Telugu Andra Mahabharathopanyasamulu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆంధ్ర మనాభారతాపన్ధానముబ శు | భ్‌ ౨% సహజకవి మల్లెమాల నటు టకం శీ మనసుపడి మక్కువతో సేకరించిన గ్‌ న్‌ టీ (లా శ 1 ఈ పుస్తకాన్ని సాహిత్యాభిమానుల కోసం అ స్‌: /| సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రానికి . ల. ఎఎ. క్ష్‌ ఆనందంతో బహూకరిస్తున్నాం. . (జీ శ - మల్లెమాల కుటుంబం _ ఆ్య్యనేరస్ష్యక సరవ తిలక్‌ రాక- వ్‌

టా ర ఆంధ్ర మహహారతావన్తాసనుబ సట (ప రీడ్‌ ప్రనష్‌ నం టె (క్రయో అనుతుసే ట్రీజారం 'స్ర్రంథయమ్మై 3 చ రకల. నగ తె ందవ లలా ఉ౦0ష రన సట /9/ 5/99. ళు 'నభన్ష్యత పరవత్ర్య తీలక్‌ రోజ్‌ “హైవరాబాన్‌

1951 సెప్టంబర్‌ (ప్రథమ ముద్రణము 2,000. 1959 అక్టోబరు? ద్వితీయ ముదణము: 2£,000. 1062 సృష్టెంబరు, తృతీయ ము1దణము, ఓ,000 1989 సెప్టెంబరు, చతుర్ధ ముద్రణము, 2,000 1961 సెస్టెంబరు పంచమ ము[దణముః 2000. ఆళి శాద్ర " లతను (్థం' ॥ నా. ష్‌ 000 దగ ఉ | ళో గీ6నన న న. ల్లా నాం ళ్‌ లో సర్వసామ్య సంకలితము ల ల "వెల రూ.10-00 ముదణః శివాజీ (డ్రెస్‌, సికిందాబాదు.

విషయనూచిక నెసపస సనన అినిపనన ఆల ౧. నన్నయ్యగారి భారతాం(ధ్రీక రణము 6 1 థ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ ౨. ఎజన మహాకవి - ఆరణ్య పర్వ శేషము 66 26 జి థ్రీ వేదాల తిరువేంగళాచార్యులు ౩. తిక్టూన ా విరాట పర్వము ఏం 100 టీ కోరాడ రామకృష్ణయ్య ౪. తిక్కన - ఉద్యోగ పర్వము ఎం. 180. థ్రీ నండూరి బంగారయ్య _-థీ గడియారం వేంకటశేషళాన్రి థీ కురుగంటి సీతారామయ్య ఆశ్రమవాస చతుష్టయము ల 5కి న = ఫ్రీ కేళవపంతుల నరసింహశాస్త్రి

భీ నన్నయగారి భఖభారతాంధీకరణవు (శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు ౧ భారతము నాంధ్రీకరించుటలో నన్నయగారు వై దిక మతమును సంరక్షిం చుటకు ([బ్రయత్నము చేసిరనియు, వైదికమత రక్షణార్ధమే నన్నయగారిచేత€ దెలు(గు భారతము (వాయంబడె ననియు నొక (_పచారము దేళములో నున్నడిం దీనిని. జార్మితకులు ప్రారంభించినట్టున్నది. _విశ్వవిద్యాలయుములలో దీనికి (బబొర మెక్కువగా నున్నది. ఈ విశ్వవిధ్యాలయములలో( జదివినవారు [వాసిన బహు [గంథములలోనను; జేసెడి బహాపన్యాసములలోనను ధారాళముగా నీ [పళంస చేయుచున్నారు. ఇది నిరాధారమైన మాటగా. గన్పించుచున్నది. ఏల యనా నీ మాట కాధారమైన విషయము కనిపించదు. నన్నయగారి భారతావతా శకలో నీ (పస క్రియేలేదు. రాజరాజ నరేందుండు ఇవి ణీను నృతతంబు నాకును గరం విష్టంబులై యుండు6 బా యవు, భూదేవకులాభితరృణ మహీయః (ప్రీతియు, నృారత (శవణాసక్షియుం, బార్వతీపతి పదాబ్దధ్యాన పూజామహో త్సవము, న్సంతత దానశీలతయు, శశ్వత్పాధు సాంగత్యముకాం మజీ యదియునుం గాక. హిమకరు దొట్టి పూరు భరతేళ కుర్ముపభు పొండుభూపతుల్‌ (క్రమమున వనంశకర్తలనంగా మహి నొప్పిన యస్మదీయ' నం శమున టబసిద్దులె విమల సద్గుణ శోధితు లె న పొండవో ఏరా లర మా _త్తముల చరిత నాకు సతతంబు వినంగ నభిష్టమెంత యున్‌.

థ్రీ నన్నయగారి వి అని మ్యాతమే యడిగెను గాని మన సనాతన మతము పాడయి పోవు గ్నోడి. సీ వీ కావ్యమును. దెలుంగు చేసిపెట్టుము. ఆని యడిగిన జాడ లేదు. (ఏజియ బహు భాషల బహు విధముల బహు జసములవలన వినుచు భారత బద్ధ స్పృహు లగ్యువ్లార్తిక్త నెప్పుడు ఐహుయా గమ్ముల ఫలమ్ము పరమార్భమగుక్షా అన్నవిషయవ్నే చెప్పంబడెను. ఇట్టే యహష్మపథకు కాసనాధార మైనను గానిపించదు. కాసనవే క లయిన బార్నితక్షలు కూడ నట్టి వున్నట్టు చెప్పుటలేదు. మజి యీ నిరాధారమైన వాక్య మెందుక్కం బుట్టినదో కేలియదు. త్మ దేశమున సౌహిత్య విమర్శ యిట్టి నిరాధారములై న బపు విషయములతో నబ్బుకౌని ప్రో చున్నది. అప్రమాణములై న ఐబహృ సిద్ధా తములు విమర్శరూపమ్సృన్స, జెప్పంబడు చున్నవి. అది భావక్క, సాహిత్య వే క్‌లు కాని సౌమాన్యులయిన సాహిత్యాథి మానులకు నపకారమ్స చేయచున్నది, నన్నయగారు మతీ దృష్టితో స కావ్యము (వాయలేదన్సటక్ష ననేకములె స యదాహరణములు చూపించవర్చున్న. సకాపర్వముతో ఖహిలవధ సందర్భమ్నన భీష్మండు థీకృష్ణుని యొక్క పరమేశ్వర శ్ర్వ్వన్సృ, జాలసర్గలయందు. వర్షా కృష్ణుండు పరమేశ్వరం డని సృష్టికిం బూర్వమ్సు ఉలమునకు శ్పాల్చ వని? నశ యజ్ఞ కర్తయని, వరాహా ద్యవశారములె త్రినవా, డన్సి మధుకై టభ్చలన్స సంగ రించిన వాడన్సి బలి నణంగందొక్క్యి వా+డని, మృజ్చ యెన్నియో సంగతులన్నం జెప్పెను. ఇవి యన్నియు విష్ణపార్వ్వ్యు క్రో ములైన విషయములు, పీన నన్నిం టిని నన్నయగారు వదలి పెద్టెన్స, హిందూమ తమ్సన్స రక్షించుటక్షు నన్నయగార్వ భారతమును (వాసినచో సీ భాగృమ్సలన్స వదలి పెట్టరాదు గదా మందపాల చరితముతో మందపాలు (డృ వైక్వానరృన్ని నగ్నిబ్బుక్ష్యలత్రో స్తోతముచేసెను. మందపాలుని కుమారులైన స్తంబమ్మిత్రుండ్షన్న, (దోణుడును బుగర్ధములతో .వహ్నిని స్తోతముచేసి. ఈ స్తోతము లేమి నన్నయ్యగ్యా భారతములో లేవ. ఇవి బుగ్వేదములోన్సి యగ్నిస్తూ _క్తములక్ష వ్యాసవృవ్హార్ర. వాసిన్ల ళ్లేకములు, హిందూమతము వేదవ్వుం నాశ్రయించియ్యన్నద్రి క్రీ బగ

భారతాం[ధీకరణము తి వదలిపెటినవాండు పహిందూమతమును సంరక్షించుటకు (వాసె ననుట యెట్లు పొసగును. ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణ సందర్భమున దుళ్ళాసనుండు (ద్రౌపది గ్‌ లాంగ(జోవుచుండ(గా (దౌపది శ్రీకృష్ణుని బహు శ్లోకములతో గీర్రించెను. శోః ఆకృష్యమాణే వసనే (దౌపద్యా చింతితో హరిః గోవింద ద్వారకావాసికా కృష్ణ గోపీజన్మపియ కౌరవై ॥ పరిభూతాం మాం కిం న జానాసి కేళశవ॥ హే నాథ హే రమానాథ (ప్రజానా థార్తినాళన కౌరవాక్టవ మగ్నాం మా ముద్ధరస్వ జనార్దన॥ కృష్ట కృష్ణ మహాయోగికా విశ్వాత్మా విశ్వభావన (పపన్నాం పాహి గోవింద కురుమధ్యేఒవసీదతీం ॥ ఇత్యనుస్మృత్య కృష్ణం సా హరిం (త్రిభువనేశ్వరం ప్రారుద ద్రుఃభితారాజ న్ముఖ మాచ్చాద్య భామినీ ॥ యాజ్ఞ నేన్యా వచ ఖ్య్ళ్రత్వా కృష్ణో గహ్వరితో ఒభవత్‌ త్యక్త్వా శయ్యాసనం పద్మాం కృపాళుః కృపయా ఒభ్యగాత్‌ ॥ కృష్ణంచ విస్ణుంచ హరిం నరంచ (త్రాణాయ వికోళతి యాజ్ఞ నేనీ త తస్తుధర్మోఒంతరితో మహాత్మా సమావృజోదై వవివి ధె స్సువనై9॥ నన్నయగా రీ భాగము నేమియు దెలు/గు చేయలేదు. ప్రాతిగామి పిలిచి నప్పుడు (దౌపది రాకపోవుటచేత దుర్యోధనుండు దుళ్ళాసనుని. బంపించెకు. దుళ్ళాసను. డామెను జుట్టుపట్టుకొని తీసుకొని వచ్చెను. అప్పుడు [దౌపది ఇది యుచితమ్ము గాద నక యిక్కురుముఖ్యులు చూచుచుండ దు ర్కదు. డయి వీండు నన్ను నవమానిత6 జేనెడి సర్వధర్మ సం విదు లన నున్న యీ భరతవీరుల వంశము నే డధర్మ సం పద నతి నింద్య మయ్యె నని భామిని కృష్ణు. దలంచె భీతయై ॥ ఈ పద్యములోనున్న చివటీ వాక్యము తప్ప నన్నయగారు వేజే _పస్రైవన చేయలేదు. వ్యాసమహర్షి భారతి మున(గథ గజేంద్ర మోక్షణమువలెం గలదు. ఇదటం గథకు( (బాముఖ్యము కలదు. కాని భగవద్భ కక్రికిం (వాముఖ్యము. లేదు. ఈ రీతిగా

£ శ్రీ నన్నయగారి _ అని మ్మాతమే యడిగెను గాని. మన సనాతన మతము పాొడయి పోవు చున్నది. సీ వీ కావ్యమును. దెలు(గు చేసిపెట్టుము. అని యడిగిన జాడ లేదు. మజియు బహు భాషల బహు విధముల బహు జనములవలన వినుచు భారత బద్ధ స్పృహు లగువారికి నెప్పుడు బహుయా గమ్ముల ఫలమ్ము పరమార్థమగు౯॥ అన్నవిషయమే చెప్పంబడెను. ఇట్టి యష్మపథకు శాసనాధార మైనను గానిపించదు. కాసనవేత్త లయిన చార్మితకులు కూడ నట్టి వున్నట్టు చెప్పటలేదు. మజీ యీ నిరాధారమైన వాక్య మెందుకు బుట్టినదో తలియదు. ఈ దేశమున సాపాత్య విమర్శ యిట్టి నిరాధారముల్తై న బహు విషయములతో నల్డుకొని పోవు చున్నది. అ(ప్రమాణములై న బహు సిద్ధాంతములు విమర్శరూపమున. జెప్ప(ఐడు చున్నవి. అది భాషకు, సాహిత్య వే్రలు కాని సామాన్యులయిన సొహిత్యాభి మానులకు నపకారమ్సు చేయచున్నది. నన్నయగారు మత దృష్టితో సీ కావ్యము (వాయలేదనుటకు ననేకముల్జెన యుదాహరణములు చూపించవచ్చును. సభాపర్వములో శిశుపాలవధ సందర్భమున భీష్ముండు థ్రీకృష్ణుని యొక్క పరమేశ్వర త్వముః జాలసర్గలయందు. వర్ణించెర్టు కృష్ణుండు పరమేశ్వరు, డని, సృష్టికి బూర్వము జలమునకు హేతు వని, సక్వీ యజ్ఞ క_ర్తయని, వరాహా ద్యవతారములె త్రీనవా( డని, మధుక్షై టభులను సంచా రించిన వాడని బలి నణ(గందొక్కిన వాడని, మఠి యెన్నియో సంగతులను జెప్పెను. ఇవి యన్నియు విష్ణుపారమ్య బోధక ముల్దెన విషయములు, వీని నన్నిం టిని నన్నయగారు వదలిపేచెను,. పిందూమ తమును రక్షించుటకు నన్నయగారు భారతమును (నాసినచో నీ భాగములను వదలి పెట్టరాదు గదా. మందపాల చరితములో మందపొలు(డు వ్వైళశ్వానరుని నగ్నిబుక్కులతో స్తోతముచేసెను. మందపాలుని కుమారులైన శ్రంబమ్మితుండును, (దోణు(డును బుగర్థములతో వష్నిని స్తోతముబేసిరి. ఈ స్తోతము లేమియ నన్నయగారి భారతములో లేవు. ఇవి బుగ్వేదములోని యగ్నిసూ క్రములకు వ్యాసమహర్షి వాసిన శ్లోకములు. హిందూమతము వేదముల నాశయించియున్నది కదా. బుగర్థములన

భారతాం[(ధీకరణము లి వదలి పెట్టినవా+డు హిందూమతమును సంరక్షించుబపకు (వాసె ననుట యెట్లు పొసగును. ద్రౌపదీ వస్త్రాపహరణ సందర్భమున దుళ్ళాసనుండు (దౌపది వీర లాంగంటోవుచుండ(గా (దౌపది థ్రీకృష్ణుని బహు శ్లోకములతో. గీర్తించెను. శో ఆకృష్యుమాణే వసనే (దౌపద్యా చింతితో హరిః ళం

గోవింద ద్వారకౌవాసికా కృష్ణ గోపీజన్మపియ

కౌరవై & పరిభూతాం మాంకింన జానాసి కేశన॥

ప నాథ హే రమానాథ (ప్రజానా థార్తినాశన

కౌరవార్ష్యవ మగ్గాంమా ముద్ధరస్వ జనార్దన॥

కృష్ణ కృష్ణ మహాయోగికా విళశ్వాత్మకా నిశ్వభావన

(ప్రపన్నాం పాహి గోవింద కురుమధ్యేఒవసీదతీం ॥

ఇత్యనుస్కృత్య కృష్ణం సా హరిం (తిభువనేశ్వరం

(ప్రారుద ద్దుఃభితారాజ న్ముఖ మాచ్చాద్య భామినీ ॥

యాజ్ఞ నేన్యా వచ శృత్వా కృృష్షో గహ్వారితో ఒభవత్‌

త్యక్త్వా శయ్యాసనం పద్మాం కృపాళుః కృపయా ఒభ్యగాత్‌ ॥

కృష్ణంచ విస్ణంచ హరిం నరంచ శ్రాణాయ వికోళతి యాజ్ఞ నేనీ తతస్తుధర్యోఒంతరితో మహాత్మా సమావృణో ద్ర్వైవివి ధై స్సువనై॥

నన్నయగా రీ భాగము నేమియు€ దెలుంగు చేయలేదు. (పాతిగామి పిలిచి న్పుడు (దౌపది రాకపోవుటచేత దుర్కోధనుండు దుళ్ళాసనుని(. బంపించెకు. దుళ్ళాసను. డామెను జుట్టుపట్టుకొని తీసుకొని వచ్చెను. అప్పుడు [దౌపది

ఇది యుచితమ్ము గాద నక యిక్కురుముఖ్యులు చూచుచుండ దు

ర్యదుం డయి వీండు నన్ను నవమానిత. జేనెడి సర్వధర్మ సం

విదు అన నున్న యీ భరతవీరుల వంశము నేం డధర్మ సం

పద నతి నింద్య మయ్యె నని భామిని కృష్ణు. దలంచె భీతయై ॥

రూ

ఈ పద్యములోనున్న చివటి వాక్యము తప్ప నన్నయగారు వేజే ప్రస్తావన చేయలేదు. వ్యాసమహర్షి భారతిమున(గథ గజేంద్ర మోశ్షణమువలి గలదు. ఇచట! గథకు( [బాముఖ్యము కిలదు. కాని భగవదృ్భ క్రికిం [భాముఖ్యము. లేదు, ఈ రీతిగా

శ్రీ శ్రీ నన్నయగారి బహు స్థలములయందు నన్నయగారు మత విషయములకు, (వాధాన్య మీయక్కు కథకే [ప్రాధాన్య మిచ్చిరి. ఇట్టి సందర్భములో నన్నయగారు మతమునకు, (వాధాన్య మిచ్చి'భారతమును [వాసిరనియ. యజ్ఞయాగాది [క్రతువులను రక్షించుటకు భారతము [వాసిరనియ+ జెప్పెడిమాట ల్మప్రామాజికములు. నన్నయగారిని జాగ్రత్తగా జదివి చెప్పిన మాటలుకావు, వ్యామోహము చేత( బలికిన మాటలు.

నన్నయగారు (ప్రధానముగా దాను భారతము నాం(ధీకరించునపుడు తన కావ్యమునందు మూడు గుణము లుండెనని చెప్పెను. మొదటిది; కథాకలితార్థ యుక్తి. రెండవది ; యక్షరరమ్యత. మూడవది : నానా రుచిరార్థస్తూ క్రి నిధిత్వము. చివరి రెండుగుణములు సర్వజన విదితముల్తై నవే. మొదటి గుణమే [గ్రహించుట కష్టము, దానిని (గహించలేకపోవుట యట్లుంచి దుర్వ్యాథ్యానము చేయట దుర్మేధా విలసితము,

నన్నయగారు తన కథలు వ్యాసుని కథలకంటె నెక్కువ రమణీయములుగా( జేసెను. నన్నయ్య తన్ను( గూర్చి తాను 'లోకజ్ఞు నుభయభాషా కావ్యరచనాఖి శోభితోనని (వాసికొనినాండు. తొను లోకజ్ఞుండనని చెప్పుకొనినాండు. ఆయన యెంత లోకజ్ఞు,డో నేను నా (వాసిన “నన్నయగారి ప్రసన్న కథాకలితార్థయు క్రి” యన్న [గంథమున నిరూపించికిని. ఆయన లోకజ్ఞత్వమును మనము (గహించినం జొలును. చాలమంది నేడు ఆయన యలౌకికు డని వృథాభాష లాడుచున్నారు. ఆయన యలౌకికుండు కాడు అలౌకికుండు కవియే కాలేండు. వ్యవవార విగ్యిడు కానివాడు కవి యగుట కష్టము. వ్యవవోరవిదులు కానివారు నన్నయ్యగారిని నిరాకరించవచ్చును. వారిని గుణించి యెవ్వరు నేమియు జేయలేరు. వారికి *“నమోవాకం (పళాస్మ హే. ”

లోకమునం దందణును గవులే, 'కవయతీతి కవిః.” కవయతి యనంగా వర్జయతి. వర్ణించుచున్నాండు. కావ్యమంతయు. వర్ణనమే. ఒక సన్నివేళమును జెప్పటయు వర్ణించటయే. కథను [వాయటయ వర్ణించుటయే. ఈ వర్ణన బహు విధములుగా నుండును. కథారూపమున నుండును, సన్నివేశ రూపమున నుండును. [ప్రసంగ రూపమున నుండును. వస్తు స్వరూప నిర్ణయ రూపమున నుండును. కాని యా వస్తు స్వరూప నిర్ణయ రూపమున నున్నది మ్యాతమే వర్ణన మని లోకము నందు సామాన్యముగా ననుకొన( బడుచున్నది. ఉషఃకాలము, వసంతబుతువు,

భారతాం[ధ్రీకరణము ర్‌ ఆటవి, నదులు, గిరులు, స్త్రీలు, ఒక పురువుని యొక్క రూపము ఇట్టివాని గుటించి జేసిన వర్ణనము మ్యాత్రమే వర్జనమని, తక్కినది కాదని సామాన్యాభ్మిపాయ మేర్పడెను. నిజానికి నీ పె చెప్పిన విషయములవంబి విషయములను నేర్పుతో స్వభావో_క్రి యుపమోోత్పేకారూపకా ద్యలం కారములతో వర్ణించిన కవిని లోక్రము నందు గొప్ప కవిగా థావింతురు. కవి కొంత ళ _క్రిమంతుడై నచో నీ వర్ణనములు రమ్యములుగానే చేయవచ్చును. ఇంతకంటె నధికమైన ళ _క్రిమంతుడు యథార్థమైన వరనముయొక్క- స్వడూపము! దెలిసినవాండు వేజొక( డుండును. అతండు మవి కవి శబ్ధవాచ్యు. డతండొక్క+డే యగును. నన్నయ్యగా రట్టి వర్ణనములు చేయును. ఆ వర్జనము లెట్టుండు నన(గా లౌకిక దృష్టితో,జూచి చేసెడి వర్ణనములు కావు, దాని కాంతరదృష్టి కావలయును. ఈ పద్యము. జూడు,డు [దౌపదినిం వార్థుండు తన యింటికి దీసికొని వచ్చెను. “మేమొక్క భిక్షందెచ్చితి మని తల్లికి నివేదించిన నెణఖుంగక యెప్పటి యట్టకా వగచి కుంతీదేవి సంతసిల్లి దాని మీ రేవురు నుపయో గింపుండని కొడుకుల నియోగించి ” ఈ మాటతో ధర్మసందేహ ముద్భవించినది. ఇచట నన్నయగా రొక పద్యమును (వాసెను. ఆ లలితాంగియందు హృూదయంబులు దృష్టులు నిల్చి పాండు భూ ఫాలకుమారపంచక ము పంచ శరాహతి. బొందె నొక్కతన్‌ బాలిక దొల్లి యేవురికి భార్యనుగా సృజియించియున్న య య్యాలరి బ్ర)ిహ్మ చెల్లు పరమార్థము గా కది యేల యొ డగున్‌॥ ఇది యాళ్చర్యకరమైన విషయము. అర్జును. డామెను గెలిచి తెచ్చెను. న్యాయముగా నతని కామె భార్య కావలయును. లోకములో నలుగు రన్నదమ్ము లున్నచో వారిలో నొకరి కేర్పడిన పెండ్రికూంతుమీంద. దక్కిన సోదరులకు గోర్కి కలుగదు. ఇది సృష్టిలోని రవాస్యము, ఇది స్వభావము. దీనికి వ్యతిరేక ముగా (దౌపదియందు! బంచపొండవులు పంచశరాహతి బారి కగ్గమైనా రనుట విలక్షణమైన రచన. లోకము నెటింగి దానికంటె విశేషమైన యొక సన్ని వేళము వచ్చినపుడు లోకాతిశాయి యైన యా విషయమును నిరూపించి చెప్పుట ఈ పద్యము నందలి మొదటి రెండు చరణములలోని యర్థము వ్యాసమహర్షి వాసినదియే. తక్కిన రెండు చరణములలోననే నన్నయగారి విశేష మున్నది. ఈ యర్హముః దెళిసికొని నన్నయశారు వాసిశ [వా.త లోకమునకంటె భిన్నముగా నున్నయీ

6 శ్రీ నన్నయగారి యనుభవమును (బహ్మచెయ్డుగా నిరూపించుట నన్నయగారు (వాసిరి. ఇది సామాన్య వర్ణనముకంటె! బై మెట్టు విషయము. శకుంతలోపాఖ్యానమున. విపరీ త్యపతిభాష లేమిటికి నుర్వీనాథ యీ పుటత్రగా తం పరిష్వంగ సుఖంబు6 జేకొనుము ముక్తాహార కర్పూర సాం . ద్రపరాగ్మపసరంబు చందనము చం౦ద్రజ్యోత్స్నయున్‌ బ్యుతగా (త పరిష్వంగము నట్లు జీవులకు హృద్యంబే కడున్‌ శీత మే!” సంస్కృత భారతములో “*న వాససాం నరామాణాం నాపాం స్పర్శ స్త థావిధః శిశో రాలింగ్యమానస్య స్పర స్పూనో ర్యథా సుఖః అని మాతమే కలదు. దానిని నన్నయగా రిట్టు తెలుంగు చేసిరి. మజియు నిందులో నొక విశేషము కలదు. శకుంతల తన కొడుకును! జూపించుటలో నతని స్పర్శ యిట్టిదని చెప్పుటలో నన్నయగారు వేరే యర్థమును నిక్షేపించిరి. తన్ను దుష్యంతుడు నిరాకరించ(గా, నా బిడ్డయే తన బిడ్డ కాదన(గా నతనిని నీవు కౌంగి లించుకొనుము. పృుతస్పర్శ యిటువంటిది. యితనిస్పర్శ నీ కట్టిది యైనచో నీ విష యము బుజు వగునుగదా, యన్నట్టు చెప్పినది. ఇది మవోివిషయము, సర్వగుణ ములు ర క్తనిష్టమై యుండును. ఉ త్తములకు( బ్యుతులయొక్క, భార్యయొక్కా స్పర్శ యవిదితమైన విషయమునకు నిరూపకమైన సాక్ష్యము. రక్తగతమైన యీ మహాగుణము నాశయించియే భవభూతి తన యుతత్తర రామచర్శ్మిత నాటకమును (వాసెను. భాసుండు తన (పతిమానాటకములో దిజ్నొగుండం కుందమాలలో రామ చందునియొక్క కుశలవుల తోడి సమాగమము నీ రక్తనిష్టమైన గుణముమీ(ందనే యాధారపడి వర్జించిరి. భవభూతి నాటకములో సీతాస్పర్శము వలన రామచం్వదుండు మూర్చనుండి లేచుట దీనికంటె భిన్నమైన విషయము, ఈ మహావిషయమునే నన్నయగారీ పద్యమునందు వర్ణించిరి. నన్నయగారు తా నొక విషయమును గాఢముగా నాలోచించికాని [వాయరు (దౌపదీవస్త్రంపహరణ విషయమున భారతమునం దిట్టున్నది.

భారతాం[ధీకరణము క

ఆకృష్యమాణే వసనే (ద్రాపద్యాన్తు విశాంపతే

త(ద్రూప మపరం వస్తుం ప్రాదురాసీ దనేకళః॥

నానారాగ విరానాణీ వసనా న్యధవై (ప్రభో

ప్రాదుర్భవంతి శతశః ధర్మస్య పరిపొలనాత్‌॥

తతో హలహలా శబ్ద _స్తతాసీద్‌ ఘమూరవిస్స్ప్వనః

త దద్భుతతమం లోకే వీక్య సర్వే మహీభృుతః॥

శళంసు ర్దౌంపదీం తృత కుత్సంతో ధృతరాస్త్రజం

శశాప త్మ్యత భఖీమస్తు రాజమధ్యే బృహత్స్వనః॥ దీనిని నన్నయ్యగా రిట్టు తెనుంగు చేసిరి. ఇది నేయంగాదని మది విచారింపక సద్గర్హితుండు దుశ్సాసనుండు నెట్టన (దౌపది గట్టిన పుట్టంబు సభలోన విడ్చె నాశంక లేక యుడుగక యొలువంగంబడియు మున్నపనీతమైన తద్వస్తుంబునట్టివలు వ లలితాంగి జమనమండలమున6 బాయక యొప్పుచునున్న నయ్యువిదం జూచి సభ్యులెల్లి నుదితసమ్మదు లయిరి దుశ్చాసనుండు వస్రచయము పర్వ తోపమాన మైన నొలువంగనోపక యుడిగె లజ్జంటౌంది యుక్కు-దక్కి-॥

ఇట్లు భీమ నేనుండు ద్రుపదరాజనందనకు దుళ్శాసనుండు "నేసిన యవమానంబు సూచి, కోపర కాంత నయనుం డగుచు నంతకాకారంబున దంత సందష్ట దారుణముఖుం డయి యొల్ల వారును విన నిట్లనియె.

వివిధముల్తె న యనేక వర్ణములు కలిగిన వసనములు పుట్టుచున్నవి. దీనికి సేతువు ధర్మము పరిపాలింప(బడుట, సభలోం బెద్ద ధ్యని కలిగెను. ఈ యద్భుత మును( జూచి రాజు లందటు ,దౌపదిని( బొగడిరి. దుర్యోధనునియందు! గుత్స వపాొంచిరి.. ఖీముండు శపథము( జేసెను. నన్నయగారు వస్రములయొక్కం నొనా రాగవిరాగత్వము వర్డించలేదు. ఆది యనవసరము. జనులలో హలాహలశబ్ది ముదయించినది. దానిని నన్నయగారు వదిలిపెట్టిరి, ఇది యొక మహిఘోరము

8 నన్నయగారి జరుగుచున్నపుడు జనులు ని స్తబ్ధులె నీరవులై యండిపోదురు. అందుచేత నన్నయ గారు దానిని వదలి పెట్టెను. ఆమెను జూచి సభ్యు లుదితసమ్మదు లయిరి. పశ 0 సించలేదు.

నన్నయగారు భారతకథను జూచిన చూవు వేణు, ఆ దృష్టిలోని విశేషము తెలియటకు( జాల జాగ త్తగా. జదువవలయును. దుర్యోధను డన్నచో నందఅకు భయము. ఆతని నెదిరించ( గలవా(డొక్క విదురు(డే. తక్కిన యెవ్వడను సభలో మాటాడుటకు వీలులేదు. ఇది రాజసభామర్యాద. రాజసభలో నొక మహాఘోరము జరుగుచుండవచ్చును. జనులు తమలో+దా మెంత గుబ్బిసలాడినను జనులు (కిక్కురు మనుటకు వీలులేదు. రాజుయొక్క యిష్టమునకు వ్యతిరేకముగా సభలో నెవండు తన మనోభావములను( [బకటించుటకు సాహసించునో వానిని వెంటనే రాజభటులు నిగహింతురు. ఆ మర్యాద తెలిసిన నన్నయ యిట్లు [వాసెను.

_ మజియ. 'ద్యదూప మపరం వస్త్రం పాదుర్భవతి' యన్న మాటను నుడు గక యొలువంగ( బడియును ము న్నపనీతమైన త ద్వస్త్రమ్మునట్టి వలువ లలితాంగి జఘనమండలమున( బాయక యొప్పుచునున్న”"దని నన్నయగారు తెలుంగుంజేసిరి. ఈ తెలు(గు సే తలోనున్న సొగంసేమి * (ద్రౌపదికి మానభంగము చేయవలయు నని దుర్యోధనాదుల యూహ. మానభంగ మనగా నేమి ? ఆమె వివస్త్రయగుట, వివస్త్రత యనగా నగ్నత, నగ్నత యనఃగా నేమి ? ఇచట విబారణ చేయవలెను, వస్త్రము ధరించినందువలన శరీరావయవములు కప్పంబడు నని యనుకొందుము, కప్ప(బడుట యన(గా నొక వస్తువుయొక్క స్వరూపజ్ఞాన మేర్పడకుండ నుండుట. శరీరము యొక్క నగ్నత్వ మనంగా శరీరాంచలములు భాసించుట. మనకౌక వస్తువు కనిపించుచున్న దనంగా నా వస్తువుయొక్క. యవధిభూతములయిన రేఖలు సువిస్పష్టముగా: గనిపించుటయే, ఒక పేటికను జూచితిమి. ఒక ఘటమును జూచి తిమి. మజి యింకొక వస్తువును జూచితిమి, త ద్వస్తువుయొక్క లోపలిభాగమును జూడలేదు. దాని పె యంచులను జూచితిమి. ఈ యంచులు రేఖలు. దృన్దికిం గనిపించునది రేఖ అందుచేతనే చిితకారు(డు రేఖలతో మనకు వస్తుదర్శన మీయ గల(డు. వస్త్రముచేత శరీరాంచలరేఖలు కప్ప(బడును. అపుడు శరీరము వస్త్రాచ్చా దిత మైనదని చెప్పుదుము. అంచల రేఖలు విస్పష్టముగా భాసించుచు దానిపయిన వస్ర్రమున్నను వస్తువు వస్తువుగా భాసించును. కొందజు 'పెట్టెలకు మాసిపోకుండం

భారతాం(ధీకరణము 9 బైన గుడ్డలువేసి కుట్టింతురు. పెట్టె కనిపించుచునే యుండును. ఆ పెట్టె కనిపిం చుటలేదు.. పెథ్టై యని గుర్తుపట్టుటకు వీలులేదని చెప్పుటకు వీలులేదు. పురుషులు వస్త్రములు ధరించుట యీ [ప్రయోజనము కొజకు. శరీరాంచల రేఖలు భాసించ కుండ ముడుతలతో(, గుచ్చెళ్ళతో, మడతలతో వస్త్రములను ధరించుట పేరు వస్త్రము ధరించుట. నగ్నత లేకుండ జేయట. శరీరము నంటుకొనియున్న వస్రము నగ్నతను రక్షించదు. అందుచేత. బాళ్ళ్చాత్యులువేయు దుస్తులు నగ్నతను సరిగా రక్మీంచవు. అది యనాగరకమైన వేషము. భారతీయులు కుచ్చెళ్ళు పెట్టుకొని కథెడు ధోవతి పరమ నాగరికమైన వేషము, యట

అట్టి కుచ్చెళ్లు? నట్టి మడతలు - నేది తొలంగినను నగ్నత భాసించును. దౌపది ధరించిన చీర యామెయొక్క నగ్నతను రక్షించునదిగా నున్నది. దుళ్ళా సను(డొక చీర తీసిన తరువాత మజియొక చీర యచట భాసించినచో నది తొల+గి యిది వచ్చులోన నగ్నత భాసించును. గాలిచేతం జీర తొల(గినప్పుడే వేణీ సంహార మున దుర్యోధను(డు భానుమతీ విషయమున నాటకాంగమైన గండము. నిక్మేపించు నలములో నూరు (ప్రస్తావన చేసెను. అది నగ్నత. నగ్నత రేఖామ్మాతమున భాసించినను (దౌపదికి. బరాభవము జరిగినశ్లే. అందుకనియే 'మున్నపనీతమైన తద్వశ్రమ్మనట్టి వలువి యని చెప్పుట నానారాగ విరాగములై న వసనములై నచో నాలిచిన వలువకు మఅల మొలిచిన వలువకు భేదమేర్చడి నగ్నతాభాంతి కలుగ వచ్చును. తద్వస్తుము నట్టివలువ యనుటచేత నొకవలువ యొలువంణడినది లేదు. మజియొక వలువు తల్టానీయమైనది. _మొలిచినట్లు లేదు. నగ్నతలేదు సరికదా నగ్నళా(భ్రాంతికూడో లేదు. ఇది యాశ్చర్యమైన రచన. నన్నయగా రి విషయము నంత పరమ సూక్మ్మముగా విచారించి, యా మాటల నచ్చట. టొదివెను. పరమేశ్వ రాను[గ్రహ మన్నచో నింత పరాభ్యదమైన స్థితి యేర్పడుటయే. నగ్నత యనంగా నేమి? యన్న విషయమును బహుముఖములుగా విచారించిన మహామేధాళాలికాని యిట్లు [వ్రాయలేండు. పాళ్చాత్య దేశములలో. గొందలు స్రీలు నగ్న నృత్యమును జ్రీయదురు. వారు నిజముగా నగ్నలుకారు. శరీరవర్జము వంటి వరము కలిగిన సన్నని బనియను లాపాదమ స్తకము తొడిగికొనెదరట. ఐనను దానికి నగ్ననృత్య మనియే పేరు. ఎందుచేత ? శరీరాంచల రేఖలు సువిస్పష్టముగాం గనుపించును. కనుక, అది నగ్నత యొక్క స్వరూపము. దానిని దెలిసి నన్నయ్యగారు [దౌపదీ వస్త్రాపహరణ ఘట్టము నిట్ట రచించినారు. ఇది నిజమైన వర్జన. ఇట్టి వర్ణన చేయ!

10 నన్నయగారి గలవా(డు మహాకవి. వసంతకాలము వచ్చినది; పూవులు పూచినవి; కోకిలలు కూసినవి; చివుశ్ళెజ్ఞంబడినవి; సన్నని గాలి వీచినది= ఇదియు వర్ణనయే. మధురమైన శబ్దములతో నీమ్మాతమైన వర్జనచేసినవా(డు గూడ మహాకవి యని చెప్పంబడుట మవికవిత్వ మెట్టిదో తెలియక పోవుట. ఇట్టు బహుస్థలములయందు నన్నయ్యగారు తాను లోకో త్రరములయిన విష యములను మననము చేసి, భావనచేసి, తన కావ్యమునందు నికేపించినాడు. ఇది స్టూలముగా నన్నయ్యగారు మహాకవి యగుట చెప్పుట యైనది. ఆయన మహాశిల్పి కూడను. అట్టి శిల్పము నాన్యతో దర్శనీయము. శిల్పము కథాగతమై యుండును. కథను రచించుటలో(. గథ యొక్క పౌర్వాపర్యములు విచారించి కథ యొక్క యాయువుపట్టులు తెలిసికొని యవి సువ్య క్రమగుటకు( గొన్ని మెలంకువ లుపయోగించుట శిల్పమని చెప్పవచ్చును. దానికి/గూడ రెండుదాహరణములు చూపించెదను. శకుంతలోపాఖ్యాన మున్నది. ఇది భారతములోని కథ. ఈ కథను గవికుల గురువై న కాళిదాసు తీసికొని, దాని కవధిభూతమైన మెటుంగులుచేసి వదలి పెట్టెను. ఆ కథను మటియెవ్వండును ముట్టికొనుటకు పీలులేదు. అట్టి కథను భారతము తెలుంగులో( జేయుట కారంభించిన నన్నయ్యగారు [వాయకతప్పదు. యథామూలముగా (వాసినచో దోష మేమియు లేదు. కాని కథలుమార్చి, మెలు6 గులు చూపవళఠె నన్న దృష్టితో (వా సెడుకవికి( గష్టమగును. నన్నయ్యగారు. వ్యాసుండు (వాసిన కథల కన్నింటికి మెటు(గులు దిద్దినవాండు. ఇంక మయజు(గులు దిద్దటకు వీలులే దన్నట్లు కాళిదాసు వాసిన శకుంతల కథలో మెజు(గులు దిద్ద వలసివచ్చినది. ఇందులో రెండు. మెటు(గులు చేసెను. మొదటిది; శకుంతలా పా[త్రపోషణము కాళిదాసు తన మహాధ్వనిమయమైన కావ్యములో రసదృష్టితో వెళ్ళినాండు. కనుక శకుంతలాపొ[తమును రసద్భష్టితో దీర్చినాండు. కాని పాత సృష్టితో. దీర్చలేదు. నన్నయ్యగారి కది వీలిచ్చినది. ఆయన శకుంతలను( జ్నితముగా€ దీర్చినాండు. నన్నయగారు తీ ప్య్మాతలను సృష్టించుటలో _ నందెవేసిన చేయి... ఇక్కడ నది పసక్తము కాదు. కథను నడ: పుటలో నాయన చూపిన శిల్పమునుగదా చెప్పవలయును. దువ్యంతు(డు కణ్వా,శమమునకు( బోయను. శకుంతలను జూచెను. అమెయం దతనిమనస్సు తగుల్కొన్నది. ఆమె [భాహ్మణకన్య యని యనుమానము. అంతటి సత్పు రషఃడైన దుష్యంతమహారాజునకు( దనకు వివాహయోగ్యకాని శ్రీయందు మనస్సు

భారతాం[ధీకరణము 14 లగించదు. ఇది సత్పురుషలక్షణము, సత్పురుషనియొక్క- మనస్సు ధర్మేతర విషయమునందు( (బవ త్తించదు. ధర్మేతరమైన యూహయే యతనికి రాదు. ఆందు కనియే కాళిదాసుయొక్క దుష్యంతుండు తనకు. గలిగిన సందేవామునుం దన యంతఃకరణ (పవృత్తి యొక్క సావ్యమువలన( దానే దొల(గించుకొనెను. “అసంశయం క్షత పరి([గహక్షమా యదేతదస్యా మభిలాష్‌ మే మనః సతాంపి సందేహపదేషు వస్తుషు (ప్రమాణ మంతఃకరణ (పవృత్తయః॥” తాను సత్చురుష( డగుటజేత దన యంతఃకరణ ప్రవృత్తి తప్పుదారులను బోదుకనుకం దన మనస్సు శకుంతలమీ(ద( దగులుకొన్నది: కనుక నామె తప్పకుండ క్షతపరి[గహయోగ్య యని నిర్ణయించుకొ నెను. దీనిని నన్నయగారు “బ్లద్రి మునికన్యయేని మటి యేలొకొ యీ లలికాంగియందు నా హృదయము తద్దయుం దవిలె ని స్పలు కెంతయు నమ్మనేజ నయ్యెద”

ననిమా[తము (వాసి వదలిపెట్టిరి. కాశిదాసువలె హేతువు చెప్పలేదు. కాళి దాను చెప్పిన హేతు విచ్చట ననుమీయమాన మగుచున్నది. ధ్వనిత మగుచున్నది. తాను కాళిదాసు తరువాత (వాసినవాండు కావున నన్నయ్యగా రీ విశేషము నిందు జేసెను. కొళిదాను ననుసరించెను. కాని నూతన కవితాగుణ సంధానము చేసెను.

నన్నయగారి శిల్ప మిదికాదు. ఈ రీతిగా శకుంతలను( జూచి దుష్యంతుడు సందేహపడినాండు. ఆమె క్షతపరిగహయోగ్య యన్న విషయము నిశ్చయింపం ఐడు వఅకు. గథ యా+గిపోయినది. ఆవిడ రాజపర్మిగహయోగ్య యని నిర్ణయింపం ఐడిన తరువాత గదా కథ సాగును. కనుక నిది యొక క్లిష్టఘట్టము. కథ యారం భించి యొక ధర్మసందేహము వచ్చి, కథా [పసారము నిలిచిపోయినది. ఆ సందే హము నివర్రింప(బడిన తరువాత(గాని మజల6 గథ యందుకొనదు. ఇది రస(పవా హము కట్ట నిలిచిపోయిన ఘట్టము. దీనిచేత. బాఠకుని బుద్ధి రసమునుండి మజలును. ధర్మ విషయమున. [బవర్తించును. మఅల రసము నందుకొనువేళకు బుద్ధి పర్మిసస్తమయి పోవును. పాఠకుని బుద్ధియందు! గలుగు నీ మార్చును సరిదిద్దుకొనుట మహాకవి తిన శిల్పముచేత జేయవలయును.

శకుంతల తన జన్మవృత్తాంతమును జెప్పెను. ఈ సండియము వివృతమైనది. ఇప్పుడు కకుంతలను జూచినవేళ దుష్యంతునకు( గలిగిన కోరిక నందిపుచ్చుకొని

1లి నన్నయ్యగారి కథ నడువవలయును. కవి యా కోరికకును సేతుబంధము కట్టవలయును. వంతెన కట్టుట యనగా గాలువకు రెండువైపుల రెండు పెద్ద _స్తంభములను నిర్మించ వలయును. ఆ రెండు స్తంభములు సమానమయినవి. ఒకటేరీతిగా నుండును. నిర్మాణ పద్ధతియందధిక సామ్య ముండును. ఈ శకుంతలా జన్మవృత్తాత కథా (సవాహమునకు రెండు సమానములయిన _స్రంభములను నన(గాం బద్యములను (వాయట యొక మహిశిల్ప లక్షణము. ఇది మునికన్యయేని మజి యేలొకొ యీ లలితాంగియందు నా హృదయము తద్దయుం దగిలె ని ప్పలు కింకను నమ్మనేజఅ న య్యెద విజితేర్యదియుండనంగ నమ్ముని. బాయక విందునంచు! దా నిది కలరూ సెజుంగ నవనీపతి యుత్సుకుండయె్యె నాత్మలోన్‌॥ ఇది మునినాధ కన్యయని యెంతయు నిస్పృహవృ త్రినున్న నా హృదయము రాజపుథతినని యి క్కమలాక్షి నిజాభిజాత్య సం పద నెటింగించిన న్మదనదాణ పరంపర కిప్పు డుండ నా స్పదమయి సంచలించె నళిపాత వికంపిత పంకజాకృతిన్‌॥ ,.... ఇవి రెండును రెండు మహా స్తంభములు అవాంతర కథా (ప్రవాహ సేతు నిబంధకములు, ఇది యొక మవిొశిల్ప లక్షణము. కథలోనున్న యీ ఘట్టము యొక్క సువిస్పష్టమైన విభాగము తెలిసినంగాని యిట్టి నిర్మాణము కవి చేయ లేండు. ఇది మహాకవియే చేయ(గలండు. ఇట్టు చేసినవాండే మహాకవి. మఠి యింకొక మహాశిల్ప విషయమును జూపించెదను. పాండవులను జూద మాడుటకు విదురుండు పిలిచికొనివచ్చెను. పాండవులు వచ్చిరి. వారును: వీరును దగ్గతి చుట్టములు, మనసులలో శక్షైత్యము. లున్నను, బైపరామరికలకు లోప ముండదు కదా. ఈ పరామర్శలు జరిగెను. ఇక్కడనుండి కౌరవ పొండవులు జూదమాడుట దౌ౦ిపడీ వస్త్రాపహరణము, ధృతరాష్ట్ర(డు (దౌపదికి వరము లిచ్చుట- యీ మొదలయిన కథలు జరుగును. ఈ కథలోని (ప్రధాన విషయము [దౌపదియొక్క పరాభవము. రాజు లెంతమంది జూదమాడరాదు. ఓడిపోరాదు. ఈ జూదములో నున్న విశేషము (దౌపదీ పరాభవము, ఇట్టి కథ యెందును జరుగ లేదు; జకగదు. కనుక నీ కథలో [దౌపది పపధాన ప్మాత వహించును. ఒక్క

భారతాం[ధీకరణము 18 పరాభవము పొందుటచేతనే గాదు, పాండవులకు. దిరిగి రాజ్యప్రా ప్తి కలుగుటకు నామెయే హేతువు. ఇంతకును దుర్యోధనాదుల కోపమంతయు [దౌపదిమీద నున్నది. ఆమె యెదుగురి భార్యయగుట నామె యందు! బరులకు వాంఛ కలుగుటకు హేతు వైనది. ఆమె సర్వజనసామాన్య కావలయును, గాని పాండవులకు థభార్యయేమి ? అందులో: బతి[వతయేమి ? మహారాణి యేమి? ఇవి యన్నియు( దబైకిం జెప్పని దుర్యోధనాదుల మనసులలోని యూవాలు. మాత్సర్యము చమత్కారమైనది. ఈ మాత్సర్యము (దౌపదీ విషయమున గౌరవులకే కాదు; కౌరవుల థార్యలకు( గూడ గలదు.

ఈ సర్వవిషయములచేత భాండవ కౌరవ ద్యూత కథాసాధ మూల స్తంభము [దౌపది. ఇది నన్నయ్యగారు చేసిన నిర్ణయము. అందుచేత నీ కథ, యొక యాద్యంతములందు నన్నయ్యగారు (దౌపదిని నిషేపించిరి. గాంధారి కోడం[డు

అఖిల లావణ్య పుంజంబు నబ్దభవుండు

మలంతగా దీనియందు నిర్మించె నొక్కా

కౌనినా6 డిట్టి కంతి యేకాంతలందు

శేల లేదని సామర్ష హృదయలై రి॥

ఆఅఆమెయొక్క్య- లావణ్యమును జూచి కౌరవుల భార్యలు చుప్పనాతితనమును( జొందిరి. నన్నయ్యగారు వాడిన శబ్దము లావణ్యమ, సౌందర్యము కాదు. లావణ్య శబ్దమునకు సొందర్యమని సామాన్యముగా నర్థము చెప్పినను నిజమైన యర్థ మది కాదు. లవణము యొక్క భావము లావణ్యము. రాతి ఉప్పు పగులగొట్టినచో, బలకలు పలకలుగా నుండును. ఒక [దవ్యము పలకలు పలకలుగా నున్నపుడు, నది స్నిగ్ధమైన వస్తువై నపుడు దానిమీద సూర్యకిరణ (ప్రసారము జరిగి యది తళతళలాడును. ఆ మెజుపు లావణ్యము. న్ర్రీ యొక్క శరీరచా ఎయయు, స్నిగ్ధత్వమునుః బోషణచేత వచ్చిన సౌకుమార్యమును, న్నైగ నిగ్యమును-నివి యన్నియు లావణ్యమనిపించుకొనును, అట్టి లావణ్యము [దౌపదీ శరీరమందు! కౌరవుల భార్యలు మాత్సర్యము వహించ దగినంతగా నుండెను. దీనిచేత (దౌపదీ దేవియొక్క ఖోగ లక్షణాధిక్యము వ్యజ్యమాన మగుచున్నది, అందుచేత వారు మత్సరము పడిరి. వారందజా రాత్రి తమ భర్త లందటితో నామెయొక్క యీ

శే నన్నయగారి భోగవై శిష్ట్యమును( గూర్చి చెప్పియందురు. వారందజకు [దౌపది యన్నచో, జుప్పనాతితనము బలిసినది. మజునాండు జరుగంటోవు నధ ర్మమునకు నందయును హర్షించిరి. ఇంత (ప్రయోజనకారిగా నన్నయ్యగారీ పద్యము నిచ్చట నిషేపించిరి. ఒకరా ద్యూత కథా మూల స్తంభమగుటయే కాదు. అట్టి మూల న్తంభ మగుటకుం (విధానకారణమయిన (దౌపది యందలి లక్షణముబఐ, నా లక్షణములు వారి మాత్సర్యమునకు హేతువులు, నామాత్సరము (దౌపది పరాభవము హార్షించుటకు హేతువులు. ఈ రీతిగా నన్నయ్యగారు ద్యూతకథా మహాభవన మూల స్తంభ మయిన (ద్రౌపదిని. దొట్టదొలుత స్థాపించి, తరువాత ద్యూత కథలోనికి వెళ్ళిరి. మఠీయు నీ ద్యూతకథావసానము (దౌపది. ఆమెకు ధృతరాష్ట్రం డిచ్చిన వరములచేతనే యా విచ్మిత ద్యూతఫల మహావై పరీత్యము మజియొక [తోవ పట్టినది. అ వరము లీయకున్నచో భారతకథ యేమి యయ్యెడిది ? పాండవులు (బదికినన్నాష్త కౌరవ దాసులుగా నుండిపోదురా ? ఉండిపోయెడివారు, భారతకథయే “లేదు. పాండవులు దాసులై యుండి కౌరవలతో యుద్ధము చేయుదురా ? ఇదియొక చృితమైన సమస్య. ఆ సమస్య సమాధానమ్ములేని సమస్య. (ద్రౌపదిచేతం బరిష్క 'రించంబడినది. శ రీతిగా (దౌపది భారతకథలో నున్న యనేకములయిన కథా (ప్రవాహ భంజకము లయిన ఘట్టములలో6 గథ సాగించిన యొక సహకారిణి. ఈ ఘట్టమునందు [దౌపదియొక్క (ప్రాధాన్య మిట్టిది. దానినిం దెలిసికొని నన్నయగారు రచన చేసిరి. మహాకవి తాను [వాసేడి కథయొక్క_ స్వరూపము తెలిసికొని (ాయును. ఆ కథాగత సమస్యలను( బరిష్కరించును. ఆ పరిష్క- రించిన వైఖరి ఘట్టములుగా. గనిపించును. ఆ ఘట్టములు మనకు సువ్య క్రములుగా నుండును. వానియొక్క _సువ్యక్తతచేతనే పాఠకులకు మహాకవి చేసిన కథానిర్ణయము తెలియును. అవి సువ్య క్రమగుటకు గవి నిరూపించిన విషయములు శిల్పతీర్థములు. ఈ కథావసానముశందు మజల నన్నయగా రిట్లు వాసెను. తలము : తరుణి [దౌపది యిట్లు పాండవ ధాార్తరాష్ట్రిలదై న భీ కర పరస్పర కోప వేగము (గన్న! బాచి విసత్తి సా గర నిమగ్నుల నుద్ధరించెం (బకాళ క్షీర్తుల ధీరులం బురుషసింహములన్‌ నిజేశులం బూని దద్ద యు బీతితోన్‌॥

భారతాం[థధీకరణము కేర్‌

ఈ రెండు పద్యములచేత ద్యూతకథయంతయు నెట్టు (దౌపదిమీంద నాధార పడియున్నదో: భారతకథా (పవాహములో నిది యెటువంటిఘట్టమో నన్నయగారు నిరూపించిరి. ఈ రెండును నన్నయ్యగారి మహాళిల్పమున కుదాహరణములు. మజియు నన్నయ్యగారు తన తెలుంగు 'సేత/౧లో ననంతములయిన సౌందర్యములు చేయదురు. ఆం[ధభాష కుజ్జీవన హతువులయిన కొంత రచన చేయుదురు.

ఆహుతం చాగ్నిపో(త్రం తే సూర్య కృాస్సంగతఈ (ప్రభో

అగోపొ శ్చాగకా గావః కచ స్తాత నద్భుళ్యతే

ఇందులో య్రూర్య శ్చాస్తంగతః" అన్నమాటను దీసికొని 'వాడి మయూఖ ముల్‌ గలుగువా! డపరాంబుధి. [గుంకె' నని తెలుంగు సేయంబడెను. సూర్యునకు “వాడి మయూఖము. బ్లలుగువాండు. అని తెలుగు సేత తరువాత వచ్చిన సర్వాం[ధ కవులకు భావముచే/త, తెలు(గుభాషలో మెలంకువతనముచేత. దెలుంగు భాషయొకి[ వ్యాకరణ విషయ మొకదానిని బోధించుటచేతల బఐద్య మెత్తుగడ లోని సొగసుచేత నాచార్యకముగా నున్నది. తరువాత నెందతో కవు లిట్టి కూర్చులు కూర్చిరి. కాని యుపదేష్ట నన్నయ్యగారు “వాడి మయూఖముల్‌" అన్న సమాసము లాక్షణికులచేత నుదావారణముగా దీసికొనంబడినది. ఇట్టి వెన్నియో నన్నయగారియందు. గలవు, తక్కిన కవులకు భాష స్వాధీన మగుటకు( గారణము నన్నయ్యగారు భాష స్వాధీన పడుటకు వేసిపోయిన రహదారులు. అట్టి వేలకొలది( మార్గములలో నిది యొక్కాటి.

వ్యాసుండు (పధానముగాః గథను6 జెప్పికొనుచుం బోవును. భారతము విన్ణు పారమ్యబోధక మయిన [గంథము. ్రీకృష్ణుని యొక్క పరమేశ్వరత్వ స్థాపనము పీలయినచోటు ల నెల్రం జేయబడుచుండును. నన్నయ్యగారు భారతకథమీంద (బధాన ముగా దృష్టికలవాండు. అందుకనియే “కథాకలితార్థయు క్తి లో నారసి మేలునా' నని (వాసినాండు. భారతకథలో నున్న రమణీయత్వ మాయనకుం (ఐధానము. ఆ కథలోని మెజుపులు చూపించుట యాయనకు(. [బధానము, ఆ కథ లోని రవాస్యము లెత్తి చూపించుట యాయనకు. (బధానము అందుచేత మూల కథలో నున్న యద్భుతత్వము విష్ణుమహాత్మ్యము, పువ్వులవానలు కురియట మొదలయిన వానిని. బరిహరించును. రాజసూయయాగ సందర్భమున భీష్మండు కృష్ణునియొక ॥- పరమేశ్వరత్వమును మిక్కిలిగా నుపన్మసించిన యనంతరమున సహదేవునకు. గోపమువచ్చి యీకకింది రీతిగా ననెను,

16 నన్నయగారి. కేశవం కేశిహంతార మ్మపమేయ పరాక్రమం పూజ్యమానం మయా యో నః కృష్ణం న సహతే నృపః॥ సర్వేషాం బలినా మూర్ష్ని మయేదం నిహితం పదం ఏవ ము శ్రే మయా సమ్య గుత్తరం వబివీతునః॥ మౌనినాం బలినాం రాజ్ఞాం మధ్యే వైదర్శితే పదే తతోఒపత త్నుష్పవృష్టి స్పహదేవస్య మూర్ధని ॥ మౌనుల యొక్కయు, బలవంతులయిన రాజులయొక్కయు నడుమ సహ దేవుండు తన పాదము నెత్తి చూపించంగా సహదేవుని శిరస్సుమీ/ద( బుష్పవృష్టి కురిసెను. దీని నన్నయ్యగా రిట్టు దెనింగించిరి. ఎడపక య ర్ష్య మచ్యుతున కిచ్చితి మిచ్చిన దీని కే మొడం బడమని దుర్జ్షనత్వమున. బక్కెడి వీరుల మస్తకంబుపై నిడియెద నంచు6. దాం జరణ మెత్తి సభ న్పహదేవు6 డట్టిచో నుడిగి సభాసదు ల్బలుకకుండిరి తద్దయు భీతచిత్తు లై తెలుగు సేతలో( బువ్చవృష్టి ప్రస_క్రియే లేదు. సభలో నున్నవా రందలు భయపడి, పలుకకుండ నూఅకుండి రని (వాయంబడెను. సవాదేవుండు పాండవు లలో నందజికంటె జిన్నవాండు. అన్నగారల కత( డన్నచో ముద్దు. పట్టరానంత (యేమ. అతనిమీంద నీంగ (వాలనీయరు. ఒకవేళ నెవండయిన భఖీమార్జునుల నెదిరించి (బతికి పోవచ్చునేమోగాని సహదేవు నేమైనం జేసినచో భీమార్జునుల చేతు లలో వాని మృతి తథ్యము. ఈ (భాతృవాత్సల్యము, నీ లోక స్వభావము దీని యందు ధ్వనితమగుచున్నది. పాండవుల పరా[కమము దీనియందలి మహాధ్వని కనుక నన్నయ్యగారి కథాంశములమీంద నున్నంత దృష్టి మతము మీద, వేద ములమీ4ద, దేవతల మహ త్రము మీంద లేదు. న ఈ పద్యమునందు మజియొక విశేష మున్నది. నన్నయ్యగారు రసభావ వేత్త ఈ సహదేవుని కోపము శిశపాలవధ కథలో నున్న యొక చిన్న యవాంతర విషయము. ఈ కోపమును బెంచి [(వాయవచ్చును. వాసినచో! (బధాన కథకు మొప్పము జరుగును. కవి తాను (వివేశ పెట్టు నవాంతర రసములు కథ నడుమ గల చిన్ని చిన్ని సన్ని వేశములు (పధాన కథాభంగకారులు కాకుండ6 జూచుకొన నలయును. సహదేవుని కోప మీ పద్యమునందు మొదటి మూండు చరణములందే

భారతాం[ధీకరణము [17 కలదు. ఆ మూడు చరణములందు ర్మౌదరసము థాసించినను, సభికులు పొందిన భయమునకు నీ ర్మౌదరస మంగమై చెడిపోవుచున్నది. ర్మాౌదరసమునకు వ్యక్తి త్వము లేదు. సభలో నున్న వారి భయమున కది యంగమగుటచేత దాని యాయ రాయము స్వల్పము. ఈ సహదేవుని ర్మొదము పాండవుల పరా[కమాతిశయము నకు దోహద మగుచున్నది. కొని స్వయం వ్య కిని సంపాదించుకొనుటలేదు. మజియు నిచ్చట (భ్రీకృష్ణుని పర మేశ్వురత్వముకంటె. బాండవుల పరా[కమాతి శయమే [పధానమయినదిగా నేర్పడుచున్నది. ఇది రసదృష్టితో జేసెడు కథా రచన, ' నన్నయ్యి సర్వరచనయందు నీమవలక్షణము భాసించుచుండును. ఇది యంశతః చూడ(దగినది.

నే(టి కాలమున జాలమంది నన్నయ్యిగారియందు దోషము చూపించు చున్నారు. ఈ దోషములు చూపింపంటోవుట యెందులకో తెలియదు. ఇందుచేత మటి యితర కవులు గొప్పవా ర్వనుటకో, కొన్ని 'దురథిమానములు పురస్కరించు కొనియో తెలియదు. సారస్వత పీతి కవితా రసానుభవము ననేకావరణములు దాటినచో( బొంద+దగినది. ఈ యభిమానాదులు ఆవరణములు. వీనిని దాంటిన గాని రసానందములేదు. ఎవ( డావరణముచుట్టు తిరుగుచుండునో వాండు లోనికి (బవేశించుట జరుగదుగదా. ఒకప్పు డొక మ్మితునితో నీ [కింది పద్యమునుగూర్చి కొంత చర్చ జరిగినది. ఆ మ్మితుడు గొప్ప పండితుండు, భావుకుండు. అయన యన్నవచో నాకు( జొల గౌరవము. గౌరవమే కాదు. నాకు బంధువువంటివా(డు. కాని యాయనకు నన్నయ్యగారి రచన యెక్కువ నచ్చదు. దాని కెవరేమిచేయం గలునుదురు. ఒకదృష్టితోం జూచిన నొక కవి యాధిక్యము తెలియంగలదు. ఒక కవి యాధిక్యము తెలిసికొనుటకు గావలసిన దృష్టి యొకనికి బర మేశ్వరుండు / పసాదించకపోయినచో నదియేమి యొషధమా సూదులతో నెక్కించుటకు ? ఆ పద్యమిది

అవిరళ సూర్యమండల సహస్ర సమ(ప్రభమై ధనంజయ

(వ్రవరు కరమ్మున న్వెలుంగు పాశుపతాస్త్రముంజూచి బైత్యదా

నవ సుర యక్ష రాక్షసగణమ్ము కరమ్ము భయమ్మునందె నం

దవనియు దిర్జిరం దిరిగె న్జీ శిలోచ్చయ సంచయంబుతో౯ా ॥

ఓ

18 థ్రీ నన్నయగారి ధనంజయ ,_పవరుడు. ధనంజయు( డనగా నర్జునుడు. ఈ పేరు మీద (శేష్టవాచకము వేయట తప్పని యా మృితుండనెను. అది సరికాదు. ధనంజయ శబ్దమునకు రెండర్థములు కలవు. అగ్నిహో[తుండు నర్జునుండునని.” ఈ యిద్దటిలో [శేష్టండని యిక్కడ నర్థము. అర్జునుని ధనంజయ [పవరుండనుటతో మజటియు నెంతో యర్థసంప త్తి కలదు. ఇద్దలును గాండివధారులు. గాండివము వీతిహోతుని చేతిలో కంటె నర్జునుని చేతిలోనుండి యధిక వైశిష్ట్రమును సంపాదించుకొన్నది. ఆ అగ్నిహో తు,డే తన వ్యాధినివారణముకొటకు. . భాండవవన దహనముకొలకు నద్డను న్నాశయించెను, అగ్నిహోశు,డు పాపపతాస్త్ర మెలు(గండు. ఈ రీతిగా నతడు ధనంజయ (వవరుండు. కరమ్మున న్వెలు(సు పాఫపతాస్త్రము. అస్త్రమనంగా మంత్రము. అది చేతిలో. (బకాశించుట యేమి * లోకములో 'వాని చేశ్రిలో నా విద్య యున్నది” యందుము. ఆ విద్య వానికి వశమైనదని లక్షణార్థము ఈ యర్థములోం దెలుంగు జాతి వాడుకొనునట్టు రమణీయార్థ [ప్రతిపౌదకముగా నన్నయ్యగారు దీనిని వాడిరి. “దైత్య దానవ సుర యక్ష రాక్షసగణమ్ము కరమ్ము భయమ్ము, నౌందె” ఇచ్చట గణమ్ము కరమ్ము భయమ్ము నన్న యుకారసహిత ద్విత్వమకారసంఘటిత వృ త్త్యను[పాసముచేత భీత్యతిశయము వ్యజ్యమాన మగుచున్నది. ఇది రచనా శిల్పములోని రహస్యము. దీనిని. జాలమంది చూడలేరు. ఏదో పద్యము విజిగిన దనుకొందురు “అం దవనియు దిర్జిరం దిరిగె * ఆ మ్మితుండు - ఇచ్చట నున్న అందు అన్న మాట కర్థము లేదనెను. ఇళ్లే నన్నయ యన్వయములేని మాటలు వేయు ననెను. నేను కాదని చెప్పితిని. నన్నయ్యగారి రచన తెలు(గువారు మాటాడుకొనున ట్లుండును. ఆ మాటల లోని గడుసు;దన మంతయు. బౌదుగ(ఐడి యుండును. లోకములో మన మిటందుము. "వానికింత పలుకు(బడి యున్నది. వా డతంని( బోయి యా[శ్రయించును. ఇతనిచేత( బనిచేయించుకొన(గల(డు. వాని శెంతకుమ్మక్కు కలదు. ఇంత మద్దత్తు కలదు. ఈ విషయముల్మో మనము వాని నేమేయ! జేయలేము" ఈ విషయములో. ననంగా. నీ పరిస్థితులయందు - అని యర్థము. పైన, జెప్పిన వాక్యములయొక్క సమాహారభూతమైన విషయమునందు అని యర్థము. ఇక్కడ 'నందు' అన్నమాటయే తదర్ధకము.

భారతాం[ధీకరణము 19 ఒక కవియొక్క- కవిత చదువుటకు సానుభూతి కావలయును. _ రెండవది బహు విషయములను సంయోజన పఅచుకొనవలయును. “తాను వలచినదియే రంభ. తాను మునింగినదియే గంగ” కాంగూడదు. నన్నయ్యగారు అచ్చముగా. దెలుంగువారు మాటాడుకౌనునజ్హ్రే (వాయును. అందులో రచనాశిల్పమును బౌదువును. శకుని దుర్యోధనునితో. జెప్పుచున్నాండు. సీ॥ “నాగరథా శ్వ సన్నాహ మొనర్పక యొడ్డణంబులు తీర్పు కుభయనె న్య €.. పీడల కరముల వివిధాయుధమ్ముల నన్యోన్య సంఘట్ట నారవంబు శెసంగంగ సం్యగామ మేర్పడజేయక యక్షముల్‌ తొలిచి నేన్నృశమమునం బతివక్షతతుల సంపదలు జయించి నీ కిచ్చెద వగవంగనేల ;$” ఈ పద్యములోని రచన యొక విలక్షణమైనది. అంత కష్ట మెందుకు ? ఈ పని సులభముగా జేసిపెట్టైదను, అని లోకమునం దెవండయినను జెప్పునపుడు ఆ కష్టమును వి స్తరించిచెప్పుట: చెప్పుటలో అందులో నున్న మెలికలు తెలియంజేయచు దొనిలో నున్న వైయర్థ్యము తేటసడునట్టు చెప్పుదురు. ఇచ్చట నావై యర్జ్యము రెండు సెన్యములలోని వీరుల చేతులలోని యనేకాయధము లొక దానితో నొకటి కొ ట్టుకొనుటచేతం గలిగెడు ధ్వనులు విజృంభింపంగా యుద్ధము లేకుండ నని చెప్పుట మిక్కిలి లోకసహజము; ఆ యుద్ధములో జరిగెడి మవో ఘోర విషయము లేమియ జెప్పలేదు. అ్యపధానమైన కత్తుల రాపిళ్ళవలన గలిగెడి ధ్వని మా[తమే చెప్పెను. ఇదియొక చమత్కారమైన రచన. నన్నయ్యగా రనేక విధములయిన రచనలు చేయును. తరువాత వచ్చిన సర్వారధ మహాకవు లకు నాయన పెట్టిన భికయే. ' అందుకనియే యాం(ధ్రభాషలో నాధునిక యగమున( గవికుల గురువులయిన థ్రీ తిరుపతి వేంక టేశ్వరులు, “నన్నయకవి పెట్టీనాండు కదా తిక్కనాది కవుల కాదిిక్షొ అని (వ్రాసినారు. ఈ యాదిభిక్ష యెట్టిదియో చూతము. నన్నయగారిలో నొక నిలతణమైన రచన యున్నది. ఆ రచనాపద్ధతినిం దిసికొని తిక్క న్నగారు దానిని బెంచికొని యొక పత్యేక శైలిగా వృద్ధిపొందించుకొన్నారు. తిక్కన్న గారి శైలి నన్నయ్యగారి నుండి (గహించినదేే నన్నయ్యగా రా శైలిని. గొన్ని కొన్నిచోట్ట నుపమోగించుచు వచ్చిరి. సామాన్యముగా ధర్మములు చెప్పునప్పుడు పొడి పొడి మాటలతో నన్నయ్యగారు ,వాయుదురు.

తి0 థీ నన్నయగారి కం॥ ధీరమతియుతులతోడ ఏ చారము 'ేయునది మును విచారిత పూర్వ 'ప్రారబ్ధమైన కార్యము పారము పొందున్నువిఘాత పద దూరంభై, కం॥ జనపాలుండు మృదుకర్మం బున నైనను [క్రూర కర్మమున నైనను నే ర్పున నుద్ధరించునది ద్‌" న్ననపాయత బొంది చేయునది ధర్మమ్ముల్‌. కం॥ తతియగు నంతకు రిపుం దన యజకట' బెట్టికొని యుండునది తజి యగుడుక౯ా చెఅచునది జాతి మీ;దను వజలగ మృద్దటము లెత్తివైచిన భంగికా ఉ॥ ఇమ్మహి నీవు బాండవులు నెప్పటియట్ల పరస్పరానురా గమ్మున నేలుచున్కి యిది కార్యము పాండవలక్కి నీ కస హ్య మ్మననేల వంచన. బిరార్థ పర్యిగ్రహబుద్ధింజేసి పా పమ్మగు6 బొపకారులకు( బాయు నవశ్యము నర్ధధర్ముముల్‌ . ఆ. వె॥ అఆల్బుండయ్యు మనుజు( డతి పరాక్రమమున ేర్మిం దర తరంఐ సెరుగుచున్న వాండు [మాని మొదలి వల్మీకమా[మాని( జెజచునట్లు గడంగి చెజచు. బగఅ. కం వనగతులని వారలపై చని భంగము పొందిరాంగ సమక ైడు నీ తనయుడు గావున నీవా తని వారింపు మది యనుచితం బని నెమ్మిన్‌

భారతాం[థీకరణము ల్లి కం॥ విను నీవును గురుండును శాం తనవుండు విదురుండు నుండి తగు నయధర్మం బున నీ యుపేక ననయం బును. బాండవ వి[గ్రహంబు బుట్టుట లగ్లే, ఇట్టి పద్మములు నన్నయగారిలో వందలు కలవు. ఇది యొక శైలి. ఈ ఇ లిని నన్నయ్య కొన్ని కొన్ని థానములు చెప్పుటకు నుపయోగించెను, దీనిని ద్రసికొని తిక్కన్నగారు సర్వదా యది తన కవితాము[ద్ర చేసికొన్నాండు. ఇంతే భేదము. నన్నయ్యగారు రసమును శబ్దసంయోజన శళక్తినుండి కలిగింతురు. విస్త రించి భావములను జెప్పుటచేత( జేయరు. ఇది యొక చమత్కారమయిన విలక్షణ మయిన మార్గము. . హా మహారాజ మహా మహీరతణ దత దకిణబాహుదండ దండి తారాతి నిషధరాజ్యాగణి నన్నిట్లు వీతదయుండవైై విడిచి చనంగందగునె” ఆని దమయంతి వలపోసిన వలపోంతయు సీ॥ ఇభరాజ గమన నీ వెందుల కరిగిత త్యురుకుచాభోగ యెందున్నదాన నబల యొన్వరిచేత నడవులలో. బట్టు వడి తళనా పేక. బజచుచున్న యు[గ్రమృగంబుల యుదరంబులో నున్న దానవే ॥ మొదలయిన నలుని దుఃఖము సంబోధనలచేత భాసించుచున్నది. “వి! మహా రాజ మహా మహీరక్షణ” మొదలయిన పీలుపులచేతనే శోకరసము.. వెల్లి విరియచున్నది. 'ఇభరాజ గమన “అత్యురుకుచాభోగ”ి ఈ రెండు సంబోధనల జేత శృంగార శోకరసములు పెన(గొని ఫరమ రమణీయమయిన యావ్చాదమును

లలి ఫ్రీ నన్నయగారి గలిగించుచున్నవి. ఆ(కలి కొజకు పరుగె త్రెడి యు(గ్రమృగముల యుదరమ్ములో నున్నదానవా ? అని రచనయం దోజోగుజము సంధానము సేయుటచేత సీ యోజోగుణము దుఃఖరసమునకు నంగముగా స్వికరింపంబడి కావ్యగుణము రస స్ఫూర్తి కొఅకు నుపయోగించిన మహాశల్ప్వము వ్య క్రమగుచున్నది. ఏ కవియందు వృక్తులు, రీతులు, గుణము, లలంకారములు సర్వము రసాభిముఖముగా. (బస రించునో యత డొక్కడేం మహాకవి శబ్దవాచ్యుడు. వృత్తి రితి గుణాలంకా రాదులు రసమునందు( గలసిపోవుట యెట్లు తెలియునన(గా మఅల నాలోచించినపు డవి భాసించి కథ చదువుచున్నప్పుడు వాని స్థితి మనకు గోచరించని దెప్పుడో యప్పుడు. కొందటు కవులయొక్క- రచనలో రసము భాసించుచున్ననూ తద సావభాసనమునందు గూడ వారి శై లియొక్క, వృత్తి యొక్క రీతియొక్క, (పాధాన్యము బుద్ధిని వదలిపెట్టదు. ఏలకులు, మిరియాలు” కుంకుమపువ్వు మొదలయిన వస్తువులతో మిశితమయిన పానకము (శావినపుడు దానిలోని త్రీపి దనము వీనియొక్క రుచిచేత నధిక సేవ్యమాన మయినట్టుగా శైలీ వృ త్తిరిత్యాది గుణసామగ్రి విశష్టతకల కవియొక్క రచన యందలి రసానుభూతి తద్విశిష్టగుణ సహితముగా నుండును. అచ్చమయిన మధువునందు వట్టి మాధుర్యమే భాసించున్సు, నన్నయ్యగారి రచన యిట్టిది. సర్వదా రసభావములే గోచరించును గాని యీ యలంకార మెంత చక్క (గా వాడినాడు. ఇక్కడ నెంత గొప్ప భావము చెప్పి నాడు, ఇట్టి భావములే రావు. నన్నయ్యగారి రచన రసభావములను కరిగించి పోసిన రచన. ఇట్టి రచన మజియొకచోటం గనిపించనే కనిపించదు.

ఒక్కొాక్కచోట నాయన చేసెడు చమత్కారములు నూవితీతములు. రాక్ష సులు దేవతలతో యుద్దము చేసిరి, అమృతమునందు విగృహీతుల్సై వారు దేవతల మీందకు యుద్ధమునకు బయలుదేరిరి. ఈ భావమును సీసపద్యముతో మొదలిడెను. ఆ సీసపద్యమునందు (ప్రాసయును సమకూర్చెను, ఆ సమకూర్చంబడిన [పాసము చేత రాక్షసుల కోప మంతయు వ్యజ్యమాన మగుచున్నది.

“అంత దేవాహితు లమృతమ్ము గానక యెంతయు నలిగి బలీంద్రు. గూడి మంతనంబుండి యమదర్త్యులతోడి పొ _త్తింతియ చాలు నింకేల యనుచు

భారతొం(ధీకరణము లలి సంతనకట్టి యుళ్సాహ సమేతులై యంతంబులేని రథాళ్వములను దంతుల నమితపదాతుల నొడ6గూర్చి యంతకాకారులై యార్చిరి.”

ఈ సీసపద్యపు నాల్గు చరణముల పూర్వపరార్థములయందు నిష్షేపించిన యనుస్వార పూర్వకతకార్మప్రాసముచేత నిచటి. రాక్షసుల కోపమ్కు యద్ధ (ప్రయ త్నము నేమి విచిత్రముగా స్ఫూ శ్థికలుగుచున్నది 2 ఇది తెలిసి చేసిన రచన. శిల్పస్వరూప మెజిగిన రచన,

నన్నయగారి కవితాగుణములు చెప్పుటకు శక్తి చాల దనవచ్చును. (గ్రహించుటకుం దొలుత శ క్రి యండినచో( జాలును.

“క్రల్రి దమయంతి. బాప సమకట్టు సతిం బతి బాయనోప6 డా

లలన నుద్నీర్ష సొహృద బలంబున నిట్టులు రెంటంజేసి య

న్నలుండు విమోహరజ్ఞుల బెనంగి గతాగత కారియైన యు

య్యెలయును బోలె నూరడక యెంతయు. (బొద్దు వినిశ్చితాత్ముండై ఇచ్చట విమోహశభ్ధము రెండర్థములయందు వాడంబడినది. 'వి' అను నుప

సర్గకు విగత విశిష్టార్థములు రెండునూ కలవు, 'విమోహ రజ్జులన్‌” విగతమోహము

లయిన రజ్టొవులు. విశిష్ట మోహములయిన రజ్జువులు. విగత మోహములు నలుని

పంపింపం జూచును. విశిష్టమోహములు నలుని నిలుపంజూచును. ఇట్లు రెండర్థము

లలో నీ శబ్దము (పయోగింపంబడినది. ఇట్టి చమత్కార ములు నన్నయ్యగారి యం

దెన్నియో గలవు.

నన్నయ్యగారు భారతములోని కథలకు వ్యాఖ్యానము చేయును. భాష్యము (వాయును. కథలోని క్షిష్టార్థములు విడివరచి చెప్పును. ఆసంగతములుగాగనిపించుః హానికి సంగతత్వము కనిపించును. దీని కొక చిన్న యుదాహరణము, ధృతరాష్ట్ర నకుః బెండ్రీ కావలయును, అతడు (గుడ్డివా(డు. రాజ్టై నను దొందరగా నెవ్వరును విల్లనివ్వరు. అట్టివానికి వివాహముకొన్ని (పత్యేక పరిస్థితులయందే జరుగును. అట్టి పరిస్థితులు వ్యాసుని భారతమునందు లేవు, ఈ (కింద నన్నయ్యగారి తెలు/గు సేంతలు సంస్కృత భారతమునందలి గాంధారీ వివావా కథాభూత ళ్లోకములును

లి ఫ్రీ నన్నయగారి నుదవారింపః బడుచున్నవి. వానినింబట్టి నన్నయ్యగారి తెలు(గుసేంత యర్థము చేసికొనవచ్చును. ఈ పెండ్రి యగుటకు( గారణము గాంధారి తండియైన సుబలుఃడు. తన కూ(తును ధృతరాష్ట్రని కిత్తునని నిశ్చయించుకొనుటకు నాయన చాల యుద్ధతు,డు. ఆతనిమాట కెదురులేదు. బంధువు లతనికి భయపడుదురు. అత( డన్నమాట కాదనువాడు లేండు. ఆయన యిట్టివాని/గా నన్నయ్యగారు సృష్టించి గాంధారీ వివాహ పరిష్కారమును జేసెను. ఆయన యిట్టివాండని ధ్వనితమగుచున్నది గాని వాచ్య మగుట లేదు. - ఈ కులము వివర్థింప౦గ నా కభిమత మేనువింటి నలినేకణ దా నేకశత సుతులం బడయంగ నాకన్యక వరమువడనె నంకఇు హరుచేతన్‌॥19 కావున ధృతరాష్ట్రృనకు గొంధారిని వివాహంబు శేయుదము. గాంధారపతి మనతొోడి సంబంధమునకుం దగునని నిశ్చయించి సుబలుపాలికి. దగు ముదుసళ్ళం బంచిన సుబలుండును సుముఖుండై కురుకుల విస్తారకుండయిన ధృతరామ్ట్రంండ యిక్క_న్యకకు నర్హుండు గావున నా రాజునకు గాంధారి నిచ్చితి ననిన వాని బంధు జనంబులెల్ట. దమలో నిట్లనిరి : అంగములలోన మే లుత్తమాంగ మందు నుత్తమంబులు గన్నుల యుర్విజనుల కట్టికన్నులు లేనను టంతెగాక యు త్తముండుగాండె సద్గుణయు క్రి నత(డు॥ [1 అనిన వారి పలుకులు విని గాంధారి ధృతరాష్టంనకు బితృవచన ద త్తంగా( దన్ను నిశ్చయించి నాకు బతి యమ్మహీపతియకాని యొరుల నొల్హనని పరమ పతివ్రత పరపురుష సందర్శనంబు పరిహరించి తన పతి కనుగుణంబుగా న్మేత పట్టంబు గట్టికొనియుండె, అథ శుశ్రావ విపేభ్యో గాంధారీం సుబలాత్మజాం ॥అం॥ ఆరాధ్యవరదం దేవం భగన్నేత్రహరం హరమ్‌॥ రీ గాంధారీ కిల పుత్రాణాం" శతం లేభే వరం శుభా ఇతి కుశ్రావత_శ్తేన భీష్మః కురుపితామహః॥ 10

భారతాం[ధీకరణము లర్‌

తతో గాంధారరాజస్య (ప్రేషయామాస భారత

అవత రితి త్యకాఒ౬ఒసీత్‌ సుబలస్య విచారణా॥ 11

కులం ఖ్యాతించ వృత్తం చ బుద్ధ్యాతు (చసమీక్య సః

దదౌ తాం ధృతరాష్ట్రాయ గాంధారీం ధర్మచారిణీమ్‌॥ 12

గాంధారీ త్వథ జ(శ్రాన ధృతరాష్ట్ర మచతుషమ్‌

అఆత్కానం దిత్సితం చాన్మై పిత్రా మాత్రా చ భారత॥ 18

తత సా పట మాదాయ కృత్వా బహుగుణం తదా

బబంధ నే(తే న్వే రాజన్‌ పత్మివతపరాయణా॥ 14

నాభ్యసూయాం పతిమహ 'మిత్యేవం కృతనిశ్చాయా॥

ఆయన తన కూతురు నిచ్చితి ననెను- బంధువులు తమలో ని ట్లనుకొనిరి. అది గాంధారి వినున ట్రనుకొనిర్తి ఆమె తండి యెంత చెప్పిన నంత, అమెచేత నెదురు తిరిగింపించవలె నని వారి యద్దేశ్యము, మూడు మాటలలో నీ కఠ యంతయు! బరిషాగ్రారము చేయబడినది. సుబలునియొక్క గృవావిషయముల యందలి యొౌద్ధత్యము ఒకటి, యిచ్చితి ననుటలో రెండవది, బంధువులు తమలో నిట్టనుకొని రనుటలో సువ్య క్తమైనది. ఆయన _ కథ లన్నియు నిథ్హే వస్తుధ్వని (ప్రాధాన్యము కలవిగా నుండును. జ్యాగత్తగా విచారించినచో లోకము సువ్యక్త మగును. ఆయన యంతటి లోకజ్ఞుండు. తాను లోకజ్ఞుండ నని తనకుం దెలియును. “లోకజ్ఞు నుభయభాషాకావ్య రచనాభిశోభితు' నని చెప్పికొన్నాండు.

అన్ని సాపాత్యములలో మొట్టమొదటనే మహాకవులు పుట్టుదురు. మజల నంతటి కవి థావషలో బుట్ట(డు. చదురుగా నొకరిద్ద అున్నచో నుండవచ్చును. సంస్కృతములో వాల్మీకియ దెలు(గులో నన్నయ్యగారును నట్టివారు. తరువాత నే కవులును వారిని మించలేరు. తరువాతి సర్వకవులకు వారు పెట్టినదియే భిష్ష.

వావ 0 ఫా

అని (శ్రీ ఎజ్జన మహాకవి ఒడ అప అరణ్య పర్వ "శేషము --- శిరోమణి శ్రీ వేదాల తిరు వేంగళాచార్యులు ఉప[క్రమము ప్రస్తావన

ఎజ్జన మహాకవి మనోనుభావు(డు. పవి[తు;డు, అట్టి మహానీయుని నామ స్మరణము దురితనివారకము. సకల సంపదలను సమకూర్చునదియు( గూడ, మన యాం[ధుల యాది వాజ్మయ సర్వస్వమగు నార్యధ మహాభారతమును [పణయించిన ముషితయము వంటి కవ్మితయములోని మన యెజ్జన యాంధ [ప్రపంచమునకు మొదల వెలు(గునిడు నరుణుండే. తమస్సుచే నావరింప(బడి విచ్చిన్న 1పాయము కైన పగళ్ళను నిర స్తనీరదావరణములనుగా సరిగా సమన్వయించి వాని వ్యవహార మును నావరణ ప్రతిబంధము లేకుండ నవిచ్చన్నముగా దళత్కమల వైభవ జృంభణ ముల్పసిల్లునట్టుగా నుద్ధరతర హంససారస మధు[వత మధుర నిస్వనములు చెల(గు తీరున దిద్దంగల్లునది యరుణుండుగాక మజెవ్వరు? సరిదిద్ద(గల్లును కనుకనే సరిదిద్దవలసినవాండును, సరిదిద్దినవాండును నత(డే యయినాండు.

మన యెజ్జనమవోకవియు నంధకారబంధురమగు కాలములోనే నీరం(ధ నీరదావరణములోననే యడ(గిపోయి పరస్పర సంబంధము లేక విచ్చిన్నమెయున్న ఆదిమ మహాకవి నన్నయ రచనను, ద్వితీయమవికవి తిక్కన సోమయాజి రచనను సరిగా నవిచ్చిన్నముగా సమకూడునట్టును, నా యావరణము నిర స్తమగు నట్టను, మహాకవి రచనలు కమలదళములవలె వి స్తరించి వై భవాతళయముతో దీపించునట్టును సరిదిద్దగలవాండు గనుకనే సరిదిద్దవలసినవాండై , సరిదిద్ది. సరస పండిత కవివరుల (పళంసల నెగడింపలేదా ?

అరణ్య పర్వ శేషము లి?

వజియుః [బపంచమునకు మొదట వెలుంగు నవిచ్చిన్నముగా నొసంగి (ప్రపంచ వ్యవహారమును సరిగా నిర్వహింపవలసిన వాడును నరుణుండే యగుట (పసిద్ధమే కావున మన యరుణు(డును నాంధ(్యప్రపంచపు మొదటి వెలు(గు నాం మహాభారతమును నవిచ్చిన్నముగా నొనరించి యొనంగి యాం (ప్రపంచ వాజ్మయ వ్యవహార మును సరిగా నిర్వహించినవా€ డయ్యెను.

అంతటివాడు కనుకనే యీ మహానీయ/డు కాల్యకమమునం గవితత్రయ మలో జివరివా. డయ్యును, దన గుణగరిమచే, నన్నయ తిక్కనల నడుమ మధ్య మజివలె వెలు(గొందుచున్నా(డు. అంతేకాక సంస్మ్కాత థాషకు (ప్రమాణభూతులై న పాణిని, వరరుచి పతంజలులవలె యాం[ధభాషకు( (బమాణ మూర్దన్యులై న మువ్వురిలో సీ మవాీనుభావు(ండు సహజముగా వరరుచియే. ఈ మహానీయుడు శంభుదాసుండు: (ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు? పరమేశ్వర స్మరణము, 'సివయు నతి లోకములగు ఉభసంపత్తులను గూర్పంగలుగునే గదా? మహనీయులకు సేవ యొనరించుటయు నొక విశిష్టమగు సత్క్బృత్యమే. వారికి సేవచేయట యనంగా వారి [గ్రంథముల విమర్శించుటయే యని యభిజ్ఞ సాంప్రదాయము. అదియే యీ [పాతస్మర ణీయు' డగు నరుబణుని ఎజ్జన, యరణ్య పర్వశేషోన్న్మయమును విమర్శించుట కుత్సాహము కల్గించినది.

దేశము

మొదటనీ మహవానుభావునివలన ధన్యతనొందిన దేశ మేదియో విచారింతము. ఈ మహనీయుని తాత వే/గినాటిలోని కరాపర్తి [గామములో వృత్తిమంతుండై యుండెనంట. వర్ణసామీష్యము వలన నిది యిప్పటి వంగవోలు తాలుకాలో అమ్మన [టోలు [పక్కనున్న రైల్వేస్టేషను (గామమైన కరవది యని నేను భావించు చున్నాను. డిని నిప్పటికిని. గొంతమంది “కరావది” యని వాడుదురు. ఇంచు మించగా నీ [ప్రదేశమంతయు బూర్వము వే(గినాటిలోనిదే నేమో ! అంతేకాక ఈ “కరవది'' కి కొరి(ది దూరమునుండియే పాకనాండు [ప్రారంభ మగును, అట (గుడ్డూరులోనే కదా మన కవీశ్వరుండును నతని తల్పిదం[డులు పోతమాంబా సూరనార్యులును గూడ నివసించియుండిరి. చివరి రోజులలో నీ కవీశ్వరుండు “కరవది” (గొమమునకు( జేరువ గుండ్లకమ్మ యేటి యొడ్డున నున్న చదలువాడ (గ్రామముననే కదా కాపురముండి చదలువాడ వారని యింటిపే రొందినది. కనుక “కరవది” సమీప [గామమున కే(గి రనుటయే యుక్తము.

ఏం ్రీ యెజ్బన మహాకవి కాలము హరివంశములో

“కావున జె ప్పెదకళ్యాణావవహ మవినీయ రచన హరివంశము సద్భావ

మున నవధరింపుము భూవినుత గణాభిరామ [పోలయవేమా.” అని |1పోలయ వేమనకు వినిపించుచు నతని కంకిత మొనర్చినట్టున్నది. ఈ [1పోలయ వేమన 1888 [కీస్తు శకము [ప్రాంతమున స్వతంత రాజ్యమును స్థాపించి |కీ. శ. 1846 వజకు నేకధాటిగా. గృష్టాగోదావరుల నడుమ నేలెనని కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు (వాయుచున్నారు. కాని యీతనికి “తనకు నద్దంకి తగు రాజధానిగా/”అను హరివంశమునుబట్టి కృష్టా పెన్నానదుల నడుమ నున్న అద్దంకి రాజధాని యగుటవలన నీతని రాజ్య మించుమించుగా గోదావరి పెన్నల నడుమ సాగినదేమో యని తోచుచున్నది సరి ! ఈ [ఫోలయవేమనకు హరివంశమును గృతి యిచ్చిన యీ మన మవికవియు [కీశ. 1865వ. సంవత్స రము [ప్రాంతమువాడనుటకు నభ్యంతర మేముండును ? అని కందుకూరివీరేళలింగ (సభృతుల యాశయము. కాని ఇది విచారింపవలసి యున్నది. ఏమనగా. దిక్క్యాన పదమూడవ శతాబ్దివాడనియు ననగా క్రీ. శ- 1250 నాటివాడనియు. వారే [వాసిరి. అత డోరుగంటి రాజ్షైన గణపతి దేవుని కడకేగి రాజ్యభష్టుడైన తన రాజు మన్మసిద్ధిని గద్దెనెక్కింప నతని సహాయ్యము సంపాదించెనని వారే యనిరి, అట్టియెడ గఇపతిదేవుని మనుమడు రెండవ (పతాపర్ముదు, డోరుగల్లు రాజ్యము నుండి (భష్ణుండైన తరువాతగాని యీ (ప్రోలయ రాజ్యము వెలయలేదు కదా ౫ అపుడు [1పోలయ రాజ్యము పదునాల్గువందల డెబ్బది [ప్రాంతమై యుండకతప్పదు. తరమునకు నలుబది సంవత్సరములని వారు చెప్పిన లెక్క్యప్రకారమైనను నట్లే యగును, (పకాపర్నుదుని రాజ్యము పోయిన వెంటనే యీ రాజ్యము వలయలేదు కదా ! కావున నింకను దరువాత కాలమునకే యీ [ప్రోలయయ నితనితో(బాటు మన కవియు? గూడ దేకవలసి యున్నారు. మజియ నీ మధ్య నొకరు తిక్కన గణపతిదేవుని కడకేంయ యట జ్ఞై నకరణములకు( టోటిగా (బాహ్మణుల నారువేల మందిని కరణీకమునకు దింపెననిక్షివాసిరి. అదియు. దప్పే, ఈ యెజ్ఞన మహా కవికి, బూర్వము ఆరవతరము వా(డ్లైన యీతని తాత ఖీమన మంతి వెలనాటి చోడుని వలన _ గౌరవింపంబిడి యతనికడ మంశత్రిపదవిని వహించి

ఆరణ్య పర్వశేషము గా నట్టుగా నెజ్జన తన నృసింహ పురాణములో (వాసీయున్నా(డు. తరమునకు వారు జెల్పునట్టు నలుబది సంవత్సరముల లెక్కను జూచినను ఎజ్జనకు ముందే(బది సంవత్సరముల నాండున్న తిక్క-నకన్న నూరేండ్లు పై చిల్బర ముందుగనే నియోగి శాఖ యేర్పడెనని తేలుచున్నది. కనుక సీ రెండు విషయములును సరికాదని తోంచు చున్నది, కులగో (త్రములు

ఇతడు స్మార్త [వావ్మాణు(డు. “పగ్గడ”ళబ్ద్బ ముండుటవలన నియోగి

యన వలయును. థ్రీ వత్సగో[తు(డు. ఆపస్తంబ సూ[తు(డు. మతము

ఈ మవానుభావు(డు రచించిన (గంథము లన్నియు గోవింద కథా సుధా రసములే కాని యాయన శంభుదాసు(డు. ఈతని తం[డిసూరనార్యుండు. జస్థివ పదాబ్దసంతత ధ్యాన సంస కృచి త్తుండు. ” కాపురమా 1? నీలకంఠేశ్వర స్థానము. (గుడ్డూరు. (చూ. అరణ్యపర్వము చివర) గురువు శంకరస్వామి (చూ. హరివంశ కృత్యాది. ఈ కారణము లతనిని “గర్రీశ పదథ క్రి రసతత్పర భావము కలిమి శంభుదాను. డనంగా(ఐరగు'' నట్ల్టొనర్చినవి. కాని యీ వెనువెంటనే “గోవింద గుణాదర సంభృత సౌమనస్య ధన్యుండ నెందున్‌” అనియెను. ఈతని తొత యెజపోత సూరి “కంసారి చరణకమల మధుకరపతి” కనుక నతని పోలిక యబ్చి యండును.. లేక వీరశ్తై వుండే యగుచో గోవింద కథామృతములగు (గంథముల రచించుట కాని “గోవింద గుణాదర సంభృత సొమనస్యగ్నెధన్యుడగో ననుకొానుటథాని సంభవింపనేరవు. కనుక నీలకంఠేశ్వర స్టానపు బలిమియు. దండి పోలికయు, శివునకు భక్తు నానరించినను, పెైతామహమును, ననువంశికము నగు గోవింద గుణాదర సొమనస్యము విడువక శివకేళవులందు సమాన ప్రతిపత్తిని సమకూర్చినది. “యేనాస్య పితరో యకాః యేన యాకతాః పిళఠామవాః”. అని పెద్దలు తం(డితాతల మార్గమున బోవుట [పళ స్తముగా నెంచెదరుగదా ! నిజమున కీతనికి దండియందుకన్నః దాతయందే యెక్కుడు భక్తి, తాత కలలో గన్నడి (ప్రోత్సహించుటవలన అ నృసింహ పురాణమును వాసెను. అందులో. దన తాతను విశేషముగాం గీ ర్రించెను. ఆతని యనుభావ విశేషమే యితని యం దతిశ యించి యన్నియు గోవింద కథామృతమునే రచింపజేసినది. కాని యొక్క-స్టక్షైవ

80 ఫ్రీ యెజ్జన మహాకవి (గంథమును గూడ రచింప( జేయలేదు. అంతేకొకి యీతండు రచించిన హరివంశ ములోనే కైలాసయా,తా ఘట్టమున హరిహరుల యైక్య మను(డు, లేదా సౌమ్య మనుడు. ఆది యంతయు మహార్షిసంఘము హరిహరుల వలన విస్పష్టముగ్గా నెణుం గుట(ను నతి రుచిరముగాను, దన మనసుకు వచ్చినట్టుగాను, నీతండు కూర్చి యున్నాడు(. ఇప్పటివారివలె, జదివిన [గంథములలోని విషయముల ననుభవము లోనికి దెచ్చుకొననివారు కారుకదా యప్పటివారు ! కనుక నిట్టు పరిణతమతి విభవుండగు నీ మహనీయుడు తిక్కన సోమయాజివలె శివకేళవులం. దభేద (ప్రతిపత్తి గలవాడే యయినాండు. రచించిన గ్రంథములు

రామాయణము, అరణ్యపర్వ శేష్రోన్నయము, నృసింహ పురాణము, హరి

వంశము నను సీ నాల్లును నితని రచనలుగా సుప్రసిద్ధము అయినవి. రచనా[క్రమము నృసింహ పురాణములో అద ఆకు అద

ఉన్నత సంస్కృృతాది చతురో క్తి పదంబుల( గావ్యకర్తవై

యొన్నికమై (ప్రబంధ పరమేళుం డనంగ నరణ్య పర్యశే

హషోన్నయ మాచరించి సుజనోత్సవ మొప్పంగ నిర్వహించి తౌ

నన్నయభట్ట తిక్కకవినాథుల కెక్కిన భక్తి "పెంపునన్‌”

అను సీతని పద్యమునుబట్టి మొదట నొక కావ్యమును, (రామాయణమును) బిమ్మట నరణ్య పర్వశేషోన్నయమును, దరువాత నృసింహపురాణమును రచించె నని తెలియచున్నది. తదనంతరమున, హరివంశమునుబట్టి *““బంధురాష్టాదళ పర్వనిర్వహణ సంభావితం బగు మహాభారతంబు హరివంశ పూర్ణ మగునట్టుగా6 [గ్రమవ్యాఖ్యాన”ొ మొనరించెనని తెల్లమగును.

మొట్టమొదట నీతండు రచించినది రామాయణకావ్యమే యని హారివంశము నిర్ధారించుచున్నది.

నాతమ్ముండు ఘనుండు మల్లురథిసీ నాథుండు ని న్నాతత

(శ్రీతోడన్‌ సముపేతు జేసి యెలమిం జేపట్టి మా కిచ్చుటన్‌

అరణ్యపర్వశేషము లి1 జీతోమూద మెలర్ప రామకథ మున్‌ జెప్పించి యత్యుత్తమ ఇఖ్యాతిం బొందితి మింక నేను దనియన్‌ గావ్యామృతాస్వాదనకా ఇతని చిన్న మనుమడు చదచలువాడ మల్టియగూడ “వల్మీకభవు వచో వై ఖరి రామాయణంబు నాం[ధ(ప్రబంధంబుంజేసె'” అని యీ విషయమే స్టిరపరచు చున్నాడు. అయితే యీతని [గంథరచనా[కమ మిదేనా యని పరిశీలింతము. నృసింహపురాణపు బద్యములో రచించిన [గంథముల జేర్కొనుచోట హరివంశ మును నుడువకుండుటవలన నది యిప్పటికి రచింప(బడలే దనుట యు క్తమేకదా, హరివంశములోం/గూడ రొమాయణ మొకటిదక్క- నృసింహ ఫవురాణాదికము 'పేర్కానంబడలేదు కనుక నవి నృసింహపురాణము నరణ్యపర్వ శేషోన్నయమును నప్పటికి రచింప(ఐడలే దనరాదా యని యాళంకింపవచ్చును. కాని యచ్చటి సందర్భము వేరు. అనంగా నృసింహపురాణములో సీ కవి రచించిన (గ్రంథములను దెలుపవలసిన ,ప్రస_క్షి వచ్చినది. కనుక నప్పటికి రచింపబడిన (గ్రంథములను దెలుపవలసిన సందర్భ మేర్పడినది కనుక నప్పటికి రచింప(బుడిన | గంథము లవి యని తెలుపంబడినది. ఎట్టనంగా “'నృసింహపురా ఇఐము” అను పురాణ [గ్రంథమును రచింప(జేయబోవునపు డా గ్రంథమును రచిం చుట కతనికి, 'గల యర్హ్శత నిరూపణీయము. అది రచిత పూర్వుములగు (గ్రంథ ముల ద్వారమున [బళంసింపదగి యున్నది. కనుకనే యదివరలో నీ పురాణము వంటి ప్రాక్తన కథాసందర్భముగల రామాయణ భారతముల రచించియుండుటను దప్పక [పళ ంసింపవలసియున్నది. అశ్హే [పళంసింప(ఐడినది. రామాయణ భారతముల రచన యొనరించి పురాణరచన యం దతనికి/గల యర్హ్మతను నిరూ పించుకొన్నాండనుట యప్పటికి, హరివంశము రచింప(ంబడియుండనిచో నది వెనుకటి యన్నిటికన్న మంచి రచన కల్లిన పురాణమే కనుక దానిని. దప్పక పేర్కొనియే తీరవలెను. నృసింహపురాణ రచనయం దర్హత్తమత్వమును నిరూ పింప(గలది కదా యది ? అటనట నుదాహరింప బడిన యెజ్జన రామాయణపు ఐద్యములును, నరణ్య పర్వశేషోన్నయమును నృసింహపురాణమును, హరివంశ మును సవిమర్శగా పరికించుచుచో నెజ్జన కవితామార్గమున( [బథమావతారము రామాయణ మనియు, నుతత్తరో త్రర గుణవంతమయిన యతని కవితా రచన హారి వంశమున వి[శ్రాంత మయినదనియు( దోంచితీరును, అట్టియెడల సారవ_త్తమమయిన

కి థ్రీయెజ్ఞన మహాకవి రచనగల _హరివంశమును నిదివరలోనే రచించినచో నృసింహపురాణములో బేర్కొనకుండుట యుక్తముకాదు. అంతేకాక అట్టి హరివంశ రచన దానికన్న తక్కువ పరిఇతిగల నృసింహపురాణ రచనకు బూర్వుముండుటయు సంభవము కాదు. తిక్థన యాంధ భారతరచనకు( దరువాత నతని నిర్వచనో త్రర రామాయణపు రచన యుండ(/గలదా ? కవిళా పరిణతి పరమావధియగు నన్నయ యరణ్యపర్వ రచన తరువాత నతని యాదిపర్వరచన యండుట యెన్న(డైన సంభావ్యమా ? కనుక నృసింహపురాణములో హరివంశము (ప్రస్తావింప(బిడక పోవు టుచితమే.

అయితే చిట్టవివర సీతడు రచించినది హరివంశ మనికదా మీ రనునవీ ? అట వెనుకటి [గంథములు అర్మణపర్వ శేషోన్నయమును, నృసింహ పురాణమును నేల రచింప(బడియు స్మరింప(బడలేదు? పోనీ, వెనకటి (గ్రంథములు స్మరింపంబడ లేదేమో యనుకొన్నచో రామాయణ మేల యిదివరలో రచింప్ర(బడిన దని, అట దెలుప(బడెను ? అని యాశంక కలుగవచ్చున్ను,

కాని యచట సందర్భమున బరిశీలించుచో న్స యాళశంక తొలుగును. ఆచట [పోలయ వేమన మన కవిని. దనక్త హరివంశష్పృన్స గృతి యాయవలసిన దని యడుగుట సందర్భము. అపుడు తనక్షన్స గవికినిం గల పూర్వ సంబంధమును ప్రకృత కార్యోప య క్తముగా( బేర్కొనవలస్సి వచ్చెను.ఆదివరలో, దన తమ్ము-డీ మహాకవి యెజ్జనను ధనధాన్యాదికమున సక్కరించి శ్ర యొద్ద గవిగాం బరిచయ మునరించుబయ నతనివంన నప్పు గాక గ్రంథమును దాను రచింప(జేసి తాను కృతి రై కొనుటయ దాని యందలి స్వారస్య విశేగమువలన దనకు! దనివితీరక్ష పోనటయ నది మనక (గంథమును-హరివంశమును రచింప గదా! అది కారణముగా. ని యు క్రతరమును, సామ్రాజ్చిక్రమ్సున్తు గూడ,

్రాసతికిని గృత్తి క్ర రకును గల సంబంధము

తమకు మా(తిము సంబంధించిన కృతులవలన దెల్బప్రవలయ ర యతనకి సంబంధము లేని (గ్రంథముల మూ లమున లయుటయ్యే (పస క్తము కాని సంబంధము కలవి రామాయణము ౪ 6 గాదుకదా! ఆట్టుభయులకును సంబం ణము, వారి వంశము మాతమే. కడమవి రెండును (నిరృత కృతిభ రయైన [పోరయ వేమునతో సంబంధవ లేని బేర్కొనకుండుటయే యు క్షమ, ఆదిధ్సే ర్వి నానరు వి. కన్సక వానిని( లోనే రచింప(బడియండుట నృసింహపురాజవము పద్య ము చనని. ఆవి యిదివర ఈ నిరూపణము వలన న్నీ నిర్ణయము పర్యవసన్న మృగ చున్నది, స్పష్టపడెన్స్నగద్దా,

అరణ్య పర్వశేషము లిలి మొదటి కావ్యము- రామాయణము, తరువాత భారతార ణ్యపర్వశేషోన్న యము, పిమ్మట నృసింహపురాణము, చివర హరివంళమును మన మవికవి రచించిన [కమము. బీరుదములు ఈ మహానుభావుని బిరుదములను విచారించుటకు ముం దీతని నిజనామ మేమియో సరిగా. దెలియవలసియున్నది. నృసింహపురాణములో (విజ్ఞాపవ్శితు డాప స్తంబస్తూతుండు.... సూరనారుగ మజనకుని,..గన్న తండి పంగినాట రాష ల వృ రముకుడ అనఘు. డెజపోతసూరి కంసారి చరణ కమల మధుకరపతి సార విములయళశు.డు. “*నను( దన సపేరివా(డని మనంబున నెప్పుడు నాదరించుటన్‌” అను (వా(తనుబట్టి మన మహాకవి నిజరామము “ఎఅపోతసూరి” అదియే లోకుల వాడుకలో “ఎజ్జన” గాను ఎజ్జ్బపగడ'' గాను, మారినదని తెలియచున్నది. ఇ(క బిరుదములు, ఈ మహానీయునకు శంభుదాసుండు, వబంధ పర మేశ్వరు(డు అను రెండు బిరుదము లున్నవి. “గిరిశ పదభదక్తి రసతత్పర భావము కలిమి కంభుదాను( డనంగా( బరగిని వాడని మొదటిది వివరింప(బడినది. శంకరస్వామి శిష్యతయు నిందు సూచితముగా నగును. ఇక రెండవ బిరుదము (ప్రబంధ పరమేశ్వరు(డు. దీనిని. గూర్చి విచారింతము. చఉదబ౦ధ సర మేశ్వ్యరుండు నృశింహ పురాణములోని ఉన్నత సంస్కృృతాది చతురో క్రి పదంబులం గావ్యక రవె యెన్నికమై (ప్రబంధ పర మేళం డనంగ నరణ్య పర్వశే షోన్నయ మాచరించి సుజనోత్సవ మొప్పంగ నిర్వహించితో నన్నయభట్ట తిక్క కవినాథుల కెక్కిన భక్తి సెంపునన్‌, త్రి

34. ఫ్రీ ఎజ్జన మహాకవి అను పద్యమునుబట్టి నన్నయ్యభట్ట తిక్క కవినాథుల యందలి భి

పెంపునం దా నరణ్యపర్వ శీేషోన్నయ మొనర్ప(గా సుజనులు దాన సంతసించి

(ప్రబంధ పరమేశ్వర బిరుదము నొసంగి రని మన మహాకవి తెల్పుచున్నాండు

దీని స్వరూప స్వభావములను బాగా విచారింపవలసియున్నది. ఏమనగా సీ విరదము (పకృతమగు నరణ్యపర్వ శేషముతోనే చాల సంబంధము కల్లి యున్నది గదా!

ఈ విషయములో రావుబహదూర్‌ కందుకూరి" వీరేశలింగం పంతులుగారు తమ యాంధ్రకవుల చరితలో నిట్టు వాసిరి. “ఎజ్జాపగడకు శివభక్రుం డగుటచేత శంభుదాసు. డనియు. _బబంధ ధోరణిని భారతారణ్య పర్వమును జమత్కార బంధురముగ రచించుటచేతః |బబంధ పరమేశ్వరు, డనియు బిరుదనామములు కలవు” అని.

ప్రబ౦ధములు, పురాణములు కాని యిది సరిగా నున్నట్టుతోంచదు. ఏమన(గా((బబంధదోరణి యనంగా నేమి? మనుచర్వితాదికమును (బబంధముల ధోరణిలోనివనియు, భారత భాగవత భాస్కర రామాయణ మార్కండేయ పురాణాదికమును, బురాణ ధోరణిలోని వనియు( బండితులు(, గవులు సుుపసిద్ధముగా వాడుచున్నారు. “ప్రబంధ కల్పనా కథా” యను యమరుని సూ క్రినిణట్టి సామాన్యముగా నష్టాదళ వర్ణనల ద్వారమున రసస్క్ఫురణ గల్గింప( (1బయత్నించు వానినిం బ౦బంధము లనియు, నట్టుగాక ధర్మార్ధ సంగతముగా హిత్తైక టోధకములగు కథలతో నితివృ త్త నిరూపణ (పధానములను బురాణము లనియు+ బెద్దలు విభబజింతురు.ొ (పబంధములందు గుణాలంకారాదులు, శద్దార్థాడంబర వై చ్మిత్యములు, వర్ణనా (పాగల్భుము మొదలగు వస్తుపధాన కవిత యతిశయించియుండును. పురాణములందు, నట నట వర్ణనాది మయమగు వస్తుకవిత యత్యల్పముగా నుండి కథా వి స్తరణాత్మకమైన భావ (పధాన కవిత్వము విస్తరించి యుండును.” అని పండిత గోష్టిలో సిద్ధమే. నే స్తుకవిత ఉదాహరణము మృగమద సౌరభ విభవ ద్విగుణిత ఘనసార సాంద్ర వీటీగంథ

అరణ్య' పర 0 శేషము లిర5్‌ స్థగితేతర పరిమళమై మగువ పొలుపు. దెలుపు నొక్కు మారుత మొల నెకా. మను చరితము. ౨ ఆ. ఇచట నను[ప్రాస శబ్దాలంకారము. మీలిత మర్థాలంకారము, వీటి వస్తువు, అది మారుకానీతగంధమై స్వగత *ేవస్తువిశేషముచేత మగువ పొలుపును దెలుపుట (ప్రతిపాద్యము. భావకవిత భావ్యపధానమైన కథావి స్తరణ కవిత కుదాహరణము. అంత. బరమేష్టి చోదితమైన యొక్క మారుతము నలి రేంగి దుర్వారభంగి విలయకాల విశ్ళాంఖల విపుల వారిధరచయంబుల నెల్లను విరియంజేయు. అరణ్య. ౪ అ, ౨౪౯ ఇట(గూడ మారుత మున్నది. కాని శద్దార్థాలంకారములు దాని నలంకరింప లేదు. [ప్రళయకాలమునందు జరుగునట్టి కథను వి స్తరించుచు సర్వము బర మేళ్వ రాధీనమై (ప్రవ ర్రించు నను భావమును బ్రధానముగా(. దెలుపును. ఇచట వస్తువు, (పళయకాలమారుతమున్నను దానికి. (బాధాన్యముగాని, విస్తరణముగాని లేక యది కార్యాంత్తర వ్యావృతమై పరమేశ్వరాజ్ఞా నిర్వృ త్రిని. దెల్పుటలో( బర్యవసించును. “భగవానుని యాజ్ఞవలన నప్పటిగాలి వారిధరములను విరియంజేయును.'' అను కథ నడచును. ఈ తీరు కవిత్వమే యారణ్యపర్వములో నత్యధికముగా నున్నది. ఎటనైైనను( గొంచెముగా వర్ణన మున్నను నది వెంటనే భావములోనో కథలోనో పర్యవసించునట్టుగా( గరిగిపోవును. ఉదాహరింతుము. భావకథాపర్యవసానము “స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచి” ఈ వర్ణనము భావములో. బర్యవసించుట ముందు ముందు నిరూపింతుము. దానామృః పటల౦బునకా బృథుపయో ధారావలిం దాల్చి గ ర్జా నిర్ణోషము బృంహిత చృలన బ్రచ్చాదించి ప్రావృట్పయో శమగువలు వేనీకొను తాంబాలములో ( గస్తూరికన్న/ బచ్చకర్పూరమ రెట్టింపుగా నుండును, మగవాం[డ్ర శాంబూలములో రెండును నమములుగా నుండును. ఇదియే విశేషము.

ళం శ్రీ ఎజ్జన మవికవి దాసీకంబు శరదృయంబున నిగూఢాకారతకా డిగ్గె నాం గా నొప్పారె మదోత్కట ద్విరద సంఘంబుల్‌ వనాం త్త ౦బునకా కల నీలకంఠ కోలాహల లీలలు నెందె రాజహంసకులములన్‌ బులకించె సప్త వర్ణావళి, విగళిత కుసుమ కుటజవాటి కల గెడన్‌ అతిగాంభీర్య విభూతి నేకచుశుకాహంకార నిశ్శేష ళో షిత పాథోధిషయస్కుడై న ముని తో(చెన్‌ బుణ్యకేజోమయా కృతి న య్యామ్యదిగంత వీథి( (బకట (క్రీడా కళాగర్వ గ ర్హిత మండూక కళంకితాంబు శచితాసిద్ధిప్ర దాచార్యుండై. అరణ్య. ౪ ఆ. (ఎజ్జన కవిత [పారంభముం) ఈ మొదలగు శరద్వర్ద్హన మంతయు ముందు రాంటోవు దుర్యోధనా ద్యుత్కట మదోద్ధతుల ఛలచ్చన్నమగు ఘోషయాతా సంరంభంబును, వారికి జిత సేనాది గంధర్వులవలన గలుగనున్న పరాభవమును, బాండవా[గజు డొనర్చ నున్న తద్విమోచనమును దుర్యోధ నాధుల దుశ్చేష్టువలన భీమ'సేనాదులు కలుషిత హృదయ అగుటయు ధర్మజుని సౌమాలాపాద్యుపాయముల నది తీరటయు నింకను నిట్టివ యగు భావాంత్తరములందు వ్యంజక మార్గమున( బర్యవసించి వాచ్య ముఖమున దత్కాలమున మహాసరస్వతీనదిలో సలిల స్నానావకాశముల యోగ్య తాభ్మిపాయమునకు( బోషకమై పాండవు లా నడీతీరంబున( గా ర్రికమాసంబు కడ వజకు నుండుటను గా ర్రికస్నానముల! గ ర్తవ్యతను నగస్తోదయము ద్వారమున జల పారిశద్ధ్యాదులను దెలిపి నిర్వర్తించచు: (బకృతపుం గథను _ బాండవుల యరణ్యవాసపు( గథను ముందుకు నడుపును. అరణ్య పర్వ శేషములోని కవిత్వము పాబంధికము కాదు ఈ రకపు గవిత్వమును (బాబంధికమని తెల్పంగలమా ? తెల్పుదురా యెన రైన? ఈ వర్ణనా సధానమైన కవితకూడ నారణ్యపర్వములో “నెక్టాపగడ కవి త్వము” అను భాగములో! జాల యల్బము, (నాచన సోమనకును నితనికిని. గల భేద మిదే ఆత(డు వర్ణన్నైక (పధానమై, శృంగారాది వివిధ రసపరిపోషక మగు కవిత్వపు మార్గమున నత్యుచ్చతమ స్థాయి నందినవా,డు. మన యెజ్జన మవికవి పౌరాణిక మార్గమున హృదయముల నలరించుచు గత్రాకథన స్వభావముతో మృదుల కదళీపాక్రమున( గవితను నడిపీంచువాండు. ఇరువురకును జోలికయే లేదు. రెండును నలరించునవియే కవితామార్గములు, (భూవిలా సానబిజ్ఞ లగు

అరణ్య పర్వశేషము ౭7 జనపద వధూలోచనములచే/ బీయమాను!డగు సరసజలద యువకుడు థ్రీ విశాల యగు విళాలలోని నాగరిక విలాసిని కటాక్ష్షముల థావముల నలరనిచో వంచితు(డు నాంటోవునని మహాకవి కాళిదాసు తెల్చలేదా? ఆందులోని యంతరార్థ ధ్వనిని గుంర్తింపక యనవసర కలహముల కవకాళ మిచ్చెదరేల ? సరి అది మనకేల 7)

ఇంతకు. [బకృతమున జెప్పవచ్చిన దేమనగా ““మన యెజ్జన యారణ్య పర్వ" మను దానిలో నెచ్చటకు బారిథాషిక (ప్రబంధములగు మనుచరి |[తాదులందు( గల వర్ణనాది (పధానధోరణి, వస్తువ్మికాం త్తమైనడి కన్నడదు. కనుక నందువలన౦ (బ్రబంధ పరమేశ్వర బిరుదము వచ్చినదను కం. వీ. లింగంగారి. వాదన యు _క్రృముకాదని.

ఈ విషయము నింకొక విధముగా. బరిశీలింతము.

“*వబంధ” సదము నర్థము (ఫాచీనుల కాలములో)

అసలు మన మవికవి యెజ్జన నాటికి. [బబంధపదము తెలుగులోనే యర్థ్‌ మున వాడ(బడుచున్నదో గమనింతము. తిక్కన విరాటపర్వ (ప్రారంభములో

=ఆని రచనా కౌతుకమున మనమలర(గ నీ [వబంధమండలి కధినాథుని( గానే పురుషనిః బేర్కొను వాండనా యనుతలంపు( గూరిన మదితో౯.”'

“ఆని పూని యాదృళంబులగు (ప్రబంధంబులు దేవసన్నిధిం (బళంసించు టంము నొకగ్రా యారాధనావికేషం బగుటంజేసి"యని విరాట పర్వాదిగా నున్న భారతేలిహాసము నంతను( (బబంధమనియే వాడినాండు.

ఈ సందర్భములో నాదిక వీం్యదుండు నన్నయ “మహాభారత బద్ధ నిరూ పితార్థమేర్చడ”' ననుట గమనింప( దగినది. ఇట “బద్ధ” పదముగాక “బంధ'” య యుండునని నా యూహ. లేనిచో నర్థము సరిగా. బొసంగదు. పైన నన్నయ శ లియ నాసమాసము కాంజాలదు. “బంధ” పదము “ప్రబంధ” పదమునకు - 'గంథవాచక మునకు బర్యాయము. అయితే దీని నిహించుటకు హేతువేమి ?

న చడిపోయినసీసములు

నన్నయ కవితలో జాలచోట్ట నితరుల చేతులు. గలసినవి. అది యిచట సుస్పష్టముగా( దెలియ(దగియుండు రెం డుదాహరణముల నిరూపింతుము.

నన్నయ సీసములందు వడి, [పాస నియమము కలవనుట స్వుపసిద్దమే కదా! లాక్షజిక శిరోమణి యగు నప్పళవి స్పష్టపజచియే యన్నాండు. “నన్నయ కవితలోని యీ సీసములను జూడుండు.

థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి శ్రి న సుతుండు హితుండై నతన పురోహితు నుపచేశంబు పేర్మితోం చేకొని ధర్మసుతుం నెమ్మి౯ బుష్సోపహారమ్ముల నాదిత్యుం బూజించి భాగీరథీజలంబు నొడిచి లందుండి విషయంబులం దిర్యద్రియంబుల ననవరతావధానమున వాయుభోజనుండు. (బ్రాణాయామపరుండునై సూర్యాదినామముల్‌ సూర్యుంగుజించి. ఆరణ్య. ౧౪ఆ. ౪౨ ప. మూ(డవ పాదమును త్తరార్థమున( (బాసనియమము చెడుటయేకాక యసలు యతియే చెడినది. ఇంకొకటి ; పరశు పాశాంకుశ కరవాల శూల ముద్గరములు నామీ6ద6 దెరలం గురినె నేనును గడంగి యద్దానవు శస్త్రముల్‌ వాయంగం చేసితి మయం జేసి 'వెజనక సాల్వుండు వెండియు నామీంద బరుష శిలావృష్టి వరుస గురినె సమర దమః(ప్రకాశములతో దుర్షిన సుదిన శీతోష్టముల్‌ గదియంటేసి. అరణ్య, ౧. ఆ. ౧౮౮ప. మూ(డవపాదపు బూర్వార్ధమున( [బాస నియమము పోయినది. ఇది నన్నయ శైలి కాదు. కనుక నిందువలన నన్నయ కవితలో నితరుల హ స్తక్షేపమ్సు వలన నీ దుస్సహమగు సౌంకర్య దోషము సంభవించిన దనుట స్పష్టమే కదా! కనుక నశ్లే బంధపదము “బద్ధొగా మాజియుండును. వ జ్జ న చ బ౦ధ 'మేద్రి; సరి. అది యట్టుంచుండు. మనము (ప్రబంధ పదము నర్థమును విచారించు చున్నాము. ఇప్పుడు మన మహాక్రవి యెజ్జనయు నృసింహపురాణ కృత్యాది యందు, (బంధ పదమునే యర్థములో వాడినా(డో కను(గొందము, (1) మించిన వేడ్క వీనులకు మిక్కుటమై మధువృష్టి (గమ్మ రా యంచలు కూయం (గౌంచమును నావం, గూయా దొడంగుభంగి( (బౌ ఢాంచిత శబ్దసారులు మహాక్షన లాద్యులు కావ్యశయ్యం గీ లించిన కీర్తీసంగ సుఖలీలకు నేన్సను గా౦ంక్ష సేసితిన్ల్‌ అట్టు మహాపప్రబంధ క ల్పనా కుతూహల్రాయ త్త చిత్తుండనై

అరణ్య పర్వ శేషము లి

(2) సరన బహుపురాణ ఢిర్మళాస్త్ర కథావిస్తార వేదివి కావున (బబంధ రచనా (ప్రావీణ్యము నీకు సహజ పరిచిత సిద్ధంబు.

(₹) బహ్మాండాది పురాణోక్తంబయిన థ్రీ నరసింహావతారం బను పురా ణంబు6 దెనుంగుబాస( (బకటింపవలయు న మ్మహా _పబంధమునకు నన్మత్చితా మహ హృదయ గువోవిహార సింహంబగు థ్రీమ దవోబల నరసింహదేవుం

డధీశ్వరుం డగుటం జేసి.

(4) కృతికి విభుండు థ్రీ విభుండు.

(5) ఏను విన్నపంబు 'సేయంగల లక్ష్మీనరసింహావతారం బను పురాణ కథకు. [బారంభంబు.

ఈ యమయిచుచోటుల మాటలును, శ్రీ నృసింహ పురాణముగాని, భారతము గాని, మను చర్షితాదికము వంటి పారిభాషిక [పబంధమని తెల్పంగలవా 1 తెలుప లేవు. భారత మెటువంటి కావ్య మో యటువంటి కొవ్యమే యీ [గంథమును. అనగా భారతము నాద్యులగు నన్నయ తిక్కన లే కావ్యశయ్యను రచించిరో, కీ ర్తినౌందిరో యట్టి కావ్యశయ్యను | గంధమును రచింపవలెను. _ కీర్తినొందవలె నను తలంపుతో థ్రీ నృసింహవురాణమును మొదలిడె నెజ్జన. థభారతమునందు నన్నయ తిక్కన అవలంబించిన కావ్యశయ్య యనంగాం బురాణ శయ్యయేకదా ! అసలీ [గంథపుః

బేరుకూడ నృసింహపురాణమనియే కాని నృసింహ చర్విత లేక నృసింహ [ప్రబంధ మని కాదుకదా, మను చరి[త, వసు చరి తాదులందున్న (పబంధధోరణి కాదుకదా యిది ? కనుక నెజ్జన పేర్కొనిన కావ్యశయ్య యాతని (గంథములం దంతటను భారతారణ్య పర్వ శేషోన్నయమునందును గన్పడు పురాణ శయ్యయే. మజొకటి కాదు. కనుక మన యొజ్జన మవోకవి కూడ పురాణధోరణి (గంథమునే ప్రబంధ మని తెల్పినాండని స్పష్టము. నన్నయ “బంధము”, తిక్కన “ప్రబంధము” ఎన “ప్రబంధము, కావ్యము” ఇవి యన్నియు నాకే యర్థమునం బురాణధోరణి గల [గంథ మనియే తెల్పునని స్పష్టము. భారతమున(6 బురాణధోరణియేల*?

భారతము శాస్త్రకావ్యము. అందువలన దాని ననువదించు నప్పుడు శాస్తోం చితమును గావ్యోచితమునగు శయ్య నవలంబింప! దగును, నన్నయ యా *' మహీ భారత సంహితా రచనబంధురు(డయ్యె జగద్దితంబుగళ” కనుక “పసన్న కథా కలితార్థయు క్రి”తోంబాటు “అక్షర రమ్యత”యు నాదరింప(బడి “కవీంద్ర కర్ణ

వి ॥ థ్రీ ఎజ్జిన మవిక పుట పేయమై” “హృదయావ్టోద” మొనర్చి, సాధుజన హర్షసిద్ధి కల్లింప( గలిగినది. కాంగా శయ్యాపాకములు సముచితముగా నాదరింప(బడి యందటి మనసులకున నవగాహనమై యానందదాయకమగు హితరచన. పురాణ రచనను దెనుంగు మహి భారతమున, మన కవిితయము స్వరసముగా. గూర్చినది, అయితే కేవలము వై దర్భిశయ్య యగుచో. నది కథాకలితార్థయు క్తి కనువుగాదు. గౌడశయ్య యగుచో జగద్దితము కాదు. పొంచాలశయ్య యగుబో( బైరెండింటికిని మధ్యస్థమై ఫై రెండు గుణములను సమకూర్చ(గలదు. '“ఆక్టి స్టళ్ల ధభావాం తు పురాణచ్భాయ యాన్వితాం, మధురాం సుకుమారాంచ పాంచాలీం కవయో విదుః "అనికదా వామనాచార్యుండన్నది. అంతటను బంధశ్లై థిల్య మలవరించి ప్రాంతగిల్లిన జయల6 బాలువడియు మధుర మై సుకుమారమౌ విధిని. గవ్వలు "పేరుకొందురు పాంచాలి పేరుతోడ ఆంధ కావ్యాలంకార సూతవృత్తి. కాని యిది సాంస్క్యృతికుల మతము. అయితే మన యాదిమహాకవి, సకలాంధధ భువనో పజీవ్యు;డు నన్నయ భట్టారకుడు. సర్వే సర్వత సరసోదాత్త మగు వైదర్భ్శి శయ్యనే చాల జ్యాగత్తగా నుపయోగించి (దాషాపాక ముతో మేళవించి కథాగమనమున కడ్డుతగలకుండ రసమయమగు రచన యొనరించెను. ఆ మార్గమే కవిబహ్మ యగు తిక్కనయు. నించుమించుగా నమలోదా _త్తమగు శయ్యాపాకముతోనే తన భావమంజుల కవితను సాగించెను, మన యెజ్ఞన మహాకవి వా రిరువురియందును హరిహరులందువలె గాఢ భ్‌ క్తితత్పరత గలవా డగుటవలన నిరువురి రచనలను ననుసరింప(బూని. తన శ క్రికౌలంది. బాంచాల శయ్యలో విశ్రాంతు. డయ్యెను: కనుకనే నన్నయ రచనలో నెచ్చటను వర్ణనల వలన(గథాగమన మడ్డుపడక రసముఎజులముగా. గధ్యాపవాహ మత్యంతోదా త్ర ముగా శ్రవణాంజలి పుట పేయమగు నక్షర రమ్యతతో( గవిత యెసలారును. కవ్నిబహ్మ తిక్కన రచనా విన్యాసము కూడ నించుమించుగా నా తోవలోనే యనుభావ బహుళమగు భావముతో సుజ్జ్వలమై వర్ణన లెడనెడ గొంచెము వ్యవధానము కల్లించినను, దానిని. దోపనీయని స్ఫూర్తితో సాగిపోక్సను. మన యెజ్జ్ఞన మహాకవి రచనయు వై యిరువరి (తోవలః దప్పిపోవక యటనట వర్ణనలు కథాభావములందు పర్యవసింపగా సరళముగా శిథిల మధురమగు నడకతో మాఘమాసపు సరస్వతీ ప్రసన్నతతో మృదువుగా,జదువరుల( దనవుల 6 గ్షించును.

అరణ్య పర్వ శేషము శ్రే ఇట్లు మొ _త్రముమీ+ద మువ్వురును( బురాణధోరణిలోనే కొవ్యశయ్యతోం నాంుల యదృష్టమును బంగారు పూవుల( బూయించిరి.

నిజమునకు నానాండు నిపుడు (ప్రబంధము లనునట్టి (గ్రంథములు కానీ, యటువంటి. వానికే [పబంధములను పేరుకానీ లేదు. (ఇంకను లోతుగా. బరిశీలించచో నప్పటి కిట్టి _పబంధములు పుట్టుట కవకాళము లేనుగూడ లేదు.) ఇది విషయాంతరము. కొలది రోజులనా(డు “| పబంధ వికాసము” ఆను రేడియో యపన్యాసములో సమ్మగముగా నిరూవించి యుండుటవలనః [బకృతములో నుపేక్షంచితీమి. అయితే (పబంధములకు వీజములు మాత మేర్చ్పడినవి. నన్నయ కవితయందును (ఇం్యద్మపస్థపురాది వర్ణనమునందు) తిక్కన నిర్వచనో త్తర రామాయణము. విరాట పర్వాదులందునుగూడ _ నివి స్పష్టముగా గోచరించును. అయినను వాని నెవ్వరును [ప్రబంధము లనరు. నన్నయ యారణ్య పర్వభాగ మును గూడ నెవ్వరును (ప్రబంధ మనరు. ఎజ్జన రచియించె ననంఐడు భొగమునుగూడ. (పబింధమనువా రెవ్వరును గూడ లేరు. ఇందులో( (బబంధ బీజములు కూడ లేవు నిజముగా. (బబంధ బీజములున్న [గంథములను రచించిన నన్నయకు(గాని తిక్కనకుగాని యానాండు “(ప్రబంధ ' పదభఘటితమైన భీరుదములేదు. ఇంకొక చిత్రము. “వల్మీకభవు వచోవైఖరి రామాయణమ్ము నాం[ధ (ప్రబంధముగ( జేసె” నని చెదలవాడ మల్లి న - మన యెజ్ఞన మహాకవి చిన్నమనుమ(డు వాసినట్టుగా, నితండు రామాయణ (ప్రబంధ రచన యొనర్చినపుడు * పబంధబర మేశ్వర బిరుద మెజ్జన ఇవ్వరు నీయలేదు. కానీ, యెట్టి ప్రబంధ లక్షణములును, [బబంధ వీజములు లేని యీ యరణ్య పర్వ శేషమును బూరించినపుడు మా[తము సుజను లీ బీరుదము నిచ్చుట విచ్మితము కాదా!”

ఆరణ్యపర్వ 'శీేషములోం (బబంధధోరణి కానీ, అది చమక్కార బంధుర మగుటకానీ లేదు.

ఇంకొక విషయము. “(పబంధధోరణిని జమత్కార బంధురముగా నారణ్య పర్వశేషమును రచించెనంట.” అస లారణ్య పర్వశేషములో( (బబంధధోరణి కానీ యది చమత్కార బంధుర మగుట కానీ లేదు, విరాట పర్వాభులకన్న( జమ త్కారముగా! గూడ లేదు, నిజమున కీ యారణ్య పర్వశేషము నన్నయ రచించిన వెనుకటి భాగమున కన్నను, తిక్కన రచించిన విరాట పర్వాదిక మగు నుత్తర భాగము కన్ననుగూడ, నెజ్ఞన రచించిన యితర [గంథముల కన్నను గూడ,

| ఫీ ఎజ్జన మహాకవి దక్కువ రకిములో నున్నది. రచనలో జిగిబిగి కాని, శయ్యాపాకాదులు కాని వానితో సమానము కావు. చమత్కారమున( గూడ న్యూనముగానే యున్నది. ఈ విషయము సకల సహృదయ పండిత కవులకే గాక శేష భాగరచనా వాదులగు కం. వీ. గౌరు, శేషా[ది వేంకటరమణ కవులు మొదలగువా రందథికిని. గూడ నొప్పుకొనక తప్పనిదే. _అట్టియెడం “బబంధ” పదఘటిత బిరుదము నన్నయ తిక్కనల కీయక వారికన్న న్యూన చమత్కార మగు దీనిని జమత్కారబంధుర మనుకొనువారు సుజను లెట్టగుదురు ? వారిచ్చిన బిరుదము సభా జనార్హ మెట్టగును? కనుక నెన్ని విధముల విచారించినను కం. పీ, గారి వాంత బాగా లేదు. ఉపప త్తి సరి; యీ బిరుదపు టుపప త్తియేమి? దీనిని. గనుంగొందము. ఈ బిరుద మే సందర్భములో నీయఃబడినదో విచారింతము. ఆరణ్య పర్వము చివర ఎజ్జనార్యుండు సకలలోకై కవినుతుండై న నన్నయభట్ట మహాళవీంద్రు సరస సారస్వతాంశ (ప్రశ స్తిదన్ను జొందుటయు సాధుజన హర్ష సిద్ధింగోరి “ధీరవిచారుండు తత్కవిళారీతియు. గొంతదోప. దదచనయ కా నారణ్య పర్వ శేషము బూరించె. గపీంద్రకర్ణ పుట "పేయముగాన్‌. అని యున్నది. ఇ(క నృసింహ పురాణములో “ఎన్నిక మై( (బబంధ పరమేశండనంగ, , .నారణ్య పర్వ శేషోన్నయ మాచ రించి సుజనోత్సవ మొప్ప(గ నిర్వహించితౌ” ఆని యున్నది, దీనివలన నేమి తెలియచున్నది? ఆరణ్య పర్యశేషోన్నయమును జూచి హర్షించిన సుజనులు “ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు” అను బిరుద మొసంగిరి. “ఉన్నయము"' అనంగా “పూరణము"'అని. వారు బిరుదము నిరర్థకముగా నొస(గరుకదా? అందృవలన సీ విరదమునకును నా పూరణమునకును. నేదో ఫనిష్టమైన సంబంధ మున్నదని తో(చును. లేదేని సుజను లా బిరుదము నెట్టాస(గుదురు? సంబంధములేని "రావు బహుదూర్‌” మొదలగు బిరుదముల నిప్పటివారివఠె నొస(గినచో వారు సుజను లెట్టగుదురు? అ ట్టాసంగుట సుజన ధర్మము కాదుకీదా? కనుక నారణ$ పర శేషోన్నయ మొనర్చుట [ప్రబంధ పరమేశ శీర కృత్యమని యా శెంటికిని శ వ్‌ మును వారు [గ్రహించిరి, నాంబింధ

అరణ్య పర్వ శేషము శీలి

ఈ సంబంధము కం, వీ. గారు చెప్పినది కాదని యివవణకే నిరూ పించితిమి. అనగా నారణ్య పర్వశేషోన్నయము (ప్రబంధము. /[ఉన్నయము = పూరణము) నొనర్చినవాండు కనుక మన యొజ్జన మహాకవి పరమేళశ్వరు-డు. అనగా-హరు(డు అయితే యితనిని హరు.డని యేల తెల్పవలెనో?

ఇది విచారింతము.

*' అని యిట్లు వచనము”

నన్నయ భట్టారకుండు తన భారత కృత్యాదియందు “అని యిట్టు సకల భువన రక్షణ (పభువులైన హరిహర హిరణ్యగర్భుల పద్మోమా వాణీ పతుల” అని [క్రమముగా మొదట హరిని. దరువాత హరుని, పిమ్మట హిరణ్యగర్భునిం (బళంసించెను. ఇది భవిష్యదర్ధ సూచనమునకు బీజరూపమగు విన్యాసము. సంస్కృత భారతము వ్యాస వ్లైశంపాయన సూతులను బుష్మితయముచేం (బకాశితమై నిర్వహింప(బడినది. అస్హే యాం్యధ మహాభారతముగూడ నట్టి బుషులు మువ్వురిచే నిర్వహింప(బడవలెనని భగవానుని సంకల్పము కా(టోలును, ఆ దైవ సంకల్పమున కనుగుణముగానే యిట నన్నయాదులు మువ్వురిచేతనే యిది నిర్వ హింపంబడి [పకాశితమయ్యెను. ఈ భవిష్యదర్థమే నన్నయ “అబోధపూర్యము' 'గా (గంథాదియందు వెనుక (వాసిన వాక్య రూపమున స్మరించెను. సంస్కృత భారతము “వ్యాసో నారాయణో హరిః” అను [పమాణమున నారాయణు.(డైన వ్యాసునిచే "నారాయణం నమస్క్యృత్య''యని నారాయణోష్మకమముగానే బయల్పణుప! బడినది కదా! అథే యాంధ మహాభారతము గూడ నారాయణు డగు (నన్నయ శబ్దము నారాయణ శబ్దభవ మని పెద్దల వాడుక) నన్నయ యుపక్రమించుట యుక్తమే కదా!

ఇట్టు హరి-యాద్యుండు నన్నయ (ప్రబంధ రచనను మూడు పర్వముల దనుక నెరవేర్చెను. ఆ పిమ్మట( దిక్కన సోమయాజి రచన పదునైదు పర్వ ములు తుదిదా(క నెరవేర్చెను. అతండు హిరణ్యగర్భుండు, చివరవాండు హిరణ్యగర్భు(డేకదా : తిక్కన కవిబహ్మ యని మన యెజ్ఞన మహా కవియే. “కవిబ్రహ్మ నా వినుతింతున్‌ గవి తిక్కయజ్వ నిఖిలోర్వీ దేవతాభ్యర్చితున్‌ '"అని _తెల్పినాండు. అసలాంధ కవి (పపంచమునందంతటను నతడు “కవిబహ్మ” యనియే స్కుపసిద్ధముకదా ః ఇట్టాద్యుండగు హరియుం జివరివా(డు హిరణ్యగర్భు(డును నాంధ మహవాీభారత రచనమున, బాల్గానిరి,

శీత థీ ఎజ్జన మహాకవి కొని యిట రెండవవా౪డగు హరుడు మిగిలిపోయినా.డు. ఈ రచనమున నింత వజకు( వాల్గొనలేదు. అంతేకాక యతని సమయమునకు నారణ్య పర్వశేషము పూరింపవలసిన స్థితి యేర్చడి ముందు (గంథము విరాట పర్వముతో నదుకకున్నది. వెనుకటి భారత (గంథము-ఆరణ్య పర్వ శేషము నాల్గాశ్వాసము లించుమించుగా నున్నదియు, ముందున్న వీరాట పర్వమును, సరిగా బంధింప( బడక-అన(గా సరిగా నదుకునట్టు కూర్చ(బడక విచ్చిన్నముగానే యుండిపోయినవి. దాని-నా శేష [గంథము నీ మవామహు(డు సరిగా నున్నయ మొనర్చింపూరణ మొనర్చి వెనుకముందుల (గ్రంథమును సరిగా నేక ముఖముగా సంధించి (పబంధించినాండు. ఇట్టు సరిగా నదుకున ట్లానరించి నిర్వహించిన దెవ్వరు? శంభుదాసు,డు. శంకర స్వామి శిమ్యండు. శంభుదాసులకు శంభు సారూప్యము సుపసిద్ధమే. కనుక హరుడై నాం డెజ్జన, సుజనులీ విశేషమునంతను [గహించిరి. అదివజకు విచ్చిన్న ముగా నున్నవానిని. [బ్రబంధించి శంభు సారూప్యముచే హరుండగు నెజ్జనను ““పబంధ పరమేశ్వరుండు” అని కీర్తించిరి. గంథపు వినాశము హరున కవకాళ మిచ్చినది. ఇది యచితము, అయినను నా వినాశము. స్ఫురించి యుద్వేగము కలుగకుండుటకును [బకృత [క్రియ వినాశ (పశళమనమగుటను గమనించిన మన సుజనులు *బబంధ హరుడు" అనక “బంధ పరమేశ సరుండు' అని యెజ్జనను సత్కరించి తాము ధన్యులై రి. (శ్రీ వాణీ గిరిజా :.. శ్లోకము.

ఈ విషయములో నార్యధ మహాభారతపు మొదటి శ్లోకము కూడ సూచన కవకాళ మొసగు(ను,. అట మూరర్హ్మితయము, తరువాతి గద్యములోని ([కమము కన్న వేలుగా “థ్రీ వాణీ గిరిజాధిపులని పురుషో త్ర మాంబుజభవ థ్రీ కంధరు"అని యున్నది. మొదటిదగు శ్రోకమునుబట్టి [బహ్మ రెండవవాడు. ఈ సూచనవలన కవిబ్రహ్మ రెండవ నిర్మాత యయ్యెను. శ్రీ కంధరుండు మన (ప్రబంధ పరమేశ్వరుండు తరువాత కవియని సూచనయం దున్నది. వచనములో, శ్లోకము లోని కవుల పరిణామము సూచితమైనది. కనుకనే మూండవ నిర్మాతయైన [ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు పురుషో త్త మాంబుజభవులకు నడుమవాండుగా స్వక్సుత (గ్రంథ స్వభావముచే నయ్యెను, రాధా మాధవకవి యీ విషయము నం దిట్టనుచున్నాండు.

భారత కావ్య హార మొక భాగము నన్నయభ ట్రానర్చె ము కారమణీయ వాక్యముల దక్కిన భాగము సోమయాజి సొం

అరణ్య పర్వశేషము శీర్‌ పార నొనర్చె రెంటింగలయన్‌ శివదాసుండు మధ్యనాయక

శ్రీ రచియించె శారద ధరింసం గవిత్రయ కీర్తిమించంగన్‌.

సకల భుననరకణ (శ్రభువులు

పీరు మువ్వురును సకల భువన రక్షణ [పభువులు, సకల (స కలా) భువన మనగా నాం కవితా కళాాపపంచము. దానికి రక్షణ సమర్థులు కవిితయమువారు. ఆంధ కవితా కళ్ళాపపంచము నుద్ధరించిరనుటలో 6 దెనుంగు నాట సంశయము లేదు కదా. ఒక కవియు నిట్టు తెల్పియున్నాండు. మహి ము న్వాగనుశాసనుండు సృృజియింపన్‌ గుండలీంద్రుండు త న్మహనీయస్థితి మూలమై నిలువ (శ్రీనాథుండు ప్రోవన్‌ మహా మహిముల్‌ సోముడు భాస్కరుండు వెలయింపన్‌ సొంపువాటించు నీ బహుళాం(ధ్రో_క్రిమయ ,పసంచమున ద్యత్రాగల్భ్య మూహించెదన్‌ =

(భట్టుమూ ర్తింవసు చరి (తము)

ఇట థాస్కరు(డు. మన యెజ్జన-యరుణుండే కాని భాస్కర రామాయణ

కర్త వుళక్కి. భాస్కరుండు కాడు. అతనికి సోమనితోడి సాహచర్య మేది!

వారివంళ రచనచే నాచన సోమునితో సాహచర్యము మన యరుణునకు నెజ్జన కున్నది కనుక మన యెజ్జనయే యిట భాస్కూరు,డు _ స్ఫురదరుణు(డు.

ఈ యారణ్య పర్వశేష్నోయము వలననే యీ మహానీయు(డు నన్నయ తిక్కనలతో€ బాటు భొరత కవ్యితయ పూరకు( డయ్యెను, ఇతనినాటినుండియే భారత కవిితయ ప్రసిద్ధి యేర్పడినది. అంతేకాక “'నిత్యసత్య వచను(డగు నన్నయ భట్టారకుని" “హరిహర హిరణ్యగర్భులు' అను వచనము తన సూచనతో సత్యాపితి మెనిది.

లొకికానాం హి సాధూనాం అర్హం వా గనువర్తతే

బుషిణాం పున రాద్యానాం వాచ ముర్డో నుధావతి.

(లోకమునందలి హెౌధువులు ముందు రా(టోవు నర్థమునుబట్టి మాటాడుదురు, ఆర్యు లగు బుషు లాడెడు మాటలను బట్టి ముందు జరుగ(జోవునవి జరుగును.) యని కదా మహాకవి భవభూతి తెల్పినది:

కాంగా (ప్రబంధ పరమేశ్వర బిరుదమునకు మూలమైనది “ఆరణ్య పర్వ శీషోన్నయము” అన్నది స్పష్టము. ఆ యారణ్య పర్వశేషోన్నయ మనగా నేమో

46 శ్రీ ఎజ్జన మహాకవి విచారింతము. ఒకచోట-నృసీింహ పురాణములో, “ఆరణ్య పర్వశేషోన్నయము”" అనియు. మజొకచోట - నారణ్యపర్వము చివర “అరణ్య పర్వశేషము. బూరించె” ననియు నున్నది. వాని యర్థమేమో విచారింపవలసియున్నది.

అరణ్య పర్వ 'శేషోన్నయము, అరణ్యపర్వ శేషము. బూరించెన్‌.

ఇది “ఉన్నయము”" అను పదము నర్థమున( జాలమంది విప్రతిపన్నులైరి. అందు( గొందలు రచనము అని యర్థమొనర్చిరి. ఆరణ్మపర్వములో 'స్ఫురదరు ణాంకు' అను పద్యము మొదలుకొని, యేడవ యాళ్వాసము చివర వజకును ఎజ్జన కవిత్వమేయని వారి తలంపు. ఈ పద్యమునకు ముందు “ఇక్కడ నుండి య జ్ఞాపగడ కవిత్వము" అను శీర్షిక యున్నది. కనుక ఎజ్జన మహాకవి యారణ్య పర్వశేషమును, నన(గా మూండాశ్వాసముల పై చిల్బర (పబంధమును రచించెననియే వారి విశ్వాసము.

మజికొందలు “ఉన్నయము” అన(గ “ఊహించుటి” లేక *'కైకి/ దీసుకొని వచ్చుట” అను నర్థమును దెల్చిరి. అనగా నరణ్య పర్వము సమగ్రముగా మూండు కృతులు = మూడు పర్వములును నన్నయ రచించినవే. అందులో నారణ్య పర్వపు( జివరి భాగము కొంత కొంత శిథిలమై పోవ(గా నటనట( దో(య నన్నయ కవితా రీతినింబట్టి యూహించి. యన(గా నన్నయ యిట్టిట్టురచించి యుండునని భావించి యటనట(బూరించి, యదివరలో( జెదలు మొదలగు వానివలన శిథిలములై.. పెకి రాలేక యెటనో దేనిచాటునో పడియున్న నన్నయ పద్యభాగములను శిథిలములయిన వానిని, లోకమ.లో. బండితకవి సుజనులకు హర్షము సిద్ధించునట్టుగా! బైకిం దీసుకొని వచ్చినవాండె (పబంధ పరమేశ్వరుండు. ఎజ్జన మహాకవి యని వారి తాత్పర్యము.

ఈ తీరున శేషభాగ రచన మని కొందలును. శిథిలాంళ పూరణమని మటి కొందథిను రెండుపక్షములవారును నానావిధముల వాద (పతివాదములను “ఆంధ సాహిత్య పరిషత్ప్మతిక” మొదలగువానిలో. జాల కాల మొనర్చిరట. కాని, వానిని నేనెంత (పయత్నించినను గను(గొనంజాలక పోయితిని. అయితే మన మీ రెండు పతముల వారికిని మధ్యస్థలమే. ఏదే నొక పక్షము నవి బారితముగా నభిమానిం చుచో దృష్టి పక్షపాతకలుషితమై వాస్తవము గమనించ(జాలక పోదుము. కనుక మన మే పక్షమునకును జేరక స్వతంతముగా నాలోచించి నిర్ణయించుట కుష్మక మింతము. మన మాలోచించి నపుడు (ప్రక్కతములో నున్న [(పమాణములను బట్టియే

అరణ్య పర్వ కేషము 47 (పయత్నింపవళెను. _పమాణానుగతమైన దృష్టియే తత్త్వదర్శనమును గల్లించి తీరునుగాదా ? ప్రమాణ ములు

అయితే మన మీ విషయములో (గహించవలసిన [ప్రమాణము లేవి? అనగా వేనిని. [బమాణముగా [(గపాంపనగును ? అనుట, మొట్టమొదట నెజ్టన మహాకవి వాక్యములు (స్రమాణములుగా (గసింపక తప్పనివేకదా * ఆత,డే కదా (ప్రకృత (గ్రంథకర్త ! ప్రకృత (గంథపు టుష్యకమమును నిరూపించినవా/డతండే కదా ! ఈతని తరువాత బకృత (గంథమునకు సంబంధించిన యితర [ప్రామాణిక మూర్జన్యులవాక్యములు మనము [_ప్రమాణములుగా( గ్రెకొనందగి యుండుటలో నళ్యంతర మేముండును 1

ఎజ్జున మహాకవి యారణ్య పర్వము చివర (వాసిన వాక్యముల సీవజకే యుదాహరించితిమి: వాని యర్థమును సరిగా విచారించి తెలిసికొందము.

ఏ జ్జ న వాక్యములు

ఎజ్జనార్యుడారణ్య పర్వశేషమును బూరించెనని యన్వయ మెట్టు పూరించెను? త[దచనయకా = నన్నయభట్టు రచనగానే యేల? తత్క-వితారీతియు( గొంతదోప నన్నయభట్టు కవిత్వపు దీరు గూడ( గొంత కన(బడగా( “రవిదోపన్‌ మునిదో €చెన్‌ '” (ఎజ్జన) ఇత్యాదులందున్న యర్థమును (గ్రహింపవలెను) ఎట్లు తోంచినది ? ధీర విబారు(డు, నిబ్బరముగా నెమ్మదిగా నాలోచించి వెదుక(గా (''విబారించుట ఆ సళ63(1840100. ఆ యిల్లిక్కడ విచారించండి యని తెలు(గు వాడుక ల) ఏల తాను విబారింప వలసి వచ్చెను ? సాధుజన హర్షసిద్ధిగోరి-సుజనులకు సంతసము(గూర్చ (6 దలంచి యెపుడు? నన్నయభట్టు సరన సారస్వతాంళ (హళస్తి తన్ను( జెందుటయుఎ= నన్నయభట్టారకుని రసవంతమయిన సాహిత్య (గంథములోని- మహాభాగతములోని భాగముయొక్క్యం మంచితనము తనకు( దెలియంగానని యాకాంగ్షా (శమమున నర్థము.

నన్నయభట్టుయొక్క రసవంతమయిన యాంధ మహాభారతములోని కొంత భాగ మింపుగాం దో(చంగా (ఇందువలన నెజ్టన నాటికి నారణ్యపర్వపు జివర భాగము శథిలమైపోయి కొంత శిథిలముగా నున్నదని సూచితము. లేదేని సారస్వ తము నంశ మే దొరుకు బెట్టు ?, సకల లోకులకును సుపసిద్ధమయిన (సకల ల్నోకై కవిదితు/డయిన) నన్నయ సారస్వతము “జగద్ధితంబుగన్‌ అని సాధుజన ముల హితముగోరియే యుదయించినది కనుక, నది కొంత దొరక (గా( జదివి దాని

శీర థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి పా౦ళ స్త్యమును బట్టి యింకను బాగుగా వెదకి యచ్చటచ్చట నన్నయకవితారీతి కన్సడ(గా - అన(గా. దాను వెదకుటవలన నన్నయ[గంథ మింకను బయటపడి కన్సడ(గా, నారణ్యపర్వపు 'శేషమును శిథిల భాగమును నన్నయరచనగానే కపీందు లాస్వాదించునట్టుగా నెజ్జన మహాకవి పూరించెను. అని తాత్పర్యము. నన్నయ సారమతిం గవీంద్రులు పసన్న కథాకలితార్థయు క్తి లో నారసి మేలునా నితరు లక్షరరమ్యత నాదరింప నా నానా రుచిరార్థ స్తూక్తి నిధి నన్నయభట్టు తెనుంగునన్‌ మహా భారత సంహితారచన జంధురుండయ్యె జగద్ధితంబుగన్‌. అది, ౧. అ. అని కవి పండితుల కాదరము కల్గునట్టుగా సకల సాధు జగద్ధితంబు పొంచె దెలు(గు మహాభారత సంహిత రచింప దొరకొనెను. కనుక నాతని [గంథములోని కొంత మంచి భాగ మెజ్ఞనకు దొరక(గా దానిని. దాను బాగుగా( జదివెను. దాని స్వారస్యము తన మనసునకు నచ్చినది. సాధుజనులకై నిర్మితమగు నీ [గంథము శిథిలమై సరిగా దొరకక యనుభవింపలేకపోవుటవలన సాధుజనులు చింతిల(జొచ్చిరి. వారికి హర్షము కల్గుటక్షై నన్నయ తలంచిన [పయోజనము నెరవేరుటకై యా శిథి లములను బట్టి యింకను గొంత నెమ్మదిగా నటనట విచారించినాడు, అపుడు నన్నయ కవితా రీతి - కవిత్వాళములు తోచినవి - కన్పడినవి, దానినంతను నడుమ నడుమ దాను నన్నయ కవితానుగుణముగా( - గవీం్యదులు విని నన్నయ కవిత యన(దగునట్టుగా. బూరించెను. దేనిని ? అరణ్య పర్వశేషమును, అంతేకాని యారణ్యపర్వమును గాదు. శిథిలమైనదానిని(. గదా పూరింపవలసినది. శేషము శిథిల మైనది. దానిని. బూరించెను. అంతేకాని యాకణ్యపర్వము మొత్తము $థిలము కాలేదే * కనుక నారణ్యపర్వుమును బూరింపలేదు, అని తన యుప[కమమును దెల్పినాండు. అస లారణ్య పర్వమును బూరించెననక యారణ్య పర్వ శేషము! బూరించెననుఓ లోనే శేషాంళశములోని 8థిలాంశములకడ నటనట( దన పదవిన్యాసమే కాని శేషాంశరచనము కాదని స్పష్టము. ఆట్టుగాక శీషాంశరచనమే యగుచో “నారణ్య పర్వము! బూరించెన్‌' అనవలదా ? పూరించవలసినది దేనిని ? అరణ్య పర్వమా ? తచ్చేషమా ? శేషము రచితము కానినాండు పర్వము పూరణీయము.

ఆరణ్య పర్వ శేషము త్తి (కుండలో నీరు కొంతపోసి కొంత పోయక యున్నపుడేది పూరణీయము. కుండకదా? నీండుట యనునది కుండయొక్క సమిష్టిధర్మము కాని యవశిష్టభాగపు ధర్మము కాదే * దాని ధర్మము జలకలితమగుటయే కదా! అథ్హే) (పకృతములో శేషము = ఇపు డెజ్జున రచించె ననుచున్న భాగము ఎజ్జననాటికి రచితము కానిచో నారణ్యపర్వ మును బూరింపవలెనుగాని (ఆరణ్య పర్వ) శేషమును గాదు పూరింపవలసినది ? “పూరించుట” యన(గా “రచించుట” యని తప్పర్థము చేసుకొని పొరపడుచున్నారు. కనుక శేషము రచిత +శిథిలమైనది. దాని నత(డు పూరించెను, శిథిల భాగములకడ మాటల నదికి పూరించెను. ఈ విషయమును సరిగా [గహింపక (ఆలోచింపక) పోవుటవలన వివాద మేర్చడియుండును. ఇంతకు! దేలినదేమి ? అరణ్య పర్వము శీషాంశ రచనచేత బూరింపం బడలేదనియు, శిథిలాంళ రచనచేత నారణ్య పర్వ శీషమే పూరితమయినదనియు, దీనిని నెజ్జన చెప్పిన మాటలే స్పష్టపజఅచుచున్న వనియు, (ఆరణ్యపర్వ శేషము శిథిలమయినదనియు నా శిథిలభాగములను మన యెజ్ఞన మహాకవి సరిగా( బూరించెననియు నీ యర్థము నెజ్టిన మహాశయుని మాటలే స్పష్టముగా6 దెలియ జేయచున్న వనియును బర్మవసానము.) "సరససారస్వతాంశ ప శసస్తి

ఇచట "సరస సారస్వతాంళ (పళ స్తి దన్నుంజెందటయు” అనగా “నన్నయ యొక్క విద్యావిశేష మెజ్జనకు( జెందినది'” యని యర్థ మొనరింతురు. అది సరి కాదు. సారస్వతమనంగా సాపొత్య (గ్రంథము. సరస్వతి యన వాక్కు ! తన్నిష్యం దము సారస్వతము (గ్రంథము, సాహిత్య (గంథమునకు సారస్వత మనియు, సకల విధి [గంథభములకు వాజ్బయ మనియు వాడుక స్యుపసిద్ధము. _ప్రకాపర్మ్నుదీయము మొదట “సౌరస్వత [ష్మకియా బీజన్యాసభువః”* అని యున్నది. దానికి సారస్వత (ప్ర(క్రియా:-కావ్యనాటకాది వాజ్మయ విశేషాః? అని కుమారస్వామి సోమపీథి రత్మా పణ వ్యాఖ్యః వ్‌ద్యా విజ్ఞానొంళ మను నర్థము స్వరస లభ్యము కొదు. అంటేకాక “పళ సి” యనుదాని కపుడసలర్థమే లేదు. “సరస” అను దానితోనే గతార్థ మగును. ఇళ్లే ''ధీరవిచారుండు” పద్యమంతయు నిరర్థకము. “'పూరించెన్‌” దుువష్ప యుక్తము వారి పక్షములో నారణ్యపర్వము పూరణీయముకాని. శేషము కాదుగదా! ఇళ్లే యా సకము పదానురూప్యము లేకుండ నడుగిడుట కన్ప్నడును. మటియు నృసింవా పురాణములో “అరణ్యపర్వశేషోన్నయ మాచరించి” యన్నాండు కాని “శేషరచనము'" అనలేదు. “ఉన్నయ” పదమున కర్థము “పైకి దీసుకొనివచ్చుట''

శ్రి

ర0 ఫ్రీ ఎజ్జన మహాకవి లేక “యూహించుట.” ఇంతేగాని “కవితా రచన''యని యర్థము లేదు, ఆస లిత,డే యన్నయమన(గా “నారణ్యపర్వశేషముం బూరించెను * అని యర్థము. చెప్పు కొన్నాండు. ఇ(క:-లక్షణ నా శయింతమన్నను నది యళ క్తి లక్షణయే యగును. కాని యెట్లో యొప్పుకొందమన్నను “నారణ్యపర్వ శేషము! బూరించెన్‌” అనునది స్వవచన వ్యాఘాతమై డీనిని బాధించును. ఇట్టు సాధక మేమియు లేక బాధకము లున్న యర్థము జెప్పనొప్పదు. లేదా ? తిక్క నాదుల వాక్యములు

ఇంతకును మన మీ యాలోచనయంతయు, నన్నయభ ట్టారణ్యపర్వమును సమగ్రముగా రచింపలేదను నూహతో నొనరించుచున్నాము. కాని [పమాణము లా యూహకు వ్యతిరేకముగా నున్నవి,

ఈ యాంధధ మహాభారతముతో బాగుగా6 బదునై దు పర్వముల సంబంధము కల్గియన్న కవిిబహ్మ తిక్కన సోమయాజి నన్నయ (గంథమునుగూర్చి యిట్టు వాసినాండు.

“అదరణీయ సార వివిధార్దగతి స్ఫురణంబుగళల్లి య

ష్టాదశ పర్వనిర్వహణ సంభృతమై పెనుపొందియుండ నం

దాది దొడంగి మూండుకృతు లాంధకవిత్వ విశారదుండు వి

ద్యా దయితుం డొనర్చె మహితాత్యుండు నన్నయభట్టు దకతన్‌”, మూడు కృతులుమూండు పర్వములు, దీని నీతని శిష్యుడు మారన స్పష్టపజచు చున్నాండు.

“సారకథా సుధారస మజ్యసము నాగళ పూరితంబుగా

నారంగం (గోలుచున్‌ జనులు హర్షరసాంబుధి. దేలునట్లుగా భారత సంహితన్‌ మును (ద్రిపర్వము లెవ్వం డొనర్చె నట్టి వి ద్యా రమణీయు, నాంధ్ర కవితాగురు నన్నయభట్టు. గొల్బెదన్‌*”. (మార్య-ండేయ పురాణము) కాకునూరి అప్పకవి విస్పష్టముగా. దన [గంథములో ఆమూండు పర్వుములలో నా మాన్యు(డు నుడువు తె(నుగు లరసికొని, “కృతుల్‌ దాము. గచింభిరి: లిక: సుధీమణి మొదలయిన తొంటి తెనుగు కవీం[దుల్‌ "అన్నాడు.

ఆరణ్య పర్వ శేషము ర్‌1 “షుమారు” వాదము ఇక్కడ గందుకూరి వీరేశలింగంగారు “ఎనిమిది వందల ముప్పదియాయు మంది సభకు వచ్చినను” “వేయిమంది” వచ్చి రందురు. అథ్రే రెండు పర్వముల మూడాశ్వాసముల నూట నలుబది రెండు పద్యములయినను మూ+డు పర్వములు రచించె నన్నారు తిక్కునాదులు” అని చెప్పిరి. సభకు వచ్చినవా రింతమందే యని నిర్ణయమయిన తరువాత “వేయిమంది” యనుమాట *లాక్షణిక మని, “సామీప్య నిమి త్తక “మని (గహింప(బడును. అది నిర్ణయము కానంతవజకును వై మాటకు వేజర్ధము చెప్పినచో( దప్పను టందటికిని దెలిసినదేకదా ! (పకృతములో మూండు పర్వముల పెచిలుకే నన్నయ రచించె నని నిర్ణయ మగుచో నీ మాటలు లాక్షణికము లగునని వారు చెప్పిన “షుమారు” అను నర్థము (గ్రహింపనగును. అట్టి [పమాణమే వారి కెంత తంటాలు పడినను దొరకదు. అప్పు డా మాటలకు వేజర్ధము తెలుప టోవుట కేవలము ననుచితము. మజియు నికరముగా నెంతయో తెలిసిన వా రబ్టెన్న(డును వేయిమంది వచ్చి రనరు. నికరముగా లెక్క తెలయనివారును, (బబారమునక్రై యబద్ధము లాడువారును మా[తమే "వేయిమంది" యనెదరు. (పకృతముకో.. దిక్కనాదులకు నన్నయ (గంథము యొక్క వా స్తవస్థితి తెలియదందుమా? తెలయునందుమా? ఏ పక్షమయి నను కం. వీ. గారికి బాధకమే. తిక్కన సరిగా తెలియకయే “మూడు పర్వము లనుచో దిక్కన నాటికే యా [గంథ మరణ్యవాసమో యజ్ఞాతవానమో చేయచున్న దని యేర్ప్చడును గనుక నా (గంథము శిధిలమగుటను గూర్చిన వారి యాకష్షేపణ లనాలోచితము లగును. నికరముగాం దెలియనన్నచో “నన్నయ మూడు పర్వములు రచింపనియెడల” నట్టు చెప్పుట యనృతమగును. అస్వాభావికమును నగును. తిక్కనాదు లస్వాభావికముగా ననృతమాడవలసినంతటి దురవస్థను వీరేశలింగంగారు తెచ్చిపెట్టుకున్నారు. ఇది వారికే యుచితముగాని తదితరు లుచితి మనుకొనరు. . ఆస౦దర్భ ములు ఈ శేషరచనా పక్షములో నింకొక యసందర్భ మున్నది. అన్నిచోట్టను నర్థ లభ ముఖ్యార్థ కాధాదికము లవణకు బీజము. అద్‌ యిట నన్యోన్యాశయ దోషము వలని సంభవింపదు. ఎట్టన(గా- ఎల్టిన యారణ్య వర్వశేషమును.గవింనెవవి.(ఫ్రమా నిర్జీత మైనదిగాని "ఉన్నయి పదపు ముఖ్యార్థమునకు వాద స భయ్యు౮8వాణన్యాణక్ష యేర్చడిన(గాని యట రచనయను నర్థము దెల్పన తో నా... స ఎట /

ర్‌లి శ్రీ ఎజ్జన మవిోకవి వై షమ్యము. “(తిపర్వమ: -గనర్చెన్‌” “మూడు కృళతులు-.-ఒనర్చె-- నన్నయ భట్టు”. “ఆ మూండు పర్వములలో నా మాన్యు నుడువు తెనుంగును” అని యన్న బ (ప్రామాణికులు ముగ్గురి మాటలకును “మూండు కృతులు చేయలేదు. రెండున్న కృతులే రచించెను” అని యర్థము తేల్చ్పవలెను. "ఆరణ్యపర్వ శేషము. బూరించెన్‌ ” అని కవియే స్వయముగా నన్న దానికి'“అరణ్యపర్వ శేషమును బూరింపలేదు. అరణ్య పర్వమునే పూరించెను” అని యర్థము తెల్పవలెను. చేసిన దానికి చేయలేదనియు, నొకటి చేసితినన్న మజౌకటి చేసెననియు” నర్థకల్పన, మిథ్యా కల్పనయే కాని వాస్తవము కాంజాలదు కదా ! (ఇది “ముద్దాయి నేరము చేసితి” నని యొప్పుకొను చున్నను, ప్రీడరు “ఆతండు నేరము చేయలేదు” అని వాదించుచున్న ట్టుండలేదా 1 అదియును(గాక '““ఉన్నయము” అన(గా “రచన” యని యర్థ ము ననుచితముగాను, నసంగతములుగాను జెప్పవలెను. ఇది కేవలము విపరీతము, ఇన్ని యసందర్భముల తోడి యీ యారణ్య పర్వశేష రచశావాద మారణ పర్వశేష రచనవలె యొజ్జన మహాకవీం్యదుని విషయమున మిథ్యా కల్పనయే యగుచున్నది. భారతము సమ్మగము కాంటోదు ఇదియు(గాక యీ సందర్భములో నింకొక విషయముగూడ ముఖ్యముగా గమనింపవలసియున్నది. తిక్కన విరాటపర్వము మొదలు పెట్టుటలో ని ట్టుపపదత్తి చూపి యున్నాడు. “అదియును (ఆ భారతమును) అష్టాదళ పర్వనిర్వహణ సంభృతమై పెనుపొందియుండ నం దొది దొడంగి మూడు కృతు లొనర్బె .... నన్నయభట్టు హృాదయాహ్లాది చతుర్ధము ... విరాట పర్వ మట నుద్యోగాదులుం గూడగా.౬ బదియేనింటి. దెనుంగుబాస జన సం్రార్థ్యంబులై "పెంపునన్‌ దుదిముట్టన్‌ రచియించు టొస్పు బుధ సంతోషంబు నిండారంగన్‌ .... “నన్నయభట్టు మూడు పర గములు రచించినా(డు. విరాటము మొదలు పదు నై దు పర్వములు మిగిలిపోయి [గంథము తుదిముట్టలేదు. ఆ [గంథము పూ రికావలె నని జనులు (ప్రార్థించుచున్నారు. (జన సంప్రార్థ్యంబుల్లై 'పెంపునన్‌) కనుక కవి పండిత మోదకరముగా నా [గంథమును మిగిలిన పదియేను పర్వములును రచించి పూర్తి యొనరింళును.” అని కదా తిక్కన సోమయాజి పూనిక ! (గంథపు టసమ

అరణ్య పర్వశేషము న! [గ్రతవలనః గల్గిన జనులలో నసంతృప్తిని. టోంగొట్టనేకదా వారి 1ప్రార్థనపై విరా టాది భారత రచనకు దిక్కున పూనుకున్నది ! అంతేకాని యీ కాలమువారివలెనే యాూనివర్సిటీలోనయినను దన (గంథమును బాఠ్యముగా నిర్ణయింప+జేసి దానివలన ధనార్జనమునశై కాదుకదా. అట్టివారి కెన్ని యసందర్భము అయినను లెక గ్రాలేదుకదా?

ఇట్టి యెడ నన్నయ రచన యసమ్మగముగా నున్నచో విరాటాదినుండి రచించినను భారత మసమ[గమే కనుక యసమ[గతా సహేతుక మగు నసంతృి ప్తి యెట్టు నిరాకరింపనగును ? అపుడు తిక్కనయే యిపు డెజ్జన రచించిన భాగమును రచించి పూర్తి యొనరింప వలసినవా( డగును. లేనిచో నారణ్యాంతము వజుకు నసమగత తప్పనిదే. అందువలన సాధుజనులకు హర్ష మొదవదు. “'సాధుజన వార్షసిద్ధింగోరి "యే కదా మన యెజ్జనయు నా భాగములను బూరించినడి ? కావున నిందువలన నేమి తేలుచున్నది ? తిక్కననాటికి నన్నయరచన మూడు పర్వములు సమ[గ్రముగొనే యన్నవి. అందువలననే యాతడు విరాటాది రచన యొనర్చెను. నన్నయ యారణ్యపర్వ మసమ్మగ్రముగా నుండుచో నసంతృప్రి సజ్జనులకు దప్పదే కదా ! కనుక దానిని. గూడ నతడు పూరించియే యుండును, ఆ తరువాత విరాట పర్వము (ప్రారంభించి యుండును.

తిక్కన యబిద్ధ మాడెనా ?

అంతేకొక మూండుపర్వములు సమ[గముగా నన్నయ రచింపనిచో “మూ,డు కృతులు రచించెను” అని యేల యనృతమాడవలసివచ్చెను. “వై దికమార్గనిష్టమెయి వర్తనమున్‌ దగ నిర్వహించుచున్‌” సోమయాజియైన కవి[బహ్మ తిక్కన కనృత మాడవలసినంతటి గండక త్తెర యేమి వచ్చినది ? వై దికనిష్ట కలిగి పరమేశ్వర భ కులగువా రనృత మాడవలయు నవసరము కల్లినపుడుగూడ నన్ఫత మాడ రేకదా! (పకృతములో నేమ్మాత మనృత మాడవలసిన యావళ్యకత లేనిచోటం [బకృత కాలపు మానవాపళదులవలె నిరర్ధకముగా నా మహాశయు( డనృత మాడునా? ఒకవేళ నాడెనుబో యట్టి వానికి నెన్న(డో చనిపోయిన తండి దర్శనము, పరమే శ్వర దర్శనము నబ్బునా ? ఇది యంతయు సనృతమను “గజం మిథ్య పలాయనం మిథ్య"" వారికి, అసలు భారతమొ కవి్యితయము వారి రచన యంతయు మిథ్యయే యగును. అట్టి మూలోచ్చేది పాండిత్యపకర్ష వారి సర్వనా స్లిత్వ వాదము నుపేక్షించి మన మా స్రీకులమై సామరస్య దృష్టితో 6 బరిశీలించుచో నన్నయ మూడు పర్వములు రచించె నను తిక్కన వాక్యము పరమ సత్యమే యని దృఢపడక పోదు.

ర్‌4 శ్రీఎల్జ్బన మవికవి “వనవాస సమ్యగనుష్టానంబుగా విని” కుదరదు మటొక విషయము కూడ మన మీ సందర్భమున( బరిశీలింపక తప్పదు. తిక్కనసోమయాజి విరాటపర్వ కథను బూర్వసంగత మొనర్చుటలో “'వైళంపా యనునివలన వినిన కథ యగుటంజేసి తృత్పకారంబు నడిపెద నది యెట్లనినం బరమ పవితులగు పాండు పుతుల చరితం బుపాఖ్యాన సహపితంబుగా వ్యాఖ్యానంబు సేయచుండ వారల వనవాస సమ్యగనుష్టానంబు సవి స్తరంబుగా విని జనమే జయుండు వైశంపాయనున కిట్టనియె” అని వెనుకటి కథతో యోజించినాండు. అరణ్యపర్వములో సగముపై చిల్లర [గ్రంథము [వాయ(బడకుండెనని “పాండవుల వనవాస సమ్యగనుష్టానంబు సవి స్తరంబుగా వినుటెట్టు కుదురును ? అది [వాయ ఐడనిదే జనమేజయు డెట్టు వినును” సవిస్తరముగానే యని తిక్కన సోమయాజి సోమాళివదనముతో నన్ఫత మెట్టాడును ? ఇంక నప్పటికి వనవాసములో నెంతో కథ ముఖ్యమైనది మిగిలియే యన్నది. కడమ ధర్మాది [శవణమును వీడినను కేవలము పాండవులకు సంబంధించిన కథయే యెంతో యన్నది. * ఘోషయ్మా! తవృత్తాంతము, వ్ర్వైతవనము నందలి మృగములు ధర్మజునికి స్వప్నములో గన్పడి తమ గోడు తెల్పుకొనుట, సత్యా_దౌపదీ సంవాదము, సైంథవ పరాభవము, యక్షపళ్నలు, ఆజ్ఞాతవాసమునకు వలసిన వరములు యముని వలన ధర్మజుడు సంపొదించుట మొదలగునవి కేవలము పొండుప్కుతులకే సంబంధించినవికదా ! ఇంతటి వనవాస సమ్యగనుష్థాన వృత్తాంతము నిదివరలో( జన మేజేయనకు( దెల్లున నెవరు తెల్పిరి ? నన్నయ యా భాగమును రచింపలేదనికదా వారి వాదము. ఎజ్జన యప్పటికి-అనగాః దిక్కన విరాటపర్వము రచించు నాటికి బుట్టనేలేదుకదా!” “వనవాస సమ్యగనుష్టా నంబు సవిన్షరంబుగా”” ననుట వలన ధర్మాది కథా[శవణము అన్నియు సంగృహీ తము లయినవనక తప్పదుకదా ॥ ఇక ధర్మాది కథలనినచో సత్యకు [దౌపదీ పతి [వతా ధర్మములం దెలుపుట్క మార్కండేయనివలన ననేక ధర్మముల వినుట, ధర్మ వ్యాధ వృత్తాంతము, సావిత్యుపాథ్యానము, రామకథ మొదలగున వెగ్నెియో యున్నవి. ఇవి యన్నియు వినె ననుట కేవల మనృతమేకదా! తిక్కన యెన్ని పర్యా యము లనృత మాడవలసివచ్చెనో కనుగొను,డు, ఈ శేష రచనా వాదములో నొక యనృతముకౌజ కై మజెన్నియో యనృతము లాడవలసి వచ్చుచున్నది. అంతేకాక యీ వాదులు తమ యనృతమునికై యసలు వా రన్ఫత మాడినట్టు కల్పించకి తప్పుటలేదు.

ఆరణ్య పర్వశేషము ర్‌ విరాటపర్వము సందర్శ్భించదు ఇంతేకాక వీరి కింకొక యసందర్భముకూడ( దప్పదు. ఇంత వృత్తాంత మును వీడినచో విరాటపర్వ కథ యసందర్భమై. తీరును. తిక్కన యెంత సంద ర్భింప జూచినను నది మొదలేకూడక కుంటువడును. ఎట్టనంగా-విరాట పర్వా దిలో నర్జనుండు ధర్మజుతో “ధర్మదేవత నీదు సత్క. ర్మమునకు మెచ్చి యెంతయు+ (వీతిమై నిచ్చినట్టి వరము గలుగంగ మనమేమి వర్తనమున నెచటనున్నను నొరు లకు నెజు(గనగునె!” అనెను. ఈ వర్యపదాత కథ యారణ్యపర్వములో( జిట్ట చివర నున్నది. ఇతఈపూర్వు మిది తెల్పంణడలేదు కదా! రెండు పర్వముల మూ(డాళశ్వాసముల నూట నలువది రెండు (140) పద్యములలో నీ కథ లేదుకదాః శేషమును నన్నయ రచింపలేదుకదా వారికి? అప్పుడీ [కింది పద్యము కూడ నసంగతమే యగును కదా ! తండ్రి! నీవు నారు దయతోడ నిచ్చిన వరము చి త్త గింపవలయు తేజంగు సమయ నముచితముగ సమకట్టుమయ్య యీరాకుమారుల విధిటోకయుండ, విరాట, ౧ఆ. ౧౮౧ప. ఇది “కొంతేయా[గజుండు (ప్రాజ్ముఖుండై నిర్మల చిత్తంబున ధర్మదేవతం దలంచి యన్న పద్యము, ఇదివరలో నీ వృత్తాంతము తెలుప(బడనిచో జనమే జయుండిటం దెలుంగులో. (బళ్న యొనర్పవలదా? "అది యేమని?” ఇళ్లే (దోణ పర్వములో( నభిమన్యు వధనాండు సైంధవునకు బాండవుల నడ్డగించు శక్తి కల్లుటకు( గారణమయిన సైంధవుని శివ తపళ్ళకక్తి దానికి. గారణమైన సైంధవ పరాభవము. దానికి హేతువు. (దౌపద్యపహరణము మొదలగు కథ లీ వివాదా స్పద మయిన థొరత భాగములో నున్నవి. అవి తిరుగం 'బన్టవ్యములేకదా ! ఇదివరలో మజొకరికి జెప్పిన ట్టున్నను, [బకృత [శోతకు( దెలియటక్షై తిరిగి యాకఠథయిీి భారతములో దెల్బ(బడు టాచారమే కదా! కర్ణ జన్మవృత్తాంత మదివరలో నాదిపర్వములో శౌనకాదులకు సూతు(డు తెల్పినను, జనమేజయునక్రై తిరిగి యీ శేషథభాగములో( దెల్బ(బడినది కాదామటి ? అట్టిక్కడ( దెలుపంబడ లేదుకదా! ఇట్టెన్నియో యసందర్భము లీ శేషరచనావాదములో( దస్పవు. పైనం దిక్క-న నసత్యవాదిని. జేయటొకటి. తిక్కన నన్ఫతమాడించు పట్టుదల మాని నచో నీ దోషము లేవియ సంభవింపవు,

56 ఫ్రీ ఎజ్జిన మహీకపి కాగా నన్నయ రచించిన భాగమునకు ననంతర భాగమును రచించి యాంధ భారతమును బూర్తి యొనరింప( బూనికగొన్న తిక్కనసోమయాజి యారణ్యపర్వమసమా ప్తముగా నుండ(గా దానిని రచించి పూర్తిేచేయకయే పె భాగమును రచింప(బూనెననుట కేవల మసంభవము, ఆసంభావ్యముకూడ. ఛఊవాదములు ఆరణ్యపర్వ రచనమున్సుగూర్చి తికగాన కేదో భయము కల్గెనని కల్పించుట యనుచితము. అనేక ధర్మా ద్యుద్దీపితములయిన పాండవాడి కథలను గౌరవ పొండవ యాదవ నిర్యాణజములను యుద్ధ పంచక ళా _స్యనుకాసనీకాదులందు. (బ్రిపంచించిన యా మవామహున కట్టిదే యగు కథ నుపేషించుటలో దగు కారణ మేమి? పాప మాంధ్ర శబ్దచింతామణి నన్నయకృతము కాదను వాదాభాసమునక్తై (పాక్తనములగు [వవాదములను నప్పకవి వజకును గలవాటిని (గంథస్థములై న వానిని నమ్మందగినవి కాదనునపు డీ తెలివితేట లెటవోయినవో? ఇవిమ్మాత మిప్పుడు నమ్మదగిన వెట్టయినవి ! అస లీ [పవాదమున కెచటనయిన [గ్రంథా ధార మున్నదా? ఉన్నదే యను(డు. తిక్కన నమ్మెనే యనుండు. ఎజ్జన కేల దానియందు నమ్మకము లేకపోయినది? “ఎజ్జన యా (పవాదమును నమ్ముటవలననే తాను రచించినట్టుగా. జెప్పుకొనక నన్నయ రచనగా (త్యదచనయ) నే యిది రచించితి నన్నాండు” అని యొక తెలివి తక్కువ సమాధాన క ల్పన. ఇందులో, గల తెలివితక్కువ చూడుండు. నన్నయ రచనగానే శేష పూరణములోం. గారణ మేమి యెజ్జన తెల్పినాండు? “ధీర విచారుండు తత్కవితారితియ గొంతదోపం ద్యదచనయకా” అన్నా(డు. అనంగా బాగుగా నన్వేషించిన నన్నయ కవిత్వపు రీతి కొంత కన్సడుటవలన నట్టొనర్చితి నన్నాడు. అంతేకాని వారు చెప్పు నదృష్టా (శతచర (ప్రవాదమువలన ననలేదు కదా; ఇట మరల నొక యనృత కల్పన మొనర్పవలెను వారు. “ఎజ్జ్టిన యట్లు చెప్పెనే కాని నిజానికి ఆతండీ కారణము వలననే యట్లు చేసినాడు” అని. యిది కేవలము (ప్రత్యక్ష విరోధముతోంబాటు పశ్యతోవారత్వము కూడ(గదా! ఆరణ్యపర్వము విషయములో నంతభయమే యెజ్జన కున్నచో “నారణ్య పర్వశేషము( బూరించెన్‌” అని తన (పసంగమేల యట నెత్తుకొనును? ఇంతవజకు ననగా శేషాంళ పూరణ మొనర్చు వజకు. గదర్హృ త్వములో(గాని, యా కర్పృతమును బేర్కొనుటలోగాని యెజ్ఞన కేమియు భయము కలుగలేదు. కాని యది తన రచనగా( బూరించుటలో మాత్రము భయము కల్లెనా?

అరణ్య పర్వశేషము 5? ఈ యర్థజరతీయము కం. వీ. గారికే తగునుగాని యీ యమూలకమును నప మాణము నగు [పసంగములతో గాలక్షేపము మనకు యుక్తము కాదు.

• దక్షత్రన్‌” మటియు నీ యవకతవక [(పసంగములను నోరుమూ/తగా ““విద్యాదయితుం డొనర్చి మహితాత్ముండు నన్నయభట్టు దక్షతన్‌ '? అని తిక్కన స్పష్టముగానే మూండు పర్వము లొనర్బువజకు నన్నయ విజ్ఞాన (విద్య) ము కానీ. సామర్థ్యము (దక్షత) కానీ యేమియు! గొ జ(తవడలేదని చెప్పుచున్నాడు. నన్నయకెట్టి ట్‌ దోషమును సంభవింపలేదనియే యిట సూచించినాండు. ఇక నంతస్సాక్ష్యమును శారదరా (కు లు నన్నయ చివర పద్యము “జారదరా(తు లుజ్జ్వల లసత్తర కారకహారపంక్తులకా జారుతరంబులయ్యె వికస న్నవక్రైరవ గంధబంధు రో దార సమీరసొరభము దాల్చి సుధాంశు వికీర్యమాణ క ర్పూర పరాగ పొండురుచి పూరము లంబరపూరితంబులై ”. ఈ యనువాద మెంతటి బుద్లివోభవముతో నొనర్ప(బడెనో ముందువివరింతుము. కానాల *ఇక్కడ6 గొందణు “లంబర్ర ఫూరితంబులై” యను నొక పాఠమును వ్రస్తావింతురు- చానీవలన నొక మాచన యున్నదని చారి తలంపు. చాని వివరణ మిది వై పొఠములో “వర పూరితంబుల్లై” యని యేక దేళమున్నది. చాని యధకాము '*ఈ ముందు నుండియు. దెలు(గు ఖభారతము వరులచే రచింవంబడును,” అని య పక్ళతముగా నన్నయభట్టునోట నవళముగా బయల్వెడలినది. కాంగా నిది ముందు ఫారోతము పరరచితమగు ననుటకు నూచన కావున నిటనుండి యొజ్ఞ నగారు రచించిరి. చని కనుగుణముగా నక్కాడినుండి యే వరుఃర్లైన 'యొజ్జన కవిత్వము (ప్రారంభమైనది” యని చారు. తెల్చుదురు. నిజమున కీ పాఠమునవర్థము నుసంగ తము శాంజాలదు: కనుక నా పాఠముము నన్నయ రచించినా. డనుట పొవ(గదు. సరి, అది యట్లుంచుండు, వారి యిష్ట్మ్యవకారముగా 6ళల్టర ఫ్లూరితంబులె ” యను పాఠము నొప్పిళొన్నను *ోవరులచేతం బూరింప౮బడును” అసి మా్యతమే యర్థము మూచింపంబడునుగాన్మి వరు లుత్తర భారతభాగము నంతను రచింతురు' ఆను

రర థీ ఎజ్జనమవికవి

ఈ మధురతమ కవిఠామార్గములో నెటనయినను మతి[భమణపు జిన్నె లున్నవా * తరువాఠంగూడ నన్నయ పద్యాల జిగిబిగి యేమియు, దగ్గలేదు. ఎజ్జన శిథిల భాగములకడ నెట్టిన పూరించిన చోటుల మాతమే యావిభేద మగుపడు చున్నది. ఆసలు తెను(గు భారత రచనలో నారణ్య పర్వమే యత్యం తోత్కృష్ట మగు రచన. ఇది మనము (క్రమముగా నాది సభాపర్వములను జదువుకొనుచు నారణ్యపర్వమును బరిశీలించితి మేని మన యంతరాత్మ కే బోధపడును. ఇంతేల ? థ్రీ కట్టమంచి రామలింగారెడ్డిగారే యిట( [బమాణము. ఇట్టి యత్యం తోత్క్కష్ట రచన మతి[భమణము కలవానికి సంభవింపదు. కాని యా వాద మొనర్చువానికి మాత్ర మది తప్పదు.

ప్రళ్నాభాసము

అయితే యన్ని ప్రతులందును నొకే పర్యాయ మొక్కచోటనే [గంథలోప నూచన లేదు. శారదశా [కులు -- అను చానికిగచా యిది విశేషము, అధవా కర్చూర వశాగపాండు రుచిపూరము లైన విశేష్యమగును. అట్టియెడ నా నిశేష్య ములచేత బవువచజచాంతములచేత సూచింపంబిడున వేవి?, అరణ్య పర్వమను నొకటి కాదు? పోనీ భాతతములోని కడమ పర్వము లన్నియు నని నూచింపరఠాచా? యని నచో నవిమైనను బూరింపంబడ లేచే? రచింపంబడినవి కాని" పూరితమైనటేది యిచట? భారతము. అంికేశాని విరాటాడి పర్వములు శాన. కనుక నీ వదము కూడ. కుదు రచు. ఇంక నేమనంగా “ఇారదరా[ తుల అను విశిష్ట శాలములవలనంగాని. లేక కర్పూర పరాగ పాండురుచిపూరములవలన' గానీ నూచితము లగునని యారణస్ర పర్వవు టాళ్వాసములు మిగిలియున్నవి. అవిజశ్ర్ర యనుట కొక యు క్తి యున్నది. ఒక్‌ యఖండ వస్తువు “శారద” యని సూచిత మగుము. రాత్రులు” అనునది చాని విభాగములను నూచించును. ఇళ్లే "నుధాంకు” “పాండురుచివూరములు"అను చోటను గమనించునది, ఆ మొత్తము వన్తువు నారణ్యవర్వము. చానిలోని విభాగములు నా శసములు, అవి వూరింపంబడును. వరులచేతనని సూచన. ఆంశేశాని మొత్తము రచింనంబడునని నూచన 'యెంతమా(తము కూడ శాంజాలదు.

పూరింపంబడునని నూచన కనుగుణముగానే యా యాశ్వానములలో. గొన్ని వద్యములును, గొన్ని వదగ్ధభాగములును, గొంత కొంత కథాళాగములును నెజ్బిన మవోకపీంథదునిచేత6 బూరింపంబడినవి, దీని నంతను ముందుముందు విస్తరించి నిరూ పింతుము, కనుక వై పాఠమునందలి నూచన కూడ మాకే యనుకూలమై యొబ్ఞన మహోకళవీంటదు. జారణ్యపర్వ భాగములను = నాశ్వానములను నటనట: ఐద్రి, పద్య భాగ, కళా ఛాగాదుల( బూరింతె ననియే సృ్పష్టవ అచును,

అరణ్య పర్వ శేషము ళం మెట్టు సంభవించి నని యొక [పళ్నాభాసమును కం. వీ.గా రొనర్చిరి. నన్నయ యాచికవిగా. డనుటక్లై నన్నయకు. బూర్వుమున్న తెను౯గు (గంథము లన్నియు నొకేసారి నశించినవని యొప్పుకొనుచున్న వీ రీ యొక స్వల్పభాగము నశించుటను గూర్చి (పశ్ను వేయట యాళ్చ్ళర్యమే. కూచిమంచి తిమ్మకవివణ కున్న యొజ్జన రామాయణ మిప్పుడొకగ్రాసారిగా నన్నియెడలను గన్పట్టక పోవుట కేమికారణము తల్పెదరో వారు? బమ్మెర పోతనామాత్యుని మహాభాగవతము దశమస్కంధము లోని యు _త్తరార్థములో రెండువందల తొంబది యేడవ పద్యములోని నాల్లవపాదము నుండి ''వెలిగందల నొరయగారి కవిత్వము'' అని యున్నదికదా ! అన్ని _పతు అందును నచ్చటివజకే పోత్రరాజుగారి కవిత్వ ముండి మిగతా (గంథ మేల యన్ని | పతులలోను నించిపోయినదో తెల్చెదరా ? ల వాస్తవ సంభావన

ఇది యంతయు కం. వీ. గారి వాదములోని యసందర్భమును దెలుపుటకై. (పతిబంధిగా నిరూపించితిమి. కాని నిజముగా విచారించుచో నసలు విషయ మిట్టుండి యుండును. పూర్వకాలములో నచ్చు సౌకర్యములు లేకపోవుటవలన( దాటాకులలో వాసికొనువారు. ఆ పతులు వాత కష్టము వలన( జాల నుండంబోవుకదా ? ఆ యున్న కొలది (పతులును జెదలు మొదలగువాని వలన జెడియుండును, అందు వలననే యిపుడు భారతములో! జాల బాఠభేదముల కవకాశము కల్గుచున్న దనుట మలువరానిదిః అరణ్యపర్వపు టీ భాగము భారతములోని చివరిభాగ మగుటవలన సరిగా (వాయ(ఐడకయు, నడుగుననుండియ దై వవళమున నా చోటువజకు శిధిలమై యుండును. ఇంకను వ్వైభాగ మెక్కువగా( జెడకపోయి యుండును. అథవా కొంత భాగ మే[పతిలో నయిన దరువాతది యున్నను నది శిథిల శిథిలముగానుండి యని రూపజణీయముగానే యుండియుండును. అందువలన నీ భాగమునుండి యెజ్జన పూర ణము మొదలుపెట్టి యుండును. ఇంతకు. బూర్వుము కూడ [గంథము కొంత కొంత శిథిలమైన ట్టగుపడుచున్నది. ఈ విషయమును ముందు నిరూపింతుము. అయితే యింత చెడిపోయి యుండదు. ఆట నెక్కువగా నితరసాహ్య మవసరమై యుండదు. (ప్రకృత భాగములో. జాల శిథిలమై యితరుల వూరణాత్మక సాహ్యమున గాని తమ యావరణముదొటి బయటపడి వెలయుట కవకాళశము లేక యుండును. కనుకనే యెజ్జన యట నుండి తన పూరణము మొదలుపెట్టినాండు. ఈ విషయమున నెజ్జన ాసీన మొదటి పద్యము “స్ఫురదరుణాంళు'' అనునది చాల స్పష్టముగా సూచనల నిచ్చుచున్నది. ఆ విషయ మనుపదమే నిరూపింతుము.

60 శ్రీ ఎజ్జిన మహాకవి అంతరంగ సాక్యుము

మన మింతవజకును బహిరంగ సాక్ష్యమునే-అరణ్యపర్వ రచనా స్వరూప మును బరిశీలింపకయే యెజ్జన తిక్కునల మాటలనుబట్టి మాతమే మాటాడు చున్నాము. కాని యది యుక్రముకాదు. ఒకవేళ యెజ్ఞన తా నరణ్య పర్వశేష మును రచించెనన్నా( డనుకొందము. అయినకు రచన యతినిదిగా లేకపోయినచో నతని మాటను మనము నమ్మవచ్చునా? దానినిబట్టి మనము మాటాడుట యు కము కాదుకిదొ! కనుక ని;క నంతరంగ సాక్ష్యము, అన(గా నంతస్పాక్ష్యమును బట్టి విచారింపవలసియున్నది. అది యవిచోర్యమైన (ప్రమాణము. ఏమన(గా మన మవి కవులలో. గొందఠిపేర 'రచింప(బడినట్టుగా' నున్న [గంథముల నంతస్మాఇ్యా దులచే వారు రచింపతే దని నిర్ణయించుచున్నారుకదా ! కృష్ణదేవరాయలు రచించిన టున్న యాము క్రమూల్యద నతడు రచింపలేదని యొక వాద మున్నది కదా! (్రీడాఖిరామమును వల్చభామాత్యుండు రచించినట్టున్నను రచనాస్వరూపము నంత స్సాక్ష్యమునుబట్టి యనగా సిసాది పద్యముల శైలి మొదలగువానిని( బట్టి యతడు రచింపలేదనియు శ్రీనాథు(డే రచించి యతని పేరం బెప్టైననియ మనవారందథికిని దృఢ విశ్వాసమే కదా? కనుక (గ్రంథములోని రచనా స్వరూపమునుబట్టి యిది యెవరి కవిత్వమో నిర్ణయింప( (బయత్నింతము. అంతస్సాక్ష్య మన్నింటికన్న( గూడ బలవ _త్తమ మనుట నిరాకరింపరానిదే కదా!

“స్ఫురదరుణాంళు రాగరుచిి యను పద్యము

ఈ పద్య మీ వ్యాసముఖమున నున్నష్లే యెజ్ఞ్మాపసగడ భారత కవిత్వ ముఖ మున గూడ నున్నది, అక్కడ నుండియే యెజ్ఞ్యాపగడ కవిత్వ మని [వాయ ఐడినది. కాని యయితే యస లక బ్రాడనుండి యెజ్ళాపగడకవిత్వ మని యెట్టు తెలిసినది? ఈ విషయములోం వై పద్యమే ప్రధానమైన జ్ఞాపక [ప్రమాణముగా నున్నది. అది శబ్ద ఛక్రి మూలక మగు వ్యంజనా ద్వారమున నీ విషయమును దెలుపును. ఇట “అరణి యనగా “ఎజ్జన”" యని కదా! (ప్రకృతమగు ళరదృతు సందర్భమున కుపయోగింప(బడి సూర్యవాచక మగు పై పదము తన నానార్థ శక్తి వలన “ఎజ్జని యని వ్యంగ్యమొనర్చును. అందువలన నెజ్టన మహాకవి యంశువులు కిరణములవంటి పద, పద్యాంశము లిటనుండియే స్పురించు నని వ్యంగ్య మగును. దీనివలన నీ పద్యము ధ్వని [ప్రధానమై యొక విశిష్ణభావమును సమ ర్పింప(గలదనియు నందుకే యిది యిట నుంచ (బడినదనియు దెలియుచున్నది.

అరణ్యపర్వ శేషము గ ఆ విశిష్ణభావ మేదో గమనింతము. పద్యము వ్యాసముఖమున నున్నది. (పకరణము శరద్భతు వర్దనము. వాచ్యార్థము సుగహము. దాని నిటం దెలుపము,

ఇ(క వ్యంగ్యార్థము విషయములో నీ పద్యపు(. బదము లేయే యర్థములను వ్యంగ్య మొనర్చునో విడివిడిగా. దెల్పుదుము.

శారదవేళ -తద్వర్దనతో నుపలక్షితమగు నన్నయ భారతములోని వాసర ముఖంబులు పద్యములు మొదలగునవి. స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచికా = ఎజ్జన మహాకవి యొక్క- లేళశలేశములై న శిథిలభాగముల నదికి వ్య క్రపఅచునట్టి మాటలు “అంశువులు' అను పదమున వ్యంగ్యము. (అంకువు-కిరణము, దారములోని భాగము). సాలె తెగిపోయిన తంతువుల భాగముల నదికి యొక దారము నవిచ్చిన్న మగునట్టు సరిచేసి వ్యక్త్రపఅచును గదా! అరుణుని కీరణములవలన నదివర కగు పడని వస్తువులు వ్యక్తములు కా6గల్లును గదా! (ఈ చోట “నన్నయ సారన్వ తాంశ (పళ స్తీ దన్ను(జెందుట” “తత్కవితారీతియం గొంతదోప” యనునదియ జ్ఞాపకము దెచ్చుకొనవలెను.) అరుణ కిరణములు స్ఫురించి ఎజ్జన మనికవి యదు కులు కన్పడీ వాని చబొయ సోళుటవలన నన్నయ పద్యములలో ని శిధిల భాగములు సౌగనుకలవి “నిర స్తనీరదావరణలై” ఆదినరలో వాటి నగుపడకుండ,జేసిన చెదలు మొదలగు నావరణములు తొలంగినవ్నై (చెదపురుగు తాను ప్రాకుచోటినిం దన నోటినుండివచ్చు తడిచే. తడిపి దాని నావరించి చెడంగొట్టుట స్వభావము.

దళత్య్మమల వైభన జృంభణ ముల్లసిల్ల - నన్నయ

కని యతిశయము వికసించి విజ్బంభింప6గా; నుద్దుర

తర హాంస సారస మధ్యువత నిస్స్వనముల్‌ నెలంగ(-గవి

నే థి, ఆస వి

పండిత నుజనులు (పశంసింప6గా మిక్కిలి విలసిళ్లెనిం

(“సారమతిన్‌ * అను నన్నయపద్య మిక్కడ స్మరణీయము) ఆందువల ననే అనగా నీ నిరూపించిన కారణమువలననే '“తదచనయకా( బూరించెకా “కవీం[ద కర్ణపుట 'పేయముగాకో అని తెల్పుట యుచితముగా నున్నది.

ఈ పద్యములో నీ ధ్వని యన్నదా! యను సంళయ మక్కజలేకుండ

69 శ్రీ ఎజ్జన మవికవి “'స్ఫురదరుణ” యనునదియే యిటనుండి యెజ్జన మహాకవి స్ఫురణ మని [పము ఖముననే వ్యంగ్యపజచుచున్నది కదా! ఇట్టీ పర్వమువలనం గూడ నన్నయ కవితలో నెజ్ఞన యొనర్చినది శిథిలాంశ పూరణమే యని వ్యంగ్య మొనరినది. అస లత.డే (గంథము చివర “ఆరణ్య పర్వశేషము పూరించెన్‌ అని స్పష్టపజచినాండు కదా! శేషభాగిరచన యనుటకా మాటతోంబాటుగా “స్పురదరుణాంచరాగరుచి' “నిర స్తసీరదావరణములై " యను రెండును [బతిబంధకముతే కదా!

అయితే శథిలాంళ పూరణములో నాక విషయమవళ్యము [గహింపవలసి యున్నది. నన్నయ కవితలో గొన్నిచోటుల. బద్యభాగములేకాక పద్యములు గద్యములుకుగూడం బోయినవి. కొన్నియెడల( గొన్ని కొన్ని కథాభాగములే పోయి నవి. ఇవి యన్నియు మన యెొజ్జన మహవీకవి పూరించెను. నన్నయ రచన యగునష్హే యతని పూరణ ప్రయత్నము. కాని యాయా ఘట్టములు మనకు విస్పష్టముగానే చాలవజకు గన్నడుచుండును- పరిశీలింతము.

మన మవోకవులు తాము 1వాయ/బోవు [గంథములు వేదపురాణములుగా నున్నచో, ననంగా శబ్దారమాత [పధానములుగా నున్నచో సకల జనులకును నాసా ద్యములు గౌంజాలవనియు నుద్దిష్టమగు “సకల జగద్ధితము, జనసం,ప్రార్థ్యత, సాధు జన “హర్షసిద్ధి” సమకూరవనియు గుర్తించి మృదుమధుర రసభావ భాసుర నవార్థ వచన రచనా విశారదులయిన మహాకవులు" వోయిన మార్గమున. (బసన్న కథా కలితార్థ యుక్తితో నక్షర రమ్యత మిశితమగునట్టుగా. దమ _గంథముల నిర్మించిరి, అది వ్యంగమును వీడరానిదేకదా ! కొన్నియెడల వ్యంగము “మా నిషాది ల్లోకములో వాల్మీకినోలి వ్యంగ్యము వివక్షితముకాకయే యవళముగానే ప్రవ అర్రిల్లును, మజికొన్ని యెడల సూర్యునకు లతాంగి (మొక్కె' *నా బాల్యంబు(గరుణ మైప వలయు! గవ్వల మ్మితి యనియు నెడలవలఠె వివక్షితమై యుండును. ఎఅన “నా బాల్యంబుంి అన్నచోట సొగసైన వ్యంగమున్న దనుటలోను నది వివక్నిత మనుటలోను. నెవ్వరిక్రిని వ్యిప్రతిపత్తి యుండరాదుకదా | (పకృత స్థలములో

శ్వర యొజ్జన యేకాదు, (పాచీనులగు మవోకవులందలును వ్యంగ్య (వతి థావంతములుగ'నే వాం కాన్యములను రచించిరి. శాన్య మనంగానే న్యంగ్యావ లంబికచా! చూడుండు. భట్ట నాయకు జేమనుచున్నాడో; శబ్దము ప్ర ధానమైన శాస్రంబటందు రర్టము (ప్రధానమైన వ్యాఖ్యానమందురు ఉభయ మీయది గుణభావమెొంది వ్యాసృతిప్రధానమ్మయిన కావ్యధీజనించు..

అరణ్య పర్వశేషము 68 *“ఆరుణ' పదము “ఎట్టినను వ్యంగ్య మొనర్చుటలోను విపతిపత్తి లేదు కదా! అస్పకవియు నీ వంకనే మొగ్గుచున్నాండు కదా! ఇంక నీ 'స్పురదరుణాంశ్కు అను చోట మేము నిరూపించునట్టు వ్యంగ్య ముండుననుటలో వ్మిపతిపత్తి యేల ? ఈ వ్యంగ్యార్థ మిదివరలోనివారు గమనింప లేదని మేము దానిని స్మకమముగా నిరూ పించితిమి. ఇంతమ్మాతమున నడిలేకపోవునా? మేము గాకున్న మజటొక బుద్ధిమంతులు దానిని నిరూపింపంగలరు. ఇరివరలోనివారు “రయ విచల త్తురంగమ అను పద్య మును గమనించినారా ! సీసభేదములు నన్నయ రచనలోనివియు. గానివియ నగు వాటిని గమనించినారా ? లేదుకధా ! అంతేకాక కొన్నింటి నసందర్భముగా గమనిం చిరి చూడుండు. తిక్కన విరాటాదిలో “హరిహరనాథునకు' - ఏను విన్నపంబు ఛశీయు తెఅంగుగా నంతస్సన్నిధిం గల్పించుకొని యిమ్మవాకావ్యంబు (వాక్యంబు) నర్థంబు సంగతంబు సేసెద.” కథ జగ్మత్పసిద్ధి గావున. బూర్వపర్వార్థయు క్రి 'సేయునట్టి యెడల, యత్న మించుకంతయయినను వలవదు. వలసినట్టు చెప్పవలసి యుండు” నన్నా(డు. ఇక్కడ '“అంతస్సన్నిధి' యనంగా “వర్ణనీయాంళశము నంతస్సన్నిధి గలిగించు క్రొనుట లోకో త్తర కవికే సాధ్యము" అని తాత్పర్యము తెల్పిరొకరు. ఇది కేవలము తప్పే.[పకృతములో హరిహరనాథునికి-తన యారాధ్యదెవమునకు నంతస్పన్నిధినిం గల్పించుకొన్నాండు తిక్కన సోమయాజి. అంతేకాని వర్ణసీయ విషయమునకు గాదు. ఈ సందర్భములోని (గంథము సరిగా నర్ధముకాక యేదో (వాయుటయే పనిగా బెట్టకొన్న [వాత యిది. అంతేకాక మహాకవియైనను మజౌకరై నను తన వర్డనీయ మును దన మనస్సులో ననుకొనక యెొట్టు కవిత రచించును ? ఇది “తలకాయతో! గూడ మనిషి వచ్చాండు అనునట్ట (ప్రస్తుత ,పసంగ మైనది. 'అంతస్సన్నిధి, అంటే “భావనలో. (బత్యతము'అని యర్ధమైనను నంతే కనుక నిట నంతస్సన్నిధి యనునది, మనోమా[తగమ్యుండగు పర మేళశ్వరుండు హరిహరనాథుని సన్నిధిని. గాని మతొకటి కాదు. అది యట్టుంచు(డుం ఇచట నింకొక రకముగా గమనించుట కలదు. “కఠ జగ(త్పసిద్ధి కొవుని అను పద్యమును దిక్కున [_వాయుటలోంగల సూచన తీమనంగొ నదివరలో నన్నయ (వాసినది యారణ్యపర్వఖండమే కాని పూర్తికాదు, కనుక విరాటపర్వపుం గథ మొదలికిని నన్నయ (గ్రంధములోని చివరి కథకును సంగతి యెట్లు కుదురును ? అను నాశంకతో 'కథ జగ్మత్పసిద్ధమే కావున పూర్వ పర్వార్ధము సంగతమగును. దానిని గూర్చుటక్తై నేను శ్రమపడ నక్కజలేదు. నాకు! దోచినట్టు నేను చెప్పవచ్చును," అని తిక్కన తాత్పర్యము. అవి యొక

64 ఫ్రీ ఎజ్జన మవొకవి గమనింపు. ఇదియు యు క్రమగు గమనింపు కాదు. ఏమన(గా ముందు [గంథములో “జనమేజయుడు కృష్ణద్వైపాయన మహాముని కారుణ్యంబువడసి తదీయ [పియ శిష్యుండయిన వై శంపాయనువలన వినిన కథయగుటంజేసి త్మత్పకారంబు నడపేద; నది యెట్లనిన, బరమపవి[తులగు పాండుప్కుతుల చరితం బుపాఖ్యాన సహితంబణుగా వ్యాఖ్యానంబు సేయుచుండ వారల వనవాస సమ్యగనుష్టానంబు సవి స్తరంబుగా విని జనమేజయుడు వ్రైశంపాయనున కిట్టనియె, అని తిక్కన (వాసెను. విరాటపర్వా దికి “వనవాస సమ్మ్యగనుష్టానంబు” సవీన్రరంబుగా వినుటయేకదా సరిగా సంగత మగును, దాని నత(డు తెల్పుచు గథ కూర్చుచున్నాండు గదా 1 ఇ(కనిప్పుడు వై యూహకుం గాని పై పద్యమునకు గాని యవకాశమేది 7 “వలసినట్లు చెప్పవలసి యుండుట” కానీ, అట్టు చెప్పుట కానీ యేడి ? అరణ్య పర్వాంతపు( గథయే కదా'వనవాస సమ్యగనుషహ్టైానంబు సవి స్తరముగ వినుట'అదియే కదా విరాటపర్వ (పారంభమును సరిగా సంగత మొనర్చునది. దానిని. దిక్కున సరిగానే తెల్ఫెనుగదా ! కనుక నిపుడు వారి గమనిం పంతయు దప్పేయయినది. అంజేకాక వారి గమనింపులో దిక్కున పద్యము కూడ నపస్తుతము, నసంగతము నగుటయే కాక తప్పుకూడ న్వైనది. వలసినట్టు చెప్పవలసియుండుట, యొ ట్టుచిత మగును ? కనుకనా పద్య మేసందర్భములో నుదయించినదో మనమి.క గమనింతము. ఈ పద్యముయొక్క తాత్సర్యమేమో ముందుగా. దెలిసికొందము ఈ విరాట పర్వమును 1పారంభింప(టోవు చున్నాను. ఆది మహాకావ్యమైన భారతములోని నాల్లవ పర్వము. దానికి వెనుకటి కథతో సంబంధము కలుపవలెను గదా ! అది తెలుపవలసి యున్నది. అన(గా వెనుక నేమి జరిగినదో దానికిని నీ విరాటపర్వపు గథకును సంబంధము తెలియనిదే యిది చదువువారి కర్ణము కాదు కనుక వెనుకటి కథతో సంబంధము తెలుపవలసి యున్నది. అనగా వెనుక నేమి జరిగినదో తెలుపవలెను. కాని నే నది తెలుపుటలేదు. వెనుకటి కథనంతటిని నేను తెల్పుటలేదు. ఏమనంాం గథ జగ త్పసిద్ధమే కనుక నే సీ విరాటపర్వము మొదలు పెట్టి కథ తెల్పినను నందథికిని దెలియనే తెలియవచ్చును, కనుక నే నీ పర్వము మొదలునుండియే కథను దెల్పుదును. అయితే యిచ్చట నొక యాళంక కల్గుచున్నది. ఈ మూట తా నేల చెప్ప వలసి వచ్చినది? యని,

అరణ్య పర్వ శేషము 65

ఇత(డు నిర్వచనో త్తర రామాయణములో నుత్తర రామాయణ కథ సంగత మగుటకై. పూర్వరామాయణ వృత్తాంతమును మొదటియాళ్వాసములో సం|గవాముగా( బూ ర్హిచేసినాండు. ఆఅశ్లే యిచ్చట. గూడ నుత్తర కథ (విరాటాది కథ తెలుపుటకు ముందు పూర్వుకథ (ఆది పర్వ _పభృతికథ) తెల్పెదవా? యను నాళంక తోంచినది. దానికై యీ సమాధాన పద్య ముదయించినది. ఇట నీ విషయమును దప్పక గమనింపవలెను.

కొన్ని [గ్రంథములు సహజముగా వ్యవహిత భాగములు. మటికొన్ని యవ్యవ హిత భాగములు నైైనవి. ఈ యవ్యవహిత భాగములుకూడ( గారణాంతరములవలన వ్యవహిత్యప్రాయములుగా నుండుట సంభవించును. అపుడు వెనుకటి భాగపు( గథా యోజన మావళ్యకముగాదా యను నాశంక కల్గును. కొని యట్టి యెడల నా భాగము లను నవ్యవహితముగా యోజనచేయుచో నా చిక్కు తొలంగును. చూడుండు శ్రీమదా మాయణము నుత్తరకాండతో! గలిపి యేడు కాండములైనను నాటు కాండములు మా[త్రమే యవ్యవహిత [గంథముగను; నేడవది యు_త్తరకాండము వ్యవహితముగ నుండుట స్నుపసిద్ధము. అందువలననే రామాయణ మనగా యద్ధకాండాంతమే సు(పసిద్ధము. ఇళ్లే మీమాంన యన(గా (వాస్తవమునకు నిరువది యధ్యాయముల గంథమైనను) పన్నెండధ్యాయములు మాతమే (పసిద్ధముగా (గహింప(బడును. ఇట్టి వ్యవహిత భాగములలో నుత్త రభాగరచనమున బూర్వభాగములో( దప్పక సంబంధ ముద్దాటించి తెలిపి తీరవలెను. కనుకనే యుత్తర రామచరిత నాటక ములో బూర్వరామాయణ కథను జ్మితఫలక వృత్తాంత రూపమున గవి గూర్చెను. ఆ మర్యాదనే మన [ప్రకృత కవి, కవిబహ్మ తిక్కన సోమయాటియు నిర్వచనో తర రామాయణములోందా ననుసరించెను. [పకృతమునను గూడం దిక్కనకు నీదివజ కొరులు రచించిన [గ్రంథము నవశేవమే రచింప(బడవలసివచ్చినది. ఇది వరలో భాస్క-రాదులు రచించిన రామాయణపు టవశిష్టభాగము నిర్వచనో త్తర రామయణమును రచించెను. _పకృతము నన్నయ రచించిన యారణ్యపర్వా వశిష్ట మగు విరాటపర్వాదికము రచింపవలసి వచ్చినది. ఆందువలన దీనియందు గూడ దన వెనుకటి (గంథమునందు. వలెనే పూర్వకథానుసంధానమును (గంథ రూపమున రచింపవలయునా ? ఇట నా యావళ్యకతలేదు. ఏమన(గా వెనుకటిని వ్యవహిత భాగములు పరస్పరాసన్నికృష్ణములు, ఇట నట్టి (పతిఐంధము లేదు అయితే యీ మాటయేల? వినుండు. నిజమున కీ రండు భాగములును వ్యవహిత

ల్స్‌

66 ఫ్రీ ఎజ్జన మవికవి ములు కావు. కాని దైవ వశమున వెనుకటి [గంథము మజొకరిచే రచింపంబడి వ్యవహితమై తన కిపు డిచట సన్నికృష్ణముగా లేదు. నన్నయ రచించిన భాగము తా నెజు౯గును. కాని యతనితో సమకాలికుడు కాని తన (గ్రంథ మాతని [గంథ ముతో నొకయెడ నుండిననేకదా యవ్యవహితమును సన్నికృష్ణమును నగును. భిన్న క_రుకములై నను భాస్కర రామాయణములోని భాగములు సమకాలిక కర్పృక ములై సమకాలికముల్లై యత్యంత సన్నిహితములే కనుక నా భాగముల కిట్టి యోజనా ప్రస్తావము రాలేదు. (పకృతములో వెనుకటిదాని కన్నింటను వ్యతిరేకమే. (గంథముకూడ( దన (గ్రంథముతో( గలిపి చూచుకొనుట కవకాళము లేదు. అట్టు నన్నయ (గంథముతో గలిపి చూచుకొనుట కవకాళము లేదని మీ కెట్టు తెలిసిన దందురా ? నన్నయ [గంథ మాదిపర్వము నీ మహామపు!డు తన [గంథ రచన సమయమున, జూచియన్నచో నభిమన్యువధనాటి రాత్రి శివపూజా కై లాసగమనాది వృత్తాంతముగానిి దోణపర్వాంతమున శివమావోత్మ్యమునుగానీ, యందులో లింగ పూజ శివ్యపతిమ పూజకన్న. (బళస్తమను విషయమును గాని [వాయునా ? (వాయండు. ఏమన(గా నన్నయనాటి భారత (సతులలో నివి లేవు. తిక్థాన నాటికి నెవరో శైవులు సందర్భకుద్ధిగూడ గమనింపక యీ భారతములో. గూర్చియుండిరి. హరిహరులందు నభేద 1పతిపషత్తిగల యీ మహనీయునకు దానిని గూర్చి చర్చింప వలసీన యావళ్శకత కలుగలేదు. కనుకనే వీనిని.ఈ శివపరత్వ [ప్రసంగములను దెని(గించెను. 'నారాయణం నమస్కృత్య” అని నారాయణోప[కమముగను 'భగ వాన్‌ వాసుదేవోపి కీర్ర్యత్మేత సనాతనః అనియు స్పష్టముగా ఐరమ వై దికమైన నారాయణ పరత్వమును శతసహ్మస ముఖముల నుడ్దోషించు నీ మహాభారతములో శివపరత్వమున కెట్టి [పస క్తియులేదు. అటియెడ నవి యట. దూరుట వైవుల (సతేపవళముననే కదా! తిక్కన నాండు శై వమత మోరుగంటి గణపత్యాదుల [పభుత్విమున విజృంభించి యన్నదియేకదా ! వారు నారాయిణ పరమైకొంత మగు నీ మవాభారతమున నెట్టయినం గొంత శివపరత్వ [ప్రసంగ ముండిన(గాని తమకు లోకగౌరవము కలుగదను తలంపుతో నిందులో వానిని (బక్మేపించియందురు ఇందు కేమ్మిపమాణ మనంగా, నన్నయ యాదిపర్వములో. దెల్పిన సర్వసం[గ వాణాధ్యాయములో [దోజపర్వపు గథాసం[గ్రహములోగాని, సొ వ్రీక పర్వకథా సం[గహములో(గాని శివుని ప్రసంగము లేదు. కర్షపర్వములోని కథలలో మా(తము (తిపురదహనోపాఖ్యాన మున్నది. అయితే యొకవేళ దేవతామావోత్మ్యముల (వసక్తి వదలెనేమో నన్నయ యనుకొనుటకు వీలులేదు. ఏమనంగా నిపుడు శివుని

అరణ్య పర్వశేషము 67 పరత్వ [ప్రసక్తి కల కథ లున్నట్టుగాం గన్సడుచున్న [దోణపర్వములోనే కృష్ణా ర్జన మావోత్మ్య మున్నదని స్పష్టముగా దెల్పియున్నాండు. కావున దీనినంతయు. బరిశీలించి చూడ(గా [దోణపర్వములోని శివ వస్తావములేవియు, సౌ_ప్రికములోని భూళాత్మక శివ(పస్తావనయు, నింకను నటనట శివపసంగమును, శతరు[దీయము, శివసవా[సనామాదికము భారతములో నన్నయనాండు లేవనియు, వానిని శక్షైవ మళపు విజృంభణ కాలములో నెవ్వరో శైవు లందు జేర్చిరనియ స్పష్టము. కనుకనే యా నన్నయ [వాసిన తాటాకుల (పతిని. దనవడ్డ నుంచుకొని, దానిని. జూచి [వ్రాయలేదు కనుకనే. తిక్కనగా రీ పక్షిస్తములైన శైవ భాగముల నన్నింటిని. దెనింగించుకొని పోయెను. నన్నయ (గ్రంథము తన వద్ద నున్నచో దానిని. బట్టి [గంభమును-భారత పతిని సరిగా దిద్ది సరియగు తీరునే తెను గొన రించి యుండెడివారు. కా(గా నన్నయ (_(గంథ మవ్యవహితముగా. దిక్కనగారు విరాటపర్వము [వాయునాటికి నాయనవద్ద సన్నికృష్ణముగా లేదు, కనుక వ్యవహి తాంళ పూరణమెట్టన్న యాళంకతో 'కథ జగ్యత్పసిద్ధమే", కనుక ననంగా వెనుకటి కథ విరాటాది వణకు నందణకును తెలిసినదే. కనుక నిట వెనుకటి కథను నేను (వాయనక్కఅలేదు. అని తెల్సినాండు. అయితే పైన [వాసిన విరాటాది [గంథము సంస్కృతమున కనువాదము. అయితే యిపుడొక యాళంక కలుగవచ్చును. నన్నయ, [పతి చూడక యే తిక్కన నన్నయ యారణ్యపర్వములో గొంత రచించిన సంగతి యెజు/గకయే మూడు పర్వములు [వాసెనని తెల్పినాండు. కనుక? దిక్కాన మాటను బట్టి నన్నయ కరణ్యపర్వపూర్తి రచన నంటఃగట్టుట యుక్తము కాదు కదా! యనవచ్చును. కాని మేమొక తిక్కన మాటనే కాక యతని శిష్యం డగు మారన మాటలను, నస లాంతరంగిక సాక్ష్యమును (గంథ పరిశీలన మను శీర్షిక [కింద నిరూపించనుంటిమి. ఇంక నీ యాశంక కవకాశము లేదు కదా! నిజమునకు. దిక్క-న నన్నయ [గ్రంథము లెజు;గకపోలేదు. అతండు మూడు పర్వములు రచించెననుటలో. దిక్క న సర్వవిధములను సత్యమునే తెల్పెను. అయితే యందులోని పర్వసం[గవాధ్యాయములోని యవాంతర విషయములు [గంథవుట సన్నిధానమువలనను జ్ఞాపకము. లేకపోవళ్చును. మజియుం దన హరిహరనాథ భ క్రివలన శైవకిథా (ప్రసంగముల సందర్భకుద్ధి గమనింప(ఐడలేదు. ఇంతేకాని మజౌకటికాదు. అంతరంగ సాక్ష్యమును నిరూపించిన దిట్ట కుళంకలన్నియు వారింప వలసియుండియే. కనుక బై పద్యమును (బకృతమున( (బసంగించుట యుక్త మును, నవసరమును నని గమనింపవలెను.

68 థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి ౧౦థ సరిశీలన ఇపు డెజ్బన కవిత యను భాగము కడమ యెజ్జన రచనలకన్నను, నిటు నన్నయ పూర్వరచనకన్ననుగూడ విలక్షణముగా నున్నది. కొన్ని యెడల జిగి విగియు€, గొంత శై థీల్యమును, సూకక్తివై చ్మిత్యమును గన్పట్టుచున్నవి. “రయ విచలత్తురంగమ తరంగములన్‌ మదనాగ నక్రసం చయములం జంచలచ్చటుల నై నిక మత్స్యములన్‌ మహోన్నతం బయి కురురాజచం[దు నుదయం౦ంబున( దద్దయు? టొంగెః బస్ఫుర దృయద మనోహర (పకట భంగుల దదృటవార్ధి యున్నతిన్‌.” ఇందులో సగమువజకు నవిరతమగు ధారావద్ధియం జక్కని జిగిబిగియ నుండుట (పత్యకమే- అస లీ సగభాగము సభాపర్వములో నన్నయకవిత్వమే కదా! దిగువ భాగములో శై థిల్యమును, సమానములో నెగుడుదిగుడులును “భట వార్ధి కురురాజచందు నుదయంబున( బొంగె' నని కొలది సూ క్రి వెచి[తియ నగు పడుచున్నది. ఈ మొత్తము పద్యము నే యొక్కంరి కవితయు నన(జాలము. నన్నయ కవితా లక్షణములు మి్రితముగా నున్నవి. స్పష్టముగా నన్నయ కవితను గృుర్తించుటక్షై యీ పద్యమును నన్నయ కవిత్వములో సగమున్న దాని నందటి యెదుట! (బదర్శించితిని. కాని యింకను బరిశీలించుచో నింకను నన్నయ కవిత కసాధారణములగు లక్షణములు కన్పడితీరును. అవి యివి. ఇందాక( జెప్పిన యనర్గళమగు ధార, కూర్చు బిగియేకాక సీసములు, గీతములు, పద్మపయోగములు మొదలగునవి. అందులో మొదట సీసముల బరిశీలింతము. నన్నయ సీసములు నన్నయ సీసములకు( గొన్ని నియమము అన్నవనియు, నవి తికగ్రానగానీ యెజ్టనగానీ యాదరింప లేదనియు నందథికిని, దెలసినదే. ఆ నియమము లుండు నెడల నా కవిత నన్నయదియే యని తెలియవచ్చునుగదా! నన్నయ సీసనియమము లివి. (1) కేవల యతిసీసము (2) కేవల [ప్రాససీసము (8) పూర్వార్థమున యతి యు త్రరార్థమున( వాస (4 ఉత్తరార్థమున యతి, పూర్వార్ధమున (బాస. ఇవి గౌక యింకను వేణు నియమకు లున్నవి కొని, వాటినిపుడు గణింప నవసరము లేదు. వీనివల్లనే నిర్ణయము కావింతము. వీనిని మొదట స్పష్ట నిర్ణీతమగు నన్నయ

ఆరణ్య పర్వశేషము 69 కవితనుండి యదాహరించి తరువాత [బకృత భాగములో నవి యున్నవేమో గమనింతము. (1) కేవల యతిసీసము. హా మహారాజ మహామహీ రక్షణ దక దక్షిణ భుజదండ దండి తారాతి నిషధ రాజ్మగణి నన్నిట్లు వీతదయుండవై. విడచి చనంగం దగునె నీ వెన్నండు ధర్మువు. దప్పనివాండవు సూనృత (వతరతుండ వోడకుమని నన్నునూజడ€బలికిన పలుకిట్లుమణువంగ6 బాడియగునెః "అరణ్య. ౨ఆ౮౨ప. ఇది నన్నయ నలచరి[త లోనిది. ఇంకను నారణ్య పర గ శేషములో భాగ్యంబుగొ దె యీ పార్భండు హరు€ డాదియైన నిర్ణరసమూహంబువలన నెలమింగ్భుతా స్త్రండై యతెంచుటరయంగ ధన్యుండవై తీవు ధర్మతనయ నీ ధర్మనిష్టయు సీ తపంబునుజూవె యింతకు(6 గారణం బిద్ధచరిత రాజ్యంబు కంజను రాజేర్యద ధర్మంబ యిష్టమై యుండునీ 'కెల్ల నాండు వేదవేదాంగ విదుండవు వివిధయజ్ఞక రవై తి ధనుర్వేద కర్మఠుండవు ధరణియెల్ల నేలెడి రాజధర్మ మమర సులభమయ్యె నీకిహపరళోభనములు అరణ్య, ౪ ఆ,ఉ౫౪ ప. ఇది యెజ్జన కవితగా ననుకొనవచ్చునేమో విచారింపు;డు. కేవల వళి నియ మము తిక్కన, యెజ్జ్ఞనాదులు వీడిరి. పై పద్యమున నీ నియమము పాటింపంబడినది. నన్నయభట్టారకుని సారస్వతాంశమే. ఇందులో. గొన్ని చరణములలో శై థిల్యము కన్పడుచున్నది. “ఆరయంగ ధన్యుండనై తీవు” రాజ్యంబుకంటెను రాజ్షేందొ గీతి యు _త్తరార్థమునందును రీతి పాంచాల రీతి. ఇది యెజ్జ్ఞన పూరణమై యుండును. వాక్యమునకు మొదటంగాని వాక్యావసానమున[ొని నన్నయ సొమాన్యముగా సంబో' ధన నుంచును, [క్రియ నడుమ నుంచ(డు. అది కూర్చునకు బిగి తగ్గించును.చూడుండు కొదన కిట్టిపొటి యపకారము తక్షకు( డేకవ్విప సం వోధనంజేసి చేనె నృపపుంగవ (ఆది పర్వము౨ఎఅ ౨౦౪ ప్ర) అవిచారం బని పల్క నోడెదము ధర్మాభిజ్టి ॥ అది. 8౪9౪. ౧౯౬ ప

70 థీ ఎజ్జ్బన మహాకవి ఇచట 'కాదన క్రిట్టిపాటి యపకారము నృపపుంగవ; తక్షకు డేకవిిప సంబో ధన," ఈ తీరున నన్నయ కవిత సామాన్యముగా నుండదు. బిగి తక్కువ [ప్రత్య కృమే కదా! కనుక “రాజ్యంబుకంటెను రాజేన్ష్ర 1! ధర్మయిసీ కిష్టమై పరంగునుల అనునది నన్నయ కవిత కాదంటిమి. “రాజ్యంబుకంటె ధర్మంబు నీ కిష్టమై పరంగును రాజేన్ట్రువి అని కాసీ నన్నయ రచనయుండును. ఇట్లే ముందుముందుంగూడం (గ్రహించునది. నన్నయ కూర్పులో సమాసములో. బద్యపయోగములో నింకను ననేకములందు. గడమవారికన్న వైలక్షణ్యము కన్నడును. గమనింపుండు. (ఇ సర్వప్రాస సీసము నన్నయది అనఘుండైై యెనుబదివేవురు (బాహ్మణ (ప్రపరుల (బ్రహ్మవిదుల "వెలయంగ నల్సిండ్లనిలిపి (ప్రత్యేకంబ ముప్పండ్రుదాసుల నొప్ప నిచ్చి ముదముతో రక్షించు, పదివేవురు _త్తమ భూసురు లతని య్యగ్రాసనమున6 గలధౌతమయ పాత్రముల(బితిదినమును గుడువనుగట్టనుదొడువంబూయ సభా, ౨ ఆ. ౧౨౧ప. అరణ్యపర్వశేష ములో కడగి ధర్మముతోడ నడచుచు నేమిట్లు దందడి దుఃఖంబు లొందుటయును నేపున నెప్పుడుంబాపంబు వేయుచు ధృతరాష్ట్ర జులుసుఖోన్నతులగుటయు. గని యీ విపర్యయమునకు నే నూహింతు. బాయక నరుండిపు నేయుకర్మ మున ఫల మిందు. బొందునొ పరలోకంబునందు( బొందునొ “యిందు నందు6 గనునొ ః విశ్వక ర్రయైన యీళ్వరునిన కాని పురుషం గర్మఫలము పొరయకున్నె యొడలితోన గృతము వెడలిపోవునొ యిది దెలియవలయు నాకు నలఘుపుణ్య. అరణ్య ౪ ఆ ౧౬౯ పం (8 పూర్వార్థమున యతి యు _శ్తరార్థమున. [బాసము. అద్దానవులు దారుణాళ్మ వర్షంబు పై గురిసిన నవి నన్ను. దెరలం గప్పె నేనును గులిశాస్త్ర మేసి పాషాణముల్‌ నుణుముగావించితి నుజక వెండి

ఆరణ్య పర్వశేషము 71 యసురులు నామీంద ననలాస్త్ర మలుకమై నేసిన గాడ్పుతో మోసి యగ్ని కణములు నాపైని. గవిసిన నేనును సలిలాస్త్రమున దానిబల మడంచి. (అరణ్య పర్వము) ఇ(క నారణ్య పర్వ శేషములో సీ ప్యతులేవురు నీరజలోచన యదుకుమూరులు( దారు ముదముతోడ ననువమస్నేహ సమాహృతహృదయులై కరిహయరోహణ చరితందగిలి యాడుచు వివిధశస్తాత్రవి శేషముల్‌ గఅచుచు నొండెల్ల మజణచియున్న వారు [(పద్యుమ్నుండు _వారికి దివ్యాస్త్రడాతంబులెల్లను (వీతినాసంగెం దన్వి యౌ సుభద్ర దనపుతుకంజె సీ తనయులందు(గూ ర్మిందనరంజేయు నూఆడిలు మింక నుజ్జ్వలోన్నతుల. బెంపారుకాల మనతి దూరమయ్యె. ట్‌. (4 పూర్వార్థమున బాస యుత్తరార్టమున యతి-నన్న్మయ కవిత. ఇమ్మహాభారతం బిమ్ముల(. బాయక విహితావధానులై వినుచునుండు వారికి విపుల భర్యారంభ సంసిద్ధియగు బరమార్ధంబ య్మ్శ్ళశమమున వేదముల్‌ నాల్లె నాది పురాణముల్‌ పదునెనిమిదియు ద్మత్పమితధర్మ శాస్రంబులును మోక్షశాస్త్ర తృత్త్వంబులు నెజింగిన ఫలమగు నెల్లప్రొద్దు. ఆది, ౧. ఆ ౭౨ప. ఇక నారణ్య పర్వ శేషములో కడు (గొవ్వి తే/కున నెడియె నీ పాజుండు వీ;కమై నిప్పుడు వీనిడొమ్ము (వ్రయ్యంగం జ్రేనెదం జయ్యన విషదిగ్ససాయకమును శరాసనమ్ము( దెమ్ము నావుడు న మ్మహీ దేవుండు నగుచు నిట్లనియె నన్నేయ( దెమ్మనిన విశిఖ మంతఃపురంబున సంతసంబున నున్న ఘనుభవత్సుతు( దున్ముగాకయిపుడ అరణ్య, ౪ ఆ. 8౫8 పం నన్నయ ఆట వెలదులు ఇవియు( బైనియమము గలవియే. (1) 'సర్వ(ప్రాస ఆటవెలది...

2 థ్రీ ఎజ్జన మహికవి నన్నయ కవితలో ఉన్నంజూచి హరుడు [గన్నన యింధద్రుల నేవురను మహానుభావ మెసంగ మనుజయో ని(బుట్టుడని పంచె గీర్వాణహితము నేయుపొంఇ మతిందలంచి. ఆది. ౨ ఆ. అరణ్య పర్వ శేషములో నన్నయకవిత జూడుండు. కరుణ నిట్టులనియె. బరమాస్తు లాభంబు నీకు నిష్టమేని లోకవంద్యు (6 గరళకంఠు నీశుం బరము( బ్రసన్ను(గా వేగంజేయు మధికయోగశ క్తి. ఆరణ్య. ౧. ఆ, ౨౯౪ప. ఇ(క నారణ్య పర్వశేషములో డాయ(టోయి త్మీవసాయక విద్దండై పొరలుచున్న వ్మిపవరునింజూచి తల(కి యనునయంపు( బలుకులు వలికిన(గినిసి యిట్లులనియె మునివరుండు ఆరణ్య ౫ ఆ. ౧౩౨ ప. (ఖ పూర్వార్థమున యతి ఉత్త రార్థమున శాస. నన్నయ కవిత పరుష విషమ భూరి'పొషాణ లీషణ గిరులువచ్చి నన్ను6 దెరలంగప్ప వ్యజబాణ మేసి వాని నన్నింటినిం బాచియున్న నన్నుంజూచి యపుడు అరణ్య, ౧ ఆ. ౧౯౫ ప. ఇ(క శేషములో (శ్రీస మేతుండ్రై విశేషకాంతి స్ఫూర్తి నొలసి పూర్ణచం(ద్రు చెలువుదాల్చి యున్నవానింజూచి యుత్ఫుల్లలోచ నకుముదు లగుచు మునులు నమరవరులు,. ఆరణ్య. ౫ ఆ. ౨౨౧ ప. (8) పూర్వార్థ మున (బాస, యుత్తరార్థము యతి నియమము. నన్నయ కవితలో దాని నపనయింపంగా నిప్ల వచ్చితి నధిక యో గల్ధి మతిరహస్య మీ విశేషవిద్య నేవింప6గా( బార్జుం బనుపు మితండు దీనం బడయు సిద్ధి. అరణ్య ౧ఆ. ౨౭౫ ప.

ఆరణ్య పర్వశేషము 7ల్రి ఇక శేషములో మదగజాభిరామ మృదులయానంబొప ఎనల్లి (బొలయుచునులతాంతర ముల6 గరము లీల. గమ్మవిరుల గోయుచునున్న పువ్వుంటోండి నొక్క పొలంతి 'గనియె, అరణ్య. ౪ ఆ. 8౨౧ పం ఇచటి “మృదుల” పదముకూర్చితరులది. నన్నయ తేటగీతులు తేటగితులును నీ నియమములతోనే యున్నవి. (1) సరక్షిప్రాస నియమము, తేటగీతిలో నన్నయ"కవిత సఅవనోపకయున్న మైమజచి పెంటిం జనంగియున్నను( (బ్రసవింపమొనసియున్న. దెవులు గొనియున్న మృగముల దివిరి యేయ శెఅచి యొహారముగ మను నెలుకులై న. ఆది. ౫ ఆ, ౫8ప. ఆరణ్య పర్వశేషములో కనిముదంబున€ బొందెడు వనిత నీవుసుతుల నత్యంత నిర్మలనుతుల శౌర్య యుతులంగొంచిన సద్గుణాన్వితవు వగపువలదు చిత్తంబులో సీకు జలజ నయన, ఆరణ్య ౫ ఆ. 9౨8 ప (2) పూర్వార్థమున! (బాస యుత్తరార్థమున యతి నన్నయ కవిత ముదుసళులు తమ కిమ్ముగా( దివికొండ్రుగాక పతులకు హితమగు కర్ణ 'మేల యొ లసిచెస్పుదు రహితుల గలపికొనుటధర్యువనిరిది నయవిరుద్ధంబుగా దె. ఆది. ౮ఆ.౩8౮ప

74 థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి అరణ్య పర్వశేషములో పర(గన మ్మధుక్రైటభాసురుల సుతుండు సువ్వె ధరణీళశ ధుంధుడన్‌ శకూరనరుండు వాండు వరగర్వమునంజేసి వాండిమిగిలి యమరపతిం దొట్టివేల్చుల నవ మతించె. ఆరణ్య, ౪ అ ౪౦౧ప. (0) పూర్వార్థమున యతియు నుత్తరార్థ మున చాసయు. నన్నయ కవిత నా యథాశక్తింజేసి యన్యాయసథము( బరిహరించి మహాత్ముల చరి తలందు -జుద్ధినిలిపి మీ యుపదేశమున కుభంబులయినవాని ననుష్టింతు( (బియ ముతోడ,. సభాపర్వ, ౧ ఆ. ౫౭ప, ఆరణ్య పర్వశేషములో నడజబెడంగులు నన్నునడుములందు 'వెలయువళులుభావంబులు నలుదచన్ను గవలనిక్కును నేర్చడ(గనికరంగి మదనమార్గణ విదళిత హృదయుండయ్యె ఆరణ్య ౫ ఆ. ౧౯౫ ప. నన్నయ పద ప్రయోగములు నన్నయ్యకు మ్మాతమే యసాధారణములగు పద [పయోగము లీ శేషమ్సల్రో నున్నవి. ఈ శేషములో ద్యూత వ్యాజమునన్‌ సభాంగణములో దుర్యోధనుం డట్లు దు ర్నీతిం గూరి యొనర్న్చినట్టి యఘముల్‌ నిష్కంప ధ్ర ర్యోన్నతిన్‌ జేతఃస్సారుడవై న నీ కొకనికిం జెల్లెన్‌ సహింపంగ వి భ్యాతక్షొంతులు లేరె ధార్మికులు నిక్కం బిట్టిరే యెవ్వరున్‌, ఆరణ్య ౪ ఆ. ౧౫౭ ప. “ఇట్టీరే యను పదపయోగము “ఎట్టన” యందు సాధారణముగాంగన్నట్టదు. నన్నయయం డీ [ప్రయోగమును గమనింప్కండు. ల్‌

అరణ్య పర్వ'శేవము 7ల్ర త ద్ద్వారపాలకుల్‌ దారుణాకారు లపార బలాఢథ్యులు పార్ధకడకు జనుదెంచి సురరాజసన్నిభు నాతనింజూచి యచ్చెణువడి శూరులెందు నీయట్టిరే కురున్ఫుపవీర. సభా. ౨ ఆ. ౨౭౬ ప. 2. “కాలంబుతోం. గూడం గల్గవు వానలు.” (ఆరణ్య. ౪ ఆ. ౨౯౪ పం ఈ (ప్రయోగము నన్నయదే. ఇతరులై నచో( “గాలంబు నందున( గల్లవు వానలు" అని (పయోగింతురు. 8. గనీ ధర్మనిష్ట్భయు సీ తపంబును జూవె” (ఆరణ్య. ౪ ఆ, ౧౫౪ప్ర ఇట “చూవె యనునది నన్నయది. 4. ఉల్హిము సత్యసంయమము సూవినవా(డవు నీవు వికమం బొలమి( గొరవాధముల యుదతి మెమెయి. జెలెగాంక. ఛం ఉు య్‌ ళం ఆరణ్య, ౪ ఆ, ౧౫౮ ప, “మెయిమెయి* ఈ [ప్రయోగ మెజ్జనది కాదు. నన్నయ సొమ్మే యిది. నన్నయ రచనా స్వరూపము పద పదార్థ సంధానము రచన యని యిట వివక్న్షితము. మొదట బద సంధా నమును జూతము. నన్నయ వచనములు 1 “అట్టి శారదాగమంబున' నుత్చుల్ల కమల కల్హార కేసర కరాళ కలిత కలోలమాలినియు (ననేక మునిలోక సం సేవ్యమాన విపుల పులినోత్సంగయు) నిరం తర తీరవానీర వనమండలీ విలసితయు, నాకాశసంకాళ విశద సలిలయునైన మహీ సరస్వతీనది ననుదిన స్నానపానాది విశేషంబుల( బరితోషంబు నాందుచు. వాండునం దనుల మ్మరుభూమిం గొన్ని దినంబులు వసియించి తదనంతరంబు ధౌమ్యాది భూసు రులు నింద సేనాది మూలభృత్యులు( దోడ నరుదేజగా వృకవనంబువకు వచ్చి. ఆరణ్య. ౪ ఆ. ౧౪౮ ప. (ఈ గద్యము “ఉత్కలిక్మాప్రాయము” చూ. ఆంధ్ర కావ్యాలంకార స్యూశ్రవృ త్రి.) వీ. ఆగ్నిహో [త్రం బస్మదాత్మకం బనియెలంగుము. సకల యజ్ఞంబులయందు( గల్పింపంబడు . విశిష్ట (దవ్యంబులన్నియు మదీయంబుల. నేను మహనీయంబై న

76 శ్రీ ఎజ్జన మనాకవి యగ్నిహోత ముఖంబున( [బభవింతు నాత్మజ్ఞులైన మహాత్ములకు నఖిల సంళయ చ్చేదంబుసేయడదు ననవరత తపస్స్యాధ్యాయ దాన [వత పరాయణులై న తపోధను లెందేని విగతశోకులై చరియింళు రట్టిడి మా మకంబైన పరమ పదంబు.

ఆరణ్య. ౪ఆ. ఎం౫ ప.

(ఈ గద్యము "చూర్ణము" చూ. ఆంధ కొవ్యాలంకార సూతవృ త్తి.)

ఈ విశదతరములై న వచనములు నన్నయకు/ాక యితరులకు గూర్చవలను కానివి. ౧౨వ గద్యములో. గుండలితమగు పద సంధానము నన్నయది కాదు. ఏమనగా నన్నయ పదసంధానమున నెగుడు దిగుడు లుండవు, ఒకే బిగిని ననుల్బణముగా నుండును. అట్టుగాని సమాస రచన నన్నయలో' గన్పట్టదు, కన్సక్ష నన్నయది కాదంటిమి, కడమ సమాసముల. జూడు(డు. అవి నన్నయవే. దానియందలి బిగియు, నెగుడు దిగుడు లేకుండుటయు, తై థీల్య రహితమును గమనింపుడు, అటుగాని సంధాన మెజ్జనకు( దజుచుగ నలవాటు. అది యతని (గంథాంతరముల “సుండి (గ్రహింప వచ్చును, ఇంతకు నీ సమాస మనర్ధ మమూలకము,

1. “అని యకూరుం డనేక (గ్రమంబుల జెప్పిన వాక్యందుల యభిప్రాయం బంతయు నెటింగి కృష్ణుండు కంస ధ్వంసనంబునకు సముళ్ళుకుం డయ్యె”.

2. ఆ రాజపుంగవుం డీ రామ దామోదరుల నుద్రాగ్ర దీర 'ప్రతాస ధౌరేయ లన(గా వినియుండుం గావున

వారివంశము. పూ. భా ల ఆ. ౧౪౫ ప.

మొదటి గద్యలో గిత గీచిన భాగంబుకడ బిగిలేకపోవుటయ్య, నుల్బణతయ

గమనింప వచ్చును. రెండవ దానిలో సమాసము వ్య న్తమ్సగాన్న పదసంధానమలజ

ముగాను నున్నది. “ధీరోదార [పతాపులగు గోపులుగా"నని నన్నయ రచనయండు

పెనం జూపిన వచనములలో నింకను నొకటి రెం డెజ్జన కూర్చు లున్నట్లు

తోంచను. కాని మొత్తము రచన మాత్రము నన్నయదే. అట్టు నన్నయ్వదే యన నిర్రీతమగు రచనను గమనింతము రండు.

"అఆ క్కురుక్మేేత శమంత పంచకంబులకు నడుమ రామహదంబు, నడుము, బితామహు ను త్తరవేది యనంబడునట్టి కురుకే[ తంబు మెట్టినవారిక్రి గురుక్షే శ్ర బునకు. బోయెద మనినవారికి గురుకే[తంబన వసియించెద్రమన్సి తలంచిన [తం సర్వ పాపక్షయం బగు, తదనంతరమున విష్ణుస్థానంబ్యు విష్ణు నర్చించిన సళ్ల ఫలంబు.” ఆరణ్య. ౨ ఆ ౨౫౯ ప

అరణ్య పర్వశేవము 77 దీనివలెం బై “చూర్ణ గద్య (2) విశదమగు కూరుపేకదా ! నన్నయపద్యరచన ఇ(క( బద్యరచన గమనింతము. “పొల్పపుగా. జంపకోత్పలమాలిక ల్లూర్చ దిట్టండు నన్నయభట్ట సుకవి” సువృ త్తతిలకము. థ్రీ వేంకట రామకృష్ణకవులు అన్నట్టుగా నన్నయ చంపకోత్పలముల కూర్చు విశిష్టమైనది. ఈ కూర్చులో ధారాపద్ధి గమనింపవలసి యన్నది. అది నన్నయయం దద్వితీయ మని యంద జెజింగినదే! “విమల యళోవిధీ; పురుషవృత్త మెజుంగుచునుండు సూవె వే దములును బంచభూతములు ధర్మువు సంధ్యలు నంతరాత్మయున్‌ యముండును జంద్రసూర్యులు నహంబును రాత్రియు నన్మహా పదా ర్హము లివి యుండగా. నరుండు దక్కొన నేర్చునె తన్ను _ముచ్చిలకా శకుంతలోపాఖ్యానము, ఆదిపర్వము ౪ ఆ, ౮౦ప. దీనిని. జూతము, “వినుత భవ న్నియోగ మను వేల యలంఘ్యముగాన యిమ్మెయికా ఘన భుజ వీచి విభమ వికాసము. జూసక నిల్నెంగాక స జననుత చూడ నీయనుజసాగరముల్‌ దతితోడ విద్విష జ్జ్‌న లయకాలులై కడగి సర్వజగంబుల నాక్రమింపంగాకాో ఆరణ్య. ౪ ఆ. ౧౫౯ ప. ఈ రెండవ పద్యములో రండు మూడు పాదములందు నన్నయ శై లియే. [ప్రథమ చతుర్ధ పాదములలో గూర్పుబిగి సడలి యెజ్జన కూర్పును దెల్పుచున్నది. ఈ రండు పద్యములను గమనింపుండు. నన్నయ శైలి యి.కను స్పష్టపడును. “ప్రకటిత కోపవేగమున6 బద్మదళాయత న్నేతముల్‌ భయా నకతరలీల(దాల్చె నరుణద్యుతి నుద్యతమై దిశాఖ మై (భ్రుకుటి లలాట దేశమున. బొల్బె. (దికూటతటీతిమార్ల గా నుకృతి _పభంజన్నపియతనూజున కంతక మూ ర్తి కచ్చటకా”, ఇది సభాపర్వములోనిది సభాప, ౨ఆ.౫౧ంప,

78 థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి “శితభల్ల ద్వితయంబునకా గడువెసం జేదోయి ఖండించి ఇం డిత గోశ్రాచల తుంగశళశ్ళుంగ శతకోటి స్ఫౌర 'ఘోరానల ద్యుతి సాంద్రంబగు శాతభల్ల 'మొకటం (దుంచెంగన త్కుండలా న్వితమై యొస్పు నిశాచరేంద్రు శిరమున్‌ వీరక్రియాదళుండై శా ఇది యారణ్యపర్వశేషములోని రామకథ యందలిది. చిట్టచివర 'వీర (కియాదక్షుండై' అనునది మ్మాతము నన్నయ సమాసముగా దోంచదు. కాని మిగి లిన దంతయు నన్నయ రచనయే. ఇ(క నుత్పలమాలను గమనింతము. “ఇంతుల గోష్టినున్న నరు( డెంత వివేకము కల్లెనేని న త్యంత మదాభిభూతు(డగు ధర్మువుదప్పు( (వియం బెలుంగ( డే నెంత వివేకి నయ్యును సహింపక యింతులయొద్దం బల్కితిన్‌ వింతయె కాముశక్తి యుడిగింపంగ శక్యమె యెంతవారికిన్‌”, మ త్రేభమును గమనింతము. “*పతదుర్వీధర ధాతునిర్షరజలాభంటై మహాదేహ న్సి రత సాందారుణ పూర మొక్కమొగి నొల్కం (దెస్సి నారాయణో న్నత దోర్టండ విముక్త చక్రనిహతిన్‌ నాకద్విష న్మ మస్తక (ప్రతతుల్‌ ఘోర రణంబునం ఐబడియె భూభాగంబు గంపింప(గన్‌్‌” ది | ఇ(క నారణ్య పర్వశేషములో విచారింతము. ఆదు ౨ ఆ యా అనిని యు ( వ్ర మహావాత నిపొత జాత రభస వ్యాఘాత సంధ్యారుణా వశంబులె (భ్రమలో నా నవళంబులై. యొజలుచుం టైత్వర్థి నై న్యంబులన్‌. ౫ ఇంకొకటి పురుహూత్యాగసర (ప్రభూత జలసంభూశాన్త్ర నిరూతమె వి ఖ తిరిగకా బమ్మరి దై త్యవాహినుల నుద్వృత్రాశ్వక శిలా

అరణ్య పర్వశేవము 79 స్ఫురితోద్దూత సమీరవేగ విముఖీభూ తాక్సతిందూలు ఖీ కర రత్నాకర జాత సంతత తరంగ (్రాతమున్‌ బోలుచున్‌. ఆరణ్య. ౫ ఆఅ ౨౭౭౩. ౨౭౪. శార్టూలము సొగసు నాస్వాదింతము. ఇది నన్నయది (క్రేశాద్వాపరసంధి నుద్ధత మందాధీభూత విద్వేషి జీ మూతో[గశ్వసనుండు రాము డలుకన్‌ ముయ్యేడుమాలుల్‌ రణ ప్రీతిన్‌ వైరి ధరాతలేశ్వరుల( జంపెన్‌ బల్వురన్‌ దీర ని ర్హాత (కూర కుఠార లూన నిఖిల కతో౦రుకాంజారు.డై. ఆద్‌, ౧ఆ. ౭౨౫ ప. ఇ(క నారణ్యపర్వ శేషములో గీర్వాణ (సవిముక్త బాణపటల (క్రీడావిలూనంబులై. గర్వోన్నద్ధనురారి శీర్షములు వీంకన్‌ డొల్లెం గల్బచ్చిదా నిర్వికాంబుద మండలోద్గత మహానిర్హాత పాఠతావధూ తోర్వీభృద్దన గండకై లములతో నూహింపస దుల్యంబులై. ఆరణ్య, ఇ ఆ. ౨౭౬ ప. ఈ కవితాధారను గమనింపు(డు. గాండీవము విల్లె యాఖండల నందనుండు విల్లగలవాండ'పె త త్కాండంబులు దిన్యములకె యొండేటికి వారి ధనము యుర్వియు సిరియున్‌. ఆరణ్య. ౫ అం 308, ఈ నిరర్గళధారా మాధుర్యము "నన్నయయందు. దక్క మజొకయెడ గన్ప్సడదు. ఇంకను ఫ్రీరామచరి[తమునందు. గూడ నిట్టి ధారావైచ్మిత శమునే గమ నింప( గల్గుదుము. కాల్డై లాగురు చందన సాలతమల్నామ నింబజంబూజంపీ రాలంకృత లంకావనజాలంబుల విడినె వృక్షచర వై న్యంబుల్‌, ఆరణ్య, 8 ఆ, ఎ

80 థ్రీ ఎజ్జన మహాకవి

ఇంతేకాక నన్నయ కవితలో. బద్యములం దొక విశిష్ట వై చ్మిత్య మున్నది. జాాగ_త్తగా గమనింపవలెను. అది యేదన(గా - ఏ పద్యమునందై నను మూండు నాల్గు చరణములకు నవిచ్చేదము. అనగా మూడవ చరణము చివరయు నాల్గవ చరణము మొదలును నూటికి. దొంబది తొమ్మిది పాష పరస్ప రము గలిసియే యుండి తీరును. అ రెండు చరణములును విడిపోవుట యెటనో గాని యుండదు. కడమవారు తిక్కన యొజ్జన లా విషయము నం దంత శ్రద్ధ పూనరు. పై వైచ్మితివలన నొక సొగసు పద్యమున కేర్పడును. పద్యము నడక యుయ్యెల యూపుతో నాస్వాద్య మగుట. అది నన్నయ కవితలో ముఖ్యముగా గమనింపందగిన వైశిష్ట్రము. ఇదివరలో(జూపిన యుదాహరణములందె యిది వివరించి గమనింపనగును; కావున. దిరిగి యుదాహరింప౧బూనను,

ఈ నిరూపించిన యుదావహరణలను బట్టి యారణ్య పర్వ కేషంబునందు. గూడ నన్నయ కవితయే యున్నదనియు, నటనట మాత మెజ్టన యెరణమనియు దెలియవచ్చునే కదా! అంతేకాక సావ్మిత్యుపాఖ్యానములో. జాల భాగ మెజ్టిన కవి తయే కాని యందులో. గూడ నన్నయ రచన చాల చోట దలసూపుచునేయన్నది. కొంచెము సూక్మ్మేక్షిక యవసరము. ఈ విషయమున నిప్పటికే బాల (గ్రంథము పెరగియన్నది. ఈ నిరూపించిన మార్గముననే యట గూడ సహృదయులు నన్నయ కవిత నున్నయ మొనర్పంగలరు. ఎజ్జన యారణ్య పర్వశేషోన్నయమును గుర్తింప(గలరు.

నన్నయ యనువాదము

ఇంకొక విషయమును మ్మాతము చూపెదను. సంస్కృత భారతము ననువదించుటలో నన్నయ పద్ధతియే యారణ్య పర్వ శేషములో. గూడ జాల చోట్ట( గన్పడుచున్నది. ఒకటి యుదాహరింతము.

నన్నయ యనువాద పద్ధతి నన్నయ సభాపర్వములో సంస్కృత భారతము నిట్టనువదించెను. సంస్కృత మూలము

ఏవ ముక్త్వాతు కౌంతేయ మపోహ్య వసనం స్వకం

స్మయం నివేశ్య పాంచాలీ మైశ్వర్యమద మోహిత:

కదలీదండసదృుశం సర్వలక్షణ సంయుతం

ఆరణ్య పర్వశేషము 81 గజహస్త్‌ (వతీకాశం వజ్యప్రతిమగొరవం ఆభ్యుత్స శి యిత్వా రాధేయం భీమ మాధర్ష య న్నివ దొపద్యాః (పేకమాణాయాః సవ్య మూరు మదర్శయత్‌. భీమనేన స్త మాలోక్య నేత్రే ఉత్సాల్య లోపితే (ప్రోవాచ రాజమధ్యే తం సభాం విశ్రావయ న్నివ పితృభి సృహసా లోక్యం హస్మ గచ్చే ద్వఏ కోదరః య ద్యేత మూరుం గదయా న భింద్యాం తే మహాహవే కృద్ద స్స తసస్థాం464-644664 తెలుంగు “*అ మ్ముదితన్‌ విఖీతహరిణాడీ. గలాపవిభాసి. కేశభా రమ్మున నొప్పుదాని. దన రమ్య పృథూరుతలమ్ము నెక్కంగా రమ్మవి సన్నంజేనె ధృతరాష్ట్ర సుత్యాగజుం డప్పుదాని దూ రమ్మున( జూచి కౌరవకురంగ మృగేందద్రుండు లీము( డల్కతోకా, లయసమయ దండధర ని ర్హయుండ్లై ధరణీళులెల్ల6 దన పలుకులు వి స్క్మయ సంభమ సంభృతులై భయమున వినుచుండ నా సభం దగ బలికెన్‌. ధారుణి రాజ్య సంపద మదంబున6 గోమలి6 కృష్ణం జూచి రం భోరు నిజోరుదేశమున నుండంగ బిల్చిన యి ద్దురాత్ము దు ర్వార మదీయ బాహుపరివర్షిత చండగదాభిఘాత భ గో్నోరుతరోరు 6 జేనెద సుయోధను న్ముగ రణాంతరంబునన్‌ ఇంతకు( గొంత పూర్వము భీముడు [దౌపది కేశములను దుళ్ళాసను( డాకి ర్షించుటను గూర్చి యిట్లనెను. సంస్కృతము నహి ముచ్యేత మే జీవన్‌ పదా భూమి ముపస్పృళన్‌ ముర్త్యధర్మా పరామృళ్య పొంచాల్యా మూర్ణజా నిమాన్‌ థ)

889 ్రీ ఎజ్జిన మవోకపి (దిక్టేమ సీలే ష్వధ చోర్మిమత్సు జగాహ కేశేష నరేం[ద సత్యం.442602624=6 కృష్ణా మతిదీర్ధ కేశీం).

*==4ప్రకీర్ణ కేశీ పతితార్థవస్తా9) అనియు నంతికుముందు [దౌపది క్రేశము లను గూర్చి చెప్పంబడినది. ఇట నున్న యనువాద మంతయు మూలము నతిమనోహరముగా రైక (పవణముగా, నేకముఖమన సవరించినది. ఇదివరలో దుళ్ళాసనుని. గూర్చి యొనర్చిన శపథములో “ఇట్టు సేయనైతినేని పితృ పితామహుల గతికిం దప్పిన వా-డనగుదును” అను మాట యిచ్చట/గూడ మూలములోనున్నను బునరుక్తి యగు నని త్మజించెను. (దౌపదీకేశము లతి నీల దీర్ధ ములు. (పకృతమున దుళ్ళాసనా కృష్ణములు.. (దౌపది సభలో నుండియు నైదుగురు భర్తలయెదుటం బరపురుషునిచే నెచ్చటను .నేవనితయు నొందని యవమానము నొందెను. అపు డామె కనులు భీత విష్ణతము లగుట సహజమే. అప్పటి సౌందర్య మాకర్షించటవలన దుర్యో ధనునకు. బాపపు. దలంపు గల్గి ,దౌపదికి సన్నంజేసెను. కనుక నతండు దండ్యుండే యనుటక్రై యప్పటి (దౌపదీ సౌందర్యమును “్చిక్సీతపారిణాషీ కలాప విభాసి కేశభారమ్మున నాప్పుదాని” అని తెల్చెను. మూలములోని కేశ సౌందర్య మును “కలాప విభాసి కేళభారమ్మున”' అని వ్యంగ్య మధుర మొనర్చెను. ఇట్టి పౌపుని శిక్షించు సమయమున “లయసమయ దండధర నిర్ణయుండై' అని భీము నగ్గించుట యుక్తమేకదా ! ఆదీ యతని కృత్యమేగదాః “మహాహబే గదయా అను దానికిని “యద్యేత మూరుం నభింద్యాం” అను దానికిని “దుర్వార మదీయ బాహు పరివర్షిత ..-...... చేసెద అనునది రౌ[ద రసాభివ్యంజక మగు సరియైన యను వాదమేగదా! దుర్యోధనుడు తన యూరు సౌందర్యమును [దౌపతికి( (బదర్శించినను (దౌపదిచూడలేదు, అట్ట్లుగాక చూచెనేని,దౌపదియం దనౌచిత్యము సంభావిత మగును. కనుక త్యజింపంబడినది. [దౌపది తనకు గల్గిన యాపదను గూడ గణింపక దుర్యోధనుని తొడ సౌగసును జూచు టనుచితముగదా! కనుక నది యట్లు మూల మున నున్నను జెప్ప(బడలేదు. ఖీముండు దానిని [గహించెను. కనుకనే తన తొడ నెక్కురమ్మని దుర్యోధనుండు [దౌపదికి సంజ్ఞచేసినపు డా సొందర్యము తెలుగున జెప్పంబడలేదు. ఆ సొగసు పాపారంభము. నశింపక తప్పని. కనుక నిది

(గ్రహించి భీము డా సౌందర్య [పదర్శనము నపరాధముగ (బదర్శించెనని భీముని

పద్యములో ననువదించెను. “భఖీమమాధర్షయ న్నివ' ఆను మాటయొక్క- భావమును

ఆరణ్య పర్వశేషము 88 దుర్యోధనుని తొడల గుణమును నపరాధ _పదర్శనలోనేభీము(డు నిరూపించుట పాండవు లందతిలోను ఖీము(డొక గాడే యూ విషయమును జూచుటయు, వీని ద్వారమున వ్య క్తపజచెను. ఇటం గర్జని పసి యనుచితము గనుక దానిని వీడెను. అనంగా వెనుక, మయసభావమాన సందర్భమున (దౌపదీ భీములే దుర్యోధనుని పాటు చూచి నవ్విరి. కనుక వారిరువురకును నవమాన కష్టమును గల్పింపవలెనని దుర్యోధనుని తలంపు. కద్డండటలేయ. గనుక న్యపన్తుతము. “ఐళ్వర్య మద మోహితః' అనునది హేతువుగ “ధారుణి రాజ్య సంపద మదంబున' నని _పకృతాను గుణముగ ననువదింప(బడినది. 'రంభోరు నిజోరుదేశము' ననుటలో 'కదశీదండ సదృశం" అనుదాని యర్థము సంగహింప(బడినది. “గజహ స్త్యపతీకాళం వజ (పతిమ గౌరవం" అను దాని యర్థము భీమునిచే భంగము నొందుట కర్లముగా “ఉరుతర పదముచే సంగ్రహింపంబడినది. ఏ విశేషణ మెటనున్న నెట్టి యర్థమును బోషించి యుచితమగునోయ ఖ్రేయత్యంత మనోహరముగాను, నౌచిత్య పరిపూర్ణము గాను ననువదింప(బడినడి. ఇంత చక్కని యనువాదము కూడ కం. వీ లిఃగం గారికి సంగా. దోయచలేదు. “పరిశీలించిన పక్షమున భాషాంతర మంతయు నిదే (ప్రకారముగా నుండును గాని సరిగా మూలము ననుసరించి యుండదు. మూలముతో( టోల్బక (ప్రత్యేకముగ జూచునప్పుడు మృత మాంధ భారతము మనోహరముగ నుండుననుటకు సందేహము లేదు.” అని (వాసిరి. ఈ్యవా(త ననాలోచితమనుటను బైకి మా నిరూపణము స్పష్టపజచును. "'మూలముతో. బోల్చి చూచినను, విడిగా( జాచినను. గొడ నాంధమహాభారతి మత్యంత మనోహరమేగాని యే లోపమును లేదు. కనకనే కొమజ్ఞాజు వేంకట లక్ష్మణరావు యం. ఏ గారు తెల్గు భారతమును గూర్చి యిట్టనిరి. “సంస్కృత భారత మొక బంగారపు ముద్ద. తెల్లు భారత మందులోనుండి కొంత బంగారము. తీసి మంచి పనివానితనముతో( దీర్చిన యొక యమూల్యాభరణము" అని, - -.

ఈ యనువాదములో నేమి గన్నడుచున్నడి *? మూల మెంత వి_సృృతముగ నున్నను దగిన ట్లౌచిత్యమును నావళ్యకతను గమనించి యొప్పిదముగ సంగ హించుట నన్నయళభట్టారకుని స్వభావము. ఈమహానుభావుని యనువాద ధోరణిని( బట్టియే తిక్కన మొదలగువారు తమ యనువాద పద్ధతుల నేర్పజచుకొనిరి. కొని యవి యింతటి సముచిత సుందరములుగా లేవ. ఈ యనువాదములోని గుణములే భ్రీనాథుండు శృంగార న్నైషధపు. (భారంభమున( దన యనువాద గుణములని

84 శ్రీ ఎజ్జ్బన మహాకవి తెల్పెను. అది యట్లుంచు,డు, (పకృతపు టనువావ నైపుణ్యమే యారణ్య పర్వ శేషములో(గూడ గన్పడుచున్నది.

అరణ్య పర్వశేషములోని యనువాదము మూలము ప్రోవాచ కృష్ణామపి యాజ్ఞ సేసీం దశార్హ భర్తా సహితః సుహ్యృూద్భిః దిష్ట్యా సమ్మగ్రాసి ధనంజయేన సమాగతే త్యేవ మువాచ కృష్ణః కృష్ణే ధనుర్వేద రత్మిపధానాః తవాత్మజా నే శిశవః సుశీలా; సద్భిః సద్వై వాచరితం సుహృద్చిః చరంతి పుత్రాస్తవ యాజ్ఞ నేనీ రాజ్యేన రాష్ట్రేశ్చ నిమంత్ర్యమాణాః పిత్రాచ కృష్ణే తవ సోదరై శ్చ న యజ్ఞ సేనస్య న మాతులానాం గృహేషు బాలా రతి మాప్పువంతి ఆన్నర్త యే వాభిముఖాః శివేన గత్యా ధనుర్వేద రతిప్రధానాః తవాత్మజా: వృష్టిపురం ప్రవిశ్య తదైవ తేభ్యః స్పృహయంతి కృష్ణే యథా త్వమే వార్తసి తేషు నృత్తం [పయో కు మార్యాచ యథైవ కున్తి తే ష్యప్రమాదేన తథా కరోతి తథైవ భూయశ్చ తథా సుభద్రా యథా ఒనిరుద్ధస్య యథాఒభిమన్యోః యథా సునీధస్యయథై వధానోః తథా వినేతాచ గతిళ్చ కృష్ణే తవాత్మజానా మపి రౌక్మిణేయః గదాసిచర్మ [గగ్రహజేషుళూరా న _న్తేష శిక్షొసు రథాశ్వయానే సమ్య గ్వినేకా వినయేత తంద్రీన్‌ తాంశ్చాభిమన్యుః సతతం కుమారః సచాపి సమ్య 'కృణిధాయ శిక్షొం శసా౦ణి వ్రైషాం విధిన [త్రదాయ తవాత్మిజానాంచ తథాభిమన్యోః పర్మాకమై స్తుష్యతి రౌక్కిణీయః యఖథావిహారం _పసమీక్షమాణా: (ప్రయాి పుత్రాస్తవ యాజ్ఞ నేనీ ఏకైక మేషా మనుయా న్ని తత రథాళ్చ యానానిచ దన్తినశ్చ.

అనువాదము

అప్పుడు కృష్ణుండు నిజసమీపంబుననున్న పొంచాలిజూచి యిట్లనియె. నీ పుుతులేవురు సీరజలోచన యదుకువూరులు వారు ముదముతోడ ననుపమన్నేహ సమాహృతహృదయులై కరి హయారోహణ చరితందగిలి

అరణ్య పర్వ శేషము 85 యాడుచు వివిధళస్తాస్త్రవిశేషముల్‌ గఅచుచు నొండెల్ల మజచియున్న వారు (పద్యుమ్నుండు వారికి దివ్యాస్ర్రజాతంబులెల్లను (బీతి నొసంగెం దన్వియాసుభ(ద్ర తన పుతుకంకె నీ తనయులందు( గూర్మిందనజఅంజేయు నూజడిల్లు మింక నుజ్జ్యలోన్నతుల; బెంపార6 గాల మనతిదూరమయ్యె. (ఆరణ్య పర్వము) పై క్లోకములన్నింటి భావమును నీ యొక్క సీస పద్యములో సం్యగ్రహింప+ బడినది. ఇదివరలో ధర్మజునితోడి [ప్రసంగమున మొదటి శ్లోకార్థ ముక్రమైనది. 'కుంతియు [దౌపదియును బాండవుల నెట్టాదరింతురో యశ్లే సుభ్యద్ర వారి నాద రించుచున్నది.' అని మూలములోనుండ హస్తి నగరములో నెటనోయున్న కుంతి (పస క్రి యనావళ్యక మని వీడెను. “తన బిడ్డలను సవతి యెట్లు చూచుచున్నదో' యను నారాటము [దౌపదికి సహజము. కనుక నది తీరుటక్తై 'సుభద తన కొడుకు మీద కన్నం గూడ నెక్కువ [పేమతోనే సీ బిడ్డల నాదరించుచున్నది." అని సరిగా |గపొంచెను. ఇట నింకొక యౌచిత్యము జూడుండు. మూలములో నీ వెట్టు చూతువో యశ్హే చూచుచున్నది.' అని యున్నది. దానిని 'నీకన్న నెక్కువగానే చూచును." అనినచో. దౌంపది కీర గలుగవచ్చును. అందువలన నట్టనక పై! జెప్పిన ట్లనువదించెను. పాంచాలమునకు( బంప(బడిన యుప పాండవులు యదు నగరమున నుండుటకు విసృత హేతువులు చూపంబడినవి.' అంత యనావశ్యకము గావున 'కరివాయారోవాణ చరితందగిలి' యని సం్యగహింప(బడినది. ఈ. మొత్తము నభిప్రాయయయంతయు నుపపాండవు లస్త్రళస్త్రములు నేర్చుటవలనం గలుగ(టోవు (ప్రయోజనము దౌ)పదికి సంతోషజనకముగా( దెల్పి యామ “పిల్లల (పయత్న మంతయు. గౌరవులను జయించుటకే'యని వ్యంగ్యముచేసి పాంచాలి మనసునకు( దృ ప్తి గొలుపు టత్యవసరము కనుక మూలములో లేకున్నను వివక్షితమే కావున ॥ ఉజ్జ్వలోన్నతులం ఇంపారం గాల మనతిదూర మయ్యె'నని చేర్ప్చంబడినది. ఇచ్టే యింకను విశేషములతో సం[గహణ చాతురి యీ యనువాదమున( (బకాశింప జేయంబడినది. ఇది నన్నయ భట్టారకునిది కాక మతొకరి సొమ్మెట్టగును?

• ఇట ననువాద పద్యముకూడ నన్నయ సీసపద్యాపు నియమముగలదే యనుటను గమనింపనగును. ఇ(క నెజ్జిన యనువాద (ప్రకారమును నిరూపించి [ప్రశృతి విషయ మును దృఢపబుచుకొందము. అన్వయముకన్న వ్యతిరేకము విషయమును ధృఢ ముగా నిరూపించును గదా !

868 ఫ్రీ ఎజ్జన మహాకవి ఎజ్జన యనువాద రీతి మూలము యదైవ భర్తా జానీయాత్‌ మంతమూలపరాం స్రియం ఉద్విజేత తదై వాస్యాః సర్బా ద్వేశ్మగతా దివ ఉద్విగ్నుస్య కుత శాన్తిః అళాన్తస్య కుత స్పుఖం న జాతు వశగో భరానస్రియా స్స్ఫ్యా న్మంతకర్మణా అమిత _పహితాంళ్చాపి గదా౯ా పరమదారుణాన్‌ మూలప్రచారైర్హి విషం (పయచ్చన్తి జిఘాంసవః జిహ్వాయా యాని పురుష _స్వబావా ప్యుపసేవతే త్మ చూర్జాని ద త్తాని హన్వుః క్ష్మీప మసంశయః జలోదరసమాయుక్తాః శ్విత్రిణః పవిత్రా స్తథా అప్పమాంసః కృతా స్త్రీభిః జడాంధబధిరా స్తథా పాపానుగాస్తు పొపాస్తాః పతీ నుపసృృజ న్త్యుత న జుతు ష్మిపియం భర్తుః స్త్రియా కార్యం కథంచన అనువాదము పర్వశేషములో అలయక మంథత్రతంత్ర వివిధాషధభంగుల. జేసి యెంతయున్‌ వలతురు నాథులంట మగువా ః కడు బేలతనంబు దాన, మున్‌ గలిగిన _పేమముం బొలియుగాని యొకంటను సిద్ధిబొంద ద ప్పొలం తులతోడి మన్కి యహిపొ త్తుగ జూచు విభుం డెటింగినన్‌. మగువ యొనర్చువళ్యవిధి మందులు మాయలు నొండుచందమై మగనికి. దెచ్చు రోగములు మానక మూకజడాదిభావముల్‌ మొగి నొనరించు నద్దురితముల్‌ తన చేసిన చేతనైై తుదిన్‌ జగమునకెక్కిి నిందయును సద్గతిహానియు వచ్చు నింతికిన్‌. అరణ్య ౫---౨౯౬ ౨౯౭. ఈ యనువాదమునందు మూలములోని కొంతభాగము వదలివేయంబడినది. “మూలములోని యభ్మిపాయము (గహింప(బడినంత వజకైనను సరిగా (గహింపః

ఆరణ్య పర్వుకేషము 87 బడలేదు. మొదటి పద్మములోని పూర్వార్థమును. రెండవ పద్యములోని యుతత్తరార్థ మును నమూల్యములు. రెండవ శ్జోకము మొద అయిదవ శ్లోక ము వజకున్న యర్థము బాలవజకు పిడువంబడినది. చివర శ్లోకము నుత్సరార్థము కూడ నంతే. “సర్పాద్వేశ్మ గతాదివ"” యనుబోట సరియగు నశువాదము కాదు. ఈ భావమే తిక్కన యుద్యోగ పర్వములో"పగయ కల్లెనేని పామున్న యింటిలోనున్న యట్టు గాక యూజడిల్లి యండునెట్టు చిత్తము”అని యనువదించినాండు. "పాము. పొత్త ఆను టుబితము. “అహిపొత్తు” అదుకలేదు. కాకున్నను "అహిపొ త్తు” అదుకు లెందై న( గలదా ?

అయితే. నుడికారపు సౌంపున్నది. మొదటిదానిలోని రెండు మూడు చర ఇములును, రెండవదానిలోని యొకటి రండవ చరణములును నుడికారపు సొంపుతో నున్నవి. ఇటీ యనువాదము నన్నయకన్న విలక్షణముగాను ననగా మూలము లోని కొన్ని విషయములను వీడి, దానికి సౌగసులే లేక సామాన్యముగా నున్నది. తిక్కన మూలమున లేకున్నను, వివక్షితములు కాకున్నను గూడ నేవేని. గొన్ని యనుభావములచే మూలభావములను బోషింప దొరకొనును. (ఇది య(పస్తుతము. కనుక [ప్రకృత ముదహరింపలేదు.) నన్నయ యనువాదము మూలగతములగు భావములను వివక్షితములను, వ్యంగ్యములను సమధిక మగు నౌచిత్యముతో ననౌ చిత్యమును బరిహరించి వెనుక ముందులు సరిదిద్ది రసోజ్జ్వలముగా నాస్వాదింప( జేయును.

కవ్మితయము - అనువాదభేదము

అనువాదమున సొమాన్య దృష్టియ(. గదళీపాకము, స్వతంత్రమగు నుక్తి వె చితియః. దెనుంగు సంస్కృతముల సమాదరణమును, బాంచాలి రీతియు, జనులకు దృప్తిపజబుటలో శ్రద్ధయు నెజ్టనకున్నది.

అనువాదమున ననుభాొవ వి కేషములచే (మూల వివక్షితములై నను గాకున్నను గూడ) మూలగత భావముల నుజలముగా( [బదర్శించుటయు (దాఇాపాకమును దెనుగు వాతీయమగు నుడికారము సౌగసున నత్యధికమగు దృష్టియు, సంస్క్యతము విషయమున సొమాన్యమగు దృష్టియం, గొల(ది [ప్రబంధ వీజధోరణీయు నర్థక్షై శిక్రీవృత్తియ సామాన్యముగా _ వైైదర్భిరీతియ, జనానంద సంధానమున, జూపును దిక్కనది.

88 శ్రీ ఎజ్జనమహాకవి

మూలగతములగు భావములను వివక్షితములగు విశిష్టావాంతరములచే వ్యంగ్య సరళిని, బోషించి రసపరిణత ములుగా నాస్వాదింప(జేయునట్టి మహాూజ్ఞ్వల మగు ననువాదమున రసైక (ప్రవణమైన దృష్టియు, లోకుల వాడుకయందలి సంస్కృ తమున నెక్కు డాదరమును, దెను(గున స్వభావాదరణగల తీరును సహజమగు కై+కీ వృ త్తియ, సుందర తరమగు వైదర్శ్భిరీతియు, [దాఇాపాకమును లోకహితై క నిరతమగు దృష్టియు నన్నయభట్టారకునిది. ఈ చెప్పిన గుణములకు, (గమముగా నెజ్బనసావిత్యుపాఖ్యానమును, దిక్క-న విరాటోద్యోగములను, నన్నయ శకుంతలో పాథ్యానమును జూచిన (గహింతుము

“శారద రాత్ర"లలోని యనువాద వైచిత్యము

ఇంతయేల ? నన్నయ 'శారద రాశులు అను పద్యమును మూలములోని

“దృశ్యంతే శాంతరజసః కపాః జలదశీతలాః

(గహనక్షత సంఘైశ్చ సోమేన చ విరాజికాః

అను శ్లోకమున కనువాదముగా రచించెను, మూల శ్లోకమును ననువాదమును గూడ బరిశీలించినచో మామాట ముమ్మాటికిని సత్యముగాక తప్పదు.

ఇ(క నెజ్జన 'స్ఫురదరుణుండు'" అన్న పద్య మటనున్న నే శాకమునకును ననువాదము కాదు. మొదటి శ్లోకములోని యొక్క 'హంసిలు తక ్రా మిగిలిన యంళమేదియు నందు స్పృశింపనుగూడ బడలేదు. బాగుగా బరిశీలించినపుండు.

మజియు నన్నయ కవితలో నొక వైశిష్ట్ర మున్నది, కూర్చునందు( జక్కని యవిషయమైన బిగి. సంస్కృత పదములనుగానీ వాని సమాసములనుగానీ లోకము నందు సుపసిద్ధములై న పద్ధతిలోనివాటినే వాడుట యన్నుపాసవాసన లలిత విశద మైన వచన రచన సామాన్యముగానే పద్యమే గానిమ్ము; మూడు నాల్గు పాదము లకు, గూర్పునందు విడిపోవదు. ఇది యారణ్య పర్వశేషములో( గొన్ని పద్యము లందును, గొన్ని వచనములందును బదర్శించియే యుంటిని.

ఇక నెజ్జన, తిక్కనలవలె సంస్కృత పదములను, నల(తి యలతతి వానిని గూర్చుటకు నన్నయవలె సంస్కృత పదములను, సమాసములను గూడ సంధించును. ఇద్దత్‌ పద్ధతులకు సమన్వయ మార్గమై సగము తెలుగును సగము సంస్క్బృత పద ములును గల రచన కాని తిక్కనవలె లలిత లలితములగు పదము లఅలవడును. నన్నయవలె నా విషమశ్షేష రచన సమాసములందు మృగ్యము. అంతటి స్తుపసిర్ధ

అరణ్య పర్వ శేషము 89 పదసంధానము కూడ వెనుకాడును. కాని సూక్తి వైచ్మితియుండును. ఈ చెప్పిన విశిష్ట గుణంబులను బట్టియే నన్నయ కవిత నెజ్జన కవితను వేలు చేయ(గల్గెదము. ఆ [తోవ నీ చెప్పిన (పతి వైశిష్ట్రమునందును (బఐదర్శించి యంటిమి. కొంతమంది నన్నయ తిక్కనల తై లీసమన్వయము నెజ్జన యొనరించె ననెదరు. ఇది శుద్ధ వెజ్టిమాట. ఈ రెండు శ్లైలులును నెన్నటికిని. గలియవు; ఎవ్వ+ డును గలుపలేండుః నన్నయ శైలి ధారాళమైనది. తిక్కనలోం గుంటి, కుంటిశ్రైలి. సుప్రసిద్ధములగు సంస్క్యృతపదముల సమానముతో నవిచ్చిన్న ధారావాహికముగా (బవహించునది నన్నయ శైలి. '“'“అల(తి యలంతి తునియలుగా హల సంధించిన విధము”నను నది తిక్కన శైలి. రసోజ్ఞ వలమై మూల వివక్షితములైన వ్యంగ్య విశేషములచేం (బధాన వివయమునుబరిపోషించుచు నా కాలపు జనుల సంస్కృత [ప్రచార వచోవికాసమును వివరించునది నన్నయ శైలి. భావబంధురమై మూల వివ కితములై నను స్వీకరించి యానాటి తెనుంగు నాటి స్వభావానుగుణమగు తెనుంగు నుడికారపు టందముతో విలసిల్హునది తిక్కన శైలి. ఈ రెండును గట్టుట హిమవ ద్వింధ్యములను గలుపుట వంటిదే ఇది యెజ్ఞనలో లేదు. వేజణువేజుగా వారి శైలుల నత(డనుకరింపవచ్చును. కాని యిది యైక్యనిర్వాహకము కా(జాలదు, ఇతనికి నన్నయ తిక్కన లిరువురియందును హరిహరులందువలె నవిషమ మగు భక్తి. “*జన్నత సంస్క్ర్రైతాది చతురోక్సి సదంబుల. గావ్యకర్తవై సర పర్వశే యెన్నిక మెం బదింధ ప మేపండనంగ నరణ్య పర్వ షోన్నయ మాచరించి సుజనోత్సవ మొప్ప/గ నిర్వహించితౌ నన్నయభట్ట తిక్క కవినాథుల కెక్కిన భి "పెంప్పునన్‌్‌” ఆని నరసింహ పురాణాదియందు! దానే చెప్పుకొన్నాడు. ఆ తీరుననే యారణ్య పర్వశేషమును బూరించినాండు. కాశకుశావల౦బనము అయితే యరణ్య పర్వశేషములో నన్నయ రచనలుగా౯ గన్నడునవి ''ఎజ్జన” రచనతే. ఎట్టు * “నన్నయ భట్టారకుని” సరససారస్వతాంశ పళ సి''--ఏదో విశేష మెజ్జనకు( జెందినది. కనుక నత(డే నన్నయవలె రచించినాండు, చెప్పెను

90 భ్రీఎజ్జన మహాకవి గదా ! “త్మదచనయకా పూరించెన్‌ ” అని కొందలు చిట్టచివర యాళపడుదురు. ఏటి వరదలో గొట్టుకొని ఫోవువాండు. రెల్టుగాని దర్భగాని యాధార మనుకొని పట్టుకొనుకు గదా !

ఈ విషయము విచారింతము. మొదట వారు చెప్పిన యర్థము తప్పని యిది వరకే నిరూపించితిమి. ఆ పదనుల మీ(ద నా యర్థము రాదుకదా ! పోనీ వారి సంతుష్టక్రై యొపుకొందము. అపుడు మ్మాత మిది పొసంగునా ? నన్నయ విద్యా విశేష మతనికి గల్గినచో నారణ్యపర్వ మించు మించుగాం (బతి పద్యమునందును, (బతి గద్యయందును నన్నయ తీరును నితర రితియి( గలసి ?థిల శిధిలముగా గన్పట్టు నేమి ? నన్నయ రచనయే కావలదా వారి పక్షములో ? నన్నయ తీరుకన్న వేరు కైలి కనపడుచున్నది. కనుక నిది నన్నయ రచన కాదని వారే తెల్పుచుండిరి. పాప మిది యొజ్జ్ఞన రచన యనుటకు హేతువుగా వారు తెల్పుదురు కాని ; యది కుదురదు ఎజ్జన యితర [గంథముల శె లికిని దీనికిని. జాల తేడా కన్పడుచున్నది. ఎక్క-డనో యొక సమాసము “స్ఫురదరుణాంశు రాగరుచి* యనునది భారతము లోను నృసింహ పురాణములోను సమానముగా నున్నదని, యివి రెండును నెజ్జన రచనలే యనుట చాల బొరపాటు.

పద్య పొద, తదర్ధ, సమాస పదాదుల యనువాదము సర్వత్ర

సాధారణ మే

మహాకవులలో సామాన్యముగా బద, పదార్ధ సమాసముల యనువాదము తలు చుగా. గన్పడుచుండునవి యన్నంత మా[తమున నది యొకరి రచనలే యనందగు ననియు, ధ్వశ్యాకలోకక ర్త యానంద వర్ధనానార్యులు నాల్లవయధ్యాయము చివరం జెప్పియున్నాడు. తెను(గు కవితంలోం గూడ నిట్టి యనువాదములు చాల నున్నవి. కొన్నిటిని. జూడుండు

1. అట బుట్టిన చిగురుగొమ్మైనచేవ, (అల్లసాని పెద్దన - మనుచర్మితము.) చిగురు. గొమ్మలు చేవల్‌. (రామరాజభూషణు,డు. వసుచర్మితముఎ)

£. నరవరులో యమ్మ నూతన [పియులుగదే,

8. చందు డుదయించె! గాంతి నిస్తం్యదుం డగుచు.

పెదపాటి యెజ్ఞాాపగడ కుమార న్రైషధములోను, వల్లభాభ్యుదయ ములో ్రీనాథుండును నీ పాదమును (వాసియున్నారు. కొన్ని యెడల పద్యములు పద్యములే ఆనూదితము లమినవి.

అరణ్య పర్వ శేషము ర్ట! వాలికలైై విరిదమ్ముల యేలికలై భావభవుని యెలదూపులకుం టోలికలై. యుత్కలికల మాలికలైై యబలదా63ె మహిపతి చూపుల్‌. పిళ్ళలమజ్టి పినవీరభ[దు(డు) వాలికలై తెలిదమ్ముల పోలికలైై చందమామ పులు(గులకును దా 'మేలికలై న నిరీక్షణ మాలికల నృసింహు. జూచె మదవతి వేడ్యన్‌ మూర్తికవి. (నరసభూపాలీయము.) ఇట్టి యనువాదములను బట్టి యేకత్వమును నిర్ణయింవ( బూనుట చాల టౌర షాటు, పోనీ యివి రెండు నొకరివే యందము. అంత మ్మాతమున నిట శేమంతయు నెజ్జన దనుటలో( [బమాణ మేమి? అట్లే యగుచో మే ముదాహరించిన “రయ విచలత్తురంగమ తరంగములన్‌ మదనాగ నకసంచయముల సంచలచ్చటుల సెనిక మత్స్యములన్‌ భయంకరం బయి” ఈ నన్నయ పద్యభాగమునుంబట్టి యిదియంతయు నన్నయ రచనయనియే యనక తీరదుకదా ! వారొక చిన్న సమాసము మా[తమే చూపిరికాని మేము సామాన్యముగ నగము పద్యమే చూపితిమకదా ! ఆస లింకొక చిక్కూన్నదిచ్చట వారికి. ఇట నన్నయ విద్యావిశేషము సంక్రమించి నన్నయ రచనగానే భారతము నారణ్య పర్వశేషమును బూరించుచున్న వారి యెజ్ఞన రచన నన్నయ రచన. కన్న వేజుగా. నెట్టుండును ! అట్టున్నచో నా రచన “నన్నయ రచనిగా నెట్టగును ? అపుడు నన్నయ విద్యావిశేష మెజ్దనకు వచ్చిన దనుటలో సాక్ష్యము కాని (ప్రయోజనము కాని, యేమున్నది ? ఎజ్జన ప్రత్యేక రచన అంత నన్నయ రచనగా రవబించుచో 'మధ్యాక్కణ'* ను మూడు. గణముల మింద యతి నిల్పి రచించెనేమి ? నన్నయ ౌల్లవ గణముమీ(ద( గదా యతి నిల్పినది ? సీసపద్యములు నన్నయ నియమముల వీడి రచియించెనేవి ? నన్నయ రచనగదా చేయునది ? నన్నయ యక్క_-అ యిది, ఆ రాజు గుణములు నా కెజింగించినట్టులు నన్ను నా రాజునకు నెటింగించి కరుణ నాయందు. గొవింపు మారం గననుడు నిషధ విషయమున. గలిగి యాహంస వీర నేనజునకు దానిగుణరూప విభవముల్‌ నెప్పె,

రి ఖీ ఎజ్జన మవోకవి ఎజ్జన యక్కఅ యిది.

కలదు దేవగుహ్యూుం బని కమలబా౦ధవృండు కర్ణం

బలికెనని చెప్పి తధియెద్ది బలియు(డా సూతజుండు

లలితక నచంబు మణికుండలములు నెమ్మెయిం బడసి

వెలసె ని వ్విధమంతయు వివరింపవలయు నాకు మతొకటి

తిక్కన నాటికే శై వేతర కవుల వాడుకలోనుండి యక్కఅలు తొలఃగెనవి. వాని నెజ్జన రచించెననుట సంగతము కాలేదు. ఇంక నేమనంగా నన్నయ రచించినవే శిథిలములుకా(గా నెజ్జన వానిని సవరించెను. ఆ సవరింపులోంబోయిన పదములు పోంగా నిలచిన వాని నదుకుటలో మూడింటిమీంద యతి యేర్పడియుండును. ఈ యక్క-జలో మొదటి రెండు చరణములను నన్నయ కూర్చుగా. గన్నడును. ఆ కూర్పులో మాటలు తొల.గిపోవు టయు( గన్పడును. వివరింతుము.

ఇంతకు. గొంచెము వెనుక “దేవనిర్మితంబగు రహస్యం బొక్కటి కలదు” అని (ఆరణ్య.౨-౩౦౧.) యుపక్షి ప్త్రమయినది కర్ణ జన్మవృత్తాంతము. ఆది యిచట “దేవగుహ్యము” అనుట సరియ్రైనట్టు కన్నడదు. ఇంక నేమన(గా “కలదు దేవనిర్మిత మయిన గుహ్యంబని కమలబంధుడు గర్జు” అని మొదలు పాఠముండి యుండును. అట “నిర్మితమయిన”, “బంధు*" ఈ పదములు పోయియుండును. ఎజ్జనగా రున్న పదముల నున్నట్టు కూర్చుటలో “కలదు దేవగుహ్యం ఐని కమల బాంధవుడు కర్ణ” అని సరిచేసి యుందురు. అపుడు మాటమీద నా యతి యేర్పడియుండును. ఇది నన్నయ కూర్చే యనుటకొక గుర్తుకూడ( గన్నడుచున్నది. ఇతరులెవరై నను కవచ మును గూర్చి చెప్పుటలో “దృఢతమతోణము. హృద్యోదాత్తంబగు కంకటము” (చూ.విరాట ఉత్తర గో[గవహణము) అందురు. నన్నయ మా్యతమే కర్టుని కవచ మును గూర్చి "లలిత కవచము” అని మూండవ పాదములో వాడినాండు, ఇది నన్న యదే యనుటకు (బ్రమాణ మేమనంగా నాది పర్యములో గర్డుని వృత్తాంతము నుడువు నడుపు గూడ “సలలితమైన పుట్టు గవచంబు*:. =... ....కర్జుండు పుషై”' (ఆది! ఆ. లి6 ప) అని వాడుక చేసియున్నాండు. ఎజ్జన తన యితర (గంథములందు! గూడ గవచమునకు “లలిత” యని వాడినట్టు కన్చడదు. ఈ యసాధారణ చిహ్నము నన్నయ రచించినదే యీ యక్కఅ యని స్పష్టపజచుచు నెజ్జనచేయి

అరణ్య పర్వశేషము 08 యిందు. దగిలెనని యతి విభేదము సూచించును. తక్కినచోట్టం గూడ సీ [తోవయే (ప్రవ _ర్తింపః జీయనగును. నన్నయ నియమము తోడిసీసముల నిదివజకే యదాహారించితిమిగ దాః ఆరణ్య పర్వశేషములో నియమము లేని సీసములు ఇపుడు నన్నయ నియమమును వీడిన సీసముల నారణ్య పర్వశేషములో నుండి యుదాహరింతుము : చూడుడు. విప్రులు గడు నర్థి వేండినం గలిమిలో బొచ్చెంబు నేయక యిచ్చుటొకటి బలితంపు( బగతుర. బరిమార్చుటొక్కటి దండియై యని. జచ్చుటొండె నొకటి శరణాగతుని నెట్టి శత్రునిన్నై నను గరుణ గయ్యంబునం గాచు టొకటి భామినీ ద్విజ వృద్ధ బాలాతురులక్రై న యాపద. జెచ్చెరం బాపు టొకటి. అరణ్య. ? అ. 295. ప. మూ(డవ పొదము ను త్తరార్థములో (చాసయకినియమభంగము. ఇంకొకటి అతడును దద్భావ మరయంగ మది గోరి రూపించి యొకపరి జేప వత్తు నని పోయి నడికిరే యర్హితోం జనుదెంచు రేయి వచ్చెదనని టేపు వచ్చు నే ప్రొద్దువచ్చిన నింతియప్పుడ భక్యభో జ్యముల్‌ (గొ_త్తపొల్పుగనొనర్చు నెయ్యదిగోరిన నిచ్చకు రాంబెట్టు నలయదు మదిన్వైన నలుగదెప్పుడు. అరణ్య, ఆ. 828 ప, మొదటి పాదపు 30డవ ఖండములో( (బాసయతి, ఆ నియమము కడమ పాదముల రెండవ ఖండములందు విడువంబడినది. గమనింపవచ్చును. తేటగితిలో నియమభంగము. శ్రే[అనఘు నిద్దేవు సన్నిధియగుటంగా దె నాకు-బూర్వవ ర్త నకథ నంబునందు బోధ మిప్పుడ గల్లి ని ప్వుణ్యుః బరమపురుషు( స్రభవిష్ణుం గృృష్టుని శరణు సొరుము, ఆరణ్య. శ ఆ. £84 న నాల్గివ పాదమునం [బాసయు( గడమ పాదములందు( గేవల యతి. ఇట్లు నన్నయ నియమముల వీడిన పద్యములు శిథిల శిథిలమ్ములైన

04 శ్రి ఎజ్జన మహాకవి మార్పులు గలవి. అనువాద భేదములు, పదవైశిష్ట్యాభావములు. ఇన్ని గనుపకు చుండగా నన్నయ యేదో విశేష మితనికి6 గల్గెనని యెట్టనంగలరో? ఇంతయేం? ““రయవిచలత్తురంగమ” పద్యము వలననే యిందు - అనంగా నారణ్య పర్వశకేష మునందు నన్నయ కవిత యున్నదని స్పష్టమైనదికదా: ఈ చోటుననే యేజ్జన పద్యమును జూడు(డు. శేషములో నెజ్జ్బన పద్యము చామర పుండరీక విలస త్సితకేతు పతాకలం గురు (గామణి యాత్ర నెంతయును గాంతి వహించె నభంబు శారదో ద్దామ మరాశమండల సితస్ఫుట పద్మవనీ పరిస్ఫుర త్తామర సాకరంబున విధంబున భూచరనే(త్రపర్వమై ఈ యెడనున్న సమాసమేదియు నన్మయది కాదని వెంటనే చెప్పవచ్చును. సితపదము రెండు తడవ లుపయోగింప(బడినది. శిధిల విషయమయిన సమాన రచన. కాని యుక్తి వైచ్చితి సొగసు కల్గించుచున్నది. ఎజ్జ్బన యు కివె చితి అ అలి రూ “పరిఢవింతు. [బబంధ పరమేశ్వరుని ఠేవ సూక్తి వైచ్చితి నాక్కాక్క మాటు” అని శ్రీనాథు డన్నా,డు కదా! మన యెొజ్జన మహాకవి యుక్తి వై చ్మిత్యము స్ఫుటముగా నున్న పట్టొకట్రి గమనింతము. ఆది పర్వములో కర్ణజన్మ వృత్తాంత మున్నది. ఆరణ్య పర్వ శేషము లోను నున్నది. ఒకటి నన్నయ రచించినది. రెండవది యెజ్జనది. ఈ రెండు విభేద ములను గమనింతము. సూర్యునితో. గుంతి పలుకుమాటల నన్నయ కూర్చిన విధమిడి. “అజ్జానంబున నిన్నుం దిలోకై కదీపకుం (దిపుకుషమూ ర్తిం [దివేదమయు రావించిన యీ యపరాధంబు నాకు సహింపవలయు. " ఆ ఎజుక లేమిచేసిం యింతు లెస్పుడు నపరాధయుతుల సాపరాధలై న వారింగరుణ నెల్లివారును రకింతు రనుచు సూర్యునకు లతాంగి_మొ క్క. నన్నయ కుంతి విశదస్వభావురాలు, అమాయిక (పకృతి. ఇక మన యెజ్ఞనగారి కుంతిని గమనింతము. ఎట్టుపల్కునో. ఆ. మంత్రబల మెటుంగ మదిగోరి తస్పచేసితి మహాత్మ దీని. జెట్టగాంగ నవధరింప నెట్టుతెన నాబాల్యంబు/గరుణ వె పవలయు( గమలమిత్ర, యట్‌ ర్లు

ఆరణ్యపర్వ శేషము 065

వ. అని మజియు ననేక [పకారంబుల దివాకరు నమనయించి యెట్లునుం [(గమ్మతింపనేరక తన కారణంబున గులంబునకును గురుజనంబులకును నపాయం బగుననియును దలపోసి భయంబు మిగుల దెగువసేసీ యతని కిట్టనియె.

జగములయందు ధర్మువును సత్యము నీయదిగాదె దేవః యే

తగవులు నీ యెటుంగని విధంబులె యిట్టిది నీదు బుద్ధికిం

దగ వగునేని మార్ప్చలుకుదాననె యే నగుంగాక నీకు నిం

పగు తెజ( గాచరింపు మిట నానల నయ్యెడు నింద కోర్చితిన్‌.

ఈ యొబజ్జన కుంకి గడుసరి. లాభనష్టముల నెణి.గినది మొదల నెట్టయిన తప్పుకొనం జూచి యుక్తి వ్లైచితితో “నాబాల్యంబు, గరుణ 'సెపవలయు”నంి చిన్నతనమువలనం బొరపాటు జరిగెను. కనుక దానికి సహింపవలయు ననియు, దన కన్యాత్వము నోర్వుమనియు రెండు విధములగు సూచనలతో. దెల్పి యతనిని దొల(గించుకొననేరక “ధర్మాధర్ముములు నీవెలు౯గుదువు. కనుక నా పాపపుణ్యము అన్నియు సీ యందె యుంచుకొని నీ యిష్ట్ట్రపకారము నన్ననుభవింపుము. కాని ముందేమెన కానీ” యని చాల నిపుణముగా నన్నది. ఈమెయే రవి సమాగమమః నకు భయము కారణమున తయారైనది. ఇట నన్నయ కుంతిలోనే గడుసరిదనము లేదు. అచ్చముగా దిల్లెటిదిక్కు. పిల్లగా నున్నది. ఈ యెజ్జన కుంతి గడుసరి పలుకులు, శాభనష్టముల జూచుకొని పనికి తయారగుట. మాటలలో పనియొక్క_ మంచిబెడ్డలతో( దనకేమియు బాధ్యతలేకుండ నెదుటివానియందే పుణ్యపాపములతో బాటు లాభనష్టములను జూడ( భారము వ్వైచుటయు, నివి యన్నియు. బరికించి చూడంగా నీమె బ స్త్రీలో నన్నిడక్కా మొక్కాలు తిని తయారయిన యాడుపిల్లగా నున్నది. మన యెజ్జన మాటల పొంక మిట్టిది. కావున నెజ్ఞన మహాకవి రచన [పత్యేకత కన్పడునట్టు కొన్ని యీ 'శీేషములో నున్నవి. కనుక “నన్నయ విద్యా విజ్ఞానము లెజ్జనకు వచ్చి నన్నయ రచననే చేసినా. డెజ్బని” అనుట కాళకుశా వలంబనమేయని నిరూవీంచు కొంటిమి

నన్నయ యారణ్యపర్వము

ఇప్పటికి. దేలిన విషయ మిది. నన్నయ యారణ్యపర్వము నేడాళ్వాసము లకు రచించెను. కాని కాలవళమున నతని గంథములోని సగమ. పై చిల్లర శిథిలమై స్రోయినది. అంతకు( బూర్వము కూడ. గొంత శిథిలమైనట్టు, దాని నెవరో కొంత పూరించినట్టును నగుపడుచున్నది. అది కొంచెమే దాని కింతటి పాటురాలేదు.

98 ఫ్రీ ఎజ్జన మహాకవి ఉదహరింతుము. హితుండైన త పురోహితు నుపదేశంబు. బేర్మితో జేకొని ధర్మసుతుండు నెమ్మి. బుష్పోపహారమ్ముల నాదిత్యు. బూజించి భాగీరథీజలంబు లందుండి విషయంబుల౦ం దిం[దియంబుల ననవరతావధానమున నొడిచి వాయుభోజనుండుం (బాణాయామపరుండనై సూర్యాదినామముల్‌ సూర్యు గుఆించి తపము సేయుచున్న6. దపను( డాతనికి6 (బ్రత్యత మైత్రిలోకచ తు( డమర వరుడు దురితహరు(ండు తరణి[తత్రయీనమూ ర్రివనజమి (త్రు( డిట్టులనియె. గరుణ, అరణ్యపర్వుము కక్కు చోట వావిళ్ళవారు "అమలవ ఆానుభావమ. న నుడిచి” అని పాఠమును నవరించిరి. కాని యిది నరిశాదు, ఇం్యదియ జయము (వతానుభఖావమున గల్గునది కాదు. ఇం్యదియజయ మొనగూడిన తరువాత6 గాని (వతము నరిగా నెరవేగదు అది నెర వేరినం గాని నరియగు ననుఖానము కలుగదు, ఏదో యన+లోచితముగా నవ రించికి. ఇంద్రియ జయమున్షై “(పాళాయామము” ముందు చేయంబోవుచున్నారు కదా! అనవర'తాను థావమున నొడిచి “అను పాఠాంత్సరమును దప్పేయని న్పష్ట్ర మే?దా” “ఆనవర తావఛానమున నొడిచిి యను మొదటిపాఠము పొరపాటనికచా యీ పాఠము లుత్పన్నములయినవి, అట లేఖక [వమాదమున" అనవరతానుధావన నొడిచి” అను మూల పాఠమిట్లు చెడియుండును. ఈ యదియే మూలపాఠమగుట శొళ శారణమగువడు చున్నది. పాత ము(దణలయందు “అవవర తావధానమున నొడిచి యను పాఠమున్నది కచా! చానికి దగ్గణగా మనదియు నరి మొనదియు నకతరముల పొరపొటునకన కాళమిచ్చునదియునీ పాఠమే అనననర తానుధావనను అను నది లేఖక [పమాదమున అనవర తానధానమునట”అని యే యుండుననుట నమంజనము. ఇం్యదియములను విషయములందు వెంటంబరు వెత్తకుండుటలో నొడిచియనియ రము ఠం వ్రవయనాలిన కిరి చ నే య వివచీశము గాని నర్వోవరో ధము కాదు, అనునుతర ఛాగము పొనంగంబోదు జిషాంం రయ గొలిచి అవము చేయుచు రించుచు సూర్యుని, గొలిచి పూజ వేయుచు (ప్రార వృ మారల్ల్‌నామముల నుచ్చ (మననుతో) నుండుట ఇం(దియములు నరత ఎ చాయములతో) జపము నేయుచు కటిన యగు [వకరణాంశరములం లెట్టు న 8 పరుద్ధము లయిన కుదురదుక్రచా! యొర్హంబులం దిం[దియ వపార ము, షయ (వానెనో చూడుండు. “ఇంది థి 11 ముడిగించి (ఆది,౫-౬౦) ఇంద్రియ వాగ్థపార మనగా వివయాను ఛావనయే కొచా!

అరణ్య పర్వ'శేషము ర మజియు పరళుపాళాంకుళశ కరవాల శూలముద్గరములు నామీ(ద6 దెరలంగురినె నేనును గడ6గి యద్దానవు శస్రముల్‌ వాయంగంజేసితి మాయంేసి 'వెణవక సాల్వుండు వెండియు నా మీ(దం బరుషశిలావృష్టి. గురినె వరుస నమర ధమః (సకాశములతో దుర్షిన సుదిన శీతోష్ణముల్‌ గదియం జేసి దితిసుతాధముండు శతసూర్య శతచంద శతసహ (శ విష్ణుతతులు "వెలుంగ గగనతలము నేనె బగలిది రేయిది యని యెజుంగనై తి మనములోన. అరణ్య పర్వము

ఇట వ(కాక్షరములను జూడుండు. యతి భంగము, సీస నియమభంగము నున్నది. అయినను నీ పర్వుశేషమునకు వచ్చినంతటిపాటు రాలేదు. ఈ థాగము బాగుగా( జెడిపోయినది, ““శారదర్శాతు లుజ్జ్వ్యల లసత్తర తారక హారపంక్తులన్‌ జారుతరంబులయ్యె వికస న్నవ సీరజగంధ బంధురోదారసమీ5 సౌరభము. దాల్చి సుధాంశు వికీర్యమాణ కర్పూరపరాగపాండు రుచిపూరములం బరిపూరితంబులై” అను పద్యము తరువాత నుండియు నెజ్జినవంటి మవోక్షవీర్మదుని సాహాయములేనిదే పైకి వచ్చునట్టు లేద. అందువలననే యచటినుండియు నెజ్జన మహాకవియా శేషము లను నెన్నికతోం బూరించెను. అసలా పద్యములోనే చిట్టచివర “పరిపూరితంబులై.” అను పదముత్తర (గంథ మితరులచే( బూరింపంబడునని సూచించుచున్న దందురు కొందలు పెద్దలు, ఇట నున్న పాఠాంతరముల వలననే [గంథము శిథిలమయినదని స్పష్టమగు చున్నదికదా!

అయితే నన్నయ [గ్రంథములోని పద్యములలో. గొన్ని యటనట శిథిలము లయినవి. కొన్ని యసలే పోయినవి. కొన్ని యెడల. గొంత కథాభాగమే నశించి నది. తిరిగి యట రచింపవలసిన యావళ్యకతయే కలిగినది. ఇట్టున్న యన్ని రకముల శిథిలాంశములను గూడ నన్నయ కవితారీతి యటనటం గొల;దిగొ నెజ్జన మహాకవికి( దోంచినది-కన్పడినది. అట నిట్టు “త్మదచనయకాక” ఇట్లు నన్నయ రచనయగునని యెన్నిక చేసి యత డా శ్రేషమును బూరించినాండుం పద్యములలో బదములు పోయినచోట వానినే కూర్చినాండు. కొన్ని పాదములు లేనిచోట నా పొదముల బూరించినాండు. ఒకటి రెండు పదములే నన్నయవి దొరికినచోట మిగిలిన భాగమును గల్పినాండు. కణాంళములలో( గొన్ని పద్మములు పోయినవని సంస్కృత మూలమును బట్టి తో(చినచోట ననువదించి చేర్చినా(డు. కథలు లుప్తమయిన యెడల వానిని. దన రచనతో. బూరించినాండు,.

ఇ

98 శ్రీ ఎజ్జన మహాకవి ఇట్టెన్నో విధముల మన మహాకవి నన్నయ రచనగానే దానితో నదుకు నట్టుగా బూరించినాండు. ఇస్టెన్ని విధముల నెన్నిక చేసి కూర్చినను “నన్నయ రచనతోడి యానురూప్యమునే: యతని రచనయే యనుకొను నంతటి యనురూవ్య మునే (ప్రధానముగా మనసులో. బెట్టుకొని. * కవీయ్యద కర్ణపుట పేయముగాకా- నన్నయగారి (పసన్న క థాకలితార్థయు క్తి చెిపోకుండం బురాణ ధోరణితో సీ మహామహు(డు తన పూరణమును నెరవెర్చినాండు. కనుకనే ““'తదచనయకా నారణ్య పర్వశేషము6 బూరించె గవీం్యద కర్ణపుట 'పేయముగాన్‌” ఆన్నాండు. ఎజ్జనగారి సూక్తి వ్వైచ్చితి యట్టిది. “పరిఢవింతు!. బంధ పరమేశ్వరుని ఠేవ సూక్తి వై చితి నొక్కాక్కమాటు అన్న ్రీనాథుని పలుకుల భావ మిదే, కను కనే యీ యారణ్య సర్వములో నన్నయ యెజ్జనల కవితలు కలసి మెలసి నన్నయ రచనయే యను నంతటి యానురూప్యము నొందినవి. వీనిలోని భేదము గుర్తింప వలయు నన్నచో నత్యంత సూక్ష్మేక్షికయే మిక్కిలి యావళ్యకము. అతండే తెల్పినాండు. “ధీరవిదార” మత్యంత మావళ్యకమని. అరణ్య పర్వశేష పూరణ మనితర సాధ్యమైనది అయితే ఈ పూరణ మితరులకు సౌధ్యముకాదు. ఉభయ భాషలందును సమగ్రమగు విజ్ఞాన ముండవలెను. వెనుక ముందు కవుల మార్గములతో( బరిచయ మును, వానిని సరిగా ననుసరింప(గల శ క్రి విశ్వాసములు నుండవలెను. స్వతంత్ర ముగా _వ్రాయటకన్న, ననువదించుట కష్టము, ఆట్టనువదింపనై న నగును గాని, యితరుల యనువాదములలో సరిగా నదికి సరిపో వునట్టుగా( బదపద్యార్థ రచనాను వాదాదికము నెన్నిక చేయట మిక్కుటమగు కష్టము. అందును, నాక! డాంధ భువనోపజీవ్యుండు. మరొకడు కవి[బహ్మ. వారి యిద్దథి శై లులును, శయ్యలును విభిన్న (ప్రస్థానములు. అట్టియెడ వెనుకనున్న నన్నయ కవితతో నీ పూరణము భేదింపకపోవు నవసరమే కాక ముందున్న తిక్కన కవితతో. గూడ నానురూప్యము నాందకున్నచో “ పసన్నకథా కలితార్థయుక్షి” తో 'నక్షర రమ్యత” నాశించి *నానా రసాభ్యుదయమూుతో “హృదయాహ్హాదము" నొందం దలంచి 'సాధుజనులకు హర్షము సిద్ధించునా?' కనుకనే నున యెజ్ఞన మహాకవి 'నన్నయభట్ట తిక్కకవినాథుల కెక్కిన భక్తి పెంపునన్‌' నన్నయారణ్య పర్వశేషము “ఎన్నికమైోసరిగానూపించి యున్నయ మొనర్చెను. అదివజ శెటనో పడియుండి కన్నడకున్న నన్నయ [గంథ ఇచట నన్నయ “పాంమతిం గవి డువ ఫ్రభన్న కథా కలితార్థయు_క్రిలో వారనీ మేలునాన్‌” అని పలుకుట గమనించినచో “కవీం్యద కర్శపుట పేయముగాన్‌” అని యెజ్బ వ యనుటలోని రవాన్యమును చెలియ గ ల్లుదురు. కండు కవితలందును నామరూప్యమేకదా సమాన ఫలము నిచ్చునది.

అరణ్య పర్వశేషము 99 మును “స్ఫురదరుణాంచరాగ రుచి=ఎజ్జన తన పదాద్యవయవ నంధాన స్ఫురణతో ఛాయలనింపి పొంపిరివోవంజేసి వెకిందీసికొని వచ్చెను, భారతభాగములను (బతిబంధించిన వాండు-_పబంధపర మేళశ్వరుండు ఇపుడు నన్నయ తిక్కనల (గంథములు. భారత థా “ములు సరిగా. (బ్రబం ధింప(బడినవి. అందువలన సుజనుల కుత్సవము గల్లెను. అపుడు వారంద అతనికి. 1బబంధ పరమేశ్వరుడని యెన్నిక చేసిరి. ఇది వాస్తవముగా జరిగిన కథ. దీని నతండే స్వయముగా దెల్బెను. ఇట్టి వాస్తవికమగు కీర్తి కిఈో( డెల్పవిధముల నర్హుడు, ఉపస౦హారము ఈ (ప్రబంధ పరమేశ్వర బిరుద మితని నౌండి ధన్యమైనది. ఈ బిరుదము యొక్క- వృాస్తవ చర్మితమును విమర్శించి వా స్తవమును దెలిసికొని మనము ధన్యుల మెతిమి. *'ధన్యోమాఘకవి ర్వయంచ కృతిన స్తత్సూ క్రి సంశీలనాత్‌'” అని కదా మల్ది నాభుండన్నది. శాస్త్రకావ్యమగు మసహాభారతమును దాని స్వరూప. స్వభావ సౌందర్యములు చెడకుండ శాస్త్రకావ్యశయ్యతో మన తేనే తెలుంగునం గూర్చివై చి యా 'కథాసుధారస మజ[సము నాగళపూరితంబుగాం (గోలునట్టను (గహించిన నన్నయ తిక్కూనల [గ్రంథభాగములను [బబంధించిన దీ యారణ్య పర్వశేషము. దీనితో మన మహాకవి యెజ్జనకున్న సంబంధపు వాస్త్రవాంశమును దన సూచనల ద్వారమున దెల్చి యతని మనన నిధిధ్యాసలతో నాతని వాస్తవ దర్శనమున కుపయో గించిన దీ పద్యరాజ [శవణమే యని యింకొకమాణు కృతజ్ఞతతో స్మరింతము. స్పురదరుణాంళు రాగరుచి. బొంపిరివోయి నిరస్త నీరదా వరణములైై దళత్కమల వైభవ జృంభణ ముల్లసిల్ల్హను ద్దురతర హంససారస మధ్యువత నిస్వనముల్‌ నెలంగంగా. గరము వెలింగె వాసరముఖంలులు శారద వేళ6 జూడంగన్‌, ఓం తత్సత్‌ శ్రీకృష్టార్పణమన్తు ఉన్నత సంస్కృతాది చతురో క్రి విధంబుల( గావ్యకర్త వై యెన్నిక మైం బ్రబంధ పరమేశ డనంగ నరణ్య పర్వశే షోన్నయ మాచరించి సుజనోత్సవ మొస్ప;గ నిర్వహించితౌ నన్నయభట్ట తిక్కకవినాథుల కెక్కిన ఛభక్రి 'పెంప్పృనన్‌, ఈ పద్య మిట గు ర్తుంచకొనవలెను. (నృసింహపురాణము)

వ్‌ శ్రీ తిక్కనగారి విరాట పర్వవము (శ్రీ కోరాడ రామక ఫష్టయ్య

ల్లో (శ్రీ వాణీ గిరిజా శ్చిరాయ దధతో వకో ముఖాంగేషు యే

లోకానాం స్థితి మావహ _న్మ్యవిహతాం స్త్రీపుంస యోగోదృవాం

తీ వేద్యతయ మ్హూర్తయః త్రిపురుషా స్సంపూజికా వస్సురై

ర్ఫూయాసుః పురుష్తోత్త మాంబుజభవ (శ్రీ కంధరా (శ్ఫేయ సే!

“శ్రీయన గౌరినాం బరంగు చెల్వకు( జ్నిత్తము పల్లవింప భ

'ద్రాయిత మూర్తియై హరిహరంబగు రూపము దాల్చి విమ్ణురూ'

పాయ నమ శివాయ యని పఠ్కెడు భక్రజనంబు వైదిక

నో ఆధ ౨, క

ధ్యాయిత కిచ్చమెచ్చు పరత_త్ర్వము( గొల్నెద నిష్ట సిద్ధికి ం

“ఆంబ నవాంబుజోజ్జ్వల కరాంబుజ శారద చం్యద్రచందికా

డంబర చారుమ్హూలర్తి _పకటస్స్ఫురదీపిత రత్నదీపికా

చుంబిత దిగ్విభాగ నిజసూక్రి వివిక్త నిజప్రభావ భా

వాంబరవీథీ విశుతవిహార ! మముం గృపఃజూడు భారతీ”,

“పరమవివేక సౌరభవిభాసిత సద్దుణపుంజ వారిజో

త్క-ర రుచిరంబులై , సకలగమ్య సుతీర్తమువె , మహామనో

యు థి ల

హర సుచరిత పావన పయః పరిపూర్ణములై న యా సభాం

తర సరసీవననంబుల ముదంబొనరం గొనియాడి (మొక్కెదన్‌”.

థ్రీ మ*ధాంధ సారస్వత పరిషత్తు” వారు హైదరాబాదు నగరమున జరుపు చున్న యీ యాం(ధ భారత మహోత్సవములోం బాల్గ్లొను నవకాళశము_ నాకు( గల్పించినందులకు. ఆందలి కార్యక ర్ర్తలకు=ఆ పరిషత్తువారికి నేనెంతయు గృతజ్ఞాః

విరాట పర్వము 101 డను. ఆంధ సారస్వత చరిత్రలో నొక నూతన యుగి (ప్రారంభకాలములో మన మున్నాము. ఈ యుగమున ఖండకావ్యములకు(, గథానికలకు, నేకాంక నాటికలకు, జానపద గీతికలకు. గల (ప్రాముఖ్యము (పాచీన వాజ్మయళా ఖలకు(, నందు€ బురాణ (పబంధములకు€ గలుగదేమో యనిపించుచున్నది. అట్టి సమయములో నీ హైదరా బాదు ఆం[ధ సారస్వత పరివత్తువారు 'ఆం్యధ భారత వారోత్సవము”" లనే జరుప దల పెట్టిరని వినుట నాకు. గొంత యాశ్చర్యమును నత్యంతానందమును గూడ గలిగించినది. అంతకు గొద్ది పూర్వమే “కాకినాడ ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తువా రీ సారి పరిషత్సభ రాజమ హేర్యదవరమున జరుగునని తెలిపినపుడు. ““వేంగీ దేశము నకు నాయక రత్నముం బోలిన రాజమహేంద్రపురంబునందు” జరుగంబోవు 'నా సభలో నన్నయ భట్టారకుని భారత రచనను గూర్చిన [పసంగములు జరుపుకొనుట యెంతయో యుక్తము గౌవున వా రట్టు సమ్మతించిన నే నట్టు చేయందలంచితినని సూచించితిని.

ఆంధ సౌపాత్యమున కాదికవి నన్నయ్య యెట్టయ్యెనో, యతని కాలము నందు నతనికి. బూర్వమునందు( దెలుంగుభాష, జాతీయము, సాహిత్య సం్యపదాయ ములు నెట్టివై యుండెనో, యింకను బరిశీలించి తెలిసికొనవలసిన యావశ్యకత యెంతైనం గన(బడుచునే యున్నది. ఇంకనుంసీ నవ్యయుగములో నాపాంత కవుల భాషా సాహిత్య సర్మపదాయాలను గూర్చిన చర్చ లెందుకయ్యా-అంటే నేను చెప్ప లేను. కాని, యాదికవియని మనము చెప్పుకొనుచున్న నన్నయ, యాదికవి యెందు క్రయాండో, యతనికి. బూర్వమున దేశమునంగల భాషా సాహిత్య సంపదాయా లెట్టివో _ తెలిసికొనవద్దా ? అతడు _పయోగించిన శబ్దణాలమునకు, నతడు వాడిన తెలుంగు జాతీయమునకు-ఒక పట్టికయైనను నింతవణకు మనము తయారు చేసికొన లేదే ! ఆంగ్లమున షేక్స్పియర్‌ మహాకవిభాష కొక పత్యేక వ్యాకరణమే రచింపః బడి యన్నది. కాని మన యాదికవి తెలుంగు భాషా జాతీయ మెట్టిదో, తెలుంగు నుడికార మెట్టిదోః సంస్కృత శబ్దప్రయోగ వైఖరి యెట్టున్నదో, యది యిష్పుడు మన వ్యవహారమున నెంతవఆకు(గలదో, యెంత వజ కర్ణమగుచున్నదో, యను విషయము లి౨కను బరిశీలనార్హ్హ ములే 'యగుచున్నవి.

“నమ్మనేర నయ్యెదను, కరుణ గలుగుమమ్మ కమలనే[తి”, మా యందు గుడిచిపొమ్ము; నూతిలో వెలువడ గోమలిం దిగుచుట, “వాని వచనంబు లవకర్ణిం చుట''. మహాభారతంబు నిర్మించుట, “అగ్నులు విహరించుట, దుర్యోధను దూషిం

102 థీ తిక్కానగారి చుట; సీత దర్ధంబుగా దేవనిర్మితము; ధృతరాష్ట్ర) ననుజ్ఞానము, సాందారుణపూరము” వంటి పయోగము లిప్పుడు సులభముగా నర్ధమగుచున్న వన(గలమా? అర్థము కాక పోతేఎవానితో దల (బద్దలు కొట్టుకొనుట యెందు కా పుస్తకముల నటకల కెక్కి చండి. జానపద గీతాలను బాడుదామంటే, చెప్పలేనుగాని. భాషా పరిణామము, నర్థ విపరిణామము, సాహితీ సర్మపదాయములు నాదికవి నాటివై నా తెలిసికెనవలెనంటే, (ప్రగతికి వాచీన సర్యపదాయ జ్ఞానము కూడ నావళ్యకమే నంటే, వీనిని గూర్చి మనము (ప్రత్యేక |శద్ధవహించవలసి యున్నది.

ఇట్టని నేను తలంచుచుండగా. _ నింతలో సి హైదరాబాదు పరిషత్తువారు “ఆర్మధ భారత వారోత్సవము'లనే తలపెట్టినట్టు విని యెంతయు హృదయాహ్హాద మును బొందితిని. అందులో వారు నన్ను “వృదయాప్హాది చతుర్ధ మూర్ణితకథో 'పేతంబు నానారసాభ్యుద యొల్దాసి విరాటపర్వము""ను గూర్చియే (పసంగించమన టం కూడ తటస్థించినది. సుమారు 25 సంవత్సరముల [కిందట నేను మూదాసు విశ్వవిద్యాలయములోని తెలుంగు భాషాశాఖలో నాంధభాషా సాహిత్యములను గూర్చిన పరిశీలన _పారంభింపవలసి వచ్చినప్పుడు, మన సాహిత్యములో నాంధ భారతమే తాలి యుద్గం౦థము గావున, దానితోనే మన భాషా సాహిత్యముల పరి మాణమును గూర్చిన పరిశోధన కార్యము (ప్రారంభించుట యుక్షమని తలంచితిని. ఆ కాలములో నీ భారతమును గూర్చి నేను (వాసికొన్న మాటలివి.

“(15 000 ౯౦09ల 20 2 164021 206 3560021 220216- 14400 0 (10 01082 2080826 206 1662౧16 90౪16 96812 ఇ 2 5086 01 026 868 ఇంగ. 6666 26 వై£006 10 1001801 డ0 క6 1280 ఇంక6ీ 08 201320 రె02812 23 216263 0669 5416, 2౨6 120 లల 13 010190 9076 10 క06 ఇంగలకే 08 భ24 93స్రుంంట తె షక 06 5216 688 0 3276 10 ౯6021186 86 8920321212 15 2 ర120084 ఇమ 902007 203 84 రేంయి206108 (06 717 206 200- *6061460% 0 16 ల1103 0 శల6కి!2” ఈ మాట లప్పటికివలె నిప్పటికిని యన్వయించుచునే యున్నవి.

నన్నపార్యుండు చెప్పినట్టు “విశ్వజనీనమై' 'పర(గు నీ భారత రత్నము. ఇప్పటికి నింకనుగూడ. దాని నాశయించిన వారి దృక్పథములను బట్టి యందు! దీర్పంబడియున్న మఖవై ఖరులను బట్టి-వింతకాంతుల నీనుచునే యుండుననుటకు

విరాట పర్వము 109 సందేహము లేదు. (ప్రత్యేకముగ నిష్ప డీ పరివత్తువారు తలపెట్టిన యీ భారత మహోత్సవములే యందుకు (బబల నిదర్శనము లగుచున్నవి.

కావుననే యీ మహోత్సవములను జరుపుటక్తై యీ పరిషత్తు నారినిం (బేరే పించినందులకు, నా యాం[ధకవి్మితయ స్తోతప్మాతులై న = వేద్యతయ మూర్తులగు నా పురుష్వతయమును, హరిహరనాథ దేవుని; భారతీ దేవిని - నా కవ్మితయము వారి పలుకులలోనే స్మరించి, పరమవివేక సౌరభ విభాసితులగు నీ పరిషత్స భాసదులకు (మొక్కి, తొలుత - నించుక కవితయ (పళంసకు మీ యనుజ్ఞ వేడుకొనుచున్నాను.

కవిత్రయ(వప్రళశం0స

తిక్యానార్యుని విరాట పర్వమును గూర్చి (పసంగింపవలయుననియే పరిష దాజ్ఞ- అయినను నాంధ కవ్మితయములో మిగిలిన యిద్దటిని. గూడ నించుక (ప్రశం సించినగాని తిక్కనార్యుని యొద్దకు రాలేము. వీమన.గా, నీ యాంధ భారత రచనా కీతింలేదా నిర్మాణ రీతి యట్టిదయినది. నన్నయ దీనిని నిర్మాణమే యన్నా,డు. ““అజుండు భువన[తయంబువలె. గృష్టద్వెపాయనుండు మవాోభార తంబు నిర్మించినా. డగోట. “రచని అనుచోట నన్నయ “నిర్మాణి శబ్దమును వాడుట మన కిప్పుడు కొంత ,[కొత్తగా. గన్పడవచ్చును. కాని నన్నయ “నిర్మించి” అనే వాడినాండు. అంతేగాక నన్నయ తాలి శ్లోకమున నవితథమగు లోకస్థితి విషయమున వేర్కొనిన పురుష్యతయ మెట్టిదో, యతండు [ప్రారంభించిన యౌంధ భారత రచనా విషయమున మనకు( గవ్మితయ మట్టిదై నది. సామాన్య ముగా నా పురుష్తతయమును మనసు సృష్టిస్థితిలయ కారకులుగా6 దలంచి (బహ్మ, విను మహేశ్వరులను వరుసలో( జెప్పుకుంటూ ఊంటాము. కాని నన్నయ తొలి శ్లోకములో వేద్యృతయ మూర్తులగు నా పురుష్షతయమును- ““బురుషో త్తమాంబుజ భవ థ్రీకంధరు” లను వరుసలో. బేర్కొన్నాండు. ఈ వరుసనే మన కవిత్రయ మున కన్వయించినట్టమితే, పురుషోత్తమ స్థానమున-నాదికవియగు నన్నయ, అంబుజభవ స్టానమున(- గాలమును బట్టి తరువాతి వాండేయగు-కవి [బహ్మ- తిక్కన, యటుపిమ్మట ఫ్రీ కంధర స్థానమును-నటు తరువాతి వాండగు “శంభు దాసుండు, ఎజ్సా_పెగ్గడ” అని, ఈరీతిగా. గాల్మకమమును బట్టి మన కవ్మితయము వారితో నన్వయించుకొనవచ్చును, అయితే యిక్కడ నాక చమత్కార మున్నది. నన్నయ తొలి క్లోకములో “పురుషో త్తమాంబుజభవ శ్రీ కంధర్శాశేయసే యని

104 ఫ్రీ తిక్కనగారి రచించి యా వెంటనే చెప్పిన గద్యలో నేమన్నా(డో చూడుడు. “అని సకల భువన రక్షణ (పభువులై యాద్యులయిన హరిహర హిరణ్యగర్భ పద్మోమావాణీ పళులను స్తుతించి”యంటాడు. మొత్తముమీ(ద స్తుతించినది (త్రిపురుషులనే యయినా తొలుత శ్లోకములో. జెప్పిన వరుసను వెంటనే చెప్పిన గద్యములో మార్చినాండు. తరువాత(గూడా “హరిహర పద్మగర్భులనుి అనే పద్యములోనే నీ వరుసలోనే స్తుతించినాండు. ఈ మార్పువలనం గలిగిన విశేష మేమనంగా బురుష్యతయమునకు మన కవ్మితయము ఛాయా పురుషులుగా మనము (గ్రహించినప్పుడు తొలుత శ్లోక ములోం “బురుషో త్తమాంబుజభవ థ్రీ కంధరా” అను వరుసలోని పురుషో త్తముండు- హరి - నన్నయ మొదటిస్థానమునే య్య్మాకమించి యుండ. రెండవస్థాన మాక మించిన-ఆంబుజభవు-డగు-కవి,బహ్మ” తిక్కన మూ(ండవవాండగుట. థీ కంధర- హరస్థానమున మూ(డవవాండగు శంభుదాసు- ఎజ్జున రెండవస్థాన మ్మాకమించి హరి హిరణ్యగర్భుల నడుమ:జేరుట తటస్థించినది. ఇట్టు వారివారి కాలమునుబట్టి గాక భారత (గంథ నిర్మాణమును బట్టి చూచినచో హరిహర స్థానముల నా[కమించి మొదటి రెండున్నజ పర్వములు రచించిన నన్నయ, యతడు వదలివేసిన యారణ్య పర్వశేషమును బూరించిన శంభుదాసు౯డగు ఎజ్జనల తరువాతనేగదా “విరాటపర్వ మిట నుద్యోగాదులంగూడ(గా” “పదునేనింటిం దెనుంగు బాస** రచించిన “హిరణ్య గర్భ” స్థానీయ(డగు కవిబ్రహ్మ తిక్క-న వచ్చేది. కాబట్టి నన్నయ తరువాతి గద్యములో+ జెప్పిన "హరిహర హిరణ్య గర్భ” అను వరుస్మక్రమము భారత (గంథ నిర్మాణ [కమమున కన్వయించు కొన్నచో+ జక్కంగా సమన్వయ మగుచున్నది. ఈ కారణముచేతనే భారత రచనా [క్రమమునుబట్టి తిక్కన మూండవవాండగు చున్నాండు. కాంబన్లే యీతనికి ముందు హరిహరస్థానీయులగు కవుల [పశంస కూడ6 చేయవలసి యుంటుంది యని నేను వెనుక6 జెప్పినది. ఏమైనా యీ యాం(ధ భారత నిర్మాణ మే యొక్క కవిచేతనోగాక యీ కవ్మితయము వారిచేతనే జరిగి యుండుట యాంధజనుల మహాీభాగ్యమే యనక తప్పదు. అట్టు జరుగవలసి యుండుటచే మహర్షితుల్యుండగు నన్నయ తాలి శ్లోకమున [దిమూర్తుల స్తవము మూలముగా నూచించినాండేమో! ఆంధ సౌరస్వత [పపంచ మవితథమై [కమ పరిణామమును బొంది యార్మధ జనుల జీవిత పథమును దీర్చి దిద్దుచు, నార్యధలోక స్థితిని నిర్వహించుటలో నీ కవ్మితయము నాం[ధ సాహిత్యలోకము పూజించుచుండునని సూచించినవాండై నాండు. అవిరళ జపహోమతత్ప్సరు,డు, సంహితాభ్యానుండునగు

విరాట పర్వము 105 నన్నయ పురుష్కతయమును బూజించుట యతని నిరూఢ వైైదికతా సంపన్నత్వమునే సూచించినద్దై నను, నాక్టోకముతోం [దిపుకుష స్మరణతో నాతండవలంబించిన యాంధ భారత రచనా మహోద్యమము కాలగతిని. గవ్వితయము మూలముగా గొనసాగిన రీతిని మన మించుక పరిశీలించినట్టయితే ““బుషీణాంపున రాద్యానాం వాచ మరో నుధావతి"*'యను నార్యో క్తి స్మరణకు రాక మానదు. తొలుత నాతండు చెప్పిన “పురు షో త్తమాంబుజభవ శ్రీ కంధరాః" అను సమాసమును దరువాత వెంటనే గద్యలో “హరిహర హిరణ్యగర్భులుగా' మార్చుట సంస్స్రాతములో సమాస రచన కను కూలముగానో, పద్యములో గణాల కనుకూలముగానో రచించుటయేగాని మజటేమి కాదని తలంపవచ్చును. అఫ్హే తలంతము గాక; అశ్షేత్రైనను వానితో ముదటిది భారతీ రచనను జేపట్టిన కవుల కాల వ్యవస్థకును, రెండవది గద్యలోని “హరిహర పద్మగర్భు" అనునది భారత _గంథ రచనలోని నిర్మాణ పద్ధతికిని సరిపోవుచుం డుట యాళ్చర్యజనక ము కాదా ? నన్నయ కొలిచిన “వారిహరాదులనే” తరువాత దిక్కనకూడ “హరిహర పద్ముగర్భులను నాది కవీర్యదు” నని కొలుచుటయేగాక నన్నయకు రెండు వందల సంవత్సరముల తరువాత. దిక్కన విరచిత భారత భాగ మును గృతిగొనుటకు “హరిహరు' లేకమయిన పదత త్త రూపమే హరహరనాథు(డై సాఇ్షాత్కరించుట కూడ మజియొక విశేషముగా నున్నది. [(గంథ రచనా రితినిం బట్టి తొలి మూండు పర్వములలో (హరిహరులకు) నన్నయ యెజ్జనల కేర్పడవలసి యున్న సాన్నిధ్యము తిక్కన కాలమునకే ““హరిహరనా” థైక రూపమున వెలసి నట్టయినది. మజియొక విశేష మేమన(గా నన్నయ తరువాత వచ్చిన కవ్నిబహ్మ, నన్నయ యారణ్య పర్వశేషమును దెలి/గింపక వదిలివేసినాండని తెలిసియే “అం దొనర్చె మూఃడుకృతు లాంధకవిత్వ విశారదుండు విద్యాదయితుండు మహితాత్ముడు నన్నయభట్టు దక్షతక౯ా"” అని రెండున్నఅకు మూఃడని సామాన్య దృష్టితో వ్రాసి నాడా, లేక తెలియకయే యట్టనుకొనినాండా యనున దొక (ప్రశ్న. అతని కది యసంపూర్ణెమని తెలియదనుట యుక్తముగా గనంబడదు.. తిలిసియ దానిని బూరించుటకు ధీరచిత్తుండు, నాత్మపదస్థుండు నగు నాతని యుదా త్తతను కిందు పజచుటే యగును, తాను రచింపందలంచిన తక్కిన పదేను పర్వముల రచనను గూర్చి “తుదిముట్టకా రచియించు టొప్పు బుధ సంతోషంబు నిండార(గన్‌” అని ఘంటాపథముగా( జెప్పుకొని “దీఇ్షావిధినౌంది'' చేపట్టినవాడింక( గొద్దిగా మిగిలి యున్న యారణ్య పర్వ శేష భాగమును గూడ జేపట్టినచో ముగింపలేకపోవునా కావున నాత( డద్దానిని. దెలిసియే చేపట్ట దలపలే దనవలసియున్నది. ఈతని నోట

106 ఫ్రీ తిక్కానగారి వచ్చినట్టుగానే, యా మూ+డు కృతులును, నాంధకవిత్వ విశారదుండగు నన్నయ భట్టు రచించినట్టుగానే చెల్లుబడి కావలసి యున్నది కా౯బోలును ! భవితవ్యత బలీ యము కాదామథి ! అయిన మజొక విషయము, తిక్కన మృాతము. మానవ నాథుండగు రాజ రాజనరేం[దునికి. గృతిగా (చారంభింపంబడి, విరచితమయిన థారతారణ్య పర్వ ముతో, నా రచనను [బారంభించి కృతి పతిత్వ మర్ధించి వచ్చిన “హరిహర నాథు నకు” పరమేశ్వరారాధన మెట్టు చేయగలడు? ఎంగిలికూడుతో నా పర మేళశ్వరా రాధనము చేయ(గడంగుట యెప్పటిక్షైన నా యారణ్యపర్వశేషభాగము, నన్నయ రచించినభ్లే మానవనాథుని కంకితముగనే రచింప(బడవలసి యున్నదని యాతని యుద్దేశ్యమై యుండును. కావుననే తిక్కన దానిని బుద్ధిపూర్వకముగానే ముట్టలే దనవలసి యున్నది. దీనినిబట్టి భవితవ్యత యనునది యాంధ్రుల పాలిటికి భారత రచనకై కవి త్రయమునే నిర్ణయించి పెట్టినదా యని తలంపవలసి వచ్చుచున్నది. అట్టు పదేను పర్వములు తుదిముట్టకా రచియింతు నని చెప్పి రచింప(గలిగిన కవ్మిబహ్మ తన కౌజకే వదలివేసినాండో యన్నట్టుగాం దెలిసియు వదిలివేసిన *యా యారణ్య పర్వశేషమును ద్యదచనయకా( బూరించుట”కు సిద్ధపడిన - శ్రీ కంధర స్థానీయండగు శంభుదాసు! డీయాం[ధ్రావని నవతరించుటకు మరల నొక శతాబ్దము పట్టినది. అప్పుడ్తై న నాతనిని వెలయింప( వేయుటలో (బక్కితికి లేదా భవితవ్యతకు వేజొక మార్గము తోచక గాబోలు నీ పూర్వకవుల యిద్దథి కవితా లక్ష్షణములనే. [గ్రహించి మూ(డవ వానిని నిర్మాణము గావించినదా యన్నట్లు నన్నయ తిక్కన (పతిభాళక్తులను, రచనా రీతులను నెజ్జనయందు సం[క్రమింప6 జేసి యాతనిచే నా యారణ్య పర, 3+ేష పూరణమును సాధింప జేసినట్టున్నది. ఆంగ్ల సౌహిత్యమున మెర్ది౯ా మహాకవిని. గూర్చి డైఏడెన్‌ అను కవి చెప్పిన యీ కింది వాక్యములు మన యాంధ భారత కవిత్యాతయము పట్ట నన్వయింపఓ దగినట్టగపడుచున్నవి. గమనింపుడు. గ66 ఫం60 12 10266 6130101 2826 008౧ 6:%ఉ06 1/21 2064 2081406 416 26000 26 3 2 10000639 010200 8010028566

విరాట పర్వము 107 006 ల స మజలయటు 8 0ంటే 106 1423౬ 06 0106 0 22106 0016 90 ₹01ీీల 190. 0 242%56 2 రే నకం ౮౦1066 0 ౦0టల (౦. కగ/రేల (86400 41€00”5 వె1ంగు:6) తెనుంగున భావ భాషా రచనా గాంభీర్యమునకు నన్నయను మించినవారు లేరు. కావ్యకళా (ప్రొఢిని, రచనా శిల్పమునందును దిక్కునను మించినవారు లేరు. సాహిత్యమున వీనికి మించి కావలసిన దేమి గలదు ? ఎత్యాపెగ్గడ కవి తయ ములో వీరి తరువాత వచ్చినవాండు గనుక, వీరిద్దజిలో. గల యుతత్తమ గుణము అను బుడికి పుచ్చుకొని, తనలో జీరించుకొని, యా భారతకథా శేషమును 'తద చనయకా నన్నయ రచనగానే పూరించి చీలిపోయి. విడివిడిగానుండిన నన్నయ తిక్కనల భారత భాగములను దాను నడుమఃజేరి కలిపివేసి, తెనుంగు భారతమున కొక సంపూర్ణతనాపాదించి, యాం భారత కవిితయములో. దాను నొక స్టాన మును, నందు నడిమి స్థానమును సంపాదించుకొని (ప్రబంధ పరమేశ్వరు (పసిద్ధిగాంచినాండు. ఇది యంతయు నన(గా - నీ తెలుగున భారత రచన కవ్మితయము వారిచే శతాబ్ది తయకాలాన, నిట్ట జరుగవలసియుండుట యనేది. తిక్యనాచార్యుండు మజొక సందర్భమున జెప్పినట్టుగా “ననన్య సామాన్య కారణంబగు పరమధర్మ (వకారంబని” తలంప( దగినట్టున్నది. ఇంతవజ కీ యాంధథారత కవ్మితయ రచనావిధానము “అనన్యసామాన్య కారణం” బనుట యుక్తియ_క్తమే యనిపించినను నది యాంధ జనుల జీవిత చరి[తలో “పరమ ధర్మ ,పకారం” బగుట గూడి సార్ధకమే యనుట యెట్లో నిరూపింప(బడవలసి యున్నది. కొలానుగుణ్యముగా నీ యాం్యధ భారత కవులకు నన్నయ తిక్కన, లార్యధ రాజుల స్మామాజ్యకాలమునుండియు( తెలుంగు దేశమున నెలకొనియుండిన వైదిక మత సంపత్తినిం దరువాత దక్షిణ పళ్చిమ దేళభాగములందువలె వీరత్వమునొందిన వైస్టవ వమార్గములం [దొక్కనీయక, ధర్మాద్వ్వైతపథమున, భేదములేని భక్తితో నద్వైతభావనిరూఢితో నాంధజనులను దత్సాహిత్యమునుగూడ నడుపుచు, భార తీయాం,ధ జాతీయపథమును దీర్చిదిద్ధంగలిగిన వారై రనునదియే “యనన్య సొమాన్యకారణం ఐగు పరమధర్మ ప్రకారము” ఆగుచున్న దని, యదియే యాంధుల మవాోభాగ్య మని చెప్పవలసియున్నది.

208 ఫ్రీ తిక్కనగారి ఆంధజాతి - జీవిత పథము

ఈ విషయము బాగుగా బోధపడవలె నన్నచో, యాం:[ధజాతి జీవితపథ 1పకారమును గూర్చి యించుక మనము పరిశీలించవలసి యుండును. ఇది మీకు శ్రమ కలిగినచో. గ్హుప్టముగా( దెలిపెదను. మొత్తము మీంద భారతజాతి జీవితపథ [కమమంతయు వైదిక మార్గనిష్టమై యాధ్యాత్మికదృష్టీ ననుసరించినదే యని చెప్పం దగినను, దేశకాల భేదమును బట్టి యది కొన్ని మార్పులకు లోనగుచు వచ్చినది.

విశ్వామ్మిత శాపహతులుగా( జేప్ప(బడిన వారిలో( జేరిన యాం[ధజాతివారు, బహుశః కొంతకాలము వైదిక సంస్కారములకు లోనై యుండినను, వింధ్యదకీణ భాగము న్మాశయించిన తరువాతంణ (గమముగా దక్షిణ దిశగా వ్యాపించి; కృష్ణా గోదావరీ మధ్యభూముల నా(క్రమించి, యచ్చటి [దావిడ, నాగ జాతులవా రగు “తెలుంగు” జాతివారితో( గలసిపోయి, తమ _ప్రాక్సతముతోంబాటు వారి తెలుంగు భాషను గూడ నభ్యసించి, వారికి దమ యాం[ధత్వము నబ్బంజేసినారు. ఇట్టు తెలుంగు లార్యధులతో( గలిసి యాంధుల్లె తమ తెలుగును మాతము విడువక నిలువబెట్టుకొన్నారు. ఈ దేశీయలతో( జేరుటవలన గలిగిన బలముచేం గృష్టానది తీరమున శ్రీకాకుళము రాజధానిగా నొక రాజ్యము స్థాపించి [క్రమముగా నుత్తరమున కెగం (బాకి మగధ రాజ్యమును స్వాధీనము చేసుకొని యాం[ధ స్వ్నామాజ్య స్టాపకు లై నారు. ఆకొలమున నీ దేశమున బౌద్ధమునకు నెలవై యున్నను నాం్యధ రాజులలో( బెక్కురు వైదిక మతావలంబకులేయై యనేకయజ్ఞముల నొనర్చి దేశమున వై దిక మతమ నకే స్థిరవాసము( గల్పించిన వారిలో ముఖ్యులైనారు. ఆ రాజులలో “యజ్ఞశ్రీ వంటి పేళ్ళే యిందుకు నిదర్శనములు, కాతవాహన (_పభువులలో, బెక్కు మంది యశ్వమేధ, రాజసూయ, అగ్న్యాధేయ అప్తోర్యామ దళర్యాత్రాది యజ్ఞము లను జేసినట్టు నానాఘాట్‌ శాసనములవలన. దెలియుచున్నది. ఇక్వాకురాజులలో6 గూడ ్రీశాంతమూలాదు లగ్నిష్టోమ వాజపేయాదుల నొనర్చినవారే. కాని యతని సోదరి శాంతసిరి మొదలగువారు బౌద్దులె నాగార్జునకొండ యందలి పెక్కు శిల్పము లకు మూలకారకు లై నను, రెండు మతములు దేశమున ద్వేషము లేకయు( బెంపొంద సాగుటచే దేశము శిల్పవైభవమునకు నెలవై నది. వీరి పిదప నానందగో|తజులును, న్యపమేయ పారణ్య గర్భ [పనవులు. దామోదరవర్మ “గోసహస్రానేక హీరణ్య “గర్భోద్భవోద్భృవు,డు”నని యున్నది. శాలంకాయన [పభువులు భగవచ్చితరథ స్వామి పాదానుధ్యాతులు, పరమ భాగవతులు, పరమ మాహేశ్వరులు. ఆ తరువాతి

విరాట పర్వము 109 విన్ణుకుండినులు ఫ్రీ పర్వతస్వామి పాదానుధ్యాతులు, (కీ. శ. 7వ శతాబ్దినుండి తెలుంగు. దేశము. నేలిన చాళుక్యులు స్వామి మవి సేన పాదానుధ్యాతులు, సప్త మాతృకలు వారి యభిమానదేవతలు, పంచాయతనపూజ, (ప్రాచీన వైదిక మతపోష ణము, వర్ణాాశమ ధర్మరక్షణము వారి వంశలక్షణములు,. కావుననే నన్నయభట్టు 'హరిహరాజి గజాన నార్క్మ షడాస్య మాతృ సరస్వతీ గిరిసుతాదిక దేవకాతతి+ గొల్చియే భారత రచనను (బారంభిచుట తటస్థించినది. తొలుత జైన బౌద్ధములు గూడ నీదేశమున విశేషవ్యా ప్తి గాంచినను, వ్వైదికమందే ఫాలకులు చూపుచు వచ్చిన విశేషాభిమానముచేతం, గుమారిలభట్టు, శంకరాచార్యులు మొదలగు వారు (పతిపా దించిన, వైదికధర్మాదైతమతబోధల యందు గలిగిన యాదరాభిమానము లాంధుల కితర మతములందు( గలుగలేదు. కావుననే జై నబౌద్ధములు తమిళ కన్నడ దేశములందు విశేషవ్యాస్తీ, గాంచుటయేగాక, (క్రీస్తు కారంభ మునుండియు నా యా భాషలలోని వాజ్బ్యయములందును (బతిఫలింపల జొచ్చినవి. తెలుంగు దేశమునందు. (క్రీ. శ. తొలిదళ శతాబ్టిని వైదికమతముతో. బాటు సంస్కృత భాషా (ప్రాబల్యమెక్కువై, దేళభాషయందు. వైదిక పండితులకు నిరసన భావము [ప్రబలుటచే నాకొలమున నీ భాషలో శిష్టవాజ్బ్యయము (పబలు నవకాశళము సన్నగిలిపోయినది. కావుననే (క్రీస్తుళకము శాలిశతాబ్ధములలో బౌద్ధము కొంత శిల్పకళా మూలముననే యీ దేశమున వ్య క్తమైనదిగాని వాజ్యయ ధర్మమున( (బతిబింబింపలేదు. తమిళ దేశమందలి (పాచీన వాజ్బయమున జై నబౌద్ధ మతొనుయారజల రచనలే విశేషముగా నుండినవి. దీనిని (బతిఘటిం చుట కేర్చడిన వై స్థవాళ్వార్డు శై వనాయనార్జు రచించిన్యగంథము లిటీవల( |బథ్యాతి( గాంచినవి. కన్నడదేశమున జై నమతను రాష్ట్ర్రహటాది రాజన్యుల (ప్రాభవమున జెంపొందుట, కన్నడ సాపాత్యమున. దొలియుగమును జైనమత యుగముగా. జేయగలిగినది. (క్రీ. శ. $=10 శతాబ్దులందలి కవిరాజమార్గకర్త కన్నడ రత్న (తయము మొదలగు వారందజు జ్లై నమతాభిమానులే. తెలు(గు దేశము తొలి నుండియు వై దికమతోద్చుద్ధమగుటచే౯ గాంటోలు సీవాజ్బ్యయమున జైన బౌద్ధమత యుగములు లేకపోయినవి. చాళుక్యరాజులు దేశవాజ్యయమును గొంత 'పెంపొం దించినను, శిష్టులు పండిత సభలలో నీ భాషలో శిష్టూజ్మయ రచనను నిరసించు చుండుటచే [బ్రభువునుండి (ప్రబలమైన యవలంబనమే, [పోత్సాహము కలిగినంగాని తెలుగులో శిష్ట వాజ్యయము బయలుదేరుటకు( దగిన యవకాళము కలుగలేదు. ఆట్టితరుణము మనుమార్గవ_ర్రనుండగు( రాజనరేం్యదుని (ప్రభుత్వకాలముననే తట

11. థ్రీ తిక్కనగారి స్థించినది. దానిని నిర్వహించి కొనసాగించుటకు, నన్నయ వైదిక సంపత్తి తోడ్పడినది, ఆ వ్నైదిక వాతావరణమును బెంపొందించుటకు శష్టవర్గము నొప్పించిః యాం జగద్ధితము సమకూర్చుటకు. దగిన [గ్రంథము పంచమవేదమగు భారతమై వెలసినది. ఈ రీతిగా నన్నియు నొక్కరీతిగా సమకూరుటచే భారత సంహిత యాది కావ్యము, నాడి కవి నన్నయభట్టారకుండు నగుట తటస్థించినది. ఈ రీతిగా థారతీయమగు సనాతన ధర్మోద్చుద్ధమగు వైదిక ధర్మమును దక్షిణ దేశమున నాదినుండియు నిలువ బెట్టినవా రార్యథులు, వావి సహజత_త్త్రము శిష్టవాజ్మయా దర్శమునం (_బకిబింబింప జేయంగల రాజ్యము, కాలము, యోగము (క్రీశ. 11=వ శతాబ్చికి(గాని కలుగలేదు. తూర్పు చాశుక్యరాజులలో. బరస్పర కలహము లంత రించి దేశమున గొంత శాంతి నెలకొన్నది. సమ స్త వర్ణాాశమ ధర్మరక్షకు,డు, నాదిరాజ నిభుండునగు రాజనరే.[దుండే తగిన్నపభువై నాడు. అతనికి దగిన వాండే యతని కుల్మబాహ్మణు(డు. అవిరళ జపహోమతత్పరుండు సంహితాభ్యా సుండు, [బమ్మోండాది నానాపురాణ విజ్ఞాన నిరతుండు. లోక జ్ఞాండునగు నన్నయ భట్టారకుండు. వీరిద్దటి దృక్పథములకు నా కాలపు వైదిక వాతావరణమునకు( దగిన [గంథము పంచమ వేదమై పరంగిన భారత సంహిత. అయితే యిట్టిదానిని( దెలు/గులో రచించుటకు నప్పుడు మా్యతము శిష్టు లౌప్పుకొనినారాః అంటే దానికి6 దగిన [పేరణము (పోత్సాహము [పభువునుండియే వచ్చినది, రాజు తలంచుకొన్న- నేమి కొదువ? ఇతడు విమలమతింబురాములు, నర ధర్మశాస్త్రముల తెజం గెణింగినా,. కావ్యనాటక [కమములు పెక్కు. చూచినా, యీళ్వరాగమములందు బుద్ధి నిల్పినా, యతనికి శ్రీ మహాభారతంబు నందలి యభిపాయంబే విన నభిలాష "పెద్దదై యండుననుంట. అదివజకే బహుభాషల, బహు విధముల, బహుజనముల వలన నాతడు భారత కథను విన్నవాండే. లేనిచో నట్టు విన్నవారికి బహుయాగ ఫలంబు వచ్చునని యెొట్టు చెప్ప(గలిగియుండును. ఇక్కడ. (బధానవిషయము " వ్పిన్సబి'యే యని మనము గమనించవలె. భారతాదులు, బహుపురాణములు మొదలగునవి పురాణము చెప్పగా నరుగులమీ(ద, వీధులలోను, రచ్చకూటముల లోను జేరి వినుచుండుటచేతనే పట్టణములలోను [గ్రామములలోను జనులంతా, జాతీయ ధర్మత త్వాన్ని తెలుసుకుంటూ ఉండేవారు. చదవడం [వాయడం రాక పోయిన సామాన్యజనులుకూడ విద్యావంతులై ధర్మతత్పరులై ధర్మ [పవర్తన నల వజచుకొనడాని 8దే మార్గముగా ఉండేది. తమిళ రాజ్యంతోంగల సంబం ధాన్నిబట్టే

విరాట పర్వము కక! రాజరాజ నరేందుండు తమిళభాషలో 'పెరుందేవనార్‌ రచించిన భారతాన్ని పశ్చిమ చాళుక్యుల సంబంధమునుబట్టి కన్నడ భాషలోని పంప భారతాన్ని, రన్న రచించిన ఖారతకథ గదా యుద్ధాన్ని అతండు వినియండునని మనము నిశ్చయించవచ్చును. కాని యవి భిన్నమత సంప్రదాయాలతో. గూడినవి గావున నాతనికిం దృష్తి కలి గించినట్టులేవు. అసలు భారతమునకు. బంచమవేదమని (పసిద్ధి. వేదాధికారము లేనివాని కదే వేదమార్గమును దెలుపునది. దేశీయములగు తమిళ కన్నడ భాషలలో భారతకథ రచింప(బడియుండ(గా( దెలుంగు భాషలో మాత మెందుకు రచింప( బడ(గూడదు? వై దికమతానికి విడిదిపట్టయిన యీ తెలు;గుదేశములో నీ భారతము వ్వైదికమత దృష్టిలో తెనింగింపంబడుట యృుక్తముగదా. కావుననే ,యయాతండు “జననుత కృష్ణ డ్ల్వైపాయనముని వృషథభాభిపిత మహాభారతబద్ధ నిరూపితార్థ మేర్చడ6-దెనుంగున రచియింపు మధిక ధీయుక్తిమెయిన్‌'” ఆని నన్నయ నాజ్ఞా పించుట తటస్థించినది. పంపాదుల కథలవలె. గాక, కృష్ణద్రైై్రపాయనుని హృద్ల తార్థమును' వెల్పడిచేయరీతిని దెనింగించవలెనని యాతని యభిప్రాయము. అనంత రంబు నీతనికి శ్రీ మహాభారతంబునందలి యభ్శిప్రాయంబు విన నభిలాష పెద్దదై యుండుటకు మజౌక కారణము కూడ కలదు. అది యిది. “హిమకరుః దొట్టి పూరు భరతేశ కుర్ముపభు పాండుభూపతుల్‌ [కమమున వంశక ర్త లనంగా మహి నొప్పిన తదీయవంశమున6 (బసిద్ధులై విమల సద్గుణ శోభితులైన హొండవోత్తముల చర్మిత” యది. కావున నది యాతనికి సతతంబు వినంగ నఖీష్టము. అట్టివాని యఖీష్టమును _ దీర్చుటకే సర్వవేదశాస్త్రముల యశేషసారమే యన+దగి, విశ్వ జనీనమై పర౭గు భారతమును “సత్సభాంతర సరసీవనంబులను ముదంబునం గౌనియాడి” నారాయణ భట్టు సవోాయమునుగొని యందఠలి పండితుల యనుమతిని గూడ బడసియే, నన్నయ భట్టారకుండు 'తెనుగునన్‌ మవీభారత సంహితారచన బంధురుండై నా డు. అట్టి మవోనీయుని మహారచన యాం జగద్ధితంబు “గాక పోవునా!” నర నారాయణు లిద్దజు గలిసి సాధించిన భారతాం[ధీకరణోద్యమము జగద్ధితము కాకుండుటెట్టు? అయిశేయవితథమగు నీ లోకస్థితి యొక నరనారాయణల చేరిక చేతనేగాక వేద్యృతయ మూర్తులగు తిపుషులచేతను సాధింపంబడదగినదై యున్నది. ఆం(ధజాతి తొలినుండి యవలంభించిన వై దికమతము చాలవజకు( గళు నిర్వహణమ్ము పంచాయతనాదిపూజణ యద్త్వైతభావ తత్పరత వీనితోం గూడినదే

119 థీ తిక్కనగారి గాని (పత్యేక శైవ వైష్టవాగమాది పరతంతతతో గూడినది కాదు. కావున వైష్టవ మతవ్యాప్తికి, దేవాలయోత్స వాడంబరమునకు, వైష్టవ భక్తికి దక్షిణదేశ మాటప ట్టయినట్లే. కై వాభిమానాతిరేకమునకుం గన్నడ దేశము ముఖ్యస్థాన మయినది. ఆయా మత్మపవాహము లాయా దేశములలో( బొంగి పొరలినప్పు డా పొంగు మా[తమే తెలుంగు దేశముపై. గొంత పాటినదిగాని. వాని కిచ్చట స్థిరత్వ మెప్పుడు. గుదరలేరు. ఆదినుండియు నాంధులకు మూదర్తితయ విషయమున భేదభావముగాని, యొకరికంటె నొకరు హెచ్చుతగ్గను భావముగాని యెప్పుడును లేదు. కావుననే నన్నయ వేద్మ్యతయ మూర్తులను భారతాదిని స్తుతించి వూజింపణా. గొంత కాలమునకు త్రైవ వైష్టవములలో వీరత్వము నవై డికత్వ చిహ్నములు పెరిగి భేదభావము హెచ్చగుచున్న సమయమున గవి[బహ్మయగు తిక్కనార్యుండు పర (బహ్మస్థాన మా[క్రిమించి, యీవై దిక మతమందు శివవిష్ణు భేదమునకుం దావులేదు లేదని సూచించుచునే యాం(ధభక్త్రజనావళి యెల్టపుడు “విష్ణరూపాయ నమశ్శివాయ” యని పలు[_చు( దన్ను( గొల్చ్బుచుండ హరిహర రూపము దాల్చిన యా పరతత్వ మెల్పపుడు వారి కభీస్టసిద్ధి గావించుచుండు నని విరాట పర్వాది నుద్దోషించినాండు. ఈ విధముగా వై దిక మకాభినివేళము గలిగిన యాం[ధజాతి జీవితపథ మవైదిక శై వవైష్టవ మార్గముల బడకుండ, నద్వైత భావనిరూఢి మార్గముననే గలసి వర్తించున ట్టుద్భోధించుచు, వైడిక మార్గమున ధర్యాద్వ్వైతమే యాంధుల జీవిత పద్ధతి యగునట్టుగా. దన భారత రచన మూలముగా దీర్చి [ధువము గావించి నాండు కవి బహ్మయగు తిక్కనార్యుండు. తాను తీర్చిదిద్దుపే కాదు. అసలు తొలుత భారతము రచించిన కృష్ణద్వైపా యనుని పరమోద్దేశము కూడ నదే యన్న ట్టీ విధముగా జాటుచున్నా(€డు చూడుండు. “విద్వత్సం_స్తవనీయ భవ్యకవితావేశండు విజ్ఞాన సంపద్విఖ్యా తుండు, సంయమి(ప్రకర సంభావ్యానుభావుండు కృష్ణటై వ్రపాయనుం డర్ధి లోకహిత నిష్టంబూని కావించె ధర్మా ద్వైతంబగు భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబె న యామ్నాయమున్‌.” రా భారతము ధర్మాద్వ్వైతిమును బోధించుట యన(గా నేమో తిక్కనయే వివ రించినాండుం “వేదములకు నభిలస్మృతి వాదములకు బహుపురాణ వరంబులకున్‌, వాద్దైనచోటులను దా మూదల ధర్మార్థకామమోక్ష స్థితికిన*: అని.

విరాట పర్వము 119

ఇట్టి ధర్మాద్వైతముతో(దాటు హరిహారాభేదరూపాద్వ్వైత భావమును వ్యక్త పజచి యా వరివార రూపమగు దైవ మా యిద్దటికంటె నతీతుండగు పరత త్త్వ్రమే-, పరమేశ్వరుండేయని, నన్నయవలెనే తానును భారతమును సంహితాదృష్టితోడనే తెని(గించుచున్నానని, దీనివలన దన జన్న కృతార్థత, గమును బొందిన దని తెల్పినాండు.

ఇట్టి వరంబు(గాంచి “పర్రమేళ్వరునిం గృృతి నాథుంేసి యే పట్టున బూజ్య మ్హూర్తియగు భారత సంహిత( జెప్పంగంటి నా పుట్టు కృతార్దతం బొరనె, బుణ్య చర్వితుండనై తి”

*ఆంధ్రావళి మోదముం బొరయునట్లుగ మహాకవిత్వ దీజెవిధి నొంది పద్యముల గద్యములన్‌ రచియించెదన్‌ గృతుల్‌ *” అని తన నిశ్చయమును వెల్లడించినాండు

ఇట్టాంధజాతి జీవితపథమును థారత రచన మూలముగా ధర్మాద్లై వత్‌ మార్గమున దిడ్డంగలిగిన పరమ వైదికుండు. పరమ ధార్మికుండునగు మహనీయుం డాం[ధజాతిలో లభించుటకే నన్నయ తరువాత రెండు వందల సంవత్సరముల కాలము పట్టిన దంటే యాళ్చర్య మేమున్నది. ఆం[ధరాజుల కాలమునుండియు నీ దేశమునం బెంపొందుచు వచ్చుచుండిన యాంధజాతీయ జీవిత లక్షణ ములు నన్నయ తిక్క-నల భారత రచన మూలముగా నొంధధవాజ్మయమునం ,బతిబింబించి లే పడినవి. కావుననే దండి మహాకవి చెప్పినరీతిగాా మనము నిట్టు చెప్పుకొనవచ్చును గదా! “రాజరాజ యళోబింబ మాదర్శం[ప్రాప్య వాజ్మయిం తస్యాసన్నిధానేపి న స్వయం పళ్య నళ |తీ” అని. తరువాతి కావ్య(పబంధాది శిష్టవాజ్బయమున కంతకు సీ భారతమే యాదర్శగంథమెనది. భారతకవులే యాదర్శపురువులుః మూల పురుషు లయినారు. ధర్మాద్ర్వైత పరమైన వైదికమత ప్రతిపత్తిగల యాంధ జీవితమే తరునాతి తెలుంగు సాపాత్యమున( జాల ! వజకు( (బతిపాద్య వస్తువుకూడ నగుట తటస్థించినది.

తిక్కనార్యుండు - ఆతని మనఃపరిపొకము

అయితే భారతజాతీయ పథమును దిద్దగలిగిన భారత రచనా కాలమునాటి యీ తిక్కన యంతకు. బూర్వము నిర్వచనోత్తర రామాయణము రచించిన కాలము నాటి తిక్కనకా-డు. ఈతనికి నాతనికి మనః _పరిపాకమున విశేషఖేద

గ్‌

114 థ్రీ తిక్కానగారి మగుపడుచున్నది. వానియందలి యాతని యవతారికలను బట్టియే యాతని మన స్తత్వమును మనము కనిపెట్టవచ్చును. యజ్ఞము చేసి పవ్మితు;ఢడయినవెనుక గదా మవికవిత్వ దీఇావిధి నొంది భారత రచన కాతండు పూనుకొన్నది. భక్తజనంబు వైదిక ధ్యాయితకిచ్చమెచ్చు పరత_త్త్వ్రమునుగదా యతడు కొలిచినది. సకల[బహ్మ (పార్ధనంబుగదా యతండుచేసినది. కవితా సృష్టిని. దలపెట్టినవాండు గనుకనే కళాసహిత [బహ్మ ,ప్రార్థనంబుం జేసినాండు. సిరిగౌరి కలిసి యొకటే చెల్వకా(గానా చెల్వచిత్తము పల్లవింపం జేయుటకు హరిహర రూపము దాల్చినా(. డా పరతత్వము సకల్మబహ్మ ,ప్రార్థనమువలన నాతనికి గలిగిన ఫలమేమో గమనించితిరా! అత డిట్టు చెప్పినాండు వినుడు. కవిత్వ తత్తనిరతిశయానుభావానంద భరితాంతః కరుణు! డై హండంట! ఎంత పెద్ద సమాసము ! ! ఈ సుదీర్హ సమాసము మూల ముగా నాతండెట్టి మహనీయము గంభీరము నగు భావమును వ్యక్తపజుపం దలంచి నాఃండోో యాతని యనుభవ పరిపాకము, హృదయ వికాస మెట్టి యున్నతస్థాయి నందినవో యను విషయములు మనము ముఖ్యముగా గమనింపందగియున్న వి. కవిత్వ తత్త్వము, దానియొక్క నిరతిశయా నుభావము, దానివలన గలిగిన యానందము, తద్భరితాంతఃకరణము. ఊఉ త్తరరామాయణ రచనా కాలమున కీతని కీ చిత్త పరిపాక మింకను గుదిరి నట్టు లేదు. దాని నీతండు నన్నయ్యవలెనె తన [పభువున కొక మానవ మాాళునకే యంకితము చేసినాడు. ఆతని కాతండు కుల్యబాహ్మణుండు. ఇక్కడ మామ యల్లుండు వరుస. ఆయనను జూచియే యీాయనయు సంస్కృతళ్లోక రచనతో మొదలు పెట్టినాడు. ఆయనవలెనే యాయనయు హరిహరపద్మగర్భులను స్తుతించి నాండు, ఇంకా యాది కవీందులను, నూత్న సత్కవీశ్వురులనుగూడ నట్టు స్తుతింపగా నీతండు “కవితా విలాస విస్తర మహనీయు(డయినాండట.”” అన(గానా మూర్తి [తయ రూపముల వలెనే యీతని నప్పటి కాకర్షించిన కవితా సతియొక్క- విలా సములు మట్టుకే యన్నమాటం “కవిత్వత_త్త్య నిరతిశయానుభావుండు”” కాలేదు. తరువాత వీరియం దభేదబుద్ధితోదాటు, క విత్వత త్త్వ స్వరూపమునుగూడ గోచరిం చినది. ఆ కవికా విలానములకు లొంగినవాండు గనుకనే గాంటోలు తానంతటి వాండు నింతటివా(డు నని, కవిత్వ మిలా చెప్పవలి, నలా చెప్పవలె నని నిర్ణయించుచు! గొంత (ప్రగల్భమును జాటుకొన్నా(డు కుకవి నిందను గాపించినాండు. చూడుండు; “అమలోదాత్త మనీష నేనుభయ కావ్య పొఢి పాటించు శిల్పమునకా బార గు(డకా, కళావిదు(డ. మహేశ ఏరాంఘిపద్దై క ధ్యానశీలుండ'”” అని చెప్పుకున్నా(డుః

విరాట పర్వము 115 ఈ విషయము లాతని యెడ నెతయు వా _స్తవములే. సత్యసమ్మతములే. అయినా ఛారతమునం దీతండు సంపాదించుకొనిన వినయసంప త్రితో బోల్చినపుడే యివి (పగల్భము లనిపించునుగాని, వా స్రవముగాంగానేకావు. ఇంకా “తెలుంగు కవి త్వము చెప్ప(దలంచిన కవి యెొట్టు చేయవలయునో, పలుకుల పొందు లేక రస. భంగము చేయుచు. జెప్పు కుకవులు దుర్విటు లె ట్టగుదురో, నిరూపించి, యింక దానో జాత్యముగామి నొప్పయిన సంస్కృత మెయ్యెడం జొనుపడంట: గద్యము తోడుత( బద్యమును జెప్పి 'పెట్టండంట : నిర్వచన కావ్యరచనడై నీతని కింత మోహ మప్పటి కెట్టు కలిగినదో యూపొంపరాదు. ఇదంతా కవితా విలాసములక€ జిక్కి చిత్తపరిపాకము కుదురని కాలపు రచనగా6 గన(ఐడకపోదు. భారత రచనా కాలమున( గవిత్వ త త్తమే బోధ పడిన తరువాత నీ నిబంధనల నన్నిటిని దాటి పోయినా(డు. అత్మళ్టాఘాపరములగు మాటలను మానివేసినాండు. ఇళ మహికవి లక్షణములను జేప్పందలచినపుడు తనపై వేసికొనక కృష్ణద్వైపాయన పరముగా జేసి వర్ణించినాండు. అతండు “విద్వత్సంస్తవనీయ భవ్య కవితావేశము కలవాండంట! విజ్ఞాన సంపద్విక్యాతుండంట. సంయమి[పకరముచేతనే - సంభావ్యమయిన: " యను భావము కలవాండ6టం అతడు అర్థిలోక హిత .నిష్టంబూని లేఖ్యంబయిన యామ్నా యమును” భారతము చేస్తే తాను *“నాం[ధావశి మోదముంబొరయ' మవికవిత్వ దిఇువిధిని. బొంది గద్యములం బద్యముల రచియింప( బూనినా(డు. “భారత సంహితం జెప్పంగంటి. నా పుట్టు కృఠతార్ధతం బొరసె వరణియ।డ నయ్యెద భక్త కోటికిన్‌” బాల స్వథావుండ-ఇత్యాది పలుకు లెంతగ నాతని విన్నమభావమును హరివారనాథ భక్తిని వ్యక్తము చేయుచున్నవో చూడు(డు. ఈ విన్న్మమభావము చేతనే మన వృాదయ పీఠములందున్నత స్థాన మాక్రమింపం గలుగుచున్నాడు. ఇంతే కాదు. ఆతడు యజ్ఞముచేసి మహాకవిత్వ దీఇావిధి నొంది భారత రచనను జేపట్టినట్లే తాను దలపెట్టేన యా మవికార్య గౌరవమును మన కెటుక పజచుటకో యన్నట్లుః స్వప్నవృత్తాంతము మూలముగా మనలనుగూడ నొక లోకాంతరమునకు( దీసికొనిపోయిం హరిహరనాథావతరణ దృశ్యము నొక దానిని (పదర్శించి, 1పళాంతము, పవి[త్రమునగు వాతావరణమున మనలను దింపినాండు. దీని మూల ముగా( దికగ్రానార్యుని యాభిజాత్యము, వేదములేని భ క్తి వినయ సౌశీల్యాదులతోం గూడిన హృదయ పరిపాకము, జన్మాంతర దుఃఖములను బాసి, బహ్మానంద స్రికినిం జొందవలయునను లాలస, వైదిక సంప త్తి మొదలగు నసాధారణ గుణము అనేకము ఠీ దృశ్యము మూలముగా మనకు వ్యక్తము చేయ/గలిగినాండు. రెండువందల

116 థ్రీ తిక్కనగారి సంవత్సరముల (క్రితము నన్నయ తెలుగు భారత రచన (ప్రారంభించినప్పటి కంటెను, నానాండు తిక్కనార్యు(డు పూ _ర్రిచేయవలసినవాండై దానిని మరల చేపట్టిన సందర్భమును బట్టి తిక్కన యొక్కయేగాక యా భారతము యొక్కయు మహ త్త గౌరవములు విశేషముగా. బెంపుగాంచినవని చెప్పవలసియున్నది, ఏమనగా సామాన్య మానవునకు వినిపించు నుద్దేకముతో మొదలు పెట్టబడిన యాం[థ భారత రచనకు దై వవళముననే మధ్య భంగము వాటిల్లుట. దానిని. దిక్కన చేపట్టుట్క పరమేళ్వ రుండే హరిహరనాథ రూపమున దాని కృతి పతిత్వమర్థించి వచ్చుట. యీ విధముగా నీ పదేను పర్వములు పుణ్యపబంధము లగుట, వానిని దేవసన్ని ధిని6 (బశంసించు టం జేసి యిది యంతయు నొక యారాధన విశేషంబగుటయను నీ విషయము. అన్నియు నీ భారత రచనా సన్నివేశము కొక యపూర్వ మహ త్వము నాపా దించుటకాదా? నన్నయకు. గల విశేష గుణములను నవిరళ జపహోమతత్పరత్వా' దులను రాజరాజు వర్టించిచెప్పినాండు. తిక గ్రానార్యుని మహనీయతను బరమేళ 3రు6 డగు హరిహరనాథుండే యెట్టు (పశంసించినాండో చూడుడు? “వై దికమార్య నిష్టమగు వర్తనముం దగ నిరక్షిహించుచున్‌ భేదములేని భ క్తిమతి నిర్మల వృత్తి గం జేయుచుండ మ త్పాద నిరంతర స్మరణ తత్పరభావము కల్మి నాత్మస మ్మోదము/బొందంగాన్యరసముంగొనియాడుచునుండు 'దెప్పుడున్‌. వెనుక “కవితా విలాస విస్తర మహనీయుగొడై యుండిన తిక్కన భారత రచనా కాలమున “కావ్యరసముం గొనియాడుచున్న" వాండైనాడు. కావుననే యాత,డు కావ్యాదినే “కవిత్వతత్ర్త ) నిరతిశయానుభవానంద భరితాంతః కరుణుండ” వై యని చెప్పి యాతని హృదయ పరిపాకమును మనకు సూచించినాండు. నా అట్టి యపూర్వ సన్నివేశమున నాతడు చూపిన వినయ విధేయతలు, చిత్తాన్న త్యము, భావపరిపాకము, రచనా గాంభీర్యము ననన్యసామాన్యములు, అట్టి పరమే శ్వరు( గోరుట గన బాల స్వభావమును గుర్తించి, తా నడుగ(దగునో లేదో యని శంకించి, కొమ్మనామాత్యు నాననం బాలోకించి, యతని యనువతి బడసి, యపలాలితుండగు డింభుండు తన కొలంది యెజుంగక మహాపదార్ధ ౦బు వేడు విధంబున (బహ్మోనంద స్థితినే గోరినాండళట. ఆ సన్నివేశము నంతను నెంత వ్యక్తముగా మనోగోచరంబగునట్టు చితించినాండో గమనింవు,డు,. ఆ కోరుటలో నెంత వినయమో.

విరాట పర్వము శే?

“బ్గంత్రకు నేర్పు నీకు నొక యింతటిలోన మదీయవాణి న

త్యంత విభూతిం బెంపెసంగునట్టి నినుం గొనియాడుచే౦త దా

'నెంతయు పెద్ద నీ కరుణ విట్లు పదస్టుండ నైతి నింక జ

న్యాంతర దుఃఖముల్‌ దొలంగునట్టుగం జేసి సుఖాత్ము. జేయ వే.” అని సర్వాంగాలింగిత మహితలంబగు నమస్కారంబు చేయ6గా నా జగన్నాథుడు ““ఇనన మరణాదులై న సంసార దుఃఖములకు నగపడకుండ నిమ్మునను దెరువుగను వెలుంగు నీకిచ్చితి” నన్నాడు.

ఇంక నతనికి. గావలసిన దేమున్నది? అంత మేలు కాంచిన తిక్కన చిత్త వృత్తి యెట్టుండునో యతండే వర్ణించి చూపినాండు. మనస్తత్త్వమును జితించి చూపంగల మహాశిల్పిగదా యతడు! 'ఎలమి నచ్చెరువును సరియొలసి పొదల మానసమున నెంతయు. [బొద్దు గలలోంగన్న చందము( దలచుచునుండితి సభకి తాత్పర్యమునకా. ఎంత చక్కళగా విప్పిచెప్పినాండో చూడుండు.

ఇట్లు పరమేళ్వరునిం గృతినాథుంజేసి భారత సంహిత. జెప్పంగనుటచే నాతని పుట్టు కృతార్థతంబొరసె. పుణ్యచర్మితుండయినాండు. కావునం దాను నేర్చిన భంగిజెప్పి “వరజీయుండ నయ్యెద భక్తకోటికి౯” అని సభకి తాత్పర్యములతో నాపుణ్య [ప్రబంధములను దేవసన్నిధిని. [బళంసింప(గా నదియొక యారాధన విశేషం బయినది. వష్ట్యంతస్తోతనామములతో నా పరమేశ్వరునకు విన్నపంబు సేయుచు నా మహాకావ్యంబు నర్థంబు సంగతంబు సేయఃదొడంగినాండు. అనగా నన్నపార్యుండు రాజనరేం్యదుని యాజ్ఞపై “మహాభారత బద్ధ నిరూపితార్థ మేర్పడ” రచియించిన ఖ్లే తిక గ్రానార్యుండును 'ఆ మహాకావ్యంబు నర్థంబు సంగతంబు "సీయం దొడంగినాండు. అనగా నివి [22914028 కావన్న మాట వ్య క్తము చేసినా(డుం ఇద్దథికినీ మవాభారత మీ పాఠరాశర్యుని కృతి పంచమవేదమే, ఇద్దయి దీనిని సంపొతా దృష్టితోనే తెలింగింప( దొడళగినారు. ఇట్టు వీరిద్దలు సమానముగనే కల్ఫించిన వైదిక వాతొావరణమునకు( దిక్కనార్యుండొక యపూర్వ పావనత్వము, రసోన్నతిః ధర్మాద్వ్వైత వృత్తి; కళాసొందర్యము నాపాదించి, యాం భారత రచన నాంధజనుల జీవిత తత్త్యముతో సమ్మేళనము నొందించినవాండై నాండు.

==? 0 వా

తిక్కన - వీరాటపర్వము ఫ్రీకృష్ణద్వైపాయను! డర్థి లోకహితనిస్టం బూని కావించిన భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబై న యామ్నాయము. ఆదజీయసార వివిధార్థగతి స్ఫురణంబుగల్లి యష్టాదశ పర్వనిర్వహణమై పెనుపొందియండ, నం దాది దొడంగి మూడు కృతు లాంధ కవిత్వ విశారదుం గొనర్చె మహికాత్ముండు నన్నయభట్టు దవక్షతన్‌” అని తిక్కనార్యు(. డెప్పుడు చెప్పినాడో యప్పడే తిక్కనార్యు(డు వాని జోలికి టోదలంప లేదని, భావికాలములో మఠీి యెవ్వరు దానినిం జేపట్టినా యది నన్నయ పేరను బూర్థి కావలసినదే గాని మజొకటి కాదని, తిక్కనార్యుండే స్పష్టము చేసినాండా యన్నట్లు స్ఫురించుచున్నది. ఈ తిక్కన రచనను జూచిన యెడ్డా (పగడ దాని యంతరార్థ మిది యని (గహించియే తానును ద్మ్యదచనయకా నారణ్య పర్వ'శేషమును బూరించి నాండేమో అనిపించుచున్నది. మొ _త్తము మీంద నన్నయ యే ముహూర్తమున నాంధ్రమున శిష్టకవితా రచన ,పారంభించినాండోగాని, యీ తొలి రచన యగు భారతమువలెన్తే తెలు(గులోవి యుద్గ్యంథములగు రామాయణ. భాగవతములు కూడా యతుకులతుకులుగా. బలువురు కవులచే/ బూరింప(బడవలసి నవే యయినవి. ఏమైనను బదేను పర్వములు తుదిముట్టన్‌ రచియించి యా పర తత్త్యమునకు వారిహరనాథునకు నంకిత మివ్వదల(చుకొన్న కవ్మిబహ్మ మానవ నాథున కంకితముగా రచింప(బడిన పర్వములోని కథాభాగముతో( దన రచన [ప్రారంభించునా? కావుననే 'హృదయావాది చతుర్ధ మూర్దిత కథోపేతంబు నానారసాభ్యుద యోల్దాసి" యగు విరాట 'పర్వముతో" దన రచనను (భారంభించినాడు. చతుర్ధంబగు నీ విరాట పర్వమున కీత,డు తొలుతనే యీ పద్యములో బొదిగిన విశేషములు మూడును మూ(డు రత్నముల వంటివి, మొదటిది 'వృదయాన్లోది ఈ విరాటపర్వ కథ వెనుకటి యరణ్యావాస కథవలె( బాండవులు పదమూండేం డ్దరణ్యమున బడినట్టీ బాధలతోను గష్టములం తోను గూడుకొన్నదికాదు. ఇది యజ్ఞాత వాసమైనను నింక నొక్క సంవత్సరమే. దీనికి భంగము కలుగకుండ దా(టివేయ( గలను నమ్మకము కూడా వారికి ధర్మ దేవత యిచ్చిన వరమవలనం గొంత గలిగినది. అర్జునునకు గలిగిన యార్వశీ శాపరూపమన నీ యజ్ఞాత వాసమునక్సు వలయు సన్నాహ మింతకు బూర్వమే కొంత యేర్పడినదిగదా! అత్మగౌరవమునకు భంగములేని రీతిని, నింతకుం

విరాట పర్వము 119 బూర్వుము పాండవుల యొద్ద వారి కొలువులో నుండెడు వారమని చెప్పుకొంటూ విరటుని కొల్వులో నాతని _పాపున నుండి, సమయము వచ్చినపుడు తమ (పజ్ఞాడిక మును జూపుటకును, బయట మెఆజయుటకును( దగు నవకాళమును గల్పించినదై తుదకు మంగళాంతము గూడ నగుటచే, నిందలి కథయంతయు నీ పర్వమును “పహృదయావ్లిది” యగుననుటకు సందేహ మేమున్నది? అజ్ఞాత కాలమున. దమ 'స్నిహితులకు శ్యతువులకు. గూడా నజ్ఞాతుల్లై యుండి స్నేహితుల పక్షమున దమకు శ[తువులయిన వారితోనే యుద్ధము చేసి తమ బహుపరా[కమములను (టబకటించి ళ (తువుల నుక్కుడంగించి పరాభవించుటకుం. దగిన యవకాశము లభించుట, తన్మూలముగా నా యజ్ఞాతవాస సమయమును గూడా నిర్వర్తించి, బయలువడుటను దెల్పుకథ వృాదయాహ్హాదకరముకాదా? ఊర్జిత కథో కేత మయినది కాదా? ఊర్జిత కథో పేత మనుటలో మజియొక విశేషముకూడ నున్నది. ఇందలి కథ కొక విధమగు నపూర్వబలము (8209611690) రామణీయకత గూడ నున్నదన వచ్చును. ఎట్టందురా? మొత్తము భారతకథ కంతకు నిదియొక యాయువు పట్టు వంటిది,

[దౌపది సహితులగు పాండవు లీ యజ్ఞాతవాస సమయమును దాంటలేరను నిశ్చాయముతోడనే గదా దుర్యోధను. డిద్దానిని నియమించినది. ఒకసారి బయలు పడినచో మరల నా సమయము మొదటికి వచ్చునుగదా ! అచే దుర్యోధనుని యాళ- అట్టి సమయమును నిర్వర్రింపం గలిగిన పాండవుల నింక నడ్డువా రుండరు. కావుననే యుది చాల సంకటమయిన కాలము. రెండు పక్షములకు డిని మైననే యాళ-దృష్టి; ఇంజే గాక యిందలి కథయంతయు వెనుక జరిగిన గాధలను మరల దలంపించుచు, ముందు జరుగబోవు కథాంశములకు సూచకముగా నున్నట్టగుపడుచున్నది. పూర్వాపరములగు భారతకథాంశములను సూచించు నాక సంధి పర్వుగా నొక కొలికిగా దీనిని (గహింప వచ్చును. పాండవ (ప్రవేశ పర్వములో మొదట బాండవులను గూర్చి మన కెజుక పఆఅచుటకు వారిని6 దాను భావించిన రీతి నెణింగించుటకు మంచి యవకాశము దొరికినది తిక్కనకు. విరాటుని కొల్వులో. బాండవులు [ప్రవేశించు సందర్భమును బురస్కరించుకొని, మొదట నవతార పర్వములోవలెనే యా పాండవుల సహజ లక్షణాలు, (పత్యేక స్వభావ రీతులు, కార్యళ క్తులు మొదలగు వానిని వ్యక్తపఅచి, మూలమునందలి యాయా

120 థ్రీ తిక గ్రానగారి పాతల కొక విధమగు (౫67 001049) నూతన చైతన్యమును గల్పించి, పొంత ప్యాతలేయైనను నొక విధమగు [కొత్తరంగులతో స్పుటముగా సహజ గుణములతో, గన(బడువారినిగాం జేసి మనదృష్టి పథమున నిలిపినాండు తిక్కన. కాంబ్లే యతండన్నాండు. కథ జగ త్పసిద్ధమైనదే గావున, పూర్వపర్వార్థ యుక్తి చేయ నెడల యత్నమక్క_అలేదు. ముందర కథను వలసినట్టు చెప్పవచ్చి యుండును. అన(గా యుక్రి యుక్తముగా రంజకముగా నుండునట్టు, సందర్భానుకూల ముగా దగినట్టు నడుపుకుంటూ వెడతా నని చెప్పి/నాడు. కధాభాగములో మార్పులు చేయండుగాని, యా కథను నడుపుటలోం గథా ప్మాతలను (బదర్శించడంలో మ్యాతము తన పతిభను జూపుచు. జెప్పవలసిన రీతిని చెపుతకానన్నాండు. ఒక్క విషయం చూడండి--విరటుని కొల్వులో భీముడు జెట్టిమల్చుతో విలాసముగా బోరుచు శంకరోత్సవముల నాండునా పట్టణములలో జేరిన మల్దులతో నొకండు నేల నాలుగు చెజగులలోను దనతోసాటివాండెక్కడను లేండని విజ్దవీగుళూ చెప్పు కొనగా, నామల్దునితో విరాటుని యాజ్ఞపైన భీముడు పోరె నని యా పోరాట ముతో రెండు చేతులతోను వానిని. టై కెత్తి, గిరగిర (దిప్పి ముక్కు నోట నెత్తురు కాజునట్టుగా( జేసి వానిని. జంపీవేసినా. డని మూలములో నున్నది. కాని తిక్కన దీని నంతను నొక మన్రయుద్ధ (పదర్శనముగా( జేసి, యాకు స్తీ పట్టులను జక్క-6గా వర్ణించి చూపి, తుదకు వానినిగ్యగింద(బడవేసి యోడింపంగా సభ వారందణజు నార్చిరనియు, నప్పుడు భీముడు వానిని వదలివేసినట్టును జెప్పినాండు తిక్కన. ఇది యొక విధముగా వెనుకటి కుమారాస్త్ర విద్యాసందర్భమును దల పించును వెంటనే జరుగ(బోవు కీచక వధకు బూర్వరంగమై, తరువాతి కాలమున సంభవమగు దుళ్ళాసన దుర్యోధనాదుల వధను సూచించినదివలె నున్నది, కీచకకృత (దౌపదీ పరాభవము దానిని కీచకవధ మూలముగా భీముండు తొలగించుట యనునది. ఒక వైపున వెనుకటి కౌరవ సభలోని [దౌపదీ పరాభవ మును, మటియొకవైపున నా సభలో నీతండు చేసిన (పతిజ్ఞలను నిర్వహించి ముందు (దౌపదివేజణీ సంహారమును సాధింపగలుగుటకు సూచించుచున్న దనవచ్చును. పాండవులను బయలు పఆచి భంగపుచ్చుటకై చేయంబడిన గో[గహాణ తంత్రము వెనుక జరుప(బడిన లాఇాగృపహూ దహనాది తం[తములను స్మరింపం జేయుచు, దాని నుండి వలెనే దీని నుండియ వీరు బయలుపడుటను, భీమార్జునుల యసమాన పర్శాకమము నటు సుళర్మపైని, నిటు దుర్యోధనాది వీరులపైని వీరికి. గలిగిన

,విరాట పర్వము 121 విజయము మూలముగా, భావిభారత యుద్ధము నందు వీరికి గలుగు విజయమును సూచించున దనవచ్చును. కౌరవ సభకు జూదమాడుటకు( బిలువ(బడి, కాదనలేక వెళ్ళి యాడి రాజ్యము .నర్వమును గోలుపోయిన ధర్మజుండు; మరల విరటుని కొలువులో. గూడ నాతనిచే నావూతు(డై, సంకోచించుచునే యాతనితో జూదమాడ మొదలు పెట్టి యాతని చేతనే దెబ్బతిన్నవాం డయినాండు. రాజ్యము గోలుపోయి సమయ (పతిపాలనమున, భీమాదులయొక్క, (దౌపదియొక్క తొందరమాటలకు లొంగిపోక సహనముతో. (దోసికొని వచ్చుచున్నచ్టే. విరాటుని కొలువులో. గూడ నత్యంత సహనంతో విర టుని కుప[దవము కలుగకుండుటకుగాను, దమ్ముల కా విషయము తెలియకుండ ర క్రబిందువు భూమిపై బడకుండ నంతను గప్పిపుచ్చి, యా విషమ సందర్భము నెంతయు సామర్థ్యముతో మెల(కువతో నిర్వహించినాండు. వెంటనే యుత్తరుండు వచ్చి తంథడిని మందలించుట, మజునాండుదయముననే భీమార్డును లాతని విరటుని సింహాసన మెక్కించుట యనునది-భారత యుద్ధానంతర మాతండు మరల సింవో సన మెక్కాంగలుగుటకు సూచనగా (గహింపవచ్చును. పిదప వివాహము సర్వ మంగళ సూచకము.ఈ యుత్తరా వివాహము విశేష (ప్రాధాన్యము గలది. వమనంగా భారత యుద్ధమైన తరువాత. భరత వంశమునకు బీజాంకుర మీ యు _త్తరాగర్భమే కావలసి యన్నది గదా! అందుకనే తిక్కనార్యుండీ వివాాము నత్యంత వై భవో 'పేతముగా జరిగినట్టు వర్డించినాండు. ఇన్ని విధములుగా. [బాధాన్యము వహించుటచే విరాటపర్వము “హృదయావ్లోది-ఊర్జిత కథో పేతము' అని తిక్కన వర్జించినాః డంటే యాశ్చర్య మేమున్నది | ఈ యుత్తరా వివాహ సందర్భమున మజియొక విశేషము కలదు. మూల ములో నీ వివాహ మొకటి రెండు శ్లోకములలోనే ముగిసినది. కాని తిక్కనార్యుండు దీని నత్యంత వైైభవో పేతముగ జరిపించి, యుత్తమ శ్చంగార రసావిర్భావమునకు మూలమగునట్టుగను, నచ్చ తెలు(గు దేశీయ సంప్రదాయానురోధంబుగ జరిగినట్టును వర్ణించినాండు. ఈ విషయము తరువాత బరిశీలింతము. విరాట పర్వమునుగూర్చి తిక్కన వ్నాతిన మజియొక విశేషణము “నానా రసాఖ్యుదయోల్దాసిత్వము'. ఈ విరాట పర్వ కథ యనేక విధములగు సన్నివేశము అకు, సంఘటనలకు దావగుటచేత _“నానారసాభ్యుదయోల్టాసి' యగుటకును నవ కాళము లేకపోలేదు. ఉత్తరా వివాహ సందర్భములో వధూవరుల పరస్పరావలోకన

129 శ్రీ తిక్కనగారి ములు, హోమ సమయ కృత్యముల సంస్పర్శభంగులు మొదలగు వానిని వర్ణనము. మూలముగా బోషించినాండు. తిక్కనార్యుండు చక్కని లలిత శృంగారమును గిచకునికి [దౌపది విషయమున గలిగిన యనురాగ విరహవర్ణనా సందర్భమున

శృంగారాభాసమును, నుత్తర కుమారుండు (పజ్ఞలను బలికి కౌరవ సేనను జూచి

పారిపోవు సందర్భమున హాస్యరసమును, గో[గహణ సందర్భములందు ఖీమార్జునుల

పర్శాకమ వర్ణనము మూలముగా వీరము, కీచకవధ సందర్భమున వీభత్సము,

(దౌపదిని విరటు కొల్వున( గీచకుండు పరాఠవించుటను జూచినప్పుడు భీమునికి

గల్గిన కోపమును వర్ణించునప్పుడు రౌదమును, సందర్భానుసారముగా నాయా రస

ముల నొప్పించుట కవకాశము కల్పించుటచే సీ పర్వము *నానారసా భ్యుదయోల్లాసి”

“యని చెప్పుటలో నాళ్చర్యము లేదు.

తిక్క నార్యుని కాన్యకళా చాతుర్యము తిక్కనార్యుండు సహజముగ గళావేత్తయని, రచనా విషయమున నీతనిిడి

శిల్పదృన్టియని యిదివజకే గమనించి యున్నాము, ఉత్తర రామాయణమున సీతండు

*“అమలోదా త్త మనీష నే నుభయ కావ్య(పౌఢి. బాటించు శిల్పమునన్‌ బారగుడజా" అని చెప్పుకొనియే యున్నా(డు గదా! శతని (పతిభ యమలము__ఉదా త్త

మను విషయ మాత. డుత్తర రామాయణ కథను నిర్వహించిన రీతిని( బట్టియే

తెలియుచున్నది. ఉత్తర రామాయణ కాలమునకే యాత్మ్మపజ్ఞా విషయమున నంత

ధృఢ నిశ్చయముగల యాతని హృదయ పరిపాకము, చి త్తృవృ త్తి, కళాభిజ్ఞత

భారత రచనా కాలమున క్రింకను బరిణత రూపము నొంది యొట్టి మహి త్త్వమును

సంపాదించుకున్నవో భారతావతారికనుబట్టి మనము కొంత (గహించియె. యున్నాము, గదా!

భారత సంహితను దెనిగించుటలో నన్నపార్యుని (ప్రధాన దృష్టి 'అక్షర

రమ్యతి “కథాకలితార్థయు క్రి యనువాని పై6 గేందీకృతమైనట్టు తిక్క నార్యుండు.

విరాటోద్యోగ పర్వముల నెత్తుకొని 'యా పదునేనింటిం దెనుంగుబాస(_దుదిముట్టకా " రచియించు టొప్పు అని నిశ్చయించు కొన్నప్పుడే యని యతని దృష్టిలో నొక “ప్రబంధ మండలి"యైనవి. ఆ _పబంధమండలి కధినాథుని కొజే విచారంపం దొడంగినాండు గదా! కావున భారత రచనను జేపట్టినప్పుడే భారతములోని విరాట. పర్వాదులలో రసవంతములగు పట్టులను (బత్యేక (పబంధములుగా ౯ జేసి, తన శిల్ప

విరాట పర్వము 128 రచనా బాతుర్యమును, గావ్యకళా సౌందర్యమును వ్య క్రపజుపవలయునను తలం పాతిక్కనార్యుని హృదయమున గల్గిన. దనవచ్చును.

సంస్క్థ్రుత భారతమును దెనింగించునప్పు డాంధ “భారతకవు లా కథను మక్కి-కి మక్కి-గా€ దెనిగింప సిద్ధపడినవారు కాదు. అందులో. దిక గాన “వలసి నట్టు6 జెప్పవచ్చి యుండు” నని ముందు సూచించియే యున్నాండు. వీరు తెలుంగు శ్రేయ పద్ధతిలో నది మూలముకంటెను రుచిరంబై , రసవంతమై, కథాసంవిధాన మునం వా[తపోషణమున, భావచ్చిత్రీకరణమున, వర్ణనా చమక్కారమున, మూలము కంటెను మిన్నయై యొక విధమైన నవ్యకాంతుల నీనునట్టు చేయవలయునను ధృఢ సంకల్పము కాననగును. కావుననే విరాట పర్వము నొక ([పబంధముగా+ జేయుట కనువగు రీతిని. గథావస్తువునం దొక విధమగు నైక్య సంపాదనము, ప్యాత్రోన్మీలన చాతుర్యము. రసోద్చోధకత్వము. సందర్భానుకూలమగు వర్ణనా చాతుర్యము. మనో వృటక్సి వివరణ నైపుణ్యము, భావావిష్మరణ శక్తి రూపకల్పనా చాతుర్యము. శబ్ద (ప్రయోగ నైపుణి మొదలగు [ప్రబంధ రచన కావళశ్యకములగు నసాధారణ లక్షణ: ముల నీ 'విరాటపర్వ రచనా సందర్భమున, దిక్కనార్యుండు చకంా6గా నావిష్యారించినా+డు.

విరాట పర్వ మీత,డు చేపట్టిన మొదటిపర్వ మగుటచేతనో, కథ హృదయా హ్లాద మగుటచేతనో మూలముకంటె. నిందు (గ్రంథము విశేషముగా. జెరింగిన ట్టగపడు చున్నది. ఉత్తరదేశ (ప్రతులలో కంటె దక్షిణదేశ (ప్రతులలో (గ్రంథము. “పెరుగుదల విశేషముగా. జూపినను, నీ దక్షిణదేశ (ప్రతులలో దాని కంటెను సీతని [గంథము విస్తుతమై కనబడు చున్నది. ఈ పెరుగుదల సామాన్యముగా. వాత్రల భానోన్మీలన సందర్భములందును. గథాసందర్భముల కనువైన వర్ణనల మూలమునకు దేశీయాచారవర్ణనా మూలమునను జరిగిన దనవచ్చును.

మూలమున నాలుగు పర్వములు గలదానిని తిక్కన క్‌ అళశ్వాసములు గల దానిని(గా6 జేసినాండు 2000 అనుస్టుప్పు శ్టోకాలు కలదానిని 1600 పైగా వృత్త ములు సీనములతో(గూడిన దానిని(గా( దెలు(గుజేసినాండు. కథా సంవిధానము తోను, రచనలోను జేసిన మార్పు అతి సూక్ష్మములై నను, సందర్శ్భోచితములు. నతి రమ్యములుగా. గనపడక మానవు, ఈ యజ్ఞాతవాస కథావిషయము నెత్తుగడలోనే మూలమందలి దాని కంటెను దిక్కున యెంత రమ్యముగా భావార్థటో ధక ముగా౬ జేసినా(డో చూడు(డు,

కే లిక థ్రీ తిక్కనగారి

ఆరణ్యవాస మైపోయిన తరువాత కళథేమి టని జనమేజయు. డడుగుట సహజము. అప్టే మూలములో నడిగినాండు.

“కథం విరాటనగరే మను పూర్వ పిశామహా। అజ్ఞాతవాస ముషితాః దుర్యోధన భయార్జితాః” అని.

ఇది సూటి (పశ్న+ తిక్కన దానినష్హే వదలునా! *కథం' అనుదానిలోని గంభీర భావాలు, తాత్పర్యమును దిక్కున యెంత చక్క(గా వేలువజచినాండో చూడుడు. ఎట్టు అంటే-ఎలాగో రహస్యముగా కాలక్షేపం చేశా రనవచ్చు. కాని, అట్టు చేయడానికి తగినవారు కారే వీరు. ఎలా చేయగలిగినారనే భావం వ్యక్తం కావాలి. ““కథం”” అనే (పళ్నలో దానిని వ్యక్తం చేయటకే తిక్కనార్యుండు మూడు విశేషణాలు వేసిరచించినాండు.

“మహిత సముజ్వలాకృతులు, మానధనుల్‌ , జనమాన్యు లంగనా

సహితముగాంగ-నేమిగతి.సమ్యగుపాయ నిగూఢ వృతిమె

యహితుల కప్రభేద్యమగు నా పదుమూండగు నేడు చేళ్చిశా

మహలు చరించి రంతయు. (గమంబున నా కెజబుంగంగం జెప్పుమా,

సామాన్యముగా దాటిపోవుటకు వీలులేని కారణము లేమున్నవో వాటిని, దెక్కన యిక్కడ వ్యక్తము చేసినాండు. మనకు వారు సామాన్య మానవుల వంటి వారు కారే ?---మహిత సముజ్వలాకృతులు - ఎక్కడపడితే యక్కడ పడియండ గల్గిన వారు కారే! మానధనులు-ఏదో మూల నెవరికిని. దెలియకుండ నుండలేరా- అనిన జను అందథికిని వీరియం దనురాగము - జనమాన్యులు, వీటన్నిటికంటె గొప్ప చిక్తైగంైన కారణము మజొకటి యున్నది. అంగనా సహితులు _- ఐదుగురు పురుషులు వీరు, వీరి వెంబడి యొక స్త్రీ కూడనున్నది. ఈ లక్షణాలన్నీ కూడా యెవర్తైన గుర్తుపట్టి వీరిని బయలు వేయడానికి ఎంతో యనువై నవి. కాంబట్టీ యెట్టి “సమ్యగుపాయ నిగూఢవృత్తిమై నహితుల క్కపభేద్యముగా నా పదమూండగు నేటినిం గడపం గలిగినారు అనేది - ఒక పెద్ద ప్రశ్న యయినది . తిక్కనార్యుని చేతిలో నిదంతా యొక 'కథం'తో సరిపోయింది. సంస్కృతములో దాని కింత వ్యాఖ్యాన మవసరమని తోచినది తిక్కనకు. భారత యుద్దానికి గథ కంతకు గూడా (దౌపదే కారణమని చెప్పే సామెత యొకటి యండాలి. అజ్లే విరాట పర్వములోని కథకు గూడా (దౌపదే ముఖ్యకారణము. అచ్చట దుర్యోధనాదుల మూలముగా జరిగిన పరాభవము, ఇక్కడ( గీచకుని మూలముగా జరిగినది. ఆ పరాభవమును

విరాట పర్వము 155 దొల;గించు కొనుటకు గీచకవధ జరిగినది. ఇదియే దుర్యోధనుని యూహకు€ గారణమై గోోగహణమునకు దారి తీసినది. “వాయుజుం డొక్కండ యింక సింహబలు నుద్ధతి మాన్చిన మాన్చువా(6డతం డకగ్రాడ నిల్చెగావలయు, నా సతి [దాపదిగా(/గనోపు" అని ఊహించినాండు దుర్యోధనుడు, ఇ ట్టంగనా సహితులగుటయే గదా పాండవుల కిన్ని యనర్థములకుం గారణమైనది. కాబట్టి యా విశేషణము నెంత సార్థకముగా౯ [బయోగించినాండో తిక్కన! గమనింపుండు. ఈ పద్యముతోం బోల్చి చూస్తే మూలమందలి యనుష్టుప్పు - వట్టి పిప్పిలాగు కన(బడుతుంది. భారత కథ జగ్యత్పసిద్ధమయినదే గనుక, పాండవులను నంద జెజి(గిన వారే! వారి స్వభావము, వృత్తులు తెలిసినవే. కాని వారి నందథిని నొక్కసారి మన దృక్పథమునకు. దెచ్చి, వారి సహజ లక్షణములను జ్మితించుట క్రి విరాట పర్వాదినే తిక్కనకు మంచి యవకాళము దొరికినదని చెప్పుకొన్నాముగదా; విరటుని. కొల్వులో. (బవేశించేటప్పుడు వారిలో వారు కూడ బలుకుకొనే టప్పుడు, విరటుని. కొలువు చేరుటకై వా రాతనితో సంభాషించునప్పుడు, వీరి చిత్తవృత్తులను, విశేష లక్షణములను జక్కగా వర్షించి చూపినాండు తిక్కన. ఇంత కాలం నుంచీ, & పర్వాల భారతకథ చదివి పాండవుల నెజింగియున్నా, వారి నీ విధంగా ఇంత చక్కంగా మనమెణు(గము. వారి లక్షణాలే కాదు. వారి మనోవృత్తులు, జీవిత తత్త్యమే సువ్య క్రమౌతుంది యితని మూలకంగా, ధర్మజుని సన్యాసి వేషము - దానికి. దగినట్లు (శౌతస్మార్తనిమిత్త జ్యోోతిర్విద్యలు (గహించి చాతుర్యము మెట యునంట. అకశిషాపౌఢి, యాతనితో మృదు ద్యూతమున€ [గీడించుట, మృదు ద్యూతమయినా ధర్మజునికి( జివరకు( బాచికపు దెబ్బ తప్పినది కాదు. మణిమయ మ్ములుం గలధొాతమయమ్ములునగు నడ్డసాపులు గొనిపోయి | చూపునంట, అనేక్థ చిల్లర విషయముల వర్ణించి, వారి స్వభావమును జి[తించి భావికథా (పవృత్తికి వాని [ప్రయోజనమును సూచించినవా( డగు చున్నాడు. ఖీముండు వంటలవా(డ్తై ““ఆరు రసంబులం జవుల యందలి [కొత్తలు పుట్టు నట్టు వండును.” “జెట్టి తండంబుతోడ(జేపట్టా, హోంతకారి వితిచిన ట్టగ్గలముగ విజచు” నంట! ' పెక్కండ నొక్కపోరున నుక్కఅ భంజింతు(గాని చంపు టుడు గుదు' నని చెప్పినాడు, ” “కోజ పులినైన, కాఖెను పోతులన్టైన, మదకరినైన, కాల(గేల గడిండి మగటిమి( బట్టి, మాత్స్యుని మనంబు నానా [ప్రకారంబుల, వడ

196 ఫ్రీ తిక్కన గారి యుదు” నన్నా(డు. మూలములో “భామయిత్వా శతగుణం గతసత్త్వ మచేతనం [(పత్యహింసన్‌ మవోబాహుః మల్లం భువి వృకోదరః-తస్కిన్‌ వినిహతే మళ్లే” అని యా మల్లిని జంపివేసిన ప్లే యున్నది. తిక్కన మాత్రము “చంపు టుడుగుదు” నని ఖీమునిచే( జెప్పించి, యచ్చట వానిని. జంపక, మళల్దపు( బట్టులను జూపి, శకింద బడవేసి యోడించి విడిచి పెళ్టైనని చెప్పినాండు. వేడుకకై జరుగు పోరా టమునం (బతివీరుని. జంపుట యుక్తము కాదనియో, కాక, ముందది కీిచకవధ సందర్భమున ననుమానమునకు( గారణమగుననియో యాతండట్టు చేసియుండును. నకుల సహదేవుల యశ్వశిక్షక, గోపాలక వృత్తులను వర్షించుచు, నశ్వజాతులు - వాని శిక్షణ విధానమును గూర్చియు, పపజొతులు వానినిం గాపాడు రీతులను విశేషముగా. దెలిపినాండు. *గోడిగ జాతిలో గొదమ పెంటుల నేర్చి మావుల హత్తించు మార్దవంబు” అను సీస పద్యము, అజ్హే “వంజలనై నను వల నేర్పడం నాక భంగిం జేపంగంజేసి పాడిగొనంగ” అనునది. అప్లే ద్రౌపది “కలపంబు లభి నవ గంధంబులుగ గూర్చి--వివిధ శిల్పములం (బవీణనై -మత్స్య రాజమహిషి మనమునకెక్క( గొలువనేర్తు” ననుట. ఈ 612118 = చిల్లర విషయములన్నీ సందర్భానుసారముగ(గల్పించి, రచనకు బుష్టీ, సార్థక గమును నాయాప్మాతల చిత్తవృత్తుల వివరించుటకు, స్వభావ పోషణకు నవకాశమును గల్పించుకొన్నాండు తిక్క-న, మూలమున నీ రసపున్లి సార్థక్యము కనబడదు. వీని మూలముగా (గ్రంథము పెరిగినదికూడాను, బృహన్నల తన విషయము రాజు నెదుట జెప్పు శొనిన రీతి యెంత సహజము, సత్యసముపేతమునై యున్నదో చూడుడు. “ఆండుదనంబు నిక్కమున నారసి చూడ6గలేదు, పుంస్వముం టోండిమి దప్పియున్నది _ నపుంసక జన్మ మవళ్యభోగ్థ మె వాండిమిగల్లు శాపసమున వచ్చె. = బురాకృత కర్మభాగ్య షా వాండును నెర్చునే తొలంగవై వంగ, నోర్వక పోవవచు ఎనేంో వండు పనులకు సెలవు లేకునికింజేసి, దండలాసక విధము, కుండలి, (బెకగా ఇము, పేరణము నభ్యసించినాండంట! అన్ని విధముల (శ్రమమును జేయించున(ట. అంత దండి పనువున నుత్తర యలరువిలుతు పువ్వుటమ్మువోలె వచ్చుట, తిగిచి కవుంగలించి జగతీవిభు. డక్కమలాయకాక్షిని బుజ్జగించి యపలాలించుట, యిమ్మ గువ నీకు నాట గఅపం బ్యాతంబగునే యని యడిగి తత తివచనంబునకుం జి త్తంబు రంజిర్ణ ( గర్పూర సపాతంబగు తాంబూలంబు వెట్టట, యీ మొదలగు దేశీయంబు లగు సముదాచారంబులు--ఇవన్నియు. దిక్కున కల్పితములే.

విరాట పర్వము 127 ఇట్టు పాండవులు విరటుని కొలువున(జేరి వా రచ్చట నెట్టు మెలంగుచుండిరో యను విషయము గూడ విరాట పర్వముననే సంస్కృత మూలమున జేర్చింబడి యున్నది. తిక్కన పాండవ (పవేళమును మ్యాతము తొలి యాళశ్వాసమున జెప్పి, వా రచ్చట మెలంగిన రీతితో రెండవ యాళక్వాసము నారంభించినా6డు. దీని మూలముగా విరటుని కొల్వున ధర్మజుని _పేరణమున రాజున కుత్సాహభంగము కాకుండ. జేయుటకు భీముడు మల్బునితో మల్రయుద్ధముంజేసి, రాజు మన్ననలల బడయుట యనునది ర0డవ యాశ్వాసమునం జేర్చి, తరవాతి కీచకవధ గాధకు దారి చూపినవాండయినాండు. ఈ విధముగా రెండవ యాళ్వాస కథకు భీముండు నాయకు( డయినాండు. అట్టి జగ(త్పసిద్ధండగు మల్దు నోర్చినవానికిం గిచకుని. జంపుట దుర్చటమా? యనిపించుచు. కాని యంత యు[దేకపూరితుడంగు భీము: డంత నేర్పుతో, రహస్యముగ వానిని. జంపగలుగుటయే గొప్ప విశేషము. కావుననే (దౌపది చేతనే తుద కా యాళ్వాసాంతమున నుుత్తమ నాయకత్వమును [బకటింపం జేయును. చూడు(. డాయుత్తమ నాయకత్వమెట్టిదో ॥ “క్రొల్సవు లోపల నిన్న కోపమభైత్తినం దల(క నిలిచిన ధెర్య మహిమ నేండిందు. జను దెంచి నిర్వికారత6 (బజం గన్ను గప్పిన యట్టి గారవంబు మనవారిలోన నొక్కనినైనం బిల్వ కుళ్చాహంబు నేసిన సాహసంబు లోకదుర్దయుండగు, సీ కీచకుని (వేల్మిడి రూపుమాపిన కడిమిసొంపు, చూడం దలపోయ మెచ్చ సంస్తుతి యొనర్ప నా తరంబె నీయుత్తమ నాయకత్వ “మెటీంగి గొనియాడ నే నెంతదాన మపొత విస్మయానంద నిమగ్ననై తి.” అతని యుత్తమ నాయకత్వమును జూచి (దౌపదియే విస్మయానంద నిమగ్న యైన దంట: ఆమెతో మన మట్టు కావలసినదే కదా! సంస్కృతమున రెండవది కీచకవధ పర్వము. ఉపకీచకుల వధ కూడ నిందే తెలుప(బడినది. కాని తిక్కన దీనిని మూండవ యాళ్వాసమునకుం (దోసి వేసినాండు. రెండవ యాళ్వాసము పెద్ద దగుననియా? ఆయితేమాతమేమి? అన్నీ సమానముగానే యున్నవా? ఆది యొక కారణముగా( గన(బడదు,. ఈ యాళ్వా సము చివరనే నాటకములోవలె వచ్చే యాళశ్వాస కథకు సూచ్యార్థ సూచనగా =

198 శ్రీ తిక్కనగారి “అనిన విని కీచకుండు చచ్చిన పిమ్మట బుట్టు న వ్వశేషములెల్లన్‌ వినువేడ్కకు మన మలరెడు జెప్ప” మని జనమేజయునిచే నడిగించినాండు. అనాం గిచకవధ కారణముగాం బుట్టిన విశేషములను దరువాతి యాశ్వాసములోం దిక్కున చెప్పం దల(చుకొన్న ట్టయినది. అట్టి విశషములలో నుప కీచకుల వధయు నొకచేగదా? ఇది యొకటేనా ? ప్రధానమైనది మజియొకటి యున్నది. అది కీచకవధ వృతాంత మున్ము బాండవులజాడ వెదకంబంపిన చారులవలన విని దుర్యోధనుండు చేసిన యూహ, యతండు పన్నిన తంత్రము.

కీచకవధ వృత్తాంతము చారులవలన విని దుర్యోధనుడు “తగ విచారించి కార్యంబు తెగువ గాంచి. నాడ(ట”, ఏ విధంబుగాను “సింహబలుండు భీమసేనుండు, శల్యుండు వాలధరుండు సమాన బలంబువారలు.”' *“లీరలలోన యొండొకరుల కని గెలుపు సమకూరున్‌”, తక్కిన వార లాతనికి దవ్వులచోటుల వారు-వాయుజుం డొక్క(డ యింక సింవాబలు నుద్ధతిమాన్న్చిన మాన్నువాం డితం డక్కడ నిల్చెళగా వలయు నా సతి (దౌపదిగాంగ నోపు వే ఉఅకగశారు డాజిం గీచకుల నోర్వంగ€ జాలమి మీ రెలటుంగరే” అని కర్ణ దుక్ళాసనాదులు పాండవు లిదివలకే నశించిపోయి యుంటారని వాదిస్తూ ఉంటే దుర్యోధనుండే పాండవులు (పచ్చన్న వేషులై విరటుని (పోల నివసించియన్నవారు-అని నిశ్చ్వయమయిన యూహ చేయంగలిగినాండు. ఆ యూహకుందగినట్టు వారిని బయలు పజుపందగిన తంతంబును బన్నినాండు. అదేగదా యీతని (పధానాశయము.

ఈ విధముగా నీ దుర్యోధనుని తరతమ తన్మూలకమగు గో[గహణము. ఒకవై పున సుళర్మకు, మజియొక వైపునం గౌరవ కేనకుం గలిగిన పరాజయము_ ఇట్టి తరువాతి కథ కంతకుం గూడ నీ కీచక వధయే మూల కారణమని (పదర్శిం చుటయే తిక్కన యుద్ద్యేశ్య ముగా గన(బడుచున్నది. ఇవి యన్నియు. గిచక వధకు దరువాతం బుట్టిన విశేషములే గదా! దుర్యోధనుని యీ మం[తాలోచన తంత మను దానిని, బాండవుల యీ యజ్ఞాతవాస కథ కంతకు నడిమి కీలుగాం (00 జేయుటలోనే త్రిక గ్రాన కళాకౌశల మంతయు గానవచ్చుచున్నది.. ఆయిదా శ్వాసముల _పబంధములో నాటకంలోవతె దీనిని రెండున్నఅ యాశ్వాసముల తరు వాత, మూడవ యాళ్వాసము మధ్యకు దెచ్చి పెట్టినాడు శిక్కన, ఇట్టు (దౌపదీ పరాభవ కారణముగాం గలిగిన కీచక వధ ఘట్టమునకు భీముండు నాయకు(డై నథ్రే- దాని మూలముగా గలిగిన దుర్యోధన తంత్రమునకు ఫలితమయిన గోోగహణ

విరాట పర్వము 190

సందర్భమున గలిగిన యుద్ధమున నందు( గౌరవ పరాజయమునకు(. దొలుత

భీము(డు. పిదప నర్జునుండు, నాయకుల్లె నారు. ఇట్టీ కథ యంతయు( బాండవుల

యజ్ఞాతవాస నిర్వహణ భంగములపై నాధారపడినదిగా నుండి తుదక్సు (దౌపదీ

పరాభవ నిష్కృతి, బంధ మోక్షములతో( బాటు, కౌరవులప్రైం బాండవులకు( గలిగిన విజయ ముత్తరా కళ్యాణముతో ముగియు చున్నది.

ఇది యంతయు మొత్తము భారత కథ నంతను దలపించుట లేదా! కావు ననే యీ పర్వమును దిక్క-నార్యు€ డంతగా శ్రాఘించి యుత్రమ (ప్రబంధముగా రచించినాండు. మూల కథ జగ(త్రసిద్ధమే యగుటచే. దాని నీతండు మార్చింది విశేష

మేమీ లేదు. మార్చనూ లేదు. కాని యాయా విషయములనే సందర్భానుసారముగా

వలసినట్టు వర్గీకరించుకొని (పదర్శించుటలోనే తన కవితా చాతుర్యమును, గళా శ కిని వ్య క్త్రపణచుచుండును. మూల[గ్రంథము - నందుత్తరదేశ పాఠమునకు మూలమైన బండార్కంరు (ప్రతిపాఠమును జదివినచో జగ్మత్పసిద్ధమైన కథ మాతమే తలియవచ్చును. దక్షిణదేశ (పతులలో మటికొన్ని విశేషములు-వెనుక ముందుగా, నొక్కొాక్కప్పుడు చర్విత చర్వణముగా, నీరసముగా. గానవచ్చును. కాని తిక్కనార్యుని రచనలోవలె. గథా సంధానమునం దొక విధమైన యేర్పాటు, పూర్వో త్తర సందర్భము. పాతల స్వభావోన్మీలనము, రూప చి[త్రణము, మనో వృత్తుల వివరణము, రసా విష్కరణము, దేశీయాబార వ్యవవార వర్ణనము. సందర్భోచిత (ప్రకృతి వర్ణనాదికము మొదలగు నసొాధారణ లక్షణము లందు( గానరావు. ఈతని రచన మూల కథ కనేళశ విధముల( జక్క-ని మెలు6గు పెట్టునద్దై, యత్యంత ర సస్ఫోరకముగను, సచేతనముగను జేయుటచేతనే యాం[ధావ కింత మోదముం గూర్చునదై నది.

ఈ మెబుంగు లిట్టివియని చెప్పుటకు వీలులేదు. అడుగడుగునకు మూ లముతో( బోల్సి చూచి యానందింపవలసినదే.

(౧) ఉన్న కథయే. అతడు కల్పించిన కథా సంవిధానము మూలముగా నెట్టాకవిధమగు వ స్తైక్యమునకుః దోడ్పడి [ప్రబంధ రూపము దాల్బుటకు( దోడ్పడి నడో యిదివజకు చూచినాము గదా !

(వి ఆయా పృాతల గుణ శీలములను గథానురూపముగా నా యా కథా హపైత్రలచేతనే చెప్పించి, వారిని మన యెదుట రూపొందునట్టు చేయటలోనే తిక్కన

శ్రి

చాతుర్యమును మనము కనిపెట్టగలము. ఇదివరలో బాండవులు తమను గూర్చితాము చెప్పుకొనుట కొంత విన్నాము. ఇతరులకు వారెట్టు తోంచినారో యని కూడ( దిక్కన వినిపిస్తాడు. సన్యాసి వేషమున ధర్మజుడు విరాటుని చూడ్కులకు [వేగణంయి తోచి నాడంట. జగము లెల్టను నేల(గ( జాలు తేజ మట, ఆ మువ్వురితోడను సాటియగు మూర్తి. ఈ మహాత్ముడు చెప్పిన పనులెల్టను జేయు వా(డనంటా(డు నీ వెవ్వరని యడిగితే---

“ఉన్న రూపు బలుకు నన్నరు లెవ్వ గని _ సత్యభాషణముపై నొక యుపన్యాసము"' అది ధర్మజనికే తగు.

ఇక భీముడు రావడములోనే__

*“సమద వారణపతి గమనమున మత్స్య ధరణి వల్లభుసభజేర నరిగినాండ(ట.

ఈతని. జూచుట తోడనే విరటునికి 'ఉలుకుని వెక్కసపాటును, దలకొన్న

వట. ఈత. డిట్టు తెల్లబోయి చూస్తూ ఉండగానే 'జయ శబ్ద యుతంబుగ వినయం బున మొక్కించి' గంభీరమైన కారాల వృత్తంలో మొదలు పెట్టించినాండు తిక్కన. “దేవా! నాల్లవ జాతివాండ-నిను నర్థిం గొల్వ/గా వచ్చితిన్‌' నీ చిత్తంబు నన్‌ మెచ్చునట్టే వండ+గనేర్తు' నంటా(డు; రాజు నీవు; ధరణీ భరణ క్షమమూ రిని అవీ యివీ ఇస్తానంటే- “అనుటయు మోజకు చందంబున మో( మడ్డముగం గదల్చి భూవిభు(డు సభాజనులు విన బిస్స్ఫుట నిరర్గళాలాపములన్‌” నా కవియెల్ల నేల నరనాథులకుం[బియ మొందునట్టుగా. బాకము సేయనేర్తు, *...,అంటాండు. భీముని మొజకుదనానికి సూచకము మోమడ్డముగ( గదల్చుట..

ఇ(కం బేడి యర్జునుని (పవేశము,

“మటు(గుబడిన మార్తాండు,డునుబోలె, వేషధారియెన విముండునుంటో లౌ నున్నాడని వర్జించి, యా భావమునే విరటునిచేత ననిపిస్తా(డు.

'ఎవ్వడే? నాక జగళ్పూజ్యుండు (గీడార్థ మిట్టానరం దాల్చినరూపు గావలయ మీ రూపింపు(డా, యని.

సైరం[ధీ వేషమున నున్న (దౌపది... బోవుచుండంగ్గా వర్ణన.

*“పరమొయిల్‌ గప్పిన బాడఠి నునుగాంతి గదిలిన యమృతాంప కళయు+ బోలె; బోవుచుండ(గా( గేకయ రాజనందన జాలకంబులనుండి చూచి 'యామె పెంపు సొంపు మన శేర్పడుచున్నది, అని పిలిపించింది. “ఆ వనితారత్నము వినయ వై భవము సతీతను వొందినట్టు "మత్స్య క్నితీకు నింటం గొంత యొప్పెసక

పిరాట పర్వము 181 మెస(గ' అరిగినదంట. అప్పుడు కేకయ రాజనందన ,దౌపదికి స్వాగతమిచ్చే రీతి. ఆదరభావము నెట్లు రూపొందించినాండో తిక్కన; చూడు(డు.

“క్రన్సుంగొని గారవంబును మొగంబునం గేల బురః (పసారమున్‌

దనువున న్యమభావమును దంత మరీచుల సామి నిర్గమం

బును దమలోం గడల్కొనంగ- ॥ అ(పయత్నంగా. దమలో. దామే గడల్కొానినవ(ట, కడల్కొానంగా

“*ఖ్టూరిత రాదర రేఖనిందు ర మ్మనవుడు

నంత నంత (ద్రుపదాత్మజ 'నేరి వినీతి నిల్చినన్‌” అప్పుడా సుధేష్ణ “ఆపాదమ స్తకము-ద(దూపము వీక్షించుచున్‌ గుతూహల మడరం” సీ కుల మెయ్యది! ఎవ్వరిదాన” వని అడిగింది. “నేను మైరంగధ్రీ జొతి సంభూత? బురుష పంచక సనాథ" నంటుంది. అంతలోనే సుధేష్టకు ననుమూానం గలిగింది.

“న్సిన్సు నీ రూపము చూచి మా నృపతి యువ్విళ్ళూరు”

దుర్భర యగు నిను గర్కటి గర్భము ధరియించినట్లు గైకొని న్నాకె

నిర్భర విధ్వంస దళావిర్భావము.౬ దెచ్చికొనుట వెరవై యున్నే”

దీనినిబట్టి యాభర్త యెంత దృఢ చిత్తుడో, యీ భార్య యెంత యను

మానపు మనిషియో, స్వకార్య ధురంధరురాలగు కపటచిత్తయో యాలోచించుకొన వలసినదని, వీరి గుణ శీలములపై(. జక్కని విసురొకటి విసిరినాండు తిక్కన. వీరి తెలివితక్కువ మూలముగానే కీచకునినలన6 గలుగబో6వు ననర్థమును సూచిం చినవాః డై నాండుకూడా. కాని తన పని చక్క బెట్టుకొనువిషయములో (దౌపది కూడొ సమర్ధురాలే. కావున తన పతులు గంధర్వు లున్నారు. ఊరుకోరు; అని భయ పెట్టి “మనమున నూజడిల్దు మనుమానము మానుము నన్ను నేలు' అని మంచి మాటలతో నామె యొద్ద(జేరినది.

ఈ సుధేష్టయు. గొంతవజకు( గీచకునికి దగిన యప్పగారే యని సూచింప దలంచి గౌంటోలు నామె గుణ శ్రీలములను జితించుటలో( గూడ నామె స్వకార్య ధురంధరత్వమునకు దగినట్టు శాఠ్యాది నూతన చృాయలను గొన్నింటిని( గూడ. గల్పించి కీచక కథా చితమునకు వన్నె దెచ్చినా(డు.

రూపాభిమానియు, దుర్విదగ్ధండు నగు కీచకుడు తన యప్పకు _మొక్కం జనువా(డై యేతెంచి [దౌపదిని. జూచి కందర్ప దర్పగోచరు(డై యామెతో(. దన

189 థ్రీ తిక్కనగారి గోరు వెళ్ళ/బోసికొనుటయే గాక, యామెను దనకు నేమి యపాయంబుననై న( గూర్చు మని యప్ప నడుగుటకు జంకండు. తెగించిన దానికి జంకేల ? కాని యప్ప సంగతే మనము విచారింపవలసినది. “'కాంచన పీఠము వెట్టి పియమ మునుగు నడ” సంభావించినది. “రాగరస నిర్మగ్నుండయ్యె; మైరంధింజూచి వీని కేమి యపాయమగునో వలదన్న నుడిగెడువాండు కాండు. మాయదైైవమ యేనేమి సేయు దాన” అని తగిన తెజంగున వారింతమని “యనేకమంది స్త్రీలు నీ కున్నారు గదా” యని జ్ఞాపకము చేయుచు, జారపొందు సుఖము కాదని హెచ్చరిస్తుంది. గంధర్వుల వలని భయము గలదని సూచిస్తుంది. కాని వాడు వినకుండుటచే వీని కెమ్మెయిం జొవు నిజం బని” నిశ్చయించి, సందర్భానికి. దగిన శాళ్యము వహించి [దౌపదిని బెల్టించి, దొంగ వేషము వేసి, దొంగ తృష్ట భావించి “ఒదవెడు తృష్ట పెల్టి దమున వదనము వరువట్టు వాజె, కీచకు నింట వారుణి గలుగున్‌ వే చని యిచటికి గొని రమ్మా చూతము గాని నీ గమన వేగంబున్‌” అని [దాపది నకార్య కరణమునకు( బురిగొల్పినది. దౌపది చెప్పిన యభ్యంతర వాక్యముల యథార్థ భావమును గప్పి పుచ్చి తాను దెచ్చికో లనునయము నభినయించి.

నేను వేడ్కపడి యానెడు నాసవ మర్థిం దేర డీని నీవు గో సెక్కంగంటేసి నిన్ను నతిహీన విధాన నియుక్త జేత(గా నిక్కమ యుమ్మలించి తిది నెయ్యము. దియ్యము కల్మియే సఖీ”

అని తన కాళ్యము నామెపై నారోపించినది. కీచకునివలన( ఐరిభవమును బొంది యామెకంటె నిస్సహాయుడ్తై యున్న విరటునివలననే సహాయమును బౌంద లేక తన దగ్గథికే తిరిగి వచ్చి తన స్థితిని. జెప్పుకొనుచున్న [దౌపది యెడల “దెచ్చికోలు సంభమమునుజూపి” తా నేమియు నెజు(గని తెజంగుదాల్చి “ళాత్యము నుమ్మలించి, యెలుంగు వేజొక భంగిగా, వట్టి బిఖిషికలు పలికి చేయునది లేక నివ్వెజ(గంది” యండెన(ట. ఇట్టీ సుధేష్ణ సహజ స్వభావమును, కశాఠ్యమును వెల్ద డించుటలో నెట్టి వన్నెలు చిన్నెలు పెట్టినాండో చూడు(డు తిక్కన. మూలమున నుధేష్ట చ్నితము, శీలమ్ము గూడ వట్టి యగమ్మగోచరముగా నున్నది.

ఈ కీచక కథా సందర్భమున దిక్కనార్యుండు గల్పించిన్న ప్రకృతి వర్ణన లెంత రమ్యములో, సందర్శ్భోచితములో చెప్పనలవి గాదు. మొదటిది [పభాత వర్ణ నము-రాతంతా ఖీమునితో [దౌపది తన భంగపాటు చెప్పుకొని కీచక వధక్తై యతని యుత్సాహము రేకెత్తించి, యత్యుత్సాహముచే నాంతడు తొందరపడి బయలు

విరాట పర్వము 188 పడకుండునట్టు నచ్చజెప్పి సభలో ధర్మజుని. దా నన్యాపదేశముగా దూలనాడి జవాబు చెప్పినందులకు( దన (ప్రవర్తనను సమర్థించుకొంటూ, ముందు జరుగ(టోవు కార్య[క్రమమును నిర్ణయించుకొని, “వానిం దెగం జూచి సీకుం జూపి సీ చిత్తంబు వడసెద. నిదియ నిశ్చయం బని” చెప్పిన ఖీమునివలన నోదార్చు నొందుచుండ( గానే వేగుజా మైనది “ఇ మ్మాటలవలన దలంపముగాని వేగుచున్నయది యని యామెతో భీముడు చెప్పి యత్తన్విం దజిమి కొన్ని యళశుగు లనిచి మరలి వచ్చి నా(డట తన సెజ్టకు” వచ్చి పర్యంక భాగంబున దనువు వైచి నిద్రం బొరయని కనుదోయి మోడ్చినంతనే [వభాతం బఐబయినదంట, ఈ [సభాత మెంత కథాను కూలముగా వచ్చినదో చూచితిరా ! (పకృతి కథా పృాత్రలతో సానుభూతి చూపు చున్నట్టు వర్ణించుట యొక కవిసమయము [దుపదనందన దుఃఖమునకు దురపిల్దుచు నెత్తమ్మి విరులు వేడి నిట్టూర్పులు విడుచుచున్నవి వలె నున్నవ(ట. ఒక పెద్ద వచనములో. (బభాత వర్ణన చేసినాడు గొని ముఖ్యముగా జెప్తుకొనదగినది సూర్యోదయ వర్ణనముః సీ, “నీరజాకఠములు నిష్టమైం జేసిన, భవ్యతపంబుల ఫల మనంగ, దివస ముఖాభినందిత చ్యక్రయుగ్మకం బుల యనురాగంపు తో వనంగ, హరిహర బ్రహ్మ నుహానుభావంబు లొ క్కంటిగాంగ6 గరంగిన గట్టియనంగ నతుల వేద్యతయ అతికొాచయము పెను పొందంబుట్టైడు మూలకంద మనంగ నఖిల జగముల కండెయగుచు, జనస మాజ కరపుట హృదయ సరోజములకు ముకుళనంబును జృంభణంబును నొనర్చి భాను వబింబంబు పూర్వాగదిపై 'వెలింగెలో ఇందలి రచనా రీతి తరువాత( (బబంధ వర్ణనలకు వరవడి కావచ్చును, కాని యిందు దిక్కన వెలిబుచ్చిన నిగూఢభావంబు లతని భావోన్నతిని, నిర్మల జ్ఞానమును వ్యక్తము చేయుచున్న దనుటకు సందేహము లేదు. ఇచ్చటి సందర్భ మున నౌచిత్య మేమన(గా=నిస్సహాయల్లై యున్న (దుపదప్యుతి కీచకునింటికిం

198 థ్రీ తిక్కనగారి గలుదేర బోవుచు మవహిపదలకుం బరిహరణంబు హరిస్మరణం బని తలంచిం నే

“ష్పైండ్హ్స ప్యుతుల శేను దప్పని మనంబు గలుగుదొననయేని యో కమల మిత్ర కీచకు దెస గీడు బొరయకుండ రక్షింపు'మని సర్వ కర్మసాక్షియగు నా కమలమితునే పప్రార్థించినది. ఆతండు నామెను రక్షించుట కొక రక్కసునిం బనిచి కీచకునివలన నామె కుప్మదవము లేకుండ జేసెను, కావున కర్మసాక్షియే ముందు దినము కథను నడుపువాండు గదా! ఆతని. గూర్చిన తిక్కన భావము లెట్టివో తెలుసుకొనవలదా? సూర్య భగవాను(డే సర్వాతీతుడగు (ప్రత్యక్ష దైవము, “సర్వా ధారః కాలః” అన్నట్టత(డు సర్వాధారము. మహామునులు చేసెడి యతి కఠిన తపంబులకు ముఖ్య ఫలము [పాప్యము, రాగ రసానందానికి నిలయం - ఆనంద నిలయము. సృష్టిస్టితలయాదులకు మూలకారణము. వేద్యతయ కర్మకు జ్ఞానానికి మూలక్షందము, కావుననే తనను రెండు చేతుల (మొక్కి తనకు హృదయ కమల మును విప్పిన వారి యజ్ఞానాంధకారమును బో(గొట్టు జ్ఞాన న్నేతమును [బకాశింప( జేస్తాడు.

ఈ విధముగా సూర్యభగవాను(డు తన దృష్టిలో (తిమూర్త్యాత్మకుం. డగు పరమాత్ము(డే యను భావమును వ్య క్తము చేసినాడు తిక్కన. కాని యిట్టి రవి విరహాతురుండగు కీచకునికి మ్మితు;డు కాలేదు. ఉపవన వివారములను, శిశిరోప చారములను (బొద్దుపుచ్చుచు “మాయ రవి యేల (కుంక(డొకోయని” దుఃభింప( దొడ(గెను,. తరువాత నెట్లో రవి (గుంకం జుక్కలు, చంద్రాస్తమయము,. గాఢ తమో వర్ణనము మొదలగునవి యీ శృంగార రసాభాసము నావిష్కరించు సంద ర్భమున€ దిక్కన కావళ్యకములై నవి. (దౌపదీ, భీములు కలిసి కీచకు నేకాంత ముగ( బవేశించు సందర్భమున గాఢతమో వర్ణనావృతమగు నాట్యశాల వర్ణన మత్యద్భుతము.

“5ంళ26ే 6ంపీం108 16 84086" అన్న ట్టు భావానుగుణమగు పదముల కూర్చు మూలముగా. దిక్కనార్యుని చిత రచనాళ క్తికి విరటుని సభలో (దౌపదీ పరాభవ సందర్భమున భీముని య్యాగవా పూరిత, భయంకరాకార వరనము నొక యదాహరణముగా [గ్రహింప వచ్చును, క్ష

కనుఃగొని కోప వేగమున. గన్నుల నిస్పులు రాల నంగముల్‌

గనలంగ సాంద్ర ఘర్మ సలిలంబులు (గ్రమ్మ నికాంత దంత పీ

డన రట దాస్యరంగ వికట (భ్రుకుటీ చటుల ప్రవృత న

న! ర్వన ఘటనా (ప్రకార భయద స్ఫురణా పరిణద్ధమూరిట్లై ”

విరాట పర్వము కేలీర5్‌ “నేలయు నింగియు6 దాళశముల్‌ గావించి, యేపున రేంగి వాయించియాడ. గుల పర్వుతంబులంగూర్చి యొండొంటితోందాంకళంగ వీంక మైం దన్నియాడ నేడు సాగరములు నిక్క డక్కడ బెట్టి పలుచని రొంపి మై నలందికొనంగ దిక్కులు నాలుగు నొక్కచోటికి. 'దెచ్చి పిసికి పిండలుచేసి పిడిచకొనంగ”

మిగిలిన (బహ్కోండ భాండంబు పగుల(వేయ

నప్పళించుచు. (బళశయ కాలానలమున

గండరించిన రూసంబుకరణి భీము

డతి భయంకరాకారత నతిశయిల్లై

ఒకచో సంస్కృత జటిలసమాసముల పటపటల మూలమునను, మటి యొకచో. దెనుంగున థావ (పపూర్ణములగు తేటతెలు(గు మాటల బిగువైన కూర్పు తీర్పువల్లను భీముని భయంకర్తాకారము నెట్టు చితించినాండో తిక్కన!

ఇంకం (బత్యేక మాం(ధావళికి మోదముంగూర్చునది యుత్తరా వివాహ వర్ణ నము. మూలమునందలి బండార్కర్‌ పాఠములో రెండే అనుష్టుప్పు లున్నవి. “త్రాం[పత్యగృప్టోత్‌ కౌంతేయః వివాహం కారయామాస సౌభ్యదస్య మహాత్మనః తరువాత '“ఉబ్బావాదా౯ా మృగాకా జమ్నుర్మేధ్యాంశ్చు శతశః పహకా, సురా మైరేయపానాని [పభూతా న్యభ్యహారయకా” అని.

దీనిని దిక్కనార్యు. డెంత చక్కటి తెలుంగు దేశీయపు( బెండ్రి మహోత్సవ ముగా" దీర్చి దిద్దినాండో చదువుకొని యానందించ వలసినదే. మొదట (బగల్ఫ ములు పల్కి-తెలివితక్కున వాండుగా6. గనంబడిన యుత్తరుం డర్జునునిసవావాసము వలన దం[డి కంటెను జక్కని వివేకవంతు(డై నట్టు కనంబజచినాండు తిక్కన. తండి పాండవులకు ధనమిస్తాను. రాజ్యమిస్తా నంటే యీ ధన వర్గములు నీ శకెక్కడివి? వారు మొన్న యుద్ధములో గెల్చి నీ కిచ్చినవే గదా! ఇవి వేడ్క సీయవు, తగు నూతనమగు కానుక యీయవలయును. “'వే తోడ్తేరం ఐనుపు ము త్తరం (బీతిన్‌” అని సలవో యిస్తాండు. అప్ప డుత్తరను గ్నై సేసి తెప్పించి యిమ్ముద్దియ నర్జునున కి మ్మన(గా నాతండు ధర్మసూక్ష్మంబు. దెలిపి “హరి మేనల్దుండు వరియించు(గాక యభిమన్యుం డీ సరోజాననన్‌” అన్నాడు. అర్జునుని తోడి వియ్యమున కుప్పొంగి పట్టణాలంకరణంబు సేయించి యుత్సవంబు సొటింపంబంపగా, వ్వైదిక లౌకిక విధులన్నీ వేదికాలంకరణము పురోహితుడు చేసినాండ(ట. అంత నుత్తర నలంకరింప( జేయుట, లగ్నం బాసన్నంబగుచు వచ్చి

198 థ్రీ తిక్కనగారి నని ధర్మ్శతనయున కెజి(గింపంబంపుట, యభిమన్యుని శృంగారంబు సేయించిభ[ద గజూరూఢుం జేసికొని, మణి గణంబులు, నంబర నికరంబులు ఫల (పచయంబు లతో వి స్తరిల్లిన [కంతనడిచినదంట. ఎదుర్కోలు సన్నావామువారు చల్లు సేసలు గైకొనుచుం బెండ్రికొడుకు విరటునింటికి రాగా దెర యొద్ద వధూవరుల నిలుపుట, మహూ ర సమయమున మంగళ తూర్యములు 'సెలంగం దెర యె త్రించట, వధూ వరుల యనోోన్యావలోకన వర్ణనము, తలం[దాలు పోయుట, పొజిగహణము, వధూవరు లేకాసనముననుండి హోమము చేయట, తాంబూలముల తోడి పళ్ళి రంబుల పచరించి పాండవులకు గట్ట నిచ్చుట; భ[ద సామజ, దాస దాసీజనంబుల నరణమిచ్చుట, వార నారీమణుల నృత్యగితాది వై చిత్యము, కుమారుల చతుర పరిహాస విశాసములు, పాండునందనుల సౌహార్జాదులచేతను నృత్య మందిరము సంపద్భరితమై యుండినద:ట.

మూలమున దానికిని, నన్నయ [దౌపదీ వివాహ వర్ణనమునకును, దీనికి నెంత వ్యత్యాసము గలదో పోల్చిచూచిన తెలియగలదు. ఇట్టి దాంధ్రావళికి మోదముం గూర్చుటలో సందేహము లేదు. కాని యాంధ్ర సాహిత్యమున షష్ట్యంతములు మొద లుగాం/గల యవతారికా లక్ష్షణములకు నీ దేశీయాచారములతో( గూడిన వివాహ వర్ణనమునకు నిదివరలో( దిక్కనయే మొదటి వాడంని చెప్పుకొనేవాళ్ళము. కాని యివ్వడది మార్చుకొనవలసి యన్నది. నన్నెచోడుని కుమార సంభవము బయలు పడిన పిదప నిట్టి దే? లక్షణములకు, ననేకములగు (ప్రబంధపు( బోకడలకు నన్నె చోడుండే తెలుగు సాహిత్యములో దారి తీసినవాండని చెప్పక తప్పదు. కాని యంత మాతముచే సర్వవిధముల న్యప్రతిమాన [పతిభావంతు(డగు దిక్కనార్యుని కళా [పతిభల మహ_త్ర్వమున శేమా[తము( గొజంత లేదు.

ఇట్టనేక విషయములయందు( దిక్క-నార్యుండు మూలమునందలి విషయము లకు మెజు(గుపెట్టి భాషా సాపిత్యముల రెంటను దేశీయతాగుణము పెంపొందునట్టు రచించి, ఆయా కథాపురుషుల హృదయ తత్త్వము, ఆయా కథా సందర్భములందలి విచ్శిత సన్నివేళశములు మన కన్నుల యెదుట సాకాత్కరించునట్టు వర్ణించుచు మూల కథ కంటె, దన రచన యెన్నియో మడుంగులు రమ్యతరం బగునట్టు చేసిన వాండైనాండు, తిక్కనార్యుని మహ త్త్వమే తెలు(గున భారత కవితా మహ _త్త్వృమును బెంపొందించి, దాని నాం(ధ్ర సాహిత్యమున కాదర్శ (గంథముగాంజేసి యాంధ్రుల జీవిత సథమును దిద్ది యాంధ లోకమునం గప్మితయమును బురుష్తతయముతో సమానమైన వారినింగా నెలకొల్పినది.

విరాట పర్వము 187 తిక్కన మూలమునకు థిన్నరీతి రచించి మెలుంగు పెట్టిన సందర్భములు

(1) భీముండు మల్దుని “నుక్కజభంజింతు. జంపు టుడుగుదు”నని చెప్పి చంపక విడుచుట.

(చ పాండవుల (ప్రవేశ సందర్భమున వారు వా రవలంబింపదల+చిన వృత్తులకు దగిన చిల్లర విషయముల జాబితాలు. వారి (ప్రత్యేక లక్షణముల చిడ్రీ కరణము.

(8) ధర్మరాజే శమీవృక్షము నెక్కి యాయుధములను వేలంగట్టుట, భీము(డెప్పుడెట్లు చేయునో యను భయముచే వాని నెమ్మెయినయిన నధింపు(డని, యాయుధములను (బార్థించుట.

(4) సింహబలుండు”నెల లూర లేండని సమర్థించుటకు” “కన యప్ప సుధేష్టకు (మొక్క. జనువాండు” అని తిక్యన రచించుట.

(క) కీచక వధానంతరము (దౌపదిచే “ ఫిముని యు_త్తమ నాయకత్వ మెటి/గినిను? గొనియాడ నా తరంబే” యని చెప్పించుట,

(1) సూర్యోదయ, సూర్యా స్తమయ, అంధకారాది వర్ణనలు, విరహ వర్ణన మున నుపవన విహార, శిశిరోపచార ముల (బబంధవర్ణనలు.

తిక్కన జాతీయమును గూర్చి చెప్పవలసినది చాల కలదు. కొని కాలము లేదు. “విచారము కోర్కి=కి గొని నావియే.” ఇట్టి యవగాఢపు( బొత్తు మనంగ వచ్చునే.” “"ఆండు బుట్టువుల తోడ నీవును బుట్టినావు'*, “నేల నాలుగు చెజంగుల వరర్తించితి”. “పసుల దయ్యమెజు(గు పడతుల సంతోష మేల నాకు”, "'తేరెక్కూము తప్ప (గుంక( దీఅదు నీకున్‌”. “రాఢధేయం డొక చీరికిం గొనండు వీర(వాతమున్‌ టోరులన్‌ ”, “తొల్లింటి చూజగలదె”, ఒక పలక యాడుదమే"”, తన యాజ్ఞ సూయాణముగ నొనరించె మంచిగా నేల నాలుగు శిఠరంగుల” మొదలగునవి,

ష్ల్షన్లగ్ల

బ్తు తిక్కన = ఉద్యోగ పర్వము థీ నండూరి బంగారయ్యగారు

ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు తలపెట్టిన యీ భారతోత్సవములు కాలక్షేపము నిమిత్త మేర్చడిన సాహిత్య వినోదములు కావు. ఆంధ్ర మహాభారత మాం సారస్వతమునకేగాక విశ్వము నందలి సారస్వతమున కెల్ల నమూల్యాలంకారముగ శోభించుచున్నది. అట్టి మహాకావ్యమునందలి శిల్ప వైభవము నాంధులు పదేపదే స్మరించుకొనుటవలన నూతన చైతన్యమును సంపాదించుకొనం గలుగుదురు. ఈ యుత్సవములు “ఆంధ్రావళి” తేజమును మహోజ్వ్వలముగ( [బకాశింపంజేయు పవిత్ర యజ్ఞములని నా తాత్పర్యము, ఒకగా మీ పట్టణముననేగాక యాంధ దేశమునందున్న (ప్రతి పట్టణము నందును, (బతి పల్లెయందును నిట్టి యుత్సవములు జరుపవలసి యున్నది. గత కాలమున( దమ జాతి యెట్టి యపురూప మాహవాత్మ్య మును సాధించినదో తెలిసికొని స్వస్వరూప జ్ఞానమును బెంపొందించుకొనక పోవుట కేవలము తమోగుణ లక్షణమని నా మనవి. భారతీయ కళా పపంచమున మన కున్న స్థానమును విసర్థించుకొని పద (భష్టులమై తిరుగుట యెట్టి దుర్గతియో మీకు నేను వేలుగా విశదీకరింప నక్క-జలేదు, తులసీదాసు. కంబన్‌, తుకారాం మున్నగు నితర రాష్ట్రీయ మహాక వులకున్న (ప్రఖ్యాతి భారత వర్షమున నన్నయ తిక్కనల కున్నదా? లేకపోవుటకు( గారణమేమి? వారిలో నిజమైన మాహాత్మ్యము లేనినాండు కేవలము (ప్రచారము చేతనే “తొళ్ళిక్కము” పట్టి స్వర్గసీమలకు గెంటవలయునని నా తాత్పర్యము కాదు, కాని నిజమైన మావాత్మ మున్నప్పు డా మాహాత్మ్యమును భూగర్భమునం వాంతి పెట్టుకొని [ప్రాలుమాలిక వహించుట యాం(ధులకే చెల్లినది. కవిత్రయ కృత భారతము ముగిసి యిప్పటి క్రై దువందల సంవత్సరములు కావచ్చు చున్నను నిట్టి లోకోత్తర గ౦ంథరాజము నందలి యథార్థ (పాశ స్యమును నిరూ పించుకౌనుటకు మన యూనివర్సిటీలు గాని, యితర సంస్థలుగాని యేమియు (శద్ధ వహింపకుండుట నేమనవలయునో యీ సభవారే నిర్ణయింతురుగాక , ఇట్టి పరిస్థితిలో ారతోత్సవములను దిగ్విజయముగం 'గొనసాగించుచున్న మీకు నా హృదయ

పూర్వకమైన యభినందన ములు.

ఉద్యోగ పర్వము 189

ఉద్యోగ పర్వమును గూర్చి ముచ్చటింప వలసినదిగా మీ పరిషత్తు(నా కొజ్జా పించినది. ఇది [ప్రత్యేక భాగ్యముగా నెంచుకొనుచున్నాను. భారతమునందలి శిల్ప కళా లక్ష్కికి వజ కిరీట మీ యుద్యోగ పర్వము.

ఒక కావ్యమునందలి మాహాత్మ్యము ననుసంధించుటకు రెండు పద్ధతులు, (వ్ర) సమష్టి పద్ధతి. (2) వ్యష్టి పద్ధతి. (ప్రకృతిలో రమణీయమైన యొక మవిో పర్వతమును గాని, మవోనదినింగాని గ్లైకొందము. వీని సమీపమునకు బోయి యంగోపొంగ విభజన మునర్చుకొని యానందించుట యొక పద్ధతి. ఒక విమాన మెక్కి. కొంతధూరము పై కెగిరి యక్క-డనుండి యీ దృళ్యములు మనకిచ్చు నానందమును మొ త్తము చేసికొని యానందించుట యింకొక పద్ధతి, అబ్లే కావ్యము నందలి యొక్కొాక్క- పద్యమునే గైకొని దాని వివిధార్థములను నలంకార సొప్టవ మును, నితర గుణములను విమర్శించుగొనుచు. బోవుట యొక పద్ధతి. దీనిని విభజన పద్ధతి యనిగాని, వ్యష్టి పద్ధతియనిగాని పేర్కొనవచ్చును. అట్టుగాక కావ్యము మొత్తము మీద నిచ్చు నానందమునకు నేయే గుణము లెట్టు తోడ్పడు చున్నవో సమూహముఫై( బరిశీలించుకొనుట యింకొక పద్ధతి. దీనిని సమిన్టీ పద్ధతియని పేర్కొనవచ్చుచు.. (పకృత ముద్యోగ పర్వము నీ సమష్టి దృష్టిమై విమర్శించుకొందము.

ఈ నందర్భమున నింకొక మనవి. తెలుంగుననున్న యుద్యోగపర్వమును గ కొని నేను [గ్రహించినంత వజకు నవకాశమును బురస్క-రించుకొని, దాని యంద మును వివరించుటయే (ప్రకృతము నేను చేపట్టిన కర్త్యము, ఈ యందములో నెంత భాగము వ్యాసునిది? ఎంత భాగము తిక్కనది? అను |పశ్నముతో నాకు జోక్యము లేదు. అంతయు వ్యాసునిదేయైనను నాకు సంబరమే. ఉన్న మాహాత్మ్యమును వివ రించుటే నొపని. అవసరము వెంబడిని వారికి వాటాలు తెగకపోయినచో! దికగన మీద వ్యాసు+డుగాని, వ్యాసునిమీంద( దిక్కనగాని పంపకపు దావాలు తెచ్చుకొన నిండు. నిజమున కట్టి పంపకపు దావాల కగత్యమే యుండదని నా విశ్వాసము. సూక్యదృష్టితో. జూచినపుడు వ్యాసు(డే మరల నాక యవతారమెతత్తి తెనుంగు భారతము ““వినిర్మించి” నా(డనిపించును. తిక్కన తన “యహమిక”ను బూ ర్తిగా( జంపుకొని వ్యాసునిలో లీనమై పోయినాండు, తిక్కన యాంతరంగిక శిష్యుండును, పరమళథ క్తుండు నయిన మారన “నవీన పరాశర సూనుడు” అను విశేషణమును దిక్కన కుపయోగించుటలోని గంఖీరార్థ మిదియే యని తోంయచున్నది.

140 ఫ్రీ తిక్కనగారి విరాటపర్వమున (బాధాన్యము కథకు, మనోహరమగు [1పసంగములు కూడ( బెక్కులున్నను మొత్తము మీ(ద దాని కథకే యాకర్షణళ క్తి యత్యధికము. “ఊర్జిత కథో పేతంబు'”. “నానా రసాభ్యుదయోల్టాసి” యను విశేణములను బట్టి తిక్క నయే యీ యంశమును సూచించినాండు. ఉద్యోగపర్వముననున్న చమత్స్యృతియంతయు (బసంగాశయమే. ఇంత చక్కని [ప్రసంగము లాంధవాజ్మ్యయమున నింకెకగాడను లేవు. ఈ (ప్రసంగములు మరల ద్వివిధములు, పరస్పర (ప్రసంగములని, యుప న్యాసములని, వ్యక్తు లౌండొక రితో6 జేయ సంభాషణములు పరస్పర (ప్రసంగములు. జనసమూహము మనస్సు నాకర్షింప(జేయుటక్రై సభావేదిక నెక్కి చేయు 1పసంగము లుపన్యాసములు, [ద్రుపదుని పురోహితు(డును_ ఫశ్రీకృష్ణుండును గౌరవ సభలోను సంజయు(డుపప్టావ్యపురమున ధర్మరాజు శేరోలగమునను జేసిన (పసంగము లిందు(జేరును. ఇవిగాక నవీనులు 9౫90081809 అని శీర్కాను సంప్రదింపులు కూడ నిందున్నవి. అభిమన్యుని వివాహానంతరము విరాటుని కొలువు కూటము నను, సంజయుండు పొండవులయొద్దనుండి తిరిగి వచ్చిన వెనుక ధృతరాష్ట్రిని కొలువుకూటమునను, నుపపష్టావ్యపురమున మాధవుని మందిరమున ద్వితీయాక్వాస 1పారంభమున జరిగిన పాండవుల సమావేశమును సీ సంప్రదింపుల కుదాహరణ ములు, ఈ పర్వమునకు( జేసిన నామకరణములోనున్న యుద్యోగ శబ్దమునకు (బయత్నమనికదా యర్థము. దేని నిమిత్తము (పయత్నమని పశు సంధి, పయ త్నమును బట్టి దీని కి "పేరు వచ్చినదా? సమర్యపయత్నమును బట్టి దిని కీ పేరు వచ్చినదా? ఇందు జరిగిన సంధి (పయశత్నములందు నిజముగా విశ్వాసమున్నవా రల్పసంఖ్యాకులు. ఒక్క ధర్మజుడు తప్ప నిజముగా సంధి జరుగునని విశ్వ సించినవా రెవ్వరును గన(బడరు. అతనిక్షైన నీ విశ్వాసము దృఢముగ నున్నదో లేదో నిశ్చయించుట కష్టసాధ్యము. ఇందు జరిగిన సంధి | పయత్నము లన్నియు నేపష్షమున కాపక్షము ““తనయందేమియు. దప్పులేదు, తప్పంతయు నెదుటి పక్ష ముదే” యని నిరూపించి జనాఖ్మిపాయమును జూటగొనుటకు జరిగించివదే. అందుచే సంధి (పయత్నములకు విస్పృతి యథధికముగా నున్నమ (బాధాన్యమంతయు సమర (ప్రయత్నములదే? సంధి (ప్రయత్నములుగూడ సమర, | పయత్న ములకు బలము చేకూర్చుటకు జరిగినవే యగుటచే నీ పర్వమును సమరోద్యోగ పర్వముగనే భావించుట యుక్తము, ప్రాసం౦గి కేత్రినృు త్తములు ఇందు( (బాసంగికేతివృత్తములు కొన్ని యున్నవి. మొదటి యాళశ్వాసమున( బురందర విజయోపాఖ్యానము, చతుర్థాశ్వాసమున నంబోపాఖ్యానము ముఖ్యమైనవి,

ఉద్యోగ పర్వుము శక! [(పజాగరణ వృత్తాంతము [ప్రాసంగికము కాదుగాని కేవలము నీతిబోధత _త్ర్రటోధ యగుటచే విసుగు జనింపంజేయ(దగియున్నది. కాని వీనిని. గూడ మిక్కిలి సగ పించుటవలనను (బకత కథకు. [బత్యక్షముగ నుపకరించునట్టు చేసికొనుటవలనను వస్తు గమనము నివి యే మాత్రము నరికట్టుట లేదు. పురందర విజయోపాఖ్యా నము గ్లై కొందము. ఇందలి యితివృత్తము వృ[కాసుర వధ్య ఈ వధను గొంత విపులముగ వర్ణించుటలో నున్న యభ్శ్మిపాయమును ఉ. “కౌారవనాథు( డా నహుషు కైవడి నాశము(బొందు; వాసవ

(శ్రీమరణీయు.డై జయము 'ేకొని ధర్మజు( డంబురా శి క!

లారళనా సముజ్వల విలాస మనోహర మేదినీ వధూ

సార సమ్మగ భోగముల సన్నుతికెక్కెడు. దాను. దమ్ములున్‌ .” అను పద్యము (ప్రధాన వన్తువుతో. గల సంబంధము విశదీకరించుచున్నది. ఇంకొక రహస్యము కూడ నున్నట్లు కనబడుచున్నది. ఐహుళః ఈ వృత్తాంతమునంతను యధిస్టిరు( డీతర(త యదివజకే వినియండకపోండు. కాని శల్యుని గొప్ప చేసి యాతని వలన నీ వృత్తాంతము నంతయు వినుటవలన నాతని మనస్సు వళప్కృచు కొనుచున్నాండు. శల్యుని శీలములో నుపచార [పియత్వ మొక (ప్రత్యేక లక్షణము. అందుచే యుధిష్టిరు! డొతని కీ విధముగ గౌరవోసపబార మొనరించి మున్ముం దాతని వలన సాధింప నెంచిన యర్థమునకు దోవాదము చేసికొనుచున్నాడు.

ఇన్టే [పజాగరణ పర్వమును జూచినను గేవలము నీతిళాస్త్ర విన్యాసముగా బోవుచున్న దాని గతులను మాటిమాటికి “పాండవులకు( బాలుపంచి యిచ్చుటకంటె( గ్‌ ర్లవ్యము లేదు” అను మతమువంక( (దిప్పుచు నేక్యాగ మొనర్చుటయేగాక సందర్భశుద్ధి గలదాని(గా6 గూడం జేసికొనుచున్నాండు, అంబోపాఖ్యానమున(గల (పస్తుతత్వము (ప్రత్యషముగ( గనవచ్చుచునే యున్నద్వి వేలుగ వివరింప నక్క-జ లేదు.

మూలము నందలి సనత్సుజాతీయము. తెలు(గున నించుమించుగా లుప్త మైనటే యెంచవచ్చును, ఇందులకు. గొందయి తిక్కనను మవిపరాధింగాం బరిగ ణించుచున్నారు. కాని కావ్యరస దృష్టితో జూచినపు డీ శాస్త్ర గంథ మిక్కడ ల్రేకుండుటవలన రసము, వస్తువు రెండును విక్నిప్తములు గాలేదు. కాస్త్రాగము నంతను కాంతి, ఆనుకాసనిక ము, అశ్వమేధము మున్నగు పర్వములలో విశదీకరింప వచ్చుననియు, నచ్చట నున్నచో వస్తుగమనము నరికట్టవనియు( గావ్యరస తత్త్వ

కేతన థ్రీ తిక్కనగారి వేత్తయగు, తిక్కన నిర్ణయించుకొని యుండవచ్చును. కొంద జిది గుహ్యమైన యోగళాస్త్రము గౌవున నాతడు విడిచి పెట్టియుండవచ్చునని యూహించుచున్నారు. “పరత తత్త్వము (బసాదించునట్టి గూఢోక్తులను [గహించుచుండ” అను వాక్య భాగము వారి యీ వాదనకు( జేయూ6తగా నున్నది. కాని యోగకాస్త్రమును గూఢ మని యెంచి విసర్జింపవలసి వచ్చినచో బై న( జెప్పిన మూండు పర్వములలో విస్తార భాగము లుప్తము కావలసినదే. భారతమున కాస్త్రభాగమున( జాల పునరుక్తి యున్నది. సనత్సుజాతీయము, భగవద్గీత, ఉఊత్తరగిత, అనుగిత మున్నుగున వెన్నియో యొకొ-క్కటి పత్యేకముగ6 గై కొన్నప్పు డెంతో మనోహరములగు గ౦ంథరాజములే యయ్యును సమూహముగం జేర్చి చూచినపుడు చాలభాగము చెప్పి నదే చెప్పుట యగుచున్నది. తిక్కన కేవలము “వేదభారవాహి” గానందున నాధ్యా త్మిక సంపద నంతయు [గంథముల మూలముననే గాకుండ ననుభవమునం గూడ నాపోళనము పట్టినవాం డగుటచే కాస్త్రభాగమునంతను బూర్జముగా జీర్ణము చేసికొని వానిని (బత్యేకముగ6 గేటాయించి సమర సంరంభము ముగిసిన వెనుక శాంతి యుతముగ( గూర్చున్నప్పుడు ధర్మజాదుల [ససంగములలోః (గోడీకరించినాండు. ఇ ట్టగుటచే విషయ విభాగమునందును రసస్ఫూర్తి యందునుగూడ నాం మహి భారత మున్నత సోపానము లధిరోహించుచు మూలమును మించుచున్నది. _ దేనిని లోపముగ గొందజు మనీవలు పరిగణింప జూచుచున్నారో యదియే తిక్కన విమర్శనా శ క్రిక్రిన్మి నుచితజ్ఞతకునునిశితమైన తార్కాణముగా నా/కు(దోంచుచున్నది. ద్వితీయాక్వాసమున నాక్కచో (107వ పద్యము మొదలు 115 వ పద్యము వకు) [ప్రాతఃకాలవర్జన మున్నది. దీనిని వర్జించినను గావ్య సొందర్యమున కెట్టి లోపము రానేరదు. వాల్మీకివలె(గాని, కాళిదాసువలె(గాని [పకృతి తాదాత్మ్యము నొంది చేసిన వర్ణనము గాదిది. మధ్గ్గకాలమునందలి సంస(్భత కవుల కృతిమ వర్ణనలతో వియ్యమందుచున్నది. దీని నంత దోషముగా ఖండింప నక్కజలేదు గొని గుణముగా నెంచి పూజించుటకు మా్యతము బుద్ధిపుట్టకున్నది. ఇంక (బధాన వస్తువును గ్లెకొ న్నచో నత్యంత (ప్రాముఖ్యము వహించు చున్నవి కృష్ణరాయబారమున్కు సంజయ రాయబారమును, 415 పద్యములున్న తృతీయాశ్వాసమంతయనను, జతుర్ధాక్వాసమునందలి మొదటి 98 పద్యములును మొత్తము రమారమి 508 పద్యములు కృష్ణరాయవారము [ప్రథమాళ్వాసమున బి58 మొదలుకొని యా యాశ్వాసము తుదివజకును 884 పద్యములు గలిగిన ద్వితీయా

ఉద్యోగ పర్వము 14లి శ్వాసమంతయును మొత్తము రమారమి 4681 పద్యములు సంజయ రాయబారము ఇదిగాక విరటుని కొలువుకూటమున జరిగిన నంపదింపు సభయు, [దుపద పురో పాతుని రాయదారమును, చతుర్ధాశ్వాసమున 98 పద్యము మొదలుకొని 426 వణకు ననగా నాళ్వాసాంతము వజకు జరిగిన సేనానాయక నిర్ణయమును బరస్పర బలా ఐల నిరూపణ మును బ9ధాన వస్తువులోం జేరుచున్నవే. వధానవనస్తుసంవిధానము

ఉద్యోగపర్వ మున నన్నిటికంటెను మిక్కిలి మెచ్చుకొనందగినది వస్తుసం విధాన చాతుర్యము. దీనినే వస్తుపదర్శనళ క్తి యనికూడం బేర్కొనవచ్చును. ఇందున్న రాయబారములకు(గాని, (పసంగములకు(గాని, సారాంశము తెల్పవలసి వచ్చినచో మూడు వాక్యములలో. జెప్పవచ్చును. “దుర్యోధనాదులు పాండవుల పై నకారణముగ(౬ బగ(బూని శ్రైళవమునుండియు( బడరాని యిడుములకు(బాల్పజచిరి. అన్నిటికిని నోర్చుకొని పొండవులు శాంకాళ్ళుల్లై తమ తండ్రిపాలు తమకిచ్చినచో సంధియగునని వార్త పంపుచున్నారు. వారి తర్మడిపాలు వారికిచ్చుటకంటెను న్యాయ మేమున్నది.” కృళ్ణు-డే కానిండు, విదుర సంజయులే కానిండు, గాంధారీ ధృతరాష్ట్ర9లే'కానిండు, ఎవరు చెప్పిన వాక్యములకైన నింతే సారాంశము. అందుచే పర్వమునందలి వస్తువునంతను నించుమించుగ/ బునరు క్షి కింద జమకట్టుకొన వలసియున్నది. , కొని యీ పునరుక్తి నే మ్యాతమును విసుగు రానీయకుండ [బ్రపంచించుటలోనే (ప్రదర్శన [పాగల్భ్బ్యమున్నది.

ఇందు రాయబారము నెరపీనవారు ముఖ్యముగా ముగ్గురు, (1) (దుపదుని పురోపాతు(డు, (8) సంజయు.డు, (8) అ్రీకృష్ణుడు. [ద్రుపదుని పురోహితుడు పారువ్యముతో సత్యమును [బదర్శించుచున్నాండు.

ధృతరామ్ట్రంని సభలో నిలిచి

కొనియె నీ 'పెద్దరాజు నేమన(గనేర్తు? ధృతరాష్ట్రనకున్‌

గారవమున బుద్ధి చెప్పంగాందగు మీకున్‌”

ఇత్యాది వాక్యములతోనే ధృతరాష్ట్రిని హృదయమును గర?గించి తాను కార్యము నిర్వహించుకొనవలసి యున్నదో యా ధృతరామ్ట్రనే మోటుగా దూటు చున్నా(డు, ఇది మన కొక్కంరికే తోంచిన యభ్మిపాయము కాదు. ఆనాండా సభలోనున్న భీమ్మనికి. గూడ తోయి

“సి వాక్యము ఏవిప్రస్వా 4 కి భావికమై యిట్లు (కుతికింబరుషం బయ్యుకా అని యాతనిచే ననిపించినది. సంజయుడు మిక్కిలి చతురభాషణు,డు. “దుర్జయ మును బెట్టిదమును బెండును నగుపలు కొదవదు సీ నాలుకకు నయోన్నత యెపుడున్‌ ళం అని ధర్మరాజుమెప్పు నందుకొన్నాండు. ఎంత కఠినమైన భావమునై నను మధుర ముగ (బదర్శింప(గల శక్తి యితనికున్నది. ఇందులకు ద్వితీయాశ్వాసము 291%వ పద్యము మొదలుకొని 808 వ పద్యము వటకునుగల యీతని యుపన్యాసమే తార్కాణము, ఇంకొక్కటి; ధర్మజుని కొలువుకూటమున నిలిచి యెట్టి పాలు పుచ్చు కొనకుండ(గనే యహింసాధర్మమును బాటించి యరణ్యమునకు | బోవలసినదిగా నుపదేశించుచున్నాండు. (828-989) ఈ యుపదేశమును సంగ్రహించి నప్పుడు యెంతో కటువుగ( గనవచ్చు చున్నది. కాని యాతని నోట నిది యెంత మారవ మును (బత్యక్షపజచుచున్నదో చూడుండు. ఉ. నావిని సంజయుండు నరనాథున కిట్లను; నెట్టి తస్పులుం బోవంగం (దోచి కాలిమియ పూనుదు గావున నన్నిమాటల ట్రీవు వినంగ నాడియును నే దనివోవక విన్నవించెదకా; నీ విభవం బహింసయు ననింద్యచరిితమ కాక యన్యమే? క, పాలీక కౌరవులు దుశ్శిలత6 జెడందల:చిరేని. జెవ్పెదరుధిరా భీలాన్నంబున కం'ను మేలగు భికెిన్నమైన మీ నడవడికిన్‌౪ వ, అది యెట్రం పేని. సీ. రాజనూయ మహాధ్వరం బట్లు నడపి స ద్ద్హ్వ్యజులకు సురలకు( దృప్పి (జేసి, శాంతియు, దాంతియు సకల లోకంబుల. బొగడొందం (బదికిన పుణ్యమూర్తి విట్టి నీచరితం బు హింసా కళంకిత మగు ఇంత యొస్పదు? నదియు(గాక దుర్షయవృత్తి దుర్ద్యూతంబ: బుట్టించి యంతలు నేసిన యట్టివారి

ఉద్యోగ పర్వము 145 తే. నేల గర్వంబు నెల్లంగవిచ్చి జగము చేతం దిట్టులు వడునట్టు "నేసిపోయి తేల? యడవుల నిమ్మెయి నిడుమగుడిచి తేల తాల్మియ ధనముగా నింతవడితి?ః క. తుదింటోయి[కూరకర్మాస్పదమగు తెజింగునకుంజొచ్చి బంధుల గురులజా వెదకి వధియించు సౌఖ్యంబదియేటికి? నార్యనింద్య మస్థిర మరయజా, తే. అల్బులకు (మింగ6 జేదయిన హాలహలము భంగి. బొంగెడు కోపంబు (మింగికొనంగ నీలగళునెన్ని నిన్నెన్న6 టోలు నట్టి నీవు సాలిన6 గా కేల నెగడు. జేరు? కౌరవులు సేసిన దుర్ణయంబులు పెక్కులు వానిని సమర్థించుట చాల దుస్త రము. సంజయుండై నను వానిని సమర్థింప(జూచుటలేదు. తా నవలంబింపందలంచు కొన్న పక్షముననున్న నీరసము నంతను మున్ముందుగ నొప్పుకొనుటలోనే యతని గడుసు(దన మున్నది, దీని నిప్పుడు మనవారు (౮౦౫6685108) అను కళా [ప్రావీణ్యముగం బరిగణించుచున్నారు. అసమర్థనీయ మైనదానిని మున్ముందుగా నాప్పుకొనుటవలన “నీతండెంత యుదారస్వభావు(డో "యను భావ మెదుటివారికి6 గలిగి వారి చిత్తమును వళముచేసికొనుటకు సాధనమగుచున్నది. ఎదుటివారితో నేకిభవించినట్టుగా. గనంబడుచు వారిని మెల్ల/గ బాట దప్పించి తనవంకకు. [దిప్పు కొనుట యిందున్న నేర్చు. కౌరవపక్షమున కనుకూ౨ముగ వాదించుట యత్యంత దుర్దటమైన సన్నివేశము, ఈ దుర్చుల వాదమునకు( గూడ సంజయుని నైపుణ్య మమోఘమగు శక్తిని. (బసాదించుచున్నది. కౌరవ సభలో థ్రీకృన్లుండిచ్చిన మొదటి యపన్యాసము! (తృ. ఆ 256-284) దీసికొన్నచో సారాంశము తేల్చ వలసివచ్చినప్పుడు (దుపదుని పురోపొతుండు. చెప్పిన యంశనులనే కృష్ణుండును ఇప్పుచున్నా(డు.. కాని (ప్రదర్శనళ క్రియందెంత తారతమ్యమున్నది? వి(్రని యుపన్యాసమునకు. బారుష్యము, సంజయుని యపన్యాసమునకు€ జాతుర్యము [ప్రధాన లక్షణములై నచో( గృహ్ణుని యుపన్యాసమున కౌజ్జ్యల్యము (ప్రధాన లక్షణ మనవలసి వచ్చును. ఆతని మాటలు దేదీప్థమానములుగ వెలు(గుచున్నని. కాని యీ వెలు(గు సహించుకొనరాని వేండిమి నిచ్చుటలేదు! ఇందు సూర్యతేజమును 10)

కేశ6 థీ తిక్కన జం[దజ్యోత్సయు సమ్మేళశనమొండినవి. రవిదీ ప్రిలోనున్న సాందత, వెన్నెలలో నున్న చల్లదనము నొక్కుమ్మడి నేశీభవించి సదస్యుల వృదయములను హరక్షోత్చుల్సములు గావించుచున్నవి. ఆ సదస్సులోనున్నవారు సాధారణ మర్త్యులు గారు. నారదాది దేవర్డులు, భీష్మాది రాజర్జులు, విదురాది నీతినిపుణులు, నగాధమైన యనుభూతి, యపారమైన శాస్త్రపాండిత్యము, విస్తారమైన దేశాటనము (నారదుడు

(తిలోక సంచారికదా! ఇం్యదసభలో బృహస్పతి యపన్యాసమును, [బహ్మసభలో

వాణీ సౌఇుత్కారమును ననుసంధించినవా(€డు గలయా మహాత్ములను గూడ

న్తభ్ధులను గావింప6 జాలిన యపన్యాస మది. సభ్యులపై దాని మహిమను వర్షించుచు (వాసిన--

జ. “*అనవుడు రోమహర్షణము లంగములం జొడమన్‌ సదస్యు అె న్లిను (బియమంది నెమ్మనములం బురుషో_త్తము. డింత యొప్పం ఐ ల్కునెః మజుమాటలాడ నయకోవిదు( డెవ్వండు? ధీరు. డెవ్వం? డిం దనువరి యెవ్వం? డంచు నచ లాకృతులైై నెణి నూజకుండగన్‌”

అను పద్యమున దాని విశిష్ణ్టగుణము వ్య క్రీక్సత మగుచున్నది. విదుర భీష్మల

పాండిత్యము మనకు భారతమునందే పలుతావుల విస్తారముగ (బత్యక్ష మగు

చున్నది, అట్టి గంభీర స్వభావులు కూడ మెచ్చుకొనందగిన గుణము లీ యపన్యాస మునం దున్నవనినమాట. ఈ యపన్యాసము (ప్రారంభింపక పూర్వ మంతరిక్షము నుండి యీ యపన్యానము వినువేడుకతో మహర్షుల నవతరింప(జేయుటవలనం గవి దీనికొక (ప్రత్యేక గౌరవము కల్పించుకొనుచున్నాండు.

ఈనా(డు పార్ట మెంటరీ చర్చలలోనేమి, సమర (ప్రచారమున నేమి, యెలక్షను (21604089) లలో నేమి, వక్త్రృత్వమున కొక (పత్యేక గౌరవ మున్నది. దీనినౌక కళగా నభ్యసించి యారాధించుచున్నాము. ఉపన్యాసము నెట్టు మొదలు పెట్టవలెనో [కమముగి, (బతిపాద్య విషయము నెట్టు విపులీకరించుకొనవలయునో యా యంశముల నన్నింటిని జాకరూకతతో( గృషిచేసి సాధించుచున్నాము. భారతము గూడ *సభలో నెట్టుపన్యసింపవలయును'_ అను (ప్రశ్నకు సమాధానము లభ్యమగుచున్నది.

క, మనమునకు( (బ్రియంబును హిత

మును బథ్యము దథ్యము నమోఘము మధురం

ఉద్యోగ పర్వము 147 బును బరిమితమును నగు పలు కొనరంగం బలుకునది ధర్మయుతముగ సభలన్‌

ఈ గుణము అన్నిటికి లక్యభూతములు కాందగియున్నవి సంజయ శ్రీకృష్ణుల యుపన్యాసములు. వాక్యోపవాక్యముల నిర్మాణమునందును, విషయ విభాగము నందును, వస్తుుపదర్శన శ_క్రియందును నివి _పత్యేకముగం బరిశోధనార్హములు- ఉపన్యాసక ళకు నాదర్శముగ (గ్రహించి వీని నారాధించినను నారాధింపవచ్చును.

మచ్చున కొక యుపన్యాసమును గైకొని నిరూపించిననేగాని యిది కేవలము స్తుతిగాం గానవచ్చును. శ్రీకృష్ణుని యపన్యాసమునే గ్లైకొందము.

కం. “అంబుద శుభగాత్రుం వీ, తాంబరధరు. గమలదళనిభాతున్‌ హరి€ జూ డంబడసి లోచనము లమృతం బానినమాడ్కి సమ్మదంబున 6 'దేలన్‌. (తృ ఆం 254) కం. “ఆ కొలువనందు6 గర మచ

లాక్ఫతి నొక సలుకులేక యిందలణు వింజం

బాంకిడినకరణి. నవశళశము

దాకౌరిత చిత్తవృళ్ళులె యుండంగన్‌”

కం. జలదస్వన గంభీరత

నెలుంగొప్పంగ, దంతదీవు తెసంగ ముకుందుం

డలరు చెవుల నఖిల జనర బులు విన ధృతరాష్ట్ర భఖభూవిభున కిట్లనియెన్‌.

ఈ మూడు పద్యములలోను నుపన్యాసకుని స్వరూపములు గవి వర్ణించు చున్నాండు. చక్కని యాకృతివిశేష ముపన్యాసకున కెంత సాహాయ్యకారియో వేయుగ వివరింప నక్కఖలేదు. పప్రపంచమునందలి వక్తలకెల్ల న్మగేసరుం డనః దగిన వివేకానందుని. గొనియాడుచు నమెరికాలోని పృతికలు మున్ముం దాతని యాకృతి విశేషము (106:300211%7) గీ ర్తించినవి. ఇక్కడ గవి యుపయోగించి నది రేథాచిత్రణము, దీర్ధవర్షనకు గడంగక యొకటి రెండు రేఖల మూలముననే వి[గహమునంతను మన యెదుట బెట్టచున్నాడు. నిగనిగలాడు శ్యామలవర్ణము, దానికి వ్యత్యాస నిరూపణము నేర్పణుపంజాలు పీతాంబరము (వివేకానందుని కొషాయ వస్త్రము (0198: 10906 నాతని యపన్యాసముల కొక వింత చెలు వము గూర్చిన దని యానాటి ప్యత్రికలు వర్ణించినవి. మేఘగంభీరమైన కంఠధ్వని

348 థీ తిక్కన (ఉపన్యాసకునకు ముఖ్యము స్వరసొష్టవమే గదా !), దంతదీప్తులు-ఇదే వర్చిత మయినది. "నల్లని వారికి వ్యత్యాస నిరూపణము వలన వారి దంతకాంతులు (ప్రాముఖ్యము. బడయును. ఈ యాక్ళతి సంపదకు సభ “'వింజంబాంకిడిన కరణి” నున్నద(ట ! ఇ6క6 (బారంభమును దిలకింతము, కం. *జననాథ నీ యెజుంగని పనులు గలవె? యైన దగవు పరమహితంబుం దన వారికి. జెస్పన తగు నని వచ్చితి; భారతాన్వయము [పియ మొందన్‌. 257 మానవ స్వభావమును బాగుగ మధించినవారుగాని యిట్టి [పారంభమును వేయ6 జాలరు. ముఖ్యుండు. ధృతరాష్ట్ర9,డు. , అతండు కృష్ణునికంచె వయసులోం బెద్ధవాండు. అతని కుపదేశించిన ట్టుండరారు. అందుచే “నీకు. దెలియని దేమున్నది?”” అనుటతో నుపన్యాస మారంభమగుచున్నది. అ ట్ల్రయిన “సీ వెందుకు వచ్చితివి?” అను (పళ్నమునకు సమాధానము పై పద్యములోనే యున్నది. కం. “*క్షీరోదకగతి. బాండవ కొరవు తొడంగూడి మనికి కార్యం; బది నీ వారసి నడుపుము; వారన వీరన. గురుముఖ్యః నీకు వేణుం గలదే?

ఉపన్యాసకుడు తాను చెప్పందలంచుకొన్న సారాంశమునుదుదివఅకు దాచి పెట్టుట (52920206) యొక పద్ధతి, సారాంశమును ముందుగ సూటిగ జెప్పి వేయట మజియొక పద్దతి, ఈ పద్ధతి నవలంబించి ్రీకృష్ణుంయు ముందే యరటిపం డొలిచి చేత బెట్టినట్టు చెప్పివేయచున్నా(డు. ఈ పద్య ముపన్యాస మున కంతకును వీజృపాయము. తరువాత యపన్యాస మంతయు. దీనికి విశదీకరణమే.

ఈ (ప్రకారము విపులీకరించుచు. బోయినచో నెంత (గంథభమయినను (వాయవచ్చును. సాధారణముగ నిట్టి యపన్యాసములలోని విషయ విభాగమును గవియే వేజొకచోట (తృ. ఆ. 888) “తల్చిచిత్త బున గర్హ్మించచు నతనికి ధర్మంబును, నీతియం జుట్టజికంబును, (బదుకుందెరు వునా, నిజళ _క్‌యు నవీ

ఉద్యోగ పర్వము 149 యంబు కొల(దీయ, గురుజన చిత్తపకారంబును, వాండుప్కుతుల బలపర్వాక్రమ ములును దెలియునట్లుగా ! దెజంగువడం జెప్పి బుజ్జగించియం గినిసియు ననేక విధంబుల నాడిన యమ్మాటి" అనుటలో వ్య క్రీకరించుచున్నాండు. తన వచన రచన లోని యమూల్య రహస్యములను గృష్టుండే వేజాకచో (ఆ. ఓ. వ. 88) విపులిక రించుచున్నా*డు. “వనును నా యోపినంత సామవాదంబు లాడిత్కి నారదాది మహామునులును నుయోధనునకు బుద్ధు లేమి 'సెప్పినను నెంతటః టోకున్నం గినుక దెచ్చుకొని జంకించియు( భంగించియు, ధిక్కరించియు( దృణీకరించియం జూచితి. కార్యంబు భగ్నంబగుట కొల్టక _ వెండియు కాంతివచనంబులు వలికితి.” ఇడి యాతని శిల్చ విధానము (శ60091606). ఇందలి యసమాపక [క్రియ లొతే భాగమునకు బర్యాయపదములు గావు వేలు వేలు పద్ధతులను బేర్కొనుచున్నవి. ఉద్ధృత భాగములను బట్టి యా యుపన్యాస ములోనున్న శిల్పవై భవ మంతయు బుద్ధిపూర్వకమైనదే యని తేలుచున్నది.

ఇంచుమిచుంచుగ నందతి యపన్యాసకుల కిదే సారాంశమైనను నొకరు చెప్పినట్టుగ నింకొకరు చెప్పరు. (దోణ, భీష్మ లిరువురిచేతను గవి దుర్యోధనునకు బుద్ధి చెప్పించుచున్నాండు.

(834, 845 కర, ఆ. 8) చ. “అన విని ఖీష్ముం డిట్లనియె నా ధృతరాష్ట్ర తనూజుతోడ*” నీ జనకుని మాట పట్టుము (ప్రసన్న మతిన్‌ మన వంశమెల్లం బా ననముగ నిందువచ్చి బుధవత్సలుం డీ హరి యిట్లు నెప్పంగా వినమి గడుం జెడుందెరువ్వ; వీరుల పం పొనరింపు పెంపుగన్‌” క. “మానక ధృుతరాష్ట్రంండు ప్రా

ణొనం గలుగంగ, బంధునాళను, రాజ్య

(శ్రీనాశము, నుద్దాముయ

శోనాశము( జేయ నేల( జూచెదు చెప్పమా :

వ. కృష్టార్జునులతోడి విరోధం బీ బంధులోకంబునకే కాదు. లోకంబున నెవ్వరికినిం జూడంటోలదు. లోకంబులు రెంటి హానింజేయక కూడి (బదుకుట మేలు,” అనినం దదనంశరంబ (దోణాచార్యుండు దుర్యోధనున కిట్టనియె.

భీష్ముండు తాతగారు. అతనికి. జనవున్నది. అందుచే బంధునాశమును గూర్చి రాజ్య్రీనాళమునుగూర్చి, యుద్ధామ యళోనాశమును గూర్చి స్పష్టముగ(

150 ల్రీ తిక్కన. జెప్పుచున్నాండు. అదే సందర్భమున (దోణుండుకూడ బుద్ధి చెప్పుచున్నా+డు. (847, 848). అతని కంత చనువు లేదు. అందుచే ''నిన్ను నౌం డననేరము. నిండుకొల్వునకా” అని యెంత యౌచిత్యముతో ననునయించుచున్నా(డు. శే. “పితృపితామహ గురులమై ప్రీతిగోరు చున్న యట్టి మా పరమ హితోపదేశ వాక్యములు విని దుర్జన వచన రచన. గొనక ఐబంధులతో నొడంగూడి మనుము.” ఊఉ. “వెన్నుండు ప్రీతిం జెప్పిన సవిస్తర వా[క్రుచయంబు (తోవం బో వన్న కుమార యిట్లయిన నాయువు శ్రీయును నీకు6 గల్గు మా కన్నులు సల్లంగా నకట గవ్గొనుచుండుదు మేము నట్లు గా కున్నను నీవ నేర్తు విను మొం డననేరము నిండుకొల్యు నన్‌ .””848 వ్యక్తులు వేజయినపుడు వై విధ్య మేర్చడుటయేగాక యొకవ్యక్తి యొకసారి చెప్పినట్టుగా నింకొకసారి చెప్పండు. త్వతీయాళ్వాసమున శ్రీకృష్ణుడే మొదట నుపన్యసించినా(డు (256 నుంచి 286 వణకు. మరల ధృతరాష్ట్రిని (పార్థనమున దుర్యోధనునకు బుద్ధిచెప్ప నారంభించినాండు. /8ి80.848) దాని కాత( డనుచిత మైనసమాధాన మీయ(గ గినుక వొడమి ““పుండరికాక్షుండగు టెల్లంటోయి యరుణ కమలావు(డగుచు” నిప్పులు గురిసినాండు. (246-271. ఈ మూడు ఘట్టము లను బరిశీలించి చూచినచో నొకదానికంటె నొకటి స్తాయి హెచ్చుట. కాలము (సంగీత పరిభాష) మాజుట మున్నగు లక్షణము లెన్నో గానవచ్చును.. దేని కను గుణమైన శైలి దానికి వాడినాండు. సభావేదికపై నిచ్చిన యపన్యాసము సదస్సును ముగ్గముచేయట కేర్పడినది. తక్షి_నవి రెండును నొక వ్యక్తిని సంస్కరించుట కేర్పడినవి [పయోజన భేదమునుబట్టి 3 లిలో భేదముకూడ సిద్ధించుచున్నది- ఇట్లే సంధికి బయలుదేరుటకుముందు. శ్రీకృష్ణునితో. దమతమ యభ్మిపాయ ములను బాండవులు (ప్రకటించుచున్నారు. ముందు ధర్మరా జొక విధముగ బోయి. 'నాఃడు. మనసులో నెట్టున్నను భీముడు, అర్జును(డు, నకుంలుడు.. “నాతని యభిప్రాయమే మా యభిప్రాయి" మనుచున్నారు. కాని యీ యనుటలోనెంత వైవిధ్యమున్నది? ఖీముండొక్కమాయుగ నుడికిన బంగాళాదుంపవలె. మెత్తంబడిపోవు. చున్నాడు.

ఉద్యోగ పర్వము 151 గి. “అన్నదమ్ములమై యుండి యకట £ మనల నొరులు తలయొతత్తి చూడ నొండొరులతోడం జెనంగ నేటికి నీ నేల బెద్దవారి బుద్ధి విని పంచి కుడుచుట పోలదొక్కాం” ఇంతకంటె [పొఢ సంస్కార ముండుటచే “గాండీవంబు దివ్యాస్త్ర సంతతియు బెట్టినయట్టుండ మము జింతం బాపరాదో కదే” అని యర్జునుండు సౌనాయి నొక్కులు [నొక్కుచున్నా(డు. ఒకిరు చెప్పిన దాగని మతజియొకరు పునరుక్తి గావింపక సరి[కొత్త యంశములచే నూతన బలమును చేకూర్చుచున్నారు. సహ దేవుండును [దౌపదియు యధిష్టిరుని మతమును (బతిఘటించినారు. సహదేవుని వాక్కులు సూటిగ నున్నవి. ఊఉ. “రక్కౌసమాట లాడెదరు రాజును దమ్ములు వానిలోన నీ వొక్కటియైన( గాదనక యూకొనుచుండుట యంతకంటజబ మే లక్క-ట: యిట్లు వేండికొననై నను జోయెదవో? సుయోధనుం డెక్కడ భూమిలోన సగమిచ్చుట యెక్కడ దానవాంతకా:””(84) కాని (దౌపది వాక్యములు పరస్పర విరుద్ధములగు భావసంఘట్టనచే వ్యాజో క్రులుగ బరిణమించినవి. నయ నిష్ట్ణరములతో నామె యగ్నివర్షము. గురిసినది. (116, 117) క. “ఇవి దుస్ప "సేను (వేళ్ళం దవిలి సగముఖ[దెవ్విపోయి దక్కినయవి కౌ రపుల కడ దీలుమాటల యవసరమున6 దలపవలయు నచ్యుత వీనిక” (11 సీ, *ఈ వెండ్రుకలు పట్టి యీడ్చిన యాచేయి దొలుతగా( బోరిలో దుస్స నేను తను వింతలింతలు దునియలై చెదరి రూ పజియున్న( గని యుడు కాజు(గాక యలుపాల. బొనుపడు నట్టి చిచ్చే యిది "పెను గద వట్టిన ఖీమ'సేను బాహుబలంబును వాటించి గాండీవ మను నొక వి ల్లెప్పుడును ధరించు

159 థ్రీ తిక్కన ఆ. కజ్జి వ్మిక్రమంబు గాల్పనే ? యిట్లు ఐ న్నములు వడిన ధర్మనందనుండు నేను రాజరాజు పీనుంగు6 గన్నార. గానం బడయమైతి మేని గృష్ట £” (117 తుదకు విషాదమును గాంచుకొనలేక యెలుంగె త్తి యేడ్చినది. ఇచ్చట నామె చేసిన కేళపక (సదర్శనమును విలాపమును వా[గూపమునుండి [కియారూపమున ఘనసీభవించు విషాద రోషములకు! [బత్యక్ష నిదర్శనములు, సంకల్ప సిద్ది కమూల్య సాధనములు. ఈతీరుగం జూచుచు. బోయినచోం బునరుక్రివలె; గమనించు వాక్య ములు పునరుక్తులు గాకుండం గా(చిగొనుచు నెప్పటికప్పుడు నూతనముగ( గని పించునట్టు నవనవోన్మేషశాలినియైన (పజ్ఞచే సాధించికొని వచ్చినాండు. ఈతని యీ నైపుణ్యము మిక్కిలి యద్భుకావహము. అనన్యసాధ్యము. (పదర్శన శక్తి లోనున్న నైపుణ్యము కొంచెము తజచిచూచితిమేని యందు ముఖ్యముగ మూండు సూతములు గోచరించుచున్నవి. చెప్ప6౦దలంచుకొనిన యంఠశముల [కమమును నిర్ణయించుట మొదటిది, ఏ యంశము తరువాత నే యంశమును నుంచినచో నుద్దిష్ట (ప్రయోజనము నెఅవేరునో తెలిసికొని వ్యక్తి యపన్యసించవలెను. శిరోభూష ణమును గాలికి. దొడగిన(గాని, పాదభూషణమును శిరస్సుపై నుంచినగాని యెంత యవకరముగం గనంబడునో య్లే యచితస్థానమును విడనాడిన యంశము కూడ నందవిహీనమగును. [కమమొక్క టే సరిగా నున్నను జాలదు. ఏ యంశమున కెంత [పాధాన్యము నీయవలెనో గుంర్దింపవలసి యుండును, ముఖ్యమైన విషయ మును సంకుచితపజచియు, నముఖ్యమైన దానిని విశదీకరించియు నేర్పరులుగానివారు మాటాడుచుందురు, అట్టుగాక యాయా యంశముల కుచితీవి స్పృతి నిచ్చుట రెండవ విశేషము. ఇక మూడవ స్యూతము వ్యాఖ్యానమునకు సంబంధించినది. ఒక యుదంతమును గ్రైకొని యథానుకూలముగ వ్యాఖ్యానించుట._ దీనికొక్క- యదా హృతి (తృ. ఆ. 280). చం “మదమడంగించి భూపతిసమాజము నెల్లను నిన్ను, గొల్వ జే యుదునని పూని: దిగ్విజయ మున్నతి,జేసి మహావిభూతితో మది మదినుండ, నీసుతుండు మంత్రులు, షౌబలు.జూదమార్చి, సం పద గొని యంతంటోవక, సభన్‌ (ద్రుపదాత్మజ భంగపెట్టరే ?”

ఉద్యోగ పర్వము [58

ఇందు రాజసూయాధ్వరమునకు ముందు యుధిష్టిరుని దిగ్విజయము గ్లైకొని ధృతరాష్టునికి ్రీకృష్ణుండు వ్యాఖ్యానించుచున్నాండు. నిజముగ యుధిష్టిరుండు తన యశస్సు నిమిత్తమో తండ్రిని (పాండురాజును నరకమునుండి తప్పించుటకో రాజసూయాధ్వరమును, దాని కంగముగ నేర్పడిన దిగ్విజయమును నిర్వహించి నాండు. కాని ్రీకృష్ణు. డదే యదంతమును గైకొని దానిని ధృతరాష్ట్ర9నకు లాభ దాయకముగ నుండుటకయి నిర్వహించినాండని వాఖ్యానించుచున్నాండు. ఇట్టి వ్యాఖ్యానములు వివిధ వ్యక్తులు పలుతావుల నొనర్చినారు, ఇవి |పదర్శనశ క్రి నిరూఢములయిన యుదాహృతులు.

(ప్రసంగము లన్నియు వ్యంగ్య చమత్క్బృతితో నలరారుచున్నవి. సంజ యునిం బాండవుల యొద్దకు బుత్తెంచునపుడు ధృరాష్ట్ర9ని (ప్రసంగమును గైైకొందము. (అ. *పం 258 మొదలు 2/2 రోం గొంతభాగమువజకు). ఇందు సంజయునితో6 జెప్పిన మాటలకును సభాసదులతో, జెప్పిన మాటలకును వ్యత్యా సము నారయుండు.

సంజయునకు ముఖ్యాంశమును గూర్చి, యనంగాం బాండవులకు. బాలును బంచి యిచ్చుటనుగూర్చి యేమియు! జెప్పక లుప్త మొనర్చినాండు. సభాసదుల, కెజ్టి యభ్యిప్రాయమును గలిగించుచున్నాండు * “భాగ మిచ్చున ట్లాడంబడియే. ధృతరాష్టు9డు కబురంపియండవలెను.*" అను నభ్మిపాయము జనించునట్టుగ సభా సదులతో మాటలాడుచున్నా(డు. “ధృతరాష్ట్రం డెంత యత్నించినను, ననగా సగముపాలు నిచ్చెదనన్నను వెనుకటి వికృతులను మనస్సులో నుంచుకొని పొండో వులు సంధి కియ్యకొనలేదు. తప్పంతయు వారిదే" యని లోకమునకు. దోంచ వలె. నని ధృతరాష్ట్రని తాత్పర్యము. ఎక్కడను వాచ్యముగ నీ తాత్పర్యము (ప్రత్యక్షముగాదు. కాని మొత్తము మీ(ద నట్టి యభ్మిపాయము గలుగుచున్నది. రాజకీయరంగమున దొంగతనముతో వర్షింపనెంచిన దొరలకెల్ల నీ వ్యంగ్యచమ త్క్సృతి కామధేనువు, ఆ యుపన్యాసమును బూర్జిముగ నిట నిచ్చెదను, బరికింపుడుం

తే॥ “పాండు నరపాలసుతు లుపప్లావ్యమునకు

వచ్చియున్నారు నీ వేంగి వాసుదేవ

సహితముగ వారి6 గని తద్విషాద మేమి

భంగి మాను నమ్మెయి( దగ. బలుకవలయు,.

154 థ్రీ తిక్కన. క, “మీ యయ్య మీరు వనవా సాయాసము నిస్తరించి యభ్యుదయమునన్‌ డాయుట విని ముదితాత్కుం డై యిట పు _త్రెంచె నన్ను” ననుమీ మొదలన్‌, 260 వ. అని చెప్పి చుట్టు నున్నవారలతో నిట్టనియె. క. దుర్యోధనుండు కౌర్యా కార్యజ్ఞుండు6 గామి నిట్టి కల(క గలిగెం గా కార్యులు దృఢ ధైర్యులు రణ ధుర్యులు నగు పొండుసుతులు దోషాన్వితులే 1 262 క. క్షీరోదక వృత్తి మనము వారలునుం గలసి (బదుకవలదే నెమ్మిన్‌ వా రిడుమల6 బడందగియెడు వారే పితృుభాగ మేలువారలు గారే, 268 ఆ. మనల నింక నమ్మ రనృ్ఫతాత్ము లన్యాయ పరులు గర్వు లనుచు( బాండుసుతులు; గూడి మనుట కియ్యకొననేర; రై నను ధర్మజుండు. గలండు దగవునడప. 264 వ. అని పలికి వెండియు. ౭85 మ. మన కీకుండగం వచ్చునే మనము దుర్మానంబువాటించి యొ స్పని కార్యంబులు వట్టి వారికి దగం బాలీక గర్వంబు లా డిన నిక్కంబగు నల్క నర్జునుండు గాండీవంబు మో పెట్టి, కృ ష్ణుని సారథ్యమునైై జగ్నత్త్రితయ సంక్షోభంబు గాకుండునే. 2606 గీ, అలఘు గద బూంచికొని భీము డతిరయమునఈ గురుకుమారులపై 6 ద్మీవకోప( మెసంగం గవియు టాత్మ భావించినం గంప మడరు నిక్క మెవ్వరు మార్కొని నిలుచువారు. 267

ఉద్యోగ పర్వము 155 సీ, కవ ల(గ్రజన్ములకం టె నేమిటం గీడు (ద్రుపదు( డల్పుండే దత్పు[త్రులు బాహు. గర్వ సమ్యగ్రులుగా రె విరాటుండు నాతని తమ్ములు నాత్మజులును నసదులే సాత్యకి యలంతులః బోయెడు వాండె వృష్టికుమారవరు లనేకు లట్టియో భులు పోర నరవాయిగొందురే పాండ్యుండు6 గేకయపతులు నాది గ్‌, మైన బంధులు మ్మిక్రులు లగ్గలికలం గొఅ;తవడియెడు వార యందటును గెల్వ నోపినను రుద్రునకునై న నోర్వరాని ధర్మప్ముతుకోపమునకు. దలంకనలదె. 268 వ. అని పలికి సంజయుదిక్కు. మొగంబ్రై యెల్ల వారును విన నిట్టనియె. 269 తే. నీవు ధర్మజుపాలికి నెమ్మి నరుగు, మత.డు సేరోలగం బున్న యవసరమున౦ గాన్సు మతనికి ననుజవర్షంబునకును బంధులకు నింపు పుట్టంగ6 బలుకు మచట. ల70: క నెయ్యము పాటించి కడుం దియ్యం మెసంగ నలుకలెల్ల దీలునటులు గా( గయ్యమను దలంపు లోనుగ న య్యమనందనుండు మానునట్టి తెజ(గునన్‌, ల] వ *శాంతి (ప్రకారంబునం గార్యంబు నడపి యొక్కటియై మనుట యొడ+ గూర్చి రమ్ము; రథం బెక్కి పొమ్ము.” ఈ (కింది పద్యమలలోని ధ్వని ధర్మరాజు వ్యాఖ్యానించవజకు మనము గమనింపము.

156 థ్రీ తిక్కన ఉ. “*పెటనికోట సీకు హరి భీముండు పార్థండునుకా రణంబునన్‌ దొటీన మంట లాకొలంది యోధుల సాత్యకియుకా విరాటుండుకా జుటిపు మేరు వ్యగ్రరణ శోభితు6డీ (ద్రపదుండు నిన్నుని టి ఇన వచ్చునే సురలకై నను నొల్లపుగాక చివ్వకుకా(ఆ.1.ప.29) లట వ. మజియు నక్కడ ఊం దోణుండు ఫీష్కుడుం గృపుండు (చోణసుతుండును గర శల్యులుం శాణము లా సుయోధను నిపొలివ యండు నిజూనుజ న్ముల క్షీణ పరా(క్రముల్‌ సుతు లజేయులు బాప్లీిక సోమదళత్తు లా స్రాణునకై న నోడరు వళంబె జయిం6పంగ వారి నేరికిన్‌.” సంజయుని యా యుపన్యాసమునకు( (గమముగ నొక్కాక్క- యంశము నకే సమాధానమిచ్చునపుడు ధర్మరా జీ భాగమునుగూర్చి యిట్టు వ్యాఖ్యానము చేయుచున్నాండు. క. *మును మమ్ము( బొగడి పదపడి యని వారల6 గెలువ నరిదియని పొత్తుగం జె ప్పిన మాటకు నే నొడంబడ విను సంజయ పక్షపాతనృత్సి విడువుమీంలో సంజయుడిరుపక్షములవారిని. బొగడుచున్న ఫ్లే స్థూలదృష్టికింగనుపించును, కాని బహుశః వాచకమునుబట్టి పాండవులను గూర్చిన పొగ డ్త్రను దేల్చివైచి కౌర వులం గూర్చిన పొగ డ్త నూందిపలికి సంజయుడు వ్యంగ్యచమత్కృృతి సాధించి యుండవలెను, పొండవులను బొగడి దానితోందాటు “దుర్యోధనాదులను గెలుచుట యసాధ్యము సుమీ” యని భయపెట్టవలె నని యాతని యుద్దేశము, ఇది [ప్రత్యక ముగ జేసినచో మర్యాదగా నుండదు. అందుచే సన్నసన్నముగా. జేయుటకయి వ్యంగ్యము నాృాశయించినా(డు. కాని సంభాషణా చాతుర్యమున ధర్మరాజు సంజ యుని మించినవాండు. ఆతండీ దొంగతనమును బట్టుకొనలేక పోవునా? దాని యర్థ మును దేటపజచి మతీరెండు పద్యములలో, జకంాని సమాధాన మిచ్చుచున్నా(డు. (అ; 1ప, 828-825) ల ఈ పర్వ మంతయు నిట్టి వ్యంగ్య చమత్క్బృతులతోడను, దానికి మించిన . సమాధానములతోడను నిండియుండును. అందువలననే యెన్నిసారులు చదివినను

ఉద్యోగ పర్వము 157 నిది యింకను జదువవలయుననియే యుండును. “ధ్వని రాత్మా కావ్యస్య' అను: పూర్వాబార్యుల మతమునకు నద్వితీయమైన నిరూపణ మీ పర్వమున నున్నది. కథకు(గొని, మజి యే యితర కావ్యగుణమునకు(గాని యిందు( (బాధాన్యము లేదు. నదు లన్నియు సమ్ముదమున. గలసినట్టితర గుణము లన్నియు ధ్వనిలో నిముడుచున్నవి. - ఈ యదో్యోగ పర్వమును బఠించుచుండంగ సీనాటి యుద్ధసన్నాహములు, సీనాటి కపట [ప్రచారములు, నీనాటి యుపన్యాసనై పుణ్యము లన్నియు: (ఐత్యత్ష మగుచుండును. అందుచేతనే యీ పర్వము మనకింత యామోదదాయకముగ నున్నది. ఇందలి (ష6016[6) సమాధాన న్నైపుణ్య మొకిటి (పత్యేకముగ గణ సీయము. ఎదుటివారి మనస్సులోని కౌటిల్యములను, వారి వాక్కులలోని నక్క వినయములను (గహించి వాంత వెట్టినట్టుగ సమాధాన మిచ్చుట పలుతావుల గనవచ్చుచున్నది. క, అనుజులు నీవును (దోవది యును బుత్త్ర్రఎచయంబు నున్న యోగక్షేమం బున తజ గారయ బుత్తెం చె నితాంత న్నేహపూర్ణ చేతోవృత్సి౯.(ఆ.1.274” అని సంజయుడు ధృతరాస్టు0ని పక్షమునం బాండవుల - క్షేమము విచా రింప(గ, దానికి ధర్మరా జిచ్చిన సమాధానము - క. *ఆరాజు మాదెసం గల కారుణ్యము కతమునను సుఖంబున నిట్లు న్నారము నిను బుత్తెంచిన గారవమున నాదువమది వికాసము బొందిన్‌.” (వశి/4) దీనిలోని భావమును సంజయుడు (గహింపకపోలేదు. మరల నీ యంళ మును గూర్చి ధృతరాన్టు)నితో ముచ్చటింపవలసి వచ్చినపుడు. కం. “వారెల్లరు భవదీయ స్సారబలము కారణముగ సొఖ్యంబున ను న్నార మని పలుకుదురు; నిజ మారయణగా నట్లకాదె యది జననాథా”. (ఆంపీప రి అని వ్యాఖ్యానించుచున్నాండు,

158 థ్రీ తిక్టన సంజయుని దుర్యోధనాదుల కుశలము నడుగుటలో ధర్మరాజు నిస్టరము

నెంతో నిపుణముగం (బియోగించుచున్నాండు.. (ఆ. 277-౯81). అతని వాక్య

విజృంభణము నంతను సంజయుం డొక్కమాటలో. గట్టివేయుచున్నా (డు.

క. “పొం దొందంగం దలంచితి నీ

విందు శిశిరమైన విమలహృదయంబున వా

రందజకును నేమం బట

ముంద లేకున్న నేండు మొదలుగ( గలుగున్‌.”(ఆ 1.ప280) కొన్ని కొన్ని స్వల్పాంశములను బెద్ధగం గొనియాడుటయు. (బధానాంళమును చాచి పెట్టుటయు నిప్పటికి నప్పటికి సామాన్య ధర్మమే.

ఉ. “శాంతత(బొంది కార్యము దెసన్‌ ధృతరాష్ట్ర మహీళుం డాత్మన త్యంతముందేత్‌ న న్నిటం (బియంబునం బంచెడు నపునాకుం చే 'రెంతయు వేడ్క. దాన వెర వేర్పడం జెప్పుచు, బన్నంబంచె; ని ట్రింత ఘటించె. బొందు మన మీపదనం దెలివొంద(గాందగున్‌ో,

(ఆ1.ప వప)

ధృతరాన్టు9ండు పొండవులక డకు( టోవుచున్న సంజయుని రథమును

స్వయముగ€ బన్నించి(నాడ(ట. ఇదియొక గొప్పగ నాతండు గొనియాడుచున్నాండు.

కాని పాలిచ్చుట గూర్చి యేమియు. బలుక,డు అంతస్స్పారము హూన్యమైన ఈ యపన్యాసము నొక్కమాటలో వాసుదేపు£డు ఖండించుచున్నాండు,

క *ఆ రాజు నేయు నెయ్యము గారామును జెప్పె దీవు గడు€ దీపులుగా వీరు దమపాలు వడయక నేరిమి మాటలన. దీరనే ర్తురె చెపుమా?” (ఆ 1, ప 840 అసలు విషయమును గప్పిపుచ్చి య(పధాన విషయములకు (వాధాన్యమిచ్చి

'మాటలాడుటయ్యు నీ దొంగతనమును బట్టుకొని యెదిరివా రల్డరిచేయటయు నేండే గాక నాడుగూడం గనవచ్చుచున్నది.. దీనినే [మా ప్రాంతములలో నలశేతిలో (బదర్శన శ క్తిలోనే చేరును.

ఉద్యోగ పర్వము 159

సంప్రదింపు సభలలోని [పసంగములలో( బై గుణములు మతమే గాక యిప్పటి 5990910005 లోను, పార్టమెంటరి డిబేట్సులోను గానవచ్చు చర్చా నైపుణ్యము, ఒక మతమువారిచ్చిన యుపన్యాసములోని యొక్కొక్కు యంశమునే గ్రైకొని వరుసగా సమాధానమిచ్చు (క్రమ[ప్రకారమును నిందు గానవచ్చుచున్నది. భారతమునందలి యపన్యాసములను బరిశోధించినపుడు వాక్యోపవాక్యముల తార్కిక (క్రమము (1081021 86006006) లో గాని, యలంకారశోభ (1610గ0) లోం గాని సమష్టిమైం గనవచ్చు న్నిగ్ధతాసంసిద్ధి (10121 82130) లోం గాని, విమర్శ నాశ క్రిలోం గాని, వ్యాఖ్యాన పాటవములో(గాని, సమాధాన న్పై పుణ్యములోంగాని వృక్షృత్వ మెంతో యభివృద్దినందిన దనుకొనుచున్న యీనాటి య త్తమోపన్యాస ముల కేమ్మాతమును దీసిపోవు. లాయడ్‌ జార్జి (11036 660580), విన్‌స్టన్‌ చర్చిల్‌ (11/1025%02 ౦45011) మున్నగు నాధునిక మనోవదక్తల యుద్ధసమ యములందలి యుపన్యానములను గ్లైకొని సంజయ భ్రీకృష్ణుల యుపన్యాములతో 6 బోల్చిచూచినచో మనము భారతీయులమను బక్షపాతబుద్ధిని దూరముగా నుంచి విమర్శించినను గడపటివారిదే పైచేయి యని నిర్ణయింపక తప్పదు.

శిల్పవిధానము (6౦01036) స్థూలదృష్టి కించుమించుగా నొక్కటిగానే కాన వచ్చుచు నున్నను, వ్య క్తుల తారతమ్యమునుబట్టి వానిలో సూక్ష్మవ్యత్యాస మేర్ప్చడకపోదు. ఏ కళయైనను సరే కావ్యరచనమే కానిండు. యుపన్యాస [పధా నమే కానిండు. విమర్శనమే కానిండు. వ్యక్తుల యనుభావముపై (9630921100 గాఢముగ నాధారపడి యుండును. శ్రీకృష్ణుని యనుభావము వేజుగ వివరించి చెప్పనక్య్క-జలేదు. ఇళ సంజయుండుకూడ సామాన్యవ్యక్తి కాడు. జీవన్ముక్తుండై యిీశ్వర సాఇ్షాత్క్బృతినందిన మవోపురుషు(డు (ద్వి.ఆ.ప. 810, 880) అందుచే వ్యక్తిగతమైన యీతని యనుభావ మంతయు నాతని _పసంగములలో. (_బతిబిం బించుచున్నది. కార్యమెట్టయినను సంఘటింపవలెనను నుదారభావముతో. బాండవుల కడకు వచ్చినపుడు కౌరవుల పక్షమున మాటలాడినాడే కాని నిజమున కాతనికున్న ధర్మోత్సాహ మపారము. ఇది కౌరవుల సభలో బాండవుల కడ నడచిన వృత్తాంత మును గూర్చి యాతండు చేసిన నివేదనములో( (బత్యక్ష మగుచున్నది. సంజయ భ్రీకృష్ణులకున్న మావాత్మ్యమును ధర్మోత్సాహమును వారి యపన్యాసములకు నుజ్జులమైన శక్తిని [బ్రసాదించుచున్నవి. అతీత భూములనుండియ, సమదర్శ నము నుండియు నుదయించువారి యుపన్యాసములలో సంచరించు దివ్యశక్తి

160 లీ తిక్కన స్వార్థపరత్వముతోడను, హింసాపంకిలమైన యు[దేకము తోడను నాడిన లాయడ్‌ జార్జి. చర్చిల్‌ మున్నగు వక్తల సనురోపన్యాసములతో నెట్టు పత్యశ్నము కాగలదు? కొంతకాలమునకు( బూర్వము జాతీయత (౫264022850) అన(గా నేదో మహోన్నతమైన యాదర్శముగా గౌరచించుచుండిరి. కాని రెండు (పపంచ మవి సం[గామములు చెలరే(గి దాని గుట్టునంతను బయలు బెట్టినవి గదా! 1పాసంగికములగు నిందలి యపాఖ్యానములుకూడ( గథనళ క్రిచే (హ$03- 4ల1108 29) నెంతో మనోహరముగనున్నది. ఆంటోపాఖ్యానము, వృతాసుర వధ కూడ నీ యంశమును నిరూపింవంజాలును. కాని శాంతిపర్వుములో నున్న చిన్న కథలందును, నితర పర్వములోనున్న కథా నిర్వహణమునందును _బత్యక్షమగు చున్న కథన కళారహస్యము విమర్శించునపుడు వీనినింగూడ విమర్శించి నట్టగును. కావున (బకృత మీ సూచనతో విడిచిపెట్టు టగుచున్నది. ఇ(క6 _బత్యక్షముగా సమరసన్నాహమునకు సంబంధించిన వస్తువున్నది. ఇరు పక్షములవారును వాసుదేవాదుల సౌహాయ్య మర్థించుటయు ((ప్రథభమాళ్వాసము దండినాథ నిర్ణయమును, బలాబల విచారమును (చతుర్భాశ్వాసము) నిందు జేరు చున్నవి. ఇదికూడ నాకర్షణీయముగ( (బదర్శితమైనది. వాసుదేవుని సాయార్థము పోయినప్పుడు దుర్యోధనుడు మున్ముందు పోయినను చెక్కుగా నున్నకాసనమున వెనుక(గూర్చుండుటఓ యం దార్థుండు తరువాత వచ్చినను వినయముతో. బొదాంతిక మునన( గూర్చుండుటయు, నాయధలేశ మైనను ధరింపని తన్నాక తులయందును ఐదివేవుర గోపాలుర నొక తులయందును నుంచి, కొండికగావున. నర్జనుండే మొదట గోరుకొన వలెనని చెప్పుటయ మున్నగు నిందలి యపాంశము లన్నియు! [బ్రజాసామాన్యము చెప్పుకొను కథలలోనికింగూడం (వాకినవి. ఇష్షేతుదిని. గౌరవ సభలో, వాండవసైన్యము నంతను దామొక్కరే సమయించుటకు నెన్ని దినములు పట్టునని తన పక్షపు వీరులను దుర్యోధను: డడుగ(గా వారిచ్చిన సమాధానములునుః నిది చారులవలన విని ధర్మరాజర్జునుని, (బిశ్నింప(గా (మ్వరర్వలు వెంయక) వంటి పాపపతాస్త్రమును (బయోగించినవో. బదునొకండక్షాపిణులను నొకగ్రా నివ షములోనే తాను సమయేంపంగలనని యాత( డిచ్చిన సమాధానమును హర్ష [ప్రదములుగ నున్నవి.

ఉద్యోగ పర్వము 181

ఇట్టు మొదటినుండియు. దుదివజకు స్వల్పాంశములను న్రధాన వస్తువును గూడ నెంతో హృద్య మొనర్చుచు నిర్వహించిన యీ పర్వమునందలి వస్తు చిత్రణ మిందలి క ఛావై భవమునకు సంజీవని.

వస్తు నిర్వహణ మను నొక్క మహాగుణమును విశదీకరించుట కింత పట్టినది. ఇంకను నిట్టి మహాగుణములు మూండు నాలుగ్రై న నిందు. (బత్యక్ష మగుచున్నవి. ముఖ్యముగ జేర్కొన6దగినవి వ్య క్తి చ్యితణమును, క్రైలియును ఈ పర్వమునందలి యపురూప లావణ్యమును బూర్జముగ విపులీకరించుకొన చూచినచో నిది యాం వాజబ్బ్మయమునకు మణికిరీటమని చెప్పందగిన మహాభారతమునం *గోటి కోహినూరులి కాంతితో( (బకాశించుచున్నట్టు స్పష్టమనుగును. ఈ పర్వమునందలి శిల్పవై భవము నాధారముగా( గొని- విశ్వకళా [ప్రపంచమున నాంధులు జై [తయా(తకుం (బస్థాన భేరిని మాత్రమే గాక జయదుందుఖినిం గూడ (మోగింపవచ్చును.

క్రి

(శ్రీ మ దాం మహాభారతము అష యు ధ్ధ ష్‌ త్యూ వు

మహాకవి (శ్రీ గడియారము వేంకటశేషళాస్తి శతావధాని మవిభారతము భరతవంశ మహారాజుల చర్మితము. ఒకనా(టి భారత జాతీయ కుటుంబ జీవిత చర్మితము. ఆంతే కాదు. వేదయుగమునుండి వెల్లివిరిసిన భారతాధ్యాత్మిక వైజ్ఞానిక సాంఘిక సారస్వత రాజకీయ సంస్కృతి సంప్రదాయ ముల సంపూర్ణ జీవిత చరితము. వేదవ్యాస మవాముని (పణీతములైన పురా జోపపురాణము లన్నింటిలో నింతటి బహుళవ్యా ప్రి గన్నదియ, నిట్టు పెద్దల యాదరమున కెక్కినదియు, నింతగా( (బజోపసయోగమున నిల్చినదియు మవి భారతముకంటె మజౌొక్కంటి లేదన్నచో నతిశయో క్రి గా౦జాలదు. అది యపనిష శక్తుల యధ్యాత్మ విద్యను మజువలేదు. పురాణముల విజ్ఞాన విశేషములను విడువ లేదు. ఇతిహాసముల యికివృత్త సొందర్యము నేమజలేదు. ఈ గున్నింటి మేళ నమున వాని వాని యంతస్థును బట్టి యవసరమునుబట్టి, (పయోజనమునుబట్టి, పరమార్థమునుబట్టి యథార్హ సన్నివేశ పరిపాక్ర సౌభాగ్యముగలదై. స్థూల సూక్ష్మ కారణ శరీర్మతయమువలె నేకాకృతికమై, (పతిపర్వ బహపిరంతస్స్సుర |[దసోదయమై యలరారుచున్నది, మవాభారత మీంతటి (ప్రభావము గలది గనుకనే యీ మన దేళమును, [బజలను, సంస్కృతి సంపదాయములనుు మన సర్వస్వమునుగూడ- నేటికే కాదు మజియొక నాటికినిదన పేరనే పిలిపించుకొను పె _త్తనము వహించి యున్నది. అందుకు దగిన గౌరవమును గూడ మనకు దక్కించి యున్నది. ఆందువలననే “ధర్మత _త్త్వజ్ఞులు ధర్మశాస్త్రంబని, యధ్యాత్మవిదులు వేదాంత మనియు, నీతివిచక్షణుల్‌ సీతిశాస్త్రంబని. కవి వృవభులు మహాకావ్య మనియు-”

ఇత్యాదిగా దీనిని. (బశంసించి యున్నారు.

రామాయణ భారతముల పోలికలు

శ్రీ మ్యదామాయణమువలెనే మహాభారతము మవి కావ్యమని [ప్రశంసించు టలోం గొన్ని పోలిక లున్నవి. ఆంగోపాంగములుగా నవాంతరములై న కొన్ని

యుద్దషట్కము 169 యుపకథలు చేరినను, [బఐధానకథ యామూలా[గ్రముగ నవిచ్చిన్నముగ సాగి పున్చించి ఫలించు టొకటి; కథాసంవిధానము, విషయ వివేచనము, వాగర్జోపస్కా- రము; రసోజ్వలములగుట రెండు; దై వాళసంభూతులై న మవాపురుషులు నాయ కులుకా(గా, వారి యుదాతత్త (పవ ర్తనములతో వికసించినగాథ. మన హృదయములు తడివి, వాచ్యముగా రసానుభూతిని, వ్యంగ్యముగా. గ ర్తృవ్యబోధను బరిమళింపం జేయుట మూడు: విశేషించి, కావ్యకర్తలైన మహర్ష లిద్దలును (వ్యాసవాల్మీకులు) కథాకాలమునాంటివార్తై కథానాయకులతో, వారి కుటుంబములతో, నానాటి [పజా జీవితముతో సాన్నిహిత్య సానుభూతులు పొండి, యితివృత్తమున( దామును సము చిత ప్యాతధారులై భరతవాక్యము పల్కిన వారగుట నాలుగు. & ట్టి పోలిక లన్నియు రెంట సమముగ నేయున్నను, భారత కర్తయైన వేదవ్యాసుడు “భారతవంళ వివర్థ నుం”డగుట భారతమున విశేషము. ఇతివృత్త సన్నివేశములును, నాయకాదిగుణ (పవృత్రివిశేషములును మన హృదయములకెక్కి-, మన యనుభవములతో6 బాలు పంచుకొని, మనకు రసస్ఫురణ గూర్చుటలో. గర్హవ్యోత్సాహము. చేకూర్చుటలో, సంస్క్యూతి సం[పదాయముల సమన్వయ పజచుటలో6. గలియుగమున సగము గడచిన యీ నాటి నునకు ద్వాపరయుగమునా(టి భారతము కొంత సన్నిహిత మైనది. (త్రేతాయగమునా(టి రామాయణ మించుక దూరమైనది. ఇది మజియొక విశేషము. ఇంతకన్న ముఖ్యమైనది మజియొకటి గలదు. ఆంధ్రీకృతిములై న రామాయణ థారతములలో భారత మాం[ధ(పజొహృదయములలో. బొందినస్థాయి నందుకొనుటకై. యాంధ రామాయణము లిప్పటికిని. [బయత్నించుచున్నవి. ఆంధ మవోభారతము మాత్ర మెప్పటివలెనే యద్వితీయమై, (పజాహృదయ భావాంబర పార్వణ చం[దబింబమై, యమృతజ్యోత్స్నల నభివర్షించుచున్న దని పెద్ద లందురు. ఇందుకు( గారణము భారత కవులవంటి వారు రామాయణ రచనకు గంటను పట్టకపోవుటయే యనువారు కొందటును, “ఆంధుల మనస్త త్ర్వమునకు జీవితానుభవమునకు సవిమర్శన (పవృత్తికి సంస్కృతి సంపదాయములకు నాంధ్ర భారతమే యన్నివిధముల నచ్చముగా నమరియున్న” దనుకొనువారు కొందణును గలరు. “'తెలుంగువాండు భారతమువలె రామాయణమును [వాయనేలేగొడని సవాలు చేయువారు గూడ లేకపోలేదు. ఏమైనను నాంధిజాతికి నాంధధసాహిత్యమునకు భారతమును ఫలిత పారిజాతముగా మవోకావ్యముగా సంతరించి యిచ్చిన కవిత యము మనకు సర్వదా _సమారాధ్యమైనది.

164 అభీ మదాం[ధ మహాభారతము. ఆ౦(ధభారతక ర్త లు భారత కవులు జగ(త్పసిద్ధులు. వారిలో. [బథముండు నన్నయ. రెండవ వాండు తిక్కన, మూడవవా డెజ్ఞ్యాపగ్గడ. వీరి దేశకాల జీవితవిశేషములు. కవితా హౌండిత్య (పాభవములు నాం_ధులకెల్చ సుపరిచితములు. వీరిలో “నెవరు గొప్ప”” యని యెవరికి దోంచినట్టు వారుగా వింగడించుకొనువా రున్నారు. అదంతయు వారివారి యభిరుచి భేద మనవచ్చును. నిజమునకు వారందటికన్న గొప్పవారును, నంతటివారును మనలో నింతవఅకు( బుట్టకుండుటయే వారి గొప్ప. భవిష్యత్తులో నెప్పుడ్డైన నట్టివారు పుట్టవలె నని యాకాంక్షించుటే మనలో గొప్ప. ఆంధ సాహిత్య సృష్టికి వారు మువ్వురు మూలర్తితయమువంటి మూలపురుషులు. “మహి ము౯ వాగనుకాసనుండు సృజియింపన్‌ , గుండలిం[దుండు తన్మహనీయస్థితి మూలమై నిలువ” అన్నట్టాం[ధ సాహిత్యమునకు. బురుడు దీర్చి [ప్రాణము వోసిన పుణ్యము నన్నయది. దానికి జీవిత సౌభాగ్య సౌందర్యము లలవరించి, సాహిత్య కల్పవృక్షముగా సుచిరపతిష్ట చేకూర్చిన [పాభవమును తిక్కనది. తిక్కన మొదట నిర్వచనోత్తర రామాయణము రచించి, తరువాత యజ్ఞముచేసి సోమ యాజిభై హరిహరాద్ర్వైతమును సాధించి, యాం[ధ మహాభారతమును నిర్మించె నందురు. ఆ మహాభారతిమునుండి వితతమై వి స్తరిల్లినదే యప్పటి మన యాంధ సాహిత్యసర్వస్వము. ఈ సాపొత్య సర్వస్వములో మహాభారతము నంతరించి పెట్టిన విజ్ఞానామృత భాండారములో నాతింట న్లైదువంతులు తిక్కన మనీషి తెచ్చిన మహాభాగ్యమే యను సత్యము నెవ్వరును గాదన జాలరు. “అం దాది( దొడంగి మూడుకృతు లాంధకవిత్వు విశారదుండు' నన్నయ 'సెప్పెననియు, “విరాటపర్వ మట నుద్యోగాదులుం గూడ(గా( బడియేనింటి( దెలుంగుబాసగో తాం జెప్పుదుననియ! దిక్కనయే నిర్వచించి యన్నా(డు గదా! తిక్కన-.భారతరచన తిక్కన సోమయాజి ““వైదికమార్ల్గ నిష్టమగు వర్తనమున్‌ దగ నిర్వహించు చుక, భేదములేని భక్తి మది నిర్మల వృత్తిగా. జేయుచున్‌. .... ....ఆత్మ సమ్మో చముం బొందం గావ్యరసమున్‌ గొనియాడుచు” నుండువాడు. ఆయన”"మవోభార తంబు సమ స్తదురితాపహంబును, నభిమత శుభావహంబు న్రైనదనియు, “వేదములకు నఖిలస్మృతి వాదములకు బహు పురాణవర్గంబులకున్‌ వాదైన చోటులను", “ధర్మార్ధ, కామమోవస్థితికి” భారతము “మూ(దల”గా నుండునదనియు., గృష్టదైైపాయను(

-యుద్ధవట్కము 185 “డర్ధిలోకపాత చింతంబూని.. *., **+ధర్మాద్ర్వైతస్థితి భారతాఖ్యమగు లేఖ్యంబైన యామ్నాయము'గా దీనిని రచించెననియు భావించి, *“పంచమ వేదం బారాధ్యము జనుల'కని దద్గారవ మూహించి.' ఈ భారతనును *దెనుంగుబాస వినిర్మింప6 దివురుటజయ భవ్యపురుషార్థ తరుపక్వు ఫలముగాదే” యని యుత్సాహముంబొంది, “భారతామృతము కర్ణపుటంబుల నారణ్యగోలి యాంధావళి మోదమున్‌ బౌరయు నట్టుగా, సాత్యవతేయ సంస్కృతి థ్రీ విభవాస్పదంబయిన చి త్తముతోడ మవికవిత్వ దీఇావిధినొంది పద్యముం గద్యములన్‌ రచియించెదన్‌ గృతళుల్‌' అని నిశ్చయించు కొన్నాండు. ఇది యాయన యుద్దేశము. "కూర్చుట నూత్నరత్నమునకున్‌ గనకంబు నకున్‌ జనున్‌, జనాభ్యర్చితమైన భారత మపార కృపాపరతం్యత వృత్తిమె6 బేర్చిన దేవదేవునకు. బీతిగ నిచ్చుట సర్వసిద్ధి నా నేర్చినథంగి, జెప్పి ...... .....వరణీ యు,డ నయ్యెద భ క్తకోటికిజా'---ఇది యాయన పరమవాంఛితము. ఆ యుద్దేశముతో నీ పరమకాఐక్షతో 'అమలోదా త్త మనీష నే నుభయకావ్య ,పౌఢి. బాటించు శిల్ప మున బొరగు(డన్‌ గళావిదుండి నని చెప్పికొన్న శిల్చ కళావై దగ్ధ్య ముతో దిక్య-న సంతరించిన మహాకావ్యమే యాం_ధ భారతము. ఈ భారతమును జూచియే యొత్దా _పగ్గడ తన కావించిన సృవ్టి త క్కొారుల చేతన్‌గాదు నా ..........మహాత్వాప్తి ౯ గవి [(బ్రహ్మనా” వెలు(గొందిన వాడని తిక్కనను (బశంసించినాండు. భారత గాథలో యుద్దషట్క ము పెరచనా పీఠికతో భారతగాథనంతయు. నాకళింప పరిశీలించుకొన్నాండు తిక్కన. పాండవుల జన్మము మొదలు స్వర్గారోహణవజకు నొక కథాళరీరము జన్మమునకు( బూర్వభాగ మో గర్భవాసమో, పూర్వరంగ మో యన(దగును. పొండ వుల బాల్యమునుండి యౌవరాజ్యమువఅకు నొకదళ. ద్యూతమునుండి యుద్యోగము వణకు నొకదశ. యుద్ధమునుండి స్వర్గారోహణమువణకు నొకదళ. ఇట్టిది యంతయు బాల్యయొవనామలగు నాలుగు దళలతో నడచిన యొక మానవ జీవితము. ఈ జీవి తములోః (బతి దశయందును నారణ్యాజ్ఞాత వాసములవంటి యవస్థలు గోచరించును.

• చూడుడు :- పాండవులెచ్చటనో శతళృంగ పర్వతమున నెవ్వరికి. దెలియని రీతి మాతృగర్భమునుండి బయట బడుటయు, హ స్తినాపురమున( దండ్రిలేని పిల్లల్తై “పెరుగుటయు, నజ్ఞా తారణ్య వాసములు కా(గా, విద్యాబుద్ధులతో స్వప్రవర్తనముతో యొవరాజ్యమునందుట ఇది మొదటి ఘట్టము, రెండవఘట్టమున లాక్షాగ్భహ దహనము నుండి బయట(యుడి యరణ్య సంచారముచేసి స్వయంవరముతో రాజ

166 శ్రీ మదార్యధ మహాభారతము సూయముతో నొక _పతివష్టనందుట. మూడవ ఘట్టమున ద్యూతమునుండి బయటః బడి యరణ్యాజ్ఞాత వాసములు గడిపి యుత్తరా వివాహముతో నుద్యోగముతో నొక స్థౌయికి వచ్చుట చివరి ఘట్టమున యుద్ధమునుండి బయట(ఐబడి బంధు మరణ కురు వృద్ధ నిర్గమనాదులనుండి తేజుకొని యశ్వమేధముతో నాత్మవివేచనముతో స్వర్గా రోహణము చేయట. ఈ యన్నింటియందును సంఘటనా తారతమ్యములతో ( వాటనుభవసామ్యములు గూడ( బోల్చుకొనవచ్చును. పాండవుల కథలో మూండు నాల్డు ఘట్టములు మానవ _ జీవితములో మూడునాలుగు దశలవలె మిక్కిలి ॥ పధాలములై నవి. వెనుకటి రెండు దశలు శర్షకుని వ్యవసాయ కార్యకలాపముల వలె బహుముఖ వ్యావృతములు కా(గా, నీ మూండవ నాల్గవ భాగములు పంటకాలము వలెం జేసిన కృషి దైవ పౌరుషముల కలయికతో. బరిపాకమునంది ఫలించుటకును, నమర్చుకొని యనుభవించుటకును ముఖ్యరంగములై నవి. కనుకనే భారతమునః బైరులకో(తవంటి యీయుద్ధృషట్కము ముఖ్యభాగమున నిలిచినది. ఇంతయు భావించియే కా(బోలు దిక్కన విరాట పర్వము నుండియే తన రచన యారంభించి నాండని తోంచును. ఈ విధముగా యుద్ధషట్కము భారతకథా పరిణతికి వలెనే మానవ జీవిత పరిపాకమునకును మూలాధారమగుచున్నది. యుద్దషట్కగాధ _ శరీరత్రయవిభాగము ఈ యద్ధషట్కమున గథాభాగ మిది: - కురుక్షేతోమున నుభయపక్ష సైన్యములును వివిధాయధ _ పరికర సన్నాహములతో మోహరించి వదునెన్మిది యక్షొహిణుల్లై న బలగముతో. ఐదునెమ్మిది దినములు పోరినవి. వివిధ వ్యూహ సంధానములతో వివిధ శస్త్రంస్తములతో వీరావేశ విజృంభణములతో ధర్మాధర్మ [పవృత్తులతో రేయంబవళ్ళు జరిగిన యీ యుద్గములలోం జివర కు( గౌరవపక్షమున గృపకృతవర్మాశ్వత్థామలు మువ్వురును, బాండవులపక్షమున( బంచపాండవులును, గృష్టసాత్యకియయుత్సులును మిగిలిరి. కాప [పతిశాపముల శోకోవళమనముల తరునాత( జనిపోయినవారి కుదక[పదానముతో యుద్ధషట్కము ముగిసినది. ఇిదియొక స్థూల శరీరము. దీని నుండి సూక్ముకారణశరీరము లూహించుకొన వచ్చును. ఈ యుద్ధము కేవల రాజ్యకొంక్షతోం, (బత్యర్హలైన యిద్దలు రాజులకు జరుగు పోరాటముగాక యొక కుటుంబములోని యన్నదమ్ముల బిడ్డలకు దాయ భాగము నిమి త్తముగా జరిగిన కయ్యమై, యుభయపక్షము అందును విద్యావివేక

యుద్దషట్కాము 167 సంపన్నులును, గురుశిష్య ఐబంధుమి[తభావ బంధసంబంధము కలవారును గలియు టతో నిది మానవ నిత్యజీవితమునందు సన్నిహితముగా, గ్టీననుకూల [పతికూలము లగు [పకృతి పరిసరములతో విధిగా ననివార్యముగా జరుగు పోరాటమే యయి పోయినది. ఇందులో బుద్ధిపూర్వకముగా యుద్ధము చేయనివా రున్నారు, చేయ ననువా రున్నారు. చేయ నిష్టములేనివారును, విధిలేక యుద్ధము చేయువారు నున్నారు. మన సొకవైపు యుద్ధమొకవై పు చేయవా రున్నారు. తమవారికొజక్తై కొందయు, తమపగందీర్చుకొనుటకు. గొందజుగా యుద్ధము చేయువా రున్నారు. అంతయు. దమదే యనువారితో బాటేదియు నాదిగా దనువా రున్నారు. దేవతలు, రాకసు లున్నారు. నరులు నాగులున్నారు. ఈ యందతి భావములను, జర్యలను జోల్చు. కొన్నచో మానవుడు నిత్యజీవిత నిర్వహణము నం (బత్యక్షముగనో పరోక్షముగనో నిరంతర మెదుర్కొను సంఘటనలే. పోరాటములే యిందు. గాంచనగును. ఇది సూష్మమైన బావ్యాజీవిత మనవచ్చును.

ఇక నాధ్యాత్మికముగా, సత్యధర్మ స్వరూపుండై న యుధిష్టిరు.. డాత్మం యజ్ఞకుండోదృవయెన ,దౌపది పకృతి క్రి. పవననందనుండు [ప్రాణమయ శరీ రము. ఇం[దనందనుండు మనో బుద్ధ్యాదిరూపమైన యంతఃకరణము. నకుల సవా దేవులు కర్మేందియ జ్లానేందియములు = ఇది యొక శరీరము, దీనిపై నరివర్గ విజృంభణము కలిగినపు డెల్ప సమ్మోహ వి,భాంతులును, వివేచనా గురూపదేశము లతో బురోగమన కార్యసిద్ధులును - దీని వృత్తులు. ఇది కారణరూపము- దీనికి బితృపక్షీయుండైన వ్యాసుని యాత్మబలము. మాతృపక్షీయుండైన కృష్ణుని యంగ బలము, వృద్ధులయిన భీష్మ్యదోణాదుల యుపదేశబలము, ధర్మబలము. ద్దైవబలము నన్నియుం గలవు. ఇంతకు మించినట్టుగా నిరంతర సన్నిహితమై యరిషడ్వర్గ ప్రతి ఘటన మన్నిదళల నన్నిదెసల నంటుకొనియే యున్నది. విద్వేషకారణముల్తై న రాజ్యకాంక్షచేతను, బరస్పరాపకార ప్రతీకార చర్యలచేతను, న్ర్రీజన కుటుంబ బంధు మర్యాదా ధర్మవ్యతి రేక వృత్తులచేతను, _నిరువురనడుమ( బఐగరే!గి పొగరాజి చిలుకయ్యములై యిపుడు భగ్గునమండి మవాసం[గామ మేర్చడినది. ఇది యంత ర్యుద్ధము. ఇట్టిది పుట్టకుండుటకును, బెరిగి పెద్దది కాకుండుటకును జేసిన [ప్రయ త్నము లన్నియు విఫలములై నవి. కడకు యుద్ధ మనివార్య మైనది. కనుకనే యీ యుద్ధము శేవలము కౌరవపాండవులనడుమ (గాక దై వపొరుషముల నశుమ, ధర్మా ధర్మముల నడుమ, అసుర దైవళక్షుల నడుమ, నాత్మానాత్మల నడుమ, నత్యావ

168 శ్రీ మదాం([ధ మనిభారతము శ్యకముగా, నప్రతివిధేయముగా జరుగు యద్ధముగా బరిణమించినది. అందువలన భారతయుద్ధము దేహ(తయ-గుణ్యతయ-శ క్షీతయ-మార్గతయముల నిండుకొని యవస్తాతయము నధిగమించి కర్మనిష్టతో -ద వపొరుషములతో. దురీయ. పురుషా త్థము నందుకొనుచున్నది. ఈ యంళమును యుద్ధారంభమున జరిగిన భగవద్గీతో పదేశమే స్పష్టముచేయుచున్నది. యుద్ధరంగమున నందందు జరిగిన సందర్భ సన్నివేశ సంవాదములే దీనిని బలపఅచుచున్నవి. వానిని. బట్టి (పతిభావంతు శాయాచోట్ట నీ విశేషము లన్నియు విపులముగా భావించ గలరు. (ప్రకృతము మన యీ యపజ్ఞతో యుద్ధషట్కమును సోమయాజి యెట్టు చితతించెనో పరిశీలింతము. సం[గామ రంగావతారిక -తిక్కున యేకాగత “కురు కేతంబున నా రెండు తెజంగులవారి కటకంబులును విడిసి కయ్యంబు నకు గాలు [దవ్వునట్టి సమయంబున ధృతరాస్ట్రండు గొడుకుల దుర్వినయంబునకు నిర్వేదనంబునొంది సంజయ ద్వితీయుండై చింతించుచున్న యొడకుం _ దికాలవేది యగు వేదవ్యాసుండు విజయంబుచేసి- “కాలంబగుటయు నృవులకు నాలము సమ కూరె. దీని కడలక్రు మడి నీవాలోకింప(గవలసిన నే లోనికి దివ్యద్భుష్టి నిచ్చెద బ్యుతా!” అని యడిగెనంట. "అన్నలు దమ్ములు! బోరు [కూరతన్‌ గను€గొనం జాల. నేను వినగావల(తున్‌”” అని యారాజు పల్యా(గా. సంజయుని గయ్యంబు తెజంగు వినిపింప నియోగించి, యా రెండు తెజంగులవారి దివారా[త వర్తనంబులు గనునట్టును. రహస్య [ప్రకార భావణంబులు వినునట్లు మనోవృత్త ంబులెజుంగునట్టు నుంగా వరం బిచ్చి, యతి శీఘగమనంబు నొసంగి, భారత సమరధరణిం దిరిగి నను ళస్తా?స్త్రంబు లెవ్వియుం దాణకుండునట్టి (పథావంబు (పసాదించి “ధర్మో జయి త్యనుచు నిశళ్చింతంబుగా నుండుమని ధృతరాష్టు నాక్వాసించి.* =... సాత్య వజేయండు వెడలోనంట ; అచ ఎట “రెండు బలంబులవారలు నౌండొరువులకంటె శాల నుక్కు- మిగిలి యొండొండం గడంగుచు నుజ్వల చండస్థితి నొప్పి “యుద్ధ సన్నుద్ధులి యుండిరంట. ఇది యుద్దారంభము. మహామాత్యు(క్తై యుద్యోగపర్వము నిర్వహించి, మవాసేనానియై, భారత యుద్ధము నిర్వహింపనున్న సోమయాజి యడుగో - యీ సంరంభమునంతయ నిళృతముగా నేక్యాగముగా ధ్యానమయదృష్టి నీక్షించుచు, నా యుద్ధరంగమున నుభయ సేనలలో, వానిని సమీక్షించు నా 'సీనాపతులలో, వారి. [బోత్సహించు

యుద్ధషట్కాము 169 మహానాయకులలో, నీ సర్వము గమనించు ధర్మనందనునిలో, నాయనను గనురెప్ప వాల్పక కాచుకొనియున్న కృష్టారునులలో, నీ యిన్నిరంగముల, నందటి చర్యల నన్ని హృదయముల. దిరుగాడుచున్న సంజయునిలో, నతని కాశ క్తి( (బసాదించిన -వేదవ్యాసునిలో నంతట సర్వాంతరముల౬ దానుండి యంతయు 'దొంగిచూచుచు, నన్నింటి కతీతుండై నిశ్చల ధారణతో నిర్మలభావనతో లోపలి వెలుపలి చూపు లొక్కటిగా నప్పళించి గంటము నడిపించుచున్నాండా యన్న ట్రగపడును. అట్టు గాకున్న, మెజపుందీంగవలె వివిధ భావార్థ గర్భితములైన వెలు(గులు వోయుచు నా కంటివెంట నా గంట మెప్పు పరుగులు వారును? ఈ యలౌకిక దృష్టి యాయ నకు సంజయునితోంబాటు వ్యాసులనుండి వచ్చెనో, ధృతరాష్ట్రంనితోందాటు కృష్ణ పరమాత్మనుండియే వచ్చెనో తెలియదు. అట్టుంగాక, హరిహరనాథుండు స్వప్న మున సాజాత్కరింది "కనువెలుంగు నీకిచ్చితి” నన్న యా వెలు గిదియే యౌనేమొ! కనుకనే యా యుద్ధరంగమును గనుల గట్టినట్టుగా( జూపించు చున్నాండు. ఆ రంగమును జూచునవు డుభయ సేనామధ్య రథోపస్థితుండై న పార్థు నక్తువలినే మనకును సమ్మోహ వి[భ్రాంతులు కలుగుట సహజము. తత్తాార్థ పరి జ్ఞానముతో! బార్థుడు యుద్ధము చేయటకు వలెనే మనము చూచుటకును సమర్థులము గావలసియున్నది. “అప్పు డిది కేవల హింసొత్మకమైన ఘోర సం[గామముగా6 గాక కళామయమెన వీరవిహారముగా గోచరించును. ఇచ్చట భేరీభాంకార వీర సంహనాద సెనిక కోలావఅములేగాక బై వపొరుష ధర్మాధర్మ చర్చలు వినం బడును... పచ్చితములై న దంభ దర్ప దౌష్ట్యములుగాక యచ్చములై న హృదయ సంవాదములు స్ఫురింనును. మహాయోధుల భావములు, నియమములు, పరికరములు

భారత వీరులు రణరంగమున కుయుకునప్పుడు వారి భావము లిట్టుండును, “ఆరయ వివృత స్వర్గద్వారము రాజులకు నాహవం, బందు మవోదారులు దొల్లియు నరిగిరి. మీరి మార్గమున నడప మెయికొనుటొప్పున్‌ ”---'"ఇంటన్‌ దెవులున! జచ్చుటకంటెను బాపంబు లౌండుగలవె! నృపులకుం బంట కలను హైలిగల; నిది గంట విధానంబు గంటగ దే తల(పన్‌ ''--

వారి యుద్ధనియమము లి ట్లుండును “ఎవరము సేయుచుండియును భాషణముల్‌ దగ(బల్కుచుండ (గా నవినయ

170 థ్రీ మదాం[ధ మహాభారతము వృత్రిమై వలవ దాయుధమార్చుట, దా.కిపడ్డ(-గై దువువడినన్‌ =దొలం గినను-దోర్చల మేది భయంబు(బొందినన్‌-గవియక నీరు బోయినను=వధింపంగ నెట్టి (తువున్‌”. “*విరిడల వానిని విరథుని నాయుధంబిడిన వానిని శళూరు లేయ రెందు” “నిద్రించిన వానిని..శరణుసొచ్చిన వానిని వధియించుట ధర్మం బుగాదు” “గదాయుద్ధంబున నాభికి దిగువన యగు శరీరభాగంబు నొప్పించుట ధర్మంబుగాదు” “పెక్కండు గూడి యిమ్మెయి నొక్కనిం జంపుట యధర్మము “యుద్ధమునకు బిలిచినం బోవకుండు టిది వీదతనం బగు...”

ఇవి సర్వసౌధారణ ధర్మములు. “జోడుపుచ్చిన వానినిం, గైదువుబెట్టిన వానిని, సిడంబు డించినవానిని, నంగనను, నంగనాపూర్వుని, నంగనాఖిధానుని(, దల చీరవీడిన వానిని, (థాతృహీనుని, నప్పుతకునిన్‌ గని యేటుంబోటు( దక్కి సమరంబు సేయమానుదు” నని ఖీష్మని పతిజ్ఞ, “నరుండులేనిచోం, దిరమయి పోర నిల్చిన యధిస్టిరు-[దౌపడి పుట్టినింటి వేవురు వెజంగందిచూడ - నలవుం జలముం జెడ6 బట్టి తెచ్చెదన్‌”- అని (దోణుని (పతిజ్ఞ.

“ళృనిమెద నెల్టి సైంధవునిం దోయజమి[తుండు (గుంకకుండుము”న్నని యర్జునుని శపథము, ఇట్టి భావములతో, నిట్టి నియమములతో, నిట్టి శపథములతో. బాండవ కౌరవయోాధు లిప్పుడు మోహరించియున్నారు.

అమ్మహావీరయోధులు గంధమాల్యానులేపన మణిగణ సువర్ణ భూషణాంబర ములం గ్రెసేసి, కనక మకు టోస్టీష శిరస్త్రాణ తన్నుతాణ కర[త్రాణ శర శరాసన తూణీరాది పరికరంబు లలవరించుకొని, శ్వేతచ్చత చామర ధ్వజ పతాకా ద్యభి రాములై, సంగర కథా సల్దాపంబులు సేయుచు బెండ్రికి( జోవున టృల్దాసంబున నుల్టసిల్లుచున్నారు. వారి నలుగెలంకుల గజఘటా ఘీంకారములతో, నుత్తుంగ తురంగ హేషారవంబులతో, రథనేమి నిస్వన ,కేంారములతో., బఐదాతుల కోలా హలంబులతోం, జతుర్విద బలంబులు బలసియున్నవి. శంఖ కాహళ మురజి మర్దళ పటహ ఢక్కా భేరీ నినాదంబులు ముందల మాజ్ముమోగుచున్నవి. వారెత్తి పట్టిన యాయధములలో( గోదండ గదాదండ కుంత తృరికా ముసల ముద్గర

తోమర పరశు భిందిపాల శూలకరాళ కరవాలాదులే గాదు; బాణంబులలో బెకుగ్రా విన్నాణంబులనియు, ధనుర్దండములలో థిన్న్మప్రమాణంబులనియు. గలవు- కేవల.

యుద్ధషట్కము 172 శస్తా౦స్త్రములేగాదు; బహ్మేం్యద వరుణ వాయు. నాగ మేఘ మోహన ,_పజ్ఞాది దివ్యాస్త్రములు గలవు. జగ[(త్పళశయమే సాధింపగల యిప్పటి యాంతిక భౌతిక పరమాణు ,[పకల్పితాస్రము లన్నింటికంటె (గూరములు ఘోరములు న్కపతివిధే యములునై న భార్గవ నారాయణ (బబవ్మాశిరఃపాకపతాది మవిస్రములు గలవు. అభేద్యమం[త కవచములు గలవు. నిఖిల కవచ నిర్భేదనాస్త్రములు గలవు. సర్వా స్రభాతి “పత్యస్ర్రములు గలవు. పలికిన మాత్రమునణ దలంచిన మాతమునణ జూచిన మాత్రమున భస్మిపటలము(, జేయంజాలు వాగాత్మ చకృుళ్ళక్తి శాపాస్రములు గలవు. ఈ సాధన సంపత్తితో నారెండు బలగము లిప్పు డుజ్జిట్టూగుచున్నవి* వ్యూహనిర్మాణము-కకాదృుష్టి భారతయుద్ధమున వ్యూహనిర్మాణమే యత్యద్భుత మైనది. అతి _సధాన మైనది* ఇది సంస్కృత భారతమునకంటె నాం్యధభారతమున వివిధ విచ్మిత విన్యా సములతో వర్ణింపంబడినది. తిక్కనసోమయాజి మహాసేనానియై పెక్కు యుద్ధ రంగముల స్వయముగ( బాల్గొనియండుటచే నీ యుద్ధరంగము నిట్లుతీర్చిదిద్దెనో యనిపించును, అదియు(గాక, కళాకౌళల సౌందర్య దృష్టిలేని సృష్టి యాయన రచనలో నెందును గనుపట్టదు. ఈ వ్యూవానిర్మాణము కామందకీయాది శాస్త్రపద్ధ తుల ననుసరించినదా కాదాయను చర్చయు నిందు సంగతముగాదు. అది కేవల శాస్త్రము. ఇది వీరరసోదిక్తుల్హై న మహాయోధుల వీరవిహారముల సాఇ్షాత్యారము. కళాదృష్టిలో శాస్రసంగతి లేదనికాదు. శాస్త్ర మవయవ రేఖామాతమై- పై నెదిగినది పొదిగిన దంతయు నాత్మవర్చస్సుతోః విన్యాస కౌళశలముతో విలసిలిన కళాసౌంద ర్యము. వీరావేశమున విజ్ఞవీఃగి సాంగిమూ(గి ముందుకుదూ(కి మొగ్గరములవెంట6 బోరాడుచున్న యా మహాయోధు లా చతురంగ బలములు భారత యుద్ధమున మన కన్నుల యెదుటం బారాడుచున్న ట్టుందురు. ఈ [పత్యక్షీకరణము [పాచీనము లయిన రామాయణాది యుద్ధముల నింతగా( గనుపట్టదు. (పకృతి శాస్త్ర పరిశోధ నతో - వివిధ యాంథతికసాధనములు బహుతర ఘోర మారణాస్త్రములు వెలసిన యర్వాచీన యుద్ధరంగముల యం దీ సన్నివేశ సాక్షాకత్యార మేర్ప్చడుటకే వీలుండదు. భారతయుద్ధ (పతిబింబమైన యాంధభారతమునందే యీ కళామయ వీరవిహారమునంతయు మనమును మన తరువాతి తరముల వారును భావసాఇాతాా- రము ఛేసికోంగలరు. పై చూపున కిది ఘోరమైన యుద్ధరంగమేయైనను నిజమున కిది వీర కళా ్షే[తము. పరమార్థమున భగవర్గీతోపదేశమున కనుషా న కార్యరంగము=

172 శ్రీ మదాం్యధ మహాభారతము వ్యూహనిర్మాణము చేయుటలో “అనురూపములగు మాజొడ్డనములు (పస్ఫురి తములు దృఢథఢంబులుగా6 దిర్చినంగాక తెఅంగగునే” యని మహాయోధుల యుద్దే శము '"'తొల్సి గురుండు దానవులతోడి రణంబున వ, జపాణికిన్‌ దెల్టమిగాంగ( జెప్పె నిది దీప్తశరంబగు నొడ్డనంబు”-అని వారు వ్యూహములౌడ్డుటకు దేవతల దగ్గఆ నుండి సంపదాయము చెప్పుదురు. వ్యూహనిర్మాణము “చారు ఫీషణస్థాపకము” “పస్పొడ్ర్రృప్ట ననువు తలకొనవలయు” నదిగా, “ఆరూఢ వీరరస విస్స్ఫారముగా”, “అభేద్యముగా” 'సర్వతోభ్ళదముగా" నుండవలెనని వారి యాళశయము. శ్మతుపక్ష ములు విజృంభించి పైకొనునపుడు చెదరక నిల్చి మాజొడ్డుటకును, శతువులపై6 బరా[క్రమించి విజయము పొందుటకును, నెదురు తాకుళ్ళలోం జిక్కువడకుండు టకును, నెదుటివారిని. జిక్యూపణచుటకును, దమ వారికి సాయపడుటకును, బతి పక్ష సాహాయ్యమును భంగపజచుటకును, దమ తమ చతురంగ సేనల ననువుగా నడుపుటకును, నకతముగా రత్నించుకొనుటకును నీ వ్యూహము లెంతేని యావళ్య కములు, మానుషవ్యూహము, అచలవ్యూహము, [క్రౌంచ -గరుడ -అర్ధచం_ద-మేఘు మాల-మకర-శ్యేన-మండల- వ(జ- కూర్మ= శృంగాటక -పద్మ -ళకట-సూబీ-సర్వ తోభ(దాది మహావ్యూహములునెన్నియేని యిందు. (బసిద్ధములు. వాని పేళ్ళం బట్టియే యావ్యూహములు తీర్చిన యాకారము గోచరించును. వానివాని యవయవ స్థానములనుబట్టియే యందందు నిలువవలసిన మహాయోధుల య ర్షతలు పయో జనములు మనసునకువచ్చును. వాని స్వభావమును బట్టియే యని పర్మాకమమునకో యాత్మరక్షణకో యుద్దేశింపంబడుటయు, వాని నడుపవలసిన తీరుబడియు మనకు స్ఫురించును. పాండవకౌరవు లంతయు గమనించి యీ వ్యూహము లన్నియు నొడి యవసరమెంచి చిన్నచిన్న మూక/(లు మొగ్గరములు మోహరములు గల్పించి ““యొక్క-+డొక్క-(డపాండవులందా(కక, మైనో పేతగాఢగతినందలునొక్కౌక్క తలగా దలపడి వారికడంక యుడుపంగ వలయు. [గిడయవోలె౯”, “మన మొక శ్య్శాకళ్ళకు.( (బాపగుచునే పోరినళ జుల్కన గెల్బుకొనవచ్చు, నిత్తెజంగు మనకు సమయముసు ండీ' ఇత్యాదిగా నియమము చేసికొని పదునెన్మిది దినములు హోరా హోరిగ రణరంగ వీర విహారము చేసిరి. యు దా ర౦ంభము (పథమదివసంబునం గౌరవులు మానుషవ్యూహముతో బాండవు లచల వ్యూహముతో( గురుష్మేత్రమున మోహరించిరి. చతురంగబలముతో నుభయ పక్ష

యుద్ధషట్కము 178 ముల యోధానుయోధులు సం[గ్రామోత్సాహ దోహలులై. దీటుకొని తేజరిల్దుచుండిరి. అప్పుడు కౌరవసేనాగభాగమున “సువర్జ్ణతాళమయి చంచత్కే-తువుకా వర్మమున్‌ గరమొప్పః౯ా దెలుపారు వెల్లొడుగుతో గంగాసుతుండు”ను, వాండవ సేనాగ భాగమున ““భాస్వద్వాహ సంవల్లి నోత్కృష్ట స్యందనముం గన ద్ధనువు నుర్ధీప్త ధ్వజంబు౯ దగజా ధృష్టద్యుమ్నుడు'ను సర్వ సేనాపతులై మత్తేభ శార్దూల విన్యా సంబులతో నవష్టంభ విజృంభణంబునన్‌" బొలిచిరి. అయ్యుభయసేనలం( దేఆి పాజ జూడగా౧ “అమరు తొడవుల వజాంశు లంచపిండుకరణి, హరినీలముల6 బేర్చుకాంతి యజలపగిద్హి మాణిక్యరుచి పద్మభంగి మజయ గురుబలంబు గెందా మర కొలనింబోలె” [పకాశించుచుండెన(ట: ““అరదములు దీవు, లున్నత కరులు. గిరులు, హరులు వీచికలు, సుభట సముత్కర ము[గస త్ర్వములుగా, శరనిధిగతి( భాండుప్కుత సైన్యంబొప్పి"-- యుప్పాంగెనంట 1! ఈ రూపకోపమాలంకారముతో( గౌరవమైన్యము చూచుట కందముగా నున్నను సులభముగా( జిందజవందతై ప్రోంగలది యనియు(, బాండవసేన సము[ద్రమువలె గంభీరమై యక్షోభ్యమైన దనియు జివరకు విజయము పాండవులదే యనియ స్ఫురింప(జేయచున్నాండు. తిక్కన. “ఆ రెండు ఐలములందును దోరంవై యన్నయట్టు దోంచెం బాండు ఇ్మారమణసుతుబలము నరనారాయణు లునికింజేసి నాకుంజూడక౯ా” అని సంజ. యుడు స్వయముగనే చెప్పుచున్నాండు. ఇంతలో ధర్మరాజు పాదచారియై కౌరవ. సేనలోనికిం బోయి, పెద్దలైన భీష్మ 1దోణ కృప శల్యాదులతో యుద్ధము సేయ ననుజ్ఞవడసి వచ్చుటయు, శ్రీకృష్ణుడు పార్టునకు గీతోపదేశముచేసి యుద్ధసన్న_ ద్ధనిః జేయటయు జరిగినవి. దుర్యోధనుని పంపున దుక్ళాసను(డు పురికొల్పంగా4 గురుసైన్యంబులు శంఖ భేరీ మృదంగాది నిస్వనంబులు సెలంగ గాంగేయునితో బాటు ముందుకు నడచినవి. “పాండు నృపాలనందనులు పావనిమున్నుగ నేచిొ యురవడింప(గా “ఘనతర గర్జాధ్వనులును ఘనపద మళిలంబు దూంటుకట్టెడు తూర్యస్వనములునున్‌ గబళించుచు ననిలతనయు సింహనాద మడరి” విజృం భించినది. జంటలు జంటలుగా జోదుల కయ్యము

అప్పుడు దుర్యోధన ధర్మనందనులు చేయివిసర(గా నుభయ సైన్యంబులు 6 దలపడినవి. “అర్జును. డప్ర భీష్మ(గని యగ్గలికన్‌ గుణరావ సంగమ స్పూర్జిత దేవదత్త రవళోభితు(డై ” బహుకో[గ మహాస్త్రముల బజప్‌(గా భీమ్మండు భీముని

174 థ్రీ మదాం[ధ మహాభారతము పెకి గవిసె. ధృష్టద్యుమ్నుండు (దోణునిపై నడర, యధిష్టిరుండు శల్యునిం దాంెను, నకులుడు దుక్ళాసనుతో, సహదేవుడు దుర్ముఖనితో( ధృష్టకేతుండు వాఫ్టాకునితో, నలంబసు(డు ఘటోత్క-చునితో, దలపడి ఘోరంబుగా. బోరు చుండిరి. '“తఆిమి సాత్యకి కృతవర్మ! దాక నత+డు నేచి మార్కొన, నిరుమేను పూచి యొప్పుమిగులు మోదుగు [మాకుల పగిదిగా' న య్యిద్దలు విలసిల్లిరి “మదమునం గోస లేంద్రు నభిమన్యుండు దా(కిన, నా బృహద్చలుం డెదిగి కడంగి సూతు6 బడ'వేసి హయంబుల( జంప జూడ్కి( గెం పొదవంగ బార్ధసూనుండు మహో (గ్రత నట్టులచేసి కేతనం బుదునిమి విల్లుడుంచి శరపూరితగాత్రుని. జేనె నాతనిన్‌”._

ఇ వ్విధంబున రెండుసేనలన్‌ జేయంగల దండిమగ లొండురులం దా(కిన నధికసంరంభ ద్వంద్వ యుద్ధంబు సిద్ధదారణ ఖేచరులు సూచి పొగడునట్టు నిగిడినది. సంకులసమరము

అప్పుడు చతురంగబలంబులుం దన తన జాతిం బదులు పదులు, నూజులు నూజులు, వేలు వేలును, బెక్కులు పెక్కులునుం దలపడి యెడనెడం గలయంబేర యన్‌. [(గమంబున సందడి కయ్యంబు నూలుకొనినకా [గందునకా దమకించి యభయఫైనికు లున్మత్తులగతికా గవియ వొణంబులు( గృపాణంబులు( గరిదంతం బుల నరదంబుల నౌగులు నొండొంటిందాంకి తుతుమురులయిన తుములంబు కతన భయంకరంబగు నతి సంకులంబునం _,, 00 "జేయి దునిసినన్‌ దక్కటిచేతం గ్లైదువుంగొని కవియవారును, గాలుదునిసిన. నెదిరి మీ(దికి లంఘంచు. వారును, దలదునిసినా దారుమున్ను గన్నిడినవారిం బొడిచి పడువారును దెగిపడియు నవుడు గఅచుటయును, బొమముడివడుటయును సడలని తలల నొప్పువారును.... సుభటులు సొచ్చిచెండినకా వండం దలిగినట్టుండు వేదండ హయచయంబులును .... [మోడు పడురథంబులును. దట్టంబులగు పదాతి గాతంబులును .... వికటాకారంబులగు మోటకంబులునై ఘోరభంగియగు సంగరంబు 'సెల్టుచుండ మధ్యాహ్నం బైనందట. ఏక్షైక వీర విజ్బంభణము అప్పుడు “మందాకినీ తనయుం డేచి చేది పాంచాల కేకయు లాదిగా/గ( గల్లా భూపాలకోటి మొగ్గరములెల్ల గలగం _ దిరుగువడ _ నోరగిలంగ6 _ బెల్లగిల్ల - దర్హిడపడ రణ్బకిడసల్పె” నంట! ఆ భీమ్మండు “పాయవడంజొచ్చు, గుంపులు

యుద్ధషట్కము 175 "సీయును. మల(/కల జరించి చించును. గోణవ్యాయామగతుల వలయములైై యుండం దిరిగి కల౧ంచు నరిమైన్యంబుక” ఆతని శరపరంపరాపాతముతో--- “డాల్లెడు తలయును, దుని సెడువిల్డును, ధరకొజఅగుమేను. విటిగడు సిడముం, బెల్లుదొరంగు నెత్తురున్లై పళ్పిటిలం దొడంగెనపుడు పాండవబలముల్‌”...అప్పుం డభి మన్యుండు క్‌ నకవర్ణతురంగంబులును గర్జికార ధ్వజంబును మెజయం దా€కిలా “థల్యు నారాచ పంచకమున నొప్పించి, యొకకోల. గృతవర్య యురమునొంచి, [కూరభల్లమున దుర్ముఖుసూతు తలం్యదుంచి. తజిమి వివింశతి ధనువు దునిమి, వెడంద యమ్మున నేసి వెండియ మూ;డువాలకయమ్ము లొడలం గీలించి, కృపుని హయముల శరచతుష్టయ తాడనమున నుబ్బ(డ౦గించి, భీష్మమై నడరి. మేన విశిఖనవకంబు నాటించి వెగడుపఅచి, పేర్మి నార్చిన సురకోటి పిచ్చలించె. మెచ్చి ఫిష్మాదులెల వివ్రుచ్చు(టోలు - నెక్కుడిగు(గాని, యనదుగాం డీతం డనిరి"””__ భీష్మతోంగలిసి “తక్కటి యేవురు పెక్కులమ్ము లొక్క మొగి రయంబునన్‌ గురియంగా గిరివోలె నతం డుద్నగు(డై” “వారల శరవర్షంబును వారించుచు, వేటవేఅ వాలంపగముల్‌ వారలపై6 గురియుచు. గురువీరుని తాలధ్వజంబు విజు గంగ” నేసినాంయడంట! దీనితో. గౌరవసేన జోదుపిండు చిన్నంటోయెనంట! అప్పు డలుకతో విజృంభించి “'ళాంతనవుండు తేజోదుర్దాంతుండై.. నావెలుంగు ధర కెల్లను జాలింతు నినుండ స్త శై లోపాంతమునకు( జనిననేమి” యనినట్టుగా బోరెన(ట! ఇంతలో నూర్యు( డస్తమింపగా( గయ్యంబు సాలించి యుభయసేనలు తమతను యునికిపట్ట కరిగినవి. వ్యూహనిర్మాణ భేదనములు

రెండవ(నాడు పొండవులు *““కౌంచవ్యూహంబు సంఘటించునెడన్‌ జంచు త్వంబు భజించి ఫల్లునుండును౧ గుంతిభోజుండు "కై బ్యుండు చక్షుస్థానంబులను, చళార్ణ శూరసేన కిరాత దేశాధీశులు | కంఠాకారంబును, భీమ సేనుండును ధృష్టద్యు ముండును దక్షిణవామ పక్షందులును భజించి పొల్చిరి, వెన్నయి యుధిష్టిరుం డొప్పె అప్పుడు కౌరవులు మూండు గట్టి మొగ్గరంబులుదీర్చి మువ్వైపులం బాండ వసేనన్‌ గవిసి తలపడ(గా, “జెక్కలు (సించి కంఠమున జేకులువాసి, శిరంబు (వచ్చిం 'పేరక్కున (గొంచ చందమగు నొడ్డు తలంగంగంజేసి భీష్మండే దిక్కునం దానయై దిశలు దీటుకొనన్‌ శరకోటినింపోొ__నంటు ఈ వ్యూహ భేదనమున నొవ్వరెవ్వరి నెక్సెట్టు కొట్టైనో యతని కరలాఘవ శరపాటవము లేపాటివో యొక

176 శ్రీ మదాంధ మవోభారతము- చిన్న పద్యభాగముతో నిట్టు మన యూహకే వదలినా(డు తిక్కన, “ఆ వెల్లువ- శరజిహ్వల!( [దావి ధనంజయ వమహాగ్ని దరికొని కవియంగా. వెగణొందెడు కురు బలదావము శాంతనవు. డంబుదము [కియంగాచె” “ఇ వ్విధపు. గయ్యము లెక్క డన్నై నం గంటిమే” యని మెచ్చుకొన్నారు గంధర్వులు, ఒకరికొకరు తోడుపడి చేయు కయ్యము లి ట్టుండును.

(దోణధృష్టద్యుమ్నుడు వివిధాస్త్ర పరంపర పఖగించి ఘోరంబుగ6 బోరు నప్పుడు, ధృష్టద్యుమ్నుండు విరథుండ్రై విచ్చిన్న కోదండ గదాదండుండై, పొలివోని బంటుతనముతో వాలునుం బలుకయుం బుచ్చుకొని గురుని సాయకములు పలకన్‌ జడియంజేయుచు ముందునకు. బోవుచుండ (గా. ననిలతనయుఃడడ్డము సొచ్చి, గురుం (గూరాస్త్ర సప్తకంబున నొప్పించి, పాంచాలసుతు నొ.డొక యరదం బెక్కించె, అప్పుడు కళింగాధిపతియగు [శుతాయువు తనుజునితో ననుజునితో గజయూధముతో భీముని పైకి మార్కొని విరథుని,ంజేయగా. నతండు గదాధరుడె కవిసి తనుజు ననుజుం కూలనేసి (శుతాయువును సొమ్మసిల్ల నేయంగా నింతలో సాత్యకి ధృష్ట ద్యుమ్ను లాతనికి దోడువచ్చిరి. అది చూచి భీష్ము(డు భీమనిపైకి విజృంభింప(గా సాత్యకి నివ్టర భల్చంబున భీష్మసారథిన్‌ బడనేయడు “వాయవేగంబులై. తద్వాహనములు భీమ్మతే రెత్తికొని” పాణివోయినవి. ధృష్టద్యుమ్ను. డమ్మారుతిం దన రథం బెక్కించుకొన్నాండు. దాని కోర్వకళల్యకృపాళ్వత్థామ లాతనిం జుట్టుకౌని, రప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు దన యరదంబున నున్న భీమ సేనుని సవినయంబుగా డించి వారి మార్కొనియె. ఆ రథిక్కత్రయంబు పాంచాలపతిసూను మేన నిశితొస్తు పరంపరలునినిచిరి. “ఇ వ్విధంబున నమ్మువ్వురచేత నతం డొక్కరుండ పొదువంబడి యుంట దవ్వులంజూచి విజయనందను(,డు నిజసృందనంబు దోలికొనివచ్చి కృపాళ్వ త్ళామల దొమ్మిదేసి యమ్ముల నొప్పించి మ[ద్రపతియంగంబున6 బంచవింశతి విశిఖం బులు నాటించె, వారును నతని, బం[డెండు పం[డెండు శరంబుల నేసిరి. ఆ సమయంబున _లక్ష్మణకుమారుం డయ్యభిమన్యుం _ దలపడి మర్మభేదులగు

నారాచంబుల నొప్పించిన నతం డక్కుమారు/(బంచాశత్సాయకంబుల నొప్పించె.

“తనయు+డు నొచ్చిన దుర్యోధను డర్జునతనయు మీందం దనతే రలుకం జననిచ్చి” తారసిల్హ(గా వివ్వచ్చుండు-“కని తే రుప్పరవీథి దోలికొని, యా కౌరవ్య సైన్యంబు నజ్జననాథుం దటినీతనుజు గురుం జంచద్చాణవర్షంబులన్‌ మును(గ౯ జేయచు” వచ్చి మార్కొనియె- ఇట్టివి భారతయుద్ద వివోరములు. ఒకగ్రా జంటగొ నెక్కటికయ్యం బిట్టు లుండును. * 9

యుద్ధషట్కము 177 గురుండును గిరీటియు వివిధ బాణాసారంబుల నంబరంబు గప్పుచు, “గురుం డేయ నరుండు (దుంపంగ, నరుండేయంగ గురుండు దుంంప, నానా విశిఖ స్ఫురణ పరిహరణంబుల కచ్చెరువందుచు నుండి రుభయసేనల జనముల్‌” దొరకొని దివ్య బాణములు [దోణుడు బల్విడి న్తైం[దమాదిగా నరుపయినేయ, నాతండు మనంబున. గొంకక త త్తదస్త్రముల్‌ వెరపున నేసి యేసి యథలీకరణం బొనరించి పేర్చొ-ా ఇట్టు లసదృళంబుగాంటోరు నగ్గురుశిష్యుల సీక్షించి సురలు “హరుండు వినోదార్థ ముగా నిరుమేనయి రణ మొనర్చె”నని యగ్గించి రప్పుడు. ” [దోణు( డుద్ధతి (బవ్మో శ్రము మౌర్వితో నియమ మంతస్ఫూర్హి సంధించినన్‌” అర్జునుం డద్ధానిని [బహ్మా శ్రము చేతనే [క్రీీయవోలె మరలించెనంట. ద్వంద్వయుద్ధములలో మజథౌక వైఖరి యిది. “చేకికానుండు కృపునిమై శితళరములు గురిపె. నాతండు విల్లును గుణ్లము లను [వయ్యలుగంజేయం, గడగొని రథము డిగ్గి సరభసంబుగం జని కృపునివిరథుం జేయొ--- “కృపాచార్యుండు పదాజమ్ము లెమ్ములం గీలించుటయు, నతండు గదా చండంబువైవన గాతముండు దుండంబులు సేసినన్‌, జేకితానుండు రయంబున రథంబుమీ(ది కరవాలంబుగొని, మెజుంగు మెజసినట్టు పఅతెంచిన, కారద్వతుండు నిశాత కృపాణపాణిదై ధరణి కెజంగి య్మేడ్రెజ నతనిన్‌ గవిసి నొప్పించి, యతని చేత నొచ్చె, నట్టిరువురు మూర్చిల్లి మేదిని [వాలిన “నిదెస సుబల తనూజుండు నద్దెస6 గరకర్షణుండు రయంబెసంగంగ న య్యిద్ధజ దమ రథములపై [(గద్దన నిడికొని తొలంగంగాంజని"ర6ట. ద్వంద్వయుద్ధములో గదా యుద్ధ కౌళల మిది. విరథు(డై. శల్యు(డు గద యె త్తికొనిరాగా;, నభిమన్యుండు “రమ్ము రి మ్మని తానును గడాధరుండై యెదురుదాంకె. ఇంతలో భీమసేనుం డెదిరి యాతని వెనుక వేసికొని తాను గదంబట్టి ముందుకునడచి నిలంబడె. “ఇతని కితండే తగు నను నార్పులు ముట్టుచుండంగా దలపడి, శల్యసమీరనందనులు మండల [(పచారం ములును విచితగదా _[పసారణంబులును మెళజయచు “గద అన్యోన్య సమా హతిజా మిడుంగులుల్‌ (గక్యథాంగ సారించుచున్‌ గదియకా - బాయంగ - (వేటు దప్ప - నుసులంగా నేర్పు లంగంబులం దొదవకా ఘోరపరస్పర [పహతు లత్యు (గంబుగా నెత్తురుల్‌ 'సెదరింపన్‌, బదళబ్ద హుంకృతులు దిక్సీమంబులన్‌ దాంట6 గన్‌ -' 'పోరాడునప్పుడు లావును - వీరో దేకంబు(-జలము-వెరవును సరియై, మారుతియు మదపతియు నుదారగతుల 1మెజసి రమరతతి వినుతింపన్‌” ఇట్లు 'పెద్దయుం (బొద్దుపెనంగి” అజిముజీ నొండొరు వేసిన, నెజ(కులు దాకుటయు ల్సి

173 ఫ్రీ మదాం్యధ మహాభారతము నొచ్చి" యిరువురు నేలకొటిగిరి. “ఎక్కు 'చెక్కటి పెనంకువ లిట్టు లేచునే .... యింకజనంబు లీ కురుపాండవ సంగరంబు సెప్పికొం [(డ*ని యంబికాతనయు. డబ్బురపడెనంట. ఒక్క-నిపైం న్వై దుగురును, ఐదుగురితో నొక్కండును. గదిసి కయ్యముసేయు. టిట్టుండును. ““పతియును [దోణుండును వివిశనియుం గృాప సోమద త్ర శల్యులు గంగాసుతుతోడ గడ-గి-రర్జునసుతుండయ్యేడ్వురను దాంశె సురలు నుతింపన్‌”, అయ్యేడ్వురలో భ్రీన్ముండు తమమైకి వచ్చు సవ్యసాచిని మార్కొనంగా !

“అశ్వత్థామ భూర్మిశవ శృల్యపుత చ్చితసేనులు మ_త్తమాతంగంబులు సింగంబు కొదమం బొదువుపోలిక్ర నభిమన్యుం బౌదివిన నతండు “కని యల్లన నవ్వుచు, గురుతనయని యర మేసి, శల్యతనయని సిడమున్‌ దునిమి, వెస నీదు తనయుని ధనువునథిక్రి, స్మ్వోద _త్తతనయుని నొంచె౯”', “వారును ముందటి యార్వురు నీరసమున నొక్క పెట్టునేయంగం బటుదోస్సారుండగు సొభ్యమ్రం డుదా రస్ఫురణమున నద్భుతంబుగ( బోరెన్‌' '_వా స్తలాఘవమున-నతులబలంబున -శౌర్య మహిమ-నధిక ధై ర్యమునను సవ్యసాచితనయు సరిగార యమ్మవావీరు లంతపట్టు” నని యందు, (బశంసించిరి.

మజియొకచోట, [దౌపదీప్కుతు లేవురు “సౌమద తి నొక్కుమ్మడిం జుట్ట ముట్టిన నతం డందఅ కన్నిరూపులైై యేపునం బెనంగుచుండ

“హరిసుతసూతి మావృల, దికాంతకసూను(డు చాపముకా యుధి

ప్రీర తనయుండు గేతువుం, గడింది మగంటిమి దుంప, సూతునిన్‌

బౌరిగొనియన్‌ వెసన్‌ నకులపుత్రకుం డిమ్మెయి( జక్కువడ్డం, జె

చ్చెర సహదేవ నందనుండు నేనె శిరంబును మేను వేలుగాన్‌”__

వేజొక్యయెడ. గురుకుమారులు “అదిత్య కేతుండును నపరాజబితుండును బహ్వాశియ( బండితుండును గుండధారుండును విశాలాకుండును మహోదరుండును వృకోదరుపై నౌక్కపెట్ట కదిసి పెక్కు విధమ్ములగుక్టనమ్ములం బెక్కింట నొప్పిం చినున ప్పాండవవీరుండు రోషాతి ఫీషణుండె యేరికిం దేజిచూడరాక, పటు భన్థింబున-నికిత కుర (ప్రమఖంబున-$ిర (ప్రదరంబున_శాతక్షురికా ముఖంబున- దీ్తార్థ చం్మదాందికంబున-ఖరనారాచంబున(..[గూర బాణంబున నక్కుమార స్త కంబు సమవర్తి సమీపంబున క్రన్సిచ్చ,

యుద్ధవట్క్టము 179

ఇంకొకయెడ, శకునితమ్ము లార్గురు గుజ్జంబులెక్కి యర్జునపు.తు నిరా వంతుం బొదివి సెలక బ్టైలవాట్ల దొంకెనపోట్ట నొప్పించి చుట్టుముట్టి - “స్పైడ్రవ్ల(గ [వేయంగ, నతండుం గడు నుఅవగు నేర్చు కడిమి కలిమిన్‌ దనపైం బడకుండ గృపాణమ్మున గడు జిిత్రపు గతుల జడిసెం గైదువులెల్లన్‌ -- ఆ రౌతులు వీడు గాలు మానిసి యగుటం జేసి నొప్పింప వెరవు గాదయ్యెడు నని తలంచి, ““అంద యును గడంగి హయముల డిగ్గి పలు ఖడ్గదీప్తులడర( గదియుటయును, (బమరి తిరిగి వారి పండెండు దునియిలు సేసి (కీడికొడుకు సెలంగియార్చె.””

ఇంకొక్క యెడ నొకంనిపైం. బెక్కురు పడి దొమ్మిపోటు నడుపుభంగి యిది: _నారాయణ గోపాలురు బలఃగంబులతో. జేర్చి య న్నరనారాయణుల మేనుల నానాస్త్రంబులు నినిచిను "నరుండు త్వష్టయిచ్చిన మహాస్తంబు [పయోగించినన్‌ దత్పభావంబున “గాండీవి చందమయి వారౌండొరులకు(దోంచి, యొకళులొౌకళుల నానాచండాస్తు శస్త్ర సముదయ ఖండితులుగ. జేసి పడిరి కలన౯ా గలయక౯ా” = అంతంబోకతుండి మగధ కేరళ మచ్చిల్లకాదులు సంళ స్తకు లొక్క పెట్టు విజృం భించి “పెరయీ. గలగతి( గవియుచుం బొరి. బౌరిం గడుందురులపగిది. బొదు వచు, నెరక్తై వెరవున గాకులు( (గోతులు బరువడి. జీకాకు పఅచుభంగి నలం చుచున్‌”- వీరావేశంబున “ఆరదంబులు మొదలగు నుద్ధుర వాహనకోటి డిగ్గి దుర్దొంతగనిన్‌ దురగంబులపై హరి.పై నర్గుపై నూడుకొన( బడిరి నలి నార్పులతో.” ఇ త్తెజంగునస్‌ జేయికా లార్పను-జూడ్కి వజపను రాకుండునట్టుగా గుంపులు గొనన్‌ వై పయిందొరంగినన్‌...జెమర్చి చేడ్పుడి వసుదేవనందనుండు “ఎచట నున్న వాండ, వేమైలి-[పాణానంగలవె? యేను నిన్ను( గానకునికి. దలకుంచయన్నవా*డ. థై ర్యధారేయ నీ యెలుంగు సూపవే సురేందతనయ!” అని యెలుం గిచ్చెనంట. ఆపు డర్జునుండు ముకుందుని మానుషభావం బూహించి యుత్సాహంబు వాటించి, “అనిలాస్త్రంబు (ప్రయోగించిన, సంళప్తకులు దెసల జెదరి చొరవు చాడ్చ్పున( దూలంగ, ఐహువిధళరవినివాతి బడలువడ,జేసె వెన్నుడు మెచ్చన్‌”-భారత యుద్ధమున నిట్టి విచి[తవిన్యాసములతో వివిధ శస్తాస్త్ర కళాకౌశలముతో, నద్భుత దె ర్యశార్య సాహసములతో నభిరామ భీషణములయిన రణరంగవివారములు పలు చోటులం బలుభంగుల(జూడగ లము. వీనిలో. బద్మవ్యూహ శకటవ్యూహ నిర్మాణ భేదనము లత్యద్భుతములైై నవి.

సంళప్తకు లర్జును నెక్కుటి కయ్యంబునకు(. బిలువ(గా నతండు వారితో. జోర వేజాకచోటికి. బోయెను. అదిచూచి [దోణాచార్యుండు పద్మవ్యూవాము(

180 శ్రీ మదాం్యధ మహాభారతము: ఐన్నెను. అర్జునుడు తప్ప దాని నెవ్వరు భేదింప(జాల రనియు, నిప్పు డీ వ్యూహ మున( జిక్కు-టెట్టి "యుధిస్టిరుం బట్టియిచ్చెద'' నన్న తన (పతిజ్ఞ నెరవేర్చుకో వచ్చు ననియు నతని యూహం. “పద్మ వ్యూహంబు సంఘటించునెడ వివిధ దేశంబుల రాజులు దళంబులును, రాజకుమారులు కేసరంబులును, గెర్జ దుళ్ళాసన బహుళ 'సేనాపరివృతుండయి కురువిభుండు కర్ణికయునుంగా నభేద్యభంగి;, బొనర్చిన, నది వలయాకారం బగుటంజేసి చృకవ్యూహంబు ననంజను, నమ్మొగ్గరంబు మొగంబునం దానుదర్చంబు మెరయ నెజయం బౌలిచి నిలిచె. మజియ వలయు నెడలకు లావై జయ్మదథ గురుపుత కృపళకుని కృతవర్మ భూరి శవ శ్శల్యులును ... నిలిచిరి. శ్మ్యతుపక్షమునుండి యెవ్వర్లై న [దోణు నతిికమించి లోపలికి, బోయినచో తేకులును గేసరములుగానున్న రాజులు రాజకుమారులు( దమ బలములతో. జుట్టుముట్టుదురు. కర్టికగానున్న దుర్యోధనాదులు వాని నెదిరించి పోరుదురు. పైనున్న జోదులలో గొందథు వానిం బొదివి చిక్కించుకొని మట్టుపెట్టుదురు. తక్కిన జయ[దథాదు లును [దోణుండును బైనుండి తోడురానీయక యడ్డగింతురు. ఇది వారి విధానము. పాండవులు తమలో నెవ్వరికి సీ యొడ్డు భేదించు వెరవులేక యభిమన్యు( [బోత్స హించిరి. అఆత(డును, డిని ముఖంబు ఖేదించు తెజంగు నాకెజి(గించె మా తండి వను దెజపి సేయనే ర్తు(, జొచ్చి చించి చెండాడెద. మూకలెల్ట( జుట్టుముట్టినిపుడు వెడలునట్టి తెరవు విన. దానికేమి? నాచొచ్చు నేర్పు బలుపుంజూడు మధిపొ అని యత్సహంపంగా, “మే మందఅము. నీ వెంటనే దూతెది” మని ధర్మరాజాదులు ముందు నడిచిరి, “మెయపు మెజిసినట్టు మెజయంగా నరదంబు, కర్ణికార కేతుకాంతి వెలుళ€గ్కు నంపగముల గురుని నలయించి కడచి యిం[దజునికొడుకు మొగ్గరంబు సొచ్చి! చొచ్చి మవోర్జవంబునం దిరుగు మందర నంగ. బు చందంబునస మ్మోహ రంబ్యదిప్పికొలిపియుం, బొడిసేసియు. రూపుమూపీయు నద్భుత విహారం బొనరింప, న వ్వీరవరు నారాచాది నానావిధ విశిఖ[వాతంబులు హేతిసంఘట్టనంబున మండుచుం జళుర్విధబలంబుల జించి జెండాడుచు, రథ రథ్య కేశు సూతుల గిటడ(గించుచు, మేనులు చించుచుం దలలు చిదుముచుం గండలు చెక్కుచు నెమ్ములు నలయచుం బరంగిను న మ్మొన చిక్కువడియును సుడివడియను గలంగియ.. దౌలంగియ వెజచజచియు విచ్చిపఆచియు దీనదళకు వచ్చినది. ల అచ్చటి మేటిమగ లెల్టి నొక్క రొక్కారుగాా జంటలు జంటలుగా, గుంపులు గుంపులుగా. బంతగించి మె(బడినను నతం డందటబ కన్నిరూపులై యావృులమంద

యుద్ధషట్కము శ81 వలెః దజిమితటిమి వెంటంబడి వేటాడుచుండె; సైంధవు. డడ్డుపడుటచే, బాండవులు తనకు. దోడుపడలేకున్నను నయ్యేకవీరు. డెవ్వరిన్తైన. దలయె త్తనీక మొగము సూపనీక మారిమసి(గినట్టు చ్యితవధ వివోరము సేయచుండును గాని వెనుకకు మరలిరా,ండయె,. భంగపాటున( (గుంగిన (దోణాదు లప్పుడు వంచనచేసి యాతని ధనురశ్వసారథులందునిమి విరథుం జేసిరి, అయిన నీడంబోవ కామేటి మగండు విజృభించి నురుమాడుచు, నదియు6 బజియలుకా(గా గదాధరుండ్రై నుగ్గు సేయుచు నలసి సొలసి డస్సి తూగాడుచు, వీర్వవతంబు ధీరత్వనిష్టం జలుపుచుం గడకు గదాపహారమున దుళ్ళాసనసుతు. బడవేసి యాతని వేటుచే: దానును నేలంగూలె. పద్మవ్యూహ మిట్లు సౌభ్యదుని _మింగినది.

భారతయుద్ధమున శకటవ్యూహనిర్మాణ మతివిచితమైనది. అర్జునుండు రవియస్తమించులోపల _సైంధవుతల( [దెవ్వనేసెద నని వతిజ్ఞసేయంగా, నా (పతిజ్ఞను భంగపఅచుటక్రై (దోణు,డీ వ్యూహమును నిపుణముగా నిర్మించెను. ద్వాదళగవ్యూతి దీర్ధంబును బంచగవ్యూతి విస్తృతంబునుగా శకటవ్యూహంబు సమకట్టి. దానికి. బశ్చి మార్ధంబున గర్భవ్యూహంబుగా( బద్మవ్యూహంబు పన్నించి, తన్న ధ్యంబు మొదలు కొని యోలిన సేనాముఖంబు దెసకుంజాలి నిగుడునట్టుగా సూచీవ్యూహంబుగావించి, సూచీముఖంబునం గృతవర్మయు, నట పిజుందం గాంఖో జరాజును మజియుం బిఖుసన నావ్లలై న శతసహ్మసయోధుల మున్నిడుకొని కురురాజును, సూచీమూలస్టానంబగు పవ్మ వ్యూహగర్భంబునం గృపాశ్వత్థామ భూరి [శవళ్శల్య కర్ణ వృష సేనులను నార్వురు యోధులతో నసంఖ్యాక చతుర్విధ ఐలంబు లతో సైంధవుండును నిలుచునట్లుసేసి, తాను వ్యూహా[గమున బటుధనుర్ధారియై నిలిచెను. మొదట ,దోణుని. దరువాత వరుసగా నిందణఖు మవియోధుల నింతటి చతురంగబలంబుల జయింపక సైంధవుని దెసం దేతిచూడరా దనియు, నిది యసాధ్యం బనియు( గౌరవు లుత్సాహమందిరి.

కపిధ్వజ (ప్రభలతో గృష్టసారథ్యముతో వెలు(గొందు నరదంబుపై ధనుర్భాణ పొణియై యర్జునుండు దర్పముతో నెదురెక్కివచ్చిన దుర్మ్శర్షణ దుళ్ళాస నుల బారందోలి ధనురాబార్యుం దరిసి వినయముతో 'నను నశ్వళ్హామను నీ వనఘా సరికూర్మి. బెనిచి తట్టగుటను _దోహిని సైంధవుం జంపంగ( బూనిన నొ యుచిత (పతిజ్ఞ నెజపుము కరుణకా' __ అని యనుమతి గోరెను. గురుండు చిజునవ్వుతో “నన్ను గెలువ కెట్టు సైంధవున్‌ జేరెద' వని యంపవెల్లి ముంప(గా

189 శ్రీ మదాం్యధ మహాభారతము. నప్పుడ య్యిరువురకు( బోరు ఘోరంబయ్యె. ముకుందు! డర్జునునితో “రిత్త తడవు గాకుండంగ .......... చొత్తము శకటవ్యూహ' మని హెచ్చరించి గురునకు, [బదక్షిణముగ రథము నడిపి మొగ్గరమునన్‌ జొర/బడెను.. పోవుచున్న పార్టుని వెంటనంటి [దోణుండు *“పగఆ బరిమార్చక విచ్చలవిడి" పోయెదవె యని యదలిం పంగా 'గురుండవు గాక పగతు(డవో యని పలుకుచు నరుల నజకుచు ముందున కరుగుచుండెను. అతని చకరక్షకులగు యధామన్యు(డు నుత్తమోజుండును దోడన వచ్చి చొచ్చిరి, కౌారవయోధు లడుగడుగున నడ్డువడి ముమ్మరముగ+ బోరుచున్నను, ధనంజయ. డస్త్రవిద్యాపాటవమున నందఅ( గనువు కొట్టి రథగమనమునకు వలయు తెజపిచూచుకొని ముందున ేంగుచు నెదురెక్కిన [శతాయుధ (ప్రముఖ యోధుల బెక్కుర (మందించెం

ఈ సమర సమ్మర్థములో రథాశ్వములు శస్తాస్త్ర పీడితములై డస్సిపోవు 'చెజింగి పార్థండు “వీని నిప్పుడు యణ్ఞులు విడచి తడవు” మని ముకుందునకుం జెప్పి, తాను గాండీవధారియై నేలకు దిగి. తనపై కుజికివచ్చు సేనల సేనాధిపతుల నస్త్రపరంపరచే బడలువడం గొట్టుచు, నాలోనన దివ్యాస్త్రహతిచే నేల బగిల్బి కొల నుత్చాదించె. భ్రీకృళ్ణుం డచ్చెరువందుచు గుజ్జంబుల నిమిరి నీరు దావించి థాణంబు మేపి కట్టాయితంబు సేసె సవ్యసాచి శతు సేనా మధ్యంబున( బడంతుల పిండులోనం (గ్రాలెడు విలాసియంబోలె విలసిల్లుచు నమ్మ హనీయరథం బెక్కి- బిక్కు మొగంబులతో. జూచుచున్న రిపుబలంబు వై గవిసె. “మున్నిట్టివి సూడరున్‌ వినరు నెవ్వారున్‌ (చిలోకంబులన్‌” అని యందు నివ్వెజం బొందిరి. ఇంతలో ధర్మజు పంపిన మొదట సాత్యకియః దరవాత భీమ సేనుండును గౌరవ సేనాప్యూ హంబు. జీల్చికొనివచ్చి వివ్వచ్చునకుం బాసటయై కార్చిచ్చువోలె! గౌరవ సేనం. గసిమసంగిరి.

ఇది యీనాటి( కాలి బంతియాట (పుట్‌బాలు) వలె నన్ని పోలికల నొప్పి. యన్నది. ఒక బంతిని రెండు జట్టుల నడుమ. నేల నుంచగా నొక జట్టవారు దాని నెదుటి జట్టువారి చివరి హద్ధుకు. దీసికొనిపోయి లక్ష్యములోని కెగురంగొట్టు టకు (గోలుచేయటకు) ముందుకు బోదురు. వారిలో సెంటరు ఫార్వర్డ్‌, ర్లైట్‌ఇన్‌, లెఫ్‌ట్‌ ఇన్‌, రైట్‌బొటు, లెఫ్ట్‌జొటు = అనువా రైదుగు. రుందురు.. ఇచ్చట నర్జను(డు నతని చకరక్షకు లిరువురును ఖీమసాత్యకులు నట్టివారు. ఇట్టీవారే. యెదటిపష్షమున నుందురు. వారు దుర్యోధనాదులు, వారుగాక స్వపక్ష రక్షణము

యుద్ధషట్కము 188 (డిఫెన్సు) చేయ. వారాజుగు రుందురు. ఇచ్చట వారు సైంధవుని రక్షించు షడ్యోధులు, ఉభయ పక్షములు తారసిల్దటతో బంతి ముందువెనుకల కాడుచు పెనా బ్రీరింగు వరియాలోనికి వచ్చినట్టిప్పుడు పోరాటము సైంధవుని దగ్గణకు వచ్చినది. గంట (నియమిత కాలము) ముగియవచ్చినట్టు రవి య _స్త్రమింపనున్నాండు. పట్టు దలతో. (వాణములౌడ్డి యిరువ్తైపులు ముమ్మరముగం బోరుచున్నవి. మేఘాచ్చ్బా దనతో రవి యస్తమించినట్టు కన,బడంగా సైంధవుడు తల నిక్కంబెట్టి చూచినాండు. కృష్ణుని హెచ్చరికతో నర్జునుండా తలను దివ్యాస్త్రమున నెగుర(గొట్టినాండు. చెండు నిర్జీత [పదేశమున(గాక (పక్యకో పైకొ యెగురగొట్టంబడినచో గెలిచినట్టు గాదు. అఫ్టే మైంధవుతల యతని తండి తొడపై. బడకున్నచో విపరీతమే జరిగెడిది. కాని పావపతాస్త్ర (పయోగముతో నందు. గృతకృత్యు.డై విజయుడు విజయో శీతుండైనాండు. దైవ ధర్మ బలముగల పాండవ పక్షము గెలిచినది. అదిలేని కౌరవపక్ష మోడినది. యుద్ధావశేషము

వీరాధివీరులై న పాండవ కౌరవయోధుల పదునెన్మిది దినముల యుద్ధములో నిట్టి యద్భుత సన్నివేశములు వీరవివిరములు మహాస్త్ర్మ్రపయోగములు విచిత సంఘటనము లెన్నియేని. గలవు. అవన్నియు మానవాతీతమైన దైవళ కికిని, మానవ సాధితమైన విద్యా కళాకౌాశలమునకును, ధర్మోపబ్బృంహితమైన యదాత్త వృత్తికిని, నధర్మావిష్మతమైన కపటఘాతుక వృ త్తికిని నసాధారశోదావహరణములు కా(గలవు. వానివాని నిజస్వరూప మంతయు బాఠకు లాంధమహాభార తమున6 జూడగలరు. కౌరవ సర్వసేనాపతియై భీష్మండు పది దినములు యుద్ధముచేసి యస్రసన్యాసము జేసెను. కౌరవులకడ నుండుటచే వారికొణకు యుద్ధముచేసి, ధర్మవిజయమునక్షై తన్ను గెలుచు నుపాయము తానేచెప్పి, విధిగా నట్టు సేయు మని యాజ్జాపించి కడకు ళాంతు(డైన పుణ్యమూర్తి యీతండు. తరువాత [దోణు(డా భారము వహించి యైమదినములు పోరి య స్తమించెను. ఈయన యాధి పత్యముననే సంగరకౌశలముతో(బాటు వివిధ దివ్యాస్త్ర [పాభవము విరివిగాం (బదర్శింప(బడెను. కాని యభిమన్యువధలో నీయనయే కపట యుద్ధ తం[తమునకు దారి చూపవలసివచ్చుట దురదృష్ట మనవలెను, ఇది తరువాతి యుద్ధమున (గమ ముగా సర్వసాధారణ మైపోయినద. తరువాత, గర్జుండు ససేనానియై రెఎడు దినములు ఘోరముగా టోరి కిరీటి దివ్యాస్త్రముచే నేలంగూలెను. తానే దుర్యోధను. డన్న

18% ఫ్రీ మదాంధ మహాభారతము యభిమానముతో, నర్డును జయింపంగల మేటి తానేయన్న యహంకారముతో, భీమ్మ[దోణులు పదునైదు దినములు చేసినంత వీరవిహారము-రమా రమిగా నంత విపక్ష విధ్వంసన మీతనిచేత జరిగినది. గురుకోపము, (బాహ్మణశాపము శల్యుని కౌటిల్యము, దైవము [ప్రాతికూళ్యము నిమిత్తములుగా దివ్యాస్త్రములు స్ఫురింపక, రథచ్మకములు (కుంగి లేవక, కడకు. గర్భుడు వీరళయన మలంకరించెను. ఈతని మరణముతో దుర్యోధనుని యాకాతంతువు తెగినది కాని యహంకార(గంథీ తెగలేదు, గెలిచి రాజ్యమేలెద ననుటకంటె (బదికి యింకేమి చేయవలెనను భావమే బలిసి పోయినది. మూర్చులపద్దతి యిట్టిది గనుకనే యతి+డు ళల్యునకు సేనాధిపత్యముకట్టి పోరెను. శల్యు(డొక్కదిన మింత తక్కువగాంటోరి కర్ణుని వంచించిన పొపఫలమా యన్నట్లు ధర్మజుని కోపాగ్ని కింధనమై భండనభూమి( బడిపోయెను. దీనితో నభిమానము నచ్చి దుర్యోధనుండు పలాముళుండ్రై ద్వైపాయన (హదమున డాగెను. ్రీకృష్ణుండు విధియై, ధర్మజ భీముల యెత్తిపొడుపులు కాలపాశముల్లై యాతనిని లైటికిలాగెను. కడకు భీమునితోడి గదాయుద్ధమున దినశేషముపోరి తన యవినయ ఫలముగా నధర్మబలముగా( దొడలు విజిగి నేలంగూలెను. ఇంతకుముందే కురు కుమారళతము నిర్మూలించి, దుళ్ళాసను ఉౌమ్ముీల్చి, యిప్పుడు దుర్యోధను తొడలు విఆచి భీమసేనుండు తీర్జపతిజ్జుండయ్యెను. నకులుండు కర్టుకొడుకులను, సహదేవుండు శకున్యులూకులను [మందించి తమవంతు చెల్లించియండిరి. ఇట్లు పాండవులు గెల్చిరి గాని యద్ధము ముగియలేదు. న్‌ సౌప్తిక యుద్ధము _ అప్రతిద్వంద్వము

ఆ రేయి దుర్యోధన (పేరితుడై యశ్వత్తామ కృపకృతవర్కలిద్దణు సెనికు లుగా సేనాధిపత్యమునొంది యులూకచరా; | దర్శనముచే శ(తువధోపాయ మూహించి, యీశ్వరద త్తఖడ్గముతో బాండవ శిబిరము (ప్రవేశించి, ని[ద్రాముది తులైన ధృష్టద్యుమ్నాది [దౌపదీసోదరులను, (దాపది ప్యుతుకైన యుపపాండవు లను, జతురంగ బలములతోడి తక్కినరాజులను. బళువులట్ట నటికెను. పొండవులు దూరమున నుండుటచే సీ యకాలమృత్యువునకు గుజికాక తక్కి-రి= వేకువయగుటకు ముందే యశ్వత్థామ. తాంజేసిన ఘనకార్యమును మరణావస్థలోనున్న దుర్యోధను చెవివేసి పాండవ భీతు(రై పలాబితు(డ్రై ద్రైప్రాయనాశమమున( దపసియై కూర్చుండెను. సోదరుల - కుమారుల మరణముతో మండిపడిన [దౌపది (పేరిం పగా రథారూఢ్యులై భీమ నకులులును వారివెంట ధర్మజ కృష్ణార్డునులును బొయి యళ్వత్చామను గనుంగొనిరి.

'యుద్ధషట్కము [85 భీముని తిరస్కార భాషణముచే గుపితుండై యళ గత్ధామ యపాండవ మగు నట్టుగా నొక యిషీకమున (బహ్మశిరోస్త్ర మభిమంత్రించి విడిచెను. కృష్ణుని యప దేశమున నర్జునుండా [బహ్మశిరోస్త్రమునే _పత్యస్రముగా. [బయోగించెను. అగ్ని జ్వాలాఖీలములై లోకోప్మ[దవము సేయచున్న య య్యస్త్రముల నుపసంవారింపు6 డని వ్యాసనారదు లయ్యిరువుర. గోరిరి. నియమవంతు(డు, గురుభకుండె న. యర్హును( డుపసంహరించెను అశ్వత్థామ యుపసంహరింపలేక పోయెను. వ్యాసుండు పొండవుల కభయమిచ్చి పరాభూతు,డైన _దౌణిచే. బరిహారముగా నతని శిరో రత్నము పాండవుల కిప్పించెను. మాత్సర్యావిష్టుండై న యశ్వత్థామ (బహ్మశిరోస్త్ర మును బాండవేయపత్నీ గర్భములు దపాంచునట్టు [_పజ్వలింప,జేసెను. (్రీకృష్ణుం డీ యకార్యము సహింపక “యుతత్తరాగర్భము నేన రక్షింతు” నని ,పతిజచేసి, “బాల ఘాతివగు నీకు నళనంబు దుర్హభందై, సహాయరహితుండవై, దుర్గంధ రదక్తంబున నంగంబు దిగ్ధం బగుచుండ మూడు వేలేండ్దు దిరుగుచుండు” మని శాపం బిచ్చె. వేదవ్యాసుండును “బాహ్మణుండవయ్యు. నిట్లు [కూరతకు రోయ కస్మదీయ వాక్యంబుల నాదరంబుసేయ కీపాపకర్మంబు . సేసినాడ, వచ్యుతుండు వల్కి-నట్టుల యగుము నీవు” అని తథాస్తువచనము పల్కెను. అశ్వత్థామ పాండ వులకు శిరోమణి నిచ్చి వ్యానునకు: బతిశాపంబిచ్చి తపోవనంబునకు వెడలి పోయెనంట. సౌ ప్తికపర్వముతో యుద్ధము ముగిసినది. కాని, పాండవుల యాపద్దశ యింకను ముగియలేదు. ఆంతర్లూఢ యుద్ధము = అనస్ర ళస్ర్రము సుతళత హిత బంధు మరణ ళోకవిహ్వూలులై న గాంధారీ ధృతరాష్ట్రాల కృప విదుర వ్యాసాదుల యుపదేశములచే నూజడిల్లి, యుద్ధభూమి! జూచుటక్రై పరిజనంబులతో( బయలు వెడలిరి, ఈ వార్త విని ధర్మరాజు వారిని దర్శించుటతై తమ్ములతో [దౌపదితో. గృష్ట సాత్యకులతో. బోయెను, వారల జూచి కౌరవ శ్రీలు ” తండ్రుల మామలం దాతల. గొడుకులం దోడయుట్టువుల. ==... గురుజనం బుల౮లొ గూల్చిరి. వీరియడ ధర్మ మేది ? దయయేది యని పాండవులను ''ఇందజం జంపితీ మని యుబ్బందీజఅద, (ద్రుపద తనయ పట్టుల నభిమన్యుం దెగటార్చితి. మజ(దుల నందఅ [1మింగితి, విభూతియన నీ శెద్ద” యని [దౌపదినిం = జేతులు సాంచి సొంచి మూతులు నొదచిన ప్రైలుగెక్తి యేడ్చిరి, వా రేమియు. బదులాడక మోములవాంచి ముందు కరిగిరి. ధిర్మరాజు నమస్కరించుచున్నా (డని చెప్పంగా,

186 థీ మదాంధ మహాభారతము. న య్యంధనృపతి చేతులనె త్తి. గౌ(గిలించి, "ఖీముగడను మాట విని యతిఖీమమైన యలుక(బొంది యథధర్మవిధికి నాయితంబయ్యె. ఇది యెటింగి (తికాలవేదియైన కృష్ణుం డయోమయంబుగా( జేయించిన భీమ (ప్రతిరూపం బాతని యెడర నిలిపె. “బ్రోప్టం బుత్కటమై యా రూపం నిరుగేలలట్టి రూఢత మఘమోరాటోపం బెసక మెస(గ నా భూపతి వెసం గౌంగిలించి పొలుపర వితిచి లోపల నిర్భర హర్షంబు నొందియు, మెఅమెచ్చునక్స్షై హాహాకారంబు లెసంగ రోదనంబు సేసె. అప్పుడు చిలునవ్వుతో( బద్మనాభుండు జరిగిన దంతయు నెటింగించి, రోషశోంకబులు విడిచి శాంతుండవై యుండు మని హితము సెప్పె. ధృతరాష్ట్రండు తన యవినీతికి బళ్చాత్తాపంబునొంది పాండవుల. గౌంగి

లించుకొని దీవించి “మీరు గాంధారిం గనుం డని పంచిన న ప్పాండవేయలు పద్మనాభ పురస్పరంబుగా( జని వినయంబున వినతుల్లైన, న ద్దేవి దీవింప నొల్లక, యుల్దంబు తాపంబు నొంద కాపంబు నిచ్చునద్దై యజాతశ్శతు నుద్దేశించిన--- న త్తై అంగు సాత్యవతేయుం డెజింగి తత్షణంది సన్నిహితుండై ... య క్కోటడలిం జేరి *యోహో శసింపకు, శమింపు మని, పూర్వువృత్తం బంతయు నుగ్గడించి' “ధర్మంబు పర్మిగ్రహించి నీ కొడుకులగు పాండవుల దెస రోషంబు న్మిగహింపు' మని యపదేశించె, గాంధారియ “పాండవులు కుంతి కె టట నాకును భరింప(దగిన వారలు, కౌరవుల తమ దుష్కృతంబులం (దుంగి గది యే నెబంగుదు నైన గురురాజుం దమ్ముని నట్టుసంపి శిరంబు గాలం దన్నుట-జొమ్ముబీల్చి. నెత్తురు (ద్రావుట విన్న, చల్టి యల్రంబు తల్లడిల్హకున్నె; యలుక పుట్టకున్నె” యన! గటకటం బడియె, భీముడు కంపితాంగముల వినతుండై “తంపోసి చూడంగ ధర్యమయ్యెం. నధర్మమయ్యె(, జేయవలసివచ్చె నే నట్టు సేసితి''నని కౌరవుల దుర్నుయమును వాంచాలీ పరాభవమును దన (పతిజ్ఞను సంధిగోరునప్పటి తమ వృాదయమును విప్ని చెప్పి “వమిభంగినై నన్‌ బగ దీర్పవలసి వచ్చె(గాక ....... అనుజు రక్తమాన నే నంత వెజ్టినే! యంతపాపకర్ముండనె! తల్లీ ! యంత నిష్కరుణమతినె !”" యని దోయిలిపక్లై. అతనియెడ మనసు మెత్తనై యామె “యంధులకు నూంతకోలగా నకట యొకనినైన నిలుపక. నూర్వుర నదయవృ త్తి (మింగి తం దెవ్వ(డేనియ మీకు నెగ్గు లాచరింపనివాండు లేడయ్యెనయ్య 1--” ఒక్కరుని నీవు సంపక తక్కిను నంతిటనె (ప్రతినదప్పనె? విభవం బెక్కంగ మీ యన్న నతం డెక్కటి. రాజ్యంబు సేయనీండె కుమారా 1! యని పలికి, ధర్మనందనుదెస మనసు నిగుడం

యుద్ధషట్కము 167 బ్యృుతపౌ[తవధ సంపీడిత స్వాంతయగు న గ్గాంధారి (కోధపరుషాక్షరంబుల “నమ్మ హోరా జెచ్చట నున్నావాగొ డనిన, నా భూపతి భయకంపితగా[తుండై,. చేతులు మొగిచి, “యేను బాండవా[గజుండ"” ననుచుం జేరంబోయి, “నీ ప్యుతులం జంపిన పాపాత్ముని (గూరచిత్తు. బరివాదార్హు౯ శాపంబున. బొలియింపుము. భూపాలక వల్లిభాభిపూజిత చరణా!” అని యంజలి పుటంబు ఫాలంబున మోపి యానతుం డయ్యె, అప్పుడు మాబుమాటాడ నాలుకాడక య ద్దేవి దీర్ణోన్టముగా నూర్చునిగుడ్చి యూరకుండె. నైనను పట్టావృత నయనయగు న ప్పత్మివళ దృష్టి పట్టంబునంచు సందునన్‌ జని యజ్ఞనపతి పదనఖంబులం జెందిన నవి గందినన్‌ జూచి సవ్యసాచి జనార్జను వెనకకుం జనియె. సమీరనందనుడును మాదీసుతులుం దిరుగుడు వడి, రప్పుడు గాంధార రాజనందన [కోధంబు ధర్మప్పుతాదుల దెస మాతృభావం బలవడ సాంత్వన స్వరంబునన్‌ “కుంతీ సందర్శనంబు "సేయ రన్నా'"యని పలికినది. ఆవా!నియమ ని[గహంబులతో నాత్మ వర్చస్సు చకృ్సర్ణ్వ్వారమున దుర్వ్యయము చేయని యా తపోమహ త్ర మా పత్సివతా (ప్రభావమెంత గొప్పది. అపకారులనైన నను[గహించు నా సహనశీల మా సత్యదృష్టి యెంతదొడ్డది! నేటి భారతనారీ మణుల కిటి యాళశయములయిన నవగతములు కావలయు(గదా : | ఉపళశా౦తి

మాతృదర్శన భాగ్య మిన్నాళ్ళు కిట్టు గలుగుచున్నదిగదా యను తలంపుల గన్నుల నీరుదొరుగ( జరణంబులు దొటిల్టం జని పాండుపుతులు కుంతీచరణం బులపై (వాల, నామె 'యందజపై' జేతులిడుచు( బెలుచ నేడ్చి, వారల నెత్తి వేయి వేమేనుల నివురుచు, వివిధ దారుణాస్త్రళస్త్మపణ (పచయములు గాంచి యచ్చో టులంటి చూచుచు వెచ్చని యూర్చులు నిగుడ్చు. వేంగుచు బొగులున్‌, (గుచ్చి కవుంగిటంజేర్చుచు, వచ్చితిరే నృపకుమార వరులారా” యని గుండెలు విప్పినది- మాతృవాత్సల్య మాధుర్యము లిట్టు వెల్రివిరియచుండ(గా, (దౌపది కూమారులం దలంచి యడలుచు న త్తగారి యడుగుల (_మోల నేల వాలినది. ఆమెయున య్యుగ్మలి మీంద నొజగి తానును బెద్దయెలుంగున నేడ్చి గుచ్చియెత్తి యక్కునన్‌ జేర్చి యూరార్చి, య త్తన్వియున్‌ దనయులున్‌ దోడన చనుదేర గాంధారి కడకున్‌ జనినది.

అప్పుడు (దౌపది యా గాంధారి పాదములకు (మొక్కి యడలున వెక్కు చున్న నద్టీినయ మ్ముద్దియ నుద్దేించి--= “పుత్రి ! యిట్టగునమ్మ ! సీవు కుందుచు

108 ్రీ మదాం[ధ మహాభారతము నున్న, సివలె. గొడుకులం బోగొట్టుకొని సీ భర్తలను మనుమలం బోంగొట్టుకొని మీ యత్తయు నేమయ్యెదరో చూడు! నిన్ను నేని ట్రూజార్చెద, నను నీ వూరార్ప వలదె! నా నీ తెజంగుల్‌ వినుమొక్క రూపమున, కేమన(గలదు. విధాత [కూరు6 డయి పజపంగన్‌ ” “ఉపళశమింపు” మని యూజార్చినది. పాండవు లీనాటి కిట్టు మరలం దల్లియొడింజేరి మధురానుభూతు లందుట పుణ్యవిశేషము. వేయి గదాపహా రములకంటె బెట్టిదమైన ధృతరాష్ట్రుని బాహుబంధమునుండి దీర్థాయషుగ్రాల్నై బయట+బడుట దైవాన్యుగహము. వేయి (బహ్మాస్త్రములకంటె ద్మీవమైన గాంధారీ శాపాక్షరంబులకు( దప్పి పునర్జిన్మ మందిన ట్టుండుట వారి గురువృద్ధ సేవాపూర్వుక నైైతిక్కపవృత్తివలము, కానిచో, శస్త్రస్త్ర (పయోగ భయంకరమైన యా మహ యుద్ధముకంటె మిన్నగా నీ సన్నివేశ మొక్కటే క్షణకాలములో సర్వనాశనము( జేసియండెడిది. ఇదియే ధర్మవిజయము. పరిశి ష్ట్ర ము ఇంకొక్క సన్నివేశముతో నీ శ్రీపర్వము ముగియుము. గాంధారియు( గుంతియు. గౌరవుల రాణివాసముతో బంధు సుహృదాప్త రాజన్య రమణీమణుఇతో6 బౌలికలను( జేరంబోయి. బీభత్సావహంబయిన యచ్చోట విగతజీవులై వికృతాకా రుల్లై పడియున్న బంధుజనుల వీరయోధుల నందణం గలయంజూచిరి. ఇంతలో( దాండవులు కృష్ణసాత్యకులతో నందుంజేరిరి. నిహత బంధువులయిన స్త్రీ జనంబులు తమతమ పతుల సుతుల నన్నల( దమ్ములంబేరుపేర వేర్వేఅంబిలిచి పిలిచి తడవి తడవి వారివారి గుణగణంబు లుగ్గడించి శిథిల తనుల గౌంగిలించి పనవి పనవి యేడ్చుచుండిరి, అంతయు. జూచి పరమళశోకారయె గాంధారి జనారను( జేరంబిలిచి యుద్ధరంగము జూపి యందలి భయంకర దృశ్యములం, బడియున్న యోధాను యోధుల, వారివారి దీనదుస్థితుల, నవ్వానిందలపోసి వాపోవుచున్న వధూజనందుల వేలు వేబుగ నభివర్ణించి, “ఇదియంతయు నీచేత సాధితంబైన కార్యం” బని పలికి, మనస్సులో గుములు ప్యుతళోకం బల+తిగాని యలంత బెట్టం బద్మనాభుని దెస6 జూచి కోపోద్టీపితయై, “కౌరవులు బాండవులు నీసునం దలపడ నడ్డపడవై తివి; సమర్థుండ వయ్యు నుపేక చేసితివి, కురురాజు జెరుపన తివిరితివి. అందజ6 జంపి తివి. అంతయు నాశము. జేసితిసి,. ఈ పాపఫల మనుభవింపక తీఆజునే. నిన్ను కాపానలజ్వాల దగ్ధమూర్తిన్‌ జేయుచున్నాను=నా పాత్మివత్య తపోబలము( జూడుము. సే దాయదు లంద అిళ్ణే యొకరినొకరు పొడుచుగొని చత్తురుగాక! నేంటికి ముప్పది

యుద్ధషట్క్టము 189 యాఖేండ్రనాంటి కిశ్లే నీవు దిక్కులేని కుచ్చితపుం జావునం జత్తువుగాక; మీ వధూ జనము లిఖ్లే యేడ్తుకుగాక” యని శపించినది.

విపులాశళయుం డగు కృష్ణుండు చిజునవ్వుతో “మున్నకాదె యాదవులకు ముని వరేణ్య కలిత దారుణశావంబు గలదు. నీకు నేల చర్వితచర్వణ మిట్టు సేయ, దీన నీ వేమి (తవ్వితి దానింజెపుమ” ''యదువంశజాతులకుందప్పదు నాళము వారి సురలు బరిమార్చ(గలే, రదికారణంబుగా(గ( దెగుదు రొండొరుచేత రణము ఘోర త్వమునన్‌'” అన్ని పలుకుళు, “లేవమ్మా! మృతులైన సకల బంధుమి[తులకు నగ్ని కార్యంబులు 'సేయింపవలయు .......--మీ యపరాధంబున వచ్చునట్టి కీడునకు నింత నొవ్వంగ నను(బల్క(దగునె! యుమ్మలికంబు ధృతింబట్టి మాన్పుమింక” నని పలికిన విని నిరుత్తరయై గాంధారి యూరకుండె నట. అంత ధౌమ్యాను మళతంబున విదుర యుయుత్సు సంజయాదుల తోడ్పాటున మృతుల కంది కగ్ని సంస్కారములు పితృమేధ్యకియలు నడిపి, యందటును గంగాస్నాన మాచరించి తిలోదక | ప్రదానము నిర్వ ర్రించి, రట నప్పుడు కుంతి కన్నీరుపెట్టుచు. గర్జని చరితం బుగ్గడించి యుధిష్టిరునితో “మీకు న్మగజుండు, నాకు భాస్కరుదయ లలిత కవచకుండలములతోడ' బుట్టినాండు. కాన పోయంగవలయు. దిలోదకయు ల మ్మహోన్నతునకు” నని వినిపింప(గా( వాండవులు పరమ దుఃఖథావేశంబు నంది, రందు ధర్మనందనుండు కర్టుని [ప్రాభవంబు గొని యాడుచు. “అట్టి కర్దునిం గొంగున నగ్ని దాంినట్టు నెమ్మెయి దాంచితో యమ్మ!” అని యుమ్మలించుచు, “ఆతడు మాకు నన్నయని మున్న యెజుంగంగ( గన్నం గురుకులంబు గల(గంబడక మనుదు, మట్టులైన మనుజలోకమునకు. గలుగ దడలు, మాకు గలుగ దడలు” అని విలాపంబు సేసి యతనిక్షై యనేక విధ పుణ్యకర్మంబులు, భూరి దక్షిణంబు లుగా ననుష్టించి కృతకృత్యతానందంబు నొందె

సరామర్శము

గంగాస్నానముతో నుదకప్రిదానముతో నందజి హృదయములు శాంతించి నవి. పాండవులకు విగతారివర్గముగా నాత్మరాజ్యంబు దక్కినది. భారత సమర గాథ యిట్లు ముగిసినది. దీనితో మానవ జీవితగాథయు రాగద్వేషాదుల పొంగులతో హృదయ బంధముల రాపిళ్ళతో ధర్మాధర్మములు సమన్వయించుకొని “స్మశానాం తాని వైరాణి” యన్నట్టు ముగిసినదిం యుద్ధమున గేలిచినవారికి రాజ్యము దక్కుట సరియే-చచ్చిన వారికో! "సమరమున నెత్తైెజంగున సమసిననుం గీడు

193 (ఖీ మదాంధ్ర మహాభారతము తెరువు చన, రుత్తమలోకము నకు పోదురు జనము” లని ధర్మరాజే పలికినాండు. కాని, యుద్ధమున సాయపడిన యశ్వత్థామ “రెంటికిం జెడిన రేవణిలయై ళశోచనీయ స్థితి నందినాండు. ఇళ్లే సాయము చేయవచ్చిన శ్రీకృష్ణునకు గూడ ఘోరశాపము తప్పినది కాదు; గాని తన దైవ భావముతో దానినాయన సమర్థించుకాన్నాండు. అశ ్వక్టామ యట్టుగాక శాంతుండుగాని వ్మిపుండు సెడు...భాగ్యహీనతవలన రాజోచిత ధర్మం బముష్టించితొననియెజి(గినవా( డయ్యు మ డ్జనక హనన సంతుష్టుండగు ధృష్టద్యుమ్నుండు లోనైన య ప్పాపా త్ముల బాపంబు తెరువున రూపుమూపెద, దీనంజేసి కీటజన్మంబు వాటిల్లినను మేల కాని యా కడంక మాననేర” నని సివమెత్తి దుస్సాహసము జేయటతో సీ దుస్థితి వచ్చినదని ప౦జలకు. బాఠము 'సెప్పుచున్నాండు. ఇళ్లే భారతగాథం ఐరామర్శించి. “కుంతీ (దౌపదీ గాంధారీ రూపక శ క్రితయ విజృంభణమే భారత సృష్టి స్థితి లయములకుం గారణ” మని (ప్రకృత ముగా (బాకృతికముగా బరమార్ధముగా సమన్వయించి త త్త్వజ్ఞులు భావించు చున్నారు.

ఒక్‌ వంళమున, బుట్టిన పాండవ కౌరవుల సంగర మొక శరీరమున జరుగు నదసద్వుత్తుల = దై వమానుషముల..సురాసుర [పకృతుల సంఘర్షణము. అసత్ప కృమనుండి యరిషడ్వర్గమైన కామ[కోధాదులవలె భీష్మ[దోణాదు లార్వురు వరు *గౌ౬ (బముఖనాయకులై యద్ధముచేసిరి, సత్పతక్షమునుండి శిఖండి భీష్ముని గెలిచెను ధృష్టద్యుమ్నుండు [దోణుని. జంపెను. పారుండు కర్తుని ధర్మరాజు శల్యుని, భీముండు దుర్యోధనుని వధించిరి. ఈ సందర్బమున శిఖండి ముదలగు వారి చరి[తను బట్టి కాదృశ్మపవృత్తులే కామాదుల జయింప( గలుగుదురనుట వివేచనా సంగత మగు చున్నది. శరీరపాతానంతరమునంగూడ మాత్సర్యము. విడువక వెంటంబడు నని దుర్యోధన పేరితు(డైన యశ్వళ్థామ చరి[త సూచించుచున్నది. “తపమును (్రహ్మచర్యమును దానము సత్యము “గల్లువారు” “గురుభ క్రియ (వతయు క్రియల గలవారు మాత్రమే మాత్సర్య విజృంభణము నరికట్టి పరాభవింపంజాలుదు రని, (బహ్మశిరోస్తముపైం దద స్తమనే (ప్రయోగించి '"'యశ్వర్థామను బరాఖభూతుని జేసిన యర్జును చర్మిత్ర వెల్పడించుచున్నది. మాత్సర్యము పరాభూతమయ్యును బరాజ్మాఖముగాక జన్మాంతర సాధనాంతరము లందియైనం సబగటీర్ప సాహసించు ననియుం జివరకుం దిరస్కరింపండి దిక్కులేనిదయ్యును శేషించియుండుననియు నళ్వళ్థామ చరమజీవి తముతోందాటు గాంధారీ ధృతరామ్ట్ర్రల చర్యలు తెలియ

యుద్ధషట్కము 191 బఆఅచుచున్నవి. ఇట్లు భారత యుద్ధ మంతరంగ యుద్ధమని యధ్యాత్మవిదులు ఖావింతురు. ఈ యుద్ధమున నింకొక్క విశేషము గలదు. పది దినములు యుద్ధము చేసినను నిర్హిప్తండై కడకు విసిగి యస్త్రసన్యాసముచేసి క్ష _తధర్మముతోందాటుగనాత్మ ధర్మమును గాపాడుకొని స్వేద్బామరణము పొందిన దేవవతుండును, బదునెన్మిది చినములు యుద్ధము చేసియు, [_దోణాళ ఏక్టామలవలె; దానును (బాహ్మణుండు ధనురా చార్యు. డయ్యును, [దోణునివలె. జంపంబడక యశ్వత్హామవలె ఐబరాభూతుండుగాక “యదహ్నాత్కురుతే పాపం తదహ్నా [త్పతిముచ్యతే' యన్నట్టు ఏపూట యుద్ధము విధినిర్వహణముగా నాపూట నెరవేర్చి నిర్హిపుండై. కడకు (బ్రహ్మవర్చసముతో. బాటు పరీక్షి త్తులకు భవిష్యదాబార్యకత్వము గూడ నిలుపుకొన్న మవామహుండు చిరకాలజీవి కృపాచార్యుండును భారత ధర్మమూ ర్తులుగా విలసిల్లుచున్నారు. యుద్ధ రంగము వెంట భీష్ముని చర్మితను _ చివరి వజకు సహచరుండైన యశ్వత్థామ వెంట గృపాచార్యుని యుదాత్త వర్తనములు బరిశీలించినచో నా మహామహుల ధర్మనై ష్టికజ్యోతి మనకు వెలుంగు బొటలు చూపం గలదు.

భారత సం [గామమున( _బవృత్తులై న మహాయోధుల నొక్కొాక్కరివి నిళ్లే పరిశీలించినచో( బెక్కు విశేషములు (గహింపవచ్చును. యుద్ధషట్కము. జదువుచు, నందలి పాతల గుణశీలవృ త్తములు భావించు నప్పు డిందలు మహామహులు బెద్ద లుండియు, నీ యుద్ధ మనివార్యమగుటకు మూలకారణ మెవ్వరను విచికిత్స గలుగక మానదు. తండ్రిపాలు రాంబట్టుకొనంగోరిన పాండవులే కారణ మనువారును. దిరస్క_రించిన కౌరవులే కారణ మనువారును. నుభయపక్షములు గూడం గారణ మనువారును గలరు. కాని. నిజమును లోకదృష్టితో, బరిశీలించిన ధృతరాష్టం6 డును, ద్లైవదృష్టితోం జూచిన ్రీకృష్ణుండును ముఖ్యకారణము లని తోంచను. లాజ్యభాగము పరిష్కరించుటకు(గాని, పొండవ కౌరవుల తప్పొప్పులు తడవి దండించుటకు( గాని యన్ని విధముల నధికారము వాధ్యతయు. గలవాండు ధృత రాష్ట్రిండుం (పభువుకూడ నతిండే హృదయపూర్వకమైన యతని తీర్పును గాద నువా( డెవ్వండును లే,డు. నెజవేర్చుటకు సమర్థులై వారున్నారు. కౌరవుల దుర్న యము లన్నియు నతనికి దెలిసియే జరిగినవియో, జరిగినమీందం దెలిసినవైన6 గావలయును, జరుగకుండ( జేయుటకు/ాని జరిగినమీంద నేదోయొక్క పరిహారము చేయటకు(గాని యతడు చేసిన [ప్రయత్న మేదియు నున్న ట్టగుపడదు. అతని లోభముచేతనో దుస్సంకల్పముచేతనో కడకుపేక్ష చేతనైన యుద్ధ మత్యావళ్యకమై

192 థ్రీ మదాం[ధ మహిభారతము. కురుకేతమున మోహరించినది. సంజయునిచే జెప్పిపంపునప్పుడును, (శ్రీకృష్ణుడు రాయబారము వచ్చినపుడును ధృతరాష్ట్రండు మాటల విందుచేసెనేగాని మనసు విచ్చి కార్యముపొందు చేయలేకపోయెను. యుద్ధమే జరిగినచో భీష్మ [దోణాదుల సాయమున జయము తప్పక తమదే యని మనసున గట్టిగానమ్మి, తాను పైకి మంచివాండుగా నటించి తప్పంతయు., దనయుల దలపై/ బడదోసిన ట్రగుపడును. ఈ [కింది యంశముల గమనింపుండు. యుద్ధారంభమున వేదవ్యాసుడు ధృతరాష్ట్రిని కడకువచ్చి “కులక్షయంబును నానా నరేందనాశనంబును నగు నుపేక్షింపందగదు. చుర్యోధనాదుల వారించి నీ తమ్మునిపా లతని కొడుకుల కొసంగి శాంతి సేయటమేలు” ఇత్యాదిగ బోధింపంగా, ధృతరాష్ట్రండు “*హెతమున; ధర్మముం దలంచి యిమ్మెయి( జెప్పితి, రిట్లు మున్ను నా సుతుల నయంబుమై( దజిమిసూచితి. వారల బంపు సేయనే- జతురుడ( గాను, [ప్రాభవము సాలదు. నాదెసం దస్పులేమి మీ మతి, దలపోసి యీ పలుకు మానుండు. పాకముందప్పెం గౌర్యముల్‌ ” అని బదులిచ్చినాండు. ఇవి యాతని పెపె మాటలు, దుర్యోధనుని మరణానంతర మా వార్త సంజయుడు 'సెప్పం/గా, దృతరాష్ట్రిండు, దుఃఖపరవప(డై, యంతఈపుర స్రీలనెల నవ్వలకు(బంపి సంజయనితో నాంటరి ఫాటున “చావరు నొవ్వరు పాండవు లేవురు నని నీవు చెప్ప. నిప్పలుకులు దుఃఖా వేశ కరములై చేతోవృత్తి దహంప(జొచ్చె దుర్శరభంగిన్‌”” అని పల్కెన(ట. పాండవులపై నాతని యంతఃకరణ మట్టిది. తరువాత మృతుండైన దుర్యోధను నుద్దేశించి “కుమారా |! కయ్యంబు మాటపుట్టిన యప్పుడు నీవు నాతో” చాపా చార్యుండు భీష్మడుం గృపుండు నశ్వత్థామయుం గల్ల .. “ోవనును గర్జండు దమ్ములు నా నలువు్వరు వీరులైన నటుసూడు పృథాసూనుల నెట్టు జయించెదనో! నమ్ముము నా బలంబునుకా గలితనము౯ా' అని యూఆడిల్హం బలికిన విని. భవ థీయానివార్య వ్మికమమున( బాండు నరేందసుతులు దెగుదుర యని తలంభితి; నీవె తెగితి య వ్వీరులచే” నని యేడ్చెనంట$ ఇదే యాతని మనసులోని గట్టి నమ్మకము, ఇదియొక్కొాక సేనాపతి మరణముతో (గిమ్మ్యకమంబుగా సన్నగిల్లు చుండంగా “దేవవతుండు దెగినయప్పుడ తక్కిన యంతపటును దెగియెనుం కా _దలంభెద' ననుటయు, (దోణాచార్య వధతోః దన కొడుకుల గెలుపు నెడ నాస మాలుటంజేసి' సొమ్మసిల్లిపడుటయు, “అట్టి కర్షుండీల్లెన ట్రై; యిం కెక్కడి (బదుకు మనకు, నేటి భండనంబు “శ్పేదముదుకండు వేశ్యాజనముం గోరుట-దుర్యోధను (

యద్ధషట్కము 198 డింక జయంబు గొనంగ. దలంచుటొ యని వాపోవుటయు, “గాంగేయ! జంపి రాజ్యముసేయ సమ్మతించి తొడరిన పొండు ప్యుతులకును దైవంబు తోడయ్యె.

ధర్మంబు! గిడుపఆఅచి పరంగి యధర్మంబు పెరిగినట్టున్నది” అని నివ్వె ఆః బొంది. *'గురుండు పడినయపుడు కురు పైన్యముల/గలంవార ణాశ్వసుభట వర్గము లును బడియెంగాక! యేలపడకుండు-నా భర్మపుతు భాగ్య మలంతిం బోవునెట్టు!”" ఆని యనూయంెంది. “పొరువమేటికి దైవం బే రూపునంజూడ ఫలద; మేమందము.- దోస్సార, నితాంతోజ్వలు(డగు నా రాధేయుండు సచ్చె నర్జునుచేత౯ా” అని దైవమును ధర్మమును వ్యతిరేకముగా భావించుటయు ధృతరాష్ట్రని భావమును స్వభావమును నాత్మగోపనము ఐరవంచనమును విస్పష్టముగా( దెలుపుచున్నవి. రోవశోకావేశము పొంగినపుడెల్స ''నాచే వచ్చెం గౌరవులకు( జే పేమందున్‌'”” అని హృద్గతభావమును దానే వెల్లడించటయు, సంజయుడు “కొడుకు లంతరాజ్యంబును గొనంగళక్తులను దురాశను వారల యవినయములు నీ వుపేక్షింతు, మానునే యా విరుద్ధకర్మమున ఫలమొందక కౌరవేంద'”"యని యాతని దుర్వినీతినే పలుమా ఉొ త్తిచెప్పుటయు! వై సంగతిని (ధువపజచుచున్నవి. విదురుండును శ్రీకృష్ణుండును నీ యభి[పప్రాయము నింతకుముందే వ్య క్రపఅచియున్నారు. పాండవులు పరామర్శింప వచ్చినపుడు కౌ6గిటిలో నుక్కుభీము నుక్కడ(గించుటయు ధృతరామ్ట్రని వ్యాద్గ తమునకు నిదర్శనము కా(గలదు. పాండవులనుగూర్చిన తన _పయత్న మట్టు విఫ లముకా(గాః ధృతరాస్టుంండు పాండవులతో 'మీరు గాంధాకిం గనుంి డని పంచు టలో6 'దన చేతంగాని పనిని గాంధారిచే ముగియింపంజేయటక్తై. యిట్టుచేసెనా” యని యనుమానించుటకును వీలు కలుగుచున్నది. ఈ విధముగా, భారతయుద్ధము నకు ధృతరాష్ట్రండు కారణ మను వా రాతని లోభగుణమును బొండవద్వేషమును గపటవ ర్హనమును వివరించెదరు. అంధు(డై ప్కుతులపై మమత విడువలేక;, యవి నీతులగు న వ్వారిని.దనమాట వెంట నడుపలేక, “యె ట్టయిన నట్టగు(గాక? యని విధిలేక వారి మాటవెంట( దా నడిచెనని మనము సమాధానము జెప్పికొందముగాక. అప్పుడుంగూడ “నట్టికొడుకులతండి'గా నతనిని. “వాపీ మని యనవచ్చునుగాని “ఆత డొకరాజుగా, నీ యుద్ధము (పజలకుంగూడ బాధాకరమైనడిగా' భావించినపు డీ సమాధానము తృ _ప్రికరము కా(జాలదుం ఏమైనను, “ఇట్టిగుణముల కిట్టి ఫలము" లను _గుణపాఠమును ధృతరాస్ట్రండు లోకమునకు సోదాహరణముగా నిచ్చిన ట్టయినది.

194 ్రీమదాం([ధ మహాభారతము

ఇక ్రీకృష్ణుండే యద్ధమునకు మూలకందమను విషయము యద్ధషట్క మునందంతటను సూచింప(ఐడియున్నది. అతిమానుషములై న 'పెక్కుకార్యము లీ యుద్ధరంగమున థ్రీకృష్ణునిచేతనే నిర్వషాంపబడియున్నవి. భీష్మ (దోణ కర్ణ దుర్యోధనాదు లందణిను శ్రీకృష్ణుడే కారణమను భావమునే వ్యక్తము చేసి యున్నారు. గాంధారి “నీవే యింతకు. గారిణ" మని కృష్ణునితోనే పల్కినది గురు బంధుమి[తాది సంహారమునకు విముఖ(డై న పార్ధని [బోత్సహింపుచునే శ్రీకృష్ణుడు “నాచేతంజచ్చిన వీరినెల్సను జయించుటకు నిమిత్తమ్మాతము గ”మ్మని తానే చెప్పియున్నాడు. విశ్వరూపము జూపి రెండుమార్దు చ (కధరుండై తానే యుద్ధము నకు దూంకినాండు. యుద్ధమంతయు ముగిసినమీంద రథమునుండి ముందుగా నర్జు నుని దింపి తర్వాత థ్రీకృష్ణుడు. దిగుచో'న తేరు తళ్షణము మండి నవు “డిదియే మని" పార్ధు డడుగంగా “గురుకర్ణుల యస్తా్రాగ్నుల నెరసినయది మున్న, దీని నిటు(గాకుండన్‌ గ్ట్‌భరపడి రక్షించితి సంగరము దెగినం దొల(గి యిపుడు గాల విడిచితి౯” అని తన నిర్వాహకత్వమును వెల్పడించినాండుం ఈ విధముగా యుద్ధ నిర్వాహణమంతయు: గృవ్టుని భుజన్క్మ-ంధములపై నుండుట విస్పష్టము చేయ బడినది. కాని, వ్యాసు- డీ సందర్భమున ధృతరామ్ట్రనితో “నీ వెటుంగక యుండగా వచ్చెనే వ్చైరబంధంబు కౌరవ పాండవులకు. ....,...విదురు. డిట్టు లగుట యెటీ(౧ బుద్ధితగ+జెప్పె సీకు జూదంబు సమయమునన, దాని వినవ” అని యంధ భూపతియే కారణమగుటను జెప్పి, దేవసభలో భూదేవి తనకు భూభార ముడువు మని.యడుగంగా నారాయణుండు నవ్వుచు, “కురు షే తసం[గామంబున ధృత రాష్ట్రనిష పెద్దథొడుకు నీ భారమంతయు నుడుపు”నని చెప్పినట్టుగా( జెప్పి దుర్యో ధను(డు' కారణమగుటను వివరించి, 'నియతి. దప్పింప నేరికి నేరనగునో యని “దై వచేస్టితము'గా సమన్వయించినా(డు.

' ఇన, భారతయద్ధమున ధర్మమెన్వకి'దను చర్చయు విస్తారముగా గలదు. పాండవులును గౌరవులును 'తమధర్మి* మని వ్యాఖ్యానించటయు.; గొందలజు సమర్థించటయు( బెక్కుచోట్టం జెప్పంబడినది. ధర్మమను దాని నెవరికి. దోంచినట్టు వారు తమకు దమ కనుకూలముగా నన్వయించుకొనుటే దీనికి గౌరము. పాండవపచ్షమువారు తమ యిడుములకు(గారణముగా మొదటినుండియు6 గొరవుల యధర్మ ప్రవృత్తి నే చెప్పుచు, యుద్ధమున(గూడమొదట( గౌరవులే యధర్మముగొ నడచి రని యభీబన్యువధాడుల నుదహరింతురు. కౌరవ పక్షమువా రన్నియు! దడ వక ]ద్రోజవధాదు లుగ్గడించి పాండవులదే యధర్మమందురు. కొని కౌరవపక్ష

యుద్ధవట్క-ము 1985 మునం బెద్దలయిన భీష్మ(దోణ విదుర సంజయాదులును, గడకు ధృతరాష్ట్రిండు గూడ “యుధిష్టిరుండు ధర్మదేవత కొడుకు. ధార్మికత్వసత్త్వాది గుణగరిష్టుం, డతని గెలువ దేవతలకు నళక్యం"బని యంగికరింతురు. దుర్యోధను(డు మా[తము "కపట ధర్మకంచుకంబున వెలసిరిగాని, సత్యపురువకారపరులు గారు పాండు సుతులు” అని వారిని దూషించి “సమరము శమంతపంచక సమీపమున ధర్మవృత్తి( జలుపంగ నత్యుత్తమ లోకము సమకూజెను విమలాత్ము(డ నైతిొనని తన్ను/దానే భూషించుకొనును. భూషించుకొను(గాక , అతడిట్టు చరమ దళలో దన ధన్యతను జెప్పికొన్నప్పుడు పువ్పవర్షంబులు గురిసి దేవదుందుభులు మొజయు టయు, దాని ననుసంధించి కోంతేయులు 'దారు ధర్మంబు దొటంగి గాంగేయాదుల వధించినట్లుగారో దోంచిన విన్నన్తై యండుటయు( గృష్టుండు “మీర వగవకుండు. వారివిధి యి వ్విధమున( జావంగంజేసె, సురలు దనుజులు గెల్చిన చొప్పు లిట్ట, సంతసపు సమయంబున వంతలేల”ొ యని [_పోత్సహింపవలసి వచ్చుట మిక్కిలి యాళ్చర్యమును “*గలిగించుచున్నది. ధర్మస్థితిని గూర్చి సామాన్యులకు సందేహ మును గలిగించుచున్నవి. ధర్మస్వరూపము విన్తరించి చెప్పవలసినదైై నను నీ సందర్భమున యుద్ధధర్మమునుగూర్చి ,గీతోపదేశ మొక మార్గము చూపగలడు. “ప్కరుముండు 'సిడు ననువా(డును, బురుషు(డు సెఆచునని పలుకు పురుషుండును న య్యిరువురు నవివేకుల” “సమరంబు రాజులకు నుత్తమధర్మ౦ బది యపావృత స్వర్గద్వారము” “వలములయెడ ,(బవ్మోర్పణకలన పరుండగుచు(. గామ్యకర్య్మము నడుపకా వలయుజక” “వై రమున నులిచి [తెంపక, కారాకులు డుల్చినట్టు కర్మము లెలకా దార పెడంబాయవలయును” “|కందుకొను సర్వధర్మవికల్పములను నెడల విడిచి దృఢంబుగ నే నౌొకండ శరణముగ నా[ళయింపుము”=- ఈ యుపదేశము ననుసరించి థ్రీకృష్ణు [నాశయించియే యధిష్టిరుండు ధర్మాధర్మము లేవితైనః గృషహ్టైానుమతంబునన చేసి కృతార్థుండై నాండు. కనుకనే పాండవులది ధర్మయుద్ధ మైనది. ఫల [కుతి

యుద్ధషట్క-మున గేవల వీరవివోరమే గాక ధర్మసందేశముగా నీతినియమ సంప్రదాయములు సందర్భానుగుణ ముగ+ బెక్కులు వర్ణింప(దిడినవి. అవన్నియు నాం[ధభారతమున( జదువనగును. మచ్చునకు రెండుమూ( డుదహరణము లవి, రాజధర్మమిట్టిది. “వినికిగలిగి రక్మించుచు ననువున దయతోడి. పాండి నాయతు

196 భ్రీమదాం[ధ మహాభారతము, లలకా గొనుచు6, దగ నేలి పొగడొందిన రాజున కుర్వి కామధేనువుగాదె” “కూరత కోర్చి యించుకయు లోయక ఫైకొని యెల్లభంగులన్‌ వైరులః జంపి భ్యూప్రజకు వరనమున్‌ గలిగించి పొడిమైం గోరరి గొంచు సద్వాయముగోరి యొనర్చుట రాజ ధర్మ విస్తారము"”---మానవధర్ము మిట్టుండు. “ఓపి ధర్మార్ధకామంబు లొకటి నొకటి నాళశముందింపకుండంగ నడపవలయు (గాక ధర్మంబు సెడ నర్ధ్థకామములను గోరు పురుముండు నిందకు( గుదురుగా(ద” “కులనాశము చేసినం ద త్కులధర్మము అడ(గు. నష్టకుల ధర్ములకున్‌ గలుగును దుస్సంకర, మక్కులఘ్ను లేగుదురు నరక కూపంబులకున్‌ ”--

(పకృతి ధర్మ మిది: “తగ బర్జన్యుని సౌంపునన్‌ (బళుకు భూత (వాత మున్‌ వార్జిసొచ్చి గరిష్టస్టితినొందు నేజులును సంక్షీణంబుల్లై యర్వి నిల్చి గుణా ధిక్యము బొందు బీజములు” - మానవు;డు (పవర్తనములో గు ర్తింప(దగినవి:- “నెవ్వగంగుందిన మానవుండు వై రులచేతన్‌ దెగు(గాని తనదుకార్యము( దగ నాన రింపంగలేలొడంట! “మతికర్మము వెనుక జనక మానగోడంట! “పాణభయ మెట్టివానిన్నై న గీడ్పలుపకయుండ “దంట! లోకారిష్టములు రాంజోవునపుడు “నలువురు నేవురు బిడ్డలు గలిగెద రొక్కాక్క- వనితగర్భంబున, వారలు పుట్టినపుడె యాడుచు( గలకల నవ్వుచు(జెలంగ( గనియెద”మ6ట.

సుభళ్ళద యభిమన్యుని(గూర్చి విలపించి విలపించి తుద కిట్టు కోరుచున్నది! “అలమఘతపంబులకా [బకట యాగములజా మునిచోదిత [వతంబుల మహనీయ దానముల. బుణ్యచర్మితములకా మహాత్ము లెంతలు రమణీయ వ్మిశుత పదంబుల కే(గుడురంతకం బె నుజ్వలమగు సద్గతిం ఐడయు వాసవప్శొత పవ్నితవ ర్తనా!” ప్కుటుల(గూర్చి భారతమాతల సరమాకాంత యట్టిది. వారి సర్యపదాయ మిట్టిది, సైంధవునివధింతు నని యడ్డునుండు చేసిన (పతిజ్ఞ వినియ వ్వీటవా కెల్లను 'ఇది యెట్టు నెజవేడనో, నెజవేరకున్న నర్జనున్న కెట్టి విపత్తు వచ్చునో, యని కళ వళం పడుచు 'మనచేసిన సుకృతంణుల వినుతవలములెల నెల్లి వివ్వచ్చుండు సింధు నరేరదు( జంపునట్టుగా నొనర” వలయునని దృడఢో,క్రి బలుకుచున్నార6ట |! “అగపుస్తథంబు లర్పించిచూచుచు. బరమనియతిమై నుష్కవతులకు( బోవుచును శభంబు లావహించుట(గాంచి చెలంగి యొండొరులకు( జెప్పి కొనుచు”నున్నార(ట! ““గృరునట్టివారు పదివేవురు గాంచిన నెల్లి సైంధవుని బగలిటిలో. బొరిగొనునట్టుగ నరునకు వరమిండీ వేల్పులారా!” యని ప్రార్ధించచున్నారంట! తమకు నచ్చిన నాయకుని. గూర్చియు న్యాయమును గూర్చియు [బజల యత్సాహ మట్టిది అభి

ముద్ధషట్కము " 197 మాన మట్టిది, త్యాగశీల మట్టిది. వారి సంవదాయము లట్టివిి ఉభయపకయోధు లును ఐగలెల్ల హోరాహోరిగం టోరు సలిపి వచ్చి ““రెండు వీళ్ళజనంబులు రేలు వివిధ హృద్యసంగీతములను సాహిత్యమధుర లలితగోష్టి వినోదంబులను ([బమోద భరితులై పొద్దువుత్తు”రంట యుద్ధమనంగా విధినిర్వహణ మనువారి పవితాశయ మిది. నిత్యము లయిన వారి విహార క్రీడలు నథ్యాసములు నవి. భారతయుద్ధమున ద్రైవపౌరుషబలములు పలుచోట్ల బెక్కూవిధములుగం జెప్ప+ బడినవి. ఆందులో నీ సుకుమార సమన్వయ మెంతరమణీయమో యనిపించును. “౯ పారంభములకెల్లం బౌరుషమ్మును ద్లైవమును సాధనమ్ములు. వినుము-వానిలోన నొక్కటి చేతంగానేర వన! తతృలసిద్ధు లెట్టన్న......కాపు లావు వెరవు గల్లికర్మ ము సేయంగ వృష్టి చగినయట్టుగలుగ. ఫలముగలుగునట్టు పౌరుషంబునకు దె వంబు తోడుపాటు వలయు నెందు"'-- అప్పుడు(గూడ€ దగు పని కుద్యోగింప వలో"న(ట! “జ్రగ వెజింగదు హితుల కనుమతంబుగంల' జేయవలెనంట! అ ట్టయి నచో గార్యము నెఆవేరును. విధి సహాయత్వముగూడ గలుగును. అట్లు చేసినప్ప టికిని, ధర్మము దప్పక నయగతి గర్మాచరణంబు నడుపుట ముఖ్యము. అందువలన ఫలసిడద్లియు నిర్మల క్రిర్తియ గలుగును. ఒకవేళ నా ఫలములు తప్పినను, జేర్మి తొాలంగదు-- నిందగలుగదు. నీతిరహితముగ( బట్టుపట్టి కార్యము నెజవేర్చు కొన్నను, దానివల నశేదోయొక భయము నొక నిందయు. గలుగక పోదు. జనులు వానికీడునకు బొంచియుండ౭బోరు. కార్యము నెజవేరకపోవుపే సంభవించినా - వాని కొపదలు తప్పనే తప్పవు, కనుక మంచిపనిగ( జూచుకొని పెద్దలతో నాలో చించి ధర్మయు_క్తముగా బనిచేయవలెను. అప్పుడు దై వముగూడ. దప్పక తోడు పడును. అన్యాయముగ( బట్టుపట్టి పనిచేయరాదు. అందువలన దప్పక ' కీడు కలుగును. ఇది భారతమున నీతి సమన్వయము. మఠియు౧ బెక్కు- విశేషములు (పజుహితమునను బనికివచ్చునవి భారతమున గలవు. ఆ యన్నింటి ననల్బ కవితా శిల్పముతో నుజ్జ్యల సాహితీనందనము సృష్టించినాండు తిక్క-న. దానిం జదివి రసా స్వాదనము జేయుండని కోరుచు నీ వల్మశుతితో నీ వ్యాసము ముగించుచున్నాను. “ఆునలు(డు థాస్యూరుండును సుధాంశుండు నధ్వర సంప్రవర్తకుల్‌ వినుము నరేంద్ర యీ (క్రతువు విషస్టమయం, బిది నిర్వహించి ర ర్లునుండును గర్హుండుకా సమరరూపమునజా, దగ నీప్రబంధ మిం సనరం బఠించీనఃా వినిన నొందు నరుకా జిరసొఖ్య సంపదల్‌” “ స్వస్తి పజాభ్యః ""

(శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము శాంతితయము _(శ్రీ కురుగంటి సీతారామయ్య పూర్వ రంగము చేను మహాభారతము నామూల్మాగముగ( జదివి యెన్నియో సంవత్సరము లయ్యెను. ఈ మధ్య కారణాంతరములచే( బూర్వపర్వము అప్పుడప్పుడు చదువ వలసి వచ్చెను. భారతము చతుర్వేదసారము. వేదము లేయే ధర్మముల నుపదేశించినవో యవి యన్నియు వ్యాసమహార్డి భారతము నుపదేశించెను. ఆ కారణముచేతనే దానికి. బంచమ వేదమని (పళ స్తి వచ్చెను. “ఫత్యక్షే జొనుమిక్యా వాయ స్తూపాయో న విద్యతే ఏతం విదంతి వేదేన తస్మా ద్వేదస్య వేదతా” పంచమ వేదమయిన భారతమునందు (ఐత్యకాది పమాణములకు లభ్యము కాని ధర్మ ముపదేశింప(బడినది. “పారాళర్యువి కృతియయి భారతనును పేరం బరంగు పంచమవేదంబు” (1-17 “ధరణి యెందా(క నుండు సుసిరత సీదు కీర్తి యందాంక నక్షయస్ఫూ శ్రీం దాల్చి నడవంగలయది నీవు 'నెవ్పెడి సువాక్య ములును వేదతుల్యంబులై. వెలయుచుండు” (శాంతి 2.148) ఆట్టి మవిభారతమును గవ్మితయము తెను(గున నవతరింపంేసిరి. మాతృక సమస్త ధర్మ ములకును (బమాణ మైనళ్దే, యాంధ మహాభారతముకూడ (ప్రమాణ మయ్యెను. అంతియేగాక మహాకావ్యమై, యాం[ధభాషకును, నాం సాహిత్యము నకును భాష్మాపయోగమునకును (బ్రమాణమయ్యెను.

_ ఈ గ్రంథమును దెని(గించునప్పుడు కవ్మితయమువా రేయే నియమములను వాటించిరి * వారి కావ్యము ఫలవంత మయ్యెనా ? యను (పశ్నములు వచ్చును. మొదట మహాభారతము యొక్క- పరిమితిని సృ్పృశింతును. మహాభారతము శత సహ్మసగ్రంథ, సరిమిత్‌ మని సంప్రదాయ మను(శుతముగ్గా వచ్చుచున్నది, మహి

) శాంతి తయము 190 భారత గద్యమున ““ళతసాహ,[స్యాం సంపహితాయాం”” అని యున్నది, ఒక లక్ష శ్లోకములు కల దని యర్థము. సామాన్యముగా మహాభారత మంతయు దాదాపు “అనుష్టుపృందము” న నున్నది కావునందప్పక లక్ష ““యనుష్టువ్‌ “జ్లోకము లుండవలెను. ఇప్పుడు (ప్రచారములో నున్నయే భారత [గంథమునందును నిన్ని శ్లోకములు కానరావు.

దాదాపు 50 సంవత్సరముల [కిందట చెన్నపురిలో. తెను/గక్షరములతో ము[దింపబడిన భారత (ప్రతిలో 84,770 శ్లోకము లున్నవి. ఆంధ సాపొత్య పరిషత్తు వారికి లభించిన యొక భారత (వతిలో 99,05? శ్లోకము లున్నవి. నన్నయభట్టు (ప్రకారము 100,078 శ్లోకము లుండవలెను. (అంధ మహాభారత పీఠిక, మ. సూ. ౨. 26) (6౫౪ంటమి 05 వెక్‌282 50204262, 7. ₹లుకష- గాజు212%) ఈ లక సంఖ్యభిలమని చెప్పబడు హరివంశములోః గలిసి యుండ వచ్చునని పండితుల యభ్మిపాయము. (ఆ. మ. భా. అది, 1-లిలీ భవివ్యపర్వ మును హారివంశములు కలిసి 18,100 ళ్లోకములని చెప్పుదురు. (014). ఈ సంఖ్య కలిసిన మొత్తము. ల్లోక సంఖ్య అన్నకు మించును. హరివంళమును మామే కలిపిన లక్ష పూర్తికాదు. అర్జుకమి్మిశు(డను నొక భారత వ్యాఖ్యాత హరివంశ మును భారతాంతర్గత మని యుంచి దానికి. గూడ వ్యాఖ్యానమును రచించి యుండెను. (04 వ. వలిడ0రేడల88 89013 ౨ ప. హరివంశము ఖారత ములోని ఖీలభాగమను సంప్రదాయము వచ్చుచున్నది. జొంద్‌ సంస్థానమున స్వాధ్యాయమండలి యను నొక సంస్థ భారత సంస్కృతికి మవోపకారము చేసి నది. ఆ సంఘమువారు భాషా టీకతో నొక మవిభారతమును (ప్రచరించినారు. ఈ (పతి యిటీవల [పచురితములై న భారత (పతులలో నెన్నందగినదై యున్నది. ఈ [ప్రచురణమున మొత్తము శ్లోక సంఖ్య 84,005 గా నియ్యబడినడి. ఈ విధ ముగా శ్లోక సంఖ్య సమానముగాను, నిర్ధుష్టముగాను లేదు, భండార్కరు పరిశోధక సంఘము వారు పప్రచురించుచున్న భారత మ్యుదణ మింకను బూర్తి కాలేదు. ఆందుచే వాని సంఖ్య యిప్పుడు చెప్పుటకు వీలులేదు. మవీభారతమునకు బీజభూతమైన భాగమునకీదాదాపు 24,000 క్లోకములు మా[తమే యున్నవని వింటర్నిజ్‌ మొదలగు పాళ్ళాత్య విమర్శకుల యభ్మిపాయము. (5113100 01 106182 ౬116800390, 0 ఇమంంం2 ౪701. 1. ప. 824 4208 కె8408 7. 7. క్రేం. మొత్తమున భారతము కాల్కకమముగా( బెరుగుచున్నదనుట స్పష్టము, థారతాంతర్ల తము అని చెప్ప(బడు కొన్ని ళ్లోకములును, భాగములును వివిధ్వపతులలో

200 శ్రీ మదాం[ధ్రమహాభారతము వివిధములుగా నున్నవి. ఏనాడీ పెరుగుదల (పారంభమయ్యెనో చెప్పుటకు వీలులేదు. ఉ,5 శతాబ్దముల నాటికే పెరిగియండవచ్చునని కొందయి విమర్శకు లనుచున్నారు. (113600 0 36120 క14ం4ల6. 0౯. ₹71086062 01. !, వ, ౨21 వెళ2920022212. ౪2 ౪. హం వ. 99), భారతమువకు సమ్యగవ్యాఖ్య యొక్క సీలకంఠి యనియే చెప్పవచ్చును. ఈ నీలకంఠుండు 17వ శతాబ్ది నున్నవాండు. ఆయన తన కాలమున కున్న (పతులను బరిశీలించి తన పాఠమును నిర్దేశంచు కొంటినని తన వ్యాఖ్యానమున( _ దెల్బినాండు. కాంబట్టి యప్పటికే వివిధ పాఠము లున్నట్లు స్పష్టమగుచున్నది. భారతము యొక్క (వాత [పతులను దిలకించిన, వెనుకకు వెడిలినకొల(ది దాని పరిమితి తగ్గచున్నట్టు తెలిసికొనగలము. మాతృ కను (బచురించ వలెనని వివిధ్యపతులను, జాఠములను భండార్కర్‌ పరళోధ నాలయమువారు విమర్శించి తమ యభ్మిపాయములో నిర్దస్టమని తలచు (పతినిం (బచురించుచున్నారు.. ఆ (ప్రచురించుటలో( గొన్ని [పతులకు( [బాధాన్యము నిచ్చినారు. జావా భారత పాఠమును కాక్మీర్హ నేపాళముల యందలి పొఠములును సాధ్య మైనంతవఅకు( జెక్కుచెదరకుండ( (బక్షి ప్తములు లేకుండ నున్నవని వీ రభ్మిపాయపడుచున్నారు. అందుచే వానిక్రిం [దామాణ్యము నెక్కువగ నిచ్చు చున్నారు. వ్యాసుండు లక్షక్టోకములనసలే రచించలేదనియు. నీ సాంప్రదాయము త దర్వాచీన కాలమున! బుట్టినదని కూడ విమర్శకు లందురు. కాని సాఇాత్తుగ వ్యాస రచిత భాగములను మ్మాతమే వేబుచేయయత్నించుట పొసంగదు. కాని భారతము [ప్రచారమునకు వచ్చుటలో శండు సా్య్యపదాయములు మ్యాతము స్పష్టముగా( గనంబడుచున్నవి. వీని నుత్తరదేశ, దక్షిణదేళ సార్యపదాయము లని వ్యవవారించుచున్నారు. ఈ రెండు పాఠ సొం[పదాయములకును జాల ఖేదము కలదు. (మ.భా. కవితా విమర్శనము, కో. రా. 2. 176, 177). లోక సంఖ్యలో నేమి. యుపాఖ్యానము లలో నేమి యా భేదము కనబడును. ఒకదానిలో లేని యుపాఖ్యానములు రండవ దానియందున్నవి. ఈ భేదమెప్పుడు వచ్చెనో చెప్పుటకు వలనుపడదు. ఇప్పుడుత్తర హిందూస్థానమున శారద నేపాలీ, మైథిలి, బెంగాలీ, దేవనాగరి లిపులలో నున్న భారత పాఠములు దాదాపుగా సమానములైై యు త్తర పాఠముయొక్క- బిడ్డలనియు4 దెలు6గు, అజవ్యగంథ మళయాళ లిప్పులలో నున్నవి దక్షిణ పాఠముయొక్కం- శిశువులనియు( జెప్పవచ్చును. బాగుగా. బరీక్షించిన డా॥ సూ క్తంకర్‌ పండితుడు పాఠ విషయమున సీ కిందివిధముగా వంళవృక్షము నిచ్చినా(డు- దానివలన

శాంత్మితయము 901 ణ్తి ు దా గ్జీ సు గి థి ళ్‌ బ్ర | ౮ [ సి ట్రే ఖే గ ణే అ ట్ర ల్‌ అ ఫు స! ర్‌ం | ఇ. _ రై ల్‌ నా గ్‌ క్తి సలి? | థి | ॥ సు ల వ

209 ్రీమదాం[ధ మహాభారతము వైనం జెప్పిన సంగతులు సులథ[గాహ్యములగును. వీని కన్నిటికిని వ్యాసభారతము వీజము, ఉత్తర, దషిణ పాఠములు విడిపోక పూర్వమే వ్యాసభారతమునందు మార్పు కలిగియండు నని యూహించుచున్నారు. పరికించి చూడగా దక్షిణదేశ పాఠ ముత్తరదేశ పాఠముకంటె విపులముగాం గన(ఐబడును. (ఏక. లె, వష0రేడ౯081 అ౯01ల్రంమ[98. ఈ పాఠ భేదములు శ్లోం వ్యతి,కమణమునకు ముఖ్యకారణము అనవచ్చును. వ్యాఖ్యాతలలో దేవటోధుని మొదలు నీలకంఠుని వజకు బరికించినను నీ శ్లోక సంక్యాసమస్య తేలునది కాదు, దాక్షిణాత్య పాఠమును బరిష్కరింపించి శ్రీవావిళ్శ వేంక టేశ్వరళాన్త్రీగారు (ప్రచు రించినారు. ఈ సేవకు వారు వంద్యులు. భండార్కరు పరిశోధనాలయమువారు (పచురించుచున్న దింకను బూరర్తికాలేదు, (పషిప్తములను ద్యజించి నిష్మృష్ట భారత పాఠమును (బచురించుచున్నందులకు వా రభినందసనీయులు. కాని యదియే వ్యాసభారత మని యెంత మాత్రమును జెప్పవీలులేదు. దానికి దగజగ నుండునది మాత మనవచ్చును. ౧ పర్వసంఖ్య పదునెనిమిది యని సుపసిద్ధము. కాని “పర్వశతం” అను నానుడి యొకటి కలదు. పరికించిన నీ శతసంఖ్య యవాంతర పర్వవిషయ మని తేలును. లోపల సంభవపర్వ మనియు, నా స్తీకపర్వ మనియు, రాజధర్మ పర్వ మనియు, ననుగీతాపర్వమనియు మొదలగు నవాంతర పర్వనామములు కన(ఐడును. డా॥ సూక్రంకరుగారి యభ్శిపాయము కూడ నిదియే. “06 1178 82991201 కిట 021 116 9896 01 100 న్‌20-020%2003 206 6 00910918 01 46 9ఖం? 18 ర2గ293. ౩4 కం 6 6216. ₹76 621901 323 [0% ఇట్టతీరేషతాడ 40 *41 తీరక 10 రజ1103121 వ్‌30-081074209 6%- శ+లరేకొ (౨. 0.0, 1.4. ౨. ౨016809102 ౨. ము ఒక్క చమత్కారము. ఉ త్తరదేశ పాఠమే యీ యవాంతర పర్వము లన్నిటినిం వేర్కొనుచున్నది. దాక్షిణాత్య పాఠము కొన్నింటిని విడచుచున్నది. ఇటీవలి-కొన్ని ప్రచురణము లు త్తరాది పాఠము జూచి యవాంతర పర్వనామముల నిచ్చుచున్నట్టు కనబడును.

శాంతి[ త్రయము ౭08 తెనుంగు భాషాంతరీకరణము

కవ్మితయమువారు తెని(గించిన పాఠము దాక్షిణాత్య పాఠమునకు దగ్గఆఅగా నున్నదని చెప్పవచ్చును. ముగ్గురు కవులును భిన్నకాలములవారు కావున వారికి లభించిన పులు భిన్నము లనుటలో సందేవాములేదు. (ఆం. మ. భా. కవితా విమర్శనము కో. రా పేజి 182) పరికించి చూచిన నన్నయనాటికే పాఠ భిన్నత యున్నట్లు స్పష్టము. జావా పాఠము 1000 సంవత్సరముల [క్రిందటిద(ట (9. 0. 6. 1. 34. 3. వః01680మ108 వ. 22) భండార్కురు పరిశోధనా సమితి వారు తమ భారతపాఠమును (బచురించుటలో మిగిలిన (గంథములతో/వాటు నన్నయ భాషాంతరీకరణమును గూడ నుపయోగించినారు. భాషౌంతరీకరణములలో నొక్క తెనుంగు భాషాంతరీకరణమునకే [పాధాన్యము నిచ్చినారు. ఇది మనకొక గర్వకారణము. ఈ [క్రిందివారి (వా(తలవలన వీరి యభ్మిపాయము స్పష్టపడుచున్నది.

జర్జ్యాం గౌయేల్రం ఇరేడ218402, తుమరేష[2 వశ2మడ 30492 13 & మంట1081 6200026 01 422 ౨0222002, ౧౦00మలుం6ం6 క 2151272 2212 2 0005 061 0£ 32810000 021౪102 క198, ₹100మ0 ₹85= రకజు2, ఇమం పే&6ీ మ! 0291621 26 ెజడసీయిట06ేం 0౨ 6 62191 00౬51 01 మమ612, 206 ఇస0 22262166 10 270 166 9017664 1022-1066 త, 2. [0 (12550 0 ఛం 01082 ౯0960188 16 9 21800802 601% 9151108 0£ 2 ౪018102 0 శం గుం 0 8౧203 206 2 854 0 ళం రే ₹728 ం0మ2161664 0 22మ' (6203 12668 0 1౪70 0(10: లైం6ట. పరంటడిం 7018100. 1 ౪2102016 10౯ 6 11806 16 ళ0?0ఇ8 01 [0 6014028 01 100 వ్‌ం34ంు. ₹6060510%.” (1014 పై ఎట క్ష)

'కర్తాట్టంాంి 2౯6 960088 6002001213 20802063 01 116 పెశ102 2920002 అల!రేం చం 61082 20311200 00110066 20076 ౧41 ఇం5ఓ ౦౮ టల 47604 14067 ఉడక వైటం?6 0౪౯7 ఓల 476 61 €00 1766 [0 ₹2 01 గటాలాం్‌ ఓ0 ౪ 12 ₹00009000698 ళం 1లగ 0 స్‌21 తక280%2 (10164 ౨. 390౧0, పంప భారతమందురు. కాని దాని పేరు విక మాడ్డన విజయము ” అది వెనుకటి భారతముకంటె ననేక రెట్టు పరిమితియందు

౬01 ్రీమదాంధ మహిభారతము చిన్నది. నన్నయ యపయోగించి యుండునుగాని తిక్కన యుపయోగింపలేదని నిశ్చయము. వై యనువాదములనుండి రెండు సంగతులు విశదమగును. మొదటిది, యన్ని యనువాదములకంటె నన్నయ యనువాదము చాలవజకు( (బాచీనమని, మిగిలిన వానికంటె నన్నయ యనువాదము మూలమునకు దగ్గజగా నున్నదని, ఒక్క నన్నయ యనువదించిన భారత భాగమునేగాక తిక్కనచే రచియింపంబడిన భాగ మతో గూడ యావద్గ్భంథమును వా రుపయోగించుచున్నారు, 2610010121 10168 10 11010416, 81, 21, & 22 31. ౩. 8. 0. ౫ 1) దేశభాషలోని భార తానువాదములలో నాంధానువాద మగ్రగణ్య మని దీనివలనం దేటపడుచున్నది. ఇందులకు మనము గర్వపడవలెను. నన్నయకు దొరికిన పాఠ మెట్టిడో తిక్కనకు దొరికిన దెట్టిదో మనము నిర్ణయింపంజాలము. కాన్ని నా పరిశోధననుబట్టి యిప్పుడు (ప్రచురింపంబడిన జొంద్‌ భారత (పతియ, వావీళ్ళవారి [పతియు దాదాపు సమా నముగనే యన్నవి. వీని యందలి యధ్యాయ వివరములును దాదాపు సమానముగనే యున్నవి. తిక్కన భాషాంతరీకరణము కూడ యూ యధ్యాయానుపూర్వినే యను సరించుచున్నది. కావున దిక్కనకు దొరికిన భారతము కొన్ని యత్తర పాఠ ములు, మటికొన్ని దక్షిణ పాఠములున్న (గ్రంథ మనుకొనుటలో నెట్టి విపతి పత్తియ లేదు. శ సంస్కృతమున లక్ష |గథము లని [పళ స్త్రి వహించిన మహాభారతము తెను౯గు ననే బదివేల [గ్రంథములై నట్టు పండితుల యభిప్రాయము. (గ్రంథ మనగా 82 అక్షరముల పరిమితి), అందును నెజ్బనను, నన్నయను వదలి, తిక్కన రచియించిన పదునైదు పర్వములను బరి!ీలించిన మాతృకలో నీ భాగము గ్హా్య1 శ్లోకములై యుండగా? దిక్కున యీ మొత్తమును 88,600 [గంథము లలో ముగించినట్టు గన(బడును. (ఆంధ మహాభారత పీఠిక, మ. సూ.) అనంగా సగముకంటె దక్కువగా నున్నది పరిమితి, ఈ పదునేను పర్వములలోను 46 అళ్వాసము లున్నవి. మొత్తము తిక్కన పద్యముల సంఖ్య 20,000 లుండవచ్చు నని థ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారు (వాసినారు. (ఆం, క. చ.భా. 1.5. 140). ఈ 20,000 ల పద్యములు దాదాపు 84,000 (గంథములగునని తల(పవచ్చును. ఇ(క( దిక్కన కాలవివరమునకు నేను గడంగను. పూర్వ్యగ్రంథమును గూర్చి చర్చింపువా రీ విషయమును ముచ్చటించి యుందురు. తిక్కన కాలము శ్రీశ.

కాంతి తయము 205 1800 లకు వెనుకకుబోదని శ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారి వాదము మల్దాది సూర్యనారాయణకాన్త్రీగా రన్యధా తలంచుచున్నారు. (ఆంక.చ.భా. 1 వె120. ఆం. మ, భా. పీఠిక. మ. సూ. ౧06. 18వ శతాబ్ది పూర్వార్థము). ఈ విషయము నింతటితో విడతును. ఈ సందర్భమున నిటీవల గవితరంగిణి విర చించిన శ్రీ చాగంటి శేషయ్యగారి వాదమును గూడ (గహింపనగును. శాంతి(తయము ఇ(క మన వ్యాసాంళమునకు వత్తును, శాంత్మితయ మనంగా కాంతి పర్వముతో మూడు పర్వములు, శాంతి, ఆనుశాననికః ఆశ్వమేధిక పర్వములు. వీని పరిమితిని ముందు ముచ్చటింతును. వీనిలోని యధ్యాయ సంఖ్యవిషయములో( గూడ వివిధ [పతులలో గొంచెము. భేదమున్నది కాంతి పర్వమున కీ భాగము లున్నవి. (1) రాజధర్మము. (2) ఆపద్ధర్మ ము. (8) మోక్షధర్మము. ఇది స్థూలవిభాగము. ఒక యధ్యాయ వివరణము నుల్దేఖింతును. వెనుక నేను మనవిచేసిన స్వాధ్యాయమండలివనారి భారత _పతిలో నీ [కింది యధ్యాయ విభాగ మగపడును. రాజధర్మము శతి అధ్యాయములు. ఆపద్ధర్మము ఎ లి అధ్యాయములు. మోక్షధర్మము -- 199 అధ్యాయములు. మొత్తము భా అధ్యాయములు వావిళ )(వచురణములోని యధ్యాయ విభాగ మిట్టున్నది. రాజధర్మము --- 180 అధ్యాయములు. ఆపద్ధర్మము -- 4కి అధ్యాయములు. మోతృధర్మము --- '88 అధ్యాయములు. మొత్తము = 886 అధ్యాయములు.

2068 లీ మదాం[ధ మహాభారతము భండార్క-రు పరిశోధక సమితివారి (ప్రచురణములో నధ్యాయ విభాగ మిట్టున్నది. రాజధర్మము --- 128 అధ్యాయములు, ఆపద్ధర్మము --- 88 అధ్యాయములు. మోకధర్మము -_ 186 అధ్యాయములు. మొత్తము. _ 058 అధ్యాయములు టై లెక్కవలన వావిళ్ళ పచురణముకంటె స్వాధ్యాయమండలివారి [పచురణయొక్క యధ్యాయము తక్కువ యనియు, భండార్కరు (పతి 18 అధ్యాయములు తక్కువయనియు గన్పట్టుచున్నవి. మిగిలిన యధ్యాయము లన్నియు! [పక్షి ప్రములని యా సమితివారి యభ్మిపాయము. ఆ వపక్షిప్తములను దుదిభాగ మునం దనుబంధములుగా నిచ్చినారు. వావిళ్ళ, స్వాధ్యాయ మండలివారి [పచురణము నందలి విభేదమొక గొప్ప విషయముగాదు. పరీక్షింప(గా మోక్ష ధర్ముములోని 288, 284 అధ్యాయములను రెంటిని, గలిపి యొకే యధ్యాయముగా నివ్వ(బిడినది. స్వాధ్యాయ మండలివారి [ప్రచురణమున, అనుకాసని కాశ్వమేధికపర్వములలోని యధ్యాయ సంఖ్య మొదటి రెండు (పతులలోను సమానముగనే యున్నది. భండార్కరు పరిశోధనా సమిడివారి (వచురణములో లేదు గాన వారి యధ్యాయ సంఖ్య యివ్వనైతిని. అనుళాసనికము -.. 188 అధ్యాయములు, ఆళ్వమేధికము.00 అధ్యాయములు. శ్లోకనంఖ్య కూడ పై రెండు మ్మదణములందును సమానముగనే యున్నది. కాంతి---18,775 శ్లోకములు, ఆనుశాసనికము- 7,701 శ్లోకములు. ఆశ్వమేధిక ము-__2,945 శ్లోకములు, మొత్తము 24,821 శ్రోకములు. నన్నయ భట్టారకు డీ శోక సంఖ్య నిట్టు తేల్చినాండు. కాంతి 16,525; అను కాసనికము 12,000, ఆశ్వమేధికము 690. మొ _త్తము 80,945 (అం. మ. భా. 256% 69, 67)

కాంత్మితయము ల07

అవాంతర పర్వనామములలో. జిన్న మార్పొకటి కలదు. స్వాధ్యాయ మండలి [పచురణలో నానుశాసనికము యొక్క తుది రెండధ్యాయములకు “స్వర్గా రోవహాణ పర్వ”మని నామకరణము చేయంబడినడి. దీనిని నన్నయ భీష్మ స్వర్గా రోహణ పర్వమనినాండు (ఆం. మ. భా. 1-88). భీష్మ నిర్మాణమునకు సంబం ధించిన వీ యధ్యాయములు, కావున నాపేరు సమంజసమే యనవన్నును. కాని తుది స్వర్గారోహణ పర్వమున కిది కొంచెము విరుద్ధముగా నున్నది. మజియు నాళ్వ మేధికపర్వమున 18వ అధ్యాయమునుండి తుదివజకు నా [పచురణమున “అను గితాపర్వ” మని నిర్దేశంప(బడినది. అర్జనుండు భగవర్గీతలలోని తత్త్వమును మజచి మరల కృన్ణుని త _త్త్రమును దెలువుమని యడుగగా. గృష్టుడుపదేశించిన ఘటమిది. భగవడ్గితలోని త త్తమునే యనుసరించినందున దీనికి “అనుగితొ యని నామేకరణము కలిగినది. ఆశ్యమేధిక పర్వమున “వైష్ణవ ధర్మపర్వము” అను నొక భాగము కుంభకోణ (పతిలో. గలదు. ఇతర (ప్రతులలో నిదిలేదు. తెనుంగు భారతమందిది లేదు. థాషాంత రీకరణ కర్తలు దీని నెణుంగరు.

ఇచ్చట నొక విశేషము కలదు. మహాభారతము మొత్తమును, నందలి కొన్ని భాగములు న్హైరోపియనుల నాకర్షించినవి. అనేకముల్స్లై న యట్టిభాగములు జర్మనీలోనుః (ఫ్రాన్సులోను, ఇటలీలోను _బచురింప(డినవి. వీనిలో సాల్‌డాయ్‌ సన్‌ అను నొక పండిళుండు మవాభారతములోని తా త్రికభాగములను (బచురించి నాడు. అవియెవ్వి యనం-భగవద్గిత, సనత్సుజాతీయము, మోక్షధర్మము. అనుగిత యనునవి. వీటి నాయనయు వ[1209 (స్టాన్‌) అను మతియొక పండితుండును జర్మన్‌ భాషలోని కనువదించినారు. (?ష॥10300%1021. 100 0£ కేడ2సి& 2441వ మళ028 10020) ఆ (పతిలో వీరి కచ్చట నుపలభ్యమానము అయిన రెండు భారత (పతులనుండి తమ పాఠమును [గహించినారు. ఒక (పతిలో శాంతి. పర్వమున 867 అధ్యాయములు రెండవదానిలో 885 ఆధ్యాయములు నున్నట్లు (వ్రాసినారు. కాని పరీక్షింపంగా నీ సంఖ్యాభేద మొక (ప్రతిలో 228,229 అధ్యాయములును, 26885,286 అధ్యాయములును గలసి నందువలన. గలిగినది. వెనుకటి సంఖ్య కీ సంఖ్య దగ్గజకు వచ్చును. మజియు 16-31 ఆధ్యాయములను మా[తమే యనుగితగా నా పండితులు (గహించినారు. మన (ప్రతులలో. దుదివజకు “అనుగిత''గానే నిర్వచింప(బడినను, 51 అధ్యాయముతో శ్రీకృష్ణ వాక్యముతో' బ్బూర్తియగుచున్నది గాన, వారి నిర్వచనమే సమంజస మని తోచును. శాంత్యాను శాసనిక పర్వములు వ్యాసభార తమున లేవనియు( బురాజోపబృంహణ కాలమున

208 థ్రీ మదాం[ధ మహాభారతము జేర్చబడినవనియు విమర్శకు లందురు. అందున నానుకాసనికము ళాంతికంటె యర్వాచీనిమంట ! ఆసలు కథ కీ భాగములు సంబద్ధములు కాకపోవుట యిందులకు( గారణ మని వారి వాదము. కొన్ని యుపాఖ్యానములు బౌద్ధ వాజ్బయము నుండి (గ్రహింపంబడినవని కూడ వారి యభిప్రాయము. (215100 01 16122 ప[లాజణంల ₹10660612 *01. ల 1, క09). ముఖ్యగముగ నహింనను బోధించునవి యట్టివని వా రనుచున్నారు. కాని యష్టాదళ పర్వ సంఖ్య సాంప దాయముగ వచ్చుచున్నందున నీ వాదము మన కిప్పు డనవసరము. అన్నిఖాగము లకు నేకవాక్యత _పొసంగుచున్నందున మనము వీనిని మాతృకాంతరములేయని (గహింతము. ఒకవేళనున్నను నా సమస్య మాతృకకు: గాని మన యాం మహాభారతమునకు( గాదు. శాంతి తయముయొక్క విశిష్టత భారతీయ సం్యపదాయము ననుసరించి ధర్మార్ల కామమోకములని పురు షెార్థములు నాలుగు. వానిలో మోక్షము తురీయము, ధర్మము మొదటిది. ఆరకామ ములను ధర్మబద్ధములుగా నార్జించి తద్ద్వారమున, దురీయ పురుషారమును సిం చుట మానవుని క _రవ్యము. కర్మ-జ్ఞానములలో నేది గొప్పది యని మతటియొక (పళ్ళు భారతామ్నా యమున నిదివజకే యొకమాటు, కేవల జ్ఞానముగాక నిరభి సంధి కర్మానుష్టానము మోక్షమార్గమని భగవద్గీతలో నుగ్గడింప(బిడినది. అర్జనుడు యుద్ధము చేయ నిరాకరించెను. భగవంతుండైన శ్రీకృష్ణుడు గీతలను బోధించి తన విశ్వరూపమును జూపీ యర్జునునకు క్షతియధర్మమును నిర్వర్తింపుమని పురి శొల్పెను. గీతాకాత్సర్యము, “త దేత త్కర్మసన్యాసాత్కర్మయోగో విశిష్యతే” యను వాక్యమున నిమిడియన్నది. అట్టి కర్మయోగమును బోధించి యడ్డునుని+ గార్యహరుని(జేసెను. ఆనంగా క్షతియునకు విధింప(బడిన కర్మ యవళశ్యాచరణీయ మనియు, కులధర్మములతోనే [ప్రజలకు [బజుపతి' సృష్టించెననియు దృష్టాంత పూర్వకముగ బోధించెను. తుదకు(జేసెడి కర్మవలమును గోరకుండ సమస్త కర్మలను దన కర్పణము చేయమని నచ్చఃజెప్పెను. తరువాత భారత యుదము జరిగెను. సౌప్పిక పర్వము తుదివబకు యుద్ధచ్భాయలను వర్త ందుచునే యన్నది. సర్వనాశనమైనది. ఇంక ముందేమి యను (పళ్న ముత్పన్నమైనది. రాజు లేక పోయిన దేశమరాజకమగును, ధర్మములు నశించును.

శాంత్మితయము ౨09

యుధిష్టిరుండు జరిగిన సర్వనాశమునకు( దానే కారకు(డనియు, నందుచే దనకు రాజ్యార్హత లేదనియు, దాను మవో పాతకిననియ, తత్పాపళాంతితై యరణ్యమునకు వెడలి తపమాచరించి పునీతుండ నగుదుననియు, నస్ర్త్రసన్యాసము చేసెను పట్టాభిషేకమొల్లకుండెను. యుద్ధము గాకమునుపే జరగబోవు సర్వనాశన మున కర్టునుండు పరితపించెను. యుద్ధానంతరము జరిగిన సర్వనాళనమునకు, బళ్ళాత్త పు(డై ధర్మరాజు చింతాకాంతు(డయ్యెను. యుద్ధమున కర్టునుని. బురి కొల్పినథ్జే ధర్మరాజును బట్టాభిషేకమునకు( బురికొల్పవలసి వచ్చెను. అందులక్రై తమ్ములును, గృష్టుడును మరల బోధింపవలసి వచ్చెను. అన్నిటికంటె నెక్కుడుగ6 గర్జండు తన యన్నయని కుంతీదేవి చెప్పిన వృత్తాంతము ధర్మజు(ని గలఅంచెను. అందులక్రై కటకటపడి స్రీలకు రహస్య గోపనము లేకుండునట్లు శపించెను, దీని వలనను మనళ్శాంతి కలుగలేదు. వేదవ్యాసుడు కూడ బోధించెను. ఎంద జెన్ని చెప్పినను దుదకు షోడళమహారాజు చర్మిత్రమును బోధించిన తరువాత నెసైట్లో పట్టాభిషేకమునకు సమ్మతించెను. పట్టాభి షేకానంతరము కూడ ధర్మజుని మనస్సు శాంతింపలేదు. అప్పుడు కృష్ణుండాలోచించి యాయన మనళ్శల్యమును బాపుటకు( గురువృద్ధుండగు భీమ్మండే తగునని యంప శయ్యపై యుత్తరాయణమునకు. వేచి యున్న కురుపితామహుని వద్దకు! గొంపోయెను. విధ్యుక్త ధర్మము నాచరించి, కర్మబద్ధుండుగాక, మోక్షమునక్షై యెదురు చూచుచున్న భీమ్మనింజూచి ధర్మజుండు కొంత మనశ్శాంతి నొందెను. ఆసన్న మరణుడయ్యు(గృమ్టని _పేరణమునను ధర్మజుని పై నున్న పేమవలనను రాజుయొక్క యావళ్యకతవలనను, ధర్మజు నకు సమస్తధర్మములను బోధించి తుదకు మోక్షధర్మము నుపదేశించెను. రాజ్యము చేయటకు ధర్మజు నొడ(బజచి 'పరమపదముం టొందెను. అడ్జునుని కుపదేశించి నను, ధర్మజున కుపదేశించినను “స్వధర్మాచరణమే” యంశము. ఇది యీ భాగముయొక్క వన క్రిం

ఇందు రాజధర్మ, ఆపద్ధర్మ, మోక్షధర్మములున్నవి. ఆపద్ధర్మ మెందుల కనుపశ్నకు, సర్వనాశన మాపత్తు గాన నప్పు డావళ్యానుషేయములగు ధర్మము లను జెప్పవలసి వచ్చెను. రాజెట్టి ధర్మము లవలంబించి పాలించి తుదకు మోక్షమును సంపొదింపవలెనో యిం దుగ్గడింప(బడినది. శ భాగముయొక్క వస్తువును డా॥ వింటర్నిజ్‌ పండితు(డిట్లు చెప్పినాండు,

క్ష)

వి1ే0 థ్రీ మదాం[ధ మవాీభారతము

“గిరా రేంజి! ౪ ఓం 1066 101089 ఇస1ం భం మిరే! 8009 16, 006, ఓ. అ ఇంగేతేస! ₹స3రేంగు 6000601684, ఓం! 110889, 2180 01140, ముడి 1.6. 99460260 127 29 ₹011 29 ౭౦:21 2014110” 296 శంటం02 1. 6. 10612100 2 6 21 2109 0౦ 211 8103029” (౫ 150009 ౦ సరే! 14640006. 0. ₹గం6000662, ష701 1,3 శీంల్లై)

కావున ధర్మరాజును మరల ధర్మబద్ధమైన కర్మాసక్తుని/ జేయటకై. భీష్మ(డు బోధించెను. కావున నీ భాగము భగవద్గీతతో( బాటు కర్మయోగమును బోధించిన రెండవ ఘట్టము. భగవద్గీత వలెనే యీ భాగము కూడ పవి[తమునుు నవశ్యపఠనీయమునునై యున్నది. రెండుపదేశములకును నొక గొప్ప భేదము కలదు. భగవర్గీత పుభుసమ్మితము, వేదతుల్యము. అందు పాఖ్యానములు లేవు. గురుశిష్య సంవాదరూపమయినది. శ్వేతకేతునకు( దం।డిచెప్పినట్టున్న ది. అర్జును(డు “నాథమాం (పసన్నం”' అనినాండు. ఆయన (పసన్ను:డు. కృష్ణు డతని శాసించి నాడు. ఈ ద్వితీయోపదేశము సుహృత్సమ్మితము అనేకోపాఖ్యానముల మూలమున! గర్మ యోగము బోధింప(బడినది. ఈ యుపాఖ్యానము ధర్మముల యొక్క [పాశ స్త్యమును, నధర్మము యొక్క యప్రాళస్త్యమును దెలుపుచు( గర్మయోగమునకు బురికొల్పుచున్నది. ఈ యోగము కూడ మను విక్వాకునకు బోధించినదే ! పై పెచ్చు మనోరంజకము, అన(గా నీ బోధ యొకొాకంచోం గాంతా సమ్మితత్వమును గూడ, గలిగియున్నది. మనుఃపోక్త మనుట కీ [కింది యుదావరణమును దిలకింపుండు.

నిర్మలమగు, నేకాంతిక

ధర్మము, నారాయణోదితంబె , (క్రియలకా

గర్మఠుండగు (బ్రహ్మమతిని శా

ధార్మికవర యొలనె, నతండు దయ సిగురొ _త్తకా

దతంనకు నెజటింగించిన

దత్తుండు టోధించెం దనదు దౌహ్మితు జగ

చ్చతుని, నా సవితృండు, మ

ను కీతిపతి కిచ్చె, న వ్యినుతధర్మంబుకా,

మను, విత్వెకున కొసంగె న

తనివలన( దదీయ యో గ్యతాలికలితులు, స

శాంత్మితయము లే! జ్ఞనములు, వడసి, రనేకులు

విను నా రావణునిచేత విని నారదు(డుకాి” (శాంతి 6-495,486,407)

భగవద్గీతలోని ధర్మము మధ్యను నష్టముకా/గా మరల గృష్టుం డర్జునునకు టోధించెను. కాని యిది పరంపరగా వచ్చుచునే యున్నది.

ఈ శాంతి[తయము యొక్క (పాళస్త్యమున కింతకంటె మజియొక (ప్రబల దృష్టాంతము కలదు, అశ్వమేధము కా(బోవు సమయమున నర్జునుండు తొను యుద్ధాత్పూర్వము వినిన తత్తోపదేశమును మజచితిననియు, మరల దాని నుపదే శింపు మనియు( గృష్టుని చేండెను.

“అనికి. దొడంగునప్పుడు, మదాత్మం గలంగినంి గొన్నిత_త్త్వటో

ధన మహనీయ వాక్యము లుదాత్తకృపం, దగ, నీవు నెప్పితే

నమునమున, వానియర్ధ ములు, మాధవ నిల్చ్ప(గంజాల్ననెతి, న

వ్వినుత వచ స్సుధారసము, వీనుల నింకొకమాలు, నింసవే”. యని యర్జును( డనంగా గృళ్టుండు

“అనిన నగుచు నొకకేలన

తని. గొంగిటంజేర్చి బుద్ధిత_త్హ్వ విహీనుం

డును శద్దారహితుండు నా

తని దూటీ ముకుందు( డిట్టులను నాతనితోకా”.

“అహ్మాపద 'వేదనమునకు( బరమ హేతు

భూతములు నాటివాక్యముల్‌ బుద్ధి దన్మ

హార్థములు నిల్బవైతి శక్యంబె యింక

న వ్వచ నములు నెప్పంగ నలఘు శౌర్య”. (అళ్వ. 1158-1605)

“/ఇందున్న యలఘు శౌర్య" యను సంబోధనము మికిగలి సాభి [ప్రాయము. అనణా “నీవు నా బోధ తరువాత జూపిన శౌర్యమువలన నా బోధ మజబచితి" వని యెత్తిపొడుపందుం గలదు. కృష్ణండర్జును! డడుగ(గనే యతనిః గా(గిటం జేర్చెన6ట 'దీనివలన( గృష్టునకర్ణునుని పై నెంత ేమయున్నదో తేటతెల్ల మగుచున్నది. యుద్ధకాలమునం గూడ విశ్వరూపము చూపునప్పుడు “నాకు నీపై నున్న (పేమ పెంపునగో జూపుచున్నాననెను. అచ్చట నర్జునుని6 గొ(గిట( జేర్చినట్టులేదు.. కాని యిచ్చటః గౌగగిలించుకొనెను. కావున భగవద్గీత గురువువలె

బి18 (శ్రీ మదాంధ మహాభారతము నుపదేశించెను. ఇప్పుడు స్నే హితునివలె నుపదేశించెను. అందుచే నీ ఘట్టము సుహృ తృమ్మితము, ఎడనెడ( గాంతా సమ్మితము కూడ ననవచ్చును. భగవద్గీతయందలి తత్త్వమునే యీ భాగము కూడ యనువదించుటచే దీనికి '“అనుగీతో యని నామ కరణము చేయ(బడినది. ఇది జర్మన్‌ భాషలో నికేగాకయాంగ్గ, గుజరాతీభాషలలోనికి బరివర్తన మైనది. తెనుంగునం గూడ( బరివర్త న మయ్యెనని మన వ్యాసాంళమే తెలుపును. ఈభాగమందలిత త్రము చెప్పి నదియేచెప్ప(బడినది. కృష్ణుడు “శక్యంబె యింకనవ్వచనములు చెప్పంగ'* ఆనినాండు. మరలఃచెప్పిన ప౦ంకరణమగుటచే నీ భాగము గీతవలె, బారాయణయోగ్యముగాక పఠనయోగ్య మయ్యెను. గితయొక్క పావ్మిత్యమీ భాగమునకు లేదు. కాని యచ్చటి త త్తగమే యిందుండుటచేత నీ భాగము కూడ నుదా_త్తమైన కృష్ణుని మూలమునుండి వెలువడుటచే/ గొంత పవ్మితమై యల రారుచున్న దనుటలో నభ్యంతరము లేదు. ఖీష్ము(డు ధర్మజునకు! జేసిన యుప దేశమును, గృహ్టు(డర్జునునకు:జేసిన పునరుపదేశము నిందుండుటచే నీ భారత భాగము కూడ విశిష్టమై మోక్ష భర్మోపదేశమువలన విశిష్టతరమై యొప్పారుచున్నది. (422 330242 1. 1. 1/6 ౨77,78) తిక్కన భగవద్గీతను వదలి వేసెను. కాని దీనిని వదలలేదు. తిక్కనార్యుని భాషాంతరీకరణ పద్ధతి

ఇ6క నీ భాగమును దిక్కన సోమయాజి యెట్టాం(థీకరించినది చూతము. తిక్కన భారతమును యథామాతృకముగా భాషాంతరీకరింపలేదని మీ కిదివలు తే తెలియును. తిక్కన యొక్క-ండేకాదు. నన్నయకూడ తన యిచ్చవచ్చినట్టు కుదించుట పెంచుట చేసెను. తిక్కనార్యు(డుతన కృతి యారంభించినప్పుడే యథా మాతృకముగా ననువదింప నుద్దేశించినట్టు కనంబడును. పీఠికలో “ఏది యేనాటి దెనుంగు బాస, ““తెనుంగునన్‌ మహాభారత సంహితారచన (నన్నయ) జన సంపా ర్థ్యంబులై పెంపునకా దుదిముట్టన్‌ రచియించుటొప్పు”అనివాండు. తిక్యాన తెను( గున దుదిముట్ట రచియింతు నన్నాడు. ఇందే మజియొక ధ్వని కలదు- “నన్నయ యే విధానమున( దనభాగము రచించెనో యా విధానమునే నేనును దుదిముట్ట నిర్వ శ్రింతును అని స్ఫురించునుి యథామాతృకముగా. జేయ సంకల్పించిన యెడలను నన్నయభాగము యథామాతృకముగా లేదు గాన నా భాగమును గూడ రచియింప సమకట్టియండును. తరువాత “పద్యముల గద్యములన్‌ రచియించెదన్‌ గృతుల్‌ " అనినాండు. మూడు కృతు లాంధ కవిత్వ విశారదుండు”. దీనిచే నధ్యాయాను పూర్విగాక యాళ్వాసానుపూర్విగా [వాయుదునని చెప్పినట్టయినది- తరువాతందన

శాంతి త్రయము బి18 యభిప్రాయము నాతడు స్పష్టపజచుచు “అమ్మవో కావ్యంబు నర్థంబు సంగతంబు 'సేసెద”ననెను. “భారతార్థిమును దెనుంగునం జెప్పెదను” అనుట భారత పాఠము నందు(గాక తదర్థంబున దనకెక్కువ మయఖభినివేశన మున్నట్టు స్పష్టపణచుచున్నది. కావుననే యచ్చటి యర్థమున౩ _వాముఖ్యము నిచ్చుచు రచించినాండు. చేసిన పని కూడ( బై యభ్శిపాయమునకును, నుద్దేళ్యమునకును ననుగుణముగానే యున్నది. థ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారును నీ యభి[ప్రాయమునే వెలిబుచ్చినారు. మజియు దన రచనను “_పబంధ మండలి” ((వబంధపర మేళ్వరు-డు- ఎజ్జన) యని పిలిచి నాడు. అన(గా( (బబంధముల యొక్క సమూహము (ప్రబంధముయొక్క- ఛాయ లాకాలమునకే కన(బడుచున్నవని కూడ మనమనుకొనవచ్చును. సంస్కృతము నకు జేయ భాషాంతరీకరణమునందును దెను(గులో( జేయునది సరియై, మాతృక ననుసరించినయెడల( దప్పక మాతృకకంటె వి_స్తరించననుట నిజము. తికగైన కృతి మాతృకకంటె. గొన్ని మడుంగుల పరిమితిలో న్యూనము దాదాపు మూడవ వం తుండవచ్చునని నా యూవహా. వెనుక నీ పరిమితినింగూర్చి స్పృఃించియే యున్నాను. మాతృకలోనున్న 4-8ిల! శ్లోకములను ర,కీబిలి గద్యపద్యములలో ముగించెను. ఇవి లెక్కింప(గా దాదాపు 14,000 [గంథము లుండును. (88 అక్ష రములు). ఆయన రచియించిన మొత్తము 88,600 [గంథములలో నీ భాగము లివ వంతుకు. గొంచెమెక్కు-వగా నున్నది.

ఈ కుదింపుచేసిన తెఅవుకూడ దిజ్మా[తముగ నుల్లేఖింతును.

శాంతిసర్వము

కర్ణ జన్మాదివృత్తాంతము శ్రీగాప కథనమువజకు నున్న 156 శ్లోకములను 47 పద్యములలో ముగించెను. తరువాత 12 అధ్యాయములలోని వివిధ హితవచన ములను దేవస్థాన వాక్యమువజకు 98 పద్యములో. గుదింబెను, 152 క్లోకములలో నున్న షోడళమహారాజు చర్మితమును 19 పద్యములలో ముగించెను. ఇట్స కుంచిం చంగా ఉలి ఆధ్యాయాంతమునకు. (బథమాశ్వాసము ముగియును- 84 శ్లోకములలో నున్న భీష్మ స్తవరాజమును 568 పద్యములలో. గుదించిన తదుపరి 99 అధ్యాయ ముతో రెండవ యాళ్వాసము ముగియును. ఈ సందర్భమున నొక విషయము స్మరణీయము. సంస్కృత మాత్సకలో రాజధర్మ పర్వమనియు; నాస ద్ధరశ్ర పర్వమనియు, మోకధర్మ పర్యమనియు, నవాంతర పర్య్యముల (ప్రశంస కలదు. తిక్కనార్యు. డా విధమైన విభాగమే చేయ సమకట్టి

ర! శ్రీ మదాంధ మహాభారతము లేదు. ఒక్కొాక్కచో సంస్కృత విభాగ మాళ్వాసమధ్యమున నుండుట కలదు. (రాజధర్మ పర్వము మొదలైన పర్వనామము లిందు లేవు). ఒక యుదాహరణము. మాతృకలో బుషభ గీతతో రాజధర్మము పూర్తియగును. అది 180వ అధ్యా యము. తిక్కన ద్వితీయాళశ్వాసాంతిమున నాపద్ధర్మ మారంభించినాండు. మాతృ కలో నాపద్ధర్మమున నున్న పలితరోమళ వృత్తాంతమును దృతీయాశ్వాస మధ్య మున నెలకొల్పినాండు. 118 శ్లోకములలోనున్న (బహ్మద త్తపూజినీ సంవాదమును 22 పద్యములలోనికి దించినాడు, అధ్యాయములలోనున్న, కపోతలుబ్దకోపాఖ్యా నమును 1? పద్యములలో. గొట్టివేసినాండు. చతుర్థాశ్వాసము మోక్షధర్మముతో నారంభమగును. అన్ని యవాంతర పర్వములలో మోక్షధర్మము పెద్దది దానిని మూండాశ్వాసములలో ముగించెను. “*రాజోచిత ధర్మంబుల యోజ విశదభంగి. జెప్పి తుజ్జ్వల విసర _శ్రేజోధన నాకు సకల భూజన పరమహిత ధర్మముం దెలుపు దయకా.” అని ధర్మజుండడిగినాండు “పరమహిత'” మన(గాం బరమ పురుషార్థమగు మోక్షము. ఈ పర్వము మూ(డవకంతుకంటెందక్కు వగా నున్నది. విషయ (పతీ కలలోను గూడ మార్చు చూపెను. మాతృకలోనున్న విషయనామములః గొన్నింటిని విడచెను. కొన్నిటిని మార్చెను. భృగుభరద్వాజ సంవాదమును దదనంతర కథ యునుగల 11 అధ్యాయములందలి విషయమును 20 పద్యములలో. గొట్టివేసెను. ఉపాథ్యానములను మిక్కిలి సం్యగహించెను. మాతృకలో 8 ఆధాగయములలోనున్న వార్ణేయాధ్యాయమును 100 పద్యములలో ముగించెను. ఇందబలి సంవాదముతో. జతుర్ధాశ్వాశము ముగియును. _ఛ్రీ శకసంవాదముళో( బంచమాళ్వాస మారం భించును. 24వ యధ్యాయపరిమితమైన శకవ్యాస సంవాదమును 1680 పద్యములలో నిమిడ్చెను. ద్యుమత్సేన సత్యవ ద్వాక్యములను 58 పద్యములకంటె మించనీయ లేదు. వృ్మతకథయు సం[గహింప(బడినది, శివ సహ్మస నామములను బూలర్తిగ వదలివేసెసు. పరాళరగితకును, హంసగీతకును మధ్యనున్న 8 అధ్యాయములను దాదాపు 80 పద్యములలో సం[గహించెను. '“సాంఖ్యాదితత్త్య విషయములు మాటి మాటికి వచ్చుచుండుటచేత వానిని మిక్కిలి కుదించెను. ఇంతటితో( బంచమా శ్వాసము ముగియును:; క్షరాక్షరనిర్వచనముతో షష్టాశ్వాస మారంభథభమగును. శుకో

కాంతితయము ౨15 త్ప త్తివజకు నున్న £1 అధ్యాయముల [గంథమును 28 పద్యములలో ముగించెను. (అనుత్పన్న). ఇచ్చట నొక విచ్శితము కలదు. మోక్షధర్మ పర్వములో 190-192 ఆధ్యాయములు గద్యాత్మకములు. ఆరణ్య పర్వములో. గూడ గద్యములు కలవు; దీనిని. దిక్కనార్యుండు స్పృశించిన క్లైలేదు, ఒకవేళ చెప్పినను కొద్దిలో ముగించెను. ఈ భాగము నరనారాయణోపాఖ్యానము. ఉంఛవృత్తి కథనముతో కాంతిపర్వము ముగియును, మాతృకలోని యంత్యాధ్యాయములను విడచివైచెను. ఈ విధముగా దికళనార్యుండు మాతృకయొక్క- యుద్దేశ్యమును నేకవాక్యతయు( జెడకుండ వాఠకుల కింపైన యట్లు తన క ర్తవ్యమును నిర్వ ర్తించెను. ఆనుశాసనికాళ్వ మేధములు

ఇందును సం్యగహ కథనము గలదు. సుదర్శనోపాఖ్యానమును సంగ హించినను మికిిాలి రసవంతముగం జేసినాండు. గరుత్ముంతుని చరిత్రమును మిక్కిలి రసవంతము చేసెను. కాని యిది మాతృకలోః గానరాదు. శివమావాత్మ్య మును విడచివై చెను. అష్టావ్యక చర్మితముతో నానుశాసనిక ద్వితీయాధ్యాయమారంభ మగును. ఈ పద్యమున దాన తీర్థమావోత్మ్యము అనేకములు కలవు, వానిలో ననేకాధ్యాయముల నెగురంగొ టైను. తన విషయ వివేచనాళ క్రి నుపయోగించి రస వంతములుగానుండు ఘట్టముల నేరి రచించెను. 8 ఆధ్యాయములలోనున్న విపులో పాఖ్యానమును లికి పద్యములలో ముగించెను. కాని మాతృకలోకంటె రసవంత మొనర్చెను. చ్యవనోపాఖ్యానమును సం్యగహించిన వెనుక నౌద్దాలిక పుతతచర్శిత ముతో ద్వితీయాశ్వాసము ముగియును. ఆరంభమైన గోదాన మహపిమాదికము తృతీయాశ్వాసములోని కనువృ త్రము అయ్యెను. (కాద్ధపకరణమును స్పృశించి వద లెననియే చెప్పవలెను. నహుష దొనములతో( జళుర్ధాశ్వాస మారంభమగును; ఇది మాతృకయందు 100 వ యధ్యాయము. హ స్తికూటాధ్యాయమును రసవంత ముగా 80 పద్యములలో సంతరించెను. ఆ యుపాథ్యాన మును మిక్కిలి సరళము గను సులభ[గావ్యాముగను నొనరించెను. ఉమామహేశ్వర సంవాదారంభముతో. జతుర్థాశ్వాసముముగిసి తదనంతర సంభఖాషణమంతయు. బంచమాళ్వాసములోని కనువృ.త్త మగుచున్నది. శివ పార్వతీ సంవాదమున విష్ణు సహ్మసనామ ములు తిక్కన తన మామూలు ననుసరించి విడచివై చెను. మిగలిన యీ యాశ్వాసమంతయు శివపార్వతీ సంవాదమే యనవచ్చును. భీష్ముడు మజికొన్ని ధర్మములనుదెలిపి ధర్మజు నొడంబఅచి హా స్తిపురికి, బోవ ననుజ్ఞ నిచ్చును. మరల

916 (ఫ్రీ మదార్యధ మహాభారతము ధర్మజుండు కృష్ణసహితముగా. బితామహుని యంత్యకాలమున. గురుకే[తమునకు వచ్చిన తదుపరి శ్రీకృష్ణుని యనుజ్ఞను గొని భీష్మండు శరీరమును జాలించును. ఆయన యంత్య[క్రియలు జరిగిన వెనుక గంగను గృష్టుడు సమాశ్వాసము చేయు టతో నానుకాసనికము ముగియును.

అశ్వమేథికములో మొదటి 15 అధ్యాయముల తరువాత ''అనుగీత'” యారం భించును. మరుత్తుని చరిత్రతో. బద్యమారంభించును. యజ్ఞమాచరించుటకు వల సిన ధనము లేదని యధిష్టిరు డన(గా నీ మరుత్తుని చరిత్రమునకు. (బసక్తి వచ్చును. (ప్రథమాళ్వాసమున 158 పద్యములతో ననుగీత యారంభమగును. అను గీతలోని (బ్రాహ్మణ గీతాధ్యాయముతో ద్వితీయాళ్వాసము మొదలిడును. మాత్ర కలో 51 అధ్యాయాంతమును మన యనువాదములో ద్వితీయాశ్వాంత మునకు సరిపోవుచున్నది. అనుగితలో దాదాపు 800 పద్యము లుండును మాతృకయందలి 86 అధ్యాయములు, తరువాత నుదంకుని చర్మిత మిక్కిలి రసవంతమయ్యు సం్యగహమే యనవలెను. విశ్వరూప దర్శనముతో నుదంకు(డు ముక్తుండగును. వసుదేవునితో భారతయుద్దమును సం[గ్రహముగ జెప్పును. తరు వాత( బరీక్షిజ్జన్మ మును, నశ్వర్థామ[బహ్మాస్త్రమును (బయోగించటయు( బరీక్షి తృ్రాణ దానమును హృదయవిదారకముగ వర్ణించినాండు తిక్కన. తరువాత నశ్వ మేధ సంకల్పము, యజ్ఞాశ్వు రక్షణమునక్రై యర్జునుండు వెడలుటయు, నాయన చేసిన యుద్ధములు వర్ణితములైై నవి. నకులోపాఖ్యానముతో( బర్వము ముగియును.

ఇది తిక్కనార్యుని సంగ్రహ కథన పద్ధతి, పాఠకులకు విసువు జనించ కుండ! దా_్హ్ర్విక భాగములను మిక్కిలి కుదించిన స్థలములలోంగూడ రసమునకు! గొజవడకుండ రచించుటయు( గథయు(గాక, యేమియు(గొక, నామపుం జములగు సహ్మ్యస్రనామములనువదలుటయు మొదలగు పద్ధతుల చేనాంధ్ర మహాభారతమును సర్వజన పఠనీయముగాను, మహాకావ్యముగాను దిక్కం నార్యుండు సంతరించెను. దీనిచే నాయన రచించిన భాగము (ప్రదింధ మండలి యయ్యెను.

రచనా విధానము

ఈ 1పనంగ నాటకమున కిది గర్భసంధి యనందగును. ఆయాసందర్భము

లలో6 దిక్కనార్యుడు మాతృకలో నున్నదాని నెట్టు వర్తించెనో, యెక్కండెకగ్రాడ

శాంతి తయము ల? యెట్టు మెజుగుపెట్టెనో సాకల్యముగ, నమగిముగా. దెల్పట కీ [పసంగము చాలదు. ఒక గింథ మగును: కోవున స్థాలీపులాకన్యాయముగాం గొన్ని సందర్భ ములను మాతఏముళ్లేఖించి పూర్తి కావ్యమును సహృదయులకే వదలెదను తిక్కన యొక్కొాక్గప్పుడొకటి రెండు మాటలతో నుద్ధేశత రసమును, భావము నుత్పత్తి చేయును. కర్ణుని మృతికి. దాను కారణమని విలపించుచున్న ధర్మరాజుయొకగ్రా మనసు మాతృకలో నిట్లు వర్ణింప(బడినది. “తన్మే దహతి గాత్రాణి తూలరాః రి వానలః ”దీనిని/దిక్కనారుడిట్లు వాసేను. “అంతరంగం౦బు నిప్పులం బొరలిన ట్లయె” ళం మాతృకలో గాత్రములను దహించుచున్నట్టుండుటకంటె నా మనసు దహించు చున్నదనుటలో విశిష్టత కనంబడుటలేదా ? మనసుయొక్క పాంధాన్య మంగముల కున్నదా ? దుఃఖించినది మనసుకదా ! సుఖదుఃఖానుభవమును బొందునవి యంగ ములా ? మనసా +? తిక్కన మనసు నెజిఃగి వ్రాసెను. నారదు(డు కర్ణవధాకారణములను జెప్పు సందర్భమున మాతృకలో నిందుండు కుండలముల నపహరించిన వృత్తాంతము తరువాత నీ ళ్లోకము లున్నవి, “విముక్త ః కుండలాభ్యాం చ సహజేన చ వర్మణొ నిహతో విజయే నాజౌ వాసుదేవస్య వళ్యతః (బ్రాహ్మణ స్యాపి శాపేన రామస్య చ మహాత్మనః కుంత్యా శృ వరదానేన మాయయా చ శత్మకతోక _ భీష్మావమానా త్సృంఖ్యాయాం రథ స్యార్థానుకీ ర్త నాత్‌ శల్య తేజో వధాచ్చాపి వాసుదేవ నయేన చ రుద్రస్య దేవరాజస్య యమస్య వరుణస్య చ కుబేర [ద్రోణయో శ్చైవ కృపస్య చ మహాత్మనః అస్త్రా ణ్యాదాయ దివ్యాని యుద్ధే గాండీవిధన్వినా హతో వెకరనః కర్లో దివకరసమ ద్యుతిఃో రు వాని ణ | పై విధముగా బునరుక్తులతో న్‌ండియన్న కర్ణ వధావస్తువును గారణ వాతము కొజవడకుండ( దిక్క-నార్యు. డొక్క పద్యములో రసవంతముగా వర్షించి నాండు,

218 శ్రీ మదాం[ధధ మహాభారతము “వినుము నరేంద్ర విప్రం డలిగెన్‌, జమదగ్ని సుతుండు శాసమి చ్చె నమరభ రృవంచనము నేనె, వరంబని కోరి కుంతిమా 'న్చె నలుక, ఖీష్ము( డర్భరథుంజేసి యడంచె, మ్యద్రరా జనుచిత మాడె, శౌరి విధి యయ్యె, నరుం డని జంపె6 గర్జునిన్‌,”

(శాంతి, 1-85) కారణ జాతమును సంగహించి సారాలంకారముతో( దిక్కనార్యు,డీ ఘట్టమునకు మెజుగు పెట్టినా. డనుటలో నతిశయో క్రి లేదు. భీమసేనుని యాళ్వాస వాక్యములు మాతృకలో నిట్టున్నవి. “యథా హి పురుషః కాత్వా కూప మషప్రాప్య చోదకం పంకదిగ్గో నివర్త్హేత కర్మేదం నస్తథోపమం యథారుహ్యు మహావృక్షం అపహృత్య తతో మధు అప్రాప్య నిధనం గచ్చే తృర్మేదం న_స్తథోపమం యథా మహాంత మనుధ్వాన మాశయా పూరుషో (నజన్‌ స నిరాళో నివర్తేత కర్మేదం న సథోపమం యథాళతూన్‌ ఘాతయిత్వా పురుషః కురునందన ఆత్మానం ఘాతయే త్సళ్చా త్కృర్మేదం న స్తథోసమం యథాన్నం తుధితో లన్ట్వాన భుంజీయా ద్యదృచ్చుయా కామీ చ కౌమినీం లబ్ధ్వా కర్మేదం నస్తథోపమం వయ 'మేవ్యాత గర్హ్యా హి య ద్వయం మందచేతసం త్వాం రాజ న్ననుగచ్చా మో జ్యేష్టోయ మితి భారత” పురాణశ్రైలి గాన పునరుక్తము లున్నను మాతృక కెట్టిలోపమునూ లేదు. ఉపమాన పరంపరయు. గొన్ని సరిపడీ సరిపడక పరిపరివిధములుగా నున్నవి. “తిక్క-నార్యు డీ ఘట్టము ని ట్టనువదించినాండుంా “పనివడి [తవ్వి కూపమునందు నుదకంబు పొనంబు నేయనివాని భంగి యున్నత తరువెక్కి జున్ను సేకుజంగొని తేనియ యాననివాని భంగి

శాంతి తయము ల19 యాకొని యొడంగూర్చి యన్నంబు తశియకు వచ్చిన గుడువనివాని. భంగి తమకించి యొకభంగిం. దనవశంబుగ జేసి మానిని, గవయనివాని భంగి గాదె కురు వ రేణ్య ఘనశ క్తి శౌర్యసం పన్నులై న పగఅ భండనమున నోర్చి పూజ్యరాజ్య మొల్లక యడవికి నేంగు టీన యెణుగు ది _త్తెఅంగు. నీ వడవి కరుగ నొడంబడి నీ వెనుకన వచ్చునపుడు నిందింతురు మ మ్మీ వెళ్లు లితని మానం గా వల(ళతులు గార యని జగజ్జను లధిపొం” (శాంతి ] 44) ఈ పద్యమున మాతృక లోని దృష్టాంత పరంపరయం దొక దానిని. బూరర్తిగా వదలివేసి యొక దాని నాటవెలంది పాదములో నిమిడ్చినాండు. ఈ పద్యమునందలి విశిష్టతను గొంచెము స్పృశించెదను. ఒక్‌ పనిని. జేసీ యిష్టమును సాధించి తరు వాత ఫలము ననుభవింపకిపోవుట యీ సందర్భము. మాతృకలో “అ[ప్రాపష్య చోదకం” అనుటలో వి(పతిపత్తిని. జూడుండు. ఉదకము పొందలేదని యర్థము వచ్చును. ఉద్దేశ్యమది కాదు. “ఉదకము (పాప్తించెను గాని, (తాగలేదు.” ఈ విధముగా మాతృకలోని మొదటి యపమానము సమ(గ్రార్థమున క్రొాలవడినది. అశ్లే కెండవ యపమానములో ''“మధు అపాప్య” అనునప్పుడు కూడ నట్టి యర్థమునే యిచ్చుచున్నది. తర్వాతి యపమానమున దూర [పయాణ మే యాళతోం జేసెనో, యెందులకు నిరాశతో నివర్హించెనో తెలుపలేదు. ఒక యాళతో వెడలి యా యాశ పూరర్తికాకుండ నివర్తించిన గదా యపమ సార్థక మగును? శ్యతువులను జంపి తరు వాత( దాను చచ్చుట యనునది వర్తింపనే వనర్తింపదు. ఇట్లు మాతృకలో నిన్ని వి[పతిపత్తులున్నవి కార్యమును సాధించి ఫల మనుభవింపకుండుటను దికగాన పద్యమునందలి యంళము లన్నియు స్ఫురింప(జేయుచున్నవి. “పాప్టించిన దానిని విడచుట” (ప్రతి పద్యపొదము తెల్పుచున్నది. “ఉదకంబు పానముసేయని” యను టచే నుదకము పొ ప్తమైనది కాని (తాగలేదు. చెట్టుపై మధు వుండునా అందుచే దిక్కున “జున్ను సేకుజగొని” యనినాండు. అచ్చట దేనెపట్టు చేకూటీనది. కొని

220 థ్రీ మదాంధ మహాభారతము దాని యందలి తేనె యానకుండుట కదా (పసక్తము. దూర 1పయాణవమందలి యాళయేమియో తెల్పనందున దాసిని విడిచినాండు తిక్కన. శ్యతుజయమును దుది యాటవెలదిలో నిమిడ్చినా-డు. శ్యతువులను జంపితానే చచ్చుట యకు భావమును గూడ వదలివేసినాండు. ఈ విధముగా నుపమాన పరంపరను సార్ధకమును, సమాన ధర్ముమునుగ నొనర్చినాండు. ఇంక “భంగి” యను నంత్యనియమముతో సీసపాద ములను ముగించినాండు. “జున్ను” ఆను జాతీయము నుపయోగించి శో తపేయము గావించినాండు. ఈ పద్యము తరువాత నున్న కంద పద్యమునుగూడ మాతృక కంటె మిన్నగా రచించినాండు. భీముండు ధర్మరాజును “మందచేతనం"' అని చెప్పుట యన్నగారిని దూషించుట యగునుగదా? తమ్మున కది యవినీతి యని తిక్కన భావించి యా యవినీతిని, యాయన వెంటంబోవు తమ కాపాదించుకొను నట్టు చేసినాండు. "ఈ వెజ్జులు” అని తమను నన(గా నన్నగారి పెంబడిపోవు తమ్ములను వెజ్టులని జనులు భావింతు రని మార్చుట మిక్కిలి సమంజసముగా నున్నది. ఇట్టు తిక్కన యౌచితినిం గాపెడి భీమున కవినీతిని బోగొట్టి ఘట్టమును రసవంతమొనర్చినాడు, ఇట్టి ఘట్టములు లెక్కకు మిక్కిలిగా నున్నవి. ఇట్టి స్థలము అన్నిటిని నిచ్చుట యొక ఫగంథమును రచియించుట యగును. అయినను

మటికొన్ని దృష్టాంతముల నియ్యకుండ వెడల(జాలను. ననేక యో మాతృకలో థ్రీ కృష్ణుని గూర్చినస్తోతము వచ్చినపు డెలి కూడం గలదు న ఇటీ దు. బ్రకగిపు డవి పునరు క్రము లగుట

• గ్రానార్యుని కిది గిట్టదు. సందర్భమునుబట్టి వానిని మార్చు చుండును. అనవసరమని తోచిన వానిని విడచివై చును ఒక్కాక్క_చో నకగడ వానిని విడచి తాను స్వయముగా నూతన విశేషముల స్‌, సక్తు( షముల నిచ్చుచుండును. ధ్యానొనిన్వు డైన థ్రీకృష్ణుని వర్ణించునప్పుడు మాతృకలో దాదా పే(బది సిశేషణము లున్నవి. (మఖా. 49 అ; ఆం. మ భా. శాంతీ 2-8) వీనిలోం గొన్ని సామాన్యములు. విశ్వకర్యన్‌ నమస్తేస్తు” మొదలు “కార్డ చ(క్రాసిపాణయె”' యని ముగియను- తిక్క-నార్యు డా సందర్భమున నొక్కు “సీసపద్యమును రచియించి ముగించెను.

ఇందలి వికేషణములు మాతృకలో లేవు. “మణి హేమ పర్యంక మహితోపవేశను సురుచిరాభరణ విస్ఫురితగా (త్రుం గౌ స్తుభరత్న వికాసి వక్షస్థలు ఏీతకౌశేయ సంపీతమూ ర్పి

కాంత్మితయము లిల్లి! 'మేరుతటీగత మేఘ సంకాళున కత గణావృత గగన సద్భకు నూతనోదిత రవి ద్యోతితోదయగిరి నిభు రుక్కఐ ధ్ధేంద్రనీలతుల్యు న మ్మురారి. గని కృతాంజలియై భక్తి6 జిత్తవృ త్తి గరము. జొత్సిలంగ నంతకంత కాననాంబుజ మలరంగ నిట్టులనియె. దియ్యమెసక మెనసంగు” కృష్ణుని మూర్తియు, వేషమును నతి రమణీయములుగా వర్ణింపబడినవి. పాఠకుల మనళ్చక్షువుల యెదుట గృష్టుని యాకారము మూర్తీభవించును. పాఠ కుండు చితకారు,డేయెన యెడల వెంటనే కృష్ణునిం జ్మితింపంగడంగును. . ధర్మరాజు భీకృష్ణుని. జూడంజూడ నాయనకు( [గమముగా నాహ్హోద మెట్టు గలిగనో "అంత కంత కాననాంబుజ మలరంగ” అను మాటలలో నిమిడి యున్నది. వచ్చినప్పటి కంటె మాటలాడ నుంకించునప్పటికి హృదయమునందలి సంతోషముతో ముఖము కమ వికసిత మయ్యెను. ఆ సంతసమున దాని తరువాత దియ్యని పలుకులు రాలేదు. మాతృకలో నీ ఘట్టమును జదివిన దారి తప్పిన బాటసారివలి నను వింతుము. విశేష పరంపరలో. గ్యుష్ణుని యాకారమునే మజతుము. భీష్మనివద్ద నుండి మరలిన యధిష్షిర సేన వచ్చుచుండగా. జందోదయ మయ్యెను. ఆ సందర్భమున జందోదయ వర్ణనము మాతృకలో ని ట్టున్నది. “*కత్రః పురసా దృగవా న్నిశాకరః సముస్థిత స్తా మభిహర్షయ చ్చమూం దివాకరాపీతరసా మహౌషధః పునః స్వకేనై వ గుజేన యోజయన్‌” ఈ శ్లోకమునకు( దిక్కూన తెషగు సేతయి ట్లున్నది. “దినముననెల్లి నుష్ణకర దీప్పులు సర్వి రసంబు( వీల్వ వం దిన సకలౌషధి ప్రవితతిం చెలివొందగం జేయు నేర్పుగ లిన తన రశ్శ్మిజాలమున లీలం జకోరములన్‌ మదింప జే ల నీయుచున్‌.” య నుదయమై వెలింగె నమృతాంశుండు 'సీనకు( దను (శాంతి 126)

ల£2 లీ మదార్యధ మహాభారతము

మాతృకలో “స్వకేన గుణేనొ యను నప్పు డా గుణ మేమియో, యది చందుని గుణమో లేక యొషధములగుణమో విస్పష్టముగా లేదు. చందు(డోష ధుల కధిపతి ఆయన యదయముచే( దపించిన యోషధులు మరలందెలివొందెను. అంతేగాని యోషధులయందలి గుణ మెచ్చటికి. బోయెను? ఎండిపోయిన యోవ ధులు చందుని చల్రదనముచే దమ రసమును మరల బొందెను. సేనకు( జందో దయము సంతసము కలిగించుట యానుషంగికము. ఓషధులను బునరుజ్జీవితములు చేయట సహజము. ఇందుకు(దోడు సహజమైన చకోరానందమును జొన్పినాండుం ఇది విశేషము “వందిన” యనంాం దపించుటయని యర్థము. ఈ నుడికారము ““అపీతరసాః”' అను మాతృకలోని మాటలకంటె నర్థ్ధవంతము. వసుమన్యునకు బృహస్పతి చెప్పిన నీతి సందర్భమున మాతృకలో ని ట్తున్నది.

“యదా పళ్యతి చారేణ సర్వభూతాని భూరిళశః

స ప్వుత పొత్రాన్‌ సామీళత్యాన్‌ తదా భవతి సోంతకః

యదా త్వధర్మకాన్‌ సర్వాన్‌ తీక్లై రృండ్రై ర్నియచ్చతి

ధర్మకాం శ్చానుగ్యుష్టోతి భవ త్యథ యమ స్తదా

పై రెండు ళ్లోకముల యర్థమును గలిపి తిక్కనార్యు డిట్టు వర్ణించినాడు.

“చారచతుండై కను నెల్లిజగము నపుడు

సూర్యుండండ్రు నరేంద్రు నకార్య కరుల

దునుము నయ్యెడ జము(డు నా( జనునతండు

దేవకాత్ముండగుట సందియమె యధిస 1” (శాంతి £20)

మాతృకలో రెండు స్థలములను “అంతకః ” అనియు, “యమః” అనియు రెండుమార్డు యమసామ్యమే చెప్ప/బడినది. కాని తిక్కన దీనిలోని పునరుక్తి నిః జూచి మొదటిపనిలో సూర్యసామ్యమును, రెండవపనిలో యమసామ్యమును. దెల్చి నాండు. సంచరించుచుసర్వభూతములను జూచువాండు సూర్యుండుంగాని యముడు కాండుగదా! కావున( దిక్కన మాతృకలోని యర్ధమునకు సార్థక్యమును గల్పించినాః డనవలెను. ఈ రెండుదాహరణములనుండి రాజుదేవతాత్ము(డను నర్థాంతరన్యాసము సాధించినాఃడు. ఎంత రమజీయము ! ఆ సందర్భముననే రచియించి మాతృకాభాగ ములో లేని యీ క్రింది భాగమును దిక్కన స్వయముగా సంతరించినాండు.

కాంత్మితయము 299 “రాజునకు [ఐజి శరీరము రాజు (ప్రజకు నాత్మ రాజుం (బ్రిజయున్‌ రాజో_త్తమ యన్యోన్య వి రాజితులై యుండవలయు రక్షొార్చునలన్‌' (శాంతి 2.274). మాతృకలో “రాజా (ప్రజానాం హృదయం గరీయో” యని యున్నది. హృదయమునక, నాత్మకును నెంత తారతమ్య మున్నదో, పై రండు భాగములకు నంత భేద మున్నది. ఈ పద్యమున (బజారాజు సంబంధ మున్నది. ఇందురొ జనుటకు మాజుగా “రాష్ట్రము” అని యుంచుకొనినయెడల! [ఐజాస్వామ్య సిద్దాం తము తెల్లమగును. శరీరమును, నాత్మయు నొకే యపాధి కలవి. రెండింటికిని నవినాభావ సంబంధము. అళ్లే రాజ, రాష్ట్రములకును నవినాథావ సంబంధము. శరీర మాత్మనర్చింపనలెను. ఆత్మ ళఠీరమును రక్షింపవలెను. ఇట్టి నిగూఢ రాజ కీయ భారమీ ఘట్టమున( గన్పట్టును. ఈ సందర్భముననే మాతృకలో నిట్టున్నది. కక్‌ యే నో ఆత్మా జేయ స్సదా రాజ్ఞి స్తతో జేయాశ్చ శత్రవః అజితాత్కా నరపతిః విజయేత కథం రిపూకా”' ఈ భావమును దిక్కున యిట్ట పరివర్హించినాండు. “తనుదాన తొలుత గెలువకా మనుజపతికి వలయు. బిదప మాద్తుజ గెలువన్‌ మనమున దలంచు నదియును దనుగెలువని పతికి గెలువ( దరమే పగటిన్‌.” మాతృకలో “జ్లేయః” యని యున్న దేగాని జయ (పళంసలేదు- కాని ద్వితీయ పాదార్థము మొదట' గూడ జయ [పళంస యుండవలెనని తెలుపుచున్నది. “జయ”. ప్రళంస యున్నను "'అజేయః”అని పదవిభాగమగును. గాన కోరిన యర్లము వచ్చుటకు వీలులేదు. తిక్కనార్యు-డు మాతృకలోనియర్థమునకు మెలుంగు థి ఠి పెట్టినాడే యనవలెను. రాజధర్మ (ప్రకరణమందలి రాజనీతి సార్వకాలీనమగుట కభథ్యంతరము తేదు. 87-88 ఆధ్యాయముల పరమార్థమును 10, 62 పద్యములలో ముగించుచు నందీ క్రింది సిద్ధాంతమును నిర్వచించినాండు తిక్కన |!

క్రి4 శ్రీ మదాంధ నువిభారతము “ర్చిన్సు కర్షకులును వణిజులును ననఖఘా ః గోరతకులు ధరాధీశునకున్‌' ధన మొడ గూడెడు చోటుల ననేక విధములకునెల్ల నాద్యస్థలముల్‌. ధనములకు ధాన్యములకు నుత్పతత్తి తలము లయినవాని కించుకయును హాని గాక యుండ6 దనకును బండార మొదవ6 దగును పార్టనము "నేయ వలయు భూపాలకుండు” (శాంతి వ.8901, శ92) రాజు పన్ను లెవ్వరివలన వసూలుచేసి తన బండారమును గూర్చికొనవలెనో యిం దుదహరింప(బడినది. కర్షకులు, వణిజులు. గోరక్షకులు ననువారినుండి పన్నులు [గ్రహింపవలెను, గోరక్షకు లన(గా( బెద్ద పకువుల మందలు గలవారు. గొప్పళూస్వాములని పండితార్థము. రైతులు, వర్తకులు భూస్వాములు పీరినుండి యెంత పన్ను గొనుటకు వీలుండునో యంత గైకొనవలెను. ఇ(క వాణిజ్యము ధనమునకును, భూమి ధాన్యమున కుత్చ త్రిసాధనము లన(గా నాంగ్లమున “462౧3 01 ైక06ే30110%”, వీనికెంత మా[తమును హాని కలుగ(గూడదని తిక్కన నిర్వ చించినాండు. ధనవంతుల వద్దనున్న ధనమును సమయముచూచి రాజస్వముగా. జేసికొనవలెనని కింది పద్యమున( జేప్పబడినది. “దమియింప. దగినవారల సమయమున దమించి వారిసంపదలు నహీ రమణుండు తనదు బండా రముగా సమకూర్చి జనము రాజిల్ల ౦గన్‌ (శాంతి 2.895) ళం ఇట్టు గొనిన రాజు ద్రవ్యము నెట్టు వినియోగము చేయవలయును ? “ధనము సవరించిన బ్రయో జనమేమి యపాత్రములకు జల్లి చెజుచునే ని నరేంద్ర ముఖ్య వ్యయములు నిను రక్షయ సిరికింబా(త్ర విషయముల్లై నన్‌” _ (శాంతి 28890)

శాంతితయము నే ఇట్టి నీతిరత్న ములకు లెక్కలేదు. రాజనీతియందు దిక్కున యందెవేసిన చేయి యని యుద్యోగపర్వముననే మీకు. చెలిసియుండును. శుకాను (పపళ్న సందర్భమున శుకునకు. బరమధర్మము నుపదేశించునపుడు మాతృకలో నీ క్లోకము లున్నవి. “యథాపుష్ప ఫలోపేతో బహుశాఖో మహీ(ద్రుమః ఆత్మనో నాభిజానీతే త్వమే పుష్పం త్వమేఫలం ఏవ మాత్మానజానీతే త్వగమిష్యే కుత_స్ప్వహం అన్నో న్యాత్మాంతరాత్కా_స్తి యస్పర్వ మసుపళ్యతి జ్ఞానదీపేన దీప్తేన పశ్య త్యాత్మాన మాత్మనా దృష్ట్వా త్వ మాత్మ నాత్మానం నిరాత్మా భవసర్వవిత్‌ విముక్త స్పర్వ పాపేభ్యో ముక్తత్వచ ఇవోరగః సరాం బుద్ధి మవా 'ప్యేహ విపాప్మా విగతజ్వరః పై జ్టైోకములయందలి యర్థమును నీ (కిందిపద్యమున రసవంతముగా వివ రించినాండు. “కన క్రుసుమంబునున్‌ ఫలవితానము మూర్కొన నాన [మాను నే రని [కియం గాననేరండు పరంబగు తత్త్వము నై జభంగి వి న్ననువున నంతరాత్మగను నె షికతం గను నింతవట్లు€ బా రార బ్‌ క మెనసిన తోలు వాయు[క్రియ నీవు దొజంగుదు పొపపుంజమున్‌, (శాంతి 56-188) మొదటి పాఠమునందలి [క్రమాలంకార మర్థవంతము. రమణీయమున్సై యున్నది. మాతృకలోని క్లిష్టత లేకుండ వర్ణించినాడు. చిరకార్యుపాఖ్యానమునం దల్లిదం[డులయొక్కం విశిష్టతను జెప్పుటలోందండి కంటె దల్లి కెక్కువ (ప్రాముఖ్యము నీచ్చి తల్లి గొప్పతనమునకు మాతృకలోలేని రెండవ కారణము నిచ్చినాండు. మాతృకలో యిట్టున్నది. “యై హ్యయం మయి సంతో మ_ర్యత్వే పాంచభౌతిక! అస్య మే జననీ హేతుః పావకస్య యథారణిః” తిక్కన యనువదించిన విధంబును వినుడు. 15)

226 శ్రీమదాం్యధ మహాభారతము “కరచరణాది సంఘటితకాయము సంజననంబు వహ్ని పు టరణికింటోలె. దల్సి దెస నె నది గాదొకొ యట్లు. గాక దు లబ లం న. న. ర్భృరమగు గర్భభేదమును బట్టికినై. నిజదేహ చింతపై భర మొక యింతలేక పడుపాటులు నక్కట యెక్కు డింతకున్‌”

తిక్క. నకు దల్లిదం్యడులలోం దల్సియెడల( [బేమ మొగ్గుగా నున్నట్టుతలియు చున్నది. ఇపుడు నే ననువదింపంబోవు భాగము మిక్కిలి రసవంతమైనది. తిక్యాన వర్ణనాచాతుర్య మంచు బితిబింబించుచున్నది. సుదర్శనోపాఖ్యామున నగ్నిదేవుండు సుదర్శనాకరణము గోరు సందర్భమున దిక్కన నూతన సన్నివేశమును గల్పించి ఘట్టమును రసవంత మొనర్చినాండు. మాతృకలో ని ట్టున్నది. “దుర్యోధన సుతా యావ దభవ ద్వరవర్షినీ తా మగ్ని శృకమే సాకి ద్రాజకన్యాం సుదర్శనాం భూత్వాచ (బహ్మణో రాజన్‌ వరయామాస తం నృపం దరిద్ర శ్చాపవర్ష శ్చ మమాయ మితి పార్టివః న దిత్సతి సుకాం తన్మై తాం విప్రాయ సుదర్శనాంొ ఇచ్చటనున్న సం్యగహ కథను విపులీకరించి శృంగారరసమునకు వలయు విభావాదిసామ్మగిని సమకూర్చినా,డు. మజియు నగ్నిదేవుండు సుదర్శనా లగ్న మనస్కు(డయ్యెనని చెప్పకుండ(గనే “తా మగ్ని శృకమే”అని యున్నది. మాతృ కలో నిద్దజకును సమావేశము జరిగినగదా చిత్తజుండు మనమును ,బేరించును తిక్కన చేసిన యనువాదమును జూ,డుడు. “*విను దానికి. బేరు సుద రన య న్నరనాయకుండు సంప్రీతిమెయిన్‌ బెనిచి తన యగ్నిహో[త్రం బున బరిచర్యలకు నునిచె బుజ్జన మొస్పన్‌” ఈ విధముగా సుదర్శన హుళాళను లను సన్నిధికి జేర్చినాండు, ఒండొరుల దర్శనము కలిగినది. అంత నే మయ్యెనో వినుండు.

శాంతి[తయము లలి? “అర్చించునప్పు డ య్యంగన కెంగేలి జిగి సొంపు చిత్తంబు దిగిచికొనంగ నరసి కనుంగొనునప్పు డ య్యింతి కనుంగవ పొలపంబు రాగంబు వొదలంజేయ నన్యుల. బని బంచునప్పు డ మ్య్ముద్దియ పలుకుల తీపు గోర్కుల. గెరల్బ్ప నల్లన యూందెడునప్పు డ క్కొాన్మువా 'తెఅతావి భైర్యంబు (దిష్పుకొలుప మరుండు దోడ్లోడం దేంకువమాలి కదిసి తూపుగముల (కొవ్వాండిమి సూప నంత కంత కగ్గలమగు వలవంత.6 దూలి పోయిం బావకు. డేమి 'నెప్పుదు నరేంద్రః (అను 1.48) ఇం దుభయులకును సంబంధమును గల్పించి యా సంబంధమును (బతి భినము వృద్ధియగునట్లు చేసెను. “అంతకంత కగ్గలము” అనుటలో నా సంబంధము [కమాభివృద్ధి యెట్టిదో చెప్పక చెప్పెను. సిసపద్యపాదమునందలి పను లన్నియు (బతిదినమును జయగునవియేకదా! అచ్చతెనుంగు, సంస్కృత పదములను సగ పాలుగా నుపయోగించి యిది సాధించినాండు. అగ్ని కిజేయ పరిచర్యాకాలముననే యీ దగ్గజి సంబంధము కలిగెను. “అర్చించుట్క్ర” “అరయుట,” “ప్పనిబంచుట” “*ఆఈందుట'” యను పనులలో నుపయు_క్రములగు సుదర్శనావయవ చేష్ట అగ్నికి వానియొక్క- సాన్నిధ్యమును దెల్పియగ్నిదేవుని ప్రేమకు విభావాదులను గల్పించి నా(డు. తరువాత నగ్నిదేవుండు సుదర్శనతో నిట్లనెను. చిగురుటాకుల గాసినేయు నీ యడుగుల చెలువంబు సూడ్కూల. జేర్చుకొనియె మారేడు పండుల గారాము నెజచు నీ యెల చన్ను౯గవ వేడుకల నొనర్నె నును(దీవ6 జీరికిం గొనని సీ మెందీవ మురిపెంబు డెందంబు మరులుకొలిపె నెలసందురుని నిగ్గువజణుపంగ6 జాలునీ నెమ్మోము దాలిమి వమ్మునేనె

928 (శ్రీమదాం[ధ మహాభారతము

నాతి సీకునై "పెక్కు బన్నములు వడితి

నంగజునిచేత వల్ల భ వగుము నాకు

నావుడును సిగ్గుగదిరి యాననము వాంచి

యలఈతి యెలు(గున నిట్లను నా లతాంగి (అను! -5్‌ 0)

గ్రీలకంటెం బురుషు లీ విషయమున సాహసు లనియు, నట్టి వాక్యనులు వినినపుడు స్రీలకు సహజముగా౯ గల్గు లజ్ఞాదికములను నచ్చతెను6గు నుడికారము లతో( గడు రసవంతముగ వర్టించెను, రమణీయ పదజాలము చేర్చి కూర్చినా(డు, “వల్లభ” పదము సాభిిప్రాయము. న న్నేలికొను మని భావము. ఇందులకు సుదర్శన చెప్పు పత్యు త్తరమును వినుడు.

“కులకన్యకలకు వేడుక (

దలవీళ్ళనం బరులతోడి తగుమాటలకుం

దలకొనం దగునే గురుజన

ముల కాక _త్రెజంగుతీరు పురుషార్ధనిధీ:” (ఆను 1_61)

ఇందు సుదర్శన నుత్తమనాయికగాను, పితృదత్తగాను జ్మితించినాండు తిక్కన. క్షతియకన్య యయ్యు శకుంతలవలె సుదర్శన యాత్మద త్తకాదు. అంతట నగ్నిదేవు(డు దాహ్మణవేషమున రాజునొద్దకు(టోయి కుమార్తెకర మర్థించును. సామాన్యముగా (బేమికుల మనస్తత్వము నగ్నిదేవునియందును, కులకన్యకల మనస్త త్త్రమును సుదర్శనయందును జ్యితించినాండు. ఇట్టు [పకరణమునకు వన్నె పెట్టు భాగము లనేకము లున్నవి. ఇచ్చటనున్న యౌచితీ నిర్వహణము కడు రమ ణీయము. తిక్కనార్యుని కవితారచన యిట్టి స్థలముల( గన్పట్టును. తత్త్వమును, వేదొంతమును నెంత సరళముగ వర్జింప సమర్థత గలిగినను దిక్కనార్యుని సహజ (వతిభ స్వభావోన్మీలనము నందును, సందర్భోచిత భావవర్జనము నందును, నాటకీయ పద్యరచనమునందును నున్నదని యిట్టిఘట్టములు చాటును. తత్త వేదాంతములను, సం్యగవాముగన్సు మరల విశదముగను వర్ణింప సొమర్థ్యమున్నట్టు కూడ స్పష్టముగం గన్పించును. అట్టి ఘట్టములందు( గూడ మాతృకకు మెలుంగు పెట్టెనని పై యదా హరణములు కొన్ని తెలుపుచున్నవి. కాని సమయము, (పకరణము, నవకాళము వచ్చినప్పుడు మాత్రము, తన సహజమగు రచనా పద్ధతిలోనికి దిగును. సుదర్శ నోపాఖ్యానమున నట్టి యవకాశము లభించినది. విజ్బంభించినాండు. ఈ ఘట్టము (వాసిన వెంటనే యిట్టి యవకాశములను గల్పించి 1పతిభ చూపవలెనని బహుశః

శాంత్మితయము లీ29 తోంచియండును. అందువలననే మాతృకలో లేకపోయి, నప్పటికిని సమయము కల్పించుకొని గరుత్మంతుని చరితను గై కౌని వర్డించినాండు (థీకృష్ణ భారతమున నిదిలేదు.) వెంటనే దానిని. గొని [వాయట చూడ యాయన యిచ్చ త్మీవమై నట్టు తోంచును. ఆట్టుదృవించిన తన కోరికను దీర్చుకొనెను. దై వపొరువకదనము నకును, భంగాస్వినోపాఖ్యానమునకును నడుమ మాతృకలో గరుత్మంతుని చరిత్ర కానరాదు. తరువాతన్నై నను శివమాహాత్మ్య కథనము వఅకున్న యధ్యాయము అన్నియు జిన్నవి. శివమాహాత్మ్య కథనమని కొన్ని [పతులలోనున్న 15, 15, 18 అధ్యాయముల కథను స్వాధ్యాయ మండలి [పచురణము మేఘవావాన పర్వమని పిలచుచున్నది. ఆ యధ్యాయములలో మేఘవాహనుని చర్మిత కలదు గాన, నా పేరిచ్చియుందురు. గరుత్మంతుని చరితము భారతమున వచ్చుట కిది మొదటి పర్యాయము కాదు. కర్ణజనన వృత్తాంతమువలె వినతాక[దూ వృత్తాంత మనేక మాయులు వచ్చినది. ఈ ఘట్టము సంగహముగను రసవంతముగ నున్నది. కదూ వినతల శీలములును, గరుత్మంతుని మాతృ భ క్రియ. సాహస కృత్యములును నిందు. గన్నులకు( గట్టి ను వర్ణింప బడినవి. గరుత్మంతుని పుట్టువు నిట్టు తెల్పెనాండు. *భ్సునతర కంధరుండు దృఢకాయు.డు దీ _ప్రముఖుండు ర క్తలో చనుండు మహో_త్తమాంగకు,డు చారుసుసంగత పక సార మం డనుండు పరిస్ఫురద్ద్యుతి విడంబిత బాలదివాకరుండు లో క నయన పర్వ నిర్వహణకారి సుపర్డండు పుపై భూవరాఃొ(ఆను 1.77) ఉల్లేఖాలంకారము నుపయోగించి గరుత్మంతునికి దగిన యదా త్తత కల్పించి నా(డు. క్మదూ వినతల మున్నీటిచేరువ వనవిహారమును వినుడు. “వంచుల జిగురాకు. జించియాడుచు నలి నెలు6గించు గండు(గోయిలల సొంపు నలరు( దేనియ (గోలి యన్ను సోలంబుల మురియు తేంటులను ను_మోంత యింపు( దమి( ఐండ్షరస మాని తమలోన. జెలంగుచు బలికెడు రాచిల్మ పదువురంగు. గొలంకుల గెలకుల6 గూడి (క్రీడించుచుం డెడు నంచతండంబు నడబెడంగు.

౨80 (్రీమదాం[ధ మవోభారతము

దర౭ంగందేలుచు. బూదీవ( దగులంబడుచు

వచ్చు చిజుగాలి సోంకును 'మెచ్చి మెచ్చి

తగిలి కొనియాడుచును వినతయును గదు

వయును మున్నీటి చేరువ వనమునందు (ఆను 1-181)

ఇందు మొదటి రెండు పాదములకు నంత్య నియమము. తర్వాత రెండు పాదములకును నంత్యనియమము. “లికార మనేక మారులు వచ్చి, పద్యమునకు సారళ్యమును జేకూర్చినచి. సరసమైన యచ్చతెనుంగు పదములతో( ఐద్యమును వెలయించినాండు. ఆచ్చటివా రుచ్చైళవమును జూచిరి. అది యిట్టున్నది.

“కర్రవున( టోసిరో విధునికాంతి సుధాబ్టి తరంగ దెచ్చి గం

డరు బొనరించిరో హరుజటాస్టలికిం దొడవై న యేటి పె

న్నురువున6 జేసిరో యన మనోజ్ఞ సితచ్శవి నుల్ల సిల్లు సుం

దర తురగో_త్తమంబు దవుదవ్వుల( గాంచిరి చారులోచనల్‌.”'

(ఆను 1-18)

ఈ పద్యమునందలి యృుత్చేకుపరంపర కడుంగడు రమణీయము. రస వంతము. “కరువు, గండరువు” అను నచ్చ తెను(గు పద్యము లీ పదమునకు వన్నె దెచ్చుచున్నవి. మజియు “"చారులోచనల్‌” అను విశేషణము సాభ్మిపాయము* సమంజసము, లోచనములచే(గదా వా రా గుజ్జమును జూచిరి! సుందరలోచనము లజే( జూచి రనుటలో వారి దర్శనాసక్రియు, వారి నేత సౌందర్యమును ధ్వనించు చున్నది, ఈ పద్య మే కావ్యము నకు వన్నె తెచ్చునదికాదు! అంతట సవతు లిర్వురు పన్నిదమ్మును గ్యదువచేసిన మోసమును, గ్యదువ ప్యుతులను శపించుటయ, మోసముఫలితముగా( గ్నదువకు వినత సేవ చేయటయు, మొదలగు కథయంతయు సంగ్రహముగా దెల్సి వర్ణనమునకునుు విపులీకరణమునకును, ననువైన యమృత భాండానయన వృత్తాంతము నెత్తుకొని బవురమ్యముగా వర్టించినాండు తిక్కన. గజ కచ్చ్ళపముల పోరు కండ్డకుగట్టినట్టు వర్జించి తన సహజసుందర యద్ధవర్ణనా కౌళలమును జూపినాండు. ఐమ్మెర పోతనామాత్యు డీ వర్జనమును దన గజేం్యద మోక్షమునందలి గజమకర యుద్ధమునకు. దీసికొనియండునని నా యూహ. ఈ [కింది పద్యమును గమనింపుడు.

కాంతిితయము ౨91 *దంతి సనంగ భూరి మదధారల గాలి యెజింగి కూర్ము మ త్యంత సముద్ధతిం గొలని కడ్డపడన్‌ వెస వచ్చె వచ్చినన్‌ దంతియు నీరువట్టున నుద్యగపు. గోపము సందడింప దు ర్థాంత సముద్యమం బెసంగ దానిపయిం గవి'నెన్‌ మహోగథత్రన్‌, కవిసి ఖఇరంబులై న మునిగాళ్ళను (వేయంగం పాము నీరిలో ను వెడల కుండి కూర్మ మతనుస్థిర తీవ నఖంబులం బదా (గవిదళనంబు "నేయ6గ6 గరంబున మోంద(6గ వారణయబు దం త విహతి నొంప6 గచ్చపము దారుణనుయ్యె రణంబు భూవరాః” (ఆను 1-281, 282) ఇక గరుత్మంతుడు రెండింటిని మో6దిన విధంబును జూడు(డు. “ఇమ్మెయి. టోరి పోరి మది నేపును గోసము నగ్గలింపం గూ ర్చామ్ము గడంగి నీర్వెడలి మదత్తకరికా వడి నాకమింహంగా 6 గమ్మన 'రెంటినికా బొదివి కచ్చపముకా వలకాల వామపొ దమ్మున వారణం౦బును ముదమ్మున. బట్టి తగిల్చె గోళ్ళులన్‌. "పెలుచకా గోళులనొ త్తి య గజము. దాంబేలుకా వసంబేది మూ రృల నొందకా వెస నెత్తి'మేఘయుగళీ సక్షోల్లస దైరికా చల వై హాయసకేలియో యన నభస్సంచారియై యుబ్బు న గ్గలికన్‌' దవ్వుగ6 బాజీ యొక్క ఘనవృక్షం బయ్యెడన్‌దోంచినన్‌.” (ఆను 1-285, 286) ఈ పద్యములందును జరిగినపోరును, గరుత్మంతుండు రెండింటిని. బౌదివిన తీరును మిక్కిలి రసవంతముగను, గండ్డముందణ జరుగుచున్నట్లును జిత్రింప(బడి నవి. ఈ వర్జ్ణనమును జదివి గజేర్యదమోక్షమునందలి వర్ణనముకు జూచిన రెండింటి యొక్క సామ్యము కనపడక మానదు. నారదుడు గరుత్మంతుని తల్చి దెస విడుదలకై. యత్నింపుమని చెప్పిన విధమును వినుడు. -

“దాసియై సవతాలికి( దల్శి పనులు

"సేసి నలంగంగ నద్దెసం బింత నంత

లేక నీ విట్లు తిరుగుట లెస్స యగునె

యద్భుతోజ్జ్వల తేజ; క శ్యపతనూజః” (ఆను 1-20)

282 ్రీమదాం[ధ మవిభారతము ఈ పద్యము |పతిపద రసవంతము. “దాసియై”, “సవళతాలికి”, “పనులు సేయట” “నలంగుట” మొదలగు శబ్దములు గరుత్మంతుని తల్లి సేయునట్టి దాస్య ములోని నైచ్యమును, గాఠిన్యమును వ్యక్తము చేయుచున్నవి. కళ్యపుని భార్య దాస్యము చేయుట! “మీ తర్మడి యంతవాని భార్య యని తుది సంబోధన చెప్పు చున్నది. గరుత్మంతు( డెట్టివాండు? “మహోజ్ఞ్వల తేజుండు”, ఆందుచే “నీతండికి భార్యయై నీ యింతవానికి దల్లియైనది” యామె! చేయచున్నది దాస్యము! ఎవరికి? “సవతాలికి”. ఎట్టి దాస్యము? నలంగు నంతటి దాస్యము”. దానిని “*చింతవంత"” లేక తిరుగుచున్నా(డు గరుడుడు. ఏమైన బనిచేయచున్నా(డా? లేదు. ఊరక తిరుగుచున్నాడు. ఎంత యర్థవంతముగ రచించెనో చూడుండు. ఇట్లు పురికొల్పిన నభిమానము కలుగకుండునాః ఈ విధముగ రసవంతమైన తెనుంగు సేంత తిక్క నార్యునిది. తరువాత నష్టావ్మక చర్మితము కూడ నిటువంటి ఘట్టమే. మూ+డధ్యాయ ములః కథను 80 పద్యములలో రసవంతముగ సంతరించెను స్రీ స్వభావము మాతృకలో నతి విపులముగా నున్నడి. కొని దానినంతను నక్కన యొక్క పద్య ముతో ముగించినా,డు. దీని వెనుకటి ఘట్టము, అనంగా భంగాస్వన చర్మితకూడ శ్రీస్వభావ వర్జనమునకు సంబంధించినదే ! వనితలు కామ్హార్హి వశత బొంది నంళహాని దలంపసరు వరున కలుక రాత్మజులం జూడ ర్యగజు. ననుజుంగొనరు” (ఆను £-18) ఇదీ కొంచె మతిశయో క్రిగం గనంబడినను నిందు లోకవృ త్త మెటింగినవారికి సత్యమున్నదని తోంయను, సోదరీమణులు నన్ను మన్నింతురుగాక! అష్టైవ్మక్ష ప్యాతము మిక్కిలి యదాత్తమైన ఘట్టము. స్వచ్చంద యగు నుత్తరదిశయ్య స్వచ్చుండగు నష్టావక్షండును విరుద్ధ స్వభావములుగల ప్యాతలు, వారి పరస్పర సంధాషణము మిక్కిలి హృదయంగమము. ఒకరి నొకరు జయింప నుద్దేశింతురు. కాన దుదకు సుశీలమే గెలిచెను అష్టావ్యక ప్మాతపోషణమును వరవడిగా( గొని (సవర పాతను దీర్చి దిద్దినాండు పెద్దనయని నా యూహ. చూడుడు. “పదపడి నయమున మెయిమెయి. గదియించి లతాంగి చిక్క( గౌంగిట చేర్పం గదలని చిత్తము. గలిగియు మద 'మేమియు లేక యతండు (మూన్లై యుండెన్‌” (ఆను 2.14)

శాంతితయము 9898

కౌంగిలించిన కాంతను [దోసి పడవేసిన (సవరునికంటె నితని [ప్రవర్తన యెక్కువ చిత్త సైర్యమును దెల్పుటలేదా? “మెయిమెయి” యను నుడికారము రెండు శరీరముల సామీష్యమును జెప్పక చెప్పుచున్నది. *ఆ?థిలపరిరంభము”ను జెప్ప€ దలంచి “మెయి” శబ్దద్విరు క్రితో గార్యమును సంతరించినాండు తిక్కన “(మాన్సై యుండెక౯” అని వెనుకటి పరిరంభముయొక్క_ వై ఫల్యమును దెలిపినాండు. అందు లక్టై “కదలని చిత్తము.” “మదము లేకపోవుట "యను కారణములను దెల్పు కొవ్య **.తో6 గొర్భమును, సెధించి రాండు. అష్టావకప్యాత మాదర్శ [బవ్మాచారి పాత్రము. తాను (పేమించిన కన్యయెడల నతని కెంత గాఢరతి యున్నదొ తెల్పి యాయన రతి కవిదిత వేద్యాంతరత్వమును గల్పించి స్థాయి భావమును బోషించి నాండు. ఇట్టి యదాహరణము లనేకము లియ్యవచ్చును. ఇక నొకటి రెం డుదా వారణముల నిచ్చి యీ భాగమును ముగింతును.

గంగావతరణ ఘట్టమున నా నది భువి కెట్టు వచ్చెనో యొక్క పద్యమున 6 దెల్పినాండు.

“విష్ణు పదమువలన విధునివలన సూర్యు

వలన 'మేరురూప కలితు(డైన

విష్ణవలన త్రిపురవిజయ మొళివలన

నుండి హిమనగమున నొలనె గంగ, (ఆను 118)

“వళ్లు పాదోదృవ” గంగ వైకుంఠమున నున్నది. అచ్చటినుండి హామవ తృ్పర్వతమున కెట్టు [క్రమముగా వచ్చెనో యీ పద్యము వర్ణించుచున్నది. ఇది తిక్క నార్యుని [పకృతి పరిశీలనమును, స్వాభావిక వర్ణనాకౌశలమును జాటుచున్నది. ఇటి సలము అనేకములు కలవు. ““ఇంతిం తై _వటుడింతయై” అను భాగవత పద్య మును స్పురింపం జేయుచున్న దీ పద్యము. ఆచారాధ్యాయము తప్పక పతి శ్రీయ మురుషుండును జదువ౭దగినది.

“బన్ని యాచారములలోన నెక్కు-డండడ్రు

సకల భూతంబులందును సదయు.డగుట

యౌదిమును లట్టుగావున నఖిలవర్డ

ములకు దయకల్మి "పెద్దయు వలయు గుణము (ఆను శీ! ఓ

అహింస్నాపభావ మిందు వర్ణింప (బడినది.

వి8ిడ ల్రీమదాంధ మహాభారతము. “దంతి యడుగులోనం దక్కిన జంతు చ యంబు నడుగులెల్ల నడ6గి యుండు నట్ల ధర్మకోటు లన్నియు లో నగు నిద్ధగుణ యహింస కింత నిజము (ఆను 428. ఆహింస నింకను బొగిడినాండు. సమస్త ధర్మములు నహింసలో నిమిడి యున్న ననుటకు. జక్కని యపమాలంకారమును వాడినా(డుం పద్యరసములను జిప్పిలంజేయ రచన చేసినాండు. విశేషములు ఇ(క దిజ్మాతముగా6 దిక్కున నుడికారముల విశిష్టతను, నలంకార విన్యాస మును జూపుదును, వెనుక “కరువు” *"గండరువు” *పాము"" మొదలగు కొన్ని పదములను వినియున్నారు అనేక పదము లిప్పుడు వాడుకలో లేనివి తిక్కన యుపయోగించినాండు.' ఒకవంక భాష విళాలమగుచున్నదని మనము సంతసించు చుండగా దేశీయములైై భాషకు నాయువుపట్టుల్లెన యనేక పదములు విస్కృతము అగుట యాశ్చర్యము గొల్బక మానదు. “థ్రీ కోరాడ రామకృష్ణయ్యగారును, కీ శే. శతావధాని చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటళాన్రిగారును, ఫ్రీ మల్లాది సూర్యనారాయణ యు శాస్త్రి గారును ననేకములైన విశిష్ట పదములను [బయోగములను నిచ్చియన్నారు. తిక్కన |[పయోగములను బఐదములను నన్నింటి నిచ్చుట యిచ్చట సాధ్యముకాదు, కొన్ని మాటత్రమే యిచ్చట సంభవము. 1, “అంగు” ఈ పదము “ఆపు” అను నర్థమున నుపయుక్తమైనది. (శాంతి. ల్‌-179, 6284) వా 9. “*సుఖమునప్పుడు, దుఃఖంబున యపుడుి”' ఇందు మధ్యనున్న నుగాగమ యడాగమములు. (శాంతి 65-489) 8. “అగుగామి” అగుట, కాకపోవట యను నరమునం దుపయు కృమైనది. (శాంతి 8.171) న 4. “నాదు చొచ్చుట” (పథమ యిప్పుడు వాడుకలో నున్నది. “నేను చొచ్చుట” (శాంతి 6-262) “ఉపార్జింపవలయు ధరణీకునకున్‌”” (శాంతి లీ=169) 5. “నను బౌంకగుటొ పథమార్థమునందు ద్వితీయ యసయు క్రమైనది- (శాంతి 8.209)

కాంతితయము 9805 6. “కావుట'” = ఆగుట, (శాంతి 86-270) 7. “ఒజఅగనాడుట'' ఇ తప్పుకొను మాటలాడుట. ర్చి జ్య గట * ఇ= స్థానమును దప్పుట. (ఆను. 1-29) 8. వడ్డోడి”. “వడ్డొడ్డి్‌” = వెల్లివిరిసి. (ఆను. 2-416) ర సోడుముట్టుట జ వ్యాపించుట, జస్ఫోడ్సు” అనిన "తల' యని యర్థముం ఇప్పుడు మనము “తలపట్టినది”” యందుము. (1016) 10. “మడ” = నదిపాలు. “అలుగు” (ప్రవాహమార్గము. (ఆను. 452) కేకే “ోచిట్టలు”” = ఆశ్చర్యము, వింత. (అశ్వ. 1-21) 12, “గనప” = పెద్ద. (ఆకు. 24660) 10. “బుజ్జవము” ౬2 బుజ్జగింపు. ఉపలాలనము. (ఆను. 1-46) 14, “కుంతి యట్టులక్షై వడి” శెండుపమావాచకముల యుపయోగము. (శాంతి ]-1ేల్రు | “16. “*తలవీడులు", “తలవీష” = సమీప (ప్రదేశము. (ఆను. కంల్‌1) ఇపుడు “తలవాకిలి'” యని యుపయోగించుచున్నా ము. 16. “తియ”, “భోజనము” విశిష్టాద్వైతుల పరిభావలోని మాట. (శాంతి 1.64) 17. “"హజొ జ కాలు దాచినప్పటి యడుగు. (శాంతి లి-£89) 18. “కాలని” ఇ క్రోరి సమ్మతించి (శాంతి ల-810) 19. “కుప్పగూరలు” = కుప్పలు, (అశ్వ 1-80 20. “కింకిరవడుట” ఇ అసహ్యపడుట (అను. 1) ల1. “"కరువు” వెనుక “అచ్చు” అను నర్థమున నున్నది. ఇప్పుడు *ప్పిండ్రుము” అను నర్థమున నుసయు క్తము, (ఆను. /) ఒకచోం గొలతల పేళ్ళకలవు. వానిలో. గొన్ని యిష్పటికిని వాడుక లో6 నున్నవి. “పుట్టి” “కృంచెండు”, ''మానెండు” (అశ్వ. 4-221) ఇన్టెన్నిపుటలై న నింపవచ్చును. తిక్కనార్యుండు వాసిన యీ భాగమున( గవితాధార యెంతమాత్రమును (బ్రయత్నమును గనుపఖణపదు. ఆయన మాటలాడుచు( బోయిన యతిప్రాసములు.

286 (్రీమదార్యధ మహాభారతము తమంతట(దాము వచ్చి నిర్జీత స్థానముల నిలిచినట్టు కనబడును. విరాటోద్యోగము లలో( [బయత్నమును జూడుండు. అచ్చట. దిక్కనార్యు( “ోడిట్టు (వాతును” అని వాసినట్టు కనబడును. అట్టని యిచ్చట నుద్దేశ్యమే లేదనుకొనరాదు, వెనుక ననేక స్థ్టలముల నాయన వివేచనాళ కక్రినీ, యౌచితీ నిర్వహణమును జూచినాము. “ఆప యత్నముగా గనబడుటయే"” కళకు లక్షణము, ఆంగ్రమున “గీ? 00%9188 12 9000611108 ఇగ అని యొక నానుడి యున్నది. తిక గ్రానార్యుని కవిత్వమున కది వర్తించును. ఆ పద్ధతి యీ భాగమున స్పష్టముగ, గన(బడును. ధారావాహిక కైలి కీ క్రింది పద్యములను జూపవచ్చును. “యతి పాసం బులకులాని, సందర్శ్భో చిత పదంబులకు(గాని తడువుకొనక వచన రచన శైలివల నడచుట” తిక్కన కవితాశైలి విశిష్టత యనినారు మల్దాదివారు (ఆ,మ.భా. పీఠిక 1. 200 “సవినయంబునం దనశ క్తితో గురునకు దక్షిణ యిచ్చి యాతండు నడుప. గా సమావదర్తన కౌర్యంబునడపి వి వాహమై హవ్యకవ్యముల నతిథ్సి తోషణ చాంధవపోషణంబుల సత్య థాషల నిజదార పరత. బుత్ర సంళిక్షం (గతు విశేషంబుల నొక యాయు రంశంబు గడపి గృహస్ట్‌ ధర్మ వృత్తి గృతకృత్యుండగు నగ్ని విడువ కడవి పూరిపంటల ఫల మూలములను ఛిళ్లు పూజ సలుపుచు బిరిశిష్టములు భుబించి తపము నేంత వానపస్ట ధర్మసరణి, (శాంతి $-180) అప్పడు మందాకిని సాక్రార యై వచ్చి మంగళస్నాన సమన్వితుండుగ నొనరించె నాకసంబుననుండి పడియె. గృ మ్టాజిన దండంబు లతని యెదుర

శాంత్మితయము లలి దివ్య దుందుభులును దేవాంగనా గాన ములును వీతెంచె నద్భుతముగా6గ6 గుసుమ వర్షంబులు కురినె నింధదాది దే వతలు గారవమున వచ్చి రంది కాసమేతు.డె యేతెంచె. గామవెరి యా యా యతని నుపనీతు( గావించె నమరనాథు. డుజ్జ్వలంపు6 గమండలు వొసంగె నిచ్చి రమరు అన్నండు మాయని యంబరములు. (శాంతి 6-22) ఇ ఛ్రైన్నియేని. బద్యముల ననువదింపవచ్చును. తిక్కన యపయోగించు నుపమాలంకారములు సందర్భమును మననున కెక్కించి సంతసము గొల్పుటయే గాక మిక్కిలి రమణీయములై , వాల్మీకి యపమ. లను స్మరింపంజేయును. “మణిమయ ములు. గనకమయములు రజితమ యములు మజియు మృణ్మయాదికమును నైన "పెక్కుపూసలందు (ద్రాడున్నట్లు భూతకోటియందు బురుషు. డుండు” (శాంతి శ19థి అంతర్యామి రూపము చి[తింప(బడినది. “బాలప్కుతుల( దం్యడియుంబోలె” ని్యడియముల నాపవలయును, (శాంతి 5.179) ఆర్పిను పొంసూదకముల చా డ్పున జతుకాష్టములభంగి భూతంబులకుజా మనుజేంద్ర కలుగు. బొందు” (శాంతి 6-192)

• అగ్ని వెచ్చనొ చల్లనో యని నునమున6 గరము సందియ మందుట గాదె నిన్ను నధిప ము కుండవో కావొ యని తలంచు టది మదీయ బాలిళశ భావ మని తలంపు (శాంతి 6216)

౨88 ్రమదాం[ధ మవిభారతము “త్రాను యోగబలంబున ననేకంబులై న గిరి సరి దరణ్యంబులు గడచి యెందును( దగులువడక కార్యుక జ్యా వినిర్ముక్త శరంబు చిందంబున నేతెంచుటకు” (శాంతి 6.205) “ఎజ్జనవ్వు తన మోమను దమ్మికి లేంత యెండయై” (అశ్వ 4-8) మోము సూర్యునివలె నున్నదని యలంకార ధ్వని, ఈ [క్రింది మాలా రూపకంబును గనుడు. “యాన ప్వాతంబుగా దీని (సాంఖ్యిమును) నవలంబించిన యార్యుండు, (ప్రజ్ఞా కర్ణధార సామర్థ్యంబున, దుఃఖౌదకంబును వ్యాధి మృత్యు మహా[గాహంబును, భయోరగంబును, హింసావేగంబును, రాగపంకంబును, ద ్రప్టావ _ర్హంబునుః నానా(పీతి రత్నంబును, సత్యతీరంబును నగు సంసారో సాగరంబు నుత్తరించి” (శాంతి5-618) తిక్కన యౌచితీ నిర్వహణమును, సందర్శ్భోచితత్వమును జూపుటకుంగొలంది యుదాహరణముల నిత్తును. కృష్ణుండు ద్వారకకు. బోయినప్పుడు వసుదేవుండు భారత యుద్ధమును జెప్పుమని యడుగ సంగహముగాం జెప్పెను, చెప్పునప్పుడు “లఘుతరో క్తులం”దెల్పెదనని (పతిజ్ఞచేసెను. అ య్యదును విపులముగాం జెప్పు టకు(గాలముగాదు, అనంతర కథ కాలస్య మగును. తిక గ్రాన యిక్కడ 19 పద్య ములలో యుద్ధమును ముగించెను. ఇరువాగుల సేనా సంఖ్యయుం సేనాను లెవ రెన్ని దినములు సం[గామము చేసినదియు, నెట్టు మరణించినదియు, దుర్యోధను నకును భీమునకును, ద్వంద్వ యుద్ధమున దుర్యోధనుండు మడియుటయును, సౌ ప్తికపర్వ వృత్తాంతమును, దుద కిరువాగుల నెవరెవరు మిగిలినదియు, నంతయు నింతలో ముగించెను. ఇది భారత రణపకారంబు", (అశ్వ. లి=121 60 129) ధర్మదేవత యతిథిగా వచ్చి యోఘవంతి పొందు గోరినప్పు డొమె భర్త యింట లేనందున నామెవడిన తల్హడమును, తత్తరమును నీ (కింది పద్యమున వివ శించెను. “సతి తన పతి వచనంబులు మతి. జొనుపుకా దెంపుమాను మాన వజచు న య్యతిథి పనుపు సేయక (తో చు తలంపలవజణచు6. జేయంజూచున్‌ దలంగునో (ఆను 1-72)

శాంతి[తయము వ89 అధిక సంథ్యాకములగు [హస్వాక్షరములతో( బద్యమును గూర్చి యామె హృదయము నందలి వెనుక ముందులను రసవంతముగా వర్డించినాండు. (చూ. అడిగెదనని కడు వడి జనుం) కథను ద్వరితగతిని నడుపుటలో( తిక్కన దిట్ట. ఈ [కింది పద్యము గూడ మై ఘట్టములోనిడే ! “్చీర్కొాని పలుమాణు( బిలచి యో యనుటఠే కున్న నయ్యింటిలో. గన్ను వజపి వల్లభ గానక వహ్నితనూజుండు దలణశొంది (పేముడిపలుకు వలుక నతని నుద్దేశించి యతిథి నా కాతిథ్య 'మొనరించుచున్నది వనిత నీవు గృహధర్మ విదు(డపవు కినియకుమయ్య: మ మ్మనుండు నప్పరమ పుణ్యాత్మకుండు సీదు కతమున నేను సమ్మోద మగ్న మానసు/ండ నైతి నతిథులు మహితపూజ నములు గాంచిన గృహములు విమలతరము లండు బుధు లింత యెజుంగుదు నట్ల నడతు.” పరీక్షైి న్మరణఘట్టమును గరుణరస వూరితముగ సంతరించెను. అందంతః పుర న్రీల విలాపములు మిక్కిలి స్వభావసిద్ధముల్హై యున్నవి. రెండుమూండుదా హరణముల నిత్తును. “పద్మ నాభుండు వచ్చిన జాబు. జంకం జెట్టుకొనిపోయి (మొక్కి-ంతుం (బ్రీతియెసంగ నస్‌ తలంచుచు నుండితి న మ్మనోర థంబు విఫలంబుగా(జేనె (దౌణిపేర్చి తాత లోకగురుండు దామోదరుండు వచ్చి యుండ వేచి (మొక్క వుజ్జ్వలాంగ ధర్మ వేదియైన తండ్రికింబుట్టి య ధర్మ పరుండ వగుట తగునె నీకు

940 థ్రీమదాంధ మవిభారతము కనువిచ్చి గొంతి6 జూడుము నను( జూడుము [ద్రుపద నృపతనయ. జూడుము నీ జనకుని తల్లి సుభ్యదం దనయః చూడు తలయెత్తి దరహాసముతోన్‌”

(ఆశ్వ. తి182, 1684, 18) ఎంత హృదయవిదారక వాక్యములు |! ఏ తల్చి కన్నుల నీరు గారదు? శద్దార్థ శ్రేషలయందు. దిక్యంనకు వ్లై ముఖ్యము లేదు. ఇందుల కొక యుదాహరణ మిళ్తును. ఇం[దు( డంబరీషునకు సుదేవ వృత్తాంతమును దెలుపు ఘట్టమున ని ట్టున్నదిం పొసంగన్‌ వేచని దోర్చులరిబున రణ ప్రావీణ్యముం జూపినీ

వసురాసీకము( [ద్రుంచి భూ(ప్రజలకున్‌ హర్షంబు గావించిరా కసుమీ రాక, జయంబులేక ఛ్రజ దుఃఖంబొందగా రాక నీ యసువర్గంబుల పోకగా నెలుంగు 'పెక్కాడంగ నిం 'ేటికిన్‌” (శాంతి 8488) ఇందు “క” ఫై వృ త్త్యన్నుపాసము “రాక” పై శ్రేషించినాండు. ఇటబెన్నియో ' విశేషములను జూపవచ్చును. మఠియ శ్లేషాది కావ్యగుణములలోం దిక్కన రచన యందు లేని కావ్యగుణము లేదు. తిక్కన తెనుంగు నుడికారముల నెక్కువగా వాడి నను “త ద్దహన భీకర భూరి శిఖ్యాప్రవేశ సంజాత దురంత తాపము” వంటి దీర్ష సంస్కృత సమాసములును నెన్నియో గలవు. క్రాని యవి యన్నియు నాయా సందర్భముల కుచిత మనుటలో సందేహము. లేదు. తత్త్వ వేదాంత. నీతులతో నిండిన యీ భాగముల నింత రసవంతముగా రచించె ననిన( చిక్కన రచనా చాళుర్య మసమానమని తప్పక చెప్పవచ్చును. ఈ భాగమునందలి యుద్ధవర్జనములు వచ్చినపుడు వెనుకటి యుద్ధపంచకములోని ,పతిబింబములు కన్పడును. ఆశ్వ మేధిక పర్వమున [దిగ ర్త సింధు దేశాధిపల మైనను బభువాహనునితోను జరిగిన యుద్ధములలో వెనుకటి యద్ధవర్దనములు తప్పక జ్ఞాపక మునకు వచ్చును. ఒక్క అత్య పద్యము నుదాహరణముగా నిచ్చి తృ పీచెందుదును. సారథి( గూల్చి యశ్వముల జంపి రథంబు బగిల్బి 'కేతువుం జీరి శరాసనంబుం బొడిచేసిన న మ్మగధుండు ధీరతో _

శాంత్మితయము లిక] దారగతిన్‌ సముజ్జ్వల గదాభమణంబున బాహువొప్పన వ్వీర వరేణ్యుపై6 గవినె,వికమ మాకృతిం దాల్చి పోల్చెనాన్‌”. (అశ్వ. 4.104 పూజ్య మల్దాది సూర్యనారాయణకా స్ర్రిగారు తమ మనీభారతము న వీ ఠికలో దిక్క-న కవితా విశేషముల నీ [క్రింది విధముగా నిచ్చినారు. (1) వివిధశైలి, ముఖ్యముగా (పవాహగతి (2) ఒక్క యక్షరమే పూర్వపదమునందలిది, పూ ర్వపాదములో మిగిలిపోవుట, (8) ధారావాహికగ నుండుట. పై గుణముల కన్నిటికి వెనుకనే యదాహరణముల నిచ్చియన్నాను. ఆంగ్ల మున ధారావాహిక శైలిని “లారా 08 7656” అందురు. అన(/ా గావ్యము పరుగులిడుచు నడచుట, పైమూండింటిలో 1, 8 గుణములు సమానము లనవచ్చును. ఆంగ్ధమున నట్టి గుణ మొక యు త్తమ కావ్యగుణము. మిల్టకా, షేక్స్‌పియర్‌ మొద బైన యుత్తమ కవులీ గుణముతో రచియించినారు. ఆ గుణము తిక్కనార్యుని రచనలో మెండుగా నున్నదని యిప్పటికే తెలిసియుండును. ్రీ వీరేశలింగం పంతులుగారు తికగాన రచించిన (గ్రంథ విస్తార మితరులకు సాధ్యమే యైనను యాయన శైలితో సమానముగ (వాయవలె ననిన నెవ్వరికిని సాధ్యము కాదని గట్టిగ (వాసినారు. (ఆం. క, చ, 1; పేజి 142) “ఎచ్చట నే విశేషము నుంచి, యేరీతి నే పదమును (ప్రయోగించి రసమును బుట్టింపవలెనో యాతనికి దెలిసిన టితరులకు( దెలియదు.” అని కూడ నొక్కి- చెప్పినారు. ఇది ముమ్మాటికిని నిజము లెందులకు! గూడ వెనుక నుదాహరణములతో నిదర్శనము లను గనుగొంటిమి. ఉత్తమ మహాకావ్యము ధర్మశాస్త్రము రమణీయతాది యితర లక్షణములతో బా టుత్తమ కావ్యములకు సార్వజనీ: నత్వ సార్వకాలీనత్వములు (ప్రధాన లక్షణములు. (సపంచమునందలి యుత్తమ. కవుల కావ్యము లన్నియు నీ గుణములు కలవే! హోమర్‌, డాంటే మొదలయిన _ కవుల కావ్యముల కీ రెండు గుణము లుండుటవలననే యింత వజకును (బపంచ నున నుత్తమ కావ్యములుగ6 బరిగణింప(బడుచున్నవి, వాల్మీకి వ్యాసాదులును, గాళిదాస భవభూతులును నట్టివారే ! ధర్మము సార్వజనీనము, సార్వకాలీనము అచ్టే మానవ స్వభావమును, ధర్మము మానవ స్వభావము నను సీ గుణద్వయము 16)

249 శ్రీమదాంధ్ర మహాభారతము మహాభారతమున నున్నవి. వీనితోం బాటు కావ్యానందమమనదికూడ రామాయణ భారతాదులయందు.6 గలదు 01313109 0£ కళరే122 14012076 ౨౬ ₹స00601- 612 1701 కే పేజి 821). తిక్కన తన తెనుగు సేశలో నిమూ,డు గుణములను సమ(గ్రముగ నెలకొల్పినాండు- కావున తిక్కన రచిత భారతమునందు సుహృత్స మ్మితముగ ధర్మమును బోధించు పురాణేతిహాస గుణమును గాంతా సమ్మితముగ చోధించు కావ్యత్వమును సమ్మగ్రము గా నున్న వనిన సత్యము చెప్పుటయే యగును, 1186007 01 06110 10640096. ౨౯ ₹006ర060 ౪01 1. వై. (24) ఇదియే యాంధ మహాభారతము యొక్క విశిష్టత. ఈ రెండు ధర్మ ములను సంతరించినక విితయము వారి రచన యాదర్శ రచన యగుటలో నతిళ యోళక్తి యే మున్నది? వా రందుచే నాదర్మ కవులైరి. స్తుత్యులైరి. వందసీయు ల్రైరి. అనుకరణీయు అయిరి. మహాభారతము, అందును నాం్యధ మవిభారతము, అందును దిక్కున రచి యించిన భాగములోనే సర్వధర్మ సం[గహము కలదు. శాశ్వతముగా నార్థిక సాంఘిక, రాజకీయ, నీతి సమస్యలకు సమాధానము అందు దొరకును. ఆందును నన్నిటికిని మూలభూతములగు భావము లందు( గలవు. ఇందులకు గొంచెముగా( దార్కాణముల నిత్తును. ఇప్పుడు మనదేశమునకు ముఖ్యమైనది [పజా రాజ్యసమస్య. అందునూ సోషలిస్టు విధాన సమస్య, ఇటీవల భారత జాతీయ కాం[గెన్‌ళూడ నీ విధానమునే యంగీకరించినది. ఈ విధానమున ముఖ్యవిషయము “జాతీయ సంపద, దాని యుత్పత్తి, దాని పంపిణీ." వెనుక నొకచో రాష్ట్రమును “రాజూ అను పద స్థానమున నుంచిన, నందలి రాజనీతి మనదేశమునకు వర్తించునని మనవి చేసియుంటిని. ఈ సందర్భమున నీ [క్రింది పద్యములను గొన్నిటిని ననువడింతును. “కోరి తోటవాండు కుసుమఫలంబులు కోయునట్లు రాజు గొనంగవలయు నప్పనములు నరికి యంగరములు సేయు ' భంగియైన భూమి పొడుగా దె:” (శాంతి 2.800) ఇప్పుడు మనదేశమునందలి పన్నుల విధానమును గొంచెము పోల్చి చూచిన నింకంగొత్త ప న్నాకటిమైనను భరింపనట్టి స్థితి వచ్చిన దని తెలిసికొనగలము.

శాంతి[తయము లి4లి పన్నుల థారము దుర్భర మగుచున్నది. ఎవరివలన( బన్నులు .గహింపవలెనో యీ క్రింది పద్యము తెల్పుచున్నది, “వ్పిన్సు కర్షకులును వణిజులు ననఘాః గోరక్షకులు ధరాధీశునకున్‌ ధన మొడంగూడెడి చోటుల ననేకవిధములకు నెల్లి నాద్యస్థలముల్‌ ” (శాంతి 2౬891) ఇప్పటి కర్షకులకు సంపూర్ణభారము తగిలినది. వణిజుల నింకను బ్హూర్తిగ .చా(కలేదు. గోరక్షకు లన(గా బెద్ద భూస్వాములు. దాదాపు నశించినథ్హే! కాని పూర్తిగం బోవుటకింక రెండు మూడు తరములుపట్టును. కాని దాచియంచిన వణి జుల (దవృము (పభుత్వమున కెక్కువగా నుపకరించుట లేదు. తరువాత నుత్పత్తి సాధనము నిట్లు తెల్పినాండు. ధనములకు ధాన్యములకు నుత్ప త్తి తలము లయిన వాని కించుకయును హాని గాక యుండ దనకును బండార మొదవందగును పార్టన “సనీయవలయు భూపాలకుండు” (శాంతి 8802) ధనముల కుత్ప త్ర్తిస్టానము వాజిజ్యము, వర్తకము, ధాన్యముల కుత్పత్తి స్థానము భూమి. ఈ రెండును రాజుచేత నుండవలయును. అనంగా రాష్ట్రాధీనములై ముండవలెను.. వానికి వాన కలుగి;గూడదు. కాని యెల్ల రాజథర్మములకును మూలమును కింది పద్యము తెల్పుచున్నది. “అరసిద్గికంచె నరయ నెక్కుడు ధర్మ అధ సిద్ధి దాన సకల సిద్ధులును (బ్ర శన్త భంగి. జేరు శాళ్వతకీర్తియు సంభవించు! గలుగు సద్గతియును” (శాంతి తి408) “*తమాదంబున నర్ధకామంబులు హీనం బుల్లై నను ధర్మ నిష్టంజేసి ధరణీ పరిపాలనం బు మస్థిరంటైై చెల్లు” (514 8-28) (పజ లందఆకును సౌమాన్య ధర్మము లీ (కింది పద్యమున వివరింప(బడినవి. “రోసంబులేమి సత్యా లొసంబు నిజదార పరవిలాసము శుచిళా

పట థ్రీమదాం[ధ మహాభారతము గోపన మ్మదోహం బవ;

సీిఫాలక సర్వవర్హ నియతగుణంబుల్‌” (1014 2.221)

మన మందరము నీ యాదర్శమునుండి యెంత పతితులమైతిమో యంత

రాత్మ నడిగిన సమాధానము రా(గలదు. ఇప్పుడు మన కున్న కష్టము లన్నిటికి

సి పతనమే మూలకారణము. “సత్యాలాపా (దోహములు” రెండును మృగ్యము

లయినవి. సత్యాహింసలు సమస్త (పజలకును సంస్థలకును నాచరణమున మూల:

ధర్మములు,

భూదాన సమస్య యిప్పుడు మిక్కిలి యాదరణమున నున్నది, త త్ప

శంసను చూడుడు. “దానము లన్నిటికిని భూ చానం బెక్కుడు సమస్త ధాన్యములు (ప్రభూ శానేక వస్త్రధనర

త్నా నూనత్వమును భూమివౌట కతమునన్‌” _ (ఆను 2-800)

భూమి సమస్త ధనదాన్య సంపదకు బుట్టిని ల్లగుట యందులకు. గారణము,

భీష్ముని తుది సందేశ మిట్టున్నది.

“అనృశంస్యంబును సత్యంబును

నిత్యంబులుగా. బాటించి (బతుకుండు”

ఈ సందేశము నిచ్చి యాచరణలో జూపిన తుదివ్య క్రి గాంధీమహాత్ము(డు. ఆయన మాటలను జిలుకపలుకులవలె నుచ్చరించుచున్నామే. గాని ఆ యాచరించు టకు వలసిన నీతిని, గోల్పోయినాము. సెనిక సహాయ మిప్పుడు (పతిదేశమునకును ముఖ్యవిషయమైనది. వివిధదేశముల మధ్య మైనిక సంధులు నడచుచున్న కొల మిది, దానిని. గూర్చిన మాట లి ట్టున్నవి.

“తెఅవాటున (ముచ్చిమి ను

ద్ధురు లగు (కూరులకు మూ6క తోరంబగు న

'వ్వెరవరి దొరల బలంబుగ

ధరణీళుండు కూర్చుకొనుట దై న్యము౯౬ దెచ్చున్‌.

శాంతి[తయము ల్‌శీక్‌ అన్యాయంబున౬ బొదలిన నై న్యముచే సమర జయము సమకూర ద నూన న్యాయపరులు గాంతురు మాన్యత్వము దన్యులై న మనుజాధీశా” (శాంతి 8.174, 17) ఈ వాక్యములను విపులీకరించుకొనిన నిపు డున్న [పపంచ పరిస్తితుల నైచ్యము తేటపడును. ౭ ఎట్టి యాయధముతో యుద్ధము చేయంగూడదో కింద దెల్పంబడినది. విను చిల్ల యిడిన యాయుధ మును విషలి_ప్త మగు శస్ర్రమును నెట్టి యమి (తునిపై నన బయోగిం చిన నరపతి నరకమున వసించు నృపాలా” (శాంతి ఓి-421) ఇప్పుడు తయారగుచున్న మారణాయుధములను, (గిమియుద్ధ యత్నములను స్మరించుకొనవలెనని మనవి. బఐహుళః వాని నుపయోగింప నుంకించువారు నరకము లే దందురు కా(టోలు! వా రీ యాయుధముల నుపయోగించి భూమిని నరకముగా మార్పందలంచచున్నారు. అహింసా (పభావమును వెనుక నొకమాయి మనవిచేసినాను. ఆ సందర్భ మున నీ (క్రింది పద్యమును జూడుండని మనవి. “*వ్వునసునను వాక్కునను గాయమునను హింస నడపు మాంసంబు దినుటతో నాలు గయ్యె. దెజంగు లవి సువ్వె హింస వర్తింపంజేయు గానం గడు. గీడు మాంస భక్షణము దలంప” (ఆను, 4286) నడపు = నడచుట విశ్వామి[త చండాల సంవాద ఘట్టమున( గాటకము వర్ణింప(బడినది. ఆ పరిస్థితులిప్పటి మన దేశమునకు సరిగా వర్తించును. మన జీవిత పరిమాణమును బెంచుకొనుచున్నా మనియు సంపద ననుభవించుచున్నా మనియు. దలంచుచు నాత్మ వంచన గొవించుకొనుచున్నా మని మనవి. ధర్మచ్యుతితో సంపదకల్లుట కల్ల, భారతముయొక్క పరమార్థ మద్వ్వైతమా? విశిష్టాద్యైతమా? యను (పశ్న మొదట డలయెత్తునుు. మధ్వాచార్యులవారు భారత తాత్పర్య నిర్ణయ మను (గంథమును

46 (శ్రీమదాం[ధ మహాభారతము. రచియించి యందు విష్ణు పారమ్యము భారత పరమార్థ మని గట్టిగా. దెల్పినారు. ఎవరి పారమ్మ్యము నుద్ధాటించెనో చర్చించుటకంటె. దిక్త గ్రానార్యుని భావము శివ విస్ట్వైక్యయయని మనవి చేయచున్నాను. ఈ యైక్యము నాయన యనేక స్థలముల నుగ్గడించినాండుం ఒకటి రెండు చిన్న యుదాహరణముల నిత్తును. గ్‌

“శ్చివృండపు నీవు జగమునకు

శివమొనరింపంగవల దె చేయుము క్రోధ

ప్రవిహతి విష్ణుం డనంగా

శివ(డవ నొక(డాట దివ్యచి త్తమ యొఖు(గున్‌ి (శాంతి 6446).

విష్ణు విట్లనును :-

“నిను నెవ్వ6 డెజింగె నాతండు

నను నెజటి/గినవాండ నిన్ను నెమ్మిగ 'నేవిం

చిన నదియు నన్ను. గొల్ప్బుట

యనువాదిత లేదు భేద మరయ.గ మనకున్‌” (శాంతి 8-51)

భారతమున వ్రైద్యము కూడ6 గలదు. కొన్ని చర్చనీయాంశ ములు కూడ నా(డు చర్చింప(బడినవి. వ్యాసు డొకండా కాదా యను నీ విషయము పండితు లకు( గొంత చర్చనీయాంశము. భారతమున వ్యాసు(డొక్కడేయని చెప్ప(బడినదిం ఆ చెప్పుట చార్కితకముగ సరిపోకపోవచ్చును. చర్చకు మూలముగా నుండుటకుం దగును (శాంతి 62.277, 278) తుదకు మరణ సూచనలు కూడ జెప్ప(బడినవి. వానిని(బట్టి పతివాండును తా నెన్నినాళ్ళకు మరణించునో తెలిసికొనవచ్చును. నాబోంటి వృద్ధుల కిది చాల యుపయోగమైన విషయము. ఇంక జతుర్యాగ పరిమితి, పైతృకము, నన్నదమ్ము లెట్టు పంచుకొనవలెనో మొదలగు విషయము అందు. జేర్చ(బడినవి. ఈ విధముగా సమస్త విషయములు భారత మం దుపదేశింపం బడినవి, ఇట్టి సర్వతోముఖ (గ్రంథ మెచ్చటను లేదు,

భారతమును వ్యాసుఃడు తనశిష్య చతుష్టయమగు జైమినీ వైశంపాయన పైల*

వకుల కుపదేశించినట్టు కలదు. వానిలో వైశంపాయనుడు వినినదే మనకు సమ్మగ ముగా వచ్చినది. జైమినికిం జెప్పినదానిలో నొక యాళ్వమేధికము మ్యాతమే: మిగిలినది. మిగిలినవి యసలే నామమా[త్రావశిష్టము లయ్యెను. జైమిని భారతమును జూచిన నడి వైశంపాయన [(ఫోక్రముకంటె ననేక విషయముల నర్వాచీనముగానుణః

కాంత్మితయము విశ? కసమ్మగముగాను గనంబడును. అందు 'సేణీ లను పిండివంటయు, పర్పటము లను కప్పడములును (బశంసింసంబడినవి. శైలిలో. గూడ నర్వాచీనముగనే కన్పడును. ఈ జైమినీ (పోక్తమైన యశ్వమేధమును బిల్లలమజ్ఞి పినవీరన యను పండితకవి యాం (ధభాషలోనికి గద్యపద్య రూపముగా ననువదించినాండు. సముఖము వేంకట కృష్ణప్పనాయకుడు పదునెనిమిదవ శతాబ్దమున దానిని వచన కావ్యముగా సంత ఏంచినాండు. జైమిని భారతమున నళశ్వమేధమునకు సంబంధించిన వృత్తాంతము తప్ప నితరములు లేవు. అనుగీతయసలే లేదు. ఊత్తరరామ చర్మితకథయు, చందహాస చర్మిత కథయు విపులముగా వర్ణింపబడినవి, ఇంక(బినవీరన రచ నకును, దిక్క-నార్యుని రచనకును బోలికలేలేవు. పినవీరన భోషాంతరీకరణము (ప్రబంధ ధోరణిలో నడచినది. దీర్ణ సంస్కృత సమాసములు, నలంకార వాహు శ్యము, శద్దొర్థ చ్వితములు మెండుగనుండి, కవి పొండిత్య[| సకర్షకే యెక్కువ స్థానము గలదై యన్నది. పినవీరన కవిత్వమును జూచిన నీయనకు టోతనా ర్యుండుం శ్రీనాధు,డు గౌరవస్థానములని తోంచును, పోతన యంత్యనియమాదుల యనుకరణము లిందు. గలవు. ఒక పద్యము నుదహరింతును.

“లని చాణూర బకాంతకుల్‌ సముచిత వ్యాహారులై_ ముందటన్‌'

గని రుత్ఫుల్మ సరోజ హల్లిక పరాగ స్ఫార వీచీ ఘటా

కన దుత్కూజిత రాజహంస బక చక [క్రౌంచ సంచారమున్‌

జనితాంతః పరితొప వారణ సుధాసారమ్ము. గాసారమున్‌”

(జై-భా. 8-64)

గజేంద మోక్షమున బోతనామాత్యుండు రచియించిన కాసార వర్ణనము యొక్క (ప్రతిబింబ మిందుఃగన(బడుచున్నట్టు తోచకపోదు. జై మినీభారతమునం బురాణలక్షణములు కొన్ని యున్నను మహాభారతముతో. బోల్చిన నీరసమై కన్ప ట్టును. పినవీరన భాషాంతరీకరణము మా[తము మిక్కిలి [ఫొఢము- తికగ్రాన భార తము నందలి శెలీ సౌరళ్యము, (ప్రవాహ వేగము మొదలగు లక్షణము లిందు6 గాన రావు. కాని దీని కొక యుద్గ్ధంథ మనియు, ననేకులకు మార్గదర్శి యనియు నుత్తమ కావ్యమనుట కెట్టి యభ్యంతరమును లేదు,

భారతీయరాజనీతి: రాజ్యాంగము

అనాదిగ భారతజాతి చకవర్తులచేతను, మహారాజులచేతను బరిపాలింప(బడు

చుండెను. షట్బ్ట్మకవ ర్తులును షోడళ మహారాజులును వారి పరిపాలనమును బరాణ

౨49 థ్రీమదాం[ధ మహాభార్రత్ర్వ్వా ముల పుటలలో. జిత్రింప(బడియున్నవి. చ[కవర్తులు మహారాజులును వ్యతియ లున్నై యుండిరి. మొదట (బజల నేలినది మనువు. [ప్రజ లందు, దమక్షు, బాలకు6 డుండుట యవసరమనియు, లేకపోయిన నధర్మము 1పబలు ననియ్స నెంచి మనువువద్దకుంటోయి, యాయనను దమకు రాజు కమ్మని వే,డిరి.. ఆయన చెప్పి నట్టు విందుమని యాయనతో నొడంబడిరి. (3400029. ౨010 ౨౯ ₹716ల- మిఠ2 2 2 స్వటతేం 1౪11226409 క. మ కళళిరుల్యుంం వ. "0 ఆయనయ నందులకు సమ్మతించెను. తరువాత క్ష్మతియులును జ[కవర్తులును, మహారాజుల్సను బాలకులు కాగా వీరు నిస్స్వార్థపరులును సకల ధర్మవేత్ర్తలును నగు మహరుల సలహా, సవాయములతో నేలుచుండిరి. భారతమున నెట్టివాండు మంతిగా నుండం దగునో తెల్ప-బడియున్నది. (పురోహితుండు ముఖ్యమంత్రి (1014 వ. 79), రాజ్య మున కష్టాంగములు ముఖ్యములు. వీనిని జాగ త్తగం గాపాడుకొనుచు రాజ్య మేలు చుండిరి. ఒక్కొక్కప్పుడు రాజధర్మవదర్తను( డైనపుడు (పజలు వానిని. దొల గించుట కూడ కలదు. (తీ3011 06120 012991021 1162086 వ60. 7, మశజ05/220 ౨౦0” ల, 86). ఈ రాజ్యాంగపద్ధతి యుటీవలి వజకు ననుసరించి నది. ఈ రాజు లౌకరిపై నొకరు యుద్ధములు చేయచుండి రను వాదమ(ప్రస్తుతము, యుద్ధములు (ప్రపంచము, మానవజాతి యున్నంత కాల ముండును. రెండవ [ప్రపంచ యద్ధ మాంగి 9 సంవత్సరము లైనది. మరల యుద్ధజ్వాలలు రగు ల్కౌాను సూచనలు కన్పట్టుచున్నవి. కావున యుద్ధములేకుండ నుండుటకు (బజా రాజ్యము కొవలయు ననెడి వాదమున కెంత మాత్రమును జోటులేదు.

ఆ కాలమునం గూడ (ఐజలు లెక గ్రాకుండలేరు. ధృతరాష్ట్ర/డు వనమునకు వెడలునపుడు (ప్రజల యనుమతిని. గై కొనవలసివచ్చెను. వారి యనుజ్ఞమేరకే యాయన వాన్యపస్థమున( [బవేశించెను. కావున 1[పజలకుగూండ రాజ్యాంగమున స్థానము కలదు. (పజల కెంత స్థానము కలదో యు త్తర రామాయణముదాహరణము ఒకవ్య క్రి యాక్షేపణమున రాముడు భార్యను వదలవలసి వచ్చెను- రాజులు మత్తులై (ప్రజలను బాధించుచుండిరి గాన వారిని, దీసివేయవలె ననుట సమంజసము కాదు. రాజుండుట్కు యాయన ప్రజలను బిడ్డలవలెం గాపాడుట మనపద్ధతి. “రాజునకు. (బజళరీరము”అని వెనుక మనము తెలిసికొని యున్నాము. కావున” రాజు [పజలును పరస్పరము రజఇ్షార్చనా పర్నులె యుండవలెను.

(ప్రజలు, వారి ప్రతినిధుల నెన్నుకొనుట, వారి సంఘము రాజ్యముచేయుట యను పద్ధతులు భారతీయ రాజ్యాంగమునకు విపరీతములు, (పజారాజ్యమున్న

శాంత్మితయము ౨49 దేశము లందు(గూడ నొక యధ్యక్షు. డుండును. ఆమెరికా యధ్యక్షుని నెన్ను కొనినది. రష్యాయధ్యక్షుని నెన్నుకొనినచి. మన యాధునిక థారత రాజ్యాంగ మున(గూడ నధ్యక్షుండునాల్నడు. ఆయన సమస్తాధికారములు సమయము వచ్చినపు డుపయోగింపవచ్చుసు. [పజల యనుమతిని, మంతిద్వారా రాజ్యమేలుటకును నిప్పు డున్న పద్ధతికిని సామ్యము కలదు. _పపంచమందలి యన్ని దేశములలోను బిటన్‌ రాజ్యాంగపద్ధతి యుత్తమ మని యంద ఉశొప్పుకొందురు. ఏల? [పజా రాజ్యమే: కాని రాజు, [పజ యను సిద్ధాంతము, విధానమున నున్నది. ఇది మన కనాదినుండి యున్న సిద్ధాంతము, విధాన, మిప్పు డున్నట్టు చేతులు లెక్క- పెట్టి పాలించు పద్ధతి మనకు విజాతీయము, ఇందులకు [శతి [ప్రమాణము కలదు.

“*ఆ|క్రాకా సము(దః (థథమే విధర్మం జనయన్‌”

(పజా భువనస్య రాజా” (యజు రారణ్యకము,)

**వజా భువనస్య రాజు” యనునది (పజాసామ్య సిద్ధాంతము. అనంగా [బజలే భూమికి రాజు లనెడి రాజ్యాంగము. ఇదియే యిప్పుడు మనదేశ మునంగూడ నవతరించినది. [పజ లెట్టు పరిపాలించ6 గలరు? అసంఖ్యాకులు గదా! వారు తమ (పతినిధుల నెన్నుకొని తద్ద్వారమున రాజ్యమేలుట యవసర మగుచున్నది. కావున సి సిడ్ధాంతమున నెన్నికలు , (పతినిధులు నను భావము లుతృ్పన్నము లగుచున్నవి. కాని యీ సిద్ధాంతమెక్కడ వర్తించును: అను (పళశ్నకు వెనుకటి వాక్యము “ఆ|కాన్‌ సము[దః”” ఇచ్చటి ద్వితీయకు. [బథమ వచ్చినది. అట్టయిన సమ్ముద మును దాటి యని యర్థము వచ్చుచున్నది. కావున సీ సిద్ధాంతము సము[దమును చొటి వర్తించును. కావున [బహ్మ యీ సిద్ధాంతమును దాటినతరువాత నుపయుక్త మగునట్టు సృష్టించును. ఇది భారత భూమి కెందులకు వర్తింపదు ? దానికి సమా ధానము “విధర్మం” అను పదమున నిమిడియున్నది. అది మన భారత సంస్కృ తికిని, జాతికిని విధర్మం. ఇ(క మన ధర్మమేమి ? యని (పశ్న యంకురించును.” ' మన కనాదిగా రాజాంగము రాజగతము. “రాజు” మూలము, రాజునుబట్టి రాజ్యము తరువాత రాజ్యంగము. ఇప్పుడును మన మీ రాజ శబ్ధము నుపయోగించుచున్నాము. కొని యా సంస్ధను దిరస్కరించినాము. ఏది యెట్టున్నను ఐరము ధర్మమునకు స్థానమైన మహాభారతమున రాజు, రాజ్యము, రాజ్యాంగము మొదలయివానిద్వారా రాజనీతి టోధింప( బడినది. _పజలు ఓట్టిచ్చి ప్రతినిధుల నెన్నుకొనుట వారొక విషయమై యధిక సంఖ్యాకులు చేతు లెత్తుట యా నిర్ణయ మమలులోనికి వచ్చుట యను రాజకీయ పద్ధతి మన భారత దేశమునకు సహజము కాదు, అది వెనుక

250 థ్రీమదాం[ధ మహాభారతము జెప్పినట్టు విధర్మ్శము. “ఒకవేళ నీ నవీనపద్ధతి మంచిదే యనుకొందము. అది యిప్పుడు నడుచుచున్నదా ! (పజ్యాపతినిధులు చేతుల నెత్తుటయేగాని యొక్క శాసనమైనను, తీర్మానమైనను, వారుపపాందించినదియామోదింప( బడుటలేదు. అన్ని 'శాసనములును (బభుత్వముచేతనే యుపపాదింప (బఐడుచున్నవి. ఇ(కఈ (బజా (పభుత్వ చివ్నాము లెక్కడ శి స్వార్థరహితుండగు మంతి సలహా పోయి మంతి మండలిలోనున్న యల్పసంథ్యాకుల సలహా మైనది, వీ రంగీకరించినది. [పజా 'ప్రతినిధు లధికసంఖ్యాకు లామోదించిన యది శాసనమగును. అట్టియెడ సీ మంతి మండలి భారతములో. జెప్పినట్టు ధర్మనిష్టమె స్వార్థరహితమైనది తప్ప స్కుపభుత్వ మనిపించుకొనదు. స్వార్ధరాహిత్య మిప్పుడు చూచిన నెక్కడనో యల్పసంఖ్యాకులలోనే యగుపడుచున్నది. రాజ్యాంగము వారిచేతులలో లేదు. ఇట్టి వ్మిసపత్తు లన్నియు మన సనాతన రాజ్యాంగవిధానము మాజుటవలన గలిగినవి. బహుశః భావికాలమున వెనుక( బజ లెట్టు మనువువద్దకుటోయి. వేండిరో య్లే పోయి వేండుకాలము వచ్చిన(గాని పరిస్థితులు చక్క_ంబడకపోవచ్చును, ఏదేశము న్లైనను జూడుండుు [పజల పేరిట ట్రైమెట్టున నున్న స్వల్పసంఖ్యాకులే రాజ్యాం. గము నడుపుచున్నట్లు చూచుచున్నాము. వీరి చిత్తవృత్తుల్లు కేవల ధర్మ్మపవణ ములై యన్నట్టు కన్పట్టదు. దీనికంతకు మానవుని నైతిక పతనమే కారణము, వెనుక. జెప్పిన సర్వపజాసామాన్య గుణముల నలవజచుకొనిన(గాని మరల. వ్యక్తిని, వ్యక్తి సమూహమునకు నైతికళ క్రి రాదు. భారతభాగ వత రామాయణ ములు , ఓకగ్రా విషయమును మనవి చేసి యీ [పసంగమును ముగింతును. భారతీయ సంస్కృృత్‌కి రామాయణ భారత భాగవతములు మూలభూతములమిన. యుద్గుంథములు.._ వానిలో. జారిత్రకముగ రామాయణము [పాచీనతమము, (000 0210022 లలల ₹104ల0962 701 1, 286 508). అయినను రామాయణము భారతముకంటె యర్వాచీన మని చెప్పు పాశ్చాత్యవాసన గల పండితులు లేక పోలేదు పద్మిని స్పేన్‌గు ప్రయను నొక యువతి భారతీయ. సంస్కృతిని గూర్చియొక పుస్తకము (వాసెను. అది విశ్వవిద్యాలయ పాఠ్య గంభముగా(గూడ నుండెను. అమె యందు భారతము (ప్రాచీనతమమని (వాసెను, ఇట్టి తప్పు డభ్నిపాయముగల (గ్రంథములను పాఠ్య్యగంథములుగా నియమించుట: కంటె ఘోర మింకొకటి లేదు. ఏది యెట్టున్నను రామాయణము పాొొచీనతమ మనుట నిక్కువము. భారతీయ సంస్కృతికి మూలభూతములగు నీ "మూండు. (గ్రంథములును సమ్మగముగను, సర్వోత్కృష్టముగను నే భాషలోని కవతరించి

కాంతి తయము బి5 8 నవో యా భాష యదృష్టవంతము. ఆ జాతి యదృష్టవంతము. మన తెనుంగు భాష లోనికి భారత, భాగవతములు మ్మాతము మాతృకల విశిష్టతతోను, బవి[తతతోను నవతరించిన వనుటలో నెట్టి యభ్యంతరమును లేదు. ఒక్కొాక్కచో మాతృకల కంటె మిన్నగా నవతరించినవి కూడ ననవచ్చును కాని యట్టి గుణములు గల రామాయణమునకు దెనుఃగుజాతి నోచుకొనలేదు. అట్టిపని చేయట కొక వ్య క్రి యవతరింపవలయును, ఈ యదృష్టము. హిందీ, అఅవభాషలకు( గలిగినది. తులసీదాసును;, కంబరును మవాభక్తులై వారి వాక్కు [ప్రాళస్త్యమును బడసినది+ నన్నయ, తిక్కన, పోతన లవతరించుట మన యదృష్టము. వారు భారత భాగవత ముల నవతరింపంజేసిరి. వైదిక ధర్మము నుద్ధరింపవలెనను భగవ [త్పేరణముచే నన్నయ మొదట యనువదింప/జేయటకు సమకట్ధైను. కాని పూ ర్తియగుటలో భగవ. దిచ్చ యన్యధాయయ్యెను. అట్టి పవి(తోద్దేశ్యముతో నారంభింప(బడిన కృతి కభ్య క్షత వచ్చుట కొళ్చర్య మే మున్నది? ఆ పవితోద్దేశ్యము రెండు శతాబ్దముల తరు వాతం బూర్తియయ్యెను. తగిన వ్యక్తి కొజ్నకై యింతకాలము వేచియండవలసి. వచ్చెను. (ఆ. మ. భా. పీఠిక. సూ) తిక్కనార్యునకే పూరించు భాగము దక్కెను. ఆయన పిళృభక్రియ, దైవ భక్తియు, నా కార్యమును బేేరేపించెను. పితాజ్ఞచే శివ విష్టైక్యమును సందర్శించి తన కృతిని హరిహరనాధుని కంకితము చేసెను. అందుక్‌(గాను పవ్శితతను సంపాదించుటక్షై జ్యోతిష్టోమ మాచరించి పునీతుడ్తై తన విజ్ఞానమును [బతిభను బవ్మితకార్యమున నుపయోగించి తరించుచున్నా నను. విశ్వాసముతో రచింపసాగెను. అందు వలననే మహాభారతము సర్వో త్తమముగ నవతరించినది.

ఇక భాగవతమా! మవోభ క్తుడును, బవితిచరితు9,డును, భగవృల్సేరి తుండునగు పోతనామాత్యుని చేతింలోబడి యవతరించి యభ్యర్హతలువడ సెను, వ్యాసరచితములగు నీరెండు [గ్రంథములును ద్యదచనకు! దగినమవోనుభావుల చేతుల కంది [ప్రపంచ వాజ్యయమున కలంకార భూతములై వజలినవి. రామాయణము పై రెండు (గంధములతో సంస్కృతి నిషయమునః దులదూగు (గంథము. రామాయ ణము కొవ్యముగా, నితిహానముగా నుత్తమమ.. మజీియు భారతజాతి కాదర్శ పురుములగు సీతారాములు నాయకీ నాయకులుగానున్న గ్రంథము. సీతారాము. లాలధుల కులదై వములు, వీ రాం[భదేశములో నివసించి యాం్యధుల కష్టసుఖము లను ఐంచుకొనిరి. వీరు మెట్టిన పవి(తస్థలము లిప్పటికిని మనకు క్షేతము లుగా నున్నవి. రామాలయము గాని, హనుమదాలయముగాని లేనియూరు సామా న్యముగా నుండదు. శ్చీనను రామదండనియు, భజనను రామభజనమనియు విరివిగా. బిలుతుము. సీతయనుపేరు శ్రీలలోను, రామనిపేరు పురువులలోను విరివిగా కన్పట్టుచున్నాము. తుదక్షుం బెండ్రిండ్రలో( గటకమునుండి నెల్దూరివజకు.

కి శ్రీమదాం[ధ మహాభారతము “ఆనంద మానందమాయెను, మన రాముడు పేండ్రి కొడుకాయెను, మన సీతమ్మ పెండ్లి కూంతు రాయెను”

అనుపాట వినంబడును. త్యాగరాజు మహారామభక్తుండు. రామదాసు మహీ రామభక్తుండు. రాముని కింత (పియమైన జాతియైనను రామాయణము నంతరించు టకుందగిన వ్యక్తి జాతిలో. బుట్టలేదు. రామాయణము లున్నవి. [వాసిన వ్యక్తు లున్నారు. కాని త్మదచిత (గంథములు థారత, భాగవతముల యభ్యర్హృతను సంతరించుకొనలేదు. ఇది విషాదకరము. నేటివజకు దత్కార్యమున నసమర్థులు; క్రి ర్తొయులు, _పయోజనాళాపరులు, నహంకారపూరితులు, వివాదపరులు. గర్వి ష్టులు నగువారి చేతులలో రామాయణము పడుట మిగుల శోచనీయము ముందైనను దిక్కన పోతనల (ప్రతిభా సామర్థ్యమును, బావి[త్యమును, మహాభ క్రియ, విన్నమ తయు, నై పికాకా చింకారాహిత్యమును గల మహావ్య కీ యద్భవించి యాకార్యము సంతరింపవలెనని భగవంతుని. (బార్థించుచున్నాను. ఉన్న రామాయణము ౨లో [గ్రంథము చిన్నదై నను మొల్టకృతియే యుత్తమ మని నా సవినయాఖి పైయము, కీ, శే, వాసుదాసులుభక్తులేః కాని యందు రసము కొజవడినటగ డును. తిక్కన పోతనల రచన పద్ధతినిగాక రామాయ ణాం(ధ్రీకరణ కర్తలు మథామాతృకముగానో, తద్విరుద్ధముగానో రచింప సమకట్టిరి. క

(ట్య (మొజరు2)202 23 960006 616 విఃంలంఏ' ౦ (06 ౪1016

9రే120 ర600]6 204ీ 60270610 ఇక 0ళులు లైంంం 18 ఈం 63616

శలడర ఇం]16ీ, 83 1%ంలుంంకే ఓం ఏంళ8క 256 060” 01 16 2409 [07 ౦40109” 1500 ౦ 06118 ష1604016 వ 11166 కల2 01 1 టై, 476). అట్టి సార్వజనీన సార్వకాలీనతలును, మహాకావ్యత్వ మును గల్గిన రామాయణము మన భాషలో నవతరించుంాక !

ఈ కార్యభారము సారస్వత పరిషత్కార్వక రలు నాకిచ్చినపుడు మిక్కిలి యనుమానముతో నంగికరించితిని. తిక లా వ గునుమానవ * తిక్కస రచనయు, నేను విమర్శించుటయునా!

అవదార” మని తోంచెను. ఈ కృతముగా న్లైనను దిక్కనార్యుని స్మరణము కల్లుననియ, త్మదచిత (గ్రంథమును సమ్మగముగా( బునః పఠనావకాశము కల్గుననియు నంగికరించితిని. ఇదివరలో సీ భాగముపై రచియింపంబడిన రచన లేమైన నున్న వేమోయని వెదకితిని అట్టుండిన నాకు గొంతమార్లము గోచరించి యండును, అట్టివేవియు నాకు లభింపలేదు, విరాటోద్యోగ పర్వములను గూర్చి విపులములై న విమర్శనములు కలవు. అట్టు (వాసిన వారెవ్వరును నీ భాగమును స్పృశించలేదు, కావున మార్గమును నేనే యేర్పజచుకొనవలసి వచ్చెను.

[ ఫ్రీ కారదాయై నమః మహాఖారత సమీక్ష ఆశ్రవువాన చతుష్టయము కేశవపంతుల నరసింహకాన్త్ర పాండవులు పితృపితామవా (కమృపాప్రమైన సామాజ్యమును జగత్పూజ్య ముగా గైకొని యధ్వర [(ప్రముఖము లయిన ధర్మకార్యముల నొనరించుచు. హత ప్కుతుండై తమవద్దనున్న యెడ ధృతరాష్ట్రిని యందు భదక్తివినయములు గలిగి మెలంగుచుండిరి. ధర్మజుడు తమ్ములకును సచివులకును గాంధారి ధృతరాష్ట్ర లేమిటను నుమ్మలింప కుండునట్టు నడచుకొను(డని యాజ్ఞాపించెను. ధృతరాష్ట్ర్రండు పుుతళతకమునకై గోకనకాది దానములును బారలౌకిక (క్రియలును జేయచుండెను. ఎందును గొజఃతలేని పూర్వవై భవము ననుభవించుచు మానసమున( బాండవుల మేలును గోరుచుండును. యుధిష్టిరు( డెన్నండును దుర్యోధనుండు చేసిన కీడును దలపకుండెను. ఇట్లు పదునైదు సంవత్సరములు గడచెను.

ఒకనాఃడు ధృతరాష్ట్రిండు బంధువులను గూర్చి. గద్గదకంఠుండై నా మూల మునం గౌరవులకు నాశము వాటిల్సినది. లోభియ!, (గూరుండును జాతి. దోహియు నైన జడుని రాజునుగా,జేసితిని- భీష్మాదుల పలుకుల నాదరింపకపోయితిని. అంతయు నంతళ్శల్యమై బాధించుచున్నది. ధర్మజా! నీవు నా సుఖమున కెట్టి కొట(తను గలుగనీయవు. నీ చనువువలనం బెక్కు దానధర్మముల నాచరించితిని పాంచాలికి. గిడుచేసిన యధముల నిర్ణించి నీవు రాజ్యమును గొంటివి. నా కొడుకుల కింక జేయవలసిన దేమియు లేదు. క్ట్‌నా శరీరమును ఐవి[త్రముగా గావించుటక్తై

తపస్సును జేసికొందు ననుమతింపు మని పల్కెను, ఆఅంబికేయ.డు వాన్యపస్థండ నయ్యెద నన యుధిస్టిరుండు దుఃభితులడె నీ విట్టు గూఢముగా దురవిల్దుచు దుష్కరమైన పనికి. బూనిన, సీవు లేని రాజ్యము

లిక మహాభారత సమీక్ష ,నా కేల యని పలికెను. వ్యాసుండు (ప్రత్యక్షమై, ధృతరాష్ట్రిండు చెప్పినట్టు శ్రేయము. గాంధారికిని నిదియే వాంఛితము. పూర్వరాజన్యుల మార్గమున( జనుట యితనికి (శ్రేయము. విచారము విడిచి యానతిమ్ము, వినయ సంభావసములచే వీరి వగల బాపిశుశూష గావించితివి. ఇంక( బోనిమ్ము* అని పలుక ధర్మజుడు .మారాడ నోడి యనుమతించెను, పిమ్మట న్నాశమవాసమున కేంగనున్న ధృతరాష్ట్రుండు పొండవ్యాగజు నేకాంతమునకు( గొనిపోయి రాజనీతి విశేషముల బోధించెను. పౌరులను రావించి తాను వనస్థుండగుటకు వారి యనుమతిని( బడసెను. కార్తిక కృష్ణ పాడ్యమి నాండు గాంధారీ సహితముగా వల్కలములు ధరించి యాజకు లగ్నులను గొని ముందు నడువ నగరు వెడలెను. కుంతి వలదని వారించుచున్న ధర్మతనయునకు నచ్చంజెప్పి గాంధారీ ధృతరాష్ట్రల వృళూషకై వారి ననుసరించెను. విదుర సంజయులు వారితో( జనిరి. ధృతరాష్ట్ర్రండు కురుషేత్రమునుః జేరి శతయూషా[శమ [ప్రాంతమున వాన (పస్థ ధర్మములను నడుపు చుండెను. నారదుండువచ్చి త త్తపోవనమహిమను, ధృతరాష్ట్రిండు సుగళి( బొందు కాలపరిమితిని. జెప్పిపోయెను, (శతయూపుండు కేకయ వంశమునకు! జెందిన రాజర్షి. ఇతడే ధృతరాష్ట్ర) నాహ్వానించెను,) కొంతి కాలము గడచిన పిమ్మట బాండవులు పితరులను దలంచి వారు మృతి -నాందక ముందు మజియొకసారి చూడ(దలంచినవారై శతయూపా[శమమునకు వచ్చిరి. యోగియై తిరుగుచున్న విదురుండు తన తేజస్సును యుధిష్టిరునందు( .(బివే?ంపః జేసి దేహమును విడిచెను, వ్యాసుండు సైత మచ్చటికి వచ్చి ధృతరాష్ట్ర దులను గంగాతీరమునకు గొనిపోయి తన మహిమవలన యుద్ధమృతులై న వారిని. _బత్యక్షము( గావించెను. అందలును బంధు సమాగమ సౌఖ్యమున దేలిరి. ఆ యద్భుతములను గాంచి “తృప్తులైన ధృతరాష్ట్ర దులు తిరిగి య్మాశమమునకు వచ్చిరి. పాండవులు నెల రోజు లుండి హా స్తినాపురమును జేరిరి, మటి రెండు సంవత్సరముల పిమ్మట నారదు(డు వచ్చి కుంతీసహితముగా “గొంధారీ ధృతరాష్ట్ర) లు కార్చిచ్చున దగ్గుల్తై మరణించిన వార్తను బాండివులకుం -దెలిపెను. ధుఃఖితుండ్తై యధిష్టిరుండు వారికి, దిలోదకము లౌసంగును. ముప్పది

ఆశ్రమవాస చతుష్టయము లి5్‌ర్‌ యైదు వత్సరములు చన్నపిదవ హ స్తినలో నుక్ప్చాతములు పుట్టెను. హలధర చక్ర ధరులు తప్ప యాదవులందజును నొకరి నొకరు చంపుకొని మడిసిరన్న వార్త యుధిష్టిరునికి6 దెలిసెను. నారద విళ్వామ్మితు లౌకప్పుడు ్రీకృష్ణ సందర్శనార్థమై ద్వారకకు రాంగా, విధ్విపేరితులైన వృష్టికుమారులు సాంబుండనువాని కంగనావేషమువేసిి మునుల శదురుపోయి మహాత్ములారా! యిది బభుని భార్య. దీనికి సంతానము కల్లునా? యని (ప్రశ్నించిరి. మును ల్మాగ్రహించి యాదవక్షయాపాదకమైన ముసల మీ సాంబుని గర్భమున బుట్టునని శపించి తిరిగిపోయిరి. సాంబుని కడుపున ముస లము పుచ్చెను. యాదవులు వసుదేవునకు దెలుప నతడు విధివిలాసమునకు వగచి దానిని. జూర్జముచేసి సమ్ముదమున6 గలుపుండని యాజ్ఞాపించెను. ద్వారకయిందును మహోత్పాతములు పుభైను. భ్రీకృష్ణుండు యాదవక్ష్షయము కానున్న విషయమును దన దివ్యబుద్ధిని (గ్రహించి మజునాండు సమ్ముదతీరమున జొతర యని చాటింపించెను. ఆ ర్యాతి న్మిదించిన యాదవు లందథికిని స్వప్నమున మృత్యుదర్శన మయ్యెను. మరునా. డుదయమున బుతమిత్ర కళతయుతులైై ఛక్యఖోజ్యమాంస మద్యాదులతో సమ్ముదమును[ జేరిరి. తినియ౯ (ద్రావియ నుళ్లి సము లాడచున్న యాదవబృందమున( బరస్పర కలహము రేంగెను. యదువృష్టి భోజాంధకులు నిర్నిమిత్తములైన యాగహములు వహించి. ముసల చూర్ణమువలన మొలచిన ముయ్యంచుల తుంగతో( కొట్టుకొని యెల్పరును మడిసిరి. గోవిందుండు వారించుటకు శక్తుం డ్లై యున్నను విధి కెదురుసేయ నిష్టపడక యుపేక్షించెను, రణసంకు లతలో6 బడని దారుకుండును, బ్మభుండును, ్రీకృష్ణుడును గళిసిపోయి బలభ్యదుని గాంచిరి. అర్జునుని ద్వారకకు. దోడ్కొని రమ్మని కృష్ణుండు దారుకుని

• హాస్తిపురికి బంపెను. బ్యభుండు వోయెచే హతు(డు కాంగా స్రీజనము నిండ్హకుం జేర్చివత్తు నిచ్చటనేయుండు మని బలరామునికి జెప్పి కృష్ణుండు ద్వారకకు. బోయెను. కురుయాదవ సంక్షయమువలన( దనకు వైమనస్యము గలిగిన దనియు, దా నింక ద్వారకయందు నిలువలే ననియు, నర్జును(డు వచ్చి యాదవుల యోగ 'కేమము లరసికొను ననియు. జెప్పి వసుదేవునికి నమస్కరించి శ్రీకృష్ణుడు బల శాముని చెంత కరిగెను. బలభ్యధుండు శేషావతారమును ధరించి యదధిలో మునిం గెను, (శీక వ్హడు తన యవతారమున! గావలసిన పను లన్నియు ముగియటను దలంచి యోగళక్రిచే. దనువు విడుచువా(డై యొక వృక్షమ్ముకింద బరుండెను.

256 మవోభారత సమీక్ష ఒక వేటకాండు కృష్ణుని దేహమును జింకయని [భమించి బాణము వేసెను. తను విముక్తి నిమిత్త మట్టు చేకూర శీకృష్ణుండు తన భౌతిక దేహమును విడిచి వైకుంఠ మున కేగెను, దారుకు,డు విన్నవింప దుఃభితుండైన యర్డునుండు ద్వారకకు జేరిన తోడనే వసుదేవుడు మరణించెను. దేవకీ [పభృతు లగ్నిని. [బవేశించిరి. అర్జునుండా సమ్ముదతీరమునకు వెళ్ళి వెదకుచుండ బలరామకృష్ణుల కశేబరములు కనుపించెను, విధివైపరీత్యమునకు జేయునదిలేక దుఃఖా[క్రాంతు(డై వారిక గ్ని సంస్కారమును( జేసెను. మబునా(డే ద్వారక యుదధిని మును;గనుండుటచే రామకృష్ణుల మరణ వార్తను దెల్పక స్త్రీ బాల వృద్ధ సహితముగా నెల్లవారిని దెల్లవారులోపల ద్వారక నుండి తరలించుకొని పోవుచుండ మార్గమధ్యమున బోయలు వచ్చి యాదవాంగ నలను, సొమ్ములను దోంచుకొనిరి. విస్మితుండైన యర్జునుండు రామకృష్ణుల నిర్యా ణము నెటి(గింప రుక్కీణీ [పభృతు లగ్నిని( (బవేశించిరి. అర్జునుండు గంగాతీరమున నున్న వేదవ్యాసుని చెంతకుంటోయి బోయలవలన జరిగిన పరాభవమును4 దన నిర్వీర్యతను విన్నవించెను. ముని శాపమును, థ్రీకృన్ణుండు వైకుంఠమున కే/గటయు నట్టి సంఘటనమునకుః గారణము లని చెప్పి వ్యాసుడోదార్చ నతని యుపదేశమును (గహించి వా స్త్రినకుంబోయి యన్నకుం దన ఫోయినపని తెజ(గును విన్నవించెను. మౌసలాహవ కృష్ణ నిర్యాణ వ్యాసోప దేశములను విన్న యుధిష్టిరుండు కర్మ త్యాగమును జేయ(దల(ప-గా నడ్డును(డును దానికే పూనెను. అప్పు డజాతళతుండు భీమాదులను బిలిపించి తన పూనికను దెలుప వారును మవిప్రస్థానమునకు. గడం గిరి. ఈ విశేషమును యయుత్సున కెజి(గించి రాజ్యతం[తమును నడుపు నుపాయ ముల బోధించి పరీక్షిత్తు నభిషి క్తుంజేసిను. సుభ్యదను రావించి “నీ మనుమండు కురుభూభారోద్వహు( డై నాండు. యాదవవంళ (శేస్టుండైన వజానికి నిందపస్థ రాజ్యమును గౌరవ పురస్పరముగా నిచ్చినాను. (వ్మ్యజు డనిరుద్ధుని కుమారుండు). ఈ రెండు కాపురములను రక్షించుకొను భారము నీది" యని చెప్పి సుభద తమ వెంట బయలు దేరకుండునట్లు చేసెను. కృపాచార్యునికి( బరీక్షిత్తును శిష్యునిగా నప్పగించి, పొరజానపదులకు! దమ (వస్థానమును బరీక్షిత్తురాజుగా నుండుటయు నెలుకపఅచి వారి యనుమతినిం బడ సెను. (ప్రస్థానయాత్ర సాగించి జ్యేష్టానుక్రమముగా నడచుచున్న వారివెంట నొక

అ(శమవాస చతుష్టయము 25? వనకమును బోవుచుండెను. ఉపవ్తాస[వతపరులై భాగీరథికి, జని యచ్చటి నుండి (బాజ్మాఖముగా నడచి సమ్ముదతీరమును జేరరి. అచ్చట నగ్నిదేవుండు పఏత్యక్షమైయింక నీ దగ్గజణనుండందగ దని గాండీవిచే గాండీవమును సము[దమున వేయించెను. అది వరుణుని. జేరుకొనెను, పిమ్మటం బొండవులు దక్షిణాభిముఖుల్తై సమ్ముదతీరము వెంబడి వచ్చి ద్వారక మార్గముగా పొామాలయమును దా(టి మేరునగ సమీప భూమికి. జేరిరి. యోగసాధన పరులై నత్వసముగా నడచుచున్నవారిలో యోగళక్తి సడలి (దౌపది నేల(బడి విగత జీవిక యయ్యెను. పిమ్మట సవాదేవ నకులార్జున భీములును నథ్హే పడి (ప్రాణములు విడి చిరి. శనకము మా[తము యధిస్టిరు ననుగమించుచుండెను . ఇం[దుండు దివ్యరథమును గొని ధర్మజుని కెదురుగా వచ్చి స్వర్గమున కాహ్వా నించెను. శునకమును సయితము. రానిచ్చినచో స్వర్గమునకు వత్తు నని పట్టుబట్టిన యధిష్టిరు మనషృద్దికి సంతసించి సారమేయ రూపము వీడి ధర్ముండు ధర్మరాజును దీవించెను. యధిష్టిరుండు స్వర్గమునకు€ జనెను, దేవమునుల యాజ్ఞచే నొకడు ధర్మజునికి దనవారిని. జూపుచుండ దుర్యోధ నని స్వర్ణవైభవమునుం జూచి విమనాయమానుండై తమ్ములను జూపుమని యడిగెను జ్రేవదూత నరకమునకు. గొనిపోవ నచ్చట న్యాకందించుచు న్న కర్ణార్థునాదులను గాంచి మిక్కిలి దుఃఖపరవక(డై తమ్ములు నరకము ననుభవించుచుండ నా కేటి స్వర్గము! నే చిచ్చటనే యందు ననెను. ఇం(ద్రుండు వచ్చి కల్పితమైన నరకము నంతర్థానము గావించి నరకథల మతి స్వల్పమగుటచే ముందు దాని ననుభవించి యిప్పుడు నీ తమ్ములు స్వర్గమున నున్నారు. రమ్మని గంగావగావానము ( జేయింపగా యుధిష్షిరుండు మానవత్వ వాస నలను విడిచి దేవభావము నొందెను. పిమ్మట నిందు. డతనికి. దేవత్వము నొందిన నస్వజనులను( జూపెను. నరనారాయణులుగా మాఠిన కృష్ణార్జునులను, నాదిత్యులలోం గలిసిన కర్తుని, మరుద్గణమున జేరిన భీముని. నశ్వినీ దేవతల చెంతనున్న నకుల సహదేవులన్సు లక్షిరూపమున నున్న (దౌపదిని, వసు (పభృతులం గలిసిన భీష్మాదులను, బాండు రాజును. జూచి, యధిష్టిరుండు ధర్మునియందు. జేరి శాళ్వతభా వము నొందెను. ఇది యాళమవాసాది చతుష్టయమునందలి కథాసం్యగహము , శ్రి

౭56 మవిభారత సమీక్ష పర్వసమన్వయము సంస్కృత భారతము దేశమునందలి వివిధ [ప్రాంతములలో దొరుకుటయు, భాగములు శిథిలము లగుటయు మున్నుగా(గల కారణములవలన( బరిళోధకులు పౌఠభేదముల నుగ్గడించి మృదింపించిరి. కి. ఈ. 1882-90 (ప్రాంతమున గలకత్తాలో నొక పతి (పతాపచం[ద్రరాయ్‌ సంపాదకత్వమున ము1దింపంబడెను. ఇప్పటి కెనుంబది సంవత్సరముల [కింద6 జెన్న పట్టణమున నొక పతి తెలుంగు లిపిలో ముద్రితమయ్యెను. వావిళ్ళ వారును దెలుగులిపి భారతమును (బకటించిరి. కుంభకోణమునందలి పండితులు పరిశోధించిన (పతి దేవనాగరిలిపిలో కీ. ఈ. 1906 లో బొంబాయి నగరమున మ్యుదింప(ఐడినది ఇది (ద్రావిడ, పతి. మజియొక బొంబాయి (ప్రతికలదు. 1982 లో స్వాధ్యాయ మండలి (పతి పకటితమైనది. భండార్కర్‌ పరిశోధనాలయము వారి సమగ పరిశోధనాత్మకమైన (పతి కాంతి పర్వము వజకే మ్చుదితమైనది. తక్కిన భాగ మింకముందుం (బకటింపంబడవలెను, ఇట్టు మనకు లభించుచున్న |పతులలో( బరస్పర భేదములు కలవు. ఆశమ వాసిక పర్వమునం గలక త్తా బొంబాయి (పతులు 89 అధ్యాయములను జూపుచుండ ద్రావిడ [ప్రతి 41 అధ్యాయములను జూపు చున్నది. మౌసల పర్వము కలకత్తా బొంబాయి శపతులలో 6 అధ్యాయములుగా నుండ [దావిడ (వతిలో 9 అధ్యాయము లయినవి. స్వాధ్యాయమండలి (పతి యాశమ వాస, మౌసల, మహాపస్టానిక్క స్వర్గారోహణ పర్వములందు వరుసగా 898, 68, 8, 5 అధ్యాయములను జూపు చున్నది. ఇట్టన్ని (ప్రతులయంధును నేదియో యొక భేదము కానవచ్చును. ఆ[శమవాసము;-_ పర్వసం[గహపర్వమున యుధివ్విరుండు శతయూపా[శమము నకు వెళ్ళిన విషయము సూచింప(బుడలేదు. [(గంథమునందు మ్మాతము పాండవులు పితృదర్శన లాఅసుల్లై సపరివారముగా నాశమమున కే/గుటయు, యుద్ధమృతులను గను(గొనుటయు, వ్యానుని సందర్శించుటయు మున్నగు నంశములు విపులముగా వర్ణింపబడినవి. ధృతరాష్ట్రంండు చూచిన యద్భుత దృశ్యమును పాండవులు మైతము చూచుట బాగుండునని యర్వావీను లీ భాగమును గల్పించి యుందురని కొందజు విమర్శకులు తలంచిరి. ““'య్మత ధర్మం సమాశ్రిత్య విదురః సుగతిం గతః” అని పర్వసం[గహ పర్వమున నున్నది. విదురుండు యోగమహిమచే. దన తేజస్సును ధర్మరాజునందు. (బ్రవేశింపం జేసి శరీరమును విడచెను. ఇది యుధి

ఆశ్రమవాస చతుష్టయము 959 షిరుండు శతయూపొ[ళశమమునకు వెళ్ళినటో నెట్టు జరుగును? ధర్మం అనంగా ధర్మ దేవతయని యర్థముః జెప్పుదుమేని దానికి దగిన (గ్రంథము లభ్యము. కాలేదు. పర్వసం[గహమునకు యుధిష్టిర శతయూప్మ్శాశమ గమనము ముఖ్యముగామి సూచింప(యడలేదనియు, విదురదేవాత్యాగము ముఖ్యమగుటచే సూచింపంబడిన దనియు, నీ సూచనమచేతనే పొండవులాశ్రమస్థ పితరులను జూడంబోయిన యంళ మాక్షి ప మగుననియందలంచితిమేని నిదికల్పితమని _చెప్పువారి విమర్శనము నిరాధార మని తేటపడంగలదు. పు్కతదర్శన పర్వకథను జనమేజయు:డు నమ్మకపోంగా వ్యాసుడు వచ్చి జనమేజయునికి. బరీక్షిత్తునుు శ్ళృంగిని, శమీకునిం జూపి యనుమానమును దీర్చెను. ఈ కథాంశము సంస్కృతాంధ పర్వసం_గవాములం దెచ్చటను సూవితము కాలేదు. నన్నయభట్టు లెక్క (ప్రకారము 1106 శ్లోకములుండవలసిన యా(శమవాస పర్వమున శ్లోకసంఖ్య భేదించుచున్నది. జనమేజయునికి వ్యాసాను [గహలణ్ధిమైన పరీక్మిద్ధర్శనము తిక్య-న భారతమున లేదు. కావున నీ భాగము (పక్షి ప్త మనుటకు వీలున్నది. మొసలపర్వము: ఇది యెనిమి దధ్యాయములు గల పర్వము. పర్వసం[గహ పర్వము. 820 క్లోరము లుండవలెనని చెప్పుచుండగానే పతియందును 800కు మించిలేవు. కథాంశములు సంస్కృృతాం(ధములం దొక్కరీతిగనే యున్నవి. పర్వ సంగహ పర్వమున నా్యశమవాసిక పర్వమునందే నారదుండు ధర్మరాజునకును వృష్టివినాళమును' గుటించి చెప్పిన ట్టున్నది. దదర్శ నారదం య్య ధర్మరాజో యుధిష్టిరః నారద శైవ శుళశాన వృష్టీనాం కదనం మహత్‌ పత దా([శమవాసాఖ్యం పర్వో_క్తం మహ దద్భుతమ్‌” తెనుంగు భారతమునందలి పర్వసం్యగహమునందు. _సైత మాశమ వాసాం . తర్గతముగానే' "పాండవులు నారదునివలన నిఖిల యాదవ వ్యసనం బెజబుంగుటయు” నని యున్నది. ఇచ్చట సంస్క్యూతాంధ భారతములు రెండింటను బర్వసం[గహ పర్వమునకును [గంథములకునుబొత్తు కుదురుట లేదు. ల్రీకృష్ణుడు పంపిన దారుక వృత్తాంతము రండింటియందును( గలదు. బలరామ కృష్ణులు తప్ప యాదవు లంద అును మరణించినట్టు యుధిస్టిరు(డు కరాకర్ణిగావినెను. జరిగినదియు నంతే.

౨60 మహాభారత సమీక్ష దారుకుడు వా స్తిపురికి వెళ్ళి చెప్పిన పిమ్మటనే యర్ధునుండు ద్వారకకు. వచ్చెను. ఇది సంస్కృతాంధములు రెండింటియందును నున్నది. నారదునివలన ముందుగానే వినియన్నచో దారుకుడు వచ్చుదా(క నడ్డనుండు వేచియండగలండా? మజియొక చ్మితమేమన దారుకుండు హ స్తిపురికి నాటు బాటమీంద జిన్న రథముతో' వచ్చెను. అర్జును డె బ్లేగెనో తెలియదు. ద్వారకకు వెళ్ళి యాదవుల నోదార్చి, తరువాత మృళతుడ్లైన వనుదేవుని కగ్ని సంస్కారకృత్యమును జేయించి పిమ్మట సముుదతీరమునకు( బోయినాం డర్జునుండు. అచ్చట వెదుక(/గా వెదుక(గా రామ కృష్ణుల కశేబరములు కనంబడినవి. అప్పుడు వాని కగ్ని సంస్కారమును జేసి. నా(డు. ఇంతకాలవిలంబ మైనను కశేబరములు చెడలేదు. రామకృష్ణుల మరణవ్నార్త ద్వారకావాస జనులకును దెలియలేదు. ఇచ్చట యోగమహిమగల ళరీరములగుటచే నట్టుచెడకయుండె నని: యూహింపవీలగుచున్నది. బలరాము(డు కృష్ణుని యెదుటనే [ప్రాణములు విడిచెను. కృష్ణుండే బలరాముని కశేబరమున కగ్నిసంస్కారము నేల చేయలేదో ! రామకృష్ణుల శరీరములను గన్నులతో. జూచినం గాని యడ్దనుండు నమ్మడనియు నతని చేతులు తోనే తమ శరీరములకు సంస్కారము జరుగవలయు ననియం దన నిర్యాణము నకు వ్యవధిలేకుండుటయు. గారణముగా నట్టు శీకృష్ణుండే చేసియండు ననియ మ్మాతమూహింప వీలగుచున్నది. భాగవతమున౦దు “హరి. జూడన్‌ నరు€ డ్లేంగినాండు నెల లేండయ్యెంగడా ; రారు కా లరు లెవ్వారును, యాదవుల్‌ సమదలోలస్వాంతు లీ వేళ సు స్టిరుల్టై యుండుదురా ? మురారి సుఖియై 'నేమంబుతో నుండునా ? యెరవ్హై యున్నది చిత్త మీశ్వర కృతం బెట్లోకదే మారుతీ :” అని ధర్మరాజు దుర్నిమిత్తముల(గని చింతిల్లి నట్టున్నది. భాగవత కథాను. సారముగా నర్జునుండు యాదవ వ్యసనముకన్న ముందే "ద్వారకకు బోయి. కృష్ణ నిర్యాణ సమయమున సన్నిపాతు(డ్తై యండెను. భాగవత కథ పర్వనం[గ్రహమును సమర్థించుచున్నది. భారత [గంథము భిన్నముగా నున్నది. ద్వారక సమ్ముదమున మునుంగుట సుపసిద్ధమైనను బర్వసం[గవా పర్వము: పేర్కొనలేదు. “సవృద్ధబాల మాదాయ ద్వారవత్యా స్తతో జనమ్‌” అని మ్యాత

శమవాస అ్మశమవాస చతుష్టయము ౨61 మన్నది, దీనికి. గారణము యాదవుల నిం్యద(పస్థమునకుం జేర్చుటయే గాని ద్వారక సముద్రమున మునుంగుట హేతువు కాదని విమర్శకులు తలంచిరి. మౌసల పర సగ్రము బహు పురాతన కాలమునందే రామకృష్ణుల [పథావ [పదర్శనార్థమై ,పవ్షిప్తమైన దనియు, వ్యాసరచిత భారతమున ఐర్వనం[గవాములో నున్నట్టు యాదవ వ్యసన ఘట్ట మ్మాళశమవాన పర్వాంతర్గతముగానే యండి యుండు ననియు. వారి భావన పర్వసం[గవా పర్వపరీక్షతో (గంథమునందలి భాగములను వడంటోయ. నారం భించినచో బహుళములై కథాంళములు (పక్షి ప్తప్రాయము లగును. అట్లు పక్నిప్త ములే యధికముగా నున్నవని యాధునిక విమర్శకు లందలును దలంచుచున్నారు. ఇట్టు మౌొసలము క్రిషసమన్వయముగల పర్వము, తిక్కన దీని నేకాళ్వాస పర్వ ముగా రచించెను. మహాప్రస్థానిక పర్వమునందలి శునకవృత్తాంతము పర్వసం[గవా సూచితము కాదుం యుధిష్టరుండు మృతులయిన పత్నీ సహోదరులను విడువంగలను గాని [బదికియండి వెంటవచ్చుచున్నవనకమును విడువంజాలనని యిం[దునితో వివాద పడిన యంళయు పర్వసర్మగవా పర్వ సూచన ననుసరించి స్వర్గారోహణ పర్వ మున నుండవలెను. కొని యిడి యెట్లో మవ్శోప్రస్థానిక పర్వమున కెక్కినది. 820 శోకములుండవలసి యుండంగా 120, 109, 110, సంఖ్యలను దెలుపు పర్వ ర సంగహ పర్వము కలకత్తా బొంబాయి [ప్రతులు చూపుచుండుటచే నిచ్చట [గంథము తారుమా రై నట్టు గోచరించును. మహాప్రస్థాన స్వరూపమును మనుస్మృతి యిట్టు వివరించెను. అవిపాతా చృకీరస్య యుకో వార్యనిలా ళనః” చికిత్స చేయనలవికాని వ్యాధి వచ్చినపు డీకాన దిక్కు మొగమై ప్రోవుచు యోగనిముండె జల వాయ భక్షణము చేయుచు శరీరము నేలంగలియు వజకును ఠి యనా. యం మవి(పస్థానమును జేయ వలయు నని యర్థము, స్వర్గారోహణపర్వము: మహ్వపస్థానికమువలె. దెలుగున నిదియు నేకాళ్వాస పర్వమే. మూలమున దీనియం దయిదధ్యాయములు గలవు. హరివంశాంతర్గత థారత [శవణ విధ్యధ్యాయమును. జేర్చుకొన్న 1పతు లాఅధ్యాయముల పర్వము నుగా దీశిని [బకటించినవి. శునక వృత్తాంతము దీనియం దుండవలసిరమీండగా6

989 మహాభారత సమీశగ బూర్వపర్వమునందే చేర్చ(ఐడి యండుటచేత నిచ్చటను ఐర్వసం[గవా పర్వ (గ్రంథ భాగములకు( బొత్తు కుదురుటలేదు. తెలుంగు పర్వసం[గహము, “కర్టు నరక ప్రాప్తియం. దన్మోక్షణంబును, స్వర్గంబున భారత వీరుల సంగమంబును, గర్మ పరిపాకోపభాగంబు ననువృత్తాంతంబుల నొప్పి యిన్నూరు శ్లోకంబులు గలిగి పదు నెనిమిదవ పర్వంబ్లై స్వర్గారోహణంబు నాంబరంగ” నని యున్నది. సంస్కృత పర్వసం[గ్రహమున( గడ్డని నరకృప్రాప్తిని గుజించిన పశంసయే లేదు. అందటితో బాటు గర్జని పేరును గలదు గాని యతని నరకమునకు! (బత్యేకతలేదు. తిక్క నయం గర్జుని నరక పాప్తిని విశేషించి వర్టింపలేదు, కా(గాం దెలుం/గు పర్వ సం(గ్రవామున నీయంశమెట్టు చేరినదో చితముగా నున్నది. తిక్కనకు. బూర్వమే మె యంశము నన్నయ (పణీత భాగమున నున్నచో నేల విపులీకరింపండు? యుధి స్టిరనికి, గర్దం డన్నయని. విదితమైన పిమ్మట నతని యాత్యంతిక నరకవర్డన మనుచిత మని వదలివేసెనా? ఏమైనను నమూలమును ననుచితము నన టూ వర్ణనము తిక్కన భారతమున లేదు. న్న వ్యాసభగవానునిచే( (బణీతమైన భారత [గంథముయొక గా నిజస్వరూప మూహకందనిది. బహు పురాతనకాలమునందే సం[పదాయాగతము లైన యుపా థ్యానములందు( జేరినవి. వివిధ [1పాంతములందలి భాగములను జేర్చుటచేతనే యది భారత సంహితయెనది. (సంహిత యన నౌక్కచోం జేర్చందిడిన భాగములు గం (గంథము. ఉదా:- బుక్సంహిత, యజుస్సంహిత మొదలయినవి). పర్వానుుకమ ణీక మ్మాతమే వ్యాసరచితమై యుండును. పర్వసం[గ్రహపర్వము సంహితాకారుల చాతుర్య విలసితమేయని విమర్శకులు తలంచచున్నారు. పర్వనం[గవాము పుట్టు నాటికే యితరుల రచనలు భారతమునం దెక్కినవి, తరువాత బర్వసం[గహ మెంతి (తోసినను మొండిచుట్టములై చేరిన (పక్షి ప్త్రములును గలవు. కనుకనే మనకు లభించుచున్న సంస్కృత [పతులలో నిన్ని మార్పులు కానవచ్చుచున్నవి. తిక్క-నకుదొరికిన (ప్రతి నేటి యుత్రర దక్షిణ దేశ పతులకు మధ్యగానుండిన విలక్షణ [పతియని పరిశోధకులు తలంచుచున్నారు. . భాషాంతరీకరణశిల్పము స్వతం్యత రచనము కన్నను భాషాంతరీకరణమున గ్లేళమెక్కువ, ఉభయ కవిమితు(డైన తిక్కయజ్వ మాతృకలోని యర్థములను మ్యాతము (గ్రహించి

యనువాదమున దేలు(గుభాషా సం్యపదాయములను విలసిల్హందేసినాండు. భారత కవులు సర సకవితాలక్షణములందువలెనే భాషాంతరీకరణమునందు( దరవాతి వారికి మార్గదర్శకులు.

తిక్కన విరాటపర్వాదిగా నవలంబించిన భాషాంతరీకరణ పద్ధతులను జివరి భాగముకదా యని జాఅవిడువక యా [ళమవాసాది చతుష్టయమునందును. నడపెను. అనొ చిత్యమును బరిహరించి యౌచిత్యమును దాటించి పా(త్రములు పరస్పరము సంభాషించుచున్నట్టు నాటక రచనాశిల్పమును, రసానుకూలమైన రీతులను శై లిలో నిముడ్చుటి తిక్కన యుద్దిష్ట విషయము, ఈ గుణము పూర్వపర్వము లందువలెనే యిచ్చటను (బతిఫలించుచున్నది. ఈ. పర్వములు చిన్న వగుటచేత నంతగాం గుదింపులును మదింపులును జరుగలేదు. అ[ళమవాస పర్వకథ మూలమునందు సైతము స్వతస్పిద్ధమైన నాటకత_త్త్రము కలిగియండునవలన( బ్యాతముల చిత్త వృత్తులను వివరించుపట్ట( దప్ప కథాంశములను గుంచించుట కాని వస్తరించుట గాని యంతగా జరుగలేదు.

ఒకగా భాగము మాత్రము విడువంబడినది. సంసగ్భాత భారతమున జనమే జయుండు ధృతరాష్ట్రాదులకు( గల్గిన ప్యుతదర్శన పర్వమునందలి యద్భుతమును నమ్మక భగవంతుండై న వ్యాసుండు మృతుండైన మా తంగడిని నాకు జూపి యను (గ్రహించినచో నానాటి సంఘటన సత్యమని భావింతు నని వై ళంపాయనునితో ననెను. అపుడు వ్యాసుడు వచ్చి పరీక్షే త్తును, నతనికి కాపమిచ్చిన శృంగిన్సి నతని తండి శమీకుని సయితము చూపి దన మహిమను బుజువు చేసుకొన వలసినవా! డయ్యెనుం జనమేజయ ఉవాచ :-

అన్హుమాపి వరదో వ్యాసో దర్శయే త్పితరం యది

త (ద్రూప వేష వయసం (ళద్ధద్యాం సర్వమేవ శే

(ప్రియం మే స్మాత్‌ కృతార్థశ్చ స్యా మహం కృతనిశ్చయ॥

ధ్రసాదా దృష్టిముఖ్యస్య మమ కామః సమృధ్యతామ్‌ు” సొతిరువాచ :

ళ్లు త్యుక్తవచనే తస్మిన్‌ న్సుపే వ్యాసః (ప్రకాపవాన్‌=

(ప్రసాద మకరో ద్ధీమాన్‌ ఆనయచ్చ పరీక్షితమ్‌

తత సూప నయస మాగతం నృపతిం దివః

శీ మహాభారత సమీక్ష శ్రీమంతం పితరం రాజా దదర్శ జనమేజయః శమికం చ మహాత్మానం పుత్రం తం చాస్య శృంగిణమ్‌ అమాళ్క్మాన యే ఐభూపుశ్చ రాజ్ఞి స్తాంశ్చ దదర్శహం” ఇది. పర్వసం[గహ పర్వమున సూచింప(బడని కథాంశము గనుక (ప్రకిప్తమై యండునని విమర్శకు లభ్మిప్రాయపడిరి. ఆ్యశమవాస పర్వమునందలి శిత, 85 అధ్యాయములందు జనమేజయుని సంళయములు త న్నివారణములును వరింప(బడినఏి. వానిని. దిక్కున యనువదింపలేదు. తిక్కనకు దొరికిన పతి యందుం బై రెండధ్యాయములును లేకుండెనని సమర్థించుటకంటె రసజ్ఞశేఖరుఃడై న తిక్కన జనమేజయునికి న్యూనతాపాదక మైన యా నీరసభాగము ననువదింపక విడిచెననుట లెస్స. పరీక్షిత్తును దర్శించుట న్యూనతాపాదక మెట్టగునని శంకించుట కాక వ్యాసుండట్లు చూపినంగాని నేను యుధిష్టిరాదులకును ధృతరాష్ట్రాాదులకును గలిగిన బంధు దర్శనమును నమ్మ(జాలం ననుటలోనే యా నీరసవీజము కలదు. భారత శ్రవణ విధిరూపమైన యధ్యాయము హరివంకాంతర్గత మైనను భారతము చివరి భాగమున నతుకంబడినది. దానిని మైతము తిక్కన తెనింగింప లేదు. నియమనిష్టలతో మహాభారతమును జదివి త దంగములుగా జపవోమాదులు చేయట మున్నగు నంశములుగల విధిరూపాధ్యాయము సంస్కృృత భారతమునకే సంబంధించిన విషయము, తెలుగు భారతము ధర్మజ్ఞానమును గావ్యానందమును మాత్రము (పసాదించుట కుద్దిష్టమై యుండుటచేత( బారాయణవిధిని. దెలుపు భాగ మవసరము లేదని కొంటోలు దానిని విడిచెను. ముపష్పదితొమ్మిది యధ్యాయములును దాదాపు పదకొండు వందల శ్లోకము లును గల యాశ్రమవాస పర్వమును రెండాశ్వాసములలో 856 పద్యములతో ననువదించినాడన్నచో రసస్పర్శ లేని బహుళమైన పదజాలమును సార్ధకపద సంపదతో. గుంచించియు, ననవసరము లఅయినవని తోచిన వానిని విడిచియ నాంధ్రీకరించె నని వేలుగా జెప్పనక్కజలేదు. అట్లే మౌసల మహాప్రస్తానిక స్వర్గారోహణ పర్వములందును గంథాళములు లు_్తములుగాని భంగినిం దన యను వాద కౌళశలమును( జూపెను “ప్రాప్య రాజం మహాత్మనః” అని మూలముననుండ; జనమేజయ హృద్గత పాండవ గౌరవమును వివరివపందలచినవా౦డువలె “పితృపితా మహ్మక్రమ ప్రాస్తంబయిన సాామాజ్యంబు జగత్పూజ్య 1పకారంబునం గైకొని” అని యనువదించినాండుం సంస్కృత మహాభారతమునందలి జనమేజయుని కన్నను

అ్యశమవాస చతుష్టయము కక్‌ దెను(గు థారతపు జనమేజయుడు త త్తద్భావములచే నెక్కువగాం (బభావితు( .డగుచుండుననుట కిట్టి యుదాహరణములు పెక్కులు గలవు. యుధిష్టిర పరోక్షమున భీమ ధృతరాష్ట్రులు సన్నిహితులై నచోం బుత్రులం దలంచుకొని యాంభికేయండును, దుద్యోధను చెడ్డములను స్మరించి వాయ నందను+డును( నుమ్మలించుచుందురు. యుధిష్టిరుని యెమటంగాని బంధుసన్నిధినిం గాని మనోవృత్తులను బయల్పడనీయక మెలంగుదురు. ఈ యంశము మూల మున నంత చక్క(గా నుపవర్ణితము కాలేదు. ప్మాతముల చి త్తవృత్తుల విళదము చేయటయే కథా గమనమునకు జీవగజ్ణ యని భావించు తిక్కన గి; “హృదయముల నొండొరుల దెస నిట్టివార లయ్యు నతడు నతండు నన్యోన్య భాష ణముల యప్పుడు మృదుల విన్యాసమొప్ప నాడుదురు చుట్టములు 'మెచ్చునట్లు గాంగ” “అని [వాసీనాడు. ఇది మూలమునకు సౌందర్యదాయకమైన యాం[ధీకరణము. ధృతరాష్ట్రుడు పొరులను రావించి తనను వనస్థు( డగుట కనుమతింపు( డని వేండినప్పుడు వారు దుఃభితుల్నై తమ వక్షమున. బౌరానుమతిని. దెల్పుటక్రై యొక (బావ్మణుని నియోగించిరి. అతని పేరునుగుటించి రెండు మూండు పాఠము లున్నవి. స్వాధ్యాయమండలి (పతిలో “సెంబాఖ్యో. ఐవ్వ్యూచో రాజన్‌” అని యున్నది. వావిళ్ళవారి [వతిలో సంథావ్యో బహ్వ్యూచో రాజన్‌" అని యున్నది తెనుంగు భారతమున “ఆర్య చరితుండును జతురాలాప కల్యుండును నగు శంభుడను వి(పో-త్తమునకుం జెప్పి” యనియండ టిప్పణిలో “కాకల్యుండను” అను పాఠఖేదము చూపంబడినది. ఈ విధముగా నితడు సాంబుడు. శంబుండు, శాకల్యు(డును నగుటయేకాక వావిళ్ళ (పతి ననుసరించి యనామధేయు+డు, ఇందు కాకల్యళజ్దము నుపసిద్ధమైనట్టిది. (బవ్మోండ పురాణ మొక శాకల్యుని( జేర్కొన్నది. ఇతడు అతిథియై వచ్చిన పరను వను రాక్షను! డన్నము చాలదని తనను మింగ రా(గా, వేయితలలు రెండువేల చేతులును గల రూపమును ధరించి వానిని బెదరించి పాజగ్యదోలెను. జనకుని యజ్ఞశాలలో నితనికిని యాజ్ఞవల్కు్యనికిని శొస్త్రచర్చ జరుగుటయు నందులో'నితం డోడి (ప్రతిజ్ఞా (ప్రకారము (ప్రాణములు విడుచుటయు జరిగెను. భాగవతము కాకల్యుండు సౌభరి ప్యుతుండనియ, నిత౦డు

266 మహాభారత సమీక్ష చదివిన బుగ్వేదము నయిదు విధములుగా విభజించి వాత్యుండు, మౌద్గల్యు(డు శాలీయుండు, గోముఖు(డు, శిఖరుండు ననువారికి బోధించినట్టును దెలుపుచున్నది. తిక్కన “శంబువు' అనికాక శాకల్యుండనియే తెని(గించి యుండును. కానిచో నతనికి. జతురాలాపకల్యుండను విశేషణము నతిక్రియండండు. “బహ్వ్యూచః” అను సంస్కృృత భారతమునందలి విశేషణము బుగ్వేది యగు (బాహ్మణుం డని తెలుపు చున్నది. బుగ్వేదియైనను యజుర్వేదియైనను (పస్తుతమునకు( గలుగు లాభమొక్క- టియే కావున, బహ్వ్బూచ శబ్దమును గౌణముగా (గషించి తిక్కన చతురాలాప కల్యుండని తెని(గించెననియు, నతని గంటమునుండి దొరలినది శాకల్య శబ్దముగాని “'శంబు' ళ ద్దిముగాదనియు నూహింప వీలగుచున్నది. ధృతరాష్ట్రం,డు కురుకేతమును జేరినప్పు డతని నాహ్వానించి యచ్చటనే: యుండు మని కోరిన శతయాూపుని తండి తాతల (పశంశ యసపస్తుత మగుటిచే, దిక్యన యనువదింపం డయ్యెను. యుధిష్టిరాదులు పితరులను జూడంగోరి శతయూపా(శమము నకు వెళ్ళినప్పు డందలి మునులు వేర్వేటుగా నందజను నెజకపజచు మని సంజయుని గో8ిరి. ఆత(డు యధిస్టిరాదులను, (ద్రౌపదీ (పభృతులను జ్యేష్టానుుకమమున నెజుక పబచెను. ఇచ్చట సంస్కృత భారతమున బాండవ పళ్నుల నెలి/గించిన తోడనే యు_త్తరను, దరువాత( బూర్వ సువాసిను లయిన దుర్యోధనాదుల భార్యల నెజుక పజచినట్టు కలదు. ఈ సందర్భమున( దిక్కన యౌచిత్యమును బాటించి ధృత రాష్ట్రస్నుషల పిమ్మట నుత్తరను బరిచయము చేసినట్టు (వాసినాండు. ఒకటి: పూర్వ సువాసినియైన యు త్తరను నట్టివారేయైన ధృతరాష్ట్రిని కోడం డను విడిచి ముందుగా బేర్కొనుట ట్యేస్టాన్ముకమ మర్యాదకు విరుద్లము, రెండవ యంళ మేమ. న(గా సువాసీను లయిన పౌండవ పత్నులను జెప్పి. వెంటనే యు తర నెబుక ల త్త పఅచినచో నొక్కసారిగా నందథికిని నభిమన్యుమరణము జ్ఞప్తికి వచ్చి ఖిన్ను లగుదురు. చెప్పువాడు సంజయుడు. అతండాక్షరి మనస్సులను నొప్పించు నట్టు పల్కుట యాదినుండియ నెజు(గండుగదా! కనుక ను త్తరను జిట్టచివర నెజుక పజచినట్టు (వాసినాండు తిక గానం చా యబ ధృతరాష్ట్రస్నుషల నెటుకపజచుటద్వారా నందజికిని గురుకత మరణము క్లిప్లీకి వచ్చినమీందట నభిమన్యు మృతి స్మృతికివచ్చుట యంత బాధాకరము గాదు. ఈ ఘట్టమున వ్యాసుడు మంచి వృత్తములను (వాసెను. తిక్కనయు మంచి పద్యములను రచించెను. నై

అ[శమవాస చతుష్టయము బి67 ఊత్తరను గుణించి “ఇయం తు నిష్ట్టస్త సువర్శ గొరీ రాజ్ఞో విరాటస్య సుతా సవుత్రా భార్యాభిమన్య్నో ర్నిహతో రణీ యో దోణాదిభినె ర్విరథోరథనెః అని వ్యాసు+డును. ఆవ్సీర్రి చందంబయై కడు గారవమున.( దనుసుభ్యద్ర వొదువ నున్న తరుణి, (దోణ కర్ణ ముఖ యోధవీరులం గలంచి తెగిన యట్టీ యభిమన్యు (ప్రియ యుత్తరాభిదాన” అని తిక్కనయు (వాసిరి. వ్యాసుని య త్తర యొడిలో బరీక్షిత్తు కలండు. తిక్కన యుత్తరను సుభద పొదివియన్నది. కురువంశాంకురమైన పరీక్షిత్తు మేనికి మన్నంటనీయక యెత్తుకౌనువా రెందజో కలరు. తరుణియైన యు త్తరకుం గలిగిన పతివియోగ దుఃఖ మపరిహార్యము. కనుకచే మూలమునందలి “సపుతా” యను విశేషణమును [దోసిపుచ్చి య త్తరకు “తరుణి యనియు. “నభిమన్యు (ప్రియి యనియు వికేషణములను జేర్చి యామె సుభదచే బొదువః బడి యుండుట నభివర్షించి తిక్కన తన లోకజ్ఞతను వెల్లడించినా(డు, సంస్కృత మహాబారతమునందలి జనమేజయు(డు ప్కుతదర్శన పర్వకధనువిని " “కథం నుత్య క్రదేవోనాం పున న్మదూప దర్శనమ్‌”అని వైళంపాయను నడుగు టయు, నతడు “అవి_పణాళః సర్వేషాం కర్మణా మితినిశ్చయః”అని [పారంభించి సమాధానమును జెప్పుటయు. గలదు. చనిపోయినవారు పూర్వదేహములతోనే యెట్లు కనంబడిరి ? అని జనమేజయునివంటి బుద్ధిమంతు డడుగుటయు. దానికి గర్మ సిద్ధాంతమును భూతనిత్య సంవాదమును [బతిపాదించి వైళ ంపాయను(డు చెప్పుటయు జిజ్ఞాసుజనబుద్ధి వై శద్యార్థమని ఢర్మపధాన రచనగల సంస్కృత భారతమునకు సరిపడును. కొవ్యదృష్టితో వ్రాయబడిన తెను(గు భారతమును నా యంశమును జేర్చినచో జనమేజయునికి న్యూనతాపొదకము కాకపోదు. కనుక నా భాగమును బూషర్తిగా( డిక్కన యనువదింపక విడచెను.

మహాభారత సమీక్ష ౨68 సుమారు మూడువందల శ్లోకములలోనున్న మొసలపర్వమును లిలితి పద్య ములలో రసవ త్తరముగా ననువడించినాండు. తిక్కన. కృష్ణ బలరామ మహత్వ మును (పతిపాదించుటకై పుట్టిన దని భావింప(బడు నీ పర్వము మూలమునందే రసవంతముగా నున్నది. దానిని రసవత్తరముగా రచింపక కొవ్యకళానిష్టాతుండైన తిక్కన యేల విడుచును ? సంస్కృత రచన ననుసరించి యాదవకుమారుండయిన సాంబుని కడుపునం బుట్టినది “ఆయసమునలము.” తెను(/ఏ సీమలో నెచ్చటను నినుపరోకలి వాడుకలో లేనందున నాయన విశేషణమును దీసివేసి తిక్కన “ముసలము' అని మాత్రమే వాడినాండు! సముదతీరమున జరిగిన యాదవ మౌసలాహవము. సంస్కృత భారత మున “తతః పరిషదో మధ్యే యయుధానో మదోత్కటః” ఆని యుయాధానుండు కృత వర్మను దూలనాడుట కారణముగా రేగినట్టు కలదు. తిక్కన, సాత్యకి కృత వర్మను దూషింపంా యుద్ధము వాటిల్టీనట్లు (వాసినాండు వీరుండ్రై యెక్కువ మందిని చంపినవాండు సాత్యకి, మధుపాన మళ్తులై నవారి కలహ మెవ్వరిమూలమునం బెజిగి నను దుల్యమే. కావున నిది విశేషములేని మార్పు. మూలమును సం[గహించుటయే యిచ్చటి యనువాదకుని యుద్దేశము. ఇట్టి యనువాదము లచ్చటచ్చటను గలవు. యాదవులందణును మడిసిన పిమ్మట ్రీకృష్ణు.డు ద్వారకకు వెళ్ళి వను దేవునితో నెల్హ వృత్రాంతమును జెప్పి. తన కింక ద్వారకయం దుండుటకు బుద్ధి పుట్టుట లేదనియు, బలరామునితో(భాటు తపస్సున కేం గెద ననియం జెప్పి వసుదేవునికి నమస్కరించి వచ్చిన పట్టున వసుదేవుని స్టీకి యెట్టుండెనో మూలము వివరింపలేదు. చం॥ “విని బలుజీపినోయి మది విహ్వాలమై మెయి [మానుపాటు వొం ద మనికి మీందంగేశవుండు దానును రాముండు నిల్లువాసి కా ననమున నుండువార మన నైప్టికతం బలుకంగ నున్నచే తనయు నడంగంజేష్టితము దక్కి శవాకృతి నుండె న _త్తటినీ్‌” అని తిక్కన వివరించినాండు. వ్యాసుని యైైతిహాసిక కథాగంథము. తిక్క-నది చిక్కని కావ్యరచన. మవోపస్థానిక పర్వమున యుధిష్టిరుండు సకళ్యతసోదరుండ్డై యరుగుటకు ముందు పరీక్షిత్తును హస్తిపురికిని, వ(జని నింద్రపస్థమునకును నభిష్షిక్తులను కేసి,

అ|శమవాస చతుష్టయము 969 వారిరువురిని నరసికొనుమని సుభదకుం జెప్పు నవనరమున మూలమునందు “దుఃఖ ర్తళ్బాాబవీ [దాజా సుభ్మదాం పాండవా[గజు” అని యున్నది. పాండవా (గజున కీ దుఃఖమేల కల్గినదో ! వీతరాగుండై తానై మవో్శపసానమును జేయ. నున్నాడు. చిన్నవాండయిన పరీక్నిత్తుకు లోపములేని యట్టు యుయుత్సుని. మంతిగా నియమించినా(డు. కృపాచార్యుని యండ యుండనేయున్నది. ఇంక వశీకృతచిత్తుండై న ధర్మరాజు కీ దుఃఖ మెందులకు? తాను దుఃభించుచు నివారించి" నచో, [వాణ్యపియడయిన ధనంజయుని శాశ్వతముగా వదలి సుభ్మద పరీక్షిత్తును. గాపొడుటక్షై నిలుచునా? కావున నా దుఃథార్తత్వమును బరిహరించి యుల్దాసముగా బలికించినాండు తిక గాన మ॥ “భవదీ యాత్మజు నాత్మజు ౦డు కురుభూ భారోద్వహుంండయ్యె యా: దవ వంళోత్తరు( డైన వ్యజునకు నిందద్ర(ప్రస్థరాజ్యంబు గౌ రన దీప్పంబుగ నిచ్చినాండ సుచరిత్రాః రక్షణీయంబులై. నవి యీ యిండులు రెండు నీవు దృఢ ధైర్యం బొప్పరక్షింపుమీ.” యుధిష్టిరాదులు ధర్మాదులలో. గలిసినట్టును, దృతరాష్ట్ర9(డు కుబేరలోకము నకుః జేరినట్టును, “తక్కినవారు త _త్తద్దేవతాభావము నొందినట్టును జెప్పుకొని పోవుచు. దుర్యోధనుడు కలియందును, నతని తమ్ములు రాక్షసులందును( గలిసినట్టు చెప్పం బడినది. ఇచ్చట స్వాధ్యాయమండలి ప్రతిలో “ధృతరాష్ట్రాత్మజాః సర్వే యాతు. ధానాబలోత్య-టా83 బుద్ధిమంతో మహాత్మనః కస్త్రపూతా దివంగతాః” అని యున్నది... స్వర్గిమును ధృతరాష్ట్రతనూజులు చేరినళ్రే భాషాటిక వివరించినది, తిక్కన “యతని తమ్ము లెల్ల యాతుధానావలి. గలిసిరి” ఆని [వాసెను. వావిళ + పతి “ధృతరాష్టా౧త్మజాః సర్వే యాతుధానాకా (పపేదిరో యని తిక్కన రచన కను. కూలమైన శ్లోకమును (బకటించినది. ఊఉ త్తరదేశ (పతి (ప్రకటించిన శ్లోకమున గౌరవులకు “బుద్ధిమంతః, మహో త్మానః' అను విశేషణములు సయితము గలవు, కస్త్రహతులయిరి కావున తత్కాల. మున మా[తము స్వర్ణమునకుంజేరి పిమ్మట యాతుధానులయందు గలసి రని సమ. ర్థించుటకు వీలున్నది. కాని త త్తద్వ్యక్తులు త త్తద్దేవతలలో శీనమై రన్న సందర్భము నందే పె ల్లోక మును స్వాధ్యాయమండలి (పతి పకటించినది. కా(గా నసంగత మైన యీ పాఠమును హరించియో నరిల్మైన మూలము చిక్కుటచేతనో తిక్కన ధార్త రాష్ట్రిలు యాతుధానులందు గలసినట్టు లనువదించినా+డు. వావిళ) (ప్రతి పాఠము.

270 మహాభారత సమీక్ష తిక్కన యనంతర కాలమున విలసిల్లెనేమో ! ఈ విలీనత, యందఅకును స్వర్గ నరక ఫలము లనుభవించుట పూ ర్రిథైన పిమ్మట జనమేజయు. డడుగుటచే బరమ గుహ్యమైనదనుచు( జెప్పంబడినది. దుర్యోధను,డు కలియందు. గలిగిన యంశము నుత్తరదేశ దక్షిణదేశ (ప్రతులు రెండును దడవలేమ, సందర్భ ముల కతుకని యిట్టి (పక్షిప్తములు తన యెదుట బడినప్పుడు వానిని, బరిహరించి స్థ లాంతరమున( .జెప్ప(బడిన సత్యముల నాధారముగా( గొని (వ్యాసుండు ధృతరాష్ట్రాదులను గంగా తీరమునకు(గొనిపోవుటకు ముందు దేవతాంశములు రాక్షసు అవతారములె వత్తి కురు కేతమున యుద్ధముచేసి మరణించి రని చెప్పునప్పుడు “కలి సుయోధను డయ్యె రాక్షసులు పుట్టిరాతని యనుజులై "” యని [వాసిన తిక్కన రచనకు సరియైన మూలము కలదు. “కలిం దుర్యోధనం విద్ధి శకునిం ద్వాపరం తథా ధుఃళాసనా దీ౯ా విద్ధిత్వం రాక్షసా౯ా శభదర్శనే”) తిక్కన యనువదించినాండని మనము [గహింపవలసియున్నది. ఇట్టు విరాటపర్వాదిగా నారంభించిన తన భాషాంతరీకరణ పద్ధతులను దుది ముట్ట నవలంబించి నన్నయ భట్టారకు(డు నాజువోసిన యనువాద రహస్యములను దన రచనా వ్యేతమునం బంట పండించినాండు తిక్కన. భారతమును గావ్యపర్ధతి ననువదించు నూహ నన్నయకు. దట్టుటకు( గన్నడ భాషయందున్న పంపభారతము కారణమై యుండునని కొందజు విమర్శకుల యూహ. ఖండాంతరాలలో. వాణి జ్యాదులను నడుపుచుండిన యాం[ధ్రులకు( దమ ' సౌర్రుగువారై న కన్నడిగుల సాహి త్యము సుంతయః తెలియకుండ ననుటకంటె దనకు ముం దొక శ తాబ్బకాలమున( బుట్టి పళ్చిమ చాఫక్యులవలన( (బచారము నొందుచుండిన పంపభారతము తెలిసీ యండె ననుటయే సమంజసము. అది కొంతవజకు( దన నూతన కావ్యమునకు6 దోహదమగుటయు దప్పుకాదు,. పంపభారతమును ముందు పెట్టుకొని తెనిగించు నంతటి (ప్రతిభా దరిదుండు కాడు నన్నయ. పంపండు సం్యగహించి _వాయటయు గావ్యపద్ధతిని ననువదించటయు నను మార్గములను గనిపెచ్చెను; గావున. దన్మా ర్లములు భట్టారకునికి నచ్చి యవలంబించె నన్నంత మాతమున మన ములికిపడ వలసిన యవసరములేదు. తిక శాన రచనలను ననుసరించిన కర్ణాట కవికుల సార్వభౌమాదులగు క న్నడకవులును నున్నారు. పంపండు జన్మతః ఆంగధ్రుం డగు టయు( గారణముగా నతని [గంథమున కొం్యధ్మప్రాంతమున( [బచారముండుటయు నన్నయ నారాయణభట్టులు దాని నాదరించుటయు నసంభావ్యములు గావు,

ఆ[శమవాస చతుష్టయము లి! పంపకవి జైనుండు. భారతమునకు “వ్మికమాద్దన విజయమని” పేరు పెటి బాఫక్యాన్వయుండై న తన యేలిక “ఆరి కేసరి” యందులోం (బతిబింబించునట్టుగా నర్డునుని నాయకుండుగాం జేసినాడు, తెనుగు భారతమున యధిష్టిరుడే. మవి నాయకుండు. “అరికేసరి” పదమును, చాకుక్యవంశీయుల బిరుదమైన “వికమ” శబ్దమును నర్జునునికి విశేషములుగా మార్చినాండు పంపకవి. అతని కావ్యమున నర్జునునకే పట్టాభిషేకము. సుభదయే మహారాణి. సంస్కృత భారతమునందలి వైదిక ధర్మములను, నుపాఖ్యానములను విడిచి కేవల పొండవకథను కాంతి పర్వాంత ముగా స్వీకరించి పదునాలు గాశ్వాసముల కావ్యముగా రచించినాడు. అతని యాద ర్గుమునకును నన్నయ భట్టారకుని ధ్యేయమునకును మిక్కిలి యంతర మున్నది. ఇక దెను(గుదేళపు నడిగడ్డపై గంటమునుబట్టి దేశేయమైన సంస్కృతిని, సభ్యతను, బలుకుబడులను బంట పండించిన తిక్కయజ్వ, యెదుట నున్న సంస్కృతవాణిని( దనచుట్టు మెలంగుచున్న తెలుంగు థారతిని నుపాసించి, తరు వాతివారయిన కన్నడ కవులకు _మైతము కావ్యసౌందర్య భిక్షను బెట్టియండు ననియే భావింతము. తెను(గుకవుల కానాటినుండి నేటివజకును దిక్కన పెట్టినదే కదా భిక్ష! కాళ్ళప గో[తుండును వల్లభసూరి ప్కుతుండును నగు తిమ్మయ మవోభారత మును ద్విపదకావ్యముగా రచించెను. ఇతండు సభాపర్వమును (వాసెనో లేక యది శిథిలమయ్యెనో కాని దానిని బాలసరస్వతీశ్వరుండు [వాసెను. ఇట్టు వీరిద్దథి రచ నములును గలసీ [దోణపర్వము వజకును గలవు. కీ, ఈ. 1884-1710 [ప్రాంత మున( దంజావూరు నేలిన షావాజీ కొలువులోని కుప్పయ్య మంతి యీ (ప్రతులను (వాసీయంచినట్టు సరస్వతీ మవాలు కేటలాగు తెలుపుచున్నది. కర్ణపర్వుము మొదలుకొని తుదివజకును దిమ్మయ కుమారుడయిన సోమన రచించెను. ఆ [శమవాస పర్వమును దిక్కున రెండాశ్వాసములుగా రచింప సోమ నయ రెండా క్వాసముల ద్విపదనే (వాసెను. మౌసల మహా(ప్రస్థానిక స్వర్గారోహణ పర్వము లుభ యుల రచనలయందును నేకాశ్వాసములే. మహాపస్థాన పర్వాదిని “యధిష్షిరండు (ప్రస్థానంబునకు మదియొలయన న్నరునితోడ”” నని తిక్కన రచన “క్రమమున వినిపింప(గా ధర్మసుతు(డు మౌని మహా ప్రస్థానమునకు( జితృంబు

279 మహాభారత సమీక్ష దగిలియున్నది నేండు తన మేన ననఘ పదిలమే యిదియేని పార్ట నావుడును” అని సోమన ద్విపద యన్ని విధములను ద్విపద భారతమునకు( గవ్మితయ భారతము మార్గదర్శకమై యుండును, దైవ చమత్క్బృతియేమన ద్విపద భారత మునకును (తిమ్మయ, బాల సరస్వతీశ్వర సోమనలు) గవిత్రయ మేర్చ్పడినది. వచన రచనలు, నాటకములు, కథలు, ఖండకావ్యములు మొదలయినవాని కెన్నింటికో తిక్కిన భాషాంతరీకరణ వర్మపసాద మైనది. మహాభారత పరిసమా_ప్రియందు జనమేజయుడు తక్షశిలనుండి హస్తినకు వచ్చినట్టు కలదు. “విసర్జయిత్వా వ్మిపాన్‌ తాన్‌ రాజాపి జనమేజయః తత _స్తక్ష శిలాయాః స పునరాయా ద్గజాహ్వాయమ్‌”, తిక్కన తక్షశిల _పళంస నెత్తలేదుం ఇది యర్వాచీన పాఠమని కాని, తిక్కన (గామనామముల కంత (ప్రాధాన్యము సీయలేదని కాని తలంపవలసియున్నది. ఇట్లు తిక్కన తన భాషాంతరీకరణ శిల్పము ననల్బముగా( జూ పెను. పాషత్రచిత్రణము ధృతరాస్షు96డు: తిక్కన గంటముతో నొక్కులు దీరి సజీవమునయిన ప్మాత ములలో ధృతరాన్టు9 డొక(డు. యుద్ధానంతరము యుధిక్షిరుని చెంతనున్న సమయ మున నితడు సంపూర్ణముగా! బళ్చాత్తాప శుద్ధు( డయ్యెను. ధర్మజు డెంత భక్తిని దనపైం జూపిన నతనిపై నంత వాత్సల్యమును జూపెను. పొండవులకు శ్రీయు, నాయువు వ్లైరిజయమును గలుగునట్టుగా మానసమున నాకాసింపంగల చి త్తపద్ధిని6 బొందెను. వనవాసమున కే(గవలదని నివారించుచు బాప్పపరిపుత నేేతములతో: జరణములపై [వాలిన యుధిన్టిరుని. (గుచ్చియె త్రికౌగిటంజేర్చి "నీవు పసుహష చిర కాలనియతి. జేసితే ను వృద్ధుండనై తి. 'నాకింక( దపము వలదయ్య?” అని బుజ్జ గించిన యాంబికేయుండు వెనుకటి ధృతరాష్టండుగాండు. కన్నతం(డివలె మాటి పోయినాడు. వనవాసగమనము నిశ్చితమైన పిమ్మట ధర్మరాజు నేకాంతమునకు( గొనిపోయి రాజనీతి విశేషములను (బేమపూర్వుకముగా నుపదేశించినా(డు. ఆశమవాసమున కే/గునప్పుడు పురజనులయెదుటం దమ పూర్వులు పాలించిన తెజంగును దడవి యుధిష్టిరునికిం బౌరులకును, బౌరులను యధిష్టిరునికిని నిర్హర (న్యాసము) గావించుచున్నా నని పలికిన యాంబికేయనియందు( (బజాను రంజకమును, బుుతవాత్సల్యమును నుద్దీప్త్రము లయినవి.

ఆ(శమవాస చతుష్టయము వి78 యుద్ధానంతరము పదునై దుసంవత్సర ములు పాండవపోషణలోనుండి గత మును విస్మరించిన ధృతరాన్టు9ండు బంఛుమితులయు, పౌరజునపదులయు నభి మానమును జూరగొన్నాండు. కనుకనే యతడు వనవాసమునకై నగరు వెడలి నప్పుడు కుంతి మొదలయిన యంతఃపురాంగనల పక్షాంతములనుండి థావ్పసలిల సంతొనములు దొరలినవి. పాండవ్శాగజుండు శోకదీనుండై “వో మహారాజ ముఖ్య! యెందరిగెద”వని యొడలు కంపింప జదికిలంబడినాండు. ఎల్పవారును శోకవ్యాకు లత్వము నొందినారు. ఎండకన్నెణు(గని నగర స్త్రీలు వృద్ధుని. జూడ నారి వికల గతులై వచ్చినారు. ఫతయాపా[శ్రమమందును, గంగాతీరమునందలి ప్కుతదర్శనాద్భుతమునందును, మునుల సన్నిధియందును మన్ననలను బడసి, గంగాద్వార బరిసరారణ్యమున దువ్క్మరతపముః జేసి, కార్చిచ్చునందు మేనుందొజంగి, స్వర్గధామమును జేరుకొన్న _యాంబికేయునియందు గుణలోపమించుకయు! గానరాదు. అట్టు కానరాకుండ దిక్క-న ధృతిరాష్ట్రప్కాతమున కమృతము( బోసి యుజ్జీవింప(జేసినాండు. ధర్మరాజు: తిక్కన విరాటపర్వాదిగా6 దీర్చిదిద్దిన పాాతము లన్నియు. గడ ముటువజకును దమతమ స్వభావములను జారవిడువక వెనుకటి బిగువుతోనే నడచి నవి. జూదము మొదలుకొని రణయజ్ఞము ముగియవజకును యరధిష్టిరుండు. ధీరో చాతుై. వకీకృతచిత్తుండై. మె త్తని పులియై, నీతికుళలు,డ్లై వ్యవహరించినాండు. తదుపరి భీష్కోప దేళమునం గాకలుదీరిన ధర్మజ్ఞు. డైనాండు. మనళ్శాంతి నిమిత్త మును, (బాజ్యసామాజ్య పునస్థాపనార్థమును నశ్వమేధము(గావించి రాజ్యరమా వల్లభం డైనాండు. పితృ సేవాతత్పరుండును [బజారంజకుండునై ముప్పదియైదు సంవత్సరములు చక్రవర్తిత్వమును. నెరపినాండు. మవానాయకుండై న యధిస్టిరని యం దేళుట్టమునను నాత్మగుణ ములు తలుగలేదు. ధర్మజ్ఞుండు సీతిజ్ఞుండు నియతి జాండునె న యతని త్యాగ శౌర్య థై ర్యముల కెన్నండును దక్కినవారు తక్కూవయే. & "కలిమి గలిగిన. గలవరవడుటయు, విపత్తువచ్చిన వితాకుపడుటయు. నధ రల లక్షణములు, ధర్మజునియం దెన్నండును మార్పులేదు. మవిపరా[క్రమవంతుల మనుకొనుచున్న సోదరులను గళ్ళిములువేసి బిగించుచుండెనే కాని యెన్నండును శ్వీచ్చగా విడువలేదు. గాంధారీ ధృతరామ్ట్రలు హతపు్పుతుల్లై తమ పంచను జేరిరి గదా యని యొక్కనాండును జులకనగాం జూడలేదు. ఇతరులను జూడనీయలేదు. ఖ్రీమునంతటివాండును మనస్సున గల(త(జెందవలసినదే కాని యన్నయెదురుగా 18)

మవోభారత సమీక్ష ల4 నెన్నండును వృద్ధుల యెడ భిన్నప్రవర్తనతో నడచి యెజు;గండు. యధిష్టిరుని యాజశ క్రి యృపతివహతమైనట్టిది. ఆ తల్లిదండ్రులకు గుడువను గట్టను బెట్టను నుదా త్రస్ఫీతముల్తై న వస్తువాతముల నిచ్చుటయేగాక తన్నుంగొలువవచ్చినవారు. మన్నుగా రృతరామ్హ్రని గొలిచిరేని దానికి మనస్సు పల్దవింప ముద మొందంగల చి తపరిపొకము యుధిస్టిరునివంటి వానికే లభ్యము. ధృతరాన్టుడు. వల్కాలములు ధరించి కాననమున కే/గెద నన, వల్లి భః నీవు కొనన నివాసము. గోరి చనంగ నెటుతే పో! చే బి నుల్సమువట్టి హ_స్తిపురి నుండంగనేర్తు ? యుయుత్సు బెంపు ళో భిల్లంగరాజు. జేయు నినుగవీతి యెలర్పంగంగొల్చి వచ్చెదన్‌.”” అన్నాడు యుధిష్టిరుండు. వ్యాసుండు వచ్చి “పోనిమ్ము” అని యనున యించిన పిమ్మట-గాని ధృతరాష్ట్ర వనవాసమున కంగికరింపలేదు. అంతగా వృద్ధుల మనస్సున కెక్కిన పితృ సేవాతత్సరుం _డతండు. మంచివై న గుణము లన్నియు నతనియందు! ఐరాకాన్టను జెందినవి. ఆంబికేయ(డు రాజనీతిని బోధించి నదీతనూజుడును, హరియు(, బరాశరొ త్మజు౦డును మొదలగు పెద్దలు నీక్షు( బెక్కులు చెప్పిరి. అయినను నీ మీంచి (పీతి వలన నా యెటీ/గినంత చెప్పితి నన్నప్పుు డాపగాసుతు,డు లేడు. అబ్దనాభు( డాత్మపురి కే(గినాండు. వాత్సల్యమునం జెప్పువారు నీవుతప్ప నెవ్వ రున్నా రని బదులు బలికిన ధర్మరాజును ధృతరాష్ట్ర నాత్మలో నెంతగా( బొగడెనో ! బంగారపు వన్నెగల పలుచని చేహ, ముచితదీర్థ సమున్నతమైన (ఘాణముః నిడుదల్లై విశాలము లయినకన్నులును గలిగి కంఠీరవమువలి నున్న యజాత శ్మృతుండు శతయూపా[శమస్థ మునిజనుల కనులకే [వేంగయి చూపట్టినాండు- ధర్మ విదు(డైన విదురుడు యోగమార్గమునం దన తేజస్సును యుధిష్టిరునియందు! జేర్చి నన్నచో నతని ధర్మద్వయ భావమెంతటినై యుండవలెను? అర్జునుండు ద్వారకనుండి వచ్చి యాదవసంక్షయమును, బలరామకృష్ణుల నిర్యాణమును జెప్పినపిమ్మట యుధిస్టిరుని చిత్తమున ధర్మసంసొగ్రర సమౌ.2 "మైన వైరాగ్యము సహజముగా నావిర్భవించి మవా(ప్రస్థానమునకు గడంగినాందుం నిరంతరమైన వైదికధర్మ నిరతికి ఫలముగా నవసానకాలమున నత*డు

ఆశ్రమవాస చతుష్టయము ల75 రాగుండై. స్వర్గమున కే;గందలంచుట యతని ధర్మజీవిత సోపానములలో౬ దుది మెట్టు. ఈ ఘట్టమునందును ధార్మికతా సముల్దసితమైన ధ్రైర్యమును విడనాడలేదు. (పాణాధిక (పియులైన సోదరులును [దౌపదియు విగతజీవులై. పడిపోవ( దిరిగి. యైనను జూడక ముందడుగు వేసినాండు. పవి[తముల్రై ధర్మార్ధ్థకామములను సాధించి యంత్యముగా€ దురియపురుషార్థమును జూఆఅగొన్న ధర్మరాజు, తక్కువ లెక్కూడను. బొడమకుండునట్టు చి[తింపంబడినాండు.

కుంతి : యుధిష్టిరునికి. తగినతల్లి. గాంధారీ ధృతరాష్ట్రలను గతమును విస్మరించి యాదరించిన దొడ్డయిల్టాలు. వృద్ధులవెంటః దానును బయనమైనప్పుడు: యుధిష్టిరుండు నివారింప రోషములు పలికి లజ్జితుని. జేసి పయాణము సాగించు కొన్న ధీరురాలు. పాండురాజు దివంగతు(డై న నాటినుండి యు౯ దానుపడిన యగ చాట్లు నేటికి ఫలించినవి. కుమారులు తమతమ భోగము లనుభవించుచున్నారు. తనకు గావలసిన దే మున్నది? ఇక నామె నంతశళల్యమై బాధించునది కర్షు మరణము. అ(పతి విధేయమైన యా వై'మనస్యమునకు. దపళ్చరణము కన్న మార్గాంతరము లేదు.

బావయు నతని భార్యయు గన్నులులేని కబోదులు. వా రెట్టును వనవాసము నకు గడంగినారు. వారి నొంటిగా నరణ్యమున జత్తురుగాకయని విడిచి దానును దన కొడుకులును రాజ్యసుఖముల+ దేలుచుండిన లోకమువా శేమందురు ? తానును. దన కొడుకులును నరణ్యవాసక్షేశము లనుభవించునాడు ఇష్టసుఖములందేలిన ధార్త రాష్ట్ర9లకును నేటి పాండవులకును శేద మేమియుండును? చిన్ననాటినుండియు నెన్నోక్లేశముల కోర్చి తీర్చిదిద్దిన యుధిష్టిరుని కీర్తికి నెంత కొంచెపు మచ్చయైన నిప్పుడు జఎబుగుట తగునా ?

ఈ భావపరంపర హృదయమున రేంగుటచేత నరణ్యమున కేగి వృద్ధ దంపతులను సేవించి కీ_ర్రినెల్లను గొల్పగొట్టి ధర్మజుని కీయందలచిన కుంతి, మాతృ లపేమచేం గొడుకు లాపినంత మా[తమున నాంగిపోవునా!? ఆమరణాంతమును గెంధారీ ధృతరాష్ట్రలను బాండవులు కనిపెట్టియే యుండిరన్న మంచి లోకమున వ్యాపింపవలెను. కనుక దుష్కర వనవాసమునకు సమకట్టినది. గురుసేవను దపస్సును బరమజీవిత కృత్యములనుగా నిర్ణయించుకొన్నది. శీశసహనమున నీమె శమయ సాటి. ఇట్టి తల్పియండుటచేతనే పాండవు లంతవా రైనారు.

276 మవోభారత సమీక్ష ఫీముడు : పుట్టిననాటినుండియు( గల్లకపటము లెజు(గని ధీరోద్దతిగల నాయ కుండు. తన మనస్సునకు విరుద్ధమైన యంశమును [మింగ౪(జాలని శుద్ధ హృద యుండు. ధార్తరాష్ట్రలు తమను భంగపజచిరి. కావున వారియెడ నెన్నటికిని గతమును విస్మరించి సొమనస్యమును వహించుట యతని చేతగాని పని. కావుననే యంధనృపతిని6 గాంచినపు డెల్లను గొఅకొఅలాడుచుండెను. ఒక్క యుధిష్టిరుని యాజ్ఞకుమా[తము బిద్ధు(డై 1కోధమును దిగ(మింగుకొనంగల యలవాటు కొంతవజ కున్నది. ఈ పా(త్రమును దిక్కన తుదివజ 'కేకరీతిగా. టోషించెను. అర్జునుండు; యుథిస్టిరునికి దగిన తమ్ముడు. పరిస్థితుల నర్థము చేసుకొనం గల్గిన (పతిభాళాలి. పూర్వసంఘటనములం దవూర్వళార్య ర్రైర్యములను జూపిన యీ పరా[కమశాలి యాదవ సంక్షయ కృష్టనిర్యాణముల యనంతర మొక్క-సారిగా నిర్వీర్యు. డగుటకు. గల కారణమును వేదవ్యాసమునీందు నడిగి తెలిసికొన్నాండు. వీతరాగు(డై న యధిష్టిరుని చిత్తవృ త్తిని గమనించి మహా(పస్ట్థానమునకు ముంద డుగు వేసినాండు. కాల (ప్రభావమును గు ర్తెటింగిన విజ్ఞుండు. భారత సం[గామమున నేశైకనాయకు(డ్లైన యితడు క్షణములో శాంతమనస్కు_ండై మహి 1పస్థానమునకు శడ(గుట బంగారమునకు( బరిమళము వచ్చిన ట్ల్టయినది. తిక్క న విరాటోద్యోగాది పూర్వపర్వములందే యన్నిప్యాతములను సము కలం వృత్తములతోను, నే సన్ని వేశమునం దైనను గుర్తుపట్టందగిన చిత్తవృత్తుల తోను, దమతమ భావములతోను మల-బివేసినాండు. ఆ పృాతపోషణ కిరణ[పసార మ(ప్రతిహతముగా( దుదివజకును [బసరించినది. చివరి పర్వములై న య్మాశమ వాసాదులందు (గౌత్తగా రూపొందించవలసిన పాృాత మొకగటియు లేదు. పూర్వ సంపాదితములై న గుణములు జారిపోవకుండునట్టును, వెనుకటి బిగువు నడలకుండ్ము నట్టును నిర్వహించుటయే యిచ్చటి కర్తవ్యము. అట్టి క_ర్తవ్యమునం దలసటను బొడమనీయక పౌతము లన్నిటిని నడపినాండు. కావ్యనాటకరీతులు ఆశ్రమవాస చతుషయము నొకభావనతో ధ్యానించితిమేని నదియొక కావ్యము, లేదా నాటకముగా భాసించును. ఈ పర్వచతుష్టయమునందలి యితివృత్త మునకు వమ్వైక్యము కలదు. నాయకుండు యఎధిష్టిరుడు. ధృతరాష్ట్ర వన [ప్రయా వమువలన నాయకునియందు. (బక్షి ప్రమై నిర్వేదబీజము వృద్ధమరణ మౌసలాహ

ఆ్మళమవాస చతుష్టయము లి? వముల 1బతీయమానమగుచున్న కరుణముచే బోషింప(బడి, మవ్మొపస్థా నోద్యమ రూప మగు విస్పృతిని. బొంది మోక్షలక్షణ పురుషార్ధమును సిద్ధింపంజేసినది- ఇందలి రసము ళాంతము. యుధిన్టిరాదులును. గాంధారీధృతరాన్టు9లును నొండొకరులయెడల నడచి కొనిన [పవర్తనములందు( గావ్యమర్యాదలును, నాటకరీతులు బహుళములుగా విలసిల్లి నవి. “గుళ్లు6 జెజువులు, గట్టించు, గోరి యూళ్లు ల(గ్రహారముల్‌ గావించు నాంబికేయు(6 డధిసః ధర్మతనూజు6 డత్యంత హక్ష చి త్తవృకియై యనుమతి నేయుచుండ.” 'పెక్కుదానములు చేసె ననుటకు ఐదులిట్టు వర్జించుట కావ్యపద్ధతి. “*ద్య్యూతంబున దుర్యోధను చజేతం దమ పడిన పాటు చిత్తంబున క క్యాతురత( జేయుచుండుట నాతండు ధృతరాష్ట్రం జూచి యలుగు మనమునన్‌లి ఇది క థాకథనరితి. ఇట్టు |పసాద మాధుర్యాది గుణములను. నలంకారము లను బొదిగి రచించిన పద్యము లెన్నియో యున్నవి. రాజనీతి విశేషములును బాండవులు శతయూపా(శమమునకు( (బధాన చతురంగ సముదీర్ణ భంగికంబుగా నందలంబులు, బాటఐండ్డు. శకటంబులు, బటకుటీరములు(గొని యేంగుటయు. జకంని కావ్యపద్ధతిలో వర్జితములై నవి. సంజయుడు శతయూపాళమస్థ మునిజనులకు( బాండవులను బరిచయము చేయనప్పుడు “తాంబూనదచ్భ్బాయ చందంబు వర్ణంబు గలిగిన పలుచని గనపమేను” మొదలగురీతిగా వర్జించి చెప్పటయంతయు నలంకార (ప్రధానమైన రచన. వేదవ్యాసుడు యుద్ధమృతులను రావించి చూపిన యద్భుతఘట్టమున శెనలేని కావ్య[పయోజన మున్నది. ఇందు కావ్యశిల్ప నాటకత_త్త్వ్రములు రెండును బెనవేసికొని యున్నవి. “వ్రత్రుర గంధర్వు లప్పరోజనులు గాన ముల (బ్రమోద మొనర్పంగం బొగడ వంది సమితి నిరహంకృతులు హృదయముల గౌర వముల దెల్లంబు 'నేయంగ వచ్చి రొప్పి” 19)

78 మవోభారత సమీక్ష ఇట్టువచ్చిన రాజరాజ గాంగే యాభిమన్యు పిభృతులు కొవ్యమార్గమున వరితు లైనారు- మహాభారతమంతయు నొక మవోనాటక మని భావింతుమేని నద్భుతమైన పు[తదర్శన పూర్వకథ నిర్వహణ సంధిలో నున్నదనియు, “కుర్యా న్నిర్వవ ణే౭ ద్భృుతమ్‌”అను లక్షణమున కుదాహరణ[ప్రాయము కా€జాలుననియు విశదముకా/గలదు. సీ॥ “పటుతరంబగు ఛటచ్చట రవ మెసంగంగ (యాకులు6 బొౌదలును భ₹(చిగొనుచుం గమరును నార్తనాదములును బెల్లుగ నఖిల మృగంబుల నా6గికొనుచు, లాంగలం బుట్టల లోంగినశిఖల భు జంగమ కులముల (మింగికొనుచు, 'వెగ డొంది యజచుచు నెగయు బఐ ల్పులు(గుల. బొగ నూర్హ్వకీలలం బొదివికొనుచు, గీ దెసల నన్నిటం దన సముదీర్ష గతులు దారుణ స్ఫురణమున విసార మొంద ఖేచరులకును భయముగ నేచి పరంగె నద్భుతోదృవ మైన మహానలంబు.” సమాంతర వాక్యవిన్యాసముగల యీ సీసమునందు వర్షితమైన కార్చిచ్చు కుంతీ సహితముగా గాంధారీ ధృతరాష్ట్రంలను దగ్భలను గావించినది. ఉపవాస శ్లేళమునంగాలు గదల్ప(జాలని కుంతీ గాంధారి ధృతరాష్ట్ర్రల నిటి మవానలము బ్‌ బ చుట్టుకొనుట చేతనే యక్కిరిబిక్కిరై. దిక్కు(గానక యోగనిష్థామ్మాత శరణ్యులై దేహములను విడిచిరి, ఇది కావ్యమర్యాదలతో _ విలసిల్లిన కరుణరస ఘట్టము. అంగియైన కాంత రసమున కిది దోహదము. దేనికి. దోడై నవి యాదవ సంక్షయ కృష్ణనిర్యాణములు. కరుణ (పధానములైన యీ ఘట్టములవలన వీతరాగుండ్లై న యుధిష్టిరునియందలి నిర్వేదస్థాయి. పరిపక్వదశకు వచ్చి కాంతరస ,పతీతిని( గలిగించినది. మహోత్చాత్షముల వర్ణనలు, యాదవుల సము్ముదయా[త, సాత్యకి కృత వర్మాదుల కలహము. బలరాముని శేషావతార పాప్తి, ఇంద్ర యుధిష్టిరులకు(

ఆ(శమవాస చతుష్టయము ॥ గుర్కుర విషయమున జరిగిన సంవాదము. స్వర్గనరక వర్ణనములును నచ్చముగా౯ గావ్య వర్ణనలే.

పా_తములు చిత్తవృత్తులు విశదము లగునట్టు సంభాషించుట, (పతి చిన్న సన్ని వేళమునందును రసభావస్పూ ర్త, యాగతానాగతములను గన్నులయెదుట నిల్చి నట్టు వివరించుట మున్నగునవి పుష్కలముగా నాటకీయ శోభను సంపాదించు చున్నవి. నాటకమునందువలె( బాతములు పరస్పరమును భావపరిప్టతముగా సంభాషించును. వనవాసొనుజ్ఞను వేడిన ధృతరాష్ట్రనితో( బౌరులపక్షమున నియు క్తుండయిన శంబువను (బాహ్మణు(డు “*భరతవంళో త్తమ. మీ మహా న్వయంబున మహీవిభులయం దొప్పమి వెదకియైనం గానము. మము మీరు గన్నట్టి (పజల నెట్టట్ట రక్షించితిరి. దుర్యోధనుండు సేసిన యనర్హ మొక్కటియ లీదు.. (త్రిలోకో త్తము( డ్లైన సత్యవతి కొడుకు సమ్మతించి ని న్నేమని పంచిన దానిన జీయము” ఇత్యాదిగా. బలుకును. ఇది తిక్కన ప్మాతముల స్వభావము. ఇదియే నాటకీయ తత్త్వము,

“ధృతరాష్ట్రం డేకతంబ యున్నయెడ వృకోదరుం డతని నింతనంతనుండి గాంధారియ వినుచుండ. =... =బలుకును” “అంధనృపతి బంధుజనంబుల గూర్చి, ధర్మనందను రావించి యతండు వినుచుండ గద్గదకంఠుం డగుచు వారలతోడ.* == ననును.” “తెగనాడకున్న( బోవరని కన్నీరు దుడిచికొని, వారలం గలయం గనుం గొని, వారలు వినుచుండ దత్పరిజనంబులతోడ ఎఎం అని ధర్మతనయు వదనంబు వీక్షించి షొంచాలిం జూపీ =26222-2-+ పలికిన కుంతి పలుకులకు ధర్మసుతుండును: ధీముండును సిగ్గువడిరి.” ఇట్టి సూచన లడుగడుగునను( గలవు. నాటకములందలి. పాత్రము లభినయింపవలసిన భావములను “పరి[కమ్య, లజ్జాం నాటయిత్వో+ సోద్వేగం” అని పదములతో సూచించినట్టుగా నున్నవి వై వచన ములు, కనుకనే శికగన ప్యాతము లన్నియు ద్ర ద్హట్టములయం దభినయించు చున్నట్టుగా నుండును. త న్మూలమున భావుకుని హృదయమునందలి సంచారి భావములు చర్వణ గోచరములగు చుండును,

విదురు(డు వచ్చి ధృతరాష్ట్ర9(డు మృతులయిన బాండవులకు సవిశేష (శాద్ధములు చేయదలంభినాః డని చెప్ప యరిసిద. రానంధపెస అడే (పీతుండయ్యెను. భీముండు మాత్రము కమర్చిన

230 మహాభారత సమీక్ష సూచుచు బేదవు లదర నేమేనిం పలుక జూచిన భీభత్సుండు మెలుపున నతని వారించి యల్లన యిట్టనియె.-.***...*నమ్మాటల క య్యనిలతనియు€ డిట్టు లనియె న న్నరుతోడన్‌' ఈ సన్నివేశము చిన్న రంగస్థలముగా మాథినది. విదుర యుధిషిరులు వినకుండునట్టు భీమార్జునులు భావగోపన సమర్థమైన సంభాషణమునుః జేసినారు. ఇది “జనాంతికం” “అపవార్థి అను సూచనలతో నడచిన నాటక భాగమువలె నున్నది. ఇట్టు విరాటపర్వాదిగా నెన్నియో సన్నివేశములు నాటకత తము గలిగి (ప్రతి ఘట్టమును నాటక భాగమువలె గోచరించును. రస భావ స్ఫురణము దేని యందును (సతీయ మానము కాకపోదు. పాాతములను స్థిరముగా నాక్కాక్కరస మున కవలంబనము లగునట్టు మొదటినుండి తుదివజకు( టోషించినా(డు తిక్కన, ధర్మవీరుండును, శాంత చిత్తుండును నగు యుధివ్ఫిరుండు ధీరోదాత్త నాయకు(డు. ఆర్జునుండును శౌర్యగుణ మధికముగా నున్న దీరోదాత్తు,డే ! ఫీముండు తుదివజకును దీరోద్ధతుండు గానే వ్యవహరించినాండు. ధృతరాన్టుండు, యుద్ధపరిసమా ప్తీ వజకును మన పస వవ వు ద్ధి ఫడు. ఇట్టాక్కొ ట్రా ప్యాతమునందు( గల్పితమైన [పత్యేక గణము జివరివణకును స్ట్‌రమై యున్నది. ఒక్క ధృతరాష్ట్రనియందు మాత్రము పళ్చాత్తాపవహ్నిలో బుటము వేసిన సుగుణసంపద యధిష్షిర పాాతపోషణ (ప్రయోజనమునకై [కొత్తగా సంపాదింపంబడినది. ఇటు [గంధమున కంతటికిని రసమయ కావ్యత్వమును జేకూర్చి మహాభారత సంహితా వై భవము నినుమండిప€ జేసినారు కవ్మితయమువారు. పా సంస్కృత మహాభారతము శష్కమైన యైతిహోసిక రచన యని మనము [భమింపరాదు. అదియు మహాకావ్యము. “క్రవి వృషభులు మహాకావ్య మనియు” నని నన్నయ వర్ణించినది తన యాంధద్రీకరణమును గుటించి కాదు. విశ్వజనీన మగుచుండ విష్ణు సన్నిభు, డైన వ్యాసు౦డు రచించిన మవాభారతమును గుజించియే వ్యాసుని స్తుతించుటలో “విద్వ తృంస్తవసీయ భవ్య కవితా వేశండు” అని తిక్కన (వాసినది కొంత దర్శియగు మహాకవి వ్యాసునిగుజించియే. ధ్వన్యర్థసిద్ధాంత మును ద తార్పిధాన్యమును నిర్ణయించి మార్గదర్శకు. డయిన లాక్షణిక మూరన్యుం వానందవర్థనుండు, “తస్యహిధ్వనేః స్వరూపం సకల సత్కవి కావ్యోపనిషద్చూత

ఆ(శమవాస చతుష్టయము జ మతిరమణీయ మణీయ సీఖి రపి చిరంతన కావ్యలక్షణ విధాయినాం బుద్దిభిరనున్నీ లిత పూర్వమ్‌. అథచ రామాయణ మహాభారత [పభృతిభిర్ల క్ష సర్వ[ళ సిద్ధ వ్యవహారం లక్షయకాం సహృదయానా మానందో మనసి లభతాం (పతిషై మితి [పకాశ్యతే” అని (వాసిన ధ్వన్యాలోక వాక్యమునందు నంస్కృత మవ కావ్యములలో భారత రామాయణము లుత్త మో శ్రమము లై నవియేకదా యదహ రించెను. కావున చేదళాస్తాాపబ్బంహి త ఠథా సంవిధాన మహత్త్రముగల మహి కావ్యము సంస్కబ్భత భారత మనియు. దాని నాం[ధభాషను వెలయించి కావ్యనాటక తీతుల కొకింత (ప్రాధాన్య మొసంగినది కవిత్రయ భారతమనియ మనము తలంపవలయును.

కావ్యజీవితము వ్యంగ్యవై భవము, వ్యంగ్యము రసాలంకార వస్తురూపములతో గోచరించును. అందు రసధ్వని యుత్తమముః మహాభారతమునందలి రసమును గుతించి తొమ్మిదవ శలాబ్దమువాండ్రై న యానందవర్థనుండు చర్చించి నిర్ణయించి నాండు, తన ధ్వన్యాలోక మున (బబంధ రసస్వరూపమున వివరించు పట్టున (బబంధళ బృమాం[ధోపజ్ఞము కాదు.) “తథాచ రామాయణ మహాభారతొడిషు సం(గ్రా మాదయఃవుని పున రలిహితొ అపి నవనవాః 1 (పకాళంతే'' దినిని [గంథభమునందలి పూర్వవాక్యములతో సమన్వయించుకొనవలెన). “(విందే చాంగీరన వక ఏ వోప నిబధ్యమానో ఒ రవి శేషలాభం బాయాతిశయం చ పుష్టాతి, యథా రొమాయణే యథావా మవాభారతే, రామాయణే పొ కరుజో రసః స్వయ మాదికవినా సూత్రితః శోకః శ్లోకత్వమాగత! ఇత్యేవం వాదినా, నిర్వ్యూడ శృ న ఏవ సీరాత్యంతనియోగ సర్యంతమేవ స్వ(పబంధ ముపరచయకా, మహాథారతేఒపి శాస్త్రరూపం కావ్యచ్భా యాన్వయిని వృష్టిపాండవ నిరసావసొన వై మనస్యదాయినీం సమా ప్తి మని బధ్నలా మవాీ మునినా వై రాగ్యజనన తాత్పర్యం (ప్రాధాన్యేన స్వపబంధస్య చర్శయతా మోక్షలక్షణః పురుషార్థః కాంతోరసశ్చ ముఖ్యతయా వివా విజయ త్వేన నూచఛితఈః” అని వాసినా(డు. |

కావున నువాభారతమునందలి రసము శాంతము. కావ్యబ్భాయాస్వయి యెన మవోభారత ఛాస్త్రమునందు యాదవక్షయము, పొండవ మవి,పస్టాన శ్ఞోము. థ్రకృష్ణనికి వ్యారునివలన మృతియ' గల్పించి స్వ ఫంరమనక వై స. రమఠాత్సర్య మని చూపిన స సమనీరదునిచేత మోవపురమెర్థమ, పంక మును ముఖ్యముగౌ వివక్షితములై నట్టు సూచింప(బడినది. ఈ యం ్న బూర్వులగు కొందణు వ్యాఖ్యాతలు సయితము వివరించినట్టునుః

లి మహాభారత సమీక్ష “యథా యథా విపర్యేత లోక తంత్ర మసారవత్‌ తథా తథా విరాగోఒత్ర జాయతే నాత్ర సంశయః” అను మహాభారత క్లోకమునందు వ్యాసభగవానుండే పై యంశమును వ్య క్తము జేసినట్టును నానందవర్థను, డుదహరించి వివరించినాండు. (లోకతంత్రిం జు లోక్రై 8 తంత్యమాణం) జనులచేత యత్నపూర్వకముగా _సంపాదింప(బడు నర్జ కామము లును, దత్సాధనలక్షణమైన యభిమతవస్తుజాతమున్న, నది యార్జ్దన రక్షణాదు లయిన యేయే [ప్రకారములచేత నెట్టు నిస్సారముగా నియ్యదజాలము మాదిరి విపర్యా సమును పొందునో, యాయా విధముల లోకతం[తమునందును విరాగము కల్గును. విరాగము నిర్వేదాపద పర్యాయము, నిర్వేదము, కాంతిరసమును, ధర్మార్థ కొమము లలో ననుగమింప(డుచున్న మోక్షలక్షణ పురుషార్థమును |బధానముగా వివక్షిత ములై. యున్నట్లు ధ్వన్యాలోక సమీక్ష. వీరాది రసము, ధర్మాడి పురుషార్థములు మహాభారతమున నాయా పర్వము లందు సువ్య క్తము లగుచుండ వాని స్మపధానము అనియు, సంగము లనియు, నెట్లు నిరూవింపంగల మని శంకింప బనిలేదు. పారమారికమెన యంత స త్తమ యొక్క యపేక్షలేకయే యంగభూతమైన శరీరమ్స రమణీయముగా గోచరించినట్టు, అంగభూతములయిన వీరాదిరసములును, ధర్మాది పురుషారములును జారుత్వాదోయ కము లగుటలో విరోధములేదు. న “శాంతో రసశ్చ ముభఖ్యతయా వివక్షా విషయత్వేన” అను ధ్వన్యాలోకపం క్తి ణయుందలి 'ముఖ్యతయా' అను పదమును వివరించుచు లోచనమునందు “యద్యపి ధర్మే చార్జేచ మోక్షచే త్యుక్రం (ధర్మే చార్థే చ కామేచ మోక్షేచ భరతర్లభ, యది వో సిత దన్యత్ర యన్నేహా స్తినతశ్‌ క్వచిత్‌) తథాపి చత్వారా శృకారా సేవమాహుః యద్యపి ధర్మార్థకామానాం సర్వస్వం తాద్భ జ్నాస్తియ దన్యత న విద్యతే, తథాపి పర్యంతవిరసత్వ మళ్చె వావలోక్యతాం. మోక్కేతుయ (దూపం తస్య సారతాత్తైవ విచార్య మితి,” అని అభినవగు ప్రపాదుండు వాసెను. భారత శ్లోకమునందలి చకార చతుష్టయమువలన లభ్యమగుచున్న తాత్పర్య మేమన(గా ధర్మార్లకామముల సర్వస్వ మన్య లేనిది యిచ్చట లేదు. కాని పర్యంత విరసత్వముగల యా భారత _గంథము నందే మెషలక్షణ పురుషార్థమును విచారింపు మని లోచనకారుని యభిప్రాయము. మవోభారతమునందలి విషయముల నన్నింటిని బర్వసం[గహ రూపమైన యను,కమణిక తెలుపుచున్నది కదా! అచ్చట శాంతిరస్మపసకక్తి లేదే? మీంయ

ఆ(శమవాస చతుష్టయము ౨88 మికి-లి మహాభారతమునకు సర్వపురుషార్థ (ప్రబోధ హేతుత్వము, సర్వ రసగర్భ "త్వమును స్వశబ్దనివేదితములై యున్నవే? అని శంకింపవచ్చును. నిజమే. మహి భారతమునందు శాంతమే యింగిరసము. మోక్షమే యన్ని పురుషార్థములకంచెను [బధనము- అను విషయము స్వళబ్దాథిధేయము. (వాచ్యము)గా నన్ముకమణిక యందు! జెప్పంబడలేదు. వ్యంగ్యముగా సూచింపంబడినది.

“భగవా౯ా వాసుదేవళ్ళ కీర్యతే౭త సనాతనః”

పై వ్యంగ్యార్థ మెట్టి దనంగా మహాభారతమునందలి పాండవాది చరితము సర్వమును నవసాన విరసము. అవిద్యా [ప్రపంచరూపమునను1పరమార్థమైనా సత్య స్వరూపము భగవంతుడై (నవాసుదేవు( డచ్చటం గీర్తింపబడుటయే కాంబట్టియా భగ వంతుడై(న వాసుదేవునియందే మీరు భావిత మనస్కు_లు కండు. కేవలము లయిన నయవినయ పరా[క మాదులందు! గాని నిస్సారము లయిన సంపదలయందు. గాని రాగవతుల గుణములందు. గాని పతి నివిష్టబుద్ధులు కాకుండు. సంసారము యొక్క నిస్సారమును జూడుండుం అనునర్థమును స్ఫురింపండేయచు వ్యంజక శ _ర్యృనుగృహీతమైన శబ్దము స్పుటముగానే (యయవభాసించుచున్నది. “స పి సత్యం” మొదలయిన యనంతర శ్లోకములును నిదే తాత్పర్యమును వెల్లడించుచున్నవి.

మహాభార తావసొనమునందు హరివంశ వర్ణనమును జతకూర్చిన కవిబహ్మ కృష్ణదే్సపాయనుని చేతనే నిగూఢ రమణీయ మైన పై యర్థము చక్క/గా స్ఫుటీ కరింప€ బడినది. సంసారాతీతమైన తత్త్యాంతరమునందు భ _క్త్యతిశయమును (బవ ర ంపంజేయు చున్న పై యధద్ధముచేత సకలమైన సాంసారిక వ్యవహారము సంపూ రమగాః బూర్వ పక్షికృతమై (ప్రకాళించుతున్నది. దేవతా తీర్ధ తపః (ప్రళృతుల యొక్కయం ద శ్రదేవతా విశేషముల యొక్కయు (బ్రభావాతిశయవర్ణన మా పర్‌ బహ్మపా ప్వ్యు పాయమును ద దిభూతియ న్రైయన్నది. పాండవాదిచరిత వరనమునకు వై రాగ్గజననము తాత్పర్యము. వైరాగ్యము మాషమునకు మూలము, మోక్షము భగవత్రా ప్రికపాయము. భగవద్గీతలయందుమోక్షమునకు. బర్మబవ్మా (ప్రాప్తుపాయత్వము (పదర్శితమై యుండుటచేత బాండవచరితము భగవ(త్పాప్తు పాయముగా! (పరంపరా సంబంధము చేత) బరవసించుచున్నది.

వాసుందేవు. డనంగా థ్రీ కృష్ణుడు. (ఫ్రీకృష్ణుని మహిమ భారతమునం దుపవర్షితమైనంతమ్మాతమునః బర [బహ్మత త్త్వవర్జనము తత్పా? ప్తికి నుపాయమును నెట్లు సూచితము లయ్యె నందురేని, యపరిమిత ళర్త్యాస్పద మైన పరబ్రహ్మము

_పరంపరాగతమైన వాసుదేవాది సంజ్ఞాభిధేయత్వమును బొందియున్నది. భగవద్గీతల యందును మటికొన్ని _గంథములండును, వాసుదేవాది. శబ్దములు (బహ్మపరముగా లబ్ధపసిద్ధి గలవై యున్నవి= సనాతనాదిళద్ధిములు విశేషణములుగా( గల వాసుదేవ శబ్బముచేత మాధుర (పాదుర్భావానుక్పుత సకల స్వరూపములుగల [(బవ్మామే వివక్షి తము కాని మాధుర ప్రాదుర్భావాశము మ్యాతమే కాదు. (మధురయందుః గల్గిన [ప్రాదుర్భావము మాధుర [ప్రాదుర్భావము. అన౦గా ఛ్రీకృష్ణుం డ్రై పుట్టుట) రామాయణమునందు( బర[బహ్మము రామశబ్బాభిథేయము కాలేదా? అథ్హే యిచ్చటను వాసుదేవ శబ్ద వాచ్యము సర బహ్మ మే.

ఇట్టు భారతాను[క్రమణికయందు భగవ ద్వ్యతిరిక్త మైన సర్వమును ననిత్య మని చెప్పు వాక్యముచేత మోక్షలక్షణమైన పురుషార్థము మ్మాతమే శాస్త్రమార్గము నందును (అనగా మహాభారతము శాస్త్ర మని తలంచువారి దృష్టియందు), కావ మార్గమునందుం దృష్టాషయ సుఖపరిపోష లక్షణమైన కాంతరస మంగిగా అవక్నిత మైనట్టు లుపపాదింప(బడినది. అత్యంత సారభూత మైనందువలన నీ యర్థము వ్యంగ్యముగా సూచింప(బడినది కాని వాచ సముగా( జెప్ప(బడలేదు. సారభూతమైన యర్థము స్వశద్దానభిధేయమై (పకాశింప(బడినచో మిక్కిలి కోభాివహముగానుండును. విదగ్ధ విద్వత్పరిషత్తులయందు వ్యంగ్యముగానే యభిమతతర మైన వస్తువు (పకా శింపంేయ(బడుటయు, సౌఇచ్చబ్దిములతో వాచ్యముగా( జెప్పంబడకుండుటయు( [బసిద్ధములు గదా! ఇది యానందవర్థనుని మవోభారత [పకాశమానమెన కాంతర సాంగిత్వ నిరూపణము.

సంస్కృత మహాభారతమునందలి యంగిరసమును గుజించి చర్చించి, యది కాంతరసమని చెప్పిన యానంద వర్థనాచార్యుని పలుకులు తెలు(గు భారతము నకును సమన్వయించును.. కావున కవ్మితయ భారతమునందలి ముఖ్యరసము శాంత, మనియే విశ్వుసింతము. ఇట్టు కావ్యనాటకరీతులు గల యాశమాది చతుష్టయమునం (బతీయమాన మగుచున్న రసము (గంథమునం దంతటను (బదీప్త మగుటచేత రషవిషయకమ్ముగా నీ భాగము తక్కిన భాగముల కుపకరించుచు మహాభారత గ నే త్ఞాళ్ళర్యమునకు దోహద మగుచున్నది.

లా సంపూర్త ము.

ఉతత్యుతుకాంవ్య్సా “5

రోం) రహా,

స్‌ న్‌ గ్రయిటమంకు గ. స్తు హైదరాబాక నో...”

వజ్వ్యాహ్షైదరాబాం నాడడడ +

గ. వక సథ క జ న సు న; | వనన ననన నన న నం ళ్‌ న ఆ ల | "|| ళో |

ం ” స (1 ల .!

| ల

, + య = ఒం |

• "|

" క ( + |

| ; .

, లీ

[ /| ౫ 1]

= స ॥ 7 ( |

( ॥ / . . | ॥

. ల త ఇ .

ై ( న్‌

ఓ

(| . 1 "స " 1 . (. * వల లే అటా త . ( స చ గ

. ॥| .. న శ . 4 య. య. న. వ. మలా

స ల | ల. ల ని 1 న . గ