువిధములుం వగుణముచేత వవన్తువు ఉత్కృప్ల జగత్చ్ర)విద్ధము అగునో, ఆగుణమునందు లేశమా(త్రము (వకృశవస్తువున కుండుటవలన, అట్టిదానికి సదృశముగా (ప్రకృతవస్తువును వర్శించుట గాణిం ల ఆశ్‌ న! అధికగుణముగల ఉపమేయమునకు డానికంకు న్య్యూన (కొత) గుణము%ల వన్తువును ఉవమొననుగా కవి కల్పించి ఇచెప్పుటయే కల్పిర, నుతి, నింద, కత్త్వాఖ్యానము ఆనునవి ఉపమా(ప్రయోూజనములు, ఉడాం-- గ నీముఖము చం్యకునివలె నున్నది 0, రాజా! రాజ్య($ీ స్వాధీవపత్తికవ లెని న్నెడంబాయక్షున్నది ఇత్యాదులు న్తుత్మిపయోజనములు, 2, అధికారము తోగమువంటిదిం ఖీ వంపద మద్యమును జోలినదిం- ఇత్యాదులు నించా్శపయో జనములు. &ం గవయమృగ ము గోవ్రను బోలియాండునుం స, వమకమండలమున శళకటరూపముననున్న నత్న(రముఆ కరున కోహీణి, ఇత్యాదులు ఠత్త్వ్యాఖ్యాన పమయోజనములంం వైయుచాహరణము అన్నియు గౌణ

37 ఊఉ దాంానూత్యోవ య కాలమునల అం్యదుండు అూఠా(పాలెత్రకగు) కందువితానమువంటివింబము ధరించును అకవమునుండి ఆ స్థహర్వ్వత మునకు కిగుచున్నాండు. ఇడి కల్పీత. 3, రూపకము, ఉపమేయమును (పోల్బంబడిన వస్తువు) ఉపమానముగా ఆరోపించి చెప్పుట కూపకాలంకారమగును. ఉదాపాాక్షే. తిమ్మరుసు బృహస్పతి. ౩. యాచకుండు జలగం తి ముఖి పద్యము, క. ఈ శ్రీ కొమలము లేనిలక్ష్మి. ర్‌ ఓరాజా! నీభుజము ఆపద ము నెడుసము[ద్రమునకుపేరువు. ఇట తిమ్మకను, యాచకుడు, ్ర్రీ, భుజము మొదలగు ఉఊపమేయములు బృహస్పతి జలగ, లక్షీ, వేకువ మొదఅగు ఉఊపమానరూపము పొందినట్లు వ్యావయరంజకముగల. కెప్పుటచే రూప శాలంశారము, శే ఉచ్చేక, పకవస్తువును మజశేయొక వస్తువుగా లహించుట ఉ(్సేక్షూలంశారము. ఊక పఫూర్వదిశ్కాటమిని మోమునందమును జూచుకొనుటకుం తేతం టూవిన యస్దమా యన నూర్యుండు ఫూర్వాభ్రైని ెతఆయుచున్నా.డుం ఇచ్చట వర్ణింపవలనీనవస్తువ్ర నూర్యుండు. నూర్యువి ఆద్దముణా (ఉిహించుటచేక ఉత్సేక్షు, వాన కవిాఢో క్రియే అతిశయోక్రి. ప్రాఢోక్తి యనగా లోక సిద్ధమైయున్న వనస్తువుయొక్క_ స్థితిని అతిక్రమించి (అధిక పజచి) చెప్పుట,

38 ఊదా -- ఈఫుకమునందలి మేడలు మిన్నుతో నొరయుచున్నవి ఇట ఫ)రమున మేడలు ఎగ్గుళనుండ.ఓ వానికి వీద్ధ మైయున్న విష యము. వానిని మింటి (ఆకసముతో నొరయునట్లు వెప్పుటచేత వాని యొత్తుయొక్క అధిక్యము నూచింపఒడినది, కనుక అతికయోక్తి క్‌. స్వభావో క్రిం సూత్షుగ్దములై నట్టివస్తువుల స్వభావమ*లను ఆక ధ్షావ్థిక నుగా (ఉన్నది ఉన్నట్లు) వ్యాంచుట స్వభావోక్త శ్టీలంకారము, ఉదా -ాకోంతులు వెట్లమిాందికిగుష్సించి దాటుచు, (చేలుగొమ్లలు శాళ్లతోలట్టి ఠల్మ్టకిందుగా (వేలచుం బెకుగొమ్మలు కరములతోంఇట్టి యూంచుచుం గొమ్మలమిందం గూర్చుండి వికృతముగాల (2క్క-లు వీంఫు గీజుకొనుచు, నిక్క_చు, బొమ లెత్తి యులుగొట్టి 'బెవరించుచుం బండ్లిగిలిం చుచు, కెక్కిరించుచు, నొకటినొకటి తొడమింద. ఒండించుకొని మేనిేల "జేరి నోర (వేసీశొనుచుం గిలారించుచు, నొండొంటితోం బోరుచుం జేసె లానుచు, ప్వాథావికచపలభావముతోల దిరుగుచున్న విం ఇటం నోంతులస్వఫావము లున్నదున్నట్టు వర్శింపంఒడినది కావున స్వభావోక్ర త్ర్‌లం కారము 6 అరా తరనా భీ ౯ థ్‌ 9 స్రసము. సామాన్యముచేశ విశేవమునుగాన్ని వికేషమువేత పామాన్యమునుగాని సమర్భించుట అర్హాంతరన్నానము. థి థ్‌ లి ఊఉ డి హనుమంతుడు సముద్రమును చాంటెను, మహాత్ములప దుమ్క_ర మేది! ఇట పామాన్యవిషయమువేక విశేషవిషయము పమర్థింప బడినది. హానుమంతుండు నము(ద్రము డాటుట సామాన్యవిష యము, చానిచేక మవోళ్ళులకు దుమ్మ_6 మేదియు లేదని సమకింపంఒడిన ది థి

ఏం నొబ్పవారితో వవావాసముచెసెడి ఆల్బునకు గౌరవము" కలు సు సను. పూవులతోం నూడుటవలన నారయుకు. శిరస్సున. ధరింపయడుం చున్నది కడా! ఇట విశేఎవిషయిముచెత సౌమౌన్యవిషయము వనురింప(౬డీనదిం న ఇొప్పవారితో జావానించినయల్బునకు గౌరవముగల్లుటు గొప్పవిషయమా. దానిచేత వూవులతోంటాడుటవలన చార తెల కెక్కంట ఆను సొమాన్య నిషయము సమరింపంఎడినది ఇది య 0*0తిర న్యావము థి ఖ్‌ 7 పరిక రముం విశేవణములు, స్ఫురింభవలసిన అర్హములను ఇర్ఫ్‌క్‌ రించి యుండుట (మజగించియుందుబ) పరిక ఠరాలంకారము, ఉకీ--ఆంగ రాజ! పేనాపతి! శాజనల్లభ ! ఠోణాపవోని ! శగ్ణ! ఈ చుశ్ళాసనుని ఖీమ సేనునివలలనం శాపాడిశొనుము ఇటం గర్జువకుం జెష్పంబడిన విశేషణములు, భమసేఎని కతనిమపెనున్న హేళవాభిపాయమును గర్భీక్‌ రించయున్నది ఇదె పరికరిము 8 విరోధాభాసము. విరోధము చేక యీ వికోధమున్నట్లు తోంచురీతిగా చెప్పుట విరోభమువేక విరోధాభాసము. ఉ --ఓరాజా' నీయెదుట నమ్ముదము లోంలు లేవన్నది, భూ మియుల జూలుకనగా నున్నది ఇట లోంలుగా నున్న నమ్ముద్రము లోంరు. లేవన్నది యనుటయు, = నొప్పది యగుభూవి?; చులుకవగా నున్నదియనుటయు వికోధముశానున్నట్లా కనుపించుచున్నదిం కాని సముద్రములో6తు గమనింపక యవలీల దాంటు గొ ఛాదివ్యా పొరముల చే) ఛక్తిశలదనియు, భూమినిం బాలించుట చులుకన

త0 (నముశరము) చా నున్నదనియు నగ్ధేముచెప్పీన విరోధము పోన్చను ఇట పె! విరోధమున్నటు శకనంఒడినము, _ఈగాంతరము చే నాఖభాసముసీకుటచే. నిః విరోధా భాసాలంశారముం 9_యథాసంఖ్యము, మొదట చెప్పిన వస్తువుల (దగ్రమమునక్తు అనమగుణము శా, అక్రమమును అనునరించి తళ వాతి వరునయందు వస్తువుఆాక్షవ మును బెలుపుట యఛాసంఖ్యాలం కారము, దీనినే (గమా లంకారమనియు నందురు ఓరాజూ! మిక్రమమువ్చేకను, వినయముచేకను, విలానముచేతను, కతు వులకున్వు విద్వాంసులకును, | (క్ర్రీలకును, చానమును, దనివిని, మోహశును "ఫించుచు వానిమనంబుల నున్నావ్టు ఇందు మొదట చెప్పిన వస్తువుల క్రమము మిశ్రమము, విషయము, విల నము ఈ(క్రనుము నినుసరించి కరువాతి వరుసయందు క్యతువులకు, విద్వాంసు లకు, (క్ర్రీలకు = శాపము = శీనివి-మోవాము అను నిషయమాలును (క్రమ ముగ్గాఓ జెప్పంఖడినవి. కనుక నిది యథా సంఖ్యాలం కారము పా|, ఈక. నయా వరవ్వత్రీ పవర్‌ (వెన్‌ రాఆమహేం[ద్రవరవాః = 1950