Telugu Andhrashabda Chinthamani - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

ఆ౦ ధసహాహిళంచరిము్పం కాశితము. సంఖం-౨౯ శ్రీరను | ఆ౦ధళబ చింతామణి. / న | నన్నయభట్రారకవిరచితము, లో అ ఎలకూచి కాలసరస్యతిక్సఆ "౦ థిటీకోచేతము ] భ్‌ యు " | జ ల్‌ జ ఓ సామల ళం గ ఆంధ్ర సాహిత్యపరిమత్స సత్రికనుండి పున ర్మ డ్రిలము | కాకినాడ కాకినాడముడాకశ్రరశాలలో వః దింపలబకి ల్లో ళా ల ఖు ఆం ధి సాహిత్య వరిమత్తువారిచేం ళా టబకీటింపంబడినది

వెల 0-8-0 /

| 1992 (2ఫన్వకు2౭ుక్రు=మకుసకకా22కక్ళొకు౯౭క వా

నడక లది స్‌ ఖు నఖ "

ద

(/

ముల. థీ శ %46 ర్‌ క ల 2! శ _ అటు ఆఆ చా ఖీ నలల

'శ్రీకస్తు బాలనరస్వతీయపీరిక.

చేశభామలు కు తిగర్ట్యము లైన వని చెమ్పుచు నయ్యశలి హేయము లని విశ్వసించు దురాచారము నడంగ. దొ, క్షి చేశభామ యగునాంధ్రమును బండి తాదరణపాత్రముగ, జేసిన వా-డును దొలువొలుత నాంధమునం గావ్యరచన మునకు దారి మూపినవాండును నన్నయభట్టారకుండు నన్నయభఛ్ళూ.నకు6 బూర్వము కావ్యము లున్న వందుకు గాని యంద లకుం దగినప్రబలప్రమాణ ములు కాన్పింపవు నన్నయభట్టు భారతొమ్మ్నూయము నాంధీ కరించినట్టును, ఆంధ్ర శ బ్రచింతామణి యను నాంధ వ్యాకరణమును రచించి శబ్దశాసనుం డను బికదము నందినటను నాంధులకు విశద మయియే యున్నది

చాలకాలనము వజకును నడంగి యున్న యీయాంధ్రశబ్ద చింతామణిని, ఎలకూచి బాలసరస్వతి ప్రకటించి చానికీం డీకను వా నిను అంధ శబచింతా

ల ల న

మణిటీక నే గాక “భాపావివరణము చంద్రికాపరిణయము, రాఘవయాదవ పాండవీయము మొదలగు కొన్నిగ్రంథధముల నితండు రచించియుందెను నన్న యాధర్వణుల వీదప నాం ధభఛామయందు సమగ మైన పొండిత్యమును సంసా దించినవారిలో నితండు ముఖ్యం డనుటలో నతిశ య్లోకి యుండ నేరదు. “భా ష్యాది బహుశా్ర్ర, పరిచయోదాత్తుండ* అని పీరకలో. జెప్పినదానిని బట్టి యాంధ మంచే గాక సం_స్రృతమ.నందును దలస్పర్శి యగపాండిత్య మితనికి6 గల దని స్ఫృట మగుచున్నది. ఇతని రాఘవయాదవపాండవీయమునకు రాఘవ పాండవీయ హారిశ్చంద్రనలో పాఖ్యానములు మార్గదర్శకము లని చెప్పవచ్చును, ఈగ్రంథధము భాపాస్వాతంత్యమును బాండిత్యప్రశర్హమును వెల్లడి. చేయును, గాని రసమయ కావ్యవ్యప దెశిమునకు 'యోగ్యవఎ గా దనుటలో విమర్శకులు విప్రతిపన్నులు కాం జాలరు. ఇట్టి శేమకావ్యములు భాపాసంప్రదాయముల ను ఛాసానియమములను దెలుపుటలో నెక్టువయుపయోగింపలలను,

ఆంధ శ్‌ బచింతామణి సిదనివలసం డనకు లభిందినట్టు లీ కవి “శివ

న క

యోగివర్యునిచే 'బేవచోదనం బరి ప్రా పమెన యాంధ్ర, శబ్ద చితావ గియని వీరకలో వా నియున్నాండు అప్పకవిమార్రను “అలోకనుతుండు ప .న్నంటి కీలకసమ నామతంగ గిరికడ నొసలౌన్‌ , చాలసరస్వతులకు” (ఆ1-వర్‌0) అని

లీ చాలసరస్వతీయపీరిక సొరంగధకు డు బాలసరస్వతి కిచ్చిన్నై చెప్పెను చాలనరస్వతి సారంగధరు€ డిచ్చిన్ట. న్రాయలేదు శివ యోగివర్యు డిచ్చినట్ల చెప్పెను. ఆశివయోగి వర్యుండు సారంగధరుంజే మై యుండు నని యశ్పకవి యూహించి యుండును సారంగధరకథ విశ్వసనీయ మైనను గాకపోయినను నీయాంధ్రశబ్దచిం తాొమణి నన్నయభ్యూ.చే రచియించంబడీయె నని యి-తవఅకు విముర్శకులచే నిర్ధరింవం బడియే యున్నదిం

జాలవరస్వతిచేత రచియింవం బడిన యీటీక వండితులచేం బ్రమాణ భూతముగా గ్రహీంచంబడినట్లు ఎలకూచి హోలసరన్వతి సకలభొషపాశకని మ హళోపా ధ్యాయ ప్రణీతాంధ వ్యాఖ్యానగ్థ్రంధం బాధారంబుగా రచియింపల బూని. అను నష్పక వివాక్యమువలన వెల్లడి యగుచున్నది. అవోబలపండి తుండు --ీటీనా బాలఫవ స్వతీ కవికతా శుద్దాంధ వాగ్దుంఛితా సూ తపోత వదార్థమాత్ర కధన స్ర్రశ్నీణశక్తి స్తతః కస్తుహ్యే ద్భువి పశ్ఞితః కవివరః అని యితసిటీక శఈుద్రాంధ వాగ్ట్యంభిత మై(అనలగా దోమరహీత మైన యాంధ వాకు లచే) యొప్పుచున్నను సూర్త్వమందలీ పదముల యర్థము నూత్రమే ప్రకటిం చుచున్న దని యు నంమవలన నల్పశక్తి గల (అనంగాం దక్టువ యువయోగము గలు యీటీశకవలనం బండితులు తృ్పిం బొందంజాల రనియును జెప్పెను ఈయహాోోబల ఇండితుని వాక్యమునందు సత్వము లేకపోలేదు కాని యీ టీక సమస్తాంధ్ర నై యూకర ఎులకును మార్గదర్శక మై యున్న దని చెప్పుట ెంతమాత్రము నందేహము లేదు.

ఇతండు తనటీకను భామ్యమని ఆంధ వ్యాకరణ ఛావ్యనిబంధ నోత్చు కుండనై అనువాక్యముచే వ్యనవారించియున్నాండు సామాన్యముగా భఛాన్య లక్షణను_ సూత్రా ర్జోవర్ట్య తే యత్ర, వాక్ష్యై సూత్రానుకారిభిః స్వపదానిచ వర్ష్య నే భావ్యం భామ్యవిదో విదుః అని చెప్పండి యున్నను నిడి భామ్యమను వ్యవహారమునకు. దగియుండలే దని చెప్పవచ్చును సంస ఖే వ్యాకరణమహ*ః బ్ట్‌ని నాలోడించిన పతంజలికృత న్యాఖ్యానమునకును దత్త వ్రతివాదక మగు శంక రాచార్యక లక్‌ బ్రహృమిమాంసా పూత్ర వ్యాఖ్యానమునకును నట్టి యాఖ్య తగ్గి యున్నది

చాలసరస్తతీయము నందలి పీంకలోని మైదవపద్యమునందు * తెలుంగు వ్యాకరణంబు * అని కలదు, నంయుతే సం ఫు ౮గౌబ్యే స్యా ళ్సర్వ నూంధ్ధ

చాలసరస్వతీయవీ$క కి కదం లఘు” అకచడానినిబ్బి కెలటంగు అనుపవముోని యుత్యవర్షము గురువ్చు కాదు గుషు కానిచో ఛందోభంగ మును ,న్రీవాధఘవి హరవిలా సములో సెట్టిశేషు.కు” (ఆ 2 వ ర్సి అని యే తాదృశపయోగమును గలదు ఇవి ప్రమాదపతితము లని చెప్పటయుక్తము తె ఏంగు వ్యాకరణము. అనునది పాధువుగా. జేయవంయు నన్న అెళుగా వ్యాకరణంబు" అని కాని లెలుం గా వ్యాకరణంబు అని కాని దిప్పపలయును తెఎంగు౯ వ్యాకరణంబు"అను జానిలో నకారపుం బొలు వా ేపొరపాటువలనం బోయిన చేమో యనియు నూహీింపందగును అంఫ శబ్లచింతామశి వాలకాల మకంగి యుండిన కారణముచే దాని యు దనేశము లగు పారఖేవములు నంభవించెను బాంకరస్వతి గృహించిన పార మొవిధముగను అవ్పకళి 1 హించినపార మొవిభముగను గనంబడు చున్నది అ;ళోబంపతి నన్నయ భ[ీయయున ననేశపార వేదము లగపడుచున్న వనియుం చదానువూరము బాలసరవ్వతి య! కరించినపారమునే సీకరింతు నని యు వాక్రుచ్చెను దీచినిబ్యి యప్పకవీయ పారముయ యుకముగా అే వనుసంగతి సూచిత మపదున్నది సూగ్ర, కమము ౮6 గూడ భేదము లున్నవి వకా స్పంజ్ఞా స్పర్వా జ్ఞాత్వా పళ్ళా త్ప్రవర్తయే దశ్క”- ఇది యప్ప కవీయమ.లో ఫిరా ఇతచే అనుసూశ్రము తర్వాత నున్నయది ఈసంశ్థలను 'డెలిసికొని యిందు. బ్రనమింపవలయు నని దీనియర్గము ఇ చెప్పటవలన€ బ్ర, త్యేకప్రయోజన మేమియు లేము గావన చాలసరఫర్టతీయములో నిది లీకు న్నను నిర్చాధకమ ఇాలేంచుపరిధి ప, భృతిలిప్యుద్ధార కళ్లోకములు-ఇవఏ చాలఫరస్వతీయ ములోం జూమ్టుట లేదు అధర్వణాచార్యులు తనకాలమునకు మాటీన లిపీ వ కాగము “షంచవన్తాదయోవన్గా ” అకక్షోకములచే సంస్త్రరించి యుండు టచే నధర్వణున కంకెం బూర్వుండ% నన్నయభు కా లేందుపరిధి మొన లగుశ్టోంముం రచించి యుండె నని యును నవి ప్రుత్నీ ములు కా వని యును దోంమచున్నది పంచవగ్రాదయోవన్షా ” అను నధర్వణక్లోకములు హాలేం ముపరిధిొఅను శోకములకు శేమపూరకములు అప్పటి లివీకి లిప్యుద్రారకత్లోళో ల లిపికిని సరిపడ కుంజటచేం గావిలయు. చాలసరన్వతి బౌ లేందుపరిధి మొద లగుకోకములను విడిచియుంకును ౨౫వికి దొరకిన ప్రతిలో నవి లే వేమోయని కూడ ననుళొన వచ్చును

శీ శాలసరన్వతీయపీరిక “ఆద్యాయా పజ్బాళద్వర్షాః ప్రకృశేస్తు లేదశోనాస్యుః సప్త త్రింశదిహో ఇది యప్పకవీయపారము బాలసరస్వతీయములో సక్తతింశదిహ”అను చోట మటత్తింశద్నత్ర అని కలదు అక్షరపరిగణనములోంగూడ యరయుగ లయుగ్‌ సవహశ్చ హల ” అని యప్పళకవీయములొో నుండంగా “యరలవసవా ళంతు వాల్వరక్ష అని చాలసరస్వతీయములో నున ది. సప్త తిం దిహొ” అను పారమును గల్పించి యప్పకవి యో మజి యొకరో నన్నయభ అల ఘులకారమును (ళ) గ హించి యలఘుశేఫరును /౧ఆ) విడిచి యుండ డరు నుక్దేశముతో “రయుగలయుగ” అని లఘ్వలఘు శీవములను గూడ సూగ్ర, ములోనే స్థూలదృష్టితోం 'జే్చే యుండవచ్చును. సీన్లు మొద లగువానిలోని బహువచనమందలి ళకార మలఘుఎకారము తల నెల మొద లగువానిలోని లకారము లఘులకారము ఇ.క6- దళకు 'బెళుకు-ఇత్యాడి పదస్థ స్వతస్సిస్ధ భశారములు వన్లాంతరములు కాని యలఘులకారములు కావన్స, కనుక నీవ ర్లాంతర మగు ళకారమే యరలవనపహూళంతు వాల్వగ్ష ౯ అనుచానిలో గ్రహ్‌ిం చంబడెను అలఘుచేపము గ్రహింపండనియకళ్లు యలఘులకారమును గ్ధృహిం పంబడ లేదు ఈగూఢాశయము' దెలిసికొన లేక యెవరో మెపారమును గల్పించి యుందురు మట్రింశ దప అరుపారమునం దే పొమంజ స్యముగనుపూ చున్నది “వికృతిపదా”” ప్రధమా న్స తృతీయానునాసికౌ న స్తః ఇయ్యది బాలసరస్వతీయములో లేదు ఇదియు. బన్ని కపారమేం ఈపారమున కనుసారముగా అద్య కియాసు భూతార్థ ద్యోతిన మాద్వగం వినా సర్వ ” అను పారమ లోని *ఆద్యగం వీనాొఅను దోనిని దొలంగించి భూతార్థ సముద్యోతినం వినా సర్వ ” అను పారమును గల్పించుటలో నన్న యమతమున నాదియందు యకారము అే దనియు నన్నయయీ యచ్చతెను 1 పదముల మొదట యకారణకారము లుండ వని చెప్పె ననియు వారి యళిప్రా యము కాని, వారికల్ప- మున కనుసారముగ సర్వ శ్రాజ్వ శ్రైర్యం యస్యద్రు త పకృతి శేభ్యః ఆదియందు యకారము నంగ్‌కరించిననే కాని యీసూ .తము కుదురదు కనుక నాదియందు యకార మున్నదనియే నన్నయయభిప్తా యము మటియు నాదియందు యకారము నంగీగరించి యుండుటచేతనే యధర్వణుండు.ను వికృత్యాది గతో యోత్ర స్యా చృష్టా నర యోగతః ప్రాణ మార్రైావకేమ స్ఫ్యా ద్ర శ్రీకవి సమ్మ తే అని ఇెప్పియున్నాండు “వికృత్యా

చాలసరస్వతీయపీ9క ర్‌ జాధవే న్నణ”* అని యఫర్యణు డు చెప్పుటచే నన్నయ ధఫ ణకారమునుగు జుచి చెప్పన కూడ స్పవపడుచున్నది గదా నన్నయ భై చెప్పీయుుడిన నధర్వణుండు పునరు క్తముగా6 'జెప్పీయుండండు “అయిగవ్రగాదేశౌ స్తఃక,మేణ వకృతమమయో ర్వా -ఇ4 యప్పశవీయ పారము దీనికి బౌలపరస్వతి వాయి రక ర్వ కతమా” అను పారము నంగ్నీక రించెను పైనివ్రాసీన యచ్పకవీయపారములో - ఐ కెలకు అయి. ఆవులు వచ్చు నని యగ్ధము చెప్పీతీఆవలయును “వాయిరవుర్వ కృతమా అనుపాఠ ములో అయి అకలకు-ఐ కొలు వచ్చువనన్న యగ్గము గూడం జెప్పవచ్చును వైసూ త్రములో చాలసరస్వర్యప్పకళవులు వ కృతమములను స్టానులుగను అయి అవ్రల నాదేశములుగను జెప్పి-ఐర అయిన కొర అవర యని యుదావా రించి యున్నారు ఇట విమర్శింపంగా. ఐన జార యనునవి యగుధాతువు మిందనై న రూపములు క్వచిద్గకా కోవ ” అని వకాకము రాంగా అవు నని యగుకు అయి. అయిన యరకుకూపముఎ నగుధాతువుసూపము తే కావ్రన అయిన అవ్సర అనువవియే పృకృతులు వకృతుఎం శాదేశములు చెస్పందగుకు గాని విశ్శకములకు. జెప్పుటు తగదుగణా పోని జె ధా తువే ప్రకృ3 యందమన్న( చెయలసవ నుదంతధాతవు లే డాని యిశవరములు లేఛు ఆంధ భఛాపాసంక్రచాయవిరుషముగా నీధాకువు నొక కానినే యూాకా రాంచఎముగా నంశీకరించుట యుక్తము గాదు కాన అయి అవుళీ ప్రకృతు లనియు-ఐ కౌ లే యాదేశము లనియు. జెప్పవలయును అువచేశస వాయి రవు ర్వకృతమా” అను పాఠమే శబశాసనుల సమ్మతమై యుంకును అయినను నీసూర్రము దగ్గఆః బూర్వ వ్యాఖాళ్గత లందజును బొరవకియున్నారు అహో బలుండు మార్రము ంకువిధములుగను వ్యాఖ్యానము చే సెకు అద్యః క్రియాకు భూతాద్యగ్థ నము ష్యోతినం వినా సర్వః” ఇది య ప్పకవియ పారము బాలవరన్వతీయములో భూతార్టద్యోతిన మాద్యగం వి నా సర్వః ” అని కలకు వికృతివదాడా ప్రధమాంతస్థ తృతీయానునానికొ న_స్తః ” అశుచానినిబిి యీశారికలోని “ ఆద్యగం * అనుదానిని దీసినేసి “ భూ తాద్యర్థసముగ్ద్యోతినం ” అని దిద్దంబడె నని ఫూక్వము చెప్పీయుంటిని సర్వత్రా జ్వఖ్టైర్యం యన్య ద్రుతప్రకృతి కేధ్యః ” అను దానిని దీసి వేయ మజ చుటచేం బూర్వవరవిరోధము స్రాప్నీంచినది “అద్య” ౦” అను దళమువేనా

ఢి చాలసరస్వతీయపీరిక దియందు యకారసిద్ధి గలుగుచున్నది కాననే సర్వత జ్వఫ్రార్యం జ్‌ ఆఅన్సు సూత్త ముచే నవ్రార్యము విధింపంబడియెను లేకున్న నీసూ తము వ్యర్థము మటీయు అద్యః క్రియాసు లి అనుసూశ్రమునకు ౪౯ మ్యైవండ్సు పోయెక౯్‌ ఇత్యాదులం 'దెత్వమే కాని యత్వము (9) గా దిని సందేహనివారణమే ప్ర, యోజనము కాని యకారము మింద నెచ్చకుచ్చట నెత్వము కలదో చె ప్వుటకుం గాదు కానం బోయెడి ఇత్యాదుల సీసూ తముచే సాధింపవలసి న యవసరము లేదు మజియు నత్వవిధోనమే మైనచోం జెయువు -ఇత్యా దుల నుత్వాదులు దుష్టము లవవలసివచ్చును లోకము ౯౯--బో మెక --ఇత్యా దులం దశ్వథభ్రాంతి గలుగుచుండుటచేతనే అయ్యో నాసుతు గగ యెస్త్తు కొనిపోయ౯ (వేంకటనాధున పంచతంకము) ఇత్యా ద్యప ప'యోగములు సంభవింపవలసి వచ్చెను కాన నప్పకవిపారము కల్పిత మనకతప్పదు

క్వచిదపీ నస్త ఉదోతౌ దన్తోన్సు భవస్య వికృతిశ బాజా ”-9దియుం గల్పితమే ఇది బాలసరస్వతీయములో లేదు నన్నయభ శ₹ుచ్చకుచ్చట సం శయము గలుగుచుండునో యచ్చటచ్చటనే క ల్యేకవిధి చేశయున్నాంు తె లుంగుపదముల మొదట లేనివర్లములం జెప్పుట యతని యుగ్లేశము గాదు అసు చెప్పం దలంచకొన్నచో *ళ మొదలయినవి కూడ మొదట నుండ వని చెప్పీయుండును

శుధవన్తాః కఘుభిశకాః ౯ ఇది మొదలుకొని స్వే లఘ్వుక్షరా ఇతి శ్రేయా? అనునంతవఆకు నివి చాలసరస్వతీయములో లేవు ఛందళ్శాస్ర్రుము ను ముఖ్యమృుగా6 జెచ్పం దంంచిననా. డగుటచే నప్పకవియో మటియొకళో వీనిని 'జే్చి యుందురు స్రధానముగ వ్యాకరణవిమయముల౬ జెక్పం దలంచు కొన్న నన్నయభట్టు న్యాకరణకు న కుపయోగింవని ఛంద శ్ళాస్ర్రవిమయము ల నింశగాం జెప్పి యుండండు బాలసరస్వతీయములో “౯ ఇంద్రాద్యా అవీచ గణాః ” అనీ ఛందస్సున గుజింది యొకన్లోకము వూర్రము గలదు ఇది నన్నయ వెప్పీ యుంకును ఇ చెప్పుట యతనికి సవాజ మై యున్నది

ధాతుపదసమృవానాం విశేమణానా ముత _స్తధాను మచి” ఈయప్ప కవీయపారమును బ్రశ్నీష్తమే నన్నయభ్యు మతమున( దద్ధర్యకి యలును దడ్డ ర్మ క్రియాజనృవి'శేమణములును ద్రుతాంతములు. కావుననే *నస్యా త్తద్ధరో తః * అనుదానిచే *రశ్షీంచు నంబో ఇత్యాదుల సంధి నిషేధింపంబడినది తద్ధర్మ మన6 దద్ధర్శ క్రియయు దజ్ఞన్యనిశేమణమును

చాలసరస్వతీయవీ8క గ్గ బో రద్భుతశ 27 స్థో--..ఇది చాలనరస్వతీయములో లేదు నన్నయభ ట్టు లక్ష్యపాధనమురు దిక్స్రదర్శనముగ మాత్రము మాపీయున్నాండు అం దును సామాన్యము లగు వానినే చూపెను గాని ప్ర ల్యేశముగ నొక్టాక శబ్ద మును సాధెంచినటు గన్బ్సట్టదు ఎన్హృడనయిన పాధించినను నావ మొదలగు సంస్త ఫలే నమమావములను మాలత్రిము సాధించెను కాన నొక్త యబ, మను శబ్దముయొతక్ష నివృత్తి శ సూ రచన వేసియుండండు అన్యేపా-చప్రయో గమహితానాంఎ” అనుదానిచే సీహాపముకూడ సిద్ధించును పోనీ యాకూప మును సాధిం చెననుకొంద మన్నను సజాతీయము లగు కప్రము మొద లగురూ పముల నేల సాధింపలేముు డానికి గూడ నొకసూర్రృము వ్రాయనలయును గడా కానవ్చన నబ్రము కస్త్రము మొద లగునవి ** అన్యేషాం చ పవయోగ మహితానాం ” అనుచాని చేతనే సాధించుకొనవలయు నని నన్నయ యఖిప్రా, యమై యుండును గనుకి నిదిప్రశ్నీప్తము “ వికృతిపదే లౌటోరవీ ” ఈయప్పశవి పారమును ఓవ్నీప్తమ-- ఈ సూశ్ర్రమున కుదాహరణములు- అట్లు ఇట్ట ఎన్లు- ఇవి * డలటాముదితాం లుక్స్యాత్‌. ౫” అనుదానిచే సిస్టంచును “నుమ్బోతో వా ల్యధర్వణాచార్యమతాత్‌. - ఇది కాలసరస్వతీయ ములో లేము అధర్వణాచార్యుండు నన్నయతర్వాతివాం డగుటచే నన్నయయ ధర్వణ మతప్రదర్శనము చేయుట సంభవించదు. కాన నుమ్బ్చోతః పరుపా ణాం "అను చాలసరస్వతీయపారమే సరి మొనది “లోపో వాస్యా త్తేపా మితశ్చ తద్వ త్రీవిత్తమ మళతేన ”- అనియ ప్పకవీయములోమా త్ర మున్నది దీనియర్థము డలటా ముదితౌం తస్యచవా లుక్‌ * అనుదానిచేతనే సిద్ధంచుచుండ నిట్లు పునరుక్తముగ నన్నయ సూత్ర ము రచియించియుండందు త్రివిక్రమ మత పదర్శనమే ఫల మన్నచో డలటా ముదితాంోొ అనునది యనావళ్యకము ఇట్లు ప్రథ్నీప్తపాఠము లసంగతముగ నప్పకవీయమునం జూపట్టుచున్నయ వ్వ బాలసరస్వతి గ్రంథము నాధారముగం దీనికొని కూడ నస్పకవి యేల పొర పడెనో తెలియధుం పూర్వవ్యాకరణక్షర్టలు తఆచుగ( చాను స్ర్రమాణముగ శ్ర,హించిన వ్యాకరణ్థ,ంథనములనుండి తదు దాహృతలశ్ష్యముల నే యుదానాగించుచు నిత

రి బాలసరస్వతీయ పీరిక రవిమయములందు. గూడ వారి ననుసరించుట యొక యాభారమై యున్నది అట్టియాణారముచొప్పున నే యప్పకవ్యవోో బలవండితులు చాలసరస్వతిటీక నే చాలవణఆ కనుసరించి యున్నారు శీవలతయా నుసర్చ త్యుభేచ యేయం యథా తధా ఫాపూ”- కొన్ని "తెలుంగుమూాటలు సం స్రృతమున'ే ప్ర ల్యేకముగా దద్భవతత్సమము తౌను అది యెట్లంకుని సముద్ర్త్రమునకు సంగ్రము చంద్రునకు జందురుండు మొద లైనవి- ప్రాకృతమున నైన సముద్రము చందుండు అసిరావలయును అని బొల సరస్వతి సంజ్ఞా 8 న్లో "తెలుంగు లొక కొన్ని దేవతాభావమనె తద్భవంబు లగుచు. దనరుచుండు ధరణింగాన్ని ప్రా కృతమున నే యగుచుండు.6 దెలియవలయువాని తెఆంగు లెల్ల చ్రాకృతమునంటకనిలి ప భామన య్యె6 దజ్జ్ఞముసము గమునకుసం ద్రంబటంచు నాకసచ్భామ నంటక స్రాకృతమ.న, వైనచో చానిని సముద్ద మనలోవలదె (అప్పక వీయము 1ఆ-192 ప ] ఇంక లన్షికి లచ్చి ఖద్దమునకు కస్తము మొదలయినవి సం_సృతమును ముట్టక ప్రాకృతమున కే తద్భివములైనవి- (వాలసంసంజ్ఞా-8 న్లో లు తో రా క నాకులభావను ముట్టక ప్రాకృతమున లవ్షి దాం బరంగు లచ్చియనన్‌, నాళోకి యెన లన్షీకిం ట్రాకటముగ ల_క్రిమి యని పలుకంగవలబే- అవ్‌ నేన? లా (అప్పక 1అఆ 1938) వించున్నాము, ఘటించదగలండు చనండు- అనెడివి తిజధ్యమములు కాకున్నను బ్రథమాసమానములు గనుక సుస్సులోనివే గానే తెలియునది-” (వాలసం సంబ్తా- కెళ్లీ న్లో) గీ, నవ్వుచున్నాందు వచ్చుచున్నాండ వాండు మనలళల. డటన్న6 దిబ్బధ్యమంబు "లెందు6 గాశకయును బ్రథమలలోన. గులని సరసి జాతనేత్ర కళా ప్ర బేశంబు లగును- (అప్పక-ర్‌ ఆ ప) వించున్నాండు ఘటింపంగలండు, చనండు ఇత్యాదీనాం తిజధ్యమ త్వాభా వేపి వథమాసమ క్వేన సంగ్రవాణ మితి శ్రేయ)” (ఆహోఒల 11 పుట ) తస్యస్యాచ్చ పూర్మచిన్తు రపిోంోచిన్తురపి యని యవపీ శబ్దము పెట్టినం దుచేతం గొన్నిచోటలరాదు- చనచు, ఎన్నుచు, పూనుచు. (వాలసంసంఎ8ి శ్లో

బాలవరస్వతీయవీ8క క్ర క చనుచును బూనుచు నెన్నుచు ననుకొన్నిటందక్ష- (అప్పక- ర్‌-ేల? ( అపిశధ్రాత్‌ , చనుచున్‌ ఎన్నుచుక్‌ పఫపూనుచు న్నిత్యాది నైవ తశ్టా ర్య మితి శ్చేయం- (అహో 196 పుట ) మహతోనిలా విభకౌ టాదా వచనద్వయీ శ్రమేణ స్తఃంొ తృతీయా జా యనక టాడా యని యేకవచనప్రధానముగా ని ఫైశించినాండు గనుకనీ శార్య మేకవచనములకే యవశ్యము బహువచన ముఎకును అమవాత్తులకును లాగమము వచ్చు నని జ్ఞాపకము (వాలస ఆజన్ష-కి శ్లో) అక్రేయ చిన్తా విభక్తా వి త్యేకవచనే నాయ మర్ధోజ్ఞావ్య తే నేరేవ వకత్వార్థస్య చువాతినియకు బహుత్వార్థకస్య లన్యతు అమవాతోపి టాదివీ భక్తా ప్రాప్తి రస్తీితి అన్నలతోనరిగె దయ్య యడవులకు నిత్యాదీ న్యాచా ర్యస్య ప్రృయోగశతాని-- (అహో 261 ఆట) జాపవిక్థికలీనా మిల్గుక్‌ తథైవ డుశ్చప్యాత్‌ - పెండిలి కౌవవిళ్యక్తిక ము గాకున్నను వచ్చెను పెండింకుా (వాలస-అ జన్త 129 న్లో) పెండిలి పెండింన్ల- అనాపవిభ క్షిక ల్వేష్య్యత్ర ప్రవృత్తిః- (అహో 841 పుట) ఇద మద జేత ద్యత్త చృ నాళ్ళ క్రైవరాన్వయే బహుళం హవ్వం _ప్రపద్య దీహ్హై ద్విత్వ ముషర్యత్షరస్య జనయనన్ని- శ శ్లాంతరము లేకున్నను వది ఎద్రి అనుచోట వచ్చును (ద్విత్వమని భావము) (వాలస= నవాలం- 9 శ్లో బహుళ గ్రవాణా దేకాత్త కేపి ద్విత్వం, ఎద్ది అద్ది ఇద్ది ఇత్యాది (ఆహాళే- క01) పునరాగమః క్రియాణాం- క్రియాణాం= శ్రీయలకు; పునరాగమఃవ= విశేసాగమమువచ్చును 9 క్రడం బునళ్ళబ్దము వి'కేషార్ధ్థవాచకను-- ఉదావా రణము- అవధరింపుమూ ” అనుచోట అవధారు అనిపదము- (వాల్య్యాకి3కళ్లో పునరాగమః క్రియణా మిత్యుశ్తేః పున రపూర్వే విశేసే, చేతి పున రవ్య యార్థవిజ్ఞానాత్‌. విశేసాగమః క్రియాణా మితి తదర్థః అత నవ అవధా రు జీవి ఇతి రూపం నిర్చాధం, అవధరి. పుము ఇతి తదర్థః (అహో 68 పుట) నొవ్సడు, అడ్డమగుడు- ఇత్యాదిరూపములు వ _రృమానార్థమందు, ఇ చుగాగమమను అేశయే లటి డుజ్‌ స్యాత్‌ అని డుజ్జు వచ్చిన నయిన వనిలెలి సిళొనునదిం (లాలసం క్రియా 58 ఫుట)

కే0 చాలసరస్వతీయవీరిక అనవుడు అడ్డమగుడ.- ఇత్యాది కత్ప్రయోగాత్‌. అనేనైవ సూలేణ (వ్యతి రేకాన్టోల్బటి లటికుజ్‌ స్యాత్‌ అనుసూ త్రముచే) తృతవ ర్రమానాన్దేడుజ్‌ భవలీతి భ్యేయం (అహోో-477 పుట) అనవ్హుడు- ఇత్యాదికము సందర్భపూర్మ మై కనివీంపదు అని పరిస్టర్హలు వ్రాయుట యవిచారమూలకము (చూదు అవ, 477 పుట) ఇళ్లు యనేకస్థలమ. లుదు వాలసర జ్వతిని అప్పకవ్యహో బలు లనుసరిం చి యున్నారు అహోబలపండితుంయ బాలసరస్వతి చేసిన వ్యాఖ్యనే యవలంబించుచు వధర్వణకారికల నాయాచోటులం బమాణముగాం జూపుచు. నితరవిషయ వీమెనము నెక్టు కుగ( 'జేనియున్నాండు కాని బాలసరస్వతి చేసిన వ్యాఖ్యా వనమున దిర_స్త్టరింప లేదు చాలసరస్వతికి నహోబలపండిత వభ్ళతులకును న్యాఖ్యానములో విప్రశపల్ని లేకున్నను ౯శక్ష్యమలలో మూత్ర మడ క్షడ వివ్రతిపత్తి చూప చున్నది బాలసరస్వతి జూదళశ్వము శౌరసేనికే తద్భవ ము (ప్రంజ్ఞా 8 శ్లో) అని జూదళ్వమును శౌర'సేనీతద్భవము.గా వ్రానెనుం ఇట నహోబలపవతి జూదశబ్దము శూరసేన తద్భవము గాని ళూర సేనతద్భవ తద్భువము గాదని “వవంస్థి తే జూదశబ్ద శౌరసేసీతద్భృవ ఇతి సరస్వతో్య్యో క్తం త ద్విదారమాంద్యేనైవ వవ మన్యేపీజ్టేయా- ” (అవాో 271 పుట) అని ఖం డించియున్నాండు “ద స్థన్య శౌరసేన్యా మభోరచోసోః అను సూ శ్రముచే భళూరసీనభాపాభవ మైనపుకు దకారము విఫింపంబడినది ద్య్యూతశ బ్రమునకు6 -బేస్తూ త్రముచేం దకారమునకు దకారము “ద్యర్యోర్ట అను సూత్రము చే ద్యకారమునకు జకారము. స్రాళృత ప్రకాశముళలోం గూడ ““త్యధ్యద్యాం చ్రభజాః (ప్రాకృత ప్రకాశ 9 పరిచ్చే 27 సూ) అనుసూ త్రముచే ద్యకార మునకు జకారమును కౌరశ్సేనీ (ప్రాక్స ప్రకాశ 18 పరి 1) అను నధికారము లోని ““అనాదావయుజో స్తధయోర్షధా” (పా ప్రకాశ 12 పరి సూత్రము 8) అనుసూ ముచేం దకారమునకు దకారమును విధింపంబడెను ఇట చాలసర స్వతి ళూరేనతద్భ నమన టకు బములు ఫెరసీనిశే తద్భనము * అని పొరపో టున న్రాసి నని తోంచెడిని జూదశబ్ద్బము ప్రాకృతభాషపా భేద మగు కౌరశీని యం దుండును- దానిని దత్సమముగాందెలుంగులోనికిం దీసికొనవలయు నని యహాోబలునీ యభిప్తాయమై యుండును

చాలసరస్వరీయవీ8ళ క్ష] కావవిఛ్తక్తికసంజ్ఞావర్షా ప్రింట్యాదయో భవన్తీహ రుల్వాదే ర్నామ్మాం స్ఫు స్తేహి విభక్తా సమాసేచం అను సూశ్రమ.లో బాలసరస్వతి త్రాకునందు. విభక్తియందు లేదుః (జొపవిళ్ళక్తిక మని భావము) త్రావిచ్చై సమాసమున6 గలను” అని ఇప్పను శక్రాడు అనుచో శేఫ మద్చుపారపాటు తాళార్ధకళబ్దము “తౌడు” అనియే యుపలధ్యూ మగుచున్నది ఇచ్చోటనే యసోోలఇతి తాటికి తాటి చె అని విభక్తిరచూనముల "రెటను జొవవిభక్తికము వచ్చు నని చెప్పీ యున్నాండు వ్యవహారములోంగూడ నావవిభక్తికము వినంబకుచున్నదిం ఒక విభక్షలో నాపవిభక్తికము వచ్చి మజీయొ” దానిలో రాకపోవ్రటయుుడదుగ దాం కనుక చాలసరవ్వతి య వ్రాయుట ప్రామాదిక మఎయో లేక యప్పటి తన వ్యవహారమును బి చెప్పె ననియో యనవలయును నిత్యందా రా దెశ్చ స్యా న్లులయో రుకొౌచత త స్తః అకుసూ వములో హాలసరస్వతి ఆంక్రు జవరాంప్ర కోడండ్రుో అని యుడాహరించి వాండ్రు ఏంక్ర విలు కాంగ్రు అన స్తఎంముల డకారము మును చేయున్నది దాఠరాకులోోనివిగనుక రురలువచ్చెను” అని వ్రాసెను అహో బఎపతిమూార్రము దారాదులకు ఆంక్రు జవరాండ్రు వెల్లెంద్రు కోడండ్రు” అని యుడాహరించి అశ్రాధర్వ*ః ప్రాహా- నిత్యం లువెౌకరుళా స్యాతా ముల్లో పో బవుతా దజ - వాంసు ఏీం్రు అ్నుంకు గండండక్రొఅని యుదావారిం చెను విలుకాంకు అనుచోట కాండు గ్లాండు రృవే దీండు రృస్తిత్వాద్యర్ధయో స్తయో పుంసి కురా మతౌ” అనుదానిచే ఏలుకాంక్ర” అగు నన్న యుథ్హే శముతో వన్నెకాంకు” అని యుదాహరించెను అధర్వణుండు ప్ర క్యేకముగాం జెళ్వుటచే వాండ్రు మొవలగునవి డారాదులలో( జేరవు ఆలు- అనుదానికి6 జెల్లెలు కోడలు మజఆందలు-ఇ త్యాదులు పజూాలీయములు కాని, వాండు వీంయ- ఇత్యాదులు కావని విమ్మ్నాకులకుం దోంచకమానవు ఇట చాలపరస్వతి లక్ష్య సాధనమే ప్రధానముగా నెంచిన్వు తోంచుమున్నది ఎచటవెచట నన్నయ యేయభిప్తాయముతో సూర్రరచనము చేసియుం జన! యవటనచట బవాలఫరవ్వతి యా మఫిప్తాయమునే వ్రాశ యున్నాండు, “నర్వ గ్రాజ్వ శ్లార్యం యస్య ద్రువవకృతి కే ధ్యః లుక్సం శ్రేమినా దిశ అనుచోట చాలరరర్యతి కంగ౫ె కమ్మె కిక సద అఎయు వాళావంచిోకలిగె నెమో అగు

క్ష చాలసరస్వతీయపీరక సంశ్గేషకు గాని కలిగెయె మ” అనులోపము గాని లేదాయెను ఆద్యగయ కారము గనుశ యెక్వము వచ్చినది సీయిా యెత్వమురాం జెచ్పనేల? అజ్వ శ్రార్యము వచ్చు నననేల? ఆఏయును యకారములేవు అచ్చే యనిన. జూలదా యుశుం జూలదు చ్రయోజనాంతరము లేకున్నను నుచ్చారణ విోోధ మగుచున్నది కనుక యెకార మకారము కానేవదు ” అని (ఛాలసరస్వ సంధి ర్టిళ్లో) నన్నయ్య యేయభిపాయముతో “అద్య క్రియాసు ధూ తార్థద్యోతిన మాద్యగం వినా సర్వ *” అవి హూత్తింది. నర్వత్రాజ్వ శ్చార్యం యస్య ద్రుత పకృతిశే ధ్య ” అకు సూ క్తయురు న్లాసెకో స్ఫుటముగాం దెలియంబటి చెను కాని యిట సర్వత్రాజ్వ్షైర్యం యస అవి మొకసూ శముగను ళ్‌బ్వుత్ర నే కృతిశేభ్య లుక్సంత్లేమా నావి అం యొసూ సముగను జేయుట నన్న యి ప్తాయ మగు నని కోంచెడి అపుడు ఆరండు -|- యమెవంక =అతండెవండు-9త్యా దులందు నజ్వచ్రైర్య్గము సిద్ధించును ఇటు లే బాలసరన్వతి నన్నయాభి్యాయ ముల సరిగా వ్లెడిపతిది యున్నాంకు పిస్తకభీ9చే మద్చున కీ యొక యు వాహ రణమే చూపంబడినది

శాని యివని టీకయుదు న్యడ్య్థడ స్థాలిత్యములు చూప్య్రైుచున్నవి అవామాదీనాం ద్విత్వం లోపో నమ ఆ౩కే విసస్గస్య”ి అనుదానికి అవాం మొదలైనవి యశుకరించువప్పుకు నానియుత్యములకు ద్విశ్వము వచ్చును సున్నకు డ్విశ్వము రానేరదు గనుక మశారము చేశకొనునది అవామ్మని, కిమ్ముని రుక్ముని (బాలక సంధి-క్లో 5) అని నానెను. సంగ్భృతమునందుం బదముంచివర సున్నయుండము నం స్రృత వ్యాకరణమున మోరుగ్వార ” ౨ను సూశ్రముచే హాల్లు పరమగువపుడు మాంతపడములకు బిందువు విధింపంకి నది కాన హల్లు పరముగా నున్నపుజే సున్నయుంకును అహమ్‌ -[-అని యున్న ద్విత్వము వచ్చి అహా మని” అని యగును కాన సున్నకు ద్విత్విము రానేశదు కనుక మకారము వేసికొనునది ” అని వ్రాయుట పామాదికము=

అఆహమ్‌ కిమ్‌ అను సం స్తృతవదముల నే యనుకరించుచుంటిమి గూన బివర

మకారమే యుండును

అజంకపరి చ్చేదములోని దుమువ్స లవః చథమాస్యాత్‌ *” అనుశ్లోక ముల చెనుయ పద్యములుగ వ్రాయుచు ఓయి త్యామ న్హ్రణంచ వికృఠతౌ స్యాత్‌ ” అకు దానికి ఓయి యనల సంబుఫ్థి యాంధ్రో క్తులందు” అని తెలిం

ఇజాలసరన్వతీయకీ9 క 18 గించెను మూలములోని యామ్మవ్తూవదమునకు సంబుస్ధి యకరువదమును వా డెను అమ్మక్త్రై మరుపదయు సంభజోధనమునకు వి ”చునుగాని నంబుఫ్టి యను పదముమ్యాత్రము వీకవచనం సంబుర్ధి ౫ సంబోధనే పధమూయా వకవచనం సంబుస్థినంజ్ఞంప్యాత్‌ అను సూ తముచేశ సంబోధన పథ మావిభక్తియొక్ట యే కవచనమునకు నూత్రము సంజ్ఞ కాని వథమావిభక్తి కంతకును సంళ్ల కాదు అధర్వణుండును వికృతా వ వాళగలోవష సృంబున్భ్యోయువదే తు యీ” అని సంబుస్థియందలి యోయివదముయొక్క యి” యనువన్శమునకు లోపమూ చెప్పెను ఇచ్చట ను బయికితిగ నే సంబుద్ధిపదమ) “- డంబకడినవి యిలోప మును బొందిన యోయిపదమునకు ఓరాములార అని బహువచన ముండి 'యోయిపదమునకు అే దనుట యుక్తము గాదు. రిసివర్గములు వచ్చినప్పుడు విప్ర కనుకనే, ఓకీ దుషనిశాటులార అను మొదలగు రూషములు సాధు వులు ఓయి రాములాగ” అనియు ననవచ్చును నెయాకరణసం ప్రదాయ మున రూఢ మగు నంబుష్థో ళఇదమునే లగహింపం దగును గాని నామాన్యము గా _క్షిన్‌ వత్యయాంత కరూవమును గ్రహించి చ్య్యత్పత్యర్థమును మా త్రము గ్రహించుట యుక్తము గాదు వ్యున్చేత్యర్థమునే గ్రహింతు మని యా్యహమ యినచో దోషముశ₹ేదు

ఇకుపోర్తమోర్తమానా. బహువచన ఉపోర్తమే త ఉద్య క3”ం దీనికు చాహరణములు బలుములు కఎుములు చెుఎుములు ఆదమొకరు ఇ₹ డవయు కారము ఉదృహుత్వే” అని వచ్చినది ఇట్టిలాగుననే వెలుుు లు మెలుములు మొనలైనవి ఇది పాయికలక్షణము అటు గనుక ఇకులు విరులు ఇత్యాది స్థలములందు లేదు ” అని బాలఫరస్వతి ప్రాసిను ఇట చాల;రస్వతి యుపో త్తమ వదమున కర్థము చేశికొనుటలో. బొరపాటు పడినట్స. తోంచుచున్నదిం “శ్రాదీనా మంతృ్క ముర్తమంో తస్య సమిప ముసోశ్తమం అనుదానిని బ్ర మూండచ్చులుగల పదములలోల€ జివరి యచ్చు- ఉత్తమము ఆచివరి యచ్చు నకు సమిాషముగా నున్న వెనుకటి యచ్చు- ఉపోత్తమము. (ఇట వాల్లుల పరిగణిపల బడలేదు ) ఇకార ముపోర్తమముగను నుక్తమముగను గల. పదములకు బహువచనము పర మగునఫుకుు ఉపోర్తము *'మపని కారము నకు నుకార భగునని సూత్రార్యము. వీరి శ మట్లిదిగాదు గనుక నీసూర్తము నకు డవృత్తియే లేదు. మజియు ఛాలఎరస్వతి వృపలు అన్నియుదాహూ

న! చాలసరస్వతీయపీ9క రించుటలో నతనియుట్ధేశ మేమో తెలియక చివరి లు వర్షమును జూచి బహు వచన మని శ్రాంతిపడి యుండవలయును ఇరులు అనునది ఇరి యను శబ్దము నకు బహువచన మందమన్న నట్లిశబ్ల్న మెచ్చటను గనుపట్టదు ఇరు లనునది చీశటి యనునర్థమున నేకవ చనాంతశ బ్లము ఇరులున నొంటింోం బరసతి న్బెట (విజ్ఞా- ప్రా కాం) ఇచట నవర్శక మేశవచనమున)దే వచ్చును

ఈటీకలో నొకటిలెంకుచోటుల ఫరిగా భావము. వ్య కము కాకపోవు టయు నక్తడక్రడం బమాదము లుంకుట యుం జూహ్వ్రుచున్నది నిత్యమ నుత్తమపురుమ క్రియా న్వితః” అనుస్నూవ్రమున- చసిర కురులు స్రోచికమరులు అని యుదాహారింది డేశ్తమపుకువతైన కొలిచితి నంబను విడిచితి మన్యులను అన్నది (అన్నవియవియేమో) కిది గనుక క్రిమూసవాణవఎన నంట తేదు- నిత్యం అన్నాంకు గనుక శమ్యూ్యూవాణ మనిత్యము” అనువాక్య ములను ఫ్రాసె ను పైవాశ్యముల భావ మ్స క్‌ష్రముగా చహించునది- నిళ్య మగరుత్తము పురును క్రియా స్విత అనుస్తూశముచేం బధమ మధ్యమ పురుష శ్రీయలకు దీనిచే సంధి విధింపంబకినది ఉ శ్తమపురువమునకు ప్రాయస్తు స్యా త్లిమాది క్యీత ః అనుస్యూర్రముచే సంధి పొయికముగా వచ్చును అనలా. నొలిచితి నంబను విడిచితి మన్యులను- అను నుకమపుకువ క్రియాహాపములు కిమాడి లోల జేరినవి గనుకల గ్రియాగహణమున ననంగా నుక్తమపురుష క్రిమ్యూగవా ణముళో నిత్య మ్తుగ్తరుపుకుము క్రియా న్విక అనుకుక మంట లేదు అనం గాం వర్తింప లేదు నిత్యం అన్నొాంకు గనుక ్రయమాగవాణ మనిత్య మరు మాటకు ౭ధమ మధ్యమ పుుమలళో నిత్యం అన్నాండు గనుక నుక్తముఫు రుమ క్రిన్యూగహూణ మరిత్యము అనంగా నక్తమపుసవము అనిత్యసంధి విమ యకమని భావమై యుంకును

కియీపరిచ్చేదములో 47 న ఫపుటళో త్తివిధానా మించుగాగమఃి అన్నాం గనుక కాన్ని జేశ్య కియలబూందను ఇంచుగాగమమురాడు వచ్చు చున్నాండు కనుచున్నా 6కు చ్రాయుచున్నాంకు ఇత్యాదులు చూచుకొనునదిం “అని బాలకరస్వతిన్రానెరు * తిరిధానా మించుగాగమ అకువానిచే మూయ విధము లైన సం_స్త్రృతధాతువులశే యిచుశాగమము నచ్చును గాని దేశ్య క్తియ లకుస్వాశ్యమంమున నింిచముగాగ మకు కాకు గనుక కొన్ని దేశ్య క్రియల మూందను ఇంచుగాగకుసు రాక” అష్న నాకము చో శఫార్నాలి అకనక కకుకకు

చాలసరస్వతీయ వీరిక కేన్‌ శొన్ని యనచోట నన్ని యని యుండవలయు నేమో హేతుమతి చ” అను నుక్తర స్యూత్తము చేత హేతుమన్షిచ్చులయందు ఆంధ క్రియలయందైనను గాని యించుగాగమ మే వచ్చుచున్నది అను ముందు వాక్యములోని ఆంధ క్రియ లయం ైనను అనుకానిచే స్వార్థమున నించుక్టు రా దినియు6 'బ్రేరణార్థమం దించుగాగమము వచ్చుననియి స్పష్ట మగుచున్నది గదా కాన నిచ్చటను అన్ని యనుపద నుండవలయు నని తో చెకిని అన్ని దేశ్యక్కియలమింద ను రాదనంగా నే జేశ్య క్రియమిో౭దను రా దని భెవను పరిణతి క్రియలను చెప్పుచు బాలసరస్వతి అవ భూజ్యాదిః పరిణలిః అన్నాండు గనుక భూసత్తాయాం జిజయే మొదలైన యజంతహలంక ధాతు వలకు (వాలంతధాతువులు పరిణతి ధాతువ్రులలోం జేరచ్చు గాన నొక్ట్ట్వయజం తధాతువులకే యని చెప్పవలయును కనుక వాలంతధాలువ్రల కనుట స్రామా దికము) వర్తమానార్థ వివక్ష గలుగుదుండ( కా వర్తమానే లట్‌” అను వ్యా కరణ స్యూత్తము చేత ల ట్రత్యయము వచ్చి. కరరి శప్‌” అని శ ప్రత్యయము వచ్చి “*సార్వధాతుకార్థధాతుక యో అని గుణము వచ్చి వచోయవాయా వః” అని అవాదేశము వచ్చిన భవ” అవి యుండ-అనియు వనీ సా పరిణతి రయవరన్వితైవ భవేత్‌ ” అన్న స్ఫూర్రముచేత అవ్‌ అని యంతమునం గలది గనుక పరిణతి సంజ్ఞ గలుగుచుండంగా నుపకృతి ధాతువ్రలయందు వలెనే యించుగాగ కుము అనుబంధకము డుజ్‌ మొదలైనవి యన్నియు వచ్చిన నుపసర్ష పూర్వకమైన సభళి-చుచున్నాండు (ఛాలస- 47 పుట) అని చ్తాసెను పైని వ్రాసినట్లు శవ్ప్రత్యయము గుణము అవాదేశమును వచ్చిన భవ అని యజంత మగును గాని వాలంతము గాదు మజీయు సాపరిణతి రయవరన్వి లైవభ వేత్‌ ” అను స్వ్యూత్రముచే యోగ్యతను బట్టి అయ్‌ అవ్‌, ఆర్‌. అనునవి వచ్చు సని యునవి పరిణతిసంధ్ల కలిగి యుండ. ననియు జెప్పంబజెను శబాదలు వచ్చి నచో భవో యని యగును గదా అపుడు నా వరిణతిలా” అనుదానిచే అవ్‌. చేరిన ననిష్టరూప నుగును, పోనీ శబాదులు వచ్చినదానిశీ యిట బరిణతినామమును వాడ,ద మన్న నప్పుడు స్యూత్రములో “అయా వారాన్వితైవి అని యుండవలసి వచ్చును, కాన వర్తమానార్థ వివ్ష”ి అనునది మొదలుకొని '“అవాదేశము వచ్చిన భవ అని యుండ అనునంతవటికు నున్న వాక్యములు యుక్త మ్నులె కాన్పింపవు కాన నానాక్యములను దీసివైచిన మిగిలిన వాక్యముల పరస్పర విరోధము లేకయుండును,

కేం చాలసరస్వతీయపీరిక

బాలసరస్వతి తనటీకలో న కడ క్రడ నధర్వణకారికల నుదాహారించి యున్నాఃడు అందు! గొన్ని యహోబలపండితీయము. మొదలగు గంధము లలోం గన్న్టట లేదు శేఖాద్వయ ( ] ఘటితపారములో అధర్వణాచా

అభ నట! క్రి

ర్యులును అక్షర్శకేషు తు స్వానేంచుకో లోపో విధీయతే” అన్నాండు గనుక నింయగాగమ మక్షర్శక ధాతువ్రలమింద రాదు ఇ క నేమనిన నిల్లుగాగమము వచ్చును- (మూ క” పుట) అని కలదు ఈకారికను అధర్వణకారికావళి టీకా క్తర్తయగు ద్వితింత్రిణీ (రెండు చింతల) పీతారశామకవిగారు కూడ వ్రాసి టీక చేసియున్నారు తద్ద్రంధపీరికలో బ్రహ్మశ్రీ వదల చినసీతారామశా స్రీ గారు ఇది యథర్వణకారిక కానేర దనియు నహోబలపండితులు వాసిన వాక్యమని యు (న్రాసియున్నారు అహోబలపండితీయములో అక్షర్శకేషు తు స్వాన్రేంచు గాగమ లోపో విధీయతే ” అని యున్నది కాని పె బాలసరస్వతీయమ లో గూడ సీకారిక యుండుటంబట్టి సీతారామస్వామిశా న్ర;గారి యూవా కాధార మేమో తెలిసికొనవలసి యున్నది

సం.శేమమన నేమి ?_-

ఈ వివమయమును గార్చి ఫపూర్వాధునాత నాం ధ్బవైయాకర అలకు చత భేదను లు చూపట్టుచున్నవి. నన్నయభట్ట. గాని యధర్వణుండుగాని సం శేమమును గూర్చి తమ యభిప్రాయములను స్ఫృటముగా నెచటను దెలుపలే దు చాలన్యాకరణక్షర్త లగు చిన్నయసూరిగారు సంజేష మనలా మిాందివా ల్లుతోం గలియుట” అని వ్యాఖ్యానము చేని యున్నారు చాలసరస్వతి అలు కిచి సంశ్రేమస్స్యాత్‌ ” అను స్ఫూత్తములో, సం శేషశ్చవైయశ్షరముతో సంయో గమును అగును అని స్రంశేష పదార్థమును వివరించి చిన్నయసూరికి మార్య దర్శకుం డయ్యెను. ఇట నాధునికులు కొందలటు “ద్రుతము పూర్వాచ్చు సత్తి యుండుట సంశ3వమ మని చెప్పుచున్నారు. అనంగా వచ్చెళ్‌ ఎసైఎతడు అనుప దములకు సంధి చేయునపుడు వచ్చి అనుదానిలోని దుతము చ్చె అను దానితో నత్తి యుండ దనియు (సంకేవము రా దనియు ఒరాచ్చుతోడనే యత్తి యుండుననియు( జెప్పుచు లుక్సం.ేపౌ నాచి” అను స్యూతమును వారు సమన(యించుచున్నారు. * లుకుంశేషా న్‌ స లజ గ స ంుంచుచు దారు. నప నాచి యనసూత్రము “ఫర్వర్రా

4 జ్వకశ్చార్యం యస్య” అను స్నూతముచెే నీద్ధించిన యర్ధమునే లెల్పుచున్నదిః అంళట ను యశారమన కజ్యద్భావము వచ్చును గాన నజ్వద్భావమ.ను బొం

బాలసరస్వతీయపీరిక క్ష? దిన యకారము పరముగా నున్నపుకు ద్రుశకమునకు ల కృంచ్లేషములు రా వని ఛావము చెప్పుకొననలయును యకార మ చ్చగు నని చెప్పక యచ్చువంటి దగు నని చెప్పుటచే నొకవేళ భూతపఫూర్వగతి న్యావయించి లుగా ద్రుత కృతి కా త్పరత స్సరళే స్థిశేచ నస్య స్యాత్‌ -అలుకిచ సంశ్లేష ప్యాత్‌ ” అను వానిచే లోపసం్గేమములు. వేశకొందు శేమో యనునుద్లేశముతో నైనను లుక్సంగ్లేమా నాచి యను సూత్రమును వ్రాసె నని చెప్వ్పకొనవచ్చును కాన, లుక్సంశేమౌనాచి యనుసూతమ.లోని సంశేమవదను అలుకిచ సం శ్రేమస్యాత్‌ , అను స్యూత్తములోని సంచేషపదానువాదము కాంబట్టి అలుకిచ సంగ్షేమస్స్యా _త్తను దానిలోని సం_కేమపదార్థ మెైదో తెలిసికొనవఎసి యున్నది ద్రుతము పూర్వాచ్చు నత్తి యు డుటయే సంశేమపదార్థమైనచో నీస్యూత్రము వ్యర్థము వచ్చెన్లోవు- ఇత్యాదులు సంహిర చేతనే సిస్థంచును సంహితి వివవ్షీ ౧పనిచో వచ్చె౯ా గోవు అనియే యుండును మోందివర్ణముతో. గూడుకొనుట యని చెప్పిన నీన్యూత్తము సార్థకము ద్రతము గను స్వరూపము కూడ నగును గనుక సం,శేమవిధి యావళ్యకము ద్రుతము నూన్వరూపము కూడ నగు ననుటకు నీస్యూత్ర్తమే శ్రమాణము ఈస్యూత్తము సిద్ధార్ధబోధక మని ద్రుతము నకారపుం బొల్లి యనుట సమంజపము గాదు ప్రసృతిమున, వచ్చెళ- -|-ఎతం డు-ఇ9 త్యాదులందు సంహిత చేతనే వచ్చె నెతందు- ఇత్యాదులు సిద్ధించుచున్నవి, కానం *“లచయక్షరనుతో సంయోగము ను అని బాలనరస్వతి వ్రాసినయది, సమంజసముగా నున్న దని తోంచుచున్నది అధర్వణాచార్యులు ను “ద్రుతస్య వాలి బిందుః స్యాత్‌ శస్టత్వంచ క్వచి త్వతా” అనువో సీసంగతిని సూచించి యున్నాండు ద్రతమునకు వాలు పరముగా నున్నపుడు బిందువును శిన్టత్వము నొళచో స్వత్వము నగు నని యర్శము వాల్లు పరముగా నున్నపుడు. శిస్పత్వ మనంగా వాల్లుతో నని భావము ఫూర్వముతో నైనయెడలం దిరుగ6 జెప్పుట యేల? ఇట ఫహృదయులగు విమర్శకు లే ప్రమాణము శాముకు- అనురూపమును గూర్చి నన్నయ పసంగించెనా- టాదివిభ శ్రా నిర్నే ల్యేశే” అను సూ వ్యాఖ్యానమున బాలసరస్వతి తృతీయాదివిభక్తు లు పరమైయుండిన న్యాగమము లేదు ఇ ట్లని కొందలు పెద్ద లనిరొ అని వ్రాని ఠదుదాహరణనుగా- రాముచేత రాముకళొఆకు, రామువలన రాముకు 'రామునందు అని యుదావారించను అవోోబలుం ఉ సూ త్రమునకు వ్యాఖ్యను

కర్ర చాలనరస్వతీయపీరక వ్రాయుచు టానివిభక్తా పరతో నివర్ణళో నే9 వదన్తి కేచిదాచార్యా రాము వేతళ౯ రాముళొఆకు౯, రాము. రామువలనళా -అని యుదావారించి రా ముకు అని మాత్ర ముదాహరింపక ఇత్యాది అని ధ్రాసీ తప్పించుకొని యెను “న కౌ” అను సూత్రవ్యాఖ్యానమున నేరపవాద నామ్న కాపలేన స్యాత్‌ రామ.నకుక కృస్ణునకు౯ ఇత్యాది యని చెప్పి న ప్రాయస్స్యా దృకారాచ్చ సర్వపండిత సమ్మ లే” అను నధర్వణకారికకు న యను నాగమము నిత్యమని యు వఛ్రాచేతసుకు- ఇత్యాది ఛ్తాస్తకోక్తులు నిర్జూలము లసియు వ్రాసి యసం దర్భముగాం స్రాయోగ్రవాణమున ఉదంతములకంయెను నగు నని ఫలము చెప్పెను న్యాగమమునకు న అనునాగమము- అపవాద మని చెప్పీ నః కౌ” అనుసూత్రము నిత్య మనునభిప్రాయముతో నహోబలపతి వ్యాఖ్య నగ్రాయుటచే సర్వలాక్షణిక సమ్మత మగ రామునికి ననురూపము సిద్ధించుట లేము తానుగూడ టాదివిభక్తా నిర్నేల్యేకే. అనుసూర్రముక్రింద (202 పుట) రామునికి అనుకూవషము సాధించి యుండెను అందుచే రామునికి అనునది య సాధు వనం దగదు కొందజ మకమున న్యాగమము రాకుండుటచే సెట్లను 'రాముకు- అనురూప మగుచునే యుండెను ప్రాచేతసుకు - ఇత్యాదుల ఖండిం చుట యొట్లు సరిపడును నన్నయాభిప్రాయమున న కౌ” అనునది యనిత్యమె యుండును లీక యధర్వణు5 వివవణమురు బి ప్రాయికమై యైన నగును. న అనునాగముము రానపుకు న్యాగమమును న్యాగమము ఫొందజఅమళతమున రాదు గనుక రాముకు అనురూవమును గలుగుమున్నది. రాముచేత నిత్యా దు లితరమత సిద్ధము.లైనను ఛిహించి రాముకు అనుదానిని గ్రహింవకుండుట యుచితముకాదు ఎట్లయినను నన్నయభట్టు రాముకు అనుచానిని గూర్చిచెప్పె ననియే యనందగు వాలసరస్వతి రాముకు అని యుచా హరించుటలో విశాల దృస్టీ బూపెిను

సలలు ప్రకృత్యవయవములా విభ్యక్యవయవములా ?

నన్నయభట్టు మహతోనిలా విభకా టాడా వచనద్వ యేక మేణ స్తజి అను స్మూత్రముచేతం దృతీయాదులు వర మగునఫుడు నిలలు విధించెనుం వీనిని వీభక్త్ష్యవయవనము లని చెప్పీనచో తమని నెయ్యము తమ్మల నెయ్యము అనుచో సమ్తాసమున లోపక్ళ విభక్ష్యాదే శృళ్హ్రషుస్యా తృమాసకాంగేవుి అనుస్తూ త్రము చే యొకు లోవమ్ము గలిగి తదవయవమైన నిలలు లోపించి

శాలసరన్వతీయకీరిక కం తమ్మునెయ్యాము - అనియే కాని తన్మువినెయ్యము తమ్మల నెయ్యము అనుకూ ఫము లు౨ండకపోవంస వచ్చును. వ్రకృత్యవయన మైన యెడలం ళీవలవిభక్తి లోఫీంచును గాని విలలు లోపీంవక తమునినెయ్యము తమ్ముల నెయ్యము అనునవి సిస్టంచును తమ్థునెయ్యము. అనునది లుకృస్యాత్‌ ” (అజన్త ౫ల్లో) అనుదానిచే సి్పి-చిననూపము చిన్నయసూరి నిగాగమ మని ప్రకృతికి విధిం చుకొని లడాగమ మని విభక్షికీ విధించుకొని ననూసవిభకికి లోపం బగు లు నకుంగాదు అని పత్యేకముగ సూ ల్పిచుకొనియెను వాంనరస్వతి కవ్చిధ్ధక్సి లోవ మైనను దద్యాన్సిత మైన నిలలకు లోవము లేదు (హాలన్త ౧౭ న్లో) అని వ్రాసెను నిమి్త స్యాపాయే నైమెత్తికస్వా క్యపాయ * అనపరిభెవను మన నులో నుంచుళొం తదా శితమెన నిలలకు=విభ క్యా శిత మెన నిలలకు అనం గా విభకి నిమ్మ్తకము లస లంకు లోపము లే దని వాసెను కాని పై పరి భామ ప్రామాశీకసమ్మతముగాదు. (మా వరి భా పే.0దు కేఖరము-అకృతవూ్య్యూహ పరిభామ) అదియు౨గాక సం_సృతములోని సర్వన్యాయములును 'దెలు(గునకు వక్తింపవు మహతోనిలె __ అనుసూ త్రముచేం దృతీయామలు. పరముగా నుుడంగాం బూక్పోముందున్న మహదార్టచకపదమునకు నాగుముగా విధింవం బడెను గార నిలఎ ప్రక్ఫిస్యేవయవము లగును కాంబ్బె విభక్షికి లోపము నలిగినను నీయాగమములు లోపీంపవు చిన్నయసూరి విధించిన నిగాగమము నకుం గూడ నిడి యేపద్దతి మిగిలిన పరి చ్భేదముంకం మం గియాపరిచ్చేదము నో సెన్తుకుగం చార భీదము లగపశుదున్నవి అంచు బూక్వపరవికోధములు లేవు కాని యొక దతినో నొకసూ త్రమునకు వివరణము లేకు చానికే మతజిమొక ప్రతిలో వివ రణము చేయంబడియున్నది ఒక పతి నో సూర్రార్భమే కాక యివరవివమయముల6 గూర్చి స్పష్త్మముగ న్రాయ"బడియున్నది ఒక పతివో- కల్‌ వ పొరట మొనలు 50 వ పొరటవఆకు రుపకృతి పకి సంవృతి ఛాతుప్ర క్రియ విశదీకరింపంబడి యున్నవి వ్య్గతినేకాదా ఛావినిచా త్స్యాల్‌. అనుసూశ్రములోని భావినియ నుపదమునకెక శృతిలో భవిమ్యదర్భమఎదును” అనియు వే జొకతిలో అస్త్య నుబంధకమ త్తైన భవిష్యదర్థము చర మగుచుడంగాను అని యర్థము వ్రాయ బడి యున్నది ఇటం చాత్సర్య మొటి యే ఒక్యతిలో (58 పొరట) అద్యః క్రియాస్త్రనొ ర్థద్యో రత సద్యగం వినాసర్వ *- అని చెప్పీనాండు గనుక భూత్హోర్టద్థి గ్యక్రతశ్రయయహ్లి ర్య షక య 4 ఆ శ

ల చాలసరస్వతీయ పీ$క* నున ెర్వము వచ్చుచున్నది ” అని “అద్య క్సియాసు అను సూ త్తముమే సెత్వము వచ్చు నని వ్రాయ బడియె పోయె. ఇత్యాదులందు శమైక ప్యైద్భ వేచ్చ భూతాస్థే అనుదానిచే నెత్విము వచ్చును గాని అక్య క్రియాస* అనుచానిచే రాదు అవ్య క్రియాసు” ఇది సందేహాని వారణార్థ మని మునుపు ప్రాశి యుంటిని కాన సీపారము యుక్తముగాదు

"శే ఖాద్వయ ఘటిశ మగు ప్రతిలో పునరాగమ క్రియాణాం పర్యా స్తో మన్య తేతు సంశేతః అను సూశ్రమునకు వ్యాఖ్య వ్రాయంబడి అవధారు అని యుదావారించంబడియెకు ఇకరమగు ప్రతిలో వ్యాఖ్య చేయంబడక ఉత్తర" సూత్రము సంప్రదాయ వేద్యగు అని న్రాయంబడియున్నది. అహవోబలుండు "రేఖాదర్షియఘటిత మ పతివోని వ్యాఖ్య ననుసరించి యుండె నని చెప్పీయుం టివి దీనిని బట్టి శేఖాద్వయుటిత మగు పాఠమే సరియెనదని తోంచుచున్నదిం

టీకా ఫహితముగ నాం ధళబ్దచింతామశి సరి యపారములతో నిది వఆకు వావీళ్ళ రామ వ్వామిశా స్త్రులు అంకు సన్ఫువారిచేం బైకటింపంబడి యున్నది ఆటీక కాోలసరస్వతి చేసిన టీకయే యని చాలమంది ఖ్రౌ-తివడి యున్నారు ఆం ధి సాహిత్యపరివత్తు వారు సంపాదించి ప్రకటించిన డీనిని బె యది బాలసరస్వతికృకము కా దని తేలుమన్నది బాలసరస్వతి టీక యేఏ యో సరిగా చెలియక ప్రఖ్యాతిని బట్టి మాత్రము జాలసరస్వతి టీక యొక టున్న దని యనుకొనుటయీ కాని వక్యేక్షయుగాం జూడని యాం ధలోకము నకు మహోపకారముగా దీనిని బకటించిన యాం ధసాహిత్యపరిమత్తున కాం భ్రలోకమెంతయా. గృతజ్ఞత భూవవలనియున్నదిం

చర్న నారాయణశాన్త్రీ శ్రీనూర్యరాయాం ధ్ర నిఘంటు కార్యాలయ (ప్రధానపండితు డు

చాలసరస్వతీయకీంక లీక ఎ-మనవి - ఈ వాలసకస్వతి టీకతోడి యాం ధశబ్దచింతామశ ప్రతులు ెండు సంపా దింపంబడినవి అం దొశటిపరివత్పు స్తకఫాండాగారయిలోని 4095 సంఖ్యగలది నా అరల నం న్‌ ఇది కెంతకాలము క్రిందట బహ్మశీ మల్లాది సూర్య నా రాయణ శా (స్రీ గారును శ్రీమా౯ రాళ్లపల్లి ఇో పాలకృవ్ణకర్శగారును అనంకపురమండలములో సం గ్రహించిన గ్రంధనంచయములోనిడి వీరి కిది బూదేడు కృష్ణాపురాగహార ములో శ్రీమూకా వీరరాఘు వాచార్యులుగారియొదినుండి లభించినట్లు తెలియ వచ్చుచున్నది ఇందున్న వీరకపద్యములు వెనుకనే పరిషత్స తికలో బ్రకటింపం బడి కొంత ముచ్చటింపంబడియున్నవి "రండవ పతి పీరాపురము సమీపము నందలి చెదిగామములో బ క్రా్రపన్లి గంగయ్యగారి తాళవత్ర గ్రంథముల లోం గనిపెట్టంబడి యెకవు తేంబడినది ఇందం6 బీంకపద్య ములు లేవు దీనినే జ క్స్‌

ట్‌! నా రాయణశా(స్ర్రి గారు "శేఖాద్వయఘటితమగు ప్రతియని పీ్రక్రలో నుగ డించుచువచ్చికి ఈరెండు పతులనుబట్టి యొక్క వళివ్చాసి యీరీతి గా( య టింపలోలిగితిమి. దీనిని బకటిందుటలో కాకినాడ స్ర్రీపీరాపురము రాజావారి కళాశాల వోని పండితులు విద్వా౯ (శ్రుమూా౯ ఉరుముల పెదింటి రాఘవా చాక్యులుగారు. మారు జాలం దోడుపడిరి గానన వారికిని మాళోరికను దోసిచేయక విపులవిమర్శనముతో. బీ9కవ్రాసియిచ్చి గంఫమునకు వన్నెతె ల్‌ భీ ఆ మ్మ ఇ, జ

చ్చిన యహ ౪ చక నారాయాకాస్రి, గారికి నసె నమస్థారములు మాప వమూాదమున న్త్షడ్తక్తడ సంభవించిన భోషముంను సవరించుకొని మమ్ము మన్నిం

పం చారకుల వేంకుచున్నారమ పరిమ్హార్యదర్భులు న

(శ్రీహయ_వాయనమ త న్య ఆం వళబ చింతావుణ స (౧ వీ 5కు ఉ ,్ర్రీకరశాఖ మె ద్విజని పే విత మై సమన ప్ర జీవనం 2 కలాతనుందరమహాచ్చద మై సుమసారవస్యాతి వాకట మై పశస్తవదపన్లవ మై యలరారునా న్స తా సీకషల పష దంబు హారినిర్సర శాఖ సమా శ్ర యిం చెదన్‌ సీ చిన్ని చెందొవవిందు క న్నెేదంగి₹ేకు దోంపీన యందంపుంద.అుముతోడ సరసదూ ర్వాద శాంకురగుచ్భకచ్చాయ లీను నిద్దంపు నె వ్మెనితోడం గరుశార సమరందభ రసంభృతవ్య లై తనరు నేత్రారవిందములతోడం గాలాహీ కయ నభకజనంబులకు భ యోత్పాదియా నభయహాస్తంబుతోడ ఒడ్య ఉత “ఖీ, 4 జ నా రా హృదయము. నం గాన్తుపీంచి యశీప్పీతప్ర, బంధశ నళ్థవిజ్ఞాన?ి వ్యభక్షి యొశంగుం గావ్రతం దల్లి భిక్షభఘద[త ల్పావి దశథ్నీణకాళికాచేవి నాకు 2 వ అని యిష్టదేవతాస్రార్థనంబు వెసి ము న్నా క్రనాండు విద్యానగరిలో నచిం త్యక్తాఫణోపాగమ స్నేహసావాచర్యుం డగుశివయోగివమ్యుచే బేవచో దనం బ(క్కివ్లాప మైన యం ధ్ర శబ్బచింతాముణి క ంధంబు లోకోపకారార్థం బుగాం డీక గావింపంగోరి నెమ్మనంబున కి ఊఉ € చల్‌ ఆరు ఉ వమిమహాద్భుతం బది హరీహరి యె క్రడియం ధృశ్చచిం "తామ శిఫ్టీ యె క్షడిమతంగనగంబు యుగాదిసంభవ్రుం జై మని చన్న నన్ననమహోకవి యెవ్వండు సిస్టం డెవ్వం డా హో మదగణ్యపుణ్యసముద గ్ర తం జేకుజెం గాదె యిన్నియున్‌* మ ఇలం టెక్లాథికు తౌకన్చల్‌ మునుపు లేకే వాప వ్యాఖ్యానక ర్తలు గానోపం పెర్ట్తువరృరము లంతర్భ్యూత మైయున్న యీ వాట లొ యువా “తెలుంగువ్యాకరణంబు నా కొసలా బ్రీతిం డిక గావింప మం చలసిస్టుండు మదీష్టటేవత విరూపాముండు నిర్హంబుగళ, వ అని గణించి లోళోపకారసుకృతకీక్తిలాభవిర ర్రంబునం ర్రవాక్షించ్‌ య్‌ ౭ధ్ర వ్యాకరణఖౌాహ్యనిబంధినోత్సుకుండ నై యం దాది నస్షచ్చర మభి ణి వ్‌

అం ధ్రిశ్వ చింతామశే సీ స్థిర్వర్తి యెలకూచి తిప్పనార్యుండు గాంచె శుచిశీలు వ్వ్యభసోమయాజి నతనికిం దిప్పన్న యజ్ఞన్న యు ననంగ సుచరిత్రు లిద్దజు సుతులు పుట్టి రాతిప్పనకు రవన్న నన్నయ నొంగ నలఘు లిద్దజు తనూజులు జనించి ర్నాభెరవునకు నొజ్జర్హతిరలయ్య రామనయు. జిట్టపయు. సూరనయు. గల్లి రాతిరుమ లేంద్రు. డొయరామావనీశ దత్త యెడవిల్షిమ.ఖ్యస దామ హేమ చామరచ్చ త్ర పల్యంకి కామణీవి భూవు గై శై దుషస్ఫూ క్తి -బొలుఫుమించె ఉ అత్యనముండు రామఘను. డ్నాన్థజలం గనియెన్‌ శుచిత్వసాం తత్యగభీరు భెరశ్చని నాగన నప్పన రామధీమశిన్‌ ధృత్యమరాస్టి, శైరవమనిషికి( గబ్లిరి సచ్చుమారు లా దిత్యుండు కృష్ణస త్రవి సుధీజనవందితు. డబ్బనార్యుండ ౯ 8 గీ పాకనాంటినక లపండితకవిజనా చార్యుం భై నకృష్ణయార్యవర్యు నకును లక్ష్మమాంచికకు నేను నాదిత్య క్‌వియు( గల్లితిమి జగన్నుతులము సీ భాప్యాదిబహుశాస్ర్రుపరిచయోచా త్తుండం గౌను.దీనాటకకావ్యకవిని భాహావివరణాఖ్యభవ్యశాస్ర్రుకపండ చాహటస్థానని బంధనుండం జంద్రా పరిణయాదిస_త్రృతిస్రస్థను దీషనామనపురాణప్ర బంధ ఛ్రామకీగీతస్ర, బంధాఖు కర్తను దథ్నీణకాళి కాతంత్ర చణుండం ట్రకటర్తాఘవయాదవపాండవీయ నామక శ్షేషకవితా పశామకుండ ననఘ కౌండిన్యగోక్రుండ నఖలసుకవి తా స్వతంత్రుండ బహుక శా ధరుండ నేను వ ఆంధ్ర శబ్దచింతామశి 'శెలింగించెద నిది తొల్లి సకలకవితాష్త్ర వరకుండగు శజ్చాశాసనుండు సకలకవిహితంబుగా యవోచితనూ త్ర్తగ ధృితంబులగునాళ్యా వృత్తింబులం బంచపరిచ్చేదశంబుగా. సమకశ్చై నేను నానేర్చుకొలందిం దయా త్రి విభాగంబును దత్ప వే యవివరణంబును దదుదాహరణస్వరూపం బ్లులును నం్ర మయగద్యపద్యంబుల నేర్చరించి నాయ్యాత్య్శదేవతయగు నం బా బేవికర్పించువాండం దదుపశ్రామం బెట్ట దనినం శ

విశ్వశ్రేయః కావ్యం త దదోహా పరికృతౌ చ వాగన్గా

సావా గ్యా రసవృత్తి స్సా్యో హి రసో యథాతథం*కవిభి

ఈయార్య నాలుగు సూత్రములు- ప్రథమసూగ్రమున కర్ధ మే దన్న కావ్యం కవియొ క్రకర్మము (ప్ర బంధము. ఓయి. కవికర్మము హోసవిలాసాడి కమును-అది యు. గావ్యమటోయి యంకే6 గాదు) వకర్మము చేత గరకు. గవి యను వ్యవహార మానో యది కావ్యము- వాచకత్వపాచకత్వములవ లెనే యిదియును అట్టి కావ్యము-విశ్వ శ్రేయ - సర్వథర్థములలో శ్రేష్టము* నా నృషీ; కురు తే కావ్యం” అన్నాండు గనుకను యలేర్భృస్టి కవేర్వచ ” అన్నాండు గనుకను పవిర్త మనుట _ మహర్షి వీర్య ప్రవిభావనాతృసాశ్చృతామరో కృలిమ*క్తియు కివూ౯ సమర్హ ణార్తో ఖఒలచేహినాం భవే శ్యవిః పుసీలేచ గిగా విపాపష్మనా అనెడిన్యాయమున విద్వశ్భ]ే మైన కావ్యము సర్వోత్ర్భ భ్టము. అది యొోషనలె నంపేని- ఇష్టాపూక్తములలోవలను పూర్త విశేషమైన కావ్యము సర్వపాపవారము గనుకను నిత్యక్తీర్తికరము గనుకను క్రీర్సిం స్వర్మషలాం ప్రాహు శాసంసారం వివశ్చిత ”- అనియు మహాకీర్యా అనియు మొదలైన గ్రతస్త త్‌పురాడతిహాసముల చేతః గిర ప్రతిపాదింపంబడును గనుకను వకళ్శబ్ద సృమ్యుజ్ఞాత సున్మ్యవయుక్షః స్వ గ్గ లో కే కామ ధుగ్భవతి” అనియు- ఉపదిశతి హిళారా౯ శ్రేయసీసమ్మితా యా శమయతి ద6తౌఘం మంగళం చాతనోతి అభిముఖయతి దేవా౯ సగ్టృృతి కీర్తిహేతు ర్నయకి ధన మశేపా నం$తాం క పృబన్ధాక అనియు- తటాకం ధననిజేవం ద్విజస్థాపన మేవచ వనం శివా లయ కావ్యం నందనశ్చ సదానృణామ్‌ ముక్తిదా సృప్తసన్తానా మహా పాతకినా మపి తారయన్తిచ దూూభ్య పా నుభయవంశజూక అని యు- మహోానదీప్ర విష్టాని రభ్యామ్బూూనీవ పొననా కావ్యే వ్వ శ్రీతనామూ నః 'సేవ్యన్తే మూనవై ర్నరా అనియు అనేక స్రతిస్మృతి వురాగేలిహాసవచ నాదుల చేత వగ్మింపంబడ్డది గనుకను న్యాఫాదులు ప్రవర్తించిన విశిషప్టాచారము గనుకను, కావ్యము సర్వో శ్చ్భృష్టము త దదోషా పరకృతాచ వాగస్థా-తశ్‌ జూ ఆకావ్యము అదో షా=అపాన్ధాడిదోమరహితములును పరికృత"చ=గుణాలంకా రయుకములు, నెన వాగగ్గొ=వాగర్థములును "రెండువిశేషణము లేమోయి

*ఉయభధాళుజ _పా

ఆంధ్రశబ్దచింతామశి యంకే- క “దికొని సురాసురేంద్రులు కాకమూకములకరణి భీకర రణంబు సలిపీరి అనునాక్యములు గుణాలంకారయు క్రములయిన౬ గాని దోమ సహితములు గనుక కావ్యము గాదు క ప్రాత స్నానము చపేయుదు కాతతమతి సంధ్య నార్చి యూపాసనమ.౯ సీతాపతిఫపూజయు సం క్రీతి నొనర్తురు ఫురి౯ ధరిస్‌ దివిజుల్‌

అను వాక్యము అదోవష మైనను గాని గుణాలంకారయుక్తము. గాదు గనుక కావ్యము గాదు సాశాగ్యా రసవృత్సి - యా=ఏదైననేమి రసవృత్తిః౯= విఫావాది రూపముల చేత రసమునకు ఆగ యమై యుండునో సొ=అది నాక్‌ శ్చ మనంబడును సాధ్యో హీ రసో యధాతథం కవిఖి - శబ్బమన గా రస్మాగ య మైనది గనుక యధాతధం =వరూఇమున నై నను కవిభి =కవ్రలచేతకు రస = రసము సాథ్యోహి=సాధ్యముచేయం దగ్గది వయ రూపమునవైన ననంగాను సంస్త ఖర్‌ కావ్యము లే కావలె ననవలదు సకలజన వేద్య రసము న భాపాకా వ్యములును వాపహరములే అని ప్రధమసూ త్రమునకు ఐకమత్యము కల్పించు కొనునది కవిఖి =కఏీశ్వరుల చేతను సాధ్యోహి =సాధింపందగినదిగ దా కవిఖి స్ఫాధ్యః అని విధిరూప స్త్ర త్యయ యోగ మున్నది గనుక యవోచితలక్షణ కవికచ్పితకావ్య మే పవిత్ర మనుట

సస్తలీన శ్ళుచి ర్హతశ్ళక్షోవ్యాకరణాదివిల్‌

వృశాన్త స్పుభగాకారో 2 వర్థశ్చ కవి ర్భవేత్‌.

అన్నాంకు గనుక యీలశక్షణములు గలకవి వవిత్రుండు అతంజే కఘచి కవి. కవిక్‌ం సమాజం మొదలైన కుతివాక్టుల చేతను పవిత్రుం డని చెప్పం బడును శశ్చావ్యమును బవిశ్ర మే యనుట ఓయి కల్పనాసమర్థుం డైననే చాలును

విభావకోే భావితవస్తువర్ణ న ప్రభు పురాణాగమ కాస్ర్రులోకదృక్‌

కవి పశస్తో జ్వ్వైలవా క ఎ యోగవి తృ మోదిమాప్నోతివర క్ర చేవాచో

అని వాక యోగదక్షుండు ఉభయలోకపూజ్యుంకుగాను చెప్పంబ డును కులీనత్వాదిగుణము లేవోయి యంశ్షేని_

న శూద్రస్య వచో గ్రావ్యూం శునోచ్చిష్టం హవి ర్యథా అని మొద లైన నిపే ధము లున్నవి గనుక కులీనత్వాది గుణములుగల లక్షణవంతుంే కవి యని తెియునది, ఓయి రసస్థితి యుండిన భాసాకావ్టము లైనను

జాళరి చషేదము సంక్షాష సద

బవిత్రములే యుటివి విచేశ భామలు స్కృతినిపేధములు న్లేచ్చనములుగనుక ఇతినిషిషచములును-అవి యె ఎ వవీర ములు అంకే- ల ఖై ౧౧ ల

స్వఫ్థాన వేచఛాపాభిమతా స్పంతో రసప్రలు? ఫియ

న లోశే బహుమన్యన్తే వైకృ్ళత కావ్యాని చాన్య దపపాయ స్వఫ్టాన = స్వ్రదేశమందిలి 'వేవఫాపా=వేవళాచలయ దు- అభిమ తా =ఆఅభిమానము గల శ్వ =వున్పలు రసవ్తలు ఎఖ్‌య జః రసవ్ర్రల్యు మైన బ్యుగలవాదరై లో శే=లోకమంను నైకృవశావ్యానిచ=జేశ భాసాకావ్యము లను బహుమన్య స్తే =బహుమానింతురు 'సుచ్చనములు ద్రతిగ్లి తములైనం గాని అవివికి దినవ్యవపహోర హోనియా చున్నదిగ నుక యపరిహోర్యము అందుతో రసవస్హాన్యములైన రసబలముచేశ భగవక్పరములు బానకరములును సత్చు రుషపరములును ధఏ్యప్ట్ర,నృ పరములును నగుచున్నవి గనుక్‌ బలవదిస్టాను బంథములై యున్నవి బంవదిస్టానుబంధము లయిన యెడం నిష్పములు సవా గ్రావ్యూములు అది యెటంపేని- కృత్వగము గవాదివ్రతి గృహము ధ్యూారము క్లా ఎఫామ్యోదికము- త్వీయూర్రార్ధము. కీకటాద్య్టిచేకము మొదలైనవి గ్రా హ్యము లెచున్నవి కౌాటసావ్యాదికమువ నె భాషాసీ కారము. కీవలము లా జు వని ఉన గర్వితము కామ గర్హిశ మైనయెవల ఆ/కృతొదిజశ భాహూమి “యులైన హాపకశకావ్యములు యుగయుగ ముల పె "తేలస్వీకరించెదవ. అటగాన జేశఛాపాపుళాణాని రచితానిచ మానుపై

శ్రత్వా శా వ్యేతిహాసాంశ్చ భయమాస్నోతి మూనవ.

అను వచనములకు. దాత్పర్యము వేగే యున్నది స్వదేశవ్యతిక్త దేశ భాపానిబద్ధము లన రానూయణ ఫారత భాగవతాదులు జవ్యబుస్థిచేత నాచరింపవల దినుట అనంవరసూగ్ర్రముచేత ఈయగ్ధమే. చెప్పుచున్నాండు అన్య దపహాయ= ఇతరభాపా కా వ్యాదికము విగిచి అవరిన్శుటార్థము వైన యిశకకళ్లామలవలశ ఫలము లేదు పరిస్ఫుటార్లరసము లైన స్వ దేశభాషాకా వ్యములవలన పుకుపార్థము కలము కనుక అంధులకు ఆంధ భాషాకావ్య ములు గ్రాహ్యాములు కావ్యానిచ అని చకారవ యోూగమువలన( బదపచదాగర

టి ఓం ళు విచారణనిపుణులు సంస ఫర్‌ కావ్యముల నాచరింతు రనుట 9 ట్రన్నందు చేత సంస్థ్టృతమందు అధికాఠానుభావములు లేనీ (శ్రీళూద్రద్విజాదులనైన నిదే యావశ్యక మనుట వాలనానడాజనాలలని

ఆంధ్రశబ్దచింతామ+ీ సిద్ధి న్లో కొద్దుశ్యా లోకో2-న న్యాదృశ శ్చ నిత్య శ్చ సంస్టారాన్థో నియమో ౭-నియమా ద్ర్రామ్యం ప్‌ యత్వపబ్రంశ ఇవి నాలుగుసూ,ర్రములు సిద్ధి =అంధధ్రు భాహాపిస్ధి లోకాత్‌ =లోకవ్య వహారమువలన దృశ్యా=చూడందగినది వ్యనహారసిద్ధ మనుట లోక =లోక వస్థవహారము అన న్యాదృశశ్చ=భఖిన్న స్ర,శార మైనది కానిది యు నిత్యశ్చ=నిత్య మైనదియు ఎప్పటికి ఫాపాకవిత్వములును గలవే యనుట నియమ =లక్షణ ము సంస్తారాక్థ =పంస్టారముకొ ఆకు సలక్షణమైనదిసంస్టారవంత మనుట అని యమాణన్‌ =లక్ష్రణను లేనందు చేత న్రైమ్యం హీ = గ్రామ్య మగును యత్తు= ర్రా్యు మనునదేదో అపభం౦శ =అదే అప భంశ మనిపిచుకొనును అపషభంశ యోగ్యము గాదు గనుక తద్వి వేకముకొటకు, ఈశా్ర్రుమున( శ్రైనక్షింపవలె ననుట లక్షణము పట్టినది యగ్రైమ్యుమును లక్షణము లేనిది గ్రాన్యుము నైనం ణు కుదాహరణము.లు క హరిముఖగరపాలులకు౯ భరియింపంగ రాని వేల్పు వరమేశమకో వారహంససరముసంతేత కరుణ కుభా లొౌసంగు జలకన్య వమూరకున్‌, ఈవచ్యుములో సరపాలులకు సరమ శుభాలు జ్‌లకన్యా యనెడీవి యు క్తలక్షణములు గాకుష్నావి "కాంగా న్రైమ్యుములు ఇవి సలక్షణము లైన సౌమ్యములు- క హరిముఖసురపాలురకుం బరకికింపలగరాని వెలుంగ పరమేశమనో వహరహంససరసి సంతత కరుణ శుభము లొనికి లకన్యకమాకు౯ శా, మ్యసౌమ్యు భేవము ల్భిలాశే 'నెలికకొానునద ఆద్య వ్రశృతి సృళ్చతి శ్చాద్యే "త్వేపా తయో ర్వికృతి శీవలత యానుసర్ప త్యుభేచ యీయం యధాతథం భాషా ఇది యేకస్నూత్రము ఆద్యే=సం స్హృతస్రాకృత భామలు ఆద్య వ్రకృతి = ద్య వకృతియు ను ్రకృతిశ్చ= పకృతియు ను అనివీచుకొనును వపాతు= ఈ యాంధభాషమైన తయో =అలెంటికి వికృతి; =వికృతి యనివీించుకొనునుః యా=వదై న నేమి ఇయం భాపా= ఈయాం ధ భామ యభాతధం=య ఖేచ్భ ముగాను ఉభేచ=అకుటిని శేవలతయా= శ్ర ల్యేకరూవము చేతను అనుస అనుసరించును * దీనితోత్సర్యము- కొన్ని తెలుంగుమాటలు సం_స్యృతము

సంజ్రాపరీ చే? దము గా స్ట! యు జ న. స ఇ "వా నీ ఈు లష్టకముగా. చిద్భవతత్సిమము నాను కొన్ని వ్ర కృెచెమున కీ ఫ్రై లైక్‌ ముగా దద్భవతత్సమము లౌను-అది యెట్లంకేని- సముద్రమునకు సంద్రము చంద్రునకు చందురుండు మొదలైనవి, ప్రాక్సృతము.ను మించి మొదలిసం సృ తమున కే తద్భవము లైనవి _ప్రాకృతమున వైన-సముదము చందుండు అని రావలయును కృష్ణుండు మొదలై-వి సంసృృతమ.నకే తత్సమము 25వి ఇంక లకి లచ్చి ఖన్షమునకు కర్ణము మొదలెనవి సంస్హృతమును ముట్టీక ప్రాక్ళతమ న కే తద్భృవములైనవి సిరి మ్య్‌ పొలి మొదలైనవి ప్రాకృతమునశే తిత్పమమనులు ఈలాగుననే ప్రాకృత భేదములైన సౌరసేన్యాదిఛామలకును (్రల్యేకశు ల్యేకములూూా. దద్భవతత్సమము తౌను. సూక్షకి సుగ్షి ద్యూతము నకు జూదము సౌర సేని కేద్భనము. లు యహులు జక్టులు మాగధీతద్భృవము గుణము గొనము _వెశాచీకద్భృవము రాజకులము రాచకొలము భూలికా తద్భనము న్న్సిము నిషము మూక మూల అప భంశతిద్భవనను లు ఈలా గునం దత్సమమనులును దెలిసికానునది ఆద్యాయా పజ్చాశద్వన్లా ప్రకృలేస్తులే దళోనాస్యు న! జా షు ట్ర శ దత్రతే న్యే చాను వ్రవిశంతి శస్యయోగవశాత్‌. ఇది కెండుసూ త్రములుం ఆవ్యాయా =సం_సృతభా మకు వంఛచాత ద్వళ్థా =వంబది యత్షరములు పకృ ళేస్త = ప్రాకృతమునకై న దశోనా =పది తక్షుకగాం గల తే=అఆయేంబదియు స్యు =అగును బుబూ,4% గా ఐక జ శ వలు ఈపదియక్షరములు లే వనుట అత్త్ర=యీ తెనుంగునందు, మట్రింశత్‌ =ముష్పదియాఆక్షరములు గాని మతిలేవు తే అన్యచ=ళ్ళక్ర కడ మవియు శ్య్యయోగవళాత్‌ =తత్సమములతోడి యోగమువలనను అన్నుఫు విశంతి=, ప్రవేశించును మళ్యుఖుండు శరీరము ఇత్యాదిస్థలముల నవి ెలిసి ద్వివిధాదిదుదేతో-చోవ క తమా చాప్యనుస్వారౌ చ కగ చజయుగ టడణ తదన పబమ యరకలవనపహాళంతు హల్వర్షః ౫ ఉల. న్‌ అతి జ ఇది యేశస్యూూము అచ =అచ్చులు ద్వివిధ=లఘుదీ వ్రహామనులై న అత =అకారనులును ఇత్‌ =ఇకారములున్నుతట్‌ డత కారమ్యులున్లా ప్‌ ట్‌ లు తి న్‌ా స్టో | ష్ట్స నకారములును ఓత్‌ =కారములును "తెలు ష్పృటకారాకారమాలకు చ్రాస్వ (4 6%: కన. | స్ప తళన్ననా లో

అ న! ఎ చంతౌవ ఇ ముగలము గనుకి ఆవియు ను క్వ్వవిధిములు వక్రతవ” చ=ఐకొలును అనుస్వా్వా జా=ప ణి ం చ ఆఉఊఎవఐ ఒటజెఅం అ ఆా=వూ గఖండానుని వరములను అఆ ౪౩ ఈపద్నాలుగును అచ్చులు కగచజటడణత3దనపబజమయరల వసవాళ ఈ యికువదియు హూఎ లనంబడును తెయగున దంత్యమ-లు తాలవ్యమ లు నని చజలు నెచవిదధమలు య. స స య ఇ ఇఒ + విన సె నె నభ స్బానున్వార న వ న్వ్‌ య ణ్‌ వాంగ్‌ 9, క నంట న -య బ్రాస్వా చభ్చూగ్నాపీ భవే వ చ్చే “ఆవీవ సయ ఇవి నెంకుసూ మలు సి =సిము ను సా ధ్యశ్నవ= సాధ్యము ను అయిన అనుస్వార =సున్న పూస్గార్ధళేదత =ఫూ ర్థమును ఖగంమును అనుశే దమువెశ ను ద్వివిధ =లెండువిధము లె యుండును శమ తోం గూడనే పుూనసున్న స్విము- ఆందలము బొందలము ఇవి సీద్దాన స్వారములు నగారముచెకి సున్నైన వె సాధ్యానున రమ లు-అలరుందావి తలిరుందీ వె ఇవి సా ధ్యానుస్వాాములు హైస్వ్వ" =లఘ్వక్షరముకం మెం ఒరమైన ఖు = అృవిందువు పూస్ణి ఓి= నెర బిందప్రను భవే =అన్టను దీర్చాల్చేత్‌ =దీ గ్రాక్ష రముకం"ఓ6 ఒరమైనదైన ఖళ్టైివివ=అ్టైవిందు వే కాని నెరవిందువు గా దని య =₹లియునది.. డీనివ్యవపహార మెస్టింటే. పడంతి అనునది యర్ధవిందువు లఘ్యుక్షరము మో ద నున్నది గనుక పషంతి యను నెం బిందువు నెను ముక్యం గన్నియ అనునడినా ధ్యానుస్వారమ. ము లభ్వుక్షరము వరమును గనుక అలాగు ననే మున్పంగన్నియ యను నెరవిందువును జాను సర్వ్ర్తే యిల ”₹లియునది, చ ంకరముఖలైన వీక చవాశ కాశ అని యర్హ బిందువు లే యన్రం గాని నెర నిందువులు గావ్ల న లఘవో2లఘున శ్చేతి ద్వేధా_న్తస్టా న్వివన్తి శాస్తారః క్‌ న క ణ్‌ అన్బిఒన్యవ్యాకరణస్పష్టా రిస త్ర గృవ్యాతే ద్వివిధ బధ. లే న శి ఇది యేకసూ లేము వాస్తార =శాన్ర్రకర్తలు. లఘువ =లమూచ్చార ఇములును అలఘవక్ష=ఇతి అలమూచ్చారణములును అని 'ద్వేధా='రెండు నిధములుగాను అ_న్తస్థాక-=యరలవలను విడస్తి=తలంతురు అన్యే=యలన లుమూండును అన్య వ్యాకరణ =వతరవ్యాకరణములయందు స్పై =స్ఫుటము లు రస్తు=రనర్ష ము అత్ర యీ ఇనుంగున్యాకరణమందు ద్వివిధ =ెండు

సంజ్ఞాపరి చ్చేదము.

విధము లే, గృవ్యూలే= చ్రహించంబక్షును దీని తాత్సర్యము యరల వలు నాలుగును ద్వివిధములు, అందులో యవ లకు వాలి సర్వపాం అనుస్మూత్రి మునందు పాణిీసీయములో లఘువ్చలును అలఘున్చలును నని ఆెండువిధము లును సూచితము లయ్యెను లకారను లోళ అనుసూ త్రమునందు ప్రాకృత వ్యాశరణములో 'రెండువిధము లాయెను పరిశేవీంచిన రవ ర్షము ఆంధ్రవ్యా కరణములో ద్వివిధ మవ్రననుట

అద్యః క్రియాసు భూతార్థోద్యోతిత* మాద్యగం వినా సర్వ

యకహ్రతి మార్యా లఘుయం ప్రవద్రని ప్రాణత పరం స్ర్రాణమ్‌

ఇది రెండుస్తూత్రములు క్రియాసు= క్రియాపబములయందు భూతా

వ్యోతితం=భూ తార్థములం గనిపీంచునవి యు అద్యగం=నానూది నుండున వియు వినా=వినాగాను నర్వ =సవస్త మైన య =యకారమును అత్‌ = అకారనము అకార మనంగా. దలక ట్టనుట చనిమె వినియె మొదలై నవి క్రియాభాతార్థస్థితయెకారములు యెవ్యై యెప్పుడు మొద లైనవి నామాది నున్న యెొకారములు ఈరెండును విడిచిపెట్టి కడమ యకారములెల్లం దల కట్టుగా6 'దెలియునది ప్రాత =అచ్చుకంయెం. బరమైన్య స్రాణం=అచ్చును యక్రుతిం=యకారముగా వినంబడుదానిని లహపుయం=ల ఘుయకారముగాను ఆర్యా =పెడ్డలు ప్రవదన్తి=పలుకుదురు హారియధికుండు మాయేలిక, మొద లైెనవి లముయకారములు

నాన్యేపాం వైర్య్యం లఘ్వ్యలమూనాం రయోస్తు నిత్యం స్యాత్‌

అద్ద న్య స్తాలవ్యశ్చు ర్వ క్ర స్యా న్మిథ సృృవర్షశ్నం

ఇది మూండుసూత్రములు లఫఘ్వలఘూనాం=లఘ్వులఘువు లైన్మ

అన్యేపాం=కడమవానికి వైధర్యం=పిరోధము న=లేదు రయోస్తు=లఫఘ్వల ఘువులై న రవర్షములకైన నిత్యం స్యాత్‌ =నిత్యముగా విరోధము గలదు, విరో ధ మనంగాం దమలో యలిప్రాసములు చెల్లకుండుట- ఇ టనంగా యవలు ద్వివి ధములును చెలుంగనం గల వనుట అచ్చుమోందను అచ్చునకు వచ్చినయ శారము లఘుయకారము పథనూంతముమిాంద పకారమునకు వచ్చిన యా

౧౦ అంధ్ధిశ బ్బచింతామశ్‌ చేశవకారము లఘువకారము లళలు ప్రసిద్ధము లేను పనికి యథోచితముగా నుచాహరణములు నీళ్ల యాలునుగలసిన శ్వైల స్టైద్దు సోయహీివి భూప ణుండ నీవు బాయకుందు రనుచుంజెలిక ల్తైవలుకహీమా చలాళ్ళ భవ ముఖాబ్దంబువంచిసిగ్సువడియుండె శొందజు ద్వివిధములై నవకారములకును తొల్లి మైత్రి లే దందురు ఇంక చవర్జోడాహరణను అలాల తెక్టలుగలట్టి పెనుబా పజెంస్లవంటి కజకుములుకుల కుంభునుక్రణంగ జేసి పరమక భ్యాణీ గిరికు లేశ్వరతనూజ రణవినోదంబు సలిపె నిర్ణరులు వొగడ డిశ్య =దంత్యే మైన చు =చవర్షము అత్‌ =అకారము తాలవ్య : తాలవ్య మైన చు =చవర్షము వక్త =ఎకారము స్యాత్‌ =అవును మిథః సవర్షృశ్చ=దంత్య తాలవ్యములు "కకును దనవులోందాము ప్రవర్షము లవును చందురుండు చచ్చెర్తు జూడ జంట మొదలైన దంత్యములు తలక ట్లనుట వెన్ను వెల్వ జె్టి జిజ్హ ఇవిమొదలైన తాలవ్యము 'లెత్వము లనుట- ఇందుకు చజానారణహము _ చక్చందనము లోకజయనై భవము వల రాచవారువడసి రాచరించి పొలువ నద్రిశన్య “సీవించువారికి జాడలగన్గానల నసాధ్యమెద్షి ఖు ప్రాతిషదికం హి నామ శ్తత్యయ ఇహా వరక క్రియా ధాతు, ప్రాణా నృమాసతోఒచో బిన్గు రనుస్వార వజవో వ క్రఃం ౧౦ జస శ నా జ ఇవి యాజుసూత్రములు ప్రాతివదికం=శ బ్ఞశాత్ర్ర) ప్రసిద్ధ మైన ప్రాతి పదికము సామ=నామ మనంబడునుం ఇహ=-ఈయాం ధి వ్యాకరణమందు వ్రశ్యేయః= ప్రత్యయము. వర్గకః=వర్థక మనంబడ్షును ధాతు ఎధాతువ్చు, క్రీయాజ క్రియ యనంబకును అచ =లఅచ్చుల్తు సమాసత,=సం చవాముభేత, ప్రాణాఃజప్రాణము లనంబడు న్యు అనుస్వార =ఆనుస్వారము బిన్నుః=బిందువనం బడును వజ్‌ =వకీలు వక్త =నక్రము లనంబడునుం వక్రతమవి తస్య సృమాసత; ప్రాణినో ర్రుతాఖ్యో న కచటతపాః వరుపాఖ్యా గజడదచాస్తు సరశాః సిరా ఇతశేం రగ యఖ ఇవి యాజుసూత్రములు ఐచ్‌=వ కౌలు రెండును, వక్రృతమఃణ కాత... శ గలుపశుథము లెల్ల కుకు లకంపా

సంజ్ఞాపరిచ్ళేదము ౧౧ వక్ర తమము లనంబకును హాల =వాల్గ్లులు సమాసత =సంగ్రృహముచేతను ప్రాణిన =ప్రాణు లనువేరు గలవి న్యు =అవును న =నకారము ద్రుతాఖ్య = ద్రుత మను పేరుగలది కచటకపా = ఈయమొకును పరుపాఖ్యా =పరువము లను వేకగలవి గజడకదచా = ఈమొదును సరిళా =సరళము లనంబకును ఇత రే= చరువసరళములు పదియు వినాగాను గడమహాబ్యు లన్నియు స్థిరా =స్థిరములన. బడును

ఇర్రాద్యా అపవీచ గణా వ?రాద్య మవ్వవ్తరాక్షరం ప్రాస

న వదా న్యవ్యయ సుిజ్‌ గ్వా తుమునా మనుకృతేస్తి వాక్యంతు ౧౨

ఇది నాలుగుపూ పత్రములు గణా =గణములు ఇన్హాద్యా అవీచవ=

ఇద్ర చం ద్రసూర్యు లకునవియు. గలఫవ్రు ఆద్యుం= మొవటియక్షరము వళి = వళఇియనంబకును అశనవరాక్షరం= రెం డవయక్షరము ప్రాశ జు వ్రాన వమనం బశపను అవ్యయముప్తి్‌ శ్వాతుమునాం == అవ్యయమునకును సుబంతమునకు ను తిజుతమునరుకు కా పత్యయా౨తమునకును తుముళా వ్రత్యయాంతమున కును పదాని=వయోగవదములు న=లేవ్రు అనుకృతేతు 2 అనుకరించు చో టులనైన వాక్యం = వాక్యము అ స్పి =కలదు వాక్యశబ్దము ళఇదమునకు ను పంక్షణము దీనితాత్పర్యము-ప్రాంత అంత హరిణా రామేణ భవతి అస్తి కృత్వా. గంతుం రంతుం అకుపయోగములు తెశుంన లేవు, ఇవే యనుకరించి పవయోగించినం గలవు అనుకరించున దనంగా పద ముచ్చకించి తుదను “అని అనుమూట వ్ర యోగించునది సాయం అని వారిణా అని కృతా అని అనునవి యకకారములు ఈయవ్యయాదులై న యయిదింటికి ననుకారముల చేశకం బయోగమునకు నుదాహరణము వెప్పుచున్నాండు, శా మాత స్తే సతకరం నమో యనుచు నంబ త్వాంభజే యంచు వం

జేజే పాదసరోజ మంచు. బురత స్థిత్వా మమ త్రాహి యం

చాతంకాళ౯ా కుశలాని హక్కు మనుచుకా హర్ష ంబుతో. బ్టుచు౯ా

ఖ్యాత్త్రీపుకుపార్తము. ల్వడ సెదం గా నేను గాత్యాయసీ

తిబృధ్య శేమమస్తీనుస్ట ర్మ వవచనీయజవిభకీః

కిళ్చ్యత్పశంసనాద్భుతసన్తాషయ దాతదాకి మే వాంశ్చృ ౧౩

క్యాకిలతూస్టీ వూద్య్యా నళిదధతి కలా ద్రుతో న యేషాం స్యాత్‌

అన్యే ద్రుత శకృతయో యీ స్యు ఎకో ఫ్రీగు జీ వితన్రుతా నిత్యమ్‌ ౧

రత ఆంధ్రశబ్దచింతొమణి. ఈయా ర్యాయుగళము "రెండుసూ శ్రములు తిబధ్య=తిభ్ధధ్యము ల ను క్రియలును- ప్రబలితివి సంతోషించితివి, శ్రకాశించిరి సంతోమీంచితిమి- ఇత్యాది క్రియలు తిజ్ధధ్య లనివిచుకొనును కేషమస్టీ.=య్యొుక్షమస్టియు. వారి యొక్త్ట గిరియొస్ట్ట అనుమస్టియును సుస్‌=వనము పవనములు ఇత్యాది దధ మౌవిభ్ళక్షియును కర్గపవచనీయజవిళ్లనీ =రాముంగూర్చి కృష్ణుంగూర్చి 9 త్యాదిద్వితీయ యు కించిక్‌ =ఇంచుకంత కాసంత సుంత మొద లైన కించి దర్హములును _పశంసన = బళి మజా మొదలైన శ్రశంసార్థములును అద్భు త=అహళో, ఓపీ జొశా "మొద లైన అన్భు తార్ధములును సన్తాప=ల గ్రట్క అయ్యో మొన లెన సంతాపార్ధములుళు యదా తదాజ=ఎప్పుడు అప్పుడు, అనెడీవియు. కిం=నీవి యనునదియు వవాంశ్చ నిన్నే నన్నే అను నేవార్థ ములును క్యా= పకాళించి పారించి వివరించి ఇత్యాది కస్టవత్యయాంత ములును కిల= వేసి నంట అనెడి కిలార్థమును తూస్షీం = టఊోరక్క మిన్నక మొద లైన తూస్టీమర్మములును ఆఏశ్నముచేత ప్యి యనువిళ్తకియు మతి సుమ్ము, కద మొద లైనవియుకు కలా =కళ లని అభిదధతి=పెప్పుదురు ఏ షోం=వవీనిక్రైన ద్రుత =వైనశారము నస్యాక్‌ =లేదు కూర్చిరి క్రీర్షి వారియ్యెక్ష చరణములు శివ్చుండు కర్ణ ఇత్యాది వించున్నాము ఘటింపంగలండు చనండు , అనిెడివి తిజ్ధధ్యములు గా కున్నను శధమాసమానములు గనుక సుస్ఫులోని వే గానే తెలియునది సుస్‌ అంశు ప్రాకృతళాస్ర్రృవ్యవహారమ. నం ఒధమా నిభశికిల చేడు ఊరక చేయక అకునవి క్యా పత్యయాస్థములేను మజియు6 బ్రైంచెనుంగున నేమైనా అంక ఆదిశ్చము ఉన్నది గనుక కళాపబేశములుగా. జెలియునది అన్యే= ఈ చెప్పినవానికంయె నన్య మైనవి యేవి గలవో యవి య న్నియు ద్రుత్వ్కృకృతయ =ద్రుతవకృతు లనంబకును యీ=వవై ననేమి, నిళ్యం=నిత్యమును అనుజీవిత=అమువర్గించుచున్న, ద్రులౌః=నకారముగలవి, స్యుః = అవును సూ చ్రస్రాప్తులచేక లోపాదులు వచ్చిన వచ్చును గాని ఫొల్లు నకారముతోంగాడ నుండున పనుట తజ్జా సమాచ బేళ్యా గ్రామ్యూ చేయు చతుర్విధా భవతి శృకృతిద్వయజా తజ్ఞా తుల్యాతు సమా ప్రవాహినీ బేశ్యా, లగి ఇది యేకస్యూశ్రము ఇయం=ఈ భావ తజ్జా=తద్భృవము, సమా= తత్సమము చేళ్యా= దేశ్యము గ్రామ్య చ =గ్రామ్యము నని చతుర్విఛా=నాలు గువిధములుగలది భవతి=లిన్చచున్నది ప్రకృతిద్వయజా=సం స్కృుళప్రాక్ళతము

సంజ్ఞాపరి చ్భేదము ౧కి లఎబుట్టిన తజ్జా=తద్భృవము తుల్యాతు =సం స్రృత ప్రాకృతతుల్యమైన సమాజ తత్సమము వ్రవాహినీ=లోకవ్యవహోార( ప్రవాహ)సిద్ధమైనది దేశ్యా= దేశీయ ము అనియమా (దౌమ్యాం అని మొనల. 'జెప్పినాండు గనుక వర్శన్య్యూనాధిక తాన్యాదృశతదుష్టమైనదే గ్రామ్యామని వాగనుశాసనులు తల్లక్షణముం జెప్ప రర. జఫ, ఉట విరళా౯ా చేచోషాదికళ భ్రా౯ శ్రవ్యాహరంతు* శబ్బజ్ఞాః ఇవాతు ప్రవ్యాహార్యం సశ్రేషతసుప్రసిద్ధ మేవ పదమ్‌ ఆయ జ కా న్‌ు ఇది యేశసూత్తము శబ్బజ్ఞా =నాచ్సికులు విర భా౯=లప్రసిద్ధము లైన

పేచోపాదికళల్టా౯=వేచ ఊమ మొవలైన శ్చములను వ్రవ్యాహరంతు= చ్రయోగింతుకుగాక, ఇహూతు=ఇం దయిన సశ్రీవితస్కుప్పసిద్ధం=క విసమయసిద్ధ మై ప్రసిద్ధ మైనటువంటి పదమేవ=పద మే ప్రవ్యాహార్యం= వ్ర యోగింపంద గును వేచ అనంా *డపచిప్పాశకే అనుధాతువునకు లిణ్భధ్యమపుకుష బహువ చనము ఉఊవ అనునది *'వససివాసే అను ధాకులిల్యధ్యమబపాువచనము ఇవి మొద లైన శ్చము లపయుక్తములని నిపే.ధించియురు వేడదనులలో. బయో గించియున్నవి గనుక యస్రయుకృములు గావని మవో భామ్యములో అస్యప, యుక్త అనుహ్తారికమ. నొద్ద భఛామ్యకారులు అన్నారు గనుక అప్రసిద్దము ఖైనను సం_సృ3ములోనైనం టబ యోగింవవచ్చును గానియిం దప్వసిద్ధములు శ్రయో గింప వల దనుట 9 ట్లన్నందుచేతం పయోగనిద్ధ మయిన దైన గ్రామ్య మెనను యోగ్యమే యని వాగనుశాసనుఎ వివశ్షించినారు భాం బ్రహ్మారణ్యకమాండుకాద్యుపనిమత్ప ద్యాటవీహాంస యా

బహ స్తంబచరా చర వ్రకరయంశ్ర,న్యాసవి మేవ కా?

జిహ్మద్భీషమణఫేస్ఫూత్ర ధారవీస్‌ కాసిద్రాతభీతామరా

బహ్మణ్యాసహమానమా నసపరబ్రహ్మస్వరూ పాకృతీ

ఇది త్రీ, కకలభాపావాగనుశాసననన్నయ ధట్టవిరచి తాం ధ,శ బ్బచిన్తామ

ణియందు సకలకవితాస్వతం గ్రభఃారక యెలకూచి చాలసరస్వతికవిమహళో పా ధ్యాయప్ర, ణీతం మైనయాంధ,శ్వ చింతామశి టీ కాగం ఫమునందు. బ్రథమ మె ఆస మైన సంజ్ఞాపరిచ్చేదము

గ! ప్రృత్యాహార్యం అని "రండు ప్రతులలోను గలదు

• వివేళా జిహ్లా క్రీడక పా

సన్టిపరి చ్చేదము 5్గో సస్ధ్‌ర్నా చో చ్యనుతో వా తోనాదిము విభక్తి మూతో వా నిత్య మశ్తుక్తమపురుమ క్రియా స్విత పరిమిత సమస్తానామ్‌ ౧ ఇది యయిముస్యూత్రములు సస్ధిః న అచ అచి అనుక;ః- అనుకః=డఉికార

వ్యతిర్తిక్త మైన అచ =లఅచ్చునకు అచి=అచ్చు పరమగుచుండంగా సస్థి =స్రంధి న=లేదు ఉదా మేనయ్య్త చిన్నియన్న వన్నెయొూ రోయీవి మైయొజపు ఉకారమునకు సంధి కలదు ఇంపు -[-అగు నని యుండీన సంధి ఇంపగు సాం పగుు వా అక - అక =అకారమునకు వా=వికల్చ్పమున సంధి వచ్చును విక ల్ప మనంగా రాను వచ్చును రాకయు నుుకును అకారమునకు బూర్వస్నూక మున సామాన్యాకారముచేక సంధిరాకపోంగా వికల్పించినాయ అెన్సయగు 'ఆస్సగ్కు ఎ్వయపుకు ఏ్యాపుకు అనాదిమ విభ్య్తిషు ఉక వా- అనాదిషు=ప్రథ మావ్యతి"క్తమైన విధ్నషు=విభక్తులయందు ఉక =ఉకారమునకు వా=వికల్చ మున సంధి గలదు మచునేలు మూకొజకునిచ్చు నీకునారోగ్యము. క్రీకీయం దుననుక్షకి ద్రతసకృతులు గనుక నకారము నిలిచినది, మమేలు నిత్యాది ప్ర ధమయం దైన- హరు డధికుండు హరివాగు లాద్యులు సంధివచ్చైను ద్రత ప్రకృతి కాదు గనుక నకారము లేదు నిత్య మ కుగ్తమపురువ శ్రియాసు ఇతః అక్తుక్తమపురువ=ఉ శ్రమపుసమవ్యతి"క మయిన క్రియాసు= క్రియలయందలి ఇత =ఇకారమునకు నిత్యం =నిత్యముగా సంధి గలదు చనిరసురులు స్రోచిక మరులు ఉామపుకువ 3న కొలిచితి నంబను విడిచితి మన్యులను అన్నది కిమూది గనుక క్రియ్య్యాహణమున నంటలేము నిత్యం అన్నాండు గనుక శ్రీయా గవాణ మనిత్యము పరిమిత సమసహ్హైనాం- వరిమిత్‌ "=పరిమాణార్థము పరమై యుండిన సమస్తానాం=లఅన్ని యచ్చులకు సంధి గలదు బారెండు ఫుక్సైండు తూమెండు పీసెండు ఇత్యాది

న స్యా త్తద్ధకోత శ్చోర్వా స్యా ద్వ ర్తమానవిహితస్య

తద్వ త్తదాదిజస్య ప్ర్రాయస్తు స్యా -ఖిమాదిక 'స్యేత

ఇది నాలుగు 'స్యూత్తములు తద్ధకోత -తద్ధ గృవా క్రియలమొ్హ తద్ధ ర్థార్థ

మందలి ఉత =ఉకారమునకు నస్యాత్‌ =సంధి లేదు రశ్నించునంబ పోషిం చుసీశ్వరి వర్షమానవిహితస్య= నర్వమా నార్థమందు చేయంబడ్ల చో జ=చువ ర్గమునకు వా స్యాత్‌ వ వఏికల్పమున సంధివచ్చును నసచిట్లనియె నగుచు

సస్టిపరి చ్చేడము లే

నిట్లనియె తదాదిజస్య =త చృ ఫ్రాద్యర్థములయందు. బు్రిన ఇగారమునకు తద్వత్‌ జుచూకు (చుకారమునకు) వళెనేవికల్స్పము (సంధి వచ్చును) అదియె వ్వరు అదెవ్వరు ఇది యేవి ఇదేమి కీమా దిక స్య=కిమన్థాద లయ; ఇతప్తు=ఇకారమున్నెన ప్రాయ =తటచుగా స్యాత్‌. =సంధికలదు వమమ్మ వ్‌మయ్య వమందు ప్రాయ లఅన్నాండు. గనుక 'యేమియమ్మ యనియును గలదు

అవిక గ్రార్ధస్యేత శే రుపధార్యనశ్చ లుగా స్యాత్‌

శత్ర ైతూతక్పనో _స్తన్య స్యాచ్చ పూక్షబిక్షు రపి డ్రి

అది మూండుస్తూత్తములు అపిశ ధ్ధార్ధస్య ఇత - అపిశ భ్రార్థన్య=లపి యను నుపసర్హార్థపదనుయ్లొక్స ఇత =ఇకారమునకు వికల్పమున లోవము వచ్చును, హరునే నంబన్వే హారునేని నంబనేని చౌెం రుప ఛాల్మనశ్చ లు గ్వా స్యాత్‌ = కొనయక్షరమున కీతలనుండెడిది ఉపవధ ఉపధార్తన =ఉపధామూపమైన. రే = రి అను నత్షరమునకు (రివర్శసంబంధి మైన యికారమునకు) చౌ=చి యనున తరము పర మగుచుండలా-. లుక్‌ వా స్యాత్‌ =ఇకారనమునకు వికల్పమున లోషము వచ్చును అమర్చి అమరిచి శత గతూతశ్చానో.- శత్రక్థే=వర్తమా నార్థమందు చెవజచువర్శము వరమై యుండినచో నోః == నుకారముయొక్ట, ఉత =డీకారనునకు వికల్చ్పమున లోపసు వచ్చును తస్య-మిగిలిన యానకా రిమునకు పూక్షబిందు రపి= నెజబిందునును స్యాత్‌ =లఅగును వినుచు వించ్చు అనుచు అంచు “బిందు రవీ యని యవీశము ప్యెనందు చేత గొన్ని వోటుల శాదు చనుచు ఎన్నుచు పూనుచు ఇత్యాది

శా త్తచ్భస్గాత పోశ్చ త దాద్యర్థవాచ'ే యత్ర ప్రథమా వైభక్షకమో ర్చిందుశ్చ మహా పతిక్రయా క్ఞతు

ఛశాత్‌ తచ్చ స్టాతః=శ్వముమిాంద నుండు తచ్చ బ్లార్ధము య్పొక్ట్య అకారమునకు వికల్పమున లోపము వచ్చును బాంపనది శోమటిది బాంప నయది కోమటియది తదాద్యర్థవాచశకేషు=తదా యనెడిమొద్నలైన శశ్షార్థ ములు వలికెడువానియందలి పో.=పు అనునత్షరముయొక్ట్హ ఉతః=డీకార మునకు వికల్పమున లోషమము వచ్చును, అపుడు, అప్ప ఇపుడు, ఇష్ట, ఇత్యాదిః

౧కు ఆంధ్రశ్చ చింతామ*ి పళ్ళ గతౌ అను థాత్వర్థము వరమైన- వ్రధమావైభక్షక= ఇధమావి భక రూప మైన మో= ము అను నక్షరమునకు వికల్పమున లోపము మహోకా బిందుశ్చ=లోపము రానిచోట పూర్ణబిందువును- భయవడి భయుపడ్తి సం కటపడి సంకటంపడి ఇత్యాది షషహ్ట్యా ఉతోచిను మృేచాద్య స్యా మ్రేడితే _న్యలోపశ్ళ్చ అహమాదీనాం డ్విత్వం లోపో నమలదిశే విసర్షస్య ఇది నాలుగు స్యూత్తములు మస్ట్యా= ఉత అచి నుమ్‌ సే. ప్రాక్ళృతళా (ప్రువ్యవహారమున స అనిన సమాసము సే=సమాసమందు ఉ3 =డీకార ముయొక్హ్ట మష్ట్యా =మస్టికి అచి=అచ్చుపరమై యుండిన నుమ్‌=నుమ్‌ అను నాగమము వచ్చును ఆగమాచేశాదిలక్షణములు శ బశానశ్ర్రువ్యవహారముననే "తెలియునది అనుక్ష మన్యవత్‌. అను ప్రాకృతన్యాయమున నుమ్‌లోని ఉకార మకారములకు శబ్దసూత్రమువేత లోవము వేయునది రాజునెదుట పామునె మ్శులు అద్యస్య అమ్రేడి తే అంత్యలోపశ్ళ ఆ మ్రేడిత మనగా శెండుమాటు లుచ్చరింవంబడు శ్టము చానియందు అఆద్యస్య= మొదటిదానికి అంత్యలో 4 =అంత్యలోప మాను అన్నన్న వమేమి ఓహోహో, ఇత్యాది అహ మాదీనాం=అహం మొదలైనవి యనుకరించునప్పుడు వాని యంత్యమునకు ద్విత్వం=ద్విత్వము వచ్చును సున్నకు ద్విత్వము రానేరదు గనుక మకారము చేసకళొనునది అహమ్మని కిముని రుమ్మని లోపం నమ అదిశే విసర్షన్య నమ ఆదిశే=*నమ అనునవి మొదలైనవి యనుకరించునప్పుడు వానియందలి విన గ్లస్యావిసర్షకు లోప =లోప మొను నమోనమ యని ధర్మస్సృహాయ యని, వరుషా ద్ద్రతప్రకృృతికా త్సరళా స్యు స్తద్ద్రుతంచ విందుస్స్యాత్‌. అవికారగ తే తన్ని న్నపి సరళా ఏవ సన్తి తే పరత , ఇది "రెండు స్ఫూత్రములు ద్రుతప్రకృతికాత్‌ =ద్రుతప్ర కృతిమాంద నున్న, చరుపూ =ఎకచటతపలు సరభాః స్యు =గజడదబ తాను తద్ద్రతంచ=అన్రుతప్ర, కృతియొక్టనకారము. బిందుః స్యాత్‌ =నున్న యాను నినుందలంతు నను గావు హ్ఞైస్వపరము గనుక పూర్ణమును నాను నినుందలంళు, ననుంగావుః దీర్థ్స కర మైన లేవు నేంగాలిచితి తాంగాను తస్ని౯=అనకారము, అవికార గ లేపీ=బింద్వాదిరూపను గాకపోయినను స్వభావమున నున్ననుగానీ ఇరతఃజ

సన్షిత ము ద్రలచకృతిమోందను గూడ లే=ఆవరుమములు సరళా నవ స్వన్తి=సరళములే మై యుంకును అంబనుశాలివెడ శుభమునుబడసెద గఫపషదనా ప్య్యూ వథమాా+మాల్రై డాత్తొస్తదో ర్వినెవెతే నవికృతిశ గా తరత న్సాం స్ఫృతికానాం భవని గసడదవా రె అర ఆళ్ళ కా జ్య ఇప చెడు సూ తములు అతా స్యదోః అర్మ్మ౯ అ_స్తచ్చబ్బములు వైైవ=వినాగాశు పభమామాగ్రాత్‌ = వథమావిభ్తరూ ద నున్న వతే వవ=-ఈ పకమవములే గసడదవా స్యు =గబడదవ లగును సిరిగలవా(దు, దక్తుగలవాండు దానముసేయును ధీకుండు పెక్తులంబోవును (ఇల్టు డామరతం వర) నిజమున్యను వధమామాత్రాక్‌ అన్నాంకు గరుక వఫమాసమా శ కాలి, ఈ ఇతో నముమిో:ందను వచ్చును అవ్వకు గనివించె ఇప్వుకు దా వచ్చె- ఆక్తాస్తదర్శ ములకు లేల తాంజెప్పె న్యేజదివితి వికృతి? ప్లైత్‌ = తెల గుమాటకంకె పరత =పరమైయుండెడి సాంస్తృతికానాం=సంస్క్య్బతశ బ్లములకు గసడద వా =గసకదవలు నక౯లేళం దొర కరుశించె సిరి చంచలము మాయయ్య టుకాయుభంకు మిావేల్పు తోయాధిపతి వీంయు పావనుండయుం లు స్వా ద్రుత కృకృతి కా తరత స్సరళే స్ధ్‌ళే చ నస్య స్యాత్‌ అలుకి చ సంశేష స్యా ద్నిన క్రవడన్తి తం క్వచి_ేచి క్‌. ళ్‌ ఆధ జ న జో ఇది మూక సూ వృములు ద్రుత శకృతి కాత్‌ =ద్రుత్య్రకృతిమాందను పరిత =వరమైన. సర లే=గజడదబ లయినను స్థిశే=యాద్యక్షరము లయినను నుండినమెడఎ నన్య=న కారమునకు లుక్‌ వా స్వాత్‌ =లోపము వికల్పమున వచ్చును కొఎయితుకా గెచాధకు కొలుతు గచాధకు ఇల్పదుకా ఫత్యము పల్టుదు సత్యము-ఇత్య్యాగ అలుకి=లోవము లేనప్పుడు సంశేమక్చ= వైయకత్ష రముతో సంయోగమును స్యాత్‌ =అవును చకారన్రయోగమువలన స్వభా వమున నున్నను నుంకు ననుఓ, వికతు౯ా ద.రళము విడితును దురితముం తం=ఆవ కారము ను క్వచిత్‌ =శరళస్థిరములు పర మైనష్పుకు కొన్నిచోటుల, శేవిత్‌ =కొండణు పెన్దలు. బికుం పవదన్తి=సుర్నగాం జెప్పుదముకు. *మెచ్చెం మాధవుండు నాకం జనకుయ ఈమకము. శేచిత్పక్షము గనుక ప్రయోగ మూలను జ మెచ్చెమూఢవు డు మెవెన్నాధవు డం క తె

౧ళా ఆంధ్ర శబ్దచింతామ! సర్వ శ్రాజ్వ శ్రార్యం శ్జేయం యస్య ద్రుత పకృతి శేభ్య లుక్సంచ్లేపా నాచి ద్రుతస్య సర్వ త్త లు కచమా సేషు ఇది మూండుసూ త్రములు ద్రుత = కృృతిశే భ్య =ద్రుత వకృతుల మ్‌ాంద నుండెడు యనస్య=యకారమునకు సర్వ త=అంతటను అజ్వశ్‌ =అచ్చునకు వలెను కార్యం=వచ్చెడి కార్యము శేయం= తెరియందగినది లుక్సం శ్రేమములు లే వనుట కలిగె నెమ్మె సిరికి నెద కలి” న్వెన్య యనుసంగ్లేషము గాని కలిగె యెమ్మై యనులోషపము గాని లే దాయెను అద్యగ యకారము గనుక యెత్వము వచ్చినది ఓయీ యొత్వము రాం జెప్పనేల అజ్వశ్రార్యము వచ్చు నన నేల? ఆదియందు యకారము లేదు అచ్చే కాని యవినం జాలదా యంటపే(. జూలదుం శ యోజనాంళరము* లేకున్నను నుచ్చారణవిరోధ మగుచున్నది. గనుక యశకార మెశారను. గానేరదము లుకృంత్తేపా=కకారలోవమును. దత్సంగ్షేమ మును అచి=లఅచ్చు పర మైనపుకు న=ఖేవ్రు భజియితు నంబను త్యజియిం తు నఘములు ద్రుతస్య=ద్రుతమునకు సమా 'సీేషు=సమాసములయందు సర్వ శ్ర=అంతటను లుక్‌ =లోప మగును విరికల్వ[ త్మెదమ్మె లాలా ను మ్చోశ పరుషాణాు గసడదనా స్ఫ్ప్యు పచావ్ష్వన్ప్వే సామానాధికరణ్యే ఎవాదన్తానాం టుగాగమోది స్యాత్‌ ౧౦ ఇద మూంకుసూ కములు నుమ్‌ చ ఉత -ఉక =ఉీకారమునకు నుమ్‌= నమాసమందు నుమ్‌ అనునది వచ్చును శబ్బసూ ప్రసా ప్తిని ఉకారమకారములర లోప మగును అలరు౯్బబొంవము. చిగుకు గైదువు వదాత్‌ =శ్వముమోంద నుండెడి పరుపాణాం=కచట“*పలకు ద్వన్నేష్ర=ద్వచ్వ సమాసమందు గనడ దవాః=గనడదవలు స్యు =అవును అరిగోరులు కాలుసేళులు తల్లిదంక్రులు ఊకవళ్లెలు సామా నాధికర గ్యోషు=కగ్యధారయస మూసములయందు, అచి= అచ్చు పరమై యుండిన ఉదన్తానాం=ఉకారానవదములకు టుగాగమం=టుక్‌ అశునాగవముము స్యాల్‌ =అగును శత్రువ డాదేశ మిత్రవ దాగమ ” అను న్యాయమున నుండెడి యా బేశాగమములు టుక్కులో ఉకారకకారములు శబ్దసూత్రస్రా విని లోప మైన నంత్యమందు. బొల్లుబకారము నిల్చును అలరు టాకులు కఆఅకుటమ్మ లు గిలుకుటందెలు ఇత్యాది *ప్రయోజన్నోర్తరము పా భమోముచందుడుడుంచ్యూ

సస్థివరి చ్చేదము ౧౯ జారోశ్జేత ఉదపి నో మోస్తు విభ క్ష్యేకవచనశే పుంపూ శథమలు గనీ ద్విను కో రచ్చ విభక్ష్య న్నిమస్య జే రలిచ ౧౧ ఇది మైదు సూవ్రములు దారార్రే=పత్నీవాచక పదము ఇర మయిన అత =అకారాంతవదమ లవ్వు యకారమునకు ఉత్‌ =ఉకారమును వచ్చు ను అపీ ర =డానిమోంద రవర్శమును వమ్చును సొమానాథికరణ్యమె యను వరించునది ధీరురాలు ళూరురాలు విభశ్ష్యేకవ చన కే= ప్రథవైకవచనమం దలి మో =ముకారమునగు పు-వూ =పు అనునది యి బిందుపూర్వక మైన *ంపు అనునదియు నవ్పును సరశపుంబలబు కులు సనరసంపు ఒలుకులు ద్వినుల్యో య ద్వ్వి=ద్విత్వముగ ల నుల్వో =శు లు అనువాసికి వధమలు గవీ=ద్విత్వముల లో మొదటిదానికి లోపము నగును కనుదమ్శ ములుగంప విభ_క్ష్య న్నిమస్య= విభక్తులమ్మొుక తుది అకారముశకు ఇచ్చ=ఇశారమును వచ్చును సీచేతిప్రోపు నాతోడివారు తనవలనివి కము శే =స్త్తమికి అలిచ=అలి యనునాగమము ను వచ్చును సీయందలికరుణ జొపవిభ్గక్తిక సంజ్ఞావ ర్ల స్టీంట్యాదయో భవన్తీహో రుల్వాదే ర్నామ్నాం స్యు స్తేహి విభకా సమాసే చ ఇది యేకస్మూత్రము ఇహ=ఈ తెరుంగు వ్యాకరణమందు కొపవిళ్ళక్తిక సంజ్ఞాః=కుపవిళ్ళక్తికము లను పేరుగల వర్ణా =వర్ష్మములు టింట్యాదయ యా టి 0టి మొదలైనవి భనన్తి=అగుచున్నవి. అదిశ్చాముచేత- తి క మొదలైన వానికి గవాణము లే=అవి నామ్నాం=శబ్బములయ్యొక్ష రు ల్వాదే =రులుు ఇత్యాదులకు విభక్రా=విభక్తిపరమైనపుడును సమాసేచ=సమాసమందును స్యు =లవ్రను కొన్నిచోటుల సమాసవిభక్తుల రెంటియందును గూడ వచ్చును వటిక్కి విభక్త్ర వటికాల్వ, సమాసము వింటిచేత వింటినారి త్రాడునందు విళక్షియందు లేదు, శ్రాటిచెట్ట, సమాసమునకు. గలదు ఈలాగే తెలియునదిం కూటికుండ అంబటినీళ్ళు కేతిముంత మిర్తిచేను క్షర్షిమొన కంటికి గొడ్డంటి చిప్ప్క పామునకు పాంవజేండ. వేమునకు వేంపచెట్ట, ఇత్యాది జెపవిళ్గక్తి కములు బహుప్రకారములు విభ్హక్టి సమాసములయందు యధా యోగ్యముగాం 'జెలియునది రుల్వాదులశే కొన్నింటికి రావు కైరుబొంవము కల్ల.కుండోపన్ను గంట-ఇత్యాది జవవిఛ్చకకవ్దర్ధములు గలవెల్ల నోవవిభక్షికములు, ఉ చిందుయః కమైనం నా

కం ఆంధ్రిశబ్బచింతామ శ్రి వా త్థాస్తదో ప్టన్య స్యా ల్లు గ్వాక్యా నగతవడానాంచ నలడాబే ర్రన్హరుతి క్బాన్యేషాం చ ప్రయోగమహితానామ్‌ ౧౩ ఉం జ = జ్య స ఇది నాలుగు సూ శ్రములు అత్తా నదో అత్తా స్త చృ్వమ.లయ్యోో ద్రతస్య=నకారమ నకు లుక్‌ =లోవము. వా స్యాత్‌ =వికల్పమున వచ్చును తాఘనుండు తానుఘనుండు నేవింటి నేనువింటి వాక్యా నగతవదానాం చ- వాక్య =పీసపద్యాదముల చరణములు వాక్యశు లు వానియ్యెక అనగతపవదా నాంచ =అంత్యశ బ్రములయ్మొక్ష నకారమునకును లోవము గలద ఆలె నెత్తావ శేీవనా గసీమ (నగాగసీమ)- నలడాదే =ఎనల డ మొదలైన వర్రమ.లమయొక ఎలో ల్‌ యా ళా స్‌ అన్తః=నడిమి ఉక =డికారము.నకు లోపమాను కన్న చెల్ట గాడ్చు ఆది వబ్బము'చేత శేఫాదులకు నాను కార్బ్చోతు గోర్చులి చ యోగమహీతానాం= శ్రయాగ పూద్యములైన, అన్యేపాం=మజకొన్నింటికిని ఉకారలోవ మగును నలడాదుల మిజీశొన్నియచ్చులకు ననుట- మాన్ని కి ఈడ్చి కము అట్రముః, ప్రయోగమహీతము లన్నందుచేత నుత్వమ లకును ట్ర యోగసిద్ధమై ననే కాని లే దనుట ననుంస అడుగు శా. కీంకారాక్షరరూవీణీ నతజన కేకౌభఘుపంకావ) పంశేజాతసువ్శాద్ధ నాతవసదృక్పాచాబ్ద శశ్వన్నిరా తంకాత్య్యూర్షిత భోగ మోశ్షజనకోదంచ_నృవాోమాయకా హ్రీఎకారాత్షర హేమసౌధచర టెహ్మేంద్రాడిదేవార్చితాం గద్యము ఇది ్రుసి లఫాపావాగనుశాసన నన్నయభట్టవిరచి తాంధశఒ చింతా మణియందు సకలకవితాస్వతం త భట్టారక యెలకూచి బాలసరస్వతి కవి చహోపాధ్యాయ ప్ర ణీతంచైన యాంధ శబ్రచింతామణిటీ కాగంధిమునందు ద్వితీయము సంధిపరిచ్చేదముం

దుమువులవన శ్రభమా స్యా (ైర్చిలనునయో భవేస్వతీయా తు తో చేకతోడచేవ తృతీయాయా కొలకు గైశచతున్యా స్తః ప్ట్థానలనకంకు ఇతి ప్చ్‌ మ్య లోవలఇకుమొు పా అంద్వి గనాస్త సగ మ్యూయీా శ్యామ 0౫-చ విక ప్యాజ్‌. ఈయార్యాయుగళి మేకసూ ఎమ కొంద అనిరి దుదురు డదమశ్చ -లవ = ము వు లు అనునవి ఫమా= ఇఫవకావిట్నర్త సాగ్‌ =జన్రును కూర్చిలనునయ =కూర్చి ల ను ని అనుసివి ద్వితీయోతు =ద్వితీయావిభక్తికి భవేత్‌ =అశ్రనము తో చేర లోడ చేచ=తో వేత తోడ చే అనునవి తృతీయోయా =రృతీయాఎశి కృకి న్యాశ్‌ =అవును కొఆకు ౨=కొఆకు శై అననవి చతున్యా = చతుక్థీఏభ్యకి స్త =అకును పర వలనకంకె వృతి=వట్లి నలన కంశు అనునవి వ ఖృరూ=వంచమోవి భక్‌ అఫ=ఆపవెుుక లోపలకి కుయొగ్దూ =లోవల కి కు యొ. అనుకవి మస్టీ=మస్టివిభక్తి అంద్వ-దు లా లా బీ టీ వాలీ నాః=అుందు ఇందు న అనునవి సపష్తమాతు=స పమోవిభ్గక్తి వికృతె "= లెనుం గునందు ఓయి ఇతి=టయి యనునది ఆమ స్రణం= సంబుస్థి-స్యాత్‌ =అగును, క డులుమువ్చులు ప్రథమం నినుకూ ర్చిలలు ద్వితీయ-మతే తోడ చేచేతపదం బులుడాందృతీయ- కైకొఆ కుయదలంవంజతుర్థియునునగును దెనుగన కుకా గ్‌ పట్టివలనకంకెయనంగంబంచ మూవి ఛక్త-యగుం గికుయొక్టలోవలలువప్తు జగతిలోనిందునందున స వమియగు నోయియనో సంబుద్ధి యూం ద్రగోక్తులందు. (శ్రీవసజడా న్వినా న్యే మహదాఖ్యా స్తద్విశేషణా స్చాపీ మవహాతోత ఉద్విభకా మహవస్సో స్ట జనితో భవే త్పుంపి, తి ఇడి మూంకుసూత్రములు త్ర వసు జడా౯్‌ వినా= స్రీ వాచకములు పకువాచకములు ఉడవాచకములును వినాగాను అన్యే=ర్రినవియు తద్వి'శే మణాశ్వావీ=వాని వి శేమణములును మహదడాఖ్యా =మిహాత్తు లనుసంజ్ఞగలవిం మహత =మహత్సంజ్ఞగలదానికి విభ కౌజ=వి భక్తి పర మైనపుకు, అత =లఅకారాం తమునకు ఉత్‌ =ఉకారమును వచ్చును అనిత =౩ కారారత్‌ వని హత =మవాశుయొక. సో=ప థ్‌ కవచనమున స యగ న్‌్‌ అవత టా తామా ఖో ల వ్రు చి ్ట్‌( శకొందలు క అని కొందలణు కయి అని బాడిరి గ 1 త్‌ ఇ రూంని కలవా ఫస రూ ఎ, కక.

౨93 అంధ్రశబ్ద్బచింతామణి డుజ్‌=డుజ్‌ అనునాదేశము భవేత్‌ =అగును సు కొ అమ్‌ మొదలైనవి శృ ఇాన్ర్రువ్యవహారమున6 వమా ద్వితీయాది వి భక్తులకు సంజ్ఞలుగాం జెప్పుచు న్నాండు గాని యిందు లేృే అది యె ట్ల్రంశుని- అర్జివ దాతు ర్యత్య్యయః స్రాతిపదికం-ధాతు పర్యయవర్య మక్థవచ్చ్భబరూపం ప్రాతిపదిక సంజ్ఞం స్యాత్‌ 9 ధాతు పత్యయవర్ణ్యమ. అర్థవచ్చ బరమాపము ప్రాతిపదిక సంజ్ఞగలది యగును" భూసత్తాయామ్‌ డుకృజ్‌ కరగా మొద లైన ధాతువులును రక్‌ రణ్‌ మొద లైన శ్రత్యయములును గాక అర్హవంతము లన శబృరూపము "లెల్లను _ ట్రౌతిపదికము లన బకును గ్య ప్పాతిపదికాత్‌ _జ్యంతా దాబంతాత్‌ ప్రాతిపది కాచ్చ పరతః స్వాదివత్యయా స్యు - పార్వతీ గౌరీ మొదలైన జ్మీషత్యయాం తములమిో దను చండికా అంబికా మొదలెన అప్పత్యయాఎతములమి-ంద ను రామ కృవ్ణ మొదలయిన ప్రాతిపదికలమో దను సు మొదలయిన యీడు విభక్తుల ప్రత్యయములు ను వచ్చును అవి యి వుకేని- స్వాజసమౌట్‌ భష్టా ఛ్యామ్మిస్‌ జే ఛభ్యామృ్మ్యస్‌ జి భ్యామృ సీస్‌ బసోసామ్‌ జ్‌ ఖ్ర్‌స్సుప్‌ వకవచనమను, ద్వివచనము బహువచనము విభక్తి సు ళ్హా జస్‌ ఇది వ్రధమావిళక్తి, అమ్‌ కట్‌ కన్‌ ఇది ద్వితీయావి భక్తి టా భ్యామ్‌ భిన్‌ ఇది తృతీయావిభ్గక్తిః జే ఛ్యామ్‌ భ్యన్‌ ఇది చతుర్థీ విభక్తి జసి భ్యామ్‌ భ్యన్‌ ఇది పంచమిోవిభ్గక్తి బస్‌ ఓక్‌ ఆమ్‌ ఇది మన్షీవిభక్త జీ ఓన్‌ సుప్‌ ఇది స్తమిోవిభ్గక్తి ఈ యేడింటికిని నేకవచన బహ.వచన డ్వివచనము లైన యీమూండే సి ప్రత్యయములును _నెన వని తెలియునది ల్థందులో 'దెనుంపనకు ద్వివచ నము లేదు గనుక మొదలిది యేకవచనమును మూడవది బహువచనము నని తెలిసికొన దగినది విభక్తులకు మేము ఇెప్పిన కందగీతులలోని సంశేతము లు లెల్లిస్తికానునది ఇందుకు శబ్బనివృత్తి చేనికానులక్షణము మొదట రామశ న్న ఉష” సం భ్య్రళముూ చద ప్రకృతి గనుక తన్నా బ్టయముననే ప్రాతిపదికనం శ కిన న వ్రద్యుళల్నత్రీని భయ నది రామ సు అని యుండెను అది యాం దెశబ్ల జస లలా అంత ఎమ్‌ లొ “చుం

అజ్వన్తపరిచ్ళేదము ఎకి ముగా వివవ్షీంచునప్పుకు రామశర్యము మవాత్తు గనుక మహత స్ఫో రుజ్‌” అకుసూత్రమున సు అను ప్రత్యయమును గ్మొ్‌ డుజ్‌ అనునాదేశనము వచ్చును అన్వుక్త మన్యవత్‌ ” అనున్యాయము వెప్పీతిమి గను? హల్త్యూమ ఉపదేశే న్యం హలిత్సా నిల్‌ అనుశబళూ సముచేత డుజ్‌ లోని జకార మిశయ్యెను సానునాసికోచ్చారణంజిత్‌ అను ప్రాకృకసూ రముచేక డాపల నర్ధబిందు యుక్త మాను మవహాతోతఉక్వభకా అవి యకారమున కుకారము వచ్చును రాముండు అని యన్ధానుప్వారముతో నిలిచియు "డిన అననాశికాభావప వే అనుస్వార స్యాత్‌ * అని పూ చిదువాయెకు కనుక రాముండు అని కలకు పహ్రూశ్వపరము గనుక రాముండు సర్వ శ ళ్శనిష్పక్తు ల్మిలే తెరని కొనునది (స్రీ పకుజదాదులవట్ట వైన డుళెదులు లతే రంభ వ్యాఘము వృక్షము పముకజ్వమ తిర్యగాతుల శా నుపలక్షణము. అటు గనుక గృథ ము కాకము అనునవియును నమహర్తుు మవాళత్తు .లైనను జడాదులుగా వివవ్నీంచినం గొన్ని యమవాస్తు లగును సము వ్రమ మేఘము అజడము లుగా వివశ్నీంచితలేం స ౩ ద్రుండు. మేఘుడు తద్వి శేమణము ఎను మత్తు లే గనుక ఘనులడైన రాముంకు అమహద్వి శేషణము లైన నమవార్తులే, ఘన మైనవ్యాఘ్రము అంత అన్నాంఏ గనుక రషుపతి యమపతి యశుచోటుల డువాదులు లేవు పుంఫి అన్నాడు గనుక దశర, వత్యము. బ్రన్నాము అనశుచోటుల కేవ్చ ఆమ న్రణసుజసో స్త కమేణ వా దారదాగమా వన్వే లుజసో లకసో లాన్తా ల్లాన్తాకష్తు రురౌ తయో క్రమేణ స ఇది మూక సూశ్రములు ఆమ ని మజ సో =శంబుధ్యేకవచన బహు వచనములకు అన్తే=అ9ంతమందు శ్రుమేణ=క్రమరుచేశ అజారదాగమౌా= అత్‌ అరశ్‌ , అనునాగమములు స్త =అగును వఏకచనమునకు అక్‌ వచ్చి నం దశకారము పోయెను సంబుస్థము సత్యయమునకు డుజ్‌ వచ్చి రాముండు అని యుండంగా అకార మంత్యమందు నిలివి *రాముండ అని యుంజెనుం బగావచనమువనకు ఆరత్‌ ” వచ్చి శకకారము పోయి *్రరాముఎ. అకురూ పముమిోంద రాములార యని నిల్చెకు అలావ్తాత్‌ =తుద లకారము లేని శబ్ద ముమోంద జస = ప్తభధమా బహ.వచనమునకు లు=లు అనునది శనఃచాద్వితీ యభూబహ.వచవమునక్తు ల=ఐల అనునది యు నగురు రానులు రాముల

అంధ్రశ్చ చింతామణి

లాన్తాత్‌ =తుద లకారము గల శ్య్శములమింద తయోస్తు= పధమాబహువ చన ద్వితీయాబహువచనములకు కమేణ=వరుఫచేత రుకొ=రు ర అనునవి, _స =అవ్చను బాలురు బాలురు లాన్తాణ్‌ అన్నాండు గనుక ల లనునది (లకారము) తుదనుండిననే గాని లి లు అనునవి తుద నుండిన రురలు లేవు బుస్ధిశాలులు దీర్ధతాలులు,

ని రమో మవాతాం లుక్చ స్యాశ్రర్మ పనళనీయకే కూర్చి

మహతో నిలౌ విభకా టాడా వచనద్వయీ కృమేణ స్త తి

ఇది నాలుగు సూ ములు మవాతా-=మహర్తుల మ్య. అమ =ద్వి

తీమైకవచనమునకు ని =ని అనునది వచ్చును అమచాక్తులపూ:ద నైనం ఒక శి మైన ను అకునది వచ్చు నని తెొసికాననడి రానుని సింహమును లుక్చ=నినులకు లోపమును వచ్చును రాము సింహము కగ్గప వచనీయ కే= శబ్దశాన్ర్రుమువోం జెవ్పంబడిన కర్ధవ వచనియ చును ద్వితీయా ప్రదేశమందు కూర్చి=కూర్చి యనునది స్యా =అగురు భ్షిగూస్ని బానము దొరశెను ద్వితీయాబహువచనకు. రాముల మహత =మపార్తునకు టాచా=తృతీయ మొదలైన విభ క్రా=విభకి కర్వమైనపుకు వచనద్వయే-=వీకవచనబహున చనము లయందు శ్ర మేణ=నరుసరు నిరా=ని ల ఆనునాగమములు స్త =అపను

టాదివిభక్తౌ నిన్నే త్యేశే నామన్తుణే డ.3 త్యన్యే

టాస క్చేతో జేఫ వైళొఆరా జసిన ఉచ్యతే వలన ౬

ఇది మైనుసూ తములు టాదిరిధకా=ర్భతీయాపవివిభక్తులు ఇర మై

యుంశ్‌న ని =న్యాగమము న=లేవ ఇతి=ఇట్టని వశే=కొందజుపెద్దలని! 'రానముచేత రాయుకొఆటను నామువలన శావుకు రామునంకు అవ్మక్ర్రణే= సంబుస్టియందు డుజ్‌ =వముౌాబటేశనము న=అేను ఇ9ి=అసి అన్యే=మటజీకొంద అందును ఓరామ అదాగమమ సంబుస్టగూడినది టాఫ =తృతీయావిభకిక చేశ =ఎచేతాచేశము వచ్చును వహణతోసిా విఫక్తౌా టాచవా అని నిలలు వచ్చిన రామునిచేత రాములవేశ తృీయాజా అనక టాడా అని యేక వచన పధానముగా నిగ్షేశించినాండు గనుక యిీకార్య మేకవచనములశే యవశ్యము బహువచనము. లకును అమహాప్తులకును లాగమము వచ్చు నని గ్ధాపకముం సింహములచేత్క సింహములకొజఆకు నిలలు వై వవ్నీతవిభక్తులం దును వచ్చును అటుగనుక సమాసముల విభక్రులకు లోషములైన నవును

అజన్తపరిచ్ళేదముం కే 'రొమునిగుణములు సింహములరౌద్రత జేస =చళ్యుకి ౨ళాఆకూ= వై, ళొఆఅకు-ఇవి వచ్చును రామున్నికై రాముల క రామునికొఆకు రాములకొఆ కు కడమవియు నిక్షు తెలయునది జసిస =పంచమిక్స్కి వలనః=వంన యనునది ఉచ్య లే=చెప్పంబకుచున్నది రామువివలన రాములవలన నఃకౌ జమ కు రనితా మందు జివ నృవిధవరినా మిందు

ఇని నాఎయగుసూత్రిములు కౌ=కు అరు విళ$ిపర మై యుండిన న = న్య అనునాగమము వచ్చును ని అనునది రాదు అని తాం= ఇకారాంతవ్యతి రక్తము లైన నామములయొక్ష జమ షమీకి కు =కు అనునది వచ్చును రామునకు సామా న్యాశారమున న్యాగమము వచ్చిన సకారాంతరూప మగు చున్నది కనుక అనితాం అముపర్యుదాసచేశ కరురామ జప కిశ్చ _అను సూ ల్రేమున క్రి వచ్చును రామునికి అమ్‌మచూపమునకు. గలదు రాములకు జిప =స _మమికి అందు =అందు అని వచ్చును ఆరామునియందు రాములయం దు న్యాగమము నంగీకరింవనివారిపక్షమున నుమ్బోవ అని నుమ్ము వచ్చిన "రామునందు అని కలదు స్థానబలమునందు అందు అనియు గలదు టాస్‌- మొదలైన విళకిసం కేతములు ప్రాకృత శాస్త్ర) ప్రసిద్ధములు సవిధవర్ధినాం=సమిా పవర్హులక్కు స_ప్తమ్యాంతము-ఇందు=ఇందు అనునది కలదు ఇందు భుజించెం ఇందు శయనించెం యి

తోడ సహోన్దైటాస పట్టీతి చ పజ్బమిా గుగే హేతౌ కం కేన్యారాదాదే ర్లోపల నిర్ధారణోద్భవా మస్తీ యొక్టద శేపేవష్ట. విషయనిమిత్తాదిజా తశైనా న్యా!

ఈ వాక్య త్రయ మాజు సూత్రములు సహాన్దే= సహయుశ్తేప్ర ధాన అనుశబ్బసూత్రమున వచ్చు టాస =తృతీయకు తోడ=తోడ యనునది వచ్చు నుం శిష్యులతోడ వచ్చె గుణే పేతౌ= వి ఛాపా గుణే శ్రుయూం అను శబ్ద సూత్రమున వచ్చునట్టి-పజ్బమి=పంచమికి పట్టి ఇతి=పట్టి యనునది వచ్చు ను. గుణముంబట్టి ధన్యుండు జ్ఞానముం బట్టి ముక్తుండు అన్యారాదాబే ఇక “అన్యారాడాదిషు” అను శబ్బసూత్రమున వ న్చెడుపంచమికి కంు=కంళు యనునది వచ్చును రామునికంకె నన్యుండు వనముకంక. జేరువ నిర్ధారణో దృవా= యత శ్చ నిర్థారణం *' అనుశబ్బసూత్రమున వచ్చెకు వష్టికి లోపల= లోపల యనునది వచ్చును. జేవతలలోవల గారి యధికురాలుం శేసేవన్యీఆ

ఆంధ్రశ బచింతామణి "శేహాగ్యమందు వచ్చుషమ్తికి మమొక్ట్ట=యొక్డ్త యనునది యగును అంబమొక్స్ష థి ౨ ఆా లొ లా చాసుండు విచయనిమి త్తాదిజా =విషయనిమి త్తాద్యక్థములం బ్య్రన అన్యా= స్తష్వమికి తశైవ=అ్యలాసుననే యుండును హారివిషమయము హారినిమిక్తము అదిశబముచేత సలిసక్వమియును వర్గమానార్థ మయియీ యుండును మారిరత్షిం చుచుుండంలగాను అల స్యాదమవాతాం విభకౌ సోశ్చము తదువరి పునర్తుబూ ప్రాచామ్‌ సోను గిత ఉ గృహుత్వే సమ్బుర్యా నా దిశాం జనః కళ్ళ ఇది యాజుసూ తములు అమహతాం=అమవాళ్తులకు విభక్తా= సప్త్పవిభక్తులును బరమై యున్నఫుకును సో =పధమైకవచనమునకు అదేశమె ము=ను. అనునది స్వాత్‌ =అవును వనము పఎమెైకవచనాదేశమూు వన ములు వనమును వనము చేశ-ఇ త్యాది తమువరి=ఆమూమోాందను పున = తిరుగ ముబూ=ము బు అనునవి వచ్చును అని ప్రాదాం=పూర్వులయ్యెక్ట మతము వనము-[-ము అని యుండిన మొదటి ము సున్న మొ ద్విత్వమా యెను వనము బు ఉండిన నస్లు వనంబు అని రూప మాయెను ఇత = ఇకారాంరముమింద నుండెడి సో = పధమైకవచనమునకు లుక్‌ =లోవ మ గును హరి గిరి బహుల్వే=బహువచనమందు ఉత్‌ =ఉకారము వచ్చును హారులు గిరులు ఇతాం=ఇకారాంతములకు సము బన ఎ సంబుస్థపరమై యుం డిన అత్‌ =అదాగముము న=లేదు ఓహరి ఓశౌారి జస =మ ప్యైకవచనము నకు కి చ=కి అనునది యాచేశమై వచ్చును హరికి టాడా వితో ననిస్స్యా దీదన్తా ఇద్వదేవ కృతహస్వా వికృత క్వచిచ్చ లోపో మోళ్చీర్ధ వాత అదిమస్య భవేత్‌. ౧౦ ఇది నాలుగుసూ త్రములు ఇత =ఇకారాంతమునకు టాచా=తృతీ యాదివిభక్లి పరమై యున్న ని =న్యాగమము నస్యాత్‌ =లేదు హరిచేత హరి వలన కృతహస్వాః= అనంతర సూ త్రముచేశ హ్ర్‌న్వముం బొందిన ఈదన్తా = ఈకారాంతములును ఇద్వదేవ=ఇకా రాంతములవలెనె యుండును సేనాని అగణి వికృతౌ=తెనుంగునందు. క్వచిత్‌ =ఒళక్టా క్ల దిర్టున మో =మూకు ల ల లోపః=లోప మవ్పను అదిమస్య =అమొదటనుండెకు అత =లఅకారమునకును దీ నఫెదీ ఛ్రమును వచ్చును చకారము వలన వికల్ప మనుట్క జంపాలు జొం పాలు .వనానానానానాణాణ

అజన్తషరి చృేదము సర్వత్రోదోతోర్వుర్భవతి మువ డ్ఞ జహత్పదానాం వా డుబతౌతు నపుతప్ఫ్యా తృమ్బుద్ధా విర్యుతాం వికు శేచిత్‌. ౧౧ ఇడి మూండుసూ గ్రములు ఉవనోతో =శఉకారాంత ఓకారాంతము

లకు సర్వ తవ=సప్తవిభక్తులయందును వ్రు =వ్రు అనునది మువణ్‌ =ను అను చానివలెనే భవతి=అగుచున్నది వ ఫమెకవచనమున కాదేశ మయ్యును గడ మచోటుల విభకి డాపయి యును వు ననుట గురువు వస్తువు భేనువు గురుప్పులు గురువ్చల చేత-ఇత్యాది. ఓగారాంచమునకు గోవు గోవు చేత మవాత్పదానాంవా డు -మవాత్ప్చదానా.=మహాశ్చదములకు వా=వికల్చ్పము న దుజ్‌ =డుడ్డు వచ్చును విస్తుండు. విచ్తున శంభుయ శంభు సమ్చున్తా= సంబుద్ధియందు ఉతాం=ఉ*ారాంరముంకు. డుజతౌతు-కుజ్‌ =కుబును అత్‌ =అదాగమమును న=లేశ్చ్ర పుశ గ్యాత్‌ =అుత్యవన్నమునకు. బ్లువకమువ చ్చును ఇతి=ఇట్లని కేచిత్‌ =కొందజు వీదు =తలంతురు ఓవిబ్ఞూ 8 ఓళం భూ 8 ఇందుకుం యోగము వాగనుశాననులు తామే చెప్పినారు జర శ్రారూమునిశే్య్బ - జరస్రైరు ర్థరశ్రార్వా అని వ్యాసులు చెప్పినారు కనుక, ఉకారాంతములు “శేచిత్‌ అన్నాండు గనుక విష్ణుడ అనియు నుంగలకుం

దీర్టాణాం హైస్వస్ఫ్యా న్నచ జేశ్యవదే నమైకనన్లేవీ

డా బవిధాత్రాదేరు సస్య చ వా తాన్రభౌ రమేశసమొ ౧౨

ఇది యాటు సూ ర్రములు దీర్ధాశాం=దీగ్లముల కై హ్రస్వ -స్యాత్‌ =

"తెనుంగున హ్రైస్వమవ్రను అంబ లన్నీ కరభోన చేశ్యవదే= దేశీయపుందె నుణగనందు న చ=లేదుు నవలా సూ లకోరీ ఇత్యాది- వకవర్లోవీ=వశా శక్షరతత్సమమందును నచ=లేదు గ శ్రీ శ్రీ డావ అవిధాతాదే ఉ =అవిధార్రా దే =విధాత్రా-గణవ్యతిక్తమెన ఉ =కకారా "తమునకు డాప =డాప్‌ అనునది యాదేశము వచ్చును డాప్‌ ళో డకార పకారములు పోంగా ఆ- యని శబ శాస్ర న్యాయమున బుకారమ ను గొట్టి నిలువంగా-క్షర్హ ధాత తస్య చ =ఆవిధాశత్రాదికిని వా=వ్‌కల్చను న డాప్‌ వచ్చును కి ధాన చవుాంధాత తౌ ఉభా=అడాబంతా2ఒడాబంతములు కెకును రమేకసమా=రమాశబ ఈశశవ్వాములవంటి వను విధాత యనిన రమాశ బమువాటిడి విధార్భండు , ఈశశ బ్బమువలెనే యకారాంతమె యుండును

క్‌ ఆంధ కే జై చింతామణి క్వచి దమవాతోపీ డుజ్‌ స్యా దేశాదే రమహతాంచడావున్న (స్రీ బహుళ్వే సురఠాదే రసమాసే లుగ్భవే తశాదే రోః ౧౩ ఇది నాలుగుసూ శ్రమ. లు క్వచిత్‌ =ఒక్షా. కోట అమవాతో2_పీ= ఆమహత్తునకును డుజ్‌ స్యాత్‌ =క.జ్‌ వచ్చును పుట్టిమొక్టుండు వనమ్మొక్ష డుం వకాబే =వకాదిగణమునకును అమహతాం చ=అమహత్తులకును చౌజడుజ్‌. పరమై యుండిన ఉత్‌ =ఉకారము న=లేదు. ఏకాదులు-ఒక్షండు 'మెరియం దు, సురియండు పాపండు ఇత్యాది కత్తళండు వైరండు జన్నండు అశ్వవా చకములు వీనికన్నిటికిని కృచిదమహతోపి డుజ్‌ స్యాత్‌ అని డుజ్‌ వచ్చునుం సురాజే =సురాదిగణమునకు అసమాసే=సమాసముగానియప్పూడు. (స్ర్రీత్వబ హు ల్వే= స్ర్రీలింగమును బహువచనమును నగును- నుకలు సమాస మైన భూసురుండు సురాదులు ప్రయోగముచేకం దెలిసికౌనునది కుశాదే =కుశా దిగణముచయ్మెక మో =మూకు లు గృ వేత్‌ =లోప మసను కుశ దర్భ హంస దూర ఇత్యాది నాననా మప్టీవి కేవ శానాం వధమాస్యా ద్వ్యువహి తాశ్చ సస్వేస్యు వికృతౌచ శ్రీలిగ్గాః (స్రీ లిబ్ర సర్వనామ ధేయాస్యుః ౧౮౪ ఇదిమరాండు సూత్ర ములు మఘ్టీలి శేమణానాం = మష్ట్యంతములయొ క్ష విశేమణములకు ప్ర, ధమాస్యాత్‌. = ప్రధమ నచ్చును శిష్టవక్సల గారి కి తుండ నేను. భశ్వై= సర్వశిభ క్రివి కేషణములును వ్యవహితౌళ్ళ్చ = విశేవ్య ముతో వ్యవధానము గలిగియును (అపముగలిగియును) నుండును. కశ్చైతావన సురల ము న్నంబ పోచె శంకరునిరాశి నర్చింతు శైలసుతను ఇందువదనకుంబణతి స ర్వేశ్వ!కిని యాద్యయం దనురకిమాయార్యయందు, శ్రీలిగ్గాః = ్రీలింగపదములు.. వికృళౌచ = తెనుంగనందును స్రీ లిషకసర్వనామభేయా = (స్ర్రీలింగము లైనవి శేషణవి శేమ్యములుగలవి, స్యుః= అవ్రను చకారమువలన సం_స్ఫృత (స్రీ లింగపదవి శేమణములు (స్రీలింగములే యనుట గారి భక్తవత్సల గట్టురాపట్టి యావన్నవరద ఉధయవిధ మమవాతీనాం నియక స్ర్రీపృళ్యయస్తు సర్వాసామ్‌ ఇతరస్రైచ ద్వితీయా తస్యాః ప్రధమాచ జడపదానాంస్యాత్‌ . ౧౫ ఇది నాలుగుసూత్రములు అమహతీనాం = అమహత్తులైన శ్రులిగ ములకు, ఉభయవిధం=పుంలింగ 'స్ర్రీలింగడా ఫవిశేవణములు రెండును గలవు*

అజ్తపరిచ్చేదము

శరచ్చంద్రిక మకోవారము. పున్చులత మనోవార- సర్వాసాం = ్ర్రీవా వక నులైన తెనుంగు సంస్హ్రతముల కన్నింటికి విశేమణములకు స్రీ ప్రత్యయః = జీఫ్‌ జీషులు మొదలైన స్రీ పత్యయములు నియక =ఆవశ్యకము శరచ్చం ్రిక తాపాహాోరిణి మిన్నేరు శివజటాజూటవానిని అంబ సకలజగశ్హ ప్రి ద్వితీ యా =ద్వితీయావిభ్యకి ఇతర ర్రచ=తనవోటంగాక కడమవిభక్తులచోటను వచ్చు ను హేతిని నఆ౭ెరు తృతీయయుదు ద్వితీయ ద్వారక నున్నాండు సక్షమి యందు ద్వితీయ జడపదానాం=జడవదముల యొక్ట్య, తస్యా = అద్వితీయక్కు చథమాచ = ప్రధమావిభక్సియును స్యాత్‌ = అగను కొండదిగ రథ వ్యెన్తైం చకారమువలన ద్వితీయయు నుంకును వనమునుజేరి

సోవావౌ వైనావోః శ్ర్రీవగ్రా ర్ఫ్భూదివోస్తు డొయర్తృత్‌

వాయిరను ర్వ క్రతమా వుక్ష్వన్ష్వ్యరః క్వచి ద్లకారోవ . ౧౬

ఇది యాజుసూర్ర్రములు రైనావోః=రై శృ నెశబ్బములకుం దుదను,

అవావెౌ=ఓ కారమును అవయనునదియు (ఓ -1[-అవ అవావౌ)స్త =లఅగునుం రోో నావ- గ్లౌ =గ్లాశబ్దము (స్రీనత్‌ = స్ర్రీశబ్బము వంటి జాను వకాత్షరమై నిలుచు ననుట గ్రా భూదినోస్తు=సూ దివ్‌ శ ఒములకు జౌ=సం_న్ర తము లో స్త్ర మ్యేకవ చనమందు యశ్‌ =ఎవరూపమో తల్‌ =ఆమూపమే యగును, భువి దివి వకృతమౌా=ఐ కొలు వా=వికల్పమున అయి రవ్హ్చ =లయి అన్ఫు అవి యుండును లు కయిలు కెరా అన్చరా ద్వ న్వ=ద్వంద్వసమా సమం దలి ఉః=బు కారమునకు క్వచిత్‌ =కొన్నిచోటుల ర =రేఫమగురు మాత్ర పీళృథావనను క్రైలపు త్రి గొలుతు కొంద టీ క్వచిచ్భబ్లము నుక్తరమునశే యశ్వయించుకొందురు గ =గకారము, క్వచిత్‌ =శొన్నిచోటుల వః=వకార మాను ప్రేగులు శ్రేవులు తొగలు తొవలు పగలు, పవలు, ఇత్యాది

సలలో గ్చిన్దయుతో డుర్వా లులయో రుల్లుగపీ తయోః పరతః ౧౭

ఇది మూండుసూతములు న్వన్తాత్‌ =నుకారము తుదయందు. గల

నామ్నః=శబముమిోంది నోః=నుకారమునకు బహువచనే=బహువచన మం దు, కుజ్‌ =కుడాబేశ మగును, జకార మిత్తయిపోయిన, జిత్తు గనుక యర్థబిం

తిం ఆం ధ్రశ బ్బచింతామణి దుయు కృమగును *ళాలను కొలంకులు, కలను, ఇలంకులు, మ్రూను వ్రూశు లు క్వచిత్‌ =కొన్నిటియందు నులోపశ్చ=నుకారలోపమును నగును చేను చేలు మోిను మిలు చకారప్ర, యోగముచేతం గొన్నింటికి లోపము లేదు, 'మేనులు కనులు లులయా;=లు ల అనునవి పరమై యుండిన సలలోః= లకారయు కృ్తమెనలుకారము. నకు వా=వికల్బమున బిన్నుయుత =సున్నతో./హా డిన డు =కుకారము వచ్చును తయో =లలులలకు వరత =వరమైయుండె డు ఉల్లుగవీ=ఉ కారలోపము నగును విల్లు అనలకారయుక్త మెనలూకు విం డులు అని వచ్చును ఉకారలోప మైన వింక్లు అని వచ్చును వికల్పము గనుక విల్లును గలదు ముండ్లు ముండ మండ్లకూను బహువచనేొ లనుపద మనువర్థించుచున్నది న నిత్యం చారాదేశ్చ స్యా ల్లో క్లులయో రుశాచ తశ్రస్తః రోలో డలటా ముదితాం తస్య చవో లుక్సళోలోళ్ళ్చ

ఇది నాలుగు సూ త్రములు దారాదేశ్చ=దారాదిగణముయొ క్ర లోః= లుకారమునకు లులయో;ః=లులలుపర మైయుండిన నిత్యం=నిత్యముగాను బహు వచనే=బహువచనమునందు, డుఃజశు అనునది వచ్చును (బహువచనడువర్శ కను లనువర్తించుచువ్నవిి డారాదు లనగా ఆలు మొదలైన తెనుంగు శబ్ద ములు తత్ర =ఆడారాదులయందలి లులయో =లు ల యనువానికి రుళా చ=రు ర యనునవియు స్తృః=అవును ఆడు జవరాంక్రు కోడండ్రు చెళ్లెం గ్రు వాంద్తు వీంన్సు విలుకాండ్రు అనుస్థలములడ కారము మునుపే యున్నది డారాదులలోనివి గనుక రురలు వచ్చినని ర =ర అనుదానికి లులలువరమై యుండిన ల =ళకారము వచ్చును గోరు గోళ్ళు, వ్‌జు వళ్ళు ఉలత్తరసూత్ర, ముచేశ ఉకారలోపమైనది డలటాం=డ లట అను సనీమూ.(టియొక్క_ ఉది తాం=ఉకార ఇకారనములకు తన్యచ =మునువటిసూ త్రమునందుంజెప్పంబడిన3 రు అనుచానియొక్క_ యుకారమునకు వా లుక్‌ =వికల్పముగ లోపము వచ్చు ను, వికల్పము గనుక గోరులు అనియుం గలదు ర =అని పొల్లు ౭ేఫ చెప్పీనాం డు గనుక ఉకారలోవము లేనప్పుడు లకారా దేశము రాదు పొడి పాళ్ళు ల్రౌ డు గ్రాట్టు అంబలి, అంబప్పృ చాలు చాళ్లు వెట్ట్ర చెట్లు పెట్ట, పెట్ల, జట్టి, జసు పెంటి పెంట్లు, ఇత్యాది. సల =లకారయుక్తృమైన లోశ్చ=ళుకా రమఃనకును ఉకారలోపచుగును, వంది ల్వేసి అంబళ్వార్చి

అజన్తపరిచ్చేదము. కిం కావవిభ క్షికలీనా మిబ్లు గృహుళం తక్రైవడు శృ స్యాత్‌ అవీ సంయుక్తృసమాప్తో భూయోన్తై లుక్‌ ప్రదృశ్యతే నామ్నామ్‌, ఇది రండు సూక్తములు బెపవిభక్షి కలీనాం=జొపవిభ క్తి కములయం చలి లి యనునశ్షరమునకు ఇల్వుక్‌ బహుళం=బహుళముగా, ఇకారలోపమగు ను తశ్హైవ=అలాగుననే డుశ్చజ=డుకారమును స్యాత్‌ =అగును గున్షలి ఇకా రలోవమై ఉకారము వచ్చి గుద్దంకు గొరంక్షు, రోకంక్లు ఇత్యాది బహుళ చవాాముచేశత పందిలి-కొపవిభ క్షిక మైనను రాదు ండిలి-జొపవిభ క్రికము కాకున్నను వచ్చెను, పెండ్రిక్లు లు =లుకారము సంయుక్తృసమాప్తః అపీ= నామాంత్యాక్షరములతో స యుక్త మె ముగికి ఫోయియు ను నామ్నాం= నామములమొ గ్హ అన్నే = తుదయును భూయ ప్రదృశ్యతే = మరలం గని పించును ఇంక్షులు పందన్లులు పెంప్లులు-ఇత్యాది శీపూుచి దుదన్తానాం నేతి విభడ్తా వునో లుక్స్యాత్‌ జౌపవిభ క్రికనామ్నూ మర్వంస్యా తృష్తమిారృతీయా శే ఇది ఆరెంకుసూగ్రములు శేపాంచిత్‌ =కొన్నియైన ఉదన్తానాం=ఉకా శాంతములకు. నేతి విభకా=న అను సష్తమియందు ఉన =ఉ౯ అనుదానిక్కి లుక్‌ స్యాత్‌ =తోప మగును (మేరున) చోటున అనుసషమ్యుంతమంద. టు లోని ఉకారమును న లోనిపొల్లును గూడి ఉ౯ అగును దానికి లోపమ యిన చోట లని నిల్చెను ఇటులే ఊర నడుమ మింద మొదలైన రూప ములు జొపవిభ క్రికనామ్నూం=కొపవిభ క్షి కనామములకు సప్త మోతృతీ యాన్దో=సప్త మితృతీ యార్థములయందు అత్వం స్యాత్‌ =అకారము వచ్చును, విల్లు-అనున "క విభ క్షిక నామమునకు స ప్తృమ్యుర్థమందు అత్వము వచ్చెను గనుక టివక్షములోనియికార మశారమూాయును-వింట ఇంట మింట కంట ఇత్యాది అనుతాం (్ర్రీయాం సమానాం సర్వస్య 'స్రీసమస్యచ సులోపః వదన్తతాచ నామ్నా మన్యతరస్యా మియాస్తానొమ్‌ తం ఇది "ఆ5ఏడు సూత్తృములు అనుతాం=డఉీదంత వ్యతిరిక్కము లైన, సమా నాం=తత్సమములకు (స్ర్రీయాం= స్ర్రీలింగ మందునుశుర్ట స్య చ =ఉదంళవూల్లు సహాగా ప్రమస్త్యమైన స్ర్రీసమస్య చవాశ్ర్రీ సమ్హ్యూమ్తుబకును, సులోప$=ప్రథ

క్ర ఆం ధశబ్దచింతోమ?! 'మైకవచనలోప మాను అంఛాశబ్దమున కీసూత్రమున నేకవచనలోప మై “దీ మైణాం వ్రాస్వః స్యాత్‌ ౫ అని హ్ఞస్వము వచ్చిన అంబ యని నిల్చెను ఇళ్లు గారి వాణి మొదలైనవి అనుతాం అన్నాండు గనుక, ఉకారాంతములకు లే దు, భీరువు చంచువ్రు వు అనువర్షకము వచ్చునని మునుపే చెప్పినారము గోడ మేడ మొదలైనవి న్ర్రీసమములు ఇయాన్తానాం=ఇయయనునది తుదగాలగల, నామ్నాం=నామములయొ క్రతుదకు అళ్యతర వ్యాం=వికల్పమున్య వదన్తతా చ=వ్‌ కారాంతత్వమును అగును గద్దియ గ రై-సురియ సురె-ఇత్యాది నా మూ(త్యవ్వము గ్రహించుకొని ముత్తైము ముత్తియమ్యు, విశెము విడియము- ఇత్యాదులయందును జెప్పుళొనునది వికృత" సర్వేశ ఫ్టైః క్రీ బసమాః (స్రీసమాశ్చ నా న్యేస్యుః క్రీ బసమా అమహద్వత్‌ నస్ర్రీవ త్భ్యు (స్ర్రీసమా స్సృమాస్తు సమాః ౨౨ ఇది నాలుగుసూర్ర్రములు వికృతె= తెనుంగునందు సశ్వేశ ప్రాః=దేశ్య శబ్దము లన్నియు శ్రీ బసమాః=నపుంసకసమముయి ను '్రీసమాశ్చ= స్ర్రీసమ ములును గాని- అన్యే=పుంసమములు నస్యు జ లేవ్ర క్ల బసమా =నపుంసకస మములు అమహద్వల్‌ =అమవాత్తు లైన తత్సమములవంటివి యగును ముర మహతాం * అని మువచ్చు ననుట అందము చందము గుల్టము పల్లము_ ఇత్యాది (స్రీసమా వా(స్ర్రీసమములు స్రీవత్‌ =(డ్ర్రీలింగ తతృమములవంటివి, స్యు =లశ్చును హ్రైస్వవిభ క్తిలోపము లగు ననుట- గోడ మేడ మోవి బావి వాము మోరు పుల్లె, పల్లె, ఎల్ల -ఇత్యాది సమాస్తు=తత్చమములు సమాః= యథాఫపూర్వ సమమ్ములై యుండును రాముందు సీత, రఘుకులను, శా. కర్షాంతాయతచారు నేత కమలాకర్పూరకూర్చ త్రపొ వర్గ (శ్రుకర మంత్రసాదిత విభాస్వద్తూప చిద్రూవ సౌ వర్గోదం దిత ముంచ విందు మయ దీవ్యద్దివ్య సింహోసనాం తర్గివృంద విహార *పహారకలిళోద్య క్రైం చికాభూవణా. గద్యము-ఇది (శ్రీసకలభాపావాగనుశా సననన్నయభ ట్రవీరచితాం ధ్ర శబ్దచింతా మణియందు సకలకవితొస్వతం త్రభట్టారక యెలకూచి బాలసరస్వతి కవిమ వోోపాధ్యాయప్రణీతంటచైన టీకాగ్రథంబునం దజంతపరిచ్ళేదము

(శ్రీరస్తు నహలనపరిచ్చే దము. వ ఖి చథమైకవచనతుల్యం సర్వ హలన్త మగుణవత్పృభృతి గుణవద్గణో ద్వితీయెకవ చనతువ్యో భవే ద్వికృతా ఇది రెండుసూరములు అగ.ణవ్యత్పభృతి=గుణవద్దణవ్యతిర్తిక్క మైన

వాలనం=హాలనశబ్దజాతము సర్వ త=ఈ తెను([సన నంతటను పథమైకవచన తుల్యం=సం_స్త్హృతములో6 థమైకవచన మె టృండునో య నిలుచును ఉదావారణములు ముందు చెప్పుదుము వికృత = తెనుంగునందు గుణవద్గణ =గుణవ(త్పభృతి ద్వితీ మైకవ చనతుల్య =సంఫ్ర్యృతములోని ద్వితీమైకవచ నము వంటిది భవేత్‌ =అవును

ద్విత్యో త్వే సర్వవాలాం స్హాస్వా గ్ర్విత్వన్తు దీగ్ట్ణతో బహుళమ్‌

అగుణవతాం సర్వవాలాం సోర్గోపో గుణవతాం డుమూ పాగ్వత్‌.

ఇది నాలుగుసూత్ర ములు హ్రైస్వాత్‌. =స్హస్వముమిోందనున్నట్టి సర్వ

హాలాం=వనమ స్తమైన హలన్వములకును ద్విత్వోల్వే=దిత్వమును ఉత్వమును నగునుం దీర్ధః=దీర్థముమింద వైనమెడల డ్విత్వన్తు=ద్విత్వము బహుళంజ బహుళముగా వచ్చును ఉగ్వేము రానే వచ్చును అగుణవతాం=అగుణవత్స భృతులైన, సర్వవాలాం=సమ స్తమైన హలన్లములకును సోర్లోవ =,ప్రభమైక వచనలోప మగును, గుణవతాం=గుణవద్దణమ. లకు డుమూ=డు ము అను నవి (డుకారముకారములు)- ప్రాగ్వత్‌ =మొదటం జెప్పినశు వచ్చును నువ త్తులకు, డు, అమహాత్తులకు ము -పహాకారాంతపుంలింగ మైన అనడుహ్‌శ ద్రము గుణవద్దణములోనిది గనుక ద్వితీయైకవచనతుల్య మైనయెడల అనడ్వాహాం అని ద్వితీయెకవచనరూపను నిల్చెను అమవాత్తు గనుక ము వచ్చిన, అన జ్వావాము కడమరూపనులు అకారాంతములకువ లెనే---అన డ్వాహములు, అన డ్వాహమునందు-ఇ తది ఈలాగే దివ్‌ శబము దివము ఉపానహ్‌ శబ్ద ము గుణవద్దణములోనిడి గాదు గనుక, ప్రధమైకవచనతుల్య మైన ఉపానత్‌ అని యుండెను తకారను హైస్వము గనుక ద్విత్వోత్వములు వచ్చి ఉపా నత్తు” అని యుండెను యీ-తము లేదు "శీఫాంతము. పూర్శబ్దము గుణ వద్దణముు పురము. ఈ తెనుంగు లోకవ్యవవోరదృశ్యము గనుక గీర్‌ళబ్బము వ్యవహారము "లేదు. అభిధానములవారు యాదవనాదులు, అన్య కృలింగళ దె

డో ఆంధ్రశబ్బచింతామణి ములు నపుంసకలింగశబ్దములుగాం జెప్పీనారు కనుక అవ్య క్తలింగ మైన కిరి శబ్దము నఫుంసకలింగ పథ మైకవచనతుల్య మై కిము అని యుండెను పశా౯ శబ్దము దీర్టపరహాల్లు గనుక ద్విత్వము రాదు క్రృశానుండు మహత్తు గనుక డుజ్‌ వచ్చెను ఆత్మిన ఇమనన్తానాం డావా*శడుస్స్యా త్పడా రార్ట సొన్తా దపయఃప్రభృతే స్తోపో న్యేషాంచనాలు గన్త్నన్య ప్ర ఇది నాలుగుసూ త్రములు అ్షన =ఆతృ్మన్మ్వ్బమునకును ఇమనన్తా

నొం=ళ్తమనిచ్‌ శత్యయాంతములకును డావా=డా యను వర్షకము వికల్చ మున వచ్చును అన్యవన్న్యాయమున డాలోని డకారము లోప మై మిగిలిన ఆకారము టిళోపము. చేసి నిల్చును హృస్వము వచ్చిన ఆత్మ యనురూప మాయెను వికల్చ్పము గనుక డా లేనప్పుడు ఆత్త్మము మహత్తుగా వివవ్నీం చినేని, అక్ళుండు. ఇమనంతములు- మహిమము మహిమ గరిమము గరిమ

ఇత్యాది రాజ్ఞి =రాజ౯శబ్దమునకు సదా =నిత్యముగాను డుస్స్యాత్‌. =డువర్ష కము వచ్చును ఇది డా వలెనే వచ్చెనేని రాజు కకుప్‌శబ్దము కకుష్తు. అగ్ని మత్‌ శబ్దము బహుళగహణమున ద్విత్వము లేక అగ్నిమభుం డాయెను వాక్‌ శబ్దమునకు వాకు బహుళ్ళోక్తివలన వాక్టు-అనియును గలదు త్వక్‌ త్విక్థు, భవచ్చబ్దము లేదు ధీమచ్చబ్బము గుణవన్షణము- ధీమంతుండు మతిమంతుండు, వానూమద్భగ వచ్చ బములు కొందఆఅమతమున గుణవద్దణములు గావు వాను మానుంకు భగవానుండు హనుమంతుండు భగవంతుండు-అనియుం గలదు. అప్‌శబ్బమునకు అప్పులు దిక్‌ శబ్దమునకు దిర్టు విద్వచ్భబ్బమునకు విద్వాం సుందు అపయ ప్రభృతే =పయ ప్రభృతివ్యతిరిక్షమైన సాన్తాత్‌ =సకారాంత శబ్దముమింద సోవః=సకారలోపను వికల్పమున నగును- లేజము, యశము, మనము తేడస్సు యశస్సు చునస్సు -ఇత్యాది పయ పభృతికి సకారలో పములేదు పయస్సు వయస్సు అయస్సు సరస్సు-ఇత్యాది. అన్యేషాంచ= మటేకొన్ని హలంతములకును అ న్తస్య=అ-త్యహాల్లునకు, వా లుక్‌ =నికల్చ మున లోపము వచ్చును జగము జగత్తు చకార ప్రయోగమువలనం గొన్నిం టి కంత్యాచ్చులకు వర్షాంతరము వచ్చి యంత్యహల్లోప మవును, పథము రాళ ళ్ళ స్వత లా రాలా

హాల్తన్తపరి చ్భేదము క పాకృక భవసం సృతభవసం _స్రృత వ, త్పాకృతభవవికృతి భవాః వ్యతో క్రా భూయాంసో వ్యతిరి౩ై నసృంవచాయతో వేద్యా ఈయా ర్యావృ తము సంపడాయ వేద్యము దేళ్యా దస్మద్యుమృద్భ స్తా తృుజసో ర్నుమూ వురూచస్తః న్నుమ్లూ హస్వాళ్చాదే రమిశశి చాన్యతరలుకృ యుక్తన్య ఇది "అండుసూ త్త ములు దేళ్యాల్‌ = తెలుంసలైన అస్ష ద్యుష్మ చ్చ సబ్బాత్‌ =అస్యక్‌ యువ్యత్‌ శబ్బములమోాంద సుజసో = పథిమైకవచనబహువచ నములకు యథ్శాక్తృమముగా నుమూ=ను ము అనునాదేశనులును వురూ= వు రు అనునాదేశములును స్త =అగును యుష్న దస్శచ్భబ్బములకు6 దశమ పసుంచెలుంగు లేదు గనుక దేళ్యాత్‌ అని బేశ్య తెలుంగు లే చెప్పుచున్నాండు, "నా యనుమవూట యస్గచ్భబ్దము సీ యనుమాట య్వున్మచ్చ్వాము కనుక అస్ల చ్భ్ద పథమైకవచనముకకు ను వచ్చిన ,పథమాయా మే దస్తదః” అను నత్త రసూ వ్హృప్రాప్తిని “నేను అనుకూపమాయెకు బహువచనమందు ము వచ్చిన 4 లి న్తర్తరసూ త్రమున మకారము 'నేత్వమును వచ్చి మేము యువ చ్చ మునకు వు వచ్చిన నీశ్రై బహువచనమందు రు వచ్చిన ను్తరసూ తమున మకారము వచ్చి. మిరు అమి శశి చ=ద్వితీమెకవచనబహ-వచనములయందు న్ను, ము=న్ను ము అను నాదేశములును ఆదే =మొవటియక్షరమునకు వ్రాస్వ శృవాహ్రైస్వమును వచ్చును యుక న్య=సంయృుక్తము లైన న్నుమ్మ లకు అశ్యతర లుక్చ=జఒకవాల్లులోపమును నగును నిన్ను నిను మిము మిము నన్ను, నను, మమ్థు మము కీర్నజనుః ప్రధమాయా మే దస్త్గద వతయో రృహుత్వే మః సహ్లస్వే టాడా నమవా౯ా ద్వయవ ద్వచనద్వయేన్యయో రాత్తాః ఇది నాలుగు సూత్రములు జమ =వవ్వీకి- జనః కిక్చ” అని వచ్చెడు కి యాదేశము లేదు యువ చ్చ్భబ్దము ఇకారాంతము గనుక నీ యనుదానిశే యీవిధి (నీయనుశబ్బమున కే యీనిర్షయము) _ప్రథమాయాం= ప్రథమయందు అసద్ధః=అస్మచ్భబ్టమునకు వత్‌ =వత్వము వచ్చును వతయోః=ఈ రెండుళబ్ద ములకును బహు క్వే=బహువచనములయందు మః=మకార మగును నీచేత,

రిల ఆధ శబచింతొమణి ఆజా టే మిాచేశు సీకశొఆకు మోొళొజుకు నీవఎన మోివలన్య నీకు మీాకు్కుు సీయం దు మూయంకు, నాచేత మాచేత నాకు మాకు- ఇత్యాది అత్మా=ఆలత్భ౯ శబ్దము టాడౌ=లతృతీయాీదివిభక్తులయందు స్ఞస్వే=హస్వ మగుచుండంగా, నమవాకొ=న మ యను నాగమములు గలదీ యాను వచనద్వయమునందు ను వకునగా ననుట అన్యయో =శ్రృవచూద్వితీయలయొ_క్ష వచనద్వ యే= వకవచన బహువచనములయందు ద్వయవత్‌ =అసథ్యుమదృషృములు "ఆంటి వంటిది యు వరుశగా నగును ఏకవచనమం దస్థచ్చబ్దమువంటిదియు బహువచ నమందు యుష్మద్భృృము నంటిదియు నగు ననుట అసద్భజ్ఞ ప, ధమాద్వితీయె కవచనము౭కు నున్నులును యువచ్భబ్ద ప్రథమాద్వితీయాబహువ చనముల కు రుమృులును వచ్చును నుములయం చాదిపహ్హూ స్వము వచ్చును తా-అత్మ నృబము తారు తారు తన్ను, తము తృతీయాదులయందు హ్హైస్వమును నమాగమములును వచ్చిన-తన చేత తమచేత్క తనకు తమకు-ఇత్యాది భూయ ఉభయార్థవాచీ య కళ్ళి ద్భవతి నిర్యబహువచనః తస్య జసో ము శశో లః ప్రాగ్వ త్సర్వం భిసాదిశే న్యం తి ఇది యేకస్యూత్రృము భూయ = ఈయువ్యవస్త చృబ్బములు గాక- మటీ యొకటి ఉధయార్థ వాచీ=ఆ రెంటియర్థమును జెప్పెడి నిత్యబహువచన =నిత్య బహువచనమైనది య =వైైననేమి కన్చిక్స్‌. ఎర్పికటి భవతి=కలదు తస్యవ= దానియొక్ర జస =క్రధమాబహువచనమునకు ము=ము అనునాదేశమును, శస =ద్వితీయాబహువచనమునకు ల =ల అనునాచేశమును వచ్చును ఛిసా దికే=తృతీయాబహువచనము మొదలయిన అన్య శ్ర,=కడమవానియందు సర్వం=సమ స్తమును ప్రాగ్వశ్‌ కయుష్మసృచ్భబ్బములకు వలెనే యగునుం మని యనునది యుభయ్యాావాచి చానికి మూ అఆములు వచ్చిన మనము, మనల మన చేత-ఇత్యాది కవిభ్శమైః _క్షియాణాం నామ్నాం చోల్లోప ఇమ్య శే హ్యేష మ్రృధమైకవచనమా లే విక్కతౌ సాన్తాద యోవీ కథ్య నేం ఇది యేకస్యూశ్రము కవిభల్ల ౩. =కవిభల్లటుల చేత (కవిభల్లటు లనలా బురాతనకవులు, వా నొక ల క్షణక్షరలు) క్రి యాణాం=ధాతువ్టలకు నునా మాం చ=శబ్దములకు ను ఉల్లోఫ =ఉికాఢలోవము ఇమ్య తే=ఇచ్చయింప(

సూలన్తపరి చ్భృేదము రి బడు/గచా (ఇెప్పీనా రనుట) భూతుర్‌ చూతురు ఇత్యాది క్రీయలయందు "శేఫలమిో6ది యుత్వములకును కన్ను మన్ను మిన్ను మున్ను, ఇత్యాదిశబ్బమ ల యం దుత్వములకును లోపము నమ= ఈలోప శృచేశములయందు వికృతెౌ= అచ్చ తెనుంగున నాన్తాద యోపీ=నకారాం తాదిశ బ్బములు ను శ్రథమైకవచన నూ శ్రే = ప్రధవైకవచనమందే కథ్య న్తే= చెప్పంబకును కన్నుచెఆచి” యన్న చోట భల్లటునిమతమున ఉకారలోపమైన నకారాంతమై యుండును కర్పెఆచి, చన్లుడిచి--రాంతములు 'వేర్వాడి గోర్దోపీ క్రియలకు. ్రీయావరి చ్చేదము లో స్పష్టము 'మెత్తుక్తనులు భూడర్దనులు---౩త్యాది నాన్గాదయ అని యా దిశ బ్బము చేత లాంతములును, కల్దా)వి విల్చూని చ్రథమైకవచనము తవ్చీన ఉకారాంతాది-కన్నులు కంటిచేత ఇద మద సేతద్య త్త చృథ్లా శృష్టాన్తరాన్వయే బహుళమ్‌ హ్రస్వం వ్రపద్య దీన్లూ ద్లిప్టత్వ ముపర్యవక్షరస్య జనయన్తి ఇది యేకస్తూత్తము శభ్ధాన్తరాన్వ యే సతి=మటియొక శబ్లముతో నన్వయము కలిగి యుండంగాను ఇదమ్‌ అదస్‌ వతద్‌ యద్‌ తద్‌ కశ్చైః= ఈశ శ్రముల దీర =దీర్ధ ములు హ్‌న్వం పపద్య=హ్రస్వమును బొంది ఉపర్య క్షరస్య = ఆశబ్ద ముయొక్త మొదటి యశ్షరమునకు బహుళవ) =బహుళముగాను, ద్విత్వ =ద్వి త్వమును జనయన్తి=పుట్టించును. ఇదం శబము= ఈ దేశము ఇ ధ్ధేశము, తద్‌ శబ్బము-ఆకాలము అగ్టాలము, అదస్‌, వతద్‌ శబ్బమ.లకు నివియే రూపములు యచ్చ్భబ్దము-వ దేశము ఎబ్లేశము-బహుళోక్సివలన ఆరాజు ఈనేన యనుచో టులను రాదు శ్రాంతరము లేకున్నను- వది ఎగ్గి-యనుచోట వచ్చును ఆ- అజాదిశబ్బముతో నన్వయించినప్పు డాయచ్చును లఘుయకారము చేకొని దా నికి ద్విత్వము చేసికొనునది అయ్యార్యుండు ఇయ్యు త్తెముండు ది సస్య తృమ్చున్ధా సే సర్వస్య ద్యుషదస్తదా తె భ్య ద్వితి శవర్గకో౭ఒ9ఉ (స్ర్రివిమయా స్త్వా సే తనశ్చ పకృతౌ స్యాత్‌. ౧౦ ఇది నాలుగుస్యూత్తములు సర్వస్తాత్‌ =సకలనామములమిోందను, సమృ న్ఞా స్టేజసంబం ధార్థమందు ది జదినన్శకము స్యాల్‌ =అగును వగ్గ్శక మనంగా ్రత్యయము రాజుది పులిది బంటుది మేంకది- ఇత్యాది యుష్శద సదార్మే భ్యః= ఈమూ:టిమోందను ద్వితివర్షక ఆదం అనువర్షక మగును నాదుసొమ్మ ఖవ న్ధరోయవన్ష్రీవిమయా పౌ జ + /

రూ ఆంధ్రశబ్దచింతొమణి సీదులేంగు తనదుక్షీర్తి అ ఇ ఉ=ఈమూండును (స్ర్రీవిమయా వర్రీ నామ ములమి6ద వచ్చు వర్షకములు- గార గారి గారు ('స్ర్రీవిమయములయందె “ెలుంగు (శ్ర్రీలింగములమింద వచ్చు నని యు ననవచ్చును ముంత, పడి తూము-'్ర్రీసమములు వేసికొని సులోపముం దెచ్చుకొనునది సర్వత్ర యిశ్షే- విళృత"= తెనుంగువందు త్వా నే=ర్వ వ్రత్య యార్థమునందు తన।ః=తనవర్షకము స్యాత్‌ =అగును దొరతనము దొడ్డతనము నామ్నః కవర్షక స్ఫ్యా తానే స్యా దుత్వ మవీ పరే తస్నిల చు రితి క్రియాపడానాం స్వేసాం వశ్వమానకాలే స్యాత్‌ = ౧౧ ఇవి రెండుస్నూత్తములు నామ్నః=నామమునకు స్వా నే=స్వార్థమందు కవర్షక =కవర్గకము స్యాత్‌ =అశ్రను త్ని౯ పరే=అది పరమై యుండిన ఉత్వ మషి స్యాత్‌. =ఫూర్వాశత్స్తరమున కుకారమును వచ్చును పొలంతి పొలం తుక, గొంతు నొంతుక, నిప్పు నిప్పుకు మెలంత మెలంతుక-ఇత్యాది స్వే పాం=సర్వమైన క్రియాపదానాం= క్రియలకు నర్షమానకా లే=వర్షమా నార్ధక మందు చురితి=చు అనువర్ణకము ప్యాత్‌ =అవ్రను ఘటిందుచున్నాండు గెలు చుచున్నాండు ఇత్యాది నాం ఛశతిపేధవాచినా) ని; భూతార్థానాంతు నః క్రియాశాం స్యాత్‌. కర్యాదేః క_ర్శృత్వం వ్రథమాచ నవర్శక శృ తద్వ త్స్యాత్‌ ౧౨ ఇది మూండుస్ఫూర్రములు ప్రతిషేధవాచినాం= పతిపేధమును జెప్పు చున్న, ్రీయాశాం= క్రియలకు ని =నివర్షకము- ఘటింపనివాండు, చూడని వాడు, ధూతాన్ధానాంతు =భూతార్థములకు న =నవర్శకము స్యాత్‌ =అగును కన్యాదేః=క ర్యార్ధము మొదలైనవానికి క_ర్చర్వం _ప్రధమాచ=క ర్ర్రుశకమును శ్రథమయు -నవర్ల కళ్చ=నవర్ష్గకమును వచ్చును నీవ్ర నుతించిన రాజు ఇది కర్గార కము నీచేతం బొగడంబకిన రా జనుట సీచేశనను తృతీయకుం బభమనచ్చును నుతింపంబడిన యను క ర్యార్ధమునకు6 గ రృృత్వము వచ్చెను కర్యాదేః అను నా దిశబ్బము చేత అధికరణార్థముల యందు నిట్టిలాగుననే వచ్చును నే భుజించినచో టు నీవు గెల్చినవాండు ఇత్యాద్యగ్థ్ధ భేదములు 'తెరికికానునది మస్తీ. భవే ద్వితీయాతుల్యా శత్చురమనంస్థితానామ్నూమ్‌ ఇ దుపోత్తమోత్తమానాం బహువచన ఉపో త్తమేత ఉద్భృవతి. ౧9

వాల్తన్తపరిచ్ళేదనము తా ( గంథపాతము ెంకువ్రతులలోను). ఇదుపో త్రమోత్తమములు-బలు ములు కలుములు వెలుములు అయెను రెండవ యుకారము ఉద్బహుల్వే యని నచ్చినది ఇట్టిలాగుననే 'వెలుములు మలుముఎ మొదలెనవి ఇది ప్రా యికలక్ష్షణము అటుగనుక ఇకులు విరులు- ఇ త్యాదిస్టలములందు లేదు ప్రా యిక నిత్యలశ్షణముల వకారము లిటైలాసననే తెలియునది అ_స్తమ్యుష్మద్వాచ్యా దేకత్వ ఇతో నివీ పశేపాంతు ధక్తో ల్తమమధ్యమవ దృహుషు న మధ్యమవ దుతోచ్చ సశ్వేషు ౧౮ ఇది నాలుగుస్తూతరములు అ_స్త్మ్శ్యష్య ద్వాచ్యాత్‌. =అ స్తద్యుష్మచృ్భబ్దము లచేశ వాచ్యమయిన, ఇక =వకారాంతమునకు వక ల్వే= ఏకత్వమందు, నివీ=ని, వి యనువర్గకము లవును నేను గవిని నీవ పతివి కపిశబ్ద మ స్తృద్వాచ్యము పతిశబ్లము యుష్మద్వాచ్యము ప శేసాంతు=ఇకారాం3 వ్యతిర్తిములకు ధర్మో _త్తృమమధ్యమవత్‌ = క్రియంకు ధర్మ మను శర్థమందు వచ్చెడి యు త్త్రమపురువ మధ్యమపురుషల శీదో యది వచ్చును ను వు అనువర్గకము లవ్ర ననుట, నేను భక్తుండను నీవు దేవ్పుండవు బహుషు=బహువచనములయందు మధ్య మవశత్‌ =మధ్యమపురుషవంటిఎ న=కావు వధమో త్తమపురుషలవంటివెను- మురు అనువర్గ్శకము లౌ ననుట మేము భక్తులము మిరు దేవతలరు బహు మ అను బహువచన చఛయోగమువలన ఇకారాంతములకు ను బహువచన మందు ము రు వర్ణకములు వచ్చును మేము కవులము మిరు స్వాములరు, సశ్వేషు=ఈచెప్పీన నుము వు రు అరు నన్నియుం బరమై యుండీన ఉత =అంత్యమైన ఉకారమునకు, లచ్చ=అకారమును వచ్చును భక్తుండు అను నంతోో కారమునకు నుమువురులు పరమైనప్పుక్కు అకారము వచ్చిన- భక్తుం డను-భక్తుండవు ఇట్టిలాగే భక్తులము భక్తులకు-అని యుండును కవిని అను చోట ఉకారము లేదు గనుక అకారము లేదు కవ్చలము అనుచోట, కవులు అను నుకారమునకు అత్వము వచ్చును సూశ్రములో న _సృచ్భబము. ఫూర్వ నిర్షిష్ట మైనను గాని వ్యవహారప్రధానము యుష్మచ్భబ్దము గనుక _ప్రభమఫు రుషవంటి దామెను స్వేషు అన్నాండు గనుక క్రియలయొ శ్ర ఉకారమున కును అకారము వచ్చును పొగడుచున్నాండను ప్రోచుచున్నాండవ్రు ఇత్యొది- జవరాలన్స ముద్దరాల వనుచోటను గూడ నిట్టిలాగే అకారము తెలియునది, వానా వనాని

రం ఆంధ్రిశబ్బచింతొమణి

సర్వవిళక్తి సృంస్ర్రతతుల్యా న్యస్యాః క్వచి దృవే చ్చాన్యా

వకత్వం భేదకగతబహువ చనానాంచ దృశ్యతే వికృతౌం ౧౫

ఇది మూండు స్యూత్రములు సర్వవిభక్తి = 'పధమాది విభక్తు లన్నియు, సం_స్ఫృవతుల్యా=సంసృతమం చేయేస్థానమున నేయేవిళ్తక్తి వచ్చునో యట. వలెనే యిందును వచ్చును పొడన్రు కొంచెము కృష్ణుండు తూము, ఇత్యాది గ్రాతిపది కార్థములయందు. ఉభమ-లావారిందలం చెద అంబంగొలి చెద నిత్యా దిస్థలముల ద్వితీయ---ళూలము చేత. బొడిచె సురలచేత నుతింపంబడియె ని త్యాదికరకరణములందృతీయ---ద్విజులకొఆకు దశ్నిణ కవులళొఅకుపాయన మిత్యాది సం ప్రదానముల€ జతుర్థి--గిరివలన 'వెడలెను కరివలన వెలసెను ఇత్యాద్యపాడానమునంబం చమి-ాదొరకు హీతుండు నూటి కమ్మైను ఇత్యాది సంబంధముల వస్టి---కంచియం దుండును కవితయందు నేర్పరి, ఇత్యాద్యధిక రణముల సప్తమి--అంబనను బ్రోనవే అవ్వసిరు లీయవే, ఇత్యాదులనంబుద్ధిః ఇట్లు విభక్తులు తెలియునది అన్యప్యా =ఒకవిభక్తి క్వచిత్‌ =ఒకానాకచోట, అన్యాచ=మజియొక విభక్తియును భవేత్‌ =అగును విఫ్రులకు దానమిచ్చెను- చతుక్థీస్థలమున మష్టి---శీరమున గురుపాదుకలు వహీంచె- తృతీయాస్థలమున స్తమి--రాముండరణ్య మే గ- అరణ్యమున కనుదానికరణ్యము మస్ట్రీస్థలమునం థమ-ాసుఖమేగి కాశినుదురు తృతీయాస్థలమున ట్రధమ ఇత్యాదులు చత యమోగవశమున్‌( దెలియునది వికృతౌ= తెనుంగనందు భేదకగతబహువచ నానాం=విశేవణములయొ -గ్రబహువచనములకు వీకత్వంచ=వకవచనమును, దృశ్య లే=కనంబడును ఇంమైన్యవ్రీయురాంకు ఒకై ఎనసీరలు-సౌంవైనవిద్యలు, 4 9తః పరస్సమాసనిర్ణయ। [-

ద్విగుకర్ణథధారయా తత్ప్సురువద్వన్త్వ్వై బహు ప్రీహిః

అన్యే చ శేచి దుపమాన్తోత్తరపదలోపరూప కాఖ్యా ద్యాః ౧౬

పరిదృశ్యా ఇవా కార్యా కెపవిళక్తికవ దన్న విధయశ్చ

లోపళ్ళ్చ విభక్త్యాదే శ [్‌ బ్లేమస్యా తమా సకాశ్షేము, ౧౭

ఇది యా ర్యాయుగము ద్విగుకర్మ ధారయములుు తత్పురువద్వంద్వములు, బహ్మువ్రీహి "ఉపమానము ఉత్తరపదలోపము .రూపకము మొద లైనపిం అన్యేచ=త,క్రినవి, కేచిత్‌ =మజిళొన్నిసమాసములును ఇహ= తేనుంగునందు పరిదృశ్యాః=చూడందగినవి

హాలన్తపరి చ్భేదము. రం ముచ్చిచ్చు నలుదెనసలు మొదలయినవి ద్విగుసమా సములు వానకా లము పండువెన్నెల మొదలయినవి కర్మధారయనులు తే టివీల మళ్లైపువ్వు, మొదలైనవి తత్పురువములు డాలుడమాములు కుంచెకాళాంజులు మొదల యినవి ద్వంద్వములు అలకువిలుతుండు కజఆకంరుండు మొదలయినవి బహు బ్ర్‌హులు మెజలుంగంబోండి మచ్చెకంటి మొదలయినవి యుపమానములు, జవాదిసెట్టి పచ్చళ్ళబాంవత మొదలైనవి యుత్తరపదలోపములు మోవిపండు, "కేలుదమి మొదలయినవి రూపకనులు అదిశబ్బముచేత తానిమొల్ల ఉప్పునీళ్లు మొదలైన మతుషృమాసమ లునుం గలవు అంతవిధయశ్చ=సమాసాంతవిధు లును జొెపవిభక్తిక వత్‌ =కొపవిభి కిక వర్ణముల వంటివి కార్యాః=చేయంగగి నవి (గ్రహింపవలయును ) అలరువిలుతు,డు (విల్తుండు) అనుచోట-తకారమ్యు నలువ అనుచోట హస్వమ, కఆకంరుండు అనుచోట రవర్ణము, ఇత్యాదులు సమాసాంతవిధు లని తెలిసికొనునది తెలుగున రకారము లేకున్నను స్వభా వసిద్ధము కాదు గనుక శబ్బయోగము గానె తెలియునది నమాసకాంగేవు= సమాసమువేరు తెలుంగన సమాసకము సమాసకమున కంగములెన శ బ్లేషు= శ్వములయందు. విభక్ష్యాదే =విభక్తి మొదలైనవానికి లోపశ్చ=లోపమున్లు స్యాణ్‌ =అగును 'వేలుపులయొక్క_ దొర వేలుపు(ల)దొర శైదువయొక్క-దారి ఎైదువదారి ఇట్టులె యన్నిట విభక్తి లోపము చేయునది. విభ్శక్తిలోప మైనను దదాశ్తితములైన సీలలకు లోపము లేదు అఆదిశబ్దముచేత తమ్మివంటి కన్నులు గలది అనుచోట నుషమానలోపమున తమ్మికంటి-జవాది యమ్ముసెట్టి జవాది సెట్టి గరము కంరమునందు€ గలవాడు కఆకంరుండు మొదలయిన య్వుత్తర పచాదిలోపములును గలనవ్సు ననా శీవలవికృతిప దై ర సృమాసకం తం బ్రువన్తి వాక్యజ్ఞాః సంస్కల్భత్నవైకృతశ ఖై రి శసమాస స్పవవ విజ్రేయ ఇది రెండుస్నూతములు యః=వదయిన కేవలవికృలిహదై =సంస్క్భృత ళఇదము ఆేక లెలు(గువషదములచేతనే సమసించిన తం=డానిని వాక్యజ్ఞాః= వాక్యములను 'చెలిసిన “పెద్దలు, / సమాసకం=సమా-సక్‌ మని బువన్తి=చెప్పు దురు నిండుపున్నమ జా౭లివెన్నెలలేట 'వేరామనిచిగురు. గ్రామ్థావితోంటం

ఆం ధ్ర ఫబచింతామణి ఇత్యాదులు సమాసకములు సంస్కృత నెకృత శబ్దె =సంస్కతశ బ్రములును 'తెలులపశబ్దములును గూడిన వ మిశ సమాన =మిగసమాస మని స వఏవ= అదియే నిజ్టేయ = తెంియందగినది వద్ధాకరపు దావిచెలువ్వ సమాసము వేళ మూకు పూవచ్చు నని మనువే వెప్పినారము గనుక వద్దాకిరపు అయినది స్వ సశ్వర్యలవ్షి నెళవు గ ప్రదొరపట్టిశామనీయకవను --౩ త్యాదులుమి శ్ర సమా సములు సంస్క్యృృతపదేన పరిమిత మానిపదం కర్ణధారయో భవతి శ్‌ స్వవ్వవిభక్తివికానై రృహవశ్చు యధాతధం సమస్యనే ఇది రెండ. సూత్రమ లు పరిమితంజస్వల్పమెన అన్ర్రువపదంచ తెలుంగు శబ్రము సంస్కృత పదేన =సంస్కృృతశ బను తోం గూడి కర్మథధారయో భవతి= కర్ణధారయ మాను కలికిుజంగక న్యలు వేలు పుఏీరభటనర్షము బహావశ్చే= అనేకళబ్దములు యథాతథం= తెనుంగు సంస్కృత ములు సంస్కృతము "తెనుంగు లుంగలయ గూడి స్వళ్టు విభక్తివికారై =వమతమవి భకివికారములతోంగలసి సమస్యనే =సమసించును వికారము లనంగా నెపవిభక్రికాదులు నేటిముని రాజు బహ్మదండపు. దైదువ మ్ముక్షంటిగేహినిపుట్టిపింటిసంపక్తిపెంపు ఇత్యాది వా అమ్మ్నాయ ప్రతిపాద్యహృద్యమహిమ న్యాసాళిశి పైకి సే వ్యామ్నూయార్థర తాను భావ్యకులక న్యా భ్యర్చనాఖండిత ద్యుమ్నా భీప్పిత దానద క్షి ణజగ త్పూజ్యాం ప్రెషం కేరుహో నిమ్నా వర్తవిశోభినాభితనుము డే జత్క్భపావైభవా గద్యము-లా9ది శ్రీసకలభాపావాగనుశాసన నన్నయభట్ట విరచితాం దశ బ్బచింతామణియందు సకలక వి తా స్వతంత్రభట్టారక యెలకూచి బాలన రస్వతి కవిమవోపాధ్యాయ ప్రణీత బైన శశ్రానుశాసనటీ కా గ్రంధంబునందుం జతుర్ధంబైన హలంతపరి చ్చేదము

(కియాపరిచ్చేదము ఉపకృతి పరిణతి సంవృతిభేదా త్రివికా శ్రీయా* పుమణ్వాది ఉపకృతి రఫ భూజ్యాదిః పరిణతి రన్వాతు రై వపాన్గది రి ఇది నాలుగుసూ కములు ఉపకృతి=ఉ పకృతి యని పరకిణతి=పరిణతి

యని సంవృతి=సంవృతి యని భీదాత్‌ = భేదమునలన క్రియా=ధాతువు (క్రియావదములు) త్తి౨ిధా=మాంకువిధములు కలది ఫపుమణ్యాది =పువపు స్టౌ ణుప్తతౌ మొదలైనవి ఉపకృతి =ఉపకృ3 క్షియ లనిపీంచుకొనును అఫ= అటావల (తరువాత) భూజ్యాది =మహాసత్తాయాం జిజయే మొకలయినవి పరి ణతి =పరిణతి క్రియ లసిపిిచుళొనును అన్య్యాతు=కడ కుది సంవృతి కియ రజ్జువప్యాది =రస్షారాలే వపదివాసీ "మొదలయిన లి-అనంగా- సామాన్యము చేత సకల కియా పదము ఎను గొన్నెయుపకృతి పగ కలవి కొన్ని ప౦ణకి రంస్ధకల వ్‌ కొన్ని సంవృతిసంగ్గి కలని యనుట

స్యా దుపకృతి కృదన్తా సా పరిణతి రయనరన్వి లైవ భ వేర్‌

సంవృతి రహతాకారా సేయం తివిధాను చ క్రియా "స్వీనమ్‌ న

పూర్వారము "₹0ంకను నుత్తరాక్త మొటియు.6 గూడీ మూయసూత్ర

ములు పూర్వసూ గ్రముల చేత సామూన్యాకారముగా( జెప్పిన క్రియా స్వరూప ముల నీసూ త్రముంలో విశేషించి చెప్పుచున్నా 6కు ఉపకృతి =ఉవకృతి కియ కృదన్తా=_క౯ వుఖ్‌ మొదలైన కృష్తులతోనే నిల్పియుంకునది స్యాత్‌ = అవును పోమీంచు ననిన పోస అని ఫఘఇనశుయియీ నిలుచును నుతించు ననిన నుతి” అని _క్రిన్న నమాయియీ నిలుచును విధించు ననిన కీ _వ్రత్యయాన్త మ. ఇత్యాది- సా=ఆ పరిణతి =వగిణతి క్రియ యనునది అయవరన్వి లైవ= అయ్‌ అవ్‌ అక్‌ అనునుతములతో. గూడియుండునదియీ భవేత్‌ =అగును- జయించె-లయ్‌ వ్రభవించె-అవ్‌ హరించె-హర్‌ అని యుండును సంనృలిః= సంవృతి కియ యనునది అవాతాకారా- అహలత=చెడకున్న ఆకారా=అకార ముగలది ఉపబేశ కాలమం దేదో యా స్వరూపముతో నే యుండును రంజించె చావ ్రనళా శ్రియా తయ. ,. దానవోవన్నవి అర్థమును “నగుణముగ బహుకడన ములో నే యూుస్ష్మది

'ళీళీ ఆం ధశబ్దచింతామణి వసించె శ్రవిధాసు చ=నమూండువిధములయిన క్రీియూసు = క్రి యలయందు వవ6ం= ఈ పకారమున చేయం= బెలియ(దగినది 6 ళో తద్ధ _రృవర్తమానాతీతాగామ్యక్థకా శయా శ్జేయాః తత్ర ద్వితీయతుక్యా యా స్త సౌ సానుబన్థకా వేవ జర లే ఇది ెండుస్తూత్రములు తన్ధర్శనర్తమానాతీతాగామ్యర్థకా = తద్ధ _రృము, వర్తమానము అతీతము ఆగామి యకునర్థములు గలవిగా కియా = క్రియలు జ్జేయా =లెలియందగినవి తత్ర=అనాలుగింటియందు. ద్వితీయ తుళ్యా=రెండవదియు నాలుగవదియు నగు వర్తమానాగామ్యర్థము లనునవి యా=నవో తౌ=అవి సానుబన్థకా 'వేవ= క యాంతరానపాయు లే (అనుబంధ కములు లేక యుండునవి కావు) స్త =లవ్రును అనుబంధక మనంగా న్యైిదో వసతి రనుబస్థకస్స్యా ద్య త్ర లడర్ధో వివశ్నీకస్త ప్ర అస్తి రనుబన్థక స్యా ద్య త్త లృడన్గో వివశ్షితో ఛాతో ఇది రెండుస్యూర్తములు య్ర=ఎఎవెనను (ఎక్కడ) లడర =వర్తమా లొ ఠు అనీ నార్ధకము, వివశ్నీత =వివశ్నీత మౌనో (చెచ్ప నిచ్చయిఐపంబకుచున్నదో) తృ్యత్ర=లఅకృడ వసతి =జన్న (నన ఐనాసీ) అను వఫధాత్వస్థకము అనుబ నః స్యాత్‌. =అనుబంధక మాను య శ్ర=ఎందు లృడర్థ = ధవిమ్యదర్థము వినవ్నీతే =వివశ్నీత మానో తృత్ర=అందు ఛాతోః= క్రియలకు అ స్తి=కల (అస భువి) అను నస ధాత్వర్ధము అనుబస్థకః స్యాత్‌ =అముబంధక మాను అనంగా లడర్ధసూ చక మైన వ ర్తమానార్థమును జెప్పు క్రీయావపదమునకు బయిని ఉన్న అను వర్షమును లృడర్థసూ చక మైన భవిమ్యదర్థమును జెప్పు శ్రీయాపదము పయిని కల” అను వర్లకము నుండును భవతి క్రియాపదానాం త్రివిధాశా మించుగాగమో ణే్చ అనుబస్థస్రార్థన యో న్లొా వ్యతిరేకాదిశేచ చోః ప స్సా్యాత్‌ ఇది "రెంయసూ శ్రములు- ివిధానాం=ఉపకృతి పరిణతి, సంవృతి యనుమూండు విధములైన క్రీయాపదానాం= క్రియావదములకును ఇంచుగా

శ్రీయాపరి బ్భేదము రోగ గమ =ఇంచుక్‌ అనెడి యాగమము భవతి=లఅగును అనంగా సకర్శకములు గాని క్షియలకు స్వార్థమున నించూూగమము వచ్చును ణిజంతముల మోందను వచ్చును ేళ్చ=ణిచ్‌ ప్రత్యయమునకును ఆదేశరూప మై యగును. శ్రివిధ ములకే యన్నాండు గనుక దేశీయ్యకియలకు లేదు చేయు డాయు- ణిచ్చున వైనయెడల దేశీయ క్రియలమి:దను గూడ వచ్చును వేయించు మ్రైయించు ఇంచుక్‌ లో కకారము వాలన్న్వ్యం అను వ్యాకరణసూ త్రముచేత లోపము కాంగా. ఇంచు అని యుుడెను ఆద్య టకితౌ” అను వ్యాకరణసూ త్రము చేత నిది కితు గనుక అంత్యావయవ మె వచ్చును, అనుబన్టపా్థనయో = అనుబంధాక్థ ద్వయమందును ప్పార్షనార్థమందును వ్యతి రేకాది కేద=వ్యతి ేక ముమొదలైన యక్థములయందును ణొ=ణిచ్చునకు వచ్చునది పరమై యుండి నను చోః=ఇంచుగాగమముగోని చు అనెడియక్షరమునకు ప స్యాత్‌ =౨పశ్రా రము వచ్చును ఘటింపుచున్నాండు ఘటింపగలండు-అనుబంధములు ఫఘటిం పుము. సార్థన ఘటింపీించె-ణిచ్చు ఘటింపండు-వ్యతిశేకము. ఆదిశబ్బము చేత భఘటింపనోపును మొదలైన తుముకప్రత్యయార్థములకును పకారము వచ్చును

• ఈ చెప్పినసూ తరముల చేతవచ్చిన క్రియాకావము లుదాహరించుచున్నాను పుషపుహ్లై ణుస్తుతౌ అన్న ధాతువ్రల మిందను ఘశ్‌ పత్యయమును (స్రీయా శి౯వత్యయనును గూర్చిన కృదంతము_లై యుపకృతిస-బ్ధలు గల వె, పోవ, నుతి యని యుండిన నావైని వ ర్ర్తమానార్థవివక్షగలిగి భవతి కియా పడానా మించుగాగమ ” అని యించుగాగ మము వచ్చిన పోమీంచు అనియుం డిన చు రతి క్రియాపదానాం” అను నుక్తసూతమువేత చు అనువర్ష్శకము వచ్చి యాపైని వసతి రనుబస్థక స్యాత్‌ * అనుసూ_తముచేత వసర్యర్థక మైన యాం ధపదము ఉన్న” అని యుండిన పోమీంచుచున్నా అనియుండిన వ్యతి "లీకాన్లే లృటిలటి డుజ్‌ స్యాత్‌. అను వక్ష్యమాణసూ తృముచేత డుజ్‌ వచ్చిన అనుక్త మన్యవత్‌. లి అనున్యాయము చేత హాల న్యం అనువ్యాకరణసూ త్రము చేత జకార మిర్తైపోయి సొనునాసికో చ్చారణం జిత్‌ * అను స్రాకృతసూశ్ర ముచేత దాపల నర్ధబిందువు వచ్చిన పోమీంచుచున్నాండు అని లన్రూపముం డును అనుబన్థ ప్రార్ధన యోః అనుసూ త్రముచేత నెకవేళ ననుబంధకము పర మై యుండిన పకారము వచ్చునన్నాండు గనుక పకారము వచ్చిన పోమీం ॥ పుచున్నాండుు నుతింపుచున్నాండు. అని కలదు ఈలాగుననే స్తుతింపుచున్నా(

రో౬ ఆం ధృశబ్దచింతామశి డు. పస్తురీంపుచున్నాండు అనుమతింపుచున్నాండు సంతోమింపుచున్నాండు పరితోవి.-పుచున్నాంయ- మొదలైన క్రియాపదములు ెలిసికొనునది స్రాక్స తమునందు *పోస్స” యనుసూ వముచేశ పాకు సాబేశము వచ్చును గనుక సంతోసిబ్లచున్నా! డని రూపము వచ్చెను ఈలాగుననే కేవలాంధ్రములు చూమకోనునది లెక్షించుచున్నాండు. లేలించుచున్నాండు. అలించుచున్నా! డు తూలించుచున్నాంయ మన్నించుచున్నాంయ ఆకగి-చుచున్నా దు మొద లిన క్రియాపదములు క యూగవశమువలన గహించుళొనునది ఇదిక్తులు ఈదిక్తులు ఉదిత్కలు ఊవక్వలు వైనధాతువులకును నీలా గుననే క్రియాపదములు కఇయోగవశమువలనం బెలినికొనునది “చడ్షికో పే “ఇదితో నువిధాతోః-” అనువ్యాకరణసూ శముచేత నుమాగమము వచ్చిన, చండింపుచున్నాండు ఖండింపుచున్నాండు తుండింపుచున్నాండు అకంపించు చున్నాండు చుంచింపుచున్నాండు- మొదలైనవి చూచుకొనునది ఈదంతము లకు6 ట్ర యోగము (0) టువది సమృ” ధాతువు మిీందను నందింపుచు న్నాండు ఉదిక్తులకు. బయోగముంా కము పాదవివ్నే చే. శ్రమించుచున్నా. డు శము ఉపరమే- శమించుచున్నాండు భము చలనే-భమించుచున్నా6ండుః ఊదిక్తులకు --గుపూరత్త ణే-ఘభూవత్తాయాం- గోపీంచుచున్నాండు అనుభవిం చుచున్నా. కు-౧ఏిర్తుల కుదాహరణములు -ామగ్డ్‌పిశే రగ వ్యవ సాద నేషమ--- అసాదించుచున్నాండు పగ్ఫ్‌గలౌ---అపాదింపుచున్నాంకు సంపాదింపుచున్నా. డు ఆదంతములకు -- ప్టాగతినివృత్తౌ--- వతిస్టించుచున్నాండు, మ్నా అభ్యా సీ-_మానింపుమన్నాండు ఈలాగున నజంతధాతువ్పలు చూచుకొనునది “శీషూంచి దపీ ఛాళూనా మిస్తుక్వ్యాన్లే వకీర్త న్ట్‌లే శీషాంచి దపి ఛాతూనాం రిల్హు క్బ్రీక నమ్మితే అకు నధర్వణవ చవమువలన( గొన్ని ధాతువులమిోంద నిృగాగమము గలదు ఉదావారణము ఆాశ్రణమిఘుచున్నాండు రంజిల్లుచున్నాండు. కాసిలు చున్నాండు శీసాుచిర్జేశ్య శళ్చానాం నేంచు గిల్లుగ వీమ్య తే చునేవ వర్తమానానో కవిభిల్లట నమ్మతే అనునధర్వణవ చనమ.లవలనను ఇంచుగాగమ ఇల్వుగాగి ముములుకొన్ని శ్రయలకు లేశ్రయే చుమాత్రమే వచ్చును ఉదావారణము పలుకుచున్నాండు,

(కీయాపరిచ్చేదము. 6౮౭

మూచుచున్నాండు వినుచున్నాంకు కనుచున్నాండ అధర్వణాచార్యులును

అకర్శశేషు తు న్వా సైంచుకో లోపో విధీయతే అవ యన్నాంయ గనుక యిం చుగాగమ మక్షకథాతువులమాంద రాదు ఇంక నే మనిన ఇబ్గుగాగమము వచ్చును ఖాసి వ్రవహేీల్లు లివిధానా మించాూగమ అన్నాండు గనుక కొన్ని దేశ్య క్షియలమిందను. ఇంచుగాగమము రాదు వద్చుచున్నాండు కనుదున్నాండ. ల్రాయుచున్నా(కు--9త్యాదులు దమూచుకొనునది. ఇంక నేమంళేని ఉవకృలిపరిణతి నంవృతిళమూపములయిన సంపత కి యాషవముల

లి లి వల

మిాందనె యించమగాగమము లనుట- జక్చ హేతుమతిచ అను నుక్తరసూ త్రములచేత హేతుమశ్షిచ్చులయందు అంధ్ర క్రియలయం వైనను గాని యిచు గాగమము వచ్చుచున్నది పొననె పొనర0చె, ఒననె ఒనరించె అని భూతా ర్హక్రియ లున్నవి గనుక పోరుచున్నాండు ఫోరించుచున్నాడు, అమరుచు డయుట/ యు

న్నాండు అమరించుచున్నాండు, ఫొదలుచున్నాండు ఫొదలించుచున్నాండ. ) ఇగిరించుచున్నాండు,. ఇగిర్పించుచున్నాందు- ఇత్యాదిరూపములు మూచుకొ నునది పరింపీించు మన్నాండు మొద్యలైనసం స్హృతశిజడంతములు నీలాగున నెదూ చుకొనునది వినిపించుచున్నాండు- మొదలయిన ెనుంగుశిజంతములును నీలా గున నె చూచుకొనునదిం

ఇంక (6 బరిణతి క్రియావపదమ.లం జెప్పుచున్నాను -- అధ భూజ్యాదిః పరిణతి అన్నాంకుగనుకళభూసత్తాయాం. “జి జయే

మొదలైన యజ త హలంతధాతువ్లులకు వర్త మూ వార్థవివత్త గలుగుచుండం గా “వర్తమానే లటి” అను వ్యాకరగణసూత్రముచేత లట్బత్యయము వచి కర్తరశప్‌” అని శ్యచ్చత్యయము వచ్చి సార్వధాతుకార్థధాతుకయోలొ అని గుణము వచ్చి వచోయనాయావ ” అని అవాదేశము వచ్చిన- *భవ '"-అని యుండ సా పరిణతి రయవరన్వితైవ భవేక్‌ ” అన్నసూశ్రముచేత- అవ్‌ అని యంళము గలది గనుక పరిణతిసంజ్ఞ గలుగుచుండంగా నుషకృతిధాతు వలయం దువలనే ఇంచూాగమము చువరక్షకము అనుబంధకము డజ్‌ మొదలయి నవి యన్నియు వచ్చిన- నుపసక్షపూర్వక వైన ప్రభవించుచున్నాండు ప్రభవిం పుచున్నాండు అనుభవించుచున్నా.డు- అని రూపము లాయెను ఈలాగుననె జయింపుచున్నాండు నయింపుచున్నాండు, త్త్వయింపుచున్నాండు శ్రవింపుచు న్నాండు, దవింపుచున్నాండు ఆ శకయింపుచున్నాండు సంశయింపుచు న్నా

ఈళ౮ అంధ్రశబ్దచింతామణ్‌ డు మొదలైన అయంత-అవంతములును అపహరింపుచున్నాండు అలంకరిం పుచున్నాండు సం_స్టరింపుచున్నాండు సామా్య్హరి-పుచున్నాండ. మొదలైన అరంతనులును ఒరిణతి కియలు

సంవృతి క్రియలను జఉప్పుచున్నాము ---

అన్యాతు రక్జా వస్యాది అన్నాండు గనుక రళ్షారాగే వస నివాసే మొదలైన ధాతువ్రలం బ్య్బ్రన క్రియాపదములు సంవృతి క్రి యలు-అ బే మం శుని- సంవృతి రవాతాకారా అన్నాండు గనుక యీధాతువుల యకారములు లుకృములు గాక యుండునవి గనుక ఈలాగుననే యేయేధాతువులు వికృ తిం బొందక న్వరూవము చేతనే యుండునో యాధాతువులం బుట్టిన క్రియ ల్నె సంవృతి క్రియ లనిపించుకొనును- రక్టోరాగే వసనివాసే అర్ధ యాచ్చ్నాయాం గర్వదన్పే గణసంఖ్యానే గుణమంలే చితళఖ్యే నివాసస్థితౌ రచకృ త్యాం వర్ణస్తుతౌ లిఖలేఖనే రాజ్బదీప్తా భజసేవాయాం నటగతౌ దీపిదీపా లపభావమణీ ఫలనివ్పత్తై ఇవిమొదలైన ధాతువులమోాంద, నుపకృతిపరిణతి క్రి యలకుంబలెనే వ_ర్తమానార్థవివక్షయందు ఇంచుగాగమమును చువర్ణకమును, ఉన్నానుబంధకమును డుజ్‌ను వచ్చిన రంజించుచున్నాండు, వసించుచున్నాండు అర్ధించుచున్నాండు గద్వించుచున్నాండు గణించుచున్నాండు. గుణించుచు న్నాండు చిత్రించుచున్నాండు నివాసించుచున్నా:డు వర్ణించుచున్నా6డు లి ఖంచుచున్నాండు భజించుచున్నాండు రచించుచున్నా(డ. దీవీంచుచున్నాండు? విలపీంచుచున్నాండు ఫలించుచున్నాండు ఇటువంటి రూపము లగును ఈనంవృ తి క్రియలయందు. గొన్ని ధాతువులకు ఇల్లు గాగమము వచ్చిన రాజల్లుచున్నా 6 డు ప్ర్రణమిల్లుచున్నాండు ప్రాపీల్లుచున్నా6డు-అనికలవు వికృతిషదనులుకొన్ని యీలాగున సె ఆంపీల్లుచున్నాండు దురవీల్లుచున్నాండు ఆారసిల్లుచున్నాండు ఓరసిల్లుచున్నాందు మొదలైన శబ్దములు కలవు

ఈచెస్పీన యుపకృతి పరిణతి సంవృతి (క్రియలకు భేద మే మంళేని-ఉప కృతి క్రియలు సక్తర్శక ధాతువ్రలమిోందనే కాని పుట్టవు పరిణతిసంవృతి క్రియలు కొన్ని యక్షర్మక_క్రియలమిోాందను వచ్చునని "తెలినికౌనునది

యథాప్రసిద్ధి న్థాతూనాం పయోగస్సమతో భ చేత్‌ వవోపపద భాజూస్ఫ్యు*స్పాధవో భ్వాదయః క్రియా అను నిధర్వణవచనమునలన: గొన్నిధాతువ్లుల కుపవదము లుండీననే

(క్రియాపరిన్చేదము రగ కాని యాం్రమునండు6 బలుకవు అది గనుక- కరింపుచున్నాంక భవింపు చున్నాండు మొదలైనవి శయోగెంపరాదమ చురాములమాూాందను నించుగా గమము గలను వి్శావీచుచున్నాండు అఆ వీంచుచున్నాండు సంస్ఞాపీంచుచు న్నాం కొన్ని ద్విసగక ధాతువులమిాందను సీలాగసననే రూపములు గలవు శిమ్మని వేద మధ్యావీ:చుదున్నా6ంకు రిపు, నాపద6 బెట్టుచున్నాండు. ఆవదం బెపించుచున్నాండు-వికృతియుంకును-కొక.కుచేశం గాట6ాడించుచున్నాంయ- కొన్ని చోటులం దృతీయ వచ్చును శీష్యునిచేశ వేదము చదివించుచున్నా(కు? బంట్లచేత రివులం బొడివీంచుచున్నాండుం లహువ్వ్య్య క్షర ధాతూనా మించుగ్య్వా సాధి మక్ను లే” అని విశేమవచనమువలన లము ద్ర వ్ట్‌క్షర ఛాతువ్రులమోాంన సంధి వికల్పముగ వచ్చును వారించి హరియిఐవై ధకించు ధరియించు, భజించు భజిమయిుుచు యాంతానాం నవికల్పప్వ్యా దితి శీ కవిసన్నులే అన్న వచనమువలశన యకారా కధాతువ్రులకు సంఫి వికల్చ్పము లేసు నయించు జ

జ జ జ ల! యిందు ఇత్కాదకము మాచుకొనునది- స్తే పున గృదీభవత * అను వక్ష్యమాణసూ సముచేశ దుకు నవవకించి స్ర్రీనాచక కియలకు ది వచ్చును నవంచుచున్నది నటియించుచున్నది జడానాం చ దుదీ స్యాతా మితి (స్ర్రీకవి సక్ముతే అవి జడాదులకు దు యనునవి వచ్చును వృత్షము ఫలించుచున్నది ఫలియించుమున్నది కుసుమించుచున్నది ఇగిరింపుచున్నది

బహుత్వే నర్రమానాగైే రుర్యా ద్విల్వే తశ్రవహి

'ప్రీజడానాం రుపీ స్యాతాం ది ల్వేచాపి తథెవహి అను విశేమవచనమువలన బహువచనములైన- రు వచ్చును పోమిం

న త కీ చుచున్నారు. ప్రణుతించుచుశ్నారు. రంజ్వచున్నారు- శ్ర వాచకములకు నీలాగునవే వద్భ్చును లవ్షీగారీవరస్వకులు కక్షించుచున్నారు. ద్వివచనము లకు నీలాగుననే రు వచ్చును రామలక్ష్మణు * రల్షించుచున్నారు గారీశరస్వ తులు పోమీంచుచున్నారు. తిర్యగ్థడాదాలకు వి వచ్చుకు- వృత్షనులు ఫలించు చున్నవి చలింపుచున్నవి మధ్య ముపుువ ైన- వు రు- అని క్రిందం ెప్పీ నాంకు గనుక నావుశారరు కారములే సిచ్వ్చకును ధాకును వచ్చినయెడల నీవు పోమీంచుచున్నావు మారు పోమీంపుదున్నారు అనివచ్చును ధస్సుకు * నీలా కో ళం అ ళ్‌

గుననే వచ్చును రానులమ్షుణులారా మూరు పోఘించుచున్నారు ఉత్తమ

గీరి ఆం ధ్ర బ్రచింతొమణి, పురువన్షైనయెడల “సుజసోమ్నమరూ” అని క్రిందం జెప్పీనాండు కీగనుక్క ఆ నుశారముకారములె మిప్పుకురు మస్పుకును వచ్చిన నేరు సంతోమించుచు న్నాను మేము పృకాశింపుదున్నాము ఛాసిచున్నా మని వచ్చును వ్యతి “కేశాదిశీ చచోః ప పాత్‌ అనిచెప్పీనాంకు గనుక నీవెస్పీన క్రియల కన్నిం టికి వ్యతి చేకార్థము వాచ్యమెన- పుకారము వచ్చినప్తూకు నతి *ేకాస్టే ఛా విని చాత్స్యాత్‌ అను వత్ష్యమాణసూశ ముబేశ అకారము వచ్చిన భటింపం డు భటింపీింపండు -ఆదిశ బ్వము చేశ ఘటింప లేయ ఘకింపరాండు ఘటింపకు న్నాం ఘటింపవచ్చును ఘ3పనయ్యె ఘ3వంగ- ఇత్యాది తుమున్నర్థ ములు చూదుకొనునది ఎడింకృన రనూనాన్రే ఇంచుక్సాపి క్వచి దృ వేత్‌ ౫ అను విశేవనచనమువలన వర్తమానమునంగు నొక వేళ నిందుగాగముమురు గలకు పోమించెడి౯ రత్నించెడిల పోయెకిల వచ్చెకిల ముపడి౯ తేలె డి౯- ఒకవేళ నైగాగమమును గలదు రంజిల్లెడి౯- ఈలాగున వ రవమానా ర్థముందు నీచెప్పినమూండు విధముల [క్రియాపదములు యోజించుకొనునది ఈ చెప్పిన వర్తమానార్థములు మందరి సూత్రముచేకం జెప్పుచున్నాంయ బుస్ధిమంతులయిన వా "శేకవాక్యత చేంళానునది-ఇంక భవిమ్యద్భూవతద్ధ ర్మ కి, యానికూపణముం జేయుచున్నాంయ *

(**ఈపూవ్రలచుధ్యాం మయము. 4095 సంఖ్యప్పతి ళో లేదు )

వృతినేకాడా ఛావిని చాత్స్యా క్యా ఘాతయో శ్రీయా న్తఫ్యేత్‌ ప్ర ధమైకవచనలోప “గర్యాతీత యో క్రియాణాం స్యాత్‌

ఇది మూడు సూత్రములు వ్యతి రేకాదా= వ్యతి ేశాదులయందును ఛావిని= భవిమ్యదర్థమందును అత్‌ స్యాత్‌ = క్రియలకు అకార మగును ఘటింపండు ఘటింపక్‌- ఆదిశబ్బము చేశ ఘటింపంబకును ఘటింపలేండు అని కరారాదుల యందును నాను- ఘ30పంగలండు భవిమవ్యదర్థము క్య్వసూత యో = వ్వా ప్రత్యయమందును భూతార్థమందును క్రియా _న్తస్యవ= క్రియ యొక్ష్తతుదకు ఇత్‌ స్యాత్‌ =ళఇకారము వచ్చును. క్యాప్ర త్యయము, ఘటించి ఘటించిరి -భూతార్లము. వకవచనమున ేత్వము వెష్పుచున్నాండు - క్రియా ణ్ధాంజ శిసయంకు, చవ్షనాతీత్తయో = తద్ధ _రృమభాతార్థములయందు ప్రభమెక స్వచనలోప = (వథమపుకు పైళ్ళవచనమునకు లోపము. స్యాత్‌ =అగును, కను

క్రియావరిచ్చేదము. ర విను స్రోవు త్రోవు- ఇటువంటిది తస్థర్యార్థము ఘటియించు. ఘటియించె- (వ్యతి రేకాడా భావిని చాత్స్యా క్‌ వ్యతి రే కాజా =వ్యతి నే కాద్యర్థము లు పరమగుచుండలా భఫావని= అ స్యనుబంధక వ న్నైన భవిమ్యదర్థము సరమ గుచుుడంగాను క్కియాంత స్య = కి యాపదములయొ క్ర యంత్యనర్గ్థ మునకు అత్‌ =అకారము స్యాత్‌ = అవును అనంగా వర్తమానార్థక్రియలకుం బలె న ఉపకృతి పరిణతి సంవృతి కి యంకు మూఈ.టికిని ఇంచుగాగమము వచ్చి కల యశు ననుబంధకము వచ్చి వ్యతి రికాన్టే లృ్బటి లటి డుజ్‌ స్యాత్‌ * అను సూర్రముచేత డుజ్జువచ్చి వ్యతినేకాదా భావినిచాత్స్యాత్‌ -అనుసూత్ర ము చేత చుకారోపరి ఉకారమును గొట్టి అకారము వచ్చిన పోపీఎచంగలండ పోమీంపలలండు- ఏీనికిం గ ఛానంజ్ల లేదు ద్రుత పకృతికార్యము వచ్చినం బోమింపంగలండు అనికలదు ఇలుగాగమము వచ్చిన- ఫౌసిల్లగలండు శ్రీపాంచి దేశ్యశ శానా మించుగిల్లు గవీమ్యతే అని యించు గిల్లుగా గమములు రాకుండిన- చేయంగల6కద పయంగలండు పాయంగలండు- అని వచ్చును వ్యతి కార్థములయందు అకారము వచ్చినందుల కుదావారణము - ఘటించండు ఘటింపండు చేయండు- అదిశ బ్రము చేత చేయవచ్చును రశథ్నిం చంబోవును- ఇత్యాదికము చూచుకొనునదిం ఉ౯ స్యా దృవివ్యద వా బహు ల్వేతు దురుర్భ్శ వేత్‌. తిర్యగ్గడాదిక రృత్వే వాస్యా దున్నితి భల్లట అను విశేవవచనము వలన _ఉన్ను వచ్చిన- పోమీంచుకొ, భజన'సే యు౯, పోమీంచుదురు భజనసేయుదురు అని కలదు స్థావర తిర్యక్టులం జెప్పీ న- వృష్షములు ఫలించంగలవు సీంహములు రాంగలన్చ వృత్షములు ఫలిం చకా సింవాములు గర్జించు - అనియును వచ్చును వినికి సూతఫాప్తులు ముందర6 జెప్పుదుము క్వాభాతయూః కియా న్తస్యేత్‌ - క్ట వ్య్వాప్రత్య యమనుయొ క్ర, భూత యోః=భూ తార్గముయొ క్ట కయా నస్య= కి యాపద ములయొ క్ర అంత్యవర్శమునకు ఇత్‌ =ఇకారము వచ్చును క్వ ప్రత్యయ మున కుదాహారణము - ఘటించి పోయి వచ్చి చని పసి కసి- ఇత్యాదికము భూచుకొనునది భూతార్థిమున రు నై నది. వకవచనమైన- “ప్రథమైక న్యెద్భ వేచ్చ భూజ్‌ళైల అని యు శ్రరాభ్య్యా (శ్రము వలన, ఎత్వము వచ్చుచున్నది సోమించ్వె నుళ్ళిరనెం న! కియా శ శ్వ. స 0 సతత ళ0 వ

నెం ఆంద్ర శ బచింతామణి

సు భూతార్థద్యోతిత మాద్యుగం వినా సర్వ అని క్రిందం జెప్పినాయ గను క్ర భూ తార్థద్యోతిత క్రియయందు యకారమున కెశ్వము వచ్చుచున్నది. ఆభఘా తార్థక్రియలు లఘుపూక్వకము లె నాంతము లాయెనా ఎర్వవిశిష్ట యకార ము గలవి యశ్రను చనియె వినిల. కనియె కొనియె మనియె- కొన్నిచో టుల లఘుపూర్వకనాంపకము గాకున్నను నన్బచున్నది పోయె. ఎన్వంభూత క్రీయాయాం స్యా బేక జ్వే వీంచుగిుకౌ. అశు వి శేమవచనమువలన భూతా స్థైకవచవమునందు ఇంచుగాగమమును వచ్చును అపయిని ఎత్విము వచ్చును పోపించె నుతించె అనుధవి చె భజియిుచె జయించేె అక్థించె సంవారిం చె పరింవీచె వలిచె గన్నించె రాజవ3 భాసిలై- ఇత్యాదికము చూచు శానునది బహువచనములెన సశ్వేపాం ఒహువచనేరు అను నుత్తరసూ ్రముచేత రు నచ్చిన ఆపెని శ్వానాతయో కియా న్తస్యేత్‌ -అని ఉకార మును గొట్టి ఇకారమ వచ్చిన పోమించిరి నతించికి అరుభవించిరి అక్థించిరి సలి కిరి వినిరి కనికి అని యుడును తద్దక్యాతీత యో =తద్దర్థమునంద.ను భూళార్త ము నందును వచ్చునటువంటి కియాణాం= కి యాపదములకు చఫమైకవ చనలోవ = ప్రధమపుకుషెకనచన లోపము స్యాత్‌ =అవును అనంగా-తిబా దులు లోపమైనయెడల ఘటిుచెనతంష కనియెనితండు అని యించె యుంచు న్నది గాని వైని శత్యయా దేశము లైన డుజొదులు లీ వనుట- ఇంక నిక్హడ డుజాదులు వచ్చు ననిన వచ్చుస్థలము లు త్రరస్యూరమున విధించుచున్నాండు ]

వ్యతిగే కొన్దో లృటి లటి డుజ్‌ స్యాత్‌ త్రూ నపున ర్పుదీధవతః- ఇది మూండు స్యూత్తములు వ్యతి రే కా ర=వ్యతి రేక ముందును లృటి=

భవిన్యదర్ధమందును లటి=వ ర్తృమానార్థమందును దుబ్‌ స్యాత్‌ =మబ్వర్ష్యక మగును బకారలోప మగును జిత్తుగనుక అర్హబిందుయుక్ష మాను పూర్వ స్న్యూత్రూనువృ త్తి చేతం బ్రధమైక వచనమున కని తెలియునది ఘటింపండు ఘటిం పలలంకు భుటింపుచున్నాండు చుకితి కి యాపదానాంగ అని చువర్ణ్శకము వచ్చినది _ స్త్ర నైపున వ(స్ర్రీక రృకమెనపుకు దుది=దుది అనునవి భవతః= లటస్తద్భున్నవి వ్వతి రేక _ల్పడరములయందు దువర్శ కమును లడర్హమందు దివర్ష ఉకమును నగు ననుట " ఫృటిజ్టదు ఘటింవలగలదు, ఘటింపుచున్నది. (స్త్యుర్థ మనుమాట యమహవాత్తుల శెల్ళ నువలశ్షణముగా( బెలియునది

(శ్రీయా పరిచ్ళేదము గీరి [వృ3 నేకాన్రైల్బలటి డుక్య్యాత్‌. స్రుకాపున గ్వదీభివత అన్యస్తాచ్చాధాతో నాతుత్వ వినక్షయైవ భనతీంచుక్‌. ఇవి మూంకుసూశ్రమఘులు వ్యతి లేకా నే = వ్య9 రెకార్టమందును లృటి భవిమవ్యదర్భమునందును లటి =వర్తమానార్థరునందును. డుక్క్యాత్‌ = దుస్డు అవ్చకు అనంగా నేకవచనము దు లడాముుంు ఖా చుకెను పవచ్చును- త్ర నేపునః = స్ర్రీవాచకము కర్త యైనపుకు దదీ భరక =మ ది అనువ ర్ధకములువచ్చును ఏని కుదాశారణము -కాంత ఘటింవకు చేయకు పోమెం పలలదు రాగలను_ వ్యతి శేకాజా భావిని చాత్స్యాత్‌. అని య కారము వచ్చినపు డీకూపములు వచ్చిన వని గ్రాహెుచుకొనునది వర్తమానార్ధమున కుదావారణము ---కాంత ఫఘటించుచున్నది చేయుచున్నది ఈ ్ర్రీశ్వము తిర్యగ్దడములకు నుపలక్షణము అందుచేత చిఎయక భావింపలలదు పలుకం గలము భావించదు. పలుకదు ఇత్యాదిశ బ్రములు భవిమ్యద్వ్యతి రే కార్థిముల యందు6 జూచుకొనువది వర్త మానార్యమున్నక్రైన చిలుక పలుకుచున్నది- అని దినర్ణకము చూచుకొనునది. దుదీ తిర్యస్టడ (స్ర్రీష 'తేన్వనై "ష్వేక తాం గతౌ” అని యధర్వణవచన మున్నది గనుక నీప్రయోగము లీలాగున గ్రృహించుకొనునది తచ్చబహ్యాన్వ్నయో వాన్యా దృవివ్యద్వ ర్తమాన యో అను విశే వవచనము వలనం దచ్చ బ్దార్ధము గలుగుట చేతను ఘటింపలగల వాండు ఘటెంచుచున్నాం;య ఘటింపంగలయది ఘటించుచున్నయది-లఅని రూ పములు గ్రహించుకొనునది అవవ్రుకు నావ్రుకు అడ్డమగుకు ఇత్యాదిచూప ములు వర్తమా నార్థమందు ఇంచుగాగమను లేక యీ "లటికు? స్య త్తని డుబ్టు వచ్చిన నయిన వని తెలిసొనునది కేషాంచి ధ్ధేశ్యశ నానా మించుగిల్లుగ పీమ్యతే అని యించుగాగమము. రాకపోయినది అన్యస్తా చ్య్చాధాతో శ్చ అన్యస్తాత్‌. = తేధరమ్లుమి దను అధాతోళ్చ = ఛాతువు గానటువంటి మతే యొకశబ్రము మిందను ధాతుత్వవివత్తయెవ = ఛాతుస్తరూపముగానె వివశ్షీం చుటచేత ఇంచుక్‌ =ఇంచుగాగమను. భవతి = అవ్రచున్నది అస్తమించుచు న్నాండు, అంతరించుచున్నాండు అ స్తమింపంగలండు అస్తమించెడికా, ల్ల మించు౯ాలఅ స్తమించె౯- సుఖంచె౯ కరుణిం చెన్‌ పల్లవ్నీం చె౯ -ఇ త్యాది, ఉరవడి, ఇనుమడి ముమృడి తుఆలగలి చెంగలి తొలకరి తల్లడ-ఇత్యోది దేశ్యశబ్ద ముల మీదను నీస్నూతముచేతనే యించుగాగమ్నను వచ్చినది. ఉరవడింఛ

నీరో ఆం ధ్ర శబ్బచింతామణీ ఇనుమడించె ముమ్మడించె తుఆంగలించె చెంగలించుచున్నది తోలకరింప.6 నించుగాగమము గలదు త్రుళ్ళించె వశ్రాలించె-ఇత్యాది అన్యస్యాత్‌ అన్నా* డు గనుక తద్ధర్మముమోాంద నించుగాగమము గలదు అది యీలాగున నంశేని- ఉపపాదించుచున్నాండు - క్రియాకయానోచరార్థ స్తద్ధర్శణతి కధ్య లే ధాతో టక య కొ ర్సర్మ ఇతి ప్రోఖళో వికృతా పూర్వసూరకిఫి అను విశే వవచనమువలన భూతాద్య ర్ట యవిలక్షణమైన యొకానొకధర్యము తద్ధర్మ మనిపించుకొనును అదియే దంశ్రేని వాచ్యార్థమ్యార్త మైన ఛాతుధర్మ్మ మే అటువంటి ఛాతుధర్శ ముమో. దను అన్యస్తా భవతీంచుక్‌ అని యించుగాగమము వచ్చిన పోమీంచు-అని జ జ్య జ అ యుండ _ప్రధమైకవచనలోప స్తర్ధర్యాోశశయో కియాణాం స్యాత్‌ ” అని ప్రధ మైకవచనలోపము వచ్చి పోషించు అని శద్దర్యకియారూప మాయెను ఈలాగుననే జయించు నతండు అనుభవించు నితండు సంవారించు భవుండు అకించు యాచకుండు- అని యుపకృతిపరిణతి ఫంవృతిశ్రియల తద్దర్శరూపములు ఖ (ల థా భూచుకొనునది ] తిర్యస్టజేషు క_రృృషు బహువచనం వైకవచన మేవ స్యాత్‌. భూతలే తద్ధ గేచాన్యకవువీ*ప్రాగ్వ చేకవచనంతు మరం అధ

ఇది మూండుస్యూత్రములు తిర్యస్ట డేము=తిర్యగ్గంతువ్ర లును, అప్రాణు లును కరృషు సత్సు=క్రర్హలె యుండిన సూతే తద్దర్శే చ=భూత తద్దర్యముల యందు బహువచనం=ప్ర ధమపురకువబహువచనము.ను ఏకవచన మేవ=నకవ చనమే. స్యాత్‌ =అగుకు చిలుకలు రంజిలై రంజిల్లు చివ్రళ్ళు విలస్తిలై. విల సిల్లు, అన్యర్ర=వ్యతి లేకసానుబంధములయంము వువీ=వ్రు వి- అనునవి వచ్చు ను వకవచనం=వకవచనము స్టాగ్వత్‌ =మునుపు చెప్పీన 'త్రేశీక్రేములకువలె 'నేయగును వ్యతి రేక భవిమ్యదర్భముల బహువ చనములకు వు వర్ణకమును వర్త మానబహువచినమునకు వివర్షకిము నగు ననుట చిలుకలురంజిలవు, చిలుక లురంజిల్లంగలవు చిలుకలు రంజిల్తుచున్నవీ వకవచనమునకు దుదివర్శక ములు వచ్చును రంజిల్లదు రంజిల్లలలదు, రంజిల్లుచున్నది

[తిర్యస్ట జేషు-తిర్యక్‌ =పశుపశ్షీమృగాదులును జజేవు= తరుశెలాదు

• రెండవప్ర్రతిలోం (్రీనచేకవచనంరు

శ్రీ యూపరిచ్చేదము గే లును క రృృషు=క ర్రలగుచుండలా. భూతే=భూతార్థమునందును తద్ధశ్శేచ= తస్దక్కమునందును బహువచనం చ= ప ధమపుకుషమబహువచనము వీకవచన మేవ న్యాత్‌ =వకవచనమే యససను భేరుకులు రంజిసు చిలుకలు వసు మేఘములువషంచు- అని తద్ధర్యమున కుదావారణములు భేరువులు రంజిల్లె చిలుకలు వ్విల్లె మేసుములు వ్నించె నృక్షముఎ పరి శిలలు చలించె వీ+లు పలికించె (తం్తులు)-అవి భూతార్థమున కుదావారణములు గోన్చులు మెసనవు చిలుకలు పలుకు గోవులు మేసె చిలుకలుపలిశె అని వికృఠక్రియల కుదాహరణములు య ద్యన్యసహయోగస్వా ర్రూప మేవతు వీద్య లే” అను నధర్వణవచనము వలన మహాశసృహరూళ మైన బహువచనమే యగును ఉదా-కాంచిరి తామరయు నెలయు ఘనకవివృ స్తల్‌ అన్య క =వ్యతి రే కార్థ భివివ్యదగ్థవ రృమానాగ్యములయందు వువీ=వు అనువగ్శకమును వి అనువగ్గక ముగు వచ్చును అనంగా. దిర్గ్వస్తడానులు కీ రలయిన వర్తమానాన్థ క్రియా బహువచనము వి అనియు వ్యతి శేకభవివ్యదశ్థక ! యాబచువచనము వు అని యు వచ్చు ననుట వృక్షములు ఫలించుచున్నవి వృకుములు ఖఇలింపలగలవు చిలుకలు రంజిల్లంగలవు చూతములు పూయలగలవు-ఇ త్యాది (స్రీ దేకవచ నంతు_ ఈయర్థ్యములయంుదె యేశవచనమ. (స్ర్రీనత్‌ = (క్రీ లింగములకుం బలె నే యుండును అనంగా- త్రలే ఫున ప్పదీ భవత అరి చెప్పినాంయ గనుక నాలాగుననే వ రృమానార్థమునందు ది యనువగ్గ్శకమును వ్యతి ₹ేక భవిమ్యదర్థ ములయందు దు అనువర్శ్మకమును వచ్చుననుట చిలుక రంజిల్లుచున్నది రంజి వ్రగలదు రంజ్ళిదు వృక్షునఎ ఫలించుచున్నది వృత్తము ఫలింపంగలదు ఫలింపదు ]

ఉత్వయులె” వనశాఠా స్యాతాం మధ్యో త్తమెకీవచనానామ్‌ సశ్వేపాం బహువచనేరు ఇతి న్యా దువ్వమస్యతు భవే న్యు

ఇది మూండుసూత్ర్రములు మధో క్త మైకవ చనానాం=వ్యతి రేకాదుల య్బుక మధ్యమ పుకును ఉత్తమ పురుమైకవ చనములకు ఉత్వయు తె =ఉత్వమ.తోం గూడిన వనకారా=వకార నకారములు స్యాతాం=అివును భటింపవు ఘ టించుచున్నావు ఘటింపలలనవు ఘటింతువు ఇవి మధ్యమపుకుమలు - ఘటిం సను, ఘటింపంయగలను ఘటించుచున్నాను ఘ*రంతును ఇవి- యుక్త్రమపురుమ

ఫీడు ఆం ధృశబ్ద చింతామణి లు సక్వేషాం=సమస్తమైనయర్థములకును బహువచనే=బహువచనమంద్యు రు ఇతి=రు- అను వర్షకము స్యాత్‌ =అవ్రును ఉక్తమ స్య తు=ఉక్తృమపురువ బహువచనమునకు ము- భవేత్‌ =ము నర్శక చూను వీరలు ఘటియించుచు న్నారు మిరలు ఘటించుచున్నారు మేము ఘటించుచున్నాము మోారలు ఘటింపరు మిరలు ఘటి.తురు ఏరలు ఘటించికి మోరలు ఘటించితిరి మేము ఘటించితిరు- భూతౌర్ణమందు ఇక్వము చెప్పినాండు వీఠలు ఫుటింపం గలరు మేము ఘటింపంగగలము మిీరుఘటింపరు (సశ్వేపాం=డివక్ళృతి పరిణతి సంవృతిరూపములైన సమస్త క్రియల కును మధ్యోకమెకవచ వానాం=మధ్యమపురుమయొ క్రయు. నుక్తమపురుము యొ.క్తయు నేకవచనమలకు ఉర్వయుతౌ=ఉకారముతో. గూడుళొనినటు వంటి వనకారౌ=వకారన కారములు స్యాతొం=అవును అనంగా మధ్యమ ఫురుమకు వుకారమును ఉత్తమపురువకు నుకారమును వ్యతి రేకవ్తమాన భవివ్య త్తద్ధర్మవాచక కి యలకు వచ్చునరుట ఏీవి కుడావారణములు వ్యతి "కీశార్థమునకు- ఘటింపవు ఘటించవు చేయవు డాయవు వరమానమునకు- ఘటించుచున్నావు ఘటింపుచున్నావు భవిమ్యదర్థమ నకు- ఘటింపలగలవు, ఖఘటించంగలవు చేయంగలవు తద్ధర్మమునకు - ఘటి-తువ్టు చేయుదువు ఇవి యన్నియు మధ్యమ పురుపోదాహరణములు ఇంక నుక్తమపురుషోడాహరణ ములు వెప్పుచున్నాము వ్యతి గేకార్థమునకు-ఘటించను ఘటించన్తు చేయరు నర్తమా నార్థమునకు- ఘటించుచున్నాను ఘటింపుచున్నాను చేయుచన్నా ను భవివ్యక్త ద్ధర్మములకు- ఘటింతును చేయుదును అని యుండును సై పాం=సమస్తమెన క్రియలకును బహువ చ నే=భూతభవివ్యద్వర్శమాన తద్దనా ర్థబహువచనములయందు రు ఇతి స్యాత్‌ =రు అనువర్షకము వచ్చును ఈరు అనువర్ష్శకము ప్రథమపుకుమ మధ్యిమపుమవలయం దే యని గహీయించుకొను నది ఉక్తమస్యతు భవే న్మః” అని విశేపించి యుక్త్రమపురువకు ముకారము చెప్పీనాండు గనుక వీనికుదావారణమ.లు -వర్ధమానార్థమందు ప్రధమపురువ కు - వారు ఘటించుచున్నారు వీరు రశ్నీంచుదున్నారు వ ధ్యమపురుషకు యం మిరు ఘటించుచున్నారు భవిష్యదర్థమ నకు -వారుఘటింక ౧లరు రన్నీింప€ గలకు మోరువటింపంగలరు పోషీంచలగలకు తద్ధర్మము నక _వారుఘటింతు రు వృతి రే కార్థమ. నకు -వారుఘటింపరు మిరుఘటింపరు ఘాతార్థమునకు ఎ

శ్రీయాపరిచ్ళేదము గె2 కాస్రభాతయో క్రియాన $ సేత్‌ అని యికారము వచ్చుచున్నది గనుక వారుసుటియించిరి మోిరుఘటించితిరి. అనియుంకును ఉత్త, మస్యతు =ఉిర్హ ము పుషవకు ము=మువర్ష్మకము భ వెల్‌ = అవును మేము ఘటింపుచున్నాము ఘటింపలలము ఘటింతుము *ీ ఇప భూతయోః కి యాన సేత్‌ " అని యికారమువచ్చి ఘటించితిమి అనివచ్చును వకవచనమునకును ఉత్వయు లౌవనకారౌ అను సూతృమువలన నుకారము వచ్చిన నాపైని “భూతా దుతాం పేపా మిత్‌ అను నుత్తరసూ లతముచేత నిత్వమువచ్చి-ఘటించితిని అనివచ్చును ]] వక త్వేధ బహు ల్వే ముకుడౌ సంస్రార్ధనార్థకేషు స్తః ఉజాచోస్ల కదనే న దమెక సె్యద్భ వేచ్చ భూతార్లే ౧౦ ఇది మూండు స్తూలేములు సంస్ర్రార్థనార్థ కేషు = స్రార్ధనార్థములయందు వక ల్వే = వీకవచనమునందును అధ= ఆవినుక బహుళల్వే = బహువచనము నందును ముడుపౌ = ముడుజ్వర్ష కములు స్త =అన్చను ఘటింపుము ఘటిం పుం జిత్తు గనుక బిందువు తద్ధర్మే=తస్ధ ర్యార్థమ-దు చోః=ళ్తంచుగాగమచు కారమునకు దౌ=దువర్ణకము పరమైన లుక్‌ =లోప మగును ఫఘటింతు నటి తు దకారమునకు తకారమువచ్చుచున్నది భూతా క్థై=భూతార్థమందు వథమైకస్య=ప్ర ధమఫురుపెకవచనమునకు ఎత్‌ =ఎకారము స్యాత్‌ జలివ్చు ను ఘటించె చేసె [అధ=అతర్వాతను సంప్రార్థనార్థ కేషుబసంస్రార్ధనార్థకములు వివశ్షీత ము లగుచుండంగా వక ల్వే=వకవచనమందును బహు ల్వే=బహువచనమందు ను ముడుజ్‌ =మువర్షశడువర్శకములు స్త =అవును అనంగా- నేకవచనమున కు ముకారమును బహువచనమునకు డుకారమును వచ్చుననుట నన్ను. బో మీంపుము, నన్ను. బ్రోవుము అని ముకారమున కుదాహరణము నన్నుంబవో మీంపుండు నన్నుంబ్రోవుంద్యు అని దుకారమున కుదాహరణము తద్ధశ్మే=తద్ధ శారమునందు జా=దు పరమగుచుండంగా చో =ఇంచుగాగమ సంబంధియె నచేకారమునకు లుక్‌ =లోపము వచ్చును ఈలో వము మధ్యమోత్తమపురు మలకే యని గ్రహించుకొనునది ళల మధ్యోక్త మైశకనవచనానాం అని చెప్పీ నాండు కనుక-ఉదా -ఘటింతువు ఘటింతును నటింతువు నటి-తును ఈత ర

గన ఆంధ్ర శబ్రచింతామణి కారమునకు ముందర జెప్పంబడుచున్నది భూతా నై=భూతార్థమునందు ప్రభ మైకస్య=ప్రధమఫురువైకవచనమునకు ఎత్‌ =ఎకారమ. భవేత్‌ = అగును ప్రధమెకవచనలోపః ” అనుసూర్ర్రముచేతం ఫమైకవచనలోప మగును. ఉదా -చనియె కనియె వినియె మొదలైనవి ) దుతివర్షకౌ క్రమాత్‌ స్తో నాద్యర్యాదేశ యోశ్చ భూతో చిందుపరస్య తకారో దోస్యా ద్భూతా దుతాం పశ౭ేసామిత్‌ ౧౧ ఇది మైదుసూ తముల---ద.తివర్ష కౌ=దు తి నగ్గరములు క్రమాత్‌ = శ్రమమున (రద్ధర్శభూతార్థమ.లకు) స్వ =అవను ఆవ్యస్య=తద ర్యమునకు అబే = వథమపురుపెశ వచనమ నకు న=శేదు భూతా ₹=భూతార్థమందు ద్వయోశ్చ=,ప్రధమపుకుమెకనచన ఒహువచనములకు ఆెంటికిని న=లేదు ఘటించు ఘటింతుకు ఘటిుతుకు ఫఘటించె ఘటించికి ఫఘటించితివి ఘటిం చితిరి ఘటించితిమి ఇత్యావ- బె-దుపరన్య క" ౦గువుకంకెం బరమైన దోః= దువర్గకమునకు తకాగ =తకారము స్యాత్‌ =అచ్చును ఫఘటింతు ఘటింతురు జాచోస్ల” శని చు లోవమైన యెడల వింద యుతత్వమ. భూతాన్‌ =భూతా ర్థముమిందను ప కేపాం=పరమెన ఉతాం=ఉవర్ష్శకో కారములకు ఇత్‌ =ఇత్వ మౌను ఘటించితివి ఘటించితిి ఘటించితిని ఫఘటించితీమి వునురుముల కిత్వము వచ్చినది (దుతివర్ష కౌ క్రమాత్‌ స్తః-తద్ధ _రృభూతార్థములయందు మధ్యమపురు మకును ఉలత్తమపురువకును వకవచనములందు అని పూర్వస్తూత్రము వలన నథ్యావహరించుకొనునదిి క్రమాత్‌ =క్రమమువలన దుతి వర్ష కౌ=దువర్షక మును తివర్షగమును, తదర్థార్థ మధ్యమోత్రమ పురుపెకవచనములకు, దు అను వర్షకమును తిఅరువక్షకమును వచ్చిననుట-ఉదా ఆాతద్ధ _రృమునకు నీవు పోమిం చుదున్సు చేయుదువు నేను బోషీంచునును చేయుదును భూతార్థ మధ్యమో త్తీను పురుపెకవచనముల కుడాహరణము ---సీవ్ర పోమీంచితివి నేను బోమీం చితిని అనుళబములు నా ద్య స్యాదే = అద్య స్య =తద్ధ _రృవాచకప్రధమపురు మయ్యెక్తృ అదేః= ప్రథమైకవ చనమునకు, న=దువర్శకము లేదు ఉదాహార -- పోమీంచును చేయును కొుద.లైనవి భూతా నేఎభూతార్థమునందు ద్వ యోశ్చ= చఛథమఫురుపైశ వచన బహునచనములు కెంటియందును నజలివర్ణకము లేదు,

కియాపరిచ్చేదము ఖ్మీా ఉదా --పోమీంచె చేసె పోమీంచి" చేసి మొకలైనని వీచు. ప్యాత్‌, బించుపరస్యావిందు= బిందు కంయెరు పరవ్య=వర మెనటువ టి. దో;=మువ క్లసంబంధి మొన వాల్గా వ్రమునకు తేకాక =కకారము. స్యాత్‌ =అవ్రను అన గా “చాచోసన్లు కరే అను పూర్వసూ వముచేత చుకారలోపము గలుగు చుుండంగా బింకువరత్వము దకారముశకు సిం చుదున్నది కనుక అటువంటి దకారమునకు తకారము వచ్చుననుట ఉదా --నేను మటితును నీవు ఘటిం తువు భూతా మిత్‌- బూతాత్‌ =భ్ధూవార్ధముకంలు. పరేపాం=పరమై యున్న-ఉతాఎ=ఉకారమ.లకు ఇక్‌ =ఇకాకము వచ్చును ఉదాహర ఎానీవ్స ఘటించితివి నేను ఘటించితిని మి-ప ముటింవితిరి నేము ఘుటించితిమి జ్‌ జీ ప్రార్భనా్శ ముర్విక లే కథ్య లే మధ్యమార్థక విఫాషాంతం వద న్నే కే నపాగోకు కడావీచ అనకు నధక్వణవచనమునంఎన ముకారలోపము మధ్యమ పురుషకు6 గల దు అచ్చుపరమం దుండిన లోవములేను ఉదా -సుఖము ఘటింపు మము గరుణం జూకు అచ్చు పర మైయు డీన మటిపు మమ ఎసుఖము--9ఇత్యా దికము దూచుకొనువది చ్‌ ఎజ్‌ తద్దర్శ పధమస్యేతాం డుడివగ్లౌాచ నాంతకౌ దోస్తు భేదకతాకి స్మా దితి కేసూంచి దీరితమ్‌ డుడ్యాదివగ్లే భూతా గ్గే చావీ కద్వద్భ వే కదా అకు నధర్వణవచనము వ౬ “6 దష్స ర్య పథమైక నచనమందు, డు డీ యను వర్గకములు నాంతములై వ్చురు డువళ్గ్శకమునకు భేదకత వచ్చును. ఉదా --వచ్చెకుక్‌ పోమీంచెక౯. వచ్చెడి౯ల పోమెకిల రశ్నీంచెడికా, విశేమణమాట కుచాహకణకు --నవప్టి రాజిల్లెకు మోము అభీన్త మొసం డు చేవండు ఇత్యావి ఈడుడ్భాదవర్యక ములు భూతౌర్థమునం దైన నెర్వమే వచ్చును పాడె౯ వఏీడె౯ వినంబ2౯ ఇత్యాది ] లమ్వే కాక్షకపూర్య కి చూనమప్యానయోధ వే దిడ్వా స నళ లో తిబధ్యవామశా స్యు రృధ్యమపుకుషాశ్చ యే రమాన్తాశ్చ ౧౨ ఇది రెకసూ తములు ఆనయ =అయ్‌ పరిణతి లీని లఘ్వేశాశ్తరపూ ర్వ క్రియాన్తిమఫ్య=లమువయిన యేకాక్షరము పూర్వమందు గల క్రియ

గొ కతుడకు ఇల్‌ =ఇ్తకారము వా=వికల్పమున వచ్చును ఘటించె ఘట్‌ అనునది లఘ్వేకాశరపూర్వమును అయ్‌ లేనిది గనుకను దీని తుది టకారము మింద నిర్వము వచ్చిన నించుగాగమము ఇకారము ఆవైని వ్ర ల్యేకము నిల్చి ను ఘటియించె ఘటించె వికల్పము గనుక నటియించె నటించె-లఘుపూ ర్వమెనంగాని యేకాత్తరము కాదు గనుక కరుశించె శయనించె నిత్యాదుల లేదు వకాశక్షర మైనం గాని లఘుఫూర్వుము గాదు గనుక సాధించె బోధించె నిత్యాదుల లేదు అనయ అన్న౦దుచేత జయించె ్రయించె నిత్యాదుల లేదు మధ్యమ పురహోశ్చ=మథ్యమ పురువలును రమాన్తా =రుము రిమి యను నవీ యంతమందు. గలవియు యీ=వనో అవి యన్నియు త్రిబధ్యనామకాః= తిజబ్బధ్యములను చేకుగలవి స్యు =అగును తిబ్బధ్యములు ద్రత కృతులు గావు గనుక ఘటించి రుతృవము భుటించితిరి కుశలములు చూతురు వభువ్రుల చనిరి పురికి వింటిమి పురాణములు కొలుతుము పర మేశ్వరువి-ఇత్యాదుల "కెల్లం బై వేశము లాయెకు ఇవి పధమామాత్రములు గనుక వినరుగాక చూ చిలిమిగచా ఇత్యాదుల గసడదవలు నౌను

[(అనయ =అయంకము గానటువంటి ల మ్వీశాక్షర పూర్వ క్రియాన్న్తి మస్య-లఘు=లఘ్యుకైనటువంటి వకాక్షర=ఒకయవక్షరము పూర్వ =ఫూర్వము నంయుంగల (క్రియా = క్రియాపదముయొక్క_ అ నిమస్య =అంతిమనగ్శ మునకు వా=వికల్పమున ఇశ్‌ =ఇకారము భవేత్‌ =లఅవును ఉదాహర ---ఘటి-వె ఘటియి చె నటించె నటియించె ల్వేకాక్షరపూర్వము కాకుండిన వికల్ప ము లేదు రంజించె అనియీ కాని రంజియించె నని లేదు వకాశ్ష్లరము కాకు న్నను వీకల్పము లేదు కరుణించె అయంతమైన వికల్పము లేదు జయించె నయిఎచె న స్రాద్యవ్యయ సంబంధ స్తన్ని షేభే చ్రయోజక అను నధర్వణ వ చనమువలన6 హ్రైదలచేత నేకాశ్షిరపూర్వకత్వము లే కున్నను వికల్చ్పము కలదు ఉదా -వ్‌ఘటించె విఘటియించై ఉర్తరించె ఉర్తరియిం చె-ఇత్యాది తిబ్గధ్య రమా న్లాళ్ళ-మభ్యమపురుషాక్చ =మధ్యమపుకుష లును రమానా శ్చ= శేఫాంత మకారాంతములున్తు యీ=వవిగలవో యవి త్తిజధ్యనామగా జ తిబ్బధ్యనామకములు తిజ్బధ్య లను సంజ్ఞ క్‌లవి స్యు =లఅవ్రను ఈ సంజ్ఞకు ఫల చుమం పేని “తిజధ్య కేషనస్టి ౯ అన్ను సూ క్రమునందుం గళానంజ్ఞ గలుగుట

క్రీయాపరిచ్చేదము ౬౧ రంజిితిరి చేసితిరి ఘటించితిరి ఘటించితిమి చేసితిమి, ఇత్యాదిశము లయిన వి రమాంతములు )

చో రాత్శవేవడాగ్దే గృక్షుతా వాగమస్య వేత్వంస్యాల్‌

రష్ట్రోతి భఘట్యాదీనాం చిక్షో శ్చన్యాపీ లావుఖౌ భవత ౧౩ ఇది రెంకుసూ కములు ఆత్మనేపదా న=ఆతృనేపదార్థమయిన గృృ్షా తౌజ గృహి ధాత్వర్ధయు పరమెనపుడు అగమవ్య చ=ఇంచుగాగమముయొ శ్ర చో =చుకారమునకు వా=వికల్పమున ఇక్వం స్యాత్‌ =ంత్వేము. వచ్చును ఘటించుకొని ఘటించికాని క్రియాఫలము కర్రృగామి యెన క్రియ గనుక నార్యవేపదము కొని యనునది గృహి ధార్వర్థము ఈయిక్వ మించుగశాగమ ము లేని చేళ్య కియలకును వచ్చును నేర్చికొని అుటికాని రష్టోతి ఘబ్యాదీ నాం=రపష్టు రాణే ఘట సంపుటనే మొదలయిశధాతువ్రలయొ క్ట బిన్షో :=ఇ0 చుగాగమములోని సున్నకు చ స్యాపీ ఆచువర్శమునకును లౌ=లకారములు ఉభా= రెంటికి రెంకు భవర =లఅనవ్సను రెడులకారములు గూడీ సంయుక్త

మైన రంజ్ని ఘటిఎ వక వగ్గల్గు-ఇత్యాది (ఆ్షనేపడా నై=ఆ గ్యనేపదమున కర్థమైనటువంటి గృన్జతె=గ్భప్ద్లతి ఛాత్వక్థము వరమాదుండలా. ఆగమవ్య=ఇం మగాగమముయొ క్ష చో =చు కారమునకు వా=వికల్పమునను ఇత్వం=ఇకారము స్యాత్‌. =అగును స్వరి తఇిత। క రంభిపాయే క్రీయాఫు లే ” అను వ్యాకరణసూ _త్రమువలన లియా ఫలము కర్తృగామి యగుచుండంగా నాత్మ నేపదము వచ్చినది గనుక నిక్రడ గృప్షాతి కర్థమెనటువంటి కొని*ోయన్నశబ్దము క ర్శ్భృగామి గనుక దానికి ఆత్మ జే పదానే" అని విశేషణము పె3నాంకడు అటువంటి కొనియనుశబ్బము పరమై యుండిన నించుగాగమ చుకారమునకు ఇకార ముండును ఇకారము వచ్చు ననుట ఉదా -ఘటించికొనియె ఘటించుకొనియె- ణిజర్థ మైన- ఘటింవీంచి కొనియె ఘటింపీంచుకొనియె కావించుకొనియె కావించికొనియె- నిత్యాదిక ములు ఇంచుగాగమము లేకున్నను గాని యీవికల్పము వచ్చును నేర్చుకళొ నియె నేష్పిళొనియె అందకొనియె అందిళొనిమె రృష్టాతి భవతః-రజ్టైతి ఘట్యాదీనాం=ర ప్లాతి ఘటి మొదలుగాగల అకర్మక ధాతువులయొ క్ష, చిన్లో శృష్యాపీ=ఇంచుగాగమ సంబంధి మైన చిందువ్సునకును చకారమునకును ఉభౌ

అం ధశబ్దచింతామణి లౌభవక =రెంకులవర్శము లాదేశమువె వచ్చును ఉడావారణము --రంజిల్లు సుట్సు వి స్రరిల్లు-అవీశ బమువలన-వ్యిట్లు నక్ష శోభి సంధిబ్లు రాగిల్లు, అనురాగిల్లు మ త్తిటు మొదలయినవి గహించుకొనునది ఒకానాకచోట నిం చుగాగమమును వచ్చును. చింతిగె చింతించి. సంతోమించె సంతోమిళ్లై ఉద్భవించె ఉద్భవి్లె సంభవించె సంభవిల్తై వికసించె వికసిళ్లై పకాశించె వకాశిశ్రై అతి కృమించె అతి కృమిళల్లై తద్భృనములయందు లా దేశద్వయ మే వచ్చుచున్నది ఉప్పతిలె సామ్మసినై, సొంవిలై త త్తతిల్లె దద్దటిళ్లై దోర గిల్కె అఆవటిల్లె నివ్వటిల్లె-తతృమములయందును గొన్నిచోప్లు వక్షలోవవర్హాగ మములు వచ్చును తేజరిల్లు పజ్వరిల్లు- అనుచోట రలయో రఖీద * అని కొందజు ర కారస్టానమందు లేఫవ్యవహోర మన్నారు తతశ్రోభయోర్భవే దే శో లకార ఇతి శేచన” అరునధర్విణవచనము వలన, గొన్నిచోటుల నేకలకా రమే వచ్చును పాటిలు వర్షిలు అవతరిలు-ఇత్యాది] నతు శౌ భవేచ్చలోపో ణ్యన్థే యోవర్త లే పరశ్రాన్య పునరాగమః క్రియాణాం వర్యాప్తో మన్శతేతు సంకేత ౧౪

ఇది మూడు సూ తరములు ౫ "=శిజర్ధమైన యించుగాగనుము పర మైనయెడల్క న=లకారములు లేన్ర కజర్థ మనంలాం శ్రియ మజణియొకరి చేం 'జేయించునది రంజించె ఘుటించె నిత్యాది_ శేశ్చ అని ణిచ్చుగ కించుగాగమ ము వచ్చినది స్వభౌవపుటి.దమగాగమము అనంపరసూ త్తమున లోప మెనది ణ్య నేశణిజర్ధముదు యః=వయించుగాగమము వర్తతే=వర్గించునో, పర త్ర= అపి పరమయినయెడల అస్య =స్వఛావపుటిచుగాశమమునకు లోప =లోప ము భకేత్‌ =అవను రుజించె ఉ గరసూ 3ము సం పదాయ వేద్యము

(ఇదినాలుగుసూ శ్ర ములు-నతుణాధ వేచ్చ-శా=ణిజంతమునందు నభ పేచ్చ=లా దేశద్వయమురాదు ఇంక నేమంశేని-ఇంచుగాగమమే వచ్చును రం జివె మన్ను, ఘటించె సళ్టార్యము జల ముత్పాదించె ఘూషంచె రిపుల రంజుచె నాశితుల- లోపో ణ్యన్రేయో వర్తతే ఎకర్రా స్య-అణ్య న= వ్వార్థ ము. పరత్ర్ర్య=పర మగుచుడ(గా య =వయిుంచుగాగమము వర్తతే=వరిం చుకో, అశ్య= ఈ యించుగాగమమునకు లోవ; =లోపము వచ్చును --=

శ్రీయాపరిచ్చేదము ౬౩ ఒనర్చి తనె ని త్యాదికము మూచుకొనునది కొన్నిశబ్బరుల కర్థవి శేషము గలుగుముడంగా సకర్షకత్వము వచ్చుచున్నది గనుక వాని మింద అిజర్థము వచ్చిన ఘటింపీ౨ చె వర్ధింపీ చె-9 త్యాదిరూపములు వచ్చును శ్చ చిత్తు శిదమిచ్చ న్ని ధాతోశేవ అను నధర్వణసూ కమువంన నించుగాగమ రహితమెని ఛాతువుమోాందను గొన్నిచోటుల "శిదర్ధము వచ్చును పుకముల చేలుకాంపులు ఛాన్యరానులు వండును( ) ఇత్యాదులు మూ=చుకొనునది పు నరాగమ క్రియాణాం- క్రియాశాం= క్రియలకు పున రాగమ =వి శేపాగి మము వచ్చును ఇక్షైడం బునక్ళ్వము వి'శేపారవాచకము ఉదాహరణము __-అవ ధరింపుచూ యకుచోట- అవధానము అనిపదము మన్మ తే=వగా తుకమునందు వంకే =శ్తిష్ణ్ట ప యోగానుమూపశ బృము పర్యాష్త =సుప్రసిద్దము అనంా నీ శా్ర్రము దిక్స్రదర్శనమా త్రముగాని యాం ధమునకు సం కేతిత మైనపదము శ్రయోక్షవ్య మనుట]

నంపారనాగకా దీదేదాతౌ పశ్నలక్షణొ భవతః న్‌ గ ఖై లో వదోతా వ్యతి లేకా దవీ సంప్రార్థనపరౌ క్రియాణాంస్తః ౧౫ ఆరం ఇది మూంకుసూ త్రములు సంప్రార్ధనార్థ కాత్‌. సం స్రార్థనార్థకమయిన క్రియాపదము మోంద ఈత్‌ =ఈకారము వచ్చును రత్నింపుమో స్రోవుమోా వదాతె=వకారాకారములు చశ్నేలతణ "= ప్రశ్నలక్షణములై స్వభావములు భవత =అగును నను భోవ వే గారి చేవట్టవా యంబ చేయవే చనియెదా వదోతౌ=వకా రౌ కారములు వ్యతి లే కాద పీ=వ్యతి రేకముమిోందరు సుస్తార్హ అ లరథు నపరౌ=ఫంప్రార్థనార్థ వషధానములు శతీయాణా "= క్తేయలకు _స్తః=అవును ననుం బోవవే గారి చేపటనోయ బ న లు [సంపార్థ నార్ధకముడు బ్బర్థాదృ నాతి )ఎయాపదాదీ త్భ్యాత్‌. వ్యతి రే కేతుసుబన్తా దెదాతే" ప్రశ్నెలక్షణాధవత ఇది నాలుగుసూ త్రములు సంప్రార్థనార్థక =సంప్రార్థ నొర్థకము లయినటు వంటి నుడ. బ్వర్లాద్య న్తాత్‌ =ముకారము డుకారము మొద్నలైనవి యంతమం దుం గలట్టి శీ యాపదాశ్‌ = క్రియా పదముమిోందను ఈళత్చ్యాత్‌ = ఈ కారో మువచ్చును రవ్నీంపుము అనుచోట రశ్నీంపుమిో యనవచ్చును రశ్నింపుండయు అనుచోట రశ్నీ-పుండీ-కావుమోా, పొమ్గా, శావ్లండీ పొండీ రండీ యను శబ్ద

కిలో అంధ్రశ బ్బచింతొమణి ములు చబూచుకొనునది అదిశ బము చేత. శ్నాదినాచకములకును ఈకారము గలదు నీసాటి యేదీ నీపొటి యేరీ వ్యతి రే కే=వ్యతి శేకము కలుగుచుండలా సుబన్తాత్‌ =సుబంత మొన శ్చమునుండి వదాతౌ=వశారాకారములు. పశ్న లక్షణౌ"= ప్రశ్నవాచకములు భవత =అవ్రమన్నవి మమ్థుం గాచితివే మమ రశ్నించితివా నన్ను. బ్రోవవే ఇత్యాది- వ్యతి₹ కే సుబన్తాదవీ యన్నాండు గనుక సుబంకమందును వకారముగలదు ప్ఞవిదేటి శే వమేయబలా శిరీమ తీ సీయార్జవమునకా యీయాదరణ ఇత్యాది]

భావే టవర్షకోన్నే సశ్వేషాం చ క్రియావదానాం స్యాత్‌

క_రృణ్యనుబస్థ ఫ్యా తృతిధాతు కర్త ఫవచ్చ తద్విధయ ౧౬

ఇది రెండు సూత్రములు ఛా వే= భా వార్థమందు స క్వేషాం=సమ స్త

మయిన ,క్రియాపదానాం=క్రియాపదములకు అన్నే=తుదను టవర్ష్యకః=టవ ర్లకము స్యాత్‌ =అఎ్రును ఘటించుట హరించుట- సమస్తానాం” అన్నందు వేత దేశీయక్రియలమి6దను వచ్చును- చేయుట మ్రైయుట-ఇత్యాది- క _ర్యణి=క ర్యార్ధమందు ఉతిధాతు =పల్స్‌ గతౌ అను ధాత్వర్థము అనుబస్ధ ౯ లఅను బంధము-స్యాత్‌. 22 లవును తద్విధయ = ఎల్వేత్వాదివిధులు కర్త వత్‌ ఇ క_ర్తర్థరాూపములకు వలెనే యగును పడు నన్నది పతిధాత్వర్థము హరింపం బడుచున్నాండ. హరింపంబకును భజిుపంబడెను సేవింపంబడంగలవాండు ఇత్యాది

[వదోతె వ్యతి రేకాదపీ సంప్రార్థనపరా క్రియాణాం స్త

భఛ్రావే టవర్షళోన్తే సశ్వేషాంచ క్రియాపదానాం స్యాత్‌ ,

ఇది "5ండుస్మూత్రములు వ్యతి రేకాదవీ=వ్యతి రే కార్థముమిందను శీ యాణాం= క్రి యావదములకు వదోతె=వ కార ఓకారములు సంప్రార్హనవ రౌ= జి

ప్రార్థనార్థకమ్నుల్తై స్త = అగును నన్ను రవ్షింపవే నన్నుం బ్రోవవో అవీశబ్ద మువలన, మటీయొక యర్థముమిోిందను గూడ వచ్చును వచ్చునో రాండో వాండు వాని. దలంచితోం ఇత్యాదులు చూచుకొనునది భావే స్యాత్‌ = సర్వేషాం = సమస్తమైన క్రియాపడానాం = క్రియాపదము లకును అంతే = కడను భావే= ఛావార్థకమునందు టవర్షక। = టవర్షకము స్యాత్‌ =అవును అతండు వచ్చుట మిమ్ము రంజంచుట ఇది నమాసమందునుగలదు నావచ్చుట

క్రీయాపరిచ్చేదము ౬గి నీవచ్చుట- వికృతిపదములయందును గలదు అనుట వినుట కొనుట తినుట కనుట మనుటః *పూర్వస్య న వికారో నో * అను సూశ్రమువలనను అంట కంట యిత్యాదిశబ్బములు సాధువులు గావు “మింట గడు. బెల్ల నై పాజు చుంట చూచి యిత్యాది ప్రయోగములు డువర్షలోపము చేత వచ్చిన వని "తెలినానునది విభక్రిమాత్రం సర్వత్ర మహితస్యా ట్రవర్లకాల్‌ _ శేచి న్నాంతాత్సడా ద్గుర్వాద్యశరా త్పట్టి మూచిశే అను నధర్వణవచనమువలన ఘటించుటళొఆకు వచ్చుటళెఆకు అని యు నీవు రాంబట్టి నీవ తేంబటి కాంబట్టి- ఇత్యాదిప్ర యోగములు గలవు భ మే(స్ర్రీసమం నామ్నూ మశ్వం తస్ని౯ వరే భవేత్‌ క్యా నేచ వ్యరి శేకానే ధఛాతోస్త తవ మిర్ళ వేత్‌ అను నధర్వణవచనమువలన వ్యతి రే కార్థము లెన క్షా వ్రత్యయార్థము లందు క ప్రత్యయము థాతువులమోంద వచ్చును ఘటింపక ఘటించక చేయ మి ఘటించుకొనమి నేరమి ఇత్యాది- చూడంగ చూడ, చేయగ చేయ, ఇత్యాదులు తుములలోనివి యని శ్రహించునది క్వచి ద్రూభావీ సాధుత్వం దృశ్యతే కవిభామీ చే” అను విశేమవచనము తెలిసిళొనునది ] అత్వాడి తత్సమానా మివ దేశ్యానాం కియాపదానాంచ వర్షాగమో విశేమః పురుషే వ్వ న్లేషు చావీ వచనేము ౧౬ ఇదియేకసూ త్రము- దేశ్యానాం= దేశియము లెన క్రియాపడానాంజ క్రియా పవములక్కు ఆత్వాది=అకారము మొదలయినవి తత్సమానా మివ=డేపకృ త్యాది తత్సమ క్రియలకు వలెనగును చేయంబకు చేయంగలండు, ఇత్యాదు లత్వాదులు. ఆదిశబ్బముచేత నెత్వము మొదలైనవి పీలిచె ళాలిచె నిత్యాది పురుపే.మ= పథమాదిపురుమలయం కును అనేషు చ= తద్ధ ర్థాద్యర్థములయ దును వచనేషమ=వకవచన బహువచనములయందును వర్లాగమః= అక్షర భేద ములు వచ్చుట, విశేమః=తత్సమములకంయె విశేమము. దీని తాత్పర్యము - బేశీయతెలుంగులకు ఎత్వాత్వములు నమములే యగును స్థానాస్థానముల వర్ణవి శేమములు వింత అ దెట్లంకుని --వచ్చెననుక్రియకు- తద్ధ _ర్యమధ్యమఫు రుమకు వత్తుం లృడర్థమందు, శాగలండు ప్రోచు నను క్రియకు-బహువచన

౬౬ ఆం ధ్ర త బ్బచింతామణి ళా మందు ప్రోతురు ప్రార్ధనమందు, ప్రోవుము చనియె వినియె నిత్యాది క్రియలకు భూతార్థమందు వచ్చు నెత్వము పరమైయుండంణా ఇకారము- ఇది మొదలైన వర్తాగమములు బహువిధములు ప్రయోగ 'వేద్యము లావశ్యకముం (అత్వాది=అ్మకేసత్వాది కార్యము తత్సమానా మివ=తత్పమంబులకుం

బలెను చేశ్యానాం=దేశ్యము లైనటువంటి క్రి యాపదానాం= క్రియాపదము లకు న్యాత్‌ =అవును ఫోచుచున్నాండు, ప్రోవగలండు ప్రోచె౯, ప్రోచు౯, పురుసేమ= ప్రథమ మధ్య మోత్తమ పురుషలయందును వచ నేషు=వీకవచన బహువచనములయందును, అన్జేము=భూత భవివ్యద్వ ర్రమాన తర్ధర్మములయం దును, వర్ణాగమః=వర్హాగ మము. విశేమ =విశేషము, ఇందు కుదాహరణము లు --వచ్చు ననుకి యక్కువ _ర్రమానార్థమునందు వచ్చుచున్నాండు, భవిమ్య దర్ధ్థమునందు రాంగలండు, భూతార్థమునందు వచ్ళె తద్ధర్శ్మమునందు వచ్చుళ, వ్యతిీకమునందు రాందు, ఉత్తమపురుమయందు వత్తును మధ్యమపురువ యందు వత్తువు వచ్చెదను వచ్చితిని ప్రార్ధనమందు రన్మ,, రావే ణిచ్చు రవ్పీంచెె రావించె కర్యార్థమునందు రాబండె౯, ఇత్యాదులు చూచుళొనునడి ఈ చెప్పిన సూశ్రార్థముకం మ విశేషము లధర్వణవచనములవలనం దెలియునది )

([కర్శ్యణ్యనుబన్థప్స్యా త్పతిధాతుః కర్తృవచ్చ తద్యిధయః

ఆశిమికావ్రతశకాతా వెడు తేత్యాద్యా భవన్తి కాకశ్చ 1

ఇది మూండు సూ వములు, కరణి=క రారమునందు పతిధాతు =వల్‌ క ఆశీ ఊశలి లి పతనె” అను ధాత్వర్థము అనుబన్ధస్ఫ్యాత్‌. =అనుబంధ మాను ఘటింపంబకు చున్నాండు ఘటింపంబడగలండు ఘటింపంబడలలరు, ఘటించంయబజె౯) చేయంబడుచున్నాండు కర్భావచ్చ తద్విధయః తడ్విధయ =తవిధులు కర్టృవ చ్చ=క 'ర్రకమాలవంటివియు నవ్రును రమణీ నీకతన మాకు రాంబడె నిట కుక ”-అఆళిషి.=ఆశిరర్థకమునందు కావుత్య కాలే ఎడు త శాక అనుశ బములు వచ్చును రాముండు మమ్ము రశ్నీంచు. గావుత్య, మిముంలోషించుంగాత, పాలిం *మూలము-గావుక గాత శాక యని సేళాదిగా నుష్తది గాతావెనుమిత్యాద్యా- వెదసెు కీ ద్యా- అనియు నున్టది

• శెండవ్యప్రతిలో నీన్లోశముతర్వాత అత్వాదితత్సళు అనుళ్లోకమున్న ది

క్రీయావరిచ్ళేదము చెడు పాలించుత్కపాలించుంగాక ఆదిశబ్లము వలనను ప్రోవుత౯ పోమీంచుతళ౯ా, ఇత్యాదులు మూచుకొనునది ]] ఛా పర్వేందు పతిమానసుందరముఖీ పద్గోదరాంచద్వి రా డర్వాదిత్యవిభు పపూజితిపదడా హర్యత్షరాడ్డామినీ శర్వాంఛోరుహలోచనా శ్రవిలసచ్చామాక రాగారయు క్సరె వ్రశ్వర్యక 5 నెిగాధిపతనూజాతా జగ న్థారృకా గద్యము ఇది (శ్రీసకలభాపూవాగనుశాసన నన్నయళభట్ట విరచితాం ధశబ్ద చింతామణియందు సకలకవితా స్వతంత్రభట్టారక యెలకహూచి బాలసరస్వతి కవిమహాోపాధ్యాయప్రణీతం బైన శశూనుకాసనటీ కాగంథమునందు. బం చమము శ్రీయాపరిచ్చేదము సంపూర్ష్మము, | ఎషట్రిగుర్తుల నడుమనున్న వివయమూ క్ష09ర్‌ గ్రంథములోనిదానిక పరిచ్భేవమున భేదముగానున్నుది