Telugu Ashtanga sangrahamu(12 to 21 Adyayamulu) - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

'శువాదో వావ్ధుయము ఎలితి య ర్చేదయు టు తఈభీరయ్లు ,4 రాష్మగ్యాన్థ నమోకరీండండ్తద్యు త్‌ ఇందుకృత శళలేఖా వ్యాఖ్యా సహిత ఇట ఇంట అ వై గ సం[గహము ఇద సూ (త స్థా నము (12 నుంచి శైకే అధ్యాయములు) నంన్య్య్రుతో మూలము వాగ్భటుడు అయనవాదొయు శ్రీ జి రంగాచార్యులు (పొఫెసర్‌ అనంతలక్ష్మీ [పభుత్వాయు ర్వోటక బ్లాక్ఞాల వరంగల్లు వధివ్యర్త " ర ? వై ద్య ఇటికాల నంజ్రీవరావు ॥ 66 1 (11864149 రై గ ౧1 (2608 69) (పిన్సిపాల్‌ _వభుత్వ ఆయుర్వేద_కళార్రాల శ్రాద్రరాబాదు ౨ లీ? గ్ర భి “శక! |] తలుగూ అకాడమి హై దరాబాదు 1979

28సన2202క్ర4 క80850202060 (తం2988 8208 22 వజ: 0 802 228002 2 6 ఇళ 205 &€ 0% నర్పట్టి ఉజని22820020ా6 2 పం 9 561 ₹2 రఫ2 ౨ 520 జ్ఞ ట2ం 2 05 ఫ్‌ క్ర 79 9 7 + 308 పీస్థ * రష+ లీ న్‌ ఉంటం న్‌ ణా (లి ఇంట౮ం0౮ కంకి] ర ఫఫరల20%6ీ లాల జ. నె గబ ఈ 0౫ 1979 జ 00౧4౫ 000 స్మ వ40 5066 0 గారల 60 న క వ! ]366౯2026-500 029 డంఠము 012662 అవిరేల్‌ 16 6618 3 5201 0066 500006 01 వంరేలం లి 0 30010 206 1. 6266 ౧ 68 002 2908028803 ఓ 6 1 ౪౪8 ౩ ఉం 0౯ 0 ౮076002100 0౯ 1062 2 [255 00 టర302 01 2064 008 770 జ ట్ట యి. ఈం 2౯6 షం 06|| బో ఈ (తొలగ య్‌ జేర (లన కలకా స్ట (గలి గోటం- , జ్వల | ఆటో శ్ర న యం. గ౮౭౫౯4 22౯ ఫ్లర్ట్‌ “096 ప్రస్‌? 0౭ 760/౦౯- ౧02 ఈ 202 040 గు 7002 1 గం ౧2107 ల౫ 76౯7 మ 0౯ జ్ఞ 2 0020౫7 తల 002200 నం! ద ఇర 106 18 కి-25 న రగ 6రే 8 106 2 5 కె ఇల సీజ0202 రి 5608966 2026 - 500 003 తీలరే & (26650

పిసాావన అాలకి కి కాశాలస్థ్రాయి వివిధ తరగతులకు పార్యపంనీియ _గంథాఎతోపాటు తెలుగు అకాడమి వివిధ కాస్తాాలకు సంబంధించిన [పామాణికమైన అనువాదాలు కాస్త్రనిఘంటువులు మోనో[గ్రాఫ్‌లు. మాండలిక భాషా పరింలనకు సంబంధించిన వివరణ (గ్రంధాలయ ఇంకా ఆయాశాస్త్ర విన్సృతాధ్యయనానికి సంబంధించిన [ప్రామాణికమైన రచనావళి జనరంజక (గ్రంథావళి మొదలై నవి _పచురించడానికి తంఎపెట్టి ఆయా పరంపరలలో కొన్నిటి౦ ఇదివరకే వచురించింది తెలు గుుభాషా సౌహిత్యాంకు సంబంధించి ఛందః: పదకోశం వ్యాకరణ పదకోశం వావాత్య పదకోళాలు ఇదివరకే వెలువడ్ధామి [ప్రామాణిక అనువాద (గంధాలలో వాక్య పదీయుం మొచటి నంపుఎ౦ వెలువడింది. రెండో సంపుఎం త్వరలోనే వెఎవడుతునృది ఈ అనువాద మ. ఆయుర్వేద 1గంథమైన అష్టాంగ సంహం న్మూత్తష్హేస్‌ం) హలో పోస్టమేనది అన్నాం పార్ధసారథి శర్మ ఖీ జి రంగాచార్యులు వి. రంగాచారుులకే షఫ్రే శ్‌ ం. శరభయ్యశర్మగారలు ఈ మహోద్గంంథాన్ని ఇంక్టుకృత _ ఇళిల్లేభ్రా వ్యాఖ్లాం నవం అనువదించగా వైద్య థ్రీఐ నంజీవగావుగారు వినన హా న్టంరారో ఈ విశిష్టమైన ఆయుర్వేద (గంథం వైద్య విద్యార్థి లోకానికి భాంతీయేపోకిశీజ నాన్న గూర్చి తెలునుకి గోరే జిజ్ఞాసువులకు ఎంతగానో ఉపకరించగలదు వేదాంగాలలో ఆయుర్వేదానికి కూడా ఎన పూర్వులు )సమువితమైన స్థానాన్ని కల్పించి ఈ శాస్తాంనికి ఐహికజీవనంలో ళం విశిష్టమైన పతిపత్తిని లోకానికి వెల్లడించారు వాగ్భా వాబార్య కృతళమైన ఈ అష్టాంగ నం హానికి ఆయుర్వేద [గంధాలలో చాలా గొప్ప సాం వున్నది అష్టాంగ నం్యగహంలోని స్మ్యూతస్థానంలో మొత్తం నలఖ్లై ఆధ్యాయా లున్నవి ఈ నంఖై అధ్యాయాలను నలుగురు అశువాదకులు సరళ నుందర మైన ౩ లిలో ,చీనువడించారు. ఈ గ్రంథాన్ని త్వరితగతిని వెలువరించే ఉద్దేశంతో ఆయా అనువ దకులు అనువదించిన భాగాలను విక్తివిడిగా నాలుగు భాగాలుగా [వచురించడం జర గుతున్నది ఎప్పడ్తి ఎగంథం. రెండోభాగం _ దీనిని శ్రీ జి రంగాచార్యులుగారు మూల[గంథం ముంచి చ ఎవుద్షి చ్రాక్ర్ర అష్టాంగ సం[గ్రిహం అనువాదం పన్నెండో అధ్యాయంశుంచి ఇరవై ఒకచో

ళ్‌ అధ్యాయంవరకు ఈ భాగంలో ఇందుకృత వ్యాఖ్యానహితంగా చేర్చడం జరిగింది తక్కిన (గంథ భాగాలుకూడా త్వరలో వెలువరించడం జరుగుతుంది ఈ [గంథం ఆయుర్వేద విద్యార్ధులకు చాలా ఉపయోగకారి. ఈ ము దణలో ఏవైనా లోపాలుంటే సహృదయులు వాటిని మా దృష్టికి తీసుకొనివస్తే మలిము[దణంలో వాటిని సవరించగలమని డునవి

విషయనూచిక

పం్యడెండవ ఆధ్యాయము ద్వివిధావధ విజ్ఞానీయము) ఆకర 28 _ పదమూడవ అధ్యాయము ఆ గసం[గ్రహము) శీ7--64 3 పదునాల్లవ అధ్యాయము శోధనాదిగణ సంగహము! 65-78 4 పదియైదవ అధ్యాయము మహాకషాయ సంగ్రహము) _ 79- 00 5 పదియారవ అధ్యాయము (వివిధగిణ సం్యగహము) 01.1 5 6 _ పదియేడవ అధ్యాయము ((దవ్యాది విజ్ఞాగ్యయము) 1 6-ఒ159 7 పదునెనిమిదవ అధ్యాయము రనభేదియమ ) 60. 94 8 పందొమ్మిదవ అధ్యాయము దోషాది విజ్ఞానీయము) 95.237 9 _ ఇరువదియవ అధ్యాయము దోషభేదీయమి.) 238-278 0 _ ఇరువదిఒకటవ అధ్యాయము _ (దోషో షకమణీయము) 279-308

ఇద అష్టాంగ సంగహ వ్యాఖ్యానము ఇడ 3 పండ్రెండవ అధ్యాయము

మూలము అథ్రాతో ద్దొాఎిదౌవధ బిజ్డాశీయయధ్యాయం న్వాథ్యానా మ

ఇలిఅనిజ్ఞవలరా(తేయా దయోమవార్షయ

[వళి వదార్థము అధ=పిమ్మటి ఆతఃవాఅందువలన ద్వివిధాషధ విజ్ఞానీయమ్‌ = ద్వివిధాషధ విజ్ఞానీయమను అధ్యాయమ్‌ = అధ్యా యమును వ్యాఖ్యాస్యామ జఉజనివరించెదము ఇతిహవాఇదేవిధముగ అతేయాదయ = ఆ్యత్రేయుకు మొదఎగు మహర్షయ == మదార్డులు ఆహురస్మ = చెప్పిరి

తొత్ఫార్రూము మాత్రాశితీయమను అధ్యాయానంతరము ద్యివిధాషథ విజ్ఞానీయ మను అధ్యాయమును ఆత్రేయాది మహర్షుఎ ఉవదేశించిన విధముగ వివరించెదము

ళళిలేఖు పూర్వాధ్యాయమున ఆహారము గురించి వివరింపబడినది ఆహారసం స్కారమునకు మిథ్యాహారజన్యములగు వ్యాధులను శమింపజేయుటకును నిత్యజీవనమునకు తరచుగా ఉపయోగపడునట్టివియగు [ద్రవ్యముల యొక్క స్వరూప పరిజ్ఞానముకొరకు ద్వివి ధౌషధ విజ్ఞానీయమను ఆధ్యాయము 1పారంభించబడినది మూలము ద్భాబిదమొవధ మూర్జన్కరం లో థ్ముంచ జళయవివో భయాళ్ళుకత్‌

నావాుల్వేనతు నిర్జేో తతోర్థన్ఫలం ద్ధావిధోం రనాయనిం వొదీళళజంచ

రోగఛ్ళుమవి ద్ధాిధవ్‌ రోగన్య (వనమున మత్రళర్భ్‌ భతలంచ భ్రనళ్ళ్‌

ద్ధొబిభం (ద్రవ్య మ్యదవ్యాంచ తృత్యదొవాల (తిఖిభం జొమమౌద్భాదోం

వంగమవజితి తోను వక్య్యమాణ హేమాది లనణాంతం (ొయేణ నే

జొద్భిదంతు శ్రురర్చ్భానన్చతు వానక్సృత్తు వీడదొవధలేదోన. నతుర్చాధం

భవతి త్య థలినో వనన్ఫతి త్రువ్చవలవాన్యానన్సుత్వ వల్లీ గుల్టుం

వీఢుత్‌ థభలతాన్తాత్వావదిరితి జంగ మేద్ధువంతు మడువ్భుతాది వంగో

మంగ వ్రుమావల

(వళివదార్థతు ఊర్హస్థరమ్‌ =బఎవర్ణవృద్ధికరమగునది రోశఘ్నంచవారోగ మొను నివారించునది (అని జౌషధమ్‌ = జౌషధము ద్వివిధమ్‌= రెండు విధములు ఉభ్రయ్పముపిజ రేండు వివముంస బొషధములును ఉభయాత్మకంచ=రెండు విధములగు ధర్మములను కలిగి యుండును బావాల్యేనతు=అధిక్యతచే నిర్ధేళ కానిర్ధెశించబడినద్యి

(1)

2 అమ్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము త్మత = ఆరెంటిలో రసాయనమ్‌ = రసాయనము వాజీకరణంచకడావాజీకరణముయని ఊర్ష స్కరమ్‌= ఊర్జస్కర (దవ్యము ద్వివిధమ్‌ = రెండు విధములు రోగస్య= వ్యాధియొక్క- (పకమనమ్‌ = శమింపజేయునది ఆఅపునర్భవకరంచ= అపునర్భువకరము (వ్యాధిని. తిరిగి ఉత్పన్నము క్షాకుండు నట్టు చేయునది) అని రోగఘ్నమపి = రోగఘ్నమను [దవ్యయులును ద్వివిధమ్‌ == రెండు విధములు పునళ్చజ=మజియును (దవ్యమ్‌ = దవ్యము ఆ్యద్రవ్యంచ = ఆ్యదవ్యము అని ద్వివిధమ్‌ = ([చవ్యము) శ₹ండు విధనులు తత డు [(దవ్యాదవ్యములలో భౌమమ్‌ =భౌమము. జొద్భిదమ్‌ = జౌద్భిదము జంగమమ్‌ = జంగమము ఇతి=అని దవ్యమ్‌ =(దవ్యము తివిధమ్‌=మూడు విధములు తేషు=తివిధ (దవ్యములలో [పాయేణ జత్రం్యయిచుగా వవ్యమాణవాచెప్పబోవు 'హేమాది= సువర్ణము మొదలుకొని లవణాంతమ్‌ = లవణమువరకు _ భౌమమ్‌=భూమినుండి లభించు (దవ్యము జౌద్భిదంతు = న్వయముగా భూమిని ఖేదించివచ్చు _దవ్యము వనస్పతి వానస్పత్య వీరుదౌషధిభేదేన = వనస్పతి వానస్ప త్య వీరుద్‌ బొషధి అనుభేదముచే. పున = మజటియును చతుర్విధమ్‌ == నాలుగు విధ ములుగ భవతి = అగుచున్నది త్యతవావానిలో ఫలిన =ఫలముకలవి వనన్పతి జవనస్పతి అనబడును పుష్పభలవాన్‌ =వుష్పములు ఫలములునుకలవి వానస్పత్య ఇ వానస్పత్య ములు వల్టీగుల్మమ్‌=తీగెలుగ గుబురుగ. పెరుగు కుపములు వీరుత్‌ =వీరుదులు. ఫలషా కాంత్తాతు=ఫలమునిచ్చి నకించునది జొషధి =శ్రాషధి ఇతి అని చెప్పబడును జంగమోద్భ వంతుకాజంగమ [ప్రాణుల నుండీ అభించు మధుజాలేనె షృుతాదివానెయ్యి మొదలగునది జంగమమ్‌జాజంగమముకు [దవృమ్‌ =(దవ్యముగ ఆహు *ఎ=చెప్పుదురు తాత్ఫృర్యాయు ఊర్జస్క-రము రోగమ్నము అని జొషధములు రెండువిధములు [పతియొక దానియందును. రెండువిధములగు కర్కులనుజేయు. శక్తియుండును _ కానివాటి యొక్క (ప్రధాన కర్కననుసరించి ఊర్జస్తూరము. రోగమ్సుమను వ్యవవ రము _ఏర్పడిసది ఊర్జస్కరము రసాయన వాజీకరణబేదముచే రెండువిధములు (పశమనమ ఆపునర్భవము అని రోగఘ్నములును రెండువిధములు. (చవ్యము అదవ్యము అ? జౌషధము మజియొక పధతిగ రెండువిధములు విభజింపబడినది భౌమము. జొద్చిదమ జంగమము అని _దవ్యము ఇంకొక పదతిగ మూడువిధములు విభజింవబడినది సువర్హము మొదలుకొని లవణాంతము వరకు [్రంథమున మున్ముందు చెప్పబడు 1దవ్యములు భౌమములనబడును వనస్పతి వాన నృత్యము వీరుదము. జొవథియని జొద్భిదము నాలుగు విధములు పుష్పించక ఫలములను మాత్రము నిచ్చువాటిని వనస్పతియని పుష్పించియు ఫలములనిచ్చువావిని వానస్పత్యమని అందురు. తీగెలగపెరుగువాటిని లేక భూమిమై. వ్యాపించు. క్షుపములను వీరుదములందురు ఫలించిన పిదప నశించువాటిని కౌషధియందురు. తేనె. నెయ్యి మొదలగు (దవ్యములు [పాణులనుండి లభించుటచే జంగమ్మదవ్యమందురు కళిలేఖ శరీరమునకు ఉపయోగపడు వస్తువులు జొషధము అనౌషధము అని శెంకువిధములు జౌషధము శరీరమునకు హితకరమైనది అనౌషధము అపథ్యకరముగ స్లేర్కొానబడినది బౌషధము ఊర్చన్కర రోగఘ్న భేదముచే రెండువిధములు ఊర్జస్క్ర్ర

కి (దవ్యము ఆరోగ్యవంతుని యొక్క శరీరమునకు బలము వర్ణము మొదలగువాటిని వృద్ధి జేయును రోగఘ్నబౌషధము వ్యాధిని శమింప జేయు ఐనను రెంటియందును ఊర్జస్ట రత్వ రోగఘ్నత్యమను రెండు కియా ధ్మ్మోములును ఉండును ఊర్జస్కర దవ్యమునకు ధాతుసామ్యతను కలి%ంచు శక్తి యుండుట వలన రోగఘ్నముగయున. పనిజేయును వ్యాధిశమించిన విదప శరీరమున బలవర్జాదులు వృద్ధిజెందును కావున రోగఘ్న (దవ్యమున కు ఊర్జన్కరత్వ ధర్మము కలదని నిరూపిత మగు చున్నది ఇట్టి రెండు ధర్మములలో థవ్యమునందు ఎట్టి ధర్మము విశేషముగ నుండునో అట్టి ధర్మమును బట్టి ఊర్జస్కరమని యో రోగఘ్నమనియో (ద్రవ్యము వ్యవహరించ బడుచున్నది రసాయన వాజీకరణ భేదముచే ఊర్జస్కర జౌషధము రెండు విధములు ఉత్పన్నమగు వ్యాధిని ళమింప జేయుట శమించిన వ్యాధిని తిరిగి ఉత్పన్నము కాకుండునట్టు జేయటయను ధర్మద్వయముననుసరించి రోగఘ్న జౌషధముయును రెండు విధములు ఇట్టి రోగఘ్న జౌషధము (దవ్యము అ దవ్యము అని మరియొక విధముగ విభజించబడ రెండు విధములుగ చెప్పబడినది సకలేందియ విషయ మగచు మూర్తివంతమగు దానిని [ద్రవ్య మందురు [దవ్యలక్షణమునకు విరుద్ధమగు లక్షణ-ల కల దానిని అ్యదవ్యమందురు [దవ్యా [దవ్యములు రెండును రోగ(పళమనమునందు వ్యాధ్యపునర్భవము నందును శక్తి కలిగియుండును భౌమాది భేదముచే (ద్రవ్యము మరిమొక వద్ధతిగ మూడు విధములు చెప్పబడినది సువర్ధాది లవణాంత (దవ్యగులు భౌమ[దవ్యము అనబడును వనసృత్యాది భేదముచే జౌద్భిదము. నాలుగు విధములు ఫలములను మాాతమి నిచ్చునవి వనస్పతియని పుష్పించి వలించు వాటిని వానస్పత్యముంని యందురు. వ్యాపించు లతలు భూమిని అంటుకొని భూపువై నూక్మ శాఖలుగ వ్యాపించు వాటిని వీరుదులందురు ఫలించిన పిదప నశించునవి కొషధ్యములుగ చెప్పబడు చున్నవి జంగమ పాణుల నుండి లభించు ఘృతము మధు మొదంఎగు [ద్రవ్యములు జంగమములనబడును ఎశేవవ్యాఖ్యా హేతుజ్ఞానము లింగజ్ఞానము జావధజ్ఞానము చికిత్సృయొక్ట 1పధానాంగములు ఇట్టితీవిధ అంగములు స్వాస్థ్యసంరక్షణమునకు రోగ్యపళశమమునకును తోడ్పడుచున్నవి ఈ మూడింటిలో బౌవధముమాతము (కియాత్మకముగ చికిత్సయందు ఉపయోగపడుచున్నది జాషధముయొక్కు విశేషజ్ఞాన పూర్వకముగ జేయబడు. చికిత్స ధర్మమును అర్ధమును యశస్సును కలుగజేయును చికిత్సలన్నింటిలో రసాయన _ వాజీకరణచికిత్సలు విశేషవలదాయక ములు వృద్ధాప్యమువంటి. వ్యాధులు సహజముగ వచ్చుళుండును _ అట్టివృాధిని నిరోధించి దేహ పటుత్వమును. దీర్ధ్థాయువును రసాయన చికిత్స పసాదించును రసాయినం ఏతత్‌ పోక్తం యజ్ఞరావ్యాధినాళనమ్‌ అని ౧సాయనము నిర్వచింపబడినది _ స్వస్థస్యోర్జస్టూరం యత్తు ఛత్‌వృష్యం త్మృదసాయనమ్‌ స్వస్థునకు బలమును వీర్యవృద్ధిని కలిగించు జొషధము.ను వృష్ష్యమ్షన్సి రసోయనమని చరకాచార్యుఎ చెప్పిరి 1పాయేణ రోగాణాంద్వితీయం ప్రశమే మతమ్‌ క్కర్దస్కరమునకంటె భిన్నమగు (ద్రవ్యము రోగమ్నమనబడును రసాయనచికిత్సచే స్వాస్థ్యమురక్షింపబడును ధాతువులకు ఇంద్రియములకు సమస్తశగీరమునకును శక్తి

అహ్టాంగ నం(గహ వ్యాఖ్యానము క్షలుగును .. డీర్దాయవు స్మృతి మేధశక్తి ఆరోగ్యము పటుత్వము మెదలగునవి కలుగు చుండును అపత్యసంతాన కరం యత్‌ సద్య నంపహర్షణమ్‌ వాజీవాతిబలోయేన యాత్య (వవతిహత స్రీయ అని వాజీకరణ కృత్యములు చరక సంహితలో నిర్వుచించ బడినవి వాజీకరణ (దవ్యము పుతపొద్రాది సంతాన పరంపరను అవిచ్చిన్నముగ సాగించును శ్ముకవృద్ధిని కలుగ జేయను సంభోగ ళక్తిని పెంచి మైభునమునందు ఉత్సాహమును కలి గించును శరీరం నకు ఇం[దియములకు బలము నిచ్చును చరక చికిత్సా స్థానము యొక్క _పథమాధ్యాయమున భేషజము అభేషజమని (దవ్యమ. రెండు విధములుగ వెప్పబడి“ది స్వున్థస్తోర్డస్కరము ఆర్త స్యరోగనుత్‌ అని భేషజము.. రెండు విధములు అభేషజము వాధనము అబాధనము అని రెండు విధములుగ చెప్పబడినదొ తాత్కా-లికముగ వాధను కలుగ జేయ. ఆవాలు జీడి మొదలగు |దవ్యములు బాధనములు సంయోగ విరుద్ధమగు (వవ్యములు దీర్హకాలమున కుష్టుమొడలగు ఘోరవ్యాధ్య లను కలుగ జేయటచే సానుబాధనములను బడును మూలము ఆ/దవ్భుం శనడవవానానిలా తవచ్చాయా మం(నా న్హ్రందానభయోత్రా నజోఖణ వొర్డ్‌లి న! న్వవృుజాగరణ నంవావానాది శీవతివదార్థము ఉపవాస = ఉపవాసము అనిల=వాయువు ఆతప=ఎండ భఛాయా=నీడ మం[తజమం్యతము స్వా స్వదాన= ఓదార్పు. నిచ్చుట భయౌెాభయము ఉత్తాంస == విశేషముగ (శమ పెట్టుట వోభణ =పీడించుం పహర్షణజడాసంతోత పెట్టుట పిసుకేట ఆది= మొదలగునది పున ఉ=ఖతే ఆ_దవ్యమ =ఆఅ దవ్యమనబడును తాల్బుర్థూము ఉపవాసము వాయువు ఎండ నీడలను సేవించుట మంతము ఓదార్పును కలిగించుట భయపెట్టుట [శ్రమపేట్టుఎ పీడించుట సంతోష పెట్టు. బెదిరించుట న్నిదించుట జాగరణము చేయ-ఎ ఒళ్ళు పిసుకుట మొదలగునవి ఆ_దవ్యము లనబఐడును కళిలేఖ సకలేంధది య[గావహ్యాములగు మూర్త |దవ్యములను మాతము (దవ విజ్ఞానీయపకరణమున [దవ్యములుగ అంగీకరించిరి న్యాయకాస్త్రరీత్యా వాయువు మూర్త (దవ్యమైనను హరీతక్యాదులవలే అకారము లేకపోవుటచే. ఇచట అమూర్త _దవ్యమ.గ అంగిక రించబడినది. హరితక్యాదులకు ఆకృతికలదు సకలేం[దియ_గాహ్యతయు కలదు చూర్ణమ్స కషాయముమొదలగు నానావిధ కల్పములుగా ఉపయోగించు ఎకు ఫీలుకలదు వాయువ్పునకృ సకలేర్షదియ గ్రాహ్యత్వము ఆకృతిమత్వము (మూర్తి త్వము) లేక పోవుటచి అ, దవ్రమ.గాలెక్కిం చ బడినది య తాగ్రితాకర్మగుణా అనులకణముచే వాయువు దవ్యమనిరు. చెవ్న్వన్స

క్‌ పరిచ్చిన్న పరమాణువత్వం మూర్తిత్వమను లక్షణము ననుసరించి వాయువు పరమాణు పరియంతము విభజించుటకు వీలగునదగుటచే మూర్త దవ్యమనియిను చెప్పనగును మూలము ఛ్రునలవిచ (తితదమొవధం దై వవ్యాసౌశ్రయం య్రివ్యావాశ్రయం ఎత్త్హావవియళ్సేతి తత దై వవ్యావా(శ్రయం మంతౌవధి మజీమంగల ఎల్టువవోాల వోమనియమ్య(ప్రాయల్చిత్తో వవాన న్చూగ్ర్యాయన (వజీధానో మనాది యు _త్రృవ్భాపౌశ్రయ మువోరౌవధయాజినాది నత్వొావజియః శ్రుశరవాతాన్ధునోన్యగవాః (వతినదార్థ మ దై వవ్యప్మాశయమ్‌ =దై వవ్యపా(శ యము యు క్తివ్యపాాశయమ్‌ = యుక్రివపాశయము సత్త్యావజయశ్చ=సత్తావజయమున్ను ఇతి=అని పునరపిచైె ఇంకను కజౌషధమ్‌కజాబౌషధము _తివిధమ్‌*= మూడువిధములు త్మత =అట్టిమూడింటిలో మంత =మంతములు ఓషధి = ఓషధులు(ధారణమునకు మణి =మణులు మంగల=మంగ లకరమగుకార్యములు బలి=బలులు ఉపహార (మొక్కుబడులు పోమాపహోమములు నియమ=నియమములు [పాయళ్చిత్త=[పాయశ్చిత్తకర్మలు ఉపవాస = ఉపవాసములు స్వన్త్యయన=న్వ స్తివాచనములు పణిధాన= దేవతానమస్కా-రములు గమన=తీర్ధయ్యాతలు ఆదిజ మొదలగునవి _ దైవవ్యప్మాశయమ్‌= దై వవ్యపాశయజౌషధమనబడును ఆహార=ా ఆహారము జౌషధ డా బౌషధములయొక్క యోజనాదిె*సమకూర్చుటమొదలగునది యుక్తివ్యపాాశయమ్‌ జ యుక్తి వ్యప్మాశయటౌషధమనబడును పున =ఇంకను అమీతాత్‌ = (పతికూలమగివాటినుండి మనోన్మిగహ =మనస్సును నిగ్రపించుటము సత్త్వావజయఃజా సత్తావజయజౌషధమనబడును తాత్పర్యము దై వవ్యప్మాశయము యు _క్రివ్యప్వాశయము సత్తావజయము అను భేదములననుసరించి జొషధమ. మూడు విధములుగ విభజించ బడినది ఇట్టి మూడింటి లో మంత _పథావము మణులను ధరించుట ఓవధులను శరీరముడై ధరించుట శుభకర్మ లను జేయుట బలులను ఇచ్చుట ఇష్టదేవతకు ముడుపులు చెల్లించుట పోమములను జేయుట నియమములను పొటించుట పాపనివృత్తి కొరకు [పాయశ్చిత్త హోమములు మొదలగు వాటిని జేయుట ఊవవాసము నాచరించుట స్వస్తి పుణ్యాహవాచనములను నిర్వర్హించుట దేవ (వాహ్మణ గురుజనులకు నమస్కరించుట పుణ్య తీర్ధములను శృీవించుట కొరకు దేశసంచా రము జేయట మొదలగు వాటిని దై వవ్యపాశయము లందురు ఆహారముగను జొవధ రూపముగిను నానావిధ ద్రవ్యములను నానావిధములగు కల్చనముల ద్వారా ఉపయోగించుట మును యుక్తి వ్యపాాశయమందురు అమితములగు ఆహార విహారములనుండి మన (పవృ తిని నిరోధించి మనన్సునకు థ్రైర్యము శాంతిని చేకూర్చటమును సత్తావజయ మందురు ఎశేషార్టము... పూర్వజన్మకృతంపాపమ్‌ వ్యాధిరూ పేనపీడ్యతే అనుఆర్యోక్తి ననుస్ర్రించ్చి పూర్వజన్మకృతపాపము ఈ జన్మ మునవ్యాధిరూపముగ అనుభవము నకువచ్చును స్వరల్పకారణమ్షుచే ఘోరఐ శిధిసంభవించుచుండును ఇదేవిధముగ అభిచార అభిశాపములవలన

అషహ్షాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యోనము భూతములయొక్క- [గహములయొక్క ఆవేశమువలన జ్యోతిషళాస్త్రానుసారము చెప్పబడిన వార్యాదిగహములయొక్క్ల వికృతసంచారమువలన రోగములు సంభవించును అట్టివ్యాధులు యుక్తి వ్యప్నాశయ జౌషధ సేవన మ్మాతముచే శమింపజాలవు కావున వాటిని నివారించుటకు +జైవవ్యపాశయవగు. జౌషధమును ఉపయోగించలవయును_ నిజాగంతుక వ్యాధులను శమింపజేయుటకు యుక్తివ్యవ్యాశయ కౌషధముఐను ఉపయోగించనగును మిథ్యాహార విహారములకు _పజ్ఞాపరాధమునకు మనస్సు (ప్రధానకారణమశుటచే అట్టిమనస్సును అమితము లగువాటియందు [ససరించక యు-డునట్టు నిరోధించటమును సత్త్వావ జయమందురు మూంము వ్రునరవి (తిఎిబజ్‌ ఆవళోర్షణం (వత్యతి శిదానత్యా గళ్ళు తో భనలవతర్షణా దయా ద్భావిధా ఖొవ్య్రూ భోంతరభేదోన తత వావ్యా వతోర్గతాం టగస్హ్యాద్భ దోవ వజ్యత్మమి కలాభ్రాదివు త(శ్త్రవాన్న యంశతాదిఖిః ఆభ్యాంతరొం శునోర్భ్వమనో ఎలేచనాదిఖిః (చకృతిబిధానిం కమనజ్‌ తద్భా వ్యా మభై్రాంగ స్పేద (వదోవా వం పేకోన్యుర్దనాది అభ్రాంతోరోం యద్ర రమనువఎివ్వా ఎజోథ యద్ణోపాన్‌ తయయతి. రిదానత్యారోయథా దోషం లీతోత్హానన వ్యాయామ్రూ దీనాం వర్జనమ్‌ న్న గ్ధడూకా ద్యూనఖ్యా వవోల్‌ల్బ తత స్తా 9ది సాధ్యా బేవవమును (మతో శత లేవ జసొద్యోలస్తా0ది (వతివదాల్థయు... పునరపి = ఇంకను అపకర్షణమ్‌ = ఆపకర్షణసు వకృత్తి విధానమ్‌= వకృతి విధానము నిదానత్కాగళ్చ షె నిదా నత్యాగము అని (తివిధమ్‌ =జౌషధ్రర్చ మూడు విధములు తేజ అట్టి అపకర్షణాదయ జ=తఆపకర్షణాదులు వున ” ఇంకను వావ్యా భ్యంతరభే దేనా బాహృము అభ్యంతరము అకుభేదముచే ద్వివిధా = రెండు విధములు త్మత = రెండింటిలో (గన్టి౭౮గంధి అప్బుద = అక్బదము ఉపపక్మ =ఉవపక్ష్మము కృదమజు కృమి శలస్టికా శల్యము ఆదిషువ మొదలగువానియందు శస్త్ర= ళత్రములు హస్త =చేత్రల యన్త= యం తములు అదిభి =మొదలగువానిచే తీసివేయటమును) బాహ్యాపకర్షణమ్‌ బావో పకరణము అందురు పున జమతియున వమనవిరేచనాదిభి =వమనవిరేచనమ్షలచ్చే ళ జా అధి ఆభ్యంతరమ్‌= అభ్యంతరావకర్షణ మందురు శయనమ్‌= దోషములను ₹మింపజేయటమ్షృన్సు [వకృతి విధానమ్‌ =(పకృ్పతి విభానము అందును అభ్యంగము స్వేద = చెమటనుబుట్టించుట్క (పదేహ= లేపనము పరిషేక ముూధారాదిపరి నేచనము. ఉన్మర్థనవానలుగు పెట్టుటము. ఆద్విజఐ మె దలగునవి తద్చాహ్యమ్‌ = బాహ్య పకృతి విధానము అందురు యత్‌=ెఎట్టికౌష ధక్స్సు అ నరమ్‌ = శరీరములో అను[ పవిశ్య=(పవేశించి అవిమోభయఆ 5 = వమోభనుకలిగించక్రప్ట దోషాన్‌ జవాతాదులను శమయతిజాళమి పజేయనో ఆభ్యంతరమ్‌ =ఆభ్యంతర (ప్రక్షృత్చి విధానము అందురు యాథాదోషమ్‌ =దొషానుసారబిగ శీత=శీతము ఉష్ణ _వేడిమి ఆసన= కూర్చొనియుండుఎ వ్యాయామ = వ్యాయామము ఆదీనామ్‌ = మొదలగువాటియొక్ష్య వర్జనమ్‌ = పరితా గము స్నిద్ధాస్నిగ్ధెము రూక్షజరూతము ఆది = మొదలగువాటియ్సాక్ట్ల అనభ్యవహారశ్చ = అభ్యసింపక యుండుఎమును నిదానత్యాగ =నిదాన పరివర్జవ మందురు

7 త్యతజ్యగంథిమొవఎగువాటియందు. ళస్తా౦దిసాధ్యే =శ స్తాంచులచే సాధ్యమగువ్యాధియందు భేషజమ్‌=హరీతక్యాదికొషధమును అమ్మకమేత = ఉపయోగించనగును భేషఎసాధ్యేవా కౌషధముచేనె ధ్యమగువ్యాధియందు. శస్తా9ది=ాళస్త్రాదులను న=ఉపయోగింపగూడదు

తొత్హ లాయ భాషధమును ఇంకొక విధముగా విభజించిచెప్పిరి అపకర్షణము (పక ఫఎతివిధానము నిదాశత్యాగము అని జాషధము మూడ విధములు (సతియొకటి బాహ్యము ఆభ్యంతరము అనుభేదముచేరెండేసివిధములగును_ బాహ్యాపకర్షణము 2 ఆభ్యంతరాపకర్ష అము 3 జాహ్యూపకృృతివిధానము 4 అభ్యంతర్మవకృతివిధానము 5 బాహృనిదానత్యాగము 6 ఆభ్యంతరనిదానత్యాగము (గంధి అర్చ్బ్చుదము ఉఊపపవ్ష్మము న్మేకరోగభేధము) కృమి శల్యము మొదలగువ్యాధులను శస్త్రము హస్తము యంతము మొదల ౫ వాటిచే నివారశించటమును బాహ్యాపకర్షణమందురు వమనవిరేచనముల ద్వారాదోషములను శరీరమునుండి వెడలింప జేయుఎమును ఆభ్యంతరాపకర్షణ జొమధమనియందురు దోషములను శరీరమునుండి బయటకువెడలింప జేయకుండగనే _ వాటిస్టానములయందు దోవవికృతిని శమింపజేయు కౌషధమును (పకృతివిధానమని యందురు. అభ్యంగనము స్వేదము పలేపము పరిషే కము నలుగుపెట్టుట మొదలగునవి బాహ్య(ప్రకృతివిధానము అనబడును జౌషధము శోరీ రముయొక్క- (సోతన్సులలో [ప్రవేశించి దోషములను వాటి స్థానములయందుమ్యాతమే శమింవ జేయు బౌషధమును ఆభ్యంతర (పకృతివిధానమందురు శీశగుణముకల ఆహారవిహారము వలన సంభవించిన వ్యాధులయందు. శీతగుణముకల ఫీతవీర్యముకల ఆహారవిహారములను త్యజించుటయును ఉష్టగుణ్మపధాన పదార్థ సేవనజన్య వ్యాధుఎయందు ఉష్ణగుణముగల ఉష్ణవీర్యముగం ఆహారివివోర సేవనమును పరిత్యజించుఎయును. నిదానత్యాగ మనబడును దోవవికృతిననుసరించి నుఖాననము _ వ్యాయామము న్నిదమొదలగు వాటిని ఆచరించుఎయో తేక ఆచరించకయుండుటయో నిదానవ్యాగ మనబడును ఇదేవిధముగా దోషమునకు విరుద్ధము లకు న్నిద్ధరూఇాది ఆహారవృవహారాది పరిత్యాగమును నిదానత్యా మగును స్నిడ్ధద్యావోర పరి త్యాగము అభ్యంతం నిదానత్యాగమని శీతోష్టాననవ్యాయామాది పరిత్యాగము బాహ్యని దాన త్యాగమిని చెప్పనగును _ గంథిమొదలగు కొన్నివ్యాధులు ళస్త్రములచేతన _ హరీతక్యాది [దవ్యములచేతను శమింపజేయుటకు వీలగుచున్న వి జ్వరిము గహణిమొదలగు రోగములు జౌవధము చేతనే శమింపడేయటక సాధ్యమగుచున్నవి శత్రు సాధ్యమగు వ్యాధులయందు గొాపధమును ఉపయోగింపవచ్చును కాని జాషధసాధ్య వ్యాధులయందు శస్త్రములను మ్యాతము ఉపయోగించకూడదు

కలలేఖ అవకర్షణము మొదలగునవి బాహ్యోభ్యం =రభేదముచే [ప్రతియొకటి రెండువిధమిలు (గంథిమొదలగుఎ టిని శస్తాందులచే నివారించు టమునుబాహ్యాపకర్షణమందురు వమన విరేవనాదుల ద్వారా గోషములకు శరీరమునుండి బయకు వెడలింపజేయటమును ఇభ్యంతరాపకర్షణమందుర దుష్టమగు దోఒములను శరీరమునందే శమింపజేసి సమస్థితి యండుంచఎమును (పకృతి విధాశమందురు అభ్యంగనాది బాహ్య పయోగములచే దోష వికృతిని నివారించి శమింపజేయఎమును బొహ్యప్రకృలి విధానమందురు శరీరముయొక్క

8 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము మహా[సోతస్సులో జౌొషధము _వవేశ?ంచి దోషములను బహిర్గతముగావించకయే వాటిని శమింపజేటయమును ఆభ్యంకర (వకృతివిధానమందురు దోషవృద్ధికరమగు సామాన్య ఆహా రములను శీతోష్టమ.లను వ్యాయామాదులను విడవాడటమును నిదానత్యాగమని అందురు శ్రేష్మవికృతియందు శ్రేష్మవృద్ధికర ఆహారవిహారములను _ త్యజించుటయని అర్ధము భేషజసాధ్యవ్యాధులయందు శస్తాంది బాహ్యావకర్షణము ఉవయోగించగూడదు మూలము థ్రళరోవీ (తివిధం "'వాతుబివరీలం న్యాధివివరోీతొం ఉభోయార్థకాంచ తాత 'పౌతువివరీతం గుడున్యడ్ధ ీతాదినోవ్యాధౌాలముడూ జోట్దాది తభోతరిస్ట్రిన్టి తలత్‌ వ్యాధిఎివరీతం ద్వౌమూలోవ(శమౌ (తొచన్నేవా న్దేద్సొ అంధభున భృంనాడో దనంచక ర్భాణీంనో మనాదీ* నభధూవయామాంఉినాదీనివ తథాబిన్గూవనోవనావాన పౌటనాదీని (నతివదార్థియు పునరపి =ఇంక ము హేతువిపరీతమ్‌ = హేతువిపరీతము వ్యాధి విపరీతమ్‌ జవ్యాధివిపరీతము ఉభయార్ధకారిచ = హేతువ్యాధి విపరీతార్థకారియన డౌషధమ్సు (తివిధమ్‌ = మూడువిధవ- లు తత =ఇట్సీ మూడింటిలో గురున్నగ్ధకీ కాదిజే= ఇరు స్నిగ్ధ శీతాదుల వలన ఉత్పన్నమగు వ్యాధా= వ్యాధియందు లఘురూత్షోష్టాది ౯=లఘువు రూక్షము ఉష్ణము మొదలగునది తథా = ఇదేవిధముగ ఇతరస్మిన్‌ = ఇతరమగు వాటియందు ఇతరత్‌ = ఇతరము హేళువిపరీతమ్‌ = హేతువిపరీక మనబడును తొచవాఅట్టి స్నహ స్వదౌ= స్నేవా స్వేద ర్మలు లంఘణ బృంహణి=లంఘన బృంహణ చికిత్సలు ద్వారెండును మూలోప[కమౌ = [పధానకర్మలు వాాధివిపరీతమ్‌ = వ్యాధి విపరీత మనబడు చికిత్సయగువు సధూప ధూమాంజనాదీనిచచ=ాధూపము ధూమము అంజనము మొదలగు వానితో గూడిన వమనాదీని=వమనము మొదఎగు పంచ “ర్మాణి=పంచకర్మయ వ్యాధివివరీతమ్‌ =వ్యాఢివిపరిత్ర మనబడు జౌషధమగును తథా= ఇదేవిధముగా _ విమ్టూాపనమ్‌ =కరిగించుఎము వాడునట్టు జేయఎము ఉపనాహ - ఉవనాహము (రాపట) పాపవాదీని =పగుం జేయట మొదంగున వియును వ్యాధివివరీతములు అని అనబడును తాత్సర్రూము క్షాతువిపరీతము వ్యాధిఎపరీతము ఉభయార్థకారి అని జౌవి ధమ్సు మరియును మూడు విధములుగా చెప్పబడు చువ్పుది హేతువు అనగా రోగోత్పత్తి కారణపష్పు అట్టి హేతువునకు విరుద్ధమగు జొాషధమును హేతువిపరీతము అని అందురు గురు స్నిద్ధ శీకాదుల వలన ఉత్పన్నమగు వ్యాధులప గురు స్నిగ్ధ శీతాది గుణములు కారణము లగ చున్నవి అట్టి కారణములకు విరుద్ధ బులగు. లఘు రూక్ష ఉష్ణ ణమ లు అట్టి గుణములు కల [ద్రవ్యములు హేతు విపరీత బౌషధ “= అని అనబడును ఇదే విధముగా ఇతర గుణముల వలన ఉత్పస్నమగు వ్యాధులయిందు తద్విరుద్ధగుణముయి ఆట్టిగుణమ లుకల (చవ్యషములు హేతువిపరీతములగు. చుండును వ్యాభివిపరీత జౌషధము ఊపచారభేచముచే. రెండు విధ ములు. మొదటిది స్నేహన జౌషధయి.. రెండపది స్వేదన జొషధము ఇదే విధమ్సగ్య ఇంకోక రెండ విధములుగా చెప్పబడు మన్నది మొదటిద్‌ లంఘన జొషధము రెండవది బ్కంవ్లా

ర్ర

ణ బౌొషధము ధూపనకొావధము ధూవమమునకు ఉపయోగవడు కౌషధము నివానమునకు వమనము మొదలగు పంచకర్మలకు ఊపయోగింపబడు జౌషధము ఊపనాహమునకు పాటనమునకును ఊపయోగపడు జౌషధములును వ్యాధి విపరీత కౌషధములని చెప్పబడు చున్నవి

ఖానార్థిము. చికిత్సావిధానముననునరించి జొషధ భేదములుచెప్పబడినవి వ్యాధులను సంభవింవజేయుటకు ఎట్టిగుణములుకారణమ.లగుచున్నవో _ అట్టిగుణములకు విరుద్ధములగు అన్యగుణములు విరుద్ధగుణాశిత్యదవ్యములు హేతువిపరీతటాషధమనబడును గురుగుణము గల జౌషధమునకు లఘుగుణముకల జాషధము హేతువిపరీతమగును రూమ్షోస్టగుణజన్యవ్యాధు లకు తద్విరుద్ధములగు స్ని గ్ధశీతగుణములు అట్టిగుణములుకల్మదవ్యములు హేతువిపరీతములన బడును ఉప్మకమభేదముచేవ్యాధిఎపరీతబొషధములును స్నేహ స్వేదములనిరెండు. విధ ములు 606ఘక బృంహణములనిమరియొక రెండు విధములుకలవు కొన్ని సమయముల యందు హేతువునకుగల (పాధాన్యతను గౌణముగాగుర్తించి వ్యాధి విపరీతమగు బౌషధము యొక (పయోగమునందు దృష్టిని విశేషముగా 'కేందీకరింపవలసియుండును ఊర్థ్వ గామి రదక్తపిత్తమ.నందు విరేచనమును ఆథోగామిరక్తపి త్తమునందువమనమును (ప్రయోగించటము వ్యాధివిపరీతకొషధమనబడుచుండును శరీరమును బలియజేయుజౌషధమ. ను బృంహణముఅని అందురు శరీరమునుకృశింపజేయుటకు ఉపయోగవడు కొషధమును లంఘనము అని అందురు స్థూలత్వమునకు విరుద్ధములంఘనము లంఘనమునకు విరుద్ధము బృంహణము కెండును ఒకటికి మరియొకటిపరన్పరము విరుద్ధములు

కళిలోఖ _ వ్యాధ్యిపత్యేకతకు [ప్రాధాన్యతనొనగక _ వృాధ్యుత్ప త్రికారకములగు దోషములయొక్క-గుణములకు విరుద్ధమగు గుణములుక ఎదవ్యములను ఉపయోగించటమును 'హేతువిపరీతపొషధమనియందురు ఎర్వాదిగు+జన్యమగువ్యాధియంయు లఘ్వాదిగుణయుక్త మగు[ద్రవ్య హేతువిపరీతకొషధమగును ఇదే విధముగా లభ్వూదిగుణ జన్యమగువ్యాధియందు గుర్వాదిగుణ విశిష్రమగు[ ద్రవ్యము హేతువిపరీతమగుకు వ్యాధివిపరీతజౌషధ మునందు హేతువు యొక్క-వివక్షతపావంపబడదు వ్యాధి విపరీతమునందు ఉపచారపద్ధతులు రెండువిధములు లంఘనము బృంహణము వమనాదిపంచకర్మలు ధూవ ధూమాదులును వ్యాధివిపరీతములన బడుమ శస్త్రకర్మచే సాధ్యమగి గుల్మాదివ్యాధులయందు విష్టాపనాది పయోగమువ్యాధి విపకీతముఅని అనబడును విమాపనము అనగా విలయనము _ (కరిగించుట అని అర్ధము ఉపనాహ మనగా పిండ బంధము అని అర్థము మూలము యచ్చదోవళమనత్తే నతృానప్బూరే పేవతో౬భీవాతిం ముస్తావర్చృభితం

యవాగ్యూళ్చో (వమేహేరజనీయవాన్నం. చేత్కాబి. లత్తవత్తే చోర్జగే

విరేచన చుదోగే వమునత్‌ ఉళయార్థతారి త్రనర్ధి వవ్యావొశ్రాయ

ల!

నూవధత్‌.. తధావర్జాం ఛర్హ్యాశమతీసారేఒను లోచనం మదాత్యయే

మద్యాపాళం తచ్భదగ్ధేఒర్చి (వ్రతవశం విక్తేఒన్నద్లూడో వియూర్గగోనా

'స్పాద కట్చి భ్లులవ జతీత్టాన్లాభ్యూవవోలల్ళనిపా. (వవర్హనాయ న్దూమార్డా

అషహ్టైంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము

వొదానాయబ.. శ్లేవ్టుడి చాన్త ర్హిణాఢోన్న జ్జ ఎవ్‌ కీతోవచారన్నల్హ్రీజీలో

సోవ్టుజోఒన్తో (వవోళే నతథవిలయనాయేతి వశం బిధభంవ్వ్చాబివరీత

వేన నద్భెవవిం హేతువ్యాధవివరీత మర్థంకలోతి

(వతివదార్థియు. యిచ్చ = ఎట్టిదవ్యయి దోషళమనత్వే = దోషళమనమును జేయునది సతృపి = అయినప్పటికిని జ్వరే = జ్వరమునందు ముస్తా = తుంగము స్తలు పర్పటకమ్‌ = పర్పాటకము యవాగ్వశ్చ = అనేకవిధముంగు యవాగులును. (పమేహే= (ప్రమేహవ్యాధియందు. రజనీ=పసుపు యవాన్నంచ = యవల అన్నముమ ఇతి = అని ఆది=మొదలగునది విశేషత =పత్యేకముగా అభిహితమ్‌ = చెప్పబడీనది ఊర్ధ్వగే = ఊర్థ్యమగు రక్తపిత్తే=ర క్తపి త్త్రవ్యాధియుదు. విరేచనమ్‌ పవిరేచనము అధోగే =అధోగత మగు ర క్రపిత్తమునందు వమనంచ = వమనమును _ విశేషత = (వత్యేకముగా అభి హితమ్‌ వాచెప్పబడినది పున జమరియును ద్లైవవ్యప్మాశఃయమ్‌ాదై. వవ్యపా_శయము అని జౌవధమ్‌ జ పౌషధము ఉభయార్థకారి = ఉభ యార్థకారియననబడు బొషధ ము రెండువిధములు తథాచవాఇదేవిధము.గా _ ఛర్వామఛర్జియందు ఛర్థనమావమనము అతిసారే=అతీ సారమునందు అనులోమనమ్‌=మలము లనుశరీరము యొక్క- (కిందువై పునకు మళ్ళించుట (విరేచనము) . మదాత్యయే = మదాత్యయ _ వ్యాధియందు మద్యపానమ్‌ = మద్యమున్సు సేవించుట శుచ్చదడగ్దే = న్వల్పమగు అగ్నిదగ్ధమునందు అగ్ని[పతపనమ్‌ = అగ్నిచే తపింపజేయట _ (కాపుట) పిత్తే = పిత్తము అనర్హూఢే = లోపలఅణిగియున్న దియగు చుండగా వా=ఆథవా విమార్గగ = విపరీతమార్గమును_ అనుసరింపగా బహి (పవర నాయ = బయటకు వెడలింపజేయుఎకొరకు. న్వమార్గాపాదాశాయచ ౫ సరియగుమార్గ మున ఉంచుటకొరకు స్వేది = న్పే్ర్చదపఎ కట్వమ్హలవణ =క ఎ ఆన్హు లవణ రసములు తీళ్లోప్త = తీళ్లోష్ణగుణములుగల దవ్యములయొక్క- అభ్యవహార జూ అభ్యసించుటముకు శ్రేష్మణి= కఫము అన్నర్చి గూఢే=లోపల అశిగియన్నది యగుచుండగొ న్రజ్టై స్తంభించినది యగుకుండగా తత్పీడితశ్య=కఫముచే బాధపడుచున్న రోగియొక్క- ఊపష్మణ =జరరాగ్నిని అంత (ప్రవేశేన = లోసల స్తంభింపజే మయంఎద్వారా కవవిలయనాయ = కఫమును కరిగింప జేయటకొరకు బహి శీతోపబార * బాహ్యుమగు శీతొపచారము ఇతి” ఆని ఏవంవిధమ్‌ = ఈ విధమగునటిది పి=వీ కారణమువలన అవిపరీతమేవ = విపరీతము కానిది సత్‌ = అగుచు భేషజమ్‌ = కౌాషధము 'హేతువ్యాధివిపరీతమ్‌ = హేతువ్యాధి విపరీతమగు అర్హమ్‌ జ్ఞా పయోజ నమును కరోతి= చేయుచున్నది

తొత్సర్భ్వము. హేతువిపరీత వ్యాధివిపరితములగు జాషధములచే దోషములు శమించునవి యగుచున్నను కొన్ని వ్యాధులయందు కొన్ని పత్యేక విధానములు చెప్పబడినవి జ్వరమునందు తుంగమున్తలు పర్పాటకము యవాగులు (పమేహమునంచు పసుపు యనల అన్నమును ఊర్థ్వర కపి త్తమునందు. విరేచన మ ఆధోగతర క్రపిత్తమునందు వమనమృ మెదలగు [పత్యేక విధానములు విశేషముగా చెప్పబడినవి ఉభయా ర్ధకారి ఉప కవృక్స్స రెండువిధములు వాటియందు దేవతారాధనము హవనము మొదల సువాటిని -దెపవ్యప్మాళ్రయ్వ ఉభయార్ధ్థకారి. అని అందురు. దోషమునకును _ వ్యాధికిని విరుద్ధముగా నట్టి జొ 1ధయిను

ఉప్మకమమును ఉభయార్ధకారి జాషధము అనిఅందురు వమనవ్యాధియందు వమనమునుచే యంచుట అతిసారమునందు హరీతక్యాది అనులొమ |దవ్యములను ఉపయోగించుట మదాత్యా యమునందు మద్యపానము జేయుట అగ్నిచే సంభవించు స్వల్పదగ్భ్ధిమునందు అగ్నిచే తపింప జేయుట (కాపుట) మొదలగునవి ఉభయార్థకారి జౌొషధము అని అనబడును పి త్తము శరీ రము లొన్హంభించియండునపుడు అన్యమార్గ్లమున సంచరించునపుడు శ్వీదము కటు ఆను లపణరస(ప్రధానములగు (ద్రవ్యమ.లను తీశ్లోన్నద్రవ్యముల యొక్కయును ఉపయోశము ఉభయార్థకారి జౌషధమగును శ్రేష్మము న్తంభించి శరీరమున అణగియండునపుడు జర రాగ్ని యొక్క వేడిమి శరీరమునుండి బహిర్గత ముకొకుండునట్లు చేయుటకును కథమును కరి గించుటకొరకును బావ్యాశీతోవచారముచేయనగును ఇట్టి ఉపచారముఎ దోషముంకును వ్యాధికిని అవిరుద్ధ (సమానము) ములైయున్నను దోషనిపరీతముగను వ్యాధివిపరీతముగను కార్యముచేయుచు ఉభయార్థకారి జౌషధము అని అనబడుముండును

లలిలేఖ వ్యాధ్యారంభక దోషమును శమింవజేయు [ద్రవ్యము తద్దోషజన్యము లగు ఇతర వ్యాధులయందు ఉపయోగించుటకు వీలుపడదు పి త్తశ్రేష్కజ్వరములను శమింప జేయు ఘుస్తా పర్పటకములు గుల్మవ్యాధియందలి పి త్తశ్రేష్మములము శమింపజేయజాలవు యవాగ్యాదులను యథాసంభవము ఊహించి తెలునుకొనవఎయును హేతు విపరీతము వ్యాధి విసరీతముయును అగుచు వ్యాధిని శమింవజేయు [దవ్యమును ఉభయార్ధకారియని అందురు దైవ వ్యపాశయములగు మణిమంతాదులు రోగ న్వభావ విరుద్ధములగుచును రోగోపళమనము చేయచుండును. ఛర్జియందు తత్సరూపమగు ఛర్జిని (వనునమును) _పయోగించుట మొద లగు వాటిని స్వస్వ బుద్ధిచే కల్పించి ఊహింపనగును ఆంతర్నిగూఢమగు పిత్తమునకు స్వేద ము కల్పించటయు. _పళస్తమగు ఊపచారమగును పిత్తమునకు విరుద్ధములు కానట్టి కటు ఆమ్హాదిరనముల ఉపయోగము ఉభయార్ధకారి జొషధము అనబడును అన్తర్నిగూఢ పిత్తను యొక్క- బహి (వ్రవృషత్తికొరకు విరుద్ధమార్గమునందుండు వి త్తమును సరియగు మారమునందుం చుటకొరకును స్వేడకర్మ (వళ స్తమైది అట్టి పరిస్థితులయందు స్వేదము పిత్తమును వృద్ధి నొందించుటచే ఉభయార్థకారికొవధమగుచున్నది శ్రేష్మాది _ప్రతిబంధకములను నివారించుటచే స్క్యేదమునకు కొషధత్వముసిద్ధించుచున్నది అని తలచగూడదు. శ్రేష్కము ఆంతర్నిగూ ఢమగు నపుడు బాహ్యశరీరమునందుచేయబడు శీతోపచారముచే శ్రేషవిలయమునుపొందుకు హేమంత బుతువునందు జరరాగ్శి వబంముగానుండుననుయు క్తిచేనిది [(ధువపడుచున్నది మూలము అనొవధీం వునర్జి్యావధమేన నాదొనమ చఖాధనంబో త్మతనద్యా(పొజవారణం

వాభశంతాలాన్న రేశానునాదనమికి వరంచాతోర నవీర్యాదిఖే దోన యధాన్జూల

మౌవు ధైత దోళ ఉనదిళ్యూతే

(వతి వదార్థము.. పున కామరియును దాధనమ్‌ =బాధనము అనుభాధనంచ== అన్సవ్రాధనము అని ఆనౌషధమ్‌ = అనౌషధనము ద్వివిధమేవారెండువిధములు త్యత = ౨ రెండింటిలో సద్య = వెంటనే ప్రాణహరణమ్‌ =ఐ ప్రాణమును నశింపజేయునది

జీ అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యోనము దాధనమ్‌ జూ బాధఠము కాలా న్రరేణ = కొంతకాలము. పిదప్త (పాణజహరణమ్‌ =పాణమును హరించునది అన్గుబ్నాభనమ్‌ ఇఅనుబాధనము ఇతెఅని అనబడును అత పరంచాఇక ముందు రసవీర్యాదిఖెదేన = రసము వీర్యము మొదలగ వాటి భేదముచే యథాస్థూలమ్‌ = స్టూలరూషముగా శొషధ్లెకదేశ. ౬= జాషధములయొక్క కౌంతభాగము ఉపడదిశ్యతే = ఉపచేశించబడును

తాత్త్రర్దూము. బాధనము అనుబాధనము అని అనాషధ [(దవ్యము రెండు విధములు సద్య ప్రాణములను హరించదానిని బాధనము అని కాలాంతరమున (ప్రాణములను పోగొట్టు డానిని అను_బాధనము అని అందురు రసవీర్యాదిభేదముచే కొన్ని (దవ్యముల యొక్క స్థూలమగు వర్ణనము మున్ముందు చేయబడును

ళజిలేఖల బాషధముయొక్క బపహుఖేములను వివరించినపిదప వస్తుతము అనా వధ(ద్రవ్యమును. వివరించుచున్నారు.. [పరాననులగు కొన్ని (ద్రవ్యములు రసాడి భేదముబే చెప్పబడును

శావార్ధము.... బొవధముయొక్క. వివిధ భేదములు. (ప్రభేదములు వర్ణింప ఎడినవి “స్వస్థస్య స్వాస్థ్యీరషణం ఆతురస్యచికిత్సా అను ఆయుర్వేదము యొక్క ముఖ్యోద్దేశ మును ఆను సరించి (పథమముగా జొషధము యొక్క భేధములు తెలుపబడినవి

జాషధము ననన ఊర్జస్పరము రోగమ్నము | నతకననాాతాాడో ననన ననా రసాయనము వాజీకరణము రోగ(పళశమనను రోగఅపునర్భవము

మూ ర్రత్వామూర్తత్వ భేదముననసరించి (ద్రవ్యమువున విభజింపబడినది పరిచ్చిన్న పర మాణువత్వమూర్తత్వమ్‌ అని మూర్త (ద్రవ్యము యొక్క- నిర్వచనముచెప్పబడినది పరమాణు వులవరకు విభజించుటకు వీలగు జలము ఆగ్ని వాయువు పృథ్వి అను నాల్లింటిని మూర్త్మ దవ్యములని అందురు ఇచట మూర్తత్వమువకు ఆకృతిమత్వము అని అర్థమునుక లి పింఛి ఆకృతిగలవి హరీతక్యాదీ [ద్రవ్యములను [దవ్యములుగిను ఆకృతి లేనట్టి ఆతప ఛాయా దులను అదవ్యములుగను చెప్పబడినది కషాయాది కల్పనమ లకు ఉపయోగపడునవి (దవ్యములుగను అట్టు ఉప మయోగపడజాలనట్టివాటిని అ్మదవ్యములుగా వ్యవహరించిరనియయను చెప్పవచ్చును సర్వళాస్త్రసమ్మతమగు వాయువు జొషధ విభాగమున అ(దవ్యముగా పేర్కాన బడినది

9 "రెండవ వద్ధతిణా (2) జాషవధము లా [ద్రవ్యము ఆ(ద్రవ్యము ఉపవాసము వాయుసేవ నానన నము మొదలగునవి భౌమము కౌద్భిదము జంగిమము లా వనస్పతి _ వానస్పతి వీరుదము బొవరధి శారీరిక మానసిక దోషములను వ్యాధులను అనునరించి కౌషధము మూడవ పద్ధతిగా విభజించ బడినది (3) జాొషధము లా దై వవ్యపాాశయ యుక్తివ్యపాాశయ సత్తావజయము జౌషధము జాషధము పూర్వజన్మక ఇతషాప వి కేవముచే నంభవించువ్యాధులయందు దైవవ్యపాాశయ ఉప చారమ్ముకేష్టముఅని చెప్పబడినది పూర్వజన్మకృతంపావంవ్యాధిరూ పేణ పీడ్యలే ఆత్యు త్క-టై పుణ్యపాపైరిహైవఫంమవ్నతే. అనియును ఆర్యోక్తికలదు పూర్వజన్మమునందు చేసిసపాపసము ఈజన్మమున చేయఒడిన అత్యుత్క టపహాపమువ్యాధ్యుత్ప త్తికి కారణములని శాస్త్రసమ్మతము దోషజన్మశారీరకవ్యాధులయందు యు క్తివ్యపాశయము (శేస్టము రజన్త మోగుణములయొక్క_. వికృతిోలన ఏర్పడు మానసికవ్యాధలయందుసత్త్వావజయోప కమ ముువధానమగును ఇట్టు పత్యేకోప్మకమముఎయందు ఉపయోగపడు జౌషధము దైవవ్యపా శ యాది భేదముచేమూడు విధములుగా చెబ్బబడినది శమనం శోధనం స్వస్థహితం[దవ్యంతివిధమ్‌ అనుసిద్ధాన్తముననుసరించి బౌషధమును మూడువిధముఎ గా విభజించిరి స్వాస్థ్యసంరక్షణముకొరకు అసాత్మ్యేయ్యడియార్థ సంయోగమును (పజ్ఞాపహాధము కాలము అకు అసాత్మ్యకారణములను విడుచుట (శేయస్కర మగును

అహ్టైాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము స్ట _జాషధను అపకర్షణము (వకృతివిధానము నిదానత్యాగము దాహ్యావకర్షణము అంతకా బాహ్య పకృతి అభ్యింతర బాహ్య అభ్యంతర వక ర్షణము విధానము (పకృతివిధానము నిదానత్యాగము నిదాన త్యాగము చికిల్సాసౌలభ్యము ననుసరించి జాషధము మరియొక విధముగా విభజింపబడినది (5) జాషధము న సహేతువిప వ్యాధివిప ఉభయార్థకారి రితము రీతము మా త్రావిరుద్ధము నంయోగవిరుద్ధము అని అనౌషధము రెండువిధములుగా చెప్ప బడినది విషము ఉవవిషము మొదలగునవి అనాషధ విభాగమునందు చేర్చబడ చున్నవి అనాషధము బనానా నాడాలాత నాన నాల్ధననకోకారాళానోననాలనలావన ననా. బాధనము అనుబాధనము మూలము నులర్జం శృంవాడాం న్సిగ్జం వుడురం రలనవొౌతడూా*/ ఎవో వవారంకీతం నతవౌయం రనాయనమ్‌ 2 (వతివదార్థము సువర్ణమ్‌ = బంగారము బృంహణమ్‌ = బృంహణకరము స్నిగ్ధమ్‌ = స్నిగ్ధగుణముకలది రనపొకయో =రసమునందును విపాకమునందును మధు రిమ్‌ ఇమధురమైనది వివదోషహరమ్‌ జవిష వికారములను హరించును శీతమ్‌ =శీతవీర్యము కలది సకషాయ్రమ్‌ = కించిత్మ్యషాయరసముగలదిగను రసాయనమ్‌ - రసాయనకరముగను ఉండును తాత్మ్రర్యాము బంగారము బృంహణమును కలుగజేయును స్నిద్ధగుణము కలది మధురరసము మధురవిపాకముయును కలిగియుండును విషదోషమును నివారించును శీతవీర్యము న్వల్పమగు క షాయరసమును కలిగియుండును

క్‌ మూలము డూవ్యంంన్ని గ్ధంతపౌయాచ్లుం ఎవొకే మధురంనరవతు/ నయ౭శ్ఞావనం లీతలేఖనొం వాతోవి ల్తనిల్‌ 4 [వతివదార్థము రూప్యమ్‌ ౬= వెండి స్నిగ్ధమ్‌ = స్నిగ్ధగుణముకలది కా యాన్లమ్‌ =కషాయరసము ఆమ్హరసమునుకలది విపాకే = విపాకమునందు మధురమ్‌ = మధురమైనది సరమ్‌= రసగుణముగలది వయ స్థాపనమ్‌=వయస్సును స్థీరముగానుంచునది శీత్రమ్‌ == శీతవీర్యముకలది లేఖనమ్‌ = లేఖనగుణమ.గలదిగానుండును వాతపిత్తజిత్‌ = వాతవి త్తములను శమింపజేయిను తాత్పార్భ్థాయు. రజితము స్నిగ్ధగుణము కషాయరసము ఆమ్షుకనమును కలిగియుండును మధురవిపాకము సరగుణముయును కలిగియుండును వయస్సును స్థిర వరుచును శీత్రవీర్మయి లేఖనగుణములనుక లిగియండును. వాతపిత్తములను ళమింప జేయును మూలము తా(మంన త్రితమధురం కొపాయం లేఖనొంలము / కథటువొతరనం ళీతంరోనణంతభవి _త్తదొల్‌ శ (వతివదార్థము తామం = రాగి సతిక్తమరురమ్‌ = స్వల్పమగుతి క్రరనము మధురరనముఎను కలిగియుండును కషాయమ్‌ కషాయరసము లేీఖనమ్‌ = లేఖన గుణమును కలిగియుండును. లఘు = తేలికయైనది కటువిపాకిరసమ్‌ == కటువిపాకము కటురసమును కలది శీతమ్‌ =శీతవీర్యముగలది రోపణమ్‌= వణములనుమాన్సు గుణము కలదిగానుండును కవపి త్తజిత్‌ =కఫమును పిత్తమునుళమింపజేయును తాత్సృర్టూము. తాామము న్వల్చమగు తిక్తిరసము మధురరసము కపాయ రసములను కలిగియుండును లేఖనము లఘుత్వము కటువిపాకము కటురనము శీత వీర్యమును కలిగియుఎడుకు (వ్రణములను రోవణజేసి మాన్చించును కఫపి త్తములను శమింపజేయును భావార్థము. త్యామముశందు లేఖనగుణము రో పణగుణము అను రెండు గుణములుకలవు కానయందు లేఖనగుణముద్వారా కఫమునుగీచి బయటకు పంపును (పణ ములందు రోపణాంకురరు లను ఉత్పన్నమిగావించి పణములనుమాన్పును మైలతుళ్ళమును ఇదేవిధముగా గుణవమ లు కలిగియుండును త్నామము మైఎకుత్య్సము రెండునువామక (దవ్యములు మూలము కాంన్యుంక వాయానురనం విళదొం లేఖనం లఘు ద్భవ్ట్‌ (ఎ వొద నండూక్షం తి శ్రంది త్తంఠఖౌనవాడ్‌. వ (నతివడార్థము. కాంస్యమ్‌ = కంచు కషాయానురనమ్‌ = కషాయరసము అ_పధానమ్సణంచ్సు విశదమ్‌=విశదగుణపము లేఖనమ్‌ =లేఖనగుణము లఘు=లఘుగుణమును

6 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము కలిగియుండును దృష్టి,పసాదనమ్‌ =దృష్టిని స్వచృపరుచునదిగను రూక్షమ్‌ =రూక్షముగన తి క్రమ్‌జాతిక్రరసమును కలిగియండును పి త్తకఫాపహమ్‌ = పిత్తమును కథమును శమింపజేయును

తాత్తార్యూము కంచు యందు చివరగా కషాయరసముతోచును విశదము లేఖనము. లఘువు అనుగుణములు ఉండును దృష్టినిస్వచృపరుచును రూక్షగుణము తిక రసమును కలిగియిండును. పిత్తమును కఫమును శవి.ంపజేయను సా ఛావార్థము. కంచుస్వతం్యతమగు ధాతువుగాదు త్యామము యశదముల యొక్క సంయోగముచే కంచు ఏర్పడును మూలము నతి క్రలవజాంటేటి వొత్డాత్స తృమివాతశుక్‌ / లేఖనం ని త్తలంకింబిల్‌ (తతనీనంచళద్గుణత్‌ 2 ట్రళివదార్జ ము (తపుడా వంగము సతిక్త లవణమ్‌ ౯ స్నల్పమగుతిక్త, రసము లవణరసముయునుకలిగియండును. ఖేది= మలములను భేదించును పొణ్ణుత్వ = పాండురోగ మును కృమిజు కృమిరోగయిను వాతనుత్‌ = వాతమును శమింపజేయను లేఖనమ్‌ లేఖ నమజేయను. కించిత్‌విత్తలమ్‌ = స్వల్పముగా పిత్తమునుకలిగి.చును సీసంచ = సీసము ను తద్ధుణమ్‌ = వంగము యొక్క గుణములను కలిగియుండుకు తొత్పర్భొము వంగమునందు. స్యల్పమగు తి క్షరసముగలదు లవణరసము (ప్రధానముగా నుండును మలములను భేదించుకు. పాండురోగమును కృమిరోగిమ్సృన్స వాతమును శమింపజేయును లేఖనగుణముయును పిత్తమును న్వల్పముగా వృద్ధిపరుచునదియ్స నుగో నుండును మూలము బతష్యంం త్చి స్థలోనాంబో తొతొయం న్వాదుతిత్త తత్‌ లోలిభంవాతలం లీతోం తృమివద్దతళగవముల్‌ 4 గా(తలై లిల్బా నో లిత్యా వొడ్డుచ్చుంలో వలోభోదిల్‌ తద్భ శ్తీజ్టం వే పేజా తద్బాకానీ నుదుర్ణరవ్‌ (వళినదార్థము కృష్ణలోహాంచ న కృష్ణలోహమును చకుష్యమ్‌ =నేత మంకు హితమ్వైనది. కషాయమ్‌ = కషౌయరనము. స్వాదు జు మధురరసము తిక్తరసమును కలిగి యుండు లేఖనమ్‌ = లేఖనమజేయును. వాతంమ్‌ = వాతకరము శ్రీశ్రమ్స్‌ = శీతవీర్యము కిలదిగానుండును కృషి=కృహరోగమును కుష్ణజాకుష్టురోగమును. కృథ=క్రఫ మును పణుక్‌ = శమింపజేయను గాతతైథిల్య = అవయవముఎను శిథిలపరచుట హెలిత్యజ= వె్యట్టుకలుఎరయుట పాండుఘ్నమ్‌ = పొండురోగమును శమింపజేయును శోన్షజ= ధాతువులు శుష్కించుటయనువ్యాధిని శోఫ=కోఫరోగముసు టిత్‌ = హరించును తీక్టము=ా తీజ్టలోహము తద్యత్‌ = కృష్ణలోహముయుక్కం గుణములు కలిగియుండును. శ్రశ్ర్‌ = ర్రీషె

లోహముయొక్క గుణములు కలిగియుండును తత్‌ =తీక్టలోహము విశేషేణ =ప్రత్యేక ముగా వికాష=వికాసిగను సుదుర్దరమ్‌ = ఆలస్యముగా జీర్ణమగునదియుగను ఉండును తాత్సార్య్రాము కృష్ణలోహమునే[తములకు హితకరిమైనది. కషాయ మధుర తిక్తరసమ.లుకలది లేఖనము వాతకరము శీతవీర్యములను కలదిగా నుండును కృృమి రోళమును కుష్టురోగమును శ్రేష్మమును శమింపజేయును అవయవములను శై థిల్యపరుచును వెం్యటుకలునెరయుటను నిరోధించును.. పాండురోగమును రోజష్షద్రోగమ్సును కొధరోగమును శమింపజేయును తీక్టలోహము కృష్ణలోవహముయొక్క- గుణధర్శుములు కలిగియుండును వికాసిగుణము అధికముగా నుండును ఆలస్యముగా జీర్ణమగును థావార్థము. సువర్ణము రజితము తా[మము నాగము వంగము లోహము అను ఆయ[దవ్యములను ధాతువులని అందురు కాంన్యము (కంచు ఇత్తడియను. రెండును త్మామము యశదములయొక్క_ కలయికచే. ఏర్పడు (దవ్యములు వీటన్నింటి భస్మ విధానము రసళాస్త్రమున విపులముగా వర్చింపబడియుండును_ సువర్ణమును రజితమును న్వల్పాతిస్వల్బ్పమగు. రేకులుగా మార్చియును ఉపయోగింతురు. సువర్ణమును చందనమువలె కరుగునటు నూరి తేనె మొదలగు అనుపానములద్వారా ఉపయోగింతురు నువర్ణముకు విడిచి మిగత భాతువుంన్నింటికిని లేఖన గుణము సౌొమాన్యముగా చెప్పబడినది ము లము వద్ధురాగో మవోణనీల వువ్యూరా గబిదూరతాః/ ము క్రావ(దుమ వ(జేళ్ల 9వై దూర్యూ నృ టోతాదికమ్‌ 4 మజణీరత్భ్మం నరం లతం తవౌాయం ఫ్యాదులే ఖనత్‌ 4 చథవ్యూ ధారణా త్తళ్ళు సావపాలక్షీ ఎిషపొవవాట్‌ 7 భన్యూామాయవ్య మోజున్ధూం వార్పోత్సా వొతరంఎత్‌ / నక్షార ఉష్పవీర్యూళ్ళ కాచోద్భట్టి కృదంవినాత్‌ ౫ ([వతివదార్థము.. పద్మరాగ = పద్మరాగమణి మహానీల = నీలకాంత మణి పువ్యరాగజు పుష్యరాగము విదూరకా = వై దూర్యమణిలో ఒక భేదము ముక్తా ముత్యము విమిమ జూ పగడము వృజేని = శేస్టమగు వజము వైదూర్య = వై డూర్యమణి నృటికాదిక మ్‌=సృటికము (సూర్యకాంతమణి) మొదలగు మణిరత్నమ్‌ =మణులు రత్నములు సరమ్‌=నరగుణమ. శకీతమ్‌=శీతవీర్యము కషాయమ్‌=కషాయరసము స్వాదు = మధుర విపాకము లేఖనమ్‌జాలేఖన్మకియయును కలిగియుండును చకుష్యమ్‌ జ న్మేతములకు హిత కరము తక్‌ జమణి రత్నములను ధారణాత్‌ వాధరించుటవలన పాప = పాపమును అలక్ష్మీ = దారి[ద్యమును కాంతిహీనత్వమును విషాపహమ్‌ = విషమును నివారించును ధన్యమ్‌ = జీవితమును సార్ధకమ.చేయును ధనధాన్యవృద్ధియునుచేయిను ఆయుష్యమ్‌ = ఆయువ్చన్సు వృద్ధిపరచును ఓజస్యమ్‌ = ఓజన్సును హర్షవాసంతో షమును ఉత్సాహకరమ్‌ = ఉత్సాహూమ్సను కలుగజేయును శివమ్‌ =శుభమును చేకూర్చును కాచ ఇగాజు సకార వె (2)

అహ్హాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము న్వల్పమగు ఇారము కలిగియండును ఉస్పవీర్యశ్చా ఉ వ్ల వీర్య ముకలిగియుండును అంజనాత్‌ = అంజనముగాధరించుఎవలన దృష్టికృత్‌ =దృష్టిని [పసాదించును తాత్పర్యూము పద్మరాగము నీలకాంతము పుష్పరాగము పశడము ముత్యము వ్మిదుమము వ్యజము వైదూర్యము సృటికము వీటిని మణులందురు రత్నములనియును అందురు మణులు రత్నములు సరములు శీతవీర్యము కషాయరసము వమధురవిపాకమ్క లేఖన్మకియ కలిగియుండును న్మేతములకు హితకరములు వీటిని శరీరము మైధరించుటచే సకలపాపములు_ దార్మిద్యము విషదోషములు తొలిగిపోవును ధనధాన్యములుచేకూరును ఆయువు వృద్ధియసును ఓజస్సు సంతోషము ఉత్సహములను కలుగజేయును శుభములను చేకూర్చును కాచము (గాజు) స్వల్పమగు ఇారదనము కలిగియుండును ఉష్టవీర్యము కలిగి యుండును ఆంజనముగా ఉపయోగించిన నేేతములకు దృష్టిని _పసాదించును మూలము జంఖో దభిమలొ £ీతొ తవాయావ తలేఖనౌా/ తుతఠకొంతయ నంక్షారం కతొయం ఎొలదొంలథభబ4 ళు లేఖనం భేదిచాశతవృుం తత్మూత్భ) మివిపౌవవాదు / బిళదోస్జై ౦5ంన్న్య గ్ధ+ కతవాయబుదడురోవాముః4 (వతివదార్థిము శంఖ జూ శంఖము ఉదధిమలౌాచసము్ముదపునురుగుయును శీశ్రాఎ శీతవీర్యము కలవి కషాయౌ=ాకషి యరసము కలవి అతిలేఖనా=లేఖన్మక్రియకు విశేషముగా జేయును తుత్ధకమ్‌= మైలతుత్సము కటు కటువిపాకము నక్షారమ్‌= స్వల్పమగుఇార దనము కషాయమ్‌= కషాయరసము విశదమ్‌ = విళదగుణము లఘుగుణముయును కలిని యుండును లేఖనమ్‌ == లేఖనము భేద భేదించుస్వభావము (మలములను భేదించుట) కలిగి యుండును చవ్యుషమ్‌= న్మేతములకు హితకరిము కణ్జూకృమి విషాసహమ్‌ =దురదశ్నృ కృములను విషమును హరించును గ్రైరికః = గైరికము విశద = విశదగుణము స్నిగజ ఆ 0 స్నిగ్ధగుణము కషాయమధుర "= కషాయరసము మభురరనములను కలిగియుండును పామఃజు శీతవీర్యముక అదిగా నుండును తాత్సర్యాయు. శంఖము నము[దపునురుగు రెండును శీతవీర్యము కషాయరన ములనుకలిగియండును లేఖన్నకియనుజేయును తుళ్టము కటువిపాకము జారదనము కషా యరసము విశదము లఘుగుణముయును కలిగియండును లేఖనమును భేదనమును కల్పుగ జేయును న్మేతములకు హొతకరమగును దురదను కృములను విషదోషములను హరించును _గెరికము విశద స్నిగ్ధగుణములుకలిగియండును కషాయ మధురరనములను శీతవీర్యవమ్సు లను కలిగియుండును మూలము కథథ్యతి త్హతఖుతా మనోవ్యోలేలిశీనరా/ న్సగ్గం లతమాయళయితొం బొంతాలం ఎవగనణుల్‌ 4

ఠి [్రజివదార్థమ మనోహ్వావామణిళిల కవఘ్నీ=కఫమును హరించును తిక్త కటుకాజతిక్ష కటురసములు కలిగియండును లేఖినీ=లేఖన (కియను జేయును సరాజుసర గుణముకలది హరితాలమ్‌=హరితాలము స్నిద్ధమ్‌జాస్నిద్ధగుణముగలది కషాయకటుకమ్‌ = కషాయరసము. కటురసముయును కలిగియుండును విష్మపళణుత్‌ జ విషమును హరించును తాత్సృల్యయు మణిశిలకఫముకు హరించును కటురసము తిక్తరసములను కలిగియండును లేఖన క్రియకుజేయుకు రిసగుణము కలిగియండును హరితాళము న్నిగ్ధ గుణము కషాయరసము కటురసముంఎను కలిగియుండును నిషమును హరించును మూబము కపొాయం ముభురొం జీతం ఠతోభబం న్నీ డ్ధమంజశమ్‌/ ౮ క్తవి క్తబివఛ ర్జివొధద్యాట్ముం భృఠ్యవ రొదనవ్‌ / (గోతోఒంజునం వరం తత్‌ ఆల? నొవీరశాందినణ్‌ ॥ తథథ్మంతి క్రతముతం ఛేది నోచం రొనాంజునమ (వతివదార్థము అంజనమ్‌ = అంజన్నదన్యము కషయమ్‌ == కషాయరసము మధురమ్‌ = మధుర రసము _ కీతమ్‌ =శీతవీర్యము బేఖనమ్‌=లేఖన్నకియ జేయునదిగను స్నిగ్ధమ్‌=ఐ స్నిగ్ధగుణముగలదిగను ఉండును రక్ష్తపిత్త = రక్త్మపిత్తమును విషజవిషమును ఛర్థిణా వమనమును హిధ్మాఘ్నమ్‌ = ఎకి పళ్లను శమింపజేయకు. దృష్టి ససాదనమ్‌ = దృష్టిని స్వచ్చపరుచును (ప్రోతోంజనమ్‌ = (సోతోంజనము (నళ్చగానుండు అంజనము) వరమ్‌== మిక్కిలి (శేష్టమైనది రసాంజనమ్‌=రసొంజనము కఫమ్నమ్‌ =కఫమును శమింపజేయును తిక్షకటుకమ్‌ == తిక్తరనము కటురసములను కలగియండును ఛేది = మలములను ఛేదించును సోన్టమ్‌ =స్వల్పమగు ఉష్ణ పీర్యముకలిగియండును తొత్బర్యూయ అంజనముక షైాయరసము మధురరనములను కలిగియుండును శీతపీర్యము లేఖనము స్నిగ్ధగుణముయునుక లిగియండును రక్రపిత్తము విషము వమనము ఎక్కిష్టు అనువ్యాధులను శమింపజేయును: దృష్టిని న్వచ్భ పరుచును 1సోతోంజనము అంజ నములన్నింటిలో నర్వ(శ్రేద్ధమైనది అంతకంటెను సౌవీరాంజనము మరియును ,శేస్ణ్రమైనది రసాంజనము కవమును హరించును తిక్తురసము కటురసము. ఛేదన కియ స్వల్పమగుఉప్ణ వీర్యములనుకలిగియుండును కళికేఖి _ఉదధిమలము అనగా సము్మదఫేనము అని అర్థము సొవీరాంజనము కషాయాది గుణములు కలిగియండుకు జాతిధర్మముశనుసరించి (సోతోంజనాదులు ఒకటి కంపిను మరియొకటి (శేష్టములు రసాంజనముకు ఆ ర్షర్థశిఎమనియును అందుకు రసౌంజ నము (మాని పనుపుచే సిద్ధము చేయబడుకు రసాంజనము కఫమ్నత్వాది గుణములు కలిగియుండును మూలను. స్వాదుపొధ్యా[వకోమనం కాన నేవా క్షయావవావ్‌/ శవట్చు ముష్ణం తటుకిం కిలా జితురనాయనోట్ము4

20 ఆహష్హైంగ నంగహ వ్యాఖ్యానము తి క్తంచచ్చేదనోం యోగవాపాత్సాత్‌ నర్భారోగ విత్‌ / ఎిళేషౌత్‌ త్భ లు వమేనోర్భ 8 వొద్దుోవతపౌవవాయ్‌ ౯ [వతివదార్థము శిలాజితు=౭ిలాజిత్తు స్వాదు=మధురము హపిధ్యాజూఎక్కిళ్ళను [(పళమనమ్‌=ా శమింపజేయును కాన=ాదగ్గును మేహజ (పమేహమును క్షయాపహమ్‌= క్షయరోగమును శమింపజేయును కవఘ్నమ్‌=కఫమును హరించును ఉబ్బమ్‌= ఉష్టవీర్యము కలది కటుకమ్‌=కటురనముగలది రసాయనమ్‌ = రసాయన ధర్మముగలది తిక్తమ్‌ = తిక్తరసము ఛేదనంచ = ఛేదన్నకియయును కలిగియండును యోగవాపాత్వాత్‌ = యోగవాపి యగుటవలన _ సర్వరోగజిత్‌ = సర్వరోగములనుశమింపజేయును విశేషాత్‌ = విశేషించి కృచ్చమేహ =మూతకృచృమును ఆర్శ =మూలవ్యాధిని పాజ్వ =పాండురోగముకు శోఫ= శోధరోగమును కిఫాపహమ్‌== క ఫమునునివారించును తాత్సృర్భొయి శిలాజిత్తుమధురముగా నుండును హిధ్మ కాన [వమేహ క్షయవ్యాధులను శమింపజేయును కథమును హరించును ఉష్ణవీర్యము కటురనములను కీలిగియండి రసాయనముగా పనిచేయును తిక్తరనముకలిగియండును మఎములను ఛేదిం చును యోగవాహియగుటవలన సర్వరోగములను శమింపజేయను విశేషముగా మూత్ర కృ(చృమును ఆర్మోరోగమును పాండురోగమును శోధరోగమును కఫమును శమింపజేయును మూలము కపొయా మడురాడాకాశానట్నీ వంళలోభనా/ తనాశీరీ శయబ్యానతానభఖ్మ్‌ మదురాపామాశ (తివదార్థము వంశరోచనా=వెదురుబియృ్యము కషాయా=కషాయరనక్సు గలది మధురాజమధురమైనది రూజాడారూక్షగుణముకలది కానఘ్నీ =కాస నుకమింపజేయ నథిగానుండును తవాశ్షీరీ=తవాషీ కయక్షయరోగమును శ్వాసెఉబ్బసవ్యాదిని కాసఘ్నీ = కాసవ్యాధిని శమింపజేయును మధుకాజమధురవిపాకము హిమా = శీతవీర్యము లను కలిగియుండును ఎ తొత్తృర్భాము వెదురుబియ్యము కషాయరసము మధురరనము రూక్షగుణఇము కలిగియుండును కొనను హరించును తవాక్షీరి కయకు శ్వాస కాసలను శమింపజేయుకు మధురవిపాకము శీతవిర్యములను కలిగి యుండును తొవారయు శిలాజిత్తు మొక్క ఉత్పతి ని ఈ విధముగా వర్జించిరి నిదాఘే ఘర్మపంతప్తం ధోకుసారం ధరాథరా నిర్యాసవత్‌ (వముంచన్నిత చ్చిలాజితుకీర్షి తమ్‌ వేసవి కొలమున పర్వతములు ఎండచే నంతప్తములగుచు ధాతుసారరూపమగు జిగురును శిలలక్పై (నవింపజేయను.. అట్టి జిగురును శిలాజిత్తు అని అందురు సొవర్ణం రజితం త్మాను మాయ సంచచతుర్విధమ్‌ +ిలాజంకటుతిక్షోష్ణంకటుపాకంరసాయనమ్‌ సువర్ణము రటజటితము త్మామ వర్త ననా అసరాటనం యొక్క. సారరూవమశు శిలాజిత్తుయును. నాలుగువిధములుగా న? తకిగాక్తున భక ఏ ధరశములును కలిగియుండును కటురసము లిక్షరనవ్సు

లై ఊష్టవీర్యము కటువిపాకములను కలిగియుండును రసాయనముగా ఉపయోగవడును అని భావ మ్మిశాచార్యుడు భావ్మప్రకాశమను (గంథమున చెప్పెను సుుచతాచార్యులు శిలాజిత్తును గురించి ఈ విధముగా చెప్పెను (తప్వాదీనాంతులోహానాం వణ్డామన్య తమాన్వయమ్‌ జ్ఞేయంస్వగిన్థతచ్చావి షడ్‌ యోని [పథి తంక్షితౌ శిలాజిత్తుషడ్‌లోహముల యొక్క సార మని షద్‌లోహముల యొక్క గుణధర్మములు శిలాజిత్తున నుండునని తాత్పర్యము నువర్దా దియోని భేదముచే శిలాబిత్తునందు ఏర్పడు మధుర విపాకము ఉష్టవీర్యము కటురసము తిక్తరసము మొదలగు విరుద్ధగుణధర్మముఎు చెప్పబడినవి వంశలోచనమువెదురు బొంగుల యందు లభించును తవాశ్షీరి ఖనిజ [ద్రవ్యము దీనిని సంగెజరాహత్‌ అని అందురు తవాక్షీరి తెల్లగను అత్యంతమృదువుగను ఉండును చరక చికిత్సాస్టానము యొక గ్రా ఎనిమిదవ అధ్యాయ మునందు సితోపలాది చూర్ణము యొక్క వ్యాఖ్యానమున తుగాక్షీరీవంశలోచనాను కారి పార్థి వం[దవ్యమ్‌ అ ్రీచ్యకపాణిగారు వృాఖ్యానించిరి తుగాశ్షీరీ తవాశ్షీరీ రెండును పర్యాయ, వాచక శ బ్బముయిగా ఖావమి[శుడు వివరించెను మూలము ఎవ్యన్ది అనణం నర్భూం నూక్ష్రుంన్భ ప్టమలంమృదు/ వాతథ్మం ఖౌకో అీజ్జోన్టం లోచసొం తథవి త్తత్భల్‌ ౫ 'సైంభోవం తతను క్యాదువ్భష్టూం వ్యాద్యూం (ిిదోవనుక్‌ / అభ్వూనుద్దం దృళః వధృచుబిదావ్యా గ్చి బీవనవ్‌ 2 లఅమునొవర్చలం వ్యాద్యూం మగ స్ట్రా ద్గార వోరనతు/ తభువౌకం బిలన్భ్ధమ్మ్యం జీవనీయం డబి(వదబ్‌ 8 జర్దా భః కళవాతాశయులోమనంటీవనోం బిడశ్‌/ విఎగ్ధానావాబిస్ట మృ వూలగౌలరవ నాళనోణ్‌ 2 విపాకే స్వాదు సామ(దం గుడుళ్లేవు వివర్జశజ్‌ నతి క్తతమీతంక్షారం తీజ్టముల్లోశదిచౌద్భి దత్‌ 4 త్ర స్తే నొవర్చలణతాలవతో గత్సన ర్ఞైతాః/ రోముఠొం అఘు వొంనూల్డృం నక్షౌరం క్లేవ్టులంగుడుః లవణానాం (వయోగేతు సైంధవాది (వయోఎయేల్‌ (వతివదార్థము సర్వం లవ+*మ్‌ =లవణములన్ని యును విష్యన్థి=కఫాదు లను కిరిగించు స్వభావము కలిగియుండును సూక్ష్మమ్‌ =సూచ్మగుణము కలిగి యుండును (సోోతస్సులలో (పవేశించు స్వభావము కలిగియుండును) సృష్టమలమ్‌ = మలములను విసర్ణంపజేయును మృదు మృదుగుణముకలిగియుండును వాతఘ్నమ్‌ావాయవును శమింప జేయును. పాకి = ఆహారమును పచింపజేయును. తీళ్లోష్టమ్‌వాతీక్షగుణము ఉష్పగుణములను కలిగియుండును రోచకమ్‌ =రుచినికలిగించును కఫపిత్తకృత్‌ =క ఫమును_ష్లిక్షమ్మ్మన్తు వృద్ధి వ్యమ్‌ = ప్మకవర్థ లనే హ్చాదయమున క శ ష్‌€ ఇట శ /. య పిత వజ. ఎ

22 అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము పితమైనది (తిదోషనుత్‌= తిదోషములము శమింపజేయును లఘుూలబుగుణముకలది అనుష్షమ=స్వల్పమగు ఉష్టపీర్యముకలది దృశ పథ్యమాన్నేతములకు హితకరమైనది అవిదాహి =విదాహకరముకాదు అగ్నిదీపనమ్‌ =జరరాగ్నిని వృద్ధిపరచును సౌవర్చలమ్‌ = సౌవర్చలలవణము లఘు జ లఘువు హృద్యమ్‌= హృదయమునకు హితకరము సుగంథి= మంచివాసన కలిగియుండును ఉద్దారశొధనమ్‌ జ్కతేన్పును శుద్ధిపరుచును కటుపాకమ్‌ =కటు విపాకముగలది విబన్ధఘ్నమ్‌ =మలబద్ధతసు నివారించును దీపసీయమ్‌=జరరాగ్నిని దీపింప జేయును రుచ్మిపదమ్‌=రుదినబుట్టించును విడమ్‌ =విడలవణము ఊర్జాాధ = ఊర్ధ్వభాగము నుండి అధోభాగమునుండి కఫవాతాను లోమనమ్‌=కథఫమును వాతమును శరీర ముయొక్క (కింది భాగమునకు మళ్ళించును దీపనమ్‌ - జరరాగ్నిని దీపింపజేయును విబన్ధైామలబద్ధతన్స ఆనాహ=కడుపు ఉబ్బరమును విష్టంబ=వాతావరోధమున హఎాహంన గౌరవనాశనవమ్‌ జూగురుత్వమును నివారించును సాము(ద్రమ్‌=సమ్ముద లవణము విపాకే=విపాకమ్సృనందు స్వాదుజ మధుర మైనది. గురు గురుత్వముకిలది శ్రేష్యవివర్ధనమ్‌ = శ్రేష్మమును వృద్ధినొందిం చును జౌద్భిదమ్‌ాకాకంబరీ లవణము సతిక్షకటు* మ్‌ =స్వల్ప మగుతి క్రరనము కటురసము లను కలిగియుండును. కారమ్‌ =కారధర్మము కలిగియుండును తీక్టమ్‌ =త్రి న్రగుణము కృష్టేలవణే= నల్లప్పునందు గన్గవర్డితా =గింధమును విడిచి ని వర్చలగుణా =సౌవర్చలవ ణజముయొక్క- సంపూర్ణగుణములుఉండును పాంసూత్హమ్‌ - సన్నని మట్టినుండి పుట్టిన క్రోమ్సుళ మ్‌=రోమకమను లవణము సక్షారమ్‌=స్వల్పమగు కారముగానుండును శ్రేఇన్షైలమ్‌ = శ్తే్మ యా మును కలుగజేయును. గురు=గురుగుణమ.కలిగియుండును అలవణానామ్‌ = లవణములయొక్క్య (పయోగేతు= ఉప యోగమునందు నైంధవాది = నెంధో లవణపూర్వుకముగా _పయోజక్సోక్ట్‌ జఉసయోగించనగును తాల్ప్రృర్థూయు లవణమ.లన్నియును కఫము మొద గుదాటిని కరిగించ్లి పలుచ పరుచును సూశ్యాతి సూక్మ్యసోతన్సుంలో _పవేశించుకు మంఎములను బయీంక్తు వెడలింపజేయను శరీరమును మృదువు పరుచుకు వాతమునుహరించుషు ఆహార్బుషు పచింపజేయును తీక్ష ఉబ్బగుణముఎు కలిగియుండును రుచిని బుట్టించును క ఫపిత్తములన్స వృద్దినాందించును నైంధవ లవణము మధురరసము మధఘరవిపొకములను కలిగియుండ్సుకు గ. అ వీర్యమును వృద్ధినొందించును హృదయమునకు బంముచేకూర్చును తిదోషముంను శ్రమ్సింప జేయును అఘుగణము స్వల్చమగు ఉష్టవీర్యము కలిగియుఐడును న్మేతములకు పొత్రరక మైనది కడుపుళోమంటకు బుట్టించునది కాదు జరరాగ్శిని వృద్ధిపరచును యుండును _తేన్పును శద్ధిపరచును కటువిపాకమ. కలది మలబద్ధతను నివారించును అగ్ని ధి

ని దీపింవజేయును రుచినిబుట్టించును

'ఎంలవణమ్ముుగుదమార్గ్లమునుఎడి [కిందివై పుశకును మ.ఖమార్శమునుండ్షి ఊర ముగను నోతకఖేములచ్షు అనక్తత్తోమయి జేయును. జఎరాగ్నిని దీపింపజేయను. మల్పద్ధత్రన్ను

విక కడుపుఉబ్బరమును వాతావరోధమును కూలను శరీరముయొక్క_ బరువును నశింపజేయును సము దలవణము మధురవిపాకము గురుత్వగుణము కలిగియుండును కథమును వృద్ధినొౌందించును కొద్భిదలవణము (నేలఉిప్పు) న్వల్పమగుతి క్రరసము కఎయిరసము జారత్వము తీక్ష గుణములను కలిగియుండును రస రక్తాదులను శిథిల వరచును లేక క్లేదపరుచును కృష్ణలవణమునందు గంధవర్టితమగు సౌవర్చల లవణముయొక్క_ అన్ని గుణములు ఉండును రోమకలవణను సాంభరనరస్ప్సునుండి అథవా అచటి భూమినుండి ఉత్పన్న మగుకు అఘువుగను స్వల్పతారి గుణమును. శ్రేష్మకరముగను గురువుగను ఉండును లవణములను ఉపయోగించునపుడు మొదట సెంధవలవణమును ఉపయోగించ వలయును లవణద్వయము లవణ్మ్యతయము లవణచతుష్టయము లవణ పంచకము అని చెప్పబడు స్థలములలో నెంధవ లవణము మొదలుకొని [కమముూూ [గహించవలయును తలీలేఖ విష్యండి మొదలుకొని కథవిత్తకృత్‌ వరకు లవణములన్నింటి యొక్యా సామాన్య గుణ[కియలు చెప్పబడినవి పాచక స్వభావముగల (దవ్యమును పాకి అని అందురు. రక్రము మాంసము మొదలగువాటిని శ్రేళవరుచుటను ఉత్తేదము అని అందురు లవణము అని చెప్పబడిన స్థలములలో నైంధ లవణమును మాతమే (గ్రహింప వలయును రెండు లవణములు మూడు లవణములు అని సంక్కాపూర్వకముగా నిర్దేశంప బడునపుడు సైంధవాది కమముగా లవణములను (గ్రహింపవలయును యవఇఖురము గుల్మ మును హగించును కారము లన్నియును తీక్షగుణమును కలిగియుండును థావార్థము విబంధోమలావరోధ ఆనా హేబద్ధోదరతా విష్టంఛోహో తావరోధ అని హెమాది వ్యాఖ్యానించెను మలము అవరోధింపబడుటను విబంధమని ఉదరము బంధింపబడి నిండుగా యుండుటను ఆనాహమని వాతసంచారము నిరోధింపబడుటను విష్టంథమని అర్ధము లవణము అను సౌమాన్యపదముచే నైంధవలవణమును (గహించవలయును లవణద్వయమనగా సెంధవలవణము సౌవర్చలలవణమును [(గహిచంనగును లవణ్యతయమ కుటచే సెంధవలవణము సౌవర్చలలవణము బిడాలలవణము అని అర్ధము ఇదే విధముగా సెంధవలవణము మొదలుకొని ఒక్కొక్క. దానిని కలుపుచు లవణచతుష్య్కమును లవణ పంచకమును (గహింపనగును మూలము గుల్తవాద్‌ (గవాడీపొణ్ణు న్లీవోనావాగ లామయాన్‌ వ్యా సార్భ) ౭త థతాసొంళ్ళ భమయేద్యూవ భాతవిః/ న్వూర్జీకా తర్డుణాన్నూ ూనాశా రేజితు తతోడిధిక్తా క్షార౭నర్వాళ్చ వరమం అీట్లోస్టం తృమువత్తమః

బశ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యోథ్యూనము వత్తాన్ఫగ్‌ దూవణం? వొతీ ఛేద్యో వాద్య విదారణ8త అవథ్యూః కటులాచణ్కా చ్భు (కౌ వః కళ చతపొత్‌/

(వతివదార్థ ము యవహకజ = యవకారము గుల్మ = గుల్మరోగమును హృద్‌=హృదయరోగమును [(గ్రహణీ 2 [గగ్రహణీరోగమును పాణ్ణు = పాండురోగమును ప్టీహ జా ప్రీహవ్యాధిని అనాహ = కడుపుఉబ్బరమును గ వామయాన్‌ = కంరరోగములను శాంస = శ్వాసరోగముచు అర్శ = అ ఎస్సును కఫ = కఫమును లేక కి ఫవికారముంన్సు కాసాంశ్చజకాసరోగమును శమయేత్‌ెళమింపజేయును. స్వర్డికాా సర్జారము త్రద్ద ణాత్‌ =యవజారగుణముక ంటెను న్యూవావాతక్కువగుణము కలది ఇారే+తు =ఇారత్వ ధర్మముచే తత వాయవకారముకంటెను అధికా =ఆధిక్యతకలది సర్వషారిశ్చ=క్షారము అన్నియును పరమమ్‌=మిక్కిలి _ శీజ్లోప్ట జతీక్సగుణము. ఉష్ట్ణగుణముంను క్రల్రిగ యుండును కృమిజిత్‌ = కృములను నశింపజేయును లఘు =తేలికదనముకలిగియుండ్షృన్సు పిత్తాసృగ్‌ దూషణ == పిత్తమును రక్తమును వికృాతపరుచును పాకీ ఆహారమును పక్వము జేయును ఛేద్య= మఎములను ఛేదించును హృద్య హృదయమునకు బఎమునిచ్చుచ్స వ్రిద్హా రణ -(వణములను వగులజేయును కటులావణ్యాత్‌ - కఎరసము లవణరసములన్సుక్షల్రగ యండుఎవలన శుక =చ[కధాకువుంపను ఒజ = ఓజస్సునకును కేక == వెంటుకి లక్రృక్ప చత్షుషామ్‌ =న్మేతముంపను అపథ్య జఅహితకరములు

తాత్సృర్భాము యవక్షారబు గుల్యమును హృదోగమును [గహణి పౌండు ప్లీహము అనాహము కంరరో గములను శ్వాసమును మూఎవ్యాధిని కఫవికారమ్షులన్సు శమింపజేయును సర్జక్షారము య కషజారగుణములకంటెకు తక్కువగుణములుకి లిగి యుండ్షను ఇారత్వమునందు యవత్షారమునకంటెను (శేస్మ్రమైనది ఇారముంన్నెయును తీళ్లుగుబమ్సు శ్తష్న గుణముకలిగియడును కృముఎను హరించును లఘువుగారుండును పిత్తమును రక్త మువ్వ వికృతపరుచును ఆపాోరయిను జీర్జింప జేయును మఎములను ఛే 3ంచుకు హృదయక్సున్యక్షృ హితకరములు [వణశోధఎిల పై లేపముచేసిన [వ *౭శోధముంమ పసలపరుముము కారమ్షట్పు కటురసము లవజరనము కలవియుగుఎచే స్మకముగుు ఓజస్సును క్షీణింపతేయ్సన్స కేకములకు నేతములకును అహితకరముఎు

భావాళ్టిమ కథకాసాంళ్చ అము పదమునకు క ఫజకాస యనుఅర్థవ్చున్చు కొందరునుడివిరి మూలము వల్యాతపాయతూయిప్తానేహైదుళవౌళే రనాత్భాయే2

ర నై వంచభిరాయుక్తా దూడ ఎలవణా అము౭/ దీనశీవొచనీ నేద్యావయనః స్థావశీవలదు / ఉవ్దనీర్భానరా౭ జయత బుద్దీస్హ య ఐల(వదా/ వళ్హవై నర్హ్య వైన్తూరూ వురాణబివనుద్నరా ల్‌ 4

డీక్‌ ౨లో ౬ జీపొజ్డువ్య) (బోగ తొామలా(గవాజోరదాన్‌ / నజొవజోథొతిసార మేనామోవావతిక్ళ లీన్‌ 2 క్యానకాన (వసేతార్భ్‌ 8 వ్లీవోనావాగరోదరన్‌ / ఎిఎన్జం (సోతనొం తల్బమూడాన్తమృ మరోచకొంయ్‌ 4 వారీతతీ జయేద్వాథీంస్తాంస్తాంట్టో కభవాలవాల్‌ / తద్భూదామలకం శీతం మాఢుర్వాత్‌ విళ్తవిత్‌ వరన 7 కథంతభువిపొతత్తా దోన్లుత్సాన్నా దతం ఉయేత్‌ / వరంచ తట్ట్యాం చథవ్యంం వ్యాద్రూం దావొజ్బూరావవాబ్‌ 4 అత్యంతు తద్గుణాన్నూూనోం కొపాయమదురంపామల్‌ / కాన జ్వ్యాఎ గల శ్లేవ్య వీళ్త (వారం అము వలం తేళ్ళ న్తుతన్యుత్దా త(కష్ముంచో తతో-_ంజనజ్‌/ ఇయం రొనొయనో వరా (తిభలౌతిష్ష్యా ముయావనవో॥ రోవజో త్పూల్గదళ్లేద మేబోమేవా కథా(నదిళ్‌/

(వతివదార్థము పథ్యా=కరక్యాయ కషాయధూయిష్టా = అదికముగా కషా యరిసముగలది రసాత్యయే= పరిపూర్ణిమగు రసావస్థ మందు లేక ఇతర రసములనన్నింబిని అధిగమించునదగు పాకేజఐవిపాకమునందు స్వాదు జమధుర మైనది పంచభి =ఐదు రిక్షై =రిసములచే ఆయుక్తా=కూడియి.టును. రూషా = రూకగుణము కలది విలవణా = లపణరసముచే రహతమైనవి లఘు=లఘువు దీపని=జరిరాగ్పిని దీంపజేయును పాచనీ == ఆహారమును ఆమమును వచింపజేయును మేధ్యా = బుద్ధినివ లృద్ధిపరుచును పరమ =విశేషించి వియస స్టాపినీ = వయ్యస్సును స్థిరవరుచును ఉష్జవీర్యావా ఉష్టవీర్యమును కలిగియుండును సరా =మఎములనుఅధోమార్గమునక్కుపవర్తింపజేయును ఆయుష్యా = ఆయువునువృద్ధిపరుచును బుద్ధీస్స యబల[ప్రదా= బుద్ధికిని ఇం దియములకును బఎమును. (ప్రసాధించును కుష్రాకుష్టు వ్యాధిని వ్రైవర్జ్య=కాంతిహీనత్వమును వైస్వర్య=స్వరివికారమును పురాణవిషమజ్వరాన్‌ = జీర్ణవిషమజ్వరమును. శిర ఇశిరోరోగమును. అక్షివన్న్మేతరోగమును పాండువపాండురోగ మును హృృదోగవాహృదయరో గ మును కామలావాకామలా వ్యాధిని (గహణీగదాన్‌ =(గహణి రోగముంన. సశోష = రాజయక్ష్మ(శోషరోగము) కోవ=శోధరోగము అతీసార = అతీసారము మేహ=(ప్రమేహము మోహ=మూర్చారోగము వమి = వమనమును కృమిన్‌ కక లమిరోగము లను శ్వాస = ఉబ్బనము కాసకాదగ్గు 1పసేక =నోట నీరూరటము అర్శ =మూలవ్యాధి ప్లీహ = ప్టీహవ్యాధిని ఆనాహజకడుపుఉబ్బరము గరోదరమ్‌ =కృతిమవిషము ఉదరరోగము ఆథవాసన్ని పాతోదరమ (సోతసాంవిబన్థ ౬ సోతోవరోధము గు్మమ్‌ = గున్మరోగము ఊరస్త మృమ్‌ =ఊరుస్త ౦0భవ్యాధి ఆరోచకమ్‌ = అరుచియను తాన్‌తాన్‌ =ఆదేవిధములగు కఫ వాత్రవ్రాన్స్‌ =కఫజ వాతజవ్యాధులను హారీతకీ=కర్కాయ జయేత్‌ జళమింపజేయ ను ఆమం కమ్‌ =4శిరికకాయ తద్వ; వహరీతకివవిగుణధర్మములుకలిగియుండును శీతమ్‌ =శీతవీర్యము కంది మాధుర్యాతీ జమధురరసముకలదియగుటవలన పరమ్‌=విశేషించి పిత్తజిత్‌ = పిత్తము

జట ఆక్షాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము నుశమింపజేయును కఎిపాకిత్వాత్‌ =కటువిపాకయి కలదియ గుటవలన కథమ్‌ =కఫమును అన్హుత్వాత్‌ = అనరసముకలదియగుటవలన మారుతమ్‌ = వాతమును జయేత=బ్లమింప జేయును పరమ్‌=విశేషించి కంర్యంచ =కంరమునకు హితకరమైనది చకుష్యమ్‌ జ నేత్ర ములకు పితకరము చృాద్యమ్‌ = హృదయమునకు బలమునిచ్చును దాహ = మంటను జ్వరాపహమ్‌ == జ్వురమును శమింపజేయును ఆక్యంతు * తానికాయ తద్గుణాన్న్యూనమ్‌ = ఉశిరిక కాయకంటెను తచ్చుగుణములు గంది కషాయమధురమ్‌ =కషాయరసము మధుర రస ములను కలిగియుండును పొమమ్‌ =శీతవీర్యము కలిగియుండును కాసకజదగ్గును శ్వాస = ఉబ్బసమును గల=కంరరోగమును శ్రేష్చిాకఫమును పిత్త =పిత్త్వమును చకహరమ్‌ _ శ కమును హరించును లఘు=లమఘువు తన్మజ్జాతూలానికాయగుజ్జు పరం కేళ్య =వెంట్రు కలను అధికముగా పృద్ధినొందించును తత =గుజ్జుచే అంజనంచజ=చేయబడిన అంజనము చక్ర ఘ్నమ్‌=శ్తుకమనబడు నే(తవ్యాధిని శమింపజేయును ఇయమ్‌==ఇట్టి (తివలావకరక్కాయ ఉశిరికకాయ తానికాయల యొక -- సంయోగము రసాయనవరాజ్నాశేష్టమగు రసాయనము అజ్యామయాపహా = న్మేతరోగములను నివారించును రోపణీ=[వణరోపణము జేయున్స త్వగ్గద జ=చర్మరోగములను శ్రేద=[వణములయందుండు వచ్చిదనమును మేద = మేదోరోగమ్రృన్సు మేహ=[పమేహమును కథ =కవజవ్యాధులను అ్మసజబిత్‌ =రక్త వికారములనుశమింపజేయ్సన్సు తాత్పర్భూమ కరక్కాయ యొక ఉపయోగముసదాహితకరమైనద్ర ఆధిక

ముగా కషాయరసము కలిగియుండును ఇతర రసముల యొక్క_. (పభావముఅణచి వేయబడి మధుర రసముయొక్క- [పభావము వివేషముగా గోచరించుచుండును కరక్కాయ యందు లవణరసయబికు విడిచి మిగిలిన ఐదురసములు ఉండును ఇందు రూక్షగుణము లఘుశజ్యమ్సు లును ఉండును చీపనము పాచనము మేధావృద్ధిన్లి వయ స్టాపనమును జేయును ఉష్టవీర్య్వృ కలిగియండును మలములను అధోమార్గమునకు నెట్టును ఆయువును వృద్ధిపరుచును బుద్ధిక్తిన్సి ఇం[దియములకును బలమును చేకుర్చును కుష్టము వివర్ణత్వము స్వర భేధము జీర్ణవిషమజ్వర ములను శమింపజేయును శిరో రోగము నేతరోగము పాండురోగము హ్యదోగము క్రామ్రల (గ్రహణి శోష కోధము అతిసారము [ప్రమేహము మూర్చి ఛర్జి కృమిరొగము శ్వాఫరోగ్వ్సు కాసరోగము నోట నీరూరుటము మూలవ్యాధి ప్రీహవ్యాధి ఆనాహము కృతిమవిషము ఉద్రర రోగము [సోతోవరోధమును గుల్మము ఊరుస్తంభము అరోచకము మొదలగుఅనేక వ్యాధు

లను కఫజన్య వాతజన్యములగు అనేక వ్యాధులను శ ఒృంపజేయును

ఉశిరకకాయ కరక్కాయ వంటి అన్ని అణముయిను కలిగియుండును మధుర

రసము కలదియగుటవలన పిత్తమును కటువిపొకముకలదియగుటవలన కఫమృన్స ఆమ రసముకలది యగుటవలన వాతమును శోమింపజేయును కంరముశకు న్నేతముంకురు హృద త

ముశకును హితకరమైనది దాహమును జ్వరమను శమింపజేయును

తాసకాయయును ఉశిరిక కొయవంటి గు ధర్మములు కలిగియుండును ర్రొష్టైల్య

రసము మధుర రసము శీతవీర్యమును కలిగియుండుకు కాన శ్వాస కంరరోగ్య్య్బ్య్వ్వ శమింపజేయును కఫవికారములను పిత్తవ్యాధులకు శుకమున హరించును లఘ ,్య్యక్టు

2 కలది తానికాయ యొక్కబేరడువెంటటుకలనువృద్ధి నొందించును అంజనముచేశుకమనున్నేత వ్యాధి హరించును

(తిఫలా (శ్రేషమగు రసాయనము న్యేత్రవ్యాధులను నివారించును (వణములను బ్‌ మానును చర్మరోగములను నివారించును [వ్రణముఎయందుండు ఆర్హత్వమును శుష్కింప జేయిను స్టాల్యాది మేదోరోగములను హరించును [(పమేహమును కథవికాకములను రక్త థి వికారములను నివారించును- కళిరేఖ హరీతకీ కషాయత్వాది గుణములన. కలిగియుండును లవణ రస నును విడిచి మిగత రసములు కరక్కాయ యందు ఉండును హరీతకి కుష్టాదివృాధులను వాత శ్లేష్మ వికారములను శమింపజేయుకు ఉశీరికకాయయును హరీతకి యొక్క గుణ చా ధర్మములు కలిగియుండును తానికాయయును కరక్కాయ యొక్క గుణములు స్వల్పముగా కలిగియుండును హారీతకీ ఆమంఎకీ విఖీతకీ మూడింటియొక సముదాయమును తిఫలా అఫ అందురు ౮ ఖావార్థము. విఖీతకీ శీత్రవీర్యమని చెప్పబడినది భేదగం లఘురూతోష్టం వైస్వర్యం క్కమినాశనమ్‌ చత్షుష్యం స్వాదుపాక్యక్షం కషాయం కవపిత్తజిత్‌ అని నృుశుతా చార్యులు తానికాయకు ఉష్టవీర్యమును చెప్పిరి అష్టాంగ హృదయ వ్యాఖ్యాత హేమ్మాదియును ఉష్టవీర్యముగా పేర్కొ నెను విఖీతకీ ఉష్టవీర్యము కలదియని చెప్పటము సమంజసముగా ణు తోచుచున్నది మూఎము వ(తతం తథనాతమ్మం (త కుగన్ధి (తిశాతకయ్‌ కేనరం రక్త గుదది బివవీత్త కథావవాత్‌/ తద్భు త్తం తచ్చతుర్జాతం నాతిళీతోష్తముచ్చూతో [వతివదార్జము ప్యతకమ్‌ =ఆకుపష్మతి కఫవాతఘ్నమ్‌ =కఫమును వాత ఎను శమింపజేయును (తిసుగన్ది - దాల్చినచక్క ఆకుషతి ఏలకులు మూడింటిని [తిజాతకమ్‌ = [తిజాతకము అని అందురు కేసరమ్‌ =నాగకేసరయుయ రక్తవరక్త వికారములను గుదజజు మూలవ్యాధిని విషడావిషమును పిత్తపిత్త జన్మ వికారముంను కఫ=కవజవివారములను అపహమ్‌=హరించును తద క్తమ్‌ =నాగకేసరములతో గూడిన తత్‌ = తిజాతకము చతు ర్థాతమ్‌ = చతుర్దాతక మని అందురు తత్‌ =చతుర్దాతకము నాతిశీతోష్టమ్‌=అతి శీతముగను అతి ఉష్టముగను ఉండదు అని ఉచ్యతే= చెప్పబడుచున్నది తాత్సృర్భాము. ఆకుష్మతి కఫవికారములను వాత వికారములను శమింప జేయిను దాల్చిన చెక్క ఆకుష్మతి ఏలకులు ఈ మూడిందిని (తిజాతకము అని అందురు నాగశకేసరి ములు ర క్త వికారములను ఆర్మోవ్యాధిని విష వికారముంను కఫ వఏవికారముును వేత్త వికారయుంను కమింపజేయును (తిజాతకమున నాగకేసరముఎను చేర్చుటచే చతుర్జాతక మగును చతుర్జాతిము అతి శీతలముగను అలి ఉష్పముగను ఉండదు

2 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాథ్యోనము తీ లలేఖై = దాల్చీని మొదలగు మూడు ద్రవ్యములను _తిజాతకమనీ అందురు వాటిలో నాగకేసరములను చేర్చిన చతుర్దాతకమగును ఖావార్జము - సకేసరం చతుర్దాతం త్వక్‌ పృత్రేలం (తిజాతకమ్‌ అను శ్లోకము యొక్క- పూర్వార్థయు క్తముగా పారము కలదు దాల్చీనీ ఆకుష్మతి ఏఎకులు (తిజా తకము అని వాటిలో నాగకేనరములు చేర్చిన చతుర్దాతకమని అందురు మూలము వి త్త/వతోవీ తీళ్డవ్లం డూడ్‌ం రోచనదీవనత్‌ రనేపాకోబ తొభుకం కథమథ్మం మురిచం అము శేషా ల్వాందు భీతా౭౬౬& (దా తుర్చొన్న రాబో నివ్ఫులీ/ నొావవొె ఎవరీతా&౬ల్‌2 న్న గ్జావ్బ స్కార్‌ నేతము* / స్వాదువొతా ౭ శిల క్లేచ్టు కానళ్నాఖనొవవోనలా 4 నతొమత్వ్తూవయుందోత రొనాయనొ ఎిభింబినాశ నొగోరోం దీవబొం వ్భ్రవ్యూం (గానా పహ్క్రాద్యాం ఎిలిద్దాముల్‌ / థచ్భాం అమునోప్రూదుబౌతోం న్చీడ్లోన్టం తఛనాల వాల్‌ 2 తభ్బా దా(దతమేతచ్చ) (లయం (తితయుతోం ఉఊయేట్‌ / న నకాకళీ వదోవీననొన్‌ నొజాటి నదోబోళ్చానతా కట్టిన / (వతివడార్థమయు మరీచమ్‌ =మిరియాలు పిత్త్మపకోపి=విత్తముకు (పకోవ్షి ర్త పింవ జేయుకు తీజ్లోషమ్‌ == తీక్షసణము ఉష్ణగుణముఎను కలిగియుండును రూష్షమ్‌ =రూక్ష గుణము గలది రోచనమ్‌ రుచిని కలిగించును దీపనమ్‌ = జరరాగ్నిని దీపింపజేయ్సన్సు రాసేజరనమునందు. పాకేచ=పాకయునందును కటుకమ్‌ = కటుత్వము కలిగియ్వ్యం డును కథమ్నమ్‌ కఫమును శమింపజేయను లఘు తేలికయైనది ఆ_దా=అపక్వమగు ప్రి పిప్పష్ట శ్రేష్మా = శ్రే్మ్మకరము స్వాద=మధురపాకము శీతా=శీతవీర్యము గుర్వీ ష్‌ త్వము న్నీగ్ధా సిద్ధ గుణములను కలిగియండున. జష్కాకాఎండినట్టి లెక పక్త్యవృశ్వనత్ర సావ=విప్పష్ట అత =పసక్వముగాని పిప్పళ్ళి కంటెను విపరీతా = విరుద్ధ గుణ ధర్మములు కలిగయండును. న్నిబ్టాస్నిడ్ధగుణము కలది వృష్యా = వీర్యవర్ధకము రక్సేర్రస్వ్వు నందు కటు =కిటువుగానుండును స్వాదుపాకా = మధురపాకము గలది అనిల =వాతమును శ్రేమ్మ =క ఫమును కాస=దగ్గును శ్వాస ఉబ్బనవ్యాధిని అపహో వానివారించును సరాజు నరగుణము కలది తామ్‌ాపిప్పళ్లును రసాయన విధింవినా = రసాయనవిధియుందు దప అన్యత్ర న అత్యుషయంజీత= అధికముగా ఉవయోగించగూడదు నాగరమ్‌ =శుంరి డవ నమ్‌హజరరాగ్నిని దీవింప జేయును వృష్మమ్‌ =వీర్య వర్థకము (ామీకడామలమును బంధిం చును హృద్యమ్‌ = హృదయమునకు ఎలము నిచ్చును విబంధనుత్‌ =మలమును భేదించున్స రుచ్యుమ్‌ == రుచికారకము లఘు = లఘువు స్యాదుపాకమ్‌ = ఎధురపాకము గలది స్నిగ్లో స్టమ్‌ = స్నిద్ధగుణము ఉష్టవీర్యములును కలది. కథఫవాతబిర్‌ = కఫయికు వాతముని శఛమింపజేయును ఆదకమ్‌ = అలము తద్వత్‌ = సంరియొక్క ఫణధర్మమ్స్ప్ప కలిగి

29 యుండును ఏతచ్చ=ఇట్టి [తయమ్‌ =మిరియములు పిప్పళ్టు శుంరి మూడును (తీకటుకమ్‌ జ(తికటుకములనబడును స్థాల్య== స్థూలత్వమును అగ్నిసదన = అగ్ని మాంద్యమును శ్వాసకాశ్వాసరోగమును కాస = కాసవ్యాధిని శ్చీపద = టోదకాలును పీనసాన్‌ =పీవన వ్యాధిని జయేత్‌ = నివారించును

తాత్సర్యూము. మిరియములు పి _త్తపకోపమును జ్రేయును తీక్టగుణము ఉఊష్టవీర్యమ. రూక్ష గుణముంను కిలిగియండును. రుచిని కలిగించును జరరాగ్నిని వ్యద్ధిపరుచును కటురనము కఎివిపాకముఎకు కలిగియుండును కవమును హరించును లఘువు గుణము కలభిగియుండుకు పరిపక్వ్పముగాని పచ్చి పిప్పళ్లు శ్లేష్మక రములు మధురవిపాకము శీత వీర్యము గురుగుణబి స్పిద్టి ఎణములను కలిగియుండును పరివక్వమగు పిప్పళ్ట పచ్చి విప్పళు యక్క సణముంఎకు విపరీతమగు గుణముల. కలిగియుండును స్నిగ్ధముగను వీర్యవర్ధకము గను కటరనము స్వాదు విసాకములను కలిగియుండును వొతముుు కఫ మును శ్వాసమును కానమును ఇమింపజేయును మలములను _పఎ ర్రింపజేయును. పిప్పళ్టను రసాయనవిధియందు దప్ప ఇతర్యత విశేషముగా ఉపయోగించగూడదు శుంరి అగ్నిని దీపింపజేయును వీరృవృద్ధికరము మంమును బి_యజఒట్టును హృదయమునకు బలము నిచ్చును మలమును భెటిం మను రుచిని కలిగించును లఖుగుణము మధుర విపాకము స్నిగ్ధ గుజము ఉష్టవీర్యముయును కలిగియుండును కఫమును వాతమును శమింపజేయును అల్లము శుంరివలె గుణధర్మము అన్నింటిని కలిగి యుండును మిరియములు పిప్పళష్ట ఉపంరి ఈ మూడింటిని (తికటుకమని అందురు (తికటుకము బలుపును తగ్గించును అగ్ని మాంద్యమును శ్వాసమును కాసమును శ్చీపదమును పీనమును నివారించును కణిలేఖా మిరియములు రసమునందు విపాకమునందును కటువుగా నుండును కవమ్నత్వాది [కియఎను జేయును. పచ్చి పిప్పళ్లు శ్రేష్య్చమును వృద్ధినొందించును. శుష్క పిప్పళ్టు ఆ్యద విప్పళ్టయొక్క- గుణము వకు విరుద్ధ కణము కలిగియుండ.సు శుష్క పిప్పళ్టను రసాయన విధియందు విరివిగా చాడుకొనవచ్చును కాని ఇతర్మత విరివిగా వాడకూడదు మిరియములు పిప్పళష్టు శుంరి మూడింటిని (తికటుకములని అందురు వొనార్థము శుంరియందు [గాహిత్వము విబంధభేదిత్వము అను రెండు విరుద్ధ ధర్మములు కలవని వెప్పబడి*ది భావమి్రాచార్యులు ఇట్టి పు_దేహముళు నివారించుచు శ క్రిర్విబంధ భేదేస్యాత్‌ యతోన మలపాతనే అని చెప్పిరి శుంరి మలముశు భేదించి పలుచన పరచునే గాని మలమిును బహిర్గతము చేయజాఎదు మంమును బహిర్గతము చేయుఎకు ఇతర [దప్యమును సీవిచవలసి యుండును కావున శుంరి గాహియని చెప్ప బడినది మూలము చితా వివ్సు లీమూలం మఠీచాల్నా గ్త”ం గుథై* బి(తతోగ్మి అముః పాకే బోఫార్భుః తృమివప్లవో నంచతోలత మేతర్చ మఠీచేనావినాన్టుతవ్‌ శుల్బుట్టీవోదరానావాభాలభ్మం దబీవనం నరజ్‌

380 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము (వతినదార్థము చవికా=చవ్యము పిప్పలీిమూలమ్‌ = మోడి. గుజ్లై =సుణ ములజే మరీచాల్చా నరమ్‌= మిరియబుల యొక్క గుణములతో సమానమగు గుణములు స్వల్పఖేదముచే. కలిగియండును. చితక = చిత్రమూలము పాకేజ=ఐపక్వము జేయుట యందు అగ్ని సమ = పాచక్రాగ్నితో సమానమైనది శోవ=శోధమును అర్శ = మూల వ్యాధిని కృమికాకృమిరోగమును కుష్టుహ = కుష్టరోగమును శమింపజేయును మరీచేన వినాజామరీచములను విడిచి ఏతద్‌ =దీనిని పంచకోలక మ్‌ = పంచకోలము అని స్క్ప్రతమ్‌ = స్మరింపబడును వతద్‌= పంచకోలకము గుష్మువాగుల్మమును -ప్టీహా= ప్రీహారోగమును ఉదరజ ఉదరవ్యాధులను అనాహ = కడువు ఉబ్బరమును శూలఘృమ్‌ = శూలవఐ శధిని శమింపజేయను నరమ్‌=మిక్సి లి డీపనమ్‌=జరరాగ్ని (పదీ ప్తము జేయును తాత్పలమ్మ్యు చవ్యము మోడి మిర్యాలయొక్క- గుణములకు స్వల్పభేద మతో సమాన గుణములు కలిగియుండును. విప్పళ్టు మోడి చవ్యము చ్మితమూలము పంఠి వీటిని వంచకోలములని అందురు పంచకోలములు ప్లీహము గుల్మ ఉదరవ్యాధి అధ్మానము జూలలను హరించును జరరాగ్నిని వృద్ధిపరుచును చ్మితమూలయి ఆహారమును పచనము జేయుటయందు జరరాగ్నితో సమానమగు గుణధర్ముములను కలియుండును శ ధము అర్శస్సు కృమి కుబ్జువ్యాధులను శమింపజేయును మూలము? బిల్టు కాళ్ళైర్యు తరాల వొటలొణోంటు కై ర్యువాల్‌ జదేళ్‌ కపొయం తికోస్ణం వంచమయూలం కథానిలొ (వొన్యాం బృవాత్యాం భుతుతీ దాయం గోశరసై* న్థ్యృ్రతవ్‌ న్య్వొూదుపొకరనం నాతికీతోస్హ్టం నర్భూదోవబీల్‌. మభ్ధూమం తథనాతభ్యం నాతినీ త్తీతరొం అము అభీడ బీరాజీనంతో జోవఠర్డ్‌భక్షై* న లబ్‌ జోవనాఖ్బాంత చత్లవ్యంం వ్భృష్టూం నిత్తానిలావవావ్‌ తృడొఖ్టాం భరద ర్భేష కాలితాలై న్వు విల్తబిల్‌ / అజిళ్ళంగీ బార(్రదాచ ఐిదాలీ నాంవాజమ్ముతా / బిల్బాత్యాం తొంటరా ఖ్టాంతు బా దొంగత్టై మ బీడవైర్యవై * నపాం/సాతలతుర్జీ కై 2 నర్చూదో వవారేబతే (గ్రతివదార్థతు బిల్వజ=మారేడు. కాళ్ళర్యా పెగ్గమ్ముడు తర్కారీ= నలి పాటలా=కలిగొట్టు టింటుక్రై జాదుందింములచే మహత్‌ =బృ్బహత్‌ వంచమూంమ్‌ =ష్షు మూలము అనబడును కషాయమ్‌ =కషాయరనము _ తిక్తోష్టమ్‌తిక్తరసము ఉష్ణవీర్యక్ష్ల్లు కలిగియుండును కఫాలిలౌ=కఫమును వాతమును జయేత్‌ =ళమింపజేయును బృహత్తి= నేలములక వాకుడు అంచమతీ ద్వయమ్‌ = కొాలపర్టి (పళ్నిపర్డి గోతరకై ఇపలేరృలచే వ్రాస్వంాలఘపంచమూలను స్వాదుపాకరసమ్‌ = మధురరనము మధురవిపాక్ప నాతి

31

శీతోష్టము = అతిశీత వీర్యముకాని అతిఉష్ట వీరృముకాని లేనిదిగ ఉండును నర్వదోషబిత్‌ జ [తిదోషములను శమింపజేయును బలా=ముత్తవ పులగము వునర్నవాగలిజేర వరండై = ఆముదపుచెట్టు శూర్పపర్టీద్వయేనచ = ముయ్యాకుపొన్న కోలపొన్న (కొందరు కారుమినుము కారువెసలను [గహింతురు) లచే మధ్యమమ్‌ెమధ్యమ పంచమూలము నాతిపి త్తకరమ్‌= పిత్తమును అధికమ.గ వృద్ధినొందించునదికాదు లఘు*=లఘుగుణము కలిగియండును కథ వాతిఘ్నమ్‌=కఫముసు వాతమును శమింపణేయును అఖభీరుూపిల్లిపీచర (విళ్లితేగలు) వఏీరాజకాకోలి జీవంతీ=పాలకూర జీవక ర్లభకై*=జీవకము బుషభకముంఎబే న్మృతమ్‌= చెప్పబడిన జీవనాఖ్యంతు = జీవనీయ పంచమూలము చకుష్యమ్‌ =నేేతములకు పాతకర మైనది వృష్యమ్‌ =వీర్యవర్థక మైనది పిత్తానిలాపహమ్‌ =పి త్తమును వాతమును శమింప జేయును శరవాముంజగడ్డి దర్భ దర్భగరడ్డి ఇష వాకాకివెలుకు కాలి =శాలిధాన్యము కాతై తు జాక్రాశళగడ్డితో గూడి తృణాఖ్యమ్‌ =తృణపంచ మూలము పిత్తబిత్‌ =పి త్తమను జయించును అజశ్ళంగీజ మెడాళశింగి (దుష్టుపుతీగ) హరి్మదా=వసుపు విదారీ =నేలగు్మిడు సారివా= సుగంధిపాల _ అమృతాచ = తిప్పతీగె బల్యాఖ్యమ్‌ == వల్లీ పంచమూలము అనబడును శ్వదంష్టా?= పల్టేరు అభీరూపిల్లిపీచర సైర్యకై * నల్లి ములుగోరింట నహింస్రాకర మద్దకై జములక వాక చెట్టులతోగూడి కింటాకాఖ్యంతు = కంటకపంచమూలము అనబడును తేచ=వలీ పంచమూలము కంటక పంచమూలమును నర్వదోషహరే = తిదోషములను నశింపజేయును

తాత్సృ రాము 1 బృహత్‌ పంచమూలములు మారెడు పెగ్గుమ్ముడు నెల్లి కలిగొట్టు దుందిలము- ఇవి కషాయరసము తిక్తరసము ఉష్టవీర్య ఎను కలిగియుండును కథమును వాతమును శమింపజేయును

(2) లఘపంచమూలము నేలములక వాకుడు కాలిపర్డి పృళ్నిపర్డి పల్టేరు- ఇవి మధురవిపాకము మధురరనము కలిగియుండుకు అతిశీత వీర్యము అతిఉష్ణ వీర్యము కలిగియుండదు కావున (తిదోషములము శమింపజే యును

(3) మధ్యమ పంచమూంఎము ముత్తవఎులగము గలిజేరు ఆముదపుచెట్టు ముయ్యాకుపొన్న కోలపొన్న-- ఇవి అఘుగుణము కలిగియుండును. విత్తమును స్వల్పముగా వృద్ధినాందించును కఫమును వాతముకగు శమింపజేయును

(4) _ జీవనాఖ్య పంచమూంఎము పిల్రిపీచర కాకోలి పాలకూర జీవకము బుషభకబయి- ఇవి న్మేతములకుు హితకరముయ _ శ్యుకవృద్ధికరములు పిత్తమువు వాతమును * మింపజీయును

(9) తృణపంచమూలము ముంజ%డ్డి దర్భ్శగడ్డి కాకిచెటుకు కాలిధాన్యము కాళగడి ఇవి పిత్తమును శమింపజేయును

(6) వల్లీ పంచమూలము మేడాళ్ళంగి పసుపు నేలగుమ్ముడు సుగంధి పాల తిప్పతీగె ఇవి తిదోషములను కమింస జేయును

32 అషహ్షాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము టక పం: లము _ పలేరు పిల్లిపీచ నల్లములు గోరింట లక 7). కంటక పంచమూ పల్దే ల్రివీ ల గో ము వాకచెట్టు ఇవి [తిదోషములను శమింపజేయును కఖిలేఖి బిల్వాదులను బృహత్‌ పంచ మూలములని అందురు వాతశ్షేష్మ ములను జముంచును బృహత్యాదులు లఘు వంచమూలములు ఇవి మధురరసముగా నుండును బలాద దవ్యములు మధ్యమ వంచమూలములనబడును కఫవాతములను శమింప జేయును పిల్దిపీచర మొదలగు _దవ్యములు జీవన పంచమూలములనబడును ఇవి న్యేతములక్స పాతకరములు దర్భాది తృణ పంచమూలములు పి త్తశామకములు మేడా శృంగి మొదలగు వాటిని వల్లీ పంచమూలఅములు అ9 అంచురు పల్లేరు మొదలగువానికి కంటక పంచమూలము లని అందురు వల్లీ పంచమూలములు కంటక పంచమూలములు [తిదోషహరములు మూలము తారోబీవంబిరొతిదొదో కల రీధాన్యూ తుంబుడు/ ఆన్మగన్దవారం డచ్యూం దబీవనం కథవాలోవాల్‌ ౯ నావి కాతటు తతోన్తౌత్భ మి లే వ్రువారావరడ్‌ / స్‌ అని వివ న! తద్భూచ్భ రాజీకా బిట్చు లౌదోనీ దోవిశీనరవ 4 భాలాఖోవవారా డచ్యాదీవ్టూతః తోద్ధఖాలవిల్‌ / అవ్భాద్యాః నర్జవౌంన్న గ్జా వాన్టీతావచ్చశీ ర్రితా*2 (వతినదార్థము -- కారవీ=స్యాహాజిలకజ్జ కుంచికా=మెంతులు అజాజీ=జ్లిల కట్ట కబరీ=హింగుప(తి ధా-రిజాధనియాలు తుమ్చురుషాతుంబుర్దు అన్నగన్ధహరమ్‌ = ఆహారమ.నందుండు బెడువాసనమ నివారించును రుచ్యమ్‌ =రుచిని కలిగించును దీవనమ్ష్‌ = జరరాగి ని దీపిిపజేయును క ఫవాతజిత్‌ =కఫమును వాతమను శమింపజేలను వాష్షిక్రావు ౧5౪ పి వా నల్రజిలకజ్జు కటుతిక్తోష్టావా క టురసము తిక్తరసము ఉష్టవీర్యములను కలిగియుండున్స పరమ్‌ మిక్కిలి (ఆధికమ.గా) కృముశ్రేష్మహరా =కృములను కఫమును శమింపజేయున్సు విఘ్నములను నివావంచును దివిన్‌=జరరాగ్భిని దీపింపజేయును. పరమ్‌ = ఆఅఫికముగా కూలాటోపహరావాజూలను ధ్వనియుక్తదు ఎ ఆధ్మానమును శమింపజేయును రుచ్యా =రుచిన్సి కలిగించును. దీప్నక = వాము (ఓమము కోష్టటూలజిత్‌ = కోష్టమునందు సంభవించు శూలను శమింపజేయుశు సర్షపా =తెల్ల *వాల అహృద్యా ఊహ్యదయమునకు హితక్షర్రమ్సృల్సు కావు స్నిగ్గా దూ స్నిగ్గ గుణములు కలిగియుండును బాష్టికావచ్చ = నల్ల జిలకజ్జ వలె కి ర్రితాఃవాగుణధర్మములు కలిగియండునని చెప్పబడినవి తాత్బృర్భంమయు స్యాజీర మెంతులు జింకజ్ఞ హింగిప్యతి. ధనియాలు తుంబు రలు అన్నమును బుగంధముగా జేయున జరరాగ్నిని దీపింప జేయుసుు కఫవాత్వులను శమింప జేయును

మ! నల్ల జీలకజ్ఞ కటురసము తిక్తరసము కలిగియుండును ఉష్ట వీర్యమును కలిగి యుండును కృములను కఫమును హరించును ఆవాలు నల్లజిలకజ్జ వలె గుణధర్ముములు కలిగియుండును భూతాది బాధలే సంభవించు విఘ్నములను నివారించును దీపనములు జల ఆధ్మానములను హరించును రుచిని కలుగజేయును శ్సీమము కోష్టమునందు సంభవించు జూలను హరించును తెల్ల ఆవాలు వృదయ మునకు హితకరములుగావు న్నిగ్ధగుణము కలిగియుండును నల్ల జిలకట్టియొక్కం- నుణ ధర్మములు కలిగియుండును తతిలేఖ స్వాజీరాది (దవ్యములు ఆహార పదార్థముల యొక్క. దుర్గంధమును హరించును నల్లజిలకట్ఞ కటుతాది గుణములు కలిగియుండును ఖౌవార్థ్‌ ము స్థానాన్యామాగ్ని వక్వానాం మూతన్యరుధిరస్యచ హృదుండుక పుప్పుసళ్చకోష్టఇత్యభిధీయతే హృదయము పుప్పుసములు మొదలుకొని. వ స్తి పరియంతము గల శరీరముయొక్క- మధ్యభాగమును కోష్టిము అని అందురు మూలము పొంచవాతతథానానా వాలక్మం విత్తాకోవనశ్‌/ తొతటుపొతరనం ఢచ్యూం జీవనం పొచనొం లఘు2 నిత్తాానతోని త చ్వ్రేవగ్రేత్స భోపొగ్టడా దోళవిల్‌ / తతోన్యూనోగుణం త్వూన్యూ ద్‌ (దవ్యూవ్యూందానో ధగావనచ్‌ 4 ([వతివదార్థ్‌ము హింగు = ఇంగువ వాత == వాతమును క్ష == కథమును, అనావ=కడుపు ఉబ్బరమును కూం్నమ్‌ = శూలలను శమింపజేయును ఫిత్తకోప నమ్‌ = పిత్తమును వృద్ధి నొందించును కటుపాకరసమ్‌ = కటువిపాకమును కటుగస్తము లను కలిగియుండును. రుచ్యమ్‌=రుచికరము దీపనమ్‌ = జరరాగ్నిని దీపింపజేయును* షాచనమ్‌=ఆహారమును పచింపజేయును. ఘుజాలఘుగుణము కలిగియుండును పిత్తానకోపి = ప్రిత్తమును రక్తమును [వకోవింపజేయును బోష్కాణదేశ జమ్‌ =ాబుఖారా ఆను ఇరాను దేశమునందు ఉత్పన్నమగు తచ్చెవ=అట్టి ఇంగువ (శేష్టమ్‌ెైఉ _త్తమమైనది అన్యత్తు= ఇతర ఇంసవ తత టోష్కాాణ దేశజ ఇంగువకంటెను న్యూనగుణమ్‌ జతక్కున గుణము కలిగియుండును [దవ్యవ్యంజన ధూపనమ్‌ =(దవ్యములకు ఇంగువ గంధమును కలిగించు ధూపమునకు ఉపయోగపడును తొత్సర్భూము. ఇంగువ వాతమును కఫమును ఆనాహమును శూలను హారిం వను పిత్తమును వృద్ధినౌందించును కటువిపాకము కటురసములను కలిగియండును రక కలుగజేయును. డీపన పాచన [క్రేయలను జేయను లఘుగుణము కలిగియండును చ జ పిత్తమును (వకోపింపజేయును. ఇరాను దేశమందలి బుఖారా (ప్రాంతమున

త్రిక అమ్షాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము ఉత్ప్సన్నమగు ఇంగువ సర్వ[శేస్టము కాబూలు కంధహరు పంజాబుయొక్క_ ఉత్తర పశ్చిమ (ప్రాంతములలో ఉత్పన్నమగు ఇంగువ న్యూనగుణములు కలిగియుండును న్యూన గుణము కల ఇంగువ ధూపముచే ఇతర (దవ్యములు ఇంగువ గంధమును కలిగియుండునవిగా "'జేయబడును మూలము ళతౌవ్య్చూవప్దతగరో నురదాడవారేణవ౭/ వర్దా లవాలునరలత్తూగ్‌ వా (చునఖ చోరోకొళలో అమూత్హాం తయరాం నౌతే తొఫనాత నిబర్హ వొ౭ి/ వే ర్యత న్రీ తమడురః న్మడ్గోన్హ తథవాత జిత్‌ 2 వన్హిమా్య్రత ఎంిన్హ మ్ళోో వృథ్యో గో తరకోహిమం॥ ఫొచనోం తథవి త్తమ్మ్కం తి త్తం జీతం బిపాౌద్ధూాయదయ్‌ 4 తథథ్ముం తశ్హతయుతొం మయున్తం నంగగామా వాచకతవ్‌/ తి క్రాఒమ్మృతా (ఆబో వల్క్‌ (గౌవాణ్యూ బ్లైల రాయనా దీవనీన్పూరత్భడ్‌ దావాకాములావాతర త్రనుఠ్‌/ తిళ్ష్లలీతా జృరవారౌ అమూ భూనింజివర్భ థౌ4 నిచ్చు న్రీతోవామః తద్ధత్భయమి వి త్తతథౌవవాః॥ మవోనిందిః నరం (గాబా తజాయోడాజ జీతలం4 (వతివదార్థియు శతాహ్వాాసోపు కుష్టజచెంగల్వ కొష్టు తగర = గం తగరము. నురదార= దేవదారు వాలేణవ =రేణుకలు వలావనీలకులు ఏలవాల్పజుక్ష్‌ బుడమ సరల సరళదేవదారు. త్వక్‌ *దొల్సినీ చెక్క. వ్యా ఘనఖ = నభియ్వ న్య న [ద్రవ్యము చోధకా = స్పృక్‌ అను సుగంధి దివ్యము లఘూష్టా =లఘుగృబు నర్‌ వీర్యములను కలిగియుండును పాకే ౫ విపాకమునఎదు కఎికౌః = కటుత్వమ్సున్స కీ యుండును. కథవాత నిబర్హణః=కవమును వాతమును శయింవ జే కును వైర్యక్క=న ములు గోరంట తి క్రమధురః=తిక్తరసము మధురరనములను కలిగియుండుకు న్నిగ్లఖ బీ స్నిగ్ధ గుణము ఉష్ణవీర్యములను కలిగియుండును కఫవాతజిత్‌ = కఫమును వాత్రమ్సన్సు హర్చోచును గోక్షరక =వల్రేరు వస్తిమ్యూత విబన్ధమ్న వవ స్తిగత రోగములను మ్య రోగములను (మూ(్రాఘాతాది వ్యాధులను) శమింపజేయును వృష్య =పసకవృద్దక రమ హిమ = శీతవీర్యము కలిగియండును_ విషాద్వయమ్‌ =అతివస నిర్విషి అన్సు రెండును పాచనమ్‌= ఆహారమును. వక్వము జేయను కథపిత్రఘ్నమ్‌ =కఫమును. పిత్తమును శ్ఞావ్చిం్వ జేయును తి క్రమ్‌= తి క్తరసము కలిగియుండును _ శకీతమ్‌శీత వీర్యము కలిగింఘ్రండ్షున్సు ము స్రమ్‌జతుంగము స్తలు కథఘృ మ్‌ =కవమును హరించును. తి క్షకటుకమ్‌ ఇత్తి కర్ర కభురసములను కలిగియుండును నం(గాహైమలమును బంధించును పౌకచ్రక్రక్ష = ఆహారమును పక్వము జేయను అమృతావతిప్పతీగె తిక్తాజాతిక్తరసము కలద్రి [తిదో షఘ్నీ == త్రిదోషములను శమింపజేయును (గాహి = మలమును బంధించున్స ఉషా == లా

35 ఉష్టవీర్యము కలది రసాయనీ =రసాయనమునకు ఉపయోగపడుకు _ దీపినీ= జరరాగ్నిని దీపింప జేయును జుర=జ్వరమును తృడ్‌ దప్పికను దాహవ=మంటను కాకులా జు కాకులవ్యాధిని వాతర క్త నుత్‌ == వాతర ర్త వార్టిధిని నివారించును భూనింబపర్పటా గ్‌ా నేలవేము పర్పాటకములను తి క్తశీతా = తిక్తరసము శీతవీర్యములను కలిగియుండును జ్వరహరౌ = జ్వరమును శమింప జేయును లఘూ =లఘుగుణముకలవి నింబజవావేప త్రిక్త= తిక్తరసము కలిగియండును పామ = శీతవీర్యము కలది కుష్ణ = కుస్టువ్యాధిని కృమి == కృమిరోగమును పిత్తపిత్తమును కఫాపహ =కఫములను హరించును మహానిమృ = 'పెద్దవేము పరమ్‌=అధికముగా (గాహీ్‌ జ మలమును బంధించును కషాయ జ=కషాయ రసము కలది రూక్ష శీతల రూక గుణము శీతవీర్యుములను కలిగియుండును

తాత్భర్టూము సోపు చెంగల్వ కోష్టు [గంథితగతము. దేవదారు. రేణుకలు ఏలకులు కూతురుబుడుమ. సరళ దేవదారు దాల్చిని చెక్క- నభి నృక్‌ ఈ [దవ్యములు లఘుపులు ఉష్టవీర్యము కటు విపాకములను కలిగియుండును కఫమును వాతమును హరించును నళ్హములు గోరంట తిక్తరసము మధుర రసము న్నిగ్ధగుణము ఉష్ణ వీర్యము కలిగియుండును. కథమును వాతమును శమింవజేయును పల్టేరువస్తి వ్యాధులను మూ(తా ఘాతమును శమింపజేయును శ[క్రమును వృద్ధి పరుచును శీతవీర్యము కలిగియుండును, విషాద్వయము పాచనము జేయును కఫమును పిత్తమును శమింపజేయును. తిక్తరసము శీతపీర్యములను కలిగియుండును తుంగము స్తలు కఫముమ శమింపజేయును తిక్తరసము క్రటురనములను కలిగియుండును మలమును బంధించును ఆహారమును పచింపజేయును తిప్పతీగె తిక్తరసము కలిగియుండును (తిదోషములను శ మింపజేయును మలమును బంధిం చును ఉష్టవీర్యము కలిగియుండును రసాయనముగా పనిజేయను జశిరాగ్నిని వృద్ధి వరు చును జ్వరమును దప్పికను మంటను కామలావ్యాధిని వాతర క్త వ్యాధిని శమింపజేయిను నేలవేము. పర్పాటకము రెండును తిక్తరసము శీతపీర్యములను కలిగియుండును జ్వర మును శమింపజేయును లఘు గుణము కలవి వేస తిక్తరసము శీతవీర్యములను కలిగి యుండును కుష్టువ్యాధిని కమి వ్యాధిని శమింపజేయును విత్తమును కవమును హరిం చును ెద్దవేము ( పెద్దవేవ) మలమును బంధించును కషాయరనము రూక్షగుణము శీత వీర్యములను కలిగియుండును థావార్ట్‌ ము విషాద్వయముచే వస అతివస అను ఆర్థముగా (గహించవలయును

నిర్విషియను మూలిక వస భేదముగా చెప్పబడుచున్నది ఇది కేదార [పాంతములో తుంగ గడ్డి వలే మొలుచును అనేక విధములగు విషములను హరించును మూలము దణ్గలంవిళ్ళిలః న్ప్రర్శే బిలోదో &భ్యూ వవోరత8/

నన్యాడుః నఠమీ న్హి త్తం నతవొాథూరనాయనశ్‌ /

వర్ణ్య్‌ః న్ధ్రుర్య ౭ కమంనా కోడూడః నూత్యోజగ్శి దబీననః

క్లేదమేదో ఒనిలళ్లేవ్టు గజ్జ మేవోనబీళృతీన్‌ /

వీటోతా(గన్ధి బోథాంళ్ళ వాన్తు్య్యూవ్ణం (నంననోలఘు

36 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము (వతివదార్థము.... గుగ్గులు ాగుగ్గులము స్పర్శే=స్పర్శ్గయందు. పిచ్చిలః == పిచ్చిల గుణము కలది ఆభ్యవహారత = ఉపయోగించటమున విశద = న్వచ్చముగా నుండును నస్వాదు జెస్వల్పమగు మధురరసము కలది సకటు =స్వల్బమగు కటురనమషము కలది తిక్త =తిక్రరసముకలది సకషాయ ఉ=స్వల్పమగు కషాయరసము కలిగియుండును రసాయనమ్‌ =రసాయనమునకు ఉపయోగపడును వర్జ్య =వర్టమును (పసాదించును స్వర్యః== స్వరమునకు హితకరము పాకే=విపాకమునందు కిటుః=ాకటుత్వము కలది రూక్ష =ర్హూక్ష గుణము కలది నూత్మ =సూక్మగుణము కలది అగ్నిదీపన ఇ జరరాగ్నిని వృద్ధినాందిం చును క్రేద=(దవత్వమును చుదః=ామేదో వికారమును అనిల=వాతమును శ్రేష్మ=కఫమును గణవాగ్‌ండమాలను మేహ=(ప్రమేహనుము అపచీ=అపచిని కృమీన్‌ =కృములను పటిక్షాజ= పిటీకలను [గన్థి=ా(గంధిని కోఫాంశ్చూాశోధములను హ వ్లి= శమింపజేయును ఉష్టః= ఉష్టవీర్యము కలది (నంసన విలేచనమును కలిగించును లఘు జలఘుగుణము కలది తాత్బ ర్భూము గుగ్గులము స్పర్శ్గయందు పిచ్చిలగుణము ఉపయోగమునందు విశదగుణములను కలిగియుండును. స్వల్పమగు మధురరసము, స్వల్పమగు కటురసను త్తిక్ర రసము స్వల్పమగు కషాయ రసమును కలిగియుండును రసాయనమునకు ఉపయోకపడ్షువ్ను వర్ణమునకు స్వరమునకును పాతకరము కటువిపాకము రూక్షగుణము సూక్ష్మగ్ప్యక్షు అను కలిగి యుండును జరరాగ్నిని వృద్ధి నొందించును |(దవత్వమును మేదొవికారమ్రు లను వాతముశు శ్రేష్మమును గండమాలను [పమేహమును అపచిని కృమిరోగమ్సలను విటికలను [గంథిని శోధమును నివారించును ఉష్ణవీర్యము విరేచనకారిత్వధర్మము ల్వ్వ్బ గుణములను కలిగియుండును లలిలేఖ గుగ్గులము స్పర్శ్మయందు పిచ్చిలముగా నుండను ఉపయోగించ్చటజ్చె 1సోతస్సులలో వైశద్యమును కలుగజేయును సం(నము అనా అనులోమనము అని ఆ ర్ధు మూలమ ంభతుట్టీ నరాతిత్రా మేద్యాత్చులు విఖౌనవో॥ తట తిక్రోన్మమణడు న్పగ్ధం నాలతభౌవబాత్‌ / విత్తా/నవివత్భజ్‌ దావొర్లముమ్మ్యం ఉడడాశణన్‌ 4 (వతివదార్థము. - శంఖపుక్షీ =లెబ్లదిం చిన సరావాసరగుణము కలది. శ్రిక్షావు త్రిక్తరసముగలది మేధ్యా = బ ద్ధని వృద్ధి నొందించును కృమి కృమిరోగమును విషపు విషవికారములను నివారించును అగరు=అగరు చెట్టు కటుతిక్తోష్ణమ్‌ =కటురసద్సు శ్రజ్ర రసము ఉష్ణవీర్యములను కలిగియుండును స్నిగ్గమ్‌=స్నిగ్గ గుణము కలది వాతక్రఫైప్త సమ్‌ వాతమును కథమును హరించును పిత్తపిిత్తమును అ(సెరక్తమున్సు వి విషమును తృడ్‌ =దవ్పికరు దాహ=మంటను క్షమఘ్న వాఅలసటను నివారించును శక్ర గురుగుణము కలది రూక్షణమ్‌=రూతత్వమును కలుగజేయును _ తాత్పర్యము _ శంఖపుష్టీ సరగుణము తిక్తరసము కలిగియుండున్స ఖుదిని వృద్ధినొందించును కృమిరోగములను విషములను హరించును అగరు కటురస్వ్సృు శిష్ట ణా

క్ర

వీర్యములు కలిగియండున _ స్నిగ్ధగుణము కలది వాతమును కథమును శమింసజేయును విత్తవికృతిని రక్ష్తవికృతిని వివ వికారములను దప్పికను మంటను అలసఎలను నివారిం చును గురుగుణము రూక్షగుణములను కథిగియుండును మూలము నర్శూం నతిక్త మధురం చందనం జిలరందరం్‌ /

లభురో క్షం తధోళీరం ఖాలకం పొచనం చతత్‌

ద్భారాతినొరవో మథుర క్షవి త్తక్షతానవాత్‌ /

మభుకం లో క్తొవి త్తమ్కుం (చజిోధన రోవణల్‌ 2

శడున్వాడు వొమం వృవ్యూం చశతవ్యూం న్ధూరవ ర్జత్భ త్‌ /

(వతివదార్థము ఆ సర్వంచందనమ్‌ =చందనములన్నియును సతిక్తమ్‌ జు స్వల్చ్బ మగు తిక్తరసము మధురమ్‌ామధురసములను కలిగియుండును పరమ్‌ జ=అధికముగా శిశిరమ్‌ జ=చల్టదనము కలవిగానుండును ర క్రమ్‌=ర క్రచందనము లఘు = లఘుగుణము కలది తథాషాఇదేవిధమ.గా ఉశీరమ్‌ =వట్టి( వేష బాలకమ్‌*ాకురువేరు పాచనంచకజాజర రాగ్నిని దీపింపజేయును తత్‌ =చందనాది (దవ్యములన్ని యును జ్వర = జ్వరమును అతిసార ఉఆరిసారమును వమథు=వమనమును రక్రపిత్త=రక్తపిత్తమును షఇతా అభిఘాత్మవణ మును ఆపహమ్‌ =నివారించును మధుకమ్‌ =యస్టి మధుకము రక్తపిత్తఘ్నమ్‌ =రక్తృవిత్త మును శమింపజేయును [వణకోధనరోపణమ్‌ =_వణములను శుద్ధిపరుచును మాన్పును గురుజ గురుగుణము కలది స్వాదు=మధురరసము కలది హిమమ్‌ జశీత వీర్యము కలది వృవ్యమ్‌ == శుుకమును వృద్ధినొందించును చక్యుష్యమ్‌ = న్మేతములకు హితకరము స్వర వర్ణకృత్‌ = స్వరమును వర్ణమును బాగు పరుచును

తాత్పోర్యూము చందనము అన్నియును తి _కృరనము మధురరనము కలిగ యుండును ఆతి శీతములై నవి రక్త చందనము లఘుశణము కలిగియుండును ఉళీరము వట్టి,వేష్ణ) కురువేరు దీపనముగా పనిజేయును చందనాది (చవ్యములన్నియును జ్వరమును అతిసారమును వమనమును ర క్రపిత్తమును (వణములను శమింవజేయను యష్టి మధు కము ర క్రిపిత్తమును శమింపజేయను [వణమును ఖ్య్మభపరుచును _వణరోపణమునుజేయును

గురుగుణము మధుర రిసయి శీతవీర్యములను కలిగియుండును శ్ముకమును వృద్ధిపరుచును న్మేతములకు స్వరమునకు వర్ణమునకును హితకరము

భ౭లేఖ శ్వేత చందనము రక్త్ష్రచందనము పీతచందనము అను తివిధ చందనములు తిక్త రసాదియుక్తములుగా నుండును రక్త చందనము లఘుగుణము కలిగి యుండును ఉశీరము కురువేరు రక్తచందనమువలే గుణధర్ముము ఎ కలిగియుండును మూలము _ కమీతి క్తేనశే మేవాటప్షవ త్తతపావహే

(వలేవొజ్టియతి * శత్జూం జోథం దుష్ద(వజాం ఎివన్‌ (్రతినదార్థము. నిశే=పసుపు (మానిపసుపుయును కటుతిక్తే =కటురసము తిక్త

38 అహ్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము రసము కలవిగా నుండును మేహ =[ప్రమేహమును కుష్ట ౯ కుష్టమును పిత్త = కపపిత్తమును కఫాపహే=కఫమును హరించును [పలేపొత్‌ == లేపషము (శరీరము పై పూతగానుపయోగించుట వలన) కణ్యూమ్‌=దురదను కోవమ్‌శోధను దుష్ట్ట్రవణమ్‌ =దుష్ట్ట్రవణమును. విషమ్‌== విషమును జయత =జయించును

తాత్పర్భాయు మానిపసుపు పనుపు రెండును కటురసము తిక్తరసములను కలిగియండును [పమేహమును. కుష్టమును పిత్తమును కథముకు హరించును శరీరము పై పూతగా నుపయోగించుటచే. దురదను శోధమును కుళ్టవణములను విషమును శమింప జేయును

భళిలేఖ విండ పసుపు [మానిపనుపు అని వనుపు రెండు విధముఎ మూలము (వళజ్దరీకం చతవ్రూం లీలీరోం (ఏ జరోవణన్‌ 4

ణి న తపాయతి క్త మభురం రో్త్తోవీ త్త (నాదనవ్‌/ బలా(తయం న్వాదుజ్భవ్రూం న్సిగ్గం కీతం విల(వదోజ్‌ / తత నాగవిలా వల్యా కలశీణ వొలౌతుడిః/

(వతివదార్థము (పపొజ్దరీకమ్‌ =పుండరీక మను సుగంధము గల చెన్టు న్య వ్యమ్‌ = న్మేతములకు హితకరము శిశిరమ్‌ = శీతవీర్యము గలది వణరోపణమ్‌కహా్యవబమ్సుల్వ్య మాన్పును కషాయ తిక్త మధురమ్‌ = కషాయరసము తిక్తరసము మధుర రసములను క్రల్రిణ యుండును రక్తపిత, [పసాదనమ్‌ = రక్త పిత్తమును కమింపజేయును బల్మాతయమ్‌ ఇబ్బ్య అతిబల నాగబల స్వాదు = మధుర రిసము గలది వృష్యమ్‌ ాశచ్ముకమును వృద్ధిజే్య్వ్స్స్వే స్నిద్ధమ్‌= స్నిడణ్ధ గుణము కలది కీతమ్‌ = శీతవీర్యము కలిగియుండును బవ్మాపదమ్‌ ఇ బ్య కరము త్యతబల్యాతయము లతో నాగబలా =గాంగేరు (జిబిలిక) బల్యా” బలకరమగృన్య షతక్షిణపాతా = గాయములు మాన్పుటకును కృశించిన వారికిని పాతకరమైనది శృక్ష్మ_ గురుగుణము కలిగియుండు మ

తాత్స ర్ధాతు పుండరీకము నేతముఎకు హితకరమైనది శీతవీర్యముృ కలది [(వణములను మానును కషాయ రసము తిక్త్షరనము మధుర రసములను కి లిగియండున రక్తపిత్తమును శమింపజేయును బల్మాతయము అనగా బలా (ముత్తవ పుళగము) ఆత్ర బలా (దువ్వేన చెట్టు నాగబలా (జిబిలిక గాంగేరు) ఈ మూడు విధములగు బల మద్ద రముగా నుండును కక్రమును వృద్ధిపరుచుగు న్నీగ్ధగుణము శీతవీర్యమును కలిగి యుండును బలమును కలుగజేయును నాగబలా బలకరమైనది గాయముంఎను మాన్పును కృశత్వమును నివారించి బలియజేయును గురుగుణము కలిగియుండును మూలము తాంటూలం తయ నశారం దబభ్యూమున్హం తవ(వణుత్‌ 2

న! నంమోవాత్భృత్‌ వూగం తవాయం న్యాడురోచతయ /

ఫం జా తీవ(తీఠటుథలం కంతోలతో అవంగతమో అభుత్భమవ్దావబాం వ్యాద్యూం చ క్తదౌ ర్ల బ్బ నాతనశ్‌/ నస్వాడుతి క్తతృష్ణాఖ్నుః తర్చూూరశ్ళేదనోవాదు*॥ (వతివదార్థయు _ తాంబూ లమ్‌=తమ్మలపాకు కటు=కటురసము కలది సష్షారమ్‌ వ=సృల్బమగు ఇారగుణము కలిగియుండును రుచ్యమ్‌ =రుచికరము ఉష్టమ్‌=ఉష్టవీర్యము కలదిగా నుండును కఫ్మపణుత్‌ =క ఫమును హరించును పూగమ్‌ = పోక భేది = మలమును భేదించును సమ్నోహకృత్‌ = మోహమును(కామమును)బుట్టించును కషాయమ్‌ =కషాయరసము కలిగియుండును స్వాదు=మధుర మైనది రోచకమ్‌ =రుచిని కలిగించును జాతీ షి =జాప్మతి కటుఫలమ్‌ = మరారీ మొగ్గలు (కవాబుచీని) కంకోలక =చలువ మ్‌రియాలు (శీతల్చీని) లవంగమ్‌ =లవంగము లఘుజాలఘు గుణము కభిగియుండును తృష్టాపహమ్‌ =దప్పికశు నివారించును హృద్యమ్‌ = హృదయమునకు హితకర మైనది వక్త 9దౌర్లన్య్యనాళనమ్‌ = నోటి దుర్వాసనను నివారించును కర్పూర =కర్పూరము (పచ్చకర్పూరము) సస్వాద=న్వల్ప మగు మధుర రసము కలది తిక్తరనము కలది తృష్టామ్న =ద్రప్పికను శమింపజేయును ఛేదన =మలమును చ్చేదించును హిమ =శీతవీర్యముకలది తాత రాము తమ్మలపాకు తీగ మొదలగునవి కటురసము కఇారగుణము కలిగి యుండును రుచిని బుట్టించును ఉస్టవీర్యము కలది కఫమును శమింప జేయును పోక మలమును భేదించును మౌహమును బుట్టించును కషాయ రసము మధుర రసములను కలిగియుండును రుచిని బుట్టించును జాపతి మరారీ మొగ్గలు చీలువమిరియ ములు లవంగములు లఘు గుణములు కలిగియుండును దప్పికను నివారించును హృదయ మునకు పాతకరము నోటి దుర్వాసనను నివారించును శర్పూరిము మధుర రనము_ తిక్తరనములను కలిగియుండును దప్పికను నివా రించును మలమును ఛేదించును శీతవీర్యము కఅలిగియిండును లతిలేఖ తాంబూల శబ్దముచే తాండాల లత ష్మత్రము మొదలగు వానిని (గహింపవనగును తాంబూలము స్వల్పముగా ఇారత్వసుుణము కలిగియుండును

ఖావార్థిము తాంబూలశబ్ధముచే సున్నము కాచు ఏలకులు లవంగాలు వక్కూలు (పోకలు) మొదలగు వాటితో గూడిన తమ్మలపాకు విడియమునుగా [(గహింతురు అట్టి విడి యము యొక్క గుణధర్మములను గురించి లోకమున స్యుపనిద్ధమగు శ్లోకము ఒకటి కలదు

• తాంబూలం కటుతిక్తముక్షర మధురం ఇారంక షాయాన్వితమ్‌ వాతఘ్నంకఫనాశనం కృమి

హరం దౌర్గంధ్య దోషాపహమ్‌ వక్త్రస్యాభరణం మలాపహరణం కామగ్ని సంధీపనమ్‌ తాంబూలస్య సఖ్మేతయోదశగుణా న్వళ్లేక ప్యమీదుర్ణభా మూలమ్ష్స అతాళన్తూరికా తద్భాన్ము ఖగోవవారాంచరల్‌

[వళివడార్థము లతా కస్తూరికావాలతా కస్తూరిగింజలు తద్వత్‌ = కర్పూరమువంటి

శీ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాథ్యానము గుణధర్మములు కలిగి యుండును వరమ్‌ = అధికముగా ముఖశోషహరా = నోరు ఎండుటను శమింపజేయును వావార్థితు లతా కస్తూరి గింజలు సుగంధ(దవ్యము తక్కాలపు చెట్టుగింజలు హిందీ భాషలో ముష్కదానా అని అందురు దక్షిణభారతబిన కర్పూర బెండ అని (ప్రసిద్ది కలదు ం మూలమ్‌ కొవాయం ముభురొం జీతం భద్యం వి త్తతథౌ(నజిత్‌ / తద్భాద్దూతలత్రున్నాగ వముదోత్సుల పౌదలమ్‌/ నచవ్వ్యుతం తతోచ్యూ నం ణజః తోరంఠుతించతచు. / మూలతీ మల్లీకావ్రు్బ్రం తత్తంయిలి మాడతశ/ బివవిళ్సో తఖొన్నా లం నింభువారొంబ తద్దుణజ్‌/ తథథ్ళుం లై తతం తొర్పోరలేరివం ఎివవోరిబ/ నాతోలం శుద్చమాగన్త భత టౌయం కథవల్న విత్‌ / చాతుర్ధితడ్చాలవారం నావనో నోవయావితటై / దింధూతొం కేవ లం(గ వాల ద్భూదోవచ యూధితా4 తథథ్ముయున్తవీర్యూంబో ఉంవముం/చణలోభనవ్‌/ అబల్లువడో గవివిం భీవిం వౌతోతోత (వణుల్‌ (వతివదార్థము పద్మమ్‌ = కమలము కషాయమధు5మ్‌ = కషాయృర్ర్యజ్ష మధురరసము కలది “ శీతమ్‌=శీతవీర్యము కలది విత్తకఫ్మాసబిత్‌ =పి త్తమును కథమును ర క్రవికారములను నివారించును వకుల == పొఇడపువ్వు పున్నాగ =పొన్నపువ్వు కుష్చుద్రల్లు తెల్లకలువ ఉత్పల నల్లకలువ పాటలమ్‌ == సులాబి రోజ) పుష్పము తద్వత్‌ కమం వంటి గుజధర్మములు కలిగియండును సచభంపకమ్‌ నం పెంగ కమలముయ క్క యము ములకు న్వబ్పగుణము కలది కోరంటోకాపచ్చ ములుగోరంట కింసకమే = మోదుగప్పుష్ష న గుణె = గణములచే తత = సంపెం కంఠచను న్యూనమ్‌ = స్వల్పగుణ బయిలు రు మాలతీ=జాజిపున్చము. మల్దికావువమ్‌ =మల్రెపువ్సము. తిక్రమ్‌తిక్తిరసమ గలవి ల్సి తమ్‌=వాతమును " జయతి=ళమింపజేయును నాగమ్‌=సుకపొన్న (కొందరు నాగ పువ్చమని చెప్పుదురు) విషపిత్తకఫాన్‌వావిషమును. పిత్తమును కఫమును ఇం్య గుర శమింపజేయును సింధువారంచ జా తెల్లవావిలిపుష్పము తద్గుణమ్‌ నా నాగపువ్చగ్వల తిజ గుణములు కలిగియుండును కై తక మామొగలిపుష్పము కఫఘ్న మ్‌ =కఫమున్సు మువంటి జేయను తిక్తమ్‌=తి క్రరసముగలది శైరిషంచ=దిరికెన పువ్చమ _ విషహారి= సంప హారించుకు ఆగ స్పృపుష్పమ్‌ == అవిసీచెట్టు పువ్వు వాతలమ్‌ =వాతమును వృద్దినొందిం చే కషాయమ్‌=కషాయరనము గలది కథపి త్తజిత్‌ =కథమును పిత్తముఎ మింపజ నావనేన= నళ్యకర్మచే ఉపయోజితమాఉపయోగించిబడిన బాతురక బ్వరహరమ్‌=ఇ షి మనబడు విషమజ్వరమును శమింపిజేయును బంధూకమ్‌=మంకెళ పుష్పము శ్రేమ్మలవ్షక

జై శ్లేష్మమును వృద్ధిపరుచును (గాహి జ మలావరోధమును చేయను యూథికొచ జ అడివిమొల్ద (నంద్యావర్తము) తద్వదేవ = బంధూకమువంటి గుణధర్మములు కలిగియండును కుంకు మమ్‌ = కుంకుమపువ్వు (కేసరి) కఫఘృమ్‌=కవథమును హరించును ఉష్టవీర్యంచవాఉన్ల వీర్యముగలది (వణశోధనంచ = (వణమును శుభపరుచును అవల్లుజా బావలచలో వడగజ జమ్‌ాతంటెనవు చెట్టునుండి ఉత్పన్నమగు బీజమ్‌ =గంజలు వాతకవ్యపణుత్‌ = వాతమును కఫమును హరించును తాత్సర్భూము. కమలము కషాయరనము మధురరసము_ శీతవీర్యములను కలిగియుండును పిత్తవికారముఎను కథవికారములను ర_క్తవికారములను నివారించును పొగడ పొన్న తెల్టకలువ నల్టకలువ రోజాపువృము ఇవి కమలమువంటి గుణములు కలిగియుండును నంపెంగ కమలయి కంటెను స్వల్పగుణములు కలిగియండును వచ్చ ములుగోరంట మోదుగ సంపెంగకంటెను స్వల్పగుణములు కలిగియుండును మొల్ల (జాజి) పుష్పము మల్చెపువ్చము రెండును తిక్తరసము కలిగియండును_ వాతమును కమింప జేయును. సురపొన్ని విషమును పిత్తమును కథమును శమింపజేయను_ తెల్లవావిలి పువ్చము. నాగకేసర పుష్పముతో సమానమగు గుణముల కలిగియండును మొగలి పుష్పము కఫమును హరించును తిక్తరసము కలది దింశెన పుష్పము విషమును హరించును అవి'సెపుష్పము వాతకరమైనది కషాయరనము గలది కఫమును పిత్తమును శమీంప జేయును అవిశెపుష్ప స్వరసమును నశ్యముగా ఉపయోగించిన చాతుర్ధిక విషమజ్వరము హరించును మంకెన పువృము శ్రేష్మమును కలుగజేయును మలమును బంధించును నంద్యా వర్తము బంధూకవలి గుణములు కలిగియుండును కుంకుమపువ్వు కఫమును హరించును ఉస్ణవీర్యము కలది (వణమును శ్యభపరుచును _బావంచలు తంటెనఖు గింజలు వాతమును కథమును శమింపజేయును మూలము అస్యాఎర్జి ల్లేబ్ట్బుమేదం నౌొటమార్చూ తృదన్యూధా / అతో&ద్భాంగ్చ్మి ఎలాయూంన వర్వాచ్చంగకమణం కుఖత్‌ చూడతన్యానులోమ్మంచ. ఖుడన్హమృ (ళమాఎవావ్‌ అన్న ర్జ్‌నం్హ్‌ ౦ పొద తం నఅద్భృక్‌ గగశరకణద్‌ ౫ వర్జ్యం నో(తహాతం ఛ్యతం వాతవర్షాతవావవాదు/ (వవాతోకాత్య వ్రైవర్జ్య నమ తృద్దావాతృడ్‌ (ళచూల్‌ 4 (మాగ్న మూర్చాళ్ళవియేద (వాత న్హతోన్యూథా (పొగ్‌ వాయదట్డోఒభివ్యంన్ధీ తృగ్‌ దోషాల్భో బివత్భలీణ్‌ 8 నన్హ పొతొబ్టూరి వ్యాఎ మామవాయుంచ తోనయేట్‌ నళ్ళిమః కిలిరోవా ని మూర్చాందావాం తృవంబివత్‌ దకిజోమాడళలః గోపో నోోత్యోంత౬గో ఎఅివర్జ నః రత్తవ త్త (నవలను కోన చ వాత(వతోవన౭శ

తీస్తే ఆఅహ్షాంగ నం[గహ వ్యాథ్యానీము ఉ_త్తరోమాడుత* నృగ్గోమృదుర్శఢుర ఎవచ/ కపాయానురనం కీతోదబోపొడామ (వతోవనః / ఆతఖో(భోతుత్భడ్‌ స్వేద దావామార్భా వివర్డ తాః తర్వాత్‌. విత్తా(నవహ్న్మాంళ్బ ఛాయాత్తేతానసోవాతి తమ౭కనాయ తభుతంజోూ త్భా్యా మధురణీతలా (వతివదార్థము ఆస్యా* నుఖముగా కూర్చునియు-డుటము వర్ణ =వర్జమును శ్లేష్మ జ కఫమును మేద =మేదోధాతువును సొకుమార్యకృత్‌ = సుకుమారత్వమును కలుగ జేయు అధ్వావామార్గగమనము అత =నుథాసీనమున కంటెచు అన్యథాకావిపరీతమగు (క్రియను జేయును చం[కమణమ్‌ ఇ ద్యాహ్యాళి అగ్ని = జరరాగ్నిని బల వా బలమును ఆయూంషి= ఆయుపును కుర్యాత్‌ 2 వృద్ధినొందించును సుఖమ్‌ =సుఖకరమగును మరు తన్యశా వాయువు మొక్క అనులోమ్యమ్‌ =అనులోమమును జేయును ఖుడ స్తమృ=ఊరు సంభ వ్యాధిని _శమా=(శమమును అపహంచ నివారించును. పాద్యృతమ్‌=పాదరక్షలు అన్వర్హ సంజ్ఞమ్‌ జ సార్ధకమగు అర్థము కభిగియున్నవి బల = బలమును దృక్‌దృష్టిని శుక్రజ= శ్ముకధాతువును రక్షణమ్‌ == రశ్మించును ఛ(తమ్‌ గొడుగు వర్ష్యమ్‌ == కాంత్మిపదము నేత హితమ్‌=కనులకు హితకరము అగును వాత =గాలినుండి వర్ష =వాననుండి ఆతపాపప్హూక్ష్‌ = ఎండనుండియును రక్షించును [పవాతాతీ_వమగు ఎదుటిగాలి రౌక్ష్యమ్‌ = రూక్షత్వమ న్స వైవర్య=కాంతిహీనతను స్తమృక్సళత్‌ = స్తంభత్వము కలుగజేయును దాహ = తాపమును త్చఢడ్‌ =దప్పికను (భమాన్‌ =(భమను (శమ=అలసఎను ఆగ్ని =జరరాగ్సిని మూర్చాళ్చ = మూర్చను జయేత్‌ =ళమింపజేయును అపవాత =ఆఎ్పమగు వాయువు తత = పవా తమున కంటెను అన్యథా =విరుద్ధమగు (కియను జేయును (పాగ్వాయు =తూర్పుగ్గాల్చి ఉష్ణ =వేడిని జేయును అభివ్యందీ= _సోతబ్సులను అవరోధించును త్వగ్జోష= చర్మ వికార ములను ఆర్శ = అర్మోవ్భాధిని విష=విష వికార మును కృమీన్‌ = కృమివ్మాధుంన్సు సన్సి పాతజ్వుర = (తిదోషజ జ్వురమును శ్వాసమ్‌ = ఉబ్బస రోగమును ఆమవాయుంచ = ఆవ వొతమును కోపయేత్‌ =(ప్రకోపింపజేయును పశ్చిమ =పడమర _ దిళశనుండి వచ్చుగాల్రి శికిర =చల్టగానుండును మూర్చామ్‌ =మూర్చను దాహమెౌామంటను తృషమ్‌ =దప్పిక్రన్స విషమ్‌ =విషమును హన్తి=నివారించును. దక్షిణ *ెదక్షిణ దిశయగు మారుత =వాయ్సవు న్మేత్య =న్నేతములకు సాతకరము అంగ=ెళరీరమును _ (అవయవములకు) బల బలమును వర్ధన జవృద్ధినొందించును (శేష్ష జ్యాశేస్ట మైనది రక్తపితృపశమనః= ర్రక్ర పిత మును శమింసజేయును వాతటప్రకోవన =వాతమును కుపిత పరుచునది నచ = రాదు ఉత్తర జాతత్తరదిశదగు మారుత వాయువు స్నిగ్ధ వస్నిద్ధగుణముకలది ముదజ మృదుత్వగుణముకలది మధురవవచ=వా మధురముగా నుండును కషాయాసురసన జస్వల్బమగు కషాయరసముగలది శీత =శీతవీర్యముకలది= దోషాణామ్‌=దోషములను అ్యపకోప్త్వ్య _ 1పకోవముజేయనదిగాదు ఆతప =ఎండ (భమ జు (భమను తృడ్‌ =దప్పికను సేద్రజ= చెమటను దాహవాతాపమును మూర్చాొమార్శను వివర్ణతా =కాంతిహీనశతను కుర్యాశ్ర==

శీత్రి

చేయును పిత్త=పిత్తమును ఇఅృసెరక్తమును వహింశ్చృాజరరాగ్నిని కుర్యాత్‌ =వృద్ధి నొందించును ఛాయాతు=సీడ ఏకాన్‌ =ఎండవలన నంభవించు వాటిని అపోహతి=జానివా రించును తమ =వీకటి కషాయకటుకమైెకషాయముగను, కటువుగను ఉండును జ్యోత్స్నా = వెన్నెల మధురశీతలా=మధుర రసము చక్దదనములను కలిగియుండును

తొత్సరబ్రాము (1) నుఖముగా కూర్చునియుండు టచే వర్ణము శ్రేష్మము మేదోధాతువు సౌకుమార్యము వృద్ధిజెందును మార్గగమనముచే వర్ణము శ్లేష్మము మొదలగు నుఠానన జన్య (్రీయలు త్నీణించును

(2) విహారముగా సంచరించుట వలన జరరాగ్ని వృద్ధినొందును బలము ఆయువువృద్ధినొందును సుఖమును కలిగించును వాతమును అనుతోపమముగా జేయు ఊరుస్తంభవ్యాధిని అలసటను నివారించును

(3) పాదములను రక్షించుటచే పాదరక్షలు అని అనబడు చున్నవి పాదరక్షలు బలమును దృష్టిని శ్ముకమును వృద్ధి నొంచించును

(4) ఛ్మతము కాంతిని వృద్ధి నాందించును న్నేతములకు పహితకరము. గాలి వానల నుండి ఎండనుండి కాపాడును

(5, (పచండవాయువు రూక్షత్వమును కాంతి హీనత్వమును జడత్వమును కలుగజేయును. తాపమును దప్పికను [_భమమును అఎనటను జరరాగ్నిని మూర్చను నివారించును

(6) _న్వల్పమగు వాయువు _పవాతమునకు విరుద్ధమగు [క్రియలను జేయును

(7) _ తూర్పుగాలి వేడిమిని కలుగజేయను (సోతన్సులను అవరోధించును చర్మ రోగములను ఆర్మోరోగమును విషవికారముఎను కృమిరోగను సన్నిపాత జ్వరమును శ్వాస వ్యాధిని ఆమవాతమును (పకోపింప జేయును

(8) వడమరగాలి చల్లగా నుండును మూర్చ దాహము దప్పిక విషమును విషవికారములను శమింపజేయును

(9) దక్షిణదిశ వాయువు వాయవులన్నింటిలో (శ్రేష్టమైనది న్మేతములకు హిత కరము శరీరమును బలమును వృద్ధినొందించును రక్తపి త్తమును శమింపజేయును వాత మును [పకుపితము గావించదు

(0 ఊత్తరదిళః వాయువు న్నిగ్ధముగా నుండును మృదువుగా నుండును మధురముగా నుండున మధురరసము కషాయరసము కలిగియుండును వాటిలో మధుర రనము _ప్రధానముగను కషాయరనము అప్రధానముగను ఉండును చల్లగా నుండును దోవ ములను వక్ష పితము గొవించదు

శశీ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ( 1) ఎండ (భమమును దప్పికను స్వేదమును తాపమును మూర్చను వర్ణము యొక్క మార్పును కలుగ జేయును పిత్తమును రక్తమున. వృద్ధినాందించును జరరాగ్నిని మందగింప జేయును (2 ఛాయ (నీడ) ఎండవలన సంభవించు వికారముఎకు విరుద్ధమగు [క్రియలను జేయును (13) చీకటి కషాయరనము తిక్తరసము కలిగియుండుకు ( ఖీ వెన్నెల మధురముగను శీతముగను ఉండును కలలేఖ నదా విశ్రాంతిగా కూర్చోనియుండు అభ్యాసము వర్జ్ణాదిగుణములను కలిగించును మార్గగమనము (నడక) తద్విరుద్ధముగా పనిజెయును వ్యాహ్యా?ి అగ్నివృద్ధి కరము మారుతానులోమనాది [(కియలను జేయును పొద్యతమనగా పాదరకణము పాద రక్షలు అని అర్ధము ఊరుస్తంభ వ్యాధిని ఈ మింపజియును ఛ్య్తము వర్జకరము మ్పెదల్రగ్ప గుణములను కలుగజేయును [పకృష్ణ (ఆఅధికమగ్సు) వాయువును _సవాతమని ఆంద్రుర్వ పవాతము రూకత్వాది గుణముఎను కలుగజేయును తాపము మొదలగువానిఏి నివారించును స్వల్పవాతము (ప్రవాతమునకు.. విదుద్ధమగు [కియలను_జేయను ఛాయా భమాద్దులవ్సు నివారించును అదవృమలగు నుఖాసీనము ఆ తపము మొదలగు వాటిచే దోషధాత్ర్వ్య్యల యొక్క వృద్ధి క్షీణములు సంభవించుటచే అృదవ్యయిులకును గుణములు నిర్దేశింప బడిన ఖావార్డము జాషధము ఆహారము విహారము మూడును ఆరోగ్య కాపాడుటకును వ్యాధిని నిరోధించుటకును కారణముఎగుచున్నవి అవర విధానముస్ప కాన్ని జౌషధములను గూర్చి పూర్వము. తెలుపబడినది (ప్రస్తుతము విహారమునకు ఉపయ్సళ్ష్వ్య్యా కొన్ని అ్యద్రవ్యముల యొక్క- గుణధర్మములు తెలుపబడినవి తమో భయావహం మోప దిజ్‌ మేహ. జనకం భవేత్‌ పీత్తహృళ్‌ కఫహృత్‌ కామవర్ధనం కమకృత్‌ జ్యా జ్యోత్స్నా శీతాస్మరానన్ల్హ (పదాతృట్‌ పిత్తదావాహృత్‌ _ ఆని (భ్రీభావ (పకౌశాచాక్ష్యల్పు దినచర్య (పకరణమున వివరించిరి బకటి మోహమును భయమును కల్పుగజ్షే్వ్వ్య్య వీత్తమును కథమును హరించును కామమును వృద్ధిజేయను అలసటను కలుగజ్లే్యే వెన్నేల చల్లగా నుండును ఆనందమును కలిగించును. దప్పికను పిత్తముకు తాప్సున్హ శమింవజేయును మూలము రసాది లేద్దై౦తి బేవజానానణ్‌ / బిజ్‌ మాగతముత్తం నయతో౭౬న్నీతింబిల్‌. అగో వదం (దవ్యూమివోవలోలో + థావన్యా తోపౌం వలో రరేభ్యూః / ఇతినాగ్భ వళ్ళే తంతే అడ్జ్డౌంగ నం్యళ పౌ న్యూతోన్ధానో వ్చూవిదౌవధబిట్టానీ ఢూనామ ద్వాదలో ఒధ్యాయః

జీ5

[వతివదార్థము. భేషజానామ్‌ =(ద్రవ్యముల యొక్క రసాదిభేడ్డై =రస గుణ వీర్య విపాక (ప్రభావ భేదముచే ఉక్తమ్‌ =చెప్పబడినది దిజ్‌మ్యూతమ్‌=సంకేత మ్మాతము ఇతిజ అని తెలియనగును యత =ఎందువలన అనగా ఇహెసృష్టియందు అనౌషధమ్‌=జౌషధముకానట్టి (_దవ్యమ్‌ =(దవ్యము నాస్తిజాలేదు తేషామ్‌ = అట్టి దవ్యముల యొక్క రూపసృ=స్వరూపము యొక్క అవబోధ =పరిజ్ఞానము వనే చరేభ్యః=ఆట వికుల నుండి కలుగును

తాత్సర్వూము. (ద్రవ్యాదవ్యములశు రసొది భేదముచే వర్జించి తెలుపన్తే నది ఇదియును సంకేతమ్మాతము స్వల్పముగా చెవ్పన్నైనది కౌషధమునకు ఉపయోగపడని [దవ్యము (పపంచమున ఎందును కానరాదు (పత్మిదవ్యము జొషధమునకు ఉపయోగ పడుచుండును ఆంఎవికుల నహాయమున [(దవ్యముఎమయొక్క- స్వరూవ విజ్ఞానముగు వృద్ధి నాందించుకొన వలయును

ళళిలోఖల రస గుణ వీర్య విపాక (పభావభేదముచే సంయోగ్యపకార భేదముచే (దవ్యముయె.క్క న్వరూవమును గుర్తించుటకు మార్గములు చూపబడినవి జౌషధముకానట్టి (ద్రవ్యము నృష్టియందెచటయును కానరాదు మారణాత్మకమగ _ విషషులును కొన్ని వ్యాధులలో చికిత్సారూపముగా ఉపయోగ పడుచున్నవి దేశకాల మా[త్రాదులననుసరించి ఉపయోగించు.పతిదవ్యము జౌజధముగా ఉపయోగ పడుచుండును జౌషధములయొక్క_ స్వరూప పరిజ్ఞానార్థము. విశేషించి గోపాలకులను తాపసుఎను ఆటవికులను ఆశ్రయించి వారిద్వొరా జ్ఞానమును పొందుచుండవలయును

ఇతీందు విరచితాయాం శశిరేఖాఖ్య వ్యాఖ్యాయాం

ద్వివిధావధ విజ్ఞానీయోనామ అష్టాంగ సం[గ్రహన్య

ద్వాదళో౭ధ్యాయ

భావార్థయ _అనేరోపదేశేన నానాౌషధ భూతంజగతి కించిత్‌ (దవ్యిముపల భ్యతే కాంతాంయుక్తి ంతంతం చార్జమభి పేత్య (ప్రయోగ విధానమును (వయోజననును అనున రించి ఉపయోగింప బడునేని జౌాషధముకానియట్టి (దవ్యము సృష్టియందు లేదు అని ఆచార్యులు సెలవిచ్చిరి (పతిదవ్యము జౌొషధమువకు ఉవయోగపడునని తాత్పర్యము దేశ్యందూష్యం బలం కాలం మొదలగువాటిని బాగుగా పరిశీలించి వాడబడు (పతిదవ్యము కాషధముగా ఉప యోగపడును జొషధన్వరూప పరిజ్ఞానోపాయమును చరకాచార్యులు ఇట్టు వివరించిరి

ఓషధీర్నామ రూపాభ్యాంజానతేహ:జపావనే

అవిపాశ్రేవ గోపాళ్చయే చాన్యేవనవాసిన

ననామజ్ఞాన మ్మాతేణ రూపమా_తేణ వాపున

ఖౌషధీనాం పరాంపాప్పిం కళ్చిద్వేదితుమర్హతి

యోగవిత్‌ నామరూపజ్ఞ తాసాంతత్వవిదుచ్యతే

6 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము

ఓషధులయొక్క_ నామరూప పరిజ్ఞానము సొమాన్యులగు గోపాలకులకును తెలిసి యుండును అఆంతమా[తముచే (యోజనముండబోదు అట్టి ఇోపాలకుల యొక్క సహాయ ముచే (దవ్యములయొక్క స్వరూపమును బాగుగా తెలునుకొని అట్టి దవ్యములయొక్క (పయోగములను [1పయోజనకులను దేళశకాలానుగుణ్యముగా ఉవయోగించు వైద్యుని తత్వవేత్త అని అందురు (పతివైద్యుడు (వతి [దవ్యమును బాగుగా గుర్తింపబడిన (దవ్యముయొక్క_ రస గుణ వీర్యాదులను నిస్సంళయముగా తెలుసుకొని యుండవలయును వాటిచే యోగము లన్న ఏర్పరచి దేశకాలానుగుణ్యమఘు.గా ఉవయగించు విజ్ఞత కలిగియండవలయును

అద అచ అష్టాంగ నంగహ వ్యాఖ్యానము పదమూడవ అధ్యాయము మూలము అథాతో& (గా నం(గవా మధదా(యం వ్యా ల్యాన్యాముః ఇతివానిజ్రా వరా/తేయాదయో మవోర్షయః౭ (వతివదార్థము అధ == పిమ్మట అత = అందువలన అ(గసంగహమ్‌ = అగ సం్యగహమను అధ్యాయమ్‌ = ఆధ్యాయమును వ్యాఖ్యాస్యామ =వివరించెదము ఇతిహ=ఇదే విధముగా ఆ తేయాదయః == ఆ[తేయుడు మొదలగు మహార్షయ =మహార్చులు ఆహుస్స్మ్మ= చెప్పిరి తొతృర్య్థామయు. ద్వివిధాషధ విజ్ఞానీయమను అధ్యాయానంతరము అసం గ హమను అధ్యాయమును ఆ్మత్రేయాది మహర్షు లునడివిన విధముగ వివరించెదము థావార్డము ఒకే విధమగ [(కియనుజేయు (ద్రవ్యములలో అధిక శక్తియక్తమగు 1దవ్యమును అ(గ్యదవ్యమందురు భిన్న భిన్న రోగములను శమింపజేయు అతి (శేస్టమగు 1దవ్యములను గురించి వివరించుటచే ఆగ్యసం్యగహమని అధ్యాయమునకు పేరువచ్చినది మూలము. (శేస్టముదోత మాళ్చాళనోన్న మృన శ్లేదనానాత్‌ స్మానంకురాచో శోమువారాడాడు/ శీరంజీవనీయానాశ్‌ మాం కంజ్బృంవాజోయానాత్‌ రన౭వ్రీణ నానాశ్‌/ అవజమన్న్మా దొవ్యూతబితరశాతు. తిందుకళమనోన్నా (దవ్యాథబికరా శాన్‌ అన్లుంవ్యా ద్వానావ్‌ వవ్యుటోలల్యానాణ్‌ (వతివదార్థము. ఆశ్వాసన= ఊరట చేకూర్చునవి స్తమృన=స్తంభనకరములు క్లేదనానామ్‌ = చెమ్మను కలిఇంచునవియు నగువానిలో ఉదకమ్‌ జు నీరు (శేష్టమ్‌ న్‌ా (శ్రేష్ట మైనది శమహరాణామ్‌ = అంసటను నిశారించువానిలో స్నానమ్‌ =స్నానము సుకాచకా మద్యము ,శేష్టములైనవి జీవనీయానామ్‌ = జీవితమునోసచు వానిలో _ క్షీరమ్‌కాపాలు (శేష మైనవి బృంహణీయానామ్‌ = బల పును కలిగించువానిలో మాంసమ్‌ =మాంసము (పధాన మైనది [పీఐనానామ్‌ైతృవ్లిని కలిగించు వానిలో రస =ఆహారరసము ముఖ్యమైనది అన్న ద్రవ్య = ఆహార (దవ్యములకు రుచికరాణామ్‌ =రుచిని కలిగిం మవానిలో లవణమ్‌ = ఉప్పు ముఖ్యమైనది అనన్న[దవ్య= అన్నాతిరిక్త [దవ్యములయందు రుచికణారామ్‌ =రుచిని కలి గించువానిల్రో _ త్రిన్సుకమ్‌ =తుమికి పండు [శ్రేష్టమైనది హృద్యానామ్‌ = హృదయయోల్లాసము

శం అహ్హాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము కలిగించు వానిలో అమమ్‌ = పులుపు రసము ముఖ్యమైనది బల్యానామ్‌ = బలకరమగువానిలో కుక్కుట =కోడి (శేష్టమెనది మూలము _ క్రైౌలం నాతర్హేవ్యు(వళమనానాత్‌ నర్చిర్బాతవిత్త (వళమనానావ్‌ ముదు భైవ్యువిత్త (వళమనానాత్‌. స్ప్వేదోమూర్చవతరాడావ్‌. వ్యాయామః స్టెర్భాతో రాత్తాయ్‌ శా రావ్రుంన్తో ంవథూతినామ్‌/ ఆవ్హుం తవిళ్ణమతద్ట్యానావ/ ఆవిరొం నర్చిర వ్యాద్యానావ్‌/ మాపొవంజీరం న్ధూవ్చుతననానావ్‌ మందదోందోద్యూ బివ్భూందతరాడావ్‌. ఇతడ్యూ(తవననానావ్‌ యవా౭త్రరీవ ఉననానావ్‌/ (ఏ తివదార్థము వాత శ్లేష్క(ప్రళశమనానామ్‌ = వాతక ఫహరమగు వానిలో కై లమ్‌ = నూనె (శ్రేష్టమైనది వాతవీత్ర్య[పశమనానామ్‌ =వాతపిత్త హరమగు వానిలో సర్చి =నెయింి (శ్రేష్టమైనది శ్లేష్మపిత్తపళమనానామ్‌ =కథపిత్త హరమగువానిలో మధు=తెనె (శ్రేష్టమైనది మార్దవకరాణామ్‌ =మృదుత్వమును కలుగజేయు. వానిలో స్వేదః =వెమట ముఖ్యమైనడి స్టైర్యకరాణామ్‌ =స్థిరత్వమును లేక దృఢత్వమును కలిగించు వానిలో వ్యాయామ = వ్యాయామము ఉత్తమమైనది పుంస్తోపఘాతినామ్‌ = పుంస్త్వమ.ను హరించువానిలో షారఃణుి క్షారములు ముఖిములు అకణ్యానామ్‌ =కంరమునకు లేక స్వరమునకు హితముకాని వానిలో అన్హుమ్‌ = ఆపక్వమగు కవిళ్టమ్‌ = వెలగకాయ (వధానమైనది అహృధ్యానామ్‌ = పృాదయ మునకు అహితమగువానిలో అవికంసర్పి =గొజ్జైనెయ్యి. (శ్రేష్టమైనది స్వప్నజననానావ్రుజు న్మిదను కలిగించు వానిలో మాహిషంక్షీరమ్‌ వగేదేపాలు | కేష్టము అభిష్యందకరాణావ్సు = నైళ్య (స్సావమునడ్డగించువానిలో మందకమాచక్క-గా కుదుటపడని (తోడి తోడని) త్ర్య్యన్సి దధి పెరుగు ముఖ్యమైనది మ్యూతజననానామ్‌ = మూతోత్పత్తి ని కలిగించువానిలో బక్ష్యల చెలుకు (ప్రధానమైనది పురీషజననానామ్‌=పురీషము (మలము) ను ఉత్పత్తి జేయ్సన్సిబ్రా యవా జ=యనలు [శేస్టములు మూలము వొవ్చు భంవాతవిననానాజ్‌ తలల్జా ఆన్హువల్త శననానావ/ మాపౌంశావ్వు లోట్టైజిలిజ్లీరంబో.. విత్త శ్లేవ్టువననానాత్‌. దురాలభావత్త క్లేప్రోవవోన్షణా నాత్‌/ ఉవవాలోజ్చూరవారాశాత్‌ / వృవోరక్తవీత్సో (వకొవునానాత్తూ తొద్దాతారత్‌ తానచ్చూనాణ్‌. లొక్షా నద్భూంశతతమ్మా నాచ్‌ / రాగబలావ్యానః జయ శతత్మూనాత్‌ శుజగ్రైారమూలం వొద్యాల్యాన తాన పొర్భ్యం వ్లూలవ్రారా శావ్‌/ అడానయం=లోవథ్ళు న్నస్యోతరో రత్న నం్యనాల (నళమనా నావ్‌ ఆడవ్వ్యలల్ళి(తయూలంచ భవా గర్భ) *(వభమనానావు వటజో రత్తాల్భు (చళతునానావా/ లావాళ్చోర్టిళ్సూనావ్‌.. యావభాత్రనంన తయ్యర్టురయార్థాచల్పనాట్‌ తృద్భ ంస్టలోస్ట (వనౌదోళ్ళర్థి ృష్టాతి వశ, ఓ శ్‌

49 (ప తివదార్థము వాతజననానామ్‌ = వాతకరమగు వానిలో జాంబవమ్‌ =అల్పనేరేడు పండు ముఖ్యము అన్హుపిత్త జననానామ్‌ =అన్హుపిత్త వ్యాధిని కలిగించు. వానిలో కులత్ధా= ఉలువలు (శేస్టములు పిత్త శ్రేష్మ జననానామ్‌=పిత్త కవములను కలిగించు వానిలో మాషా = మినుములు శష్ముల్య =గోధుమ పిండి లేకి బియ్యపుపిండిలోనువ్వులువేని నూనెలోవేయించిన పూరీలు చకిలాలు అవిక్షీరంచ =గొత్జెపాలు [(వధానమైనవి పిత్తశ్రేష్మోపళశోషణానామ్‌ =పిత్త శ్రేష్మములన.శోషింపజేయువానిలో దురాలభా= రేవటిదూలగోవిలముఖ్య మైనది జ్వరహరాణామ్‌ తా జ్వరమునుశ మింపజేయువానిలో ఉపవాస =లంఘనము (శ్రేష్టము రక్తవిత్త |పశమననానామ్‌ =రక్తపి తవ్యాధిని శమింపజేయువానిలో వృష =అడ్డసరము _శేష్టము కాసఘ్నానామ్‌జాకాన (దగ్గు) నుళమింపజేయువానిలో కంటకారికా =వాఖుడు (శేష్టము సద్య కత్నానామ్‌ = అపు డపుడేసంభవించిన గాయములను మాను వానిలో లాక్షా=లత్తుక (లక్క )|శేస్ట్రమెనది తయ కతఘ్నానామ్‌ = రాజాయష్మడర క్షృతములను నివారిందవానిలో నాగబలాభ్యాన జజిబిలిక (గాంగేరు యొక్క అభ్యాసము (శేషస్టమైనది హిధ్మావాఎక్కిప్ట శ్వాసవాఉబ్బసము కాసజూ దగ్గు పార్యిహలహరాణామ్‌ = పార్వ్వశూలమును నివారించు వానిలో పువ్మరమూలమ్‌ = పుష్కరమూలము (శేస్టము శోవమ్న = శోష (క్షయ)ను హరించునవి స్తన్యకరజుచనుా లను వృద్ధిజేయనవి రక్తసం[గవాణజరక్ష్తసంగహణిని (పశమనానామ్‌ =శమింపజేయ నవి యగు వానిలో అజాపయ =మేకపాలు (శేస్టము శష్కార్శ (పళమనానామ్‌ =శువ్క (రూక లేక ఎండిన) మూలవ్యాధిని కమింపజేయువానిలో ఆరువృర =జీడి చ్యితమూలంచ జచ్యితమూలములును [శేష్టములు రక్తార్శ (పశమనానామ్‌ =రక్తార్శస్సు (మూలవ్యాధి) ను శమింపజేయువానిలో కుటజ జకొడిశపాల (శేష్టము ఛర్జిఘ్నానామ్‌ =వమనమును శమింప జేయువానిలో లాజా షావడ్డను (వరి ధాన్యము) మంగలములోవేసి వేయించిన పేలాలు (శ్రేష్ట ములు [సంసనీయ =పక్వాపక్వమలముకు వినర్జింప జేయునట్టియు పాచనీయ= ఆహారమును జీర్చింపజేయునట్టియను అర్శోఘ్నానామ్‌ = మూలవ్యాధిని శమింపజేయనట్టియు నగువానిలో యావహకః =యవషారము శ్రేష్టము ఛర్జి=వమనము తృష్టా=దప్పికలయొక్స ఆతియోగ= అధికముగా నుండుటమును (వళమనానామ్‌ =ళమింప జేయువానిలో మృదృ్భృష్టలోష్టవసాద = కాచిన మట్టిపెల్ట లేక కాచిన ఇటుకిలను ముంచి చల్లార్చిన జలము శ్రేష్టము మూలము త(కాథధ్యాసో ఒర్భః వృాయఢు (గవాజోదో వ తృ తవ్వాన(త్భళమనానాత్‌* థోవ్యా న్యాంసావ్యానో ర్భః వోవ్యగవాజీదోవత్య్శూనాత్‌/ మున్తం నం (ళవాణోయ దీననీయ పొచనీయానాత్‌. అతిబిపా నంగగవాణీయ వొచనీయ నర్చాబోవవారాతాత్‌. భిల్టాం నం్యకవాణోయ దీవనీయ నాతతథ (వళతు నొనావ్‌ ఉీదీచ్యాం నిర్చానణ దీవశీయ ఛర్జ్యంజీనారవారాణాల్‌ కొట్టాం గం నంగగవాజీయ దీవశీయానావ్‌ ఉవివిత్సూక్‌ శ్లేవ్టునిత్తరత్తనం[గవా జీ యోనలోవడానావ్‌ ఉత్సలవముదో తింజీల్పోత నొంతాచ నంగ వొశోయరత్తో విత్త టళమనానావు. తాళ్ళుర్టూ వ్లల్రంరత్నసం[గవాజీయ ఇ రత్న వీళ్ళ (తళమనానాత్‌ గొంధ(వియంగుః ॥ ఇ విత్తాతి వేగ (వళ ఓ

కళ్‌0 అహ్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాథ్యానము మనానావ్‌ చృల్ళివల్లీరక్తో నంగగవాణీయ దీవలీయ పౌచనీయ వాతవారో వృష్వాడావ్‌ వొలివర్డీ వృవ్య నర్చూదో వబారాశాట్‌ వలానంగ(గవాజీయ అర్భావాతవొరాశాన్‌ విన్ఫులీమూలం పొచనీయ దజీవశీయానావా వారా వాన్‌ తివదార్జము అర =మూలవ్యాధి శ్వయథు =శోధ [గహణీదోష =(గహణీ వికారము ఘృతవ్యాపద్‌ = అతిఘృత పౌనముచే సంభవించు అజీర్థాది వికారములను (పళ మనానామ్‌ =ళమింపజేయువానిలో తకాభ్యాస =మజ్జిగను 'సేవించెడి అలవాటు (శేష్టమైనది అర్శ =మూలఅవ్యాధి శోవష=త్ష్తయ వ్యాధి (గహణీదోషఘ్నానామ్‌=(గ్రహణీదోషములను మున్నగు వానిని శమింపజేయువానిలో (కవ్యాద్‌ = మాంసభక్షణ జేయు జంతువులయొక_ మాంసాభ్యాస =మాంసమును తినెడి అలవాటు శేష్టమైనది సంగహణీయ = మలమును గట్టి పరుచునట్టి దీపనీయ = జరరాగ్నినివృద్ధి వరుచునట్టి పాచనీయానామ్‌ = ఆహారమును పచింవ జ్రేయనట్టివానిలో _ ముస్త మ్ర=తుంగముస్తలు (శ్రేషస్టములు సం గహణీయ= మలమును గట్టి పరుచునవియ పాచనీయ= పచనము జేయనవియ సర్వదోషహరాణామ్‌ = తిదోవమ్పులన్సు శమింపజేయనగువానిలో అతివిషా = అతి వస్మ కేస్టమైనది సం్యగహణీయ= మలమున్స గటి పరచునవియ _ దీపనీయ=అగ్నిని దీపింపజేయునట్టి వాతకఫ (పశళమనానామ్‌ =వాతక్రవ హరములగు వానిలో బిల్వమ్‌=మారెడు ముఖ్యమైనది నిర్వాపణ=దోషములను శ్రవ్సింప జేయునవియు దీపనీయ= ఆగ్ని దీప్తి కలిగించునవియు ఛర్జి=వమనము అతీసారహరాణ్హాక్షు = అతీసారమును నివారించునవియు నగువానిలో ఉదీచ్యమ్‌ =కురువేర్ముశేష్టము సం్య[గహ్రియ్య ఎమలమను గట్టిపరుచునట్టి దీపనీయానామ్‌ =జరరాగ్నిని వృద్ధిరుచునవియు నగ్వవ్హాన్సిబ్రో కట్వంగమ్‌ = పెద్ధ్దదూను. దుందిలము ,కేస్టము గ్లేష్యపిత =కఫపితములను రకంగా శీయ=రక్తసం[గ్రహణిని ఉపళోషణీయానామ్‌ =కోషింపజేయువానిలో కటజత్వక్‌ = క్షా శపాల చెట్టుయొక్క బెరడు పట్ట) ముఖ్యమైనది సంగ్రహాణీయ రక్తపిత పశమృనాాన్తాక్షై =సం గహణీ రక్త పిత్తములను శమింవజేయువానిలో ఉఊత్పలవ=కలువ కుముద నలజ్రల్య వలయొక్క.. కింజీల్క = క్రేసరములు అనంతాచ= నుగంధిపాలయును (శేష్టమైనవి క సం[గవజణీయ రక్తివిత్త [పళమనానామ్‌ =రక్త సం గహణిశామక రక్తపిత శామకదవ్యమ్సల త్రో కాళ్ళర్యభలమ్‌ = గుమ్ముడ్‌ పండు (శేస్టమైనది కోణితపిత =రక్షపిత్రముయొక్క ఆఆవ్రవ్రైళ [పళమనానామ్‌ =అతి[పవృత్తి ని నిరోధించవానిలో గంధ్యప్రియంగు = పేంఖణము. (శ్రేష్ట్వు రక్తనం[గహణీయ=రక్త సం్యగహణిని దీపనీయ = జరరాగ్నిని దీపింపజేయనవియు వో నీయ=పచింపజేయునవియ వాతహరకావాతమును హరించునవియు వృష్యాణామ్‌ =శ్చ క్ర మును వృద్ధివరుచునవియనగువానిలో సృళ్నిపర్డీ=కోలపోన్న (ప్రధానమైనది వృష్య=పిర్య మును వృద్ధిపరుచునట్టివియగు సర్వదోషహరాణామ్‌ న తిదొషములను శమింపజేయునట్టివియ గు వానిలో శాలిపరీ=ముయ్యాకు పొన్న ఉత్తమమైనది సం్యగహణీయ=మలమును గట్టి ప్రర్వచ్చు ఆతను ర వల్యాళా్య్యాక్మర్టమగునవి వాతహరాణామ్‌ =వాతమును శమింపజేయనగువు-న్సి క్రో లో ర ము పొచనీయ=వచింపజేయనవియునగు దీపనీయ్య = జర గ్‌ జ ్ట' | . ఛా శ్వ ( | శా న! కాగ్‌ . ఖు ల వ శే కా టం హాటీ 4

వ! రాగ్నిని దీసింపజేయనవియునగు ఆనాహనాణామ్‌=కడుపు ఉబ్బరమును హరించు నవియునగు వానిలో పిష్పలీమూలమ్‌ =మోడి [శేష్టమైనది మూలము బి(తతమూలం బీవనీయ పొచనీయ గుదజోభతాల వారాతాతు / గోక్షరతో

మూతోత్భ (వ్చ్భా నిలఅవారాశావమ్‌ వాం/(దా (వవేవావారాశాత్‌. రకత్తావనే తో ఎి(దభి విబర్భ నీజొకాగండో మయాలావవారాశాను ఎరద్జాక్లై లాఖాానో వర్జ బ్రతుల్యానిలణాల వారాశాత్‌ అనునో తుల్యా శిలవారావాతు వంగు నిర్యానక్చేదనీయానులో మిత వాతతళ (వళమనానాత్‌ అవ్లునోత లో ఖోదో నీయ దీవనీయానులోమిక వాళ శ్లేవ్టువారాడాశ్‌ అష్ట 9శీరయు దరజ్ళూ యభుత్వ్చూనావ్‌ విడంగివ్‌ / తృవిత్వూనావ్‌ రాస్పావాతవారాణామ్‌ అల జ్ఞామూలం వృవ్యవాతవారాతావ్‌ 4 యడ్గలు రే దో౬ అలవారాణాశ్‌ (వకివదార్థము. దీపసనీయజజరరాగ్నిని దిపింపజేయునవియునగు పాచనీయ== ఆహారమును పచింప జేయునవియునశ, గుదళశోఫజగుదమునందలి వాపును శూల హరాణామ్‌ =కూలను శమింప జేయునగు వానిలో చి[తామూలమ్‌ాచ్మితమూలము క్ట మైనది మూ[తకృచ్చ9=మూ[(తకృచ్చ9మను వ్యాధిని అనిలజ=వాతమును హరాణామ్‌= శమింపజేయునగు వానిలో గోకురకఃవాపల్లేరు (ప్రధానమైనది (పమేహ హరాణామ్‌ =(పమేవా మును శమింపజేయ వానిలో హరి[దాజపసుపు ముఖ్యమైనది విదధిావి(ద్రధిని విసర్బ=ా విసర్పము పిటికాజు పిటికలను గండమాలా =గండమాలను అపహరాణామ్‌ానివారింప జేయువానిలొ రక్తావసేకఃవా రక్త మోక్షణము ముఖ్యమైనది వర్మ = అండకోళవృద్ధి గుల్మ౯ా గుల్మము అనిలవావాతము శూలషాశూలను హరాణామ్‌ =ళమింప జేయునగు. వానిలో ఏరండతై.లాభ్యాస =ఆముదముయొక్క_ సేవనము ,కేష్టమెనది గుల్మజాగుల్మము అనిల == వాతము హరాణామ్‌ =ళమింప జేయునవియగు వానిలో లసునఃడా వెల్లుల్రి [పధానమైనది భీదనీయవామలమును ఛేదించునవియునగు దీపనీయ== అగ్నినిదీపింపజేయునవియునగు అను లోమికజావాతానులోమనము కఠిగించునవియనగు వాతకఫ =వాతశ్తేష్మములను (పశమనా నామ్‌ =శమింపజేయునవియునగు వానిలో హింగునిర్యాసః= ఇంగువ ముఖ్యమైనది భేదనఃజు మలమును ఖేదించునవియునగు దీపన= అగ్నిని దిపింవజేయునవియునగు అనులోమికజ= అనులోమము కలుగజేయునవియునగు వాత శ్రేష్మ = వాతకథములను హరాణామ్‌ =శమింప జేయువానిలో ఆన్హువేతసః=పుల్ల్యపబ్బలి(శేస్తము ఉదరశ్వాయథుఘ్నానామ్‌ =క డుపువాపును నివారించు వానిలో ఉష్టీ9క్షీరమ్‌=జఒంటెపాలు (శేష్టము కృమిఘ్నానామ్‌ =కృమిరోగములను శమింపచేయువానిలో విడంగమ్‌ =వాయు విడంగములు ేష్టము వాతహరాణామ్‌ =వాత మును కమింపజేయువానిలో రాస్నాషవాదుంపరాష్ట్రము (పధానమైనది వృవ్య == శుక వృద్ధి కరమగునవి వాత=వాతమును హరాణామ్‌ =శమింపజేయునవియగు వానిలో ఏరండ మూలమ్‌ =ఆముదపువేరుశేష్టము మేద ==మేదస్సును అనిల ౯న్హాష్హ్య జాతకం శమింపజేయునగు వానిలో. గుగ్గుల వాగుగ్గులము ముఖ్య మైనద్నిడ్టీీ్‌ బో తయ య ( ఓ ణి గ / . త్‌ ప ర గ లో సు వెటననా సస నయ

క్‌ం్లం అమ్షాంగ నం[గ్రహ వ్యాథ్యానము

మూలము అడూూరోడిం వౌత్దురోగభ్ళూ నాట్‌ ఖిదొర* వష్పమ్మూనాత్‌ అవ్మతా నం్రగవాజీయ దబీవశీయ వాతళ్లేవ్టు జోజిత ఎిఐంధ (చళమనానాథత్‌

మదోనవలం వమనాఒ౬ బ్థావనాశువా నోవయో/గ (తిన్బృల్‌ నుఖ ఎలేచ

నానావ్‌ చతరంగులో వృడువిరేచనానావ న్మ్నళ్వయన్నీ క్త బిరేచ

నానావ్‌ (వత్యూక్‌ త్రన్దేజలోబిరేచనానావ్‌.. (తివలా తిమిరష్నూనాతు

(తితలాతణ్గులు (శ్యానావా కిరీటో. ఎవమ్మానావ్‌. అమలకొంచయః

న్దావనానావ్‌ నాలీతతీ వధ్యానావ్‌ కజీరథ్భుతాత్యా నోరనాయనానాతా

నముత్యుతనతృ (పొకాఖ్యానోవృప్యోదానర్న వొరాశావ్‌ నంతల్నో)

నగ రేతబ్బ వృష్వాడావ్‌ దొమననూము వృవ్వాశాన్‌ /

(వతివదార్థము. పాండురోగఘ్యా నామ్‌=పాండు రోగమును నివారించువానిలో

అయోరజ =లోహచూర్ణము. [శేషము కుష్టఘ్బా నామాకుష్టువ్యాధిని నిాారించు వానితో

ఖృదిరః=చం[డ ప్రధానమైనది సం్యగహణీయవామలమును గట్టి పరుచునవియగు గ్షీవన్సీయ్స్య== జరరాగ్నిని దీపింపజేయునవియగు వాతశ్రేష్మ =వాతక ఫములను శోణితవారక్ష మను విబంధవాఅవరోధము మలావరోధము)ను [_పళమనానామ్‌=ళమింపజేయువానితో అమృ త్పజాతిస్పతీగె (శేష్టము వమనైావమనము ఆస్థాపన= ఆస్టాపనవస్తి ఆనువాసవకా ఆన్సవ్రాస్తన వస్తి యను వానియందు ఉపయోగిజ ఉపయోగపడునది మదనఫలమ్‌ జ=మంగకాయ స్పుఖ విర్రచనానామ్‌=సుఖముగ విరేచనముజేయువానిలో (తివృత్‌ = తెగడ్మ శేస్టము మృదు విరేచనా నామ్‌వామృదువుగ విరేచనము జేయువానిలొ చతురంగుల ==రేల్మశేష్టమెనది తీజ్ట విశ్రవన్సా న్లామ్‌ = తీవముగ విరేచనము జేయువానిలో న్నుక్‌పయ = జెముడుపాలు ముఖ్యమైనవి శిరోవి ర్మేవనానామ్‌ శిరో విరేచనకారి [దవ్యములలో ,పత్యక్‌ పుష్టి = ఉత్త రేణి (పధానవ్వైన తిమ్షిర్నూూ నానామ్‌ =తిమిరమను న్మేతవ్యాధిని నివారించు వానిలో (తివలా=(క రకా ఢా య త్రాన్సి కాయ్య్మ ఉసిరికకాయల యొక్క సమ్మేళనము] (తిఖల గేష్టమెనథి [వణ్భానామ్‌ వ్య లను బాగు వరుచువానిలో (తిఫలాగుగ్గులు వ్యాతిఫలములు గుగ్గులము శేష్టమైనది విన ఘ్నానామ్‌జవిషహారమగు వానిలో శిరీష జాదిరికన (శేస్టము పథ్యానామ్‌=హితక్రర్వ్యణ్య వానిలో హరీతకీ=కరక్కాయ ముఖ్యము రసాయనానామ్‌= జరావ్యాధిని నివారించువానితో త్నీరజాపాలు ఘృతకజానేతియొక్క- అభ్యానః= ఆలవాటు (శేష్టము వయ స్థాపనానామ్‌ = వుయన్ఫున్తు స్థిరపరచువానిలో ఆమలకి మ్‌= ఉసిరిక కాయ శేష్షము వృష్య =వీర్యవృద్ది కర వుగుఖానిలో ఉదావర్త =ఉదావర్తిమును హరాణామ్‌ =శమింపజేయువానిలో సమఘృత= నమ్తుభ్రాగములుగా కలిపిన నెయ్యిగల నక్త పేలాలపిండి యొక్క [పాళాభ్యాన జత్రిన్స ఆ్రల వాటు (శేష్టమెనది వృష్యాణామ్‌ == చుక వర్ధక మగువానిలో సంకల్పః = శ్రీ విషయకమణగ ఆలోభన నృకరేతశ్చ మొసలి శ్మ్యకముయిను (పధానములై నవి అవృష్యాణామ్‌=్య్య క్ర మును నంభోగళక్తిని నశింపజేయువానిలో* దౌర్మనస్యమ్‌=మానసిక వికృతి పధానమైనద్రి ఊరటను స్తంభన క్లేదనములను కలుగజేయు [దవ్యమృలలో ఉదకము! శవ మైనదొపస్వా ససక్తు సురయను మద్యము [శమను పోగొట్టువానిలో (వధానక్సులు

న్‌3 పాలు జీవనీయ్మదవ్యములలో మాంసము బలవర్ధకమగు [దవ్యములలో రసము తృప్తిని కలుగజేయ్యుదవ్యములలో [శ్రేష్టములు లవణము అన్న _దవ్యములకు రుచిని కలిగించు వానిలో ఆహారేతర్నదవ్యములయందు. రుచిని కలిగించువానిలో తుమికివండు ముఖ్యమైనది హృదయమునకు ఆహ్హాదమును నాఎకకురుచి9ి కలిగించువానిళో అమ్హరసము[శేస్టము బల కరమగు [ద్రవ్యములలో కోడిమాంసము ,కేష్టమైనది వాతశ్రేషష్టములను శమింపజేయువానిలో తైలము వాతపి త్తములను శమింపజేయు వానిలో ఘృతము శ్షేష్మపిత్తములను శమింపజేయు వానిలో తేనె ఉత్తమమైనవి శరీర మునకు మృదుత్వమును చేకూర్చువానిలో చెమట శరీరమునకు దార్థ్యతక లిగించువానిలో వ్యాయామము పుంస్త్వ్రమును నశింపజేయువానిలోజారము కంరమునకు పితముకాని వాటిలో లేళతవెలగకాయ హృదయమునకు అపాతమగువాటిలో గొట్జెనెయ్యి _(వధానములు న్మిదను కలిగించు. వానిలో గేదెపాలు. జలుబు (సోతోవరోధము కలిగించువానిలో తోడీతోడని "పెరుగు. మ్యూత్రమును బుట్టించు. వానిలో చెలుకురసము మలకరమగు వానిలో యవలు (అడవి గోధుమలు) ,పధానములై నవి అల్దనేరెడు వాతకర్యద్రవ్యములలో ఉలువలు ఆన్డు పిత్త కర్మదవ్యములలో పిత్త శ్రేష్మకర[దవ్యములలో మినుముట చకివాలు గొత్జెపాలు (శ్రేష్టములు పిత్తశ్రేష్మమును శమింప జేయుఐవానిలో లంఘనము జ్వరహరదవ్యములలో ,శేష్ట మైనది. రక్తపిత్తమును శమింప జేయువానిలో అడ్డనరము కాసనుహరించు వానిలో వాకుడు సద్య క్షతముకు ఉపయుక్తమగు వానిలో లత్తుక (శేష్లమైనది క్షయ కతములను మాన్పువానిలో బోట్ల బెండ హిద్మ శ్వాస కాస పార్వ్వహలంను శమింపజేయువానిలో పుష్కరమూంము. శేస్టమైనది శోషకు శమింపజేయవానిలో చనుబాలను వృద్ధిపరుచు వానిలో రక్తసంగహణిని నివారించువానిలో మేకపాలు (శేస్టమెనవి కుష్కార్శన్సులను శమింపజేయువానిళో జీడి చి తమూలముయను (శ్రేష్టమైనవి రక్తార్శస్సును కొడిశపాల విశేషముగా శమింవజేయును వమవమును నిరోధించువానిలో పేలాలు మంమును వినర్జింప జేయువానిలో ఆహారమును పచింపజేయు. వానిలో అర్శన్సును శమింపజేయవానిలో యవక్షారయి (ప్రధానమైనది మట్టి వెడ్డ లీక ఇయికను కాల్చి చల్చార్చబడిన నీరు వమన మును దప్పికయొక్క- అతివేగమును నివారించుటలో ముఖ్యమైనవి అర్శస్సును కోథను (గహణీదోషమును ఘృతమును సేవించుట వలన సంభ వించు వికారములను నివారించు వానిలో త్మకాభ్యానము (శీస్టమెైనది అర్శన్సు శోష నంగహణీదోషములను నివారించు వానిలో మాంసావహారముగల [కూరజంతువుల మాంస మును సేవించుట ఉత్తమమైనది నం్యగహణీయ దీపనీయ పాచనీయ (దవ్యముంలో తుంగ ముస్త్రలు సంగ్రహజీయ పాచనీయ సర్వదోషహర [దవ్యములలో అతివన్మశేష్టమైనది నంగ్రిహణీయ _ దీపనియ _వాతకఫహర(ద్రవ్యములలో మారెడు [శేస్టమైనది దోషములను శమింపజేయు అగ్నిదీప్తిని కలు? జేయ [దవ్యముఎలో వాంతి (నము) అతిసారములను నివారించు [ద్రవ్యములలో కురువేరు (శేష్టమైనది శంగహ్హ్మణీయ్‌ దీపనీయ [ద్రవ్యములలో

కశ అష్టీంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యోనము 'పెదమాను [శేష్టమెనది. శ్రేష్మపిత్తములను రకృసంగహణిని శమింపజేయ [దవ్యములలో క్రొడిళపాలపట్ట ఉత మమైనది నం్యగహణీయ రక్తపిత్తములను శమింవ జేయు వానిలో టబ వాన న. కలువ నల్లక లువలయొక్క- కేసరముఎ సుగంధిపాల [(పధానములు రక్తసం[గహణి రక పిత ములను శమింపజేయు వానిలో గుమ్మడి పండు ముఖ్యమైనది రక్తపిత్తముయొక్క-_ అభ ేగముకు నివారించు వానిలో (పేంఖణము (భేదము (శేష్టమైనది రక్కసం,గహణిని నివారించుటలో దీవనీయ పాచనీయ _వాతహర వీర్యవృద్ధికర దవ్యములలో కోలాకు పొన్ఫ శ్కుకవృద్ధికర సర్వుదోవహర _చదవ్యముఎతో ముయ్యాకుపొన్న (శ్రేష్టమైనది సం (గహణీయ బలకర _ వాతహర(ద్రవ్యముఎలో చిట్టాముట్టి (ప్రధానమైనది దీపన పాచన (దవ్యములలో కడుపు ఉబ్బరమును నివారించు (ద్రవ్యములలో మోడి పధానమైనది డీపనీయము. పొచనియము _ గుదళోథమును హలనుహరించు [దవ్యములలో చి తమూలము మూ(తకృచ్చ9మును వాతమును శమింపజేయు (దవ్యములలో పల్లేరు (పమేహమును నివారించు. వానిలో పసువు సర్విశేస్టములైనవి వ్విదధి విసర్ప పిటిక గండమాం రోగములను భమింపజేయు ఎలో రక్త మోక్షణము ప్రధానమైనది అండకోశవృద్ధి గుల్మము వాతము వాలను హరించు వానిలో ఆముదము యొక్క అభ్యానము (శేషము 2] గుల్మమును వాయువును శమింపజేయు ఐ నిలో వెల్లులి (శేష్టమైనది భేదనియ దీపనీయ అనుళోమిక ముల“ వానితో వాతకథములను శమింపజేయువానిలో ఇంగువ ముఖ్యమైనది భెదనీయ దీపనీయ అనులోమిక [దవ్యముంలౌ వాత శ్రేష్మములను శమింపజేయు వానిలొ పుల్ణ |పబ్బలి (శ్రేస్టమెనది ఉదరశోధను. శమింపజెయు (ద్రవ్యములలో ఒంటెపా్పా కృమి నాశక దవ్యములలో వాయువిడంగములు వాతహర [(దవ్యములలో దుంపరాష్ట్రమ్సృ (శేష ములు. వీర్యవృద్ధిని సంభోగ ళక్తిని వృద్ధినొందించు వానిలో వాతముగు శమింపజేయు వానిలో ఆముదమువేరు మేదస్సు (ధాతువు ను వాతమును ళమిఎపజేయు వానిలో గుగుల (ప్రధానమైనది ౧ పాండురోగమును. నివారించు వానిలో లోహభస్మము కుష్టును నివారించు వానిలో చండ (పధానములై నవి సంగ్రహణీయ (దవ్యముంలో దీపనీయ (్రవ్యముఎతో వాత శ్రేష్మలను శోణిత విబంధము (సోతస్సుంలో రసరక్తాది ధాతువులయొక్క అవరోధమ్సలను) నివారించు. వానిలో తిప్పతీగె (వధానమైనది వామక (దవ్యములలో ఆస్టావన అన్సవాసన వస్తువులయందు ఉపయోగపడు (దవ్యములలో (మంగకాయ ,శేస్మ్రమెనది. తెల్లతెగ్య స్ప్రఖ విశేచనముజేయు వానిలో రేలమృదు విరేచన [చవ్యములలో జెముడుపాలు తీక్త విరేచన [దవ్యములలో [ప్రధానములు శిరోవిరేచన [దవ్యములలో ఉత్తరేణి (శేస్టమెనది కనులలలో చీకట్లు [కమ్ముటయను తిమిరరోగమును. నివారించువానిలో (తిఖలములు (వణములను బాగు పరుచు [దవ్యములలో (తిఫలాగుగ్గులములు విషహర [దవ్యములలో దిరిశెన [పధానములు వయస్సును. స్థిరపరుచు వానిలో ఊశిరికకాయ హీతకర (దవ్యిములలో కరక్కాయ వృద్ధా వస్థయందు. పటుత్వమును కలుగజేయు. (ద్రవ్యములలో పాలు నెబ్యి యొక్క. అభ్యాసము నర్వ,శేష్టమైనవి శ్ళక్తవృద్ధిని 'పింపొందించువానిలో ఉదావర్ప వ్యాధిని నివారించు వానిలో నమభాగముగా (గహిరీబ్తిన) ఘృత మి[గిామగు 'పేలాలపిండిని తిను ఆలవాట్రు రే

• ళా

క్‌5్‌ మైనది వృష్యకర 1దవ్యములలో శ్రీని గురించి ఆలోచించటము మొనలివీర్యమును [పధానములైనవి _ వీర్యమును సంభోగళక్తిని నశింపజేయువానిలో మనోవైకల్యము [వధానమైనది లళలిలేఖ ఒకే విధమగు కార్యముజేయు భిన్న [దవ్యములలో అత్మిశేష్టముగా శ్మీఘముగా పనిజేయు [(దవ్యమును అ(గ్య్మదవ్యమందురు ఆశ్వాసనాది కార్యమును జేయు [(దవ్యములలో ఉదకము ,శేస్టమైనది ఇదే విధముగా ఇతర |దవ్యములను గురించి తెలియ నగును పుంస్తోపఘాతకరమనగా శకమును నశింపజేయు (దవ్యమని అర్ధము కలుషృత మగు (సోత్వ్ససావమును అభిష్యంద మందురు విదచ్చమగు (దవవిత్తము ఆమ్హ పిత్తమన బడును గోధుమ పిండిలో నువ్వులను కలిపి నూనెలో వేయించిన భత్యపదార్థములను శషల్క-ల్యములందురు పిత్త శ్రేష్మములను [సోతన్సులలో [దవాంశమును శరీరమున శుష్కిాంపజేయుటమును ఉపకోవణమందురు (శ్రమ కలుగ కుండునటుల మలమును త్వరగా బయటకు వెడలింప జేయటముకుు సుఖవిరేచనమని యందురు తీవ్రతలేని విరేచనమును మృదువిరేచనమందురు. వృద్ధాస్యమునుండి శఠీరమును కాపాడు (దవ్యమును వయఃస్టాపన (ద్రవ్యమందురు రసాది సప్తధాతువులకు విరుద్ధముకాని [(దవ్యమును పథ్య్మదవ్యమనియందురు సంభోగేచ్చచే స్రీ గుణములను గురించి ఆలోచించటనును సంకల్పమందురు న(కమనగా నీటియందుండు [పాణి విశేషము మొసలి అని అర్థము మూలము... క్రేలగండు పొఖ్యానో దంత అలడుబి కరాడామ్‌ / చందనోదుమ్చురం దావా శిర్వావనడాలే వనానావ్‌ / రాస్పాగడాణో లీతావనాయన (వలేవ నొనావ్‌ లాముజ్దతోళీరే దావాత్తూక్దోవ _ స్పూదావననయన (వలేవ నానావ్‌ 4 తప్టం వాతవారా౭భ్యూట్లో వనావోవ థూగినాణ్‌ / మదుకొం చతవ్యు వృవ్యుకేళ్యూ తదా వర్జ్య ఎరంజనీయ రోవజీయానాత్‌ అవీర్జాజనం(గవాణీ దూవతానావ్‌ ఎిదద్ధ బీర్వాళసాం నిబ్దితవ్యా థి తరాణాయు / గుడుఖోశనం దుర్చొపాకానాజ్‌ అతమా (తాళనమామదోవ 'పాతానాత్‌ యథా౭గ్భ్య్య ఖ్యూవవారోవిగ్శి నందుషశానాన యథా నొత్య్య్య్థా మావోరవివోరౌ "'సేవ్వానావత్‌ ఎవకాననూ కయన్‌ లోజునం నుఖ వండానుకరాతావి ఎివమాళనమరగ్శ్మి వై వమ్హూళకరాడాశ్‌ కాలోటోవిన మాఠోగ్య తరాశాల్‌ కదర్భునమన్నాం టోర్దాాంననానాణ్‌ వేగ ధారణమనారోగ్యా కరాణాను /

(వతివదార్థము. _ దన్తబల = దంతములకు బలమును రుచికరాణామ్‌ = రుచిని బుట్టించు. వానిలో త్ర్తైలగండూషాభ్యాస == తై లగండూవము. (నూనెను నోటిలో పట్టుకొని యుండుట) చేయు అలవాటు [శేష్టమైనది దాహ నిర్వావణ = మంటను శమింపజేయు ఆలేపనానామ్‌ జలేపమునకు ఉపయోగపడు (ద్రవ్యములలో చందనోదుంబరమ్‌ చందనము మేడి (శేస్టములై నవి శీవాపసనయినవజాచలిని నివారించు (పలేపనానామ్‌ == మైపూతలలో

క్‌ధ అమ్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యోనము రాస్నాజాదుంపరాష్ట్రము అగరూణీ= అగరు (శేష్టములు దాహకజామంట త్వక్‌ దోషజచర్మ వికారములను స్వేద=చెమటను అపనయన == నివారించు 1పలెపనానామ్‌ = లేపన (ద్రవ్య ములలో లామజ్జక == తెల్లవట్టివేరు (సువాననగలవి) ఉశీ రె =వట్టివేళ్హు (పధానములై నవి వాతహరజవాతమును శమింపజేయునవియగు అభ్యంగ = అభ్యంగ (స్నానవిశేషము తలంటి పొసుకొనుట్స మునకు ఉపనాహ = ఉపనాహ స్వేదమునకు ఉపయోగినామ్‌ = ఉపయోగవడు వానిలో కుష్టమ్‌ జ చెంగల్వకోష్టు (శేష్టమైనది చకుష్యు == న్మేతములహితమునకు వృష్య = పీర్యవృద్ధికి కేళ్య == వెంటుకలహిత మునకు కంర్య=కంరహితము నకు వర్ష్య = శరీరవర్జమునకు విరంజనీయవారక్రాది ధాతువులకు రంగుకు పసొదించి రంజింప జేయుటకు రోవణియానామ్‌ = వణములను మాన్పుటకు ఉపయోశళపడు వానిలో మధుకమ్‌ = అతిమధు రము (యష్టిమోదకము) సర్వశేష్టమెనది [గగహణీదూషణానామ్‌ =|గహణిని చెరుచువానిలో అజీర్దాశ నమ్‌ పూర్వభుక్త ఆహారము. జీర్ణముకాకుండగనె మరల _ భుజించటయి. (ప్రధాన మైనది నిందితవ్యాధిక రాణామ్‌=మహారోగముఎనుక లుగ జేయువాఎతో విరుద్ధవీర్య = వీర్య ముచే పరస్పరము విరుద్ధ (వ్యతిరేక ) ములగు ,దవ్యములము కలిపి అళనమ్‌ = భుజించు టము. (ప్రధానమైనది దుర్విపాకానామ్‌ జజీర్ణోక్తిని నశింపజేయునానిలో గురుభోజనమ్‌ = దీర్ధకాలమునకు అతికష్టముగా _జీర్ణమగు పదార్థములను భుజించుటయు (పధావమైనది ఆమ దోష హేతూనామ్‌=ఆమవికారములను కలిగించువానిలో అతిమా_తాళనమ్‌ == మితిమీర్రిఖ్సభిం చుట (పధానకారణమగును అగ్నిసంధుక్షణానామ్‌ = జరరాగ్నిని [పజ్వలింపజెయువానిలో యథాఒగ్న్యభ్యవవోర = జరరాగ్నిననుసరించి భుజించటము ముఖ్యమైనది సేవాాఛామ్‌ = సేవిచదగువానిలో యథాసాత్మ్యమ్‌ = శరీరమునకు సరిపడు ఆహార = న్యు వివారౌజచర్యయును. (పధానములు సుఖపరిణామకరాణామ్‌ = సుఖమును చెరుచువాఇల్రో వకాసనశయన భోజనమ్‌=సామూహికమగా కూర్చోనియుండుట పరుండుఎ. భ్రజ్రించ్చట్స ముఖ్యమైనవి అగ్ని వై షమ్యుక రాణామ్‌ =జరరాగ్భి ని వికృత పరుచు వానిలొ విషమజన్నియ్య మములేని అశనమ్‌ =భోజనమును చేయట ముఖ్యమైనది ఆర్‌ గశిత రాణామ్‌ = ఆరోగ్య్బన్స కభిగెంచువానిలో కాలేభోజనమ్‌ = సకొలభొజినమ్ము శెష్ట మైనది శ ద్ధాజననానామ్‌ జ అభి లాషను కలుగజేయువానిలో సుదర నమ్‌=కంటికి ఇంపగు అన్బమ్‌=ఆహారము (శేష మైనది అనారోగ్యకరాణామ్‌ = ఆరోగ్యమును చెరుచువాఏలో వేగధారణమ్‌= మలమూత్రాది వేగములను నిరోధించుట [ప్రధానకారణమగును మూలము తృవ్నీరావోరభడానాత్‌ అనళనమాయతో/(వోన తరాశాశ్‌ (వవితా తనం గవోదుతొన్నుంబ తిర్భుజీయానావ్‌.. ఉద్దాలతాన్నం ఉూక్షణియా నావ్‌. భుదూం నొమనన్వు జననానాత్‌ మద్యాత్షేవో భీధ్బ తిన్మృతి వారాశాన్‌. (శ్రీను త(వనంగ* భొవగ్భారాడావ్‌. స(ోవేరి నగావంంవాం డ్వళరాశావ్‌ పొదాఖ్యా మద్చు ర్హొనోమున్న (ోడ్జాంనోనానాత్‌.. న్లూనా దర్శన మున్నా (ోద్ధా జలనానాత్‌... చిధ్యాయాగోవ్యాది ముథ్రానావ్ల రజన్బూలాగభైునములత్షీ మలౌనావ్‌. (4 ఎజ్రచర్యామాయప్యా బ్రాన్‌

క్‌

వరదారాగోమన మనాయవ్యాతాన్‌ అయిఛా (సాజమారంభః (ఫొజో

వరోధినావ్‌ బిషాదో రోగవర్థ నానావ్‌ వార్షః (వీజనానావ్‌

తోతితళోపావాత్‌.. నిర్భూత బుఖకరాణాల్‌ అల్ఫా నో వఐలకతరావాన్‌

వుష్దిఃన్చూవ్చ తరాడాయ్‌ న్ధూవ్చున్న ద్దా 9తరాతావ్‌ నిర్జూరనావ్యానో ఎలతరాణావ్‌ వతరసాథ్య్వానో దౌర్చల్వాలో చకాన్ధూతమదోవ (వతో

వతిరాతావ్‌ అగ్బ్మిరామన్నమ్యు లీతఖాలో ద్చే్టత ([వళమునానాజ్‌

గర్భ) కల్టూమా వొర్భాణావ్‌ అవనీర్డ ముద్ధార్యాణావ్‌ వాలోమ్మదు

భేవవార్జాడాము

(వతివదార్థము ఆహార సుణానామ్‌ ఇ ఆహార(దవ్యముల యొక్క గుణములలో

తృప్తి = తృప్తిని కలిగించుట [ప్రధానమైనది ఆయషొ జ ఆయువు యొక్క (హానకరా ణామ్‌=తగ్గించటమును చేయువానిలో అనశనమ్‌=భోజనమును మానుట ముఖ్యమైనది కర్శ జీయానామ్‌జకృశింపజేయు వానిలో (ప్రమితాళనమ్‌ జ స్వల్పముగా భుజించుటయును. గవేధు కాన్నంచ=అడవి గోధుమల యన్నమును ఎధానములై నవి రూక్షణీయానామ్‌=శుష్కి.0ప జేయువానిలో ఉద్దాలకాన్నమ్‌ జ ఆడవి అరికెఎయన్నము [కేన్టమెనది సౌమనస్యజననానామ్‌ జూ మనస్సునకు ఉల్లాసము కలిగించు వానిలో మద్యమ్‌ = మద్యము శేష్టమైనది ధీ=ాబుడ్ధిని ధృతి=ధార ణాశక్తిని స్కృతి=స్మరణశక్తి ని హరాణామ్‌ =నశింపజేయువానిలో మద్యా క్నేస =మద్యము వలన కలుగు మైకము వధానమైనది శోషద్వారాణామ్‌ = ధాతువుఎను శ్నీణింప జేయు వానిలో స్రీషవాస్రీలయందు అతిప్రసంగ జమితీమీరి సంభోగయు చేయుఎ (వధానమైన3 షాంఢ్యకరాణామ్‌ =నపుంసకతను కలుగజేయువానిలో కశకవేగన్మిగ్రహ న్‌ శక్మపవృత్తిని నిరోధించటము ముఖ్యమైనది అన్న [శద్ధాజననానామ్‌ = అన్నమొనందు అభి లాషను పెంపోండించు వానిలో పాదభ్యామ్‌=పొదముల నుండి ఉద్వర్హ నమ్‌=నలుగు పెట్ట టము ముఖ్యమైనది అన్నాాశద్ధాజననానామ్‌=అన్నము నందు అసహ్యతను కలుగజేయు వానిలో _సూనాదర్శనమ్‌ =వధ్యపురుష దర్శనము లేక వధ్యస్థల దర్శనము ముఖ్యమైనది వ్యాధిముఖానామ్‌ = వ్యాధులను ఉత్పన్నము జేయువానిలో మిథ్యాయోగ =కాలార్థ కర్మల యొక్క అప్రాక్కత యోగము (పధానకారణము లక్ష్మీ ముఖానామ్‌ = దారిద్యము కలుగు జేయువానిలో రజస్వలాగమనమ్‌ =రజస్వలా _స్రీతో నంభోగించుట ముఖ్యకారణమగును ఆయుష్యాణామ్‌= ఆయుర్వృద్ధికరమగు వానితో (బహ్మచర్యమ్‌ = (బహ్మచర్యనియమములను పాటించుట ముఖ్యమైనది అనాయుష్యాణాము=ా ఆయువును క్షీణింపజేయ వానిలో పరదారా గమనమ్‌=పర న్ర్రీసంభోగము _పధాన కారణమగును [పాణమును నశింప జేయువానిలో అయథ్యాపాణమ్‌ = శక్తిని మించి ఆరంభ =కార్యమునుచేయుట (పధానమగును రోగివర్థనా నామ్‌ = వ్యాధిని వృద్ధిపరుచువానిలో విషాద విచారము ముఖ్యము (పీణనానామ్‌ తృప్తిని కలిగించువానిలొ హర్ష సంతోషము ప్రధానము కోషదణానామ్‌ =ధాతువుంను సష్కింప జేయువాన్సిలో కోక =దు ఖము ముఖక్టికారణము సుఖకరాణామ్‌ = సౌఖ్యమును కలిగించు వానిలో నిర్వృతి =చింతలేకుండుటయు (పథాన కారణమగున బంకరాణామ్‌=బంమును చేయువానిల్రో ఆళ్వాస = ఉత్సాహపరుచుట [ప్రధానమైనది స్వప్పకరాణామ్‌=ని దను కలుగ

కక అషహ్షీంగ నంగ్రహ వ్యాభ్యోనము జేయువానిలో పుష్టి =శ్చారీరక బలము (శ్రేష్టము త(న్హాకరాణామ్‌ =కునుకుపాయి కలిగించు వానిలో న్వప్న =న్మిద శేస్టమైనది బలకరాణామ్‌=బలమును చేకూర్చువానిలో సర్వరసా భ్యాన =మధురాదిషడ్‌ రసములయొక్క- అభ్యాసము (శేష్టము దౌర్బల్య=దుర్పలత్వమును అరోచకవాఅరుచిని అన్యతమదోష =ఏదేని యొకదోషమును [(పకోపకరాణామ్‌ = వికృతి నొందించునవి యగువానిలో ఏక రసాభ్యాస జఒకే రనమును విరివిగా వాడుట [పధాన మగును ఆమ=అమమును స్తృమృాన్నంభింపజేయనగునవియగు శీకవచలిని హూలజ== ళూలను ఉద్వేష్టక =నులి పెట్టుటమును (పశమనానామ్‌ = శమింప జేయునవియ వానిలో అగ్నిః = జరరాగ్ని (శ్రేష్ట్రమెనది ఆహర్యాణామ్‌ =తీసి వేయుటకు తగిన వాటిలో గర్భ శల్యమ్‌ =గర్భమున (ప్రవేశించిన శఎ్యము ముఖ్యమైనది ఉద్ధార్యాణామ్‌= వమనము చేయ దగిన వాటిలో అజీర్ణమ్‌ = ఆజీర్ణము (వధానమైనది మృచుభేషజార్దాణామ్‌ = సుకుమారమగు బౌషవధమును ఉపయోగించుటకు యోగ్యమగువారిలో. బాల =పసిబాలుడు ముఖ్యుడు మూలము వృద్దోయాప్వానాత్‌ రర్భి జోతీర్దావద వ్యూవాయన్యాయా మవర్జనీయానాశ్‌/ నొమనన్యం గర్భ్రధారణానాట్‌ / నన్హవాతో దుజ్చితతృ్యానావ్‌ అమా వివమ బితీత్స్యానాత్‌/ జ్దూరః ల(మలోగానావ్‌/ వమ్రందీర్థ రోగాతాతు రాజయక్ష్యాలోల నమూనోనాశ్‌ (వేవో౭నువంగిడాత ఊలొక్రానైలి జ్రైన్తు కస్తా 9థావ్‌ వన్నర్తూ(న్తాడాద్‌/ పామవానోవది వూతీనావొ/ సము జవదీనావ్‌/ మడుభూ వరారోగ్రూదోలానాచ్‌ ఆవూవతూడిరపాల దోశానావ్ర నిర్జేళకారత్తూమా తరగశతానావ్‌/ అనిక్హేళ తాలిత్సూంరిత్తానావ్‌/ ఖ్రవ్షక్రా బికత్సాంగానాట్‌. నద్ధిరైబ్రాద్యూశతానావ్‌ నాన్నీకోవర్డానామ్‌. తాల్బం కేళళరాణాణ ఆత్భవతోవకారిశాల్‌ బా(శ్త్ర నపాత నృర్ర౮్రోసాదొక్రానావు/ దృషకర్భుతాలిన్సుంళయ తరాణాంల్‌ అనముర్జతా భయళరాతావా, తద్దా ద్యంంలాపా బద్ధవర్ధనానామ్‌. అవాద్ధున కాస్తా0ిధ్‌ గమహేషాన్సా్‌ ఆయ ర్వేదోజవ్యతానావ్‌ నద్ధాచనమను ప్లే యానాత్‌ నాయం (వౌణి నంజ్రాాచదాన హేతానాట్‌ నర్జూనంన్వానః బుభితి రాశాన్‌ ఇఆత/ (వతివదార్థము యాప్యానామ్‌ =నిశ్మేషమ గా శమింపకయుండువ్యాధులు కల వారిలో వృద్ధ =వృద్ధుడు తీళ్షైాషధ = తీ[వమగు జౌషధములను వ్యవాయ = మైథునక్సును వ్యాయామ = వ్యాయామమును వర్షనీయానామ్‌ = విడువతగిన వారిలో గర్భిణీ = గర్భవతి ముఖ్యమైనది గర్భధారణానామ్‌ = గర్భమును ధరింప జేయవానిలో సొమనస్యమ్‌ = మానసిక ఉల్లానము ,శేస్ణమైనది దుశ్చికిత్స్యానామ్‌ = చికిత్సకు సాధ్యపడని వ్యాధులలో సన్నిపాత్ర। = (తిదోషజవ్యాధి ముఖ్యమైనది విషమ చికిత్సానామ్‌ = దోషాననుగుణ్య చికిత్సలో ఆమః==ః ఆమము ముఖ్యమైనది $(ఘరోగాణామ్‌=త్వరగా _(ప్రాప్తించు వ్యాధులలో జ్వరః= జ్వరము ముఖ్యమైనది దీర్ధరోగాణామ్‌ = చిరకాలస్థాయి రోగములలో కుష్టు =కుస్టురోగచు మఖ మైనడి రోగనమూహానామ్‌ = రోగసముదాయాత్మకమగు వ్యాధులలో రాజ యక్షా = క్షయ రోగము పథానమైనది అనుషంగిణామ్‌= మాటి మాటికి సంభవించు వ్యాధులలో [పమేహః

న! =|ప్రమేహ వ్యాధి ముఖ్యమైనది అనుశస్త్రాణామ్‌ = ఉపళస్త్రములతో జలౌకన జలగలు (శేషస్టములు యన్లొణామ్‌ =యంతములలో వస్తిఃవావస్తి యంత్రము (శేష్టము ఓషధభూమీ నామ్‌ = ఓషధులు ఉత్పన్నమగు భూములలో హిమవాన్‌ = హిమాలయ పర్వతము (వధాన మైనది ఓషధీనామ్‌ = ఓషధులలో సోమ =సోమలత (వదున్సైదు ఇబుపులు గల పుల్ల తీగ (ప్రధానమైనది ఆరోగ్యదేశానామ్‌ =ఆరోగ్య(వదములగు భూములలో మరుభూమిః= మెరక భూమి శ్రేష్టము అపొత దేశానామ్‌ = అనారోగ్యకర పదేశములలో అనూప భూమిః=జల [పాయమగు దేశము ముఖ్యమైనది ఆతురగుణానామ్‌ =రోగి యొక్క. ముఖ్యగుణములలో నిర్దేశకారిత్వమ్‌ = వైద్యుని ఆజ్ఞాను పాటించటము. శేస్టమగును అరిష్టానామ్‌ = అరిష్టలక్షణము లలో అనిర్జేశ కారిత్వమ్‌ = వై ద్యుడు చెప్పిన విధముగా చేయకుండుట ముఖ్యమైనది చికి తృాంగానామ్‌ = పాదచతుష్టయములో భిషక్‌ = వైద్యుడు ముఖ్యుడు వైద్యగుణానామ్‌= వైద్యునకు ఉండదగిన గుణములలో సిద్ధి =చికిత్సా సైఫల్యము శేస్టమెనది వర్థ్యానామ్‌ = విడువదగిన వారిలో నాస్తిక =దై వమునందు. విశ్వాసము లేని వాడు ముఖ్యుడు శ్రేశకరా ణామ్‌ =బాధలను కలిగించువానిలో లౌల్యమ్‌ = చపలత్వము (ప్రధానమైనది తోషకారిణామ్‌

=సంతోషకరమగువానిలో ఆత్మవత్‌ =తనవణె ఇతరులను భావించుటము ముఖ్యమైనది సౌధకానామ్‌ జ కార్యమును సాధించువాటిలో కాస్త్రసహిత జ=త్తాస్త్రాానుసారియగు తర్క = తర్కము శేష్టమైనది నిస్సంళయకరాణామ్‌ = నందేహమును తొలగించు ఉపాయములలో దృష్టకర్మతా = అనుభవజ్ఞానము (శేష్టమైనది భయికరా ణామ్‌ = భయమును కలుగజేయు వానిలో ఆసమర్థతా= సామర్థ్యము లేక పోవుట ముఖ్యకారణ మగును బుద్ధివర్దనానామ్‌ = బుద్ధిని జఇెంఫొందించువానిలో తద్విద్యసంభాషా= వై ద్యవిద్యాపరిజ్ఞానము కలవారితో చర్చించుటయు (పధానమైనది శాస్తాధిగమ హేతూనామ్‌ =ళా స్త్రమును ఎరుంగు నుపాయములలో ఆచార్య = గురువును ఆశయించుట ముఖ్యమైనది అమృతానామ్‌ = జీవనమును ఇచ్చు శాస్త్రములలో ఆయుఠ్వీద = ఆయుర్వేదము (పధానమైనది అనుష్టేయానామ్‌= ఆచరించదగిన వాటిలో నద్వుచనమ్‌ = ఆప్తవాక్యము ,శేస్టమెనది _పాణశంజ్ఞా (ప్రదాన హేతూనామ్‌= (ప్రాణమును సంజ్ఞను ఇచ్చు కారణములలో వాయు షావాయువుముఖ్యమైనది సుఖకరాణామ్‌ = సౌఖ్య మునిచ్లు వానిలో నర్వసంన్యాస =నినృంగుడై యుండుట శేషము ఇతిె=అని అ(గ్య(ద్రవ ములు చిలపబడినవి వే క్‌ న ల్‌ ఓట శే తాత్సర్భాయు. దంతములకు బలమును రుచిని కలుగజేయ వాటిలో తైల కండూషాభ్యాసము మంటను శమింపజేయి లేపన [1దవ్యములలో చందనము మేడి (శేష్టము లైనవి దుంపరాష్ట్ర్రము ఆగరు శీతమును నివారించు లేపనములలో శేష్టములు తెల్ల వట్టివేష్ణ _వట్టివేంళ్లు దాహమును చర్మరోగములను చెమటను నివారించు దంవ్యములలో ముఖ్యములు _ చెంగల్వ కొష్టు వాతమును శమింపజేయటకును అభ్యంగనమునకును ఉప నాహ శ్సేదమునకు ఉపయోగపడు [ద్రవ్యములలో (ప్రధానమైనది న్మేతములకు వీర్య వృద్ధిక్ష వె్యటుకలకు కంరమునకు శరీర వర్ణమునకు విరంజనమునకును ఉపయోగపడు [దవ్యములలో అతిమధురము (ప్రధానమైనది (గహశిని చెరుచువానిలో అజీర్ణము ముఖ్య మెడి నింద్రత్ర వ్యాధులను కలిగంచువానిల్‌ విరుద్ధవీర్మ సంమ్మిశిత వోజనము ప్రధానమైనది

ఠం అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము గురుపదార్థ భోజనము అతికష్టనుగా జీర్ణమగు [దవ్వములలో వుఖ్యమైనది మితిమీరి భుజించుట ఆమదోషమును కలిగించువానిలో (శేస్టమైనది జీర్ణ క్తిని అనుసరించి భుజించుట అగ్నిది ప్తిని కలిగించువాటిలో (శేష్టమైనది శరీరమునకు నరిపడు విధమూా భుజించు ఆహారము విహారములు సేవించదగినవాటిలో [పధానములు సామూహికబయూీూ కూర్చొని యుండుఎ సామూహికముగా శయనించట సామూహికమూా భుజించుట సుఖమును చెరుచు వానితో (పధానములు జరరాగ్నిని విక్సృతపరచువాటిలో అనియమిత భోజనము [పధాన మైనది సకాల భోజనము ఆరోగ్యమును చేకూర్చువానిలో ఉత్తనుమైనది. కంచికి ఇంపగు భోజనము భుజింపవలయునను ఇచ్చును కలిగించును వేగధారణము అనారోగ్యకరమగు వానిలో (పధానమైనది తృప్తి ఆహారముయొక_ గుణములలో ముఖ్యమైనది ఉపవాసము ఆయువు క్షీణింపజేయువానిలో ముఖ్యమైనది అల్పాహారము అడివి గోభుమల అన్నము శరీరమును శుష్మింపజేయువానిలో (శీష్టములైనవి రూక్షతను పెంపొందించువాఎలో అడవి అరికేల అన్నము _పధానమైనది మనస్సునకు ఉళ్లాసమును కలిగించు (దవ్యములలో మద్యము (పధానమెైనది మద్యముయొక్క- మైకము బుద్ధిని ధారణాశ కిన న్మరణళ క్తిని నశింవజేయువానిలో (శేష్టమైనది అతిసంభో*ము ధాతువుంఎను క్షీణింపజేయవాటిలో (పధాన మైనది శకవేగ నిరోధము నవుంసకత్వము కలుగజేయువానిలో ముఖ్యమైనది పాదముల నుండి నలుగు పెట్టుకొనుట భోజనమందు ఇచ్చను కలిగించువాదిలో ప్రధానమైనది స్తై దులచే చంపబడిన మానవ కశేబరము. లేక వధ్యస్థలమును చూచుట అన్నక్షునందు అసహ్యతను కలుగజేయవానిలో పధానకారణ మగును వ్యాధ్యుత్పర్తి కారణములలో మిథ్యాయోగము (పధాన కారణము దార్మిద్యమునకు రజస్వలా న్రీ సమాగమము ముఖ్య కారణమగును ఆయుర్వ్యూద్ధికరమగు వానిలో [బహ్మచర్యపాలన శేస్టమైనది ఆయ్సవును శ్మీణింవజేయువాటిలో పరస్ర్రీగమనము ముఖ్యమైనది [ప్రాణములను నళింపజేయ్సవాన్సిలో క క్తికిమించి పనిచేయట (పధానమగును విచారము వ్యాధులను వృద్ధిజేయవాదెలో (శిష్ష మైనది. సంతోషము తృ వ్రికరమగువాటిలో _శేస్టమైగది నుఖముకు కలు“జేయవాటిలో చింతలేకుండుట ముఖ్యమైనది బలకరమగువాటిలో ఆశ్వానము ,(శకేష్టమైనది న్నిదను కలుగ నేయవాటిలో ఛారీరకబలము ముఖ్యము కునుకుపాయిను కలిగించువానిలో న్నిద్ర [ప్రధాన మైనది బలకరమగు వాటిలో మధురాది షడ్‌రసాభ్యానము (కేస్టమైనది బఎహినతను

అర్వచిని వదేనియొక దోషమును (పకోపింపజేయువానిలో ఏకరసా వ్యాసము (శేస్టమైనది

ఆకుమును స్తంభింపజేయనవి యగువానిలో చలిని పిండికోద్వేష్టవబిను శమింపజేయ

నగువానిలో జరరాగ్ని [పధానమైనది వెరికివేయ తగినవాటిలో గర్భశల్యము ముఖ్యమైనది

నమనము చేయించదగిన వాటిలో అజీర్ణన్యాధి ముఖ్యమైనది మృదుజౌషధమునక్ర తగిన

వారిలో బాలురు ముఖ్యులు నిశేవముగా వ్యాధి శనించనివారిలో వృద్ధులు ముఖ్యులు

తీశ్షావధముకు మైథునమును వ్యాయామమును విడుఎతగినవారిలో గర్భిణీస్త్రీ _పధాకమైనది

థర్భమును ధరింపజేయు కారణములలో మానసికోల్లాన ము ముఖ్యమైనది _ చికిత్సకు సాధ్యము

కాని వ్యాథులలో సన్నిపాతము [వధాశమైనది విషమ చికిత్సలో ఆమము (ప్రధానమైనది

జ్వరము శ్మీఘముగా (పొ ప్రించు రోగములలో ముఖ్యమైనది దీర్ణ వ్యాధులలో కష్టము

6 అనేక రోగసముదాయాత్మక వ్యాధులలో రాజయమక్మము (వపధానము పునర్భవ రోగములలో (ప్రమేహము శేషము అనుశస్త్రచికిత్సలో జలౌకసము (శ్రేసము. యంతములలో వస్తి (పధానమైనది. ఓషధులు లభించు భూములలో హిమవత్‌ పర్వతము శేస్టమైనది ఓష ధులలో సోమలత (శ్రేష్టము ఆరోగ్యకరమగు (ప్రదేశములలో మరుభూమి అనారోగ్యకరమగు (పదేశములలో అనూపదేశము ముఖ్యములైనవి వైద్యుని ఆజ్ఞను పాటించుట రోగి గుణ ములలో (పధానమైనది వైద్యుని ఆజ్ఞను నిరాకరిందయట అరిష్టములలో [(పధానమైనది చికిత్సాంగములలో వైద్యుడు వైద్యగుణములలో కార్యసిద్ధి ముఖ్యములు చికిత్స చేయదగిని వారిలో. నా స్తికుడు ముఖ్యుడు చపలత్వము బాధకరమగువానిలో శేష్టమైనది తనవలె ఇతరులను భావించుట సంతోషకరమగువాటిలో ,శేస్టమైనది శాస్త్రసమ్య్మతమగు తర్కము కార్యసాధకములలో ,శేజ్ఞమైనది నందేహ నివృత్తి కలుగజేయువానిలో అనుభవ జ్ఞానము (ప్రధానమైనది అసమర్థత భయకరమగువానిలో ముఖ్యమైనది జ్ఞానాభ్య్బిద్ధిని కలు గజేయు వానికొ తద్విద్యసంభాష (వధానమైనది కాస్త్రజ్ఞానమును కలిగించు సాధనములకో ఆచార్యుడు ముఖ్యుడు జీవనమును (ప్రసాదించు శాస్త్రములలో ఆయుర్వేదము ముఖ్యమైనది ఆచరింప దగినవాటిలో సజ్జనుల ఆదేశము ముఖ్యమైనది జీవించియన్నాడని తెలియజేయు. సాధన ములలో వాయువు (పధానమైనది నిన్సంగత్వము సర్వసుఖములకు [(పధానకారణ మగు చున్నది మూలము త(తోదకాగ్పి వృద్‌బృత్ళ లోష్ట (వసాదత్యకాఖ్యాన ర క్రావ సేకెరచ్ది కై లాఖ్యా నోర్టీ క్షీర మదశథల మద్యాక్షేవైళరనాఖ్యాన గర్భిజోనా మేవ్లైతో స్టాక్‌ నమదాయాచ్చ నిర్ధారజుజ్‌ వ్రుష్టుర మూలాజీనాంత నముదాయాదోవోతి ఖతవంతి చొగళో జా అగ్భాణాం కతముద్దిష్టం నంచవంచాళడు త్తరవ్‌ అల్బు మేతత్‌ ఎివానీయాద్ధితా పాతి ఎినిక్ళడే ఇత్యష్టాంగ సనంగహే సూత్రస్థానేజ్యగ్యూనం్యగ్రహోనామ [త్రయోదశీ యాధ్యాయి (వతివదార్థ్‌ము త్యతజ పైన 'పేర్కోనిన (దవ్యములలో ఉదక మ్‌=జాజలము మృద్‌భృష్టలోష్ట (పసొద =అగ్నిచే తెపింపడేసి సీటీియంచు చల్దార్చబడిన మట్టిబెడ్డయొక్క- సౌఠకూపమగు జలము తక్రాళ్యాన = మజ్జిగను అభ్యసించుట రక్రావసేక=ర క్తమోక్షణము ఏరండతై లాభ్యాస జ ఆముదమును అభ్యసించుట ఉష్టీంక్షీర = ఓఒంటెపాలు మదనవఫల= [మంగకాయ మద్యా షేపామద్యముచే కలుగు మైకము వఏకరఫాభ్యాస=ఒకే రనమును అభ్యసించుటయును గర్భిణీనామ్‌ =గర్భవతులకు ఏకై కస్మాత్‌ = విడివిడిగను సముదా యాచ్చ=సామ్రూహికముగను నిర్ధారణమ్‌ = (శేస్టత్వమును నిర్ణయింపనగును పుష్కరమూలా దీనాంతువాప్పుష్కరమూలము మొదలగువానికి సముదాయాదేవాసామూహికమ.గ_ ్రేష్ట

62 అహ్షాంగ నం(గహ వ్యాథ్యానము త్వము కలదు ఇతి=అని తెలియనగును అ[గ్యాణామ్‌కా(శేష్ట [దవ్యములయొక్క పంచ పంచాశదు త్తరమ్‌ =ఒకవంద వబదియైదుకు పైగలవిగా ఉఊద్దిష్ట్షమ్‌* చెప్పబడినవి పితాపాత వినిశృయేవాహితాహితముల నిర్ణయముకొరకు ఏతత్‌ ఇట్టి నిర్దేశము ఆఅల్పమజ=స్వల్పమని, విజానీయాత్‌ = తెలుసుకోవలయుకు

తాత్సర్టూము జలము మట్టిబెడ్డను కాల్చి చల్చార్చిన జలము త(కాభ్యాసము రక్రమోక్షణము ఆముదమును ఉపయోగించుట ఒంటెపాలు (మంగకాయ మద్యజన్యమగు మైకము ఒకేరసమును అభ్యసింయమట _ అనువాటిలో గర్భిణీస్త్రీకి విడివిడిగను; సముదాయ ముగను వఏది(శేస్టమో నిర్ణయంచవలయును పుష్కరమూలము మొదలగువాటికి సముదాయ ముగా. ్రేస్టత్వముకలదు అని తెలియనగును ఈ అధ్యాయములో ఒకవంద ఏబదియైదు (155) (శ్రేస్ట్రదవ్యములు చెప్పబడినవి ఇంకను అనేక విధములగు ,శేద్మదవ్యములు కలవు ఇచట స్వల్పముగా నామమ్మాతము చెప్పబడినవి వైద్యుడు స్వబుద్ధికుళలతచే హితాపాితము లగు (శేష్ట్రదవ్యములను నిర్ణయించనగును

ళలిలేఖ నిర్వాపణమనగా దోషములను శమింవజేయుటయని అర్ధము దోష ములను శమింపజేయటకు పిండిపదార్థమును ముద్దగాజేసి శరీరముపై కట్టటమును ఉప్రనావా మందురు వాతవ్యాధ్యశ్మరీ యను ళ్లోకముచే చెప్పబడిన అష్టవిధవ్యాధులు (మహారోగమ్షులు) నిందితవ్యాధు అనబడును దీర్ధ కాలమునకు జీర్ణమగు పదార్థములను గురు.దవ్యము లందురు సౌమూహికముగా నివసించుట మొదలగువాటిని ఏకాసన శయనాదులందురు మృద్య్యమ్షుచే శరీరము అభిభూతమగుటను మద్యాషేపమందురు_ ళస్తా్రదులచే చంపబడిన మృత్రదేహ దర్శనమును సూనాదర్శనమందురు

కాలార కర్ములయొకగా విపరీతయోగమును మిథ్యాయోగమందురు శ క్రినిమించి పనిచేయటమును “ వ్యాయామము బశేయటమును అయథ్యాపాణారంభ మందురు ఆహార్య మనగా పెరికివేయటయని అర్థము ఉద్ధార్యమనగా వమనముజేయుట యనిఅర్థమృ స్నేహ వ స్తికి ఉపయోగపడుదానిని యం[తమందురు పూర్వాపరములను బాగుగా విచారించి ఆను పాటించటమును నిర్ధేళకారిత్వమందురు నంసారబంధముల నన్నింటిని విడుచుట్టు సర్వ సన్యాసమందురు

అగ్మదవ్యములలో ఉదకాదులకు (పల్యేకముగా నొకొ-క్కదానికి (వైధ్ధాన్యత్ర కలదు సాముదాయికములగు. వ్యాధులను శమింపజేయు (దవ్యములలో ఉదక్రాదులకు మ్మాతము [శేష్రత్వము కలదని తెలియనగును వలయన ఆశ్వాసనము కలిగించ్చ దవ్వ ములలో ఉదికమునకు మా[తమే ఆక్వాసనమును కలిగించటయందు (శేష్టత్వుమ్ను కలదు ఇదే విధముగా _న్తంభనకర [దవ్యములలో _ క్షేదనము కలిగించు ఇతర (_దవ్యములకంటెను ఉదకమునకు [ప్రాధాన్యత కలదు ఇట్టు ఒకవిధమగు (కియజేయ ఇతర [దవ్య ములకంటె ఉదకమునకు (శేస్టత్వముకలదని అర్ధము సముదాయరూపమున విచారించినను ఆశ్య్వాస్వన్వత్ర్వ న్త ంభనత్వ శ్లేదనత్వములనెడి మూడు గుణములుకల ఇతర (ద్రవ్యములకంటెను ఉృద్రక్రము (శేష్టమైనదని తాత్సర్యము పుష్కదూలాదులకు సముదాయర్గూవమగు వ్యాధులను జ్ఞాన్బింవ

63 జేయుటయందు [ప్రాధాన్యత కలదని భావము హిధ్మాళ్వాసాది సామూహిక వ్యాధులను శమింపజేయు ఇతర [దవ్యములకంటెను పుష్టుర మూలమునకు (పాధాన్యత కలదని అర్థము ఆదిశబ్దముచే ఉదకము మొదలుకొని మృద్‌భృష్టలోష్ట [పసాదః వరకు మూలమున చెప్ప ఐడిన (దవ్యములను ఇతర (ద్రవ్యములను [గహింపనగును ఇట్టి [దవ్యములకు సామూహిక వ్యాధులను శమింపజేయటయందు (ప్రాధాన్యత కలదు ఇట్టి [ద్రవ్యములు ఇతర [దవ్య ములతో గూడియున్నను ఆశ్వాసనాది కరృృత్వమునందు ఉదకమునకు మాతమే [పాధాన్యత యుండును సముదాయ (దవ్యములలో చేరినను (పత్యేకముగా ఉపయోగించినను ఆశ్వాసనాది క్ర_ర్భృత్వము ఉదకమునకే యుండుటచే ఉదకము కేష్టమని తెలియనగును హిధ్మాదివ్యాధులను శమింపజేయు ఇతర (దవ్యములతో చేర్చి ఉపయోగించినను వ్యాధిశోమక ఇతర |(దవ్యముల కంటెను పుష్కరమూలము [శ్రేష్టమైనది

ఈ అధ్యాయమున ఒకవంద యేఐదియైదు (15%) (శేఘ్మ్రదవ్యములు చెప్ప బడినవి హితాపాత పరిజ్ఞానమునకు ఇవి సరిపడును వీటిలో కొన్ని పహితకరనులు మరి కొన్ని అహితకర [దవ్యములని _గహించవలయును

ఇందు విరచిత శశిలేఖవ్యాఖ్యా సహితమగు అష్టాంగ సం్యగిహముయొక్క_

పదమూడవ అధ్యాయము సమాప్తము

థావార్డ్‌ ము ఈ అధ్యాయమున ఆ్యగ్మదవ్యములను గురించి చెప్పబడినది సమాన కృత్యమునుజేయు [దవ్యములలో ఆత్యంత శక్రివంతమగు (శేష్మదవ్యమును అగ్య [(దవ్యమందురు ఇట్టి (ద్రవ్యములు హితములు అహితములని రెండు విధములు ఈరెంటిలో ఒక్కొక్క టి ఆహార్మదవ్యము కౌషధ్యదవ్యము ఆచరణీయ సద్వుర్తనములు అని వేరువేరుగా మూడు తెగలను ఏర్పరచనగును _భౌషధములలో కొన్ని రోగములను నివారించునవి మరికొన్ని దోషములను శమింపజేయునవి కలవు మదడనఫలము కామక (ద్రవ్యములలో (శేష్టమెనది విరేచన (ద్రవ్యములలో కొన్ని సుఖవిరేచనకరములు కొన్ని మృదువిరేచన కరములు మరికొన్ని తీళ్టవిరచనకరములని తరతమ భేదముచే చికిత్సోవయోగముగా దవ్య ములకు [ప్రాధాన్యత చెప్పబడినది

ఉదకము పాలు మాంసరసము సుర లవణము అన్షుము కోడి మొదలగునవి ఆహార్మదవ్యములలో హితకరమగు ,శేస్థ్మ్యదవ్యములు ఆమంకపిత్ధమ్‌ మందకందధి కులక్థాః మాష్షాః అతిమా[తాశనమ్‌ సురుభోజనమ్‌ అజీర్ణాశనమ్‌ మద్యాక్షేప మొదలగునవి అహిత ఆహార్మదవ్యములు త్రైలమ్‌ ఘృతమ్‌ మధు దురాలభా మొదలగు (దవ్యములు దోషశామకములలో శేస్టములు జాంబవమ్‌ మాష శష్క-లీ అపిఃక్షీరమ్‌ మొదలగునవి దోషకర [దవ్యమ లలో (శేష్టములు పుష్టరమూలాదులు (పత్యేక రోగములను శమింప

జేయువాటిలో ఉత్తమ (ద్రవ్యములు త్మకాళ్యాస _ నాగబలాభ్యాసః క్షీరఘృతాభ్యాస నమఘృత్రసక్ష్మ | ప్రాళాభ్యానః మొదలగునవి హితకరాఖ్యాసములలో (శేష్టములు. ఏకరసా భ్యాసః మొదలగ్వనవి అహితకరాభ్యాసములలో (పధానమైనవి ఇవియునుగాక స్నానము

ర్‌శీ అహ్హాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము సకాల భోజనము మానసిక [వవ్పృత్తులు, సద్య రనములు వైద్యునీయొక్క_. లక్షణము రోగి (మ బ్బత్తులు, పు మాపై రా యొక్క లక్షణము గుణములు మొదలగునవి నర్వ శేసష్టములని చెప్పబడినవి చరకసంహిత స్మూతస్థానముయొక్క యజ్ఞఃపురుషీ యాధ్యాయమున ఇదేవిధముగా చెవ్పబదినది శ్లేష్యప్పిత్తకర దవ్యములలో గొత్జెపాలు కరిన (దవ్యములలో మినుములు, భత్య[దవ్యములలో శష్కులీలు [శేష్ట్మములని ఫ్రీ కవిరాజ గంగాధరుడు జల్బకల్పతరు అను చరక వ్యాఖథ్యానమున వివరించెను శరీరమున _ద్రవపదార్థముల గతిని నిరోధించువాటిని స్తంభన్నదవ్యము అందురు శరీరమును బలియజేయు [(దవ్యములను బృంహణములందురు రసవాపానులను అడ్డగించి శరీరమునకు బరువును కలిగించు [దవ్యములను అభిష్యంది అని అందురు కోసష్టమును అంటి యుండు పక్వాపక్వు మలములను బయటకు వెడలించు _దవ్యమును సం[సమనమందురు జీవనేహితః = జీవనీయః జీవనమునకు పాతకరమగు [(దవ్యముసు జీవనీయమందురు మలమును ఖేదించు (ద్రవ్యమును భేదసీయమందురు వేగములు వోగానాధారయేత్‌ నాళ ఎణజ్బా(తకనత్భ ట్‌ తదా ఎిదాకాన (భమళ్చాన వజృంబాఒ(తభర్భు రి రేతనావ్‌ 7 అపానవాయువు పురీషము మ్యూతము తుమ్ము ఆకలి దప్పిక న్నిజ్ర ద్రజ్బ అ ణి (శ్రమక్వాస ఆవలింత కస్చీరు వమనము శ(క(ప్రవృత్తి వీటిని నైసర్గిక వేగమ్సలందురు ఇట్టి పదమూడు వేగములను నిరోధించిన ఆనేక వ్యాధులు సంభవించును నిందితరోగములను _ వాతవాధ్యశ్మరీత్యాది పరితాః అహ్హైామహారోగ్యా శ్చ ఇందు శశిలేఖా వ్యాఖ్యానమున వివరించెను అనగా వాతవ్యాధ్యశ్మరీకుస్ణ మేపళోద్రర్ర భగంధరాః అర్భాంస్మిగహణీత్యప్టా మవిరోగాః పకీర్తితాః వాతవ్యాధుల్సు అర్భరి కుష్టము. (ప్రమేహము ఉదిరరోగములు భగందరము అర్శస్సు గహణి అక్సు ఏన్సర్షిబ మహారోగము లనబడును కొందరు అతిదీర్దుడు ఆత్మిహన్వుడ్కు అతిరోమములు క్రలవాడు, రోమములు బొత్తిగా లేనివాడు మిక్కిలి నల్లనివాడు మిక్కిలి గౌరవర్ణముకలవాడ్షు. అత్రి స్టూలుడు అతికృకుడు అను అష్టవిధ నిందిత పురుషులను పర్కొనెదరు ఇట్టి రెండు విధములును నిందనీయములనియే చెప్పనగును _ వ్యాప్యత్వాది గుణములుకల వ్యాధులను అనుషంగీయ వ్యాధులందురు (పమేవాది వ్యాధులు సహజముగా వీడాకరములు ఆనుషంగి కములు. వీటిని భాగుగా తెలుసుకొని చికిత్స చేయనగును

అషహ్టైాంగ సంగహ వ్యాఖ్యానము పదునాల్లవ అధ్యాయము మూలము జోధనాదిగణ నం(గవా మధ్యాయం వ్యా ఖ్యా నామా ఇతి వాస్ఫావు రాాతేయాదదయో మవార్షీయః॥

(వతివదార్థము అధాపిమ్మట శోధనాది గణ సంగహమ్‌=శోధనాది గణ నం్యగహమును అధ్యాయమ్‌ = అధ్యాయమును వ్యాథ్యాసా్యమః = వివరించెదము ఇతిహ == ఇదేవిధముగ ఆ్మత్రేయాదయః =ఆ్యతేయడు మొదలగు మహర్షయః = మహర్షులు ఆహు రస్మ=చెప్పిరి

తాత్త్రర్యూము ఆగ్యనంగహ అధ్యాయానంతరము శోధనాదిగణ నం[గవా మను అధ్యాయమును అఆ్యతేయాది మహర్షులు నుడివిన విధముగ వివరించెాదము మూలము మదన జీమూత&౬క్కావ కోళొలతీ ద్యాయభలత్రువ్పు వ(శాజీ 7 వఖివతరందో

(్రోశున నర్జవ వివ్చుల్‌ ఎిడంగైలా (నత్యాఠ్‌ఛున్దీవారేణు వృృథ్చీశావన్తుం జడ (వతున్నాఖానాం థలాని కారదాని చవా నివర్లీ తోబిదాలో్‌ కడ్భ్యదా రాదొట్టా క్యంగంధానీవ ఎిడుల బిల్బుబింబీ అఖంధభుటీవతో శ్వేతాళదు వుట్దేవవా బి(తాచింతత మృగేంగదవాడజో నువనీ చతురంతుల స్వాదుకంటకో పతా పొటీ కారంగప్దామధూత మూర్చూన వ్రవర్ణ సోమవల్య ద్బ్‌నలిరు నుునః నొమనన్వొయవాలీ వృళ్చీవశ్రనర్భవా మువోనవో జగదన హేజ్‌ కాండ తాలక్త వీవ్చుతీ మూలచబితానల బోళీల(వా శేదమూలాని/ కాల్టులీ వొల్బులుకా భ(దవ రై రావణువొదో తోద్దాలత భన్బారసాంవినో రావావనోవ బి/తా గోవళ్ళంగౌటోకా విచ్చా౭ / (వయంగుతుప్టవ్‌ / తాలీన వ(శ్‌ , వారి(దా కృంగనేర తందొ / మధూత దొడవార/దానారొ తగర గుడూబీ మధుపొజోత జీరక్షార లవణానిబేతి నమనోవయాగిని/

[వతివదార్థము. మదన్యమంగకాయ జీమూతకచాడానరడంగి ఇడ్వాకు= చేదుఆనప కోళాతకీద్వయ = రెండి విధములగు అడవి బీరలయొక్క ఫల= ఫలములు పుష్పవాపుష్పములు_ ప(్రాని= ఆకులు కుటజాపాలకొడిళ+ కరంజవాకానుగ (తపున = ములదోస్థ నర్షప =ఆవాలు పిపష్పలీ= పివ్పళష్టు విడంగ= వాయవిడంగములు వలా ౯

66 అమహ్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ఏలకులు వత్యక్‌ పుష్టీ= ఉత్తరేణి హరేణుజరేణుకలు పృథీకాజ పెద్దవలకులు కుస్తుం బురు జా ధనియాలు 1పపున్నాటానామ్‌ =తగిరిస (తంటెనపు చెట్టు) ల యొక్రా ఇఫారదాని=జ= శరదృతువు నందువచ్చు ఫలానిచాఫలములును హ స్తిపర్తి=పెద్దబీర కోవిదార =దేవ కాంచనము కర్చుదార = తెల్లకాంచనము అరిష్ట =కుంకుడు అశ్వగంధా= పెన్నెరు నీవజ= కడిమిచెట్టు విదులవా(పబ్బలి (కేముు బిల్వ=మారేడు బింబీ=దొండ బంధుజీవక= మంకెనచెట్టు శ్వేతాజాతెల్టగరిక శళణపుష్టీ = వెద్దజనుము వచా=వన చ్యితా=నేపాళములు చితక =చి[తమూలము మృగా= పెద్దపాపర ఇందవారుణీ= చేదుపుచ్చ నుషలీ=కాకర* చతురంగులః= రేల సాదుకంటకః=ాపల్లేరు పారా = చిరుబొద్ది పాటలీ=కలిగొట్టు శార్దష్టాజు గురువింద మధూకః=ఇప్ప మూర్వాచాగనార స ప్తవర్ణ= వడాకుల పొన్న గ్‌ సు వల్కల=కాయథలము ద్వీపి = జెముడు (భేదము) శ్వ్యగు=మునగ సుమనః = నేత్రికానుగ సొమనస్యా =జావ్యతి యవానీ= వాము వృశ్చీవాతెల్హగలిజేరు పువర్నవా= ఎజ్జగలిజేరు మహాసవా= మూషవర్ణి కమ[దసహ = ముద్గపర్హి ఇక్షు = చెయలికు కాండక = మంజిష్ట అలక్త== అత్తుక (లక్క) విప్పలీమూలమ్‌ = మోడి చవికా=చవ్యము నలద = జటామాంసి ఉశీరవా వట్టి, వేళ్ళు [హీబేర =కురువేరులయొక్క- మూలాని= (వేళ్ళు శాల్మలీ=బూరుళ. శాల్మలుకా= ములుమోదుగ భ్యదపర్తీ = గొంతెమగొమరు ఐరావణీ = నారంజ ఉపోదకా = బచ్చలి ఉద్దాలకావానక్కెర దన్వ = రేవటి దూలగోవిల రసాంజన=రసాంజనము రాజాదన = పాలచెట్టు ఉపచ్మిత్రా=ఎలుక చెవికూర గోప=రక్రబోలము శృంగాటికా = పరి కెగడ్డల (హిందిలో సింగాడె అందురు) యుక్క- పిచ్చాఃహాజిగురు (బంక) పియంగుపువ్పమ్‌ == క్రేం ఫణ పుష్పము కాలీసవ్యత్రమ్‌జతాలిసప్కతి హరి[ద్రాజపనుపు ళృంగభేర = అల్బముక్కైక్క కందేజ=దుంపలు మధూక = యష్టిమధుకము ఇప్పపువ్వు దారుహరి[ద్రా= మాన్సవసుపు యొక్క. సారౌజాచేవ (గుజ్జు) తగరజా(గింధితగరము. గురూచీ=తిప్పతీగ మధ్య = త్రేన ఫాణితజచెజుకుపానకము. &ీర జ పాలు వారాషారము లవణానిచచాలవణముల్సు ఇవ్రి= అని; వమనోప యోగీన = వమనమునకు ఉపయోగపడు (దవ్యము తాత్సార్భూయు (మంగకాయ డావరడంగి చేదుఆనవ చేదువీరలు. విని యొక్క ఫలములు. పుష్పములు, స్యతములు వమననులకు ఉపయోగపడును కొడిశామవాల కొనుగు 'ములుదోస ఆవాలు పిప్పళ్లు వాయు విడంగములు ఏలకులు ఉత్తరేణి రేణుకలు పెద్ద ఏలకులు ధనియాలు అగిరిశలయొక్క- శరత్కాలమునందు ఉత్పన్నమథన్ప ఫలము వమనమునకు ఉపయోగపడు (ద్రవ్యములు _ పెద్దబీర దేవకాంచనము _ త్రెల్లకాంచ్వన్వు కుంకుడు. పెన్నేరు కడిమిచెట్టు _సబ్బలి మారేడు దొండ (అడివి) మంకెనచెట్ట త్రెల్ల గరికె ెద్దజనుము వసనేపాళము చిత్రమూలము. వెద్దపాపర చేదుపుచ్చ కాక శ్రీలి వల్లేరు చిరుబొద్ది కలిగొట్టు గురువింద ఇప్ప చాగ ఏడాకులపొన్న కాయఫలము జెముడు మునగ _ నేతికానుగ జాప్యతి వాము తెనైగలిజేరు ఎజ్జగిలిజేరు మూషపరి ముద్గపక్షి, చెరుకు మంజిష్టము, లత్తుక మోడి చవ్యము జటామాంసి వట్టివేళ్ళు కృృళ్వవ్షర్ర పీనియొక్క మూలములు వమనమునకు ఉపయోగములు బూరుగ ములుమోదుగ గాంత్రెక్సు గొమరు నాఠకంజ తీగబచ్చలి నక్కెర రేవటి దూలగోవిల రసాంజనము పాలచెట్టు

67 ఎలుకచెవి కూర రక్తబోలము పరికిగడ్డలు (శింగాడే) యొక్క జిగురు వమనమునకు ఉపయోగపడును [(పేంఖన పుష్పము తాలిసపతిి వసుపు అల్లము వీనియొక్క- కంద ములు వమనమునకు ఉపయోగించుకు అతిమధురము లేక ఇప్పపవువ్వుయొక్క (మాను వసుపుయొక్క చేవ గంధితగరము తిప్పతీగె తేనె చెజకరసము పాలు వారములు లవణములు వమనమునకు ఉపయోగపడు [దవ్యములు

ళళిలేఖ వమనము విరేచనములను కోధన్యకియలందురు కోధనములకు ఉవయోగపడుటవలన వీటిని శోధన [దవ్యములందురు అస్థావనన అనువానన [కియలును శోధన్మకియలుగ. చెప్పనగును గణమనగా సముదాయమని అర్ధము శోధనకర్మయందు ఉపయోగపడు (దవ్యములను వివరించుటచే శోధనాదిగణ నం్యగహము అని అధ్యాయమునకు పీరు ఏర్పడినది మదనఫలము మొదలగు ఐదు [దవృములయొక్క. ఫల పుష్ప ప్యత్రములు వమనము కల్గించుటకు ఉపయోగవపడుకు కుటజము మొదలగువానియొక్క ఫలములు వమ నోపయోగములు శరదృతువునందు ఉత్పన్నమశు హా స్తిపర్ణియొక్క ఫలము వమనమునకు ఉపయోగించును కోవిదారము మొదలగువానియొక్క. (వేస్త్ర కాల్మలీ మొదలగువానియొక్క జిగురు వమనమునకు ఉపయోగించును (పియంగుయొక్క- పుష్పము తాలిసప్మతియొక్కా ఆకు పసుపు మొదలగువానియొక్క_ దుంప యష్టిమధు [మాను పసుపులయొక్క- సారము తగరాది [ద్రవ్యములు యధాతథముగా వమనమునకు ఉపయోగించును థొవార్థ్‌ము శోధన శమన [క్రియలలో కోధనకర్మ ఊఉ త్తమమైనది లంఘన పాచనాదులద్వారా కమించిన దోషములు మాటిమాటికి కుపితములగుటకు వీలుఉండును శోధనకర్మచే శమించిన దోషములవలన వ్యాధి పునర్భవముగాదు సంచయావస్థయందు దోషములను లంఘనాదులద్వారా శమింవజేయ వలయును (వకుపిత దోషములను శోధన కర్ముచే బయటకు వెడలింపజేయనగును కోధన విధానమునందు పంచకర్మలు చెప్పబడినవి వమనం రేచనం నస్యం నిరూహం సానువాసనమ్‌ జ్జేయం పంచవిధం క ర్మవిధానం తస్య కథ్యతే వమనము విరేచనము నన్యము నిరూహవస్తి, ఉత్తరవస్తి అని శోధనకర్మలు ఐదు విధములు కఫజ వ్యాధులయందు వమనము_ పిత్తజ వ్యాధులయందు విరేచనము (శేష్టమైనది అవక్వ దోషములను వమనముద్వారా పక్వదోషములను విరేచనముద్వారా శరీరమునుండి తొలగించవలయును అపక్వదోషములు అమాళయాది కథస్థానమున స్థిరపడి స్నిగ్గత్వ స్థిరత్వాది స్థానిక గుణములచె వ్యాప్తమై దీర్ణవ్యాధులను కలిగించును. చికిత్సయును కష్టసాధ్యమగును అట్టి స్థితియందు అపక్వదోషములను వమనముద్వార బహిర్గతము చేయుట (ధానమగుటను జేసి వమనదవ్యములు తొలుత వివరింపబడినవి మూలము (అినృల్‌ క్యామాదంతీ (దవంతీ కంఖనీ న్హలాఒజగంధా &౬విళ్ళోంణీ వచాగవాక్షీ భగోవాం[తీ నువర్జశ్షీరీ బిితతలిణి పీ(వాన్సు వంచమూల న్చృజ్చీ వవ్రనర్శ్యవావా నుత కొకతాలమూలాని / తల్బాతరయ్యూత కాంటిల్హితో పావిలీత్తూచః / (తిభలాటీఖ వీయాలవినల భదోర తర్భ్టాంధు కాళ్ళుర్భు నడా

ళం అమ్టైాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము వళ (దాతా శీలినీళ్లీత శితోదోర్యా ఎడొంగవూగ వంచాంతల వభలాని 4 చతురంగుల భలవతావీ / వూతికోత్చూన్‌ భలవ(తాణి / మవోవ్భుక్ష నత్త వర్ణ జ్యోతివ్యుతీ తరాన / శీరమన్ను మద్యా ధాన్యావ్లు మూ/తాణి చోతి బిరేచనోవయా౧గనీ /

(వతివదార్థము (తివృత్‌ = తెల్టతెగడ శ్యామావానల్లతెగడ దంతి = చిన్న నేపాళములు (దవంతీ= పెద్ద నేపాలములు శంఖనీ=దిరిశెన స్తలావశీకాయచెట్టు అజ గంధా=అజామోదము అజశళ్ళంగీ= మెండాళింగి (దుష్టుపుతీగ) వచాజ=వస గవాక్షీ=చేదు పుచ్చ ఛగతాంత్రీ = వృద్ధదారు (సముదపాల] సర్జక్షీరీ జ పిచ్చికుసుమ, రక్కిన చెట్టు చితక = చ్మితమూలము, కిణిహీ=ా ఉత్తరేణి (సహ్వపంచమూలమ్‌ = లఘుపంచమూల ములు (ముయ్యాకుపొన్న కోలాకుపొన్న పెద్దములకం వాకుడు పల్లేరు) వృశ్చీవవాతెల్లగలిజేరు వునర్నవా= ఎజ్జగలిజేరు వాస్తుకశాక =చకవ ర్రికూర శాల =సర్జవృషము ధూపగుగ్గిలముల యొక్క మూలానిక్నా వేళ్లు తిల్వక ౫ లొద్దుగ రమ్యక = పెద్దవేపచెట్టు కాంపిల్రక == కంవిల్లము పాటలీ=ఎజ్జలొద్దుగ మొక్క-పుచెట్టులయొక్క- త్వచః జు బెరడు త్రిఫ్టల్రాజూ శానికాయ కరక్కాయ ఉసిరికాయ పీలూవరగోగు పియాలపసారబెట్టు ( మ్పెజ్జిచెట్టు కువలవాసీమరేగు బదర= పెద్దరేగు కర్కందుచచిన్నరేగు కాళ్మీర్య = పెద్దగ్వమ్ముడు పరూషక=పాల్సాచెట్టు (దాషావా[ దాక్షపండ్లు నీలినీ=నీలిచెట్టు కీ తనిక = యష్టి మధృుక్తము, ఊదళ్యా = కానుగ విడంగవా వాయువిడంగములు _ పూగ = పోక చెట్టు పంచాంగపల=ఆకు దము చెట్టులయొక్క_ ఫలాని = ఫలములు చతురంగుల ఫలపంతాని= రేలయొక్క్ల ఫలములు ప్యతములును పూతికవాకానుగయొక్యా.. త్వక్‌ *ె బెరడు ఫలజాఫలములు ప్తశ్రాత్తి = ఆకులును మహావృక్ష=జేముడు. సస్తపర్ణ = ఏడాకులపొన్న జ్యోతిష్మతీవా మాలక్షింక్ర్బిల యొక్క. క్షీరాజాపాలు. కీరాపాలు మస్తు వెరుగుమీది నీరు ధాన్యాన్లు=స్య్యక్ర్య మ్యూతాజిచజాఅస్టవిధ మూ[తములు ఇతెఅని విరేచనోపయోగిని జవి రేచనవ్సునక్ష ఉప యుక్త్రమగు (దవ్యములు

తొత,రంయు తెలతెగడ నల్లతెగడ చిన్ననేపాళము పెద్దనేపాళము దిరి౭న

గ్ల గ భం క్ష సీకాయచెట్టు అజామోదము. దుష్టుపుతీగె, చేదుపుచ్చ వృద్ధదారి. విచ్చికుసుము చ్చిత్ర మూలము ఊత్తరేణి లఘుపంచమూలములు_ తెల్పగలిజేరు ఎజ్జగలిజేరు చకవ ర్రికూర, ధూవగుగ్గిలపు బెట్టు. వీటి వేళ్ళు విరేచనమునకు ఉపయోగవడును_ లొద్దగ శైన్సక్ప్వ కంవిల్హము _ ఎజ్జలొద్దుగ మొక్క పుచెట్టు వీటియొక్క.. బెరడు విరేచనకారి (దవ్యము [తిఫలములు_ వరగోగ్యు మొజ్జదెట్టు. సీమరేగు. పెద్దరేగు. చిన్నరేగు వెద్దగృమ్మ్ముడు [ధాతు నీలిచెట్టు అతిమధురము. కానుగ (పూతేశానుగ) వాయువిడంగములు పోకచెట్టు, ఆముధముబెట్టు వీటియొక్క వలములు విరేచనమునకు ఉపయోగపడును రేలయొక్క ఛలములు_ ప్యత్రములు కానుగయొక్క- బెరడు ఫలములు వ్యత్రములును విరేచనమృనక్సుకు ఉపళయోగించును. జెముడు ఏడాకులపొన్న మాలకింకిణీయొక్క పాలు విరేచన్వ్సృనక్ష శవయోగపడును సాలు 'పెరుగుమీది నీరు మద్యము పులిసిన కలి అన్టవిధ మూత్రము

69 లును విరేచనముకు కలిగించు [ద్రవ్యములు ళళిలేఖ (తివృతాదులయొక_ మూలములు తిల్వకాదులయొక్క_ త్వక్‌ (తిఫలాది ఫలములు మహావృఇుదులయొక్క శ్నీరములు పాలు మొదలగు (దవ్యములు యథాతధముగా విరేచనమునకు ఉపయోగపడు (దవ్యములు మూలము _ కోళాతతీ దోవదాలీ న్తలా కారవాల్లీకా క్టూరనొం/ అర్భజీరో మువ్లోదోతోం చోత్యుభయాత్ళుకాని ౧ వన్హిముతు తేషు తోవ్వూవసన్థాంతరేవము యాశ్యూవ యత్యాంతే (దవ్యాణి తాన్యో వానంభైయత్నా? న్మోవదిొళ్యూంతో / రన నర్టందోఖ్యూ ఏవ యధాదోవం యథావశ్థా చ బిభవేత్‌ 7 [వతివదార్థము కోశాతకీ= చేదువీర దేవదాలీ=డావరడంగి సప్తలా=సీకాయచెట్టు కార వెల్లికా=కాకరకాయలయొక్క- స్వరసాః= స్వర సములు అర్క-క్షీరమ్‌ = జిల్లైడుపాలు ఉష్ణో దకమ్‌దచ= వేడిసీరును ఇతి= అమనీ (ద్రవ్యములు ఉభయాత్మకాని = పమనము విశచనమను రెండుకార్యములను జేయును వస్తిషుతు=వస్తికర్ముల యంద్వై తే తేషుతేషు అవస్థాంత రేషు= సందర్భములయందుః యాని=ఏ (దవ్యాణి = (ద్రవ్యములు ఉపయుజ్యంతే = ఉపయో గపడునోః తాన్యేవ=ఆ (దవ్యములే అసంబ్యేయవ్వాత్‌ = లెక్కకు మిక్కూటమసుఎవలన నోపదిశ్యతే= తెలుపబడవు రిసస్క-ందేభ్యఏవ = రసస్కంధమను. (ప్రకరణముల ుండియే యథా దోషమ్‌ = దోషముల ననుసరించి యధావస్థాచ = దోషముఎ పరిస్థితి ననునరించియును విభజేర్‌ =వ స్తిిదవ్యములను విభ శంచవలయును తాత్స్రల్య్టాము చేదువీర డాఎరడంగి సీకాయచెట్టు కాకరకాయల యొక్క స్వరసములు _ జిక్రైడుపాలు ఉష్టోదకము ఇవి వమనము విరచనములను రెండు కర్మల యందును ఉపయోగవడును దోవములయొక్క_ చయము వృద్ధి మొదలగు పరిస్థితుల యందు వ్యాధులయొక్క_ అవస్థా భేదముఎయందు వివిధములై న వ స్తీ దవ్యములు శాస్త్రమున నిర్వచించుటచే వస్తిదవ్యములు లెక్కకు మిక్కుటము* నున్నవి కావున అట్టి అసంఖ్యే యములగు వ స్తిదవ్యములు ఈ పకరణమున వివరించబడవు రసస్కంధమను (పకరణమున వివరించబడిన (ద్రవ్యములను దోషములయొక్క వ్యాధులయొక్క్యయు పరిస్థితి ననుసరించి వస్థికి ఉవయు క్రమగునట్టు నిర్ణయించుకొనవలయును తలిలేఖ చికిత్సా స్థానమున అచ్చటచ్చఎ వ్యాధులయొక్క_ పరిస్థితులను అనుసరించి చెప్పబడిన వ స్తికర్మలు అసంభ్యేయములు వ స్టికి ఉపయోగపడు వ స్తిదవ్య ములును అనేకమగుటజేసి అట్టి ద్రవ్యముల ఇచట వివరింపబడుఎలేదు వస్తి శబ్దముచే నిరూహ అశువాననాది సర్వువివములగు వస్తుఎను గహింపవంయును వస్తి (దవ్యములను వాతాది దోషములకు ఉపయు క్రమగుగట్టు వ్యాధుల పరిస్థితికిని అనుగుణ్యముగా విభజించి నిర్ణయించనగును ఇట్టి వస్తిదవ్యములము రసభేదీ యాధ్యాయమునందు. చెప్పబడిన రస స్కంధ (ద్రవ్యములనుండి (గిహింపవలయును

త్రి అష్టాంగ నం(గ్రహ వా్యావ్యోనము మూలము నర్వేవుత (పొయో మదన వటవి దీమూలకేశ్చాట కోతాతతీద్దూయ (తవ్రువ నద్దార్లత కతవ్య్ళూభలానీ / చిలాదజమూల్లై రండో (ఓలివ్భుద్యాచా యన్హ్యం వ్యా తుట్టరాన్నా వునర్జవాత తృజమూలాని " నకల దోవదాడు వొవువొ వొంగలనొందినో వ్యూ వవర్డై 9లా ఊఒవమ్యృతాయవకోల త్‌లల్డ తగుడొలవణు మస్తు ధాన్యాన్లు మూ/ఆత 'స్ప్మృవాక్షౌగదో ఉశీరాజీబోల నిడూవోవదూలినీ [తళివదార్థము [ప్రాయః = తరచుగా నసర్వెషుతు=అన్ని విధయములఏ వస్తి కర్మలయందు, మదన = [మంగకాయ కుటఓజ = కొడిశపాల జీమూత = డావరడంగి ఇక్ష్వాకు = చేదుఆనప కోళాతకీద్వయ = చేదుబీర. పెద్దబీర (తపుషచముళ్లదోస సిద్ధార్ధక = తెల్చ్బఆవాలు శతాహ్వ =సోపు (వీని ఫలాని=ఫలములు బలా=చిట్టాముట్టి దళమూల= ముయ్యాకుపొన్న కోలాకుపొన్న 'పెద్దముంక వాకుడు పల్లేరు యను అలఘువంచమూల [ద్రవ్యములును మారేడు నెల్లి కలిగొట్టు. పెగ్గుమ్మడు పెద్దమాను యను బృహత్‌ (మహా) పంచమూలముయొక్క. (ద్రవ్యములు కలసిన దళశమూఒమగును. ఏరండ = ఆముదము [తివృత్‌=తెగడ వచా=వన యష్ట్యాహ్వాై అతిమధురము రుష్ట=చెంగల్వకోష్టు రాస్స్నా= దుంపరాష్ట్రము _ పునర్నవా = గలిజేరు కత్తృణ = కామంచిగడ్డి యమవాని మొక్క మూలాని = [వేష్ణ సరళ=సరళ దేవదారు లెక రాల దేవదారుపదేవదారువు పహవృమైా= విత్తుహ = బొడతరము హింగురస = ఇం ఏవ అంజనెరసాంజనము వ్యోష = వ్వంరీ మిరియములు పిప్పష్ట అనుమూడు తికటు [ద్రవ్విములు పఠతాఆకుప్కతి ఏలా = ఎంక్షల్పు అమృతా=తిప్పతీగె యవపజయవలు. కోలౌరేగు; కుఎత్ధ = ఉలువఎు గుడ= బెల్టమ్సు లవణ = ఉప్పు మన్తు = పెరుగుమీది నీరు ధాన్యాన్హు =కాంజేక ము మూ,తాగోమ్రూ్యత్రాది ఎనిమిది విధములగు మ్యూతిములు స్నేహాజిగా గిల పదార్థములు (ఘృతము తైలము వసా మజ్డా) క్షాద=లేనె క్షీరాజణిచ=పాఎ అనునవి ఇతి=అని నిరూహోపక్ష్యూనన్య నిరూహవస్తికి ఉపయోగించు దవ్యములు తాత్పర్యము. సర్వవిధముఎగు వ స్తికర్కలయందు తరచుగా ఉపయ్రోగవడ్తు వ్యములు ఇచట తెలుపబడుచున్నవి (మయంగకాయ కొడిళకపాల డొవరడంగ్న జేదు అనప చేదువీర పెద్దచేదువీర ములుదోన తెల్టఆవాలు సోపు వీటియొక్క ఫలములు చిట్టాముట్టి దళమూల దవ్యములు ఆముదము తెగడ వస అతిమధురము చెంగల్వకోన్టు దుంపరాష్ట్రము గలిజేరు కామంచిగడ్డి వీనియొక్క మూంము (వేళ్హ్రలు సరళ దేవదారు, విత్తుబోడతరము ఇంగువ రసొంజనము వంరి మిరియముఎ పిప్పళ్టు ఆకు పతి ఏలకులు తిప్పతీగె యవలు శేగు ఉలువలు, బెల్లయి ఉప్పు పెరుగుమీది నీరు కాంజీకము అష్టవిధ మూ[తములు వృతావె స్నేహ్మదవ్యములు తేనె పాలు అనునవి నిరూహవ స్తికి ఉపయోగించు (ద్రవ్యములు కలిలో సర్వవిధములగు వ స్తికర్మలయందు తరచుగా ఉపయోగవడ్షృ [ద్రవ్య ములు వివరించబడుచున్న వి మదనాది [దవ్యముఎయొక్కా భలములు బలాది దవ్య.బిల

క్‌ యొక్క మూలములు సరళాది దవ్యములు యథాతథముగా వస్రీకర్మలయందు ఉపయో గించును మూలము అపొమూర్త విడంగ మరిచ వివ్చులీ జిరీవ బిల్టాజాజ్బావమోద వార్తాతవృథీ కెలా వారేణు థలొాని/ తాలీన తోమాల తలోరొరీ వొంతత వర్గవతౌొజో / వా న్‌! నర్షవ థలవ్యతాజి / £(ణథల వ//తత్నచః / వొంరి/దా యూలత అతున నాగి రోతందో వ(త్రాణీ అతివిపా తందాః వచ్చవచా వార్జీ క్చేతాతిజీవా గ్‌! నాగదంతీ జ్యో తివంతీ గివాజీ వయన్గా వ్యక్చికొలీ బింటీ తోరంజమూలాని అరాగ్రఅర్భ శ్రవ్ఫమూలాని రో(ధమదన నవ్దవర్ణనింది వీలుజీనాని మురంగీ మాతలుంగీ అవంగ అప్పాజీ అణుడ నురదాడు నరఅనల్లితీ ఊింగణ్భూనన రొనాంవినూ పొంణ లాక్ష్యూ నిర్వానః తబమూల కాలతాల మధూళ దార్శాసారాః తోవిన్న్‌లీ మేవళ్ళంగీ వరాంగేంగుటీ వృృనాతీద్ధూయ తృచం రాదాదనో మజ్జి క్షే/దో అవశాశి మద్వొని గవాది కభత్ళ (దనమూగత విత్తాన్యూనం బిధాని చేం(దియోవళము నాన్యూన్వాన్టూవీ తధా స్నేచాః జరం ర్త్తం మాంనరనో ధాన్యా సోయమికి రో బిరెచనోవ యాగీని ([వతివదార్థము అపామార్గ ాా ఊఉ త్తరేణి విడంగ == వాయు విడంగములు మరిచ=మిరియములు పిస్పలీ=పిప్పక్ళు శిరీషచాదిరిశెను బిల్వ=మారేడు అజాకీ= జీలకట్ట అజమోద=అజామోదము వార్తాక =వంకాయ పృధ్వీక = పెద్ద ఏలకులు ఏలా= చిన్న ఏలకులు హరేఎవారేణుకలు వీనియొక్క ఫలములు తాలీసాతాలిసప్మతి తమాలకా చీకటిచెట్టు తర్కారీ=నెల్లిచెట్టు హరితక వర్ల =హరీతకవర్ష (కరక్కాయ గణము) నందలి (ద్రవ్యములు. వీనియొక్క ప్యతములు సర్షపజాఆవాలయొక్క. ఫలపత్రాణావలములు వ్యతములును శిశు = మునగయొక్క ఫలపతత్వచః = ఫలములు పృతములు బెరడు లును హర్మిదా=వసుపు మూలకచాముల్టంగి లజన=వెల్లుల్లి నాగరవశాంరి వీని యొక్క కందపష్మకాణి=దుంపలు పషృతములును ఆతివిషా=అతివసయొక్క- కందా ఇ దుంపలు కుష్ట=చెంగల్వకొష్టు వచా=వన _ బార్జీ = గంటుభారంగి శ్వతాకిణిహీ = తెల్ల లి ఉత్తరేణి నాగదంతీ = పెద్ద నేపాశిములు జో్యోతిష్మతీ = మాలకింకిణీ గవాక్షీ=చేదుపుచ్చ వయస్థాజుకాకోలి (అష్ట్రవర్డు జీవనీయగణములోనిది) వృశ్చికావీ = తేలుమణి చెట్టు బింటీ= దొండ కరంజ=కానుగయొక్క_ మూలానిజ( వేష్ట్ర అర్క జాతెల్లజిల్లేడు ఆలర్క- జ ఎజ్జ జిల్లేడుల యొక్క. పుష్పమాలిని=ప్త్పష్పముఎను_ [వేష్ణను రోద = లొద్దుగ మదన = (మంగకాయ సప్తపర్షళఎడాకుల పొన్న నింబజు వేప పీఎవావరగోగుల యొక్క వీజాని = వీజము(గింజలు)లు మురంగీ జనల్లమునగ చెట్టు మాతులుంగీ = మాదీఫలము లవంగ = లవంగముల యొక్క పుష్పాణి = పుష్పములు ఆగరు=అగరు సురదారుణు దేవదారు సరలకాసరళ దేవదారు సల్దకీ= అంసుగుచెట్టు _జింగిణీ జవద్ధిమాను అనస=

ర్తి అషహ్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యూనము వేగిస రసొంజన=రసాంజనము హింగు = ఇంగువు లావావాలత్తుకలయొక్క. నిర్యానః== జిగురు (బంకు తమాల=చీకటి చెట్టు శాల =వఏపిచెట్టు తాల = తాడిచెట్ట మధూకడ=ఇప్ప చెట్టు దార్వీ =ామానుపసువుల యొక్క, సారాఃవాసారము (చెట్టు యొక్క లోపలిభాగమున పరిపక్వుమైన నల్టనిచాగి) తేజస్వినీ = పెద్ద మాలకంగినీ మేషశ్ళంగీ =దున్సుపుకిగె వరాంగ== దాల్చీని చెక్క. భేదము పొంగుదీ = గారెచెట్టు, బృహతీద్వయ=నేలములక _ పెద్దములకల యొక్క త్వచః=పట్ట (బెరడు రాజాదనమజ్జీ=పాలచెట్టుయొక్క ఫలము లోపలి భాగమున నుండు గుజ్జు క్యౌద=తేనె లవణానిా లవణములును మద్యాని =అన్ని విధములగు మద్య ములు గవాది శకృత్‌ రసమ్మూత పిత్తానిె=గవాదాగోవు మొదల“ ఎనిమిది విధములగు పళశువులయొక్క_ ళక్ళదన= పేడను వస్ర్రములోనుంచి పిండి తీయబడిన న్వరసము మూత గోవు మొదలగు వాని యొక్క మ్మూతములు పిత్తాని=గవాది పపవుల యొక్క_పిత్రాశయము నందు యుండు పిత్తము ఏవంవిధానిచ =ఇదే విధములగు ఇండియోపళమనాని = ఇంద్రియము లకు కాంతిని కలుగజేయు అన్యాన్యపి = ఇతరములగు (దవ్యములు తథాజుఇదే విధముగా 'స్నేహఃజఘృత త్రైలవసామజ్జలు కీరంజాపాలు రకమ్‌ారక్తము మాంసరసః= మాంసమయొక్క _రనము ధాన్యరసః=ధాన్యరసము (గంజియని కొందరు చెప్పుదురు) తోయమ్‌ =నీరు ఇతి=అని శిరోవిరేచరోపయోగినీ = శిరోవిరేచనమున కుపయోగించు (ద్రవ్యములు

తాత్సర్భాము ఉత్తరేణి వాయువిడంగములు మిరియాలు, పిప్పష్ట దిరిశన మారేడు జీలకల అజామోదము వంకాయ పెద్ద ఏలకులు చిన్నఏలకులు రేణుకల యొక్క ఫలములు తాలీసప్మతి. చీకటిచెట్టు నెల్లిచెట్టు హరీతకి గణమున చెప్పబడిన ద్రవ్య ములయెక్క పషృతములు ఆవాలయొక గ భలములు. పృత్రములును ముశగచెట్టు యొక్క ఫలముల ప్మతములు. బెరడును. పసుపు ముల్పంగి వెళ్లుకి అల్హ్వములయెక్క- కందమ్సులు అతివస యొక్క. కందములు చఇంగల్వకొష్టు వన గంటుథారంగి. తెల్లఉ_త్తరేణి పెద్దనేపా కము మాలకంగిని చేదుపుచ్చ కాకోలీ తేలుమణిచెట్టు దొండ కానుగ వృక్షములయొక్క మూలములు తెల్పజిల్లైడు ఎల్జజిల్లేడుల యొక్కి- పుష్పముఎ (వెస్త్ట లొద్దుగ _మంగక్రాయః వీడాకుల వేప వరగోగుల యుక్క- బీజములు నల్రమునగబెట్టు మాదీఫలము లవంగపుష్ప ములు. అగరు. దేవదారు నరళదారు. అందుగు. వద్దిమాగుు మద్ది రసాంజనము ఇంగువ లత్తుగల యొక్క జిగురులు.. చీకటి చెట్టు వీపిచెట్టు తొడిచెట్టు ఇప్పచెట్టు [మానుపసుపుల యొక్క లోపలి భాగమున నుండు పరిపక్వమైన నల్లనిశాగ పెద్ద మాలకం%ని దుష్టపు తీగె. దాల్చిని వెక్క. గా౭ెచెట్టు చిన్నములక పెద్ద సులుకలయె క్క బెరడు పాలచైట్టు యక్క మజ్జ తేనె లవణములు మద్యములు గోవు గేదె మేక గొట్టె ఏనుగ ఒంటె గుజ్జము. గాడిద యను. ఎనిమిది విధములగు పశువుల యొక్క పేడను గుడ్డ యందుంచి పిండిన రసములు వీని యొక్క మూ[తములు వీనిశరీరమున నుండు పిత్తములు ఇం్యద్రియ ములకు ఉపశామకమగు ఇతర [ద్రవ్యములు ఘృతముః త్రైలము వస మజ్జయను నాలుగు విధములగు 'స్నేవ్మాదవ్యములు పాలు రక్తము మాంసరసము ధాన్యరసము జలము యను నీ (ద్రవ్యములు శిరో హిరేవనమునకు ఉపయోగపడు (ద్రవ్యములు

[ళ్‌ *ోకొలోఖ _ నిర్యాసమనగా స్వతసిద్ధముగా [సవించు చెట్టు యొక్క- రనము అని అర్థము సాలాది వృక్షముల యొక్క సారము పాలచెట్టు ఫలముయొక్క_ గుజ్జు తేనె మొదలగు [ద్రవ్యములు యథాతధమూ శిరోవిరేచనమునకు ఉపయోగపడును మూూతము లకు కారణముల సు ఎనిమిది విధములగు పశువులయొక్క-_ 'పేడరసము మూూతము విత్త ములు శిరోవిరచనమునకు ఉపయోగపడు [దవ్యములు ఈ విధముూూ రసగుణ వీర్య విపాక 1వభావముచే సమానమగు ఇతర (ద్రవ్యములు ఇం్టదియములకు స్వాస్థ్యమును కలిగించునవి యును స్నేహ [దవ్యములును క్షీర దక్షాది (దవ్యములును శిరోవిరేచనమునకుఉపయోగ పడును

మూలము మధుత వద్భుత మంబిప్పా సారి వా ముస్తా తన్కాగ కేనర్లై ల వాలుక నువర్జ తృూత్న మాల వృధీకా వారేణు లాక్షాళతతున్చా నల్లితీ కోర్రరా మదోనోత మటవతన్యా(గోభోదుంబరా ళ్యూళ్ళన్లక లో(ద త్వక్‌ వద్యోత్సలాని నర్భూగంభ (దవ్యాజిచ వట్ట తగల వర్జాని (పొమౌగిత భూమోవ

యోగీ /

(నతివదార్థము. మధుక = యష్టి మోదకము వద్మక = పద్మకాష్ట్రము మంజిష్టా = మంజిష్టము సారివా = సుగంధిపాల ముస్తా=తుంగముస్త లు పున్నాగకానాగ కేసరములు కేసర ఇజకంజిల్భయిలు ఏలవాలుక = కూతురుబుడును (కష్టగంధి) సువర్ణ=ా హరిచందనము (గోపిచందనము) త్వక్‌ జఐదాల్చీని చెక్క తమాల = ఆకువ్యతి పృధ్వీకా= పెద్దపలకులు, హరేణుకారేణుకలు. లాఇు =లత్తుగ శతపుష్పావాసదాపసోవు నల్లకీ=ః అందుగు. చెట్లు శర్కరా=పంచదార మదనక = ్మమంగకాయ మరువక = మరువము (ర్కుదజక) న్యగోధశమజ్ఞి ఉదుంబరజామెడి అశ్వత్ట రావిచెట్టు ప్లక్షవ౭ాజువ్వి లో[ద్రత్వక్‌ =లౌద్దుగపట్టు పద్మ=కమలము ఉత్పలానెకలువల కుష్టు తగరవర్ష్యానె కుష్ట=చెంగల్వ కోష్టు తగరవాగంధి తగరముఎను వార్జాని = వర్జించి (విడిది) సర్వ గంధృ్యదవ్యాణిచకా సంపూర్ణమైన సుగంధి [దవ్యములుకు [పాయోగికధూమజ స్నేహవర్జిత మగు ధూమపానమునకు ఉపయోగిని= ఉపయోగించు (దవ్యములు

తాత్సల్యుము. (ప్రాయోగిక ధూమోప యోగిదవ్యములు యష్టిమోదకము పద్మకాష్టము మంజిష్టము సుగంధిపాల తుంగమ.స్తలు నాగకేనరములు కింజల్క- ములు కూతురుబుడమ చందనము దాల్చీనిచెక్క ఆకుష్మ్యతి పెద్దఏలకులు రేణుకలు లత్తుగ నదాప అందుగు శర్కర (పంచదార) [మంగకాయ మరువకము మజ్జి మేడి రావి జువి లొద్దుగపట్ట కమలము కలువలు చెంగల్వకోష్టము (గంధితగరమును విడిచి ఇతరములగు అన్ని సుగంధ [ద్రవ్యములు స్నేహధూమపానము గాక ఇతర సంపూర్ణ ధూమ

పానములకు ఉపయోగపడు [ద్రవ్యములు ళణిలేఖ _ మధూక ప్మ్యశకాది [ద్రవ్యములు న్వస్థవృతృమునందు (దిన చర్యాదుల యందు) చెప్పం డిన ధూమముల యందు ఉపయోగించుటకు యోగ్యమైన [దవ్యములు

౯. అషహ్హీంగ నం([గహ వ్యాఖ్యానము

మూలము అగడు శుర్గులు నల్లితి ల్లైలేోయత నంద (పాలోల వారేజణూ. జీతమున్ల ధ్యామకో వరాంలో (లీవౌప్పళ స్థాడోయత వ౭ిపేలవై ల నాలుక వందుడుతొ నర్జరన యస్యా వ్యావల కొర స్పేవా ముడూబ్భిన్హ్స బిల్చూ భలఎడ్డా యన తల మూవ వంవమాని వేదో తుడ్డా వనాొ నర్జీంతీచ సై్య్మైపాత ధూమావ యోగీని /

[వతివదార్థము అగరు = అగరు. గుగ్గులువా పగ్గిలమయు సల్లకీ = అందుగచెట్టు "ఖై లేయక = రాతిపువ్వు నలద = జటామాంసి (హీబేర=కురువేరు హరేణు=రేణుకట ఉశీర =వట్టివేష్త ముస్త=తుంగముస్తలు ధ్యామకాకామంచి గడ్డి వరాంగ =దాల్చీని భేదము. ్రీవేష్టక=గంధపిరోజా స్టొణేయక =స్థాణేయకము. పరిపేలవాజలతుంగమున్న లు (భేదము) ఏలువాయక = కూతురుబుడమ కుందురుక = జాలెంత వొలు (కుందురు 'పగ్గిలము) సర్జరస = సర్జరసము యష్ట్యాహ్వ = యష్టిమధుకము (అతి మధురము) ఫలసార = కుంకుడు చెట్టు స్నేహ=తై లము ముధూచ్చిష్టై మైనము బిల్వఫలమణ్షా=మారేడు వఎంము యొక్క గుజ్జు యవయవలు తిలానువ్వులు మాషహామిణుయిలు కుంకుమాని = కుంకుమపువ్వు అను (ద్రవ్యములు మేద=మేధన్సు ((కొవ్వు) మజ్జాామజ్జ (మూలుగ) వసా =కుద్ధ రక్తముయొక్క_ స్నేహము (వస) సర్పీంషిచ = ఘృతము అమసనవి న్నెపాక ధూమోప యోగీనిజ స్నేహధూమమునకు ఉపయోగించు (ద్రవ్యములు

తాత్సృర్యూము 'స్నేహభూమమునకు ఉపయోగించు [దవ్యములు అగర్తు గుగ్గి లము అందుగ రాతిపువ్వు జటామాంసి కురువేరు రేజుకలు వట్టివేరు తుంగముస్తలు కామం చిగడ్డి దాల్చని గంధఫిరోజా స్థాణేయకము జలతుంగ ముస్తలు కూతురు బుడమ బాలెంత బోలు సర్షరనము అతిమధురము. కుంకుడు చెట్టు ౪లము మైనము మారేడు ఫలముల గుజ్జు యవల నువ్వులు మినుములు కేసరి (కుంకుమ పువ్వు మొదలగు [దవ్యముతు [కొవ్వు మూలుగు. వసం ఘృతము మొదలగు (ద్రవ్యములు స్నెహధూపమునకు కవ యోగించును

జిలేఖ... అగరు మొదలగు (దవ్యములు స్నేహధూపమునకు ఉప్రయ్రాగ పడును మూలము... రోబిలేత (బవ్వాణో గుగంల. (ద్రవ్యాణి చతీక్యాని మనో వోల్టావారి

తాలంచోతి కీళ్లు భూమోన యోగీన /

(వళివదార్థము శిరోవిరేక (దవ్యాణి = శిరోవిరేచనమునకు ఉవయ్రోగవడు [దవ్యములు గంధ [దవ్యాణి=సుగంధ (దవ్యముఎ_ తీళ్హనిచవత్కీవములై నవియును మనోహ్వ=మణి?ల హరితాలంచ =హరితాళకము ఇతి = అని తీక్షధూమోపయోగిని = తీక్ట ధూపమునకు ఉపయోగపడు [దవ్యములు

కళలోఖ.. పిచ్చి కుసుమ నేపాళము మొదలగు (దవ్యములు మశః?ల వారి తాళము మొదలగునవి తీళ్ట ధూమమునకు ఉపయోగపడు [ద్రవ్యములు

పిడి తాత్పర్యము శిరో విరేచనమునందు చెప్పబడిన (_దవ్యములు నుగంధ (దవ్యములు తీక్టమగు ఇతర (దవ్యములు మనళ్ళ్శిల హరితాళము తీజ్ణధూమమునకు ఉపయోగపడు [దవ్యమ.లు

మూలము ఖభగదదాడు ట్ట లతగర వరుణ ఎలొత౬తి బలొతి౬మ యతర్డల తచ్చురా వృతో తనే రాజ్షీవత్సా దస్యూ ర్యాలర్యకతతో వొర్డీ తార్చానీ వృళ్చికాల్‌ వత్తూర (వళ్ఫతీని ఎవిదార్యాది గజతోవతరాది న్వ్రతాఖ్యా వర్జాన వన్‌ వంచ

మూలాని చేతి వాతళమనాని /

(వతివదార్థము. _ భ్యద్రదారు=దేవదారు. కుష్ణ జ చెంగల్వకోష్టు తగరవాగంధి తగరము వరుణ=డఉరిమిరి బలాచిట్టాముట్టి, అతిబలా= ముద్దర బెండ (దువ్వెననాయ చెట్టు అగర్తల=నీలిపువ్వు ములుగోరంట కచ్చురాహారేవటి దూలగోవిల, వృకి=చిరుబొద్ది కుజేరాక్షి= గచ్చకాయ వత్సాదనీ =తిప్పకిగె అర్క =జిల్రైడు అఎర్క = ఎజ్జ జిల్లైడు కతక జచిల్హగింజ బారంగీ=గంటు భారంగి కార్పాసీ = (ప త్రిచెట్టు వృళశ్చికారీ = తేలుకొండి చెట్టు పత్తూర =జఎ(బాహ్మిా్యవభృతీని = మొదలగు దవ్యములు _ విదార్యాదిగణణావిదా ర్యాది గణమందలి (దవ్యములు వీతరాదిః= వీతరాది (వెణుతురు) గణ (దవ్యములు తృణా ఖవర్జాని=తృణమను పేరుగల వాటిని విడిచి షట్‌ =ఆరు విధములగు పంచమూలానిచ = పంచ మూలములును ఇతిె=ఆని వాతశమనానిక=వాతమును శమింపజేయు ద్రవ్యములు

తాత్న రూము... దేవదారు. చెంగల్వ కోష్టు _గంధితగరము ఉలిమిరి చిట్టా ముట్టి ఆతిబల నీలి వువ్వుం ములుగోరింట రేవటి దూలగోవిం చిరుబొద్ది గచ్చకాయ తిప్పతీగె తెల్ప జిల్లైడు ఎల్జి జిల్లైెడు చిల్లగింజ గంటు భారంగి (పత్తిచెట్టు తేలుకొండి చెట్టు బల్మభాహ్మ్‌ విదారిశణ (ద్రవ్యములు వీతరాది గణ (ద్రవ్యములు త ఎణవర్జితమగు షట్‌

పంచమూలములు వాతమును శమింపజేయు [దవ్యములు భతిలేఖ భృదాది ద్రవ్యములు ఐాతశామకముఎ _ విదారిగణ (ద్రవ్యములు వీతరాదిగణ [ద్రవ్యములు తృణములము విసర్జించి షట్‌ విధములగు పంచ మూలములను వాతమును శమింపజేయును మూలము దూర్వాతినంతా మౌచరన ముంబిష్టా వంిపేలవ కాలావలీ యకదోలీ తొందోలీ వయన్యా ౬౬ తృగణుప్తా నాలికేర ఖరద్జూల (దోక్షౌ ఎిదారీ బదలీ ఐలా నాగో బలా నాళత్రప్ప్రా కతావరీ కీతవాక్యోదన వొళీ తృణ ఖార్యాం భముతీం ద్వాయారిష్ణ తారిష్టాఖి రూషతేత్కాటి. (వీయంగు ధాతతీధవ ధోన్ళూన క్యాందోనో ఖదిరి కదర వీయాల తాలకాలనర్ల తిని భొళ్ళూతర్త ణుంగ/దా టొ న! వానీర వద్మా వద్భుఠక వద్భులీణ వృజాల తముద నలిన నొగంధిత వుంఢరీత కతవ్యత సేవాల తల్హాలోత్సల కాకోల్టుత్సలికా కాలూకో ళం

కడి అష్టాంగ నంగ్రపా వ్యాథ్యానము గావత తనేడుతో (తీంచాదన (వళ్ళతీని భీతవబీర్పాశీ నౌరవాదిః వద్యుతాదిః వటోలాదిర్భ్య్ఞూ (గోధాదర్దావావారో మవోతవాయ నృత నంచమూలం చేతి నీత్త కమనాని / అలి (నతివదార్థము దూర్వా కాగరికగడ్డి ఆనంతా=సుగంధిపాల మోచరసజ= బూరుగు బంక మంజిష్టా = మంజిష్టము పరిపేఎవ=కై విర్తతుంగ దుంపలు కౌలా =నల్ల చెగడ కాలీయ జనల్ల చందనము కదలీ=అరటి కందలీ =అంటిభేదము పయసహ్యా =శ్షీరకా కోలీ ఆత్మగుప్తా=దూంగోవిల నాలికేర = టెంకాయ ఖర్జూర =కర్టూర ఫలము (ద్రాక్షాజా [ద్రాక్ష ఫలము విదారీి= నేల గుమ్ముడు బదరీ=రేశు బలా=బిట్టాముట్టి నాగబలా= జిచిలిక (గాంగేరు) నాగపుష్పా= నాగకేనరములు శతావరీ = విల్లి పీచం /తపాకీ కాక్షోలీ ఓదనపొకీ = ముత్త వపులగము తృణకహాలీ=మల్లై అంపమతీద్వయమ్‌ = ముయ్యాకుపాన్న కోలాకుపొన్న అరిష్టకాజావేప అరిష్ట=కుంకుడు అటరూషక =అడ్డసరమ. ఇత్కటజాజత్క్క ఓమను వృక్షవి శేషము పీయంగకా[కేంభనము దాతకీ=ఆరెపుప్వు దవ=ధవవృక్షము ధన్వనవాతడచెట్టు శ్యందన= శ్యందన బెట్టు (నెమ్మి వెట్టు; ఖదిరవాచం్నడ చెట్లు కదిర=త్రెల జ బి వ్‌ చండ పియాలకజాసార(మొబ్జి) తాల జా తౌడిచెట్టు శాల=ధూప గుగ్గిలను సర్ద=సర్జవృక్షము తినిశజానెమ్మి చెట్టు అశ్వకర్ణవా ఏపిచెట్టు గుందా=భ్యదమస్తలు వా నీర-నీట్మి పబ్బలి పద్మా =గంటు భారంగి చేమంతి పద్మక =పద్మాకాష్ట్రము పద్మబీజ= తామరగింజల్రు మృణాలజ తామరతూండ్దు కురుద =తెల్లకలువ నలిన సర్లకలుద సౌగంధిక ఫొ ₹ంద్రిక్ష్వ్చన్య బడు కమలము పుండరీక == తెల్లకమఎము శతప్మతవపందరేరులు గల కమలము (కే నయము)... తైవాల నాచు కల్హారాన్వల్పరక్తవర్హము కలిగి మంచి శువాసనన్సు క్రల్సవ్వ ఉత్పల=సువాననగల నల్టకలున కాకోలాకాకోర ఉత్పలికా ఒకివతీగె శాలూకా =శ్రామ్సుర దుంప శృంగాఎక = పరికెగడ్డల. కంగౌడే. క సేరుకెనమ్మదుంవ [కీచాదన జన్య దుంపవంటి తృణము తామర తలూండ్డు [పళ్చ్ళతిని=మొదంగు శీతివీర్కాణి =శీత్రవీర్య (ద్రవ్య మలు సారివాది =సారివాదిగణ్యదవ్యములు _ వద్యకాది =పద్మకాదిగణ ద్ర్వ్య్య్వ్బ్బ్టు పదోలోది --పటోలాది గణ (ద్రవముల న్య_గోధాదిః న్య గొధాది గణ్యదవ్యములు ద్రాపం వారు=మంటను శమింపజేయు మహాకషాయి జమపహాకషాయము తృణపంచమూంం్వ = తృణపంచ మూలము ఇతిె=అని పిత్తళ మనాని పిత్త మునుళమింపజేయు దవ్యమృల్పు తాతృర్భాు గరికగడ్డి సుగంధిపొాల బూరుగుబంక మంజిష్టము తుంగ దుంపలు నర్హితెగడ నల్దచందనము. అరటి మరియొక విఫమగు అరటి క్షీరకాక్రోలి ద్రూల గోలిల. బెంాయ కర్టూరఫలము [దాకాఫలము నేం ఫమ్ముడు రేగు చిట్టాముట్లి గాం ఆ యట్‌ గేరు. నాగకేసరములు_ పిల్లిపీచర కాకోలి ముత్తవపుంగము మల్లె శాలిపక్డీ పృళ్నిప్రర్ణి వేప. కుంకుడు అడ్డనరము ఇత్క-ట వృక్షము [పేంఖనము ఆరెపువ్వు ధవ వృక్షము తడబెట్టు. శ్యందన వృక్షము చం్యడ చెట్టి తెల్చచర్యడ సార (మొజ్జి) వృక్షము. తాడి చెట్బ దూపగుగ్గిలపు చెట్టు సర్జవృక్షము నెమ్మిచెట్టు ఎవిచెట్టు భదముస్తలు పబ్బలి గంటుఖారంగి చేమంతి పద్మకాష్టము తామరగింజలు _ తామరతూండ్డు కలువు నల్ట కలువ

క సౌగంధికము.. తెల్టక్షమలము శతప్మత కమలము నాచు నుగంధికలువ సుగంధి కల్ల కలువ కాకోల కలువతీగె పద్మకందము పరికిగడ్డలు నమ్మిదుంపలు నమ్మిదుంప వంటి తృణ విశేషము మొదలగు శీత వీర్య(దవ్యములు వదునారవ అధ్యాయములో చెవ్పబడిన సారి వాది గణ దవ్యములు పద్మకాదిగణ (చవ్యములు పటోలాది గణ _దవ్యములు శన(గోధాది గణ (ద్రవ్యములు పదిహేనవ అధ్యాయములో చెప్పబడిన దాహశామకములగు మవి కషాయ ములు తృణ పంచమూలములుసు పిత్తమును శమింపజేయు (దవ్యములు.

కలిలేఖు దూర్వా మొదలగు (దవ్యములు శీతపీర్యముగల ఇతర [దవ్యములు, సారివాదగణ (దవ్యములు పద్మకాగణము పటోలాదిగణము న్యగోదాది గణములయందు చెప్పబడిన [(దవ్యములు: మహాక షాయములలో చెప్పబడిన దాహశామక (దవ్యములు తృణ పంచమూలములు పిత్త మును శమింపజేయును మూలము తీత కవ *ీళత శుషప్తా నలల నురదాడ రాస్పేంగుదీ నాతలా నుమనః కాకాదోనీ లాంగలీ బూన్ని కోర్డ మయుంవాత లొచ్చిత (వజ్బతీ న్యాారగ్భధాొది రొననాది కొరార్టభిః నురనాొది డ్యుత్యతొది రత్సృకాది ద్భుస్తాదిః తీత వ్వుళ్ళ మవో కపాయోా వల్లీ తోంజుతో వంచమూలే చళ్లేవ్చు కభమనాతీతి / (వతివదార్హము శీత శివ=కర్పూరము సైంధలవణము, శతపుష్పా=సోపు సరలవాసరళ దేవదారు. సురదారు జు దేవదారు. రాస్నావెదుంస రాష్ట్రిముః ఇంగుదీజు గా రెచెట్టు సౌతలా=పచ్చపాలుగల జెముడు (సంబరేణు) సుమనః=జాప్యతి కాకాదనీఐజః నల్హఉప్పి లాంగలీ=పొత్తిదుంప ఏనుగు చెవివలె ఆకులుగల మోదుగు. చెట్టు (భూపలా శనమనివాడుకొ' కలదు) ముంజాత = ముంజగడ్డి లాజ్జక=ావట్టివేరు _పభృతీని= మొదలగు _దవ్య ములు ఆరగ్వధాదిః = ఆరగం్రదాది గణ_దవ్యములు, ఆసనాదిః=అననాది గణ,దవ్యములు, ఆర్కా-దిః= అర్కాాది గణ్యదవ్యములు సురసాదిః =సురసాదిగణ (దవ్యములు ముష్మకాదిః= ముష్మకాది గణ [దవ్యములు వత్సకాదిః =వత్సకాది గణ (దవ్యములు ముస్తాదిఃముస్తాది గణ [1దవ్యములు, శీతఘ్నః =శీతమును శమింపజేయు మహాకషాయశ్చ = మహాక షాయము వల్లీ కంటక పంచమూలేచ జావల్దీ పంచ మూలములు కంటక పంచ మూలములుకు ఇతి= అని శ్లేషృశమనానిశ్రేష్మను శమింపజేయు [దవ్యములు తాత్పర్యూము. కర్పూరము లేక వైంధలవణము _ సోపు సరళదేవదారు దేవదారు దుంప రాష్ట్రము గారెచెట్టు సంబరేణు జాష్మతి పొత్తిచెట్టు భూపలాళము, మ.ంజగడ్డి పట్టివేరు మొదలగు (దవ్యములు పదునారవ ఆఅధ్యాయమున చెప్పబడిన ఆరగ్వ ధాదిగణము ఆసనాది గణము అర్హ్కాడి గణము సురసాదిగణము ముష్కాదిగణము వత్సకాదిగణములలోని [1దవ్యములును పదియైదవ అధ్యాయమున చెప్పబడిన శీతఘ్న మహా కషాయములును వల్లీ పంచమూలము కంటక పంచమూలములును కఫమును శమింపజేయు (ద్రవ్యములు

ణి

లలిలేఖ శీతశివాది రూక్ష ఉష్టవీర్య (దవ్యములు సూూతములో చెప్పబడిన ఆరగ్వధాది వడు గణముల యొక్క (దవ్యములును శీతళామక మహా కషాయములును, వలీ పంచమూలము కంటక వంచ మూలములయొక్క_ (దవ్యములు కఫమును హరించును

ళం మూలము భవంతి ఛభా/గళ నజీక్యూ దోవ దూవ్యాబీన్‌ అజీవర్గాః నుయోజితాః / నర్వామ యజ4ి యాయాలం వొయంతే నియతాత్యనాత్‌ లౌ ఇత్కాప్తాంగ నంగ పౌ నూ(తన్హానో లోట నాదిగోణు న! నంగగవో నామ చఛతుర్జ్‌ జోధద్యాయః /

(వతివదార్థము దోష దూష్యాదీన్‌ = వాతాది దోషములను రసరక్రాది ధాతువు లను సమీక్ష్య =బాగుగ పరిశీలించి సుయోజితాః=బాగుగ [పప్రయోగింపబడిన వర్గాః = శోధన (దవ్యములు నియకాత్మనామ్‌ = నియమమును పౌటించువారి మొక్క- సర్వామయ జయాయ వ్యాధులన్నింటిని శమింప జేయట కొరకు అలంజాయంతే= సరిపోవును

తొత్సృర్భూము (పజ్ఞాపరాధి కాకుండ ఆహార విహారములయొక్క_ పధ్య పాలనమును బాగుగ పాటించు. వారల యొక్క. నమస్త వ్యాధులకు శమింపజేయుటక్షృ సొద నీయ అధ్యాయమునందు చెప్పబడిన (దవ్యములను బాగుగ విచారించి ఉపయోగించిన స్య రోగములు శాంతించును ల్‌

ళలిలేఖ దోషము దూవ్యము బలము కాలము మొదలగు వాట్రిన్స వాగుగ పరిశీలించి వమన _విరేచనాది వర్లములయందు. చెప్పబడిన [ద్రవ్యములను చూర్జ్వు కషా యము స్నేహము మొదలగు కల్పముల ద్వార సిద్ధపరిచి _సయోగించిన నియమ బృడ్వడ్డణ్య వ్యక్తియొక్క నమస్త వ్యాధులు శమించును నియతాక్క అనగా అచంచలమగృ మనసు ఆత్మకలవాడని ఆర్థము ఎ

న! ఇతీందు విరచితాయాం అష్టాంగ సంగహాన్య శశిలేఖా వ్యాఖొశ్రయాం చతుర్ధ కోఒధ్యాయః

ఇళ అహ్రైంగ సంగి)హ వ్యాఖ్యానము పదిలైైదవ అధ్య ాయవు మూలము అధాతో మువొకపాయ నం(గవా మధ్యాణుం వ్యా ఖ్యాన్యామః / ఇతి వాన్వ్బువురా.తే యాదయోా మవార్జీయః (వతివదార్థియు. అథపిమ్మట అతః=అందువలన మహాకషాయ సంగ హమ్‌ = మహాకషాయ 'సం[గ్రహమను ఆధ్యాయమ్‌=అధ్యాయమును వ్యాఖ్యాస్యామఃావివ రించెదము ఇతిహ=ాఇదేవిధముగ ఆ(తేయాదయః =ఆ్మతేయుడు మొదల మహర్షయః మహర్షులు, ఆహుస్మ జ చెప్పిరి తాత్సార్టూము శోధనాది గణ సం[గ్రహమను అధ్యాయమును చెప్పిన పిదవ మహాకషాయ సం[గహమను అధ్యాయమును ఆ్యతేయుడు మొదఎగు మహర్షులు మడివివ విధముగా వివరించెదము వతిలోఖ ఏ కషౌాయములు ఉత్యర్షాదులచే గొప్పనై నవో అట్టి కషాయములే ఇచట వివరించబడును బిలేదన్యా ఖా పది కషాయ్యదవ్యములను ఒకచోట చేర్చి ఒక గణము చేయబడెను అట్టి గణమునకు మహాకషాయమని పేరిడిరి మూలయి... ఆనంత్యా దౌజధా నామామభయా నాంచానాంతా లీవ్‌ తపాయాః / డత ఎతారామువ యో 1వంతః (వతర్షన ర్హినోనా తోవీవలీయాది నండ్జాత/ (పత్యోతం దళకవాయ నంధూగాకత్‌ వంకర చత్వాారింళ న్యువోకపాయా వక్ష్యూంతే/ [వళివదార్థము జొషధానామ్‌ = ఓవధులయొక్క- ఆమయానాంచ వ=వ్యాధుల యొక్కయ ఆనంత్యాత్‌ = ఆసంఖ్యేయత్వమువలన కషాయాః=కషాయములు అనంతా ఏవ=అనేకములు. యేతూఎట్టి కషాయములు._. సుతరామ్‌మిక్కిలి ఉపయోగవంతః=ా ఉపయోగకరములో _పకిర్షవ ర్రినోవా=ఉత్కర్ష గలవియో తేాఅట్టి కషాయములు జ్రీవ నీయౌది సంజ్ఞా = జీవనీయమ మొదలగు సంజ్ఞలు కలవగును పత్యేకమ్‌ = (పతి కషాయ గణము దళకషైాయ సంయోగాత్‌ = పది కషాయ (దవృములయొక్క సమ్మేళనము వలన

86 పంచచ త్వారింశత్‌ =నలుబదియైదు మహాకషాయాః= మహా కషాయములుగా వక్ష్యంతే= చెప్పబడుచున్నవి తాత్సార్భూము ఓషధులు అనేకములు కలవు వ్యాధులును అపరిమితముగూ నున్నవి కాబట్టి వ్యాధులకు ఉపయోగపడు కషాయములు లెక్కకు మిక్కు.టటముగా నేర్పడు చున్నవి వాటిలో మిక్కిలి ఉవపయోగకరములగు లేదా అత్యంత శక్రివంతములగు కషా యములు మ్మాతమే జీవనీయాది సంజ్ఞలచే వ్యవహరించబడుచున్నవి ఇట్టి జీవనీయాది సంజ్ఞకల (పతి కషాయమునందు పదేసి (దవ్యముఎను చేర్చిన నలుబదిలైదు మహి కషా యములు వర్పడుచున్నవి అట్టి కషాయములను ఈ అధ్యాయమునందు వివరించుచున్నారు కలిలేఖా జీవనీయాది సంజ్ఞకల మహా కషాయములు లెక్కకు నలువదియైదు “కలవు చరకసూ త స్టానముయొక్క- వడ్‌విరేచన శతా(శితీేయమను నాల్గవ అధ్యాయమున వమనోపయోగాది ఐదు మహా కషాయములను చేర్చి మహికషాయముల యొక్క-సంఖ్య వబది యని చూవబడినది వమనోపయోగాది పంచ కషాయములను శోధనాది [దవ్య సం్యగహమను అధ్యాయమున చేర్చి చెప్పుటచే మహా కషాయములయొక్క_ సంఖ్య ఈ (గంథమునందు నలుబదియైదు మ్యాతమే యగును విశేతవ్వాఖ్టాు. వమనోపయోగ మహాకషాయము విరేచననోపయోగ వృపః కషాయము, ఆస్థాపనోపయోగ మహాక షాయము అనువాసనోపయోగ మహోాకషాయృమ్స శర్రో విశచనోపయోశ మహాకషాయము అనునీ యైదు కషాయములను అష్టాంగ సంగపహక్రారుడు శోధనాది [దవ్య సం[గహమను పదినాల్లవ అధ్యాయమున చేర్చి చెప్పుటచే ఇచ్రట్ర వృషః క షాయములయొక్క- సంఖ్య నలుబదియైదు మ్యాతమే యగును చరక సంహితలో ట్రిన్స మహాకషాయములలో పరిగణించుబచే చరక నంహితలో మహా కషాయములయొక్ష సంఖ్య ఏబదియని చెప్పబడినది మూలము యట్‌ (వ తిలోధార్డ్‌ సావో మందుద్దీనామ్‌ గ దుద్ధిముతా మదావారణ మాత భర్భనార్థవ్‌ తత్వం వొణుద్ధి వద్భిః న్వాదుణీత న్నీడ్జాదీశ్‌ జోవంత్వా దొవు నొధాలణాన్‌ గుశానాలోచ్యా శీరేథ/దాషా ఒ౬క్ష్తోడ్ర ఎదాలి శొందా దొవ్చూవి తద్గుడోవు జీనశీయాదిత్తూ మువధారయితం ల థోతాను నరజఐవమేవత (శేడూ మందోబుద్దో రతి / న్‌ [వతివదార్థము యత్‌ =కషాయముంయొక్క_ నంజ్ఞాకల్పనము మృందబుడి నామ్‌ =అల్బబుడ్ధి కలవారియొక్కం (పతిబోధార్థ మేవ= 3లియజేయుఎ కొరక మా[తమే బుద్ధిమకామ్‌ =బుద్ధిమంతుంకు ఉదాహరణ మాత దర్శనార్థమ్‌ = కేవలము ఉదాహరణముకు చూపుటికొరకు అగును హిజఎందువలన యనగా బుద్ధిమద్భిః వాబుద్ధిమంతులచే, జీవంత్యా డిషువాపొలకూర మొదలగు వానియందు సాధారణాన్‌ = సామాన్యములైన స్వాదు శీత స్నిగ్ధాదీన్‌ = మధుర శీత స్నిద్ధాదులైన గుణాన్‌ = గుణములను ఆలోచ్య=విచార్రించి తల్లుణేష మ్‌ అట్టి మధురాది గుణములుకల శీర జాపాలయందు ఇకతు = చెజబుకుయందు

ఓి1 [దావా =(దాక్షపండ్ద యందు అమోడ=అ(థోట్‌ ఫలములయందు_ విదారీకందాదివృజ నేల గుమ్ముడు మొదలగు వానియందు. జీవనియాదిత్వమ్‌ = జీవనీయాది గుణధర్మమును అవధార యితుమ్‌ =నిర్ణయించుటకు శక్యమ్‌=నమర్థమగుచున్నది_ మంద బుద్ది = అల్పబుద్ధి కలవారికి యథోక్షానుసరణ మేవతుాచెవ్పిన విధముగా అనుసరించుటయే [శేయఃవా శేయస్క్రరము, ఇతి=అని (తెలియనగున్సు తాత్పర్యూయు... కషాయములకు జీవనీయాది సంజ్ఞలు మందబుద్ధి కలవారు తెలుసుకొనుటకు కల్పింపబడినవి బుద్ధిమంతులకు ఈ సంజ్ఞలు కేవలము ఉదాహరణముగా ఉపయోగపడుచుండును _ బుద్ధిమంతులు జీవంత్యాదుల యందుగల మధురాది గుణములను బాగుగా ఆలోచించి అట్టి గుణములుగల పాలు చెలుకు (దాక అ్రోట్‌ నేలగుమ్ముడు మొదలగు ఇతర [(దవ్యములయందు తమ బుద్ధికుళ లతతో గుణములను కల్పించి వాటికి జీవనీయత్వాది గుణధర్మములను నిర్ణయించుటకు సమర్థులగుచున్నారు. మందబుద్ధి కలవారు యథో క్తముగ శాస్త్రమును అముసరించుటయే శేయస్రారబుగును ళలలేఖ కసాయములకు సంజ్ఞాకల్పనము మందబుద్ధి కలవారు యఖాతధముగా నుపయోగించుట కొరకును. సూక్ష్మబుద్ధి కలవారికి ఉదాహరణమును చూపుటకొరకు మా్యతమే కల్పింపబడినది బుద్ధిమంతులు శాస్త్రమున శేర్కొనబడని ఇతర (ద్రవ్యములయందు స్వాదు శీతాది గుణములను తమ నైపుణ్యముచే కల్పించి అట్టి (దవ్యములకు జీవనీయాది గుణధర్మ ములను నిర్ణయించుకొనుటకు సమర్థులగుచుందురు కావున వారికి జీవనీయాది గణకల్పనము ఉదాహరణమునకు మాత్రము ఉపయోగపడుచుండును మూలము వ్యాస్తాళ్చుతే చత్చాలిళతాని నంచాళదభికాని తదలిధాన్యోవ / యద్యావీ చతాని తానో ఇచ /దవ్యూజోతి (దొవ్వూనంన్తాారః కపాయేషు తధా&నిన నండ్జాబిరోభం ౯ వోఠతన్య్టూని వవాకార్యూ నిర ర్జనాత్‌ త(తలవణ వర్జా రనొః తల్పనాయాం తవొయాఇత్యు చ్యాంతే / తదోణిత్వాళ్‌ అలవశోతు నిర్యానొది తల్చనానాము నంభోనః 4 వృడు భవమోగోవకార రపాత తృాచ్చ నోరన్థ్యాతమితి 4 (వతివదార్థము. _ తే- అట్టి కషాయములు వ్యస్తాళ్చ = వేరువేరగుచు పంచాశ దధికాని=ఏబదికి పౌచ్చుగాగల చత్వారిశతాని = నాల్గువందలు తదభిధాన్యేవజాఅట్టి సంజ్ఞ కలవియే యగును కషాయేషు = కషాయముల యందు తాని తాన్యేవదవ్యాణి = ఆయా (దవ్యములే ఇతి=అని యదృపిచ=ఐనను (ద్రవ్య సంస్కారః=(దవ్యముయొక్క సంస్కా రము అగును (గుణాంతరమును పొందును) తథాపి = అటులై నను ఏకస్యాపి = ఒకే _దవ్యము బహుకార్య నిర్వ ర్తనాత్‌ = అనేక కార్యములను చేయుటవలన సంజ్బా విరోధ$= సంజ్ఞకు భంగము నజుకాదు తత ౬ వానిలో లవణవర్దాః = లవణరసమును వదిలి రసాఃజామధురాది యైదురసమలు కల్పనాయామ్‌కాకల్పనముయందు కషాయాఇతి=కషా (6)

82 అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము యమృులని ఉచ్యంతేజ=చెప్పబడుచున్నవి తద్యోనితాత్‌ =కషాయ కల్పనమునకు కారణము లగుటవలన లవణితుషాలవణ రసనమునందు నిర్యాసాది కల్పనానామ్‌ = నిర్యాసము (బంక) మొదలగు కల్పనము చేయుటకు అసంభవః=సాధ్యముకాదు పృథక్‌ =విడిగా ఉపయోగ= ఉపయోగము ఉపకారరహితత్వాచ్చ = లాభము చేకూర్చునది కాకపోవుటవలన్క నై రర్ధ్య= కమ్‌ = వ్యర్థమగును, ఇతి జ అని (లవణము వర్ణింపబడినది) తాత్సృర్టూము మహాకషాయ [(దవ్యములను విడివిడిగా లెక్కించిన కషాయ ములు నాల్గువందల ఏబదియగును వాటికిని జీవనీయాది సంజ్ఞయే యుండును [దవ్యము నందు సంస్కారముచే గుణాంతరము ఏర్పడుటవలన (ప్రత్మిదవ్యము అనేక కార్యములను సాధించును కాబట్టి ఒకే [దవ్యము ఎన్ని కషాయములయందు చేరియున్నను వాటికి జీవసీయాది సంజ్ఞయందు ఎట్టిభంగము వర్పడదు మధురాది షవట్‌రసములయందు లవణరసమును వదిలి మిత ఐదురనములు కషాయ కల్పనమునకు ముఖ్యకారణములగుటచే కషాౌయములని వ్యవహరింపబడ్తు కున్నవి లవణము. నిర్యాసాది కల్పనమునకు యోగ్యము కాకపోవుటచే కషాయముగా వ్యవహరించ బడుటలేదు. విడిగా కేవలము లవణమును ఉవయోగించినము శరీరమునకు ద్ర ట్ర లాభమును చేకూర్చకపోవుటచే నిరుపయోగ మగుచున్నది ల లొలొలోఖ ఒకే. దవ్యము అనేక కషాయములయందు ఉపయోగింవబడ్షు చున్నను సంస్కారభేదముచే విభిన్న కార్యములను చేయును కార్యభేదమచే వాటికి స్యంద్హా భేదము ఏర్పడినను జీవనీయాది మొదటి సంజ్ఞలకు ఎట్టి భంగము వాటిల్లదు వ విధ్వ్బృగ్గా ఒకే దేవదతుడు వండునపుడు పొచకుడుగను లవనముచే లావకుడుగను వ్యవహరింప్రబడ్హ్య్య* అదేవిధముగా కార్యభేదముచే దవ్యమునకు సంజ్ఞాభేదము ఏర్పడును లవణమును విడిచి మిగత మధురాది యైదురసములయొక్క- క్వాధము చ్రూర్ను మొదలగు కల్పనములను చేయటకు వీలగుచున్నది కావున మధురాది యైదురస్తక్షృలక్ర్ర కషాయములను సంజ్ఞకలదు లవణము క్వాధోది కల్పనమునకు అయోగ్యమగుటచ్చే కషాయ మను నంజ్ఞను పొందుటలేదు. కేవలము లవణమునే ఉపయోగించిన శరీరమ్సృన్వక ఎటి లాభము కలుగకపోవుటచే అట్టి (ప్రయోగము నిరుపయోగమగుచున్న ది ర ఎలేవవ్యాఖ్యా లవణ రసమును విడిచి తక్కిన మధురాది రసమ్సులల్రో ఒక రసమును (వధానముగా తీసుకొని సంస్కరించుటచే సిద్ధమగు (దవమును కషాష్వన్సుందురు కషాయముయొక్క నిర్మాణము నకు మధురాది యైదు రసములు ముఖ్యమగుటచే రసా లవణ వర్ణితాః యని వాటికి కషాయ యోనిత్వము చెప్పబడినది ద్వేఇారే లవణానిచ ల్వ్యవ్చు లవణ రసముయొక్క [పయోగములు అచ్చటచ్చట కానవచ్చుచున్నను మధురాదులవలె లవ జమునకును (వత్వేక గుణములు చెప్పబడియున్నను లవణమునకు మాత్రము కషాయ య్రూని త్వము తేదని కాస్త్రము తెలుపుచున్నది కారణమేమనగ లవణము ఇతర _దవ్యములత్రోగ్తాడి ఉపయోగపడుతుండునే కొని మధురాది రసములవలె స్వతం[తముగా ఉపయోగవడ్షృట్రలేదు

89 నిర్యాసము ప్యతము వుష్పము మొదలగు భిన్న భిన్నావయవములుగా లవణమును [గిహించు టకు వీలువడదు లవణము (దవముతో కలిసినప్పుడు దానియొక్క. స్వరూపము సంపూర్ణ ముగా నశించుటచే మధురాది రసములవలె స్వరసము కల్క-ము మొదలగు కల్పనములకు ఊప యోగపడుటకు వీలుపడదు. మధురాడి రసములు సంస్కరింపబడినవియగుచు కల్పలేదముచే చూర్జరూపమును పొంది విశేష గుణములు కలవి యగుచున్నవి కాని లవణము చూర్ణరూపమును పొందినను అందు నూతనమగు ఎట్టి అపూర్వగుణములును కలుగుటలేదు. [శుతశీతఫాంటాది కల్పనముల యందు సంపూర్ణ _దవ్యముయొక్క- ఉపయోగమ్ము అనవసరమగునపుడు మధు రాడులవలె లవణము యొక్య. అవయవ దేశముకు వాడుటకు. వీలుపడదు శాస్త్రమున లవ ఇమునకు కషాయ యోనిత్వము స్వీకరింపబడక పోవుటచే దానికి కషాయమను సంజ్ఞలేదు మూలము బీనంతీ కాఠో ల్యౌ ద్వ మేదో ముద్ద మాన వర్డెట్రాబ

ముషభత వీవన మడుళం చేతి గజో వీవనీ యాఖ్యాః 2 (వతివదార్థము. జీవంతీ=పాలకూర కాకోల్యౌవాకాకోలీ క్షీరకాకోలి మేదే=ా మేద మహామేద ముద్గ మాష పర్ట్యాచ=ాఅడివి 'పెనర కారుమినుము బుషభళక == బుష భకము. బివకవాబీవకము మధుకంచ = అతిమధురమును ఇతాఅని జీవనీయాఖ్యా జ్రీవసీ యమను పేరుగల గణః=వర్జము తాత్పర్యము... పాలకూర కాకోలి క్షీరకాకోలి మేద మహామేద అడివిపెసర కారు మినుము బూషభకము. జీవకము అతిమధురము అనునీ పది [ద్రవ్యములు [ప్రాణాధార మునకు హితమగుటంటజేసి జీవనీయగణమని అనబడుచున్న వి ళతిలోఖ... జీవంతి మొదలగు (దవ్యములు (పతి ఒకటి జీవనీయత్వమును కలి గించు సామర్థ్యము కలిగియున్నవి [పయోజనముననుసరించి [పత్యేక (దవ్యములు సంయో గముచే వాటి యొక్క (ప్రయోగములు వర్పరచబడినవి [పతి కషాయమునందు గల పది [ద్రవ్యములను విడివిడిగా కల్పనము చేసిన (450) నాలుగు వందఎ యేఐది కషాయములగును వాటిని న్వరసము కల్కము, ఫాంటము హిమము కషాయముఎను ఐదు విధములగు విభిన్న కల్చనములను చేసిన వాటియొక్క సంఖ్య మిక్కుటమగుచున్నది సమాన జాతీయములగు (పతి రెండు [దవ్యములయొక్క సంయోగముచే (పతికషాయి 1 (45) ననుబది యైదు విధములుగా మారుచున్నది మూడు [దవ్యములయొక్క_ సంయోగిముచే ( 20) వంద ఇరువది కషాయ ములుగను _ నాలుగు (ద్రవ్యములయొక్క సంయోగమచచే (84) ఎనబదినాలుగు కషాయములుగను ఐదు (దవ్యముల రౌపక్క కలయికచే (56) వబదియారు కషాయ ములుగను ఏర్పడుచున్నవి ఆర్ముదవ్యముం యొక్క_ కలయికచే. (35) ముప్పదియైదు కషాయములుగను ఏడు [ద్రవ్యముల యొక్క సంమ్మిిశణముచే (20) ఇరువది కషాయనులు గను ఎనిమిది [దవ్యముల యొక్క సంయోగముచే ( 0) పది కషాయములుగను తొమ్మిది ద్రవ్యమం యొక్క సంయోగముచే. నాలుగు (4) కషాయములుగను ఏర్పడుచున్నవి ఈ పతి వమహాకషాయము (374) మూడు వందల డెబ్బది నాలుగు కషాయమ్ములుగ్లా

8కి అమ్టైంగ నం్యగ్రహ వా్యాఖా్రనము ఏర్పడును ఒక వర్గమందలి ఒక్కొక్క విడి (దవ్యమునే పది (10) కషాయములుగను పది కషాయ (దవ్యముల యొక్క సముదాయాత్మక మైనట్టిది నగు ఒక కషాయమును చేర్చిన (పతి మీవి కషాయము 385 మూడు వందల ఎనుబది యైదు కషాయములుగా విభ క్రమశుచున్నది ఇవియునుగాక వర్గాంతర మందుగల విశిష్ట్రదవ్యముయొక్క- [పత్యేకసంయోగముచే విశిష్టమగు న్వరస కల్కాది విభిన్నకల్పనా భేదముచే కషాయములు సంఖ్యలో అనంతములగు చున్నవి వీటినన్నింటిని వర్గీకరించి మొ త్తమునలుబది యైదు కషాయములుగా కుంచించి చెవ్పబడినది బలేన వ్యాఖ్యా జీవనీయ గణమునందు చెప్పబడిన పది (దవ్యములలో ప్రతి [చవ్యమునకు జీవనియత్వమును కలిగించుళ క్రి కలదు. పతివర్షమునందుగల (ప్రత్మిదవ్యము నకు ఆ వర్గము యొక్క గుణమును. కలిగించు సామర్థ్యముండును (పతిమహాకషాయము నందు పది కషాయ [ద్రవ్యముల యొక్య్క- సంయోగము కలదు. మహాకషాయములు నలు బదియెదు అగుటచే. అందుండు విడివిడి [దవ్యములచే ఏర్పడు కషాయయిల యొక్క సంఖ్య (ట్ర53610=450) నాలుగు వందల ఏబది యగుచున్నదడి ద్వి[దవ్య నంయోగముచే అనగా [వతి మహాకషాయమునందుగల పది (ద్రవ్యము లలో రెండు (దవ్యములయొక్క- సంయోగముచే. నలుబదియైదు. (45) కషాయమ్స లేర్పడు చున్నవి ఏలయన జీవనీయి గణమునందుగల జీవంతితో ఒక్కొక్క [దవ్యమువు కల్పపగా తొమ్మది కషాయములు ఏర్పడును కాకోలితో మిగత [దవ్యములనుండి ఒక్కొక్క (దవ్య మును కలుపుచు కషౌయముల నేర్పరిచిన అట్టి కషాయముల యొక్క-. సంఖ్య ఎనివ్పిది (8) యగును మిగతా వాటినుంచి ఒకొగకగ్రా [దవ్యమును శ్షీరకాకోలితో చేర్చుచుండిన వడ్హ (7) కషాయము లేర్పడును మేదతో (6) ఆరు కషాయయిలు మహామేదతో (5) ఐదు కషాయ్బ్వ్ప్ప్ప మద్గవర్షితో (4) నాలుగు కషాయములు మావపర్డితో (3) మూడు కషౌయముల్పు బ్య కముతో (2) రెండు కషాయములు జివకముతో ( ) ఒక కషాయయి ఎర్పడుచున్చ ద ఈ విధముగా ఒక్కొక్చ- మహా కషాయము రెండేసి [చవ్యములయొక్క సంద్ర గముచే (45) నలబదియైదు కషాయములుగా మారుచున్నది మూడు (దవ్యమ లయొక్క- సంయోగముచేయనగా జీవంతి కాకోలి క్షక్రక్రాక్రళభ్రిత్రో నొక్క కషాయము. జీఏంతి కాకోలి మేద రెండవ కషాయము జీవంతి క్రాక్రోబ్ర మహి మేడ మూడన కషాయము యక [కమముననుసరించి జీవంతి కాకోలిలతో ఆవర్షమునందు గల నొక్కక్క (ద్రవ్యమును. చేర్చు కషాయముల నేర్పరిచిన ఎనిమిది (8 వీధముల గు కషాయములగును కాకోలిని వదిలి జీవంతితో శ్షీరకాకోలిని చేర్చి మిగత (దవ్యములనండి ఒక్కొక్క. దానిన చేర్చుచు క్రషైాయమ లకు ఏర్పరచిన వాటి సంఖ్య ఏడు (7) అగు చున్నవి తదుపరి క్షీరకాకోలిని వదిలి జీవంతితో మేదసు చేర్చుచు మిగత [దవ్యములన్తుండి ఒక్కాక్క దానినీ చేర్చుచు కషైాయములను ఏర్పరచిన ఆరు (6) విధములగు కష్షార్వ్వుక్సులు ఏర్పడు చున్నవి ఈ విధముగా జీవంతి ఒక్కదవ్యమును నిడిచి మరియొక (ద్ర్వ్య్యమ్షృను చేర్యుచు ఈ ధెంటితో మహా కషాయమునందుండు (దవ్యము_లో ఒక్కొ క్కదానిని మూడవ

85 (దవ్యముగా. కలుపుచు కషాయములను వర్పరిచిన ఒక జీవంతెతో నేర్పడు క్రషార్యమ్సులు (36) ముపష్పదియారు విధములగుచున్నవి ఇదే పద్ధతి ననుసరించి కషాయముల. యొక్క కల్పనము చేయుచుండిన కాకోలితో (28) ఇరువది ఎనిమిది కషాయములున్స శీరకాకోలితొ (21) ఇరువది యొక్కటి కషాయములును మేదతో 15 పదియైదు కషౌాయములును మవో మేదతో (10) పది కషాయములును ముద్గ పర్షితో (6) ఆరుకషాయములును మాషపర్డితో (3) మూడు కషాయములును బువభకము జీవకము మధుకములను మూడు (ద్రవ్యముల యొక్క సంయోగముచే నొక కషాయ ఘను ఏర్పడుచున్నవి మూడు (ద్రవ్యముల యొక్క మొత్తము సంఖ్య (120) వంద ఇరువది యగును (వతి మూడు (ద్రవ్యములతో నాల్లఎ (ద్రవ్యమును చేర్చుచు కషాయములను ఏర్పర చిన (84) ఎనుబది నాలుగు కషాయములసు చున్నవి (్రాతినాలుగు దవ్యములతో ఐదవ [(దవ్యమునొక_ దాని? చేర్చుచు ఐదు (దవ్యముల యొక్క- సంయోగముచే కషాయములను ఏర్వరచుచుండిస (56) ఏబది యారు విధములగు కషాయములు ఏర్పడును ఆరు (ద్రవ్య ముల యొక్క సంయోగముచే (85) ముప్పది మైము కషాయములును ఏడు[దవ్యముల యొక్క సంయోగముచే. (20) ఇరువది కషాయములును ఎనిమిది దవ్యముల యొక్క సంయోగముతజే పది కషాయములును తొమ్మిది [దవ్యముల యొక్క సంయోగముచే నాలుగు కషాయములును వర్చడుచున్నవి [పతి మహాక షాయమునందు గల వది [ద్రవ్యములచే విడి విడిగా (10) పది కషాయము లేర్పడు చున్నవి పది దవ్యములఅయొక్క సముదాయాత్మక ముగా నొక కషాయముగు చున్నది (దవ్యముల యొక్క సంఖ్యాసంయోగ భేదముచే (తి మహాకషాయము (385) మూడు వందల ఎనుబది యైదు విధములగు కషాయములుగాొ మారుచున్నది మహా కషాయములు (4%) శలుబది యైదు చెప్పబడినవి ౩ వున మొత్తము కషాయములు 385౫45 217325 పదివడువేల మూడు వందల ఇరువది యెదు అగును, ఇట్ట్‌ కషాయములను న్వరసము కల్కము ఫాంటఓము పామము కషాయములను ఐదు విధములగు కల్పనా భేదముచే నిర్మించిన కషమైయములు 17325 *65 == 88625 ఎనుబది యారువేల ఆరు వందల ఇరువది ఐదు విధము లేర్పడు చున్నవి బుద్ధిమంతుడగు వైద్యుడు [దవ్యాంతత సంయోగము ద్వారా విశిష్ట కల్పనముఎద్వారా ఇంతకు మించి అధిక సంఖ్యలో కషాయములను నిర్మించుటకు నమర్థుడగుచున్నాడు కావున కషాయములయొక్కు సంఖ్య అనంతమని చెప్పబడినది మూలము వాఖ్యావలావ యన్కా తాతోల్యా ఎిఖవావి గంధేచ శీంణో రాఎక్షవకే ఖార ద్వానీచ శృంవాజోయోఒయట్‌ ౯ (వ తివదార్థము వాట్యాజాతెల్లని చిట్టాముట్టి బలా=చిట్టాముట్టి పయస్యా== నేలగుమ్ముడ్షు కాకోల్యోజకాకొలి క్షీరకాకోలి ఇతుజ=చెజకు వాజిగంధేచ జ పెన్నేరును తీరిణి=పాంత్రిగి. రాజక్షవకే=చిరుబాల భారద్వాజీచ = అడివ్నిపత్తి చెట్టను ఆయమ్‌ వా ఈగణస్సు బృంహణీయః జ=బ్భృంహణీయమగును

66 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము

తాత్బాల్టూాము. తెల్లని విట్టాముట్టి చిట్టా ముట్టి నేలగుమ్ముడు కాకోలి క్షీర కాకోలి చెజకు పెన్నేరు పాలతీగ్శె చిరుబాల అడివిపత్తిచెట్టు అను [దవ్యముఎ శరీర మును బఐలియ జేయుటకు హితమైనవి మూలము హైచువతీ బిరభిల్బాం ముస్తా వద్దం వచావాలి(దోచ

బభి/(తత కయిరాతిఎపా వరోజయం లోథినీ యాత్ళా౭ గ

(వతివదార్థిము మహైమవతీ=తెల్లనివన చిరబిల్వమ్‌ కానుగ ముస్తా=తుంగ ముస్తలు కుష్టమ్‌ = చెంగల్వకోమ్ల వచాజావసు హరి్యదేచ = పసుపు మానుపనుపు చితకవ= చ్మితమూలము కటుకా=కయఎికరోహిణి అతివిషా=అతివస అయంవర్గః= ఈగణము లేఖసీ యాఖ్యః=లేఖనీయమను వేరుగలది

తాత్తుర్యాము తెల్లనివస కానుగ తుంగముస్తలు చెంగల్వకోష్టు వస పసుపు మానుపసుపు చితమూలము. కటుకరోహిణి అతివసన యనునీ పది ద్రవ్యములు లేఖనమునకు ఉపయోగపడును

భళిలోఖ దేహమునందు ఉపలేపనమును కలుగజేయు పదార్థములను విచ్చిన్నము జేయు [(దవ్యము లేఖన్మదవ్య మనబడును

ఎిళేవవ్యాఖ్యి హెమవతీయసు వదయబిచె కొందరు పిచ్చికునువ్సన్చ మరి కొందరు తెల్లని వసయని అర్థమును కల్పింతురు రెండును తి క్రరసము కలిగియ్సండ్షృన్సు విబంధహరముగా వాంతికరముగా పనిచేయును. అగ్నిని దీపింపజేయును. శరీరమున్స బల్రియ జేయ తత్వములను కరిగించి కరీరము కృ3ంపజేయుటకు తోడ్పడును లేఖన (డ్రవ్మ్వ్చృల్ప శరీరమునందు ఉండు ఆమమును._ ధాతువులయందుండు మలములను గీచి శరిద్వ్వ్యన్య్య వాటిని బయటకు వెడలింపజేయును మూలము అరైరండౌ బితొబి/తత బిలభిల్బ్ర భంభోనీ నరోలాః /

యూ పౌూముజ్లీరీ తభుతా వమ్మాముఖే భాదనీయోజయలణ్‌ 4

(వతినదార్థము. అర్య = జిల్లైెడు ఏరండౌ = ఆముదము చిత్రా __ ద్రంత్రి (పెద్ద నేపాళములు) చితక = చ్యితమూంము చిరబిల్వ = కారుగ శంభఖినీ = గంశ్రెన్స సరలా == తెల్లతెగడ 'హేమక్షీరీ = |[బహ్మదండి కటుకా= కటుక రోహిణి వహ్నిమ్సఖీ== నాగటిచాలుగడ్డ (పొ త్తిచెట్టు) అయమ్‌ =ళ గణము భేదనీయజా భేదనీయగణము

= టై

తాత్సృర్యూము జిల్లైడు అముదయు దంతి చ్చితమూలము కానుగ దింబెన తెల్పతెగడ (బహ్మదండి కటుకరోహిణి పొతత్తిచెట్టు యను (ద్రవ్యములు గట్టిగర్చ్రండ్తు మలమును భేదించును మూలము భుదుముడుత వృళ్చివల్లీ కభువల లోగభ (శీియంణు ధాతక్యూః

అంబిత్థతీ నముంగా వమాబరనసజ్చేత నందానః 4

రి? గు తివదార్థము మధు=జేనే మధుక =అతిమధురము పృళ్నిపర్జీ=కొలాకు పొన్న కట్‌ఫలాకోయపలము లోధాలొద్దుగ (పియంగు=. ఎంఖనము ధాతక్యఃా ఆరెపువ్వు అంబన్టకీ = చిరుబొద్ది సమంగా*మంజిస్టముః మోచరసశ్చ==బఖూరుగుబంక ఇతి=అని సంధానః=సంధాన గణము తాత్భర్యూము తేనె అతిమధురము కొాలాకుపొన్న కాయఫలము లొద్దుగ [పేంఖనము. ఆరెపుప్వు చిరుబొద్ది మంజిష్టము బూరుగుబంక అను పది [దవ్యములు విరిగిన అవయవములను అతికించుటకు హితములైనవి సంధానీయ గణమనబడును ఫలిలేఖ. శరీరముననుండు పదార్థములను సంటితపరచు [ద్రవ్యములను సంధానకము అని అందురు మూలము. పొంగు మరీచాళ్లు వేతన దీవ్యూత భల్లాతకాన్హీ ఎంయోగాత్‌ వర్ష్గః నవంచతోలో నిర్జిట్టో దివనలీయోజయత్‌ 8 (వతివదార్థము... హింగూూఇంగువ మరీచవామిరియములు ఆమ్హువేతసజపుల్ల పబ్బలి దీప్యకవావాము (ఓమము) భల్లాతకాస్టి = జీడిగింజలయొక్క- సవంచకోలః=పంచ కోలము. (పిప్పష్ట మోడి చవ్యము చ్మితమూలము. శంర్కి లతో సంయోత్‌=కూడుట వలన అయమ్‌ =ఈ గణము. చీపనీయఃజజరర అగ్నిని దీపింపజేయునని నిర్దిష్టః జునిర్హేశంచ బడినది తొత్సార్థూయు. హింగు మిరియములు ఆన్హువేతసము. వాము జీడిగింజలు పిప్పష్టు మోడి చవ్యము చితమూలము శుంరి యను పది (దవ్యములు జరరాగ్నిని దీపింపజేయను ఆకలిని పుట్టించును. వీటిని దీపనియ వర్గమందురు మూలము వం(ద్యూ తరనా వయన్వొ మువ్వూ(వోక్సొ న్‌ా ఎలొడతిబలా ఇతి ఐల్యోదళతోజయ వాయ కంధొ రోపాడో మువభః ౯ (వతివదార్థము ఇఐం[దీ=పాపరబుడును లేక పెద్దవలకులు అతిరసా = పిల్లిపీచర పయస్యాజుక్షీరకాకోలి బుష్యపోక్తా =దూలగొండి స్థిరా = ముయ్యాకుపొన్న బలా జ చిట్టాముట్టి అతిబలాః= అతిబల దువ్వెనకాయ చెట్టు) హయగంధా = అశ్వగంధ 'పెన్నెరుగడ్డ రోహిణీ=మాంసరోహిణి బుషభ =బుషభకము ఇతి=అఆని అయం ఈ దశక౩ః=పది [దవ్యమలయొక్క_ సముదాయము బల్యః =బలకర ఏర్గమగును తాత్భర్యూము పాపరబుడుమ సిల్లిపీచర శ్షీరకాకోల్హి దూలగొండి ముయ్యాకు పొన్న చిట్టాముట్టి అతిబల పెన్నేరుగడ్డ మాంసరోపాణి బుషభకము అను పద్మ దవ్యములు లబ ట్‌ బలకరముగు |దవ్యములు మూలము చందన తుంగి వయర్యా నీతాలతా చుఢుక వద్భుకోళరమ్‌ ॥ వల్టో గజోజయ మదిలో మంజిష్టా సారివాన హీ 2

ర్రీత్రీ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము టతతివదార్థము చందన = చందనము తుంగ డా సురపొన్న లేక కుంకుము పువ్వు వయస్యావశ్షీరకాకోలి నితా=తెల్లగరుక లతావా[పేంఖనము లేక పచ్చని గరుక మధుక =అతిమధురము పద్మక=పద్మకాష్టము ఉశీరమ్‌ = వట్టి వేళ్లు మంజిష్టా = మంజిష్టము సారివానపితః =నుగంధిపాలతో నూడిన అఆయం= ఈగణః=సముదాయము వర్ణ్యఃవాళరీర మునకు రంగును కలిగించునదిగా ఉదితః = చెప్పబడినది తాత్సర్యము. చందనము కుంకుమపువ్వు క్షీరకాకోలి తెల్లారుక (కేంఖ నము అతిమధురము పదకాష్టము వట్టి వేష్ట మంజిష్ట సుగంధిపాల అను పది (దవ్యములు శరిరమునకు వర్ణమును కలిగించువర్గము మూలము వాంన వటీ జృృవాతీ దాయ ద్యుద్దీతా నారివే4యూలొని / నై డర్భూ మధుతో న. నవిదొార్శాఃి తొంరో ఊనోనాని 7 (వ తివదార్థము హంసపదీ = హంశపది బృహతీద్వయకా నేలములుక పెద్ద ములుకయను రెండు ములకలు మృద్వీకా = (దాక సారివాజాసుగంధిపాల ఇవముమూలాన్సిజ= వెజుకువేరు కై డర్య=కాయవలము మధుక = అతిమధురము కృష్టాః = పిప్పలి నవిదార్యః జనేలగుమ్మడుతో గూడిన గణము కంరిజననాని = కంరమునకు హితకరములు తాత్సర్యూతు. హంసపది నేలములుక పెద్దములుక (దాక ను*ంధిపాల చెలుకువేరు కాయఫంము అతిమధురము పిప్పళ్లు నెంగుమ్ముడు ఆను పది _దవ్యములు కంఠమునకు హితకరములు మూలము వ్భక్షాన్తు అదర దొాజిము వవలా/యూ(యాత లివిబో కరమర్థవ్‌ / న్బాద్యూం నమాతు అుంగొ న్లువోతనం ఎిద్ధి వర్గబమిమత్‌ ల్‌ (వతివదార్థము వృష్షాము= చింతపండు బదర=ాచిన్న రేగు దాడిమవాదాన్న్య్మ య న్‌ా కువలజసీమరేశు అ మజ మామిడి ఆఇమాతాఅందాళపుబెట్టు లిముచైగజనిమ్మ శ్ర మర్దేమ్‌ =వాకపండు సమాతులుంగాన్లు వేత సంామాదీవలము పుల్సపబ్బలితోహడిన బన్పక్షం ఈవర్గమ్‌ =గణమును హృద్యమ్‌ = హృదయ బునకు హితకర ముగా విద్ధి= తెలునుకొక్చ్వు తాతృర్భ్యము... చింతపండు చిన్నరేగువండు దాడిమపండు _ సీమ్సర్రేశ్వషంత్తృ మామిడిపండు అంబాళము గజనిమ్మపండు వాకవండు మాదీఫలము వుల్లపబ్బలియను (దవ్యములు హృదయమునకు పితకరములు విశేచన్యాఖ్టు అ్యమాతక వదమునకు కొండమామిడి యను ఆర్థక్షృన్స మూలము నాగోరో చబికా బిితత విణంగో మూర్యాతివ్యృ తానచామున్తైాతి / నవావివ్చృలీ నటోలా నీ మ్మోజయంగి ౯ (నధిలోః 4

తీం [వతివదార్థము. నాగర =శుంరి చవికా = చవ్యము చ్మితక =చి త్రమ్తూలము విడంగ = వాయువిడంగములు మూర్వా జ చాగ అమృతా =తివ్పతీగె వచా=వస మ్నస్టాః = తుంగము స్తలు నహపిప్పలీ పటోలాః =పిప్పష్ట చేదుపొట్టలతో కూడిన అయం= ఇట్టి గణః= సముదాయము తృ ప్రిమ్న తృప్తిని హరించునదిగా [పథితః=ా (పసిద్ధమెనది తాతృర్యాము. శుంరి చవ్వము చ్మితమూలము వాయువికంగములు చాగ తిప్పతీగె వస తుంగము స్తలు పిప్పష్ట చేదుపొట్ట అనునీ పది _దవ్యములు కథప్రకోపముచే తృప్తిని పొందినట్లుండునప్పుడు అట్టి తృప్తిని హరించును అజావి ల ల్‌ అతి ఎళేషన్యాఖ్య పచవోలమను పదమునకు పొదిరి చెట్టయని కొందరు అర్థమును చెప్పుదురు మూలము... వివ థల బిల్పా చితక మవొవధ (వతిబినా వచా చటికాః ధన్గూయనాణ వధ్యా దాడవాలి(దౌా గజోజయ మర్శోమఘ్మః ౯ (వతివదార్థము కుటజవల=ా కొడిళపాలవిత్తులు (ఇం్యదయవలు) బిల్వ = మారేడు చితక =చ్మితమూఎము మహెషధా సంరి (పతివిషా= అతివన్న వచా=వస చవికా = చవ్యముళలు ధన్వయాసపాదూంగొండి పథ్యావాకరక్కాయ _ దారుహర్శిదా=మాను పనుపు అయమ్‌ =గణఃాసముదాయము అర్మోఘ్న = మూలవ్యాధిని హరించునది తాత్సర్థూము _ కొడిశపాలవిత్తులు మారేడు చ్మితమూలము శుంరి అతివస వస చవ్యము దూంగొండి కరక్కాయ మానుపనుపు అమనీపది (దవృములు మూలవ్యాధిని శమింపచేయుటచే అర్శోఘ్నగణ మనబడును మూలము ఖదిరామఅతా డువ్య్హరని కాజభయా న్హవర్ణ కరబీరొం వద్ద భ్యూళ్ళో తు లంపవల విడం” జౌళి (వవాలాళ్ళ 4 [వతివదార్థమయు... ఖదిర=చండ ఆమలక =ఉసిరకాయ అరుష్కర =జీడి నిశా=పసుపు అభయా =కరక్సాయ సప్తపర్ణ= ఏడాకుల పొన్ఫ కర వీరాశ్చు=గన్నేరును చతురంగుల= రేల విడంగ=వాయువిడంగములు జాతి పవాలాళ్ళబాజి ఇగుళ్ళును కుష్ట ఘ్నాః= కుష్టమును హరించు _దవ్యయిలు తొత్మ్రర్యాము చండ ఉసిరికాయ జీడి పనుపు కరక్సాయ ఏడాకుల పొన్న గనే, శేల వాయవిడంగములు జాజిచిగుష్ట అనునీపది (దవ్యములు కుష్టమును న స లె (ల్య 6 హరించుకు మూలము శలఅధతృళత మాల చందన నరవ ఘన నించివవీజ మధుకాని ౪ కొంఢూం దారు వాం(దా నన ్త్త మాలాని శిష్మంతి ౪

ర్తగ్రీ అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము (వతివదార్థము నలద= జటామాంసి కృతమాల =రేల చందన =చందనము సరప = ఆవాలు ఘన =తుంగము స్తలు నింబజావేవ కుటజవకొడిశపాల మధుకాని = అత్రి మధురము చారుహరి[దొా=మానుపనుపు సన _క్తమాలానికకానుగతో గూడిన [దవ్యములు కండూమ్‌ =దురదను నిఘ్నంతి= పోగొట్టుచున్నవి తాత్సృరబ్రాయము. జటామాంసి రేల చందనము ఆవాలు తుంగముస్తలు వెవ కొడిశపాల అతిమధురము మానుపనుపు కానుగ ఇవి దురదను నివారించును ఎిశేవవ్వొఖ్టూ నలద ?బ్దముచే కొందరు వట్టి (వేళ్ళను (గహింతురు మూలము. అక్షీది మరిబ కెందుకో విడంగ కాంజీర తిణోపా శిద్గండ్కూ చ్పంతి బ్రోవీన్‌ భూదందా 9 వపా ఖు వర్జ్య న్రధాన రాత్‌ 4 (వతివదార్థము అక్షీజజమునగ మరిచ=మిరియములు. కేంబుక = కేఖుకము విడంగ = వాయవిడంగములు కాండీర =కాకరకాయ కిణిహి = ఉత్త రేణ్‌ నిర్దుండ్య =నల అగ కా నో అల్‌ మ. వావిలి తథా= అదేవిధముగా శ్వదంప్టా)= పల్లేరు విషా= అతివస ఆఖపర్హ్య =ఎల్సుక చెవి కూర నబిరాత్‌ =శ్మీఘముగా కృమీన్‌ =కృములను ఘ్నంతి= నశింపజేయును తాత్సర్భాము. మనగ మిరియాలు కేబుకము వాయువిడంగముల్సు క్రాజ్రర స ఎఎకచెవికూర ఇవిశ్రీ కాయ ఊత్తరేణి నల్లవావిలి. పల్లేరు అతివస ఎల ఇవి శ్వీఘముగా _క్రిక్సృలన్స నశింపజేయును బశోవవ్యాఖ్టా.... కేంబుకమునకు పొకచెట్టు యని కొందరు అర్థము చై్బ్రుద్పుర్య నువవో లీరీవు పొలిందో మూలము మంజిసై భ్లేస్యాతళ రజనీ ను న / ంద్యాతి సెలా భందోబో తలతొ అనీందునొరొ బివం భ్మ్మంతి (ప్రతివదార్థము మంజిష్టాజామంబిస్టి శ్రేష్మాతక వవిషిగిచెట్టు రజస్సి బస్స నువహా=సన్నరాష్ట్రము లేక తెల్లితెగడ శిరీష =ాదిరి శెనచెట్టు. పాలింద్య =నల్రతెగడ్ర సెలా లబ ఆ వై చందనకతకా =చిన్నఏలకులు చందనము చిల్హగింజలతో గూడిన [దవ్యములు స్వస్పదు వారా =వావిలితో గూడినవై. విషమ్‌=విషముకు ఘ్నంతి=ా నశింపజేయును తాత్భర్భాతూ మంజిష్ట విరికిచెట్టు పసుపు సన్నరాష్ట్రము దిరిశ్ర్ర నం తెగడ పిన్నఏలకులు చందనము. చిల్ల ౧జలు వావిలి యను [దవ్యముఎు విషమును హరింపజేయును మూలము బాలి తలతాలో వ్దిత బీరోణ దర్యేత్‌ వాలికేషాణావ్‌ తద్బాద్‌ గం(బోత్యతయో డ్యూలములం న్రన్యాజననాయ 4 (వతివదార్థ్‌మ శాలి =వరిపెరుయొక్క. రుళజ=కుశ దర్శయొక్కా క్రాజ్హ= రెల్లుగడ్డియొక్క. షష్టిక = వష్టీక ధాన్యము (అరువదాళ లో పండువరి) యొక్క ప్రిగ్ర్య=

ర్రి వట్టివేరు (ఆవురుగడ్డి) యొక్క దర్భాదర్భయొకం ఇక్షు = చెరకుయొక్క_ వాలికేక్షూ ణామ్‌ = లేత చెరుకుయొక్క. తద్వత్‌ = అదే విధముగా గుంద్ర జ కాకివెదురు యొక్క ఉత్కటయోః = ఉత్క-టయను గడ్డియొక్క- మూలమ్‌డౌవేరు స్తన్యజననాయ = చనుబాలను వృద్ధిపొందించుట కారకు అలమ్‌ =చాలును తాత్పర్యము... వరివైరు (వేళ్ళు కుళ(వెళ్ళు కాళ వేళ్ళు షష్టికధాన్యము యొక్క (వేష విట్టివేరు. దర్శవేరు చెజకువేరుః లేతచెఐకుయొక్క_ వేరు. క్రాక్రివెదురు జ యొక్కవేరు ఉత్య్క-టమను గడ్డియొక్క- వేరు యనునీ పది (దవ్యములు చనుబాలను వృద్ధి పౌందించును ఎశేవవ్యాల్టూ. చరకసంహితయందు ఇషుస్థానమున కత్తృణమున జేర్చి స్తన్య కిరమగు గణము చెప్పబడినది మూలము పారానాగల్‌ నురతడు ఘనావ్యుతా నొరిపోంగదో యవ మూర్చాాః ॥ కయుతా కరాత అక్ష నర్గోజయం ్తశ్యాణద్ధితోరోః 2 (వతివదార్థమయు... పారా = చిరుబొద్ది నాగర = శుంరి సుకతరు జు దేవదారు ఘనాజాతుంగము స్తలు అమృతా == తిప్పతీగె సారివా =సుగంధిపాం ఇందయవ =కొడిశ పాల వితులు మూర్వాాాచాగ కటుకా=కటుక రోహిణి అఆయమ్‌ == ఇది కిరాత త్తిక్తవర్గ = నేలవేముయొక్క_ గణము నన్యశుద్ధికరః =చనుబాలను శ్నుభపరచునది తాత్సార్య్థాము చిరుబొద్ది శుంరి దేవదారు. తుంగముస్తలు తిప్పతీగె సుగంధిపాల ఇం[దయవలు. చాగ కటుకరోహిణి నేలవేము యనుసీ పది [దవ్యములు చనుబాలను శుద్ధిచేయును. వీటిని ్రన్యశుద్ధికర గణమందురు మూలము మేదో కాకోలీద్ధూయ వృక్షడువో వోవళర్షటో వలింగా* ఖగ(తజననో గ౧శోయం నవాశి అలా ఖార్చవర్డీ లః ౯ (వతివదార్థము _ మేదేవా మేద మహామేద కాకోలీద్వయ == కాకోలి శ్షీర కాకోలి వృకరుహాడ నేలగుమ్ముడు లేక పిల్లిపీచర జీవకర్షభ=బీవకము బుషభకము కులింగా = కర్చాటకశ్ళంగి సహజటిలా శూర్చపర్టీఖి == జటామాంసి అడివి పెసరతో గూడిన అయమ్‌ =ఈ గణఃజావర్గము కకజనన =శ్స్షుకమును కలిగించును తాత్సర్థూతము. మేద మహామేద కాకోలి శ్నీరకాకోలి నేలగుమ్ముడు జీవ కము బుషభకము కర్కాటకళ్చంగి జటామాంసి అడివిపెసర యనునీ పది (ద్రవ్యములు శకమును కలిగించును ఎిలేవవ్యా త్య కులింగమనగా కులింగ (పిచ్చుక ) పక్షియొక్కు మాంసమని జ్య చెప్పుదురు. బృద్ధరుహ పదమునకు పిల్లిపచరయని అర్థము కలదు

్రీల్తీ అష్షాంగ నం[గ్రహ ద్యాక్యానము మూలము వషైల వాలు తోట్బీల వాండా కచ్చా బ్జ్‌పేనకో జీ౭ వనుకేశరనైై 8 తగ్రోం భద్ద్వాత్‌ నతదంది బిర్యా మైః /

(చళివదార్థము కుష్ణజ చెంగల్వకోష్టు వలవాలుడాకూ తురుబుడుము కటృల= క్రాయఫలము కాండేము = కాండేకువను చెజకు (గొబ్బి) ఇక గాచెణరు అబ్టిఫేన = సము [ప నురుగు ఊీరై. =వట్టివేళ్ళచే సకదంబ నిర్యాసై ఉ=కడిమఎంకతో గూడిన వనుకజా వనుకము తురక ఎ=సీరుగొబ్బిల విత్తులచే శ్యకమ్‌=ప్మక్రమును పద్ధ్యేర్‌ = మెద్ధి జేయ వలయును

తాత్సృర్టూము చెంగల్వకోష్టు కూతురుబుడువు కాయఫలము కాండేయము చెలుకు సముదపు నురుగు వట్టి వేళ్ళు కడిమిచెట్టు బంక వసుకము ౨రుగొబ్బి విత్తులు యను ఈ పది [దవృములు శ[కముచు శుద్ధిడేయును

ఎళేషన్యా జా వసుకమనగా మోదెనవుబ్బమని కొందరు పునర్నవయని కొందరు అర్థమును [గహింతురు కాండేకువు శబ్దముచె కొందరు ముయిగొలిమిడి యని (గహింతురు మూలము... (దొళ్‌ కొలోలీద్పయి మడఎర్జి తుఢుకో జీవత బిదార్యః 4

స్పేవోవగాః వేదో జీవంతీ కాలివర్జీ కౌ౭ (వతినదొర్థము నమేదా=మేదతో జీవంతీజాపాలకూరితో శాలిపర్షికా = ల! శాలిపర్టి (ముయ్యాకుపొన్న తో గూడిన (దాకా జ దత కాకోలీద్వయ == కాక్రోల్ర శీర కాకోలి మధుపర్డీవాతిప్పతీగె మధుకశా అతిమధురం ము. జీవకి = జీవకము.. విదార్య జన్తేల గుమ్ముడులు స్నేహోపగొ = స్నేహనకర్మిన ఉపయోగపడు (ద్రవ్యములు

తాత్స్రర్భాయు చేద పాలకూర ముయ్యాకుపొన్న (దాక్ష కాకోలి క్షర్ర

కాకోలి తిప్పతీగ అత్రిమధిరము. జీవకము నేలగుమ్ముడు యనుని పది దవ్వములు స్నేహ ఉ జ్య తి (దవ్యములతో గూడి 'స్నిహకర్మయందు ఉపయోగవద చు. శరీరబిను స్నిగ్ధబి చేయ (దవ్యములు మూలము... సొలొందినక్‌ శ్రలల్బ్‌బో వృళ్ళీవ వలల మొత బదోరొణో స్పేదోవగౌని బిద్వాల్‌ నయవ అిలార్కో డఖూతాని /

గ్రతివదార్థమ సయవ =యవలతో తిలజవానువ్వులతో అర్క జజిల్లైడ్సుత్రో ఉరుబూకాని = ఆముదముతో కూడిన సౌభాంజనక = మునగ వునర్నవ *ె ఎజ్జగలిజేరు వృశ్చీన న తెల్పగలిజేరు కులత్థ ౯ ఉలువనఎ మాష = మినుములు బదరాణి =రేనపండ్డు శ్వదోపగాని= స్వేదమునకు ఉపయోగపడు (దవ్యమ లు

93 తాత్దురభ్రాయు యవలు నువ్వులు జిల్లెడు ఆముదము మునగ ఎల్హగలిజేరు మ! తెల్టగలిజేరు. ఉలువలు మినుములు శేగుపండ్లు యను (దవ్యములు స్వేద దవ్యములు శరీరమునందు చక్క-గా చెమటను బుట్టించును మూలము. రౌవా౬&౬/య ఐదర దొణిము యన వద్చీత మాతులుంగ నేవ్యాని ఎంవ్వాా (య వల్లవానిచో వవాని(గవాతాళి వృత్స్యాచ 2 ([వతివదార్థమయ లాజా = వరిపేలాలు ఆమ వషామామిడి బదర = రేగు దాడిమ = దానిమ్మ యవ= యవలు మాతులుంగడామాదీఫఎము "సేవ్యాని జవట్టి, వేళ్ళు జంబు = అల్లనేరేడు ఆ(మపల్దవానిచ = మామిడిచి గుష్ట్ర మృత్స్వ్నాచ = మన్నుయును వమి ని[గహణాని=వమనమును నిరోధించు _దవ్యములు తాత్భ్సర్యాయు.. వరిపేలాలు మామిడి రేగు దాడిమ (పుల్పనిది యవలు మాదిఫఎము వట్టి వేసు అల్దనేరేడుపండ్డు మామికిచిగుళ్ను మన్ను యనునీ [(దవ్యముఎ వమనమును ఆరికట్టును మూలము... నాలో ధన్ఫూయానక వాలతో వర్చ్రటక చందన గుడూచ్యంః తూశింవి భన వఖోలీ త న్తుంబుర్భూ న్రల్రవం వాంతి 4 (వతివదార్థము.. నాగరెశుంరి ధన్వయాసక =దురదగొండి బాఎకకాకురు వేరు. పర్పటక జపర్పాటకముఎ చందన=చందనము గుడూచ్య =తిప్పతీగె భూనింబ= నేలవేము ఘన =తుంగగడ్డలు పటోలీ=చేదుపొట్ట కుస్తుంబుర్యు =ధనియములు తృషం= దప్పికను హంతి = శమింపజేయును తాత్స్రర్యూము శంరి దురదగొండి కురువేరు వర్పాటకము చందనము తిప్పతీగె నేలవేము తుంగగడ్డలు చేదుపొట్ల ధనియాలు యసమనీ వచి (ద్రవ్యములు దప్పికను ఆణచు (దవ్యములు మూఎము జృవాతీద్దూయ వృత్తడువొ త్రువ్యరమూలా భయా కతాళ్ళంగ్యూః 4 పొధ్యాం నిభ్మంతి కథో దరాలఖా ఐదోర్‌ బీజించో 4 (వతివదార్థము బృహతీద్వయ =నేలములుక వాకుడు వృక్షరుహావాబదనిక పుష్కరమూల == పుష్యరమూఎము అభయా =కరక్సాయ కణా జ పిప్పళ్ళు శృంగ్యః=ః కర్కాటకశ్ళంగి శటీ = కచోరములు దురాలభాాదూలగొండి బదరబీజంచ =రేగు విత్తన ములును హిధ్మాయాఎక్కిళ్ళను నిఘ్నంతి=శ మింపజేయును తాత్సృర్యూము నేలములక వాకుడు బదనిక పుష్కరమూలము కర కాయ పిప్పళ్టు కర్క్యాటకశృంగి కచోరములు దూలగొండి రేగువీజములును ఎక్కిళ్ళను

రీ అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ము లము బొభిమౌజబంతా వద్యా తోద్టుంగం వద్యాతో రరొం లో/(భవ్‌ 4 ధాతతి అమమ నమంగా మోచరన్యామాన్థఎజ్‌ (గవాణజ్‌ 2 (వతివదార్థ ము శ్యామాకె_పేంఖనము అనంతావానుగంధిపాల వద్మా = భారంగి కట్వంగమ్‌ =దుందిలము లేక ెద్దమాను వద్మ కేసరమ్‌ = పద్మ కేనరములు, లో[ధమ్‌=లొద్దుగ ధాతకీకుసుమజ ఆ రెపువ్వు సమంగా = మంజిష్టా లేక ముణుగుదామర మోచరస=ాబూరుగుబంక ఆమాస్టివామామిడిపప్పు (జీడి విడ్‌= మలము (పురిషము) ను (గహణమ్‌=బంధించువర్గ్లము తాత్స్రర్యాయు (పేంఖవము. నుగంధిపాల భారంగి దుందిలము లేక పెద [మాను పద్మ కేసరములు లొద్దుగ ఆరెపువ్వు మంజిష్ట బూరుగుబంక మామిడిపప్ప యను నీ (చవ్యములు మలమును నిరోధించును మూలము ఉంయూనల్లి తొ భుడుతోం శీలోత్త్రల తొభ్చురాతిల (తీలప్వాత్‌ / (భవ్లౌ బద్భుల్‌ వయన్య్కా నలాల్బుల్‌ విల్‌ విరవినాని యి (వతివదార్థము జంబూ = అల్లనేరేడు సల్టకి = అందుగుపట్టి మధుకమ్‌= అత్తిమధురము నీలోత్సలజకలువ కచ్చూరా =దూలగొండి తిలవనువ్వులు ్రీహ్యమ్‌ = మారేడుగుజ్డా లేకి గంధఫిరోజు భృష్టామృత్‌ = వేయించిన మట్టి సకాల్మలీ = బ్రూగ్రగత్రో గూడిన వయస్యాచవాపాలగుమ్ముడు లేక క్షీరకాకోలి విట్‌ =పురీవ (మల) మును విరజ నాని=వ[భపరచు (దవ్యములు తాల్బో రాము అలనే రేడు అందుగు పట్ట అతిమధురము కలువ దూ గొండి నువ్వులు మారేడుగుజ్జా చేయించిన మన్ను బూరుగు శ్షీరకాకోలియను సీ[ద్రవ మ ల వుతీష గత దోషములను నివారించుచు పురీషమును శ్యుభపరుచును శ్ర్‌ములు మూలము వింట్యా/మౌ దుంభర బభితటీతనో బ్లా వివ్టులా బ్ఞుంతత్‌ / భల్లాల బోటు వల్యం మ్యూతో (గవాడాయ నర్జీవ్షన్‌ 2 (వతివదార్థతు జంబూ =అల్టనేరేడు అన్షు=మామిడి ఉదంబరఎ మేడి వట=మట్టీ కపీతనజాదిరిళన చెట్టు లేక కొండ నాూమిడి స్లక్షజాజువ్వి పిప్పల =ర్రావ్సిచ్చెట్టు అశ్మంతమ్‌ =ఆరెపువ్వు భల్దాత = బీడి సోమవల్క_ం=కాయథలము. లేక చండ్ర మూక [గహణాయ=మూ(తమును నిరోధించుటకొరకు నిర్జిష్టమ్‌ జు ని ర్లేశించబడినవి ౦ శ తాత్బర్భ్టూము అల్లనేరేడు మామిడి మేడి మజ్జి దిరశన జువ్వి రావి చెటు ఆరెపువ్వు జీడి కాయఫంము అను (దవకములు మూతమును నిరోధించును న మూలము శముల నలిన వముదో చుదుత నొగంభిత ధాతతీల తాటకువువు , మూూతం నయతి బిరాగం సోత్ఫల భోతవ్యత భ్రంఢరీకంచ /

వ్రీక్రి ఓవతివదార్థము వ కమలడజా ఎజ్జదామర నలినవానల్ప కలువ, కుముద=కలువ, మధుక=ఆతిమధురము, ఫౌళంధిక = చెంగలువ, ధాతకీవాఆరెపువ్వు, లతాకుసుమమ్‌ = (యేం ఖనము సోత్పల = అ ల్రికాడతో శతప త=నూరు రేకులుగల కు శేశయమను తామరవువ్వుతో గూడిన పుండరీకంచ = తెల్ల్బణామరయును మూతమ్‌ =మూూతమువ్కు విరాగమ్‌ =ఖు భ్రముగ, నయతి=చేయును. తాత్సృరభ్రాము . ఎజ్జదామరః నల్లకలువ కలువ, అతిమధురము చెంగల్వ, ఆరెపువ్వు, (ప్రేంఖనము, అల్లికాడ, “తపతములు కల తామరపువ్వు తెల్లతామర అను [దవ్యములు మ్మూతమునందుగల దోషములను నివారించి మూ(తమును శ్ముభపరచును మూలము వృక్షౌదోనీ బ్ఞాదంద్ధా 9 దర్చేల(తి భకుతో బోలిరో వకోరాక్రాత్షి / మూ తం ఎరేచయే యురడ్లుం (దొవొపౌజు భేదళ్ళ్చు 4 (వతివదార్థము * వృక్షాదసీ =బదనిక, శ్వదంష్టైం == పల్లెరు, దర్భవాదర్భ, ఇత్కట వ=కామంచి గడ్డి, వనుక =శాకంబరి లవణము వళిర జ గజపిప్పళ్టు, కుశ జాకుశదర్భం కాళాఃడా రెల్లు గడ్డి గుం(దా =కాకివెదురుదర్భ భ్యదముస్తలు పాషాణభేదశ్చజకొలడవిండి (డిండికూర), మూ[(తమ్‌=మూ(_తమును విరచయేత్‌==విరేచనము జేయును, తాత్స్రరలము : బదనిక, పల్లేరు దర్భః కామంచిగడ్డి, కాక ౦బరి లవణము, గజపిప్పష్టం. కళ కాళ గడ్డియును, కాకివెదురు లేక భ్మదముస్తలు కొండపిండి అను నీ సపది (దవ్యములు ధారాళముగా మూతముశు బయటకు వెడలించును. బిశేవన్యాథ్యా . వశిరశబ్దమునకు (పొద్దు తిరుగుడు వుష్పము యొక్క వృక్ష మని చెప్పుదురు మూలము ; (దాక్షౌఒ౬ మలక ఛునర్జువ వృజ్చీవ దురాలభొ౬ భయాత్భృద్దాః కానం మంతి నళ్బంగీ తాములతీ కొంఖితాలీవ (చతివదార్థమయ .. (దాషా(దాక్ష పండ్డు ఆమలక =ఉశిరికాయ, పునర్నవ== ఎజ్జ గలిజేరు చృశ్చీవ = తెల్టగలిజేరు దురాలభా = దురదగొండి అభయావ=కరక్కాయ, కృష్ణాఃచపిప్పష్ట సశ్ళంగీ=కర్కాటక శృంగితో గూడి తామలకీ=నేల ఉఊశిరిక కంట కారీచజావాకుడును కాసమ్‌ 2 కాసము, ఘ్నంతి=ళమింవజేయును తాత్భర్యాము ద్రాక్షపండ్డు, ఉఊశిరికాయ ఎజ్జగలిజేరు తెల్లగలిజేరు దురద గొండి కరక్కాయ పిప్పళ్లు: కర్కాటకళ్ళంగి; నేలటశిరికః, వాకుడు అనునీపది (ద్రవ్యములు దగ్గును శమింపదేయును మూలమ్స చండాట్లు వోతన నళకటో తామలకీ పొంగు నురన జోవంత్యా / వువ్యురమూలైై లా ఒగడు నర్గోయం క్వాన్‌ కవమునాయ 4

రక్‌ అమహ్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము (వతివదార్థిము 2 చండవాదించెన ఆమ్రవేతసాపుల్లప్రబ్బలి శటీ=కచోర ములు తామలక్రీ= నేలఉసిరిక హించు= ఇంగువ సురస== తులసి జీవంత్యః = పాలకూర పుష్కరమూల =పుష్కరమూలము వలా=ఏలకులు అగరుకాఆగరు క్యాసశమనాయ = శ్వాసవ్యాధిని శమింపజేయటకొరక్కు ఆయమ్‌=ఈ వర్గః=సముదాయము తాత్సర్టూము... దింటెన, పుల్ల పబ్బలి కచోరములు, నేల ఉసిరిక ఇంగువ తులసి పాలకూర పుష్మరమూలము, వలకులు అగరు యను (దవ్యములు శ్వాసరోగమును హరించును థశావార్థము చండ శబ్దమునను కళ్లె చెట్టు అని కొందరు అర్ధము శంఖ మూలము (దొశొ వీలు వడూవలో మంజిద్దౌ నాొరైవా& వ్య్రలౌ వౌరాః 4 (లా చేతి గజో అయం జ్ఞూరన్యూ కమనాయ నిర్జిత్ట = త (వతివదార్థిము , [దా౩ =దాక్షపండ్లు; పీలు=వరగోగు వరూషక జచిట్టిత్య మంజిష్టా = మంజిస్టము సారివావానుగంధిపాల అమృతా=తిప్పతీగె పాదాః=చ్రిర్రవ్రాద్ర [త్రిఫలాచచాకరక్కాయ _ తానికాయ, ఊళిరిక య అయంగణః=ఈ [దవ్యసముదాయమ్రు జ్వరస్య= జ్వరముయొక్క శమనాయ జ కమింపజేయుట కొరకు, నిర్జిష్టః వాని్దేశించ్రల శ్వ వి తొత్సర్జ్టాయ = [దొక్షపండ్దు= వరగోగు, చిట్టిత మంజిష్టము సుగంధిప్రాల తిప్పతీగె చిరుబొద్ది కరక్యాయ* తాశకాయ ఊశిరాయ యమ్మ దప్యములు జర్రరమును శమింపజేయును మూలము * దాణీను భల్లా వడావో (వీయాల యనోవృట్ది శేఖ అదరౌణీ / (ము నాళనాని విద్వాద్‌ (దాకా ఖడ్డార నపా తాని 4 (వతివధార్థము ౯. దాడిమహదాడిమపండు. ఫల్లుకాబహ్మమేడి పండు ప్తర్ర వకజాచిట్టీత వండు (పియాల=చారపప్పు లేక మొట్టీపండు యవ = యవలు షషికవ ఆరువదినాళ్టు సంబావులు ఇమ =ాచెయికు, బదరాణి = రేగుపండ్డు (దాక్షవండ్హు, ఖరుక ఖర్జూర వండ్లతో, సహితాని = కూడినవై * [శమను పొగొట్టునవిగా విద్యాత్‌ =తెలియ్ల। నగును. తాత్సర్భూతు. దాడిమ వండ్రుం [(బహ్మమేడి పండ్లు, చిట్టీతపండ్లు, చారపప్ప యవలు షష్టిక ధాన్యము. చెలుకు రేగు పండ్దు (ద్రాక్ష పండ్లు ఖర్జూర పండ్డు శ్రవ్య [దవ్యములు [శమను (ఆలసటను) పొగొట్టును మూలము నద్భుతలా శోళీరం భుడులోత్సల కాంవా లతో బీద్యయ్‌ / శొళ్ళోల్భ్రి వలం భందన వేవ్‌ గఖో దాదా వోనోత్ళా* 2 నా

97 €వతినదార్థము : పద్మకవాపద్మకాష్టము. లాడా = వరికేలాల్పా ఉశీరంజవటి [వేష్త, మధుక= అతిమధురము, ఉత్పల=కలువ కారివావాసుగంధిపాల, శితాజళర్కర ఉదీచ్యమ్‌ = కురువేరు కాశ్మర్యవలమ్‌ =నేలగుమ్ముడుకాయ, చందనమ్‌ =చందన్వ్వ్సు, న వ గణఃడా తు వర్గము? దాహవోా=దాహము (మంటను)ను శమింపజేయనద్రిగ్య (పోక: = చెప్పబడినది. తాత్మ్రల్భామయ ; పద్మకాష్టము వరిపేలాలు. వట్టివేరు అఆతిమధురమ్షు, నబ కలువ సుగంధిపాల, శర్కుర. కురువేరు నేలగుమ్ముడుకాయ చందనము అన్ముదవ్యములు దాహమును (శరీరములో కలు%ు సంతాపమును) శమింపజేయను. మూలము సతనాలగరా గొడునచా ధాన్యూత భూతీత నీవ్ఫులీ వాల్యవ్య్య, ॥ తీతం కయమయంత్యా బిరాత్‌ స్కూనాతః నాగి మంథళ్చా 2 గ్రవతివదాలర్థమయు నత = (గంధితగరముు, నాగర =శ్రుంద్రి అగర్య =అగ్వర్య, వచా=వస ధాన్యకజ ధనియాలు, భూతీక =క&ఓమము పిప్పలీ =పిప్పష్ట వ్యాఘ్యః। == వాకుడు సోనాకఃనా పెద్దమాను. లేక దుందిలము సొగ్నిమంథశ్చవాకూర నెల్దితోను గూడ్మ అచిరాత్‌ =తొందరగా, శీతమ్‌ = శీతమును శమయంతి=ళమింపజేయుకు. తాత్స్రరల్భము + బలగంధితగరముం శుంర్తి అగరు వస్క ధనియాలు, ఓమము" పిప్పష్ట వాకుడు, పెద్దమాను కూరనెల్హియను (ద్రవ్యములు శ్మీఘముగా చలిని శమింప జేయును. ఎిలోవవ్యూ ఖ్యా ._ వ్యాఘ శబ్దమునకు కానుగ చెట్టు ఆని అర్థము కలదు. మూలము. అందుకొ (₹వీయాల శీజత న్‌ చ్భదొ ఖదిలొ తోదోర్‌ బదోరాజీ / అలిమేదో వాజవికర్హే కవభళ్యోదొర కయనాని 2 ళా లి (వతివదార్జము తిందుక = తుమికిపండు, (వియాల =సారవప్పు వీజకవ= వేగిన (వచ్చమద్ది) నప్తచ్చద జ ఏడాకులపొన్న, ఖదిరజాచల్మడ్ర కదరజతెల్లచం్యడ బదరాణి = రేగుపండు, అరిమేద=కంపుచం డ, వాజికర్టే= ఏపిచెట్టు కకుభశ్చవామద్ది, ఉదర్ద శమనాని = ఉదర్జ్దమను దరుదులను శమింవజేయు (దవ్యములు తాత్సృర్భుము 2 తుమికి పండు సారపప్పు వేగిన, ఏడాకులపొన్న, చండ, తెల్పి చండ రేగుపండ్డు: కంపుచర్యడ ఏపిచెట్టు మద్ది అనుద్రవ్యములు ఉదర్దము యొక్క చరుదులన్ను శమింపజేయును మూ దా అ లము. కాఠోల్యోలా సేవ్యూం శిదిడ్థికే ాలివ్ఫుళ్ళి వర్హ్మేచ / భ్బంత్యూం గ్‌యర్డ మబిరాచ్భందనో మధు కొడునమూరంచ 2 (7)

9ం్రి అషొంగ నం(గహ వ్యాఖ్యానము €తతివదార్థ్‌ము * _ కాకోలీ=కాకోలి, వలా = వలకులు కేవ్యమ్‌ == వట్లివేరు ట్‌ వ్‌ నిదిగ్ది కే=ములుక వాకుడు, శాలిపృళ్నిపర్యేచ = ముయాాకు పొన్న, కొలాకుపొన్న, చందనవాచందనము మధుకౌచఅతి మధురమ్‌ రుచూకంచ=ఆముదమును, అచిరాత్‌=శీ ఘు ముగా, అంగమర్థమ్‌ = ఒడలి నొప్పులను: ఘ్నంతి=శమింపజేయును తాత్స్రర్భాయు కాకోలి ఏలకులు, వట్టివేరు ములుక వాకుడు, ముయ్యాక్షు పొన్న కోలాకుపొన్న చందనము అతిమధురము, ఆముదము అనునీ దవ్యవర్లము ఒడలి ౮ ళ్‌ నొప్పులను శీఘముగా శమింపజేయును. మూలము దోవ్యుత మయంచావొదో గంజీరం నాజిగంధద మద తూలవ్‌ తమయతి నవంచతోలం బోథం దళమయాూల మాథత్యూంబో 4 గండీరమ్‌ =సము[దపు కరుగు సాజగంధమ్‌ డా అజమోదముతో గూడి సపంచకోలమ్‌ == పంచకోలము (పిప్పళ్లు మోడి చవ్యము చ్మితమూలము సంరఠి) తో గూడియున్స శూలమ్‌ = శూలరోగమును శమయతి = శమింపజేయును. తాత్స్రర్భ్థూాయు 2 వాము మిరియములు బిలక్యర నమ్ముదప్పు నుర్వగ్వ. ఆజ ఈ జు గ్‌ ం మోదము విప్పట్ట మోడి, చవ్యము, చితమూలము శుంరి అనునీ [దవ్యములు కూలవ్యాధిని నివారించును. ఫొన్న 'పెద్దములక వాకుడు పల్లేరు యను లఘుపంచ మూలముకు మాశేడ్హ్ర నెలి నేర్పడిన దశమూలము శోఫమ్‌=ళోవయను రోగమును ఆఢ్యంచ = ఊరుస్త ౦భమ్సక్స వ్రాత్ర అయుటి స న! వ్యాధిని, శమయతి=శమింపజేయును తాత్బృర్భూము దళమూల (ద్రవ్యములు శోఫ రోగమును ఆఢ్యవాతమ్సును శమింపజేయును మూలము యదు భుడుకలావి గ్లైరత భలనీ మోచరనవ్యుల్‌ తపౌలాని నంస్థావయంతి డధిర డటాలంచ నలర్కోరోం రో(భచ్‌ 7 (వతినడార్థయు ; మధు = తేనె, మధుక = అతిమధురము లాజ = వరివేలాఖ్క, గ్ల రిక =కాలిరాయి (జాజు) ఫలినీ = (యేంఖణము మోచరస = బూరుగుబంక మృత్‌ కపాలాని జ కుండ పెంకులు రుధిరమ్‌ =కుంకుమపువ్వు సళర్కరమ్‌ = శర్క_రతో (్య్లాడ్ష్య ర్మోధంచ = లొద్దుగయును రుధిరమ్‌ = రక్తమును సంస్థాపయంతి =నిలుపును. తాత్ధర్థుత్తు “ శ్రేని అతిమధురము వరిపేలాలు. జొజు (శ్చేధ్య్యము

99 బూరుగుబంక, కుండ'పెంకు కుంకుమపువ్వు, శరగ్రారం లొడ్డుగ అనునీ దవ్యములు రక్త మును ఇృభపరిచి నిలుపును మూలము : 2లేలంనాలు త్‌బ్బ్రల మాభలనా ళలోతి వద్ధుళ లిలిషవ్‌

స్థావయికి నోదొనాముభ నవాతుంగో తోదొంవి బిడులంచ 4 (వతివదార్థము . అధ=తదుపరి జై ల వాళిలాజిత్తు ఏలవాలుక జు కూతురు బుడుమ.. లేక కురువేరు, కట్ఫల = కాయఫలముః మోచరస వా బూరుగుబంక ఆక్లోక్రజ అళోకము. పద్మకశావద్మకాష్టము శిరీషమ్‌ = దిరిశెన? సహతుంగ జ నాగకేసరములతో, కదంబాకడిమిచెట్టతో గూడిన, విదులంచ= పేము (,పబ్బల్సి తోను వేదానాంావేదనను, స్థాపయతి==నివారించును తాత్సృర్థాము శిలాజిత్తు: కూతురుబుడు మః కాయఫలము: బూరుగుబంక, అశోకము.. పద్మకాష్ట్రము, దిరికెన, నాగకేసరములు: కడిమిచెట్టు 'పేము అను (ద్రవ్యములు శరీరమున కలు వేదనలను శమింపజేసి సుఖమును చేకూర్చును మూలము శై శరా పొంగు చోరకథలం కవొబోత రోపొడీ వయఃస్థా కి పు వ్రూత్భూరి వేదో జఖోలా గోలాయీ వచొళ్ళు నండ్దాదాః బౌ (వతివదార్థము కైఢర్య == కాయఫలము, హింగుకాఇఖంగువ చోరకవాగడ్డి దవనము పలంకషవగుగ్గిలము అశోక రోహిజీ =కటుకరోపిణిః వయఃస్థా=సరస్వతి ఆకు పూత్యర్థిమేదః = కంపుచం్యడ _ జబిలా=జటామాంసి గోలామీ == తెల్టనిగరికు వచాళ్చవా వసయుకుః సంజ్ఞాదాః వాసం జ్ఞను కలుగజేయు [దవ్యములు తాల్బ్రర్హూయు = కాయఫలము ఇంగువ గడ్డి దవనము గుగ్గిలము కటుక రోహిణీ, సరస్వతి యాకు కంపుచం[డ జటామాంసి? తెల్టగరిక+ వస యనుసీ (ద్రవ్యములు సంజ్ఞను క లుగజీయును చూలము ఐం(దజీ దూర్చామోత్లూ విష్టూత్సేనా వ్యాధా వొవొజరిట్లై (భావ్మ్యా నవాబ్యావుత్నీ భతొవర్టాస్థావ యేద్దర్భత్‌ ౫ అమోఘా ౯ కలిగొట్టు విశ్వ క్సేనా ఉ వారాహికందము: వ్యధా=డిసిరకాయ శివా కాకర క్కాయ, అరిష్టాావేప (వాహ్మాాసరస్వతి ఆకు సవాట్యపుష్పి=పచ్చముత్తవ వులుగము, ట్‌ శతావరీజపిలిపీచర, గర్భమ్‌ = గర్భమును ఆస్థాపయేళ్‌ =స్థాపించును వా తాత్స్రర్ధూయు ఏలకులు దూర్వ కలిగొట్టు వారాహికందము ఉసిరికాయ, కరక్కాయ వేపు సరస్వతీయాకు పచ్చముత్తవ పులుగము, పిల్లిపీచర అను [ద్రవ్యములు సంతాన ప్రత్రింధక దోషములను నివారించి గర్భధారణముగునట్లు జేయును

100 అమ్టైంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ఎశేవవ్యాఖ్యా.... చరకసంహిత స్యూతస్థానము. నాల్లవ అధ్యాయమున వెళ్టి పాపర, వల్దారి ((బాహ్మ్రి ఆకు గజిక తెల్పగజిక లక్ష్మణపంజి తిప్పతీగ్కె కరక్కాయ వేము, ముత్తవ పులగము (సేంఖణము: అను పది [దవ్యములు సంతాన వదములుగ చెప్ప బడినవి. మూలము అవ్ముతా వథాా ధా/తీ వీవంతీ (శేయనీ న్లిరాయు శ్రా మత్టూకవర్ల్యం తలనొ శ్ఞానయతి శ్రనర్శవాచ వయః 4 ణి ళా ళు (వతివదార్థము 2 అమృతా = తిప్పతీగ పధ్యా=కరకా్యాయ ధ్యాతీ = ఉసిరిక కాయ, జీవంతీ=పాలకూర [శేయసీవాగజపిప్పళ్ళు స్థిరా=ముయ్యాకుపొన్నతో, యృక్రా= గూడిన కొలపొన్న _మండూకపర్డీ=సరస్వతి ఆకు అతిరసా =పిల్లిపీచర పుళర్నవాచ= గలిజేరుయును వయఃజవయస్సును స్థాపయతిస్థిరపరచును తాత్స్రర్రాము తిప్పతీగె కరక్కాయ ఉసిరికాయ, పాలకూరా గజవిప్పలి, ముయ్యాకుపొన్న కొాలాకుపోన్న నరస్వతి ఆకు, పిల్లిపీచర గలిజేరు అక్ష (దవ్గములు వః శరీరమును ధృఢపరిచి వయస్సును స్థిరపరుచును మూలము * ఇతి నానాబిదో న్యాభి బిచూతార్థ ముదావ్యాతాః థతౌగా రోగాతరవలాల్‌ కల్పడేక్తాన్‌ యథాయధన్‌ 4 (వతివదార్థము... ఇతి = ఈ విధముః నానావిధ = అనేక విధములచ్య ధి విఘాతార్థమ్‌ క వ్యాధులను శమింపజేయుట కొరకు, యోగః యోగములు ఉదాహృతాః= చెప్పభడినవి, రోగాతురవళాత్‌ =రోగముయొక్క- పరిస్థితి ననుసరించి తాన్‌ =ల్రట్ర యోగ ములను యథాయథమ్‌ = ఆవశ్యకత ననుసరించి కల్పయేత్‌ "కల్పన చేయవలెక్స టి తాతత్తుము.... అనేక విధములగు వ్యాధులను దృష్టియందుందుక్ర్న బ్య శమింపజేయటకు ఉపయోగపడు మహాకషాయములు. చెప్పబడినవి ర్రోగ్వ్య్య్యా క్లో | శుపఫారముగ కషాయముకు ఉపయో రోగి పరిస్థితిని బాగుగ గమనించి ఆవశ్యకతామునారయిః | గించనన్వనృ ఎళేవవ్యాఖ్టూ * సంచయ (పకోపాది వ్యాధ్యవస్థంను సత్వమృు, సాత్మ్య్వ్పు దేశము కాలము మొదలగు వరిస్థితులకు గమనించి జాగరూకతతో రోగాకసార్న్య, కషాయములను ఉపయోగించిన రోగములు శమించును వై ద్యునకు కీర్తి (వతిక్షలు లభించును గ కలీలేఖి నానాత్మకమగు వ్యాభులను శమింపజేయుటకు కషాయ [(ప్రయోగ్బృల్ప చెప్పబడినవి. వ్యాధి ననుసరించి అనేక [పయోగములను కలిపించి ఉప మోగించనగృన్స ఇతీందు విరచితాయాం అష్టాంగ నంయ్యగహ శశిలేఖాఖ్య వ్యాఖ్యాయాం పంచదకో ఒధ్యాయః లకే. స పంచదకో ఒధ్యాయః

కళ్ళే అషహ్టౌంగ సంగొహ వ్యాఖ్యానము పదియాజణవ అధ్యాయము మూలము. అధాతో వివిదగత నంగ్రవా భుద్వాయం వ్యాఖ్యా స్వామం 4 ఇతి వొన్కావు ర్మాతోయాదయో మవార్షయః 2 ఓవళివదార్థము అథజపిమ్మట, అతః= అందువలన చివిధగణనం్యగవాంజా వివిధగణ నం్యగ్రహమను అధ్యాయమ్‌ = అధ్యాయమును వ్యాఖ్యాస్యామః =వివరించెదను ఇతిహవాఇదేవిధముగ ఆ్యతేయాదయః = ఆ తేయడు మొదలగు మహార్షయః మహర్షులు ఆహురస్మ జచెప్పిరి తొబ్బిర్యొయు మవొకపాయ సంగహమను అధ్యాయము. చెప్పిన పిదప వివిధగణ సం్యగహమను అధ్యాయమును ఆతేయడు మొదలగు మనార్షులు నుడివిన విధ ముగా వివరించెదము కలలేఖ పూర్వాధ్యాయమునందు అసాధారణమగు మవాకషాయముల వర్ణ నమునుచేసి (పస్తుత అధ్యాయమున సాధారణములగు. వివిధ (దవ్యములమొక్క గణమును నిర్దేశంచుచున్నాడు చి మూలము ఎదాదొ వంచాంగుల బ్బ్రళ్ళీతాలీ వ్భ్రజ్చీబో దోనావజ్టాయ తార్చ వర్ణ ద్య వంచయూలతో అమువీననావ్నం తొండూతరీ గోవనుతా (తివాదీ 4 ఎదార్యాదొ రయం వ్యాద్యోూ జృంవాణతో వాతవి త్తవో / బోవ తల్యాంగో మర్దోర్ణ వ్యాన తాన భూరోగి డు? ,(వళివదార్థము... విదారి జు నేలగుమ్ముడు పంచాంగుల = ఆముదమ్కు వృళశ్ళి కాలీ= తేలుకొండి చెట్టు వృశ్ళ్చీవ = గలిజేరు దేవాహ్వయ== దేవదారు, వూర్చపర్యః ఇ అడివి 'పెనర. క్రారుమినుము లముజీవసాఖ్యే = లఘపంచమూలము, జీవన పంచమూలములను పేరుగల ద్వే రెండు పంచమూలే= వంచ మూలయులు కండూకరీ= దూలగోవిలు గోప సుతాజాన్వ భృర్ధిషప్తాల (తీపాదీ=హంసపాద్ది ఇయం వాఇట్టి విదార్యాది=విదారి మొదలుగా గల గణః= ద్రవ్యనముదాయము, హృద్యః = హృదయమునకు హితకరము బృంహణః 22 బలకరము.. వ్రాత్రప్రిత్తహ ౫ చాత వీత్తములను శమింపజేయనదియను శో శృాకేలప్రమ్ము గురి వా గుల్మచ్చును అం 1మర్థవాడ్షల్రి నొప్పులను, ఊర్థ్వళ్యాస్ట్‌ కో ల్‌ ్రససతతానై ఏ కౌలు (దగ్గర) పహూరః = శ మింపబేయకు ట్‌ న వ. న్‌ యం. శ న. వ్‌ బు వెల లక సల " లో

10డ్తి ఆహ్హీాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము తాత)రంమయు 2 నేలగుమ్ముడు, ఆముదము తేలుకొండి చెట్లు, గలిజేరు, దేవ నీ ల్‌ త్రి టబ వొ దారు, ఆడవి పెసర, లమఘుపంచమూలము జీవన పంచమూలము, దూలగోవిల, సుగంధిపాల, హంసపాదియను [దవ్యములను విదారి గణమందురు విదారీగణము హృదయమునకు బలము నిచ్చును శరీరమునకు పుష్టిని కలిగించును ళరీరమును బలియజేయుకు. వాత పిత్తములను శమింపజేయును రాజయక్ష్మః గుల్మము అంగమర్దము, క్వాస, కాసయను వ్యాధులను హరించును. భలిలేఖ ఎ విదారిగణము హృద్యత్వాది గుణము కలిగియున్నది ఎిశేవవ్యాఖ్య * దేవాహ్వాయ శబ్దమునకు సహదేవి, విక్వుదేవియన హేమా(ది అర్థమును (వానెను ముయ్యాకుపొన్న కొలాకుపొన్న, ములుక వాకుడు? పల్లేరు లఘు పంచమూల మనబడును జబీవకము బుషభకమ., పాలకూర పిల్లిపీచర, కాక్రోలియను [దవ్యములు జీనన పంచమూల మనబడును మూలము... నారి వోళీర కాళ్ళుర్టూ మదూతో బిలిరాద్భుయతు + యట్దీ నడావకం వాంతి దావా టిత్తా్యన త్‌ గదాన్‌ 4 (వతివదార్థము ౯ సారివాజా సుగంధిపాల ఉశీర == వట్టి వేళ్ళు, కాశ్మర్య జ పెగ్గమ్ముడు మధూక =ఇప్ప శిశిరాద్వయమ్‌ = తెల్ల చందనము ఎర చందనపు, శ్యాష్టి = అత్తీమధురము: పరూషకమ్‌ జచిట్టీత దాహ మంటను? పిత్తాస = రతక్తపిత్తమును త్ర్రక్షాఎ అదు చాహ ఠి ల వ దప్పిక యనుః గదాన్‌=రోగములను హంతెోహారించును తాత్పృర్యూమయు సుగంధిపాల వట్టివేచ్ళ పెగ్గుమ్ముడు, ఇప్ప, తెల్లచంవ్య్వ ఎజ్జ చఇదనము, అతీమధురము: బిట్టితయను (ద్రవ్యములను సారివాది “ణమందురు సౌరివాది గణము మంటను రక్తవిత్తమును దప్పికయను వ్యాధులను శమింపజేయ్స్య ల్‌లిలోల శారివాది గణము దావోదిరో “ములకు కమింపజేయును మూలము వ వద్ధుత త్రం(జీ చృడ్ధి తగర్థయఃల బృెంగ్రామ్యతా దళ వోవోశీయ నంవ్ర్యా ॥ ననా తరాష్మ్యం అతీరోడా వ్‌్త్తం (వీజనో ఉ్బింవాణా జోవనీయు వ్యా శ (ఉతినదార్థము పద్మక = పగ్ముకాష్టము, పుండీ=పౌం్యడమనబడ్చు నామాల చెలుకు వృద్ధి = వృద్ధి తుగ = వెదురుప్పు (తవాక్షీరి బుద్ధయః = బుద్ధి కృంగీ = పది [ద్రవ్యముల ను, న్తన్యకరాః=చనుబాలను వృద్ధిపొందిందను ఈరణ పిత్తమ్‌ = వాతి మున్తు, ఫ్లైత్తమును: ఘ్నంతి= హరించును: (పీఐనవాతృప్తిని కలిగించును: బృంవ్షాబ= పుష్టిని కలిగించును: "&ీ వస్తా ఆయువును పెంపొందించును వృష్యాఃజాస్మకమున్స వృద్ది ఢి నొండించును

103 తొత్సర్యూమయు , పద్మకాష్టము పైం్యడమను చేజుకు వృద్ధి, తవాక్షీర్కి బుద్ధిః కర్కాటకళ్ళంగి తిప్పతీగె, జీవనీయ గణమునందుగల పది (దవ్యములున్ను వీటినన్నింటిని పద్మకాది గణమందురు పద్మకాది గణము చనుబాలను వృద్ధి నౌందించును. వాతపిత్త ములను శమింపజేయును తృప్తిని బలమును, ఆయువును? చ్యకమును వృద్ధినొందించును ఎళలేవవ్యూాఖ్యా జీవకము బుషభకము, కాకోలిః తశ్మీరకాకోలి మేద, మహి మేద: ముద్గపర్డి మాషపర్డి జీవంతి మధుకము యను పది _దవ్యములు శీవనీయనులను సంజచే వ్యవహరింపబడుచున్నవి లై మూలము ఎరూవకం వరా /(దాక్షౌ కట్‌ ఫలం కతకాళలవ్‌ రావాన్వూం దాణీమం కొతొం తృణ్యూ(తాముయ నాల్‌ టిల్‌ (వతివదార్థము. పరూవకమ్‌ = చిట్టీత వరా (తిఫలములు (కరక్కాయ, తానికాయ ఉఊశిరికాయ): (దాక్ష పండ్డు కట్‌ఫలమ్‌=కొయఫలము, కతకాతివలమ్‌ = చిల్టగింజ రాశాహ్వమ్‌= రేల దాడిమమ్‌*దాడిమ కాకమ్‌ో టేకుబెట్టు )విత్తనములు తృడ్‌ కె దప్పిక మూూతామయ = మూ[తవ్యాధులను వాత డెవాతముము జిత్‌ = జయించును (శమింవజేయును) తాత్బ్రత్యుమయు.. చిట్టీత కరక్కాయ తానికాయ ఊసిరికాయ (దాక్షవంద్హు కాయఫలము బిల్దగింజ రేల, దానిమ్మ: టేకువిత్తనములు యను (ద్రవ్యములు పరూషకాది గణ మనబడును పరూషకాది గణముదప్పికను మూ[తవ్యాధులను ఎవాతమును శమింప జేయును మూలము అంశినం థలినీ మూంనీ వద్యోోత్భల రనొంశినడ్‌ వైలా మదుక నాగావర్టాం బిషౌం తర్జావావ్‌త్త నుత్‌ ౮ (వతివదార్థ్‌ము అంజనమ్‌ = (సోతోంజనము (సౌవీరాంజనము) ఫలినీ = (యేంఖణముః మాంసీ = జటామాంసి, పద్మ = కమలము, ఉత్పలకాకలువ రసాంజనమ్‌= రసాంజనము. నైలా = ఏలకులతో గూడిన మధుక = అతిమధురము నాగాహ్వమ్‌ = నాగ కేసరములు విష = విషమును అంతర్జాహ = అంతర్జాహమును పిత్త =ాపిత్త మును, నుత = శమింపజేయును తాత్సృర్భామయు సౌవీరాంజనము ,_పేంఖణము జటామాంసి కమలము కలువ రసహింజనము ఏలకులు అతిమధురము నాగకేసరములు అను దవ్యములు అంజనాది గణ మనబడును అంజనాది గణము విషమును అంతర్జాహమును, పిత్తమును శమింపజేయును మూలము. వటోల శతమురలోపాణీ చందనం మధ్యునవ గుడూబీ వ్లాలోన్టతట్‌/ నివాంలి తథవిత్త వద జ్వారాన్‌ ఎవం నమమధో చత్మం తామలాత్‌/

4104 అష్టాంగ నం(గహ వ్యాఖ్యానము [వతివదార్థము = పటోల == చేదుపోట్ల కటురోహిణీ == కటుకరోపాణి, చందనమ్‌ = చందనము, మధు(సవ = చాగు గుడూచి == తిప్పతీగె పారా =చిరుబొద్దితో, అన్వితమ్‌ = కూడినదై, కఫ = కఫము పిత్త = పిత్తమును కుష్ట = కుష్టమును జ్వరాన్‌ == కామలామ్‌ == కామలను నిహంతి = నశింపజేయును తాత్సృర్యాయు - _ చేదుపొట్ల కటుకరోహిణి, చందనము చాగ తిప్పతీగె చిరు బొద్ధియను (దవ్యములు పటోలాది గణమనబడును పటోలాది గణము= కవముకు పితమును, కుష్తమును, జరమును విషమును వాంతిని అరుచిని కామలము ళమింపజేయున్సు లే ఇీ మూలము : గుడూబీ వద్భుకారిత్త ధార్యాలాల త్త చందనత్‌ విత్ళ ల్లేవ్టుద్దారో చ్భ్భల్డి దావాత్భత్దౌచ్ళు మగ్భృత్భ త్‌ 4 [వతివదార్థము గుడూచబీ = తిప్పతీగె. పద్మక = పద్మకాష్ట్రము అరిస్త == అలో వొ ౧ వేప, ధాన్యకా = ధనియాలు రక్తచందనమ్‌ = ఎజ్జచందనము పిత్త = విత్తముచ్సు శ్రేష్మ = క్రఫమును. జ్వర = జ్వరమును చృర్ధి * వమనమును దాహ ౫ మంటను తృష్టా = శ వ దప్పికను ఘ్నమ్‌ = నశింపజేయును అగ్నికృత్‌ = జరరాగ్నిని వృద్ధిపొందించుక్స తాతార్టూము * తిప్పతీగె పద్మకాష్ట్రముః వేప ధనియాలు రక్ష చ్ర్వ్వ్య్య్బు యనునవి గుడూచ్యాదిగణము గుడూబ్యాడిగణము పిత్తమును కఫములు జరమును వమనమును మంటను దప్పికను శమింపజేయును జరరాగ్నిని దీపింపజేయున్సు మూలము ఆర గ్వధేంగదయ వవొవిలితాతతిక్రా నింభావ్యతా ముదురన్యాన్వ్వ్యబ్య్యక్ష సారా భూబింలనై ల్య్‌ ల్‌ నఖోల తోరండి యగ్భుం నవ చ్భదాత్చి నుఖవీవల భాణమోంటౌలల ఆలగ్భూడాదిర్జియతి చ్భృర్థి వట్ట ఎవం రాక్‌ కథం తండూం (వవేవాంబో దుష్ద (వ ణివిలోదనబోత॥ [వళివదార్థము ఆరగ్యధ వా 'డేల, ఇం[దయవ దా కొడికపాల విత్తనములు పాటలి =కలిగొట్లు లేక వంత దూతియను సులాబి కొకతిక్తా = కామంచి చెట్టు ని == బ్‌ ల ల ం వేవ అమృతా = తిప్పతీగె, మధురసా = చాగ సువవృష = వికంకతః (కాం గేసవ్రెట్ట్ర, జో, న లట పారాః కాచిరుబొద్ది భ్రూనింబ = నేలవేము. నైర్యక = ములుగోరంట పటోల = చేద పొట్టు, కరంజ యుగ్మ = కానుగ, పూతికరంజము. సవృచ్చద = ఏడాకులపొన్న ఆన్న ల్ని ఓ నా. అడ షల చిితమూలము, నుషవీ = కాకరకాయ లేక నల్లజిలకర ఫల = _తిఫలములు కరక్కాయ, తానికాయ, ఉశిరికాయ): బాణ = నల్లని పువ్వుల ములుగొరింట ఘోంటాః = స్రే్య ల్రేక్ర పోక కాయ, ఆరగ్వధోథిః =ఆరగ్వధాది గణము ఛద్ది = వమనమును: కుష్టు ఇ కష్టమును, విష జు విష్వఘును జ్వరాన్‌ = జ్వరముఐనుః కథమ్‌ = కఫహుకు, కండూమ్‌ =ద్వుర్రదను

105 (గజ్జీన) [ప్రమేహమ్‌చ = (పమేహమును జయతి” జయించును (శమింపజేయును), దుష్ట (వణవిశోధనః = దుష్టమైన వణములను వ్యృభపరచును తొత్ఫర్యూము... రేల కొడిళవిత్తులు కలిగొట్టు కామంచి చెట్టు వేప తిప్పతీగె చాగ కాంథడేగుచెట్టు చిరుబౌద్ది నేలవేము నులుగోరింట చేదుపొట్ట కానుగ పూతికరంజము ఏడాకులపొన్న చ్మితమూ౯లము కాకర కరక్కాయ తాడికాయ ఉసిరికాయ నల్లపూల ములుగోరింటు రేగు అను దవ్యములు ఆరగ్వధాొది గణమనబడును ఆరగ్వధాది గణము వమనమును, కుష్టమును విషమును? జ్వరమును కఫమునుః దురదను [వమేహమును శమింపజేయును, దుష్ట్రవణములను శుభపరచును మూలము అశనో తినళకీర్ణ శ్వేతనావా(నితర్యా న ఖటిరో కోదోర ఖభంజీ తింలిపామేవ బృంగ్యాః (తిహిమతాల సిలాలొ వోలంగతళాకో లాలా భవ్యళముక కలింగ ఛాగతర్డాళ్టుతర్జాంల (నతివదార్థము... ఆసన = పచ్చమద్ది (వేగిన) తినిళ = నెమ్మిచెట్టు భూర్ణ = భుజప్యతవృకము శ్యేతవాహ ౭ మద్ది, _వకీరాక్రః = పూతికరంఎము ఖదిర = చండ కదరకాతెళ్టచండ భండీ = దిరిశన లేక తెల్లతెగడ, శింశిపా = ఇరుసకు (జిట్టిరేగు) మేషళ్ళంగ్యః = దుషుపుతీగె (తిహామః= మూడు: ధములగు చందనములు (రక్త చందనము లబ గోపిచందనము, మంచి గంధము) తాల లాడీచెట్టు పలాశా= మోదుగచెట్టు జోంగకః = కృష్ణాగరు శాకనా టేకుచెట్టు కాలౌ = ఏపిచెట్టు ధవజధవ వృక్షము: _కముక = పోకకాయ కలింగ ్జ కొడి” విత్తులు[ఇయ్యదయవలు) ఛాగకర్ణ ౨ పడ్డ వృక్షము, అశళ్వక ర్హాః= గర్జనచెట్టు యననవి అసనాది గణమనబడును మూలము అననాది త్రూవాయ కోళ్ళి (ల య! తభ (ీటీబ్‌ పొండు రోగం (వమేవాంచ మేదోబో వనిబిర్హ్‌ ణః ౯ (వతివదార్థము.. శ్వితకుష్ణ= శ్వేత కుస్టమును కథ = శ్రేష్మమును [కిమీన్‌ = కమి రోగమును పాండురోగమ్‌ పాండు రోగమును; (వమేహంచ = (ప్రమేహమును, విజయతే = శమింపజేయును. మేదోదోషనిబర్హణః = మేదన్సుతో కలుగు స్థూలతను నివారించును తొత్సర్య్థాము. పచ్చమద్ది నేమిచెట్టు భుజప్మతివృక్షము: మద్ది పూతి కరంజము చండ తెల్టిచం్యడ దిరిశనచెట్టు ఇరుగుడు చెట్టు దుష్టుపుతీగె రిక్తచందనము గోపిచందనము "మంచి గంధము. తాడి చెట్టు మోదుగ కృష్ణాగరు టేకుచెట్టు ఏపిచెట్టు ట్‌ లిక ట ఠి ధవవృక్ష ప, పోకకాయ.. కొడిశ విత్తనములు నర్జవృక్షము గిర్జనచెట్టయను ఆసనాది గణము శ్వేత్రకృష్ణమును.. శ్రేష్మమును. కృమిరోగమును.. పొండురోగమును. (ప్రమేహమును మేదో వికారములను ఏవారించును

106 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము మూలను హు. సై రేయళ యగ్య తతావరీ దొవాొణ వోరిథి బిల్చూ వివాజోరాంా ద్దాజ్బృవాతీ ద్దంఠరలండా జియాద్భాయ శివాల వావ దర్భాడు దొతరాం 2 వరజాది కథం వేదో ముందాగ్మ్యత్సం నియచ్చలి అభ్యూనాతం £రం తాలం తల్యుం చాంతః నవి(దోధవ్‌ 4 (వతివదార్థమయు... వరణ =డిలిమిరి చెట్టు వైరకయుగ్మ = నట్ట పువ్వుం కోరింట, ములు గోరింట శతావరీ =పిల్లిపీచర దహన=చ్మితమూలము; మోరట =చాగ్య బిల్వ = మారేడు, విషాణికాః=కర్కా.టక శృంగి ద్విబృహతీ=వాకుడు, నేలములుక్క ద్వికరంజ= కానుగ పూతికిరంజము జ యాద్వుయ = నెల్లి? చిన్ననెల్లి (తర్కారీ) బహంల పల్లవ = చిన్న కరక్కాయలు (బాలహరీతకీ): దర్భ =దర్భ రుజాకరాఃవాహిఎతాలము (గిరికా తా చెట్టు), ఇట్ట, బి న ఆట ట వరణాడిః =వరణాదిగణము, కవమ్‌ =శ్రేష్మమునుః మేదః=ామేదోధాతువును, మందాగ్ని త్వమ్‌ = అగ్నిమా౨ద్యోమును ఆఢ్యవాతమ్‌ == ఊరు_స్రంభ వాతరోగ మును శిర్యళ్లూలక్స) శిరఃకూలమును. గుర్మమ్‌ = సుల్మరోగమును. అంతర్వు దధించ = ఖంతర్వి దధిని నియచ్చతి= నశింపజేయును తాత్సృర్యము , ఉలిమి? చెట్టు నల్లపువ్వుల గోరింట ములుగోరింట పిల్లిపీదర ఛా చ్మితమూలము. చాగ మారేడు. కరాగటకళ్ళంగి నేలములక వాకుడు కాన్సగ జ్యా కరంజము, నెల్లి చిన్న నెల్లి, లేతకరక్యా-యాలు దర్భ, హింతాలముయనునవి సర్రల్హ్వా గణమనబడును వరణాది గణము కఫమును మేదోవికారమును అగ్నిమాంద్యమృర్ప ఆఢథ్య మూలము. ఊవకను తకం పొండకొనీన బాయ మైందవత్‌/ నలావజీ తుళ్ళి యల వేదొొతలా వవాశ 4 (వతివదార్థము... ఊషకఈః = బొద్భిదలవణము తుళ్ళకమ్‌ = మైంక్చజ్ఞు జా 4 న నే లవణము సశిలాజితు= శిలాజితుతో గూడి కృ(చృళ మూ తకృచృమును అళ్మ=ఆ్య్మ్యన్స గుల్మ జగుల్మమును, మేదః= మేదోధాతువును కఫా పహమ్‌ = కఫమును హరించ్వన్స తాత్ప్చోర్భూము 2 జొద్భిదలవణము మైలతుళ్టము ఇంగువ ధాతుకాస్సీస్స్స పాంపకాసీసము: నైంధవలవణముః శిలాజిత్తు యను (ద్రవ్యములు ఊషకాది గణ మనబడ్సున్స ఊవకాది గణము మూ[తకృచృమును అళ్మరినిః గుల్మమును మేగోధాతువుకు కఫక్షన్స హరించుకు మూలము బీరతరోజరజితో నలగంరే మౌరట్‌ భుంటుత నైరో యగ్య్భుత్‌ మన్నత మండిరి తరాల వ్యతా మయూగ్రత బిరేత తలోదోళతోళ్ళ 4 వాతో వర్లోబీరతరాద్యోో యం వాంతి నాలో కృతాన్‌ గదాన్‌ / ల్‌ అళ్యురి భర్యరా యమ్యూత తృ(చ్చా మూాతదశానార౭4

167 (వతివదార్థము _ వీరతర= వెణుతురు అరణీక = నెల్లి నల = జటామాంసి గుంరేజు కాకి వెదురు, మోరట జ చాగ.. టుంటుక = పెద్దమాను, పైవకయుగ్మమ్‌ = నల్టపువ్వుల గోరిట ములుగోరింట ముస్తక = తుంగషుస్తలు మంజరి =గ ంధతులసి కర్క_పష్మతా = చెలుకు మూ(త్రవిరీచనకరముల1ః దశ = పడద్రవ్యములు (బదనిక, పల్దెరు దర్భ కామంచి గడ్డి రోమకలవణము గజపిప్పళ్ణు కుశు దర్శః రెల్టుగడ్డి కిక్కాసగడ్డి: కొండవిండి)ి ఆయం వీర తరాద్యః= ఈ వీరతరాది. వర్గః = గణము. వాతకృతృ్ళాజు వాతముచే కలుగు గదాన్‌ =వ్యాధులనుః అశ్మరీ= అశ్మరిని శర్కూరా =శర్క-ర (సీకతా) మూ(తకృచ్చ =మ్మూత కృచ్చమును, ఆఘాత = మూతాఘాతమును రుజాహరః =వ్యాధులను శమింపజేయును తాత్సల్యూమయు.... వెబుతురు నెల్లి, జటామాంసి కాకివెదురు చాశ, పెద్దమాను: శల్పపువ్వులగోరింట ములుగోరంట తుంగముస్తలు. తులసి చెజలుకు మూత విరేచనమునకు ఉపయోగపడు పది [దవ్యములు వీటిని వీరతరాది గణమందురు. వీరతరాది గణము వాత, వ్యాధులను అళ్మరిని, శర్కరను, మ్యూతకృచ్చమును మ్యూతఘాతమును నివారించును మూలము _ రో(భలొవర తరో(భ వలాా వంగిణీ కలల తట్ళ్ఫల యుక్తాః వత్చి తాంబకదలీ గత బోఠతొః వై అనాలు వరినేలవ మోచాత 4 వీవరో(భాభితో నామ వేదః తథవారోగణ8/ యోనిబో వవాలః నృంభీ నల్దో ఎవబినాలనోః4 (వతివదార్థము. ర్యోధ పలొద్దుగ శాబరకలో[ధ = పట్టికాళ్ళోధము, పలాళా= మోదుగ, జింగిణీ ఇ వద్ధిమాను, సరల == దేవదారు. కట్‌ఫలయుక్తాః ౫ కాయఫలముతో గూడినవై * కుత్సిత ఉ=సన్నరాష్ట్రము అంబ =కడిమి కదలీ = అరటి గతశోకాః =ాఅకోక వృక్షము మైలవాలు = కూతురుబుడుము లేక కురువేరు వరిపేలవ=తుంగముస్తలు మోబాః జబూరుగ, లో[దాచికోనామ ౯ లో ధాదిపేరుగల వవగణః = ఈగణము మేదః మేదస్సును కథహరః=కఫమును నివారించును యోనిదోవహరః=యోనివికారములను శమింవ జేయును స్తంభీ = మల మూ(తాదులను నిరోధించను వర్ణ్యః జవర్ణమును (ప్రసాదించును విషపినాశనః విషమును హరించును తాత్సర్యూము. లొద్దుగ పటికాలోధము, మోదుగ? వద్దిమాను దేవదారు? కాయఫలము సన్నరాష్ట్రము, కడిమ, అరటి. అశోకము కూతురుబుడుమ, తుంగముస్తలుః బూరుగ యనునవి రోోధ గణ [దవ్యములు రోోధగణము మేదస్సును కఫ వికారములను హరించును యోనివ్యాధులను శమింపజేయును మల మూ[తములను నిరోధించును శరీర మునకు వర్ణము (రంగును కలుగజేయును. విషములను హరించును మూలము అరాగ్టఅరెశ్టనాగ ద్‌ంతీ విళల్యా థార్లీరాస్సావ్న జ్చికాలీ(వతోర్యా ది ౬ (వల్యో్‌ వున్దీవీతతై లోదవీల్చా శ్వేతా యగ్భుం తావనానాంచ వ్భృత్షః/

అష్టాంగ సం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము 08 ట్‌ ౮ త్‌ కి అయమళ్యది కోదర్గః కథఃమేదో వివౌవవాః వ! (వళమనో ఎళేవొాల్‌ (్రజబోభనోం/ (వతివదార్థము అర్హకా ఎజ్జిజిల్టేడు అంర్క- కతెల్లజిల్లేడు నాగదంతీ = విశల్యా = పొత్తి చెట్టు బార్జీ = “ంటుభారంగి రాస్న్మా = సన్నరాష్ట్రము వృళ్చి కాలీ గరి = తేలుకొండి చెట్టు (పకీర్యా డా ఘృత పూర్ణ * రింజము (కాగ పత్యక్‌ పుష్టి =డిత రేణి పీతతైం =మాలకంగిని ఉదకీర్యా జాకాసుగి శ్వతాయుగ్మమ్‌ జూ తెల్పపూవుల విష్ణు (క్రాంత నల్టపూవుల విష్ణుకాంత తాపసానంచ వృక్షఃవా గారెబెట్టు అయమర్కాదికః కా ఇట్టి అర్కాదియగు వర = గణము కఫాశ్చేష్మమును మేది కామేదన్సును వివవహః== విషమును హరించును కున కృమిరోగమును కుష్ట జా పళ్హముఎు _వశమనః =శమింప జేయను. విశేషాల్‌ = (పధానముగా (వణశోధస =ిణమును సభపరచును తొత్సృర్భూయు ఎజ్జజిల్లేడు తెల్లజిల్లేడు నాగదంతి పొత్తి చెట్టు గంటుభారంగి సన్నరాష్ట్రము తేలుకొండి చెట్టు ఖృతపూర్ణకరంజము. ఉత్తరెణి మాలకంగిని క్రాక్షగ తెల్లపూల విష్ణుక్రాంత నల్చిపూల విష్ణుకాంత గారెచెట్టు యపనం అర్కాది గణమనబడును అర్కాది గణము కఖమును మేదస్సును కృమిరా “ములను విషమును తుష్టువ్యాధిని జగ 0 హరించును [వధానముగా (వణమును శుభపరుచును మూలము మరనయగ్య థణోద్జిం కొలమాలా ఎవిణంగోణ్‌ ఖరోణుతో వృష ర్డీ తఖ్థలం కాణతుర్గః / కవత నరనీ థొర్జీ తారిజ్రకాల తాతోమాబీ ర్‌ తలనూల వింముట్దే తూత్భణో భూతళేలో॥ నురనాది ర్లజః లేతు వేదః కృతి ఎివూబోనః తళ ళా (బోలి బాయాదబి బ్వాలతొబ మ్మో (బణలోభ నః గ (పతినదార్థము నురసయుగ్మి ఇ తెల తుంసి కృష్ణతులసి ఫణిజ్జమ్స్‌ మరు వకము కాలమాలా ౫ నల్దవనతుంసి విడంగమ్‌ జ వాయువిడంశగముయి ఖర్‌బుక్ర వు కారు తులసి వృషకర్ణీ ఎలుక చెవికూర కట్‌ ఫలమ్‌ ౮ కాయవలము కా శమర్దః =క్రస్సి వింద్రాక్ట జా శదనిడా వ మా ఇవక జ=ముక్కు తుమ్ముడుతీగె సరసి= కారింగువ భా గంటు భి రంగి కార్ముక్షా = అశోకము కాకమాబీ = కామంచిచెట్టు కులహల ౬ నేలకడిమి విషమ ష్షీ వు వివమ్ముష్షి భూతృణః = నిమ్మగడ్డి భూతశేశీ= నల్లవావిలి నురసాదిగణ =సురసాది గణము శేషా శథమును మేదః= మేదస్సును కృమి=ాకర్టమ.లము నిష్మ్యందన =నివారించుకు ల ప్రతి శ్యాయజాజలుబును (పడిశమును) అరుచి=ాఅరుచిని క్వాసజుశ్వానవ్వాధిని కాసమ్మ్మ్య= కాసను నశింపజేయును [వణళోధనః = (వణమును సృభపరుచును తౌళ్ళ ర్భాము తేల్లతులీసి కృష్ణతులసి మరువకము నల్దవన తుని వాయ

119 విడంగములు కారుతులని ఎలుక చెవికూరూ కాయవలము కసివిందాక్ర ముక్కు తృమ్ముడు తీగె కారింపవ గంటుఖారంగి ఆశోకము కామంచిచెట్టు నేలకడిమి వివ నిమ్మగడ్డ నల్ల వావిలి యను నురసాది గణము కవమును మేదన్సును కృములక్సు “ వడిశముళ అరుచిని, శ్వాసమును కానను హరించును [వణముకు స్యభపరచుకు మూలము మువ్యకొ బ్మగ్టూరా ద్దావీ వలొగ్‌ భవ కింతపాం /

అల్బ మేవొళ్ళరీ పొంఢు మేదో౭ర్భుం తవ నతో ఎక్కా €వలివదార్థమయు. ముష్కక పా మొక_వుచెట్టు స్నుకొ=ప్వ్వడ్ష రాల (తిఫలము ద్వీవి=చ్మితమూలము పలాక జు మాదుగ ధవ=ధవవృక్షవు శింళిమాః = ఇరుగుడుచెట్టు (సిస్సుకజ్జ) %ల్మ = గుల్బరోగము మేహ=(మేహక్షు అర్మరీ = అళ్ళ్మరి వ్యాధి పొండువజ=పాండురోగము మేదః= మేధధాతువు ఆర్భః =మూలవ్యాధిని క్ర కఫము శుక్ర=శుకదోషములను బిక్‌ == జయించును తాత్తృర్యాయు మొక్క-పుచెట్టు. జెముడు ।తిఫలకులు చి త్రమ్రూలము మోదుగ దవవృక్షము ఇరుగుడు బెట్టు వీటినన్నింటి?ి ముష్కకాది గణమందురు ముష్ప కాది గణమ గుల్మమును (ప్రమేహమును ఆశళ్ళరిని పొండురోగమున్స మేదోధాతువును అర్శరోగమును కథ (పకోపమును శుక దోషములను శమింపజేయున్సు ళలిలోఖ ముష_కాది గిణము గుల్మ మొదలగు వ్యాధులను శమింప జేయును మూలము చత్చ్రతో ముధురొనా ఉ€తటోర్టూచా దీర్జృవ్భ్యంతో ఫల వౌల్ల నర్షవౌః / దోపాణీ నవని పాంటు లార్థ్‌బ్రాల తాల మాతి దళతొం ముజుగ్రవీయా వత్స కాద్యోం &నిల ఫ్లోవ్య వేబో& లోచళో వీననాన్‌ + ఖాలారో వారో తల్యాంళ్ళు వాంతి దీవన వాొదనాం గ ఓవతివదార్థము వత్చకః == కొడిళపట్ట _ మధురసా = చాగ (తుటిః = చిన్న ఏలకులు వచావావప దీర్చవృంత = పెద్దమాను ఖఎల=ా(ళివలములు (కరక్కాయ తాడి కాయ ఉఊఉసిరతయ వెల్లకవామిరియ ములు సర్షపాఃజు ౨వాలు రోహిణీ =కటుక్ష రోహిణి, స్థపని = చిరువద్ది పొంగు జు ఇంగు* భారంగ్యః వ “ంటుభారరిగి ఫూలాఘాతిదశకం= కూలన్సు శమింపజేయి పద్మిదవ్యములు (వాము మీరియములు. జీలక్కర ఆవాలు అజా యమోదవ్సు పిప్పష్ట మోడి చవ్యయి చ్మితమూలము శుంరి యకునవి శూలఘ్న (దవ్య ములు) ఘణ్మవియా=అతివస పత్సకాద్యం=వత్సకాది గణము, అనిలకావాయువు శ్రేష్మ = కేఫమును. వ్పేద్యజమేదస్సును అరోచక= అరుచిని పీనసాన్‌ = పడిశమును శూల =కడుప్పు న్‌ప్పిని అర్శ == ఆర్శస్సును జ్వర= జ్వరమును గులాంశ్చ = గుల్మమును వహాండ్రె == నారించును దీపన = జరరాగ్నిని డీపింపజేయు వు. పాచాః=ఆహారమ్వుచు పచింవజేయును

10 అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము తాత్సార్భూయు కొడిశపాల్య చాగ చిన్నఏలకులు వన పెద్దదమూను కర క్కాయ తాడికాయ ఉసిరికాయ మిరియములు ఆవాలు కటుకరోహిణి చిరుబొద్ది ఇంగువ లు గంటుథారంగి వాము మిరియములు జిలకర ఆవాలు అజామోదము పిప్పళ్ళు మోడి చవ్యము చ్మితమూలము శకుంరి అతివస యను వత్సకాది గణము వాతమును శేష్మమును ళు మేదస్ప్సును అరుచిన్సి జలుబును శూంఎను అర్శస్సును, జ్వరమును గుల్మమును శమింప జేయను జరరాగ్నిని వృద్ధి నొందించును ఆహారమును పచనము చేయును మూలము వచాజులదో డోనాబ్త్రూ నాగ్‌ రాతఎినా &భయాం నారదా ద్భాయ యప్ట్వానప్పా కలలీ వదివోద్భువాః 4 వచా వొం(దాదిగడణా నామాతీ నారవాచఖా వేదః తవొడ్యూ వబ న్తభ్యూదోవ నిబర్హ జౌ 2 (వతివదార్థము.... వచాావస. జలదాతుంగమ.శ్తలు.దేవావ్వాజద్రేవద్రార్ప నాగర = శుంరి అతివిషా = అతివన అభయాః జా కరిక్కాయ లేక తిప్పతీగె అను (దవ్యములు వచాడిగణ మనబడును హరి[దాద్వయవ=పనుపు [మామపసుపు యష్ట్యాహం= అతిమధుర్వృ కలశీవ= కొలాకుపొన్న కటజోద్భవాః =ఇం్యద్రయవలి (కొడిళ విత్తనములు) వీటిని హరి దాది గణ మంచురు వచా వారిదాదిగణౌా = వచాది గణము హరిదాది గణము ఆమత్రి సారపాచనావ ఆమాతి సారమును హరించును పచింపజేయును. మేదః = మేదన్సును కథ శేష్మమున == నదోష =చనుబాలయొక _ వికృతిని న రించును మూలము గవియంతు వుఖ్భాందినో యుగ్యవద్యాః వద్యా/(దోజో యౌజినోవల్డ్యనత్రా స! మాన డువూ మోచలనః నమంగా శ్రున్నాగ బీతొం మదోనీయ పౌతం తో అంఖవ్లౌ మధుకొం సోనమ్యలరో నందీ వృశవలాళ కొచ్భ్చూరాః / మే రోగ్రభం ధొలోతో బిల్బు వేలితో చోడ్డుంంగ 8 తతులోద్భునం ర్‌ం గజా (వీయంగ్యాం ఎబ్దైదీ వత్తాతి నౌారనాళనౌ సొంధానీయా సొతో విత్తే (ఎణానామని రోవణౌ 4 (వతివదార్థము. (పియంగుక్నావేంఖణయు. పుష్పాంజనయుగ్మ = (సోతోంజ నము సొపీరాంజనము. పద్మాః = గంటుభారంగి పద్మా[గ౫జః = పద్ముకేసరమల్ప ్రిజ్ర పచ్మముయొక్క పొప్పడి యోజనవల్లీజ=మంబిష్ట అనంతా =నసుగంధిపాల మాన ద్రుమ్ము= బూరుగ మోచరనః = బూరుగబంక నమంగా = అ త్రిపత్తి చెట్టు పున్నాగ ౬ నాగకేన

(1? రములు. శీతమ్‌ = చందనము మదనీయహేతుః = ఆరెపువ్వు వీటిని పియంగ్వాది గణ మందురు

అంబష్టా = చిరుబొద్ది మధుకం = ఆతిమధురము నమస్కరీ = ఆ త్తిపత్రి చెట్టు నందీవృక్ష= నందీవృక్షము. పలాళ=మోదుగ కచ్చూరా దూలగోవిల రోధం=లాద్దుగ ధాత =ఆరపువ్వు బిల్వ== మా రెడు గుజ్జు కట్వంగ = పెద్దమాను కమలోద్భృవం రజః= పద్మ కేసరములు వీటిని అంబష్టాది శణమందురు_ (పియంగ్వంబపష్టాదీక్నాపియంగు మొదలగు అంబష్టము మొదలగు గణౌ=గణములు. పక్వాతిసార నాళనా= పకాాతీసారమును హరిం చును నందానీయొ =విరిగిన ఎముకలను అతికించును పిక్తెపిత్త వికారమునందు పితౌవా హితకరమైనవి (వణానామపి=[వణముల యొక్కయు. రోపణౌ=రోవణము (మానును) చేయుచు

తాత్సృర్భాము (పేంఖణము రసాంజనము సౌఎరాంజనము గంటుభారంగి? పద్మకేసరములు మంజిష్ట సుగంధిపాల బూరుు. బూరు ఏబంక ఆ త్తిపర్తి వెట్టు నాగ శేసరములు చంద*ము ఆరెపువ్వు యనునవి పియంగ్వాది గణము

చిరుబొద్ది అతిమధురము అత్తిపత్తి చెట్టు నందివృక్షము మోదుగ దూల గోవిల లొడ్దుగ ఆరెపువ్వు మారేడుగుజ్జు.. పెద్దమాగు పద్మకేసరమ లు యనునవి

౧ అంబష్టైది ళబము

[పియంయ్వాది గణము అంబష్టైది గణము పక్వాదిసారమును శమింపజేయును విరిగిన ఎముకలను అతికించును పిత్త వికారముుు శమింవజేయును. (వణములను మాన్పును మూలము. ముస్తావవా ఒగ్చిద్భానికా ద్వాతిక్రా/ భల్లాల పౌలా (తథలా ఎెపౌథ్యా2

తస్టం (త్తుటో హైమవతీ చయాని / న్రన్వ్యా మయటత్ళూూ మయలవొౌచనాళ్ళు4

(వతివదార్థము ముస్తా = తుంగముస్తలు విచా = వస చ్వినిశా= పసుపు మానుపసువు ద్వితిక్తాా కటుక రోహిణి నేలవేము భల్దాత = జీడి. పారా జు చిరుబొద్ది (తివలా=కరక్కాయ _ తానికాయ ఉశిరికాయ విషాఖ్యాః = అతివస కుష్టమ్‌ = చెంగల్వ కొష్తు తృటీ= ఏలకులు హైమవతీచ = తెల్టవస యోని=ాయోనియెక్ట్కయు. స్తన్య=చను

రు

బాలయొక్కయు ఆమయి=వ్యాధుఎను ఘ్న =నశింపజేయును మల=వాత పిత్త కఫ ములకు పైాచనాళ్చ=పచింపజేయున

తాత్సర్భాము తుంగము స్తలు వన పనువపు మానుపసుపు కటుక రోహిణి నేలవేము. శ్రీడి చిరుబొద్ది కరక్కాయ తానికాయ ఉసిరికాయ అతివస చెంగల్వకోష్టు ఏలకులు తెల్పవస యనునవి ముస్తాదిగణ మనబడును ముసాది గణము యోని వ్యాధులను స్తన్య వికృత్రిని హరించును. వాత పిత్త కఫములను పచనము జేయును

జీ అమాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము మూలము న్యాగగోభో విచ్చల నదొభల రో/(దో యగ్య వంలూద్భాయాడ్డునో తొవీతనో సోమనల్యా॥ 0 న్లశాాచు బందాల (వీయాల వలాళ నంటీ తోలీఠబొంది బిరలా ముభుకం మదూతచ్‌ 2 న్యా(లోభొదిగజో (వదత్యాః నం(గావొ భర్చునాభనః // వేదః విత్తాగన త్‌ దొవా యోని రోగ బివర్హణః /

(వ తివదార్థము నృగోధ = మజ్జి పిప్పృలారావిచెట్టు సదాఫల = మేడిచెట్టు రోదయగ్య్మ = లొద్దుగ పట్టికా లోధీఎ జంబూద్వయ = అల్టనేరేడు సీట్రినేరేడు, అర్జున = మడ్డి కపీతన=గంగరావి సోమవల్కా =కాయఫంఎము. ప్పక్షాజువ్వి ఆమ= మామిడి వంజుల = (పబ్బలి (పేము) [పియాలాసార (మొట్జి చెట్టు పలాళక=మోదుగ నందీ ఆ నందివృక్షము కోలీ=లేగు కదంబ = కడిమి విరలా = తుమికిచెట్టు మధుకమ్‌= అతిమధురము 'మధూకమ్‌ాఇప్పచెట్టు న్యగోధాదిగణ = న్యగోధాది గణమ. [వ్రణ్యః= (వణములకు హితకరమైనది సంగాహీ =మంయును బంధించుకు భగ్నసాధ ఇ==విరిగిన ఎముకంను అతికించును. మేద = మేదస్సును పిత్తజ పిత్తమును అస = ర్రక్ర్వ్బన్స పిత్త్మస ల! ర క్తపిత్తమును తృడ్‌ జి దప్పికను దాహ = మంటను యోనిరోగ న్‌ యోని వ్యాధులను నిబర్హ్హణ జ=శమింపజేయును

తాత్తర్భుము. మజ్జి రావిచెట్టు మేడి చెట్టు లొద్దుగ పట్టికాలోోద్ర్వీో బ్ర నేరేడు సీటి నేరేడు మద్ది / ంగరావి కాయఫంము. జూవ్వి మామిడి (ప్రబ్బలి మెటట మోదుగ నందివృక్షము. రేగు కడిమి తుమికి చెట్టు అతి మధురము ఇప్ప చెట్టు యను న్యగోధాది గణము (వణమ. లను మాన్పుటయందు పొతకరమైనది పురీషముక్సు బంధించి గట్టి పరచును విరిగిన ఎముకలను అతికించును మేదస్సును పిత్తమును గ్ర కమును దప్పికను మంటను యోనిరోగములను నివారించును జా మూలము లలా యగ్యు తడవ టట్జ థలినీ మూంనీ ఊలధ్వా యమఠతశ్‌

నృృభ్భతాల్రా బోలో చోభవ్యతతగల న్దాతోయజా తీరనాః /

వత్తి వ్యాగయనఖోట మరా వ్పాతుగడః ల్రీవానలః వంటవువూ

చండా యగ్గులు దోవభూన ఖత్రరాం త్రన్హాగ నాగా వ్యాయా

భీలాది తోవాత తట బివంచ విరి యచ్భతి/

వర్ణ (వనౌదోనోః తంథణూ విబోతొ కోరి ఛాళనత 2

[వతితదార్థము వలాయుగ్మ = చిన్న ఏంకులు పెద్ద వలకులు తుర్పష్ష _

శిలారనము. కుష్ట=చెంగల్వ కోష్టు వలినీ=ాగంధ్యపియం స మాంసీ=జటామాంన్సి వ కురువేరు ధ్యామకమ్‌ =కామంది%డ్డి స్పృకాాచాదేవియను సుగంధళాక (దవ్యప్పు చోరక (గ్రంధిపర్ణము చోచప[త*దాల్నీని చెక్క తగర= (గంధితగరము ఫౌణేయ = స్థాజేయ

13 కము జాతీరసాః=ాజాజివతములయొక్క- రసము శకి=ముత్యపుచిప్ప వ్యా ఘనఖ= నఖంచిప్పలు ఆమరాహ్వు =దేవదారు అగరుః=కృష్టాగరు అీవాసకః = గంధ పిరోజా (సరళ నిర్యానము) కుంకుమమ్‌=కుంకుమపువ్వు చండాదింటెన గృగ్గులుజగుగ్గిలము దేవధూప = సర్దరసము ఖపురాః= పోక కాయ పున్నా గ =నాగకేసరములు నాగావహ్వయౌవా తమలపాకు తీగె ఏలాదికః = ఏలాది గణము వాతకఫౌ=వాతమును కఫమును విషంచ= విషమును వినియచ్చతి=నశింపజేయును (వణ(పసాద ఈవర్దమును వృద్ధిపౌందించును. కండూ =దురదను.. పిటికా =కురుపులను కోర*ెశరీరముపె నేర్పడు ఎజ్జని నల్లని మచ్చలను నాశనఃజనివారించును న్డ్‌

తాత్బార్భాము. చిన్న ఏలకులు పెద్దఏలకులు శిలారసము చెంగల్వ కోష్టు గంధ్యపియంగు జటామాంసి కురువేరు కామంచిగడ్డి దేవియకు సుగంధ శాక [దవ్యము గంధిపర్డము.. దాల్చీని చెక్క (గంధి తగరము స్థాబేయకము జాజిష్యతములయొక్క రసము ముత్యపుచిప్ప నఖం చిప్పలు దేవదారు కృష్టాగరు గంధఫిరోజా కుంకుమపువ్వు దింటెన గుగ్గిలము సర్ద్వరసము (రాలః) పోకకాయ నాగకేసరములు తమలపాకుతీగె యను ఏలాదిగణము వాతమును కఫమును విషమును హరించును. వర్ణమును పెంపొందిం చును దురదను పిటికలను శరీరముపై నేర్పడు మచ్చలను నివారించును మూలము బ్యా మాదోంతీ (దవంతీ (తముతో వరరతా కంఖినీ చర్భు సావ్యూ 4 న్ధూర్ణజ్షీరీ గవాజీ తఖరి రవినతచ్భిన్చ రోవో కోరందాం వనొం/తీ వ్యాధిళఖూతో ఐవాల దివం ర్‌నీత్ష నృక్షాక్‌ వలాని బ్యా మూద్యోో లాంతి తస్టం ఎావమదబి తొటౌ వ్య్చొ/దుపిం మూ(తత్చృ (దృవ బొ (వతివద్వార్థము. క్యామాానల్రతెగడ దంతీ= నేపాళములు [దవంతీ= పెద్ద శేపాళములు [కముక=పోకకాయ లేక పట్టికాల్మోధము. కురరణా=తెగడ శంఖథినీవాదింటెన చర్మసాహ్వావ=సంబరేణు సికాయ స్వర్ణక్షీరాపిచ్చికుసుము గవాక్షీ=చేదుపుచ్చ శిఖరి=ా ఉత్తరేణి రజనక = కంపిల్లము చ్చిన్నరోహా =తిప్పతీగె కరంజాః = కానుగ వస్తాంతీ ఈ మొదలైనవి వ్యాధిఘాతః= రేల బహఎ=చెజబుకు బహురసజ=మాలకంగిని తీక్ట వృవాత్‌ ఫలాని= వరగోగుఫలముయి శ్యామాద్యః వ శ్యామాదిగణము కుష్టమ్‌ = కుష్టమును విషమ్‌=విషమును అరుచిజఅరోచకమును కఫొజకఫమును హృదుజమ్‌ాహృదోగ మును మూ[తకృచ్చంఎమ్‌= మూ,తకృచ్చఏముము పహంతి=హరిందును తాత్ఫర్యూము నల్లతెగడ నేపాళములు పెద్దనేపాశము పోకకాయ తెగడ దించిన. సంబరేణు. పిచ్చికుసుము చేదుపుచ్చ ఉత్తరేణి కంపిల్లము తిప్పతీగె కానుగ మొదలగునవియు రేల చెజుకు మాలకంగివి వరగోశు ఫలములును శ్యామాది గణము కుష్టమును విషమును అరోచకమును కఫమును హృదోగమును మూ[తకృచ్చ మును శమింపజేయును (8

అహ్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము మూలము... బిత్చలీ వివన్చులీయమూల చవ్యబి(తళో భృంగఖేర. ములిచ వాన్నీ వీవ్చృలీ వారేణుక్లై. లావ మౌదోంగద్రయవ వౌరౌ జీరత నర్జన మువోశింబిథల్లా వొంగు థారంగీవచా ముస్తా మఢుల నాతి వివా విడొంగాని తణురోసొణీ చేతి వివ్సృల్బాదిత తభవారః (వతిక్యాయాని లాడు ల్‌తి నవాన్యాట్డీ వనో డలు భాలధ్బుబ్బాము పౌచనః 2 [వతినదార్థము పిప్పలీ=పిప్పష్ట పిప్పలీమూల= మోడి చవ్య=చవ్యము చితక =చ్మితమూలము శ్చంగబేర =శుంరి మరిచ=మిరియముఎ _ హస్తిపిప్పలీ = గజ పిప్పష్ట హరేజణుక =రేణుకలు ఏలా= వలకులు అజమోద= అజామోదము ఇం్యదయవ= కొడి విత నములు పారా =చిరుబొద్ది జీరక =జీలకజ్జ నర్షప=ఆవాలు మహానింబ = 'పెనువేము. ఫల్లు = మేడిచెట్టు హింగు=ఇంగువ భారంగీ=గంటుభారంగి వచా=వస ముసా=తుంగమున లు మధురసా=చాగ అతివిషా = అతివస విడంగాని =వాయువిడంగ ములు. కటుకరోపాణీచాకటుకరౌపాణియును. ఇతె=అను పిప్పల్యాదిః = పిప్పల్యాది గణము కవహరఃవాకవమును కమింవజేయను. (పతిశ్యాయ = జలుబును అఆన్సిలై వాత మును అరువీః=ాఆరోచకమును నిహన్యాత్‌ =నశింప జేయును దీపనః= జరరాగ్నిన్సి వృద్ది నొందించును గుల్మ =గుల్యదును శూల= కడుపునొప్పిని ఘ్నఃవ=నివారించున్స అమపాచ నశ్చవాఆమమును పచింప జేయును తాతృర్టూము.... పిప్పష్ట మోడి చవ్యము చ్వితమూలము జంది వయ ములు గజపిప్పళ్ట రేణుకలు వలకులు అజామోదము కొడిళవిత్తుు చిరుబొద్ది జీలకట ఆవాలు పెద్దవేప మేడిచెట్టు ఇంగువ గంటుభారంగి వస తుంగముస్తలు చ్రాగ అతివ వాయువిడంగములు కటుకరోహిణి యను పిష్పల్యాది గిణము కఫ్వువు హరించ్చుు వడిశమును వాతమును అరుచిని శమింప జేయును జరరాగ్భిని వృద్ధి నొందించన్ను సల ముకు హూలను నివారించును అఆమముకు వచబింప జేయును శ్రై మూలము వంబ బింభి ంత్యూక్తా వర్గా నేము త్హూలాభతః / యంవ్యాల్నొ ద్హాభో మన్యొబ్బ (బొవ్యాం వవ్యూద యౌగతచ్‌ వత్తో బర్గాదోవ దూవ్వాం ద్య వేత్ళం తల్బత్నాాభ స్పేవా లోవొది యక్షా వొనోన ల్యే &న్నాననోతం తర్భ్రపార్చా లేపొభ్యాంగడ్లై ర్హ్హ్‌ం తరాల నుతృగ్భాల్‌ 2 (వతివదార్థయు ఇతి= ఈ విధమగు పంచవింశతి= ఇరువది యైదు వర్షాః=ా (ద్రవ్యములయొక్క_ వర్షములు ఉక్షాః 2 చెప్పబడినవి తేషతు=ావానిలో అలాభత్ర= (దవ్యము అభించని యడల “ తద్విధమ్‌ = అదేవిధమగు అన్యచ్చ =ఇతరమగు (దవ్యమ్‌ = (దవ్యమును యుంజ్యాత్‌= యోజన చేయవలయును అయౌగికమ్‌= యోగమునక్ష శ్రగని

15 (ద్రవ్యమును _ జవ్యాత్‌= విడువవలయును_ దోషొవాతొది దోషములను దూష్యాది=రస రక్షాది ధాతువులను అపేద్య= ఆలోచించి కల్క-=కల్క-ముచే క్వాథవాక షాయ్రముచే స్నేహ= స్నేహ విధానముచే లేవీది= పె లేపము మొదలగు వానిచే యుకాః==క్రూడిన ఏతే = ఇట్టి వర్గాః=గణములు పానేవ తాగుటయందు నక్యే= నశ్యకర్మయందు అన్నా సనే=అనువాసన్‌ వస్తియందు. లేపాఠ్యంగై.:=లేపముచే అభ్యంగనముచేనై నను అంతర్చ హర్వా=శరీరము లోవలికిగాని శరీరము యొక్క పె భాగమందేకాని ఉవయోగించినను కృ్మచ్చాన్‌ =కృ్యచ్చ సాధ్యములగు రోగాన్‌ = వ్యాధులను ఘ్నంతి = నశింపజేయును తాతృృర్ట్థూము _దవ్యముల యొక్క గణముయు ఇరువది యైదు విధములు చెప్ప బడినవి ఏ గణమునందై నను యే దేని దవ్యము లభించని యడల అట్టి లభించని 1దవ్యమునకు నమానమగు రసగుణ వీర్యాదులుగల ఇతర ద్రవ్యమును (గ్రహించి జొషవధ యోగమును. సిద్ధము చేయవలయును రస గుణ వీర్యాదులచే సమానము కాబట్టి ఇతర (ద్రవ్యమును (పాంచ గూడదు అట్టిదవ్యము అయౌొగిక మనబడును వాతాది దోషముల యొక్క, రసరక్తాదిధాతువుఎ యొక్క. వికృతిని బాగుగా తెలుసుకొని కల్కాదిపంచ విధ కషాయ రూపమునగాని స్నేహ విధానమునగాని లేవోది కల్పన విధానమునాని జాషధ మును సిద్ధ పరుచవలయును అట్టి కౌషధమును నోటిద్వారా సేవించుటయందును నస్య కర్మయందును అనువాననాది వస్తి కర్మయందును శరీరముయొక్క లోపలికిని శరీరము యొకగ్రా మై భాగమునకును లేపనపద్ధతిచే అభ్యంగన వద్ధతిచే వాడుచుండిన కృచ్చసాధ్య ములగు వ్యాధులు శమించును శళతోఖ ఇరువదియైదు వర్గములు చెప్పబడినవి దోషములకు రోగమునకు రోగినికి సరిపడని (దవ్యములు ([పయోగమునకు అయోగ్యమగుటవలన _గహింపళహూడదు [(పయోగమునకు ఉపయుక్త మగు [దవ్యమును మ్మాతమే (గహింపనగును వాతాదిదోవ ములను రశరక్తాది దూవ్యములను వాగుగా విచారించి కల్కా-డి కల్చన పూర్వకముగ ఉపయోగించిన కృ చృ్చసాధ్యములగు వ్యాధులు శఛమించును ఇతీందు విరచితాయాం అష్టైంగి సర్యగహ శ౭ిలేఖా వ్యాథ్యాయాం వివిధగణ సంగహోనామ షోడ్రశో ౬ ధా్యాయః

అద అద అష్టాంగ సం్యగహ వ్యాఖ్యానము పదియేడవ అధ్యాయవుు మూలము అభాతో(భవ్వా దొ బిడ్జాలీయ మధ్యాయం వ్యాథ్యాన్వామః / ఇలివాన్య్ఞావు రాాతేయాదయో మవార్షయః ల (వతివదార్థమయు. అధాపిమ్మృట అతఃాఆందువలన [ద్రవ్యాదివిజ్ఞాఎయమ్‌ = (దవ్యాది విజ్ఞానీయమను అధ్భ్యాయమ్‌ = అధ్యాయమును_ వ్యాఖ్యాస్యామః = వివరించెదము షత్రిహజాఇదేవిధముగా ఆత్రేయాదయ =ఆతేయడు వె దలగు మహర్షయః = మహర్షులు ఆఅహుస్ప్కవ చెప్పిరి మును ఆతేయాది మహర్షులు నుడివిన విధముగా వివరించెదము శార్యము.. స్వరూపము చెప్పబడినవి రసాదులయొక్క- స్వరూపము చెప్పబడలేదు రస విశేష విజానమును వివరించుటకొరకు అధ్యాయము [పారంభింపబడినది ట్‌ లావార్డము (దవ్యాది అనుఎవలన ఎదిశబ్దము చే రసనృ్య్య వీర్యవిపాక [ప్రభావములను (గహింపనగుకు _. [ద్రవ్యము సదా రసగుణాదులద్వారా దోక్ష జ్ఞామనము స్వాస్థ్యరక్షణము అను కార్యములను జేయచుండును బట్రలిశొ నమువలే (వ్యగత రసాదుల స్వరూవ విజ్ఞానము వైద్యుడు తెలబసుకొని యుండవలెను అట్టి జ్ఞానముకల వై ద్యుడు చికిత్స చేయటకు నమర్థుడగును మూలము... ఉివాజీ(దవ్వూం వంచతవో భూతాళ్ళుతత్‌.. తస్యాధిస్తానోం వృథ్తీ వతూగిదదళతత్‌ భౌనిలానల నమనాయా స్హైవ్బ త్తివిజేత్లా / ఉతర్లేవతు శ గ క్‌ వ్యూవదోలః తస్వాల్‌ తాలనమనవాయ నంభోవాన్మో తరనంగదవ్యవు / తతళ్ళ నై తోదోవా వ్యాభయః త్యతవ్యాకోరనం అనురన్నన్హుల శేనాథి భూళత్వా దవ్యా కోన్యా తోనా తోంబిదో స్తే (వతివదార్థము.. ఇహ = ఆయర్వేదమునందు పి = ఏ కారణమువలన (దవ్యమ్‌ =దవ్యము పంచమహాభూ రాత్మక మ్‌ పంచభూ వాత్మక మైనది తస్యవాఅట్టి _దవ్య మునకు పృథ్వీవాపృథివీభూతము అధిష్టానమ్‌= ఉత్ప త్తిస్టానము ఉదకమ్‌ = జలభూతము

419 యోనిః =ఉత్ప త్తి కారణము ఖాఆకాశము అనీలొవా యువు అనలవ=అగ్ను ఇయొక్క- సమవాయాత్‌ = సంమ్మి(శ్రణము వలన _ నివృత్తి విశేషౌనిర్మాణము పార్ధివాది భేదములును కలుగును ఉత్కర్షేణ = భూతాధిక్యతచే వ్యపదేళశః =ాపార్ధివాది భేదము వ్యవహరించబడును తస్మాత్‌ = అట్టి భూతనమవాయ సంభవాత్‌ జ భూతములయొక్క- కలయికచే ఉత్పన్న మగుట వఅన ,[దవ్యమ్‌ = (దవ్యను ఏకరనమ్‌ = ఒకేరసము గలది న =కాదు త్యత్ర=దవ్యము నందు విక్తః = (పకటితమగునది రసః=రసము అని అనబడును అనురసన్తు = అను రసము, రసేనవా[ప్రధాన రసముచే అభిభూతత్వాల్‌ * అబిచివేయ బడుటవలన్క అవ్య క్తః= గోచరము కాదు వా=లేక అన్తచివరకు కించిత్‌ = స్వల్పముగా, వ్యక్తః = గోచర మగును

తాత్సార్భ్థూము (దవ్యము పంచభూతాత్మక మని ఆయుర్వేదమున స్వికరింప బడినది (దవ్యమునకు పృథ్వి ఆశయస్థానము జలభూతము [(దవ్యోత్ప్సత్తికి (ప్రధాన కారణము ఆకాశము వాయువు అగ్ని భూతములు (దవ్యము అభివ్య క్తపరుచును భూతముల యొక్క- విషమ సంయోగముచే (ద్రవ్యము వివిధ భేదములుగా ఏర్పడును [పత్యేక భూతము యొక్క- పరిణామాధిక్యతచే. (ద్రవ్యము పార్టివమని ఆప్యమని ఆగ్నేయమని వాయవీయ మని ఆకాశీయమని వ్యవహరింపబడుచున్నది పాంచభౌతికమ గ (దవ్యము మధురాది వడ్‌ రసములకు ఆశయము పతి భూతమువలన అభివ్యక్తమగు పతిరసము [ద్రవ్యమును ఆ్యశయించియుండును కొవున (దవ్యము సర్వరసాధిషస్టానము _ ఏకరసాధిష్టానము కాదు దవ్యమునందు స్పష్టముగా గోచరించు రసము (ద్రవ్యముయొక్క పధానరసము అనబడును [(వధాన రసముచే అభిభూతమగుటవలన అనురసములు స్పష్టముగా వ్య క్తము కాజాలవు ఉక్కొా.క్కప్పుడు. [ప్రధాన రసానుభూరి యనంతరము అనురసము [పకటితమగుచుండును వ్యాధులును వకదోష జన్యములుగా సంభవింపవు (తిదోషమువలననే వాక్టధులు నంభథవించు చుండును వ్యాధియందు ఒకదోషము (పధానముగను ఇతర దోషములు అముబంధముగను ఉండును తొనార్ధియు. పత్మిదవ్యము పంచిమహాభూతముల సంమ్మి[శణమువలన ఉత్పన్న మగునెకాని ఏకభూతజన్య [దవ్యము సృష్టిలో కానరాదు (పత్మిదవ్యము షడిరసాత్మక మశనేకాని ఏకరసాత్మక (దవ్యమును ఉండబోదు ఇదెవిధముూూ (పతివ్యాధి (తిదోష జన్యమేకాని ఏకదోష జన్యమగు వ్యాధి సంభవించదు భూతాంశముయొక్క ఆధిక్యతను బట్టి (దవ్యము విశిష్టభూతముయొక "'పేరుచే వ్యవహరింపబడుచుండును _పధాన భూతము యొక్క. విశిష్ట గుణధర్మములు అందు విశేషమూా గోచరించుచుండును. [(దవ్యము షడ్‌ రసాత్మకమగుచు. విశిష్ట రిస్మపాధాశ్యత ననుసరించి మధురాది భేదముచే వ్యవహరింపబడు చుండును పార్థివ [ద్రవ్యమనగా పృథ్వితత్వము అధికముగాగల (దవ్యమని అర్థము మధుర (దష్టిమనగా మధురరనము (పధానముగాగల (దవ్యమని అర్థము ఇదేవిధముగా ఆప్య ఆగ్నేయాది ద్రవ్యములను అను లవణాది [ద్రవ్యములను ఊహించ నగును వాతజ్వరము పిత్తజ్వరము అని వ్యవహరించినను వాత పధానమగు జ్వరము పిత్తపధానమ% జ్వరము అని అర్హ్మము ఇతర దోషములు అకుబంధముగా నుండునని తాత్పర్యము కావున ఏక

రి అమ్టీంగ సంగ్రహ వాఖానము భూతాత్మకమగు (దవ్యము ఏకరసాత్మకి మగు (దవ్యము వకదోషాత్మకమగు వ్యాధి సృష్టిలో నుండబోదని చెప్పబడినది (దవ్యములన్నియును వంచభూతాత్మక షడ్‌రసాత్మక ధర్మ విశిషములు వ్యాధుఎవ్నియును 1తిదోషజములని నిరూపింపబడినది (దవ్యమేకరనం నాస్తి నరోగో౬ ప్యేకదోషజః అన. ఆర్యో క్రియను కందు సర్వం [దవ్యం పాంచభౌతికమ్‌ అస్మిన్నర్థ తత్‌ చేతనావదచేతనంచ 'సే్యదయం చేతనం [ద్రవ్యం నిరిరదియ మచేతనమ్‌ అని చరకిసంహిత నూ[తస్థానముయొక్క ఇరువదియారవ అధ్యాయమున వివరించబడినది యత్మా?తాః కర్మగుణా. కారణం సమవాయియిత్‌ తదడ్ద9వ్యమ్‌ జ్వర ములకు (కియలకును సమవా మ సంబంధము ఆధారమగు పదార్థమును (ద్రవ్యమందురు కావున [దవ్యము (క్రియలకు శబ్దస్పర్శాది గుణములకు గుర్వాది గుణబిలకు ఇచ్చాద్వేషాది గుణములకు ఆ శయమెనది విటిలో ళబ్దస్పర్థి రూపకస గింధముంను విష్ణగుణములు కలవాటిని భూతములని గుర్వాది గుణములుకల _దవ్యములను పంచభూతాత్మకములగు కార్య (ద్రవ్యములని. చెప్పుదురు. కార్యద్రవ్యముం ఉత్పత్తికి పంచభూతముఎ (పధాన కారణములు సమవాయి. కారణగుణా కార్ఫే సం(కమంతి అను న్యాయాసుసారము కారణ (ద్రవ్మ ములగు భూతములయొక్క శబ్దస్పర్శాది గుణములు కార్య[ద్రవ్యములయందు సంకమించు చుండును. కావున కార్య[ద్రవ్యమునందు శబ్దాది గుణములును గుర్వాది సవ్న లుకు సంభవించుచున్నవి ఇచ్చాద్వేషాది గుణములు అత్మనిష్టములు రసమును గుణముయగుటవలన _శడ్విధరసములకును (దవ్యమే ఆయమగున్సు రనస్యతే(ఆస్వాద్యతే) అనేనేతిజఐ రసన అను వ్యుతతి.చే రుచిని తెలుసుకొనుటకు స్తాధ్రన మగునది. లేదా రసనేంద్రియముచే (గ్రహంపబడునది రసమని చెప్పనగను అట్టి రసములు మధురము అముము లవణము కటువు తిక్తమి కపాయము అని రసములు ఆరువిధమ్షులు కారణభూతముయొక్క (పమాణాధిక్యతి నబుసరించి (్రవ్యమ.నందు (పరానరసము వర్పడ్తన్న ఇతర భూతములయొక్క- _పమాణము స్వల్పముగా నుండు చే ఇతర రసముల్పు (దవ్యము నందు స్వల్పముగా నుండును అట్టిన్వల్హ, రనములను అనురస ముంందురు కావ్ఫన (పతికార్య (ద్రవ్నము ష్మడసాత్మకము శోత త్వక్‌ చతు ర్జీహ్వామాణ షులను వంచజ్డా నేరదియములందురు ఒక్కొక్క ఇంద్రియముచే ఒకొగ్రాకగ్రా విశే గుణము [గ్రహింపబడుచుండును (శోతేంది యమచే శబ్దగుణము త్వగిందియముచే _ స్పర్సగుకము చమరిం్యదియముచే రూవగృల్వమ్టు బహ్వేంద్రియముజే. రసగుణము. (ఘాజేందియ మువే గంధగుణము గహింపబడుచ్చున్నవి శబ్ద నృర్శు రూప రస గంధముట ఒక్కొకటి. ఒక్కొక్క భూతము యొక్క విశేష గుణములు ఆకాశమునందు ళ₹బ్దము వాయువునందు స్పర్శగుణము అగ్నెయందు క్రుప ఛణము జలమునందు రసగుణము పృథ్పియందు గంధగుణము. విశేషము నుండుటజే శబాదిగుణములను విశేషగుణములందురు. బొహ్మేం దియబులచే (గహింపబడు విశ్వ్య్బ్య్ట కల (దవ్యములను భూతములని అందురు కొవున ఆకాశను వాయువు అగ్ని జా పృథ్విభూతములనబడుచున్నవి అకాశాద్వాయు వాయోరగ్ని అగ్నేరాప అద్భిఃప్పథ్వీ వృథధివ్యా ఓషథయ _ ఓషధథీభ్యోన్నమ్‌ ఆన్నాత్సశా అని ఉపనిషద్వాక్యము త్ర

క్రి మాణమువే ఆకాశమునుండి వాయువు ఆవీర్భవించినది కారణమగ్యు ఆకాశముయొక్క శబ్ద గుణము కార్యమగు వాయువునందు సం[క్రమించుటవలను వాయువునందు స్పర్శమను విశేష గుణముతో పాటు శబ్దగుణము గూడా కలదు ఇదే విధముగా ఆగ్నియందు రూవమను విశేష ఛణముతో పాటు శబ్ద స్పర్శ _శణములు కలదు జలమునందు రసమశు విశేషగుణము శబ్ద స్పర్శ రూపములును కలవు పృథ్వియందు విశేషగుణమగు గంధమును. శబ్ద స్పర్శ రూప రససణములును కలవు పృళ్వినుండీ ఉత్పన్నమగు ఓషధులయందును ఆహార(ద్రవ్యముల యందును శబ్ద _స్పర్గః రూవ రస గంధములు ఉండుటచే ఓషధులు పంచ భూతాత్మకములు భౌతికమగు ఓషధులనుండి ఆహార్మదవ్యములనుండి ఉత్పన్నమగు [పాణిసంతతియును పాంచభౌతిక మేయని ఆయుర్వేద సిద్ధాంతము భలలేఖ రసాదులకు ఆశయమగుటచే (ద్రవ్యమునకు (ప్రాధాన్యత కలదు కావున (పధానమగు (ద్రవ్యము రసాదులకంటెను మొదట వర్టించిచెప్పబడుచన్నది రసమును గురించి విపులముగా వివరింపవలసి యుండుఎచే, ఈ అధ్యాయమున స్మూత్యపాయముగను తదుపరి అధ్యాయమున విపులముగను నిర్ణయాత్మకముగా వినరింపబడును వీర్యాదులు ఈ ఆధాక్షియమునందే విపులీకరింపబడుచున్న వి పంచమవాభూతములచే ఆరంభింపబడుటవలన, (బదవ్యము పంచభూతాత్మకమనబడుచున్నది వృథ్వీ జలము అగ్ని వాయువు ఆకాశములను నవి పంచభూతములుగా లోకమున (పసిద్ధి కలదు ఆకాశము హన్యస్వరూసపము కలదై నను గుణ్యాశాయమగుటచే పృథివ్యాదులవలె భూతత్వము _ [దవ్యోత్పత్సి కారణత్వమును కలిగియున్నది ఆకాశభూతము అథికముగనుండం 1దవ్యమునందు (దవ్యారంభక అవయవ ములు దట్టముగి నుండవు కావున ఆకాశము న్వహన్యస్వరూవమును విడువక [దవ్యోత్పత్తికి కారణమగుచున్నది (పతి భూతము ఒక (పత్యేకతయును 1దవ్యోత్పత్తికారణత్వములను కలి గియుండును ఇట్టి ధర్ముములకు హైోతముల విశేషగుణములు సత్తా న్వరూపములు కారణము లగుచుండును (దవ్యోత్పత్తికి పృథ్వి ఆ్యశయస్తానము ఓషధులకు ఆహారోపయోగి నమస్త (దవ్యములకును పృధ్వి ఆధారభూతమగు 1పధాన్మాశయము ఆవిరౌషధ (దచవ్యములయొక్క- ఉత్పత్తికి జలము (_పధానకారణము స్వ స్వరూపముచేతనే జలము [దవ్యోత్పత్తికి కారణమగు చున్నది ఆకాశము వాయువు అగ్ని [(_దవ్యోత్పత్తికి సహకారికారణములు ఆధారమగు పృథ్వి ఉత్పత్తి కారణమ “ు జలము నహకారికారణములగు ఆకాశము వాయువు అగ్నియను వాటి వలన [(దవ్యము యొక్క ఆవిర్భావము (చవ్యాంతము చేయగల (పత్యేకతయును (దవ్యమునందు. కలుగుచున్నది నిర్వ్బృత్తియనగా నిష్పత్తి లేక స్వరూపము ఏర్పడుటయని అర్థము విశేషమనగా (దవ్యాంతరముచే సాదృశ్యము లేకపోవుటయని అర్థము దవ్యము యొక్క అవయవములను రచించి ఆకృతిని వర్పరుచుట యందు ఆకాశము తోడుపడు మన్నది (దవ్వ్యమునందు కారిన్యము వాయువు కఠిగించుచున్నది (దవ్యముయొక్య అంకు రములు మెదలగువిభిన్న అవస్థావిశేషములు అగ్ని యొక్క సహకారముచే కలుగుచున్నవి కావున పంచ ఎిహాభూతములయొక్క. సంయోగమే సమస్త ఆహారౌషధ (ద్రవ్యములు ఉత్పన్నమగుచున్నవి అని తాత్పర్యము భూతములయొక్క- తారతిమ్య విశేష నంయోగముచే (దవ్యమునందు పరస్పగభేదము ఏర్పడుచున్నది ఫలితముగా పార్థివదవ్యము ఆప్య దవ్యము

2రి అష్టాంగ నం(గహ వ్యాథ్యానము మొదలగు. విధముగా వ్యవహరింవబడుచున్నది ఇట్టి వ్యవహారమునకు [దవ్యమునందుండు (పత్యేక భూతము యొక్క ఆత్యాధిక్యతయె కారణమగుచున్నది అట్టి భూతనంబధమగు శ్పేరుచే [(దవ్యము వ్యవహరింపబడుచున్నద్‌ సమస్త దవ్యములు పంచభూతాత్మకములగుటవలన సర్వ [దవ్యముల యందును మధురాది షడ్‌రనములు ఉండును (దవ్యమునందు మధురాది షడ్‌ రనములు వర్పడుట కును పంచభూతముల యొక్క విలక్షణ సంయోగమే కారణమ పచున్నది [ద్రవ్యము షడ్‌ రసాత్మకమైనను [1దవ్యముశందుండు భూతగు యొక్క ఆధిక్యత నఎుసరించి (దవ్యమునకు మాధుర్యాది వ్యవహారములు కలుగుచున్నవి [పత్మిదవ్యము షడ్‌ రసౌత్మకమని అంగిక రించనిచో, అట్టి (దవ్యోపయోగముచే. ఉత్పన్నమగు రో“ఘులరును (తిదోషజన్యత్తము సంభవించుటకు వీలుపడదు కావున రొగోత్పత్తికి దోషములు దోషవికృతికి కనక్సులు కారణమగుచున్నవి ఆట్టిరసములన్నియును [వతి [దవ్వమునందుండునని తెలియనగుకు రసోతృత్తి కి కారణములస భూతముల ద్వారా దవ్యములుకు ఉత్పన్నమ సట వలశ (వతి [దవ్యమునందు సమస్త రనములు ఉండును కావుననే రోగయులును సంసర్గములని నన్ని పాతములని అనేక విధమ లుగా వర్పడుచున్నవి వీటిలో అత్యధిక సాధాళ్యంకల కొన్నెంటినీ మ్యాత్రము. చికిత్సా సెకర్యార్థము నిదానాదులయందు వివరించిరి ఎకదోష జన్య ర్రోగ మని ఎచట ఏకదోషమునకు (ప్రాధాన్నత _చెప్పబడినదో అచఓఎ దోషముయుక్క ఆధిక్యతచే అట్టు వ్యవవారింపబడుచున్నదని గహింప వంయును ఏకదోషజన్య వ్యాధ్వల్వ్వ్యంద్ర రృ ఏకదోష (ప్రకీకారమునకు ఉపయోగపడు [పత్యేక [దవ్మము దోషగుణముుక్ష విరుద గుణములు. కలిగియండు (పత్యేక ద్రవ్యమును _సృష్టీయందు దుర్లభమని భావిం్వ్వం యును కావున రొగములు వకదోషజన్యములు కానేరవు _దవ్యములు పౌంచభౌత్రిక్వ్వ్యజ్ర నను భూతాధిక్యతచే పార్ధివాదినామముఎను పౌందుమండునట్టు _దవ్యము ష్ష్‌ రసాత్మక్రవ్వై నను ఉఊల్పణత ననునరించి మధు?ాది నామములను వి ందుచుండుకు కావుశ [దవ మ్‌ రంల న మెం ని స్ట్‌ ము వకరసా ధిష్టానము కాదనియు నర్వరసాధిళ్హు మనియు సిద్ధాంతము మూలము రనన్ధూలూ ఛేదనొ. వళమునో ద్చె కలత / సొతాపొతా/వద్రా్యా తదా (్రయేమచ (దవ్చూనంజ్ఞైకేము వృధివ్యాదిము భణాః (వత్షృతి వికృతి వవ్రారా దోళకాలవలాల్‌ లుర్చా దయా 6 నెవూవభర్యి న్లో (వతివదార్థము. రనస్కతు=రనమునకు _ ఛేదనొనళమనే = ఛేదనవ్సు ఉస శమనము అని ద్వే=రెండు కర్మణి=్యకియలు హితాహితౌ=హితము అహితవ్చు అని [ప్రభావౌ=రెండు (వభావములు తదా ళయేష= రసా శయములగు (దవ్యసంజ్ఞ శేష = [(దపష్యమను 'సీరుగల పృథీవ్యాదిషుచచాపృఖివి మొదలగు వాది యందు గుర్వాదయ్య == గరులఘు మొదలగు గుణాః=గుణములు (పకృతి పికృతి విచార దేశకాల వశాత్‌ = కృతి వికృతి విజారము దేశము కాలము.ననుసకించి ర సేషు =రనములయందు ఉపచర్య న్తే= ఆరోపితములగు వెప్పబడుచున్నవి

శ్రి తాత్సృర్య్భూము శేదనము ఉపశమనములనెడి రెండు కార్యములు రసము నిర్వ ర్హించు కార్యములు హితము అహితముంఎనునవి రసముయుక్క రెండు (ప్రభావములు రస్మాశయమగు. పార్థిదాది దవ్యములయందుండు. గుర్వాది గుణములు (పకృతి వికృతి విచార దేశ కాలాదివశమున రస,ఘనందు ఆరోవితమ*చు జొపచారికముగా రసగుణము లని వ్యవహరింపబడుచున్నవి కొతిలోఖ భేదనము ఉపశమనము పొతము అపాతము అనునవి రసము యొక్క. సామాన్య ధర్మములని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు ఆతేయ మఠాను సార ముగా ఛేదనము ఉపశమనము రసముయొక_ కార్యములుగను హితాహిశములు రసము యొక్క _వభావములని అంగీకరింప బడినది రసాదులకంటె విలక్షణమగు (దవ్యము యొక్క శక్తిని [ప్రభావమని అందురు దోషములను విభాగ (పవిభాగముగా విభజించటమును ఛేదనముయని అందురు దోషముల ఉత్తేళమును నిరోధించి సమస్థివియందుంచుటమును ఉపళమనముయని అందురు శరీరమునకు పథ్యమగు. రస [ప్రభావమును హితముయని యందురు కరీరమునకు ఆపథ్యకరమశు రస _పభావమును అహితమని యందురు రహి (శ్రయములగు పార్థివాది (దవ్యయిఎ కార్యావస్థయందుండు నపుడు సర్వాది గుణములు ద్రవ్య మును ఆ(శయించియుండును. [దవ్యసాహచర్యము వలన అట్టి గుర్వాది నుణబిలు రసము నందు ఆరోవింప బడి జొపచారికముగా రన నిష్ణగుణములుగా ప్యవహరింవ బడుచున్నవి ఇట్టు వ్యవహరింపబడుటకు దవ్యమునకు రసమునకుచు గం ని హచర్య నంబంధమే కారణ మని తెలియనగును రసమునకువు గుగ్వాది సణముంకును ఏకాధికరణ వృత్తిత్వ సంబంధ ముకలదని ఎరుంగనగును _ గుర్వాది శణములు చేని (దవ్వమునందు నంస్కారముద్వారా గుర్వాది గుణములు ఉత్పన్నముజేయ బడుచున్నవి విలక్షణమ*% మాతాది నంయోగమును విచారమని యందురు ఒక్కొక్కప్పుడు విచారముచే [దవృమునంచు గుర్వాచి గుణములను కల్పించవచ్చును దేహయి రెండు విధయిలు ఒకే పాణియొక్క- దహముఐందుండు విభిన్న భాగములలోని మాంసమునందు గుర్వాది గణము లో భేదము కనబడాచుండునుు. సక్తి యందుండు మాంసమునకం టెను న్య ంధమునందుండు మాంనము గురువుగను ఉండును జాంగలము అనూపము అను దేశభేదముచే ఒళే విధమగు చవ్యము భిన్న “ుణ మలు కలద గును సంప్కారముచే వికృతిజెందిన [దవ్యముయొక్క సుర్వాది గుణములు రసమువందారో పింపబడి రసగుణములుగా వ్యవహరింపబడు చుండును ఇట్లు వ్గవహరింప బడుటకు కారణ మేమనగా (ద్రవ్యము గుర్వాదులకువలె రసమునకుశు ఆ్యశయమగట వలన సౌహచర్యముచే (పకృతిస్థ చవ్యముయొక్క- గుర్వాదిగుణముయి జౌవచారికముగా రఐమునందు ఆరోపించబడి వ్యవహరింపవబడు చుండును. వాస్తవముగా గుర్వాది గుణములు రన నిష్ట్రములు కావు అవి (దవ్యముయొక్క గుణములు హీతవ్వు ఖానార్థము ఛేదనిము ఉపశమనము (దవ్యయియొక్ప-. రెండు కార్యములు భ్రక్వా అహితము రనముయొక్క [ప్రభావముంని చరక స్మూతస్ట్థానము యొక్క ఇతేయ గియమను అధ్యాయమున చెప్పబడినది ఛేదరము అనా దోషములను విభజించుట యని అర్థము ఇట్ట విభజంచి దోషశోధనయిను కావించుటయిని లాత్పర్యము దోషవ ణ్‌ ఎం లియి వృయిల

్త్‌జీ అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యోఖా్యానము యొక్క- వృద్ధిని నిరోధించి దొషముఃను స్వస్థానమునందు కమింపడేయటయును ఉపశమన మని యందురు రసాదుల కంటెకు భిన్నమగు (దవ్యముయొక్క శ కిని పభావము అని అందురు _దవ్యము స్వ్మపభావముచే శరీరమునకు పొితమను (ఆరోగ్యమును) ఆపహితమును అనారోగ్యమును) కలిగించుచుండును బెల్లము పటిక బెల్లముణు రెండును మథుర రనముకలవియైనను ఒకటి శరీరయిునకు అహితమ.ను మరియొకటి శరిరమునకు పొతమును కలుగజేయును. ఇట్టు వరిణమించుటకు (మధుర) రసము కారణము కాశాలదు దవ్యము యొక్క [వభావము కారణమగుచున్నది కావున హితాహితములు (దవ్యము యొక్క (వభా వములేకొని రన స్వరూపములు మాతము కావు గురువు లఘువు మొదలగు కణబిలు [(ద్రవ్యముయొక్క గుణబిలు. ఇటి గుణములు సంస్కారవళమున మార్చు జెందు చుండును వకృతి యనగా [ద్రవ్యము యొక్క నహజు స్వభావస్థితియిని అర్ధము. పెసఎ కషాయ మధురరసము కలవియైనకు [ద్రవ్యము మొక్క సహజ (పకృతిచె లఘుగుణము కలిగి యుండును గురుగుణయు కములు మా తము. కావు లఘుగుణము మధుర రసమునకు అతీతమై [దవ్యబియ్యో్క నహజ స్వభావమునకు అధీనమగుచు (దవ్యనిష్టమగునే కాని. రసగుణము కాదన స్పష్ట మగు చున్నది వికృతి ఎళమున లఘ్ముదవ్యము గురువుగకు గుర్ముదవ్యయి లఘువుగను మారు చుండును నంస్కారయువలన దివ్యము సహజన్వభావమును. విడిచి వికృితిన్సి (రూపాంతర మును) పొందును [దవ్యముతో సహ [దవ్యమునందుండు గుర్వాది గుణము్పును మార్పు జెందును వడ్డ పేలాలు లభుగుణమ.కలవియెనను సంస్కారవళకమున ధాన్యము వికృతి జెంది బియ్యముపిండిచే చేయబడిన ఉం(డాష్టు గురు ఫణము కలవి య చున్నవి ఇట్టి మాద్చ నకు సంస్కార వళమున వికృతినొందిన ధాన్వ్యయికారిణమ*ు చున్న దేకాని రసకృత్యమ. మా్య[తమ.కాదు విశిష్టమగు మాత్రాదులచే వర్పిడు దవ్మాంతర సంయోగమును విచారమ్షంద్రర్ర ఒక (చవ్యమును మరి యొక్క (దవ్యముతో చేర్చుట యని అర్థము [దవ్యాంతర నంత్తూగ నువలన [దవ్యమునకు గల స్వాభావిక గుణము న?ంచి వేరొండు సణము కలుగును తేనెను నెయ్యిని సమభాగముగా. చేర్చిన రెండింటి యక్క సహజసుణములు మారి ఆ్రవ్హై య కరమగు విషగుణము ఉత్పన్నమగును ఉస్టవీర్యముగల తిలత్రైలమును శీతవీర్యమృగల చందనము మొదలగు వానితో చేర్చిన సంస్కార వశమున తిలతై లము శీతవీర్యము క్రంద్రి యగును శీతవీర్యముగల ఘృతమును ఎష్టవీర్యముగల [దవృములతో చేర్చి సంన్కర్రించ్రిన ఘృకము ఉష్టవీర్యముకలదిగా యగును [దవ్యాంతర నంయోగముచే (దవ్యమునందృండ్తు గుర్వాది గుణములు మారు చుండును ఇట్టి మార్పు సంభవించుటకు [దవ్యముయొక నమ విషమ విచారము మ్మాతాది సంయోగము వలన కలుగుచుండునే కొని రన కృత్యమ్సుక్రాద్ర భూమి దేహ్మపఖేదేన దెళమాహాుర్ద్విధామతా అను వాత్యయి ననునరింది వ్రైష్మ ముయొక్క. అవయవ భేదముచే [్ళముయొక్క- గర్వాది ఎణముఎలో మార్చుల్చ ఏర్ప డును. హీమవత్పర్వతమున దలి ఓషధులు ఇతర (_పదె/మునందుందు ఓషధులక్రంచైళు

రపి విశేషగుణ వభావములు కలిగియుండును జాంగల దేశమునందు ఉత్పన్నమగు [ద్రవ్యము నకును ఆనూపష దేశమునందు ఉత్పిన్నమగు అదేవిధమ% (దవ్యమునకును గుణములలో విశేషముగా తారతమ్యత యుండును చరోఒనూప జలా కాశధన్వా ద్యోభక్ష్య నంవిధిః అని [ప్రారంభించి దేశ భేదముచే (ద్రవ్యమునందేర్పడు గురు లఘ్వాది గుణములయొక్కం తారతమ్యుతను చరక నంహితా న్తూతస్టానము యొక్క అన్న పానవిధియను అధ్యాయమున వివరింవబడినది సక్థిమాంసాద్దురుః స్కంధః తతః (కోఢస్తతఈ శిరః ఆని శరీరము యొక్క అవయప భేదము ననుసరించి మాంనమునందుండు గురు లఘు గుణభేదములును అదే ఆధ్యాయమునందు వివరింప బడినవి తొడలయందుండు మాంసమునకంటెను మూపు యందుండు మాంనము గురుగుణము కలిగియుండును దాని కంకెకు రొమ్ముయందుండు మాంసము అంతకంటెను శిరమునందుండు మాంసము అధిక గురుత్వము కలదిగా నుండును రసరక్తాది ధాతువులలో పూర్వధాతువునకంకెను ఉత్తర ధాతువు గురువుగానుండును ఈ విధముగా, భూమి. దేహమను దేళశభేదముచే [దవ్యమునందు గుర్వాది గుణములలో మార్పు కానవచ్చును ఇదియును (ద్రవ్యముయుక్క- (ప్రభావమే కాని రసకృత్యము కాదు

వసంతాద్‌ బుతువురూపము “*ు బాల్యాద్యవస్థారూపముగను కాలము. రెండు విధములు కాలభేదముచే _దవ్యమునందు గుణభేదయి ఏర్పడును. (దవ్యము వర్షబుతువు నందు లఘువుగను జల్బవీర్యము కలదిగను యుండును అడే (దవ్యము హేమంత బుతువు నందు గురువుగను అధికవీర్యము కః౭దిగను మారును వార్తాకం కోమలం పథ్యం కూష్మాండం కోమలం విషమ్‌ లేత వంకాయ పధ్యకరిము లేత చశమ్మడి కాయ అపధ్య కరము అని వయస్సును బట్టి గుర్వాది 3ఇంములయొక్క- మార్పు చెప్పబడినది తద్చ్బాలం దోషహరమ్‌ వృద్ధం్యతిదోషమ్‌ లేత మువ్చంగి దోషముంను హరించును ముదిరిన ముల్లంగి [(తిదోషములను వృద్దినొౌందించును

ఇట్లు (పకృతి వికృతి విచారము దేశము కఎమును అమనరించి సంస్కార వశమున గుర్వాది గుణములు దవ్యమున మారుచుండునేకాని రనకృత్యములు రసగుణములు మాతము కావు మూలము త|(తగ్రదోద్యూం గుడుకొరిన విశద మయన్ద సౌళ్దా? న్టూల న్ద్‌రగన్హ వవులం

వౌర్ణవము నచయ గౌరన సంభూత స్థైర్భూతలటమ్‌ /

(నతినడార్థ ము త్మ్యత = పాంచ భౌతిక [దవ్యములలో గురు = బరువు కరిన=కారిన్యము (గెట్టితనము _ విశద=స్వచ్చము మందజమందత్వము సాం్యదవదట్ట ముగా నండ్రృట స్థూఎ=స్థూలత్వము (లావుతకము) స్థిర=స్థిరత్వఘు గంధబహులమ్‌ = గంధగుఖాధ్ధిక్యతగల (దవ్యమ్‌ = ద్రవ్యము పార్థివమ్‌ =పృథివీ తత్వము (_పధానముగానుండు (నవృము అనబడును ఉపచయకాశరీరపృద్ధిని గౌరపవాగురుత్వమును నంఘాకజానంభటి తత్వమున్సు వైరా ఫ్రింత్వమును కలుగజేయును

చ్తేశీ అమష్లాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము తొత్సల్భంయు.. పంచభూతాత్మకమగు _దవ్యములలో పార్థివదవ్యము రువు కారిన్యము. విెదత్వము మందత్వము సాం(దత్వశు స్టూంత్వము. స్థిరత్వము అను గుణములు కలిగియుండును విశేషముగా గంధగుణము అధికముగానుండును శరీరమును వృద్ధివరుచును. బరువును. కారిన్యమును. స్థిరత్వమును కలుగజేయును అవయవములను సంఘటితవరుచును థావార్థతు చరక నంపహితయందు పార్ధివ (దవ్యమునకు ఖరత్వము అధిక ముగా చెప్పబడినది మూలము (బబృన్సిగ్ణ కీల గుడుమందో సొంగద నరవ్మడు వీబ్బిల రనవివఖల మౌదోకో తువళ్లోదో న్పేవా వంద బిన్టూందో తూర్జవ (చవ్గాధకరవ్‌ 4 (వతివదార్థియ _దవ = [దవత్యము స్ఫి ద్ధ= జిడ్డుదనము శీత = చలదనము గురు =బరువు మంద = మందత్వము సాస్ట్ర=దట్టముా నుందుఎయుకు సర= ప్యాపిము జ టా. వ్రు ల లేక జరుగుటయను స్వభావము మృదు=మెత్తదనము. విచ్చిం = జిపరుగానుండుట లేక జారున్వ భావము కఠిగయుండుట రనగుణ బహులమ్‌ =రసగుణాధిక్యతగలిని యుండు బౌదకమ్‌ = ఆప్య[దవ్యము ఉపక్షేద = తడిని స్నేహ = జిడ్డుదనకును బంధ = బంధనమ్షును (అతుక జేయటమును విష్యన్హ = (నవింవ జేయుఎయును మార్చవ=మృదుత్వ మృన్స పహ దకరమ్‌ =తృప్తిని లేక హృదయమునకు పుష్టిని కలిగించును - ఆ తాత్పాల్భూయు జలీయ్యదవ్యము [దవత్వము స్పిగ్ధము శీతత్వము బరువు గజములు కలిగియండును. విశేషమూోా రసగుణాధిక్యత కలిగియుండును [దవత్యక్ష కుందు. వస్తువులను అతుకజేయ వ్‌మును జిడ్డుదనముము కలుగజేయును. విడిగాఘుం వస్తువులను అతుక ము (సవింప జేర్చున్స మృదుత్వమును సంతోషమునుకలుగజేయును జళిలేఖ జొాదక (ద్రవ్యము దవత్వాది గుణములు కలిగియుండి రనగుజ్హాద్దక్ర తతో హడియుండును శరీరమున ఉపక్షేదనాది కార్యములను జీయును విష్యందవు వలీ (సోతస్సులయొక్క (సావమని అర్థము హృదయమునకు కలుగు పుష్టిని వష్హ్యజ్వ్య్యృ అందురు వావార్థము ఆప్యదవ్యమ.నకు సౌంద్రత్వగుణము చరక సంహితమునక్తంశ్పైన్న ఈ [గంధములో విశేషముగా చెప్పబడినది వ న ము బిళదో డొన గుఖవివఖల మూగ్నేయం దధావ్ట మూలము తీడ్డోన్ల ఢాత్ళ నూళ్చు అ ద 0 దావా వ్రాంక్రా (వతొల (వలాబర్జతరత్‌ (వతివదార్థయు తీష్ట నూ తీక్టత్వము (త్నీవదనబి) ఉష్ణ జూ వేడ్షి రూక్ష =

41285 శుష్కత్వము సూక్ష్మ == సూక్ష్మత్వముః లఘుజా తేలికదనము విశదజ స్వచ్చదనము రూపబహులమ్‌ ఆ రూపగుణాధికక్టత గలిగియుండు ఆగ్నేయమ్‌ = అగ్నితత్వము [పథాన ముగా నుండు (దవ్యము దాహ =మంటను బుట్టించటమును పాక = ఆహారమును (ఇతర మగు ఎట్టిపదార్థమునై నను) పచింపజేయటమును. (పకాళ ౫ (సకాశమును (వెలుతురుకు), (పభా =కాంతిని వర్ణకరమ్‌ =సీలపీతాది వర్ణములను కలుగజేయును

తాత్భ్భ్రర్యూము ఆగ్నేయ(ద్రన్యము తిష్ట స్టా రూక్షగుణములు కలదిగా నుండును సూక్ష్మ లఘు విశదగుణములును, విశేషముగా రూవగుణము ఆధికముగా గలిగి యుండును దావాము పాకము, (పకాశము (పభ వర్ణములను (పసాదించును ౯లోఖ _ ఆగ్నేయ్యదవ్యము తీక్షాదిగుణయుక్తమగుచు రూప గుణాధిక్యత కలిగియుండును శరీరమున దాహాదికర్మలముచేయును మూలము డూత నూత్య్య లఘు ఎిళద ఎకొనివ్యూవాయి బీతఖరన్టుర్భి ఎవలలం వాయవ్యూం రౌొత్యూలాథువ వై కద్యూగ్లాళి బిచాలతరత (వతివదార్థ్‌ము రూక్షజ పష్క_త్వము సూక్కనా నూక్ష్మత్వము లఘు == తేలికదనము విశద=స్వచ్చదనము వికాసిజాఓజస్సును కీణింవ జేయగుణము వ్యవాయి= శరీరమున వ్యాపించు గుణము, శీతపాచల్చదనము ఖరజాగయికుదనము, స్పర్శ్గబహులమ్‌ = విశేషముగా స్పర్శగుణముగల వాయవ్యామ్‌ =వాయవీయ్శదవ్యము రౌక్ష్య = రూక్ష్యత్వమును లాఘవ =లఘుత్వమును వైళద్య షవిశదత్వమును గ్లాని నిర్వేదమును విచారకరమ్‌ = ధాతువులను వహించు గుణము గలదిగా నుండును తాత్స్ఫర్యూాము వాయవీయ్మదవ్యము రూక్షత్వము సూక్ష్మత్వము= తేలిక దనము స్వచ్భదనము వికాసిత్వము వ్యవాయిత్వము అరత్వములను గుణములు కలిగి యుండును స్పర్శగుణము అధికముగానుండును. శరీరమున శుష్కత్వమును = ఘుత్వ మును విశదత్వమును గ్గానిని కలిగించును ధాతుసంచారమునకు దోహదకారి ళళలిఠతథి వాయవీయ (చవ్యము రూజాదిగుణములు కలదియగుచు ఆధికముగా స్పర్శగుణములు కలిగియుండును కరీోమున రూజ్షాది(కియలను కలిగించును విచారమనగా ధాతువహనమని అర్థము ఖావార్థము ఇచట వ్యవాయి వికాసియనుగుణములు అధికముగా చెప్పబడి నవి విచారకరమనగా ధాతువహనమని కశిలేఖ వ్వాఖ్యానమునందు. ఇందు వ్యాఖ్యానించెను కొందరు ఆలోచనలను రేకెత్తించు స్వావమని మనోచాంచల్యమును కలుగజేయునది యని ఆర్థము చెప్పుదురు మూలక్ష్సృ యృదునూత్య్య అభఘు ఎికదో ల్లజ్డ్‌ వ్యూవాయి ఎిలిక్సో కొద్ది గణఖవనఖల మాకా తాత్యుతం మార్గన నొవిర్యాలాథమునకరత్‌

26 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము (వతివదార్థము.... మృదు =మెత్తదనము సూవ సూక్మత్వము లఘు == తేలికదనము విశద = నస్వచ్చదనము శ్త్త 2 జారుదనము వ్యవాయి = శిఘముగా వ్యాపించుటయును వివిక్త కావేరు వేరుగాజేయదనము శబ్దగుణబహులమ్‌ న కబ్దగుణము (వధానముగా నుండు ఆకాశాత్మకమ్‌= అకాశతత్వము గల (దవ్యము మార్దవమ్‌ జామృదు త్వమును సౌషీర్యవ రంధములను కలుగజేయుటమును లాఘువకమ్‌ = తేలికదనమును కలుగజేయును తాత్సృరభతు అకాళశాత్మక (దవ్యము మృదుత్వము సూక్ష్మత్వము లఘుత్వము విశదత్వము శ్చష్దత్వము వ్యవాయి విడి విడిగా జేయటయను గుణములు కలిగియుండును, విశేషముగా శబ్దగు*ము అధికముగానుండును శరీరమునకు మృదుత్వమును రం[ధము లేర్పరుచుటయును శేలికదనమును కలుగజేయును భ౭లేఖ నాభస _దవ్యయి మృదుత్వాదిగుణములు కలిగియుండునదై విశేష ముగా శబ్లగుణముతో కూడియుండును శరీరమునకు సౌషిర్యాదికార్యములను జేయును డ్‌ ఖావార్థిము పరస్పర విరుద్ధములగు (దవత్వ సొం్యదత్వగుణములు ఆప్య [ద్రవ్యమునందు కలవని చెప్పబడినది ఈ రంటియందును ఆర్జ్మ్యత్వమను పామాన్య ధర్మము యండుటచే అప్యగుణములుగా అంగిరింపబడినవి అని హేమాది విశ దీకరించెను మూలము తళ్ణంబో నానొవభభూలతం జగతి తీంబి (ద్దీవ్యూ మన్ని ఎబిధార్థ్యచయోగవ గాల్‌? త(తొగ్చి వమాదతౌళ్యకం (పొటేజొర్డభాగమళ కయౌర్డ్మి లాథు వాఢూర్థ్థాగతి త్వాచ్చాగ్లే న్లవనత్వ్యా చృమూథతన్య భూమ్యూదకాత్యు తంతు (పొడోడాదోక్తూగం తడోర్డ్మీ గౌరవాన్టుచ్చు గత్వా చృలోయన్యా! వ్యామి/(కాత్యుతము భయతో వాచ ్రా, బ్రతివదార్థము ఇత్టంచనాఈ విధముగా వివిధార్థ జ=నానావిధములగ్గు ప్రయోగ నకాత్‌ = ఉపయోగములనను సరించి జగతి = (ప్రపంచమున కించ్మిద్దవ్యమ్‌= వ్ర యొక దవ్యముయై నను అశాషధ భూతమ్‌= జాషధముకానిదిగా. నాస్తిై లేదు త్యత్రజు వంచ భూతాత్మక (ద్రవ్యములలో అగ్నిమారుతాత్మకమ్‌ = ఆగ్బేయ వాయవీయ [ద్రవ్యము (ప్రాయేణ తరుచుగా ఊర్థ్వభాగమ్‌= వపెభాగము వకు వ్యాపించు. స్వభావము కలీ తయోర్త్మి = అగ్నిమారత [దవ్య ములు లాఘవాత్‌ = తేలిక యైనవగుటవలన అగ్నేష=ఆన్మి హా శ న "క ల మ ఊర్థ్వగలిత్వాచ్చనా ప్రెభాగమునకు వఐ పించు స్వభావము కలదియుగుటవలన మారుతస్య ఇ వాయవు ్పవనత్వాచ్చ = ఎగయునదగుటవలన ఊోర్ధ్యమునకు వ్యాపించును. భూమ్యుదకాత్మ కమ్‌= పార్థివ ఆస్యదివ్యము (ప్రాయేణ=. తరుచుగా. అధోభాగమేో [కిందిభాగద్చున వ్యాపించు స్వభావముకలది తయోర్తి” పార్థివ జం దవ్యములు గౌరవాత్‌ ఇాగ్వర్యత్ర్త్యవ్సు కలవి యగుటవలన తోయస్య = జలము నిమ్నగతిత్వాచ్చె [కిందివై పునకు పవహించ్చున దగుటవలన (క్రిందిభాగమున (పసరించును వ్యామి శాత్మకమ్‌ = మిశ్రితమగు (దవ్యము ఉభయతో భాగమ్‌= ఊర్థ్వాధక్యపదేశ్‌ ములయందు వ్యాపించును తొత్బృల్భూ మి వంచభూతాత్మక 1దవ్యములలో (పతియుకటియును విలక్షణ మగు గుణకు కలిగియుండును కావున పతి,దవ్యము జాషధమునకు ఉపయోగపడు

శేస్తీా చుండును జౌొషధమునకు ఉపయోగపడని (ద్రవ్యము _పపంచమున నెచటను కానరాదు వాటి |[పయోజనమును ఉపయోగవిధానము నెరిగి యుకక్తిపూర్వకముగా ఉపయోగించిన (పతిద్రవ్యము జౌవధముగా ఉపయోగపడును వాయువు అగ్నియును రెండు తేలికగా నుండుటవలనను అందు అగ్ని పెభాగమునకు వ్యాపించు స్వభావము కలదియగుటవలనను వాయువునకు ఎగురు స్వథావము యుండుటవలనను ఆగ్నేయ వాయవీయ _దవ్యములు శరీర మున ఊర్థ్వభాగము (చసరించి న్వకార్యములను జీయును భూమి జలము రెండును గురు గుణముకల ,దవ్యములు జలము సదా పల్లమునకు (వవహించు స్వభావము కలది కానన పొర్ధివ ఆప్య్యదవ్యములు తరుచుగా శరీరముయొక్క- నిమ్నుభాగమున వ్యాపించి స్వకార్య ములను జేయుచుండును బతిరోఖ పంచభూతాత్మక _దవ్యములు వివిధగుణోవ పన్నములగునవి యగుట వలన జౌషధము కానట్టి [దవ్యము సృష్టియందెచటను కానరారు వాటి (పమయోజనములను ఉపయోగ పద్ధతులను తెలుసుకొనిన _పత్కిదవ్యము కొవధముగా పనిచేయును అర్థమనగా (ప్రయోజనము అని పయోగమనగా ఉపయోశమని ఆర్బము శరీరమునకు అపథ్యమగు (ఉదవ్యము [(పయోజనాంతరముచే పథ్యమగుచుండును [దవ్యమునకు గల విచిత స్వభావమే ఇట్టు అగుటకు కారణమని చెప్పనగును పానమునకు అపథ్యమగు [దవ్యము ఉపయోగ భేదముచే అభ్యంగనమునకు హితిమగుచుండును మా[తాదులను బాగుగా పరిశీలించి ఉపయో గించిన అపథ్యములు పథ్యములుగా మారువు (ప్రయోజనవళమున భస్మపాంస్వాదులు (బూడిద ధూళి) వూడా కొషధములు అగుచుండును [దవ్యమునందుగల కోధన శమన దీపన (గాహ్‌ మొదలగు గుణవిశేషములు భూతములయొక్క- న్యూనాధిక సంయోగమున కలుశచుండును అగ్ని మారుతములు తేలిక (దవ్యములు అగ్ని ఊర్చ్వజ్వలన స్వభావము కలది. వాయువు ఊర్థ్వగమన శ క్రి కలది కావున ఆగ్నేయ వాయవీయ (ద్రవ్యములు శరి రముయొక్క- ఊర్ధ్వభాగమున వ్యాపించి వమనమును కలిగించును. పార్ధివ జలీయ _దవ్యములు గురువుగ నుండును జలము పల్దమునకు _పవహించు న్వభావము గలది కావున పార్థివ జలీయ (దవ్వ్యములు శరీరమున (కిందిభాగమున (పసరించి విరేచనమును కలుగజేయును వాయువు మొదలగు భూతిములయొక్క. సమ్మిశితమగు (దవ్యము వమన విరేచనములను కలిగించుటచే ఉఊభయాత్మక [దవ్యముయని అనబడును ఖావార్థ్‌ము యు క్రియుక్రముగా ఉపయోగింపబడు (పత్కిదవ్యము _వపంచ మున జొషధముయనియే అనబడును యు కక్తికి దూరమగు (పతి ,దవ్యము శరీరమునకు అపధ్య కరముగా పరిణమించును వ్యాధిని వాఃధి గుణములను పయోజనమును అనుసరించి యుక్తిపూర్వకముగా _ మథాకల్పము ఉపయోగించబడు [పతి ద్రవ్యము జాషధముగా చెప్ప బడును ఇదే అభ్మిపాయమును చరకాచార్యులు తాంతాం యుక్తిం అర్థంచ తంతమభి (శేత్య అక స్పష్టపరిచిరి కోధనము శమనము అని దవ్యమచేయు రెండు కృత్యములు ఊర్ద్యభాగ శోధనము అధోభాగ శోధనము అని శోధనము రెండు విధమ.లు వాయ్వగ్ని గుణభూయిష్టమగు (ద్రవ్యము శరీరమున ఊర్ధ్వభాగయి (పసరించి వమనమును కలిగించును పృథివీ జలభూయిష్టమగు (దవ్యము శరీరమున [కిందిధాగము వ్నాపించి విరచనముసు కలుగ

128 అమైంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము జేయును సంమిశిత దవ్యము శరీరమున ఇరువై పుల వ్యాపించి వమనమును విరేచనమును కలుగజేయుచుండును ఆకాశీయ [దపవ్యము శరీరమునందంతటను వ్యాపించి దోషములను శమింపజేయుచుండును.. * ఆకాళ గుణభూయిష్టం నంళ మనమ్‌ అని నుకుతాచార్యులు ధృవ పరిచెను. "ప్రాయః అని వెప్పుటచే వమనమును విరచనమునుజేయు నియమము సర్వత అనువ ర్తింవజాలదని అర్ధము _వీలయన దన్శి (నేపాళము) వలె అగ్ని మారుతాత్మకమగు చ్మితమూలము విరేచనము కలఠిగించుబలేదు జలభూయిస్తమగు యష్టి మోదకమ్సు (మయధుకమ్‌) వమనకారిగా పనిచేయుచున్నది బావుళ్యమును చూపుటక్షై (ప్రాయః అను శబ్దము [(పయోగింపబడినదని హేమ్హాది వ్యాఖ్యానించెను మూలము... కమనంత దోషబివలీతగుణ ముక్తం(వొళ్‌ / తోతృవ్యరేవ బ్వ్యతోఖావల లేన వ్యూవదోళః ౯ తధా నిలాత్యకతం (గప. అనోలాత్థుకం దీవనో పొచనవ్‌ / ఉభయాత్యుతం లోలనడ్‌. భూమయ్యూదోతాత్యుకోం బృంవాణవ్‌ / (వఆివదార్థము = దోషవివరీతగుణంతు = దోషమునకు విరుద్ధవ్సృన్బ గుణమును శమనమ్‌ =శమనమని (పాక్‌ = ఇంతకుపూర్వము, ఉక్తమ్‌ = చెప్పబడినది త్రత్రంజ్రశ్ర= బ్రూత ములు పరస్పరమ.గా మి[శ్రితమగు (దవ్యవిషయమున యతఃావీ భూతమువలన ద్రావ్హూలే క్లాక్‌ ఆధిక్యతచే వ్యవదేశః = తద్భూతాత్మక (దవ్యముగా వ్యవహరింపబడును శ్ర _ బద్దె విధముగా _అనిలాత్మకమ్‌ = వాయవీయ (దవ్యము _ [గాహిజామలమును బంధించ్చన్చ ఖ్రన లాత్మకమ్‌ = ఆగ్నేయ [దవ్యము దీపనపాచనమ్‌ =జరరాగ్నిని వృద్ధివరుచున్న ఆవ టం ల తము; వాయభూత వోరమును జీరింపజేయును, ఉభయాత్మకమ్‌ = అగ్నిభూతము; ములు అధిక్చు ణి జేయను భూమ్యుదకాత్మకమ్‌ =భూ గా గల [దవ్యము లేఖనమ్‌ =లేఖనమును గ్రబకాలెత్త జలము పాధాన్యత గల (దవ్యము, బృంహణమ్‌ =బృంహణమును జేయును దోష నకు విరుద్లమగు గుణముగ తాత్సార్యూము + దోషగుణము య న వ ల (దవ్యష్షున్స శన్రన (దవ్యము ( హేళువిపరీతార్థకారి) అని ద్వాదళ్‌ ఒధ్యాయముని చెప్పబడినది వమన విశేచ నములదాఇరా దోషములను బయటకు వెడలింపజేయకయే దోషములను శమింపక్షే్వ్యే ఎ మునందు శమన శోధ వక [దవ్యము శమన్మదవ్య మనబడును నంకర దవ్యమునం ర్మలఠలొో మొద నంథ వించు కర్మనుఇట్టి భూత్యప్రాధాన్యత చెప్పబడుచుండును తద్వారా (ద్రవ్య స్వ రివాది నామములను పొందుదుండును _ వాతిక _దన్యము మలమును బంధించును ఆగ్నేల్యా [ద్రవము దీపన పాచన (క్రియలను జేయును ఉభయాత్మక [ద్రవ్యము లేఖనమును జేయన్స భూ దకాత్మ [దవ్యము శరీరమును బలియజేయుకు. (1 వలలో ల. శమన (దవ్యమునందు పత్యేక భూతముయొక్క్ల పాధాన్యత యుండదు అట్టి (దవ్యము శరీరమున ఊర్జ్వాధోభాగములయందు వ్యాపించ్రక్ర ర్వ్వ్యండ్ర (పకృతి విఘాతపూర్వకమ.గా దోషమునకు విరుద్ధమసు గుణములు కలిగియుండ్షున్న బ్ర నత్వ గుణము అన్ని (దవస్థముల యందుండునుకాని శోధనత్స ధర్మము అట్టుగాద్యు (పత్యేక

129 మగు భూతముయొక్క- ఆధిక్యత ననుసరించి కోధన (దవ్యమునందు మ్మాతమే యుండును ఊర్థ్వగతిమత్వము అధోగతిమత్వము శమనత్వము అను మూడు ధర్మములును గల (దవ్యముః భూత్నపాధాన్యత ననుసరించి స్వకార శమును జేయును అట్టి కార్యమునుబట్టి, భూత్మప్రాధాన్యత నెరుంగనగును, పార్థివాది నామములచే వ్యవహరింపబడుచుండును.

థావార్థ్‌ము = దోషములను శమింపజేయుటకు తద్విరుద్ధ గుణధర్మములుగల [ద్రవ్యములు అనేకములు కలవు [పతియొక _దవ్యము యేదేనియొక దోషమును +శమింప శేయను రూక్షదవ్యము కఫమును స్నిగ్ధదవ్యము వాతమును శీత్యదవ్యము పిత్తమును శమింపజేయును (పతి [దవ్యమునందు రూవాదిగుణములలో యేదేని యొకగుణము తప్పని సరిగా యుండును కావున శమనత్వం దోషగుణ విపరీత్యాపేక్షయా సర్వస్మిన్‌ [ద్రవ్యే సంభవతి అని వ్యాథ్యాతయగు ఇందు శశిలేఖలో వివరించెను (ద్రవ్యము లన్నింటియందును దోషశామకత్వ గుణము. కలదని భావము సంకర[దవ్యముయొక్క- _ కార్గమునుబట్టి వాటి భూతాధిక్యతను అనుమానించి తెలుసుకొశవలయును భూతముయొక్కం- (పాబల్యతను బట్టి (దవ్యము శీ ఘముగను విశేషించియును స్వకార్యమును జేయుచుండును కామక [1దవ్యమును వాయ్య్వగ్ని భూత్యప్రాధాన్యత కలడిగను లేక విడివిడిగా భూత్యప్రాధాన్యతను ఊహించ వలయును [దవ్యము, విరేచనకారి యగునేని పృధ్వీభూతముయొక్క- లేక జలభూతము యొక్కయు, లేదా రెండు భూతములయొక్క. ఆధిక్యత గల (ద్రవ్యముగా భావించవలయును. మూలము : *(త కట్టూల్లు అవశా లీర్భూణ యధో త్తరముద్దాః / తత్తతప్తొయ మడురాః

లీతా౭ /

(వతివదార్థము . త్యత = వడ్‌ రసములలో: కట్తామ్లులవణాః = కటురసము అమ్హరసము= లవణరసము= ఏీర్యేణ=వీర్యముచే యథో త్తరమ్‌= మొదట చెప్పబడిన దాని కంటెను పిదప చెప్పబడినది ఊష్టాః= ఉష్టవీర్యము కలవి తి క్రక షాయమధురాః =తి క్రరనము: కషాయరసము, మధురరసము_ వీర్యేణ జూ వీర్యముచే యథో త్తరమ్‌ = పూర్వమునక ంటెను పరము, శీతాః = శీత వీర్యము కలవి

తాత్స్రర్యము ఇ కిటురసముకంటెను ఆమ్షరసము ఆన్షరనముకం టెను లవణ రసము ఉత్తరోత్తరముగా అధిక ఉష్టవీర్యము కలవి ఇదేవిధముగా తిక్తరసముకం టెను కషాయరసముః కషైాయరనముకంటెను మధురరసము అధిక శీతవీర్యము కలిగియుండును మూలము. కోటుతిక్తళవాయా. డూశ్షా ఎద్దఎిణ్యూ(ళ మాథతాః / అవతొత్లు మధురా

న్న్‌గ్గః నృష్ణ ఎజ్యూ (త మాదతా*/ లవణ తొవొయ మధురా తురొవః 4 తద్భూదొల్లు శయుతిత్తా అభష్రునః అన్యే అనర్హ్గటు అభున్నగ్ధ తూతనొధారణం అవ౭ిజిచ్చ బ్ర

టవతివదార్థము చి తి క్రకటుకషాయాః =తి క్రకటుక షాయ రనములు రూఇజః=ా

యూవవీర్యము గలవి బద్ధవిణ్మూూత మారుతాఃజ=మలమును మూ(తమును ఇఅపానవాయువన్ను రి

130 అహ్హాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము నిరోధించును, లవణాన్హుమధురాః = లవణరసము అన్హురసముః మధురరసములు_ స్నిద్ధాఃజ= స్నిగ్దవీర్యము కలవి, సృష్టవిణ్మూ[తమారుతాఃామలమును మూ(తమును అ పానవాయువులను (పవర్హింపజేయును, లవణకషాయ మధురాః=లవణరసము కషాయరసము మధురరసము, గురవః= గురుగుణములు కలవి, తద్వత్‌ = ఇదేవిధముగా అమ్హకటుతిక్రాః అమరసము, కటు రనము, లఘవః= తేలికయైనవి, అన్యేపునః = కొందరు ఆచార్యులు లవణమ్‌ = లవణరసమును గురులఘుస్నిగ్ధ రూక్షసాధారణమ్‌ = సాధారణమగు గురులఘు స్పి ద్ధరూక్షగుణములు గలదిగా, ఇచ్చ న్తిజా అంగీక రింతురు తాత్సృర్భాము * తిక్తకటు కషాయరసములలో పూర్వురసముకంటెను ఉతర రసము అతిరూక్షమైనడి కావున, మలమును మ్యూతమును ఆపానవాయువుకు నిరోధించి బయటకు వెడలకుండునట్టు జేయను అవణ అమ మధుర రసములలో ఉత్తరో తరము అతిస్నిద్ధమైనవి కావున, మలమును మ్యూతమును అపాశవాయువును సులభముగా బయ్వటక్తు వెడలింపజేయును లవణకషాయ మధురరసములు యథోత్తరములు గురువులు అమకటు తిక్తరనములు యథో త్తరములు లఘువులు లవణరసము సాధారణమగు గురుత్వమ్సృ లఘు త్వము, స్నిగ్ధత్వము, రూక్షత్తము కలదియని కొందరు ఆచార్యులు అంగీకరింతురు, ళ్‌లలేల తిక్రకటు కషాయరసనులు రూక్షములు మలమూ(త్రాప్ర్యా వాయ వును బంధించును మిగతరనములు వీటికి విరుద్ధముగా వనిచేయును లవణ కష్ష్వ్వా మధు రములు గురుగుణము కలవి మిగతవి లఘువులు యథోత్రరము ” అని (పతివాక్యము నందు అనువ ర్తింపజేయవలయును పూర్వమునకంటెను ఉ త్తరరసము అధికగృజ్క జ్ర యని అర్ధము. లవణమునందు. గురుత్వాది గుణములు సామాన్యముగా నుండునని క్ర్యా్యర్చ ఆచార్యులు చెప్పుదురు ఇంతవరకు దన్యమును రసమును గురించి చెప్పబడినవ్ర ఇక ముందు వీర్యమును గురించి చెప్పబడును. మూలము * బీర్యంతుకేఎద్‌ గుడు అభున్ప్యడ్డ డూశతీక్ల ముందలోతోన్ట శౌద్వ్య్యూ వధ మావఖః అవరేత్రునం వలన్మె 2 న వీర్యాం(దవ్యూన్ధు తజ్‌ జ్ఞాయం యద్యోోరాాత్సి యతోతీయా నావీర్టుం వడుతో తొంబిత్‌ నర్జాా వీర్చూత్సృతావానా 4 (వతివద్గార్థము + శ్రేచిత్‌ = కొందరు ఆచార్యులు, శరులఘుస్నిగ్ధరూక్ష తీక్ష మన్హ శీతోస్టభేదేననాగురువు లఘువు: స్నిగ్ధము రూక్షము తీక్సము మనము ఫ్య ఉష్ణము అను భేదమచేః వీర్యంతు =వీర్యమును: అష్టవిధమ్‌ా ఎనిమిది విధక్సల్ప్ల ఆహుః=చెప్పుదురు “క్టీఆప రేపునః జ మరికొందరు ఆచార్యులు (దవ్యన్య == [దవ్యము యొక్క-= తత్‌ = అట్టిదానిని వీర్యమ్‌ = వీర్యవ్సు అని క్టేయమ్‌ = తెలసుకొనవలయను, యద్యోగాత్‌ = దేనియొిక సహయోగమ్స బల (కియా =కార్యము, (కియతే=చేయబడుచున్నదో కించిత్‌ =యే్మేదవ్యముయైనన్ను, అవీర్యక్ష=

3 వీర్యము (శక్తి) లేకుండాగా? నకురుతే = కార్య ముచేయజాలదు హివాఎందువలనయని అనగా, సర్వా =సమస్తమగుః, సా=(క్రియా వీర్యక్స ఠా =వీక్యము. చేతః చేయబడు చుండును అని; పరన్లి = చెప్పుదురు

తాత్భృర్యూము 2 గురువు, లఘువు న్నిగ్ధముః రూత్షము, తీశణముః మందము శీతము, మందము అని వీర్యము ఎనిమిది విధములుగా కొందరు ఆచార్యులు అంగీకరింతురు. .దవ్యమునందుండు విశేషళక్తిని వీర్యమందురు అట్టి శక్తి కలిగియండుటవలన (_దవ్యము శమనళోధనాది సమస్త (క్రియలను చేయకలుగుచున్నది- శమనళోధనాది [క్రియలన్నియును వీర్యాధీనములు నిర్వీర్యమగు (ద్రవ్యము. ఎట్టి కార్యమును చేయజాలదు అని మరికొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు పోలిలోఖ * ఎనిమిది విధములు వీర్యము అశ కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు. కొందరు అనేక విధములని మఠి కొందరు వీర్యము రెండు విధములని అంగీకరింతురు వీర్యము [దవృమును ఆశ్రయించి యుండును వీర్యముయొక్క- సామర్థ్యము ననుసరించి, (దవ్యము శోరనాది కార్యములను నిర్వర్తి ంచుటయందు నమర్థమగుచున్నది (దవ్యము యొక్క శక్తిని వీర్యమని అందురు. నిర్విర్యమగు (దవ్యము ఎట్టి కార్యమును చేయజాలదు- కావున, [ద్రవ్యము యొక్క సమన్న (క్రియలు వీర్యాధీనములని చెప్పనగును _ వీర్యము, శక్తి: కారణము అను వదములను పర్యాయ వాచక ఘులుగా బహు వీర్యవాదులు ఉపయోగింతురు మూలము ట్రైలన్టవిదం డై రవి చేవ ముతి(వళ్ళృ ద్టభత్తీ యుఠ్తానాతు శేవొవద గుతు సారభూతానాముప్ణా నామోవ తుర్చాజీనాం బీర్యూనండ్థా బిలిద్దామ్మూయ ఎవొతాడఊివీ లొవ్రిశ్రీత్రి నమ ద్భావ్యూతే తధానొ రనవివాత తతా న్హర ఎతియినో చభూయాంనక్ళా వళిజాళ్ళ గుడా నంగ్భవాతా౭ ల్‌ ్రివకినదార్థము.. మజ ఎవరిచే, అష్టవిధమ్‌ = వీర్యములు ఎనిమిది విధములని చెప్పబడుచున్నదో _త్రెరపి=అట్టి వండితుల చేతను; అత్కిసకృష్ణళక్తి యుక్తానామ్‌ = అత్య ధిక శక్తితో గూడిన అశేషాధ గుణ సారభూతానామ్‌ = వివిధ [ద్రవ్యముల యొక్క గుణములో సారరూపమగుః “ర్వాదీనామ్‌ = పరు లఘు మొదలగు అష్టైనామేవ = ఎనిమిదింటికిని మ్యాతమే వీర్యసంజ్ఞా = వీర్యము. పేరుగలదు విశిష్టామ్నాయ విహితాఒపి= (ప్రత్యేకముగా శాస్త్రముచే అంగీకరింవబడినేడియైనను, లౌకికీతి= లోకవ్యవహారాత్మక మగునటిగాః సముద్భా వృచే= భావించ బడుచున్నది తథాపా = అదియక్త మీగదా రసవిపాకగుణా న్తర విజయినః= రసమును విపాకమును ఇతర గుణములకు జమించుం భూయాంసళ్ళ్చ = అనేకములై ను వరిష్టాళ్చ = _శ్రేష్షములగునట్టి గుణాః=గుణములు సంగృహీతాః =(గ్రహెంపబడినవి తాత్సృర్యాతు * అత్యధిక శక్తియుక్తములగుట వలను కౌషధము యొక్క సకల గృణమ్సలో సారభూతములగునవి యగుట వలన గుర్వాది ఎనిమిది గుణములకు మాత్రము వీర్యమను సంజ్ఞ యుండ.నని అష్టవిధవీర్యవాదులు అంగీకరింతురు ఇట్టి సంజ్ఞ శాస్త్రీయమైనను లోక్రవ్యవహార మగునదిగనే వారు భావింతురు రసము యొక్కయ ఫా

(32 అష్టీంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము కముకయొొయు, లేక అన్యగుణముల యొక్ట్టయ కార్యములను మభ్యపరిచి, జొషధమునందు అనేక విశిష్ట గుణములను కలిగించు శక్తి గుర్వాది గుణములకు మ్మాతయుండుటచే వీర్యము గుర్వాద్యాత్మకముగా ఎనిమిది విధములని కొందరు పండితులు అంగికరింతురు ల౭ిలేఖి. (దవ్యమునకు నానా విధమగు శక్తులు ఉండును. అందు గుర్వాది ఎనిమిది విధములగు గుణములకుగల శక్తిని వీర్యమందురు. కావున వీరము గుర్వాదిభేద ముచే ఎనిమిది విధములని స్పష్టమగుచున్నది ఇట్టి వీర్యసంజ్ఞ ఆగమ్మపతిపాద్య మైనను; లోకవ్యవహారాత్మకమగునదియనియే బహువీరగవాదులు భావింతురు వీర్యమనగా శక్రియని అర్థము. అట్టి శక్తి నానావిధములుగా నుండును గుర్వాదులకుగల ఇట్టి శక్తిని అదుపులో నుంచుటకు ఎవరికిని సాధ్యపడదు గుర్వాదులు ఎనిమివయుకు అత్యంత శకి యుతములగుట వలన జౌషధముయొక్క_ సర్వగుణములలో (వధానములు, సారభూతములు కావున, వీర్య శబ్దముచే పిలువ బడుచున్నవి గుర్వాదులు రసముయొక్క_ కార్యమును, విపాకముయొక్క కార్యమును: దవ్యగతమగు ఇతర గుణములయొక్క కార్యములన. నివృలమొనరించ్చి, సోత్క ర్షలను [పదర్శించును కావున భూయిష్టత్వము వరిష్టత్వము అన్య రసాదిగ్వల్వ విజగ్వ త్వ్తము అనుకారణములచే గుర్వూదులకు మ్మాతమే వీర్యమను సంజ్ఞ లభించు చున్నది సర్రాం దులతో సమానమగు [ప్రబలత్వము (దవ్యముయొక౫_. ఇతర గుణములయందు క్రాారాదు గుర్వొదులయ-దు.. (ప్రభూతన్వమను ధర్మమును కలము గుర్వాదులవలే దేహమ్వునక్తు ఉపయోగపడు ధర్యము అన్యగుణములయందు కానరాదు కావున, గుర్వాదులకు వరిష్టత్ర్వమ్షు (1ేస్టత్వము) “అనుభర్మము సిద్ధించుచున్నది. _దవ్యగతమగు రశ విపాక్ర, గుణాంతర కాఠ్యుముళు' గుర్వాదులిబే ఆచ్చ్భాడదింవ బడుటవలన రసవిజయిత్వమకు ధర్మము గుర్వాదులకు సయవించుయన్నడి. తీళ్టగుణముగల (దవ్యమునందుండు మధుర రసము [దవ్యము చ్పైక్ర తీక్టగుణముచే కించ పరుచబడుచున్నది మధుర రసమున కంటెను తీక్టత్వ మునక్ర [ప్రాధా న్యత చేకూరుచున్నది ఇదే విధముగా విపాకముయొక్కయు గుణాంతరములయ్యెక్ష్య కారక్టములను ఊపహింప నగును ఈవిధముగా గుర్వాది ఎనమిదింటికి మాతవ్వే వీర్యసంబ కలదని పహు వీర్థవాదులు అంగీకరింతురు క్ష్‌ మూలము. బిశేవన్భృత్యాచ త/త తల్‌ (దవ్యూన్దూడాన కభనో వ్యావవోరం గ్రా స్య తో భనతి అతనవ్క నర్వాతిలాయీ (దొవ్యూన్దూవావః (వథ్రాా ఇత్యా మ్యూళః / నత్రూవీబ్తు (తీయాని వర్మను నొమాన్నో తద్భావరీతా ల్‌ ఫొద్రాత్హ్రా వీర్చాఖయా (వలావ నండ్లి యా వానో వరా మయృళ్య్టూంతో /

(వతివదార్థమ =. విశేషవృత్యాచ = గుర్వాదులకు గల ప్రాధాన్యతచ్చే తత్ర త్యతవాకాస్త్రమునందు అచట అచట [దవ్యస్వరూపకథనే=, దవ్యస్వభావమున జ్వ్య్బ్బ్యా యందు;- వ్యవహారః =గుకువుః లఘువు అను వ్యవహారము (ప్రవర్తితోభవతి = వ్య్వ్య్వ బడుచున్నది అతవీవ=కావున సర్వాతీిళశాయీ = అన్నింటి కంటెను (శేస్టమగు (దవ్యస్వ భావః = (దవ్యముయొక్క శక్త, (వభావః =_(పభావము (సామర్థ్యము), ఇతి = అన్ని అమ్మా ఈ వాచెప్పబడీనది: తవ్విపరీతాః =ఖట్టి ళక్తి లేనట్టి రసాదయః=రసవిపాకాదులు [క్ర్వన్స

| వర్తన సామాన్యే = తమకృత్యములను జేయటయందు సమానమసు ధర్మము కఠఅవి - సత్మపి= ఐనను వీర్యాఖ్యయా =వీక్యమను సంజ్ఞచే ప్రభావ సంజ్ఞయావా = _ప్రభావమను సేరుచేగోని: నపరామృళ్య న్తే=పరిగణింప బడవు తాత్సర్యూము. గుర్వాది గుణములకు గల పాధాన్యత ననుసరించి సర్వత (ద్రవ్యము యొక్క- స్వరూప స్వభావములు చెప్పబడు-చుండును గురుుదవ్యము లఘ్ముద వ్యము అను వ్యవహరమ. గుర్వాదుల ననుసరించి వ్యవహారింప బడుచుండును ఇదే విధ ముగాః [దవ్యము తీజ్టమైనది. దవ్యము ఉష్ణమైనది అను [దవ్యము యొక్క స్వరూపము కథనమును గుర్వాదులయందు ఆధారపడియున్నది గుక్వాదులు మ్యాతమే (చవ్యము యొక్క. సహజ స్వరూపములని స్పష్టమగుచున్నది రస గుణ విపాకముల కంటెను (ద్రవ్యము యొక్క- అత్యుత్కృష్ట సహజ స్వభావమును (వభావను (శక్తి) అని అండురు. గుర్వాదులకునుః తడ్విరుద్ధములగు రసాదులకును ధాతుసామ్యుతను కలిగించటయందు సౌమ్యతయున్నను రసాదులు తమ [క్రియలను వాగుగా నిర్వర్శించుచుండిన వియగు చున్నను రసాదులకు వీర్యము లేక వభావము అను సంజ్ఞ కలుగజాలమ జళిలేఖ గుర్వాదులకు [దవ్యమునందు విశేష [ప్రాధాన్యత కలదు హరీత కాది [దవ్యముల యొక్క స్వరూప కధనమున (ద్రవ్యము “రువు అని, లఘువు అని గుర్వాది వ్యవహారముగనే (దవ్యము. చెప్పబడు చుండును [దవ్యము యొక్క గుర్వాది ఉత్కృష్టమగు శక్తిని వీర్యమందురు సర్వగుణాతీతము, శక్ర్యాత్మకమునగు [ద్రవ్యము యొక్క సహజ న్వభావమును ప్రభావము అని అందురు కార్యక ర్హృత్వ 1పాధాన్యత నను సరించి గుర్వాదులకు వీర్యమను సంజ్ఞ యున్నను ఇతరములగు వాటికి వీర్యమునకంటెను -అతిశయమగు (ప్రభావము అవు సంజ్ఞ కలదని చెప్తుటకును పఏీలుపడదు కారణమేమనగా రసాదులయందు అట్టి ఆతిశయ సామర్థక్థము కానరాదు గుర్వాదులయందు మొతము ఇట్టి శక్తియుండుటచే [(వభావము అకు సంజ్ఞను పొందుచున్నవి (దవ్యము యొక్క స్వభావ విశేషమును పభావమని అందురు రసాదులు స్వకార్యములను చక్కగా నిర్వర్తించు చున్నను వాటికి వీర్యుమను సంజ్ఞయును లఅభించుటకు వీలులేదని బహువీర్యవాదుఎ యుక్తి యుక్తముగా పీర్యమునకు అష్టవిధత్వము సిద్ధింప జేయుచుందురు థఖావార్థము గురువు, లఘువు స్నిగ్ధము రూక్షము త్రీజ్టము, మందము శీతము: ఉష్టము ఆశు ఎనిమిది గుణములు రసముయొక్క కార్యములను: విపాకము యొక్క కార్య ములను ఇతర గుణముల యొక్క కార్యములను నిష్ఫృలమొనర్చి. తద్విరుద్ధములగు విశిష్ట కృత్యములను స్వసామర్థ్యముచే శరీరమ.న కలుగజేయుచున్నవి వలయన పిప్పళ్ణు కటు రసము కలవియైనను మృదు, శీత వీర్యమలచే పిత్త మును శమింపజేయుచున్నవి తిక్త్రం,కషాయ రసములు గల పంచ పంచ మూఎములు ఉష్టవీర్యముగలవియ గుటచే వాతమును శమింప చేయుచున్నవి క్రావున రసాది కృత్యముకం టెను విపరీతమగు కృత్యము పీఠర్యమునకు కలదని స్పష్టమగుచున్నద్సి [ద్రవ్యముయొక్క సహజమగు శక్తిని వీర్యమని అందురు ఇట్టి వీర్యము గుర్వాది రూవముగా ఎనిమిది విధములగుచు (ద్రవ్యమునందు ఉండును [ద్రవ్య స్వరూపము

184 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానము గురు, లఘు, తీక్టరూపముా వ్యవహరింపబడుచుండును గుర్వాదులు రసాదుల కృత్యయిల కంచెను అతీతమగు కార్యములను జేయుచు-డును అని ఏతాని ఖలు వీర్యాణి స్వబల గుణోత్కర్జాత్‌ రసమభిభూయ ఆత్మకర్మకుర్వన్ని అని శు_చుతాచార్భులు తెలిపిరి గుర్వాదులకు గల వీర్య సంజ్ఞ ఆగమవిహితమైనది మైనము ఆహారరూపముగను జౌషధ రూపముగను (పయోగిఃచి తెలునుకొనబడునది యగుటచే లౌకిక మగువదిగా ఆచార్యులు ఆంగీకరించిరి: దహన [క్రియను జేయుటకు అగ్నియందు ఉష్ణము ఎనియెడి శక్తి కలదు తడిని కోషింప జేయుటకు వాయవునందు. రూక్షత అనియెడి శక్తి కలదు ఇట్టు ప్రతి (దవ్యమునందు ఒక [పత్యేక కార్యమునుజేయటకు. వీలగు ఏదేని యొక్క (పత్యేక శక్తి ఉండి యిఎడును శక్తి గల [దవ్యము (పతి కార్యమును చేయగలదు, శక్తి రహితమ*% దవ్యము ఎట్టికార్యమును చేయజాలను (ద్రవ్యమునందు ఉండు శక్తి గుర్వాది రూపముగా (పకటితమ చుండును ఇట్లు లౌకిక దృష్ట్యా-తముచే నమర్ధించుటకు వీలగుటవలన గుర్వాదులకు గల * కినితాకికమని ఆచార్యులు నుడివిరి రసాదుల కృత్యములనుగుర్వాదులు స్వవిశిష్ట కృత్యముల ద్వారా అణచి వేయుచుండుటవలన రసాదులకు వీర్యమును [పభావమకు సంజ్ఞ కలుగ జాలదు మూలము అన్వోతు గుర్చాదీళాతుగ్తి నో మాత్భ్యతత్వాదానోవినర్ల ఎివాగోన తాలన్బాచోన్ణ బీతాత్భతత్సా ట్‌ ద్బా బిధమూామనబ్మి వీవంచాహృు2/ నానాత్భుతతువి(/దొవ్భా మర్చి నోదూ మనోభలౌ వ్యూక్తావ్యూత్నోం ఉగదివ నాతి/కామతి వాతుబిజ్‌ 4 (వతివదార్థము =. అన్యేతు = ఇతరులగు ఆచార్యులు గుర్వాదీనామ్‌ ఇ గుర్వాది గణములు అగ్నిసోమాత్మకత్వాత్‌ = =గ్మిః సోమ(చం ద, స్వరూపములు కలవియగృటవలన కాలస్యచ = కాలమును, ఆదానవిశర్గభే దేవకా ఆదానకాలము.. విళర్గకాలముయను భేదముబే ఉష్థశీ తాత్మకత్వాత్‌ = ఉచ్చము, శీతముల యొక్క- స్వరూపము. కలదియుటవలన వ్యివిధమ్‌ =వీర్యము రెండు విధములని ఆమనన్తి = తల-చుదురు వీవంచ = ఇదే విధక్సుగన్స “ఆః జూ చెప్పుదురు; వ్యక్తావ్యక్తమ్‌= వ్యక్తమగుః ఆ్యక్షృమగు జగదివ = జగత్తువలె (దవ్యమ్‌ = ద్రవ్యమును నానాత్మకమపిశా అనేకవిధములగునదియైనను. జాతుచిత్‌=. వప్ప్రుర్పల్చ మహాబలౌ =బలవత్తరములగు అగ్నిసోమౌ అగ్నిని సోమమును (ఉష్టకీతములను) నాతి (శామతి = అత్సికమింపజాలదు ఇకొత్సల్యంము 7 గుర్వాది గుణములు అగ్నిసోమాత్సకనులు కాలమును ఆదాన విసర్గభేదముచే ఉష్ణశీతాత్మకమగుట వలన _ (ద్రవ్యమునందుండు వీర్యము శ్రడ్త విధములు అని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు, సంపూర్ణ జగత్తుయును వ్యక్షావ్యక్త స్వరూపము కలది యగునట్టు [ద్రవ్యమును అగ్నిసొమాత్మక న్వరూపము కలదిగనే యు=డును, (ద్రవ్యములన్నియును శీతవీర్య లేక ఉష్ణవీర్యము అను ధర్మములు క్రల్టిగ్గా నుండునని తాత్పర్యము కలిలేఖి గుర్వాది గుణములు అగ్ని ఫోమాత్యకములపటచే,. కాలును ఉచన్దకీతభేదముచే ద్వివిధమగుటవలనకు, వీర్యవఎ.. రెండు విధముఐని కొందరు ఆచార్యులు

1356 చెప్పుదురు గుణములన్నియును భూతములకు వరతంతములుః గుర్వాడ్డి గుణములలో కొన్ని సౌమ్యుములు: మరికొన్ని ఊష్టములుగా నున్నవి ఆదాన విసర్లభేదముచే కాలము రెండు విధవులు ఆదాన కాలమున ఉత్పన్నమగు [దవ్యమునందుండ. గుర్వాదిశణములు ఆగ్నేయ ములుగను విసర్గకాలమునందు ఉత్పన్నమ*శ [దవ్యముయొక్క- గుర్వాది గుణములు సొమ్య ముగను ఉండును; కావున సర్వాదులకు శీతోష్ణ ధర్మములు కలవని స్పష్టమగుచున్నది [దవ్యములు పరస్పరముగా భిన్నములై నను శక్తి వంతములగు అగ్ని సోమములనువిడిచి మన జాలవు _దవ్యములలో కొన్ని ఆగ్నేయములు మరికొన్ని సౌమ్యములుగా నుండును తరు పర్వత జలాది వ్యక్త స్వరూపముగల _ కాలము భూత[గా మాదిఅవ్యక్త స్వరూవమును గల జగత్తు వ్యక్తావ్యక్త ములను విడిచి యుండ జూలనట్టు ద్రవ్యము, అగ్నిసోమములను విడిచి మనజాలదు

థాచార్జమయు స్ట్థావరజంగమాత్మకమగు (ద్రవ్యములలో కొన్ని ఆగ్నేయ (ద్రవ్యములు; మరికొన్ని సౌమ్య దవ్యములు: (ద్రవ్యము యొక్క రసములలో మధుర తిక్త కషాయములు సౌమ్యములు ఆన్హు లవణ కటుకములు ఆగ్నేయముల్పు అని ఇదే (గంథమున చెప్పబడినది సొమ్యమునగా శీత్రగుణము కలవియని ఆగ్నేయములనగా ఉష్ణగుణము కలవి యని అర్థము కావున, (దవ్యమునందుండు_ వీర్యము శీతోష్ణ భేదముచే రెండు విధములని తాత్పర్యము మూలము *(ోట్సం దవానో వచన స్పేదన ఎలయనానిలతభళమనాని తలోతి జీతం ప్లోదనోన్నంభోనో జీవన రక్నొవీళ్త (వసొదనాదీని (వతివదార్థము =. త్యత == రెండు. విధములగు వీర్యములలో, ఉష్ణ్టమ్‌ = ఉష్ణ వీర్యము: దహన= కాబ్చుట మంటను బుట్టించటయును పచశ= వక్వముజేయుటమును "స్వేదన = చెమటను బుట్టించఓయును; విలయన ఉూకరిగించుటమును జేయును, అనిల = వాతముయొక్కం కథ = శ్హేష్మముయొక్కయు. శమనాని =ళమింపజేయటను; కరోతి = చేయను శీతమ్‌ = శీతవీర్యము: ఫ్లాదన = సంతోషమును స్త్వమృనె న్న ౦భనమును, (నిరోధించటమును) _ కవన = జీవమును రక్తపిత (ప్రసాదనాదీని = రక్త్మమునకును. పిత్త మునకును స్వచ్చతను చేకూర్చుట మొదలగువాటిని కరోతి =చేయునుః తొల రసము + ఉష్టవీర్యము దహనకర్మను, వచన _ [క్రియను జేయును 'స్వేదమును బయటకు వెడలింపజేయును. వస్తువులను కరిగించుట లేక వాడునట్టు జేయుట లన్సు జేయును: వాతమును కఫమును శమింపజేయును శీతవీర్యము నంతోషము కలిగించును: స్తంభనమును కలుగజేయును. చెమటను నిరోధించును మూర్చాది వ్యాధులనుండి (ప్రాణము లను కాపాడుచు జీవన దానము చేయును రక్తమును పిత్తమును క్మ్యభపరుచుట మొదలగు కార్యములను జేయుచుండును ఛావార్థము స్తృమృః= స్వేదాపనయనమ్‌ _ స్వేదమును నిరోధించుటయని అర్థము జీవనము అనా మూర్చాదులనుండి _పాణములను కాపాడి, ధరింప జేయనట్టి చేయట అని 'హేమ్మాది వ్యాఖ్యానించెను

౩136 అషహ్షీంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము మూలము: బినొకాన్తు (వాయః న్యొదుః నహ్దాదులవజయోరమో౨ మ్లున్యుతో టంత రేపాద్‌/ ర వై రనొతుల్టాథలః (భవా గుజవిలే పేణ చాన్వాల్భ్బమధభభాయన్న మవల శయేత్‌ (ఉతివదార్థము న (పపాయః జ తరుచుగా విపాకస్తు జ విపాకము స్వాదులవ ణయోః=మధుర లవణరసములకు, స్వాదుఃకామధురవిపాకము, అన్హుశ్య = ఆమ్షురసమునకు అన్హుః = అన్టువిపాకము ఇతరేషామ్‌ =కటు, తిక్త, కషాయరనములకు కటుః = కటు విపాకము అసము, అసౌ ఇట్టివిపాకము రవైః= రసములతో తుల్యఫలః = సమావనమ* కార్యమును జేయును (దవ్యగుణ విశేష షేణచ =(దవ్యమునందుండు గుణవిశేషక్సుచే ఆన్య = ఊ విపాకమునకు, అల్ప = అల్పత్వము మధ్య= మధ్యమత్వము భూయస్త్వమ్‌ = అధికత్వము ఉపలక్షయేత్‌ = తెలుసుకొనవలయును: తాత్సర్భాము స్వాదువిపాకిము. అన్లువిపాకము కటువిపాకము, అని విపాక ములు మూడు విధములు, వాటిలో మధురరసము లవణరసములయొక్కు విషాక్తచ్చు మధు రముగానగుసు అప్టురసముయొక్క- విపాకము అన్హుముగను కటుతిక్త కషాయ్వర్రస్యమ్షుల యొక్క విపాకము కటువుగానగును విపాకము ఏర్పడుటకు కారణములగు రసమ్షుల యొక్క పణధర్మములను విపాకము కలిగియండు.ు జట్టికార్థ్యములను చేయచుండున్సు (ద్రవ్యము నందండు మథురాది రనములయెక్క_ తారతమ్యతచే ఏపాకము నందు అల్బత్వము మధ్య మత్వము: అధికత్వము తారతమ్య భేదము ఏర్పడును అట్టిభేదములను ఇ్య్చ్య్చంట్రి నిర్ణయించవలయును వోలిరోఖ ౯ స్వాదు అమ్హము కటుకము అని విపాకములు మూక్స విధములు మధుర లవణరసములయొక్క- విపాకము మధురముగను అన్హురసముయొక్కా విప్పు అన్హముగను, కటు తిక్త కషాయములయొక్క_. విపాకము కటువుగను పరిణమిత్చన్హ ఇజరరాగ్ని సంయోగముచే (దవ్యగితమగు రఫము పరిణామమును పొంది స్వరూపానంత్రశ్రమ్హు నకు మారును ఇట్టి అవస్థా విశేషమును విపాకముయని అందురు విపాకమృల్ప మథుర -అద్హు కటుకరసనములతో సమానమగు ఫలమును (కృత్యమును) చేయుచుండుకు మధుర రసనమునందుగల గుణములు మధురవిపాకమున ఎదు ఏర్పడును ఇదేవిధముగా అవ్చ కటు విపోకములను-ఎజుంగనగును దవ్యమునందుండు మథురాది రనవిశేషముయొక్య (ప్రాబ -అ్యత ననునరించి విపాకమునకు అల్పత్వము మధ్యమత్వము ఆధికత్వము అశు ఖేద్వ్బల్ట ఏర్పడును మధురాన్దు కటు[దవ్యములయొక్క విపాకము రసానుగుణ్యముగా ఏర్పడు నపుడు, (పధానరసముయొక్క గుణాఢ్యతచే విపాకముయొక్క_ ఉత్క్బృష్టత్వమును నిర్ణయింప “నగును రసగుణములు మధ్యముగా కుండునేని విపాకమునకు మధ్యమత్వము రసగ్ప్య్వ్బ్పు అల్బముగా. నుండునేని విపాకమునకు అల్బత్వము అని భావింపవలయును ల్వల్మ క్‌ కషాయముల యొక్క విపాకము రనబినకు విపరీతముగా ఏక్పశునపుడు రసవిర్వద్ధ శృ ములయొక్క _ప్రాధాన్యతచే విపాకముయొక్క ఉర్క్కృూష్టతను కలిపించవలయును అన్ని చ్యశ్రక్ర సంహితాకుయాయులు చెప్సుదురు

1ప్రి థానార్థ్‌ము “ర రేజాగినా యోగాద్యూదుదోతి రనాంతరవ్‌ / రనానాం వంంతామాంతే నవినొత ఇతిన్మ్య తః 2 ఆవి విపాక స్వరూపమునకు నిర్వచించిర భుజింపబడిన మధురాడి రసపదార్థములు జరరాగ్ని సంయోగముచే జీర్ణమగును పిదప ఆహారమునందు౨డు షడ్‌రసములు మధుర, అమ్హః కటుక స్వరూపమును పొందును అట్టి స్వరూపమును విపాకము అని అందరు విపాకము రసానుగుణ్యమగు కార్యమును చేయుచుండును [దవ్యమునందు మధురరసము అల్బముగా నుండునేని విపాకమును అల్బశోక్తి కలదిగా సిద్ధమగును ఇదేవిధమూ మధ్యమ విపా కమును ఉత్కృష్ట విపొాకమును ఊహింపవల యును ములము పారఠరాశరస్తు పరతి - పాఠా(న్ర్రయో రసానామవ్లై- ఉన్లుం వచ్యూతో కొయింతయతత్‌ చత్వారో౨న్యో మధురం నంన్భ ష్టల గా న్వు నంన్భష్టట్‌ తో తముతొత్తో కవొయాణాం కటుతోదోపషాం బివొకత ఇతివత్షం తేషాం వీత్తఎిమాతో తక్తతపాయొ తోధంలనలః 2 (తతివదార్థమయు = రసానామ్‌ = మధు5ాది రసము - మొక్క, విపాకొఃడావిపాక ములు [తయఃామూడు విధములు అమ్లః = అమ్సరసమి అనుమ్‌ = అన్టుముగను పచ్యతే జ పచనమగును కటుః=కటురసము కటుకమ్‌ =కటువుగను పచ్యతే=పచనమగును అన్యే= ఇతరములగు, చత్వారఃవానాలుగు (మథురరసము, లవణరసము తి కరసముః కషాయ రసము) రసములు మథురమ్‌ =మథురముగా పచ్యతే =పచనమ గును సంసృష్టరసాస్తు = సంకర రసములు సంసృష్టమ్‌ == సంకర విపాకముగాం పచ్యతే = పచనమగుచుండు ఈ యేషామ్‌ = ఎవరియొక్క, పక్షః = సిద్ధాంతము. కటుతిక్త కషాయాఖామ్‌ = కటుతిక్త కషా యములయొక్క విపాకః =విపాకము కటుక! = కటువిపాకమగను, ఇతి=ఆ౨ అనుట కలదో _ తేషామ్‌=అట్టివారియొక్క- సిద్ధాంతమున తిక్తకషాయౌ -తి క్తకషాయ రసములు పిత్తవిఘాతే = పిత్తమును శమింపజేయు£టయందుః కథమ్‌ = ఎట్టు భవతః =సమర్థములగు చున్నవి హౌరాశరస్తుః 2 పొారాశర మహర్షి? పరతి=చెప్పును తాత్భర్యూచు మథురామ్హ కటుకభేదముచే విపాకము మూడు విధములు అవ్షు రసముచే అన్లువిపాకము కటురనముచే కటువిపాకము మధురం లవణ తి క్త కషాయరస ములచే మ్రధురవిపాకము. ఏర్పడునని పాఠాశర మహర్షియొక్క- సిద్ధాంతము. నంకరరస ములచే. సంకర విపాకము. ఏర్పడును. తిక్త కషాయరనములయొక్క- విపాకము మధుర వనన యనుటచే. విత్తమును శమింపజేయుటకు సమన్ధములగుచున్నవి కటు తిక్ర యరసములయొక్క- విపాకము కిటువుగా మారునని కొందరు పండితులు అంగీకరింతురు ర్ట అగృచ్రో ప్రక క్రషాయరసములకు పిత్తశామకత్యమనెడి సిద్ధాంతము సిద్ధింపజాలదు కౌపున మధుర ల్రవణ తిక్త, కషాయరసములయొక్క- విపాకము మధుకమగా పరిణమిల్లు

1తీరీ అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖానీము నని అంగీకరించుటయే ఉచితమని మహర్షి పారాశరుని అభిమతము కలిలోఖి 2 తిక్త కషాయరసములకు మధురవిషాకము అని పారాళజరముని నిర్వ చించెను. ఇతరులగు కొందరు వండిళులు తిక్త కషాయరసముల మొక్క విపాకను కటుక మని అంగీకరించిరి అట్టు అంగీకరించిన తిక్త కషాయరసమనులు పిత్తమును శమింప జేయును అనియనెడి సిద్ధాంతము వ్యర్థమగును పారాళర మతానుసారముగా, తిక్త, కషాయ రనములకు మధురవిపాకము అని అంగీకరించుసక్షమున వాటికి విత్తశామకత్వమను ధర్మము సంభవించును థావార్థము కషాయ తిక్త మధుంః పిత్తమ్‌ కషాయరసము, తి కరసము మధురరసము పి_త్తమును శమింపజేయును. అన్సు లవణ కటురసములు పిత్తమును. కలుగ జేయును వృద్ధి నొందించును కావున, కషాయ తిక్తరసముల విపాకము క్రటుకమని అంగీకరించిన పిత్తవృద్ధికి దోహదకారి యగునేకాని పిత్తముకు శమింపవాలదు తిక కషాయరసముల విపాకము మధురమ* అంగీకరించిన తిక్తత్వ కషాయిత్వ మధురవిపొ కిత్వముచే. పిత్తము శమించునేగాని వృద్ధినొందదు. కావున పారాళర సిద్ధాంతము యృక్తి య కముగా తోచుచున్నది మూలము యగ్రళ్‌ యనస్థుఢురోం లరొనవివొత యోః ళోతబీర్యాంచో (దవ్యాం యన్ఫామ్షం గా పం ఆ ణు తయోడద్హవీర్యూంచం. యద్వా తముతోం తోపొం యదధాన్నంం రరాదిట్యూ, (ొయాతడాల్‌ బోవకోవళమునోత్సంబచ ఎబిద్వాత్‌ లోదా దౌ __ క్షోరవ్రుదిరా మరివానాణ్‌ /

(వతివదార్థభు యత ఎచటనైననుః యత్‌ = ఏ దవ్యమ గ్ర్య్యవిపా కయ్లోః = రనమునండును. విపొకమునందును. మధురమ్‌ = మధురముగా నుండ్సుర్రా స్య వీర్యంచ జశీతవీర్య మకలదిగా నుండు రో, దవ్యమ్‌ = అట్టి [దవ్యమును యత్‌ =వ దవ్యముః తయోః = రనవిపొాకములయందు. అన్లుమ్‌ = అన్షుముగా నుండునో ఊప్పవీర్యంచ వా ద్తుష్త వీర్యము కలదిగానుండునో వాలేక యత్‌ =వీ దవ్యము కటుకమ్‌ =రసవిపాకములం్రందు కటుకముగా నుండునో తేషామ్‌ =అట్టీవాటిని యథాస్వమ్‌= సమయోచితముగా రసాద్ర్య్వైఖ్య= రసవిపాకముల ననుసరించి (ప్రాయః=తరుమగా గుణాన్‌ = పణనులకుః దోష్యప్రక్రోవ శ్చ నత్వంచ ఇ=దోషములను వృడ్ధినొందించుటయును శమింపజేయుటయును విద్యాత్‌ = |(గష్రాంప వలయును తద్యథా=అది ఎటులనగాః క్మీరమదిరా మరీచానామ్‌ =పాలు, మద్యము, వ్వరప్ర ములవలె నెరుగవలయును

తొత్ఫర్భతు * (ద్రవ్యముః రన విపాకములతో మధురమగునదియైనన్సు వ్లీ ర్యము శీతముగా నున్నను లేదా రసవిపాఠకములతో దవ్యము అమ్హమగునదియైవను ఉష్ణవీర్యము కలదియైనను లేదా [దవ్యము రనవిపొకములతో కటుకమగునది యైనను ర పాన్సస్తాత్రమృగా ద్రవ్యమునకు గుణములను. దోవ్నపకోప (ప్రళమాది ధర్మములను. నిర్ణయింవనగున్స _ క్రస్రాన్స

(స్తత్ర పూరముగా శ్షీరము:, మదిర, మరీచములు దోషములయొక్క- [_పకోొపమును _,పశమనములను చేయుచున్నవి.

కలిలోఖ : రసము స్వస్తురూపముచే పిత్తమును శమింపజేయుచుండును పిత్త

హరత్వము రసముయొక్క సహజకార్యమగును కటుకము విపాకమనబడును కటువిపా కము స్వల్చ్బ్పముగా నుండ.నపుడు స్వకార్యమును జేయజాలదు రసాదులళో నెయ్యెది పధా నముగానుండునో అదియే దోషవృద్ది క్షీణములను కావించుచుండును, అని న్యాయమును కలదు. తిక్తరసము కటువిపాకమునుగల వేప పిత్తశామకముగా పనిచేయను- కటు విపాకమునకు [ప్రాధాన్యతగల [(దవ్యమునందుండు కటువిపాకము స్వాధిక్యతచే. పిత్తమును వృద్ధినాఎచించును (ద్రవ్యము తిక్తరసము గలడియైననుః బృహతీవ్వయము. (వాకుడు నేల ములక) కటువిపాకముయొక్క ఉల్బణతచే. పిత్తమును వృద్ధినాందించుచున్నవి. ఇదే విధముగా కషాయరసమున ఉఊహించనగును. పిత్త్రహరత్వము రసముయొక్క- సహజ స్వరూపమని న్పష్టమగుచున్నది (దవ్యమునందు తిక్తరనము ఉన్నను కషాయరసమును ఉన్నను, రసవీర్యములు స్వ నైసర్గిక బలముచే విపాకమును తిరస్కరింపబడుచుండు ను- కావున, తిక్త కషాయరసములు పిత్తహరములని నిరూపించుచు పారాశరమతము ఆసంగత మని తలచుచున్నా ము.

[ద్రవ్యము మధురరనముః మధుర విపాకము శీతవీర్యము కలదియైనను లేక ఆమ రనము, అక్షువిపాకము ఉష్టనీర్యము గలదియైనను? మధురాన్లు కటువిపాకములు స్వరస గుణములను అతి[కమించి దోషవ్యపకోప [(పశమములను చేయజాలవు రసానుగుణ్యముగా విపాకము. కార్యమును జేయుచుండును ఏకజాతి అనగా సమానమగు రనముః వీర్యము, విపాకముకల (దవ్యముయొక్క- రసః వీర్య విపాకములు ఏకగుణత్వము (సమాన గుణమును కలిగియుండుట) కలిగియుండును. క్షీరమునందు రనవిపాకములు మధురముగా నుండును వీర్యము శీతముగా నుండును కావున పాలు ఏకజాతిత్వ (ద్రవ్యము అనబడును పాలు మధుర రసానుసారముగా కార్యమును జేయుచు? కవవృద్ధినిజేయును వాతపి త్తములను శమింపజేయుమండును. మద్యము రసవిపాకములయందు అమ్హుముగను. వీర్యమునందు ఉష్ణ ముగను ఉండును. కావున అమ్షకసానుసారము వాతమును శమింపజేయును పిత్తక్తేష్మ ములను (పకోపింపజేయుచుండును మిరియమలు కటురసము కటువిపాకముః ఉష్టవీర్యము గల [ద్రవ్యము కటు రసానుగుణ్యముగా మిరియాలు శ్రేష్మమును శమింపజేయును. వాత పిత్తములను (పకోపింపజేయును మూలము రనాది నంత రే ఐత్సూ న్యా ధాత్తూత్‌ / యచొ మధఢు మధురం క్లేస్యాణం

నాయయతి తభమువిపాతతయా / నఠతషొాయత్వా (దొక్వాచ్చనాతం జనయకతి కీతలీర్యూత్నాాచ్చ . తధాయవో౭౬వి అనూనొదతో విళితం కీతమవీ వీత్తం కరోత్పూ వ్లవీర్య్భాత్సాత్‌ తధాక్రైలం తొయఎిపాకతయాచనిపొకత ఎఎ బద్ద ఎణయ్యాా (తాయ్‌ ల్‌ అమ్లుంతాంవాతం తథం జసయతి డూజో ప్లత్సాత్‌ /

140 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాభ్యూనము (వతివదార్లము .. రసాది సంక రేణతు = రసాదులు పరస్పరము నమ్మిితము మథురమ్‌ == మధురరసముకలః మధు = తేనె. కటువిపాకళతయా = కటువిపాఠకముకలది యగుటచే. శ్రేమ్మాణమ్‌ = కవమును, శమయతి = శమింప జేయుచున్నది స్తక్షష్షా యాత్వాత్‌ = స్వల్పమగు కషాయరసముకలది యగుటఓవలన రౌష్యాత్‌ == రూకష్షత్వముకలది జనయతి = పెంపొందించుచున్న ది... తధా*ొ అదేవిధముగాః యవో౭౬పి = ఎవ్వలును (విరుద్ధముగా కార్యమును జేయుచున్న వి), ఆనుపొదకపిశితమ్‌ = ఆనూపదేశస్సు య్కైక్క్ల లము మాంసములును శీతమపి శీతగుణముకలపియైనను ఉష్టవీర్యాత్యాత == ఉష్ణ వీర్యము క్రలవియును అగుటవలన పిత్తమ్‌ = పీత్తమును, కరోతి = వృద్ధినొందించుచున్న ది త్రథా= అదేవిధముగా కెలమ్‌ జ నూనె. కటువిపాకాతయా = కటువిపాకము కలది క్రగుటవలన, విపాకతవీవ = విపాకదశయందే. (పచనముగు వెంటనే) బద్ధవియ్యా తమ = మ్రల మ్యూతములను బంధించుచున్నది అహమ్‌ = పుల్టని కాంబీకము రూమోష్టత్వాత్‌ = ర్వూక్షత్త్య, ఉప్తత్వగుణములుకలది యగుటవలన కఫమ్‌ = కఫమును జయతి == శమింపజేయ ! చున్నది న గుణ వీర విపాకములు నమ్మి శితములగునప్క తాత్సర్యూము. రస గుణ శ్‌ చు కువ నే పుడు (దవ్యము యొక్క కార్యము శందును విచ్శితముగా మార్పుక లుగుచుండును, (| మధుర క్రస్య్వ్వృజ్రద్ర యైనను, కటువిపాకముచే సంకరమగుటి వలన కఫమును శమిఐపజయుచున్నది స్వల్పముగా కషాయరనము రూక్షగుణము.. శీతవీర్యములునుకలది యగుటవలన వాతము వృద్ది నొందించుచున్నది _ ఇదేవిధముగౌః యవలు కథమును శమింపజేయుచు బ్యా పెంచుచున్నవి: ఆనూపదేశమునందలిజలము_ ఆనూప పాణుల యొక్క మాంస్యృల్పను శీత గుజముకఅవియైనకు ఉష్ణవీర్యము. పిత్తమ.నుకలిగించుచున్నవి తెలము కట్సవ్రిష్టాజ్ట్వు కలదియగుటచే వచనమగువెంటనే మలమూూతములను నిరోదించు చున్నది అన్టురస్వ్వృుళల కాంజీకము రూక్షగుణము ను కలిగియండుటవలన కఫమును శమింపజేయుచున్నద్రి బలిలేఖ / విజాతీయములగు రసగుణవీర్య విపాకములు ఏదేని (దవ్యమునందు చ్‌ “త. ల ఆలి ఆ నగునరించి మరియొక ప్పుడు విపాకాధిక్యతననుసరించి స్వకార్యమును జేయున్స్స తేన మొదలగు దృష్టాంతము=చే నిరూపించనై నది భావార్థము + తేనె మధురరసనముకలదియగుటచే కఫమును వృద్దినొందింపవలసి యుఃడుకు అట్లుగొక కటువిపాక [వభావముచే తేనె యొక్క కార్యము విపరీతక్సృ్య, వరిణ మించి కవళామకమునకు తోడ్పడుచున్నది ఇచట మధురరసమునకు కటువిషాక్రమ్నుచే సోంకర్యము ఏర్పడినది రసముయుక్క-_ కార్యము అభిభూతమగుచు విపాకాము నక్ష ప్రాధాన్యత హెచ్చినది మధురరసమునరు విరుద్ధమగు కషాయరసము రూక గుణమున్న అదే[ద్రవ్య మునందుండ్లుటచే వాతపృద్ధికిని దోహదమగుచున్నదిః త_తాద్యామారుతం ఘ్నన్ని అను

(141 నియమముచే మధురరసము వాతమును శమింవజేయుటకు బదులు వాతవృద్ధికి కారణమగుట వలన మథురరసకార్యమునకు అన్యథాత్వము ఏర్పడినది విపాకము యొక్క (ప్రాధాన్యతచే. తేనె పనిజేయచున్నడియని తాత్పర్యము, వీర్యముచే రసకార్యములు తిరస్కరింపబడుచుండునను ఓకుఆనూపదేశము యొక్క జలమును మాంనమును దృష్టాంతముగా చెప్పబడినవి ఆనూపజ జలమాంసములవీర్యముద్వారా స్వకారములను నిర్వర్తించుచున్నవి క్వచిద్‌_ విపాకముచే గుణము యొక్క కార్యము నిష్ఫలవ సునని యనుటకు త్రైలము దృష్టాంతము గా చూపబడినది త్సైలము స్వన్నిగ్ధ్దగుణముచే మలమూతములను బయటకు వెడలింపజేయుటకు బదులు, కటువిపాకముచే మలాదులను అవరోధించుచున్నది అమ్షరసము కఫమును కిలుగజేయవలసియున్నను: అమ్ల మగుకాంజీకము తద్విరుద్ధముగా పనిజేయుచున్నడి కాంజీకము యొక్క రూవోష్ట గుణములచే రసముయొక _- కార్యము ఆచ్చాదితమగుచున్నది కాంజీకము గుణ్యపాధాన్యత ననుసరించి కార్యమును చేయుచున్నది మూలము... కటిళ్టంతు రౌక్కాల్‌ నిత్తంచో కీతవీర్వూత్సాత్‌ ఆమలకం. విత్తంళీత

వీర్యాత్సాత్‌ స్వాదు వొతకతయాచ, తవం రౌక్ష్యాల్లామఘవాచ్చ లైత్యా రౌవ్యూలాఖువై న్తునవాతమ్‌ అవ ణం నైన్బవం న్వాదునాతతయా విత్తం వయతి లాభవాత్ర్రిథతం వాయతి తాటుకాతివిణంరీ స్నేవాగొన్ల్యూ స్వాదు పొక్లే ర్భాతం శ్షయవతి. వివ్చలీబ అభనో౭వి స్పేవొత్ష్యూ గౌరపైలి

నలాణ్ఞుళ్ళో /

(వతివదార్థము ౫. కవిళ్టంతు = వెలగపండు రౌక్యాత్‌ = రూక్యమగుట వలన కఫమును శీతవీర్యత్వాత్‌ = శీతవీర్యముకలది యగుటవలన పిత్త ంచ = పిత్తమును జయతి = కమింపణేయును అమలకమ్‌ = ఉశిరకాయ, శీతవీర్యత్వాత్‌ = శీతవీర్యముకలది యగుటవలన స్వొదుపాకతయాచ జూ మధుర విపాకముగలదియగుటచే. పిత్తమ్‌ = పిత్తమును రౌమ్యాత్‌ = రూక్షగుణముకలది యగుటవలను లాఘవాచ్చ = లఘుగుణముకలదియగుట వలనను కఫమ్‌ = కథమును, జయతి = కమింపజేయను త్రై త్యరౌక్యలాఘవై న్తు = శీత్రత్వ రూకత్వ లఘుత్వ గుణములచే. వాతమ్‌ = వాతమున్తు నజయతి ౫ శమింప జేయటలేచు సైంధవంంవణమ్‌ == నైంధవలవణము స్వాదుపాకతయా = మధుర విపాకముగలదియగుటచే: పిత్తమ్‌=పిత్తమును;ః జయతి =శమింపజేయుచున్నది లాఘవాత్‌ై= అఘుగుణమవలన కథమ్‌ = కఫమును జయతి = శమింపజేయుచున్నది శుంరీజాశొంరీ పిప్పలీచ = పిపష్పష్టను; కటుకాఒపి = కటురసముగలదియైననుః స్నేహౌష్ట్యస్వాదు పానై:-.స్నేహగుణముచే, ఉష్ణగుణముచే మధురవిపాకముచే వాతమావాతముకు? షపయతి =శమింపజేయున్సు లశునోఒపి = వెల్డుల్లి పలాజ్ఞశ్చ ౯ ఊల్లిగ డ్డయును స్నేహౌష్ట గౌరవైః = స్నిగ్ధ ఉష్ణ గురుసుణములచే. వాతమ్‌ = వాతమును క్షపయతి ఇ శమింవ జేయును ధి ణ

తాత్భర్యుము. వలగపండు రూక్తగుణనుచే కఫముకు, శీతవీర్యముచే. పిత్త్రముకు

142 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము శమింపజేయును. ఉశిరికకాయ మధుర విపాకము, శీతవీర్యముక లది యగుటచే పిత్త మును రూక్ష లఘు గుణముకలదియగుటచే కథమును శమింపజేయిను శీత రూక్షలఘు గుణములుకలది యగుటచే పితమును రూక్ష లఘముగుణము కలదియగుటచే కఫమును శమింపజేయను. శీత, రూక; లఘు గుణము కలది యగుటవలన వాతమును శమింపజేయజాలదు మైఐధవలవణము మధురవిపొాకముచే. పిత్తమును లఘుగుణముచే కఫమును- శమింపజేయును. శుంరి, పిప్పుచ్ళును కటురసముకలవి యైనను. స్నేహగణము ఉష్టవీర్యముః మధురవిపాకము కలవి యగుటచే. వాతమును శమింపజేయను వెల్లులి? ఉల్లిగడ్డయును కటురసము కలవి జ యైనను. న్నిగ్జోన గురుగుణనులు కలవియగుటచే వాతమును ళమింపజేయుమండును. లావార్థము =. వెలగపండునందు కవమునకు విరుద్ధమగు రూక్షగుణము కలదు* కథవృద్ధికరమగు శీతవీర్యము కలదియైనరు స్వరూక్షగుణముచే కథమును, శీత వీర్యముచే క్లో దుండు మధురవిపాకముః శీతవీ పిత్తమును శమింపజేయుచున్నది ఉశిరికయందుండు = లితఎర్యము. రెండు యును కథవృద్ధి కారకములై నను ఉశిరిక లఘు రూక్షగుణములచే కఫముశక్రు విరుద్ధముగా ఆ ఆ

పనిజేయచు; కఫమును శళమింపజేయచున్నది ఉఊోరిక స్వగుణ _పధానముగా క్రారశ్షిమును జేయచున్నది _నైంధలవణము మధురవిపాకము గలదియైనను లఘుగుణాధిక్యతచే క్రఫశ్రామ కముగా పరిణమించుచున్నది. శుంరి పిప్పష్టు కటురసము కలవియైనను వీర్య, విపాకముల ఆధిక్యతచే వాతశామకము లగుచున్నవి _ వెల్లుల్లి ఉర్రిగడ్డలు కటురస కార్యమును తిరస్క రించి -స్నిగ్ధాదిగుణములచే వాతమును శమింపజేయుచున్న వి మూలము నత స్నేవాగౌరవాఖ్యాం జనయతి శ్లేప్టాణచ్‌ వృద్ధంచ మూలత్రం స్వాదు

పొఠతయా / తిక్తాని. వ్యాటే బిలాల్యా రాలి దదాణ్యూ సవీర్య బ్రాత్‌

న తం ఎనయంతి. తపొౌయతి త్తం చువాద్భ్రంచమయూలం వాత్తం ఇత్ర

నతు వత్త మస్పబీర్యాతైల్‌ / తసౌయళ్సో పట్టి ఒన్లుపౌక్రతయ్త్యూ ,

ఇత్యో లన్బదర్భనో మా/తము క్షత / తనజుత్‌

తింబి(దనేనో పడుతోత ర్య ఫొకోేన చావరత్‌ (బవ్యాం శతోనోం వీర్చేణ (వథఖావో న్లో వతించనో ణా (వతివదార్థము సతు = అట్టి ఉల్లిగడ్డ స్నేహగౌరవాభ్యామ్‌ = స్నిగ గురు

గుణములచే శ్రేష్మాణమ్‌= క ఫమునుు జనయతి = కలుగజేయును: వృద్ధం మూలకంచ ముదిరిన ముల్లంగి స్వాదుపాకతయా జ మధుర విపాకము కలదియగుటిచె, శ్లేష్మాల్వక్సు _ కథమును, జనయతి=కలిగించును, తిక్తాని=తి క్రరసముగల వ్యా,ఘీ =వాకుడు. విజ్ఞ్బాం పౌ త్రిదుంప, అర్క =జిల్లెడు. అగరూణి = కృష్ణాగరు ఉష్పవీర్యత్వాత్‌ = ఉష్టవీర్యవ్సు కీ, క యగుటవలన; విత్తమ్‌ = పిత్తమును జనయ న్తి = కలిగించుచున్నవిః కషాయతి కమ్‌ = క్రమ తిక్తరనముగల మహదృంచమూలమ్‌ జు బృహద్‌పంచమూలము వాతమ్‌ = వాతమును జయతి = శమింఫజేయుచున్న ది, ఉష్ణవీర్యతాత్‌ = ఉష్ణపీర్యము కలది యగుటవలన, ప్లి తంతు=

143 పిత్తమునుు నజనయతి =శమింపజేయుటలేదు, కషాయశ్చకవాకషాయరసముగల కులట్టః = ఉలువలు, అమ్సుపాకతయాచ = అన్హువిపాకము కలవి యగుటచే బృహద్‌ పంచమూలమువలె పనిజేయుటలేదు అని అన్వయము చేయవలెను, ఇతి= అని, ఏతత్‌ = ఇదియంతయును; నిదర్శనమాతమ్‌ = దృష్టాంతము కొరకు ఉక్తమ్‌ =చెప్పబడినది, తస్మాత్‌ జ అందువలన .

కించిత్‌ [దవ్యమ్‌=ఒకవిధమగు (దవ్యము, రశే నారసముచే కర్మ =కార్యమును, కురుతే= చేయును, అపరంచ = మరియొక విధమగు (ద్రవ్యము పాకేన జ విపాకముచే కర్మవాకార్యమును కురుతే=చేయును కించన=ఇంకొక విధమగు (ద్రవ్యము గుణేన=ా గుణముచే వీర్యేణ = వీర్యమొచే [పభావేనై వ =(పభావముచే కర్మ కారమును కురుతే: చేయుచుండును

తొత్సలము ఎ స్నేహగుణముగల ఉల్లిగడ్డ శ్రేష్కమును వృద్ధిపరుచును ముది రిన ముల్టంగి మధుర విపాకము కలదియగుటచే. శ్రేష్మమును కలిగించును. వాకుడు పొత్తి దుంప జిల్లైెడు కృష్ణాగరు తిక్తరసముః ఉష్ణవీర్యములను కలవియగుటవ ఎన పిత్తకరము లగుచున్నవి బృహద్‌ పంచమూలము తిక్తరసము కలచిలైనను వాతమును శమింపజేయును . ఉష్టవీర్యము కలదియైనను బృహద్‌పంచమూలము పిత్తకరముగాదు. ఉలువలు కషాయ రసము కలవియైనను అన్హువిపాకముకలవి యగుటవలనః వాతమును శమింప జేయును విత్త మును వృద్ధినొందించును ఎట్టి దవ్యము ఎప్పడు ఎచట రనగుణ వీర్యవిపాక (పభావములయందు దేని [పాధాన్యతచే ఎట్టు సనిజేయనో తెలియజేయుటకొరకు కొన్ని దృష్టాంతములు ఇచటచూపనై నది ఒకప్పుడు ఒక్కదవ్యము రన్యపాధాన్యతచే. కార్యము చేయుచుండును మరియొక్కప్పుడు మరియొకదవ్యము విపాకాధిక్యతచే (క్రియను జేయ చుండును. ఇంకొకప్పుడు ఇంకొక్క _దవ్యము పీర్యోత్కృవ్టతచే ఫలితమును ఇచ్చు చుండును ఇదేవిధముగా గుణ[ప్రాధాన్యతచే ఒకప్పుడ., (ప్రభావ (ప్రాధాన్యతచే మరి యొక ప్పుడు _(ధవ్యము కార్యమును సాధించుచుండును

కోకిలేఖి (తిదోషకరమగు ముదిరిన ముల్లంగి. కటురసము కలదియైనను మధుర విపాక కారణమున కఫమును కలుగజేయును అని ఆచార్యవాహటుడు వివరించెను. ముదిరిన ముల్లంగి (తిదోషకరము. కటువిపాకియని వాగృటుడు స్వయముగా అష్టాంగ హృదచయనున తెలిపెను ఇట్టిముల్లంగి స్వాదు పైకముకలదియని ఇచట చెప్పుటకుగిల కారణము తోచుటలేదని శశిలేఖావ్యాఖ్యాతయగు ఇందు స్వవిచారమును_ వెలిబుచ్చెను తేనె మొదలగు [ద్రవ్యములు రసముచే రక్తపిత్త మును ళమింవజేయచున్నవి కొన్ని [దవ్య ములు విపాక్రముచే స్లేష్మమును శమింప జేయుచున్నవి లఘుమొదలగు గుణములచే కొన్ని (ద్రవ్యములు వాతమును వృ పద్ధిరుచుచున్నవి కొన్ని [దవ్యములు శీతవీర్యముచే తృష్ణను శమింపజేయు చున్నవి మరికొన్ని (దవ్యములు (ప్రభావముచే విషహరములుగా పనిచేయు చున్నవి

వొవాల్డము + [ద్రవ్యమునందు రస గుణ వీర్య విపాక [పభావములలో (ప్రబలముగ నుండు దాని ననుసరించి (ద్రవ్యము శమనాది కార్యములను జేయుచుండును

144 అష్టాంగ నం(గ్రహ వోాఖా జనము అని మై ఉదాహరణములద్వారా స్పష్టమగుచున్నది రసముచే దోషశమనాది కార్యములు జరుగు చుండునపుడు వీర్య విపాకములు గౌణములుగా నుండును విపాకము 1(పబలమగుచు కార్యమును నిర్వర్తి ంచుచుండగా రసాదులు ఇప్రాధాన్యములు అగును ఇదే విధముగా ఇతరములను ఊహింపనగును మాయు. యద్రూద్‌ (దవ్వాలసొదీనాం వలవత్సాన వర్షాలే / అభిటాడేతరాం నృల్నతౌణలణలత్టూ (చవద్యూతే 4 (వతివదార్థము + దవ్యే = [(దవ్యమునందు రసాదీనామ్‌ = రసగుణాదులలోః యద్యద్‌ =ఏది బలవత్వేననా పబలముగా వర్తతే=ఉండునో తత్తత్‌ = [పబలమగు రసా దులలో నొకటి ఇతరాన్‌మిగతవాటినిః అభిభూయ=అణచివైచి కారణత్వమ్‌ =కారణత, మును. (వపద్యతే=ాపొందుచున్నది. వ్‌ తాల్బృర్థూము [దవ్యమునందు. రసగుణ వీర్య విపాకములళలో, ఏది [వబల ముూొ నుండునో అట్టిది, ఇతరములగు వాటిని వాటి కార్యములను అణచివేసి స ఓ సి స్వకార్యమును [వకటించు చుండును కార్యమును సాధించుటకు ప్రధాన కారణము అసచుండుశు

జావార్థము = రస (ప్రధానమగు [ద్రవ్యము అల్ప బలము గల వీర్యాదుల కృత్యములను నిష్ఫృలమొనరించి రసానుగుణ్యముగా కార్యమును జేయుచుండువు జంక చుండును. ఇదేవిధముగా. వీర్య విపాక _స్రభావములను (గ్రహింపనగుకు /

కొజిలోఖి [దవ్యా(శితమగు రస గుణ వీర్య విపాక |ప

లి చప భావ శక్తి యుండునా ? అని శంకించి సమాధానమును తెలుపుచున్నారు రసగుణ నమో ములలో- [ప్రబలమగునది స్వకార్యమును సాధించి కారణత్వమును పొందుచుండునీ వాక వాటి కార్యములను విఫలమొనర్చు చుండును మిగత . మూలము ఎదద్దణజనంయోగో ౧ భూయసొ&ల్టం పొబీయతో /

(వతివదార్థము విరుద్ధ ణసంయోగమ్‌ = విరుద్ధ గుణములచే సంయుక మగు అల్బమ్‌= అల్పగుణము, భూయసొ = (ప్రబబమగు గుణముచే జీయతేహి =నివ వా బడుచుండుట యక్తి యక్త ముగదా ్రలముచేయ

తాత్పర్భాయు ౫ విరుద్ధ ధర్మముగల అనేక గుణ సంయోగమునందు (ప మగు గుణము: అల్పగుణము యొక్క. కార్యమును నిషృలమొనర్చును క (5౬

. స్వకార్యమును జేయచుండును అబలగుణము ల్‌ళీ లేఖ అనతొారిలో (దవ్యమ నందు రసాదులద్వారా వర్చ్పడు గుర్యాదిగుణ-

శిక5్‌ ములయొక్క_ విరుద్ధసంయోగమునందు. లేదా? రసాదికల్పనా విశేషముచే నేర్పడు విరుద గుణముల యొక్క- సమావేశమునందు: కార్యకరృత్వము దేనికి సంభవించును అను(ప్రశ్నక క విరుద్ధ గుణ సంయోగమ్‌”* అను వాక్యము ద్వారా సమాధానమును తెలుపు చున్నారుః [పభూతగుణము అల్పగుణము మయొక్క- కార్యమును నిషృలము జేయుచుండును విరోధము రెండు విధములు 1) స్వరూప విరోధము 2) కార్యవిరోధము. గురు లఘువులు? శీతోస్టములు మొదలగునవి స్వరూప విరోధములనబడును. గురు రూకముల కార్యమునకు, ఉష్టమునకు స్నిగ్ధ్గముయొక్క- కార్యమునకు పరస్పరము కార్యముచే వై రుద్ధ్యము కలదు. ఏలయన, గురుగుణము శ్లేష్మవృద్ధికరము. శ్రేష్మవృద్ధిని రూక్షగుణము విరోధించుచున్నది. ఉష్టగుణము శ్రేష్కనుహరించుకు తద్విరుద్ధముగా స్నద్ధగుణము శ్రేష్మను కలుగజేయుచున్నది. మూలము : లనం బిపొళస్తావీర్యూం (వథావస్తాన్‌ వ్యశోవాతి 4 ఎలనామ్మారనాదీనామితి స్హైనర్లితొం ఎలన్‌ 2 (వజివదార్థము : రసాదీనామ్‌ =రసాదులయొక్క-, బలసామ్మ్యే=బలముయొక్క- సమస్థితియందు, రసమ్‌ =రనమును, విపాకః= విపాకమః తే=రసవిపాకములను, వీర్యమ్‌ = వీర్యము, తాన్‌ =రన విపాక వీర్యములను, .వథభావః*= (పథావము, వ్యపోహతి= జయించును, ఇతి ఇ అని; నైసర్గికమ్‌ = సహఎమగు, బలమ్‌ =బలము. తొత్సార్ధూయు. (దవ్యమునందు రస, విపాకము వీర్యపపభావములయుక్కు- బలము సమానముగా నుండునపుడు రసమును విపాకము ఈ రెంటిని వీర్యము, రస, విపాకః * వీర్యములను (ప్రభావము జయించి ప్రభావము స్వుకార్యము చేయుచుండును. దీనిని-రసోదూల యొక్క నై నర్గిక బలమందురు. తకొలేఖు ఎ (అవతారిక దవ్యమునందుండు రసాదులలో ఏఒకదానికిని అత్యా ధిక్యతలేక, రసాదులన్నియును పరస్పరము సమస్థితిలో నుండునపుడు కార్యక ర్పుత్వము జే5కి కలుగుచుండునో *రనం విపాకః అను (గంథముచే వివరించుచున్నాడు. విపాకము రసముయొక్క కార్యమును ఆవరోధించును రసవిపాకములయొక్క కార్యమును: వీర్యము నిరోధించును. రసవిపాక, వీర్యములయెక్క. కార్యమును (గ్రభావము తిరస్కరించును- రసాదులయుక్క_ బలసామ్య వరిస్థితియందు వాటియొక్క నైసర్గికమగు ఇట్టిబలము కార్యము జేయుచుండును _ పూర్వమగు దానియొక్క బలమును ఊత్తరమగు దాని యొక్క బలము జమించుచుండును రసాదులు నమపొళములో నుండునపుడు నమానమ్రైన బలముగలదై నను రశమును విపాకము అజణగ్యతొక్కును. సమబలముగల_ విపాకోమును వీర్యము సమబలముగల రసవిపాక వీర్యములను (ప్రభావము స్వస్వాభావికమగు బలమే కించపరుచును. దీనిని రసాదులయొక్క. నైసర్గిక బలమందురు. రసాదులు' విషమమలుగ నున్నను వాటియొక్క- స్వభావ బలమును అపేక్షించి అఆధికమగునది స్వసామర్థ్యుముళ్లే కార్యమును జేయునని తెలియనగును, | (10)

61%ర్‌ అష్టాంగ సం్యగహ వ్యాఖ్యానము విశేవన్వాఖ్టూ * (దవ్యమునందు రనవిపాకమ లు సమానబలముగ నుండునపుడు రసమును విపాకము తిరస్కరించును తేనె మధురరసము కటువిపాకమును కలిగి యుండును. మథురరనము వాతహర మైనను కటువిపాకముచే తిరస్కరింపబడి తేనె వాతి [(వకోపమును జేయుచున్నది మహిష మాంసమునందుండు మథురరసమును; మథుర విపాక ములను రెండింటిని ఉష్ణవీర్యము తిరస్కరించి పిత్తమును వికృతి నొందించుచున్నది అమ్లు రస విపాకములను, ఉష్టవీర్యమును తిరస్కరించి నురయశు మద్యముననుండు [ప్రభావము కీరవృద్ధికి కారణమగ చున్నది ఇట్టు పూర్వపూర్వమగు వాటిని ఉత్తరో త్తరములగు వీర్యా దులు తిరస్కరించి న్వసామర్థ్యముచే కార్యమును జేయుచుండును ఇట్టి సామర్ధ్యమును రస విపాక, వీర్య _పభావములయొక్క- నైసర్గిక శక్రియని యందురు _దవ్ణుమునందు రసాదులు సమానబలముగ నుండునపుడు అవి నై సర్గికళక్తిచే కార్యము చేయుచుండునని తాత్పర్యము మూలము 2 ““బిడడ్డా అవీ చాన్నోూ ఊన్యాం రసాద్యాః కార్యూనాధోనో / నావళ్య్ళూం న్యూర్జాభూతాయణణ దోపొమిటో యథా ౯ ,.. టొళివదార్థమ * రసాద్యాః =రను, విపాక వీర్యపభావములు అన్నో ౬ న్యమ్‌ = పరస్పరము: విరుద్ధాఆవి = విరుద్ధములై నను యథాగుణదోషాః = సత్వాదిగ్య్యమ్టుల్రు వాతాదిదోషమ.లవలె, కార్యసాధనే = కార్యమును సౌధించుటయందు. మిథః = పరస్పరము: అవశ్యమ్‌ =తప్పనిసరిగ, విమాతాయవానాశముకొరకు నస్యుః=కావు. తాత్భర్భయు 2 రస, విపాక వీర్య పభావములు పరస్పరము విరుద్దమ్సుతై నను సత్వరజ్నన్తమో గుణములవలెః. వాత పిత్త కథములవలె కార్యమును సాధించుటయ్యందు ఒండొంటియొక్క. నాశ హేతువులు కావు కజిలోఖ (అవతారిక) నో ఒకదానియొక్క కార్యమ్సుశకు శితర్రమగు దానియొక్క- కార్యము విరుద్ధమ చున్న అచట కార్యక రృృత్వమ్నృ జేనికి సంభవించుచున్నది. అధికబలముగలది తన స్వభావబలముచే కార్యక రృత్వుము సంషాద్రించ్చ కొనుననిన అచట స్వల్పబలముగల అల్పమగువది ఏవోఒక విధమగు పనిని చేయుటకు సమర్థమగుచుండునా 'లేదా యను సందేహమునకు విరుద్దాఅపి యక (గంథముజే స్వా "'ధానమును చూపుచున్నాడు కార్యసాధనమునందు రస గుణ వీర్య విపాక [ప్రభావములు అన్యోఒన్యము విరుదము ల్లైన్సను పరస్పర నాశమునకు కారణములు కానేరవు పరన్ప్సర విరుద్ధములై నకు సత్వరజ స్తమ్లో గుణములు. పురుషనియెక్క. అభిమతార్థ సాధనమునందు. పరస్పర విమ్హూశ్రకృృన్వక్ష నెట్టు,కారణములు గానోపవో, దేహారోగ్యమును [పసాదించుటయందు వాత పిళ్ర కములు పరస్ప్రర్గ విరుద్ధముల్లైనను అన్యోన్య వినాశమును కలిగించుకొనజాలవో ఆఆద్రేవ్ల ముగ “రస్టాదులు ధాతుసామ్యతను కలిగించుటయందు అన్యోన్య విఘాతకములు గానేరనవ్చ బిలేవవ్యాంఖ్యా * నత్వరజస్తమో గుణములు వాతపిత్త కఫములు పరస్పరము

147 విరుద్ధములై నను శరీరమునందు కఠిసియుండి, ఆరోగ్యమును కాపాడుటయందు సహకరించు చుండును అన్యోన్యముగి నాళమును జేనుకొనుటలేదు అటులనే రసాదులు పరన్నర విరుద్ధముల్లై నను ఆరోగ్యమును కాపాడుటయందు అన్యోన్యముగ సహకరించుకొనుచుండును వైరుద్ధ్యముచే పరస్పర విఘాతములు కానేరవు మూలము కరం వీర్యా (వభ్భ్ఫతయా మూతోతగ్రార్దాన తోర్షీతతి 2

వీతడావొ విడూపా వాగదొవ్యూం నమభిశేరతౌ

మాధుర్య ల్లైత్వా వైచ్చిల్య స్పేవాగౌరవ మందోతాః /

నవావృత్యా నీతా శీరే నత్సానూపౌొదో తాయి

వతా(దవ్యాషు ణే చోక్తాన్స వవతను బోతయో?

న్థితచృద్ధి శయా ననా శ్రసాం పా (రవ్వ హేతకాం

(వతివదార్థము రసవీర్యప్రభుతయః = రసవీర్య విపాక గుణ్మపభావములుః భూతోత్కర్షాపకర్షతః = వంచభూతములయొక్క_ న్యూనాధికతవలన ఏకరూపాః =సదృళ ములుగనో, విరూపావా = ఆసదృళములుగనో, [(దవ్యమ్‌ = (దవ్యమును సమధిశేరతే == ఆ్యశయించి యుండును క్షీరే = పాలయందు మాథుర్య = మభురత్వముః శ్రైత్య ఇ= చల్దదనము. పైచ్చిల్య = విచ్చిలత్వము: స్నివా = జిగటదనము, గౌరవ =ా బరువుదనముః మందతాః = మందత్వములు సహవృత్యాస్థితాః = ఉన్నవి అనూపొదకామిషే = ఆనూప దేళముయొక్క- జలమునందు మాంసమునందు: నతు ౯ నహవృత్తితో యుండుటలేదు, (దవ్యేష గూ [దవ్యములయందు యేగుణాః జా ఎట్టీ గుణములు? ఉఊక్తాః = చెప్పబడినవో తనుదోవయోః = శరీరమునందుండు వాతాది దోవములయందు, తఏవచ = అట్టి గుణములే కలవు తస్మాత్‌ = ఆందువలన త్రేషామ్‌ = వాతాది దోషములయొక్క్య, స్థితివృద్ధికయాః = స్థితివృద్ధిక్షిణములు (దవ్య హేతుకాపాజ్మాదవ్వమే కారణము గలవగు చున్నవి తొత్సర్యూము ద్రవ్యమునందు ఉండు పంచమహా భూతములయొక్క పాచ్చు

తగ్గులవలన రసవిపాక వీర్యాదులయందు సమత్వము లేదా విషమత్వము ఏర్పడుచున్నది. రణిమునకు అనుకూలమగు వీర్య విపాక _పభావనులయొక్క- నమావేశమును సరూప సమా వేళము అందురు పొలయందు మధుర రనము మధుర విపాకము. శ్రీతవీర్యము: పిచ్చిల స్నేహ గౌరవ మాంద్యాది గుణములు తదనుసొారనుశ (ప్రభావము కలిగి యండుటచే పాల యందు మధురాదులకు సరూపత ఏర్పడినది మధురాదులకు కారణమగు పృదధ్విజల భూతముల యొక్క అంశములు పౌలయందు విశేషముగ కలవని తెలియనగును ఆఅనూపజలమునందు, అనూప మాంసమునందు ఉత్పత్తి స్థాన కృతశైత్యగుణమున్నను ఉష్ణ వీర్యము కలవగుటచే పిత్తకరములగు చున్నవి _శెత్యగుణముచే కథకారకములగుటలేదు రసాదుల యొక్క ఇటి విజాతీయ నమావేశమును విరూప సమావేశము అని అందురు రసాదులయొక్క సరూపత్వ విరూపత్వమునకు [ద్రవ్యగత పంచమహాభూలమ ల న్యూనాధిక సమావేశమే కారణమని. చెప్ప

148 అహ్టైాంగ నం(గవా వ్యాఖ్యానము నగును. గుర్వాది గుణములు (దవ్యమునందువలె వాతాది దోషములయందును కలపు. కావున, దోషవృద్ధి స్థితి క్షీణములకు (ద్రవ్యము కారణమగుచున్నది బళిరోఖి (అవతారిక) (దవ్యాశితములగు రసాదులు పరస్పరము సమము లైనను విషమములై నను వాటికి కార్యక రృత్వముకలదని తెలుపబడినది కాని రసాదుల యొక్క. సమత్వ విషమత్వములు వర్పడుటకుగల కారణమ వివరింపబడలేదు (పస్తుతము రస వీర్య(పభృతయోః అను (గంధముద్వారా కారణత్వమును నిరూపించుచున్నాడు రసాదుల రసమునకు వీర్యాదులతో సాదృశ్య సాదృశ్యతలు ఏర్పడుటకు దవ్యగతమగు వదేని ఒక భూతాధక్యత కారణమగు చుండును. ఇతర భూతములు న్యూనముగ నుండును. తీరము నందుండు భూతములు (పృథ్విజల భూతములు ఇతర భూతములకంటె అధికముగనుండుటచే కీరమునందు రసాదులకు సమత్వము ఏర్పడినది క్షీరము రపాదుల ఏకరూపమునకు ఉదా హరణమ. [దవ్యమునందుగల గురుత్వాది గుణములు వాతాది దోషముల యందుకు ఉండుటజే 1దవ్యము దోషముల యొక్క స్థితి వృద్ధి క్షీణములకు కారణమగుచున్నది “వృద్ది స్సమా నైస్సర్వేషాం విపరీత్రైర్విపర్యయః అను న్యాయముననుసరించి (దవ్యముచే దోషముల వృద్ధి క్షయాదులు కలు.గుచుండును లం ఎిళేవన్యాఖ్టు [ద్రవ్యము పంచమహాభూతాత్మకమైనది భూతముల యొక్క న్యూనాధిక్యతవలన [దవ్యమునందు భేదము ఏర్పడినట్లు దవ్యగతమగు రసాదులయందును భేదము ఏర్పడుచున్నది కాబట్టి కొన్ని (దవ్యములయందు రసమునకు వ్యతిరేకమగ్వ విపాకము రన విపాౌకములకు వ్యతిరేకమగు వీర్యము రనవిపాక వీర్యములకు భిన్నమగు [వభావము అసదృశములుగ సంభవించు చున్నవి తీరాదులయందు రసాముగుణమగు వీర్యవిపాకాదుల స నము వలన కలుగు షముళ€ కలయిక భూతముల విచ్మిత సమ్మేళన ల లుగును దోషముల వృద్ధి కయాదులు [ద్రవ్యముపై ఆధారపడి జరుగుచుండును. సమాన గుణ (ద్రవ్యాభ్యాసముచే దోషము వృద్ది చెందును విరుద్ధ గుణ (దవ్యాభ్యాసముచే దోషములు క్షీణీంచును మిశ్రిత గుణ్బదవ్యాభ్యాస ముచే దోవనులు నమస్థితియందు ఉండును మూలము రనం ఎిద్యాన్ది వొతోనో తేనాధిన ననోనబ్‌ 4 బీర్భం ఎివొతం (దవ్వా శొంకర్భ్య జః వరినిద్టయా గ (వతివదార్థము = రసమ్‌ =రనము నిపాతేన=జిహ్వూయందుంచుటచే విద్యాత్‌= తెలియనగును తేన = జిహ్వాయందు ఉంచుటచ్చే అధివసనేనచ =శరీరమునందు కొంత్రబ్య్వ్యు నిలుచుట చేతను వీర్యమ్‌ == వీర్యముకుః (దవ్యాణామ్‌ = (దవ్యములయొక్క, కర్మణః == కార్యముయొక్క_ పరినిష్టయా = వ్యవసాయాత్మక జ్ఞానముచేత _ విపాకమ్‌ = విపాక్రమ్సను విద్యాత్‌ = తెలునుకొననగును " తాత్పుర్టూత్ము: రసనేం్యదియ స్పర్శచే (ద్రవ్యమ. నందుండు మథురాది రస్యక్బులన్సు 1 111

149 మునకు జిహ్వేం్యదియ స్పర్శ కలుగుట వలనను మరియొకప్పుడు శరీరమునందు [ద్రవ్యము కొంతకాలము నిలిచియుండుట వలనను వీర్యముయొక్క- జ్ఞానము కలుగుచుండును జరరాగ్న్ని సంయోగముచే పక్వమగు ఆహార (ద్రవ్యములచే సంభవించు దోష ధాతువృద్ధి క్షయాది కార్య ములద్వారా అనుమానించి విపాకమును తెలుసుకొనవలయును

ళజిలోఖ : (దవ్యమును జిహ్యయందుంచుటచే మధురాదిరనముల జ్ఞానము కలుగును

[దవ్యమునకు సంయోగముచే శీతోష్ణ రూపమగు వీర్యము (ప్రకటితమగును ఒకప్పుడు. విరుద్ధ రసముచే వీర్యము అభిభూతమ సనేని జిహ్వానిపాతముచే తెలుసుకొనుటకు వీలుపడదు. అట్టి పరిస్థితియందు (ద్రవ్యము కొంతకాలము శరీరమున నిలిచి యుండుటచే కలుగు మూర్దవాది పరిణామములనుబట్టి వీర్యము నిర్ణయించనగును దోషవృద్ధి క్షయాది కృత్యములను అను సరించి విపాకమును నిర్ణయించవలెను మూలము వ మధురన్యంభ నిర్థివ్ప భ్యుత కై లఅదుడొదితు ణో

గుడాః న్వాద్వాటి ఖోదోనో రనవటిగ్రించయవ్యాతో /

అన్తు లేదాద నంఖ్యాత్తూమైత్తూం వా స్వాదులక్షణాళ్‌ లౌ

తాతోలర్జానకర్షేణ లేదో యోజల్భేనతల్పు తో /

నంకీర్ణత్వాత్భలే చానౌ తుల్యా త్వాల్భ్‌ బివక్యాతో ళో

తుర్యాదీశాం విశే షేజవీ న్ధూవాతోరనతి(కమాత్‌. /

నంథ్యాఖేదో యధానాన్హ్‌ రనొనామనీ న(గొమః 2

ద్భ్రస్థం మథఖోవలేపాది యళ్సు ర్చూవు థ్యుతాదిము 7

నచతద్దాణీ మాద్యవు వడో వాలోరనౌః న్యభకౌళి 4

అన న్ప్రత్భత్తూ యతాూళ్ళన్యాన్భు బి బితార్ణ్‌ తం/తణలజ్‌ 2

(వతివదార్థము మథురస్యోంధ నిర్ధిష్ట ఇ మధురరసన [దవ్య గణమున చెప్ప

బడిన ఘృతతై ల గుడాదిషు = నెయ్యి నూనె, బెల్లము మొదిలగు వాటియందు, స్వాద్యాది భేదీన = మధురాది భేదములచే. గుణాః=గుణములు (కలవు) రసషట్కమ్‌ = రనముల యొక్క సంఖ్య ఆరు నయుజ్యతే = తగినదికాదు, భేదాత్‌ = రనభేదమువలన అ సంఖ్యే యత్వమ్‌ = అనేకత్వముః అస్తు = ఉండుగాత వా = అథవా స్వారులక్షణాత్‌ = మధు రత్వమను లక్షణము వలన ఐక్యమ్‌ జి ఏకత్వము అస్తు = ఉండుగాత యః=*ా ఎట్టి భేదః = రసముయొక్క్య- భేదము అల్ప్బేన = స్వల్పమగు భూతోతంర్జాప కర్షణే = పంచ మవోభూతములయొక్క ఆధిక్యత అనాధిక్యతలచే సంకీర్ణత్వాత్‌ = మిశ్రిత మగుటవలన కల్పత్యే చ కల్పింపబడుచున్నదో అసౌచ = అట్టిభఖేదము ఫలే == పరిణామమునందు తుల్యత్వాత్‌ = సమానమైన దగుటవలన నవివక్ష్యతే = అంగీకరింపబడుదు గుర్యాధినామ్‌= గుర్వాది సణములకు విశేషేఒపి = (ప్రత్యేకత కలిగియన్నను _ న్వ్యజోలేః = గురుక్వొథి జాతి ధర్మమును అశత్మికమాత్‌ జా అతి[క్రమింప కుండుటవ్ష్లభన్‌ ఇముభా = ఏ విధముగ,

156 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యోఖ్యానము సంఖ్యాభేదః = నంఖ్యలో వ్యత్యాసము నాస్తి = లేదో, రసానామపి = రనములకుకు, నః,కమః= అట్టిికమమే యుండును సర్వేషుజనసమ స్తమగు ఘృతావిష=ఘృతముమొద లు వాటియందు యత్‌ = ఎట్టి ముఖలేపాది=ముఖలేపము మొదలగు లక్షణము దృష్టమ్‌ = చూడబడుచున్నదో* తచ్చ = అట్టిముఖలేపాది లక్షణము: దాడిమాద్యేషు=దానిమ్మ మొదలగు వాసయందుః నదృష్టమ్‌ = కనబడుటలేదు. అతః = అందువలన రసాః = రసములు షడేన = ఆరు అని మాత్రము న్కృతాః = స్మరింప బడినవి (చెప్పబడినది కత్వయోశ్చ = ఆనేకత్వమునకు ఏకత్వములకు విచ్శితార్థ తం్యతణమ్‌ = భిన్న భిన్న అర్థములను ఉప పాదించటము నస్యాత్‌ = కాజాలదు తొత్పార్యూమయు : మధురస్క-ంధమునందు చెప్పబడిన వెయ్యి? తైలము, బెల్లము మొదలగునవి దవ్యములయందు ఉండునట్టి మధురరసము ఒకేవిధముగ లేదు (పత్రి మధుర [దవ్యముననుండు మధురరసము భిన్నభిన్నముగ నుండినట్టు అనుభవ గోచరమగుచున్నది (1దవ్యభేదముచే మధురరసములు అనేకములగుచున్నపుడు రసములు ఆరుమాతమే అని చెప్పుట అసంగతముగ తోచుచున్నది రసములు అసంథ్యాకములని అంగీకరించుట యు కి యుక్తమగును.. లేదా రసినేర్యద్రియముచే _గహింవబదు. రనము ఒకటి మాత్రమే అన చెప్పుటయైనను ఉచితముగ తోచును అను సందేహముచే ఉదయించు (వళ్న సరియైనదికాదు వలయనగ _ (దవ్యమునందు పంచమహాభూతములయొక్క న్యూనాధిక సమావే? భేదముచే మధురరసమునందు స్వల్బ్పమగు వ్యత్యాసయు ఏర్పడుచున్నది మధురరసమునక్ష ఎన్ని భేదములను కల్పించినను అవి అన్నియును చివరకు మధురములుగానే పరిణమించుబవలన వాటి తారతమ్యతను [పత్యేకముగ ఆంగీకరించుటకు వీలువడచు గుర్వాది గుణమ్సలకు పర స్పరము ఇట్టి (పత్యేకతయున్నను గుర్వాది గుణములు గురుత్వాది జాతిని విడ రాజక ప్ర్యోబచ్రే వానిలో సంథ్యాభేదము వర్పడుటలేదు. దవ్యభేదముచే గురుగుణము భిన్నముగయ్బన్య, ను గురుత్వజాతిచే గురుగుణము లన్నియును ఒకటియే అని చెప్పబడుచున్నవి ఇదేవిధర్షుగ మధురత్వజాతి ననుసరించి మధురములన్నియును ఒకటియే అని అంగీకరింపబడ్సుచ్చన్న వి, మఘృతము మొదలగు మధుర(దవ్యము లన్నింటియందున. మ.ఖలేపము అకు సామావ్యధర్మము కలదు ఇట్టి ధర్మము దాడిమాది ఫలములమయిందు కానరాదు ముఖలేపనాడి సామాన్య ధర్మముగల రసముకు మధురరసముగ అంగీకరించుటచే మధురరనమునందు భిన్నత్వఘు లేదు. మధురరనములు అనేకములల అంగికరించినను వాటి సూష్మాతిసూక్ష్మ స్వరూప ములను కాస్త్రపద్ధతిగ నిర్వచించుట దుర్రభమగునము రసము ఒకటి మాతమే అసి ఆంగిక రించిన రసముయొక్క భిన్నభిన్న స్వరూప విశేషములను బాగుగ వివరించుటక్ష వ్ల కలుగదు కావున, రనములు ఆరుమాతమే అని సిద్ధాంతము. భళీలోఖి . మధుాది భేదముచే రసములు అరు అని చెప్పబడినది బద్రి్య్వ్యి జ్ఞ యుక్తముగ తోచుటలేదు. మధురన్మంధమునందు. చెప్పబడిన ఘృతతైలాది (ద్వా యొక్క మధురరసము భిన్నముగనుండుట వల వ మధురరనములు అనేక ములని తోచ్చుచ్చున్న ద్ర న అ ఖ్లాస్మ్మార్ణరయు కములు అని చెప్పుటకు వీలులేదు. ఒక (దవ్యమ. యెక్క గగ మురుర లరమన [షి జ్ఞ న్య్యష్టనమనందుందు. మధురరనము విన్నసుగకుండున్ను. ఇదే | ఎ 4 ఏనిగ . స్ప * మప ల్‌ ల్‌

151 విధముగ అఆమ్లాది పతిస్కంద బునందు (దవ్యభేదముచే అమ్హాదిరసములును అసంఖ్యాకము లసుచున్నవి అధవా రసనేందియ టాహృమగు రుచి పైమాన్యమును రసమని నిర్వచించిన రసము ఒకటి మ్మాతమేయని నిర్ణయమ సను ఈ విధముగ ఉత్పన్నమగు శంకకు సమా ధానము చెప్పచున్నాడు దవ్యమ నందు భూతములయొక్క- న్యూశాది స్వల్ప తారతమ్యముచే రసముయొక్క_ భిన్నత్వము పతీతియైనను అంతిమవలము సమానముగ నుండుటవలన మధురరసములు అసంఖ్యాకములని అంగీకరింపబడుటలేదు [దవ్యభేదముచే సర్వాది గుణములు భిన్న థిన్నముగానున్నను గురుత్వజాతి ధర్మముచే [ద్రవ్యములన్నింటియందు కల గురు గుణము ఒకటి యేయని చెప్పబడుచున్నది ఇదేవిధముగ మధురాది స్కందములో చెప్పబడిన (దవ్య ములయొక్క_ మధురాది పణములు ఒకటియేఅని అంగీకరింపబడినది ముఖలేపము ఆప్హాద కరత్వము మధుర దవ్యములన్నింటియందు అనుభవ గోచరమ మన్నది ఇట్టి ముఖలేవనాది [క్రియలు దాడి మాది అన్ష[.దవ్యములయందు కానరావు కావున మధురస్కంధమున చెప్పబడిన (ద్రవ్యముల యొక్క మధురరసము మధురరసము అగునేకొని అమ్హాడి, విజాతీయ రసము కాజాలదు మధురాది రనములు అపంఖ్యేయములని అంగీకరించు పక్షమున ఇట్టి అసంఖ్యాక భేదస్వరూపములయొక్క ఉపపాడనము శాస్త్రపద్ధతిగ నిర్వచించుటకు వీలుపడదు రసమున సంఖ్యలో ఒకటిగనే అంగీక రించిన రసముయొక్క_ విశిష్టతను విపులముగ నిర్వచించుటకు వీలుపడదు కావున రసములు ఆరు మాత్రమే అని అంగీకరించుట యుక్తి యక్తముగ నుండును

థావార్థము ౫ చరక నంహిత సూతస్టానము యొక్క- ఇరువది ఆరవ అధ్యా యమున భిన్నమగు రసభేద సిద్ధాంతములు చర్చింపబడినవి రసగుణ కర్మాదులకు ఆశయ మగు [దవ్యభేదముచే మధురము, లవణము? ఆమ్ల మొదలగు రసములు అనంములు అపరి సంఖ్యేయారసా ఇతి కాజ్యాయనో వాహీకభిషక్‌ ఆశయ గుణకర్మ సంస్వాద విశేషాణామ పరిమే యత్వాత్‌ రసములు ఆశయ దవ్య)భేదముచ్చే గు ౫ భేదముచేంకర్మ భేదముచే సంస్వాద (ఏక జాతీయ రసములకు పరిన్పర ముండునట్టి తారతమ్య భేదము) చే రసములు అనేకము లగునని బాహ్టీక దేశస్థుడు వై ద్య(శేసఘ్టడగు కంకాయన మహార్షినుడివెను ఆశయ భేదమనగా (దవ్యములు అధవా (దవ్యోతృ్పత్తికి కొారణములగు పృధివ్యాది భూతముల యొక్క భేదమని అర్థము మధురరసముగల కొన్ని[ద్రవ్యములు గురుత్వమును కలిగించుచున్నవి మరికొన్ని మధురరన [దవ్యములు లఘుత్వమును కలుగ జేయుచున్నవి ఈ విధముగ ఒకేవిధమగు రసము నందు గుణతార తమ్యత గోచరించు చుండును బృంహణమునకు ఉపయోగపడు మధురరస (దవ్యములుకొన్ని యుండునపుడు కర్మణమునకు ఉపయోగపడు మధురరస దవ్యములు మరి కొన్నికలవు ఇట్లు ఆశయ చ్ప్య కర్మల భేదముచే _పతిరసము అసంఖ్యేయన్లులు ఆగు చున్నవి కావున రసములు ఆరు అని చెప్పుట సమంజసముగ తోచుటలేదని కంకా యనాచార్యులు తమ సిద్ధాంతమును తెలి మబరచిరి ఏక ఏవ రస ఇతి ఉవాచ భదకాష్యః యం పంచానా మింది యార్ధానాం అన్యతమం జిహ్వా వైషయికం భావ మాచక్ష తే కుశలాః శపునరుదకా దనన్యీ ఇతి జిహ్వేంద్రియముచే (గహింపదగిన భావ విశేషముకు ర సమన్నిజ్తి్షణకజనకషనై యని యుకు కుక్యాగ్రబుద్ధులు చెప్పుదురు. అని భ్మదకాష్య బ్యక్త్యీ్య్యస్ట తుళమనుం ఈ వైఫై

ఆం ర... శ లీ

152 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానము చుధు, గుడము మొదలగు (దవ్యములుయందు మధుర రసము స్వల్పభేదముచే యున్నను మధురరసములన్ని యును మధురత్వము (తీపిదనము) అను సామావ్య ధర్మము కలిగియుండు టచే మధురఠసము ఒకటియనియే చెప్పనగును ఇదే విధముగ ఆమ్హాది రసములను తెలుసు కొనననును. వ్యవహార సౌకర్యము కొరకు కాస్త్ర ప్రవచనముకొరకు అనవస్థా దోషమును నివారించుట కొరకును రసములు ఆరు అని అంగీకరించుట ఉచితమగును మూలము వి శఉర్పూద్యా వీర్యో యుచ్యూ నే లీ మంతోతిన్యూధాగుడాః ల్‌ వరనాొమర్థ్యం వన త్వాబ్‌ గుణా వవతరే గుడా 4 యథారనత్‌ వణుః పొతాన్‌ వల్‌ కే చిత్తద సాంగవతవ్‌ / యత్సాా దుర్చు వొలన్లుత్స్హాంన చాళ్లుముని దాజీమన్‌ 2 + యాతి శ్రౌలంచ తఖు తొం తోభుకౌ౭౬వీ న వవ్చలీ / యథారనత్తా వొతానాం నోన్వాదోవం వివర్యాయః 4 యన్యత్‌ ద్శ్దో యవఎః న్యాడుర్దడ రవ్యూ నిల(భదః 4 దీవనోం కీతమవ్యా ద్రాం ఎనో ద్దౌజవ్య గ్భిసాదినీ శ తము వొఠతోఒన నిళ్త మ్మోముద్లో మావన్తు నిత్తలం / స్పాడు పొకోవి చల కృత్‌ న్చృడ్డోస్టం భుడుఫొణీతవ్‌ 4 రనః స్వాదుర్యాధా చైైతత్త్త ధాజన్యోవ్చువ దృళ్యతే 4 వాతలం తథ వీత్తభ్మ మళ్లు మప్పాశతీవలవ్‌ 2 తడుతోదధి ుర్చేవ వవ్మాం పౌరావతొం నతు + వ్‌ట్‌ల్హ దాశిమం వొన్లుం (గాహినాములతో ఫలవ్‌ 2 తపౌయా(గవాజీ కీతా ధాతతీన నారీతతీ / అగవదానా* వ్చ్రభ్త్‌ నేజ్ఞు(/ద నొద్యాః నంగకితా నుతో 4 (పలానన్తు యతో (దవ్వ (దవ్యూం (కేప్ట మతో మతశ్‌ 4 (న తివదార్థము శ_క్రిమంతః = శక్తిగల, గుర్వాద్యాః = గుర్వాది గుణములు వీర్యమ్‌ = వీర్యముగా ఉచ్య శ్రే = చెప్పఒడుదున్నవి అన్యధా = శక్తిరహితములగృల్యవి' గుణాః = గణములనబడును ఇతరే = గుర్వాదుఎకంటె వేరగు, గుణాః = గుణమ్సల్సు ప్లలై సామర్థ్య హీనత్వాత్‌,== అత్యధిక శక్తి కలవి కాకపోవుటచే గుణాః = గుణములుగ చెప్పబడు భున్నవి. కేచిత్‌ = కొందరు ఆచార్యులు యథారనమ్‌ = రసములననునరించు షాక్రాన్స్‌ = పొకములను, షట్‌ = ఆరు విధములు, జగుః = చెప్పుదురు తత్‌ = అట్టు చెప్పుట అస్తాం (థతమ్‌ జ సంగతమగునదికాదు యత్‌ = ఏ కారణమువలనః స్వాద్యువీహిః = మధు5 రనముగఅ (వీపో (ఆప) ధాన్యము అప్హుత్వమ్‌ = ఆన్హుపాకమును యాతి = పొంద్వన్వన్న ఆమ్హమపి = పుల్ణనిద్హై నను దాడిమమ్‌ = దా*మ్మపండుః అన్హుత్వంన న్‌ ఆన్హుపాక్ర్వ్సన్స హ్టైర్దదుట లత ఆంత్యూత్షానూనయును కటువామ్‌ = కటుపాకమును యాత్తి = వ్రై్బాద్చ టు న గషముగల, పివ్పలీ = పిస్పష్ణ్ట కటుతామ్‌ = కటువిపాక్ర్వ్బుకు ల | పు. ్నే + ఖా” వీలే

183 న = విడుచుటలేదు. పాకానామ్‌ = పొకములు యథా రసత్వే = రసానుసారము ఆగునేని ఏవమ్‌ = ఇట్టి, విపర్యయః == వ్యత్యాసము: నస్యాత్‌ = కాకపోవునుు యస్మాత్‌ ఇ ఏ కారణమువలన స్వాదుః = మధురరసముకం గురురపి = గురుగుణముకల యవః =యవలు అనిల్వపదః = వాతకారకముగ దృష్టఃవాచూడబడుచున్నవి ఆజ్యమ్‌ = నెయ్యి శీతమవీకా $త గుణముకలడై నను దీపనమ్‌ = జరరాగ్నిని వృద్ధినొందించును వసా =వస (కద్ధ మాంసమునందుండు కహ పదార్థము) ఉష్టాఒపి = ఉష్ణ గుణము కలదియైనను, అగ్ని సాదినీ = జరరాగ్నిని మందగింపజేయును ముద్గః = ఉనలు కటు పాకోఒపి = కటు పాకము కలవియైనను పిత్త ఘ్నః = పిత్తమును శమింపజేయును మావస్తు = మినుములు స్వాదుపాకోఒపి = మధురపాకి ము కలవియైనను పిత్తలః” పిత్తకరము అగును గురు = గురువగు స్పిగ్లోష్టమ్‌ = స్నిగ్ధ ఉప్ప్టగుణముగల ఫాణితమ్‌ = బెల్లపు పానకము, చలకృత్‌ = వాతకరమగు చున్నది యథా = ఏ విధముగా స్వాదుః = మధురమ* రసః జ రవమో తథా = అదే విధముగ అన్వేషపిచవా ఇతర రసముల యందును, ఏతద్‌ = ఇట్టి పద్దతి దృశ్యతే = చూడబడుచున్నది అక్షకీఫలమ్‌ = తానికాయ అమ్సమపి = అమ్హరసము కల దైనను దాతలమ్‌ = వాతమును కలుగజేయుకు కథపిత్తఘ్నమ్‌ = కఫమును పిత్తమును శమింప జేయును. దధి = పెరుగు. గుర్వేవ=ా గురు సణముకలదై నను వహ్నిమ్‌ = జరరాగ్ని” కురుతే = వృద్ధిచేయును పారావతంతు పాల్ఫా (పరూవషకమ్‌), పావురాయి నతు = అగ్నిని దీపింపజేయదు. అన్హమ్‌ = అన్షురసముగల కవిళ్టమ్‌ = వెలగవండు దాడిమంచ = దానిమ్మపండు [గాప్‌ = వురీషమును బంధించును ఆమలకీఫలమ్‌ == ఉసిరి కాయ నజ (గగాహికాదు కషాయా = కషాయరసముగల శీతా = శీతవీర్యముగల ధాతకీ= అరెచెట్టు (పుష ఎము) _గౌహిణీ = మలమును బంధించును హెరితకీ = కరక్కాయ న = (గాహికాదు తస్మాత్‌ = అట్టి కారణము వలన [దవ్వే = (ద్రవ్వమునందు సంితాః= ఆ(శయించి యుండు తే = అట్టి రసాద్యాః = రన ఏణ... వీర్యాదులు ఇ(్రధానాః == [(వధానములుకావు పృథక్‌ = (ద్రవ్యమునకంటె వేరైనవి యత = ఏ కారణమువలన _పభావస్తు =(దవ్యము యొక్క [పభావ అతః = [దవ్యమును ఆ(శయించుపివలన (దవ్యమ్‌ = (ద్రవ్యము. (శ్రేష్టమ్‌ = _శేష్టమైనది (అధ) మతమ్‌ = ఆచార్యుల సిద్దాంతము తొత్భర్టూము 2 అత్యధిక శక్రియుక్రములగు గురు, లఘు స్నిగ్ధ రూక తీజ్ట మందశీత ఉష్పగుణములను వీర్యములని యనెదరు గుర్వాది ఎనిమిది గుణములు శక్రియతము లగునపుడు మాతమే వీర్యములని అనబడును శక్తిహినములగు గుర్వాది గుణములు సామాన్య గుణములుగనే లెక్కింపబడును వింశతి గుణములలో గుర్వాది ఎనిమిది గుణములను విడిచి మిగిలిన పండెండు గుణములు శ క్రిహీనము లగుటవలన గుణ ములుగనే చెప్పబడుచున్నవి _ వాటిని వీర్యములనుటకు వీలులేదు రసానుపారము విపాకము ఏర్పడుటవలన రసములయొక్క- సంఖ్య ఆరువలె విపాకములయొక్క నంఖ్యయును అని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు అట్టి సిద్ధాంతము సరియగునది కాదు ఏలయన మధుర రసముగల వీపి ధాన్యముయెక్క- విపాకము అమ్హముగను ఆమ్హర్షన్థన్ముతుల దానిమ్మయొక్కుణ విపాకహము మధురముశను అగుచున్నది మధురర సముగల్నజ్షిజేముయొక్క విపాకము?

క్‌4ీ అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యోభ్యానీము కటురసముగల విప్పళ్టయొక్క. విపాకమును కటువుగనే అగుచున్నది ఇట్లు వ్యత్యాస ముగ విపాకము వర్పడుటవలన రసానుగుణ్యముశ విపాకము ఏర్పడునను సిద్ధాంతము యుక్తి యుక్తముగ లేదు వాతమునకు విరుద్ధమగు గుణములుకల యవలు వాతమును వృద్ధినాందించు చున్నవి వాతమనును శమింపజేయుటలేదు. శీతవీర్యముగల ఘృతము అగ్నిని దీపింపజేయు చున్నదేకాని శమింవజేయుటలేదు ఉష్టవీర్యముగల వశ జంరాగ్నిని మందగింపజేయు చున్నది. కటువిపాకముగల పెసలు పిత్తమును శమింపజేయుచున్నవి మధుర విపాకము కలవి యైనను మినుములు పిత్రకరములగుచున్నవి _ బెల్లపు పానకము న్నిగ్ధోష్ణ గురు గుణ ములు స్వాదుపాకము కలదైనను చాతయును కలిగించుచున్నది రసగుణ వీర్యవిపాకములు దోషములకు. విరుద్ధముగ నున్నను దోషవృద్ధికి తోడ్పడుచున్నవి మధురరఫమునకు వలె ఇతర రసములయొక్క విపాకమునకు వ్యత్యాసము ఉండునన తెలియనగును _అమ్హకసము గల తానికాయ స్వరసముచే వాతమును శమింపజేయుటలేదు తద్విపరీతముగ వాతకరమగు చున్నది కఫ పిత్తములను శమింపజేయుచున్నది సరుగుణముగల పెరుగు జరరాగ్నిని వృద్ధినొందించుచున్నది పాల్సా గురుగుణము కలదియైనను జరరాగ్న్ని వృద్ధినొందుటలేదు. ఆన్హురసముగల వెలగపండు. దానిమ్మపండు పురీషమును బంధించుచున్నవి అక్షర సముగల ఉసిరికాయ మలమును బంధించుటలేదు కషాయర సము శీతవిర్యముగల ఆరెపువ్వు గాహి యగుచున్నది కరక్కాయ ఇట్టి గుణవీర్యము కలదియైనను (గాహియు అగుటలేదు "రన, గుణ, వీర్య, విపాకి ములు పరతంతములు: [ద్రవ్యమును ఆశయించియుండును, అవి (ద్రవ్య మునకంటెను భిన్నములై నవి 1వభాపమును (దవ్యముుు ఆశయించి ఉండుటవలన రసాదు లన్నింటికంటెను [దవ్యమె (శేష్టము

జజిలోఖి ఎ గుర్వాది ఎనిమిది 'సణములు శ క్రివంతములగుచు (దవ్యమనందు ఉండునపుడు వాటిని వీర్ణ్యములు అని అందురు శ_క్రిహీనములు అగునేని వాటిని సామాన్య శణములుగనే చెప్పనగును ఇరువది గుణములటో సర్వాది ఎనిమిది గుణములుగాక మిగత పం్యడెండు గుణములు సహజముగ శ క్తిహినయు లగసటవలన సామాన్య గుణములుగనే చెవ్ప బడుచున్నవి అవి ఎపుడును వీర్యములు కొజూలవు ఇంతటితో వీర్యముయొక్క చర్చ ఉపనంహరింవబడు మున్నది రసముల ననుసరించి జనించుటవలన పాకములును రసమ్షృలవలె ఆరు అని కొందరు ఆచార్యులు 1పతిపాదింతురు (ద్రవ్యమునందు ఎట్టిరసము ఉండునో ఆటి విపాకమే ఏర్పడును మధురరసముయొక్క- విపాకము మధురముగను _ ఆనురస విషాక్ర్వ ఆమముగను లవణరస విపాకము లవణముగను తిక్తరన విపాకము తిక్తముగను, కట్టక్రన్ష విపాకము కటువుగను కషాయరస విపాకము కషాయముగ ఏర్పడునని వారి సిద్ధాంతవ్సు, అట్ట సిద్ధాంతము అసంగతముగ నున్నది రసానుగుణ్యమగు విపొకము అంతటవు ల్ర్వ వ ర్తించుట లేదు. యత్స్వాదు ఇత్యాది గంథహుచే దోషములను మాపుచున్నాడు ర్రన్మైల్బ గుణక్టి విపాకము విరుద్ధమగు విపాకము కొన్ని (దవ్యములయందు పర్పడుచుస్నృది అ్యవధా నములగురీసాదులు (థవ్యమును ఆశ్రయించి యున్నవియైనను రసాది సదృశము క్రార్యము చేయుటలేదు మధురరనవణినక్లు వలె ఇతర రసములయందుకు ఇట్టి న్యత్యానయు కలదు

1క్రిక్స రస్క్య పణ వీర్య విపాక [(వభావములు దవ్యమును ఆ_శయించి యుండుటచే [(ద్రవ్యమే (శేషస్టమని ఆచార్యుల సిద్ధాంతము థావార్థము రసమునకంటె. వీర్యము (ప్రధానమైనది ఓషధులు వీర్యము నకుసరించి స్వకార్యములను చేయుచుండును. ఊర్జ్యభాగ నంశోధనము (వమనము), అధో భాగ సంశోధనము (విరేచనము) ఉభయభాగ సంశోధనము దోష నంశమనము సం[గాహ కత్వము అగ్నిదీపనము పీడనము రేఖనము బృంహణము రసాయనము _ వాజీకరణము మొదలగు ఓషధుల [కియలు వీర్యముద్వార జరుగుచుండును (దవ్యముయొక్క అట్టి వీర్యము శీతోష్ణ భేచముచే రెండు విధములశి క్రాందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు మరికొందరు ఆచార్యులు, శితము ఉష్ణము. స్నిద్ధము రూకము మృదువు తీష్టము గురువు లఘువు అని. వీర్యములు. ఎనిమిది విధములుగ చెప్పుదురు. గురు అఘు స్థానమున విశద పిచ్చిల ములను చేర్చి ఎనిమిది విధములు కొందరు చెప్పదురు వీర్యము న్వశ క్రిచే రసముయొక్క_ కార్యమును తిరస్కరించి న్వకార్యమును నిర్వ ర్రించుచుండును. వాతహర రనవముగల [(దవ్యమునందు. రూక్షత్వ అఘుక్వ గుణములు ఉండునేని అట్టిరసము వాతమును శమింప జేయజులదు. ఇదేవిధముగ విత్త కవ హర రసములను గురించి తెలియనశును. కావున రసముకంటె వీర్కము (శేష్టమైనది రసన వీర్యములకంటెను విపాకము (శేష్థమైనదని కొందరు చెప్పుదురు ఆహారము బాషధములయొక్క- యోగ్యాయోశ్య విపాకానంతరము శరీరముపై వాటి [కియ కలుగు చుండును యోగ్యవిపాకముచే గుణము అయోగ్యవిపాక ముచే దోషమును కలిగించుచుండును. ష్మడసములకు వడ్‌విపాకములు అనని కొందరు చెప్పుదురు మధురరన విపాకము మధు రముగ నుండును ఆమ్హకన విపాకము ఆన్హముగము లవణ రసమువకు ఎవణ విపాకము కటురనమువకు కటువిపాకము తిక్రరసముయొక్క విపాకము తిక్తము కషాయరన విపా కము కషాయముగ నుండును మధుర ఆమ్ల, కటుభేదముచే విపొవము మూడు విధములశి మరికొందరు. చెప్పుచుందురు.. (త్రివిధ విపాకమును చరకనంహిత స్యూతస్థానము 268 వ అధ్యాయమున కిటుతిక్త కషాయాణాం విపాకః పాయళః కటు ఆమో ఒన్లుం వచ్యతే స్వాదుర్మధురం లవణ స్రదా అని చెప్పబడినది స్వల్పభేదముచే పఠాళర మునియుశు తివిధ విపాకములను అంగీకరించెను పాకాస్త్రయః రసొనాం అమ్లోఒమ్లం పచ్యతే కటుః కటుకమ్‌ చత్యారోఒన్యే మధురం సంకీర్ణ రసస్తు సంకీర్టమ్‌ తిక్త కషాయ మధుర లవణ రసములయొక్క విపాకము మధురముగకు సంకీర్ణ రశములమయొక్క విపాకము సంకీర్ణము గను చెప్పెను. తతివిధ విపాక సిద్ధాంతము సరియశవది కామ అని సృుశుత న్మూతస్థానము యొక్క నలుబదవ అధ్యాయమునందు నిరాకరింపబడెను పంచమహాభూతముల గుణముల ననుసరించి కాస్త్రనమ్మతి ననుసరించి ఆమ్హవిపాక మును అంగీకరించుటకు వీలులేదు జరరాగ్ని మందగించునవుడు. పిత్తము. విదగ్ధిమగుచు ఆమ్హభావమును పొందును అట్టి అన్హుమును (ప్రత్యేక పాకముగ అంగీకరించునపుడు విదగ్ధక ఫము యొక్క లఅవణభావముశు నాల్గవ విపాకముగ ఎందుకు అంగీకరింపగూడదను ,పశ్న ఉత్పన్నమగును కావున, మధుర కటు భేదముచే దిపాకములు. రెండు చ్యూతమే అని నుువతాచార్యుల సిద్ధాంతము దోవ

156 అష్టీంగ సంగ్రహ వ్యావ్యోనము ములకు సంబంధించిన మూడు రసములయుక్క_ రసపాకయు ననుసరించి (తివిధ పాకములును అంగీకరింపబడినవి వాతమునకు కటురనము, పిత్తయనకు ఆమ్లురనము కఫమునకు మధురరసము అను భావముచే రసానుసారముగ విపాకము (త్రివిధమని చెవ్పిరి భూతముల యొక్క గుణపాకము ననుసరించి స్ముళుతాచార్యుడు ద్వివిధ విపాకము అంగికరించెను (పాకృత పిత్తముయొక్క- అక్షణమును అంగీకరించుటలో చరక స్ముశతములయందు మత భేదము కలదు సస్నేహ ముష్ణం తీక్షంచ్యదవమమ్హం సరం కటు అని చరక సంహిత యందు పిత్తలక్షణములు చెప్పబడినవి చరకాచార్యులు అమ్మం (ప్రాకృత పిత్తలక్షణమని కటురసం చైవ విదగ్ధం చామ్టుమేవచ _ పిత్తమునకు అమ్హుత్వమును అంగీకరించక పోవుటచే స్నుశుతముశందు అన్టువిపాకము అంగీకరింపబడలేదు రసన + వీర్య విపాకములకును ళీ ఆర ఇక స పభావమునకును (దవ్యము ఆ_ళయమగుటవలన వీటి అన్నింటికంచెను (దవ్యమే [శేవృ మగునని ఆచార్యులందరి అభ్మిపాయము మూలము ” లనాది నొవ్చే యత్‌ తర్భ ఎిలిన్ట త్యత్భథావవిమ్‌ 4 దోంలీ రనాదైై తల్కావి వ్యితతన్యు విరేచనీ 4 మధుతఖ్యాబ మృద్శీతా భ్క్రలోం శీరన్యు బీవనశ్‌ + చొయువొతరన న్నీగ్ణ డుడుతై్టాః కధనాల బిల్‌ 4 అణనోవాత తథ తృన్నతుకై రేవ యద్‌ గుజై 4 మిథోబిడుద్ధాన్‌ నాతాబీన్‌ లోపొతాద్యాం జయ న్హియత్‌ 4 తోరా లబ్ది యవకాద్యాళ్ళు తత్స భావ ఎిద్భింభితయ *రోవొదా వివంవాంతి నూవ్మో బ్యూంత ద్ధావ్భద్ధయే శ మజీమం(తొ వభీనాంచ యలర్యి ఎిఎధాత్యుతవ్‌ 4 కల్యా తర్షణ వ్రంతిన్యు రతాయర్జీవ బొదితన్‌ 4 దోర్భనాద్భోరవీ బివం యన్న యచ్భృతి చాగోదోః బిరేఛచయతి యద్బ్య్భ్రావ్యూమావు న్యం కలోతివా 4 న/దొవూం యద? మనాది ఊర్జాాధో వాగితం యబ్బ సాం యద్భూ మనాదితవ్‌ 4 మ్యాతాద (ఫొవ్టూత త్తబ్బ యత్‌ (వవంచేన న ర్ధితవ్‌ తచ్భ(వథఖావవిం నర్చూతుతో &ిబిబ్యూన ఉచ్యూలే 4 (వతినదార్థ్‌యు రసాదిసామ్మే = రసగుణాదుల యొక్క నమావస్థయ్యంద్రు యత్‌ =ఎట్టి. విశిష్టమ్‌=విలక్షణమగు; కర్మక్యాకియ అగునో తత్‌అట్టికియ్వ (పభా వజమ్‌=(ప్రభావము వలన ఉత్పన్నమగును దంతీ=నేపాళము, రసాదై్యైః=రసగుణాదులత్రో, చిితకస్య=చ్నితమూలమునకు తుల్యాపి= సమాన మగునదై నకు విరేచనీ==విరేచ్రన్వక్సున్స జేయను _ మృద్వీకాచ = (దాత్షపండు? మధుకస్య జ యష్టీ మధుకమునకు లేదా ఇప్పకు

15] తుల్యాపి = సమాన మశనదై నను విరేచనీజవిరేచనమును కలుగ జేయును కటుపాకరస స్నిగ్ధగురుత్వైః = కటుపాకము: కటురసము స్నిగ్ధడాస్నిగ్ధగుణము. గురుత్వగుణములనబడు యడ్గుణైః== ఎట్టి గుణములజే లవనఃవా వెల్లులి కథవాతజిత్‌ =కఫ వాతములను జయించునో, వైరైవ అట్టి కటుపాకాది గుణములచే వాతికథస్తు = వాతక వములను న=ళశమింప జేయుట లేదు యత్‌" ఏకారణము వలశ లోపితాద్యాజారక్త శాలిధాన్యము మిధః=పరస్పరము విరుద్ధాన్‌ = విరుద్ధములగు వాతదీను==వాతాది దోషములను జయని =శమింపజేయు చున్నవోః యవకాద్యాశ్చు=శూక ధాన్యములు కుర్వన్తి =దోవముల యొక్క వృద్ధిని కలుగజేయు చున్నవో తత్‌ =అట్టిది [ప్రభావ విజ్బంభితమ్‌ా(పభావము యొక్క సామర్థ్యమగును శిరీషాది= డిరిశిన చెట్టు మొదలగునవి విషమ్‌ = విషమును? హాన్ని =ళమింపజేయను న్వప్నా ద్యం =ని(దించుట మొదలగునది తద్విపర్యయే = విషవృద్ధిని కలుగజేయును, శల్యహరణ = శల్యమును తీసి వేయుట పుంజన్మ = పురుషోత్పత్తి: రతా=రవ్నించుట ఆయుః=ఆయు రృ ద్ధి ధీ=బుద్ధి. వశాదికమ్‌ =వశీకరణము మొదలగు? వివిధాత్మకమ్‌ =నానావిధములగు: మణి మంతేషధాదీనామ్‌ = మణి మం్యతము ఓషధి మొదలగు వాటి యొక్క: యత్‌ = ఎట్టి కర్మ =కర్మయుకు ఆగదళ్చ =జొషధము దర్శనాద్యేః = దర్శనము మొదలగు వానిచే విషమపి = విషమును యత్‌ = ఎట్టికర్మ నియాచ్చతి = నివారించునో, యత్‌ = ఎట్టి వృష్యమ్‌ = వృష్య_డవ్యము శ్కుకమ్‌ =శు కమును ఆప=ాశ్మీమము, విరేచయతి =స్థలనము చేయునో ఐవా=లేదా కరోతి =వృద్ధిపరుచునో ఊర్జ్వాధోభాగిక మ్‌ = ఊర్ధ్వ, అధో భాగముల యందు. వ్యాపించును యత్‌ దవ్యంచ =ఎట్టి ద్రవ్యము కలదో యద్వమనాదికమ్‌=ఏ [దవ్యము వమన విరేవనములను కలుగజేయు రో, తత్‌ =అట్టి [దవ్యము మృాతొదామాతా దులను [పొష్యవాపౌంది తత్తత్‌ = అట్టికర్మను యత్‌ = ఎట్టి కర్మ (పపంచేరావిస్తార ముగ వర్ణీతమ్‌ = వివరింప బడినదో తచ్చ =అట్టిః నర్వమ౫సమన్త కార్యము, (పభావజమ్‌ = (పభావమువలన నంభవించును అకః=ఆందువలన సశ= ప్రభావము అచింత్యః = ఊహింమ టకును ఆలవికానిదని, ఉచ్యతే = చెప్పబడుచున్నది

తాత్భర్యూయు... [ద్రవ్యమునందు రశ, గుణ. వీర్య విపాకములు సమావస్థ యందు ఉన్నను ఒకప్పుడు వీటికి అతీతముగను విలక్షణమగు కార్యము (దవ్యము వలన కలుగు. చుండును. విలక్షణమగు ఇట్టి కార్యమును (దవ్యము యొక్క (_పభావము అని అందురు. రస వీర్య విపాకములు సకూశముఇనున్న నేపాళము చితమూలములలో నేపా శము విరేచనమును కలుగజేయును చ్మితమూలము మలమును బంధించును ఇదే విధముగ [దాక్ష యష్టిమధుకము రసాదులచే సమానమగునవి యైనను [దాక్షరేచనమును జేయును ఇప్పలేదా యష్టిమధుకము మలమును బంధించును లగసునమునందు కఫవాతములకు అకుకూ లమగు కటుపాకము కటురసము, న్నిగ్ధ గురుత్వ గుణములు ఉన్నను లగునము కథఫవాత ములను శమింపజేయు చున్నది అట్టి గుణములచే కవవాతముల వృద్ధిని చేయట లేమ రక్త శాలి ధాన్యము విరుద్ధ గుణములు కల వాతాదముఎ యొక్క శమనమును కలుగజేయుచున్నవి రక్తశాలి ధాస్యముతో సమావమగు గుణధర్మములు కల యవకధాన్యము వాతాది దోషములను వృద్ధినొందించు చున్నవి రసాదులకు విరుద్ధమగు ఇట్టి విశిస్థ్రక్రియ (వభావము వలన కలుగు

586 అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము చుండును. దిరిశిన మొదలగునవి విషమును హరించు చున్నవి నిద మొదలగునవి విష మును వృద్ధినొందించుచున్నవి శల్యహరణము ప్యుతోత్పత్తి, రక్షణము ఆయుర్వ్యూద్ధి, బుద్ధి శక్తి పెరుగుట వశీకరణము మొదలగు మణి మంతౌషధాదులచే కలుగుచుండు [కియలు, జొషధము యొక్క దర్శన మా్యతముచే విషము హరింపబడుట వృష్య(ద్రవ్యముచే శీ ముగ శుక్రవృద్ధి, శుకమ్యుతి కలుగుట [దవ్యము శరీరము యొక్క ఊర్ధ్వభాగమున [పన రించి వమనమును కావించుట, అధో భాగమున వ్యాపించి విరేచనమును కలిగించుట నెయ్యి, తేనె మొదలగు కొన్ని (ద్రవ్యములను నమపాళములో కలిపిన అవి మారకముల పట మొద లగు వివిధ విచ్శిత విశిష్ట కర్మలు ప్రభావముచే కలుగు చుండును. కావున _దవ్యము యొక్క- (పభావళక్తి అత్యచ్భుతమగు చుండునశని ఆచార్యులు అంగీకరించిరి

పలిరోఖి 2 రస వీర్యవిపాకములకు పరస్పరము సమానత్వమున్నకు వీటికి ఆతీతముగి కనబడు విలక్షణమగు కార్యము _పభావముచే కలుగు చుండునని తెలుసుకొన వలెను రసాదులన్నింటికిని అతీతమగు [ద్రవ్యము యొక్క విలక్షణమగు శక్తిని (ప్రభావ మందురు. నేపాళము చ్మితమూలము రెండును సమానమగు రసాదులు కలిగియున్నను నేపా శము. రేచనమును చేయకు చ్మితమూంము విరేచనకారి కామ ఇదే విధముగ (దాక విరేచనకారి అగును ఇప్పపువ్వు గాహిఅగుచున్నది ఇట్టి వై లశ్యణ్యమును |పభావము యొక్క కర్మయందురు శ్షీరఘృతముయి నదృశ్యమగు రసాదులను కలిగి యున్నను ఘృతము అగ్నిదీప్తిని, క్షీకము ఆగ్ని మాంద్యమును కలిగించు చున్నవి ఇట్టి వై లక్యణ్య మును (ప్రభావమని అందురు కటురసము కటువిపాకముచే కథమును న్నిద్ధత్వ గురుత్వము లచే వాతమును శమింప జేయు లళునము స్నిద్ధ గురుగుణములచే కఫమును కటురస కటు విపాకములచే వాతమును వృద్ధినొందించుట లేదు ఇట్టి వైశిష్ట్యము అకునముయొక్క (ప్రభ్రావ మనబడును పరన్పర విరుద్ధ గుణములు కల వాతావి దోషములను రక్తశాలి ధాన్యము న్నిగ్ధత్వ గురుత్వ గుణములచే శళమింవ జేయుచున్నవి అట్టి గుణములు కల యవకధాన్యము వాతాదులను వృద్ధి నొందించు చున్నవి ఇట్టిది ధాన్యముల యొక్క (పభావ కర్మ అన బడును దిరిశిన పసుపు మొదలగునవి విషమును హరించును నిద మేదాదులు అట్లి విష మును వృద్ధినొంచును వృవ్యదవ్యము శీీఘముగ శృర్రమును. వృద్ధినొందించుకు, శీఘమ్షుగ స్థలనము జేయును మదన ఫలము శరీరము యొక్క ఊర్థ్వ్యభాగమున వ్యాపించి వమనమ్సక్చ జేయును: హరీతకీ శరీరము యొక్క అధోభాగమున వ్యాపించి విరేచనమును జేయ్సన్స మా[తాది [వకరణములో వివరింపబడిన సంయోగ మాత్రా విరుద్ధములు (వభావము యొక్క కర్మలని తెలియనగును (ప్రభావము ఎపుడు; ఎచట ఏ విధమగు కర్మచేయనో త్ర్య్య్య కొనుట అళక్యమగును ఇట్టి (ప్రభావము మహాభూతముల యొక్క పరిణామ స్వరూవ మగుట వలన ,వభావము యొక్క సామర్థ్యము ఊహాతీతమశు చుచ్చది మూలము లనేన. బీర్వేజు భతైైళ్ళ తర్యు(దవ్యాం. ఎిపొకేసచయద్చాద్ధ్యాక్షా ,

నద్యోన్యూధా. తత్యుడతో. (వఖావా ద్ధేతోరతన్న్యత సోగోభ రన్న 2

150 ఇతి వాగ్భటు కృతా ప్టాంగ నం[౮హే నూ(ళస్థానో (దవ్యాది బిజ్ఞానీయో నామ నవ్వ్శదళో ౬ధ్యాయః /

(వ తివదార్థము థ్‌ (దవ్యమ్‌=,దవ్యము కసీనజా రసముచే వీర్యేణ = వీర్య ముజే గుజళై శ్చళాగుణములచే నెపాకేనచ = విపాకముచేః యత్‌ =ఎట్టి, కర్మ = కార్యమును, వలన, సద్యఃవాహరాత్తుగం. ఆవ్యథా =విరుద్ధముగం కురుతే=చేయుకు. ఆతః=అందువలన తత = విరుద్ధకర్మచేయుట యందు, గోచరః = గోచరించు కారణము. నాస్తి =లెదు

తాత్సృర్భూము వ్యదవ్యము రస గుణ వీర్య విపాకములచే నిర్వర్తించు కార్యమునకు విరుద్ధమగు కార్యమును. _పభావముచే చేయుచుండును (ప్రభావము రసాదులకు విరుద్ధమగు కార్యమును ఎట్టుచేయుచుండునో తెలియ జేయటకు సరియగు కారణము కొనరాదు

వలలో ఎ రసాది సాధనములజే [దవ్యమ ఎట్టి కర్మనుజేయు చుండునో (ప్రభావముచే వాటికి విరుద్ధమగు ఇతర కర్మచేయు చుండును అంచువలన [ప్రభావము యొక్క- కారణమును అన్వేషించుటకు సాధ్యపడదు [ప్రభావము యొక్క స్వభావమే అట్టిదని చెప్ప వలయును

ఇతీందు విరచితాయాం అష్టాంగ సం(గవా వ్యాఖ్యాయాం సప్తదళోధ్యాయః

ఖావార్థము =. (దవ్యమును సేవించిన పిదప కడుపులో (దవ్యము రనము

గుణము మొదలగు వాటిచే కార్యముసు చేయుటకు కొంత సమయము అవసరమగు చుండును కొన్ని [దవ్యములు స్పర్శించుట దర్శించుట ధరించుట మొదలగు వాటిచే వెంటనే [కియాత్మక మగు గుణదోషములను [వకటించును ఊహాతీతమగు (ద్రవ్యము యొక్క ఇట్టి [కియాశక్తిని (సభావము అనిఅందురు (పభావముచే (పసిద్ధమగు _దవ్యములను రస గుణ వీర్యాదులచే పరీషింపక వాటిని సహజ స్వభావము ననుసరించి ఉపయోగించవలయును సర్వాతి శాయీ [ద్రవ్య న్వభావః పభావ ఇత్యాక్నూతః అని చరక సూత స్థానము యొక్క. ఇరువది ఆరవ అధ్యాయమున రన వీర్య విపాకానాం సామాన్యం య।[తలక్ష్యతే విశేషః కర్మణాం చైవ్యపభావస్త స్య చస్మృతః [(వభావో ఒచిన్య్య ఉచ్యతే [ప్రభావము యొక్క- సామర్థ్యము అచింత్య మని ఆచార్యులు అంగీకరించిరి

అడ అష్టాంగ సంగహ వ్యాఖ్యానము పదునెనివిదవ అధ్యాయవు మూలము * అఆథాతో రనలోదీ ముద్యాయం న్యాథ్యాన్యామ ఇతి వాన్దావల రాతోాయాదయో మవార్షయః

(వతివదార్థము ఎ. అధాపిమ్మట అతః=అందువలన రసభేదీయమ్‌ =రస భేదీయమను ఆధ్యాయమ్‌ = అధ్యామును వ్యాఖ్యాస్యామః = వివరించెదము ఇతిహ = ఇదేవిధ చెవ్పిరి

తాత్సృర్యూము 2 (వస్తుతము రనభేదీయమను అధ్యాయమును ఆతేయాది మహ రులు నుడివిన విధముగా వివరించెదము మూలము రనః అల్పావ్యః (వొగవ్యూక్త ళ్ళు నవడ్‌ ముత తత్సాంత్‌ తాలన్యు మువో

బాతగవా డూనాతి రిక్తైల నంనృట్దో. విషమం. వదొడ్ధత పోఢా వృభగ్పా వంజిమతో ముధురాది శోదోనో

[వతివదార్థము = రనఃఖలు=రసము ఆప్యః జ జలీయము [పాక్‌ =సర్వ వథమ ము అవిక్తళ్ళ = వ్యక్త ము కాకుండును నః= అట్టిరసము కాలస్య = సంవత్సరము క్ష్‌ బ్వృత్త్రు కత్వాత్‌ =ఆరు బుతువులు కలదగుటవలన ఉఊనాతిరిక్సైః =న్యూనాతి రేకములనృ మపి భూతగుై = పంచభూతములయొక్క_ గుణములచే సంసృష్టుః = సంపర్కము గలదై విషమమ్‌ వై షమ్యముగా, విదగ్ధః =పరిపక్పుమగుచు మధురాదిభేదేన=మధురరసము మొదలగ్య ఖేద ములచే షోడాఃవాఆరువిధములు పృథక్‌ = విడి విడిగా విపరిణమతే = పరిణమించుచున్న దెం

తాత్సర్భుము * రసము జల మహాభూతము యొక్క- గుణము అట్టి రసక్సు మొదట జల భూతములో అస్పష్టముగా నుండును, సంవత్సరమను కాలము ఆరు బుత్వవ్టల్పగ్గా విభజింపబడి యుండుటవలన పృధ్వి జలము తేజస్సు వాయువు ఆకాశమన్స భూతమ్సలు పరన్పర న్యూనాతి రేకముగ _సంమి[ితలముగుటవలన, భూతముల యొక్క గచ్చ రసము విదగ్ధమై న్వభావమునకు భిన్నముగా పరిణమించి మధురాది ఆరు రసములుగా నేర్పడుచున్నది

వోతలేఖ _ పూర్వాధ్యాయములో _దవ్యముః వీర్యము విపాకము, (వభావములు

161 నిర్ణయించబడినవి రసమును “రించి విపులముగా చెవ్నవలసి యుండుటచే [పత్యేకముగా న్నీ యధ్యాయము (ప్రారంభింపబడినది, జిహ్వేం[ద్రియము ద్వారా (గహింపబడు రసము జల వృన్మి భూతమునకు సంబంధించినది జలమహా భూతమునుండి రసము ఉత్పన్నమగుచున్న డం ఉత్పత్తి సమయమున రసఘునకు, ఇతర భూతము౨ యొకం్రా సంపర్కము. లేకపోవుటచ్చేః రనము నంఖ్యలో నొకటిగను స్వరూపములో అవ్యక్తృముగను నుండును మవాభూతముల యొక్క అన్యోన్య సంపర్కముచే భూతముల యొక్క గుణములు కూడ పరన్పరము నమ్మి (శ్రితములగును అట్టి సమ్మిశిత గుణముల యొక్క _(వభొవము రసమువై స్పష్టమగుత్న' సంఖ్యలో రనము ఒకటియేఐనను మధురాది భేదమును. బొంది ఆరువిధములుగా పరిణమించ్చు చున్నది

భావార్థము జిహ్వేందియము ద్వారా ఆస్వాదింపబడు గుణమును రసమందుళుం [ద్రవ్యమునకు రసనేర్యదియము ద్వారా సంపర్క మేర్పడినపుడు కలుగు అశిర్వచ నీయమైన్స అనుభూతి రనమనబడు ను, రసమునకు ముఖ్య అధిష్టానము జల మహాభూతము జలము నుండి యేరసము సంభవించుచున్నది మేఘము వర్షించనపుడు అంతరిష్షజలమున రనము ఒకటిగను, అస్నష్టమ.గకు ఉండును అపుడు రసనేంద్రియము ద్వారా రసము స్పష్టముగా గోచరించదు. పిదవ రసమునకు పంచభూతములతో సంపర్క మేర్పడుటచే భూతముల యొక్క గుణముబ్సు రసమున సం(క్రమించి రస సంఖ్యలో భేదమేర్చరచును. సంఖ్యలో స్వరూపములో భేదమేర్చ. డుటచే రసము స్పష్టమగుచు మధురాది షడ్‌ భేదములను పొందును అట్టిభేదములు మళ్ళు రామలవణ కటు తిక్త కషాయరనములనబడును అంతరిక్షజలముసోమదేవతాకము సహజ శీతదము, లము సుణము గలది యని చరకసంహిత (26) అధ్యాయమున ,పతిపాదించుచు అందు రసోత్పత్తికి అవసరమగు రసమాజ్మాంశములు కలవని చెప్పబడినది వీజరూపములగు అట్టి నూజ్మాంళములు రనము పకటితము అగుటకు కారణమగుచున్నవి. రనము అళ క్రావస్థా నుండి వ్యక్తావస్థనుపొందుచున్నది స్థావర జంగమాత్మకమగు ,పౌణి కోటికి జలము ద్వారా అభివృద్ధి (సంతర్చణము) కలుగును. (పతి దవ్యము జలమును (గహించి తన సహజమగు గుణమును వృద్ధి నొందించుకొనుకు.. చెరుకు జలమును (గహించి మధుర రసము వృద్ధి నొందించుకొనును అల్హము జలమును (గహించి కటురసమును వృద్ధికొందించుకొనును లేత చెరుకు రనము ఉప్పగాను పరిపక్కదళలో మథురముగా మారును మామిడికాయ పులుపు గుణమును వీడి పక్కదళలో మథురముగా మారును కావుక రసము మారుటకు స్పష్టముగా గోచరించుటకును కాలదు స్థలము సంస్కారము పాక ము భూతాంతర సంయోగము మొదలగునవి కారణములగుచున్నవి అందు భూతాంతర సంయోగమునకు విశేష (పాధాన్యత క్‌లదు ఎం మూలము త(ళభూజిల యోళ్ళా వాల్యాన్భుడురోరనః భూతేజనో రొట్లుః ఉరి కేడి నోర్లనణః వాయ్యాఠాళయోాన్నీత్ష్య */ వాయకతోజనోం తమీఈః వాయూర్యో8 తపాయః న త్మత = ఆప్యమగు అవ్యక్తరసముః భూజలయో; ఇ పృథ్వీజల

1622 అక్టాంగ నంగహ వ్యాఖ్యానము భూతముల యొక్క బాహుల్యాత్‌ = ఆధిక్యతవలన మధురః =మథురమను* రసః =రనము భూతేజసోః = పృథివీ అగ్నిభూతములయొక్క బాహుల్యాత్‌ = ఆధిక్యత వలన అమ్హః= ఆన్హు_(పులుపు రసము జలతేజసోః = జలాగ్ని భూతములయొక్క_: బాహుల్యాత్‌ = [పాధాన్యత వలన - లవణః =లవణరసము వాయ్వాకాశయోః = వాయువు ఆకాశభూతములమొక్క, బాహు ల్యాత్‌ =ఆధిక్యత వలన తిక్త ః=తిక్తరసము వాయుతేజసోః= వాయువు అగ్నిభూతముల యొక్క- బాహుల్యాత్‌ = |(ప్రాధాన్యతవలన కటుక =కటురనము వాయుర్వో[్టం =వాయువు అకాశముల యొక్క, బాహుల్యాత్‌ = ఆధిక్యతవలన, కషాయః =కషాయరసము, పరిణమతే (పకటితమగుచున్నది తాత్స్రర్భాము అవ్యక్తమగు జలీయరసము పంచ మహాభూతమ్సల యొక్క సంపర్కము వలన వాటి యొక్క గుణముల వలన విదగ్ధమై మధురాది షడ్‌ రనములుగా పరిణమించును అందు భూతముల యొక్క [పాధాన్యతననుసరించి వేరు వేరు రసములు ఏర్పడు చున్నవి రసమునకు జలము అభిష్టానమైనను: పంచ భూతాత్మకమై వను పృథివీ జల భూతముల యొక్క ఆధిక్యత వలన మధుకరసము ఏర్పడును ఇదే విధముగా పృథివీ అగ్ని భూతముల యొక్క. ప్రాబల్యము వలన ఆన్హరసము ఏర్పడును. జలము అగ్నియొక్క ఊత్కృష్టతచే లవణరసము వాయువు ఆకాళ భూతముల యొక్క వాహుళ్యమయుచే తిక్షరసము వాయువు అగ్నిభూతములయొక్క విశేషతచే కటు రసము వాయువు ఆకాళ భ్రూతమ్సుల యొక్క ఆధిక్యతచే కషాయరనము ఉదృవించుచున్నవి. కోలిలేఖ భూతముల యొక్క హెచ్చుతగ్గులు కాలమువై ఆధారపడియన్న వి, సంవత్సరాాత్మకమగు కాలము వసంతాది ఆరు బుతువులుగా విభక్తమగుచున్నద్రి క్రాన్టన రృసము ఆరు విధములుగా మారుచున్నది శిశిర బుతువు వాయువు ఆకాళ భూతములయ్పెక్క్ట (ప్రాధాన్యత వలన రసము. తిక్తత్వము పొందుచున్నది వనంతమున వాయ్య్య వృథివీ భూత్రముల్ల యొక్క ఆధిక్యత వలన రసమున కపాయత్వమును [గీష్మబుతువులో అగ్ని వాయువు భూతముల (పాబల్యమువలన రసమున కటుకత్వమును వర్ణబుతువులో అగ్నిషృథ్వి [ప్రాధాన్యత వలన రసమున ఆన్హుత్వమును శరదృతువులో అగ్ని ఉదక భూతముల యొక ధెక్యత్తవలిన లవణ రసమును హేమంత బుతువులో పృథివీ ఉదక భూతముల యొక్క ఇథిక్టితవలన రసమున మధురత్వములును వర్పడుచున్నవి భూతములయొక్క_ పాధాన్య త ననుసరించి కసములో మార్పులు చెప్పబడినవి కావున బుతుభేదములచే రసష్షులల్రా మార్పులు: ఏర్పడినను అవి భూతముల యొక్క ఊత్కృష్టతవలన సంభవించినవిగా తెలియనగును, ఖావార్థము రెండేసి భూతముల యొక్క ప్రత్యేక సమావేశ్చు వలన రసములో మథురాది భేదములు వర్పడుచున్నవి అట్టిభూతములకు బుతువులయొక్క [వభా వము నహకరించినపుడు అవి మధురాది రసములను స్పష్టముగా _ వ్యక్త పరచుక్చండ్షృన్స భుజించు పదార్థములయందు, సేవించు (తాగు) పదార్థములయందు ఓషధులయందు స్థావర జంగములయందు బుతు[ప్రభావ జనితళుగు రసోల్బ్భణము చక్కగా గోచరించును వర్షమిళు

169 వుళలో విరసముగానున్న జలాశ యజలము శరద్ధేమంతములలో స్వాదుగా మారును శశిరములో పుల్టగా నుండు మామిడికాయ వసంత (గిష్మములలో మధురముగా పరిణమించును, వర్షాంభ ములో మొలచిన మొలకలు ఓషధులు, హేమంతమున పరిపూర్ణరనయుక్త ములగును కావున రసమును అభివ్యక్త పరుచు భూతములకు బుతువుల యొక్క సహకారము ముఖ్యముగా తోడ్పడుచున్నది మూలము తోషొం న్వాడురా స్వాద్యూ మానో ముఖి మువలిమ్భుతేం (బియావో (వనాదో

యతి దోవాం(వవ్లోదోయత్సి షట్‌ వదో వినీల తానా మవీష్ణతమః॥ (వతివదార్థము , తేషాం=ఆరు రసములలోః స్వాదుః = మధురరనము, ఆస్వా ద్యమానః = జిహ్వతో సంయోగ మైనదై ముఖమ్‌ = ముఖమును లింపతి = పిచ్చిలముగాజేయును, ఇం[దియాణి =జ్ఞా నే్యదియము లను (పసాదయతి =నిర్దష్టముగా జేయును దేవామ్‌జదేహ మును (పహ్హాదయతిః ఆహ్హాదమును కలిగించును వషట్‌వద = తుమ్మెదలకు పిపీలికానామ్‌ అపి = చీమలకు కూడ ఇష్టతమః ౯=(వియమైనది తాత్భర్భూమయు + వష్యడసములలో మభురరశము_ ఆస్వాదించినంతనే పీతిని కలి గెంచును; ముఖమును జిగటజేసి ముఖములో వ్యాపించును జ్ఞానేర్యదియములను నిర్మలముగా జేయును ఆపహ్ష్హాదమును కలిగించును తుమ్మెదలకునుః చీమలకును మధురరసము ఇష్ట మ్రైనదిం కభణిలేఖ (పత్యేకమగు (పతిరసమును ఎట్టు తెలుసుకొనవలయునో వివరించు చున్నాడు రసములలో ముఖలేపనము చేయురసము మధురరనమని _ తేలియనగును ఇది జిహ్వా సంయోగమైనంతనే ఆనందమును కలుగజేయును. మూలము వ ఆన్లున్తు వివ్టూముద్దో వయత్యురి* తొంరం బిదోవొళి మఖం (సావయతి అత్మీభువం నంతోచయకిః భళనాణ్‌ వొర్గ్‌యతి దోమాజిచ (వతివదొర్జము . అస్హస్తు = అన్హరసము (పులుపు): జిహ్వామ్‌ =నాలుకను: ఉద్వేజయతి= ఉద్విగ్నపరుచును ఉరఃకంర మ్‌ = వక్షస్థలమునుః కంరమును విదహతి = దహించున, ముఖమ్‌=ముఖమును (నోరును) [సావయతి= నీరు (సవించునట్టుజేయను, అక్షి భువన్‌ జక్రనులను క నుబొమ్మలను నంకోచయతి= మూయునట్టు సంకుచితపరుచును దళనాన్‌ =దంతములను రోమాణిచ=ారోమములను (వెం[ట్రుకలను): హర్షయతి=గగ్గరింప జేయును, తాత్సర్యాము * ఆన్హరసము నాలుకను ఉద్విగ్నపరచును కంరమునందు వక్ష స్థలమునందు మంటను బుట్టింయను. కోట నీరు ఊరునట్టు చేయును; కనులు; కనుబొమ్మలు

164 అహ్షాంగ నంగహ వ్యాఖ్యానము ముడుచుకొనునట్టు జేయును దచంతములను పులుయనట్టు చేయును, రోమములను గగ్గరు పాటును కలిగించును.

లోలిరోలి = జిహ్వూును ఉడ్విగ్న పరుచును ఎదయందు కంరమునందు విదా హమును జేయును మూలము , అవణోముఖం బివ్భు ందోయతి శొంరకపోలం విదవొలి అన్బ్మం ఓవరోచయతి/

(కివదార్థమ + లవణఃవాలవణ (ఉవ్చు) రసము ముఖమ్‌ విష్యందయతి = సి్‌రు కారునట్లు జేయును కంరకపోలమ్‌ =కంరమును చెక్కిళ్ళను, విదహతి జ మంటను బుట్టించునవిగా జేయును, అన్నమ్‌ = అన్నమును అరోచయతి = రుచింప జేయును,

తాత్మర్థూము లవణరసము వలన ముఖమున లాలా సావ మేర్పడును కంరము నందు చెక్కిళ్ళయందు దాహమేర్పడును అన్నములో రుచిని కలిగించి భుణించుటయందు పీతిని బుట్టించును

బళరోఖ లవణరసము ముఖ భాగములో నీరు కారించుకు కంఠ కపోలమునకు దాహము కలిగించును అన్నమునందు రుచిని కలిగించును మూలము తిక్తో వళదయతి వదనం బిజోభయతి తంరం (వతివాంతి రొననాశవ/

(ఏ తివదార్థము తిక్తః జూ త్రిక్త (చేదు రసము, వదనమ్‌ == ముఖష్పున్వు విశదయతి = స్వచ్చ పరుచును కంరమ్‌ =కంరమును, విశోధయతి = శుద్ధిపరుచును రనవామ్‌ = నాలుకను (సతిహంతి =(ఇతర రసములను (గ్రహించు టయందు) సామర్ధ్యము లేనిదిగాజేద్వున్స

తాత్సర్భాము ౫ త్తిక్తరనము యొక్క ఉపయోగమచే నోరు శ భమగును కంరము శుద్ధమగును, నాలుకను ఇతర రనము€ఘ [గహించుటయందు పటుత్వము లేని దానినిగా జేయును

లలిలేల. తిక రసము విచ్చిలత్వమును నశింపజేయును కంరమును శ్వ భ్‌

అదో హీ పరుచునుః రసనేంద్రియ శ క్రిని అణచును మూలము * ళశళభుతో ఖ్భ్‌ళయు ద్భ్రావియతి జివ్టో (గం బిభుబిమూ యతి కొంర కోఫోల్రం నా 9వయతి ముథా శ్‌ నానీలం బిదోవా తి దోవాడ్‌ +

[వతివదార్థము కటుక జ కటు (కారము) రసము జిహ్వాగమ్స్‌ = న్న్య్బాజ్ఞ యొక్క. చివరి భాగమును భృశమ్‌ మిక్కిలి ఉద్వేజయతి = ఉద్విగ్నపరుచున్స, క్ర కపోలమ్‌కంరమును. చెక్కిళ్ళను, చిమ చిమా యతి = తిమతిమ (ఒక విధమగ్వ మంట) కళిగించును ముథాక్షి నాసికమ్‌ =ముఖ= ముఖమును అక్షి=కనులను, నాసిక మ్‌ = ముక్కును,

(సౌావయతి == సీరుకారునట్టుజేయను దేహమ్‌ =ళరీరమును? విదహతి = మంట కోలిగించ్చన్సు

68 తొత్సృర్టూమయు ఎ కటు రనము నాలుక యొక్క... చివరి భాగమును విశేషముగా ఉద్వెగ్నపరుమును కంఠమునందు చెక్సిశ్ళాయందు చిమచిమాత్మక మగు మంటను బుట్టించును నోటినుండి కనులనుండి ముక్కునుండి లాలాజలము నీరును స్రవింపజేయును. శరీరమున మంటను బుట్టించును లలిలేఖి : జిహ్వాగ్రమును విశేషముగా ఉద్వేగ పరుచును తీక్ట గుణము వలన కంఠ కపోలములయందు తిమతిమను కలిగించును *గ్నిజ్వొలా సంపర్క_,మువలె మంటను కలిగించును ముఖాది అవయములనుండి. నీరును (సవింపజేయను _ శరీరమున దాహమును బుట్టించును మూలము... కపొయన్తు విడయతి వివ్ఫూం, బధ్బాతీ ఈంలం వీశయతి వ్యృూాదయవ్‌ (నతివదార్థము ,.. కషాయస్తు = కషాయరసను జివ్వోం = నాలుకను జడయతి=ా స్రభ్ధముగా చేయును కంరమ్‌ = కంరమ.ను బధ్నాతి=బిగియపట్టును హృద యమ్‌ =హృదయమును పీడయతి= బాధించును తాత్సార్భాము = కషాయ రసము నాలుకను మొద్దుబారునట్టుజేయను కంరమును బిగియపట్టును హృదయమునకు బాధను కలిగించును వళితోఖ కషాయరసము రసనాది [కియలను మందపరుచుకను కంఠమును బంధించి క్వాసాది (కియలు స్మృకమముగా వెడల కుండునట్టుజేయుసు ఖావార్థము =. రసములను గుర్తించుటకు కొన్ని లక్షణములు చెప్పబడినవి అట్టి లక్ష్షణముల ద్వారా రసమును చకాగా గుర్తించ వచ్చును మధురరసము_ పిపీలికములు మొదలుకొని బాలవృద్దుల వరకును _పియమగురసము జలము యొక్క. విశేష గుణమగుట వలన మధురము కఫమును కలిగించును శరీరవృద్ధికిని తోడ్పడును ముఖలేపకాది లక్షణముల ద్వారా మధురరసము తెలియనగును ఆక (భూసంకోచములు దంతహక్ష్యము మొదలగువాని ద్వారా అమ్హరసమును గుర్తించ వలయును ఆమ్హము కథ విత్తకరము దీనియొక్క పీతి ఇష్టా నిష్టముల మధ్య స్థితి యందుండును దీని కృత్యములు విశేషముగా పిత్తమునకు అను కూలముగ నుండును అన్నమునకు రుచిని కలిగించు లక్షణముచే లవణ రసమును గుర్తించ నశ్వక్పు లవణము లేక రుచి బుట్టునటయ్య భాస్కరా యకు ఆర్యో క్రియను కలదు దాహ [సావాదులు లవణరసముయొక్క సామాన్యకృత్యములు ఇదియును కథ పిత్తకారకము తిక్త రసము అప్రీతికరము ఇతరరసముల (గ్రహించునట్టి జిహ్వేర్యదియ శ క్రిని నశింపజేయును. జిహ్వేరదియ [పతిహననము తిక్రరనముయొక్క ముఖ్యలష్షణము తి కరసము కఫహరము కావున నోటిక్రంద్రుండు కఫాది మలములను హరించి నోటిని శభ్రపరుచును ముఖ కంరములను స్యభపరుచును ఇది లిక్షరసముయొక్క సామాన్య కృత్యము పిత్తముయొక్క తీళ్లోష్టాది గుణ ములు కటు" సమున విశేషముగా నుండును ఉద్వేజశము తిమతిమకు కలిగించుట కటురసము యొక్క లక్షణములు ముథాక్నినా స్మాసావములు కటురసము యొక్క సామాన్యకృత్యములు

166 అష్టాంగ నం గ్రహ వ్యూఖా్యనము నాలుకను స్థబ్ధముగాజేయుట కషాయరసముయొక్క ముఖ్యలక్షణము_ కంరబంధము_ హృత్పీ డనము కషాయరనముయొక్కా సామాన్య కృత్యములు ఇట్లు రసములయొక్క_ లక్షణములను; వాటియొక్క సాధారణ కృత్యములను గమనించి రసములను గు ర్రించవలయును మూలము” త(/త నుడురోరనః ఊన్యు (వభ్భతి శౌత్యా్యా త్ల ర్భూధాతు బివర్ధసా, ఆయ ఖో వాల వృద్ధి క్షత జీణదిల వ ర్లేం్యదియత్సూతే్య్భలో తొంరోపొతత. (వేజనో వృింవాఖో వోవనన్పర్శ్రణ+ ఖల్‌ నంధాన న్రన్యూతలో వాలని త్హో వివదావా మూర్చా తల్లా (వళమునః న్న్‌గ్జ్‌ః లీతో మ్యృదుడ్డడుళ్ళ (పళినదార్థము = త్యత=రనసములలో మధురః = మధురమను రసః = రనము జన్మ_పభృతి=పుట్టుక మొదలుకొని, సాత్మ్యాత్‌ =సాత్మ్య (శరీరమునకు అసకూలమైనది) మగుటవలన సర్వదాతు వివర్ధనః =రసరక్రాది న ప్రధాతువును వృద్ధిచేయువు, ఆయుష్యఃవా ఆయువును పెంచును దాల=పిల్లలకు వృద్ధాముదుసలివారికి, క్షత=గాయపడినవారికి, క్షీణ =కృశించినవారికి బల =బలమునకు వర్ణ =రూపమునకు, ఇం్యదియ =జ్ఞా నేందియములకు త్వక్‌ =చర్మమునకు, కేశజవెంటుకలకు కంర =కంరమునకు హితః = హితకర మెనది (పీఐనః == పీతికరము లేక శరీరపోషకము బృంహణః = శరీరమును బలియ జేయును, జీవనః = [పాణములకు పోషంచును తర్పణః వతృ ప్తిని కలుగజేయును, సైర్య = స్థి కత్వమును సంధాన =విరిగిన ఎముకలను అతికించును. స్తన్యకరః =చనుబాలను కలుగజేయు వాతి వాతమును; విత్తపితమును విషావిషమును: మూర్చాచమూర్చనుః తృష్టా=దప్పిని [పళశమనః౭ాశమింపజేయును: స్నిద్ధఃచాజిడ్డు లది శీతఃవాచల్లనై నది మృదుః=మె త్రన్స నవ్వ, గురుశ్చ=గురుత్వము (బరువు) కలవెగా నుండును తాత్సర్యాము ఎ జన్మ ప్రభృతి మధురరనము సరర్మపాణులక్రు సాత్మఇమైనదగ్పటచే శరీరములోనుండు రసర కమాంసాడది ధాతువులను వృద్ధినాందించును ఆయవుశకు సిరపరచి లో ఫ్ర దీర్చ జీవితమును చేకూర్చును. బాలులకు వృద్ధులకు గాయపడినవారికి రసాది ధాతువులు కీణించటవలన కృశించినవారికిః లేదా గాయ డుటచే క్షీణించినవారికిని మధురరన "సేవనము చాలా హితమైనవి, మధురరసము బలమును వర్ణమును వృద్ధిపొాఎదంచును ఇం దియమ్సులక్రృ పుష్టిని కలిగించును: చర్మమును స్నిగ్ధముగను స్వచ్చముగను ఉంచును వెంటుకలు వృద్ది పొండుటకు సహాయపడును కంఠరమునకును మధురరసము చాలా హితమైనది. శర్రీర్వ పోషించి తృప్రిని కలిగించును శరీరమునకు బలముకు చేకూర్చి ఆయువును వృద్ధి నాంద్రం చును శరీరమును బలియజేసి జీవితమును సుఖమయముగా శానర్చును ఎముకల మ్వైక్ర్ల సంధులను దృఢపరుచును చనుబాలరు వృద్ధినొంచించును వాత పి త్తములను శమింపజేయ్సన్సు, విషమును హరించును మూర్చును నివారించును, దప్పికను అణచును మధురరస్వ్వ్ను స్నిద్ద లీ (జిడ్డు) శీతమృదు గురు స్వభావము గలడిగా నుండును శ ళళలోఖ ఎ. ఇంతకు పూర్వవంన మధురాది రసముల యొక్క స్వరూవముకు

167 చేప్పి [పస్తుతము మధురరనము యేుక్క కర్మ వీవరించబడుచున్నదీ పుట్టుకతో శరీరమునకు సాత్మ్య్యమగుటవలన మధురరనము కరీరీమున నున్న రసాచి సవ్రథాతువును వృద్ధినొందించును మధురరసముకల తల్లియొక్క- చనుఐా_ తో శిశువుయుక్క శరీరము వృద్ధినొందుచున్నది మథురర సము బాలులు మొదలుకొని అందరికిని ఇ్టమైనది పాతమైనది ప్రీతిని పుష్టిని కలిగించును, జీవితమును ఓజస్సును పెంచును

భానార్థము._ మధురరనము అందరికిని ఇన్టమైనదగుటచే _పపథమము వివరించ బడినది ఆయువు శబ్దముచే అశియమిత అయువు అని జీవనళబ్దముచే నియమిత ఆయువని అరుణ దత్తుడు అష్టాంగ హృదయ వ్యాఖ్యానమున వివరించెను ఇట్టి ద్వివిధములగు ఆయు వులను మధురరసము వృద్ధి కొందించును చీమలకును తుమ్మెదలకును మధురరసము (పియ మైనది మధుమేహరోగి మ్యూతించిన స్థలములో చీమలు గుమిగూడిన అట్టి రోగికి మధు మేహము అనువ్యాధి కలదని నిరూపింపబడుచున్నది బాల్యమున మధుర వదార్ధములను సీవిం చుటవలన శరీరము వృద్ధినాందుచున్నది కావున స ప్రధాతు పరిపోషణమునకు మధురరసము ఉపయోగపడుననుట యుక్తి యుక్తమైనది మూలము వవంతుణోతవీన నదాజిత్రూవ యుఖ్యాయొబోః న్ట్‌ల్యా ర్చి సొదొడుడు తొఒలబకాతి ని/దొః ₹ వ్సాన (వ్ర వేవా గఅరోగ వినంద్లి తాజ౭౬న్యు మాడుర్యూలోచనో గొదాఒడ్చుద గంజమాలాః 2 (వతివదొర్జము. సః=మధురరసము వవంగుణో2పివాఇట్టి మంచిగుణము గల దైనను సదా =ఎల్లప్పుడు (హెచ్చుగ) ఉపయుజ్యమానః = ఉపయోగించిన స్థాల్యాాలావు తనమును అగ్నిసాద = అగ్నిమాంద్యమును గురుతా=బరువును అలసక =ఆలస్యతను (సోమరితనమును) లేక అలసకమను వ్యాధిని అతిన్మిదాః =న్మిదను అధికము చేయును శ్వాసజుళ్యా సవ్యాధిని, _సమేహ =పమేహవ్యాధిని గలరోగవాకంరవ్యాధిని విసంజ్ఞతా = మూర్చవ్యాధిని, ఆస్యమాధుర్య = నోటి తీపిని, లోచనగదా=ాన్మేత రోగములను అర్చుద= అర్భుదమను వ్యాధిని గండమాలాఃజగండమాలలను కలిగించును తొత్త్సల్యాము మథురర సము అత్యు త్తమములై న గుణములు కలదై నను నిరంతరము అతిగా ఉపయోగించుటవలన శరీరమును స్థూలముగాజేయును. జరరాగ్నిని మందగించును శరీరమున గురుత్వమును సోమరితనమును పెంచును అతిన్నిదను కలి గించును.. శ్వాస (ప్రమేహము. కంరరోగములు మూర్చ ముఖ మాధుర్యము, నేత రోగములు అర్భుద గండమాల వ్యాధులను కలిగించును | కోజిలోఖ్టు మథురరసము అతిగా ఉపయోగించుటవలన స్టొల్యాది రోగములను కలిగించున్ను కన్సలకు కంరమునకు సంబంధించి అర్భ్బుదమను వ్యాధిని బుట్టించును

168 అష్టాంగ సం[గ్రహ వ్యోఖ్యానము మూలము ఏ ఛచడ్డ్యూదర్డ మూర్చడు తా్భాన వీశన (తితిన్‌ శ్లీవదో వ్ఞరోదోల ట్లేవనాని చాఎ పేజ్‌ 7 (ప్రళివదార్థము . ఛర్ది=వమసవ్యాధి, ఉదర్ణ=శరీరము మైవచ్చు దర్హు వ్యాధిని, మూర్ధరుక్‌ ాశిరోరోగములు కాసవాదగ్గు, పీనస =పతిశ్యాయ _ ,కిమీన్‌ =[కిమిరోగములను శ్చీపదకాబోదకాలు జ్వరవాజ్వరము: ఉదర= ఎదర రోగములను మ్షీవనానిచవపసతతము ఉమ్మి వేయుటలను ఆవహేత్‌ = కలిగించును తాత్స్రర్భూము మధురరసము చర్ధి ఉదర్ధ శిరోరోగములకు, కాన, పీననను లకు (కిమిరోగములను కలిగించును బౌదెకాలు జ్వరము ఉదరవ్యాధులు, స్టీవన వ్యాధులు జనించుటకు కారణమగును ఖావార్థము షడ్‌రసములు శరీర స్వాస్థ్యమునకు శరీరవృద్ధికి ఎంతో ఉప -యోగకరములై న్నను అతి సర్వత వర్ణయేళ్‌ అను ఆర్యోక్తి ననునరించి అధికముగా ఉపయోగించిన షడ్‌రసములు శరీరమున వ్యాధులను కలిగించి అనారోగ్యమునకు కారణము లగుచున్నవి అందు మధురరనము ఎక్కువ ఉపయోగించిన శరీరములో కఫము మదా ధాతువు వృద్ధిచెందును మేదోవృద్ధిచే కళరీరము స్థాల్య సరుక్వాది గుణములు గందగుశు కథవృద్ధిచే కవ దోషమునకు సంబంధించి శ్వాస, (వమేహాది రోగములు సంభవించును. మధుమేహము శరీరములో మధురరసముయొక ,. వృద్ధిచే జనియించును. కావ్ఫవు మధుర రసము ఎంత పమాణములో శరీరారోగ్యమునకు అవసరమో అంత [పమాణములో వ్రాద్రుట ఉచితమగును ఒకే రనమువు ఎక్కువ కాలము ఎక్కువ మోతాదులో వాడుట హానికర మగును. షడ్‌రనములము సమపాళములలో దాడిశ ఆరోగ్యము లోపించదు ఇచట మధుర రసముయొక్క స్వభావము దానిని విరిఏరిగూ వాడిన సంభవించు వ్యాధులు న్సిక్ట్యప్రింప బడినవి గనే న ర క! మూలము ఆన ఒనిల నిజిర్హ్‌ జో మినులోయనః తోవ్లఎదాన్‌ ర్‌్త్త్తవ త్త కృృదుత్హ బర్మా లీతన్న ర్హో శోభ యతీం(దియాజి రోఛభనః వొచనొ దీవనో వృృంవాదా న్ధర్భ్‌ జః (వీజన+ క్లేదనో వ్యూవాయీ అమఘున్నృడ్డో వ్యాద్యాళ్బ / (ఉతివదార్థము * = ఆమ్హః=అమ్లు (పులుపు) రసము అనిల =వాతమృక్సు నిబ ర్హృణః =ళమింపజేయను అనులోమనః =వాతమును అనులోమముగ జేయును, కోస్టవిద్రాక్రి_ కడుపులో విదగ్ధతకు కలిగించును; రక్తపిత్తకృత్‌ = ర క్తపిత్తమును బుట్టించున్స ఉన వీర్యః ఉష్ణ వీర్యము గలది శీతన్పర్శః జా చల్చనిస్పర్శ గలది ఇందిమయాణి = ఇందియ్‌ ములను; బోధయతి =బై తన్య పరుచును రోచనః=రుచిని బుట్టించును పొచనః = ఆప్యఃశ్రమ్వ్మ్య పచింపజేయును, దీపనః=ాజరరాగ్నిని వెందుకు బృంహణః=ళరీరమును బలియశ్ర్వేర్చ తర్పణశ == తృ ప్రినొందించును: [పీణనః = ధాతుపోషణము ద్వారా పీతిన్‌ కలిగించును శ్రేదనః = క్లిన్నత (పచ్చిదనము) ను కలిగించును. వ్యవాయీ = శరీరములో వ్యాపించును,

168 లఘు =తేలికై నది, స్నిద్ధః= స్నిగ్ధమైనదిః వృాద్యశ్చ= హృదయమునకు బలము చేకూర్చు ఏణములు కలచి

తాత్సర్యూయు 2 అన్డురసము వాతమును ళమింపజే యును, వాతమును అనులో మమగ జేయును ఉష్టవీర్యము. శీతస్పర్శ కలదిగా నుండును ఇందియములను డీ ల్తేజ పరిచి జ్ఞాన (గహణశ క్తిని పెంచుకు ఆహారమునకు రుచిని బుట్టిం ను, ఆహారమును జీర్ణ పరచి జీర్ణశ క్రిని పెంచును ళరీరమును వృద్ధిరొందించి తృవిని కలుగజేయును. ధాతువులను పరిపోషించుచు తృప్తిని కలిఇంచును. క్లేదక కథమునకు పుప్టిని కలిగించును [_వణములలో పచ్చిదనమును.. పెంచుఎ.. శరీరమున వ్యాపింద. స్వణొవము గలదిగా నుండును తేలిక దనము, జిడ్డు గుణములు కలిగియుండును హృదయమునకు బలము చేకూర్చును మూలము జనయతి కీధిలత్సం సేవీతఈః నోజతిదగో పౌ తభవిలయనో కండూ పొండు తాడగ్వి భూలౌల్‌ + క్షతబిపాత బినర్బం ర్క్తవి త్తం వీవొరొం బ్యూయధుమవి తృణానాం కై జనతా (ద్య మంబో 4 (వతివదార్థము... సవ అమ్హరసము అతిదేహే= దేహమునకు సరిపడు దానికంటె ఎక్కువగా శృవితః = వాడిన శిథిలత్వంచాతై థీళ్యమును: జనయతి=కలిగించును కథా కథమును,. విలయనకాకరిగించుటను _ (పలచన జేయటను) కండూదురదను, పాండు తారుక్‌ జపాండురోగమును. విఘాతాక్‌ = ముఖము చర్మములవై పలుగుటలను. కృతవిహిత విసర్పమ్‌=అభిమఘాతజ విసర్పమును _వణములను వ్యాపింపజేయుటను రక్తపి త్తమ్‌=ర కృ పి త్తవ్యాధినిః పిపాసామ్‌ దా దప్పికను, కృళానాం నూ దుర్చలులకు3 శాాయథుమపి = క్రోధ వ్యాధిని, తై జనత్వాత్‌ =ఆగ్నేయ మగుటఏవలన (భమంచ జ=్యభమ రోగమును జనయడ= కలిగించును తొత్సర్భాము. అమ్షకనమును అధికచుా వాడిన శ రీరముకు శిథిలవరుచును కఫమును కరిగించును దిరద పా.డురో గములను బుటించును చర్మముపై సలుగు లేర్పర ౬ చును అభిషాతమువలన కఠిన (వణములకు వ్యాపింపజేయను రక్రపిత్త్రము త్యష్టా వ్యాధులను కలిగించును కృళుల మొక్క శరీరమున శోధవ్యాధిని బుట్టించును అమ్సురసము ఆగ్నేయ మఫటవలన (భమవ్యాధికిని కారణమగును ౯౭లేఖ _ ఆమృరసముయొక్క అతి ఉపయోగమువలన అంగతై థీల్యాది వ్యాధులు కలుగృ్య్చ చవ ఖావార్థిము స్వాద్వమ్ల లవణా వాయుమ్‌ అని చరక సూస్థానమున నింపి ఆన్హరనము వాతమును శాంతింపజేయుఏ భూతేజన భూతములనుండి నంభ సవ వర దగుటవలన వ్యవాయి గుణముగల దగుటవలన వాతమును వ్యాపింవజేసి అనులోమ చర్చను. “రజ పిత్తా నిలాదృమః అని చెప్పబడియుండుటచే తై జనుత్వాత్‌

శకం అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యోఖ్యానము (భమంచ” యని ఇచట చెబ్బబడినది ఆమ్సరసమును విశేషముగా ఉపయోగించిన రజో గుణము; పిత్తము వృద్ధినొంది వాతముదే (పేరేపింపబడి (భమరోగమునకు కారణమగుచున్నది ఆన్హురసము పిత్తకారకము నోట నీరు (సవింపజేయును జీర్ణమైన ఆహారమును స్థలాంతర మునకు లాగును రక్తమును దూషించును అన్హురసము అగ్నితత్వము కలదగుటచే కంర మున హృదయమున వక్షస్థలమున మంటను బుట్టించునుు ఆధునికములగు ఆమ్హరసములు (గం163) శరీరముపై సోకిన మంటను వణజములను కలుగజేయును [వణములను వ్యాపింపజేయును. మూలము అవణః న్తంబో వం నంభూత బిధ్యావనః నర్భూరన (వత్యశీకో. దీవనో రోచనః వొచనోః శ్లేదోను లోవణల స్పేవానః స్పేదనో శోదన చ్చే దనోః నరోవ్యూవాయీ ఎికానీ వొరతి వవనం ఎవ్బుందయతి కథం విళోదయతి (శోతాంనీ నాతితుడుః న్న తీక్టోత్స జ /

(వతివదార్థము = లవణః =లవణ (ఉప్పు) రసము స్తంభ = స్తంభించినవాటిని (అవయవములను దోషములను) బంధ =దోషములయొక్క. మార్గావరోధమును, సంఘా వా ఘనీభవించిన వాటిని విధ్మాపనః=నశింపజేయును సర్వరస (సత్యనీకః=మధురాది రసము లకు విరుద్ధమైనది దీపనః = జరరాగ్నిని వృద్ధిజేయకు రోచకః = రుదిని కలిగించును: పాచనః= ఆహారమును పచింపజేయును. క్లేదనః=ా శ కీరమునకు ఆన్ట్రత్వమును కలుగజేయును, శోషణ౭=ఎండించు స్వభావము కలిగియుండును స్నేహనః=స్పి గతను స్వేదన ఎబమను బచురు భీదనః మలముల భేదంచుకు కవన రు

ట్‌ లను ఛేదించును. సరః జ శరీరములో (పసరించును వ్యవాయీ == శరీరమున వ్యాపించి పిమ్మట జీర్ణమగును, వికాసీ =అవయవ పటుత్వమును సడలించును పవనమ్‌ =వాతమున్సు, హరితి= శమింపజేయను కఫమ్‌=కఫమును విష్యందయతి = [దవింపజేయును [సోతాంని = స్రో త స్పులను విశళోధయతి =వ[భపరచును అకిగురుః =కొంచెముగ గురుత్వము గలద్రి న తీళ్షోష్టళ్ప =న్నిగ్ధ తీక్ట ఉష్ణ గుణములు కలది ఆంధ తాత్సర్భూము. స్తంభించిన అవయవములను దోషములను మలములను సడ్త లింవ జేయును దోషముల యొక్క మార్గావరోధమును తొలగించుకు సంధిబంధముల పట్టును విడచీయును ఘనీభవించిన కఫాది పదార్థములను విడదీయును మధురాది రసము లకు విరుద్ధమైన గుణ ధర్మములు కలదగుటచే మధురాది రనముల యొక్క ర్వచ్రిన్సి హరిం చును జరరఅఆగ్నిని దీపింప జేయును భోజనమునకు రుచిని పుట్టించును: ఆహారమున్స పచింప జేయును: భుజింపబడిన ఆహారమును మృదువుగ_ ఆర్జ్రముగ జేయును. ధాతు శోష్ష్య్వ్వ్టు స్నేహమును స్వేదముకు కలుగ జేయును గట్టిగనుండు మలమును భేదించును, కషజ్షల్టు భేదించును శరీరములో _పసరించును వ్యాపించును పిదవ జీర్ణమగుకు అకృ్వ్య్వ్బృల పటుత్వమును సడలించును వాతమును శిమింప జేయును కథమిును (దవింప జేర్వృ్చ (సోతన్సులను శుద్ధిపరుచును మంద గురత్వము స్పిగ్ధః తీక్ట ఉష్టగుజములు కలిగి యుండును

191 మూలము అలతి భలతి తృత్లౌ తాన మూర్చా ఎినల్జ్రి భ్పూయిథు తీటోభ్‌ తోట్లేం ౬౨ కేవరోధొ (నవిత్తాట్‌ 2 తత ఎివమదో చ్భద్ధిం వాతరోత్తోం కలోతి కవయతి వల మోదిః సోజతి వాసేవనోలో ల [వతివదార్థము = సః=లవణరనము అతిహ=మిక్కుటముగా ఆసేవనేన= వాడుటచే ఖలతి= వెంటుకలను ఊడరాల్చును పలతి=వెం్యటుకలను పండించును, తెల్లగ జేయును, తృష్టావాదప్పికనుః తాపవా సంతాపమును మూర్చామూర్చను విసర్ప =విసర్ప వ్యాధిని, శ్వయధుకాశోధను_ కిటభ=కుష్ట విషేళముకు కోష్ట =చర్మముపై మచ్చలను ఆశేప=ఆశ్షేసమకు వాతరోగమును రోధ = ఇం[దియావరోధమును ఆ_నపిత్తమ్‌ =ర క్ర పీత మును క్షతవాగాయము. ([వణము1 యొక్క విష=విషము యొక్క: మద=మదము యొక్క- వృద్ధిమ్‌ వృద్ధిని వాతరక్తమ్‌ = వాత రక్తరోగమునుః _ కరోతి = చేయును బలమ్‌ = బలమును ఓజః = ఓజస్సును కపయతి = క్షీణింప జేయును

తాత్సృర్టూము లవణరనమును అధికముగా నుపయోగించిన బట్టకలయగును, వెంట్టుకలు నెరయును దప్పిక, తాపము, మూర్చ విసర్పము శోధ కిటభమను కుష్టు రోగములు కలుగును చర్మముకై తెంపు ఎరుపు మచ్చలను కలిగించును అక్షేవ వాత ముకు కలుగజేయును. _శోతాది ఇందియముల (గ్రహణ శక్తికి అవరోధము నేర్పరచును. రక్త విత్త మును బుట్టించును (వణము యొక్క విష మదముల యొక్క అభివృద్ధిని వాత రక్తవ్యాభిని కలిగించును బలమును ఓజస్సును హరించును

కలీలేఖ ౯ ఖలత్వాదులకు కలిగించును బలాదులము హరించును మూలము... తక్తుళ న్దూయమరోబిన్లు రడబి వివతృమి యమూర్యో క్లబ్‌ రదావాతృట్‌

వద్ద తండూ నారా క్లేదో మేదో ననా మద్ది చియ్యా (ళో విత ల్లేవ్చుజో వజో వజో దీవనః వొఛచనో లౌఖనొః న్యూ తంల బోదనో మేద్యోనాతి డూతః కీతోలఘభుళ్ళ /

(వతివదార్థము తిక్తఃవాతిక్ష (చేదు) రసము స్వయం=స్వస్వరూపముగా: అరోచిష్ణుః =రుచికరముగా నుండదు అరుచి=అరోచకమును విషావిషమును కృమి[కిము లను మూర్భా=మూర్చను, ఉత్హేద=వమనేచ్చనుః జ్వర౭ాజ్వరమును, దాహవ=తాపమును తృట్‌ = దప్పికను కుష్ట=కుష్టువ్యాధిని కండూవదురదను హరః =శమింపజేయును క్రేద= (ద్రపమును . మేద=మేదస్సును వసాజవసకు (మాంస స్నేహముకు) మజ్జైమజ్ఞధాతు (మూలగ) విట్‌ = పురీషమును మ్యూత మ్యూతమును, విత్త పితృమును, శ్రేష్మణః = కఫమును ఉపశోవణఃజాశోషింప జేయుకు దీపనః=జరరాగ్నిని దీపింప జేయును, పదను ఆహారమును శీరింపజేయును, లేఖనః =లేఖనము (గీచివైచ్రును జేయను స్తన్య=

సుబాలను, కలర = కంరముకు శోధనః =ళశ్ళుభపరచును మేధ్యః =బుద్ధిని వృద్ధి చెందించునుః

1కి అషహ్టైేంగ సం్యగ్రహ వ్యోఖ్యానేము నాతిరూక్షః=స్వల్పరూక్ష గుణముగలది శీతః=శీత గుణము గలడి లఘుశ్చ= తేలిక గుణ మున్ను గలదిొా నుండును

తాత్సృర్య్భూము. త్రిక్తరసము తినుటకు అరుచిగాకున్నకు ఆరోచకముకు హరిం చును విషమును (కిములను మూర్చను వమనోద్వేగమును జ్వరమును తాపమును, శమింప జేయనుః దప్పికను నివారించును, కుష్టవ్యాధిని దురదను హరించును శరీరమున ఇల ద్రవమును స్నేహ గుణములు గల మేద వశ మజ్జలము కోషింప జేయును పురీష మును శోషింపజేయును. మ్యూతమును తగ్గించును విత్తకఫములను శుష్కింప జేయును జరరాగ్నిని వృద్ధి పరచి ఆహారమును జీర్చింపజేయను అపక్వమ.గా శరీరమున లేక (పేగు లయందు మిగిలియుండు పదార్ధములను గీచి లేఖన [కియను జేయుకు చను బాలను వృద్ధి సరుచును, కంరమును కోధించును బుద్ధిని వృద్దిజేయను మందమగు రూక్షగుణము. శీత గుణము లఘు గుణములు కలిగియుండును

కలీలేఖ... తిక్తరసమును (పతిమానవుడు సహజముగా అసహ్యించుకొనును ఇది ఆహార (దవ్య సంబంధమగు అరుచి9ి హరించును విషాదములశు హరించును, శరిరమున గల [దవమును శోషింప జేయును

ఛావార్జము [తయస్తి కాదయః కఫమ్‌ తిక్తరసము వాయువు ఆకాశ భూత ముల యొక్క [పాధాన్యత గల దగుటచే కఫమును కఫము యొక్క గుణములగు _దవత్వః స్నిగ్ధత్వాదులను శోషింపజేయును కావున, మేదో, మజ్జ వసాదుల యొక్క శోవణకు కారణమగు. చుండును కాయమును శోషింప జేయును. చెమటను తగ్గించును పితం సన్నేహ యని చెప్పబడి యుండుటచే స్నేహ హరమగు. తిక్తరసముచే పితమ్స మను చున్నది మూలము _ ధాతుఖల తయ మూర్చా గ్లాశళ్భ్ళ్యతమ నాతలోగ వథవత్ధవు

ఖర ఎిళదో రౌత్యూ భాసా * లోతలితి నమా సేబితః వర్చాల్‌ 4

(తివదార్థము. సాతిక్తరసము అతిసమాసేవితః =అధికముగా ఉపయో గించిన ఖరవిశద రౌక్యభావై !=ఖరత్వ విశదత్వ రూక్షత్వ గుణములచే ధాతు = దసర క్రాద్రి గ్దాని=నిర్వేదమును 1భమవాఒడలు తిరుగుటను వాతరోగ=వాతవ్యాధులను పరుషత్వ్రమ్స్‌ = కరుకు దనమును, కుర్యాత్‌ = చేయును

తొత్సర్భూము... తిక్తరసమును విరివిగా వాడిన తిక్తరసమునుదుండ్సు ఖర విశద రూక్షగుణములు వృద్ధి చెందును అట్టి గుణములు రసరక్తాది సపషధాతువులన్సు బల మును శ్మీణింపజేయును మూర్చ గ్లాని [భమ వాతరోగములను శరీరమున క్రరకృదన మును కలిగించుకు

173 కలిలేఖి ఏ: ఖరత్వ విశదత్వ రూక్షత్వ ుణముల వలన ధాతు కయమునకు త్రిక్త రసము కారణమగును థానార్థము. తిక్షరసము ఖరత్వ విశదత్వ రూక్షత్వ గుణములు గలదగుటచే” సామాన్యం వృద్ధి కారణమ్‌” " అని చెప్పబడినట్టు ఇట్టి ఖరత్వొది గుణములుగల వాతము వృద్ధి నొందును వాతము వృద్ధినొందినః స్నేహగుణ (పధానమగు కఫము క్షీణించును కఫము క్షీణించిన శ్రేమ్మాశేషేమ తేనైవ య్యాశయినాం మిధః ఆను సూక్షిననుసరించి రస మాంస మేదోస్థి మజ్జ్డా కృుకధాతువులు ఓజన్సు త్షీణించును. ధాతువుల యొక్క. ఓజన్సు యొక్క యుక్షయము వలనబలమ.* హర్షము చురకు దనములు శశ్చించును. విదప నిర్వేదము [భము మూర్చ వాతవ్యాధి మొదలగు కారీరక మానసిక వ్యాధులు సంభవించు చుండును. మూలము కభుకతోడజల నకో వ్యాయడూ.. బోర్డ్‌ స్టాల్యాభివ్టూందత్భృమి వత్చి రోగో బిష వ్‌న్ష కొండూ (నళమనో (వడొాన నొదనః న్హేవా ళ్లేద లోవణో రోచనః పొచనో బీవనో తోఖనోల బోటలల లోవయత్యన్నాం న్చువయ తీం/(దబి యాజిభినత్తి బోజిత నంభూతం ఇిబత్సి ఐంధాన్‌. వినృణోతి (గోతాంనీ కవయతి శ్లైవిజ్టుణం అము దాత తీజ్టోత్టళ్ళు ల (వతివదార్థము కటుక: =కటురసము (కారము) అలసక = అలసకమును (ఆజీర్జరూపమైన వ్యాధి! శ్వయథు=వాపును ఉదర్ద= దద్దులను (ఉదర్దమను వ్యాధిని), స్థాల్య == శరీరము యొక్క బలుపును అభిష్యంద=కంటి నుండి నీరుగారు కంటి వ్యాధిని కృమి= (క్రిములను వక్తరోగ= నోటియందు కలుగు వ్యాధులను విష =విషమును కష్ణ = కుష్టువ్యాధిని కండూజాదురదను [పశమనః = శమింపజేయును (వణ =[వణమును, అవ నాదనః=మాన్సును స్నేహ =జిడ్డుదనమును, క్రేదా[దవత్వమును శోషణ జశుమ్కింప జేయును రోచనః= అన్నమును రుచింపజేయును, పాచనః= ఆహారమును జీర్ణింప జేయును, దీపనఃాజరరాగ్నిని నృద్ధినాందించును, లేఖకః =లేఖనముజేయును శోధనఃజాశుద్ధిజేయను: అన్నమ్‌ = ఆహారమున శోషయతి= దవరహితముగా జేయినుః ఇం[ద్రియాణి =జ్ఞానేందియ ములను, నృుటయతి” స్పష్టపరుచును శోణిత సంఘాతమ్‌హాగడ్డకట్తిన రక్తమును. భినత్తి = భేదించును బంధాన్‌= అవయవముల యుక్క పట్టును (బంధములను) ఛినత్తిావిడదీయును, [సోతాంసివసోతస్సులను వివృణోతి = విశాల పరుచును శ్రేష్మాణమెైకఫమునుః కృప యతిజుశ్షీణింప జేయును లఘు=తేలికదనము. రూక్షఇరూక్షత్వము తీక్ట = తీక్షత్వము ఉష్టక్చ = ఉష్ణత్వము కలదిగా నుండును తాత్సృర్భాము , కటురసము అలనక వ్యాధిని శోధము ఉదర్హవ్యాధిని శమింవ జేయును శరీశవ్సు యొక్క బలుపును తగ్గించును న్మేతరోగమును కృమిరోగమును ముఖ రోగములను. నివారించును... విషమును హ౦ంచును. కుష్టముకు దురదను నివారించును _వణములకము మాశ్చుకు స్నేహశక్షేదములను సమ్మ ప జేయును, భోజనమును రుచింప జేయును. దీపన పాచనములను కలుజేయును దోషధాతువులకు శుద్ధిజేయును ఆహార

స్తోత అష్టాంగ నం_గ్రహ వ్యాఖ్యానము మును పచింపజేసి అందుగల _దవభాగమును కోష్షింప జేయును జ్ఞానేందియములకు చైైత న్యమును కలిగించి చృభపరచును గడ్డ కట్టిన రక్తమును ఛేదించి (దవింపజేయును. అవయవ ముల యొక్క పట్టువుకు విడదీయును ,(సోతస్సులను విశాలముగా జేయును కఫమును శమింపజేయును. లఘురూక్ష తీక్ణ ఉష్ణ గుణములు గలదిగా నుండును లళిలేఖి కటురసము (_పధానముగా అలసకాది వ్యాధులను నివారించును. (ణము యొక్క రోపణమును (పతి బంధించదు అన్నమును జీర్జింప జేయును. మూలము . వథతోఒతి నేబితః నత్ఫష్లా మదమూర్శ్భా దవమోవా దోవా నాదాన్‌ 4 అల ఖ(గలోవలోవ కంవ్యభమ తావ గ్లవనాతి తర్భునాని 2 (వతినదార్థము నః = కటురసముః, అతినేవితః=మితిమీరి ఉపయోగించిన, తృష్టా=దప్పికను మద =కండ్తకు బైర్హు [కమ్ముటను, మూర్భా=మూర్చను మోహ మోహమును దేహసాదాన్‌ =శరీరము యొక్క సంకోచములను, బలవాశక్తిన్సి శక్రః శుకధాతువునుః, గల ఉవశోవ = గకంరమును శుష్కింప జేయుటవలను కంపజ=వణకుటను (థమా(భమమునుః తాపజాశరీరమున వేడిని, గ్రపన=గ్గానిని అతికర్ష ణాని= అతికృళత్వ ములను కురుతే = చేయుకు తాత్స్రర్యూము 2 _ఆధికముగా సేవించిన కటురసము చదవ్చికను కలిగించును కనుల ఎదుట చీకట్లను (కమ్మించును మూర్చ దవ మోహములను కలుగజేయును శరీర మును సంకోచపరుచుకు బలమును, శృుకమును క్షీణింపడేయును కంరమును ఎండించి [ద్రవము లేకుండజేయును అవయవములను వణికించును [భము తాపము: గ్హానిని కలిగించును శరీరమును చిక్కి పోవునట్టుజేయును మూలము _ కరొభలొజ వారూ వృద్ద (వభ్ళతివ్పూనిల స్యృతోవమతి అవవ , నంతోచతోద ఖో దై ర్భాయ్య శై ఉశాధత తాన 4 (వతివదార్జము (సః=కటురసము) వాయ్వగ్ని=వాయువు, అగ్ని భూతముల యొక్క, గుణాధికల్పేన=గుణముల అధిక్యతచే, కర=హ స్త్వముల చరణ==పాద్రమల్క పార్ధ్వకాఇరు[ ప్రక్కల పృష్ట=వీవు వభృతిమ= మొదల గు అవయవములయందు, అనిలస్య = వాతముయొక్క- కోపమ్‌ =(వకోవమును సంకోచ=నంకోచముచే తోదవాపోట్సచ్చే భేద జా భేదించుటములచే (పగులదీయటలచే) అతిత్మీవమ్‌ =మిక్కిలి త్మీవమశును సా తౌత్స్రర్యూయు * కటు రసమువాయువు అగ్నిభూతములయొక్కు గృల్వమ్సల్ప గల దగుటచే హన్న పాదములయందు పార్శ్వపృష్టములయందు ఇతర అవయములయందు త్మీవమగు వాతృపకోపమును కలుగజేయును సంకోచము పోటు, భేదములద్వారా శరీరములో భరింప శక్యము గానిడిగా పరిణమించును

1౫కి కళలిలోఖ కటు రసము వాయువు అగ్నిభూతముల యొక్క సంమ్మేశనముచే [(పకటితమైనదగుటవలన అట్టి భూతమ.ల యొక్క- గుణములచే శరీరమున వాతము (పకోపింప జేయును తృష్టాది వికారములను కలుగజేయును. త్మీనమగు నంకోచాదులచే దుస్సహమగును దేశకాల పరిస్థితుల ననుసరించి వాయ్వగ్ని గణముల యొక్క న్యూనాధిక్యతచే తృష్టాది కార్యముల యొక్క- ఉత్ప త్తియందు న్యూనాధిక్యత సంభవించును. ఇట్టి భావమును నూచిం చుటకొరకు గుణాధిక్యేన (హేతునా) అనిచెప్పబడినది థావార్థిము కారణ గుణాః కార్యే సం[కమంతి యను న్యాయముచే వాతము యొక్క రూవాది గుణములు పిత్తము యొక్క తతో ప్పొది గుణములు కటురసమున సంక మించి వాత పిత్తములకు వృద్ధిపరచును. స్నిగ్ధ త్వాది నణములు గల కఫము దానికి ఖాశయ ములగు రసాది ధాతువులను శోషింపజేసి శరీరము యొక్యా అపచెయమునకు కారణమసను. కటురసముయొక్క- విపాకము కటువుగానే యుండును కావున రసు వీర్య, విపాక్మపభావము లచే కటురసము వాతమును అభివృద్ధిపరచును కటురసమును అత్యువయోగముచే. వాతము సంచయ (పకోప (పసరములము సొంది శరీరమున వాత వ్యాధులు ఉదృవించును మూలము కపొయోా ఎలానం న విత్తం నర ్త్తం శినోత్యాన ఎధ్మాతి ఎవర్క్పోణతిడూశతః / థడ ్ర్రూ తృవర్జ తూ కృత్‌ శ్లేద బోటీ వొమం/(వీజనో రోవ జో లోఖి నళ్ళుఃి (వతివదార్థ్‌ము * కషాయః=కషాయ (వగరు) రసము; సపి త్తమ్‌=పిత్రముతో సహ సరక్రమ్‌=ర క్రముతో గూడిన బలాసమ్‌ =కవమును ఆశ కాశీ ఘముగా నిహంతి= నశింపజేయును. ఇశు = శీఘముగా, వర్చః = పురీషమును బధ్నాతి = గట్టిపరుచునుః అతిరూడః = మిక్కి-లి రూకృమైనద్కి గురుః=బరువు గుణముకలది త్వక్‌ నవర్ణ కృత్‌ జా చర్మముయొక్క- వర్ణమును చక్కబరుచును, శ్ఞేదళోషీ == [ద్రవమును శషి లాంపజేయును పిమః = శీతవీర్యముక లది [పీఐనః=తృప్లిని కలుగజేయును, రోపణః = (వణ రోపణమును జేయును; లేఖనశ్చ లేఖన గుణము గలడిగా నుండును తాల్పర్యూము = కషాయరసము శ్రేష్మమును పిత్తమును రక్తమును శమింప జేయును మలమును గట్టి పరుచున. అతిరూక్షమైనది గురుగుణముకలది చర్మమును సరియగు వర్ణము కలదిగొజేయును. (దవమును శోషింవజేయును శితవీర్యముగలడిగా నుండి. శరీర మునకు తృ వ్లిని కలిగించును (వణములను మాన్పును లేఖన [కియను చేయును కజిలేఖ * కషాయరసము పురీషమును బిగబట్టను మలాదులకు వెడలనీయక బంధించును మూలము అతా ఖ్యానొ త్రో౬వి ఖ(తోవరోథం తృష్ణా ధ్భాన స్థంభ బిష్టంభో తొార్భ శ్రట్‌ ళ్‌

176 అమహ్షైాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము [లళోతోబంధొం వాత విణ్యూళ9 నంగ వకా భూతాక్షేవఠా దీం కృ తర్యొాల్‌ 2 (వతివదార్థము సోఒపి = కషాయరసము అత్యభ్యాసాత్‌ ఇ అధికముగా వాకుటవలను శుుకోపరోధమ్‌ = పషృకమును బయటకు వెడలనీయక బంధించుకు, తృష్టా = దప్పికను ఆధ్మాననాకడుపు ఉబ్బరమునుః స్రంభ= _స్రంభనమును, విష్టంభ=ామల బంధమును కార్శ్యమ్‌ =కృశత్వమును [సోతో బంధమ్‌ =(సోతస్సులయొక్క- రం్రములను సంకుచిత పరుచుటను వాత=అపాన వాయువును, విట్‌ జ పురీషమును మూత్రజమూ మును సంగమ్‌డాఅవరోధమును, పత్తాఘాతవాపవాఘాత వ్యాధిని ఆక్నేపకాదీంశ్చ =ఆ కేపకవ్యాధి తౌత్సృర్యూము విశేషముగా నుపయోగించిన కషాయరసము శ్ముక్రమును బంధిం చును దప్పికను కలుగజేయిను కడుపు ఉబ్బరమును _స్తంభవ్యాధిని కలిగించును. మలా దులను బంధించును శరీరమును కృశింపజేయును (సోతస్సులను సంకుచిత పరచును అపాన వాయువును పురీషమ్మూతములను బిగియపట్టును పతా ఘాత ఆక్షేపకాది వాత వ్యాధులను కలుగ జేయును కలిలేఖ అతి సేవననమువలన కషాయ రసము శుకబంధమును పక్షాఘాతాది వ్యాధులను కలిగించును ఛావార్థము వాయువు ఆకాళ భూతముల యొక్క [పాధాన్యతచే పరిణమించిన కషౌాయరసమున రూక్షగుణము (పధానముగా నుండును శరీరమున (దవత్వ స్నిగ్ధత్వములను శోషింపటేసి మల మూ(త్రాదులను శ్యుకమును బంధించి బిగియపట్టును శుష్కత్వముచే దప్పి కను వాత వృద్ధిచే కడుపు ఉబ్బరమును వాత వ్యాధులను కలుగజే యును. మూలము * అభ చుథురాది (దవ్యూన్యందో మృత చుదులైల జీరమెదో వృద్దోజ్ఞ ఎిక్భృతి (దాకౌదిశోఢ ఖర్దూర మాచ చోబననననీంబితికా (వీయాల రావాబోనో ఖడ్జూరీ తాల మన్నత తాళ్ళుర్యూ ముదూతో వడణావ తతా ములకీ వీరా దారీ కతావరీ తవశ్షీరీ శీర ర్షిటీ కీర భల్దా మదూలికాతిిత్యుగుస్తా ఐలాతి ఇలా ఎిళ్తీదోనా నవొదోవీ ాలినర్డీ వృళ్ళ్మి వర్జీ మవో ననో ఖద నవార్జి వృద్ధి (్రావణో మనా (శ్రావజో భ తాళి ఛ్యతర్జా (టో క్త ర్‌ గొందాఒక్టు గంధా క అబీ లొ దంట్ధా 9 మృశాలితొ న. బ్బ్రంగౌడుతో ల్‌సేడు కత్రి కొనతో బింటీ (వపౌంశరీత (వభ్భతీని జీనశీయో గడా తృణ వంచ మాలం్వా (వతివదార్థము * ఘృత=ానెయ్యి. మధుూతేనె _తెలానూనె, క్షీర్ర=వ్రల్చు మేద = మేదధాతువు మజ్జీ = మజ్జీధాతువు జత = వికృతి = చెజుకుచే సిద్ధము చేయబడు బెల్లము శర్కూర మొదలగు వదార్థములు (దాకా (దాక్షపండ్డు, అక్షోడజాఆ్మకోటు ఖర్భూరవ ఖర్జూర ఫలము మోచ == అరటిపండు చోచ=దాల్బనచెక్క- కొబ్బరి ఆకుప(తి పనస = పనసవండు

177 సించిజకా= సేబు. పెద్ద రేగుపండు * (ప్రియాల=సొరపవ్పః రాజొదాన == పాలచెట్టుపండ్డు, ఇఖర్జూరీ =పిండ ఖడ్దూరము: తాలకాతాటిపండు మనన్తక జా రూమీ మస్తకము_ కాళ్ళర్య = గుమ్మడి: మధూకవాయష్టి మధుకము ఇప్ప పరూషక = ఫాల్ఫాః తామలకీ = నేలఉశిర- వీరాజునేలతాడి విదారీ= నేలగుమ్మడి శతావరీ=పిల్లిపీచర తీవక్షీరీ= ఆడవికచూరములు (గంధపత్రా) వంశలోచనము క్షీరర్షభీవకాకోలి, క్షీరకుక్టా =శ్సీరకాకోలి మధులికా నీటిక్లప్ప ఛాగనార ఆత్మగుప్తా= దూలగోవిల, బలా=ముత్తవ పులగము అతిబలావాదువ్వెనచెట్టు ముద్దరబెండ విశ్వేదేవావాజీబిలిక, సహదేవీ = వెణుతురు బొట్టటెిండ కాలిపర్డీ జా ముయ్యాకు పొన్న పృశ్నిపర్టీ=కోలపొన్న మహాసహా = మాషపర్డి కృదసహా = ముద్గపర్టి బుద్ధి వా బుద్ధి, వృద్ధి = వృద్ధిః (శావణీ=బోడసరము చిన్నది మహా [శావణీ = పెద్ద బోడసరము ఛా = సోయకూర నుగంధముగల తృణ విశేషము అతి ఛ[తా=సోపుకూరం చిప్పగడ్డి, అర్ష్య (పోక జా ము[దబెండ ఆర్ష్యగంధాడా నేలగుమ్ముడు అశ్వగంధా= వెన్నేరు ఆశ్వ దంష్టా) =పల్హేరు, మృణాలికా=తామరతూంద్దు పుష్కరబీ* =తామరగింజలు శృంగాటక ఇ సింగాడే(పరికే) గడ్డలు కసేరు=నమ్మదుంవ, కతకచచిక్దిగింజాలు: క నకశాబంగారము దేవ కాంచనారము ' బింబీ=దొండు _పపాండిరీక =పుండరీకపు చెట్టు మెట్టదామర (పభృతీని=ా మొదలగుశవి: జీవనీయ గణఃవాజీవనీయ గణముయొక్క. పద్మిదవ్యములు తృణవంచ మూలంచ =తృణ పంచమూలమును మధురాది (దవ్యస్యాంధః మధుగ రన (వధానమగు [దవ్య సముదాయము మూలము: అట్లు (దమ్రూన్కంటో దాజీమా నులకా/(మూ (మభూళక తోకా్యాచు మాతులుంగ

వృకౌమ్తూద్ణీతాన్లు వేతన వవల లివచ వొరావత భవ్యా తరతముర్ణ్ద ధవ భన్గూనతోల భదర్రై రావత తోవిళ్ట దంతోకరో (పొబీనాములక నారంగో తిఅతంజకో డూవ్య దభిమన్తు తక ధాన్యాలు మద్యూము క్త (వల్య్‌ లీని / (వతివదార్థము దాడిమ=దానిమ్మ ఆనక = ఉశిరిక కాయ, ఆ[మ=ామౌమిడి కొయు ఆ[మాతకవాఅంబాళపు చెట్టు కోళ్ళామజామామిడి వరుగుః మాతులుంగ= మాదీఫలము వృఇుమ్హు = వృషాస్తుము (దీనిని హిందీలో బిషాంబల్‌ యందురు దీని కోయలు నారంజకాయల వలె నుండును): ఆస్టీ=చింతపండు ఆన్షువేతసచావుల్లపబ్బలి కువల = రేగు లికుచ:= చుక్కకూర పారావత = తుమికిఫలము: భవ్య =కమ్మ రేగు (పాందీలో కరథ్‌ అందురు) కరమర్దజావాకచెట్టు ధవ = ధవవృక్షము ధన్వనజాతడచెట్టు కోలరేగు, బదరవాఒక విధమగు రేగు; ఐరావత జుక్సు[ద్ర పనస కపిత్ణ = వెలగ దంతశర =గజనిమ్మ [ప్రాచీనా మలకశజసీటి యుశిరిక: నారంగ=నారింజ. తిలకంటక వా తిలకపు చెట్టు రూప్యవావెండ్‌ దధి పెరుగు మస్తు పెరుగుమీది సీరు, త్మక = మజ్జీగ ధాన్యామ్హ=పుథికలి (కలిగంజి) మద్య=సారాయి, [పభృతీని= మొదలగు [(దవ్యముళు ఆమ్హ్మదవ్య స ఫా౦ధః ఇ ఆన్షరన (పరానములగు (దవ్యములు హాయ లవణ |(బోవ్యూ న్యంభోః వై ంధనాబీని కషారాం తొన్యితవ్రు నీన గళ్ళళీలి గ

(వతివదార్థము = నెంధవాదీని= వైంధవలవణము మొదలుకొని ఇారాంతాని జా ఇారములు చినవరగాగల ద్రవ్యములు: (త్రపువావంగము సీసాసీసము (ప్రభృతీని = మొదలర్హు (దవ్యములు లవణస్క_ంధః=లవణరసము (పధానముగాగల (దవ్య సముదాయము.

తాత్సరల్భాము 2 కాచలవణము నైంధవలవణము, సామ్ముదలవణము సొవర్న లవణము, బిడాలవణము మొదలుకొని యవక్షారము మొక్క_పు ఇజారము సజ్ఞాఇారము మోదుగ జూరము నువ్వుల కారము లేక జారవట్‌కములోని ధవ ఉత్తరేణి కొడిశ పొత్తి దుంప, నువ్వులు మొక్క_పుచెట్టుయని వాటియొక్క ఇావములు లేక కఇారస వకములోని సజ్జాషారముః యవకారము: వెలిగారము మొక్క ఇారము, సొవర్ప లవణమ్ము మోదుగ కారము: సురేఖారము ఉఊత్తరేణి వారము యనునవి లేక ఇారాష్టకములోని పలాళ (మోదుగు: మునగ ఉత్తరేణి యవలు చింత, జిల్లేడు నువ్వులు, సజ్ఞాషారములను వాటి యొక్క. ఇారములు నాగవంగములు లవణరసము [పధానముగాగల (దవ్యములు,

థావార్థము * ఇారములో పదివిధములగు (_దవ్యములను చేర్చిన ఇారదళకకము గలదు అందు మునగ ముల్లంగి మోదుగ -చుక్కకూర చ్చితమూలము అభ్హము. వేము చెరకు: ఆరటి. ఉత్తరేశీ వీటి కారము ఇారదళక మవబడును కారము లవణరస (వధాన (దవ్యముగా చెప్పబడినది

నో క్తమాలావొమూర్ణ వాందాద్భాయము_న్హ మూర్చ్వా యదొనోవలా్య్య క్బ్రంణీ [₹తౌాయమాణా కభఖుకా తిరాతతిత్తతో క్రరవీర వితాలా నువవ్యూతివివా లవా నత జ్యో తవ్టుతీ వౌరా బితంతతార్శ్యూ కాత మాలీవచా వర వత్సుతో వై యంతీ నోతన నన్హనర్జ సోమయవలరై నుమన॥ తౌం స్యూు లోవ (పళ్ళిలీని వఖోలా దళ్ళ బాత వర్గః /

ళ్‌

ఉత తివదార్థము ట్‌ అగరు = ఆగరుచెట్టా తగర =[గంథితగరపు చెట్టు ఊశీరవ= వట్టి వేళ్ల, బాలకజ=కురువేరు. చందననాచందనము నలద = జటామాంసి కృతమాల= రేలచెట్టు న క్రమాల=[క్రానుగ, అపామార్గవ= ఉత్త రేజ్సి హరి[దాద్వయ == రెండ్స పనుపులు (వసుపు, (మానుపసుపు ), ము స్త=తుంగము స్తలు, మూరార్ర= చాగనార మదనఫల= మంగ కాయ అజళ్ళంగీ =మేడాళ్ళంగి (మేకకొమ్ము చెట్టు) (త్రాయమాణావ== కల్ముకానుగ కొటుక్రాజూ

కటుకరోహిణి కీరాతతిక్తక=నేలవేము కరవీరః =గన్నేరు విశాలా=చేదుపుచ్చ, స్ప్య్య్రి_ పొట్టికాకర అతివిషా = అతివన యవానక = దూలగొండి జ్యోతివ్మతీ = మాలక్రింక్రిశ్ర పారాాచిరుబొద్ది. వికంకత=కానరేగు గ(సువావృక్షము), అర్క =ాజిల్లెడు కాకమావ్రీ= బుడ్డబూసి, నల్హకాచి, బుడ్డకాచి వచా=వస వరణ ఉలిమిరిచెట్టు వత్సక = కొడి సెచ్చెట్టు వై జయం తీ=నెల్లిచెట్టు వేతస = బె త్తెపుచెట్టు స ప్రపర్ణ=ఏడాకులపొన్న, సోమవల్కల = కాయఫలచెక్క సుమనః =ఉమ్మెంత మల్లే కాంస్యైకంచు, లోహ = ఇనుము (వభృ

179 తీని = మొదల" [దవ్యనులు పటోలాదిః == చేదుపొట్ట మొదలగు శాకవర్ల్గశ్చ = కాకవర్గముం తిక్ష్మదవ్యస్క_ంధః=తిక్తరన ద్రవ్య సముదాయము

తాత్సృర్భామయు 2 అగరు (గంధితగరముః వట్టివేళ్ళు కురువేరు చందనము

జటామాంసి రేలచెట్టు కానుగ ఉత్తరేణి పసుపు [మానుపనుపు, తుంగముస్తలు బాగ నార (మంగకాయ మేడాశ్ళంగి: కల్డుకానుగ కటుకరోపొణి నేలవేము, గన్నేరు: చేకు పుచ్చ పొట్టికాకర అతివస దూలగొండి మాల్కంగిని చిరుబొద్ది. కానరేగు.. జిల్దెడు, గుడ్తబూసి, వస ఉలిమిరి చెట్టు కొడిశెచెట్టు నెల్లి బ త్రెపుచెట్టు ఏడాకుల పొన్న కాయ ఫలపు చెక్క. ఉమ్మెంతః కంచు ఇనుము మొదలగు [దవ్యములు పటోలాది గణమున చెప్పబడిన చేదుపొట్ల మొదలగు (దవ్యములు శాకవర్గములో చెప్పబడిన (దవ్యములు తిక్త స్కంధ (దవ్యము లనబడును మూలము తయతలో (దవ్యూన్సంధదో మరిచ వంగు తవోవతీ వావన్తీ విన్ఫుల్‌ ఎిణంగో భీ ల్లాతతాన్ట్‌ మూలతో నరవ అవన వలాంణు కోరండి చున కలాల దోవదాడు లా క! టప్లైలా నుళలన చోలత వారేణుతా మూత వళ్ల (వభ్భితీని వలేరాదిళ్ళో వొ౭ితి వర్షఃి నంఛభతోలంచ /

(వతివదార్థము న మరిచవామిరియములు, హింగు=ఇంగువ తేజోవతీ= పెద్ద మాల్కంంగిని హా స్తిపిప్పలీ=గజపిప్పళ్ళు విడంగజూవాయు విడంగములు భల్దాతకొస్థి = వల్డజీడిగింజు మూలక కముల్లంగిదుంప సర్షప == ఆవాలుః లశునా వెల్లుల్లి పలాండునా నీరుల్లి (ఉల్లిగడ్డ) కరంజకాకానుగ మనణశిలజామణిఃల ఆలజహరితాళముః దేవదారువ దేవదారు వృషము కుష్ణజాచెంగల్వకోష్టు ఏలా =ఏలకులు సర ఫెతులసి చోరకచాస్పృక్‌ అను నుగంధి ద్రవ్యము పహూరేణకా= దేణుకలు పర్పాటకము= మూత = అష్టవిధ మూత ములు పిత్తా(ప్రాణులయొక్క_ పిత్తము గోరోజనము_ (ప్రభృతీని= మొదలగు ,దవ్యములు: సాదిగణమునకు నంబంధించిన హరితవర్గ జ హరితవర్గమునకు సంబంధించిన: కురేరాదిళ్చక= కురేరాది [దవృములు పంచకోలంచవపంచకోలములు. కటుక (దవ్యస్కంధః =కటురసము 1పధానముగాగల (దవ్య సముదాయము

తాత్సర్టూము... మిరియములు ఇంగువ పెద్ద మాల్టాంగిని గజపిప్పలి వాయ విడంగములు నల్లి జీడిగింజ ముల్దంగిదుంప, ఆవాలు, వెల్లుల్లి (వెల్లిగడ్డ) సీరుల్లి (ఉల్లిగడ్డ) కానుగ మణిశిల, తొళకము. దేవదారు, చెంగల్వకోష్టు ఏలకులు, తులసి చోరకము కేణుకలు అష్టవిధ మ్యూతములు గోరోజనముః హంతవర్గములో చెప్పబడిన కురేరాది _దవ్య ములు పంచకోలములు వీటిని కటురస[ప్రథాన (దవ్య సముదాయమందురు.

ఖానార్జము తేజోవతిని, పెద్ద మాల్కాంగిని, జలపిప్పలి దంతవాలుడు చెక్క యని కొందరు వాడుచున్నారు. దీనిని హిందిభాషలో తేజ్‌ బల్‌ లేక తజ్‌ యని అందురు హరేణుక శబ్దమునకు పర్పాటకమని యర్థము కలదు. కావున కొందరు కవ్యాన ఘృతమున

180 అహాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము లాక్షాది త్రై లములో, గుడూచ్యాది మోదకములలో పర్పాటకమును ఉపయోగింతురు ఆవు మేకం గొట్టె, దున్నపోతు గుజ్జము గాడిద ఒంటె ఏనుగు అనునీ ఎనిమిదింటి మూూతము లను మూ(తాష్టకమని చరకసంహిత కో చెప్పబడినది. అష్టాంగ సం్యగహముయొక్క_ ఏడవ అధ్యాయమున కురేరాది ద్రవ్యములు చెప్పబడినవి అందు తెల్లతులసి మునగ కృష్ణతులసి, కారుతులసి, ఆవాలు చిప్పగడ్డి ధనియాలు తుంబురులు, రాతిపువ్వు, వాము, అల్లము: నల్ల జిలకజ్జ ముల్సంగి దుంప, జీంకజ్ఞ, పచ్చపెసలు నీటి పివృలి మరువము ఆకుష్మతి లేక పూదీన ఆకు నిమ్మ, అజామోదము ఎజ్జ చిత్రమూలము చ్చితమూలము, తెల్ల ఉ త్రరేణి, లేక నల్స ఆవాలు చలువ మిరియాలు, కుక్కవాయింట యను [దవ్యములు చెప్పబడినవి. పిప్పష్ట, మోడి చవ్యము చ్యితమూలము శొంరి ఐదు [దవ్యములు వంచకోలము లన బడును ఇవి యన్నియును కటురస (పధాన (దవ్యమలు లళిలోఖి అష్టవిధ మూతములలో చెప్పబడిన (పాణులయొక్క_ శరీరమునందు ఉత్పన్నమ*ు అవయవ విశేషము పిత్త మనబడును మూలము . కవపౌయ్యదవ్యూ నరందో వారీతతీ (వియంగ్యూ నంతా శౌ(దలోగధో తొప్బాంగో తొట్బిల ధవభన్చూన ధాాతీవల ధాతతీత్రన్ఫు వద్యా వద్భుతువ్చు నాగకేనర వతవయదోత)ల తుంగ తిందుతో తోదంభో డు న్‌ ఫ్‌) ల తుం ౨బర ఉంటాం (ము వ్దశవణ ఎిటీ తతో బితొంఠత నింట్వా(మా న్ఞ్య్హైాయ తవిళ్జాళ్టూల్ల మోచరొన నమంగా నోము వల్కల న్నవ్దవర్ణ న్యాందనాననో నల్లికీ సాలతాల(వీయాలౌ ల వాలుక్రా వం యా తాజేోత కిరీవ కంళినా వలా కత వదిలంధిడాలి మేవళ్ళంగీ తడణ ఖర్జూర న్యూర్జతనర్జ భార్జార్ధనా ద్‌తోర్డో వరణ (వవాఖ£ ము క్రాం వినగా రత బినమ్యడావ (వళ్ళతీలి 7 ౬ _ (వొతివదార్థము హరీతకీ =కరక్కాయ [ప్రియంగువా[పియంగు అనంత్రావా సుగంధిపాల వాదజతేనె లో[ద=ాలొద్దుగ కట్వుంగ ఉ=దుందిలము, కట్పల=కాయథలము. ధవాధవవృక్షము ధన్వన = తడచెట్టుు ధ్యాతీఫవల= ఉసిరిక ఫలము ధాతకీపుచ్చ=ఆరె పువ్వు, పద్మా=మెట్టదామర గంటుబారంగి, పద్మపుష్ప = బాడితపుచెట్టు, పద్మ =క్రాష్షమ్స నాగకేసర ఇ నాగకేసరములు, కుముదాకలువ ఉత్పల =నల్లకలువ తుంగజవృద్ద దారు కము పుష్పములోని కింజల్కముః తిందుక జ తుమికి కంబ = కదడిమిచెట్టు ఉదుంబర వమేడి చెట్టు జంబువనేరేడుచెట్టు, ఆ్యమజుమామిడి ప్టక్ష = జువ్విచెట్టు వట = మజ్టీచెట్టు విల్ఫీక్రక్ర జాత్రానీచెట్టు వికంకత == కానరేగు జంబ్యామాస్థి=నే రేడు పండు యొక్క మ్రూర్చిడ్షి పండు యుక్కం- విక్కలోనుండు జీడి ఆమకపిళ్ట=పండని వెలగ కాయ అశ్వత్ధ = రావిచెటు మోచరస= బూరుగుచెట్టు, సమంగా వామంబిష్ట సోమవల్కలజూ కాయఫలచెక్క, తెల్చచండ నప్తవర్హ = ఏడాకులపొన్నః స్యందన = నెమ్మిచెట్టు ఆసన=వేగిసచెట్టు, సల్టకీజా అందుగ్వచెట్టు లేక అందుగు జిగురు సాలవాఇరుగుడుచెట్టు ఏపిచెట్టు తాలవాతాటివండు పియాలా

శప్ర1 సేంఖణము లేక సొరచెట్టు ఏలవాలుక జ కూతురుబుడమ పరంపేలవ=తుంగదుంప జింగిజీ వామంబిష్ట బదిరజా రేగు: ఖదిర =చండ కదరజా తెల్లచం[డ ఇరిమెద వాదుర్గంధపు చండ కాస=కాసగడ్డి, క్రసేరుక =నమ్మదుంప వంళ జు వెదురుః ఆశ్మంతక = అశ్వంతక పుచెట్టు అశోకజాఅకోకవృక్షము శిరీషడాదిరి శెనబెట్టు, శింశుపాజాశించపవృకము: పలాశ జ=మోదుగ చెట్టు, శమీ=జమ్మిచెట్టు కణాజనపచెట్టు శళంఖనాఖి = శంఖముయొక,.. నాభి మేషళ్ళంగి జా వ్పేడాశ్ళంగి (బుద్ది) తరుణ= ఆముదపుచెట్టు లేక పెడ్డ జిలకజ్జ ఖర్జూర =ఖర్జూరము స్పూర్దక =తుమ్మిచెట్టు సర్జవాదూపగుగ్గిలపుచెట్టు భూర్జకాభోజప్కతి అడ్డన = మద్దిచెట్టు, అజకర్ణ =ఏపిచెట్టు వరుణ = ఉలిమిరిచెట్టు (పవాళ*ాపగడముః ముక్త జ=ముత్యము అంజన జవ్రొవీరాది అంజనములు గ్రైరిక వా గెరికము నిస =కమల నాళము మృణాళాతామర తూడు [పభ్ళుతీనిజ= మొదలగు (దవ్యములు, కషాయ్మదవ్యసగ్రాంధః వక షాయరనము [ప్రధాన ముగా గల (ద్రవ్యములు తాత్సార్యూయము. కరక్కాయ (ప్రియంగుః నుగంధిపాల తేనె లొద్దుగ దుంది లము, కాయఫలము ధచవృకష్ష్షము తడచెట్టు, ఉసిరికాయ ఆరెపువ్వు గంటుబారంగి బాడితవు చెట్టు నాగకేసరములు కలువ నల్లకలువ వృద్ధదాడకముః తుమికి కడిమిచెట్టు మేడిబెట్టు నేరేడుచెట్టు, మామిడి జువ్వి- మజ్జి తానిచెట్టు కానరేగు. నేరేడు పండు పిక్క_లోని జీడి మామిడిపండు యొక్క పిక్కాలోని జీడి పండని వెలగకాయ రావిచెట్టు బూరుగుచెట్టు మంజిష్టము తెల్లచర్మడ ఏడాకులపొన్న. నెమ్మిచెట్టు వేగిసచెట్టు అందుగుచెట్టుః ఇరుగుడు చెట్టు తాటిచెట్టు పండు; పేంఖణము కూతురుబుడుము. తుంగదుంప మంజిష్టమ్ము రేగు చండ తెల్లచం్యడ దుర్గంధపుచండ కాశగడ్డి నమ్మదుంప. వెదురు అళ్వంతిచెట్టుః ఆశోకము దిరిసెనచెట్టు, శించుపవృక్షముః మోదుగ జమ్మి జనుపచెట్టు శంఖము యొక్క నాఖి, మేడాళ్ళంగి ఆముదపుచెట్టు ఖర్జూరము తుమ్మిచెట్టు: దూపగుగ్గిలపుచెట్ట. భుజవ్యతము మద్దిచెట్టు ఏపిచెట్టు ఉలిమిరివెట్టు పగడము ముత్యము అంజనములు గైరికముః కమల నాళము తామరతూడు మొదలగు [(దవ్యములు కషాయరస [వధానములు కలిలేఖ హరీతకీ మొదలుకొని మృణాల పరియంతముగల (ద్రవ్యములు కషాయ స్కంధ +దవ్యములు మూలము *ణో(నొయూ నుధురం ళ్లు అత మన్యూ(ళత వ్రురాణలొాలి యన గోడూము ముట్గ మధు కర్భారా వాంగఅ మాంనాత్‌/ (ౌాయాజత్లుం వత్ళలమన్యూ (త దొతి మొమిల కాట్‌ (వొయోలవణి మచతవ్యూ మన్య త సై ంభనాత్‌ / (పాయన్నీత్సో తటుకం వాతల మవృ్భవ్యంచాన్యా (తా మృతావఖోలీ నాగర నివ్ఫురీల ఖనాత్‌ / (పాయా తపౌాయం కీతం న్నంభోనం చాన్య(ళ వారీతత్యా 8/ [వ తివదార్థము + తతామధురరస స్క_ంధములో పురాణళాలి =; పాతళాలి ధ్యానము యవ=యవలు గోదూమాగొధుమలు ముద్గ= పెసలు మధు=తేనె, శర్కరా=

182 అషహ్హంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము పంచదార జాంగల మాంసాత్‌ = అడవిప్రాణుల యొక్క. మాంసముకంటె అన్యత =ఇతర [1దవ్యములలోనుండు మధురమ్‌ =మధురరసము (పాయః=తరచుగా శ్లేష్మలత్వమ్‌ = శ్లేష్మ కరము త్మృత= ఆన్టరస సృంధములో దాడిమా=దాఫిమ్ము ఆమలకాత్‌ =ఉశిరిక కంటె: అన్య[త =ఇతర (దవ్యములలోసుండుః అమ్లమ్‌ = ఆన్షరసము (పాయః=తరచుగా, పిత్తలమ్‌ జపిత్తకరముం తృత=లవణరస స్కంధములో నైంధవాత్‌ = సైంధవ లవణముకంటె అన్యత= ఇతర [దవ్యములలో నుండు లవణయ=లవణరసము, [పాయః=తరచుగా, అచ ముష్యమ్‌ = న్మేతములకు హానిని కలుగజేయును త_త=తిక్త కటురస సృ_ంధములలో, అమృతాాతిప్పతీగె పటోలీ=పొట్ల నాగర = శుంరి పిప్పఠీ=పిప్పళ్టు లపనాత్‌ = వెల్లుల్లి కంటె అన్మత=ఇతర్నదవ్యములలో గల, తిక్తకటుకమ్‌హతిక్త కటుర నములు [ప్రాయః = తరచుగా వాతలమ్‌ =వాతకరములు అవృష్యంచ = వీర్య (శుక) నాళశకములు త్మృత= కషాయరన స్కంధములో హరీతక్యాః=కరక్కాయకం టె, అన్యత=ఇతర (ద్రవ్యములలో నుండు కషాయః=కషాయరనము, (ప్రాయః =తరచుగా, శీతమ్‌ =చలువనుజేయును నంభ నంచవాదవపదార్థములను శుకమును స్తంభింపజేయును న్‌ తాత్సర్యము * పురాణశాలిధాన్య్నము, యవలు గోధుమలు కెలు తేనె శర్య్గర అడివి జంతువుల మాంసములుగాక మధురస్కంధములో చెప్పబడిన ఇరర్మద్రవ్య యులు శ్రేష్మకారకములు దానిమ్మ డఉసిరికలకంటె లవణ ఆమ్షుష్కంధములో చెప్పబడిన ఇతర [ద్రవ్యములు పిత్త కరములు సెంధవలవణముకం టె లవణస్ప ంధమషులో చెప్పబడిన ఇతర _ (ద్రవ్యములు, నేత్రములకు హానిని కలిగించును తిప్పతీగ పొట్ట శుంరి పిప్పళ్లు: వెల్లుఖ్లిలను విడిచి ఇతర ద్రవ్యముల యందుగల తిక కటురనములు వాతముశు కలుగజేయును శ్ముకమును నంభోగళక్తిని నశింపజేయుకు కరక్కాయాక క్రమ్రాయ స్కంధములోని ఇతర్మదవ్యములు శీత గుణమును స్రంభనశక్షిని వృద్ధిజేయును కళిలోఖ " మధురరన [దవృములన్నియుకు శ్రేష్మకరములై నను పురాణళాలి ధాన్యాదులను విడిచి మిగత మధురర శ[ద్రవ్య ములు కఫమును వృద్ధివరచునుః ఇదే విధక్సుగా ఇతరర నదవ్యములయొక్క_ వై విధ్యము ఊపహించవలయు'ఏ శిక్తరన పథాన (దవ్యములలో తిప్పతీగె చేదుపొట్టమయని కటురన ప్రధాన దవ్యములలో జంరీ పిప్పష్ట అశునక్షులన్సి (గహించవలయుకు థావార్థము ఇంతవరకు మధురాచి రసముల యొక్క లక్షణములన్సు వాటి కార్యములను: దోషకారకత్వమును విశదవరచి (పస్తుతము వీటిలో కొన్ని (దవ్యముల యందుండు వై విధ్యభేదము వివరించబడినది మధురరన (ద్రవ్యములు కఫకారకష్సుై నను మధురరసము గల శాలిధాన్యాదులు కథమును వృద్ధివరచునవి కావు తియ్యని దానిమ్మ వండు మధురరసము కలదై నను కఫమును వృద్ధినొందించదు దానిమ్మ ఉశిరికలు ఆన్షురసమ్సు కల వైనను పిత్తమును శమింపజేయునేకాని వృద్ధినొంది-చవు లవణరసము న్మేతములకు ఆపహ్హత మైనను సైంధవ లవణము న్మేతములకు హితకారియని చెప్పన/ఏనుః తిక్షృకట్సరసన్యమ్చుల్ప వాతమును వృద్ధినొందించునుః కాని తిక్తరన (ద్రవృములగు తిప్పతీగె చేదుపొట్ట కటురన _దవ్యములగు శుంరి మొదలగునవి వాతమును కమింపజేయును

188 కరక్కాయ కషాయవసము కలద్రేనను కీతమును న్నంభనమును కలిగించదు సర్క రేచన ్మకియలను జేయుకు రస్మ్పపధానముగా (దవ్యము కార్యమును జేయుచుండునని నిర్జష్టముగా చెవ్వటకు ఏలులేదు [దవ్యమునందు గుణ వీర్య [వభావములు రసమును అణవి కార్యము జేయుచుండునని నూత్మముగా ఇచట నసూచింపబడినది మూలము ఖతి యభొణ్జూలం నత్వోవయోగినాం (వధానతమానాం ( (దవ్యాడాం ) చోవన నంగ౮వోః (వతివదార్థము ౫ ఇతి =ఈ (పకారముః యథాన్గూలమ్‌ = స్థూలముగా నిత్యో పయోగినామ్‌ = (పతిదినను ఉపయోగపడు వధానతమానామ్‌ మికిగ్రా-లి (శేస్టములగు ((ద్రవ్యా ణామ్‌ = [దవ్యములయొక్క- 0; ఉపసం గహాళ్చ= సం్యగహాముగౌ వర్ణించబడినది తాత్సర్యు ము నిత్యోపయోగములగు (పధాన్మదవ్యములు సం[గ్రహించి చెప్పబడినవి తళిలేథి (ప్రధానములును, నిత్యోపయోగములగు (దవ్యములు అతివిస్తరముగా కాకుండునట్లు సం్యగహముగా నిచట వర్ణింపబడినవి మూలము తృతొములక నిందూళ్హ వఖోలీ నాగరా భయా? గోడ్డా యధాన్చ్వం న్కంధే వురనదోళన్తు వత్వతేశి (వతివదార్థము = యథాస్వమ్‌ = స్వకీయములశు స్కందేషు = సముదాయ ములలో, ఘృత =నెయ్యి ఆమల=చాఉసిరిక సింధూత = సైఐధవలవణము, పటోల=చేదు పొట్ట నాగర = శుంరి అభయాః=కరక్కాాయలు (శేష్టాః=(శేష్టములై నవి రనదేశను = రసోత్పత్తి స్థానము వక్యతే = చెప్పబడును తాత్బర్టూయు = మథురన్క్మంధములో ఘృతము అమ్లస్పంధములో ఉసిరి కాయ లవణరస స్య్థంధములో సైంధవలవణము తిక్త స్క్మ్యృందములో చేదుపొట్టః కటురస న్మంధములో శుంరి కషాయరస స్కంధములో కరక్కాయ (శేస్టములైన [దవ్యములు రసోత్పత్సి పదేశను మున్ముందు వివరించబడును ళళిలేఖి మథురాది స్కంధములలో ఘృతాది ఆరు [దవ్యములు మధురాది స్కంధ [క్రమముగా (శేస్టములని భావము ఖావార్థము మధురరసము కవవృద్ధిని కఫమునకు ఆశయములగు ధాతు వలను ఆనగా రస్త్మ మాంస మేద అస్థిః మజ్జా, శుకములను వృద్ధినొందించును మథుర రన్‌ వ్షదవ్మమలలో ఘృతము (శేష్టమెనది పృధివి తేజోభూత జన్యమగు ఆన్హురసము పిత్త త దీపన పాచనాది [కియలను నిర్వ ర్తించును రక్తధాతువును శుభపరిచి రక్త ధాతువునకు పుష్టిని కలుగజేయుకు. ఇన్దురస వధాన [దవ్యములలో ఉశిరికాయ శేస్ట

జో అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము మైనథధీ దీపను కోచన పాచనాది [కియలను జేయు లవణరన షవధాన [దవ్యములలో "సెంధనలవణము (శేష్టమైనది జ్వరం దాహ, తట్‌ విష, కృమిహరములగు తిక్తరస (దవ్య ములలో చేదుపొట్ట ఉత్తమమైనది. అలసక శ్వయథు మొదలగు వ్యాధులను నివారించుచు పాచను దీపను కోధన కర్యలను నిర్వర్తించు కటురస [దవ్యములలో శుంరి సర్వ శేష్ట మైనది కఫ పిత్తములను శమింపజేయు కషాయ దవ్యషులలో కరక్కాయ _శేసష్టమెనది మూలము అఆభయః తిిరో వవనో ధరతశీధర ఎిఎిదభవన గవాన నొదీతటాతో నల్చా లోద వొనళమయల వముదో వనఅ యావతీల్లో రొయ్య స్ధిర న్ని ట్ట భూయ ద్భాం వారిత తృజోజతి దూర నిన్త్హ్య్రత (చతాన (వవాలోవ నంబ్భొన్ను పౌదోవః నన్దు మత్స్య) నలీన్ఫవ ఖగ ఐవాలః శ్లేవ్టు విత్త (పాయోడ రహ్హైవదో నలిలః శ్లీవదో గలరోగా నబీ వృారా ద్యామ యోవ్య/దుత అననది లొనూవో మధురరన యోనిః ఓవతివదార్థము * అధ౭=పిమ్మట యః=ఎట్టి పదేశమ, ౨95 వవనజచలని రం. గాలిచే ధరణీధర = పర్వతములచే వివిధ = అనేకములగు వనగహన = దటమెశ అరణ్య లజ ములచే నది=నదులచే, తటాకజ చెటలువులచే, పల్వల =నీటిమడుగులు ఉదపాన =న్తూత్రులచే కమల = తామర పువ్వులచే కుముద = తెల్ల కలువలచే ఎజ్ది కలువలచే కువలయవజ==నల లి కలువలచే: అవకీర్ణః = వ్యాస్తమై యుండునట్టి, రమ్యః = మనోహరముగా నుండుగట్టి స్థిర స్నిగ్ధ భూమిః = శాశ్వతముగా స్నిగ్ధమగు భూమికల భూరి హరిత తృణః= విశేషమ్సుగా పచ్చని గడ్డిగల అతిదూర = మిక్కిలి దూరముగా విస్తృత == వ్యాపించివట్టి (పతాన = వ్రీగెంచే (ప్రవాల=లేత ఇగుళ్ళచే, ఉపచ్చన్న = కప్పివుచ్చబఐడిన పాదపః = వృక్షములు కలిగినటి సస్య =ధాన్యముచే, (పారాంతరమున మత్స్య = చేపలచే), సరీస్మవ =సర్పాదుంచ్చే ఖగకా పక్షులచే బహులః = ఆధిక్యత గలిగినట్టి శ్లేష్కపిత్త్మపాయః = తరుచుగా కఫ పి తములను (ప్రకోపింప జేయనట్టి గుర్వొౌవధ నలిలః జ గురుగణముగల ఓషధులును జలమును కలిగినటి శ్లీపద = జొదెకాలు (శ్రీపద వ్యాధి) గలరోగ=క ంరరోగములు ఆఅపచీ = అపచియక్తు రోగము, జ్వురాది=జ్వరము మొదలగు, ఆమయకవావ్యాధులచే. ఉప్మచుత = పీడింపబడు జనపద్య్శజ జనులు నివసించు (పదేశము (వలెలు) సః వ అట్టి పదేశము అనూసః = అనూప్రద్వేచ్చు, మధురరస యోనిః జ మధురరసమునకు పుట్టుక స్థానము తాత్సరము * చల్దనిగాలి వీచు _పదేశము, పర్వతములచే దట్టమైన అడవులే నదీతటాక వల్వులములచే బావులచే యుక్తమగు (ప్రదేశము, కమలములు, కుముద్సుల్పు, కలువలచే వాక్థిప్తమగుట వలన, నుందరమగు (ప్రదేశము, స్నేహశగుణము చిరకాలము నిలిచి యుండు భూభాగము పచ్చిగడ్డి విరివిగా మొలచునట్టి (పదేశము దీర్ధములై న త్రీగాంజే లేతనై స ఆకులచే ఆవరింపబడియుండు వృతములుగల (ప్రదేశము, ధాన్యము తేక చేపలు, భూమిపై [పాకు ప్రాణులు పక్షులు విశేషముగా నుండు (వదేశము శ్లేష్మ పిత్తములకు వృద్ది ల అడ అగో, న్‌ య రొండదించు గుణముగల (ప్రదేశము గురుగుణముకల ఓషధులను, నీరునుకల [పదేశముః

(1కి శ్చీపద గలరోగ అవచి జ్వరములచే పీడితులగు జనులుగల అన్నూప దేశము మధురరసమునకు ఉత్పత్తి స్థానము

శళలోఖి. చల్దనిగాలి, పర్వతపంక్తులు. దట్టమైన అడవులు మొదలగు వాటితో కూడిన ప్రదేశములు మధురరసముయొక్క ఉత్ప త్రి స్థానములు. ఉదపానమ్‌ =కూప ప్రాయ మగు జలాశయములు సరీసృపములనగా సర్పములు మొదలగునవి శ్లేష్మ పిత్త (పకృతి జనపద జొషధములుగల తేలికగానట్లి నీరును, ఓవధులునుగల అనూప (ప్రదేశములు మధుర ల పదములు. పీడింపబడు రసముయొక్క- ఉత్పత్తిస్టానము ఆచట శ్లీపదాది వ్యాధులచే జన లు. పీడింప చుండును లావార్థము 2 అనూపదేశము మధురరసమునకు ఉత్చ త్రిస్థానముగా చెవ్పబడి నది. అట్టి రనముచే కఫము వృద్ధిపొందుకు అనూవంకతు కఫోల్బణమ్‌” అని చెప్పుటచే కఫజ వ్యాధులకు అనూపదేశము ముఖ్యస్థానముగను కవ[పాధాన్యములగు శ్రీపదాది వ్యాధుల యొక్క సంభవమునుబట్లి నడి తటాకాది ఇతరం కారణములను బట్టి అనూపదేశమును గుర్తిం టబ చుట సులభమగుకు_ అట్టి అనూపదేశమే మధురరనముయొక ఉత్పత్తిస్థానము _ (పాకుచు పయనించు జీవ జంతువులను నరీసృవము లందురు కవముయొక్క_ గురుత్వ గుణముచే ఆనూపదేశమిందలి నీరు ఓషధులు గురువుగా నుండును ॥ శ నలి మూలము యస్తు వితము బిత్రల నీకతాస్థల ఐవలలో&తి దూరావగాఢ విరన నలిలః కరనోః శ్లేల నవోరోగ కోరీర టీర్జాయుః (ఫపొయో వినవదో ఒనూవ వివరీ తళ్ళ్‌ నవొంగోలః కొమీకలరన యొనిః (వళతివదార్థమషు = యస్తు = ఎట్టి (ప్రదేశము విషమ= నమముకానట్టి (నిమ్నా న్నతమైనట్టి (వదేశములచే విపులసికతాసల విశాలమైన ఇనుక (ఎడారి (పదేశములచే స్ట మై బహులః =ఆధిక్యతగల అతిదూరావగాఢ = అతిదూరముగా అతిలోతుూూూ, విరసజరస్తవిహీన మగు (వారరస యుక్తమగు) _ సలిలః=నీరుగల్క కరిశః=కరినమైన _ శ్షేళసహహాకష్టముల నోర్చు, అరోగ = వ్యాధులు సోకనట్టి శరీక=శరీరము కలిగియుండి దీర్ధాయ్ముపాయః = దీర్చ జీవితములుగల జనపదః=పల్సెవాసులుగల అనూప విపరీతశ్చ=ాఅనూపమునకు విపరీత ములగు లక్షణములుగలు జాంగలః = జాంగలము నః =అట్టీ (వదేశము కటురస యోనిః= కటురసముయొక్క- ఉత్పత్తి స్థానము తాత్సృర్యాము జాంగల (ప్రదేశము కటురసముయొక్క_ ఉత్పత్తి స్థానము అట్టి జాంగల భూమి నిమ్నోన్నతముగా నుండును ఎడారి (ప్రదేశములు విశేషముౌ నుండును దూందూరముల వరకు నీరు లభించదు అట్టి నీరును భూమిలో ఆతిలోతుగా లభ్యమగును నీరు [త్రాగుటకు రుచించక ఇారరస యుక్తముగా నుండును శాంగల ప్రదే శమున నివసించువారు కరినమైన [శ్రమను ఓర్చువారుగను. నిరోశులుగను దీర్ధాయవు కల

186 అషహ్హింగ నం[గ్రపహా వ్యాథ్యోనము వారుగను యుందురు అనూప [వదేశమునకు విరుద్ధమగు పణధర్మములు గల (ప్రదేశము జాంగల(_పదేశమనబడును ఇట్టి (పదేశము కటురసము యొక ఉత్పత్తి స్థానము వోలిలేఖ * _విశాలముగానుః ఎత్తుపల్లములతోను అత్యధికమగు ఎడారి (పదే ములు అతిస్వల్ప [పదేశములలో అతిలోతుగా [తవ్వినను ఆసహ్యమగు కారరన జలను లభించు పదేశము జాంగల్యపదేశ మనబడును ఇచటి [వజలు దృథఢకాయులు పర్శిశమ నోర్చువారు దీర్జాయువులుగా నుందురు అనూపదేశమునకు భిన్ననస్వరూవ స్వభావములు కల ఇట్టి జాంగల పదేశము కటురసముయొక్క- ఉత్పత్తి స్థానము ఖావార్జమ్లు జాంగల [వదేశమును గుర్తించుటకు విషమ విపుల సికతా స్థలాడి లక్షణములు చెప్పబకినవి శాంగలమ్‌ వాతభూయిస్థమ్‌ అగుటచే స్టాల్యాది నిందితవ్యాధులు సంభవించవు (తాగేనీరు మొదలుకొని నిత్యావసర వస్తువుల మొక్క సముపార్దనము నకు (శ్రమ చేయువారు. కాబట్టి దృఢకాయులుగను _ దీర్హజీవులుగను నుందురు ఇచట అనూపదేశమున గల సౌకర్యములు లేవ బాధాకరములగు వ్యాధులును లేవు కావున జాంగల పజీశము అనూప విపరీతమని చెప్పబడినది ఇట్టి జాంగలదేశము కటురసముయొక్క్ల ఉత్పత్తి స్తానము ఛి మూలము జేయ అజణ తిగ(లీ వావాజ్‌ నాధారణః అత ఖీవ చానూన నాదారణో శాంగల నాదారణ శ్చేతి వితల్బ్యాః తయోారాద్యోం అవతాన్లు యార్యో నిరితర క్చేతరయాః నంయోాగా స్వేషొం వ! వంచాకద్భొవోంతీతి / [వతివదార్థాము ఉభయంఎక్షణ = అనసూప జాంగల లక్షణములయొక్క్ల మీ భావాత్‌ = సమ్మిశణము వలన, సాధారణః = సాధారణ (ప్రదేశమగును అతిఏవ=క్రావున అనూప సాధార ణళ్చ = అనూప సొాధారణమును: జాంగల సాధారణశళ్చ = జాంగల సాధారణ మనుః ఇతి=అని వికల్బ్యః=కల్పించనగునుు తయోః =అనూప సాధారణ జాంగల సాధా రణములలో: ఆద్యః = మొదటిది (ఆమాపం సాధారణము) లవణామ్సయోః = లవణరనము యొక్క ఆన్సుకనము యొక్క యోనిః ఉత్పత్తి స్థానము ఇతరళ్చ క రెండవదగు ఇాంగల సాధారణము, ఇతరయోః=తి క కషాయములయొక్క యోనిః = ఉత్ప త్తిస్థానము. ఏష్షాంచ్ర= మధురాది ష్యడసములయొక్క సంయోగాన్తు ఊడ సంయోగములు, న్త్పపంచాళత్‌ == నీబది ఏడు (57), భవంతీ=అగుచున్నవి ఇతి=ాయని భవంతిఛ్యాత యను ముందు శ్లోకముల ననుసరించి యగుచున్న వి, తొత్స్రర్భాతు * అనూప లక్షణములు జాంగల లక్షణములును సమ్మిశిత్రమ్సగ్గా గల ప్రదేశమును సాధారణ దేశమందురు. అనూపదేశ లక్షణములు వివేషమ్సగా క్రల్రిగ యుండి జాంగలదేళశ లక్షణములు సామాన్యముగా శుండు (పదేశమును అనూప స్తాధ్రార్రబనుని యందుగు. జాంగలదేశ లక్షణములు అధికముగను అనూపదేళ లక్షణములు సామాన్య ముగను గల (ప్రదేశమును జాంగల సాధారణమ' యందురు ఈ విధముగా సాధారణ (ప్రదే

187 శము రెండు విధములుగా కల్పింపబడెను రెంటిలో అనూప సెైధారణ దేశము లవణరస మునకు ఆమ్టరనమునకును ఉత్పత్తి స్థానము జాంగల సాధారణ దేశము తిక్తరసమునకు, కషాయరసమునకును ఉత్పత్తి స్థానము షడ్‌రసములు అన్యోన్యముగా కలియటచే. ఏబది ఏడు రస సంయోగములు ఏర్పడును

క౭ిలేఖ ఎ రెండు (ప్రదేశముల యొక్క- (అనూప జాంగలముల యొక్క) కలముకచే సాధారణ దేశమగును ఇది రెండు విధములు అనూప లక్షణాధిక్యత వలన అనూప సాధారణము అగును ఇది లవణానుకసములకు ఉత్పత్తి స్థానము జాంగల లక్షణాధి క్యతవలన ఉజాంగల సాధారణ దేశ మేర్నడుమన్నది ఇది తిక కషాయరసములకు ఉత్పత్తి స్థానము మధురాది రసములకు రసాంతర సంయోగము సంభవించిన ఏబది ఏడు రస సంయోగములు ఏర్పడును తం్యతకారుడు తంత పద్ధతిని అనుశరించి భవంతిఛ్మాతయని శ్రోకములద్వారా వివరించెను థావార్థము సాధారణం త్వవలమ్‌ అనగా సొధారణ [ప్రదేశములో కఫము యొక్క ప్రాధాన్యతయును వాతము యొక్క (పాధాన్యతయును విశేషముగా నుండక పోవుటచే పిత్తము నమస్థితిలో నుండును పిత్తము స్వకృత్యములకు చకగ్రాగా నిర్వ ర్తించును దీపన హెచనములు యథావిధిగా సంభవించును మందాగ్న విషమాగ్ములు నంభవించుటకు తరచుగా పీలుండదు [పాణుఎు ఖుల్లై ఆరోగ్యపంతుల్లై యుందురు లవణాన్లుములు తిక్త కషాయ ములు మధుర కటుక రసములతో [పభావితములై. న్యూనాధిక్యతలను విడనాడి సమస్థితిలో శరీరమునకు తోడుపడుచుండును అనూపదేశము మథురరస [ప్రధానమైనది అనూప [ప్రాధాన్యతకల సాధారణ దేశము లవణామ్లురస భూముష్టమైనది కావున మధురామ్దు లవణరసములు కఫకారకములు జాంగలము కటుక రసపధానమైనది జాంగల సాధారణ దేశము తిక్త కషాయములకు ఉత్ప త్తిస్థానమని చెప్పబడినది కావున కటుతిక్త కషాయరసములు వాత కారకములు జాంగల దేశముయొక్క- ముఖ్యమగు కటురసము అనూప నె ధారణముశకు సంబంధించిన లవణాన్లు రసములు పి త్తకారకములగుచున్న వి భవంతి భాత మూలము స్యాదుర్డి బా కేవు వంచాద్లు కృతురో లనణ(న్త్రయః 7 న. తటుత ల్ర్యైతం యాతి వంచాదో శేతితే 4 (వతివదొర్థము._ స్వాదుఃామథురరసము, ద్వికేషు=ద్విక (రెంటి) సంయోగ మున పంచ=బ్రదు సంయోగములను యాతి= పొందును, ఆన్హుః = ఆమ్హర నము చతురః= నాలుగు ద్వికమ్సున్సు యాతి = పొందును లవణః=లవణరసము [తయః* మూడు ద్వికముుు యాతిజాహ్రొంద్రున్స, త్రి క్రవాతిక్తరసము దౌర్పివారెండు. ద్వికమునుః యాతి=పొందును ఇల=ఆన్సి శ్రే=క్ష క లై మధురాది రసములు పంచాదళవాపది హేను ( 5) ద్వికములగను

1రీత్రి అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము తాత్సృర్భంయు * మధురరనము ఆమ్లాదిర సముఒతో నొక్కొాక్క దానివి గూడిన ఐదు మధురరసముయొక్క_ నంయోగములు ఏర్పడును ఆన్హురనము పత్యేకముగా నొక్కాక్క- రనముతోగూడిన నాలుగు సంయోగము లేర్పడును లవణరసము (వత్యేకముగా నొక్కొాక్య రసముతో గూడిన మూడు రససంయోగము లేర్పడుకు తి కరసముచే రెండు ద్వికములుః కటురసముచే ఒక రన సంయోగ మేర్చడి వెరసి పడిహేను ద్వికరశ సంయో+ముఐగును. ళలిలోఖి రసముల యొక్క సంయో”ములు రెండు రసములయొక్క్ల సంయో గముచే మూడు రసములయొక్క. సంయోగముచే నాలుగు రసములయొక్క సంయోగముచే ఐదు రనములయొక్క సంయోగముచే ఆజు రసములయొక్క సంయోగముచే ఏర్పడుచున్నవి. మథురరసము యొక్క_ ద్వికము ఐదు రస నంయోగముల నేర్పరచును (1) మధురామ్హుము (2) మధురలవణము, (3, మధుర తిక్తము, (4) మధుర కటుకము (౨) మధుర కషాయము ఆమ్షరనము ఇతర రసముతోగూడి. నాలుగు రస సంయోగముల నేర్పరచును. () అక్టు లవణము (2) అమ కటుకము (3) ఆమ్ల కషాయము (4) ఆమ్ల తిక్త్రముః లవణరసము ఒక్కొక్క రసముతోగూడి మూడు రన సంయోగములను ఏర్పరచును (0) లవణ కటుకము (2) లవణ తిక్తము (3) లవణ కషాయము తిక్తరనము ఒక్కొక్క రసనముతోగూడి రెండు రస ద్వికములను కలిగించును (1) తిక్త కటుకము (2) తిక్త కషాయము, కటురనముచే నొక ద్వికమేర్చడును ( ) కటుక కషాయము ఈ విధముగా ద్విక సంయోగము పదిహేను విధములగుచున్నది మూలము ' (ికేవు మదుర స్వాన్లు కృతురో అవశార్చితః / (ళీ న్యూక్తన్తత్త తేన ద్ద కయుకేనై కం నిచేనరో 4 (తికేషు= మూడు రనములయొక్క_ నంయోగమనబడు [తికములలో చతురః = నాల్బగ్వ తిక ములను; లవణాన్వితః =లవణరనముతోగూడి (తీణి=మూడు (తికములను తి శేక=తి కరన ముతో యుక్ష్తఃజాకూడి ద్వే=రెండు (తికములను కటుకేన=ాకటు రసముచే నిష వత్ర_ కూడినదై ఏకమ్‌= ఒక తికమును కలిగించును తాత్బర్భము * (తికమగగా మూడురసములయొక్క సంయోగమని యర్థము మథుర రసము అన్హు రసముకో కలిసి ఇతరములగు నొక్కూక్కు రసముతో గూడుచు నాలుగు రస[తికముల నేర్పరచుకు లవణ రనముతో గలిసి ఇతరములగు నొక్కొాక్క_ రసమ్సత్తో గూడుచు మూడు [తికములను, తిక్తరనముతోగూడి రెండు రన (తికములను కటురనసక్షుత్రో గూడి నొక (తికముకు వర్పరుచును లలాలోఖి మథురర కము ఆమ్హవసముతోగూడి నేర్పరచు [తికములుు, (1) మథు రాన్లు లవణము? (2) మథురాన్లు కటుకము; (3) షథురామ్డు తిక్తము (4) మధురాన్లు కషాయిము మథురరసము లవణరసమ.తోగూడి మూడు (తికములనుక లిగించుకు (2) మధుర

189 లవణ కటుకము (2) మధుర లవణ తిక్తము (3) మథురలవణ కషాయము లవణ రసమును విడిచి తిక్తరనముతో గూడినద్తై రెండ. _తికములను వర్పరచును (1) మథుర తిక్త కటుకము (2) మథుర తిక్త కషాయము: అట్టి మధురరసము కటురనముతోగూడి మథుర కటుక కషా యమను నొక తికము నేర్పరచును ఈ విధముగా మథురరసము రసాంతరములతో గూడుచు మొత్తము పద్మితికములను సంభవింపజేయును అమ్హ రనముచే అరు (త్రికము లేర్పడును _ (1) అను లవణ తిక్తము (2) అన్లు లవణ కటుకము (3) అను లవణ కషాయము, లవణ ౦సనును వర్జించి కటురనముతోగూొడి ఆమ్సరసము రెండు తికముల. నేర్చరచును (1) అమ్ల కటుక తిక్తము (2) అన్షు కటుక కషాయము. పునః అమ్లు రసము తి కరసముతో గూడుటచే ఆమ్ల తిక్త కషాయమనబడు. ఒక (తిక మగును. లవణ రసము కటుక రసముతో గూడుటచే (1) లవణ కటుక తిక్తము. (2) లవణ కటుక కషాయమని లవణ తిక్త కషాయమను తికముళు వర్పడును కటుక రసము తిక్త రనముతోగూడిన కటు తిక్తపు మూడు కషాయమను ఒక (తికమగును ఈ విధముగా మథు రాది [ద్రవ్యములచే నేర్పడిన ,తికమ.ల యొక్క సంఖ్య ఇరువది (20) యగును మూలము " న్వ్బాదుర్జ లై వ మ్‌ద్లుః ష్‌ (తాటి వంథ్యాతు వూర్చంవత్‌

అవణ (శ్రీల్‌ భవిత్వోతం అి త్త బి టో్య్లతం నింత 4

(వతివదార్థ్‌ము ,. శాాది సంఖ్యాతు= మూటితో 1పారంభమగు సంఖ్యాం పూర్వవత్‌ = పూర్వను వలనే యుండును. ఏవం=ఈ విధముగా స్వాదు=మథుర రనము దశ=పది (తికములను ఆన్హః= ఆమ రసము, షట్‌ 2=ఆరు (తికములను, లవణ? =లవణ రసము, [తీన్‌ామూడు _తికములను తి క్తఃజాతిక్తరసము వకమ్‌ =ఒక [తికమును భజతి = పొందుచున్నది అత = ఇచట ఏషః =ఇట్టి తికము వింశతి: =ఇరువదియగును

తాత్సార్థూము , మధురరసము ఇతరములగు రెండు రనములతో గూడుచు వది (తికములను, ఆసనురసము ఆ [తికములను లవణరసము మూడు [తికములను తిక్త రసము ఒక తికము నేర్పరచుచు మొత్తం ఇరువది (తికములుగా మారుచున్నవి మూలము... నాడు! సొచ్దుళ్ళత షేవు షట్‌ (తయం లవడా ను౮ః /

ఏకం అతి క్త యతో యాతి దళైవ చుటులో రనిః 2 చతరోబఒన్లు కటు శ్ల్టైతం భేదా వంచదలౌతిబ /

(వతివదార్థమ చతు ష్కేషువా నాలుగు రనములయొక్క- సంయోగమనబడు చతుష్కములలో స్వాదుఃజమధుర రసము. సాన్హుః=అన్లు రనముతో ఛాడిషట్‌ =ఆరు చతుష్మములను, లవణాకుగః=లవణ రసముతోగూడి (తయమ్‌= మూడు చళుష్కములను తిక్తయుతః = తిక్ర రసముతోగూడి ఏకమ్‌ జ=ఒక చతుష్కమును, యాతి=పొందుచున్నది మథురః= మధురమగు రసకారసము దశ్తైవ=పది చతుష్కములు కలదగుచున్నదిం అన్లు= ఆన్హురసము: చతురఃవానాల్గు చతుష్యములను_ కటుకశ్చైకటురనము_ ఏకమ్‌=

190 అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము ఒక చతుష్కమును యాతి = పొందుచున్నది ఇతి = ఈ విధముగా పంచదశచ = పదిహేను (15), భేదాజాచతువ్క్మములయొక్క- భేదములగును

తాత్సర్భాము నాలుుు రసముల యొక్క సంయోగమును రన చతుష్క సంయోగమందురు. అందు మథురరసము అమ్టరసముతోగూడి ఆరు చతుష్కములను చేయును లవణ రసముతో మూడు చతుష్కములను తిక్త రసముతోగూడి ఒక చతువ్కను చేయును. ఇట్టు మథుర రసముతో నేర్పడు చతుష్కములు పడియసును అన్షు రసము మిశత మూడు మూడు రసములతో కలియుచు నాలుగు చతుష్క్మములను నిర్మించును. కటు రసము ద్వాకాఒకరస చతువ్క్మ-మేర్చడును మొత్తము రస చతుష్క్రములయొక్య సంఖ్య పదిహేనగును

కలిలోఖ ఏ మధురరసము ఆను లవణాదులుగిల నాలుగు రసములతోగూడి ఆరు రన సంయోగ చతుష్కములను కలుగజేయును. (1) మథురాన్లు లవణ తిక్తముః (2) మధురామ్హు లవణ కటుకము. (3) మథురాన్హు లవణ కషాయము (4) మథురామ్ద తి క్త కటుకము (5) మథురాన్లు తిక్త కషాయము (6) మధురావ్ట కటుకషాయము అట్టి మథుర రసము ఆన్హు రసమును త్యజించి అను రసముయొక్క- స్థానమున లవణ రసమును (గహించి మూడు చతుష్కముల నేర్చరచును. (1) మథుర లవణ తిక్త కటుకము (2) మథుర లవణ తిక్త కషాయము, (8) మథుర లవణ కటు కషాయము. పునః లవణ సంపర్క_మును విడిచి తత్‌ స్థానము తిక్త రసముతో యుక్తమై మధుర తిక్త కటుక కషాయమనము నాల్లవ చతుష్క- విను ఏర్పరచును ఈ విధముగా మథురరసముచే పది చతుష్కములు అగుచున్నవి. ఆమ్ష రసము ఇతర రసములతోగూడి నాలుగు చతుష్క ములకు ఏర్పరచును (1) ఆన్టు లవణతిక కటుకము: (3) అను లవణ తిక్త కషాయము: (3) ఆను లవణ కటుకషాయము (4) అము తి క కటుకషాయము. లవణరసము లవణతిక్త కటు కషాయము ఒక స్కంధమ్వన్ను వర్చ రచును. ఈ విధముగా నాలుగు రసముల యొక్క సంయోగము పదిహేను రన చతుష్కయ ములను ఏర్పరచుచున్నది మూలము అలై తోన్యా వరిత్యాాగో ఎద్వా ద్భంచ ర రొళ్ళ వట్‌ /

వతం చ వ్యణనం షట్‌ చ వృృభగేవం (తివ్టిధా /

(తతివదార్థము న్‌ పంచరసాళ్చ == ఐదు రసములు, ఏకైక స్యవాజఒక్కాక్క రసమును పరిత్యాగే=త్యబించుచు షట్‌ =ఆలణు విధములగు రస పంచక భేదములగునని, విద్యాత్‌ = తెలియనగును ష్యడసంచ = ఆజు రసములయొక్క సంయోగము ఏకమ్‌ = ఒకటిని, పృధగ్‌ =విడివిడిగా షట్‌ చ= ఆజును, ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా [తిషష్టిదా= అరువది మ్రూడు రన సంయోగములు ఏర్పడును

తొత్స్రర్వ్యాయు మథురాది రసముల యొక్క_ ఐందిటిలో ఒక దానిని విడుచుచు మరియొక (కొత్త రసమును చేర్చుచు ఏర్పరచబడి నరస సంయోగములు ఆథు విధములు వీటని రస పంచకములందురు [1] మధుర ఆన్గు లవణ తిక్త కటుకము (2) మథుర అక్టు

ర్మ] లవణ తిక్రకషాయము, (3) మధుర ఆను లవణ కటుక కషాయము (4) మథుర ఆన్టుతిక్త కటుక కషాయము. (5) మధుర లవణ తిక్త కటుక కషాయము (5) ఆన్హు లవణ తిక్త కటుకషాయము ఆరు రసములయొక్క నమ్మి శ్రితమువలన నేర్పడు రస షట్కము అనగా మధురాన్హు లవణ కటు తిక్త కషాయముల మొక్క సమిష్టి సమావేశముచే మరియొక సంయో గము ఏర్పడుచున్నది ఇదియునుగాక మధురాది ఆరు రనములను విడివిడిగా భేదకల్పనము చేయటచే ఆరు భేదములేర్పడును మొత్తము వీక ద్విక (తికామలన్నియును కలసి ఆరువది మూడు విధములగు నంయోగ భేదములగు చున్నవి శలిలేఖ ఐ పంచక యోగమున ఒక్కొక్క రనమును [కమముగా విడుచుట వలన ఆరు రసయోగములగును మధుర రసమును విడిచి మిగత ఐదు రసములచే నొక యోగము మథురనునుకూర్చి ఆన్హుమును విడిచి లవణాదులను చేర్చుటచే రెండవ యోగము లవణమును విడిచి మధురామ్టములతో మిగత రసములను చేర్చుటచే మూడవ యోగము కటుకమును విడిచి మిగత ఐదు రసములను గూర్చి వక్పరచబడినది నాజ్లవ యోగము తిక్త రసమును విడిచి మ్‌గత వాటిని చేర్చుటచే ఐదవ యోగముః కషాయమును విడిచి మథురామ్ట లవణ కటుక తీక్రములచే నేర్పడునది ఆకవ యోగమగును వ్యడసములను ఏకీకరణచే నొక యోగ మేర్పడును ఇట్లు (57) ఏబది ఏడు రస యోగములగును ఆరు రసములను విడిగా లెక్కించి ఏబది ఏడులో చేర్చిన అరువది మూడు రస నంయోగ భేదముల ను. మూలము... కే లసొనురనతో రనఖోదా న్తారలమ్యు వరితల్దును యాచ / నంభవంతి గణకాం నమతీతాదోవ లేవని వరొాదువయోవ్యాః 7 (వతివదార్థము = తే=మథురాది ష్మృడనములు రసానురసతః = రసముః అను రసమువలన తారతమ్య పరికల్పన యాచ = తరతమ భేదముల మొక్కా కల్పనచేతను రన భేదాః=రస సంయోగ భేదములు గణ నాంనమతీతాః = అనంథ్యాక ములై ౩ భవంతివాఆగు చున్నవి దోష భేషజవళాత్‌ = దోషములను, రసాశ్రయములగు (ద్రవ్యముల ననుసరించి. ఉప యోజ్యాః= ఉపయోగించవలయును తొత్సర్వాము 2 రసాను రసభేదముచే. తరతమ సంయోగ భేదముచే వష్యడస ములు అసంఖ్యాక ములై న రస సంయోగ భేదముల నేర్చురచును అనంతమైన రససంయోగ భేదములను వాతాది దోషములయొక్క_ పరిస్థితి ననునరించి రస్మాశయములగు (ద్రవ్యము యొక్క ప్రత్యేకత ననుసరించి చికిత్సతో వాడుచుండవలయును *లిలేఖ ఒక యోగమున (పథాన రపముగానున్న రనము మరియొక యోగ మున అ_ప్రధానముచు అనురసముగా మారును ఆకురసముగా నున్న రసము ఇతర యోగ ములో [ప్రధాన రనముగా రూపొందును _ ఇట్లు రసానురస భేదముచేతను, అధికము, అధిక తరము అధికతమము అల్పము అల్పతరము అల్పతమమను సమావేశ భఖేదముచే అరువది మూడు రస సంయోశములు ఆశంతనంఖ్య గలవిగా నగును దోషములయుక్కయు రసా,

శత్రస్త అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము యముఅగు [దవ్యములయొక్క- వైశిష్ట్రమును చక్కగా తెలునుకౌని వీటిని ఉపయోగించ వలయును. ఇతీందు విరచితాయాం అష్టాంగ సం్యగహ వ్యాఖ్యాయాం రసభీదీయో నామా ష్టాదశోధ్యాయః వావార్థము * రసములయొక్కం- రుచులు ఆరు విధములు, వాటిని తీపి పులుపు: ఉప్పు కారము చేదు వగరు లందురు వీనిలో రెండేసి రసములను ఒకచోట చేర్చిన ఇట్టి దానిని ద్విక మందురు ద్వికముయొక్కం రువి విడిరసముకన్న (పత్యేకమూ నుండును. ఇదేవిధముగా (తికముయొక్క చతుష్కాదుల యొక్క రుచితో భేద మేర్ప్చుడును సంయో గము యొక్క- రుచిభేదముల ననుసరించి రసములు నిర్వ ర్రించు [క్రియలయందుకు గుణముల యందును భిన్నత్వము ఏర్పడును వాటి ప్రభావము దోష దూష్యములయొక్క_ వృద్ధిక్షీణ ములకు కారణమగును ఇట్టి విషయమును చక్కగా గమనించి వీటిని చికిత్సయందు ఉప యోగించవలయును అరువది మూడు రసభేదములలో ఏకరన భేదములు ఆరు (8) ద్వికరస భేద ములు (15) పదిహేను (తికరన భేదములు (20) ఇరువది చతుష్కరస భేదములు (15) పదిహేను, పంచకరస భేదములు (6) ఆరు షట్కరన భేదము ఒకటి వెరసి మొతము అరువది మూడు. భేదములగును _ వ్యడసాః పృధక్షైైనైక త్వేనవామ్నాతశః సమ్య గుప యుజ్యమానాః ఉపకారకరా భవంతి అధ్యాత్మలోకస్య ష్మడసములు వేరువేరుగన్సు, రెండేసి మూడేని అనేక రసములను సమ్మి(శ్రణమొనర్చి తగిన మోతాదులో వాడిన దేహూధారులకు ఆరోగ్యమును చేకూర్చునని చరక నంహితలో చెప్పబడినది ద్వుందజ సన్నిపాత్రజ వ్యాధుల యందు ద్వికః (తికాది రస సంయోగములు ఉపయోగకరములుగా నుండును, అరువది మూడు రస భేదములయొక్క కోషకము అ

1. ఏకరన ఖేదములు ఇ; (1) మథుర రసము (2) అను రసము (3) లవణ రసము (4) తిక్త రసము (6 కటు రనము (6 కరషాయ రసము శ. ద్విక రస భేదములు: (7 మథురాన్హము (ఈ) మథుర లవణము (9 మథుక కట్లు

1ర్లితై (10) మథుర తిక్తము (11) మథుర కషాయము (12) అము లవణము (13 అను తిక్తము (14) ఆను కటుకము (15) ఆన్హు కషాయము (16) లవణ తిక్తము (37) లవణ కటుకము (18) లవణ కషాయము (19) తిక్త కటుకము (20) తిక్త కషాయము (21) కటు కషాయము 8. రన తిక భేదములు ; (22) మథుర ఆమ్హ లవణము (23) మథుర అన్టుతి కృము (24) మథుర అమ కటుకము (25 మథుర ఆఅన్లు కషాయము (26) మథుర లవణ తిక్తము (27) మథుర లవణ కటుకము (29) మథుర లవణ కషాయము (29) మథుర తిక్త కటుకము (80) మథుర తిక్త కషాయము (31) మథుర కటు కషాయము (32) ఆమ్ల లవణ తిక్తము (33) అను లవణ కటుకము (84) ఆహ్హ లవణ కషాయము (85). అన్లు తిక్త కటుకము (30) ఆన్లు తిక్త కషాయము (37) ఆన్టు కటు కషాయము (38) లవణ తిక్త కటుకము (89) లవణ తిక్త కషాయము (40 లవణ కటు కషాయము (47) తిక్త కటు కషాయము (13)

1ఠీశ అక్టైాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము కీ. రస చతుష్క భేదములు (42) మథుర ఆన్టు లవణ తిక్తము (43) మథుర అన్లు లవణ కటుకము (44) మథుర ఆన్హు లవణ కషాయము (45) మథుర ఆన్హు తిక్త కటుకము (46) మథుర ఆమ్ల తిక్త కపాయము (47) మథుర ఆర్టు కటు కషాయము (48) మథుర లవణ తిక్త కటుకము (49) మథుర లవణ తిక్త కషాయము (50) మథుర లవణ కటు కషాయము (5) మథుర తిక్త కటు కషాథము (52) ఆస్ట లవణ తిక్త కటుకము (58) ఆమ్ల లవణ తిక్త కషాయము (54) అను లవణ కటు కషాయము (55 అన్షు తిక్త కటు కషాయము (56 లవణ తిక్త కటు కషాయము ర్‌ రన పంచక ఫేదములు (57) మథుర అష్ట లవణ తిక్త కటుకము (58) మథుర ఆన్టు లవణ తిక్త కషాయము (59) మథుర ఆకు లఅవణ కటు కషాయము (80) మథుర ఆన్లు తిక్త కటు కషాయము (5 ) మథుర లవణ తిక్త కటు కషాయము (62) ఆను లవణ తిక్త కటు కషాయము తీ రస షట్‌ భేదములు (68) మథుర ఆను లవణ తిక్త కటు కషాయము (64) కొందరు సర్వరసాభావమును అరువది నాల్లవ భేదముగా చెప్పుదురు ఈ విధముగా అరువది న లుగు రన సంయోగఖేదములు వివరించనె నద్ర

అచ అహైంగ సంగ్రహ వ్యాఖా్రానము అదు పందొప్మాదవ అధ్యాయము మూలము అధా తో దోవొది బిద్దానీయ యధద్యాయం వ్యా త్వా నా మః గ్‌ ఇతి వా న్రావుర్యాతే యాద యో చువార్డ్‌య శో (వతివదార్డము. అథ=పిమ్మట అతః = అందువలన _ దోషాది విజ్ఞానమ్‌ == దోషాది విజ్ఞానమను అధ్యాయమ్‌ = అధ్యాయమును వాఖ్యాస్యామః = వివరించెదము ఇతిహ = ఇదేవిధముగా ఆ తేయాదయః = ఆఇ్యతేయడు మొదలగు మహర్షయః జు మహర్షులు ఆహుస్స్మ వ చెప్పిరి తాత్బర్భాము. రనభేదీయాధ్యాయమును వివరించిన పిదప ఆ,త్రేయాది మహ తలు నుడివిన విధముగా దోషాది విజ్ఞానీయమను అధ్యాయమును వివరించెదను తె కొలిలేఖ శరీరమునందలి దోషాదుల యొక్క- వృద్ధి త్ష్షయములను అనుసరించి (ద్రవ్యము ఉవయోగింప బడుచున్నది ఇంత వరకు దోషముల యొక్క- 1పాక్ఫత వైకృత స్వరూపములు తెలుపబడలేదు అందువలన దోషములయొక[- (ప్రాకృతిక వైకృతిక స్వరూప విజ్ఞానమును తెలియ జేయుట కొరకు అధ్యాయము (పారంభింపబడినది థావార్థ్‌యు రస గుణ, వీర్య విపాక (వభావములను [ప్రకటించు పదార్థ మును [దవ్యమందురు వృద్ధిని పొందిన దోషములను. శ్షీణింప జేయటకును క్షీణించిన దోషములను వృద్ధిగొందించి సమస్థితికి తెచ్చుటకును |దవ్యము ఉపయోగివడుచుండును దోష థాతు మలములయొక్క-. సమ విషమ స్వరూపములను తెలుసుకొనిన విమ్మట (దవ్యము యొక్క- ఉపయోగము అవసరపడును పతి వైద్యుడు దోషములయొక్క- [ప్రాకృత వికృత న్వరూపములకు తెలుసుకొనియుండుట అత్యవనరమ గును కావున్న చికిత్సా సౌకర్యార్థము దోషాది విజ్ఞానీియమను అధ్యాయమును ఆచార్యులు వివరించుచున్నారు మూలము దోవ ధాతు మలొామూలో పొ దేవాః / తమువ్భాాన నిల్ళూ నోత్సావా (వన్ఫందనోం[బియ పొటిన వేగ (వవర్షనాది లి ర్యాయురను గృత్దాతి / (వతినదార్థము దేహః=శరీరము దోషవావాత పిత్త కఫములు ధాతుజు ధాతువులు మల=మలములు మూలోపికాముఖ్య ఆధారములు గలది తం=శరీరమును వాయుః=వాతము ఉచ్చ్వాసడాళశ్వాసను బయటకు విడుచుట నిళ్య్వాస =ళ్యాసను లోనికి

196 అమాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము పీల్చుట ఉత్సాహ == ఉల్లానము ప్రస్పంద=కదలిక ఇందియ పాటవ= ఇం దియములకు సామర్థ్యము నొసగుట వేగ్యప్రవర్తనాధిభిః =వేగములను బయటకు వెడలించుట్క మొదల* వానిచే అనుగృప్హుతి= అన్ముగపించుచున్నది తాత్సరము. వాత పిత్త కవములు రనము రక్తము మాంసము, మేధస్సు అస్థి మజ్జ ళ_కములనబడు ఏడు ధాతువులు మలము(పురీషము) మూ[తము, "స్వేదము లను మలములు దేహముయొక్క స్థితికి కారణ [ద్రవ్యములు అందువాయువు (వాతము) ఉచ్చాాసము నిఃశ్వాసము ఉత్సాహము అవయవములయొక్కకదలికలు ఇం[దియములకు శక్తి వేగములను నిర్గమింప జేయుటయను కార్యముల ద్వారా శరీరము యెొుక్క పోషణకు కారణమగుచున్నది మూలము వత్త్యాప్యాలి లావ తల్‌ విపొసా (వథా(వనాద దర్భన మేధా కార్య మార్దనాదిటిః నిత్తత్‌ ల్‌ 6వతినదార్థము. పక్తి=పాచనము ఊష్మా=నసంకాపము అభిలాష = ఇచ్చ (కోరిక) వకృుత్‌ = ఆకలి విపానా=దప్పిక (సభా=కాంతి [(వసాద= [వసన్నత దర్శనవా దృష్టియొక్క-ళ క్రి, మేధా = ధారణాత్మకమగుబుద్ధి శౌర్య == శూరత్వము మార్షవాదిభిః=ః ౧0 మృదుత్వము మొదల%వానిచే పిత్తమ్‌=పిత్తము తమ్‌ =శరిరమును అనుగృ్భహ్హాతి= అను [గ్రహించు చున్నది తాత్సర్యాము. పిత్తము ఆహారమును జీర్ణింపజేయును, శరీరమునకు వేడిని కలిగించును భోగములను అనుభవించవలయున కోరికలను కలిగించును ఆకలి, దప్పిక కాంతి పసన్నత దర్శనళ క్రి ధారణళ_క్రి శౌర్యము మృదుత్వము మొదలగు నిజస్వాభావిక కృత్యముల ద్వారా శరీర పోషణమునకు కారణమగుచున్నది మూలము ఫై స్త్మేవా నంధి వింభ వృవతా శమాథీ వలా తొల్యా దొఖిః కోస్టా / (చతివదార్థము. తమ్‌=శరీరమును శ్రేష్మా=కఫము స్థెర్య వస్థిరత్వము టా థి స్నేహజస్నిగ్ధత్వము. సంధిబంధ = సంధులయొక్క _ పట్టువు వృషతా=నంభోగళ క్ర తమా=సహన శీలము ధీజుబుద్ధి బల=బలము అతాల్యాధిభిః =తౌల్యము లేకపోవుట మొదలగు స్వకార్యములద్వారా అనుగృషప్హాతి = అన్ముగహించుకు తౌత్సర్భాము శరిరమునకు స్టిరత్వమును స్నిగ్ధత్వములను సంధివట్టువును సంభోగ శక్తిని సహనళక్రిని బుద్ధిని బలమును అతౌల్యము మొదలగు కృత్యమలను కలుగ జేయుచు శరీర పోషణమునకు కఫము కారణమగుచున్నది వలిలేఖీ _ దోషాదులు శరీరమునకు మూల కారణములు శరీరమునకు దోషా దులకం'ె ఇతరములగు వాటి సంబెంధంములేదు దోషాదులతో యు క్తమగునది దేహమన బీడును ఫోతాదులు దోషములని రస రక్తాదులు ధాతువులని చెప్పనగును మూత్రము ఫురీ

శ్జీత్రీలై షము స్వేదము మలములనబడును ఇట్టి దోషాదులు సమస్థీతిలో.నుండునపుడు స్వకీయములగు నానావిధ కర్మలచే శరీరమును కాపాడుచున్నవి అవి ఉచ్చావ్రైసన నిక్శాాసాదుల ద్వారా దేహ మునకు ఉపకారముచేయుదున్నవి దేహమునకు ఉపకొరకములు గానివి దేహ సంరక్షణకు కారణములుగావు వానిలో వాతము ఉచ్చాాసాది (కియలద్వారా శరీరమున అను[గహించు చున్నది క్వాసను శరీరమునుండి బయటకు విడుచుటను ఉచ్చా్క్రానయని శ్వాసను శరీరము యొక్క లోనికి (వవేశింప జేయుటమును నిశ్చ్వాసయని యందురు కార్యోజ్టానళ క్రి ఉత్సాహ మనబడును అవయముల యొక్క చేష్ట (పస్పందమనబడును చక్తురాది ఇందియములు స్వవిషయములను (గహించుటయందు గల సామర్ధ్యమును ఇందియ పాటవ మందురు మూత పురీషాది వేగములను శరీరమునుండి బయటకు [వవర్తింపజేయుచు, సర్వదేహము నందు సంభవించు నమ స్త [కియా స్వరూవమును చక్క-గా నీర్వ ర్రించుచు వాతము శరీరమును అన్నుగహించుచున్నది పక్త్యూష్మాదులచే పిత్తము శరీరమును అను[గ్రహించుచున్నది ప్కక్షి యనగా ఆహారపాకము పచన్మకియ యని అర్ధము వచన[కియ యొక్క- ఫల న్వరూపమగు తేజస్సు ఊష్మయనబడును ఇష్టమగు విషయమును అనుభవించ వలయునను కోరిక అభింావష యనబడును. స్వచ్చమగు కాంతిని స్వరూప (గ్రహణ ళక్రిని (పజ్ఞాదులను కలిగించుచు పిత్తము శరీరమును అను్యుగహించుచున్నది _ స్టైర్యాది (క్రియలద్వారా శ్రేష్మ శరీరమును అను (గహించు చున్నది సంధిబంధిము స్త్రీ నంగమ శక్తి శరీరమున సొమ్య భావములను కలిగిం చుచు కఫము శరీరమును కాపాడుచున్నది వావార్థ్‌యు వాతాది దోషములు సమస్థితియందు శరీరారోగ్యము కొరకు నిర్వ రి ంచ్ముక్రియలు నికూపింపబడినవి ఆపాన వాయువు పురీషము మ్మూతము, తుమ్ము ఆకలి దప్పిక న్మిద కొస [1శమళ్వాస ఆవలింత కన్నీరు వమనము శ్ముకముయొక్క- నిర్ణమనము యనునవి పదమూడు వేగములు శరీరముననివి విసర్ల్వముగా నంభవించు చుండును ఇట్టి వేగ ములను శరీరమునుండి బయటకు వెడలింపజేయ[క్రియను వాతము నిర్వహించుచుండును మూలము అచ్చి (వీజనో రక్షని భిన్తు లనః శీవనో వర్జగవనాదన మాంనిపోవడ్రా రన్ఫల్‌ దోవాలెోవ అలమేదః త్రువ్దీ చిర్భాంనత్‌ నత గౌగ్రత న్మ్‌గ్జతా స్న్మేవా దార్జ్యాన్ట్‌ భున్టి లి ర్యేదః దోవోర్థ తాధారణి మట్జా పోవా థ్యామున్థి స్పేవా ఇలాన్టి శ్రూరణ ఖత శ్రవ్లీ భిర్భుత్లా. వార్ష ఐల గర్భో త్సాదో నై వత్‌ (్ర తివదార్థ్‌ము తుష్టి = సంతృప్తి (ప్రీఐన=ా పోషణము సంతర్పణము రక్త పున్దిభిస్తు=ర క్ర ధాతువు పోషణములచే రసఃజరసధాతువు జీవన=శ్రీవితము వర్ణ (పసా దనవారంగు లేక కాంతిని అన్యుగహించుట మాంసపోష జై =మాంసపోషణలచే అసృక్‌ డా రక్త ధాతువు ద్రేహూలేప =శరీర (అస్థి పంజరము) మును కిప్పిపుచ్చుట బలజబలము మేదః పుష్టి భి = మేద ధాతువు పోషణలచే మా-సమ్‌=మాంస ధాతువు, నేత జానేత ములకు గాత్ర=శరిరమునకు స్నిగ్ధతా= స్నేహము నొసగుచు స్నేహాజిడ్డుతనము

198 అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము చార్థ్య = దృఢత్వము ఆస్థి పుష్టిభిః= అస్థి దాతువు పోషణలచే మేదః=జామెదోధాతువు దేహో రతా ధారణ = దేహమును ఊర్థ్వముగా నిలిపి ధరించి యుంచుటచే మజ్జా పోషణాభ్యామ్‌ = మజ్జా ధాతువు సపోషణలచే, అస్థి = అస్థి ధాతువు స్నేహవాస్నేహము బల- బలము ఆస్థి పూరణ == ఎముకలను వూరించుట శు[కపుష్టిఖిః = సృకధాతువు పోషవణలబే మజ్జ్డా =మజ్ఞ ధాతువు హర్ష=సంతోషము బల=బలము గర్భోత్పాదనై ౭ాగర్భమును ధరింపజేయుటలచే శు[కమ్‌వళ్ముక ధాతువు, తమ్‌ = శరిరమును అనుగృహ్హాుతి=ాఅను[గహించును తాత్సర్భాయు రసాది ధాతువులు నిజస్వాభావిక కృత్యముల ద్వారా శరీరమును పోషించుచున్నవి, తుష్షిని (పీతిని కలిగించుచు రక్త ధాతువును పోషించుచు రసధాతువు బీఏత మును కాపాడుచు శరీరమునకు వర్ణమును పసాదించుదు మాంస ధాతువును పోషించుచు రక్తధాతువు అస్థిపంజరమును ఆవేష్టించి కప్పిపుచ్చుచు శరిరమునకు బలమునొనగుచు మేీదోధాతువును పోచించుచు మాంస ధాతువు చక్షు5ాది ఇంయ్యదయములకుశు ఇం(దియాధి హ్టైనములకును సంపూర్ణశరీరమునకును స్నేహమునాసగుచు శరీరమునకు దృఢత్వము నిచ్చుచును అస్థిధాతువునకు పుష్టిని కలిగించుచు మదోధాతువు శరిరమును ఊర్థ్యయుగానిలిచి యుండునట్టుజేయచు మజ్జాధాతువును పోషించుచు అస్థిధాతువు వ్నేహమును బలమును ఒస గుచు అస్థులను పూరించుచు శ్ముకధాతువును పోషించుచు మజ్డాఛాతువు ఉల్పాసముగా బల మును కలుగజేయచు గర్భమును ధరింపజేయుచు శుక్రధాతువు శరిరమును పోష్షించుటకు కారణములగుచున్నవి కళిలేఖి. తుష్ట్యాదుల ద్వారా గసధాతువు శరీరమును కాపాడుచున్నది మనః పీతి హృదయాశ్వాసనము రక్త్మధాతువు యొక్క పుష్టి ఇతర ధాతువులకు ధాత్వాహారముగా పనిజేయుచు రసధాతువు శరీరమును అన్ముగహించుచున్నది జీవనత్వాది (కయల ట్వారా రక్త ధాతువు శరీరమును కాపాడుచునృది జీవనత్పమశగా [1పాణములను ధరించియుుచుటయని యర్థము లేపాదులచే మాంసము నేత స్నిగ్ధతాదులచే మేదస్సు దేహమును ఊర్జ్పముగా నింపి యుంచుటచే అస్థి శ రిరముయొక్క- పోవణమునకు కారణముల చున్నవి అస్థిధాతువులేకున్నచో శరీరము. మాంసపిండమువలె ముద్దగాయగును స్నేహ్యప్రదానము ద్వారా మజ్జాధాతువు యై హర్షాదుల ద్వారా శ[కధాతువు శరీరమును అమ్మ గహించుచున్నవి మూలము అవచ్హంభానిలా నల ధారనైై వళ్ళత్‌ / అన్మ్కశ్లేదనిర్భావాతోన మూత క్లేదత్సల్‌ స్ప్రేవారోము ధాలతైై * న్వేదణఅి (వతివదార్థము. అవష్టంభ = శరీరధారణళక్రి, అనిల == వాయువు ఆనల అగ్ను(జరరాగ్ని) లయుక్క. ధారణైః ఇడాధరించుబలచే శకృత్‌ =పురీషము అన్నక్షేద == ఆహారములో గల (దవ భాగము యొక. నిర్వాహణేనక్నాసవింపజేయుటచే మ్వూూత్రమ్‌=ు _ మ్యూతము, జ్లేదజాడ్రవము తృక్‌ =చర్యము స్నేహ = జిడ్డుతనము రోమకెళరీరముననుండు వెంటుకల యొక్క రోత రరించుటలబే 'స్వేదః= స్వేదము (చెమట) శత్రవ్స్‌ =శ్రరీర మును అనుగ్భష్షాతి = జను(గఫ్థి ంచును,

$ిర్లీ9 తాత్సృరభ్రాము... శరీరము ధరింపబడియుండు నట్టి శ క్రినొసగుచు వాతమును పితన్వరూపమశు పాచకాగ్నిని శరీరమున సమస్థితిలో నిలుపుచు వురీషము శరీరమును కాపాడ్తు చున్నది అన్నమునందుగల జలీయాంశమును శరీరమునుండి బయటకు [పవహింప జేయుచు మూూతము శరీరమును రక్షించుచున్నది శరీరమునందుండు ఆర్ష9త్వమును చర్మము_పై నుండు 'స్నేహమును రోమములను ధరించుచు శరీరము యొక్క సంరక్షణయందు తోడ్పడుచున్నది లలిలేఖి అవష్ట్రంభాదుల ద్వారా శకృదాదులు శరిరముకు అను[గహించు చున్నవి స్వేదము చర్మమునకు స్నే హమునిచ్చుతున్నది అన్యధా చర్మము ఎండిపోవును, ఇట్టు దోషాదుల యొక్క [పాకృత స్వరూపము చెప్పబడినది ఖావార్థ్‌ము సమస్థితియందుండు దోషముల యొక, రసరక్షాది ధాతువుల యొక్క మ్యత వుకీషాది మలముల యొక్క సహజ స్వాభావిక కృత్యములు చెప్పబడినవి ఇవి ఆరోగ్యముగా నుండువాని శరీరమున దోషాదులు కలుగజేయు పనులని తాత్పర్యము [వేళ్ళవలన వృషము స్థిరముగా నిలచియుండును (చేళ్ళుద్వారా నరియగు అహారమును పొందుచు వృక్షము పోషింవబడుచుండును ఆదేవిధముగొ దోషధాతుమలములచే- శరీరము ప్రోషంవబడుచు చిరకాలవమ. నిలిచియండును సమదోషధాతువులు మఇములు ఆయర్వ్యృుద్ధికి కారణములగును విషమదోషాదులు ఆయువు క్షీణమునకు కారణములగును (పొణుల యొక్క స్వాస్థ్యము జీవితము దోషాదుల వై ఆధారపడియండుటచే దోషధాతుమలమూలో సొదేహః యని శీర్కొనబడినది శరీరేయ్యదియ సత్వాత్మ సంయోగము జీవితమనబడును ఇట్టి జీవితము నకు కారణము ఆగు జీవనము అనగా _ అగ్ని స్ఫ్పోమో వాయు సృత్వరజన్త మః పంచేం[ది యాణి భూతాత్మేతి (ప్రాణాః అను వాటిని స్థిరముగా నిలిపియుంచునట్టి [క్రియ దోషాదులపై ఆధారపడియుండును మూలము కార్భ్మ్యా కార్ట్య గాత తంవ న్చురఖోస్త తామితా నండ్లా నిదా నాఠోఖలేంగది యోవ భూతాన్టినాల మజ్డాబోవ ములనంగాధ్యానాలోన మోవాద్దై న్య భయజోత (వలావౌదిలిర్భ్యూద్దో వాయః వీశయతి వీతల్బాగ్లాలీం(దియ డార్భల్యావోబిగనంన కీతాఖి లావదావా అిక్తా న్యతాత్భృణ్‌ మార్భాఒల్టు ని(దతా (ోధాదలిం నిత్తత్‌ లై్టత్య లైత్య స్థాల్యా లన గౌరవాంగ నాద్యసోతః వీఢాన మార్చ్భా న్యదాతం(దాళ్టాన తాన (ననేత న్వాల్లా ఫొత్ళి సొదనంధి ఎిళ్లేపాదిలైిః శ్లేష్యా (వతినదార్థము కార్య =కృశత్వము కార్ట్యవా నలుపుదనము గ్మాతకంప= శరీరముయొక్కు కంపనము _స్పురణవాఅదులుట ఉష్టకామితా = వేడిపదార్థములను కోరుట నంక్ఞాని[దారాశ =త్రెలివిని నిదను నశింపజేయుట బలేందియోపఘాత= బలమును ఇర్లదియ టవమును తగ్గించుట అస్థికూల = ఎముకలలో శూలను కల్సిర్ణాచుటి మజ్జాశోష =మజ్ఞకుో' శుష్కింపజేయట మలసంగ జ మలములను బంధించుట ఆద్నా[నవాక్షడుపును ఉబ్బరపరుమట

రి ఆహ్రైంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ఆటోప =కడుపులో గుడగుడయను ధ్వనిని కలుగజేయట మోహజామోహము దైన్యవా చీనత్వము భయజ భయము శోక=ాదుఃఖము [పలాప=వదురుట ఆదిభిఃజామొదలగు కృత్య్ణములచే వాయః=వాతము. పీడయతి = వాధింయము పీతత్వక్‌ =పసుపువర్ణమగు చర్మము గ్టాని =గ్దాని (నిర్వేదము) ఇందియదౌర్పల్య == ఇం[దియములను బలహీనపరుచుట ఓజోవినంస*= ఓజస్సును క్షీణింవంజేయుట శీతాభిలాషజుచల్లని వదార్థములందు కోరిక దాహ వైమంట తాక్తాన్యతా=నోరును చేదుపరచుట తృట్‌ =దప్పిక మూర్భాజమూర్భ్చు అల్ప న్మెదతాజున్మిదను తగ్గించుట [కోధ = కోపము ఆదిభి;కకామొదల*ప కృత్యములచే పిత్తమ్‌ వావీత్తము పీడయతి=బాధించును _క్వైత్యవతెలుపుదనమ. శై త్యకాచల్పదనము స్టాల్య జూ స్థూంద్వము ఆలస్య జ జాడ్యము గౌరవవబరువుదనమ ఆంగసాదజాశరీర మునందు శేథీ “లత్ముమును కలిగించుట (సోతఈపిధానజా సోతస్సులను అడ్డ గించుఓ మూర్చా = నూర్చ న్మిదో=ఆతినిద, తం(దా జ తం[ద శాస క్వాసవ్యాధి కాస=కాస (దగ్గు వ్యాధి [(పసేక =లాలాజల [సావము హృల్దాసః = ఓకరింతలు అగ్నిసాద= అగ్నిమాంద్యము నంధివిశ్లేవ ఇ? సంధులు విగియపట్టియంచుట్క _ ఆదిభిః= మొదలగు కృత్యములద్వారా శ్లేషాజకఫము నే పేడయతి=బాధించును తాత్ధృర్టూము. శరీరములో వాయువు వృద్ధిపొందిన ళశీరమును కృశింపజేయును రీరమును నల్హపరుచును శరీరము వణకునట్టు ఆదురుట్టు వేడిపదార్థములను అకు భవించ వలయునను కోరికను కలిగించునట్టు జేయును సంజ్ఞను నిదను తగ్గించును బలమును ఇం్యదియముల యొక్క పటుత్వమును నన్నగిల్లజేయును ఎముకలలో శూలను పుటించుకు, మజ్ఞాధాతువును పష్కింపజేయును, మలములను బంథింమను ఉదరములో ఆధ్య్మానముకు, పుటోవమును కలిగించును మోహము దైన్యము భయము కోకము. ప్రలాపము 'మ్రైదలగు వివిధ వికారములకు కలిగించుచు శరీరమును పీడించుచుండును పిత్తము వృద్ధిచెంది చర్మమును వసుళ్ళవర్ణముగాజేయను _ గాని జ్ఞానేందియముల యొక్క. దౌర్చల్య ఎ ఓజన్సుయొక్క నాళశములను కలుగజేయును చల్లని ఆహార విహారములయంగు అభిలాషను కలిగించును శరీరము న మంటను. బుట్టించను నోటిని చేదుగాజేయకు. దప్పికనుపెంచుకు మూర్చ స్వబ్బ-నిదయు _కోధము మొదలగు నానా విారములను కలిఇంచుచు శరీరమును బాధించు చుండును శరీరమున కఫము వృద్ధిపొంది శరీరమును తెల్లణారునట్టుజేయును శరీరములో శీత త్వమును సన్గూవిత్వమును ఆలస్యమును వృష్థిజేయును బరువును పెంచును, అంగములు శిథిల మగునట్టుగను; (స్రోతోమార్గములు అడ్డగింపబడునట్టుశను జేయును మూర్చ అతిన్మిద తం్మద శ్వాస కాసములన. కలిగించును నోటిలో నీరూరుటను వమనేచ్చను కలిగించుకుం అగ్ని మాంద్యము సంధులను కజచి పట్టుట మొవలగు అనేక వికారములను కలిగించుచు శరీరమును బాధించును ₹కలేఖ దోషములయొక్క. వికృతి రెండు విధములు 1 వృద్ధివికృత్తి 2 శ్వేఖసక్షష్ట్థ్రపాశుఅందు-మొదట వృద్ధి వికృతి వివరింపబడుచున్నడి దేహమును వృద్ధి పొందిన వధువు కోర్ట్మాగ్థదుఇబే కొందును గ్నాత కంపన మనగా సర్వాంగ కంపనమఏి అర్ధము అవ రఖ్రైవముల యుక్కే వకబేకముతు: న్వల్బ్పముగ కదలుటను స్పురణ మందురు దొషమునకు

లైగ్రీ అకుకూలముగు ఇతర వ్యాధులను కలుగజేయుకని సూచించుటకు స్యూతనున ఆడి శబ్దము 1గహింవబడినది పిత్తము వృద్దినొంది పీత్వక్‌ మొదలగు వికృతుల ద్వారా శరీరమును పీడించును తై ్రత్యొది లక్షణములను కలిగించుచు కథము శరీరముకు పీడించును శ్ర్వైత్య మనగా శరీరము తెలుపుబారుట యని ఆర్థమ. వావార్థము దోషములు వృద్ధిచెందుటచే ఉత్పన్నములగు వికారములు వివరింప బడినవి వాయువు వృద్ధిచెంది శరీరమును కృశింపజేయును ధాతువులను శుష్కింపజేయును శరిరముతోబాటు మలమూ(తాదులను కూడా నల్హగాజేయునని (గహించవలయును వాత వృద్ధిచే కంపనమ. _ సంపూర్ణశరీరమునందు “ాని లేక కాలు చెయిక్టి మొదలగు ఏదేని ఒక అవయవమునందుగాని సంభవింప వచ్చును వాయువు యొక్క రూక గుణముచే కార్మ్య కార్ష్య మజ్డా శోషణాచి వికృతులు కలుగును చలగుణముచే కంపన స్ఫురణము మొదలగు అమములు. కలుగును... వాతము యొక్క వృద్ధిచే వాయవునందుండు శీతగుణము వృద్ధి నాందుకు పరిణామముగా శీతవిరుద్ధములగు ఉష్ణ ఆవోర విహారములయందు రోగికి అభిలాష 'హెచ్చును వృద్ధ వాతము స్వ(ప్రభావముచే మనన్స్నును వికృత పరిచి మోహద్దైన్యాది లక్షణ ములను కలిగించును దోషముల యొక్క- వికృతి _పభావము మనన్సుపై (వసరించి మనస్సు నుగూడ విక్కత పరుచునని తెలియనశును విత్తము వృద్ధి జెంది చర్మమును మలమ్మూతా దులను వసుపు వర్ణము గలవిగా జేయుకు కావున వీత విబ్మూతనే _తత్వక్‌ యని చెప్ప బడినది. తీళ్లోష్ల గుణములచే పిత్తము గ్టాని ఇం్యదియ దౌర్చల్యాదులను కలుగ జేయును ఉష్ణ గుణమునకు విరుద్ధములుు శీత్మపధాన ఆహార విహారములను సదా రోగి కోరుచుండును పిత్తము మనస్సును వికృత పరచి మూర్చను అల్పనిదత్వమును [(కోధము మొదలగు మానసిక వికారములను కలిగించు. శ్లేష్మము. వృద్ధిజెంది చర్మమును మఎమూ తాదులను తెల్లబరుచును స్నిగ్ద శీత గురుమందాడి గుణముల ద్వారా (సోతో మార్గములను అడ్డగించి మూర్చ తం[దాదులను జనింపజేయును కఫము సంపూర్ణ శరీరమునకు చలిని కలిగించును లేదా ఒకే అవయవమునకు చలిని కలుగచేయవచ్చును. లేవా శరీరము యొక్క కొపమును (వేడిమిని) తగ్గించి చల్దబరచును గురుత్వమనగా బరువని యర్థము ఇట్టి బరువును కఫము వృద్ధి నొంది శరీరమునందును మనస్సునందుకు అవసాద శ్రైధిల్యరూపముగా సంభవింప జేయును. నంధులను బిగియపట్టి చాచుటకును ముడుచుటకును వీలులేకుండ జేయనని అర్థము మూలము (సేొ రోచకాన్య వైలన్యవ్బాల్దాన (శోతోరోధ న్వాడు న్యపొంగో మర్దాది భిరనై బైల్స్‌ శ్లేవ్టు వికార (పొదై రనః వట్ట వినర్స వీలకా నృర్డరాకే మఖ వేళ గుదపొక వ్లీవా గుల్టు వదధి వ్యంగి కామలాగ్ని నాళతమః (నీవేల రోక్రాంగో నోోళతతా వాతరిక్తై రేలి రనై్యైళ్ళ వీత్తవికార (వొలై రన్ఫక్‌ / గలగండ గండ మూలొద్భుదో (గంధితాలు టివి కంరరోగ న్ఫిగ్లండౌన్ద నావా. దిరోడు జింతా. కౌరవ న్మ్యణ్థిలః నా. (పొడైళ్ళ మాంఎజల్‌ ౧ (వమేవావూర్వూ మ చ్థాల్యోవ్యద. వల్లా | న. బై మ ల ఏ, -స్‌ ర్ట అష్ట ం భా.

చిరీత్తి అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానీము నై శ్రారవి గ్లవు రత్త నూంన వికార (వౌటైైర్యే దం / అన్యూన్ధ్‌లి రధిదోంద్రై బ్బాన్ట్‌ నో(తాంగ రత్తృగౌరనై * వర్చానుచ న్ధూల మూలాడుర్భిర్భుడ్జా / అతి (క్రీ తామితా భ(కాళ్ళ్యురీ నంభనాథ్యాం జగ్రవ్‌ /

[వతివదార్జము [(వేేక=నోట నీరూరుట అరోచక=ఆరుచి ఆస్యవైరస్య= నోరు విరసము (నోరు వికారమ.గా నుండుట), హృల్లాస = ఓకిరింత (సోతోరోధ=(సోత స్పులను అడ్డగించుట స్వాదుద్వేష=మథుర రనమునందయిష్టత ఆంగమర్ద = శరీరమును పిండినట్లు నొవ్చి ఆడిభిః= మొదలగు వాటిచే శ్లేష్మవికార పాయైః == స్రేష్మవృద్ధిచే కలుగు వికారములతో సమానమైన అనై్వ్యైః =ఇతర వికారములచే రసః =వృద్ధి పౌందినరసధాతువు తమ్‌ = శరీరమును పీడయతి = బాధించును కుష్టా=కుస్టువ్యాధి విసర్బజవిసర్పమను రోగము పటికాజ్యాపమేహాది పిటికలు అసృగ్ధర=రక్త[పదరము అవ్నిముఖ మ్మేడ చద షాక్ర= న్మేతముఖ జననేంద్రియ గుదమున-దు పాకము (పెచ్చుట పూయుట) ప్రీహ=ప్టీహ రోగము గుల్మ=వాయుగోళశము వి(ధది ((వణశోధము) వ్యంగవాముఖము పై నల్దని మచ్చ లను కలిగంచు వ్యంగమను క్యదరోగము కామలా వా కామల అగ్నినాశ = మందాగ్ని తమఃపవేశవాకనులయందు చీకట్లు కమ్ముట రక్తాంగన్నేతతా=ళరీరము న్నేతములు ఎరుపు బారుట, వాతరక్షైఃవాతరక్తృవ్యాధులచే పిత్తవికార (పాయైః = పిత్తవృద్ధిచే కలుగు వికార ములతో సమానమగు అన్వైశ్చ=ఇతర వికారముల చెతను అస్ఫృక్‌ =వృద్ధిపొందిన రక్త ధాతువు తమ్‌ =శరిరమును పీడయతి= బాధించును గలగండ =గలగండము గండమాలా==ః గండమాల అర్బుద=అర్బుదము గంధికాగంధి తాలుజిహ్వుకంరరోగ = తాలు జిహ్వూకంర రోగములు స్పిక్‌ =పిరుదులయందు. గండ = గండ భాగములయందు ఓష్ట= పెదవులయందు చాంగూ =భుజములయందు ఉదర*ా ఉదరమునందు ఊరు= తొడలయందు జంఘా వాపిక్క- లయందు గౌరవజ=బరువు వృద్ధిభికావృద్ధులచే శ్రేష్మరక్త వికార (పాయెశ్చ == శ్లేష్మము యొక్క. రక్తము యొక్క వికారములతో సమానమగు వికారములచే మాంస వృద్ది పొందిన మాంన ధాతువు తమ్‌ = ళరీరమును. వీడయతి=బాధించును. (ప్రమేహ పూర్వ రూవైెః=్యపమేహ వ్యాధి యొక్క- పూర్వరూపనులచే స్టాలోష్మద వెళ్ళ జు స్థూలత్వమునకు సంబంధించిన ఉపష్మదవములచే అన్యైరవి=ఇతరములగు శ్రేష్మరక్తృమాంస ఏకార [పాయైః= శ్రేష్మముయొక్క. రక్తము యొక్క; మాంనము యొక్క వికారములతో సమాశమగు వికార ములచే మేదః=వృద్ధి సౌందిన మేదోధాతువు తమ్‌ =ఐశరీరమును పీడయతి = భాదించును అధ్య స్థిభిః= ఎముక మై మరియొక ఎముకయొక్క ఉత్పత్తులచే అధిదంత్రేశ్చ ౯ దంత (పల్లుముమై మరియొక దంతమును ఉత్పన్నము చేయుటలచే అస్థి =వృద్ధిపొందిన అస్థిధాతువు తమ్‌ =శరీర మును పీడయతిజు బాధించును న్మేత=కనులయందు అంగ=శరీరమునందు రక్తి = ఎలుపు దనముజే గొరవై ౪= బరువుదనములచే పర్వసు = (వేళ్ళయొక్క- నంధుల యందు స్తూల మగు మొనలుగల కురుపులచే మజ్డాావృద్ధిపొందిన మజ్జా ధాతువు తమ్‌ = శరీరమును పీడయ్హతిగ్భాదాధించును అతిస్త్రీకామతా =అధికమగు న్ర్రీ సంగమ నేచ్చచే శు కాశ్మరీ సంభ హోభ్యామ్‌ = వ క్రాళ్ళోరిన్ని ఉత్పన్నము చేయుటచే శుకమ్‌ వావృద్ధిసొందిన క్ష్మకధాతువు తమ్‌ =శరీర మును పీడ టీనా ధందును

ద! తాత్సార్యూము నోటనీరూరుట అరుచి నోటవికారముగా నుండుట ఓకరింత (సోతస్సులను అడ్డగించుట మథురరనమునందు ద్వేషము కలుగుట శరీరము నొప్పియగుట మొదలగు వికారములను కలిగించుచు వృద్ధి నొందిన రస ధాతువు శరీరమును బోధింయను రక్తధాతువు వృద్ధినౌండిన కుష్టము విసర్పము (ప్రమేహ పిటికలు గక్తప్రదరము, నేత ములయందు ముఖమునందు జననేందియములందు గుదమునందు పొకమును న్దీహ గుల్మ వ్మిదధి వ్యం*? కామల యందుఅగ్ని మాంద్య వ్యాధులను కనులయందు చీకట్టు [క్రమ్ముట శరీరము న్మేతములను ఎజ్జగా జేయట, వాత రక్తము మొదలగు వికారములను కలిగించును పిత్త వికృతివలన కలుగు వికార ములతో సమానము వికారములను కలిగించును. గల గంఢ గండ మాల అర్బుదము (గ్రంథి తాలురోగములను జిహ్వూకోగములను కంరరోగములను పిరుదులయందు. చెక్కిళ్ళచెయందు పెదవుల యందు జొహువులయందు ఉదరమునందు తొడలయందు. పిక ,లయందును వృద్ధి చెందిన మాంసధాతువు బరువును కలిగించి లావుగా జేయును. శ్లేష వికృతి జన్యములగు రక్త వికృతి జన్యములగు వికారములతో సమానమగు వికారములను కలిగించును మేధోధాతువు వృద్ధిచెంది (పమేహ వ్యాధి యొక్క పూర్వ రూప ములను కలిగించును స్థాల్యవ్యాధికి సంబంధించిన ఉవ్యద్రవములను కలిగించును. శ్లేష్మ వికృతిజన్యముల ఏ రక్తవికృతి జన్యములగు మాంస వికృతి జన్యములగు వికారములతో సమానమగు వివిధ వికారములను కలిగించును అస్థి ధాతువు వృద్ధి చెంది అధ్యస్థి అధి దంత వ్యాధులను కలిగించును మజ్ఞాధాతువు వృద్ధి జెంది నేేతములను శరీరమును రక్తవర్ణముగను బరువుగలవాటి గను జేయును. [వేళ్ళ యొక్క. నంఘలలో గట్టి మొనలుగల బాధాకరములగు కురుపులము. బుట్టించును శ్యుకిము వృద్ధి చెంది అధికముగా సంభో గేచ్చను వృద్ధి చేయును శక్రాళ్మరిని కలిగించును. రసాది ధాతువులు పృద్ధినౌంది ఇట్టి అనేక వికారములను కలి నగించుచు శరీరమును పీడించు చుండును జణిలోఖ పసేక మనగా ముఖ (సావము హృల్దాసమనగా హృదయము నందు ఉత్తే ౧శము దాహ శబ్దము అధవాపాక శబ్దమ అకవ్నాముఖ మేఢ గుదమిలతో అన్వ యి.చును చీకటి లేకున్నను బీకటివలె తోచుట తమః (ప్రవేశ మవబడును (వమేహని దాన ములో చెప్పఒడిన న్వేదోంగ గంధ ఇత్కాది (ప్రమేహ పూర్వరూపములచ్చే అతిస్థాల్యా దతి త్నడిత్యాది వివిధోప _కమణీయములో చెప్పబడిన స్టాల్యోప్మదవములచే మేదోధాతువు శరీరమును పీడించును అస్థియందు అధికముగా ఉత్పన్నమగు మరియొక అస్థి అద్యస్థియన బడును ఖావార్డము రసో ఒపిశ్చేష్మవత్‌ అని చెప్పబడి యుండు-_చే రసధాతువు వృద్ధి నొంది శ్రేష్మ వృద్ధి జనితములగు వికారముల వంటి వికారములను కలిగించును కుష్టా దిరోగవ్పులు రక్త వికృతివలన సంభవించును కుష్టవ్యాధి నిదానముతో త్వ్మగక్తమాంస మంబుచ విసర్ప నిదానములో రక్తం లసీకాత్వగ్మాంసమ్‌ కృత్సదేహనుగం రక్త ద్రటికం దహత్మిదువమ్‌ స ఉవ్యతే తృష్యతే చతాామా భస్తామ లోచనః యని దాహ నీ దానముల రక్త వికృతి జ దాహలక్షణము చెప్పబడినది కృృత్సృం రక్తం విదహత్యాశ ఎ[సన్తం దుష్టం పాద యోళ్చీయతేతు యని వాక్టర్‌క్త నిదానములో చెప్పబడినది

జీరీశీ అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానీము కావున రక్త వికృతివే కుష్టాది వ్యాధులు సంభవించును ఆ్య్ఞళయ్యాశయి భధావముచే రక్తము వికృతి జెందిన పిత్తము గూడ వికృతి జెందును కావున పిత్త వికృతి జన్యమ.ల% వికార ములు సంభవిందునని తాత్పర్యము మాంనము వృద్ధి జెందిన గిలగండ గఇండమ్మాలాడి వ్యాథఘులు నంభవించును అ్యశయా శయి ధావముచే శ్రేష్మజు వికారములు మాంన ధాతువు నకు పూర్వుధాతువగుటచే రక్తవికృతిజ వికారములు తత్సామ్యమగు వికారములు కలుగునని చెప్పబడినది మేధో ధాతువు యొక్క వృద్ధివే _పమేహ పూర్వ రూపములు గోచరించును [పమేవా హేతుః కఫ కృచ్చ సర్వమ్‌ మేదళ్చం మాంసంచ శరీరజంచ యని [వమేవా సం్యపాప్తియందు మేదో ధాతువునకు అ_గస్థాశము నివ్వబడినది (పమేహములో శ్రేవష్మ దోషము (పధానమైనది పిత్తదోషము అమబంధముగా వికృతి నొందును దూష్యములలో మేదోధాతు [పధానముగము మాంసాది దూష్యములు అను బంధముగను వికృతి నొందును వీదస దంతా దీనాం మలాఢ్యత్వం ప్యాగూవం పాణి పాద యోః దాహాశ్చిక్టణ తాదే హేతృట్‌ స్వాద్వాస్యంచ జాయతే. ఇత్యాది [1వమేహ పూర్వరూపములు సంభవించును మేదో వికృతి వలన ఆ్మకయి యస శ్రేష్మము వికృతి నొందును పూర్వధాతువులగు రక్త మాంస ధాతుల యందు వికారమేర్ప్చడును వీటి వికృతి లక్షణములు గూడ ఇందు గోచరించు నని తాత్పర్యము _ మేద సావృత మార్గ త్వాల్‌ వాయుః కోష్టీ విశేషతఃషి చరన్‌ నంధు క్షయత్నగ్నిం ఆహారం శోషయత్యవి యని మేదోవ్యద్ధి స్టైాల్యమునకు న్థాళ్యోపషదవమువకును కారణమగునని చరక సంహితలో చెప్పబడినది శుక ధాతువు వృద్ధిపొందుటచే మిగత ధాతువు లకు పోషకపదార్థములు లభించక మిగత ధాతువులును క్షీణించుచుండును అతిస్త్రీ సంభోగేచ్చ వలనయక్మాది వ్యాధులు సంభవించి శరీరసును పీడించుటకు అవకాశముగలదు ఆరోగ్యపురు షుని యొక్క లక్షణములో నమదోషో సమాగ్నిళ్చ, సమధాతు మల్మకియః యని దోషా గ్నులతో పాటు ధాతువులు సమస్థితి యందుండుటయే ఆరోగ్య లక్షణమని కాస్త్ర కారులు భావించిరి మూలము ఆధిక్య వశీ భూలాటోవ గౌరవై ; కతృత్‌ 4 ఆధక్యూవన్ని తోదా దానా డ్యూా(తతు / ఆధత్యూకండూ దౌర్శం ల్‌ స్పాదోః ఆస్కౌచో దూవ కాదా మలా శావలల్భు గబబతా తొండూ గౌలదై * ల్‌ (నతివదార్థము. ఆధిక్యజాఅధికమ%ు కుక్షికూఎ=కడుపునొప్పి ఆటోవజు గుడ గుడయను. కబ్ద్బము గౌరవైః౭బరువులదే శకృత్‌వాపురీషము తమ్‌ = శరీరమును పీడయతి= బాధించును, ఆధిక్య= అధికమగు వస్తి తోదవామూ్యత్రాశయమున సూదులు పొడిచి నట్టుబాధ ఆధ్మాన్రేః=కడ.పు ఉబ్బరములచే మూ(తమ్‌=మూ తమ తమ్‌ =శరీర్వన్సు వీడయతి= బాధించును ఆధిక్య=ఆధికమగసు కండూదురదు దౌర్గంధ్ర్యై = దుర్వాసనలచే, స్వేదః = చెమట తమ్‌ =ాళరీరమును పీడయతి=వాధించును. అన్యేచ = ఇతరములగు దూషికాడిమలాః= నే తమలము (కనువూసుల్సు మొదలగు మలములు వాహు స్య=ఆధికమశ [దవకా [సావము కండూవ=దురద గౌరవై బరువుదనములచే తమ్‌ ౫= శ్ఞకిద్రన్సుక్తు పీడయతి == బాధించును

205 తాత్సర్యూము * పురీవము వృద్ధిచెందిన కడుపులో నొప్పి కడుపులో ధ్వనిని కలిగించుట శరీరమును కుక్నిని బరువు చేయుటలచే శరీరమును: బాధించును మూతము వృద్ధిజెందిన మ్యూతాశయములో నొప్పిని కడుపుబ్బరమును కలిగించి ఈ రీరమును పీడించును స్వేదము (చెమట) అధికమగునేని శరీరమున దురదను దుర్గంధమును కలిగించి శరీరమును పీడించును న్నేతాది మలములు వృద్ధిజెందిన స్వస్థానములనుండి విశేషముగా (సవించుచు న్మేతాది స్వస్థానములలో దురదను కలిగించును అట్టి మలములయొక్క. ఆవయవములను బరువగునట్టు జేయుచు శరీరమును వాధించును ఛావార్థము. శరీరమున మలమూత్ర శ్చ్వద ద్వారములేగాక ఇతరములగు మరి కొన్ని మలాశయములు గలవు ద్వే అథః స్పప్రశిరసి ఖాని స్వేదముఖానిచ మలాయ నాని బాధ్యంతే దుషై ర్మాతాధి కైర్మలైః యని చరక న్యూతస్థా నములో చెప్పబడినది శరీరముయొక్క 'అధోభాగమున మలద్వారము _ మ్యూశద్వారములు కలవు శిరస్సునందు నేత్రములు, చెవులు నాసారం్యధములు నోరు యని ఏడు రం[ధములు కలవ్న శరీరమున చెమటను వెడలించు అనేక రంధములు *లవు న్మేతములయందు కనుపూనులు చెవుల యందు జివిలి ముక్కువుటముల యందు ముక్కుసక్కు.లు నోటియందు పాచియను మలము లుండును. ఇవి వాటిస్థానములో చృద్ధిజెందిన స్థానములయందు దురదను పుట్టించి న్నేతాది అవయవములను బరువుగలవిగా జేయును. ఈ విధముగా మలములు శరీరమును బాధించు చుండును మూలము (వసేకాడుబి వ్చాల్గాన నండ్జా మోవొల్డు వాళ్చేట్హొ తా/వవా ర్లాంగనొదాడి వై వమాదిలిః జీజోవాయం వీఉజయతి న్తంబ లైల శియతతోద దొనో రోచకొ ఐివొకాంగ పొడువ్యుకంవ గౌరన నోఖభిబయనో కార్ద్యాదిఖిః ని త్తయ్‌ ఉఅమాద్దూప్దనాని (దాంగ మర్ద వంిప్లోవతోద దవదావా స్బ్రోటనో వోవనో భూమాయన నంభి ల్లైధాల్దా వ్యాదయ (బబ శ్లేప్టాళయ తాశ్యూతాదొలిః ల.

(తతివదార్థ్‌ము పసేక=లాలాజలము సవించుట అరుచివారుచి లేకుండుట హృల్దాసమువాఓకరింత సంజ్ఞా మోహజాబుద్ధియొక్క వివేచనళ క్రి నశించుట అవాక్‌ చేష్టా = తక్కువగా మాట్లాడుట తక్కువగా అవయవముల యొక్క కదలికను కలుగజేయుట్క అప హర్ష = (వనన్నత లేకుండుట అంగసాద = ఆవయవ శై థిల్య బు అగ్నివైవమ్య == విష మాగ్నిని కలిగించుట ఆదిఖి! = మొదలగువానిచే శ్షీణోవాయుః = శ్షీణించిన వాతము? పీడ యతిజదేహమును బాధించును సంభవాన్థబ్ధత్వము శైత్యాచల్పదనము ఆనియతతోద = నియమము లేకుండునట్టు పొడిచిన విధముగా బాధించుట దాహమంట అరోచక =ఆరుచి అవిపాక్ష = జరిరాగ్ని పొకమును చెరచుట అంగపారుష్య= అవయవములందు గరుకుదనము నేర్పరుచుట కంపచాకంవనము _ గౌరవజబరువుదనము నఖ గోళ్టయందు నయనజున్నేత ములయందు శాళ్ట్య ఇ తెలుపుదనమును కలిగించుట ఆదిఖి;= మొదలగువాటిచే విత్తమ్‌*

2రిక్‌ అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము పిత్తము పీడయతి=ళరీరమును బాధించును భమెా[భమము ఉద్వేష్టన = చుట్టబడినట్టు తోమట అన్నిదా జని దలేకుండుట అంగమర్హవాశరీరము నొ త్రిపట్టినట్టు జేయుట పరిస్టోష= స్వల్పముగా చర్మదాహము కలిగించుట తోద=పొడిచినట్టు పీడయగుట డవజ=న్న్మేతదాహముః దాహ == శరీరములో మంట స్ఫోటన = వగులగొట్టు నట్టి వేదన వేపన=వణకుట రఠరూమాయ మాన = కంరమునందు దాహము సంధి కైథిల్య = సంధులయందు శిధిలత్వము హృదయ [దవ = హృదయము వణుకుట _ శ్రెమ్మాళయ శూన్యతా = శ్హేష్యస్థానములు హన్యమగుట ఆదిభిః=మొదలగు వానిచో శ్రేష్యా=కఫము పీడయతి= బాధించును తాత్సర్యూయు. వాతము క్షీణించి నోటినుండి నీరుకార్చుట అరుచి ఓకరింత బుద్ధినాశము స్వల్పముగా మాట్లాడుట స్వల్పముగా ఆవయవములను కదిలించుట మానసిక వనన్నత లేకుండుట అవయవములయొక్క శై థీల్యము విషమ జరరాగ్ని మొదలగు కృత్యములను జేయుచు శరీరమును పీడించును పిత్తము క్షీణించి స్రభ్ధత్వము. శీతత్వము అనియతమగు నొప్పి దాహము, అరోచకము, జరరాగ్నియొక్క శక్తిని నింపజేయుట శరీ రమున గరకుదనము కంపము గురుత్వము గోళ్లయందు న్మేతములయందు. తెలుపుదనము మొదలగు కృత్యములను కలిగించుచు శరీరమును పీడించును కఫము క్షీణించి [భమము అవయవములను చుట్ట చుట్టినట్టు జేయుట ని(దానాశము ఒడలు నొప్పి చర్మమునందు స్వల్ప దాహము పొడిచనట్టి పీడ, నేతదాహము శరీరమంతట దాహము, పగులగొట్టి నట్టి వేదన కంపము కంరమునందు మంట సంధి శై థిల్యము హృదయ కంపనము శ్రేష్మస్థానములు శూన్యముగా నున్నట్లు తోచుట మొదలగు కృత్యములను జేయుచు శరిరమును పీడించుకు వానార్థము దోవములు క్షీణించి శరీరమును పీడించుకు దోషవములయొక్క శ్షీణతయును ఆరోగ్య లక్షణము కాదు క్షీణదోషములు శరీరమును పీడించుటయును రోగ ములుగనే చెప్పబడుచున్నవి వాతము క్షీణించిన యథార్భజ్ఞానము కలుగనేరద్దు ఇందియ ములకు వాతముచే అర్థగహణళ క్రి కలుగును ఇందియ పాటవత్వము సమస్థితి యందుండు వాతముయొక్క కృత్యముగా జెప్పబడినది వాతనాడులకు పటుత్వమును సంజ్హావహ శకిని వాతము అను[గహించుటచే వాతనాడులు జ్ఞానము కలిగించుటలో కారణములగుచున్నవి వాతము క్షీణించినను [పత్యేకావయవమున వాత సంచారము స్తంభించినము అట్టి [పదేశములలో సంజ్ఞ నశించును ఇందియములకును అర్ధగహణ పాటవము నన్నగిల్లును పరిణామముగా యథార్థ జ్ఞానమునకు బదులు (భమజ్షానము కలుగును _ సంజ్ఞా =బుద్ధిః తస్మ్నాఃమోహః= వివేచనాక్షనుత్వమ్‌ అని హేమ్యాది వ్యాఖ్యానించెను బుద్ధి సద సద్వివేక జ్ఞానమును గోలుపోవుననీ తాత్పర్యము ఉత్సాహమును కలిగించుట వాతముయొక్క కృత్యము వాతము శ్మీణించిన హర్షము నశించును పిత్తము క్షీణించిన అనియతతోదము కలుగును నియతమగు కాలమున నియతమగు (పదే (అవయవ) మున బాధ సంభవించనేరదు ఒక్కొాక్క_పుడు ఒక సమయమున మరియొకప్పుడు మరియొక సమయమున బాధ కలుశచుండును అటి బాధ కలుగుటకు కాలనియమము యుండదు ఇస్దే ఒకప్పుడు ఒక ఆనయవమున బాధ సంభవించిన మరియొకప్పుడు ఇతర అవయవములో బాధ సంభవించుచుండును కఫము త్షీణించిన శరీరమునందు అవయవములయందు. పిక్కులయందు తాళ్ళతో బంధించి లాగు

డీ” నట్టును చుట్టుచుట్టుక పోయినట్టును బాధ కలుగుచుండును పరిస్టోషమను పదమునకు సంతా పాత్‌ స్వల్ప త్వగ్జాహః యని వ్యాఖ్యానింపబడినది శరీరమున దోషములయొక్క వృద్ధి కన్నను దోషములయొక్క_. క్షయము మిక్కిలి బాధాకరమగును ళళిలేఖ శ్నీణమగు వాతము 1ప సేకాదలచే ద్రేహమును పీడించును క్షిణమగు పిత్తము స్తంభనాదులను కలిగించి దేహమును పీడించును శరీరములో పొడుచుటవంటి సపోటు తోదమనబడును. దేశ కాలములయొక్క_ నియమము లేకుండ సంభవించు బాధ అనియత తోదమనబడును_ శ్లేష్మ శీణించి భమాదులను కలిగించి దేహమును పీడించును (కాటితో శరీరము ముట్టబడినట్ల్టు తోచువేదనను ఉద్వేష్టమందురు సంతాపమువలన స్వల్పమస త్వక్‌ దాహము పరిప్టోత మనబడుగు కంరమునందు హైగ ఆవృతమగువట్టి బాధ ధూమాయన మనబడును ఉరము కంరము మొదలగు కఫాశయములు శూన్యము తోచును మూలము క్‌త్టొ నజాత్మా వ్యాదయ గబొవతొంవ జోవతఖాల ఖాన్యాతా నృృందనోళు జీ నై రల్బయావి చేష్ట యా(తమ తర్జాల్యాం రనః ౯ త్వ్యగౌ. కాళ్లు ీతాఖి లావ రా ఫ్లై భిల్లై రన్ఫల్‌ న్చ్ర్‌ గండాది వవ్యుతా తోదరొష్యా శ గ్లాని నంటి స్ఫోటినో భమునీ లై ధిల్లై రజ్ఞంనన్‌ వ్లేవావ్యడ్ధి తటోన్నాన నంభి ఖాన్యూ తాంగడూక్షతా తార్భ్య్య (భయ వోవ వేదుల నూంసాలిలాపై లస్టంన తయో క్రైళ్ళ వేదః / దబోత్త నఖిరోమ తేళకాతన రొశ్యువాడవ్యు నంధి మ? ల్వాన్టీ బద్ద మాంనొభి లాప్రైరన్ధీ అన్థిళేషర్యూ నిస్తోద దౌర్భల్య (భముళ మోదర్భునైై. ర్యత్దాలము దౌర్భల్యాన్య కోత తిమిల దర్శనాంగో వొండుతా నదోన వైద్యా చమువ్కతోద మభ దూమాయనై బ్బ రాచ్చ నిషేకోనో నర నషేకోనవా వజ (వతివదాల్థమయు. _ శద్దాసహత్వ = శబ్ద శచణమునకు సహనము లేకుండుట హృదయ [ద్రవము జూ హృదయముయొక్క గతియందు వృద్ధి కంవ ౯ వణకుట శోష శమించుట హల=బాల (నొప్పి) శూన్యతా=హూన్యమువలె తోచుట స్పందన=కదీలుట ఘటినెః = పగులగొట్టుచున్నట్టి బాధ ఆల్ప్బా౬పి = స్వల్పమైనట్టి చేష్టయాజపనిచేయుట చేతను, (శ్రమ౭ాఅలసట తర్జాభ్యాం = దప్పికలచే రసః=క్షీణించిన రసధాతువు పీడయతి = శరీరమును బాధించును త్వక్‌ రౌక్య= చర్మము శుష్కమగుట ఆమ = పుల్లని, శీతవాచల్లని (ద్రవ్యముల యొక్యా అభిలాష ఇ కోరిక శిరాశై థిల్యైః = సిరలను శిథిలపరుచుటలచే ఆసక్‌ =క్షిణించిన ర క్తధాతువు పీడయతి=శరీరముకు బాధించును స్పిక్‌ గండాది శుష్టతా== పిరుదులయందు చెక్కిట్టు ముదలగు వానియందు శుష్కత్వము తోద=సూదులచే పొడుచునట్టి బాధ రౌక్ష్యవారూక్షత్వము అక్షగ్గాని= ఇం్యదియములలో దౌర్బ్చల్యముః సంధి స్పోటన జు సంధులను పగులగొట్టుచున్నట్టి వేదన _ధమనీతై థిలై [॥= ధమనులను శిథిలపరుచుటలచే మాంసమ్‌ క్షీణించిన మాంసధాతువు పీడయతి= బాధించును ప్రీహవృద్ధివా ప్టీహము శెరు గుట కటిస్వాపాకటి స్తంభనము సంధిళూన్యతాజునంధులలో హూన్యత్వానుభూతి ఆంగ

208 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము ాక్షజా= అపయములలో రూక్షత్వమ. కార్శ్యు=కృశత్వము శమవఆలనట శోవ్యకా శృష్కాంచుట మేదుర == మేదోధాతువు విశేషముగాగల (పాబులయొక్క- మాంసాభిలామైశఇ మాంసమును కోరుటలచే మాంసక్షయో క్రైెశ్చ =మాంస శయమునందు జెప్పబడిన లక్షణములం చేతను మేదః=క్షీణించిన మేదోధాతువు పీడయతి= బాధించును దంతనఖ రోమశకేశ శాతనః= దంతముల యొక్క గోళ్ళియొక్క వెంటటుకలయొక్క తల వెంటుకలయొక్క_ ఊడిపోవు టయు రౌక్ష్య== రూకషత్వము పారుష్య = గరుకుదనము సంధితైధిల్భ్య=సంధులను శిథిల పరుచుట ఆస్థి తోద=ఆస్టులయందు పోటు అస్థి బద్ధ మాంసాభిలామైః = అస్థులను కరచు కొనియుండు మాంసమును తినవలయునను కోరికలచే అస్థి = తీణించిన అస్థి ధాతువు పీడయతి == శరీరమును బాధించును అస్థి పౌషిర్యవాఅస్టులయందలి వివరములు. నిసోద భరించరాని వేదన దౌర్చల్య == బలహీనత (భమ = (భమము తమోదర్శనై:ః = చీకట్లు [కమ్ముటలచేం మజ్జావక్షీణించిన మజ్డా ధాతువు పీడయతిక=శరీరమును థాధించును శమ= అలసట దౌర్బ్భల్యజ బలహీనత ఆనస్యశోష=నోరు ఎండిపోవుటు. తిమిర దర్శన =కనులో చీకట్టు కమ్ముట అంగ పాండుతావశరీరము పాండు వర్ణమగుటు సదనా అగ్ని మాంద్యము, క్షైబ్యషానప్పంసకత్వము మువ్కతోద= న్నక వహ సోంతన్సులలో అండకోశములలో వేదన మేథ ధూమాయనైః = $శ్నమునందు. భగమునందు ఛభూమముచే ఆవరింపబడినట్టుండుటలచే చిరాచ్చ=అధిక సమయము మైళథునము చేయటవలన నిషేకేన=ాస్థలనముచే వాలేక నరక్త నిషెకేనైరక్త మిశ్రితమగు స్కలనముచే శ్యుకమ్‌ = శ్రీణించిన శక్ర ధాతువు పీడయతీ=శరీరమును పీడించును తాత్సృర్భంతు శరీరమున రసధాతువు క్షీణించిన స్వల్పధ్వని యైనను వినుటకు కష్టమగును హృదయముయొక్క- గతి పెరుగును హృదయమునందు కంపనము కలుగును హృదయమునందు శుష్కత్వ శూన్యత్వమువలె అనుభూతి కలుగును స్పందనము వగులగొట్టు చ న్నట్టి వేదన, కొద్దిగా శమించినము అలసట దప్పిక కలుగుకు రక్త ధాతువు క్షీణించిన చర్మము శుష్క మగును పుల్టని పదార్ధములయందు చల్లని పదార్ధములయందు అభిలాష "పెరుగును సిరలయందు శిధిలత్వము సంభవించును మాంస ధాతువు శ్షీణించిన పిరుదల యందును చెక్కిళ్లు మొదలగు మాంస (పధాన అవయవముల యందును కశుష్క-త్వము కలుగును వాటిలో బాధ రూక్షత్వము కలుసును జ్ఞానేర్యదియములు బలహీశమగును వాటిలో ఉదాసీనత, శిర్వేదములు కనబడుచుండును సంధులయందు బాధ ధమనులయొక్క తై ధిల్యము కలుగును మేదో ధాతువు క్షీణించిన ప్రీహవృద్ధి జెందును నడుము స్తంభించున్లు సంధులు పూన్యముగానున్నట్టు తోచును అవయవములు శుష్కించును కృశించును అలసీ పోవును అలసటతో శరీరము శుష్క ంచును విశేషముగా (కొవ్వుగల జంతువుల యొక్క మాంసమును తినవలయునను కోరిక కలుగచుండును మాంన క్షయమ.చే సంభవించు వికా౭ ములును మేదో తయమున గోచరించుచుండును అస్థి ధాతువు క్షీణించిన దంతములు నఖ ములు రోమములు తల వెంటుకలు ఊడును రూకృత్వము పరుషత్వము కలుగును నలథి శె ధిల్యము సంధులయః=దు పోటు నంభవించును అస్థులను అంటుకొనియుండు మాంసమును తినవలయ్లునను కోరిక కఠుగును మజా ధాతువు క్షీణించిన అస్థులయందు చిన్నచిన్న

౪209 రం[ధములు ఏర్పడి భరీంచరాని చేదన కలును శరీర దౌర్భల్యము (భమ బైర్ధ్మకమ్ముట మొదలగు లక్షణములు ఏర్పడును అలసట శరీరేందియ దౌర్బులుము నోరు ఎండిప్తోవుట చీకట్లు [కమ్ముట శరీరము తెల్లబడుట జరరాగ్ని మందగించుట నపుంసకత్తము జన నే్యదియములయందు హల శిశ్నభగములయందు వేడిగాల్పులచే మండినట్టుండ్తుట హమొదల్లగు లక్షణములను సంభఖోగమును ఎక్కువ సమయము వరకు జేసినగాని శుక స్థలనక్షు కాకుండుటయును, ఒక్కొక్కప్పుడు రక్తమి[శితముగా శకము యొక్క చ్యుతిడ్రుం వించుట శ్యుక క్షయ లక్షణములనబడును రసాది ధాతువులు క్షీణించి వివిధ .వికారమృ్మల్నను కలుగ జేయుచు శరీరమును విడించును

కళిలోఖి రసము క్షీణించి శబ్దా సహత్వాదుఎ ద్వారా శరీరమును పీడించును అల్పముగా పనిచేసినను అఎసట దప్పిక కలుగును రక్తము క్షీణించిన స్పీక్‌ శుక్క-తాడిల ద్వారా శరీరమును పీడించును ధమనులు శరీరముయొక్క్రా విభాగములని మున్ముందు. అధ్యా యములో చెప్పబడును ఇట్టి ధమగ లయొక్కా నిబిడిత్వమును నశింపజేయును ఎస్పిక్‌ శష్పు తాదులచే మాంసము. ప్లీహ వృద్ధ్యాడులచే మాంస క్షయ వికారములనుగూడ కలిగించుచు మేదో ధాతువు శరీరమును బాధించును [కొవ్వుగల (పాణులయొక్క_ మాంనమును యటియప వలయునను కోరికను శ్షీజణించిన మెదోధాతువు వృద్ధి నొందించును. క్షీణించిన అస్థి ధాతువు దంత పతనాదులచే శరీరమును పీడించును మృగాదులయొక్క- అస్థులను అంటియుండు మాంసమును తినవలయునను కోరిక వృద్ధిచెందును మజ్జ్ఞాధాతువు క్షీణించి అస్థి సౌషీర్యాదుల నేర్పరచి శరీరమును పీడించుసు నిస్తోదమనగా అధికమగు ప్రోటుయని అర్థము చీక్షటిలేకు న్నను చీకటివలె అనుభవమగుటను తమోదర్శనమందురు స్మ్యకము క్షీణించి (చమాడుల ద్వారా శరీరమును పీడించును సదనమనగా ఆగ్నిమాందక్షము. కైబ్యమనగా నంభోతము నందు ఇచ్చ లేకుండుటయని అర్ధము శిశ్నము యొక్క. లోపలి భాగములో పొగ-నుడి చుట్టు చున్నదోయనునట్ట్లు తోచును మూలము నళోద్దిన్ధూవాయో: వక్షాతిర్భ తూర్జాంచో (భతమజౌొ నా శ్ర 9వోష్టనోనో వొర్భూ వ్యాదయ వీడనో నాల్చుతయాచ కోత్చల్‌ ౮ వని నిస్తోదో మఖవోవ తృగ్భాల్స వివర్జ మూ(తాధిభిత ఎడుథిర మూ(ళతయా వా మూ(ళణ్‌ / నృత్చరోమతా రోతుచ్యావన తృూక్‌వరిపొటన శెహైవపొడత్యూ స్పాదనా 2* 'స్ప్రేదః అన్నో ఒవీచ మలా యథా యభం మలాయన దోష తోద భోష ఖాన్యాళ్ళ (౧లాభువై? /

(వతివదార్థ్‌ము కుషా= ఉదరముశందు సళబ్దస్యవా ధ్వవతోళూ డినట్టి వాయోః== వాతమ యొక్క తిర్యక్‌ = అటు ఇటు అడ్డముగను ఊర్థ్వ్యంచ == పై భాగమునకును (భమణేన=ాసంచరించుటచే ఆం్యత వేష్టనేన = (పేగులను చుట్ట చుట్టినట్టు చేయుట చేతను పార్శ్వ హృదయ పీడనేనన*ా(పక్కలయందు హృదయమునందు నొప్పిని కలిగించుటచేతను అల్పతయాచ జు పురీషము స్వల్పమగుట చేతను శకృత్‌ =క్షీణించిన పురీషబిు. ఫీడయతి

(4)

210 అమహ్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము శరీరమును బాధించును వ స్తినిసోదడ=ామూ(తాశయములో విశేషమగఏ వేదన ముఖకోషడ= నోరు ఎండుట కృచ్చాల్ప వివర్జ మూ(తాదిభిః= అతికష్టమ.గను భిన్న వర్టముగను వచ్చు మ్మూతాదులచే వా=లేక సరుధిర మ్యూతతయా=ర క్రముతో గూడిన మూ[తముచేతనుః మూ[తమ్‌ జ క్షీశీంచిన మూత్రము పీడయతి=ళరీరమును భాదిందను. స్తబ్ధరోమతా= స్తంభించిన శరీరమునందలి రోమములచే రోమచ్యవణ = రోమములు ఊడిపోవుటచే త్వక్‌ పరిపాటన= చర్మముయొక్కు_ పగులుట స్వాప=సంజ్ఞా కూన్యమగుటః పారువ్యవాగరుకు వారుట 'స్వేదనాశైః= చెమట వెడలక పోవుటలచే స్వేదః=క్షీణించిన స్వేదము పీడయతి= శరీరమును పీడించును అన్యేపిచచాఇతరములగు మలాః=న్నేత కర్ణాది మలములు యథా యథమ్‌=వాటికి తగినట్టు మలాయన =మలస్థానములయందు. దోష=వికారముల తోదజ= వాధ శోష = శష్కత్వములు హూర్యత్వ = శూన్యత్వము లాఘవైః = తేలికదనములచే వీడయంతి= శరీరమును బాధించుచున్నవి తాత్సృర్ధూము. పురీషము క్షీణించిన వాతము ఉదరములో అటు నిటు అడ్డము గను ఊర్వముగను సంచరించుచు. పేగులలో గుడగుడ ధ్వనిని బుట్టించున. ఆం[తములను చుట్టుచు పీడించును (పక్కలయందు హృదయమునందు బాధ కలుగుు పురీషము స్వల్ప ముగా. వెడలు చుండును మూతము క్షీణించిన మూ_తాశయమునందు విశేషముగా బాధ కలుగు చుండును ముఖము శుష్కించును మ్యూతము అతి కష్టముగను వివర్ణముగను లేదా రక్త మృిశితముగను వెడలు చుండును స్వేదము క్షీణించిన రోమములు స్తంభించిపోవును రోమములు ఊడిపోవును చర్మముపై పగుళ్ళు ఏర్పడును చర్మము నంజ్ఞారహితమగును చర్మము గరకుబారి కరినమగును చెమట వెడల కుండ యుండును న్యేత నాసాది మలములు క్షీణించిన వాటియొక్క. మలాయనముల యందు రోగములను బుట్టించును శూలను శుష్క త్వమును శూన్యత్వమును తేలికదనములను కలిగించి శరీరమును పీడించుచుండును వళీలోఖు _ దూషకాది మలములు స్వస్టానములగు మలాధారముల'ు శోషింపజేసి శ్నీణించినవగుచు పీడించును మలాయనములను శోషింపజేయుచు కూన్యములుగా జేయుచు తేలికగను జేయుచు పీడించునని తెలియనగును ం థావార్జము శరీరములో దోషధాతు మఎములయొక్క_ ఊక్ప త్రియును వ్యయ మును నిరంతరము జరుగుచుండును ఉత్పత్తి ననునరించి వ్యయము సంభథవించునేని దోష ములు "ధాతువ్సీలు మలములు సమావన్ధలో నుండును ఉత్పత్తి పెరిగి వ్యయము యథా [వకారము ఉండునేని దోషాదులయొక్క. వృద్ధియగును _ వృద్ధియెన దోషధాతు మలములు పైన వివరించిన ప్రకారము శరీరమును వాధించుచుండును ఉత్పత్తి సమస్థితిలో నుండి వ్యయము పెరుగునేని శరీరములో నిలువగాయున్న దోషాదులయొక్క_ క్షయముగూడా. సంభ వించి ఆరోగ్యము చెడి శరీరమునకు వోని కలుగును ఇట్టు క్షీణించిన దోషధాతు మలములు పెన పేర్కొనబడిన లక్షణములకు రోగములను కలుగజేసి శరీరమును పీడించుచుండును కావున దోవధాతు మలములయొక్క_ ఉత్పత్తి వ్యయములు సమఫ్ధితిలో నున్నపుడే ఆరోగ్య నునబడుచున్నది వృాదయము రసధాతువునకు స్థానమగుటచే, రసధాతువు వృద్ధిజెందినను

211 శ్మీణించినను (ప్యపథమముగా హృదయము (పభావితమగును హృదయముయొక్క గతిలో నాడియొక్క (సిరా ధమనులయొ క్క) గతిలోను వృద్ధిక్షీణము లేర్పడును ఒకప్పుడు హృదయగతి విషమముగా వరిణమించి హార్దిక వ్యాధులు నంభవించును ఆనమ్షరనము పిత్త మును వృద్ధిేచేయను పిత్తవృద్ధిచే రక్తవృద్ధి ఏర్పడును కావున రక్త క్షీణతలో ఆన్టు పదార్థముల యందభిరుచి పెరుగును క్మకధాతువు క్షీణించిన నవుంసకత్వము సంభవించును అనగా సంథోగళ కి నశించును సంభోగించవలయునను కోరికకూడా కలుగనేరదు. వార్థక్య ములో జషకధాతువు క్షీణించుటచే ఇట్టి కోరిక సన్నగిల్లుచుండును చ క్రాశయములో శక వహ (సోతస్సులలో అండకోళశములయందు బాధ కలుగుచుండును పురీషము క్షీణించుటచే వాయువు (పకోపించి ఉదరమునందుండు (పేగులలో నంచరించుచు వివిధములగు ధ్వనులను కల్లించును మూ(తక్షీణము వలన మూ[త్రాశయను మూ[తవహములగు రెండు (సోతన్సులు గవేనికములు వృక్క్మ-ములు పీడింవబడును వాటిలో భయంకరమగు వేదన కలుగుచుండును స్వేదము. క్షీణించటవలన చర్మము పగులును _స్పర్శజ్షానము కూన్యమగును స్వేదము బయటకు వెలువడదు ఇవియన్నియు కుష్టువ్యాధియొక్కి- పూర్వరూపములని భావింపనగును న్మేతములలో న్మేతమలము నాసికలో నాసామలము కర్ణములో కర్ణమలము నోటిలో పాచి మరియును జననేం[దియ మలముల ఇవి క్షీణించి వాటి స్థానములు శూన్యములుగను శుష్క- ములుగను తేలికగను గోచరించుచుండును మూలము. బివరీత గుణక్షయ వృద్ధిఖ్యాంచ వృద్ధిశయా శువలకతేత్‌ / మలొనాతుతి

నంయోాగో ళ్ళ) ర్లౌఖ్యాంచ తద్బ్భా)ద్ధీకయోొ / వ్బడ్డోన్తు మలానాం జయః వీశయతి నుతరామ నౌబిత్యాత్‌ (వతివదార్థము. విపరీత గుణక్షయ వృద్ధిభ్బాంచ == విరుద్ధములగు గుణముల యొక్క- శీణవృద్ధులచే క్షయవృద్ధా = దోషాదులయొక్క- క్షయ వృద్ధులను ఉపలతయేత్‌ ౯ గు శ్రెరగవలయును మలానామ్‌ = మలములయొక్క- అతినంయోగోత్సర్లాభ్యాంచ = ఆతి సంచయ విసర్జనములచే. తద్వృద్ధిక్షయౌ = పురీషాది మలములయొక్క_ వృద్ధి శ్షీణములను ఉపలమషయేత్‌ = గుర్తించవలయును వలానామ్‌ = పురీషాది మలములయొక్క_ వృద్ధేస్తు=వృద్ధి కంటె క్షయః=ాశ్కీణము సుతరామ్‌ = మిక్కిలి అనొచిత్యాత్‌ = స్వాభావికము గాకపోవుట వలన పీడయతి=ళరిరమును వాధించుకు తొత్బర్యాము వాళాది దోషములయొక్క. గుణములకు విపరీతమగు గుణములు కీణించెనేని వాలౌది దోషములు వృద్ధిజెందినవిగా తెలియనగును దోషములయొక్క- గుణ ములకు విపరీతములగు గుణములు వృద్ధిజెందిన వాతాది దోషములు క్షీణించినవని తెలునుకో వలయును మలములు అతిసంచయమగునేని వృద్ధిబౌందినవని శరీరమునుండి అధికముగా బహిర్గత మగుచుండునేని శ్షీణించినవని తెలుసుకోనగును మలములయొక్క- సంచయము శరీరమునకు స్వాభావికము ఆరోగ్యప్రద మగుటచే మలములయొక్క క్షయము శరీరమునకు హానికరమగును క్రావున మలములయొక్క- సంచయముకంటె మలములయొక_ క్షయము శరీరమును విశేషముగా పీడించును

అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము బలలోఖ దోషాదమలయొక్క_ వృద్ధిక్షయ లక్షణములు ఇంకను వివరించు చున్నాడు దోషములయొక్క_. విపరీత గుణములు శరీరములో తీణించుచున్న దోషములు శరీరములో వృద్ధి నొాందుచున్నవని తెలియనగును వోషములయొక్క_ విపరీత గుణము శరీ “ఈమున ఎప్పుడు వృద్ధినాందునో ఆపుడు దోషములు క్షీణించుమన్నవని తెలియనగును ఉదా హరఠణమునకు వాతముయొక్క- రూక శీత లఘ్వాది గుణములకు విపరీతములగు న్నిగ్గోక్ష గుర్వాది గుణములు శరీరమున క్షీణించునేని వాతము కృష్టినొందినదని గుర్తించవలయును -అట్టి స్నిగ్గోష్ణ గుర్వాది గుణములు శరీరమున వృద్దినొందిన వాతము క్షీణించినదిగా తెలియ ననును ఇదే విధముగా ఇతర దోషములయొక్క_ ధాతువులయొక్క మలములయొక్క వృద్ధిక్షీణములను స్వబుద్ధిచే కల్పించి ఊహించవలయును మలములయొక శ్రా అతిసంచయము -వృద్ధిగను “అత్యుత్సర్గము క్ష్షయముగను గుర్తించవలయును పురీషాదులయొక్క సంగ మనగా శరీరమునుండి బయటకు వెడలకుండుటయని ఉత్సర్గమనగా బయటికి (వవదర్తించుట యని అర్ధము మలములయొక్క_ క్షయము వృద్ధికన్న అధిక పీడాకరము మలముల యొక్క- వృద్ధి-స్వాభావిక మగుటచేతను మవఐములయొక్క క్షయము శరీరమునకు అభ్యాస ములో తేకపోవుటచే విశేష బాధాకరమని తాత్పర్యము ఖానార్థిము మలాయత్తం బలం పుంసామ్‌, మలోచితత్వా దేహన్య తయో వృద్ధేస్తు పీడనమ్‌ యని చెప్పబడినది మలములను హేయములుగా తలచి వాటీయొక్క- క్షయమును ఉపేక్షింపగూడదు. దొష ధాతువులు శరీరమునకు ఎంత ఆవసరమో మలముల “ఉమొక్క--సమస్టితి శరీరముయొక్క_. ఆరోగ్యమునకు అంతే అవసరమగునని భావించవలయును అనౌచిత్యాదను పారముకన్న మలౌచిత్యాదను పారమును సంగతముగా తోచుకు రాజ యక్న్మా మొదలగు కొన్ని చ్యాధుఎలో మల సంరక్షణకు విశేష (ప్రాధాన్యత కలదు మూలము త(తాన్థ్హ్యిన్థితో వాయరనృక్‌. న్నేదయోఃి వేత్తం లేషేవుతు శవా / తనా దోతో వ్భ్భ ద్ద్‌షయ ఫౌభబోత్సా వేషం నోత్సోవమన్థి నాయె్టా / నర్ల్రైావో వొ వ్బద్ధిః ఉవొయోజతి నంతోర్భణ నిమి త్తత్మా బ్లైవ్టుడానుగతా ల్‌ద్దా వర్భా యాచ్చతయో వాయునా. తనెజ్ఞల్టంతున ఉృృంవాణాథ్యాం వ్బద్ధిశయ వొశ్‌ ఎిక్రారాన్‌ శవచారరోేత్‌ / వవనోతు ఎృంవాణ లంధునాఖ్యా్‌ నర్చూ(తచ (దవ్యా తజళర్భు వినర్భాయ తల్టుఖ్రావోనా బితుద్డేనో 4 (వ్రతివదార్థము తృత=దోషధాతు మలములలో వాయుః =వాతము అస్థి = ఆస్థిధాతువుయందు స్థితః =అ్మశయించి యుండును పిత్తమ్‌ జాపి త్తము అస్ఫక్‌ స్వేదయో;= రక్త ధాకువునందు 'స్వేదమనబడు మలమునందు స్థితః = ఆశయము చేసియండును శేషేషుత=మిగిలిన ధాతువులయందు. శ్లేప్మావాకఫము స్థితణాఆ_శయము చేసియుండును తస్మాత్‌ అట్టి కారణమువలన ఏషామ్‌ = దోష ధాతువులకు వకవృద్ధికయ సాధనత్వమ్‌ = 4కే విధమగు వృద్ధిక్షయములకు కారణము అస్థివాయ్వోః = అస్థిధాతువునకు వాతమునకు నత్వేవమ్‌ = ఇట్టిపద్ధతి యుండదు హివాఎట్టి కారణమువలన సర్వేవవాసమ స్తమగు, వృద్ధిః=

వృద్ధి [పాయఃజచాతరచుగం. అతిసంతర్పణ నిమి త్రత్వాత్‌ = ఆతీసంతర్పణ జన్యముడుట వలన శ్రేష్మణానుగతా =శ్రేష్మ ననునరించును, క్షయః=క్షీణత్వము తద్వివర్యయాచ్చ = అపతర్పణ- జవృ్యమగుటవలన వాయునా =వాతముచే అనుగతః=అనుసరింపఐడును తస్మాత్‌ = అట్టి కారణము వలన లంఘన బృంహణాభ్యామ్‌ = లంఘన బృంహణ చికిత్సలచేం క్షయనవృద్ధి జాన్‌ = క్షయవృద్ధులవలన కలుగు వికారాన్‌ = వ్యాధులను ఉపచారయేత్‌ =చికిత్స చేయ నగును పవనేతు=వాత విషయమున బృంహణ లంఘనాభ్యామ్‌ =బృ్బృంహణ లంఘన చికిత్స లచే. ఉపచారయేత్‌ = చికిత్స చేయనగును సర్వతచ = అన్నింటియొక్క_ క్ష్షయవృద్ధుల యందు అవిరుద్ధేన= విరుద్ధములు గానట్టి [దవ్య ఎణ కర్మడా(దవ్య గుణకర్మల యొక్క- విపర్మయకా విపరీతమైనట్టి తుల్య = సమానమగునట్టి భావేనాపదార్థముతో ఉపాచరేత్‌ = చికిత్స చేయనగును

తాత్భృర్యూము ఆ[శయములగు ధాతు మలములకును ఆశయిలగు దోషము లకు పరస్పళము అశ యాశయిథావ సంబంధముకలదు వాయువు ఆస్థిని పిత్తము స్వేద రక్తములను ఆశ్రయించి యుండును కఫము రన మాంస మేద మజ్జ శుక పురిష మూ_తములను ఆశయించియుండును ఒకే విధమగు కారణముచే ఆశయములగు ధాతువుల యొక్కయు మలముల యొక్కయు ఆశ్రితములగు దోషముల యొక్కయును వృద్ధి క్షీణ ములు సంభవించు చుండును అనగా స్వేదములేక రక్తముకు త్షీణింపజేయ. ఆహార విహార జౌషధాది కారణములచే స్వేదము లేక రక్తము శ్షీణించినటులే పిత్తముగ్తూడా వ్షీణించును స్వేద రక్తములను వృద్ధినొందించు. కారణములచే స్వేద రక్తములు వృద్ధినొాందుటయేగాక తదా[శ్రితమగు పిత్తముగూడా వృద్ధినొందును పి త్తమునువృద్ధినొందించు ఆహార విహారాదులచే పిత్తమ.తోబాటు స్వేదర క్రములుళూడా వృద్ధినొాందును పిత్తమును క్షీణింపజేయు కారణము _లచే పిత్తము శ్షీజించుటయేగాక స్వేదర క్తములుకూడా క్షీణించును. ఆశయము క్షీణించిన ఆ్యశయి క్షీణించును అృళ రము వృద్ధినాందిన అృశయి వృద్ధినొందును ఇదేవిధముగా అ్యశియి వృద్ధిజెందిన ఆశయము వృద్ధిజెందును ఆశయి క్షీణించిన అట్టి కారణములచేతనే త్మశయము కూడ క్షీణింయను ఆ శయము ఎట్టి కారణములచేత క్షీణించునో లేక వృద్ధిపొందునో అట్టి కారణములచేత ఆ్యళయికూడ క్షయమునో లేక వృద్ధినో పొందు చుండును. ఒక విధమగు కారణముచే ఆశ్రయ్యాళయిలు వృద్ధి లేక క్షీణమును పొందుచుండునని తాత్పర్యము రసము మాంసము మొదలగు వానికిని కఫమునకునుు ఇదేవిధముగా వృద్ధి క్షీణములు సంభవించు చుండునని ఊపాంపనగును అస్థి ధాతువునకును వాతమునకును ఆ_శయా[ళయి భావమున్నను ఆ(శయవ్యద్ధి ఆ్యళయివృద్ధికి ఆశయ శీణము ఆశయి క్షీణమునకు వృద్ధిమొదలశు విధానము సమన్వయము కానేరాదు అన్టిని వృద్ధిపొందించు కారణములచే వాతము క్షీణించును ఆస్థిని జీజింపదేయు కార ణముంచే వాతము వృద్ధినొాందును వార క్షయ కారణ ములచే అస్థి వృద్ధి నొందును వాత వృద్ధి కారణములచే అస్థి క్షీణించును కొవుళ నత్వేవ మస్థి వాయ్వోః యని (పత్యేకముగా పేర్కొనబడినది ధామవులయొక్క- వృద్ధి సంతర్పు [కియకై యాధారపడి యుండుకు అట్టి సంతర్పణ[క్రియ కఖమునకు అనువూలముగను వాతమునకు విరుద్దముగిను ఉండును అనగా సంతర్పణ [కియచే కఫము వృద్ధినాందుటయేగాక సంపూర్మ ధాతువులయొక్క

అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యోథ్యోనము వృద్ధియును సంభవీంచును అపతర్పణ చికిత్సద్వారా వాతము వృద్ధినాందును పరిణామముగా ధాతువులన్చి యును క్షీణీంచును దోషధాతు మలములకు ఆశ యా[శయి భావమున్నను ధాతు వులును మలములును వృద్ది నిమిత్తము కఫాను గమములు అగుచుండును (హాన నిమిత్తము వాతముచే అన.గమింపబడుచుండును కావున దోష ధాతు మలాదులయొక్కం వృద్ధిచే సంభ వించు వికారమ.లను లంఘనము ద్వారా దోషధాతు మలాదులయొక్కా క్షయముచే సంభవించు రోగములను బృంహణ చికిత్సద్వారా నివారించనసను కాని వాత జన్యమలగు వికారవులను ఇట్టి పద్ధతిగా చికిత్స చేయుటకు వీలులేదు వాత క్షయమువంన కలిగిన రోగములయందు లంఘన (ఉపవాసము) ద్వారా చికిత్స చేయవలయును లంఘవమయుచే శరీరమున రూక్నాడ్‌ గుణములు సెరిగి వాత కయముశు నివారించును అపతగృణ చికిత్సద్వారా వాత క్షీణతను నివారించిన తద్వికారము.లుకూడ ళమించును వాత వృద్ధి జన్య వ్యాధుఎయందు బృంహణ చికిక్స జేయనగును బృంహణ చికిత్సవే శరీరమున స్నిగ్ధ సరు మందాది గుణములు వృద్ధిచెం దును స్నిగ్భాద్‌ గుణములు వాతగుణ విపరీత గుణములగుటచే వాత వృద్ధియుకు తజ్జన్య వికారములు శమించును వాత వృద్ధియిందు బృంహణ చికినృయును వాత క్షయమునందు అంఘన చికిత్స [పళ స్తములగును ఇవరములగు దోషధాతు మలముల యొక్క వృద్ధియందు లంఘన _ చికిత్సయును వాటియొక్క త్షయమునందు బృంహణ చకిత్సయును (పళ నమై యుండును వాతమునకు ఇతరములగు దోషధాతు మలములకును పరస్పరము విరుదమగు చికిత్సా విధానము కలదని తెలియనగును. దోష ధాతు మలములకు విరుద్ధముగానట్టి "దవ్వ గుణ కర్మలను ఉపయోగించుచు దోషాదులయొక్క_ వృద్ధికి తద్విపరీతములగు (దవ్యగుణ కర్మలను దోషామలయొక్క క్షయమునందు దోషధాత్వాదులకు అనుకూల బులప (తుల్యము లగు లేక నమానములగు) (దవ్యగుణ కర్మలద్వారా చికిత్స జేయుచు వాటిని సమసితికి తేవలయుకు స త్‌ిరోలు దోషాదులకుగల ఆళ్ళ య్యాళయి భావముచే బండొంటికిగల వృద్ధి క్షయ కారణమ.ను విశదపరుచబడుచున్నది వాతయి ఆస్థి? పిత్తము స్వేదర కములను కథమ. అస్థి స్వేద రక్తములను విడిచి మిగిలిన ధాతు మలములకు ఆ్మశయించి యుండుకు సమస్థితిలో నుండు దోషములకు మ్యాతమె రసాది ధాతువులు ఆశయ బులని చెప్పనగుకు ఎట్టి కారణము ఆ్యశయవృద్ధి క్షయమునకు కారణమశునో అట్టి కాంణము ఆ్యకయివృద్ధి క్షయమునకు కారణమగుచున్నది ఎట్టి కా ణము ఆ్యశయివృద్ధి ్షకయములకు కారణమగు చున్నదో అట్టి కారణమే ఆ్మశయసనృ్ఫద్ధి కయమునకు కారణమగు చున్నది ఉదాహరణముగా ఉష్ణమగు సురా మొదలగువది పి త్తవృద్ధికి కారణ రుసుచున్నది అట్టి ఉష్ణ సురాదికమే స్వేద రి క్తవృద్ధికిని కారణమగుచుండును._ శీత స్థిరాధికము పిత్త క్షయమునకు కారణ మగుచుక్క్యది. అట్టి శీత స్థిరాది గుజయుక్తమగు దవ్యము స్వేద రక్ష క్షీణతకును కారణమగుచున్న ది ఇదే విధముగా శ్రేష్కమునకును తదా (శత ధారు మలములకును ఊపహించనగును ఇట్టి విధానము వాయువునకు అనువ ర్తించదఏ తంతకారుడ్సు స్వయముగా నివారించు చున్నాడు _ నత్వేవ వస్థిదా య్వూరితి శరీరమునందుండు పదార్ధములయొక్క_ వృద్ధి సహజముగా తరచుగా కఫముచే అ ఏంరించి చేయబడుచుండును కఫార్ర కూంమగు

లిక్‌ అతీ సంతర్పణ చికిత్సచే శరీరమునందుండు సంపూర్ణ పదార్థములు వృద్ధినాందును _ కావున ధాతువులయొక్క_ వృద్ధికిని శ్లేష్మము యొక్క వృద్ధికిని సంతర, ౧ఇఐమును చికిత్స సమాన కార ణమగుటచే ధాతువులు వృద్ధి నిమిత్తము కఫముననుసరించునని చెవ్పబడినది శారీరక ధాత్వా దులయొక_ క్షయము అపతర్చణ చికిత్సకై యాధారపడి యుండుటచే అపతర్పణ చికిత్స వాతమునకు అనుకూలమైన దగుటవలన రసాది ధాతువులు శ్షీణముకు గురించి వాతమును అనుసరించుచువ్నవి వాత చయకునకును రిసాదిధాతువులయొక్క_ కయమునకును అవతర్పణ చికిత్స సమానమగు కారణమగు చున్నది కావున దోషాదివృద్ధి జన్య రోగము లను లంఘన చికిత్సచేతను దోషాదులయొక్క క్షయమువలన సంభవించిన రోగములను బృంహణ చికిత్సచే ఉపచారము చేయవలయును ధఛాతువులయొక్క- వృద్ధిని కలుగజేయటకు శ్రేష్క్మయును ధాతువులను క్షీణింపజేయుటకు వాతమును కారణమగుచున్నవి కాని వాతము యొక్క విషయమున విపరీక విధానముకలదు వాతముయొక్క- వృద్ధిని బృంహణ చికిత్సచే తగ్గించవలయును వాత తయమునందు లంఘనా ద్యపతర్పణ చికిత్సచేసి వృద్ధినొందించ వలయును ఎల్లప్పుడును దోషాదులయొక్క- కయమునందు విరుద్ధములుకానట్టి సమానమగు [ద్రవ్య గుణ కర్మలచేతను దోషాదులయొక్క- వృద్ధియందును_విరుద్ధములుగా నట్టి దోష వ్యతిరేక _దవ్య గుణకర్మలచేతను ఉపచారముచేయనగును దోషధాతు మలములయొక్క అన్నింటి వృద్ధిని దోషాదులకు విపరీతములగు [దవ్యములచే గుణములచే కర్మలచే అట్టి గుణ కర్మలుగల [దవ్యముచే ఉపచారము చేయనగును _దవ విపర్యయ భావమనగా బాహ్య (ద్రవ్యమునందుండు గుణములను అ'పేక్మింపక శ్రేవలము శారీరిక (ద్రవ్యమునకు (ధాత్వాదులకు) వేవరీతములగు. బాహ్య దవ్యముల ద్వారా వికిత్సజేయటయని అర్థమగును మాంసవృది యందు గొహ్య (ద్రవ్యము గవేథు కాన్నము ను ఉపయోగించి నూంన వృద్ధిని న్‌వా రించవలయును, గుణవిపరీతమనగా దోషధాత్వాదులయొక్యా గుణములకు విపరీతములగు గుణములుగల _దవ్యములద్వారా ఉపచారముజేయిఎ యని ఆర్థము మాంనముయొక్క- గుణ ములకు విపరీతమగు శణములుగల తేనెతో కథమునకు విరుద్ధములగు గుణముగల శీథు (సారాయి) ఆరనాల (పులికడుగు) తో వికిత్సచేయనగును కర్మ విపరీతమనగా వొహ్య శరీరమున కంటె (దవ్యమున కంటె విపరీతమగు వలితములనిచ్చు [కియంఎ ద్వారా ఉపచారము జేయుట యని అర్ధము మాంసవృద్ధిని చింతాశోకముచే వాతవృద్ధిని అతిన్మిదచే చికిత్సచేయ నగును ఇదేవిధముగా ఇతరనులగు దోషధాత్వాదులను ఊపించవలయును తు్యభావన మనగా శరీరమునందుండ. పదార్ధములకును బాహశిమువందుండు (ద్రవ్యములతో సాదృశ్యమని అర్ధము మాంసమునకు మాంసము రక్తమునకు రక్తము సమాన [ద్రవ్యములనబడును [దఎ్యము, జాతితో సమానను గాకున్నను సమానము గుణములు కలిగియుండు నేని గుణ సాదృశ్య [ద్రవ్యమనబడును కకమునకు పాలు నెయ్యి గుణసాదృన్య [ద్రవ్యములనబడును శారీరక (ద్రవ్యములతో సమానమగు ఫలములనిచ్చు [క్రియ కర్మసాదృశ్యమనబడును వాతము నకు పరుగెత్తుట క దుఎ దుబికుట మొదలగునవి కర్మసామాన్యములనబడుకు శ్రేష్యము ఉత్సాహమ _ సంతోపము ని ద కర్మసామాన్యములనబడును ఇట్టివిపర్యయ (దవ్యగుణ కర్యాలు గల [(దవ్యములేగాని తుల్య _దవ్యగుణ కర్మలు గల [దవ్యయిలేగాని దోషధాతు మఎ ములకు విరుద్ధముగా కండగూడదు.. విపరీతభావముగల విపరథ్యయ ద్రవ్యములను (గ్రహించి

216- అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానీము దోషములయొక్కు వృద్ధిని శమింపజేయవలయును అట్టుజేయుటచే శరీరమున విజాతీయ- (దవ్యము యొక్క వృద్ధి సంభవించదు విరుద్ధము కూడా కానేరదు దోషములయొక్క క్షయమునందు తుల్య భావములుగల [ద్రవ్యములను గహించి ఉపచారముచేసిన శరీరమందలి ఇతరములగు వృద్ధ దోషాదులకును సమదోషాదులకుకు హానిని కలిగించనేరవు థావార్థము దోషధాతువుయొక్క అశయ్మాకయి భావజ్ఞానముచే చికిత్సృయందు విశేష సౌకర్యము లభించును ఆ_శయవృద్ధీి యందు ఆశయినికూడా దృష్టియందుచుకొని చికితృ్సచేయవలసి యుండును ఆశమియొక్క వృద్ధియందు అశయమును కూడా గమనించి చికిత్సృచేయవలసి యుండును ఇదే విధముగా ఆయా కయిల యొక్క తకషయమునందు ఒండొంటిని గమనింపవలసి యు=డును సుతర్చుణ చికిక్స దోషధాతుమంములకు వ్యద్ధి పరుచుటకును అపతర్పణ చికిత్స వాటిని క్షీణింపజేయుట కొరకును లోడ్పడుచున్నవి వాతమును వృద్ధి పరుచుటకు అపతర్పణ చికిత్స వాతమును క్షీణింపజేయటకు సంతర్పణ చికిత్స అవసరమ*సము ఇది వాతబినకు గల (పత్యేకత సఎతర్పణ కరముల" స్నిగ్గాది ఛి గుణములు వాతమువకు_ విరుద్రగుణములగుటచేతను వాతముయొక్క_ అభివృద్ధికి దోహదకారి గుణములు గాకపోవుటచేతము వాతముళమింపజేయును విపరీతములగు [ద్రవ్య ఏణ కర్మలచే వృద్ధిని పొందిశ దోషాదుఐపుు శమింపజేసినఘ అట్టి చికిత్స సమస్థితిలో చుండు ఇతరదోషయిల యొక్క- వృద్ధి క్షీణములకు కారణము కాకూడది. ఇదేవిధముగా తుల్య (ద్రవ్య ఏణకర్య్కల యుక్కు ఉపయోగము సమస్థితిలో ముండు ఇతర దోషధాత్వాదులయందు విపరీత [ప్రభావ మును క లిగించకూడదని తాత్పర్యము మూలము దొతవఃఖలు బొరీరాఃం నమయాన (శ్రా: నమానతయణ భఖూయినెై వ్యా ౬వోరో అ వివోర్లై లభ్యూన్దుమానై ర్కిద్ధి మాల్మ్మవన్ని/ వానండు వివరీశ్జై ర్హొవరీత 4 ఐతూయిై ర్శ్యా/ తధాపిదో పౌాదాతవండాు ఉరననో గుడులిరె క్యా యా దా బా రూ కాంత యోన బీయంతో/ అభవ న్తులభుభిః/ తద్బావరీలై బు కృథత్నృ్యా తార బిరవ బీయిన్హో/ తవ్యాదన్యో వ్యో (దొవ్చాద్యో వీ కుతరాం లతో మావ్యా య్య తోళక్షేశ మూంనం మాంనసెన వేదోవేదొనా అన్ధి తడణాస్త్మా మవా జం (న చు మడ్డా (60 ఖ్యశోశాతు గ ర్భేణగల్భః య్యతోత్తావం లక్షడోనో నొమాన్నోనా నామాశన్యా వతామావోర బినోరాశామ నౌన్జ్మిభ్యూం న్యాత్‌ నళ్ళిపాతానాం చాట్బా వవారణ మళత్యూం బిడద్దత్సాల్‌ భృుణి తత్పాదడచే లన నాజ్ఞుద్వా తారణాంతరాత్‌ / త/ళనిమానో ఎజమాయిత్తా నామన్యో (నత్ష్ళృలతీనామావాోల ఎివోరాణాము భ్యూఎవోరళి (శోయాన్‌ తద్యావా న(ితయ శరోనర్భి వోడువ తూగోమతుభులో న్న్మీగ్గ జీఠా రామవరేషపొంచ్య దొ వ్యాణావ్‌ కోర్యాని యద్యూ న్యూభాతోఃం నమానో (కీయలయా వ్యద్ధితరొం తల్బా తను వృద్ధి ముభిలవతా తల్‌ దా సేవ్యూతు/ లొద్టాన చా అుల్టా(యతయాగభోఫతోరిం జోలా రేనతి అవ ల భి

24” ఆవీచ బికేవతో లత్తవృద్ద్ధి శాన్‌ రోళ్ళు నిలర్లాడా (వసాదొనో కాయవిలే చన * మాంన వృద్ధివాన్‌ నంజోధనో కో(్త్రకారా పై తర్యలిః వేదోవాన్‌ నస్టాలు కార్భ్యూ టియాగ(శొమవేణ రన శతయవనాలబ్‌ మాంనరో మద్యూజీర్లైల అన్ది కయశాన్‌ వన్నిభిన్నితాన పొక్డైళ్ళ జ్షీరనర్చిటిః కతృల్‌ వృద్ధివాన్‌ అతిసారనొధనోన కళ్ళత్‌ శతయవాణ్‌ యవమావ వల్యామోజిమేవ మద్యాదటిః మూగతవ్భద్ది కయడాన్‌ మేవాక్ళ(చభి బితిత్సయా. స్నదో శతయవానభ్యూంగ న్యాయామ మద్యూ న్దూవ్ద నివాతోళరణు 'స్పేద్దా 064

(వతివదార్థ్‌ ము శారీరాః =శరీరమునకు సంబంధించిన ధాతవఃఖలు=వాతాది డోషములు రసాదిధాతువులు వురీిషాదిమంములు సమానగుణైః =సమానగుణములు కల వా =అధవా సమానగుణభూయిమైః= నమానిగుణములు విశేషముగాగల అభ్యస్యమానై = అభి శసముచేయబడిన ఆహారవివోరైః = ఆహారవిహారములచే వృద్ధిమ్‌ = అభివృద్ధిని "అప్ప వంతి=పొందుమున్నవి (హాసంతు=క్ష్షయమును విపరీతైః = విరుద్ధ సణములు గల వాడా అధవా విపరీత గుణభూయిమైః = విరుద్ధ పణముం యొక ఆధిక్థతిగల అభ్యస్యమానై = అభ్యాసము జేయబడిన ఆహారవిహారై = ఆవోరవిహా౮యులచే ఆప్నువంతి=పొందుచున్నవి తధాహి== అదియుక్త మెకదా దేహే శరీరమునందు యేకవాఎట్టి ధాతవః = ధాతువులు గురవః = గరుగుణముగల ధాతువులో తే=అట్టిధాతువులు గురఖిః == గురుగుణముగల ఆహార విపిరములచే ఐక్యకారితయా = సమానకారణమన భావముద్వారా ఉపచీయన్తే = వృడ్ధిని పొందుచున్నవి లఘువస్తు= లఘు గు+ముగల ధాతువులు లఘుభిః = తేలిక గుణము గల ఆహార విహిరములచె ఉపచీయన్తే వృద్ధిని పొందుచున్నవి పృధక్త్యకారిభి= విరుద్ధముల నెడి భావముగల తద్విపరీతై స్తు = దోషాదులకు విరుద్ధమగు ఆహారవిహారములచే అపచీయ న్లే =త్నీణించుచున్నవి తస్మాత్‌ = ఆందువలన ఆన్యేభ్యః = ఇతరములగునట్టి (ద్రవ్వేభ్యోపి = [దవ్యములకంటె రక్రేన=రక్తములో రక్తమ్‌=రక్తము సుతరామ్‌=మిక్కిలి ఆప్యాయితే = వృద్ధిపొందును మాంసమ్‌ =మాంసధాతువు మాంసేన=మాంసముతో మేదఃడామేదో ధాతువు మేదశా = మెదస్సుచే మజ్ఞా= మజ్ఞాధాతువు మజ్జ్టామజ్జతీ వ్యకమాస్యక ధాతువు శకేణజావ్యకముచే. గర్భ =గిర్భము ఆమగర్భేరాఆమగర్భముచే ((గుడ్డు మొదలగు వానిచే ఆప్వాయతె =వృద్ధిపొందును. (వరిపోషింపబడును) య్యతతుజ=ఎచట ఏవం = ఇట్టి సామా న్యేనాసమోనమగ లక్షణేశన=లక్షణముచే సొమాన్యవతామ్‌ =సామాన్య ధర్మముతో కూడిర ఆహారవిహారాణామ్‌ = ఆహారవిహారముఎయొక్క_ అసాన్నిధ్యంస్యాత్‌ = సమీపములో లేన శ్లైన _ నన్నిహితానామాసమీపముననున్నట్టి ఆహారవిపోరములయొక్క- అభ్యవహరంచ = అభ్యాసమును ఆళక్యంస్యాత్‌ = సాధ్యపడకపోవునేని విరుర్ధత్వాత్‌ =ళశ రీరము నకు సరిపడక పోవుటవలన ఘృణిత్వాత్‌ = అ వహ్యాతవలన అరుచేః =రుచించక సోవుటవలన వా=అధవా ఆధ్యస్మాత్‌ = ఇతరములగి. కారణాంతరముఎ వలన తృత = అచ్చట సమాన గుణభూయిష్టానామ్‌ = నమానగుణములచే అత్యధికముగా కూడియున్నటి అన్య పకృతినీనామ్‌

జు వివాతీయ ఇళర పవదార్థయిలతో కూడియున్న ఆహారవిహారాణామ్‌ = ఆహారవిహావముల

చే!తి అష్షాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము యొక్క- అభ్యవహారః = అభ్యాసము (_శేయాన్‌=(శ్రేష్టమైనది తద్యథా =ఆదిఎట్టనగా శక క్షయే =శు[కముక్నీణించిన కీరనర్పిషోః= పాలునెబమ్యుయొక్కృ ఉపయోగః * ఉపయోగము మధురన్నిగ్ధిశీతానామ్‌ జ=మధురరసము స్నిగ్ధశీతగుణములుగల అపరేషామ్‌ =ఇతరములగు (దవ్యాణాంఛ =_దవ్యముల యొక్యయును అభ్యవహారః = అభ్యాసము శేయాన్‌ =(శేయ స్కరమైనది కవ్యాపి=కర్మయును యత్‌ =ఎట్టిక్రియ యస్యధాతోః = ఎట్టి ధాతువునకు సమాన్యకియతయా= సమానమగు [కియద్వారా వృద్ధికరమ్‌ = వృద్ధినికలిగించునో తస్యతస్య = ఆట్టిధాతువుయొక్క వృద్ధిమ్‌ = వృద్ధిని అభిలషతా=కోరునట్టివాడు తత్త త్‌ = అట్టికియను ఆసేవ్యమ్‌ = అభ్యసించవలయును త ధైవవాఇదేవిధముగా భేదార్జేన =ధాతుకయమును కోరువానిచే అతుల్య[కియతయా = విపరీతమ % (క్రియద్వారా [హసకరంచ= ధాతుకయమును కలిగంచు _[కియను ఆసేవ్యమ్‌ = అభ్యసించవలయును ఇతి=అని అపిచ=మరియును విశేషతః=ావిశేషముగా రక్త వృద్ధిజాన్‌రక్తవృద్ధి జన్యముల స వికారములను రక్తనిబర్హణ (వసాదన కాయవిరేచనై ॥=రక్త మోక్షణము. రక్త పద్ధి కాయవిరేచనములచే మాంసవృద్ధిజాన్‌ = మాంసవృద్ధిజన్యములగు వికారములను సంళశోధన శస్త్ర ఇారాగ్ని కర్మభిః = కంకోధన శస్త్రకర్మవారకర్మ అగ్నికర్కలచే మేదోజాన్‌ = మేదోధాత్తువు వృద్ధి జన్యమగు వికారములను స్టాల్యకార్శ్య్య (కియ్యాక మేణ =స్టూలత్వమును కృళింపజేయునట్టి (కి మావిధానముచే. రనక్షయ జాన్‌ = రనక్షయజన్య వికారములమ్కు మాంసరసమద్యక్షీ రై; = మాంసరసముచే మద్యముచే పాలచే, అస్థిషయజాన్‌ = అస్థి క్షయజన్యములగు వికారముఎను తికోప హి_త్రిః=తిక్తరస(ప్రధాన ములగు _దవ్యములచే సిద్ధముచేయబడిన వస్తిభి = వస్తి కియలచె త్మీరసర్పిభిళ్చ ఇక్షీరఘృత ములచే శకృద్వృస్సి జాన్‌ = పురీషవృద్ధిజన్యవికారములను అతిసారసాధనేన =విరేచన్యకియచే శకృత్‌కయజాన్‌ =శకృత్‌ క్షీణముంవలన కలుగు వికారములను యవమూష కుల్యాషాజ మేష మధ్యాధిభిః= యవలు మినుములు ఆలచందలు లేక కలువలు మెక గొత్జెల యొక్క శరీరమందుడు మధ్యభాగమందలి మాంసాదులచే మూ త్రవృద్ధికయజాన్‌ = మ్యూత్రకు యొక్క వృద్ధివలను క్షీణతవలన _ ఉత్పన్నములగు _ వికారములవు మేవాకృచ్చ చికిత్సృయా= సమేహ (మూత విరేచనము) మ్యూతళ్ళ చృ రోగము యొక్క చికిత్సిజే స్వేద క్షయజాన్‌ = స్వేదక్షయిజన్యములగు వికారములను అభ్యంగ = అభృంగస్నా నము వ్యాయామ = వ్యాయామము (దేహపర్శిశమ) మద్య = మద్యము, స్వప్న =పరుండుట నిర్వాతశరణవా గాలిలేనట్టి దేశములో నివసింమట _ స్వేదైః= స్వేద కర్మలయందు. చెప్పబడిన. విధాన ములచే ఆసేవ్యమితి = అభ్యసించవలయును

తాత్సర్యోయు. శరీరమునందుండు వాతపిత్తకథములు రసరక్త మాంసమెధోస్థి మజ్జా వృకములు పురీషమూ త 'స్వేదములు సమానముఎగు లేక సమాన గుణభూయిష్టము లగు ఆహార విహారముల యొక్క అభ్యాసముచే వృద్ధిని పొందుచు.డును వివరీతములగు విపరీత గుణభూమిష్టయుంగు ఆహార విబోరాదులను అభ్యసించుటచే దోషాదులు క్షయముకు బొందుదుండును. గురుగుణను కల దోషాదులు సరు గుణముతో ఫామ్యుత గల [దవ్యముల యొక్క ఉపయోగముచే వృద్ధిపొంచును లఘు గుణముగల దోషాదులు లఘు భఖనుతో. సామ్యత గల ద్రవ్యములయొక్క అభ్భాసముచే వృద్ధినొందును ఇట్టిదోషాదులు

ర్జీర్రి విరుద్ధమగు విపరీతగుణములుకల [దవ్యమ ల యొక్క- అభ్యాసముచే త్నీణించుచుండును కాబట్టి ఇతరములగు (దవ్యములకంటెను నమానమగు (_దవ్యము అత్యంత శ్నీఘముగా ధాతు వులను వృద్ధిజెందించును ఏలయనగా రక్తముచే రక్తము మాంసముచే మాంసము, మేదస్సుచే మేదస్సు తరుణాస్థి3చే అస్థిధాతువు మజ్జదే మజ్డాధాతువు, శు[కముచే శుక ధాతువు ఆమగర్భ (అండములు మొదలగు) ముజే గర్భము. శీఘ్రముగా వృద్ధిచెందును ధాతువృద్ధికరములగు సమాన (ద్రవ్యములు అలభ్యమగునేని లభ్యములై నను వాటిని అభ్య సించుట సాధ్యపడకపోవునేని శరీర్యపకృతికి విరుద్ధములగునేని అట్టి [ద్రవ్యముల యందు ఏవ గింపు కలుగనేని అరుచికరములగునేని అథవా ఇతరములగు కారణములచే అభ్యనించుటకు వీలుకలుగక పోవునేని అట్టి వరిస్థితియందు ధాతువులను వ బడ్జినొందించుబకొరకు సమాన గుణ భూయిష్ట దవ్యములయొక్కు అభ్యాసముచేయనగును ఏలయన కృకము క్షీణించిన క్షీర ఘృతముల యొక్క మధురస్నిగ్ధ శీతగుణములు గల ఇతర (దవ్యములయొక్క అభ్యాసమచే శ్ముకధాతువు వృద్ధిచెందుకు దొషముఎ సమానమగు [క్రియద్వారా వృద్ధిని పొందును విరుద్ధ మగు (కియలచే (హాసమును పొందుచుండును ఎట్టిధాతువును వృద్ధినొందించ వలనసీయుండునో అట్టి ధాతువునకు అశుకూలమగు సమాన (కియద్వారా వృగ్ధానొ-దివదుటకును వితరీత[కియల ద్వారా క్షీణి-పజేయటకు (సయత్నించుచుండవలయుకు రక్తవృద్ధిచే సంభవించు రోగములను రక్త మోక్షణము రక్తశుద్ధి విరేచన [కియలచే నివారించనగును మాంసవృద్ధిచే సంభవించు వ్యాధులను సంశోధశ (కియవే శల్యకర్మచే ఇరకర్మలచే. దాహాది అగ్నికర్మచే నివా౨ంచ నగును మేదోవృద్ధివలన నంభవించు వ్యాధులను స్థాల్యహరముగను కృళత్వమునుకలిగించు నట్టి [క్రియలచే నివారించవలయును రస క్షయజన్యములగు వికారములను మాంస రసము మద్యము పాలకు ఉపమయోగిందచి నివారించవలయును అస్థి క్ష్షయజ రోగములను కల్చన స్థానములో చెప్పబడిన తిక్క (ద్రవ్య కషాయాచుల యె క్క వస్తువులచే చికిత్స చేయనగును అథవాపాలు. నెయ్యిని ఉపయోగించి నివారంచనసును అస్థి క్షయజ రోగములయొక్క- చికిత్సలో త్షీరవస్థి (పధానమైనది పురీషవృద్ధిచే నంభవించు వికారమలను విరేచన కియ ర్వారా శమింపజేయవలయును. పురీష క్షయముచే. గలుగు రోగములయందు యవలను మినుములను అలచందలను మేకయొక్కయు. గొట్జెయికయు ళరీ5 మధ్యభాగ మాంన మును ఉపయోగించి చికిత్స చేయనశుకు మూత క్షయజ వికారములకు మూతకృచ్చ చికిత్సవలె చికిత్స చేయవలయును మ్యూత్రవృద్ధిజన్య వికారములను (పమేహ చికిత్సవలెకు మ్యూత విరేచన విధానముగము శమింపజేయవలయును,. స్వేద క్షయ వికారములను అభ్యంగనము వ్యాయామము మద్య పానము శయనము వాయువు లేశట్టి (ప్రదేశములో నివసించుటము స్వేదకరమగు ఇతర చికిత్సలచే నివారించనగును కలిలో ఖు దోషాదులయొక్క వృద్ధిక్షీణ లక్షణములు చికిత్సా విధానములు చెప్ప బడినవి. పస్తుతము వృద్ధిక్షీణ కారణములను. విశదపర పచున్నాడు _ ధాతవ ఇత్యాదినా ధాతుళబ్దమ చే డేహుధారణ సామ్యతవలన దోషాదులన్నింటిని (గ్రహించనగును _ శరీరము నందుండు ధాతువులు జాతితో సమాశములగు (సవాతీయకులగ్యు ఆహార విహారములకతే

ద్లీజీరి. అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము పృద్ధినొాందును అధవా సమాన గుణ భూయిష్టముచే సదృశములస విజాతీయ ఆవిర విహారముల చేతను వృద్ధికాందును ఇదేవిధముగా జాతి విపరీతములగు (విజాతీయములగు)- విపరీత గుణ భూయిషస్టముచే వినదృశములగు ఆహార విహారముచే (హాసమును పొందుచున్నవి. సహేతుకముగా తం[తకారుడు దృష్టాంతమును చూపుచున్నాడు మాంసొది గురు ధాతువులు గురుగుణములుగల బాహ్య 1దవ్యములచే వృద్ధినాందును లఘుగుణముచే విసదృశములగు విజాతీయ [దవ్యములచే ధాతువులు క్షీణిందను ధాతు పరిపోషకము ఉపయోగవడనట్టి [దవ్యమును పృథ క్ర్వమందురు లఘుగుణముగల వాతాది ధాతువులను ఇదే విధముగా అన్వ యించనగును కావున మాంన ధాతువువకు మాంసమువలె ఇకర పదార్థములు అత్యంత వృద్ధి కరములు గావు సర్వవిధములుగా రెండింటికిని సామ్యత కలదు మిగత సంపూర్ణ ధాతువుల విషయము ఊహించన'శు ధాతువులకు సమానమగు (దవ్యము సన్నిహితము కావో నన్ని హితమైనను కారణాంతరముచే అభ్యసించుటకు వీలుపడవో అట్టి పరిస్థితియందు నమాన గుణ భూయిస్టముఐగు విజాతీయ (దవ్యయుక్తములగు ఆహార విహారములయొక్క_ అభ్యాసమును జేయవలయును ధాతువులకు సజూాతీయముల్స (దవ్యములు లభ్యమైనను శరీరమునకు విరుద మగటవలన ఏవగింపువలన రుచి లేకపోఎటవఐన వాటిని అభ్యసించుటకు సాధ్యపడదు విరుద్ధత్వమనగా అపేష్షితమగు ధాతువునవు విరుద్ధమస ఇతర ధాతువుయొక _ వృద్ధిని కలి గించుట ద్వారా అనుపయు క్రమని తాత్పర్యము రువి ఇంపుూాక పోవటమును అరుచి యందురు అట్టి స్థితిలో ఏవగింపు మ్మాతము యుండదు అట్టిస్థితిలో ధాతువుతో సమాన గుణములుగల విజాజేయ [1దవ్యముయొక్క_ అభ్యాసము (శేయస్క్రరమ న్‌ శుకతయ మునకు దృష్టాంతము చూపుచు స్పష్టపరుచబడినది కర్మయుశు మె వివరింపబడిన విష యముతో సమానముగా యుండునని తెలుపబడినది ధాతువృడ్ధి క్షయములయొక్క కారణ ములను వివరించి (ప్రస్తుతము వృద్ధిక్షయించే సంభివించు రోగయులయొక్క చికిత్సా విధా నమును అపిచ యిని [పారంభించి తెలుపుచున్నాడు ధాతువృద్ధి జన్యములుకు ధాతుక్షీణ జన్యములగు రోగములు ధాతువులకు విసదృశము ౯ గు .దవ్యములచే ఉపశమించును ఐవను రక్తాది జన్మముల%ు రోళముంలో కొన్ని [వత్యేకములఫ చికిత్సా కార్యములు కలవు అటి వాటిని తెలియజేయుట కొరకును కొన్ని ధాతువుంయొక _ వృద్ధిక్షీణ బికిత్స ఇచట వివరింప బడకున్నను తం్యతదోవమ కాదని నిరూపించుటకు నూ తములో విశేషతో యని విశేవ వదముయొక్క_ _పయోగిము చేయనైనవి సిరావేధ ద్వారా రకముకు బహిర్గతము చేయుట రక్త నిర్దరణ మనబడును స్వల్పముగా దుష్టమగు రక్రమును పుద్ధిపషరచుటను [పసాదన మందురు. మేదోజనృ్మముల రోగములలో చికిర్సా వై విధ్యయు కలదు మేదోవృద్దిజ రోగ ములయందు స్థాల్య్మకియా విధానముగా స్థార్వచికిత్స చేయనసను మెదక్షయజ రోగముల యందు కార్య చికిత్సను చేయనగును ద్వివిధములసు ఇట్టి చికిత్సలు ద్వివిధోప్మకమణీయ మను అధ్యాయమున చెప్పబడును క ల్పస్థానములో చెప్పబడు తిక్ష్రదవ్యయు క్ర వసి విధానములచే అస్థి క్షయవ్యాధులయొక్క చికిత్స చేయవలయుకు. అస్థి కయజ వికారములతు శమింపజేయుటకు వ్షీరన సి (పధావచికిక్స యగుటచే [వత్వేకమూా ఉట్టంకింపబడినది కుల్మాషమనగా సస్యాన్నము అజమేషములయొకగం ఉదరమునఎదుండు మాంసము ప్పరిష ముకు వృద్ధినొందించు ఇతర _దవ్యములు పురీషజ వికారములయ౨దు ఉపయోగించ

$వ్లీషి1

వలయును మూత్రవృద్ధిజ రోగములను (_పమేహ చికిత్సచే మ్యూతక్షయజ రోగములను మూ(తకృచృ చికిత్సచే ఉపచారము చేయవలయును అభ్యంగనాదులద్వారా స్వేదకయజ వ్యాధులను నివారించవలయును

ఖావార్థమయు ఆయుర్వేదము యొక్క ముఖ్యమగు. చికిత్సా. విద్రానము సామాన్య విశేష సిద్ధాంతము ఈ స్మూతమున పొందు నరచనైనది రక్తవృద్ధి కొరకు, రక్త మును ఉపయోగించుట [దవ్యసామాశ్య మవబడుకు కారణాంతరముచే మాంస భక్షణమున కును రక్తపానమునకును ఇష్టపడని వారి యొక్క శరీరములో_ధాతృువ్పన్ధిని కలిగించ్చుట కొరకు గుణసామ్య[దవ్యములచే చికిత్సించుట చెప్పబడినది స్వేద వృద్ధి కొరకు అభ్యంగనాది (క్రియల నాచరించుట కియా సామాన్య మనబకును సామాన్యం వృద్ధి కారణమ్‌ సామాన్య పదార్థము ధాతువుల యొక్క వృద్ధికి కారణమగుము వృద్ధి పొందిన ధాతువులను శ్నీణింప జేయుట కొరకు విశేష [ద్రవ్యమును చాడ వ.యును (హాస హేతు ర్విశేషళ్చ విశేష పదార్థము ధాతువుఎ యొక్క (హాసమునకు ఉపయోగించును (దవ్య విశేషము గుణ విశేషము [కియావిశేషమని విశేషయి మూడు వివములు ఇట్టి (తివిధ విశేవములనూర్యోషాను గుణ్యముగా ఊహించి ఉపమయోగించుచుండ వలయును సామాన్య విశేషములు ధ్యాకువృడ్ధి క్షయ హేతువులని తెలియనగును

థభవంతి చాత మూలము ఉవాచ కాయా ధాతు స్టా వేసాం మాంద్యాతి తై జ్తాలత ల్‌ వ్భద్ధిః క్షయకళ్ళు ఛాతూనాం వాయిలే నణు చావలోత్‌ 4

(వతివదార్థము యేఎ=ఏవై తే పాచకాంశాః=పాచకాగ్ని యొకగ్ణా భాగములు ధాతుస్థాః జరసాది ధాతువుల యుందు గలవో తేషామ్‌ =అట్టి ధాత్వగ్నుల యొక్క మాం *ధ్యాతి తైళ్ల్యతః = మూంద్య త్మీవతల వలన ధాతూనామ్‌ =రసావీ ధాతువుల యొక్క వృద్ధిః జావృద్ధి కయళ్చ = క్షయముకు జాయతే=సంభవించును. అపరం = రెండవ దృష్టాంతముు శృణు వినుము

తాత్సర్యము... రహాది సప్త ధాతువుల యందు పొచకాగ్ని యొక్క ఆంకాగ్ను లుండును వాటిని ధాత్వగ్నులందురు ధాత్వగ్నులు జ్మీణించిన యడల ధాతువులు వృద్ధి జెందును. ధాత్వగ్నులు తీ వముగా (ప్రజ్వలించిన ధాతువులు క్షీణించును విషయము స్పష్ట పడుటకు దృష్టాంతమును వినుము మూలము పొరద్వుర్యేవి దావాగ్చే నృత్చల్‌ (సౌవ్యేందనం బిఖౌ

వ్భద్ధి శయొ యధా యాతి తద్బా ద్దొతు వరొనంరా 4

(వతినదార్థయు. _ దావాగ్నేః = కారుచిచ్చు యొక్క శిభా=జ్వాల పారం పర్మేపి = అవిచ్చిశ్సృముగా మండు చున్నకు తత్తత్‌ ఇందనమ్‌ జమండుటకు సాభనము అగు ఆయా (ద్రవ్యమును పాష్య = పొంది యథా ౯ ఏవిధముగా వృద్ధికయౌ =వృడ్ధి శీ

22 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ములను యాౌాతిజ పొందు చున్నదో తద్వత్‌ = అదేవిధముగా ధాతుపరంపరా =ధాతువుల యొక్క నముదాయము

తాత్స్రర్భూము కాల్చుట కొరకు దావాగ్నికి ఎట్టి ఇంధనము లభించునో వాటిని బట్టి దావాగ్ని యొక్క జ్వాల యందు వృద్ధి త్మీణయు లేర్చుడును అదేవిధముగా ధాతువుల యొక్క- వృద్ధి క్షీణము లేర్పడు చుండును. మూలము [దవద్యూం తుల్టూం ఎిలిట్టం వా న్ధూంళ్చూం వృద్ధా శతయాయచ 4

(ద్రత్యాత్భువీవు నియతం భృళమాఖ (వవాయతే

[వతివదార్థము = పత్యాత్మ్క వీజనియతమ్‌ = పతి దవ్యము యొక్క బీజ రూప కారణత్వము నియత మగుట వలన (దవ్యమ్‌ = బాహ్య_దవ్యము తుల్యమ్‌ = నమాన మగుచు భృళం=మిక్కిలి ఆశుకాశ్మీఘముగా స్వంస్వం వృద్ధ్యే= నజాతీయ ధాతువుయొక్క వృద్ధి కొరకు (ప్రజాయతే = అగుచున్నది విశిష్షమ్‌ = విపరీతమగును క్షయాయచ=క్షీణము కొరకు (పజాయతే= అగుచున్నది

తాత్సర్యుము. బాహ్య దవ్యముమొక్క_ నిర్మాణ కారణములు అభ్యంతర ధాతువుయొక్క_ నిర్మాణ కారణములు సమానమగుట వలన బాహ్య దవ్యములు సజాతీయ ములగు కారీరక _ద్రవ్యములకు అధికముగా శీ ఘముగను వృద్ధి నొందించును విరుద్ధ (దవ్య ములు విశేషముగను అతి శ్మీఘముగను క్షిణింపజేయచున్నవి స్ట

పతీలేఖలు పాచకాగ్నియను పేరుగల పిత్తము యొక్క అంశలు సప్తధాతువుల యందు గలవు అట్టి ధాత్వస్పుల యొక్క మాంద్యమువలన ధాతువు వృద్ధి నాందును పాకముచే ఉత్యర ధాతువును నిర్మించుఎకు కారణవగు పూర్వధాతువు యొక్క ధాత్వగ్ని శ్షీణించుటవలన పూర్వధాతువు వృద్ధి నొందును ఇదే విధముగానే ధాత్వస్నులు తీళ్టములగుట వలన ధాతువులు క్షీణించుచుండును ధాత్వగ్నులు పాచకాగ్నిపై ఆధారపడి యుండి వృద్ది క్షృయములను పొందవలసి యున్నను. భుబింపబడు ఆహార (దవ్యముయొక్క శక్తి నలన వగ ఓక ధాత్వగ్ని మందగించును మందగించిన ధాత్వగ్ని పాకము జేయుటకు ఉతర ధాతువు యొక్క నిర్మాణమునకు అవసరమగు పదార్థమును విభజించుటకును సామర్థ్యములేనిది

థి

యగుట వలన పూర్వధాతువును వృద్ధి పరచును ఇదే విధముగా తీళ్లాగ్ని స్వధాతుక్షయమును జేయుచుండును దృష్టాంతముద్వారా విషయమును [దువపరుచు చున్నాడు దావాగి ష్‌ యొక్క జ్వాల అవిచ్చిన్నముగా వనముశు దహించుట యందు (ప్రవృత్తి కలదై నను (వత్యేకమగు ఇంధనమును పొందినపుడు వృద్ధి క్షీణమ.లను పొందుచుండును. ఇదే విధముగ ధాతువుల యొక్క సమూహము వృద్ధి త్నీణములను పొందు చుండును అనగా దావాగ్ని సకల వన మును దహించు చున్నదై నను మహావృక్షము ఇంధనముగా లభించినపుడు మాతతము దావా గ్ని యొక్క జ్వాల వృద్ధిని పొందుకు స్వల్పమగు ఇంధనము లభించినప్పుడు అటి జ్వాల త్షీశించును ఇదే విధముగా ధాతు పరం పర యును వృద్ధి క్షీణములను పొందుచుండును

౫23 ఇచిట ధాతువులకు ఆహారరనము ఇంధనము ధాత్వగ్ని మందగించుట వలన ఆహార రసము పక్వము కాక పోవుటవలన _ఆహారరనము _సోతస్సులలో ప్రవేశించి ధాతు వృద్ధికి కారణమగు చున్నది ఏధాత్వగ్ని మందగించినను ఇదే విధముగ నంభవించుచుండును ధాతు క్షయమునందు ఇట్టి పద్ధతిని విపరీతముగా సమన్వయించుకొనవల యును ఆభ్యంతర (దవ్యముతో బాహ్య్యదవ్యము తుల్యమగునేని అత్యధికముగా అతి శీఘముగా ధాళువృద్ధిని కలుగజేయును ఇదియునాక విధమగు వృద్ధికారణమనియే చెప్పనగును విశిష్టమ్‌ = విపరీత మని యర్థము బాహ్య దవ్యము ఆభ్యంతర ధాతువునవు విపరితమగునేని ఆతి శ్మీఘముగా ధాతుకయమును కలుగజేయును ఇట్టుగుటకు [పతిఉళయ (దవ్యముల యందండు. బీజ [దవ్యములు సమానమశుటయే కారణమని భావము. కాబట్టి పథపవ్యాదుల యొక్క- మాంసము ళారీరక మాంసమును వృద్ధినౌందించినట్ట ఇతర (దవ్యములు అంత వృద్ధి నొందింప జూలవు ఇదియును ధాతువృద్ధి క్షయ కారణముగనే చెప్పవలయును

ఖావార్థము శరీరములో పదమూడు విధములగు అగ్నులు కలవు రసాది నప్తధాకులయందు ఏడు అగ్నులు కలవు వీటిని ధాత్వగ్నులని అందురు. శరీరము నందుండు పంచభూతములయొక్క- అగ్నులకు భూతాగ్నులందురు. ఇవి సంఖ్యలోఐదు ఒకటి షౌచకాగ్ని లేక జరరాగ్ని వెరసి మొత్తము పదమూడు అగ్నులగు చున్నవి పాచకాగ్ని ఆహార మును పచింప జేసి కిట్టని భాగమును వేరపరచుచు ఆహార రసమును సిద్ధము జేయును అటి. ఆహార రనముకుండి. ధాతువులు తమ తమ అంశములను గహించి స్వస్వడాపము వచ్చునంత వరకు తమతమ అగ్భులజే పచింప జేసుకొని పరిపుష్టిని పొందుచుండును ఇదే విధముగ. శారీరక పంచభూతముల యొక్క పరిపుష్టియను జరుగుచుండును ఆమాళయ వక్వాశ యముల యొక్క మధ్యనుండు పాచకాగ్నియే ధాతువులయందుండునదై ధాత్వ్తగ్నులుగొ -ఫిలున బడుచున్నది భూతముల యందుండుటచే భూతాగ్ని యనబడు చున్నది కావున ధాతుస్థాః పాచకాంకాః యని స్మూతమున చెప్పబడినది నిరంతరము ఒకే విధమగు ఆహార మును భుజించుట వలన వదో ఒక ధాతువునకు అత్యవఏికముగొ పోషకాహారము. లభించు చుండును మహావృక్షములాంటి మహదింధనము లభించు నప్పుడు మందగించు నట్టి దావా లన శ్వాలవలే అధికాహారము. లభించుట వలన ధాత్వగ్నియును మందగించుకు పరిణామ ముగా ఆహారరసము యొక్కం ధాతు పోషకాంశము వృద్ధి నొంది (సోతస్సులలో. పేరుకానుట వలన ధాతువృద్ధి నొందును కావున ధాతువు వృద్ధి నాందుటకు ధాతు గత అగ్ని యొక్క మాంద్యము కారణమని స్పష్ట మగు చున్నది ఎండు గడ్డి గరికలాంటి స్వల్ప ఇంధనము లభించునపుడు దావాగ్ని యొక్కం- జాం వృద్ధి నొందు నటుల అల్పమగు హ్రైోషకాహోరము లభించు నపుడు ధాత్వగ్ని అధికముగా (ప్రజ్వారిల్లుచు వృద్ధి పొందును తీ వాగ్నిచే దగ్ధ మగుచు ధాతువు క్షీణించును... కావున ధాతుకయమునకు ధాత్వగ్ని యొక్క తీక్హత కొరణ మగు చున్నదని చెప్పనగును మానవుని యొక శరీరము నందుండు రసాది ధాతువుల యొక్క వృద్ధి కొరకు పశుపత్యాదుల యొక్క- రసరక్తాడి పదార్థములు సమాన (ద్రవ్యములన బడును ఇట్టి సమాన [ద్రవ్యమునందు గల తిత్వములే మానవుని యొక్క శరీర తత్వము ల

ల24 ఆమహ్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము _యయందుండుటచే సమాన (దవ్యములు శీఘముగా ధాతువృద్ధిని కలిగించుటకు కారణములగు "చున్నవి ఇదే విధమ్లు విరుద్ధ (దవ్యములు ధాతు క్షయమునరు కారణ మగుకు మూలము వార్యోధాతుః నరం వర్యాాద్‌ వద్ధ జీణలళ్టు తద్దాంధయ్‌ 4 దోవ్లా దుష్తా రమైర్ధా తాల్‌ దూవయన్తు్యాటో మేములాన్‌ 4 ([వతివదార్థము. పూర్వఃా మొదటిదగు ధాతుఃవాధాతువు పరమ్‌ = ఉత్తర శ్షీణళ్చ = శీణముగను కుర్యాత్‌ =చేయును రనైః=మధురాది రసములచే దోషాః=వాత పిత్త కఫములు చుష్టాః=వికృతిని బౌందినవై ధాతూన్‌ =రసరక్తది ధాతువులను దూవ యంతి = వికృత పరుచును ఉభయేవికృతములగు దోషధాతువులు రెండును మలాన్‌= పురీష మూత స్వేదములను దూషయంతి = వికృత పరచును తాత్సర్యము పూర్వ ధాతువు వృద్ధి జెందినపుడు అది ఉత్తర ధాతువును గూడ వృద్ధి నొందించును పూర్వ ధాతువు క్షీణించినచో ఉత్తర ధాతువు గూడ శ్షీణించును పూర్వధాతువు యొక్క వృద్ధి క్షయములు ఉత్తర ధాతువు యొక్క వృద్ధి క్షయములకు కారణమును మథురాది రసముల యొక్క హీన మిధ్యాద్యుపయోగము వలన దోషములు వికృతి చెందును వికృతి చెందిన దోషములు రసాది దూష్యములను వికృతి పరుచును దోష దూష్యుములు రెండును వికృతి జెంది పురీషాది మలములను దూషించు చుండును కోళిలేఖి పూర్వ ధాతువు వృద్ధి నొంద్‌ పరధాతువును తనవలి వృద్ధి నొందిం -చును -పూర్వ ధాతువు కారణాంతరముచే క్షీణించి అది ఉత్తర ధాతువును గూడా శీణింప జేయును థాతువునకు ఆహారము పూర్వ ధాతువే యగుట వలన పూర్వ ధాతువు యొక్క వృద్ధి కయపభావము ఉత్తర ధాతువు యొక్క వృద్ధి క్షయములకు కారణమగును ఇంత వరకు దోషముల యొక్క వృద్ధి క్షయ కారణములు చెప్పబడినవి ధి _ వావార్థము ఈ నూూతమున ధాతువులయొక్క ఉత్పత్తి కమము సూష్మమ్న్సగా సూచింపనై నది రస్మాదక్తం తతో మాంసం మాంసొద్మేదః (ప్రజాయతే మేదసో౭ఒ సితతో మజ్జ్ఞామజ్జాతః కుక సంభవః ఏదేని ఓక కారణముచే పూర్వుధాతువగు రకము వృద్ది చందిన ఉత్తర థాతువసు మాంసమును వృద్ధి నొందించును అధవా రక్తము క్షీణిందిన మాంస ధాతువును క్షీణింపజేయను ధాతువులకు ధాతువులే యాహారమగుట వలన ఉతర ధాత్తున్స యొక్క వృద్ధి శ్షీణములు పూర్వధాతువు యొక్క వృద్ధి క్షీణములవై యాధారపడి య్యాండు నని తాత్పర్యము ఇంత వరకు ధాతువులయొక్క_వృద్ధి క్షేణకారణములు వివరించబడినవి ధుష్ష ములగు దోషములు వ్యాధులనెట్టు నంభవింవ జేయు చున్నవో 3ెలుపు చున్నాడు వ్వద్ధుర్వా రసములను యథా యోగ్యుముగా ఉపయోగించక పోవుట వలన దోషములలో క్షయ నృృడ్డు లేర్పడును. అట్టు వికృతి బౌందిన దోషములు దూవ్యములను వికృతపరచును అప్పడు వాతాదులకు దోషములని రసాది ధాతువులకు దూష్యములను నామధేయము సార్ధకమగు

నే చుండును వికృతి బొౌందిన దోష దూష్యములు మలములన్ను _వునవషా-- సోతస్సులను దుష్ట పరుచును మూలము అదోద్న్దా నన్త కిల నథాని స్పాదవవోనిచో మలా మలాయకాణి బ్డ్రుర్యూ ధాన్దూం కోవ్నతో లరదాం జా (తివదార్థము అధః=శరీరము. యొక్క [క్రింది భాగమున ద్వే రెండు శిరసి =శిరమునంద్లు ఖాని=ఇర్యదియ స్థానములు సవ్త౭వడు స్వేడనహైానిచ =రోమ కూప రంగధములును మలాయనాని= మలస్థానములు (మలవహా (ోతస్సులు) నులాః=దుష్ట్రమైన మఅములు మలాయనాని =మలస్థానమును దూవయంతించెరచుచుత్నువి - ఆత? == అందు వలన తేషుజవఐాటిలో యధాస్వ్వమ్‌=దుష్టత్వముశకు అనుకూఅముగా, గదా౭జరోగమ్మలు స్యుజాఅగును తొత్మర్యము దోష దూష్యములచే దుష్టమగు మలములు మల మార్గములను దుష్టపళచి అందు స్వవికృతికి అనుకూలములగు వాష్టధులను కలుగజేయు చున్ననిం మల ద్వారము మూత ద్వారము, చెవుల రంధములు రెండు నానాపుట _గం్యథములు _రెండ్తు నేత్రగువలు శ₹ండు నోరు -స్వేదకూప రం[థభములు మలాయనము అనబడును వజీలేఖల మలములు దుష్టముల్లై మల్‌ మార్గములను దూవించును మల మారము బేవనగా గుద, మే్మేఢము శిరమునందు ఏడు రం(ధములు కలవు ౭ండు కర్ణములు శెండు నాసారం[ధములు. రెండు కోనులు ఒకటి నోరు నమస్తరోమ కూపములును మలా యనములన బడును. పురీషాది మలముల యొక్క మార్గముఎని తాత్పర్యము " దుష్టములికు దూష్యములకు మలములకును ఆశయ భూతములగుటచే. వికృతి జెందిన మలాయనీముల యందు బాటా వికృతికి అనుకూలమగు వ్యాధులు నంభవించుచుండును మూలము బక్ళంంతే వాత శాన్న్యత నిదానో నాతరో/౧కే/ విత్తౌం త్యూబిట్ధితం తర్చాద్ద్థా న్యోలిళో మునూరితొః 4 ర్‌క్తే బినర్భ్రం దావాంఛ మాంనా వతోధరనని్‌ + నదావాన్నో బోనీ గంటీన్‌ 'స్పేద త్భణ్‌ -నమనం బృ తొ అన్ధ్హే దానాం ఖ్భోళం మడ్డ వొందనఖ నో(తతావ్‌ 4 వ్ధళి వీతా వఖా నంచ భ్యకం త్య కమూళితద్‌ 4 కిరాగతం (తోభ తావ (వలావం స్న్మాయగం తన్‌ ల్‌ తోనగం మదత్భజ్‌ దావాన్‌ న్యావి నోన్యాం కృయజ్ళుణః ణ్‌ ధు శే వెజ్టల్టూ బిన్ధేతోశ తర్వాత్‌ నృంభం స్పేతాన వ్రానతా / వొద్దా మయం లోజీలో గోమాంన శంత్ధో ఉర్భుడావ బం ప 19 అర్జ 9 చర్యా ననద్దా చా గ్యాళ తాం చారి గౌరతవ్‌ /

న! అష్టాంగ నం గ్రహ వ్యాఖ్యానము వేదోగః న్ధూలతాం వేవా మన్ధ్హాం న్త్‌జ్జత్న మన్ధిగ+ బో మద్దిగం తుర్త్‌ నో(తత్మం ఖన్ధః భక నంచయవము 4 బిబిన్ధం గౌరవం చాతి నరాన్టః న్న్‌జ్ధి గా(ళతాశ్‌ 4 స్న్మాయగః నంభి భూలత్పూత్‌ తోష్తగో జరరోన్నృతిల్‌ , అలోచకా బివొకొ చతాం స్తాంళ్బు తథ నంభవాన్‌ 4 ఎల్యా (త యో నా(ళయయా నృత తతో వదోకతే 4 ఉడవతా ఫోన భూ తొతు న్యా/౭ యేన్హ?ి యగా మలా శ యం ౨. _శ్రీవతివదార్థము + త్యత ఇ వ్యాధులలో వాతజాఃవావికృత వాతమువలన ఉత్ప ఉన్నమగు బోగములు, వాతరోగికే=వాత రోగ సంబంధమగు: నిదానే జ నిదాన స్థానమునందు వడ్యు న్తే=చెప్పబడున్వు త్వచి=చర్ముమునందు: స్థితమ్‌ = ఉన్నట్టి పిత్తమ్‌ = పిత్తము, స్ఫోటిక మసూరికాః=స్ఫోటక మసూరిక రోగములను కుర్యాత్‌ =కలిగించును ర క్రే=రక్రమునందుం జిన్నదై, విసర్వమ్‌ =విసర్పమునుం దాహంచ =దాహ(మంట'మును, మాం సేవామాంసా శిత్రమై, మాంసావ. కోధనమ్‌ =మాంసము కుష్టనట్టుగను కుర్యాత్‌ = చేయును. మేదసి = మేదస్సునాశ్ర యించి? సదాహన్‌ =మంటతో గూడిన (గ్రంధీన్‌్యాగంధులను, భృశమ్‌ =మిక్కి లి 'స్వేదతృడ్‌ వమనమ్‌ె చెమటను దప్పికను వమనమును కుర్యాత్‌ =చేయును అస్థ్ని = అస్థి ధాతువు న్నాకయించి భృశమ్‌ = అధికముగా, దాహమ్‌ =మంటను మజ్ఞ్న = మజ్జను ఆశయించి, హగి[ద్రనఖ నే తతామ్‌ = గోళ్ళను న్మేతములను ప నుపువర్ణముకలవాటినిగా, కుర్యాత్‌ =చేయును శక్ర “సమా(శితమ్‌ =కు కధాతువును ఆకయించి పృకమ్‌ =శ్ముకధాతువును పూతి= దుకంధ మఘుగను, పీతావభాసంచ =పనుపు వర్ణముగల దానిగను కుర్యాత్‌ = చేయును శిరాగతమ్‌ = సరలను ఆశ్రయించిన పిత్తము (కోధతాప (పలాపమ్‌ = కోధమువను తాపమును పల్వరింతను, స్నాయుగతమ్‌ = స్నాయువు నాశయించి తృషమ్‌ =దవ్పికను, కోష్టగమ్‌ = కోష్టమును అశ యించి మద తృడ్‌ దాహాత్‌ =మదమును దప్పికను మంటను యక్మణః =రాజయక్ష్మా దులన్సు వ్యాపినః = సర్వ శరీరమును వ్యాపించునట్టి అన్యాంశ్చ == ఇతర వికారములన్స కుర్యాత్‌ =కలుగ జేయును తాత్స్రల్భ్థూము * వాతజ వికారములు వాతవ్యాధినిదానములో చెప్పబడును దృష మగు పిత్తము కర్మగత మగుశపుడు చర్మము పె విస్ఫోటకములు మసూరి వ్యాథులను కలుగ జేయును, ర క్రగళ్ళ మగునపుడు విసర్పము దాహయిము మాంస్మాశితమ పవప్పుడు మాంస మును కుళ్ళింపజేయును మేదమును జేరి తీ వమగుమంటతో గూడినట్టీ (గంధులను క్రల్వగ జేయను స్వేదముకు ఆశయించినపుడు త్మీవమగు స్వేదమును త్మీవమగు దప్పికను, త్మీవ మగు వనమనమును కలుగజేయును అస్థిన్మాశయించి త్మీవమగు దాహము బుట్టించును మజ్ఞన్యాశయించినచో గోళ్ళ కనులు, పసుపు వర్ణము గలవిగా యగును శృుకమున్నాశ్ణయిం చినచో క[కమునేందు కుళ్ణు వాసనను బుట్టించి శ్ముకమును పసుపు వర్ణముగా మార్చును. నిరాగతమై (కోధ తాప్టపలాపములను స్నాయుగతమైన దప్పికను కలుగజేయును కోస్టగత _మెనచో మదవ్యాధిని కలిగించును కోస్టావయవములయందు విశేషముగా దప్పికను మంటను

హ్‌? కలిగించును సర్వశరీర వ్యా ప్రములగు రోగములను ,యక్ష్మవ్యాధిని కలిగించును (వతివదొర్థము. త్వచి=చర్మమునందు _స్థితః = ఉండునట్టి శ్రేష్మో = వికృత కఫము స్తంభనమ్‌ == స్రస్థత్వమును - క్వేతావభాసతామ్‌ తెల్టని వర్ణము కలు గునట్లు *ను కుర్యాల్‌= చేయును శోణిగతఃార క్తమున్నాశయించినడ్డె 3. పొండ్వామయమ్‌ =పాండ్రురోగ్‌ మును మాంస సంస్థితఃామాంనమును ఆశ్రయించి అర్భుదాపచీః = అర్భుదవ్యాధిని- ఆపచి వ్యోధిని ఆర్జ్రచర్మావనద్ధాచ గ్నాతతామ్‌ = అవయవములను తడి చర్మముతో కప్పినట్టు ఈను భవమును గౌరవంచాపికా గురుత్వమునుగూడ _ మేదోగః=మేదోధాతువును జేరినదై” హోం తామ్‌ = స్థూలత్వమును మేహమ్‌ =(_పమేహవ్యాధిని అస్థిగః = అస్థి ధాతువున్నాశయించ్చి అస్ట్నాం నబ్ధత్వమ్‌ = అస్థులయొక్క- _స్తంభనమును మజ్జ్ఞగ? == మజ్ఞనాగ్రాయించి శుక _ నేత త్వమ్‌ =కనులు తెల్టగాయగుటను శృుకస్థః =శ్కుకమునుజేరి కక సంచయమ్‌ = శక్‌ వృద్ధిని విబంధనమ్‌= గట్టి పరచుటను అతి గౌరవంచ= అధికమశు బరువును కురాాత్‌=ఐ చేయును సిరాస్థఃవాసిరలనుజేరి స్తబ్ధ గాాతతామ్‌ = అంగములయొకగ జ్రత్వమును “స్నాయుగఃా స్నాయువు నుజేరి సంధి హూలత్వమ్‌ = సంధులయందు కూలను కోష్టగః జ కోష్టమునుజేరి జరరోన్నతిమ్‌ = కడుపు ఉబ్బరమును “ అరోచకా విపాకొచ=ఆరుచిని అజీర్ణములను తాంస్తాన్‌ = అదే. విధములగునట్టి కఫసంభవాంశ్చవాకఫజ వ్యాధులను ప్రర్యాకొవాకలతుగ జేయును, విణ్మూ[తయోః =పురీష మూ(తములయందుః సౌాశ్రయయోః=అ| శయించియరడు దుష్టకఫముల గురించి త్మ్యత తత = [పకరణానుసారముగా ఉపదేక్యతేకా ఉపదేశింపబడును స్వా[థయేం్యదియగాకాస్వాశయములగు ఇం[ది మములను. జేరినట్టి మలాః =మలములు ఉపతాపోపఘా తొతు= ఉపతాపమును ఉవఘాతములనుజేయును తాత్సల్యూయు.. దుష్టమగు కఫము _ చర్మమును ఆశయించినపుడు చర్మామును స్తబ్ధవరుచుకుః చర్మమునందు 'స్వేతవర్జము కలిగించును రక్తమునందు జేరి పాండులోగ ఆమును మాంసమునందుచేరి అర్చుద అపచి వ్యాధులను కలుగజేయును ఇంకను శరీరమును చల్దని చేర్మోముజేకప్పబడినక్లు అనుభూతిని కలిగించును. గురుత్వమును వృద్ధిపరచును మేదో భాతువు న్నాశయించి స్థూలత్వమును [పమేహరోగమును కలిగించును అస్థియందుజేరి త్‌స్టుల యందు జడత్వమును క లుగజేయును మజ్జను ఇశయించి న్యేతములలో తెలుపుదనమునువృద్ధి జేయును కకమును ఆ్యశయించినపుడు శ్యుకముయొక్క వృద్ధిని కలుగజేయును శు కమును చిక్కబరుచును బరువుజేయును సిరాస్థితమగుచు శరీరమును న్హబ్ధిపరుచును శ్స్నాయు గతమె సంధులలో హూలను కలుగిజేయును కోష్టమునజేరి కడుపుబ్బరమును, అరోచకమును అక్షీర్ణమును కఫజములగు వివిధవ్యాధులను కలుగజేయును విణ్మూూతముల నా(శ్రయించు నపుడు సంభవించు వ్యాధులు (పకర ణానుసార ముగా వివరింపబడును దుష్టమగు మలములు ఇంద్రియ స్థానముల నాశయించినపుడు ఉపతాప ఉపఘాతమిలను కలుగజేయును ఉపతాప మనగావేదనః వ్యాధియొక్క- వికృతస్వరూపము ఉపఘాతమనగా ఇందియము నశీంచుట యని అర్థము ట్‌. దుష్టమగు దోషములు విశిష్థస్థానమును ఆశయించుటచే వ్యాభుల్వన

రు! ఆష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము బడును వాతవ్యాధినిదానములో వాతజవ్యాధులు వివరించబడును మనూర (చిరుళనగపప్పు) మనబడు పప్పుధాన్యముతో సరియగు [1పమాణము వర్జమునుగల పిటికలను మసూరికా వ్యాధి యందురు కోధనమనగా శ్లేదమని యర్థము ఆస్థిని ఆశయించిన పిత్తము దేహములో ఆత్యధికమగు మంటను కలిగించును కోష్టమునాశయించి యక్ష్క్మ రక్త పిత్తాది సర్వశరీర వ్యా_స్తములగు రోగములను కలుగజేయును విశిష్ట స్థానము న్మాశయించి కఫము రోగములను కలుగజేయును స్వేతావభాసిత యనగా శ్వేతవర్ణము కనబడునట్టు చేయట యని అర్థము మేదో ధాతువును ఆశయించి శరీరమును లావుగను జేయును [పమేహ రోగమును కలీగం చును దుష్టకఫాశయములగు అస్థులయందు శ్రభ్ధత్వమును కలుగజేయును శుక్రమును జేరిన పుడు చ్యకమును నంచయ పరుచుచు వృద్ధినాందించును శ్యుక్రముయొక్క_ బహిః (వవృత్తిని నిరోధించును శ్యుకమునకు గురుత్వమును కలుగజేయును కోష్టముశుజేరి జరరోన్నత్రి వెన్‌దలగ్ను_ వ్యాధులను కలిగించును కఫజాన్‌ అనగా కఫజన్యముల సు శ్రేష్కగుల్మము, శ్రే్మ _జ్వరము కామిల మొదలగు కవజన్యములగు వ్యాధులను బుట్టించును మూత పురిషములను ఆ్యశయించుట వలన సంభపించు వ్యాధులను [వకరణానుసారముగా చెప్పనగును దుష్టమగు వాతాది మలములు జ్ఞానేందియముల న్నాశళయించినపుడు న్నేతాది ఇందియము యందుడు మలములు స్వాాశయములగు ఇందియములలో భరింపరాని వేదనను అధవా ఇం[దియము యొక్క నాశమునుజేయును దుష్టమగు మలములు స్వల్పముగా నుండునేని వాటివలన కలుగు వేదన ఉపకాపమనబడును అట్టి మలములు అధికముగా నుండునేని వాటివలన కలుగు ఇంది యము యొక్కనాశము ఉపఘాతమనబడును ఖావార్థము దుష్టమగు దోషములు శరీరముయొక్క్ల ఎట్టి భాగమును ఆశ మయించుచుండునో అట్టి భాగమునందు వ్యాధిని కలిగించును ర క్తమునా శయించిన రకజ వికాభములను మాంసమునా శయించిన మాంసజరోగములను కలిగించునుండును శరీరము యొక్క ఆవయవములను [పవేశించి తదవయ సంబధములగు వ్యాధులను బుట్టించును వికృ తమగు వాతము పిత్తము కఫము రక్తాది ధాతువులను దూషింపజేసి తద్మాశితములై సంభ వింప్రజేయ సామాన్య వికారనములను తెలియపరచనై నది హృదయమునుండి వ _సిపరియంత ముగల శరీరము యొక్క భాగమును కోష్టమందురు ఇందు ఆమాశయము అగ్నా్యాశయము పక్వాశయము, యక్కత _మూ[తాశయము వృక్యలు హృదయము పుప్పునమలు, వీటిలో (వవహించు ర్క్త్యయు మొదలగు వాటిని |గహించవలయును దుష్టమగు దోషములు స్వవికా రాను గృణ్భాముగా వీటిలో వివిధ వికారములను కలిగించు చుండును ధాతుజన్యరోగమ్నుల్ను ధాతువులతో సంభవించును దోషజ వ్యాధులు దోషములయొక్క స్థానముల యందుబుట్టును అధవా దోషములు సర్వళరీర చరములగుట వలన సర్వ శరీర సంబంధములగు వ్యాధులను కలిగింప వచ్చును మలములయొక శ వికృతి వలన జనించు రోగముకో మలములు వికృతి నొందుటయేగాక మల స్థానములను మలమార్గములనుకూడ దూషించి స్థానికమగు వికారమ్నున్సు కలుగజేయును మ్యూతజ వికారములో మూతము పసుపు వర్ణము అగుటయేగాక్ష మ్యూత మార్దములో మంట శూల తోదము మొదలగు వికారములను జనింపజేయుకు స్వరూప వికృ తీయను. స్థాన వీకృతియును రెండును సంభవించును పురీష వికృతిలో పురీషము ఉష్ణము

ల2త్రి గును పురీషము అచేతనమగుటవలన ఆట్టి ఉష్ణతయొక్క- (ప్రభావము గుదవళి తయమువై సోకి గుదవళిలలో మంట వర్పడును కావున మల వికృతియందు స్వరూప వికృతియు కలుగునని తెలియనగును మూలము వొాభయామా దూవ్చ్భుజ స్తైష్లా దొసొకా చళలశాదవి / తోత్టా చ్భా తాొన్ధి మం్దుజ(దున త్వ్చాన్యాడత న్యచ 2 బోపొయాంతి తధాతోఖ్యూః (నోతోముఖ ఎళోధనాఠత్‌ 4 వృద్ధాభివ్యూల్హ నాత్‌ పొఠాజ్‌ తోన్దం వాయోళ్ళ్‌ నిగగవోళ్‌ 2 తళ స్థొళ్ళ బిలన్నేరన్‌ భూ యోహేతు (వలీశ్షణః / తోవాలాదిఐలం అన్బా వ న్యాంత్య నాాగ్రో ణే జాన్‌ 2 తగతాన్యా స్దౌనో నంస్దేషు తోదీయామ ఐలేవుతు / వర్యాచ్చి తీత్సాం స్వావేన లేనా న్యాలీ భౌబిము 2 ఆ గంతుం గదు ర్వోద్డోవం న్దానినోం (వతి తృత్యావా 4 [వతివదార్థము వ్యాయామాడ్‌ = వ్యాయామము వలన ఊపష్మణః =జరరాగ్ని యొక్క తైజ్టాత్‌ = తీష్టత వలన అహితా చరణాదపి =మిథ్యాహార విహారము వలనను మారుతస్థై వాతముయొక్కా [దుతత్వాచ్చ = శ్మీఘగమనము వలనను దోషాః జ వాత్‌పిత్త కఫములు కోష్టాత=కోష్ట్రమునుండి శాఖాస్టీ మర్మాణిజార సరక్తాది శాఖలను అస్థులయొక్క- మర్మ్శములఅను యాంతి =|వవేశించును తథా=ఇదే. విధముగా తేభ్యః = శాఖాదుల నుండి (సోతోముఖ విశోధనాత్‌ = [సోతన్సులయొక్క ముఖము స్వచ్చమగుట వలన వృద్ధాావృద్ధి హపొందుటచే అభిష్యందనాత్‌ = దవీ భూతములగుటవలన షపాకాత్‌ =పాకముచే ఘనీ భావమును విడుచుట వలన వాయో!ః=వాతముయొక్క_ ని(గ్రహాత్‌ =త్మీవత తగ్గుటవలన కోష్టమ్‌ = కొబ్టమును యౌంతిె్యాపవేశించును తత ఫ్థాళ్చాకోష్టము నందుండునవగుచు భూయః ఇంకను హేతు[వతీక్షణః =సరియగు కారణము కొరకు నిరీక్షించు చున్నవగుచు తేౌదోమష ములు విలంబేరన్‌ = ఆలస్యము చేయను తేజ ఆదోషములు కొలాదిబలామ్‌ =కాలము మొద లగు బలమును లబ్ధ్వా పొంది అన్యాశ యేవ్వపి=ఇతరమై వాటియొక్క స్థానమునం దె కను. కుష్య నె(పకోపమునుజెందును తృతజవాటిలో అన్యస్థాన సంగ్రితేషు= వరస్థాన మున నున్నట్టి అల్బ్పబలేషుతువాస్వల్పబలము గలవై యగుముండగ తదీయామ్‌ = అన్యస్థానము నకు సంబంధించిన చికిత్సామ్‌ = చికిత్సను కుర్యాత్‌ = చేయవలయును బలేన=స్వబలముచే అన్యాఖీ భావిషు = ఇతర దోషములను అణుచుటవై యగుచుండగ స్వామేవ=అన్య స్థానము నందు (పకుపితమగు దోషానుగుణ్యమగు, చికిత్సామ్‌ జ చికిత్సను కుర్యాత్‌ =చేయవలయును వా=అధవా స్థానినమ్‌జాస్టాన యమగు దోషమును (వతికృత్యవచికిత్సజేసి ఆగంతుమ్‌ = స్థానాంతరమును ప్రవేశించిన దోషమ్‌ =దోవమును శమయేక = శమింపజేయవలయును తొత్సర్భ్యాము. వ్యాయామము వలన జరరాగ్ని త్వీవమగుటవలనము మిధ్యా హోర విహారము వలన [సోతస్సులు శద్ధముగా నుండుం వలన వాత వేగముచే (కేరేపింప

జరీ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యోనేమీ బడుటవలన దోషములు కోష్టమును విడిచిశాఖ (రసాది ధాతువులు)ల యందు అస్థులయొక్క మర్మములోయందు (ప్రవేశించును పిదప వృద్ధి౨వొంది దవీభూతములగుచు పాకమచే స్వఘన భావమును విడిచినవ”సచు వాతముయొక్క త్నీవత తగ్గుట వలన కోష్టమున (వవే శించును కోష్టము నందుండునట్టి దోషములు సరియగు కారణము లభించుట కొరరు వేచి యుండును కాలకఘు బలము మొదల సప నరియగు కారణములు లభించినపుడు పునఃఉధ్య తముల్లై ఇతర దోషములయొక్కం- స్థానమునందు పనరించి స్టా స్య్యశయ మేర్పరుము కొనును అపుడు ఆగంతుక దోషము బలహీనమసనేన స్థానిక దోషముసశత అనుగుణ్య ముగా చికిత్స చేయవలయును ఆగంతుక దోషము బలవత్తరమగు నేని మొదట ఆగంతుక దోషముయొక్క_ చికిత్స చేయనగును అధవా స్థానీయదోషముయొక్క- చికిత్సచేసి పిదవ ఆగంతుక దోషముయొక్క చికిత్స చేయవలయును జలేఖు. దోషములు సకల శరీర వ్యాప్తములై నన _పధానస్థానమ షు కొష్టము నందుండును అట్టి దోషములు కోష్టమును విడిచి రక్తాదుల న్నాశయి-చి వ్యాధులను ఎట్టు కలిగంచు చున్నవి యను విషయమును వ్యాయామే త్యాచినా. విశద పరువబడుచున్నది వాస్టయామాది కారణములచే దోషములు కోష్టముకు విడిచి కాఖాదులయందు (పవేశించుచున్నవి వైద్య ళాస్త్రమున శాథా శబ్దమునకు ర క్తాది ఆరు ధాతువులును త్వక్‌ యని అరసు వాతముచే (పేరితములగు దోషములు శధిలములై దవీభూతములగుచు కొష్టముకు విడిచి కశాణజలయందును అస్థులయెొక్క- మర్మముల యందును (వవేశించు మండును వ్యాయామముచే దోషములు శిథిలమగును తీక్టమై అగి వలన ఘనభావమును విడిచి విలీనమగువాటివలె అంతట సంచ రించుచుండును మిధ్యాహార విహారాది ఆపథ్య సేవనముచే దోషములు స్థాన (కోన్ట) [భంశమును పొందును వాయువు సహజపుూా (ధుతి "లి కలదగుఎవఎనన దోషములు స్థానాంతరమున జేరుచుండును కాఖాది గతయులగు దోషములు తిరిగి ఏ విధముగా కోష్టముకు జెకుచుంపునో వివరించు చున్నాడు తథాతేభ్య ఇత్యాదినా [సోతోష ఖములు పద్ధముగా నుండుటచే దోషములకు అత్యధికముగా వృద్ధి రొంద్‌ంఏంచే అభిస్యంద ముల సుచు పు రాకోష్టమును జేరన్ప పాకము వలన దోషములు సంధారమునువిడిచి తిరిగి కొష్టములా ప్రవేశించును (పేకకమగ్వ వాతిముయొక్క ఉధృతము తగ్గటవలన ,పేరకత్వ.ు లభించక దోషషులు శాఖలను విడిచ్చి కొష్టమున (పవేశించును కోష్టమున (పవే౪ంచిన దోషములు వ్యాధిని కలిగించుటకు యోగ మగు. కారణము లభించువరకు అచటనే వేచియుండునేకాని ఎట్టి వ్యాధిని కలిగించవీ సారాంశమేమనగా దోషములు వాటికి సవృశళముఎగు దేశ కాల బలాచి కారణములు లభించునపుడు వ్యాధులను కలుగజేయును అంతవరకు వేచియుండి అట్టి కారణము లభించినవుడు పకోపమునుజిఎది వైన సం్యశయములగుచు వ్యాధులను కలిగించ్చన్స వాతము ఒకప్పుడు స్వస్థానమునందు పకోపము జెందుకు మరియొకప్పుడు శ్లేష్మము యొక్క. స్థాగమునుజేరి (పకోపించును ఇదే విధముగా పిత్త శ్లేష్మములకు ఊపించ నగును ఇట్టి పరిస్థితులయందు దోషములయొక్క- చికిత్సా విధాశమును తెలుపుచున్నాడు స్వస్ట్థానమునందుండు దోషముయొక్క చికిత్సా విధానము సానూవ్యముగా నుండుశనియే తెలియగగును ఒక దోషము మరియొక దోష యొకం స్టార మున (వవేశిందయశపుడు స్టాంక

ష్య దోషమును దృష్టియందుంచుకొని ఆగంతుక దోషముయొక్క_ బలాబలమునకుసరించి ఛికిత్స చేయవలయును ఆగంతుక దోషము బలవ త్తరముగా నుండునేని మొదట్ల ఆగంతుక -దోషము యొక్క చికిత్స చేయవలయును. బలవత్రరమగు ఆగంతుక దోషము స్వబలముత్లే స్థానిక దోషమును అణచివేయును ఇగంతుక దోవము బలహీనముగా నుండునేని స్థానిక ద్లోష్టాన్లు సౌరముగా చికిత్స చేయవలయును. స్థానిక ఆగంతుక దోషములు రెండును బలవ త్తరముగ్గా (పకోపించునేని మొదట స్థానికదోషముయొక్క- చికిక్సజేసి పిదప ఆగంతుక దోషముయొక్క- చికిత్సజేయవలసి యుండును ఇట్టి పరిస్థితిలో దోషములయొక్క- బలాబలములను విమర్శిర్ధ చుటకు అవకాశము ఎంతమా[తము ఉండనేరదు ఖానార్థ్‌ము సంచయము (పకోపముయని వృద్ధి రెండు వీధములు వపెసూత ములలో సంచయ [(సకోపములు తెలుపబడినవిః (పస్తుత సూూతముచే దోషముయొక్క (వసరము, సాన సంశయాంశలు వివరించబడినవి దోషములు (ప్రకోవమునుచెందీ. అన్య స్థానమును ఆ్యశయంచినపుడు ఆగంతుక దోషముయొక్కా-. బలము. అతిగానుండునపుడు మ్మాతమే తప్ప సహజముగా స్థానీయ దోషముయొక/ం చికిత్స [పథమ కర్తవ్యముగా చెప్ప బడినవి శాఖా శబ్దముచే రక్తము మాంసము మేదస్సు అస్థి మజ్జా శుక్రము త్వక్కుు యని (గహించనగును మారయంతీతిమర్మాణియని డల్హణుడు వ్యాఖ్యానించెను మళఠీణకారి త్వాన్మర్మయని (గంథాంతరమున చెప్పబడియున్నది కటిక తరుణములు రెండు నితంబ సానమున ౭౦డు అంసఫలకమున రెండు శంఖము (కణతలు) లు రెండు * ఇవీ ఎనిమిది అస్థి మర్మములు అనబడును మూలము కోజో యత్సృర్వాధాతానా మోవి తలో ముచ్యతే 2 వుడు నోమాత్భుకం వద్దం రత్త వీవత్స వీతతమ్‌ / యత్చారమాదౌొ గర్భన్యూ యచ్చ గి ర్భరనా(ద నః 4 నంవర్హమానం వ్ఞదయం నమాగయితి యత్స్బ్రరా యబ్బ రీర్‌ రన న్మేబాఃి (ఎెజోయ|/తో (వ తిద్టిత గ యన్యానాకాన్భ నాతోడి ని (వజోతాయేన దోపొనః వ్యాదయన్థ మవీవ్యావి తిత్సరోం నోవితాన్సదోం ౯ ఓజఃి జీయకో తోనవద్‌. ధ్యాన లోక (్రతాదిఖిః బీఖేతి డుర్సలో ఒలీక్టం ధ్యాయతి వ్యధితేన్టి్రియః 2 దుళ్బాయో దుళ్యనా డాశో భవేజ్‌ కొమళ్ళ తత్‌్శరో జీవనీయొ వభ శీర రనొద్యా న్త్ర(ళ లేవజన్‌ 24 ఉీవోవ్భద్దోవా దోవాన్య తుద్చిళున్టీ ఐలోదయా [వళివదార్థము యత్‌ =ఏది సర్వధాతూనామ్‌జరసాది స ప్రధాతువులయొక్క పరమ్‌ == ఉత్క్బుష్టమగు లేజః == తేజస్సుకలదో తర్‌ = అట్టి తేజస్సు ఓజః = ఓజో ధాతు వని _ఉచ్యతే= చెప్పబడును మృదువామృదుగుణము కలది సోమాత్మకమ్‌ాసామ్యమైనది

దరి ఆషహ్షీంగ నంగ్రహ వ్యోఖ్యానము (ఆహ్హాదకరమైనదొ: శద్ధమ్‌= స్వచ్చమైనది ఈషత్‌=కొంచెము రక్రమ్‌ = రక్తవర్ణము గలటి "పీఠకకమ్‌ = పనుపువర్ణము కలది యత్‌_-==ఏ ఓజస్సు గర్భస్య = గర్భమునకు సోరమా=సొరమగునో యచ్చ=వఏది గర్భరసాత్‌ = గర్భమునందు జేరు రసముకంటెను రసఃార్‌స సారమగుచున్నదో యత్‌జవడి పురాజ్యస్మపధమముగా సంవ ర్తమానమ్‌= నిర్మాణమైన యట్టి హృదయమ్‌ = హృదయమును సమాశయతి = ఆ్యథయించి [వవే శించునో యచ్చకాఏ ఓజస్సు శరీరరస స్నేహః =శరీరరసముయొక్క_ స్నేహము అగు చున్నదో పాణఃజ్యాపాణము య్యత=ఏ ఓజస్సునందు _పతిష్టితః = నిలిచియండునో, యస్య=ఏ ఓజస్సుయొక్క అనాశాతైనశించక పోవుట వలన నాశఃన జస్టి =నాశము లేదో యేనా ఎట్టి ఓజస్సుచే దేహినః= దేహధారికి (పీజితా=తర్సణము జరుగుచుండునో హ్కద యస్థమపి=హృద యము నందుండునదియై వ్యావీ= సంపూర్ణ శరిరమునందు వ్యాపించునో తత్‌ = అట్టి ఓజస్సు పరమ్‌ = నర్వ శేష్టమస జీవిలాస్పదమ్‌ =ఆయువుశరు ఆ్మశఛయమైనది కోప=కోపము కుద్‌=ఆకలి యానప=_ప్రయా=ము శోక =దుఃఖము (శమాదిభిః =పరి (శ్రమ మొదలగు ఐాటిచే ఓజః = ఓజస్సు క్షీయేతవాక్షీణించును దుక్చలః= బలహీనుడై " బిభేతి=భయవడును అఖీక్టమ్‌ = అధికముగా వ్యధితేదియః = బాధపడుచున్నట్టి ఇది యములు కలవాడై ధ్యాయతి = విచారించుచుండుకు తత్‌క్షయే ఓజస్సు మొక్క క్షయము నందు దుళ్చాయః ఇ వికృతమైన చ్భాయగలవాడు దుర్మనా = మనోవికృత్తి కలవాడు రూకుః = రూక్షమైనవాడు ఇామళ్చ=కృళించినవాడు భవేత్‌ = అగును త త=క జక్షయము నందు జీవనీయొషధ క్షీరరసాద్యాఃచాజీవనీయగ”ణముశందు చెప్పబడిన దవ్యములతో గూడిన జౌొషవధములు పాలు మధువాది రనములు లేక మాంసరపము మొదలశునవి భేషజమ్‌౬= కౌాషధమగును హి=ఏా-కారణమువలన దేహనస్యజ=శ్రరిరమునకు ఓజోవృద్ధః = ఓజస్సు వృద్ధి నాందటము తుష్టీపుష్టి బలోదయిః = తృప్తీ శకి బంము కలుపేటకు కారణమగును న తొత్సర్భము రసాది స ప్త్రధాతువులయొక సారభూతమ*% ఉత్కృష్టమైన తేజస్సును ఓజస్సు అందురు ఓజసు, మృదువుగను సౌమ్యముగకు శు భమగను స్వల్పముగ ఎరుపు. స్వల్పముగ పసుపువర్ణము కలిగియందుకు.. గర్భము 'నందేర్చక్తృ [ళభూణమ నకు మొ*టిదగు సారభూ3 (దెవృము గర్భమును [పవే?ంచు రస ఫాఠ్షు యొక్క సారాంక (దవ్మమని చెప్పన ఎను ₹వవుయొక్కు హృదయశు నిక్మాణమగు వెంటనే అట్టి హృదయములో [పధమముగా (వవేషంచు ఎ ఓజస్సు శరీరముయొక్క ముఖ్యమగ్వ స్నెహ్మదవ్యము ఒజస్సు న్నాశయించి పాణములు (జీవితము) స్థిరముగా నుండును శక్ర రమున ఓజన్సు నళించునేని “జీవితమే నంచును ఓజన్సు స్థిరముగా నుండునేని జ్రీవిత్రన్సు స్థిరముగా కుండును హృదయము ఓజనస్సునకు ముఖ్యస్థానము హృదయము నందున్నను ఓజస్సు సంపూర్ణ శరీరములో వ్యావించుచు (పాణములు ధరించుటకు ముఖ్యకారణము మన్నది కోపముచేత ఆకలిచేత ఎక్కుఎ నడుచుటచేత దుఃఖముచేత బడలిక మెదలగు వాటిచేత _జనస్సు క్షీణించును. ఓజస్సు క్షీణించటవలన మిక్కిలి ధ్యానమఫ్నడగును భయ గన్తుడగను జ్ఞానేంది మయములలో విక్కతి ఏక్పడును కాంతివిహీశడగు ఎ ఎల్లప్పుడు

చికి మనస్సు దుఃఖముతో గూడియుండును శరీరమునందు రూకషత వర్పడును నహశీలత్వము ఉత్సాహము నశించును ఇట్టిస్థితిలో జీవనీయొషధ ములతో గూడిన పాలు మాంనరసాదులు- ఇవ్వవలయును _ వీటివలన దేహమునకు ఓజోవృద్ధి ఏర్పడును ఓజోవృద్ధివలన శరీరమునకు పుష్టి మనస్సునకు తుష్టి, శరీరమునకు బలము మొదలగునవి కలుగును కళీలోఖ దోషములయొక్క- (ప్రాక్సృత వైకృత స్వరూపములు. చెప్పబడినవి అట్టి దోషములు సమస్థితిలోనున్నను ఓజస్సుచే విహీనమగునేని దేహధారణ [క్రియను చేయ జాలవు కావన ఓజన్సుయొక్క స్వరూపము తద్‌ సంరక్షణవిధానము చెప్పనైనది సర్వ ధాతువులయొక్క_ ఎట్టి లతేజస్సుకలదో అట్టి తేజస్సు (వధానమగు ఉత్క్బృష్టమగు ఓజన్సుగొ చెప్పబడుచున్నది అష్టబిందు (ఎనిమిది చుక్క_లు) పమాణాత్మక మగు ఓజన్సుయని అర్ధము. ఇట్టి ఓజస్సు మృచువుగను సౌమ్యమ.గను. శద్ధమగను, న్వల్బమగు ర క్తవర్థము గను స్వల్నమగు పసువువర్ణముగను నుండును ఓజస్సు గర్భమునకు పాథమిక సొరమని చెన్సనశును ఓజోహీనమగునేని శకళోణిత నంయోగమైనను అందు ఆత్మ - వవేశింప జాలదు. మొదటి ధాతువగు రసముకంటె పపసాదరూపమైన రససారమగు ఓజన్సు గర్భ మునకు మొదటి ధాతువని చెప్పనగును ఇట్టి శరీరమును ధరించునదై. ముఖ్యముగా హృద యమును ఆ్మశయించియుండును పిదప సంపూర్ణ శరీరమునందు వ్యా_వ్రిచెందును శరీర మునకు స్నిగ్ధతను కలిగించుచు (పాణమ లను నిలిపియుంచును అస్టబింద్వాత్మక మగు ఇట్టి ఓజస్సు నేశించనంతవెరకు శరీరముయొక్క (వీణఐనమునకు భంగము వాటిల్లిదు ఓజస్సు హృదయా (శిత మైనను నంపూర్ణ శరీరమునందు వ్యాపించియుండి శిరః్యవభృతి అవయవముల కంటెను జీవితధారణమునందు ఓజస్సు ముఖ్యకారణ మగుచున్నది ఇట్టి ఓజస్సు అసౌామ్య ములగు కోపము ఆకలి మొదలగు కారణములచే శీజీంచును ఓజస్సు &ీణించినవుడు దేవా భారకమగు ఆత్మ అకారణమ.గా భయమును జెందుచుండుకు అకారణముగా దుర్చులుడగును అథికముగా నిరర్ధకములగు ఆలోచనలను జేయుచుండును ఇందియ దౌర్బల్యము వికృత మగు కొంతిగలవాడగును ఓజషయమునందు జీవనీయ గణ (దవ్యములజేర్చి సిద్ధపరుచబడి నట్టి పౌలు మాంనరసములు మొదలగు కౌషధములచే చికిత్స చేయవలయును. ఇట్టి (దవ్యములను గూర్చి చేయబడిన జొవధచికిత్సద్వారా ఓజస్సు వృద్ధినొందును ఓజోవృద్ధిచే శరీరమునందు పుష్టి మనస్సుయొక్క నంతోవము (ఉల్లాసము) మొదలగు మంచిలక్షణములు కలుగును థావార్థము కరీరముననుండు ఇతరధాతువుల వలెాక శాస్త్రకారులు ఓజస్సునకు (పత్యేక పాధాన్యత నిచ్చిరి మానవునియొక్క సర్వపయత్న నంపాదితమగు స వధాతువుల యొక్క సారాంశమగుటయే ఇందుకు కారణమని. చెప్పనగును యన్సారమిదౌ గర్భస్య యచ్చ గర్భరసాదనః [ప్రాణాయత (పతిస్టితః. యస్యా నాళాన్ననాకో స్త ప్రీణితా 8 తత్పరం జీవితాస్పదమ్‌ యను విశేషణములు ఓజస్పుయొక్క. (నాధా న్యతను రుజువు చేయుచున్నవి ఓజోరహితమగు స్మకళోణితముల యొక్క. సంయోగ మేర్చడినను జీవుడు (వవేశింపజాలగని శ లేఖ వ్యాఖ్యాత ఇందు వ్యాఖ్యానించెను ద్‌్సివలన

బీతశ్రీ ఇ అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము గర్భము ఏక్పడుటయే సంభవించదని తాత్పర్యము యచ్చ గర్భరస్తాదనః యన్స్తుటచే ఏర్పడిన గర్భమునకు రన్మవసాద రూపమైన ఓజస్సు పోషించుటకు ఉపయోగంపబడ్డు చున్నది గర్భావస్థయందుకాని లేక ౩ శవావస్థనుండి మృత్యువు పరియంతముగాని [పాణ ములను కమబద్ధముగా నిలిపియుంచుటదే ఓజన్సునందు [ప్రాణములు ఇవతిష్టింపబడి యున్న వని చెప్పబడినది కావున, దేహియొక్క- ఉత్ప త్తికని పోషణకును స్థితికిని (పధానకారణ మగుటచే &ఓజస్సునకు ఇంతటి 1పాధాన్యతను చెప్పిరి యన్నా శేని యతంనాశః యస్మిన్‌ తిష్టతిన్టతి ఓజస్సు నశించుటచే జీవితమే నశించును ఓజన్సు స్థిరముగా నున్నంతకాలము జీవితమునకు ఎట్టి |పమాదము రాకుండయుండును అని తాత్పర్యము ఇట్టు అవస్వయ వ్యతి రేకములచే శరీరములో ఓజస్సుయొక్క. మహత్వము ఎంతేనిగలదని చూపబడినది అగ్ని స్పోమోవాయుః సత్వంరజ స్తమా పఎచే(దియాణి భూతాత్మేతి పాణాః వీటి నసముదాయమును (ప్రాణములందురు ఆత్మతో వీటియొక్క- సంయో*” మును ఆయువు అందురు ఇట్టి ఆయువున్గు స్థిరముగానుంచు వాటితో &జన్సు (పధానకారణ మగసుమన్నది సు్కుుపతముమయొక్క స్తత స్టానమందలి. 15వ అధాశ్రియయున _ తతరసాడదీనాం శుకాంతానశాం ధాళూనాం యత్‌పరమ్‌ తేజః తత్‌ ఖల్వోజ_స్టదేవ బలమిత్యుచ్యతే రసాది స_ప్తధాతువులయొక్క ఉత్కృష్టమస తేజస్సు క జమని చెప్పబడుచున్చ ది అట్టి ఓజన్సును బలమని సుశుతమున నిర్వచింప బడినది చికిత్సా సౌకర్యముకొరకు &ఓశఎస్సు బలము రెండింటికి అఖేదముగా చెప్పబడినదే కాని వాస్తవముగా రెండింటిలో భేదకు కలదు ఓజస్సు రూప రస వర్ణయు క్తమగు కారణ (దవ్యము ఇట్టి కారణమువలన సంభివించు కార్యము బలమనబడును శరీరముయొక్క బలము అనేక కారణములవలన కలుగవచ్చును ఇతర కారణములవలవ కలుగు బలమున కంటె ఓజస్సువలన కలు%ుబలము అత్యధికము ఎఒజోకయమువలన ఆత్యధికముగా బల వోని సంభవించును కావున రెండించికి అభేదముగా చెప్పబడినది పరము అపరము యని ఓజస్సు రెండు విధములు పరజఒజస్సు అష్టబిందు స్వరూపముగా నుండును “రృనశికువు యొక్క హృదయము నిర్మాణమగు నాటినుండి అందు [పవేశించియుండును సరదీజస్సు న్వల్బముగా తగ్గినవు మృత్యువు సంభవించును గర్భస్థ శికవుయొక్క్ల ఎనిమిదవ మాస ములో మాతృహృదయమునుండి శివవుయొక్క. హ్యృదయిమునకు శిశువు యొక్క. హృదయవ్షు నుండి మాతృ హృదయమునకు ఓజన్సు మాటిమాటికి సంచరించుచుండును _ ఇట్టి సంచార కాలములో మాతృహృదయమున &ఓజస్సుయుండు సమయమున (ప్రసవమ నేని శిశ్స్వ్య్య జీవించదని చరకసంహితలో చెప్పబడినది అట్టి మృత్యువునకు గర్భన్ధ శివవుయొక్క హృదయములో ఓజను యొక్క ఆభావమే 5 రణమగుచున్నది అపరఓజస్సు ధమనుల న్నాశయించి యుండును ఇది శరీరములో అర్జాంజలి పమాణముగనుండును ఆపరఓజక్సు యొక్క వృద్ధికయములు సంభవింఎవచ్చును మధుమేహాది వ్యాధు.లో ఆపరఓజస్సు మూతమార్ష్గముగా శరీరముకుండి నిర్ణమింపవచ్చును కావున అట్టి వ్యాధులయందు శీ ఘముగా బలహీనమై ళక్తిపాతమగును ఓజోవృద్ధిచే _పథాా సొందర్యము బుద్ధి ధారణాశ క్రి ఉత్సాహము ప్రజ్ఞ లావణ్యము మొదలగు అనేక సుణములు వృద్ధిచెందుకు ల మూలము యదన్న్యం ద్యోన్లీ యదవ (పొర్ణ యేతా బిరోధితు /

స్తేజ్‌ త్న్‌ త్ర జన్‌ నమళ్ళంక్పొతో తోవ్భద్ధి తయౌొ ఎయేత్‌ 2 తర్నం త్య ఖైరుబిం దోప్తా వివరీత నమానో యాః ౪ వృ ద్ధ్‌ః జేణాళ్ళ్చు భూయిట్టం అశయం తృాదుధానో తత్‌ 2 యథా వలం యధా న్ధూంచ దోషా వర్ధా బితన్బాతో / (| థాఫాణీ ఎవాతి జీణాః నమాన్సం రోర్యువర్వోతే 4 యబీవ దోవాన్సు నమాబి వృ లి త వవ దోస్తా వివమూ నధదాయ॥ యనస్మ్కాదత స్తే వొత చర్యూ లైవ క్షయాద్దా వ్భృర్ధ్జో రివ రక్ష తీయాః 2 (వతివదార్థము అవిరో ధి = విరుద్ధముగానట్టి యత్‌ = ఎట్టి అన్నమ్స్‌=రీన్న పుకు ద్వేష్టి=రోగి ద్వేషించనో తత్తమ్‌ = ఇట్టి అన్నమును త్యజన్‌ =విడుచుచు య్తద్య పితు ఎట్టి ఆహారమును ప్రార్ధ యేత=రోగి తినవలయున్‌ని .కోరునో తత్తత్‌ = ఇట్టి అహా రమును సమశ్నంశ్చభుజించుచు తేలే=ాఅట్టి యట్టి వృద్ధిషయా =దోషాదుల యొక్క వృద్ధి క్షేణములను జయేత్‌ జ=జముంచవలయును వృద్ధాః = వృద్ధిబొందినట్టి క్నీణాళ్ళు = క్షీజణించినట్టి దోషాః = వాతొది. దోషములు విపరీత సమాయోః = విరుద్ధములగునట్టిః సమానముల శనట్టి యాహారాదుల యందు _ భూయిష్టమ్‌ = అధికముగ రుచమ్‌=్లరుచిని కుర్వతేహి= కలుగజేయు చుండును అబుధాస్తు = అజ్ఞానులు నలక్షయంతి = తెలుసుకొన జాలరు పృద్ధాఃచావృద్ధి బొందిన దోషాః= దోషములు యథాఎలమ్‌ = బలము ననుసరించి యథాస్వేచ = స్వకీయములగు రూపాణి =లక్షణములను వితన్వతే = విస్తరింప జేయు కణాః = తృీణించిన దోషమ. దూపాణి= లక్షణములను జహతి= విడుచును నమాః=నమ స్థితి యంద ండు దోషములు స్వమ్‌ = స్వకీయమగు, కర్వా కార్యమును కుర్వతే =జేయను యస్యార్‌ = ఎట్టి కారణము_వలన్క యవఏవ == ఎట్టి దోషములు సమాః =సమస్థితి యందుండు నివై దేహస్య శరీరము యొక్క వివృద్ధ్యే = వృద్ధి కొరకు అగునో తే=ాఅట్టి దోషావఏవ= దోషములే విషమాః = వికృతిని బొందినవై దేహస్మ =శరీరమ్లు యొక్క వధాయ=నాశము కొరకు అగును అతః= అందువలన వృద్ధేరివ = దోషము యొక్క వ్యద్ధివలె కయాత్‌ = శేణత నుండి పహితచర్యమైవాహితమగు ఆహార వివరము చేతనే రకణీయాః=కాషాడ వలయును తాత్సర్యూము. ఎట్టి ఆహారమును రోగి ద్వేషించు. చుండునో అట్టి ఆహారమును భుజించుటకు ఇయ్యగూడదు. ఎట్టి అహారముకు భుజించుట కొరకు అపేక్షించునో ఇట్టి ఆహారమును రోగికి ఇచ్చుచుండ వలయును ఈ విధముగ దోషముల యొక్క వృద్ధి శ్షీణము లను నిరోధించనగను వ్శడ్ధి బొండిన దోషములు విరుద్ధ గుణములు గల (ద్రవ్యములను భుజించుట యందు కోరికను వృద్ధిదెందిచు చు-డును.. క్షీణదోషములు సమాన గణములు గల [ద్రవ్యములను భుజింప వలయ.నను కోరికను పెంచుచుండును ఇట్టి సూక్మమగు

286 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానేము విచారమును అనభిజ్ఞుడగు వైద్యుడు తెలుసుకొన జాలడు వృద్ధి కొందిన దోషములు స్వళ క్తి సామర్ధ్యముల ననుసరించి స్వలక్షణములను అధికముగా విస్తరింవ జేయును క్షీణదోషములు సహజ కృత్యములను విడనాడి స్వల్చ లక్షణములు గలవగు చుండును సమస్థితి యందుండు దోషములు యథావిధిగా స్వకార్యములను జేయుచుండును సమదోషములు దేహవృద్ధి కొరకు ఎట్టు తోడ్పడు చున్నవో అచ్రే వికృత దోషములు తడ్విరుద్ధముగా దేహమును నశింపజేయుట యందు కారణములగు చుండును కావున వృద్ధిని నిరోధించునట్టు దోషముల యొక్క క్షీణ మును అదేవిధముగా పితమగు ఆహార విహారముల ద్వారా రక్షింప వలయును కోలిలేఖై ఓజస్సు యొక్క చికిత్సా [ప్రసంగ వశమున దోషములన్నింటి యొక్క సామాన్య వికృతి జన్య వికారముల యొక్క నివారణోపాయమును తెలుపుచున్నాడు యదన్నేత్యాదినా, రోగి ఇష్టపడనట్టి ఆహార విహారములను విడవాడుచు దోషముల యొక్క వృద్ధిని నివారించనగును రోగి అనుభవించుటకు అభిలషించునట్టి ఆహార విహిరములను రోగికి అందించుచు దోషముల" యొక్క కయమును అరికట్టపలయును కారణమేమనగా వాతాది దోషములు శరీరమున వృద్ధి నొందినపుడు స్వగుణ విపరీత గుణములుకల (ద్రవ్యముల యందు మిక్కిలి (పీతిని కలిగించును అట్టి దోషములే క్షీజించు నవుడు స్వసమాన గుణ [దవ్యముల యొక్క- అనుభవమునందు అభిలాషను వృద్ధి జేయచుండును దోషములయొక్క ఇట్టి సూక్ష్మృవిషయమును అనభిజ్ఞుడు ఆగు వైద్యుడు గుర్తింపలేడు దోవ న్వరూపానుగత మగు ద్రవ్య అభిలాష మా్యతమేగాక దోషవృద్ది క్ష్షీణములను తెలిసికొనుటకు మరియొక్త ఉపాయ మును చెప్పు చున్నాడు యథాబల మిథ్యాదీనా వృద్ధ దోషములు స్వబలాను గుణ్యముగా స్వోచితములగు లక్షణములను రూపములను 1పకటించుకు క్షీణదోషములు స్వలక్షణములను రూవములను విడచిపుచ్చును దోషములు స్వల్పముగా శ్షిజించిన స్వల్పముగను అధికముగా క్షీణించిన స్వలక్షణములను [పకటించుట మాని వేయును సమస్థితి యందుండు దోషములు స్వనియత కర్మలను చక్కగా నిర్వరి ంచుచుండును దోషములు వృద్ధి నొందినప్పుడు వాటి యొక్క_- వృద్ధిని నిరోధించి శరీరమును కాపొడునట్టు దోషములు క్షీణించి నప డు. వాటి యొక్క క్షయమును గూడ నిరోధించి దేహమును రకింప వలసి యుండును సమన్సిశ్రి యందుండు దోషములు మ్మాతమే. దేహమును వృద్ధి నొందించుటకు సమర్థవంతములగ్య చుండును వికృతి నొందిన దోషములు శరీర నాశనము కొరకు కారణములగు చుండున్స దోషములు వృద్ధి నొందినను లేక క్షీణించినను దోష వికృతి యందురు ఇవి రెండును దేహమును నశింపజేయుటకు కారణములగును కావున దోషముల యొక్క- వృద్ధిని వలె క్షి మును గూడ నిరోధించి నివారించ నగును థావార్థము 4 తయముకొందు నమానగుణ (దవ్య అభిలాష వృద్ధి యందు విపరీత గుణ (దవ్యాభిలాష కేవలము దోషవృద్ధియందే కాక రసాధి ధాతుపులయొక్క_ పకి షాది మలముల యొక్క వ్బద్ధి క్షయయు లందు కూడ కలుగు చుండును లోపించిన నానిని వూరించుటయు. హెచ్చిన వాటిని తగ్గించుటకు పయత్నించుటయును, (పకృతి యొక్క సహజ స్పభావము. ఇట్టి సూక్క్మ విషయమును గుర్తెరిగి (ప్రవర్జించుటచే రోగి స్వస్థుడగుకు లేదేని వ్యాధి చిరకాలము పీడించుకు మనస్సు స్వయముగా ,పేరేపించి ఇట్టి అభిలాష

237 కలిగించునపుడు పై విధానమును అవలంబించిన యడల మానసిక తృప్తి దోషసమస్థితియను రెండు లాభములు కలుగుటకు అవకాశముండును దోవధాతు మలములు క్షీణించినను బలము క్షీణించినను న్వకారణ వర్ధనమగు అన్నపానాదులను మానవపకృతి సవాజముగా కోరు చుండును ఇట్టివి లభించినపుడు దోషముల రొక్కం వయసు నహజముగా తగ్గిపోవును అని సువ్రత సూతస్థానము యెక్క 15 వ'అధ్యాయమన్‌ ప్వీటిడినడ్‌ " "అదియునుగాక శరీరమున జలము త్షీజించినప్పుడు దప్పిక్రయగును జలమున్ను క్రాగుటచే దప్పిక శమించును ఉదరమున అన్నము లేనప్పుడు ఆకలి”చేయను, అన్నము "కుజొంచుటదే=' ఆకలి శమించును శరీరమునలోపించిన పదార్థమును శరీరము అభిలషించును అట్టి పదార్థము లభించుట వలన లోపము పూరింపబడి తిరిగి స్థిమితము చేకూరును

అచ అడ ్‌! అష్టాంగ సంగహ వ్యాఖ్యానము ఇరువదియవ అధ్యాయవు మూలము అధాతో దోష భేదీయం నామాధద్యాయం వ్యా ఖ్యాన్కామః / ఇతివాస్తా వఖరా(తే యాదయోా మవార్గ్‌యః (వతివదార్థము అధః = పిమ్మట అతః=అందు వలన దోషభేదీ యంనామ= దోషభేదీయమను పేరుగల అధ్యాయమ్‌=అధ్యాయమును వ్యాఖ్యాస్యామః = వివరించెదము ఇతిహ =ఇదేవిధముగా ఆత్రేయాదయః=ఆ_తేయుడు మొదలగు మహర్షయః = మహర్షులు ఆహుస్మెచచెప్పిరి తాత్పర్యము... దోష భేదీయమకు పేరుళల అధ్యాయమును ఆత్రేయాది మహా రులు ఉవదేశించిస విధము ననుసరించి వ్యాఖ్మానించెదను బలిలేఖి పూర్వాధ్యాయమునందు దోషముల _పాక్ళత వైకృత స్వరూపములు చెప్పబడినవి దోషాదుల యొక్క స్థాన ,కియ అవస్థా భేదములను తెలుపుటకు దోషభేదీయ మను అధ్యాయము [ప్రారంభించ నైనది ఖావార్థము పూర్వాధ్యాయములో దోషముల యొక్క వ్రైషమ్యము నిరూపించ బడినది అట్టి వైషమ్యము దోష భేదముచే నానా విధములుగా నుండును అందు స్లానము, థి కర్మ అవస్థా హేతు ఆకృ3 సాధనము సంయోగ భేదము అని వీడు విధములు స్టాన మనగా పశ్వాశయవాతము కటి వాతము మొదలగు స్థాన కృత భేదము కర్మ భేదమనగా శ్వా సోచ్చ్వాస (ప్రవర్త కత్వము మల మూత (ప్రవర్ష కత్వము మొదలగునవి అవస్థా భేదమనగా సంచయ (వ్రకోప _పసరాచి అవస్థలు హేతు వనగా హీన యోగ [పకువిత ములు మిధ్యా యోగ్యపకుపితములు మొదలగు భెదములు ఆకృతి భేదమనగా (సంస వ్యాసాది ఆకృతి భేదములు సాధన భేద మనగా న్నిగ్గోపళయము ఉష్టోపళయము మొద లగు ఉపళయ భేదములు సంయోగభేదమనగా పిత్తముతో గూడి యుండుట క్రఫముతో గూడి యుండుట మొదలగునవి ఇట్టు దోష వై షమ్యమును బట్టి దోష భేదములు అనేక ములగు చున్నవి మూలము వాయ్యాతళ ధాతుఖ్యాం వాయుః ఆగ్భేయం విత్తవ్‌ / అమ్మం వ్బథ్పీ ల్యాంగ్లోవి్ట.. తత వక్సాజయః తఖోః నళ్జీనీ వొదా వన్థి (కోతం న్ఫర్భ నంచ నాతన్థౌనాని ౮ అగ వక్కాల యా వలేషేఐ / నాభి రావూళయః

సీర్ర -స్నాదో అలనీకా రశ రుధిరం చవ నృర్శనంచో వి తృన్థానాలి._ అత. సాథి ర్చాతోషేణ టీరళ కొంలః కరః శోమ నర్వాశ్వామాత గూడ రసో ఎవఫొ [మాజణం రొనంనాంచ ల్లేవ్యు గ్థానాని “అ(తా వ్యరో ఎకోపపై/ ఇత్త్పవనో మజట్యోర్థూ నన్హవోజి నా దోవ (త యణ కరీర మాగార మివన్దూడా/3 (తయన న్థిరీ కృతమ్‌ / అతళ్ళ దోపాదోవాం వ్రేవానో మూన్‌ యంత న్దూతా ఇత్కూ చ్యా న్లో దారతా ద్దాతనత మలితీ శ్రరణా దోవోరో చోరి త్నాంన్యులా8 దూషణ న్ధాథావా ద్దోవ్లొ_త్హల్‌ ల (వతివదార్థము. వాయ్వాకాక ధాతుభ్భామ్‌కవాయువు 'ఆకశ్‌ భూతమ్రులనుండి వాయుః వాతము ఆగ్నేయమెఅగ్ని భూతాత్మకమైనీది 'పిత్తమ్‌ పిత్తము అంభళిప్పథధివి భ్యామ్‌ = జల పృధ్వి భూతములనుండి శ్రేష్మా = కఫము తతా శరీరమందు వక్వాశ యో పక్వాశయము కటిః= నడుము సక్టిసీకా పిరుదులు(రెండు) పోదొకా వాదములు ఆస్థి = ఎముకలు శోతమ్‌=చెవి న్పర్శనమ్‌చ == స్పర్శేం్యదైయ స్టానమగు చర్మము, వాతస్టానాన = వాతమే యొక్క స్థానములు అత = ఇట్టి స్థానములలో విశేషేణ = ముఖ్యముగా " పక్వాశయః౯ా పక్వాశయము. వాత స్థానము నాభిః=నాభి [పదేశము - ఆమాశయః= ఆమాశళయము శ్యేదః=చెమట లసీకా జు లసిక రస్యజారనధాతువుు.. రుధిరమ్‌ ౨ ర క్షద్దాత్తువు చయః= దృగిం[ది యాధిష్టానాన్నేతముః స్పర్శనమ్‌చ =స్పర్మేర్మది యాధిష్టానమగు చర్మము పిత్త స్టానానిజాపిత్త్రముయొక్క- స్థానములు అత =ఇట్టి స్థానములలో వి కేషేన్యపత్యేకమ్తుగాం నాభికజానాఖి (వదేశము పిత్తముయొక్క-. స్రానము ఉఊరః=వక్షనస్ధలము-_ కజ్దః=ాకంర్వము, శిరః జశిరస్సు కోమా క్లోమి గ్రంధి పర్వాణి=ు | వేళ్ళి సంధులు --ఆమాళయృః = ఆమాశ యము సః = రనధాతువు మేదఃఇ=మేదో ధాతువు (మభాణమ్‌ వా _ఘాణేం్యదియాధిస్టానమగుముక్కు-* రసనబచుణా దడసనేండదై యాధిస్టానమగు జిహ్వయును శ్రవ్మస్టానాని = శ్రేష్మముయొక్క- _ఫ్రాన *మూలు "అత == ఇట్టి ఫ్రానములలో విశేషేణడావిశేషముగా, ఉరఈావక్ష స్థానము కవమ్లు యొక్క స్థానము ఇత్ళమ్‌=౭ఈ విధముగా అధ =శరీరముయొక్క. కింది భ్రాగమ్మునందు మథ్య = మధ్య భాగమునందు ఊర్ధ్వ = శరీరముయొక్కు మై భాగమునందు. స్తన్నివేశిన్తా= ఊండునట్టి దోష (తయేణన్యాతిదోషములచే శరీరమ్‌ాదేహము: స్థూణ్యాత్షిత్రయేన = మూడు స్తంభములచే. ఆగారమివాభవనమువలె స్థిరీకృతమ్‌ = స్థిరముగా జేయబడినృద్ధి ఆతశ్చ = అందువలనను దోషాః =వాత పిత్త కఫములు దేహమ్‌్హ్‌=దేహమునక్కు స్రేయూ మానమ్‌ = స్థిరత్వమును ఆనయంతః =కలిగించునట్టి, స్ట్థూణాః= స్తంభములు ఇతిజఅని ఉచ్వ న్తేఇపొప్పబడుబున్నవి ధారణాత్‌ =శరీరమును ధరించుటవలన్వ ధాతవః జ్యధాత్తువు లనబడుచున్నవి మలినీ కరణాత్‌ = శరీరమును మాలివ్య పరచుట వలన్క _ ఆహారమల త్వాత్‌ = ఆహారముయొక్క- మల 'రూపఘులగుటవలన మలా౪ాపషులములనబడుచున్నవి ధూషణ స్వభావాత్‌ =రసాది ధాతువులను దూషించు (చెరచు) స్వభావము కలవగుటవలన దోషా ఇతి=దోవములని యనఐడుచున్నవి తాత్సృర్యాము వాయువు ఆకాశభూతముల నుండి వాతము ఆగ్నిభూతమువణన

ఓీ్రళ్తి అహ్షాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానీము ఫిత్తము పృథ్వీజల- భూతములనుండి కము ఏర్పడుచున్నవి ఇట్లు ఏర్పడిన భూతములకు ఇరీర్షముతో (పత్యేక స్టానములుగలవు అందు వాతమునకు పక్వాశయము నడమ. మోకాళ్ళు మౌదములు ఆస్థి ధాతువ్సు శో తేంద్రియము. స్పర్శేర్యదియమను స్థానములు పక్వాశయము వాశమువకు ముఖ్య స్థానము నాభి ఆమాశయము స్వేదము, లసీకు రనధాతువు రక్త ధాతువు, చమరిందియము స్పర్శేయదియము పి త్తమునకు స్థానములు నాభి ప్రదేశము పిత్తము యొక్క ముఖ్య ఫ్రానము రొమ్ము కంరము శిరన్సు క్లోమ గంధి (వేళ్ళయొక్కూ సంధులు, ఆమాళయము రసధాతువు మేదో ధాతువు (ఘాణేందియము, ర సేందియము శ్రేష్మముయొక్క స్థానములు రొమ్ము శ్రేష్మమునకు ముఖ్య స్థానము. శరీరము యొక్క (కింది భాగమునందు వాతము, మధ్యభాగమునందు పిత్తము ఆమాశయముముండి శరీర పె భాగమునందు శ్రేష్కము స్థానముల నేర్చరచుకొని యుండును గృహము మూడు న్తంభ ములను ఆధారముజేసుకొని స్థిరముగా నిలిచియుండునట్టు వాతపిత్త కఫములను ఆధారముగ్గా జేసు కొని శరీరము నిలిచి యున్నది కావున వాత పిత్త కథములు శరీరమునక్తీ ఆధార స్తంభములని చెప్పబడినవి వాతపిత్త కఫములు శరీరమును ధరించి యుండుటకే థాతువులని ధాతువులను మలిన పరుచుట వలన ఆహారముయొక్క మల స్వరూపములగుట వలనను మలములఅని రన రక్రాది ధాతువుంను చెరచుటవలన దోవషములని యనబడుచున్నవి కలిలోఖా * ఈ అధ్యాయములో ఇతర విషయములు వివరింపబడినళు ముఖ్య ముగా దోషములను గురించి చెప్పబడియండు.చే అధ్యాయమునకు దోష ఛేదీయమ్‌ అను ఆధ్యాయమని పేరు కలిగినది ఆకాశ థాతు మ్మిశితమగు వాయుభూతము శరిరమునందుండు వాతముగా ఏర్పడినది అమూర్త [ద్రవ్యమునుండి మూర్త [దవ్యముయొక్క. ఉత్ప త్రి విరుద్ధమెనదగుటచే ఆకాశధాతువని స్తూతమున చెప్పబడినది. ధాతు శబ్ద (గహణము ఆకాళమునందుండు సామర్థ్యమును విశదపరచుటకు ఉపయోగపడుచున్నది అగ్నిభూత జన్యము వీత్తము, ఆప్‌ పృధివీ భూతములయొక్క_ సమ్మేళనము వలన శ్లేష్మము సంభవించు చున్నవి వాతముయెక్క స్థానములు పక్వాశయము మొదలగునవి నాభీయొక్క_ [క్రింది థాగమున పక్వాశయ ముండును మిగత అవయవములు స్పుపసిద్ధములు (శవణేండద్రివ్య మునకు అథిష్టానమగు కర్ణము [శో త్రమనబడును స్పర్శనమనగా త్వక్‌ యని అర్షమ్సు వీటితో పక్వాశయము వాతమునకు ముఖ్యస్థానము._ నాభి మొదలగు అవయవములు ప్రిశ్ర స్థానములు త్వక్కు. యందుండు జల సదృళమగు స్నేహమును లసిక యందురు ర్వా మొదలగు అవయవములు శ్లే్మ్మ స్థానములు క్లోమను గురించి శారీర స్థానమున చెప్పబడనీ ఈ విధముగా స్థానముల నా్మాశయించియండు [తిదోషములచే. శరీరము ధరించి యండ్షును కావున్క- ఆచార్యులు దోషములను గృహ _స్తంభములవలె పోల్చిచెప్పిరి గృపాధ్యా సంభ ములను స్టూణము లందురు న ఖావార్థము సంపూర్ణ శరీరమునందు సంచరించు దోషములకు శరీరద్వులో [పత్యేక స్థానములుగలవు _ స్థానమనగా బోషములు విశేషించి పనికేయశట్టి ప్రదే శము అని అర్థము దోషులు సమస్థితి మందున్నను వృద్ధి క్షీణములను బొందిశన్స వాటి యొక్క [ప్రభావము ఇట్టి పత్యేక స్థానములయందు విశేషముగా [వకటితమగు చుండును

వో! దోషమునువలె దోషముయొక్క-_ [పత్యేక స్థానము నందును దృష్టినుంచి చికిత్స చేయవలసి యుండును సమస్థితియందు విషమ స్థితియందును దోష్షములు స్వస్టానములో అధిక బలము కలిగియుండును సమస్థితియందు స్థానీయ క్రియలను చక్కగా నిర్వహించు చుండును వికృతియందు స్థానీయ కృత్యములను. చెరచు చుండును నాభి నుండి [క్రిందిభాగము. వాత స్థానము అచట నుండి వాతము శారీరక సంవూర్ణ [క్రియలను నిర్వహించుచుండును వాతము వికృతిబొందినపుడు నాభి నుండి (కింది భాగము నందుగల అవయవములు మొదట (పభావితములై వికృతి జెందును అవి వాత వ్యాధులు ఉదృవించుటకును [(ప్రబలమగుట కును సహాయపడును ఇదేవిధముగా నాభి నుండి హృదయము వరకు పిత్త స్థానము పిత్తముయొక్క పచనాది శారీరిక [కియలన్నియు ఇచటి నుండి జరుగుచుండును పిత్తము వికృతి జెందినపుడు స్థానములును వికృతిజెంది పిత్తజ వ్యాధులు సంభవించుటకును (పజల మగుటకును కారణ మగుచుండును హృదయమునుండి శరీరముయొక్క- ఊర్ధ్వభాగము కఫస్టానము. కథము ఇచటినుండి సంపూర్ణ శారీరక (కియలను నిర్వర్తించు చుండును వికృతి జెందినపుడు కఫముతో పాటు "కవ స్రానములును వికృతిజెందును అవి స్పాభావిక కృత్యములను విడనాడి కఫజ వ్యాధులను కలిగించును మూడు న్తంభ ములఫై నిర్మింపబడిన గృహమువలె వాత పిత్త కవములను ఆధారముగా జేసుకొని శరీరము నిర్మింపబడినది ఊర్జ మూల మధః శాఖం ,తిస్టూణం పంచ దైవతమ్‌ వేత జ్ఞాధిక్టి తం విద్వాన్‌ యో వై వేద సవేదవిత్‌ శిరస్సు కర చరణములు, వాతపిత్త కవములు పంచ జ్ఞానేం్యదియములు ఆత్మతో కూడిన శరీరమునకు వాత పిత్త కఫములు (ప్రధాన ఆధా రములు నశ్రేదేహాః కఫాదస్తి న విత్తాన్నచ మారుతాత్‌ శోణి తాదపీ ఇానిత్యం జేహ ఏ త్రైస్తు ధార్యతే వాత పిత్త కములు లేని శరీరము లేదు. వీటిచే నిత్యము శరీ రము ధరింపబడు చుండునని స్నుకుత స్యూతస్థానము ఇరువదొక టవ అధ్యాయమున (ధువ పరుచనైనది. వాత పి త్రములకు రెండింటికిని త్వక్‌ స్థానముగా జెప్పబడినది అందు జేదిని యనఐడు ఐదవ త్వక్‌ వాతమునకు స్థానము స్పర్మేందియమునకు అధిష్టానము ఇచటనే శీతోష్ణ స్పర్శ జ్ఞానము కలుగు చుండును అవభాసిని యనబడు బాహ్యాత్వక్‌ పిత్తమునకు స్థానము ఇదియే (భాజక పిత్తమునకు అధిష్టానమని తెలియనగును మూలము... క ఏకె (వత్యోరం వజ్బిధాభిద్య న్లో తద్యూథా (వొజోదాన వ్యాననమా నాఖొనో లేద్దైర్టాయుః.. త్యత్యపొతో మూర్జన్యూ వస్థితః తజ్జోరకరో మిద్దీన్ది య వ్యాదయ మనోభమనీ ధారణ వ్ద్‌నన కవదూద్దార క్సానో చ్చాానౌన్చ్కు (వవేలొది టీయః డీదాన ఉరన్య వ స్థితః కొద్ద నానికా నొఖి చలో వాక వచృ త్తి (నయత్మోర్జా బలవర్ణ (సోతఈః (వీణనో ధీధ్భతి న్య్రతి చునోఎిలోభనాది (య వ్యానోవ్యాద్యూ వన్ధితః కృత్ళ్న దేవా చరః జ్రఘ్రతరగతిః గత్యివనసారణా వచ్చినోర్జేపా వశ్షేవ నివేషోన్యోవణ వృ మృృతొన్నా స్పాదోన (నోతో బిలోధనో స్పాదాన్ఫల్‌ (పొావశాది (తూ 16 యోనోవ వజ్ర చతిపొదనో. బిభిజ్యా చాన్మ్యన్దూ తిట్థాత్భారం తేన (శిత

242 అహ్హాంగ నం గ్రహ వ్యాఖ్యానము జోధా తూంన్సర్భ్భ్యయతి నమానో& న్లలగ్మ్మి నీవ న్ధిత్నన్హత్స స్థుక్షణ వత్సా మాళయదోవ మలణ్యకార్హవా మృ్చునవాగనోతో ఎిచారలీ తదవఅవ్చు నాశ్భ్మ ధారజు వచన వివేచన తిల్టాదోనయ నాది/(ియః + ఆఅనానోఒవానో ఒవ్‌ నితో నన్ష్యభోడి వళ వృషణ వంక్షణోడు చలో ఎణ్యూ(త ఖభకాలర్గవ న్‌్‌ బిగ్రవ్య్భమతాదా (త్రయః ఇతి /

([వతివదార్థము ఏతే == ఇట్టి, తే = దోషములు [(వత్యేకమ్‌ న [ప్రత్యేకము పళ్బాధా=బఐదు విధములుగా _భిద్యన్తే = విభక్తమగుచున్నవి తద్యథా=అది వవిధమనగా 1ప్రాణోదానవ్యాన సమానాపాన భేదైై8=[ప్రాణ ఉదాన వ్యాన సమాన అపాన భఖేదములచే వాయుః = వాతము (విభంపజిబడునుు తతడజాబఐదు విధములగు వాతములలో (పాణః= (పాణవాయువు మూర్ధని =శిరస్సుయందు అవస్థితః = ఉండును కణోరచరః =కంరమునందు రొమ్మునందు సంచరించును బుద్ధి జా బుద్ధిని ఇందియ =ఇం[దియములను హృదయ = హృదయమును మనః=మనస్సును ధమనీ=ధమనులను ధారణ =ధరించుట ష్టీవన= ఉమ్మి వేయుట క్షవథు = తుమ్ముట ఉద్గార = ఆవలించుట శ్వాసోచ్భ్వాస = క్వాసను పీల్చుట విడుచుట అన్న(ప్రవేశ= అన్నమును ఆమాశయమువై పు నెట్టట ఆది= మొదలగు, [కియఃజ (కియలను కలిగియుండును, ఉదానః = ఉదానవాతమ, ఉరసి = వక్షస్థలమునందు అవస్థితః= ఉండును కంర నాసికా నాభిచరః = కంరము నాసిక నాభియందు సంవరించకు వాక్‌ (పవృత్తి = వాక్కులు బయటకు నిర్ణమింపజేయుట _పయత్న = వయత్నము, ఊర = ఉత్సాహము బల=బలము వర్ణాకాంతి _సోతఃపీణన=(సోతస్సులను తృ ప్రినొందించుట ధీకాబుద్ధిని ధృతి=ధారణాళ క్రిని న్మ్రతి=స్మరణ శ క్తిన్ని మనఃవామనస్సును విబోధనజ= (పబోధపరుచుట ఆది= మొదలగు (కియః = (కియలను కలిగియుండును వ్యాన =వ్యాన వాయువు, హృదథిజ= హృదయమునందు, అవస్థితఃవా ఉండును కృత్న్సృదేహచర, వ సంపూర శరీరమునందు సంచరించును శ్మీఘతరగతిఃజా అతివేగముగా సంచరిస్తును గతి=గమనము (పసారణ=చాచుట ఆకుజ్బనవ=ముడుచుకొనుట ఊల్లేస = పైకి చాచుట అవక్షేవ= కిందికి వంచుట, నిమేషోన్మే షణజు క నురప్పలు మూచుట తెరచుట జృమృణ= ఆవలించుట "అశ్న +స్వాదన= అన్నమును ఆస్వాదించుట (నమలటము (మింగటము) ,సోతోవిశోధన= సోత్రన్సృ లను చ్యభపరచుట స్వేదాసృక్‌ [సావణకజ= చెమటను రక్తమును సంచరింపజేయుట ఆద్షఎి మొదలగు [క్రియః = [క్రియలు గిలిగియండును, యోనేచ = గర్భాశయమునందు (యోని యంద్భు, శక _పతిపాదన=జకనును (పవ ర్తింపజేయుట అన్నన్య - అన్నముయొక్క కిట్టాత్‌ =కిట్టభాగమునుండి సారమ్‌ = సారభాగమును విభజ్యచ = విభజించి (విడదీసి) శ్రే అన్నసార భాగముచే [క్రమశః=[కమముగా ధాతూన్‌ =రసాది ధాతువులను తర్పయత్రి = తృప్తి బొందించున్వు సమానః= నమాన వాయువు అంతరగ్ని సమీపస్థితః = జరరాగ్నియ్పోక్క్య సమీపమున నుండును తత్సందుక్షణః= జరరాగ్నిని (పజ్వలింపజేయును, పక్వాశయామ్రాజ్హ్య

దోష మలశుక్రా ర్త వామ్చువహ [సోతోవిచారీ == పక్వాశయమునందు ఆమాశయమునందు

నాళాది దోషములయొక్కు మలమ.లయొక్క_ శ్కుకమ యొక్క ఆ ర్తవముయొక్క రనవ్సు

న! మొక్క (జలముయొక్క ) (సోతస్సులయందు విశేషముగా నంచరించును తదవలంబనాత్‌ = సోతన్సులయొక్క ఆలంబనము వలన అన్నధారణజఅన్నముకు సరియగు స్థానములో నిలిపియుంచుట పచనడజాజీర్ణింపజేయట్క వివేచనవాసారకిట్టములను విభజించుట కిట్టార్లో నయన=కిట్టభాగముము మలాశయమునకు పంపుట, (కియః=ాఇట్టి [కియలు గలిగియండును అపానః=అపానవాతము అపానే*=నడుమునకు 1కిందిభాగమందు అవస్థితః= ఉండును వస్తి=వస్తి (శోణి=నడుము, పిరుదుల (పదేశము మే[ఢజమ్య్మూతేందియము. వృషణ వృషణములుః వంక్షణ ఇ వంక్షణము (గజ్జలు, ఊరు=ళొడలయంద్యు చరఃజనంచరించు చుండును విట్‌ =పురీషము మూత జ మూత్రము చ్యకాశ్యుకము ఆర్తవ=ఆర్తవము గర్భ న్మిష్హమణ =గర్భమును బయటకు వెడలించుట, అది=మొదలగు [క్రియా కియలు గలిగియుండుకు

తాత్స్రర్భాయు వాత పిత్త కఫములు ఒక్కొక్కటి (వత్యేకముగా ఐదేసి విధ ములు అందు వాతము [సాణవాతము ఉదానవాతము* వ్యానవాతము, సమానవాతమ్యు అపానవాతము అని ఐదు విధములు వీటిలో [ప్రాణవాతము శిరమునందుండును కంఠము రొమ్ము భాగములయందు సంచరించును_ బుద్ధికి ఇందియములకు హృదయమునకు మన స్సునకు ధమనులకు బలమును యిచ్చను బుద్ధి మొదలగువాటిని స్థిరముగా నుంచును వాటిని కార్యోన్ముఖములుగొ 1యేళేపించును.. ఉమ్మివేయట తుమ్ముట (తేనును తీయట శ్వాసోచ్బాాస [కియలను (కమముగా నిర్వహించుట అన్నమును ఆమాశయములో (పబేశింప శ్రేయట " మొదలగు. కారీరక [క్రియలను నిర్వ ర్రించుచుండును ఉదాన వాయవుయెక్క- సానము రొమ్ము ఆచటినుండి కంరము నాసిక నాఖిస్థానము వరకు సంచరించుచుండున్తు మాటలు మాట్లాడుటకు సహాయపడును మావుని (క్రియాశీలునిగను బలవంతునిగను ఉత్సాహ వంతునిగను. జేయుచుండును _ శరిరకాంతిని వృద్ధిపరచును [సోతస్సులను వూరించుచు వాటికి తృ ప్రిని కలిగించును బుద్ధిని ధారణాళ కిని స్మరణళ క్తిని కలిగించును మనస్సును (ప్రబోధపరుచును వ్యానవాయువు హృదయమునందుండును నంపూర్ణ శరీరమునందు సంచ రించును అవయవములయందు చురుకుగా పరుగెత్తును వాటిలో గతి ృపసారణ ఆకుంచన, ఉతేపన అవశ్మేపణ కర్మలను బుట్టించును కనులు మూయుట తెరచుట అవలించుట అన్నము నములుట _మింగుట ఆహారమునందు ఇష్టానిష్టములను తెలుపుట మొదలగు (క్రియ లను'జేయను (సోతస్సులను వృభపరచును చెమటను పుట్టించును రక్తసంచారమును సరియగు స్థితియందుంచును గర్భాశయమునందు శ్ముకమునుజేర్చి గర్భధారణ యగునట్లు చేయను ఆహారముయొక్క సారకిట్టములను విభజించి సారభాగముతో సంపూర్ణ ధాళువు లను తృవ్రిపరచును సమానవాయువు జరరాగ్నియొక్క సమీపముననుండి జరరాగ్నిని దీపింపజేయును పక్వాశయమునందు ఆమాశయమునందు దోషవహ (సోతస్సులయందు మలవహ (సోతస్సులయందు శ్యుకవహ [సోతస్ప్సులయందు ఆర్తవవహ (స్రోతస్సులయందు, జలవహ (సోతస్సులయందు రసవహ [సోతస్సులయందు సంచరించుచుండును. (సోతస్సుల యొక్క అవలంబనమువలన అన్నమును పక్వాశయ ఆమాశయముల యొక్క మధ్యన నిలిపి యుంచి వచనము చేయించును సార కిట్టభాగములను విడదీసి కిట్టమును మలాళయమునక్షు

244 అమ్షాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము వంపును, అపానవాయువు నడుమునకు (కింది భాగమున నుండును ఆచటనుండి వస్తి శోణ్‌ మూ[తేందియము వృషణములు వంతణము (గజ్జలు) తొడలు వీటియందు నంచ రించుచుండును మలమ్మూతములను, శుక్రార్త్రవములను గర్భమును బయటకు వెడలింప జేయును ₹౭లేఖ ఎ స్టానభేదముచే (కియాభేదముచే వాతాది దోషములు ఒక్కొక్కటి ఐదు విధము లగుచున్నవి దేవదత్తుడు ఒకడేయైనను వివిధ కర్మలను జేయటచే పాచక లావకాది ఉపాధులను బౌందునట్టు దోషములు స్థానభేద (క్రియాభఖేదములవే నామభేదములను తొందును 1పాణవాయువు శిరన్సునందుండును ఉర కంఠములయందు సంచరించు చుండును బుద్ధి మొదలగు వాటిని ధరించును ష్టీవనాది (కియలను జేయును హృదయ మును, బుద్ధి మొదలగువాటికి ఆధార భూతములగు ధమనులను సవియగు సీతియందుంచును ధమ్‌నులను గురించి కారిరస్థానములో చెప్పబడును ఫ్టీవనమనగా ముఖము (సావమును ఇఎహిర్గతము చేయుటయని అర్ధము (పశ్వాసయనగా క్వానను [కేరేపించటయని ఉచ్చ్వాన యనగా శ్వాసను లోనికిపంపుటయని యర్థము ఉదానవాయువు (వధానముగా వక్షస్థలము నందుండును నాసిక మొదలగు మూడు పదేశములయందు సంచరించును వాక్‌ (పవృత్యాది (క్రియలను జేయును (పయత్నమనగా కార్యమునందు పదార్థములను (గహించుటయందును ఉద్యమము కలిగియండుట యని అర్థము (సోతస్సులకు తడుపుట తృ వి పొందించుట (సోత్యోపీణఐన మని అనబడును ఛీ మొదలగు వానిని [పబోధపరుచును సంవాహన వరి పోషవణములను జేయను వ్యానవాయువు ముఖ్యముగా హృదయమందుండును సంపూర్త దేపహామునందు సంచేరించును [పాణాది వాతములకంటెను అతివేగము కలది గతి మొదలగు 'సమస్త్మక్రియలు వ్యానవాయవుమై ఆధారపడి యన్నవి మొదటి స్థలమునుండి. రెయావ స్థలము చేరుటను గతి అందురు (పసారమనగా అఆంగములకు చాచుట ఆకుంచనమనగా ఆంగములను సంకుచిత పరచుట, ఉత్‌ తేపమనగా అంగమును పైకి చాదుట అవక్షేపమనగా “అంగనులను ,కిందివైపునకు దించుట౨ని అర్ధము నిమేషమనగా కనురెప్పలను మూయుట *ఉన్మేషమనగా కనురెప్పలను తెరచుట అసి అర్ధము అన్నస్వాదన మళగా అన్నమునంద్దు ఇష్టైనిష్టములను తెలుపుటయని అర్థమ _ న్ర్రీలయొక్క శరీరమునందుండు వ్యానవాయవ్య స్తపషనిచే విసర్జింపబడిన జ[కమును గర్భాశయమునందు (పవేశింపజేయుకు యోశియొక్క పలి భాగమునకు చేర్చును అశని అర్థము వ్యానవాయువు అన్నమునకు నంబంధించిన 'సాఠభాగమును కిట్ట భాగమునుండి విడదీసి అట్టి సారభాగముచే రహెదిధాతువులను తృప్తి ఎనొండించును సమానవాయవు అంతరగ్ని యొక్క సమీపమున నుండును ఆంతరగ్నిని ఉద్దీవింపజేయకు ఆమాశయ పక్వాశయములయొక్క_ మధ్యభాగము అంతరగ్ని య్సౌక్క్ల స్థానము అట్టిస్టానము నాభియొక్క వామపార్శ్వమునందు అర్థాంగుశము దూరముగా నుండును సమానవాయువు పక్వాళయమునందు దోషమలాదులను వహించును (సోతన్సుల యందు సంచరించును వాటిని ధరించియుంచుకు అన్నధారణమనగా అన్నమును ఆమా శయ పక్వాశయములయందు. ధరించియండుట యని అర్థము సంఘటితమగు ఆహారమ్సున్స పాకము కొరకు విభజించును అపానవాయువు ఉపానస్థానమున నుండును అపానస్థాన

స్త్రి మనగా కట్యిపదేశమునకం చెను [కిందీభాగము అనీ అర్ధము అపానవాతము వస్తాదులయందు సంచరించును మూ[తము మొదలగు వాటిని న్మిష్కమింపచేయను ఆది శబ్మగహణముజే పురిషధారణము మొదలగు వాటిని (గహించనగును ఇట్ట ఐదు విధములగు వాతముయొక్క_ భేదములు చెప్పబడినవి థావార్థము శరీర ధాతవః పునర్ధ్వి విధాః నంగ్రహేన మలభూతాః (పసాద భూతాళ్చు అని చరక సంహితలో చెప్పబడినది వాతపిత్త కఫములు శరీరములో సూక్ష్మ రూపములను స్టూలరూపముగను ఉండును వాటి యొక్క సూక్మరూపమును (వసాదా వస్థయని స్థూలరూపమును మలావస్థ యని యందురు (పసాదావస్థలో నుండు వాత విత్త కఫములు సర్వశరీరమునందు వ్యాపించి సంచరించును కావున సర్వ శరీర చరాః ఖలు వాత పిత్త శ్లేష్మణః అని చరక సంహితలో చెప్పబడినది మలభూతములగు దోషములు వికృతి రూపముగను లేక (పత్యేక కార్యభేదము చేతను ఎచట గోచరించు చుండునో అట్టి స్థానము వాత స్థానమని పిత్తస్థానమని కస్థానమని వ్యనహరించెదరు శరీర పోషణమునకు ఆహారము ముఖ్యమగు ఆధారము అట్టి ఆహారము యొక్క- [గ్రహణము పొచనము కిట్టాది భాగముల యొక్క ఊఉత్సర్ణనము అను మూడు వధాన [కియలు జరుగుచుండును. ఇట్టి (క్రియలు జరుగుంకు శరీరమునందు మూడు (పత్యేక స్థానములు గలవు వాటిని దోషముల యొక్క (పధాన స్టానములుగా చెప్పిరి శ(త్రాప్యురో విశేషేణ శ్లేష్మణః స్థానమ్‌ అని చరక మున కథస్తు సుతరామురః అని అష్టాంగ హృదయమున త్యతాప్యురో. విశేషేణ అని అష్టాంగ సంగహకారుడు స్వయముగా చెప్పెను కొందరు ఆమాళయమును కఫస్థాన ముగా చెప్పిరి ఆమానాం భుక్త (ద్రవ్యాణామాశయః ఆమాశయములో అర్థ పక్వభుక్త (దవ్య ముండునని తొత్పర్యము. ఐదు విధములగు కవములు శరీరము యొక్క- ఊర్ధ్వ భాగము నందుండి స్వకార్యములను నిర్వర్నించుటచే అట్టి స్థానమును కథస్థానముగా చెప్పిరి ఆహారము యొక్క రుచులను (గ్రహించి తద్ద్వారా పాచకాగ్నులను ఉద్బ్భుద్ధ పరచి ఆమాశయమునందు ఆహారమును. క్రేదపరచుటతో కఫము యొక కార్యము వూర్తియఫనని ఇప్పవచ్చును పక్వాశయ మధ్యం విత్తస్య తతా ప్యామాళయో విశేషేణ పిత్త స్టానమ్‌ అని స్కుపత చరక ఛంపహితలో విత్తము యొక్క స్థానము నిర్జేశంపబడినది బృవా దంతము మొదలుకొని ఆమాశయమ. నరకుగల మధ్యస్థానము. విత్తస్థానమని యర్థము అట్టి స్థానము నందుండునవి క్షు దార్యతములని తాత్పర్యము లాలరసము జారరరసను తప్ప మిగత పాచ కాగ్నులన్నియు ఇచటనే యుండును న్ముశుతమున ఆమాశయము రొఎుక్క అర్థము వ్యాప కముగా చెప్పబడినది నాభిస్తనాంతరం జన్తోరామాళయ ఇతి స్మృతః ఆశితం థాదితం లీఢం పీతం చ్యాత విపచ్యతే నాలినుండి స్మ నముల వరకు ఉండు స్థానమును ఆమాళయ మని చెవృబడినది ఇచంఎ ఆితాది చతుర్విధ మగు అన్నము పచన మగును పచన సంస్థాన మునకు సంబంధించిన అవయవములన్నింటిని ఆమాశయ శబ్దముచే పేర్కానుట వలన ఆమా శయము పిత్తము యొక్క స్టాన మనుట సమంజనముగా నున్నది ఇచట ఆహారము సపచన మగును విక్నేపషము వాతము యొక్క- [పధానూర్యము విష్షేషమనగా బయటకు నెట్టుట యని అర్థము. ఇట్టి కార్యము విశేషముగా మహ్మాసోతస్సు యొక్క చివరి భాగ ఎనందు జరుగు

24శీట అష్షీంగ నం(గ్రహ ప్యాభ్యానము చుండును అన్నము పక్వమైన పిదప సారకిట్టముల యొక్క విభజన జరిగి కిట్టభాగము ఇచటికి వచ్చును మహా(ససోతస్సు యొక్క- ఇట్టి భాగమును తక్వాశయము లేక బృహ దంత ములని య-దురు అకాపి పక్వాశయో విశేషేణ వాతస్టానమ్‌ అని పక్వాశయము వాతము యొక్క ముఖ్యస్థానమని చరక నంహితలో చెప్పబడినది ఇట్టి విషేపణ (క్రియ యందు (శోణి గుద సంయ్య్రయః (శోణి గుదయందుండు వాతనాడులు చాతమునకు సహాయపడు చుండును వకమగుచున్న ఆహారము పక్వాశయమున కటుపాకమును పొందును అట్టి కటు భావము వాతమ్థునకు పరిపుష్టిని కలిగించును కావున అతాపి పక్వాశయో విశేషేణ అని పక్వాశాయమును వాతమునకు (పధాన స్థానముగా చెప్పిరి కార్యభేదము ననుస రించి వాత పిత్త కఫ ములకు శరీరమున స్థానముల నేర్చరచిరి శరీరమునందు వాతము ఒకటియే యైనను స్థానభేదము కర్మభేదముల నకుసరించి ఐదు విధములుగా పేర్కొన బడినది (ప్రాణవాయువు ఉదాన వాయువు వ్యానవాయువు సమాన వాయువు అపాన వాయువు అని వాతము యొక్క ఐదు భేదములు వాగతి గంధ నయోః అనుధాతువు నుండి వాత శబ్దము నిష్పృన్న మైనది వాతి ఇతి వాయుః శరీరము నందు గమన శక్తిగల తత్వమని లేదా శరీరమునందు గల అవయవములకు గతిని కల్పించు తత్వమని చెప్పనగును అదాది గణమందు చెప్పబడిన అన |1పాణనే యను భాతువునకు 1పాణ యుక్తముగా జేయునని అర్ధము సనరణేన ఆధవా (వకర్షేణ అనితి ఇతి ప్రాణః శరీరము నంతటిని [పాణ యుక్తముగా జేయువని అర్థము ఉత్‌ అనగా ఊర్థ్వము అని అర్థముం ఉత్‌ అనితి ఇతి ఉదానః శరీరము యొక్క ఊన్హ్వ్ర భాగమును [పాణ యుక్తముగా _ నుంచును కాబట్టి ఉదాన వాతమన బడుచున్నది వ్యాప్య సమస్త శరీరం అథవా విశేషేణ ఆసమంతాత్‌ సర్వుస్మిన్‌ శరీరే అనితి ఇత్తి వ్యానః రసరక్తృములతో గూడి సంపూర్ణ శరీరము నందు వాపించి శరీరమును [ప్రాణ యుక్తముగా నుంచుటచే వ్యాన వాతమనబడు చున్నది సమనవ్హాత్‌ కోష్నే నమ్యక్‌ సమంవా అనితి ఇతి సమానః నంపూర్జ కోష్టమందు సంచరించుట వలన అఫ్‌వా సంపుర్ర శరీరమును సమముగా పొౌషించుట వలన లేదా [పాణ యుక్తముగా నుంచు వలన సమాన వాతమన బడుచున్నది అపసరణేశ అధోవా అధః శరీరేవా అనితి ఇతి అపాన శరీరము యొక్క_ (కింది భాగమునకు (సనరించుట వలన అధవాళకీరము యొక్క. [కింది థాగమును [పాణయుక్తముగా జేయుట వలన అపాన వాత మనబడుచున్నది మూలము వొచతో రొంజత నాభఠకాలోచలో [€తొవికత్స లేద్దా విత్తచ్‌ / తత ద్యడ్రా మవత్యాతయ తుద్యాన్థం వళ్ళి మవో భూతాత్యత తేజనీ త్రాఖ్రా గ్య జోత్భార్జాత్‌ క్షనీత నోము గుణం తతోళ్ళ త్రూత్నొ (దోవ న్ధూఖావం నవాశ్రారి శారతైై ర్భాయుశ్లే దాదిలి రొతుగ్రగవోత్‌ దొవానో వొచనాదా (యయా అడ్జాగ్మి కద్దిం విత్తమన్ళం వదతి నౌరతిష్టే విభోవితి ఫోన్లూ ర్యా న్దానాని తళ న్ధమేవాను గృవ్హోతి తత్‌ వొచత ముత్యచ్యాతో , అమాళయ స్జంతు రినిన్ఫూ రొంపినా (బర్దాతల్‌ / వ్యాదయన్థం బుద్ది వేధాళి మానో

247 త్భామైరలి దేతార్థ నొధనాకొ్‌ సనాదరవొ 4 ద్భొష్హన్ధం డూపాలోచనా చ్చాలోచకవ్‌ 4 తక్‌ న్దం తృంబో[(థావనాద్‌ (థావితవ్‌ / తదోల్యాంలో వరిషేకా లోనా దీన్‌ వాచయతి చాయాళ్ళ వతాళయతి /

(్రతివదార్థము పాచకరంజక సాధకాలోచక [(భాజకత్వ ఖేదైః ౬ పాచక వీత్తము రంజక పిత్తము సొధక పిత్తము ఆలోచక పిత్తము (భాజక పిత్తము అను భేదము లచే పిత్తమ్‌=పిత్త్రము (ఐదువిధములు త్మత = ఐదింటిలో యదా=ఎపుడు, ఆమపక్వొాళ యమధ్యన్ధమ్‌ = ఆమాశయ పక్వాశయముల యొక్క మధ్యన నుండునదై పంచ భూతాత్మ కత్వేఒపి=పాంచ భౌతికమైనను తేజోగుణో త్క-ర్షాత్‌ జ అగ్ని భూతము యొక్క. ఆధిక్యత వలన కవిత సోమగుణమ్‌ ఇ జలీయాంళమును క్షీణింప జేయనట్టి గుణము గలది తతళ్చ== కాబట్టి త్యక్త (దవ న్వభావమ్‌ ఇ్యద్రవత్వమును విడిచి వాయుక్షేదాదిభిః ఇ వాతము, క్లేదక కఫము మొదలగు సహకారికారణై ॥ = సహకారికారణములబే అమ్మగనోత్‌ = నహకరింప బడుట వలన దహనపాచనా ద్మికియయా= ఉష్ణత్వ్యము పాచకత్వము మొదలగు _క్రియచే లబ్భ్వాగ్ని శబ్దమ్‌ *అగ్నియను పదమును పొందునట్టి పిత్తమ్‌=పిత్తము అన్నమ్‌ =అన్న మును వచతి=పక్వము జేయును సారకిట్టే = సారకిట్ట భాగములను విభజతి=విడిడీయను త్యతస్థమేవజస్వస్థానమునందుండి. శేషాణి=మిగత _ విత్తస్థానానిచవాపిత్తస్థానములను అను గృష్టోతి= అను[గహించును తత్‌ =అట్టి పిత్తమును పాచకమ్‌ =పొచక సిత్తము, ఇతి=అని ఉచ్యతే=చెప్పబడుకను రనన్య=రస ధాతువు యొక్క రంజనాత్‌ =రంబింప జేయటవలన రక్త రూపమును పొందించుటచే అమాళయ స్థంతు=ఆమాశయము నందుండు వీత్తమును రంజకమ్‌ == రంజక పిత్తమని యందురు బుద్ధిమేధాభిమానోత్సా హై =ఐబుద్ధి ధారణాళక్తి అహంకారమ్ము ఉత్సాహముం ద్వారా అభిష్మేతార్ధ సాధనాత్‌ =వాంఛికమును సాధించుట వలన హృదయస్థమ్‌ = హృదయమునందుండు పిత్తమును సాధకమ్‌ =సాధక విత్తమని యందురు రూపాలోచనాత్‌ = రూపము (రంగుల)ల యొక్క జ్ఞానమును కలిగించుటవలన దృవ్విస్థమ్‌ = న్మేతముల యందుండు పిత్తమును ఆలోచకమ్‌ =ఆలోచన పిత్త మందురు త్వక్‌ స్థమ్‌జచర్మ మునందుండు పిత్తము త్వచః=చర్మములను [భాజనాత్‌ ఉ=్కపకాశింప జేయటవలన (భాజ కమ్‌౯[భాజక్‌ పిత్తమందురు. తత్‌జా భాజక పిత్తము అభ్యంగ= అభ్యంగనము పరిషేకవా పరిషేకము ఆలేవ జ లేపము (నలుగు ఆదీన్‌ = మొదలగు వాటియందు ఉపయోగపడు (ద్రవ్యములను హైచయతి=పచింప జేయును ఛాయాళ్ళుజభాయను్కు [పకాశయతిజ్మసకాశింప జేయును

తొత్సర్భాము. పాచక విత్తము రంజక పిత్తము సాధక పిత్తము ఆలోచక పితృమ్ము [భాజక పిత్తము అని పిత్తము ఐదు విధములు వీటిలో ఆమాశయ పక్వాశయముల యొక్క మధ్యన నుండు పిత్త మును పాచకి పిత్తము అని అందురు పాచక పిత్తమునందు పంచ మహాభూతవమ్నల యొక్క తత్వములు ఉన్నను అందు అగ్నిభూతము యొక్క తత్వము విశేషముగా నుండుటచే పాచక పిత్తమును ఆగ్నేయమని యందురు అగ్నిభూతాంళము అధికముగా నుండుటచే పొచక పిత్తము జలము యొక్క శీతత్వ (దవత్వాది గుణములను క్షీణింపచేయను.. స్వకియమగు (దవగుణమును. వదిలి వేయను 'నమాన 'పాయవు క్టేదక

24ప్రీ అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము కఫము మొదలగు సహకారి కారణముల యొక్క నహయోగమున దాహక పాచకాది [క్రియ లను-జేయును. కావున పాచకాగ్నియను పేరును బొందును ఆహారమును పక్వము జేసి సెరకిట్ట భాగములను వేరుజేయును న్వస్థానము నుండి ఇతర స్టాశములయందుండు పిత్తము లకు శక్తిని ఇచ్చుచుండును ఇట్టి పిత్తమును పాచక పిత్తమందురు ఆమాశయమునందుండు పిత్తము రసధాతువును రక్త వర్ణముగా జేయు-చే రంజక పిత్తమఎ యందురు హృదయము నందుండు పిత్తము. బుద్ధి మేధా అభిమాన ఉవ్సాహమయుఎను కలగిందుము కోరికలకు సాధింప జేయును కావున సాధక పిత్తమనుబడుచునృ ది న్నేతముల యొక్క కృష్ణ తార్యాగము నందుండు పిత్తము రక్తనీల పీతాది రూపముల యొక్క_ జ్ఞానమును కలుగ జేయవదగుటదే ఆలోచక పిత్త మనబడు చున్నది అభ్యంగము పరిషేకము లేపము మొదంగు వాటియందు ఉపయోగింప బడిన (దవ్యములను పచింప జేసి కాంతిని చర్మమునకు [పకాశముకు కలగ జేయు పిత్త మును (భాజక పిత్త మందురు ఇది చర్మము నందు ఉండుకు

తకలేఖ పిత్తము యొక్క- ఐదు భేదములు చెప్పబడుచునృవి వివిలో ఆమా శయ పక్వాశయముల యొక్క మధ్యన నుండు పిత్తము పాంచభౌతికమైనము ఆగ్నేయ గుణా ధిక్యత వలన శరీరగత జల గుణమలను క్షేణింప జేయుచు స్వకీయ (దవ్యగుణమును విడిచి ఆహారమును పచనము చేయును పచన _కియయందు వాయువు శ్లేదక కఫము సహాయ పడు చుండును దహన పాచబూది (3మయంను నిర్వర్తించుట వలన ఆగ్నియని పేరు బొంది ట్టి పిత్తమును పాచక పిత్తమందురు పాచక పిత్తము అన్నయును పక్వముజేసి సారముగను కిట్టముగను వెరుపరచును స్వస్థానముశుండి ధాతుస్థములగు అగ్నులకు శక్తి రాసగు చుండును అమాశయము నందుండు పిత్తము తసధాతువును రక్తవర్ణయిా రంజింవ చేయుట వలన రంజక విత్తము అని అందురు హృదయము నందుండు విత్త సు ఎిద్లి మొద లగు కారణములచే. మానసిక మగు బాహ్య కోరికను గహణ స్మరణ పూ్యూకముగా స్తాం చును కావున సాధక పిత్త మన బడును న్నేతము యొక్క కృష్ణ తార్యాగ వర్తి యగు విత్తము రూపజ్ఞానమును కలిగించు.వే ఆలోచక పిత్రమన డుచున్నది త్వక్‌ సవన పిత్తము చర్మముకు కాంతివంతముగా ముంచుఎం వలక భా౪ంక పిత్తమనబడు చున్నది (భాజక పిత్తము అభ్యంగ నాదములయంచు ఉపమయోగింపబయ (దవృవులను పచింప జెయకచ్ప అపక్వమగు దివ్యము స్వకార్యమువ చేయ లదు అభృంగ రాదులయందు ఉవపయోగపడ్హృ (దవ్యముల యొక్క__రూవమును. కారిన్యమును. సశింపచేసి త్వక్‌స్థమగు [(భాజక పితవ్పు పచనము జేయను కాంతులను (“కాశించ జేయును. ఇట్టు వర్తము యొక్క ఐదు ఖద ములు నిరూపింప బడినవి

ఖావార్థము. పంచ భూతాత్మకమగు శరీరమునందు పిత్తమును అగ్నిగా స్వీక రించి8ి తాపము ఉష్ణము పాకము మొదఎగు ఆగ్నేయకార్యములు శరిరముశందు పితము వలన కలుగుచుండును తప సంవాపే యను ధాతువుకుండి పిత్త శబ్దకు నివ్చన్న మైనట్లు స్క కుత స్థానముయొక్క_ ఇరువదియొక అధాాయమున చెప్పబడినది. పిత్తమ్సు వృద్ధివెందిన తాపొది కార్యము వృద్ధిచెందుకు పిత్తము శ్నీబొంచిన తాపము ఉష్ణము మొదలగునవి క్షీజిం చువ పిత్తము సమావస్థలోన నృ పిత్తము యొక్క- కార్యములు సమస్థితి యందుండును

దగా పాచక పిత్తము ఆహారమును పచనముజేసి సారభాగిముగను కిట్ట భాగముగను వేరుపరచును త్మృత ఆహార (పసౌదాభ్యో రసః కిట్టంచ మలాఖ్యమఖి నిర్వర్తతే. _ కిట్టాక్‌ స్వేద మ్మూత పురీష వాత పిత్త శ్రేషణః ఆహారము సారభాగముగను కిట్ట భాగముగను ఏర్పడును. కిట్ట భాగమునుండి స్వేదము మ్యూతము పురీషను మలస్వరూపములగు వాత విత్త కథములు ఏర్పడుచుండునని చరక సంహితలో చెప్పబడినది కిట్టమనగా _త్యజించుటకు యోగ్యమగు వురిష మూ[త స్వేదాది కారీరకములని యర్ధము సారథాగము శ్లేవ్మకి కల ద్వారా శోషింపబడి ధాతువులయొక్క- పరిపుష్షికి ఉపయోగపడును. కిట్ట భాగము ఆం్యతములయండదే వేరుగా జేయబడి మహా[సోతస్సుయొక్క చివరనుండు మలాశయము జేరును అచటి నుండి అపాన వాతము యొక్క- [కేరజచే శరీరమునుండి బయటఓపడును ఇదే విధముగా మ్మూతా శయమునుచేరి మ్యూతము చేద బ్రంధిల నుండి "స్వేదము శరీరము కుండి విశర్జింపబడును వాయు క్షే దాదిభిః సహకారి కారతై। ఆహారము పక్వమగుటకు సమాన వాతము శ్రేదక కఫము బుతువు ఒక భోజనమునకు మరియొక భోజనమువకుగల కాలవ్యవధి చర్వణము వయస్సు సాత్మ్య్యము మొదలగునవి నహాకారి కారణములు ఇవియుకుగాక లాలారసము " జరర రసము గహజీ విత్తము ఆగ్న్యాశయ రసము యకృత్‌ ఆం్యత రశము మొదలగు వాటిచే ఆహారము పరిపక్వ్పమగును ఇవన్నియును ఆమాశయ పక్వాశయముల యొక్క- మధ నుండు అవయవములు. కావున ఇది పాచక పి త్తస్టానమని చెప్పజడినది ఇచటనే పిత్త ధరా నామకలయుండును .... పక్వామాళయ మధ్య స్టాగహణీ స్వాపకీర్షితా ఇత్యాది వాక్యములు షపైచకొవయవములను తెలుపుచుండును రంజక పిత్తస్టానము ఆమాశయమని చెప్పబడినది. కాని సుషత సూత స్థానము ఇరువదియొక అధ్యాయమున యత్తు యకృత్‌" ప్రీహ్నోః సీతం తస్మిన్‌ రంజకో౬గ్నిః ఇతి సంజ్ఞా సచరసస్య రాగకృత్‌ ఉక్తః సుకు తముయొక్క- స్యూత స్థానము పధ్నాలుగవ ఆధ్యాయమున _ సఖలు ఆప్యో రసో యక్కత్‌ _ ప్టీవినే (ప్రాస్యరాగమువైతి శార్ణధర సంహిత 5/40 మరియ 5/27 న యకృళ్‌ రంజక పిత్తస్య ప్రానం రక్తస్క సంశ్రయః దూవ్యం యకృృతి యత్‌ పిత్తం తద్‌రసం కోణితం నయేత్‌ అని యకృత్‌ ప్రీహములు రంజక పిత్త స్థానములని చెప్పబడినది ఆమౌళ యరసబుయొక్కూ.. నమ్మి కణముచే. రసము రక్త వర్ణమును బొందుటకు యోగ్యతను పొందును... పిదప యకృత్‌ ప్టీహలనుజెరి రక్త రూపమును దాల్బును అట్టి యోగ్యతను దృష్టియందు ఉంచుకొని (గంథ కారుడు ఆమాశయము రంజక వి త్తస్థానమని చెప్పెను పచతి ఇతి పాచకమ్‌ రంజయతి రసం ఇతి రంజకమ్‌ సాధయతి కార్యాణి ఇతి సాధకమ్‌ ఆలోచ యతి రూపం ఇతి ఆలోచకమ్‌ భాజయతికాన్సిం ఇతి భాజకమ్‌ పాచకాది శబ్ధ ముల యొక్క శచ్దార్థమగును మూలము _ అవలంవఐళ శ్లేదత ఖోధత తర్చత స్లైవతళ భేద: బ్లేస్మా / నతూరత్ధః న్వూవీర్వేజ(ఉత స్యాన్బు వీర్యేణ చ నవా వ్యృాదయన్య చ శేవాతాంచో న న్థానానాం తళన్ధ వబోదోతి తర్భణా౬వ అమ్చనాదవలంటతో ఇత్యూ వ్యూతో.. అమాళయ న్ధితోజన్బ నంభాతనం శ్లేదనా ల్ల్యదతత / రన నన్థః

ల£ీ50ి అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యోభ్యానము నమ్యూగగన వోభనాత్‌ లోధతః / జీర కృతరా దీంగదాయ తర్చుణా త్తర్భతః వర్చూత్థోజన్థి నంధి లేపౌల్‌. ల్లేవక ఇతి /

(వతివదార్థము. అవలంబక క్లేదక టోధక తర్పక శ్లేషకత్వ భేదై = అవలంబక శ్రేవ్మక్లేదక శ్లేష్మ బోధక శ్లేష్మ తర్పక శ్రేవ్మ శ్రేష్మక శ్లేష్మ అనుభేదములచే. శ్రేమ్మా == కఫము (ఐదు విధములు) సతు= అట్టి శ్రేష్క ఉరఃస్థః=వక్షస్థలమునందు ఉండును స్వువీ ర్యేణ=తనబలముచే. (తికన్యవా్యాతిక స్థానముయొక్క_ అన్న వీర్యేణవాఆహార బలముచే హృదయస్యచ = హృదయము యొక్కయు తతస్థ ఏవ = స్వస్థానము నందు ఖిండియే ఉదక కర్మణా = జల కర్మచే శేషాణామామిగత శ్రేష్మ స్థానానాంచ జ శ్లేష్మ స్థానముల యొక్క అవలంబనాత్‌ = అవలంబనము వలన అవలంబకః = అవలంబక శ్లేష్మ ఇతి == అని, ఉచ్యతే=చెప్పబడును ఆమాశయ స్థితః = ఆమాశయమునందుండు కఫము, అన్న సంఘాతస్య = ఆహారము సంఘాతము (ముద్ద భావము) యొక్క. క్రేదనాత్‌ = క్లిన్నత్వ (దంివత్వ) మును పరుచుటవలన క్రేదక* జక్లేదక కథము అనబడును రననస్థః=జిహ్వగ మునందు ఉండు కవథము సమ్యక్‌ = చక్కగా రస జోధనాత్‌ = మథురాది రస జ్ఞానమును కలిగించుట వలన బోధకః=బోధక కఫమనబడును, శిరస్థః = శిరమునందు ఉండు కఖము చత్సురాదీందియ తర్పణాత్‌ = చమురాది జ్ఞా నేం్యదియములను తృప పరుచుట వలన తర్చకః=తర్పక కఫము అనబడును పర్వస్థం= అస్థి సంథులయందుండు కఫము అస్థి నంధి శ్లేషణాత్‌ == అస్థులయొక్క నంధులను అంటి పెట్టియుంచుట వలన శ్రేషక ఇతి = శ్రేషక కఫము అనబడును

తాత్బర్యూము అవలంబక కఫము క్రేదక కఫము జోధక కఫము, తర్పక కఫము? శ్రేషక కఫము అని శ్లేష్మము ఐదు విధముల అవలంబక కఫము స్వసామర్హ్య ముచే నడుమ భాగము నందుండు (తికస్థానమును ధరించియుంచును. ఆహార జన్యమగు రనధాతువుచే హృదయమును ధరించియు +చును స్వస్థానమునందు ఉండి మిగత శ్రేష్మ

య స్థానములకు స్నిగ్ధత్వ [దవత్వాది జలకర్మచే బలమును చేకూర్చును శ్రేదక కఫము ఆమా యమునందుండును, అచట సంఘటితమశ అన్నమును స్నిద్ధముగను [దవముగనుజేయుకు రస న్యాగమునందుండు జోధకకథము మథురాది రసములయొక్క_ జ్ఞానమును కలుగజేయ్యన్స మ స్తిష్మము నందుడు తర్పక కఫము చమురాది జ్ఞానేర్య్యదియములకు స్నిగ్ధత్వ (దవత్వాదుల నొసనగుచు బలమును చేకూర్చు చుండును అస్థి సంధుల యందుండు శ్రేషక కవము ఆస్సి సంధులకు స్నిగ్ధత్వమును అను[గపొంచుచు ఒరవడి నుండి వాటిని కాపాడును ల్‌

వలీలేఖ _ అవలంబకాది భేదములచే కఫము ఐదు విధములు రొమ్ము భాగ

మునందుడు అవలంబక కఫము స్వళ క్రిచే తిక స్థానమునకు ఆవలంబకమగును అన్నరసముచే హృదయమును ధరించును తర్పణ పూరణముల ద్వారా మిగత శ్రేష్మ స్థానములకు ౫ క్తి శతును. షహ్యాదయమునందుండు కవ స్వరూపమగు రస ధాతువుచే హృదయమును ధరించి ఇట్ట హృదయా వీల్పంబనమునకు అన్నరసము యొక్క బలము అవసరమశును_ అట్టి అన్నరనము స్వల్పముగ తగ్గీనను హృదయావలంబనము చేయుంకు అవలంబక కఫము అశ

281 మర్థమగును కంరాది మిగత శ్తేష్మ స్థానములను అవలంబించుటచే అవలంబక కవమనబడు చున్నది అన్న సంఘాతమును క్షిన్నపరుచుటచే అమాకయమునందుండు కథమును క్రేదక కఫమందురు జిహ్వా(గమునందుండి స్పష్టముగా మథురాది రసములయొక థా జ్ఞానమును కలిగించుటచే బోధక కఫమనబడుచున్నది మ _స్రిష్క్రమునందుండి ఇంద్రియములకు తర్పణ (క్రియను చేయుటచే తర్చక కఫమనబడును సంధులయందు౨డి అస్థి సంధులను అంటిపెట్టు కొనియుండుటచే శ్తేషక కఖవమనబడుచున్నది

థావార్థము పంచ భూతాత్మకమగు శరీరమునందు జలతత్వుమును శ్లేష్మము లేక కఫము అని అందురు ళ్శవ ఆలింగనే యను ధాతువుచే శ్రేష్మ శబ్దము నిష్ట్రన్న మైనది శరీరముయొక్క_ నూవక్ష్మాతి సూక్ష్మమగు అవయవములును శ్లేష్మవలన పరస్పరము అంటి పెట్టకొనియండును శరీరమందు కథము యొక్క వృద్ధి షీణము జల భూతముయొక్క- వృద్ధి శీణములపై అధారపడి యుండును పృధివి తత్పముయొక్క_ సమ్మిిశణముచే కవము నందు స్థిరత్వ గుణము సం్యకమించును అవలంబక కథము అన్న సంఘాతముతో మ్మిశితమై అన్నమునకు [దవ భావమును కలిగంచి జిర్టింపజేయను “ [పాకృతస్తు బలం శ్షేష్మావికృ తోమల ఉచ్యతే సదైహౌజః న్మృతః కాయే సచపాప్మోపదిశ్యతే సమస్థితియందుండు శ్లేష్మ ఓ జో రూపమై శరీరమునకు బలము నివ్పకు వికృతి బొందినపుడు మల రూవమై నానా రోగములను కలుగ జేయును కావున శరీరమునకు పాపాత్మకమగుచు అనిన్షకర మను అని చరకన్మూత స్థానముయొక్క పదిహేడవ అధ్యాయమున చెప్పబడియున్నది అవలంబయతి ఇతి ఆవలంబకః క్రేద యతి ఇతి క్షేదకః రసాన్‌ బోధయతి ఇతి బోధకః తర్పయతి ఇతి తర్పశః శ్రే యతి ఇతి శ్లేదకః అని శ్రేష్మ భేదముఅ యొక్క- శజ్షార మగును మూలము బోవ మజ స్థొనోవు భూయిడ్ద మబిక్ళతాం నతల కీర వ్యావీనోివీ వాతో నీళ్లో క్లేవ్చుడో వర్తన్లో తోము వృద్ధి పేతుర్చూవ్యూ తోని దానోతు నమానతళ్ళ వ్భ్రద్ధి తయ అతణ యూత్తాం వ్రూర్వా ధాయే (వతిదార్జ్‌ము ఏవమ్‌ = ఈ విధముగా అమీషుజు ఇట్టి స్థానేషు =స్థానముల యందు భూయిుష్టమ్‌ =అధికముగా అవికృతాఃాసమస్థితి యందుండి సకల శరీర వ్యాపి నోఒ౬పి= సంపూర్ణ శరీరములో వ్యాపించునవగుచు వాత పిత్త శ్రేష్మణః = వాతపీత్త కఫములు వర నేజఉండును నిదానేషు =నిదాన స్థానములలో రేషామ్‌ =వాతపిత్త కఫములయొక్క- వృద్ధి హేతుః =వృద్ధియొక్క కారణము వక్యతేజ చెప్పబడును పూర్వాధ్యాయే = మొదటి ఆధ్యాయమునందు సమాసతః = సం వేపముగా వృద్ధికషయ లక్షణమ్‌ = వృద్ధిక్షీణ లక్షణము ఉక్తమ్‌ =చెప్పబడినది తాత్సృర్యూయు సమస్థితి యందుండు వాత పిత్త కఫములు నముస్ర వమ్ము నందు సంచరించున వైనను వాటి వాటి ముఖ్య స్తానములయంద్యు క్షే కా ట్‌ మూ జేయుచుండును దోషాదుల యొక్క ర్త ళ్‌ బి ఇ ఫ ధి సే ల్‌ థ ్ట్‌ క + || న! /

చి5రి అమ్టాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము విశేషముగా వివరింపబడును పూర్వాధ్యాయమునందు దోషములయొక గా వృద్ధిక్షీణ లక్షణములు సంకష్షేపముగా చెప్పబడినవి ళలిలేఖ సకల శరీరమునందు వ్యాప్తి జెందునవై నను దోషములు వాటి పత్యేక స్రానములయందు అవిక్పతావస్తలో అతికయముా స లక్షణమలకు | పదర్హంచును టాత్యల స్ట్‌ లేసి ప్‌ (లం అట్టి దోషములు వ్యాధులను కలిగించునట్టి వృద్ధి కారణములను జ్వురాది నిదాన స్థానములలో వివరింపబడును దోషాది_విజ్ఞానమను అధ్యాయమునందు దోష విశేషమును అపేక్షించు వృద్ధి క్షీణములయొక్క_ లక్షణము చెప్పబడినది మూలము వృద్ధి ర్హిద్దాదా చయ (వతోవ ఖోదోన తతోజట్స గుజోవపాలా డూక్షాదో ఉా నాతూః నంచయ మానాదోయంతి £ీల గుఖోవపొతౌాః (వతోన మున్ద గుణోవపాతా* స్ప్రృద్దాదబాయం (వళమవ్‌ కీల గుఖోన పొతా నీక్షా వావ గ్ర దోయః విత్తన చయ మున గుజోనపాతాః: కోవం ళీత గుణోవపాొతా మందాదయ* (వళభమనత్‌. కీల గుఖణోవపొతాం న్మిగ్జాదయః కథను చయ ముష్ద శజ్లోవవాతాః తోవం తధాతు డూక్షాదోయః (నళ / (వతివదార్థిము. చయకోప భేదేన = సంచయము (పకోపమను భేదముచే వృద్ధిర్హి జవృద్ధి ద్వేధా= రెండు విధములు తృత=చయ_ప్రకోపములలో ఉస్ణసణోపపితాః= ఉష్ణ గుణములతో గూడినట్టి రూజాదయః=రూజఇాది గుణములు వాయోః == వాతముయొక్క_ సంచయమ్‌=సంచయమును శీత గుణోపహితాః =శీత గుణముతో గూడినట్టి రూజాది'సణములు [(వకోపమ్‌ = (సకోపమును, ఉష్ణ గుణోపహితాః =ఉష్ట “'ణపుతో గూడినిట్టి స్నిగ్తాదయః= స్నిగ్దాది గుణములు [పశమమ్‌ = శమనమును ఆ పాదయని = కలిగించును శీతగుణోపపహితాః= శీత గుణముతో గూడినట్టి తీష్షైదయః = తీక్షాది గుణములు పిత్తస్య = పి త్తముయొక్క చయమ్‌ =సనసంచయమను ఉష్ణ గుణోపహితాఃకా ఉష్ణ ణముతో గూడినట్టి తీష్టాది గుణములు కోపమ్‌క్నాపకోవమును శీత గుణోపహితాః=కీత గుణముతో గూడివటి మందాదయః == యట్‌ వు మందాది గుణములు (ప్రశనుమ్‌ = కమనమును ఆపాదయ _స్తీ=కలిగించును. శీత గుతోప్త హితాః=శీత్ర గుణముతోగూడినట్టి స్నిగ్ధాదయః=స్నిగ్ధాది గుణము కఫస్య=కఫ్థమ్స్ప యొక్క చయమ్‌=సంచయమును ఉష్ణ గుణోపహితాః = ఊష్టగుణముతో కూడినటి శీశ్రాద్ర గుణములు కోపమ్‌ = పకోొపమును తథాడవాఇదే విధముగా రూయాదయః ౯ ఉష గుణముతో కూడిన రూకాది గుణములు (పశమమ్‌ జ=శమనముకు ఆపాదయంతి = కలిగించును తౌత్ర న అ నో న గ ర్టూ యు సంచయము [వకోవమని దోషములయొక్క వృద్ధి రెండు విధ ములు ఉష్టగుణయు క్తమగు రూక్షాది గుణములు వాతముయొక్క నంచయమునక్తు కారణ మగును అట్టి రూవాది గుణములు శీతసుణ యుక్తములగునేని వాతముయొక్క వ్రక్షోవ్వ్సు జ్‌ క్షారణముల్తగును స్నిగ్ధాది గుణములు ఉష్టగుణ యు క్తమగుచు వాతముయొక్క్ల శమ “ నమ్మువక్తు కార్గణ్మమగుళుండును ఇదే విధముగా శీతగుణ యుక్తములగు శ్రీక్లాది గుణములు పిత్తముయొక్కా సంచయము జేయుకు ఉష్ణసుణ యుక్తములశు రీష్టాది గుణములు పితము

ఏక యొక్క. (ప్రకోపము జేయును శీతగుణ యుక్తములగు మందాది గుణములు పిత్ర్తమును శమింపజేయును శీతగుణ యుక్తమగు స్నిగ్ధావి గుణములచే కవముయొక్క సంచయమేర్ప డును ఉష్ణగుణ యుక్తవులగు స్నిగ్ధాది గుణములచే కఫముయొక్క- ((ష్రకోవమును కలి గించును ఉష్ట్ణగుణ యుక్తములగు రూక్షాది గుణములచే కథము శమించును లలిలోఖ చయ్యపకోప భేదముచే దోషములయొక్క-_ వృద్ధి రండు విధములు చయ [పకోపములయొక్క. స్వరూపము మున్ముందు న్మూతములచే చెప్పబడును _వాతాది దోషములయొక్క- వృద్ధికారణము చెప్పబడియున్న ఈ [ఎస్తుతము స్థాన విశేషముచే వృద్ధి యొక్యా కారణము (పదర్శంపబడుచున్నది. రూఖాది గుణములు స్వవిరుద్ధమగు ఉన్టగుణ ముచేగూడి వాతముయొక్క సంచయమును కలుగజేయును. ఉష్టగుణము వాతమునకు విరుద్ధ గుణ మగుటవలన (_పకోపమును కలిగించదు రూవ్వాది గుణములు సదృశమగు శీత్రగుణముతో గూడి వాత్యప్రకోపమునకు కారణమశగుచు డును రూవ్నాది వాత గుణములకు వ్యతిరేక ముబగు స్నిగ్బాదిగుణ సంయోగముచే. వాతము శమించును ఇదేవిధముగ పిత్తకవములను “రించి ఊహించనగును సమాన గుణయోగముచే చయ్మపకోపములని విరుద్ధ గుణయోగముచే [పశమమని అన్వయించనగును కఫ విషయమునందు మ్మూతము (ప్రత్యేకత ఉండును శీతాది సమాన గుణములకు స్నిగ్ధాది గుణములయొక్క నంయోగ మేర్పడునేని కఫముయొక్క- సంచయకు సంభవించును. విరుర్ధమగు ఉష్షగుణముచే కవము విలయనము (కరిగి) ను పొంది [1పకోపరూపమగు వృద్ధిని పొందును. రూక్షాది గుణముంతో గూడిన ఉష్ణగుణముచే కము శమించును ఖావార్జియు. చయమనగా సంచయమని అర్దము చయానస్థలో దోషములు స్వస్థానమునందు వృద్ధి నొందుచుండునేగొని అన్యస్థానమునకు వెళ్ళుటకు సామర్ధ్యము కలిగి యుండవు (పకోపావస్థయందు దోషము అతివృద్ధినొౌంది అన్యస్థానమునకు వెళ్ళుటకు యోగ్య ముల యుండును. లేక స్వస్థానమునందే అతివృద్ధినొంది రోగములను కలిగించుటకు సమర్థములగును వాతముయొక్క రూక్ష లఘు శీత ఖర నూకు చలగుణములు ఉష్ల గుణముగల ఆహార విహారాదులకు సేవించుటవ౯న వాతసంచయయినకు కారణములగును శితగుణము వాతమునకు సమాన గుణమగుటవలన శీతగుణ విశిష్టమగు ఆహార వివోరములే వాతము (పకోవము జెందును న్నిగ్ధాది విరుద్ధగుణ విశిష్టమగు ఉష్ణ ఆహారములచే వాతము శమించుకు. తీకొదిగుణ విశిష్టమగు శీతగుణాహార విహారములు పిత్త సంచయమునకు కారణ మగును. పి తమునకు నమాన గుణములగు తీళ్లోన్ట లఘు విససరాది గుణవిశష్టమశు డిన్ట గుజయ క ఆహార విహారాదులచే పీత్తము పకోపమును చెందును. పిత్తనునకు విరుద్ధము లగు మందాది గుణవిశిష్ట శీతసుణావోర విహారములచే. పి త్తము శాంతించును. కథమునకు (పత్యేకత గలదు నూర్వకిర ణములచే కరిగి [ప్రవహించు మంచువలె విరుద్ధముు ఉన్టగుణ విశిష్ట ఆహార విహారములచే కవము విలయనముబౌంది అతిఫ్మిద మొదలగు క ఫవికారములను కలిగించును మూలము చయావ్చద్ధిః న్వూధామ్యే్యేన (వద్వేపో వృద్ధి పేతుభు /

ఓీకథ అషహ్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము ఎివరీత థతతోచ్చా నే కోవన్తూన్యార్ల గాజుతా 4 అంగానాం దోర్భనోం 'స్పూతా మస్కాన్ధ్యూం లోగనంభోనః ౮ న్ధూస్తానన్ధన్యూ నమతా వితారా నత్భువ౭ మః 4 దేపౌ (తద్ధోజనిల వలాత్‌ తృత్తే &ర్జేమినో యవోజవినా దోపషొ వికారం వడుతో ఖోవర్షమివ తోయటం 4 [పతివదార్థము . స్వధామ్న్యేవ = స్వస్థానమునందు మా్యతమే వృద్ధిఃాదోష ములయొక్క వృద్ధి చయః = సంచయమనబడును వృద్ధిహేతుషు = వృద్ధిని పొందించునట్టి అహార విహారములయందు | పద్వేషః= అధికముగా ద్వేషముకలుగును వివరీత గుణేచ్చాచ = విపరీత గుణములుగల ఆహార విహారములయందు కోరిక కలుగును ఉన్న్మార్గగామితాతు = స్వస్థానమును విడిచి దోషములు అన్యస్థానమునకు వెళ్ళుట్క కోపః = పకోపమనబడును, స్వేషామ్‌ =స్వకీయములగు అంగానామ్‌ = లక్షణములయొక్క దర్శనమ్‌ = 1పకటించుట ఆస్వాస్థ్యమ్‌ = అనారోగ్యము రోగసంభవః = వ్యాధులు కలుగును స్వస్థానస్థన్య = స్వష్థానము నందుండునట్టి దోషమును సమతా సమస్థితియందురు వికారనంభవఃజారోగములు కలుగ కుండు నట్టుగా యుండటము, శమః =శమమనబడును ఖీ = ఆకాశమునందు తోయదః = మేఘము వర్షమిన=వర్షమును వలె దేహే =శరీరమునందు (కుద్ధః = (ప్రకోపించినట్టి దోషః= దోషము, అనిలవశాత్‌ =వాతమువలన కృత్న్యే=ాసంసూర్ణ శరీరమందు అ్థేశ అర్ధశరీరము నందు వాెాఅథవా అవయవమే౬పి =ఏదేని ఒక అవయవమునందు, వికారమ్‌ =రోగమును కురుతే =కలుగజేయును తాత్సర్యంము * స్వస్థానమునందలి దోషముయొక్క వృద్ధిని చయమందురు చయావస్థయందు రోగికి చయకారకములగు ఆహార విహారములయందు ద్వేషము వర్పడును తద్విరుద్ధములగు ఆహార విహారములయందు [(పబలమగు ఇచ్చ జనించును ఇటి ఇచ్చాద్వేష ములనుబట్టి చయావస్థమ ఊహింపవచ్చును దోషములు అతివృద్ధిని పొంది స్వస్తానమును విడిచి అన్యస్థానములలో (వవేశించును దోషములయొక్కు ఇట్టి స్పితిని (పకోపమ్‌ందురు (పకుపిత దోషములు న్వలక్షణములను న్పష్టముగా పపకటించును రోగికి తాను ఆస్వాన్సుడ్షుగ్గా నున్నట్లు అనుభూతి కలుగుచుండును._ (ప్రకోపావస్థయందు దోషములు రోగములను కలిగం్వా చుండును స్వస్థానమునందు దోషముయొక్క సంస్థితిని సమతయందురు ఎట్టి వికార ములును కలుగక యుండుటమును శమము అని అందురు ఆకాశమునందు గుమిగూడిన మేఘము ఎపుడై నను ఎచటనై నను వాయవుయొక్క సహాయముచే వర్షింపవచ్చును ఆటనే శరీరమునందు (ప్రకుపితమగు దోషము వాతముచే పేరేపింపబడి సంపూర్ణ శరీరమ్సృనంద్ర అర్థ శరీరమునందు అధవా ఏదేని అవయవమునందు వ్యాధిని కలిగింప వచ్చుకు తజిలేఖ దోషములయొక్క చయాది లక్షణములను వివరించుచున్నాడు స్వస్థానమునందు ఏర్పడు దోషముయొక్క వృద్ధిని చయమందురు సంచయమగుచున్న దోషము స్వవృద్ధికి కారణములగు వాటియందు ద్వేషము తద్విపరీత గుణములుగల (దవ్యముల

! యందు ఇచ్చను క లిగించును దానిని బట్టి నంచయమును తెలుసుకొనవలయును (వకోపా వస్థయందు దోషము అతివృద్ధినొంది స్వస్థానమును విడిచి అన్యస్టానములో (ప్రవేశించును అచట స్వానుగుణ్యమగు లక్షణములను ,పకటించును అస్వాస్థ్యమును రోగమును కలి గించును (పశమావస్థయందు దోషము న్వస్థానమునందుండి ఎట్టి వికారములను కలిగించక యుండును అట్టిస్థితిని సామ్యములేక సమతయందురు (ప్రకువితమగు దోషము సంపూర్ణ శరీరమునందు, అర్ధ శరీరమునందు అధవా ఏదేని అవయవమునందు ఎచట కుపితమ%నో ఆచట వికారములను బుట్టించును వాతము (ప్రకోపము నానావిధములుగా నుండుటచే ఇట్టి వాతముచే (పేరితమైన దోషము శరీరముయొక్క వకదేశమందు లేక సంపూర్ణ శరీరమునందు వికారమును కలిగించును ఆకాశమునందు వాయువుచే (పేరితమగు మేఘము వర్షించు విధముగా దోషములు వాత్మపేరితముల్లై శరీరమునందు ఎచటనై నను రోగములను కలిగిం వచ్చును

ఖావార్డము , స్కుకత నంహిత స్యూతస్థానము ఇరువవి యొక ఆధ్యాయమున సంచయ (పకోపాదులు చికిత్సకు యోగ్యమగు (కియాకాలములుగా చెప్పబడినవి స్వస్థా నమునందు దోషములు స్వల్పకారణముచే _కమముగా సంచితములగు చుండును వాతము సంచితమగు నపుడు కడుపు ఉబ్బరముగను స్తభ్ధముగను ఊండును పిత్తము సంచిత మగునపుడు శరీరమునందు. పనుపు వర్ణము గోచరించు చుండును కఫము సంచితమగు చున్నపుడు అంగగౌరవము ఆలస్యము మొదలగు వికారములు కలుగును వద్గోషము యొక్క నంచయమేర్పడు. చున్నను వాటి వృద్ధికి కారణమగు (దవ్యములయందు. సామా న్యముగా ద్వేషము ఏర్పడును కావున ఇట్టి సమయము. చికిత్స చేయుటకొరకు (పథమ కాలమనబడు చున్నది

సంచయేఒప హృతాదోషం అభంతే నోత్తరా గతిః తెషూత్తరాసు గతిమ భవంతి బలవత్తరాః సంచ యావస్థయందు అనగా చికిత్సా (వథమ కాలమునందు చికిత్సజేసి దోవషములయొక్క. నంచయమును నివారించిన దోషములు (ప్రకోప _పసరాది అవసలను బొందజాఎవు నంచయావన్ధ యందున్న దోష నంచయమును న్వల్పచికిత్సచే నివారింప వచ్చును అట్టుగాని యడల దోషములు పకోపాద్యవస్థలను బొంది బలవత్తర ముఠె విశేషబచికిత్సను అపేక్షించును లేదా అసాౌధ్యములు కావచ్చును (ప్రకోపము [ప్రసరము అని (ప్రకోపము. రెండు విధములు (వకోపావస్థయందు దోషములు స్వస్థానములో నుండి రోగములయొక్కం- పూర్వరూపములను కలిగించును. వాత (ప్రకోపమునందు ఉదరవ్యధ ఉద రమున వాయి యొక్క- సంచారము మొదలగు లక్షణములు కలుగును పిత్త [పకోపమునందు ప్పల్లని [తేన్పులు దప్పిక మంట మొదలగు లక్షణములు కలుగును కఫ [పకోపమునందు అన్నద్వేషము అరుచి హృదయమందు ఉపలేపము మొదలగు లక్షణములు ఏర్పడును ఇట్టి సమయమును చికిత్సకొరకు ద్వితీయకాలమని నిర్ణయింప బడినది అతి సంచయమగు జలము కట్టను [తెంచి బయటవడి అన్యజలముతో గూడి నర్వ్మత వ్యాపించును భయంకరమగు పరి స్థితి ఏర్పరచును ఇదే విధముగా దోషములు సారాయి పొంగువలె వృద్ధిజెంది స్వస్థానమును విడిచి అన్యస్థానమును జేరును అచటనుండు దోషమును దూవ్యములను స్థి నమును వికృత

జ్‌6 అహైంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము వస సహక పరచి అనేక విధములగు వ్యాధులను బుట్టించును దోషములు (పసరించుటకు వారు తించును అట్టి పరిస్థితిని దోష్యపసం మని యందురు ఇది చికిత్సకొరకు తృ ల్‌ కా ఇట్లు చయ్మప్రకోపాద్యవస్థలు చికిత్సోపయోగ కాలములుగా స్కువతమునందు. వర్ణిం త శై కరీల మవ తొవయంతి మూలము అళ్యనఖవితా వాతాద యోనానా ఎిదైైర్ని తాల్టళ క ఆబివాత తమాన్ను వాయోల జీతి ర్థూతాలాక్ళ త్యారింళల్‌ విత్తృన్హూ బం లిం ల్లేన్టుణః ల (వతివదార్డ్‌ము... అధశావిమ్మట (పకుపితాః =|పకోవమును జెందినట్టి నో దయః==వాతపిత్త కఫములు నానావి ధైః= అసంథ్యాక ములైన వికార ॥చావ్యాధులచే శ రమ్‌ = శరీరమును ఉపతాపయన్ని =పీడించును.. ఆవిష్టృత తమాస్తు(పకటితములై న వానిలో వాయోః=వాతము యొక్క ఆశీతి = ఎనుబవి వికారాః = వ్యాధులు కలవు పిత్తస్యవాపిత్తము యొక్క చత్వారింశత్‌ =నలుబది వికారాః=వికారములు గలవు శ్రేష్మ ఇఃవ=కఫము యొక్క వింశతి = ఇరువది వికారములుగ లవు తాత్ఫ్రర్భము. (ప్రకుపిత దోషములు అనేశ విధములగు వ్యాధులను కలి గించి శరీరమును బాధించుచుండును అందు ,పనిద్ధమగు వ్యాధులలో వాత వ్యాధులు ఎను బడి పిత్త వ్యాధులు నలువది కఖవాాధులు ఇరువది లలిలోఖ (పకుపిత దోషములు (పమాణ లక్షణ (కియా స్టానాది భేదములచే అనేక (ప్రకారములగు రోగములను కలిగించి శరీరమును బాధించుచుండును మూలము తొ(ళ వాత బికారాః/ తద్యాథా నఖలేదో ఎపొది కావాదొళ్తూలం వొదో (బంట నువ్వ నొదతా నాత ఖుణతా తల్చ (్రనోః వ్‌ణ్ణో తోద్బోవ్రనోం యు గ్యగభన్‌ వాశులేదో.. వాను బిళ్లేవ ఊడనాద ఊడన్నమ్భః వంగుత్పాం థతద్య[భంబో ధదార్హి ర్భ్యూవజోకేవో మేళ న్నంఖటో నొంక్ష వానావం ఉోతీ లేదో బిజ్‌ లేదో శీదావర్త& ఖందిత్దూం వద్చిత్సాం వొమయనోత్రూం (తితగ్రళవోః వృ స్ట్యగవాత పొర్భ్యావతుర్ధ ఉదరా వోట్లో నాన్నో వళోబ్య్బా జ్‌ [దభబో వజోద్దర్ల నృధా వజోన రోదో వశసోదో నావు జోవన్నథా ణీ న వై న్‌ వ క గా భీవాన్న మ్యాము న్యాన్న వృుః తొంరద్దూంనో వొనున్న వ్యు స్తాల్యోచ్ద బ్‌బ్మ్‌ భేదో దస్తో లై భొల్బాం మూతత్సం వాళ్‌ నంగోః (వలావ్క క్రవాయా న్యతా మఖ తోఖో రనొత్డిత్సాం (ఘ్రూవి నాళః కర్ణ వూల మళొజ్ది (తి డచ్చెః (తతి ర్భాధర్యూం వర్త బ్రన్నమ్యే నర్హ్వం ఎంతోచా న్ని వర మశీఖాల వ! మకు దానో(భూవ్యుదానః ళంఖ భేదబో లలాథి వైద్యా కొరోడుతేర్రులో తాను న్బుజినో మర్ణిత వేఠొంగ రోగ నర్మాంగరోగ్ల అక్షేనథవో దొజ్జతో

2క్ట్‌గ్లై (టోమో(భమో వోవథు వజృృమ్యూూ స్లాని ర్టాపొదో రౌద్టూం. పొడుమ్టుం ల్యామ్యూ, డణావ ఖానత్న మన్న్ధవ్యో మనో వన్ధిత బిత్తోతాచ శ (వతివదార్థము = త్యత్ర=అందు వాత వికారాఃజవాత రోగములు తద్యథాడా ఏవిధమనగా (1) నఖభేదఃజగోళ్సు పగులుట పెచ్చుట పుచ్చుటు (2) విపాదికా౯అరికాళ్ట పగులుట (8) షపాదహలమ్‌ = ఆరికాళ్ళాయందు పోటు (4) పాద్యభంశః =పాదములు (భంశ మగుట, లేక వంకరగనుండుట (5) సుప్త పాదతా=పాదములు మొద్దుబారుట (6) వాతో ఖుడతా =స్వల్పముగా పాదములయందు కలిగెడినొప్పి (7) గులగహః=బీల మండలు పట్టి యుండుట (8) పిండి కోద్వేష్టనమ్‌పిక్కలయందు. మెలిపెట్టినట్టునొప్పి (9) గృ(ధసే= గ్యధస వాతము (10) జాను భేదఃజా మోకాళ్ళను పగులగొట్టుచున్నట్లు చొవ్చి (11) జాను విశ్హేషః = మోకాశృియొక్క_ కస్ట నడలుట (12) ఊరుసాదః= తొడలు కృశించుట (19) ఊరు నృమృః= తొడలు బిగియపట్టి యుండుట _ (14) పంగుత్వమ్‌ = కుంటితనము, (15) గుద (భంశః ౯= ౧సదము బయటకు జారుట ( ర గుదార్తి జాగుద స్థానము పొక్కి లేక వత్చ నొప్పియ ఎట (17) వృషణా షేపః=ప్పషణములు మెకి ఈడ్వబడుట (18) మ్మేఢ న్తమృః=ా జననేం[దియము.. ్తంభించుట (19) వంషక్షణానాహః=గజ్జలను ఈడ్చి పట్టినట్టు నొప్పి కలుగుట (20) (ళోణిభేదః = పిరుదులను భేదించు చున్నట్టినొవ్చి (21) విడ్‌భేదః ఊ మల భేదము (22) ఊదావ ర్తః =ఉదావర్త ము (23) ఖంజత్వమ్‌ ఇఇ కాళ్ళు వంకర్తలగుటచే వచ్చు కుంటి తనము (6్రూ కుబ్దత్వమ్‌ =గూను (25) వామనత్వమ్‌ = గుజ్టారి తనము పొట్టితనము- (26) (తిక్యగవోఃవాత్రికాస్టియందు పట్టినట్లు నొప్పి (27] పృష్ట (గహాఃజవిపునొప్పి (24) మౌార్మ్శ్వావమర్దః = పక్కాలయందునొప్పి (29) ఉదరావేష్టః =కడుపులో తిరుగ్తుచున్నట్టి బాధ (30) హృన్న్మోహః= హృదయమున మోహము[గమ్ముట (81) హృద్ద౨వః = హృదయము అదురుట (32) వవోద్ధర్షః = రొమ్ము బరువు (339) వకిపరోధః =రొమ్మునందు. అడ్డగ్గింప ఐడినట్టుండంట (34) వక్షస్తాదః= రొమ్ముపోటువాధ _ (85) బావు కోషః భుజము ఎండి హోవ్సట తథా=ఆఅదే విధముగా (36) (గీవా సమో = మెడ స్తంభించుట ళ్ళ మన్యా స ౦థః= మెడ యొక్క- వెనుకటి నరము స్తంభించుట (36) కంర ధ్వంసః జ మెడ న్నిలువ కుండుట గొంతువాపు (89) వాను స్తంభః = అంకిళ్టజారుట (40) (41) తాల్వోష్ట భేద = ఆంగిడి. పెదవులు ప+9లుట (43) దన్న భేదః = పండ్లు పగులుట (43) దన కైధిల్యమ్‌ = పండ్లు కదలుట (44) మూకత్వమ్‌ = మూగతనము (45) వాకృంగా నత్తి (46) (పలాహః = వమరుటు (47 కిషాయాస్యత్‌ = నోరు వగరుగ కుండుట, (ఉ8) ముఖశోషః = నోరు ఎండుట (49) రసాజ్ఞత్వమ్‌ = నాలుకకు మథురాది రస జ్ఞానము లోపించుట (50) (ఘాణనాశళః యూ ముక్కు చెడిపోవుట (51) కర్ట కశకూలమ్‌ = చెవిపోటు (52) ఆశబ్ద్బ(శుతిః యా శబ్దము లేనప్పుడు బవులకు శబ్దము వినబడుట (53) ఉచైైళశుతిః బిగ్గరగా అరచిన వినబడుట (54) బాధిర్యమ్‌ = చెముడు, చెవిటితనము (55 వర్మ స్తంభః=కనురెప్పలు స్తంభించి యుండుట (56) వర్మ నంకోచఃజకనురెప్పలు ముడుచుకొన్సుట (57) తిమిరమీ్‌ =కనుల యందు చీకట్లు (గమ్ముట (58) అక్మి శూలమ్‌ ఇ కంటి పోటు (59) ఆకె వ్యుదాసః =కనులు పై కదలుట న్మేత గోళములు వంకరయగుట (17)

ఖ్యానీము 258 అహ్షైాంగ నం[గ్రహ వా్యాఖావ్ర (60) (భ్రూవ్యదాసఃవాకకు బొమబువైకి కదలుట (61) కంఖభేదః = కణతనొప్పి న లలాట భేదఃవానుదిటి నొప్పి (63) శిరోరుక్‌=ళలనొప్పి (64) కేళ భూమి స్ఫుట గ తల వెంటుకలుండు (వదేశము పొక్కుట పగులుట (85) ఆర్థితమ్‌ = అర్ధిత వాతము (66) వకంగరోగః = వీకాంగ వాతము. (67 సర్వాంగ రోగఃజాసర్వాంగ వాతము. (68) ఆడే పకః=ఆన్మేసక వాతము (69) దణ్ఞకః=దండక వాతము (70) (మః = శమము (71 [భమః = [భమము (72) వేపరుః=కంపము. వణకుట (73) జృంభావ ఆవలింత (74) గ్దానివాగ్జాని నిర్వేదము (75, విషాదఃజావిషాదము_ (76) రౌక్యమ్‌ = రూక్షత్వము (77 షేరువ్యమ్‌ =పరుషత్వము'. (78) శ్యామారుణావభాసత్వమ్‌ = శరీరమునందు క్యామ అరుణ వర్ణములు కలుగుట (790) అస్వప్నః జా నిదుర లేకుండుట _ (80) అనవస్థితి చిత్త తాచ = మనస్సు చంచలముగా నుండుట తాత్సర్థాయము. (పసిద్ధముగా (ప్రకటితములగు ఎనుబది వాత వ్యాధులయొక్క- కేర్ద వైన చూపబడినవి ం ౨ శోళలేథా నఖభేదము మొదలుకొని అనివస్థితి చిత్తతా వరకు ఎనుబది. వాత రోగములు ఇట్టి వ్యాధులయొక్క_ ఉత్స త్తికి వాతము [పధాన కారణమగుచున్నది ఛావార్థమయ వాతము యొక్క (పాధాన్యత వలన ఉత్పన్నమగు ముఖ్యమైన వాత వ్యాధులు ఎనుబది యని చూపబడినవి కాని వాతము సర్వవ్యాపి సమ న శరీరము నందు సంచరించునదగుటవలన దోష దూష్యాను బంధముచే ఆసంభ్యాకమగు రోగములను బుట్టించును రోగములయొక్క_ లక్షణములను వాతముయొక్క_ కృత్యములనుబట్టి తెలుసుకొన వలయును ఇట్టి వ్యాధులు వాతము వలననే జనించును కఫము వలన పిత్తము వలన ఉత్పన్న ములు కాజాలవు రూక్షత్వము శీతత్వము లఘుత్వుము విశదత్వము గతి అమూ ర్తత్వము మొదలగు వాటిని బట్టి వాత వ్యాధులను సులభముగా గుర్రింపనగుకు వీటిలో ఏ ఒక లక్షణ మును బట్టి యైనను రోగమునందు వాతాను బంధత్వయిను ఊహింపనగును యదు పలభ్య త దవయ వం వా విముక్త సందేవో వాత వికార మే వాధ్య వస్యన్లి కుళలాః అని చరక సూత స్థానము యొక్క ఇరువదవ అధ్యాయమున చెప్పబడినది మూలము నీత్త ఎకారాః త్రనః జీవః త్లోపో ధనో దన డర్చాదావోజ న్లో ర్దా వనం -క్‌ దావో౭౬ంనదావనో దూము తోడుమ్లతో ఉఊవ్యై ధర్యం మతి స్పాదోమింగి గంధోఒవయన నభనత్‌ లోజీతళ్లేదో మూంనక్లే దొన్న్యంజ్‌ మ్రూంన దరజం చర్య దరణం రత్త తోటో లక్ష బిర్ఫోటో ల్‌ క్తముజలాని ర్త శీత్తశ్‌ వొరితత్హూం వోరి(బోత్సూం నీలితా తతా తావులా త క్రాన్ఫుతా లోనాళ గంధాన్యుతా శతి మఖిత్హూం తృద్దాధిత్వూమయు త్రి రాన్య పొఠ్లో లల వౌతోజక్షీ పొతః నౌయు వౌకో వభ వాతో శీనాదానాం తము (ఉవేలోవారత నోం/ద నోత యూత భొత్ళత్రూంబ /

విర్ట్‌త్రి

[6వ తివదార్థము క పునః పిత్త వికారాః= పిత్తజ రోగములు (1) &ఓమఃజానిప్పు

సెగ తగిలిన విధమగ మంట స్వేదము అ్రాంతిలోగూడిన మంట (2) హష్టోమఃజాకొంచెము- నిప్పు శరీరముకై తగిలిన విధముగ నుండుట. (3) దవ=ముఖము.. పెదవి, అంగిడియందు మంట (4) దవధు= కశరీరబుంతయ ఇం్యదియాదిష్టానముల యందునుమంట (5) విదాహః=౭ కాష్ట్ర చేతుల యొక్క మూలముల యందు మంట (6) అనర్జాహః=కోష్ట (కడుపు) ము నందు మంట, (7) త్వక్‌ దాహః=చర్మముయొక్క పై భాగమునందు మంట (8 అంస దాహః=భుజమలియ-దు మంట (9) ధూమకః =శిరన్సు [గీవ కంరము మొదలగు వాటిలో పొగ చుట్టినట్టుండుట (10) ఆన్హుకః =పుల్లని (తేనుపులు వెడలుట (1 ) ఊహష్మాధిక్యమ్‌ == అంగ గంధః =శరీరము పె దుర్గంధము పుట్టుట (4) అవయవ సదనమ్‌ = అవయవము యొక్క- శిథిలత్వము (15) కోణిత క్రేదః=ర క్తము _దవముగనగుట ,కుట్టట (16) మాంస క్షేదః=మాంసము (ద్రవమగుట [కుప్టట (17) ( 8 త్వజ్‌ మాంస దరణమ్‌ = చర్మము యొక్క మాంసము మయొక్క-. పగులుట్ప (19 రక్త కాష్టఃు = శరీరము మై ఎజ్జని దద్దులు (2%రక్త విస్పోటః = ఎజ్జని రంగు గల మసూరిక వంటి-శురువులు (21) రక్త మండ లానిజ= ఎజ్జగను గుం్యడముగిను ఉండు మచ్చలు పొడలు వర్పడుట (222రక పిత్తమ్‌ = రక్ష పిత్త వ్యాధి (25) హరితత్వమ్‌ =ళశరీరము నందెల్ల ఆకు పచ్చని రంగు కలుగుట (24) హారి దత్వమ్‌ = పసుపు రంగు కలుగుట (25) సీలికా = ముఖముపై వచ్చు నల్లని పుట్టుమచ్చ (26) కజ్షాక్టజ చంక్ష్యయందు పుట్టు గట్టిగనుండు గడ్డ (27) కామలా జ కామలా రోగము (28) తిక్తా శ్యతా=ానోటి చేదు. (29) లోహిత గంధాస్యతా =నోోటి నుండి కుళ్ళిన రక్తము వంటి వాసన వచ్చుట (30) పూతి ముఖ త్వమ్‌ = నోటి కంపు (31, తృష్టాధిఖమ్‌ = అధికముగ దప్పి (82) ఆతృ ప్పివాతృ ప్రిలేకుండుట (83) ఆస్యపాకః=నోరు పుండు అగుట్ను (౭4) గలపాకః = గళము పుండు అగుట పెచ్చుట (35) అక్షిపాకః = కనులు పుండగుట,

... వూోజ్తుట (36) పాయుపొకః =గుద స్థానమున పుండు అగుట పూయుట్క పెచ్చుటః (87) మేథఢపాకః ఆ మూత జననేం్యదియమునందు పుండుఅగుట వూయుట (88) జీవాదానమ్‌ = జీవరకము శరీరమునుండి బయటకు వెళ్ళుట (89) తమఃపవేశః = కనులయందు చీకట్టు [గమ్ముట (4ఉ0) హరిత హార్కిద నేత మూ తశకృత్వంచ = నేత్రములు మూత్రము పురీషము ఆకుపచ్చ వర్ణముగను. పసువు వర్ణముగనుండుట

తాత్సరభాము (సిద్ధముగా _పకటితములగు నలువది పిత్త రోగములు పైన చూపబడినవి

తలిలేఖి ఓషాది పీత శకృత్వాంతము వరకు నలుబది పిత్త రోగములు పఏీటి యందు పిత్త దోషము (ప్రధానమైనది

థావారము ఎ పిత్తజ వ్యాధులు పిత్తదోషమువలన ఉత్పన్నములగును పీట్రి యొక్క ఉత్ప త్రివాతు కఫములచే సంభవింపజాలదు ఉష్ణత్వము తీక్టత్వము (దవత్వము పీతాది వర్ణములు వ్మిసగంధము కటు ఆవ్హాసష్థత్వము మొదలగు లక్షణములచే పిళ్తరోగ

వ్యూక్యొనము 260” ఆమహ్షైంగ నం[గ్రహ వ్యాక్యా చి ములను అనుమానించి తెలుసుకోనగును ఇట్టి లక్షణములలో ఏదోఒక లక్షణము. గోచరిం నను రోగమునందు పిక్తొనుబంధత్వమును నులభముగా గుర్తింపవచ్చును నా మూలము. క్లేవ్యు తూరాన్తు తృట్త నన్దారి న్యదావఒభిక్తూం న్రైమిత్యం థదగాలో న తాజ౬లన్మం మఖిమాధుర్థూం (వ 'సేఈః భ్లేవ్యో ద్దరోణం మలాధిత్రూం అలానో వ్యృాదయలేవః. తజ్జోవలేవో. భమనీ (చతిభయో గలగద్ఞోతతి న్థొల్టాం కీతార్డి తముదర్డః క్సేతావ ఖొనతా జ్వూతనో(త మూత భతృృత్సాంచో ట్రతివదార్థము. _ శ్లేవ్మవికారాస్తునా శ్లేష్మ వికారములు (1) తృ ప్రిః =భుజింప కయే కడుపు నిండినట్టుండుట (2) తద్దాం=కునికిపాటు (3) న్మిదాధికమ=అతిని(ద (4) 'న్రైమిత్యమ్‌ =శరీరము చల్టగ మొద్దుబారియుండుట (5) గురుగాతతాజా శరీరము బరు వుగ నుండుట (6) ఆలస్యమ్‌ = పనులయందు సోమరితనము (7) ముఖ మాథుర్యమ్‌ = నోరు తియ్యగనుండుట శి (వసేకః=జ నోటనీరుగారుట, (9) శ్రేష్మాద్గిరణమ్‌ = నోటినుండీ కఫముగారుట (10) మలాధిక్యమ్‌ = మలములు ఆఅధికమగుట్క (11) బలాసనః = బలక్షయము, అవయవములు స్థూలముగా నుండ.ట ( 2) హృదయోపలేపః= హృదయమునందు కఫము పేరకొని బరువుగా నుండుట (13) కణ్తోపలేపః =కుత్తుకలో కఫము. చిక్కియుండుట " (1ళ ధమనీ (పతిచయః=ధమనులు. లావుగను బరువుగను ఉండుట (15) గలగణ్ఞః = గలగండ రోగము (16) అతిస్థాల్యమ్‌ =ళరీరము ఆతిస్టూలమగుట (17) శీతాగ్నిత్వమ్‌= అగ్నిమాంద్యము. (18) ఉదర్జః=ఉదర్దరోగము. ( 9) క్వేతావభాసతా=కోరిరమునందు తెల్లినిరంగు కలుగుట లేక (ప్రతివస్తువు తెల్హగ కనబడుట (20) శ్వేత నేత మూత ళకృ త్వంచచాకనులు, మ్యూతము పురీషము తెల్టనగుట |" తాత్చ్రర్యుము = ప్రనిద్ధముగా (పకటితములగు ఇరువది శ్రేష్మరోగములు. పెన పేర్కానబడినవి బా ... కోిలేఖ తృప్తి మొదలకొని 'శ్వేతశకృత్వంచ వరకు శ్లేష్మవికారములు ఇరువది లెక్సింపబడనవి ॥ ఛావార్థిము ఇరువది కఫవికారములు కఫమువలన ఉత్పన్నమగుకుు వాత ప్‌ శ్రమ వీటిని ఉత్పన్నము జేయజాలవు న్నిగ్ధత్వము శీతత్వము శ్వేతత్వము గురు షే! థురత్వము స్థిరత్వము పిచ్చిలత్వము మృత్స్నత్వము మొదలగు లక్షణములను బట్టి లేదా వీటిలో యేఒకటి లక్షణము బట్టి మైనను రోగమునందు కఫానుబంధత్యమును సులభముగా గుర్తింపవచ్చును మూలము * తళ నర్వాంగీవ న్హీ (బోదావాః.. న్ప్వేదారతి మానోవం 4 (వొనోలికోం స్పేదరవాతో ఒగ్భ్య్యర్చి పేవధావాః సోవ్య ములోత్త తాలువు దావా భవ చశరాదీం(దిరోవతు దానో దవభుః / వొణిపొదాం నమూలళోవు

బక వివిభః నంతాపో ఎదావాః. కోనీ దావోంతర్జావాః. కరోనా కంపో తాలువు భూమాయనం భూమకతొః / కొ న్లర్జావా వృ్బృదయ ఖలోద్దాలో జన్లుతోః 4 కోజీతన్యూ తృష్ణతా డౌర్గన్ధ్యైాతచుత్చాని క్లేదః / మాంనన్టూతు తృష్ణతా దౌొర్హన్ధ్యాంచ జావ్య్టూత్సాక్‌ నంచా తళ్బృర్భు తోట్ట శౌొరనా వోలా న్ఫభవో తృ్ష్తిః అన్వో ఛునరావుః శన్నా నఖినోన్లనా తృవ్లేంిన త్భ్రవ్సి రరోచతః నిగ్రదార్త స్పేవ విపొయా(గవాద్నం తనా. వైషు తృూంతు (వమీలక ఇత్యానైైః వరితచ్‌ ఉవలేవ ఇనోవలోవః. తదతిళయః [వతిచయో౭తి వూరజబ్‌ అగ్జేరతి మన్దతా లైత్తూుత్‌ జరో౬బివ్టూందో ఉీదోర్జోః కోవొం బిబ్ళ్‌ తనే వథుడుదర్థః అన్వేతు పునరాహుః -- కితవొనీయ నంన్నర్భా బ్బీతకాలే ఎిలేష్‌త* 7 నరాగ తొద ేథః సొదుదర్దః నకథఖోద్భుఎ 2 బ్రతివదార్థము తత =పారిభాషికములలో సర్వాంగణః =సంపూర్ణ శరీరము యొక్క తీవ జా త్మీవమైనట్టి మంట దావహః=దాహమనబడును స్వేదారతిమాన్‌ = స్వేదము ఆవేదనలతో గూడినట్టి మంట ఓవషః=జతషమనబడును: (పాదేశికః = శరీరమునంధు ఒక భాగము స్వేదరహితఃడాచెమట బుట్టకుండగను అగ్న్యర్చి షేవ= అగ్ని జ్వాలవలె దాహఃా మంట ప్టోషః = ప్రోషమనబడును ముఖోస్టతాలుషు=ముఖము. పెదవులు అంగిడియందు దచాహ౭ః=మంట దవః=దవమనబడుసు చకురాదీం దియేషుజాచక్షురాది జ్ఞానే్య్యదియముల యందు. దాహః=మంట దవథుః=దవథు యనబడును పాణిపాదాం సమూలేమజాక ర చరణముల యందును? ఆంసవలక ము (జబ్బలు) యొక్క- భాగమునందును వివిధః జనినా విధము లగు, సంతాపఃజాతాపము మంట విదాహః*=విదాహమనబడును= కోష=కడుపులో దాహః=మంట అంతర్జాహః = అంతద్దాహ మనబడును శిరోగీవా కంరతోలుష =శిరము: మెడ కంరము తాలు [పదేశములయందు ధూమాయనమ్‌ = పొగచుట్టి నట్టుండుట ధూమకః= ధూమక మనబడును సొ న్తద్దాహ=శరీరములో మంట హృదయశల = హృదయమునందు బాధ ఉద్గారః గ [కేన్నులు గలది ఆన్హుకః మై ఆమ్రుక మనబడును శోణితస్య జర క్తము యొక్క కృష్ణతా” నలుపుదనము దౌర్గన్మ్మ్య=దూర్వాసన, తనుత్వాని = పలుచనగుటములనుః క్రేదః = కేదమనబడునుః మాంసస్యతుూ మాంసము యొక్కయు కృష్ణతా = నలుపుదనము దౌర్గన్హ్యంచ జు దుర్వాసనను మాంసక్షేదః జడా మాంసక్షేద మందురు , బాహ్యత్వక్‌ == బయటి చర్మముయొక్క- సంహతిః =కుష్టట చర్మ =చర్శకోథ మనబడును కోస్టగారవా హోరా స్పృహా =కడుపు బరువుగనుండుటచే అన్నమునందు కోరిక లేకుండుట్ట తృ ప్తిః=ాతృ పీ యన బడును అన్నా నభిసన్ననా= అన్నమును కోరకుండగనే తృ ప్తిరివజుతృ వ్రివంటి అరోచకః=ా ఆరోచకము తృప్తిః = తృప్తి యనబడుకు అసి పునః అన్యే = కొందరు. ఆచార్యులు? ఆహుః= చెప్పుదురు, నిదార్తస్వేవాగాఢనిదను బొందిన వానివథె విషయా[గహణమ్‌= బాహ్య విషయములను (గహించక యుండుటను తన్దాంజాతం్యద యందురు స్తెమిత్యంతు =

ద్‌62 అక్షాంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానీము స్రైమిత్యమును (వమీలకః = కనులు మూనుకొని (నిమీలనము) యుండుట ఇతి= అని అనైైసః = కొందరు ఆచార్యులచే పరితమ్‌ = చెప్పబడినది ఉపలేపఇవ = లేపము జేయబడి నట్టుగా నుండటము ఉపలేపః= ఉపలేప మనబడును తదతిోశయః = లేపముయొక్క_ అత్యా ధిక్యతగల ' అతిపూరణమ్‌ = నిండి యుండుట [పతిచయః = ధమనీ _పతిచయమందురు అగ్నేఃశాఅగ్నియొక్క అమన్దతా = విశేష మాంద్యము శైత్యమ్‌=శై త్యమనబడును, ఉరో ౬భిష్యంద్య =రొమ్మునందు నీరు స చయమస%ట్క, ఉదర్హఃవాఉదర్దమనబడును కేషాంచిత్‌ = కొందరు ఆచార్యుల మొక్క మతముశన శీతవేపధు=చలిచే కలుపు వణకటము, ఉదర్దఃవా ఉదర్జ మనఐడును, అన్యేపునః= కొందరు ఆచార్యులు, ఆహుః= ఈ విధముగ చెప్పుదురు విశేషతః = విశేషముగా ((వత్యేకముగు శీతకాలే = శీతాకాలమునందు. శీతపానీయ నంస్ప ర్శాత్‌ = చల్లని నీరును ఉపయోగించుటవలన సరాళకండూః = యరదతో గూడిన ఎజ్జని సఃజాఅట్టి కఫోద్భవః=కఫవోషయుతో జనించు. శోఫఃజువాపు దద్దులు, ఉదర్దః= ఉదర్హము స్యాత్‌ = అగును తాత్సృర్య్థాము వై ద్యళాస్త్రము యొక్క. వాడుక యందు వచ్చు కొర్ని పారి భాషిక శబ్ధములకు ఆర్థమును వివరించు చున్నాడు సంపూర్ణ శరీరమునఎదలి త్మీనమగు మంటను దాహమందురు అధికముగా చెముట వెడలుచు అకాంతితో గూడిన మంటను ఓష మందురు శరీరము యొక్క ఏదేని అవయవమునందు స్వేదము సంభవించక అగ్ని యొక్క- సెగవలె నుండు మ-టకు ప్టోష మందురు. ముఖము పెవవులు, అంగడి నీటియందు ఉత్పన్నమగు మంటను దవ మందురు చక్షురాఏ జ్ఞానేందియముల యందు కలు స మంటను దవధు అందురు కాళ్ళు చేతులు భుజముల యొక్క మూలములయంచు సంభవించు నానా విధములగు నంతాపమును విదాహ మందురు కడుపుతో సంభవించు మంటకు అంతరావా మందురు. శిరస్సు (మన్నిష్కము) మెడభాగము.. కంఠము. రాల్కుపదేశముంలో ధూజీన్వు అవరింపబడి నటు అకు కలగటముచు ధూయవము ఆ న భాగమున మయమే దమయమునం రసము అందురు ళరీరము యొక్కలోపలి ల =“ ఆేల్హణ _తస్సులును కలిగి యుండటము ఆమ్హకము అందుకు రక్తమునలుపు బారి బుర్లంధముతో హడి పఎయచనగుటమువు కేద అందురు మాంవము నలుపు వర్ణము గఎదై. దుర్గంధ యక్ష మసటను మాంన క్లేదమందుర్వ బయటి. చర్మము కుళ్ళుటను చర్మ కోధమందురు. కడుపు ఉబ్బరముగ నుండి అన్నవు నందు అభిలాష లేకుండుటము తృప్తి యుమరు భుజింపకుండ గనే కడువులో తృృవ్హిగ్గా నుండి భోజనముకందు ఓకరింతలు కలుగుటకు తృవ్మియని కొందరు అచార్భులు చెప్పద్వర్ప గాఢముగా న్మిదించినవానికి వఠె బాహ్మజ్జానము హన్యమగుటకు తందయందురు గాధమగ కనులు మూనీ యండుటముకు న్తైమిశ్యము. అని కొందర్య, ఆచార్యులు చెప్పుదురు. ్రేవ్సు (పూత్స వలె అనుభూతి కలగటమును ఉపలేపమందురు. ధమకులు అత్యధికమ్సుగ రక ముబే నిండియుండటమును ధమన్నీప్రతిచయ మందురు అగ్ని మందగించటమును శై త్యమందురు వక్షస్థలమునందు జల సంచయమగుటకు ఉదర్ద మందరు చలి వలన వణక్షుటను ఉఊఉదరమని కొందరు. చెప్పుదురు. శీకకాలమునందు చల్లని నీటిని అధికముగ తాగినను ఉపయోగించుట కొరరు స్పర్శించిశను శరీవమువై ఎరుపు వర్ణము గూడి దురద గం మచ్చలు దద్దులు కథ

గటి

దోషమువలన జనించును వాటీని ఉదర్దము అని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు _

తలిలేఖి వాకాది. దోషముల వలన కలుగు రోగములలో. బ్లాని రౌవ్యము, పారుష్యము మొదలగు కొన్ని _పసిద్ధ పదములు వ్యవహారమునండు వచ్చు చుండును ఇంకిను కొన్ని పక్షవధము ఆశ్షేసకము మొదలగు పదములు స్వతం[తముగా (పసిద్ధములు వృషణాకేపము, నఖభేదము వంటి పదములు అర్ధమునుస్వయముగా తెలుపు చుండును అ్యప్రసిద్ధములు విలక్షణములు గూడార్థములు నగు వదముల యొక్క అర్థమును వ్యవహారము కొరకు తంగతకారుడు స్వయముగా. వివరించు చున్నాడు సర్వారగమునందు సంభవించు త్మీవదాహము వ్యవహార భాషలో దాహశబ్దముచే వ్యవహరింతురు అట్టి దాహము 'స్వేదముతో గూడి అ శాంతి కరమగు నపుడు ఓవమనబడును శరీరము యొక్క ఏకదేశ మందు స్వేదరహిత మగుచు అగ్ని జ్వాల వంటి తీష్టముగు దాహమును ప్రోషమందురు ముఖమునందు పెదవులయందు బేచా అంగిడి యందు కలుగు దాహమును దవము అందురు చమతురాది ఇందియముల యందు సంభవించు మంటను దవథు యందురు ఇం్యదియాధిష్టానము లగు న్మేతాదులు ఇందియ శ బ్దముచే వృవహరింవబడును ఇంటదియములకు ఆధారములగు న్మేతాదులయందు సంభవించు మంటను దవథు యందురు కరచరణముల యందలి నానా విధమగు సంతాపమును విదాహ మందురు కోష్ట మనగా మహ్మిసోతశ్సు యని అర్ధము మవపిసోతస్సులో సంభవించు దాహమును అంతర్జావా మందురు శిరస్సు మొదలశ వానితో ధూమము ఆవరింప బడినట్టి అనుభూతిని ధూమక మందురు కోష్టదాహము హృదయ శూలము, పుల్లని (తేన్పులును కలిగి యుండుటమును అనుక మందురు రక్తమునకు కృష్ణ నరాదులు కలగటమును క్లేదమందురు రక్నమునకు నలుపు వర్ణము దుర్గంధము పలుచ దనము కలగటమున. రక్త క్లేదమని అందురు. మాంసముశకు నలుపు ' వరము. దుర్గంధ మును కలిగియండుటమును మాంనక్షేదమని యందురు కజ్యు కుద్రరోగము నందు చెప్పిన పిటికా రోగము. వాహ్య చర్మమునందు కుళ్ళు ఏర్పడటమును చర్మకోధమందుళు శరీరము యొక్క- అంతర్భాగమునందలి చర్మము కళ్ళినను చర్మకోథ మనబడును తృవ్లి శబ్దముచే శేష వికారమునందు చెప్పబడిన తృప్తి (గ్రహింప వలయును పిత్త సంఖవమగు తృప్తి మాశ్రమకొదు. పిత్తజమున భుజించిన అన్నము జీర్ణమైనను బీర్ణముకాకున్నను తృప్తి కలుగ జాలదు స్తెమిత్య [ప్రమీలకములకు పర్యాయ వాచకత్వమును ఇతర తంత కారలు చెప్పిరి పిండిచే పూత పూసిన విధముగా కంరమునందు, హృదయమునందు (వతీతికావడమును ఉపలేప మందురు ధమనులు అత్యధికముగా నిండి యుండుఎమును ధమన్మీపతి చయమం దురు. అగ్ని యొక్క- అత్యధిక మాంద్యమును శ్రైత్యమందురు వేడిమి లేకుండుటయని అర్థము వశ్వమునందు (సోతస్సుల యొక్క విశేష (సావమును ఉదర్దమందురు చలిచే సంభవించు కంపముకు ఉదర్జను అని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు. ఇతర తంతకారుల యొక్క క్లోకమును ఉట్టంకించుచు శీత పొనీయాదుల వలన శీత కాలమునందు సంభవించు దద్దులను ఉదర్ద మందురని చూపబడేనది

భావార్థము (పతి శాస్త్రము యొక్క (వవృత్తి నిమిత్తము సాంకేతిక పదములు ఉండువు అట్టి సాంకేతిక పదములను ఆధారమూ. జేసికాని శాస్త్ర (ప్రవృత్తి జరుగు

న! అహ్టైాంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానీము చుండును. ఆయుర్వేదమునందు వృవహారార్థము అనేక పారిభాషిక పదములను స్వీకరించిరో వాటి అర్థము సంస్కృత భాషయొక్క_ వ్యవహారార్థమున కంటె భిన్నముగ నుండుటచే కాస్త కారులు స్వయముగా అట్టి పదముల యొక్క అర్ధమును ఏవరించుదురు ఆయుర్వేదము ఆష్టాంగ యుక్త మగుటచే ఒకే పదము భిన్న భిన్నాంగముఐలో భిన్న భిన్న అర్ధము నిచ్చు చుండును రనశబ్దము [(దవ్యగుణ విజ్ఞాసమునందు వథుంాది రస వాచక మగును రస తం్యతమునందు పాదరసమను అర్థము నిచ్చును శరీర కియా విజ్ఞానమున ఆహార రసము గను, రసధాతువుగ ను వ్యవహరింపబడు చుండు కు 'ఏణళశబ్దము వ్యాకర ణమున అ ఏఓ అను అక్షరములను సూచించును భిషయందు నదనత్‌ పణ వాచకమగసకు ఆయుర్వేద మునందు. గుర్వాది గుణమను అర్థము నిచ్చును కావున పారిభాషిక పదముల యొక్క అర్థమును శాస్త్రకారులు స్వయముగా వివరించి చెప్పుట సౌశ్వపవాయమై యుండుటచే ఇచట దాహ శబ్దముల యొక్క అర్హము వివరింప బడినది మూలము మనో వికారాన్తు యధా న్వృువేవోన దౌజ్బన్నో. శద వితారాః వ్రుబర్యూ దోనాంగ మాబిభంతి తదువ వదోమేవ నామ అభ న్లో యధా నఖ కంథిల లాలి జోదాః నొంతర్జావా కంల వ్యాదయోా వ లోపొదయః / కోవొం పాత ఫ్లై న్వూడావమువదిజ్ఞం భవతి/ నర్వేష తోవ్వ యుక్తము వాన్యోవ్టు నంఖ్యేయత్సా ద్భాతాలే వ్మమాన్నోవ బోవొశావమాలత్భు. లింగా నాయ వొ్రాతుడో ఎ౨ర్తిషాళి 4 డు (వతివదార్థము = మవోఎకారాస్తు = మహారోగములు యథాస్వమవ =వాటి వాటి స్థానముల యందు ఉపదేక్షంతే= ఉపదే?ంపబడును పునః కుద వికారాః =క్ష్యద్ర వికార ములు యత్‌ ఏవ అంగమ్‌ = ఎట్టి అనయవమును లవి?ంతి=పవే?ంచునో తదుపపదమ్‌ = అట్టి ఆంగ విశిష్టమగు విశేవణముగల నాయ= పేరును ఆశనే = పొందుచు ర్నవి యథావ= ఏలయనగా, నఖళంఖలలాట ఖేదాాఃజ=శనఖ ఖేఎ ము కంఖ భేదము లలాట భేదన్ను సాంతరా హకణ్ఞ హృదయాస లేపాదయః = అఎతర్ధావాము.. కంరోప లేపయి. పృదయోవ లేప్టా మొదలగునవి హి=వీకారణము వలన తేషెమ=క్షుద రోగముం యొక్క, తథైవజఆ్రద్రే విధముగా స్వరూసమ్‌ =స్వరూవము ఆక్కతి ఉద్ధిస్టమ్‌ = నిరేశంప బడినదై. భవతి=అగ్యన్చ, తేషుస ర్వెషు = చెప్పబడి ట్టి అన్ని వ్యాధు యందు అసంఖ్యేయత్వాత్‌ = వికారములు అనం ఖ్యాకములగుటవలన, ఆన్యేషు = ఇతరయుల అనుక్తేషు = చెప్పబడనట్టి వికారేష్ప=ర్రోగ ముల యందు దోషాణామ్‌ = వాతాది దోషముల యొక్క సకల శరీర వ్యాపీని = సంక్టూర్ర శరీరమునందు వ్యాపించునట్టి, అవ్యభిచారిణీ = అపవాద రహితముఎగు ఇమాని = ఇట్టి ఆత్మ లింగాన్యేవ = వాటి వాటి లక్షణములే అగుప తథావ=ఇదేవిధటుగ తత ర్మాణి=దోష్షన్లు యొక్క- కర్మలు ఉప్యకమశ్చ=చికిత్సయును ల్యత=కగ్మయుకు లక్షణకులలో ఆయ షామీయే = ఆయష్కామీయమను (పధమాధ్యాయమున అత్మ లింగాని = దోషముల యొక్క లక్షణములు నిర్జిష్టాని= చెప ఎబడినవి

పకి తాత్సృర్యాము-* దోషములనుండి జనించు వికారములు అనేకములు వాట్‌ నన్నింటిని పేరు పేరున పేర్కొనటము సాధ్యపడదు గుల్మము జ్వరము రాజయక్మం మొదలగు పెద్ద పెద్ద రోగముల యొక్క. వివరణము నిదానస్టానములో వివరింపబడును- శరీరమునందు క్ముద రోగములు జనించు స్రానమును బట్టి స్థాన కృత విశేవణముగా రోగము లకు పేరు పెట్ట బడుచుండును నఖము నందు కలుగు భేదమును నఖ భేదమని శంఖము నందు కలుగు భేదము శంఖభేదము. లలాటమునందు సంభవించు భేదమును లలాటఖేదోమని యందురు. ఇదే విధముగ అంతర్జాహము కంర లేపము హృదయ లేపము మొదలగ్గు వ్యాధుల యొక్క పేద్ద స్థానము ననుసరించి నిర్ణయిఐపనై నవి వ్యాధి యొక్క స్వజావషము ననుసరించి పేరు కల్పిత మగుచుండును శాస్త్రమునందు చెప్పబడ నట్టి రోగములను దోషముల యొక్క లక్షణములను బట్టి తెలుసుకొను చుండవలయుశు లక్షణములు సర్వశరీరమునందు వ్యాపించి యుండి దోషము యొక్క నంబంధమును తెలుపు చుండును ఇదే విధముగ దోషముల యొక్క. కర్మలకును చీకిత్సకును దోషములతో నిరప వాదమగు సంబంధము ఉండి యుండును ఆయుష్కామీయ మను [పధమాధ్యాయము నందు దోషముల యొక్క లక్షణములు చెప్పబడినవి ళళలిలేఖి సల్మజ్వురాది మహావికారములు వాటివాటి నిదాన స్థానమునందు వెప్ప బడును న్వల్పమగు కద వికారములు శరీరముయొక్క-_ ఎట్టి భాగమునందు ఉత్పన్నము లగునో అట్టి స్థానయుత విశేషణముచే చ్యవహరింపబడుచుండును భేదముచే సంభవించు బి పీడ నఖపద విశవణచే నఖభేద మనబడును ఇట్టు అవయవ పదవిశేషణముచే యుక్తమగు క్షుదరోగము దానియొక్క వేరుచే దానియుక్కు స్వరూపము విశదపరచుచుండును థావార్థము మహా రోగములయొక్క_ నదాన పూర్వరూప రూఏవ ఉపశయము నం్యపాటప్తి ఆను నిదాన పంచకము భిన్నముగా నుండును వాటిచే శరీరమునకు అధికముగ బాధ నంభవించును కావున మహారోగములకు నిదాన స్రానముయొక్క్ల (పత్యేకాధ్యాయ ములలో వర్జించి చెప్పిరి షయృదరోగములు న్వల్పమగుటచే వాటికి ఉత్ప త్తిస్థానము నను సంించీ సార్ధక నామములను కల్పించి3 దేహమందంతటను వ్యాపించు దోవములయొక్క- గణములను. కర్మలను బట్టి స్థానిక వేదనను బట్టికును క్కుదరోగములను తెలుసుకొన వలయుళఈ మూలము తర్జాణీతు వాయోః (నంనవ్యాన నంగసొదో ఫౌదతోదో వార్జ్‌తర్ష నర్జమర్జ వద్దవ్యాభ వేళ్ళభంగతాల వోవు స్పావ పొడవ్యం నొకరు నంతోభ న్చున్లో నాని కషాయ రోనల్సూం బ్యామాడణు వర్జతాచ / విళ్తన్వు దావోజల వొత స్పేభళ్లేద తోథ (శానరాగాః నద్చాన్భురవత్హాం భర్షాడుడా వర్ణ వర్ణతాచ గ్‌ మ! జ ! భ్‌ ల అ ల్లేవ్యుడాః తడ్డ” సైర్యు గౌరవోనదోవ సేవా ర్‌ త్యా బన బిరకారిత్వాని చుడుర అనణ రోొనత్సం ల్హేత వర్ణతాచేతి / (వతివదార్థము సంస అవయవములు స్వస్థానమునుండి జారుటు వ్యాస=

266 అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము విశాలముగ లేదా పెద్దదిగను (ఉబ్బినట్టుగకు) అగుట సంగడాఆడ్డగించుట సాద=ళిథిల మగుట భేదజపగులుట తోద=పోటు, హర్ష=జలదరించుట తర్షవ=దప్పి వర్తవాతిరుగుటా మర్ద = మర్దనము చేసినట్టుండుట కుంర == [కియామాంద్యము. ఆలస్యము వ్యధకాబాధం వేష్ట=గుండ్రముగా చుట్టుట భంగ జ విరుగుట హల=నొప్పి శోష = _దవములేక తడి యారుట స్వావజు మొద్దుబారి శూన్యమగుట పారుష్య =కరిశముగ నుందుట, కృెంవ్లీ ర్య== రంధములు ఏర్పడుట సంకోచ =ముడుచుకొనుట సృందనానిజకదలికలు కషాయరస త్వమ్‌పానోరు వగరగుట క్యామారుణ వర్ణతాచ = నలుపు ఎరుపు వర్ణము కలుగుట వాయోస్తు= వాయవుయొక్క కర్మాణి=కర్మలు, దాహ=మంట ఊష్మ =వేడిమి పాక =పుండగుట పెచ్చుట స్వేద= చెమట శ్లేదా చెమ్మగిల్టుట కోధ = కుళ్టట [స్రావ = సవించుట రాగాః=ాఎరుపు కలుగుట కట్వమ్లు రసత్వమ్‌ =నోరు కారముగకు పులుపుగచు యుండుట శుక్రారుణవర్జ వర్ణతాచవాతెలుపు ఎరుపు వర్ణములు తప్ప ఇతర వర్ణములను వ్యక్తపరచుట పిత్తస్య = పిత్తముయొక్క కర్మాణి = ్మ(కియలు కణ్ణూక=దురద, నైర్య =స్థిరత్వముః గౌరవవాబరువుగ నుండుట ఉపదేహజాళరీరమును వృద్ధిపరుచుట స్నేహ వబిడ్డుగనుండుటు శై త్యడాచల్టగనుండుట బన్హ = బంధించుట చిరకారిత్వాని =పమఒబయందు ఆలస్యఘు సోమరి తనముః మథురలవణ రసత్వమ్‌=నోట తీపిగను ఉప్పుగగను కలిగించు టయుకు శ్వేతవర్ణ తాచ =కెలుపు వర్జ్ణమును అభివ్య క్తపరుచుట ఇతి = అని శ్రేష్మణః = కవముయొక్క- కర్మాణి=కర్మలు తౌత్స్రర్యూయు : వాయువు త్వీవరూపము దాల్చి వదేని అవయవములో (వవేించి నప్పుడు ఆవయవపమును స్థానమునుండి జారునట్టు చేయును. వికాలముగను పెద్దదిగను దొడ్డు గను చేయును అడ్డగించును శిధింపరుమును పలుసులు లేపదీయును సూదితో ఫొడిచినటి పోటును కలిగించును శరీరమును జలదరింపజేయను దప్పికను పెంచుకు (గుళ్ల కలి గించును శరీరమును మర్దన చేసినట్టు అన.భూతిని కలిగించును ఆలస్యమును బాధను కలుగజేయును అంగములను గుం[డముగా చుట్టబడినట్లు బాధించును అంగములు విరుగుట విరుగుచున్నట్టు బాధ హలమునుబట్టి పొడిచినట్టు నొప్పి అవయవములు ఎండిపోవుట్క మొదు బారుటు (సంజ్ఞారహిత మగుట) గరకుదనము కలిగి కరినమగుట రంధములు కలుగుట (చిల్లులు పడుట) ముడుచుకపోవుట కదులుట అదరుట మొదలగు (కియలను జేయ్సక్చ పిత్తము త్మీవరూపము దాల్చి అవయవములలో (పవేశించిన మంటను వేడిమిని పౌకమ్సను కలిగించును. చెమటను బుట్టించును, శరీరమును [దవపరిచి చెమ్మగల్దజేయును. క్షృజను బుట్టించును (స్రావమును ఎరుపుదనమును కలిగించును నోట కటురసమును ఆన్టురసమును ఉత్పన్నము జేయును శుక్టు అరుణ వర్జ్ణములుగాక: నీల పీతాది వర్ణములను శరీరముపై సంభ వింపజేయును కఫము త్మీవతనుబొంది అవయవములలో (ప్రవేశించి, దురదను బుట్టించును స్టైరమును గౌరవమును కలిగించును దేహమును సంచయపరిచి లావుజేయువుు జిడ్డుదన మును చల్లదనమ. కు బంధింపబడి యుండునట్టును ఆలస్యమును కలుగజేయుకు నోట మధుర లపణ రసనులను అభివ్యక్త పరుచును శరీరమునందు తెలుపుదనయి కలుగునట్టు జేయును

267 కోలిలేఖి బాహ్యములస సంధి.భ్రంశములను (సంనమందురు శరీరమున నుండు పదార్ధములను వికశాలపరచుటను వ్యాసమందుగు ఒకచోట నుండువాటిని మరియొక చోట సంఘటిత పరచటమును సంగమందురు.. కారిన్యమును కలుగజేయుటను వర్రమందురు ఇతరత్ర వ్యవహారములో వర్త శబ్దమునకు స్వల్ప స్పందనమని అర్ధము అధిక స్పందనమును కంపమందురు ఇతర రసములను ఆస్వాదించునపుడును అట్టి రసములయొక్క- జ్ఞానము కలుగక నోరు కషాయ రసనముయొక్క_. అనుభూతిని పొందటమును కషాయరసత్వమందురు దాహాది కర్మలు విత్తముయొక్క కర్మలు అధికముగ క్లేదముయొక్క_ విచ్చిన్నత్వము కోధ మందురు కట్వన్లు రసత్వమును వాతముమొక్క కషాయ రసక్వుమువలె వ్యాఖ్యానించ వలయును శుక్ట అరుణ వర్ణములను నిషేధించి మిగత నానా వర్ణములను వదర్శించును కజ్డ్జూ స్టర్యాదులు శ్రేష్మముయొక్క- (క్రియలు ఇట్టు దోషములయొక్క_ కియలు చెప్పబడినవి దోషములయిక్క_ న్వరూప లక్షణములను ఆ_త్రేయమహర్షి మతానుసారముగా (సథమాధ్యాయ మున చెప్పబడినవి థావార్డము = వాతపి త్త కథములు [దవ్యములై నను (పత్యక్ష గోచర్వములు కావు అనుమాన గమ్మములు లక్షణములద్వారా అనుమానించి తెలుసుకొనబడును లక్ష అణములనగా (దవ్యరూపములగు దోషములయొక్క_ గుణములును దోషముఎిజేయు (క్రియలు అని అరము గుణములు [చవ్యము న్మాళముంచి యుండును (దవ్యము జేయునట్టి సనులు క్రియలనబడును రూయ్యది గుణములనుబట్టి వాతము ఉష్టతీష్టాది గుణములనుబట్టి విత్తమును శీతస్నద్దాది గుణములనుబట్టి కఫము ఊహించి తెలుసుకొనబడుచున్నవి ఇటులనే దోషముల యొక. సాధారణ కృత్యములను బట్టి వాటి సమస్థిత్మి వికార కృత్యములను బట్టి వికృతి అకుమానింపబడుచున్నవి మూలము. తటిల _మ్రాజొం న్ఫఅకతాని రనతో శిర్జిదోళ్‌ 2 ఈట్నంన్లులవణం వ్‌్త్తం ల్యాద్బాన్లు అవనణః కథః తప్తాయ తి క్తతణు తోవాయ ర్జ్రప్టావను మానోతః ౯ సుశ్రతః పునః పరతి చిత్తం బిదగ్ధమున్లు తామవైతి శ్లేప్కా లవణతావ్‌. ఈదే వీతాని వాయ్యాది టావ తర్యాణిజ్బు వపాతః నమ్యాశువలక్షయే దాగదు (వల్యా॥ౌ శుమానైః అభంతోరంచ దోళతాల మాతాబీన్‌ (న మాజీక్ళత్యా (వతివదార్థము కపిలస్తు = కపిలబల మహర్షి ఏషామ్‌ =వాతపిత్త కఫముల యొక్క స్వలక్షణాని=స్వకీయముల ఈ లక్షణములు రసత।ః=మథురాది రసమునుండీ, నిర్దిదేశ జనిక్దేశించెను కట్వమ్లు లవణమ్‌ =కటు అఆన్ల్సు లవణరసములు గలది పి త్తమ్‌ = పిత్తముగశు స్వాద్వమ్టులవణః = మథుర అమ్హు లవణరసములు కలది కఫః వా శ్రేష్టముగను కషాయ తిక్త కటుకః=కపాయ తిక్త కటురసము గలది, వాయుఃావాతము“ను అనుమా

చంకి అహ్ట్హీఎగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము నతః=అనుమాన (ప్రమాంమునుండి దృష్టః = చూడబడును; న్యువతః పునః = సు్యువతా చార్యుడు పరతి= చెప్పును విదగ్ధ్గమ్‌=విదగ్ధ మగునట్టి పిత్తమ్‌ = పిత్తదోషము, అన్టు' తామ్‌=అఆన్హుత్వమును (పులుపుదనమును), ఉపైతి=పొందుకు శ్రేష్మాజఐ=కఫము లనణతామ్‌ కా లవణ భావము, ఉమైతి=పొందును తదేవమ్‌ = ఈ విభముగ అట్టి విషయమును ఏతానిక= ఇట్టి, వాయ్వాది రూపకర్మాణి=వాతాది దోషములయొక్క_ స్వరూపములను [కియలను ఆగమ [పత్యజానుమానైః =శాస్తో9పదేశము పత్యక్ష అనుమాన [పమాణములచే సమ్యక్‌ = బాగుగ ఉపలక్షయేత్‌ =గుర్తింపవలయును అనంతరంచ =పిదప దేశకాల మాతాదీన్‌ జ దేశము కాలము మాత మొదలగు వాటిని [పమాణీకృత్య= ప్రమాణము జేసుకొని, ఆశు-+-ఏవజశీ ఘముష, ఉపకమేత = చికిత్స చేయవలయుకు ఇతి=అని తాత్సృర్భామయు ఎ మథురాది రసముల పై ఆధారపడియుండి వాత పిత్త కఫములు స్వలక్షణములను (పకటించును దోషములయొక్క లక్షణములను మధురాది రనములచేతనే తెలుసుకొనవచ్చును అని కపిలబల మహర్షి స్వమతమును (వకదించెకు కటుఆను లవణ రసముచే పిత్తమును స్వాదు, ఆను లవణరనముచే కఫమును కషాయ తిక కటురన ములచే వాతమును అనుమాన (ప్రమాణముచే తెలసుకొనవచ్చును సుశుతమునందు పి తము విదద్ధ మగునపుడు పులుపుదనములు పొందును కథము విదగ్ధమగునపుడు లవణ భావమును పొందునని స్మువుతాచార్యులు చెప్పిరి దోషములయొక్క_ స్వరూప లక్షణములకు వాటి యొక్క- కర్మలను శాస్త్రముచే, ఆహ్రైోపదేళముచే, |1పత్యక్ష [పమాణముచే అశుమాన [ప్రమా ఇము చేతను బాగుగా తెలుసుకొని దేశము - కాలము కౌచధాహారముల యొక్క [ప్రమాణ మును నిర్ణయించి శ్నీఘముగా చికిత్స జేయవలయును లలిలేఖు కపిలబలుడు రచించిన బాహట గంథమందు దోషములయొక్క స్వరూపమును తెలుసుకొనుటకు శీతాది గుణములనుబట్టి గాక మథురాది రసములక్తు బటి అకు మానించవలయునని ఆయన (ాసెను మూ ర్ష్మదప్యము యొక్క ధర్మములగు మథు రాది రనమ.లను ఆమూర్త (ద్రవ్యము వాయువునందు అనుమాన (పమాణముద్వారా తెలును కొనవలయును మథురాది రసములుగల ఆహార జొషధములయొక్క ఉపయోగమే దోష వృద్ధి సంభవించును దీనినిబట్టి కార్యాత్‌ కారణానుమానమ్‌ ఆహార క్రాషధ రూపవ్సైున కార్యమునుబట్టి దోషవృద్ధి రూవమగు కారణము అనుమానింపబడును శరీరమునందు నమ స్థితియందున్న వాతము వృద్ధి జెందినదని ఊహింపనగును కపిలబలునియొక్క మళతష్సున్స వివరించి పస్తుకము సు శుత మతమును తెలుపుచున్నాడు సృుళుతుడు కపిల మతక్సున్స స్వీకరించుచు స్వమతమున పత్యేకతశు తెలుసెను పిత్తము విదగ్గమగునపుడు ఆమ్రభ్రావ మును బొందును. అపుడు అమ్షుతత్నృముచే పిత్తముయొక్క న్వరూపము అనుమానింవ వచ్చును ఇదేవిధముగ కఫముయొక్క విదగ్ధావస్థమ లవణరనముచే ఊహింపవచ్చును ఆఅవిదగ్భ్గావస్థయందు మాత్రము దోషములయొక్క- స్థితిని వాటియొక్క స్వరూవములక్చు కర్మ లకు యజ్ఞముగా పరిశీలించి తెలుసుకో శనసఫను ఇట్లు ఉఆలుసుకొనుటకు శాస్త్రాదులయందు సాధుపురుషులు చెప్పిన మాటలనుబట్టి ఇందియములచే విషయమును _గహించి (వత్యక్ష (వమాణమును బట్టి) హోత్వాదులచే పదార్థమును పరిశీలించి విషయయఘుకు నిర్ణయింపన కు

జీలతీ! = అట్టు వాతాదులయొక్క- స్వరూప కర్మలను తెలునుకొని శీభుముగ వాటికితడు చికిత్సజేయ వలయును మా[తాదియందలి ఆది శబ్దముచే ఐలు అహార సాత్మ్య నత్వాదులను (గహింప నగుశు వీటిని దృష్టియందుంచుకొని చికిత్స చేయవలయును థానార్థ్‌ము దోషాణామాత్మ లింగాని సకల శరీర వ్యాపీన్యవ్యభి చారిణీ దోషములయొక్క- లక్షణములను: గుణములనుబట్టి వాటి స్వరూపమును నిర్ణయించుటకు (గంథకారుడు చెప్పియుండెను కపీలబలుడు మొదలగు ఇతర (గంథక ర్తలు లక్షణములను బట్టిగాక రనమును బట్టి దోషములయొక్క- అవస్థలను అనుష్టానింపవగునని చెప్పిరి “కషాయ రసత్వం వికృత వాతముశందు కట్వమ్లరనత్వం విత్త వికృకియందు మథుర లవణ రసత్వం వికృత కఫములందు సంభవించును ఇట్టి రసమునుబట్టి దోషముయొక్క-. స్థితిని అనుమానింపవలయునని తాత్పర్యము ఇట్టి రసముల యొక్క ఉపయోగమృచే దోషములు ఇంకను వృద్ధినొందునేని వృద్ధియని తెలుసుకొనవలయును ఇట్లు రసమునుబట్టి దోవస్థికిని తెలునుకొనుటచే తద్విరుద్ధ రస మిశితమగు ఆహారమును జౌషధమును కలిపించి. ఉపయో గింపుటకు సులభమగును శ్మీఘముగా దోషములను సమస్థితికి పొందింపవచ్చును చికిత్సా సొలభ్యమును దృష్టియందుంచుకొని రసమునుబట్టి దోష ములయొక్కం పరిస్థితిని ఊహించుటయే ఉత్తమమని కపిలబలుడు నుడివెను విదగ్ధమగునవుడు పిత్తము ఆమ్హుత్వమునుః క్షవము_లవ ణఇత్వమును. పొందును అట్టి స్థితియందు విదగ్ధ పిత్తమునుః విదద్ధ కథమును అనుమాన్నింప వచ్చును విదగ్గా తిరి క్రకయాద్యవస్థలయందు మాతను రసముచే దోషములయొక్క- పరి సితిని తెలునుక శుటకు సాధ్యపడడు అపుడు దోషములయొక్క- గుణకర్మలను ఆధారముగ్నా పేసుకొని దోషములయొక్క- వికృతిని నిర్ణయింపనగును. ఇట్టు నిర్ణయించుటకు శాస్త్రమును ఆ ప వాక్యమును [ప్రత్య [ప్రమాణమును అనుమాన (ప్రమాణమును (ప్రమాణములుగా తీసు- క్రాన్‌ . దోషములయొక్క- వృద్ధికయములను గమనింపవలసియుండును. పిదప, దేశకాణ . మా(తాద్చులన్ను పరిశిలించి. శ్నీఘముగ_ చికిత్స చేయవచ్చును. అని న్నుకత సంహితలో ను శతా చార్యులు అభిపాయపడిరి కావున న్వ్నువత సంహిత అష్టాంగ సం్యగహకారుని మతమును సమర్థించు చున్నది భవంతిచ్నాత మూలము బక్యే న్లో వనరందోప్తా వృద్ధిశయ విలేధతః / నా వభ (తీన్టాద్ది నంనర్డః (తథా త(ళళు తాన్టువ్‌ 4 (తీనోన నమయా బుద్ధ్వా వడో తస్వాతి వాయినో 4 (తయాదళ నమ నే వువక్‌ ద్య కొతిళయేనతు శో వ్రతం తుల్యాధ్నః వటి చ తొరతమ్య కల్చునాత్‌ 7 వంచవింళతింత్యూవం వృ్బెః జీటై ళ్ళు తావలః 2 ఎకైక వృద్ధి నమతాక్షైైః వట్‌ తే వ్రునళ్ళ వషట్‌ య్‌ ళు యా

270 అహ్షాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము వతతయ దూ ంద్భావ్భ దా నవినర్భయ యాజిటితో 4 ఖేదా దా వష్టర్ని ర్విట్టైః [అివప్టః న్వూన్ధ కారణవు / రోగ్యావన్గాను యగవక్‌ వ్భద్ధి సామ్య క్షయానుగొట్‌ 4 వట్‌ కొం పా దుర్క్శోధ తరం బికారైడవ దోత్యకే (వతినదార్థము * అతఃపరమ్‌ = ఇచటి నుండి, వృద్దికయ విభేదతః =వృద్ధికయ భేదము నుబట్టి దోషాః=వాత పిత్త కఫములు వక్ష్యంతేవాచెప్పబడును పృథక్‌ = విడివిడిగా (త్రీన్‌ =మూడుగను, సంసర్గః=దోష సంనర్గము, (తిధా=మూడు విధములు తతతుజు అచట తాన్‌దోష భేదములనుః నవ = తొమ్మిది విధములుగ _ విద్ధిె=తెలియనగును సమయాజాసమానమగు వృద్ధా =వృద్ధిచే తీనేవ=మూడు విధములు వకన్య=ఒకదోషము యొక్క-: ఆతిశాయనే = అతివృద్దియం చు షట్‌ =ఆరు విధములు, ద్వ్యేకాతళయేనత = రెండు దొషములయొక్క వృద్ధిచే, షట్‌ = ఆరు విధములు సమస్తేషు = [తిదోష వృద్ధి అగుచుః (త్రయోదశ =పదమూడు విధములు _ తారతమ్య వికల్పనాత్‌ =తారతమ్యమును కలివించుట వలన తుల్యాధికై శ్చుజసమత్వాధిక్యతలచే, ఏకమ్‌ = ఒకటియును షట్‌ =ఆరును వృద్ధే జు వృద్దిపొందిన దోషములచే ఏవమ్‌= ఈ విధముగ పంచ వింళతి= ఇరువదియైదు ఇతి౯భేడ్‌ ములని విద్ధి=తెలియనగును, శ్షీజై శ్చ =క్షీణించిన దోషములచేః తావతః = ఇరువదియగుు.' ఏవైకవృద్ధి సమతాకయైః = ఒక్కొక్క. దోషముయొక్క- వృద్ధసమత్వ క్షయములచే షట్‌ = ఆరు తే=భేదములు, పునశ్చజాఇంకను సవిపర్యయాపి = విపర్యయముతో హూడినవగుటచే ఏక కయ ద్వంద్వ వృద్ద్యాజ ఒక దోషము క్షీణించి రెండు దోషములు వృద్ధి నొందుటచే, తే == అట్టి భేదములు షట్‌ =౯ఆరు అగును ద్విషష్టిః= అరువది రెండు భేదాః= దోవముల యొక్క భేదములు నిర్జిష్టాః =ని ర్టశింపబడినవి (తిషష్టిః=ఊ అరువది మూడవ భేదము స్వాస్థ్య కారణమ్‌ = ఆరోగ్యమునకు కారణమగును, రోగ్యవస్థాసు = వ్యాధ్యవస్థయందు యుగవక్ష్‌= హరాత్తుగ, వృద్ధిసామ్యు క్షయానుగమ్‌ కావృద్ధి సమత్వ క్షయల ననుసరించునట్టి, షట్‌ కంపి= ఆరుభేదములు దుర్చోధతరమ్‌ = దురూహ్యమగుచున్నది వికారై॥=రోగ రూపములజే ఉప దేక్యతే= ఉపదేశింపబడును తాత్సృర్భాము . వృద్ధిక్షయములననుసరించి వాతాది దోషములయొక్క భేదములు వివరింపబడినవి విడివిడిగా ఒక్కొాక్యా దోషము వృద్ధిపొందుటచే వృద్ధి మూడు విధము లగును (1) వృద్ధ వాతము కఫ పి త్తములు సమములు (2, వృద్ధ పిత్తము వాతకవమృల్సు సమములు (3) వృద్ధకఫము వాతవి త్తమలు సమములు ద్వంద్వవృద్ధిచే మూడుభేదములగును (1) వృద్ధ వాత పిత్తములు కఫము సమము _ (2) వాత కఫవృద్ధి సమ పిత్తము, (8ొపిత్త కథ వృద్ధి వాతము సనుము మూడు దోషములయొక్క- సంయోగమున ఒక దోషముయ్యక్క్య అతి వృద్ధిచే మూడు భేదములు ఏర్పడుసు (11) వృద్ధవాతము వృద్ధతర కఫమ్షు సవ్వపి త్తము (2) వృద్ధ పిత్తమ. వృద్ధతర కవము సమవాతము, (3) వృద్ధ కఫము వృద్ధతర వాతము సమపిత్తము ఈ విధముగ దోషములయొక్క- వృద్ధి భేదములు తొమ్మిది ఏర్పడినవి (తిదోషమ లలో రెండు దోషములను వృద్ధ తరములుగను ఒక దోషమును వృద్భి

సట. పౌందినదిగను భేదమేర్పరచుట మూడు 'భేదభులగును. (1) చాతపి త్తములు వృద్ధ,తరములు కఫముయొక్క-వృద్ధి (2) వృద్ధతర కఫ పిత్తములు వృద్ధవాతము: (3) వృద్ధతర్భ వాత కఫ ములు వృద్ధపి త్తము ఇదే విధముగా వాత పిత్త కఫములు మూడును వృద్ధిని పొందుటచే ఒక భేదము ఏర్పడును మొత్తము పైన పేర్కొన్న తొమ్మిది భేదములతోకలిసి పదమూడు భేదములగును (91-4=13) _ పృథక్‌ దోషములయొక్క- వృద్ధిచే మూడు సంసర్గ వృద్ధిచే తొమ్మిది సన్నిపాత వృద్ధిచే ఒకటియును వెరసి పదమూడు వృద్ధి ఖేదములగుచున్నవి ౯: = సమత్వము వృద్ధితరము వృద్ధి "ళమము అను భేదములదే దోషభేదమూ పన్నెండు" (12) అగును జూ (1) వాత పిత్తములయుక్క- ఆతివృద్ధి కవముయొక్క- సమవృద్ధి (2) వాత కఫములయొక్క- అతివృద్ధి పిత్తము యొక్క నమవృద్ధి (3) పిత్త కథవములయొక్క- ఆతి వృద్ధి వాతముయొక్క- సమవృద్ధి (4) వాతము యొక్క ఆతివృద్ధి కష్ట పిత్తములరుక్క నమవృద్ధి (క) పిత్తమయొక్క- అతివృద్ధి వాత కవములయొక్క- సమవృద్ధి (6) కఫముయొుక్క- అతివృడ్ధి వాత పిత్తములయొక్క- సమవృద్ధి (7) వృద్ధ వాతము వృద్ధతర పిత్తము వ్యద్ధతమ కఫము (8) _ వృద్ధవాతము వృద్ధతర కఫము వృద్ధతమ పిత్తము (9) వృద్ధపిత్తము వృద్ధతర కఫము వృద్ధతమ వాతము (౧0) వృద్ధపిత్తము _వృద్ధతర వాతము వృద్ధతమ-క ఫము (1) వృద్ధక ఫము వృద్ధతర వోతము- వృద్ధతమ పిత్తము (2) వృద్ధకథము వృద్ధతర పిత్తము వృద్ధతమ వాతము ఇట్లు మొదటి పదమూడు భేవములు" తదుపరిఏ వన్నేండు భేదములునుంక్షలిసి వృద్ధి భీదములు ఇరువదియైదు అగుచున్నవి ఇదే విధముగ శ్షీణము యొక్క ఇరువద్రియైదు భేదములు ఏర్పడును" 1 దోషముల యొక్క పృథక్‌ కీణతలచే &ీణ భేదములు మూడు (1) కీణ వాతము కఫ పిత్తములు నమములు (2 క్షణ విత్తము వాత కఫములు నమములు (3) క్షీణ కఫములు వాత పీత్తములు సమములు 11. రెండు దోషముల యొక్ర్రా క్షయముచే ఏర్పడిన మూడు భేదములు (4) క్షీణ వాత పిత్తములు కఫము నమము (5) శ్షీణ వాత కఫములు నమ పిత్తము (6) క్షిణపిత్త కథము సమనాతము

272 అష్టాంగ నం(గ్రహ వ్యాఖ్యానము 11. రెండు వోషములలో ఒక దోషము యొక్క &ఉీణ తరముననునసరించి వర్పడు మూడు భేదములు (7 క్షీణవాతము క్షీణ తర పిత్తము సమ కఫము (ఈ కశీణ పిత్తము శ్షీణతరకఫము నమవాతము (9 శీణ కఫము క్షీఐ తరవాతము సమపిత్తము 1౪7 రెండు దోషముల &ఉీణతరము ఒళ దోషము యొక్క నమతచే మూడు భేదములు ఎర్పుడు చున్నవి (10) క్షీణ తరవాత పిత్తములు క్షీణకథను (11) శీజతర కఫ పిత్తములు శ్షీణ వాయువు (12) క్షీణతర వాత కఫములు క్షీణ పిత్తము ౪. రెండు వోవనముల యొక &ఉణతమము ఒక దోషము యొక నేమ ప్రా ముచే మూడు శజేదములు (13) క్షీణతమ వాతపిత్తములు సమకఫము (14) క్ష్షీఐతమ వాతకఫములు సమపీత్తము (15 క్షీణతమ కఫపిత్తములు సమవాతము ౪75 నమ తరతమ భేదములచే దోషముల యొక్క త్రయ భేదములు తొమ్మిది విధములు, (తిదోష ఉణతచే ఒక విధము వెరని పది విధము అగు కీణ భేదములు (16) క్షిణ తమ వాతము సమ కథ పిత్తములు (గే క్షీణ తమ పిత్త సమకథ విత్త ములు (8) _క్షీణతమ కఫము సమవాత పిత్త ములు (19 క్షీణఐవాతము క్షీణతర కఫము క్షీణ తమ పిత్తము (20) క్షీణ పిత్తము క్షీణతర కఫము క్షీణతమ వాతము (21) క్షీణ కఫము క్షీణతర పిత్తము క్షీణతమ వాతము (22) క్షీణ వాతము క్షీణతర పిత్తము క్షీణతమ కఫము (22) క్షీణ పిత్తము క్షీణవర వాతము క్షీశతమ కఫము (24) శీణ కఫము క్షీణతర వాతము క్షీణతమ పిత్తము (25) శీణ వాతము క్షీణ పిత్తము శీణ కఫము వృద్ధి భేదములు ఇరువది లైడు. క్షీణ భేదములు ఐళువది య్రైదును కలసి దోన బుల యొక్క భేదములు ఏబది (50) అగుచున్నవి

273 దోషరు.ల యొక్క సమ వృద్ధి కయముల ననుసరించి పండెండు భేదములగును (1) వృద్ధ వాతము నమపిత్తము క్షీణ కఫము (2) వృద్ధ వాతము సమకఫము క్షీణఐపిత్ర ము (3) వృద్ధ పిత్తము సమవాతము శ్నీణకఫము (4) వృద్ధ పిత్తము సమకఫము క్షీణవాతము (5) వృద్ధ కవము సమవాతము క్షీణపిత్తము (6) వృద్ధ కఫము సమపిత్తము శీణవాతము (7) వాతక్ష్షయము వృద్ధకథ పిత్తములు (9) క్షీణ పిఠ్వము వృద్ధ వాత కఫములు (9) శ్షీణ కఫము వృద్ధ వాత పిత్తములు (10) క్షీణ వాత పిత్తములు వృద్ధకఫను (11) త్నీణ వాత కథములు వృద్ధ పిత్తము (12) క్షీణ పిత్త 'కథములు వృద్ధ వాతము పెన పేర్కొనిన ఏబది భేదములలో పం్యడెండు భేదములను కలిపిన మొత్తము అరువది రెండు. విధములగు దోషభేదములు ఏర్పడుచున్నవి దోషములయొక్క- నమస్థితి ఆరోగ్యమునకు రారణమగుచు ఆరోగ్యమని యనబడును దోషములయొక్క- నమత్వ వృద్ధి క్షయాత్మక మగు ఆరు విధములగు భేదములు వ్యాధులయందు హరాత్తుగా సంభవించునేని వాటిని త్రలునుకొనుటయు చాల దు స్తరమగును కావున వాటిచే సంభవించు వికారములు వివ రింవబడును తోలిలేఖు వాతాది దోషములయొక్క- వృద్ధి క్షయభేదములు నిరూపింపబడును వృద్ధి భేదములు మొదట తెలుపబడుచున్నవి ఒక్కొకగ్రాటి విడిపిడిగను కూడుటబేతను మూడు భేదములు ఏర్పడును వాటిలో వృద్ధవాతము వృద్ధకవము వృద్ధపిత్తము రెండు దోషములయొకగ్రా సమ్మేశనముచే మూడు విధములగును _ వాతపి త్రము వాతకఫముః పిత్త కఫము అనూద్యచూనములగుటవలన లెకళకురావు మూడు విధములగు సంసర్గ భేదములను కలుపుకొని మొత్తము తొమ్మిది భేదములు కలవని తెలుసుకొననగును పరస్పరము సాపేష గల సమస్థితిచే న్యూన ధిక వృద్ధిచే మూదు భేదములు అగును వాత పిత్తములయొక్క- సమ సితి రూపమా వృద్ధిచేతః వాత క్రఫసులయొక్క. సమమను వృద్ధిచేతను పిత్త కఫముల ముక్క సమిమగు వృద్ధిచేతను మూడు విధములు. రెండు దోషములలో ఒక దోషము యొక్క అతిశయ వృద్ధిచేతను ఆరు భేదములుగా తెలియకగును. అవగా వాతము వృద్ధ తరము పిత్తము వృద్ధము వృద్ధతర పిత్తము వృద్ధవాతము_ వృద్ధతర పిత్తము వృద్ధకఫము. వృద్ధతర కథము వృద్ధవాతము వృద్ధతర కఫము వృద్ధపి త్రము వృద్ధతర వాతము వృద్ధ కఫము ఈ విధముగ సంసర్ల్గచే ఏర్పడు భేదములు తొమ్మిది సన్నిపాతముచే పదమూడు భేదములగును ఏవిధమగగా ఒక దోషముయొక్క అతిశయవృద్ధిచే ఆరు భేదములు ఆెండు దోషములలో గకజానింె 9, మూడు డోషములలో ఏదేని ఒక దోషముయొక్క (18)

274 అహ్షాంగ నంగ్రహ వ్యాఖ్యానము అతిశయ వృద్ధిచే ఆరు భేదములు. రెండు దోషములలో ఏకాతిశయ వృద్ధిచే మూడు భేద ములు. వృద్ధతర వాత పి త్తములు వృద్ధకఫము. వృద్ధతర వాతకవములు వృద్ధపిత్తము. వృద్ధతర కఫపి త్తములు వ్యద్ధవాతము వకాతిశయముచే ఎట్టు అనగా వృద్ధతర వాతము, వృద్ధకఫ పిత్తములు వృద్ధతర పిత్తము వృద్ధవాత కఫములు వృద్ధతర కఫము వృద్ధవాత పిత్తములు ఇట్టు ఆరువిధములగును [తిదోషములయొక్క_ సమవృద్ధిచే ఒక భేదమగును అధిక అధికతర, ఆధికతమ భేదములచే ఆరు భేదములగును ఎట్టనగ వృద్ధవాతము వృద్ధ తర పిత్తము వృద్ధతమ కఫము వృద్ధపిత్తము వృద్ధతర వాతము వృద్ధతమ కఫము, వృద్ధ కఫము వృద్ధతర వాతము వృద్ధతమ పిత్తమ. వృద్ధకవము వృద్ధతర పిత్తము వృద్ధతమ వాతము వృద్ధవాతము వృద్ధతర కఫము వృద్ధతమ పిత్తము వృద్ధపిత్తము వృద్ధతర కఫము వృద్ధతమ వాతము ఇవి పదమూడు భేదములును మైన పేర్కొనిన పం్యడెండు భేదములును కలిసి దోషములయొక్క_ వృద్ధి భేదములు మొత్తము ఇరువదియైదు భేదములగును వాటి యొక్క. వివరము ఈ విధముగా నుండును. దోషములయొక్క_ పృధక్‌ భేదములు మూడు, సంసర్గచే తొమ్మిది సన్నిపాతముచే వదమూడు భేవములగును "మొ త్తము ఇరువదియైదు దోషములయొక్క వృద్ధిభేదము అగును వృద్ధియను శబ్దముయొక్క_ స్థానమున శ్నేణమను శబ్దమును జేర్చి క్షీణభేదములను నిర్ణయించిన యడల దోషవములయొక్క-. క్షీణ భేదములును ఇరువదియైదు అగును ఈవిధముగా సంసర్గ నన్నిపాత భేదములు చెప్పబడినవి అనంతరము (వత్యేక భేదములు చెప్పబడుచున్నవి దోషములయొక్క_ వృద్ధి సమత్వము, ్షకయములను బట్టి ఇట్టి భేదములు ఏర్పడును. వృద్ధవాతము సమపిత్తము క్షీణకఫము వృద్ధవాతము సమ కఫము క్షీణపిత్తము వృద్ధపిత్తము నమవాతము క్షీణకఫము వృద్ధపిత్తము సమకఫము &ీణపి త్తము. వృద్ధకవము సమవాతము క్షీణఐపి త్తము వృద్ధకఫము సమపి_త్తము క్షీణవాతము ఇవి ఆరు విధములు ఇట్టి భేదములకు విపరీతము అనగా ఒకదోవము క్షీణించి రెండు దోషములు వృద్ధపొందుటచే ఆరు భేదములు ఏర్పడును. ఎట్టు ఆనగా వృద్ధక్రవు పిత్తములు క్షీఐవాతము వృద్ధకఫ వాతములు క్షీణవిత్తము వృద్ధవాత పిత్తములు శ్షీళ్వవాతము వి దప రెండు దోషములు క్షీణించుటచే ఒకదోషము వృద్ధినాందుట సంభవించు దోషభేదములు వృద్ద కఫము క్షీణవాత పిత్తములు వృద్ధపిత్తము శ్షీణవాత కఫములు వృద్దవాతము తీణకథ పిత్తములు ఇవ్విధముగా అరువదిరెండు దోష భేదములు చూపబడినవి వీటిలో వృద్దిచే ఇరువదియైదు క్షీణముచే ఇరువదియెదు ఏకవృద్ధి సమతా క్షయములచే ఆరు మరియర్‌ను ఆక కలిసి ఆరువదిరెండు భేదములగును దోష సమస్థితి ఆరోగ్యమునకు కారణమగును రోగా లయందు హరాత్తుగా సంభవించు దోషముల యొక్క వద్ధి సామ్య కయ రూపమగ్వ ఆర్వీ భేదములను తెలుసుకొనుటకు చాల కష్టమగును అావార్థము “ధాతుసామ్య (కియాచోక్తా తం్యత స్యాన్య [పయోజనమ్స్‌ ** రోగన్తు ధాతు వైషమ్యం ధాతుసామ్య మరోగతా ధాత్పవులు (దోషములు) వై షమ్యము లగునేని ఆట్టి విషమావస్థలను వికారములు లేదా రోగములు అనియందురు వాటి వై వమ్యా వన్ధలు అరువది రెండు అని నిరూపింపబడినది వాత పి _త్త కఫములయొక్క సామ్యావస్థ ఆరోగ్య మనబడును * స్వాస్థ్యకారణమ్‌ అనుటచే కార్యకారణములకు అభేదాధ్యవసాయ

275 మని గుర్తించనగును లేదా అరువది మూడవ భేదమునకు స్వాస్థ్యకారణత్వము చెప్పబడిన దని ఊహింవవలయును. ఇట్టి భేదములును సూక్ష్మాతి సూక్మవిచారముచే పరిశీలించుటవలన బోధపడును. మూలము (వళ్ళళిస్ధం యదాన్‌ త్తం వృద్డోవాయః తథకయే 2

స్థానా దాదాయ గా(తేవు య్యతయ్యతో బినర్షృతి తదా భేదళ్ళ దావాళ్ళ తాత తతా నవసన్థేతః గా(తోద్దేశే తథాన్యాతాం అలవోని నం(శమౌ ల్‌ (వత్చతిన్ధ తథం జీణో విత్తం వాయుర్యూ దొిలీ ౫ త ర్లేత్యుుర్యా త్తృదా ఖాలం నవైత్యాన్హమ్య గౌరవవన్‌ 4 (్రకృతిన్ధం యదా వాతం విత్తం వృద్ధం కొథశయే 2 నండుణడ్ధి తదా దావాః భూలం చాన్యోవశాయతో / గ్రవత్ళతిన్థ ర్‌ం వృద్ధం వ్‌త్తం వాయకతయే యదా £ నన్నాడు ధ్యా త్తదా వర్కాల్‌ నతద్ధా? గౌరవం వ్ఞంరయ్‌ . (వతృతి స్థం యదావాయుం వృద్ధః వృత్త తయే కథః 2 నన్ట డధ్యా త్త దావర్యా బీ తతం గౌరవండువమా + (వతృతిన్ధం యదా విత్తం వ్భద్దః శ్లేష్యా ఒని అశ్లయే 4 నన్చుడర్యా త్త దావర్భా న్యన్దాగ్మిత్తూం కరో (గవాన్‌ / ని(దా తన్హోఖి వలేపాంళ్ళ వ్యా(దోగం గాత గౌరవవ్‌ ౮ ట్జీవనోం వి త్తతథ యోార్చఖా టీనాం చటీతతాన్‌ 4

• (వళివదార్థము 2 వృద్ధ౪ావృద్ధి సొందినట్టి వాయుః = వాతము యదా = ఎప్పడు క్షయే =కథము క్షీజించినదైయగునో ,పకృతిన్థమ్‌ =నమస్థితి యందుండువట్టి పి తమ్‌ = పి త్తమును; స్థానాత్‌ =పి త్తస్టానము నుండి ఆదాయొా(గహించి గృాతేమ= ఆవ యవములందు య[త య(త=ఎచటెచ్చట విసర్పతిజ్యాపనరింపజేయనో తృత తత జ అచటచ్చట (ఆయా స్థానములయందు) తదావాఅప్పుడు అనవస్థితా =నియతి లేకుండువట్టి భేదళ్చ = బేదమునుః దాహశ్చ మంటను బుట్టించును గా(తోద్దే శే=శరీరముయొక్కం అట్టి భాగమునందు తథా=అదే విధముగ బలహాని పరి[శమౌ = బలక్ష్షయము అలసటయును స్యాతామ్‌ =కలుగున. బలీ= బలముగల (వృద్ధి పొందిన) వాయుః వాతము, యదా ౯ ఎప్పుడు, పిత్రమ్‌ =పిత్తము క్షేణే = క్షీణించనో, (పకృతిస్థమ్‌ = సమస్థితియందుండు కథమ్‌ =కథమును. కర్షేత్‌ = ఆకర్షించి (గ౦హించి), తదా=అప్పుడు శూఎమ్‌జాశూలను సకై త్య స్తమృ గౌరవమ్‌ =శీతముగూడిన _నబ్ధత్వమును గురుత్వమునుు కుర్యొత్‌ =కలుగ జేయును వృద్ధమ్‌ = వృద్దిపొందిన పిత్తమ్‌=పి త్తము యదా=ఎప్పుడు కఫక్షయే=క ఫము త్మీణించునో (పకృతిస్థమ్‌ = సమస్థితియందుండు, వాతమ్‌=వాతమును; సంరుబద్ధి = అడ్డ గించునో, తదా అప్పుడు ఆస్య = అట్టి రోగికి దాహఃవామంట శూలంచ=హలయును

276 అహ్టాంగ నంగహ వ్యాథ్యానము ఉపజాయతే=కలుగుచున్నవి యథా = ఎప్పుడు వాయుకృయే = వాతము క్షీణించునో, వృద్ధమ్‌ =వృద్ధిపొందిన పిత్తమ్‌=పిత్తము (పకతిస్థమ్‌ =నమస్థితియందున్న కథమ్‌ =కథ మును సన్నిరుధ్యాత్‌ = అడ్డగించుటవలన, తదా= అప్పుడు, సతన్చా గారవమ్‌ = తన్ద్రతో గూడినట్టి గురుత్వమును జ్వురమ్‌ జూ జ్వరమును కుర్యాత్‌ =కలుగ జేయును యదా జ ఎవ్పుడు విత్త తయే = పిత్తము తీణించునో వృద్ధః=ావృద్ధిపొందిన కఫః= కఫము (వకృతిస్థమ్‌== సమస్థితియందున్నట్టి, వాయుమ్‌ == వాతమున్సు సన్నిరుద్ధ్యాత్‌ = అడ్డగించునో తదా = అప్పుడు శీతకమ్‌ =చల్దదనమును గౌరవంచబరువును రుజమ్‌ నొప్పిని, కుర్యాత్‌ =కలిగించును. యదావాఎప్పుడు అనిలక్షయే=వాతముక్షీణించునో, వృద్ధః= వృద్ధిపొందినట్టి, శ్రేష్మా = కఫము: (వకృతిస్థమ్‌ = సమస్థితియందున్నిట్టి, పిత్తమ్‌ =పి త్తమును సన్నిరుద్ధ్యాత్‌ =అడ్డ గించునో, తదా=అప్పుడు మందాగ్నిత్వమ్‌ = అగ్ని మాంద్యమునుః శిరోోగహమ్‌ = తల వట్టుకొనునట్టుండుట న్మిద=ని్నిదను తనా =కునుకుపాటును, ఉపలేపాంళ్చ = ఉపలేప మును హృ్మదోగమ్‌ = హృదయవ్యాధిని గ్మాత గౌరవమ్‌ = శరీరము అవయవములు బరువుగను అగుటను? పిత్త కఫయోః=పి త్త కఫములయొక్క స్టీవవమ్‌= ఉమ్మి వేయుటమును నథాడీ నామ్‌ =గోష్ట మొదలగు వాటియొక్క పీతతాచ = పసుపు వర్ణముగా య*ుటను కుర్యాత్‌ = కలుగజేయును తౌత్పార్ధూము * వాతము వృద్ధిపొంది కఫము క్షీణించి పిత్తము సమస్థితియందుం డగా వృద్ధ వాతము కథ పిత్తములను వాటి స్థానములనుండి ఈక్చి, శరీరముయొక గా అంగ ములయందు విసిరి వేయను అవి శరీరముయొక్క. ఏ భాగమునందు నిలుచునో అచట అవ్యవస్థితమగు భేదమును (పగుల గొట్టుచున్నట్టి బాధను) మంటకు కలిగించుసు శరీరము యొక్క- అచటి భాగమును బలహీనపరచి అలసిపోవునట్టుేయును పృద్ధిబొందిన వాతము పిత్తము క్షీణమగునవుడు సమస్థితియందుండు కఫమును స్థానభంంశము కావించి అవయవముల యందు విసిరివేయును అట్టి కఫము నిలిచియుండు భాగమునందు చల్టదశయు స్తభ్ధత్వము బరువు కూల, కలుగును వృద్ధ పిత్తము కఫ కషయమునందు నమవాతముయొక్క మారము నడ్డగించి మంటను, శూలను కలిగించును పిత్తము వృద్ధిపొంది వాత కయమునందు "సము స్థితి కవమును అడ్డగించి కునుకు పాటుతోగూడిన బరువుదనమును జ్వరమును కలిగించున్స, వృద్ధిపొందిన కఫము పిత్తము క్షీణించక సమస్థిత వాతముయొక్క మార్గముకు అడ్గగించ్చి శీతమును బరువును వ్యధను కలిగించును కఫము వృద్ధిపొంది వాత కయమునందు సమనిత్ర పిత్తమును అడ్డగించి, అగ్ని మాంద్యమును, శిరోోగహమును, న్మిదను కునుకు షాట్ళున్సు ఉపలేపమును (లేపనము జేయబడినట్టుండటమును) హృదోగమును, శరీరమునందు బరువు దనము: విదగ్ధ పిత్తమును కథమును మాటిమాటికి ఉమ్మివేయటమునుః గోళ్టు న్మేతములు మొదలగు వాటియందు పనుపు వర్ణమును కలుగచేయును కోలిరోలి ౪ వృద్ధ వాతము కఫము శ్షీణించగ సమస్థిత పిత్తమునుగాని శరీరము యొక్క. ఏ అవయవమునందు పనరించునో అచట భేద దాహములకు కలిగించును. అట్టి భేద దాహములకు నియతమగు వద్ధతియుండదు అట్టి అవయవములను బలహీనపరిచి అంసి పోవునట్టు చేయున్ను పిత్తము జీణించినపుడు సమస్థిత కఫమును (హించి వాతము

227 శీతముతోగూడిన స్తంభ గోరవములసు శూలను కలిగించును పీత్తము వృద్ధిపొంది కథము శ్మీణించినపుడు నమస్థిత వాతముయొక్క్ల మార్గమును అవళోధించి స్టాసీయమగు దాహమును శూలను కలిగించును పిత్తము వృద్ధిపొంది వాతము శీణించినపుడు సమస్థిత కథమును అడ్డగించి తం్యద్రతో గూడిన బరువుతనమును జ్వరమును కలిగించును కఫము వృద్ధిపొంది పిత్తము క్షీణించగ సమస్థిత వాతమును అడ్డగించి, చలి జ్వరమును (విషమ జ్వరమును) అంగములకు గురుత్వుమును నొప్పిని కలిగించును కథము వృద్ధిపొంది వాతము క్షీణించగ నమస్థిత పిత్తమును అడ్డగించి ఆగ్నిమాంద్యము: గాతోవలేపము మొదల వాటిని కలుగ జేయును

ఖావార్థ్‌ము + దోషములయొక్క వ బద్ధ కయ సమస్థితులనుబట్టి వర్పడు ఆరు భేదనులలో ఏ ఒక టైనను రోగావస్టయందు సంభంవిచునేని అట్టి వాటిని (గ్రహించుట చాల కష్టమగునని పె స్యూతములో చెప్పబడినది ఐనను ఇట్టి సన్నిపాతములను తెలుసుకొనుటకు కొన్ని (పత్యేక సులభ పద్ధతులు ఇందు పొందుపరచి చూపనై నది మూలము యేదోష వ్యద్ధికయ యోార్జ్రూకారా తోడ్డితాళి వృధకళ్‌ ల్‌ శ పేన్టాూవితు తాన్తోవతల్చ యేళ్త ద్యూథా యభవ్‌ 4 నంనర్జా్యదన డధిరాదిఖిత్త దై గౌం దోప న్తుకయ నమతావివ్భద్ధి లోద్దో */ అనో స్తాం తరతమయాగో తల్చ యాతాన్‌ వానీయాదనపొత నూననో యధాళ్టువ్‌ 4 (వతివదార్థము దోషవృద్ధి కయయోఃకావాతాది దోషములయొక్క యే = టి వికారాఃజావికారములు పృదక్‌ జా విడివిడి కీ ర్తితాః= చెప్పబడినవోః యథా యథమ్‌= మథోచితముగ తానేవ=అట్టి వికార లక్షణములను శేషేష్వపితుజాదోవములయొక్కె. ఇతర భేదములయందును కల్పయేళ్‌ నా నిర్ణయించవలయును, దోషాస్తు = వాతాది దోషములు రసరుధిరాదిభః=రన రక్తాది ధాతువులచే సంసర్గాత్‌ =ాసంయోగమును పొందుటవలను క్షయ సమతావివృద్ధి భేదే.!= ఊణత్వము సమత్వము వృద్ధి భేదములచేతను తరతమ యోగతశ్చిా తరతమ భావమును పైందుటవలనను ఆన న్యమ్‌ = అసంథ్యాకమగును అన న్యమ్‌= అసంఖ్యాక ఛేదమును యాకాన్‌ోపొందినట్టి దోషములను యథాస్వ్యమ్‌ాయథా యోగ్యముగు ఆవహిత మానసః ౯౯ సావధాన చి త్తమగలవాడైై, జానీయాత్‌ = తెలుసుకొన వలయును తాత్భర్యము = దోషముల యొక్క వృద్ధిక్షీణ లక్షణములు పందొమ్మిదవ అధ్యాయమున ఏవంంపబడినవి ఈ అధ్యాయమున అరువది రెండు (పకారములుగా దొష వృద్ధి క్షీణ భేదములు చెప్పబడినవి ఇట్టి భేదములయందు దోషములయొక్క- వృద్ధి క్షీణ లక్ష అములను నమన్వయ పరుచుకొని దోషముయొక్క- భేద స్వరూపమును నిర్ణయింపనగును వాతాది దోషములు రస రక్రాది ధాతువులచే మలములచే సంసర్గ మగుటవలన వృద్ధికయ సమత్వ భేదముల వలన, వృద్ధి శ్షీణములయొక్క- తరతమ భేదము వలన దోషములయొక్క

278 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యోఖ్యానము భేదములు అసంఖ్యాకములగును. వైద్యుడు సావధాన చిత్తముగల వాడై యథా యోగ్యము దోష భేదమును వాగుగ నిర్ణయింపనగును _ తోళిలేఖ ౯ దోషముల యొక్క ఇతర భేదమందలి వికార సముదాయమును వివ రించుచున్నాడు పూర్వాధ్యాయములో వాతాది దోషముల యొక్క వృద్ధి తీణవికారములు కార్శ్య కార్ష్ర కమ్ప స్ఫురణ _ అను (గంధముచే వివరింపబడినవి అట్టి వికారములను దోషముల యొక్క ఇతర భేదముల యందును సమస్వయ వరిచి కల్పింప వలయును వృద్ధి శయ తారతమ్యత ననుసరించి లక్షణపుల యొక్క తారతమ్యతను నిర్ణయిఐపనగును ఆసంఖ్యాక భేదములనసు పొందు దోషముల యొక్క న్వరూపములను నియతచిత్త ముగల వాడ్లై యథా విధి తెఎసుకొన వలసియుండును. రసరక్తాది ధాతువుల యొక్యా సంనర్గతచే రసాది ధాతువుల యొక్క వృద్ధి శకయౌదులచే దోషముల యొక్క_ వృద్ధి క్షయ సమక్వముల తారతమ్మతలచే దోషముల యొక్క- భేదములు అఆసంథ్యాకములగువు వృద్ధి వయ తార తమ్మ రూపమగు దోషముల యొక్క- అవస్థలు అనేక విధములగు దోషదూష్యాది సంయోగ జన్యములగుటచే భేదసంఖ్య ఆనంతమగుచు న్నది. రసరక్షాది సంయోగముచే ఏక ద్వితిధాతు సంయోగాది తార తమ్మ్యతలచే దోష భేద సంఖ్య ఆనంతమని అర్థము భావార్థము పంచ మహా భూతముల యొక్క సంయోగ విశేషముచే హరీతకీ గోధుమ చెజుుు మొదలగు అసంఖథ్యాకములగు (దవ్యముల యొక్క నిర్మాణ మగు చున్నది ష్యడ్రసముల యొక్క. సంయోశగముచే ఆసంథ్యాకములగు రుములు ఉత్పన్నమగు చున్నవి అచ్చులు హల్లుల ద్వారా అనేక శబ్దములు ఉత్పన్న మగు చున్నవి. ఇదే విధము? [తిదోష ముల యొక్క. సంయోగముచే అనంభ్యాములగు వ్యాధులు ఉత్పన్నముల శ చుండును ప్రసంఖ్యాక దోష భేదములనగా ఆనంఖ్యాక రోగములని తాత్పర్భము త్యత వ్యాధయో౭౬ పరి సంఖ్యేయా భవంఠీ ఆతి బహుత్వాత్‌ తథా (పకుపితాస్తు ఖలుతే (వ్రకోపణ విశేషాశ్ల్‌ దూష్య విశేషాచ్చ వికార విశేషాన్‌ అధి నిర్వర్హ యన్ని అపరి నంఖ్యేయాన్‌ అని చరక విమాన స్థానము యొక్క ఆరవ అధ్యాయమువ భగవాన్‌ పుశర్వను చెప్పెను వ్యాధులు ఆత్యధిక ముగ నుండుటచే అసంఖ్యేయములు దోషములు కపితములై ఆసంభ్యాకమ్సలగ్య కుపితకారణములచే దూష్యమలముల యొక్క నంసర్గ సన్నిపాతములచే, రసాది ధాతువుల యొక్క తరతమ సంసర్గ సన్నిపాత భేదములచే అసంథ్యాకములగు వికారములన్న నానా [వకారముల1 వ్యాధులను కలిగించును దోషముల యొక్క నూశ్యాతి సూక్ముభేదములను నిర యించటకు వైద్యునికి అతి విశాలమైన మేధా శక్సి అవసరమగును. అట్లు. నిర్ణయించిన దోక్ష భేదమునకు అవసరమగు మథు5ాది రసములను ఎన్నుకొని చికిత్స చేయవలసి యుండును ఫ్ఞూలముగ దోష భేదములు అరువది రెండు మథురాది రస భేదములును అరువది. రెండు కావున ఎట్టి దోష భేదమునకు ఎట్టి రస సంయోగ భేదమును ఉపయోగింప వలయున్లో బాగుగ పరిశీలించు కుశల వైద్యుడు అవష్యముూా కీర్తిని నముపార్షించు కొనును

ఇడ అమహ్టైంగ సం్గగహ వ్యాఖ్యానము ఇరువది ఒకటవ అధ్యాయవుు మూలము * అధాతో దోపో వ(శమజోయ మధ్యాయం వ్యాత్యానెహ్రా మః / ఇతివా నజ్ఞవల ర్యాతో యాదోరొం మువార్గ్‌యః /

(వతివదార్థము . అథ=పిమ్మట అతఃఅందువలన దోషోప్మక్రమణీయమ్‌= దోషోప్మ్కకమణీయమను. పేరుగల అధ్యాయమ్‌ =అధ్యాయమును వ్యాఖాశ్రస్యామః = వివరించె దము, ఇతిహ=ాఇదేవిధముగం ఆ్యతేయాదయః=ఆ్యత్రేయడు మొదలగు మహర్షయః=మహ ర్డులు ఆహున్స్మెచెన్పిరి.

తొత్సర్భుము = దోషోప్మకమణీయ మను అధ్యాయమును ఆ(తేయాది మహ రులు ఉపదేశించిన విధముగ వ్యాఖ్యానించెదము చె

భలిలోఖ వ పూర్వాధాశ్రయమున దోషవికృతులు వివరింప బడినవి ఆశ్వేవో ప్మకమేత వాటి యొక్క. చికిత్స శ్మీఘముగా చేయవలయునని అచట ఆదేశింవ బడినది. దను సారము రోగమునకు సామాన్యము ఉప్మకమ విధానమును ఈ అధ్యాయమున వివ

రించు చున్నాడు ఖావార్థము ఉప[కమము అనగా ఉపచారము లేదా చికిత్స యని అర్జము నిబానము ననుసరించి చికిత్సా స్థానములో 1నత్యేక వ్యాధులకు [పత్యేక చికిత్స తెలుపబడును ఇచట దోషముల యొక్క- వికృతి భేదముల నకసరించి దోష సామాన్య చికిత్సి వివరింప బడు చున్నది శమనము, శోధనము అని చికిత్స రెండు విధములు స్వస్థానమునందు (పకు పిత దోషమును శాంతింప చేయుటను శమన చికిత్సా విధాన మందురు (పకుపిత దోషము లను వమన విలేచగాదుల ద్వారా శరీరము నుండి బయటకు వెడలింవ చేయుటను శోధన చికిత్సా విధాన మందురు ఇట్లు రెండు విధములగు ఉపచారములు దోషోప (కమణీయమను అధ్యాయమునందు వివరింప బడును మూలము వాత స్యోవ (గమః “స్న్మేవాః “స్పేదో మృదూని న్మ్‌గ్జోన్ల మభురొన్లు అన జాని నంగోభ నాన్యాభ్యన వోర్యాణీ చాఖ్యాంగ వూర్చూము వనావా నోవ వోష్ట నోన్ధుర్జనో వరిషేతానగావా నంవావాన వీశనాని వతానన బిస్కా వనో విన్యారణాని నురానవ విధానం స్నేవోళ్ళానేోళ యోనయో దీననీయ

280 అహ్హైాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము వొచనీయ నాతో వారో విరేచనీయ (దవన పొతాన్నధా జతవొక నవాగ్ర" వొతాం నర్జూళః టయోగార్జా ఎన్నయో వన్నినియమో ఎికేవు త్‌ సైలం మాంనరనో&శు వాననాని నుఖిలీలతా (శ్రీ నంవర్య వర్ణ నళ్ళ హై మంతో విధిం /

[వతివదార్థము, 'స్నేహః = స్నేహపానము స్వేదం = స్వేదన్మ్యక్రియ, స్నిగ్ధ మధురాన్లు లవణాని = జిడ్డు దనము ఉష్ణము మథురము ఆనమ్హము లవణాది గుణయు క్ష మగునట్టి మృదూనిషామృదువగు సంశోధనాని= సంకోధన (క్రియలు అభ్యవ హార్యాజిచడా ఆహార దవ్యములును అభ్యంగ పూర్వమ్‌ = అభ్యంగనమును మొదటజేసి ఉపనావహ= ఊప నాహ స్వేదము ఉపవేష్టనవగుడ్డతో గట్టిగ చుట్టుట (వస్త్ర బంధనము) ఉన్మర్జన = మర్ధించు టయు పరిషేక=పరిపేచనము అవగాహ= అవగాహము (నిళ్ళయందు ముంచి యుంచబడు నట్టి క్రియ) సంవాహనాజళ్ళు పిసుకుట పీడనా౨= ఒత్తిపట్టుట మలుక పెట్టుట వ్నితానన= భయ పెట్టుట విస్మాపన= ఆశ్చర్యమును కలిషించుట. విస్మారణాని = మజపించుటములను, సురాసవ విధానమ్‌ =మద్యమును ఆనవము (కల్లు యొక్క సేవనము అనేక యోశయఃజ= నానా విధములగు వాటిచే ఉత్పన్నములగు, స్నేహాళ్చ= స్నేహ వదార్థములు దీపనీయ= జరరాగ్నిని వృద్ధి పరచుశట్టి పాచనీయ=ఆపహోరపుకు వచింప జేయునట్టి వాతహర=వాక మును శమింప జేయునట్టి, విరేచనీయ == విరేచనముచు కలుగ జేయునట్టి (దవ్యోవ పాతాఃవ= (ద్రవ్యములచే సిద్ధము చేయబడినట్టి తధా= ఇదే విధముగ, శతపాక నహ్మస పాక్రా=ళత పాక సహ్మస పౌకములచే సిద్దము జేయబడినట్టి, సర్వవః = అన్ని విధములుళను [ప్రయో గార్థాఃజా ఉపయోగించుటకు వీలగునట్టి, స్నేహాళ్చజుతై లాది స్నిగ్ద (దవ్యములు వస్త యః = వస్తి కియలును పస్తి ఫయవ8== కాస్తో9క్ర మ ఏ వస్తి విధాయకమగు ఆచారము విశేషత== ముఖ్యముగ, త్రైలమ్‌ =నూనె మాంసరసః =మాంసరస శేవనము ఆకువాననాని= న్స వాసన పస్తి కర్మలు సుఖ$ీలతా == సౌఖ్యముగ నుండుట తీ సంపర్క వర్జవః=ాస్రీ సంభో గమొను విడిచినట్టి, పైమంతః= హేమంత బుతువునకు నంబంధించినట్టి విధిః=బుతు చర్యయు వాత స్థ్య=వాతము యొక్క_, ఉప్యకమః=ఉపచారము (సామాన్య చికిత్స) అగ్వక్స

తాత్సర్యాము వాతమును కమింప జేయుటకు స్పేవా స్వేద కియలను చేయ వలయును స్నిగ్ధ గుణము ఉష్ణ గుణము: మధురాన్డు రస (పధానములునగు (దవ్యములశ్న ఉపయో %ంచి మృదువగు వమన విరేచన (ీయలను జేయవలయును ఉవయోగ్యమృలగ్న ఆహార (ద్రవ్యములు స్నిగ్ధ గుణములు మధురామ్హు లవణ రసనములును కలిగియుండ వల యును ఉపనాహాది _తియలను జేయుటకు పూర్వము శరీరముపై తై లాభ్యంగనమును జేయ వలయును ఉవనాహ స్వేదము ఉపవేష్టనము, మర్దనము (గట్టిగ రుద్దుట) ధారా స్పేచ్వ్యమ్స్స, అవగాహనము ఒళ్ళు పినుకుట అంగము=ను ఒత్తి పట్టుఎ మొదలగు [కియలచే వాతిము శమంచును రోగిని భయపెట్టుట ఆశ్చర్య పరచుట మరపించుటలును వాత శామ కోపావ్యు ములుగా చెప్పబడినవి మద్యము ఆసవము స్నేహ (ద్రవ్యముల యొక్క. ఉపయోగావ్సు హేత తిర మగును స్థావర జంగ మాత్మకములస స్నేహ [ద్రవ్యములను దీపళ పాచక వాత హర రేచక (చవ్యకులతో సిద్ధపరచి కత సహ్మస పర్యాయములు పె (ద్రవ్యములతో

విర్ర పక్వముచేసి ఉవయోగించిన. వాతము శ్మీఘముగ శమించును (ప్రాయోగిక వస్తులను, వస్తి విధాన క్రియలను ఆచరింప వలయును వాతమును శమింప జేయుటకు త్రై లసేవనము అత్యు త్తమ మగు ఉపచారము మాంస రస సేవవచే వాతము శమించును అనువాసన నిరూ హణ వస్తులను కాస్తాాను సారముగ ఉదయోగించిన వాతము శమించును శ్రీ సంభోగమును విడిచి నంపూర్ణమగు హేమంత బుతు చర్యను అవలంబింవ వలయును భళిలేఖాఐ.. స్నేహ స్వేదములు వాతశామక మగు ఉపచారములు నంశోధనము కొరకు "స్నిగ్గాది సణయుక్త ములగు మృదు _దవ్యములను ఉపయోగించ వలయున్ను తీక్ష ముఖు కానట్టి న్నర్ధాది గుణయక్తృములశ (ద్రవ్యములకు సొహారమునందు ఉపయోగించ వల యును ఉపవాహము మొదలుకొని పీడనము వరకు చెప్పబడినట్టి కియలను జేయట పూక్వము అవయవముల యందు త్రైలాభ్యంగము చేయవలయును న్నిగ్ధ ఉన్న వాతహర (దవ్యములచ్చే చేయబడిన పిండ స్పేడమును ఉపశాహ మందురు వస్త్రము (తాడు మొదలగు వాటిచే చుట్టి. యుంచుటను ఉవవేష్టన మందురు. చేతులతో ఒరయిక (రాపిడి) చేయటను ఉపమర్దమందురు. వాకహర (ద్రవ్యముల కషాయముచే నింప బడిన తొట్టియందు అవయవ ములకు ముంచి యుంచుటను అవాహ మందురు మృదువుగను సౌఖ్యకరముగను చేతులచే ఒళ్ళు పిసకటమును నంవాహన మందురు విత్రాసన మనగా భయంకరములగు ధ్వనులచే, పచార్థములచే హరాత్తుగ భయమును కలిగించుట యని అర్ధము వాక వేగముచే ఉత్పన్నము లగునటి హత్య మొదలను విషయము=ను మరపించుట విస్మారణ మవఐడును మద్యము ₹సవుల-యొకం.. అభ్యానముచే వాతమును శమింప జేయనశును. మాంసము ఆపూపముల (అప్పములు) యొక్క- సంయోగాది రూపకుశు. శాస్త్రోక్త పద్ధతిని విధాన మందురు- స్థావర జంగమాత్యక మగు స్నేహ్మద్రవ్యములలు. దిపసీయాది (ద్రవ్యములచే. సిద్ధ పరచి ఉవయో గించ వలయును శతపాక నహ్మస పాక మనుటచే స్నేవా [ద్రవ్యములను పూర్వోక్తమగు దీపన పాచన్నాది (ద్రవ్యములచే మాటి మాటికి పాకము చేని శక్తివంతములుగ జేయుట యని అర్థము (ప్రాయోగిక. వస్తులను గురించి మున్ముందు అధ్యాయములో చెప్పబడును వస్తి యందు ఉపయోగి:పబడకున్నను. వస్తి విధియందు చెప్పబడిన అబ్బారము వస్తి నియమ మన బడును అన్నిటి కంటెను వాత శమనము నందు [పధాఎ మగుటచే తైలమును విశేష ముగ ఉవయోగింప వలయును. సుఖ ముగ నుండుటను సుఖశీలతా యందురు హేనుంత బుతు చర్యలో చెప్పబడిన విధానము పైమంత విధి అనబడును -థావార్థము వైన చెప్పబడిన ఉపచారముఐచే. వాతవికారములు శమించును స్నిద్ధ ఉష్ణగుణములు మధురాడి రనములు ,పధానముగనుండు [దవ్యముజే నంకళోధన చికిత్స తెలుపబడినది. అట్టి [(దవ్యములచే వమన విరేచనవములను చేయవలయును [పాయోగిక వస్తులు, అనువాస నిరూహ =స్తులద్వార వస్తి కియలను జేయుటచే శరీరముననుండు కుపిత వాతము ఒహిర్గతమై వికారములు శమంచును ఇట్ట సంశోధన్నకియ చెప్పబడినది ఆఅభ్యంగ పూక్వుకమగు ఉపశావాది షకియల వాతకామక బాచ్యోపచారములని తెలియసగును సిస్ట్‌ ఉష్టాది గుణయుక్రమగు ఆహారము దీపన పాదనాది దవ్యములచే సిద్ధపరచిన "స్నేహ పాశము, శ్రీ పర్క వర్దితమ ఎ హేమంత బుతుచర్య ఆను విపోరము సుఖ శీలతాది

రజి అష్టాంగ నం[గ్రహ వ్యాఖ్యానము మానసిక వ్యాపారము అన్నియును వాతశామక ఉపచారములుగ చెప్పబడినవి చికిత్సకుడు ఆవళ్యకతాను సాౌరముగ వీటినన్నింటిని పరిశీలించి, (పయోగమునకు తెచ్చి ఉపచారము చేయ వలసి యుండును మూలము వత్తన్టా శర్టిః వౌనం నర్జివా స్మేవాన మదోదోవ నారణం మథుర త కృతపాయాణామొవధాభ్తూవవోర్కా డామువరూలో తమృుదు నులభి ళీత వ్వ్చాద్యానాం గంధానా మువసేనా వరమ శ£ితిర నురభినలిల మొద్ద నం వనోచువాల నంబ్బుర్భ నుఖానాం ముక్తామజో వై దూర్చా న్‌ ల్‌ంథట కలా వద్యురాగ చన్ద రతా ఎల్లో తరతరలాన లీనాం చామర్యతానీత నవా (€సవ్యతో తృల తొదోలీదోల నోవమాలికా ఉందొముల్లికాది వివిధవర్ణ (వనూనో ఎిలబితానాం (ఎశొంచ ధారణ ములనా కడోక్షతోవాగగ్యా బందొనో (వీయంగు తొలీయత్‌ వ్యృశాల కడ్డూూరో నుగందిళలీత న్ధూచ్భ గంధ నౌొరిలైః

• నకమల వముద వవలదైై డదృామితల తవాఖి వాతాయనో నార్భ్యూ లిక్తీనా మభి(ోకణవ్‌. (భతి నుభిదో మృడు మదుర మనోచుగానాం గీత వాది (ఠాణా మభ్యూదయానాంచ (ళవణవా ఆయ న్ల?నై; నమానవోవ్ల చర్శికా డత్సృవో త్తరా న్యోన్య దోర్భనై* మవ్యాద్భ్యం నవోననశా అన్భాత వచన ఎివోరొన్దుఖావ నురఖితర వదన వద్యిలానాం నాతి నృృష్దాభిదాయి నామ చువవాలో మధుర తోములో ల్లావొనాం (వీయాతా మువత్యాకానాం నదొయ మాళ్లేవా / నిర్ణయంచో తను మృదునులభి నివననాభి ర్యుల్లితా మవలానుతారి ముక్తాథల (వాయ వితూవణాలిః నవాచరీ నినాద నంకతల్యోవ వ నితొత్ము క్యూ తొఅవాంనౌను నాదిత నూత్చల రళోనా కోలాత నీండి తాసుగము నమ్ముఖ ముగ వ్యృుభువచనాభిర్హివి ఉఊటునో నిల వచయగలాలంకార వాదో ద్యావానో (లము జ్టూనబో కొంటిత మద్య మవలితలోచనోత్సలాభిః తంబిక్‌ చిగలిత ననయొననాథఖిః గవీయాంగో నంగభూ/తాతి యాత నుతాన్వాద్లో ఎ|్రనంన్ధా మానాం వక్లైతక కాలోనతాత (ఎడా వై లవ్యూ (్‌గల్భతా వైక్తఖ్బా వార్డ్‌ వివాద ఎన్ఫుయ న్యీత తోవగవనొద నొధ్గూన (నన్హ న్ప్‌్బ నర్వాంగో (బోబీత్భతో వొమాంగ రొగాభ్లిం నతున్థదోవా వ్యాదయ (్రనమ్లోదో తారిణో బిర్జాలానవతీ బ్రిళ్ళుతురంగో.. బివానంగో చిలమంగ్దై నృ వులిరొవ నముద్భావాంతీ భి రోంగనాథిః ౯ నకల రజునీఠకర తరనీతరావో తోరణ అలిగా తరాణీభ్‌ ననతల నలిల శ్రలినాని/ నీతనీకత తోయ నృతతల మున తాయ యన 0/వవ్భ త్త విమల నలిలధారం ధొలాగ్భివాన్‌. నాగొర్రా్య కొరితో యాళయవతీర నునిబిన్ట్‌ వనుమిత ఎలాలవిటివ నృధుతుంగో వివిధ తర తడులనవా ఎవాల చ్భాయోన నంచ్భన్నం ధవలర క్ష నీల నీర

విం రజోవ్యా _న్హ కమ్నన్ధవుల విఖల నిక్రతిలతలోన తోల్చితం దోలాయమానో గలదుదోతో కలక కరణ కోరత/నవ దుదళ (వవావోపాత మత్సొరటో మూల లై తదోళొం ఓవలవ్చుమాన్యామయ ఎమ్య్ల్రూ కొదొమ్చ బిడుల నిచులాది తీనలయ మంజరీ థభలన్హ్సబకొ (వతు వ్ర వఖాలికొం మవుడ్య వు. వ్రడువ [వయత్స (పేంత మఘటముఖోద్లేర్డో. జీర చందొనాను. బిద్ధావ అగ్భ నతిత

లేవ తముక్తావలాయ మానవల లవ మువ్య్భాయ బిస్తారవద నివిద్ద దూర బిన్హ్య్రతో కీతవాత (వవోళ ముత్యార్థ నతతామ్సు బీతలీతో రాఖిషేక (వతి

వాత నంతావ దావామోవా (లమళ్లము వీపౌన మతిళయ (వొ రామజీయ

తయ్‌ / వామాచల న్నర్థి లై త్యం మంబుధ తాలలీలా విశష్బాకాయ మూనమ్‌/

(విత్తుల్లి వద్యోోత్సుల వుజ్ఞరీతో నౌగొద్ధిత కోతబోదో కీతన్యళత వరాగో లాగాను

రంజిత జలచర వివాంగగొణ కొలనినోదో రమ్యా దీర్ణికాః / మతుపానో

లోఖ బీలీయు మానాలివల చలిత అతా/(నతానో నివతిత వివిధ వనుమ

శిచయ కయనొ రొచనా నవ్యావార మృదు వవనాశూవవనాని ఎశేవతోన్తు

మృతం వయో ఎిలేచనాని నొమ్యాః నర్సేళానా దివాన్దున్న తర్జీళ్ళు

ర్ల 7తో ఎిటితి 4

(చతివదార్థము_ పిత్తస్యైపిత్తముయొక్క ఉప్మకమః= ఉపచారము సర్పిష్టా

నమ్‌ =నేయిని (తొగుట సర్చిషాజ=ఘృతముతో స్పే హనమ్‌= స్నేహము చేయుఎ. ఆధఃకా శరీరముయొక్క- [కింది భాగమునకు దోషహరణమ్‌ దోషమును చేర్చుట (విరేచనమ్‌) మథుర తిక్త కషాయాణామ్‌ = మధుర తిక్త కషాయ రసములుగల కౌషధాభ్యవ హార్యాణామ్‌= జాషధములయొక్క_ ఆవారముఎ యొక్కయు ఉపయోగః=ఉపయోగించుటయును మృదు నుకభి శీత వృాద్యానామ్‌ గ్‌ా కోమలమైన సువాననకల్య చల్లనైన హృదయమునకు ఇంకైనట్టి గంధానామ=వాసనఎయొక్క- ఉపసేవా= సేవించటము (అనుభవించఓము) పరమ శిశిర సురభి నలిల మజ్జనమ్‌ = ఆధిక శీతమగు సువాసనగల నీటిచే స్నానముచేయుట మనోనుకూల సంస్ప్శా సుథానామొమన స్పునకు సంతోషమును చేకూర్చు స్పర్శ సుఖములుగల ముక్తాడా ముత్యములు, మణి = మణి వైడూర్య=వై డూర్యము ఆశ్మగర్భ=మరకతమణి (పచ్చని మణి) థశంఖాకంకి. శిలాజూ పుష్ప౮ంగము పద్మరాగ =పద్మరాగము చందకాంత= చంద్రకాంత మణియొకగంా తరతరలావలీనామ్‌ = చంచలమగు కాంతులయొక్క వంక్తులుగల (తరలమనగా హారముయొక్క- మధ్యమణి అని అర్ధము కావున వంక్తులుగను పై మణుల మధ్యన నుండునట్టి యని అర్థము చెప్పవచ్చును) హారములయొక్క చామర=వింజామర లచే (త్రాసత=కదలించు సహ్మసప్మత=కమలము ఉత్పల=కలవ కదలీదలజ=అరటి ఆకులు నపమాలికాజవిరజాజి కున్ష= మొల్ల మల్లికాది = మళల్లెపుష్పము మొదలగు వివిధ వర్ణ నానావిధమగు రంగులుగల (పసూన = పుష్పములచే విరచితానామ్‌ డనిర్మింవబడినట్టి సృజాంచ = పూలమాలల యొక్క ఉరసా = వక్షస్థలముచే ధారణమ్‌ == ధరించుటయును

వీతిశీ అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యొోఖ్యానము క్షణే కజె=మాటిమాటికి అగ్యచందన = ఊఉ త్తమ చందనము (పియంగు = | పేంఖణముః కాలీయక=ానల్దఅ*రు మృణాల=తామరతూడు కర్పూర=కర్పూరములచే, నుగంధి శీత స్వచ్చ గంధ వారిభిః = సుగంధమగా జేయబడిి చల్దనైై స్వచ్చమైన సువాసనగల జల ములచే సకమల=కమలములతో కుమ.దవాతెల్లకలువతో కువలయైః=కలువలతో గూడిన భూమితల =భూభాగము కవాటజ=తలుపులు వాతాయనాగవాక్షములు హర్మ్య భి శ్తీనామ్‌వా భవనముల గోడలయొక్క_ అభ్నిపోక్షణమ్‌ = చల్లటమును (భగుతి = చెవులకు, నుఖదజా సుఖము నిచ్చునట్టి షృుదు=కోనులమ/౧ు మథురవామథురములగుటచే మనోనుగానామ్‌ = చిత్తమును రంజింప చేయునట్టి అభ్యుదయానాంచ = అభివృద్ధిక రములగు (నవీనములగు గీతవాదితాణామ్‌ = గానముల వాద్యములయొక్క (శవణమ్‌ =వినుటయున్సు అయ న్తజై = దుఃఖరహితులై న (నృతం_తులై న) సమానవేష చరితై ౪:=నమానశమగు వేషము చరితయును గల ఉత్సవో త్తరాన్యోన్య దర్శనైః =దర్శనానంతరము అ క్యోన్యముగ ఆనందమును. లాభ మును కలుగజేయునట్టి సుహృద్భిఃా స్నేహితులతో సవిసశకమ్‌ కూ డియుండుటయును అమృతవచన విహారస్వభావ = తియ్యని మాటలచే ఆనందపరచునట్టి స్వభావముతో నురథి తరవదస కుండలానామ్‌ = పరిమళీంపజేయు గుం్యడని ముఖములుగల నాతిస్పష్టాభి ధాయి నామ్‌=అస్పష్త్టమగు ఉచ్చారణగల అనుపచార మథుర కోమలోల్దాపానామ్‌ = ఆచారమునకు విరుద్ధమైనను మధురముగను కోమలముగను మాట్టాడునట్టి, 1పియాణామ్‌ = ప్రియమగు అపత్యకానామ్‌ = సంతానముల యొక్క సదయామ్‌=ద యతో గూడినట్టి ఆశ్షేషః= ఆలింగ నముచు తనువసూక్ష్మమైన మృదుజామెత్తనైన సురభి=సువాసనగల సివసనాభిఃవా వస్తములుగల మల్లికా = మల్రియొక్క ముకులానుకారి = మొనగ్గలయొక్క_ శోభను అనుక రించు ముక్షాఫల్వపాయ = ముత్యము ఎతో గూడివట్టి విభూషణాభిః == ఆభరణములు కల సహచరీ = తోటి హంనయొక్క_ నినద = ధ్వనియం సంకల్పజఏత = ఊహామా(తముచే ఉత్పన్న మైనట్టి కొత్సుక్య= ఉత్సాహముకల (తత్తరపాటు) కలహంస =రాజహంనతచ్చే అనునాదిత =అనునరించి చేయబడు ధ్వనితో సమానమగు నూపుర=పైంత్తెవి (పాదభూష ణము) రశనా= మొలయందు ధరించు వడ్డానము (కటి భూషణము) వంటి భూవణముల యొక్క. కలాప= సముదాయము యొక్క సింజిత =ధ్వనిని అనుగమ = అనుసరిందనటు సమ్ముఖ = ఎదురుగ ముగ్గ మృదువచనాభిః = మనోహరమగు కోమలమగు వాకు_లుగల నిజ జఘన వా స్వకీయములగు పిఖుదులయొక్క_. నిబిడ కుచయగళ = దట్టమగు నన ద్వయముయొక్క ఆలంకార = అలంకారముల యుక్కుయు్య భార=బరువునుః ఉద్వహన= మోయుటచే. కలుగు శమ=అలసటజే సంభవించు శ్వసనవాక్య్వాసచే కంపితవ=వ్హుక్ష చున్నట్టి మధ్య =నడుమును ముకులిత లోచనోత్పలాభిఃవ= న్పిష్సీలితములగు కలువలవంటి కనులుగల కించిత జ స్వల్పముగ విగలిత నవయాొవశఛాభఖి = యొవనము గతించినట్టి (పియాంగ సంగమ్మాతవాపియునియొక్క_ శరీరస్పర్శ యగునంత మా[తముననే ఆతిమాత సుఖాస్వాద 2 అత్యంతమగు సుఖానుభూతిచే విసన్యమాన =జారునట్టి అంశుక =వస్త్రముతో (వెట్‌ ఏకకాల=ఒకే సమయమునందు ఉపశాత = ఉత్పన్నమగు (వీడా=సిగ్గు వైలక్ష్య (పగల్భతా=విలక్షణమగు వాక్‌ చాతుర్యము వైక్టబ్యవావ్యాకులత్వము హర్షజాసంతోషము విపాద=విషోదదను (దుఃఖ మ్మిశితమగు విచారమ్యు విస్మయవఆళ్చర్యమ్యు స్మిత = చిరు

రైక నగవు కోప=కోపము (పసాద=అను్కగహము సాధ్వసాత త్తరపాటుచే. (సస్త=శిథిల మైన (జారిన) స్విన్నవ= స్వేదముచే సర్వాంగ =సంపూర్ణ శరీరముయొక్క_. (ద్రవీకృత హీమాంగ రాగాభిః=తడిగ చేయబడిన కర్పూరాది మేనువూతలుగల సమస్తదేహ వృదయ 1పహ్హాదకారిణీభిః=సమ స్త శ రిరమునకును హృదయమ.నకును ఆనందము చేకూర్చునట్టి _ విలానవతీభిః = ఒయ్యారముతో గూడినట్టి చతురంగమ్‌ = చతురంగములతో గూడిన అనం* బలమ్‌ జ మన్మధుని సైన్యమును (బలమును కామచేష్టలను) తనుభిరపి =సూక్షై మైనట్టి కోమలములగు అంగైైః = అవయవములచే సముద్వహాంతీ భిరివ = మోయుచున్నవారివలె నున్నట్టి అంగనాభిః =స్ర్రీలచే నిర్ణ్వయమ్‌ =దయారహితముగా (గాఢముగా), ఆశ్హేషళ్చవా ఆలింగనములను సకలజ సంపూర్ణ కళలుగల రజనీకర = చందునియొక్క_ నికరా వకీర్ణ = కిరణ సముదాయముచే వ్యాప్తమగుట వలన శిరతరాణి = మిక్కిలి చల్చనై నట్టి భవనతల=భూభాగము సలిల పులినాదిానీరును ఇనుకతిన్నెలు కలిగినట్టి అతిసితవా మిక్కి-లి తెల్లనైన సికతాజ=ఇసుకచే తోయ = నీరుచే అవృతావ్యాప్తమెన తలమ్‌= (పదేశముగలం అనేకకాయి వృత్త=వివిధ ఆకృతులడే నిర్మింపబడిన విమలయవ_త=స్వచ్చ మైన నీటి యం[తములయొక్క. (నీటిని పైభాగమునకు (కింది భాగమునకు (పక్కలఅవైపును చిమ్మునట్టి జలయంత్రములు) (వసలిలధారమ్‌ = మంచిసీటి ఛారలుగల ధారాగృహమ్‌ = ఇలధారలచే గూడినట్టి నివాసగృహము సాగరానుకారి = సముద్రమును అనుకరించుచున్నట్టి (సమ్ముదమువలె విశాల మైనట్టి) తోయాశయ = జలాశయములయొక్క_ ఉపతీర = ఒడ్డు యొక్క నమీవమునందు సునివిష్ట=[క మబద్ధ మగునట్టి కుసుమిత వావువ్ని ంచునట్టి బహు విటపజుూవివిధ వృక్షములమయొక్క-* పృథు డా స్థూలముగను తుంగ = ఎత్తైన, వివిధ తరతరుజ నానావిధములగు వృక్షముల నివహ = సముదాయము యొక్క బహలచ్చాయోస నంచ్చ న్నమ్‌=దట్టమగు ఛాయతో గూడినట్టి ధవలరదక్ష సీలనీరజ = తెల్లని ఎజ్జని నల్పని కమఠముల యొక్క రజోవ్యా ప్త =పుప్పొడిచే వ్యాపించినట్టి సమ స్తజల=సంపూర్ణ జలముచే. విపుల విశాలమగునట్టి సికతిలతల = ఇసుక మయమగు భూ[పదేశము చేతను ఉపక ల్పితమ్‌ = నిర్మింప బడిన దోలాయమాన = ఊగుతున్నట్టి గలత్‌ = (సవించుచుండునట్టి ఉదకకలశ =నీటి కడవలయొక్క్యా- శరణ = మంచెలయొక్క- (ఘఎములను ఉంచుటకొరకు కట్టి మొదలగు వానిచే నిర్మింపబడు మంచెలు ఘవఎవాసనము ౨) కరక =ర౨ ధములనుండి (సవల్‌ = (సవించుచున్న ఉదక_పవాహా జు జల(పవాహముచే. ఆహత = కొట్టబడిన తడుపబడిన మృత్సౌారభ = మట్టి యొక్క- పరిమళముచే గూడినట్టి భూతలైకదేశమ్‌ = భూమియందొకి భాగము (పలంబమాన= (వేళ్చాడుచున్నట్టి ఆమ=మామిడిచెట్టు జంబూ == నేరేడు వెట్టు కదంబజాకడిమిచెటు విదులా్యవబ్బచెట్టు నిచులాది= ఎజ్జగన్చే రు మొదలగు చెట్టయొక్క-ః కిసలయ మంజరీ వా చిసరించిన లేత కొమ్మలతో ఫలస్తబక = పండ్డయొక్క_ గుత్తులతో (పత్యు ప్త వటాలిక మ్‌ = | వేళ్ళాడుచున్న తెరలుగల ముహుర్ముహుః మాటిమాటికి పురుష (పయత్న (పేరితవా కర్మచారుల యొక్క [పయత్నమచే (పేరేపింపబడిన ఘటముఖోద్గీర్ణ= కడవలయొక్క్య్క- ముఖభాగములనుండి పడ వేయబడిన ఊశీర = వట్టి వేరు చన్దన= చందన ములచే అనువిద్ధ=తాకబడి అవలగ్నవావాటితో గూడుకొని పతిత =పడుచున్నవాటిలో శేషజమిగిలినవి నుక్తాయమానజముత్యములవలె తోచునట్టి జలలవం =నీటి తుంపరలుగల

286 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానమ ఉ(్భాయ విస్తారవత్‌ = ఎత్తుగను విశాలముగను ఉండునట్టి అనిషిద్ధ దూర వి స్పృత $6 వాత్మప్రవేశమ్‌ = అడ్డు లేకుండుగను దూరముగా వ్యాపించుటకు వీలగు చల్లనిగాలి (ప్రవేశించ నట్టి ఆత్యర్థ=మిక్కిలి సతతాంబు శీతశీకర = ఎల్లప్పుడు నీటియొక్క చల్లని తుంపరచే: అభిషేక =తడుపబడుట వలన ,పతిహతెనివారింపబడు సంవాపడావేడిమి దాహ=మంట మోహ = మూర్చ [శమ=అలనట క్సమాబడలిక పిపాసమ్‌=దప్పికగల అతిశయపావ్ర రామణీయక మ్‌ = తీతిసౌందర్యమును పొందినట్టే హిమాచల స్పర్టిశైత్యమ్‌ = హిమవత్పర్వ తముతో పోటి పడుచున్నట్టి చల్లదనముకల అంబుధరకాల = వర్షాకాలముయొక్క లీలా విడంబి=నిలాసమును అనుక రించుచున్నట్టి కాయమానమ్‌ = పందిరి (పందిళ్ళు) కల (ప్రపుల్ణ = వికసించిన పద్మ=కమలములు ఉత్పల=కల వు పుజ్జరీక = తెల్లతామర సౌగంధిక చెంగలున కోకనద=చెందమ్మి శతప్మతవాతామర (కుశేశయము) ల యొక్క. పరాగ= పుప్పొడి రాగానురంజిత = రంగులచే. రంజిత (ఆలంకారిత) మైన జలచర == చేపలు మొదలగు జలజీవులు విహంగగణ=ా పక్షి నముదాయముల యొక్క కలనినద= అవ్యక్త మధుర ధ్వనులచే రమ్యాః జ మనోహరము లగువట్టి దీర్చికాః =దిగుడు బావులుుు మధు పానలోభజామకరందమ.ను _తాగుటయందుగల ఆన కక్రిచే విలీయమాన =లీనమైనట్టి అలికుల = తుమ్మెదల సమూహముచే చలిత =కదిలింపబడిన లత్మాపతాన = అల్లిబిల్లిగా అల్లుకొనిన తీగల నుండి నిపతిత=ా(వాలినట్టి వివిధ కుసుమనిచయ=నానా పకారము_గు వుష్పములయొక్క నముదాయమును శయనరచనా వ్యాపార= శయ్యగ జేయుటమునందు సంలగ్నమగు మృదు సవనాని=మందమారుతములు. (పిల్ల గాజులు) గల _ఉపవనాని = ఉద్యానవనములు, విశే షన్తువాసత్యేకముగా మఘృతమ్‌జునెయ్యి. పయః = పాలు విరేచనాని = విరేచనములును సౌమ్యాః = చల్లని ఆహ్హావకరములగు సర్వేభావాః = అన్ని పదార్థముఎిను దివాస్వప్షు వర్షః=వగటిన్నిదను విడువబడినట్టి గై 9౨ష్మఃా_గీష్మబుతువు నంబంధించిన విధిశ్చుజా నియమమును పిత్తస్య=పి త్త్రముయొక్క. ఉప్మకమః=ఉపచారమ*%వు తాత్సృర్భాయు ఘృతపానము భృుతస్నేహము విరేచనము ద్చారా పిత్తము కాంలించును మథుర తిక్త కషాయ రసయుక్తమ*ప _దవ్యములకు జౌషధముగిను ఆహార ముగను ఉపయోగింపవలయును మృదువుగకు చల్చగను సువాసనయనుగల మనోపూర (దవ్యములకు నదా మేవించుచుండ వలయును సుగంధమగు చల్లని నీటియందు స్నానమాడ వలయును నుఖస్పర్శగల మనోహరములగు హోారములను ధరింపవలయుశు హార్రమ్సుల మధ్య ముత్యములు మణులు వై డూర్యములు మరకతముఎ చిన్నచిన్న శంఖములు పుష్ప రాగములు పద్యరాగములు చందకాంతమణులు ఉండవలయుకు పుష్ప హారములను వక్షము నందు ధరింపవలయుము హోరములను కమలములు కలువలు అకటి అకుల ముక్కులు విరజాజులు మళల్తెమొల్టల మొదలగు పుష్పములతో సిద్ధము చేయవలయువు చందనము, (పేంఖణము ఆగరు తామరతూడు కర్పూరము. మొదలస నుగంధ (దవ్యములచే జలమును సిద్ధపరచి అట్టి జలముచే నివాస స్ట్థానముయొక్క భూభాగముకు ద్వారములను, గవాత్ష ములను గోడలను [పోక్షింపవలయును నివాస స్థాని భూభాగమును కమలములు కలువలు మొదలగు పుష్పములచే వరిచియుంచవలయును కర్ణానందమగు అభ్యుదయ మృదుమధుర

లీ” గానములను వాద్యములను వినుచుండవలయును సమాన గుణశీలురగు మ్మితుల చెలిమి చేయ వలయును వచ్చిరాని అస్పష్టమగు మాటలతో ఆనందపరచు స్వసంతానమును దయతో ఆలింగ నము చేసుకొనుచుండ వలయును పలుచని మృదు సుగంధిత వస్త్రములను ముత్యాల హారము లను ధరించునట్టి మంజీరాది భూషణములయొక్క_ ధ్వనివలె మృదుమధురముగ మాట్టాడునట్టి అవయవ సౌష్టవముతో గూడినట్టి భూషణాలంకృతులగుచు శృంగార చేష్టలనుచేయ యువ తులను గాఢముగ ఆలింగనము చేయవలయుకు పూర్ణచం్యదునియొక్క. కిరణములు సోకుటచే చల్లని భవనమునందు జల యంతములను అమర్చి అందు నివసింపవలయును. విశాలమగు జలాశయములయొక్క- తీరములందు ఎత్తుగ దట్టముగ పెరిగి పుష్పించు వృక్షములు ఉండు నట్టుచేయవలయును జలాశయములందు నానా వర్ణముకల కమలములు వికసించి కోభన చేకూర్చవలయును జల పూర్ణ కలశములనుండి నీరు (సవించుచు భూమిని పరిమళింప చేయ వలయును మామిడి, నేరేడు కడిమి _సబ్బలి మొదలగువాటి లేతఇగసళ్ళును పండ్హ గుత్తులును భవనమునందు తోరణములుగ (వేళ్ళాడు చుండవలయును సుగంధ పరిమళ జలముచే నివాస భవనమునందు మాటిమాటికి చల్లుచుండవలయుకు చల్లని గాలి (ప్రవేశించి వ్యాపించుటకు చక్కంని అవకాశముండవలయును చల్లన తు పరలుగల గొలిచే వేడిమి మంట మోహము అలసట బఐడలికలు నివారింపబడుచుండవలయుకు చల్లని వందిళ్ళను వేయిఎిచవలయును వికసించిన తామర మొదలగు పువ్చములు జలచరములు పవకులతోగూడిన దిగుడు ఐావులు ఉండవలయును. శీత సుగంధ మంద మారుతము వీచునట్టి ఉద్యానవనములు ఉండవలయును ఇట్టే సైకర్యముగల భవనమునందు నివసించుటవలన పిత్తము శమించును ఘృతము పాలు విశేచనము ఇవి పిత్త [పకోపమును శ్మీఘముగా హరించును. శీత వీర్యముగల (ద్రకృములు పీత్తమును శమింపచేయును పగటి నిద తక్క గీమ్మ బుకువునందు చెప్పబడిన (వక్తిచర్య విత్త (పకోవమును శమింపచేయును పళలేథి ఎ ఘృత పానమును అభ్యసించ వలయును సంశోధనమునకు ఘృత మును ఉపయోగింపవలయును త్రై లముతో స్నేహకర్మను చేయకూడదు విరేచన కర్మచే దోషమును ఆథో మార్గమునుండి బయటకు వెడలింప జేయవలయును వమనముద్వారా దోష హరణముచేయకూడదు మథురాడి గుణనులుకల జొవధమును ఉపయోగ్య ఆహార (ద్రవ్యము లను ఉపయోగించవలయును మృద్వాది గుణములుగల గంధములను సేవించవలయును మృదువు అనగొ తీక్టముకానట్టి అని అర్ధము చందనాడి శీత్ర (ద్రవ్యముల నుండి ఉత్పన్న మగుట వలన వాసనకు శీత గంధమని అందురు అధవా గంధశబ్ధముచే సుగంధ [దవ్యమని (గ్రహింపనగును మిక్కిలి చల్దనిసువాననగల జలముచే స్నానమాడవలెను పరమ శబ్దమునకు ఆత్యధికమని అర్థము తరల హారములను పుష్పమాలికలను వక్షస్థలము పై ధరించవలయునుః తరళ శబ్దముచే పహారముయొక్క- మధ్యమణి అని అర్థమును (గహించవలయును ఆవళియనగా అభరణముయొకం సూ(తములని అర్ధము మధ్యమణిచే కూర్చబడిన ఆభరణ స్యూతములు తరళావపలనబడును ముత్యము మొదలగు మణి రత్నములచే (ప్రకాశించు తరళావళుల న్మిగహింపనగును కమలము మొదలగు భిన్నభిన్న పుష్పములచే చేయబడిన మాలికలను (సజములందురు. సుగంధ [ద్రవ్యములచే సిద్ధపరచబడిన శీక స్యచ్భ జలముచే నివాస గృహ

288 అష్టాంగ నం,గహ వ్యాఖ్యానము మును (పతిక్షణము సేచనము (చల్లుట) చేయచుండవలయును. చందవాది సుగంధి (దవ్య్‌ ముబే సిద్ధపరిచబడిన శీతమగు స్వచ్చ జలమని అర్ధము చందన శబ్దమువే హరిచందనము కాలేయ చందనము, రక్త చందనమును (గహింవవలయును కమం శబ్దమునకు వద్మము అని కుముద శబ్దమునకు శ్వేత సరోజము (తెల్ల తామర) ఆని కువలయ శబ్దమునకు న కలువయని అర్థము కవాట శబ్దమునకు ద్వారము అని వాతాయన శబ్దమునకు గవాక్షము (కిటికి అని హర్మ శబ్దమునకు భవనము అసిఅర్జము కర్ణములకు ఆనందమునిచ్చు గానము మొదలగు వాటిని వినవలెను స్వేచ్చాభావముగల స్నేహితులతో సమావేశమగుచుండ వలయును వచ్చిరాని మాటలచే ఆనందమును చేకూర్చు స్వసంతానమును ఆలింగనము చేను కొనుచు వినోదించవలయును సువాసనతో గూడిన పలుచని వస్త్రములను ముత్యాల పోర ములను ధరించునట్టి అంగ సౌష్టవ భారముచే సొంపుగనుండునట్టి (పియన్పర్శ మా(తముచే 1వీడాది శృంగార భావములను కామ వికారములకు (పదర్శిందునట్టి (పియాంగనలను గొఫ్‌ ముగా ఆలింగనము చేసుకొనవలయును భవనతల సలింపవులినము అనగా కీడాజలాశయ తటమని అర్థము భవనమునందు అమర్చబడిన యంతములనుండి స్వచ్చ జలము ధారలుగా వచ్చునట్టి ధారా గృహము ఉండవలెను చంద్ర కిరణములు సోకుటవలన చల్దగను, వివిధము లైన వర్ణములుగల కమఐములయొక్క- పుప్పొడిచే విచ్చిత వర్ణముగను జలాశయములు ఉండ వలయును మంచలపై నుండు కలళములనుండి సవించు జ ఎమువే భవనము మొక్క ఒక భాగము తడుపబడ్షుచు పరిమళించు చుండవలయును మామిడి నేరేడు మొదలగు వృషముల యొక్క. లేత ఇగుళ్ళకు వండ్డ గుత్తులను తెరలకు భవకళునందు (వేలాడ ఇట్టవలయును చందనాది యుత సుగంధ జలమును భూమిపై చల్దుచుండవలయును చల్దని వాయువు భవ నములో నిరాటంకముగా [పవేశించి వ్యాపించుటకు తగు సౌకర్యములు ఉండవఎయుకు అటీ సత్ర వాతముచే శరీర సంతాపము మొదలగు వికారములు వారింపబడు చుండవఅయువై భవనము హిమాలయమువలె చల్టగను వర్షా కాలముయొక్క శోభను కలిగియంచవలయుకు జలచరములు, నావావాతి పక్షులు కమలాది నానాజారి పుష్పములతో కూడిన జలాశయము చేతను చల్లని పిళ్రవాయువుల చేతను కోభించునట్టి ఉద్యాన వనములుకు ఉండవలయును పిత (పకొపముసకు ఘృతాదులు ఉత్తమమైన ఉపచారములు పగటిన్నిద్ర పిత్త శ్లేష్మములు పకో పింప చేయను కావున దివా స్వాపము నిషేధించబడినది ఖానార్థము పైన పేర్కొనబడిన వన్నియును పిత్తమును శమింపచేయ్స ఉన చారములు. వీనిని సేవించుటచే పిత్తళఎ. పిత్తజ వికారములు శమించును అవశ్యక్రత్రన్స రోగియొక్క_ ఐళ్వర్యాది వైభవమును దృష్టియందు ఉంచుకొని వైద్యుడు వీటిని ఉవయో గింపవలయును ఘృత పానములాంటి సంళమన (దవ్యములును విరేచనము (అధో దోవ హరణమ్‌) వంటి కంశోధనవిధి చెప్పబడినది మథుర తిక్త కషాయరస (పథాన [దవ్యములను కజొషధముగను ఆహారముగకు ఉపయోగించుటకు చెప్పబడినది పంచ జ్ఞానేం్యదియములక్షు శాంతిని తృప్తిని కలిగించునట్టి మథుర రనము మనోహర గంధము శీతఫ్పర్శ (పక్ళతి సౌందర్య దర్శనము కలకంరికలభాషణ (శవణము మొదలగు పిత్తశామక ఉపచారముల్ను చెప్పబడినవి మనఃశాంతి కొరకు మృదు వథుర గీత వాద్మశవణము (పియాలింగనమ్లు

239 బాల వినోదము మొదలగు విషయములు తెలుపబడినవి శీతజల స్నానము శీత గృవా నివాసము శీత 1పదేశ [భమణము మొదలగు పిత్తకామక విహారములు సూచింప బడినవి ఇట్టు శమను శోధన ఆహారు కౌవధ విహారములను మానసిక వినోదములను యథా యోగ్యము కలిపించుచు పిత్తమును శమింపచేయవలయును రోగికి ఆరోగ్యమును వైద్యునకు క్రిర్రిని ఆర్జింప వలయును మూలము... క్లేవ్టుణః శ్రనః బిటి బిహితాని తీక్టాని నంబోధనాని విడూక (పొయాణ్యా

ఖభ్బూవ వోర్యాణీ తటు తిత్త తపాయోన పొతాని అీళ్టాని దోర్థతాల న్లితాని వ్యాద్యాని ముద్దాని/ ధావన అంథున బ్లచనో వాగరజనాయద్ధ్‌ నంవ్యూ వాయ వ్యాయామ డాళోన్భుర్జిన న్దానోచ్చా దనాని / బిశేవతః కౌగదొం యూషొ వమనాని నర్వూళల్చో వవానః నదూము గజ్జూవః నుఖ(వతి "పేధః కుఖార్థం వానంతో ఎధిరితి /

(వతివదార్థము విధివిహితాని = శాస్త్రీయములగు తీక్టాని = తీళ్టములగు నం శోధనాని=శోధన [క్రియలు విరూక్ష [ప్రాయాజణి=శుష్ప-ంచిన అభ్యవహార్యాణి = అభ్యసింవ్లు దగు ఆహార జొవధములు కటుతిక్త కషాయోపహితాఫ =కటుకిక్త కషాయరస (పధానమగు తీఇ్షాని= తీక్ణ ములగుః దీర్చ కాలస్థితాని = పురాతనమగు వృాద్యాని= హృదయమునకు పుష్టినిచ్చు వష్యూనిామద్యయులును ధావనవావరగెత్తుట లంమనాదుముకుట ప్లవరాఎగురుట జాగ రణ *నిదించకుండుట నియుద్ధ =మల్లయుద్ధము. చేయుఎ. వ్యవాయా మైధునము జేయుఎ, వ్యాయామ = వ్యాయామము చేయుట రూక్షోన్యర్జన = రూక్కచవ్యములచే మర్దించుఎ స్థానజా రూక స్టాన మందు నివసించుట ఉచ్చాదనాని=రూక్ష వస్త్రముఎను కప్పుకొనుఎ విశేషతః = విశేషముగ _ తొ[దమ్‌=త్మాదమను తేనె యూషః=యూషము వమనాని=ఖఅనేక వమన ములను సర్వళః = సర్వథా ఉపవాసశ్చువా ఉపవాసము సధూమగజణ్జూవః = స్వల్పమగు ధూమపానము గండూవము. సుకార్థం నుఖ(పతిషేధః=సుఖము (ఆరోగ్యము) కొరకు సుఖ ములకు విడనాడుఎ వాసంతః=వసంత బుతువుకు సంబంధించిన విధిః =నియమమును

ఇతి= కని పునః శ్లేష్మణః = కఫము యొక్క ఉప[కమః జ ఉపచారము

తొత్ఫర్రాము కఫహరమగు తీక్ట సంశోధన (కియలను శాస్త్ర విధినకుసరించి చేయవలయును రూకమగు కౌషధమును ఆవోారమును సేవించవలయును కటు తిక్త కషైోయ రస్మవధానములగు తీక్ష పురాతన మద్యములను హృదయ ప్పష్టి కొరకు ఉపయో గెంపవలెను.. పరుగెత్తుట దుముకుట ఎగురుట జాగరణము మల్ల యుద్ధము రూక దవ్య ములను శరీరమువై. రుద్దుట రూక్షస్థాన నివాసము రూక్ష వస్త్ర ధారణము మొదలగు వాటిని ఆచరించ వలెను. తేశ యూషము కఫహరణమునకు ఉత్తమ ద్రవ్యములు మాటి మాటికి వమన కర్మచేయు చుండ వలయును ఉపవానము ధూమ పానము గండూవములను చేయు చుండ వలెను ఆరోగ్యము కొరకు పర్మిశమ చేయుచు సుఖ జీవితము యొక్క- అభ్యానమును విడువ వలెను వసంత బుతుచర్యను పాటించుచు కఫమును శమింప జేయవలెను (19)

290 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాథొల్రినము కకిలేఖ శాస్త్రము ననసరించి వమన విరేచనాది తీజ్ల సంశోదన క్రియలను జేయవలయును._ రోగికి ఉత్తేశము కలుగనీయకుండునట్టు కాపాడుట కొరకు స్మూతము నందు విధియను శబ్దము (గ్రహింప బడినది కట్వాది రస మి[శ్రితమగు రూక ఆవోారమును తీజ్ఞాది గుణ యక్తృమగు మద్యమను. సేవించ వలయును. పరుగెత్తుట మొదలగు (క్రియలను ఆచరింప వలయుకు. శ్మీఘముగ నడుచుటను ధావనమని కాళ్ళతో వైకి ఎగురుటమును పవన మని గిమనమును లంఘన మని బాహువుతో జేయ యుద్ధయిను నిర్యుద్ధమని కళలతో చేయ యుద్ధమును యద్ధమని అందురు. స్త్రీ స-గమమును వ్యవాయమని_ భారమును మోయుట మొదలగు వాటి ద్వార శరీరమునకు అలసటను కలిగించుకట్టి [క్రియను వ్యాయామ మని అందురు ఉష్ణ (దవ్యములచే అంగములవై రుద్దఎమును ఉన్మర్జన మందురు తేనె మొదలగునవి శేష్టమగు ఉపచారములు అన్ని విధములగు వమన _కియలును ,శేస్టమగు ఉపచారములు దోషశమనము కొరకు సౌఖ్యిమును విడువవలెను వావార్థము.. పైన పేర్కొన బడిన వన్నియును కథశామకమగు ఉపచార ములు వీటిచే కఫము కఫజ వికారమలు శమించును ఆవళ్యకతాను హెరముగా చికిత్స కుడు వీటిని ఉపయోగించి రోగికి ఆరోగ్యమును [ప్రసాదించుచు తగు కీర్రిని పొందవలయును కాస్త్ర విహితమగు తీక్ష వమనము విరేచనము నస్య కర్మ మొదలగునవి కథహరమగు సంశో ధన క్రియలు ధూమపానము కవలధారణము గండూషము మొదలగు చర్యలను తీళ్ణ దవ్యము లతో చేయనలయుశు. తేనె పెసలు మొదలగు వాటిని నీటిలో బాగుగ ఉడికించి సిద పరచి నట్టి యూషము దీర్ధకాలిక మద్యములును కథమును శమింప చేయు [దవ్యములు పరుగెత్తుట దుముకుట మొదలగునవి విపోారములు కటుతిక్తాది రస మి[ితమగు రూక్ష (ద్రవ్యములు ఆహార ములగ చెప్పబడినవి వాతపిత్త వికారములలో సుఖ జీవనము ఆరోగ్యకరమగును కథ వికారములో సుఖమును త్యజించుట ఆరోగ్య (పదమగును ఈ విధమగ శమన శోధన ఆహార జౌవధ విహారమలను సమయోచితముగ ఉపయోగించి కఫప్పుకు శమింప జేయ" నగును భవంతి చాత మూలము జీనగ్రకముః వభ గోన యోజయముద్దిళ్ళా క్రల్చితః 4 నంనర్ల నన్చి పొతే ము తం యభఛాన్ద్యం బికల్చ డ్రేక్‌ 4 2 వుం (పాడూ మఠ్‌ వీలే వానంతో తోథ మూడతో / తుదతో యోగో వాపా త్వాజ్‌ తథ వ్‌కేతు కారనో 2 యోజ్యా వప్పూళ్లు తుభురా వాయ్య్యవద్ధో రసా (కామాజ్‌ 4 విత్తే తిక్పొ నృతః స్వాదు తపాయల్ళ రసో పాతం 4 చోటికి (వొక్‌తత న్నీత్ళం తవొయో౬ న్ద్తో తొవాయయే 4 చయ (వతోవ (వళమా వాయోా లోనా దివు (తము 7 బరా దివుత్తు విత్తన్యూ ల్లేన్యుణః కొలొరాదము /

29 బీయతే అభుు డూకాలి రోవు దీం నతజీరబం ౮ తొద్దాధన్న ద్చూదో దోపాకాల న్యాష్త్రాన్చ వవ్చూతి / అద్బిరన్లు ఎపొకాఖి రోవదీఖిళ్చ తాద్భతయ్‌ 2 వ్‌త్శాం యాత చయం తోవం నతు తాలన్యూ స్‌ ళ్‌ చీయతో న్న్మ్‌గ్ణ కీతాభి రుదో కొవదొభిః కథః / తుల్దూజన కాలే దోపా చనన త్నాన్బ (వవివ్రూతి + ఇతి కొల న్నంఖావోతి యజ్‌ ఓవతివదార్థము పృథ గ్లోషాన్‌ జవిడివిడిగా దోషములను ఉద్దిశ్య = ఉద్దేశించి, యః =ఎట్టి అయం ఉప కమః =ఉపచారము కల్పితః=యోజన చేయబడినదో నంసర్ష సన్నిపాతేషు = సంసర్గ నన్నిపాతముల యందు తమ్‌ =లఅట్టి ఉప్మ్కకమముకు యథాస్వమ్‌= యఖాయోగ్యముగా వికల్చ్పయేత్‌ =కల్పింప వలయువ. మరుత్‌ పి_క్రే=వాత పిత వికారము లము _గై్రష్మఃజా[గిష్మ బుతువు యొక్క ఉపచారము, కఫమారుతే=కథవాత వికారము లను వాసంతః =వసంత బుతువు యొక్క- విధి మరుతః =వాయువు యోగవాహిత్వాత్‌ = యోగ వాహ్‌ యగుట వలన, కథ పిత్తేతువాకఫ పిత్త వికారములు శారదః=ాశరదృతువు యొక విధానము ([పాయః=తరచుగా వికల్పయేత్‌ =కలిపింప వలయును వటౌ=శ క్రి వంత మ'ప వాయొజ=వాతము ుద్దే్యవకొపము జెందగ (కమాత్‌=[కమముగ ఆను మథుకాః=లవణామ్రమధురములగు రసాః=రనములు యోజ్యాః =ఉపయోగించ వలెను విల్తే = పిత్తము. (కుద్ధే=_పకోపము జెందశ) తిక్తః=తిక్తము, తతః=తదువరి స్వాదువా మథురము కషాయశ్చ కషాయము రసః=రసము పాతకాహితకరమగును కఫామయే= కఫ వికారమునందు పాక్‌ = మొదట కటుక౭ః=జాకటురసము తతః=తదుపరి తిక్త ౩:2 తిక రసము అంతే=చివరకు కషాయః=కషాయ రసము ఉపయోగించ వలెను (గీష్మా దిమవా(గివ్మ బుతువు మొదలగు [తిష=మూడు బుతువుల యందు వాయోః=వాతము యొక్క వర్షాదిషుతు =వర్ష బుతువు మొదలగు మూడు బుతువృలందు పిత్తస్య=పిత్తము యొక్క శిశిరాదిషము=శిశిర బుతువు మొదలగు మూడు బుతువుల యందు శ్రేష్మణఃా కఫము యొక్క చయ 1పకోవ (పళమాః జ సంచయ [(వకోవ 1పశమముంఎగును లఘు రూక్వాభి=లము రూక గుణము గల ఓషధీభి= ఓషధుఎచే తద్విధే=లఘు రూక గుణ విశి షమమగు దేహే=దేహమునందు తద్విధః=లఘు రూక్ష గుణములు గల సమీరణః =వాతము (గివ్మ బుతువు నందు) చీయతే=సంచయ మగును కాంస్య = (గీష్మ బుతువు యొక్క కౌహ్ట్యైత్‌=ఉష్టత వలన నకుపషృతిక్నాపకుపితము గాదు ఆము విపాకాభిః = ఆమ్హ విపాకిము గల అద్చిః=సీరుచే, ఓవధీభిశ్చ= ఓషధులచే, తాదృశమ్‌ = ఆను విపాకీ యసు విత్తమ్‌= పితము చయమ్‌=సంచయమును యాతి=పొందును కాలస్య =వర్దా కాలము యొక్క- శ్ర త్యతః = చల్దదనము వలన కోపంతు = _ప్రకొవమును నయాతి = పొందదు స్నిగ్ధ శీతాదిః = స్నిగ్ధ సీత గణములు గల ఉదకౌషధిభిః= జలము ఓవధులచే కవఃజ=కఫమను చీయతే=ాసంచిత మగును కాలేజూశిశిర బుతువు దేహేచ=శరీరమును తుల్యే౭౬పి=నమాన

292 అష్టాంగ నం్యగ్రహ వ్యాఖ్యానము గుణము గలవి యైనను స్పన్నత్వాత్‌ = ఘనీభవించి (గడ్డ గట్టి] యుండుట వలన నకు పతి = (పకుపితము. గాదు ఇతి=అని అయమ్‌=ఇది కాలస్వభావః=కాలము యొక్క- స్వాభావిక ధర్మము తాత్ఫృర్యూయు.. వాతవిత్త కఫములకు విడివిడిగ శామక ఉపచారములు చేవ్పబడి నని ద్వదోషజ [తిదోషజ వికారములయందు వాటిని యధోచితముగ మి[శమము గావించి ఉవయోగించవలెను వాత పిత్త వికారములకు (గీష్మబుతుచర్యయందు చెప్పబడిన విధానము నకుసరించి ఉపచారిము జేయవలయుకు.. కఫ వాత వికారములకు వసంత బుతు చర్యనను సరించి చికిత్స చేయవలెను వాతము యోగవాహి అనగా యే దోషముతో సంసర్గమసునో అట్టి దోషముయొక్క గుణములను వృద్ధి వరుచునదగుటవలన _ కథ పిత్త వికారములను శరదృతు చర్యను ఉపయోగించి ఉపశమనము కావించవలెను వాతము అధికముగా. (పకో పించునపుడు మొదట లవణరస (దవ్యములతోను పిదప అన్టురస (ద్రవ్యములతోను అంత మందు మధురరస [ద్రవ్యములతోను ఉపశమనము కావించవలెను పిత్తము [వకోపించునవుడు మొదట తిక్తరస ద్రవ్యములను పిదప మథుర రస _దవ్యములకు చివరకు కషాయరన (దవృ్యములను ఉపయోగించిన పిత్తము శమించును కవ వ్యాధులయందు. (కఫ (ప్రకోవము నందు) మొదట కటురస (ద్రవ్యములను పిదప తిక్తరస [దవ్యములను అంతమందు కషాయ రన (ద్రవ్యములను ఉపయోగించి కథ వికారముల నివారంచవలయును (గిష్మకాలమునందు ఆహార వివర జౌషధములు లఘు రూక్ష గుణములు కలవగుట వలన వాయువు న్వతస్సిద్ధ ముగ లఘురూక్ష గుణములు కలదగుటవలన లఘు రూక్ష ప్రధానమగు శరీరమునందు సంచ యమిగు చుండును (గీష్మ బుతువుయొక్క వేడిమి వలన [వకోపయి పొందదు గీ బుతువులో సంచితమగు వాతము వర్ష బుతువునందు [పకోపించును శరదృతువులో స్వయ ముగా శాంతించును వర్ష బుతువునందు జలము ఆమ ణము కలిియుడుటవలన అల్పు వీర్యముగల ఓషధులును ఆహారమును ఆమ్హు విపాకమును టొందుటవలన పితము సంచిత మగుచుండును వర్షబుతువు యొక్క. శీత గుణమువలన [పకోపముశుబొందదు సంచిత పిత్తము శరదృతువునందు (ప్రకోపించి హేమంతమున న్వయముగి కమించును శిశిరమునందు స్నిగ్ధ శీతాది గుణములుగల క ఫము ఆహారము జొషధములయొక గ్రా న్నిగ్ధ శీతాది గుణములచే సంచయమగును.. శరీరము శిశిర బుతువు రెండును కథమునకు అనుకూలముగ నున్నను కఫము ఘనీభవించియండుటచే నంచితమగునే కాని (పకోపము బెందదు శిశిరమున సంచిత మగు కఫము వసంతమున [పకోపించును (గీష్మ బుతువులో న్వయముగ కాంతించును ఇట్టు కాలముయొక్క నై నర్గిక స్వభావము పై దోషములు ఆధారపడి సంచయ (వకోప [ప్రళమా వస్థలను పొందుచుండును లళిలోఖి (పతి దోషమునకు (పత్యేకముగ ఉప్మకమము చెప్పబడినది అట్టి ఉప్మకమమును నంసర్గ సన్నిపాత వికారములయందు దోషముయిక్కు వృద్ధినను సరించి ఉపయోగించవలయును _ వాతపిత్త [పకోపమున [గీష్మబుతువునందు చెప్పబడిన శీతోప చారమును జేయవలెను కథవాత (పకోపమున వసంత బుతువునందు చెప్పబడిన రూక (పధానమగు చికిత్స చేయకగును వాయువు యోగవాపా యగుటవలన సంనర్గవాతమును

293 [గీిష్కబు కువునకు సంబంధించిన శీతోపచారము, వర్ష బుతువునందు. చెప్పబడిన రూమో చారము (పకోపింపచేయవు వాయువు యే దోషముచే సంయుక్తమగునో అటి దోషమునకు పుష్టినిచ్చు చుండును. కావున పిత్త ముతోకూడిన వాయువునకు పిత్త చికిత్సను: కవయు క మగు వాతమునకు కఫ సంబంధమగు చికిత్సను జేయవలయును కుపితమగు వాతమునకు మొదట లవణరసమును, పిదప ఆకమ్హరసమును? అనంతరము మథుర రనమును ఉపయోగించవలయును. ఇదే విధముగ పిత్త (పకోపమునందు తిక్తాది రనములను, కథ (పకోపమునందు కటుకాది రసములను ఉపయోగింప వలెను. ఆహార సంబంధములేకున్నను కాల న్వభావముచే దోషములకు సంభవించు చయ్మ,పకోవ [వశమములను చెప్పుచున్నాడు. (గీష్మ బుతువునందు వాతవృద్ధికరములగు కారణములు *నేక్మములు ఉండుట వలన అట్టి కారణములు స్నిగ్ధ శీతాది గుణ రహితములగుట వలన ఎతముముక్క సంచయమగు చుండును వర్షాకాలములో వాయువు చల్లబడుటవలన _ వేడిమి తగ్గుటవలన ,పకోపము ఇందును శరదృతువు వాతముయొక్క- గుణములకు వీరుద్ధమగుటవలన వాతము శమింఛుకు. ఇతర బుతువులయందు కఫ పిత్తములయొక్క- చయ [1సకోవ (పశమములను [కమముగా ఊహింపవలెశు (గిష్కు వర్ష శిశిర బుతువులయందు సంచయమగునే కాని పకోపముజెందవు. (గీష్క బుతువులో ఓషధులు బలహీనమై తేలికగా నుండుట వలన, (గిష్మము స్వయముగ లఘు. రూక గుణముగల ఆదానకాలమగుట వలన అము రూక్ష దేహమునందు వాతము సంచయమగునే. కాని (వకోపించదు వర్ష బుతువునకు పిత్త విపరీతమగు శై త్యగుణము ఉండుట వలన (వకోపించదు శిర బుతువునందు జలము ఓషధులు శరీరము, స్నిగ్గో శీత గుణములు .కలవగుటవలనూ విసర్ల్ణకాలమగుటవలన స్వయముగ కఫము ఘనీ భవించియుండుట వలన (పకోపించదు అహార [ప్రమేయము లేకుండగనే కాల పభావముననుసరించి దోషముల యొక్క- చయ: (పకోపః (వశమములు చెప్పబడి నవి ళ్‌ ్‌ వావార్థ్యమయు = (గిష్మబుతువుయొక్క వేడిమినుండి శగిరమును రష్సీంచుబకొరకు స్నిగ్ద సీత మథుర ఆవారము, శీతోపచారములును. చెప్పబడినవి, అందు స్నిగ్ధ మథుర ఆహారము ఉపచారములును వాతమును హరించును. శీత మథుక ఆహార ఉపచారములు పిత్త మును శమింపచేయును. కావున వాతవిత్త [పకోవమందు [గీవ్మ బుతు చర్యను పాటించ అలినని చెప్పబడినది కోరే సంచితః శ్లేష్మాదిన కృద్భాభిరీరితః" శిశిర బుతువులో సంచిత మగు కవము వసంత బుతువులో సూర్యునియొక్క_. వేడి కిరణములచే (దవీభూతమై కథ వాష్టిధులను కలిగించును. జుట్టి వ్యాథులనండి శరీరమును కాపాడుట కొరకు వసంత బుతు చర్యయందు తీక్టః ఉష్ణ 1దవ్యములయొక్క- ఉఫయోగము చెప్పబడినది వాయువు యోగ వాహియగుట వలన కఫ శామక చికిత్సచే వాతముకూడా. శమించును కావున కఫ వాత 1పకోపమునందు వనంతబుకతు చర్యను ఆచరించుటకు చెప్పబడినది శరదృతు చర్యయందు “శస్తం తిక్త హవిః పానం విరేకోజస్తసుతిః సదా శీతం లఘ్వన్న పానంచ కషాయ స్వాదు తిక్త కమ్‌ కటుతిక్త కషైాయ రసములు కఫమును కషాయ తిక్త మధువ రసములు పిత్తమును శమింపచేయును శరదృతువులో ఇట్టి రసములను విరివిగా వాడుటకు చెప్పబడి ఎది. శాపవున కఫ పిత్తములు 1(పకోవించునపుడు ఇ రదృతు చర్యలో చెప్పిన విధానమును

294 అకహ్షైంగ నం(గ్రహ వ్యాళ్యానము అనుస్టించుట [శేయస్కరమగును హంతి పవనమ్‌ అని లవణరసము యొక్క- వాత పిత్త విష దాహ మూర్భా తృష్ణా [ప్రళమనః అని మథుర రసముయొక్క- ఆమ్రోజనిం నిబర్హణః అని అమ్స రసముయొక్క గుణ [క్రియలు చెప్పబడినవి లవణ ఆమ్హు మథుర రసములు వాత (పకోపముకు నివారించునని తాత్పర్యము పిత్త శ్రేష్మాప శోషణః అని తిక్తరసముయొక్క కషాయో బలానంన పిత్తమ్‌ అని కషాయరసముయొక్క. గుణ నో (క్రియలు చెప్పబడినవి కావున తిక్త మథుర కషాయ రనములు పిత (ప్రకోపమును శమింప చేయను క్షపయతి శ్లేష్మాణామ్‌ అని కటు రసముయొక్క గుణ [కియలు చెప్పజడినవి కావున కటు తిక్త కషాయరసములు కథమును హరించును బుతువుల ననుసరించి దోష ములచయ (వకోవ (పశమములు (కింది విధనుగ నంభవిందు చుండును, -చనానానినినిలాననాతా నాననా నక నిను నాలను ననుతనునతతత నానన కనున ను తలని నానాననాశ నా న దోషము సంచయము (ప్రకోపము [సళశమము వాతము (గీష్మ బుతువు వర్ష బుతువు శరదృతువు + ప్‌త్తము వర్ష బుతువు శరదృతువు | హేమంకబుతువు కఫము శిశిర బుతువు | వసంత బుతువు (గీవ్మబుతువు ననుకొనెను నునా నననకనకనాలననామలా చీ మూలము అవోరాది వలొత్చునోః 2 రయాదీన్‌ యాలి నద్యోందవీ బోపౌః కాలోజవే వానత్రు / న్యావ్ళోతి నవానొదోవూ మూఖౌదో తల మన్ధకవు 2 ణివ ర్త తోథ టవతో మతోఒల్పాల్భం జలొ భువ / బయ లేళ జయేద్దోనం ఉవితం తృ విరోదయన్‌ 4 నర్భూతోవే ఖలీ యాంనం శేవ దోపొ విరోధతం / టొమాన్‌ మధల్సి త్త తలౌన్‌ నర్చూ(త నద్భకేఖలో 4 వాతాదీనాం యథాత్రూర్భం యతః న్వాథావికం ఐల్‌ 7 జొచో నరాళలో వ్యుర్థమమ వేన (వమూణయన్‌ 4 యలోనన్యానతః (బౌన్స్‌ మాదొ దోవలివ స్థీతన్‌ 4 నో ఖొంగోనో ద్భత్లో వా నమం వైన్యూ నరావయః 2 (వతివదార్థిము * కాలేఒపి=(ప్రకోపముతువు యందును వా=లేద్మా నతుఆపి= (పకోనబుత్రువు గాకున్నను దోషాః=వాత పిత్త కఫములు ఆహారవళాత్పునః = ఆహారము

295 యొక్క సామర్థ్యము చేతనైైతేను, సద్యః=వెంటనే (హరాత్తుగ); చయాదీన్‌=చయ(ప్రకోవ (పళకమములనుః యాంతి =పొందుచున్నవి కుపితః=(పకోవించిన మలస్తు =దోవమైతేను సహసా=ావెంటనే, ఆపాదతల మస్తకమ్‌=అరికాష్ట్ర మొదలుకొని మస్తిష్కము వరకుగల జేహమ్‌ = శరీరమును వాిప్యోతి= వ్యాపించును: జలౌఘవత్‌ =నీటి [పవాహమువలె, అల్పా 2ఒల్పమ్‌ =స్వల్ప స్వల్పను గ_ (కొద్దికొద్దిగా) నివర్తతే =నివృ త్తి యగుచుండును చయ వవ=చయావనస్థయందేః దోషమ్‌ =దోషమును జయేత్‌ =శమింపజేయవలయును, కుపితమ్‌తు = (పకోపించిన దోషమునుః అవిరోధయన్‌ = ఇతర దోషమునకు వ్యతిరేకము కాకుండునట్లు, జయేత్‌ =ళమింపచేయవలెను: సర్వకో పెదోషములన్నియును తరతమ భేదముచే [పకోపించు నపుడు శేషదోషా విరోధతః=ాఇతర దోషములకు విరుద్ధము తాకుండునట్టు బలీయాంమ్‌న== బలవ త్తరమగు (ఆత్యధికముగ [పకోపించునట్టి దోషమును జయేత్‌ = కాంతిపరుచవలెను వాతాదీనామ్‌ = వాతాది దోషములయొక్కు-_+ సర్వ త=అంతట సదృశే=సమానమగు, బలేవా బలమనునందు (పకోపమునందు);? యతః =ఎందువలన యధాపూర్వమ్‌ = పూర్వ పూవ్వాను సారమును స్వాభావికమ్‌ = సహజసిద్ధమగు బలమ్‌ = బలము ఉండునో, (అతః = అందు వలన): (కమాన్‌ నా [(కమవూర్వక మగు* మరుత్పిత్తి కఫాన్‌ == వాత్ర పిత్త కవములను జయేత్‌ = కమింపజేయవలెను యధా ఎట్టనగ, ఉపన్యాసతః = [క్రమముగ ఉచ్చరింపబడుట వలన ఆదౌ జూ మొదటిది (దోషము) దోషథిషగ్గితమ్‌ాదోషసంబంధమగు క్రైవధమును, [పా పమ్‌ = పొందదగినది అముమేవార్థమ్‌ = ఇదేవిధమగు అర్ధమును, పరాశరోఒపి = పరాశరమునియును 1పమాణయన్‌ == (పమాణముగజేసి ఊచే= చెప్పెను పా=వఏ కారణము నలక నే తృభంగేన = నాయకుని వినాళశముతో సైన్యపరాజయః= సేనయొక్కు పరాభవము

నమమ్‌ = సమకాలమునందేః దృష్టఃహచజచూడబడుచున్నది తాత్సార్టూమయు = చయ,౫పకోప పశమములకు అనుకూలమగు కాలమ్రైనను కాకు న్నను ఆహార [ప్రభావముచే దోవములయొక్క చయపకోపములు సంభవించును (వకుపిత మగు డోషదము పాదములు మొదలుకొని మస్పి- ష్క_మువరకు జలపవాహమువఠె హరాత్తుగ హాశపించుకు శమించునపుడు [కమ్మకమముగ జల్మపవాహమువలె తగ్గుచుండును సంచ యూదసయందు. సరియగు చికిత్సచే దోషమును శమింపజేసిన (పకోపావస్థను పొందజాలదు యాన ోషమనకు. చికిత్స చేయునపుడు. ఇతర దోషములకు హానిని క్రల్వగటేయనట్టి చికిత్సను చేయవలయును దోషములు తరతమ భేదములచే అన్నియును ఒకేసారి (పకో పించిన అందు అధికముగ పకోపించిన దోషమునకు చికిత్స జేయనగును అట్టి చికిక్స అర దోషములయేకగ్రా. శమనమునకు కారణము కావలయునే కాని విరుద్ధముగా నుండ గూడదు... (తిదోషములు ఏకకాలమున సమబలముచే ,పకోపించునేని అట్టి పరిస్థి3లో శాస్రోం క్రమగు ఉచ్భారణ (కమము ననుసరించి వథమ దోషమునకు అనగా వాతమునకు (వథమముగ చికిత్స పేయవలయును. వాతపిత్త కఫములని చెప్పబడుటచే వాతము [పథమ దోషమగును కథముకంటె పిత్తము, పిత్తము వాతము నైైసర్గికముగి బలముగల దోషములు వరాశరమునియును ఇదే విధ ఒుగ అంగీకరించెను సేనానాయకుడు పరాజితుడగునపుడు మైన్యముగూడ అదే సమయమున పరాజితమగును దోషములను ,పేరేపించు స్వభావముగల

206 అషహ్హైంగ సంగ్రహ వ్యోఖ్యానము చలనాత్మకమగు వాయువుయొక్క కమనముచే మిగత దోషములును ఏకకాలమున కాంతించును కాబట్టి _తిదోష (పకోపమున మొదట వాతమును శమింపజేయవలెను కళిలేఖ... ఆహార ప్రభావముచే వాతాది దోషములు సంచయము. (పకోపము అధవా (ప్రళమమును. వెంటనే పొందుచుండును. లేదా బుతువుల ననుసరించియును దోష ములు చయాడులను పొందుచుండును వర్షబుతువు నంద నను వఐాతమునకు విపరీతమగు ఆహారమును సేవించుటచే వాతము (పకోపించదు. శీతాది ఆహారమును (గీష్మబుళతువునందు ఉపయోగించిన వాతము (వకోపించును (తిదోషములను గురించి ఈ విధముగనే ఊహింప నగును నంచితమగు దోషము కుపితషుగునేఎ వెంటనే ఆపాదమ స్తకము వ్యాపించును శమించునపుడు మాత్రము న్వల్పస్వల్పమ గ కమించుచుండును: దృష్టాంతముచే విషయమును బలపరుచుచున్నాడు జల్యపవాహము హరాత్తుగ అంతటను వ్యాపించి కారణాంతరమచే తగ్గుచున్నదై [కమ్మకమముగా తగ్గుచుండును దోషములయొక్క పరిస్థితియు ఇదే విధముగా నుండునని తెలియనగును చయావస్థయందే పతి దోషమును కమింపజేయపలిను ఉక క్షించిన పకుపితమగును పకోపించని దోపమునకు విరుద్ధము కాకుండు“ట్టు కుపితదోష మునకు చికిత్స చేయవలెను కుపిత దోషమును శమింపజేయుటకు ఉపయోగింపబడిన ఆహా రదు ఇతర దోషపునకు సామ్యమై. ఇతర దోషముయొక్క పకోపశునకు శారణము కాకూడదు తిదోషవులు ఏకకాలయు కందు తరతమ భేదముచే వై షమ్యముగా ప్రకోపించునేని వాటిలో అధికముగా _పకోపించు [పబల దోషమును మొదట శమింపచేయవలెను. మూడు దోషములు ఏకకాలమునందు సమాశఎలముచే _పకోపించునపుడు వాతపి త కవములను (క్రమముగా. శమింపడేయవలేను.. మొదట వాతిమును,. పిదవి. పిత్తమును అశంతరము కఫమును శమింపజేయవలయునని అర్ధము కారణమేమనగా వాతాది దోషములు యథా [క్రమము స్వభావముచే బలవత్తరముల్సై నవి సహజ స్వభావముచే కఫమునకంటు పి తవు పిత్తమునకందె వాతము బలమైనవి పరాశరబుషియును ఇదే విషయముకు బ. పంచెను వాతాది దోవములకు [క్రిమానుసారముగా జౌషధమును చేకూర్చవలెనని పరాశరబుపషి వెప్పెను సేనానాయకునితో పాటు నైస్మము వకకాలము నందే పరాభవము పొందునట్టు వాతము శమిందు చే విత్త కఫములును శమించును పిత్త క ఫములకు స్థానాంతర ప్రాప్తి వాతముచే సంభ వించుటవలన వాతమును నేతగను కథ ప్పిత్తబులను నై న్యముగను పోల్చి చెప్పబడినది ఛావార్థము. రసాయన వాజీకరణ విరేచర (ద్రవ్యములచే అకాలమునందు దోషముల సంచయాది అవస్థలు సంభవించును దోషమలక్ప విరుద్ధమగు ఆహార విహార ములచే అకాలమందును దోవసంచయాదులు సంభవించును అనబంధ్యము అనుబంధము అని దోషముల సంసర్ష సన్నిపాతములు రెండు విధములు సంపూర్ణ స్వలక్షణములతో (వకోపించు దోషము అనుబంధ్యయు లేక _వధాక దోషము అనబడును ఒకటి 7౭ డు లేక మూడు లక్షణములకు మా్యతము (పకటించుచు అల్బముూూ 1పకువితమగు దోషమును అను బంధము లేక ఆఅపధాన దోషమంచురు ఈ విధముగా దోషములయొక్క్ల (ప్రాధాశ్యాప్రాధా నృతలను నిర్ణయించి [ప్రధాన డోషచికిత్స (పథమముగా చేయవలెను వాతము చలనాత్మక మస దోషము శరీరమందు స్రయముగ సంచరించును ఇతర దోషములకు సంపూర్ణ

297 శదీరమునకును గతిని కలుగజేయును. పిత్తం పంగు కథః పంగుః పంగవోమల ధాతవః వాయునా యత నీయంతే త్యత గచ్చాన్తి మేఘవత్‌ అను అర్యోక్తియును కలదు కథ పిత్తములు, ధాతువులు వాతముచే _పేరితములై శరీరముయొక్కా వివిధ భాగములందు వ్యాపించుచుండును కావున దోషములకు వాతము నాయకత్వమును వహించుచున్నది. వాతముయొక్క శమనముచే మిగత ధాతువులును కమించును [ప్రధాన దోషమునందు అవధాన దోషము లీనమైయుండును కాబట్టి మొదట (ప్రధాన దోషమునకు చికిత్స చెప్ప బడినది. మూలము స్దానతః కేబిదిచ్చ న్రి (ఫొక్‌ తావత్‌ రేవు జోవదవ

కొరోర్సూరని కొంరేచ (వలి ఒన్బడుబ॥ వతః 4 తదోఖావే కథం టోవత్యూవెనో (దొవ్య్బాదబ చారొోముయ్‌ / అనత్యా భ్య్ఞావవారేచ తతో దోవ వినా/గవొం 2 తన్మాదాదౌా తఖో భూత్యాతం తాయద్దాారారల్ల తోవనత 4 మధ్యాన్తాయి యతః వత్త మావతారిచ బిన్హ్యతో 4 అతోవాత నఖిన్వాన్టూ తర్వా త్తదోను శగవామ్‌ 4 అత అవద విత్తాదః తటెానోనైా ట్‌ న్య్య్వృతొం ౯ (వతివదార్థము ; కేచిత్‌ =కొందరు ఆచార్యులు స్థానతఃజాశరిరమునందు దోష ములయొక్క- స్థానము నమనరించి (పాక్‌ = మొదట, శ్రేష్మణః =కఫముయొక్క_, తావత్‌ == అంతవరకు, వధమ్‌ = శమనమును, ఇవృతి = అభిలషించెదరు, శిరసి = శిరస్పుయందుః ఉరసిడావడస్థలమునందు కంరేచ = కంరమునందు (పలిపే=కథము వ్యాపించియుండగా అన్నరుచి=ఖభోజనమునందు రుచి, కుతః=ఎట్టు కలుగును (కలుగదు) తదభావే =అట్టిరుచి లేనప్పుడు; భోజ్యపాన (దవ్యావబారణమ్‌ =భోజన పానీయ (దవ్యములయొక్క_ ఉపయోగము, కుతః ౭ ఎట్టు సంభవించును అఆభ్యవహారేచ = ఆహార పానీయములు అనతి = లేకుండిన దోషని[గహఃాదోషళాంతి కుతః ఎట్లు కలుగును తస్మాత్‌ = అందువలన కాయద్వారార్ల్గ లేవ=ద్వారములను ఆడ్డగించు బేడమువలె స్రోతస్సులను అడ్డగించునట్టి నఃవఅట్టి కఫః= కఫము, ఆదౌ” మొదట, ఘాత్యః = శమింప చేయతగినది యతః = ఏ కారణమువలన, వీ తమ్‌ =పితము, మధ్యస్థాయి = శరీరముయొక్క మధ్యభాగమునందు ఉండనది ఆకు కారిచ =శీఘముగ రోగమును కలి%ంచునది, అతః = అందువలన తదను = కఫళమనా నంతరము వాతసఖస్య = వాతముయొక్క- సహకారియగు అస్యజుపిత్తముయొక్క, న్నిగ హమ్‌ =శమనము చి న్యతే= విచారింపబడును; అతఏవ=క్షాబట్టి అన్యేః=కొందరు ఇతర ఆచార్యులు పిత్తాదిః =పిత్తమునకు మొదట కఫాంతః=కఫమునకు చివర [కమఃచచికిత్సా .౨కమము స్మృతః = చెప్పిరి తొత్సర్భూము =. శిరస్సు ఉరస్సు కంరము మొదలగు స్థానములలో కుపిత కఫము వ్యాపించి లేపము చేయబడియుండును పరిణామముగ అన్నపానాదులు రుచింపవు

208 అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము కఫహరములగు అన్నపానాదులు రుచింపక పోవుటవలన కథవ్మపళమనము సంభవించదు శరిరముయొక్క_ ఊర్ధ్యభాగమందుండు కఫమునకు స్థానకృత (ప్రాధాన్యతచే మొదట చికిత్స చేయవలయునని కొందరు ఆచార్యులు ఏడివిరి ద్వారములను అడ్డగించు జేడములవలె కఫము రనరక్రాదులను వహించు [సోతస్సులందు వ్యాపించి వాటియొక్క మార్గములను నిరో ధరించును. ఇట్టు నిరోధించుటవలన శరీరమునందు పోషణ కార్యుకమము కుంటుపడును కాబట్టి కవచికిత్సకు _సధమ [ప్రాధాశ్యత ఏ ఇవ్వవలెనని వారు భావించిరి ఫరీరముయొక్కం మధ్యభాగమునండు ఉండుటవలన వాయువుచే (పేరితమై శీ ఘముగ వ్యాధులను కలిగించున దసటనలన కథ చికిత్సానంతరము. పిత్తముయొక్క. చికిత్స చేయవలయును. వాతముదే (పేరేపింపబడి రోగములను శ్నీఘముశ ఉత్పన్నము జేయునదగుటవలన మొదట పిత్తము యొక్క- పిదప వాతముయొక్క చివరకు కఫము మొక్క చికిత్స చేయవఎయునని మరి కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుముందురు ళళిలేఖు శరీరమందు దోషముల స్టి3ననుసరించి మొవట కవముశకు పిదప పిత్తమునకు అనంతరము వాతమునకు చికిత్స చేయవలయునని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పిరి అట్టు చెప్పుటకు కారణమేమనగా [పకోపించిన, లేదాసన్నిపాతావస్థయందు (వకోపించిన కఫము శిరస్సు వక్షస్థలము కంరములయందు లేపముగా అంటిపెట్టుకొని యుండుటచే అన్నము రుచించదు అరుచి వలన ఆహార పానీయములయందు అభిలాష పుష్టదు ఆహార పాశియ ములను ఉపయోగింపక పోవృటచే దోషము శమించదు. కావున మొదట కఫముకు శమింప చేయవలయును కఫము (పకోపించుటవలశ ముహాసోతన్సునందు పేరుకౌని మహా_సోతస్సు యొక్క మార్గమును నిరోధించును కఫము శమించిన పిదప శరీరమధ్య భాగస్తమగు. ఆజ కారియగు పిత్తమును కమింపజేయవలెను అంత మందు వాతమును శమింపజేయపలెశని ఆరా ప్త (పమాణముే అవగతమగును ఆధివా వాతము యోగవాహియగుటచే, పిత మును విశేషముగా పేరేపిం 'పేరితమగు వ ఫ్‌ ప వలయునని వ. నట న “ మింపచేయ మొదట పిత్తముష విడప వాతమును అంతమందు కఫమును మి గరారయగుట వ న్‌్‌ ల ంపచేయవలయునని మరి కొండరు ఆచార్యులు చెప్పుచున్నారు = కానారిము మునందు ల్స్‌ వై సరించి హృదయీమునుండి వర న పో వారా ర్యరనతు శిరస్టళ్చక్షురాదీందియ తర బ్‌ తర్పకః శిరన శ వతు కం స ఏ (ర్‌ 8 స్సునందు తర్చక కఫము వక్షమృకందు రావంంబక కనమ రని కంఠ స్థానములను _పభావితముచేయునది బోధక కఫక్సృ [గ్రంథ రృ ఉదాహరించకృన్నను ఆమాశయమ దుండు శకేవక కవమునుగూడ [గహింప ఇవన్ని యును శరీరము మొక బై ఊర్హ్వ భాగమునందుండును. ప న ర్‌ పమగుచు పిత్తరూపమగు జరరాగ్ని స్మృకమముగామండునేని వ్యాధులు సంభవించుటక్ష “తవకాళను ఉండదు జరరాగ్ని విక్కతమైన అనేక రోగములు శీఘముగ జనించును కావు; శ్మీఘకారి యగు పిత్త ముయొక్క చికిత్స మొవట చేయవల-మువను సిద్ధాంతము మరియొకటి కలదని హాపబడినడి

విర్రీత్రి మూలము : ను(తతొళ్ళునో నర్జ్హత మత వేతట్‌ (అలబీతతు వాయ్యద్దో్లా రేజతినారేచ ౮8 మాత్చి త్త కఫొనిలాన్‌ 4 (వొయేణ తాపొత్యుత యాజ్బూరే తోజో ఎివ్యూతో 4 ఎికళ్చు నలతా విత్తాత్తధాచ మృదు తోట్టతా గౌ తన్ధూచాను లత లేవు గౌరనావ క్రీ జాజ్యూత్భ త్‌ నవాయళ్ళ్బృవర్థతోఒవజ్యూం ము_న్ద్ధవాః నుతయోాకడ్‌ 4 వ్యారాతిరార యాన్త నిజ్ఞవోష బోషజుదయిగ్రకమత 4 ఓవ తినదార్థము సుశుతళ్చు= సు శుకాచార్యులు సర్వు[త= ఆంతట వతన్మ తంతు = ఇట్టె సిద్ధాంతము: న్నబవీతి= అంగీకరించరు జ్ఞరే =జ్వరమునందు అతిసారేచ == అతిసారమునంద్భుు పిత్త కఫానిలాకవాపిత్తి కవ వాతములను, [కమాత్‌ = (క్రమముగ జయేత్‌ =శమింపజేయవతిను [పాయేణఐ=తర ముగా జ్వరే ఇ జ్యరమునందు తాపాత్మతయా== ఉష్ణ స్వరూపమనగుటచే. తేజః పిత్తము విశిష్యతే=(ప్రబలమగును పిత్తాత్‌ =వి_త్తమువలనం విశశ్చ = పురీిషముయొక్క_ నరతా=గశీతిలమగు పలుచదనము, తధా=ాఇదే విధనుగ మృదుకోష్టలాచ = కడువు మెత్తనగుటయును సంభవించును తస్యచ = పిత్తమునకుకు, అనుబలః= అనుగామి. శ్లేష్మా=కవము గౌరవాపక్తి జాడ్యకృత్‌ గురుత్వ మును అజీర్జమును, జడత్వమును కలిగించును యస్తు ఇ వ వాతము అవాన్సు=పగటియందు తయోః= కథ పిత్తములయొక్క_. క్షయే=శ్మీణమందు వాయుళ్ళ*=వాతవు అనళ్యమ్‌ = అవశ్యముగు వర్ధతేశావృద్ధిపౌందును తస్మాత్‌ = ఆందువలన జ్వరాతిసారయో:=జ్వరాతి సారములయందు డోవజయేజూదోషములను జముంచు విషయము ఏషః (కమః=వద్ధతి ఇట్టిది తాత్భార్థూము. ఆదౌకఫోఘాత్యః! మొదట కథమును ॥*మింపజేయ వలయు నను విధానము అన్ని వ్యాధుల చికితృయందు సర్వసామాన్యమనుట ఉపయు క్రముకాదు జ్వర వాధియందు పిత్తము (పకోపిచి శరీరమంతటికిని వేడిమిని బుట్టించును అతిసారమునందు పుశీషమును పలుచ శపరుచున. కోష్టమును మృదువుగా జేయును జ్వర అతిసారములయందు పిత్తము [(పదాన దోషమగుటచే మొదట పిత్తమువనకు విదప కఫమునకు చివరకు వాతమునకు చికిత్స చేయవలెను అని ను శుతాచార్యులు అంగీకరింతురు పిత్తము ళమించిన పిదప కఫము గౌరవముకు అజీర్ణము జడత్వమును కలిగించుటవలన విత్తశమనానంతరము కఫమును శమింపజీేయవలెను కఫ పిత్తములు శమించిన వెంటనే వాతము అవశ్యముగ వృద్ధిపొంచును కాబట్టి జ్వర అతిసార వ్యాధులయందు విత్తకవ వాత [క్రమముగా వాతమును చివరకు శమింపజేయనగును భజాలోఖ + (గ్రంథకారుడు సయుక్తికముగ స్కుకత మతమును తెలుపుచున్నాడు జ్వరములన్నియును సంతాప స్వరూపములగుటచే అట్టి సంతాపమును పిత్తము కలిగించును. అతి సారమునందు పురీష సరణము మృదుకోస్టమును విత్తము కలుగచేయును. ఈ రెండు వ్యాధులయంమ పిత్తము (పధాన దోషమసను కావున వీటియందు పిత్తిది వాతాంతము

కరిరీ అష్టాంగ నం(గ్రహ వా్రఖ్యానము చికిత్సా విధానము చెప్పబడినది. పిత్తము శమించిన పిదప కఫము గారవాదులను కలిగించున్‌ దగుటి వలన కఫమును శళమింప జేయవలయును పిత్త కఫములు శమించిన వెంటనే వాతము ప్రకోపించును.. (ప్రకుపిత వాతమును. చివరకు శమింప చేయవలెను అని న్నుపకా చార్యుల సిద్దాంతము ఛి మూలము తథ విత్తొ శిలానోన్నో (తమాదావు స్రయోరవి 4 యన్మా దామాళయా శ్లేలాద్‌ భూయిస్థం తత్స ముద్భృవః / తేజాద్యోన త(తౌవీ (్‌్బద్ధాన్‌ న్వాళడే న్ధితాన్‌ ళో స్వాళదేట (వదుద్దౌనాం న్ధిక్లై వం నట్టాభతారితా ఎిడ్డాయ తర్భభిళ స్పాః స్పైర్దోపాగదోతం యధా ఎలణ్‌ 7 ఖౌవజుం యోజియే త్తం(ళ త్తీ? పర్వా న్బతు(కమువ్‌ 4 (యోగః కమడే ద్వా్యాధిం యోన్యూమన్యామదీరయేత్‌ 7 నానొ ఎదద్ధః బద్జన్తు భముదో ద్యోఛకోవయేల్‌ (వతివదార్డము = అన్యే=కొందరు ఆచార్యులు తయోరపి= జ్వర అతిసార మొలయంచు (క్రమాత్‌ = (క్రమముగ కఫ పిత్తానిలాన్‌ =కఫ పిత వాతములను జయింవవల యునని, ఆహుఃవచెప్పిరి యస్మాత్‌ = ఎట్టి ఆమాళయోత్హ్కేశాత్‌ = ఆమాశయయినందు వమన (వవృతి వలన తత్సముదృవః= జ్వరము అతి సారములయొక్క ఉత్పతి యగును త్మతాపిాాఆమాళశయో ల్లై-శమునందును ఆద్యేన=పిశాది వాతాంతమగు (క్రమేణ 2 (శ్రమ ముగ చికిత్సచేసిన భూముస్టమ్‌ = అధికముగా తత్సముదృవః=జ్యర అతిసారములయొక్కణ జ్య యేవాన్వస్టానమున సి క్ష వ, ఉత్పత్తియసును. స్వాళయెస్వస్థానమునందు. స్థితాన్‌ =ఉండువట్టి (పవృద్దాన్‌ = వృర్డీ నా దోషములను యెత్‌ = శమింపజేయప లబ ణ్‌ బౌందిన దోషములను జ పలయుకు పప్పా = ఎ కారణము వలన స్వాళయేతు = స్వస్థానమునందు. (పదుష్టానామ్‌ =వృద్ధిపొౌందిశ ద్రొత్వములకు ఏవమ్‌ =ఈ విధముగా ఆపకారితాజశీమముగా రోగొత్పత్తిని కలిగించుట సితా=ఉండును తన్రీీనె స ఇ = దోషములయొక్క స్వకీయ బ్‌ న్‌ శాస్ర్రజ్ఞాడు వ్వైః మై థా న్వొోకియనులగు కర్మభిః=[॥కియలచే. యథా బలమ్‌ =బలమునకుసరించి దోషోోదేకమ్‌ = దోషముయొక్క ఉదిక్తతను విజయే అద రకత కి ళో తెలుసుకొని భేషజమ్‌ = జౌషధమును యోజయేత్‌ =క్రల్సించవలయును, త్యత=అట్టి సీకి ళ టే యందు, [కమంతువాకమమును నకుర్యాత్‌ =పాటించత గదు యఃజఎట్టి (పయోగః =

• అక ఇల్లీ, టి ఇతర వ్యాధిని ఉదీరయేత్‌ = ఉత్పన్నము గావించునో అసౌ= ఇట్టి ఉపచారము నవిపద్ధంా శుద్ధమగు ఉపచారముకాదు యస్తూఎట్టి ఉపచారమ్ము వ్యాధిమ్‌=వ్యాధిన్మి శమయేత్‌ = శమింప చేయనో అన్యమ్‌ = ఇతర వ్యాధిని (దోషమును) నకోపయేత్‌ = వృద్ధి పౌందించదోః అసౌ = అట్టి ఉపచారము. సద్ధః= సద్ధమగు ఉపచారము అనబడును తాత్సర్యాయు. జ్వర _ అతిసారములును ఆమాయోత్తేశము వలన నంభ వించును ఆమాళయోత్ష్రేళ స్థితి యందును పిక్తమును శమింపచేయు శీతోపచారమును

3రీ1 జేసిన ఆమా* యము నందుండు కఫము విపరీతముశ వృద్ధినాంది దుస్పాధ్యమగు జ్వరమును, అతిసారముశు. కలిగించును సహజముగా, స్వస్థానమునందు వృద్ధి పొందిన 'దోషము శీ ముగా? వ్యాధిని కలిగించును కావున పూర్వోక్తమగు పిత్తాది వాతాంత మను చికిత్సా పద్దతి సరియైనది కాదు. జ్వర ఆ3 సారముల యందును మొదట కథమును పిదప పిత్తమును చివవకు వాతసును శమింప జేయవలయునని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు వై ద్యుడు ఇట్టి కమములను_ పాటించక దోషముల యొక్క గుణ కర్మలను బాగుగా పరిశీలించి, దోషము యొక్క- ఉ(దిక్తతను నిర్ణయించ వలయును విదప, (పవృద్ధ దోషమునకు సరి యగు జాషధమును యోజన చేసి శమింప జేయ వలెను వ్యాధిని శమింప చేయటకు చేయ ఉపచారముచే. దోషము శమించినను ఇతర దోషమునకు మాతము విరుద్ధము కాగూడదు ఇతర దోషమును కుపిత పరచునట్టి ఉపచారము విశుద్ధ ఉపచారము అని అనబడదు (పవృద్ద దోషమును శమింప చేయుచు. ఇతర దోషమును వృద్ధి పరచనట్టి ఉపచారమును ఇుద్దోప చార మందురు. ల కళిలేఖి జ్వురాతి సారవ్యాధుల యందుకు కఫ పిత్త వాత (క్రమముగ దోవ ములకు శమింప జేయ వలయునని మరికొందరు ఆచార్యులు చెప్పుదురు. పిత్తాది వాతాంత [కవముగ చేయబడు చికిత్స జ్వర _ఎతిసారములు అత్యధికము గా [(పబలఅమగును ఆమా శ్ఞయో త్త్రే-శమునందు పిత్తహర శీతోపచారముచే ఆమాళయము నందుండు కథము వృద్ధి బొంది అసాధ్యమగు జ్వురమును ఆతి3ిరమును కలిగించును _పవృద్ధమగు స్థానిక దోషము శ[మముగా ఉత్పన్నము జేయును దోషముల యొక్క- కర్మలచే దోపో[దిక్తతను గమనించి, ఉ(దిక దోషమును శమింప చేయుటకు వైద్యుడు [ప్రయత్నించ వలయునే కాని పూర్వా పర కమమును పాటించ 'హడదు కౌషధ ఆహ్లోరాది రూపమగు చికిత్సచే. ఒక దోషము శమించి ను మరి యొక్క- దోషమును (పకు పితము శేయకూడదు. ఇతర దోషమును (పకుపితము జ్రీయునట్టి. చికిత్సను విపడ్డ చికిత్సయని అనుటకు వీలపడదు ఒక దోషమును శమింప చ్రీయుచు ఇత 5 దోషమును (పకుపితము గావింవనట్టి చికిత్సను శుద్ధ్టోపచార మందురు థావార్థ్‌ము ఆచార్యుల యొక్క భిన్నఖిన్న మతములను (వదర్శించి [గ్రంథ కారుడు అపవాద రహితమగు సందేశమును వివరించినాడు |పకుపిత దోషమునకు చికిత్సచే యవలయునే గాన [కమములను పాటించ గూడదు [కమమును పాటించి ఉపచారము చేసిన కుపిత దోషము. విపరీతముగా ఉృదిక్తమగుచు. వ్యాధిని అసాధ్యము జేయును _వెద్యుడు జేయు చికితృచే వ్యాధి మించినను ఇతర వ్యాధులను ఉప్రదవములను కలిగించ గూడదు మూలము (దం నుల ములం జేతుం నాల్బ్ర శవావామఖావనీ 4 దోపా దోపొళ్ళు తత్సాచ్చ శనొమ్మ్యే ఒవ్‌ వరశ్చృరతు + ల్‌త/దో వాళ్లు అవణ కట్నాాది గుణ తుల్టూతా ళో దృష్తా వధళ్ళ దో జషేను నాతోత స్తోన్యం జయన్వితో / ఆరంభాకొం ఎరోధోశిటి మదో యద్వూద్‌ గుణ్యతయమ్‌ 4 ఎిక్నాప్టూ ద్భృవ్దం యుగవబ్‌ వ్యాధో రోష [తయం తధా 4

త౦దే అష్టాంగ సంగ్రహ వ్యాఖ్యానము

(వతివదాల్థిము.. ఉభావపి = రెండు. దోషములును ఆల్బభావాల్‌ జా దుర్భలి మగుట వలన (క్రుద్ధమ్‌=కుపితమగు మలమ్‌=దోషమును. జేతుమ్‌ాళమింప తేయటు నఅలమ్‌=సమర్థము కావు. దోషాః= దోషములు సామ్యేఒపి= సమవృద్ధి యందును న్‌ త్యక_ త్వాచ్చెదూషించు నట్టి స్వభావము కలవగుట వలన, పరస్పరమాఅన్యోన్యమగో జేతుమ్‌ = ₹మీంప జేయట “కొరకు నఅలమ్‌ = సమర్థములుగావు. దోషేషు దోషముల యందు. శీతద్రవామ్హ లవణ కట్వాది 3ణ తుల్య తాచ=శీతత్వము _దవత్వము అమ్హుళ్వము లవణత్వము. కటుత్వము మొదలగు గుణ సామ్యత్వము మిధః = పరస్పరము దృష్టా= చూడ బడుచున్నది అతః=అందువలన అన్యోన్యమ్‌=పరన్సరము తౌ=దోషములు నజయస్‌ో శమింప జేసుకొన జాలవు యద్వత్‌=ఏ విధముగ గుణ్యతయమ్‌ = సత్వరజోన్న పొ గుణ ములు మిధః=పరస్పరము విరోధేఒపిడావిరుద్ధమైనను యుగపత్‌ =కలిసి విశ్వస్య ెసృష్టి యొక్క ఆరంభకమ్‌ =(ప్రారంభమునకు కారణ మట్ట దృష్టమ్‌= చూడబడు చున్నదో తథా=అదే వివమ గ దోష్న్తతయమ్‌=వాతాది [తిదోషములు వ్యాధేః=రోగము యొక్క- ఆరంభకమ్‌ =్మపారంభించునట్టి కారణముగా దృళమ్‌ = చూడ బడు చున్నది

తాత్పర్టూము. తిదోషములలో నొకటి వృద్ధిపొంది నపుడు సమస్థతి యం దుండు రెండు దోషముల యొక్క బలము స్వల్పమగుటచే కపిత దోషముకు కమింపచేయ శాలవు (త్రిదోషములు సమాన బలముచే వృద్ధి పొందు నపుడు సహజముగా దూషింప చేయ. స్వభావము కల వగుట పలన అన్యోన్యము శమింప జేయజాలవు ఇదియునుగొక దోషయిఐకు శీత (దవ ఆమ్హ లవణ కటుకాది గుణములచే పరస్పరము సామ్యత యుండుట వలన దోషములు అన్యోన్యముగ కమింప జేసుకొన జాలవు సత్వ రజ స్త మోగుణములు పరస్పరము విరుద్ధ ధర్మములు గలవైనను సమిష్టిగ జగదుత్పత్తికి కారణమగు నట్లు (తిదోష ములును రోగోత్పత్తికి సమిన్టి కారణములగును

కిలోల సర్వ రోగములు (తిదోష జముఎని చెప్పబడినది దోవములు పరస్ప రము విరుద్ధ గుణ ధర్మములు కలవగుటచే పకు పిత దోషముకు మిగిలిన రెండు దోషములు ఎందుకు కమింప జేయుట లేదు * విరుద్ధమగు దోవములు పరస్పరము కలిసి కోగోత్పత్తి యను కార్యమును. కలిగించుట యందు ఎట్లు సమర్థవంతమగు చున్నవి అను [పశ్నలకు

గంథ కారుడు నమాధానము చెప్పుచున్నాడు సమదోష సన్నిపాతము విషమ దోషసన్ని

పాతము అని దోషముల యొక్క నన్నిపాతము రెండు. విధములు విషమ సన్ని పాతమందు ఒక దోషము. కపిత మగునప్పడు మిగత రెండు దోషములు అల్ప బలము గల వగుటచే [కుద్ధ దోషమును శమింప జేయ జాలవు దోషములు దూషింవ జేయ న్వభావము కలనగు టచే నమసన్నిపాతమునందు పరస్పరము శమింప చేసుకొన జాలవు శీతాది గుణములు దోవ మ.లకు సాధారణ _గుణములగుటచే పరస్పరము ళమింప జేయుటకును వీలుపడదు అది ఎట్టకగా. వాత శ్తేష్మలు శీత గుణము కలవి పిత్త శ్హేన్మలు [దవగుణము కలవి శీతగుణ ముచే వాతము వృద్ధిపొందురట్టు కఫము కూడ వృద్ధి పొందును (దవగుణషుచే విత్తమువలె శ్రేష్మము. కూడ వృద్ధినొందును. ఇదే విధముగా ఆన్లు లవణ రసములను తెలియనశను కటురనము. వాత పిత్తములకఏ సమాక రసమగును ఇట్టు గుణములు సమానమసుటడే

పే0కి దోషములు సన్నిపాతమునందు సమానముగా _వకోపించునే కాని శమింప జేనుకొన జాలవు నత్వరజన్న మో గుణములు పరస్పరము విరుద్ధ ధర్మము కలవై నను సృష్టి రచనాత్మకమన కార్యమును సమిష్టిగా? జేయునటుల దోషములు పరన్సర విరుద్ధ గుణములు కలవైనను రోగో త్పత్తిని సమిష్టిగా కలుగ జేయు చుండును. భావార్థము = న్వస్థావస్హయందు దోషములు సమస్థితి యందుండి పరస్పరము శాంతింప జేనుకొనును అపుడు దోషములను ధాకువులని అందురు ధాతువులు శరీరమును ధరించుచు ఆరోగక్టిమునకు కారణములగును. మిథ్యా ఆహార విహారములచే దోషములు కుపిత ములై. విషమములగును. అపుడు వాటిని దోషములందురు దోషము వ్యాధిని సృష్టించును. ఆన్యోన్యవిరుద్ధములై నను దోషములు సమిష్టిగా, కలిసి వ్యాధిని సృష్టించును. విషమ సితి యందు దోషములు పరస్పరము కాంతింప జేనుకొన జాలవు. వాటిని కాంతింప జేసి సమస్థితికి తెచ్చుటకు చికిత్స అవసరమగు చుండును మూలము . వాయురామా న్నాయః నార్హి రాధ్యాన తృదో ఫపంచరొతి 4 దుర్గంధ మన్‌తం విత్తం కొయురొం బవా అంగుడు ౪ అవి అన్నన్ను మాం స్తా్భానః (వలోవీ వచ్చిలః కథః 4 వివర్భూయేతు వత్చాత్సాం తథా తాగ్రయం నవేచతను 4 నతంచ విలా చుచ్చుంచ ల్లేవజ్టచ్భః వెట్టీతోమ నా 2 ఎళదళ్టు న శేనళ్ళు భవలో మధురో రసే/ ఊవ్భుజోశల్చ ఎలక్తోన ధాతు మాద్యామవాబితవ్‌ 4 దుష మామా తయగతం రన మామం (వచక్షతే అన్వ బో శేఖూ వనాతి దుస్తేట్యో ౬ న్యూన్యూ మూర్భ్చనాక్‌ కో/దో వేట్యోూ ఎివస్కేవ వద న్తాభామన్యూ నంఖొవటై్‌ * అవేనో కెనో నంచవ్భక్తౌ దోషా దూప్వౌళ్ళ దూవితాం 4 సామా ఇత్యూ నదిళ్య న్లో యేచ రోగాన్న దుద్భువాః /

(వతివదార్థము ఎ ఆమాన్వయః = ఆమముతో కూడిను వాయుః జు వాతము సారి $= వేదనతో కూడినట్టి అధ్మానకృత్‌ =కడుపు ఉబ్బరము జేయును, అసంచరః సం చారము లేనిదిగా యుండును పిత మ్‌ అమముతో కూడిన పిత్తము దుర్గంధమ్‌=దువ్వా సనగనుః ఆసితమ్‌ = నల్దగను కటుకమ్‌ =కటురసము గలదిగను, బహల౬మ్‌ =గాఢముగను= గురూబరువుగను ఉండును కఫః= ఆమముతో కూడిన కఫము, ఆవిలః=మలనముగను,

చదారవ గను: స్త్యానః= చిక్కగను (కుదురు పాటుగను), ప్రలేపీ = తన్తుమాన్‌ళ(దారములు) తీగెలు కటుచు కొని యుండునది గను పిచ్చిలః=జిగురుగను ఉండును విపర్యయేతువానిరామ దశ యందు, పక్వత్వమ=వక్వ దోషమన బడును తథావఖదే విధముగా, పిత్తమ్‌ == వకు విత్తవు, త్యానమమ్‌=త్యామ వర్ణముశను సమేచకమ్‌ =ఆనేక వర్గము కలదిగను పీతమ్‌చ =

304 అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాభాగనము వసువు వర్ణము కలదిగను అచ్చంచ=స్వచ్చమ గను ఉండును శ్రేమ్మెాపక్వముగు కథని అచ్చఃవస్వచ్భృముగను పిణ్ణిఈఃవాముద్దలు ముద్దలుగను అధవా=లేక విదళ్ళ్లో గను దనము లేకుండ స్వచ్చముగను సఫేనళ్ళూనురుగుతో కూడియకు ధవలఃెలేిళ్ల ౫ రసేజారసమందు మధురః=మధురముగను ఉండును, ఊవ్మణః=జరరాగ్వి* అల్పగిని శ్వేనకామందగించుటచే అపాచితమ్‌ =పక్వము. గొనట్టి ఆమాకయగతమ్‌ = ఆమాళయము నందుండునట్టి దష్టమ్‌ = దూషితమగు ఆద్యం ధాతుమ్‌ా మొదటి. ధాతువగు రసమారస మనబడ. ఆహార సారమును ఆమమ్‌=ఆమమ? (పచక్షతేవా ఎనెదరు అన్వే*కొ ందరు ఆచార్యులు అన్యోన్య మూర్చ నాత్‌=దోషములు పరస్పరము వికృతిని బొందించు కొనుట వలన ఆతిదుస్టేభ్యః= అధికముగ వికృతి చెందిన, దో షేభ్యఏవ = దోషములనండి కాదు వేభ్యః = ఆపధాన్యము (కొట్టఎ) లచే విషశ్యేవవావిషము వలే ఆమస్య= ఆమముయొకగ్రా సంభవమ్‌=ఉత్పత్తి యని, వదన్ని = చెప్పుదురు తేన ఆమేన అట్టి ఆమముచే సంపృక్తాొ మిశితము లగు, దోషాః = వాతాది దోషములు దూష్యాశ్చువారస రక్తాది ధాతువులు దూషి తాః=దూషితములగుచు, సామా ఇతి=సామము (ఆమముతో కూడినవని) లని, ఉపదిశ్యంలే= పిలువ ఐడుచున్నవి యేచ=ఎట్టి రోగాః=వ్యాధులు కలవో తదువ్చవాఃాఆమముచే ఉత్పన్నము లగును

తాత్సర్భాము * అమముతో గూడిన వాయువు శశీరముక వేదనతో గొడిన అధ్మానమును కలిగించును శరీరమునందు వాత సంచారము మందగించును అముముతో భూడిన పిత్తము దుర్గంధమును. నీల వర్ణమునుః కటు రసమును కలిగించును అట్టి పిత్తము దృఢత్వము %రుత్వము కలిగియుండును పకంమగు దోషములు ఇట్టి లక్షణములకు విపరీత ముగ నుండును పక్వమగు. పిత్తము త్యాను వర్ణముగను మయూర పింఛముయొక ఈకలవలె నానా వర్ణముగను పసుపు వర్ణము కలిగెంచునడిగను నిర్మలముగను ఉండునుః పక్వమగు కవము" నిర్మలముగను శోషత్వముచే ముద్దగట్టునదిగను అధవా స్వచ్చముగను నురుగుతోగూడినదిగను తెల్పగను మథురరసము కలదిగను ఉండును ఇట్‌ లక్షణములచే దోషములయొక్క సామ నిరామ అవస్థలను తెలుసు కొకవలయును జరరాగ్ని మందగించుటచే ఆహారరసము పక్వముగాక దూషింపబడి ఆమాశయమున శుండును ఆటి దూషితమగు అహార రసమును ఆమము అని అందురు. అళు ధాన్యమునుండి వివషరూపమాు నురుగు వెడలినట్టు వికృతమగు దోషములనుండి ఆమము ఉత్పన్న మగునని కొందరు ఆచార్యులు చెప్పు దురు అమము.చే దూషితముల% దోష దూష్యములను సామ దోషములు సామ దూన్వ ములు అని అందురు రోగములన్నియును ఆమముచే ఉత్పన్న ములగుచుండును

కోలీలేఖ _ దోవముల మొక్క సామనీరామ లక్షణములను ఉపచారములకు తెలుపుచున్నాడు సామవాతము వేదనతో గూడినట్టి కడుపు ఉబ్బరమును కలిగించును. గతీ మందగించునదియగును సామ పిత్తము దుర్గంధాదులను సామ కఫము మాలిన్యాదులను. కలిగించును. నిరామమగు పిత్తము తామ త్వాది సణములతోగూడియు-డుకు, మేచకమనగా ఆనేక వర్ణములని అర్థము నిరామ శ్రేష్మమ శోషింపబడుటవలన ముద్దగా యగుకు. విశద త్వాది గుణ విశిష్టమసచు మథురరస భూమిష్టమగును జరరాగ్ని మాందృ్యమువలన ఆహార"

సెక రససారము అవక్వమై ఆమాశ యమును చేరియుండును. ఆపక్వమగు దూషిత ఆహార, రసమును ఆమమని ఆచార్యులు చెప్పిరి దోషములు పరస్పరము విరుద్ధముగ వికృతిని బొందుటవలన దేశకాల [ప్రభావముచే కాలి ధాన్యమునుండి విషము సంభవించునట్టు ఫేన భావ ముగ ఆమము సంభవించునని మరికొందరు ఆచార్యులు చెప్పుచుందురు, శాలి ధాన్యము స్వయముగా విషరూపముగా పరిణమించునట్లు అతి దుష్ట దోషములు స్వనస్వరూపముచే ఆమ ముగా పరిణమించునని తాత్పర్యము ఖావార్జము * శరీరమునందు వడు ధాత్వగ్నులు ఐదు భూతాగ్నులు, ఒకటి జరరాగ్న్మెయును కలసి మొత్తము పదమూడు అగ్నులు కలవు ఆవిర రసము నుండి ధాతువులు భూతములు తమకు కావలసిన పోషకాంశమును గహపాంచి దానిని వాటి వాటి అగ్నులచే స్వస్వరూవము వచ్చునంతవరకు పచింపజేసి పరిపుష్టిని బౌందచుంకును.. ఛాత్వ గ్నులకు భూతాగ్నులకును జరరాగ్ని శక్తిని ఇచ్చుచుండును ఆహారమును జరరాగ్న్ని పక్వము జేసి ఆహార రనముగా మార్చును: అట్టి జరరాగ్ని మందగించునవుడు ఆహారము పక్వము గాక పోవుటయేగాక ధాతాాద్య స్నృలును ముఎదగించును అవక్వమగు ఆహార రనము ఆమాళ యమున దూషితమగును ఇట్టు దూషితమగు అపకం ఆవిరరసముకు ఆమమ౨ి అందురు ఇదే విధముగా, ధాత్వగ్నులు మందగించుటచే, ధాతుపోషక పదార్థము పక్వాముగాక, ఆమముగ మారును వాతాది దోషములు ఆమాశయమున అమముతో సంప్ప క్రములగుచు సామ దోషములని: ధాతువులు స్వస్థానముననుండు ఆమముచే నంవృక్తములకుచు సామ దూవ్యములని అనబడుచున్నవి ఆమముచే [సోతన్సుల మార్గములు అడ్డగింపబడుట వలన వాతముయొక్క- సంచారము కుంటుపడును వాతము ఏక్యతితమగుటచే ఆధ్యానము, కూల వేదన మొదలగు వికారనులేర్పడును అపక్వమగు సామ పిత్తముచే శరీరమునందు మూ(త పురినములయందు దుర్గంధమేర్పడును మూూతముః వురీషము రక్తము, నఖములు నల్లఐడును వమనము కటువుగా వచ్చును పిత్తము సర్మదవ గుణములను విడిచి గాఢత్వ్తమును ఒరుత్వ మును బొందును పిత్తమునకు దీవన పాచన శక్తి తగ్గిపోవును అపక్వమగు సామ కఫము మలిన మగుచు దారములవలె తీగలుగ సాగుదుండును ఘనీభవించి కంరము మొదలగు స్థాన ములను కజచబియుండును. వాతాది దోషములు రసాది ధాతువులు పక్యమై ఆమ రహితముగా నుండునపుడు న్వస్వ కర్మలను యథావిధిగ నిర్వ ర్తించుచుండును వాటిని నిరామ దోషములు నిరామ ధాతువులు అనియందురు వాతమునకు రూపములేకపోవుటచే నిరామ పిత్తకవముల యొక్క కొన్ని లక్షణములు (గంథమున చూపబడినవి ఆవిరస్య రసఃశేషో యేన పక్వో ఒ౬గ్ని లాఘవాత్‌ సమూలం నర్వకోగాణామామ ఇత్సభిదియతే అను ఆర్యోక్తి కలదు రస ధాత్వగ్ని మందగించుటవలన రనధాతువుయొక్క కొంతభాగము. పచనమై మరికొంత భాగము పచనముగాక ఆమముగా ఏర్పడును అట్టి ఆమము సర్వరోగ సముదృవమునకు కారణమని చెప్పబడినది అగ్ని మాంద్యముచే ఆఅమము సంభవించును ఆమముజే దోషవికృతి ఏర్పడును దోష వికృతియే వ్యాధియని చెప్పబడుటచే ఆమము రోగముల ఉత్పత్తికి ముఖ్య కారణమని న్పష్టపడుచున్నది

క అష్టాంగ నంగ్రహ వ్యాళ్యానము మూలము. నల్వాదోవా (వవిన్ఫతాన్‌ సామాన్‌ దోపొన్చ్య నర్హ్‌ రేల్‌ 4 నాం ల! కే నౌ నే లీనాన్‌ ధాతువ్యూ శుళ్తిటడ్దాల్‌ ఛలాదామూ/దో నొనివ / ఆ(శ్రయన్య పొనాలాయ తోన్యూడ్డుర్స్‌ రత్సాతః 2 పొచనై ర్జీవనై స్ప్రే హై స్తాన్‌ స్ప్రద్దా ళ్ళ వరివ్య్యృుతాన్‌ / లోధడో చ్చోభన్లో * కాలే యధౌనన్భుం యధా ఐలత్‌ 2 వాంత్వాన యుక్తం వ శ్తే9ణ (దవ్వ మామాళ యాన్యులాన్‌ 2 (మూడొన చోర్ధూవి(తస్ణాన్‌ వక్సాధానాద్‌ గుదోనచ 4 టీల్తస్టానల ఉోర్థాం వాన చామాన్‌ నవాతన్దుయణ్‌ ధారయే దోవదై ్లోపొస్పా ద్యి తా స్టేఒనీ వర్చతే 4 రోగా నుత్వాదో నిర్జిస్లానో తి స్థాల్వా దికాన్‌ గదాన్‌ / (వవృత్తాన్‌ (పొగతో దోపానుపేశేత సొతాళన, 4 బివి ధాన్సా చనైై సై మైః పొ చయన్చుల్స్‌ లేతవా 4 ఇతి థ్రీ వాగ్భటకృతే ఒష్టాంగసంగహే దోషోపష్ట్కకమణీయో నామైక వింళోఒధ్యాయః [వతినదార్థతు... సర్వదేహ ప్రవిసృతాన్‌ = కరీరమంతట వ్యాపిఎచినట్టి ధాతుషు=రసర క్రాది ధాతువులయందు లీనాన్‌ =లీనమై యుండునట్టి అనుత్స్కిష్టా న్‌ =చలనము లేక స్తంభించినట్టి సౌమాన్‌ = ఆమముతో గూడినట్టి దోషాన్‌ = వాతాది దోషములను ఆమాత్‌ జ అపక్వమగు ఫలాత్‌ =ఫలము (కాయ) నుండి రసానివ= ఫలరసములకు వలె ననిర్హరేత్‌ =బయటకు వెడలింప చేయకూడదు హి=ఏ కారణమువలన దుర్నిహరతు =బళొ త్కారముగ వెడలింపచేసిన త్రేజవాతాది దోషములు ఆశయస్య = ఆశయముయొక్క? (౬ నాశాయజ వినాశము కొరకు స్యుః = అగుమన్నవి పాచనైః జు పావక ద్రవ్యములచే దీపనై = జరరాగ్నిని దీపింపజేయు (దవ్యములచే స్నేహైః = స్నేహకర్శ్మ లబే స్వేదైశ్చ= స్వద[క్రియల చేతను పరిష్కృతాన్‌ =పక్వమగునట్టి తాక్‌ = వాతాది దోషములను యథా సమయమునందు శోధనైః = వమన విరేచనాది [కియలచే శోధయేత్‌ =బయటకు వెడలింస బేయవలయును వ క్ర్రేణ =నోటిద్వారా యు క్తమ్‌ = ఉపయోగింపబడిన, (దవ్యమ్‌=జొష (ఘాజేనవాముక్కుద్వార (వీక్వాధానార్‌ =పక్వాశయమునుండి గృదేశచ =గుదమార్గముద్వారా శ నివారించవలెను ఉత్హ్మిష్టాన్‌ = బహిః (వవృత్తిగల ఆమాన్‌ = ఆమముతో గూడినట్టి అధఃవా అధోమార్గముశుండి వా ఊ లేక ఊర్ధ్వ్యమ్‌ఊర్థ్వ్యమార్గము నుండి స్వయమ్‌ = స్వయముగ వహతః= సవించుచున్నట్టి ద్లోషాక్‌=దోషములను _ బాషథతై? = బౌషధములతో.. నధార యేత్‌ =నిరోధించగూడదు. విధృతాఃవాసిరోథోపబడినట్టి తేఒపి = అట్టి దోషములును, రోగా

చీ07

వ్యాధులను అతిస్థాల్యాదికాన్‌ = అతిస్థాల్యము మొదలగు; “దాన్‌ =వ్యాధులను కుర్వతే= ఉత్పన్నముజేయును అతః=అందువలన, (పాక్‌ మొదట (పవృత్తాన్‌ =స్వయముగ బయ టకు వెడలుచుండునట్టి దోషాన్‌ =దోషములను హితాశనః=హితమగు ఆహారమును సేవించు వాడగుచు ఉపేషేత= ఉపేజింపవలయును వివిధాన్‌ =నానా విధముల ఆమదోషములను రై నైః= నానా విధములగు పాచనైంవాపాచక (దవ్యములచే పాచయేత్‌ =పక్వము చేయ వలయును వా =లేక, నిర్హరేత=పక్వమగునేని కోధనముద్వార బయటకు వెడలింపజేయ వలయును

తాత్భృార్భ్ధూయు . ఆమముతో గూడిన వాతాది దోషములు శరీరమంతట వ్యాపించి ధాతువులతో మిశితమై స్రంభించియుండును- అట్టి దోషములను వమన విరేచనాది [కియల ద్వారా శరీరమునుండి బయటకు వెడలింపజేయుటకు [(సయత్నింప గూడదు కాయను పిండి రసమును తీయుటకు (పవయత్నించుటచే రసము వెడలకపోవుటయేగాక కాయయొక్క్ల స్వరూ పముగూడ నశించును. ఇదేవిధముగా అపక్వుమగు దోషములను బలాత్కారముగ బయటకు వెడలింపజేయుటకు (ప్రయత్నించిన దోషములు బహిర్గతములుగావు దోషా్కాళయములగు ధాతువులకును, ఆశయములకును హాని కలుగును అట్టి దచచయందు సామదోవములను, దీపన పాచన [దవ్యములచే స్నేహ స్వేద కర్మలచే పక్వముచేసి శమింపజేయుటకు [పయ త్నించవలయుకు దోషములు పక్వమైన పిదప దోషముల స్థానమును, దోషములయొక్కో. బలమును గమనించి సరియగు కాలమున వమన విరేచనాది శోధన కర్మలనుజేసి ళరీరమ కుండి బహిర్గతము చేయవలెను నోటిద్వారా ఉపయోగింపబడు జకావధము ఆమాశయము నందుండు దోషములను శ్మీఘముగా నివారించును ఊర్హ్వజ్యతుక దోషములు ముకు నుండి పక్వాశయమునందుండు దోషములు గుదమార్గముగ బహిర్గతములగును అవక్వ దోషములు అతి (పవృద్దములై. స్వయముగ ఊర్జ్వాధోమార్గములనుండి బయటకు వెడలుచుండునేని కౌవష ధములచే వాటి (పవృత్తిని నిరోధించకూడదు అట్టిస్టితియందు రోగి హితమగు ఆవాోర వివో రములద్వార [కమముగా వాటిని శమింపజేయుటకు (వయత్నించవలెకు జౌొషధముల్తచే నిరో ధింపబడిన సామదోషములు రోగానుత్పాదనీయమను ఆధ్యాయముక చెప్పబడిన రోగములను ఫ్టూలత్వాది కోగములను కలిగించును అవపక్వమగు దోషములను పాచక [దవ్యములచే పక్వముగావించి పిదప శోధనకర్మచే శరీరమునుండి బయటకు వెడలింప జేయవలెను

వలిలేఖ 2 ఉత్హైశమనగా చలనమని అర్థము సర్వదేహమునందు వ్యాపించి ఛాతువులలో లీనమగుచు. స్తంభించిన; ఆమిటోవములను. బయిటకు వెడలింపగూడదు అట్టి దోషములు బహిర్గతములు కాకపొవుటకే కఠరిరమునకు హాని సంభృవైించును అట్టి దోషములను షౌచనాది [దవ్యములచే నంస్కరించి స్థానభలములను గ్యుత్తింంి సరియగు సమయమున శోధనకర్మ చేయవలెను. శరీరముయొక్క ఊర్థక్రభాగమూనందు చ్లీషములు ఉండునపుడు వమనముద్వారా ఆధథోభాగమున నుంతునపుడు విరేచన వస్రికర్ములథ్వారా శిరస్సున నుండు వాటిని నస్యాది శిరో విరేచనమ్మఅవ్వారా బయటక్తు వెడలింప్ల జేయవలయును. పకృష్ట బలముగల దోషములను తీజ్ఞదవ్యములతే! వా బలముగల దోషములను మధ్యమ (దవ్య

308 అష్టాంగ నం(గగ్రహ వ్యాఖౌ శినము మంచే. హీన దోషములకు మృదు (ద్రవ్యములచే ఉపచారము చేయనగుకు. కొషధమును

నోటిద్వారా ఉపయోగించిన్‌ ఊర్థ్వజ్నతుక దోషములు సమస్త శరీరవ్యాపి దోషములును

శిఘముగ నివారింపబడును న్వయిముగ ఊర్జ్యాధో మార్గములనుండి బహిర్గతము లగుచుండు

దోషములను బొవధములచే. నిరోధింపగూడదు. అట్లు నిరోధింపనడిన దోషములు. రోగాను

త్చాదనీయమను అధ్యాయమున చెప్పబడిన రోగములను ఉతిస్థాల్యాది రోగములను లి గించును కావున హితమగు ఆహారమును సీవించుచు రోగి వాటిని ఉపేషింపవలయు శు

ధాతువులలో లీనమై స్తంభించినట్టి దోషములను పాచక [దవ్యములచే పక్వముజేనిన పి + శోధన కర్మచే శుద్ధపరచవలయును

ఖొవార్థము శరీరమందు ఆమము ఏర్పడినప్పుడు దీపను పాఠన, అనులోవ్న

(ద్రవ్యములచే లంఘనాది కియలచే. ఆమమును పక్వముజేయుచు శమింపజేయవలెను

స్తంభన శోధన [క్రియలను జేయకూడదు వక్వావస్థయందు ఆమము శోధన్యకియిచే బహిర్గత మగునేకాని అపకు దశయందు మాత్రము బహిర్గతము కాదు. బలాత్కారముగ బహిర్గత సరుచుటకు (వయత్నించిన ఆమాశయము మొదలుకొని దేహమంతటికిని హాని కలిగించి

వివిధ వ్యాధులను ఉత్పన్నముజేయును. విశేషించి ఆమజ్వరమ ఆమాతిసారము విసూచిక

మొదలగు వ్యాధులయందు న్తంథన కోధనములను జేయగూడదు దోషములయొక్ర. కపిత

స్థానముల ననుసరించి వమన; విరేచన వస్తి నస్యకర్మలను బలము ననుసరించి శిక్ష

మధ్య మృదు ద్రవ్యములను ఉవయోగించవలయును

టలు చరక ఇ ం (శ న - త జ అ స సిక స్త క్‌ ష్‌