Telugu Anubhavalu Gnaapakaalu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

అాణనాం-జ్ఞాపకాట సృాకనఅనాతట్లా 7 వలా చ జారనూశా కెవర్టనగాడ గ్‌ శో ॥ ల లో స వ. (ప్రచురణ | తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం మై చరాబాదు,

తివి డళం2214 = తండడంగ2సిడ2!టజ వీళ్ల 4011048445 విం004514 60౪701 బోచంానలోు వాల ఎవరం తాుడొకులోక్త న్యా ర్తు వర్కు డాన్యుజట్పు న్యాయాలు ్సోయొర్ళులరు వర న్యు నో తారునోరుతోర్యతోారయావతడందులలరు తో బాలో పలాలు టడం రండో వు అము్తానతి త అలం లా్థుద తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంరా హైదరాబాదు = 500 80క (నథమ ముద్రణ 1065 లల జ్‌ తులు :? 2000 | 1 పల; దరూ. ర/- (/ అకధాలంకరణ : శీలా వ్వీరాజూ రా పా

న వతులమ్‌ ? జా, టలులలు 2 తెలుగు విశ్వవిదగలయర కళాభవన్‌, వైఫొదాద్‌. హైసర్లాట్త పవర“

హో లో ఆతొల్చ జ. ప. వాలి.

గ్ర ఫాం” (6255 ఓ 1.

. గ న 1. ము(్రణ ? థార్గవ 1పింటిర్స్‌, నం. $-54/1, న్యూ దెల సుఖ ఐగరో* 'స్టైదరాబాదు - 500 680.

(పకాశక విజ్ఞప్తి

గురు క్యకూషణం, కాస్త్రాధ్యయనం, సద్గ్దంథ సేవనం, చర్చా గోట్టులు మొదలైన వాటి ద్వారా జీక్టానువులు విజ్ఞానం పొంయతారు? ఒక బహుమాఖ (పజ్రాశీలి మేధామథనంలో నుంచి పుట్టుకొచ్చిన అనుభవాల జ్ఞాప రాల అవలోకనం కూడా ఈ కోవకే చెందుళుంది.

నంగీత పాహిత్యాలను అనలోడనం చేసి, నాటక రచనా మర్యాదల ఆపోళనం పట్టి, రంగస్థల మర్యాల పారం చూసి, ఇటు కెలుగు నాటక రంగంలోను, అటు కన్నడ నాటక రంగంలోను నమాన (వళశిభతో రాణించిన వారు శ్రీ జోళదరాశి దొడ్డనగౌడగారు. విరు నటులు. (వయోక్తలు, రచ యితలు. తెలుగు నాటకరంగాన్ని సమున్నత శఖరాళకు కొనిపోయి కీర్తి వాక ఇగువ వేసిన బళ్ళారి రాఘవగారికి సమకాలికులు, సహచరులు.

(శ్రీ జోళదరాళి దొడ్డన గౌడగారు వారి సుదీర్ధ నాటక జీవితకాలంలోని అనుభవాలను నెమరువేసుకొని, న్ఫురించిన జ్ఞాపకాలను మా కందించారు. ఆ జ్ఞాపకాల దీపికలను వెలిగించి ముందుతరాల వారి ముందు వెలుగులు వెల్లి విరియించాలని మా (నయత్నం. ఆ (సయత్నం చేయడానికి మాకు అవకాశం కల్పించి. వారి అనుభవాల జ్ఞావకాలకు ఆకర రూసం శిల్చించే సందర్భాన్ని కలిగించినందుకు థ్రీ జోళడ్ధర్ల మ్లాహాడ్లన గొడ గారిక్సున్లూ ధన్యవాదాలు.

సండించుకొ న్య బారి. తనుభవాల నుండి నేర్చుళ్ళోనరిస్ట్టంది ఎంతోఉంది అనే విశ్వాసంతో మేము ఈ పళురక్లు వూఫికా వా మా విశ్వాసం విజయప్యంతమైం మాగ్యసయత్నం మంచి ఫలితాన్ని, -ఇోస్తుంద్యః ఆశిస్తున్నాం, పాఠకులకు ఈ (క కం ల! 'హైదరాదొదు? ఇ ప్రకాశకులు చేని: 29-2-1008 ఇలుగు నిశ్వవిద్యాలయత

నిత్యానపాయిని

కర్ణాటాంధ్రసీమలలో మాన్యులు శ్రీ జోళదరాస్‌ దొచ్చనగొడగారిని వరుగని కళారాధకులు చాల అళుదు, “అచట బుట్టిన చిగురుకొమ్మైనచేవ" అన్న పలుకుబడికీ నిదానమైన రాయలసీమ వీరి అభిజనం. వస్తుతః శ్రీ గాడ గారు హాలికులు, పాడిపంటలకు కొదవలేని పచ్చటో కుటుంబం వీరిది. నింగి భకులను సేవించీ సంతరించిన ఆధ్యాత్కిక ఫలాలనూ, నేలతల్లిని కొలచి పండించిన పంటనూ పదిమందికీ పంచిపెట్టి. చుంచీని పెంచినవారు పీరి వాత ముత్తాతలు. వీరి ఇలువరుస తరం తరం నిరంతరం సిరిసంపదలకు మారు సేరు, శీల సంపదలకు మరోపేరు.

నొట్యకళా_పపూర్షులు స్వకీయ బళ్ళారి రాఘవగారికి వీరు సహ్యపళులు, ఈయిడ్దరూ తెలుగు-కన్నడ రంగస్థలాన్ని దళాబ్దులపాటు పీక సితాతసతంగా ఏలినవారు. (శ్రీ గౌడగారు వట్టి నటులేకారు. కర్ణాటాంధ భాషలలో పేరు 'పెంపుణుగల రచయితలు, విశేషించి వీరశ్తైవ త్తాత్విక చింతనాపరులు, ఉత్తమ భాష్యకారులు, వివిధ విశ్వవిద్యాలయౌాలనుంచి విశిష్ట పురప్కా-రాలు

అవి

పొందిన గమక కళానిధులు, నటరాజశేఖరులు, బసవేశ్వర వచనాలు, అక్క మహాదేవి (ప్రవచనాలు, పాల్కురికి సోమన్న సాహిత్య నృష్టి, శన శరణుల రచనలు, సర్వజ్ఞ కవి సూప్తులు వీరీకి పంచప్రాణాలు; వీటి (ప్రవచనం వీరికి ఆరో (ప్రాణం?

శ్రీ గౌగాడ కలంపట్టినా. వాలం పట్టినా సుపర్జరేఖలు రాసులు రాసు లుగా మోనులెత్త వలసిందే. గ? మొత్తిజేచాలు కోటి వీణల కణుంకుణు నిక్వాణాలు వినదంచవలనిందే: నవకోటి నొభిత్తులు కోట కొత్తళాలపై హోరెత్తవలసీందే. *పడ్రమచేతను కుడిమీన మెగయదట్టి' రంగస్థలంపై వీరు కాలు మోపికెచాలు - అలనాటీ పౌరాణ్‌క వ్యక్తులు దివినుంచి భువికి దిగి రావలిసిందే. అీ వీరి ప్రత్యేకత, అదే వీరి (వతిపత్ని.. థ్రీ గొడగారు సహ్యన చం్యద్రమోమండల దర్శనార్హులు. నుచీర్షమైన వీరి జీవిత పష్టానంలో ఈఅగన్టల పరమైన స్మ్రైతులకు అక్షరరూపం షె పకృతకృతి “అనుభవాలు -జ్ఞాప

లి వ యష్‌ వాలు". రొరగస్థల తకాకారులకూ, (ప్రయోక్తలశేకాక రూపక విమర్శకులకూ తక్కింస జ్ఞౌవ పిపాసువులకూ ఈ సుకృతి నిత్యానపాయిని కాగలదని మొ ఆశంస. తూమాటి దొణప్ప రి-8-88

తొలిపలుకు ఓ పెద్దన్నా 1 నాకేమి కొరత - కవిశేఖరుడనేను నా దివ్య సౌందర్య - కావ్య నుందరియుండ 4నాకేమి॥ అన్న నంతృప్తీ ఎందుకో నీకింత ఆరాట మోయీ ఉన్నదానితో తృప్పి చెందవా మనపా ॥ అన్న ఆరాటమూ

ఇటు (పక్కన జొన్నలరాసిలా ఓ కొండా అటు (వక్కాన గింజరాల్చిన

కంకి కుప్పలా మరో కొండా

అదనుకు వానళురిస్తే బంగారంపండే నల్ల రేగడీ

కురవక పోతే మింగ మెతుకు ఎలుగని జనావళీ

(తాగేందుకు గుక్కిడ గంగా

అటు చూస్తే ఆం్య్ర్యవదేశానికి ఆరంభద్వారం

ఇటు చూస్తే కర్చాటకానికి కడపటి చూరూ

ఇటువైపు మాసు - బొంబాయిలను కలిపే రహదారి

అటువైపు గుంటూరు హుబ్బళ్లిల ముడివేసే రైలుదారి

చిన్న విషయానికే రెచ్చిపోయే ఆవేళ కావేషాలూ

ఎంత తగప్పనీ మరపించే అనుబంధాలు, ఆనందాలూ

ఇదీ - ఈ ద్వర్తగ్వ (పకృాతికి నిలయం -- నూవూరు జోళదరాళి

ఇహ బిస్సుదిగీ దిగంగానే జోళదరాశి భగీరధుడు _గుత్తి నారాయణ రెడ్డిగారీ తోటలోంచి ఏదో ఓ వచ్చపైరు మిన్ముల్ని ప్వాగతిస్తుంది. ఆతోట (వక్కంనుంచి వూళ్ళోక్రి వెచతూంపే, వూరబానీ, రామేశ కళామందిరం, పంచాయితీహాలు, (పభుత్వ ఆయుర్వేద వైద్యశాలా (ప్రక్కనుండి పలుక రిప్తాయి. నలుపు తిరిగి శుడివైపుచూస్తే అంచునే కెంగల్గువారి లోగిలి కను పిస్తుంది. అక్క-డారెండిళ్ళ ఏక కుటుంబమే చావిడిలోనే చెన్నపీరన్న గౌడు గారి సరళ గంభీర దరహాసం మిమ్ముల్నాహ్వానిన్తుంది. ఇక్కుడా రెండు తీరులే మొదట రైతన్న లక్ష్మీనివాసం మెళ్లైక్కి మేడలోకి అడుగుపెడితే కనపడేది సరస్వతీ చిద్విలాసం.

[| ఎమరుగా నర్పరావు పేట పలకల వాలు కుర్చీలో రిజతాచలమ. డను రమణదోపగ జేయు బిరుదు తెల్లని జుత్తు మెరపులీన నుదుటిపై కుదురుగా నూత్నుతేజమ్ముతో వీభూతిరేఖలు వెలుగు జి్‌మ్మా ఆఅంతర౦ంగంముత్రన కద్దమ్ము పశ్హైడు వెండి లింగపుకాయ దండనుండ మాగిన దింగినపల్లి మామిడివండు ననిపీంచు రూపమాద్యతను దేలుపు శే గీ॥ గురువు రానువు నవ్వుల కూర్యినీడ, తెలిసి యొకటిగా రామేళు దివ్యకళల వేషమునుదాల్చి నటరాజు" వెలపెననగ గానుపించెడు దొడ్డన గౌడు డతడె ॥ (వేడుకలు మీరు) చుట్టూ జొన్నమూటంా "పేర్చిన పుస్తకాల వీరువాలు, ఒకమూల తంబురా గోడలపై తన పనస్సును జీవిశాన్ని వెలిగించిన (శ్రాంత్తిపురుష బస విప చేళ్ళగు)కి ఎట్లీశాత ధావవాడ 'మృత్ర్యుంజయప్వామి, ఉరవకొండ చెన్న బస ప్వాము, బళ్ళారి రావి లాదిగొ ఘనుల ఛాయాచి శాల తోరణం .... ఇద్‌ ఈ రామేఖుని దొడ్డనరాయని కోట- ఆ కోట కవాటాలెవుడూ ఎవంికేనా చేయవలన్‌ంచీ. పాధించవలసీందీ ఇంకా చాలా మగిలి పోయిందనే రవంత అనంతృ్న్న్‌. వయనులో కొంత ధుందుడుకుతనమున్నా నయను నెష్పన నంయ నం, నిజం అనుకొన్నవాన్ని నిష్టోగంగా వెలిిగక్కే తెగునా, కించిదథి వానావిక కదలిపో యే తల్లీ పేగుతనం గళం విప్పితే గంధర్వుడే మనను విప్పతే మాధుర్యమే వెయ్యూరు అనుభవాల కొండ - అసనుభవామృత సొరపు కీళలకండ్‌ కాశపత్త, బసపపురాణాలు చదివేడా -- చుట్టూ మువ్పైవూల్లు జనమూ వి సెల కోనలపిందే, పళవళించ వలసిందే, "ఖాని సంపాదన '” వ్యాఖ్యాననూ, ఆసూక్ష్మెపగాహనకీ, ఆవిశ్లేషణకీ

|||

ఎంతటి విద్వాంసులై నా, ఆధ్యాత్మిక గురువులైనా తలలూచవలసిందే. తన యులు కావలసిందే,

(ప్రొర్టనలు జేళాడా అని చెవిటి మల్లయ్యకూ వీనులవించు జేయసిలసిందే అలవోకగా అన్ని చేతులూ క్రై మోడ్చుగా రూప్పు కట్టాల్సిందే

వేషమువేసి నటించాడా, ఆ నారదుణ్ణి, కవీరును, నుదేపుజ్జీ. కృష్ణుణి,. బసవ కనకదాసులు. కళ్ళముందునిలిచి నశ్తే, పండితుల నా, పామరులై నా -భకా అనపలసిందే, రొఘవ సెబొషనవలనీందే,

పద్యము చెప్పేడా ? ఎంతటి కష్ట భూయిస్టమైన సహాసమైనా ఒక ఊపిరిలో ఒదగవలసిందే చప్పట్లతో ఆ తావు ద్వరిల్ల వలసిందే.

ఆ యింటికి ఎవరు ఎప్పుడు వచ్చినా మనసేకాదు కడుంకూడ నింప్యకు రావలనసింటదే 1

ఎపుడేస్సుడు మళ్ళీ వెళదామా అని తపించనలసిండదే 1

సభల్లో ఉపన్యని స్తే ఆసరళతనానికీ విషయ పరిజ్ఞానానికి, ఆవివేచనికీ మనసులు రసార్ట్రం కావలసీండే, బొ నా ననవలసిండే -

అది కన్నడమా -= తెలుగా ఏదైతేం = ఏదైతేం ఆనందం సందడంచు

ఏదైతేం -- ఏ దె తేం-ఆత్యీయతలల్లు కొనును

నంథాషిస్తే చిక్కని మీగడ తరగలు -- మృదువు హాస్య (షమరంకలు

ఇలా ఎంత(వాస్తే మాతం ఆమూర్తిని రూపుకట్టటం సాధ్యనుయ్యేను.

ఉరవకొండ చెన్న జఇసవస్వామీ, బళ్ళారి రాఘవగారూ, భాస్కంశాచార్య రామచం(దప్వామిగార్లూ, మృత్యుంజయ స్వామిగారూ. ఒళబక్లాం తాతగారి అన్ని విషయాల్లోనూ గురువుబెతే

పొలికి రామళాస్తు్ర౦ల రంగనాథ రామాయణ పళనం గనుకం పై పట్టు కలిగించింది గుట్టు కెలిసింది,

బసవరాజు అప్పారావు, కవ్పగల్లు సంజీ.మూర్తిరావు, రావాడ వెంక్ళటామశాస్త్రంలూ, ఏళువెంచి నాగేశశాస్త్రంలూ. పాహిత్కి స్నేహితువా రపావిసష్కరణ మార్గం చూపారు, మెప్పు పలికారు పాలు్యూ6కీసో స్న పోతన్న హరిహఠుడూ. కుమారవ్యాసుడూ, తిక్కనా ఆయను ..డ-ంచిన కవులు,

ఐనవన్న అంటే పండికారాధ్యునిలా, అక్క వహాదేవిల పరుళించే తత్త్వం,

శ్‌ చే న్‌ బ్లుండ్‌ ఇతి

[౪

రామేపడాయన అంకితం గుత్తగొన్న ఆరాధ్యదైవం.

గమక కళా్యపవీణ, గమక కళానిధి బిరుదులుసరే +4ష్ణకోటి సమ కూర్చింది.

రైలింజన్‌ గొడు అన్నాదో రాయచూరు మనిషి.

కపీరు గొడుగారూ అనే పిలుస్తారు బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు

శూనర్ట పంపాదన చెబితే దొడ్డన గొడే చెప్పాలి అంటాక జనం.

కళారంగంలో వుండీ ఏ వ్యసనాల్నీకాకనీనివాడు

మనుష్యధర్యంగా బొడనూపిన తొలి బలహీనతల్ని జయించినవాడు,

పామాన్యతలోంచే మాన్యత గడించిన అపాధారణుడు,

అతను చాన సపెద్దోడప్పా ఆంటారు కొందరూ

నిష్టారంగా మాట్లాడతాడు. కోపిస్టీ అన్నవాష్టా వున్నారు. వాళ్ళే ఆయన మనసు వెన్న ఆనికూడ అన్నారు.

ఎవరేమన్నా నవ్వుకొంటాడు, నమశ్శివాయ అనుకొంటాడు.

బనసవన్నకు చెన్న బనవన్నలా ఆయనకు వెన్నుకాస్తూ చెన్న వీరన్న నేనున్నానంటాడు.

ఎవర్ని ఏమన్నా ఆర్జ్రత, అభిమానం, వాత్సల్యం అనుకంపనలతో నన్ను ఏమప్పాచంద్రా ఆంటాడు, నేనేమో రెండిళ్ళవతల నుంచి ఏం పెద్దన్నా అంటూ పుంటాను. ఆనందంతో గాద్గదికమైన గొంతుతో తడిసిన కన్ను లతో ఏనేమి చెప్పాలో ఎలాచెప్పాలో తైలియక ఎటు పాగిపోయానో ఆ తన్మ యత్వంలో .... ఆనందంలో,

దొడ్డన గొడగారిచే “అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు” “సీరున వారి కళా జీవితం (వాయించి పెట్టమని థ్రీ తూమాటి దొణప్పగారు ఆదేశించినప్పుడు ఆది (వపాదంగా స్వీకరించాను. ఎక్కడున్నా ఎలావున్నా దొడ్డన గౌడగారి ఒక్క వలుకుకు వారి ముందు వచ్చినిలిచేవారి పై అనంత (_పేమాదరాలు గల వండితులు శ్రీ జానమద్ది హనుమచ్చాత్తి సహకారంతో అది ఈ రూప్ప దాల్చింది. ఇహ చెన్న వీరన్నగొడగారి కార్యదతతా, వ్యవసాయంలో మునిగి శేలుళూనే ఆయన చేసిన సన్నాహం కొలతకు ఆందనిది. తెలుగు విళ్వ విద్యా అయం తరపున (పచురితమైన ఈ ““అనుభవాల దొంతరతో'” పాఠకులు లబ్బి పొందగలరనే విశ్వసిస్తున్నాను. అందుకు కారణమవుతున్న తెలుగు విశ్వ విద్యాలయానికి ముఖ్యంగా శ్రీయుతులు తూమాటి దొణప్ప, (ప్రపాదరావు, గౌరీశంకరులకు ఈ క్తీర్చి దక్కుతుంది. దొడ్డనగొడగారి పుస్త కొనికి ముందు మాట(వాసే దొడ్డ గొరవాన్ని నాకు దక్కనిచ్చిన శ్రీ దొణప్పగార్మి విన (మంగా నమన్కంరిస్తున్నాను,

జు చ్య్చాదశేఖర ర్‌ు

విషయ సూచిక పుట సంఖ్య

1. నాంది అతింళి అలలం క్షే శ. నా బాల్యం-నాటి రంగభూమి అ80* 6 శ... గరుడ గర్వధింగం అలం అలం [1
2. నాటకరంగం - బేదు=తీపి అలుల ల క... సంగీత (పియులు అం జలం ల్లి
3. సంగిళ, పాహిత్యాలకు అభినయపుసొంపు 4. ర్‌ 7... గమకి పాళన్న్యం అతింత ఎం4ం 66
4. మరలా కొత్త నాటకం ఇల2ం న 78
5. (కొంలీ పురుష దిసవజ్ణ అలల గ!
6. జీవితంలో చేదు-తీపి ఆ6ం6 81]
7. గమక వాచనంలో సిద్ధి అంత 466 1ీ0కీ
8. మళ్ళీ నాటకం ంం అలం 111

నాంది 1017 “ షలించు పొవనాంగ పరమ గురువరా” అన్న గురుస్తోోతంతో నా నాట్య కళోపాసన (ప్రారంభమైంది, అప్పుడు నావయన్సు అయిదారేళ్ళుకావచ్చు. నాటకం “కనకతార” నాటకేతి వృత్త మేమో నాకుతెలియదు. అదొక బుష్యా[శమం. అందొకబుషి. ఆ బుషి శిష్య బృందంలో నేనొక బాల శిష్యుణ్ణీ. పాటను నేర్చుకొని పాడుతుండేవాణ్ణి. కాని ఆపాటలోని *వరను గురువరా” అనుటకు ఐదులుగ “పలను గులువల' అని పాడేవాణ్ణి. “ర” కారం పలికేందుకు రాని నా నాలుక ఎన్ని మార్లు దిద్దినా “ల కారాన్నే పలికేది. నాతోడి బాలురు నన్ను ఎగ తాళిచేస్తూ “ఒరే! గులువల రారా" అనేవారు. మొదట యీ “గుటస్తోత' నాటకం (వదర్శనకు నోచుకోలేదు. స్టేగ్‌వ్యాధి దాపరించి వూళ్ళోని వారినేకాక, మా నాటక బృందంలోని కొందరినిగూడ పొట్టను పెట్టుకుంది. ఆ నాటకం నా 'గుబస్తోతం' అలాగే ఆంతరించాయి. “ద్విపాాకావినయం” 1922 మా (గామంలోని హనుమంతరాయని గుడిలో చదువుతున్నప్పుడు *లవళుళ' నాటకం వేయాలని నిశ్చాయింపబడింది. ఇది అటు నాటకమూకాదు-పీధి నాటకమూ (బయలాట్స కాదు. రెండింటి సమ్మేళనం. ఈ నాటకంలో నాకు *లవ' పాథత్ర యివ్వబడింది. “లవి పా(త్రయేగాక, నాటక (సారంభంలో వచ్చే “నటి పాతను గూడా నాకే అంబగట్టారు. ఈ వేషం నాకు లేని పీఠులాట తెచ్చిపెట్టింది. ఆ కౌలంలో ఏదో ఒక “డ్యాన్స్‌” నేళ్ళుకుని రంగస్థలమంతా నాట్యం చేయటం ఒక సంపదా యంగా వుండేది, ఆ నాట్యం = ఆ విన్యాస వయ్యారాలన్నీ నాకు సుంుపుగా అల వడలేదు. నాటకంనేర్చే మావూరి కిడి గజ్బయ్యగారి ఫిడేలు కమాను నా నడుము పగి లేటట్టు గుచ్చుకునేది, నడుముమీద చేతులు సరిగా కుదరనప్పుడు, తాళానికి అనుగు ఇంగా అడుగులు పడనప్పుడు గురువుగారి చెంపదెబ్బలు తాళ్యపదర్శనతోపాటు నాపె పడుకుండేవి. ఆ రోజుల్లో హిందీ పాటలు పాడటం ఆఅంఘే ఎంతో సరదా, “ప్పచు నపొ మొగరె నా భయ్యా హమొరే"" అన్నపాట పాడుకూ నాట్యంచేయవలసి పుండేది.

త్తి ఆనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు అంతే మాటాలేదు, కథాలేదు. పొట పాడుకుంటూ. నాట్యంచేస్తూ ఆలాగే లోపలికి వెళ్ళిపోవటం - అంతటితో ఆ స్రీ ప్యాత పూర్చి అయ్యేది.

తర్వాత వచ్చే *“లవ' పాాత అం'ే నాకెంతో మోజు. “బన్నిరీగ వటుగశెల్ల యన్నకూడె' (రండి యిపుడు వటులందరు నాతోపొట్సు అన్న పాటపాడుకుంటూ తోడి బాలురతో రంగ్యపవేళశం. బ్రాలుడనై నను నాకంఠ మాధుర్యాన్ని (,పజలెంత గనో మెచ్చుకునేవారు, హరీదళాన్ని గంధపురాతిపై అరగదీసి ముథానికి పట్టించి, కనుబొమలకు మసిపూసి, పెదవులకు ఆమాదంలో రంగరించిన ఇంగిలీకం (తెంప) దట్టించేవారు. ఉఇక్కుపోసి చెమటకారితే ముఖమంతా శారు జారు, బారు బారు. మళ్ళీ హరిదళం వట్రించి సరిచేసుకోవటిం జరిగేది. ఈ విధంగా ఆహార్యం జ-గేది. నా వేషధారణ మాహూరి వారినెంతో ఆనంపింపజేసేది. అప్పటికింకా నాకు పన్నెం డేళ్ళ వయసుమా్రమే. కొనకు నాటకం (పదర్శించాం

ఆ నాటకం అనుకున్నంత సులభంగా (పదర్శించలేక పోయాము, లపకుశులు రంగప్రవేశం చేసేనరికి వర్షంకురిని'నాటకం ఆగిపోయింది. ఒక నాల రోజులు ముందుగనే మావూరి పెగ్ష్ద బజారు వీధిలో పెగ్ణ్ద నాటకళాల నిరిశ్రంచాము. -ఒకటి పెద్ద అట్టువ దాని పక్కనే వంతెన అట్టువ, దానిని ఆనుకొని మరో చిన్న అట్టువం పెడ్డ ఆట్టువ అయోధ్య, వధ్య నున్నది-రామాజ్ఞు మేరకు లక్యుణుడు సీళాదేవిని అడవులకు తీసుకుని వెళ్ళుటను (పదర్శించుటకు ఏర్చాటుచేయబడినది.. చివరి అట్టువ వాల్చీక్స ఆ్మగ్రమము, కశ్రాభాగాలను ఆ యా అట్టువలలో (పదర్శించేవారం. మధ్యనున్న అట్టువలో సీతాదేవిని రథసు.లో కూర్చుండ జేసికొని షోవటం జరిగేది. వీధి చిర అట్టువకెదురుగ అయిదు పందల మంది కూర్చునేందుకు వీలుగ విశాలమైన అట్టు వను నిర్మించి రంగు రంగుల - కాగిశాలతో అలంకరించేవారం.. మధ్య భాగంలో పంద అడుగుల ఎత్తుగల ధ్వజస్త్న౦భంచాటి, ఛాని పై భాగాన ఆంజనేయుని పె చి(తవటాన్ని (వేల డదీపేవారం. ఆపటం ముందుభాగంలో పనుస్పపచ్చ రంగు కాగి తాల గుమ్మటంలో దీపం వెలిగేటట్లు ఏర్పోటుచేశాం. ఈ హాంగులు, ఆర్భాటాల వార్తలు చుట్టుపట్టు (గామాలకు (పాకటంతో పాయంకాలానికే మా (గ్రామంలోని పెడ్డ ఐజారు వీధి (కిక్కిరిసి పోయేది (పేకకలతో మా. (గామ పెద్దలు తమకు కొన్ని సీట్లను కేటాయించి, పొరుగూరి వారికి తగు సౌకర్యాలు కల్పించటంతో స్థలాభావం

అనుభవాలు -"జ్ఞాపకాలు సలి

అనినినినససససనవసననవనవసననననననననననననననననలనననన ననన ఎమరయేశిది. ఈ ఏర్పాట్లను సహించని వానదేవుడు హుంకరించి కొన్ని తణాల్లోనే పరుగుల తీయించాడు. వేషదారణ ముగించి రంగ్రసవేళానికి “సిద్ధంగా వుండిననేను నేరుగా యింటికివెళ్ళి విఖం కడుగుకునేందుకరు వెళ్ళాను. ఈపోరిగూడ పరమ" గారు వరుని కృప కలుగలేదు. ఒకవారం తర్వాత (పదర్శించబడిన ఆనాటకం (లవకుళ) గరు కృపఐల్ల నిర్విఘ్నంగా పాగి (పజల మన్ననలను ఆందుకున్నది, - ఆనాటి నాటకాలు

(గామ (పజల ఉత్సాహం, సహకారం, జొదార్యం వల్ల ఎన్నా నాటకాలు

అత్యంత వైభవంగా (పదర్శింపబడుతుండేవి. ఇరుగు పొరుగు (గామ పెడ్డలు నాట కాలను చూచి అమితోనందంతో మమ్ము అభినందించుటయే గాక, తను (గ్రామాలప ఆహ్వానించ అక్క-డ (వదర్శనల ఏర్పాట్లన్నీ చక్కగా చేసేవారు. నాటకం రోజ్లాన 'పాయపాన్న ధోజనాలు, మరుసటిరోజు హోళిగల (భత్యాలు) విందు ఏర్పాట్లు భలేగా వుండేవి. ఇవన్నీ చాలవన్నట్లు నాటకం రోజున కొంఠి-బెల్లం వుండలు నటులంద రికీ అందజేసేవారు. ఈనాడున్నట్ట్లు కాఫీ-టీలు వుండేవికావు. ధ్వని సౌస్టవానితై శొంతి-బెల్లం వుండలు సేవించటం జరిగేది. అప్పట్లో ఈనాటి మైకాసురులుండే నాలుకారు, విశాలమైన ఆరు బయలులో కూర్చున్న సాలుగ్రైదు వేలమంది (ప్రజలు సులభంగా వినేటిట్లు మౌటలు=పాటలు సాగించేవారు అనాటి పాత్రధారులు. నూవూవ

మా జోళదరాళ నూటయెనఖై వటుందాలతో, ఏడెనిమిది వందల జనాభా గల్లిన చిన్న(గ్రామం. ఒకటి రెండు వర్తకుల యిబ్ళ తన్ప తక్కినవన్నీ వ్యవసా యాన్ని నముతకుని _బళుకుళున్న రైతు పటుంబాలు, వారిని ఆశ్రయించి జీవితం పాగిస్తున్న కూలీలు. జాతరలు, ఉత్సవాలు వుండేవికావు. “ఆట” (నాటకం) ఆడిన వుడు మాత్రం పెద్ద తిడనాళ్ళుగా 'వృంచేది.

ఏ నాటకమైనా సీద్ధపడేందుకు ముందు (గ్రామపెద్దల అనుమతి తీసుకోవలసించెే, బజారు వీధిలోని వేపచెట్టు అరుగుపై (గ్రామపెద్దలను సమావేశపరచి మేము (వద ర్థెంవదలచిన నాటక కథ -- అందలి పాత్రధాలులు మున్నగు వివరములు తెలిపిన తర్వాత = పెద్దల సలహాలు, సమ్మతి, లభించిన తర్వాతనే నాటకం పాగేది. పూర్వా -భ్యానం జరుగుతున్నకాలంలో విజ్హాలెన (గామ పెద్దలు విచ్చేసి నటులకు, నాటక

శీ అనుభవాలు = జ్ఞాపకొలు అ పనలంనందార్యతు లలల వట నారునలు నానడు లుల్పులట్యిలస్తవతునప ువోపంురువోుతుుడన్‌యనతనుయానుత్యటో ప ంటులముయతుడనుతనన్యుయల్నుయత్యతనయన్యనత రాయాలా దర్శకునికి సముదితమైన సలహాలను యుబ్బేవారు. (పదర్శనకు వారం రోజులు ముందు గజ్జెపూజ *- పాయపాొన్న ధోజనం, (గామ పెస్టల యెదుట (ప్రదర్శన జరిగిన తఈర్వాతవారు (సడర్శనకు సవ్యుతి తెలుపటం - తర్వాతనే నాటకం (పదర్శింవబడేది, చీన్న కోతగారీ అడుగుజాడలలో మా 'పెద్దతాత, చిన్న తాతగార్లు వీధినాటికాలలో 'పేరుమోసీన వారని, వారినీ గుఏంచి గొప్పగా చెప్పుకునేవారి. దొడ్డ హొన్ననగాడ, త్తీ పాత్ర ధారణలోను, చీన్న పోన్ననగౌడ పురుషపొటత ధారణలోను ను్యపసిద్ధులు,. దొడ్డ హొన్నన గాడ “చౌవది" (దుశ్ళాసనకథు) 'పార్వతి' (దత్యపజావతి పా్యాత్రధారణకు పెట్టిన పేరు. సజ్జ హొచ్ననగోడ దుళ్ళాసన, కీచక పా_త్రధారణ (ప్రజల మెప్పు లందుకున్నది= నేను పుట్టిన రెండేళ్ళకే నాపెడ్డ తాతగారు గళించారు. మా చిన్నకాత సజ్జ పొన్నన గౌడ నన్ను (పేమతో పెంచారు. అంతేకాదు. నాలో దాగిన కళను అభివ్యక్ష పరచు టకు కొరకఘులయ్యారు. నేను వారి అభినయాన్ని చూడలేదు. అప్పటికి వారు నాటకో లనుండి దూరంగా వుండిపోయారు, పొరుగు (గ్రామాల్లో ఎక్కడ నాటకం వేసినా వీరిని ఆహ్వానించేవోరు. అప్పట్లో కరప్యతాలు పంచటం అన్న అలవాటులేచు. (గ్రామ 'పెష్పకు జాబు (వాసేవారు, వొరు భౌమ మందలి టఊముఖులతోపాటు (ుదర్శనలకు వెశ్శేవారు. మా కొతగారికి నుటకాలంయే బలేమోజు, అప్పట్లో మా (గామంలో పీధీ నాటకబ్యందం వుం డేది. రాత్రి ధోజనాలు ముగీంచువని వూళ్లోని ఛతముభఖులతో పాటు రెండెడ్డ బిండ్లలో నాటకం ప్రారంభమయ్యే వేళకు ఆ (గామం చేరుకునేవారు. మా వూరి పెద్దలు నాటికొలకు బయలుదేరడం చూడాల్సిన దృశ్యం. పెద్ద శలపాగాలు (రుమాలు) చుట్టుకుని రాజ్యవితో ఇయలుడేదేవారు. మావూరి తలపాగాలు ఆ చుట్టు వట్ల యెంతో పేరుగాంచినవి. (పేతకులు ఒక్కోసారి నాటకంకంళే మిన్నగా మా వూరి పెడ్డలి తలపొగోలనే కళ్ళస్పృగించి చూచేవారు, పది పన్నేందు రెండెడ్డ జబ్ఫు. చకళుకొ నడిచే వృషభ రాజల మెడట్లో గక్టేల రవకులు, (గామం ముందు బళ్ళను నిలిపి జోళదరాళ గౌడగారు విచ్చేశారని నాటక సంఘ యజమానికి కబురు పంపేవారు, వారు డివిటీలు, త ప్పెట్టు, కొముత్ర అతో పచ్చి స్వాగతం వలికే వేళకు సరిగా మా పెద్దలు వారి తలసాగాలను ఉత్పరీ

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు క్‌ డన ాయొయొయొయో దో దారో పోటో యో్యలోస్యలో్యప్యుల్య్య్యర్యులప్తున్నపో్తుటోన గో పోర న గాలో లోపాల ర్యాలి బాలా భావాలో ్యజర్యాకన్యనా న్యాయా న్యాస సుయోరయోనుంుడోపడుటోసుమయన్యన్యడ్సు లను లన్ప్టునన్న్య్యాయజకి ెాకాతాన్యాయానయాముయోను యాలను చక్క-దిద్దుకుని నిద్ధంగా వుండేవారు. (గ్రామ'పెడ్డలు వీరిని నగౌరవంగా తీసుక వెళ్ళి రంగస్థలర ((అట్టువ) ముందు వళుసలో ఆసీనుల కావించేవారు. నాటకం బొగాపుంయే, అభినందనలు తెలిపి తమ (గోనుంలో (ప్రదర్శింప వలసిందిగా ఆహ్వా నించేవారు. తమకు జరిగిన సళ్కోరాల'కేమూ(త్రము తీసిపోని విధంగా పొరుగూతి "పెద్దలను నాటక (ప్రదర్శనలలో సత్కరించేవారు, బాషా ళా

నా జాల్యం - నాటి రంగభూమి (బా సుఖంగోవన్న ఆకాలంలో నాకౌతగారితో పోటు, ఆట పొటలలో పెరిగాను. శీను మూ పూళో) చోచిన మొట్ట మొదటీ నాటకం “గయోపాొథ్యానం". అమ్యుస్యుతో (అవ్వ) పొటు నులక మంచంపై దుప్పటీ కష్పుకుని ఆ నాటకాన్ని. చూస్తూ యెంత గోనో ఆనందించేవాణ్ణ్‌ ఆ నాటక వర్యావేళకులు హనుమంతగాడగారు. మాతాతగారి కోలంనుండి నోటికాలు వేయించటంలో _సముఖుడాయన , ఆయనఉత్సాహం బౌదార్యిం నాటక కళొివృద్దికీ పెట్టని కోటలు. నను చూచేనాటికి హనుమంతగొడుగారు. కిరీబధారణమాని, మఖ్‌మల్‌ వస్తు ములను ధరించీ, జలకోరు తలపాగా ముంచు భాగంలో కలికితురాయి. (సిరపేజ్‌్‌ గుచ్చుకుని “గయునికథలో " నాయకపొ్యత ధరించేవారు. తక్కిన పా్యాతధారులందిరూ కిరీటధోరులే. గౌడర తిమశ్చప్ప అర్జునవేషం వేసేవారు. నేటికీ ఆ ఆర్జునుడునా కళ్ళకు కట్లేనట్లున్నాడు. ఆ విన్యాపాలు, గర్జనలు, ఆకర్షణీయమెన. వేస భూషణా లతో అలరారే ఆ అర్జున పాత్ర నిరువిశానిది. కళాత్మకమైన పా_తఅది. ఏప్తకు పసుపువచ్చని రంగుగల (పథావ+ిని కట్టుకుని, గుడి అరుగు (మాపూరి రా మేశ్వరా లఅయంలోనే మావేషధోరణ జరిగేది) మెనుండి ఒక్కా-దూకుదూకి, _దిఎటీలకాలళిలో తప్పెట్లు, కొముులు మున్నగు రణ వాద్యాలతో అంగరకీకులపలి గొందరు హంగు దారులు వెంబడిరాగో, నీఠశేకలువేస్తూ అట్టహాసం, ఠీవి, డాబు, దర్సం మేళవించిన ఆర్భాటంతో చాళబద్ధంగా, ఘల్లు ఘల్లుమనే గజ్జెల రవళితో రంగశాలకు వేషధారి లావథం ని_దమత్తులోపున్న వొఎందరూ ఒక్కపెట్టున లేచి చూచేందుకు సిడ్డవడే వారు. ఇంత జంగినా న్నిదచేఒని కుంభకర్ణుని తముశ్చలను కొట్టి ని(దలేపుతూ కేషం వచ్చిండి చూడం(గ్రా అని గడ్డించేవారు తల్లులు, అంతలోనే అర్జున ప్యాత భారి రంగస్థలం పై వివిధనాట్య భంగిమలలో నృతశ్షంచేన్తూ పొదరసంలా తిరిగేవాడు. నాటకశాల దద్దరిల్లేది. (పక్యానున్న వాద్యకారులు, (ప్రేకీకులు నవేశ్సాహంతో పృలకితులయ్యేవారు.

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు 77 యలలలోరచవయతోల యోయో యోయోరూయలాలోవోతోతోరోలోడావాయాయాాతయాతం ““ఆయ్యాకాన్నవుండండి మవోపాఏ వుంది”

గయునిప్వాత ధరించిన హనుమంతగౌడ మఠి ఆశపోతు. నాటకంలోనిపాట ద, మాటలు చాలక మశెవరినో బకిమలాడి ఆటకొక తీరున తన పా(త్రను పెంచుకుని వచ్చేవాడు. ఇలాపెరిగిన గయునివేషసం. (పేకకులకు వినుగెత్తించేది.. అర్జునుని (వవేశమెప్పుడా అని వెనుదిరిగి చూజీవారు (పేకకులు, నాటక బృందం నాయకొ త్వంత్తోపాటు వాదికంలో నాయకుడుగూడ హనుమంతగౌడ కావటంతో అతనికి ఆడ్డు చెప్పే వారెనరూ పురడెవారుకారు.. విసుగు కలిగినా. ఓర్పుతో అర్జునుని (స్టవేశం కొరకు ఆతురతతో వుండేవారు కాని అర్జునపా_తధారీ (న్రవేళనికి అవకాశం యివ్వక కంఠస్థంచేసిన పాటిలనన్నిటినీ పాడుతుండేవాడు. విసుగెత్తిపోయిని మా తాతగాల “తప్పెట్లు వాయించండి. అనటంతో సిద్ధంగావున్న శఈపెట్లవారు “ఇవేల్‌ ఖణేల్‌” అంటూ వాయించటం మొడలుసన్హేనరికి అట్టువపైనున్న హనువుంతగౌడ, ఛఈన గయుని పాతను మరచి "అయ్యా? కాస్తపుండండి మరో పాటవుంది' అంటూ శేకపెస్టేవాడు. ఈ కేకవిన్న మా కాత ఊ్యగుడై. తప్పెట మోతను ఆహళున్నన్లారి పై విరుచుకుపడి, * వెధవల్లారా 1 తప్పెట్టు వాయించండి, వాడు. తెల్లవారే దాకా తనే వుండాలసుకున్నాడు. తక్కి.నవారు వచ్చేదెపుడు?”” ఇని గర్హించేనరికి తప్పెట్లు, నగాలా, కొమ్ములు భూ నధోంతరాళాలు దద్దరిల్లేఎట్లు మ్యోగేవి, ఆహోరులో ఈనపాట వినిపించక పోవటంతో ముఖం మాద్చుకుని గత్యంతరంబేక గయుడు అట్టువనుండి చెగేవాడు.. ఈ స్వారన్య ఘట్టం “గయుని కధ" (పదర్శించినపుడలా ఏదో ఒక రూవంలో (వత్యశమయ్యేది. మా తాతకు కోపం రానిదే. అట్టువ నుండి. దిగేవాడు కాడు హనుమంతగాడ,

ఇదినాటిక రంగ (ప్రవే నేపథ్యగాధ. అంతేకాదు నా విద్యాఖ్యాన (సపారంభం కూడ ఒక వింత. నా విద్వ్యాభ్యాన ్యపారంభం _ ఒక వింత

మొట్ట మొదట నా చూప్పడు (వేలిని వట్టుకుని ఇసుకతో శ్రీకారం దిద్దించీన నా విద్యాగురుపు మఠపతి- ర్యుదయ్యగారి. అప్పట్లో మా (గామంలో జిల్లా తేదా శాలూకా టోర్టు పొాళశాలలేదు. బడికి (సత్యేకమైన వసతిడూడలేదు. మా వూగి

(6 అనుభవాలు . జ్ఞాపకాలు ఆంజనేయస్వామి ఆలయమే మా ఐడి. నేనేకాదు, మా తాతముత్తాతగార్లుగూవ ఆ బడిలో చదువుకున్నవారే. ఏడాదికోపారి మా అయ్యగారికి (పభుత్వంవారు (గ్రాంటు యిజ్చేవారు. (గ్రామస్థులు పంతులుగారికి అన్నివిధాలా సహాయంచేసేవారు. దసరా వండుగరో జుల్లో ఆయ్యగారికి ఏడాదికి సరిపడేధాన్యం లభించేది. అంతేగాదు (గామ 'పెద్దలుగూడ మహర్నవమి పిల్లలతోపాటు చుట్టుపట్ట (గామాలకువెళ్ళి చందాపట్టీ తయారు చేసేవారు. “కోళూరు - కొడగూసు" = “ధృవచరిత' మొదలగు ఏకాంక నాటికలను ఆ సమయంలో (సదర్శించేవారం. చిన్న పిల్లల ముద్దులొలికే నాటికలు (చజలను ఎంతగానో మురిపించేవి, గమక పవేళము 1924 -. మఠపతి రుదయ్య మాపూరి రామేశ్వర ఆలయ అర్బ్భకుడు. ఈయన దాయాది కిడి గజ్జయ్య వీధి నాటక (బయలాట) నాయకుడుగా వుంటూ పూజా కార్యక మాల్లో మఠపతికి సహాయకుడుగ వుండేవాడు. మఠపతి ర్యుదయ్య మంచి వుపాధ్యాయుడు. (ామపెద్దల ఆదరాభిమానాలు నంపాదించినవాడు, వారి యింటి లెక్కాచారాలను నరిచూచేవాకు. బియలాటల్లో. పై కాళగాడు. (సమ్మేళములో పాటగాడ్సు హాస్య (ప్రియుడు. రు(దయ్యగారివద్ద మూడవ తరగతి వరకు నా చదువు పొగింది. తర్వాత హావళిగి సడతరయ్యగారి వద్ద నా చదువు కొనపాగింది. హావళిగి షడతీరయ్య ,కమశిక్షణకు మారుపేరు. హశెగన్నడ ((ప్రాచీనకన్నడ) కావ్యాలను ఎంతో(శావ్యంగా గానంచేసేవారు. రాగధాటికలవారు. ఒక్కొక్క పద్యాన్ని భావపూర్వకంగా, సున్నష్టంగాచెబుతూ నలుగురైదుగురు విద్యార్థులచే అంతేస్పష్టంగా వద విచ్ళేదంకావించి చె ప్పేటట్టు (తర్ఫీదు) అభ్యాసము చేయించేవారు. ఈ కొవ్య వాచికములో నేను (పథముడనుగా వుండేవాణ్ణి. కావ్యగానం నాకెంతో యిష్టంగా వుండేది, అయ్యవారు ఏ ప్టాయిలో, ఏరాగంలో పాదేవారో, అదే ప్టైయిలో, ఆదే రాగంలో నేనూ పాడేవాళ్ణీ, కరిబసయ్య, రెడ్డప్ప, హనుమంతరెడ్డి. చిలుకరాయి దొడ్డనగొడ నా సహ విద్యార్జులు, వీరందరూ ఆ పద్యాలను చెప్పేవారు. ఈ కావ్యగోనం పాగుతున్నపుడు బజారు వీథిలోని వేపచెట్టు ఆరుగు నీడ తో విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న మా వూరి [పజాలు, వ్యాపారం కోసం వచ్చిన పొరు గూరి వారు తొమన్నచోటనే కూర్చుని మా కావ్య గానాన్ని విని తలలు పూప్పతుండే

ఆసుభ్రవాలు - క్లావకాలు స! పల వత్యరత్యతతోయయోయాయయయయోతయతడాయడాడాయయతత నన వవ నయాయోయయాడాయోలాల. వారు. బిజారు వీధిలోనే మా హనుమవ్చ గుడి వుండేది, అందరూ వినే ఆవకాశం వుండేది. గుడికి ఒకవైపున గౌప్‌ పాహెబ్‌ కొలిమి పెట్టుకుని వూరిసనులు చేసేవాడు, గాస్‌ పాహెట్‌ కొలిమి తిళ్తులు వూదడం, చడ్డపారలు ఎరగా కొాల్బటిం అటుంచి, ఛావి సందులో దాచుకున్న వీడీముక్క వెలిగించి “అచ్చా, సెబాష్‌, పహ్వ అంటూ చవ. శ్రలాగుళూ పరవశించి పోయేవాడు. అది మా (గ్రామ _పజలకు వినోద కార్య (నం, నాకైతే (బహ్యానందం-

చదువులతీరు

టి శాజ భనావల్లాంటి విద్యాలయాల్లో సర్వానుకూలాలలో రాచబీడ్డళ్లు మంచ్చి

చుస్తులు భరించి విద్యాభ్యాసం సాగించే నేటి విచ్యార్ధులు అదృష్టవంతులు. నౌ కాలంలోని పేధిబచ్ళ హఠయోగుల ఆ(్రమాళ్లా గా వుండేవి. - ఇసుక పరచిన నేల మా ఆననం. ఆనుకొనేందుకు రాతిగోడ, చిన్న తప్పు దొంకితే చాలు అయ్యవారి ఇెత్తం మా పీపులపే మోగేది. గుడి గంటకో(తాడు (వే డుతుండేది, ఈంట8ి పిల్లల చదువు బాగా సాంగేదుకు దానిని వుపషయోగించేవారు. ఇగ్బరు పెడ్డ బాలురు ళుంటకి విద్యార్థిని ఎక్తిపట్టుకొని ఆ తాడుకువేలాడేట్లట్లు చేసేవారు... మరొకడు వెళ్ళి తుమ్ము కంప తెచ్చి వాసీ కాళ్ళ కింద వుంచేవాడు. 'కోగండం' అనే పేరుతో యూ శక వకడ్సండీగా వుండేది, గోగు నారతో వాగా పేనిన లాపుగా, పొడుగ్గా, కొన్‌ వాడిగా వుండే “నజ్జన కోల” వుండేది, ఆ సజ్జన కోలను 'కసంబరాయ' అనేవారు. పిల్లల మద్య కూర్చున్న పంళులయ్యు అల్లంచేసిన పిల్లవాళ్ణి కూర్చున్న చోటనుండే ?4ంచేందుకు “కనందిరాయని' వుపయోగించేవాడు. యిుదిగొక “గోడ కుర్చీ" శికగూడ పుండేది. ఆయ్యవారికి మశ్‌రేగితే కిందపున్న ఇనుకను తోడపై "వేస, తొడపాళం” సెళ్టువారు. అయ్యవారికి విసుగేసినప్పుడు పిల్లలతోనే పిల్లలను కొట్టించేవారు. దీన్ని 'నుక్కుచెంసలు" (సుచ్చెన గున్తు ౬నేవారి. గణితంలో తప్పుజేసిన వాలికి యీ దండన పుండేది. ఇలా 'కోలకొంకరాయి' ది న్నగు దండ నలతో మా చదువులు సాగుతుండేవి. గానీ, అవన్నీ మాకు అంచతుష్టంగా తో చేవి కావు, మా తంథడ్రి, తాతల కాలంలో, యింతకంపే క సమైన శికొవిధానూలు పుండినవని విన్నమేము మా కాలమే మేలని మురిసి పోయే వాళ్ళం.

[0 అనుఖవాలు - జ్ఞాపకాలు న. “హారతి ముత్తును” 1924 నా పలక ద(స్తం (ప్రక్యంన పుంచుకుని పదేళ్ళు కఠథోర (వతంతొ కూడిన

బడిలోని ఇసున ఆసనం నుండ్‌ లేబీ ఇల్లు చేరేనాటికి నా వయస్సు పదునాల్లేళ్ళు, అవ్చటికీ మాబడీలో నాల్గవ తరగతి చదువు పూర్తయింది. అప్పటికే చిన్న చిన్ని కవితలు అల్లడంలో ఆశక్తి కల్గింది నాము. నవ వ్యాకరణ పండితుడు, సంగీత పాగర చం్యదుడు అయిన ఆంజనేయ ప్వామి సన్నిధిలో పదేళ్ళపాటు చదువు పాగిం చీన ఫలితంకాబోలు, కవిత్వం (నాసేంత చదువు లేనప్పటికీ “హారతి యిచ్చెగ అంజనీప్యుతుకు మంగళ మూరుతుకీ' అని పాడి ఆ బడి చదున్సకు స్వస్తి చెప్పాను. ఇతర దేవతలవై (ప్రార్దన మంగళ గీతాలు (వాశాను, అప్పటికే ఆళక్రిజేనకి ప్క్య్క్య లభించిందో ఇస్పటికీ నేను సరిగా వివరించలేక పోతున్నాను. చదువుకున్నదేమో అత్యల్పం. తెబగు భాగవతంలో, 'వెండియు-నిట్లనియె” అన్న వాక్యార్ధం మై తర్జన - భర్జనలు జరిగి, వెండి అంటే వెండి-ఇట్లనియె అంకే యీ విధంగా చెప్పెను అని నిర్ణయించబడింది. నాతోడి విద్యార్థులు యీ విరోధాభాసకల వాక్వాన్ని యే విధంగా అర్థంచేసువ న్నారో నాకు తెలియదు. నామటుకు ఆది సరైన సమాధానం కాదన్న నంశయం పుండేది. జడవదార్థ్‌మైన వెండి మాట్లాడటమేమిటి ? అన్న నా ఆలోచనకు కొంతకొలం తర్వాత సరైన సమాధోనం లభించింది. అనాటి వికటార్భానికి సరైన సమాధానం తెలినీన తర్వాత పొట్ట చెక్కలయ్యేలా నవ్వుకొన్నాను.

పోఠళకాల వదలిన తర్వాత, నా సొహిత్యం౦ - కవిత్వం - నాటకం - గమకం మున్నగువాట్‌ వ్యానంగం ఓత్యపోతంగాం నిర్విరామంగా, ఏకధాటిగా పాగాయి.

గరుడ గర్వభంగం 1928

“జర్రుడ గర్వభంగ” నాటక పూర్వాథ్యాసం ముమ్మరంగా పొగింది. మా (ప్రాంశాల్లో హొరోోనియం నాయించటంలో పేరుమోసిన మడివాళ గంగన్నను పిలు చుకుని రావటింజరిగింది. నంగీతం నేర్చేందుకు చాకుబండ తిస్పయ్యగాంిని రస్బిం చుకుని, పనుమంతప్పగారితో నాటకానికి కావలసిన పాటలు -- వద్యాలు (వాయిం చటంజరిగింది. చాకుబండ తిప్పయ్యగారు, విఖ్యాత నటులు బళ్ళారి రాఘవాచార్యుల శిష్యుడుగ అభినయంలో నాటకానికి తగిన (ప్రసిద్ధిని అందుకున్నవాడు. సంగీతం తోనేకాక, అభినయంలోగూడ మాకు కొంతవరకు శకణ యిచ్చాడు.

మూడు 'నెలల వరి్యిశమ తర్వాత నాటకాభ్యాసం ఒక చళకుచేరింది. నాటకం వట్ట నాకున్న అనుభవంకూడ అంతంత మా(తంగానే వుండేది, కాని, నిరంశర పాధనవల్ల ఆనాటి (ప్రేకకులను మెప్పించగలమన్న విశ్వాసం నాలో పెరిగింది. నేనే ఛ్రీకుష్ణ పాషర ధరించేవాజ్ణి, తక్కిన మంత్రి, పేనాపతి, నథి పా్యాతలు మా వూరి వారే ధరించేవారు. అన్ని పాత్రలకు తగెనవారున్నా. నత్యథామ ప్యాత్రధారణకు తగిన వ్యక్తి కనిపించలేదు. మొదటినుండీ స్త్రీ పాాతధారణకు తగినయువకులు చూవూళ్ళో దొరికేవారుకారు. స్త్రీ పాాత ధారణకు న్ర్రీలనే శీనుకురావటం ఆరోజుల్లో చాల కష్టంగా వుండేది. ఎన్నో అవస్థలువడి పొరుగూరిలో వీధి నాటకంలో వేషం షేసేం దుకు వచ్చిన అమాశ్చయిని అతి కష్టంతో ఒప్పించి మా నాటక నంఘంవచారు రప్పిం చారు. ఇంకా చిన్నవయను. అంత అందగత్తైకూడాకాదు. శాశీరంమా(త్రం మధు రంగా వుండేది. ఆ కంఠ మాధుర్యానికి ముగ్గులె “పాటబాగా పాడుతుంది పుండ నివ్వండి. చస్పిడిముక్కు. అయినా ఫర్వాలేదు," అని ఇతర పాత ధారులు, ష్నెలు నమ్మతించటం జరగింది. ఆందమైన నుక్కుగల అమ్మాయిని అన్వేషించుటలో నా ముక్కుకాస్త (మొండిగా మారుతుందేమో అన్న భయంతో ఆ అమ్మాయినే సత్యభామ పాత్రకు నిర్ణయించి శితణ యివ్వసాగాన్ను.

ఆమెపేరు లగ్మమ్ము. ఆమె వూరు ఆదవాని,. ఆమే రావటంతో నా బరువు కాస్త తగ్గింది. రోజూ రిహార్సల్స్‌ కోసం వేషధారులను రప్బించువోటం. చాలా

[9 అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు కష్టంగా ఫుండేవ. ఒకరొ స్తే పరొకరుగ్రైరుహోజర్‌. లక్ష్మీదేవి _పసన్నం అయిన తర్వాకీ సభ్యులు నాకంయే ముందుగనే వచ్చేవారు. నా వుత్చాహం యినువమడించింది పొటలేమో బొగా పొడుతుఎదేది. కాని వోచికం, అభినయం నేర్పడం చాలా కష్టంగా పుండేది. ఏ దెట్లున్నా నాటకాఖ్యాసం చురుకుగా పాగుతుఎడేది. ఆంతవరకు “ఏదో పిల్ల వ్యవహారం, ఆట వేస్తారట, నే నేనాడూ ఆవైపు వెళ్ళలేదు" అంటూ మూతి విరిచిన పెస్టలు ఇస్త్రీ పెట్టిన చొక్కాలు ధరించి (పాక్టీప్‌ చూచేందుకు వచ్చేవారు. మా తాతగారి పాత యింట్లోనే నాబకాభ్యానం జకగేది. “ఇల్లాలులేని యింటినీ, పళ్ట లేని చెట్టును ఎవరూ లెక్క- పెట్టరు" అన్నట్లు నాయకసాని లేని నాటకం నిప్పారం అనే అభ్యిపాయం ఆనాడే _పబలంగా వుండేది/ నాటకాధ్యాసం (శగ్ధగా పాగాలని, (వతి పా,తధారి ఎక్కడా వీరుపోకుండా నటించాలని నా కోరిక. నాలోని కళానిష్ట కారణంగా-కెష్ట నిష్టారాలనుగాని. దేహారోగ్యాన్నిగాని గవానిం చేవాణ్ణికాము. యవ్వనపు పదం. అపరోధాలను ఎదిరించి ముంజ వేయాలన్న మొండి పట్టుదల. ని,దాహారా అనుగూడా సరిగా పట్టించుకోక, ఉత్సాహావేశంలో ఆరు నెలలపాటు నిర్విరామంగా నాటకాభ్యాసం సాగించాం. ఇంటిని గురించిన ఆలోచన ఏనాడో మరచాను. నొటకలళంగ (ఫ్రే నిర్యాణం మాఠు తెల్తియనందున బళ్ళారి నుండి

అనుభపెజ్ఞాలను పిలిపించాం. పా్యతలవేషధారణ, ఆహార్యం (మేకప్‌ అంతటిసి చాటబండ తిప్పయ్యగారే చూబేవారు. అంతవరకు హ?దళం (అరిదళం) పట్టించు కొనటమే మాకు తెలిసింది, నాటక (వదర్శనంలో పుపయోగింభే రొంగులేవేరు, ఆ రంగుల్ని తేవ్పంచాం. నాబిక్తానికి కౌవలసిన తక్కిన పామాలగి గూడా తయారైంది. ఈ విషయాలన్నీ మాఠు కొత్త* కృష్ణుని రంగు బళ్ళారిలో లభించని కారణంగా దానిని మ(్రాసును౦డి తెప్పించారు. ఈ వార్త మావూరిలోనేకాక ఇరుగు పొరుగు (గామాలకుకూడా వ్యాపించి మా నాటకానికి మంచి (ప్రచారం కల్గించింది. మద్రాసు రంగులతో అలంకరించుకున్న వేషాలను చూచితీవఎలసిందేనన్న పట్టుదల ఆపల్లైల్లో బాగా షెరగింది. దేనికీ కొరితలేని కాలమది. ఆట అంళకే ఆరామడలైనా వుత్చా హంతో పరుగు ఎతీస్తూ వుండిన కాలమది. రంగుల ముఖం

కరప(త్రాలు అచ్చువేయించి (గొమాల్లో సంచడం జరిగింది. నాటకం ప్రాక్టీస్‌ నుమ్య్మరంగా పాగుతూపుండేది. పజలు గుంపులుగా వచ్చి యిబ్బందులు కల్లించ

అనుభవాలు -- శ్రాసకలు క! టంతో ఇది తలుపులు బిగించి పూర్వాభ్యానం పొగిస్తూ వుండేవాళ్ళం నాటక (సద రృనరోజు రానేవచ్చింది మా వుత్సాహం వెల్లువలా పొంగింది

రంగులు పూయించుళుని వేషధారణ ముగించి కిక్కిరిసిన (పేకకుల ముందు పది గంటలకు సరిగా మా నాబఐకం (సారంభించాం మా (పదర్శన మాకే ఆళ్చర్యం౦ కల్గించింది

ఒక్కొక్కూసీను ఆంకం చకచకా పాగి పోతూవుంది కాలం ఎలా గడిచిం డోకాని అప్పుడే సూర్యోదయమైంది. అందరం ఆనందంతో నిట్టూర్చు వదిలాం, దేవునికి మా కృతజ్ఞలు చెప్పుకున్నాము వీధి నాటకంవలి తెల్లవారేదాకా నాటకం పాగింది కాని ఎవరికీ ఏ మాత్రం వినుగుకల్లలేదు. రాజు మెదలు సేవక ప్మాత పరకు అందరూ వద్యాలు చెప్పారు ఎనభై పద్యాలుంటాయి. తెల్లవారకేం చేస్తుంది? ఆకాలంలో పెల్లేలల్లో నాటకాలు అలావుంపేనే తృప్పి, కొన్ని నెలల పాటు ఎన్ని విఘ్నాలు ఎదురైనా నటరాజు అను(గహాంతొ నాటకం బాగా జరిగిందన్న నంతృ ప్పితో వేషంతోనే యింటికి వెళ్ళాను మానాన్నగారు సంతోషంగా నావెంటవచ్చారు మౌ నాగమ్మ అ; పెద్ద బూడిద గుమ్మడి కాయ దిగదీనింది. అదేం ఆనందమో అదేంసంబరమో నా కృష్ణ పాత నిజమైన కృష్ణునివలె వుండేది దుస్తులు మార్చు ఇంటి పపారాతో ముఖం కడుగుకున్నట్లల్డా రంగువెలిసే బదులు, యింకా వ్యాపింప పొగింది ఇదేమిట్రా అనుకుంటూ నబ్బు రుద్దాను సీకాయ పట్టించాను. కోన్ని చోట్టమాయమై౦ది కాని పూర్తిగాపో లేదు హరిదళం రంగులుసులువుగా పోయ్మెవి ఇదేం రంగురా ప్వామి మంచి పితలాటకం చుట్టుకుందే అంటూ విసుగుతో కడుగుతుండగా చాకుబండ తిప్పయ్యగారు వచ్చారు. అయ్యో నసీళ్ళపోనుకున్నారా? కొబ్బరి నూనెతోనే ఆ రంగులు పోయేది నాయనా' అన్నారు అ సంగతీ ముందే చెప్పకూడదా? అనుకుని, కొబ్బరినూనె పట్టించి రంగుల తొలగించుకున్నాను. గుంతకల్‌ కు

మా నాటకం విజయవంతం కావటం మా పూరి 'పెద్దలకెంతో పుళ్చాహం

కల్గించింది కొన్ని నెలల పరిశ్రమ కారణంగా, నా ఆరోగ్యం కొంత దెబ్బతినింది కాని మననుమా[త్రం వుల్లానంైగా వుండేది * ఇంతటితో చాలిస్తే ఏంలాభం? అక్కా డక్క-డా మా నాటకం వేయాలి షాపూరు పేరు పొందాలి" అని మా (గామి పెడ్డలు మాడ్రాడుకునేవారు ఒకరోజు నన్ను రప్పించుకుచ్నారు వెద్ద వూళ్ళ్లలో ఆ నాటకం వేయాలి అన్నారు. అయితే ఎక్కత ?' అన్న ప్రశ్న తలెత్తింది. నాటకాలంే

క్షే అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు లలల య యయా యాయాతాలా.ా (ప్రాజాలిచ్చే బజజగమెణసిన వీరయ్యగారు “అబుదారు రైళ్ళు కలుప్తాయి గుంతకల్లులో వేద్దాం అన్నారు

“తై ళ్ళు వస్తాయి. పోతాబి-యీ. ర్లైళ్ళకు మన నాటకాలకు స బంధమే మిటి? అంటూ నవ్వుతూ నేను _పశ్నించాను

చుట్టు (నక్కల (గ్రామాల వాళ్ళు మన నాటకాన్ను ఎంతగానో మెచ్చు కున్నారు డబ్బు బొగావస్తుంది. ఆక్కడ వేయటమే బాగు అన్న వీంయ[ారి వాదసికు మరికొందరి ఆమోదం లభించింది హానుమంతగౌడగారూ సములించారు నారి మాటనేగ్గింది వారి వుళ్చాహోనికి అనుగుణంగానే కానిద్దాం అంటూ మరెసటి పెనం హనుమంతగౌడగాలితో పాటు నేనూ గుంతకల్‌ వెళ్ళాను అప్పట్లో వూరి బయటి కంపచెట్ల సమీపంలో ఒకస్హేజి వుండేది. ఆది ఈడిగ రామప్వొమిగారిది ఆయన హోటల్‌ వుండేది. అక్కడికి వెళ్ళి వినారించాం నాకు ఆ స్థలం అంతా నచ్చిందికాదు ఆ రామప్వ్యామి ఎదుటి వారివి ఎగతాళిచేసే మనిషి మా హనుమంత గాడుగారె రుమాలు (తలపాగ) ను దిట్టించి చూచి (ఆ కాలంలో పన్లె పజలను చూస్తే వట్నింవారు ఎగళా? చేసేవారు) ఏమయ్యా, నాటకమా ? రుమాలా? సీవు మేనేజరా అన్నాడు హసుమంతగొడ రెచ్చిపోయాడు తనను ఆన్నందుకుకాదు, తన తలపాగాను తూలనాడినందుకు ఇక్కడ మాట్లాడి లాభం లేదనుకుని గౌడ గారిని పిలుచుకుని వెనుదిరిగేటస్పట్‌కి విమనునున్నాడో ఎమో రామస్వామి మనవి రావించుకుని కాఫీ యిస్పించి మౌ పయశ్నానికి సమ్యతిని తెలిపాడు. రండు సద రృనలకు అడ్వాన్స్‌కూడా యిచ్చి నచ్బ్చాం అపళకున పరంపర

ఊరు చేరిన తార్వాత (పాక్టీస్‌ ఇతర ఎర్బాట్లు ముమ్మరంగా సాయి హన్లుమంతగౌడ మాకంటే ముందే గుంతకల్‌ వెళ్ళి మా బృ౭దంవారికి కౌంలసిన వసళి (పచార కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు బేశారు అందరమూ సమీపంలోని వీరా పూర్‌ స్టేషన్‌లో రైలెక్కి. గుంతకల్‌ చేరాం చిన్న బడిలో మాకు విడిది హను మంతగాడగారు మంచి భోజనం ఏర్పాటుచేశారు (_ఏచారంకోసం బాపురం బసన్న బుకింగ్‌ ఆఫీసరుగా వీరావురం సూగయ్యగారిని రప్ఫించాడు తలపాగాలు లేని వారిని గేట్‌ కీపర్లుగా నియగాఘించటం జరిగింది ఒకప్పుడు మాజోళదరాశి తలపాగా

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 15 అలలతో యయతయయచచయయయ తలలు లకు పేరుమోసినదని యిదివరకే చెప్పాను (ప్రస్తుతం మా తలపాగాలు ఎగళాళి పాలైనవి తలపాగాఅకూ నాటకాలకూ ఎలాటి సందింధం లేళున్నా ఈ తలపాగా రాయక్ళు నాటకం వేయటమేమని అందరికి నవ్వులాటగవుం డేవ నాటకంటో పాత థారులెన్వరూ రుమాలు ధారులుకారు కాని నిర్వాహకులందరూ తలపాగాధారులే ఆ తలపాగాలు లేకుండా ఇయటికి రావటం వారికి- యిష్టముండేదికాదు. ఇంట్లోగూడా బోడితలతో తిరిగేవారుకారు పాయం[తం కరన(త్రాలు సంచేటప్పుడు జట్కాగు[రం కాలుజారి వడటంతో బండిలోని వారందరూ ఒకరిపై ఒకరు బోర్లపడ్డారు. దుస్తుల కంటుకున్న దుమ్ము ధూళి రూడించుకుని ముందుకుసాగారు. రాత్రి భోజనాల తర్వాత వేషధారులందరూ తమ తమ పొమానులతో రంగస్థలానికి బయలుదేరే వేళకు సరిగా పాపిష్టి పిల్లి ఒకటి లోపలి నుండి మ్యావ్‌ ఆంటూ సరిగ్గా ఎదురయింది. సమీపంలో కాపురాలే లేవు నాటకళాల వద్ద బ్యాండ్‌ వాద్యం మోగుతూవుంది, 11 గంటలయ్యేటప్పటికి యిరవై ముప్పైమంది వచ్చారు. వదిహేడున్నర రూపాయల కలెతీన్‌ ఆట ఆణటమా? మానటమా? అన్నమీమాంసలో పడ్డారు పెద్దలు. మవూపూరు వదలినన్పటి నుండీ ఏవో అడ్డంకులు - (చేతి చమురు బాగోతం) అవళళునాలు అని గుస గుస లాడారు (గ్రామపెద్దలు ఎవరిని అడిగి యా మూహూర్తం పెట్టారని హను మంతగొడగారిని ఎవరో రెట్టించగా ఆప్బటికే కదరి పోతూవున్న గౌడుగారు *అదో ఆ సిగ్గుమాలినవాణ్ణి చూడండి నెత్తిన చేతులు పెట్టుకున్నాడే వాడు వాళ్ళువప్తారు, వీళ్ణ వప్తారు అంటూ మమ్ములను యిక్కడికి తీసుకొచ్చిన ఆ దౌర్భాగ్యుడుి అంటూ బోసినోటి వీరయ్యవై పు గుళ్లస్పగించి చూచారు. నేనేంచేసేది, వస్తామన్న వెధవ నాకొడులు రాలేదు ఎందుకొప్తారు? యీ"వూరికి అయిదారు రైళ్ల వసాయి ఏ ఐండి కెళ్ళారో ౪? అంటూ కోపంతో యింతా ఎవరైనా వస్తారేమో అన్న ఆశతో బయటి వెళ్ళారు హనుమంతగౌడగారు పదిహేడున్నర రూపాయలిచ్చిన పెద్దమనుషులఅ ల్లరి పాశంభమైంది ఆంతలోనే బుకింగొఆఫీసర్‌ సూగయ్యగారు తణపులు మూయించి ఇక అర్ధణామందిగూడ వచ్చే ఆశలేదు, అట ప్రారంభించండి" అన్నారు. మేముపై నలకోనం రాలేదు (వళ స్తికోనంవచ్చాం అంటూ నేనుకొన (బెల్‌ గంట కొట్టించితెర ఎత్తించాను నాటకం (ప్రారంభమైంది వసూళ్ళకూ నాటకానికి నిజంగా పొ త్తు లేదన్నట్లు నాటకం జయ్యసదంగా పాగింది

క అఆపభవాలు - డ్లాపకాలు తాల లోప్యతోలానతానుతా లోను ోపోతోన్పప్యతోపుతాన్కునుతోపుల్య్పుతనుతనతతోతక్పున్పు్పలన్పుతతన్పుక్సుయతంతోటతుడనతాపతపుయలోో్పవన్తోపుతోతోంలోోచతలోవాస్వు్తత్యంన్యతుతుం.- వేర్యాల్యుననటన్పయంతోంతరయ్యతుయ్యయుతుో శఈనాడున్నట్లు ౪ కాలంలో రోజూ నాటకాలు వేశేవారు కారు. భోజుని, రాజు వేసే వాళ్ళం. తొలుత రెండు నాటకాలు వేయాలన్న నిలయం .మేళక (యదర్శన యివ్వాలి. కాఫ్సి జరిగిందేదో జరిగింది - ఇక చాలును -ఆని రామ ప్వామితో గ్రుప్తావించినప్పడు “మాట మేరకు, రెండాటల అద్దె యిభ్వాల్సిందే వేస్తే వేయండి. లేదా మొనండి అన్నోన్షడు మా బుకింగ్‌ ఆఫీసర్‌ సూగయ్య నాటకం వేయందే వీడికి తదై యివ్వటిమా * నాటకం వేయాల్సిందే అన్నారు సూశయ్య గారన్నష్తూట సర్వైరది అని రెండో మారు “గరుడ గర్వభంగం నాటకం వేశాం మంచి పేరు వచ్చింది. ఈ పారీ 45 రూపాయలుఎనూలైై౦ది. (వళస్తి కోసం (ద ర్భొన లిచ్చిన మ్హానాటకి సంఘం వంద యాఖ్హై రూపాయల నష్టం భరించి వూరు జేరింది జబంధర (4-8-1932) ఉరవకొండ భచిమర6- ్రీ కరి.బసవేశ్వరప్వామి రథోత్సవం ఆగ్రా థువు సు్యపసీద్ధమైంది ౨ -అన్పటి ఛీ చన్నజినవ పాముల నారికి మాపూరు జ్రా శండేది. వోనుమంతగొడగారు స్వాములవారి బంటు, రథోత్సవ సందర్భంగా నాటకెం వేయాలనక్ట వట్టుదలతో హనునముంతగొడ గారు వురకలు వేయసాారు ఒకే నాటకం వనికిరాదు కసీసం మరొక్కం నాటకమైనా నేల్చుకోవాలని నిద్ధయించ బడింద్సు '“జలంధరొ నాటికం కొన్ని మార్పులతో అభ్యానం చేయపాాం ఈ నాటకంలో: ముఖ్యమైన నాఠతద-పాొ(క్ర- నేను తీసుకున్నాను. తక్కిన. పాత్రలను నిర్ధాయించి ఇచ్చినారు షోకి శక్తి మేరకు చందాలు చెల్లించినోరు. నాటకాభ్యాసం (హారంభితచాం. ఉరవకోండ స్వాములవారీని దర్శించి రథోత్సవ సమయంలో చాటకం 'పెయమున్నటబ్లు విన్నవించుకునం “ఈ మరం మొదిప్పాం మీకు యిన్హం వచ్చినళ్టు జేయండి- ఆన్నారు. హఠం కుడివైపున నాటకకాల (స్టేజి షిర్మాణం చారం ఉత్పువానికి 1ళ రొజులు ము6దే (పారంభించాం. బారం బసవన్న హానుమంతగౌడగారు అన్ని పనులూ చూచుకుంటూ వుండేవారు. అదివరకు సర్వజన మనోరంజని కర్ణాటక నాటక సభ" ఆన్నపేరుతో నాటకాల ఆడేవాళ్ళం,

న టారు న. ౧ హయ =. . "నె శ = శ వు కటు 0 స మో య 2 శ | , య స యు? ళన 2” భనం సం న న... ల్‌ సు ఓ స్‌ న్‌ మో ప వు త న ళన 1 స! పా. సు: గణే ఏక! [యయ ర్ట షు శ్‌ లే న! క్త త్య అక చే. ధన క! న ల వ = రక మ ఇ న 2 ం మ నో భ్‌ జక /...:5 ఇక ఇ! నన ౨. క్‌ క శ ఉభే తు చ్‌ ఖా న యయా టో య. సా ణీ న న. ము 'ష్మ పతా గటా, న న 9 ఖ్‌ ఫ్రే... ్ట 0 ఎ న య య | మ 1 న తిల గ. బస 6 న యయా హు క్త... గ క్ర త (ల్‌ మ్య య. సట కా ఇ స. (ల న్స్‌ తోలు! 1 | కానన పం క్‌ ధ్యా ర న | ళీ నం. స ని న యం. థి స" వ్‌ ల. ఎ జే ర. ము అ! | గా యో ఘూ ములాము న ఉట్ల క న రి ప్‌ బు ననా నల నాచు కాను ళం పటు టమ చ మ న. న.

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు డా ప్రతనుతరలవోవవతోరూరయ రచయతలు యిక్క-డ మఠం మరియు ప్వాములవారి 'పేరు పెట్టుకోవడం సముచితమని భావించి, “శ్రీ గవిమరం చెన్న బసవేశ్వర కృపా పోషిత నాటక మండలి" అన్న పేరుతో కరప[క్రాలను ఉరవకొండ సరినర (గ్రామాలన్నిటిలో పంచి "పెట్టడం జరిగింది. ఇదివరకే, ఆయిదారేళ్ళ (కిఠం ఉరవకొండలో మేము వూరి మధ్యలో వున్న చిన్న థియేటర్‌లో ప్రదర్శించిన “లవకుశ” నాటకం బాగా పేరుపొందిన విషయం అక్కడి పెద్దలందరికీ తెలుసు. ఏర్పాట్లన్నీ వూర్తిచేనుకుని ఫాల్గుణ శుద్ధ దళమితో _పారంభమయ్యే మూడు రోజుల ఉత్సవాలలో రెండు నాట కాలను (ప్రదర్శించి, (పజల మెస్పుతోపాటు, స్వాములవారి ఆశీర్వాదాన్ని కొంత లాభాన్ని పొందగలిగాం. నాటకాల చ్వారా డబ్బు సంపాదించవచ్చును అన్న విశ్వాసం, మా నంఘాన్ని నేమకల్లుకు తీసుకువెళ్ళి ఆడేటట్లు చేన్‌ంది. కిర్తిలడీశ్చై వరించి వచ్చింది. కీర్తి వ్యాపింపపాగింది. లకీ (వసన్నమపుతూ వచ్చింది. చుట్టు వక్కలనుండి ఆహ్వానాలు వచ్చాయి. మా బాధ్యత పెరిగింది, (ఫళంనలకో పాటు -- విమర్శలు కూడా పెరగటంతో మా పాత్రలను పరిశీలించుకునే వారలం, వివిధ పాత్రల తీరుతెన్నుల గురించి. (పదర్శనలలోని లోపాలను గురించి త్నీీవంగా చర్చలు జరుగుతుండేవి. పెద్దల, మి్యతుల విమర్శలతో పాటు, గ్యాలరీ(పభువుల అభిప్రాయాలను పైళం వివేచించి పాత్రలను మరింత పరిపుష్టం కావింబేందుకు _(సయత్నించాను, ఆ విమర్శలతోపాటు, నా అధ్యయనం కూడె నా మనోవికాపానికి తోడ్పడింది. *ట్పడే మో అనహశ్టంి 6.888 తర్వాత ఆదవానిలో 'గరుడ గర్వభంగం౦' వేశాం. ఆ నాటకమండలి ఒక నర్నివేశ నేపథ్యాన్ని చెప్పటం అవసరం. కళృంగారభరితమైన ఆ నాట కంలో నేను కృష్ణపా_తధారి. ఆహంకార మదోన్యత్తుడై న అన్నగారిచేతిరస్యా రింపఐడిన కృష్ణుడు, లోకోత్తర సుందరి అయిన నత్యథామ ఆంత౭పురంలోకి పచ్చాడు సత్యభామ ముక్కోపి. దేవలోకమందలి పారిజాత వష్పాన్ని త్రై సవతియైన రుక్మిణికి కృష్ణుడు తెచ్చి యిచ్చినాడన్న వార్త విన్న స్యష్టుడు- కోప గృహంలో మునుగు పెట్టుకున్నది. శృంగారమూరర్తి అయి

15 అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు ఆమెను సమీపించి ఓదార్చుటకు _పయత్నిస్తాడు కృష్ణపతముండ చంథదికా గమనంపు భయమేల నీకింక కమలవదన"' అన్న న్లేష్వ్యాంగల సీసపద్యాన్ని దర్చారు కానడ రాగంలో పాడేవాణ్ణి రసికుల దృష్టిలో అదొక రసవ చిం ఆ పద్యానికి రెండు మూడు సార్తయినా ఒన్స్‌ మోర్‌ "లు పలికేవారు యేక కు ఎంతచెప్పినా సత్యభామ తన పట్టుదల పదలక బిగించుకునేది. చివరికి ఎడమకాలితో కృష్ణుని తంతుంది ఆమె పాదతాడనంతో కృష్ణుని కిరీటమందిలి సమలిపింఛం జారి (కింద పడుతుంది ఈ సన్నివేళం కొందరికి నచ్చినా, మరికొందరికి అసహ్యంగా పుండేది. “కాసుకు కొరగాని ఆడదానితో తన్నులు తినడమా ౩" అవి ఆక్షేపించేవారు ఈ నాటకం మొట్టమొదట మా పూళ్ళోవేశాం. శ్ర సన్నివేశాన్ని చూచిన నా పెంపుడు తల్లి నాగమ్యువ్వకు అంతులేని కోసం వచ్చింది, రానివ్వండి* వచ్చిన_తర్వాత దాని భరతం పడతా' అంటూ వేచివుండ్రింది. సుర్నుషటి ఉదయం సత్యభామ పా(త్రదారిణ్‌ లత్మమ్మ ధోజనానిక్రి వచ్చింది, *“వమే అంతమంది యెమట మావాణ్ని కాలితో శన్నడమా ? ఎంత పొగతే నీకు? మా యింట్లో తింటూ. మా వొణ్నే తన్నేంతదానివయ్యావా?' అంటూ వవ్పుగ్నుత్తితో లక్ముమ్మా మీదికి లంఘింవనున్న వేళకు సరిగా నేను అక్కడ బేర్లాను. డిక్కుతోచని లక్మవ్యి చూడండి - అవ్వగారిక్సి కోపమొచ్చింది” అన్నని నేను నశ్చేష్టుడన్నై నిల్చున్నాను కోసం రాశెమంది? నీ కొప్పు పూడదీయిస్తా = . ఒరే, నీకైనా వగ్గువుడొద్దా? ఇంత పసెద్దవాడనె ళు న్‌్‌ యీషతో దెబ్బలు తింటాన్టటా ? * అంటూ నాగమ్మవ్వ నాగినిలా బుస కొడుతూ వుంది. విషయం తెలిసిన తర్వాత నాకు నవ్వొచ్చింది “అవ్వా, అది నాటకం - సత్కభామ కృష్ణుడు ఆలుమగలు" అంటూ ఇంకా చెబుతూ పండగా ఎంత ఆలుమగలైనా భార్య భర్తను తన్నడమా ౪ అసహ్యం” అంద మూతి విషస్తూ ఇదో అబ్బాయి-ఒకమాట = అలా అయితే ఇక మీదట ఆవ్రేషం వేయొద్దు" అన్నది. నాపట్ల అత్యంత ేమానురాగాలుగల వ్వార్రమశ్షవ్వటే చేను ఎంత చెప్పినా నచ్చలేదు పొరుగువారు చెప్పినా ఆమెకు ప మీరెరాగ్రేనా పొండి ఆ పాడు నాటకం నేను చూడను" అని ఇడి౦ది మా నొగమ్మవ్వ

అనుభవాలు = జ్ఞానకాలు 1ఫ ననన ననన. అవధూత లక్షుమ్మ

ఈ సందర్భంగా నా భార్యనుండి ఎట్టి ఆకేవజా రాోలేచు. తమ ముగ్ధ, చివరకు లక్ష్మీదేవి “ఇది వద్ద అన్నది *“వీమిటి' అనీ (పళ్నించాను “ఆడదే, నాటకంలో పాదతాడనం” అన్నదామె "అయ్యో పుణ్యాత్యురాలా, ఆ సీను లేకపోతే ఎలా? ఆ దృశ్యం చూడటానికే స్త్రీ, పురుమతు దూసుకుని రావటం = అదే లేషన్న నాటకంలో మలేవంది . అన్నాను నవ్వుతూ. సిగ్గు జేటు' అన్నదామె కొన్ని నాటకాలాడిన తర్వాత పాద కాడనం బవిలు తోని వేచుటంగా రూపొందింది.

ఆదవానిలో నాటకం ఆడుతున్నాం. “గరుడ గర్వభంగం”. సత్యా దేవి కోవగించుకున్న దృశ్యం. తలపని తలంపుగా కనురెబ్బలు బరువెక్కి. కళ్ళు తెరవటం కష్టంగా పరిణమించింది. ముక్కునుండి ధారాపాతంగా నీరు. గొంతు మూసుకుపోయింది ఈఆకసి్కిక పరిణామానికి కారణం అనోహ్య౦ నత్యభామ ఎటువైపు తలవుంచి పడుకున్నదో కాననాలేదు. కాని అభ్యాన బలంవల్ల నాటకం ఎట్లో జరిగిపోతూవున్నది ఈ విషయం ేకికులకింకా అవగళం కాలేదు. ఆకస్కికంగా ఒక ఆలోచన తట్టింది. "అమ్మా, లత్య్మమ్మ తల్లీ; నేను సీవాణ్ని = ఈ ప్యాతకెట్టి అవాంతరం కలుగకుండాకాపొడు. నన్ను పరీకింపకు - చేపటిదినం నీ చర్భానానికి విప్తా “అనుకున్నకే కళ్ళనుంటలు మాయమైనాయి. ఏ విధమైన రసాభాస లేకుండ నాటి నా కృష్ణ పా(త్రాభివయం గొప్పగొ సాగంది,

ఆదవాని లక్మీమ్ము మసామాన్వితురాలు. ఇదివరలో ఒకమారు ఆద వొనిటో ఆమె దర్శనం చేనుకొని వుంటిని అప్పట్లో ఆమె దగ్గరకు వెళ్ళా లంపే పదో భయం అమే చేళ్ళగురికి ఎ్నారితాత సమకాలికురాలు ఎ(రిచొత గారు నమాధి అయి అస్పటికే 15 ఏళ్ళు అయిపుండేది. అపధూత లళ్యున్యా "స్వేచ్చగా తిరిగేవారు. కశాపాన్నుగహ సమక్థురాలు. ఆమె అందవికీ ఆరాది దేవతగా వుండేది. నేను ఆమెను చూచేటిప్పటికి బ్లాగా పండ్షిన జలీస్స్ను. లేచి తిరిగేది కాదు. కూర్చుని చేతులతో దేకుతో వీధుల్లో వుణబేది

శ్‌ అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు తలల తత్యతతతతతతతతుతతతుతుతతుతంతతయ యయా ఆదవాని చేరిన వెంటనే ఆ మహాయోగిని దర్శనం కొరకు వెళ్ళక

పోయాను. నా నాటకాలు-నా వేషం = కీర్తి (పతిష్టల వ్యామోహంలో పుండి పోయాను. ఆ యోగిని అన్యుగహ (పథావమేమీటో యీ నాటక (దర్శ నలో అనుభవించ కలిగాను. మరుసటిరోజు ఉదయాన్నే అమె దర్శనం జేసుకున్నాను. నాటకాలు ముగించుకుని సుఖంగా పూరుచేరాం.

న

జ్జ

నాటకరంగం = చేదు _.తీవు

నాటక బృందంలోని సభ్యులు ఈమ తమ పొలంపనుల్లో రీనమయ్యారు నాటకసంఘ నిర్వహణలోని అనుభవాలతో విసుగెత్తింది. గరుడ వేషధారి తప్ప. సత్యభామను = బలరామ ప్యాతధారులు నిజ జీవితంలోకూడా గర్వ(గంధు లుగా వ్యవహరించేవారు. పేరు (పతిషస్టలు వ్యకి అహంకారాన్ని పెంపొంది సాయి. నాటకంలోని పాృాతలగుణాలను దైనందిన జీనితంలో అలవరచుకొన్న వారు విరళంగా వుంటారు.

"పేరు (పథ్యాతి లేకున్నపుడు ఎంతో వినయ విధేయతలతో నాటక సంఘంలో చేరిన అనామకు.ఎ, కొద్దిపాటి పేరు గడించే సరికి తవకు ఆశయ మిచ్చిన సంఘాన్నే చీల్చివేప్తారు. ఇట్టి అవకాశం కొరకు ఎదురుచూస్తున్న మరో నాటక సంఘం ఆ నటునికి ఆ(శ్రయమిస్తుండి ఈ విధంగా కొన్ని నాటక సంఘాలు ఏర్పడుతాయి. నటుల సంఖ్య పెరగవచ్చునే మోకాని-కళఠు ఆఘాతం తప్పదు. రుక్కితీ కళ్యాణం 1211-92 తిస్పయ్యాగారి సహవాసంతో బళ్ళారిలో కొందరి మైొతి లభించింది. బళ్ళొరికి వచ్చి వెళిన, ఏదో తెలుగు నాటక సంఘానికి చెందిన రమణరావు అను త్రీ వేషధారణ చేసే యువకుడు బళ్ళారిలోనే వుండిపోయాడు, అతని వునికితో వుళ్సాహం కల్గిన మోక ఖీమసేనాచార్యులు, డి. హెచ్‌ కృష్ణారావు తిప్పయ్య మొదలగువోరు “రుక్మిణీ కళ్యాణం" తెచుగు నాటకాభ్యానం (ప్రారంభించారు అస్పటి వరకు మావూరి నాటకసంఘం (పదర్శునలలో మాత్రమే పాల్గొంటుండే వాజ్ణీ మిృితుల ఇత్తిడిపై “రుక్మిణీ కళ్యాణం" లో కృష్ణ పాాత ధరించవలసి పచిఎంది. బాల్యంలో చదివింది తెలుగుభాష అయినా కన్నడింతోనే ఎక్కువగా వ్యవహారం పాగేది తెలుగుభాషోచ్చారణ, శైలి సులువుగా అలవడామళనోో

రుక్మిణీ మనోభిపాయాన్ని శెలుసుకునేందుకు స ఉట రావటం నాకు కౌస్త యిబ్బంది కల్గించింది న టం

లల అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు టట్లులేవు. ఆ వేషానికి మరెవరూ దొరకలేదు. అంతేకాక కృష్ణ పా(త్రధారియే ఆ వేషం వేయవలసి. వుండేది. కొరవంజి (వరుకలపాని) పాత ఎలా నిర్వహించేది? అన్న భయం ఆవరించింది. తిప్పయ్య గారు కొన్ని సూచనలు యిచ్చారు. తాటాకు బుట్ట నెత్తినవుంచుకొని, తాటాకుల పీకలుచుడుతూ. ఇళ్ళిళ్ళూ తిరిగే పోదెగత్తైలను గమనిస్తూ తిరిగాను. వారి మాది తీరుతెన్నులను, శోదెచె ప్పే శైలిని అనుక రీంచేందుకు ఎంతో పయత్నం చేశాను వారి సహజ నైపుణ్యాన్ని అమకరిం చడం నాకు వీలు కాలేదు, వారి వేష భూషణాలను, మాటల తీరును కొంత సరకు అనుకరింవపాగాను. రసికవ రేణు్యులు, ఉత్పాహశ్‌లి, హోర్యోనియం వాయించటంలో (వసి దులు. విఖ్యాత నటులు, రాఘవాచార్యుల "ఆర్ట్‌ అవర్స్‌ లీగ్‌కు చెందిన ట్‌. కుమారస్వామి గారు బళ్ళారిలో నాకు అత్యంత అప్తులుగా పుండేనారు, తిప్పయ్య గారు అనుభవజ్ఞాలైన నటులు ఆర్‌. వెంకోబరావు, లక్షినరసింగ రాపు, థీమసేనానార్యులు, డి. హెచ్‌. కృష్ణారావు గార్లు యీ సంఘంలోని (వముఖ నటులు రుకిణ్‌ సా్యత్రధారి రమణరావు (శ్రావ్యంగా పద్యాలు చదివేవారు. మాపల్లైలో జరిగిన తీతిగ యిక్కడ (ప్రాక్టీస్‌ జరిగేదికాదు. అందకు కారణం పట్టణ నాగరికత. (పాక్షీస్‌ కంయే కబుర్లలోనే ఎక్కువకాలం గడచేది. ఒక్కోసారి రోజంతా కబుర్దతోనే ముగిసేది. నా ఒత్తిడిపై (పాక్టీస్‌ మీద మనసు మళ్ళింది నటులకు వారంరొజు లపాటు [శ్రద్ధగా ఆభ్యఫంచిన తర్వాత వాణీ విలాస్‌ భవనంలో నాటకం జయ (దంగా (ప్రదర్శింపబిడింది. శిశుపాల పాటతో ధరించిన తిప్పయ్యా గారి అభి నయ (ప్రతిభను ఆనాడు మొదటిసారి చూచాను. తక్కిన పాతధారులందిరూ సముచితంగా నటించారు. నా సోదెగత్తె (ఎరుకలసాన్సిపా్యత్ర దైవాను.గహం వల్లి నేనువూహించిన దానికంకే గొప్పగావుండి (స్రళంసలను అందుకున్నది, నాం. పంప వేసినపుడు అభాసుపాలు కావటం జరిగింది . ] శాధతోపొట్టై నిషభష్తున్ను లఫైడు ఏదో కలగని, తటాలున రుక్కిణి రత్షిణ (| అ అయిలిప్తే కే న సమ వే తా

• తోం జతల

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలా వతి కోసం లేచిపోయే సన్నివేళభమది లక్క్మీనరపింగశావు రాధ పాత్రధారి. విద మత్తులో కృష్ణుడు అక్క-డినుండివెశ్ళే సందర్భమడి. పృస్తఠంలో "కృష్ణుని ఉత్తరీయము పట్టిలాగును' అని వుండేది. ఈ సన్నివేశాన్ని బాగాగుర్తుంచుకున్న రాధ నాకు ఉత్తరీయము లేనందున పిన్ను గుచ్చిన తళ తళ మెరిసే నా పొడు గాటి చమికి గొను పట్టిలాగుళూవుంది అంతలో నేను కాస్త వక్కరు తన్నుకు న్నాను. రాధ పట్టిన పట్టు విడవక నాగొను లాగుతూనేవుంది. లోపలకి పోవ వీలులేదు-రంగములోరారాదు, నాగౌనును వదలనూలేదు. ఆమెవైపుతిరిగి మెల్లగా, నాగౌనును వదలమన్నా వినిపించుకునేటట్లులేదు, అలాగే నేనులోపలికి వెళ్ళాను నాగొను చినిగిపోయింది. ఆ తొందరలో రాధ (కిందపడింది. (పేక్షకులకు ఆద్భుళ్యం సహజంగా వుండిందేమోకాని నాగౌను రెండుముక్క లైన తర్వాత మర్యాదగా బైటపడ్డాను, రాఘవగారితో పరిచయం రం11-.82

రుక్కిణీ కల్యాణ నాటక౦ మరలా (వదర్శింపదిడలేదు, రనుణరావు ఎక్కడో వుడాయించాడు, తిన్నృయ్యగారు కయవ్యాధి. పీడితుడు కావటంతో వారి మి(తులమైన మేము వారి సహాయార్థం బళ్ళారిలో *“జలంధర” నాటకం వేశాం. అది కీ-11-88 న. ఆ నాటక విషయం నిన్న రాషువాచార్యులుగారు (చదర్శనకు ముందు ర్యతి తము బంగళాలో రిహార్సల్స్‌ జరుపవలసిందిగా కబురుచేశారు.

అంతవరకు నాకు రాఘవాచార్యుల వరిచయం లేదు. వారి యెదుట నటించేటవుడు నాకు భయంగా వుండేది వారు, నారద పా్యతధారినైననా పొటలు విని తలవూచినపుడు కాస్త దైర్యం కల్గింది. మా నాటకాన్ని పాంతం చూచి అనందించారు. కొన్ని సూచనలిచ్చి, అందరికీ తేనీరు యిచ్చి సంతో షంగా పంపారు. అందరూ వెళ్ళిపోయిన తర్వాత నేను కమారప్వామిగారితో పాటు బయటకు వెళుతుండగా చీకట్లో తలుపు పక్కనే కూర్చుండిన టి. పి శ్రైలాసంగారు (ను (ప్రసిద్ధ కన్నడ నాటక కర్త) నా చేయ్ణి పట్టుకుని జా నేను గాదిరాతో, ఎవరా? అని చూసేసరికి “మీరుగొన్న్‌ యాక్టగ్‌ ఎగోడగారూ అన్నారు. వారిని చూచి వృంటినికాని అదివరకు వారితో కూట్లాడిందిలేదు.

వ్ల్‌శీ అనుభవాలు -- జ్ఞాసకాలు ఆనాడు ఆ మహనీయుడు మక కంరంతో నా అభినయాన్ని (పశంసించి నప్పుడు, తబ్బిబెన్స్‌ పార్‌ నా౭౦ తెలుసు నేనొక పల్లెటూరివాణ్తి.” అన్నాను. “ఆవును అందుఎల్లనే మీ యోగ్యత మీకు తెలియదు. గౌడగారూ, వీరు నిజంా గొప్ప యాక్టరు' అంటూ కరచాలనంచేసి (పేమ పురస్సరంగా అభినందించారు. గమిక కళాకారుడిగ బళ్ళారిలో (పదర్శింపబడిన నాటక౧ తర్వాత మాపూరి నాటక సంఘా లకు దూరంగా వుంటూ, సాహిత్య గమక కళాభ్యాసంలో నిమగ్నుడయ్య్యాను. బాల్యంనుండీ నన్ను అంటిపెట్టుకుని వస్తున్న కావ్యపరనానక్సి" నాటక బృందా ల్లోని గొడవల్లో మనశ్శాంతిని పోగొట్టుకున్న నాకు ఎంతగానో వూరట కల్లిం చింది పరనానురక్షి నా ఆత వికాపానికి దోహదం చేసింది. మావూళ్ళోనే పుంటూ తెబగు-కన్నడ కావ్యాల అధ్యయనం కావించాను. మా యింటి వక్కనే కాషరముండిన కల్లన గొడగారు మౌ తాతగారి కొలంనుండి మా కుటుంబ హితైపిగా వుండేవారు. పొహిత్యాభిమానులైన కల్లన గౌడగారు (గామంలోని తగాదాలసు న్యాయబద్ధంగా పరిష్కరిస్తూ, సజ్జనులవి' (పజల మన్ననలు అందుకున్నారు. వారు తరచుగా మూ యింట్లో సిద్రపోయేవారు. ర్మాతి 0-11 గంటల వరకు సరాణపరన ప్నాగుతుండేది. పొరుగింటి సంజీవ శెడ్డిగారుకూడా అప్పుడపుడు యా కార్య(కమాల్లో పాళ్లొనేవారు, పాయంకాల సపియంలో రామేశ్వరాలయం నుందు కూర్చుని అచట కూర్చున్న (ప్రజల యెచుటి ఎరాణ పరనం చేస్తుండేవాణ్ణి పల్లెటూ 5లో వుండిన నాకు పెద్ద పండితులను కలుసుకునే వీలుండేది కాదు అయినా సదా పత్కావ్య వ్యాసంగంలో తలమునకలయ్యేనాణి బడిలో చదివిన కొన్ని రావ్యాల ఆధారంతో. మరికొన్ని యితర కావ్యాలను పరించి కొంతంరళు ఆర్థం చేసుకునే వాళి (ప్రజలకు రంజకంగా వుండే భాగాలను న్రూందుగా చఎిపుకునేవొణ్ణీ మావూరి పెద్దలవల్ల నా నాటకాల కెంతటి (ోక్ర్రాపాం లభించిందో అంతే(పోత్సాహం నా కావ్యగానానికి (గమక కళా వినార్థపాన్నీ కీ) లభించేద్‌ ఆకాలంలోనే “స్వార్ధ త్యాగ” అను కన్నడ ఏకాంక నాటికను 8వ2ం0చాను

అనుళవాలు - జ్ఞాపకలు నిక్‌ ఉరవకొండ జాతరతో _6.8-38

ఉరవకొండ జాతరి అనగానే జోళదరాళి వారి నాటకాలు, జోళదరా?ి అనానే ఉరవకొండ జాతర న్ఫృురణకొబ్చేవి. మావూరివారు నేను నృబ్దంగా వున్నప్పటికీ ఉరవకొండవారు అలా వుండేవారుకారు. మా వూరికి సమీపంలో వున్న ఉరవకొండ (ప్రజలు మాపూరి మీదగనే బళ్ళారికి పోయేవారు, జాతర యింకా మూడు నాజగు నెలలు వున్నపుడే, *ఈ ఏడాది మీరు ఏ నాటకాలు వేసారు ?" అన్న (పళ్నతో మాపూరి (పజలను (పోత్సపహించి, (ప్రతియేటా నాటకొలు వేసేటట్టు చేసేవారు ఈ యేడాది ఆ నాటిక (ప్రియులు నేరుగా నావద్దకే వచ్చారు. ఇదివరకు నాటకాలతో సతమళమైనప్పటికీ, నాటకాలను వదలివేయటం సాధ్యంకాలేదు కొన్ని షరతులతో 'కానివ్వండి" అన్నాను,

ఆరోగ్యం దాగాలేళున్నా, నాటకాభ్యాసంచేస్తూ* జాతరలో “శావ విమో చనె" అను నోటకం వేళాం. మరీకొన్ని నాటక సంఘాలుకూడ జాతరలో (ప్రద ర్థొనలిచ్చాయి సతీ సావి్యతి, రంగూన్‌ రొడి, తులాథారం నొటకోలు వేయ టంలో (పపిద్ధులైన ఆంధ్ర నటులు - చౌదరి తమ బృందంతో విచ్చేశారు. మా మొదటి నాటకం (పజలను అంతగా ఆకట్టుకోలేదు. “వీరు జోళదరాళి వారుకారు. చారిపేరు పెట్టుకొని వచ్చిన వెధవలు అన్నారు. *శావ విమోచనె” (కన్నడం) నాటకంలో రాజులు, మహారాజులు వుండేవారుకాళు జిగేల్‌ మనే దుస్తులు, ఆకర్షణీయమైన దృశ్యాలు వృండేవికావు. ఆ నాటకం (_పధానంగా తాక్వక చింతనను పెంపొందించేది కాన వారికి అంతగా రుచించలేదు. “గరుడ గర్వభంగం" నాటకంవేయటంతో మరలావారికి మావూరి నాటకొలపట్ల మోజు మళ్ళింది.

కాని రెండవ నాటక (ప్రదర్శన నాటికి నా ఆరోగ్యం దెబ్బతినిండి. నీరసమెక్కు వై లేచినడవలేకపోయాను. మూడవనాటకం జలంధరి, దాంట్లో (వధానమైన నారదుని ప్యాతనాది ప్రచారం ముమ్మరంగా పాగింది. నాకా, ని వృకోడానికికూడా చేతకానంచగా నిశ్శక్ని అంతా శ్రీ చెన్న బసవేశ్వరుని కప. కౌనివ్వండి" అన్నాను లేవటానికికూడా చేతగాదు గొంళు మూనుకో పోయింది అందరికీ అనువూనం -- ఆభ్బ్చర్య ౦, అస్లే స్నానంజేనీ మూల న గాధివద్దకువెళ్ళి మోకరిల్లిన తర్వాత స్వాములవారి పాదవద్యాలో పాష్టాంగ

బ్రిడ్జి అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు నమస్కారం జేళాను స్వాన లవారు నావైపుచూస్తూ యీస్థిిలో వేషధారణ చేసావాప్పా"? అన్నారు. బుద్దీ తమ ఆశీస్సులు కావాలి, నాటకం వేయక న! ళా తపిిందికాదు" అన్నాను “కానివ్వప్పా, అంతా కరి బసవస్వామి చూచుకుంటాడుపో”' అన్నారు. అంతలోనే నా ఆరోగ్యం పరిశీలిస్తున్న విడచనకల్లా పంపాపతి వచ్చి నన్ను అక్కడి నుండి స్టేజి వరకు తీసుకువెళ్ళారు. శరీరమంతటా రంగులు పులుముకోలసిన వేషమది. నేను సీరసంగా కూర్చున్నాను రింగులుపూకారు. వేషధారణ పూర్తయింది. ఈ స్థితిలో నాటకం (ప్రదర్శంచశలమా ? అని మి్యయలందరూ ఆతోచిస్తున్నారు. నన్ను ఉత్సాహపరుస్తూ మాట్లాడుతున్నారు. తొతయక్థ లీల నో వైద్యుడు పంపొోపతయ్య ఏదో మాత్ర మింగించాడు.. తంబురా తగలీంచుకొని, ఎడమ చేతిలో చిటికలు పట్టుకుని నిల్చున్నాను. నాటకం 'పౌరంభమైందీ. ఏడో దైపళ!క్తి నన్ను రంగభూమికీ తీసుకుని వచ్చిందని పంచింది. .. మొదట్లో కాళ్ళు పణ్‌కిన్నపిపించినా, పాటి '(పారంవీంచేసరిక్ర ఏడో ఆజ్ఞాతళ క్రి నన్ను ఆపేశించింది. నాలోనేను లేనపుడు. చెన్నబన్వ ప్వామి నాలో (పవేశించి అభినయిస్తున్నాడన్న మాట వా_స్తవమనిపించింద్ర అనాటి నా అభినయం అపూర్వం _ ఆరీతిగ ఏనాడూ నటించిసట్టు జ్ఞాపకం లేదు. అంకొ పరమళివుని అను(గశొం. ఎ|రితాతగౌరి లీల అనారు చం మిత్రులు. నేను మ్యాతం ఆ ఆనందానుభవాన్ని మాటల్లో చెప్పబేకపోయాను, నాటకం పూర్తయిన తర్వాత, నా బొధ నురింత పెరిగింది కాని, ఆసంఘటన నన్ను లౌకికదృష్టీ నుండి ఆధ్యాత్మిక చింతనకు మళ్ళించింది. ప్వొాములవారు నాటక పదర్శనలకు వబ్బేవోరు కారు, అందువల్లనే వారి దర్చారు హోలు మ్లుంచువైపున నాటక స్యవదర్శన ఏర్పాటు చేయనున్నట్లు విన్నవించుకున్నాము. “పద్టండప్పాం జనం తొక్కినలాట ఎక్కునగా వుంటుంది. వారిని ఆవు చేయడం కష్టం. అన్నారు. అయినా స్వాములవారు పూజా కార్య_కమాలు

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు త్తి ముగించుకుని, మహద్వారం వగ్జ నిల్చుని, మా నాటక సంథధాషణ వింటు న్నారు. మహద్వారం పక్కనే మా నాటకాలు పాగుతుండేవి.

/ ఒకమారు మా నాటకమందిరంలో అల్లరి (సారంభమైంది, గత్యంతరం లేదనీ హనుమంతగౌడ పోలీసులకోనం వెళ్ళక ప్వాములవారికి పరిస్థితి విన్నవించారు. ప్వానులవారు ఉ్యగుల్టై వస్తూ దారిలో ఒక అరటిగెలను ఎ త్తుకుని ధియేటర్‌లోవికి వురికారు ఆంకలోనే పోలీసులు, వూరి పెడ్డలు పరుగెత్తి వచ్చి “ప్వామీ, తావు శాంతించండి మేము నర్జుబాటుచేస్తాం" ఆని బతిమాలుకుని వారిని మరంలోపలికి పంపించి నాటకళాలలో బందోబసు కోసం నిలబడ్డారు, నాటినుండి నాటకశాలలో ఏలాటి ఆల్లరి లేకుండాపోయింది ప్వాములనారికి జోళదరాశి వారంయే ఎంతో పేమ. ముఖ్యంగా నాఎట్ల వారికి (వగాఢమైన వాత్సల్యం వుండేది.

నిజాం రాజ్యానికి

నా ఆరోగ్యం కాస్త కదటవడటంతో మరల నాటక (పదర్శనలు,

బళ్ళారి, హొసపేటఐలో మా నాటకాలు జయ,సదమైనాయని చెప్పవచ్చు ఆ ఉత్సాహాతిరేకంలో నిజాం రాజ్యంలోకూడ కన్నడ నాటక పతాకొన్ని ఎగర వేయాలన్న సంకల్పంతో కొప్పళ్‌ చేరాం మొడటి రోజున కాంప్లిమెంటరీ దొరలు (ఉచిత పవేళం పున్ననారు చాల యిబ్బంది కల్లించారు. అయినా నాటకం ఆడాము. అక్కడి నుండి మరలా ఆదవాని చేరాం ఇదివరలో మేము ఆదవానిలో నాటకొలు (1పదర్శించిఎపుడు గడించిన కీర్తి పతిష్టబవిన్న రాయ చూరు కంటటాక్టర్ల నుండి మాకు ఆహ్వానం వచ్చింది సి డావునిగినవానికి చబేమి ? గాలేమి ? అన్న నిన్ష్యయంతో నిజాం రాజ్యంలోని రాయమారుకు కన్నడ నాటక సంఘం లంఘించింది,

ఆమన పొడితే 'రెలుకూతలా వుంటుందయా్యా 2-7-99

నిజాం [ప్రాంతా.తో ఏ మాత్రం పరిచయంలేని మేము ఆ తుర్తుష్రా

దర్చారుకు చెందిన వింత గాధలు వినివుంటిమి భౌమీణులె న వాకు రాయ చూరు ఖండాంతరం పలె కనిపించింది రైలుదిగి పట్టణవేళం చేయనున్న

తికి అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు చ్వారంలోనే మా సామానులన్నిటినీ సోదా చేయడం జరిగింది. అఆదివరకే (ఛవేశరుసుం (అకరోడ్‌గిర్సి చెల్లించిన మా కాంటాక్టర్ణ దయంల్ల అక్కడి ఛావణిగి ఫకీరప్పగారి సత్రంలో దిగాం. మూడు నాలుగు రోజులై నామా నాటకాలు మొదలుకాలేదు. నాటక (ప్రదర్శనకు లై పెన్స్‌ దొరకలేదని ఇలి సింది, “ఇదేనండి ఇన్నాళ్ళు పడుతుందా ?”” అని (పళ్నించాం.. “ఇక్కడ యింతే. అతికష్టం కలెక్టరు గారే లైసెన్స్‌ యివ్వాలి. వారిని కలుసుకుని ఖై సెన్స్‌ సంపాదించుకునేందుకు వకీలు గారిని పంపాం'' అన్నారు

ఇదేం ఖూనీకేసా ? పకీళ్ళను నియమించుకోడానికి ఆనుకుని నివ్వెర పోయాం. ఎట్లో ఆయిదురోజుల తర్వాత లైసెన్స్‌ లభించింది. కర వత్రాల పంపకం జరిగింది. అంతలో వాన రానటంవల్ల నాటకం అగి పోయింది.

సంగీత (ప్రియులు

ఆదిలోనే హంసపాది అన్నట్లు పూరు చేరింది మొదలు విమ్ను వరం పరలు నాటకం ఎలా పుంటుందో అన్న బెంగ పట్టుకుంది మాకు వరునటి రోజు సోమ్‌వార్‌ పేట థియేటర్‌లో గరుడ గగ్వభంగ' నాటకం వేశాం. మా ఆనుమానాలు భయాలు పటాపంచలై నాటకం బాగా జరిగింది". ఇటు వంటి నాటకం అంతకు ముందెప్పుడూ చూడలేదని (పళంసలు కురిపించారు (ప్రజలు.

అకంాడివారు సంగీత ప్రియులు, మా నాటకంలోని కృష్ణ, సత్యభామను, నారద పాత్రధారుల సంగీతం అందరి మెప్పులందుకున్నది కృష్ణ పాథశ్రాలి నయం కొందరిలో దై వథక్తిని పెంపొంది స్టే మక్‌ ందరిలో శృంగార రన వికాపానికి దోపాదిం చేసింది. అచటి సంగీత విద్వాంనులై న కాజణ్ణ గారు తమ శిష్య బృందంతో నాటకాలాడేవారు. ఆ సంగీత విద్వాంసుల - వాక శిమ్యుల మెచ్చుకోలు మా సంఘానికి లభించటం మాకెంతో సంతోషంగా వుండేది.

అంతకు మించిన విచిత్రమేమిటం'పే యిక్కడి మ స్థిం అధికారులు మా నాటకాలను చూచి ఎంతో ఖుషోూ మాతో వ్యవహరించటం. వారి సౌజన్య సద్భావాలు అనుభవించిన తర్వాత, అంతపంకు వారిపట్ల మౌళున్న డుర్భావం మాయమైంది. ఏదైనా వారికినచ్చేదాక కష్టం ఆ తర్వాత వారి బౌదార్యం, మెతీభావం, మన (ప్రాంతంలోని అధికొంషర్గాలలో లేదే? అని పించింది. (వనూబ్ళు కలెతిన్‌ బాగా వుండినందున, క ౦ (ట్రాక్టర్లు ళూడా మౌ ద్భిందాన్ని బాగా ఆదరించేవారు. “గరుడ గర్వభంగ , జలంధర' నాట కాలు జయపకాకొలెగుర వేశాయి. అంజనేయ పాత్రధారి తిన్యునగొడ కరి బసవయ్య, జలంధర పాత్రధారి కరిబసఎయ్య తిన్మాస్ప (పజల శ్‌తి పాాకులయ్యారు. నారద పా(త్రధారి గౌడర తి శ్చప్ప "సెబాష్‌ అనిపించు కున్నాడు. సత్యభామ పాత ధరించిన పార్వతమ్మ మంచి పేర పంపా దించింది తక్కిన పృాతలు చిన్నవై నా నటులు ఉ త్తమాభినయ్యళత్‌ _పజల (సశంస అందుకున్నారు.

క్‌0 అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు

నా కృష్ణ. నారద పాత్రల అభినయం జనానురాగాన్ని బాగా గడిం చింది. పతి పద్యాన్ని రెండు మూడు పార్త*ఎనా_పాడవలసిందిగా ఒ త్రిడి

ఖర అవి

చేసేవారు (పేకకులు. ఈ విఖ్యాతి సన్ను యిబ్బందుల పాటచేసింది. నాటకం చివర అంజనేయుని ఆథీష్టం మేరకు రామావతారాన్ని చూపి అంజ నేయువి అనుగిహించునప్ప ౫. “మమ మారుతి” అను పాటను, హిందూస్తాని వైరవిరాగంలో పాడేదాక, (పేశకులెవరూ కదిలేవారు కాళు, రాను రాను యీ పాట హనుమంతుని తోకపటబె పెరుగుతూ వచ్చింది దానిని కాస్త ఈుదించే సరికి (పేతకులు సహించలేకపోయారు. అర్థంలేని పుత్సాహంతో పాడుతూ వచ్చిన ఆ పొట నాకు లేనికష్టాన్ని తెచ్చి పెట్టింది. కాలాతీతమైనా యీ పాట కోసం వేచివుండేవారు. కూర్చుని వినేందుకు వీలుకానపుడు నిబ్బవి ఆయినా వినేవారు. ఎందుకు చెబుతున్నానంటే. ఆ పాట _పేతకుల అనురాగాన్ని ఎంతగా చూరగొన్నదో తెలపటానికి. ఇంజన్‌గౌడ

నాటక (ుదర్శనలేని ఒకరోజున ఒక పిక్తి నా వడగ్దక వచ్చాడు. అప్పుడు మా బృందంలోని యితర సభ్యులు బయటికి వెళ్ళివుండిరి. నేను పీడో పాద అభ్యాసం చేస్తున్నాను వచ్చిన మనిషి కిటికీలో నుండి తొంగి చూచాడు.

“వ్పవరయ్యా మీరు?" అని _సక్నించాను.

“మి నాటకం చూచేందుకు వచ్చినవాణ్ణ్‌ ""

“జ్తయుతే ఇస్పడెందుకువచ్చారు?”

“ కృష్ణవేషం వేసిన ఆయనను ఓమాళు చూచిపోవాలని వచ్చాను * అన్నాడు.

ఆ పాత్ర ధరించింది నేనే అని పోల్పుకోలేకపోయాడు ఆ వనిషి. శేను నవ్వుతూ “ఆ వేషం వేసినాయన బయటికి వెళ్ళాడు అన్నాను.

"ఆయనను చూచేదాకొ వెశ్ళేదిలేుు "” ఆంటూ లోపలికి వచ్చాడు తోపలి గడితోవున్న పార్వతమ్మ ఏమేమో నచ్చవెప్పి నంపాలని యత్నిష్తుం

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు క్ర చగా నేను ఆమెనుమూచి కన్నుగీటాను, ఆమె మౌనం వహించింది. నావెపు తిరిగి “అయ్యా పీరు నాటకంలో వేషం వేస్తుంటారా?”' అన్నాడు,

“నేన్స వేషం వేయను, నాటికాల్లో తెరలు లాగుళుంటాను” అన్నాను. నన్ను బాగా దిట్టించి చూచాడు. నా గళ్ళలుంగి, విసీను. చూచి నిజమే కాటోలు ఆకున్నాడు మౌనంగా కూర్చున్న నన్నుచూచి ““పవప్పా కృష్ణుని వేషం వేసినాయన దొడ్డనగాడుగారట'" అన్నాడు.

నేను తోలోనే నవ్వుకుంటూ కాస్త తమాయించుకుని తలపూసాను, పార్వతమ్మ చీ5 చెరకు నోటికి అడ్డంగా పెట్టుకుని లోలోనే నవ్వుతూవు౦ది. నాలోనేను ఆనందిస్తున్నాను. “పాబంచే ఆయన పాకే! ఆ దొడ్డనగౌడు బలే పొడ్తాడు ; అంటూ తలవూపొడు. *స'రే ఎలా పాడ్తాడు ఖా అని ,పళ్నిం చాను. “ఆయన పాడుతుంళే రైలుకూత వేసినట్లుంటుంది "" అంటూ తన మెప్పును చెప్పాడు. ఈ మెవ్సులండినవాడం'యే నేనే మొదటి వాడేమొ ఎంత గానో నవ్వుకొన్నాను. మావూరి పంచాయతి

1028. 28 (ప్రొంశాల్లో మావైపు (గామ పంచాయితీలు ఏర్పడ్డాయి, మాజిల్లా (బళ్ళార్సి మ్రాను రాష్ట్రంలో వృన్నకాలమది, మొదట *జకసూవర్‌ వైజర్‌ మా (గామానికిసచ్చి పెద్దలను సమావేశపరచి బలవంతంగా పంచా యితీ పీర్చటుజేళాడు అవంచాయితి ప్చివహారాలన్నీ పుస్తకాలకే పరిమితంగా వుండేవి మూడేళ్ళ గడిచాయి. రెండపపారి ఎల్నకలు జరిపేవరకు, మా బౌమ పంచాయితీ జమాఖర్చులన్నీ, ఎటువంటి చర్చా లేకుండానే ఆ మోదింప బడ్డాయి. రెండవమారు ఎన్నికలు జరిగాయం యే ఆరిగాయి సూపర్‌ వై జడ్‌ అదివరకటి సభ్యుల పేర్షనే రెండవపొరికూడా (వాసుకొనివెళ్ళాడు.

అటువంటి దళలో నేను (గామ వంచాయితి అధ్యతుడుగా వుంటూ ామాఖివ్చుద్ధికి (వయత్నిస్తూ వుండేవాణ్ణి, మా గాడీథానా" (బండ్లమి దైన బడికి అనుకూలంగా మార్చించి అక్కడ పాఠశాల సక్రమంగా జరిగే.వోర్పోట్లు చూచాం ఏడాదికోపారి పుపాధ్యాయులకు (గాంట్‌ యిచ్చేవాఢ. (వధానో పాధ్యాయునికి పదిహేను రూపాయలు, సహాయోపాధ్యాయునికి పన్నెండు

శై అనుభవాలు -జ్ఞాపకాలు రూపాయలు లభించేది ఆదాయం లేని (గామ పంచాయితీ ఆధ్యక్షుడు పంతు ళ్ళకు (గాంటు (ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయం) వచ్చేదాక్తావారికి వేతనాలు చెల్లి స్తుండేవాడు ఎన్ని చిక్కులున్నా పాఠశాల (క్రమంగా జరిగేటట్లుచూ జీవాళ్ళం. మా (గామ పంచాయితీ వ్యవహారాలు పూర్తిగా తెలియకుండానే మూడు మార్దు ఎన్నిక్షలు జరిగాయి. (గామంలో అయిదారు పెద్ద లాంతర్లు ఏర్పాటు చేశాం. అవుడే పంచాయితీకో రూసమంటూ ఏర్పడింది, చీకటి రోజులలో ఎనరి యింటివ..౦దున్న దీపం వారే వెలిగించే ఏర్పాటు జరిగింది. దీపాలు వెలిగించేవాడికి' జీతం చెల్లించేందుకు పంచాయితీలో పైకంలేదు. చివరకు ఆ ఏర్పాటు రొగ్టయి:దే. నలకు రెండు రూపాయల వేతనంవై లాంతర్లు వెలిగిం చేందుకు ఏర్పొటుచే”ం. రెండో (సపంచయుద్ధం రావటంతో కిరోసిన్‌కు కట కట (ప్రారంభమైంది. "బతికాం భగవంతుడా ; అంటూ వీధి దీపాలకు కాస్త మంగళం పొడాం. ఆర్ట్‌ లవర్స్‌ లెగ్‌ 20-6-35 3-7-1935 అప్పట్లో మా (ప్రాంతమంతటా కరవు క్వెట్టా భూకింపంవల్ల వి_రీ తంగా నష్టం కలిగింది (బిటిష్‌ పభుత్వం జిల్లా సమిళులను ఏర్పాటుచేసి పొటిద్వారా దుర్చికు (పాంతాలకు ఆర్థిక సహాయం చేసేది కరవుపీడితులసహా యార్జ్థం నిధిసేకరణ చేయాలని, బళ్ళారిలో రాఘవాచార్యులుగారు కొన్ని నాట కాలు వేసేందుకుద్యమించారు. వారు నాకు కబురుచేశారు.. రాఘవఐగారితో సటించే మహదవకాళం లభించిందన్న సంతోషం కళ్లినా నాటకాల్లో చేతులు కౌల్చుక్న "వాటికి న్వస్తి చెప్పి (గామాభివ్యద్ధికి పూనుకొని వుంటిని, మా తం (క్షీగారంయే ఏదోభయంనాకు నేను ఇంట్లో పుండటమే వా “కిష్టం శ్ర స్తితిలో మరలా నాటికాలా? అయినా బళ్ళారికి వెళ్ళాను రాఘవాచార్యులుగారు నన్నెంతో ఆప్కాయంగా సలకరించారు. “మార్కండేయ నాటకంతో నారద పాాతధారణ చేయనున్నారు నాకెంతో నంతోషం కల్లింది. పుట్టింది మొదలు నాబికౌల్లో షెరిగిననాకు రెక్కలు మొఅచినట్టయింది కౌని తం(కీగారు ఎదో శ్మక్లవివంగొ వారికి నచ్చచెప్పాలనుకున్నాను. రాఘవగారితో అంతగాపరిచయం లేదు కాని సంకోచంలేకుండా పారొమా తండిగారీ అనుమతి తీసుకోవాలి *” అన్నాను.

సన సయుస టు . న న వ మ. మయము చ క ము నం. ననన న . న! న ల . న. న టట స భన నన్‌. శే ను. న న న ట్రై న మ. టు. , మ. మ స . టి ల వ . టి మ గుపపు కళా । పహాల మ ఆవ (పపూన్ణ బళ్లారి రాఘవ

ఆనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు నిర ంలలలరతోచలతాపయతయాయోయయాతాతయాయాయయయయలాలాలలాాలా

“కొను, తప్పకుండా” అన్నారు రాఘవగారు.

“వారు పాతకాలంవారు. వారి అనుమతి అవసరం. నేనువచ్చి వారితో మాట్లాడుతాను" అన్నారు,

పట్టరాని ఆనందోళ్చాహాలతో మావూరువెళ్ళాను. చెప్పినక్షే రాభఘువగారు మావూరువచ్చి నాన్నగారిని కలునుపన్నారు.

' గౌడగారూ. మీలేమీ దిగులు చెందకండి. అభివృద్ధికఎచ్చే మీ కుమారుని ఆలోచనకు అడ్డుకట్ట వేయకండి. అతణ్ణి నా తమారునివలె చూదు కుంటాను” అన్నారు

ఆ స్ఫుర్యదూపం, ఆ గంఖీరవాక్కు, మా నాన్నగారిపై చెరగని ము[ద్రవేశాయి.

“లోక (పసిద్ధుబైన తాము మా యింటికి రావటమే మా భాగ్యం. మీ కోరికను కాదనగలమా ౩? ఆయినా, మావాడు అంత బుద్దిముంతుడా ౭? అంటూ ఆనందంతో నమస్కరించి, "మీరు పెద్దలు అన్ని విషయాలు తెలిసినవారు. చూకేం తెలుసు ? _రైతులం- మొరటువాళ్ళుం, తను ఇష్టం వచ్చినట్లుచేయండి. అన్నారు.

ఉపాహారాలు తీనుపన్న తర్వాత భయభప్త్రలతో రాఘవగారిని పాగనం పారు. అంతే భయభక్తులతో నేను రాఘవగారి “ఆర్డ్‌ లవర్స్‌ లీగ్‌ "లో చేరాను,

ఆప్పటికే నారద పాత్ర ధారణకు అన్ని విధాలా తగిన వాడనిపించు కున్నాను. ఆ మంచిపేరే నన్ను పరీడికు గురిచేసింది నేను బళ్ళారికి వెళ్ళింది కళావ్యానంగం కోనమే ఇదివరలో నేను (గ్రహించిన విషయాలను విశే షించుకోవడానికి అవకాశం లభించింది. “నారదో కలహ (పియః” అన్న సూక్తి మేరళు కలహ భోజనుడై న నారదుడం'ే అందరికీ యిష్టం, నారద షప్మాత అన్ని రకాలవారిని రంజింన చేస్తుంది అందులోను (శ్రావ్యంగా పాత గలవాడే యీ పాత ధారణకు అర్హుడు సంగితం బాగా తెలిసిన వాజ్ణే నారడ ప్నాతకు ఎన్నుకొనేవారు. ఆవిధంగా ఎన్నుకోబడినవాడు తనస్టానాన్ని పిల?

జేసుకుని మరింత బాగా నటించేందుకు కృషి చేసేవాడు ఈ విషయం ఎంత వరకు సమంజసం అన్న (పళ్న నాలో వుదయించింది అలంకార సియుడ్డైన

ప! అనుభవోలు = జ్ఞావకాలు విష్ణవువలె, అభిషేక (సియుడ్లైన శిపునివలె. నారదుడు కలహ (ప్రియుడని (పతీతి. పండిళుల అభిపాయంకూడా అదే, నారదుని కలహ (ప్రియత్వం అల్బమైనదికాదు పదునాలుగు లోకాలకు వ్యాపించిన విరంకుళ గుణమది ఈ కలహ్మపియుని కారణంగా హోట్లాడుకున్న దేవతల గాధలెన్నో మన పురాతాల్లో వున్నాయి. కొందరు నాటకకర్తలు నారద పాతను మరింత రంజకంగా మార్చారు, ఆ రంజకత్వం ఒక్కోమారు విదూషకునికి సన్నిహితంగా మార్చేది స్తే ప్యాతను. కలహ (పియుడైన నారదుడు దేవర్షిగా ఎలా ఎదిగాడు ? అతని వేష భూషణాలేవిధంగా వుండేవి ? అతడు వాయించే “మహతి” వాద్యం ఎలా వుండేది? “వ హాతి'కి బమలుగ నారదుడు తంబూరా దదించటం సబబేనా ? ఈనాడు వుపయోగిస్తున్నారా? -.... .... మున్నగు సందేహాలకు యిదివరళు సమాధానం లభించలేదు. నా సందేహాల నివారణకు తగిన సనుయం వచ్చిం దని భావించి ఒకనాడు రాఘపగారికి నా సందేహాలన్నీ తెలిపాను

• చాలాపరకు సంగీతం తెలిస్‌నవాళ్ణే నారద పా(టత్రకు ఎన్నుోవటం మంచిది, తాళ వాయిద్యాలతో కసరత్తు చేయటం సంగీతంకాదు. భక్తి భావ హ్బోరకంగా, మృమ మధురంగా పాడేదే సంగీతం. సంకీర్తనా సొహిత్యానిక్రి అనుగుణంగా, నంగీతం, భావ (పకటినతో. భిక్సి రస్యపధానంగా వుండవలతె. దారదుడు సర్వలోక (సియుడగు కావటానికి. ఈశ్వరుని కృవకు నోచుకో్యోడ్తా వికి కారణం అతని సంగీతమే కౌరణం. ఆ విధమైన పాధనభేనివారు గొవ్చ వంగీత విద్వాంనులు కాగలరేమో కాని, నారదులు కాలేరు దుష్టశితేణ, శిష్టరశణ = యీరెండే నారవనీ కలచా (వియత్వాని క్ర మూల బీజా౭ం మన పురాణ గాధల ఫలళ్ళాతి యిదేకదా? నారదుడు ఖగ విదృళ్వుడు. టోకహితైష్‌ వై రాగ్యమూర్ని. ఎంత గొప్పవారి అహంకారా నైనా వినయంతో. కలహతం(తంతో ఇండించగల కళాభిజ్ఞుడు దే ద్ర్వ్యా వుల యుద్ధాలవల్ల జగత్‌ (పళయం సంభవించినా పరను (వశాంత చిత్తంతో 'సర్రచరీంచగల స్థిత (సజ్ఞుడు నారదుని వాద్యం తందిరాకాదు అది తుంబు రునీ' శాద్యుం కొవచ్చు నారదుని *మహతి' వొడుకలోలేదు, దానినే మనం ఆలోచించి రూపొందించుకోవాలి. శుభమైన తెల్పని పెస్తాంలు, తలపై మధ్య

౨నుఖవాలు _ క్లాపకొలు తర్‌ భాగంలో వ.డివేస్‌న జుట్టు, ఎడమ చేతిలో చిటికలు ఇంత మ్యాత్రం ఆతని వేషభూషణాలు అన్నారు రాఘవగారు.

“*ఆభ్రినయం ఎలా నేర్చుకోవలె? అన్న నా _పళ్నకు నమాఢధానంగా:

“గౌడ్రగారూ, అభినయమంటే కాళ్ళు చేతులు తిన్సటంకాదు. అధి నయమం'సే అవస్థలను అనుకరించటం. ఆది ఆంగికం, వాచికం, అహార్యుం, షాత్వికం అని నాలుగు విధాలు హృదయ పరిపక్వతతో అభినయం నున్న ష్టత నంతరించుకుంటుంది, అభినయం ఆధ్యాతిిక కళ. ఆపన్నీ అలావులడన్‌, మీరు నారద పొషతలోని గుణ విశేషాలన్నిటినీ బాగా అలవరచుకోండి. అభి నయం తనంతట తానే అభిస్యక్త మపుతుంది? అని రాఘవగారు అభినయాన్ని గురించి విశ్లేషించా ఎ, అంతటితో నాకళాభ్యాపానికి తగినమార్గం గోచరించింది రాఘవగారు నాకు గురువువలెకాక, మి్యతునివలె ఎన్నో విషయాలు చెప్పారు. నేను శిష్యునిగా పాత అభ్యాపానికి పూనుకొన్నాను ఈ విధంగా [98లో నారద పాత్ర ధారిగ వారి సహనటుడయ్యాను బళ్ళారి, అనంతపురం, ఆద వాని, రాయచూరు వట్టణాల్లో మార్కండేయ”. నాటకం కళాత్యకంగా (ప్రద ర్భించా౦, రంగ భూమిపై రాఘపగారితో 10-10.86

ఏడాది శెండేళ్ళపాటు రాఘవగారి బృందంతో చాల చోట్ల నాటకాలలో అభినయించాను కొత్తగాఅభ్యసించిన “రామదాసు నాట3ం నెల్లూరులో పధ ర్శించినపుడు నేను కఖీరుగా నిటించాను ఆ నాటక అలో రామదాసు. ప్యాత తర్వాత గొప్పపాాత కవీర్‌ పాటిలన్నీ ఉర్జూభాషలోపుం డేవి. (పారంభంలో రామదానుతో 5వీరు జరిపే సంభాషణలు ఉర్జూలోనే వుండేవి ధరైవరం గోపాలాచార్యులచే రచింపబడిన “రావి చాసు' నాటవం వలుచోట్ల పదర్శింప బడి (పళస్పి నందుకున్నది పెక్కు. నాటక సంఘాలు యా నాటకౌన్ని ఆడే వారు రాఘంళగొరు. రావందొను. పాృ్యాతథావణ భయటంపన్ల ఆ నాటకోనిక్‌ మరింత పేరువచ్చింది. ఇదిషరకు చాకుబండ తిబ్బయ్య _ ఎడ్డి దివాకర్‌ గార్డు కవీర్‌ పాత ధారణ చేసేవారు ఇప్పుడు ఆ పాత నాఎంత్తుతు వచ్చింది

యే] అనుభవాలు -- జ్షాపకాలు నొల్లూరులో (ప్రదర్శన, కవీర్‌పా(త '“కహోరామ్‌” అనే పాటపాడుతూ రంగ్యపవేళం చేశాను. పాట పూర్తి అయిన వెంటనే కరతాళధ్వనులు మార్య్యో గాయి, అదేం విచితమోకాని, రెండోపాటి ఎత్తుకునేసరికి గొంతు మూసుక పోయింది. మాటళలుకూడా బాగా రావణంలేదు. అఆపరిణామానికి కారిణమేమో వూహించలేకపోయాను ఎట్లో ఆదృళ్యం మ గించుకుని లోపలికిచ్చి కూర్చు న్నాను. మరోమారు రంగ్యపవేళం చేసేందుకు శక్తి లేకపోయింది. నాతో వచ్చిన నటమి(తుడు ఎడ్డి దివాకర్‌గారిని వేషధారణ చేసుకోవలసి + గకోరాను= ఈ హరాత్‌ నరిణామాౌనికి రాఘవ నివ్వెరపోయారు. తక్కిన ప్యాతధారులు వెల్లూరువారే, అందరూ నా చుట్టూచేరి “ఏంజరిగింది? అని (పళ్నించారు. వారికి సమాధానంచెప్పేందుకు గొంకుపెగల్లేదు. సంభాషణలుమరచిపోయాను. రాఘవ డ్డి దివాకర్‌ గారిని కవీర్‌ పాత ధరించమన్నారు. అమతమైనదాహం విపరీతంగా వీచ్ళుతాగాను నాటకం బాగొపాగింది. వేశువనేపున్న బండిలో మద్రాసు చెరాం, అక్క-డ నా గాాతం మామూలుగా మారిపోవటం నాకే ఆశ్చర్యం కల్గించింది. నా నట జీవితంలో అటువంటి అనుభవం ఆదే మొదటిడి చివరిదీకూడా, కొందరేమో చేతబడి (పథావం అన్నారు. మరొకమారు నెల్లూరులో రామదాస్తు నాటకం వేశాం. అత్యంత జయ్యవ్రదింగా పాగింది. ఆం౦(ధ్ర దేశంలోని చై వాడ, గుంటూరు, తెనాలి, పిఠాపురం, గుడివాడ మున్నగువట్టణాల్లో (పధానంగా “రామదాను నాటకంవేళాం దాంతోపాటు (పహ్లాద పాదుక, చాణక్య, షార్రం గధర, తప్పెవరిది? మొదలైన నాటకాల్లో అధినయించాను, వాటిలో నాదా రామ, చర్యద్రగుప్త, నుబుద్ధి పాాతలను ధరించేవాణీ . బక్కుణుని మీసాలు 261237 ఒకపారి మద్రాసులో పాదుకా పట్టాభిషేకం" నాటకంవేశాం ఆ నాట "కరో నేను రామపాథత్రధారి. వి పి హాల్‌లో ఆ సాయంత్రం నాటక [వద ర్గనం భేన్నవురి ఆంధ మహాసభ ఆధ్యర్యంలో పదర్శన ఏర్పాట్లాజరగాయి రాఘవగారు దశరథ పొత్ర ధరించారు. నీలంరాజు వెంకట శేషయ్య గారు

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు క్‌? న. భరతుడు, కొమూ్యైరి పద్యావతీదేవిగారు కౌనల్య. అనుభవజ్ఞాలైన నటులు పాల్గొన్న నాటకం నాటకంలో లక్మణ పా్యశధారితో పేచీ వచ్చింది. అత నికి తనమీపాలంకే ఆమితమైన వ్యామోహం. రామునికి నాటకంలో మీపాలు లేవు. లత్మణునికి మీపాలుండంటం అనంగతంగా వుంటుందని అఆతనికెంత" గానో నచ్చచెప్పాం తక్కిన పాాతధారులకూడా “'“అవను మీ మీపాలు తీయించండి"” అని హితవు చెప్పారు. ఎవరు, ఎంతగా చెప్పినా నసేమిరా కాదన్నాడాయన. పై పెచ్చు మీనం మెలివేస్తూ కూర్చున్నాడు చిపరికీ సంగతి రాఘవగారి చెవిలోవేశాను వారువవ్స *'మీపాలుండకూడదయ్యా" అన్నారు. “తీయటానికి వీల్లేదుసార్‌ " అన్నాడు నిర్భయంగా శాఘవగారు నావైపు తిరిగి “అయ్యా, ఏం చేయమంటారు, పిరూ మీసా౬ అతికించుకోండి' అన్నారు.

“నాటకం అభాసుపాలపవుతుందిపార్‌ చివరికి పాదుకనాఓకం బదులు మీపాల నాటకం అని ఎగకాళిచేస్తారుపార్‌ "” అన్నాను

“ఆవ్పను ఎగతాళి చేయక మరేంచేప్తారు ? పేడకళ్ళు విసరుతారు"* అన్నారు ఎంతో నిర్బరంగా. ఆ నెన్ముదిలోనే బాధ వుండేది

ఎవరయ్యా, ఈతని మీసాలు తీయించే వీరులు, అని ఆలోచిస్తూ, రాఘవగారన్నట్ట్లు వీ పాలు ఆతికించుకోవలసిందేనా, అని కొట్టు మిట్టాడుతూ- పుండగా, ఆంధ మహసభ కారద్కర్శి రామమూరిగారు వచ్చారు. నేను రామ మూర్షిగారిని పక్కకుపిలిచి మీపాలగురించిన మీమాంన తెలిపాను లోపలికి అడుగు పెడుతున్న రాలమూరిగారు వెంటనే సమీపంలోని మూర్‌ మార్కెట్‌ వద్దనున్న మంగలివి పిలుచుకునివచ్చారు.

“ఇక్కడికి రావయ్యా" అని మంగలిని పిలిచాను వేషధారణమ-గించి, వీడీ పీలుస్తూ అద్దం నుందు సిబ్చని మీపాలను దువ్వుకుంటున్న లక్ష్మణుడు లేచిపచ్చాడు రావిమూర్తి గారి మం కఇలిమై ఎతిరిగి కన్నుమీటడంతో , బాగా సొనపట్టి సిద్ధంగా పుంచుకున్ని కత్తితో ఆ నాంళుడు ఆమాంతంగా లత్మణాని మీనం గొరిగివేశాడు రెండోవైష మీనం గొంగించుకున్నాడు వేన్‌ నవ్వు ఆఅప్పకోలేక పోయాను. లక్మణుడు నన్ను తంగా చూచాడు, నోటిక౦లోలేన్సి దాయాది మాత్సర్యం యీ రంగుల యింటిలో రామ-లక్య్రిలుల వధ్య తల

శి అనుభవాలు -- శ్ఞాపకాలు ఎత్తటం విచ్యితంగా వుండేది అంతలో మూడో గంట మోగటంతో, లత్మణ పాత్రధారి మంగలి కత్తివల్ల చెదిరిన రంగును సరిచేసుకుని గబగబా రంగ (శ్రవేశంచేశాడు. దూరంగా నిల్చుని యీ తతంగ మంటిని గవానించిన రాభువగారు *' గౌడగారూ. ఆతనికి మంచి _ప్రాయశ్చిత్తంచేశారు. ఆంటూ నవ్వారు రంగభూమిపై మా నాటకం (_పేతకుఐబకు ఆనందం (_పపాదించింది. రంగులగదిలో యీ అంతర్నాటిక మాకెంతో వినోదం కల్లింబేది. మాసాలమోజు ఇదిషరకు ఒకమారు రాఘువగారు బళ్ళా[లో స్టానిక సెటులతో పాడక నాటకం (పదర్శించిశపుడు మీపాల రాయుళ్ళు వ్యామోహం ఎంతటిదో ఇదు వించి వంటిని, మద్రాసులో మీపాల గీ్‌న్‌ రూమ్‌కే పరిమితమైంది బళ్ళారి సంగతివేరు బళ్ళారిలో రంగస్థలంపై మీపాల (పదర్శన గొప్పగా జరిగింది. దళరథుని వయసుగల పెద్దమనిషి భరితుని పాాత ధరించాడు మంచిపేరున్న నటుడే. పేరుకు తగినట్టు బాగా సెరిగిన మీపాలుగలవారు. వేషమైనా మాను కోవటానికి సిద్ధమే, కాని మీపాలు తీసివేయటానికి ఏమాత్రం సహ్మాతించడు. అంత చరిితగల మీపాలను తీయించే _పశ్నలేదు. తక్కిన రామ, లక్మణ, శ(తున్ను పా్యత్రధారులు భరతుని మీపాలకు దీటుగా మీపాలను అతికించుకోక్త తప్పలేదు. మీసాలప్యాతల రంగప్రవేశం (_పేకకులకు కొత్త వినోదం కల్పిం చింది. (ప్రేక్షకులు “మీసాలు, మీపాలు అంటూ కేకలువేయపాగరు మతు లతోపాటు నేను (పేకకులలో వుంటిని అసలు నాటకం కంకే యీమీపాల రామాయణం ఆనాడురంజుగా పొగింది బళ్ళారి వుదంతాన్ని గుర్తుచేసుకున్న రాఘవగారు మధద్రానులో, తక్కిన పా్యతధారుల కూడా మీపాలుపెట్టుకోవడ్రవ్వే మార్గం అన్నారు. పితృవాక్య వరిపాలనకొరకు సవస్త రాజథధోగాలన్సు త్యజించి అడవులకు వెళ్ళేందుకు నిద్ధపడీినవారు అల్బాల్బమైన మీసాల మాటను మీరుటయా? రఘువంళ కీర్సి పతిస్టలను తండ్రికి అప్పగించి సకలైశ్వర్యా లను, రాజభోగాలను కైక ఒడిలోపెట్టి, ప్రైత్సుకంగా లభించిన మీసాల్సు చ్రూనుకుని రామలక్మణులు అడవికి వెళ్ళారు. ఆసంఘటనకు (ప్రత్యక పాఠతియైై వినోదించిన నాకు మ(దాసులోతగిన

(పాయళ్ళిత్తం జరిగిందనుకున్నాను ఆం(ధ మహసభ కార్యదర్శి అయిన

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకొలు త్ర్రి శామమూర్తిగారు కేవలం కార్యదర్శిగనేకాక, రామాయణ మందలి ఆనకార మూర్తిమైన శ్రీరామ చంద్రుడే అయి రాముని వేషములోవున్ననాకు, మదా సులో జరుగనున్న అవమానం నుండి తప్పించి ఈమ రామమూర్తి నామాన్ని పొర్టకం చేనుకున్నారు.

శాఘవగారి పాహచర్యం (ప్రారంభమైనది మొదలు నా ఆభినయంలోనే కొక గానంలోకూడ చెన్సుకోదగిన మాఠత్చువచ్చింది. అదివరకు నా పాటలు విని _పళంనించిన అభిమానులు, *ీరాఘవగారి బృందంలో చేరి గొడగారు. ఇెడిపోయారని విమర్శింపపాగారు. శాయచూర్‌లో నాప లఖించిన బిరుదు (3ల్‌ ఇంజన్‌గౌడ) నా సుదీర్ధమైన పాటను కుదించింది, శారీర మేమా్యతం తగ్గలేదు. పద్యాలు, పాటల్లోని భావాళ్చాలను జీర్ణించుకుని భావయుక్తంగా రన వత్తరంగా అభినయం మేళవించి అవనరమైనంతవరకు మాత్రమే పాటక శగినంతగ నంగీతం సమకూర్చుకోపాగాసు. నా మనస్తత్వానికి సరిపడు భక్తి రన (_పధానమైన పా(తలనే ధరించేవాణ్ణి భక్తిరనమైన నంచీతం నాకు అల వడిందె. నాకున్న నంగిళ శాస్రక్ఞానం అంతంత మాత్రమే. (వ్రధానంగా ఇారాష్ట్రాయిలో నంచరించే ఆలవాటు తగ్గింది. కాని గంఛీరమైన చొళళారీరం గల గా(శ్రాన్ని మరుగు పరచభేదు.

ఈ విధంగా నాలో ఏవేవో మార్చులు కలుగుతుండేవి. ఒక్కొమారు జరిగిపోయిన నంఘటలను తలచుకుని నాలో నేగు నవ్వుపనేవాజణ్జ. _ శాఘవ గారి పఠాన్‌ రుస్తుం పాటత్రాఖినయాన్ని గురించి గొప్పగా చెప్పికొనేవారు ఆ పా(శధారణతో వాళు యావచ్చారత (వశస్పి గడించారు. ఒకరోజు వారిని ఆ విషయం గురించి (వళ్నించాను

• గాడాళరూ ఒకప్పుడునా అజ్ఞానానికి లభించిన (పశస్తి అది” అన్నారు,

(వగతి శీలుడైన నటుడు గతంళో తనకు లభించిన 1 హశస్పి ఆచ్చం (దార్క-0 వుంటుండనుకోడు అదే గొప్ప అనుకోడు. ఆనాటి లోప-చషా లను గమసించి తన ఆభినయాన్ని పెంపొండించు కుంటాడు ఆ.భూ సంద శ్చాల్లో ఈన కళా వ్యాసంగానికి శగిన పురప్కారం లభించిందనుకుంటాడు, ఆ సన్యానాలే వరవాపధి అని విశ్వసించడు

శ( అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు ఈ విధంగా రాఘవ తమ వెనుకటి పరాన్‌ పాత్రను గురించి వివ రించారు. రాఘవ గారి పై అభిప్రాయాల కళాకారులందరికీ వర్తిప్తాయి. బీరుదులు, యోగ్యతాప్యతాలు మనదేశమందలి కళాకారుల (_పగతికి అవ రోధాలు. ఇవి అహంకారానికీ ఆస్కారమిస్తున్నాయి. కళాకారులు తను క్తి సామర్థ్యాలను పొష్టక పరచుకునేందుకు సాధన చేయాలి. ఈ పాధనకు అవధానం -- ఆదర్శం అవసరం. వివాహ నిధి పేకరణకోనం హనువమంతగొడ మరలా మా వెంటపడ్డాడు హనుమంతగౌడ కుమా రుని భార్య గతించి౦ది. పునర్వివాహం జరగలేదు. పెళ్ళి చేసేందుకు తగిన ఆర్థిక వనరుణు లేవు. ఈ కారణంగా తండీ కొ కులమధ్య వైమ నప్యాలు,.. నాటిక (దర్శన ద్వారా కొంత పోగుచేసుకుని కుమారుని వివా జూం చేయదలచానన్నాడు హనుసుంతగొడ. నేను అందుకు అంగీకరించ లేదు, నన్నెంతగానో ఒత్తిడి చేశాడు నా మి(త్రుల ద్వారా చెప్పించాడు. తుట్టతుదళు మూ తంగడిగారు చెప్పటంతో విధిబేక సమ్మతించాను, రోగపీడితురాలై న భార్య, నాటకాల గొడవఐలు - ఎన్ని వున్నా రాఘవ గారి నాటికాల్లో పాల్గాంటూ పుండేవాణ్హి హనుహంతగాడ ఈన కుమారుని పెళ్ళికి నిధి సేకరణకోసం వేసే నాటకం పీరులట ఈ నాటకాలు సిద లు మతయ్య్యేసరికి నేను మంచం పట్టాను నా భార్య ఆరోగ్యం 'దెబ్బతినింది. ఈ వ్యవహారాలవన్లు నాకు నిద్రసశ్హేది కాదు. కళా వ్యామోహంలో తగ్గులు కని, సలోపకార (భాంతిలోపడి ఆస్తి సంపాదించుకోక పోయినా, ఆరోగ్యా నైనా సరిగా చూచుకోలేక పోయాను. నాటకొల్లో ఇెరల నమ్మై బళ్ళారి జిల్లాకు చెందిన కంస్తలో ఒక ధనీక వ్యాపొరి నాటక వ్యవహ రొల్లో తలదూర్చాడు ఆ వూళ్ళో రెండు పోటీ నాటిక సంఘాలుండేవి, వ నంఘానికిపై "పేర్కొన్న వ్యాపారి శెడ్డేర శఛరణవ్చ పెత్తనం వహించాడు. ఏడో దురుగ్రహ్తొర్హంలో శరణస్పృ, మాటల మధ్యనా విషయం (పత్యర్థులతో (వస్తావంచటం జరిగంది.

అనుభవాలు - జ్రాపకాలి శీ

“*గాడ్రగ్గార్ర ఎవరు పిలచినారారు వారు అలాంటివారు, ఇలాంటి వారు” అంటూ ఎదుటిఎర్గంవారు విమర్శింపగా. శరణప్ప “ఆ సంగతి నాకు వదలండి. నేను వారిని తప్పకుండా తీసుకొప్తాను అని బల్లగుద్ది చెప్పాడు.

““ప్రోవయ్య్యా. నీ చేత ఏమవుతుంది?'” ఆంటూ ఎదుటి వర్గం పెగ్ద మనిషి శఇరణప్పను (ఎగతాళి చేశాడు ఇరణప్ప రెచ్చి పోయాడు. “చూడండి నా తడాథా' అంటూ మీసం మెలివేసి కారుతీసుకుని మా వూరికి రానేవచ్చాడు రోగాభిమన్యుడు

శరణవప్ప మాటఎ విన్న తర్వాత, ఇంద్రలోకంలో విశిష్టునితో పందెం వేనుకుని వచ్చిన విశ్వామిితుడు జ్ఞప్తికి వచ్చాడు. “నేను, రాలేను” అన్నాను. ఎట్లాగెనా వచ్చి నాపరువు నిలబెట్టండి అని బతిమాలాడు. ఒక వైపు కోపం, మరో వైపు నవ్వు. శరణవృ వ్యవహారం తలనొప్పిగా మారింది. మా వూళ్ళోని పెద్దలందఃతో చెప్పించాడు. తన నాటక నమాజ (వదర్శనలో పాల్గొని వుగ్ధరించమని కాళ్ళా వేళ్ళా పడ్డారు. గత్యంతరం కానక “సరే అన్నాను ఆ ధనిళుని వలలో వడ్డాను. వేళళకు సరిగా గంబి సీళ్ళు అయినా అందజేయని ఆ షావుకారి, అకాలంలో వివిధములైన వంట కాలను పంపించేవాడు నా ఆరోగ్యం దెబ్బతిని-ది ఏదో విధంగా వీరాథి మన్యు నాటకొల్లో కృష్ణ పొంకఠ ధరించి రోగాఖిమన్యుడుగ (గ్రామం చేరాను పందలాదిగ డాక్టర్ల విల్లు చెల్పించాను. రోగ విమక్తుజ్ఞయ్యాను.

నా థార్యు కోలుకుంది. హనుమంతగొడ తలపెట్టిన నాటకం వేశాం. కాని ఏసూళ్ళు శూన్యం. నిధిసేకరణ విమిత్తం పల్లెలకు వెళ్ళాం. అంతటా చుక్కెందురే... గొడగారిక్సి దిక్కు తోచలేదు. యాదగిరిలో పరీక్ష

కం(టాప్ట (కిరాబు) నాటక (ప్రదర్శనలు రాయచూరులోనడిగే చంద ర్భంగా ఫలానా ప్యాతకు ఫలానా నటుడు అని నిర్ణయింపబిడేది వరమారు, నిశ్చయింపబడిన నటుడు (జలంధర) ఆ కాతే. ఇారుకున్నాతు? ఆశించి

న్‌ కు

శీల అనుభవాలు ఎ=.డ్ఞావకాల నంతగ వసూళ్ళు లేకపోవటం వల్లి యిదే అదను అనుకుని "మీ నాటకాలు వద్దు అన్నారు. ఆ విఫత్యూర పరిస్థితిని. ఎదుధ్కొజనేందుకు, జలర్మధళ పా[తళు మరో నటుని ఎన్నుకున్నాం. కాని కంథట్రాక్టు (కిరాయి) పెడ్డలు సమ్మతించలేదు. నాటకాలు ఆగిపోయాయి. నేమ మా వూరికి తిరిగి వెళ్ళాలని నిశ్చాయించాను. ఇది జేలిసి

“దబ వివా, మీరు వూరికి పోవటనూ + _అదెలా పాధ్యం? మీరు వూరువెళ్ళి చేసేదేముంది ?** అన్నాడు హసువమంత గొడ,

ఇక్కూడుండి బజేసేదేమి ? వెళ్గిపోవటిమే మంచిది,” అన్నాను,

మాలో చర్చ జరుగుతుండగా, కంటటాక్టర్హలో ఒకరు, “ఈ వూళ్ళోవస్టు, మయాదగిరేకి పోదాం” అస్నాడు,

హనుమంతగాడగారికి రెక్కలు వచ్చినట్టయింది. శపవాహంలో పడి కొట్టుకుని పోయేవాడికి చిల్లిపడవ దొరికినట్లయింది, హనుమంతగాగ్ల వుత్చా హంతో ఇవ్వుడేం చేద్దాం” అన్నాడు.

మీ యిష్టర్న. కాని వూరికి తిరిగిపోవటమే నుంచిదని నా ఆధి [షాయం అన్నాను. నా మాటి.అతనికి రుచించలేదు, చేత చిల్లిగవ్వలేదు, కంటాక్టర్‌ అక్కడలేడు, అన్నీ గాభిమేడలు, మూడు రోజులుగా నాటకాల్లేవు. భోజస వేళలో చిన్న తగ్గాదాలు-తలె_క్టేవి,. సప్పుంయే వున్ను లేదు. నేనుమా్యతం పెట్టనదాంతో త్రుప్తి చెందేవాణ్ణి, ఛావణగి ఫకీరవ్ప గారి నృతం బొవినీరు అస్బుతంలావుండేవి. భన పదార్ధం (ఆహారం) క్యా తృను (ద్రవపదార్థం (నీరుతో పూరించుకునేవాళ్ళం, కం(టాక్షర్‌ దయం“లన కొంత పెకం యివ్వటంతో ఆ రాతి పొయ్యిలో పిల్లి లేచింది.

“హూనుమంతగౌడగారూ, నాగా ఆలోచించండి. కంటటాక్టర్లలో ఒక్రడ్చు మోసగాడిలా వున్నాడు, మనమావూరికి పూర్తిగా కొత్త వాళ్ళం, వాళ్ళు నునలను అక్కడ వదలి తప్పకుండా వుడాయిసారు, బాగా ఆలోచించండి నురోమారు"' అన్నాను,

“అటువంటిదేమీ జరగదు, ఎందుకు లేనిపోని అనుమానాలు మీష్ష*”* అన్నాడు, నేను నూనం వహించ్చాను,

అనుభవాలు జ్ఞాపకాలు శశి

మరునటి దినలి యాదగిరి చేరాం, ఊరి బయటి స్యతంలో మకాం. (పక్కనే ధియేటర్‌, అఆ థియేటర్‌పన్నది ఒకే ఒక వాకిలి అదే కిటికీ, విడిది చేసిన న్యత్రం "సౌకర్యంగా వుండేది. నాటకం చూచేందుకు వచ్చే (సేకకులకు సౌకర్యాలకం'పే అసొకర్యాబే ఎప్కువ, ఆ వూరితో మాకే మ్మాతం పరిచయంలేదు,. మొదట “గరుడ గర్వభంగో నాటకం వేయాలని నిశ్వయించడంతో హనునుంతగౌడ హడావిడిగ తిరుగుతున్నాడు చేత రూకలు పడాలని నా తపన కంటాక్టర్ల కన్నంతా, రాతి కఠెశన్‌ పైనే వుంది. వేష ధార్గణ పూర్చి అయింది. ఆంతవరకూ వస్తూలై న మొత్తం హనుమంతగొడ చేతిలో పడేపట్టు చేశాం భరించరాని ఎంతులు ఎండ వేడికి నాటకళాల, స్యత్రం పుడికిపోయాయి. (పేతకులు చాక్కాలువిస్పి వుత్తరీయాలతో విసురు కుంటున్నారు. వారి సహనం హడ్డులు మీరింది. రూకల మొత్తంకోసం గౌడ తహతహ, రాత్రి పన్నెండు గంటలకు నాటకల_ (ప్రారంభమైంది

మా (గహచారం కొద్దీ, _పదర్శన మధ్యలో తెరలు సమ్మె బేశాయి; వైతెఠ శిందికి దిగదు. కిందినుండి పైకిపోదు.. ఒకతెర మధ్యలోనే తిష్ట వేసిలది. "వరత "సెనుగులాడినా ఆ తెఠ ప్రేకిటోదు కిందికి దిగదు. ఈ రన భంగం సహించని. నేను కోపంతో ఇెరలు లాగేవొజ్జి చెంచలు వాయించాను. ఆ దెబ్బతో వాడు తూలిసడ్డాతము నేను లోపలిక్‌ వెళ్ళాను. నా తొందరపాటు చరళ్టతు తపించిపోయాను,. పుతుషోత్తముడై న కృష్ణపాాక" ధరంచిన నేను వాడికి తగు సూచనలిచ్చుటకు బదులుగ చెంప పగిలేటట్లు కొట్టినందుకు బొధ పడుతూ గట్టిగా ఏడ్యోను “నహనేటులు మరికొలదరు నాఏడ్చు చూచి గాబరా పడ్డారు

= నేను తప్పుచేశాను. ఆ తెరలు లాగేవాజ్ణి క్యొఠుండా వుంకే దాగుం శేది. మీ రెనలైనా వెళ్ళి ఆ మనిషిని తీసుకరండి * అన్నాను

నా మనసును (గహించిన మి్యతుడు వెళ్ళాడు. కాని మరలా దెబ్బలు తినవలసీ పస్తుందేమో అన్న భయంతో అతడురాలేదు. వొడున్నచోటికి నేనే వెళ్ళాను అతని చేతులు పెట్టుకుని ' తమ్ముడూ తస్పయింది కమించు"” అన్నాను ఏవిధంగా సమాధానంచెప్పాలో వాడికి పాలుపోలేదు శడ్డ్దరకిప్ప అహంకౌరంముందు వినయం మూర్తీభవించి నిల్చున్నది ఆత్రని- వా నాన్ని

శశ అనుభవాలు -జ్ఞాపకాలు గమనించి విస్మయం చెందాను అంతలో కం(టాక్టర్‌ నచ్చి అతనిని మరిం తగా గడ్దించటం నాకెంతో వాధ కల్గించింది. * నీవు కమించేపరకు నాకు మన శ్ళాంతి వుండదు అంటూ అతని రెండు చేతులూ పట్ట కుని కదలించాను. “క్షమించు” అన్న మాట అతనికి అర్ధమైందేమో

“స్వాటు, మీరు పెడ్ట్డోళ్ళు. ఆవాట అనకండి ' అంటూ చేతులు వెనక్కు. తీసుకున్నాడు. నా పొదాలు స్పృశించాడు

“శివ శివా" అంటూ పళ్చాత్తావ పడ్డాను అంతలోనే నావంతు రావ టంతో రంగ(ప్రవేశం బేశాను నాటకం ఎలా పాగిందో నాకు తెరియదు నా అనుచిత వర్తన నన్నెంతగా వాధించింది. ఆంజనేయుడు-పకార్‌

మరుసటి రోజు నాటకంలేదు విపరీతంగా వడగాల్పులు. ఆ౦జనేయ పాత్రధారి తన జీతంకోసం అప్పుడపుడు పేచీ 'పెళ్సునాడు పాపం వీదిఐడ్డు నిజమైన ఆంజనేయుడే ఆయివుంళే యీ దరిదగొట్టు నాటక సంఘంలో బేరేవాడా ? ఆ రోజు పైకం యిన్వమని గట్టిగా అడిగాడు హనుమంతగాడ్ల కుమారుడై న తెమ్మే గౌడకు కోపం వచ్చింది. మాటా మాటా పెరిగింది, తిచ్మేగొడ ఆంజనేయ పాషత్రధారిని రెండు వాయించాడు నేను వారిద్దరినీ విడదీసి శాంతసరచాను ఏనాడూ కోపగించని ఆంజనేయ పాత్రధారి యీ రీతిగ రెచ్చిపోయి వ్యవహరించేందుకు మరెవరి పేరణో వుంటుందని భావించి ఆ పా్యతధారికి కొంతపైకం యిస్పించొను. ఆ రాతి ఒంటిగంటరైల్లో ఆంజ నేయుడు ఎవరికీ చెప్పక పరారీ ఆయ్యాడు పేకంకోనం జరీగిన తగాదా కంగటాక్టరుకు బాధ కల్లించింది. వారూ సమయంకోనం కాచుకున్నార్యు. ఇష్టం వచ్చినట్లు మమ్ము దూషించి పున్నపళంగా వధ్యాహ్నం రైల్లో వెళ్ళి పోయారు. ఆరోజు నాటకం ఆగిపోయింది. హనుమంతగౌడ “శివ శవా" అంటూ నెత్తిన చేతు..౦చుకొని ఓ మూల కూర్చున్నాడు నేను మొదటినుండ్తి నిరీ&ీంచీన భవిష్యత్‌, వర్తమానమై భూత౦లా ఎదురైంది

మరునటి దినం పొమాన్లు సల్టకో వడానికి మొదలుపెట్టాం అప్పుడు

షావుకారమన్స మలొచ్చి ప్వాధీనం చేసుకొన్నారు, ఆ థియేటర్‌ యజమాని ఆ

అనుభవాలు -- క్రాపకలు శీర్‌ పూళ్ళో పేరుగాంచిన వ్యాపారిఅవి తెలుసుకున్న హనుమంతగౌడ ఆతని కుమా రునితోపాటు అందరం ఆ ధనికుని యింటికి వెళ్ళాం ఆ వాతావరణం మొగల్‌ డర్చారులా వుంది షావుకారు దిర్శనం నులువుగా లభించలేదు, యాచకుఐ వలె ఆతని యింటిముందు నిల్చున్నాం అలన్యంగానెనా, ఆ ధన ప్వామి వచ్చి తన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు నిల్చున్న మావైపుచూని ఏవాను కొన్నాడోకాని మదు లోపలికి వచ్చి కూర్చుండమని వైగచేశాడు ఆతనికి మా స్థికిని నివేచించాం హసృమంతగౌడ డినగాధ విని అతని మనను కరిగింది. మా పామానులన్నిటినీ యిచ్చివేయమని గుమాప్తాను ఆదేశించాడు 'పెద్ద నమస్కారాలు లేసి స్యతం చేరాం మేము పలాయనమయా్యాం |

మా (పయాణాన్ని గోప్యంగా వుంచాం. కిరాణా కొట్టువానికి పాల వాళ్ళకు లై బ్రవాళ్ళకుపైకం చెల్లించపలనివుండేది. వారికి చెల్లావే-స్తే మాతిరుగు ( యావానికి పెనలులేవు మా అద్బుష్టంకొద్ద్టి ఆరా_తి భోజనం గడిచింది, టాంగాల్లో సామానులు వేసుకుని కూర్చున్నాం, నేనూ, నా మితుడు నారాయ జవ్చ రెండో టాంగొలో కూర్చున్నాం, టాంగా ఖయలుదేర నున్నది, మా రహస్యం బైటికి పొక్కింది. లైట్లు అద్దెకిచ్చిన వాళ్లు లాశీలతోఎచ్చి, మా టాంగాలను ఆపివేశారు, గలభాచేస్తే తక్కి=నవాళ్టకూత రాగలరన్న భయంతో చమురు అఖర్చులుఎూ త్రం వారిచేతిలో వుంచి, 'శుకుపజీవుడా అంటూ టాంగా లను పోనిమ్మని చెబుతూ, రైల్వే స్టేషన్‌ జేరాం. రైలు కూతపెట్టింది గార్డు గారికో సలాంపెటి, సామాను అంతటిని బండిలో వేళాంం అనలు నాటకం వేయకుండా యీ జీవన నాటకమాడి బయట పడ్డాం, రాయచూరు చేరేందుకు సరివడేపైళం వుంది రాయచూరు చేరినతర్వాత మందు విషయం ఎలోచిద్దాం అనుకుంటూ వున్నప్లే మా (గ్రహచారం వక్రించి మా నాటకాల కం టాళ్టు మాట్లాడేందికు మరొక వ్యక్తి మాతోపాపే బండెక్కాడు ఉవయాన్నే రాయచూరు చేరి ప్రేషన్‌ నమీపంలోని ఒక స్మ్యతం చేరాం, ఆ కం షటాక్షలో నాటక (ప్రదర్శన కుదుర్చుకొని అగ్య్వాక్స్‌గా కొంతి పైకం యిచ్చాడు శ్రోసన్స్‌ లభించనిచో ఖర్చులు పోగా మిగిలిన పైకం అతనికి వాపసు చేసేటటు మాట్లాడుకున్నాం. లై సెన్స్‌ దొరకలేదు, లెక్కలు చూజుపీన లతఎకిఫ్య

శి. అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు వఅసిన మైకం చెల్లిస్తే. పూరు చేరేందుకు కాసున్లేవు, ఎట్లో ఆతనిని ఒప్పించి కొంత నుదరా యిచ్చేబట్లు యితరులతో చెప్పించాం, ఎట్లో ప్రయాసపడి రాయచూరు వదలి వూరు చేరాం. పీడ తొలగిందనుకున్నాం. లోపల దాగిన వడ- తొలగిపోయేట్టు "పెర్ట్దగొ నిట్టూర్పు వదలి పడక చేరాను 1927నసుండి మా నాటక సమాజం అపుడపుడు అవతరించి నంచారిం పాగించిన 19888 నాటికి లేవలేక చళికిలపడింది. మాచిన్న (గామ నాటక సమాజం ఎన్నో కష్టనష్టాలను ఎదుర్కొని పదకొండేళ్ళపాటు కళాసేఐ చేయటం (పళంసనీయం కొడంటారా? “బాడ్‌స్పీకర5* గాడ గారికి హల్వా లంచం 1934 _వీధిబడిలో అంకురించిన కవితాఖిరుచి, పాహిత్య. నాటక వ్యాసంాల దోహదంతో చిగిర్చి మొగ్గలు తొడగ సాగింది వీలున్నపుడల్లా కవితలల్లే వాణ్ణి. వాటిని గురించి నాకేదో సందేహం వుండేది మిత్రుడు కుమారస్వాన్ని విని ఆనందించేవారు. మరి కొందరు మిిళులు విని (పళంసించారు. ఆయినా వాటిని గుర్తించి కొన్ని సందేహాలు లతోలోవల మెదులుతూ వుండేవి. ఒకసారి మాటల మధ్య కుమారస్వామిగారు రాఘపగారకి నా కవితల్ల గురించి చెప్పగా వాళెంతో ఆసక్తితో నాకవితలు విని ఆనందిం చారు. నాకవిళా వ్వాసం గాన్ని ప్రోత్సహించారు. ళన నిన్న పాదవ నంవిచెః (శవ సీదు చరణము నమిిత్సి 'మన్వవెంది మంగ _యనమాతుకేళదు" (మనస నడి మర్కటము నా మాట వినదు అను పాటలను తమ పుస్తకంలో (వాసు కుని (సతి రోజు తాము చేపే భజనలో. పాడుతుండేవారు ఇది గమనించిన నేను మరింత వుత్స్చాహాంతో కవితలు (వాయసాగాను నర్వీదర్శన తీర్చ వై నాగేశశా(స్పి గారికి నాకవితలను చూవగా, నీవేపాడప్పా' అంటూ నాతో పాడించుకుని ఏంతో ఆనందించారు “చాలా బాగున్నాయి ఇళ్లే రచ్చ పాగించు" అని | పోత్సపాంచార్ను ఏదో స్ఫూర్తి కలిగినపుడల్లా కవితల 'వాస్టావుం డేవాజ్ణి, 4షుో న్నంపీ కే్యత్రంలో కన్నడ పాహిళ్యవేత్తలు అభిమానులు, నిజయనగర * ప్మోరకోత్సవాలను- వైభవంగా జరుపనున్నట్లు విని కొందదు

అనుభవాలు = జ్షాపకాలు శ తతత మ్నితుఇతో నేనూ వెళ్ళాను శ్రీ విరూపాక్షేశ్వర స్వామి రథం తిరిగే వీధికి మాందున్న బనవన్న మహా (పాంగణంలో సమావేశాల ఏర్పాటు జరిగింది. విశాలమైన పందిరి వేయబడింది అపార జనస్తోమం ముందు ఆపందిరి చాల చిన్నదిగా కన్చించేది అంత" మందికి భోజనవనతులు కల్పించడం పాధ్యపడ లేదు (వంత గంభీర మంజుల రధిళిలో (సవపాంచే మధురమైన తుంగ ఖభ(ద్రాతోయాలు చాలమందికి ఆవోరంగా వుండేవి. విజయనగర పా_మాజ్య గత వైభవాన్ని చాటపేందుకై మిగిలిన శిథిల మంటపాలు ఎందరికో పసతి నిచ్చాయి ీర్ణావస్థలోనున్నా. ఆనేల-ఆనీ రు- ఆశిల్పకళ-కన్నడిగుల కొదర్యా నికి పత్సీకలుగా పుండేవి. అశేష [వజానీకానికి సమావేశ [పసంగాలు సులువుగా, సృష్టంగా వినిపించేందుకు ధ్వనివావక యం(శ్రాలింకా ఆ (ప్రాంళా లకు వ్యాపింకులేదు ఉపవన్యాపాలు సరిగా వినిపించకపోయినా ఉత్సవాలు మాత్రం జయప్రదంగా, జరిగాయి. 'పాటపట్ల మోజ్లు-

ఆ జన సందోహంలో నాటకం వేయిడం పాధ్యమేనా? ఆర్‌ వి. జాగిర్‌ దార్‌ (శ్రీరంగ) గారు రచించిన నాటకం, (సారంభించారు.. (ప్రజల కేకల ఆర్భాటం అల్లరి. ముందు వరునలో వున్నవారికికూడా మాటలు సరిగా వినిపించడంలేదు. వినిపించట మట్లుండని. కనిపించడం కష్టంగావుంది కాస్త వెనుక వరుసల్లోనివారికి రంగస్థలం పైని వెలుగు మాతం కనిపించేది (పేక కులు చాలా దూరం వరకు కూర్చున్నారు ఉపన్యాపాలువిని విసుగెత్తిన (పజ లకు నాటకం కావాల్సివచ్చింది. వినిపించకపోయేసరికి మరింత గలభా. ్రీరంగగారి ఆ నాటకం పేరేమో గుళ్తురాభంలేదు. కార్యకర్తలలో (వముఖు లైన భీచుసేనాచార్యులుగారు ముందు వరునరిలో కూర్చున్న నన్ను పిలిచారు 'లోపలికి తీసుకెళ్ళారు * గౌడగారూ, నాటకం జరిగే వీలులేదు. ఒక పాట పాడిండి"” అన్నారు.

“ఉదయం నుండి తిండీ, తీర్థం ఏమీ లేదు. ఈ జన సము,ద్రానికే వినిపించేట్లు పాడడం ఎలా సాధ్యం?” అన్నాను

“నీకెందుకు ఏదో ఒకపాటపాడు సీకుకాపలసినంత జూల్వా తయారు చేయించి తెప్పిస్తాను అన్నాప్‌.

శీర్‌ అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు

*““సృద్రేక్రాసి యీ కథలే కడుపతో వూపిరి వంటేకదా పాగడానికి” అన్నాను.

““నాటకం అథాసుపాలైంది,. ఎలాగైనా మీరు కాపాగడక తప్పను” అంటూ పక్కనున్న ఉడి. "హెచ్‌. కృష్టారావుగారిని హోరో్యోనియం వాయించ మన్నారు. విజయనగర రాజుల కాలంనాటి హార్యోనియం అది-

విపరీతమైన గలభా, అరుపుల. రంగస్థలంపైని తెరముందు నిలు న్నాను. తెర వెనుక హార్యోనియం. ఏ (శుతితో పలుకుతుందో సరిగా వినఐ డేదిశాదు.

“త్రందె, పంపాపతే నీనె కాపాడప్ప”” (తండ్రీ, పంపాపతీ నీవే కావుమయ్యా) అని పరషశిపుని సశ్రరిస్తూ కనులు మూసుకుని చజేళులుజోడించి “శంభో మహాదేప" అన్నపాట (ప్రారంభించాను. “పాౌవినాతశి పాలయ పర శివా అన్న చరణంతో తాకష్టాయి కెదిగాను. ఓకటి రెండు పార్లు ఆ స్పాయి లోనే సంచరిస్తూ, ఆ పంక్తులనే గానంచేస్తున్నాను. “ఎవరో పాడుతున్నారు" అంటూ కేకలువేస్తూ నిశ్శబ్దం, నీళ్ళబ్దం అంటున్నారు. కొన్ని తణాల్లో నద్దు మణగింది. అంతటానిృద్దెం. మూడోమారు తారాష్టాయిలో పాట పాడటంతో అశేష జనావశీ మూగవోయినట్లుంది. నాళక్తికి మించిన స్థాయిలోషాడాను, కనులు తెరచి చూచాను. ఆకలి దహించివేస్తున్నందున కళ్ళు బైర్దుకమ్మాయి, గుండె రుల్లుముంది. ఆంతా విద్యుత్తరంగంలా ఆవహించింది. మరలా పల్లవి

జాని వన.

ఎతుకుని పాటపాడాను. సభలో మొనం తాండీవించింది. అంతా గమనించి ఆశ్చర్యపోయాను. అంతా కన్నడిగుల కులదైవం భ్రీ విరూపాత్షని అన్స గహిబలం. హంపీ క్షేక్రాధినాధుడ్తై న పంపాపతి నా (పార్థిన ఆలకించాడు. “మరొకటి”, “మరొకటి” అని (పజల కేకలు, (శమ ఎరుగని భక్తి పాల వళ్యంలో చురొక (పార్టనాగీతం పాడాను. ఆ తర్వాత నాటకం మొదలై యళాంతంగా పాగింది. వాగ్దానం మేరకు ఖీదుసేనాచార్యులు కాపలసినంత హాబ్బా త్రినిపంచారో. నాటి సత్వయుతమైన (ప్రార్ధనాఘట్టం, యీనాటికీ నా జీవి తంలో భక్తి రన గవసక్తికి (పచోదనంగా వుంది.

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు శీ లౌడ్‌ స్పీకర్‌ గౌడ!

నాటక రపా ప్వాదానికి, సహజత్వానికి సంగితం భంగకారి. అని శ్రీం గగారి అభిప్రాయం. నాటకం ఆగిపోయే పరిస్థితిలో నా సంగీతం వారిని ఆదుకుంది. ఈ సత్యాన్ని వారీనాట్‌కీ మరవలేదు. (శ్రీరంగ యిటీవలె గతించారు) కలుసుకున్నప్పడల్లా “లౌడ్‌ స్పీకర్‌ గౌడగారూ" అంటూ సంతో షంగా నన్ను మిత్రులకు పరిచయం చేసేవారు,

నాకు శాస్త్రీయ సంగీతంలో (పవేళంలేనవ్చటికీ నాటకం-కావ్యగానం- తో వున్న పాహిత్యంవల్ల ఆ కళలను అభివ్యక్తం చేయగలిగినంత సంగీ త౦ంతో నాకు చక్కనిపరినయ మేర్చడింది. తమ ను లలితమైన హార్యోనియం వాదనతో నా గానానికెంతో ఇంపు, సొంప్పలు సమకూర్చారు కుమారస్వామి గారు, స్వీయ కవితలతోపాటు కన్నడ భారతం, (ఫప్రభులింగ లీల. జైమిని భారతం మున్నగు కావ్యాలను చదివే అభ్యాసం పాగేది. 'హిజ్‌మాస్టర్ప్‌ వోయ్స్‌" (గామఫోన్‌ కంపెనివారు నా పాటలువిని, బెంగళూరులోని తమ కార్యాలయంలో ఒప్పందం కుదుర్చుళుని 1088 జూన్‌లో మద్రాసులో రిశార్డ్‌ జేశారు. 1888 చివర, రంగనాథ దివాకర్‌గారి అధ్యశతన జరిగిన పొహిత్య సరిషతీ నమావేళంలో “కొన్నితాత్విక గీతాలు" అను నాకవిశాసంపుటి ఆవిష్క రింవటిడింది,

ఇవన్నీకాక మరో కొత్త రంగంలో కాలుసపెట్టాను. మి(కుబుమా యింటి వై ద్యులు అయిన డాక్టర్‌ సుభామరాపుగారు సినిమా వ్యామాహంలో పడి నన్నూ పడదేశారు. వారికి ఆ పిచ్చి ఎలా కలిగిందో : ఆయన నటుడూ కాదు, కళాభిరుచి కలవాడుకూడా కాదు. కాని ఏ వనికి పూనుకున్నా దాసి అంతు చూబేదాక వదిలేవారుకారు. అన్నట్లో కార్ణాటక "(ప్రాంతంతో నినిమా పరిశ్రమ చాల వెనుకబడి వుండేది. గొరవ్యపదమైన వ్యాపారంక్షాదన్న అల్సి (పాయంకూడా పులందేది.

అదివరకే “చిరంజీవి అన్ని చిత్రం మృత్యువు పాలై వండేది, “సంసారనౌక" వంటి ఒకటి రెండు చితాలు కొంతవరకు పేళు నంపాడించు కున్నా పెుదికికి తగిన వతిఫలాన్ని సాధించుకోలేక పోయోయి,. చి్యశ్రాల

ర0 అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు పంపిజీతో (పారంభించితలత్వాత చి(తనిర్మాణానికి పూనుకోవాలని మావుద్దేళం. లిమిపెద్‌ కంపెనీ నియమావళి మేరకు ఎనిమిది మంది డైరక్షర్లు కావలసి వచ్చింది. బళ్ళారిలోని పెగ్టలసు సం్యపదించాం కాని మాకుతగిన ,పోళ్సాహం లభించలేదు, జిల్లా వెలుపలి వారి సహకారంతో కంపెనీని రిజిస్టర్‌ చేయించాం. మౌ నియమ నిబంధనావళివి ము(దించి షేర్‌ల సంపాదన కోసం పర్యటించాం, ెడ్దలవద్దకు వెళ్ళినపుడు మాల మర్యాద లఖించింది కోని మా సనులకు తగ్‌న ఆర్థిక సహకారం అందలేదు. మా కంపెనీ డైర జ్రత్లలో యా విషయంపట్ల ఆసక్తి కలవారులేరు. డాక్టర్‌ సుభామరావూ, నేను జేతి సంచులతో ఉత్తర కర్ణాటక పక్యటన, పారంభించాం. పిచ్చి వదలింది 1 “గదగ్‌'పట్టణంలో, (పసిద్ధనటులు గరుడ సదాశివరావుగారితో మాసినిమా వ్యవహారం గురించి "చర్చించాం. వారితోపాటు స్టానికుళ్తైన ధనవంతులను కలుసుకున్నాం. వారిలో ఒకరు, పంపిణీ కంటే నిర్మాణమే లాభదాయక మసీ, నిర్మాణానికి పూనుకుంటే సహకరిస్తానన్నాడు. అ విధంగా వ[కికలలో (పకరించాం. కర్టాటక సివిమా రంగం గురించిన నా వ్యాపాలు కొన్ని పత్రి కళల్లో అదివరకే వెలువడినాయి. సలహ యిచ్చిన పెద్దమనిషి, ఎటువంటి సహాయం చేయకుండా. తర్వాత చూగ్దాం అంటూ చల్లగా జారుకున్నాడు. శ్రీ గరుడ సదాశివరావు గారినుండి ఆశించిన మేరకు సహాయం లభించింది. కాన్‌ అది అంతగా వుపయోగపడలేదు. హుబ్సళ్ళి. ధార్వాడ పట్టణాల్లో పయ చ్నించాం. ఫలితం “లేళున్నందున నిరాశతో బళ్ళారి చేరాం. బళ్ళారి జిలాల్ర* వ్‌ ళ్‌. కొన్ని వాటాలు (యట్లు "సెకరించాం, ,4ట వగౌరిస్త ఎఅర్టి చ్రాం, ఎందుకో వారు సుముఖత చూపలేదు, ఖా కున్‌ కాంట్‌ రు. మరెక్కడైనా డబ్బు "సేకరించి సినిమా వ ఇష్టోసితీరొలన్న సట్టుదలతో చాకో య్షైకాసరావు ముందంజ వేస్తూ పోయారు. ఇ ఆతటో”నిరుతాశేహం 'వద్దురైంద్ని చప్పబిడినా నేను కొన్ని షేర్లు సంపా “సదరచగలిగ్గాను, బే ్ట్ధవేటల్లోోధాగం గా రామసాగరం (బళ్ళారి జిల్లాలో స్ట్‌. ఇ ల. కకం వసత నరం. వచ్చాం. మా డాక్టర్‌ గారి ఆలోచనలు ఆకాళా సీ ఇన చష్టోప్యు వృత్తిని చేసేవోరుకొదు. సదా ఫిలిం కంపెనీ

ఆనుభవాలు = జ్ఞానకాల శ్‌! ఆలోచనలే. పట్టువదలని విక్రమార్కునిలా పనిచేశారు. వి(శ్రాంతిలేకుండా (శమంచినందున వారి ఆరోగ్యం దెబ్బళినింది. న్యూమోనియా జ్వరపీడితు లయ్యారు. జ్వరంలో కూడ ఫిలిం గురించిన కలవరమే. చుదకు సినిమా, సినిమా, అంటూ డాక్టర్‌ గారు కనులు మూశారు. నాదు:ఖానికి హద్దులు లేవు. ఫిలిం కంపెనీ వ్యవహారాలు పాగించటమా, మానుకోవటనా అన్న ఆలోచనలో పడ్డాను. కంపెని డై రక్ట్వ్యలో ఒకరై నా, వకీలు రూపనగుడి నారా యణ రావుగారిని సలహామేరకు డై రశ్షర్హంంరినీ నమావేశపరచి కంపెనీని మూనివేయటమే ఉత్తమమని నిశ్చయించి, వాటాదారుల పైకం వాపప్‌ చేశాం. చన్నబనవ లావణి మా కుటుంబానికి, మా పూరికేకాకా మా (ప్రాంరం వారందరికి పూజ నీయబై, ఆదర్శ్శప్రాయులై న విరాగులై, జాతి = మత మలాలకు అతీతంగా, నిరాడంఇరంగా జీవితం పాగించుచుండిన మహనీయులు ఉరవకొండ మఠాధి వకుల. ఆ (ప్రాంతాల్లోని, మఠాలు, మాన్యాలు నుష్నగునాటి అధివృడ్ధి కోసం విరంచరం కృషి చేన్తూవుండిన శ్రీ చన్న దినఓస్వామి గారి సేవా ధరాశన్ని జీవిత విశేషాలు గురించి “లావజి' (బు(ర్రకథ) రచించి, అచ్చు వేయించి, బుధగవిలో జరుగుతూ వుండిన (శావణ పూడా వహోత్సవాల సంద ర్భంగా (శ్రీ ప్వాములవొరిని దర్శించి, వారికి నేను రచించిన *లావజి' నమ రించారు, నన్న శ యత? టకం న్న [| | న అ న క. నం 0/ న ఇ లా, స్ట వార్‌ 1? ల్‌ యో

న ళు అ నక. సంగీత సాహిత్యాలకు ఒద్నా ఒడ అభినయవు సాంవు మహాకవులు. ఉగ్బండ పండితులు అయినా తిరుపతి "వేంకట కపుల “అన క్షనారద” అనే నాటకాన్ని చదువుతూ వుంటిని. కావ్య శైరిలో రచింపబడిన యీ నాటకంలో మాయా మోహితుడైన నారదునిగాథను వివ 80చే కథాకధన _వెఖరి నన్నెంతగానో ఆకట్టుకుంది. ఆ గాథ ఆధారంగా కొంత కల్పనను మేళవించి 198? లో “మాయా (పభావ' అను మూడు అంకాల నాటకాన్ని రచించాను. 1980లో “తుకారం” నాటక రచన చేశాను, రచించిన ఆ నాటకొలు రంగస్థలంపై (శదర్శింపబడి ఆందరి మన్ననల తర్వా తనే (పచురింపవలెనని నా సంకల్పం. వాటి. (పదర్శన కోసం సీరీక్షస్తూ పుంటిసి. రాఘవగారితోపాటు ఆంధ (పాంతాల్లో అపుడపుడు నాటకాలు (ప్రద రసంపబడేవి, 'క మారు “కనకదాసు (కన్నత భక్త కవి, వాగ్రేయకారు క్వ) గురించి రాఘవగారితో చర్చించి వుంటిని. “కనకదాసు' నాటకం (వాయాలని సంకల్చించాను కొని వారిని గురించిన విషయాలు సమ్మగంగా లభించతేపు. సంగ్రహించిన విషయ పాహ్మగ్రిని రాఘవఐగారికి అందించాను. వారుపాంతంగా పరిశీలించి నాటకయోగ్యమైన పస్తువును నిరూపించారు. (వాసే పద్దతిని లా చూసించారు. (పారంభంలో కొంత "యిబ్బంది కలిగినా (వయోగదృష్టితో చూచినపుడు రంగభూమికి తగినట్లుగా వున్నదని తెలిసింది. నాటకమింశ్స పాతల నంథాషణ మా్యతమే కౌదు-అన్న విషయం అనుభవంతో తెలుసుక్షా న

శ అజ ఈ తక టీ ల 1...

ఖం “ఒక రోజు రాఘవుగొక్ష్యద్ని! కాలో, బాదనహాట్టి శ్రీనివాసరావు, పట్టం ప ర. శీ. కరణం సీతరామరావు. నిప్పాణి వెంక

1 స్టో నో? న! " ఎణీ వెంకట రష హర పన్లుతనంంత కపులు కపష్పగల్లా సంజీఏమూర్నిరావు, రావాడ వెంకటరానుళా(స్తీ మున్నగు నటులు, కవులు పండితులు బేరి పుండిరి. కనక

అనుభవాలు - శ్రాపకాలు రిక చాసు నాటకం మొదటినుండి చివరిదాక చదివి వినిపించాను. అందరూ మెచ్చుకున్నారు.

రాఘవగారు నాటకప్రతులను తయారు చేయించి, యుథ్ధనిధి సేకరణకోసం (వదర్శించవలెనన్ను సంకల్పంతో అభ్యాసం 1ప్రారంభింపజేకారు. శు వార ప్వాము గారి నహకారంతో నంగితం కూర్పబడింది. పాటలు (వాయటం జకీ చెంది. వడ్యాలు (వాయలేదు యతి (పానలు, గణాలు నియమ బిగ్జంగా పొటించనిచో చేళులు కాణ్ళు పడిపోతాయన్న వాదాన్ని నేను విశ్వునించనప్పృటికీ వద్యారచన వట్ట వుదానీనంతో వాటిని అంళగా పట్టించుకోలేదు. నోటకానకి పద్యాలు అత్యవనరం. (న్రాసేవారనరా? అని ఆలోచిస్తున్నప్తదు రాఘవగారు,. వై. నాగేశళాాస్తి. గారిచే పద్యాలు (వాయించారు. శాస్త్రిగారి 'నరళశైలీ విన్యాసంగల నీనపద్యాలు ఆందరి (పళంసలు అందుకున్నాయి. అభ్యాసం ముమ్మరంగా జరిగింది. శాఘవగారు దిరవజ్ఞ, బాదనహట్టి శ్రీనివానరావు గారు, వీరణ్ణ, తువన (కురులు పాత్రలు ధరించుటతో నాటకం కళాత్మక మైంది. వట్టం శాష్టమరావు గారు, వ్యాసరాయ స్వామి పాత ధరించి యతీ త్వుంలోని పూజ్యభావాన్ని స్పురణకు తెచ్చారు. చూడి వెంకాచార్యులు, రామ లావుగార్లు ఖీమాచార్య-గో విందాదార్య ప్యాతధారణలో 'పేరుగాంచినవారు. ఉడిపి ్రుకుష్తదేవాలయ ధర్యకర్న పాాతలో కరణం నీతరామరావుగారు. వ్వై, యం. చంద్రయ్య పురందర దాసుగా మృదు మధురంగా పాటలు పాడుళూ భక్త రసపోషణ కావించేవారు. కొమ్మూరి (_పద్యావతీదేవిగారు బచ్చమ్మ పాతను ఎంతో సహోజంగా నిర్వహింనివారు. వినజాక్షమ్య రూప సుందరి పాత ధరించేవారు. ఇతర (వాహ్మణ, కురవ పా్యతలకు సమర్ధులైన వారివి ఎన్నుకొని వుంటిమి. నేను కనకదాసు పా(తదారిని.

“పీసు అవాస్టజ ా బాహర్త” కా శాఘపగారి పారథ్యంలో కట్టుదిట్టరక్షో నాటకాఖ్యాసం జరిగొతది రోమ

నందరి ప్యాతధారి “అవ్యాజ్యపేప అన్న పదోన్ని ఎన్నిమార్లు చెప్పినా తప్పు స వలికేది. రాఘవ ఒకరోజు నావై కోఫ్లీలచుకొని ' 1ఎందుకయా్య, ఇలాగే పదాలు వుపయోగిస్తారు, నులభమైన సదోల్లు వేయలేరా? అన్నారు. * ళ్ళ ఖః తల్లి అపా్యత్రధారణ చేస్తుందని, నాకేం తెలుసు పోకు లన్హా ప్త రాఘ్టవ నవ్వారు, వనజాడీ మఖం పాలిపోయింది. ఆసో మ్మా పనశేయగలట,

ఠ్‌శ అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు వారందరు నాటక వేషాలతోనే చదుపు సపారంభించినవారు, *“అవోజ (పేమ అనే పలికేది. ఏం చేయను? “నిర్మల (పేమ అనితిద్దాను. అదీ సరిగ పలుక లేక పోయింది. రాఘవగారికి మరలా కోపం వచ్చింది. నాటక రచనా సమ యంలో లేని పేచి యివ్వుడెదురై ౦ది. అన్నీ కాదని ఆమె సులువుగా పలిశే 'ఆేమ' నే పలికించాం. ఖీనూచార్యులతో కూడా యిటువంటి యిబ్బంది వచ్చింది. రాఘవగారు విసుగెత్తిపోయారు. నేను అపుడపుడు వచ్చి _పాక్టీస్‌లో పాల్గానేవాణ్ణ. ఒక సాయంకాలం నేను అక్కడికి చేరిన వెంబనే, “గొడగారు దీనికేమంటారు? ఏం నాటకం (వ్రాశారండి మీరు'' అంటూ చూడి వెంకాబరా వును చూస్తు “ఆ మాటలు పలకురా” అన్నారు. మరలా యిదేం వచ్చిందో అని గాబరా వడ్డాను. "వేదా వేదాంగ పారంగత' అనే మాటలు, భయ్యగస్తు డ్జైన చూడి, “వెదవ రంగ పరాంగ" అన్నాడు. రాఘవగారు తలదాదుకుంటూ, నావైపు తిరిగి 'గ్చిని అర్ధమేమో చెప్పండి. మీరు నాటక కర్తలు కదా?” అన్నారు. పట్టరాని నవ్వు వచ్చింది. ఆందరూ ఘోల్లువని నవ్వారు. రాఘవ గారు కోపంతో, ఏందుకయ్యా నవ్వు. ఆయన (వాకాడు. ఈయన చెబుతాడు, “పమంటున్నాడో వినండి ఆన్నారు. 'పార్‌ నేను అలా (వాయలేదు”” అన్నాను. "బ్రానప్పా మీరు ఆవిధంగా (వాయలేదు-నాకు తెలుసు. మూడు రోజు లుగా చెబుతున్నా వాడు నామాట వినటం లేదు. ఏంచేయమంటావు? వాడి మూసే వాడిదో అంటూ నాటక పస్తకాన్ని ముందున్న ఐల్లపెకి విసిరివేగరు రాఘపగారు. “పార్‌, నేను అతనితో (ప్రాక్టీస్‌ చేయిస్తాను" అన్నాను" కంద పద్యాలను చెప్పుటలో మైనూరు (సాంతంవారు, సీస పద్యాలన్సు చెప్పుటంలో ఆంగధ్రులు ఆనాడు 'పేరుమోసినవారు. ఈ రెంటిని బాగా ఆకళిం చుకున్న బళ్ళారి వారు రెండురీతులలోను ఘటికులని పేరుగాంచారు. మైసూరు అరధ (ప్రాంళాల వారివలె రాగాలను సాగదడీయక ఆయా పద్యాల భావార్థాలను, రష్వాలంకారాలను (ప్రతిపాదిస్తూ పాడే తీరును, ““గపమక కళః అంటారు, పద్యో వళనంలో, ఉత్తరాది-దడీణాది అన్న తేడాలు లేకుండా, రెండంటిని స్పృళ్లవించిన నాటిక నంగితం యింపుగా పాగేది. ఇబబ్లళ్లారిలోన్ని _నుమనోరమ నభళాసరస వినోదినీ సభ మొదలగు తెలుగు-కన్నడ నాటక సంఘాలు యీ సమన్వయ పద్ధతిని పాటించేవి.

ఆనుఖనాలు = జ్ఞాపకాలు ర్‌ర్‌ ప. రాఘవగారి కొలంలో భావపూర్షమైన సంగీత పాహిత్యాలు మేళవించినఅభిన యానికి ఎక్కువ (పాళస్త్యం వుడేంది, వినయం పెంపొందించిన కళానంపద

సంగిత పాహిత్యాలతో పాటు అభినయ పాటవాన్ని కూడా నంతరించు కున్న “కనకదాస' నాటకం 27-7-1840 తేదీన బళ్ళారిలో దిగ్విజయంగా (వదర్శింపబడింది. అది ముహూర్తబల మో, బేదా నాటక బలమో, మరేమో కాని, యుద్ధనిధి సేకరణకు, ఇతర సంస్థల సహాయం కొరకు “కనకదాని నాటకం పలుచోట్ల చాలాకాలం వేస్తూ వచ్చాం.

17-0-40 న “తిరునీలకంఠ' అను ఏకాంకికను రచించాను. కాని దానిని (పదర్శించే అవకాళం దొరకలేచు. మాయా (ప్రభావ, తుకారాం నాటి కాలతో పొటు యిదికూడ మూలపడింది. ఇవేకాక రాఘవగారు రచించిన “తెగని సమన్య'" అనే తెలుగు నాటకాన్ని కన్నడం చేశాను.

“సరసి” లో రమ్యాలోకనం

సిరని (మంగళూరు జిల్లా) లో, 1841 లో (వథమ కన్నడ పాహిత్య పరిషక్‌ సభలు జరిగాయి. ఆ సభల సందర్భంగా నాటక (సదర్శున మివ్వనల సినదిగా రాఘవగారిని ఆహ్వానించారు. ఆ సభల సందర్భంగా (ప్రదర్శించు టకై కొత్తగా సిద్ధ పరచుకున్న “కనకదాస' నాటకం వేయాలని నిశ్చయింప బడింది, (పదర్శనకు న్తులువుగా వుండేది ఆ నాటకం, ఎవరైనా, ఎక్కండి శై నా ఆహ్వానిస్తే కనకదాన (కన్నడ) లేదా రామదాను (శలగుు) (ప్రదర్శనకు ఎంతో అనుకూలళగా వుండేవి. కర్ణాటకంలో కనకదాస ఆం(ధ్రదేశంలో “రామదాసు' ఎన్నో సంస్థల నహాయంకోసం, విద్యాభివృద్ధి నిధుల కోసం (ప్రదత్శంచేవాళ్ళం. బళ్ళారి నుండి _పధాన పాత్రధారులు ముగ్గురు మ్యాతం వెళ్ళేవారు. తక్కిన పాత్రలకు స్టానికులనే ఎన్నుకొని, ఎక్కూన ఖర్చులు, యిబ్బందులు రాకుండా అక్కడి నాటక సంఘాలతో, నటుల సహకారళ శీసుకునేవాళ్ళం. ఈ పద్ధతి పరన్నర సహాయంతోపాటు నాటక కళలోక్యుద్దికి కూడా పుపకతించేది, (పధానంగా ఆం(ధ్ర(ప్రదేశ్‌లో _జరిసిన ప్రళష్థలనలు యా విధంగానే వుండేవి.

గ్ట్‌క్రి అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు

కుమారవ్వామిగారు, నేనూ షుందుశ సిరిస్‌ వెళ్ళాం అక్కడ కొంత మంది కార్యకర్తలను నటులను సిద్ధపరబేందుక్షై సమీపంలోని ముండగేసరి" (గామం చేరాం అది మల్నాడు (ప్రాంతం చెట్టూ చేమ ఆంతగాలేని బయలు సీశుకు చెందిన మాకు, చిక్కని అడవులమధ్యనున్న చిన్నటైామం ముండ గేసర కేశ్ళాలంకార సౌందర్య రాశి అయిన ఐనసుందరివి చూచినంత ఆనందం కల్గించింది (పక్సతి సౌందర్య మంత కుప్పగా పోసనట్లు కనిపిం చింది మావైపు బావుల్లో తొంగి తొంగి చూచినా కనిపించని గంగాభవాని న్లైరోశ్రలంగా చేతికందేస్తుగావుండేవి అతో అనీట్‌ని త్రాగటానికి సిద్ధవడుతూ పుండగా, అక్కడున్న ఒకవ్యక్సి “అయ్యా ఆనీరు తాగవద్దు మీరు బయలు సేమవోరు. మలేరియాకు గురిఅయ్యేరు అన్నాడు “పోపయ్యా మేమే మతే రీయా. ఆంటూ దోసిళ్ళతో నీరు త్రాగటాని కుద్యమించగా, మను్యచూస్తూ సిల్చున్న ఆ ప్యక్సి చిన్న బెబ్బం చుక్కను నోటవేసుకుని నీరు శ్రాగండి, అంటూ చీన్న బెల్లంముక్య యిచ్చాడు. బెన్లింతివ్‌ -సీరుతాగే అలవాటులేని మేము యధారితిగ ఆ సీరుకాగాం మహాభారతంలో దప్పిగొన్న పాండవులు యటఖవి కొలనులోని నీటిని తాగినట్లు జ్వరంవళ్చినపడు చూర్దాం అంటూ మూ వీడిదిచేరాల్క మాచ్చైపు వూరిలా లేచు- ఆ _(గామం అక్క-చొక యిల్లు _ ఇక్కడొడ యిల్లు. సలక్కాయలు, మతియాలు, పోక తోటలు ఎంతో అందంగా వుండేవి. నిరంళుళంగా పంగిన మహాఫృతలు.. గాలికి అటూ. యిటూజోశలలూచిశప్పుడు మ్యాత్రమే ఆ సందుల్లో నుండి సూర్యకాంతి క్రన్స పేంచొడా అంత దట్టమైన అరణ్యాన్ని మా జీఎత౦లో- చూచి ఎరుగం ఆనందంతో మిరీసిపోయాం గణవతి హేగ్దేగారి యింట్లో మాకు వోజనాల్సు ఆ వాఠోఎరణానికీ తీపి వదార్జాల పవనం అనుకూలంగా వుంటుంది, క్షే మా ఎండల్లో ఎదిగినవాళ్ళం ౩6౦ తిని పెరిగిన " జీవాల ఆ త్రీపి అంక్షే అగతంత మ్యళమే. ఆ ఇంటి ఆడవారికి మా యిబ్బంది తేల్బాం. వారు మాపట్ల కనికరేంతో వంటకాల్లో ఎక్కుప కొరందవేశారు. కాని ఆ పాదార్ధాలు జమిబై పడిశవారికిసళ్లు వధక్టింలా పుందేవి, అక్కడివారి ఆదరణ, ఆతిధ్యం (పావన బుష్యా(జ్రమాలను తలపించేవి. స్త్రీల సరళ స్వభావం, మాకెంతో ఆశ్చర్యం కల్గించింది వారిఫట్ల మాతృభావం సోదరీ వాత్సల్యం పెంపొం డించింది

నం ళు ర న లా మం? సము గ స చం లు న నో నన యార న. వ. టం సం. ఇప నంలో య గూ సరల! న మ. టి నే నా స్ట సల. ఓ నన లు టై ల్‌. మ యో శ్జో సు స. ఒం నమ్‌ న. ప, బా. ల్‌ ల టన్‌ న మంట్‌ స 7 నన. ల పట నస రు రు త లి ఫ్ర న! ల. న ల గి సట! షే భ్‌ హ్‌ నా. కను కస్య షై ర లత్తా = జే ఫం ఖ్‌ కనన ర్ట వ న. చ లస లక్‌ క స ం . హి భవమ న ॥ [ ల్‌ న = . = “మై భకరామ + మాప కరా నా

ఆ సభవాలు - జ్ఞాపకాలు 57 ఆ పల్లేనుండి తిరిగి వచ్చినపుడు మాకూ, వారికీ కూడా కనులు చెమ్మ గిల్లాయి నాటకం కారణంగా ఆ వుణ్యాత్యుల ఆతిథ్యం లథించింది. వు కౌంట ఆ (గామదేవత ఆలయానికి కొంత దూరంలోని రహదారి బంగళాలో శాఘవగారు బనచేశారు, అందరూచేరి రాతి నాటకాభ్యానంచేశాం.. (నిత్యే కంగా నిర్మించిన నాటక మందిరంలో (ప్రదర్శన జయప్రదంగా పొగింది, పాహిత్య సమ్మేళనం జరిగింది. ఈసారి కనకదాను మల్నాడునుకూడా యీ విధంగా చూచి వచ్చాడు కామదాను శిష్యుడైన కబీర్‌ ! యుద్ధ నిధి సేకరణకోనం మరోమారు అనంతపురం -- కర్నూలు పట్టి జాల్లో రామదాను నాటకంచేశాం. మద్రాస్‌ గవర్శర్‌ నర్‌ ఆర్బిబాల్డ్‌నె నేతృ త్వంలో యీ నాటకాల (ప్రదర్శన జరిగింది. కర్నూలు జిల్లా అధికారులలో ఎక్కువమంది పొందువులు నాటక కళాభిరుచి గలవారు. రాఘవగారి మి్యతులు నాటకంలో సంగీతానికి స్థానం లేదన్నభావం వారిది. ఆరోజు నాటకంలో కొద్ది మార్చులుచేశాం. నాటిక (వదర్శనను అరగంట మాతమే చూచేటట్టు గవర్నర్‌ కార్య (శమం ఏర్పాటు. చేయబడిందె. ఆనాటి (వదర్శనలో సంగీతాన్ని, అభిన యాన్ని రసవంతంగా చొప్పించి రంజకంగా పదర్శించటంతో గవర్నర్‌ ఒక టిన్నర గంట సేపు అత్యంకాసక్షితో నాటకాన్ని చూచి నంతోషంగా వెళ్ళి పోయారు, నాటకం పూర్తయిన తర్వాత కలెక్టరు గారు మావడ్డకు పచ్చి “వంచి సహచరుణి సంపాదించారు. రాఘవగారు, యీ కవీర్‌ నా అఖి్యపా యాలను పూర్తిగా మారివేశాడు"” అంటూ, గడ్డం. పీక్కొాంంటున్న (కవీర్‌ పాత) నావైపు చూచారు. నేను నిల్చున్న రాఘవ నా చేయి పట్టుళుని వీరు నటులు మ్యాత్రమే కాదు కవి-గమక కళాకోవిధుడు' అంటు రాఘవ గారు నన్ను కలెక్టిరు గారికి పరిచయం చేశారు. నేను వారికి నమన్కంరిస్తూ ' పీరి శిష్యుణ్ణీ నేను" అన్నారు “ఈ వనయమే మీకీంతటి కళానంపదను (ప్రపొదించింది అంటూ

• రాభువ గారూ నాటకంలో సంగీతం యీ విధంగా వుండనివ్వంఢి” అంటూ శాఘవ గారిని అభినందించి నమస్కరించి వెళ్ళిపోయారు,

కల్‌ అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు

గవర్నర్‌గారి ఆధ్వర్యంలో 4-7-45 కర్నూలు, [1/8-7=48 అనంత పరం పట్టణాల్లో నాటకాల _పదర్శన తర్వాత, బళ్ళారిలో కనకదాస'” నాటకం “వేళొం అవి్మశాంతంగా నాటక్యపదర్శునలు జరిగినందున కసకదాస నాటకం పూర్వభ్యాపానికి వీలు కాలేదు. జయ్యపదం కాదేమో అన్న ఆనుమానంతోనేః బళ్ళారి రాయల్‌ థియేటర్‌లో ప్రదర్శన ఏర్పాటుబేశాం. అదిచాలపెడ్డ సినిమా హాలు. మైకులు లేవు నేను బాగా అలసిపోయి వుంటిని తిమువ నాయకుడు కనకచాసుగా మారిన తర్వాత ఏదో దైవికాంశ నాలో పవేశించింది. భక్తి పావవథ్వంతో తన్మయుడనై పాడుతూ వుండగా లోపలి నుండి రాఘవ గారు వచ్చి నన్ను అమాంతంగా కౌగలించుకున్నారు పాట చివరి పాదం పాడు తున్న నేమ ఆఖ్ళ్చర్య చకితుజ్జయ్యాను. ఈ సన్నివేశాన్ని చూస్తూ (సేళకులు చకితులయ్య్యారు.

“వీరు దొడ్డనగొడగారు కాదు. కనకదాసులు. తమను శాను విస్మరించి భక్షి(పపత్మితో భగవల్‌ కృపకు పాథళులైన వీరి కీర్తనలను విన్న తర్వాత నా ఆనందాన్ని పట్టలేక పోయాను ఇదొక దేశభక్త కళారత్నం. అవర జో్యోతిగా వెగునట్టు (పేతకులు ఆశీర్వదించవలె'” అంటూ అనంద భరితులై గడ్గదన్వరంతో (పేకకులనుద్దేశించి (ప్రసంగించినపుడు, (_పేకక లోకం ఆనంద బాష్బ్పాలతో కరతాళ ధ్వనులు కావిస్తూ ముక్త కంరంతో మౌనంగా ఆశీస్సులంబించింది. అసన్నివేశం నన్ను మ స్ధునిగా, మూగవానిా జేయటంతో కృజ్ణతతో భారంతో తలనంచి నమస్యారించాను.

రాఘవ గారితో నటించుట ఒక విధంగా కష్టం, మరో విధంగా సులభం ఒకే నాటకం ఎన్నిమాల్లు అభినయించినా అన్నిమార్లు వినూత్నంగా పుండాలి. అట్లని వాదు (వతి సా్యత్రను తీర్చిదిద్దే వారు కాదు. (గ్రహణ శక్తి, నమయస్ఫూకి గలవారిని మా్యతమే తదురీతిగా రూపొందించేవారు. ఆవి ధఠా నన్ను నవలుమార్లు చక్కదిర్ధారు.

ఒక మారు రొయచూరులో “మార్కేందడేయ" నాటకం చాలా విజయ వళఠిళ్షబగా సోగింది ఆమహాూర్త బిల మెట్టిదోకాని నటరా జేమమ్ము అభినయింప చేశాడనిపించింది. (వతి దృశ్యము రసభరితంగా వుండి ,సేకకుల _పశాంపా

అనుభవాలు -జ్ఞావకాలు ర్‌ి పరంవరలందుకున్నది నటుల నుండీ (_పేకకులు, (పేతకుల నుండి నటులు పరస్పర స్ఫూర్నినందుకుని పామరస్య రపావేళంతో నాటకం జరుగుతూవుంది ఏమనుకున్నారో ఏమో రాఘవగారు * గౌడగారు ఈ దృళ్యమైన వెంటనే (శిఐలింగోపాసనలో నున్న మార్కండేయుని సన్నివేశం “మన ప్రవేశం” అన్నారు.

“ఇప్పుడు మన (పవేళం లేదు కదా సార్‌ "? అంటూ విస్యయంతో (సష్నించగా “నాటకంలో లేదయ్యా .......ఆ విషయం నాకు తెలును.. నాట కంలో వున్నదానినే (పరర్శించాలన్న నియమ మేమి? ఇలా చూడండి... మీరు అటువైపు నుండి, నేను ఈ వైపు నుండి (ఎవే?ద్ధాం మనమిర్టరమూ అయిదు నిమిషాలపాటు రంగ భూమి్మిపై మాట్లాడుకుందాం" అంటూ వెళ్ళిపో యారు. నేను దిగ్భాంతి చెందాను వారిని వెంచిడిస్తూ “ ఏం మాట్లాడేది పార్‌” అని డైన్యంగా అడిగాను. ఆ దృశ్యం పూర్తికానున్నది నా విన్న పాన్ని ఏ మాతం వినుపించుకోక * త్వంగా పాటపాడకుంటూ ఆ వైపునుండి రంగ (పవేళం చేయండి ఆంటూ-వున్నప్తే లోనల పోయారు,

“పాట్ల వారిని రెండవమారు బళతిమాలకున్నందుకు జరిగిన ఇచ్‌: శివ శవా, ఏపాట పాడేది? అనలు యిదృళఖ్యం నాటకంలో లేనిదే? అంటూ ఈమారప్వామి వైపు చూసే సరికి ఆ మహాను ఛావుడు హాయిగా కూర్చున్నాడు. ఏ పాట వాయించమనేది? ఎలా చెప్పేది కుమూరస్వానిగారికి అని దిక్కుతో చని స్థీతిలో వున్నప్పుడు అటువై పున మాయా (బాహ్యైణ వేషములో నున్న రాఘవ గారు త్వతగా రంగ(ప్రవేళం చేయపలనిండిగా వై చేస్తూ పున్నారు_ కొనున్నది కొక మానదు, యీనాడు సున్న మర్వాద కాస్తా పోతుంది పిల్లికూ తలు, అరవుల మఠర్యాదతో లోవలికి రాక తవ్పదు అని నిళృయించుకొని ఏదో ఒక దైవ స్తుతిని (ప్రారంభించాను కువూరస్వామిగారి వైప్ప చూవి ౩ైగ చేశాను నేను ఎత్తుకున్న శ్చతికి సరిగా కమారప్వామి హోరోశ్చనియం పలికిం చాడు. పాటి పూర్తి కొవటంతోనే మాయా (బ్రాహ్యాణుడు (రాఘప) తంగ (వవేళం చేశాడు. నాఃంమో భయం భయంగా వుండేది. లేని తంట తెచ్చిపెట్టి నాడీ మహాను భావుడు పెగ్టల సహవాసం అనాడు కనికదాసును ఆకోళానిక త్తారు ఇప్పుడు యీ నారదుణ్ణి అధ. పాఠాకానికి తొక్కిచేప్తాగు అని నాలో నేను సతమత మవుతున్నాను

వ! అనుభవాలు -- జ్లాపకాలు “కలహ్యపియులై న నారదుల వారుఎక్కండికి బయిలుదేరారో? “అన్న (వళశ్నసిడుగులా తగిలింది ఒక కణం కూడ ఆలన్యం చేయ వీలులేదు. తక్షణమే సమాధానంగా, “మాయా వేషంతో మార్కండేయుని మోసగించు టకు బయలుదేరిన ఆ శివుని వెదుకుతూ యిటు వచ్చాను * అన్నాను నేను వూహించళేదు మాటకు మాట ఆశువుగా పాగుతూ మా యిరువురి సంభాషణ నింఘా టంగా నాటకంలో భాగమేమో అన్నట్టుగ అత్యంత సహజంగా పాగుతున్న వంథాషణతో నా (ప్రతిభళు నేనే ముగ్దుడన్నైయాను అంతటి సవ యస్ఫూర్హి నాలో నిగూఢంగా వున్నట్లు నేనూహించనై నాలేదు వారి _సళ్నులకు పదిరెట్లు నమాధానమిచ్చే నా వాగ్జాటిని ఆంతంజేస్తూ “ఇక చాలు కలహ (పియులతో మాటలాడుట పొధ్యమా ? అంటూ నన్ను కౌగిలించుకొని లోపలికి తీసుకుని వెళ్ళారు. ఆనందంతో ఆలింగన మొనర్చుకొని నటునికి కావలసిన సమయ స్ఫూర్తి కల్పనాళక్తి పీతో నున్నట్లు తెలుసుకుని చాల సంతోషం కల్గింది శివుడు మిమ్ము అనుగ్రహించుగాక” అంటూ నా తలపై చేయి వుంచి ఆశీర్వ దించారు. అవ్వ్పుడు నాస్థితి ఎట్లుండినదో చెప్పలేను ఏమో చెప్పపలెనను శుంటూవుండగా ఈ పరీకలో మీరు గెలిచారు అన్నారు “నేను ఏమీ ఎరు గనివాణ్ణి. ఈదినం తామే నన్ను గెలిపించారు. ఇట్టి పరీీలు సెట్టకండి'" అన్నాను. తర్వాతి సన్నివేశానికి సిద్ధం కాపాగాం. (పార్టనలో భక్సి.₹వళక్సి 21.7. శక నాలో దాగివుండిన సుష్తకళను ఆత్మ సంప్కా_రాన్ని నా ఆనుఖవానిక్రి శెచ్చుకొనుటలో రాఘవగారు గురుపప్రాయులై నారు. కళకూ, ఈళ్వరునికీ గల సన్నిపాత సంబంధాన్ని విశ్వాపాన్ని (గహించే సదవకాశం ఒకమారు లభిం చింది. పిఠాపురంలో రావుదాసు నాటకం మావూరి నుండి బయలుదేరేనాడ్తు స్వల్సంగా కడుపునొప్పి వుండేది నాటకం నాటికి కుదటపడుతుంది అన్న నమ్మకంతో బయలుదేరాను తగిన ఆహారం లేనందున నిస్సత్తు గాపుం డేది నాటకం రోజుకూడా కడువునొప్పి సీడిన్తూపుంది, నాటి రామదాసు” నాటకంలో కబీర్‌ ప్యాతధారణ ఎట్లో రంగులు వేయించుకొని గడ్డం తగిలించుకొని.

ఆసుభవాలు -- జ్ఞావకలు వ్‌ గళ్ళలుంగి దరించి ఢోలక్‌ చేతపట్టుకొని రంగ (ప్రవేశం జేయటానికి ఒక +పక్కన నిల్భున్నాను బాధగానేవుంది. “పరమేశ్వరా, యీనాడు ఎలా ఈ వేషం అభినయించేది ? పదిహేను ఇరవై పపెగా పెద్దపాటలు, పద్యాలు ఎలా పాడేది? అంటూ నాలో నేను ఆలోచిన్తూ వుండగా భ(దాాది యాత్ర (పథమ సన్నివేశం ముగిసిన వెంటనే, రాఘవగారు నా వద్దకువచ్చారు. “కహోరామ్‌" అన్నపాటను తారస్టాయిలోఎ త్తుకుని రంగప్రవేశం చేయపలి-- ధైర్యం చాలలేదు దిక్కుతోచని స్థితిలో రాఘవగారికి నమస్కరిస్తూ * పార్‌ నొప్పి ఏ నూతం తగ్గలేదు ఏం చేయకంటారు"”? అన్నాను

“భయపడకు పరమేశ్వరుని పై భారంవేసి ప్రవేశించు అని రాఘవగారు అంటూ వున్నజ్తే కుమూరస్వామి హార్‌ శ్రనియం వాయిస్తూ పాటను.ఎత్తుకున్నాడు, డోలక్‌ వాయిస్తూ పాటపాడుకుంటూ రంగ్యపవేళం చేశాను కడుపునొప్పే కాదు. అంతకుముందు కల్లిని బాధకూడా పూర్తిగా విస్తరించాను అడివరకు ఏనాడూ అభినయించనంత గొప్పగా కవీరొప్యాతను అభినయించాను. ఆసనం ఘటనను వివరించటానికి మాటలు చాలవు. అలౌకిక అమృతానందమయ- సన్నివేశమది, (ప్రతిభకు న్ఫూర్తి

ఇట్టి దైవిక సన్నివేశాలు నాజీవితంలో మార్గదర్శకాల్లై నాయి నా రచ చలు కొత్తదాటలో సాగేందుకుపకరించాయి. వాస్తవ ఆగత్తులోకి౦ కే మిన్నగ భావజగళత్తులో విహరిస్తూ వుండేవాణ్ణి అపుడప్పుడు థావచ్భూర్తితో కవితలు+ ఖండక్షావ్యాలు, నాటకాలు వెలువడ్డాయి. ర్యాతివేళలోనే నారచనలు ఎక్కు వగా పొగేవి పిక్నాగతకు వశాంచతకు అనువైన నమయమది చాలాకాలం నాతలగడవడ్ద లాంతరు. దిండు (కింద కాగితాలు, పెన్సిల్‌ పుంచుకుని పచు కునేవాణ్ణి -ఏ వేళలో ఎట్టిభావాలు మొలకలెన్తే వో చెప్పవీలయ్యేది. కాదు ఒకొ(రోజు రా(త్రంకా (నాసేవాణీి కొన్నిరోజులు పీరచనా చేసేవాణ్ణి కాద్దు, ఏదో అంళ న్ఫూర్తి _పేరేపించినప్పడే _వాయటం జ గేది,

ఒకమారు వారంరో జులపాటు నిరంతరాయంగా _నాయపలనీ.వచ్చిం వ, ఆదొక” చిపస్యభాపన్ఫూర్తి *ద్యూత ధర్మ రహస్య ఈది హాస్య

67 అనుభవాలు -- జ్ఞావకాలు (ప్రబంధం, ద్యూతమును ధర్మమార్గంలో కొనపాగించినవారికి కైవల్య (పాప్పి అన్ను విషయం యీ (వబంధంలో 'శతిపొదింవబడి౦ది. ఇదివరికు రచింఐబడి మూలదాగిన నాటకొలలో యిదిఒకటి, లలిత రగడలో “సంశిప్తరామాయణం” రచింపబడి అదికూడా మూలచేరింది. ఈ రెండింటి తర్వాత రచింనబడిన “నమ్మ హంపషె” అన్న ఖండకాన్యం జనప్రియ కావ్యంగా, కర్షాటకవుంతటా (శశస్తిగాంచింది. కవులు-పండితులు మెచ్చుకున్నారు. నాక్యతంకాప్తులెన బళ్ళారిలోన్‌ భాస్కరాచార్య రామచం(ద్రప్వామిగారి యాటకుడు (అలగు ఇఖండకావ్వాన్ని, కన్నడము నకనుపదించి, *' నవ్మ హంసపె తోపాటు ప్రచు నించాను, యాత్రికుడు కావ్యంలోని భావాలు విశ్వజనీనమైనవి జాతి-వత- వర్గములకు అతీతంగా మానవతా (పటోధకం౦ంగా రచింపబడిన ఆ కృతి మాన వుడు దేవుడిగా పరిణమించుటకు అనువూా లౌకిక జీవితాన్ని (_పపచించే మార్మిక కృతిగా పాగింది. నభా సపార్ధన రాఘవగారితో పాటు అపుడపుడు నాటకాల్లో పాల్గొనటం జరుగుతూ వుండేది కర్ణాకట ఏకీకరణ వుద్యమం పాగుతున్న కాలమది 1041 లో ఛారవాతలో జరిగిన కర్ణాటక ఏకీకరణ మహానభకు మితులతో వెళ్ళాను జిన రాజ హెగ్దేగారు సభకు అధ్యతులు. (ప్రారంభంలో (ప్రార్ధన చేయదని సన్ను కోరారు. నిజగుణ శివయోగి రచించిన “శివమహాదేవ" అన్న గితం పాడిన తర్వాత శ్రీ హెగ్దే నన్ను కౌగలించుకొని “నేను దేవుడు లేడు అని వాదించే సరమ నాస్పికుణ్ణీ ఈనాటి మీ (ప్రార్థనాగీతం విని ఆస్త్‌కుడయ్యాను"' అన్న వారిమాటలువిని ఆశ్చర్య చకితుడయ్యాను. ఇదివరలో ఒకమారు విజయవాడ దుర్గా కళామందిరంలో రాఘవార్రిక్రి నన్వ్యానం జరిగినపుడు ఇదే (పార్ధనాగీతా వ పాడాను పను ఖకచయిత విశ్వ నాథ కవిరాజుగారు “ఇదయ్యా (ప్రార్దన అంటే ఈరోజు ళ€పుడు సంతో షంతో విన్నాడు" అన్నారు విద్యార్థిగ బడిలో చదువుతున్నపుడు యీ ఎద్యాన్ని కంఠస్థం చేసివుం టిని, మరేది కంఠస్థం చేయనందున, యీ పద్యాన్నే పాడేవాణ్ణి. నాస్తికులను ఆస్పికులుగా మార్చగల్లిన శక్తి యీ పద్యానికి పుందిని నేను వూహించ

అనుభవాణ - జ్ఞాపకాలు (్రి లేదప్రుడు. శివుని కత్యంత (పీతి పాాతమైనదన్న విషయం నాకు తెలియదు, ఆ గీతను థిక్తిరన పూర్ణంగా నేను పాడుతున్నట్లు పెద్దలు అనటంతో, ఆ కీర్తనను మరింత (శద్దా భక్తులతో రాగ - రస భరితంగా గానం చేయపాగాను కిర్ణాటక, ఆంధ (ప్రాంతాలలో యీ పాట నాకెంతో సేరుతెచ్చింది. మహానభ లలో యీ (ప్రార్థనాగీతాన్ని విధిగా వుంచేవారు. అది నా థాగ్యం, దేశానికి నా (ప్రార్ధనాసేవ చెల్లించే మహదవకాళం నాకు కల్గింది. బనవనొాళగారి సాహచర్యం

ధారవాడ నభ తర్వాత 4 శి బసవనాళ మాస్టర్‌ గారు నన్ను “రబకవి” షపాహిత్య సమ్మేళనానికి తీసుకొనివెళ్ళారు. వారు సాధు వర్తనులు, వినోద ప్రియులు జీవితంలో పలు కష్టసుఖాలను అనుభవించినవారు. గొప్ప పండి తులు. విమర్శకులు మితభాషి శాస్త్రీయ (గ్రంథ సంపాదకులు. వచన పాహి త్యంలో నిష్ణాతులు. వీర శైవతత్వమును బాగా జీర్ణించుకున్నవారు. అన్నిటినీ మించి కళా్యాసియులు.. వారి పాహచర్యం అమృతోపమానం, “రబకవి" పాపాత్య సమ్మేళనంలో వారికి జరిగిన నన్మానం అపూర్వం. నా (ప్రార్ధనా గీతం తర్వాత పాంగ్‌ రాజుగారిచే నమ్మేళనం (పారంఖింప బడింది. మధ్యాహ్నం జరిగిన మహిళానభతో పాలిసెన్నను పదుళవెరసి' అన్న నిజ గుని శివయోగి కీర్తనను పొడి తల్లాల చల్లని దీవెనలంచుకుని వూరికి తిరిగి వచ్చాను

బాగల్‌ కోటలో చ్విత్రదుర్గం జగద్గురువుల సన్నిధానంలో జరిగిన కార్య (క్రమంలో (ప్రార్ధనచేసే భాగ్యం నాకు గలిగించారు. అపార జన సమూహం ఎతుగా ఏర్పరచిన వేదిక అశేష జన సమూహానికి కనిషించేందుళు సీలుగా అ వేదిపై మరో బల్లవేయించి నన్ను అక్కడనిల్బుని ప్రార్ధన చేయమన్నారు, ఒకపారి సభ నంతటినీ కలయజూచాను అసంఖ్యాక్యపజ ఆంత పెద్ద సభ్రను నేను అంతవరకూ చూడలేదు. ఎత్తున నిల్చున్న నాకు కిందనున్న తోతి సరిగా వినరాలేదు సరే కనులు మూసుకుని చేతులు మోడ్చి “9వ.నుహడేపి అన్న (ప్రార్గనాగీతం ,పాఠరంభించాను. వణుకుతున్న కాళ్ళలో వ(జశక్షి (ప్రవే

గ్‌ అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు న. శించింది. అంతటా నిళ్ళజ్దం (పార్టన పూర్చికావిటంతో సము(దపుటలలవథె జన సముద్రపు ఉత్సాహాతిరేక కరతాశధ్వనులు మార్కోగాయి. జనళక్షియే ?ివళక్తి ఎక్కాడిడ్‌ శక్తి * వక్కడీద్‌స్స్ఫూర్ని ? నేను పామరుళ్ల. ఈ (పార్ధ నతో నాలోలేనీ దివ్యళక్ని విద్యుద్వేగంతో (పసరించినట్లపుతుంది. (ప్రార్ధన తర్వాత ఇదెక్కడికి పోతుంది ఆ శక్తి ఎల్లపుడూ నాలోవుండదు ఎందుకు? ఏకాంతంగా (ప్రార్ధన చేసినపుడు ఆ శక్తి నాలో ఎందుకుండదు ? జనళక్తియే శిపళక్షిగా పరిణమించునా? కావచ్చు. చాల కాలంగా నాలోని అల్బమైనకళను గపజాసేవకు అంకితం చేసిన తర్వాతనే, ఆ దివ్యమైన శివశక్తి నన్ను ఆవ హించేదసి పలుమార్లు అమభవానికి వచ్చింది కుమార వ్యాసభారత, సిద్ధరామ చరి(త, హరిశ్చం(ద్రకావ్య, జైమిని "భారత మున్నగు కావ్యాల పఠనంతో “గమకి'గా కన్నడనాడు _పజలకుపరిచయ మగుటకు ముందు హరపన హళ్ళిలోని నా మి్యతుల ద్వారా మంచి (పోళ్సాహం రిఖించింది. నా సహనటుడు. మి్య్రుడూ అయిన ఎడ్డి దివాకర్‌ హరపన వాళ్ళిలో పోలీస్‌ నట్‌ ఇన్‌ స్పెక్టిర్‌గా వుండేవాడు. అతని సహకారంతో హళ్ళి వెళ్ళాం నాటకంలోవలె .నా కావ్యగానంలోకూడ మృదు మధురంగా హార్మో నియం వాయించేవారు. కుమారస్వామి అక్కడ మేమ. లక్కుండ్తి శ్యామరావు గారి అతిధుఎగా పుంటిమి,. శ్యామరావుగారు. వారి తమ్ముడు వెంకోబరావ్య గారు గపుక కళలో (సిద్ధులు. మరుసటిరోజు ర్యాతి శార్టమరావుగార్ర నా కావ్యగానం విన్నారు, తర్వాతిరోజు కుమారో వ్యానభారత మందలి "కిరాతోర్టి నీయ? కావ్య విం పరనం పాయం[(త్రం ఆరు గంటబసుండి రాతి వది గంటలవరకు విచ్చేసిన (శోతలు అతృ౦తాళక్తితో కావ్య మాధుర్యాన్ని చూరగొని ఆనందించారు శ్యానురావుగారు న్తబ్ములె * గౌడగారూ, మీరు మోసం చేశారు. నిన్నరాత్రి కావృపరనానికి నేటి పరనానికి హస్తి మళకాంతరం వుంది అసాధారణమైన మీ గమక శక్తికి ముద్ధుడయ్యాను” అన్నారు. / “జ్యా మజ్ఞగారూ మనలో నిగూఢంగా పున్న కళను పెంపొందించే వాను (పేత్తకుల నహృదయులై న వారు రపాప్వాదనం చేసినట్లన్లా కళాకారు

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు 65 లలో యితోధికంగా రసోత్పత్తి కలుగుతుంది. ఈ సూత్రమును (గ్రహించి సప్పుడు మన కళాహంకారం కరిగిపోతుంది” అన్నాను శ్యామరావుగారు నవ్వుకూ, మీరేవిధంగానై నా సమర్థించగలరు, మీరు మోనగాబ్ళ అంటూ మమ్ము నవ్వించారు,

హడగలి. కూడ్మిగిలలో కావ్యగానం తరువాత పారసనహళ్శిలో మరలా ఒకరా్యతి కార్య్యకమం ఏర్పాటుచేయబడింది. మొదట్లో నా కంరం అంతగా సహకరించనప్పటికీ కార్య్యుకమం పొగినట్లల్లా మెరుగైంది. అంతటితో కావ$ి గానం ముగించి శ్యామరావుగారి యిల్లుచేరాం. రసికులైన శ్యామరావుగారు నా వుళ్సాహాన్ని పసికిట్టి 'ష్యెటోమ్యాక్స్‌ వెలిగించారు. తేనీరు తయారు బేయించి యిచ్చాడు, జైమిని భారతం తీసుకొనివచ్చాడు. ఆందరూ నిది స్తున్నారు. పొరుగింటనున్న అజ్జస్ప మంచి రసికులు. వారి యింటిలో మకె వరూలేరు. మేము నలుగురం, వేళను విస్యరించాం. రసావేశంతో కావ్య గానం సాగుూవుంది. హోర్యోనియం లేదు. అడి నహృదయ నమావేళం, పారకుడు = (శోత అన్న తేడా మరచిపోయాం. కుమారస్వామి హార్యోనియం వాయించే 1శమలేక హాయిగా వింటున్నాడు. బహర్గతమైన న్వరస్థాయియే, లోనుండి వెలువడుతున్న నర్వవై ఖరికి భృతి పక్టేది. ఏడో, ఎవరికీ తెలి యని పిచ్చి భావావేళం గమకంగా 'పెచ్చరిల్లి విజృంధించింది. విరంతరాయంగా (ప్రతిభావంతంగా పాగిన ఆ కావ్యగానంి సెట్రోమ్యాక్స్‌ లైట్‌లో చమురు తరగటంతో లైటు ఒకపారి పెద్దగా వెలిగి మలిగింది. అప్పటికే అరుజో దయమైంది ఉన్నసళంగా కలిగిన ఆ మార్చుతో రసానుభూతి శిఖరంపై విహరిస్తున్న మేము ఒకేసారి జారిపడీనట్లయింది కాసేపు ఎవరూ, ఏమీ పలకలేదు, నాద మాధుర్యం తో కూడిన కావ్యానందానుభవం నుండి తెప్ప రిల్లేందుకు కొంత కాలం పట్టింది. ఆనందాతిరేకంలో ఆలా మౌనంగా వుంటున్నష్లే బాగా తెల్లవారింది.

అభజ గమక [పాశస్త్యం

గత నాలుగు దళాద్ధాబగ మావైపు పల్లెళ్లో యిట్టి కాపానానికీ చక్కని (పో(త్రాహం వుండేది గమక కిళాకారులెవరై నా, ఏ పనిమీదదైనా టామానికి వచ్చారంళే వారితో ఆ పాయంకాలం దేవాలయంలో కావ్య గాన కార్యక్రమం ఏర్పాటు అయ్యేదీ. కన్యావలోకనంకోసం వచ్చినట్టయిన, కొవ్యిగొనంతో తృ ప్తిచెందిన (గ్రామపెద్దలు ఇంకేమండి, ఇటువంటి అల్లుడు ఎవుడు దొరుకుళాడు. ఎంత చక్కగా చదివాడు :ః నిస్సందేహంగా ఆఅమ్మాయి నివ్వవచ్చు" అని చెప్పేకోలమది. పురాణ (శ్రవణం పుణ్యదాయకమన్న విశ్వానం -నేటికీ (గామాల్లో వుంది (పజల యీ నమకం కావ్యగాన కళావికా షాని కంతో సపోత్సాహకరంగా వపుందేద. (శావణ మాసం, దసరా రోజుల్లో పుఠరాణకొల క్షేపాలు ఏర్పాటు చేయించి, చదివేవారికి, వ్యాభ్యానం చేసేవారికి, వోద్యుగోళ్ళకు సముచితానంభోవన'లిచ్చి ఆదరించటం యీనాటికీ మా(ప్రాంపాల్లో వుంది. అందులోను (పధానంగా బసవిపురాజు (పవచనం మూడు నెలల పాటు పాగే యీ వురాణ పఠన కార్యక్రమంలో జ్ఞానదానంతో పాటు అన్న దానంకూడా జరిగేది పదినుండి పాతిక వేల దాకా ఖర్చయ్యేయీ కార్య(కమా నికి మళాధిపతులి. భక్తులు పూనుకునే వారు. యీ కార్యక్రమం కర్ణాటక రాష్ట్రంలో చషమ.ఖంగా వుంది యీనాటికీ. చెవిలో రహన్యం

నాటక కళతో పెనవేసుకునీ యిట్టి వాతావరణంలో పెరిగిన నా గవక్త కళాభ్యానర ఎట్టి అవరోధాలు లేకుండా పాగింది కావ్యాభ్యాసకాలంలో, చదివిన కావ్యాలలోని రసవ్పట్టాంను మాతం ఎన్నుకుని (శోతలకు వినిపింజే వాజ్లీ గమకి ఆయినవాడు రసవత్తరమైన సన్నివేశాలను ఎన్నుకొని అర్థ భానోలకనుగుణ మైన రాగములలో గానం చేసినపిడు జనరంజకం కాగలదు. తవ్య రొవ్యాలలో షట్బది కాసష్య్యం - చంపూకావ్యం అని రెండు విధాలుగ విభజించినపుడు గానమునతు అనువై న షట్ఫదులు కావ్యపసరనానికెంతో సవ యోగళరం. ఈ సారళ్యం చంపూకావ్యాలలో చూడబేము,

అనుఖవాలు - జ్ఞాపకౌలు 87 గమక *కళా్యపవీణి 161. 48

చంపూ కావ్యాలలో ఛందోవై విధ్యం వుంటుంది. ఈ కావ్యాలలో (పమోగింపబడిప ఛందోరీతులను, గమకాన్ని గవకి చక్కగా తెలుసుకొని వుండాలి. వీటిలో భావార్ధాలు సంగ్రహంగా చొప్పింవబడి వుంటాయి, (ప్రౌఢ పద బఐలధంతో కూడుకుని వుంటాయి" కథా విశ్చృతి కనుగుణంా వచనరచన వుంటుంది. ఈ వచన భథాగాల్లోని కావ్యాలను, పదాలను అర్థ వంతంగ విభజించి కేచదువుట కష్టపాధ్యం వైపెచ్చు యీ కావ్యభాష జటిలమైనది. చంపూ కావ్యాలను అర్థపంతంగా వివరింపగల పాండిత్యం గల పౌరాణికులు, వాటిని నిని ఆనందించగల (శోతలు నానాటికీ తరగిపోతు న్నారు. చదువుటకు, వినుటకు సులయవైనవి షట్పది కావ్యాలు. -రాఘవాంకుని వొర్టిక షట్బదీ కావ్యాలు కొంత జటిలంగా వుంటాయి. అక్కడక్కడ నాట కీయతను సంతరించుకున్న యీకావ్యాలలోని పద్యాలను ఒకే రాగంతో పాడుట గమక కళాకారులకు కష్టముగా వుంటుంది. ఒకే సద్యంతో. ఆ కథితోని పాత్రల నంథాషణ పాగటం పల్ల. వివ్హ్రుతికి వీలులేని ఛందస్సులో (వాయ బడిన పద్యాన్ని ఒకే రీతిక చదివినప్పుడు నరిగా బోధపడదు. లాగస్థాయిన, భావ వ్యత్యాపాన్ని చక్క-గా అనుసరిస్తూ ఆయాపా్య(తల సంభాషణలకు అను వుగ, ధ్వని విన్యాపాలతో చదివినపుడు న్యూతమే శ్రోతలు గహించ్లగల్లు తారు.

నా నాటకానుథవం నా గమక కళావికాపానికి తోడ్పడింది. నాటక కళతో వదిచయం లేనివారికి ఇదొక అడ్డుగోడ

రాఘవాంళునివలి పంప = రన్న - హరిహర రక్నాకరవర్షి మున్నగు కవులు తను కావ్యాలలో అక్కడక్కడ నాటకీయతను చొప్పించినారు. రాఖు వాంకుడు తన వాక్థిక షట్పదిలో యీ తంత్రాన్ని అందరికంయే మున్నా (వయోగించాడు అధినికులలో యీ కావ్య తం(శ్రాన్ని పుపయోగించుపన్న వారిలో అగగణ్యులు డా కె, వి పుట్టప్పగారు (జ్ఞానపీరం ఖహౌవతి పీత. వారు ఛందస్సులో ఠచించిన “రామాయణ దర్శనం" చదువ కున్నపుడు, యూ తం్యతమనుపయోగించి రచించిన సన్నివేశాలను గమ

66 ఆనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు నాలా నించాను. శబరిగాదను అతిధిదాళరధి" (శబరికాయెను అతిథిదాశరథిి “నీం సత్య(వతనె దిటం” (నీవు నిజంగా సత్య(వతుడవే అన్న యీ రెండు భాగొ లలో బరి ఆతిథ్య ఘట్టంలో యీ నాటకీయత రమ్యంగా పుంది, రామాయణ దర్శానమ్‌ ఒక మారు మైనూరులో జరిగిన పాహిత్య, సమ్మేళనంలో భాగంగా “రామాయణ దర్శనం” కావ్య గానం ఏర్పాటు చేయటంతో నేను వెళ్ళాను. కావస్టకర్త ఎంతో ఆస్తితో విచ్చేశారు, నాటక (వదర్శనానికి ముందు కావ్యగాన కార్య[క్రమం ఏర్పాటు చేసినందున, నాటకంపట్ల ఎంతో ఆసక్తిగల (యేకకుల అన్లరి వల్ల, కావ్యగానం పాగబేనము అసంతృప్తులైన నా మిత్రులు మరుసటిరోజు పాయం[ళ్రం కవిగారి యింటిలోనే కావ్యగానానికి ఏర్పాటు చీశారు. స్పొవిక కవులతోపాటు. సు్యపసిద్ధకవి. బేం్యదెగారూ విచ్చేశారక్క డికి. ధారవాడమి[తులు మల్లాబాది వీరభ(దప్పగారూ వచ్చారు. ఈ సదవ కాశాస్ని కన్చించిన వారిలో (ప్రముఖులు కె. చన్నబసప్పుగారు. (విషృత్తజిల్లా న్యాయమూర్తి). (పశాంతవేళ బుష్యా్యశ్రమంలావున్నడా ఈవెంపుచారి ఇంటిలో 'శబరిగాదను అతిథి దాశరథి (శబరికాయెను అతిథి దాళశరథ్సి అన్న ఘట్టాన్ని చదివాను. నాటి సుముహూర్తంతో మధుర భక్తి భరితమైన ఆ కావ్యగానాన్ని విసి డాః శే పి. పుట్టప్ప (కఈవెంపు) డా జేందెగార్దు అమితానందంచెందారు, వరిషతీసథలో అన్లరికావటం ఒకవిధంగా లాభించింది లేకున్న సహృదయులె న యిద్దరు మహాకవులను ఆనందింపజే సే భాగ్యం కలిగేదికాదు అనుకున్నాను డా పుట్టప్పగారు ““కాప్టంలోని నాటకీయతను గురించి చాలాకాలంగా వృండ్ర్వ్య నందేహాలు తమ గమక కళా నై పుణ్యంవల్ల పటాపంచలై నాయి. అన్నారు. కావారలతో పరిచయమనున్నవారికి యీ తంథత్రం సులువుగ అలవడుతుంది, అన్నారు మల్తాబాది గారు, కర్షాకట (ప్రాంతంలో నటునికంకే మిన్నగా గమక కళాకారునిగ పర్య టించాను, 1949) లో బళ్ళారి పురపాలక సంఘంవారు పండీత. వై నాగేళళాస్త్రి గారి అధ్యక్షతన నన్ను “గమక కళ్యాసవీణ' బిరుదంతో సత్కరించారు నా

అనుఖవాలు -- శ్రాపకాలు ! కళాసేవ నిరంతరాయంగా సాగుతూవుండేది. బహు (గంథావలోకనం పెరి గింది. పండితుల పావాచర్యం లభించింది ఒకవైప్ప నటులబృ్బందం-మరో వైపు పాహితీవేత్తల కూటం, నా నాట్య-గమక కళాభుగ్రన్నతికి ఎంతో తోడ్ప డ్ఞాయి. కర్ణాటక (ప్రాంత (_పజానీకంలో ధారిశ్చక చింతనను రేకెత్తించిన ధార వొడ శ్రీ ని (ప. మృళ్యుంజయ ప్వాములవారి అను_గ్రహం కొల్లుట నా పురా కృత సుకృతం. వారి ఆదేశం మేరకు అపుడపుడు శ్రీ నురుఘూ మఠంలో నా కావ్యగానం, కవితాగానం ఏర్పాటు బేసేవారు. ప్వాములవారి సన్నిధిలో అని ర్వచనీయమైన ఆనందం కలిగేది దివ్య (వభావయుతమైన వారి ఆకర్షణ క్తి నాలో సరళమూ, భక్తి రస పూర్ణమూ ఆయిన భాగాలను వికసింపచే సేది. యీ దివ్య థావాల మేళనంతో నాలోని కళపెంపొంది కార్య (కమాలు మహో చాత్తంగా పాగేది, 1848 లోను, 148 లోను (శ్రీ ప్వాన-లవారి దర్శనంతో పులకితుడయ్యాాను. మురుఘా మఠంలో కార్య(కమం ఏర్పాటు చేయబడింది

మాతృ (పేమతో స్వాములవారు స్వయంగా మాకు వడ్డించారు. తర్వాత పష్ట. విభూతి, పిడికిలి నిండా వెండినాణేలతో మమ్ము ఆశీర్వదించారు. నేనెంతో ఆనందించాను కాని ఆరూపాయలెందుకో నాలోదడ పుట్టించాయి. నాజీవితంలో భక్తి కొద్దీ యితరులకు యివ్వటం తెలుసుకానీ, తీసుకోవటం అనుభవంలో లేదు. విన్ననుడ్లై “బుద్ధీ ఆ పళ్ళు, విభూతి _పపాదంచాలు = ఆ రూపాయణ

వద్దు" అన్నాను స్వాములవారు చిరునవ్వుతో 'శివయోగుల ఆశీర్వాదాన్ని వద్దు

అనరాదు" అన్నారు. ఆ పైకమును తీసుకోరాదన్న కృత నిశృయంతో ఎంత గానో (ప్రయత్నించాను (సాయళ్చిత్తరూపంగా తాము కూర్చున్న ఆసననమునకు జేరువగావున్న బల్ల సౌరగులోనుండి సురో పిడికెకు నాబేలను తీసుకొని ఆశీ స్పులను తిరస్కరించుట (శేయన్కరంకాదు' అని హితవు పలికారు నిళు తృరుణ్ణై తలపంచి వుత్తరీయం పట్టాను స్వాములవారు గట్టి” నప్వుతూ “ఇది 'సకె నది" అంటూ దోసెలనిండుగా రూపాయి నాణను లనిచ్చి ఆర్వదిం చారు. నాటి నుండీ స్వాములవారి ఆదేశాలకు అనుగుణంగా వర్టి,హరించ్రటం నేర్చుకున్నాను. వారు ధనికులు కావచ్చు బీదలు కావచ్చు కళ్ళాకారు లుగ విచ్చేసి శ్రీ మరంలో సేపచేసినవారికి పాయసాన్న భోజనంతోప్రాటు భూరి సంభావనలతో, నిర్మల చిత్తంతో సాళనం పేవారని కొంళ్తకాలం తర్వాత

70 అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు న. _తెలునుకొన్నాసు, ధారవాడ మ్యితులు, మల్దాబాది గారు అప్పుడపుడు అచటికి రప్పించుకొనేందుకు వీలుగా కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు చేసేవారు. రాజోప చారాలతో, వారి యింటిలోని భోజనం, లింగాయత హాలులో సత్కారాలు జరిపించేవారు. ధారవాడవెశ్ళినపుడల్లా ఛ్రీమురుఘా మరం వెశ్ళేవాణ్ణి. అందరు స్వోములవంటివారుకారు ఆ మహనీయులు కళాకారులను కేవలం ఆశీస్సు లతో పంపేవారుకారు. మాంకాదేవగారికి చెప్పి అవటికప్పుడు కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేయంచి, ఆనందంతో ఆలకించి, (పపాదం, నంభాననలతో ఆశీ ర్వదించేవారు. వారి ఆశీస్సులందుకున్న తర్వాతనే నా తిరుగు (పయాణం ఒకమారు ్రీమరం కార్యక్రమాలకు నవలగుంద, గవి మరాధ్యకులైన శ్రీ బసవలింగ స్వామిగారు అధ్యతత వహించారు. స్వావులవారి ఆదేశిం మేరకు కార్య(కమంలో పాల్గ్లొన్నపుడు “గషుక కళానిధి" బిరుదం అను(గ హించారు. ఈ ఆశీర్వాదం బిరుదుకే పరిమితం కౌళకుండా నా గమక్ష కిశాభ్యు స్నతి కారణమైంది అవిరుదువల్ల నాలోని ఆధ్యాత్మికచింతన పెంపొందిందె. "పొధారణంగా గమకానికి వాద్యసవాకార మందించుట కష్టం అందు లోనూ హారో్యోనియం వాయించుట మరీకష్టం. అట్టి కష్టతరమైన పనిని సులు వుగా నిర్వహించేవారు మృతులు కుమూారప్వామిగారు. వారి జీవితం చివరిది అంళా నా గమకావికి హార్యోనియం వాయించుటలోనే గడిచింది, దెవదత మైన [పతిథవారిది. మూడు దళాద్ధాలపాటు నాటకాలలో -- కావ్యగానాలల్‌! నా సహచరులు కుమారస్వామి. ఆ 'స్నేహబంధమిు జనా్యాంతర సుకృతం, దేశానికి, కళకూ పార్ధకంగా నరిణమించింది తమకం - జీవిత నసర్వన్వం ఒకపారి బళ్ళారి వెళ్ళినపుడు కుమారస్వామి వడ్గకు _పొద్దుటూరు వని నిపల్‌ హైస్కూల్‌ చరి(తోపాధ్యాయులై న చెరుకపల్లి సుందరరామయ్యగారు వబ్బారు, వారు తమ పారశాలలో తెలుగు పండితులైన శతొవధాని గడియారం శేంకటశేషళా స్త్రిగారు రచింప తలపెట్టిన (శ్రీకృష్ణదేవరాయ కావ్యానికి సంబం భధంచిన విషయసేకరణకై వచ్చిపుండిరిం నేను కుమారప్వామీ ఇల్లు చేరకముందే ఆయన నేను రచించిన “నమ్మ హంపె' గురించి నుందరరామయ్యగారికి

అనుభవాలు =జ్ఞావకాలు 1 తెలిపినాడు సరిగా వేళకు నేను ళవ్ళెటంతో కుమారప్వామిగారికి నన్ను పరి చయంచేశాడు మేడపై గదిలోకూర్చుని “నమ్మహం'పె" కావ్యంగానంచేశాను. కుమారస్వామి హార్మోనియం పలికింది, మరికొందరు వచ్చి కూర్చున్నారు. కన్నడ థాషతో పరిచయంలేని (పొద్దుటూరు పంశులుగారికి కావ్యేతి వృత్తం గురించి తెబగులో చెప్పటోగా “మీరు చదువండి మాకంళా తెలుస్తుంది” అన్నారు,

సంపొవతిని నిష్టారంగా విమర్శిస్తూ విజయనగర పొ(న్రూజ్య వికాసా నికి నిన్ను నిందించి ఫలమేమి ? ““కల్లాగిరువ నిన్నను దూరి ఫలవే నిందు సీనతి కఠిన మానసను*” (శిలయైన నిన్ను నిందించిన లాభమేమి ? నీవు అతి కరిన మానిసివి అంటూ...

““క్రూవై పంపాంబికెయె నీనిరలీ తెరదాయైందొడె .... =.” (మాత పంపాంబికా, నీవుండగా యీ గతియైనచో) అన్న పద్యాన్ని తోడి రాగంలో పాడుతుండగ, ఆ పంతులుగారు. బిగ్గరగా ఏడ్చారు. ఈమారస్వామి చేయి ఆగింది నా గొంతు మూగవోయింది మేమిద్దరం జఒకం నొకరు చూచు కుంటూ నివ్వెరపోయాం. ఒక నిమిషఠి ఆగి చదువుట కుప్యకమించగా, మాటలు పెగలక నాచేయి పట్టుకుని కాసేపు ఆగమన్నారు. కరుణరన భావో జ్వేగం కాస్త అణగిన తర్వాత కావ్య పఠనం కొనపాగించ మన్నారు. ఆ తర్వాత కొంతభాగం చదివి ముగించాను పది నిమిషాలపాటు నివ్వెరపోయిన సుందరరామయ్యగారు కాన్య రపావేళశంలో థాగప్వామి కానట్టి నన్నుచూవి, చిరుకోతలతో “కవులు పాషాణ హృదయులు. ఇతరులను ఏడిపింతురేకా చాను కన్నీరు పెట్టరు” అన్నారు. వారింకా రపానుభూతి మత్తులో నేవున్నారు ఏరీతిగ సమాధానం చెప్పాలో నాశు తోచలేదు. మౌనంగావున్న నన్ను చూచి “ప్పి క్రవిశ్రాతియే అలాంటిది. రేపటిదినం మీవంటి వారొకరు వప్తారు. వారి ముందు చదవండి ఒకచొట్టు కన్నీరై నా కారుప్తారేమో చూడండి" అంటూ నవ్వారు, కొత్తవారై నప్పటికీ కావ్యానందం నూ యిద్దరిని పాత స్నేవాళులుగ మాళ్చివేసింది.

ఖమ" అనుభథవోొలు = జ్ఞాపకోలొ నవ. వారన్నుప్లే (ప్రొద్దుటూరు నుండి "శతానధాని వేంకటశేషళాప్తి గారు వచ్చారు: కోరి సమచంలో. నమ్మ హంపె” చదవటం జరిగిండి. సుందిర్‌ రామయ్య్యగారు చెప్పినళ్లే శాస్త్రింగారు నిండుకుండలా ఏమాత్రం తొనకకుంజో క్యాపశ్టరపాస్వాదన చేశారు. కాని వారి కనుొలకులలో నీళ్ళు కానరాలేదు? తక్షణమే. శతావధానిగారు అభినందన పద్యాలు (వ్రాసి-నాకందించారు. నాటిలో వద్య మొకటి. శే గీ కన్నగ్రము నాకు రాదైన గవితలోని రసమరందము కమ్మగా (చావగంటి దనుప్పగాంటిని నీ కవిత్వంబు సుకవి నరస జనులకు కర్ట రనాయనంబు. ఈ సంఘటన 1945 మే నెలలో జరిగింది. ఈ సన్నివేశం గముకో కళను కవితను నా జీవిత సర్వస్వంగా (పేమించేటట్లు చేసింది.

క. గల ఉట. లప్‌ స షా గస ప్‌ గ. న్న త శ ॥ భక్త్రకనకదాసు కన్నడ నాటక దృథ్యం ఎడమనించి చివరి వారు కనకదాసుగా శ్రీ దొడ్డనగౌడ ఆత్మీయ మి్యతుహ - (పముఖ హార్యోఎయం వాద్య నిప్పణులు థ్రీ టి జమారప్వామివారి కుటుంబంతో ఎడమివైప్ప గౌడారు-, వారి (శ్రీమతి

నురలొ కొత్త నాటకం

చాల రోజులుగా నాకో కోరిక వుండేది. ఐనవేళ్వురుల నాటకం (చామూలని అంకకోనం విషయ 'సేకఠరణబేస్తూ వంటిని. తెలుగు కన్నకము లలోని పురాణాలను చదివి నాటిక యోగ్యమైన కథావస్తువును సూచింపవలని నదిగ రాఘవగారిని అభ్యర్థించి వుంటిని, వారు కొన్ని (గంథాలను చదున నారంఖించిరి నేను సం్యగహించిన విషయాలను వారికి సేదిస్తూ వుంటిని. కొన్ని రోజుల తర్వాత రాఘవ గారు మూడు అంకవ నరిపోవు కథా వస్తువును అందించారు. నాటిక రచన సులభమైన పనికాదు అని అప్పటికే తెలుసు మాయా(ప్రథావ, తుకారాం, ప్వార్ధక్యాగ, శివనాణి నాటికౌలు రచించేటపుడు అంతగా కష్టం కనిపించలేదు *కనకచాస" నాటక రచన నన్ను చఊకమక పెట్టింది. 12వ శతాబ్టినాటి మహనుభావుడు ఐసవేళ్వరుని గురించిన అంశాలు వి(భాంతి కల్లించేవి-

నాకీ తీరన్‌ కోరిక వున్నస్తే. రాఘవగారికి కూడా ఒక కోరిక వుండేది. జస్టిన్‌ రాజమన్నార్‌ గారిచే రచింపబడి, రాఘవగారిచే పరిష్యారింపబడిన “తెగని సమన్య'' అన్న పాంఘిక నాటకం రచించిన తర్వాత కొన్నే చడచినా ఆ నాటకం _పదర్శనకళు నోచు. ఖేదు. ౪ నాకం (వదర్శించా లన్న ఆన క్రితో రాఘవగారు నాటకాభ్యాసం (ప్రారంభించారు. ఓక అంకం పూర్తి అయిన “కాంతి పురుష బనవజ్షి' నాటకం వారికి చూపించాను. ఈ నాటకంలో ఐసవేళ్వమని పా్యాకధారణ తామేచేస్తానని ఎంతో సంతోషంతో చెప్పారు రాఘవ. నా నాటక రచనను ఆపి “తెగని సమస్య” అథ్యానంలో చిగాను.

నాటకం నీద్ధమవుళూ వుండి మౌ అవ్వ ఖోగమ్మకు తీవంగు జబ్బు చేసింది. డెబృదేళ్ళు మదునలి. వి,శాంతి లేళుండా పర్యటిస్తున్న నన్ను కూర్చుండబెట్టుకొని దొడ్డ, నా పని అయిపోయింది” అంటూ. కన్నీరు కార్చింది. ఒక్కరోజైనా ఆమెవడ్డ వుండి ఆమె సేవచేసే భాగ్యానికి నోచుకోనందుళు నేనెంతగానో బాధ పడ్డాను ళ ఇంకెకణడీకీ పోనవ్నా''

ఖ్‌ అనుథవాటు = జ్ఞాపకొలో తతత ప పతో్తతోతోన్యతపోరోో రులను లోగల లగ్యలోరోులనుననోలరుడానుకానతానమనయయనయయయరర రరర చవయనాచాయాల్‌ అంటూ ఆమెను సమాధానపరిచాసు ఏవరి ఓదార్చును, ఎవరి పోషణను లెక్క-పెట్టని న్యుశ్యువు బాల్యంలోనే శల్లివికోల్పోయిన అనాధబాల నిఅవ్వనూ కూడా కబళించి సన్ను పరిదేశి మనుమడిగా మార్చింది. ఏడ్చేందుకు రూడ్‌ నాకు వ్యవధిలేదు. నాటకం - నాటకం “తెగని సమస్య". అవ్వ కనున మూసి రెండు రోజులైనా కాలేదు. బిక్ళారికి పోకతప్పింది కాదు* మఠాన్ని దిగ్యమింగి బయలు దేరాను. (_వధాన న్యాయమూరి “శ్రీ రాజే మన్నార్‌. గారి అధ్యతుతన నాటక(పదర్శన జయ్యపదమైంది. అబ్బ గొ చిరకాల వాంఛితం ఫలించింది" అంటూ సంతోషంా విట్టూర్చారు" లాఘపబగారు. నాఎకరంగ జీవరత్నం మరుగైంది 16. శశీ నాటిక (వదర్శన తరువాత మూడురోజులకు రాఘవగారి కాలి,పే చిన్న పుండు లేచింది. కొద్దిగా జ్వరం తగులుకుండేది నేను వెళ్ళి చూచి నప్పుడు నాటకం సరించి మాట్లాడారు. మాటల్లో ఏదో తడబాటు. స్పష్టత కాస్త లోపించింది. అయినా పైకి బాగున్నస్లే కనిపించారు... బాగో నిస్పళత్తువ * మరొకపారి మీకో ఇంగ్లీష్‌ స్మతం (వాప్తాను'" అంటూ ఎగకాళి చేశారు. చాల "సేపు వారీ వద్దనే వుండి తిరిగి వెళ్ళాను. రోడూరు'లో 'జఅంధర”" నాటకం (నదర్శనలో పాళ్లొనుటకు అంగీ కారం యిదవళలో తెలిపివుంటిని. పోక తప్పిందికాదు, అక్కడికి వెళ్ళ ముందు మరొకపారి రాఘవగారిని చూచాను అదే చివరి దర్శనం కాగలదని ఎవదొపాంచారు? 16*4-1048న అక్కడ నాటకం జరుగుత్వన్నశ్చ బళ్ళారిలో రాఘవగారు శివసాయుజ్యం చెందారు. మేను తిరిగివచ్చేస్త్యత్రి' జీవరత్నము. లేని శూన్యపేటిక పంటి బంగళాలో దిగ్బాంతితో కల పోయాను వేణుగోపాలాచారిగొరు (రాఘవగారి అల్లాడు) అంతా వివరించారు. నొసట విభూతిదిద్ది నోటిలో కొంత వేనింవుడు శివి శవా అంటూ ప్రాణం నదిలారట రాఘపగారి అధ్యాత్యుగునుువులు సండిత తారానాళ్‌గారు వుపదే శ్రంచిన శిపపందాతరీ మంగత్రం చివరి దశలో వారినోట వెలువడింది. ష్టం ఉదయమే చేస్తూవుండిన శివ భజన ఫలం లభించింది, ధన్యజీవి. జీవితాంతం నుంచినాటకాలక్షై పరితపించి మంచి నాటకాలకోనం, నాటక

ఆనుభవాలు - క్షాపకాలు 7డ్ర శాలలకోనం వువ్విజళ్యూరుతూ తుదకు, శివుని సన్నిధి చేరిన ధన్యాత్యులాయన ఇక నా “(కాంతి పురుష బనఏజ్జ" నాటక ౦లో ఇనవేశ్వరుడెవరు ?

ఒకే అంకరచనతో ఆగిపోయిన “(క్రాంతి పురుష ఐిసవజ్ఞ్ర' నాట రచన ముందుకు సాగలేదు ఎంతో _పయత్నించాను. ఆ నాటక రచనతు కలం పట్టినపుడల్లా ““రాయఒగారు గజించిన తర్వాత యూ నాటకం (వ్రాసినా లాభమేమి ౪ కష్టపడి వూర్తై చేసినా (సవర్శించే వారవరు ఇ' అంటూ ఈూర్చునేవాజ్ణి ఈ విధంగా ఆరు నెలలు గడిచాయి రాఘవ పా్కైరక నమితి సనులు అర్ధంతరంగ ఆగిపోయాయి. నాటక రచన ఏమాతం పాగ శేదు. రాఘవగారి వియోగనునా కళాజీవితానికో "పెద్ద అఘాతంగా పరిణ, యమించిందిం నా తర్వాత మారు

నూ యిరువురి మధ్య జరిగే చర్చల్లో అపుడపుడు రాఘవగారు “నా తర్వాత మీరు” అనేహారు. వారి భవిస్యాద్వాణి నన్ను నాటక కళాసేపకు పతి గొల్చు తుండేదె. అంతటా నిరాశా వాతావరణం.

బసవేశ్వరుని రాజమందిద (సవే దృళ్యంతో ర0డవ ఆంకం (పార భింపవలసి పుండేది. ఆ దృశ్యాన్ని ఎలా (ప్రారంభించాలో తోచేదెకాదు ఒక రోజు పట్టుదలతో కూర్చున్నాను (వాయటానిక్తై బల్లపై వుంచుకున్న కాగితం గాలికి లేచిపోయింది. ఎంత వెదికినా కనిపించలేదు. “ నేను యీ నాబకం (్రాయటం బసవేశ్వరుని కిష్టంలేదా?' అని దుఃఖ తప్పుడె నాను. కన్నీరు కారుస్తూ వుండగా గాలికెగిరిపోయిన కాగితం అక్కడే కనిపించింది. ఏడో ఇెన్చరాని ఉక్సాహం, ఆవేశం, ఆ నాడు (ప్రారంభించిన గాటక రచన రెండు వారాల్లో పూరి అయింపి. బసవేశ్వరుడు అను(గహింజాడని ఆనందించాను. కొని యా నాటకొన్ని చూచి ఆనందించే బసపజ్ల, కనువమరుగయ్యాడు. ఆ అనిందమే దుఃఖంగా వరిణమించింది.

శాంతేశపాటిల్‌గారు కొల్లాపూర్‌ లో “చందహాసా. చిత్ర నిర్తాణం (పారంభించారు. ఇదిఐరకే వారు బళ్ళారి వచ్చి అన్ని విషయోఎి “మాట్టాక్తి పుండిరి. వారి పిలుపు రావటంతో నా శ్రీమతి మరియు మ్యతుుతో షాటు

76 అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు వెళ్ళాను. వారి ఆదరాతిథ్యాలు, మా వూరిని మరిపించాయి. చందహా సుని (పార్టన రికార్డింగ్‌ జరగలేదు. మరెప్పుడు ? అని (_పశ్నించగా “దానికి శొందరేముంది? హోయిగా వుండండి. చివరికి రికార్టింగ్‌ చేద్దాం” అన్నారు వింపాదిగ. వారి సినిమా షూటింగ్‌ చూచేందుకు వెళ్తూ వుండేవాణి విసు గెత్తినపుడు రైల్వే స్టేషన్‌ వైపు వెళ్ళి వచ్చేవాణ్హి చాల రమ్యమైన (ఎదేశం భాట్‌ డోర్‌ షూటింగ్‌ కోసం 'వన్నాక్‌ గడ్‌ "కు ఒకసారి వెళ్ళివచ్చాను ఆచటి (చకృ్ళతి సౌందర్యానికి ముగ్దుడయ్యాను మహావీరుడైన ఛత్రపతి 8వాజీ మావకా భటులతో వైనిక దళాలను సిద్ధపరచిన నస్థలమది ఆ మహత్నర సన్ని వేశాన్ని తలచుకుని పుక్తేజితుడయ్యాను. శాంకేళ పాటీల్‌ అక్కడి (పకృతి దృశ్యాల చిత్రీకరణలో విమగ్నులయ్యారు. నేనేమో అచటి చారితక స్థలా లను చూచుటలో లీనమయ్యాను. ఇదివరలో పూర్వ - దజిణ (పాంతాల్లోని నల్లమలలు = ఎ(రమలలు చూచి వుంటిని, ఇప్పుడు పడమటి సహ్వద్రి షముండర దళశ్చాల అందాలకు మురిసిపోయాను. కొల్దాపూర్‌లో '3ండు వారాలు వుండి ఏవేవో పనుల్లో కాలం గడిషాం, కొని రికార్డింగ్‌ మ్యాతం జరగలేదు. నా ఒత్తిడివల్ల పాటీల్‌ గారు వాద్య బృందాన్ని సమకూర్చి పెల్టడంతో అభ్యాపానికి వీలుకలిగింది. మూడునాలుగు రోజులు అభ్యాసం జరిగింది. నా ఆనంది ఖైరవి (పార్థనకు వారు ఖీంపలాప్టి రాగ ఛాయలను పలికించేవారు. లేవి పేనీతో సత మత మయ్యాాను అక్కడ కర్ణాటక సంగీతంతో పరిచయంగల వాద్యకారులులేరు సంగిత దర్శక్షలై న మళల్లికార్టున మన్‌నూర్‌గారు రాలేదు “ఆ సంగతేమో హీరే చూచుకొండ్యం అంటూ ళాంతేళ పాటీగాల్‌ రు నిర్యాణ కార్యక్రమంతో మునిగారు (ప్రార్ధనా గీతమే కాకుండా చివర పాడే బృందగీతాన్ని రచించే బాధ్యతకూడా నాావీచ పడింది. ఆ గీతాన్ని శ్రీరాగంలో కూర్చాను ఒకరోజు రికార్డింగ్‌ జరిగింది త్పుప్పికరంగా రాలేదు “ ఇక్కడ నద్దు. బొంబాయి వెళ్దాం" అన్నారు పాటీల్‌ గారు. అప్పటికే వూరు వదలి పదిహేను రోజులైంది. ఇక బొంబాయిలో నబెంతకాలం పుండవలసి వస్తుంచో అనుకుంటూ అందరూ బయలుదేరాం. కొనకు 1817 జూన్‌లో [కా శ్టీంగ్‌ ముగించుతుని వచ్చాం,

(శాంతి పురుష బసవజ్ఞ 29-146

“తొంతి ప్పరష బనసవజ్జి మూలచేరి మూజగుతూ వుండినాడు ఎశ్హైునా ఆ నాటకొన్ని (వదర్శింఎవలేనన్న కోరిక వుండేది. నే రచించిన నాటకాలన్నిటికంకే యీ నాటకం పట్ల అమీతమైన ఆసక్తి వుండేది నాకు ఛరి(త్రలో వివాదాలకు దారితీసిన కొన్ని నంభుటినలు యీ నాటకంలో చర్చింప బడ్డాయి. నేను అల్దాకున్న కథాఎస్తుపు వినూత్నంగా వుండేది. అద్భుతాలను మహిమలను (పదర్శించు పురాణ పురుషుడైన దిసవేశ్వరుడు యీ నాటకంలో ఎట్టి మహిమలను చూవడు, సు(ప్రసిద్ద పరిశోధకులు శ్రీ హళకట్టి 4. ఐసవనాళగార్జతో చర్చించి వారి సముచితమైన సూచనల మేరకు రచించాను, పండిత వై. నాగేశళాస్తి)గారితో కూడ యీ విషయంగురించి పలుమార్లు చర్చించి వుంటిని. కొందరు నా అభిపాయాలను విమర్శించా రుకూడ మహి మలను నాటకంలో (పదర్శింపనందుకు కొందరికి అనంళ్సప్పి కల్లింది వారి అభి(ప్రాయాలను పూర్తిగా (తోసివేయుటకు వీలులేదు నాటకం (ప్రదర్శించిన తర్వాత అవనరమైన మార్చులు జేనుకోవచ్చు అనుకొన్నాను ఈ నాటకొన్ని మళ౭ిక్కడా (పదర్శించే వీలుండేదికాదు. రాఘవగారు వుండినక్లైన నాకే యిబ్బండీి వుండేదికాదు. ఇప్పుడు నేను ఏకాకి అయ్యాను, వై. యం చం[దయ్య నన్ను ఆదుకున్నాడు నాటకాల్లో సహ పా(త్రధారిగ అనుభవం గడించినవాడు, చుట్టుపట్లనున్న (గామాల్లోని యువకులకు నాటకాలు నేర్చీ న్వయంగా మంచి. గాయకుడుగ, నటుడుగా (పసిర్ధి నందుథున్నవాడు, చంద్రయ్య పాధించిన కళా ప్రగతికి నేనెంతగానో సంతోషించాను బసవజ్ఞ నాటకం నేర్చేందుకు చం్యదయ్యను రప్పించాను.

వమ. సుగుపెట్టి ని్యదిస్తూ వుండిన మా వూరి నాటక సంఘం కొందరు కొత్తవారితో వునరుద్ధరింప బడింది. (గ్రామపెద్దలు భాగప్వాహిలుగ సంఘంలో చేరి నాటకాభ్యాపానికి పూనుకొన్నారు అభ్యాసం బాగా జరుగుతూ వుండేది " కునూరప్వామి వీలున్నబుడు బళ్ళా+నుండి వచ్చి తగు సూచనల్లిన్హుం దెవారు చంద్రయ్య నాటకంతో పాత్రధారి కాబట్టి హార్యెనియం వాయించే బాధ్యత

7॥ అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు కుమారప్వామికి తప్పిందికొదు. కొత్తవారిని చేర్చుకోవటంవల్ల ఎక్కు వ(ప్రాక్టీస్‌ అవసరమయ్యేది. కొత్తనాటకం నాలుగునెలలపాటు అవి(శాంతం౦ంగ అభ్యాసం ముగించి (18-1-48) 1846 జనపరిలో (పదర్శనకు సిద్ధపడ్డాం కొన్నేళ్ళగ మా వూరిలో నాటకాలు వేయకపోవటం, పెపెచ్చు బసవేశరుని జీవితగాధ కావటంవల్ల (పజలలో ఎంతో కుతూహలం వుండేది మ్యతులు చింతకుంట వీరభ్యదప్పగారు నాటకంలో బిజ్ఞళ పాాత ధరించుకేకాక నాటకానికి కావలనిన వస్తుపామ్మగి నంతటినీ వుదారంగా మాకు అందించారు ఆయన నాటకానికి సంబంధించిన దుస్తులు, యితర సామ్యగి అధ్ధెకిచ్చేవారు వారి సహకారం వూర్తిగా అభించటం మా అదృష్టం. బళ్ళారి జిల్లా కలెక్టర్‌ "కె యన్‌. అనంత రామన్‌ గారి అధ్యక్షతన, + శి దిసవనాళగారు నాటకం (ప్రారంభించునట్లు నిర్ణయింపబడింది. థియేటర్‌ నిర్మాణం (ప్రచార కార్య(క్రమం ముమ్మరంగా పాగాయి. నా చిరకాల వాంఛ ఫలింపనున్న సమయంవచ్చింది. పాత్రధారులు తమ తను వేషాలకు తగిన దుస్తులను సనుకూర్చుకున్నారు. అభ్యాసం ఎంతో (కద్ధగా పాగుతూవుందేది. (ప్రదర్శనానికి కేవలం వారం రోజుల ప్యవధి మాతం పుండేది "పెచ్చరిల్లిన అహంకారం పొరుగింటివారి అకృత్యాల కారణంగా మాయింటి ముందు చిన్న కలహ. జరిగింది మా యింటి ఆడవాళ్ళషై నోరు చేసుకుంటున్న వాతి నేను కొట్టాను. వాడు నన్ను కొట్టాడు నా జీవితంలో యిటువంటి చిరు కలహాలో కొట్టడం దెబ్బలు తినటం అదే మొదటి అనుభవం. నా బలగం పెద్దది క్షణాల్లో ఆందరూబేరారు ఆశహోద్యగులయ్యారు అప్పుడు నేనేం చేశానో నాకు అవగతమయి్యింది పహాపురుషుడై న బిసవేళ్వరుని నాటకం రచించాన్న అంతేకాక నాటక నాయకుడై న ఐనవజ్ఞా పాాతధరించి. (ప్రాక్టీప్‌చేస్తూ దిజ్జజు వివై ఆ్యగహం చెందిన జగదేవ మల్లి బొమ్మణ్ఞగారిని “'తన పట్ల ఆ(గహిం చినవారిపై కోపగించుట తగదయ్యా * అంటూ శాంతి పారాలు బోధిస్తూ వుండ్రీన నేను కోసవశంలో పిల్లన నిపై చేయిచేసుకోవటం సమంజసమేనా అన్న (పళ్ళ పదే పదే నన్ను వాధిస్తూ వుండేది. బసవేళ్వలునిపై 'సేర్కాన్న హిత పచనం'నా చెవులలో మార్యోగేది ఆ యువకుని వెపవారు వానిని

ఆనుభవాలు - జ్ఞాపకలు 79 లోపలవేసి తలుపు వేయటంతో ఆ కథ అంతటితో ముగిసింది "లేకున్న కోపో (దిక్సలెన మావారు వానిని అక్కడే హతమార్చేవారు. చేరిన వారిని చూస్తూ “నాదేతస్పు, అతని దోషమేమా(త్రం లేదు" అని సమాధాన పరచి పంపటం కష్టపాధ్యమెంది రెచ్చిపోయిన మావారు, ఆ యువకుని_పై పడకుండా నివా రింపగలిగాను నాకెంతో అనమాధానం కల్లింది. బనవేళ్వరుని పాత్ర ధరిం చుటకు నాసంటి కోపిష్టి తగడు అనుకున్నాను. ఆ కాంతచిత్తం, ఆ యోగ్యత నాలో లేవని పళ్ళాత్తాన పడ్డాను.

నాటక (ప్రదర్శన దినం నమీపించింది. వనులన్నీ చకచకా పాగు తున్నాయి నాకెమో మనశళ్శాంతిలేదు నేను కోపిని చండాలుజ్ణి భక్తిభండారి పా్యత్రధారణకు నేను తగననిపించేది. ఈ వివేకం ఆనాటి అవిషేక సంఘట నను ఎత్సి చూపేది నా మానసిక ఆవేదనను ఎవరితో చెవ్వుకొనేది? *బనవా అంతా సీదయ - ఏ విధంగానైనా కానివ్వు" అంటూ కార్య మగ్నుడయ్యాను నాటకం రోజు పాయంగతం పాత్రధారి ఒకరు సైకిలు (వమాదానికి గురి అయ్యాడు. స్వల్పంగా గాయాలు, ఆయినా పా(త్రధారణ కేమా్యతం యిబవంది కలుగలేదు ధారవొడ నుండి విచ్చేసిన + €. బనవనాళగారు (ప్రారంభోత్సవ జేళారు. కారణాంతరాలనల్ల కలెక్టరుగారు రాలేదు,

(కిక్కిరిసిన (ప్రేకకులు. పాయంకాలం అయిదు గంటలకే కుర్చీలన్నీ రిజర్వ్‌ చేయబడ్డాయి పల్లెటూళ్ళో యిలా జరగటం అపూర్వం నాటకం జరుగుతూవుంది. ఎక్కడినుండి వచ్చిందోకాని, 'ెద్దపాము జనులమధ్య (పాపతూ పోళూవుంది ' పాము చావకుండా, కర విరగకుండా చేయవయ్యా అన్న బనవజ్ఞ వచనం వేఃరకు ఎనర్‌సీ కవరితుండా, సజీవంగా పాము వెళ్ళి పోయింది నాటకం జయ్యపడంగా పూర్తి అయింది. నాటకం చూబచేందుకై ఐళ్ళారినుండి వచ్చిన మి(తుడు €. వ చెన్న ఐనవేశ్వరుని అక్యం శ్రీమతి గురు శాంతమ్మ చీకట్లో మి ధైపైనుండి కాలుజారి పడింది విచితం । ఆమెకే మ్యాత్రం దెబ్బ తగలబేదు. నాటకం మొదలు పెట్టినవటి నుండి పూర్తయ్యే దాకా జరిగిన యిటువంటి సంఘటనలు అద్భుకాలనిపించాయి. నాటకంలో చొప్పించని అద్భుతాలు నిజ జీవితంలో జరిగాయి. అంతకు ముందు నాకు కలి

600 ఆనుభవాలు - జ్ఞాసకొలు గన కోపావేళం, ఆవేళంలోకూడా బసపజ్ణు పచనం నా మనసులో మెదలటం౦-= పీటి అర్థమేమి ? అన్నీ నా ఆత్మకుద్దికోసం ఎన్నాబ్ళ శడిచినా ఆనాటీ సంఘటన నా జీవితానికి కరిదీపికగా మిగిలింది.

పిట్ట కొంచెం - కూఠఘనం

మా దళ్ళారిజిల్లా, అందులోను జనపదులు నాటక కళకోనం శక్తికి మంచీ వ్యయం చేసేవారు పంట కోతల తర్వాత తమ విరామ కాలాన్ని నాటకౌలకే అంకితం చేసిన పల్రెలెన్నో వుండేవి, జిల్లా కేం్యదిం కంటె అధి కంగా వల్లెసీవల్లోనే వినోద కార్యకమాలు జరుగుతుండేవి, హళ్ళగుందిం షారేహాళు కొట్టూరు, (గామాల్లో నాటకళాలలు నిర్మింపబడి. అక్కడి నాటక సంఘాలు చురుకుగా చనిచేస్తూ ప్రతియేటా (పదర్శననిస్తూ వుండేవి కాని కళాత్మకమైన విలు;లను పెంపొందించుటకు అవిఅంతగా పుపయోగపడలేదు. ఈ విషయం మాపూరి నాటక సంఘాలపల్ల అనుభవానికి వచ్చింది. శేవలం వినోదాన్నే ఆ4౦చిన ఆ పల్లై[వజలు వినోదంతోపాటు కళా వైశిష్ట్యాన్ని పావి,త్యాన్ని, బౌన్నత్యాన్ని (గహించే (సయత్నం జరగలేదు.

ఈ పని ఒక వ్యక్ష్తివల్ల పాధ్యంకానిది. రాష్ట్రమందలి (శద్ధావంతులై న కళాకారులను. కళాపోషకులను మా (గ్రామంలోనే సమావేశపరచి కళాభివృద్ది కొరకు ఒక సంఘాన్ని నెలకొల్బాలని నిశ్చయించాం. ఆ సంఘం చ్వారా జిల్లాలో నాటిక కళావికాపానికి తగినంతగ (ప్రచారం చేయాలని నాటకపాప్రాత్ర్య రచనకు, (పచురణకు పూనుకోవాలని సంకల్పించి 2-0-1048 'తేద్ష్వి బళ్ళారి జిల్లా కన్నడ నాటక కళాపరిష్‌ ఫ్రాపించటం జరిగింది. ఆ సంఘాన్నిక్ర నన్ను అధ్యతునిగ నియమించారు. చింతకుంట వీరభ(దిప్పగారు ఉపాధ్యల్లులుగ

ప ర్యాదర్శిగ శి.వం చెన్నదిస వై యం, చంద్రయ్య (దాన కొర్యదర్శి వ చెన్నదిస వేళ్వర కమా ప్వామిగార్డు సహాయ కార్యదర్భులుగ పుండునట్ట్లు నికర్ణయింపబడింది, పరిషత్‌ (సథమ నమ్మేళనం 512.48 నాటక కళాపరిషత్‌ స్థాపనోడ్దేశాలను, ఆశయాలను జీల్చా అంతటా పచారంచేళాం. సుట్టసిద్దులైన పెద్ద కళాకరులు మా ప్రయత్నాన్ని మెచ్చు

అనుభవాలు -క్ల్ఞాపకాలు | కున్నారు. _పథిమ సమ్మేళనం చిన్న (గామమైన మా జోళదరాళిలోనే జర పాలని పరిషక్‌ కార్యవర్గం తీర్యానించింది. ఈ వ్యవహారమంతా మాకు తెలి యనిది. ఏమైనా నరే పాధించాలన్న పల్లె (పజల స్వథావసిద్ధమైన పట్టుదల, సమేేళనానికి కావలసిన ఆర్థిక నహాయం జిల్లా నలుమూలల నుండి లభిం చింది ధనికులు కళాభి బానులు వుదారంగా సహకరించటంతో మాపని సులభ మైంది. ఆధునిక పనతి సొకర్యాలులేని చిన్న (గ్రామంలో కళాపరిషత్‌ సమేై ఛఎం వంటి బృహత్తర కార్యక్రమాల నిర్వహణ మా శక్తికి మించిన పని అని భయపడ్డాం ఆ బాధ్యత స్వీకరించిన ఈర్వాత మేము నర్వహించగలమని నిరూపించ నిశ్చయించాం “నాటకాలంకారి, అభిశయకేనరి' గరుడ నచా శివరావుగారు సభలకు అధ్యత్తులుగ, వినోద రత్నాకర గుబ్చి వీరణ్ణగారు (పారంభికులుగ విచ్చేయుటకు నమ్మతించటం మా పళ్లెకు రెక్కలు పచ్చి నట్లయింది

నమ్మేళనా కార్యక్రమంలో వివిధ వినోద (ప్రదర్శనలు ఏర్పాటు చేయ బడ్డాయి. ఆ బాధ్యత _నముఖ నటులు శ్రీ బాదనహట్లి శ్రీనివానరావు న్వీకరిం చారు. నమ్మేళనానికి సంబంధించిన యితర ఏర్పాట్లు రేయిందివళ్ల మ్మిశాంతి లేకుండా సాగాయి. జిల్లా నలమూలలనుండి (స్రముఖులు, కర్ణాటక మందలి వినిధ జిళ్లాలనుండి వతినిధులు, వాద్యకారులు తండోవ తండాలుగ వచ్చారు, వచ్చినవారికి టాను పజఎ తమ తమ ఇళ్ళలో వసతి కల్పించారు. గుడి, ఐడి మున్నగు వాటిలో వనతి కల్చింపదిడింది. అతిథులకు స్వాగతం యితర ఏర్పాట్లు సజావుగా నిర్వహించుటకు సిడిగినమశి - జోళదరాళి మున్నగు (గ్రామాల నుండి స్వయం సేవకులు వివిధవలైన వనులు చేయపాగారు. 1948 డిసెంబరు $ ఎ శేడీన నిర్ణయించిన వేళళు సరిగ బళ్ళారి జిల్లాటోర్డు ఆధ్యతిలు శ్రీ వై. మహాఐ లేశ్వరపస్పగారు సఠాకళకారోహణం కావించటంతో మహాసభ (ప్రారంభమయింది ఎందరో కళాకారులు, పండితులు, కవులు, పెద్దలు విచ్చేసిన ఆ సమావేశాలు రాతి 12 గంటల వరకు నిర్విఘ్నంగా అత్యంత జయ్యపదంగా సాగాయి. ఆనాడు మా జోళదరా€ కళారాళిగ వృండ్తి నది రాష్ట్రం నలుమూలల నుండి దాదాపు అయిదు వేలమంది విచ్చేశారు.

వరిషక్‌ నియమ నిబంధనల మేరకు అన్ని ఏచ్చాట్లు పాయి కౌని మూ ఈండిగారినల్ల కొంత యిబ్బంది కళ్ళింది. పల్లెటూళు నంప్రదాయం

89 అనుఖవాలు = జ్రాపకొలు (ఫకారం పరిషత్‌ సమావేశాలన్నీ జరిగాయి కాని ఒక విషయంలో మాథ్రం పల్లే (పజల మర్యాదకు భంగకరంగా పుందని వారు కోపగించుళున్నారు మో నాన్నగారి వాదా ఇదాపురం హిరేగౌడగారు, తిమ్మాపురం మర బసవనగాడగారు సమర్థించారు. (పతినిధులకు భోజనం టిక్కెట్టు యిచ్చేవిషయంగా విభేదం తల ఎత్తింది. పరిషత్‌ సమావేశాలు ఎక్కడ జరిగినా (పతినిధి రుసును వసూలు చేయటం మామూలు. ఏవరు ఎంతగా చెప్పినా మానాన్నగారు, అందుకు అంగీకరించలేదు. ఆ టిక్కెట్టు చించి దిబ్బలో వేయండి డబ్బు తీసుజుని భోజనం పెట్టడం మా (గామ గౌరవానికే కళంకం కాదా ? అంటో విర్ణాషీణ్యంగా చెప్పారు. అన్ని ఏర్పాట్లు స్వయంగా పర్యవేశించారు. (పతి నిధుల నుండ్‌ వెలాంటి రుసుం వసూలు చేయలేదు. వారి కోరిక మేరకు అన్ని సౌకర్యాలు ఏర్పాటయ్యాయి మా(గ్రామ గౌరవానికలోటూ రాకుండాచూచారు, ఇత ౨లకు ఆదర్శం

మూడు రోజుల కార్య్యకమాన్ని ఒకేరోజులో జయప్రదంగా ముగించి వరిషక్‌ కార్యవర్గ సమావేశం ఏర్పాటుచేశాం నాటక కళాపరిషక్‌ క్రార్య (క్రమాలను జిల్లా అంతటా విస్తృత పరచేందుకుం అందుకు తగిన పథకాలను రూపౌందించుటకు తగు నిర్ణయాలు తీసుకొన్నాం బళ్ళారిజిల్లా కన్నడ నాటక కళాపరిషత్‌ (పథమ సమే్మళశనం జయ్య వదం కాపటంమాకెంతో పుక్తేజకరంగా వుండింది. వై. యం చం(దయ్యగారు బహువుఖంగా శ్రమించి సమ్మేళన విజయానికి ఎంతోకృషిచెళారు. పరిషత్‌ కార్యవర్గ సభ్యులు తమ దాధ్ధుతలను గుర్మించి ఎటు వంటి లోటు రాకుండా (గ్రర్ధఎహిం చారు పంద యాభై యిళ్లు గల చిన్న (గానుం మహత్తరమైన పరిషత్‌ సమ్యిళనాన్ని జయ పదంగా నిర్వ పొంచి జిల్లాకెకాక రాష్ట్రావికికూడా ఆదర్శంగా వెలిగింది ఊరు-ఇల్లుభ్రార్య సీల్లలు మున్నగు బాదర బందీలేవీ లేనందున నా జీవితాన్ని కభాస్రేకు ఆ+కితం బేసే వీ ఎకల్లింది ఎపరిమీదగాని, ఏ పనివట్లిగాని ఆసక్షై పండేది కాదు చూభేవాజ్తీకాని పరిశీలించేవాణ్ణీకాదు. వినటం జరిగేది ఆకళించుకునే ఆనక్రే పండేదికాదు ఒకవిధమైన నాటికోన్మాదం భూత౦ఎలె నన్నావేశించింది రాఘవసాశ్రరక దినోత్సవాం 1ంగా “బృహన్నల” నాటకం (పదర్శించాలని, కళా సరిషశ్‌ "విది ేకరణకోసం బసవణ్ఞా" నాటకం వేయాలని నిర్ణయింపబడింది

అనుభవాల - జ్ఞాపకాలు శశి రెండు (వదర్శనవముల మధ్య నున్న వ్యపధి వందొమ్మది రోజులు మాత్రమే రాఘవ ప్యారకసమితి (వ్రముఖులు ధర్యైవరం వేణుగోపాలాచారిగారు, బాదన హట్టి శ్రీనివానరావుగారు బృహన్నల' నాటక (పదర్శసకు నకల నన్నాహాలు చేస్తున్నారు. ఇటు “కాంతి పరుష బనవజ్హు' నాటక (సదర్శన వాధ్యతలను చేపట్టిన చింతకుంట సిరభ(ద్రప్ప వె, యం, చంద్రయ్య అవికాంతంగ మిన్తున్నారు. 27-10-49 తేదీన గరుడ సదాశిపరాపాూరు. అధ్యక్షతన హొసపేటలో “ఐసవజ్ఞి' నాటకం హొసపేట మితులబ తోటప్పగారు టికెట్ల. వ్శికయం మొదలు సచార కార్య(క్రమాలన్నిటినీ చేపట్టి నాటక విజయానికెంతో సహకరించారు 8-1 -49 తేదీన బళ్ళారిలో బృహన్నల' తెలుగు నాటకం, తెలుగులో కరుపార్వభౌమ పా్యతనాది. కన్నడనులో “ఐసవణ్ణ' పాత్ర నిర్వి ఘ్నంగ అభ్యాసం పాగింది నాటక సమాజ స్యవహారాలెట్లున్నాం నటులు తమ పాత్రల పట్ల ఏమ్యాతం అ(శ్రద్ధ చేయరాదు. ఎన్ని పనులున్నా నాట కాన్ని కళాత్మకంగా అధినయించుట నటుల బాధ్యత. దుర్భికుంలో అధిక మాసం

ఉన్నది వుండగా, ఉయ్యూూరుమీద మేడూరు వచ్చి పడ్డట్లు, గుల్పరా శరణ శ్రీమథఠం వారు నాడహబ్బ (రాష్టో9త్సవాలు) కార్య్యకమానికి రాక తస్పదన్నారు. పోక తప్పిందికొదు. మి(కుడు కుమారస్వామితో పాటు వెళ్లను విజయదళమి. చసరా చివరిరోజు ఇంటిలో పండు! వారం లేదు - వర్జ్యంలేచు. పండుగ - పబ్బం ఏమీలేని పైశాచిక లగ్న జాతకులు కళా కారులు. శ్రీమరంలో సాయంతం 6 గంటలకు పారంభమైన కావ్యగానం చాతి [0-80 వరకూ జరిగింది నాటకం కూడా యింత దీర్ధకాలం పాగదు కార్యక్రమం ముగించి ప్వాముల వారికి పాష్టాంగ నమష్కారంబేసి ఆర్యాతి 9-80 గంటలకు బయలుదేరే బండి ఎక్కాం ఫస్ట్‌కొనులో యిగ్దరికి స్థలం లేదు. ఒక్క సీటులోనే య్య్యిరూ సర్వకుని రెండు ఈలలు అనించి నిద్ర. పోయాం. ఊపిరి పీలుస్తున్నామే కొని శారీరక (కియలు ఆగిపోయాయి. నిద్రమత్తు మరంవారు వ హాప్రపాదమంటూ యిచ్చిన ఒక అరటి సండు పనీ కప్పు పాలు అదే మా ఆహారం తెల్లవారి లేచి చూస్తే కొత్త న్టేషగ్‌లు ఒకి చాని తర్వాత ఒకటి పరుగుతీస్తున్నాయి. ఆవేళకు మేష తుంగభద్ర స్టేష ౪లో

84 అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు వుండవలసినవాళ్ళం. (పక్క-నున్నవారినడిగాం గాబరాతో “మీరెక్కడి కివెళ్టాలి? అని ,పశ్నించారు “గుంతకల్‌” అన్నాం అయితే యీ బండిలో ఎందు కొచ్చారు. ఇది హైదరాబాదు బిండి అన్నారు మా బుద్ధి వికారానికి తతీకళ వికారాబాద్‌" స్టేషన్‌ వచ్చింది. మూటా మె ల్లైతో దిగాం వాడిలో బండి మారవలసిన మేము నిద్రపోయి దారితప్పిన [(పయా జీకులం అంటూ స్టేషన్‌ మాష్టరుగారిని (పధేయపడి వెయిటింగ్‌ రూమ్‌లో కూర్చుని ఆవురావురు మంటూ కాలే కడుపును నింపుకున్నాం సిగర౭ట్‌ వెలి గించి పొగను నానా భంగిమల్లో వదలుతూ, ర్యాతి జరిగిన సంఘటనను గుర్హు తెచ్చుకుని నవ్వాను. “ఎందుకు నప్వుతావ్‌?"” అన్నాడు కుమారస్వామి ఏమి లీదప్పా" ఇంతకాలం _(పయాణంచేసిన ఫలం యీనాడు వికారాబాద్‌లో లభిం చిందప్పా" అన్నాను. అతనికి కోపంపచ్చింది అయిదు గంటల కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేసిన ఆ పుణ్యాత్ములు మాకింత తిండిపెట్టక పంపారు, వాడి స్టేషన్‌ లో బండిషాూరాలని చెప్పిన పాపానలేదు పీడ వదలిన చాలు అని మమ్ము పంపివేళారు. అంటూ తన గిర్వాణభాషలో వారిగబ్బు కడిగి వేస్తున్న కువూర ప్వామిని సమాధానపరచి జరిగిందేదో జరిగింది. “బృహన్నల” నాటకా భ్యాసం బేద్దాం మన బండి వచ్చేదాక మనకేం పనుంది అన్నాను నావైపు తీం(డ్రించి చూస్తూ 'మీ కళాకారుల తీరే అంత" అన్నా పాటలు-మాటలు చదుపుకోపాగాను కౌరవేశ్వరునికి ఓ పాట కావలసి వుండింది. ఇచే ఆదన్లు అనుకుని పాట రచన కువ్యకమించాను “కొమ్స్మీ, (కమారప్వామి) ఈ పూరు ఎటువైపు పుందోచూసి వోలు మేమైనా తెప్పించే ఏర్పాటుచేయి” అన్నాను తెలగు పాట రచనలో 4 నిగ పోయాను. పాటపూర్తి అయ్యేలోఎగా, కొమ్మి తిరిగివచ్చి పాడూరు ఇక్కడే ముంధిః' అన్నాడు. ఏం దొరికితే అది తిందాం* అంటూ అక్కడ చ్రూజే సరికి భోజనం దొరికింది గబ గబా కడుపు నింపుకుని బండెక్కాం ఆది లోకల్‌ వొడీ వరకే । అక్కడ దిగాం ర్యాతి ప్యాసెంజర్‌లో రాయచూర్‌ వరకు టయాణ౦చేనీ అక్కడ మదాస్‌- బొంబాయి మెయిల్‌ బండిలో చొర బడి గుంతకల్‌లో దిగి హున్లీ రైల్లో బళ్ళారిచేరాం

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు గే నాటక కకాభివృద్ధికి మార్గ్షదర్సుక సూ(కాలు

(వయాణపు బడలిక నుండి తేరుకునేందుకు వ్యవధి లేకపోయింది

ల

మరుదినమే తిరిగి వప్తామన్న్మ మేము నానా యాతనలనుఖవించి మూడురోజుల తర్వాత బళ్ళారిలో తేలాం 'బృహన్నల' భూతంలా మముశై కబళించేందుకు సిద్ధంగా వుంది _ ఎలాగో కొంత చేళరించుకుని “బృహన్నల” నాటకం (పద చ్థించాం. పెద్ద బరువు తొలగింది హొసపేటలో “(కాంతి పురుష బనవజ్ఞ" నాటకం వై భవంగా పాగింది అధ్యతులుగా విచ్చేసిన గరుడ సదాశివరావు గారు తమకు కెటామించిన పీఠంలో కూర్చునే వీలులేక మాతోపాటు లోపల నుండి నాటకం చూచారు. ముందుగా వచ్చిన (పేకకులు కుర్చీలను ఆక మించుకున్నారు ఒకళకే అల్లరి పొరుగు (గామాల నుండి _పజలు గుంప్ప లుగా వచ్చారు. మేను విడిది చేసిన తోటప్పగారి యింటివద్దనే టిక్కెట్ల ఆమ్మకం జరిగింది ఆ తొక్కిన లాటను గమనించి టిక్కెట్ల అమక్యం విలిపివేళాం. రాఘవ స్మారక సంఘం 19-446

వరలా ఇల్లు-జ్వరం-చలి - బొషధోపచారాలు - అలసట -యివీనా పాలిటి భాగ్యం మూడేళ్ళ భగీరధ (సయత్నంా భలితంగా మునిసిపల్‌ "హెన్కూలు ఎదురుగవున్న నగరూరు నారాయణరావు పార్కుకు బేరువగా రాఘవ ప్యారక మందిర నిరా్రాణానికి స్థలం మంజూరైంది

రెవెన్యూ మంతి హాలహర్వి సీతారామరెడ్డిగారి అధ్యశతన _మ్యుదాను "హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి జస్టిస్‌ రాజమన్నార్‌ ”ారిజే శంళుస్థావన జరు

ల ని

గునట్టు నిళ్ళయింసబడింది 18-12-1040 రాతి “చిత్రనన్యయం నాటక (ప్రదర్శన వీర్పాట్లు జరిగాయి. నాటక (ప్రదర్శన శంకుగ్ధాపనోత్సవాలు ఆత్యంత విజయవంతంగా ముగిశాయి. నాటక మందిరం నిర్మించనలెనన్న మా ఆళాథవనానికి మంగళ (ప్రదమైన యీ కార్య్యకమ్పాలేంతో పర్తేజం కల్లించాయి నాకెంతో సంతోషం కల్గింది

86 అనుభవాలు - జ్లాపకాలు నమ్మేళన నమన్య లే

17-2-1850 తేదీన షోలాపూర్‌లో ఛ్రువివాసమూర్తి గారి అభ్యకతన కర్ణాటక పాహిత్య వరిషత్‌ సమ్మేళనం జరుప నిర్ణయింవబడింది. సమ్మేళన కార్యక్రమంలో భాగంగ గవక గోష్టి ఏర్పాటు నియబడింది. ఆ గోష్టికి అధ్యక్షత పహించమని పరిషత్‌ పెద్దలు నన్ను ఆహ్వానించారు. అంగీకారం తెలిపాను. నా నాటకాలు, ఇంటి వ్యవహారాలు మున్నగు గొడవల మధ్య,_ మొట్ట మొదటిపారిగా జరుగనున్న గమక గోష్టి అధ్యకోపన్యాపాన్ని తయారు చేయటం కష్టంగానే వుండేది (పసంగానికి తగిన విషయ సేకరణ తర్వాత (పసంగ పారాన్ని నిద్ధం చేసుకుంటూ వుండగ త్వరలో పంఐమిని ఒత్రిడి చేయపాగారు. ఇదిలా జరుగుతుండగా. ఆహ్వాన సంఘం ప్వెలటు నాటక గోస్టికి ఆధ్యతత వపాంచి (ప్రసంగించమని కోరుతూ (పసంగపారాన్ని పంప మని షోలాపూర్‌ నుండి (వాశారు. నాకాశ్చురవ్టం కల్గింది ఏ గోష్టికి అధ్య కత వహించాలో? పరిషళ్ట్‌ పెద్దలు గమక గోష్టికి అధ్యతత వహించమని కోరగా ఆహ్వాన పంఘం నాటక గోస్టికి ఆధ్యతత వహించమన్నారు. ఇర్రు వైపులనుండి అధ్యజోవన్యాస పారాలకై ఒత్తిడి, ఆంకా ఆఅహసనంగా తోచింది. రెండు గోస్టులకు ఒకే అధ్యుతుడు . వారి వారి అభిరుచుల మేదకు ఆహ్వానించటం సహజమే. రామాయణంలో ద్విణిహ్వునకు పట్టిన గతి పడు తుందేమో అన్న భయంతో యిరుషక్తాలవారికి జాబు[వాశాను, పరస్పరం చర్చించి ఏదో ఒక గోష్టికి వపాంచమంళకే సరి లేవన్న పి గోషిలోనూ

న!

పాల్గొనను అని (వ్రాశాను తుదకు పరిషత్‌ పెగ్టల విర్ణయం మేవకు గమక్ష గోష్టికి అధ్యతత వపాంచాను అధ్యక్షోపన్యాసం చేశాను ఆ సమెళన్వం తర్వాత గమక గోస్టులు జరిపారో లేదో నాకుతెలియదయ _ నామటుథ సృళ్చక్ష గర్భంవలె ఆదే మొదటిడీ చివరదీ ఆయింది ద్వితియ నాటక పరిషఠ్‌ నమ్మేళనం

ఇతరుల సహాయాన్ని ఆళించక న్వయంపాహసం న్ఫూరి తో ఫలైట

జారి హ్‌

కళాస్వేకు తోడుడాలన్నదే మా నాటక పరిషత్‌ వుద్దేగోం మా కౌర్య్యకమాల 'కెనో్లూ అవరోధాలు. నాటక రంగాన్ని సంస్కరించుటకు అనువైన సమయం

అనుభవాలు - శజ్ఞావకలు 87 లో మౌ కళాపరిషత్‌ అవతరించింది . కాని పల్లెపజలను సంస్కరణల కుద్యు కుల కొవించటం సులభం కాదన్న విషయం అనుభవం ద్వారా (గహించాం. సంస్కరణలకు కాలపరిమితి పవికిరాదు.. పరిషత్‌ సమావేశాలను పల్లె ల్లోనే నిర్వహించాలని మా ఆశయం (గామాలు కరువు కాటకాలతో నతమత మవుతున్నందున యీపారి సమేష్యళనం బళ్ళారి పట్టణంలోనే జరపాలని నిళ్చ యించాం. కళొభిమానులు మితులు నర్వవిధ సహకారం - అందించారు. (వముఖ కన్నడ నటులు, చిత్ర నిశ్రేళకులు అయిన ఆర్‌. నాగేంద్రరావు గారి అధ్యకతన 80-18-1860 తేదీన బక్శారిలో ద్వితీయ దిళ్ళారి జిల్లా కన్నడ నాటక కళావిరిషళ్‌ సమ్మేళనం వార్డాహైస్కూల్‌ భవనంలో వైభవంగా జరి గింది. కళాకారుల సహకారంతో కన్ని నాటకాలను (వదర్శంచి వర్రిషడ్‌కు నిధులు సేకరించాం. (పజానీకంతో కళాఖిరుచిని పెంపొందించుటకు నాటక (చదర్శనలు (క్రియాత్యకంగా తోత్చడుకాయి.

(చళియేటా జిల్లాలోని మఖ్య కేంథదాలలో పరిషత్‌ నమ్యేశనం జరపా లన్న మా ఆశయం ఫలించక, ఆెండేళ్ళకోపారి జరుసవలసి వచ్చింది. మూడన నమ్మేళశనం కణేకల్‌ళలో జరపడానికి అచటి చెన్నవీర శాస్త్రిగారు పూనుకొన్నారు. మొదటి నుండి కళారంగంలో మాఠు చేయూత నిస్తూవుండిన శాస్త్రిగారు ఆహ్వాన సంఘాధ్యకులుగ నమ్మేళశన నిర్వహణక్వు నడుం విగిం చటం మాకెంతో పుళ్ళాహాన్నిచ్చింది. (పతినిధులు బఐనచేయుటకు విశాలమైన తమ మఠాన్ని అతిథి గృహంగా మార్చారు, తృతీయ నాటక నమ్మేళనం

ను్యపసిద్ధ నవలా రచయితగు నాటక కర్పగ రాఘవగారి నహచరులుగ తమ అపార సాహిత్య నంజీవినితో కన్నడిగులను జాగ్భుత మొనర్చిన అ. న, కృష్ణరావుగారు సమ్మేళనాధ్యకులుగ విచ్చేయటంతో. ఆ (ప్రాంత (ప్రజల పుళ్చాహం యినుమడించింది, 'స్నేవా కుటుంబి అయిన ఆ. న, కృష్ణరావుగోతి చుట్టూ అభిమానులు మూగుతుండేవారు. బళ్ళారి నుండి కణేకల్‌ ఛీరే.దాక అభిమానులు, మి్యతులు వారిని అనుసరిస్తూ శావటం చూచినవారికి అదొక్ష వూళేగింపుగా కనిపించింది. ఎందరో కవులు, కళాకారులు" పండిషల సమ

88 అనుభవాలు = జ్ఞాపకొలూ కంలో 30-8-52 తేదీన జరిగిన యీ తృతీయ సమేేళనం చెన్నవీర కాస్త గారి దీకే, వట్టుదల కార్యనిర్వహణ దక్షత్రలవల్ల చాల చక్కగా జరిగాయి. నాటక కళాభివ్యద్ధికి వుపయుక్తు మైన సూచనలతో అ. న. కృ. గారి అధ్యజోప న్యాసం సరళ - సుందర సముల్లాన శ్రైలిలో కొనపాగింది.

ఈ సమ్మేళనోద్బాటిన బాధ్యత నాకు అస్పగించారు. నాటక కళ, పాహిత్యాలను గురించి రావాడ వెంకటరామళాస్త్రీ, సర్వదర్శనతీర్హ వై. నాగే" శా/స్త్రీ, కవిభూషణ కప్పగల్లు నంజీవిమూర్తి, వీచి, భాస్కరాచార్య రామ చందస్వామిగార్ల (పనంగాలు విజ్ఞాన దాయకంగా మనోజ్ఞంగా పాగాయి. వివిధ వినోద కార్య (క్రమాలతో' పరీషక్‌ సభలు జయ్యపదంగా ముగిశాయి. కళ

మా కళాపరీషత్‌ చేవట్టిన కార్య్యకమాలన్నీ “కళ" అన్న పుస్తకంగా వెలువడట౧ మాకెంతో సంతోషం: కల్గించింది. ఆలస్యంగానైనా శ్రమకోర్చి మళల్తాబాది వీంభ్యద్రప్పుగాలీ పనిని (శ్రద్ధతో చేశారు. వారు తరచూ వ్వచ్చిమా కార్య(కమాల్లో పాల్గొనేవారు, మూడవ సమ్మేళనంలోకూడా వారు పాల్గొనటం మాకు సంతోషం.

పరిషక్‌ సమ్మేళనం పూర్తి అయినా అ.న.కృ గాం న్నేహూ సమే శనం పూర్తికాలేదు. బాల కోలంగ వారితో సపరిచయమున్నస్పటితి యీ సమే్యై శనం మా మెక్‌ బంధాన్ని గట్టేగా ముడివేసింది. మా స్నేషాం మ్రూడ్మ పూవు లారు కాయలుగ పషెంపొందింది.

నో జీవితంలోని మరో ముఖ్య సంఘటన గురించి చెప్పక తప్పద్వ్న కొన్నేళ్ల పరిశోధన ఫలితంగా +. ళి. బసవనాళగారు వెలువరించిన “బసవేళ్వ రుని షట్‌ స్థల వచనగళ" అను (గంథం 21 -14-105. తేదీన ధారవాడ్ర లింగాయత హోలులో ఆవిష్క-రింపబడింది. అతి వైభవంగా పాగిన జ్యా ఆవి ష్కరణోత్సవాన్ని పురష్కరించుకొని ఉత్తరాది. (పాందూస్తానీ) దక్షిణాది (కర్ణాటక) సంగీత వాణీలో బసవేశ్వర వచనములను గానంచేసే కార్యక మాన్ని నీర్పాటుచేశారు. సుప్రసిద్ధ ఉత్తరాది గాయకులు, (_పౌఫెనర్‌ మల్లి కొర్డుస మన్సూర్‌ గారు కోన్ని వచనాలను, దాశీణాత్య పద్దతిలో నేను కొన్ని

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు ష్ట్ర లలత యతలాయ తలల లయయయయ వచనాలను గానం చేయునటు, బసవనాళ మాస్టర్‌గారే నిర్ణయించి పాటలను ఎంపికచేసి యిచ్చారు. ఉభయ సంగీత పద్ధతులలో యిరుపురం పొడాం, ఉభయ బాణీలలో బసవ వచనాలను గానం చేయవచ్చునని చిరూపించుటకై మాస్టర్‌ గారు యీ కార్యకమాన్ని ఏర్పాటుచేశారు... వారి అఖీష్టం మేరళు సంగీతాన్ని నమకూర్చి మేము గానంచేయటం వారికెంతో ఆనందం కల్లించింది. బిసవనాళ మాస్టర్‌ బసవ వచనాల పరిష్కరణ కొరకు తమ జీవితాన్నే అంకితం చేసిన మహనీయులు. అడి వారి జీవిత పరమార్ధమని భావించిన వోరు థీ ని, (ప్ర. మృత్యుంజయ స్వాముల వారి నన్నిధిలో ఆ (గంథం ఆవి ష్కారింపబడటం (పత్యేకించి చెవ్వుకోదగిన విషయం. పయోఖారాన్ని విన్మ ర0చి అంతటా వారే వుంటూ యువకునిలా ఆ కార్యం నెరవేర్చారు. మాస్టర్‌ గారి కార్యోత్సాహాన్ని గమనించిన నా శ్రీమతి నివ్వెర పోయింది. చిరస్తైర ణీయమైన యా సత్కార్య నమారంభ (ప్రభవం అందరిమీద (ప్రసరించింది ఇసవనాళ మాస్టర్‌ గారి శిష్యులైన మల్దాబాదిగారి ఆనండం చెప్పనలవికాదు.. అన్ని పనులూ ఎంతో సందిరంగా సాగాయి, కాని ఆ నంతోషం అల్భ్బాయు వని ఎవరికెరుక ? మాస్టర్‌ గారు 22-12-1961 శివైక్యం చెందారు. కన్నడ నేత్రం మిసకబారింది. నాటక హహ్మరాక్షనుడు మా తండ్రిగారు తరుచూ వ్యాధ్యిగస్తులపుతూ చేతరించుకునేవారు. ఈ పారి మంచం నుండి లేవలేదు. ఉద్చిన వ్యాధితో బాధపడుళుండేవారు. ఏ మందూ పట్టలేదు. ఆరు నెలలపాటు వ్యాధితో పోరాడి చావుకు మందుబేదని ్రకటించి 1952 మే నెలలో శివ చరణ నన్నిధి చేరారు. పెద్ద కుటుంబానికి సంబంధించిన వివిధ బాధ్యతలను, కష్ట నిష్టారాలతో ఎదుర్కొని, జవసక్వా అన్నీ వుడిగిపోయిన తనువును చాలించారు చే(వాలు చేయనుకూడా తెలియని మా నాన్నగారు, మామగారి తర్వాత ఇరువది ఆరేళ్ళ దీర్చకొలం కుటుంబ చాధ్యతల నేవిధంగాని ర్వహిం చారన్నది అందరికీ ఆశ్చర్యం కల్షించేవిషయం. అందులోనూ తనకేమౌ(త్రం పువయోగసడని ఏతైక ప్యుతుని కట్టుకొని “వెలా నాధసడ్డారో & చనిపోవుటకు వారం నుందు తమ్ముని మూడని కమారుడు

ళ్‌/ అనుభవాలు -- జ్ఞాపకౌలు చంగదప్ప వివాహాన్నికుల దైవమైన, కురుగోడు దొడ్డ బసవేళ్వరుని ఆలయంలో జ3ఎపించారు. ఎందు కంత తొందర పడ్డారో ఆ తర్వాత అందరికీ తెలియ నవృంది. అవును వారి బాధ్యతలను వారే నెరవేర్చాలి. ఎవరి పనీలో ఎవరీ హ్‌వు పొంచి వుందో, ఎవరికి తెలుసు? ఆ పని పూర్తి అయిన తర్వాత తందరికీ తెలుస్తుంద్‌. వారికేమో వీనక్తి. నాకేమో బంధనం. నాకళా పా్యఘాజ్యంలో, మకు టంలేనిమహారా జుగా,నిరంకుళంగా వెలిగిన నాకు, నలుదిదినాలుగేళ్ళునిండాయి: ఇన్నేళ్లు గడచినా నావృత్తికిగాని, నాకుటుంబానికిగాని. నాకోసంగాని అర్ధణూ ఈూడా సంపొదించిందిలేదు. నాబతుకంతా పెద్దల సంపాదనతోనే గడచిండి మీగిలింది నాదిఅన్న వ్యామోహాం కలగలేదు. సంపాదించవలెనన్న పుబలాట6 వుండేది కొడు. యొవ్వునం కరిగింది. (ప్రాపంచిక వ్యవహారాలు మనస్య రిరచలేదు, సంపాదనా మార్గాలేవో తెలియని నాళు యీ వయసులో అవి ఆబ్బేనా? అసాధ్యం. ఆ మార్గాన్ని వదలి చాలా దూరం వెళ్ళాను. దేన్ని గడించాలన్న్నో మొదట చానిలో ఆసక్తి అవసరం, నా ఆనక్తి నంతటినీ కళా 'సరన్వతి వళపరచుకుంది. ఇంఠత-వయసు వచ్చేవరకు పెద్దలు నాపై ఎట్టి బరువు బాధ్యతలను మోసపక అంతా తామే వహిస్తూ వచ్చినందున నా దాధ్యత అేమో నాకు తెలియరాలేదు. స్వీయ పోషణకంకే కళాపోషణలోనే వీనమెన నాకు. అవసరాలకు కావలసిన పైకం, యితర సౌకర్యాలు సమకూరుతూ వుండి సందున జీవితం సంతృప్పి కరంగా పాగిపోతుండేది. అయితే ఇప్పుడు బాధ్యతలు స్వీకరించక తప్పదు. పెడ్డ కుబుంబం. ఇంకా 'పెరుగుతూనేవుంది. అస్పులు సెరిగాయి. వ్యవసాయ వృత్సిలో వున్న వారు అప్పు జేయటర్య (ప్రమాదకరం. రైతుల (బ్రతుకులు కాలాధీనం, నికరమైన ఆదాయం లేని వృతి అది. నిక్లీతమైన వెడ్డీ మాతం బాగా పెరుగుతూ అనలైన వృతనే ఆపోళనం పడుతుందన్నది లోకానుభనం, న్‌

జీవితంలో చేదు = తిసి

విషమైనా- అమృతమైనా మౌనంగా సేవింపగల యాజమాన్యబాధ్యతలను చేపట్టాను... నా చెల్లెలి పెద్దకుమారుడు పుట్టినప్పటినుండి యిక్కడే పెరిగి విద్యాభ్యాసం చేస్తూవుందేవాడు, నా పిన తండిగారి కుటుంబం, నాకుటుంబం అంళొఒకటిగా వుండేవి. ఈ కుటుంబానికి తగిన ఏర్పాట్లు ఏమిచేయక తండ్రి గారు గతించారు. మా పినత౦ (డి (బతికినంతకాలం కష్టించి పనిచేస్తూ కన్ను మూశారు. సంతాన భాగ్యం బాగా పెరిగింది. ఆ పెరిగిన భాగ్యమే యీ పెద్ద కుటుంవానికి సంభంధించిన సేద్య వృతి!లో వుపయోగ పడేది. చాలాకాలంగా నడుస్తున్న బాటలోనే, నెమ్మదిగ నా యాజమాన్యపు అడుగులు వేసు కుంట్లూ ముందంజ వేయపొగాను. +

వూ వూళ్ళో, పాఠళాల భవనాన్ని నిర్మించాలన్న కోరిక చాలాకాలం నుండీ మెదులుతూ వుండేది. ఆందుకు తగిన (ప్రయత్నంచేని కార్యోన్కుఖు డయ్యాను. తండడిగారు గతించిన నాలుగైదు నెలలలోనే యీ పనిసాగింది. అంతలోనే. నాగమ్మవ్వ శయ్యా(గస్తురాల్తై నానాటికి చిక్కి పోతూవుంది, పండిన వయస్సు. కబొషధోపచారాలు జరుగుతుం డేవి. పాఠశాల భవననిరాశాణం పూర్మిఅఆయింది. (ప్రారంభోత్సవం జరపాలి అవ్వ అపవ్పుడో-యివ్పుడో అనే స్థితిలో వుంది. (పారంధోత్సవ కార్యక్రమం వాయిదా వేయబడింది. పాంపారిక బంధాలన్నీ తెంచుకొని మా నాగమ్యుప్వ (10- 1858న కన్నుమూనింది. ఇంత టితో నాకుటుందానిక్‌ చెందిన పెద్దలు, నన్నుసెంచి పెడ్దచేసిన పేమమూ ర్వులు, నన్ను ఒంటరివాళ్లో చేసి వారీ మార్గాన వారు వెళ్ళిపోయారు. ఇల్లుళూన్యం-- మనసుశూన్య౦,

వచో విభంగా జీవితం పాగుతూపుంది. సంపాఠ పాగర కార్యతరంగా లలో మునుగుతూ తేలుతూ వుండేవాజ్ణి, నిర్మాణం పూర్తిగావింపబడిన రామే/ క్రళామందిర (ప్రారంభోత్సవానికి, బళ్ళారి జిల్లాదోర్డు ఆధ్యతలు వై. హహ బలేశ్వరస్ప అధ్యతత నిహించారు. నర్వదర్శన తీర్థ, పండిత చై నాగే/ శాస్తి9గారి అమృత హప్తాలతో 11=12-10908 శేదీన రామేశ కళాప 0షిర

గడ అనుభవాలు -- జ్లాపకొలు నన. (పారంభోత్సవం జరిగింది. సంగీత-పాపాత్య-నాటక కార్య(కమాలతో చిన్న పఃషతీ సమేళనంవలె కళాతశ్రకంగా కార్యక్రమం పూర్తి అయ్యింది ఈ సందర్భంలోనే నేను రచించిన శివనాణె” (శివువి ఆజ్ఞ ఆను నాటకం జయ (పదంగా (వదర్శింపబడటం నాకెంతో సంతోషం కల్గించింది. కుటుంబం-నాటకం విచిత్రమైన కుటుంబం మాది. ఆ కుటుంబానికి అనుబంధంగా మరికొన్ని కుటుంబొలుండేవి, చాలాకాలంగా బతిమలాడి, భాధించి తస్కరించి పొట్టి -వింపుకొనే వరంపరాగత చరిత్రగల ఏక కుటుంబం. సంపదకు, పెత్తనానికీ ఏమా(తం లోటులేళున్నా సంతాన సొభాగ్యం కొరతగానే వుండేది. ఆందువల్లి దూరపు బంధువులందరూ మాళుటుంబ నభ్యులై యింటికి వారసులయ్య్యారు. అందరిలో మొదటి వాడ్డైన నాకు పిల్లలులేరు.. అవి్ని కుటుంబాలు వేదోడు వాదోడుగా వున్నందున వారికి తగిన ఏర్పాల్సను బేయటం నాకర్నవ్యం ఈ కర్తవ్యాన్ని ఏ పధంగా నిర్వహించాలో తెలియక సతమతమయే్యేవాణ్ణి, ఇంట్‌ పనులు సేద్యవు పనులన్నీ, మాపిన తండ్రి కుటుంబానికీ జెందిన వారు చూచుకునేవారు. తక్కిన కుటుంబాల బఐరుపు పెస్టగా వుండేది నాటక రంగంటోనే జీవితం గడిపాను నేను. ఇంత 'పెద్ద కుటుంబ బాధ్యత లను ఏ విధంగా నిర్వహింపగలడో చూద్దాం అంటూ మా గౌమన్తులు నన్ను గమనిస్తూ వుండేవారు. నేర్చిన బుద్ది ఏర్పినాపోదు ఆన్నట్లు. బృహత రమెన కుటుంబ న్యవహోరాల్లో మునకలు వేస్తున్నా నాటకం పిచ్చి మాతం వదిలింది కాదు. నా భార్య బంగారుగొలును మాయం కావటం నురింత చికాకు క్రల్రిం చింది. అది దొరకలేదు. అనుమానాలు అసమాధానాలు = కోపతాపాల్ప వో చాల్లా పీడిస్తుండేవి. ఈ భూత, బేకాళాల బారినుండి తప్పించుకునేందుకు నాటక (బ్రహ్మ రాత్‌సుని ఆ్య్రయించటిమే పరమోపాయమనుకుని మరల నాటక్రాలక దిగాను. రామేశ కళామందిరానికి ముందువైవున నాటక (_పదర్శనక్రు అనుకూ లంగా చిన్న పైకప్పు వేయించాను. (గ్రామంలోని కొందరు కొళాాపియులను షోగుబేసీ వాటాల రూసంలో కొంత పెట్టుబడిని సవకూర్చుకొన్న తర్వాత దుష శైపట్టి మూలలో దాగిపుండ్‌న "మాయ (ప్రభావ నాటకాన్ని బయటికి తీసు కుని పద్యాలు, సొటలు సవకూర్చాను. నాటకొభ్యాపాన్ని చేపళ్టు బాధ్యత

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు న! చం(ద్రియ్య కవ్పగించాను. రామేశ కళామందిరంలో పూర్వాభ్యాసం పాగింది.

మా (గ్రామ పాొంన్క్బృతిక కార్య్యకనూలకే కాక, పాఠశాలకు కూడా వుపయోగసడు పద్దతిలో కళామందిరం నిరిింపబడివుండింది. (ప్రదర్శనకు అవ సరమైన తెరలు, పక్క- తెరలు, (వైడ్‌ వింగ్స్‌) రంగులలో తయారుచేయిం చుటకు కావలసిన పైకం సేకరించి మున్ముందు యీ సామా(గి యితరులకు కూడా వుపయోగపడే విధంగా యీ బాధ్యతను ఒక సంఘానికి ఆప్పగించారు, ఛదర్శనకళు కావలసిన కొన్ని దుస్తులను యితరసామాలగిని సిగ్ధపరచుకున్నాం. దాదాపు నాలుగు నెలలపాటు అభ్యాసం చేశాం. ఇటీవల సినిమారంగంలో పేరు గాంచిన అదవాని లక్ష్మీదేవి మా నాటకంలో నాయకురాలి పాత ధరించేది. నేను నారాయణ పాతను, చంద్రయ్య దుష్టకరాళ పాటకను తీసుకొని మమ్మ రంగా అభ్యాసం పాగించాం,

ఒకరోజు పురుషులు, మరుసటి రోజు స్త్రీలు మా రిహార్సల్‌ చూసి, వాలి సమ్మతి తెలిపిన తర్వాత నాటక (ప్రదర్శన ఏర్పాట్లుబేశాం. “నాట్య కళో పానక మండలి" అన్న పేరుతో రామేశ కళామందిరం [పొంగణంలో 10-7-54 కేడీన “మాయా (వథావ' నాటకం మొదటి _పదర్శన జయ పదంగా జరిగింది. (పదర్శన (ప్రారంభంలో వాయుదేవ-నరుణదేవుల మధ్య చెలరేగిన కల్లోలం (గాలి-వాన దుమారం) కాసేపట్లో సద్దుమణిగింది. నాటకం చివరి దృశ్యంలో ఖై రవిరాగంలో పద్య పఠనంతో మూర్చ వచ్చినట్లయింది. నాటకం పూరి. ఆయి మంగళం పాడిన తర్వాత లోపలికి వెళ్ళి వడుళున్నాను. స్పృహ లేపండా పడుకున్న నన్ను చూచి అందరూ గాబరా వర్దారు.. నాటక కర్తపైనే “మాయా (పథావం” పడింది, హరలా ఆ నాటకం వేయలేదు. ఆరో గ్యాఖిషృడ్ది కోసం కొంతకాలం వూరు వదలి పోవాల్సి వచ్చింది. అంతా మనమంచిశే

నా భార్యతో పాటు బళ్ళారి చేరాను. పండిత నాగేశళా స్తిగారి యింట్లో ఒక భాగంలో కాపరముంటూ బొషధసేవ (సారంఖభించాం. శివునిపై భారం వేసి మందులు మింగుతూవచ్చాను. భాస్కరాచార్య రాన చంద్రప్వామగారు మందు లిస్తూవుండేవారు. నాగేశళాస్తి) గారి యింట్లో వుండటం వ్రణావాలేచు, కాలేజ

84 ఆసుభివాలు = జ్ఞాపకాలు పపవవరలల్యయతనతోతచలయాచతరరోయరయోయల వచారు నుండి తిరిగి ' వచ్చిన తర్వాత _(పనంగ వళంగా పీరశైవ త్వతార్జాన్ని ఎంతో సులభమైన రీతిలో వివరించేవారు. నాకెంతో ఆసక్తివుండేది, నాఆసక్తికి అను గుణమైస సన్నివేశాన్ని వ్యాధికల్పించింది. కాస్తి9గారికి నావంటివాని అపిసరం వుండేది. అన్నిహాంగులు కుదిరాయి. చికిత్సకోసం వచ్చినవారు యీవిధంగా వేళా పాళా లేకుండా మాట్లాడుకోవడం రోగంలో ఆంతర్గ్లతమైన రోగమేమో అవిపించేది. భాస్కర పంతులవారి వైద్యం దేహారోగ్యావికి వృపకరించగా, నాగేశశాస్తి9 గారి పలుకులు మానసిక ఆరోగ్యానికి తోడ్సడ్డాయి. వాస్తవంగా శరీరం, ఆరోగ్యం రెండూ వి(శ్రాంతి కోరుతుండేవి. అందువల్లనే వూరికి. ఇంటికి దూరంగా బళ్ళారి చేరాను. మామామగార్తైన మరి బసవస గౌడగారిక్‌ అనుమానం కలిగింది. విష (పయోగం చేసివుంటారని వారి అనుమానం" అట్టి వైద్యంలో పేరుగాంచిన కుడితిని రామాచార్యులు గారినిరప్పించి మూలికా వైద్యం యిప్పించారు. మూడురోజులు రాగిరొత్లై మాత్రం తినేటట్లు చేశారు. ప్రాణం విగపట్టుకొని రండు రోజులు తిన్నాను. మూడోరోజు శ్రిన్సలేకీ పోయాను. ఈపథ్యంకం ఆకే, ఆవిషంతో చావటమే నయమనిపించింది ఆరాగి రొళ్హై మహావిషంగా తోచింది. చావు వస్తేచూధ్ధాం అంటూ ఆరోజు రొమ్లైను ఎత్తిపెట్టాను. ఆ రొన్హైను చూచి గాబరాతో మృత్యుపు చేరుపకు రాకుండా పోయింది. ఒకరోజు ధారవాడనుండి థీ మృత్యుంజయ పాష లవాచే విచ్చేశారు. ఇంకెక్కడి మృత్యువు ? ఇంకెక్కడి జబ్బు? స్వావు లవారి ఆశీస్సులతో విర్చితుణ్ణయ్యాను. శా స్రిగారు రచించిన “గవిసిద్దేశ్వర ప్పరాణ “ఫలహా ర్య్వేర పురాణ” పఠనం (ప్రారంభించాం. మి్యతుడు శవ చెన్న బసవేఖ్యర స్వామి వ్యాఖ్యానం వినిపించేవారు. చాల మంది పురాణ (శ్రఃణాసక్తులు వచ్చేవారు. ధారవాడ నుండి స్వాములవారు ఆపుడపుడు వస్తూ పురాణం విని ఆనందినూ వుండేవారు. చై ఈపుణ్య వసంగాలకోసమే వ్యాధినన్ను వూరువదలి బిళ్ళా5కి బ్చేట్టు చేసింది విధి. సడ్జనసహవాసం, మహనీయుల దర్శనాశీర్వాదనుల ఫలం లభిం చీంది. బొషధ సేనన మేమో జరిగేది. కొని వ్యాధిని గు3ంచిన చీకాకు ఏమీ

అనుభవాలు - జ్ఞాపకలు కిక్‌ వుండేది కాదు. మహాబలేళ్వరప్పగారు వీలున్నప్పుడల్లా వచ్చి మా జోధామృత కూటమును పరికించి సంతోషంగా వెళ్ళేవారు. వారిస్నేహం ఒక వినూత్నాను భవం సొహవోర్టమయం. చాలకాలంగా వారు మాకుటుంబానికి నన్నిపాతులు, నేను బళ్ళారి వచ్చిన మూడు నాలుగు నెలలకు శాశ్తిగారు కళాశాలలో పదవీ విర మణ చేశారు, ఏ బంధమూలేని జీవితం వారివి. భక్తి విశిష్టాద్వైతం గురించి "స్వేచ్చగా చర్చించుకొనేవారం. “శూన్య నంపాదనె" వంటి ఉద్గధ్రేంధంలో నిగూఢ రహస్యాలను నా వంటి వాడు సైతం తెలుసుకునేందుకు వీలుగా వివే చించేవారు. వారి తలన్సర్శి పాండిత్యం, విశ్హేషణావై చిత నాకెంతో సంతో షాన్నిచ్చాయి. నురలా బండ బవిగించుకొవి కాళింది మడుగుతోకి

ఒకనాటి నంగతి; గుబ్బీ వీరణ్ణగారి కంపెని బళ్ళారిలో నాటకాలాడు తున్నపుడు వారివిడిదిలో నడచినది, కుమారస్వామి నాతో వుందేవాడు, తంబుర, సారోోనియం వచ్చాయి. పుస్తకం తెప్పిచ్చాం, అప్పటికి ఉదయం 10-లల గంటలు. వంట సిద్ధమవుతూ వుంది. మా కౌవ్యగానం (సారంభమయిలది. నాటకనంఘం వారంళా వచ్చారు. చం్యద్రవళి పా(త్రధరించి, (యేకకులందరినీ ఏడ్చించి (ససిద్ధిగాంచిన సుందరమ్మగారు కూడా వచ్చారు. ఎక్తుకున్నది రాఘ వాంక కవి రచితమెన “హరిళ్చం[ద్ర కాన్యం' మనిషి ఎలా (బికతుకవలినో నిరూపించినాడు హెంళ్ళం(దం చం(ద్రమతి, లోహికాళశ్యుల పాత చిత్రణలో రాఘవాంకుగు. రసాత్మకమైన చిిత్రణమది. ఆరస వారిధిలో ఎంతవారైన మునిగి పోయేవారని ఆ కావ్య పరిచయమున్న వారి అనుభవం. ఆవేళా మహిమ ఎట్టిదో 1 కావ్య రసొనందంలో (శోతలందరూ తన్యయులయ్యారు. కరుణ రన పారవళథ్యంలో ఎన్ని గంటలై నదన్న విషయం విన్మరించాం,. మహా యోగులనిశ్చలతపన్సువటె మం్యతముస్థలమై అనిర్వచనీయ ఆనందానుభవంతో 'మైమరిచారు (శోతలు. విశ్వేశ్వర పాఇక్కారం వరకూ పొగిండి.. ఎక్కడ నిలిపినా రన భంగమయ్యే దనిసించింది. ఆ రపావిష్కరణమే విశ్వేశ్వర పొక్షళ్కారంగ భాసించింది. అప్పటికి మధ్యాహ్నం రెండు గంటలు దాటింది,

86 అనుభవాలు -- జ్ఞావకాలు కావ్య రస సమాధి నుండి మేల్కొన్న మేము, విస్త్నళ్ళు ముందు కూర్చునే సరికి పాయసం చల్లారిపోయింది. వంటవారు, వడ్డించేవారు అందరూ తమ తమ పడ్డెన ప్యాతలను, గరిశెలను చేత నుంచుకొని కావ్య రస లోలురై విన్నారు. కన్నీటితో అందరి ముఖాలు మలినంగా ఉండేవి. ముఖాలు కడుగు కొవి విస్తళ్ళ ముందు కూర్చుని కావ్య రపామృత విమర్శనతోపాటు భోజనం ముగించాం.

ఆ కావ _(సభావం సుందరమ్మాగారిపై పగాఢంగా పడింది, కన్నీరు వత్తుకోవటంతో వారి చీరచెరగు తడిసిపోయింది, నాటి రసమయ సన్నివేశాన్ని నేటికీ విస్మరించలేదు. కాని మాకు కలిగిన ఆనందాన్నిచూచి విథి ఓర్వలేక పోయింది. కావ్యంలో చంద్రమతి జీవితం, భర్జతోపాటు ఎన్నో దుఃఖాల నెదుర్కొంని చివరకు సుఖాంతంగా పరిణమిస్తుంది, మౌ సుందరమ్మగారి చంద్రమతి పాత్ర అల్లా పూర్తికాలేదు. ఆను వ్యాధి (గస్తురావై, రంగ భూమికి చంద్రమతి లేని కొరతను కల్పించి స్వర్లస్తురాలైంది. ఎందుకు నేనా కావ్యం చదివానాః అనుకున్నాను. నాటి రపావేళ పరిణామమే, ఆమెక్తాగతి పట్టించిందేమో అని భాధ పడ్డాను.

నేను బళ్ళారిలో వున్నపుడే ధారవాడ శ్రీ మృత్సంజయ స్నామి వారు 17-1-54లో విచ్చేసి - శ్రీ మహాబలేశ్వురప్ప గారి నూతన గృహ (వవేశ మహోత్సవం జరిపారు. స్వాములవారి ఆదేశానుసారం వారియింటిలో “శివానుభవ సంఘం' (ప్రారంభింపబడింది. పుణ్య్యపదమైన యీసన్నివేశంనా “హూన్య సంపాదన" (పవచనానిక్‌క స్దానం కల్చించిరది. (పతి సోమవారం వారి యింటిలో (ప్రవచనం సాగేది.

ఇక వూరు-ఇల్లు - జీవితం. ఆరోగ్యం కతుదుటపడింది, మి్యతులందరి 'సేలపవు తీసుకొని వూరుబేరాను. సుమారు ఆరునెలల బళ్శ్యారి కాప్పురం శరణ ధరగైంవట్ల, వచనళాస్త్రం పట్ల నా ఆనక్తిని పెంపొండించింది. కుటుంబవ్యవ హారాలను చక్యూదిక్టుకుని శరణుల జీవిత సరళిని అనుసరించుటకు వయ త్నించాను,

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు రి? ఇంతతో థీవై- నాగేశశా స్రిగారి షష్టి పూర్తి ఉత్చువాలకు సంభంధిం చిన పనిపె జిల్లాలో పర్యటించి నిధి సేకరణకుప్యరమించాను. మా జిల్లాలో న్‌ యణ ళా పండితులు = కవులు = కళాకారులెన్వరికీ యింతవరకు షష్టిపూర్చి ఉత్సవం జరిగిందిలేము. ఇది వినూత్న (పయత్నమైనందున చాలా జా(గత్తగ నిధిసేక రణ కృషిజరువవలసి వచ్చింది. మహాబలేశ్వరప్పగారి అండదండలున్నందున దాదాపు ఎనిమిది వేల రూపాయలు సేకరించాం. మా (ప్రాంతంలో “శివాొనుభవ నప్తాహం'* _ప్యపథమంగా జరుప నున్నం దున దారవాడ శ్రీ, ని. (ప్ర. మృత్యుంజయస్వామి వారు విచ్చేశారు. నప్తాహ కార్యక్రమం జయప్రదంగా ముగిసింది. పండిత వెం నాగేళశా వ్ర గారి షష్టి ఇళ లు జు పూర్తి ఉత్సవాలు 12-50 1055 తేదీన _వభాత్‌ చిత కళామందిరంతో ఠీ ని.(వ. మృత్యుంజయ ప్వాములవారిసన్నిధిలో జిల్లాన్యాయమూర్తి శ్రీగుబ్బయ్య గారి అధ్యతతన అత్యంత వైభవంగా. అపూర్వంగా జరిగాయి. పండితులకు ఎనిమిదివేల రూపాయల నిధిని సమర్చించాం. వారు తమ (ప్రావిడెంట్‌ వండునుండి రెండువేల రూపాయలుబీర్చ, ఆ మొత్తమును ఉత్తమ (గంథ (వచురణకు వినియోగించమని కోరుతూ ఆహ్వాన సంఘం వారికి యిచ్చారు. పండిత కాస్పి)గారి ఉన్నతాశయాన్ని, బొడార్యాన్ని పలువురు (పళంసించారు, కార్య(కమాౌలన్నిటికీ మహాస్వాముల ఆశీస్సులు లభించటం మా సుకృత విశేషం, రుచించని బుద్ధివాదం 81055 పె కార్య(క్రమాల్లో నేను నిమగ్నుడై వుండగ, వై. యం. చంద్రయ్య యూ చే నాటక నంఘం నెలకొల్పి, ఆ నాటకంలో పాళ్లొన వలసినదిగా ఒత్తిడి చయ టంతో సమ్మతించాను, నా నాటక సంఘంలో (శ్రమించిన చంద్రయ్య మాటను శోసివేయలేక పోయాను. తద్వారా అతనికేమాత్రమైనా ధన సహాయం జరగా లని ఆశించాను. “యోగివేమన” నాటకంలో 'వేమన' గా? “మఖ్‌ మల్‌ టోపి" నాటకంలో భితుక పాతధారిగ కొన్ని నాఏకాలలో పాల్గొన్నాను. (శ్రమించాం కాని. చం(ద్రయ్యకు వాటివల్ల లభించింది శూన్యం, అంతో యింతో' లాభం వచ్చినా, నాటక సంఘం ఖర్చులు ఆ లాఖాన్ని (మింగివేసేవి... పట్టుదల గల

06 అనుభవాలు - జ్ఞావకాలే చంద్రయ్య అవరోధాలను బెక్క పెట్టక ముందంజ వేసేవాడు. నా వీలునిబట్టీ నాటకాల్లో ప్పాల్గొనేవాజ్ణి, చంద్రయ్య ధైర్యాన్ని చూచి భయపడేవాణ్ణి, వీది కంతో నాటక సంఘాన్ని నిర్వహించడం నడుషకు బండను కట్టుకుని కాళింది "మడుగులో దూకిన కే. చాలకొలం నాటక సంఘాలను నిర్వహించిన అనుభవం వుండేదినారు. నాసంఘంలో నాతో సన్నిహితంగాపున్న చం దయ్యకు స్వతహా ఆ విషయం అనుభవానికి రాలేదు. నాటక వృత్తిలోనే కొనసాగాలని అతని నిర్ణయం. “అయ్యా ఏదేననాటక సంఘంలోవుండు, నాటకం నేర్చించు కానీ స్వయంగా నాటకాలు వేయవద్దు" అన్న నా ఆప్తవాక్యం ఆతనికి రుచించలేదు. నేనుపూంకుండి పోయాను. ని్‌వాశ 1948లో జోళదరాశిలో అవతరించిన బళ్ళారి జిల్లా కన్నడనాటక కళా పంషకొ మూడు సమేుళనాలను మూడుచోట్ల జరిపాం, నాల్లవ సమ్మేళనం జర పలేక చతికిల పడ్డాం. ఆరేడు సంవత్సరాలు కృషిచేసి, పరిషత్‌ స్మారక చిహ్నంగా “కళ' పుస్తకాన్ని (వ్రచురించి తగిన (పోత్సాహం లభించనందున మంగళం పాడవలసి పచ్చింది. సినిమా నాటకాలు నాట్యకళా వికాసొనిక్తై తపించిన నా ఆదర్శాలు సీరుగారిపోయాయి, ఒక విధమైన తకుకు బెళకులు, చౌకబారు హాస్య శృంగార సన్నివేశాలు, నవ్యత పేర కృత్నిమ రంగాలంకతణలు, అశ్లీల పాహిత్యంతోపాటు వ్యాపార మన సృత్వం, వచారంవట్ల విపరీతమైన వ్యామోహం (పబలి పోవటం గవునించి వ్యాకులత చెందాను. యాంగతికమైన నినిమూ కళవల్ల కుంచించుకొనిపోయిన నాట్యకళకొంత వలం సుష్తావస్టోపుంది. జాగృతమై. మరలా సినిమా తంటతాన్ని సంతరించు శునిలల ఎత్తింది. జనాకర్షణ, ధనాకర్షణలకుగున్తై నీనిమా (ప్రభావానికి లోబ డిన్న నాటు సంస్థలు ఒక విధమైన సిని హా నాటకాలుగ సరివర్షన చెందాయి, ఆకారణంగా ఉద్తమ నాటకొలకు, నటులళు ఆదరణ కరువైయింది, అటు

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు తి లయలు. నాటక రంగంలోతొని. ఇటు సినిమా రంగంలోకాని స్టానం లేకపోయింది. ఆదర్శహీన మైన నాటకాలు, ఆదర్శాహినులైన నటులు, పాొమాన్య (పజా నీకంలో చలామణి కాపాగారు. కాల(కమంతలో నాటకర౦గం వెనుకబడి, సినిమా రంగం (పవృుద్ధమాన మైంది. సినిమా నటీ - నటులు నేటి యువతకు ఆరాధ్య. దేవతలు కావటం పరమాశ్చర్యం. మనదేశ దౌర్భాగ్యం కొద్దీ యీ మనస్తత్వం బిలల్‌ నం ద్ర స్తత్వ "పెరుగుతూ వస్తే ఆదర్శపంతమైన కళలేవీ లేకపోయే _పమాదం వుంది. రోగ నిరోధక శక్సిని పోగొట్టుకొన్న శరీరంపలె దేశం దుర్చలం కాక తప్పదు. డేహమందలి వివిధాంగముల ప్పష్టికి, సౌందర్యానికి ఆరోగ్య మెంత ముఖ్యమో, దేళ సాంస్కృతిక వికాసానికి కళలు అంతేముఖ్టం, పాచీనులె న మన రస బుషులు, అవలం వాహ్యూ సొందరుం కొరకు న్‌ చాలా ల్‌ ఓ కాక ఆత్య సౌందర్య వికాసం కొరకు లలిత కళలను పెంపొందిస్తూ వచ్చారు. వారి ధ్యేయం పవుదాత్తమైనచె, కాస్త్రీయ పద్ధతులలో (ప్రజలను జాశృత మొనర్బ్భ వలెనన్నది వారి అక్యుం. అతి రంజకత్య్వం ల్ల వమసలోని "'మోనఐతొ విలువలు దిగజారి, పాశవిక ళక్పులకు _పోత్సాహం లభిస్తుందని నా అభ్నిపాయం. ఈ ఆభయాలతోనే ఆంధ -కర్ణాటిక నాటక రంగంపై కళాసేపచేశాను. మారిననేటి రంగభూమికి ఆను గుణంగా ప్యవహరించటం సాధ్యంకాదని భావించి ఆధు నిక నాటక రంగానికి దూరంగా వుండవలసి వచ్చిలది. (వేకుకుల వైశిష్ట్రం 1058లో బళ్ళారిలో కన్నడ పాహిత్య పరిషత్‌ సభలు జరిగాయి, మెసూరు. మహారాజా జయచామ రాజేంద్ర ఒడెయర్‌. నభా (ప్రారంభకులుగా రావటంతో. అనంభ్యాకంగా. (ప్రజలు వచ్చారు. సమ్మేళ కార్య [కమంలో భాగంగా, కవిళాగోష్టి అధ్యక్షత వహించటం. నాకు తలనొప్పిగా పరిణమం చింది. చాలదన్నట్లు మా 'శివనాటె”. నాటక (వదర్శాన ఏర్పాటు చేశారు. ౯౫ ళ్‌ పాహిత్య సభలలో నాటక (ప్రదర్శనలకు నేను మొదటి నుండీ ప్టికిరకిని. ఎరితాత అను[(గహం-ఊోహమ మించిన జనసందోహం కన్నడ పాహిత్య పరిషత్‌ మహాసభలు బళ్యాలేతో జర్వగుటంల్లి వం సంఘం నాటక (పదర్శనకు పూనుకోక పోవఒటంనస్మ, మిఃతల ఒప్నెడివల్ల

100 అనుభవాలు -- జ్ఞావకాలు *“శివనాణె” నాటక (ప్రదర్శన మిచ్చుటకు సమ్మతించి పుంటిని. వివిధ కార్య (కమాలతో విసుగెక్సిన నాలో ఎలాటి వుత్సాహం పుండలేదు. రాత్రి నాటకం అల్లరితోనే (ప్రారంభమైంది. దాదాపు పదివేల (పేశకులు. వ.౦దచువైపున వున్నవారికి మాత్రం కూర్చునే వసతి పుండేది. తక్కినవారకా సౌకర్యం కల్పించే వీలు లేకపోయింది. ఆ పరిస్థితిలో నిల్చుని నాటకం చూచేవారు గలభాచేయటం సహజమే, ఈ గలభాలో నాటకం రంజకంగా జంగే ఆవకాశ 'మెక్కాడిది ? పది నిమిషాలు నాటకం పాొగినతర్వాత మాపట్ల శిపుడు అనుగ షాంచాడు. (ప్రజలు మంత్ర ముగ్గులె నాటకం చూడసాగారు. నటులు - (పేకకులు రపాస్వాదనలో మైమరచారు. పరస్పరం కళానురిక్తి బంధిత లయ్యారు. భక్తిపాాతల మోహక ళక్సి అపార జనస్తోమం ఎదుట, ఆరు బయలులో తిరు నీల కంఠ పాత ధరించి భక్తి పారవశ్యంలో అభినయించటం నా జీవితంలో _పథమానుభవం. నేను పులకించిపోయాను. (ప్రస్తుత రంగ భూమిని గురించి. _పేళకుల అలి రుచుల గురించి నాకున్న ఆపోహల కారణంగా నాటకరంగం నుండి విరమిం చాలన్న కోరిక పాపకృత్యమని పించింది. నటుల౦దరూ నాట్యకళా సరస్వతీ కృపాకటాశుంతో అత్యుత్తమంగా అభినయించుట నాకెంతో ఆశ్చర్యం కల్లిం చింది. రంగ భూమి 'సేవనుండి విరిమించే అధికారం నాకు లేదు. ఆ నట రాజూ ఆడించిసట్లల్లా ఆడటమే నా కర్తవ్యమని భావించి నిన్ను నేను ఆ నట రాజుకు అంకిత మొనర్చుకొని సమాధానపడ్డాను. ఆ తర్వాత నాకు లభించిన నాట్యకళా సేవావకాశాలను జారవి పుచుకోలేదు. కాని నా వనస్తత్వానికి ఆను గుణంగా పుండే నాటకాలలో భక్తి రస (పధానమైన పాథతలను మాత్రమే ఆభినయింప పాగాను. నాల న్ర్‌నాడ మృత్యుంజయ నహాప్వాముల ఎదుట ఈనాటవాన్ని వద త తు స్రాటక బృందంతో పాటు శ్రీ మరమా మఠంలో (వద న్‌ సరీ ర్మించటల, అరిదిక్క కల నందు " పటం జరిగింది. ఆనా (పద్శసకు (| | - వచ్చిన్ట ఇన్ననృంద్యడ్తీలో. 13 స్థనులవారు తొపీగా కూర్చుని నాటకం తిలకించే షు లాం లూ నళ. గ్‌

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 18! వీలు లేకున్నా, దొరికిన కాన్నస్థలంలో నిల్చుని నాటకాన్నిచూడటం మాకెంతో ఆళ్చర్యం కల్గించింది వారి భక్తి _ (శ్రద్ధలు, కళాభిరుచి వారి స్వామిత్వాన్ని మరపించాయి, అదే అనుభపం మరొకమామ శ 88 చం్యద్రయ్య నాటక రచనలో సిద్ధహస్తుడుకాడు, పెడ్డగా చదువుకొన్న వాడుకూడాకాదు. కాని బాల్యంనుండి నాటక, పాపాత్య సంగితాభ్యాసమల వెల్ల నిరంతర పాహిత్య వ్యాసంగంవల్ల నాటకము (వాయగల శక్తిని సంపా దించుకుని 'చోరబిసవ' అన్న నాటకం రచించి నాకు చూపించాడు. ఆతని సాహసం నాకాళ్చర్యం కల్లించింది. _వదర్శనకు తగిన మార్పులను బేసి సంగీతం సమకూర్చియిచ్చాను. ఇతిస్బత్తం చారిత్రకం. 12వ శతాబ్దికిచెందిన కాశీశ్రరరాజై న మహదేవ భూపాలనికి, కళ్యాణ నగరాకినిచెంచిన భ_భండారి బస వేశ్వరునికి సంబంధించిన నంఘటనలు, కాశీీర దేశాధీకుడు చాజథోగాలను త్యజించి తన దేవేరి మహాదేవితో పాటు కళ్యాణము చేరుట, క్హైలమ్యకుని జీవనము సాగించుచుండిన మారయ్య తన భార్యతోపాటు గురు లింగ జంగమ "సీవకు అంకిత మొనర్చిన సంఘటనలను మేళవించి భక్తి, శృంగార, హాన్య రస యుక్తృంగ జనరంజకంగా నాటక రదన వేశాడు. ఎ్యరితాత అను[గహం 18-63 చంద్రయ్య కోరిక మేరకు అతడు రించిన “చోరబసప" నాటకంలో బసవజ్ఞి పొృ్యాత ధ ౦చాను. చంద్రయ్య మోళిగయ మారయ్య పా(త్రధారణ జీశాడు. శ్రీ పా_కలకు కొందరు స్త్రీలను ఎన్నుకొని అభ్యాసం (పారంఖిం చాడు. ఎరి తాత దురం పాలక వర్షం, చంద్రయ్య స్థానిక మి్యితుణ ఎంత గానో సహకరించారు. “అమృత అమావాన్య" అన్న పేరుతో ఆక్కడ జరుగు తిరునాళ్ళలో నాటిక దర్శన జరిగింది. అంతా ఎ(ితాత అనుశహబలం, పాయ(త్రం అయ్యేటప్పటికి జనం కిక్కిరిసి పోయారు. ఆ చిన్న టి లో అంత పెగ్ద జన నమూహం చేరటం మాకు లర వ టలు త్య్య స ట్‌ సై ఖే వ్యూ ఉూ స్ట చుట్టుపట్ల (గ్రామాల నుండి బస్సులలో, లారీలలో | టర జనం వచ్చాడ - రా ్ట ర్యాజి శి గంబల కల్లా దియేటర్‌ నిండిపోయింది. పజేస్టర్న శ్రీష్టి్రి పట్ల రం. +. | శ్శ ళ్‌ ఇ స. ల్‌

12 అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు లేక నిర్వాహకులు (పక్క-నున్న వెదురు గడలను తీసివేసి విస్త్వ్రత పరచారు, ఆయినా స్థలం చాలలేదు. చూ్యగీన్‌ రూమ్‌ నిండా (పేకపలే: రంగస్థల వేదిక తప్ప తక్కిన చోటంకా (పేకకులే, ఎంతో కష్టపడి వచ్చిన (పేకజులు నిర్వా హకులను తిట్టుకుంటూ విసుగెత్తి తిరిగి వెళ్ళారు కార్శకర్తలు ఎంతగానో (శ్రమించి స్థలం కల్పించారు వేళకు సరిగా నాటకం (పారంభమైంది. రంగ స్థల వేదిక తస్ప పా్యత్రధారులకు వూపిరి పీల్చేందుకు కూడా స్టలం లేదు. అయినా ఓపికతో నటులు తదు తమ పాఠలను అద్భుతంగా అభినయించారు. ప్రాషతధారులు చక చక తహ వేషములను మార్చుకుని అభినయిస్తూ పుంచేవారు. ఈ నాటకంలోని బసవజ్ఞ నాళు కొంత యిబ్బంది కల్లించాడు. బసపజ్ఞ -కోరి శెట్టి, జంగమయ్య-యీ వివంగా వేషములసు మార్చుకోవటం, ఆయా వేషను అకు-తగిన అభినయ ఎవెవిధ్యాన్ని చూపటం జరగింది. కాని ఆభ్యాస బఠఅిం పల ఎటువంటి శోపం బేకుండా బసవఐళ్ణు ప్యాత సరాగంగా పాగింది వివో దేవ మహారాజుగా, మోళిగయ మారయ్యగా చందయ్య చక్కా అభిన యించాడు. తక్కిన నటీ నటులంచరూ నాటక విజయానికెంతో తోడ్చుద్దాలు. చంద్రయ్య (శమ ఫలించి" అందరికి ఆళ్చర్యం కలిగేలా రెండు వేల రూపా యల కబెషీన్‌ ఆయింది (శ్రీ వెళిశాత సజీవ సమాధి చెందిన ఆ పవిథత్ర కేతంలో, కాత అను గహ బలం వల్ల *చోరబసవ' నాటకం నా జీవితంలో 'మరువరావి అమితో సంఘటనగా పశిణమించింది. 1948లో జొళదరాళిలో *“వాంత్రి ప్పరుష వస నజ్ఞి నాటకం వేళాం ఆతర్వాత యీ పపాంతంలో నేను ఆభినయించలేదు, పదేక్ళుగ రంగ భూసు ఫైనా అభినయాన్ని చూచే అవకాశం అచటి వ్యాక్టి కలుగ నందున ఆసంఖ్యాకంగ పచ్చారు. నాపట్ల (పశానీవానిక్‌ ఇల యేషాడ రాలను చూచి ముగ్గుడయ్యాను. ముప్పది అయిదేళ్ళుగా ఆదరించుగున్న (పజ లను చూచి, నా హృదయం కరిగి కన్నీరై. 'పపషహించింది. పెరి /పతున్న వణస్సు, తరుగుతున్న ఆత్యవిశ్వాసంగల సన్ను, ఈ విధంగా (వ్‌త్సపహించి కషార్తన మర్యాజలోన్ను, కురిపించిన వ్యరి తాత అనుుశహానికి తలవంచాను చెం్యదయ్య "అప్పుడజుడు వేసే నాటకాలలో పొల్గొనేవాల్టి. స్వయంగా సర్మర్శనల్షిచృుటలో ఆనడ్తి లేకపోయింది. నాటక కళ పట్ల అవివళ

అనుభవాలు = జ్లాపకాలు 108 మైన ఆసక్టి వున్నప్పటికీ నిర్వహించుటలోగల కష్టాలను భరించేందుకు నా ఆరోగ్యం అడ్డు తగులుతుండేది, పలు చిక్కులుగల నాటకాలనుండి మెల్లగా జారుకుని పాపాత్య-గమక కళల ద్వారా ఆధ్యాత్మిక రంగ (పవేళశం చేశాను, ఈ పఇణామానికి (పేరిళులు శ్రీ ని._స. మృత్యుంజయ స్వామ.లవారు. వారి ఆదేశం మేరకు కర్ణాటక మందలి “శివానుభవ సంఘాలలో “శూన్య నంపాదనె” (వవచనకారుడిగ సేవచేసే థాగ్యం కలిగింది. ఈ సేవ వల్ల నా జీవితరథం (ప్రశాంత పధంవైపు సాగింది. బళ్ళారి - చీళ్ళగురికి - జోళదరాశి గడేకల్లా (ఆమాలలోని +వాసుఖవ్ర సంఘ సమావేశాలలో పాల్గొని వారంలో మూడు నాలుగు రోజులు శరణ ధర్మామృత వచన (సవచనాఐలో ఆనందించుచుండే వాజ్ణ్‌

"ఇదివరలో నటుడిగ, గమక కళాకారుడిగ కర్దాటక మంతటా వర్యటిం చిన నన్ను శివానుభవ నంఘ (వచారకుడిగ శూన్య సంపాదనె (పపచనకారు డెగ మూడపపారి సంచారం చేసే భాగ్యం కల్పించారు (శ్రీ మృత్యుంజయ స్వాములవారు. స్వాదు.లవారి సన్నిధిలో, పండిత నాగేళశా స్రీ గారి ఆధ్యమతన, భక్సిపూక్లమై. కళాతశ్చక తఈత్వయుక్త్యమైన కూన్య సంపాదన (పవచనాలు ఏక భాటిశ పాగాయి. నాలో కలిగే మార్చులు నాకేవిస్మయం కలిగించేవి, “అంతా శినయోగుల కప * అంటూ పచ్చిన నాగేశశా స్రీ గారి మాటలలోని రవాస్యం అనుభవ “త మైంది.

శూన్య సంపాదనలోని కొన్నిఘట్టాలు అతి జటిలంగా వుండేవి. కాని స్వాముల వారి నమక్షంలో కూర్చుని వ్యాఖ్యానం బేన్తున్నపుడు, ఎంతో సులు పుగా అవగతమైం వాటి భావాద్ధాలను వివరించగలిగే వాణ్ణి. “శూన్యసంపాదన (వవచనంచేయగల పాండిత్యం, నాలో లేదన్న విషయం నాకు తెలుసు. కాని పాన్య నంపాదనలోని నాటకీయత, తత్వ వివేచనా (పతిత నన్నెంతగానో ఆక ర్షించాయి. ఆ వ్యాసంగం సన్నిహిళులై న సజ్జనుల సాంగత్యం వలె వుంటూ, జీవితాంతం వరకు నన్ను రణ మార్గంలో నడిపించే ఆప్తునివిబె వుంది.

కాకీ ౨

గనుక వాచనంలొ సిది

యణ థక్సిభండారి బసవేశ్వరుని అను లాపవచ నాలను గమక-= (ప్రవచన సంద దృంగా వజరించునపుడు అవి, నావెగా పరిణమించి పలుమార్లు గద్గద స్వరణతో కన్నీరు కార్చించవి. ఆ-భక్షినన్నివేశాలలో కన్నీరు కార్బనివారు అరుగు. మృత్యుంజయ స్వాములవారు అర్భకుడిలా ఏడ్బేవారు. విన్నపుడల్హా నాగేశళా్త్రీ నారు కన్నీరు కార్చేవారు. ఆభక్షి రపొనంద భాష్పాలు, నా హృదయ పగివ క్వ్వానికీ* పళ్చాత్తాపానికి సూచకంగా పుండేవి- ఆఅంతర్వ్యుఖుడనై నాలోని దు్గు జాలను గమనించీ అను తాపం చెందేవాళ్ణీ. ఇది హద్దుమీరి ఒక్‌్క-కసారి నా

వవచినం. ఆగిపోయేది.

జీళ్ళాగురికిలో (పతి బుధవారం శివానుభవ గోష్టి జరిగేది. ఒకషారి జూన్య సంపాదనలోని ఆక్కమహాదేవి స్థితిని గురించి వినరిస్తూవుంటిని తన నగ్నదేహాన్ని శేళాంబరంతో కప్పుకొని గురువును అన్వేషిస్తూ కళ్యాణ మందలి అనుభవ మంటపం శేగంది. అచట్‌ (వభుదేవ, బసవ చన్న బనవత లి జ్‌ మున్నగు శివ ₹ఇరణుల వాదోప వాదాలతో పాల్టాని “*రణసతి" *“లింగపతి'అన్న భావాన్ని శాస్త్రీయంగా విపరీంచి శరణుల (పశింసలతోషాటు ఆకీన్పులందుళుస

థఛజైల (సాంతమందలి కదశీవనానికి వశ్ళే సందర్భమద్న “పుట్టితి శ్రీ గురువాస్త్రమున, పెరిగెతి అనంక్యాకుల కరుణతో. __.** అంటూ :న్యమతతో= భక్తిభావంతో పృట్టినింటిని వదలి మెట్టినింటికి పోవ నవ నభువువలె కన్నీరు రాల్చుతూః వియోగభరమున, తుదకు, ““ఐసవజ్జు మెచ్చు నట్లుగ్న కావుమ చేసెద చెన్న మల్లిథార్జునుని చేవట్టింంంంం పం అటాల లంజల 4... అన్మంత్‌ వరకు చదివి, - ఆ విషాచ విరహ సంఘటనను వివరిస్తూ ముందు వరుసలో కూర్చున్న వారిని చూచాను. నారితో ముగ్ధురాలైన క ఒక వపహాళ చేతుభోషూడ్చి భక్తి భావనాభరితయై ధారగా కస్నీరు కార్చుటను చూచి తల్లి డీర్సి పోయోను. వెక్కి వెక్కి ఏడ్చాను పాక్షెడ్‌ అక్కమహాదేవి ఏడుచున్నదా అనిపించింది నా (ప్రవచన మందలి భావార్థ్మము ఆ విధంగా

ల్‌ క వుల లారా నాం లం ప. ల ్ష శ శ హమ స. షై నం పైదమకుంలలతలయుతునలతునుననాతోకునననననుమాయనరననతుటతయయతంు ంగాతనయలళు క ల్‌ ఆం బి ఇబ ఆ ఆ అవి నట

నాటక కళారత్న థ్రీ గుబ్చివీరజ్ణు - శ్రీమతి జయమ్ము దంపతులతో

ఇ స్ట టై స్మ . _ 1 [స స్ట్టి పై ప ల ట్ట న య సు చ! నా ఆటీ

కన్నడ పొహాళ్య పరిషత్‌ అధ్యకోపన్యాసంచేస్తున్న (శ్రీ దొడ్డనగొడ గారు

ఎఆాస్‌భవాలు -- జ్ఞాపక లు "ఫస్ట్‌ రూపాంతరంచెండది. అక్క మహాదేవి యొక్క వాస్తవమైన ఆవేదన కన్లిం చింది. భక్షి మయమైన ఉద్వేగంలో శపవచనం ఆగిపోయింది,

అ, ఆక్క మహాడేవి నంపాదనము చదివినపుడల్లా మగ్ధురాలైన ఆ తన్లి నా కన్నుల ఎదుట కన్నీరు కారుస్తూ కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తుంద్‌. "స్వామి రక్ష

థ్రీ మృత్యుంజయ స్వాములవారి సన్నిధిలో మరొకమారు బళ్ళారిలోని మృత్యుంజయ కుటీర (సాంగణం౦ల్లో నిర్మింపబడిన పెద్ద మంటపంలో శివాను భవ నప్తాహం..జరిగింది. ఆరోజు శూన్య నంపాదనమందలి, (సభ దేవుడు కళొర్థణ నగరానికి విచ్చేయు సంఘటనను గురించిన (పవచనం జరుగుతూ వుంది. భక్తి భండారి చిసవేశ్వరుని భక్తి తాత్పర్యాన్ని గమనించమని కోరుతూ సొన్నలిగె సిస్ట రామడదేవుని తీనుకుని వచ్చారు. బసవణ్ఞా లింగపూజడా మగ్నమై పుండుటను చూచి (వభుడేవుడు రాజనుందిర చ్వారంతోనే నిల్భ్బు న్నాడు. ఆది మధ్యాహ్నం- ద్వార పాలకుడ్డై న హడపద అప్పుణ్ణ (వభ శేపుని తేజో విలాసాలను గుర్తించి, తోవలికి వెళ్ళి, ద్వారం వడ్డ నిల్చున్న వారిని గుకించి మెల్లిగా విన్నవించాడు లింగా నందలోలుడై న బసవళ్ణా.

స్వయంగా ఎదురేగి స్వాగతం చెన్స్నక, ద్వార పాంకుడినే వెళ్ళి అతిథులను శిసువని రమ్మంటాడు అతిధి గౌరవాన్ని పాటింపేని భప్తని పిలుపును ఆకే పిస్తూ “గ్గు హేశ్వరలింగ అట్లి వారి యింటికి వెళ్ళరాదు” అని విడంవిష్తాడు- చక -జంగముల మధ్య అప్పణజ్ఞ రాయబారం పాగిప్తాడు. అంతలో అచటికి న్‌ మహనీ వివరిసొడు. ₹స చచ్చిన చెన్న ఐనవజ్ఞ అతిథెగావచ్చిన మహనయుని గురించి వివరి్ని వణ తనతవును (గ్రహించి, రాజోచిత మర్యాదలతో (ష్రభుదేవునికి స్వాగతం క! ఇణుకాడు. పళ్చాక్తష్తడ్డై న ఐనవఐజై ఉద్వేగంతో ౫ నేను భక్తుడనుకాను కానయ్యాః నేను తగినవోజ్ణీ కాదయ్యా నేను మక్ళుడనుకాను, కవట 'వేషడారిమైన చాంబికుడను.... ౨౫ ౨౧ స అన్నవచనాన్ని గర్గడ స్వరంతో విపులీకరిప్తాడు. ఆ భుట్టాన్ని విన్న మృత్యుం జయస్వామివారు కన్నీరు కార్చారు. వారిని చూచిననేను స్తంభించి పోయాను+

108 అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు (వవచనం ఆగిపోయింది. భక్తిరస భావనా మయమైన యీ సన్నివేశాన్ని ఈల కించిన _శోతలు మైమరచారు. ఈరితిగా (శ్రీ అప్పారు (శ్రీ వృత్యుంజయ ప్వామి తాసుఏడ్చి. మమ్మూూ ఏడ్చించి అందరినీ వక్తి పారవశ్య్య (సవంతిలో ముంచారు. నేను వారి వకుడయ్య్యాను.

ఒకపారి శ్రీఅప్పగారు జోళదిరాశికివచ్చి రెండుతోజులుండి(సయాణం చేసేన.ందు రామేశుని దేవాలయమునకు వచ్చి స్వామికి ఆరతి పట్టారు, మేమందరమూ వున్నాము రామేళుని వైపుచూస్తూ, ట్రీ అస్పగారు “అయ్యా రామేశా, మీ భకుడ్డై న దొడ్డన గొడ మాకు చెందునట్లు అను(గహించు. వారికీ ఆయురారోగ్యములను (పసాదించు"' అన్నారు. చారి హృదయానురాగాన్ని గమనించిననేను పాశ్రనయనాలతో వాాకి పాదాథివందనం చేళాను. వారు నా తలపై ఈమకృపాహాస్తముంచి ఆశీర్వదించారు. రామేశుడు (శ్రీ అప్పగారి పొద "సీవకు నన్ను నియోగిందినందన నేను వారి భృత్యుడుగ అంకితము య్యానుం విజయ ప్యతము

29వ ఆం(ధ్ర నాటక కళాపరిషర్‌ సమావేశం ౨8-4-1884న అనంత పురంలో జరిగింది. వారిఆహ్వానాన్ని పురస్కరించుకుని మ్‌తుడు చంద్రయ్య | కోపాటు సధలకు వెళ్ళాను. (ప్రవిఖ రంగస్థిల నటులను, సినీ నటులను ఘనంగా నత్య్కరించి “విజయప(త్రము*లను అం జేశారు, రాఘపగారి సవా నదుడుగ ఆం([ధ శాటక రంగానికి నేను చేసిన చేవకు ఫలితం యీ సన్మానం. లావవను తలుచుకొని అ్యకుతర్వణం వదిలాను. ఆం(ధదేళ పర్యటనలో రాఎవగాలితో పాటు నాటకాలు చేసిన కొందరు నటుట యీ సమ్మేళనంలో పాళ్లొనటం నాకెంతో పుక్తేజంా పండేవి. గిదుగు సీతాపతి గారు “రామ దాసు నాటకంతో తానీషా పా్యత్రధారి సుపసిద్ద నటులు సిశాపతిగారు. నేవ థ్యగాయకుడు రాజారావు. నటుడు రమణమూర్తి షున్నగు వారికి సన్యానం జ"గింటి... సనాానితుడు! లేచి నిఎఐచున్నపుడు, పొత మృతులు నా కవీరు పాత్రను గుద్తుచేశా రి. సందర్శ్చోచితం అవునో రాదోకాని, కవీర్‌ ప్యాతధారిగ పొడిన హిందీ పాటలను పాడేదాక వదలలేదు

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 107 లలల లయయయ యయా రయాలాలారారచయలాలచరలయయయ కొత్త పెళ) కుమా ఎడు సనాశ్రన కార్య(కమం సం[పదాయ బిగ్ధంగా వైభవంగా జరిగింది (పత్వేకించిన ఉన్నకాననింమై ” సన్యానితులను ఆసీనులకావించి, వారి కళా "సేవను (పళంనించి, పన్నీరుచల్లి, గంధంపూని పష్పమాలాలంకృతులగావించి +విజయప(తం'" సమర్చించారు ఈ నంబరాలు పెళ్ళినాటి వరపూజోపచారాలను తలపింప చేసింది. ఈ ననాశ్చన కార్య్య(కమాన్ని ఆం, (ప. సంగిత నాటక అకాడమి అధ్యతులు స్వయంగా నిర్వహించటం అత్యంత సముచితవని పించింది కళాకారులు ఆనందఖథిరితుళలయ్యారు. నామటుకు నేను సెళికుమా రునివఠె సిగ్గుతో తలపంచుళున్నాను. శూన్య సంపాదనములోని కొన్ని భాాలను ధ్వనిమ (ద్రికలుశ సిద్ధపరచా

లన్న కోరిక చాలాకాలంగా పుండేది, గ్రీమృత్యుంజయ స్వాణ ల వారుత్వంలో యీ పని పూర్చిచేయమని తొందర చేయసాగారు... అందిళు కావలసేన పేకం' సమకూార్చునట్లు ఆదేశంచారు ఇదిపర'కే నా “బయలు గక సం్యగహం

(వచురింపబడింది ఇప్పుడు తక్కిన థాగాలైన ఆక్కమహాదేవి, మోళిగె మారయ్యం ఆర్టుక్కి= మారయ్య, కళ్యాణమునకు (పభువురాక మున్నుగువాటి

ధ్వని మ్‌ (దికలకు కౌొపలసీన హంగులు సమకూర్చుక్‌ న్నాను బృహత్తరమైన

యీ వనికి చేయూతనిచ్చిన పూజ్యులు, మహాపంితులు, చిత దుస్లమి ఎతు చెందిన జయ విభప జగద్గురువులు శివైక్యం చెందినారన్నవార్డ నిని నిశ్చేష్టు

డయ్నాను ఇటు శ్రమృత్యుంజయ స్వాములవారి ఆరోగ్యం నానాటికీ కీణింప

సాగింది. ““ఆ శివయాగులను బొషధోవచారాలతో వ్యాధివిమక్కు లఒగబేయలేము

_ వారే తమ వ్యాధిని నయం చేసువోవలసి వుంటుంది "" అన్నాం = వహోంత జేవరు. లేయింబిపళ్ళు స్వాములవారి పేవచేస్తున్నారు. నాబావహరిది హిరేగొడ దృథకాయుడు. అతడు వ్యాఫ్యగ్రస్తుడై యాడు. వె ద్యులేమీచేయలేక పోయారు

ఆతడు కన్నుము ; డు. పరిస*టు వాలు చిపశకుపూతుని వివాంవా జీయకుండానే గతించాడు చెల్లెల నీలమ్ము వ్రైభష్యం మరింత ఆవేదన కల్గించింది చన్నపీం, కల్యాణి పీరు వివాహిళులై , నీలకంఠ వినావా దొఫ్యత లను వహించి బుద్ధిమంతులుగ ప్యవహరించటం నాశెంకోవూరట ౨ంంచించి

188 ఆనుఫవాలు = క్రావకొాలు పసీలమ్మకు గతించిన భర్తను తెచ్చివ్వగలవా౭వరు? పుట్టినింటికి మెట్టినింటికి మంచిపేరు తెచ్చిపెట్టిందామె. నా తొలి నాటక గురువు కిడిగణ్ణయ్య కాలగతి చెందారు. తన అంల్య జ్రియలను తముుని పిల్లలు జరుపళుండిన, ఆపనులను చేయపలసనదిగా నన్నే కోరారు. ఆయనకు పిల్లలులేరు. తముణని కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ పచ్చాడు కిడెిగణ్జయ్య. వీధి నాటకాలాడిస్తూ. వారి కోరిక మేరకు తమ్ముడు అన్నగారి అంత్యక్రియలను (శ్రద్ధగా చేశాడు ధారవాడ మృత్యుంజయస్వామ లవారు లింగ్రైక్యం చెందారు, కర్షాటక, భక్షిజో్య్యోతి మలిగిపోవటంతో చీకట్లు ఆవరించాయి. నా నర్వస్వమూ కోలో యాను. బంధు, మిత: ఆప్పవర్గాన్ని ఒకేమారు కోల్పోయాను. పెరిగిన వయసులో ఆధ్యాత్మిక చింతనను పెంపొందించి నా జీవితాన్ని పార్గ్లకవగు నట్లుగ వ అచిన దివ్యజ్యోతి ఆరిపోయింది. గురువుగాశి ఆదేకాల సాధన శీ మృత్యుంజయ మహాస్వామి లవారు శూన్య సంపాదనము -- ధ్వనో మ్యుదైకలను త్వరలో పూర్తిచేయనుని ఒత్తిడి చేస్తూ పుండేవారు వారు పరమ వదించారు. నా జీవిత మెంతకాలమో ? చేళ్ళగురికి ఎ(రితాత మరం పాలక వర్గం వారు కేప్‌ రికార్డర్‌లను సమకూర్చి పెట్టారు. మరి కొందరు కళొ కారులను రప్పించుకుని శ్రీ తాత మరంలోనే అభ్యాసం పాగించాం మరం పాలకవర్గం కళాకారులకు ఉచిత భోజన వసతులు కీల్చించుకేకాక కభాక్షారు లకు సముచిత సంభాపనలను యిచ్చుటకు సంతోషంగా అంగీకరించారు

1. సిద్దరామయస్టగారి సంపాదనప ((పభుదేపుడు సౌన్సళిగెరావటం) శి్‌్‌్పభు సిద్దరామయ్యతో పాటు కల్యాణ నగరానికి విచ్చేయటం గురించిన సంపాదనం 38) సిద్ధరామయ్యగారి లింగదీకొ సంపాదనం 4) మోళీగె మారయ్య సంపాదనం 5) నులియ చందయ్యగారి సంపాదన: . ప్రే అయిడింటిని రెండు వారాలలో చక్కగా రికార్డ్‌ చేరాం. అడ్డుక్కి. మారయ్యు అక్కా” హోదేవిగార్హ సంపాదనవ-ల రికార్డింగ్‌ లో సమర్హుల్తిన స్తీల్త

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు - 108 నహకారం అవనరమైంది. గుబ్సి వీరజ్జగారు మాకు కావలనిన సహకారాన్ని అందించారు. ఈ జీవితం క్షణభంగురం. మృత్యువు ఎప్పుడు కబళిష్తుందో? గురువుగారి ఆదేళం పొటించక ఈప్పదు అన్న దృఢనిశ్చయంతో (పయత్నిం చాను. మైనూరు రాష్ట్ర నంగిత నాటక అకాడమి నభ్యత్వం లభించి వుండ్‌ సందున, ఆ నమావేశాల్లో పాల్గొనేందుకై బెంగళూరు వెళ్ళాను. చీరజ్ఞగారి భాద్రార్యంతో, గమక కళాకారిణి శ్రీవతి భకుంతలా బాయి పాండురంగారావు గారి సహకారంతో ఆర్మ్రుక్కి. మారయ్య సంపాడనం, అక్కమహాదేవి సంపా దనం (వభులింగ లీఅలో అక్క_మహాోదేవిస్థితి (కావ్యగానం) “మూడింటిని వారంలో ముగించాం. సుప్రసిద్ధ నటీమణి శ్రీమతి జయమశ్చి అలర్టుక్క్‌ మారయ్య వంపాదనములో లక్ముమ్మ ప్యాత్రకు సంబంధించిస థాగాన్ని భక్తి రస స్ఫోరకంగా పాడారు. ప్రముఖ రంగస్థల నటీవణి గ్రీమతి స్వర్ణవ్య అక్క-పహాదేవి. సంపాదనలో “అక్క' పాత్రను అద్భుతంగా.గానంచేశారు. కర్షాటకరాష్ట్రంలో (సచ-ఖ గమక కళాకారిణిగ "పేరుగాంచిన (శ్రీమతి శకుంతలా బాయి పొండురంగాలాపు (శ్రావ్యమైన గౌళగాాతంలో అక్కషహాదేవి గతి౨ గురించి గానంబేశారు.. ఈ ముగ్గురు పోదిరీన ణుల ధర్మ కార్యానురక్షి ని, నహకొరాన్ని ఏనాటికీ మరువలేను. శింగళూరు నుండి వచ్చిన తర్వాత పండిత వే నాగేశకాస్తిగారి వమ రృనాత్యైకమైన ప్రసంగాలను కేప్‌ చేశాను అంతా తాతగారి అన్మ్నుగహం ఠీ అప్పగారి ఆదేశాలన్నీ పూర్తిచేశాను. కన్నడ వచనాల అెనిగింవు భాల్యం నుండి తెలుగు - కన్నడములతో పరిచయం పుండేది కావ్య గానం 7 నాటకములతోపాటు యీ థాషాపరిచయం మచింత ' పెంపొందింది శివకరణుల వచనవాజ్మయాన్ని తెలుగు చేయాలన్న సంకల్పం కలిగింది కాని నాపిల్ల కాదేమోనన్న అనుమానం పీడిస్తూ వుండేది "సాహసించాన్న ఘన్‌ సంపాదనం బనవేశ్వరుని షట్‌స్టల వచనాలు, మోళిగె మారయ్య పెచనా ల, ప్రదయ్య వచనాలు మున్నగు వాటినుండి దాదొపు నూటయా భె వచనాలను లలగు చేళాను. నాకెంతో తృప్పి కలిగింది

110 అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు వాఘవ కళామందిరం 16-2-64

చివరికి రాఘవగారి చిరకాలవాంఛ యీడే5ంది. అందుకోసం పదినెని మిదేళ్ళు వేచి వుండవలసి వచ్చింది. రాఘవ ప్మారక సమితి అవ్యటులు హెచ్‌ లింగారెడ్డిగారు. ధర్మవరం వేణుగోపాలాచారిగారు పూను ్వి పాఏం చిన క్పాషి ఫలించింది. 16-2-1804 పాయంకాలం రాఘవ కళావుందిర '(పారంభోత్సవం ఆతి వైభవంగా జరిగింది. మైనూరు రాష్ట్ర గృహ వంతి గారి అధ్యక్షతన డాక్టర్‌ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారి (ప్రారంభోత్సవం జఏ పారు (వముఖ ఆంథధ్రనటులు స్టానం నరసింహరావు, బందా కనక రింగేళ్వ- ౯-పు గార్లు, (ప్రసిద్ధ కన్నడనటులు గువ్చి పీఎక్షా. అభినేత్రి జయమ్ము, హెచ్‌. సీతా రామరెడ్డి, చలన చిత దర్శకులు వి. ఎన రెడ్డిగారు ముష్నుగు ప్క్టెలు పుపన్యసించారు.

'ప్రముఖనటులు, కపులు, పండితులు, కళాకారులు రాజకీయ నాయకుల్లు పాల్గొన్న యీ (ప్రారంభోత్సవ కార్యక్రమం అయిదు గంటలపాటు అత్యంత జయ్య్మప్రదంగా బళ్యారిలో జరగటం ఆదేమొదలు. రాత్రి 10 గంటలకు బందా కనక లింగేశ్వురరావుగారు చిత్రనశీయం తోని *సక్యతమాల' ను అద్భుతంగా నటించారు. మద్రాసు నుండి వచ్చిన నాట్యతార విజయలడ్మి నాట్య (పదర్శన ఆత్యంత రసపంతంగా సాగింది. కొన్నేళ్ళ మా (శ్రమ ఫలించింది

ఆనాటి నా ఆనందానికి హద్దులులేపు బళ్ళారిలో ఎందరో హానుభావులు జన్మించారు. వారి స్మి చిహ్నంగా పున్నచి రాఘుప కళావమం౦దిర మొక్క పే

/

కన్నడ భక్తకవి. వాగ్గేయకారుడూ. అయిన కన$ిదాసు. నాల్లవ శత జయంత్యుత్సవాలను బళ్ళారిలో జరుపుటకు జిల్లాఅధిరారిలతో ఆహ్వాషసంభుం ఏర్పాటు చేయబడింది. *కనకిదాసు" నాటక (వదర్శన దొధ్యత నాకి అప్ప గించారు ఆ నాటకాన్ని అచ్చు వేయించునట్లు (పోతృహించారు.. నాటక మొ దణ, నాటక (ప్రదర్శనలు ₹0డు దాధ్యతలునా భుజస్క-ంధాల'పై పడింది నాటక _పదిర్శనలకు దూరంగ” వుండిన నాకు తప్పిందికాదు బళ్ళాఓలో నాటకం అచ్చు 'వేయించుట, ఆదర్శెంచుటి కంయే బరువైన ఎని ఇంటిలో పెళ్ళి పనులు నాటకం - (ప్రింటింగ్‌ - పెళ. ఈ మూడు వుప్పింగొని నిన్ను పెనవేసుకున్నాయి.

మళ్ళీ నాటకం

ఇంటిపనులు -పెళ్ళిపనులు మున్నగు వాటిలో మునకలు వేన్తూవుండిన నాకు నాటకాలు వేసేందుకు తీరికవుండేదికాి. పొన్నప్ప, తిప్పేరుద-నీల కంర-వీవిపెళ్ళిళ్ళును బాపురంలో ఏర్పాటుచేసి, తక్కిన వనులన్నీ వారికే అప్ప గించి, యజమాని అయిన నేను నా- కాభ్యాసంలో దెగాను. ఐళ్ళారి మ.నిసివల్‌ హైస్యూలులో ప్రాక్టీస్‌ బాగా జరిగింది. పా(త్రధారులలో చాలామంది న్యాయ వాదులు, ఉపాధ్యాయులు మేధావులై న వీరినందరినీ కూడగట్టుకొని, చంద్రయ్య నహకారంతో, నివూలుకురిసే బళ్ళారి ఎండలలో రిహార్సల్స్‌ జరి గాయి. జోళదరాళి వదలి బిళ్శారి మీనాడి లాడ్జీలో మకాంచేశాను. కనకదాను నాటక ముద్రణ (పదర్శన, ఇంట్లో షెళ్ళి ఏర్పాట్లు వీటిమధ్య సతవతమౌొ చూపుండేవాణ్ణి. ఇన్నేళ్ళుగా నంపాదించిన పేరు (తిష్టలకు భంగంరాకుండా, నాటకం జయ్యపదమత్యేనా-అన్న ఛగులు పుండేది. నాటకమేకాక కనకదాన పావాత్య (పసంగాలుకూడా చేస్తూపున్నందున అందుకు అవనరమైన వరిశోధన జీన్తూవుం డేవాజ్ణ.

కనకదాను సాల్గివ శత జయంత్యుత్సవ చినం రానే వచ్చింది. 8-5-1885 తేదీన రాచువ కళామందిరంలో, అప్పటి కర్ణాటక రవాణామంతత్రి చేవరాజ్‌ అరసు గారి ఆధ్యతతన ఉదయం ఉత్సవాలు (పారంభసుయ్యాయి. థీ వై మహాబ లేశ్వరస్పగారు స్వాగతం వలికారు. (ప్రముఖ రచయిత శ్రీ నంపద్గిరిరావుగారు కనకదాస పాహిత్యవై శిష్ట్యాన్ని వివరించారు. మరీకొందరి వుపన్యాపాలు జరిగాయి. పాయంకాలం కనకదాసు కీర్తనల గానం జరిగింది. దాస్య వరేణ్యుల ఉత్సవంలో భాగంగా నన్ను సత్యరించారు ఆర్మాతి హొస శేఐ మిత్ర బృందం వారిచే “కనకనాస' ఏకాంక నాటిక (ప్రదర్శింపబడింది. మరుసటి దినం పాయంకాలం 46 గంటలకు కనకదాస నాటక (ప్రదర్శన. అందిరూ సిస్టవయ్యారు.. నాటకం (వథమ దృశ్యంలో పాల్గొన వలిసిన గొ(రైవహాళయుడు అరగంట ఆలస్యంగా రావటంతో ఆరున్నరకు నాటకం (పారంభమైంది* నాటి ప్రదర్శన నాకెంతో అనందాన్ని ఆశ్చర్యాన్ని ప్రపా

శస అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు దించిండ. ఆ నటరాజు స్వయంగా, (వదర్శనను తిలకిస్తూ వుండినట్టు తోచింది. మూడునెలల ్రియత్తైం.నాడు ఫలించి. నాటకం దిగ్విజయంగా పొగింది. గన్య సంతానం, కళా నంతానదై పాతారేళ్ళుగా (సదర్శింపదడుతూ" వుండేన “కనకదాస" నాటకం అద్భు (తంగా (పదర్శింపబిడింది. లాఘవిగారు ఆ మందిరమంతటా తిరుగుతూ పుండి సెట్టు భాసించింది నటులందరూ తమ ఖక్తికి మించి అభినయించారు. నాల్గవ దకాత్రబయంత్యుత్వపం అమోఘలిగొ జరిగింది. జిల్లా అధకారవర్లం- మమ్మెంత (పశళసించిందీ మాళలమ సాపకమైంది. శుటుంబాలలో, బంధువత్గాలలో అప్పుడపుడు వైమనస్య్యాలు తలయెత్తటం సహాజం. కాని యజహాని అయినవాడు భవితవ్యాన్ని గుర్తించి. సహ నంతో అన్న వ్యవహారాలను చక్యదొద్దుదు ఆనసరం. సాపు సంకానం కలుగఠతే దన్న బెంగత", మా మోనుగొారు, తన రేండన కూతురును వివొహం చేసుకో మని కోరగా నేను తరస్కరించోను. ఇవ్పటికి రండు వివాహాలు జరిగాయి. పేల్లలకోసం మరోపారి పెళ్ళి చేసుకోవబం సన-చితం కాదని నర్షయించాను. పెపెచ్చు సంతానం కాలేదన్న భాధ నాకంతగా పుండేదికాము. అందు కోనం నేను సైతాలు, పూజలు ఉనవాపొలు చేయలేదు. నా శ్రీమలి మొదట్లో కొంత ఆరాట పడింది.- కౌని కాల్టకమంగా సమాధానం తెచ్చుళుంది. ఠీ మృత్యుం జఉయ స్వాముల వారు మా యింటికి “విచ్చేసినపుడు, వారు మమ్ము ఆశీర్వదించి “మమందరమూ మీ పిల్లలదు" అన్నారు. ఆ విధంగా శివయోగుల తల్లిగ్రా మశగర్థిన పుణ్యం లభించిందని తృప్తి చెందింది. చెల్లెలి కూతురు చెన్నవ్యు ఆమెకు స్ప్యతికలా వుండేది. పిల్లలకోనం తహ తహలాడి అనేక చిక్కులకు "గు" దైన కుటుంబాల ఎన్నింట్‌నో చూచాను మూ ఇంట నున్న వాదింతా నా సంతానమే అన్న భావంతో మూడవసారి వెళ్ళీన తిరన్కరించాను. నాకుపిల్లలు లేనంత మాట్రాన నేను సంతాన హీను తనుకాను. కొన్యసంతానం, కళా సంతానం పుంది; భావ సుందరి సావా శర్యంతో క్ర్లిన యీ సంతానం నో కుటుంబానికే పరిమితం కాళుండాః సమా

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు కం చానికి, దేశానికి చెందిన సత్సంతానం. ఇది పిండ సంళొనంకాదు. ఆందము, బలము కల యీ సంతానం దీర్జాయుస్పుతో లోక హితం పాధిస్తుంది. వం పారం పర్యంగా సంక్రమించే ఆస్తి హక్కులకోనం కోరే సంతానాశాంద్‌ నుండి విమక్తుడయ్యాను, కష్టించకుండా లభించిన నా ఆస్తి పాస్తులు కష్టపడే వారి సంక్షేమానికి వినియోగించే పీలు కలిగింది.

కుటుంబము యొక్క ఆస్టులు అప్పులు మున్నగు వాటిని సిద్ధపరచి, అప్పులన్నీ తీర్చిన తర్వాత పంచిపెట్టడం జరిగింది. ఆనువంళికంగా వచ్చిన కుటుంబ పెత్తనం నాపై పడిండి, చాల కాలంగా పాపతున్న నమిష్టి కుటుంబ బాధ్యతలను అండరికీ పంచిపెట్టి సంతృప్పి చెందాను. కావ్వ శక్తి లెకగ్రాలు విష్పుకుందె

10983 నుండి నా ఆలోచనలకు అతీరరూసం కల్పించి, దిన చర్య (వ్రాయటం అలవాటుగా పుండేది. జీవితమందడలి సుఖ దుఃఖఖానుభవాలను, వచ నాల శేలిలో పారిమాశ్థైక దృష్టితో మేళవించి (వాయసాగాను.

“ఎఖత్రిలేదు - మిళిలేదు, హిత మసతే అేదు

వలువురొకనతై నన్ను వంచించు

చున్నావ: య్యా, అబిద్ధాల కోరులను

పిమందునయ్య్యా, + 2

బండ గట్టుక సూతిన పడిన

వాని పగడి ఆయనదయ్యాా నా (బతుకు

. అన్సుత వాదుల చోరుల యింటి పెత్తందారుగ

సిగుబేక మరింకింత కాలం తాతికేదయ్యా్యా అంజ ఆం ల

ఈ కీతిగ పచన సాహిత్యం వెబవడింది ఆ కవితలను రామ ముదతో చేర్చి పూర్తిచేశాను నా కవన (పతిథా పడి రెక్కలు విచ్చుకుంది, లోకనీతిని, ధార్మిక పద్ధతులను చొప్పించి కొన్నిపందల వచనాలను _వాళాను" కవి జీవితం విచి్యితమైనది సుకాను ఖవాలలో వెలువడిన కవితలకంణే దుఃఖ సంకాపం మున్నగు వాటితో (సచోదితమైన పాహిత్యమే సుంగరంగా పండ గలదినుటకు నా అనుభవాలే సొష్యింగా ఉన్నాయి,

శే్షేథ అనుభవాలు - ఖ్రావకొలా మెనూరు రాష్ట్ర నంగిత నాటక అకాడమి సత్కారం రు ల్‌

మైసూరు రాష్ట్ర నంగీత నాటక అకాడమి, 3-11-66 తేదీన బెంగు ఛూరులోని రవీంద్ర కళాక్షేత్రంలో నన్ను ఘనంగా సత్కరించింది. నాటక రంగానికి నేను చేసిన సేవలను (పళంసిస్తూ సననా్యాన ప్యతం, నటరాజ విిగహం యిచ్చి దుళ్ళాలువతో సత్కరించారు. “కనకదాస' నాటకం చివరి దృశ్యం (ప్రదర్శించి (పేతకుల మన్నన అందుకున్నాను.

కళాజీవిత పథంలో పురోగమించిన నా జీవితమందలి ఒక దివ్యాను భూతిని నివేదిప్తాను. 1964 చై(తమాసం, ఎండలతో ళుతకుతలాడిన (పకృతి శుద్ధ సస్తమి నాటి వెన్నెలలో పరమ (సళకాంతంగా వుంది. సాయంకాలం తంబూరా శృతిలో భజన కార్యక్రమం ముగించాను. భోజసం ముగించి ఆరు బయలులో కూర్చున్నాను. పరిసరాలన్నీ (పశాంతంగా వున్నాయి. పూళ్ళో సద్దు మణిగింది. నా (శ్రీమతితో మాట్లాడుతూ వుండగ, ఎక్కడి నుండో మృదు మధుర నాదం వినిపించింది. అంచెలంచెలుగ ఆఖండంగా ఆకాశ మంతటా ఆఅవరించిందానాదం.

“ఆ మధురనాదం విసిపిస్తున్నదా ? అని నా భార్యను అడిగాను.

“ఏ౦ నాదం ? ఎక్కడి నాదం ।! నాకేమీ వినబడటం లేదు' అని ఆమె సమాధానం చెబుతున్నప్లే, ఆ నాదం పడవటి నుండి మరింత సమీ పిస్తున్నదనిపించింది వారింత శ్రద్ధగా విన్నట్లిల్లా ఘంటానాదంలా వినిపిం చింది. (పకృతి గర్భంలో దాగిన ఓంకార నాదమే వ్యక్ష మవుతుందనిపిం చింది. నాదబిందు-కళలగురించి చదివి పుంటిని. అందలి సృష్టి వికాపానిక్‌ మూలమైన ఓంకారనాదం విని వుండలేదు ఈశ్వరకృపచే యీనాడా మధుర మంజుల నాదాన్ని వినే అవకొళం కలిగినందుకు పుప్పొౌంగిపోయాను. పరవ శించి పోయాను. మంజుళమైన ఆ నాద మాధుర్యంలో నా ధ్వనిని మేళ వించి *అఖేఠి రాగాలాపనలో లీనుడయ్యాను ఆ రాగమందలి రసభావ్ల తరంగొలను యీ విధంగా ఆలాపనచేసి ఎరుగను, ఎక్కడిదీ అనుభవం ? అఖండమెన ఆ నాదం ఏకనాదమై శ్చాతి కలువపాగింది. ఆ ళృతి నాదాన్ని

చా నలా మునే వాద్యంతోనూ కలవడానికి సొాధ్యంకాలేదు. అలౌకిక ఆధ్యాత్మిక నాదా

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు 15 తతత డోయాయోయోవయచరూచాయయయాయతారాయాడయయయయయ

మృతముది. చాలసేపు రాగరస నమాధిలో వుండిపోయాను. అకస్మాత్తుగ మేల్కొన్నాను. ఇంకా ఆ నాదం మత్తు నుండి తేరుకోలేదు. పూర్తిగా ఇంటి పనులుచేసి ఆలసి పోయిన నా భార్య, యీ పిచ్చివాడింతే అనుకుని ని(దిస్తూ వుండింది. నాలో వుత్క-ంర రేకెత్తించిన ఓంకార నాదం ఆమెకు వినిపించ లేదు. నా మాటలు వినిపించి వుండవచ్చును కాటోలు. వడుకుందా మనుకుని వరుపుమీద వున్న తలగడను ఆనుకుని కూర్చున్నాను, మళ్ళీ ఓంకారనాద తరంగాలు నన్ను చుట్టుముట్టాయి, వెంటనేలేచి ఆవేశంతో నా గౌళ గాకాన్ని ననరించుకుని అభేరి రాగాలావనచేస్తూ తారస్థాయి కెదిగాను. అది అపూర్వము అమోఘము అయిన అనుభవం. వర్షనాతీతం, అలా ఎంతకాలం గడిచిందో వివిధ రనఖావ తరంగాలలో స్వేచ్చగా గానంచేస్తూ పోయాను. ఉన్నపళంగా ఓంకార నాద యురి ఆగిపోయింది. నారాగ తరంగాలుకూడా ఆగిపోయాయి. ఆ భావ సమాధినుండి మేల్కొని చుట్టూ కలయజూచాను నా భార్య గాబరాతో లేచి కూర్చుంది. “'ఏమైందిండి ? ఈ రాథతివేళ?”” అని (వ్రళ్నించింది. రాగ రన ము(దా నిదితుడ్డైన నేను నమాధానమిన్తూ “ఏమో, ఆ అనుభవాన్ని నూటల్లో బెవ్సలేను” అని పడుకున్నాను. నా పిచ్చిని గుర్తించిన నా శ్రీమతి కూడొ పడుకున్నది- ఆ తర్వాత మళ్ళీ ఆ నాదం వినిపించలేదు. నా జీవితంలో నురువరాని ఆనందాను భూతి అది. చివరి కోరిక

(వస్తుళం నా నహచరులిరువురు. ఒకటి “తంబూరా॥, మరొకటి *ఖ్టూన్య నంపాదన"'. నేను ఎపరి వియోగాన్నయినా భరించగలను. కొని యీ నాద-తక్వార్థాలను విడిచి వుండలేను. నా జీవిత ఆధ్యాతిశ్రిక మణిమకుటం, ఖూనీ సంపొదన'. తంబూర నా నాద(ఐహ్మం. ఈమి(తద్వయ సహకారంతో ఎంతటి ళో కపాగరానై ననా దాటగలనన్న దృఢ విశ్వాసంపుంది.

చాలాకాల౦ జీవించాలన్న కోరికలేదు,. జీవితపుటంచు చేరుటకునముందు (బ్రతుకు కాంతిమయం కావాలన్న ఆళ న్యూక్రం పుంది. నా జీవిత శాగప్వా మినిగా నన్ను అనుసరించిన నాథార్యకు కూడా కాంతి లథించగలదసి ఆశిస్తున్నాను.

శ్‌! 6 అనుభవాబు = జ్ఞాపకోల్లు శిపపాయుజ్య్టుం కావాలన్న కోరిక నాకులేదు. ఎక్కడ జన్వించినాం వన్నిమార్డు జన్యలెత్తినా శరణ ధర్మంలో పుట్టి పెరిగి, కళాకారుడిగ భరణుల పాహచర్యంలో జీవించాలన్నదే నాకోరిక. లౌకీక జీవిత సుఖాలవలలో తగుబకు్‌ తుద కీబకంలా మరణించ వలెనన్న కోరిక నాకులేదు. కళకొరకు, కళాస్వరూప్కడైన పరమేళ్వరుని కొరకు అసుపులు వదలటమే నా ద్యేయం. నేట్‌ నా చావు రానున్న జనత యందలి అమృత న్వరూపావిష్కారావికి నాందీ వాచకం పలకాలి. తంబూరా మీటుతూ ఆ మధుర మంజుల నాదనినాదలకారితో మున కలువేస్తూ+ ఈశ్వర నంకీర్వనావేళంలో చివరి వూపిరి పీటస్తూ కన్ను మూయాలన్నది నా కోరిక. నా భౌతిక కాయాన్ని ఖననం బేసినచోబ, అలని వచ్చిన వారక్‌ చల్లని సీడను కల్పించే సృకమొకటి, నాస్కతి చిహ్నంగో 'పె5గాలన్నది నా'చిపరి కోరిక. గుంఠకల్‌ రైల్వే. ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ కళాసమితి మావూశికి పదిహీడు మైళ్ళలో వున్న గుంతకల్‌ పెద్ద రైల్వే జంక్షన్‌. ఆ ద్ని అక్కడి రైల్వే ఉద్యోగులు కళాసమితిని స్టాపించుళుని సంగిత పాషహిత్యం నాటక కార్య(కమాలను చక్కగా ఏర్పాటు జేనుపుని ఎందిరో కళాకారులను సత్క-రిస్తున్నారు. కళాఫిమానులు, కళాకారులతో నిర్వహింపబడుతున్న యీ సంఘానికి ఆర్థిక వనరులు పుష్కలంగా పున్నాయి. మావూరు కరాటక ౮ ణు రాష్ట్రంలో భాగంగా పుంది. గుంతకల్‌ ఆంధ ,పదేళ్‌లోనిది. అయినా కళా త్యకమైన మా అనుబంధం అత్యంత నుధుఠమైనది. 1068 లో గుంతకల్‌ కళానమితివాతు నన్ను నత్కరింస నిర్ణయించి ఆహ్వానించారు. ఎంతో సంతోషంతో"మికుఐతోపాటు వెళ్ళాను. హార్షికంగా ణం స్వాగతం పలికారు. నాతోపాటు విఖ్యాత సినీనటులు జగ్గయ్యగారికి కూడా సన్మానం ఏర్పాటు జేశారు. జగ్గయ్య గారు గొప్పనటులేకాక రాజకీయ నాయకులు, పార్లమెంటు సభ్యులు, జన సమూహం వారిని చుట్టు ముట్టింది. _సజలను అదుపులో

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు [17 పరర పత్ర తల. రలు యోపోరవయాయ వాతా యాాలాత వుంచటం కార్యకర్తలకు ఆపాధ్యమనిపించింది. ఈ తొక్కినలాటిలు, గలభాలు సినిమానటులకు పాధారణ అఆనుఖభవాలు, జగ్గయ్య గాళు'- నేను నాటక - చలనచి[త రంగానుభవాలను గురించి మాట్లాడుకున్నాం. వారు నరనులు._.అఖి మానుల అల్లరులు, తొక్కి.సలాటలు నాకేమో కష్టంగా వుండేవి. “పరవాలేదు రండి వెట్టాంణ అంటూ మావిడిదినుండి సన్వ్యాన స్థలానికి బయలుదేరాం. స్లోతీ సులు జనాన్ని క0 (టోల్‌ చేస్తున్నారు. సనా్యాన కార్య్యకమం చక్కగా జరిగింది. జగ్గయ్య గారు తమకు జరిగిన సన్మానానికి నముచితంగా నమాధానం ఇప్పారు. వారి తర్వాత నానంతు. నా నాటకానుభవాలను వివరించే (వనం గాన్ని కష్టపడి తయారు చేనుకొని వుంటివి, నాలుగయిదు పంక్షులు చదివేనరికి (పేకపల యీలలు, కేకలు* కరతాళధ్వనులు, “మీ వుపన్యానం చాలించండి” ఆంటూ కేకలు. కార్యకర్తలు వాటిని థాతరు చేయక, నన్ను వువన్యవించమని కోరారు. మరింత పెద్దగా చప్పట్లు, కేకలు, విఖ్యాత సిసీ నటుని ముందు రంగస్థల నటుడు బలాదూర్‌ అప్పకాడనిపించిండి. ర ల్వే కళానమితి వధా నంగా నాటక కళను ఆదరించే సంస్థ, కొని (ప్రణానీకం కేకలువిని నిశ్చేష్టిళు అయ్యారు. నొ (పసంగం చాలించి కూర్చున్నాను. కార్యకర్తల ధ్యేయం పుదాత్తమైనది. నాటక కళాకారులను. వినీనటు

లను అభిన్న వద్ధతిలో సత్యరింవవలెనని వారి ఆళయం, కాని జననమూహం యుకగ్రా ఎలిరుచులు థిన్నంగా పుండినందున, వారిని అదుపులో పెట్టడం అపొధ్యమయి ది, ఈ వ్యవహారం వారికీ, మాళుఎంతో అసంతృప్తిని కల్లిం చింది. ఈ లాంటి అనుభవాలు నాకు కొత్తకాదు. వెంటనే మా వూరికి బయలు చరాలను కున్నాను. నా బాధలను లోలోపల దిగమింగి “అయ్యా నామాట ఒకట్‌ ఆలకించండి "" రంగస్థల నటులసనాశ్రైన సభలకు సిసీనటులను ఆహ్వా “నించకండి. అళ్లే సిసి నటుల నక్కార సభలళు రంగస్థల నటులను ఆహ్వా నించకండి, ఇరుపురూ కళాకారులే కాని వారిలోగల వైవిధ్యాలను గమనించే శక్తిం ఆసక్తి సామాన్య జనానికి ఎక్కడివి? మీరేమి బాధపడకండి, నేనుమీ పొరుగూరి వాడిని. అంటూ వారిని నమాధానపరచి మా పూరికి తిరిగినచ్చాను, క్రళలపట్ల అత్యంత (శ్రద్ధా భక్తులుకల గుంఠకళ్‌ ర్రైల్వే కళానమితివారు (ప్రత్రి

116 అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాల ఏటా నాటకోత్సవాలను నిర్వహిస్తూ కళాకారులను సత్యరించటం మిక్కిలి అథినందసీయం. ధర్మవరంలో ఆం్యధ నాటక పేతామహ £6-38-72

“ఆ6(ధ్ర నాటా౦౦గ వైతాళికులైన ధవశ్రవరం రామకృష్ణ హచార్యులు గారు తెలుగులో ౨8 నాటకాలను, కన్ననములో రెండు నాటకాలను, ఆంగ్లంలో ఒక నాటకొన్ని రచీంచన విఖ్యాత నాటక కర్తలేకాక స్వయంగా వటులు, “జ్వర్రపవినోదిసి"”” వాటిక సభను నెలకొల్పి. కాను రచించిన నాటకాలను జయప్రదంగా (పదర్శించి 1పళస్ని గడించిన “'ఆంయ్మివ నాటక పితామహ” విరుదాంకీతుబునారు. వారి తాతల కాలంలో బళ్ళారివచ్చి అకగా డే స్టిరపడిగ కటుంబ౦ వారిది.

ఆచార్యులవోరు జనిశ్రంచిన ధరోపరంలో (ప్రతి ఏటా ధర్మవరం వారి వర్థంత్యుతవాలను జరువుతున్న సంగతి నాకుతెలుసు. నన్నూ ఆహ్వావించి పుండిరి. కారణోంతరాలవల్ల వెళ్ళుటాసిక్‌ పీలుకాబేదు.. మరలా ఆహ్వావిం చారు. ఈపొరి ధరశ్రపరం రామకృష్ణమాచార్యులవావి కుమారుడు ధర్మవరం వేణుగోపాలాచారి గారితో, వారికారులోనే ధర్యైవరం చేరాం. ఆంధ్ర నాటక పితామహునీ జన్మస్థలంలో అన్ని ఏర్పాట్లు సథ్రమంగా వుంటాయని వళ్ళు సించాం.

ఢరగైవరంచేరాం. ఎక్కడచూచినాజనం.. సభాస్థలం చేరుకోవటమే కష్టమైంది. ఎక్కడ చూచిన పోలీసు టోపీలు. వ్యాన్‌ల ; కృష్ణమాచార్యుల పర్ణంత్యుత్సవంలో పోలీసుల పటాటోవమేమిటని విస్మయం చెందాను. నన్యాని తులుగ ఆహ్వానింవబడిన వేజయ్యగారు (కీ శే! ధర్యావరంవారి కమారుడు), నేను లోపవికి వెళ్ళడానికి వీలులేక బయటనే నిల్చున్నాం అంతలో మారాకను గమనించిన కార్యకర్తలు జనాన్ని తోసుకుని మా పె్దకు వచ్చి అతిప్రయాసతో మమ్ము వేదిక వద్దకు చేర్చగలిగారు. నభా (ప్రాంగణం (ప్రజలతో కిటకిటలాడు కూవుంది ఆ జనసమ్మర్థం, పోరీసు బందోబస్తు చూచిన తర్వాత యింత సందడి కారణం, నీనిమా నటుల ఆగమనమే అనిపించింది

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 119 ల టయ టప పపరరూరచచపనరరోనచవరతతతోయయయలరయయుునులనయయోయాయాయాయాలాయాయాయయాలా

వేదికమీద ఆహూకతులందరూ ఆసీనులయ్యారు. ఆర్మధనాకట పిళా మహుని వృ్యతులుు (పవఖ న్యాయవాది ధర్యువరం వేణుగోపాలాచారి గారితో పాటు రంగస్థల కళాకారిడిగ నేను కూర్చున్నాను- ధర్శావరంవారి నాటకాల్యపే విమర్శ వెలయించిన ను్యప్రవిద్ధ పాహిత్యాచార్యులు డాక్టర్‌ దివొకర్ల వేంకటా వధానిగారు, ధర్యావరంవారి నాటకాల వైశిష్ట్యాన్ని పాథత చితణారీతిని చకంగా వివరిస్తూవుండగా “చాలు-మీ వువన్యానంవాలు' "అన్నకేకలు వినిపిం చాయి కొంతసేవు ఆగి మరలా వుపన్యానం ,(ప్రాంంఛించగా *వువన్యాసం చాలుచాలు”' అనికేకలువేస్తూ గలభాచేయపాగారు. దివాకల్లవారు చాలనొచ్చుకుని "అయ్యా మీరు యీనాడు జరుపుకుంటున్న నర్షంత్యుత్పవ నాయకులైన ఆర(ధ్ర నాటక పితామహులు మీవూరి "పేరుతో శాష్ట్రుబంతటా క్యాతిగడిం దారు. వారిపట్ల మీకే గౌరవాదరాలు లేనప్పుడు మైదరాబాద్‌ నుండి వచ్చిన నేనేం చీయగలను? కృష్ణమాచార్యులవబ్ల వి కున్న గౌరివం నేడు అగారనీంా పరిణమించడం, మాకెంతో విచారం కలిగించింది వహానుభావులై న మీకంద రికీ సమప్కారం' అంటూ కూర్చున్నాయి (వనమఖ కార్యకర్తలు ఏమోబొవ్ప టానికి లేవఐగా వో, హో అంటూ కేకలు కార్యదర్శి మావైపు చూచారు చీణయ్యగారు నేను ఏవో నాలుగు మాటలతో (_పనంగాలు ముగెంచాం సిని భూతో విఐన్‌గాపేరు గాంచిన రాజనాల, అభినేత్రి పావిికిగార్లకు సన్యానం జరుగవలసి వుండినది సినీనటుల సత్కారం వారి _పపంగాలే అత్టంత్త 1వధానంగా.. భావించి విచ్చేసిన పేకకుఐకు యితరుల వుపన్యాపాలెలా రుచిస్తాయి శి

సినీనటులస న్యాన కౌర్యకమంతో మొదణ రాజనాలగారికి సత్కారం త్వరలోనే పూర్తి అయిండి శ్రీశుతి పావ్వితిగారి సన్యాస కార్యక మం చాలొ పైత్రాంఠరేపింది. ధరశ్చవరిం వట్ట పీరల వ్యాపార వముఖులు విలు వెన పట్టుచీర రవికెలను వెండిపశ్ళాంలో వుంచి అమెకు అందిజేసి ఆమి జరహాన వదనాన్ని అషలోకించి వెళ్ళిపోయారు చమ ంధుంరిసతో కూర్చిన్న పుర (వవముఖులు ఒక్కొక్కరే వవిక పైకి వచ్చి పావి్యకిగారికి తవ కానుక లను సమర్చించి వెళ్ళుట ఎంతో సంబరంగా వుండీంది సన్యానానికీ నమా ధానం చెప్పటానికి ఆమెలేచి నిలబడగానే ఆ [ప్రాంగణమంతా కరితాళధ్వను అతో మార్మోగింది సభాగొరవాన్ని “మనించక ఆమెనోట వెలుపడిన (ఎకి

అనుభవాలు -- త్రాపకాలు ఖ్లిలి మాటకు చప్పట్టాతర్యచ్తష్టాగ్గారు (పేకకులు “జిభలోని పండితుల కళాకారులు ప్రిగ్గతో వలవంచుకోవలసి వచ్చిఫిది అ పరిస్థిక్షిని గమనించిన "జనాల గా కోపంతో లేచి . మమ్ములన్గెందుకు విలిచారు? “యేమ సినీజీవులం మావంటి వారు యింత గొవ్చ సభతో-ఏం మాట్లాడగలం3 ఎందగర్‌ పెద్దలు విచ్చేశారు వారి గొప్పదన్థం తెల్లునుకునేశక్తి అసక్తి మీప లెకపోవటం చిచారంచదగిన విషయం-- ఇకమీదట యిటువంటి పభలకు మమ్ము ప్లిల్లవవుద్దో ఇర్ధిచ్చై కూర్చు న్నారు వారు వాస్తవంభెప్పారు మరేవేవా కార్య(క్రమాలుస్యా మెముమా్యత్రం మా శక్తియుక్త్రల (పయోగంతో బయటికివచ్చి కారులో కూర్చున్నాము కార్యడర్శిగారు మాకువీత్కోలు చెప్పటానికి వచ్చారు. అయ్యా కృష్ణమ చార్యుల వర్ణంత్యుత్పువంలో సినీనటుల సత్కార కార్య్యకవం మాత్రం 'పెట్ట కండి ఆంటూ వారికి నమస్క-రించి అలసిపోయినప్పటికీ ఆ ర్యాిక్తి రాత్రే భయాణంచేసి వూరుబేరాం ఇకమీదట సన్మాన కార్యక్రమానికి వెళ్ళకూడ దని భీష్మ” (పశతీజ్ఞ పూనాం వుట్టిన ఉరిలానే సన్మానం ౨ర 170 చకేళవర్రాశ చిన్న (గామం చేయిలోపు జినాభూ అందరూ వ్యవసా యంపైజినించ.రైతులం ధనపంతులూ. పెద్దచదువులు చదుపుకున్నవారూ క్రాక్ర పోయినా తిండికి గుడ్డకు కొరతలేపవారు. సంతుష్టజీపులు రాజకీయ వ్యవహా శాలు? పాఇసుక సమస్యలు అనవసర కార్యకలాపాలు మున్నగునవి ఎరుగనీ వారు తెల్తిసీనా వాటిపట్ల ఎటువంటి ఆసక్తి _ప్రదర్శించేవారుకారు వీధిసటైకాలు నాటకాలంచే మా [గామవాఎబులకెంతో యిష్టం బండ లాద్తోన్సంవత్సర్లాల నోటిక చర్య్యికగల (గ్రామం మావూరు ఇటీలి వర్షాభావం వరణ చకబలు సండక్త్క పోవటం మావారి వుత్చాహోన్ని కృంగడిసిన్న మాటి వాస్తవం ఎ కక్యంఢడక్యండ నాలు జరిగిన షష్టిజూర్తి" ఉత్సపై నక్కాార్రాలు మా (గామ (పజలకింతో వుత్తేజం కలిగింబాయి (పతివటా కార్తీక దీపోత్సవం = లక్షవిల్వార్చన పురాణ (సవచనం నావష్టీ పూర్తి వుత్సవం మున్ఫగు గాట్‌ మా(గావస్టుల నమధికోత్స్చాహంతో నిరాడంబరంగా విర్వహించారు

బాలం మంచులా రాన వంచ ండాారరాాలాడానానకలడా ఆం అ న. ఆనాలా స్మ వ నీ ఆ చ ్య్య్హుయోళ్న కూ తా శ ర పల ్తర్యా జ . పీ జౌ ఇ | వీసా ఉం " జ శ జ | అ య్‌ హా ళ్త న్న పస్టుడల్ట్య ఉనా న సా న గ్‌ స. ఘా క ఏ ర యనా న స లు లల న్‌ నతు అన న అన్‌ త్య?! గే క విశ్వ విద్యాలయ స్నాతకోత్సవంలో ( జయచ్రానురాజ . ఒదడెయర్‌ గారితో ల్‌ బానుల్తా మం తే త ను య. అభి శ జ్‌ పష్ష్యచబ్చీ పూర్నీనాటి సమారంభంలో శ్రీయుతులు మహా లేశ్వరవ్వ* లల జానీ (ల ఖ్‌ పొనుష డుగారు వెంకటస్వామి శ్రీ గౌడుగారు, ్రీమతి హనుమక్కగొ

అనుభవాలు = జ్ఞ వెం 121 వుట్టినవూళో) యింత గొప్పగా సన్మానం అంద్వుశ్తోన్సంర అపురూపం, బాల్యంలో, నేను కూర్చుని ఇసుకలో దిద్దుక్యూల్ప విన్యాభ్యాసం ప్యాగ్రొనిన ఆంజనేయస్వామి ఆలయంలో నా షష్టిప్వర్హా ఉత్సవం జరిగటం నా పురాకృత సుకృాతఫలం. పల్లెట్లో యిటువంటి సహ్క్కారాలు జరగటం అరుదు. అంతా రామేభనిక్సప. ఒక పళ్లిటూరి కళాకారునికి గ్రేశ్రమంతటా పేరు(వథ్యాతీ లభించ వచ్చు కాని* తన (గౌమంలోని తనవారిచే సత్నా జ జరగటిః అపురూపం. నన్నుయింతటి గౌరవానికి అర్హునిగా నన నాగుమివులు యం ఈు్య(దయ్యగారు, యం. కిడిగజ్జయ్యగారు, హోవళిగిషు బూయ్య్యు ,00చా నాటకం పొనుమంతప్ప కాని మా మధ్య లేకుండుట నాకెంతో భాధకల్లించి ది. వారీ మధుర సత్ర్రళులునన్ను కలిచివేశాయి. నా సహావిధ్యార్థి (పమాఖ పా్యత్రికే యుడు యం. కరిబసయ్య, పెద్ద కుటుంబ యజమాని చిలకరాయి దొడ్డ దొడ్డన గొడ, చాగనూరు రెడ్డప్ప మున్నగువారు నా మధ్య వుండటం నాకెంలో వుత్చా వాంగొవుంది. మా కుటుంబవ్యవహారాలలో తగు సూచనలిద్చి, నా కళాభిరుచికి తగినసహాయ సహకారాలందించిన, (గ్రామపెద్దలు బి కల్లినగొడ, సంజీవరెడ్డి, కో హొన్ననగొడ, మెణసిన వీరయ్య, కుప్పా వెంకటప్వామి మున్నగు బోరు నా కతంతొప్తులు. దివంగతులై న మా పెద్దలండరిని తలచుకున్నాను. నా షష్టిపూర్చి సన్యాన సభకు, వై. మహాబ లేళ్వరప్పగారు అధ్యక్‌త వహించగా పండిత వై. నాగేశళా స్త్రిగారు ముఖ్య ఆతిథిగాపాల్గొన్నారు. నాగేళ శాత్రీగారు (గామ వజలను అభినందిస్తూ పిగామంలామెున్ట్‌ంచిన ఒక కళాకారుని యింతగొప్పగా నత్యరిన్తున్న మిమ్ము హృదయివుదుల-తా అథినందిెస్తున్నాను'' అన్నారు. మా టామసమీపంలోవి, (గామాల్లోకూడా సత్కారం జరిగింది బిళ్ళారి లోని నామి(శులు అభిమానులు రాఘవ క్రళామందిరంలో నా షష్టిపూర్తిపుత వాన్ని వైభవంగా జరిపారు, (సముఖ పారిశ్రామికవేత్త, కె. వెంకటస్వామి గారు (చిక్క జోగి హళ్ళి) అధ్యకత వపాంచారు. సన్యాన ప్రం, బెక్కు కానుకలనే కాక రు, 8705/- (ప్రత్యేకనిధిని సమర్చించారు. జిల్లాకు చెందిన

అనుభవాలు = జ్ఞాపకాలు లిల్లి రొచయితల్గ. కళాకారుల జెపక చరిత్రలను (వచురించుటన్తై ఆ మొత్తాన్ని ఆఖి నంఠన సమితి వారికి ఆందనేళాను. స్టానిక పాంస్కృృతిక సంస్థలు మిత్రులు వా బౌడర్యాన్ని అభినందించారు. మగ్రోసటిరో జు సుస్రసిద్దనటులు గుబ్చివీరజ్మ గారి అధ్యక్షతన; (ప్రముఖ పరిశోదకులు డా అర్‌ సి, పారేమరారి సమ తమున నాట్యగోప్సీ, పాయంగత౧ (శ్రీమతి జయమ్మగారి అధ్యక్షతన కళాకారు లకు బహువమళుల పంపకం జరిగంది? జిల్టా జడ్డిగారి అధ్యక్షతన ఏకాంక +టికల-(వరర్గ్శన /. మహంతప్ప ష్యాములవారి జశీస్నులతో కార్యక్రనుం జయ్యపదంగా ముగిసింది. జోళదరాశిలో, నేను ఓనమాలుదిద్దుకున్న ఆ ౦ జనేయస్వామి ఆలయంలో జరిగిన సక్కారం, నన్ను నటునిగా తీర్చిదిద్ది రాష్ట్రంలో నాకో విశిష్టమైన స్టానావిష్న కల్పించిన, నా నాట్యగురు రాఘచగారి 'పేరవెలసిన రాఘవ కళామంచి రంలో, నావారందరూ (పేమాదరాలతో నన్ను సత్కరించటం- నా భవిష్యక్‌ కళాసేవకు మరింత వుక్తేజం కలిగించింది. రాఘవ గారి $1వ జయంతుత్చవం ఆం(ధ్ర్యప్రడేశ్‌ సంగేత నాటక అకాడమి రాఘవగారి జయంతు:త్సవాన్ని శి-8-1871న శేదీన - హైదరాదాడ్‌తో జరుపునట్లు నిర్ణయించి ధర్మవరం వేణుగోసాలాచారీ (రాఘవగారి అల్లుడు) గారిని, నన్ను-ఆహ్వానించారు. పాత్తికే ళ్ళకితం సికందరాచ్బగ్లోజ్మరిగి న గణపతి ఉత్సవాలలో పాళ్లొనేందుకై బళ్ళారి ఆమి (వ్రవ్వ థో తే అ? మ్ముత ఏను న్న విర్‌ గారితో పొటు వెళ్ళివుంటిని కార్య శమాల ఓత్తిడివల్ల అవ్వట్లో హైదరాదాద్‌ నగర దర్శనం భబీలుపడలేదు, వేజయ్యగారు గుంతకల్‌ నుండి ఫస్ట్‌క్లాస్‌లో సీటు రిజర్వు చేయించు పన్నారు. సాకు సీటు దొరకడం కష్టమైంది 'వేజయ్యగారు, నేను ర్మైల్వేఅధి కారుల చుట్టూ తీరిగాం లాభంబేకపోయింది. విసుగెత్తి రందోతరగతి పె'స్లైల్లో కూర్చున్నాను వేణయ్యు తమ సీటుళు వెళ్ళారు రెలు కదిలింది బవాటోడ్యుకుంటూ నా సామన్లతో ఒక సీటుపైవాలాను నా అవస్థను గమవించిన తోటీ (పయాణిళుడు ప్తక్క-ళు జరిగి కొస్త కూర్చునేనసతి కల్పిం వె

జఆన్సుభవొలు = క్లావకాలు లల చాడు, అడే మహాభాగప్టైమని భోవించి (పక్కనున్న (సయాణీకనితో పిచ్చో పాటి మాట్లాడుతూ వుండగ, ఆతను 3 ల్వేశాలకు ఇెందిన సి, ఐ.డి. విభాగం అధికారి అని తెలిసింది. మొదటి తరగతి టికెట్‌కొని, డవ తరగతి 'పెళ్టాలో (వయాణంచేసే దుర్గతివట్టిన విషయం (గ్రహించిన ఆనీ ఐ,డి వ్యక్తి మరికొంత స్థలం కల్సించాడు ఉన్నదాంతో తృప్పిపడ్డాను. కునుకు పట్టింది.

సీకందరావాద్‌ చేరేనరికి తెల్లవారింది. వేణయ్యగాతు వచ్చి మనం యిక్కడే దిగనలనిందన్నారు. బండిదిగాం అకాడము (పతినిధులెవరూ కనిపిం చలేము ఎందుకొస్తారు? నేనేం గొప్ప "వ్యక్తిని? స్టేషన్‌లో వూలదండలతో స్వాగతం లభించేందుకు? వేణయ్య గారి కోసం వారి అల్లుడి కారు వచ్చింది వారు తమ శారులో సన్ను ద్వారకా పోటల్‌లో వదలి తమ అల్జినింటికి విక్ళారు. మళ్ళా వస్తానని ఇప్పారి.

పహోబటర్‌లో నాకు కేటాయింన బకిస గది యింకా వాశీచేయనందున, ఆసుప్యతిలో బౌట్‌ పేషెంట్‌లా పామాస్లతో కూర్చున్నాను. కొద్డసేవటి తర్వాత గదిలో (ప్రవేశించాను. రాఘపగారితో నా అనుభవాలు కొన్నింజిని [వాయటానిక్‌ వుస్య్రమించాను. నాటక అకాడమి (ప్రత్యేకాధికారి కొత్త 'దేళపతిరావు గాతి చాడేలేదు గదినాకు సొకర్యంగా లేనందున, చురో-గదికి మకాం మార్చాను* పాధారణంగా ముగ్గురు నలుగురు మిత్రులతో (యాణం చేయటం నా అల వాటు, ఇప్పుడేమో ఒంటరి వాజణ్ణయ్యాను. చాలాచికాకుగావుంది, వేణయ్యగా శేమో అల్టుని యింటిలో వున్నారు, దూరర్తగా "వున్నారు. దేళవతిరానవగారి కోసం ఎదురుచూచి లాభంలేదనిపించి - భోజనానికై కిందికివెళ్ళి, భోజనం చేస్తుండగా. దేళపతిరాపుగారు. వచ్చారు, కాస్త'ససూధానసం. కల్గింది గడిలో కూర్చుని కార్యక్రమం గురించి మాట్లాడుకున్నాం ఆరోజు అకొడమిలో నా కార్య 'క్రమమేమీలేదని. నాట్య సంఘం వారి కార్యక్రమంలో షాల్లొనవలసి వుంటుండోని చెప్పారు

మీరు కృష్ణంరాజు గారిని గురించి ఏనేవుంటారు. వారిడో నాట

సంఘంవు?ది వారు మీ కార్యక్రమం ఏర్పాటు చేశారు". అన్నారు దేళశవఠి రావుగురు,

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు |విశీ రాజుగారితో నాకు పరిచయం వుండేది. వారు లోగడ బళ్ళారిలో ఒక నాటకం (ప్రదర్శించారు కృష్ణంరాజు గారు పట్టుదలగల వ్యక్తి. చేపట్టిన కార్యాన్ని వైభవంగా జరుపగలదిట్ట 24-5-71 కేడీనబెంగళూ రులోని రవీంద్ర కళా కే(తంలో రాఘవగారి 'పేఠ నాటకోత్సవాలను నిర్వహించినపుడు ఆహ్వా నించిన సంగతి మరువలేను (_పవముఖ రంగస్థల నటుడు 3 రఘురామయ్య గారితో పాటు, రాఘవగ్గారి సహనటుడిగ నన్నూసత్కరించారు. ఆ ఉత్సవంలో విథ్యాత కన్నడ రచయిత అ. న క్రొష్ణారావు, ధర్మవరం వేణుగోపాలాచారి గారు పాల్గొన్నారు. మరుసటిరోజు పాయంథతం '“కృష్ణతులాభారం”* నాటక (పదర్శన, డెబ్బది ఒక్క-ఏళ్ళు “ఈలసాట' రఘురామయ్యగారు శ్రీకృష్ణపా(తధరించి అత్య దృుతంగా నటించారు వారు 71 నంవత్సరాల వారసి తెలుసుకుని ఆళ్చర్య పోయాను. పాతికేళ్ళ యువకునివలె అభినయించి _పళంసలందుకున్నారు. అవన్నీబెంగళూరు అనుభవాలు అక్క-డిసూ(తధారి యిక్కడి కృష్ణంరా జుగారే, సాయం(త్రం నాట్యసంఘ కార్య(కమాలు చక్కగా జరిగాయి పాత నట మిఇతులు రొడ్డం హనుమంతరాపుగారు, వేణుగోపాలా దారిగారు, రాఘవ గారి బంధువులు పుర (ప్రముఖులు, కళాకారులు ఆ సభకు విచ్చేశారు బాల్యం తో తెలుగు చదివాను, నాటకాల్లో వేషాలు వేశాను కాని తెలుగులో వుపన్యసిం వింది అదివరకు జరగలేదు కొద్దిసేపు తటపటాయించి తెలుగులోనే వువన్వ్య నీంచుటకారంభించాను రనజ్ఞ్హాలెన [శోతలు నా తెలుగు పుపన్యాపాన్ని (తద్దగా వినటం నాకెంతో సంతోషం త+గించింది మరుసటిరోజు మధ్యాహ్నం శ్రీ కృష్ణంరాజు మాకందరీకీ చక్కని విందు ఏర్పాటు చేశారు పాయంథతం సభకు విద్యామం(తి అధ్యతత వహిం చారు సంగీత నాటక అకాడమి అధ్యక్షులు పసల సూర్యచం(దారాపు గారు సార్లగతం పలికారు అకాడమి తమ “నాట్యకళ' (పత్యేక సంచిక (పచు రించింది. కర్ణాటక సంగీత నాటక ఆకాడమి వారికొరకు కన్నడంలో నేను

అనుభవాలు -- క్షాపకాలు 1ల్లై5 రులను లయల ల ంాయాతా (వ్రాసిన రాఘవగారి జీవిత చరిత్ర తెలుగు అనువాదం, యీ (పత్యేక సంచికలో చేర్చటం విశేషం విద్యాచుంత్రి గారు సంచికొవిష్క్రరణ చేశారు. అకాడమి నన్ను సత్కరించింది సమాధానంగా తెలుగులోనే 'పసంగించాను. రాఘవ గౌరి సహనటుల కోరిక మేరకు రాఘవగారి పద్య పరనారీతిలో కొన్ని పద్యా లను పాడాను గతస్యృతులు మెదిలాయి. రాఘవగారి సౌజన్య నద్భావాలన్నీ గుర్తుకొచ్చి కంఠం గడ్గదితమైంది నేటీ సనాశానం నా యోగ్యతకు కాక, ఆ మహానటుని అన్ముగహ ఫఐమని భావించాను. రొడ్డం హనుమంతరావుగారు “రామదాను" నాటకంలో ధర్యకర్షగ, వారి అన్నగారైన రాజారావు గారు శాసీమాగా నటించేవారు, | రాఘన గాలితో తెలుగు - ఆంగ్లనాటకాలలో నటించిన ఎ. వి సుబ్బా రాపగొళు, రాఘవగారి పాత్రలను అసుకరిస్తూ ఆభినయించి మమ్యులనెంత గానో ఆనందింపచేశారు మరుసటిరోజు దేశవతిరావుగారు, వారి మిత్రులు మొదలి నాగభూషణ శర్య్రగారు ట్యాక్సీలో హైదరావాద్‌లో చూడవకనిన స్థలాలను చూపించారు. గోలొఢటాండ దృశ్యాలు నన్నెంతగానో ఆలరించాయి. చారిశ్రనార్‌, పాలార్‌ జంగ్‌ మ్యూజియం చూచాను, అత్యద్భుతమైన మూ్ఫజియం. అ మ్యూజియం స్టాసించిన పాలార్‌జంగ్‌ గారిని మరి మరీ తల చుకుని ఆనందించాను. డేశపతిరాపు గారికి ధన్యవాదాలు తెలిపి, వేణయ్యగారి అల్లాడు రామ్‌గోపాల్‌ గారు పంపిన కారులో నికందరాబాద్‌ చేరాను రామ్‌ గోపాల్‌ (వమాఖ న్యాయవాది కళాథి వాని పద్యారాపుగారి వేణుగానం, రామ్‌ గోపాల్‌ గారి కుమారుని సికారు వాదనం గొప్పగా పాగాయి. ఆ ర్యాత్రి బళ్ళారికి బయలుదేరాం. రామ్‌గోపాల్‌ "రితో మాట్లాడుతున్నప్పుడు, రాఘవ గారిని గురించిన విషయం (ప్రస్తావించారు హైదరాబాద్‌ కోర్చలో ఒక కేసుకుహాజ్బరైన రామవ గారు, ఓటమిని చూడటం జరిగింది. రాఘవగారెంతో బాధపడ్డా. “ఇదో

అనుభవాలు -- డ్ఞానకాలు 124 గోపాల్‌, యీకోటు తీసుకో దీంతో నా అవసరంలేదు. ఇకమీదట కోర్టు మెట్లు ఎక్కను" " అంటూ"తమ' నల్ల కోటును రామ్‌గోపాల్‌ గాకిరి యిచ్చి బళ్ళారి వెళ్ళిపోయో:ట నిజమే. ఆతర్వాత వారు కోర్టుకు వెళ్ళలేయ. కొడ్దిరొజుల తర్వాత “తెగనిసమస్య" నాటిక ఆపదర్శన ఆవెగింది తర్వాత నెల లోప్పగానే న్యాయ దింగం సుండి, నాటక రంగనుండి ళాళ్వతంా ని్నిష్యంమించారు రాభఖున గారు, క క్‌ కోత బక్ళొరితో వృత్ని నాటక లృవాలు కర్ణాటక నింగ్గీత నాటక ఆకాడమి ఆధ్వర్యంలో 15-1-72 నుండీ ళా 22వ తేధీవరకు. బళ్ళారిలో పృష్మెహాటికోత్సవాలు జరుప నిర్ణయింపబిడింది- ఫీ పప్ప శెట్టిగారు. నేను బెంగళూఎవెళ్ళి రాష్ట్రంలోని వృతినాటక సంస్ధల వివ రాలు సేకరించి ఆయా సంస్థల (ప్రదవ్శనలకు తేదీలను సంస్థలకు యివ్వవలి నిన ఖర్చులను నిక్టయించడరి జ ₹€గింది అకశమీ (పతినిధిగ నటరాజ్‌ గోలు అవ్ని ఏర్పాట్లు భేళారు. నాటకోత్సవాలు బళ్ళారిలో జరుగనున్నందున. బళ్ళారి జిర్గాళు చెండీన వశ్లైత్సీ నొట్లక సంస్థల వారు తప్పక పాల్గొనపళనని ఆహ్వాన సంఘం లీ సాయం ఒజకవ్వ్చుడు బాగా వెలిగినీ సంస్థలన్నీ దాదాప్ప మూతపడ్డాయి ఒక ప్పుడు పేరుగాంచిన ఆమిదాల లలితమ్మ కంపెనీని ప్పనళుద్ధరించి టిష్ప సుల్తాన్‌ నాటకం _పదర్శింపసున్నట్లు వెంకస్ప్టుకటించాడు. నామి్యత్రులు, అక మానులు “*కనకదాన నాటకం (ేరర్శింపక తప్పదని ఒత్తిడి -బేశ్లారు. వేణుగోపాలాబారతి సారి సావథధ్యంలో భీమవ్చ శిట్టి పోలా వెంకయ్య సి బసవి్సగొ.. . గ్రీమృతి పద్మాషత *గాళ్ల సహకారంతో అన్ని ఏర్వాట్ట జర్శ”య నన్ను ఆహ్వాన సంఘాధ్యకువిగ నియమించారు. కానిఅన్ని పనుటూ థీమవ్పశెట్టగారే చూచుకునేవారు నంపారం బా? లే విసన్యాసం పుచ్చుకుంటే, బూడిద బ్యుంకాయ డిన బరువైనాయన్నట్లు నాటకోజ్ళ్సవాల బాధ్యతలో కనకదాస నాటక దర్శన బరువుగాతోచింది

అనుభవాలు = డ్రాపకాలు [27 లర యయవయడావోయాయయా లాల యోరాలోరోలరోలాయారాయలాయలాయూయూడాడాలల వంద చందం వలల "పొతనటులలో లక్షీనరినింగరావు పాస్టపారధి. వై. యం. చం_దయ్యగ్గార్తు తప్ప తక్కినవారందరూ కొత్తవారే. కొండరు బళ్ళారి మునినివల్‌ హైస్కూ లులో వుపాధ్యాయులు. చాఘవ కళామండిరంలో జరిగిన (పారంథ సభకు బళ్ళారి డెప్యూటి కమీషనర్‌ ఎన్‌. విశ్వనాధన్‌ అధ్యక్షత వహించారు. అకాడమి అధ్యతాలైన శ్రీమతి మాలతీ రామకృష్ణరావుగారు (పారంభకు.. అకాడమి ్మవచురించిన “నాట్య కళా (పూక్ష రాఘవ” అన్న ఒన్నకం ఆవిష్కరింపబడింది. పాయం[(క్రం గజానన నాటక పెండలి (జవఖండ్స్‌) వారిచే “అంబాణి హడిగ్‌" (లందాడేవిల్ల) నాటక (పదర్శన జరిగిండి. యరువటిరోజు "జరిగిన సాటక కళాగోష్టికె గువ్చి పీరణ్ణగారు అధ్యుశత వహించారు. (వవ-ఖవటులు ఆర్‌ నాగేంగ్రరావు.సౌరంభకులగ విచ్చేశారు, ఖా మానా చెడప్ప, వి, వి. కారంత్‌. వై. యం చం_్ళయ్య, పొర్టస్తారతి మున్నగువారు పొళల్గొని నాటక కళావికాపానికి చక్కని నూచనేలు బీళారు. పాయం్యతం మైసూరుకు చెందిన వ, ఎన్‌. శేషాచారి నాటకమండలి వారు “ఎచ్చను నాయక' అను చార్మితక నాటవాన్ని చక్కగా అభినయించారు. గువ్పిజో$కి ధియేషటికల్‌ కం'సెనివారు “అవకుళ ' నాటకాన్ని, చెంగళకూరు స్త్రి నాటిక నుండతివనారి “శ్రశష్ష గారడి", ఆమిదాల వెంకప్పారి బృందంచే ట్రిస్పునుల్లాడ్‌ " నాటకం చక్కగా (పదచ్శింపబడ్డాయి. రాజివెన్నూర ళు ఛందిన ఓంకా రేళ్వర నాటక మండళివారి “కాదీసీక", కళావైభప నాట్యనంఘం నారీ డీవరమగు" గేకపలను ఆలర్‌ంచాయి. చివరిరోజున మాజీ ఘంత్రి హాలహర్వి సీకారామరెడ్డిగారి అధ్యతితన బళొ)లి జిల్లకు చెతిడిను కళాకారులు కొట్టూరు దేపేందప్పు. వై. యం, చం[ద్రయ$ి కె- లకీశ్చనరసింగిరాపు, దుర్గాదాను, మడివాళ గంగప్ప: కత్రష్ట్రప్పృ* పారవత మ్యగొన్నకు సత్కారం జఎగింది, చివరళు' “భక్తకనకచాన' నాటకం శపదర్శింిపదిడింది. రాష్ట్ర సంగీత నాటక అకొడమి చెంగటారులో కూపస్థమందూకంలా పుండినది అకాడమి

128 అనుభవాలు = జ్ఞాపకొలా లలల పక తతత ల తత్తర పోయోయోయయతోయోతతాయలంలా కార్య(కమాలను వికేందీకరించాలన్న వుద్దేశంతో బళ్ళారిలో నాటకోత్సవాలను జరుపనిర్ణయింపబడింద్‌. బళ్ళారిలో యిటువంటి నాటకోత్సనాలు జరగటం అదేమొదలు. మి్యతుఐ., కళాభిమాసులు ఎంతో పుళ్సాహంతో అన్నిపనులను నిర్వహించి ఉత్సవాలు జయప్రదం కావటానికి సహకరించారు. బళ్ళారి యువకులు పనిచేయటంకం పే. చేసేవారిని విమర్శించుటలో ఎక్కువ ఆసక్తి చూపిప్తారు.. వారు తమ యోగ్యతలను (గహిస్తే చక్కంని: నటులు కాగలరు. ప్యతికావిలేఖరులు మాకు తగిన సహకారం యివ్వక పైపెచ్చు పీమర్శులు చేయటం ఆహ్వాననంషుం వారికి అసంతృప్పికలిగించింది, అఖిల కర్ట్ణాఎక (పథమ గమక నమ్మేళనం 1872 ఫి(బ్రవరి 19, 80 తేదీలలో కన్నడ పాహిత్య వరిషత్తు అధ్య రంలో గమక కళాసమేైళనం డా॥ డి. వి. గుండవ్వగారి (పారంభోవనాన్సి సంతో మొదలైంది. నేను అధ్యక్షత వహించాను, " స్యుపసిద్ధలైెన. మాస్త్తీ వెంకటేళ అయ్యంగార్‌, వి, సీశారామయ్య:.+ సంపడ్గిరిరొవు మున్నగు వముఖులు విచ్చేశారు. పాయం[తం 8 గంటలనుండి ర్మాతి 9-80 గంటల వరకు చర్చాగోష్టి, గవక్ష వాచనం జరిగాయి. మరుసటీ దినం కార్యక్రమాలు ఉదయం 10 గంటలకు (పారంభమైనాయి. మధ్యాహ్నం భోజన విరామం గంటసేపు తప్ప పగలంళా నిర్విరామంగా కార్య(క్రమాలు, శరవేగంతో పాగాయి. మైసూరు విశ్వవిద్యాలయ ఉపకులపతి డా॥ జవరేగొడ్‌ గొరి ఉపనంహోర (పసంగ౦0, నా (పసంగం తర్వాత సరిషతీ కార్య(క్రమాల్తు. పూర్తి అలయహ్యాయి, రెండు రోజుల కార్య్యాకమాల నిర్వహణలో పండిత రామారాధళ్ల మరియు కన్నడ సొోహిత్య పరిషత్‌ అధ్యక్షులు శ్రీ జి. నారాయణ గారి అవి(శ్రాంతమైన కృషి గణనీయమెనది. ఘు యమ్‌ రెండు రోజుల పరిషత్‌ కార్యక్రమాల తర్వాత భారతీయ భపనంలో బెంగళా రు విశ్వవిద్యాలయ అధ్యాపళులు డా॥ జి. యప్‌, శివరు.దప్ప, గా॥

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు [199 చిదానందమూర్తి గారు పీర్సాటు జేసిన సభలో హరిశ్నం(ద్ర కొవ్యగానం చేశాను.

212.72 డాః డి.వి, గుండప్ప గారికో నదూవేళం

నుపసిద్ధ పాహిత్య వేత్తలు. సౌజన్య మూర్తులు అయిన డా॥ డీ* వి, గుండప్పగారు గోఖలే సంస్థ ఏర్పాటు చేసిన కార్య(కమానికి ఆహ్వానం పంపారు. కాని అప్పట్లో వీలుకాలేదు. వారు రచంచిన “మంఠు తిమ్మనకగ్గ" జీవితానుభవాలకు అగ్జం పట్టిన కావ్యం, మి్యతులు థీ పాండురంగారావు గారితోపాటు డాడి. వి. గుండవ్చగారి యింటికి వెళ్ళాను. పాండురంగారావు గారు వారికి నన్ను పరిచయం. చేశారు.

“గమక సమే్యేళనంతో మీ అధ్యకోపన్యాసం విన్నాను. గమక కళ పట్ల నాకున్న సందేహాలన్నీ సమసి పోయాయి. మీరు పామాన్యులుకారు.”” అన్నారా పాహితీమూర్తి, |

గా స్వస్థలం?"

అ ఫ్‌ మ

“చాల సంతోషమప్పా, మీరు (గామాన్ని వదలి నగరం చేరకండి.” అన్నారు.

“అయ్యా, నగరంచేరేయోగ్యత నాశెక్కడిది. నేను ఇంగ్లీషు చదివిన వాణ్రీకొచు. హైస్కూల్‌ చదువేమో తెలియదు. మావూరి హనుమన్స గుడిలో చదివాను అంతే. వ్యవపాయంపై జీనించే ఐ రమైన మేము, ఇంగ్లీషు చదుప్ప కొన్నవారిపలె.. పల్లెటూరు. వదలి పట్నం భేరటం సాధ్యమా? పర్థివపాయం తపు హరే వృత్తి ద్వారా జీవికసు పాగించగల తెలివి తేటలు లేనివాణ్ణి అనావైను-

““చూడప్పా, నేనూ పల్లెటూరి వాళ్లే. మా తంగడి - తాతలు (గ్రామ కరణీక౦ చేస్తూ గౌరవంగా (ట్రికేవారు. నేను ఇంగ్లీష్‌ చదుప్తలు చదివి పెస్ల పుద్యోగిమై రెండు చేతులా సంపాొదిస్తానని అళించి ఖభూవిలను విక

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 180 యించారు. ఇల్లు అమ్మారు. చింతతోపు వుండేది. సండుకూపాయలకో చెట్టు వంతున వాొటినన్నింటిసనీ అమ్మివేశారు. పబ్నంచేరాను. ఈ వృద్ధాప్యంలో (శాంతంగా .పల్లైలోగడపాలని అథ. ఈ బెంగకూ రు నగరవాసం విసుగెత్తి ౦ చింది. అంతటా అబజడీ. రాతి పడుకుని ఉదయం సుఖంగా నిద్రలేప్తామన్న సమ్ముకంలేదు. మీరు మంచిసని బేశారు. భాగ్యవంతులు మీరు, అన్నాడు.

బళ్ళారిలోని ప్రముఖులు ధర్మవరం, కోలాచలం, నాగేశకాశ్రీ మున్నగు పండితులను, కళాకారులను గురించి మాట్లాడిన తర్వాత పురందర తామ, కవనకదాసుల వసక్తి వచ్చింది. “అయ్యా పురందర దాసుల వారికంటె కసకొదాను (పతిపాదించిన తత్వ నిరూపణమత్యం౦త సముచితమైనది, మూఢా చారాలను వారెంతో తీ(సంగా ఖండించారు” అన్నాను+

“మిరు వాప్తవం చెప్పారు. సురందరదాసుల వారిలో కనిపించు సంకు చితత్వం కనకదాసులలో కానరాదు. ఈ సక్యాన్ని నేను చెప్పినప్పుడు, నన్ను ప్క్మార్హ (వాహ్మణుడని విమర్శించారు” ఆంటూ నవ్వారు గుండస్పగారు.

తర్వాత సంగీత పాహిత్య అకాడమీల తీరుతెస్నులను (ప్రస్తావించారు.

“అకాడమి లక్ష్యాలు, వుద్దేశాలు వున్నతమైనవే, కాని అకాడమీల స్టా నకు మాందున్న విధంగా సంగిత పాహిత్యాది కళలకు (పోళ్చాహం లభించుట లేదు. సిఫార్చులు, మంత్రుల ఒత్తిడులు నున్నగువాటి వల్ల అయోగ్యులకు సళ్కారాలు జరుగుతున్నాయి. అధ్యతత వహించమని కోరుతూ కొందరు నా వద్దకు వస్తుంటారు, నేనేమో పాత్రకాలంవాజణ్ణి. ఒక నభకు మం్శతిగారు వై రని, అఆ నభకు అధ్యతత నషించమని కోరుతూ వచ్చారు.” అయ్యా, ఆ మంథ(తిగారు ఆవు-పులి కథ అయినా చదువుకున్నారా? అని ప్రశ్నించాను, అందుకాయన “అయ్యా మాకేంతెలుసు, పెద్దలైన తాము తప్పకరావాలి" ఆంటూ జఒత్సిడి చేస్తుంటారు. అంటూ నవ్వుతూ మాకు వీడ్కోలు పలికారు, 1-7-78 బళ్ళారిలో రాఘవ జయంతి

నా (పాథమీ కవిద్య తెలుగులో జరిగింది. తర్వాత తెలుగు కొన్యాలను

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 181 ఆధ్యయనం చేశాను. తెలుగులో అపుడపుడు (వాసిన యాఖెకి వైగా కవితలను “గేయ గుంజారవము" అన్నపేరుతో _పచురించుటకు విశ్చయించినాను. (పతి ఏటా జరిగే రాఘవ జయంళ్యుత్సవాలలో వీలున్నపుడు పాల్గానేవాళ్ణి. ఈపారి రాఘవగారికి ఆప్పుల్లైన బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు ముఖ్య అతిథిగా రావటం విశేషం. పజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు

ఆం(ధదేశంలో రాఘవ గారితో పాటు నాటక (పదర్శనతిస్తున్నవుడు గోపాలరెడ్డి గారితో నాశు పరిచయం కల్లింది. వారు నన్ను కలుసుకున్నపుడు, రామదాను నాటకంలో నేను కవీరుగ నటించిన విషయాన్ని గుర్తుంచుకుని ““క్తవీరుగారూ కుశలమా?" అని ఆదరంతో పలికేవారు. నంనన్న కుటుంబ నులో జని్య్రంచిన గోపాలరెడ్డిగారు రాజకీయ రంగంలో పెద్ద వదవులు బేవ టనొ. కవిగా, పాహితీ వేత్తగా (సిద్ధులు. రవీం(ద్రుల అంతేవానిగ పాపాత్య కశలను అభ్యసించినవారు. 1-7-78 తేదీన జరిగిన రాఘవ జయంతి ఉత్సవా ల౩ ఐళ్ళారికి వెళ్తూ. గుంతకల్లు - బళ్ళారి రహదారి పైనున్న మా (గామా నికి వచ్చారు* వారితోపాటు ఖీమవ్చశెట్టిగారూ నచ్చారు.

జేతికళర పాయంతో వెళ్ళి వారికి మాయింటికి ప్వాగతం వలికాను, ఆజానుబాహువైన రెడ్డిగారు చిక్కిపోయినట్లు కనిపించారు.

“రెడ్డిగారూ, తామెంతగానో చిక్కి పోయారు అన్నాను.”

“నిజమే. చిక్కిపోయినా, నాకింకా చేతి కర్రతో అవసరమేర్చణ శీధు. అది మీకు అవసరమైంది, ఎందుకు?” అని ఎదురు పశ్నవేశారు.

నా నడుమునొప్పి గురించి చెప్పాను “గొడగారూ వయసు పెరిగిన ట్ల (వళ్నలూలేవు - సమాధానాలూలేపు, సరన్పరం కలుసుకుని ఆప్యాయ తతో మాట్లాడుకోవటం జరుగుతుంది ఈరోజు ఆనందంగాపుంది. మిమశమీ వూళో,* మీ యింట్లో కలుసుకున్నాను అంటూ వారి సౌజన్యాన్ని ఆవిష్కరిం చారు, నేను (వాసిన తెలుగు కవితలు విని సంతోషించారు.

]తీలి అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు

బళ్ళారికి బయలుదేరుతూ, నేను ఉత్తరప్రదేశ్‌ గవర్నర్‌గా పదవీ విర మణ చేశాను, ఆ విరమణోత్ప్సవం రాఘవ జయంతితో పూర్తికావాలి. అంటూ వీడ్కోలు మాటలు పలికి బళ్ళారికి వెళ్ళారు,

పాయంథతం౦ బళ్ళారి రాఘవ కళామందిరంలో జయంత్యుత్సవం వైభ వంగా జరిగింది. గోపాలరెడ్డిగారు మ ఖ్యఅతిథిగా చక్కనీ (పనంగంబేశారు. కళాకారులను సత్కరించారు. న మునొప్పివల్ల ఆ రా్యకే.అక్కడ నుండి బయలుదేరి ఇల్లు చేరాను. కళారాధకులైన దంపళులు 78.73

ఢిల్లీకి చెందిన కె టి. దేళఠ్‌ను భ్‌ దంపతులు నూ (గామానీకి రావటం నా కెంతో సంతోషం కల్గించింది. భారతీయ నాట్య కశారీళులను అధ్యయనం జీయాలన్న సంకల్పంతో, (_పమత్వం నుండి కాని. యితర సంస్థల నుండీ కాని ఎట్టి ఆర్థిక సహాయాన్నీ ఆ౭౦చక వారు చేస్తున్న కళాయాత నన్నెంత గానో ఆకర్షించింది. 1878 నవంబరులో ఢిల్లీలో జరుగనున్న భారతీయ నాట కోత్సవాలలో (పదర్శనకోసం కర్ణాటక రఈంగస్థలానికి చెందిస నాటక కళాకా రుల చిత్రాలను, వారి జీవిత విశేషాలను "సేకరించాలని వారు వచ్చారు. కాని వారుకోరినట్లుగ ఛాయా చిత్రాలు, ధ్వని ము్యదికలు నటుల జీవిత చరిత్రలు సమకూర్చటం కష్టపాధ్యం.

నేను సేకరించిన వివరాలను, చ్చికాలను అందించగా ఏంతో నంతో షంచారు. ఆ దంపతుల సద్భావ సౌజన్యాలకు నుగ్దుడ్ననై వారీ విధంగా క్రర్లా సేవచేయుటకు కానలసిన ఆర్థిక వనరులు వలా లఖిస్తున్నాయని (ళ్నించాను.

““దేశంలోని కళాకారులందలరూ మా బంధువులే. మా జీవనానికి కావల సినంత మాకున్నది."”” అన్నారు.

(వభుత్వం, అకాడమి నంటి సంస్థలు చేపట్టవలనీన కార్యాన్ని తాను ఎలా కొనపొగిస్తారు అని _సశ్నించాను.

ఆనుఖభవాలు - జ్ఞాపకాలు శీ8ి8ీ

“ఈ (పయాణాలు, పర్యటనలు మాకమి(ళ్చవమ అనిపించపు. ఆర్థికంగా 'పెద్ద సౌకర్యాలు లేనస్పటికీ, మూడవ తరగతి రైలు (పయాణం, దొరికిన ఆహారంతో తృప్తిగా వుండటం, కళాకారులను కలుసుకోవటం గతపాతికేసగా పాగిస్తున్నాం, మేమిరువురమే కుటుంబం. కళారాధన మాకెంతో తృషప్తినిస్తు న్నది. మా చేతవైనంతగా కళాసేవ చేస్తున్నాము,

నిస్వార్థంగా కళాసేవ చేసిన బళ్ళారి (పనుఖులు ధర్మవరం రామ క్రష్ణమా చార్యులు, కోలాచలం (శ్రీనివానరావుగారు, ధర్మవరంగోపాలాచార్యులు గారు, చిత్తవాడిగి హనుసుంతగౌడ, బళ్ళారి రాఘవాచార్యులు, నండిత' నాగేళ శాస్తి, రానాడ వెంకటరామకా స్త్రి, థాస్క_రాబార్య. రామచం(దప్వామి, కచ్చ 'గల్డు సంజీవమూర్తిరావు మున్నగు పండితులు, కవులు, కళాకారులు, గాయ కుబు+ నటులు సాగించిన కళాసేవ నా స్కైతి పథంలో మెదిలాయి. ఈ మహ సీయులకు ఏ _పభుత్వం ఆర్థిక సహాయమందించింది? వారూ పదవులను, కీర వతిష్టలను ఆశించి కళాసేవ బేయలేదు. డేళంకోసం, 1పజలకోనం నిప్వా దంగా "సేవచేసిన అనాటి మహాపురుషుల జీవిత గాధలసు , ధ్వని ముదికలను, చి(శ్రాలను మనం సేకరించి భ్యద్రపరుచుకోలేక పోవటం విచారకరం.

నేను ఆ స్వర్హయుగంవాణ్ణి. ఈనాటి వారి అనాసక్తిని, నిస్సృహను గమనించి ఎంతో బాధ పడుతుంటాను. ఈ వాస్తవాలన్నింటినీ దేశ్‌ముఖ్‌ దంవతులకు వినరించి, వారితోపాటు బళ్ళారికి వెళ్ళి, ఆచటి పెద్దలను వారికి వరిచయంచేసి, నాజేతన్తైనంతవరకు వారికి తోబ్బడినానన్న తృపస్పితో (గామం బీరాను. నాటక పరిషత్తు

కన్నడ సాహిత్య పరిషత్తు ఆధ్వర్యంలో జరిగిన అఖిల కర్ణాటక నాటక పరిషత్తు ఉత్సవాలలో పాల్గొనడానికి, నా భార్యతోపాటు జెంగళూరు వెళ్ళాను. నా థ్రీవళికి యిదోవినూళ్ళానుభవం, ఆమెకు సంగిళం, నాటకం, సమావేశాలు అన్నీ నేనే,

అనుఖినాలు = శొపకొలు [184 ఆనాటి పాయంకాలం పాతకాలం నటీనటులు (పదర్శించిన కొన్ని నాటకాల దృళ్యాలు చెప్పుకోతగ్గవి. ఆ నాటి సంప్రదాయాన్ని కాపాడుకుంటూ, వచ్చిన గుబ్చివీరణ్ణ, సుబ్బయ్యనాయుడు, ఆర్‌. నాగేంద్రరావు మున్నగు వృడ్ద కళాకారులు పాల్గొనటం మాకెంతో ఆనందం కల్గించింది. నాటివేష భూషణాలు, పాటల తీరు తెన్నులు, వాద్య విన్యాపాలు వివి, చూచి మైమరిచి పోయాం. (పేకకులెంతగానో ఆనందించారు. నా శ్రీమతి “నాటకాలంళే అలాపుండాలి"” అంటూ తన సంతోషాన్ని వ్యక్తపరిచింది. మరుసటిరోజు జరిగిన నాటక గోప్పిలో *“రంగభూమి-నేటి సమస్యలు" అన్న విషయంపై .మాట్లాడమని కోరారు. ఉపన్యాసకులు వేశానియమం తెలియకచేంతాడు (పసంగాలు సాగిస్తున్నారు. ఆకలిదహిస్తున్నది. నామాటలు నాలుగు ముగించు మిితుణు (శ్రీ చం్యద్రశేఖరస్ప గారి యిల్లుచేరి వ్నిశమించాం, నమ్మేళనం ముగింవు. నాటకపరిషత్తు చివరి సమావేశానికి (పసీద్ద పాత్రికేయులు శ్రీ తిరుమల తాతా చార్య కర్మ గారు అధ్యతిలు, విద్యాశాఖ మంత ఛ్రీ బదరీ నారాయణ గారి ముక్తాయథాషణం. మం్యతిగారి (ససంగం మంతి గారి పసంగంళలా వుండినది. శర్మగారు గొప్ప పండితులు. వారి మాళ్ళభాష తెలుగు, కాని వారి పాహిత్య కృషి అంతా కన్నడంలోనే జరిగింది. రాఘవగారితో నానాటక రంగానుభవాలను విని ఎంతో సంతోషించారు. శర్మగారు తమ గంభీరోపన్యాసం కొనపాగిస్తూ. కళలు, కళాకారులు (పవాభిమానంతోనే (బతుకుతున్నాయి కాని (వభుత్వయాచన పై (బతకటం లేదు; భారతీయ పాంస్కృృతిక వికాన చరితను విపరిస్తూ, నేటి రాజకీయ ఉన్మాదంలో రాజకీయ నాయకులకం యే, కళావిదులేమ్మాతం తక్కున వారు కారు. మంథతులను, ఉన్నతోద్యోగులను,. సులువుగా (పసాదించగల్లిన దేశం. గొవ్ప కళాకారులను అంత సులువుగా (_పపాదించలేళున్నది, కళాకారుడు ఉత్తమ కళావిలువలకోసం, (పజల (శేయస్సుకోసం త్యాగమయుడు కావాలి అట్టి నటుడు కళాకారుడు, గాయకుడు. చితలేఖకుడు యితరులనేమా[(క్రం

ఆనుభవాలు -- జ్ఞావకాలు 135 యాచించరాదు. పూవులు ఆలంకరించుకొను వారిని అన్వేషిస్తూరావ. ఆలంకార (పియులే వాటికోసం వెళ్తారు. ఈ విధంగా శర్మగారి కళాతృష్ట రెక్కలు విప్పుకుని విహరించింది, మంతిగారేవిధంగా భావిస్తారో అన్న భయం పరిషత్‌ కార్యకరల్లో కొంత దిగులు కల్గించిందేమో. నేను మాథ్రం శర్యగారిని అభినందిస్తూ “అయ్యా, కళాకారుల హృదయాలనుక్తే జపరిచిన మీ [పసంగం కళాకారులు తల ఎత్తుకుని తిరిగేలా చేసింది” అంటూనమస్క రించి తిరుగు (పయాణం చేశాను- కాళరాతిగా దూరిన ?9వర్యాతి జీవనరథం నెమ్మదిగా పాగుకూవుంది. కుటుంబ వరీస్థిత్తులు కుదుట పడుతున్నాయి. నా ఆప్తమి(తుడు ఎచ్‌, లింగారెడ్డిగారు ది.౦గతులై నారన్న వా్తు నన్నెంతగానో కలచివేసింది. లింగారెడ్డిగార్పురాఘవగారి జూవియర్‌గా నా్యాయవాదవృత్సినారంభిం దారు. రాఘవ ప్మారక సమితి అధ్యతులుగ కొన్నే చుండి నేడు బళ్ళారిలో వెలిసిన భవ్యమైన రాఘవ కళామందిర నిర్యాణం కావించిన కీర్తి కాయుడాయన , వారు న్వయంగా నటించలేదుకాని నటుల శంతగానో గౌరవించేవారు. ముష్పదేళ్ళపాటు రాఘ షా్యారక నమితిలో యిరువురం ఎంతో ఆన్యోన్యంగా వనిచేశాం. వారు కోళతకాలం శాసససభ్యు లుగావున్నారు. లింగారెడ్డి రాఘవగారి న్యాయవాద శిష్యులై తే, నేను నాట్య కళాళి మ్యుజ్జే- ఇరువురం ఒకే గురువు శిష్యులం, అది శివరా్యతి. ఉదయాన్నే మజ్జిగ చిలుకుతూ, నిస్పత్తుపతో అలా కూరుంది నా శ్రీమతి. వెంటనే డాక్టర్‌ కోసం బళ్ళారికి కబురుచేశాను, పజో కదలలేని స్థితిఆమెది. అలా నా పాదాలను స్పృశించిది. నాకేదో దిగులు, కొని విబ్బరంతో “బసరేశ్వరుని న్యరించు' అన్నాను, “ఇక నా కథ ముగిసింది. నోట సీష్లపోయండి, చన్నీరు వద్దు” అన్న దాపు. _ఆంతలో డాక్టర్‌ శ్రీ;వాసమూ క్వ గారు వచ్చి దిళ్శారికి పంస వలసిందని సూచించారు. ఆలాగే ఏర్పాటుచేశాం.

188 అనుభవాలు - జ్ఞావకాలు ఆ పాయం[తం బేళ్ళగురికి వెళ్ళి ఎ(రికాతకు నా హృదయవేదనను నివేడించాను. అంతా నీదయ'" అన్నాను. చురుసటీదినం బళ్లారి ఆర్‌. 3. నర్పింగ్‌హోమ్‌లో చికిత్స పొందు శున్న శ్రీమతిని పరామర్శించాను. డాక్టర్‌ గారు, ధైర్యంగా పుండమన్నారు. తిరిగి యింటికి వచ్చాను. రాతి 8 -80 గంటలకు కారు హార్న్‌మోత విన వచ్చింది. నా ఆర్జాంగి నిశ్చేష్టురాలుగాపుంది. ఆమెను మంచంపై పరుండ జేశారు. నా హృదయాగ్ని జ్వలింపసాగి*ది కాని నేను భస్మంకాలేదు. రాత్రంతా బంధుమి[కులు ఆవేదన ఉద్వేగాలతో కుమిలిపోయారు, ఉదయమైంది. నా దుఃఖోగయదిన మది. నా భాగ్యలడిశని మట్టిలో నికిప చేసే దినమది, (సాణపకి విసోయసంలో కరిగిపోయింది. జవగపలసిందంళా జరిగింది. నలుబదేళ్లు నా జీవిత భాగప్వామిగ "పెద్ద పటుంబాన్ని సిర్వహించి అందరి మెన్ననలందుకుంది. తనకు పిల్లలు లేకున్నా అందరినీ మాతృత్వంతో ఆదరించిన ఇల్లాలామె,. 6-8-1070 నాడు కాలగర్భంలో కలిసిపోయింది. "హెదవాబామతో “వచనా మృళ్లము” ఆవిష్కరణ శీన. శరణుల వచనములను తెలుగునకు అనువదించి సుమారు పది. సంత్సరాబ్గెవుండింది. వాటిని పకటించాలన్న ఆత్సళ యేమో వుండింది. పామాన్యంగా నా హస్త (ప్రతుల ఆయుష్షు ఎక్కున, న్ముదణాలయం వాటి పాలిటీకి భయంకరంగా వృండేదేమో ? అట్లాగే వాటిని (పచురించితే నా పెట్టుబడీకూడ తిరిగి రాదనే నా నమ్మకం. మునుపు (పకటింపబడ్డ పుస్తకాలు తమ అంగళ్ళలో వుంచుకొనే స్థబంలేక అమ్మకందారులు (త్రిప్పి పంపినపుడు వాటిని మోసితెచ్చి ఇంట్లోవుంచి వచ్చిన బంధు మితులకు కాస్యాగా ఇచ్చిన ఆనుభవం వల్ల ఏర్పరుచుకొన్నాను. ఒకపారి నా మిత్రులు శ్రీ డి. వేణుగోపారా చార్యులు ఈ విషయం తెలిసి హైదరాబాదులో సాహిత్య అకాడమీ ద్వారా (ప్రచురణకు _పయత్నిదాం

అసుభవావు - జ్లాపకాలు (97 అని హస్త (వతి తీనుకెళ్ళారు. అప్పట్లో ఏ కారణంనల్లో ఆసని జరగక

అటి ళం హాస్వ్యసతులు తిరిగినచ్చాయి. ఈమధ్య వారిని కలిసినప్పుడు మశ్ళివారు వచ నామృతం (ప్రచురణ విషయంలో ఆసక్తి చూపినారు.

అకాడమీ అధ్యక్షులుగా ఛ్ధన్న శ్రీ చెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు, ఉపాధ్య తులయిన ఛ్రీదేవులపర్లి రామానుణరావుగారి పూనికవల్ల *వచనామృతం"” వక్‌ టనకు సొహిత్య అకాడమీ, వేయిరూపాయల నహాయఢనం (పకటించింది. నా మీడ శ్రీ వేణయ్యగార్కి గల అపారిమైన అశ్తి వానం, అక్ట్రతలమూలంగా పుస్తకం హై(దాబాదులోనే మూదదించి శ్రీ జెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారి ద్వారా ఆవి భరించే ఏర్పాట్లు చేని శ్రీ వేణయ్యగారు ఎంతో సహకరించారు.

పున్నకము మ్య్యదించేందుకు సుమారు రు. 2090-00 కావచ్చునని ఉజ్జాయింపుగా నిర్ణయించి మిగిలిన వేయిరూపాయలు శ్రీ ఏచం రెడ్డి మహాబ లేళ్వ రవృ-దొడ్డనగొడ (నేను) గార షష్ట్యభ్థి సంయుక్త సమితి నుంచి ఆ సమితి కార్యదర్శి శ్రీ హెచ్‌. చెన్న వీరనగొడ గారి సవాకారంతో సంపాదించాము,

మ్ముదడణ పని అక్కడే అలిండ్‌ కంపెనీలో ఇంచిసీరుగా వున్న మూవూరు యువకుడు, నామేడ గౌరవాదరాలు కల చంటద్రిశేఖర్‌ రెడ్డి నిర్వహిం జీందుకు సిద్ధమయ్యాడు అతనికి అక్కడ అనువాడ కాఖలో వనిజేష్తున్న థీ ఎ(రగుడి బసిరెడ్డి నహాయము అందింది

(ప్రారంభంలో నా మేనల్లుడు చెన్న వీరనగాడు 'హైదాబాదుకువెళ్ళి తగు ఏర్పాట్లు చేనీ పద్వాడు

వని పాగుతున్నప్పుడు అప్ముడప్పుడు చంద్రశేఖరుడు మాపూరు పచ్చి వెళుతుందేవాడు. అక్కడి విషయలు తెలిపేవాడు. నన్ను “పెద్దన్న” అనే ఖాఎనతో పిలిచే అలవాటు, చనుపూ కలవాడు. ఈ పృస్తకావికి విస్తారమైన (వస్తావన (ాచూలని నన్ను ఐఅవంత పరిచినాడు ''అనువాద ,గంథఖానికి అంత వివరణ దేనికి సూక్ష్మంగా పుం'పేచాలడాః" "అన్నా వినలేచు ఆంట్రింలో శరణ పొహిత్యం (ప్రకటితమైనది తక్కువ. పై *ఆ పచనాలలోని తాళ్చ ర్యాలను (గహించడానికి విషళమైన (ప్రప్తావనయే కావాలి * అన్నాతు ఈమాట

188 అనుభవాలు = క్షాపకాలు చెవ్పను కారణమూ వున్నది కొన్నేండ్లు జిక్షానువై మావూరికి వచ్చినప్పుడు నాతో సాహిత్య చర్చలో వీరశైవ శిషశరణుల అనుభవ వచనాల చర్చపాగు తూండేది. తీకణ (గ్రహణ శక్తిగల చం[దశేఖరుడు అనుభవ పాహిత్యంమీద అభిమానం ఏర్పడి పెనూట చెప్పాడు. ఆమాట మీరలేక (ప్రస్తావన ఆవిధంగా (వాయడంతో పుస్తకమూ పెద్దథధైంది. అనేకమైన అడ్డంకులధిగమించి పుస్తక ము్యదణం ముగిసి 4-12-78 నాడు హై(ద్రాబాద్‌ “ఆంధ పారన్వత పరిషత్తు, భవనంలో శ్రీ దేపులపల్లి రామానుజరావుగోరి ఆధ్యతీతన (శ్రీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డి గారు వున్నకావిష్కు 5ణ జరిగే ఏర్పాటు జరిగింది. ఇది విని శ్రీ వేణజయ్యగారు ఎంతో సంతసీం చారు. అయితే వారు హైోదాబాదుకు రాలేని తీరులో శయ్యాగళులుగా పున్నం దున (కొలువిరిగి) నేను, (శీ చెన్న వీరనగౌడ, నా బావ (శ రింగనగాడుతో మైధదగాదాదు చేరాను. (8-12-79 చం౦(దశేఖరుడు అన్ని వ్యవస్థలూబేసి మమ్మల్ని పహోటల్లోదింపి మరు సటిరోజు కార్యకమ విర్వహణ కె నిర్విరామంగా తిరుగుతున్నాడు. తీరికగా వున్న నేను అక్కడి (పను.ఖులు, వీరశెవలూ అయిన థీ పర్వతప్ప గారు స్వయంగావచ్చి భోజనానికి ఆహ్వానించగా వారితో వెళ్ళాను. అక్కడే అీవైల జగద్గురువు థ్రీ పండితారాధ్యుల దర్శనం చేసికొని ఆకప్యాత్తుగా విచ్చేసిన శ్రీ విళ్వనాధరెడ్డి గారితో పాతసంగతులు 'నెమరువేస్తూ సమయం గడిపాను. ఆరోజు ఆంధ సారస్వత పరిషత్తులో జరుగుతున్న కార్య్యకమానికి చం (ద్రశే ఖరుడు మమ్ముల్ని తీసుకు వెళ్ళాడు, అక్కడ పముఖ కపులు శ్రీ మి కురాల రామారెడ్డి, రంగనాధాచార్యల పరిచయమూ లభించినది. అదే తావులో మరు నటి రోజున వచనామృతం ఆవిష్కరణ సమారంభం. పారస్వత పరిషతు కారస్టిదర్శి (శ్రీ క. కె. రంగనాధ్గాచార్యులవారు సదా హసన్ముఖులు స్నేహ స్‌యులు, శీ-[8-78న ఆంధ్ర పొరన్వత పరిషతీ భననంలో “పచనామృతవమ."”” ఆవిష్కరణ పభ పాయంకాలం 8 గంటల సుముహూర్తంలో శ్రీ దేపులపల్లి వారి అధ్యతతన (ప్రారంభమైనది శ్రీ 3 ౩ రంగనాధాచార్యులు స్వాగతం

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 1039 వలికారు మా చం(డశేఖరుడు నన్ను గూర్చిన హార్టికమూ విపులనమూ అయిన పరిచయోపన్యాసంచేసీ, ఆప్పుల సందేశాలు చదివి వినిపించినాడు. తదుపరి థీ బెజవాడ గోపాలరెడ్డిగారు “*పచనామృతము"'ను ఈమ లోతైన అనుభవ యుక్త భాషణతో వచనా మృతవ.తోపాటు తమ హృదయావిస్కరణ బేశారు, అదిఅందరి మెప్పుకూ పా(త్రమైంది. సమాఠరంభపు సద్భాగ్యమన్నట్లు వూ జ్యులు మేధావులు శ్రీ దివాకర్ణ వేంకటావధానిగారు మరియు. వీరశేన పాపాత్యంలో అపార కషి సలిపిన శ్రీ ముదిగొండ శిపష్టపపాద్‌గారు పుస్తకాన్ని గూర్చి మాట్లాడేందుకు వచ్చినారు. వారిలో శ్రీ డివాకర్లగారు పుస్తకం సహాయం అకనే నావచనాలు పాడుతూ విశ్లేషణ చేయడం నాకే ఆళ్చర్యమనిపించింది. (్రాసిన నాకే పుస్తక నహాయంలేక చెప్పరానప్పుడు కేజలం ఓ గంట ముందు లభించిన పృస్తకాన్ని ఓమారు చూచిన వారింతగా ఖప్తిలో సుంచ్చకొవి ధారా ళంగా వుపన్యశించిన వారి అవధాన శక్తికి నేనే కాదు పండితలోకమూ ఆళ్ళ ర్యపోయింది.

చాలామందిలో కసుపించని సహృదయత వారిలో నాకు కవిపించినది. అవధానిగారు మాట్లాడుతూ “ఈ మాటకునాకు అర్ధము తెలియలేదు" అనీస్పష్టంగా ఇస్పి నిజాయితీగా నభముందు ఒప్పుకొనివారు ఇత్తీన రాగమం'పే ఏదోనాతు జలియదు అన్నమ్సుడు, శ్రీ డేవులపల్లివారు బత్తీప్‌ అంశ ముప్పయి రెండు అని అర్థం తెలిపారు. అప్పడు అవధానిగారు అయ్యోఇడే తెలియక పోయిండే నాకు ఇక తేలిసేడేముండి అంటూ నవ్వినప్పుడు వారి పసి హృదయపు నిరహం భావానికి అండరూ (ప్రేమతో నవ్వులు పరిసించారు. వారు నిర్ణయాత్మకంగా శుదక్‌ కమాొట చెప్పారు. ఆది ఎవరైనా ఒపష్పుకోవలనిందే.

“జ్య సంకలనంలో మిగళా శరణుల వచేనాలకన్నా ఫ్ర ఇసవేశ్వరుల వచనాలు (పక్యేకంగా వున్నాయి. అవి విశిష్టములని నా అభిప్రాయము"? అన్నారు అలాగే మరో సూచన చేశారు. “కన్నడంలోలానే తెలుగులోకూడా వచనాలు పొడవభెనని గౌడ గారు కోరిగారు. గోపోలరెడ్డిగారి కోర్యైమీడ నాటక పద్యాలు పొడినామాని నా కొన్ని వచగాలు మాత్రం తప్పకిపొడీ ఆపగ్దతి శితులను తెబుసవలసిందిగా (పార్టీస్తున్నాను” అని అవధాని గారికి కన్నడం

• శే4ీల్లో అనుభవాలు = జ్ఞావకాలూ శ్రెలియదు. వీరశైవ పాహిత్యంతోనూ తత్వళాస 9౦తోనూ అంత పరిశ్రమ చేసినవారు కౌరు. అయినా ఆనాటో వారి ఉనన్యాసం విం*పీ వారి _పకిభొ పోండిత్యాలు ఏ కోలతలకు అందనంత ఘనంగొ తోచీనవీ,

శ్రీ వ(్రపోదో యువకులు, తేలుగు కన్నడాల్లోని వీరశేవ వాజశ్రయాన్ని తలవీ చోసినవారు.. పౌల్కులికి సోమన పోహితక్టం వీరికి అతి (పీతి పాత 'మైపదీ. “బసీవ" పుచ్చారణతోనే ఉద్వేగం పహీందుతాలు. పైగా ఆరాధ్యులి పటుందంలోంచి వచ్చీనవారు స్వయం పండితులు శరవేగంతో వారు వచనో వృళాన్నివిశ్తేషిస్తో. అవధాని గారి అక్కండక్యండ తైలియలేవన్న షట్టలో స్‌ద్ధాంత వోక్యములకు విపులంగా వివరణలిచ్చాళు, 13వ శతాబ్దంలోని బసవన గోరి ధారిశ్రక (కోంతిన్‌ వివరించీ. ఆర6(ధపొహిళ్యోని కీ తొలి స్వత౦(తకావ్యం అందించన మహాకవి పొల్కురికి సోమనాధుని వైశిష్ట్యాన్ని తేలిపి, అదమరచి ఆ మహాకవిని వేదాశీనంతో చూస్తున్న ఆంధ జనతను విమర్శించార్డు. వాతీ శత మానోత్వవాన్ని జరుపవలన్‌ందిగా పుద్ధాటించొరు . ఈ సందర్భంగా కన్నడరా తోని అనేశుల వచనాలను తెలుగించి దొడ్డన గౌడుగారు అభినందనీయు లై నారని టఉళంన్‌ంచోరు. అప్పుడో సన్యనోనికీ బదులుగా నేను మాళట్తాడే సమయం వచ్చింది. ఇంతమండి ఆం(డ్రపొహిత్య పోరావారంముందు, తెలుగులో నేనిలా మాట్లాడ గలనో అనిపించంది తెజగుతో పుపన్యసించే అలవోటు తక్కువైన నాకు అంతవరకో. జరిగన ఆర్మద పాహిత్య పరిసరాల (పభావంతో తెలుగులో సలలితంగా మాట్లాడి. కృతజ్ఞతలర్చించి, కొన్ని పచనాలను లాగయుక్తృంగా పొడి వినీపించినపుడు సభ్యులు పరమానందథరిళువై నారు. మునుపు నాట్రక్రాల లోని పొటలువిని “కపీర గొడ గారూ” అని పలిచిన శ్రీ బెజవాడ గోపాల శెడ్డిగారు ఏంతో ఆనందించినారు. ఆనాటీ సభయే అలా పవృండింది. వేణయ్య గారుజేని కొరతమా్యకం నన్ను వేధించడం మానలేదు. నా వేపన్యాసంలో వారిన్‌ స్టరించానుం వీదప ““వచనోమృతము పున్న్‌కానికీ అళ్‌రాలు పోదిగీన శ్రీ ఆల్‌. నాగేశ్వ(రాను (చం్యదశేఖర్‌ రెడ్డి సహోద్మోగి)నా కొన్ని పాటల్ని (శ్రావ్యంగా గానం చేశారు.

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు వశీ! లతల వలలో వత్యతలోవవతంతరుతలు వంత టమ వయత్యతవ్యాత్యత్యతదాయడుయయయరయంతువరోసపునవనననుననవవవన చం తవవననున వనీ పంల

చివఠగా అధ్యతులైన శ్రీ దేవులపళ్లి రామానుజరావు గారు జాల్య స్క్ట్రళుల్ని నిమరువేస్తూ తెలంగాణ (ప్రాంతంలో నాటక - పాహిత్యాల తీరు శెన్నులు తేలిపి, ఆనాటి జనాంగపు రీతి నీళుల్ని వివరిస్తూ ఐళ్ళారి రాఘవ గారి (పష్టావనతో వపచనామృతంపై అభినందనలు కురిపిస్తూ వుపన్యసింబారు. చానితో సథ ముక్తాయమైనడి

నాటి సభకు ఆత్మీయుఖైన మితులనేకులు - రామ్‌గోపాల్‌ గారి ఈటుంబము వీరశైవ విద్యానంస్థ విద్యార్థులూ, గణుతికెక్యీన కవి నండిళులు బహుళంగా వచ్చియుండడం సభకు (వత్యేక కళగూర్చింది. శ్రీశైల, వురవ కొండ జగద్గురువుల నందేళాశీర్వాదాలతో మంగళ (పదంగా నిర్విఘ్నంగా నభ మూడు గంటలకు పైగా జరిగి పరమానందకరంగా ముగిసింది. ఏనాడూ వీ సభలోనూ అంళసేవు గడపని శ్రీ చెజవాడవారు కార్యక్రమం చివరికంటొ వుండిపోవటం అనేకుల్ని ఆశ్చర్యపరిచిందికూడా.

ఇహా బొందశీఖరునికి పట్టిపగ్గాలు లేవు. మితీమీరిన ఉత్సావహాం. మొద టనే యువకుడు, భావజీషి. మావూరి జోళదరాళి పుస్తకం అడీ తెలుగులో ఆవిష్యూరణ ఇంత విజ్బుంధణగా నడచిందనే వుల్గానంలో అలుపే ఎరగనట్లు త్రోచినాడు. మశుదినం పాయంకాలం వేణయ్యగారి అల్లుడు శ్రీ రామ్‌గోపాల్‌ గారి యింట ఆతిధ్యం స్వీకరించి, అక్కడి గుండి వారీ కారులోనే ““అలిండ్‌ కంపెనీకి వెళ్ళి వారి క్లజ్‌లో ఏర్పాటు చేసిన చిన్న కార్యశకమంలో పాళ్లొ న్నాము. ఆ ర్యాతీ అండరంచేరి వూరికి బయలువేరాము. జోళదరాళిలో పావాత్య చంస్క్రృళుల థావి (ప్రగతికి మావూరి పేరును అయినంత మట్టుకు సోషించుకు పోయేందుళు మా సిల్లవాడు చం్యద్రశేభరుడున్నాడనే ఆనందమూ నాకు కన్లిండి, లాఘన ₹త జయఠిత్యుత్సవతి

శాఘవ శత జయంత్యుత్సవోలను దషీణ భారత్‌ చేశ్రామరదలి వలుపోట్లి వైభవంగా నిర్వహింసజేయాలన్న రాఘవ స్మారక సమితి ఆశయం ప్హూూగొ కార్యగళంకా లేదు;

శ్‌ అనుభవొలు -- క్లావకాలు బళ్ళారిలో 2-8-1880న రాఘవ శత జయంత్యుత్సవాలు కర్ణాటక హైకోర్టు కదోన న్యాయమూర్తిగ పనిచేసి సజ్జనులుగా థ్యాతి గడించిన ఛ్రీ విట్టూరు శ్రీనివాసరావు గారిచే (ప్రారంథింపబడ్డాయి. _పమఃఖ నటీమణీ థ్రీమతి బి జయమ్మ ఆం(ధ్ర కన్నడ 'పాంతాలనుండి ఎందరో కకాతారులు విచ్చేశారు. సారం సమితి అధ్యతునాొవున్ననాకు, నా నాట్యగురు రాఘవ శత జయంత్యుత్సవాలను నిర్వహించే భాళ్యం కల్గ్లటం నా మహద్చాగ్యం. పెద్దలు ధరశ్రవరం వేణుగోపాలాచారిగారు అధ్యక్షత వహించారు కార్యదిర్శి ఫ్రీ థీమప్పశెట్లి కోళాధికారి శ్రీ పోలా వంకయ్య, (శ్రీమతి వద్యావతమశ ఎచ్‌ శేశవరెడ్డీం స్‌. జనవనగాడ, ట్‌ జి. సత్యనారాయణ, అల్లం కరిబసప్ప. వ్యానిస్వోమి* వి. వన్‌. రెడ్డీ మన్నగు వాఠెంతో (శ్రమంచి కృషి చేశారు. బళ్ళారి కలెక్టర్‌ (శ్రీ బాలానాయక్‌ ఆహ్వాన సంఘాధ్యతులు.. గుబ్చి నాటక కంపెనీ నారి సహకొరం మాకు ఎంతగానో లభించింది. దిళ్శారి లలిత కళా పరిషత్తువారి “సమాధానం కానొలి” నాటిక, నెల్లూరు రాషకృష్ణ నాటక మండలి వారిచే “చ్యితనకీయం". నాటక (_పదర్శన జయప్రదంగా పాగాయి. మరునటి రోజు ఉదయం కర్ణాటక పాంస్క్యృతిక కాఖ నిచ్దేకులు థీ విజయపొసనూర్‌ అధ్యతతీన *“లాఘవ నటనా వైశిష్ట్యం” అన్నవిషయంప్రై చర్చ జరిగింది అంధ సంగీత నాటక అకాడమి కార్యదర్శి శ్రీకె వి, సువ్వారాపుగోరు పాల్గొన్నారు. పాయంకోల౦, జీల్లాపోరీస్‌ సూపరిం పండేంటు ్రీమునికృష్ణగోరి అధక్ర త్‌తశజరిగిన సనాశ్తననభలో శ్రీయుతువు పొన్నాల రామసుబ్బారెడ్డి (నెల్లూరు భాస్కర సద్ధాంళ, పొర్టపారథి (బళ్ళారి పి సుబ్బాళా శ్ర (రాయదుర్గం) మడీవాళ గంగబ్వ (చేళ్ళగురిక్సి కె. ఏల్‌. నరవీంగలావు, కోలా రదమణవ్ప (బణ్యార్రి చింతపల్లి గోవిందళా శ్రీ _బక్భారి గొర్లను వారి నొట్యు కళాసేవలకు గుర్తింపుగా సన్యానవ్యతం, శాలువాలు సమర్చించి సత్కరించడం జరిగింది. ధర్మవరంలో రాఘవ ₹త జయంతి 10.780 ధర్యవరంలోని “కళాజ్యోతి" సంస్థ అత విళష్టంగా కళాసేవ చేస్తు న్నది. సంస్థ కార్యదర్శి శ్రీ ఎ ఆర్‌- ఎస్‌ హరనాథ్‌గారు అన్నిటా తామై

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు క్రి ఉత్సవాల విరనహణలో (శమించారు- పోలీస్‌శాఖ ఉన్నతాధికారి (డి.ఐ.జి) పుల్లయ్య గారి. అధ్యక్షతన జరిగిన సభలో నాతోపాటు, తెలుగు అకాడమి జెప్వ్యూటి డైరెక్టర్‌ ముకురాల రామారెడ్డి, _పముఖ రచయిత జానమద్ది హనును చ్చాత్తి, నటులు ని. ఫేమప్ప శెట్టి గార్మతు సత్కారం జరిగింది.

తిరువతి శ్రే వెంక కేశ్వర అఆర్డ్స్‌ కళాశాల అధ్యక్షులు శ్రీ రామ సుబ్బా శిడ్డిగారి ఆహ్వానంచై. కళాశాల విద్యార్థులనుద్ధేశంచి వువన్యసించాను. శ్రే -వేంక కేశ్వరం (శ్రీకాళహస్తీఖ్వరుల డర్శన భాగ్యం కల్లిండి, - శూన్య నంపొదనము - ధ్వని మ్ముదికలు

ముస్పడేళ్ళుగ అధ్యయనం సాళిస్తున్న జభూన్య నంపాదనము యొక్క ధ్వని ము్యదిక:ను సిద్ధవరచాలని సంకల్పించాను. ఒక బళ్ళారి చెన్నబనవజ్ఞ గారి (పోక్సాహంతో మాపూంలోనే 26 క్యాసెబ్దిను సిద్ధపరచడం జరిగిందిం ఏదో అద్బుశ్యశక్సి యీ కార్య సాఫల్యానికి తోడ్పడింది. నాటక రచన

కొన్నేళ్శ్ళపాటు నాటక రచనసుండి, అభినయృమనుండి దూరంగావృున్ని నన్ను అంతళ్ళుక్తి ఏదో _పేరేపించగా ““సాయదవన నమౌధె” (మరణించనీవావి సమాధి) (వాశౌను- ఇడి చిన్న నాటిక చజీఏత పాఫల్య - వైఫల్యాల మధ్య కొట్టు మిట్లాడిన ఒక కవి ము ందాలోచనలేక కన్నుమూయటం యిందలి యిత్తి వృత్తం-. రెండవ నాటకం “జాగ్చుతి' విదేశయులచే భారతీయ సంస్కృతికి కలిగే ఘాతం యీనాటపతిషృత్తం. మూడు ఆంకాల యీనాటక౦ పామాటిక సమన్యలకు పరిష్కారం సూచిస్తుంది.

*“అభయ'మరో చిన్ననాటిక. “అభియ' అనువాడు పృద్ధుడు. ఆఅంతరళగ బహిరంగ సంఘర్షణ, ధ్వనిమూలక మృత్వ్యుపును గురించి నచర్చ “అభయక' భార్యపుంటుంది. కాని ఆమె ధ్వని మా్రం వినిపిస్తుంది. ఆమె కని వించదు, మృత్యువు తశ ఛాయను దూ్యళ్రం తెరవెనుక చూప్పతూ తన ఆవేగో నను బహిన్గతం చేస్తుంది,

చురో నాటిక సేరు “నోడోం నాటకం (0౮ేళీకులనాటకం) ఈనాటకాలు

కేశ థీ అనుభవాలు -- క్లాపకౌలు (వదర్శనకెంతవరకు వువకరించునో చెప్పలేను నాలోని భావాలు వీటి రచనకు 'పేరేసించాయి. వీటిలో ఎక్కడా పాటలుండవు. బశాస్థరిలో ఉదయకునూర్‌గారి “ఎచ్చమనాయక” నాటకం

1882లో అనుకుంటాను ఉదయకుమార్‌ తమ ఎచ్చమనాయక [చారిత్రక నాటకం] బళ్ళారి రాఘవ కళామందిరంలో (_సదర్శించారు గొప్పగా పాగింది ఆనందోత్సాహంలో నాటకం జరుగుతూవుండగా రంగభూమీ పైకెక్కి ఉదయ కుమార్‌ గారిని, వారి కుమారుని హృదయ పూర్వకంగా అభినందించాను. (శ్రీ ఉదయకుమార్‌ సంతోషంతో నన్ను కౌగిదిందకొని, నన్ను కుర్చీలో కూర్చుండజేసి, తాము రచించిన *“మౌనకణి (గంథాన్ని బహూకరించి సక రించారు. గొరవించుటకు వెళ్ళిన నేను గౌరవింపబడటం ముగ్భనికావించింది. నా పైనున్న ఉత్తరీయాన్ని చిరంజీవి ఉదయకుమార్‌ కుకప్పి అభినందించాను, నాటకం చివరిదాకా చూచి ఆనందించాను. నాటకరంగంలోనూ =సినివూరంగం లోను విఖ్యాత నటులుగా పేరుగాంచి, ఎన్నో కష్టనష్టాలను ఎదురించి కళాసేవ చేసి కన్నుమూసిన ఉదయ కుమార్‌ లాంటి వారెందరున్నారు? మెనూరు ఘనాపాఠి నారాయణయ్యంగార్‌

లోకవృత్త మే నాటవేతి' వృత్వమై నపుడు నాటక కళాకారునికి అక్కరలేని "దేముంది? అతడన్ని విషయాలను సంటగహించి, అపనసరమున్నప్పుడు వాటిని వుపయోగించుకుంటాడు రన్నకవి గదాయుడ్డ కావ్యం తర్వాత అంత గొప్ప హశికన్నడ కావ్యాన్ని (అచ్చ కన్నడం) మరెవరూ నేటివరకు రచించలేదు ఘనాపారి గారి కుమూరుడు బళ్ళారి హెడ్‌ పోస్ట్‌ ఆఫీసులో పోస్ట్‌మాస్టర్‌ గా వున్నందన బిళ్ళారికి వచ్చారు. వారు మా (గామానికి వచ్చారు తాము రచిం చిన “బిది పుడిద గదె కదనం '” [హళెగన్నడ కావ్యం] యివ్వగా ఆశ్చర్య చ కితుజ్ణయాను. క్లిష్టమైన కృతి. ఈ కాలానికి పనికివచ్చే కావ్యం కాదు. కాని భవిషత్తులో పండితతరం వచ్చేదాకా సజీవంగా మనగలిగిన శ్లేష కావ్యమది నేనెంతో సంతోషించాను. నేడు వస్తున్న నీరన పాహిత్య (ప్రపంచంలో సువిఖ్యాత భాతయుద్ధగాధ ఆధారంగా మరొరూపంలోవెలువడిన' గదాయుషం'

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు 145 బరలలరలాయ్యయోయాయోయోయంయంయాంవా లోయ వోండాలోవావాయావాుంతనయోలయతాంయాయాలరతోవ తతర యాయ. కన్నడ సొసాఠత్యానికో అమూల్యాలంకారం, మేమిరువురం వృద్దులం, ఛి

అవ్వడు నా వయస్సు ?8 ఏళ్ళు. ఘనాపొతిగారు 86 వీళ్ళవారు భునాపారిగారు మావూరి రామేశ మందిరంతో కావించిన కౌవ్యపఠనం మా (గామ (ప్రజల నెంతగానో అలరించింది. ఇది మా (గామ (వజల సంన్కృృతికి చిహ్నం. కర్ణాటక సాహిత్య అకొడమి పురస్కారం

శి4-[12-88న కర్ణాటక పాహీత్య అకాడమి నాకు సక్కారం జరిపింది. డా౫ వా. మా, నాయక్‌ అకాడమి అధ్యక్షులుగా పుండటం, నా పాత మిత్రులు అద్యి రంగాచార్య సన్యాన సభకు అధ్యకత వహించడం నాకెంతో సంతోషం కల్గించింది. జాన్య నంపొడనా వ్యాఖ్య

ధారవోడ మురుగా మఠాధిపతులైన (శ్రీను, ని, (వ. మృత్యుంజయ మహాప్వామి వాతి ఈర్వాత (4 మహంచ స్వాములవారి సమకములో జేసిన (చవచనాలు (ప్రజొనురాగం ఫొందాయి. గదగు జగద్గురు తోంట చార్య మహా స్వానూల (పోడ్సలం కారణంగా _పపచనాల ధ్వవిము[ద్రికలు సిద్ధమయ్యాయి. శూన్య నంపొదన వ్యాఖ్య ““ఐబయలుగళి కెయజెళగు”గా బృహత్తర (గశవింగా వెలువడింది. నాటకీయ-గమక-సంగీత సంప్కారిం వెలువడిన యీ బహ ద్లంంథాన్ని శ్రితింశ4-85న ఇనన జయంతి సందర్భంగా ఆవిష్కరించడం జరిగింది.

తలుగు-కన్నడముల చుట్టరికం అతీ ప్రాచీనమైనడి, గళంలో పాట్కి 8కి చోమనాథుని తెలుగు బనవ పురాణాన్ని కన్నడం చేశాడు థీమకవి. అ్లే యీ శూన్య నంపొదనవును తెలుగు చేయాలన్న ఆలోచన కలిగింది, నంగ హంగా అనువోవం (పొరంభించే సమయంలో కోతుఐను పారదోలేందుకు జీనిన (వయత్సంలో (క్రిందపడ్డాను కాలి ఎముక విరిగింది. శయ్య పైపుంటూ అనువాడ కొర్యం పాగించాను భల్య చికిత్సకోసం శెండుషందల మైళ్ళళు పెగావున్న పృత్తూరు శల్య వైద్య శేంచ్రావికి వెళ్ళాను చికిత్స జయప్రదంగా పొగింది. అప్పుడపుడు ప్రధాన వ్వైద్యులు గాః గంకరాజుగారు స్వయంగా

అనుభవాలు - జ్ఞాపకాలు 140 మా (గామానికి వచ్చి చికిత్సచేశారు వారి సద్భావ సొజన్యాలకు ఎంతో సంతో షించాను దీర్హకాలం శయ్యాగతంగా వుండడం, పైగా ఓపికతగ్గిన ముదిమిలో అయినా శూన్య పంపొదనము తెలుగు అనువాద కార్యాన్ని వూపిరి వున్నంత కాలంలో ముగించాలన్న పట్టుదల, గురుకృప వల్ల అంతా చక్కబడి స్వతం (తంగా నడువగలిగాను. ఆంధప్య౨క సంపాదక మహాళశయులతో యీఅను వొద (పచురణ గురించి ఆలోచించాను.

మా _పొంత్తానికి చెందిన అనంతపురం జిల్లా, ఉరవకొండి తాలూకౌొ, రాకెట్ల (గామానికి చెందిన భాషాచార్య డా తూమాటి దొణవ్చగారు తెలుగు విశ్వ విద్యాలయ కులపతి వదవినలంకరించారని తెలిసి ఆసందించాను చజేరువలోనున్న కన్నడిగులు నన్ను విస్యారించినా,. ఎప్పుడో వాల్యంల్లో నా నాటకాలను చూచిన డా దొణప్పగారు నా నాటకరంగ జీవితానికి సంబం ధించిన ““జ్ఞాపకాలు-అనుభవాలు'" (గంథరూపంలో (వాసియివ్వమన్నారు. నా మ్మితుబు జానమద్ది హనుమచ్చాస్తిగారు (ఆంగ్లోప న్యాసకులు కడప) నా ఈ అళక్తిస్థితిలో ఈ పుస్తకం (వ్రాయను ఎంతో పరిళ్రమించి సహక్షర్రంచి నారు, డా దొణప్పగారి కోరిక మేరకు దూ కాలం నాటి రంగస్థల వద్యాలు పాటల ధ్వని ముదికలు సిద్ధమయ్యాయి. నేనెప్పుడో (వాసిన (కాంతి పరుష బసవజ్ఞ "నాటకాన్ని మా్యగామ వాన్తప్వుడు, హైదరావాద్‌లో ఉదో్యోగిగావుంటున్న జి. చం్యదశేఖన్‌ రెడ్డి తెంగు చేళాడు శూన్య సంపాదనమును తెలుగు విశ్వ విద్యాలయంవారు _పచురించుబకు సన్ముతించటం సంతోషం డాక్షశేట్‌ పట్లా

న! ట్‌

డొ హ.మా సాయక్‌గారు. గుళ్చుర్లా విశ్వవిద్యాలయ ఉపకులపతి కళాకారులను సత్కరించాలన్న సంకల్పంతో [ఎముఖ హిందూస్తానీ సంగీత విద్వాంసులు భీమ్‌సేన్‌ జోషిగాంకి, నాకూ మరికొందరు కళాకారులకు డిలిట్‌ పట్టాలిచ్చి గౌరవించారు. కర్హాటక గపర్నిర్‌ శ్‌ ఎ ఎన్‌ బెనర్టీగారి అధ్య షతన జరిగిన ఆ సత్కారోత్సవనం అత్కంత జయప్రదంగా పాగింది.

మా చం (దేశేఖరరెడ్డి హైదరాబాద్‌లో వున్నాడని చెప్పాను కదా।ః 1078

అనుభవాలు - జ్ఞావకాలు క! డిసెంబరులో “నందే నానోదిదె” (నాదే నేచదివాన్తు అన్న నా ఆత్మ చరిత (ప్రకటించడం జరిగిండి. తరువాత కన్నడంలో ళివళరణుల శూన్న సంపాదన (గంథానికి వ్యాఖ్యగా “బయలు ఇళికెయ బెళగు అనేడి (వాని (పచురించడం చాని విలతణతకు అనేక (వళంసలూ, బహుమానాలూ రావడం జరిగింది. ఈ సత్యతళత్వ వ్యాపన తెలుగులోకూడా జరుగవ౭ెనన్నయావతో ఆదీ (వ్రాయటం జ3గింది కాకపోతే నమ్యగతను కొంత సంగ్రహం చేశాను. దాని విషయమై. ఆ౦(ధ్రవ్యత్రిక యజమానులు ($ +వలెంక రాధాకృష్ణగారితో చం్యద్రశేఖరరెడ్డిని చర్చించమని అడిగాను. (శ శివతెంక రాధాకృష్ణగారు అభిమానంతో నన్ను ఆనందింపజేశారు. అ నమయంలోనే (శీ తూమాటి దొణస్పగారు తెలుగు విళ్వ విద్యాలయం కులపతిగా నియమితులుకావడం, వారి రచనలకు నృందించిన మా చంథదశేఖరుడు వీదో విషయంగా నాప్పస్తకం విషయం తెబపడం ఆయన విని ఉన్నపాటున * దొడ్డసగొడ గారి వుస్తకవు మాకివ్వండి" మేము (వకటించే ఏర్పాటు చేస్తామని ఆన్నారట, అడగనిదే లభించిన ఈ-వరావికి మా చం(దశేఖరుడు పుక్కింరిబిక్కిరై నాకు (వాకాడు. సరే ఏపని ఎవరివల్ల జరుగవలసివుందో అని ఆలోచించి (నాత్యపతిని పంపాను. విశ్వవిద్యాలయంలో ఫిలాసఫీ డిపార్టుమెంట్‌ ఏర్పడిన తరువాత ముద్రణ చేయవచ్చునని. ఈ లోగా నాబే అనుభవాలు-జ్జాపకాలు (వాయించమని చం (దశేఖరరెడ్డిని పురమాయిస్తూ నా ఇతరరచనల (సప్తావన తెచ్చారట దొణప్పగారు. చంద్రశేఖరుడు ముద్రింప బడని నాకన్నడ నాటకం-(క్రాంజిపురుష బసవన్నతను వెనుక చేసిన తెబుగు అసుచాదంతో (వాత (పతులు తెబగు విళ్వ విద్యాలయానికి యిచ్చాడు,

విళ్వ విద్యాలయంవారు ఈ నాటకాన్ని (పక్క (పకంనే రెండు భాష ల్లోనూ ము(దింవదలచి సలహాకై పండితులకు పంపగా ఇద్భుష్టవాశాత్తూ వారం దరూ ముక్తకంఠంతో నాటకాన్ని (పళంసించి, అనువాదాన్ని మెచ్చుకొని ఇలా 2ఇ0డు భాషలకి వారధికడుతూన్న వారి పూనికను హర్షించారటి, సరే హైదరా బాదిలోనే తెబుగు-కన్నడ భాషల్లో మ్యదణళుతె, వి వి వారు పూనుకొన్నారుం ఆ బాధ్యతను. విశ్వ విద్యాలయం తరపున శ్రీయళులు దేవేందర్‌, గౌతీ శంకరొలు వపాస్తే వారికి చ౦టదశేఖర్‌ రెడ్డి సహకారం అందించారు?

అనుభవాలు -- జ్ఞాపకాలు [148 రాఘవేం(దాచారిగారి ఆనంద (సింటర్ప్బొలో (శీ తిరుమల రామచంథద గారి పర్యవేతజలో ముృుద్రణ పూర్తయింది. 1087 డిమెంబరు 4న ఆంధ్ర (వదేశ్‌ ముఖ్యమంత్రి (శీ నందమూరి తారక రామారావు గారిచే విడుదల చేయబడుతుందని ఆ పుత్పవంలో నన్నూ సన్యానిషప్తారనీ, తప్పక ఉత్సవానిక్‌ రావలసిందనీ విశ్వ విద్యాలయం తరపున (శీ (సపాదరావు గారు ఆహ్వానం వంపినారు. మా చంటదశేఖరుడుసరే వచ్చితీరాలని పట్టు పట్టినాడు. వయసు పైబడింది. [సయాణాలకోర్వని వడలిన భరీరంఅయితే ఎవ్వుడో యూభైఏళ్ళ[కితం ఒక్క-పారి పురవకొండతో నా వేషథారణచూచి ఆనందించి నావై ఎంతో అభిమానం పెంచుకొని నాగురించి ఎంతో సహృదయంతో ఇత లులకు తెలిపి నా పుస్తకాలను (_పచురించ పూనుకొన్న దొణప్పను చూడాలన్న తవన నన్ను _పళయాణోను్య్కుఖుణ్ణీ చేసింది. చం(దశేఖర్‌ రెడ్డి వుత్తరం (వ్రాస్తూ తనతం(డ్రి నారాయణ రెడిని రమ్మని (వాళానపీ, చెన్న వీరన్ననీ, దొడ్డ బసవన్నగౌతగార్ని మా (గామంతోనేవున్న నా చిన్ననాటి సవహానటుడు నందవరం పంపణ్ణనీ పిలుచుకు రావలిసిందిగా తెలి పాడు. ఆ సమయంలో నారాయణరెడ్డి అపషెండీ సైటీస్‌ ఆపరేషనుకై ఆనతి చేరడం జరిగింది. ఈ విషయం తెలిస్తే కార్యక్రమం మానుకొవి వాడేమో కమక తెలుపరాదసీ నారాయణరెడ్డి మొనం వహించాడు. బళ్ళారిలో అతని ఆరోగ్యం చెన్నవీరనగొడ ద్వారా వరామర్శించి, కోలయబకొన్న విషయం తెలిసి సంతోషంతో (+ నందవరం పంపణ్ణి, బళ్ళారి గంగాధరం, చెన్నవీరనగొడు లతో డిసెంబరు మూడున బయలుదేరి సుఖంగా. నాలుగు వుదయానికి హైదరాబాద్‌. చేరుకొన్నాము. హోటల్‌ ఆళోకాలో వసతి ఏర్పరిచాడు చం్యద్రశే డ్డ. ఆరోజు వుదయం తె; వి. వి. వారి నాటక పోటీల నిమిత్తం (చదర్శింపబడుతున్న యెహోవా విజయం నాటకంలో కొంత థాగం చూచి భోజనం పిదప వి(శమించాము, ఆరోజు మధ్యాహ్నం *రామభ కృహనుమాన్‌ నాటకంలోని కొన్ని దృశ్యాలను చూచి + దొణప్పగార్ని చూసేతహ తవాతో వారి కార్యోలయంలో కూర్చున్నాను. సుమారు నాల్గగంటల సమయం. ముఖ్య మంతి గొడ అస్వుస్థులై వున్నందున నాటి విద్యామంగతి (శ గాలి మాద్దు

అనుభవాలు = క్ఞాపకాలు 143 కృష్ణనునాయుడు గారు వచ్చే ఏర్పాటు బరిగించని తెలిసింది, ఇంతలో మెరు పలా ఓ లేత వెలుగు గదిలోకి దూసుకొచ్చి నేనింకా అదర్శన నం(భ్రిమం తోంచి తేరుకొనేలోపలనే నాకు శిరపా వందించింది. అలాచేసింది విచ్యావినయ భూషణులు (శ్రీ దొణవ్పగారవి (గ్రహంచి కణం అ(పతిభుడనయ్యాను. ఎవరి దొణవ్ప--స్‌నాటి బుణమిది. ఒక మారుమూల ళుగ్రామంలోంచి వచ్చిన ఈ దొడ్డనగౌడనవి ఇంత విద్యా సంపన్నుడూ, యూనివర్శిటీకి కుల పతీ, నుమారు 60 ఏండ్లవాడు అనేక వరిశోధనలతో తనకీర్పి వెలయించిన వాడూ ఈ విధంగా నాకు నమన్క్యంరించడమేమిటిః అందులో +శరపా, నేను ఆయన్ను చూడ్డం మొచటిపాలి, వారికి రెండవపారి. నా కన్నులు చెమ్యగిల్లి, గొంతులో ఏదో అడ్డంవడి పుక్కిరిబిక్కింరైనాను. ఇంత గౌరవం నాయిన్నేళ్లు జీవితంలో ఎన్నడూ పొంది ఎరుగను. మమల్ని ఈ విధంగా నన్నిషపాతుల్ని జీనిన కళానరన్వకికి మనపా వందించి ఈతేశో వంతుణ్ణి నంఈతతానందమూర్తిగా వుంచమని (ప్రొర్థించాను. నాటకాలు ముగిసి నభ (పారంభమై వేదికపై ఆం. (వ. విద్యాశాథా మాత్యులు శ్రీ గొలి మార్దుకృష్ణమనాయుడు గారు, లఫఘని వరి కాఖామాత్యులు తీ రామచంద్రారెడ్డిగారు, (శీ దొణప్పగాడ. నేనూ ఆశీనులమయ్యాం. అడే శీదికమీద, నాటిక ఫోటీలకు ఒక న్యాయవేత్తగావున్న చం(దశేఐరరెడ్డి కూర్చొని వన్నాడు+ (పాదరావుగారి ఆహ్వానం పిడవ (శ్రీ దొణప్పగారు కార్యక మూన్ని (ప్రారంఖించి నాటక ఫలిశాలు ప్రకటించి ఈనాటి ఆవిష్కరణ (గ్రంథం క్రాంతి పరుష బసవన్న" గురించి పాధికారికంగా మాట్లాడి నన్ను నళకు వరిచయం చేసినారు. వారి ఈ మన్ననకు అర్హుడినా అన్నంతగా మృదు మధు రోత్తలతో తను యాభైఏళ్ళ (కిశం పొందిన అనుభూతిని కెలిపారు+ శరు వాత (శ ముడ్ద్డుకృష్ణమనాయుడు గారు పుస్తకాన్ని ఆవిష్యరించి తొలి (వతిపి నాకందిచారు* ఉన్నతపీఠమేసి వొట్టుపెట్టి పూలమాలపేసి, వన్నీరుచల్లి కాలువాకస్పి ఫలపుష్పాలతో 1110 రూ॥ల నంభ్లావన యిచ్చి శాష్ట్రోోక్కంగా వండిశుల మంగళ దీవెనలతో జరిగిన సస్మోస్‌ం ఇంతకముం దెరుగనీడీ?. ఎన్నో పనే

150 అనుభవోలు -జ్ఞాపకాలు కాలు స్వయంగా ముదించి చేతులు కాల్చ్బుకొన్ననాకు ఎంత ఆనందం ఈ (ప్రకటన కలిగించిందో చెప్పలేను. తదుపరి ఈ ప్పస్తకం అనువాదకుడిగా చం(దిశేఖర రెడ్డిని |శీ రావచంథద్రారెడ్డి గారుసన్యానించారి, అనాడు నా సౌభాగ్యానికి మనసు ఆక్ట్రమై గొంతు మూగబోయిన వేళ కృతజ్ఞతలు తెలు పుటకుప్యకమించా ను, నా కన్నలకు కొలత తోచినవి కళాదేవి, నటరాజు, రాఘవ:*-+నా (పసంగం యావత్తు శ్రీ రాఘవగారికి అంజలిఘటిస్తూ పాగింది. తెలుగు కన్నడ భాషల్ని ఒకేచోట అను సంధించి ముదదించి (కొత నం(్రదాయం నెలక్ల్చ వరన్పర సదవగాహనకు దోహదంచేసిన తెలుగు వస విద్యాలయాన్ని దానికి ఆధ్వర్యం వహించిన గ్రీ తూమాటి దొణప్పను ఏ మాటల్లో కృతజ్ఞతించాలో తెలియకపోయింది ఆని నా కృళజ్ఞతలు తెలిపాను ఉపన్యాసం చివర్లో చంద్రశేఖరరెడ్డి నన్ను ఒకపద్యం చెప్పమన్నాడు. పుస్తక మేదీలేదే అనుకొంటూనే చిత్ర నశీయంలోని సుదేవుని పా(త్రనున్మరించి “భళి రేకంటిని కంటి----....?పద్యం౦ ఎత్తుకొన్నాను. నాకు ఇప్పటికీ ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. ఆ పద్య పరనానికి పరవశించిన రవీంథద్ర భారతి నాడు (పేళ్షక సమూహం. నాలుగు పర్యాయాలు తమ కరతోళ ధ్వనులతో తమ సంభ్రమం వస్టక్సృవ”*చారు. మంత్రి రామచందారెడ్డిగారు లేచి కౌగిలించుకొని నమస్క్ల వంచారు. నేనో నాభాననాలోకంతో దుఃఖమా ఆనందమో తెలియని థావోద్వే గంతో కూర్చుండిపోయినాను. ఇహ నన్ను నాటకాలద్వారి ఎరిగిన పాతతరం వారు కొండరు మౌ 1పాంతం అభిమానంజో వచ్చినవారూ, ఏందరో పండి శులు నన్నూ చంథదశేఖరరెడ్డిని చుట్టుముట్టారు. (ప్రసాదరాపుగారు మా యోగ కేమాలకు చం(దశేఖరుణ్తి నియోగించి, మా వుపయోగానికి నాహనమిచ్చారు ఆ రాత్రి చం(దశేఖరి రెడ్డి యింట్లో భోంచేసి నా కోడలు సుసీత ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించాము. మరుసటిరోజు హోటల్‌లో నీటీ వనతి సరిగా లేనందున చం(ద్రశేఖర రెడ్డి యింటిలోనేవుండి శ్రీ పైడి-లక్మయ్య గార్ని వారి గృహంలో సందర్శిం బాము. అతనూ నాకన్నా కురుషృద్దు. చంథదకేఖరిళడ్ణిద్యారా నాటకం చడి వించుకొని వివి ఆభినందనం (వాస్‌ మమ్మాశీర్వదించినాడు. ఉత్సవ విష యాలు వినిపించుకోని పద్యంపాడించి ఆశిథ్యమిచ్చిమనీ పంపారు. ఆనసనమ యంలో ఎక్కువగా + మాట్లాడ కూడదని వైద్యుల నియనుంపున్నా అదంతా (వకగ్రాన పెట్ట పొాతముచ్చటలతో మమ్మల్ని ఆదరించారు. మళీ అదేరోజు చంద కేఖనరెడ్డి నిర్వహిస్తున్న ఫ్యాక్టరీకి మేమంతా వెళ్ళిచూని గో ష్లాల్లిదాల్సిందిగా ఇజ్ఞఫీస్సులిడి విచ్చి ఆరోజు “శంకరా

151 అనుభవాల --జ్ఞావకాలు చార్య" అన్న సంస్కృతం సినిమాకు వెళ్ళి టికెట్లు దొరకక “పదహారేళ్ళు వయసు: అన్న చక్యాని తెలుగు చి(త్రాన్ని చూసి మరలి వచ్చాము,

ఆరోజు మా (ప్రాంతపు శ్రీ య్యరగుడి బసిరెడ్డి గారింట్లో ఆతిధ్యం స్వీకరించాము. అనువాద శాఖలో డిప్యూటి డైరెక్టరుగా వున్న బసిరెడ్డి నిరా డంబఐరుడు సహృదయుడు వారి కుటుంబంతో - తొలినుండి' మాళు స్నేహమే వారియింట్లో పోళిగలు భోంచేసి భుక్తాయానంతో అక్కడే వ్నిశమించాను. ఆ పాయంకాలం శ్రీ తిరుమల రామచం[(దగారూ, మహంతయ్య గారు వచ్చి అభినండనం తెలిపారు. 4 వతేదీన మరోమారు రిజిస్ట్రర్‌ శ్రీ _వపాదరావు గార్కి. గౌరీరంకర్‌ గార్కి. కృతళ్లతలు తెలిపి సాయంకాలత బయలుదేరి 7 వుదయానికి వూరు చేరాము న

ఆ విధంగా ఆ మధురానుభవం నా అనుభూతుల్లో ముకుటాయమానంగా మిగిలింది. తుదికోరిక _ వీడ్కోలు

అనంతమైన ఈ జీవనయా[త నాబకర ఎవ్పటికైనా తుదిఘట్టం అలి నయించక తప్పుతుందాః పామాన్యంగా నాటకం.యొక్కా పారమంళా కొనలోనే శ్రీలుతుంది. రచయిత సందేశం చాలామార్లు (యత్యక్షంగా క్లొన్నిపార్డు పరో తుంగా, అముడే వ్యక్షృపరుప్తాడు. అదేవిధంగా నాకూ కొన్ని తుదికోరికలు న్నవి. అవి నుమారుగా అన్నీ ఈడేరుతూ వచ్చినవి రామేశుని కృషవల్ల, ఇహ ఇన్నేళ్ళ అభ్యాస ఫలితంా సాధనలో గడిరచిన ఆనండం *' అచెకావ్య గతమైన విత్య నత్యతత్వం వూతగా పాగిస జీవిత్తానందం'' గూర్చి తెలపా లని వూన్య సంపాదనా తత్వభరిత కావ్యం మహానుభాపుతై న అల్లమ, బసవ, సిద్దరామ, అక్కమహాదేవి, చెన్న బసవాది అనేక శివకేరిణుల ఉిజ్జాసకు పట్టీనఆద౦, అదినాకు తెలిసిన మేర కన్నడాం[ధాల్లో వ్యావ్యానం (వాసినాను, బయ ఐగళికెబెళగు-వెలుగు చూచింది, మరి కెలుులోకోడా వెలువడినా తగు సోదరుల ఎదలో బసపితత్వ వ్యాప్పితోడ్చడితే అచే నాకుతృషీ, నంతృృన్నీ- ఆ కోరికా నెరవేరే తర్వుణం వచ్చింది. అంిికే ఆనందంగావుంది మలి మరచిపోతానేమో అని మే॥జారదరితో వీద్కో శినుకొంటున్నాను. పవమౌననుళుడు పట్టు పాదార విందమరకుఎఅకమ్మదనళం ఆని వాడుతారు కదా? నుంగళాన్ని నాటకాంత్తంళ్ణ్యోోల్యా గర స్ట మశస్నుతో చెబుతున్నాను. మేకందంకి సతీ ల క. యక్ళా చబులున్న్యా న.

| సో ళ్‌ ల్‌ త్‌ స్‌ ([/ ర. కల ల ఉల 3 ]

[52 అనుభవాలు -జ్ఞాపకాలు పోయివప్తానండి మాషప్తూరికి 1ప11 అందరికి థరణండి కెలవిచ్చి పంజండ్‌ గఆఅ| ఏింతకొలమునుండి ఎన్నెన్నో వూరుల తిరిగి మీ వూరికి ఒంటిగ వచ్చాను శెచ్చిందేమీ లేదు =తోడు నీడ లేదు లేవివస్నీయిచ్చి మీరు న్నాకైనారు ॥పో తల్లిదండి అన్న దమ్ముల్లై (వేమతొ పొలుబువ్వ పెట్టి పెంచారు ఇదివరకు జలు బిడ్డల పొంది సంసారము బేశేను మమకారములేనున్న వదలిపోవాలి ॥పో॥ నేనుండి నా యిల్లు పొతదైపోయింద్‌

ఉన్నంత కాలము నన్ను పోషించింది నే వెళ్ళిపోగానే పడిపోతుంది ఎవరుండలాయింటిలో మంటిపాల్తె పోతుంది ॥పో విడిచి పోదంత తేెచ్చిందికాదు ఇచ్చిన మీ సొమ్ము మీ కప్పగించాను వున్నంత కౌలము వాడు కొన్నాను మీరుణము తీరింద కాలముతోస్‌ంది. ॥పో/ శికినన్నాజ నేనేమోచేశాను తప్పుళెంచక నన్నుకృతతో మన్నించండి మా ఊరి రామేశుడు పిలువనంపేడు కన్నీరు వింపక దీవెనలీయండి ॥పో॥ లో జ మ... ౦జీ య్‌ కొం త సి

గ ఖ్‌ హే చ కలం 24 ఏళ్ష్తనీర్టే మ

క జ. ల్‌ో మా,

పు క ౭ గీ,

స్య క క. ట్య్యతో