Telugu Andhra Dwipada Sahtya Charitra - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

మ్‌ రం | న న న న /| అన తి , |. ఆంధ ద్విపద సాహిత్య చరిత , (పదునెనిమిదవ శతాబ్ది వణకు గల కావ్యముల సమీక్ష) డె, టి, సుశీల | థు . 4 టం విశ్వవిద్యాలయమువారిచే పి. హెచ్‌. డి. డిగ్రి హూ ఆ" (0జీ! ఒజసంగబడిన సిద్ధాంత వా్రాసము ' స్స .

టీ20 ౧ .

ఆంధ ద్విపద సాహిత్య చరిత (పదునెనిమిదవ శతాబ్ది వణకు గల కావ్యముల నమీకు డౌా.టి. సుశీల ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయమువారిచే పి. హెచ్‌. &. డిగ్రి జసంగబడిన సిద్ధాంత వ్యానము

శీ 50064౪ 01 0410863 గజం/88 1౧ 761066 ఓ€116781(0౯9 ౪1] శాం అ౧౮ే 01 186) 66౧10౧ -ది/ దిగ 7. 5465[69!2. 11.4. ౧౧.౦ సర్వస్వామ్య సంకలితము 1] (0౮ 1. [ప్రథమ మ్యుదణ : ఆగమ్హు 1079 య్తా! గల ఒం [వతులకు శ్రే ఆంధపటబేక్‌ బుక్‌ డిస్ట్రిబ్యూటర్స్‌ రాష్ట్రపతి రోడ్డు, సికిం్యదాబాదు ౨. మాధవీ బుక్‌ డిపో, సుల్తాన్‌ఐబజారు ఆర్యసమాజ మందిర్‌ ఎదురుగా, హపైదాబాదు, 'వెల క4క్‌= యస్టిలిల -“ ర్‌ం00 జ్తరం న. న

• (౧0109... * ము[దణ సాన ప న (పగతి గతా (పెన్‌ ఖైరతాబాదు, వై-దకాబాదు-500004 [20091 6౮596 0? 116 ౧౧౧౪౧0 0౯ 113 01 ౧౩౩ ౯౩౦౧ (౧౩౮౯ 2౪81125016 0౪ 119 60౪1. 01 1౧618 &6 00౧0659100[82]1 ౧216.

కళా[పపూర్ణ డా. దివౌకర్హ వేంకటావధాని, ఎం.ఏ. (ఆవర్సు) పి, పాచ్‌.డి. పూర్వాం ధళాఖాధ్యమండు ఉన్నా నియా విశ్వవిద్యాలయము, మాదాదాదు తొలి పలుకు

(శ్రీమతి టి. సుశిలగాకు ఉస్మానియా విశ్చవిద్యాలయమున మా దగ్గజనే ఎమ్‌ ఏ. వరించి ఉత్తీర్ణత పొందినారు. తరువాత థ్రీ భగవాన్‌ సత్యసాయి మహిళా కళాకాలయందును, కాశీ పాందూ విశ్వవిద్యాలయమందును, ఢిల్లీ విశ్వ విద్ధాలయమందును ఉపన్యాసకురాలుగా పనిచేసి మంచి ఆనుభవము గడించినారు. ఢిల్లీ విశ్యవిద్యాలయమునందే సుమారు 18 సంవత్సరములనుండి పని చేయుచు అక్క-గనే ద్విపద సాహిత్యమునుగూర్చి పరిశోధన కావించినారు. పి.పావ్‌.డి. పట్ట.ను పొందినారు. వారి సిద్ధాంత వ్యాసమునకు నేనుకూడ నాక పరీష కు(డుగా నుండుట సంభవించినది. అప్పుడు వారి సిద్ధాంత వ్యాసము నంతకు తుజ్ణముగా. బరించి వారి పరిశోధన పాటవమున కానందించి యుంటిని. ముద్‌తమైన పిమ్మట నిప్పుడు దానిని మరల పఠించు నవకాశము కల్గినది.

ఆంధభాషలో చాల వి స్తృతమైన ద్విపద సారస్వత మున్నది. అందు కందిలి ఛందము సులభమగుఓయు, సంజేతులేకాకస్ణుస్టామాన్యులుకూడ దానిని రవి.చుట సాధ్యమగుటయు, నది గురు లఘువుల నెంచుకొ మార్చుచేసి పాడుట కనవుగా నండుటయు కారణములు. అందు మతములక్షు; రామాయణ భావత భాగవత కధలకు, ద్వ్వైతా ద్వైత విశిష్టాద్వైత సిద్దాంతము.కు జీవిత చరిత లకు, పురాణములకు, చర్మితకు, వీఠగాథలకు సంబంధించిన వాజ్బ్యయమెంతో యున్నది ఈ వాజ్బయమున విశేషభాగమింకను అమ్మదితమై లిఖిత పుస్తక భాండాగ రిమ.లంచే యుండిపోయినది, శ్రీమతి సుశీలగారు లిఖిత్మ పతులను కూడ శవ పడి పఠించి యీ సిద్ధాంత వ్యాసమున వానిని సైతము సవిమర్శముగా సమీక్షించి యున్నారు. ఈ విధముగా నామమాత పరిచితమ లైన పెక్కు కావ్యవఎలను వారు వెలుగునకు( దెచ్చియున్నారు, ఈ విషయమునవారు పడిన పర్మిశమయు కావించిన పరిశోధనోత్సాహమును మిక్కిలి (పళంసనీయముఅు,

౪ [గంథారంభమున వారు ద్విపద - దాని పుట్టపూర్వో త్తరములు అను వ్యాసమును అంతమున ఆయా ద్విపద కావ్యముల కాలములందలి సాంఘీక మతాచార పరిస్థితులను వ్యాసమును రచించియున్నారు. ఇందు మొదటిది ద్విపద చృందమినకు సంబంధించినది, వారది యెట్లు రూపొందినదియు, దేశి మార్గములలో నే పద్దతికి జెందినదియు, సంస్క్టృతముతో దానికిం/గల సంబంధ మును సమ్మగముగను నవిమర్శముగను జర్చించియున్నారు. చివరి వ్యాసమున వారు పదర్శించిన పరిశీలన క్లాఘాపాాతమై ఆయాకాలములందలి మత సాంఘీక పరిస్థితుల నద్దమునందువలె( జక్కగా (పకటించుచున్నది. ఈ వ్యాసము పఠిం చిన పూర్వాంధకవులందు. గూడ నెంత సామాజిక స్పృహ యున్నదో తెలియ వచ్చును. ఈ అధ్యాయములు రెండును (గంథమున కాద్యంత ములందుండి (గంథము విలువను ద్విగుణీకరింప( జేయుచున్ననవి. వీనిని రచించుఓటలో రచ యితి చూపిన నేర్పు మెచ్చందగియున్నది. అసంభ్యాకములై న ద్విపద కావ్యములను సుమారు పది వర్గములుగా విభ జించి [శీమతి సుశీలగారు వాని నన్నిటినిగూర్చి కూలంకష మైన సమీతు కావించి యున్నారు. కథా కథనము, రసపా[తపోషణము, వర్ణన విధానము, భాషా కలీ విశేషములు మున్నగువానిని గూర్చి వారు కావించిన పరిశీలనము సమ్యగమును విద్వత్ప౦ళంసాప్యాతమునై యొప్పారుచున్నది. బసవపురాణ పండితారాధ్య చర్మితలు, హరిక్సం్యద చర్మిత, నవనాధ చర్మితలు, వరదరాజ రామాయణము ద్విపద భారతము మున్ఫ గు నుద్గ౦ంంభములను వారు సమీక్షించిన రీతి (పళంస నీ్‌యమై యున్నది. దై ్వఠాద్వైత విశిష్టాదె శ్రతములను, వేదాంతగంథ ములను నమీక్షించునప్పుడు వారు చూపిన ఆధ్యాత్మిక పరిజ్ఞానము నా కచ్చెరువు గొల్పి గది, అట్లే వారు చర్మితాత్మక ద్విపడలను విమర్శించునప్పుడు సమ్మగమైన చరిత జ్ఞానము (పకటించి యున్నారు. వారిశైలి సర్వత విశదమును, సులథమును, సర్వసుబోధమునై యొప్పు చున్నది. (గంథసమీకాస దర్భమున వారు (పదర్శించిన నివృతపాత వైఖరి (పళంసింపం దగియున్నది. యోగి వలెనే విమర్శకుడును మమతాహంకార పరి

౪

త్యాగ పూర్వకమైన సమభావమును చూపవలసిన ఆవళ్యకత యెంత్రెన నున్నది. ఆ విషయమున రచయ్యితి మంచి ని[గహమును సమభావమును 1పదర్శించి యున్నారు. ద్విపద కవులు తమ తమకాలములందలి వ్యావహారిక పదములను ఆన్యదేళ్యములను విరివిగా వాడియున్నారు. శ్రీమతి సుశీలగారికి ఉర్దూ, హిందీ భాషలతోంగూడ పరిచయముండుటచే వారట్టి పదములను చక్కగా వివరించి యున్నారు. వారి సిద్ధాంత వ్యాసము సారస్వత విద్యార్థులకేకాక చరితకారు లకును పండితులకును గూడ నుపయోగకరముగా నుండునని నా అభ్మిపాయము. వారిందు 168వ శతాబ్బమువఅజకును గల ద్విపదకావ్యములనే సమీక్షించియున్నారు. కాలాంతరమున వారు తరువాత వెలసీన ద్విపద కావ్యముములను సైతము సమీక్షించి (గంథమునకు స్వయం సంపూర్ణతను గలిగింతురని కోరుచు, ఈ సిద్ధాంత వ్యాసమును రచించుటలో [పకటించుటలోను వారు పడిన సౌఫల్యముతో గూడిన (ళమను (_పళంసించుచు విరమించుచున్నాను.

హైదరావాదు

16-8-79 దివాకర్ల వేంకటావధాని

(ప స్తా వన

పదునెనిమిదవ శతాద్దాంతము వరకు గల ద్విపద కావ్యముల చరిత నీ [గ్రంథము ద్వారా ఆంధలోకమున కందించుటక్తై విశకయ పూకకముగ [పయత్నించితిని. ఈ [సయత్నము ఢిల్లీ నుండి జరుగుట వలన మిక్కలి వ్యయ (పయాసలతో కూడి భగీరథ (పయత్నమే అయినది. ఎంత వకు సలి కృతుకాలనై నదియు విర్ణయము పాఠకులకే విడిచి పెట్టెదను.

మొత్తము నేనిందు పరిశీలించిన ద్విపద (గంథములు 114. అంచు త్ర మాతమే ముదితములు. తక్కిన 77 గ్రంథ మబులును అము దిర:ఎలు; కొన్ని తాళప్త్త (_గంథములు, కొన్ని కాగితపు[పతులు. ము,దిత [గధములలో కొన్ని (గంథకర్తృ నామములు లేక, (గంథకర్రలు తెలిసిసప్పటికిని వారి కాలఎపలు తెలియక్క యున్నవి. కొన్ని (గంథములు కుది మొదప్శ ల్రేక్ష అసంపూర్ణములుగ నున్నవి.

వీనియందు [గంథక ర్త నామములు తెలియనివి ,.. బి1

(గంథ రచనొాకాలము తెలియనివి ... ఎ, తీ0 [గ్రంథకర్తలు తెలిసిన స్థలములందు వారి కాలమును కనుగొన [పయత్నించి 3ని. తుదిమొదళ్ళు లేక (గంధక ఓల పేర్ద తెలియక యున్నవానిని అటుల విడిచి పుచ్చవలసి వచ్చినది.

ఈ ద్విపద కావ్యముల నన్నిటిని పరిశీలించిన పిమ్మట ఒక విషయము స్పష్టముగ తెలియుచున్నది, ఈ శాఖ విపులమైనదే కాక, ఎన్నో విధముల విశిష్టమైనట్టు కూడ. _పారంభదళలో వీనిని సోమనాధాదులు మత్మపచారమునకె ఉపయోగించి రచశలు గావింవినను కాల్వకమమున వీనికి ఒక శాపొతీమార్న ముగా స్థానమేర్చడినటి “ద్విపద కావ్యంబు ముది లంజ” యిత్యాదిగా ద్విపద యెడ నుండిన నిరసన భావము తొలగిపోయి, ఇతర సాపాత్య (పష్మకియ లతో దీనికి సమానమగు గౌరవ పతిష్ట లేర్పడినవి. గొప్ప పండిత కవులు కూడ ఈ ఛందముకు చేపట్టి రచనలు గావించిరి. రంగనాథుడు, గౌరన, ఆళ్ళ

౪||

పాక చిన్నన్న, దోనేరు కోనేరు నాథుడు, మడికి సింగన, కూచిమంచి తిమ్మకవి, (పముఖ ద్విపద కవులలో కొందరు మ్యాతమే. కాలము గడిచిన కొలది, ద్విపద కావ్యములు లీ విషయమున సుగమములు, సొమాన్యులకొరకు రచింపబడినవి యను నభ్నిప్రాయము కూడ మారినట్లు గానబడుచున్నది. ఏలయన గౌరనాదుల కృతులలో సంస్కృృతపద భాహుళ్యముతోపాటు అనేకద్విపద లేక సంస్కృత సమాసములుగా గూర్చ్పబడినవి, కాన ఛందమును మాతమే ద్విపదనుస్వీక రించి, మిగిలిన విషయములలో ఆవి పద్య కావ్యముల, (పబంధముల (తోవలో నడిచె నని చెప్పవచ్చును. (ప్రబంధ యుగమునకు తరువాత వెలసిన కావ్యములన్నియు, (వబంధ లక్షణముల నన్నిటిని పుణికిపుచ్చుకొని, తచ్భాయలో నడిచినవి, గౌరన కాలము నాటికి ద్విపదలో షష్ట్యంత రచన కూడ (పారంభమైనది. ఈ విధముగ సీ కవులు ద్విపద కావ్యమునకు సాహిత్యలోక మున పద్యకావ్యముల తోడి సమాన గౌరవ ,పతిష్థలను తేబూని, కొంతవరకు సథలులై రి. గౌరన నొటికి మతో (దేకము చల్లారి కాంతపూరిత వాతావరణ మేర్పడినది, కావుననే అతడు చల్లని కావ్యమును (ప్రసన్నమైన శైలిలో (వాయగలిగెను. ద్విపద కావ్యములు కొన్ని, ఉదాహరణకు బసవ పుంాణ, పండితారాధ్య చర్మితలు సంస్కృతమున ననువదింప బడుట ముదావహమైన విషయము. ఇటులే తరువాతి కాలమున కొన్ని ద్విపద కావ్యములు పద్మకావ్యములుగ రూపొందినవి,

౩ వమతి సంబంధములగు కావ్యముల కన్న వైష్టవమత సంబంధములగు కావ్యములే (నేను చదివిన వానిలో) నధిక సంఖ్యలో నున్నవి. దీనివలన ఆంధ దేశములందలి జనులకు వీర శై వముకన్న అద్వైత విశిష్టాద్వెత మతముల యెడ విక్కువ ఆదరగౌర వములున్నట్టూహింప వీలగుచున్నది.తరువాతి సంఖ్య వేదాంత సంబంధ కావ్యములది. సుబోధమగు లిలో వేదాంత రహస్యముల నెన్నిటినో కవులీ కావ్యములందు వివరించిరి. వీనిలో గూడ అద్వైత వేదాంత సంబంధ ములే అధికములు, దక్షిణదేశమున అరవదేశమున, మధుర, పుదుక్కోట, తంజావూరు రాజ్యముల నేలిన తెలుగురాజులు కొందరు తాము స్వయముగ కావ్యములను రచించి, కవుల నాదరించి పోషించి, వారిచే రచనలను (వాయించిరి.

౪11 సానంద చర్మిత, దేవాంగపురాణముల కర్త అయిన భ్మదకవి లింగకవి, ఉత్తరా ర్కాడు జిల్హాలోని పడవీడు నివాసి. చొక్కనాధ చర్మితక ర్త పచ్చకప్పురవు తిరువెంగళకవి, రామనాధపురజిల్లా వాస్తవ్యుడు. రుక్మాంగద చరితకర్త కని గిరి తంజూవూరి మచోరాజు కాహాజీ కాలమునాటివాడు, తంజావూరి మవోూష్ట్ర 4పళువు ఏకోజీ మధురమగు తెనుగున రామాయణమును రచించెను. తంజా వూరి రఘునాధ నాయకుడు నలచరి_త ద్విపదకావ్యమును రచించెను, అతని ప్యుతుడు విజయరాఘవు డీ ఛందమున రనునాథ నాయకాభ్యుదయమును రచిం ,చెను. ఈతని కాలముననే వెలసిన కవి పరమానంద తీర్థయతి, శివజ్జాననుం జరి, అనుభవదర్పణము అను వేదాంత (గంథముల కర్త. ఈతడు మన్నారు గుడి యందలి దండకారణ్య నివాసి. ష్‌ ౯ ఈ ఛందమునందు గల గేయ సొలభక్యమును బట్టి భగవంతునిపై స్తుతి “పూర్వకమగు రచన లెన్నియో రచించబడినవి. శరణాగత ద్విపద, ్రీరంగ మాహాత్మ ము, వరదరోజమంజరి, మొదలగునవి యిట్టివి. తెనుగు సాహిత్య మనువాదముతో నారంభమైనదను మాటకీ ద్విపద సాపొతీశాఖ అపవాదమై యున్నది. ద్విపదకావ్యము అన్ని విషయములమై రచింపబిడినను, నీతిబోధక కావ్యమాలు మాాతమిందు రచింపబడలేదు. ఇట్టివి అన్ని విషయముల పైని రచింపవడుటచే, వస్తు వ్లైవిధ్యమును గలిగి ఈ కాఖ అత్యంత 1పాధాన్యమును, (పాముఖ్యమును గల్గియున్నద్‌, ఈ కావ్యములు తక్కిన శతాబ్బములలోకన్న న శతాబ్దములలో నధిక సంఖ్యలో రచిలంపబడినట్టు తెలియుచున్నది. తెనుగు సాహిత్యమున స్వర్ణయుగముగ పరిగజింపబడుచున్న 16, 17 కతాట్టి ములలో నీ కావ్యములు కూడ అధిక సంఖ్యలో రచింపబడుటలో వింతలేదు. [గంథ రచనా కాల మెలుకపడని అనేక కావ్యములుకూడ ఈశతాబ్దులందే రచింప బడియిండును. ః (గంథరచనా కాల విషయములో ్రీనిడదవోలు వెంకటరావుగారు ద్విపద కావ్య సూచికలో నిచ్చిన కాలములనే అనుసరించికిని. వారచట కవికాలమున్సు

ల పేర్కానలేదో. అపుడు వీలుగల స్థలములందు నేను కాల నిర్ణయము చేయ బూనితిస్‌.

(గంథ కర్తృత్వ విషయము వివాదాస్పదముగ నున్న సందర్భములందు నా యభిిప్రాయమును సకారణముగ నిరూపించితిని.

అము దిత |గంథ సూచికలో పేర్కొనబడని తాళపష్కత (గంథముఅను కూడ కొన్నిటిని నేను, మదరాను [ప్రాచ్య లిఖిత పునక భాండాగారమునం దును, తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థయందును చదివితిని. ఇవి సుమారు 10 లేక 12 ఉండును.

అనువాద, ఆనునరణ [గంథనుల విషయములో డ్విపద కావ్యమలను మూల [గంథములతో పోల్చ కవి మూల్మగంథము నెంతవర కనుకరించెనో, .కేవలానుసరణముగ, లేక మూల భిన్నముగ రచించెనో పరిశీలించితిని.

(పతి కావ్యమునకును, సాహిత్య, వాజ్మయ, ఆలీ, ఛందో, వ్యాకరణ దృష్ట్యా విలువను పరిశీలింప బూనితిని. _పీనియంవలి భాషవిషయమై నేను కృషిచేయలేదు. అయినప్పటికిని, కవు లచ్చటచ్చట గావించిన విశష్టములైన వంత (సయోగములను గుర్తించితిని.

1968లో పి హెచ్‌. డి. పట్టము కౌరకు ఢిల్లీ విశ్తువిద్యాలయమునకు సమర్పించిన పరిశోధన (గంథమిది. ఆచార్యులు, శిష్యవత్సలులు థీ డా. కొత్త పల్లి వీరభ[దరావుగారి పర్యవేతణ (కింద నెనీ విషయము నధ్యయనము చేసితిని. వారు ఉత్తర భారతములోని విశ్వవిద్యాలయమునందు దక్షిణభారత భాషయైన తెలుగులో పరిశోధన చేయటకు జ్యోతిని వెలిగించారు. జ్యోతినుండి జ్యోతిని వెలుగజేయు సం్యపచాయానుసారంగా (పన్తుళం ఢిల్లీ విశ్వవిద్యా లయంలో తెలుగులో విభిన్న విషయములపై మరికొందరు విద్యార్థులు పి.హెచ్‌.డి. పట్టము కొరకు కృషిని కొనసాగిస్తున్నారు. ఈ సందర్భమున నేనే గాక, ఆవిద్యార్థులు కూడ వారి యెడ ఎంతో కృతజ్ఞులై ఉండవలసి యున్నది.

య మ్ముదణాదిక వ్యయము ముమ్మడించిన ఈ రోజులలో. నింత పెద్ద (గంథమును _పచురించుట దుష్రైరకార్యమే. అయినను (పచురించ వలెనను కోరిక త్నీవమగుటచే ఆంధృ్మపదేశ్‌ _పభుత్వమువారి నార్థికి సహాయము నర్థించితిని, వారు కొంత సహాయము నఐదించిరి. అందుకు విద్యా శాఖ వారికి మిక్కిలి కృతజ్ఞురాలను. అటులే తక్కువ వెలకు కాగితము లభింపజేసిన భారత [ప్రభుత్వము వారికి కృతజ్ఞుాలను.. నేవు ఢిల్లీలో ఉండుట ముదణ హైదరాబాదులో. జరుగుటవలన (పూఫురీడింగ్‌ హెదాదాదులోనే చేయించవలసి వచ్చినది. కాని దురదృష్టవళాత్తు (పూప్తు రీడింగ్‌ బాధ్యతా రహితంగా జరగడంవల్ల పుస్తకములో కొన్ని తప్పులు దొర్షినవి. దీనివలన పాఠకులకు చాల ఇబ్బంది గలుగును. నాయీ ఆసహాయతను పాఠకులు మన్నించగలంని _పార్థన. ఆదృష్టం నోచుకొని ఈ (గంధం మలి ము్యదణ గాంచ గలిగితే మిక్కిలి సావధానతతో ముుదణ జరిపించి పు సకమును దోవ రహితముగ పాఠకుల కందింపగలను.. నాకు కేవలము గురువులు, ఆచార్యులు .మాతమేగాక, నా సర్వతోముఖాభివృద్ధికి కారతులును, _కశ్రేయోభిలాషులునైన పూజ్యులు ఫ్రీ దివాకర్ల వెంకటావధానిగారికి నేనెంతో బుణపడి యున్నాను. వారి సహాయమే అభింపక పోయినచో నేడీ పుస్తక మీ విధముగ వెలుగును చూచుట సంభవించెడిది కాదు. ఆరోగ్యము సరిగ లెకున్నను లెక్కచేయక వారు పుస్తక ముదణ కార్య భారమును వహించి చివరి నూరు పుటల (పూవు లనుకూడ చక్కదిద్ది (గంథమును నిర్దుష్ట మొనర్చిరి మరియ కోరినదే తడవు దయతో తొలిపలుకులను (వాసీ యిచ్చిరి. వారికి నా కృతజ్ఞతా పూర్వక [పణామ పుష్వాంజలులు. కొ తఢిల్లీ 1681979 టి. సుశీల ష్ట్ర

విషయసూచిక మొదటి [ప్రకరణము పుట ద్విపద = దాని పుట్టుపూర్వో త్తరములు కే కక '30డవ _పకరణము వమత సంబంద ద్విపదలు శీర్‌ = 1506 బసవ పురాణము శీర్‌ వండితారాధ్య చరిత 7/71 నవనాధ చర్మిత 89 నవచోళ (చరిత ] విర్ర సానంద చరిత 140 (వభులింగ లీలలు 14కి చొక్క్థానాధ చర్నిత 15 మల్ద్హారి చర్మిత 1538 బసచ విజయము 1538 మజిబసవ పురాణము 15% శివరహస్య ఖండము 181 శంకర సంహిత 167 [బహ్మో త్తర ఖండము 172 సురాఖ్రాండేశ్వరము 176 సోమవారమాహాత్మ్యము 178 ఘటికాచల మాహాత్మ్యము 180

| మూడవ (ప్రక రణము కా క్రమత సందింధ ద్విపదలు 181] 85 నింబజామాహాత్మ్యము 151 చౌడేశ్వరి కథ 184 భో ణు నాల్గవ (పక రణము వైష్ణవ మత సంబంధ కావ్యములు 186-కి8ి0 (0) రామాయణ నంబంధములు రంగనాధరామాయణము 186 ఉ త్రరరామాయణము 198 ్రీరామా మణము 202 రామాయణము ౨10 విభీషణ బుడి బలి శతకంఠ రామాయణము 218 మైరావణ చరిత వశ (2) భాగవత సంబంధములు ద్విపద భాగవతము (దళమ స్కంధము) 218 బాల భాగవతము వివి భాగవతము లై భాగవతము -- దళమస్కంధము 2 రుక్మిణీ కల్యాణము వితి1 అష్టమహిషీ కల్యాణము ల98 ఉషాకల్యాణము వఫ్ర? జలభ్మద విజయము య? |

౫1 (8 ఇతరములు

పరమయోగి విలాసము వ46 (శ్రీవిష్ణు పురాణము (విష్టుళ క్రచర్మితము) 260 ' కూర త్తాక్యారుచరి త ప!

_ ళరణాగత ద్విపద వి64 భాగవత వై భవము విరిల్‌ ్రీనివాస విలాన సేవధి 266 తిరువాయ్‌ మొటి వి75 శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము ౨76 వరదరాజమంజరి (లేక) కలియుగమంజరి వ ధర్మజ కృష్ణ నంవాదము వ/8 విష్ణమాయా విలాసము 9౨79 శృంగార మంజరి 280 చ(కవాళ మంజరి 2860

అయిదవ (పకరణము వేదాంత సంబంధ కావ్యములు ౨81-828 (ఎ) *వమత నంబంధములు

వీరశైవ దీఇ బోధ 991

యోగిళ్వర విలాసము 285

మనోటోధ ౨80

శవజానమంజరి వంతి

ఆత్మ్మైక బజోధము రీర04

గురుశిష్య సంవాదము 2౪6

గురుటోధ వి9ఢి

గో

వీరమహేశ్యరాచార సంగవాము 8500 శై వసిద్ధాంత శిభామణి లె02ి

(బి అద్వైత వేదాంత బోధకములు మాయా చిదానందమంజరి 808 అనుభవదడర్పణము 808 ఆనుభవామృతము 803 ఆత్మానంద ఠఈస మంజరి తి09 తత్త్వ చం, దోదయము 819 త త్త్వదీపికా _పబోధము 818 జ్ఞాన సూర్యోదయము త్‌[4 ఉత్తర గీతామంజరి 81ర వేదాంతమంజరి + 6 సర్వహన్య సహజామనస్కం- నిరాలంబమంజరి 817 శారీరోపనిషత్తు 818

(న) విశిష్టాద్దైైత (పతిపాదకములు తత్త్వార్థ దర్వణము శల 1 మువ్వార్త వై భవము తి29

ఆజవ (పకరణము

భారత కధా సంబంధములు 824-890 ద్విపద భారతము లిబిశ్స సుభ(దాకల్యాణము 13111 నలచర్మిత త40 దౌంపదీ స్వయంవరము లిర్‌

సౌగంధిక [పసవాపహరణము 856 కపోతవాక్యము త్‌రిటీ

౧0/ వరశుకావమాయణము తన విరాటపర్వము ల88 కుళలవోపాఖ్యానము 868 రామకుమార విజయము వ78 కుళలవ కథ లి 5 శ్రీకృష్ణార్దున సంవాదము 876 అభిమన్యు కల్యాణము వి6 ఏడవ (ప్రకరణము చర్మితాత్మ కములు 881886 సిద్ధేశ్వర చర్మిత 881 ఎనిమిదవ [_పఠకరణము వీరగాధా సంబంధములు 887.89? పల్నాటి వీర చర్మిత 887 కాటమరాజు కథ 893 తొమ్మిదవ [పకరణము పురాణ నంబఎధములు £98-4ీలి5్‌ హరిళ్నం_దోపాఖ్యానము కి్ర9 ఉత్తర హరిశ్చుయద చర్మిత కీ07/ దేవాంగపురాణము 409 మార్కండేయ పురాణము శీ? ని రుక్మాంగద చరిత త్తీ[ే ౮ పదియవ _సకరణము జీవితచరి.ళత సంబంధములు 428484 రఘునాధాభ్యుదయము 426 అన్నమాదార్య చర్మిత 4౨0

20/1 పదునొకండవ [(పకరణము సంకీర్ణ ద్విపదలు 485.63 వైళ్యపురాణము శీతిర్‌ భోగావతీ ద్విపదలు ఉక? ధర్మాంగద చరిత 4పఏ శృంగార విషయము ఉీ$0 బిల్హణోపాఖ్యానము త్హీశ్సీ 1 సతవతా చర్విత 443 సారంగధర చర్విత 45 వికమార్క_ చరిత ఉ57 వికషారుూని కథలు 459 యాజ్ఞవల్క్యూ విజయము శీవ్‌ ఆ భేజాళ పంచ వింశతి శ461 స్వరశాస్త్రము ఉరికి కామేశ్వరీ చర్యితము ఉరికి నాసి కేతు పురాణము శీ66 పం. డెండవ (పకరణము ద్విపద కావ్యములు ౨ ఆయాకాలము నాటి సాంఘీక పరిస్థితులు తీర్ర9 ద్విపద (గంథముల పట్టిక 523

ద్విపద - దానిపుట్టుపూర్వో తరములు రెండు పాదములు గల యొక (పత్యేక ఛందము తెనుగున ద్విపదగా

పరిగణింపబడుచున్నది. వృత్తములకు, పద్యములకు నాల్లు పాదములుండును. పదము తేక పాదము అనగా వద్యములోని నాల్లవ వంతు. ఆనగా ఒక పద్య పాదము. నాల్గు పాదములు కలది పద్యము కాగా, రెండు పాదములు గలది ద్విపద యయినది. ఇట్ల్టగుట వలన ద్విపద కన్వర్థ నామ మేర్పడుచున్నది. తెనుగునందలి ద్విపదకు _పతిపాదము నందును మూడిఇద గణములు, ఒక సూర్యగణము నుండి మూడవ గణాద్యక్షరము యతి స్థానమై, పాస నియ మమును గల్లి యుండవలనను నియమమును లాక్షణికు లేర్చరచిరి, ఉదాహరణ మునకు,

“గోపికా వల్లభా గోవింద నిశ్ను

'గోపాల మాధవా గురుదేవ గొలుతు'

పద్యకావ్యములందు ఒక్కొక్క జాత్యుపజాతి వృత్తములను (వాయు సంపదాయము కలదు గాని, ఒక్క ద్విపదను (వాయు సంప్రదాయము తెనుగున లేదు. గ౦ంథమంతటిని ద్విపదలో (వాయుటయే సంపదాయము. దీనినే అప్ప కవి, “క్షితి దగ నీ రెంటిచే నొప్ప ద్విపద, మితి లేక చెప్పిన మేలంగడు కవులు అని కావ్యమునంతటిని ద్విపదగా చెప్పవలయుననెడి ఆనాటి సం్యపదాయమునే చెప్పెను.

ఈ ద్విపద ఛందస్సుయొక్క_. చరితను ,ప్రావీనతను పరిశీలింప వలసియున్నది. కొందరి మతానుసారము తెనుగు భాషయందలి పదజాలము వలె, సాహిత్యమునందలి యితర సంప్రదాయములు, ఛందోరీతులవలె, నీ ద్విపదకూడ సంస్కృత [పాకృతములనుండి వచ్చినది. వారు తమ వాదమున కుపబలముగా ద్విపద శబ్దము వేదములందును, 'పాకృ్కృత నిఘంటువుల యందును, కానబడుచున్న దనియి, అదియే మన వాబ్యయమున వచ్చి చేరిన దనియు నందురు.

వై దిక వాజ్యయమున ద్విపదా గాయత్రీ, ద్విపదా జగతీ, ద్విపదా శత బృహతీ, ద్విపవా షతిష్టుప్‌, ద్విపదా విరాట్‌; అను ఛందస్సులు గాన వచ్చుచున్నవి. ద్విపద, ద్విపది, డ్విపదిక, ద్విపదగ,డ్విపదీ ఖండము, దోహా (పా) ముదలగు పేర్లతో నొక బుగ్భేదమనియును, గీత _పబంవమనియు, మాతా వృత్తమనియు, ననేక గగ్రంథములందు. దీని (పస క్రి నివధ రూపముల గానవచ్చుచున్నది.

11 వాచస్పత్య నిఘంటువు: ద్వివదికా, ద్విపది, “స్వార్థకో [హస్వః, గీతిభేదే,. “వద్దా ద్విపదకా గీతి ర్థంభ లేత్యభి థీయతే'-భరతః. ద్విపదీః బుగ్భిన్నే ద్విాపదయు క్ర గీతి భేగే మాశఠావృ త్తభేదేచ. ఆదౌ షట్కల మేతల్‌, తదను పుంచచ చతుష్కలమ్‌ గుర్వంతం ద్విపదీ భవతీహ వింశత్యష్ట కలం దలమ్‌. గాయ్యత్య 'స్యేక పది చతుష్పద్యపవసి నహిపద్య సే. శతపథ (బాహ్మణము (148-510)

వ, శబ్దస్తోమ మహానిధి: ద్విపదౌ (శ్రీ) ద్వాపాదా వస్వాః వాదస్యాన్త లోపః జాప్‌ భ త్వాత్పదాదేశః బుగ్విశేషే ఛందో న్పేన బీప్‌ ద్వి పదీ _ లి క బార చింతామణి : చ్వుపదా (త్ర్రీయిగ్వశేష డ్వొపాదా వస్యాః సంఖ్యాను పూర్వ స్వెతి పాదస్యాన్త లోపః టా ఒృకీచి టాప్‌ పాదః పత్‌

త్వ స్త్తము; తలే భరతుని నాట్యకాస్త్రము; విక మోర్వశీయమున కాళదాను సూచించిన నా న! వీ ల్‌ [పవేశానంతరం, చ్వపదికయా ద్‌ళో వలోక్ష్య *అన్సదానిని పేర్కొని సపదిక కులక్షణమును వ్యాథ్యాత భరతముని (పో కముగ శజైపి,నాడు. భరతుని లక్షణమని వ్యాఖ్యాత చెప్పినది. ఒ

క్రి ద ళ్‌డ్డా ఖండాచ మ్యాతా నంపూర్ణేత్ర చతుర్విధా చ్వపదీకరణాఖ్యేన తాలేన పరిగియతే, చతుర్చిరీదృ తై & పాదైః శుద్ధా ద్విపద్ది కోచ్యతే ఆర్థాంతేఒన్నే స్వరానాహుః ఖండాచ్చుద్ధయార్థయా వష్టేనేకైన గురుణా మాతా ద్విపదిక్షా మడ్రా జేంగా కినాళ సంహర్తా గురుణాంగే గిచేసధ

వ్ది కాని ఇది భరతమున గానవచ్చుట లేదు. సంగీతరత్నాకరమున నాల్లివ యధ్యాయమున 214217 శ్లోకములుగ' కానవచ్చుచున్నది. కాని ద్విపదక జంభలా నామకమగు నొక గీతి భేదముగా భరతుడు చెప్పినట్టు వాచస్పత్యమున గలదు కదా: వికమోర్వశీయమున ద్విపదిక లత్యము లేకపోయినను, జంభలిక లక్ష్యము గలదు. దానికి రంగనాథుని వ్యాఖ్యాన మీ విధముగ నున గది. *“జంభలికా గీతి విశేషం తధా చాహ భరతః ఉద్గంహోది సకృదై ప్రక ఖండో ట్వి శకలోధవా, యతశధ్రువో ద్విర్వాభోగో () _ధువే ముక్తిః సజంభకః ఇతి ఏత స్వైవ నామ జంఛభలికేతి మతంగ మతమ్‌. షధువే ముక్తి రహితా పూర్వోక్త ఇక్షణ లక్షి తానేతి శ్రీమధృట్ట సోమేశ్వుర చరణాః” (ఈ జంభలికయే ద్విపదిక రూపాంతరమగు జంథల యేమొ). 5. మతంగుని బృహద్దేశిః “యస్మాత్‌ కరణ తాలేన ద్విపదీవృ త్త సంగతా సాభవేత్‌ చ్వివదీ నామ 1పోక్తా వస్తు విచక్షణః ఆద్యం పాద ద్వయం యృతస్యాదన్యుపాస వర్ణితం అను 1పాస సృృతీ యేపి చతుర్ధేనా ధగీయతే. జనాాశయి :; అధ్యా, 5. సూ, కకీ-_58 సూ[తము : గణ స్త్రయోభంగ ద్విపదీ-54, వృత్తి; [తయోగణాః (పతిపాదం భవ న్ని చేత్‌ థంగ ద్విపదీ నామ భవతి గణాధికారవ ర్తమానే పునరుణ_గహణం చతుర్ణఘూనాంచ సర్వేషాంగణనా మఖేదేన [గహణార్జమ్‌ ఇతర ధాహి చతుర్ణఘానామేవ (గహణం స్యాక్‌ మా : రఠ్‌. “చత్వారం పంచషట్‌ స్ప్రవా చం న్నా పెం కీర తంత గించలణంకక నేరం, నటట.

2! పదునొకండవ (పకరణము సంకీర్ష ద్విపదలు 4*985..4ఉ63 వైళ్యపురాణము ఉకిశ థోగావతీ ద్విపదలు శీత? ధర్మాంగద చరిత శీలిఏ శృంగార విషయము శతస(0 బిల ణోపాకా॥నము తీత] యా న! పత్మివతా చర్మిత ఉ4తి సారంగధర చర్మెత శటీక్‌ విక్రమార్క చరిిత 457 వికమార్కుని కథలు ఉరి యాజ్ఞవల్క్య విజయము శీవ్‌ ఎ భేతాళ పంచ వింశతి 461 స్వరశాస్త్రము 4659 కామేశ్వరీ చరితము శీర నాసి కేతు పురాణము 4గ్రిగ్రి పం డెండవ [ప్రకరణము ద్విపద కావ్యములు = ఆయాకాలము నాటి సాంఘిక పరిస్థితులు త్వీగ్ర$ ద్విపద _గంథముల పట్టిక కవల

ద్విపద - దానిపుట్టుపూర్వో త్రరములు రెండు పాదములు గల యొక పత్యేక ఛందము. తెనుగున ద్విపదగా

పరిగణింపబడుచున్నది. వృత్తములకు, పద్యములకు నాబ్లు పాదములుండును. పదము లేక పాదము అనగా పద్యములోని నాల్లన వంతు. అనగా ఒక పద్య పాదము. నాల్గు పాదములు కలది పద్యము కాగా, రెండు పాదములు గలది ద్విపద యయినది. ఇట్టగుట వలన ద్విపద కన్వర్థ్భ నామ మేర్పడుచున్నది. తినుగునందలి ద్విపదకు (పతిపాదము నందును మూడిం్యద గణనులు, ఒక సూర్యగణము నుండి మూడవ గణాద్యక్షరము యతి స్థానమై, [పాస నియ మమును గల్గి యుండవలెనను నియమమును లాక్షణికు లేర్పరచిరి. ఉదాహరణ మునకు,

“గోపికా వల్లభా గోవింద నిష్ను

'గోపాల మాధవా గురుదేవ గొలుతు”

వద్యకావ్యములందు ఒక్కొక్క జాత్యుపజాతి వృత్తములఅను [వాయు సంప్రదాయము కలదు గాని, ఒక్క ద్విపదను (వాయు సంప్రదాయము తెనుగున లేదు. గ9౦థమంతటిని ద్విపదలో (వాయుటయే సంప్రదాయము. దీనినే ఆప్ప కవి, “క్షితి దగ నీ రెంటిచే నొప్ప ద్విపద, మితి లేక చెప్పిన మేలం[డు కవులు" అని కావ్యమునంతటిని ద్విపదగా చెప్పవలయుననెడి ఆనాటి సం్యపదాయమునే చెప్పెను.

ఈ ద్విపద ఛందస్సుయొక్క చర్మితను ప్రాచీనతను పరిశలింప వలసియున్నది. కొందరి మతానుసారము తెనుగు భాషయందలి పదజాలము వలె, సాహిత్యమునందలి యితర సంప్రదాయములు, ఛందోరీతులవలె, నీ ద్విపదకూడ సంస్కృత [పాకృతములనుండి వచ్చినది, వారు తిము వాదమున కుపజలముగా ద్విపద శబ్దము వేదములందును, 1పాకృ్సత నిఘంటువుల యందును, కానబడుచున్న దనియి, అదియే మన వాజ్యయమున వచ్చి చేరిన దనియు నందురు.

వైదిక వాజ్యయమున ద్విపదా గాయత్రీ, ద్విపదా జగతీ, ద్వివదా శత బృహతీ, ద్విపవా తిష్టుప్‌, ద్యిపదా విరాట్‌; అను ఛందస్సులు గాన వచ్చుచున్నవి. ద్విపద, ద్విపది, డ్విపదిక, ద్విపదగ,డ్విపదీ ఖండము, దోహా (పొ మొదలగు 'పేర్ణతో నౌక బుగ్భేదమనియును, గీత పబంవమనియు, మ్మాతా వృత్తమనియు, ననేక (గంథములందు దీని |[పసక్తి వివిధ రూపముల గానవచ్చుచున్నది. శ్రి వాచస్పత్య నిఘంటువు; ద్విపదికా, ద్విపదీ, “స్వార్థేక' [హన్వః, గితిభేదే, “శుద్ధా ద్విపదకా గీతి ర్దంభ లేత్యభి థీయతే-భరతః. ద్విపదీః బుగ్మిన్నే ద్విపదయు క్ర గీతి భేగే మ్మాతావృ త్తభేదేచ. ఆదౌ షట్కం మేతర్‌, రదను పుచచ చతుష్కల్లమ్‌ గుర్వంతం ద్విపదీ భవతీహ వింశత్యష్ట కలం దలమ్‌. గాయ్యత్య స్యేక పదీ చతుష్పద్యపవసి నహిపద్యసే. శతపథ (వాహ్మణము (14-8.' 610) లి. (కే య ణ్‌ న్‌ వ నంటు బట్టి లోహ పావ్‌ బ్బస్తోమ మహానిధి: ద్విపదౌా (స్త్రీ) ద్వాపొదా వస్వాః వాదస్యాస్త వః జాప భ త్వాత్పదాదేశః బుగ్విశేషే ఛందో భేదీ బీప్‌ ద్వి పదీ తె. కద్దార్థ చింతామణి : వ్విపదా (స్త్రీిగ్విశేషే ద్వౌపాదా వస్యాః సంఖ్యాను పూరసేఇతి పా జ ఎ ర ప్ర గ్వా దస్యాన్త లోపః టా బృకీచి టాప్‌ పొదః పత్‌ శీ. భరతుని నాట్యకాస్త్రము: విక మోర్వశీయమున కాళదాను సూచించిన బ్యితలేా |పవేశానంతరం, ద్విపదికయా దిశో వలోక్య"అనుదానిని పేర్కొని ద్యపది ర ్యపదీకకులక్షణమును వ్యాఖ్యాత భరతముని (పో కృముగ జిప్పినాడు. భరతుని లక్షణమని వ్యాథ్యాత చెప్పినది, శుద్ధా ఖండాచ మాతా సంపూర్ణేతి చతుర్విధా ద్విపదీకరణాఖ్యేన తాలేన పరిగియతే, చతుర్భిరీదృతై ః పాడై; శుద్ధా ద్విపది కోచ్యతే అర్థాంతేఒన్న్యే స్వరానాహుః ఖండాచ్చుద్దయార్లయా ఛి ఠా వష్టేనేకైన గురుణా మ్మాఠా ద్విపదికా మఠా జే గా నవక సంహర్తా గురుణాండే గిచేవన.

ప్రి కాని ఇది _ భరతమున గానవచ్చుట లేదు. సంగీతరత్నాకరమున నాల్గవ యధ్యాయమున వఐ214.-821/7 శ్లోకములుగ! కానవచ్చుచున్నది. కాసి ద్విపదక జంభలా నామకమగు నాక గీతి, భేదముగా భరతుడు చెప్పినట్టు వాచస్పత్యమున గలదు కదా: వ్మికమోర్వశీయమున. ద్విపదిక లక్ష్యము లేకపోయినను, జంభలిక లక్ష్యము గలదు. దానికి రంగనాథుని వ్యాఖ్యాన మీ విధముగ నున్నది. “జంభలికా గీతి విశేషః తధా చాహ భరతః ఉద్గంహోది సకృదై్వైక ఖండో ట్వి శకలోధవా, యత౦ధువో ద్విర్వాభోగో (2) _ధువే ముక్తిః సజంభకః ఇడి ఏత స్వైవ నామ జంభలికేతి మతంగ మతమ్‌. 1ధువే “ముక్తి రహితా పూర్వో క్ర బక్షణ లక్షి తానేతి శ్రీమధృట్ట సోమేశ్వర చరణా?” (ఈ జంభలికయే ద్విపదిక రూపాంతరమగు జంథల యేమొ, 5. మతంగుని బృహద్దేశః " “యస్మాత్‌ కరణ తాలేన ద్విపదీవృత్త సంగళతా సాభవేత్‌ ద్విపదీ నామ (పోక్షా వస్తు విచక్షజై ః ఆద్యం పాద ద్వయం య్యతస్యాదను[పాన వర్జితం అను పాస సృతీ యేపి చతుర్ధేనా ధగియతే. జన్మాశయి వ అధ్యా. 5. సూ. ఠ₹క-_58 స్యూతము : గణ స్త్ర్వోయోకంగ ద్విపదీ--54. వృత్తి: |, తయోగణాః (సతిపాదం భవన్తి చేత్‌ భంగ ద్విపదీ నామ ఖథవతి గణాధికారన ర్తమానే పునరుణ్యగహణం చతుర్ద్హమానాంచ సర్వేషాంగణనా మభఖేదేన [(గహణార్జమ్‌ ఇతర ధాహి చతుర్హఘూానామేవ (గ్రహణం స్యాత్‌ మా : కక్‌, “చత్వారం పంచషట్‌ స ప్రవా ఆరం కం నవం కీచు నలల గిం చలణంలి వేదం యిది.

త్తీ ఏవ గణా భవన్ని చత్వారోవా పంచవా వద్వా సవ్ల్వవా వన్ని సూ: 56. భాంతేవా- వృత్తి: తస్యా భంగ ద్విపద్యా _పతిపాదం గురుర నే భవతి వానవా సూ: 57 “తింళద్దాపరమా” వృత్తి: తింంళ ల్లఘవో యస్యా భంగ; ద్విపద్యాతి సా భవతి (తింళద్ధా పరమాధికా భంగ ద్విపదీ తతః సర్వాభ్యో భంగ ద్విపదీ భ్యోయా పరమాసా [తింశద్ధా భవతి తదధికా నాస్తి సూత : క8 ద్విపదీ గీతికా పరా వృత్తి: మైవ భంగ ద్విపదీ ద్విపదీ త్యుచ్యతే గీతికా పరా భవతి చేత్‌ థావ ప్రకాశమున “కావ్య మను నుపరూపకము 'సభగ్నతాళ ద్విపదీ ఖండ మాతా పరిష్కృత మనియును, “కల్పవల్లి యను నుపరూపళకము “ద్విపదీ ఖండ గేయాఢ్య' యనియును గలదు. బాణభట్టుని కాదంబరి పూర్వ థాగమున “ద్విపద” యొక పార్య విశేషముగా పేర్కొనబడినది. థి, మానసోల్దాసము (తయోగుణా గురుళ్ళాంతే [పథమేధ తృతీయకే ద్వితీయేచ ద్వౌగణా ద్వొౌగురూ తధా జగణో న్నాత కర్తవ్యో భాగాంతే యమకం భవేర్‌ ఇతి ద్విపదగం నామా తస్యో దాహృతి రుచ్యతే గాతవ్యః స్వర సంయు క్రస్తా లేన పరివర్ణితః (పబంధో ధ్విపదాభి భ్యోగీత విద్యా విశారదైైః షట్కాలోగణ అద్యస్య ఈతః పంచ చతుష్క్లలా

ల్‌

అంతే గురుర్ద్వితీయే జః పష్టేచ ద్విపదీతు సా పాద ద్వుయాంతే క ర్తవ్యః స్వర న్యాసోయథోచిత: ఏనకేనాపి ఠాలేన గాతవ్యా ద్విపదీ బు ధ్రైః

7. సంగీత చూడామణి “సంస్క్బూ తే యే ద్విపదగాః (పాకృతే దోహ కాళ్ళతే అభీష్టమా(త తాళః స్యాదా భోగో అన్యపదైః కృతః స్వరైర్న్యాసో విధాతవ్యః తాశళమాన ద్వయేనవా

8. సంగిత నుధాకరము; “కరణాఖ్యేన గాలేన గతవ్యోమ కాంతలే అభోగోన్య ప_దైెః కార్యోన్యాసస్తాలాద్యిమానతః ద్వివదీచ భ వేదేనమ్‌”

9 ప్రాకృత పింగళము నూ(తము; ఇహ చతుష్క- గణ నిర్మిత పద€ (తిలఘు విరామం భవతి తుషీ నాగాధిప పింగళ భరిత సుమంగళ ఘత్తావృత్త మిదం ద్విపన

ఉదా: కావ్యమాలా సీరిస్‌, నెం. 4! ద్విసద వ ల8౪100 4/0 861 859 ౪61536 ద్విపది లేక ద్విపదికా ౩ 11౧6 0 ౧?౭%౧13 ౧౧616.

శి 10 ఆపే నసంన్కృత నిఘంటువు నుండి,” లు

ద్విపధా:

(పథమ చరణే 14 మాతా:

చ్వితీయ చరణే 18 మా.తా: కాని మై వానిని పరిశీలించిన పిమ్మట వీనిలో నేదియు మన ద్విపద లకణముతో సరిపోవుటలేదని తెలియుచున్నది. ఈ "ద్విపద" “గుర్వంతం ద్విపదీ భవతీ” యని గుర్వుంత మయినది, కాని మన ద్విపద లఘ్వ్రంతము. జంభలిక్రము పాదమునకు పదమూడు మ్మాతలు గలది.

మన ద్విపద పాదమున కనీసము పదిహేను మాతలు ండును జనా[ళయిలో పౌదమునరు ముప్పది మాతలు పైగా చెప్పబడినవి, మన ద్విపదకు పదునెనిమిది మ్మాతలకందె నెకుడుండ జాలవు మానసోల్టాసమున 1-8 పౌదనులందు మూడు గణములు నొక గురువు. 2-4 పాదములందు రెండు గణములు రెండు గురువులు అమ లక్షణము చెప్పబడినది. మన చ్విపదలో ఒకటి రెండు పాదములకొకే లక్షణము, అది లఘ్వంతము. కాన మాన సోల్టాసమున చెప్పబడిన లక్షణము వమన ద్విపద కవ్వయింపదు. సంగిత రత్నాకరమున చెప్పబడిన ద్విపదకమే దోధకమనియు, దానికి మూడు భగణములు, రెండు గురువులు లక్ష్షణమనియు, కల్లినాథుడు చెప్పినాడు. ఈ దోధకముశే త్రిష్టుప్‌ ఛందో వృత్తముగా లాక్షణికులు పరిగణించిరి. ఈ దోధక లక్షణము మన ద్విపదకు సన్నిహితముగ నున్నది. అందలి చివరి గురువును లఘువు చేసినచో ద్విపద పాదమగును. దోధకమున భగణ (పయోగము విహితము- తెనుగు ద్విపదయందట్లుగాదు. థగణ [ప్రయోగం జైచ్చికము, రెండు పాదముల యందును నొకే లక్షణమును గల్గినవన్నియు “ద్విపద” లను సామాన్యార్థమున వై వన్నియు ద్వపదలు. కాని మన ద్విపద

1. ౧4౧ |11--౧. 849.

౯7 లక్షణము వీనికంటె భిన్నమై విలక్షణమై యొప్పుచు దేశీయ ఛండస్సనదగి. యున్నది దేశీయ ఛందస్సనగా నేమి? ద్విపదను డ్‌శీయ ఛందస్పని యొట్లు చెప్ప వలను పడుచున్నది? దేశికంటె వేర్ర నది మార్గ. తెనుగు భాషయందలి పద జాలమున దేశ, లేక అచ్చతెనుగు పదములును, సంస్కృత నమములు లేక తత్సమములు నున్నటులుగనే, తెనుగు కవితయందు, మార్గదేశీ సర్మ్యపదాయము లున్నవి. ఇట్టి విభాగసు సంస్కృత భాషయిందు లేదుగాని, నంగిత నాట్య శాస్త్రము లందున్న ఆ భేదమును పురస్కరించుకొనియే తెనుగు కన్నడ కవులు సాహిత్యమ న వా సంయ్య్రపదాయము.ను (పవేళ పెట్టియందురు. లేదా భాషయందలి వదజాలమున నున్న విభాగమును బట్టికూడ వార ట్టి విభజనను గావించి యుందురు. సంగీత శాస్త్రమున సంగీతము దేశీ మార్గములని రండు విధములుగ , పేర్కొనబడినది. _బహ్మ మున్నగు వారిచే మార్గితమై, భరతాదులచే, శివుని యెదట గానమ చేయబడినది మార్గమనియు, వివిధ దేశములందలి జనులకు హృదయ రంజకముగ నుండునది దే యనియు కార్డు దేవుడు తన సంగిత క! రత్నాకరమున దెల్పెను. మార్గ దేశములకు గల భేదమును గూడ నాతడు వివరించినాడు.౫ స్వర (గామ జాత్యాదుల యొక్క అతణముల వ. గితం వాద్యం తథానృత్తం (తయం సంగీత ముచ్యతే, మార్గోదేశీతి తద్దైధా తృత మార్గస్స ఉచ్యతే యో మార్గితో విరించాద్య్యైః వయుక్షో థభరతాదిభి ః దేవస్య పురతః శంభోర్నియతో భ్యుదయ (_పదః దేశే దేశే జనానాం య(దుచ్యా వృదయ రంజకం గీతంచ వాదనం నృ త్తం తద్దేశీ త్యభి ధీయతే, యేషాం (శుతి స్వర్యగామ జాత్యాచి నియమో నహి, నానా దేశ గతిచ్చాయా దేశీరాగస్తుకే మతాః కామచార [పవర్తిత్వం దేశీ రాగస్య లక్షణం నియమేతు సతి త్మ్యత మార్గత్వ మను లక్షితం,

8 నన్నిటిని సమ్మగముగ గల్గి సర్యుదేశముల యందును సమాన రూపమును సంత రించుకొన్నది మార్గమనియు, ఆయా దేశములయొక్క_ జనుల కనుగుణమగు (సవృతిని కల్గియుండి నియమబంధనము లేకుండ కామబారి (వవ ర్తిత్వము గల్ల్గినది దేశి యనియు నాతడు దెల్పెను. ఇతర సంగీత కాస్త్ర (గ్రంథములమున కాశీనాథుని సంగీత సుధాకరమూ సంగీత దర్పణము రామయామాత్యుని స్వర మేళ కళానిధి కూడ, దేశి మార్గముల కీ లక్షణములనే దెల్పుచు దేశి జనుల హృదయర౦జకత్వమే దేశి ముఖ్య లత్షణముగా జెప్పుచున్నది. రామయా మాత్యుని లక్షణమును, శార్షదేవుని లకషణమును నించుమించుగా నాకే విధముగా భళి నున్నవి. కార్టడేవుడు 'దేశే దేశే జనానాం య్యదుచ్యా హృదయరంజనం,” అని ళ్‌ చెప్పగా నీతడు “దేశీ రాగాదిభిః (పో క్తం తద్గానం జన రంజనం” అని నిర్వ చించినాడు. ఇందు వీరుపయోగించిన "జని శబ్దము సామాన్య జనుఐను వర్థమున [పయోగించబడినది సంగీత రత్నాకరమందు మార్గము గాంధర్య మనియు దే? గానమనియు, పేర్కానబడినది. గాంధర్య మనాది సర్మపదాయ సిద్దముగా చెప్పబడినది “అనాది సం్యపదాయ మిత్యనేన గాంధర్వస్య వేదవ దపారు షేయత్వ మితి సూచితం భవతి" ఆని దానికి వ్యాఖ్య [వాయబడినది. దీనివలన గాంధర్వ మనాది కాలమునుండి వచ్చుచున్నదనియును, వేదములవలె అపొరుషేయ మనియు విదిత మగుచున్నది.స్వరమేళ కళా నిధియందు, “త్మ తలక్షణాను రోధేన గాంధర్వం సం్యపయుజ్యతే” అని గాంధర్వము లక్షాను రోధమ'గ (పయోగింపబడునని దెల్పబడినది. ఆనగా నది లాక్షణికు లేర్చరచిన అక్షణానుగుణముగ నుండును 8. అధునాగీయతే యచ్చా నియతం కామచారతః దేశే దేశే ఉపచరితం తత్చర్వం దే? నమ్మతం లీ త త్తదేశస్థ యా రీత్యా యస్మాల్లోకానురంజనం దేశే దేశేతు సంగితం తద్దేశత్యభిదీయతే 5. 'దేశీ రాగాధిలిః (పోక్ష్తం తద్గానం ఇన రంజనం

ఏ!

గాని, లక్షణ వైరుధ్య మిసనుమంతయు దాని యందుండదు. నవ్యతకందు తావుండదు. కాని దేశి యందిట్లు కాదు. దానికిట్టి నియమములు లేనట్లు కార్డ దేవుడు, 7

“యద్ధ్ద్వా లక్ష్య వధానాని శాస్తాాణ్యేతాని మన్యతే,

తస్మాల్టవ్ష్య విరుద్ధం యత్తచ్చాస్తం నేయ మన్యథాం.. ఆని చెప్పినాడు. ఇందలి “రాస్త్రాణ్యేతాని" అనువాదానికి దేశీ విషయాణీ త్యర్థః అని వ్యాఖ్యానముండుట వలన ఆయాదేశములందలి జనుల యభిరుచులకు తగినట్టుగ నుండి వారిహృాదయముల కాహ్హాదము. గూర్చుటయే. దేశికి పథాన లవణము. ఇందువలన భిన్నభిన్న దేశము లందలి జనుల రుచులకు తగినట్టుగ భిన్న భిన్న విధములుగ నది యుండును. జనులు వారి వారి కిష్టముగు విధమున దానిని పాడుకొందురు.

నృత్యము కూడ మార్గదేశీ భేవదములచే ద్వివిధముగ నుండునని దళ రూపకమున చెప్పబడినది. “అన్యద్భావ్యశయం నృత్యం నృత్తం తాళ లయా (శితమ్‌. ఆద్యం పదార్థాభి నయోమార్ష్లోదేశీ తథాపరమ్‌.* ఇచ్చటగూడ మార్గమను దానికి దేవతలచే. వెదుకబడినద్దై పదార్థాభినయమైన నృత్యము మార్గమని (పసిద్ధి చెందినట్లును, ఆయా దేశములకు సంబంధించిన దగుట వలన నృ్త్రము దేశి యనబడుచున్నట్లును చెప్పబడినది.

సంగీత నాట్యశాస్త్రము లందలి ఈ మార్గ దేశీ భేదములను సాహిత్య పర ముగ పరిశీలించినచో సంస్కృతము మార్గ సం్యపదాయమునకును, ఆంధ, తమిళ, కర్ణాలూది భాషలు దేశి సం్యపదాయమునకును;, చెందినవని తోచును. “మార్గగీతం పు_బ్రవాసీఠ్‌” అన్నట్టు, మార్గమునకు [ప్రాచీనతయె లక్ష్యమని చెప్పబడినప్పుడు, భాషా, సాహిత్యములను బట్టి సంస్కృత వాబ్మయము మార్గ సంపదాయమునకు చెందునని చెప్పక తప్పదు. మార్గ సం[పదాయమునకు (ప్రాచీనత ((పధాన) లక్షణమైనదో, దేశికి నవ్యతయే లక్షణము కావలెను. లేక ఆ కాలమునందున్న సంపదాయముకంటె భిన్నమై, తద్వ్యతిరికృమై, విస్టవా

6. దళశరూపకము 1-9 7 సంగీత రత్నాకరము

10

త్మకమైనదిగా నుండవలెను. కేవలము భాషాపరముగా చెప్ప జాచినచో సంస్కృతము మార్గ సం పదాయమునకు, ఆ కాలమునకు బయలుదేరి అప్పటికి నవీనమైన భాషలు, ఆయ్యధ, తమిళ, కర్ణాటాది భాషలు దేశి సం్యపదాయమునకు చెందన వని చెప్పవచ్చును. తెనుగు సొపాత్ఫమున రెండు సం్యపదాయము లున్నటులు మనకు తెలియుచున్నది. కన్నశడమందీ సంప్రదాయ ముండినట్టు కవిరాజమార్గము వలన తెలియుచున్నది. దేశి భిన్న భిన్న విధములుగా నుండుట వలన కన్నడ భాషలోని దోషమెంత యని చెప్పనలవికాదని నృపతుంగుడు కవి రాజమార్గమున దెల్పినాడు.* కావున, కన్నడ సాహిత్యమున నీ రెండుసంప దాయము లున్నట్లు తెలియుచున్నది. తెలుగున కూడ నీ సర్యపదాయము లుండినట్టు కాసన _పమాణముగూడ గదు. ఇది నృప ధూర్జటి భీమయపండని చేబోలు శాసనము.

“కంంపు సదర్థ భావమునం దగ్గత సూ క్తుల కూడ వర్ణనల్‌

గొలుసు గొనంగ (వావడులు గోరిన భంగికి వచ్చి ముట్ట గో

మలగశ్సి దేశిమార్గములు మట్టు పడం గ్గంనంబు లొప్పనా

ద్యుల [కియం జెప్పనేర్చె నృప ధూర్జటి ఖీమయ పండ్డ డిమ్మహిన్‌.

8. “దోసమిని రెండు బగెదు,

ద్భాసిత తటి సందు కన్నడం గళోశందుం

వాసుంగియు మతి యలాదదై

బేసలుగుం దే? బేజె బేటెప్ప దథీం”

(కవిరాజమార్గము) ఇట కి. శ. 815-071! _పాంతమున నుండిన

నృపతుంగునిచే రచింపబడినది

9. (1) దక్షిణ దేశీయ కాసనములు సం, వెం, 103 (ఈ కాసన పద్యమంజరి = 19 -పు. 9

1

తెనుగు సాహిత్యమున మార్గదేశీ పదములను మొట్టమొదట (ప్రస్తావనకు తెచ్చినవాడు కీ. ళ. 12 వ శతాబ్దిమున వెలసిన కవిరాజ శిఖామణి నన్నె చోడుడు.

“మును మార్గ కవిత లోకం

బున వెలయగ దేశి కవిత బుట్టించి తెనుం

గును నిలిపి రం్యధ విషయం

బున జన చాళుక్య రాజు మొదలుగ బలువుర్‌* లోకమున మార్గ కవిత వెలసి యుండగా, జాచుక్య రాజులు, పలువురు దేశి కవితను పుట్టించి ఆం్యధ విషయమున తెలుగును నిలిపిరని అతడు చెప్పెను. ఈ చాచక్య రాజాదులతో గొందరు కవులుకూడ_నుండి యుండవచ్చును. కీ.శే, వీరేళలింగము పంతులుగారు నన్నెచోడుడు దేశి కవులను కూడ నొక పద్యమున స్తుతించి యుండుననియు, ఆ పద్య మెటులో నశించి యుండుననియు భావించిరి. నిజముగా ఆతడటులే రచించి యుండి యది మనకు నేడు లభ్యమగుచుండినచో, అతని దృష్టిలో మార్ష్గదేశి కవులన నెవరో మనకు స్పష్టముగా నెణికపడెడిది, స్తుతి సింహావలోకన పద్యమైన “సురవరులను పద్యమున అతడు చెప్పిన [కమ ముననే, మొదట స్తుతి గావించినాడు. కావున, పురాణ కవి సంఘమనగా, వ్యాస వాల్మీకాదులును, ఉత్తమ చూర్గ సత్కవీశ్వరులనగా కాళిదాసాదులైన సంస్కృత కవులును, దేశి సత్కవులనగా, నవ్నయ లేక = చాళుక్య రాజులలో నుండిన తెలుగు కవులునని యాతని యభ్మిపాయమై యున్నటులు తెలియచున్నది. కాగా నిట సంస్కృత కవిత మార్గ కవిత, తెలుగు (దేళ భాషలలో రచితమైనది) దేశి కవిత యని తేలినది. కాని కాల్యకమమున నీ యభ్మిపాయము మారినట్టున్నది. సంస్కృత సాపాత్య (ప్రభావితమైన నన్న ' యాదుల కవిత మార్గ కవిత యని, భావ, భాషా, ఛందో విషయాదికము లన్నిటిలో గూడ, దేశీయత గల్లినదే చేశి కవిత యనియ నభ్మిపాయమేర్చడినవి అపుడే, సోమనాధాదుల రచనలు దేశి రచనలుగా (పథ్యాతి నౌందినవి. అనగా, సంస్కృత పభావము గల్గిన రనచలన్నియు, మాగ్గకవితా సంపపదాయమునకు చెందినవనియు, సంస్కృత (పభావ రహితమైనవి శుద్ధ చేశీయములై నవి దేశరచన

12

లను భావ మేర్చడినది, "మార్గ గీతం పు _రెవాసీల్‌ అను లక్షణమునే గీటు రాయిగా నంగీకరించినచో, నన్నయ కాలము, లేక చాక్య రాజాదుల కాలము నాటికి, సంస్కృత కవిత పురాతనమై, నన్నయాదుల కవిత నవీనమై, సంస్కృత కవిత మార్గ కవిత యగుచున్నది కాని సోమన కాలమునాటికి సంస్కృత [వభావము గల్గిన నన్నయ రచన పురాతనమై, ఏీరి రచనలు

నవీనములై తనఠారుచు, బేశీయ రచనలై నవి. ఇందువలన నిప్పుడు మార్గయనగా సంస్కృత (ప్రభావము కల్గిన రచనా రీతి యనియును, దేశి యనగా, సంస్కృత [పథావ మేమియ లేక, 'చేశమునం దే పుట్టి, దచేశమునం దే సెరిగి, నిరాడంబరముగా నుండి, తత్తద్చేళ జనుల కావ్టాదమును గూర్చునదే యనియు తెలిసినది. [పస్తుత చర ఎసీయాంళమైన తెనుగు ద్విపద ఛందస్సు సంస్కృత జనితము గాని త్మత్చభావితము గాని గాదని పైని కెలిసికొంటిమి. ఇది శుద్ధ చేశీయమైన ఛందస్సు, ఇతర (చొవిడ భాషా ఛందో రీతులలో గూడ దీనికి సామ్యము గలదు. కాని, సంస్కృత పండితులకు, ఈ ద్విపద కవిత్హము వెడల, దే కవిత్యము నెడల నాదరము లకపోవుటచే దీనికి రాజా ళయము లభింపక తగిశంత (పచారమును పొందలేదు. కొన నిది (గంథస్థమై గౌరవమును బడయజాలక పోయినది, దీని నాదరించి, యానందించిన వారు సామాన్యులు, జానపదులు, కావుననే ఇట్ట జానపదుల బేశ్రమునందే పుట్టి, అచటనే పెరిగి, ఇటీవలి కాలమువరకు వారి పరిధికిమాతమే పరిమితమై యుండి పోయినది, కానీ ద్విపద ఛందస్సు, తెలుగు ఛభందస్సునకు, భాషకును జీవగజ్జ వంటిది. “ దేశీయమైన జానపద సారస్వతమునందు నూటికి తొంబదిపాళు ద్విపద ఛందస్సున కొదుగును. ఇది కారణము గావచ్చును. ద్విపదయొక్కొ గణ (పస్తారము సంస్కృత గణములకు సంబంధించినది, 19 నేటి కుపలబ్ధిమగుచున్న జానపద, లేక చేశీయ వాజ్మ్యయమున తొంబదిపాష, ద్విపద ఛందస్సున కొదుగు ననియును, ఏ వాజ్బ్యయమునందై నను, పద కవిత్వమే పద్య కవిత్వము కంటె ముందు[జన్మించుననియు చెప్పుకొనినను,ద్విపద ఛందస్సుయొక్క ,పాచీనత యెంతటిదో నిర్ణయింపజాలము. ఇది దాలకాలము నుండి దేశమున నుండిన దనుటకు ముఖ్యముగ రెండు హేతువులు కన్పించు 10. తెలుగు భందో వికాసము, సీఠిక(శ్రీవిశ్వనాథ సత్యనారాయణ)పు. |

18 చున్నవి. మొట్టమొదటి లక్షణ (గంథకారుడై న రేచనయు నితర లక్షణ గ్రంథ కర్తలును నీ ద్విపద లక్షణమును చెప్పిరి.!! రెండవది, నేటిదనుక, లభించిన, [పాజ్నన్నయ కాలమునాటి సద్యమయ శాసనములన్నియు, ద్విపద రూపాంత రములే. ఇవిగాక, అప్పకవి చెప్పిన కంద భేదము లాజలుగాకొయను (శ-2ి6ట పద్యమువలన, నన్నయకు పూర్వమునుండియు దేశమందు ద్విపద యన్నట్టు తలియచున్నది.'3 కన్నడమందు “సాంగత్య* మను నది ద్విపాద యు క్రమైనది. సాంగత్య ఎరడే పాదగళు--- రతి గీత “చెలువు భా” రతి గీత *“నపన్నె (వతి లకి 'సౌబగు రూ” పివళు" ఇందు ద్విపద కన్న ఒకమ్మాత ఎక్కువగ నున్నది. (పాబ్బన్నయ యుగమున లభించిన మొట్టమొదటి పద్యమయ 11. కన్నడ కైపిడి యను (గంథమున తెనుగు ద్విపద లక్షణము చెప్ప బడినది. తెలుగి నల్లి ద్విపద---పు. 180. హసి దుబం “*దనరింగ” *శనవదీయి "వేకు" శికు గలగె 'హాలెజ్జె' గళ నదసి" *“బేకు' ఎరడు ద్విపద కూడిదరే చౌపది లక్షణ : ఎసెద్‌ చౌపదగా పదునెయి మ్మాతెగళు ససినె యతి యెంట రొళు పసరి సులిరలు 1వ, అప్పకవీయము, త్తీఎలరి శీ

ర్తీ , శాసనము.3 పండరంగని అద్దంకి కాసనము.! క్రి. ₹. 88 నాటి దీ శాసనము ఇందు తరువోజ పద్యముగలదు.

తరువోజ పద్యపాదము ద్విపదయొక్క- ఒక పాదమును. కెట్టింపు శేయిటచే నేర్పడినది. అనగా నిందు (పతి పాదమునకు మూడియ్యద గణములు ఒక సూర్య గణము మరల మూడిం్యదగణములు ఒక సూర్య్మగణము నుండునన్నమాట. దీనియందును యతిపాసాడి నియమములుండును. ద్విపద ఛందము నళ్లే స్వీకరింప నిచ్చగెంపని శిష్టులు మార్గ కవితానుయాయులు,దానిని రెట్టింపు చేసి, వృత్తఛాయను దానికొసగి, తృ పినొందిరి.. తర్వోజనుండియే యేల ద్విపద యేర్పడి యుండరాదని యెవర్తైనను (_పళ్నింపవచ్చును. పద్యము లేర్పడు స్య్రపదాయమునుబట్టి చూచినచో చిన్న చిన్న పావములు గల పద్యములే [పారంభ దళలో నుండిన వనియును, పెద్ద పెద్ద పాదములు గల పద్యములు తరువాత నేర్పడిరవనియును చెప్పవచ్చును. *5 కావున తరువోజ కన్న ద్విపద (ప్రాచీనమైనదనియును.. దానినుండియే తర్వోజాదు లేర్పడిన వనియును, స్పష్టముగ తెలియుచున్నది. పాదనియమము లేకుండి ద్విపద గాన యోగ్యుమై తనరారుచుండుట వలన కూడ దాని ప్రాచీనత స్పష్టమగుచున్నది. ఏలయనగా మొట్టమొదట దేశీయ పద్యములకుగాని, పాటలకు గాని పావనియమ మున్నట్లు కాన్పించదు. “తెలుగు కవిత ఏక పదమై, ద్విపదమై, ,తిపదయై, చతుష్పరమై పరిణతి చెందునట్టు కానవచ్చు చున్నది. ఏక పదములగు పాట 18, 14. ఇంతకంటె పూర్వము నాటి శాసనములలోగూడ ద్విపద రగడలున్న టులు పరిశోధకులు చెప్పుచున్నారు. (కీ. శ. 600 (పాంతమునాటి రేనాటి చోళుల శాసనములలో పుణ్య కుమారుని మాలెపాడు కాసనమున ద్విపదగతి రగడ గలదని శ్రీ ద్రవరపల్లి వంకటకృష్ణా రెడ్డిగారు మవాసిరి. అటులే, వెంకయ్య చోడుని దొంగలసాని కనుమ ళాసనమున మహాక్కర గలదసి ముట్లూరి వెంకటరామయ్య గారు (వాసిరి. 15. రగడలను పరిశీలించినచో నివి కొంతవరకు న్పష్టపడును. మొదటిదగు హయ (_పచార రగడలో పాదమునకు (తిమా[తా గణములు నాల్గుం డగా, దీని రెట్టింపు వలన “తురగవల్గన్‌ ఏర్పడుచున్న ది.

15

లును, ద్విపదలగు (పబంధములును, తిపదావి సంయు క్రములై, సంపూర్ణ గాన

యోగ్యములగు యతగానములును, సలక్షణ చతుష్పాద వృత్త కవితా

సమన్వితములగు భారతాని _గంథములును వాజ్న్బయ వీథిని పథమ, ద్వితీయ,

త్పతీయ చతుర్ధ ఘట్టములు”6

“తలకాని తల్మబాలు దంపెటడి చోట దరుణులచే సొంపు దనరు దర్వోజ"-ర- ర్‌0

అని విన్నకోట పెద్దన్న కావ్యాలంకార చూడామణిలో తర్వోజను శ్రీలుల్దాసము కొరకు పొడుకొను దంపుళ్ళ పాటగా చెప్పినాడు. స్రీలు పాదుకొను అనేక పాటలలో ద్విపదయొక్క- విభిన్న రూపములే కాననగుచున్నవి. దీనిని బట్టియు దీని రూపా :తరమగు తర్వోజ (పాచీన కాసవనములందుండుటయు , ద్విపద [పాచీన కాలమంవధథిక [(వచారము కలదిగా, తెలియుచున్నది. దిని (ప్రాచీనత యెంతటిదో నిశ్చయముగా జెప్పలేకపోయినకు జూనపదులందు. దీని జన్మ కలిగిన దనుట మ్యాతము నిశ్చయము. “అనియత కర్పృత్వము, అజ్ఞాత క_రృత్వము, అనియమవంతయు, నయినయిది పండితులచే సంస్యూరింపబడి సాహిత్య [వపంచమునకు తీసికొని రాబడి యుండును.” తర్వుఖ్మ యను పదము _ ధృవాపదమునుండి నివృన్నమైనది. (దువపద, _ తరుపద తరువోజ, అని దీని రూపాంతరములు. కొఆవి గోవరాజు సింవోసన ద్వాతిం శికలో (ధువాపద (పబంధములను చెప్పినాడు. నన్నయభట్టు తరువోజయనియే వాడుటవలన నప్పటికే అది తరువోజ యను రూపము నొందినట్టు భావింప వచ్చును. [పొచీన కవులు తరువోజను వాడిరి గాని, తరువాతి కవృలెవ్వరును వాడలేదు. ఇందు మూడు, అయిదు, ఏడు గణములకు యతి యుందును. అద్దంకి కాసనములోని తరువోజ యీ ంక్షణముల నన్నిటిని గల్గియున్నది. ఆందు మూడవ పావమునందలి అయిదవ గణము “గొరల్చియ” అను పదమగు చున్నది. ఇది జల" మగునున్నది. కాని “జలి మింద గణములలో చేరదు. కాబట్టి భంగ మేర్పడి లక్షణ వై రుద్ధ్యమేర్నడుచున్నది. కాని “ల్చి' అనుదానిని _ 46. ఉదాహరణ వాజ్మయ చర్మిత, పు. లి.

7 వాయర నెంత ద గేయ సాహితంము,

16

తేల్చి పల్యిానచో హశస్వమము గణము నలమసను. అపుడది యిందగణము

లలో చేరి లక్షణమునకు సరిపోవును ఆ కాలమున నిట్టు “లి ను కేల్చి పల్కు

నాచారముండినట్లున్నది. ఈ సం్యపవాయము కన్నడమున నక్కడక్యడ

గఆదుల€ యుద్ధ మల్లిని బెజవాడ కాసనము నందలి ఒక మధ్యాక్క-రలో నాకయెడ “గొరగల్లా' కనుదోట కూడ నిటుకలే యున్నది, 'ల్లాను దేల్చి పల్యి-నచో *నలొ మగును తేల్చి పల్కకపోయినచో నది సంయుకాకరమై గణము సగమగును. కాని సగ మిం్యదగణము కాజాలదు. లేకపోయిన నా కాలమున జల, సగములు కూడ నిందగణములుగా పరిగణించెడి వారని భావింపవలెను. కాని కన్నడమున నిట్టి సర్యపదాయమున్నటుల తెలియటచే వానిని తేల్చి పల్కు నాచారముండెడిననియు, గణ భంగ దోష మేర్పడ

లేదనియు, భాపింపవలెను.

తెలుగునందలి రెండవ పద్యమయ శాసనము కందుకూరు శిలాశాసనము

ఇది కందుకూరునందు లభించుటచే దీనికి పేరు వచ్చినది. ఇదికూడ గుణగ విజయాదిళ్యుని నాటిదే. ఇందు సీస పద్యము గలదు, సీస పాదముతే కాని. గీత పాదములు గుర్రింప వీలు లేకున్నవి, ఈ సీస పాదమును పరిశోధకులు రకరకములుగ పరించిరి.9 ఇందలి సీన పద్యము పూర్తిగ లేక చాల పదములు భిలమయిపోయినవి. ఇది సీసపద్యమని మొట్టమొదట కనిపెట్టినవారు థ్రీ కొమణ్ధాజు లవ్షణరావు పంతులుగారు. ఈ శాసనమందును పండరంగడే వర్ణింప బడినాడు. ఇందలి విశేషములు, సంస్కృత సమాస ఘటితములై రచనా సౌష్టవమునకు తార్కాణము లగుచున్నది. ఇందు శేవల యతి మా్యతమేగాక

పాస యతి కూడ నుపయోగింపబడినది. ఫ్రీ నిరవద్యుండు చిత్తజాతి సముండు శివపద పర రాజ్య సేవితుండు. అను (ప్రధమ పాదమున కేవల యతియు, “బలుడు నన్ఫత రిపు బలుడు నాహవరావ దండ మోద్య నిఘాసనుండగణిత.

18. శాసన పద్మమంజరి-పీఠిక పు, ౪11 ననన

నేగి అను ద్వితియ పాదమున పాస యతియు గలదు. ఇట్లే మరల తృతీయ పాద మున (పాస యతియు, చతుర్ధ పాదమున కేవల యతియు, నుపయోగింప బడినవి. ఇందలి తేటగీతి సరిగ తె్యయుట బేదు. కొమజ్ఞాజు లణత్మరావు

పంతులుగారు చూపిన పాఠమున మొదలు చివర నిట్టుగలవు. గ్‌, తని పత పాతి ! ఉతికి ఉల... న్పష్ట విభవ గౌరవేంద” దీని యారంభము ఆటవెలదికి గాని, తేటగీతికి గాని చెందదు. చివరి పాదము లోని గణములు, రెంటికిని సరిపోవును. నన్నయకు పూర్వము సీసముల చివర ఆటవెలదులను మ్మాతమే వాడెడివారని థీ నిడదవోలు వెంకటరావుగారు దెల్బిరి.20 ఈ కాసన వద్యములు శాసన వద్యమంజరియందుదాహృత ము కాలేదు,

సీస పద్యముకూడ ద్విపద నించుక మార్చు చేయట వలననే ఏర్పడినది. ద్విపదయందలి మూడింద గణములను, రెండు సూర్యగణములను ఒక్కచోట చేర్చినచో సీసపద్య పాదమగును. సీనమునకు పతి పద్య పాదమునను, ఆరిం్యదగణములు, రెండు సూర్య గణములుండును. ద్విపద గణముల (కమ మును కొంచెము మార్చుచేసి, ఒక పాదముగా గూర్చి అటువంటి నాల్గు షాదము లను ఒకచోః. చేర్చుట వలన నీన పద్యమగుచున్నది. కానియిందు ద్విపదతోవలె 1పాన నియమములేదు. ద్విపద తరువోజగా రూపొందిన తరువాతనే సీస పద్యముగా పరిణమించి యుండును,2! తరువోజ యందాచిం్యద గణముల మధ్య

20. తెనుగు కవుల చరిత, పు. 126.

౨1. తెలుగు ఛందో వికాసము, పు..లి4.

శతి

నాక సూర్యగ ణమున్నది. ఈ సూర్యగణము తనకు ముందు. వెనకల నున్న ని్య్యదగణములకంటె భిన్నమైనది. పాదమధ్యమువ నున్న ఈ భిన్నగణము పాదాంతమున గూర్పబడుట కలన, సీసపద్య మేర్పడినది. ఇదిపైోత తరువోజ వలె రెండు ద్విపద పాదముల వలన నేర్చుడినదగుట వలన నించుగూడ వానిలో వలి యతిస్థానములు పెరిగినవి. కాని తరువోజలో ఒకే ఒక యత్యక్షర ముప యోగింపబడును.. సీసమునుకూడ మొదటి. దళలో నిటులేయండి యంద వచ్చును. కొని నేడట్టి నియమమేమియులేమ. తరువోజలో వలె సీశమున ద్విపద పాదములు యథాతథముగ లేకపోషటవంనను, పాదము రెండు భాగము లుగ విడివడుట వలనను రెంటి యందిట్టి భేవ మేర్చడి యుంచవచ్చును. తరు నోజులో నాల్గవ గణము సూర్యగణము, ఏడవ గణమిం దగణమఘు. సీనములో

నాలవ గణమింద గణము, ఏడవ గణము సూర్యగణము. రెండిటి మొత్త

మెస్మిది గణములు. మొ త్తమారిందగణములు, రెడు. సూర్యగణము

అుండును. ఇంచుక మార్పుచేసిన తరువోజ సీసమగును.

(కీ. శ. 819 నాటిదై న చాళుక్య భీముని ధర్మివర శాననమున2ి శ్వ ద్ష సీసమున్నది. ఇది స్పష్టముగ నున్నది. దీనియందుగాడ పండరంగని విజయ యా, తయే వర్చింపబడినది. దీని యంవలి సీసపద్యము చివర ఆటవెలడి గలదు. కందుకూరి శాసనమున తేటగీతి యున్నదని యంగీకరించినచో 9 వ శతాబ్ధము నాటికి ఆటవెలది తేటగీతలు రెండును (పచారమందుండిశట్టు చప్పకొనవచ్చును లేదా తెలుగు కవుల చరిత్రకారులు చెప్పినట్టు ఆటవెలవి మ్యాతమె సీసముల

వలె. ...నరరామ విభుతోడ, నెడటిన బోయల నడలి వొన్పెలో వాసనం బెక్కి రాపాను నొడచిన వల్లభు కాల్వున నెల్లినెలటుగ కన్నరొా భూపతి వెన్నాణిలో జూపొ (చె సంకిలాండనజెసి బంకద:ండు బై వచ్చిన బెండైన వోడని చేకొని కాచె భూలోక మెటుగ

ఆ.వె. కిరణపురము దీపాల సిరుతంబు దటెనాడు

సచలపురము సౌొచ్చె నచరితుండు వల్ణభుండు గొణికెనల్దుండు పంచిన పండరంగుళూరె పండరంగు

10 చివర వాడెడి వారనీ యంగీకరించినచో కందుకూరి కాసనమున నున్నది యాట వెలది యని భావింపవలెను, ఈ శాసన మునందలి సీస మన ఆటవెలది యందు గూడ (ప్రాసయతి యుపయు క్రమైనది,

(కీ, శ, 987.94 (పాంతమునాటి యుద్ధమల్లుని బెజవాడ కాసనమున మధ్యాక్కరలు గలవు. ఈ కాసనము బెజవాడ మల్లేశ్వరస్వామి యాలయమున నొక రాతిమీద మూడు [పక్కల చెక్టాబడినది. పీవితో మొవటి అయిదు పద్యములు పూలర్తిగనుండి, ఆజవ మధ్యాక్క-రలో మొవటి పావమున నాల్గు గణములు తరువాత ఒక్క అక్షరము మా[తమే యుండి అసంపూర్తిగా వదలి వేయబడినదె. యుద్ధమల్లుని _పళంస యున్నది. ఇందలి మధ్యాక్కారలలో తత్సమ పదములు, సంస్కృత సమాసములు కొద్దిగా నుండి, ఐక్రూవ పాలు. తెలుగు పదములతో గూడి నులభమగు ౭లలో సున్నది. ఈ మధ్యాక్క-రలు తెలుగునందు మొట్టమొదట రచింపబడిననై నను, వీని గమనము [పసన్నముగ నుండి ధారావాహిగా నున్నది.

మధ్యాక్క-ర కూడ ద్విపద నుండి యేర్పడిన దేశి వృత్తము. ద్విపదలోని రెండింద గణములును, ఒక్కా సూర్యగణమును ఇమమడించుటచే ఒక మధ్యా క్కర పాద మేర్పడుచున్నది. అనగా నిందు (పతి పాదమునకు రెండిం్యద గణములు, ఒక సూర్యగణము, మరల రెండిం్య దగణములు ౬క సూర్యగణము నుండును. ఈ యక్కరలయిదు విధములుగ నుంగును. అక్క_రలు కన్నడ మున గూడ నున్నది, ఇవి కన్నడాం[ధములకు సమానమైనది. కన్నడమున తెలుగునందుకంటె పూర్వము నుండియే సాహితీ కృషి పొసగుచుండినందువలన ఈ శాసన కాలమునాటికా భాషయం దక్కరల (ప్రయోగ మవిరళముగ నున్నది. కన్నడమున గూడ సవి యయిదు విధములుగ నున్నవి, ఈ రెండు భాషలలోని అక్కరలకురు సామ్యమధికముగను;, భేద మించుకయు గాననగుచున్నది' 'పేర్ణలో కొంత భేదమున్నది. తెలుగులో సూర్యగణము లుండుచోట్ట కన్నడ ముతో విష్ణగణము లుండును, అనగా నల, నగ, సల. భ, ర, త లే కాక, మగణ, సగణ, గురువు కూడా నుండును, అనగా, సగగ, సవా, సజల, భల

తి0

భగ, మల, సవ, సహ, రల, రల, నన, రగ, త, లక్క మ సగగ, ములు కూడ నుండున్సు.

ఇందు మహాక్యరనుండి అల్ప్బాక్కరవరకును ఒక్కొక్క. గవపణ తగ్గును పచ్చివది. మధ్యాక్కరల యంచు తప్ప తక్కిన యక్కర లన్నిటి యందును చర్మదగణము గలదు. మధ్యాక్కరలతో తప్ప తక్కిన వానశో మొవట సూర్యగణముస్నది, తెబుసున రెందరది మవ్యాక్కన. కన్నడమున దీనికి సమాశార్థకమైన కేకు మూవవ యకశ్కగకు నకువణ యక్శర అని గలదు. గణయు౨కు బట్టి మూవి్శచో మూశంవ నరక నడుమున నుక్నది. అందువలన కన్నడ నామము సార్ధకమైపవిగ తోచుచున్నవ.. సరిగా మధ్యకు విరుసనని, ఆనగా మూడు గణములపైని యం యుుకుటవఎన మశఛ్యాక్యర యని పేరు వచ్చిశదళి చెప్పుకొనవచ్చును. కాని పూర్వూల మశ అనగా శానన కాలముసందును, నన్నయ కాలముశము, అబివవ గణాన్యక్షర మే యకతిస్థాన ముగ నుండెను. నర్నయ యట్లే యతిని వేసినాడు. కాని కవిజనాశయహున నాల్గవ గణాద్యక్షరమే యతి స్థానమని చెప్పఎడి కది. ఎజ్జాపెగశ ఆరణ్య పర్వ శేషమున నాల్గవ గణావ్యక్షరముకే య3ిగా నిల్చినాడు. అతకు కవిజనా శ్రయ మకము నమసరించి యుఎడుకు. ఐవవ గణావ్య షరముకు యకిగా నిల్పి నపుడు మధ్యకు విరుషట లేకపోయినను, అపుకు కూడ మధ్యాక్కర యక 'పేరే యండివది. మధుర, ఆంతర అల్పాక్కరలు మహాక్కర కో నంతర్బూతము లగును. కాని మధ్యాక్కర మట్టుకు గాదు. అష్టి వాసి మధ్య నివి యుండుపవలన దీనికి మధ్యాక్కర యని పేరు గల్గినదని చెప్పవచ్చును. కన్నడమున దీనికి దార యక్కరయని పేరు,

(క్రీశ 1075 నాటి (నన్నయ కాలమున) దీర్చాసీ కాసనమని సీస మాలికలు గలవు. ఇవి నన్నయ సీసమువలె ధారా శుద్ధి కల్లి మనో హరముగ నున్నవి. సీసమాలిక చివర ఆటవెలది గలదు.

నన్నయకు పూర్వమందున్న యీ పద్యమమయ శాసనములను పరిశీలిం చుట దలన ౩ండు విషయములు స్పష్టమయినవి, మొదటి దీ కాసనములందు

లి! దేశి పద్యముతే కాని, సంస్కృత వృత్తములు గానరాకుండుట, రెండవది. దే? పద్యములన్నియు నళాదిగా, దేశమున నిల్చిన ద్విపద ఛందస్సు యొక్క వికారములే యగుట, కాని ద్విపదను మార్చి వృ త్తరూపము నాసగుటలో నంస్కృత పండితుల సంస్కారము గలదనియే. చెప్పవలెను. వారు దానిని మార్చి సంస్కృత వృ త్తమున వలె నాల్లు పాదములను గూర్చి యకి _పాసావి నియమముల నేర్ప్వరచిరి.

ఇవిగాక, యిష్పటక్‌ లభించిన (కీ. శ. 6 వశ నాటి రేనాటి చోకం తెలుగు వచన బాసనములలో గొన్నిటియందు, రగడ, ద్విపదలున్నటుల పరి శోధకులు దెల్చియున్నారు. ఈ 6వ శతాబ్దమునాటి తెలుగు శాసనములలో మొట్టమొదటిది పుణ్య కుమారుని మాకెపాడు శాసనము. ఇది రేనాటి భూదాన మును తెలుపు వచన శాసవమైనను, దీనితో రగడ పాదము కూడ మిళితమై యున్నది. వచనములోని “ రేవణకాలు“, “వుద్దణకాలు”, దాతల పేద్ద రగడ కన్వయించుచున్నవి*.

“ఇచ్చిస పన్నస పెన్న్సారె ఇశెగేనికిన్‌ ఇందు రెండవ పాదము లేకపోయి నను, వాక్య చన పద్యానుగుణముగ మారియున్నది. రగడ విలక్షణముగా నున్నది. తాకానువూలముగ పంచ లము గణములు లీవు, వడి స్థానము [1 మండి 14 మ్మాతకు మారినది. ఎంత మారినను, ద్విరదగతి రగతలో ఇరువది మాతలు, “ఇ-ఇ' వడియు మారలేదు. రెండవ పాదము. లేనందున పాస నియమ మెట్టిదో తెలియదు. ఈ శాసనమంతయు గేయపద్ధతిని రచింపబడినవని శ్రీ చేకవమళ్ళ కామేశ్వకరావుగారు నిరూపించినారు,. క్రీశ. 6వ శతాబ్దము నాటికి గేయములు లేనిచో ఇట్లే గద్యలో రగడ పొదము దొర్హియుండదుగదాః

ఏ3, ఖారతి. ఫ్మిబవరి- 19854, దేవరపల్లి వెంకట కృష్ణారెడ్డి

ఇవి రెండును స్కుపసిద్ధ చార్మితకులు, శ్రీ మల్లంపల్లి సోమ శేఖరశర్మగారు

(పకటించిన [గ్రమపాదములె, ఇది చోడ మహాలాజునాటి దాన చరిత,

లివి 9 రెండవది; వెంకయ్య చోడుని దొంగల కాని శాసనము. దీనియందు మహాక్కర గలదని విజ్ఞుల యభ్మిపాయము. ఇంకను, కీ శ. 1:47 నాటి కేతన (_పెగడ యొక్క కాసనమునను, శ్రీశ. 1148 నాటి కామి చేవి ళాసనమునను, కీ. శ. 1180 నాటి వీరచోడుని శాసనమునందును, తరువోజ పద్యములు గలవు. ద్విపద దేశీయ ఛండస్సనుద కుపపత్తులు ద్విపదసుండ జనించిన తరుబోజ, సిస, మధ్యాకగ్థరలు దేశి పద్యము లని యంగీికరించినవే గదా! అదిగాక దేశీయ ఛందస్సునకును సంస్కృత ఛందస్సునకును ముఖ్య జేద మొకటి గలదు. సంస్కృత వృత్రము లక్షర గణాన్వితములు. సంస్కృతమున గూడ మాతాంగణములున్నవి గాని వానికిని తెలుగు మా(త్రాగణములకును యత్కించిద్సేదము గలదు. సంస్కృతమున మాతా) గణములకు సమమగు మా్యతలుండును కాని తెనుగున సిట్టు గాదు. ఈ భాషలో మ్మాశాగణములు రెండు, మూడు, నాల్గు గురువులను ప స్తరించి అఘువు ముందర మరొక లఘువును చేర్చుట వలన నేర్చడినట్టివి. కం. ద్వితి చతుర్గురు భవములు, ధ్యాతీధర! రెండు యడమదక్కి.న గణముల్‌ మ్మతేం్యద చందులన జను, మాతాది గణంబు మొదల మాతళిశంగన్‌ --ఆనంతుని ఛందో దర్పణము, 1-10 వశత, ద. హిం. కాసన సంపుటి 6.649 ద.హిం ళసన సంపుటి, 68-947 ద. హిం. కానన సంపుటి, 6=/ోి|

న!

కావున నీ గణము లన్నిటియందును సమానమగు మాతలుండవు. రెండు గురువులను (ప స్తరించగా నేర డిన గణములకు సూర్యగణము లనియును, మూడు గురువులను (ప స్తరించగా నేర్పడిన వాని కిదగణములనియు, నాల్లు గురువుల [పస్తారమున నేర్పడిన వానికి చం్యదగణము లనియు పిర్లు ఒకొడళాక్క విభాగమున చేర్పడిన నీ గణములలో మొదటి రెండు గణములును తెలుగున విడువబడినది. మన భాషయందు మ్మాతమే గాక, తక్కిన (దావిడ భాషలలోను గణ (పస్తార పద్ధతి యుటులే యున్నది.

కన్నడమున రెందు గురువుల పస్తారమున నేర్పడిన దానికి (బహ్మ గణములనియును, మూడు గురువుల వలన నేర్పడిన వానికి విష్ణు గణములని యును, నాల్లు గురువుల వలన నేర్చడిన వానికి విష్ణు గణములనియును, నాల్ను ఎరువుల వలన నేర్పడిన వానికి రుదగణములనియును "పేద్ద. కాని కన్నడ మున తెలుగున వలె నీ గురువులను [పస్తరించగా నేర్పడిన గణములలో మొదటి రెండును విడువబడలేదు. కన్నడమునను, తమిళముననుకూడ విషమ మాాతాగణమువే. తమిశమున గురు, అఘువులకు ఐగులుగా 'నేర్‌, నిర్తై" అను యతరము లున్నవి. నేర్‌ అనునది ఒక లఘువైనను కావచ్చును. లేక ఒక గురువైనను కావచ్చును. లఘువుపై హల్లు లేక అర్ధమ్మాత, గురువుపై నొక హల్లు నిల్చినను, “నేర్‌” అగును. కావున నేర్‌ అనునది నాల్గు రకములు” నుండి, గురు, లఘువులను దనలో నిముడ్చుకానుచున్నది. ఈ నాల్గు రకములైన “నేర్‌” అనుదానికి ముందొక అఘువును చేర్చినచో “నిర” యగును. కాబట్టి “నేర్‌* నాల్గు రకములైె నష్టే “నిర” కూడా నాల్గు రకములగు ననుమాట. తెలుగు కన్నడములలో రెండు, మూడు, నాల్గు గురువులను (ప్రస్తారము చేసినట్లు గనే, ఆ ఖాషలో రెండు పేర్తను గాని, ఒక “నేర్‌ “ను గాని, ఒక 'నిరై'ను గాని, రెండు “నిరై*” లను గాని, ఒక నేర్‌ను గాని చేర్చుటచే రెండు శీర్ద గణ ములు (రెండ వరములు) ఏర్పడును. ఇందొక నేర్‌ ఆనునది కూడ ఒక గణ మగును. ఈ భాషయందేకావర గణములకు “ఒక శై చ్చీర్‌” అనియును, రెండ తర గణములకు, “ఉరిచ్చీర్‌' లేక 'అశిరియ ఉరిచ్చీర్‌” ఆనియు పేద్ద.

కాబట్టి "గురులము స్వరూపమగు” ఛందోతరముల విషయముననే కాక, తత్ప్రఏస్తారము, గణ వర్గీకరణము, విషయములలో గూడ సంస్కృత ఛృందో

రితికిని, దక్షిణదేశ భాషలలోని ఛందో రీతికిని, భేవ మగపడుచుండుటచే, నీ రెండును మూలభిన్నము లనియు, నిటివలి కాలమున వీనికి లమణ మేర్ప్చుజచిన సంస్కృత పండితులా దేశయ చృందో మార్గములను, సంన*,-త చందో తీతు కనుగుుముగ సంస్కరించి, లత: మేర్పరుచుటచే నిస్దేస్పజవసీయ తలంపవలసియుక్నది. ఈ దక్షిణ చేశియ రచనా రీశులే (ప్రాకృత్యములో గూడ (గహింపబడినపుడీ దక్షిణ దేశీయ మాతాగణ పద్ధతిని వాని కన్వయింపజాలక 'కేవల మాతా సంఖ్యా పద్ధతినే యవలంబించి, ఇన్ని మాలో లేక, ఇన్ని గురువులో లఘువులో నుండవలెననియు, సామాన్య నియమబద్ధముగాని, యేర్చాట్టతో లవణము చేసిరి, ఈ [ప్రాకృత ఛందస్సులోని మ్మాతా నియమము గలిగిన “జాతులు” అనువర్గములో జేరిన పద్యములలో ననేకములు దేశీయ ములే కానవచ్చుటకు సందేహము తేదు. కాని వైదిక చృందస్సులో మాత్రా సంఖ్యా బద్ధము ఆగు పద్యములు లేవా యను స్మపశ్న వెంటనే ఐబయలుదేవక మానదు. కాని యవియు మ్మాతా సంభ్యాః ద్ధములు గావచ్చునుగాని, దకణ దేశీయచ్చందో రీతులను బోలినవైన మా[తాగణ బద్ధములు మ్మాతము కాజూంవు. ఈ దేశీయ గురు లఘు సంకేతమునకును, గణ నియమ పద్దతికిని, సంస్కృత పాక్సతములందలి దానికిని గల యీ భేదమును బట్టియు. సం స్క్య్యూత (ప్రాక్సుతములలోను, తెలుగు కన్నడములలోను గల కొన్ని ఛందో రచనల నామములందు గల సామ్యమును బట్టియు, మా్యతాగణ నియమ బద్ధము లగు నీ చే[ేయ రచనలు, కొన్ని అతి ప్రాచీన కాలముననే సంస్కృత (పాక్క్బృతములలోని కెక్కిన దనియు, దానికి తణము నేర్పురచునపుడీ దక్షీణ 'దేశీయమగు మ్మాతాగణ నియమ పద్ధతి నవళంభించిని సంస్కృత [1పాక్ళత లాతజీకులు కేవల మ్మాకా సంఖ్యా నియమ పద్ధతిని లత్‌ణ వేర్ప్చరచి, యెట్లో తమకంతకు, బూర్వుము పరిచితమగు గురు లఘు పస్ధతితో సమస్వయము చేయ దలపడిరనియు నిశ్ళయింపపలసి యున్నది.26 ఇందువలన నీ ద్విపవ చేయ చృందస్పే కాని సంస్కృత _పాకృత భవము గాదని తెలియుచున్నది, ఏ8, నక్షీణదేశ భాషా సారస్వతములు- దేశ, కోరాడ రామకృష్ణయ్య, పు, £02-204.

నే (9) తెలుగు డ్విపదకు సమానమైన ఛందో రచన లితర _దావిడ భాషలలో గానవచ్చుచున్నవి. ద్విపవ మళయాళమునందలి “కళ్యాణి”తో సరి పోవుదున్నది. “"మళల్లెపు ర ప్పెట్టు పీన్నాలె సీ కల్యాణి నీదేవి శ్రీరామ రామ

తెనుగున ద్విపద కధిక పచారము గలిగినప్లే కన్నడమున (త్రిపద కధిక [పచారమున్నద్ని ద్విపద యొక్క- మొదటి పాదమునందలి సూర్యగణ మియ్యడగణ'గా మారి, తరువాతి రెండు పాదములలో నొకొాక్య యింద

గణము తగ్గుట వలన [తిపవ యేర్పడుచున్నది.

ఇం ఇం ఇం ఇం |

ఇం ఇం నూ | (తిపద

ఇం ఇం నూ | ద్విపదయందు నాల్లు మాతల గణములను మూడింటిని, ఒకమూడు మూ్యతల గణములను ఉపయోగించుట వలన, చౌపద యేర్చడుడు. ఇబే్యేపకారము పంచ మాూ_తల గణములనే యపయోగించినచో కర్ణాట చతుష్పద యేర్పడును. అందు మూడముదు మాతల గణములు ఒక మూడు మాతల గణము ఉండును. చౌపదగా మారిన ద్విపదయందు చివరి గణములలో ఒక మాత నెక్కుడుచేసి -అనగా సూర్యగణమునకు ఒక మాతను చేర్చి చతుర్మా[తా గణము చేసినచో మధురగతి రగడ ఆనపమన్నది. దక్షిణదేశీయి భాషలలోని దేశీయ రచనలు చాలమట్టుకు 8, 4, 5 మాతల గణములతో నిర్మితమైనట్లు కాన్సించుచున్నది,. ద్విపద శేధము నలశ మఘం5గతి రగడ యేర్చడినట్టు తక్కిన గణముల సంయో? ము వలన, నితర రగిడ లనేకము లేర్పడు చున్నవి. “తాతం భట్టు “చింతామణి యకు లతణ (గంథమున*? “లక్ష్మీ కల్యాణము నందలి రేషలు"” అని ““నీరజోవరురాణి నీలవేణికిని” అని ద్విపద పాద ముదాహరింపబడినది. ఆ లశ్కీకల్యాన మొక యతగాన (గంథము గావచ్చును. కాని యందలి రేకు లనునవి వ్యపవన పాదములవలె నుండుట యిట గమనించదగినది. *“ఆయాయి వ, తంజొవూరు సరస్వతీ మవాలు క్యేటలాగు, నెం. ?79 = (ఆంధ్ర)

యవగాన వాజ్మయ చర్మిత, పు. వరి0=161).

ల! రగడ భేదము రేకులు పెక్కులమరు'నసి యన్నాడుగదా. లక్షణసార సం్యగవా క్ర (48-109). అనగా శొక్కయెగ ద్విపదకు, రగడకు కూడ బాంధవ్య మేర్పడిన దన్ననూట.2% ఆ బాంధవ్యమును మనము మైని చూచితిమి. ఈ రగ డలు తెనుగున మ్మాతమే గాక, నితర (దావిడ భాషలలోను గానవచ్చుచున్నవి. ఇవి దేశీ ఛందస్సునకు చెండినవి. అప్పకవి. తెశుగున “వైతాశీయంబు రగడ లనేక విధములుగ నుండు. నందు సవిధ రగడలను మాతము వివరించెద"”నని తొమ్మిది విధములగు రగడలను చెప్పగా, కన్నడమున నాగవర్మ, మందానిల, లలిత, ఉత్సవ, యను మువ్విధములగు రగడలను చెప్పినాడు. తెలుగున మధుర గతి రగడవలె కన్నడమున మందానిలము నాల్లు మాతల గుణములతో గూడినది. తెనుగు మధురగతి రగడ_ నాలుగు మ్మాతలు నాపిన గణములు నాలుగు రెంటికి సలిపిరమణములు -_ అప్పకవి కన్నడ మందానిలము _ శ్రీకరు జేశ్శాశుతి రతి దేశా శ్ళో కనిఘర్షాశో భితహర్షా కన్నడ లలిత తెలుగు ద్విపద గతితో సమానముగ నున్నది. ద్విపదగతి రగడ _ కరమొప్ప, పంచ లఘు, గణ చతు, ష్టయమచచే, విరమంబు, రెంటిపై, ద్విరదగతి, పేరిచే, కన్నడ లలిత - ఆల్లిమా, మరదలి, మళ్లికా, లత యెళల్లి, -యెశె యసుగె, మరదల్లి, జళరుహో, కరదల్లి లిక ఆంధ యక్షగాన వాజ్మయ చరిత-పు. 260-961, అనుణంధము,

లి? ఇది అయిదు మాతల నాల్గు గణములతో గూడినది ఈ ద్వితదగత్తితో మళయా శళము నందలి మిశకాకళి నమముగ నున్నది.

మళయాళ మి_శకాకళి ై

జనిమృతి ని,వారణ౩, జగదుదయ కారణం, చరణ నత, చారణం, చరితమధు, పూరణం దీనియం ద్తైదు మాతల గణములు నాల్గు ఏ [కమమందై న నుండవచ్చును. కన్నడ ఉత్సవ ఆరు మ్మాతలు గల్గిన నాల్గు గణములతో గూడి యుం డుట వలన తెలుగున ఆరు మాతల నాల్లు గణములు గల్గిన తురగవల్ల రగడతో సమానమైనది, ఉదాహరణములతో (పయు క్రములగు కళికోత్కశికలు రగడ భేదములే. కళిక (1) వెండియు (తిభువన వినుతి సమేతుడు మండిత సద్గుణ మహిమో పేతుడు ఇందు నాల్టు మాతల నాళ్లు గణిములు, (౨) వెండియు భక్తా భివృద్ధి చెందిన వానీ బంధ మాయాచార పథము (దుంచిన వాని _ కం దయిదు మాతల నాఖ్లు గణము లున్నవి.

ఉత్క_ళిక- “భువనో, పకారా, భవమో, దవీరా,

భక్రిసం,యోగా ము, క్తి సంభోగా”

(వ) సంస్కృతమున రగడలు లేవు గాని, కాల్య[కమమున నివి సంస్కృృుతమునను నొకటి రెండు పట్టుల [పవేశము గాంచినవి, సోమదేవసూరి ((క్రీళ. 940) యశ స్తిలక చంపుపున నొక రగడ (ద్విరదగతి) ఉన్నది. ఇందు (పతి రెండు పాదములకు ఆంత్యాను _పాసము గూడ గలదు. రాజరాజు కోరుమిల్లి శాసనమున గూడ 24 పాదములు గల ద్విరదగతి రగడ ఆంత్యాను [పాసయుక్తముగ దొర్జిపోయినది. ఇందు ద్వితీయాక్షర్యపాసయ, వర్ణయతియ

౨8 నట నట గలవు. పాల్కురికి సోమన సంస్కృత ఐసవోదాహరణమున రగడలు గలవు,2

(4) ఇంత మాతమే గాక, కొన్ని పాటలు గూడ యళత్కి-ంచి. ద్భేద

ముతో రగడలే యగుచున్నవి. (1) థీ శంభు తనయునకు సిద్ధ గణ నిాథునకు వాసిగల దేవతా పండితునకూ _ ఇది అయిదు మ్మాతల గణము లతో నేర్పడినది. (8) ఓ బొజ్జ గణపయ్య సీ బుంటు నేనయ్య ఉండడాళ్ళ మీదికీ దండు బంపూ -_ ఇది యును నయిదు మాతల గణములతో నేర్చడినదే. (8) జోజో చిదానంద _- జో జో ముకుందా జోజో కృపాపాంగ = జో సుందరాంగ జో = ఇది గూడ నయిదు మ్మాతల తోడిదే.

(5) ఇవి మ్మాతమే గాక, నింకను నితర దేశి రగడలగు షట్పదులు, ఓలలు, సువ్వాజులు మున్నగున వన్నియు రగడ ఛేదములే. అందువలన ద్విపద భేదములే. ్రీ యస్వీ జోగారావు గారు, తమ ఆంధ యక్షగాన వాజ్మయ చర్మితలో యక్షగానములలో (పయుక్త మమున ద్విపదలను చెప్పిరి.

1. సువ్వాల ద్విపడ;

సువ్వి సువ్వాల యనునివి దంపుళ్ళ పాటలుగా (పసిద్ధములు, అనే యక్షగానములందు, _పయు క్తములు. ఇది లక్షణ సారసంగహమున పేర్కొన బడినది. (8102) అప్పకవీయమున సువ్వాల కొక లక్ష్యము గలదు.30 2%. తెలుగు భాషలో ఛందో రీతులు, రా. దొ. శర్మ, పు. 18,

80. ఆప్ప కవీయము, 4-409,

వం “అకక హరి విక చాంబురు విక్ష యకపసఖనుత యదుకుల దక్శా' సువ్వి సువ్వాలే. సువ్విసువ్వాలే యనున దూత పదము. పల్లవి వంటిది, 2 గౌరీ కల్యాణము : ఇది ద్రీలు పాడు పెండ్లి పాట. జక్కన విక్రమార్క చర్మిత. (4-180 173) అనంతుని భోజరాజీయము (4-87) కాక మాని మూర్తి పాంచాలీ పరిణయము (4-22) మల్దన రాజశేఖర చరిితలందు దీని 1పసక్తి గలదు. కొన్ని యక్షగాననులందివి (బయుక్తమైనవి. ద్విపద వికారముగ థాసిల్లును. ఉచా:- మాతృ భూతన పారిజాతా పహరణమునుండి-_ త్రి రుక్మిణీలోల చిర నుగుణ జాల కారుణ్య మయశీల కత్యాణ చేత (గౌరీ కల్యాణమే వైభోగమే) అస్పకవీయమున “పెండ్లి పాటి యను పేరం. బాదాంతమున. గౌరీ కల్యాణవే వ్లైభవమే' యన్న యూతపదముతో నొక లథ్యమున్నది. అవి యచ్చముగా వూర్వో కృమైన సువ్వాల పదమే. ఊతపదము మా్యతము మారినది. లె. లక్ష్మి కల్యాణము : ఇది గూడ గౌరీకల్యాణమువంటి యొక సెంక్టి పౌటం ఇది వెంకటనాథుని పంచతంతమున పేర్కొనబడినవి. (4-960).31 ఇదియు నవ్చముగా ద్విపదయే. యశగానములందు (పయు క్తమైనది, ఉదాహరణమునకు హేమాబ్నా నాయికా స్వయంవర మునుండి ఎ శృంగార మమరళఆగ చెలువ మన్నారు చెంగమ్మ పెండ్డికి చెలులార రారె నిత్శకల్యాణంబు పచ్చతోరణము హెద్చైన కడలి రాజంట నే _పొద్దు- ఇందూతపదముగానరాదు. లే. ఆంధ యవగాన వాజ్మయ చర్మిత

80 (6) తేటగీతి, ఆటవెలది కూడ మ్మాతాగణములైన సూర్యేయద్ర గణ ముల కూర్చుచే నేర్పబడుచున్నవి. ఆటవెలది మ్మాతాఛభందస్సులోనిది టా నుండి యుత్పన్నమైనది. సీసపద్య పాదమునకు నాటవెలది రెండు లఘువులు హెచ్చుతస్టగా సమత్వమే గలదు. అందు వలన సీసమునకును, ద్విపదకునా పొత్తున్నట్రే ఆట వెలది సీసములకు పొసగుమున్నది.*౫ సీ॥ సగుడ్డిన యితివి నీవు కుంటి దానను నేను నగిరి కెట్టు మనము నడప గలము ఆ. వె. "గుడ్డి నయితి నీవు కుంటిదా నను నేను నగరి కెట్టు మనము నడవ గలము ఇటులే సీసమునకును తేట గీతికిని సంబంధము గలదు. సీ॥ చలియ కం టివె నీవు నిరు లొలు కు సుమబాల ఖాగ్యవం తుండైన భర్త బడయు తే.గీ. చెలియ కంటివె నీవు సిరులొలు కు సుమ బాల భాగ్య వం తుండ్తైన భర్త బడయు ఇదే విధముగ తేటగీతి, ఆటవెలదులకు సంబంధము గలదు. ఆ.వె. అఖిల నుకవి కృతుల యందున లరుచుండు తే.గీ. అఖిల సుకవికృ తులయందు నలరు చుండు ఆ.వె, విజయ పాండ వులకు వినుముజ యిమగును తే.గీ. విజయ పాండవు లకువిను ముజయ మగును తేటగీతికిని ద్విపదకును పొత్తు గలదు, తేగీ, బాలచం[దుని బద్ద భా వంబె జింగి బాలచం [దునిబద్ద భావంబె అింగి ద్విపద వికారముగ భాసీల్దుచున్న సీసమును భరతుడు దేీ₹ీయ రచనగా పేర్కొని మా[తాచ్చందముగ [గహించినాడు. దీని నీతడు నాట్యళాస్త్రమున

81 పేర్కొనినాదు. దీని లక్షణము నీతడు మాతల సంఖ్య తోడను, నక్షరముల సంఖ్యతోడను జెప్పినాడు.3* దీని కాతడు చెప్పిన లక్షణమును చూచిన తెలుగు సీసమని తెలియుచున్నందున నాతని కాలమునకే యిది _పచారమందుండియుండు నని భావింప వీలగుచున్నది. ద్విపదకును, సీసమునకును నొక్కభేదము కానబడుచున్నది. డ్విపదలో [పాసయుండగా, సీసమున (పాసనియమములేదు. తెలుగున కొన్ని పద్యములకు [ప్రాస యుండి, కొన్నిటికి లేకపోవుట వలన తెలుగు పద్యములలో జాత్యుపజాతి భేదమేర్పడినది. సీసము వలెనే తెటగీతికి కూడ (పాస నియమము లేదు. ఈ రెంటికి లాక్షణకులు ఉపజాతులలో చేర్చినారు. “జాతులు కందాదిక ముప జాతులు గీతాదికములు సరసిజ నయనా” ఈ యుపజాతులలో యతి మూ[తమే యుండును గాని పాస యుండదు. కాని [పాస యతిని వేయవచ్చును. ఈ యుపజాతుల మూలముననే తెలుగు భాష కన్నడము కంటెను, [పాచీన దక్నిణదేశీప చంద స్పంపదాయము నెక్కు డుగా నిల్పుకొన్నట్టు దోచును. సీస గీతములకు పాస లేకపోవుట ఆ సంప దాయము నిల్చుకొనుటయే. వీనిలో దేశీయగణములగు సూర్యేంద గణము లిష్టము వచ్చినట్టు రావచ్చును. ఆరి్యదగణములు, రెండు సూర్యగణములు ననగా, పతి పాదమునరును నిందగణములలో లమఘువుతో [పారంభమగున వైనను రావచ్చును. పాస యున్న డ్విపదాదుల కిట్లు వీలులేదు. వానిలో మొదటి పాదమున మొదటి గణము గుర్వాది యైనచో లమ్వాదిగను నుండ వలెను. ఇ “గరు లఘువులలో నెయ్యది సంహార (పథమ పాద ముఖమున నిలిచెన్‌, ధర నుప జాతులు చక్కగ బరగ నిలుచు నవియె నాల్గు పదముల మొదలన్‌” లలి, దక్షిణ దేశ భాషలు - దే?, కోరాగ రామకృష్ణ య్య. 8క. అప్పకవీయము, క-268.

ఏ2!

“ధరణిన్‌ జాతుల కాదివర్ణ మొకడే తప్పంగ రాదెల్లెడన

హరి తజ్జాతి గణంబులైన నది యిట్టష్టైన గొవచ్చు మం

దర ధారీ! యపజాతులం [బధమవర్ణంబున్‌ యరేవృంబుగా

సౌరిదిం జప్పగ వచ్చు _బాసములు నిల్చున్వళ్ళకై యొకగావోన్‌.”*ే

కన్నడమునం దిట్టి నియమము లేదు. (పాలీన (దావిడ భాషా నియమ మును నిల్పుకొన్న తమిళమున గూడ కొన్ని సద్భ్యములకు పాన నిలపగుము లేదు. వెన్నా పద్యములలో (పాసనియమ మునృదిగాని “అగవల్ప్చా' పద్యము లలో లేదు. పాదమునకు నాల్లు చొప్పున సూర్యేర్యదగణములు గలిగిన తెలుగు రచనము. పాదమున నాల్గు శీర్దు గల తమిళ అగనల్పా వంటివి.

దశ్షీణదేశ భాష లోకే మూల, వీజమునుండి ఏర్పడినవని యెట్లు భావి౨పు చున్నామో అశ్హే తద్భాషా సాహిత్య ఛందోరీతులు కూడ ఒకే మూల వీజము నుండి ఏర్పడినట్టు స్పష్టమగుచున్నది. తెలుగునందలి ద్విపద అనేక ఛందస్సు లకు మూలమగుటయే గాక, గణ (పస్తార పద్ధతి యందుకు, స్వరూపమునం దును ఇతర (దావిడ భాషలయందలి రచనలతో హోలియుండుటవలన నిది యీ 'దేశభాషలకు సంబంధించిన టే? సాంప్రదాయిక ఛంద స్పే యని ఆతలియు చున్నది. "

సంస్కృతమున లేని యతి ద్విపద కుండుట, తెలుగు పద్మమునకు సంస్కృత కన్నడములందు లేని యతి యుండుట ఈ భాషకు గల విశిష్టత సంస్కృతమున గూడ యతి యున్నదిగాని, అది విచ్చేద రూపకమగు యతి. “యతి ర్విచ్చేదక సంజ్ఞకః' అసి అందు చెప్పబడినది. సంస్ట్యూతమున పద విచ్చేదము లయ న్నాశయించుకొని యుండును. లయానుగుణసుగ పదము ముగిసినపుడు చెవి కింప్తుగ నుండును. లయ యన్నది ఛందస్సునకు సహజ మైనది. కవి కల్పలతలో యతి యు చ్వేగమును కల్చింపక మధురముగా పద్య మును చదువుట కుపయోగపడుచున్నదని చెప్పబడినది. (కుతి శుభగత్వము లి5్‌. అప్పకవీయము, 4ీ-44తి 4490, 86. “ఎవం యథా యధోద్వేగః సుధియాం శోప జాయతే

తథా తథామధురతా నిమిత్తం యతి రిష్యతే*

89

నకు యకి యవసరమని “అముక్త యతి కవ్యేయం కార్యా (శతి సుభాయతః”

అని కూడ చెప్పబడినది. కావున సంస్కృతమున యతి విరామ రూపముగనే

వాడబడుచున్నది. కాని యివి తెలుగున నట్టుగాదు. అఆలుగన యతి యతిచమ

త్కారమై మనోహరముగ నున్నది. ఇది తుల్యాక్షర రూపమైనది కన్నడ కవులు సంస్కూత విచ్చేద యకిని గూడ నుల్టంఘంది నామ, కాని తెలుగువారు అతిసుందరమైన ఈ సావర్ణ్య రూపమగు యతిని (పవేళ పెట్టిరి, ఈ తుల్యాక్షర యతి గూడ దక్షిణదేోః భాషలకు సహజసిద్ధమైనట్టు తెలియుచున్నది. ఈ యతి దృష్ట్యా తెలుగు 'తమిళ'ములకు సన్నిపాత సంబంధమున్నట్లు కాన్సించుచున్నవి. యతి (పానలు తమిళమున “రాడై * యను వానితో సంఎవం ధము గలిగియున్నవి, 'రాడ్లై' యనగా మైతియని యర్థము. అనగా నిది యక్షర మ్మైతి. ఇందలి “మోన్రైత్తాడై* అనునవి యకిగానున్నది. ఇవి ఒక్కొ-కగ్టాటి ఎనిమిది విధములుగ నున్నవి. అడిమునై, ఇణై మోనై, పొజిప్పుమోనై , ఒరూ ఉమోన్సె, కూటై మోనై, మేత్‌ కమవాయ్‌ మోనై, కేత్‌ కొమవాయ్‌ మోనై, మ్మూటమోనై. ఇందలి పొజిప్ప మోన్సై యశునదొక పద్యముకోప్రథమ గణాద్యక్షరముతో యతి వేయిట. ఇందు రెండు నాబ్లవ గణముల తొలి యవరనులకు కూవ యతి వేయవచ్చును. ఇది పాదమునకు నాల్గు గణములను గల్లియున్న పద్యనులను గూర్చి చెప్పినట్టుగ నున్నది. దీనికి మన ద్విపద ఉదాహరజముకాగలదు.

ఉదా : ద్వి- సురపతి _తయంబు సూర్యుడొక్కందు

విరమంబు రెంటిపై వెలయు నొక్య్థండు ఒరూ ఉమోనైకి మొదటి నాల్గవ గణాద్యక్షరమునకు యజతియుండును. దీనికి తెలుగునందలి అటవెలది, తేటగీతలు, ఉదాహరణముగా నిల్చ్బును, ఈ రెండిటికిని తస్ప తమిళమునందలి తక్కిన భేదములకు తెలుగు శిష్టవాజ్మయముశ ఉదా హరణములు లేవు. తమిళ భాషలో నీ మైతి తప్పక యుండవలెనను నియమము లేదు. అది యైచ్చికము. తమిళ భాషలోని 'ఎదుగై త్తాడై* తెలుగునందలి (పానతో సమానముగా నున్నది. ఇదికూడ నందెనిమిది విధములు. కాస మోనై తోడై వతె దీనిలో (3)

వ

గూడ అందలి కొన్ని భేదములకు మృాతమే మన ఇష్ట వాజ్మ్బయమున నుదా హరణములు లభ్యమగుచున్నది. 1 అడి యెదుగై;

ఇది (పాస యన్నమాబ. పద్యముయొక్క అన్ని పాదములలోని 'రెండవయక్షరములు మైతి గల్గియుండవలెను. తెలుపన ఉపకాతులలో చేఎక సీస, గీతములకు తప్ప తక్కిన వానికన్నిటికిని ఈ లక్షణము చెల్లును. అందు కూడ 1పాసయతి వేసినచో నిడియున్నటుతె భావింపవచ్చును.

“నిక్షించె నెవ్వాడు చేటుక్షై సభలోన

జెడుమాటలాడిన చేది విభుని రక్షించె నెవ్వాడు (దౌణి వాణమ్ముచే చిదియకుండ(గ బరిక్షిన్నపాలు”

2. పాథిప్పెదుగై :

అన్ని పాదములలోని గణములలో నొక దానిని విడిచి యొకదాని రెండవ యక్షరములు' మెతి గల్గి యుండుట. పాస సీసము దీని కుదాహర ణ ముగా గానవచ్చును.

• వేదండవరదుండు వేధోండ గాంగుండు

కాదేన శయనుండు యూదవేర్శదు, తి ఒరూ ఉచెదుగై :

అన్ని పాదములలోను పథమ, చతుర్ణ గణములలోను రెండవ యకర ములు మైతతి కల్గియుండుట. దీనికి ఉదాహరణము అర్భచందిక కాగలదు.

అర్థచందిక : అక్షర హరి వికచాంబురు హాక్షున్‌

యక్షపసఖముత యదు కుల దమున్‌

లెర్‌

ఇందన్ని పాదములలోని అన్ని గణముల రెండవ యక్షరములు మైత్రి గల్గియుండును దీనికి మదరగతి రగడ యుదాహరణము కాగలదు,

“కరధృత కరుహుని - గిరిహితకరణుని

గరుహస ఖరుచిని _ గరుడఖగధరుని

ఖద ఘన కరవిని - ఖర తరకరగుని

గరళముఖరిపుఫి _ గరధర కరతుని” కావున తీలుగున తుల్యాక్షర రూపమున నున్న యతియు |ప్రాసయు, దక్షిణ దేశ భాషలలో మధ్యకాలమున నెరువు తెచ్చుకొనినవిగాక, ॥కీస్తు శకారంభము నాటికే తమిళ వాజ్బయమున నిల్చియన్న (ప్రాచీన కవితా సంప్రదాయ సిద్ధమైన 'తోడై' యనుదానితో సంబంధము గల్లి యున్నట్లు తెలియచున్నది. పాల్కురికి సోమనాథుని ఈ _కింది ద్విపదము నీ యభ్శిపామమునకు పుస్దిని చేకూర్చుచున్నది.

“దేశిగా వచియింతు చ్విపదకు వళ్లు

(బాసంబులును బొందుపడగ దావలయు ” (పావష్ట చేర్చుటచే దేశిగా వచియించగలనని నాస చేసినను అటులే వేరొక చోట-

“'పాసయ్రైనను యతిపె వడియైన

దేసిగా నిలిపి యాద్మిపాస నియతి, పం. చ, అందును తెలుగున నీ యత్మిపాసలు స్వతస్కిద్ధములై నట్లును, నివి. తెలుగు వాజ్మయ సీమంతినీకంరము నలంకరించు మంగళ సూతముల వంటివనియును కొటవి గోపరాజు సింహానన ద్యాత్రింశతియందు. జెప్పినాడు. వి కమార్ముని ఓివ్యపీఠము నేక్కబోవు భోజునకు బాంచాలి చెప్పిన కథలో పురోపాతుని కుమారుడు దేశములు తిరిగి వచ్చి, తాను చూచిన విశేషములకు తెల్పినాడు.

86 క. గణములు గణవర్ణంబులు గణతారలు గణరసములు గణదేవతులున గణజాతులు గణ ఫలములు గణుతింపగ నొక్క విదమ కవితల కెలన్‌ ” ధా వ. ఇట్టి విధంబయ్యును నం్యధమండలంబునం గోణ దేశమును దెలుగుం గవితకు (వాలు పష్టనను నియమంబులు చూచినాడ నని యియ్యెడం దజచు గాౌకుంట నవూర్వం బవధరింపుము. కా. పుణ్యన్ర్రీకి గుణంబు మంగళ గుణంబు న్చామ్యుల్లై యొప్పగా బుణ్యన్రీకి సువర్ణ మౌక్రిక సురూప వ్య క్రి భూషాకృతుల్‌ గణ్యంబౌగతి సంస్క్రతంబునకు వాగర్థంబు శబ్దంబు లా వణ్యాకారములౌ దెనుంగునకు (దాల్వ్యష్మం గడున్నన్నియర్‌ గీ. పలు తజింగులైన పలుకులు గలిగియ (బాలువళ్లు లేసి మేలు గవిత వన్నెలెల్స గూర్చి వాయుచో గొటుక వన్నెలేసి పతిమ (వాతబోలు క్ర తస్పక వళ్లును (బాలును (0 4 ముప్పిరి గొన దగిన శబ్దములు మెణుగెక్కం జెప్పిన కవితా చాతురి యొప్పము వెట్టిన పసిండి యుజఅపున మెజయున్‌ ౩? యతికి రూపాంటరము పడి లేక వళి. “ఆద్యోవళిః ద్వితియోవర్డః ,ప్రాసఃి యని యాం్యధ శబ్ద చింతామణిలో వగా పేర్కొనబడినది. కవిజన్మాశయమున “చరణాద్యవరమే పడి-._"అని పడిగా పేర్కొనబడినది, కావ్యాలంకార చూడామణి, ఛందోదర్పణము, లక్షణ సార సం[గహములందు “వడి” యనియే గలదు. వడిని గూర్చి శ్రీ గిడుగు సీతాపతి గారిట్టు చెప్పిరి *వడి ఆంటే ల. సింహాసన ద్వా(తింళతి-| పథమ భాగము, ఆళ్వా, శ-ప. 88-192.

87

మార్గమనె అర్థము. పద్యపాదము వికాంకి ననుసరించి రెండు భాగములు కాగా, ఆ భాగిముల మొదటి అక్షరషులు పాద భాగములకు మార్గములు చూపినట్టుం దుటచేతను, మొదటి భాగముయొక్క. (పథమాక్షరముతో (పాదాద్యక్షరముతో) రెండవభాగము మొదటి యక్షరము మైతి గలదెగా, ఉండవతెనన్న విషయము ఆచారిమై ఉన్నది కనుకకు వడి (వ) అని మీవ చూపించెన స్థలములలో లావ్షణికులు ్షపయోగించి యుందురు.

తెలుగు ఛందో వివాసమున దినినిగూర్చి యీ విధముగ నున్నది. “వడి యనగా వేగమని యశ్హము గలదు. పాదమందలి పూర్వోో త్త రార్థములు విరామము ననుసరించి, విడిపోయినపుడు [పధమార్ధము నుండి ద్వితీయార్థమునకు విడు సడుళతనము కలుగకుండునట్లుగా వేగము సాధించుటకు గాన, తిరిగి (వధ మాద్య క్షరమునే ఉపయోగించుట జరిగినది. వడి (వేగము) సాధించుటకు తిరిగి ఉప యోగింపబడదు. వేగము సూచించుచున్నది. కావున పాద _పధమాడ్షర మునకు వడి-యని పేరు గలిగినదని భావింపవచ్చును. శడల కఖేదమున్న దృష్టితో వళి యన్న పేరు కూడ వాడుకలోనికి వచ్చినది,*% ఇరువురు చెప్పిన యర్భముల లోను నెకుగడు వ్యత్యానము కానవచ్చుటలేము. వికామము కల్గికపుడు పద్య గమనము కుంటుపడక సొగిపోవలె ననుటయే యర్థము.

వళి యనగా మడత యని యర్థము. పద్యము రెండు ముక్కలయి మడత వేసినట్లు సుందరముగ రూపొందునని గూడ ననుకొన వచ్చునేమొ వళి (వజ) అనగా అరవమున మార్గమని అర్థము. ఈ యతి కేవలము తుల్యా క్షరములకే గాక, అక్షరముల ఉత్ప త్తి స్థానమును బట్టి 'ఆకుహ విసర్జనీయానాం కంరః' మొదలుగా చెప్పబడిన అక్షరములకు పరస్పరము మైతిచెల్లినడి, ఒకే స్టానమువ పుట్టిన యక్షరము అన్నిటికిని ఒకదానితో మరియొకదానికి తతి వేయటవలన యతులలో ననేక భేదమః లేర్పడినవి. $8. తెలుగు ఛందోరీతులు పు 89. తెలుగు ఛందో వికాసము, పు

న!

తెకుగున్న నీ యతి ప్రాసలు ప్రావీన కాలమునుండియు. నుండినట్టు ఇందలి సామెతలు, జంట ఊత పదముల వలన తెలియుచున్నది. అందువలననే సంస్కృత వృత్తములను తెలుగులోనికి తెచ్చిన నన్నయామలు వానికి సంస్కృతమున లేని యతి _పాసలను తెచ్చిపెట్టి దశేయకా మ్యుదను సౌంద ర్యమును నొసగుచు వచ్చిరి, ఈ యతి 1ప్రాసలను రెంటిని కలిగి ద్విపద దేశీయ చ్చంవమే య*చున్నది.

కవిత్వము నాల్గు విధములుగ నుండునని చెప్పుచు. వార్తాకకవి

రాఘవయ్య లక్షణ దీపీకలో మధుర కవిశ్వమును గూర్చి యీ విధముగ

చెప్పినాడు. '“ఆప,మధుర, చిత విస్తార కవిత్వంబులన పిలసిల్లె. అందు... మధుర కవిత్వంబన్నది నాటకాలంకారములు, విభ క్యధి దేవతోదాహరణములు. కళికోత్నశికలు, స ప్రతాళ నటనలు, నట్టొట్టు, గీత 1పబంధములు, చతుర్చ్భ,దిక, ఆస్టభ(దికలు. బిరుదావళ, నామావళీ భోగావళ, రంగమఘోష, జయఘోష, చతురు త్తర సంఘటనలు, యతగానంబున వెలయుపదంబులు, దరువులు, ఏలలు, ధవళంబులు, మంగళ హారతులు, శోభంబులు, ఉయ్యాల జోలలు, జక్కుల రేకుపదంబులు, చందమామ నుద్దులు, అష్టకంబులు, ద్విపద, (తిపద, చతుష్పదాన్టపదులు, నివి యాదిగా నన్నియు లయ [|పమాణంబుల నొప్పీ, మృదుమధుర రచనల (బసిద్ధంబై న యవి మధుర కవిత్వుంబు” ఈతడు మధుర కవితలో చేర్చిన వన్నియును దేశి రచనలేగదా! మధుర క విత్వమున చేరిన వానిని, దేశీయ ఛందస్సులుగా, మాాతొాగణ బద్ధములుగా, నెంచి అప్పకవి పలువాని కుదాహరణముల నౌసగినాడు. దీనిలో మాధుర్య గుణమధికముగా నుండుటవలన నివి మధుర కవితా కాఖలో చేరియుండును. మాధుర్య గుణ మును పెద్దన్న యిట్లు చెప్పినాడు.

“పటు బంధంబులు మృదుల

స్ఫుట విన్శస్తావషరములు బూరిత రస సం

ఘటిత పదార్హంబులు నె

చ్చృట నగు మాధుర్య మనగ జను నది కృతులన్‌* తగి కావ్యాలంకార చూడామణి, పు, శీరశ,

తం

ద్విపద మధుర కవితా శాఖకు చెందినది. నన్నయ “మృదుమధుర చిత విస్తర నవరస భావ భాసుర వచన రచనా విశారదులయిన” మహాకవు లాస్థానమున నుండి నట్టు చెప్పినాడు గావున నప్పటికే ద్విపద వంటి మధుర కవితాళాఖ, త్మదచనలు చేయుచున్న కవులును నుండినట్టు, ఆ కవితా ళాఖ వ్యా ప్తియం దుండినట్ల్టును తెలియుచున్నది. ఈ కళాఖ తెలుగు భాషకు సహజమును స్వతం_తమునునై యున్నదనుటలో సందేహము లేదు. శ్రీసాథ మహాకవియు “మృదు, మధుర, చ్చితవి స్తర, కవితావిలాస ఎాగీశ్వురులగు “కవీశ్వరులను" 'పేర్కొనినాడు.

మధుర కవితా కాఖకు చెందిన డ్విపద దేశీయచ్చందస్సనుటలో వ్మిపతి ప త్రి యేముండ-ను?

మ్మాతాచ్చందో బద్ధములగు ద్విపద కావ్యములు, కవిత్వాంళముతో బాటు గేయ భావమును కలిగి “పాత్యే. గేయేచ మధుర”మై మార్గ విధానమునకు చెందిన పద్య కావ్యములవలె గాక. సామాన్యజనులలో పబారమునంది యున్నవి. ఏ వాజ్య్బయమందైనను నీ పద కవిత్వమే పద్య కవిత్వముకంటె ముందు పుట్టి పెరుగును. కాసి యిది ఎంత నింాడంబరమును విసర్గ మధుర మును అయినను. (పొఢ వాజ్బయమున స్టాన మాసింపక గాలిలోనే పుట్టి గాలి లోనే పెరుగును. దీనికి సారస్వత (ప్రతిష్ట సంపాదించి స్థిరత్వము నెబకొల్పుటకై పలువిధముల పాటుపడిన సంస్క ర్తకే, ద్విపద కావ్యక ర్తలు. పాడదగిన పద కవిత్వము నెడ నొక కంటిని, పఠనయోగ్యమైన పద్యకవిత్వము నెడ రెండవ కంటిని బెట్టి యుభయ గుణములను ఏకము చేసి ఆ మహానుఖావులు పఠనము చేసిన రసాయనమే ద్విపద కవిత్వము. "**

ద్విపద ఛందస్సును కావ్యోపయోగిగా తీర్చిదిద్దిన మహానుభావుడు పాల్కురికి సోమనాథుడు. ఈ ఛందస్సునం దుద్గ9ింథములను రచించి, కేవల గేయ రూపముగా నున్న ఆ ఛందమునప సాహిత్య గౌరవమును కల్పించిన యశస్సు సోమనకే చెందును. భాష, వస్తువు, ఛందము, మూడ్తింటియందును, శ్వ. గౌతమ వ్యాసములు, పు. 97.

శీ

తనకు పూర్వ్యమందుండిన నం్రపవాయఘులకు కాదని, వానియందు విప్తవము సాధించిన విప్ణవ వీరుదితడు. సోతువాధుకు రచించిన దాసద కావ్యములు నసవ పురాణ, పండిళారాధ్య చరితలు, వీని నీతడు, జవసామావ్యమున శైవమత _పచారోద్దేోముతో రచించినాము. ఇది మ్మాకాగణ బద్ధమైనదై నందన కూర్చుట సులభము అదియునుగాక, ఇది గేయ భావమును గలిగి యున్నందు నను కావ్యమంతయు ఒకే. ఛందములో (ద్విపదలో) నున్నందున, వృత్త కావ్యములందువలె, నప్పటప్పటికి సడక మారదు, కావ్ప్సన సామాన్య జనులు పాడుకొనుటకు సులభముగ నుండును. అందువలననే, సోమన మార కవితా నజ్యపదాయమున గద్య వద్యోక్తులతో సంస్కృత భూమిష్ట దచన గానించినచో (వ్రజాసామాన్యమున శ్రైవమతము వ్యాపించుట దుర్లభమని తలచి దేశిభందమగు చ్విపదమ చేపట్టి సులభమగు శైలిలో రచించెను, దీనినాతడే చెప్పికొనెను,

“ఉరు తరగద్యప ద్యోక్సులకంటె

సరనమై పరగిన జాను తెనుంగు

చర్చింపగా సర్వసామాన్యమగుట

గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కె దైవార్క

“ఆరూఢ గద్య పద్యాడి [ప్రబంధ

పూరిత సంస్కృత భూయిష్ట రచన

మాన్నగా సర్వ సామావ్యంబు గామి

జాను తెలుగు విశేషము [(వనన్నతకు. ద్విపదను గూర్చి యెవర్రైన నీసడింతురేమొ. నని యెంచి గాబోలును, తాను చేయుచున్న ద్విపద రచనలు గూర్చి సమర్థించుకొనినాడు.

“తెలుగు మాటలనంగవలదు వేదముల

కొలదియ కాజూగడుడిల నెట్టుబనిన

బాట్‌ తూమునకును బాటి యౌనేసి

బాటింప సోలయు దాటియ కాదె”

శీ! “*బ్రట్రగాన యధివిన రానంవతో క్తి పటుగద్య పదం (వణంధ సామ్యముగ గావ్యకళా _ఫాడి గల్నిలతు ద్విపద కావ్యుంబు బావ్యంబు గాన నట్టయ్యు”

• దగా వచియించు ద్నిపదకు వళ్టు వాసంబులు”౫ బొందు పడగ దావలయు ననుచు దదీయ సూ క్తాక్షర పంక్తి జఇనకక యింతొప్ప జెప్పునే యనుచు సన్నుతి జేయుచు సత్కవులబర దిన్నని సూక్తుం డ్యిపద రచింతు నదీయునుగా శైహికాముష్మిక డ్వి పద హేతువవుట ద్విపద నాగ బరగు ద్విపదాంబురుహముల ధృతి బన వేశు డ్విపదాంబురుహముల పీఠ బూబింతు” నని వాస చేసికొని ద్మిపవ కావ్యములను రచించినాడు. బ్విపద కేవలము వైదిక ఛందము గావుశనే తత్వరూపమగు తెలుగు ద్విపదను సోనునారుకు, 'వేద ముల కొలదియకా జూడుడిని హెచ్చరించినాడు. వేదములు బుషులు గానము వేసినవి. అట్టే ద్విపదలు గాన యోగ్యములు,. తెలుగు కప్పలు యిషులే, కావున వారు గానము చేసినవి తెలుగు వేదములు. పొలుజరికి నోమన కాంమునాటికి ద్విపద యెడ జనులకు గౌరవమున్నట్లు లేదు.** అందువ-సనే సోమన రాను చేయుచున్న ద్విపదను గూర్చి సమర్ధించు 4లి. వేణుగోపాల శతకక ర్త, ద్విపదనీవిధముగ నీసడించియున్నాడు. ఈ అవ శ్వీళన సోమన కాలము నాటికిని యుండి యుండును. “ద్విపదకావ్యంబు ముది లంజ ద్‌డ్డి కంత ,...”

ఉలి కొన వలసి వచ్చినఏ. ఇంత నూూతమె కాక, సోమన చ్విపచ రచనా పద్ధతి యందున, ఆ నాటికున్న సంపదాయములకు భిన్నముగ (పాన యతిని (పయో గింప వచ్చునను నియమముకు (ప్రవేశ పెట్టినాడు. “'కాతులు మా(తాను సంధాన గణ వి నీతులు గాన 'యనియతగతై' ర నియును '(వాసోవా యనియ “యతిర్వా య నియు జెప్ప ఛందో వినిహితో క్రి గాన 1పాసయైనను యతిపై వడిమైన జేసిగా నిలిపీ యాగ (పాస నియతి తప్పకుండం ద్విపదలు రచింతు” ాపండితారాధ్యచర్మిత,కృత్యవ తరణిక కవిజనా్యాశయ, కావ్యాలంకార చూడామణి మున్నగు లక్షణ (గ్రంథములలో ద్విపదయందు _పాసయతిని గూర్చి యేమియు చెప్పబడలేదు, కాని, ఈతడు “అనియతగణైః... “యతిర్వా”' “పాసోవోయని యదాహరించిన సంస్కృత స్త్యూతములు ఏదో యొక లక్షణ (గంథములోనివై యండును ఇవి సంస్కృ్బూతముకుగాని, కన్నడమునకు గాని, సంబంధింపవని తెలియచున్నది. ఏలయన ఆ భాషలయందు, తెలుగులోవఠె యతి లేదు, కాబట్టి యా సూ(తములు మ్మాతొగణ బద్ధమగు తెలుగునకే సంబంధించినవి. ఆనియత గణ బద్ధములయిన, ఉత్సాహ, కంద. ఆక్కరాది జాతులందు ద్వితీయాక్షరపు పాస నియమ నుండుట వలన, (ప్రాసయతి సమ్మ తముగాదని, లాక్షణిక మతమైయుండును. [పాస నియమము లేని సీస గీతాదు లండు [ప్రాసయతిచెల్లునను నియమము నేర్పజచిరి. సంగీతమును దృష్టియిందుంచు కొని లాక్షణికులిట్టి నియమము నేర్పజచి యుందురు. అనియత గణబద్ధములగు ద్విపద మంజరీ ద్విపద, రగడ. మున్నగునవి పొడుట కనువుగ నుండుటతే, దీని యందు పూర్వము పాసయతి నియతమై యండియుండును. [పాత పాటలయం దును పరంపరగ వచ్చు సామెత లందును,[పాస యతి వాడుక కానబడుచున్నది. ఉదా 2 “అత్తలేని కోడ లు త్తమురాలు

శీలి

చలికి వెజచినట్టు పులికి నే వేజవ ” ఈ [పావీన సంపదాయము ననుసరించియే సోమన తన ద్విపద కావ్యములందు [పాసయతిని సంఘటించిన శవణ పేయముగ నుండునని భావించి యుండును.

“ఆరూఢ గద్య పద్యాది సంస్కృత భూయిష్ట రచన మానుగా సర్వ సామాన్యము” గాదు గావుష, రామ జాను తెలుగులో సరసముగా రచన చేయుదు నని (పతిన బూనినను, సోమన యా (పతిజ్ఞను పూర్తిగ నిర్వ _రించుకొనలేక పోయినాడు. ఎన్నియో స్థలములందు సంస్భాత శబ్దములు దొర్జిపోయినవి. అనేక ద్విపద లౌకే దీర్చ సమాసముగ ఘటితమైపోయిశవి. పండితారాధ్య చర్మితయం దనేక స్థలములలో వేదవాకముల నభ్రే యథాతథముగా నుద్ధరించి, ద్విపదలలో జొన్నినాడు. బసవ పురాణమున నే ద్విపద కా ద్విపద విడివడి యున్నను పండితారాధ్య చర్యితమున పాదద్వయ సమ్మేళనమును చేసినాడు.

ద్విపదలో (వాసయతిని గూర్చి తడవిన అనంతరకాల లాతణికుడనం తుడు. ఛందోదర్చజణమున, మంజరీ ద్విపద లక్షణమును చెప్పుచు (పాస యతిని గూర్చి చెప్పినాడు

“శ్రీ మందిరాకారు జిత దైత్య ధీరు

గీర్హించుమో బుణ్య వర్తనుం డనుచు

యతి మాజు (పాన మిట్టచ్చోట నిడక”” తరువాత కాళ్ల పాక చిన్నన్న [పాసయతి పాదద్వయ సమ్మేళనములను నిషే ధించుచు, ద్విపద లక్షణములను దెల్పినాడు. (అష్ట, ను, కల్యా.పు. 67) ఈతడు నిర్వచించిత నిష్క్బష్టముగ ద్విపద లక్షణమును లాక్షణికులు కూడ నిర్వచింపలేదన్నచో నతిళశయో క్రి గాజాలదు.

ఈ విధముగ ద్విపద (పయోగమునందు రెండు మతము లేర్పడినవి

ద్విపద ఛందస్సు కూర్చుట సులభము, మ్యాతాగణ బద్ధమగుట గాన యోగ్యము. తెలుగు భాషకు పదములకు, నరిపడునట్టి ఛందము, సరళమగు

త్తీశ్తీ

భాషలో రచింపబడట వలన, నెల్టరకును. [గాహ్యము నను నభ్విపాయముచే, మత (పచారముసు ముఖ్యోద్దేశముగా గలిగి, [పధమ దశలో ద్విపద కాప్యములు రచింపబడినప్పటికిని, సోమనాధుడే, మూ నియమముల కపవాదముగా నిల్చి నాడని చెప్పవలసీ వచ్చుచున్నది. తర్వాతి కాలమున బయలుదేరిన ద్విపద కావ్యక ర్తలును, తమ కావ్యములందు, దీర్చ సమాస రచనను చేసిం, సంస్కృత పద వాహుళ్యమును 1పవేశ పెట్టిరి. ఇంతమా[తమేగాక, (వబంధ సామాన్య మగు లక్షణముల నన్నిటిని పవేళ పెట్టిరి. కావున కాల్మక్రమమున, ద్యిపద కావ్యము లొక ఛందస్సునందు తప్ప తక్కిన విషయములందు పద్య కావ్యములనే పోలినవయ్యెను.

కొంతక్రాలమైన పిమ్మట ద్విపద యందలి [పానను విడిచి పెట్టి [వ్రాయటకు దొడంగినట్టు కానబడుచున్నది. [పాస రహితమగు నీ ద్విపదకు మంజరి ద్విపద యని పేరు. [పాసయుత ద్విపదయే (పథమ దళశయందుండిన దనియును, ఆ ఛందో రకన నింకను సులభమొనక్చుటకు తరువాత [పాస రహీత (పయోగమేర్చడిన దనియును దోచుచున్నది ద్విపద సుఐలభమగు ఛందమను నభ్యిపాయమును గలిగి, పండితేతరులైన కవులు దీని రచన కుష్మకమించి, దీనియందలి (పాస సియమమును గూడ తొలగింవియుందురు. మంజరీ ద్విపద లక్షణము తొలిసారి మనకు అనంతుని ఛందోదర్పణ ముననే గానబడుచున్నది, మంజరీ ద్విపదలో రచింపబడిన ద్యిపద కావ్యములు పల్నాటి వీరచర్మిత, కాటమరాజు కథ మొదలై నటువందెవి.

(పాస సహిత. మంజరీ ద్విపదలి యొక్క కూర్పులో మంజరీ ద్విపదను గూర్చుటయే సుకరము కాని, [పాన సహిత దాపదయే, రెంటియందును, నధికముగ, (శ్రవణ సుభగత్వమును గలిగించునదై , గానయోగ్యమై తనరారు చుండుననుటలో సంవేహము లేదు,

"రండవ (పకరణము షట ద్‌ అచ శ₹వైవవుత సంబంధ ద్విపదలు బసవ పురాణము ఆంధ భాషాయోషను ద్విపద విన్యాసముతో వివిధ భంగిమల నృత్య మాడించి యాంధ వాజ్మయ రంగమున నవీనరీతులను గల్పెంచి సహృ్మృదయుల యాదరాభిమానములను జూరగొన్న మహామహుడు పాల్కు_రికి సోమనాధ కవీ శ్వరుడు. వీరశైవ మతోద్ధరణకు, తన్యత (పచారోద్భూత చాబ్బయరచనకును జీవితమును ధారవోసిన ధన్యుదు. ఆం్యదవాబ్బయమున తొల్పదోటుత వీరశైవ [ప్రచార టోధకమగు (గంథమును రచించిన వారిలో శివత త్త్వ సార క్ర రయగు మల్లికార్డున పండితారాధ్యులే _పథము లగుచున్నారు. అందువలననే పండిశుని (పత్యతముగ శెటుగకపోయినను సోమన యాతన్లి యెడ విశేష గౌరవము కలవాడై యాతిని చరిత నొక గంథరూపమున శాళ్యుతపరచినాడు. ఈతడు సంస్క్బృూతాం్థధ భాషలలో రచించిన ననేక [గ్రంధములలో బసవ పురాణ పండిడిరాధ్య చర్మిత లాంధ ద్విపద కాద్యములు మల్హమ దేవీ వురాణ మను ద్విపద కావ్యమును “హడ నీళడు రచించినటు చెప్పుదురుగాని యాక్యతి యలభ్యము, ఈతని యుతిరకృతులు:ః (0) అనుభవ సారము, (2) చెన్నుమల్దు సీసము, (+) వ్యృషాదిప శతకమృ, (4) చతు క్వేద సారము, (8) బసవోదాహరణము, (6 బసవ రగడ. సంస్కృత మునః(.) సోమనాధ భాష్యము, (బ్ర ర్యుదళావ్యము, (8) వృషభాష్తకమ, (ఉ బసవోదారణము, (5) బసవాష్టకము, (కొిబసవ పంచకము, () అహ్లో నస్తర కత నామగర్యం (8) నమస్కారగర్య,. (౪) పంచ్యవళరగద్య (10) అక్షరాంకగద్య, కర్ణాటమున : (0) బనవ రగడ, (2) బసవా థ్ర రగడ, (8) సద్గురు రగడ, (% గంగోత్ప త్తి రగడ,

జీ8

ఈ రెండు కృతులను వీరశత్తైవమత ,_పతిపాదకము లగుట వలన వీనిని గూర్చి చర్చించుటకు పూర్వము వీర శ్రైవమత ధర్మమును గూర్చి తెలిసికొనుట యి(్యపస్తుతము కాజాలదు.

“శివస్య ఇదమ్‌” అను వ్యుత్ప త్తీనలన త్రైవ శబ్ద మేర్పడినందున కైన నుతము మంగళ మూర్తియగు శివుని గూర్చి దెల్పునది యని తెలియుచున్నది. శివ శబ్దము *చవ్వ' యను [దావిడ పదమునుండి ఏర్పడిన దనియును చవ్వ యనగా తెలుపని యర్థమనియును కొందరి తలంపు, శవ మఠము భరత ఖండములోని ప్రాచీన మతము. హరప్పా, మొహంజొదారో తవ్వకములందు శివలింగము లభించిన సంగతి యెల్లరకుమ విదితమే. ఈ (ప్రాంతపు నాగరికత (కీస్తు పూర్వము కొన్ని వేల సంవత్సరముల పూర్వపు నాటిదని భూగర్భ పరి శోధకుల యభి[ప్రాయము. ఇంతమ్మాతమే గాక, (శుతి, స్మృతి, పురాణేతిహాస ములు శివాగమములు శ్రైవమత (ప్రాచీనతను వేశోళ్ళ చాటుచున్నవి. ఆవయన రహితమగు జ్యోతిర్దింగమునకు చిహ్నముగ శివలింగముకు శైవు లారాధింతురు. శ్రైవమతమున సామాన్య శైవము, మ్నిశశ్రైనము, శుద్ధతైవము, పూర్వ శై వము, (శౌతశ్రైవము, మార్గశ్రైవము, వీర 2ైవము, సామాన్య వీరశ్లైవము, విశేవ వీర శైవము, నిరాభార వీరశ్రైవము నను పది విధములగు భేదము లున్నవని శివా గమములు చెప్పుచున్నవి.

ఈ మార్గము లన్నిటి యందుశు వీరశ్రైవమే యు త్తమమనియును ముము వృువులు దీనినే యనుసరింపవలె ననియును చెప్పబడినది. “గురువు హ స్తమ స్తశ సంయోగమున జిత్క్మళాన్యాస మొనర్చి ఆణవ కార్మిక మాయామలములను వేధా మన్ముకియాత్మక ,తివిథ దీక్షలచే దగ్జమొనర్చి ఖౌతిక శరీరమును లింగ ళరీర ముగ జేసి పసాదించిన యిష్ట లింగమును స్థూల శరీరమున గండమునగాని, శిరమునగాని, భుజమునగాని, వక్షమునగాని ధరించుచు సూక్మకారణ శరీరముల నిష్టితమయిన [పాణ భావ కింగములతో దాని కవివాభావమున నై క్యానుసంధా నము నలవరించుకొనుచు హస్తాంభుజ పీఠమునందుంచికాని యనన్య చి త్తముతో నర్పించుట, (ప్రణవ సహిత శవ పంచాక్షరీ మం్యతము వినా మజి యే యితర మఎ్యతములను మననము చేయకుండుట, ఇష్టల్తింగార్చున కన్న భిన్నములయిన

శ

కర్మముల నెల్ల బరిహరించుట శరీరమునుండి యిష్టలింగము ప్రమాద పతిత మైనను వెంటనే | పాణత్యాగ మొనరించుట, లింగ్రై క్యమైనపుడు సావకుని యిష్ట లింగము నాతని హసాంబుజ పీఠముననే యుంచి యర్చించి యాతనితో ఖనన మొనరించుట వీరశైవ లక్యుము.”౫

మాతా సతీ సుతాదుల [భాంతిని విడిచి పుచ్చి తనలోని శివాఎశమును జ్ఞానళ కక్రిని మేల్కొనునట్టు చేయటవలన అణవ మలము దద్ధమగును. కుల మకతాభిమానములను విడిచి, సర్వ_త యాత్మస్వరూపమును గాంచుటచే మాయా మలము తొలగును. కార్మికమలము ధనరూపమున మానవులను బీడించును. తన కున్నదానితో సంత్ఫృ ప్తి జెందుచు తనకున్న (దవ్యాదులను గురులింగజంగముల కర్పణ గావించి వారి తీర్థ్యపసాదములను స్వీకరించుటవలన కార్మిక నులము తొాలగపోవును.

వీరశ్రై వమునకు ప్రధాన దీక్ష లింగధారణము లింగము షడక్షర మంత రూపమని _శైవాగమములు నుడువుచున్నవి. వీటికి సదాచార, శిష్టాచార, లింగా చార, గణాచార భృత్యాచారములు విహితము అమునవి. ఇటులే అషావరణములు

లబ

గూడ చెప్పబడినవి విభూతి, రుదాశ్షధారణము, గురుమంత లింగ జంగమ పాద _పసాదము అష్టాచరణములు, వీర శై వులుగూడ వేద (పామాణ్యము నంగీక రించిన వైదికులేగాని, యవైదికులు గారు. “యాజేకుద్ర శివా తనూర ఘోళ పాపకాశిసనీ తయాన స్తను వాళంత మయాగిరి శంతాభిచా కశీపా” ఇత్యాది (గతి వాక్యములు లింగ ధారణమునే సూచించుచు బోధించుచున్నవని వీరా వుల మతము. న

కుల మత వివష్షత లేకుండ, స్త్రీ పురుష ఛేదము లేకుండ నందరికిని దీతు యొసగబడుచున్నది. గురుని హ స్త మస్తక సంయోగమున దీక్షితునకు భౌతిక శరీరము లింగ శరీరముగ రూపొంది వేరొక జన్మ కల్గ్లుచున్నది. కావున గురువుయొక్క హ స్తపద్మమే వీరి జన్నసాన న

ర్‌ వ గై న జన్మన్ధానమనియు, వీరిని గురుకరోద్గరజనితు లనియు చెప్పుదురు. ఏకగురు పీఠమునకు చెందిన శిష్య లెల్లరును నేకోదరుల ల స క 2, బసవపురాణము, పీఠిక, బండారు తమ్మయ్య, పు, ౪-9.

త్వర ద్‌ ణా వంటి వారై వారందరును ఎరము యొక్క గృోతమునే గలిగి, సగోతికులుగ నుందురు. కాంతి జన్మము నశింపజేసికొనిన పిమ్మట మరల తమ పూర్వ గోోత జ్‌ కీ, న సూతముల స్మరింపగూడదు. ఒక్‌ పరము"వారు తక్కిన నాల్లు వీరముల వారి తోడనే వివావోది సంబంధ బొంధవ్యముల గృల్లియుండవలెను, (బావ్మాణులు ,వైచ్యలు హృదులు మాలలు మున్నగు నష్టాదళ వర్ణముల వారు వీరశైవులై వైన లను నిరసించినట్టు బసవ పురాణమ్సువలన తెలిషుడున్నది. పీరశై వులకు లింగపసాయిత శస్త్రధారణము. (బసవన ఖడ్గము) కూడ విహితమెనది.. వీరీ శస్రమాలను బూని. శివభ క్రి ప్రీనులను, శివ్యదోహులను, జన మతస్థులను చంపుచుండిరి. బసవన యాజ్ఞదే జగదేవుడు వీకతాంబూలము గ కాని బిజ్ఞలుని సంహరించెను. పిమ్మట నాత డాత్మహత్య గావించుకొనెను. వీర చిహ్నామగు నీ ళస్త్రధారణ వలననే బహళః దీనికి వీరశ్రైవమను నామ' కేర్పుడి యుండును. కలియుగమున శై వమతము క్షీజణింపగా, శివుని పంచవవనోద్భూతులగు సీ పంచ కె వాచార్యులేగాక, (సమధులుగూడ భూలోరమున నవతంంచి, తన్మతో డ్డరణ గావింతురని వీర శైవుల విశ్వాసము. [కి,శ. పం్కడెండవ ళతాబ్దమున దక్షిణదేళమున త్షీణించుచున్న _కైవదముతము నుద్దరించుబకు కర్ణాటదేశళమున,నందీ శ్వరుడు బసవేశ్వరునిగను, నార్న ధబేశమున, (పమధు డొకడు మిల్టికార్టున పండితారాధ్యులుగను జన్మించినట్టుకు వారు చెప్పుదురు. వీఠికువురి చరితలను గానముజేసి [పజలలో నా మతమును. వ్యాపింపజేయట కై భృంగీశ్వరుడు పాల్కు రికి సోమనాథుని రూపమున జన్మించి ఈ మత వ్యా ప్తి కెనలేని సేవ చేసినాడు, పోమ్సన్లాథుని కులగోతముల గూర్చి పండితులలో నేకాఖ్యపాయములేదు. కొంద రీతని నారాధ్య (బాహ్మణు డనగా మరికొంద రీతడు నహజ వీరశ౭ైవుడని వాదించు చున్నారు. కాలము అతని కులగోతముల గూర్చి యెంత త్మీవమగు వాద (ప్రతివాదములు గలవో నంత కెక్కుడుగ నాతని కాఐమును గూర్చి వాద వివాదము ల్కులవు.

శ్రి

పలువురు విమర్శకులు, చార్మితకులును పాల్కురికి సోమన. ద్వితీయ [పతాప ర్ముదుని కాలమున నుండెననిజే భావించిరి.

వీరశైవ సం్యపదాయము నకుసరించి సోమన తన కులగో_తాదికము అను గూర్చి యేమియు చెప్పుకొనలేదు. వీర శై వులకు తండి యీళ్వరుడు. తల్లి పార్వతి. దీని (పకారముగనే తా సీశ్వర కులజుడనని చెప్పికొనియ, బసవపురా ణమున తలిదర్యడుల పేర్లను చెప్పినాడు. తల్లి [శియాదేవి, తర్మడి విష్ణురామ "దేవుడు. వీరి నాశుములు సోమనాథుడు మొదట [దాహ్మణుడుగ నుండి పిమ్మట బసవ భక్తి ముదురగా వీరశైవు డయ్యెనని వాదించువారి కుపకరించుచున్నవి. ఈతడు భవుల దర్శనాదికములను గూడ పరిహరించినట్టు “భవి జన సమాదరణ . సంభాషణాది నంసర్ల దూరగుడ” నని చెప్పికొనెను.

బసవ పురాణము (పధానమగ ఐసవేశ్వరుని చర్మితమును చెప్పునదైనను నిందు (పనక్షాను (పస క్రముగ ననేక శివభ క్తుల కథలు కూడ వర్చింప బడినవి, పూర్వ మొకనాడు నారదుడు కైలాసమున కేగి శపునకు భూలోక వృత్తాంత మును దెల్పి అట ౩ వమతమును క్షీణదశ యందున్నదని కావున శివభ క్రీ వ్యాపింప జేయుటకు శివుని భూలోకమున కవతరింప వలసినదని వేడినాడు, తనకును నందికేశ్వరునకును నిసుముతయు. భేవము లేము గాన, నంది . కేళ్వరుడే భూలోకమున మర్త్యుడుగా నవతరించి శ్రైవమత వ్యాప్తిని గావించునని శివుడు దెల్పెను. ఈశ్వరుని పనుపున నందికేశ్వరుడు ్రీశ్రైలమునకు పశ్చిమ భాగమున కర్ణాట చేళమున హింగుశేశ్వరమునందు మండెగ మాదిరాజు దంప తులకు బసవేశ్వరుడుగ జన్మించినాడు. ఈత డుదయించిన సమయమున కప్పటి సంగమేశ్వరు డేతెంచి బసవన్న తల్లియగు మాదాంబతో నామె కుమారునకు లింగార్సితము గాని జేదియు గుడువబెట్ట వలదని బోధించి యదృశళ్యుడై యరిగెను.

బసవేశ్వురునకు గర్భాష్టకమున తర్మడి యపనయనము జేయుదుననగ, వీరతై వుడయినందున తన శుపనయన మవసరము లేదని దెల్పి, (బాహ్మ్యమును గాయ్యతిని గర్జించి, వీరతైవ మతోత్కృష్టతను దెల్పి, వారు తనకు తలి దంశడుతే గారని పలికి సోదరి యగు సాగాంబతోగూడ నిలు జయల్వెడలి

(4) "

క్‌0

శివాలయమున కేగినాడు బిజ్జలుని దండనాయకుడై న బలదేవుడు శివభ క్ర్తునకే గొని, భవునకు, తన పుతిక నీయనకు తొల్చిజేసిశ: బాసదలంచి, ఆమెను బస వేశ్వరునకిచ్చి వివాహము గావించి రాడు బసవేశ్వరుడు అచ టనుండి భార్యతోడను, సోదరితోను కదలి కప్పడి సంగమేళ్వరుని దర్శనార్థమేగినాడు. కప్పడి సంగమేశ్వరుడు, బనవేశ్వరునకు, శివభక్తి జెడనాడు ఖలులను చంపుమని యుపదేశించినాడు. ఈ యుపదేళానుసారముగనే బసవవన తరువాత, అల్లయ్య. మధుపయ్య లను శివ క్తుల కకారణము.గనే బిజ్జ్ఞలుడు కన్నుల నూడ బెటికింపగా , జగదేవు డనువానిచే బిజ్జలుని చంపించెను.

బసవేశ్వరుడు కల్యాణ కటకముసె కేకెంచి బిజ్జలు నకు దండనాయక్షుడె శివభ క్తుల నిచ్చలు పూజించుట వీరమా హేశ్వురాచారమును సల్పుచుండెను.

బసవని మహిమలను వర్జించుచు కవిచే, అతడు వంగకాయలను లింగము లుగ నొనర్చినట్టుగను, జొన్నలను ముత్యములుగ జేసినట్టును సనేక కథలు జెప్పబడినవి

ఒక సమయమున ఒకానొక మిండజంగముడు బసవని కడకేతెంచి “వచ్చి యీ యర్థంబు వలయు నింతయును, నిచ్చినగాని యొండేనొల్ల” నని యడిగినాడు, అపుడు బసవడు పెట్టెబలోనున్న మాడల'ు ఉన్నవియున్నట్టుగనే ఆ మిండ జంగమున కొసగినాడు. బసవనితోనున్న మం్శతులిది చూచి బిజ్జలునితో సీ సంగతి విన్నవించిరి. రాజు మిక్కిలి కుపితుడై బసవ దండనాయకుని రప్పించి, బండారమంతయు పాడుచేయుచు న్నాడని పల్కి తన ధనమును తన కప్పగించి పొమ్మనగా బసవన కొలదిగా నవ్వి, తనకీశ్వరుడే జంగమ సేవకై ధనము నిచ్చినాడనియు, రాజు బండారమునుండి తాను ధనమును దొంగిల లేదనియు చెప్పి పెష్టెలను తాళములను బిజ్జ్ఞలున కొసగినాడు. బిజ్జలుడు వానిని చూడగా, నందు మాడలు ఉండవలసిన వానికన్న నధికముగ నుండినవి. ఏమి భక్తుల మహిమలు" ఈ సందర్భమున బసవడు బిజ్జలునితో పల్కిన పషల్కులు భ క్రిరసముతో తొలకాడుచు రమణీయముగ నున్నవి.

“పరమేశ భక్తీమున్‌, నురతరువ్పండ

హరు భ కియన్‌' ఠకనెకాచలంబులడ

ర్‌1 గామారి భక్తి చింతామణి యుండ సోమార్ధ భరు భ క్రి సురధేశుపుండ మృగపతి యెన్టెస మెయునే పుల్చు'” యని తన జీరమేశ్వర భక్తి నిధానము వలననే జంగమార్చనలకు వలయు ధనమును బడయుచున్నాడనని పల్కినాడు. పిమ్మట భక్తియను నుహదైై శ్వర్యము గల్గిన కాసు, ఇతరుల ధనముల కాళశపడనని పల్కెను. ఇదే విధముగ నింక ననేక భక్తులు గావించిన చర్యలకు కుపితుడై బిజ్జలుడు బస వేళ్తురుని నిష్టరము లాడుముండగా, బసవన యా భక్తుల మహిమలను బిజ్జ్ఞలున కెరిగించుచు, ఎప్పటికప్పుడాతనిని సమాధాన పరచు చుండెను. బసవేశ్వరుడు తన భ క్రులనుచు మాల మాదిగలతో గలసి తిరుగుచు వారికి _మొక్కులిడుచు, వారు గుడిచినది తాను కుడుచుచు, మరం సభ్యునివలె ఏమియు నెలుగనట్లు మిమ్ములను కలియుచున్నాడనియు, ఒక్కమాటలో చెప్ప వలెనన్నచో కల్యాణపట్టుమంతయ మాలల పాలయ్యెనని టూసురులందరును బిజ్జలునికి విన్నవించిరి. ఇక వర్ణము లన్నియు భ9ష్టములమయ్యొననియు, నీతు లన్నియు సమసిపోయినవనియును, ఇట్టి వారిని శిక్షింపకున్న రాజునకు పాపము వచ్చును. తెలిసిన పిమ్మట చెప్పకపోయినచో నా పాపము పురోహితుల నవళ్యము బౌందును. కావున నీతో మేము విన్నవించితిమని వారు రాజుతో పల్కిరి “రాజానుమతో ధర్మ” మని చెప్పబడుటవలన ధర్మమును రక్షించి ధర్మవిరుద్ధులన్ను శిక్షించుట రాజు కర్తవ్యము. రాజు ఈ సంగతిని విని కోపగించి బసవనను పిలువ పంపెను. బసవన శివనాగమయ్య యను మాలివానిని అందల మెక్కించుకొని చేయిచ్చుకొనుచు సభకేతెంచినాడు. బిజ్ఞలుడు నగరి వాకిట యందు వెలుపలి కొల్వున గూర్చుండియండగా బసవేశ్వరుడెంతమాతమును నులుకక ఉన్నతమైన సింహాసనముగ తనపై చీరవెట్టి “పిలిచిన పని యేమి పృథి పీళ” యని యడిగినాడు. బిజ్ఞలుడు కోపముతో నిట్టు పలి, మము /॥ 9 శంధాలదు. ను ఆది దలంప రష్టాదళవర్డ జో నర్మ భేదంబులని నేడు పేర్కొన్న యవియె 14) లి. జ ఈ (1 0.00నయకో నల 4; నమ నైతి హైదజార ర

5ఏ

కుల సంకరము సేయ గూడునే మాల

గలిపితి కల్యాణ కటక మంతయుకు

సితల బుబ్దెనే నిటలాక్షుభ క్రి

సీతి హీనుడ కుర్యునే వర్షమింక

బండునే యింక మీరుండిన భూమి” అపు డవార్యవీర్యుడును సద్భక్తి పండితుడునగు బసవేశ్వరుడు వీరు (తాటి మాలలు ((బాహ్మణులనే పాల్కురికి సోమునాధుడిట్టు వ్యవహరించినాడు) గోహత్యాదికములు. గావించిన పాతకులనియు వారి మాటలను విశ్వుసింప వలదశియు, జాతులను మొదట వేవములే పేర్యొనినవో లేక విధి కల్పించినవో తెలియ రాదనియు, వేదము రెండు జాతులను పేర్కొనుచున్నదనియు చెప్పినాడు. అవి (పవర్తకము, నివర్తకము. శివభక్తులు నివ ర్తకులు. వులు పవ ర్తకులు-

“పూలల ఈ తా9టి మాలల పచ్చి

మాలల మాటలు వోలునే వినగ

వేదంటు లాదియో విధికల్పితంబు

లాదియో జాతుల కది యెట్టు అవిన

జను వేదచోదిత జాతులు రెండు

వినుము (పవ ర్తకంబును నివర్తకము

భవకర్మ సంస్కాారి భువి (బవ ర్తకుడు

శివకర్మ సంస్కారి భువి నివ ర్తకుడ

సన్నుత వేదార్థ చఠకితంబుల్పండ

మొన్న బుట్టిన కులమ్ముల మాటలేల

స్రష్ట క్రమగునట్టి జాతులు గావె

యష్టాదళంబులు నవి యేల చెప్ప

శివభక్తుడు శివునికి (పతిబింబమూ ర్తి, భవియైనవా డా విషయము నెజుగలేక, ఆ భక్తుని మానవృనిగా భావించును. శినభ క్రగణముల మహిమ వర్ధింప నలవిగాదు.

ర్‌లి

“కరి వై రితోడ గుక్కలు వోల్ప సరియె

కరితోడ గామ సూకరమలు సరియె

పడిగంగతో వెడ పుంతలు సరియె

శివనాగ మయ్యతో జెనటు లీ ద్విజులు

ఆవనీశ సరియు గాదని రొట్టులనిన

భ్‌ క్ర్తుండు శ్రీపతి పండితుండీశు

భక్తుని కిల గోపి వాహ్మణులైన

నెనయన్న నాలుకనే గోసి వైతు

ననుచు ననంత పాలుని సభాస్థలిని

నెక్కానగా జం్యడ నిప్పులు గాడె

చక్కన పొత్తి పర్పడమున ముడిచె

దానేమి జెప్ప థ క్రానీక మిండ్డ

క్వానంబులకు ద్విజు ల్ఫరి రామి వినవె” శివకక్తుల కెనయగు వారెవ్వరును లేరు. బాహ్మణులు వేదాధ్యయనము చేయుదు రనుట విశేషముగాదు. తగు శిక్షణ నిచ్చినచో శ్వానములు గూడ వేదములు వల్లె వేయగలవని జెప్పి, పూర్వము కల్లి దవయ యకు శవ భక్తునకు [భావ్మా ణులతో వివాదమేర్చడగా, నీతడు తన శనకమును పిలిచి, 'నేవేదమందెన నెత్తి యందొక్క ఠావనుష్టంపుమా యీవిపు లెదర్‌ నని దానితో పలు కగాా నది

“యకలంక మృదు మధుర కళానియుక్తి

సుకర నారో క్తి విపద్ధ స్వరమున

నుదాత్తానుదాత్త స్వరిత (ప

చతుములు సాంగమై సంధిల్లి తనర

క్‌4

బదమును [గమమును బాటయు జటయు

విదితంబుగా నాల్గు వేదంబులందు

నొక్కొాక్క ఠావెత్తి యొగి ననుష్టొంచిన దనియు కావున విపులు భక్రగణముల యిఎడ్గ శ్వానములకు కూడ సరిపోరని నొక్కి. వక్యాణించినాడు వ్మిపులు చేయ తర్య్థవాదములందు ళబ్ద కోవిదత్వము తప్పశేరేమియు. లేదు. ఇట్టి తర్కువాదములు చేయుచున్న ద్విజులతో నాక శివభక్తుని చెప్పు వెట్టి చూచిన నడి ఊరియందుగల భూనురులందరికంపె గురువ్చగా నుండినదట,. కావున వి పులు భక్రగణముల చెప్పుతోనై నకు సరిగాదు. ఇట్లు అనేక నిదర్శన ములను జూపి బసవేశ్వరుడు బిజ్జ్ఞునకు ఇవ భక్తుల మహిమను విశద పరచినాడు,

4 కధల నన్నిటిని విన్న బిజ్జ్ఞలునకు కోపము మితిమీరినివ. దోష విహ్వలుడయి. యాతడు బసనేశ్వరునితో, వభ క్తుల ఆధిక్యమేమి, వారి దేహమునుండి పాలు కారునా?” యని పల్కగా, బసవేశ్వరుడటురే యగునని పల్కి. శివనాగుమయ్య శరీరమును లింగపసాయత ళస్త్రముతో చీరి ఆతని దేహమనుండి కారిన పాలకు బిజ్జలునకు చూపించెను. మల్వతయ రహితమై శివభక్తుని శరీరము రుధిర మాంసాకృతము గాదని చెప్పుట విశ్వసనీయమగు విషయము గాదు. ఇది కేవలము భక్త్యావేళముచే నొడలెకుంగక వర్ణించిన తీరు, _ శరీరధారు లందరకును శరీరగతమగు ధర్మము లొక్క విధముగనే యుండును, నేకు మహాయోగులును, పరమ బుషులు నగు మహాత్ముల సంగతి జూచుట లేదా: ్రీ రామకృష్ణ పరమహంస అనేక మానవుల వలే, 'రాచకురుపు'తో బాధపడి మరణించెను, (శీ రమణ మహర్షి చివరి రోజులలో క్రీళ్ళవాతముతోను, [వణము చేతను పీడితుడయ్యెను. ఎంతటి భక్తున కైనను యోగితైనను శరీవమున్నంత కాలము తద్ధర్మములను వీడుట శక్యము గాదు.

బిజ్ఞలుడు వారి మహిమ నంగికరించి తన తప్పు కొవుమని వారిపాదముల కౌరిగి వారివద్ద సెలవు గైకొనెను. మరియొకప్పుడు బసవడు విషమారగించి యు ద్విగుణీకృతమగు తేజనుతో నలరుచు తన మహిమను బిజ్ఞలున కెరిగించెను.

ర్‌ర్‌

బసవన విషమారగించిన విషయము సత్యము గాదేమోనని కొందరు తలంపవచ్చును. కాని భక్తులు పరాత్పరునిపై అభండమగు విశ్వాసముంచి యాతడే వారిని రక్నించునని విశ్వసింపవచ్చును. కృష్ణ భ క్రామృతమును సతతము [గోలుచుండిన మీరాబాయి విషము నారగించి తేజస్పూ ర్తియై యుండి నటుల చెప్పబడుటలేదా! భ క్తుశ కఖండ విశ్వాసమే యావశ్యము.

ఇట్టుండగా బిజ్జలుడు బసవని మహిమను భక్తి మ హత్త్యమును నెటిగికూడ యట్టుగ నజ్ఞానముచే నంధుడై, అల్హయ్య, మధుపయ్యలను శివభక్తుల కండ్హ నకారిణముగనే వారియెడ యే దోషమును లేకపోయినను నూడ టబెరికించినాడు. ఈ కృత్యము వలన బసవేశ్వరుడు మిక్కిలి యలుక జెందినాడు. వారిరు వురకును కండ్ల నొసగి, శివభ క్తుల కిక నీ పురియందుండ రాదని పల్కి- తాను మునుపు శివ్యదోహిని చంపుదునని చేసిన బాసను. చెల్లింపుమని జగదేవునితో చెప్పి, తాను కప్పడి సంగమేళ్య్వరమునకేగి, సంగమేశ్వరునిలో నెక్యము జెందినాడు. బసవేశ్వరుని యాజ్జ చొప్పున, జగదేవుడు బిజ్జలుని పొడిచి, అతని తలను గోసి పొట్టలో బెట్టి కట్టినాడు. తదుపరి టగ దేవుడు ప్వుతమితకళ 5 దులను చంపి, తననుగూడ చంపుకొని శివలోకమునకేగినాడు,. బసవని కాప కారణముగా, కల్యాణ పట్టణమంతయు కళావిహీనమైనది. _ బిజ్ఞలుని సంతతి యంతయు నశించినది. ఈ జగదేవుడు కాకతి (పోలరాజు కాలమున అనుమ కొండ పై ముట్టడి సాగించిన జగ దేవుడు కానచ్చునని శ్రి వేటూరి _పభాకర శాస్త్రిగారు. భావించిరి! ఈ జగదేక మల్లుడు పశ్చిమ చాపక్యుల సాొమంతుడు.

ఈ (గంథ తృకీయశ్వాసమన ముడ్ధభక్తుల కథ లనేకములు వర్ణింప బడినవి. ఈ కథలను చదువ గదువ మనసు (దవీభూత మగును. సర్వాత్మనా పరమేశ్యారుని నమ్ముకొని, భక్తి భావము గలిగియున్నచో నాతడు భక్తుల కొసగనిదిలేదు. ఈ కథలలో జెజ్జ వఫోడేవి కథ, ఉడత మూరి కన్నప్పకథ, గొడగూచి క థమన్నగు సందర్భములలో సోమనాధుడు కపట కాలుష్యము

8. బసవపురాణము, పీఠిక, పు, 57.

ర్‌6 లేని పరిపద్ధమగు ముగ్ధ భక్రిని _పదర్శించి, జాను తెశుగు పలుకుబడులతో మధుర్‌ మంజులముగ సొంపు గూర్చుచు రచించినాడు.

బసవేశ్వరుడు మ్యాతమే గాక, ఇతర శివభక్తు కూడ సామాశ్యమానవ శక్తి కతీతమగు కార్యములౌనర్చి నట్లిందువ ర్హితమైనది. ఇందు వర్డితమైన భ క్తులలో కొందరు బస వేళ్వుగుని సమకాలము వారే చెన్న బనవన్న, అల్లమ (పభువు, మడివాలు మాచయ్య, సకలేస మాదిాాజయ్య, కిన్నర [(బహ్మయ్య, కలకేత (బహ్మమ్య, మోళిగ మారయ్య, కన్నశత (బ్రహ్మయ్య, ముసీడి చౌడయ్య, ఏకాంత రామయ్య, తెలుగు బొమ్మయ్య, అల్లయ్య, మధుపయ్యలు, శివనాగుమయ్య, మున్నగు వారు బసవేశ్వరుని సమకాలమున నుండిన భక్తులు,

ఇందలి ఏకాంత రామయ్య చార్మితక పురుషుడు. ఈతడు జై నులతో పంతములాడి తన శిరమును శివున కర్పించి మల బవసిన మహిమో పేళుడు. ఇతని యిచ్భాను సారముగ కదంఐ వంశీయుడగు కామదేవ మవానుండలేశ్వరుడు, ధార్వార్‌ మండలములోని హలల్లేరి యందలి సోమ నాధేశ్యరునకు దానుగల్లులోని మల్లిహల్లి (గామమును దానమిచ్చి యొక శాసవమును వేమించెను.? ఈ శాసనమున కాలము లేదు. కామదేవుడు, [కి ఈ 1181120) వరకు పరిపొలించెను. కావున శాసనమా కొంమునాటిద్రై యుంకుచు, ఏకాంత రామయ్య యా [1పాంతము వాడని తెలియచున్నది.

ఈ (గంథమునఃదు మువ్వురు మాదిరాజులు గలరు. బనవపురాణ [కోతలతో నొకడగు గొబ్బూరి సంగనామాత్యుని తండ్రి మండెగ మాదివాజు]9 బసవేశ్వరుని తండి కూడ, మండెగ మాదిొూజనియు, అతడు హింగు కేశ్వరా్యాగ హారమందుండిన వాడనియు నిందు చెప్పబడినది 11 క్రాని నిరువురును మండెగ మాది రాజులని పేర్కొానుటవలన సోమన కొంత పొరపడినాడేమోనని తోచు

9. శ్రీ వేటూరి (ప్రభాకరశాస్త్రిగారు ఈ శాసన సారమును తమ బసవ

పురాణ పీరికలో నాసగిరి, పుటలు 5254.

10. బశవ పురాణము, పుటలు 8.7.
11. బసవ పురాణమ్సు; పృ, 95,

57 చున్నది గొబ్బూరి సంగనామాత్యుడు పొల్కురికి సోమరాధునకు సమకాలికు డగుట వలన అతని తండి విషయమై పొరపడి యుండజాలడు. బసవన తండి విషయమై యాతడు పొరపడి యుండును. “ఆ పక్షములో డాక్టరు చిలుకూతి నారాయణరావు పంతులుగారు సూచించినట్టు మన గోై3 [వభువు మాదిరాజనియు, బసవని తండి కాశ్యప గో్యోతుడగు చం్యదమను డనియు దలంచుటయే సమంజసము.”]*2 ఇందలి యింకొక మాదిరాజు సకలేళ్వుర మాదిరాజయ్యగారు.13 ఈతడేడువందలేండ్దు జీవించెన. బసవేశ్వరుడు కల్యాణ నగరమున కేతెంచునప్పటి కీతడాణువందల యేబది యేండ్డ వృద్ధుడు. మల్లికార్జున పండితుడు. శివతత్త్వ సారము నాటికీతడు లింగ్లై క్యము నందినట్టుగ తెలియుచున్నది. ఛా క. భూతలమున నిది యెొతయు నూతన మని పొగడ నేడు నూరేండ్డు మనం డే తనరు భక్రి [దిపురా రాతీ ! సకలేవ మాదిరాజయ్య శివా!” బసవ పురాణము - పురాణ లక్షణములు; బసవ పుకాణమునకు పురాణజమను పేరున్నను ఇవీ పంచలకణ విశిష్టమైనట్టిది కాదు ఇది జ్లైనపు౨ణ సంపదాయము ననుసరించి (వాయ బడినట్టును, జైన పురాణము వలెనే దీనికిని సోమన బనవన పురాణమని పేరిడి నట్టును, బసవ పురాణ పీఠకలో శ్రీ జివి. స్కుబహ్మణ్యంగారు. [వాసిరి, “చేపల జాన సిద్ధిచే ముక్షలైన తీర్ణంకరుల జన్మ మహిమాది విశేషముల (పతిపాదించుచు తన్మత (_పచారానుగుణముగ నిర్మింపబడినవి జైన పురాణ 18. ఆ్యధకవి తరంగిణి, సం 8. పు. 101. 18. బసవ పురాణము, పు, £05. ఇందలి పుటల సంఖ్యలు బండారు తమ్మయ్యిగారి పరిష్మ్యృత బసవ పురాణము ననుసరించి చూపబడినవి,

ర్‌ం

ములు ఇట్టి పురాణములు... మత (ప్రవక్తలను భగవన్న్యూ ర్తులుగ భావించి, ఖభజించుటకును, తన్మతానుయాయులగు మహాత్ముల వై శష్ట్రమును మహిమలను (గహించుటకును, పరమత ఖండన, స్వీయమత పోవణానుసరణాదులశైన పరిజ్ఞానము నందించుటకును, నేర్చడిన కథాకావ్యములుగ రూపొందినవి, (బ. పు, పీఠిక) ఇందు సమకాలికులే పురాణపురుషులుగ కీ ర్రెంపబడిరి. కన్న డమున (పసిద్ధ జైనకవుల తీర్థంకరుల చర్మితలను పువాణములుగ కవులు “చెప్పిరి, పంపకవి ఆది జైన తీర్థంకరుడు పురుదేవుని చరితను ఆచిపురాణమను పేర సమకూర్చెను. పొన్నకవి పదునాల్గవ తీర్ధంకరుని చరితను కాంతి పురాణమను పేరుతో వెలయించెను. రన్నడ్రు ఆజిత పురాణమున రెండవ జైన తీర్థంకరుని చరితను వర్డించెను

తమిళమునందలి పెరియ పుూణము కూడ యిట్టి (గంథమే. ఇందరు వది మువ్వురు శివభక్తుల చర్మితలు-వారిలో కొందరా కాలయుననుండిన వారే- వర్ణింపబడినవి. కాన నిది ఆర్షము ఆద్యమునై న సం్యపదాయము కాక నవీనము దేశీయెమునై న కావ్య నిర్మాణ [పృకియగా రూపొందినదని (గపింప. వీలగు చున్నది. ఐసవపురాణమీ సంపదాయముననుసరించి పురాణాఖ్యము ధరించి (పథమ వీరశైవ పురాణమై వాసి కెక్కినది. ఇట్టి రచనల కిదియే. తెనుగున '్రీకారము చట్టినది. (బఐ, పు. పీఠిక) జైన పురాణము అందలి వంచజన మవో కల్యాణములను సోమన తన కథకును, మతమునకును అనుగుణముగ నుండు నట్టు మలచుకొని (పతిభావంతమగు రచన చేసెను, జైన పురాణములందు గల (త్రిషష్టీళలాకి పురుష చర్మితలుండుట వలన సోమన దాని స్థానే అరువత్తి మూవుర నైన్వా చర్మితను (ప్రవేశ పెట్టెను. బన వేళ్వరుడు _ వీర్వశెవము :

ఈ (గంథమున శై వమత (పాశస్థ్యమును జాటుటశ్రై సోమన, పర మతములను ఖండించి దూషణకూడ గావించినాడు. భవుల సహవాససంస్పర్శనే వర్ణించిన సోమన యిట్టు చేయుటలో వింతలేదు. బసవేశ్వరుడు తనకుపనయ నము వలదని తండితో జెప్పిన సందర్భమున ,బాహ్మణ్యమును గర్జించినాడు. (పుట. 40-41)

ర్‌9ి

అన్య దేవతా స్మరణము వలనశే ఇరువదెన్మిది కోట్ల నరకములు సంపా ప్రించునట,

“దర నన్య దేవతా స్మరణ మా్యతమున

నిరువదెన్మిది కోట్టు నరకంబు లొందు”

బసవేశ్వరుడు జగదేవునకు సవరద నాచయ్యకథను జెప్పు సందర్భము నను, శివనాగుమయ్య కథలోను (బాహ్మణ నింద గావింపబడినది. కర్మమార్గ మనునది యవలంబసయిము గాదనియు శై వమే యవళ్య యనుసరజీయమనియు చెప్పినాడు. సవరద నాచయ్యకు పూర్వము కవల లుదయించిరి. వారొక్క బాలునికొర కే శివలింగమును సిద్ధపరచుకొనిరి. వేరొకనికి సిద్ధపర్బుకొనరేదు. కావున రెండవవాడ (అర్జోదయమైనపుడే లింగ ధారణ జరుపవలెనని _కెవుల నమ్మకము). పథహీనుడయ్యెనని విసర్జించినారు! ఇది ఆర్యో క్షిమార్గము. ఇటి

మ!

“మంగళంబగు భక్తి మార్గముండంగ

వెంగలులై కర్మవిధియూది చెడుట

స్మృతి తేన సహ సంవనే త్తని [మోయ

మతిహీనులకు నేల గతమగు బుద్ధి! (పుట. 570)

సష్టాశ్వాసమన డైన (బొద్ధమ కూడ) మతము ఖండింపబడ్‌, శైవ మత పారమ్యము నిరూపింపబడినది. జైన మతము మానవుని నారాధించునది. అది అవైదికము. ఈ ఆశ్వాసమున శవ జీవ భేదము కూడ వివరింపబడినది. ఈ వీర వులు కేవలము తమ భతి పారమ్యమును చాటుకొనుట మా[తమేగాదు. పరమతస్థులను ముఖ్యముగ నా కాలమున పీరిక్రి (ప్రధాన (పతిస్పద్ధలగు జెను లను చంపించినట్టుకూడ పెక్కు కథలున్నవి. పీళ్ళనై నారను శివభక్తుడు (జ్ఞాన సంబంధి) వధుర పాండ్యుని కాలువున జైనమతమును ఖండించి, శ్రైవమత పారమ్యమును స్థిరపరచి, జైనులను చంపినాడు. (పు, 413)

60 శివలెంక మంచయ్య యను శివభ కుడు శ్రీ కాశియందు విశ్వేశ్వరునకు తన పది [వేళ్ళను (పూజించి అర్పించి, మరల బడయుచు, వీర మా హేశ్యుర [(వతమును సల్బుచుండెను. వీర శైవమతము క్షీణ దశయందుండగా దాని నుద్ధరించు కె నందీశ్వరుడు బస వేశ్వరునిగా నవతరించినాడని బఐసవపురాణము చెప్పుచున్నది. శ్షీణదశయందున్న ఈ మతమునందు పెక్కు నంస్కరణలను గావించి యా మతమును (పజలలో విపుల వ్యా ప్రిగాంచునట్టుగ జేసినాడితడు. బసవేశ్వరునకు పూర్వము వీర శైవ దీత పడయుటకు [బాహ్మణ త్యతియ వ్లైళ్ళు హదులకు, కొంత కాల వ్యవధి నియమింప బడుచు; కొన్ని కఠీన నియమములు ఏర్పరుపబడి యుండెనేమొ! బసవేశ్వరుడు ఇట్టి కఠోర నియమ ములను నడలించి, అష్టాదళ వర్ణముల వారును వీరశైవ దీక్ష శొాందయటకర్ములని చెప్పియుండును. క్షీణ దశయందున్న యా మతము నుద్ధరించుట కై పీలగునంత మందిని ఆ మతమున జేర్చుకొని, ఆ మతము విశేషవ్యా పిన బలమును పొందు నట్టు చేసియుండును. వీరశైవ మతమును సాధనముగ గైకొశ, యాతడు జాతి వర్ణ, కుల రహితమగు సంఘమును స్థాపింప బూకముకొనెను. మాలమాదిగలను కూడ నీ మతమున జేర్చుకొనినట్టు శివనాగుమయ్య మున్నగు వారి కథల వలన తెలియుచున్నది. గురుడు హస్త మస్తక సంయోగముచే దీత నిద్చి మలములను పోగొట్టినచో దీక్షితుని తొంటి కులములు నశించునని చెప్పిన వీరశైవ సంప దాయమునకు బసవేశ్వరుడు విస్తారమగు నర్థమును గల్పించి, వారికి సహ భోజనాదిక రూపమగు పొత్తున. గల్పించి (సంఘ సంస్కరణ గావించి యుండును. “ఎట్టి దుర్దాతిని బుట్టిన నేమి యొట్టును శివభక్తుడిల బవి[తుండు” (పు. ర5్‌లిప్సు “అతిశయ లింగ దీక్షితుడైన యట్టి [వతి నంత్య జుండని మతి జూడనగునె” (పు, 8680-81) “గరకరస్పర్శచే గుల మొక్కడౌట యిరిదియే యట్లి యంత్యజుడు న్మగజుడు

61

ధర నుమా మాకా పీవా రుద యనగ

సరినొక్క- దల్లి _పజలకు వేజెద్ది? (పు. 581)

“ఆటు గాన కులహీను లన నెట్లు వచ్చు

నిటలాతు భక్తుల నిఖిలేశ్వురుండ ” (పు. 580) ఈ తడెందిట్టు వీర శవమును (పతిపాదించినను, కథతో మేళవించి సహజ ముగా నున్నట్లు జూపుట వలన, విశువు జనింప కుండుగు. క్‌ కవితా విశేషములు

ఆంధీకరణమనుతో నొరంభింపబడిన తెనుగు సారన్వత వీధిని స్వతం్యత కావ్యరచనను గావించిన వారిలో నీతడే (పథముడు. ఆనేక దేశ భాషలతో పాటు సంస్కృతమున గూడ పండితుడయ్యు నతడు దేశభాష కైనను ఆం(ధగడ్డ పైనను అభినూనమును జూపి దేశీయ ఛందస్సును చేపట్టి, జూను కెనుగుపై వంపు పచరించుకొని కావ్యరచన సౌగించినాడు. “ద్విపద కావ్యంబు ముదిలంజ డిడ్డి కంత” యక నిరసన మాతని కాలమున కూడ నుండియే యుండును. అందువలననే అతడు తాను ద్విపద కావ్యమును (వాయుటకు హేశువులను జెప్పి నమర్థించుకొనవలసి వచ్చినది. బసవ పురాణపును ధూర్త విప్రుడు నిరసించుటకు గల కారణములలో నది ద్విపద యగుట యొకటి. కాని, ఐహికా ముష్మిక ద్విపద హేతువైన ద్విపదతో సర్వేశ్వరుని ద్విపదాంబురుహముల పూజింతునని బాన చేసి కావ్యరచనకు గడంగినాడు.

కీ. శ. పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ కాన్రిగారీతని |గంథములను నికిలలి (పశంసిఃచిరి,

ఈతడు జాను తెనుగువపై వలపు గౌనినను సంస్కృతముమై వ్యామోహము వీడినట్టు లేదు. జాతీయత యవసరమగు తావులందు జాను తెనుంగు నుపయో గించి, గంభీరములగు సందర్భములందుకు. మత వివాదములు చేసి సిద్ధాంత స్థాపన చేయు సందర్భమునను నీఠడు సంస్కృత పదములసు లెక్కకు మిక్కిలిగా వాడుటయే గాక, కుతి స్మృతి, ఉపనిషదాదులనుండి వాక్యములను యధాతిథముగ వాడినాడు.

రత్తి

ఒక వస్తువును గాని పాతకుగాఎ సమగముశ వళ్ల్షన చేసి పాఠకుల మన, వలకముపై చితించును. ఇందలి సకలేస మాదింాజయ్యగారి కథయందిలి (శీతైల చర్జనము, మల్లమసు వర్ణనము ఇందుకుదాహరణములు కాగలవు. సకలేస మాది రాజయ్యగారి కధవలక సోమనాధుని సంగీత వైదుష్యముకూడ వెల్లడియగుచున్నది. అర్థ శద్ధాలంకారాదులకై నెచటను తడవులాడుకొనక, స్వాభావికములగు (పకృతి వర్ణనల గొవించి, పలుతావులందు స్వభావో క్తులనే (పయోగించినాడు. రసపుష్టి కొరవడినపుడే కవి యలంకారముల తె (పాకు లాడునేమొ: (వతిపాచింప దలచిన విషయము, పారకుల మనస్సుపై చక్కగ హత్తుకొనుటకు అనేక ఉపమాశములలో సవి స్తకముగ దాసెని వర్ణించును.

మతిహీను లగువారికి శివభ క్తి (పావ్రింపదు. ఈ విషయము నెన్ని యుపమానములతో విశద పరచినాడో చూడుడు.

“"నెటి నెన్ని మాజులు నీళ్ళలోపలను

గొతణుపడం బుడికిన మటతీ తెల్పనగునె

యే నాట (ఇద్దల నెంత గట్టినను

శ్వానంబుతోక దాజక శ్రాన యగునె

మానక జలములలోననే పొద్ద

నానిన శిల మెత్తగా నేర్చునెట్టు

ఎడపక పాలు దానెన్ని పోసినను

విడుచునే సర్పంబు విస మొకింత్రై న

బౌలుపుగా చేనియ వోసి నూజినను

నిలదీయనై యుండునే వేపనార” (పుట. 570-571)

“అల్వాక్షరముల ననల్బార్థ రచన

కల్పించుటియె కాదె కవి వికేకంబు” అని చెప్పికొనునుగాని. యీతనిని వాచకుడనియే చెప్పవలసి యన్నది. కొంత వర్ణనము గావించి తక్కిన దానిని పాఠకులకు విడిచి పెట్టక సవిస్తరముగ వర్ణించు స్వభావ మాతని కాొవ్యములందు గాననగుఏ. ఈతని యీ గుణమును

69

నాచన సోమనాధుడు బాగుగ ననుకరించెను. శివ క్రిపరవశుడై, భక్తి రస పూరితములగు రచనం గావించిన నితడు విమ్టు భక్తుడైన సోతనకు మార్ష దర్శకుడై నాడు. సోమన ఈ (కింది ద్విపదలను ణ్‌

“శరాబ్ధి లోపల (గీడించు హంస

గోరునే పడియల నీకు దా్రవంగ

ఉఊాతఫలంబులు చుంబించు చిలుక

“బ్రతి బూరుగు (మాని పండ్డు గన్గొనునె

రాకామల జ్యోత్స్న (దొవు చకోర

మాకాంక్ష సేయునే చీకటి (దావ

విరిదమ్మి వాసన విహరించు తేటి

పరిగొని సుడియునే బబ్బిలి విరుల? (తృ. ఆ. పు. 124-856) భ క్ర శిఖామణి పోతన “మందార మకరంద” అను సీస పద్యమున,. ,అనుక రించినాడు. అటులే సోమన బసవేశ్వరుని వర్ణింపుచు,

““వెనుక చీకటి యుండ దనకేపి తేజు

మనుగతి దీపంబు గనుగొని నవ్వు

సన్నుత లింగ [పసాద మగ్నతన

యున్నట్లు చను గుడ్చు నూరకయుండు

నివ సుామృతమును జేగుమ్మరించి

చవి సూచు మాడ్కి వాస్తము లొరిగించు

శివపద ధ్యాన నిశ్నేష్టిలావస్థ

ధవులు చందమున దావెఆగందు"”' (యప. ఆ, పుం 86-89) ఇత్యాదిగా రచించిన ద్విపదలనే పోతన “వైకుంఠ చింతా వివర్జిత చేముడై యొక్కడు నేడుచు నొక్కంచోట” (నప్త, ఆ. ప. [00) అను పద్యమున ననుకరించి యుండును.

ఈతడు సూర్యా స్తమయాది [పకృతి వర్ణనలను కథావృత్తాంతముతో మేళవించి చక్కగ వర్జించి ఒక యెడ పుట్టు శబ్దమును చమకాఒ_రముగ (పయోగించినాడు.

డి “పుట్టు సొవెజుగని యట్టి మహాత్ము డిట్టలంబుగ నీదు పుట్టమడ్గెడిని పుట్ట మీవేగ మీ పుట్ట మిచ్చినను బుట్టము మనము..,.*6 (పు, 12 సోమన పంవమాన, శ్లేష యమకాను ప్రాసాది నానాముఖ _కృతవై చీత్యమును (దర్శించెను. నల్టవో భామల యుల్దంబు లెతిగి, గొళ్లివాడై నను గోరునే కవయ నొల్లిని వెలయాలి నొల్లని న్మపతి నొర్పిని చెలి బాయ నొల్డ ఉనియు (పం, చ. ప్పకవాపు 88/7) అను సోమన ద్విపదలు, ఒల్లిని సతి, నొలుని పతి యు యు ॥ నొళ్హిని చెలికాని, విడువనొల్లిని వాడే గొల్పండుగాక ధరలో గొల్లండును గొల్లడవునె గుణముగ సుమతీ” అను సుమతి శతక పద్యమున కొజ్జబంతుల్లై యుండును. ఈతడీ కావ్యమునందు పెక్కు. సామెతలను జాతీ యములకు, నొనుడులను, ఊతపదములను ఏరివిగ పయోగించినాడు. ఈతడు భాషా విషయమున జాను. తెనుగును వ్యవహారమున నున్న థాషను కొంచవరకు పయోగించినాడు ఈతడనేక వైరి పదములను సమాసము అను గూర్చినాడు. వైరి పదము దోషమని పండితారాధ్య చరిత యందు గర్షించియు మరల వీనిని (పయోగించుట చూడగా, నీతడు భాషా విషయమున నెక్కుడు (శద్ధ జూపక, మతమునక్షన్న, (పతిపాదక విషయమునకును (ప్రాధా నము నిచ్చినట్టు కానబడును. కాని యిట్టి పదములను స్వల్చ్బముగ నన్నయ ్రీనాథాది కవులు (పమయోగించిరి, “దీపకంభము', “చాదళాబ్దము', “ముట్లోక

65

పద్యంబు", “ముల్లోక నాధుడు", “ముళ్టోకనుళుడు", “నిత్యపడి', 'నిత్యనేమంబు' “సర్వాంగకచ్చడవఎ', “భ క్రకూటువము, “మజ్జ్ఞన భావి", 'ఇతర వేల్పులు, *“తపనిధి', 'తపరాజు, *“తపరాజవల్లభుడ', 'సిరిముహి దేవాది సురలు”, “ధర్మకవిలతో మొనలగువానిని _పయోగించినాడు. మఖజువకు అనుటకు బదులు వాడుకలో నున్నటులు 'మజొకు' అనియు,'అభిమానక త్ర యనియు '“తదీయ'కు బదులు, 'తదియ్య" యనియు, 'కొను'కు బదులు, “కో యశయు (పయుక్రము గావంచినాడు.

ఏపంచాగగించి, ఎలుగు పినేశెంచి, కలిగున్నదనుచు, కటైగ సల్లంత, పులుగుచు నుమియుచు, ఏటువడిల్లడే, కృగుండు వాడు, అంజలి ముందెత్తు నమ్మా తిర్పిలోన, మున్నగు క్రార్ధ కేకార సంధులను, ప త్తిరీ గొడ్డునందు, పడతర్శ్య

వలు ట్ర త ఖు

పణ్యముల్‌, కంచేడు వాడలు మున్నగు ఇకార సంధుళలును, సత్య మా హేశ్వరు లిండ్ల, గతి హీనులిండ్ల, ఇచరులిండ్రెన వేల్ప్చులొడయండ, శివభ క్తులింద్ద, మా భ క్తులౌద్ద, పురోహితులను మతము మున్నగు షష్టీ సమాసమున అకార తోషము గావించిన సంధులను,

ఈశుకు, కంళునంహరుకెన, కరికాల చోడుప పుడమీకు కొల్వుకు, మొదలగు కుషష్టికి నకారము రాని (పయోగములను,

ఎజుగరె జై నులారెన్నడు మీరు, ఓడులారేటికి, మున్నగు సంబోధన సంధులను జేసినాడు. ॥

*మహాి' బదులు *మా'ను వాడెను., 'ఈ నూ జనము ఇట్టి నియమము కర్ణాట భాషయందు గలదట,

“మహచ్చటబ్దక్కుదృచిక్కుం మా దేశం దోష

ఎల్జ సంస్కృత పదం పరక్కొాదవ లోడం.” అని శబ్దమణి దర్పణమున గలదు. ఛందో వ్యాకరణ విశేషములు ;

శివకవులు కొంత ఛంద స్స్యాతంయ్యత్యమును వపాంచిరి. వీరికి మార్ల దర్శకుడు పాల్కురికి సోమనయే. స్టే

(5)

66 సోమన ద్విపదలో తన కాలమున (పచారమున లేని హైసయరిని, వాడినాడనియును, అద్దానిని నమర్థించుటక్రై “పాసోవా. *'యతిర్వా' యను సంస్కృత సూతి)ముల నుదావారించి నాడనియు మైన చెప్పికొంటిమి. అటులనే యీతడు ను. సగ, ఇందగణములన, గగస సూర్య గణములను వాడి యున్నాడు. ఇది కవిజన్మాశయకారుని మతమునమసరించియున్నది. “అంధక కరిదైత్య వ్యాఘి9లాలాజ - బపు, లంధ రాదుల సిగ్ప శనము సేయండెొ..పు 480 ఇందలి కరిదైళత్య 'సగ'ము ఇది నేది వాడుక ననుసరించి ఇంద గణమనులలో జేరదు. అటులే, “శునక గార్జభ మ్లేచ్చ శుకదుర్దుగాది జనిత ముసీం(దాది జాతములెల్ల"---బ, పు. పు, 6%]. ఇందు మగణము (పయు క్రమైవది. అదియు నేకు ఇందగణము”? బపరె్సశంప ఐడుట లేదు. కాని, పావీశ కాలములో దెుగున కూడ కళాద వృందోను సారముగ సూర్యేయద చం దగణములప [బ్రహ్మ విస్టురుద గణముబన్నియు నటులే మార్పు లేకుండ యుండినట్టుకు, ఆంమవలననే యుద్ధమల్లుని గెజివాడ శాసనమునందును, నన్నయగారి మవ్యాక్కరలయందు నిట్టి గణములు గొన నగుచున్న వనియును కేచిన్యతము. తెలుగులో రెండు మూడు ఛందమున బుట్టిన గణములలో అనగా సూర్యేయ్యదగణములలో మొదటి. రెండును విడువ బడినవి, సూర్యగణ ులలో గగ సగణమును, ఇం, దగణములలో మిగచి, సగణములును విడువబడినవి, అనంతారుల మతమన ఇఏ వితమువబడదివవి. కాని కవి జన్యాశయకారుని మతము సమసరించి వికవబడిలీదము. నోమన కవి జన్నాశయకారుని మతమునే యశుసరించెనని భావింప వీలగుచున్నది. థ్రీ బండారు తమ్మయ్యగారు, మై రెండు ద్విపదల యందలి పాఠములు సరియైనవి గావనియ, అందలి, “కరిర్రై త్య" యనుటకు బదులు, కొన్ని (వాత (పకులలో మడగజ, సామజ, సింధుర, అను పాఠములు కానవచ్చుచున్న వని చెప్పి, సింధుర శబ్దమును (గహించినారు. అటుల *మ్లేచ్చ 'కుబదులు “మచ్చి

67 యని దాసిని స్వీకరించిరి. లేదా పె శబ్దముల నటుజే (గహీంచినచో “వ్యా”, “మ్ల లకు తేల్చి పల్కినవో, *త్య', 'భి లఘువు లమి గణ దోషము తొలగు నని నుడివిరి.

“పేమం బెలర్పంగ “భృత్యాపరాధ

స్యామ్‌ నోదండ' యన్నదుపు నిష్టించి” == బపు, ౩267

(గేయని యె (పొద్దు మోయుగావునను” --పు. 885 అను డ్విపదల యందు రాధ జిహ్వ యకయునవి సంయు క్రాక్షర వూర్వకముల% ట వలన గలములకు మారు గగముఐగుదు గణ భంగ మేర్ప్చడుచున్నది. సంస్కృ తమున వాదాంతస్థం వికల్పేన' అను [ప్రమాణమును బట్టి పాదాంత మందళి లఘువు గురువు గావచ్చును, కొని గురువు లఘువు కాజాలదు మరియు తెనుగున కివిధి చెల్లదని కొందరి యభ్నిపాయమ). కాని పాద (వథమాక్షరము సంయుక్రాక్షరమైవపుడు తత్పూర్వు పాదాంత వర్ణము నూది పలుకక యవసర మైనచో లఘువుగా జేసికొనవచ్చునని, వృత్త రత్నాకవ శ్లోముల నదాహరించి (శ్రీ తమ్మయగారు చెప్పినారు కాని సోమన *నగ' ముపయోగించి రిడనుటలో సిబ్బంది యుండబోదు. ఒకవేళ వీనిని లఘువులుగా బఠించి, లక్షణ దోషమును పరిహరింపబూగుకొనినను, అట్టి లఘుత్వము సైతము సాధ్యము కాని (పయో గములు పండిరారాధ్య చరిత్రలో కాననగుచున్నది.

“మూకకు నెగయుచు బుస్సు ముస్పనుచు”-_అనుదాని యందఠి పదము బుస్సు కాదనియు, నది ముస్పన ననుకరణ పదమనియు, సోమనాధుని కాలము నకు ముకార యతి లేదనియు బసవ పురాణ పీఠికలో ఫ్రీ వేటూరి వారు | వాసిరి, కాని యిది బుస్సే యగుననియ. సోమన ముకార యతినె వాదెనని ్రీ తమ్మయ్యగారు నుడివిరి. అప్పకవి మ్మాతమే గాక, అంతకు పూర్వపు లాక్ష జికులగు కస్తూరి రంగకవి, అనంతుడు మున్నగు వారీ యతిని పేర్కొనియే యున్నారు. సోమన ముకార యతినే వాడియండును. నవీన సం[పదాయ (పియడైన యాత డాకని కాలమున నిట్టిది లేకున్నను, ము విభ క్రిక యతి

68 సామాన్యమున నిట్టి దానిని వాడియే యుండుకు ఈతుస మువిభక్తి ముకార ములు రెంటితో గూడ పువు బుభులకు యతిని గూర్చియె యున్నాడు.

“పుడమీశ మీ ధనంబునకు కేసాప”

“భువి నరువాద్దర్షి మువ్వురలోన”

“*హౌందుగా బసిడి కొమ్ములు గొరి జయలు”

(పాస విషయమున కూడ నీతడు కొంత వైలక్షణ్యమును (బచర్శించి నాడు, కర్ణాట భాషా లాక్షణిక మతము నకుసరించి యూవడు ళాంత (పాసము, వర్గ [పాసము. సమీప (పాసము, పూర్ణారబిందు [పానము సంయుతా సంయుత (1పాసయును గూర్చినాడు

“మతియు నేకాంత రామయ్య నా నొక్క

“మజియును శివవాగు మయ్య నానొక్క

ఖండమై తనరు నాగ హ స్తమున

“వేయడు లెంక మంచెన పండితునకు

ఫ్రీ రమణుండు మంచెన పండితవర్యు

ఈతని గంథములలో నిట్టి పయోగ విశేషములు కొన్ని కానవచ్చి నను, ఈతని రచన అసాధారణ సాందర్యముతో నలరారుమండు ననుటలో సందేహము లేదు, ఛందోభాషా విషయమున నాతడవలఎబించిక దేశేయతయు, శివతత్తా వ్రను ఖివమున నోలలాడుచు తన్మయుక్తై పొంమచుండు నావెశముము, నీ యసాధారణతకు గార ణములని విమర్శకుం తలంపు, “పడి బాజు జలమున కొడలెల్ట కాష్ట, చడిచేయు బసవన్న కొడలెల్ట భద్రి” యని యాతడు బసవని గూర్చి పల్కిన పల్కులు స్వవిషయమునగూడ వర్తించును. బస వేశ్వరుడు _ బిజ్జలుడు

బీజ్ఞలుడు పశ్చిమ చాసక్య చ(కవ ర్రియైన మూడవ త్రెలపుని ఓడించి, కళ్యాణ పట్టణము న్యాకమించి. [క్రీ ఈ. 1162 నుండి 11688 వరకు నేలిన కలచురి వంళస్థుడు, (1145-62 వరకు మూడవ లైలపుని సామంతునిశ

69 నుండెను. బనవేశ్వురుడు చిజ్జలుని దండనాయకుడుగ నుండినట్టు బసవ పురాణమువలన తెలియుచున్నది. కాని బిజ్జలుని శాసనములలో నొక్కదాని సందును బస లేశ్వూరుడుదాహృతుడు కాబేదు. అంచువలన నీతడు చారిితక పురుషుము కాడేమొనని వఎిపుకు తలంచుచుండికి. కాని మన యదృష్టవశమున బసవేశ్వరుని జన్మస్థలమ 3 దవాగెవాడికి సమీపమందుగల అర్జున వాడ శివాలయ ఎబిన కా, శ, 1[+ఎరఠతోయాకవ కన్నద నృపాలు3 దండనాధుకు చావుండ సెట్టి బన వేశ్వురుశకు నాబ్లవ తరమువాడ్డైన హాల బసవ దేవునకు గావించిన దానమును దెల్పు 3లాళానవము లభించినది. ఆందు బసవేశ్వరుడు పేర్కొన బడినాడు, 1" ప॥। మత్తం తర్హ నాది (గామ బాగవాడి పురవూధీశ్వుర మాదిరాజన తనూజం బనవ రాజవ మహిమ యంతెందడె. క॥ మంగళ క్రీర్రి ఫురాతన జంగమ లింగ్రైక భక్రి నిర్భర రిలా సంగఅ సంగన బసవం సంగతి యం మాళ్ళా భక్తి యొళగ నవరతమ్‌” ఇందువలన బసవేశ్వరుడు కేవలము పురాణ పురుషుడు గాదనియును, చార్మితక పురుషుడనియునము తెలియుచున్నది. బసవేశ్వారునకు దండ నాయక పదవి నొనగిన బిజ్జలుడు పశ్చిమచాళుక్య రాజైన మూడవ త్రైలపు నోడించి కల్యాణ రాజ్యము నాాకమించిన కలచుర్వ వంళ విజ్ఞలుడే కాని ఈతడు చాకుక్య వంశన్థుడుగాడు. సోమనాధుడు ఈతనిని పుళులను చాళుక్యులుగ భావించి నమస్వాార గద్యలో, “సాధిత చాకుక్యేం దాయ నమో” “శాపనిహిత చాళుక్యాయనమో” అనియును. పండితారాధ్య “అవనిలో చాళుక్యులను వారు హరుని కవిలను దుడిపించి కల్యాణ కటక 11. ౬0186/200104 [౧61064. ౪01. ౫౮61 ౧4౧ 1.

"0 మీడిక భక్తి మహిస్టిత పేర్మి బాడుగా శపియించె బసవవన మంతి” అనియు వాయుట పౌర్రపాటు వలన జరిగియుండు ము. బెజ్జలుని బసవేశ్వరుని అతడు _పత్యషముగ నెజటుగకుండుట వలన వినికిడిని బట్టి (వాసియుండును. ఇటులే నీతడు "అంత రాజ్యార్థమై యసి చేసి యతని సంతాన మెల్ల నిస్పంఠాన మయ్యె” “బమసి యమాత్యాది భటవర్గ మెల్ల దమలోన జచ్చిరి సమరంబు సేసి” “బసవని సత్య కాపముగా జేసి పసి చెడి కటకంటు పాడయ్యె నంత” “వినియెనంతయు నట సనియెగూడలికో బపు. పుట. 560. అని బిజ్జలుడు మరణించిన వెంటనే యాతని సంతానమంత యు నశించినదని (వాయట గూడ సత్యము గాదు. అతని ప్వుతులు కొంతకాలము రాజ్యము చేసినట్టు చర్మిత చెవ్పుచున్నది. బిజ్ఞలుడు కి, శ. 1189 పాంతమున మర జింపగా నాతని ప్కుతుడు రాయముగారి సోని బేవుడు మున్నగువారు (క్రీ ఈం 1182 వరకు కల్యాణమును పొలించిరి. (కి. ఈ. 11092 రో మూడవ తైలపుని కుమారుడు నాల్గవ సోమృేశ్యరుకు వీ5 నోడించి కల్యాణ పట్టఎమును మరల స్వాధీనపరచుకొనెను, అటులే బిజ్జలుని సంతతి యంతయు నశించి కల్యాణము పాడుపడిన పిమ్మట బసవేశ్వరుడు కూడలి సంగమేశ్వరుని యందైక్యము చెందినట్లు (వ్రొసినదిగూడ సత్యము ఇగాద్రుం (కీ శ, 1168వ సంవత్సరమున బిజ్జలుడు మరణించిన కొలది కాలమున క్మేబస వేశ్వరుడు లింగ్రైక్యము జెందెన్సు.

+] పండితారాధ్య చరిత సోమన ,పౌఢ నర్భరవయః పరిపాక కాలమున, పండితారాధ్య చరి [తను రచించినట్టా (గంధము చెప్పక చెప్పుదున్నది. ఇది యీతని కృతులలో చివరిది యని యెల్లరంగివవెంచినదే. ఈ ్యగంకము కవిత్వ వై భవమునం దేమి, మత (పపచన విషయాంబనశంటచేమి, సర్వ వివము? తక్కిన (గంథముంచు మించు చున్నది. ఇది /పధానముగ మల్లికార్డున పండితారాఘ్యల జీవిత చర్మిత నుల్లేవించు _గంథమైనను, నిందుగూడ ఐసవపుంణమునందు వలె _పసక్రాను (పస క్రముగ ననేక శివధక్తుల కఛలు వర్ణింపబడినవి, పండితుని ముఖమున 3 వేతరమత సిద్ధాంతముల వన్నిటిని ఖండించి పాల్కురికి సోమన యిందు వీర శై వమతోత్కంర్షను స్థాపించినాడు. ఇది దీక్క పువాతన, వాద, మవూమ, పర్వత (పకరణనులను గలిగి యున్నది. దీు [పకరణమున పండితాయధ్యుల లింగ? ధావః దీడ, లింగార్చన, బసవన వృత్తాంతయు, సూర సానమ్మ, కిన్నర (బహ్మా, మున్నగు శివభ క్తుల కధలును వర్డితములై నవి ఇద్రీతడు వీరశ్రై వాచార మార్గమున నుండగా భూసురు రిది జూచి సపక బాహ్మణుడదును పండితుడును వేవ విదుకును నగు నాతనికి విఠూతి రుచాక్షములను దాల్చ్బుటయు, లింగ సన్నిహితుడై పావోదకముకు [పసాదముసు గొానటయు తగునా? యది వైదిక మార్గమా? | బాహ్మణుడగు పండితుని వీరశై వాచారదీక్షను చూచి (బాహ్మణులు ఆ పత్తి దెల్బగా, నాతడు వేదములందుగూడ రింగధారణ మహిమ, విభూతి రుదాక్షధాలణ మహిమలను, అటులే పాదోదక (పపఫాద మహిములును సపేర్కొనబడినని దెల్పి, వానిని ధరించు విధానమును అందువంశ గల్గు మహిమయు, వారికి దెల్చి యా మతము సవై దికమేననియి, _వాహ్మణులకు రూడ నవళ్య మముసరణీయమని యును దెల్సి వారి సంశయ నివృత్తిని గావించినాడు, పురాతన (_పకరణమున పండితారాధ్యుడు తన మహిమచే వెల్లగొండ మహా చేవయ్యకు పాదములను మొలపించిన కథయు, ఇంకను శివభక్తితే నిట్టి మహిమలను గాంచిన పురాతన భక్తుల కథలును వర్ణితములయినవి, పండితా రాధ్యుని వలెనే యపొారమగు తమ శివభక్తి మహిమచే దుర్ధటమగు నట్టియు

[2!

కార్థముఎ నాచరించి; పుకాతన భక్తుల కథలను జెవ్వువు బెలివేన వేముకారాఘయ్యం కధను కవి వక్లించినాడు. ఈ బెలిదెన వేనునారాధ్యుడు తన యకృుత మహిమ వలన మరణించిన రాజుసు పువరుజ్జీవితుని గావించి వాదు.

వాద (వకరణముక పండితారాధ్యుడు వెలనాటి చోడుని సభ యందు వేదవాద, కర్మవాద, కాలవాచ, వేవాంత, సౌంఖ్య చార్వాక, పాంచరాత, కైన, బౌద్ధ వాదములు (మతముఐకు) ఖండి ఐచి వైసమతోత్కుర్షను _పతిష్టా పించుట వర్ణితమైైనది. ఇంచు షత్తింిళ త త్త్యపర్టయములను. శిచోత్కర్షతయు (శుతిస్మృతి పురాణేతిహాసముల (పమాణముతో గూడ పండిరారాధ్యుడు [వతి పాడించి నాడు. వపండితారాధ్యుడి విధమున తై వమక వారమ్శ మును స్టాపింపగా బౌద్ధుడోర్వలేక శివునియొక్క చందరేభాధారణము, పహ్మ ముభావర్భావము, కపాలాస్థిమాలా చర్మ ధారణము, ఉమా పతిత్వము, భికాటనము, గంగాధర ణము, తివ్మికమ ఖండనము, హరిహ5౨ాబేవము, గరళ ధారణ ము,నగ్న త్వము, దక్షాధ్వర ధ్వంసములు, శివుని యాధిక్యమును నిహపింప ఊజాం వనగా, పండితుడవన్నియున్సు శివని యావెక్యము. నెట్లు స్టాపించుచున్నవో నిరూ పించినాడు.

మహిమ పకరణమున వెలనాటి చోడువి కాప వృత్తాంతము, పండితుడు శివేతరులను జూచి శివ నిందను విినందువలన గలిగిన పాపమును విము క్త గావించుకొనుబకు మవో [పమవగణ _సంకీ ర్హనము, రుద్రగణ సంకిర్రనము, యోగాచార్యగణ సంకీ ర్తనము, ష్రోకశ గణ సంకీర్తవము, వశత సంఐకీర్త నము త్రయోదశ గణ సంకీ ర్తనము చేప గణ సహస నామములు పఠించుట, శివునకు తన నేేత్రద్వయము నొనగి మకల రెండు నే్నేతములనేగాక, మూడవ కన్నునుగూడ దొందుట, బసవన చళ్శనార్థము, ప )డికుక్సు కల్యాణ కటకమునకు బోవుట, మధ్యే మార్గమున బసవన కప్పడి సంగమేశ్వరునియందు లింగ్రైక్యము నందెనను వార్తను విని వింపించుట. పంకడితుడటనుండి శ్రీశైల పర్వతమునకు ఫోన్ల సంకల్పించుటయు వర్ణితములై నవి. రేమయ దేవయలను వారు వాదమున నోడిపోయిన బౌద్ధుని పట్టి వధింపగా. పండితుడాపనిని తానే విధించితినవి రాజుతోననెకు. రాజపు డాతని కక్షిదండన మావరింపదభలచగా

"78

సండితుడు తనను తానే దండించుకొరెదననియు, రాజు దండింప నవస రము లేదనియు పల్మి- కండ్లను మూడు పర్యాయములు తానూడ బెరికికొందు ననియు, తాను పరమ వీర కైవుడై నచో అ కండ్డను మరల పొందుదునని (పకిన చేసి రెండు పర్యాయములు గావించెరు. మూడవ పర్యాయము చోడుడు (కోధము పట్టలేక, తానే కింకరులచేత పం3తుఏ కండ నూడ బెరికించి, జీళ్ళ పాల్‌ తెప్పించి నిండబోయించినాడు. ఈ కార్యమునకు పండితుడు [కోధము పట్టలేక, వెలనాటి చోడుడును, ఆతని వంశము నాశనమై పోవుదురని కాప మొసగినాడు అటులే రాజు సమూలముగ నాశనమై పోయినాడు

పర్వత (పకరణము;$ పండితుడు (శ్రీ3ైలమునకు పోవుటయు, అట భ క్రిభావముచే. నాతని ల్రీ పర్వతము లింగాకారమున భాసించుటయు ఇట్టు లింగాకారమున థాసించిన గిరి నెక్కుట కిచ్చగింపక పండిశుడద్దాని మహీమనము సంస్తుకించి, దోసమమయ్య యను తశ శిష్యుని నొకనిని చేర బిలిచి శ్రీశైల పర్వతమునెక్కి.. మల్లికార్డున స్వామిని దర్శించి తన భక్తి? స్వామికి నివేదింప వలసినదని పంపుటయు, గురువునాజ్ఞను శిరసావపాంచి , దోనమయ్య పర్వతము నెక్కుూచుండగా శ్రీశైల మల్లికార్జునస్వామి అతనికి వృద్ధ తపోధనుని వేషముతో నెదురయి, మల్లికార్జున పండితుడును తామును మి.తులమని దెలిపి, అతని కళల మడుగుట శివలింగమయ చుగు ్రీగిరి నీ పాదములతో నెక్కుట దగ దనియు, శరీరము లేకుండ గిరి నెక్కూట సంభవింపదుగావున తన్ను శ్రీగిరి మల్లికార్జునుని పాదములందై క్యము గావించుకొనవలసినదని స్వామిని పండితుడు (ప్రార్టించుట థ్రీగిరి మల్లికార్జునుడు భక్తుని (పార్ధన నాలకించి అతనిని తన యందు లీనముగావించుకొనుట పిష్కట నాతని నంతతి గులనతీ సమేతముగ లింగోదరమున లీనమగుట, మొదలగు వృత్తాంతములిందు వర్ణింపబడినవి. పండితుడు _ వీరశైవము

బస వేళ్వరుడు లింగధారణ సం్యపదాయముసు, మల్లికార్జున పండితుడా రాధ్య సంపదాయ 3వ మతమును నాం్యధ దేశమున వ్యా ప్రమొనర్చిరి. సండితుడు వేద _పామాణ్యము సంగీకరించి సవై దికమగు వీర శైవమునే

[గ

స్థాపించునట్టు తెలియుచున్నది.** అమినప్పటికిని పండితారాధ్యుడు బస వేశ్వ రుని వలె ఉపనయనాది సంఫ్కారములను విసర్జించి వారిమత వివక్తతలను పాటింపని వీరత్తైవము నంగీకరించినట్టు గానరాదు తన ,బాహ్మ్యమును త్యజించి, వీరశైవ మత సంఘమందీతని జేరమని బసవేశ్వరుడు కోరగా, నితడు “భ క్రిమీవి వలపు. (బాహ్మ్యంబుతో పొత్తు బాయలేను నేను బపలింగ”యని సమాధానము చెప్పివేట్టు చెప్పుదురు. చురియు బసవేశ్వరుడు తనకుపకయన మక్కరలేదని తంథడితో దెల్పి యిల్లు వెడలిపోగా నీకడువవయనాడి సంహ్మార మల పొందియే. కింగధారణాది. సంహ్మైరములను పొంది వీఠశై వుడై నట్లు పండికారాన్య చర్విత వలన తెలియుచున్నది, ఈతడు (కుతి, స్మృతి, పురా శేతిహాసములందు మంచి నిష్టాతుడు. వీని (పామాణ్యముల నంగీకంఐచి వీని నాధారమ.గ గౌనీయే నీతడు వెలనాటి చోకుని సభయందు శె వేతర మతము లను ఖండించి శివమళ పారమ్యమును స్టాపించినాడు. వేదవాద నిరననము

వేదములు నిత్యములనుట సత్యము గాదు ఏల యవగా, ష ద్రం తత్త్వము లందును నయిదవ తత్త్వ మాకాళ తత్త్వము. ఆథ గుణము శబ్దము, శబ్ద స్వరూపము లయినవి వేదములు, (పక్సతి లేనిది శబ్ద గుణ ముద యించుట సాధ్యము గాదు. వేవములకు చరణ ప్యూహ సూక్తము లుండుటవంన వీనిని స్వయంభువు లట సత్యముగాదు.

జగదాదికి ఆదియైన శివుడే అనాది. అందువలననే (శతి అకనిని “జగతాం పతయే నమో" యని ప్ర న్తుతించుచున్నది. కావున జగము లవాదులు గావు, మరియు నీ జగములు వేదనులచే కల్పింపబడలేదు. ఇంతియగాక, వేదములకు గూడ తండి శివుడని [శుతి “శివో మేవమే పితతా” యని చెప్పు చున్నందున వానిని స్వయంభువు లనుట చెల్లదు. ఈ వేదములు రుదాాక్ష విభూతులను ధరించుచున్నవి, మరియు నివి ఈశ్వరుని [పసాద పాదోదకములను

19. కొన్ని సందర్భములను బట్టి ఐసవేశ్తురుడును వేద (పామాణ్యము నంగీకరించినట్టూపాంప వీలగుచున్నది.

75

భోగించుచున్నవని “వేదాశ్చ కామయంతే”, “*రదవ్నామి” యను (ఇతి వాక్యముల వలన తెల్లమగుచున్నరి. “పంచాతరేస్థితా, వేదాశ్చ కాస్తాాజి” యను ।,పమాణ వాక్యమువంన, బంచాత్వరియందు. వేదములు లఅయమగుచున్న వనియును నందువలననే వేదనులు నిత్యములును, స్వయంభువులును గావని తేటపడుదున్నది, ఈ (పపంచ మంతయుకు శివుని వఐననే కల్పింపబడినది. [తిజగదాధారము కొరకాతడే జలకూర్మ ఫణీయ్యదులను నిల్పినాడు, “జనికా పృధివ్యా"' జనితాగ్నేర్డని తాసూర్యస్ర” జనితేందస్య, జని 3ాదివిష్టో”, “పీతా దేవతా స్రష్టా, 'దేవాళ్ళ పళవసృష్టా, ఇత్యాది [ప్రమాణ వాక్యములు శివుడే ఈ సర్వనృష్టిని గావించెనని చాటుచున్నది. అతడు “లింగ మధ్యే జగత్చ్భర్యంి మని తననుండియే నృష్టిని గావించినాడు. అద్వైతమత ఖండన

శివ జీవుల కభేదము చెప్పుట సరిగాదు. జీవు లెల్లరును పశువులు, ఈశ్వరుడు జీవులను అనగా పశువులను శాసించు పతి, అంమవలననే అతడు వశుపతి, “రుదః పశూనామధిపతి' యనియు, “పపపతయేచ నమో" యనియు, పపపతయే నమోననూ" యిని శివుని పథుపతిగా [శుతులు. పేర్కొనుచున్నవి. మరియు శిపుడు రానే పశుపతి నని చెప్పికొనినాడు. “ఆహమేప పజూనామధి పతి”, జీవులు పశువులు, (పకృతి యావృత్తమైన పాళము. దిని రెంటికిని పతి ర్యుదుడు గోపాలుడు పశువులను పాశము ములను గావించునట్టుగ శివుడు మానవులకు తృష్టాదులను మానిపి, బంధమోక్షము నొసగును. ఇట్టి జీవులకు ముక్రినాసగుట కీశ్వరుడ సమర్థుడు గాని, అన్యులు గారు. సుఖ దుఃఖవార్థి నిమగ్న జీవరాసులు నదా శివు దయానూన సంపద ముఖ్యులై సాలోక్యాది ముఖ్య పదములను పొందుచున్నారు. ఇందువలన శివుడు జివడను మాట పొసగదు. జీవుడు శివుని వవమందుండు భృత్ముడు కావున శివజీవులు భిన్ను లనుటయే సరియగును గాని, వారి కభఖేదము. చెప్పుట సరిగాదు భవభంధ మోతాద్యవస్థలు గల్గిన జీవుడు శివుడనుటకు వీలుగాదు. “పరమేశనకు జీవ పం క్రికి మేరు, పరమాణు సంగతాంతరము"” గలదు, “తనకంటె నీపుండు దాలేడు వేణ యనువాడె లోకాయతుడ..”తన్ను దానెజీగినచో మానవుడీశ్వరు డ

76

గాజాలడు, ఈశ్వరుని దాసి యగును. కావున చూయానుగతమైన యదైైత మత వాదము నిలువజాలదు. ఈశ్వరుని స్వామి భృత్య భావముచే గొలిచిననే నుక్రిగలుగును, చిట్టచివరిగ, అద్వైత మతమును, “అచ్చాదిత జ్జాన తున మార్గము, (పచ్చన్న బొద్ధము, పరమ నా స్తికము” నని ఖండించినాడు దే పరముగ నీతడు సాంఖ్యవాద, యోగవావ, పాంచర్మాతవాద, బౌద్ధ, జైన వాదములను ఖండించి, పరమశివుని యొక్క ఇందుధారణ, గంగా, ధారణాదు అను, భిషాటనములు, శిపునియొక్క న్యూతనుగాక, యాధిక్యమునే చాటుచున్న వని దెల్పి, శివపారమ్మ్యనును స్థాపీంచినాడు.

పండిరారాధ్యుని ముఖమున అవ్న్వైత మతమును భండింపజేయునపుడు పాల్కురికి సోమన, అతని వత _తృృసారమున నున్న భావములమ, వాక్యము లను కొన్నిటిని యధామాతృకముగ జొన్వించినాడు, పండితుడు శివత త్తి సారమున నద్వ్వైతమును త్మీవముగ ఖండించి, కసీ తీర దు-ఏంవెను. “పరమేశ్వ రునికి, వరమ శ్లేశాత్ములయిన పశు, జీవుల కుండెడి యింతరము, ధ్యాతీ ధక పరమాబువులప గల యంతరము వందొదని ఇవత త్త సారమున నుండగ, సోమన,

“భవబంధ మోళఖును పౌడితావస్థ

అవిగల్లు జీవుడు శివుడ దగునె

పరమేశనకు జీవ పం కికి మేరు

పరమాణు సఎగతాంతరము దోపంగ” అనినాడు,

“కలదన నోపక లేదని పలుకగ నేరకయు

మూక బధిరుల [క్రియ సీమ్ముల నద్వ్వతుల తమ లోపల

వగతుర "ని--శివత త్తృసారమున నున్నదానిని, సోమన

“కలదనగా నోపకయును రేదనియ

ఐలుక నేరక మూక బధిరుల (క్రియను

బరగు భువన భిన్న భావంబు జూచి

యరయ నదై్ద్యైతుల మనగ దావెద్ది?

ళ్గాగ్గా శివతత్త్య సారమున “ ఆరాధ్యుండారాధకు డారాధకమనగ లేని యద్వెత దురాచార కృత సర్వహన్యాకారస్థితి”-_..-యిని గలదానిని పండితారాధ్య చర్మితమున సోమన, ““ఎజుగంగ బడువస్తు, వెజిగెడి తాను నెజుకయు నను మూడు తెజగులు భువిని బరోగి యదాధిత (ప్రత్యయ మదు నరయ నానాగతి నవగతంబగుమిి అసి పర్జించినాడు. వత్యషాది (పమాణ దాధా బాహ్యం బతస్టమవిత మవైై్వ్వైతి” మఫె పంతు డనగా, సోమన, గర్వాంధ వృత్తి, సత్కార్యేతరంబు, సర్వ (ప్రమాణ విచార దూరంబు”. అనినాడు. “ఆద్ర్వైత విమూఢువకు తోకాయతునకు భేదమ్ము గలదే"”-యని పండితుదనగా, సోమన, “*కనకంటె నీశుండు దాలేడు వేజ యనువాడకాడె లోకాయతుడనగ'""-_యనినాడు. ఇదేవిధముగ, “స్వేచ్చాచారులు మిధ్యావిచ్చేదన వేదళాస్త్ర విప్తవవాదుల్‌, _పచ్చన్నదోషు, లజ్జానాచ్చాదిత దుష్టచిత్తు లదైై్వైతులు”-అనియు దుర్మదులగు మాయావాదులు శివత _త్వసారమున నున్నదానికి, సోమన, “ఇచ్చాదిత తుచ్చ మార్గమ్ము (వచ్చన్న బౌద్ధలబు పరమనా స్తికము నదై్వ్వైత మైన మాయావాదదుతము విద్వద్విరుద్దంబు వేదాంత మగునె“- ధి ఇ యని ద్విపదలలో నిమిడ్చినాడు. “గత శిఖాగాయ్యతీ యజ్లోపవీత నాస్తికు చా అవాడే లజ్ఞుల”ని పండితు డద్వైతులను దూష్‌ంచినాడు.

78 ఇట్లు శివ పారమ్యముకు కెవ మతోత్కర్షనగు సొపించిన పిమ్యట యణ ౬ జా (న ఇ ఈ పండితుని ముఖమున సోమూధుడు హరిహర తారతమ్యముశు దెలయబజచి శివాధెక్యమును నిరూపించి నాడు శిపమత పారమ్య మును స్థాపించుట తై వాదము నొనర్చు సందర్భమున పండతు డితర మతములను నాన్నాపకారముం దూవించినాడు,. దీనివలన సోమన (పండితారాధ్యుల వీరశైవ మఠావేళశము, వెల్లడి య.పచున్నవి. నవువ పపపతి. బహ్మాదులగు నితర ేవత లెల్లరను, పకవులు, ఎంతటి యావేశము! దీనికి శుతి సపమాణమును చూపెట్టినాడు కవ “రృుదః పళూనామధిపతి"" (బహ్మాద మః పశవః-ఇబటుచే నింకొక యెడ “ఆంతమాధవ విరించ్యాది పిపీలికాంత పపశులకు నధిఫ3 శివుకు” అని దెల్పెినాడు. అనరువత్తు మూవురు వావ నైనార్లు తమిళ దేశమున మిక్కీలి (పసిద్ధి కెక్యిన ప్రాచిన శైవ భక్తుంఎ “అణువత్తి మూర్‌' నైనార్హు, వీ రరువది మువ్వురు. వీరు [కి శ, నాఎగెదు శతాబ్దముంప జెందిపవారు.. వీరి చరితములకు శేష్యాలార్‌ ఆమ తమిళ కవి ఉ్‌్ప గ్రస్త పురాణ" చును గంధమున వర్ణించి వాడు, ఈ ఆరుప త్తి మూవురు పె3య పు7ాణముకందు మ్మాతమే గాక, కన్నడ సంస్కృత (గంథములందు గూడ వర్ణితములై రి. ఈ అయివది ముగ్గురు 2ైవభ క్రులలోను సోమనాధుడు కొందరి చరి్కితను పండికా ాధ్య చర్మితమందును కొందరి చర్మితను బసవ పురాణమంచును వివరించినాడు.! సోమనాఘడు పండితారాధ్య 21. కన్ఫడమాన : 1. “అజువత్తు మూవుర పురాతన రితి ౨, (తిదష్టి పురాతన చరితె. 8. అజువత్తు మూరు పురాతన శరణ చరిత” శివ గణ దరగళె సంస్కృతమున : 1. స్కాంద పుకాణము, 2, శివరహస్య త. శప భక్త మాహాత్మ్యములు తమిశమున :; 1. పెఠియ పురాణము.

ణ్‌ర్టి చరితముశ మహిమ 1పకరణమంమ యోగాదార్య గణ సంకీ రనమున నరువత్తు మూరు నయనార్లను పేర్కొనినాడు. స్కాంద పురాణముకంటి పూర్వమే 'పెరియ పురాణవపం రచింపబడిన దవియును, నిది స్వతరత మస గంధమనియు కొందరి యభిప్రాయము. “ద్ర! 16 ౧౮691100 ౧4౩ 066౧ ౧319664 ౩8 10 ౪౧1౦౧ 1౧ 116 0/191081. 9 78౧౧1 0౧౧6 58౧3౧0 564114౧ ౧౧౧35393 10 0836 ౧19 2000౪6౧10౧ 11/6110౧624008] 0౦+ 521౧6 5౪4౧6423౧6 ౧౧| 2౧6 ౪06 106440౧682 71/6౪2౧62061| 0" ౧౭౧౫౨! ౪౩౧౮౪! సి4గ01 (/166 ౪8౯569 57 1039 ౦0+ 77176౧0౧82121001/20006. శంలంగ౧ 1౧ 1౧6 582౧16 6౧౭౧16? ౧6 $౧౯౦౮౧౦౭౩ అ౧౭8గ౫౭౧౫4 సీతగిడ50! 28 ౧8౧౫౪1౧౮ 601౧ 510౧/ 10 ౧1౩ 6159010169 23 06 6౧1౫ 0981౧ 560౧6872౧౮గ౧| ౪౧౦ ౫౭5 2 ౦00[౧18%౧౦|/౭౧/ ౦ 5214202౧ [9౧౮౧౧౭] [8 ౧౧౦౧౪ 0 1635 11౫96 ౭85 1069 618౧0 06౧14౧ 216! 0౧౧౩౬ జిగి ౧౦౪ 6 5219110 ౪౦గ6 6౧౦౮16 ౧౦1 06 98౧116! ౧82౧ 5210 54౧62[29 €౧06 2౧౦6 118 62163 01%2౧౫౦| 7౩౧౦౮౭౧ గీ2గా90! 2౧౮ 5918114? [౧8౪68 2190 066౧ 1౫6064 ఇ9 6 16000 2౧౮ 616౪6౧1౧ 08౧€4/169 ౧6506011౪/691/. 5616006112 ౪/89 అఆ ౧౧౧౫౪ ౧౧1౧1916 1౧ 06 00౪/1 ౦01 [010164౧098 01012 ౪౧౦ (616066 1౧0౧ 1070-1108 4. 0. 2౧6౮ ౪౧౦౧ ౧6 (981915 10 89 నీగం08/2 ౮౧౦|౭. 1/9 2/9 1౧011066 10 10101 026119 "౭౩౧౫1 ౪౦0% 18 6 01101౧81 0 1౧69 1౫0 ౭౧౮6 119 1౧0౧0640410% 0 ౪౧౭౫౩౧౪౮ 1208501 1౧ 16 06౧8౧౪౪౧ 0౧ 71/610౧0630[118096 [౧25 966౧ 2౪81166 0 0% 1౧6 580911 28౧812600౧ 2౧] 106 52౧5111 ౪3౧5101 ౧85 1౧608 0660 81౪76౧ 0౮1 28 ౧౭౧౩166 0౪ ౧౧౭౧7౪ 7౧6 016/ ౪69100 1౧ 582[05[6/11 0౭1166 ఉం్ర4ం*ిం4 80214082 ౪118598 1౧ ౪౧1౦౧ [09 ౧౭౯౧210! 19 06 ౪౭192866 4ఉ&ర్ర్ర83/8 6165 1౧ 90౧౧6 61612115 00౧ 1౧9 ౧61/4 ౧౮8౧౭ 2౧౮6 ౮౧౭8౧౧౭౧౪౮ 8[2[12 ౪11858 ... 801 1810019 9[0౪16 [౧2౪6 00౧౧8 1౧10 91916౧06 0910/9 16 910 08౧6” 2౧4 0610168 శం ౧156 0₹ 16 ౮౧౦4 ౪66[3580/2 [162091 5852౪72 15 606811౪ 06/1810"238 విశ పెరియ పురాణము. (అనువాదకులు జె. ఎమ్‌. నల్లస్వామి పిశ్లె. దశ య! జా ఉపి ద్దాతం పు (88)

90

కాని పెరియ పువాణ కర్త “కులోత్తుంగునికి తరువాత ఒక ళతాబ్దమయినా తరువాతివాడై పాల్కురికి సోమనాథనికి సమకాలికుడు" కావలెశదియుము, కాన సోమనాధునికి పెరియపురాణము సంగతి తెనియదనియుకు డా, చిలుహరి నారాయణరావుగారభిప్రాయపడిరి, 24

అఠువత్తు మూవ్చరులలో యాభై యిద్దరు మాతమే బసవ పురాణ పండియరాధ్య చర్మితలలో వర్ణితులైరి. తక్కినవారిని గూర్చి పీరిలో నేమియు లేదు. పెరియ. పురాణమున పేర్కొనబడిన, అమరనీతి, చాక్కు నాయనార్జను, సోమన ఆరువత్తు మూవురులలో చేర్చుకపోయినను, గొప్పు ౭2వ శివభ క్తులముగా బసవ పురాణ సండిశా వాధ్య చరి తలకో పేక్కానినాడు. కాన్య విశేషములు తాను కావ్యము నిట్లు రచింతునని కావ్యారంభమున (పతిన గావించినాడు,

“సత్క్బృతి యన నూత్న సంగతి దనర

తొమ్మిది రసములు దులుకాడు దాని

యిమ్మడి వర్ణన లెసగంగ ద్విగుణ

మగు నలంకారంబు అసరారు దాని

దింగువార భావముల్‌ దీటు కొనంగ

ప ఎచార్జ

చేఏ తెనుగున ద్విపద రచింతు"” ఈ కావ్యమును చదివిన పిమ్మట సి (పతిజ్ఞను నిర్వపహాంచుటలో నీతడు సంపూర్ణముగ కృతత్యుడై నాడని తెలియును. కావ్యకళను గూర్చి. అతడ్‌ విధ ముగ జేప్పినాడు,

ఉరుతద గద్య పద్యో క్తుల కంటె

సరసమై పరగిన జూను దెనుంగు

చర్చింపగా సర్వసామాన్య మగుట

24. పండితారాధ్య చర్మిత- పీఠిక, పు, 83.

81 గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కి- దైవార దెలుగు మాట అనంగ వలదు, వేదముల కొలదితుకాజూడు డీల నెట్టు లనిన బావి తూమునకుకు బాటి యౌనేని బాటింప సోలయు బాటియకాదె ఆల్పాక్షరముల ననల్పార్థి రచన గల్పించు టమ కాదె కవి వివేకంబు అలరుచు బసవని దలచు తలంపు బలుపున గై సేసి భావమ్ము మెజసి యకలంక లింగ రహస్య సిద్ధాంత సకల వేద పురాణ సమ్మతంబైన యాతత బసవ పురాతన భక్త గీతార్థ సమితియే మాతృక గాగ బూరితంబ్లై యొప్పు పూసలలోన దారల (క్రియ బురాతన భక్త వితతి చరితలలోపల నంధిల్ల బసవ చరితమే వర్ణింతు సత్కృతి యనగ”

“*అరూఢ గద్య పద్యాది (ప్రబంధ

పూరిత సంస్కృత భూయిష్ణ రచన

మానుగా సర్వసామాన్యంబు గామి

జాను తెనుగు విశేషము _పసన్నతకు"

“జాతులు రచనా (పజీతులు గావ్య

సితులు రీతులు నేతులుట్టంగ

వరకవుల్‌ గొనియాడ వర్ణన కెక్క

ధర జెప్ప గృతియు నుద్యత్కృతి” (పం, చ. 1-9-20) “వడ్డును జఇపగు బిసుకు బిలిబిలి

క్పతుల్‌ గృతులె... (పం, చ, 1-20) (6)

రిల పటుగద్య పద్య (ప్రబంధ సొమ్యముగ గావ్య కళా ఫౌడీ గల్పింతు ద్విపద కావ్యంటు భావ్యంబు గాన” (పం చం ]_29) “తిన్నని సూక్తుల ద్విపద రచియింతు” (పం, చం కలి) పురాణ వస్తుపుల కందమును గూర్చి కావ్య వస్తువుగా 'నూత్న సంగతిని కూర్చినా డీ కవి, అందువలన నీ కవిని గూడ నాదన సోమనవలె నవీన గుణ సనాధుడని తెలుపవచ్చును. ఈతడు కథావస్తువున కొక (కొత్తదనము వాపాచించినాడు. ఇతనికి పూర్వము శైవ కావ్యములు రచింపబడినవి కాని, సోమనాధుని 'గంథముఎి వానికన్న విలక్షణములు. అటుళే వీరశ్లైవ మత సిద్ధాంత [పచారముకొరకే (గంథములను రచించినను, ఆ సిద్ధాంతమును సిద్ధాంతముకొరక్షు చెప్పుచున్నట్లు గాక, కథతో మేళవింవి పాఠకుల శకేమ్మాతము వినువు జనింపకండ తన కావ్యమును సౌగించుకొనినాడు. అనేకులగు భక్తుల కధలను చెప్పినకు. వాని నాకే వోట చేర్చి, అవి వేరు వేరు కథలు కానట్టుగ చెప్పి. కావ్యత్వము నాపాదించినాడు. అతనికి తెలిసిన, ఆనేక పాండిత్య విషయములను, కథతో మేళవించి చెప్పి, (పత్యేక ముగ వాటిని తన పాండిత్య (పకటన కొరకు చెప్పనట్టుగ తోపింపజేసినాడు వేద వేవాంత స్మృతి పురాణేతివాసములలోని వాక్యములను యధాతధ ముగ నుద్ధరించి, వానిని ద్విపదలతో సొగనుగ నదుకుగొనునట్టు గూర్చి కవితాధారలో లయింపజేసినాడు. వేదళాఖలు పురాణనులు, ఉపనిషత్తులు, రాగములు, అభినయ భేద ములు, పండ్లు, కాయలు, పుష్పములు. మనుష్యులు ఇట్టు వీన్సి పేళ్ళను మ్మాతము ఉళ్లేఖించి ప్పటలను నింపినను, విసువు జనింపకుండ ద్విపచలను సాగించినాడు. ఎన్నియో స్థలములందు పునరు క్తి గావించినాడు, కాని అతని కవితా _పవాహములో నవి పునరు కుల వలె దోచవు.

889 ఇతనికి పూర్వము పదకవిత్వముశకు, పాటలకు మ్మాతమే నుపయోగ పడుచుండిన ద్వెపద చృందస్సును మహా కావ్యోపయోగిగా తీర్చిదిద్దిన యశస్సీ తనికే చెందును. ఇంతమా(త మేగాక, ద్విపదలలోని మా_తాగణములను ఆ యవస్థల కనుకూలపడునట్టుగ మలచుకొని రచన కొక సౌందర్యమును చేకూర్చి నాడు, ఇదే విధముగ, నంస్కృత భూమిస్ట రచనలను (తోసి రాజని, జాను తినుగున, దేశి ఛందమున స్వాతంయ్యత్థముగ కావ్యమును రచించి, అప్పటి పండితుల నెల్లరను సవాలు జేసినాడు. ఈడడి విధముగ ేశీయములగు పలుకు ఐళ్ళను నానుళ్ళను మూడువంతులుపయోగించినను, వలసిన సందర్భ ములందు దీర సంస్కృత సమాసములను చేయక పోలేదు. అన్నుపాసాది శద్దాలంకారముల కై ఎచ్చటను తడవులాడుకొనలేదు. ఉపమానములను కుప్పలు తిప్పలుగా నుపయోగించినాడు.. ద్విపద నీతడు రోకటి పాటగా గొక, దానిని మహా వేగముగ, అనేక గతులలో ఒయ్యా రములతో నడిపించి, ద్విపద ఛందస్సున సిఈపూర్వము లేని సొగసు నాపాదించినాడు. వీర శై వేతరులకపరిచితులై న శివభక్తుల ఫేర్చు, కథలను వారికి విసువు జనింపకుండునట్టుగనే అనేకసార్టు 1శవణ కుహరములలో ధ్వనించునట్టుగ చెప్పినాడు. ఈతని జాను తెనుగు సొగసు నీ (కింది ద్విపదలలో తిలకింపవచ్చును- “కందర్ప హరు జూచు (కమమున జూచు దగిలించు తాపించు దందడి గొల్పు నిగుడించు, నిష్టించు నేమించు నాచు సంధించు సాధించు జన జొన్సు నునుపు వరసుతుల్‌ జనకుని వడి గౌగిలించు కరణి నెక్యాన నీలగళు గౌగిలించి” (దీఇా పు. 1786-77)

ర్రిశ్తీ

మహా కావ్యమున నవరసము లుండవళలెనని పుడికారాధ్య చర్మితమున నాయా సందర్భములలో నాతడు వానిని పొందుపరచెను. లక్షణ (గంథములలో చెప్పబడిన శృంగారమునకును నిందలి శృంగారమునకును భేదము గలదు. ఈతడు బసవేశ్వర సండితారాధ్యులను నాయికలుగాను, శివుని నాయకుని గాను వర్టించి, అద్భుత భక్తి శృంగారములకు (పతిపాదించెను. నంబి పరమ నాచుల కథలో కొక్కోక శాస్త్రము నంతటిని యిమిడించి సోమన ఆ రసమున తనకు గల పాండిత్యమును [పకటించెను. ఆం్యధ కావ్యములం దరుదుగా గానవక్చు స్వచ్చమైన హాస్యము పండితారాధ్య చర్నితలో పెక్కుచోట్ట చూపట్టును. దవాధ్వర ధ్వంసము, పళకయ లీ మున్నగునవి వర్ణించు సందర్భ మున ర్యౌదరసము గోచరించును. బసవని నిర్యాణ వార్త విని పండితుడు విలపించునపుడు కరుణ రసము పొంగి పొరలు చుండును. మడివాలు మోచయ్య మున్నగు భ క్తుం చర్మితలందు వీర రసము, మల్లికార్డున దోసయ్యలు (శీ3ై లాడి ఆద్భుత దృశ్యములను చూచు సందర్భమున అమృత రసము వెల్లివిరియు చున్నది. వెలనాటి చోడువి వంశ క్షయ వర్ణనమున భయానక రసమును, పలడితారాధ్యుని నిర్యాణ సందర్భమున శాంతరసమును పుష్టి నొందినవి.

రస విషయమున వఠె, వర్ణనల విషయమునకూడ నీ (గ్రంథము పరిపుష్టి నొందినది. మనో కావ్యమున అష్టాదశ వర్ణన లుండవలెనని లాక్షణికులు చెప్పిరి, పండితారాధ్య చర్నితమున ఆ వర్ణన మూడు నాల్గు రెట్టు హెచ్చయినట్టు కానవచ్చును.

ఒకొ్కాక్కప్పుడొకే వస్తువు ననేకోపమానములచే. నెంత సొగసుగా రచించునో చూడవక్చును. థ్రీగిరిని వర్ణించుచున్నాడు.

“జను సర్వ పర్వత సార్వభౌమాఢ్య

తను జేర్చు థ్రీ గిరీందంబు దానదియు

ననుపమ [ప్రమధ గణస్థాన వేది

మునుల ముముక్షుల మూల బండరువు

వొగొంద బర్వళు పండిన తపము

ోగెన మూర్తి శంభుని యళశోరాసి

5ర్‌

గరువు గట్టిన మహాకాశంబు (శుతుల

శిరము, ఘనీభవించిన పరంజ్యోతి

దఅగని పుణ్యంబు తపనిధి నుతుల

నుతి సదాశివుని యంకుర మ్మదిజాత

వలపలి బరి, భక్తవరుల యిక్వేల్పు

సలనంబు లేని విజ్ఞానాబ్ధి( కడలు

ధృతి ముద్దగించివ దివ్యామ్మతంబు

లత గదిగొన్న మూల స్తంభ మనగ

జెలువారునట్టి యా శ్రీ శైల $9ఖర” (దీషా, పు, 8).

ఈ ,గంథమున సామెతలు, ఉపమానములు కుప్పలు తిప్పలుగా వాడ బడినవి, ఇళ్లే జంట పదములు, ఊతపదములు జాతీయములు మొదలగునవి కొల్లలు సోమనాధుని ద్విపద రచన

“బసవ పురాణములో చ్విపద పాదములు సాధ్యమయినంత మట్టుకు దేనికది పశ్మేకముగా ఉండి, ఒక పాదమురోని తుది పదము. రెండో పాదము రోనికి సర్మకమింపలేడు. సం్యకమణము చాల కొద్దివోట్ట మ్మాతము జరిగినది. ఆందుచేత బసవపురాణ ద్విపదలు రోకటి పాటలుగా ఏర్పడినవి. పండితారాధ్య చరిితములో సోమనాధుడు ద్విపవ ననేక విధములుగా నడిపించినాతు. దాని "కంత స్వాతం్యత్యము నివ్వడానికి సాధ్యమవుతుందో అంత స్వాతంత్యమును ఇచ్చినాడు. గణ విభజనము చేసుకుంటే అది ద్విపదగా కనిపిస్తుందికాని, సర్వ సాధారణముగా పండితారాధ్య చర్మితమును చదువుతున్నప్పుడు మనకు ఛందస్సు మీద గురుతే ఉండదు. క్షణ చడణమునకున్ను ద్విపద నడక మారి పోతూ వుంటుంది. మహాసముదము లోని ఆలల వలె పదము లనేక విధము లుగా [ప్రవహిస్తూ ఉంటవి. ఆ అలలొకప్పుడు భంగము పొందుతవి. ఒకప్పు డభంగములుగా నడు స్తవి. ఒకప్పుడు చిన్న అలలు, మహాతరంగములు లేస్తూ ఉంటవి. అవి మనను కిందికి మీదికి, ఈ పక్కకు ఆ (పక్కకు అన్ని

86

(పక్కలకు ఊగులాడిస్తూ, ఒకప్పుడు లాలించి, ఒకప్పుడు జోకొట్టి, ఓకసారి పెకెత్తి ఒకసారి షకిందికి పడవేసి, అనేక విధములుగా మనకు సంతోషము కూరు స్తవి. ఇట్టి రచనలో పాస యతులు పడితే నేమి? ఒకచోట ఒక అక్షర మిటు పోతేనేసి, అటుపోతేనేమి? ఆ కవికాలయముతో తన మనస్సునుకూడా లయము చేసుకోలేని వాడరసికుడు. "25

పండితారాధ్య చర్మితమున సోమన శ్రుతి, స్కృతి; పురానేతిహాసముల నుండి వాక్యము లననేక ములను యధాతధముగా నుద్ధరించి, ద్విపదలలో సందించి నాడు, కాని, అతతుదాహరించి న వాక్యములు ఒక్కటికూడ, పూర్తిగ ఒకచోట నిముడలేదు. డ్విపదలలో అని చేరడానికి కష్టమయినది కనుకనే దాని నాతడు ఆనేక భాగములుగ (విభజించి) తెగగొట్టి ద్విపదలలో నదికినాడు.

““తప్మ్యశియం మరుతో మర్ణయంత ర్ముద యత్తేజనిమ చారు చి, తమ్‌” అని బుక్సంహితలో నున్న దానిని,

“+ వీర భక్త స్ధల చిత్తు,

లయి "మరుతో మర్దయంత' నా (శుతి జ

నిన *“ర్యుదయతే జనిమ చారు చితి మనదె (దిషా, పుట. 48్రి యని ద్విపదఅలో పొందించినాడు. ఇందు తప్మశియం యను భాగమునకు చోటు దొరకలేదు అటులే కూర్మ పురాణమున

“యశ్రాద్ధ కాలేవార భుక్త శేషం

దదాతి భక్త్యా పిళ్చ దేవతానాం

తేనై న పిండైళ్చ తిలై ర్విమి శ

రాకల్ప కోట్యాం ప్‌తరః సుతృష్తాః” అని గలదానిని ద్విపదలలో పొందించిన విధమును గనుడు.

విగ్‌, పండితారాధ్య చరిత, ఉపోద్ధాతము, చి. నా, పుటలు 178-174,

8

“ఓలిన 'యభ్‌ర్భాద్ధకాలి యనంగ

జెశసీ తా 'హరభక్త కేషం దదాతి

యన హర భక్త శేషాన్న పాొనములు

చివిరి "భక్త్యా పిర్క దేవతానా" మ

న వినుడు పితృ దేవ నివహంబులకు దౌ

డంగి 'తేన్హై వ పిండై స్పలిలై" ర

నంగ బిండము దర్పణము సమర్పింప

(బాపి 'నాకల్ప కోట్యాం పితరస్సు

తృప్తి నాపితృ కోటి దృప్తి నాందంగ” ఇందు “సంతృప్తాఃజ్‌ సంతృ ప్త అయినది, పిండైళ్ళ “చ” లోపమొందినది.

సోమన తన కావ్యమున (పండితారాధ్య చర్మితమున) (పాస యతి నవిరశముగ వాడినాడు. ఈ వాడుట వలననే అది “ఆ పమాణం, బఐనాద్య” మనియు 'సోమన పతితుడు మధ్యవళ్ళు బెనచి కావ్య రచన చేసినాడని, వ్విపులు ఈసడించిరి. కాని సోమన, తాను గావించిన కార్యమును సమర్థించు కొనుటకు, ద్హిపదలలో పాసయతిని వాడుట లాక్షణిక సమ్మతమే యని

“.., “అనియత గణై'ర

నియును ' బాసోవా యనియును, 'యతిర్వాాయ

నియు చెప్పు ఛందో వినిహెతో క్తి' గలదని (ప్రమాణమును చూపినాడు, ఇట్టీతడు ద్విపదలలో _పాసయతి వాడకమును (పమాణముతో కూడ సమర్థించి నను, పండితారాధ్య చరితలో నున్న ముప్పది రెండువేలకు పైగా ఉన్న ద్విపదలలో, నించుమించు రెండువందల ద్విపదలలో న్నూతమే (పాస యతిని వాడినాడనియును, అవికూడ (1) అన్యుపాసావేళము వచ్చినప్పుడును, (9) సంస్కృత వాక్యముల కనుకరణము గావించినప్పుడు మా(తమే ఉపయోగించి నాడని (ఫ్రీ చిలుకూరి నారాయణరావుగారు తమ ఉపోద్ధాతములో దెల్ఫినారు,2 అను [పాసా వేశమున కుదాహరణము.

26, పుట 172.179

88

“ఫ్రీ పర్వత తేత

వాసులు యామ్మ్య కైలాస చూడా వి

ధాసిత కీర్తి వి్నిబాజిత మణులు

వీర భుక్తి చిరముక్తి కర భక్తిరశులు

వర ధర్మ ధర కర్మహర ధర్మ వరులు

గృతకృత్య పిత భృత్య ధ్భిత సత్య ఠతులు

హరతం్యత గురుమంి పరతం్యత చరులు

ధన్యులు, సుకృత వదామ్యులు విగత

దైన్యులుళో నైక నూన్యులు,..

(పాస యతిని వాడినప్పు డీతడు మొదటి పాదసులో (పాన యతి రెండవ దానితో యతి :

మొదటి పాదములో యతి, రెండవదానిలో (పానయతి :

“ధన్యులు, సుకృత పదాన్యులు, విగత

దైన్యులు, లోకైక మాన్యులు పరమ”

సంస్కృత భాషలో ద్వితీయ, చతుర్జ పాదాంత లఘువు గురువుగా నెన్నబడును. “పాదాంతస్థం వికల్పేన్‌ అనునదిందులకు బమాణము. కాని తెనుగున కీవిధి వ ర్రింపదు. (2) “*ఎనయంగ నమృత త్త్వ న్యేశనయనగ'' (పం. 1-0)

ఇందు త్వ గురువు కొవలసి యుండగా లఘువైనచి, (బ్రా “దృష్టంబు మజియురు దేవాళ్ళ పళవ, స్పృష్టాయనగ” (పం. 1,580)

ఇందు పాదాంతమున నగణ ముండవలసి యుండగా సగణమున్నది, (8) “భగ్నంబు నొండ న (బహ్మా న విష్ణుళొ (వం, 1, 585)

ఇందు భాదాంతమున గలమువకు మారుగ గగ మున్నది.

80

(4) స్నా-తయతి

“ధారాంబువుల గృత - స్నానులై వరుస " (పం. పర్వ, £91) (5) యిు= రుయతి

"*ల్యుద్ర వర్ణ దేహంబు బుగ్వేదమునకు”” (పం. దాద. 523) రెండు పాదములలోను [పాశ యతిని మూడు విధములుగ వాడినాడు.

ఐసవ పురాణమునందు వలెనే నిందుకూడ సీతడు, వ్యాకరణము విషయ మున స్వేచ్చా సనంచారము గావించినాడు.- “యజమానులిండ్లు, హరిభక్తు లిండులు, భక్తులించ్హ, బొబ్బిడుచు, పన్నగునే వంటి అకార సంధులు, వావెణుంగునని, పోడిమెలింగి, తిత్తాలిచి, మొసలీడ్వుంగ, నల్మడై, ఎగిరెగి రాడువారు, (పొద్దపోయిటురా, నిర్మూలమైకి యాదట, నిషిద్ధ మందెట్టి, కోటి పల్ద్వారద్యదేు, పెరువు మట్ట పుర్యూరు, వంటి యికార సంధులను,-ఒప్పారి వటూరి, వంటి ఉకార సంధులు, ముద్దాడాడుము వంటి ఆమేడిత సంధులను గావించినాడు.

ఇటులే, నిత్య వేయేసి మాడలు, అధమపాలులు, పండిత మల్లన్న, బిల్వప త్తిరి, రుద్రాక్ష పక్కెరల్‌, పంకవన్నియలు, వీర యాదెయ్య, కర్తాను సారి వంది మ్మిశ సమాసములను గావించినాడు,.

సాన్నిధ్యత, కాళదాస్కి దక్తసమూహి, శంకరదాసి వంటి _పమయోగము లను గావించినాడు

సోమనాథుడు డీనియందు వర్ణించిన విషయ బాహుళ్ళమును బట్టి ఈ (గ్రంథము నొక వాజ్బ్యయ సర్వన్వముగా భావింపవచ్చును.

నవనాథ చరి త

ద్విపద వాజ్ఞయ (పపంచమున లబ్ధి (పతిష్టితుడైన గౌరనామాత్యులే యీ కృతి రచయిత. ఈతని వంశాదికములను గూర్చి హరిశ్చందోపాథ్యాన మున దెల్సియున్నాను ఈతడు హరిళశ్చం దోపాఖ్యానమును గూర్చి నవనాథ

ఠి0

చర్మితయందుగాని, నవనాథ చర్వితనుగూర్చి హరిశ్చందోపాభ్యానమున గాని (పస్తావింపక పోొవుటవలన సీ (గంథ రచనల పౌర్వా పర్యములను నిర్ణయించి చెప్పుట సులభము గాదు. కాని రచనా (పౌ ఢిమనుబట్టి జూచినపుడు హరిళ్చం (దోపాఖ్యానమే పరిపాఠకమగు వయస్సున రచింపబడినదని తోచుచున్నది.

నవనాథ చర్విత కాంతి భిశారాయని (పేశేపణ వలన థ్రీైైల మళల్చికార్డనన స్వామి కంకిళతము గావింపబడినట్టు (గంథక ర్త చెప్పెను. ఖిగిరి కవి పద్యకావ్యముగ రచించిన నవనాథుల చరితను ద్విపద కావ్య ముగ రచింపమని గౌరనామాత్యుని బిలిచి చెప్పినాడట. ఇందువలన ఛ్రీగిరి కవి గౌరనామాత్యునకు పూర్వమే దీనిని పద్య (వబంధముగా రచించినట్లు తెలియ వచ్చుచున్నది. కాని నేడది లభ్యము కాలేదు.

ఈ (గంథము ౭ వమతమునకు సంబంధించిన నాథ సంపదాయమునకు చెందనదగుట వలన నాథ సంపదాయమును గూర్చి కొంత తెలిసికొన వలసి యున్నది. ఈ నాథ సంప్రదాయము పాకపత మత కాఖయందంతర్భూత మయినదని కొందరు తలంపగా కొందరిది బౌద్ధమతముతో సంబంధించినదని తలంచుచు శ్నరు.2% మరికొందరు, కాపాలిక మతస్థులు గూడ నాథ సంప దానుయాయులే నని తలంచుచున్నారు 47 క్ర సంపదాయి (పవర్తకు లందరి నామములును నాథ శబ్దముతో ముగియుట వలన నీ సంపదాయమునకు నాథ సంప్రదాయము (పసిద్ది యేర్చడినది. నాథ సం్యపదాయము వంగ దేశము నందే జనించినదని విమర్శకులు యభ్మిపాయము.£8 నాధ సంప్రదాయములు విభూతి ర్నుదాతలను, (తిహలమును ధరించుట వలనశు సర్పములను పూజిఎ

26. “7౧9 ౭౧8 0611368౧09 (0 09 9౧౦౧౧౦౧౦౪9 ౪/1 116 కింఢ600131 52%8)/8 0410-0648 6౧6886 0 1౧618. ౪01. 1 - ౧. 297.

౧7. “ఇన్‌ వాతోంసే యహ్‌ అనుమాన్‌ వోతాహై కి కాపాలిక్‌ మార్ష్‌కా స్వతంత అ_స్రిత్వ ఢా, జో బాద్‌మే గోరథ్‌ పంథీ సాథువోం మే అంతర్యుక్త హోగయాహై” -ా-నాథ సంప్రదాయ పు.?

28. 0౪1181 ౧61406 91 1౧614, ౪01. ౪ ౧. 260.

ణ)

చుట వలనమవు, శివరాతి మున్నగు పర్వ దినములందు శివపూజలను జరుపుట వలనను, నీ మతము శత్రైవ మకాంతర్భూతమైనదనియే చెప్పవచ్చును. ఈ మత [(పవర్తకులలో ముఖ్యుడగు గోరక్షనారుని వీరు భైరవుని యవతారముగ భావింతరు గోరతనాధుసి గరువగు మీన నాథునివలననే నీ మతము కైవాం శము జొచ్చి యుండవచ్చును. వీరి తీర్థయాతా స్థలములను మున్నగువానిని జూచినచో నీ మతమున దు కాక్త సంప్రదాయ సిద్ధాంతములు గూడ నున్నటులు గాననగును వీకు పరమత తత్త్వము నొకదాని నంగీకరించినట్టు గానబడదు. ఈ ప్రపంచ న్మృష్టికర్త యొకడు గలడు. అతిడనాది సిద్ధుడు, నిరంజనుడు కూన్యుడు, అతడే ఆదినాథుడు, సృష్టికి పూర్వము సర్వ వ్యా ప్తమగు నంధకార ముండినది. ఆదినాధునకు నృష్టి గా వింప వలెనను కోర్కె. జనింపగనే ఆ శూన్యము నందాక బుద్చ్బుద మేర్పడినది. ఇదియే అండము. ఈ అండమును పొముగగా, దానియందుండి ఆదినాధు డుదృవించినాడు అండముయొక్క ర౦డు భాగములును ఈ విశ్వముయొక్క- అధోర్థ్వ భాగము లయినవి. ఆది నాధుని ఘర్మ జలమునుండి ఆతని భార్య కేతకి లేక మనస్సు ఉద్భవించి నది ఆదినాధుని సంపర్కము లేకయే ఆమె ముఖమునుండి [1బహ్మ, లలాటమునుండి విష్ణువు, యోనిన ండి శివుడును జనించిరి. కొంతకాలము గడిచిన పిమ్మట అది నాథుడు తన పుతులను పకిక్షింపగోరి ఒక పొడుపడిన శవాకారమున వారి యొద్ద కేతేరగా, (బవ్మ విమ్ణవు లద్దానిని తమ తంశడిదిగా గు ర్తింపలేకపోయిరి. శివుడు మాతను దానిని తండడిదిగా తెలిసికొని సోదరులలో కలిసి దానికి దహన సంస్కారములను గావించినాడు. ఆదినాధుని భస్మమునుండి నాథ సంప్రదాయ (పవర్తకులలో ముఖ్యులయిన పంచాచార్యులు జన్మించిరి. నాభి నుండి మీననాథుడు, కపాలమునుండి గోరానాథుడు, (ఘర్మజలమునుండియని కొందరందురు), ఆస్తికల నుండి జాలంధర నాథుడు శ9ివణేం్య్యదియములనుండి ఖణికుడును, పాదములనుండి చౌరంగి నాథుడును జన్మించిరి. మత సిద్దాంతములు

(1) జనన మరణముల కతీతమను “సహజ” స్థితిని పొందుటయే వీరి లక్యుము. ఈ స్థితియందద్వ్వైతుల వలెనే వీరును ద్యంద్యాతీతుబగుదురు, ఇట్టి

రక్తి స్థితి యందిక పరమాత్మ జీవాత్మ వంటి భేదముండదు. జీపుడే ఆ స్థితినందు చున్నాడు,

(2) జనన మరణములు సుఖ దుఃఖాది బంధములు మనుష్యుని యొక్క- కామ్మకోధాదులుల వలనకు, తృష్టాదుల వలనను కలుగుచున్నవి. ఇవి కల్లుటకు మనుష్ముడే కారకుడు.

(౧) నిర్వాణమును వీరు విశ్వుసింపరు. నిజమగు యోగి కర్మలను గావింప వలసిన యూవళ్ళ్యకత లేదు.

(4) “సహజ' స్థితి శాందుటకు యోగి గురు వాసగిన యుపదేశములను అనుసరించుచు బిందుధారణము, _పాణాయామము, చిత్త నిరోధమును నవలం బీంప వలెను

(5) సహజ స్థితి నొందుటకు సూర్య చంద స్టాస ములను సంయోగ పరుపవలెను. శరీరము నందలి (సాణ (పవాహక శక్తిని నాః మొనర్చుచున్న కాలాగ్నియే సూక్యుడనబడుచున్నాడు. శరీరమందు శాశ్వత రూపమున నున్న

పదార్థమే చం_దుడన బకుచున్నాడు. ఈ చంద సూర స్థానములను యాగ పరచుట-యిదియే హఠయోగ మన బడుచున్నది-వలననే వీరు సహజ స్థితిని పొందుచున్నారు.

(4) లస వాదమును గూడ యోగ మార్గమున కుపకరించునట్టానరించు కొందురు,

(7) కాయ సాధన వీరి ముఖ్య సిద్ధాంతములలో నొకటి, మానవ శరీరము నందిలి చంద9స్థానమున అమృతము లేక సోమరసము గలదు. ఈ చంద స్థానము సహసా9ర చ్మకమునకు దిగువ భాగమున గలదు. ఈ చంద స్థానమునందున్న అమృతము శరీర మునందెల్లడల సవించుచున్నందువనే మానవుడు (పాణధారి యగచు న్నాడు. ఈ సోమరసము. నాభి స్థానమున గల సూర్యునిచే దగ్ధము గావింపబడుచున్నది. సోమరసమీ విధముగ నశించుట వలననే మానవుడు మృతి జెందుచున్నాడు, అమృతత్వమును బడయట కీ

ర్ట

సోమరి సమును సూర్మునినుండి వాపాదవలెను. ఇది చేయట యెట్లు? చంద స్థానమునుండి జిహ్నకు దిసువ భాగము వరకును బంక నాళ మనునది గలదు, ఇది సర్బాకారముననుండి రెండు వై పులను ముఖములను గలిగియున్నది. దీనినే యోగపరిభాషయందు శ:ఖిణి యనుచున్నారు. అమృతము (సవింపబడుచున్న ఈ నిళవుఖము దశమ ద్వారమనబడుచున్నది. ఈ దశమ _ద్వారమును బంధించి వేయవలెను. లేకపోయిన మనుష్యుని యొక్క ముఖ్య ధనము కాలము లేక సూర్యునివలన హరింపబడుచున్నది. ఈ దశమద్వారమును బంధించి అమృతమును కాపాడుట కనేక విధములగు మార్గములు "హళ' యోగ సంప దాయమున అఆల్బబడినవి. నాలుకకు వెనుకవై పునకు బంకనాళము వరకును (తిప్పి, ఆనాళ మ ఖమును బందించి, | భూకుటె మధ్యమున చ్చృష్టిని నిలుపవలెము. అఆ సళ ముఖ మీ విధముగ ఒంధిపపబడుట వలన అమృతము. శరీరము నిందెల్లడం ప్రవహించి వృధాగాదు. దాని నిపుకు యోగెయే (దావును. ఈ అమ్మత రక్షణమునే కొందరు కుల, లేక కుండలినీ ళ క్రిని మేల్కాలుపుట యని భావింపుచున్నారు. కుండలినీ శకి నాఖీస్థలమున గలదు. ఈ శక్తిని మేల్కొల్పి సహ్మసార చక్రము పరకు పంపుటవలన అమృత రక్షణ జరుగును,

*నాధి అను పవమున కర్ట్‌ మీ విధముగ నిర్వుచింతురు: “నొ ఆశగా ఆనాది రూపమును, 'థియనగా (భువన [తయము) స్థాపింపబడుట యనియును నర్థము జెప్పుట వలన, నాథమతమనగా, భువన 1తయము యొక్క స్థితికి కారణమయిన అనాది ధర్మమని తెలియుచున్నది. ఇందువలననే గోరక్షుడు నాథుడని యనబడుచున్నాడు.*1 మరి కొందరిట్టు చెప్పుదురు : *నా" యనగా మోత మొసగుట యందు దక్షమయిన నాద (బహ్మము యొక్క జ్ఞానము గల్గించునదనియును, “థి యనగా, జ్ఞానము స్థగిత మొనర్చునది యనియుకు

81. 'నకొరో నాది రూపం థకారః స్థాప్యతే సదా భునన (తయ మేవైకః్రీ గోరష్ష నమో స్తుతే” (రాజగుహ్యము, నాథసంపదాయ్‌, పు, లి

ర్వీ దెల్పి అజ్ఞానమును తొలగించి నాద (బహ్మ సాకాత్యార మొనర్చునది “నాథ శబ్దము దెల్పుదురు £ గారత్ష నాధానుయాయులు కర్డ మధ్య భాగమున కుండలములసు ధరింతురు. ఈ కుండల ధారణమునకు (ముద) వీ ర నేకాధ్యాత్మి కార్థములను తెల్పుదురు. "“మ్యుది యనునది “ముద్‌ “ర” యను ధాతువుల వలన నేర్పడిన దని దెల్పుదురు. 'ముద్‌” ఆనగా _పసన్న మగుట, “ర” యనగా తీసికొనుట. ఈ ముద జీవాత్మ పరమాత్మలకు ' చిహ్నమని వీరి విశ్వాసము. దీనివలన దేవతలు (పసన్న మగుటయే గాక, అసురులు దవ్వులకు పారి సోవుదురుగాన, నిది సాఇాత్యల్యాణ దాయిని యగు ముద యని పీరు తలంతురు. దీనిని ధరించుటకు కర్టమందు రంధమును జేయుట ఆవశ్యకము. దీనిని వీరు(పిన్న్రచిరు క క్రితో గావింతురు. జాలంధర కణిక నాధులు కర్ణకుండలములు ధగించెడి వారో లేదో నేడుపలభ్యమగుచున్న సామిని బట్టి దెల్పుట కష్టము. వీరు ధరింబెడి కర్ణకుండలములు పెక్కు లోహములతోను, దంతములతోను, లేడి కొమ్ముల తోను, గావింపబడుచుండెడివి, ధనికులు స్వర్ణ ము[దలను గూచ ధరించెడి వారు. వీరు కృకుండలములను మ్మాతమేగాక, శరమునందు కిరీటము,నడుమున మేఖల, తలపాగ, ఆసనము, కమండలము, దండము వ్యాఘంఎచర్మము, కౌపీనము, జోలె మున్నగువానిని ధరించెడివారు. పీరి యీ చిహవ్నములనుబట్టి చూచినచో మను చరిితయందు |పవరుని యొద్దకేతెంచిన సిద్ధుడు నాథమతాను యాయుడని ఊహింప నవకాశము గలుగుచున్నది.* నాధయోగులు ధరించు మ్ముదాది చిహ్నాములను మీన నాథుని వేషధారణమును గౌరన వర్ణించెను. ఈ సం్యపదాయముకు [ప్రచారము గావించిన వారు మూల నవనాధులు, వీరెవ్వరను విషయమున భిర్నాభ్మిపాయములు కలవు, మహార్ణ్షవ తం్యతమున 82, శ్రీ మోత దాన దక్షత్వాత్‌ నాద (బహ్మోాను టోధనాత్‌ , స్థగిత జ్ఞాన విభవాక్‌ శ్రీనాథ ఇతి గీయత్‌” (శ క్రిసంగమతం్యతము, నాధ సం్యపదాయ్‌, పుట, త్రి. కిల. మను చరిత - (ప, ఆ. పు. 59 84. నపనాథచర్శిత - ప, ఆ పు, 97, 28, ద్వి. ఆ. పు, 89

ర్‌ గోర క్షనాధుడు జలంధర నాధుడు, నాగార్జునుడు, సహ్మసాడ్డునుడు, దత్తా (కేయడు, దేవదత్తుడు, జడ భరతుడు, ఆది నాధుడు, మత్స్యేంద నాధుడును నవనాధులుగ పేర్కానబడిరి. మరికొన్ని శంథములందు భిన్న నామధారులు 'పేర్కొానబడిరి. జ్ఞానేశుర చరిత యందు పండిత లక్ష్మణ రామచం్యద పాంగారకర్‌ వీరి గురు పరంపర నీ విధముగ నొసగివట్టు వాజారీ ,పసాద్‌ - ద్వివేవీ గారు చెప్పియున్నారు. ఆదినాథుడు రాలా మత్చ్యేంద నాథుడు జాలంధరనాళుడు కం క | | | | గోరతనాథుడు చౌరంగీనాథుకు మానీ ఫనాథుడు మైనావతి | (గోపీచంద్‌ తల్లి) గోపీనాథుడు ణ | నివృ త్రినాథుడు యాం | జ్ఞాననాథుడు నవనాథులెవరును విషయమున భిన్నాభివాయము లున్నవని పైన తెలిసికొంటిమి. గౌరన, మీన నాధుడ, సారంగధరుడు, గోరత్ష సిద్ధుడు, మేఘనాధ సిద్ధుడు, విరూపాక్షుడు, నాగార్జునుడు, ఖణికుడు, వ్యాళి సిద్ధుడు, తోరక్కునాథుడు, అను నవనాథుల చరిత (గంథమున వర్ణించెను. మోన నాభథుడు మీన నాథుని జన్మ[పకారమును గౌరన యీ (క్రింది విధముశ వన్టించెను. ఒకానొక సమయమున శివుడు క్రైలాసమందు కొలువుండెను. ఆభక మందారుని కొల్చుటకో యనునట్టు వసంత బుతు శేతెంచినది. ఇట్లు వసంతో లీ ళా 85. నాధ సం్యపదాయ్‌, పు. 88

రి

చయము కాగానే శివుడు రజక్నాదిపై వనకే?ి సల్పగోరి పార్వతీ దేవితో గూడ వనమున విహరించుచు జల్మకీడాదులను గాఏంచుచుండెను.. శివ పార్వతులిట్టు (కీడించుచున్న సమయమున, శివుని రేతము జలములందు పడగా, దానిని ఆ మిష బుబ్ధచే నొక మీనము (మింగినది. ఆ మత్స్య గర్భమున మహదేవుని వీర్యము వలన నొక పురుషు డుద్బవిల్లెను. ఇది యిట్టుండగా శివ పార్వతులు వినోదములను చాలించి, యొక తరుస్థరిఆసీనులై యుండగా పార్వతీదేవి పరమేశ్వరుని యధ్యాత్మ విద్య' యుపదేశింప వలసినదని వేడగా, శివుడామె నన్నుగహించి చతుర్ముఖ యోగములలోనీ మతమనులను, వాని యభ్యాస విధులను, పరకాయ ప్రవేశ విద్యను, రాజ యోగముకుు ఉపదేశించెను. శివుడు వీని నుపదేశించుచుండగా, హారతి యానంద రసవాస్టిమగ్నయె “ఉక కొనుట మరచినదట. అట్టామె యూరక యుండగా మీన గర్భమునందన్న పురుషుడూకొనుచుండగా శిపువాళ్చుర్యము నొంఏ "మనుజ వాక్యము లివిగావు, పరికింప సీటిలోపలి నుండి యెవడా యూకొనుచున్న వాడొకడు విచ్యిత మీ కీలు తెలియదమింక”ని తానుపదేశించుట ఆఅపెను. అపుడా మీన గర్భస్థ పురుషుడు “పరమేశ యింక, గలయంత వట్టును గడమ కారుండ, ఆనతి యిచ్చి కృతార్జుగావింపు మూనిన దయ”నని శివుని వేడగా, శివుడాపురుషునితో శనీ వెవ్వరవు? ఎట్టిట కేతెంచితి'వి? మున్నగు వివరిములను ఆడుగగా, అతడు మీన గర్భస్థుడయిన విధము నంతటి) దెల్బి, *... ఆ యోగ విద్యావిధంబు, వినుచుండి యంతయు విని విని గిరిజ, యూకొన మజబిన నూకొనుచుంటి”నని దెల్ని యాతనిని మవ్నింప వేడుకొనెను. ఈశ్వరు డీ విషయము నంతటిని పార్వతికి దెల్చి తన ప్పుతుని మత్స్యోదరము. వెలువడి రమ్మనెను. ఆతడటు లేతెంచి, తండి పాదాబ్దములకు నమస్కరించి నిల్చుండగా, పార్వతి యా పుతుని కౌగిట చేర్చి అను్కుగహించినది. శివుడాతనికి వరమొసగెదను. వేడు మనెను. అపుడా ప్వుతుడు పార్వతికి తెల్పిన యోగ రహస్యములోని కడమ భాగమును దెల్చి తనము కృతార్థుని జేయవలసివదని వేకికొనగా, శివుడు “తనయి యీ యోగ విద్యా రహస్యము లౌనర గర్భస్టుక కొసగ గావింక వినుము చెప్పెద నది వివరంబుగాగ” నని దెల్పి, ఆ కుషూరుని సిద్ధాసనమున కూర్చుండ బెట్టి, హస్తమ స్తక సంయోగముడే దీక్ష నొసగి, మొదటి నుండియు యోగ

87

రహస్యముల సన్నిధిని దెల్సి అఖిల సత్‌ సిద్ధులకెల్ల గురుడవై వర్తింపు చుండుషని దెలిపి, మీనోదరము నుండి వెల్వడినందున నాతనికి మీననాథుడను 'పేరిడి (మత్స్యేందంనాథుడనునది కూడ యీతనికే మరియొక పేరని విజ్ఞుల యవభ్మిపా మము). పార్వతీ పరమేక్వరు లాతని జూచి సకల తీర్థములను సేవించి గుహా నివాసుడవై యోగాభ్యాసమున నుండమని తెలిపిరి,

కొంతకాలమునకు కలియుగ మారంభిమయినది, (ఇట్టనుటవలన నీకథ కలియుగమునకు పూర్వమే జరిగినట్టు భావింపవలసియున్నదిి. ఈశ్వరుని యానతి చొప్పున మీననాథుడు తీర్థములు, గిరులు దేవాలయములు తిరిగి మాళవ దేశము జొచ్చి, ఆట రాజ రాజ నరేందు9డు ధర్మబద్ధుడె పరిపాలించుటి నెరిగి, మాంధాత పురమునకు సమీపమునగల కాంకారమున గిరి గుహయందుండి యోగాభ్యాసము చేయుచుండెను. కొంతకాలమైన పిమ్మట గోరకా, చౌరంగి, వికూపాక. ఖణికామలకు దీక్ష నొసగి, పశ్చినూంబుధి తీరమున కేగినాడు. ఆ సమయమ.న నడవి రాజు మృతి జెందగా, పరకాయ (ప్రవేశముచే మచ్స్యేందుడా రాజు శరీరమున 1పవే?ంచి, మరల తాను వచ్చువరకును తన శరీరమును జాగ త్తతో కాపాడుమని శిష్కులకు తెలిపి, సంసారనుఖము ననుభవించుట కేగినాడు. మీననాథుడు రాజ్లై పం్యడెండుగురు భార్యలను వివాహమాడి, రాజభోగముల ననుభవించుచుండెను. కొంతకాలమున కాతనికి పెద్ద పట్టమహివ యందు ప్కుళు డుదృ్భవిల్లెను. మీకనాథుడానందనుని మోహనున జిక్కి తన తొంటి విజ్ఞానమ.నంతిటిని మరచియుండగా, ఆతని నా భోగ విముఖని గావించి మరల యోగ మార్గమునకు తెమ్మని చౌరంగినాఢుడు గోరక్షనాధుని పంపినాడ గోరక్షనాథుడు రహస్య ,పకారమున మీననాథుని దరికి జేరి ఈళ్వరు డుప దేశించిన రాజయోగము నంతటిని మరచి యిట్లు సుఖ భోగముల ననుభవించుట తగదుగాన, మరల తన శరీరమున 1పవేశించి, యోగమార్గ రతుడు కావలెనని వొచ్చరింపగొ, సంసార సుఖములందలి వాంఛ యింకను దీఠలేదనియు, కాన తాను రాజాలనని పలుకగా, గోరషకుడు మరల మరల నాతనిని హెచ్చకించి విఫలుడై తుదకా ప్వుతుని మోవాముననే నాతడు రాకున్నాశని యెజ్‌గి, ఆ (7

08

ప్వుతుని గొని తెచ్చి మత్స్యేం్యదుని యెదుటనే ఖత్గముతో నరంికివై చినాడు. మత్స్యేం్యదనాథు డపుడు తన యజ్ఞానముకలతటిని తెలిసికౌని గోరక్షకునితో నేగి, యధా(పకారము యోగమార్గమున జరింపుచుండెను.

మీననాధుడు లేక మడ్చ్స్యేం్యదనాధుడు నాథ సం_పదాయ _పవ ర్తకులలో (పథమాచార్యుడు. నేపాల్‌ దేశీయలీతనిని అవళో కేశ్వరు? అవతారము, కాంమాళ్ష్ల పవ ర్తకుడుగ భావింతురు. అనేక సాధన మార్గనుల కీతడు (పవదర్హ్తకుడని ఆయా మతస్థులు విశ్వసింతురు ఈతశినిగూర్చిన కథ లనేక ములు సామాన్య _పజలలో వ్యాపించియున్నవి. ఈ కథ లన్నిటిలో విభిన్నాం శము లనేకము లున్నప్పటికిని, సామాన్యాంళ మొక్కంటి గలదు, గోరక్షనాధుడు (ముఖ్య) శిష్యుడని ఎల్లి కథలును ఉద్ధాటించుచున్నవి.

మీననాథుడు శివునియొక్క వీర్యము వలన మత్ఫ్యోడరమున జన్మించి మత్చ్యేర్యదుడు, మీశనాధుడు నను నామములను పొందినట్లు గౌరన వర్జించి రాడు, ఈతడీకథ నెందుండి _గహించెనో యెరుగరాదు. మత్స్యేందనాధుని నామము అనేక రూపొంతరములతో అనేక స్థలములందు కనబకుచున్నది. యోగ సంప దాయమందీతడు '“మచ్చందర నాథుడు'గ 'పేర్కానబడి రాడు. సంన్క్బూత (గంథములందు మత్స్యేర్యదనాథుకుగనే యున్నది. మత్స్యేం్యదనాథుడు రచించిన పుస్తకమలు కొన్ని నేపాలు దర్బారు పుస్త్రాలయమందున్నవి, అందు 'కౌల జ్ఞాన నిర్ణయమనునది ఒకటి" “కాలజ్ఞాన నిర్ణయము" యొక్క లిపిని బట్టి మహామహోపాధ్యాయ, పండిత హర (పసాద్‌ కాత్రిగారీ [గంథము (కీ శ తొమ్మిదవ శతాబ్దమున రచియింపబడి యుండునని నిర్ణయించిరి. దా (పబోధ చంద బాగ్బ్చీగొరు, పై కాలజ్ఞాన నిర్ణయముతో బాటు మత్స్యేంద నాఘడు రచించిన, మరి నాల్లు పుస్తకముఎను-అకుల వీకరతం్యతము-ఎ, అకుల వీర తంతము-బి, కులానందము, జ్ఞానకారిక -సంవాదించి (పకటించిరి అందు వీరీ (గంధముల రచనా కాలము, హర పసాద్‌ళాస్త్రిగారు. చెప్పినటుల తొమ్మిదవ శతాబ్దము కాదనియు, కీ. శ. పదునొకండవ ళతాబ్దిమయి యుండుసనియు “ లిర. నాథ సంపవాయ్‌, సు, 8+,

రల

నిర్ణయించిరి. ఈ పొత్తసులందు మీననాథుని నామమనేక విధములుగ పేర్కొనబడినది, కౌలజ్ఞాన నిర్ణయమందు-మచ్చమ్నపాదుడు, మచ్చే[ంద పాదుడు, మీనసాదుడు" అని గలదు. ఆకుల వీరతం్యతములందు, మీనపాద మచ్చేంద పాదులని గలదు. కులానంద మందు “మద్చ్యేం[ద' యని గలదు, జ్ఞానకారిక యందు “'మచ్చింనాధపాదు' డని గలదు. మచ్చిం[ద, మర్శ్చిఘ్ను, మచ్చేంద్ర, మచ్చేంద మున్నగుపదములన్నియు మత్స్యేర్యద యను శబ్దము యొక్క అప భంశరూపములయి యుండుకు. గాని, మక్స్యేం[ద శబ్దముయొక్క_ (ప్రాకృత రూపమయియుండునని చెప్పజాలము. ఈతనికి మత్స్యేం్యద వాథుడను 'పేరు ఏల గల్లినదను విషయముపై విమర్శకు అనేక విధములయిన యూహలను వెలిబుచ్చియున్నారు. హర్పపసాద్‌కాత్రిగా రీతడు మత్స్యములను బట్టి చంపు చుఐడెడి వృత్తియందుండెనని అనిరి 'కౌలజ్ఞాన నిర్ణయము'మ బట్టి?? ఈతడు (దాహ్మణ జాతియందు సంభవించినట్లు తెలియుచున్నది. అందీతని కధ యిట్లు గలదు. “కులాగమ ళాస్త్రమును కాల్షికేయ డపహతకించి సముదమందు. పార వై చినాడు. ఆ శాస్త్రమును వెలికి తీయటకె శివుడే, మత్స్యేయ్యదనాథుని అవతార మెత్తి, సముద్రములోని కేగె ఆ ళాస్త్రముకు _మిఎగుమున్న, మీన గర్భమును చీల్చి ఆ కాస్త్రమును పెకి తెవ్చినాడు. అందువలననే అతడు 'మత్స్యఘ్ను'డని పేర్కానబడినాడు. తంతాలోకమందు ఆ తాన వికాన వృత్యాత్మకముగు జాలమును విచ్చిన్న పరచు వాడుగ పేర్కానబడినాడు. 3% “మచ్చ” అనగా చపల చి తవృత్తి యనియు, దానిని నాశము చేయు వాడను నర్ధమున తంతా లోక టీకాకారుడు జయ్యదథుడు వివరించి యున్నాడు. ఇవన్నియు నిట్టుం డగా, గౌరన శివుని వీర్యము వలన మీనోదరమునుండి అతడు జన్మించినట్టు ఎట్టు (వాసినాడో తెలియవచ్చుట లేదు. రి. “మచ్చాః పాళాః సనూఖ్యాతాశ్ళ్చుపల చిత్తవృ త్తయజి

ఛేది తాస్తు యదాతేన మచృన్దస్తేన కీర్తితః” 858. రాగారుఖ(గంధి విలాపకీర్ణ యో జాల మాతాన వికానవృత్తి

కలోచ్చితం (బాహ్మ పథే చకార స్యా మే సమచ్చంద విభుః (పసన్నః” 89, నాధ సం్యపదాయ్‌, పు. 4447,

ఎంగ. నాహిత్యమందు. మీ:నాథుని గూర్చిన కథ వేరొక వివముగ నున్నది.

దేవతల సృష్టి మొదట జరిగినది. పిమ్మట నలుగురు సిద్ధులు సృష్టింప బడీర. వారు మీననాధుడు, గోరతొనాథుడు, జూలంధరనారధుడు, ఖణికుడు, పిమ్మట గౌరీదేవి జన్మించినది. ఆమెను వుడు వివాహమాడికాడు.. సిద్ధులు నల్వురును వాయుభక్షణము గావించుచు తపస్సు చేయుచుండిరి. ఒకప ర్యాయము శివుడు హౌర్వతికి జ్ఞానోపదేశమును క్షీరసమ్ముద కీరమున గావించుచుండగా మీవనాభుడు రహస్యమ.గ మత్స్యము వేషము ధరించి, సముుదము లోపలినుండి దానిని వినసాగెను. శివుడు దీనిని తెలిసికొని మిననాథుని ఓకప్పుడు ఈ జ్ఞానము నంతటిని మరచిపోదువని శపించినాడు

నల్లురు సిద్ధులును నాల్గు డిళలందు తపము. గావించుట కేగిరి. కొంత

కాలము జరిగిన పిమ్మట పార్వతి వారికి వివాహము గొవింప దలచినది. శివ్చుడు వారికి కామవికారము లేదని ఆమెతో పల్కగా, పార్వతీ వారినీ పరీక్షింప దంచి వారి నందరసు బిలొ, భువనమోహనమగు క్రీరూపమును దాల్చి, వారికి భోజు నము లిడినది. ఆమె సొందర్య్శ్యమునరు పరవశుడై యిటువంటి శ్రీ లభించినచో ఒకర్వాతి ఆమెతో గడపవచ్చువగదా యని మీశనాథుడు తలపోసెను. పార్వతీ దేవి యాళని శలంపెరిగి, ఆతడు '“మహాజ్ఞానము నంతటిన్‌ మరచి, కదలీదేశ మందు పదునారువందల మంది స్త్రీలతో కూడి కామోపభోగముల ననుభవించు చుండునని శాప మొసగినచి. జూలఐధర నాధు డట్టి రూపవతియణగు తీ గృహమున 'సేవకుడుగ నుండినను జీవిశము ధన్యకుగును గదా యని భావింపగా, పార్వతి యాతడటులే రాణి గృహమందు. సేవకుడగునట్టు శాప మొసగినది. జాలంధరుని పుతుడు*? యిటువంటి స్త్రీకొరకు కాళ్ళుచేతులు నరుకబడినను జీవితము సఫల 4ఉ0. ఈళని ప్పుళుని పస క్తి కథాభాగమున ముంతకు పూర్వ మెచ్చటను గాన

బడలేదనియు, ఇచట మ్మాతమే కనుపించుచున్నదనియు ద్వివేదిగారు

(వాసిరి ఆందువలన ఈ శాపము లొరంగిళాథుని ప్వుతునకుగాక చౌరంగి

నాథునకే కలిగిసదని మనము ఊహించవచ్చును.

థ సంపదాయ పష 46

101 మగునుకదా యని భావించినాదట ! దీనికి ఫలముగనే ఆతనికి కొమా రురాలగు సవతిత ల్రిచే అవమానింపబడి కాళ్ళుచేతులు నరుకబడునని శాపము లభించినది. ఖణికు డిట్టి సు *దరికొరకు | హెణములనయినను అర్చింతునని భావింపగా నాత డటులే కావలలయునని శపించివది. గోరక్షనాథుడు మ్మాతము కామ వికారము నకు లోనగాక యిటువంటి సుందర స్రీ తనకు _పేమమయ మాతృమూర్తిగ లభించిన నెంత బాగుండునో యని తలచినాడు. పారంతీదేవి అతని నింకను ననేక విధములగ పరీక్షించి వరముల నొసగి పంపినది. పార్వతీదేవి కాప ముల |పకారము, నాఠసిద్ధులందరును తమతమ కాపముల ననుభవించుచుండిరి. గోరక్షనాథుడు తప మొనరించుచుండగా, ఖణికు డేతెంచి, అకని గురువయిన మీననాథుడు '“మహాజ్ఞానమును" మరచి కదలీచేశమందు న్త్రీలతోకూడ విహరించు చున్నాగడనియును, ఆతనికింక మూడు దినములు మా్యతమే యాయువు గలదని దెలిపి, మొదబ యమధర్మరాజు నికేకనమున కేగ, సరువున కాయు శ్లీణత లేకుండ గావింవినాడు. పిమ్మట మీననాథు డున్న కదశీదేళమున శేగ, అట మీన నాథుడు, పట్టపు రాణులశోగూడ విహరించుచుండెనని తెలిసికొని, నర్తకి వేవ నును ధరించి, మీననాథుని సమక్షమున క్రేగినాడు, అట మృదంగ ధ్వనిచే, గోర క్షనాథుడు మీననాథునకు పూర్వజ్ఞానము నంతటిని స్మరణకు దెప్పించి, జ్ఞానోపదేశము.ను గావించి నాడు. మీననాథు డద్దానితో చై తన్యపంకు డాయెను. రాణు లాతన ప్యుతుడయిన, బిందునాథుని **ే అతని సమత్షమునకు గొనికెచ్చి, అతని మరల మోహింపజూచిరి. కాని గోరతకు డా బాలకుని జంపి, మీన నాథుని తనతోగూడ గొనిపోయి, అఆ దాలపని మరల పునరుజ్జీవితుని గావించి, తత్తోపదేశ మును గావించినాడు. యోగ సంపదాయావిష్కృతియందు కూడ మత్స్యేందనాథుని కథ స్వల్చ భేదములతో సించు మించిడే విధముగ నున్నది. నాథ చర్మిత యందీవిధముగ నున్నది. మీననాథుడు రాజు మృతశరీర మున (పతేశించి సంసార వ్యామోహమున నుండగా. హరిద్యార మందు జరిగిన &ఉ1!, గౌరన మంజునాథుడని రచించినాడు,

102 యోగుల సమావేశమున నాక యోగి, గోరత్షుని గురువు సంసార అంపటమున జిక్కికొనినాడని, ఆతని నవహేళనము గావించినాడట. అపుడు గోరతుడు మత్స్యేం్యదనాధునియొద్ద కేగి ఆతని పూర్వ జ్ఞాన స్మృతిని కల్గించి తో డ్రెచ్చి నాడు. ఇందు గూడ నీతడు రెండు పర్యాయములు సంసారచ[క్రమునందు తగు ల్కొనినట్లు వర్ణింపబడినది. పిమ్మట చుత్స్యేం్యద గోరక్షనాధులు కదశీవనమున కేగా యోగవిషయములను చర్చించుచుండిరి.

ఈ కథలు దేనియందును మీననాథుడు శివుని వీల్యమువంన జనించినట్టు చెప్పబడలేదు ఈతని మహిమను స్పష్టికరించుటకు గౌరనయే ఈ మార్చును గావించి యుండును. ఈ కథల నన్నిటిని పరిశీలింపగా, ఈ (కింది ఆంళములు నృష్టపడుచున్నవి.

1, మత్స్యేం్యదనాధుడు గోరత నాథుని కరువు

ల. మత్స్యేర్యదనాథుడును చౌరంగినాథుడును సమకాలికులు.

8. మజ్చ్యేందనాథుడు యోగమార్గ (పవర్తకుడుగ నుండియు, న్ర్రీల సంసర్గమున కూడ నాండెననుట, ఇది వామాచార సౌధన యేమో నని విమర్శకులు తలంచుచున్నారు.**

మత్స్యేం్యదనాథుడు కదళీ దేశమున రాజు శరీరమున పరకాయ (పవే శము చేసి స్త్రీలతో సుఖించెనని వర్ణితమైనది. ఈ కడశీ చేళమునకే స్రీ దేశ మను నామాంతరము గలదనియు, స్త్రీదేోేమనునది పూర్వము హిమాలయపర్వత (ప్రాంతమందలి (_బహ్మపుఠమున కుత్తర భాగమనియు చెప్పుదురు. కామరూప దేశమే స్ర్రీదళమని కొందరి తలంపు. మహాభారతమందలి ఆరణ్యపర్వమునకూడ కదశీ వన (పస క్రి గలదు ** ఈ కదళీదేశమందు ఆశ్వత్థామ, బలి, వ్యానుడు, హనుమంతుడు, విభిషణుడు, కృసాచార్యుడు, పరశురాముడు, వీరేడ్గురును చిరంజీవులుగ సదా నివసింతురని గలదు ఈ కదళీ వనమునకు పైగా, దురా

42. నాథ సంపదాథొ, పు, 52, 50,
43. వన సర్వము, అ. 146,

108

రోహ పర్వతము గలదనియు, ఆ పర్వతిపు వరకు మనుష్యు లేగలేరనియు, సిద్ధులు మాాతమే ఆ పర్వతమును చేరగలరనియు వానుమంతుడు ఖీమునితో చెప్పినట్టు గలదు.** దీనినిబట్టి యీ కదశీవన మనునది నేటి డెహరాడూన్‌ నుండి బుషీకేశ, బదరికాాశమములును, వీని కుత్తరములో హిమాలయ 1'పాంతము వరకు గల (ప్రచేశము కదళీ వన _పాంతమని కొందరి తలంపు. కాని స్రీదేశ మనునది, కామరూపమేనని మరికొందరు తలంచుచున్నారు. కాని స్రీ దేశము కామరూపమే ననియు (నేటి ఆఅస్సాము (ప్రాంతము) మత్స్యేయ్యదనాథుడు కామ రూప [పహైంతమందలి చర్యదగిరి యను (పదేశమున జన్మించి, ఆటనే మొవట

ఓక్ష (ప్రకారమగు యోగ మార్గావలంబకుడుగ నుండి పిమ్మట వ్రీలససాహచర్యము [పాధాన్యము వహించునట్టి వేరొక్కు మార్గము నాత డవలంబించెననియు, ట్రీ హజారీ ప్రసాద్‌ ద్వివేదీ గారభిప్రాయపడిరి 46 పీరిటు లీ పాంతము పూర్వ (పాంతమున నున్నదని యభ్మిపాయపడి యుండగా గౌరన, మత్చ్యేంద్రనాథుడు హౌంగారు పశ్చిమాంబుధి తీరమునకు, మంగళావృతమగు మహనీయమైన పుట శేదనము డాయబోరొడు వేళ”---అట పురీకుడు నృుతుడయినటబ్లును, ఆ మృత శరీ“మున నీ యోగి | పవేశించినట్టు రన.చించినందున అతడు శ్రీల సంసర్గము తో గడపిన చేశము పళ్చిమాంబుధి తీరమున నున్నది కాని వూర్వ సమ్ముక [పాంతమున గాదని భావింపవలసియున్నది* . కాని *నా చర్మిత యందు

44. వన పర్వము, ఆ. 146, 92-98

45. నాథ సంప్రదాయ్‌, పు, 55.

46. “*ఇన్‌సారేవ కృవ్యోంకా నిష్కటర్డ్‌ యవ్‌హైౌకి మత్స్యేందనాథ్‌ చంద గిరి నామక్‌ స్థానమే పెదాహుయేథె, జో కామరూప్‌ సే బహుత్‌ దూర్‌ నహీ... ఇతనా నిశ్చిత్‌ హౌకి వహ్‌ స్టాన్‌ పూర్యు భారత వర్ష మే కామరూవ్‌ కే ఫాస్‌ కహీం థా; **-జురూ శురూమే వహ్‌ ఏక ,(పకార్‌కీ సాధనా కీ (వత్‌లే చుకేథ్మె పంతు బాద్‌ మేకిసీ ఐసీ ఆదార్‌ మే తా ఫర్‌నేథే కిస్‌మే స్ర్రియోంకా సాహచర్య (పధాన్‌థా బొర్‌ యహ్‌ ఆచార్‌ (బహ్మచర్య జీవన్‌కా పరిపంధీథా, వే ఇన్‌ స్టాన్‌మే ఇన్‌ 'పకాకే నయే" ఆచఛార్‌మే పతీ హుయేథే, వహ్‌ స్థాన్‌ స్త్రీ దేశ్‌, యా కదలీ దేశ్‌థా, తో కామరూప్‌ హీ వో సకతామహైోోంా-

వాథ సంపదాయ్‌, పు, కళ5-క6

10% కామరూసమున, మత్స్యేేదుండు తపము గావించుచున్న సమయమున. నా చేశపు రాజు నృుతి చెందెననియు మీననాథుడందు. _పవేశించెననియు చెప్పి, “కామరూపమును స్పష్టమగ పేర్కొనుట వలగ, మత్స్యేల్యదుడేగినది తూర్పు సమ్ముద పాంతమునకే నని మనము సిశ్వరి:పపచ్చును.. గౌరన కేవలము పశ్చిమాంబుధి తీరమని మ్యాతమే జిప్పినాడుగాని, కఠమీన త్రీ దేశములను _గూర్చి గాని కామరూపమును గూర్చి ఏమీయు పేర్కొనలేదు. కిలింగ, బంగా కాది దేఠములు సంచరించినట్లు చెప్పెనుకాని, కామరూపమను గూర్చిచెప్పలేదు లేక ఈ విషయమై పండితులతో ఏకాభి వాయిము లేబేమొ; ఏలయనగా, గౌరన యీ. బేళము పశ్చిమాంబుధి తీరమున నున్నదనుబయు మ్మాతమే గాక; గోరక్షనాథుడు మరల సీతనిని గొని పోవుచున్న సమయముక, వీరు నర్మదా నదిలో గృత స్నాను లై రనియును (పు 99) పివ్మట యుజ్ఞమినీ పురమున కేగి మహాకాళిని గొల్చిరనియును (వు. 168) చెప్పినాడు. నర్మదానదియు* ఉజ్జయినీ పురియ, నేటి మధ్య (ప్రదేశ్‌ (ప్రాంతము లోనివి. కావుక గౌరన యద్దేశ్యమున, మత్స్యేందనాధుడు రాజుగ నుండిన. లేళ మీ మధ్య (సదేగ్‌ /వాంతమునకు _సమీపవున నుండియుండవలయును. (పథమాక్వాసయున గౌరన మీననాధుడు మాళప చేళమున తపము గావించుకొనుచుఐడెననియు, . శరువాత ఆ దేశపు రాజ కుమారుని సారంగథరుని సిద్ధురో చేర్చుకొనెనని (వాయట కూడ ఈ యూహకు బలమును గూర్చుచున్నదే. నవనాధ చర్విత పడుచున్నదని పొసిరి. సారంగధరుడు ఈతడు మీననాథుని తొలి శిమ్ముడుగ కేర్కొనబడినాడు. సారంగఢరుని కథ చాలాకాలమునుండి ఆంధ్ర దేశమునకు సంబంధించినదిగను, రజమహేం[ద వర రాజునకు సంబంధించినదిగను నెన్న బడుచున్నది. ఇద్రైెందుకు భావింప బడుచున్నదో తెలియదు. ఒకవేళ దీనికి కారకుడు 1" న శతాబమున నుండిన ఆప్పేకపవియే యయి యుండవచ్చును. ఈ శధ రాజమహేం[దవరమును పరి పాలించిన రాజరాజ నరేం్యదునకు సంబంధించి నదిగా (పజల యందు విశ్వాస మేర్చడిన పిమ్మట ఈ కధా విశేషముల క్యాపచేశములందు స్థల నిర్జేకమును గూడ

105

నేర్పరచి యుందురు. రాజవమ హేందవరమున నిప్పటికిని సారంగధర మెట్ట, సారంగధరుని కాలు సేతుల నబుకబడిన స్థలము, చితాంగి మేడ, మున్నగు వానిని చూపుచు నీ కథను (ప్రజలు విశేషముగ చెప్పుకొందురు అప్పకవి సారంగధరుని గూర్చి చెప్పిన కథ యిది. అప్పకవి తెనుగువ ఘన కావ్యము నొకదానిని చేయవలసి యుండగా, అతనికి స్వప్నమున, నాతని కులదై వమగు కామెపల్లి గోపాలకృష్ణు డగపడి

“"స్వ్మృశేయసమబ్బు నీకు నిక సిద్ధము నన్నయ ఫక్కి యాం ధముం

జేయుము మా యను్య(గహముచే గవు లచ్చెరువంది మెచ్చగన్‌” ఆని చెప్పినాడు. కాని, నన్నయ (రచించిన అంధ శబ్దచింతామణి) ఫక్కిని గూర్చి యప్పకవి కేమియును తెలియదు. కావున దానిని గూర్చి కూడ యా * దైవము అప్పకవికి వినిపించినాడు. నన్నయభిట్టు మొట్టమొదట “అంధ శబ్ద చింతానణి' యను లక్షణ (గంథమును రచించి, దానికి లక్యముగనే భారతము నాంధధీకరించిగాడు కాని తన రాఘవ పాండవీయమును నన్నయ యణచి వేసినాడను _కోధమును బూని థీమన అంధ శబ్ద చింతామణి నణచి వేసినాడు. అట్లీ ,గంథను ఆణచివేయ బడుటవలన, నార్యధమున సూత సంపాదన లేకపోయినది. జుట్టు స్తత సంపాదన లేకపోవుటచే ఆది శబ్ద శాసన మహాకవి చెప్పిన భారతములో నేది రచింపగాజడెనో దానిని కాని దెనుగు పల్కు మరొక్టాటి గూర్చి చెప్పగా రాదని దకృవాటి కవి దాషసుడొక నియమమును జేసినాడట! కాని దక్షవాటి కివి దాతసుడనగా ఖీమనయే గాని, వేరొకడుగాడు, ఆతడే నన్నయ భారతమున చెప్పిన వాక్కులే | పమాణముగా గైకొన వలెనని చెప్పెననుట అంతగా విశ్వసనీయమ.లు గాకున్నవి. కాన్సి నన్నయ రచించిన యాం ఫక్కి నెరిగిన వాడు రాజరాజ నరేందుని ప్వుతు డయిన సారంగధరుడు గలడనియు అతడు శైశవమున నన్నయ రచించు నపుడే నాతని యొద్ద పఠించెననియు, సారంగధరుడు తండి కాష్ట్ర సేతులు నజికింపగా, మత్స్యేందనాథుని కృపవలన, నాతసికి శిష్యుడై, సిద్దుడె “మొన్నటి కీలక సంవత్సరమున” మతంగ పర్వతమువద్ద సీ వ్యాకరణమును బాలసరస్వతి కొసగెననియు, దానికీతడు టీకను [వాసెకనియు. ఈ[గంథము

106 మతంగ పర్వ్యమున గల విప్రనాకని వలన, అప్పకవి గృహము చేరెననియి, దానిని రచించుటలో తానాతనికి తోడ్చడుదుననియు, నా గోపాలకృషన్ణుడప్పకవికి చెప్పెనట. కాని కాసనముపలన గుర్తింప దగినవరకును రాజరాజున కమ్మంగ దేవి, చేవచేవి యను భార్యలును, రాజేం్యదచోళుడను ప్వుతు డుండినట్టును మాగమే తెలియ చున్నది. కాని, రత్నాంగి, చిితాంగియను భార్యలు గొని, సారంగ ధరుడను పుుతుడుగాని ఉండినట్టు తెలియటలేదు. రాజగాజు ప్వుతుడయినచో సౌరంగధరుడప్పకవి కాలమునాటి కారువందల యేండ్ల వాడయి. యుండును. ఈ కథ నంగీకరించినచో దీనిని కూడ మనము విశ్వసింప వలసి యుండును. కాని యీ కథను అప్పకవియే కల్పించెనని ఊహింప వీలగుచున్నది. గౌరన? సారంగధరుడు మాశవ దేశాధిపతి, రాజమహేం।దుని కుమారుడని (పోంసిం చెను. ఇంకను సారంగధర చర్మితను [పబంధముగ గూర్చిన చేషుకూర వేంకటకవి (17వ శ) కూడ నీతడు మాళవ చేశాధీపడనియే (పసుతించెను. “మహిని రాజరాజనరేం్యదుడు మాళవపరడి రాజరాజ నరేర్యదుడు రాజరాజు ననగ పేరెన్నిక ఎరెన్నికకు నెక్కి యతిశయిల్టు నిర్చద విభవుండు రాజమహేంద విభుడు” (సారంగధర చర్శిత 1-5) 4 కి విషాద సారంగధరిను నాటకముగ తీర్చిదిద్దిన ధర్మవరము కృష్ణమాచార్యులు గారుకూడ “మాళవ దేశపు రాజగు రాజరాజనరేం(దుని సభను వర్జింపుమ "ని మాళవ దేశముగనే పేర్కొనిరి సారంగధర చరితను చ్విపదలుగ తీర్చి దిద్దిన బాణాల శంధుదాసుడు, క్రూచిమంచి తిమ్మకవులు మాాతము వీరిని ఆంధ దేళస్థునిగ వర్ణించిరి, అప్పకవి చెప్పిన కథ నాధారముగ జేసీ కొనియో, లేదా ఆంధ దేశమునకు సంబంధించినదని చెప్పినచో నాంధులు ఉత్సాహనంతముగ నినుదురనియో వీరిట్టు రచించియందురు. మహారాష్ట్ర

107 బేళస్థులగు ధార్వాడ కంపెనీ వారీతనిని మాళవాధిపతిగనే పేర్కొనిరి.*? కావున నీతడు మాళవాధిపతి యనుటయే సమంజసముగ నుండును. కాని నామ సామ్మమునుబట్టి ఈ కథకాంధదేశముతో సంబంధము గూర్చబడి యుండును. మాళవదేశాధీశుడు రాజమహేం్యదుడని గౌరన తెల్పియన్నాడు మన రాజమహేం[దవరమును పాలించిన రాజరాజునకుకూడ రాజమహేందు డను పేరున్నట్టు, నన్నయి భారతమున పేరొ, నబడినది. ఈ నామ సామ్య మునుబట్టి పొరబాటు దొర్హియుండ వచ్చును. భాస్క్రరశతకమున, సారంగ ధఠర చ్మితాంగు లిర్వురును పేర్కానబడిరి

ఉ. “అంగన నమ్మరాదు తన యంకెకు కాని మహా బలాఢ్యు వే

భంగుల మాయలొడ్డి చెబుపందలవెట్టు, వివేకిలైన సా

రం, .ధరుం బదంబులు కరంలబులు గోయ జేసె దొల్లి చి

(తాంగి యనేకముల్‌ నుడువ రాని కుయుక్తులు పన్ని భాస్కరా!” కాబట్టి భాస్యరళశతక క ర్త కాలమునాటికే కథ కా్యధ బేశములో మాణతమే గాక, రత్నాంగీ చితాంగులతో గూడ ముడి పెట్టబడివట్లు పె పద్యమువలన తలియుచున్నది,

“అప్పకవి దీని నా సారంగధరుని కథతో ముడి పెట్టుట కనువగునట్టుగా నాతని కొక సిద్ధుడు తచ్చియిచ్చెనని యొక చిన్న సూచన యొక పతిలో మా్యతము పీఠికలో గానవచ్చు చున్నదని” తెల్చి ఆ ఫద్యములను ఈ (గ్రంథ పీఠికా కారు లుదాహరించియున్నారు.*కి

ఈ పద్యములందు వాలసరస్వతి సిద్ధుడు సారంగధరుడసి కాని యాతడు ఆంధ చేశపు రాజకుమారుడనిగాని చెప్పలేదు. ఇంతమా(తమేగాక, “నన్నయ మహాకవి యెవరు, సిద్ధుడెవ్వడని అమితాళశ్చర్యమును _పకటించి వీరిర్వురకును సంబంధ మేవియు లేనటుల చెప్పినాడు.

శీ7. భారతి, మార్చి, 19040=ఒంగోలు వెంకట రంగయ్య శీరి. నవనాథ చర్మెత = పీరిక్క పు, ౫0(1

108 కీ.శ. 1500 [పాంతము వాడయిన దోనేరు కోనేరనాథకవి తన ద్విపద బాల భాగవతమున చం్యదవంళరాజపు.తులను వర్హించుచు చం,దవంశమున చాశుక్కు లూపాలునకు జగ దేక మల్డుడ, నాతనికి విష్ణువర్ధనుడు, గలిగిరనియు నాతనికి రత్నాంగి యందు ప్‌ మలాదిత్యుడు, నాతనికి భానుమతి యందు రాజి రాజనరేం్యదుడు గలిగెననియు ఈ రాజరాజనరేం్యదుడు రాజమహేఎ(ద పుర మును రాజధానిగ గట్టి వేంగి చేశ మేలెనని దెలిపి, “ఆ రాజమణి కార్యుడగు పెద్దకొడుకు సౌరంగధరుడని కాంతుడై యుండి ఆసక్తి చినతల్లి యైన చికాంగి చేసిన యాపద చెచ్చెర గడచి అనఘురై చౌరంగి యను సిద్ధుడయ్యె జననాథ నేడ ను జగతిపై నిలిచె అతడియా 'దేవతాభ్యాసంబునందు (పతిలేని మొదటి పర్వంబుల మూటి నందె తెనుంగున నా నన్నపార్యు డందణు వెళగందునట్లుగా నుడువ అతడు శ్రీకాంత యందాత్మజు గనియె చతురతో పేద భు జాకుక్య భీము” అని |గంథాంతమున దెల్పియన్నాడు. కాని యీతడు కూడ సారంగధరు నకు నన్నయ ఫక్కితో సంబంధము నేమియు. వర్ణింపకుండుట వలనను, యీ వఃశక్రమమున చెప్పబడిన నితర రాజులు జగ దేకమల్టు, విశ్వేశ్వర, కృష్ణ కందాళశ రాయ, కల్యాణ బిజ్జలులు పశ్చిమ చేళము లేలిన వారగుటవలనను, ఈ వంళకమము రాజనుహేం్యదవరమును పాలించిన రాజరాజ నరేర్యగునకు సంఐంధించినదిగ తోపకున్నది. “ఆ వంశములోని వాడే యైన నూంధాత

103

పురాధీకుడగు రాజరాజును నామ సామ్యమువే; రాజమహేంద్రవర పట్టణమున కధిపతిగా వర్ణించి యాతని కుమారుడగు సారంగధరుని కూడ బేర్కొని వీ5ని విజయనగరాధీశుడైన చిన తిమ్మనృపాలుని పూర్వ పురుషులనుగా కవి వర్జించి యున్నాడు.” కావున సారంగధరుని కడకు అప్పకవి ద్వారానే నాం్యధ చేః ముతో సంబంధము కల్పించ ఎడినదని భావింప వీలగుచున్నది,

గౌరన చెప్పిన సారంగధరుని కథ (సిద్ధమే. చిికాంగి నీతడు రాజు రాజు యొక్క భోగకాంతగా వర్ణించినాడు. తండ్రిచే కాలు సేతులు నరకబడి యకవిలో నేడ్చుచు పడియు:డిన సారంగధరుని మత్స్యేఇదనాథు డోదార్చి, తనయొద్ద సిద్ధుల నన్నిటినాసగి, కృకార్థుని గావించిశాకుళు ఆ మొండెముల నుండి కరచరణములు మొలచినఏ. అవి యెరుపులై యుండుటవలన మత్స్యేందు డాతనికి చౌరంగి యను నామమొసగినాడు. “రంగ వర్ణంబ్లై మొలచె, గర ములు పదములు గమసీయలీల, నెరుపులెయున్న జాడెరిగి యాతనికి, నరుదార చౌరంగి యను నామ” మొపగినాడు. సారంగధరుడీ విధము చౌారంగినాథు డయునాడు

గౌరన కథానుసారముగ నీతని జన్మస్థలము మాళవదేశము. మత్స్యేం (దనాథున్‌ విషయమై భిన్న సం(పదానయముల వారియందు భిన్న భిన్న కథలున్నట్లు గనే చౌరంగినాథుని విషయమున గూడగలవు... టిబెట్టు దేశమున పరంపరగ వచ్చుచున్న చౌరంగనాథుని వృత్తాంత మీవిధముగనున్నది. రా వల్‌పిండి, జైన (గంథాలయమున నీతనిచే రచింపబడినవని చెప్పబడుచున్న “పాణ నంకటి"** యక [గంథము గలదు. ఇందీతడు తాను “సాలబాహుడను" రాజ పుతుడమునట్లు చెప్పికొనెను, తాను మత్స్యేర్యదనాధుని శిష్యుడను, గోరక్ష నాథుని స బహ్మచారియు ననికూడ చెప్పికొనెను.. సవతి తల్లి వలన సీతని కాలు 'సేతులు నరుకబడిన కథకూడ యిదు గలదు,

49. ఈ [గంథము చౌరంగినాథ విరచితము కాదేమోనని థ్రీ హవారి ద్వైవేదీగారి యభి పాయము. నాథ సంపదాయ్‌, పు. 1268.

110

పంజాబు చేశీయు లీతనిని పూరణ్‌ భగత్‌ (పూర్ణభ క్త గా పేక్కాను చున్నారు. “పూరణ్‌భగత్‌'ని కధ పుజాబునందు మూ్యూతమే గాక, ఆఫ్‌గని స్తాన్‌ పాంతమందుకూడ విస్తారమ/ఏ |[పచారమునంద్‌నది. పంజాబు పరంపర యందీతని కథ మూ విధముగనున్నది. “౫తడు ఉజ్జమినీ రాజగు వికమా దిత్యుని వంశీయుడు. ఈతని తండి తాతలు సియాల్‌ కోట ఠాణాయందు (పంజాబుదేశము) అధికారులుగనుండి5, తండి "పీరు సలవాన్‌ (సాలబహన్‌డు- శాలివాహనుడు) జ్యోతిష్కుల వచనముల ననుసరించి తం్యడి పూరణ్‌భగతుడు- సారంగధరుడు జన్మించగనే పం్మడెండు వర్షముకేకాంత వాసమున నునిచి నాడు. ఈ కాలమందు, పూరణ్‌భగత్‌ని తండి “లూణ్‌' అను చండాల కన్యను వివా హమాడినాడు. పర్మిడెందు సంవత్పరముల ఏకాంతవాసము ముగిసిన పిమ్మట పూరజ్‌భగతుడు తల్లితం్యడులఐ వద్ద శేశతంచినాడు. తన విమాతను కూడ “మాత' యని సంబోధించి అతడు నమస్కరింపగా; యౌవన మదగర్వితురా లయిన ఆమె తన యౌవనమునకే యవమానము గల్లినదని భావించి, అతనిపై రాజుతో కొండెముల ననేకములను కల్పించిచెప్పి, అతని కాలు సేరులను నరి కించి కండ్డ్లనూడ బెలికించి, దావియందు (తోయించినది.. గోరషనారు. డాతేని నా బావినుండి పైకిదీసి అతనికి మరల కాలు సేతులకు కంద్హకము నొసగినాడు. రాజున కిందలి సత్యాసత్యములు పిమ్మట తెలియగ, రాశికి కఠోరశిక్ష నానగు టకు నిశ్చయించినాడు, కాని పూరణ్‌ ఆతనిని నివారించినాడు రాజు ఈతనికి సింహాసనము నొసగెదనని పల్కంగా, పూరణ్‌ తనకు వలదని నిరాకరించినాడు, గురువు యొద్ద కేతెంచి యితడు గొప్ప సిద్ధుడయినాడు. కాలు సేతులు తెగ నరుక ఐడుటచే నీతనికి “చౌరంగి' యను నామ మేర్చడినది. పూరణ్‌భగత్‌ని (దోయించిన నూయి యిప్పటికిని సియాల్‌ కోటయందు గలదట.

పూరణ్‌ భగత్‌ కథ యోగ సం్యతదాయావిష్క్టృతియందు కూడ గలదు. ఇందు సియాల్‌కోట శాలీపురిగా పేర్కొనబడినది. బహుళ యిది దానికి సంస్కృతీకరణ మేమా. ఈ _పాంతమందఠి లకువీశ సొం[పదాయక పాళు పతులు తాము చౌరంగీనాధుని సవతి సోదరుడె న 'రసాలూ' రాజ వంశీయుఆ మని చెప్పికొందురు వీరిలో నాక ప్రధాన ళాఖీయులు పౌగల్‌ వంశ్రీయలు చౌరంగీనాథుడు తమ మత పవ ర్తకుడని చెప్పికొందురు.

శే 11

“చేపుకూర వీంకటకవి సారంగధర చర్మితకు పీరిక [వాయుచు నందా కధను మూలమనదగిన చౌరింగికథ నవనాథ చరితము లందిట్టు గలదని ఈ (కింది కథను వేదము వేంకటరాయ కాస్తుఏలుగా రిచ్చియున్నారు. రుదపుర మున భువనేశ్వరుడను రాజు గలడు. అతనికి చం్మదావతి, శోభావతి యను నిద్ధ్దరు భార్యలు. శోభావతి సవతిని దేలార్చుటకై యామెపై అంకులుమోపి గర్భిణియను నామె నరణ్యమునకు వెడలగొట్టించెను ఒక శివాంయముకడ నాక గంధర్వకన్స ఈమెకు మత్స్యేం్యద్యవతము నుపదేశించెను. చం్యదావతియ మునుల యాశమమ.న నొక సుతుని గని చంద్రశేఖరుడని మునులచే నామ కరణము చేయబడిన యాతనికి మత్స్యేందోపా స్తి నుపవేశించెను.. ఒకప్పుడు భువనేశ్వురుడు యజ్ఞము చేయుచుండగా మునీశ్వురులతోగూడి ఈకుమారు డచ్చ టకు బోవుటయు యజ్ఞభూమికడ ముని శిష్యులతో బంతులాడుచున్న ఈ కుమా రుని శోభావతి చూచి మోహించి, యాతని బంతి తన చేటికచే దెప్పించికొనను. బంతి యడుగపోయిన చంద శేఖకునకు ళోభావతికినిపను పావుర మడగబోయిన సారంగధరునికి చిికాంగికి జరిగిన వృత్తమే జరిగినది. కోభావకీ (పేరణం బున రాజు చర్మదశేఖరు3 కాలు సేలుబు తలారులచే నరికించను. మత్స్యేద నాథ స్మరణముచే నాతడు కాలు 'సేతులు మరల బడసి తల్లి యొద్దకు బోయెను. రాజు తథ్యమును దెలిసికొని శోకింప మత్స్యేర్యదినాథు డాతనిచే (దాయళ్చిత్త ముగా నాక శివాలయము నిర్మింపకే సెకను. అదియే బదరికాశమమున భుతే శ్వర మను పేర నున్న శివాలయమట![”58

చౌరంగ ళబ్ద వ్యుత్చ త్రిని గూర్చి వేదము వేంకిటరాయళాస్త్రిగారు,. ఈ విధముగ చెప్పియున్నారు..* “మోర్చువర్తుగారి మహారాష్ట్ర నిఘంటువు నందు “చారంగ” శబ్దమునకు కాలు సేతులు కప్పివేయబడుటఅనియు, చౌరంగణ అను పదమునకు కాలు సేతులు తెగగొట్టబడుట యనియు అర్ధము లున్నవి. షేక్సి వియరగారి హిందూస్తానీ నిఘంటువులో “శారంగి అనగా కత్తిశాములో నొక విధమైనదనియు, క త్రితిప్పుటలో యెదుట నున్న జంతువు యొక్క నాలుగు

50. నవనాథ చర్మిత పీఠిక పుటలు, ౫౫/౫, $1. భారతి, మార్చి, 2940, పుటలు, గగ.

క! స్టను ఒక్క దెబ్బతో తెగగొట్టుట యనియు నున్నది. ఈ యాధారములను చూపిన మూల పదము “చౌరంగి" అశ యుంషి యు్చారణ భేదముఅచే సాగంగ కని మారియుండవచ్చుపని తోచుచున్నది”. కా౦ గౌరన సారంగధరుని నాల్లు మొండిములముండి రక్తము కారుచు అవి యొరుపు వర్ణము గల్గి యుండినందున నాతసికి మీననాథుడు “చౌరంగి* నాథుడను నామమిడివట్టు చెప్పినాడు.*2 పంజాబీ సంపదాయవఎన కూడ చౌరంగి పదమీ యర్థమునే వాడబడినట్లు కొననగు చున్నది,

సారంగదరుని కథ వంటిది కన్నడ వాజ్బయమున గూడ “కుమార రాముని కథ' గలదని యీ (గంథ పీఠికలో చెప్పబడినది.** మహావాష్ట్ర భామయందుకూడ గలదు. దీనినిబట్టి సారంగధరుని కథ మిగుం _పాచీనమైన దనియును, ఆయాచేశముల వారీతని కథనము తమ తమ బేః పురుషలతోను, స్థలములతోను ముడివెట్టుకొని రనియును, నిట్టి సందర్భమున నీ కధ పెక్కు మార్పులు చెందినదనియు తెలియుచున్వది. ఆర్మధులీకథను రాజరాజ నరేర్యదు నితో ముడి పెట్టుటలో యాళ్చర్యము లేదు. ఈ కధను తమ తము దేశమునకు సంబంధము కల చానిగ చెప్పికొనినపుడు కథధలయ:దలి వ్యక్తుల నామములను గూడ యాయా బేశముల వారు వారికి తోచిన విధముగ మార్చికొనిరి. తెలుగు వారు రత్నాంగీ, చితాంగులను రాజరాజుసు దెచ్చి పెట్టికొనిరి. భాస్కర శతకము కాలమునకే ఈ కథను రత్నాంగీ, చి తాంగులతో సంబంధ మేర్చడి నదని పై యుదాహృత పద్యమువలన తెలియుచున్నది. దీనిని సత్యమని నమ్ముట కొక చిన్న యాధావరము గలదనియుమ, శెల్లూరు జిల్లా కొవ్వూరు తాలూకాలో పెమ్మా రెడ్డి తా౭పు పొలములో నొక [(పదేశమునకు “చె తాంగికోటి యనియు, యిదే కొవ్వూరు తాలూకా యందు బుచ్చిరెడ్డి పాశెమునప రెండు మూడు మైళ్ల దూరమున ను త్తరమున ఎజ్జిచెజువు యొద్ద “రత్నాంగికోట్‌ గల

దని చెప్పుచున్నారు. 52. ఆనగా, నాల్గు స్థంములందుకు రంగునుగల్లిన వాడు, అను నర్థమున

(పయోగింప బడినదని చెప్పవలసియున్నది. 5శి. నవనాథ చర్శిత, పీఠిక, పు. 25,

113 మత్సే్యం' దనాథుడు సెైరంగధరునకు దీక్ష నొసగిన కొంతకాలమునకు మాల్యవంతమున కేగదలచి తనకు నిత్యమును దుగ్ధములనొసగి తన్నతి భక్తితో శీవించుచుండి గోపాల బాలకునికి దీకనొసగమని సారంగధరునకు చెప్పెను, కాని కొంత కాలమయిన పిమ్మట సారంగధరుడు గురువును దర్శింపవలసి, గోపాల బాలకునికి దెబ్బకుండగనే మాల్యవంతమున కేగెను గోపాల బాలుడు సౌరంగధరుని గుహలో గానక, వెదకుచు, పరితాపము చెందుచుండగా, మత్స్యేం 1దనాథుపు స్వప్నమున గానుపించి, జరిగిన సంగతిని చెప్పినాడు. తన యాజ్ఞానుసారము గోపాల వాలునికి దీక్ష నొసగనందున సారింగధరునిపై కినుక వహించి, అతనికి సిద్ధ సంతతి లేకుండు నని కాప మొసగినాడు. అమిుశను తా నొసగిన యోగ విద్య, కాయ సిద్ధి మున్నగున వన్నియు నెప్పటివలె సిజ్ధంచు నని అనుగహించినాడు. గోరశతనాథుడు ఈతడు జన్మచే గోపాలుడని గౌరన రచించెను. గోవులను రక్షించు చుండెడివాడు గావుననే గోరక్షనాధుడయ్యెను. ఈతడే మాంధాత పురమున మీనశాధునకు నిత్యము దుగ్ధముల నొసగి సేవించుచుండెను. ఈతనిని భక్తి తాత్పర్యములను మదియందు మిక్కి-లి సంతసిల్లి మీననాధు డీతనికి దీక్ష నొసగి శిష్యునిగ స్వీకరింప దలచి, సారంగధరునితో దీక్ష నాసగ మని దెల్పగా, నాతడు గురువును దర్శింపనలెననెడి కౌతుహలముచే నాతనికి దీక యొసగకనే వెడలిపోవు టచే, మీననాధుడు స్తయముగ గోరక్షనాధునకు దీత నొసగినాడు. ఈతడు మహా యోగి పుంగవురై 'యుండుటయేగాక, మీననాధుడు సంసార సుఖమున బి కొట్టుపుట్టాడుచున్న సమయమున మరల నాతని యోగమార్గమున దిప్పినాడు* పిమ్మట నీతడు గురువు నాజ్ఞను శిరసావహించి యనేక శిష్యులకు దీక్ష నొసంగి నాడు. దతన ఘోరకుడు, లోకనాధుడు, అచ్యుత నాధుడు, గగన నాధుడు. అవధూతనాధుడు, చంగదనాధుడు, మయూర సిద్ధుడు, బాల గోవిందుడు, మున్నగు వారీతని శిష్యులు. ఈ శిష్యుల నెల్లరను తోడ్కొని యీతడు దేశ సంచారము గావించుచు, శీతైల పర్వశమున కేతెంచి మహిత యోగానంద మగ్నుడ్డై యుండగా, అల్లమ [పభువు గోరక్షకుని యొద్ద కేతెంచి అతనికి యోగ త త్త్వమును, శివ రహస్యమును దెల్సి యహంకారమును పార దోలినాడు.

కీ 16

అల్టను (_పభువువలన జ్ఞానసారము నంత విని తెలిసికొని, మహిమో శేతుడై. విదాజిల్లినాడు. మేఘనాథసి ద్గుడు

మెఘనాధుడు, ఒక శివయోగి చలన వి[ప దంవతులకు జన్మించివాడు. యీ (విప దంపతు లౌకనాడు వనమున [గుమ్మరుచు, ఒక కొలనిలో నీరు (దావ బోయిరి. అపుడొక వ్యా్యఘ మేతె చి యా విపుని బట్టి సంహరించినది, వనితపెకూడ నది పడబోవుచుండగా, అచట వేటకై యేతెంచిన రాజొక డా పులిని జంపి యామెను కాపాడినాడు. భర్త మరణించిన పిదప తనకు జీవించుట దగదని పల్కి యా వనిత ప్తుతుని యా భూవరున కప్పగించి, భ ర్రతోగూడ సహగమనము గావించినది. = చనిపోవుచున్న సమయమున నామె తన ప్వుతు డొక శివయోగి యన్ముగహమువలన జన్మించినాడని యును. మేఘములు ఫెళ ఫెళ రావ మొనర్భ్చుచు గర్జింమచు వర్షించు సమయమున నా పు్కుతు డుదయమయము నాడనియును తెల్పినది, ఇట్టామె మరణించిన పిదప మీననాధుడట కేతెంచి యా బాలుని వృత్తాతమునంత నా వి పుఫెవలన విని, ఆ జాలుని (బోచుట ధర్మమని తెల్పి ఆతనికి సిద్ధి నాసగుమని తెల్చి గోరమ్షుని జూచి కుమారున కుపచేశము గావింవుమనినాడు. అపుడు గురు నాజ్ఞ శిరసావహించి, గోరవుడా విప తనయవి సిద్ధాసనస్థునిగా జేసి విభూతి స్నానము జేయించి, మత్స్యేం్యదుని శివుని మవమున దలచి, హస్తమ స్తక సంయోగమున నాతనికి దీక్ష నానగి, యోగ సంప్రదాయము నపదేశ మొనర్చి సిద్ధుల నన్నిటిని నాసగి, సిద్ధ శరిరునిగా గావించినాడు. మేఘధ్వనివలన ఇతడు జన్మించుటవలన సీతనికి మేఘనాధుడను నామ మొనర్చినాడు, విరూపాళనాథుడు

మేఘనాధుని తల్లిని వ్యా(_ఘ ముఖమునుండి రశ్నీంచిన భఖూవిభుడే విరూపాక్ష సిద్దుడు. మహా రాష్టా9ిథినాధుని పు్కుతుడితడు ఒక దిన మరణ్భృమున వేటకేతెంం* యొక పు[ిందనిచే, నట గల యొకే యొక కపోతము

11రీ

యొక్కం గుండెను (మింగిననో భూపతియు? శిరమును మింగినచో సిద్ధుకును? మోంసమును దినినవాడు ఆకలి దప్పికలు లేక పెళ సంవత్సరములు (బతుకునని తెలిసికొని, ఆ కపోతము నతి _పయాసపై బాణముతో. గొట్టి, మాంనము నా పుళిందున కొసగి, శిరమును దాను తిని, గుండెను అన్న కొసగి నాడు. పూర్వు భవమున తెలియక తల్లిని గవసిన కారణమున మిక్కిలి పశ్చాత్తాపము నొంది, తాను సిద్ధుడు కావలెనని తలంచుచు గంగలో పడీ మరణించినాడు. మీశననాధుడు విప సుతునకు దీక్ష నొసగి సిద్ధ శరీరము నొసగిన పిమ్మట తనకుగూడ సిద్ధ దీక్ష నొసగుమని వేడికొని తన జన్మ వృత్తాంతము నంతటిని ఆతనికి తెల్పికొనినాడు. మీశనాధు డాతని కోరిక మన్నించి, ఆతనికి గూడ గోరత నాధునిచే దీక్ష నిప్పించినాడు. నాగార్జునుడు

ఇతడొాక రాజు కుమారుడు. ఇతడు జన్మించిన వెనుక నాక సిద్ధు డేతెంచి యీతడు రాజు కాడనియును, నొక సిద్ధుడగు ననియును తెల్పినాడు తండి యీతని కాయా _పాయములకు దగినట్టుగ విద్యా సంస్కారోపనయనాది సంస్కారముఅను గావించి వివాహమును గావించు తలంపున నుండెను. ఆ సమయమున నీ కుమారుడు వేటాడుట తై యరణ్యమున కేగిరాడు. ఆట వేటాడుచు నొక సూకమును తరుముచు తన పరిదారముగు విడిచి చాల దవ్వేగినాడు. (తోవ గానక యడవిలో తిరుగుచుండగ, నెదుట నాక యురగ కశేబర మొకటి గానబడినది. దానిని గాంచి మార్గమున నేగువారవ్వరై నను, సర్పమని మించి థీతి చెందుదురో దలచి దానిని చేయి బిగించివేయగా నది పోయి, చేరువన జపము గావించుచున్న యొక మునీశ్వరునిమై బడినది. అతడు మిచ్కిలి కోపించి రాజకుమారుడు మదముచే పన్నగ ళవము నాతనిపై వై చినందున సర్పరూపము నాందుగాక యని శపించినాడు. రాజకుమారుడు తాను ఎవ్వరై నను భయపడుదు రని యా యురగ శవమును దూరమునకు వైచుచుండగా. నాతనిపై _పమాద వశమున పడిన దనియు నెరుగక గావించిన దోషమున కై తన్నిట్టు శపించుట థావ్యము గాదనియుః, క్షమించి శాప మోక్షనుశు వినిపిచవలయుననియును దీనుడై 'పార్థించినాడు. మునీళ్యరు డా రాజకుమూరునివలన దోష మేమియును

కేే6ి

లేదని యెరిగి, తా నకారణముగ శాప మొసగినండలకు మిక్కిలి చింతించినాడు. ఆమినను తన కాప మమోఘము గావున నది యనుథవించియే తీరవలయు ననియు, కాశి కేగి ఆట నా తనువును విడిచి పాపము క్షి ని పొందవలెనని తెల్పినాడు. రాకుమారుడు ఇం్యదకీల పర్వతమువద్ద ఇల సానువులయందు జరియింపుదు నని నిశ్చుయించుకొనినంతనే పరప డటకు ధర్మిదేవత రూపమును దాల్చి యేతెంచి అకారణముగ కాపము నొసగినందులకు చింతించుచు పశ్చాత్తపుడైన ముని పుంగవుని గాంచి, ఊరక చింతిల వలదని ఊరడించి, పూర్వు భవమున నొనర్చిన యొకానాక దోషము కతన నాతడిట్టు ఉరగరూపము నొందుటకైై శాపము నొందినాడనీ తెల్పెినాడు. పూర్వజన్మమున సీతడొక రాజపుతుడై జన్మించి? వేటాడుట తై గహనమగు నొక యరణ్యమును జొచ్చి, తెరువుననున్న ఘోర భుజంగ కుబుసము నొకదానిని గాంచి, ఆ మార్గమున నేతెంచు మ్మిప దంపతుల నుడికింప దలచి, ఉరగ కందుకమును దలదూర్చుకొని చొచ్చి దారుణ లీల వడి బుస్సురనినాడు. ఆ నాదమునకు భీతిల్లి వ్నిపసుతుడు వణకుచు [ప్రాణములను విడిచినాడు. అపుడా విప్రవనిత పామువలె తన [పాణ విభుని వెజిపించిన దోషమునకు సత్యముగనే సర్పము కావలెకని శపించినది. కాననీ భవమున సర్పము కావలసి యున్నదని ధర్మ దేవత ఆ మునికి తెల్పినది, మీశనాధుని పాద స్పర్శవలన నీతనికి కాప మోమము గల్గునని కూడ దెల్పి ఆ మునీశ్వరుని యాశ్రమమున కేగుమనియు, ఆ మునీశ్వరునకుకూడ,వృపుని వలెనే* సిద్ధ పదము చేకూరు ననియును తెల్పి ఊరడించినది.

ధర్మదేవత నుడివివట్టుగనే మీవనాధుడు బుక్షకుని యా_శమమును జేరబోవునపు డరణ్యనున పాము నడుమును దిగ్గర _దొక్కగా, నది సర్ప రూపమును విడిచి నర రూపమును దాల్చి మీననాధునకు దన వృత్తాంతము న-తటిని విన్ననించినాడు. శనకు శరీర సిద్ధి పసౌదింపుమని వేడగ, మీన నాభు డాతనికి దీక్ష నొసగి, అర్జున కోటరమున నురగ రూపమున నుండుట వలన గాతనికి నాగార్జనుడను నామ మిడినాడు. మీననాధుడు మళవ్యాప్తి గావించుటకును, శిష్య పరంపర నభివృద్ధి గావించుటకును తన శిష్యుల నెల్లరును= జే? సంచారము గావింపుమనగా, నాగార్జును డాం్గధ దేశమున కేగినట్టును గౌరన రనించి నాడు.

117 “మళయాళ బళ్చర మగదాంధ పాండ్య చోళ భూములు చన జొచ్చె విజ్ఞాన నీలి నాగార్జున సిద్ధు డింపార” (సం. ఆ-పు కి 1) నాగార్జునుడు మహీమండలము నెల్లి కలయదిరిగి, యొక్క_ని దనపేర వెలయ సిద్ధుని జేసి వివిధొషధముల, మణి మంతయోగాది మర్మ కర్మలను, మణిమాది సిద్దుల నాత్మ (వణీత, రసవాద కాస్త్రంబులు దెలిపి, “"తూతన నాం[ధ చేశమునకు బొమ్మని యనిపిరాడు. నాగార్జునుడు (ప్రాలేయగిరి కరిగి, మీన్ననాథుని చరణాబ్దములను 'సేవింపుచుండెిను. నాగార్జున శిమ్యడు రసవాచ పాటవముచే, లోహముల నన్నిటిని పసిడి గావించు నేర్పును గల్లి జగమెల్ల ద్రిమ్మరుచు, (శీశ్తైల పర్వత _పాంతమున కేగి, తన వాద విద్యావిశేషముచే నా పర్వతము నంతటిని పసిడి గావించి సిద్ధు లెళ్సిరి యందును నాగార్జున శిష్యుడు (బసిద్ధుడను పేరును వపాంతునని పల్కినాడు= ఆ గిరి నంతటిని హాటక మయము గావింపబూని జౌవధముఐ నన్నిటిని సిర పరచుకొనియుండగా [శీ మహా విస్టువచట కేతెంచి, పర్వతము నంతటిని బంగారము గావించినవో పృద్వియందు ధర్మ మంతయు నశించునసియును, నిట్టి డోషమను చేయబూనిన నాతని చంపవలెననియును, శిక్షింపగలవా రుపేక్షంచినచో దోషమని దెలిసి అతనిని తన సుదర్శనముచే ఖండించినాడు. రసవాద సిద్ధులలో సీతడు కడు (పసిద్ధుడని తెలియుచున్నది. ఖణీకాఖుక్రడు నాగార్జునున కురగము గమ్మని శాప మొసగిన మునీశ్వరుడే ఖణికాఖ్య సిద్ధుడు, మీననాథుడు నాగార్జునకు దీక్ష నొసగి సిద్ధుని గావించిన పిమ్మట సీతడు పనివాష్ల పాడుచు వంగిన మేను, ముడివడి మడిమెలు మోపష్మవేలాడు జడలును వలచేతి జపమాలికయును, గాలి దూలబడెడు గడ్డంబు జంక, బటోల నునిచిన భూతి బుజ్జకూయమును, దూగాడు కుండలంబులున్సు, ధరించి మీననాథుని కడ కేతెంచి యాతని పదములకు నమస్కూతులు గావించి తనకు శారీర సిడ్డి నాసగుమని శేడినాడు, అట్టు వేడగా మీననాథు డాతనితో తపము చేసికానుచున్న

118 ఆతనికి సిద్ధత్వమ. తగదని పల్కి. యాతని నా మార్గమునుండి నురల్ప (బయత్నించినాడు, అపుడా మునీశ్వరుడు తనకు సిద్ధి నానగవలసినదని వేడికొనినాడు. మీననాధు డాతని _పార్థన నంగీక రించి,యాతనికి నాగార్జున సిద్ద్ధునిచే దీక్ష నాసగించి సిద్దుని గావించినాడ. మద్స్యేర్యదు డాతనికి నామము నొసగుచు “సితడు తన యజ్ఞానమునకు ననుతాపమున బడి యఘమెల్ల బాపు, కొనె ధర్మ “బుద్ధి కక్కుడు భఖిణి గల్గి కావున నీయోగి ఖణికాహ్యయమును, భూవలయంబున బొగడొందుచుండు'నది తెల్పినాడు. యోగ సంప్రదాయ నిష్కృతి యందీతడు కరణిపానాథుడుగ బేరొన బడినాడు, ఇందీతనిగూర్చిన కథ యీవిధముగ గలదు, ఒకసారి (హ్మ సరస్వకీ బేవియొక్క సౌందర్యమును గాంచి వ్మిభమో'పేతుడుకాగా అతని తేజస్సు స్థలితమైనది. దాని నాతడు గంగానదియందు విడిచినాడు. అఆ నదినుండి యది యొక గజముయొక్కు. కర్టమున ప్రవేశించినది. _గజకర్ణిమునుండీ హరిద్వార సమీపమున సీ యోగి జన్మించినాడు. వ్యాళిసె ద్దు డు ఈతడు కళ్యాణ కటకము చేరి దేవతానియమున నుండగా, (పజ లెల్ల రాతనికడకేతెంచి యాతని మహిమను గనుగొని రాజునకు తెర్పిరి. రాజాతని మహిమను తెలిసికొని. తన యాస్థానమునకు రప్పించుకొని నవరత్నమయ మగు పీఠమున నాసీనుని గావించి యాతనినిగూర్చిన వివరములను [పళ్నింపగా, నాతడు తన్నుగూర్చి యీ విధముగ చెప్పికొనెను. “రసయోగ కాస్త్ర నిర్మాతయై మహమ నెసగు నాగార్జున 'కేను శిష్యుడను వ్యాళినా శేర్రా మహాత్ముని కరుణ నోలి చతుర్వేద యోగ భేవములు

119

వలయ మంతెషద మర్మ కర్మములు

తెలిసితి దేహ సిడ్జియును సిద్ధించె

నా గురునాథు నాతని నెల్ల కడకు

నీ గతి భువ జరియింపుచున్నాడ” (సం. ఆ, పు-£49)

తాను కాయసిస్థికూడ నెజటుగుదు ననియును, సలసల [కాగుచున్న

తైలమున జరాకృశీథభూతమగు మనుజుడు (యోగసాధన పాగక యున్నపుడు పడి చచ్చి ముద్ద యైనచో నా చేహమున నాపరావరిపై చినచో నా దేహమునుండి ఆతడు “న వజదేహుడై. కలిత లావణ్య, వినుత యౌవన లీల వెడలి యేతెఐచి యిలకెళ్ట నొడయడై యెద రెందులేక, బల పర్శాకమముల” చే భాసిల్లునని తెల్పిశాడు, ఆ పల్కుల నాలకించి రాజు మరణించిన వ్యక్తి మరల పునరుజ్జీవితుడగుట తా నెందును కని విని యెజు గలేదనియును, జొషధములను నమ్మికొని మరణించుట కెవ్వడును సిద్ధపడడనియు, నివి క్రైతవ (కియలుగాని సిష్కవము గాదనినాడు. అందల కాసిద్ధుడు శాగుచున్న నూనెలో నాకనిని పడవేయుమనియును మరల నాతనిని ఐబడయ లేకున్నచో తన _పాణముల నిత్తుననినాడు. అట్టు ప్రాణత్యాగ మొనర్పుట కేరును సంసిర్థులు గారనియును ఆందువలన అరనినే నూనెలోని కుఆక మని తెల్పి, పిదప నుప యోగింపవలసిన యౌషధముల నొసగినచో అతడు బోధించి నట్టుగ వై చెదమనినాడు. సిద్ధుడందుల కంగీకరించినాడు గాని రాజులను నమ్ముటకు పిలు లేదనియు? వారు సదా కుటిల వర్తనులును* ననృత భాషా పరాయణులును నగుటవలన తా నాషథధములను అతనికి. గాక మంతివరుల కొనగెద ననినాడు. తాను తప్త తై లమున నుజు కుదు ననియును, పిమ్మట నౌషధములను తాను నుడివిన విధముగ వేసి తనను (బతికింప వలెననియు, అట్లొకవేళ చేయక పోయినచో”

లం వ్శిపుని గోవు

జొయ స్త్రీ బాలుని జంపీన గతికి

గురు భామ దోబుట్టుగును దమ తల్లి

దెరలక పట్టి పొందినవాని గతికి

120 జేవాడి బసిడి ముచ్చిలు వాని గతికి

బోవు వారగుదురు,..'” అని (పట 25) _ వారు కనుక ఒకివేళ నా యౌషధములను వేయనీయకుండునట్టుగ జేసినచో నాతని రాజ్యపడము (దుంగుననియు, నాతడు సర్వనాశనమగుననియును కాస మొసగినాడు. పిమ్మట నాతడు కాగిన త్రైలమున బడెకు.. పిమ్మట నాతని దేహముమై నౌషధములు వై చుటకు సచివులు పూనునంతలోనే తనకు డెల్పకుండ వేయవలదని రాజనినాడు. అతడు పట్టువల వహించి మొట్టమొదటి యౌషధమును నెరిగి చేయించినాడు. దాన పయోగించగనే సిర్గుని కరీరము, శుద్ధ విశదవర్జమున, నాయితందై మార్దవోపేతమై యొప్పినడి.. దానన పీక్షించి నృపాలుడు సిద్ధుని పయ్కలు చిజములని తెరిసికొని యీత డొక చక (బతికినచో? (పపంచమున కంళటికిని తానే రాజగునని చింతించి కడమ మందుంయ వై చకుండ మాన్పించినాడు. మంతులు అట్టు చేయుట దగదని వారించినారు- కాని రాజు వారి మాటలు చెవిని పెట్టక, వారిని నివారించినాడు, చేయునదిలేక వారు కన్నీరు కార్చుచు మిన్నకుండిరి. ఆ సిద్దు; కాపవళమున రాజు 'సమూలముగ వాశనమయిపోయినాడు. వ్యాక సిద్ధుడు పజ లెల్లరును బల్లిదుడని

పూజింపుచుండ బెంపొందినాడు,

గోరవతనాథుడు

సిద్ధులు రసవాద, కాయసిద్ధి, మున్నగు విద్యలలో మ్మాతమే గాక స్రీ వశీకరణ విద్యయంచు కూడ నిపుణులుగ నుండిరేమొ ; గోరక్కకాథుడు, గోరతనాథుని శిష్యుడు. ఈతడు, సౌరాష్ట్ర దేశమునందు సోమేశ్‌ దేవాలయమ మున నుండినపు డా దేశాధిపతి యీతని మహిమనుగూర్ని తెవిసికాని తన పురమునకు తోడ్కొని పోయినాడు. ఈ సిద్ధుడు స్త్రీల వశీకరణ విద్య నెలుగు నని తెలిసికొని తాను కోరిన స్త్రీని తనకు వశమము తనవద్దకు వచ్చునట్టుగ చేయుమని కోరినాడు. రాజు కోంకను మన్నిఐచి తన మంథతళ క్రిచే నటులే రప్పించినాడు, రాజా సిద్ధుని మహిమకు మిక్కిలి మెచ్చుకొని ఆతనికి కనకాంఒర భూషణాదుల నొనగి గౌరవించినాడు, ఆది యొల్లను ఛన కవసరము

కేవ] లేదనియును తనకు గురువువలన లభ్యమమయిన యోగ ముండగా యితరార్థములతో పనేమియు లేదనిచెప్పి వెడలిపోయింాడు, కాని రాజులు మత్సర పూరితులు, ఇట్టి స్త్రీ వశీకరణ విద్య గల్గి యున్నందున నా యోగి “ఎవ్వని _పియభామిని న్లైన,నెలమి రప్పించి నిజేచ్చ [గీడింప, గలవాడు వీని నే గతినైన జంప్రవలయు నంచు ఆత్మ నూపించి అతనిని బట్టి జంపుటకు తన పరివారమువము బంపినాడు, కాని వారాతనిని నెన్నివిధముల జంప [పయత్నించినను విఫలులైరి. అతని యోగళక్రి ముఃదర వారి (ప్రయత్నములు వలింపలేదు. ఇక వారేమియ గావింపలేక నాతని నొక పెద్ద లోతైన మడుగులోనికి శోసివైచి పెన రాళ్ళు వైచి అతడిక నందుండి లేవజాలడని యెంచి నృపుని కీ వార్త నెజిగింప నేగిర్ని ఇట నీ గోరక్కుడు వేవేగముగ బంధన విరహితుడయమి, వారికన్న పూర్వము నృపుని యెదుట కేతెంచి, తన్నకారణముగనే చంపడలచిన రాజు సమూలముగ నాళన మగునని శాప మొసగి యేగినాడు, ఈ గోరక్కనాథుడే కొంతకాలమమున పిమ్మట కృష్ణ కఏందార భూపతిచే, మీననాథు డాచమనకు గావించిన స్థలము నందలి పవ్వ్నిత జలములను మరల వచ్చుటకు శివాగారమును నిర్మింపజేసినాడు (ఒకనాడు కృష్ణ కందార భూవతి యీ గర్తమందలి జలమున (గుంకులిడగా, నాతని నంతవరకును పీడించుచున్న కుస్టువ్యాధి నయమైవనది. ఆ జలములు చాల తక్కూవగ నున్నవని యి౨కను పెద్ద చెరువుగ (తవ్వింపవలెశని యాతడు (పయత్నింపగా, అసలు జలమే మాయమైనది రాజెంతయో విచారించి జంచేవత కోరిక _పకారము నుముజ బలి నీయబోవుచుండగా గోరక్కు డీ వృత్తాంతమును విని రాజుతో నట శివాగారమువు నిర్మింపజేయవలసినదని అట్టు - గావించినచో పాతాళ వివరములోనికి పోకుండ జలములు నిల్బునని తెల్చినాడు). మత్స్యేందనాథుడు -ా కాలజ్ఞానము నవనాధులను గూర్చిన చర్మితలను తెలిసికొనిన పిమ్మట వారుప చేశించిన

మత నస్వరూపములను గూర్చి గూడ కొంత తెలిసికొనుట యావళ్యకమగుచున్నది “కౌలజ్ఞాన నిక్ణయ'మున కౌలజ్ఞాన మార్గ _పవర్తకలలో మత్స్యేం్యద్రనాథుడే [సథమాదార్యుడుగా పేర్కొనబడినాడు. మత్స్యేందనాధుడు వివరించిన కౌల స్ట్‌్మళము 7= క్రమతమే, దీనికి బౌద్ధ మతముతో నెట్టి సంబంధమును నున్నష్టు

192 ఇందుకుపయోగింపబడీన "కుల్‌ శబ్దమునకు శ క్రియు, అకుల శబ్దము నకు శివుడనియు వీరశణ్థమును చెప్పుదురు. కులాకులములకు సంబంధమును స్టాపించుటయే కౌలమార్ల్గ సిద్ధాంతము 5* శివుడు వర్ణ విఖేదము లేనివాడును, ఆద్యంత రహిశతుడును నగుటవలన నాతడకులుండయినాడు. గివునకు (వపంచ సృష్టి గావింపవలెనని, జనించిన కోర్కెయే శక్తి. ఈశ క్రిమండియే సమస్త పదార్థములును ఉత్పన్నముళలయినవి, శక్తి శివునకు _పియురాలు, అమునప్పటికి శక్తి శివుల కెట్టి భేదమును లేదు. శక్రియే సృష్టికి హేతువవట చేతను, సీమెను, కులమని (వంశమనిి అనుకున్నాడు శ క్రియొక్క. (పాపు లేక శివ డెట్టి కార్యమును జేయజాలడు. “ఇ కారము ళ క్రివాచకము, శివళబ్దమునుండి యికారమును తొలగించినచో “శవ మగుచున్నది.33 ఇటువంటి శ క్తి నుపాసించు శా క్రేయులే కౌల మార్గావలంబకులు. కొల మార్గావలంబులు భోగములను యోగమార్గము] ౨ విసర్జింప నవ సరములేదని భావంతురు. గోమాంస భక్షణము వీరికి విహితమైనదట, గోమాంస మును నిత్యము భక్షించువాడే సత్యమగు కౌల సాధకునికి మత్స్యేర్యదనాధుని వచనాను సారముగ హఠయోగ [పదీపిక యందు దెల్పబషినది కాని గోమాంస మనుదానికి యౌగికార్థము చెప్పబడినది. “గో అనగా జివ్వ అనియు, దానికి తల[కిందు ఐరచి తాళు (ప్రదేశమునకు గొనిపోవుటయే గోమాంస భక్షణ మందురు. దీనిశుండి యొల్దప్పుడును అమృతము (సవించును. (బిగ్భుగారు (కర్ణకుండలమలను ధరించు) నేటి నాథ సంప్రదాయ యోగులు లింగపూజ యొన ర్తురనియు, (దాసుల కోరికలను) నణచివేయుట సాధన మార్గమునకు పరిపంధియని భావింతురనియు నుడివిరి. ఈ నాథ సంపదాయకులు పురుషుని యొక్క పరిశామము నస్ర్రీయని భావింతురు. అందువలన వీరు వామాచారము 54. కులం ళక్రిరితి పో క్త మకులం శివ ఉచ్యతే కులే కులేస్య సంబంధః కౌల మిత్య భిధీయతే” సౌభాగ్య భాస్కరము, పు, 58 - నా,సం.పు 81. 55. “శివో పి శవతొాం యాతి కుండలి న్యా వివర్ణితః” ఎాదేవీ భాగవతము, నా.,సం.పు. 62

1298

నకు [ప్రాముఖ్యము నొసగుదురు. కౌలజ్ఞాన నిర్ణయమున మత్స్యేం_దనాథుడు వివరించిన '“చ్మకపూజి యిప్పటికిని వ్యాప్తి యందున్నది. కాని యిది రహస్య ముగను, గోప్యముగను నుండవలెనని బావింతురు.

కౌల సాధకుల యొక్క 'పధాన కర్తవ్యము కుండలిసీ ళ కిని మేల్కొ ల్పుటయే, శ క్రియే మహాకుండలినీ స్వరూపమున జగత్తునందు వ్యాపించికది, ఈ కుండలినీ శ క్రియున్న స్థలముననే శివశ క్తులు కలియచున్నవి. శివశక్తుల యుక్క ఈ సామరస్యమే పరమానందస్థితి, ఈ ఆనందము లభించిశ పిమ్మట సాధకున కిక చేయదగిన దేమియును లేదు.

మత్వ్యేందనాథుడు 'అకుల వీర తం[తమందు" కౌలజ్ఞాన సాధనకు “ద్వంద్వాతీతు 'డగుటయే పరమ లక్ష్యముగ పేర్కొనినాడు. “అధకిం బహు నోశ్షేన సర్వ ద్వంద్వ వివర్డితం” ఇట్లు సాధకుడు అద్వైత జ్ఞానమును సంపా దన గావించి ద్వంద్వాతీతుడై పరమానందము నగుభవింపవలెను, గోరతనాధుడు - యోగ సంప్రదాయము

మల్స్యేం్యదశాధుడు కౌల మార్గావలంబకుడుకాగా, గోరక్షనాధుడు యోగ సం్మపదాయ మార్గావలంబకుడు. ఈతడు పాతంజలాదులు చెప్పిన పూర్వ యోగ సం్టపదాయ మార్గమునే యనుసరించినట్టు కానబడుచున్నది. ఈతడు చెప్పినది ముఖ్యముగ హఠయోగము. దీనియందు _పాణాయామము ముఖ్యము. “హఠయోగమున, 'హ' అనగా సూర్యుడు, *ఠ' అనగా చందుడు నను నర్జ ములు చెప్పబడినవి. ఈ సూర్యచం్యదుల యోగమే హఠయోగము. ఇట చంద సూర్యులను దానికి కొందగు వాయు [పాణ వాయువులను నర్థములను దెల్బగా మరికొందరు పింగళ యిడనాడులని దెల్పుదురు. ఇందువనల నే యిడ పింగళ నాథులను నిలోధించి సుషమ్న మార్గముగుండ (పాణవాయువును సంచ రింపజేయటయే హఠయోగమందురు. ఇందుగూడ కుండలినీ శక్తి నుద్చోధ పరచుట ముఖ్య సాధనముగ జెప్పబడినది.

నాడీ శుద్దుల వలనను ఆసనముల వలనను, [ప్రాణాయామము వలనను సుషుమ్నూ మార్గము తెజచుకొనును, కుండలినీ శక్తి ఉద్భుద్ధమయిన పీమ్మట

శేవిక

శూన్యపదమునుండి సాధకుడు అఖండరూపమున నిఖిల (బహ్మాండ మందెల్ల ప్పుడు ధ్వనిత మగుచున్న అశాహద నాదమును వినుము. హఠయోగమనగా (పాజవాయు నిరోధనమే!

కుండలినీ శక్తి ఉద్బుద్ధమయి శివునితో సామరస్యమును జెందినపుడు ప్‌ఐండ (బహ్మాండై క్యమయినదని చెప్పబడును. ఇదియే యోగులు కాంక్షించు క్రైవల్యావస్థ = సహజ సమాధి స్థితి. దీనిని మించిన ఆనంద మింకొకటి లేదు* ఈ స్థితి నందుబ గురువు కృపవంన జరుగును. వేదములనళన గాని, క్లానము వలన గాని వైరాగ్యము వలనగాని యీ స్థితి పొందబడదు.

మత్స్యేర్యదనాధ గోరక్షనాధు లుపదేశించిన సిద్ధాంతముల పరిశీలనవలన వీరిరువుర సిద్ధాంతములందును మార్గములు భిన్నములయినన లక్ష్య మొక్క టియేయని తెలియుచున్నది. అదియునుగాక, వీరి మార్గ “-ఎలందుకూడ తేద నులక న్న ఐక్యములే ఎక్కువగ నున్నట్లు తెలియుచున్నగ, ఈ నాథ సిద్ధ లందరును ఒకే సంపదాయావలంబకుల బమునప్పటికిని, అందరును ఒకే మార్గము నవలంబించినట్టు గానరాదు. మిత్స్యేం దనాధుడు కౌలమార్గమున, గోరముడు యోగమార్గమును నవలంబించినట్టుగ, వీరియందు కొందరు (శ్రైవ) కాపాలిక మత సిద్ధాంతములును, మరికొందరు పాపపత శాఖ సిద్ధాంతములను, కొందకు బౌద్ధమత వజయాన సహజయాన సిద్ధాంత ములను నవలంబించి నట్టు కానబడు చున్నది.

గోరక్షకుడు స్త్రీ వశీకరణాది శక్తులను గూడ గల్లి యుండినట్టు (వామా చారముల ననుసరించి నట్టూహింపవచ్చును) ఆతని శిష్యుడు గోరక్కుని కథలో, రాజున క్రీతడు కోరిన స్రీని మంగతళ క్రిచే రప్పించి యిచ్చుటవలన తెలియు చున్నది. ఇటులే యీ సిద్ధులు రసవాద కాయసిద్ధి మున్నగు ళ క్తులను గల్లి యుండినట్టును నాగార్జున వ్యా? సిద్ధుల కథలవలన దెలియుచున్నది. రసవాద సిద్ధు లౌషధములను తయారుచేయుదురు.

హరిశ్చం[ద చరితమందు “"కవిశిరః కంపంబసేయ బదరించి వీనుల పండువుగా నీ కావ్యమును విరచింతు"నని చెప్పికొనుటయేగాక, ఆందు సరస

శ95 సాహిత్య లక్షణ విలకమడనని కూడ జెప్పికొనిాడు. ఈ ద్విపద యుందిట్టి విశేషము లేమియు గానరావు. ఇందులకు తోడిది విషయ (పధానమైనదిగ నున్నది దానియందువలె దీనియందు రచనా చమత్కృతి, భావనా తఢిమ గానవచ్చుట లేటు, ఈ [గంథ మందీతడు సష్ట్య్రంతములను రచించినాడు, షష్ట్యంతములను రచించిన ద్విపదకవులలో నీతడే (వథను డగుచున్నాడు, హరిశ్చు్యద కావ్యమున కృతిపతియే లేకపోవుటవలన గాటోలును. అందు షష్ట్యంతరచన గానవాదు. రంగశాథ రామాయణము నందువలె నిందుగూడ నీతడు థ్రీ మల్లికార్డున (శ్రీ మహిదేవు పేర [గంథమును రచించినాడు. గౌరన యొక్క పరిపక్వ కవితా రచనా సామర్థ్య మిందు గానరాక

పోయినను, రెడు (గగంథములందును కొన్ని సందర్భముల భావ సామ్యము మ్మాతమేగాక, భాషా సామ్యమును గానబడుచున్నది. నవనాథ చర్మితలో ముకి శాంతరాయల కొలువు వర్జనము, వారిశ్చందలోని దేవే్యద సభవర్ణ మును పోలి యున్నది.

“కర్పూర పహిమజల కాశ్మీర మిళిత

దర్ప సారాంబు సి క్త పదేశమును

దపనీయ జాల కాంతర గత ధూప

విపుల సౌరభ సమన్విత గంధ వాహ

వాసిత దళదిశా వలయంబు నగుచు

భాసిల్దు నిజ సభా భవనంబునందు

శ్రీ సముజ్జుల రత్న సింహాసనమున

నాసీనుడ్డైె విరుదందె బాగొందో (నవ. చ, పు 8-4)

“గలిగి నానా ధూప గంధ బంధురము

గర్పూర చందన కాశ్మీర మిళిత

దర్ప సారాంబు సి క్త (పచేశంబు

నిరుపమ నిజ సథా నిలమయంబునందు

బరగు చింతామణి భద పీఠమున

దనర నాసీనుడై ......” (హరి. పు, )

1 పరి

ఇచే విధముగ కాళీ గంగాది వర్ణనల సందర్భమున కూడ సామ్యము గాన బడుచున్నది. కాశియందు కాలాముఖ పాపపతులు మున్నగు వారున్నట్టు నవనాథ చరి్మితయందు వర్ణింపబడినది.

ఈ [(గంథమున కూడ నీతడు హాస్య రసము నొండు రెండు పట్ట పాఠ కులకు చవిచూపించినాడు. హరిశ్చుం దోపాఖ్యానమునందలి కాలకౌశికుని పాత పంటిదే యిందలి వంచక పురోహితుని పాత, ఈ ప్మాతయొక్క వికృడా కార చేష్టాదికములే నవ్వుపుట్టించును. ఈహెత్రహ్వారా తన కాలమునాడు కొందరు పురోహితు లొనర్చ్బు మోసకార్యములము వర్ణించియుండును. నిజమున కీ కథకు నవనాథసిద్ధుల కధలతో నెట్టి సంబంధమును గానబడదు. ఒకడాసారి కొన్ని కొన్ని పేర్ణనే రచించి పాఠశులకు నవ్వు పుట్టించు నేర్పరి గౌరన

“పప్పుకూటికి నాల్గు భాస, రు క్రైదు అప్పల కారు జంధ్యాల 'కేళవుకు బదుమూడు గోవిందభట్టు పిన్ననికి రేర విర్ణలకు బండెండు దోరాల వీరయ కెనిమిది వీధి మాధవుకు” ఇట్టి 'పేర్ణా కాలమున (బాహ్మణులు సామాన్యముగ గల్గియుండిరేమో; పండితా రాధ్య చరితలోకూడ సి పేర్లు గానఐడుచున్నవి.

• “దామోదరప్పన్న వామనకూచి చప్పట్ట పెద్ది యంశము నూరబోతి పప్పుకేశవుడు సంభవుల మాధవుడు దోనయ భట్టును ధూ ర్త విర్థలుడు” ఇట్టి పేద్ద పల్నాటి వీర. చరి తయందును గలవు. ఈ కవి గావించిన శ్రీశైల వర్ణన నిసర్గ మనోహరముగ నున్నది. (పు. 218)

కలి? శ్రీల మనోగతి నెటుగుట దుర్చటమశి ౬ందురెండ పట్టి దెల్పినాడు. “కుసుమ సౌరళథములు గుది [గువ్వవచ్చు నిసుక బొమ్మల నీట నీదింపవచ్చు వానగండ్దు గుడుల్‌, గవడీ గట్టవచ్చు గాని యింతుల మనోగతి గొనరాదు” (పు. 81) “అలఘ మత్తేభ కర్ణా, గంబుకంచె గడు చంచలను కలకంఠుల మనను చిత్రాంగి తన కల్డ చెప్పునేయిపుడు” (పు. 62 “నా కోరు కోర్కెలు నాకు సిద్దించె చం చీకుకు దృష్టియు చెవటికి వినికి యాకొన్న వానికి నభిమళార్జములు మూకుకు వాకు రుగ్మున కాషధంబు సారమైనట్టి మీ పదచరణములు" (పు. 190) ఈ చ్విపదలు “మూకం కరోతి వాచొలం పంగుం లంఘయతే గరిం యత్క్య్బృూపామహంవంటే పరమానంద మాధవం” అను శ్లోశమును పోలియున్నపి. గౌరన శివకవి కాకపోయివప్పటికిని నీ గంథమిన భాషా వ్యాకరణా దుల విషయమున కొంతవరకు వారి ననుసరించినట్లు తెలియుచున్నది, అప్పకవి చెప్పిన బువళి వలన బు-రి లకు మ్మాతమే యతి చెల్లును. తొని 'బు=రు' లకు ఉచ్చారణ యందు సామ్య షున్నప్పటికి యతి చెల్టునని యే లాతణీకుడును చెప్పలేము. కాని యీ ఉచ్చారణ సామ్యమునుబట్టి కొందరు

196 కవు లీ యకిని ప్రళయోగించిరి. ఇట్టి యతి మహాభారత శల్య పర్వమున గూడ గలదు. గౌరన నవనాథ చర్నితమున యిట్టి యతిని ఒండురండు స్టము లందు _బయోగించి నాదు, “తొడరి దొప్ప దోగి ధృతి దుష్పదూలి (2-57) “నృపునితో నొండు రెండును గాగ జెప్పి (1-41) “కృృపచేసి వెళ్ళి పోగొట్టిన నైన (2-60) “*కొలుపగా వచ్చితి కృపగలమాడ్కి. (1-29) ఇదే విధముగ నీశడు 'ఉ-వు' లకు గూడ యతి సామ్యమును బాటించినాడు. ఇట్టి యకిసిగూడ ల+షణికులు నిర్వచింప లేదుగాని ఉచ్చరణ సామ్యమును బట్టియే కవులు గూర్చియుందురు, “ఒక్కని డించి పోవుటయు భీతిల్లి (6-92) “డిండంగ దగిన చావులను (4177) ఈ కవి _(గంథమందు అట్టి ఆనుదానికి 'ఆద" యనియు, ఎచ్చరించు అను దానికి 'ఎచరించు' అసియును [పయోగించినాడు. ఇటులే ఊలమాలగుడుచు; బొతళించు, మున్నగు యపూర్వ శబ్దములను వాడియున్నాడు. ఇదే ఏధముగ;, చూడామణున్న, శంకణు మ్మాతంబు, ఎల్లందు, నిత్య తెనగునే, నట్టడవందు మున్నగు సంధులను పుడమీశుడు, (సఎమల పోగులు, అపనడి, మాల్యవంత మహీధరము, మహదేవుడు మహరాష్ట్ర్రము, మహదేశము మున్న సమాసము లను మ్యాతమే గాక, శుద్ధ వ్యవహార రూపములని చెప్పదగిశటువంటి, 'రాయి నేర్చిన రీతి, సరసమై తనర, బన స్త్రిరినీకుు పం్యడొడొయేట, (బాహ్మలు తప్పించుక పోవు, రుగ్మత, మునగు దానినిగూడ _పయోగించినాడు నట్టక నడురేయి, పడారము, సౌొకసొకలు అంత స్తము వంటి శబ్దములుగూడ నీ | గంథమున దొర్హిపోయినవి, యతి విషయమున వలె పాస విషయమునకూడ సీతడు విశ్చంఖలత్వ మును జూసినాడు. ఈతడు సబిందు నిర్చిందు 'సాసములను, ఊఆ, ర [పాస లను గూర్చినాడు,

1వ్రిం నవచోళచరిత గంధక ర్త పోలిశెట్టి లింగకవి. పదునాల్గవ శతాబ్ద (_పాంతమువాడు*

కుల గోలాదికము లేమియి నీ [గంథమువలన ఆెలియట లేదు. కైవుడు, ౩ వమత సం్యపదాయము ననుసరించియే కులగోతాదికము లేమియు (పస్తావిం చుకొన లేదని తెలియుచున్నది.

“క్షెతిని 'మాతా హిమగిరి నుతా' యనగ

నతిశయ రితి *పితారు ద యనగి

బాంధవుల్‌ శ్రైవులు భక్తు లౌననగ

శంకర దాసయ్య శరణ వంశజుడ

శంకర దాసయ్య శరణ గోోతజుడ

మూలవనౌ ఫ్రీ గురు బూజించు శ్రీల

లీల మను పోశెట్టి లింగము నాగ, ఐరగినవాడ”" ఈతడు కుమ్మరి కులమునకు చెందిన వాడనియును, శంకర దాసుని వంశము నందు జన్మించిన వాడనియును నీ (గంథ పీఠికాకారులు రచించిరి...) శ్ర (గంథమునకు మూలము కన్నడ (గంథము, కృతి (_పేరకుడు చకిలాల లింగప్ప. _ ్రీరాములపల్లి నివాసీయగు మృత్యుంజయిస్వామి కంకితముగా రచించినను, (గంథమునందంతటను లింగప్పనే సంబోధించినాడు. చకిలాల లింగప్ప కన్నడ [గంథమును తెలుగున ద్విపదగా రచింపమని చెప్పినట్టున్నను, ఆ కన్నడ (గంథమేదియొ నెవ్వరు రచించిరో స్పష్టముగా చెప్పబడలేదు. “ఆర్యులు చేసిరి అని మాతమే గలదు. ఇతడు నవనోళ చరిత మా్యతమే గాక, మలహణచరి్శితము, శంకర దాసయ్యచరితము, వీరసంగయ్య దేవచర్మితము, శిష్య ప్రబోధము నను ద్విపద కావ్యములను రచించినట్టు అవ తారికలో చెప్పికొనెను. కాని నేడవి యేవియు గన్పట్టుట లేదు,

56 నవచోళ చర్విత, పీఠక, పు. 5.

18౧

నవచోళ చర్మితయందు కరి కాళ చోళుడు వికమ కోళశుడు, ఉత్తుంగ చోళుడు, వర వీర చోకుడు, ఊ త్తమ చోపడు, ఆవివర చోళుడు, వర్మ ధర్మ సత్యేయ్యద, మనుజేంద చోప ఇను, నవ చోళ చకవర్తులయొక్కు చరితలు వర్డింపబడినవి. కొనియీ (గంథమందు వర్ణింపబడిన విషయము లెంతవరరు చార్మితక సక్యములో నెజబుంగరాదు వీక్‌ ఇవుడైన కవి భ క్త్యావేళముచే వారి చర్మెతిలను భక్షి పూర్ణములగు కల్పనలతో రచించినాడు. కాని వారి జివిత కాలములందు సంభఎంచిన చార్మితక ఘట్టముల కంతగా [ప్రాధాన్య మొనగినట్టు గానరాడు అందువలననే చార్చితకులీ (గంథమును (వామాణ్‌క (గంథబుగా నంగీకరింపకున్నారు.

“716 18౪౭0౦0౦14 64/10/8 2 ౪1/8 581౪78 ౦౦౧౫౧||$410౧ 2౪౭1125169 10 ౩ 162౧2659 2౧౮6 2 6100664 ౪45310౧. 1౧6 8౧౧86|5౪21/8 - ౧౭౧౭ ౧72 0! 116 0012 ౪8౧054 041/8 1౧ 58౧96711 0% ౪౧10౧ 6/6 15 8 83011 80918000 ౭౧0౧9 18 41880216 గి!2౧ల50౧1౧65. 2౧౮ ౧6 కసంగ౧౮6ర998-గ8)8106041 2130 1౧ ౧6 92026 ౦00116010౧ 0౦+ ౧8౧౮5౦౧1౧5 29 1౧6 1626100 6౫2౧౧౧69 01 1113 01833. 8641651661 ౧29 ౦056౧/66 (14 ౫౧౮ ౧౧. 6.7) 9 1200151 ౧౭౪౧6 015601 ఇంటికి 2౧6 61? ఆ6/ ౪౭౧౬01 1811201110/ 10 2౧౪7 ౧౮౧౧౦565 0 98/1 ౧|:౩10౧/ 8౧8 6150109606 210౧06 0౫ ₹16 ౪6౧/ 5116016951 ంజంంలం! 6౫8౧౧|- ౧2110౧."“37 కతరికాళుడు

చోళ చ్మకవర్షి, శివభక్తి దురంధరుడు. కావేరియొక్కు మహిమ నెజీగి, దానికి కట్ట కట్టి సప్ర సంతానములలో నొక దానిని నిర్మింమటవలని పుణ్యమును సంపాదింపవలెశని యెంచినాడు. ఈ కట్ట కట్టుటకై తన సామం తుల వెల్లరను బిల్వబంచినాడు. ఆతని యాజ్ఞానుహైరము అందరు సామం తులు నేతెంచికి కాని, భాస్కర చోడ, ముక్కంటి చోడులు రార్రైరి. భాస్కర చోడుడు వెట్టి చేయటకు రాకపోగా, నాతడు నిత్యము సూర్వ్యున కగ్పించు రస రసాన్నములపై కరికాలుడు తన యానను పెట్టినట్టు భృళ్యులచే కబురంపినాడు.

నె. ది చోళాస్‌, (వా 1, పుట £!,.

181 అతనిచే (ప్రతినిత్యము సూర్యున కర్పితములైన మూడు అర్హ ప్యాతలను సూర్యునికడకు టోనీక ఆకాశమున నాపినాడు కగికాఫుడు పెట్టిన యాన నెజిగి వెంటనే భాస్కర చోడు.డు కట్ట కశ్టైదనని బాస చేయగా, సూర్యు డాతని నై వేద్యము నారగించెను. వాస చెల్పించుటక్తై భాస్కరచోడుడు కరికాలుని యొద్దకు వెట్టి చేయుట కేగెను.

శ్రీ నేలటూరి వెంకట రమజయ్యగారు విశవ సంవత్సరము, పుష్యమాస భారతియందు [ప్రకటించిన పు9వ ర్తి శాసనము “కరికాలుడు టోజుడను రాజుచే సూర్యుసి కర్పెతములై న మూడు అర్హ్య పాత్రములను సూర్యుని కడకు టోనీక ఆకాశమ.న నాపి భోజుని దాసునివలి జేసెను.” అని గలదు. ఈ శాసనస్థ భోజుడే (పకృత కవిచే భాస్కరవచోడుడుగా వర్ణిరుడైనాడు ఈ భోజుని గూర్చిన ప్రస్తావన ఒప్పిలిసిద్ధి, కౌజిదెస కాసనములఎదు. గూడ గలదని వారు దల్పిరి.

“ఇను పాదము అర్బ్చింపగ

జను భోజుని యర్హ్య మం్యత జలప్యాతలు దా విను వీథి నాగ బంచెను

ఘనముగ దన యాన నొడిచి కరికాలుడిలన్‌”

58. వారు ,పకటించిన శాసన విషయ మిడి “చందమౌళయొక్క పాదపద్మ మునందలి భృంగమగు కరికాలుడు ఇ్యుకుని (2) వంశమున బుష్టైను ఆ రాజు ఈశ్వరు నారాధించి. సర్వ సంపదలను సమృద్ధి పజఅచుటకై స్వర్ణ వృష్టిని కురిపించెను. త్రిన్మేతపల్పవుడను నృపుని గర్వితునెగా నెజి% వాని ఫాలతోచనము భగ్నము చేసెను. భోజుడను రాజుచే సూర్యుని కర్పితములై న మూడు అర్హ ప్వాతలను సూర్యుని కడకు బోనీక ఆకాశమున నాపి భోజుని దానునివతి జేసెను. ఇవ్వాకు వంశ ్కపభువులకు రాజధానియు, మనుష్యులకు శృభావహయునగు యయోధ్యనుండి, (వాహ్మణాదులగు నాల్గు వర్ణముల వారిని కొనివచ్చి పల్లవరాజు 'దే(మునందు రాష్ట్రములను నగరములను, ఇచ్చి ఫ్రీ పర్వత చృాయయందు ,పతిష్టించెను, అచ్చట తన పేరట లింగ పతిష్ట చేసెను. -భారతి, విభవ _పుష్యమాసము, పుట, 86-91.

[లి

ఈ భోజుడు వాకాటక రాజ్తై యుండునని వారనికి. కాని కొందరు చాక్కితకులీ విషయములను సత్యములని విశ్వసింపకున్నారు. ఇట్టి అభాచి కల్పనలన్నియు కరికాలుని మహిమాన్విత పురుషువశా వర్ణించుటకే చేయబడినవని తలంచు చున్నారు.

ఇదే విధముగ నాభికాత్యముచే కొరికాలుని వెట్టి కేతేరకుండ ఆతనిచే మూడవ నేేతమును భగ్నము గావింపబడినవాడు ముక్కంటి చోడుడు. ఈత డీశ్వర వర_పసాద జనితుడుగ వర్ణింపబడినాడు. కా? హస్తి పట్టణ మందు కాళహ స్రీశ్వరుని మహిమచే నాక కన్యకరు మూడవ నేతము గల్గి జన్మెందిన కారణ శరీరుడు. _౫తని కడకు కరికాలుని భృత్యు లేతించి కావేరి నదకి కట్ట కట్టుట కై వెట్టి కనేకమంది సామంత నృపతు లేశెంచిరనియును, ఆ కార్య మున కాతకు కూడ రావలసినదని కరికాలుని యాజ్ఞగా నివేదించగా, ముక్కంటి చోడుడు కోపోద్దీపితుడ్తై ఈశ్వరుని శ్రీపాద జలజ షట్బదుడనైన తన్ను, తన్ను తానెలణుగని కరికాలచోడుడు పిలువ బంపినాడని బల్కి భృళ్యులను మరలి పొక్మునినాడు. అపుడా భృత్యులు ఛివభ క్రి దురంధరుడైన కరికాలనితో వైరము బెట్టుకొనుట తగదని యాతనికి హితవును జెప్పిరి. పీరు కరికాలుని మహిమను వర్ణించుచు, “నవని రాజుల కెల్లి నాద్యుండతండు" అసి. కవి యిట్టమట అతిశయో క్రియే. చోళవంళమున కాది పురుషుకుగ వర్ణితుడుగాని ఆవని రాజులకెల్ల్ణ ఆమ్మడు గాడు ఈతడు భోజుని వశపరచుకౌనిన తరువాత ఉ త్తరాపథమున హిమాలయ పర్వతములవరకు తన రాజ్యమును వ్యాపింపజేసె నని పులవర్షి కాసనమున జెప్పబడినది. ఈ వృత్తాంతము “సిలప్ప3కారమ్‌” ఆను తమిళ పురాణమునసు౪€ పుణ్యకుమారుని మోలెపాడు శాసనమునను గలదు. ఇది కూడా ఆతిళకయోక్తుంతో కూడిన సత్యదూరమశసు విషయమేమొ |!

ముక్కంటి -చోడుడు వారి ప్రత్యు త్తరమును విని, కరికాలున భృత్యులను పట్టి [(తోయింపగా వారు కరికాలుని వద్దకేగి సంభవించిన వృత్తాంతము నంత

50, ది చోళాన, పుట, 4.

60. ది చోళాస్‌, పుఒ. 41

188 టిని విన్నవించిరి. ఈశ్వరుడు మూడవ కన్నిచ్చినందుననే నాతడట్టు గర్వి తుడై వెట్టి చేయటకు రాకున్నాడని తలచి శివుని (పార్ధించి, కరికాలుడతనిమై యాన నిడినాడు. ఈయనచే ముక్కంటి చోడుని మూడవ కన్ను మాయమై నది. తన కన్నులు బూయము కాగా ముక్కంటి శివుని కారణ మడిగి నాడు. శివు డాతనికి (ప్రత్యక్షమై మూడవ కంటి నిచ్చుటకు తనకు శక్యము గాదనియు, తన [పియభ క్తుడయిన కరికాలు డాన పెట్టినందున తానటులు గైైకొంటిననియు, భక్తవ యాజ్ఞ మీరుట తనకు వశముగాదని, ఆ భ క్తవరుని వద్దశేగి”చో, ఫాలన్మేతము నాతడే మరల నిచ్చుననియు దెల్పినాడు. ఈశ్వ రుని యాజ్ఞ చొప్పున ముక్కంటి చోడుడు కరికాలుని వద్దకు వెట్టి చేయుట కేగి నాడు. కరికాలు డాతని కెదురేగి స్వాగతము బలికి, భక్త జన సులభుడైన శివుని తన యాన నెరవేర్చినందున అనేక విధములుగ సంస్తుతి జేసి ముక్క-ంటి చోడుసి మూడవ న్మేతమును మరల నీయవలసినదని _పార్థిందినాడు. అతడు ఫౌలలోచనమును మరల ఐడ'సె మునుపటి క టె నెక్కువ మక్కురతో నుండెను కరికాల ముక్కంటి చో డు లిర్వురును భావంబు లేకమై పలు భక్తి మెజసి,సావ ధానత ననేక _పసాదముల, సేవించి ధక్త వాంఛితమున మించి" యుండిరి. ఇతడు ఇతిన్నేత పల్లవుని గర్వ మడచు కథ మిక్కిలి (పథ్యాతమైనది. ఈ విషయము పులవర్షి కశాననమున వర్ణితమైనదె. “తిన్నేత పల్లవుడను నృపుని గర్వితునిగా నెటిగి వాని ఫాలలోచనము భగ్నము చేసె” ఈ విషయమును తిక్కన నిర్వచనోత్తర రామాయణమునందును (అవతారిక పు. £ీ రృపాల్కురికి సోమన పండితారాధ్య చర్యిత పురాతన (పకరణహులోను (పస్తుతించినారు. ఈ విషయము కొణిదెస ఒప్పిలి సిద్ధి కాసనమున పేర్కొనబడినది, క॥ కావేరి దరులు గట్టగ వేవే పల్దవుడు దనదు వెట్టికి రామిన్‌ దావా నుదుటి కనువో గావడి గరికాల విభుడు గాలందుడిచెన్‌ "92 8. దిచోకాన్‌, పుట. ఉీ 62, దంహిం,. భా, 4

1లికీ

(పకి యాం(ధ చోళ కాసనమునను, “చరణ సరోరువా విహత విలోచన పల్టవ (తిలోచన (పముథాఖిల పృథివీశ్వర కారిత కావేరీ తీర కరికాలకుల రత్న (పదీప”యని వర్జితమైన పంక్తులీ ఘట్టమునే తెల్పును ఈ |తిన్నేత పల్టవుని కంచిరాజుగా శ్రీ వెంకట రమణయ్యగారు చేప్పిరి పూర్వ పశ్చిమ సము (దములకును కృష్ణా కొల్చడములకును నడుమ నున్న దేశము నేలిన [పభువు చాళుక్య వంశమునకు మూల పురుషుడైన విజయాదిత్యునితో పోరాడి వీరమర ణము శాందెను. ఇతడు శ్రైవ మకాభిమాని. అనేక శివాలయములను నిర్మిం చెను. తుద సీతనికి కరికాలునితో విరోధ మేర్పడినది. పరాజితుడై కప్పము గట్టినాడు, కంచిరాజ్యము వోపల స్వాధీనమైనడి. (తిలోగనుడు దరణికోట రాజధానిగా గుంటూరు మండలమును పొలించుచుండెకు

కరికాలుడు కావేరికి కట్ట కట్టించిన విషయము మొట్టమొదట పుణ్య కుమారుని నూలెవాడు శాసనమున పేర్కొ నబడినట్టున్న ది.** క్రరికాలుడు కావేరి కట్టకట్టుట, (తిన్మేత పల్పవునిపై ఆతని విజయమును గూర్చి శ్రీ సీలకంఠ శాస్త్రిగా రిట్లభ్మిపాయపడుచు న్నారు,

సం(౧1౧8 04% 06 ౧౧0౪ ₹(01081 0141169 ౧౭౧౧6౧ 1౧ ౪౧6౧ 1689౧65 6/౦౪ 12౧ 9 ౪౭7 1౧ ౪౧10౧ ₹19 880 ౧ ౧౧1౧౦165 ౪/0 2౧0106! 9640 01 1686౧6 ౧9౧౪1౧8 [06౧6 1068 8118౪78, ౩౧6 6610108169 1౧ 6 0616018166 ౧616 0% 116 1466 91604 00614 ౧1౩1651! '“08704 58270408 ౪10412 ౪1100202 గి8|1272 - 71100820౧2 01201408 క0118 ౧౧10115788 గ౭?1108 8౪6/1 ౧8 ౪౧10౧ ౧85 0660 ౧౧౫66 106 08919 0౦+ 00౧౦149100 ౦1 (౧6 ౧10౧651 1౧౧౦౧18౧06 10 6 00౧/6౧౦100౪7 0 68/౪7 506% 1౧618౧ ౧94004."

ముక్కంటిని భంగము చేసిన విషయ మెటులున్నను, కరికాలుడు (తిలోచన పల్పవుని గర్వము నణచి, యాతనిపై విజయమును సాధించెనన్నది చారి డాత్య్మక సత్యమై యుండును. పీరిర్వురు మరల సఖ్యముగ నుండి, “కరికాల చోడ భూవరుని యానతిని పరువడి తన రాజ్య పదమున కరిగి' అని కవి రచించినది

68. ది, చోళాన్‌, పు. 4

69. చోళాస్‌ పుట. 44

విర

సత్యమై యుండదు. అది అభూత కల్పనయ్రి యండును. కరికాల చోలుడు తన భ క్తి మహిమచే స్వర్హవర్షమును కురిపించెనను ఐతిహ్యాము గలదు. కొన్ని శాసనములందును [గంథ ములందును నీ విషయము బేర్కొనబడివది. కాని లింగకవి యా విషయమును (పస్తావింప లేదు. పిట్టవ్వ యకు భక్తువూలి భక్రికి మెచ్చి ఈశ్వరుడే భట వేషము ధరించి కరికాలునకు వెట్టి జేయుట కేకెంచి, పిట్టవ్వ యొక మాహాత్మ్యము నాతని కెరిగించును. పిమ్మట మాదర చెన్నయ్య చుహిమను చూపి, అఆళని భక్రి నవేకి విధనుల పరీషించి, కైలాసమునకు గొాంపోవును. వి[క్రమ చోళుడు

ఈతడు కూడ కరికాల చోళునివలె నపారమగు శీవధి క్రి గలవాడు, ఈతడు రాజ్యపాలనము చేయుచుండిన యొకానొక సందర్భమున దిగ్విజయ యాాతకు బయలు దేరి కొంత దూర మేగిన పిదప గహనమగు నొక యరణ్యమున దేవాబయమును పూజాది విధులును కేని యొక శివలింగమును గని, భ క్రిలోలుపళ చేత, అచటి లింగమునకు ఆలయ నిర్మాణాదులను గావించి కైంకర్యములను చేసి; చిట్టచివర కీశ్వురుని పసన్నము. చేసికొని, (ప్రత్యక్షము గావించుకొని ఈశ్వరుడు తన పురముననే వెలసి పూజాదులను గ్లైకొనునట్టుక వరమును వడనినాడు. కొంతకాలము జనిశ పిదప నీశ్వురుడు పూసల నయనారుని భ క్రికి ముగ్ధు డై యాతనియొద్ద నుండిపోగా విక్రచోవ డీశ్వరుడు తనయొద్ద కేతేరకున్నాడని గండక ర్రెర వేసికొని పాణ త్యాగము చేయబూనెను. ఈశ్వరు డపు డాతనికి (పత్యషమై ఆతని నా యద్యమమునుండి వై దొలగించి పూసల నోయనారుయొక్క మహిమ నాతనికి దెలిపి, పీమ్మట సాయుజ్య మొసగి మన్నించినాడు,

వికమచోవుడు మొదటి కులో త్రుంగుని ప్వుతుడనియు సీత డు శ్రర సరిహద్దులను పటిష్ట పరచుకొనుటకు విజయవంతములై న (పయత్నములు చేసినట్లును చర్మితవలన తెలియుచున్నది. ఈతని కాసనములలో నొక (పళ స్త్రి భాగమున నీతడు చిదంబర మందలి నటకాజస్వామి ఆలయమునకు నిత్మాణాదు

186

లను, దానాదికములను చేసినట్లు గలదు."” కవి వర్ణించిన ఆలయ మా నటరాజు స్వామి యాలయమే అయి యుండవలెను. వరథ ర్క చోళుడు

తన పు్యుతుడు సత్యేర్యద చోళునిచే గోవత్సము మృతి నొందగా, తన ప్కుతునికును అదే దండన మొసంగి తన రర్మబుద్రిని _పకటించుకొని శివునిచే మరల గోవత్స్పమును బడసినాడు. న త్తే ౦ ద చోళుడు

ఇతడు కూడ తంగడివలె ధర్మాసనమున న్యాయ ధర్మ లను నిర్వ ర్తించు చుండెను. ఒకసారి తన ప్యుతునివలన, ఒక పేదరాలి ప్పుతుడు రథము[లింద పడి మరణింపగ నాతడు తన శిరమును ఖండించుకొనెరు. ఆతని మరణమును గాంచి తక్కిన వారెల్లరును శిరములను ఖండించుకొనిరి. చివతకు రాజు పరధరిి చోఛళడును తన శిరమును ఖండించుకొన సంసిద్ధుడగుచుండగ నీళ్వరుడు (పత్య్మవమై నాతని నా పూనికనుండి విరమింపజేస, చనిపోయినవారి నందరును (టతికించి యొళల్లరను శైలాసమునకు గొంపోయెను.

గోవత్సమును చంపిన పుతునికి మరణదండన విధించిన వరధర్య్మ చోపని కధ “మణిమేకలై' యను తమిళ కావుమునందు వర్ణింపబడినది. దీనిని చోళ చరిత కాధార (గంధముగ (గహింతురు. కాని ఈ వరధర్మ చోళుడు చార్మితక పురుషవురో కాదో తెలియదు. వీరచోళుడు

నిత్యము ఈశ్వరుని సహ్మ్యస కమలములతో నర్చించు నియమము కలవాడు. శివుడాతీని భక్తికి మెచ్చి యాతనికి సాయుజ్యము నొనగ నిచ్చగించి, యొక దినమున నా పేయి పుష్పములలో నొకదానిని తగ్గించినాడు. ఈశ్వరుని

67. చోళాస్‌, రెండవ భాగము-స్య, 69, . 68. ₹06 00185, |. శీ. గీ, 53960౧౧ 9. 1. ౧. 38,

157

టీయినామములకు వేయి పుష్పముల నర్చించు నియమము కలిగిన యాతడు, ఆ దినమున నాక పుష్పము దరగి యుండుటకు గడుంగడు విచారించి, ఆ పుష్పము నకు బదులుగ తన సహ_సాబ్ధములు గలిగిన శిరమును అనగా సహ్మసార చ్యకమును గల్గినదని భావము - శివున కర్పింపవలెనని కరవాలముతో శిరమును ఖండించుకొనటోయినాడు. ఈతడట్టు శిరమును ఖండించుకానటోవుచుండగా, శివుడు పతృడమై తన్నాతడు విడువకుండ నుండుటయే తన యశఖీష్టమని దెలిపి, విమానముపై నెక్కించుకొని కైలాసమునకు గొనిపోయినాడు, వీర రాజేర్యదుడు వీరచోళుడు. ఈతడు రాజేందచోళుని తృకీయప్పుతుడు. ఈతని సోదరు రిర్వురు, మొదడి రాజాధికాజు, మరియు రెండవ రాజేం్యదుడు అనువారు. ఈతడు (కీ, ఈ. [1063 నుండి 1069 వరకు రాజ్యము చేసినట్టు తెలియుచున్నది. ఈతడనేక యుద్ధములను చేసి బిరుదులు గాంచిన వీర చక్రవర్తి యని, చర్మిత వలన తెలయుచున్నది కవి వీటి నన్నిటిని తడువ లేదు. ఈతడు చిదంబర నటరాజేశ్వరాలయమునకు దానాదికములను గావించినట్టు కాసన (పమాణము లున్నవి. కవి ఈతని శివ భ_క్రిని గూర్చి చ్యూతమే చెప్పెను.

ఉ త్తమచోళుడు

ఇతడు పరమ వీరతై వాచారుడైన చృకవర్తి, ఇతడు గాంధారా దిత్యుని ప్కుతరుడ.. చోళ రాజులలో (ప్రముఖుడు. కవి యీతని శివభ క్రినిగూర్చి మ్మాతమే వక్హించినాడు.

ఇంకను ఉత్తుంగ, అహివర, మనుజేం్యదచోళుల శివభక్తి పారమ్య మీ [గంథమందభివర్ణిత మైనది.

ఈ [గంథము చర్నిత (పధాన [గంథము గాదు. మత విషయక [గంథము. అందువలననే కవి ఆయా చోళ రాజుల కాల మందలి చారిత్రక ఘట్టములను రాజకీయి విష్ణవములను తడవక, ఆ రాజులయొక్క శైవ మహిమలనే వర్ణించినాడు. ఈ కవి (గంథమన ననువు చూచుకొని శైవమత సిద్ధాంతములను, త త్ర్వమును (పతిపాదించినాడు, వ్మికమచోళుని కథేతివృ త్త సందర్భమున, _ శవ వూశ్వాపకారము; పూజోపకరణాదుల (ప్రభావము?

1386 పుష్పార్సన మహిమ, నైవేద్యము, షోడళోపచారముల మహిమ, దీప (పభావ ములను దెలిపినాడు. పూసల నాయనారి కథా సందర్భృమువ, సా త్తి కాది గుణ విచారము, అంతఃకరణావ్యన భవము బంధ మోశ్యములు, యమనియమాది వివేచనము స్వయం్యిపకాళ ధ్యానరీతి, నాగానుభవము; యోగధారణ, మొదలగు వానిని వినరించినాడు. కఠినములై న వేదాంత విషయములను సు* భతమమైన భాషలో సరళమైన శైలిలో వర్ణించి సామాన్య జనుల కందుబాటులోకి దెచ్చినాడు శైలి సాధారణముగనుండి, ఒడుదుడుకులు లేక సాగిపోయినది. క్తిప్ప పదముల కూర్చుగాని, దీర్చ సమాస రచనగాని ఎందును కనబడదు. ఛందో వ్యాకరణ నియ మోల్టంఘన మెచ్చటను చేయబడలేదు. . (పాస నియమము పాటింపబడినది. (1) “జను బిందు వను మనో న్మని జనిత సూజ్ము” (వ్వఃఆ, పు. ర్‌ి (2 నలి నెన్న కాల వేళల [ప్రమాణంబు (ద్వి, ఆ, పు, ర్‌1) (౧) భావింప దమకు దామే వీకుచుండు. , *(ద్వె, ఆ,-పు, 629) మొదలగు చోట్ల పాస యతిని వాడినాడు భైరవ రాజు కథా సందర్భమున సాయంకాల ([పాతఠఃకాల వర్ణనలను చేసినాడు, ఇది మఠ (పథాన (గంథమైనందున దీనిలో వర్ణనాదుల కెక్కుడు లావు లేకపోయినది. ఇతడు గార్లపాటి లక్మయ్యగారి. శిష్యుడు. “లింగకవి గార్టపాటి లక్ష్మణ కవిసి వీరభ్య బేళ్వరీ విజయ సాహసములను వీర రసమున వివరించిన కవి శేఖరుడుగా వర్జించినాడు. “నవచోళ చరితము చార్మితక దృష్టితో సీక్షెంచు వారల కెట్టు గన్పట్టినను గన్పట్టు గాక! శాస్త్రీయ దృష్టితో జూచినచో మతాను రాగము ఆముష్కిక పరాయణత మున్నగు నమేయ విషయములతో నిఎడై నదై, సాటిలేని యు త్తనో త్రమమగు [గంభముగా గన్నట్టక తప్పదు. తరిణత బుద్ధుంకు సైతము గహనషునిపించు. కాస్త్రవిషయములను వెలువరించుటలో నియ్యది

189 అద్వితీయమగు (గంధము. పాల్కురికి సోమనాథుని పండితారాధ్య చర్మిత [గంధము తర్వాత చక్కని శైలియను మనోవరమగు విషయ వివేచనా పరిపాటియును, ఉత్తమమగు దార్శనిక సిద్ధాంత వివరణమును, భి నిష్టా పరత్వమును వెల్లడించు 3 వగంథములలో నియ్యది మేటియగు (గంథము. శాస్త్రీయ విషయములను వివేచన సేయుబటలో నీ కవికి గల ళ క్తి యసాధారణ మెనది.” “0, కావ్య శిల్పమునకూడ నీ గంథ మద్వి తీయమైనదే. కవి తన కల్పనా [పౌఢథిమచేత సందర్భములకు. తగికట్టుగ జేసిన కొన్ని వర్జనలు కావ్య సౌందర్యము నినుమడింపజేసినవి, ఉదాహరబ కితడు గావించిన కావేరీ వర్షనలు ణ

గనుడు.

“శిష్టతరంగములీ చిందులు వార

గట్టిన పురిబట్టు గాసెయు గాగ

స్థిర కరంబగు మేటి తిరుపులు మేన

బరగ దాల్చిన చ| కబటువులు గాగ

హర్షంబు దనర మృణాళ జూలంబు

వరుస వీడిన జటావళులును గాగ

(పణుతాబ్ద దళము లాభరణముల్‌ గాగ

ఫణి ఫణామణి గణ (వభలును గాగ

స్పుటతర ర క్షాబ్బములు నెన్నబడిన

నిటల తటాంబ కోత్కట వహ్ని గాగ

వెలి నురుగులును వావిరి నెన్నబరగు

వలుచని నెజపూత భస్మంబు గాగ

[పస్ఫురన్మృదు జలము (పబలి యౌననగ

సరవి గప్పిన కరి చర్ముంబు గాగ

70 పీఠిక, పు, 10-!

140

రాకీర కలకంఠ రాజ హంసాడి

మూకలు బూజించు నునులుకు గాగ

విరిదమ్మి కందమ్మి విరు లర్థి నెన్న

విరివి బూన్చు (వపనాద విరులును గాగ

నలలిత పద్మ రసంబుల (గోలు

కల తుమ్మెదలు నీలకంఠముల్‌ గాగ

బుద్చుద జాలంబు భువి నెన్న నరిమ

7” ద్భుత సృటికాక్ష మాలికల్‌ గాగ

నది యొప్పె శ్రీ విశ్వనాథుండు ననగ”

కావేరీ నదిని శ్రీ విశ్వనాథుడుగా వర్ణించిన కవి కల్పనా పాటవ మపార మైనది. ఇటులే యీతడు భైరవరాజు కథా సందర్భమున గావించిన (పాతః కాల సంధ్యాది వర్ణనలు సౌగ'సై తనరారుచున్న వి. సానంద చరిత - భదకవి లింగకవి కృష్ణదేవరాయల యనంతరమున పాలించిన నచ్యుత దేవరాయల కాల

మున కీ.శ. 1580-42 ప్రాంతమున దక్షిణ చేశమున వెలసిన కవి యతడు. ఇతని చరిత మింతడనుక కవి చరితల కెక్కలేదు. ఇతడు రెండు ద్విపద కావ్యములను రచించెను, 1. 'చేవాంగ పురాణము, ౨. సానంద చర్మిత+ ఇతడు కూడలి సంగమ క్నేేత నివాసి (పసిద్ధ శైవ భక్తుడగు దేవర దాసు మయ్య వంశీయుడు. రామయ [పభునికిని, నమలాంబకును బుతుడు.. ఇతని వంళవర్డనము బట్టిచూడ నీతడు రాజ్యాదికారియను సందేహము గలుగవచ్చును

“ధరజిపై దేవర దాసయ్య వంశ

వరనిధి సంపూర్ణ వార్ధి చం దుండు

దురిత దూరుడు శివ దోవారగండ

బిరుద _పతాప గంభీర వ ర్తనుడు

కేశ] చరితార్జ వరితుండు నత నసంధుండు సరసుండు శివధర్మ కాస్త కోవిదుడు పరమ శివజ్ఞాన భరితాత్ముడనగ బరగిన రామయ 1పభు కూర్మిసుతుడు"” (దేవాంగ పురాణ -అవతారిక) “*జంగముకుల వార్ధి చర్యదోదయుండు చింగ్రైక నిష్టా విలిన నూనసుడు భాసిల్లు రామయ వకు వరేణ్యుండు తనదు పాత్కివత్య ధర్మ మార్గమున సినసూయ కెనయైన యమలాంబవలన గనిన పుతుకు భ్యదకవి లింగ విభుడు (సానంద చరిత యవతారిక) ఇతడు తన గురువు కాళహ స్తీ సంగమేశ్యరుడని చెప్పుకొనినాడు, “'చిరభవాంబుజ హస్తి థీ కాళహస్తి గురు సంగమేళ్వరు గొనియాడి పొడి” కాలము ధింగకవి తన చేవాంగ పురాఎమును రచియించునాడు పడవీడున కధిపతియగు శ్రీ కాళహ స్రీసడను నొక మహా పురుషు డున్నట్లుగా నిట్లు ళా చెప్పినాడు --- ఇందు కేర్కొన బడిన కాళహా స్తీళ్వరుడ. కృష్ణదేవూయని వెనుక విజయనగర స్నామాజ్యముకు పరిపాలించి క యచ్యుత దేవవాయల కాలమునాడు (క్రీశ. 580- 1542), ఇతడా కాలమున పడవీడును పాలించుచున్న టీ (క్రింది జాసనములు కన్పట్టుచున్నవి. ఉ త్తరార్కాదుజిల్డా, దేవకీ పుకమున బృహదంబాబేవి యాలయమున కాసనములు- (1) కా శ 1452, కిశ. 1580 పడవీశు తిరుమలేశ్వరుని

149

వసంత మండప నిమి త్తము భూదానము, (*) శా. శ, 1452180. దేవకీ పురము దేవాలయము -- ధర్మకర్స్పత్వమ (శ్రీ కాళహస్తి నాయకుడు), (8) శా. ఈ. 1454-1982 ఇందులో స్పష్టముగా కొండమ నాయకుడను వాడు ఆ కాలమున గొల్హలను దేవాలయమునకు సేవకై వినియోగించుటకు పడవీడును పాలించుచున్న కాళహ స్తీశ్వర నాయకుని యమమతిని బొందెనని కలదు. (4) కా ఈం 1454-1583 దేవాలయమునకు [ప్రతి మగ్గముపైని 1! పణములు పన్ను కట్టుటకు కాసనము ఇందు కాళహ స్తీశ్వరుడు పేర్కొనబడి రాడు.?1

పై శాసనముల ననుసరించి, లింగకవి యచ్యుత దేవరాయల కాలము వాడనుట నిశ్ళయము,

“భ్రీమకి నుదృవించిన పాలకురికి, సోమనాధేశ్వరు సొంపుతో గొలిచి, రంగద్విళ౯ లాంతరంగంబునందు, రంగనాథుని కవిరాజన్యు దంచి, యనమాన చరితు బళ్యగ కల్యాణ బసవేశు బిడుప ర్తి బసవేశు గొలిచి”, యని పూర్వ కవులలో పాల్కురికి సోమనాథ, రంగనాథ పిడుపర్తి బస వేశ్వరులను నుడించి నాడు, పిమ్మట శిఎభ క్ర గణమునకు నమస్కూతులిడి [గంథారంభమును గావించినాడు,

సానంద మునియొక్క చరిత ఇందు (పస్తుతింపబడినది. ఇతడు శివభక్తుడు, శివ పంచాక్షరీ మంత మాహాత్మ్యముచే సానందుడు యమలోక వాను లను నరక బాధలమఎడి విముక్తుఐను గావించిన చర్చిత మిందు వర్జిత మైనది. ఓకసారి వీరభ్యదయ్య సోదరుడమిన మహ త్తయ్య సానంద సమ్మనీశ్వరుని చరితను ద్విపదగా రచీయింపగల మహానుభావులగు కవీళశ్వరులెవ్వరును లేరే యని చింతింపుచుండగా, వీకభదయ సోదరువితో, ధరమీద వీరభ_దస్వామి కరుణ, కరమొప్ప కావ్య లక్షణ పరిజ్ఞాత, గలడు జంగమ పాద కమల శేఖ రుడు, విలసితి గురుభ క్త విజ్ఞానధనుడు, రమణీయి శివకవి రాజన్య హృదయ కమల మ్మితుడు భదకవి లింగ ఘనుడు, నెజయ నాతని కొంటె నేర్పరిగలడె, నెజి వెన్న చేబట్టి నెయ్యేల వెదక, గర్జ శోభితములుగా గొన్ని కథలు, వర్ణించి

71, _ఎప్మిగాఫికా రిపోర్టులు, 1018 పు, *త%, ఉళ, నెం. 864,874 8/8, 877.

14లి నాడు కావ్య ,పబంధములు” అని దెల్ని యాతని చింతా జ్వరిమును పోగొట్టి నాడు. రచనా విశేషములు ఒకచోట ము క్త పవగ౦ స్తమును _పయుక్తము గావించినాడు

“ఎడపక యుడు వీథి కెగసిశ యట్టి

బడబాగ్ని కాబోలు బడవాగ్ని గాదు

బాలేందు శేఖరు ఫాలాగ్ని కీల

జాల౦బు గాబోలు సౌధంబు గాదు

రా? కెక్కిన కోటి రవి బింబదీప్తి

రాశి గాటోలును రాశియుగాదు

స్తోకంబు గాని విద్యుత్పభాలతల

మూక గాబోలును మూకయు గాడు

భాసిల్లు సానంద మునీశ్వరుని

భాసుర దివ్య పుష్పకపు గాబోలు” ద్విపద సానందోవాథ్యానము ననుసరించి కోట శివరామకవి ఐదాళ్నాసముల పద్య (పబంధముగను, కొండమడుగు పురుషోత్తమకవి మూడాళ్వాసముల పద్య (పబంధముగను రచించినట్టు తేలియుచున్నది. (పభులింగ లీలలు

దీనిని పిడుపర్తి సోమవాథుడు వైశ్యుడయిన నెల్లూరి రామలింగామాత్యుని

కోరికపై కన్నడమున చామరసు*2 రచించిన _పభులింగ లీలను దెనుగున ద్విపదలో రచించి, సిద్ధ వీర బేశి చృకవర్తి కంకితము. గావించెను. ఇతని వీరశైవ దీషా బోధను కన్నడమునుండి తెనుగున ద్విపదలో రచించిన పిడు ప్తి బసవవ ప్పుతుడు, పిడుపర్తివారు పాల్కురికి సోమనాథునకు శిష్య 74. చామరసు ్యక్రీశు 460 (ప్రాంతము వాడని కిస్టైల్‌ దొరగారు ళమ కర్ణాట నిఘంటువునందు లిఖించిరి. పిడుపర్తి సోమన ,క్రిశు 1520 ,పాంతము వాడని యొక మతము గలదు.

క్షే

(ఃిష్యులై, “శివుని భక్తులకును, శవునకుంగాని. కవిత చెప్పని (పతినగాన” ఆని వీరి శైవ మత పచారమునకే తమ జీవితమును ధారవోసినారు.. వీర శ్రైవాచార సర్యపదాయము నవసరించి యీతడు తన గ్నోత స్నూలాదులను చెప్పికొనలేదు. ఇతడే ద్విపద కావ్యమునేగాక, సోమనాథుడు రచించిన ద్విపద బసవ పువాణమును పద్య కాచ్యముగ నేడాళ్వాసములలో రచించి తండి యయిన బసవశౌరి యాజ్ఞానుసారము సోమనాథునకే యంకితము గావించెను. ఇతడు (కీళ. 1450 [నాంతమున జనించి కశ. 1450 [పాంతమున [(గంథ రచన సాగించి యుండును.

(గంథరచన కుత్సాహము గల్పించిన నెల్లూరి రామలింగయ్య కాంచీపుర నివాసి. కర్ణాట కావ్య మెవ్వరికిని దెలియదు గాన నడ్డానిని తెనుగు జేయుమని కోరినాడు.

కజకంళు భక్తుల కరుణ గన్పట్టు

చిరుతొండ నంబి విశిష్ట వంళజుడం ఆసదృశ జాన 'కియాళక్రి భక్తి

రసికుండు నెల్హూరి రామలింగయ్య

నన్ను రప్పించి మన్నన గారవించి కవిత కర్ణాట కావ్యంబు గాన

(పభులింగ లీలలయందు _పధానముగ, నల్లమప్రభుని మాహాత్మ్యలీలలు వర్థితముల్తైనవి. _అల్హమపభునితో పా టితర శివభర్తుల మహిమలు కూడ నిందు _పసక్తాను పస క్తముగ వర్ణింపబడినవి. అల్లమ (ప్రభువు మహిమ నాల కించి, పార్వతి, ఆతనినెటై నను వంచింతునని పరమ శివునితో పంతమాడి, తన తామసకళను *“మాయి'లను పేర జన్మించుటకు భూలోకమునకు పంపినది, ఎఫ్లైనను ఆల్టముని పట్టి తెమ్మని మాయ కాదేశించినది. విటవేషమున చరించు నుండిన అల్లముని గాంచి, మాయ యతనిని, విటుడని మద్దెలకాడని [భమించి, ఆతని మోహించినది. అల్టమ్యపభువు మాయకు లోబడకపోయెను. ఆమె యాతనిని బలవంత పరచగా నాత డద్వశ్యుడయ్యెును. మాయ యత్నమిట్టు

145 వమ్మైపోవుటవలన -పార్వతి దుఃఖించినది. చివరకు, శివుని యాజ్ఞానుసారము, తన సా_త్తికకళను అక్కమహాదేవిగా భూలోకమున జనింపజేసినది; ఆల్లమ (వళు నామె భ క్తిజ్ఞాన వైరాగ్యములచే లోబరచుకొనినది ఇది యిందతి _పధాన కథ. లింగాష్టకము, క్రైలాసగతి, మాయోత్పత్తిగతి, మాయావిలాసగతి, మాయావిరహగతి, విమలమాయా (పసంగగతి, మాయ్యాపభువు సంవాదగతి, బసవయ్యగతి, అక్కమహా చేవిగతి, అక్కమహాదేవి వైరాగ్యగతి, గొగ్గయ్య కథ, ముక్తాయకథ, సిద్ధరామయ్యకథ, ,పభువు కల్యాణపురమునకు వచ్చుట, మునులు శంకరమాహాత్మ్యమును దెల్పుట, ఇష్టలింగయ్యగతి, జ్ఞానోపదేళగతి, (పాణలింగైక్యగతి, గోరత్షునిగతి, మునులకుపదేశగతి, చూన్యసింహాసనగతి, బసవడు [పభుపు నెదుర్కొనుగతి, _ బసవన ,పభువున కాహారమిచ్చుగతి తత్తోప దేశగతి, పభువు మహిమను పరమేశ్వరుడు పార్వతికుప దేళమిచ్చుగతి., అనునవి యిర్వద్రదుగతులు ఒకొ్కొాకగా ఆక్వాసమున 5 గతులు వర్జింప బడినవి. ఇది వీరశైవ గురువులలో బహు (_పథ్యాతుడును, శివుని యవతారము గను నెన్నబడుచున్న అల్లమ పళువు యొక్క నిర్వదైదు గతులను వర్ణించు (గంధము. కన్నడనుందు దీనిని 'చామరసు' రచించినట్టుగ కవియే చెప్పినాడు. అల్లమ (ప్రభుని కరుణ వలన తన సాత్త్విక కళియగుయక్క మహాదేవి లింగ 1పసాదము నంది థ్రీగిరి కేగినదనియును, బసవేశ్వరుడు మున్నగు భక్తులు (1పమధులు) భక్తిపారవళ్యముతో నోలలాడి పరమ వీర శ్రైవాజార సంపన్నులై రనియును నెరిగి పార్వతి అల్హమ (పభువున కారు మతములును నదికాక, పీరత్హై వమతమే ఏల సమ్మతమైనదని యడిగినది అపుడు శంకరుడు చెప్పి నాడు. “వీక శైవ మనంగ వేద వేదాంత సార మెట్టన్నను షడ్డర్శనములు ధర్మార్ధ కామావృతంబులు నాల్గు నర్మిలి సాధింపుడని చెప్పు నిందు కర్మ ఫలంబుల కడకు బోనొత్తి నిర్మల మోక్షంబు నిలుపంగ జప్పు కర్మ అంపటులు స్వర్గంబు దుర్గతియు

శరీ దుర్మదులై పొందుదురు మరి వినము జీవ హింసలు కర్మ జీవుల దవులు జీవ హింసలకును శివుడు మెచ్చడు శివుడు మెచ్చిన గాని శివు కృప లేదు శివు కృప లేకున్న జెందదు ముక్తి కావున నిష్కుర్మ కాములై వీర ౩ వులె మోడృంబు సాధింతురు” ఇని పీరశ్రైవమత [ప్రాళ స్య్యృమును తెల్పినాడు. కావష్టవిశేషములు మత [(పబోధక (గంథమైనను నీకవి తేటలూరుకై లిలో మనోహరముగ రచించీనాడు, తెలుగు జాతీయములను నానుళ్లను ఎన్నిటినో నుపయోగించి నాడు. "సిరికి మోకాఠౌగ్గు సిరకునియట్టు” “నెరపింప బోయి తా నెరపి నట్టయ్యె” “*ళాజారి పడి నేల తప్ప నాడుదురె” “"నిప్పున చెదలంటునె. *. ” “మంగలమున జాజుల వేదుట సరసత్వమగునె?” “వెజ్టీ దీజినది రోకలి తలజట్టురో యన్నమాట జోక” “ముక్కు గోయుట కాక ముకుర మీవలెన?” “ఎనుము దన్ను నటంచు నెంచి గుజ్జంబు వెనుకకు బోయిన విధమయ్యు నకట"” “*ఎలుకతో గోపించి యింట జిచ్చిడ్డగతి” “పేద కోపం బెల్ల పెదవుల చేటు” “*కౌలవి పుచ్చుక తలగోకు కొనంగ నజిముజి తలతురా” “పాల నింత తోడంపిన ఘృతమగుంగాక జలము తోడలట నాజ్యము గానీ యట్టు”

14% “కోపమాపగ లేక కొంపలో గొలవి దోపునేగాని యెందును నార్వగలడె” “పువ్వుల కతనును దుంగ తలకెక్కె” సందర్భముగట్లినపు డెల్ల సామాన్య సత్యముల నుగ్గడించి కావ్యమునక సౌందర్యము. నాపాదించినాడు. తనకు ప్వ్పుళులు లేరని చింతించుచు సుజ్ఞాని యాత్మ గతమున భావించిన విధమును గనుడు. “*మానంబు చాలని మగువయు నుచిత చానంబు సేయని ధన పతిత్వంబు జ్ఞానంబు లేని పూజా విధానంబు ధ్యానంబు చాలని తపమును సుతుడు లేసి మానవుడును లెక్కకు సరియె?” (పుట. 40 పలు సందర్భములందు కవి తనయహపారమగు శివ భక్తిని వెల్లడించుకొనినాడు,. (పుట శ్రీశ ఈ కవికి కూడ తన గురువయిన సోమనవలె శివథ క్తితో పాటు బసవేశ్వరుని యందలి భ క్రి కూడ నిరుపమానమైనది,. “బసవ నీ నామంబు ప్రస్తుతించినను బసవ నీ గుణములు పనివడి విన్న బసవ నిన్‌ గీ ర్తింప బసవ నిన్గన్న బసవ నీ మం్యతంబు పలుమారు నుడువ ఐసవ నీ రూపు లోపల దలపోయ బసవ నీ భక్తి సంపద పొగడినను భక్తి రహస్యము భఖీక్తు లెరింగి యు క్రితో లింగ సాయుజ్య మొందెదరు” ఈ కవి బాహ్య శుద్ధి, బాహ్యాడంబరముల కంటె అంతః శుద్ధియే మోషాటప్రాప్పి కవసరమని తలచినాడు. ఒక్కొ-క్కప్పుడీ కవి చక్కని యొడుపుతో (వాయును.

కేకీరీ “"పురహర్త వని నిన్ను భూషింతు నేని నరయ గోపంబు లేదణుమా[తమైన స్మర వైరి వని నిన్ను సన్నుతి సేయ నరమేన గిరి కులేశాత్మజ లేదు నర రూప ముపమింప వర్షింతు నేని నిరుపమ, నిర్లేప, నిర్మల తనుడవు” ఒక విషయమును పలు రకములగు ఉపమానములతో జెప్పి పఠితల మనఃఫలక ములపై దానిని హత్తుకొను నట్టుగ చితించుకు. రాజునకు శివభక్తి యుంపుగాకుండెనను విషయమునేమి సుందరముగా వన్టించినాడో గనుడు; “ఆర్యా తేజము గూబ కనువు గానట్లు మూగకు మాట లింపులు గాని రేవ యీగకు సౌరభ్య మింపు గానట్టు కోపికి కాంతంబు గూడని యట్లు పొపికి పుణ్యంబు ఛలిమించనట్టు ముక్కిడి కద్దంబు నుదము గానట్టు రోగి కౌషధ మెందు రుచియింపనట్లు నాగ కంకణు భ క్రి నర పాలు మత్తికి ననుమతి గాకున్న...* ఈ కవి కూడ నితర ద్విపద కావ్యక ర్తలవలె చామరసావి, చెజుకాకు వంటి సంధులను జణ పయోగమును గావించినాడు. ఉదా: “శచి యునిం-దుడోర, మా శౌరి, యోశీర (పుట. 19) ఇట్లే కవి యిది మత (పాతిపదిక కావ్యమైనను తన కావ్య రచనా పటిమచేత దీనికి కావ్యత్వము నొసగ ,(పయత్నించినాడు. అల్లమ మహా [పభువు మహిమ నాయ్యధర సజ్ఞులకు చవి చూపిన కవి మహానుభావునకు నమో వాఠములు, /

క్షేడ్తిలి

తెలుగు ద్విపద “్యపభులింగలీలల' నాధారముగాః గంజాము జిల్లా పర్షాకిమిడి తాలు కా, తులగాము గ్రామ వా స్తవ్యుడగు తులగాన సీలకంఠకవి, “మాయా విలాసమొను”* (గంథమును రచించినాడు. ఇది అము(దితము- దీనిని పాఠ్యలోకమునకు దెల్పినవారు ఫ్రీ కళ్టి సాంబమూరర్తిగారు్‌. మూల కథ నెట్టి మార్చు లేకయే యనువదించి నట్టగ వీరు చెప్పిరి.

పెక్కు పాట్టనుబడియు మాయ ఆల్టముని నిర్జింపజాలక వెడలిపోయిన కథమా[తమే “మాయా విలాసము”న నీలకఠఠకవిచే వర్జితమైనది.

“పాలకురికి సోమనాథుని ద్విపద బసవ పురాణమునకు సంస్కృత భాషలో బరివ రనమేర్పడి వ్యాస (పజణీతమని లిఖింపబడినట్లు పిడుపర్తి సోమ నాథుని ద్విపద (పభులింగలీలకు కూడ నొక పరివర్తన మేర్పడి సూతుడు శౌనకాది మునులకు జెప్పినట్టు భవిష్యత్పువాణములోనిదిగా దేర్యొా-నబడినది, దానిని షోలాపుర వా స్తవ్యులును, లింగాయక _శేస్టులునగు క్రీ శే. ఫ్రీ వారథి మల్చప్పగారి _దవ్య సాహాయ్యమున దేవనాగర లిపిలో మణూరు మఠాధ్యమక్షలగు థ్రీ మల్లికార్డునళా స్త్రి గారు (పకటించినారు. దానినిబట్టి తెనాలి వా స్తవ్యులు శ్రీ ములుగు చందమౌళికాస్త్రిగారాక వచన కావ్యమును సంగ్రహముగా రచించ్చి 1022 వ సందత్సరములో (బకటించిరి.......ఈ కింది. సంగతుల వలన భవిష్యత్పురాణాంతర్గతమని (పకటింప బడిన సంస్కృత (పభులింగ లీల పిడుమ ర్తి సోమనాథుని యాంధ ద్విపద కావ్యమును బట్టి వెలసిన నవీన (గంథమని సువ్య క్తము కాగలదు”

పిడుమ ర్రి సోమన (గంథము నాధారముగా* కొచ్చెర్ణకోట రామకవి, నడకుపిదు రామన కవియు, పద్య కావ్యములను రచించినారు.

"74+ భారతి, అంగీరసము* భా_దపద మాసము

75 భారతి, అంగీరసము ఫొల్గునమ్మ.

శేక్‌0 వొక్కనాధ చరి [త

పరమశివుడు మీనాక్షీ చేఏని వరించి పాండ్యరాజు మలయధ్య్తూజున కిల్పపు టల్లుడై మధురా (పజలను పునీతులను జేసీన పుణ్య కథ యిందు వర్జితమైనది. ఆస సాంప్రదాయ దృష్ట్యా దిని పాశ స్యమటుంచి, కావ్యవఒగా నిది (పసాద

చా దబల౭౬ షూ అటి గుణ పూర్ణమగు రనవాహిని *”

ఈ కృతికర్త పచ్చ కప్పురపు తిరువేంగళరాజు. ఈ కవియొక్కు తాత తిమ్మరాజు, అతని సోదరుడు అయ్యలుడు. వీరిర్యురును తమ పాండిత్యముచే కర్ణాటాధీశ్వరుడగు ప్రాఢ దేపరాయలను మెప్పించి, యాతనిచే బచ్చ కోప్పురపు రాజులని _పసిద్ధి వహించిరట. వీరు భటాజులు.

“"ఆనఘుండు మీ తాతయగు తిమ్మరాజు తన తమ్ముడయ్యలు దాను నిమ్మహిని (బౌఢుడై విద్యల బరఠగు మెప్పించి (పౌఢ రాయలచేత బచ్చుకప్పురము రాజు నాబడె,.4*,.4”

ఈ తిమ్మరాజు ప్కుతుడు తిప్పరాజు. ఈతని కుమారుడే (పకృత (గంథక ర్త తిరువేంగళ రాజు. ఈ కవి చెయ్యేటిదరిని ఓరుగంటమ్మయను. పేర వెలసిన ఏక వీరా దేవి భక్తుడు.

ఈ కావ్యము గోళ్ళ బసవ ధూపాల ప్వుతుడయిన చిన రామ నృపతి శోర్కెపై నాతని య్యగజుడగు పెదరామ నృపతి కంకితమీఠ్వబడినది, ఈ సోదరు లిర్వురును అచ్యుత దేవరాయల యొద్ద సామంతులు, క మ్మవంశస్థులు. రామనాడులోని తిరువత్తూరు నేరినవారు. పిప్పాల గోతజులు, వ్యాసతీర్థుని (పియ శిష్యులు.

ఈ కృతిపజియు నాతని సోదరుడును, (క్రీశ. 158840 1పాంతమున నుండినట్టు వారు వేయించిన కాననములవలన తెలియుచున్నది. కావున కవియు సా కాలము వాడేయనుట తెల్లము,

151 నుందరేశ్యరుడు యుగమునకు పదునాటుగాా. నాల్లు యుగములందును

గావించిన నలువది నాల్లు లీల లిందభివర్ణింపబడినవి. అతడు వర్షింపటోవు చతుష్షష్టి లీలలను వరుసగా కవి యీ [(గందారంళమున వర్ణించినాడు;

“వృతాసురుని హత్య విభు బేర్యదునకును

జ్మితంబుగా బట్టి సెలగిన లీల

తగమెచ్చి యైరావతంబు శాపమ్ము

నగణితమ్ముగ దీర్చి యనిపిన లీల

చతురుడై యా పతంజలియు ,సన్మునులు

స్తుతియింప నాట్యంబు జూపిన లీల

వినుతింప బళశుపతి వేషంబు దాల్చి

ఘన కావ్యులకును మార్గము జూపు లీల

జమ్మి కూపంబును సాక్షి రప్పించి

నెమ్మితో దానందు నెగడిన లీల

యీ యరువది నాల్గు నేణాంకధరుని

హైయని లీలల్లై భాసితంబుగను" ((ప-ఆ.పు-- 19. 16)

ఈ (గంథము స్కాంద పురాణార్థ సారము, సోమనకు బసవేశ్వర భ క్రి

యంతటిదో నీ కవికి చొక్కనాధుని భక్తి యంళటిది. ఈ కంది ద్విపదలు సోమన రసనానుకరణములుగా నున్నవి.

“చొక్కనాధా యన్న వభములు సెందు

చొక్క్టనాధా యన్న మషృదమ్ము లుడుగు

చొక్కనాధా యన్న నురుగు దోషములు

చొక్కనాధా యన్న సులభమ్ము ముకి

చొక్కనాధా యన్న సుగుణమ్ము గలుగు

చొక్కనాధా యన్న జూచు దారాదది

చొకానాధా యన్న శూరత్వ మొసగ్గు

158 చొక్కునాధా యన్న సురనాధుపదవి వెయ్యేల శ్రీ చొక్క విభుడన్న జాలు వాయు _బాహ్మ హత్యాది పాపమ్ములెల్ల”

ఈ కావ్యమునకు చొక్కనాధ చర్చిత, చొక్కునాధ విలాసము, చౌవష్టి లీలా విలాసమా, మధురా పురాణము, ననియు నామములు గలవు. “హాలాస్య మాహాత్మ్యము, మధురా ఖండమునని నామాంతరనులుగల నంస్క్హృత పురాణ [గంధమునకు దొరికినంతలో నిదియే మొదటి తెనుగు సేత యని యూపాంప నగుచున్నది.”

కాళహ స్తి మాహాత్మ్యమున గల నత్కీరుని కథకును, నీ కవి వర్ణించిన కథకును కొంత భేదము గలదు. కాళహ స్త్రి మాహాత్మ్యమున, నత్కీరుని కుష్టురోగ పీడితునిగా కావలెనని శివుడు శపించినట్టును, మరల శక్రైలాసగిరి దర్శనమును శాపాంతముగ చెప్పినట్టును, అందువలన, శాపమును బాపి కొనుటకు, నక్కీరుడు, 3వ క్షేత్రముల నన్నిటిని దర్శించుచు వచ్చి కాళహస్తి యందు, (బహ్మరాతసీ చేతిలో చిక్కుకొని, కైలాసగిరి దర్శనార్థమేగి శాపము నుడ్‌పికోన జాలనని దుఃభించినట్లును, ఆపుడు సు[బహ్మాణ్యేశ్వరుడు (సత్యక్షమై, కొాళహ స్తి దత్నిణ కైలాసమనియు, దానిని దర్శించినాడు గాన, నాతనికి ముదక్రి గల్లుననియు దెల్పి కైలాస పదమును గల్పించి నట్టును వర్ణింపబడినది.

కాని యీ (గంథమందు శివు డాతనిని కుష్టురోగ పీడితుడు కమ్మని శపించినట్టు లేదు. అటనున్న పొందామర నరసిలో _దోసినట్టు వర్లితమైనద్ని మరియు నత్కీరుడు శ్రైవక్షేతముల నన్నిటిని దర్శింప యాత వెడలినట్లు వర్ణింపలేదు,

158

ఈతడు కూడ శ్రైవకవి యయినను, సోమనాధాదుల యందున్న ఆ మతా వేశమిందు గానరాదు ఇందును ఆటనట ఏకపాద ద్విపదలు.

“నిరవైన రస వాద మిచ్చిన లీల ((ప.ఆ.--పు 14) వంటివీయు

“సర్వే సకిల రోకేశు, జల్మమోత, ముమ్మెలత్తాయియై' వంటి (పయో గవులుము గాన బడుచున్నవి. మల్తాది చరిత

యం

అము[దితము.?* ఇది నాల్లాశ్వాసముల (వబంధము.

కర్త మరింగంటి వెంకటాచార్యుడు (కీ శ, 1/00 1పాంతమువాడు.

పూర్వము కృతయుగమున నలకృాప్రర మందాదిరాజను శివభక్తుడొక డుండెను. ఆతడు వై రాగ్యముచే, సంసారసుఖములను త్యజించి హిమవన్న గములందు తపముచేయుచు, నారదునివలన, “"ఆఅపు(తస్య గతిర్నా స్తి"యని తెలిసికొని, శివునిగూర్చి తప మొనరించి యాతని వరమున, శ్రర్ణములనుండి, గిరిరాజను పు్యతుని గని అలకాపురమునకు పట్టము గట్టినాడు , ఇతడు కర్ణమున జనించినందున, నీతని కులమువారందరు కర్ష కులమువారని వినుతికెక్కిరి ఇతడికి సిద్ధిరాజు, ఆదినాధుడు అను ప్వుతులు, రేణుకయను పుథతి (వల్మీకమున జన్మించిన ఆదిళ క్రి) గల్లిరి. రేణుకను జమదగ్ని కిచ్చి వివాహము గావించెను, జమదగ్ని రేణుకలకు మొదట జంపన్న, పిదప విష్ణ్ట్రంశమున పరళురాముడున్న జన్మించిరి. (పిమ్మట నిట పరకురామ కా ర్తపీర్యార్టునుల కథ వర్ణిళమైనది) క్ష్యతియకులమును నిస్సంతువుగా జేయచున్న పరశురాముని జూచి వెరగండి సిద్ధిరాజు తచ్మడి కెరిగింపగా,. నాతడు (గిరిరాజు) తాము క్ష్యతియులుగా నున్నచో పరళురాముడు తమ్ము తప్పక సంహరించునుగాన, క్షతియవృత్తిని విడిచిపుచ్చి 'సెట్టివేషములు ధరించి, శివభక్తపూని మల్దారిని (మఅహరి) పూజింప వలెనని _దెల్పినాడు. సిద్ధిరాజటులే మల్దారిస్వామి పూజ గావించి మల్చారి

ళా 74 థ్రీ వేంక టేళశ్యర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ---ఆర్‌, నెంబరు 886 (ఏ,

కొగిత (పతి,

కల్‌4 తనయుడై మహిచందవంశగురు సోమనాథుడా గురునాజ్ఞనుగొని మల్లారి దేవుని పూబీంచి పరశరామునికి (పతిసృర్థియగు తనయుడు గల్గుగునట్ల్టును మల్దారి దేవుడు తమ కులదైవమగునట్ల్టును, వరమును బడసినాడు. అప్పటినుండి, సిద్ధమ సెట్టి భూనాయకులకు, మల్లారిగో తము (పసిద్ధి లోనికి వచ్చినది. ఈతనికి అనమళల్లు, చినమళల్లు, చనరాచమల్లు, సిరిమల్లు, సిద్ధమల్దులను నైదుగురు పు్కుతులును, చందదావతియను పుతికయున. జన్మించిరి. పిమ్మట, రేణుక ప్వుతి గౌరాంబ చక్కదనమున, అనమల్లునకు దగిశదని నారదుని వలన నెరిగి, సిర్భమ సెట్టి పెండ్రికొారకు వరశురామునకు రాయబారమంపగా, ఎారినందరవమానపరచినాడు పరశురాముడు. అపు డనమల్టుడేతెంచి. ఏదోయుపాయముచే గౌరాంబను తెచ్చెదనని పల్కి రత్నాల సెట్టివిషమువేసికొని, మాహరిపురికేగి, గౌరాంబకు తన వా ర్తను సందేశమును పంపి ఆమెను పురమునకు గొనివచ్చి వివాహమాడినాడు. పరశరామడీ వార్త నెరిగొ -యుద్ధమునకు వచ్చి యుద్ధమందు మున్నుమహేశుడొనగిన సమ్మోహ నా స్తమును (పయోగింపబూనగా,9 మల్హారిదేవుడు (వత్యక్షముగావచ్చి, పరశు రామున్మిగక్కున గదిసి, పార్వతియంశమున పుట్టిన గౌరాంబను అనమల్లువకిచ్చి వివాహము గావింపవలెనని దెల్పినాడు. పరశువాముడంగులకు సమ్మతింపగ, మలిశెట్టిని పిలిచి? శివుడు తమ చెలియనలైన చఆ(దావతిని పరశురామునకొనగి వివాహముగావింపవలెనని దెల్సెను. ఈరీతిగ మల్గారి చేవు డుభయవర్గములవారిక్షి శుభముల నొనగూర్చను. వీరి పెండ్రిండ్దలో రక్తములో కొంచెము తడిపిన శిల్పాలు-వస్త్రములను వధూవరులకు కట్టబెట్టినట్టు వర్ణింపబడినది. ఇందు వక్షితమైన రెండు వివాహము లందును నటులేవర్డింపబడినది. అది యెక్కడి యాచారమో! ఈతడు గావించిన కొన్ని వర్ణనలు సౌగసుగానున్నవి, యుద్ధ క్షేేతమును సమ్ముదముతో పోల్చినాడు, “ర క్తముల్‌ వారి పూరంబులు గాగ ఆరి వీళువ క్త్రమ్ము లబ్జముల్‌ గాగ,

155 బిశవైన గొడుగులు ఫేనముల్‌ గాగ పడగ తిట్టలు నీరు పాపలు గాగ, ఘన కూబరము లెండకాయలు గాగ బెడిదంపు ళశరవస్నా బడ బాగ్ని గాగ, జనుల శిరోజముళ్‌ కైవాలములు గాగ గనుపజ్ఞై నాశ్చర్యకరమై మహాత్మ” పౌర కాంత అలిమల్లిని వీక్షించి యాతని సౌందర్యమును వర్దించిరి, “అనువొప్ప నితడు జయంతుడై తేను దనరగ ననిమిషత్వము లేదు చూడ జలజాశత్నీ యీతడు చం్యదుడై తేను (వ్యావవాోరిక (ప్రయోగము) లలిమిందునట్టి కళంకిము లేదరయ హరి యతండు మనమాత్మలో నెంచిన పురహరు డనుచును బుద్ధి నూహీంప మృగ డమరు (త్రిశూలు లేవు చూడ (ఏకపద ద్విపద) సురపతి యితడని,.. 'సేరిక్షి సెట్టని యెడి పేరింతయేగాని-వంటి _పయోగములను గావించినాడు, కొన్నియెడల సంస్కృత సమాస రచనయు గాననగును. బసవ విజయము అము[దితము” కర్త నల్హనగండ్హ నారనారాధ్యుడు. (గంధారంభనున కొంత (గంథపాతమైనది. బనవని జీవితచర్మితయే ఈ [_గంథమందలి (సధానేతివృ త్తము. సోమనాథుడు (పాల్కురికి) (వేద విరుద్ధమైన) 'తైవమతము నవలంబించినట్టు పతాపరు[దునితో చెప్పగా నాతడు సోమనను పిల్వనంపుట, అతడు పదీ పటలావృతుడై నేగుదెంచుట, పిమ్మట 6 థ్రీ వేంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ, ఆర్‌, నెం, 565.

156

తన మహిమను జూపుటకు మడివాలు మాచయ్య యను రజక భక్తుని పంపి (వావ్ముణులతో వాదము చేయించుట, మాచయ్య వారితో వాదముచేసి, వారి నందరనోడించి, “*దైవంబులకు రాజు తగ సదాశివుడు, అక్షర నిగమాదు లన్నిటి రాజులో శివుని పరదేవతగా నిరూపించుట, ఈ నిరూపణకు జు వారిని మెచ్చికొని మారారి భక్తుల మహిమలను నిరూపించుట కెవ్వరికిని సాధ్యము గొాదనియును. వారద్భుతమహి మో'పేతులనియును [పళంసచేసి, వారికి జుగిలి మొక్కి. విభూతి వీడ్యముల నొసగి వారిని సత్కరించి వారిచే దీవనల నందికొనుట, ఆటగల వ్నిపులందరును పాల్కురికి సోమేపని యనేకవిధముల (పస్తుతించుట, యిందు వర్ణితమైన యంశములు,

ఇందుకూడ బసవ పురాణపునందువతె కథ యారంభము గావింప బడినది,

ఇది మూడాశ్వాసముల పరిమితమగు (గంథము ఓరుగలటి నగరమునకు పాల్కురికి సోమనాధుని రాక, అతడును మడివాలుమాచయ్యయును | బాహ్మణు లతో వాదము చేసి ఓడించుటః సోమేశ్వరుని విజయము, శిలాద మవాముని తపము, నందికేశ్వరుడు బసవేశ్యరుడగా జనన మొందుట, అనిమిషు93 చర్మితము* బసపన చర్మితము, తాామపట్టు విఖ్యాత వ్యాఖ్యానమును బసవన బిజ్జలునకు దెల్పుట, శివుని న్యేతమున మన్మధుడు భస్మీ భూతుడగుట, కుమార స్వామి జననము, చెన్న బసవన్న జననము, (పథమాశ్వాసమున వర్ణితములై నవి.

చిత్తరు బొమ్మల కథము, సౌరాష్ట్రరాజు కథ, నీళ్ళ కడవలు వరదప్పి పారిన చర్మితము, మిండ జంగముల కథయుః ముక్కవ్యాధుల తథయు ద్వితీయాళ్వాసాంతర్గత వ్యత్తాంతము,

తృతీయాళ్వాసమున బిజ్జలుని చర్మితము* బసవని మాహాత్మ్యము వినిన చోళరాజు బసవని గొల్యనేతెంచుట, చోళుడు శెలాసమున కేసట, ల్రీత్షైల

15? మాహాత్మ్యము, చామంతిరాజు కథః బొల్లమనయనారు కథః మారయ్యను శివుడు శెలాసమునకు గొనిపోవుట, టోళా శంకరుడు సత్య శంకరుడై గురుని యందై క్యమగుటయు వర్ణింపబడినవి.

బసవ విజయమను [గంథమునే తుమ్మలపల్లి నాగభూషణకవి, పద్య కావ్యముగ రచించినాడు. వీరిలో నొకరి కావ్యము నింకొకరు జూచి రచన (పారంభించి యుందురు. కాని వీనిలో నెవరు ముందు రచించిరో తెల్పుటకు మ్మాతము సాధ్యముగాదు. తుమ్మలపల్లి నాగభూషణకవి కాలము (కీ.శ. 1750 ప్రాంతమని థ్రీ శష్టా రామకృష్ణళాన్రిగారు తమ వీర శ్రెవార్యధ చర్మిత?లో (వాసిరి. కావున నీ కవి యాతనికి పూర్వుడైనచో ,కి.ళ. [100 [పాంతము వాడును అర్వావీనుడ్రైనచో [కి ళ. [600 వాడును నై యుండును. ఈ (గంథక ర్త లిర్వురును ఒక్క పోలికనే [గంఛారం బాద్యంతములను గావించిరి. రచనా సందర్భముల నొకేవిధముగ తెల్పుకొనియున్నారు. వమణిబసవ పురాణము

ఆము[దితము??

(గంథకర్త బచ్చు సిద్ధకవి. కల్యాణపురవాసి యైనటువంటి, మజి- అనగా, (పసిద్ధ వీర శై వాచార్యుడైన బసవేశ్వరుడు గాక, వేరొక బసవని చర్మితమింది. వర్ణితమైనందున దీనికి మటి ఐసవ పురాణనును పేరిడినట్టు చెప్పుకొన్నాడు. ఈ కవి వీరశైవుడు. పాల్కురికి సోమన యడుగుజాడలలో నడచినట్టుగ నున్నది. సోమన తన కథాశ్రోతగా పాలకురికి సూరనార్యు నెన్నుకొనినట్టుగనే చరలింగ మర్జల పర్వతార్యు నీకవి కఖాాశోతగా ఎన్ను కొనినాదు. ఇంతమా్యతమే గాక, నీతడు ఛందో వ్యాకరణాది విషయములలో గూడ నాతనినే యనుసరించినట్టు చెప్పికొనెను.

౯/6 వీరశె వార వాజ్మయ చర్మిళ, పు. 17/09.

77 మదరాసు [ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము, డి,నెంబరు 9 78, కాగిత పతి.

158

“*ఇల( బాలకురికి సోమేశుండు మున్ను

దౌలగ (పాస యతకుట్టిష్టపదందు

అలి రచించుట యది లక్ష్యంబుగాను

ఆలమి రేఫ టకారములు శివకావ్య .

ముల యందు వెల్లు తప్పులు గావుగాన

ఆ పాల్కురికి నోము ననుమతి నేను

దీపిత (పాన యతిచ్చంద సకణి

నా మహి గురుదేవు నానతి యట్ల

ఫ్రీ మెజయంగ రచించితి నిపుడు

శోభిల్లు తత్కధా సూత మంతయును”

ఈశనికికైవ దీక్ష నొసగిన గురువు సిరిపురి వీరసింగయ. దినినీతడు సింగయకే కృతి నౌసగినాడు. [(గంథారంభమున పాల్కురికి సోమనకు 'ప్రణతు లౌనర్చినాడు, లింగము పల్లి పురమున మరి బసవడను శివభక్తుడు వీరశై వాచారమును

జంగమారాధనమును జరుపుచునుండెను. జంగమార్చన గావించుటయే శివార్చన గావించుటయని యార్యులవలన నెరిగిన వాడై ఈతడు తనకున్న సర్వస్వ మును. జంగముల కర్పించి, శివానందపూర్ణుడె యుండెను. బసవడు, గశీలమే శివుని నిజాలయమని యెరిగి, శీల సత్చా9ణియై యుండి, వికారము లన్నిటికిని మనమే మూలమని యెరిగి, మనస్సును నిగవహాపరచుకొని, కోర్కెల మాయ లందుఐడక _శివభ క్రి తత్పరుడ్రి యుండెను. ఇట్టి బసవని సద్భ క్తిని జూచి భ క్తులందరును, “బాపురే బసవయ్య బనవాంశజుండ, బాపురే బసవయ్య 1పవిమల భక్త, బాపురే బసవయ్య (పథ్యాత చరిత, యేపుతొ నీ మహీమెరింగి నుతింప (పాపుగా నితరులకేపారవళమె” అని (పస్తుతించిరి, ఈ విధముగ శివారాధనకే తన జీవితమును ధారవోసిన ధన్యుడీ జఇసవడు.

150 ఈ కవి [గంధమును గురించి యిట్లు చెప్పుకొనినాడు. “*ఆరూఢ చిక్క వీరాచారణ మనుండు శ్రీరమ్య మతి తోడ జెప్పిన యట్ల నాటకాలంకార చాటు శద్దార పాట మాలాప నిబంధ నారూఢ బంధుర విలనత్ప్రబంధ హృద్యో క్తి సంధాన లాలిత బంధ సమ్మతిని” ఇట బంధసమ్మతి యనగా _పబంధ సమ్మతి నని యర్ధము గావచ్చును. ఇది అయిదాళశ్వాసముఐ (ప్రబంధము. ఇందును పాల్కురికి సోమన బసవ పురాణమునవలెనే బసవేశ్వరుని చర్మిత (ప్రధాన కథేతివృత్తము. చానియందు వలెనే దీనియందును. పనక్తాన్యుపస క్తముగ అనేక శివభక్తుల కథలు వర్ణింపబడినవి. "కేవలము యితివృ త్తము, ఛందోవ్యాకరణాది విషయములందు మ్మాతమే గాక, రచనా రీతులయందును, వర్ణనా విధానమునందును పాల్కురికి సోమన యడుగుకాడబలోనే నడచినాడు. 3ైలియంతయుగూడ బసవ పురాణ శెలినే పుణికి పుచ్చుకొని నట్టున్నది. “నే దెచ్చి తూము దానెరింగగొ త్రగట్టు పాపి కొత్తది గామ (పథ్యాతి మహిని పాపి యౌమునుపట్టి పాపీని సరియె పౌపి గట్టిన తూము పరగ ,(కొత్తనరు” “సోమన ఇది పావీ తూమునకు పాపి సరి యౌనేని ముదలగు ద్విపదఅవలెనున్నవి. ఇవి కూడ సోమనవలె భక్తి పారవశ్థ్థముచే బసవన క్రీ ర్తనలో మునుకలు పైచుచున్నాడు. మరి బసవా యని మది ఇఠించినను కరజేందియంబులు కడకేగు గాదె

160 మరి బసవా యని మది బఠించినను వరపును నుదుచి యా (వాలు జెడదె? ఈ పొతత్తమున మూడువంతులు జంగమార్చన విశేషమును గూర్చియే వర్జిత మైనది. మన శరీరము పృథివి, లింగము వృక్షము జంగమ మాష్షేతమున, పండిన ఫలము. జంగమునితో కూడ నారగించినదే రుచికరముగ నుండును. అనేక విధములుగ వర్ణింపబడిన జంగమార్చన మహిమలనుగూర్ని పు స్తకమునందెల్లెడల గనవచ్చును. జంగమ లింగములకు భేదము లేదు. పాలలో నేయివలె. వారిర్వురకును నభేదము. శివ (పీత్యర్థమై చేయబడిన పాపము కాదనియు, అది ధర్యతుల్య మగుననియు శివుడు భక్తులకు సెలవిచ్చినాడు. “మన్నిమి త్తం కృతం పాపమనగ కరమర్థి ధర్మ్యాయ కల్పతే యనగ, భువి మామనాదృత్య పుణ్యంచయనగ ” “స్థన హితార్థంబుగా జేయు పాపములు నవి యెల్ల వుణ్యంబు లవని లోపలను శివునికి దూరమై సేయు పుణ్యములు నవియెల్ల పాపంబులగు విచారింప” ఇందు మడివాలు మాచయ్య “అల్బమ_పభువు" మోళిగయ్య మొదలగు ముప్పగికి పైగా శివభక్తుల చరితలు వర్ణితములై నవి. ఇంకను విమల దేవయ్య, భాషియయన్లిమయ్య* జేమరసయ్య, ధూర్జటి, శంకరదేవుడుః, సివిగుణుడు? లింగప్ప, మాచలదేవి, దాచలదేవి, రాజన (బహ్మయః "మొదలగు భక్తుల చర్మితలు వర్పితములై నవి.

141

ఈ కవి పెక్కు కర్ణాట పదములను వాక్యములను నుపయోగించినాడు. భక్తుల పేర్గు కూడ కన్నడముళే, వీరు కర్ణాటదేళమందలి సుప్రసిద్ధధ క్తులె. యుందురు. హెంగద మారయ్య, కం తెయ మల్లయ్య, లింగప్ప, . మనసద మారయ్య* వీరందరును కర్ణాట చేశీయలే.

ఈ కవి రచనా విధానమందు పాల్కురికి సోమన యడుగుజాడలలోనే నడచుకొనినందున, అతని కించుకి యర్వాదీనుడై యుండుననియు, కాన 15వ శతాబ్దాంతమువాడై యుండుననీయు భావించవచ్చును. శివరహస్య ఖండము

అము[దితము?9

ఈకృతి రచయిత వింటి సిద్ధన కుమారుడయిన నౌబళకవి. అవతారికలో కవి తన్నుగూర్చి యేమైన చెప్పికొనెనో లేదో, కృత్యవతారిక లేనందున తెలియ వచ్చుటలేదు. (గంధాంత భాగమునుబట్టి యీ కృతికర్త జౌబఐళ కవియని తెలియుచున్నది.

“అని జానకి హృదయాధీశు పాద వనజ మరంద సేవన వరభృంగ మగువింటి సిద్ధన నాత్మ సంభవుడు సుగుణాఢ్యు డౌబళ నుకవి శేఖరుడు స్కంద పురాణ శంకర సంహిత నేడు అందును శివరహస్యాఖ్య ఖండమున

79 మదరాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము డి, నెంబరు 1019, కాగిత్యపతి.

ఖ్ర,

189 దేవకాండమను జెప్పి ధీయ క్రి చాత భావించి బుధజనుల్‌ (పస్తుతి సేయ”

"కవి పదునైదవ పదునారవ శతాబ్ది పాంతమువాడైై యుండవచ్చునని రచనను బట్టీ తోచుచున్నది, ఇందు అసుర, వీర, సంభవ, మహేర్యద, యుద్ధ, 'జేవ, దీఇాకాండలను సప్తకాండలు గలవు

కానీ (పస్తుత మిందయిదుకాండలు దేవకాండంతనువరకు మ్మాతమే గలదు. దీఇాకాండ నష్టమైనజేమో తెలియరాదు. ఉన్న కాండములలో గూడ కొన్నిటి కాద్యంతములు లేవు. ఇది స్కాంద పురాణాంతర్గతంబై న శంకర సంపొాతలోని శివరహస్య ఇండమున కనువాదమని తెలియుచున్నది.

అనువాదము మూలానుసరణముగానే యున్నది.

సంభవ కాండయందు పార్వతి దక్షుని ప్కుతియని యనిపించుకొన నిష్టములేక పర్వత రాజప్కుతిగా జన్మించుట రజక్కాదిపై తపమాచరించుచున్న శివుని సేవకై పార్వతి నియుక్తురాలగుట, కారక కూర పద్మాసురుల సంహారము పార్వతీ పరమేశ్వరులకు జన్మించిన కుమారస్వామివలన జరుగునని (బహ్మ దేవతల నూరడించుట, మన్మధ సంహారము, రతి విలాపము, పార్వతీ పరమేశ్వరుల కల్యాణము, కుమారస్వామి జననము, దేవతలు కుమారస్వామిని సేనాపతిగా పొందుట, తారకు నాతడు (దుంచుట, వర్ణింపబడినది. ఈ కాండాంతము లేదు.

శూరపద్మ, సింహవ క్ర తారక ముఖాది నిథిల దనిజుల చరితలు జననంబాదిగా నా సురకాండమున వర్ణితములై నవి, ఈ యాసురులందరును, దేవతల నిడిన యనేక బాధలను గూడ నిందు వర్ణించినాడు, ' ఆ సుర కాండాంతమున కూడ కొన్ని ద్విపదలు లువ్వమైనట్టు కాననగును.

వీరమహేం[ద కాండములలో కుమారస్వామి వీరబాహుని మూలముగ శూరపద్యునియొక్కయు, అతని పట్టణమైన వీరమహేర్యదపురముయొక్కయు

1 రికీ

సంగతిని తెలిసికొనుట, వీరబాహుడా పురమున కేగినపు డటగల రాక్షసులకు తన జలమును రుచి చూపుట, యీ వృత్తాంతమును గుహునకు ఇందాదులకు నెజిగించుటయు, వర్షితముల్తె నవి. ఈ కాండమున కాద్యంతములు లేవు,

శూరపద్ముడు తన_ప్యుతుడై న భానుకోపుని కుమారస్వామిపై యుద్ధ క్షేతమునకు పంపుటతో యుద్ధకాండ (ప్రారంభమగును. భానుకోపుడు వీరబొహునితో యుద్ధముచేయట, శూరపద్ముడు యుద్ధభూమి కేతెంచి వీరబాహు, కుమారస్వాములతోబోరుట, భానుకోపుడు మడియుట, సింహవక్షాంసుర వీర వాహుల యుద్ధము, కుమారస్వామ్‌ యుద్ధక్షేతమున కేతెంచుట, శూరుడు మందర పర్వతమును దెప్పించి యద్ధస్టానగత రాక్షసులను పునళఠుజ్డీవితులను జేయుట, శూరుడు చ(కవాక పత్షిరూపము దాల్బగా,; ఇం్మదుడు మయూర రూపమును దాల్చి యుద్ధమొనర్చుట. చివరకు మామిడిచెట్టు రూపమును దాల్చి మాయావియైన శూరుని కుమారుడు ళ క్ర్యాయుధముచే గూల్చుటః శూరుని శరీర శకములనుండి* కుక్కుట మయూరము లుదృవింపగా, వానిని (బోవదలచి కుమారస్వామి కటాక్షవీక్షణము. వానిపై (వసరింపగా, నజ్ఞానమును బాసి, గుహునకు నమస్కరించి నిల్వగా, సంతసించి వానిని తనకు ధ్వజ వాహనము లుగానుండ మన్నించినాడు.

యుద్ధ కాండమారంభమునుండియు గలదు. ఈ కవి యిష్ట ద్లైవము (శ్రీరాముడై నట్టు తెలియుచున్నది. కాండారంభమును కాకుస్థ కుల సోముడైన కౌసల్యా రాముని నుతితో నారంభించినాడు. ఈతడు కాళిదాను నొక్కనిని మ్మాతమే స్మరించినాడ. కాళిదాసు కుమార సంభవమునందలి భానములను గైకొనుటవలన కాబోలు నొక్క-నిని మా|తమే స్మరించినాడు. మరి యే యితర సంస్కృత కవులనుగాని, ఆంధ కవులనుగాని స్మరింపలేదు, యుద్ధ కాండాంతము గూడగలదు.

'చేవకాండము ఆద్యంతములలో గూడ పూర్తిగ నున్నది, ఇందు కుమారస్వామి ఆపరాచలమున కేగుట అట మునులందరును ఆ ఆచలముననే నిల్వ వలసినదని వేడగా వారి కోరికను మన్నించి ఆతడటనే నిల్చుట, దేవ

164

'సేనా కుమారస్వాముల కల్యాణను, వల్లీ కల్యాణమును వర్ణింపబడినవి. వల్లీ దేవసేనలను కుమారస్వామి పెండ్రియాడుటకు గల కారణము పూర్వ జన్మమున వారు తన్ను భర్తగా ఇడయగోరి తపమాచరించుటయె. ఇందు ముచికుందుని వృత్తాంతము గూడ వర్టీతమైనది ఇది దేవకాండకథఢ. ఈ కాండాంతము గలదు అంతమున కాండము చదిఎనందులకు ఫలము కూడ జెప్పబడినది.

దీఇాకాందమును రచించినట్లు కవి చెప్పెనుగాని, నదియిందులేదు. 'నష్టమైపోయిన దేమొ.

ఈ [గంథమందలి కవిత్వము రసవంతమై, యుంచుకవాఢమై యొప్పారుచున్నది. తలి యెచ్చటను కుంటువడక, ధారావాహిగా సాగి పోయినది. తెలుగు సంస్కృృతపదము లీకవి కవనములో సమపాళ్టుగా మేళ వించుకొన్నవి. ఈతడు గావించిన వర్ణనాదులు సోయగముల నింపుకొన్నవి. ఉదావరణమునకు దేవకాండమందలి మనోవతియను [బహ్మపట్టణ వర్ట్షనమును చూడవచ్చును.

ఇదేవిధముగ శూరపద్మాసురుని పట్టణమైన పీరమావేంద్ర పురవర్దన గూడ సౌగనసుగా నున్నది.

భస్మీభూతుడై న మన్మధుని జూచి రతి విలపించు ఘట్టము కరుణ రసస్ఫోరకముగా నున్నది.

“చక్కటి వారలలో జక్కనివాడ వక్కట యారూప మణగెనే నేడు తలిదర్శడులును యన్నదమ్ములు చుట్ట మలు లేక ననదన్వై పురుషుడవీవు గలవని నమ్మిన కాంత నన్ను

దలపక విడిచి పో దగునె పాజేశ హానాధ నిస్సేతువై నట్టి నీర మానీరజము బాసి యరిగెడు లీల

165 దిక్కెవ్వరును తేక దిన భావమున బొక్కెడు నను దించిపోయితే నేకు నా వల్ల నేర మెన్నటిక్షైన గలదె...” హా జీవితేశ్వర హొ పంచ బాణ హా జగన న్మోహన హో కీర వాహ”,

ఈ రతీ విలాపమునందలి ద్విపదలు కొన్ని, కాళిదాసుని కుమార సంభవమందలి శ్లోకమున కనుకరణములుగా కన్పట్టుచున్నవి. “చక్కని వారలలో చక్క-నివాడ' ననునది "ఉపమాన మధూ ద్విలాసినాం కరణం యత్‌ తవకా న్లిమ త్తయా తదిదం గతమీదృశీందళాంసవి దీర్యేఖరినా, ఖలు స్త్రియః యను కాళిదాసుని క్లోకమువలి నున్నది. ఇటుతే. “హోనాధ నిన్సేళువై నట్టి నీర మాసిరజము బాసి యరిగెడు లీల యను ద్విపద. .

“క్వనుమాంత్వదధీన జీవితాం విని కీర్యతణ భిన్న సౌవృదః

నలినీం షత సేతు బన్థనో జల సంఘాత ఇవాసివిదుతఃి యని కాళిదాసుని శ్లోకములోని భావమును పుణికి పుచ్చుకొనినట్టున్నది. “నావి నేర మెన్నటి.తైన గలదె, నీవొనరించిన నేరంబు గలదె నేడు నేరములేని శేరంబుగాదు, జోడు వాని యలంప బూనుట తగునె'---ఈ భావము కాళిదాసుని యీ కింది శ్లోకమున గలదు-

“క్షృతవానసి, వ్మిపియంనదమే (ప్రతికూలం నచరే మాయాకృతః

కిమకారణ మేవ దర్శనం విలష నైరతయేన దీయతే”

“*హృదయేవససీ తి మత్చిియం

యదవోద స్తవ వై మికైతవమ్‌

ఉపకార పదం నచేదిదం

త్వమనజ్లః కధదుక్షథారతిః” ఈ శ్లోకమే ఈ కింది ద్విపదలలో పొదిగింపబడినది,

166

“మరుదెప్పుడును రతి మదినే వ ర్తిల్డు

నను జన వాక్యంబు లకృతంబులయ్యె

ఆ వచనములె సత్యము లగునేని

సీవు దగ్భండవైన నే నిల్చుటెట్టు” ఈతని సంస్కృత పద (వయోగమునకు, అసురేశుడనువాడు యుద్ధభూమి 'కేతెంచు వర్ణన యుదాహరణ కాగలదు.

“చటుల డిండిమ వేణు ఘర్జర _పకర

భేరీ మృదంగ గంభీర సంరావ

చారు గందస్థల సంస౦వద్గంధ

నిహితలోహ స్తంభ నిగళ (పము క్ర

బహు హస్తి బృంపహిత స్పర్శనోద్యోగ

సహకార తురగ హేషా మోష వంది

సహిత మాగధ యూధ సంతత స్తోత

సంభమ [దధ చక సందోవా నేమి

సంభమ ధ్వని ధదనుర్దానాద నుభట

కృత సింహ నాధ సక్ష్వే ళాట్టహాస

జీత మహోాకల్పాంత సింధు కల్లోల

గంధీర ఘోషుడై కాంచన కుంభ

శంభ దాకీర్ణ భాసుర మణి చ్చ(త

పరివృతాననుడై న బహు దైత్య సైన్య

చరణ దేవాశ్వ చరఖుర న్యాస

సంజాత భూరేణు జాత సంళన్న

కంజూాత జాంధవ ఘన మండలాష్ట

హరిదంతరిక్షుడై యశరేశ్వరుండు” యుద్ధ భూమికి పయనమైనాడు ఆయా ఘట్టములకు తగినట్లుగా రస పోషణ మును గౌవించి కావ్యమునకు గౌరవము నాషాదించినాడు. రాక్షసులు బేవళాధు,,

16

లను పీడి*చినపుడు భయానకరసము, యుద్ధ సందర్భమున వీర రసమ్సు యుద్ధ నేత వర్ణన యపుడు వీభత్సము, వల్లీ చేవసేనల కల్యాణ సందర్భ మున శృంగార రసము, వీరులు యుద్ధమున మరణించిన సందర్భమున వారి యాప్తలు ళోకించిన పట్టులందు కరుణ రసములును పోషింప బడినవి,

కొన్నిచోట్ల కవివాడిన యుపమలు సుందరముగా నున్నవి. కుమార స్వామి పెండ్లి పీటలమీద చేవసేనను వీక్షించినాడు. అపుడట ఒక పద్మముపై పండెండు తేంట్లు వాలినట్టున్నదట. దేవసేన మోము పద్మముగనుః కుమార స్వామి కండ్లు తుమ్మెదలుగను నుపమింప బడినవి, “ఆరుమోముల సొమి యతిన నెమ్మోము, కూరిమి మీరగ గన్గొనుచున్నవేశ, తామరమీది ద్వాదళ తేంట్టు వాలె, నేమొ కోయన నొప్పె నిందీవరాక్షి” దేవసేనా వల్దీ విత్తాహ సందర్భమున, శోభనములు, గౌరీ కల్యాణము మొదలగు వానిని పాడినారని యును, సప్తపది లాజ హోమము, అరుంధతీ దర్శనములను వర్ణించినాడు, "చేవ 'సేన పెండ్లి నాల్గు దినములు జరిగినదట. “చెవి నిల్లు గట్టుక చెప్పితి! వంటి నుడికారముల నందందుపయోగించినాడు. కుమారస్వామి మీది విరాళికి తాళలేక యామె తపన జెందుచు, గువో గుహా యని. వలవించుచుండగా, టోయన్త్రీ లామెకు గాలి సోకినదని వివిధములైన నివారణోపాయముల్నను దెల్పుదురు. "సోక్షుడు గాబోలు చూపింపలేను, లేకున్న గిరి గువాలీ లేమ యడితలంచ్చు అని బలు్కు-వారును ఆందులో కొంద రెనసి యా చెలిని యిట వుండసీక చేసి కావలిబెట్టి బెరచి రన్వారు. దీనికిప్పుడు నేమి. చేవర. కిడిన చల్చనయ్యానని సెంగాణి జాల కొల్లలుగా దెచ్చి కుంభంబులందు పాల పొంగలిబెట్టి బలియొన రించి, బాల సన్నుతిచేయ సమయంబునందు” దీని వలన నాడు సోకుడు వంటి వానిమైన, బలులపైన (ప్రజలకు నమ్మకముండినట్లు తెలియుచున్నది. శంకర సంహిత

ఆము(దితము!0

ఇది స్కాంద పురాణాంతర్గతమగు శంకర సంహితకు తెలుగుసేత

80 తంజావూరు సరస్వతీ మహలు గ్రంథాలయము, ఎమ్‌. ౭66, ఎమ్‌, 867 కాగిత (ప్రతులు.

166 కాని (గంధ మసంపూర్షముగ నున్నది. ఆద్యంతములులేవు. రెండుపతులున్నవి గాని రెండును నట్టులే యున్నవి. ఆశ్వాస విభాగము గానరాదు. ఒక్కచోట [గంధ మధ్యమున ఆ సురకాండమసి మా[తము గలదు. (గంధకర్త యెవరో ఆలియదు. “*ల్రీగిరి నాధు జిత దైత్య యోధు యాగి చిత పయోజ ద్విరేవు సకల లోకాధారు సంతతోదారు కుకురాంక సంహారు మంజుళాకారు వేద శీర్షాగమ విపిన సంచారు” అని యీశ్వర స్తుతితో | గంధా రలరిభమును గావించి, వ్యాస వాల్యీకాడి యాది కవులను నుతించి కావ్యరచన కుప్యకమించినాడు. సూతుడు శౌనకాది మునీశ్వురులకు జెప్పిన కథ యిది. ఇది శివరహస్య ఖండ భాగమే. ఇందు సంభవ, అసుర, వీరమాహేం[ద యుద్ధం చేవ దక్ష ఉపదేశ కాండల కధ గలదు. దాఇఖాయని యని పిలువబడుట కిష్టములేక, పర్వతరాజు పుత్రిక పార్వ తిగా జనించుట్ను దేవతలు, శివుని మనస్సు పార్వతిమై లగ్నము చేయటకై మన్మధుని తపోవనమునకు బంపుట, ఆట మన్మధుడు శివునిచే భిస్మీ భూతుడ గుభ్మ యిత్యాది కథతో [గంధారంభము గావింపబడినది. | తదుపరి కుమారస్వామి దేవతల సేనాపతియిగుట, తారక, శూరపద్మాసుర, సింహవక్తు9ల జననము, వారు శివునిగూర్చితప మొనర్చి వరములను బడసి బహ్మాది "దేవతలను మోభ పెట్టుట (సురసయనెడి రక్క-సికిని, కశ్యప మహార్షికిని జన్మిం చిన వారు హరపద్య, సింహవక్త౦, తారక, అఆజాముఖులు, వీరుగాక వారి” ఘర్మ జలములనుండి అనేక వేలమంది రాక్షసులుచ్భవించిరో, అజాముఖి దుర్వాసులకు వాకాపీల్వలు జనించుట, వాతొపీల్వ లగస్తునిచే మరణించుట, సముుద మధన వృత్తాంతము, విన్ణు చమృతమును పంచి యిచ్చు నెషముతో మహిని రూపమును గ్రై కొనుట, ఆ మోహిని యాక్ళతిని జూచి శివుడు మోహిం'

169

చుట, యిర్వురును సురత క్రీడ సల్పగా, వారికి కాస్త జనించుట ఆ సమయమున వారి శరీరములందు జనించిన ఘర్మజలము గండకీ నదిగా పారుట, అందు కాంచన గర్భ శిలలు గల్లుట, ఆ శిలలలో కొన్ని వైష్ణవమూర్తులై విలసిల్లుట, ఆ మూర్తులను పూజించువారికి మహాపుణ్యము గల్గువని దెల్పుట వరకు గల కథ లభ్యమగుచున్న _గంథమున గలదు. ఇది ఎమ్‌. £66 నెంబరుగల [గంథము.

ఎమ్‌. 26 నెంబరుగల [గంథమున కుమారస్వామి శూర పద్మాసుర, సింహ వక్తా౨ది రాక్షసులను జంపు వృత్తాంతము కొంతవరకు గలదు. ఎమ్‌. 287 నెంబరుగల తాళప్యత _గంథమున గల యారంభము ఎమ్‌. 286 దానినే పోలియుండుట వలనను, ఎమ్‌. లీ88 [గంథములోని తరువాతి కధా భాగమిం దండుట వలనను, ఎమ్‌. 267 ను, ఎమ్‌. 266 ను, ఒకే (గంథమని భావింప నగును.

రెండు _పతుల యందలి శైలియు నొకే విధముగ నుండుట వలన, విని యొకే కవిచే నాకే (గంథముగా రచింపబడిన [(పతియొక్క రెంఢు భాగములని భావింప వీలగుచున్నది.

మదరాసు [పొచ్య లిఖీత పుస్తక భాండాగారమున గలి “శివరహస్య ఖండము” కూడ శంకర సంహితకు తెలుగు సేతయే., ఒకే (గంథము నిర్వురు కెల్లు సేయటవలన వారి యనువాదము లెట్టున్నవో పోల్చి పరిశీలించ వీలగు చున్నది.

మన్మధుడు మొట్టమొదట బాణ సంధానము చేయగా నడి చేతినుండి జారిపడినది. అపుడు రతీదేవి దానిని దుళ్ళకునముగా నెంచి, 'కరుణించి కాముని కాచుకోరయ్య"'' యని దేవ మనుష్య తిర్యగ్దాతుల నందరను ,ప్రార్టించినది పిమ్మట మన్మధుడు రతీదేవి శంకించి నట్టుగనే, శివుని కంటి మంటయండు , భస్మీభూతుడు కాగా, రతి విలాపించు ఘట్టమున కరుణ రసము నాలికించినాడు కవి.

“నిను వాసీ నిమిషంబు జాల నేనుండ ననుడించి పోవుట న్యాయమే నీకు...

170 తనకు చూచితె తల్లి దం్మడులు లేరు తనకు బాంధవు లన్నదమ్ములు లేరు యెొదరితో యీ దుఃఖమే జెప్పికాందు నెవరింక చల్లార్తు రీ శోక వహ్ని” ఇదే ఘట్టమున జౌబళకవి రచించిన ద్విపదలివి. “తలిదండులును యన్నదమ్ములు చుట్ట ములు తేక ననదనై పురుషుడ వీవు గలవని నమ్మిన కాంత నన్ను దలపక విడిచి పోదగునె (పాణేశ” అతని చక్కదనమును తలచుకొని విచారించుచు నామె పల్యాన పల్కు లుగా నీకపి రచించిన ద్విపదలు : “చూచు వారల నుననుల (గ్రహించు సి చక్కతనమెల్ల నేడెందుటోయె తైలజ స్మతంబున చక్క_గానుండి జలవీందు వందుండి జారిన రీడిొ” జౌబళ కవి రచించిన దింపదలు, “చక్కని వారలలో జక్యని వాడ వక్కట యా రూప మణగెనే నేడు” ఈ సందర్భముననే కాళిదాసు “ఉపమాన మభూద్విలాసినా' అను కోక మును రచించినాడు. ఇంకను నామె, “మును నిమ్న పరిహాసమునకు పూదండ కొని కొట్టినది నేడు కొదువగా యెంచ

శై]

నీకపరాధంబు నే జేయలేదు

నాకు గావపరాధి నాధి ముట్టుండి

కనకాంగి నీ మది కదలక యుందు

నని పల్కుదువు తొల్లి యది కల్పలయ్యె

ద్రైవమాయని యరస్థలి మోదుకొనుచు

భావంబు కలగ లేపైట తొలగ

మీటిన విచ్చు చన్‌ మిట్టలమీవ

కోటుక కన్నీరు కాల్వలై బార” పలుమారు విలపించి ఇతడు గాలించిన చం్యదోదయ వర్జన సుందరతరముగ నున్నది,

“కరకుచు తిరుగ నక్కడ తూర్పు దిశను

తొగలకు రండు కంతుని నే స్తకాడు

వింటి దొర జోడు పద్మ _సై దోడు

కడలి పుట్టిన వాడు కళలకు వీడు

వెడమచ్చ కలవాడు వేల్పుల కూడు

చుక్కలు గమికాడు చూపట్టి మింట”

“కప్పకలంచునే గంభీర జలధి" “బంగారు వాలని కోపుకొందురె దాళికొని వెరులై న" వంటి జాతీయము

లతో తీరు తీయములుగ రచించినాడు, ఇట్టి సుందర రచనలతో గూడిన యీ [(గంథము కొంత లు ప్రమైపోవ్లట మన దురదృష్టము.

క్షే72 (బ్రహ్మో త్తర ఖండము

ఆముది.తము!]

తాటియాకు (పతి. కర్త యాదాటి వేంకటనారాయణ. రామకీర్థమున వెలసిన నరసింహస్వామి భక్తుడీతడు. ఇందు (పస్తావనాంశములేదు, కృతిపతి కొమరగిరి సుబ్బయామాత్యుడు. ఇది స్కాంద పురాణాంతర్గ్లతమగు 1ఐహ్మో త్తర ఖండమందలి మందరయను (బాహ్మణునియొక్కయు,. పింగళ యను వేళ్ళయొక్క యు కధకు ద్విపదానువాదము. ఇది పూర్వజన్మ కృత 1వయోగి పూజాసత్కార (పధాన వర్ణనాత్మక మైన కధ.

అవంతీ దేశమున మందరయను [బాహ్మణుడుగలడు, అతడు పింగళిక యను వేశ్యాలోలు డుగా నుండెను. వీరిర్వురిట్టు కాలను గడుపుచుండగా, వారి యొద్దకు (వృషభ) బుషధీిక% యోగి, పరమశైవ సంపన్ను డేతెంచును. వారిర్వురును కలసి యాతని కతి క్రితో సకలోపచారములను చేయుదురు. ఆ వృషభయోగి పీరి యింటియందొక దినముండి మరుసటిదినము వెడలి పోవును. కొంతకాలమైనపిదప మందర (బావ్మణుడు మరణించును. వృషభ యోగిని పూజించిన పుణ్యఫలమున జన్మాంతరమున నాతడు దశార్ణవరాజు ప్యుతుడు భృదాయువుగా జన్మించును.

( శివయోగికి గావించిన పూజాఫలమువలన, పింగళ వేశ్య జన్మాంత రమున సీమంతినీగ చ్నితవర్మ చ్వికాంగదుల కుగూర్తెయై జన్మించినది. ఆమెకు భదాయువుతో బాల్యా_త్పభృతి స్నేహ మేర్పడినది. భ్యదాయువునకు పదునాజబు సంవత్సరముల -పాయమగునాటికి వృషతయోగి యేతెంచి, ఆ బాలునకు (_శతిస్మృతి పురాణముల నపదేశించి, సర్వరషాకరమైన శివ కవచమను స్తోత్రము నుపడేశించి శ్నతు విజయమునుగాంచు. తెజగు నెట్‌ గించెను. కొంతకాలమునకు భ్యదాయువు తంగడి దళార్ణ దేశరాజు వజ బాహువునకు మగధదేశపు రాజుతో వై రమేర్పడగ, భదాయువా సంగతి

81. మదరాసు (పాచ్య లిఖిత పు స్తకభాండాగారము, ఆర్‌.నెం. 154 కాటియాకు( పతి.

178 నెటిగి, శివయోగి యొసగిన విజయళంఖ, విజయఖడ్గములతో శతు సంపహి రము గావించి తం[డికి బంధ మోక్షమును గావించెను. పిమ్మట వృషభయోగి యాదేశానుసారము సీమంతినిని వివాహమాడి తల్రిదం్యడుఐతో సుఖముగ నుండెను, (గంఛాంతమున కవి తన్నుగూర్చి యీ విధముగ చెప్పికొనినాడు.

“* ఇదివర రామతీ ర్థళ్సుర్య నృహరి

సదమల చరణాంబుజాత నివ్యంద

పటుతర మకరంద పాన [పమత్త

చటుల ఖ్భంగా యిత స్వాంతుడు పునుడు(%)

సరసుండు యాదాది సద్వంశ జలధి

పరిపూర్ణ హమకర [ఫాయుండు త్తముండు

గురుతర కౌండిన్య గోోతోదృవుండు

సురుచిరాప స్తంభసూ త పాఠకుండు

నరనుళ వంకటనారా యణాఖ్య

వర పండితుడు మవోవై భవంబలర” సుబ్బయామాత్యునిపేర (గంథమును రచించెను, ఈ సుబ్బయామాత్యుడితని గురువేమొ, పై ద్విపదలవలన నీ (గంధక ర్త యాదాటి వేంకటనారాయణుడు, రామతీర్థ నృహరి భక్తుడనియును, కౌండిన్య గ్కోతుడనియును, ఆప స్తంభ సూతుడనియును దెలియుచున్నది. 16వ ళతాబ్ద [ప్రాంతమువాడై యుండును. (గంథ్యప్రాళ స్త్యము సీవిధముగ దెల్పుకొనెను.

“విరచించు శజ్జార్థ విశమ ప్రాస

నసురుచిరాలంకార కోభితంబగుచు

రసికులు బుధకవి రాజులు మెచ్చ

నసదృళ గతినొప్ప నా హరి కరుణ _

కరము (హ్మోత్తర ఖండంబునందు

నరుదు మీరగ ద్వితీయాళ్వాసమయ్యె” "

కేశ

సురా థాండేశ్వరము

ఆము[దిత ముశిశే

కవి గురవయ్య. ఈతడు తనకు స్వప్నమందు శ్రీరామచందుడు కానబడి ఈ సురాభాండేశ్వర కృతిని ద్విపదగా వెలయింపజేసి తనపేర నంకితముగావింపుమనినట్టు తెల్పుకౌనినాడు. విఘ్నేశ్వరాది దేవతాగణస్తుతితో (గంధారంభమును గావించినాడు. కుకవులను లత్యు పెట్టనవసరములేదని తల్పెను. క్టుప్తముగా నిందలికథ యిది.

కాశిలో నొక మధు విికయుడుండెడివాడు. అతని భార్య బహు రూపవతి. ఆ కాశియందే వేద వేదాంగములందు నిష్ణాతుడైన వి్యపుడొక డుండెకు. ఒక దినమాతడు గంగానదిలో స్నానముచేయుచు మధు వ్మికయుని భార్యను దండాలికనుగాంచి ఆమెరూప సౌందర్యమున _ కబ్బురపడి మదోన్మత్తుడ్డై ఆమెను వెన్నంటి దరికిజేరి తన కోర్కెను దీర్చమని వేడికొని నాడు గాని యామె యంగీకరింపక, వెడలిపోగా, నామె భ ర్తయందలి భయముచే నూరకుండెను. కాని యామెకై తమకము నాపుకొనలేక మరల యామెచెంతకుచేరి యామెను (బతిమిలాడి తన కోర్కెను దీర్పుకున్నచో పాణ “ములను విడుతునని శపధము చేసినాడు. అతడు చనిపోయిన నిజముగా తనకెక్కుడ (బహ్మహత్యా పాతకము తగులునోయని యామె తన గృహమున కాతని గొనిపోయి, యాతని కోర్కెను దీర్చినది. కాని యింతలో భర్త యేజేరగా, నాతనిని సురాభాండమున దాచిః భర్తతో తను గావించిన తప్పిద మును దెల్పి తన్ను చంపి _కైవల్యపదమునకు బంపమని వేడివది. ఇంతలో సురాభాండముననున్న విపుడు [బహ్మరం[ధమున ప్రాణములను విడిచినాడు. ఆమె భర్త మధువ్మికయుడు సురాభాండమున (టాహ్మణుని ఉంచినందుల కామెను “నిందించి తనకు (బహ్మ హత్యా పాళఠకము సంభవించుననీ తలచ్చి ఆత్మహత్యకు పూనుకొనెను. ఆతనిఖార్య శివుని (పార్థింపగా, సురాభాండమున 84 మదరాసు (ప్రాచ్య లిఖిత పు సక భాండాగారము, డి నెం. 1207, కాగికపతి.

కేక నీశ్వురుడు (పత్యక్షమై సుగాభాం డేశ్వరుడయ్యెను, ఈ కవి యవతారికలో నన్నయాది కవులను స్మరించినాడు. “క్ర వితార్థధుర్యు వాగనుశాసనార్యు కవితా విరాజి తిక్కన సోమయాజి మొదలగు క విరాట్బ మూహంబు దలచి పదపడి థ్రీ గురుపదముల కెజుగి లలి నురా భాండేశ్వరంబును ద్విపద దెలుగు సేయగా గొంత దివిరి యున్నంత” ఈ కథను కాశీ ఖండమందుండి గైకొనినట్టు కవి చెప్పినాడు. “అని కాశికా ఖండమందొప్పియన్న ఘన సురా భాండేశవ కభథయును ద్విపద” కవి తండి రావుల పురవాసిమైన వేంకట నరసింహుడు బాదరాయణ గోతుడు, దీనినీళడు శ్రీరామచం్యదుని పేరుమీదుగా రచించినాడు. (అవతారిక) నాకీ (గంథముసంపూర్తిగ లభించినది. బైండు చేయటలో కొన్ని పుటలు వేరొక (గంథములో చేర్చబడినట్టు కానబడుచున్నది.

ఈ కవి పురాణాంతర్గత కథను గ్లైకొని దానిని వర్ణనాదులచే పెంచి ఒక చకగ్థని శృంగార రనమయ కావ్యముగా తీర్చిదిద్దినాడు. ఇందు సామాన్య మగు ననేక వర్జ్దనలతోపాటు చంద మన్యధోపాలంభనములు గూడ గలవు. సాయంకాలముకాగా వేద (బాహ్మణునకు మధువిికయి థార్యయొక్క- విరహముచే విరాశి పెచ్చినధి. మన్మధు నుపాలంభింపజొచ్చినాడు.

“మార నీ బయిసారశ మారులేక సూరెల గారింప సురియల నొంప

8కి (1) ఖయిని _ నాశన మగుట యని యర్థము. బయినీ్‌ అర్‌ - భవిష్యచ్చబ్ద భవము, బయిని (యీ పదము చిత్తూరు (ప్రాంతమున వ్యవహార మున గలదు). కడపమండలమువాడయిన పెద్దన దీనిని | పయోగించినాడు. ,

176 నీ విల్టు తునకలై నేలను గూల సీ వయా? హొమాయి నింగిపై బర్వ నాలిక కయిదున వనముల నీళ్ళ గూలి శూల లలనాడు గూల్చిన నేడు వాల్లాయముంట కేవల పాపుడౌట పాపీ చిరాయువన్‌ పటు ధర్మశాస్త్ర మేపార దబ్బర నెట్టగుననుచు వలరాజు దూరిన వలన బట్టుటయు” ఇట్టి (గంథమన్ని కోణములనుండి మే_ల్తరమైనదిగా గన్పట్టుచున్నది. కవికాల మెరుగరాము. కాని 16వ లేక 17వ శతాబ్బమని భావింపవచ్చును, సురా భాం డేశ్వరము అమ్ముదితము!% కర్త పులిగడ్డ యయ్యస ప్యుతుడు. "ఫ్రీ పార్వతీనాధు త్రీ విశ్వునాధు శ్రీ పాదములకు నే జేరి (మొక్కెదను"” అని యీళ్తుర స్తుతితో కావ్యారంభమును గావించినాడు. తన వలళాదికమునుగూర్చి (_గంధా రంభమున నీ విధముగ చెప్పుకొనెను. (865 తరువాయి) బైసి--వై కృత విశేషణము, , భాగ్యము అని అర్ధము. బైసి దొలంగ దొత్తువలె--పంచ. (8) బైసి--గౌరవము, బవైసి గొనియె. చంధా ఐసివియొక్క- రూపాంతరము బైసి మొదటి రూపము బయిసి. 868 ఫ్రీ వెంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ, డి. నెం, 1208, తాళప్మ్యత (గంథము.

గ్ల? “పని విని సురాభాండేళ్వరంబు వినిపింతు జగములతో వినువారికెల్ల బులిగడ్డ వంళాచ్దీ పూర్ణచిందుడను వెలయంగ నారనాభిఖ్య సత్కవిని సదునొప్పనీ సురాభాండేశ్వరంబు నిరవొంద శివకథ సీ పుణ్య చరిత” ఈతనియొక్క శైలి నెలుగుటకు విపుడు జూచి మోహించిన యూడె,

వనిత సౌందర్యమును వర్టించిన ద్విపదలు సహాయకారిగ నుండును “పగడంపు తోడిడు బాల కెమ్మోవి జిగి వ్యజములను బోలు జంట (2) పలువరుస ముద్దుగారెడు మోము ముదువైన తీరు అద్దంపు (*) వెలుగైన వెకిి-ళ్లు పసగల్రి తాంబేటి థ్యాతీ మీగాఫ్ట పొసగ ధర్మంబుల పోలు అరికాషు”

ళా

ఈడిగ దంపతులకు (వత్మక్షమైన యీశ్వరుడిట్లుండెను. “ఏనుగ చర్మంబు యెమ్మెత్లో గప్పి ఘనమైన పులితోలు కడుమీద గప్పి (?) (వు)న పేకలువేసి భూతివెస, లాచి రమణించి దం మృగ (తిహూలములు చేపట్టి కవగూడి కండలో కంకణంబుల్బూను వుడకాజు మోముపై నొప్పగా నమర ఒకచేత పరశు వకచేత జింక అకలంకమున బట్టి ఆతి మోదమునను”

(112)

1/78

ఇందనేక స్థలములందు పాడుకొనుట కనువుగ నుందునట్లు దీర్హములను చేర్చుట మాతమేకాక, పాదములందొండురెండక్షరములనుజేర్చె గణ భంగమును కూడ జేసినాడు కవి. దీనిని చ్విపద కావ్యమనుటకంటె ద్విపద వికారమగు రచన యనుట యుచితముగ నుండును. ఈ కవి కాల మెచగరాదు. ఈతడును 16వ 17వ శతాబ్దముననే యుండియుండును, సోమవార మాహాత్మ్యము

ఆము దితము”

కృతికర్త _ థ్రీగిరి మల్లికార్డసస్వామి. గంధారంభమున కాని, (గంధాంతమునగాని తన వంశాదికములనుగూర్చి చెప్పికొనకపోవుటచే నీతని గూర్చిన వివరము లేమియ తెలియుట లేదు. ఈతడు శైవుడు. శైవ సంప దాయము ననుసరించి కులగ్కోతాదికముల _పస్తావవ చేసికొనలేదు, సోమవార మాహాత్మ్యమునుగూర్చి నందీశ్వరుడు ముకు లెల్లరకును జెప్పినట్టుగ (గంధా చశంభము. గావింపబడినది. సోమవారమునాడు న క్తము చేసినచో చతుర్ము క్రీ లభించును, అట్టు నక్తము చేయు నాతడు శివుని సొరూష్యమును బొందును, ఒక సోమవార ముపవాసమున్న కోటి యేకాదప లుపవాననుండు ఫలముకన్న నధిక ఫలము లభించును అన్ని సోమవారములను ఫలము నిచ్చునవై నను, మాఘ కొ్తీకమాసమునందలి సోమవారము లధిక ఫల్మపదములు,

ఇట్లు సోమవార ముపవాసనమున్న గలుగు ఫలములను విశదీకరించి, పిమ్మట సోమవార (వతవిధానమును ఉద్యాపన విధానమున చెప్పినాడు.

ఈ _వత్మకమమును, ఉద్యాపన విధానమును విన్న వశిష్టుడు, ఈ [వతము నొనరించి శూలి సన్నిధికేగిన వారెవరైనను గలరాయని (పశ్నింపగా

8 మదరాసు (ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము డి. నెం. 1019 కాగిత పతి.

ేళ్లర్ర

నట్టివారున్నారని, నంది కేశ్వురుడు వసిష్టునకు ధనపాల శెట్టి కథను డెల్పినాడు, పురహరుని పువ్వుల పూబించుటవలన, ఈ ఫలము గలుగునట,

“ఒక పువ్వు శివు బూన్న నొక యజ్ఞ ఫలము

ధూపంబు లిచ్చిన ధూర్జటి జేరు

దీపంబులిచ్చిన దివ్య దేహంబు

నై వేద్య మిచ్చినా(న) నరజన్మ ముడిగి

శ్‌వుని సాయుజ్యంబు జేరు నిశ్చయము

పరుల తోటల పువ్వులు వనబ త్తిరియ

నవిదెచ్చి పరమేశు కర్పించెనేని

పూజ చేసిన ఫలము పొసగు జరిసగము” ఇది మంజరీ ద్విపద వికారమైన గేయచ్చందస్సులో (వాయబడినది, పాడుట. కనువుగా నుండుట కై పాదాంతములందనేక స్థలములందు దీర్ణములు సాగింప బడివవి. కవిత్వము పేలవముగా నున్నది, చెప్పదగిన విశేషము లేమియు గాన రావు. “కర్ణామృతంటైన కథలు చెప్పెదను” అని వాస చేసికొన్నను కథలు కర్ణామృతముగా నెంతవరకున్నవో దెల్పుట కష్టము. ఈ కవి కాల మెరుగ లాదు. కవిత్వమునుబట్టి చూచినచో 18, 17 శతాబ్దముల మధ్యళాలమువాడై యుండునని తోచుచున్నది.

(ఫ్రీగిరి మల్లికార్టన కవికృతమైనదిగాక, వేరొక సోమవార మావోత్మ్య మొకటి ద్విపదలో గలదని శ్రీ శిష్టా రామకృష్ణశాన్త్రిగారు తెల్చిరి. కాని చాని (వతి వివరణములు వారు తెల్పలేదు.

“ఇది యాద్యంత రహితముగ నుండుటచే. దీనికర్త యెవరో తెలియ రాదు. ఇందు కార్తిక సోమవార మాహాత్మ్యము (పతిపాదింపబడిన కథలు గలవు.”

మ్మదాసు (పాచ్యలిఖిత పుస్తష భాండాగార నివేదిక (110౧౧161 ౧808108646 01 1616036 [|180. 1919-22, ౪౦1. ౧౧ రగ 3 ౧8866

180 1655-1658). లోగల “సీమంతినీకథ' కూడ సోమవార మాహాత్మ్య్యమును (పతి పాదించు కథయే. దీనిక ర్త ఈవని భదకవి. ఈ సగంధమునుగూర్చి యూ నివేదికలో నిట్టుగలదు. (గంథకర్తపేరు వీకభదకవి. ఈవని [గామ వాస్తవ్యుడు (శ్రీపతి పండితారాధ్య వంబ్యడగు మల్హనావాధ్యులకిది యంకితము 'సేయబడినది. కాని. ఈ కృతికర్త ఈవని వీరభ_వకవి కాడనియు, మహాదేవ కవియనియును._ శ్రీమతి ఆదిలక్షిగారు (వాసిరి. (పరిశోధన సంచిక 8 జూన్‌-జూలై 1955), ఘటికాచల మాహాత్మ్యము అమ్మ దితముీ! ఇది యొక లఘు ద్విపదకృతి. ఇరువది ప్మతములు గలది. కర్త కాలుపల్లి ఆర్బృన మంతి. “ఫ్రీనంద వరకులా శిత లక్షిదనరు వనర భారద్వాజ వరగ్మోత పభగు డనగ గాలువపల్లి యతుల వుళ్యుండు.” ఈతని తండి రామసు_వతుడు. తల్లి అక్కమాంబ. కథ ఘటికాచల మాహాత్మ్యములోని చిన్నిగాధ. “అ$ఫ$మాన బలుడైన యంజని తనయు, పొసగంగ వేడుక పొలుపేది దనర ఘటికాచలంబను ఘనగిరిమీద నిటలాక్షుద గూర్చి నెమ్మితో వేడ్క పటుతర నేమంబు పరగ వహించి గట్టిగా బహ్మ పట్టము గోరి వేడ్క” సొధించుట యిందలి యితివృత్తము. 87. వీరశైవాయధ వాజ్మయము పు, 225. 88 ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు పుస్తక భాండాగారము సం, 20.

మూడవ (ప కరణము అ శాక్తవుత సంబ౦ధ ద్విపదలు

శక్త్యుపాసనకు సంబంధించినది శా క్త మతము. శకి పూజ భారత 'చేశమున (ప్రాచీన కాలమునుండి ఉన్నది. ఇది వేదకాలమునుండి ఉన్నదని, పురాణ పురుషులు, కృష్ణుడు, వసిష్టుడు మొదలగువారు ళ క్తి పూజలను చేయ చుండినట్టును కొందరి మతమై యున్నది

శక్రిని భక్తులు అనేకరూపములలో ఉపాసించుచున్నారు ఆమె కనేక "దేవాలయములు నిర్మింపబడినవి. శక్తి ఉపాసన, ముఖ్యముగ, తంత పూజ లతో కూడుకొనినదని మనవారి విశ్వాసమై యున్నది శక్తిని అనేకమంది అనేక రూపములతో తమకిష్ట దైవముగ నుపాసించుచున్నారు. (త్రిపురసుందరి, లలిత, కాళి, భువనేశ్వరి, చండీళ్వరి మొదలగు నొామములచే నామె నుపాసించు చున్నారు. నింబజా మాహాత్మ్యము

అముది_తము

కర్త కన్నడ (ఐడగలనాటి) నరసకవి. ఇందలి యితివత్తము (బ్రహ్మాండ పురాణాంతర్గతమగు దేవమల్టుని కథ, దేవీ మాహిత్మ్య కథలు. ఈతడీ కథను తొక్కడము మన్నారుజెట్టి యను నాతని _పేరణపై ద్విపద కావ్యముగా రచించినట్లు చెప్పికొనెను. కవి దేవమల్లు కులమునకు సంబంధించిన వాడు. వీరు విశ్వామ్మితుని వంశీయులు.

1 తంజావూరి సర స్వతీమవ్తాలు (గంథాలయము; నెం. లిరిక్‌ కాళస్మతము,

189

"నను పిలిపించు మన్నన లాచరించి, నరస కవీం[ద విన్నప. ..శిరసు నాపదములచేరిచి (మొక్కి, భూషణంబు లొసంగి పొసగంగ వినయ భాషణంబుల యు క్తపద్ధతిననియె, చేవనుల్లుని కథ టేవి మాహాత్మ్యమీ విధంబని కాఖ లేర్పాటుగాగ, రమణ (_బహ్మాండ పురాణ సంహితుల విమలమౌ దశవిధ గో[తము బేర్పడగ, కెనుగున తేటగా ద్విపద కావ్యంబు _నౌొనరించి రఘుపతి కొప్పించుమనిన”

ఈ (గంధము నీతడు,ఏకవీరా మాహాత్మ్యము, నింబజామాహాత్మ్యము నని రెండు పేర్లతో పేర్కొానినాడు. మన్నాగుజెట్టి యాదేశానుసారముగ, ధేనునాళము గరిడిలోన రఘురామాంకితముగ స్మీగంథమును రచియించినాడు. థీరామ స్తుతితోడనే _గంథమును [(పొరంభించినాడు.

ఈ కవి పూర్వకవుల స్తుతిలో రంగనాధుని, గౌరన, బి బ్రేపోటి తిమ్మ యను, చిన్నన్నను స్తుతించి నాడు.

“ఘనమైన ఆదిమ కవులను నుతించి,

భువన [తయంబున బూజ్యులై నట్టి

కవి రంగనాధుని గౌరన కవిని

తివిరి బట్టేపాటి తిరుమల కవిని

వన్నెలు గుల్కుంగ వర్ణింప నేర్చు

చిన్నన్నగారిని చింతించి యితర” ఈతడు బస్టేపాటి తిరుమల కవిని నుతియించుటవలన నీతడు తప్పక (కీ.శ. శ/50నాటికి తరువాతివాడని స్పష్టముగా తెలియుచున్నది. కాని ఎంతటి ఆర్వాచీనుడో తెలియదు. పదునెనిమిదవ శతాబ్దపు మధ్యగాని అంతమునగాని, పట్టణములలో (శేష్టమెన కటకమను పట్టణమందు, నింబజ, ఏకవీర యనియెడు నామములుగల చేవి వెలసినది, ఆమె నింబవృక్షమునందమరుట వలన నామెకు నింబజయను (పసిద్ధి యేర్చడినది, పూర్వము కారకాసుర, వ్యజదంష్టు9లు శివునిగూర్చి తపమొనర్చి, “బలమవధ్యంబు (వబలసంసదలు,

188

బలసూదనాదుల భంజించునేర్పు, మాయాదిచ్నిత నిర్మాణ సంతతులు, యేయెడనై నవశియించియు ండువీలు నూరుదారల కత్తి నొసటిపెబడిన దారిదప్పని యట్టి ధైర్యంబు నొసగి, తనర క్త బిందుధరణిపైబడినం దనుజుండౌనట్టుగా దయతోడ నొసంగు"”మని వరములను పొందిరి. వారొక పర్యాయము* జేవత లతో యుద్ధ మొనర్చి, అమరావతీ పట్టణమును నాశనమొనర్చి ఆచటి స్త్రీలను హింసింపగా, వారు నింబజాదేవిని స్మరించి తమను రక్షింపమని వేడికొని అతడి వంటి వీరుడే వేరొక డుదృవించి, వానిని సంహరింపగలడని కాపమొసగిరి, (బహ్మ, చేవతలకొరకు చేవమల్దుని సృష్టించి, అ స్తళస్తాాదులచే చావని వ(జదంష్టు9ని ముష్టియుద్ధమున జయించి మృతుని గావింపవలెనని దెల్పెను* ఆతడును వల్లెయని వ్యజదంష్ట్ర0ని పురమునకేగి. ఆతనినవట గానరాక, నింబజాదేవి నువాసించి, ఆమె కరుణవలన, నాతని మాయల నన్నిటి నెరిగి? యుద్ధమున నాతని నిహతుసి గావించెను. ఈతని సావహాసమును దేవత అందరు మెచ్చుకొని సంతసిల్లిరి. మును లంద రీతనికొరకు మానవకన్య కాంచనమణి [పథను సృష్టించి యాతని కిచ్చి వివాహము గావించిరి. వీరిరువురకును పడి మంది ప్కుతు లుదయించిరి.

ఈ నింబజాబేవియే పూర్వము మహిషాసురుని, నిపంభుని, ర క్తవీశాదు లను సంహరించినది. ఈమెయే చండముండాది రాక్షసులను నిర్జించిన శకి స్వరూపిణి.

ఇందలి కవిత నిర్షమ్టమె తనరారుచున్నను, (_పొఢత యెక్కువగా కానరాదు,

(గంథాంతమున విజయ సంవత్సర భాదపద ళుద్ధ దళమి నాటికీ నెల్లూరి వీరరాఘవ పెరుమాళ్ళ కుమారుడు కన కాజెట్టి _వాయించినది అని కలదు. కవి తంజావూరి మహారాష్ట్ర రాజుల కాళమున (క్రీశ. 1410 (పాంతమువాడు కాదగును, -

184 చౌ డే శ్వ 6 కథః కర్త యెవ్వరో తెలియదు శక్తి - చౌడేశ్వరి రూపమును మహిషాసురుని "మర్దించి "దేవతలను రక్షించిన విధమును వర్ణించు లఘు కృతి. “శ్రీ రుచిరాకార (శిత జనాధార ధారా ధర శ్యామ దైతేయ భీమ” అని చేవతా (పార్థనతో (_గంధారంభమైనది. మహిషాసురుడు దేవతల ననేక విధములుగ బాధింపుచు, నిం దునితో యుద్ధ మొనర్చి, యాతని నోడించినాడు. అమరేశ్వరుడు తన పరివారముతో కూడ పారిపో జొచ్చినాడు. అమరనల్లభు డమరావతి కేగి దై త్యుల నిర్హించు ల | న! నుపాయమునుగూర్చి చింతించుచుండగా, బృహస్పతి ఏతెంచి, హరియు విరించియు అంబికావరుడు వెరవొప్ప గలుగంగ వెరవేల నీకు” అని యోదార్చి అంబుజ భవున కీ వార్తను దెల్బ్పమనినాడు. అతడటులే దెల్పగా, శక్తి యిందునకు వాహనాదికముల నొసగి దీవించినది. ఆట ప్వుశార్జియై తపము చేయచున్న తొాగమౌని దేవిని (ప్రత్యక్ష మొనద్చకొని మున్నూట ఆరువది వేల తనయుల దయచేయుమని వేడినాడు. దేవి అటులే యను[గహించి యంతర్జానమైనది. ఆ మౌని తన తనయులను 'వీర చౌడకు శాన వెలయంగ జెప్పి అటనుండి గదలినాడు, మహిషాసురుడు పరమ సంతోషమున నుండెను. ఇందుడు శక్తిచే పొందిన యాయుఛ, వాహనములనుగొని తొాగమౌని పు_తులతోకూడ మహిషా సురాదులపె యుదమునకుపోయి, మహిషుని చంపెను. దానవుడటు చావగనే న్న నే యణ హరి (బహ్మోాదులు శక్తిని జేరి “ఆది కన్యవు నీవె ఆ (బహవ్మా వీవో యని 2. తిరుపతి శ్రి వెంకటేశ్వర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ ఆర్‌, నం, 994 _ తాళవ్యత పతి,

185 (పస్తుతించి. చండముండాది నిఖిల రాతసులను సంహరించి, లోకమున చాడాంబ యని (పసిద్ధి నొందుమని పల్కిరి. పిమ్మట తొగమౌని ఏతెంచి, తన మున్నూట అరువది మంది పుత్రుల కును ఆమె నిలవేల్పుగ నుండుమని వేడగా నోమె యందుల కంగీకరించి నది, (గంఛాంతమున గంధము చదువుట వలన నగు ఫల్యశతి చెప్పబడినడి. ఇందు మధ్య మధ్య ననేక ప్మతములు కానరాకున్నవి,

నాలవ శ కరణము ల్‌ ఒడ "ఎషవ వుత సంబంధ కావ్యవులు న (1) రామాయణ సంబంధములు రంగనాథ రామాయణము “*డాతే జగతి వాల్మీకౌ కవిరిత్యభిధా భర్‌ కవీ యితి తతోవ్యాసః కనయ స్త్వ్వయిదండినః” పయపంచమున వాల్మీకి యుదయించగా కవియను శబ్ద మేర్పుడినదట. ఈ కవి శబ్దమునకు ద్వివచనపు సౌభాగ్యము వ్యాస భగవానుని వలన గల్గినది. అది కవియగు వాల్మీకి రామాయణ కావ్యమును రచించి భారతీయులకు కవితా భిత నిడివాడు. ఛామాయణ కథ నెరుగని భారతీయుడుగాని, దానిని చదివి యానందింపని వాడు గాని, యుండడనుటలో విిపతివత్తి యుండబటోదు. ఇట్టి రామాయణ మాంధమున ననువదింపబడిన వానిలో రంగనాధ రామాయణమే (ప్యపధమమైనది. సంస్కృత రామాయణము పార్యేగేయేచ మధురము. తను గునకూడ నటులే నుండవలెనను తలంపుతో నీతడు ద్విపదచ్చందమున, పండిత -పామర జనరంజకముగ రచించి, యాంధుల యభిమానమునకు పాలుడై నాడు, (గంఛావతారికలో దీనిని గోన బుద్ధారెడ్డి రచించి నట్టున్నను] ఏతద్గంంధ కర విషయమై భిన్నాభిపాయము లున్నవి. దీనికి రంగనాధ రామాయణమని (పసీద్ధి యుండుటపలన, మొల్ల రామాయణమను నామము 'మొల్డ రచించుట వలనను, భాస్కర రావమాయణమను పేరు భాస్యారుడు రచించుట వలనను నేర్పడినటులే, దీనిని గూడ రంగనాధుడను కవియే రచించి యుండునని నిశృయింపవచ్చును. రంగనాధుడు బుద్ధారెడ్డి యాస్థాన పండితురై యం (గంధావకారిక,

187 యుండును. ఏ (పలోభమునకో గురియై కాని, లేక, రాజుగారి వత్రిడి వలనగాని అతని పేరిడి యుండుళ.

పూర్వ కవు లనేకులు తమ కవిస్తుతులలో రంగనాధునే పేర్కొనిరిగాని, బుద్దారెడ్డి కవి నెవ్వరును పేర్కొనలేదు

భా ! ఖు

అనంతామాత్యుడు, కొజవి గోపరాజు, కుమ్మర మొల్ల, వెన్నెలకంటి సూరన, నూతన సూరకవి కూచిమంచి తిమ్మకవి, రొజలింగకవి, అప్పకవి ద్విపద మార్కండేయ పురాణక ర్త నరసింహకవి* రాజథ్యదకవి, లింగకవి మొదలగు వారు రంగనాధుని స్తుతించిరి.

ఈ రామాయణక ర్త ఆచ్చవెల్లి రంగనాధుడని పొ త్త్రపి వేంకట రమణకవి. “లక్షణ శిరోమణి"యను లక్షణ (గంథమున పేర్కొని, ఈ రామాయణము నుండి యదాహరణల నొసగినాడు. ఆచ్చవెల్లి రంగనాధుడు రామాయణం ద్విపద విశ్వామి_త శబ్దమునకు రెండవ యర్థ చరణాది అచ్చుకు నిత్య సమాస యతి 1పయోగాం లక్యుం

(1) ద్విః ఎక్కడ గురుడని యెలుగని నీకు

అకటా గురుడు విళ్వామి తుడయె”

(29) అచ్చవెల్లి రంగన్నగారు రామాయణం ద్విపద ! వ పాదార్థమున సహజ స్వర యతి లక్ష్యం. ద్వి$ ఎసగ దివ్వుల బెంప బుషుల రక్షింప ననురుల శిషింప నవని బాలింప!ః

ఈతన యింటిపేరు, వెలిచేటి వారని యొక (పతీతి యున్నట్టు థ్రీ బాగంటి శేషయ్యగారు. తెల్పిరి. మై యుదాహృత ద్విపదలు రంగనాధరామాయణము లోనివే, కొందరికవి చ్మకపాణి రంగనయని3(5) భావించిరి.

£. ఆంధ సాహిత్య పరివత్చృతిక, సం, 51-భాగములు [1 & [14

9, అంధకవి తరగిణి, నం, ౪!

8 (0) సింహావలోకనము - రంగనాధ రామాయణము (వేటూరి (వభాకరళాన్త్ర.

1806

రంగనాధుడే రామాయణమును రచించె ననుట కింకొక కథగూడ వ్యా ప్తిలో నున్నది, రంగనాధుడు కోన బుద్దారెడ్డి యాస్థాన పండితుడు, నన్నయ భారతముండగా, పద్యకావ్యమును రచించినచో తనకు పేరు (పథ్యాతులు రావని భావించి, ద్విపద కావ్యమును రచించెనట; ఈతడు ద్విపద రామాయణమును రచింపు చుండగా, మంతి భాస్కరుడు రామాయణమునే పద్య కావ్యముగ రచించి, రాజుగారికి కృతి యిచ్చుట కేగగా, బుద్ధారెడ్డి, తన "'యాస్థాన పండితుడయిన రంగనాధుని రామాయణమును దక్షిణ హ స్తమునను, భాస్కరుని కావ్యమును వామహ స్తమునను స్వీకరించెనట. అందువలన భాస్క రుడు కోపగించుకొని అట్టి యరసికుడగు రాజునకు కృతినిచ్చుటకన్న గుజ్లముల గాచువానికిచ్చుట మేలనిపల్కి, సాహణి మారణునకు కృతి యిచ్చెనని చెప్పుదురు, కాని సాహిణి మారణుడు, గుజ్జముఅ గాచువాడుకాడనుట కనేక దృష్టాంతములున్నవి. అయినప్పటికిని, నీకథ కేవల కల్పితమని భావింప నక్కరలేదు. కొంత సత్యముతోబాటు కల్పన కూడ మిళితమై యుండును.

కవులు (గంథములను రచించి, తామాశయించిన [పభువుల సేరిడుట ఆంధ సాహితీలోకమున నరుదుగాదు.

బిల్హణీయమను కావ్యమును పిండి పెద్ద కృష్ణస్వామి యనునాతడు (వాసినట్టవతారికలో గలదు, కాని దీనిక ర్త చ్వితకవి సింగరార్యుడని తెలియు చున్నది. అతడు రాఘవ వాసు చేవీయమను ద్వ శర్ధీకావ్యమును రచించెను. ఇది అము[దితము. మదరాసు పపాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారమున గలదు, ఇందీతడు బిల్హణీయమును రచించినట్టు చెప్పికొనినాడు. కాని బిల్హణీయ యవతారికలో పిండి పెద్ద కృష్ణస్వామి రచించినట్టును, సింగరార్య కవి కుమారుడు నారసింవార్య కవి కృష్ణస్వామిని కృతి (వాయమనినట్టును గలదు. కాని అశ్వాసాంతమందొక చక్ర బంధము గలదు. ఈ చ్మ(కబంధమున కవి పేరు చ్మితకవి సింగరార్యుడనియే గలదు.* దీనివలన తేలినదేమనగాః సింగరార్యుడు చనిపోయిన పిమ్మట అతని ప్కుతుడు ధనమునకో, మరి యెందులకొః, తండి రచిలచిన కావ్యమును -.... ఇందుమూడవ వలయమున కవి ఫేరు, ఆరవ వలయమున కృతి భర్త పేరు నుండును,

189 కృష్ణస్వామి పేర మార్పిడి చేసియుండును. ఆశ్వాసాంతమందున్న చ[కబంధ మును, తెలియకయో లేక తెలిసియో, లోకమునకు సత్య మెప్పటివైనను తెలియును ద్దేశ్యముతోడనో, ఆటులేవదిలివేసెను. ఇదేవిధముగ రంగనాథుడు కూడ ఏజే నాక (వ్రబలమగు కారణముచే (గంథమును రచించి, బుద్ధారెడ్డి 'సేరిడి యుండును, దీని నెరిగిన వారిమూలమున, దీనికి రంగనాధ రామాయణమని (ప్రసిద్ధి వచ్చి యుండును, దీనికి కవి కేవల రామాయణ మనియే పేరిడినాడు. కవి మూలముననే దీనికి పేరు (పచారమునకువచ్చి యుండును, ఈ (గగంథకర్త బుద్ధా రెడ్డియే యని థీ పింగళి లక్ష్మీకాంతముగారు ఆధిపాయపడిరి.* “ఆది కవీశ్వురుడైన వాల్మీకి యాదరంబున బుణ్యులందరు మెచ్చ జెప్పిన తెజగును ్రీరామచరిత మొప్ప జెప్పెద గదాభ్యుదయ మెట్టనిన” అని కవి తాను వాల్మీకి మహర్షి చెప్పిన రీతినే ఆంధ్రీకరించుచుంటినని చెప్పి కొనినను, మూంమునలేని కొన్ని కథల నిందు (పవేశపెట్టి కావ్య కన్య కెనలేని సొగసును తెచ్చి న్వతం్యత (గంథమనునట్టుగ తీర్చిదిద్దినాడు. కొని యీతడు 1పవేళ పెట్టిన కథలన్నియు నధ్యాత్మ రామాయణమున గలవు. వాటినీతడు “పద కవిత్వ ఖని నుండియే” గైకొనినాడనుట యుచితముగాదు, అవి అద్భుత కల్పనలతోకూడిన కథలగుటచే పదకవితాళాాఖయందును [పాచుర్యము గల్గియుండొను. కొన్నిటిని పదకవిత్వము నుండియు గై కొనెను. బాల కాంఢథమున అహల్య పాషాణముగ పడియుండి శ్రీరాముని పాదరటి స్పర్శచే శాపవిము క్తురాలయి స్వరూపమునందినథ్హే కవి వాసెను గాని, వాల్మీకి రామాయణమున నట్టులేదు. అహల్యను, ఐహు వర్షములు ఖస్మళాయినిగః 5 రంగనాధ రామాయణము పీఠిక, పుటలు 2_8 (ఆంధ విశ్వకళా పరిషత్తు (ప్రచురణ),

190 నిరాహారురాలుగ నుండుమని గౌతముడు శపించినట్లు వాల్మీకి (వాసెను. థ్రీరాముడట కేతెంచిన పిదప కాపమోక్షము గల్లునసి చెప్పెను ఇం[దుడు గౌతముని తపమును చెజుప బూని, కుక్కుటమై క్రూన్సీ, గౌతముని అనుష్టాన కార్యమునకు పంపి అహల్యతో ,కీడించినట్టు చెప్పబడినది+ కానీ యింటదుడు కుక్కుట రూపమున నేకెంచినట్లు కూడ్‌ వాల్మీకి రామాయణ మున లేదు. ఆందాతడు ముని వేషమున నేతెంచినట్టు గలదు?

భ్రీరాముడు వచ్చువరకును, ఆహల్య నిరాహారురాలుగ నుండి వాయు భక్షణము చేయచుండ వలెననియు, "అప్పటి కామె పూత త్మురాలగుననియు, గౌతమ మవార్షి, గడువు నిడినట్టు తెలియుచున్నది. గౌతమాశ౦ిమమున కేగు నప్పటికి ్రీరాముడింకను బాలుడు. అహల్య కావవిము క్తురాలయి, నంపూర్ణ లేజ ముతో వెలుగుచుండగా, ్రీరాము డామె పాదములకు నమస్కరించినాడు ఇంత మ్మాతమే వాల్మీకి రామాయణమున గలదు,

తరువాతి కాలమున వైష్ణవులు శ్రీరాముని మహిమ నతిశయింపజేసి, వైష్టవ మతమును వ్యాపింప జేయట,(కె అహల్య శిలారూపమున పడియుండగా (శ్రీరాముని పాదరజముచే నామెకు మానవత్వము కల్గివదను కథను కల్పించిరి, ““రామోదళరధాత్మజః”" యని మాతమే వాల్మీకమునందుండగా, “వైకుంఠ ధాము డవా ప్త కాముండుః లోకకరక్షణ కళాలోల చిత్తుండు, రాముడై వచ్చి పురాణ పురుషుడు” అని యీ కవి [వాసెను,

“09 041801 గ8౧౧4 1౧6౧910169, గలం [౧4౪6 00౧౫6 1౧10 అ౫- 608౧06 2000641 ౧6 91676000 06౧[6౧/...౧9 06/6%౧0౧౪ 1౧ ౦0౧౧8- 640% ౪110 ౧19 011) 0౧ 9 91 ౦0+ 16 0౧౩౧6 ౧81౪ 008102 9 61/9౧ 1౧ ౪1818 గ౭గరడ2 0 6౧౩6౯. ౪/౧0 1104615066 1౧ 19 11166001 09౧946౧. 1౧46౪116 29 ౪611 29 ౪7260౧8 ౧8౧8 1౪69 16 ౧౧06619 0% ౪౦౧5౧00106 ౧1%) 28 2౧ 1౧౦4౧౧౭౯౦౧ 210౧9 ౪41 0109/5 0౧ 061810 0002581019, 90 1141 11 2౧౧౦౭౧౨ 941 ౧19 ౪౦౯”

6, బాలకాండ, పు, 815 (48)

"7, బాలకాండ, 48-165.

1ళీ1

5౧10 85 2౧ 1౧౦౦[౧౧౭6(౦౧ [౧85 066౧ 0 ౭ 10౧09౧ రం?8600[౧ 98౧ 0184౬ అ1566 0౧ 18/౧8 ౦ 6668110/ ౧0) 85666౪78 కగ3008 6 |

అహల్యను శిలగ పడియుండుమని గౌతవాడు శపించినట్లు పద్మపురాణ అధ్యాత్మ రామాయణములందు గలదు. “*లతినాతిగజేసె నీ పదధరజమటుంచును థ్యాతిగా విని పీతితో నెజ నమ్మితిని నా పాతకము బెడబాపు తండి" అను క్రిర్తన ఈ భావము గేయ కవిత్వమున, దేశమున బహుళ వ్యా ప్తిలో నుండెనని దెల్ప్చుచున్నది.

అయోధ్యాకాండమున శ్రీరామ పట్టాలిషేకమునుగూర్చి తెలిసికొనిన మంధర పట్టాభిషేకమును భంగము చేయుటకు వాల్మీకి కారణము. నేదియా దెల్బలేదు. “సా దహ్యమానాకోపేన మన్థరా పాపదర్శినీ” అని మా్యతతమే ఆందు గలదు. ఆమె స్వభావముచేతనే కుటిలురాలని అందుండగా, రాముడు బాల్యమున తన కాలును విజిచినందున అతనిపై పగ సాధించుటకే అరణ్య మునకు పంపు వెరవ్లు నాలోచించినట్టు చెప్పినాడు. ఈ మార్పంత సౌొగసుగ లేదు. కొందరకు స్వభావసిద్ధముగనే దుష్ట్వముండును. వారిలో మంచితనము వెదకినను కానరాదు. మంధర యట్టిది. ఆకారణముగనే రామునిఫై నీసు వహించి, అడవులకు పంపించినదనినపుడే. యామె దౌష్ట్రము పరాకాష్ట నొందును.

శ్రీరాముడు సీతాలక్ష్మణ సహితుడై అరణ్యవాసమునకు బయలుదే3, గంగానది (పాంతమునకు వచ్చెను. ఆట సంధ్యాది విధులను నిర్వర్తించిన పిమ్మట సీతా రాము లిర్వురను తృజళయ్య పై నదురింపగా, లత్మణుడు, అరణ్య మందున్న పదునాలుగేండ్డును తాను నిదురవోకుండ, తన యన్ననుకాపాడుదు నని (వతమును బూనగా, న్నిదాబేవి యాతనివద్దకువచ్చి, తనకు వర్తింపనిక తావేది యని యడుగగా, “*నూర్మిళ యందు నహరహంబులును, జనియుండు మంత నీ సమయంబుదీర్చిః వచ్చిన గ్రైకొందు నిన్నని" ఆమెను ఊర్మిళ వద్దకు పంపినాడట, ఈ కథ నీకవి, జానపద వాజ్మయ వేతమున ఐహు ప్రసిద్ధి గాంచిన “ఊర్మిళాదేవి నిద” నుండి గైకొనియుఎడును. లక్ష్యణుడ్యప్రమత్తుడై

ఈ ౪415[0౧8౪150) & 581/13% ౧.౮. 8౧40063గ1%04౧ న809 4

199

సీతారాముల నెల్బవేళలను రక్షించుచుండినటులు మా[తమే వాల్మీకి రామాయణ మున గలదు. న్మిదాదేవి నూర్మిళవద్దకు పంపీనందుననే రేయింబవ శ్లైప్పుడునుః ఊర్మిళ (పదునాల్గు సంవత్సరములును) నిదవోయినట్లు జనపద వాజ్మయ కథలలో గలదు,

ఆరణ్య కాండమున వాల్మీకి రామాయణమున లేని జంబుకునూరుసి వృత్తాంతమును పవేశ పెట్టి శూర్చుణఖ రామలక్మణులవద్ద కేతెంచుటకు పూర్వ రంగమును గల్పించినాడు. అందువలన నీ కథ నిట చేర్చు చంతయు నౌచితీవంతముగానున్నది, ఇది అధ్యాత్మ రామాయణమున గలదు. ఇది *“లంకాయాగమును గేయమునందును గలదు.

లంకాయాగమున శూర్పణఖ ప్కుతుడు చక భూపాలుడనియు, ఆతడు చందునిగూర్చి తపమొనరింపగా, నాతడే ఖడ్గమును బంపెననియ గలదు, రంగనాధ రావమూాయణమున జంబుమాలి సూర్యునిగూర్చి తప మొనర్చినట్లు గలదు.

మారీచుడు మాయ మృగ _వేషమున _్రీరామచం దుని దవ్వులకు గొనిపోయి. ఆట రామవాణముచే హతుడై , “'హాలక్ష్మడా, హాసీతాయని యరవగా, సీత, యది రాముని యార్తానాదమని భావించి, అక్మణుని రామ సహాయార్థమేగమని నిర్బంధ పరచినిది. ఆప్పుడు లక్ష్మణుడు, “పర్ణశాలకు చుట్టు బరులేడు (వాసి, వర్జించి యీ బరుల్‌ వడిదాటకమ్మ, ఎవ్వుడే నీ బరుల్‌ వెసదాటివచ్చు, నవ్వీరవరు తల లలియు నాష్షణమోొ” అని పర్ణకాలకుచుట్టును, నేడు బరులు (వాసినట్టు ఇందుగలదు. ఇది యవాల్మీకీయము.

యుద్ధ కాండమున నీకవి గావించిన మార్పులు లెక్కకు మిక్కుటములు.

సీతను మరల రామున కిచ్చివేసి* అతనిని కరణు వేడవలసినదని నిఖీషణుడన్నకు హితముపచేశింపగా రావణుడందులకలిగి సభలో విభీషణుని తన్నినట్హే కివి (వాసెను. రావణుడు విభీషణుని తన్నినట్లు మూలమున [వాయబడలేదు. దెబ్బలు తిని విభీషణుడు తల్చియొద్ద కేగగా, ఆమె యాతని దుఃఖకావణము నెటిగి ఆతని వలననే తమ వంళము నిల్చునని యెటిగి,

198 అతని నాశీర్వదించి, శ్రీరాముని శరణు వేడునుని పంపినది. వాల్మీకి రామా యణమున విభీషణుడు తల్లి యొద్ద కేగినట్టు లేదు. రావణుడు తన హితమును వినకపోగా, వెంటనే యాతడు శ్రీరాముని వడ్డ కేగినట్టున్నది.

(శ్రీరాముడు వానరుల సహాయముతో సేతువును నిర్మించుచుండగా, నొక ఉడుత కూడ సేతు నిర్మాణమునందు సహాయపడినట్టును ఆందుకు మురిసి శ్రీరాము డద్దానిశరీరముపై దక్షిణ కర్మాగముతో దువ్వినట్టును, వెంటనే దాని వెన్స్ము భాగమున _త్రిరేఖ లమరినట్టును గలకధ యిందు వర్థితమైనది.

నాగపాశ బద్ధుడైన లజ్ముణుడు మరణించినాడని భావించి రాముడు దుఃభించుచుండగా నారదుడట కేతించి, రామున కాతని విష్ణుత్వమును జ్ఞప్తికి దెచ్చిః గరుడుని స్మరించుటవలన నాగపాశము లూడునని దెల్పినట్టిందు వర్ణితమైనది నారదాగమనము మూల రామాయణమున గానరాదు,

ఈతడు (_పవేశ పెట్టిన యమూలక గాథలలో సులోచనా వృత్తాంతము రసవంతమైనది.? “రంగనాధ రామాయణమునందలి రచన చాల ఇద్ధమైనది, బిగువై నది. మితినెప్పుడు మీజనిది. ధారాళమైనది” నగుటచేతను, సులోచన కధాసందర్భమునందలి రచన యనేక నసందర్భములతోను, యతి (పాసాది దోషములతోను కూడికొని యుండుటచేతను, నిది [పవి ప్తమని యెంచ టోలును.

కాలనేమి వృత్తాంతమున రాక్షసులయొక్క- “పతి [కియా కల్పనా చతురత” మనలను ఆశ్చర్యమగ్నులను చేయచున్నది అది యటుండ, రావణ శక్తిచే మూర్చుపడి యున్న లఅలక్మణుడెపుడు పునరుజ్జీవితుడగునాయనిః తహ తహపడు- పాఠకుల కీ యవాంతర కథవలన కలిగిన కాలయాసనముం భరింప రాని యుత్కండతను గలిగించి, దుర్భర సంశయాస్పదమైన పరిస్థితిని

9. ఇది పక్షిస్తమని కొందరి భావము, సులోచన కథీ తులసీ రామా యణమున కూడ గలదుగాని* విమర్శకులు దానిని గూడ (పక్షి ప్తమని భావించు చున్నారు.

194

సృష్టించి; ఆంతమున చేకూరిన మేలును ఇనుమకిగా, ముమ్మడిగా, అసాధ్య యోగ్య మొనర్చు చున్నది.-”10. ఇది కూడ, అధ్యాత్మ రామాయణము నుండియే గైైకొనబడి యుండును "లక్ష్మణ మూర్చ"”**] యను జానపద గేయమున కూడ, కాలనేమి వృత్తాంతము వరి తమైనది,

శకుని యపడేశానుసారముగ రావణుడు, ్రీరామునితో యుద్ధమొశర్చి విజయము నొాందుటకు వలయు శక్తిని బడయుటకు పాతాళ హోమము నాన రించిన కథ యిందు గలదు. ఇదియు ఆవాల్మీ కీయమే. ఇది ఆధ్యాత్మ రామా యణమునందును, జానపదుల కధల యందును'* గలదు. కాని అంగదుని సహాయముచే శ్రీరాముడా హోమ్మకియకు విఘ్నము కల్గించి, రావణుని జయించెను.

శ్రీరాముడెన్నిసారులు నకికివేసినను, రావణాసురుని కరశిరములు మరల మరల మొలచుచునే యుండును శ్రీరాము డందులకు చింతా[కాంతుడై యుండగా, ఆగ్నేయాస్త్రమును ప్రయోగించి, రావణుని నాఖియందున్న అమృత కలళము నింకింప చేయుమనియును, అట్టుచేసినచో నాతడు మరణించు ననియు, విభీషణుడు తెల్పును. ఈ ఘట్టముకూడ యవాల్మీకీయమే. ఇదియు అధ్యాత్మ రామాయణమున గలదు

యుద్ధకాండమున గల “సౌమితినవ్వు” జానపదగేయ సాహిత్యమున (ప్రచారములో నున్న “లక్ష్మణ దేవర నవ్వు”కు _పతికృతి. పదునాలుగేండ్డ గడువు ముగిసిన పిమ్మట సభలోనున్న లక్ష్మణుని నిద్రాదేవి యావహింపగా లవ్మణుడు కలకల నవ్వినాడు. అట్టాతడు నవ్వగా, సభలోనున్న [పతిఒక్క- రును; శాతడు తమదోషమొలను దలచియే నవ్వుచున్నాడని బాధజెందిరి. అపుడు ్రీరాము డాతడు నవ్విన కారణ మడిగి తెలుసుకొని అచటివారి వ్యధను పోగొ చైను.

10 రంగనాధ రామాయణము, పీరిక, పుట, 115

1]. దీని రచయిత, వై ళాఖపురవాసి కలగర్ణ వెంకట రామయ్య

12. ఆంధ జానపద గేయ సాహిత్యము, పుట, 68

105 “బాలకాండమున అయోధ్యలో బయలుదేరి రామకథ, (క్రమముగా"ఆర్యా వర్తమునుః దండకారణ్యమును, కిస్కి-ంధా రాజ్యమును, సము[దమును దాటీ యుద్ధకాండమున లంకలో _పవేశించి కించి దవశిష్టముగాః, అచటనే 'ముగయును: ఈ తుది ఘట్టమునగాని రావణునియొక్కయు, ఆతని సంసారము యొక్టయ స్థితి గతులను గూర్చి పాఠకులకు యథార్థ జ్ఞానము నవకాళశము ఉండదు? అందుచే లంకాపట్టణము దయ్యాల కొఠారమనియు, రావణుడు దయ్యాల దైవ మనియు, అతని దారపు_తులు భూత (సేత పిశాచములనియు తలభ్చుక్షొన్ని భయపడుదురు. ఆ సంసారముయొక్క- నిజస్వరూపమును ఎరుగవలెనన్నచో ఈ రంగనాధ రామాయణమునే చదువవలయును. ఆ రావణ గృహము ద్రైవభక్తు లకు నీతి కాలులకు, పత్మివతలక = వీరమాతలకు, వీరపత్నులకు ఆకరముో రావణుని తల్టి కైకసి ధర్మానువర్తిని,. రావణుని కోడలు సులోచన పతిభక్తి పరాయణ. రావణుని భార్య మండోదరి పరమపతి(వత, వీరవనిత, కుంభకర్ణుడు రామభక్తుడు. సాక్షాత్తు రావణుడు. శేవల మసురుడు గాడు. ఆతడ్‌ యందానుర (పవృ త్తితోబాటు దైవ పవృత్తియు గలదు, తనకు గొప్ప . బలపరా_కమము లున్నపని యహంకరించెడివాడు కాడు. అట్టి బలపర్మాకమ ములు దన శతువైన శ్రీరాముని యందుండగా, దానిని మెచ్చుకొను ధీరో దాత్తుడు. శ్రీరాముడు సౌవఖద్విష్టువని యెరిగిన జ్గొనిం కవి (గంధారంభమున, “పదము అర్థంబులు భావముల్లతులు పదశయ్యలర్థ సౌభాగ్యముల్‌ యతులు రసముల కల్పన ల్పా్రాస సంగతులు నసమాన రీతులు నన్నియు గలుగ శ్రీరామ చరిత మొప్ప జెప్పిన ... ... నని (పతినజేసి చానిని 'సర్వవిధముల నెజి వేర్చుకొవెను. ఇతని భాష మిగుల (పసన్నమై, ధారావాహి్‌గా నున్నది?

శేశ్రీకీ ఆన్వయ కాఠిన్య మించుకయులేక, చక్కని జూతీయములతో నొప్పారుచు రన వంతముణగా నుండి, చదువ చదువ నాహ్హాదము గొల్బుచుండును ఈతని కవిత్వ మున తెనుగు పదము అధికముగను, సంస్కృత పదములు స్వల్బముగను నున్నవి- అయినను ఆచ్చటచ్చట సంస్కృత సమాన రచన గావింపక ఈతని యాం పదముల కూర్చు చక్కగనున్నది. ఇతని ఉపమాన సామాగికూడ సుందరముగ నుండును. ్రీరామచం_దుడు ఖరదూషజణాదుల సేనలను చీకాకుపజచి చంపినాడు. అప్పటి యుద్ధభూమి, వాత శేషులైన నాయకుల శరీరములతో భోజన సామ్మాగివలెనున్నదని కవి యుపమించెను. ఇటులే యుద్ధకాండమున ఠావణుని శోకమును సము(దముతో నుషమించినాడు. “పరితాప మనియెడి బడబాగ్ని గలిగి 'పెరిగెడి లాలయన్‌ ఫేనంబు గలిగి వెడలు కన్నీరను వెల్లువ గలిగి కడలేని వగవను కరుడలు గలిగి (పకట రోదనమను రావంబు గలిగి చకితత్వ మనియెడి చలనంబు గలిగి మునుకొని శోక సమ్ముదుడైై పెద్ద వెనుబడి యెంతయు వికలుడై* యుండెను. కొన్ని యెడల ఒకే పదమును నానార్థములందుపయోగించెను, పుండరీకంబుల బొలు పారువారు పుండరీకాముల బొలు పారువారు పుండరీకచ్భ్బాయ బొలు పారువారు పుండరీకొన్నతి బౌొలు పారువారు” (యుద్ధ. పు, లి అఆటనట అర్థ శబ్దాలంకారుదులను వాడి కొవ్యమునకు సౌందర్యము సంపా చించెను.. ఒక యెడ శ్లేష నపయోగించెను

1ర"

• అఆరతానంద భోగాస్పదంబగుచు బాతాళమును బోలె బరగినచాని మహానీయ శతకోటి మహిమచే నిందు మహితాలయము వోలె మావైన దాని నిఖిలంబు నందును నె*డు తేజమున శిఖి నివాసము వోలె చెలువైన దాని" (యర్ధ, పు, జీల కుంభకర్ణుడు రామునితో యుద్ధమనగా కొలువుండుట గాదనియు, వానరు లను నమ్ముకొని తనతో యుద్ధమునకు రావలదని, “ఘనమైన పురుష రాక్షస భాషణములు సనకాది యోగింద సన్నుతులు గావు ఉరవడి బరతెంచు నుగదానవులు పరిచారికా మర _పతతులు గావు చలమున నార్చు రాక్షస భటో త్తములు నలిబాడు తుంబురు నారదులు గారు (వాలుచు సీ మీదవచ్చు నా గాలి యల పట్టంబుల యనిలంబు గాదు యుద్ధరంగం బమృతోదధి గాదు యుద్ధంబు మజథి కొలువుండుట గాదు. (యర్ధ, పు. 861) క అని పల్కిన ద్విపదలు పోతనగారి, మహిమతో నుండంగ మధురా పురము గాని పొలుపార వైకుంఠ పురము గాదు.1% అను పద్మమును బోలి యున్నవి. ఆప్పకవి దీనిని [పామాణిక [గంధముగా నంగీకరించినను, డీనియం దక్యాడక్కడ కొన్ని ఛందో వ్యాకారణ దోషములు గన్ప్బట్టు చున్నవి. “*ఆనఘ గంగా యమునలు గూడి యునికొ అనశచోట యతి భంగ మును, (ఆయో. 105)

18. భాగవతవు , దళమస్య-ంధము,

198 “ఓరి యా వానరుడున్నాడో లేడో వెరవారగా నాకు వివరించి చెప్ప” (యుశ్ధ. పు, 298)

అనుచోట [పాస దోషమును సంభవించినవి, ఇట్టే, 'అటువంటి, 'ముందెత్తు', “ముంచీడ్చి", వంటిక్త్వార్థకేకార నంధులును.. "పు త్తనుచు”, వంటి [దుత సంధులును, కుషష్టికి ముందు నగాగములేని పయోగములను, “య్మాళ మము కేతెంచి", “వాంబవతు కనియె, దోడుక పొమ్ముని "తోక గాల్పించుక” “మొదలగు కానునకు కాదేశము వచ్చు (పయోగములగు గావించెను. రేవ శకట రేఫ సౌకర్యమును గావించినాడు, కాని యిట్టి దోషముల్తైనకు, స్వల్పముగా నుండి చం్యదుని యందలి కళంకము వలె గాన బడరాకున్నవి.

పింగళి లక్ష్మీకాంతముగారు, కాననాధారములచే నీకవి, కిం. 1215 [సాంతము వాడని నిర్ణయించిరి. గాని నీ కావ్యమంతటి ప్రాబీవనమైనదాయను విషయమాలోచింపదగినది.

మధుర మంజులములగు తేట తెనుగు పదములతో, ననమానములగు లలిత శబ్దార్మ సంగతు లలరగ, సీ రామాయణమును రచించి, ఆంధులకు సకల పురుషార్థ పదమగు రామకధామృత మొసగిన నీ కవి స్తుత్యర్హ్ముడు. ఉత్తర. రామాయణము

ఇది కాచ భూపతి, విర్ణలరాజు నను సోదర కవులచే రచింప బడినది. శో సోదర కవులిర్వురును తాము పూర్వ రామాయణమును రచించిన బుద్దారెడ్డి పు_తులమని దెల్పికొనిరి. వీరు తమతండి యాజ్ఞ్ఞచే, తంగడి రచించిన పూర్వ రామాయణానంతరమున ఉత్తర రామాయణమును రచించి రామకథేతి వృత్తాంత మను సంపూర్తి గావించినట్లు చెప్పుకొనిరి దీనిని కూడ రంగనాధుడే రచించి, ఈ సోదర కవుల పేరిడియుండును.

ఇందు కథ రావణ జన్మాదినుండి నారంభించి, శ్రీరామావతార సమా పి వరకు వర్ణింప బడినది. ఇందుకూడ యధావాల్మీకముగా గాక, మూల భిన్న మగు కల్చనలు గావింపబడినవి.

100

(1) విశ్వ (శవసుని కూడవలెనను తలపుతో నాతని భార్య కైకశ యుండగా నాతడెట్టి చలనమును లేక యుండెననియును. మాల్యవంతుడు దోషి యని చెప్పుటకు గాను, పంజరమున చిక్కుకున్న పక్షికథ నొకదానిని యవాల్మీకియమును _పవేళ పెట్టినాడు.

(2 రావణుడు [బహ్మ దేవుని గూర్చి తపమొనర్చి ఆమృతనాభి నరులకెవ్వ రికిని కానరాకుండు నట్టుగ వరమును బడసినట్టు వర్శితమైనది, వాల్మీ కమున లేదు.

(8) రావణుడు మాంధాతతో పోరాడి నట్టును, పులస్త్యు డేతెంచి, వారికిర్వు రకును సంధి గావించినట్టును వర్ణించినాడు.

(4) వాలి సుగీవుల జనన _పకారము వర్థితమైనది. గౌతమపత్ని యహల్య నిందుడు గూడినపుడు వాలి జన్మించెను. అబే (ప్రకారము వేరొక సమయమున బుతుమతిలయైన యహల్యను సూర్యుడు గూడినాడు. అపు డామెకు సుగీవుడు జన్మించినాడు, అహల్యకు గౌతమునివలన జన్మిం చిన పుతిక ఆంజనాదేవి.

(5) ఇందుగూడ ఇంగదుని కశాపముచే అహల్య హపైషాణముగా బడియుండె ననియే వర్శింప బడినది.

(6) ఆంజనేయుని జన్మ ప్రకారము వాల్మీకి రామాయణమున లేదు. అతని జన్మ (పకారమిందు విస్తరింప. బడినది. పూర్వ మొకసారి పాఠ్వతీ పరమేశ్వరులు వినోదలీలల దేల్లుచ్హు వన విషిరముల దేలియాడుచు మర్కట కూటమును గాంచి, ఆ విధమున క్రిడింప వలెనని, కోర్కె వొడమగా, వారా రూపులను ధరించి, క్రిడించి పిమ్మట తనతొంటి రూపములను ధరించిరి. కొంతసేపయిన తరువాత గౌరికి గర్భ మెంతయు భారముకాగా, నామె దానిని దాల్బలేక, పరమేశనితో మొర

వెట్టగా, పరమేశుడు దానిని గైకొని, - భూచేవికొసగినాడు. కొంత కాలమైన పిమ్మట శంకరుని యొద్ద కేతెంచి, తాను స ప్తకులగిరులను,

౭200 స ప్తసము(దములను, స్థావర జంగమాదులను మోచుచున్నను ఈగర్భ మును దాల్పజాలవని మొరవెట్టు కొనినది. ఆప్పుడా గర్భమును పుచ్చికొని శివుడు వేయేండ్టు ధరించి పిమ్మట వాయువున కొాసగినాడు, వాయువు దానిని వేయి సంవత్సరములు ధరించినాడు. అపత్త్యార్థియైై కేసరిపత్ని యంజనా చేవి వాయువును గూర్చి తపమొకరింపగా వాయు వాగర్భ ఫలమును అంజనాదేవి కొసగినాడు, ఆంజనా చేవియును నద్దానిని గైకొని, ద్వాదశ మాసములయిన పిమ్మట హనుమంతుని కనినది. (7) వాల్మి సుగీవుల జన్మ (_పకారమున కింకొక కథనుకూడ నీ కవి వర్ణిం చెను. ఒకసారి బహ్మ మేరుపర్వతముపై తపమాచరించు చుండగా వెలువడు కన్నీటిని చేతి యందలి యిలఫై విడువగా దాని తేజమునుండి బుక్ష విరజుడను వానరుడుదృవించినాడు. ఒకనాడీ బుక విరజుడు వనములో _గుమ్మరుచు, నౌక కమలాకరము చెంతజేరిగాడు. అతడ ద్దానిలో తన (పశిబింబమును జూచి వేరొక వానరమున్నదని అది తన వైరియని భావించి, దానిని పట్టుటక్తై యందు దిగినాడు. వానరము నందుగానక _ పైకిలేనినాడు, కాని అతడు _మైకేతెంచనప్పుటికాతని రూపము మారి యాతడొక లావణ్య మూ ర్రియగు వానరస్త్రీగా మారి “నాడు. అపుడటనుండి యిందుడేగుచు, ఆమె సొౌందర్యమునకు ముగ్ధుడై వీర్య స్టునము గావించినాడు. యటులే య నస్తమించు చున్న నినుడుగూడ నామె సౌందర్యోపకృష్ణుడై వీర్యస్థలనము చేసినాడు, ఇం(దుని వీర్యమాకాంతయొక్క- వాలకును తడుపగా, వాలి యను పుతుడుదయించినాడు. అటులే సూర్యుని వీర శము (గీవముపై నొల్కగా స్ముగీవుడను పుత్రుడు జన్మించినాడు. ఇందుడు తన సుతునకు కాంచన మాలిక నొసగినాడు. మరుసటి దినమున బుతవిరజునకు యధా (పకారమున తొంటి మగరూపు సిద్ధించినది. ఈ కధ వాల్మీకి రామా యణమున గానరాదు. (8) రావణుడు సీతను పట్టుటకు గలకారణము వాల్మీకి రామాయణమున గాన రాదు. శ్రీరామచంద్రుడు సాక్షాద్విష్ణువని యెరిగియే రావణుడాతనితో

౭01 వైరమును కోరి సీత నవహరించి యాతనిచేత మరణము నొందినాడని యిందు వర్ణ తమైనది,

(8) నారద _పేరితుడ్లై రావణుడు శ్వేత ద్వీపమునకేగి యచటి స్త్రీలచే పరా భూతుడ్రైన కథకూడ వాల్మీకి రామాయణమున గానరాదు.

10. సీకారాములు సుఖులకై గడుపునున్న సమయమున, ఒకానొక రక్కసి యేతెంచ్చి శ్రీవామునియొద్ద యిద్దరు వనితలున్నారని సీతతో దెలిపి ఆమె కనమానము జనింపజేయును. సీత యా మాటలను విళ్వ సించి శ్రికామునివద్దక్షేగి ఆ వనితల వృత్తాంతము నడుగగా, కుంభణుడు తనకొక పర్యాయ మొక విల్లు, రెండమ్ముల నొసగి, “పి బాణ రాజంబు ల₹౭ెలమితో మీకు _దాబల్యముగ పనులొనగూర్చి నీకును నాధరణి తనూ భవకు* జేకొని పుత్తుంలై చెలగి జన్మించి భువనంబు లానస బొగడత కెక్కి. యవనికి రాజుల్నై యతిశయిల్ద్లగను గలరంచు” చెప్పినాడు, కాబట్టి వాని విధమును దెలిసికొానుటకు తాను వాపీనమయ కొనినాడనని దెలపినశాడు. అత్సుడవి మానినులై యండు విధమెట్టిదియో దెల్పమనగా ఫ్రీరాముడు మదిలో భావింపగా నా శరద్వాయము వనితాకృతులు దాల్చి (శ్రీరామునకు మొక్కి మరల, తొంటి రూపములను గైైకొనినవి. దాని నంతటిని కనిన సీతాదేవి, వేరొక్క దినమున భ్రీరాముడు లేని నమయ మున నేతెంచి నా శలేరములను విరిచి పొడి పొడిచేసీ దానిని నీళ్లలో గలిపి (దావినది. వెంటనే సీతామహాదేవి గర్భము ధరించినది, ఈ కథ వాల్మీకి రామాయణమున లేదు.

కేకే వాల్మీకి శ తుఘ్నునకు పూర్వ రాజు మి(తసహుని చరిత చెప్పుట వాల్మీకి రామాయణమున లేదు.

కేవ) గృద్ధోలూక గృహ వివాదము (శ్రీరాములు తీర్చుట వాల్మీకి రామా యణమున లేదు,

ఈ విధముగ నిందుకూడ యమూలక థిన్నగాధలను కొన్నిటిని కల్పించీ ఊ&త్తర-రోమాయణమును రచించి రామాయణమును సంపూర్తి గావించెను,

౨02 రావణుడు సీతను పట్టుటకు గల కారణమును దెల్చు సందర్భమున కవి విష్ణువు యొక్క వైభవము నధికముగ వర్డించినాడు, దీని వలన నీతనికి విష్ణనియందు భక్తి యధికమేమొనని తోచుచున్నది. ధర్మముయొక్క_ కౌత్క్క ష్ట్యృము నాకచోట చక్కగ వివరించినాడు. “రాజు ధర్మముతోడ రాజ్యంబు సేయ భూజనులను ధర్మబుద్ధినుండుదురు ధర్మంబు దప్పక ధరణి పాలించు నిర్మలాత్ములు గండు నిత్య సౌఖ్యములు పొలి పొలి ధర్మంబు భూలోకసుఖము పరలోక సౌఖ్యంబు _బాపింపజేయు సచరాచరంబైైన సకల లోకనుల నచలిత ధర్మంబు యమత రత్నించు ధర్మంబు రాజుల ధరణి యేలించు ధర్మంబు శరణాగత _తాణకీర్తి గలిగించి రక్షించు గాన ధర్మమున గలుగని యర్థంబు గలదె లోకముల ధర్మంబునా నొండు తలపోయళలేదు ధర్మ స్వరూపంబు ధరణీశ వినుము చానంబు సేయుట దయగల్లియుంట మానుగా పెద్దల మన్నింపమనుట వంచన సేయక వలయుబేహార మందితగతి నాదుబడియె ధర్మంబు” శీ రామాయణము కర్త ్రీ కట్లా వరదరాజు. దీనిని గూర్చి వీఠికలో థ్రీ నిడదవోలు వెంకటరావుగారీ విధముగ రచించిరి “థ్రీ కట్టా వరదరాజ కవి కృతమైన ద్విపధ రామాయణము తెనుగు భాషయందలి చ్విపద వాజ్మయ శాఖకేగాక్‌

208 రామాయణ వాజ్వయమునకు (ప్రత్వేక విశిష్టత చేకూర్చిన మహ్మాగంధము. ద్విపద వాజ్బయ కాఖలో [గంధపరిణామమున దీనిని మించిన [గంధములేదు. రామాయణ ద్విపదలలో నధికవ్యా ప్తిగల రంగనాథ రామాయణమునకు కాల [కమము ననుసరించిన నిది దృితీయమే యైనను, యధా వాల్మీకముగ మూల (గంధము ననుసరించుటలో నిది యద్వితీయమని చెప్పనొప్పును.” కట్టా వరదరాజు కరికాళ చోళుని వంశమున జనించెను. వీరి వంశ మూలపురుఘడగు కరికాలుడు కావేరికి కట్ట కట్టించుటచే వీరు కట్టావారు అయి రట. తాకు శ్రీరామచందుని వంశీయుడ నగుటచే తనకు రామాయణ రచనా రత గలిగినదని ఆతడు (గంధారంభమున చెప్పుకౌనెను. “ఇనకులంబున వేంక టేశుండు మున్ను జనియించి తన పుణ్యచారి తమెల్ట టోయకులంబున బుట్టు వాల్మీకి సేయనందు (బమోద చిత్తుండు గాక అర్క- వంశమున నీవై జనియించి తార్యాణ గాగానే తత్కధామృతము రచియింపుమనియె ్రీరామచం దునకు నీచరిత _పీతిగదా నిజాన్వయము తన చరితంబు కీ ర్త్రనసేయు వినుట తనయులచే గాదె తామున్ను వినియె” (అవతారిక) ఈతడు కీ9. శ. 16850 పాంతమువాడు. కట్టా వరదరాజు తండి హరిదాసురాజు దాన కాననమొకటి క డపజిల్ధా మాధవపుర (గామముననున్నది, ఇది, 1686-68 సంవత్సరము నాటిది. కాన, వరదరాజు కూడ సుమారీ కొలము వాడే ననుటకు సందియము లేదు. కీ9, క. 1674 (ప్రాంతమున తంజావూరు. పరిపాలించిన ముద్దళగిరి య్మాశయమున నుండిన గణపవరపు వెంకటకవి, . తన (పఐంధ, రాజ వేంకటేశ్వర విజయ విలాసమున నీలి

వి04 భ్రీరంగ మహాత్మ్యమునుండి ఒక పద్యమును సంగహించెను.1* క్రాన నీతడం తకించుక పూర్వికుడ్తై యుండును. ఇదిగాక నీతడ శ్రీరంగ మావాత్మ్యమందు స్తుతించిన ఆం్యధకవులలో అల్లసాని పెద్దన కూడ గలడు, అల్లసాని పెద్దన క్రీం. శ. 1585 వరకు జీవించియుండెను. కాన నీతడు 37వ శతాబ్దము మధ్య భాగమున నుండెనని భావింపవచ్చును. ఈతని యితరకృతులు, పరమభాగవత చర్మిత, శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము. ఇందలి (పథమకృతి పరమభాగవత చర్విత, (శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము రెండవది. ద్విపద రావాయణము మూడవది (గలథము నీళడు మూలానుసరణముగ రచించెను. అమూలకమగు కథల నేమియు చెప్పలేదు. రచనా పద్ధతిలో కూడ, మూలమునే యనుస రించెకు. &ండు రెండు పట్టులందు, మూలముకంటె కొంచమధికముగ చేర్చెను. ్రీరామచందుడు, దరైైతమాస నవమీ తిథియందు. కరాాటక లగ్నమున జనించినట్టు మూలమున నుండగా, నీతడు శ్రీరాముడు జనించినది బుధవారమని తెల్పినాడు. బుధవారమను మాట మూలమున లేదు. ఇది భాస్కర రామాయణమున గలదు. ఈతడు కూడ అహల్యను గౌతముడు రాయిగా పడియుండుమని శపించి నట్టు వర్ణించినాడు; పెంపు చేయవలసినచోట జాతీవార్తా చీమత్కా రములతో 'పెంపుచేసి రచచి గావించెను. సీతాకళ్యాణమునకు ముందు జనకమహారాజు దశరథునికి పంపిన కథ లీఖ విజయనగర స్కామాజ్యమున రాయసము వారు [వాసెడు వక్కణ ననుసరించియున్నది. “ల్రీమన్‌ మహా మండలేళశ్వర కేందు కులోత్తమాహీన (ప్రతాప జనక మహారాజ చం_దులంగారు 14. ఏకతాళయిన వీర మద్ధెల రవం బేకంబుగా నట్టువల్‌ అనునది.

205 మన వంశ దశరధ మనుజేశునగరి చాలు మనసులకు సంపీతి బంపు మేలువార్త, నిరుద్ధ మితమున కేము అందరు బదిణామ మచటి మీఠాజు నందు యోగమ్షేమ ముప్పటప్పటికి (వాసియంపునది. మా వై దేషా బెండ్‌ చేసెద మిపుడు మీ శ్రీరామునకు మీరాజువారును మీ పురోహితులు చారులై ఖరుల గౌసల్యాది సతులు రావలెనని తమ రాజుతో దెలుప గావలె” ననెడి వక్కూణ జదివింప” (బాలకాండము, పు “209=204) దశరధుని మేల్కొా-ల్పుచుు “తీరపు డిక నామతీర్థాదికములు”35 అని సుమంఠా్ర9దులు పలళ్కిరి. ఇది వైష్టవ సంప్రందాయమును (వవేళపెట్టు టకే కవి చేసెను. “" అజకు మారక భాస్కరాన్వయ జలధి రజ నీకరః సమస్తరాజ మూర్థన్యః దాన దీక్షా దురంధర వై రిరాజ మాననీ రాకర, మధన కృపాణ సత్యవాక్య (పతిష్టా సంతఏ0దాయ అత్యంత నియత ధర్మాచార నిపుణ దళరధేశ్వరః యవ--ధారం,.” (అయోధ్యాకాండము, పు ౨84) శ్రీరాముడు రావణుని వధించిన యనంతరము, వా్రాహ్మహత్యా టోషము దొలగుటకు రామేశ్వరమున రామలింగేశ్వర ప౦తిష్ట నొనర్చెనని వాల్మీకి 15, అయోధ్యా కాండ, ప్పట 815.

వ06 రామాయణమున నుండగా నీ కవి, శ్రీరాముడు విఖీషణునికి శ్రీరంగేను నొస గెనని రచించినాడు. శ్రీరంగమాహాక్మ్య్యమునందు గల యీ కథను వైెష్లవు కైన యీ కవి తన (గంథమున (పవేశ పెట్టి యుండును (రంగనాథ రామా యణమున రామలింగ (వతిష్ట జేసిన ఫ్రే గలదు). (యు.కాం, 1200212914) ఇందజిత్తు నాగపాశములచే లత్మణుని, వానరులను బంధిచినపుడు? నాథుదుడేతెంచి, గరుడుని న్మరించినచో, అతని రాకవలననే, ఆ పాశము లూడి పోవునని యప టేశించెను. ఇవి వాల్మీకమున లేదు. రావణ వధా సమయమున విభీషణుడు రామునికి గావించిన యుప "దేశము వాల్మీకమున లేదు. ఇది ఆధ్యాత్మ రామాయణమున గలదు. కవితా విశేషములు: కట్టా వరదరాజు రామాయణములోని ద్విపదపంక్తు లనేక ములు రంగనాధ రామాయణమున జేరినవని థ్రీ నిడదమోలు వెంకటరావుగారు తమ పీఠ8కలో సోదాహరణముగ జూపియున్నారు. ఈతని, ద్విపద రచన సరళమై, _పసన్నమై తనరారుచున్నది. దీర్హ మగు వర్ష్ణనలను చేయు సందర్భమువ, సంస్కృత సమాస రచననే చేయును. ఉదా; “కాంచన దళ రత్న కందళ కర్థి కాంచిత కమల వనాభిశోఖీతము మకరంద రసలోల నుదచంచరిక నికరగాయన గాన నిదిడి కృతంబు శౌనకాది మహాసంయమి ,శేష్ట మానిత్నాశమ లసమాన కూలంబు మానిత సురత సంభ్రమ రణ దివిజ మీనేక్షణా మణీ మేఖలావరము' చిన్నన్న జెప్పిన ద్విపద లక్షణముననుసరించినవాడు, [ప్రాసలు యత్తు గాని, పాదాంత పదమధ్యవిలుపులు గానరావు. ఏ ద్విపద కాద్విపద విడివడు

507

నట్టుగ రచించినాడు. మరియు, పాదాంచమున పాద మధ్యములందును పాఠిసల నుపయోగించి రమణీియమగు రచన గావించినాడు.

“దాసుల నర్థిని డాసుల సుపరి

ధానుల వివిధాభి ధానుల సదవ

ధానుల దుచిరోపధానుల సావ

ధానుల జయ సంవిధానుల సప

ధాన ల బహు యాతుధానులం గనుచు.

(సుం. కాండము, పుట 21)

తేట తెనుగు రచన కివి యుచాహరణ గాగలవు

“రవి లేని దినము సారధి లేని రథము

కవి లేని క్రీర్హి యంకము లేని పోటు

.... పితి లేని వాడు తీర్చరి లేని సేన

ధృతి లేని తెగువ కూరిమి లేని చెలిమి

దొర లేనిసీమ చందుడు లేని ర్యాత్రి

తరి లేని సంధ్య మంత9ము లేని జపము

నతి లేని గృహము వాసర లేని పూవు

భృతి లేని కొలువు కోయిల లేవి వనము

(కుతి లేని పాట హరులు లేని కోట

కత లేని రచన నిల్కడ లేని మాటో గ౦ంధావతారికలో తానీ విధముగ కావ్యమును రచింతునని బాసచేసినాడు

*“.. *,నవరసంబులు పిచ్చిలంగ

జల్లి మాటలు నపళబ్దములన్‌ జజ్జురిసి

టల్లికల్‌ పా9వలం దదుకు బల్కులును

పునరుక్త ములు వట్టి బూదెలు కాకు

బెనుగు లీ చలును సందిగ్ధముల్‌ పాలు

మాలికల్‌ కటువు లేమజపులు కొసరు

౨06

లాలంబములు వెటజ్టీ యతకడంబులును

చాయలెత్తులు అర్థ చౌర్యముల్‌ పెట్టు

జాయలు లేక లక్ష్మణ సమ్మతముగ

నందమై సుకవులౌ రాయన చెవుల

విందుగా గపురంబు, వెదచల్లినట్టు

ధ్వనులు వ్యంగ్యములు వింతలు వాసనలును

మినుకులు జిగిబిగి మెకవడుల్‌ జాతి

వార్తలు సుపమలు--వర్ణనాంళములు

మూర్తి మద్వాక్యముల్‌ _..ముద్దులు చూప

నొాకమాటకన్న వేశొకమాట వింత

యొకపాదమున కన్న-నొకపాద మొజపు

నొకదళంబున కన్న నాకదళంబంద

మొక యుత్తరము మింప నొక యుత్తరంబు

వెలయంగ ద్విపద గావింప చిత్తమున

దలచి....., ॥ి

ఈతడనేక జాతీయములను, వాడి, రచనకు సౌగసును కూర్చినాడు

ఇతని కవితలో శాబ్దిక చమళ్కారములు గాననగును. ఒండు రెండుచోట్ల “నీతంబుతోక వీనికి నాస్తి గాన విజముగాతోక వీనికి నాస్తి కేస” యని శ్లేషను గూడ వాడినాడు. (నుం. కాం. 41067)

“ఆహిరి బొడిన యనువుగా నేడ్చి”

“చేతగాదని వాని చేవి మెలిపెట్టి పోంతుమే”

“సామజోతమము దీర్చగనై న పనికి”

"దోమలు పూని పొందునే కార్యసిద్ది”

“తన్ను గట్టు తాష్త తా దెచ్చినట్లు"

“కత్తి మీది సాము”

“మిన్ను విజిగి పై బడినట్లు”

“ఆవ దిన్నటులు”

వ06 ““నృదికమిరింగిన సిద్ధుడు" ““వింజ మాకీడినట్టు” ““పుబ్చెడు కన్నీరు” ““ఉవ్వ కరిగాని యడుగు” ““'కయ్యంబునకు మీది కాలు (దువ్వేరు" మి “తద్గినములు పెట్లుటో చి ట్‌ ఈతడు వృవహారమునందున్న పదముల ననేకములను ఉపయోగించి యున్నాడు,---కిటుకులు దీరు, అద్దిలా యీ వాపనాన, ఆలి పొతనముః పొదిలంబుగాబౌయి, _(గామ సింహముయమి, కమలధి, కమలాకరము (నము (దము); ఒళ్టు (ఒడలు- రూపాంతరము) గరువించుట (గఠ్వించుట), చాడే (జడ రేక కొప్పు), కుపసము (దుష్పనము), వ్మిగహించు, దీవెన, చిగణించు: దిడ్డు (పల్పకీపై పరచెడు ముతక గుడ్డలు) వరుతము, హల్లోహలము, కఏమి యించుట, అజాహరము మర్చులు (మీదకట్టడములేని మిడ్దెటిల్లు), తన్నీరు తిత్తులు (మంచినీటి తిత్తులు, ఆక్కటికించి, ఉక్కోలు (గతు9రాజు) నిబద్ధి సజ్ఞాం ములు, (సామజాగరములు), కలెబడి, బిగ్గెకవుంగలించి, కవుసల్య పొడవు గుబ్బలి, మున్నగునవి. చందో వ్యాకరణ విశేషములు: చేతురు, కోతురు, పట్టుక, చేసుకవంటి పయో గముల వివరములు కుషష్టికి నుగాగము రాని (పయోగములు=చేయ. ధాతువు నకు, చేసు, (వధమావిభకి, డు (ప్రత్యయ లోపము, $ాప్కధుల పెన్నెటీ గుంపు, వంటి వైరి సమాసములును, (పయుక్షమైనవి. దీర్చ ముపైనెజ సున్నలను గూర్చిః 1పాసకూర్చినాడు, ““కోంతి కూటున మూక గొలుపంగ వట్టి కాంతారమున జనక సుతావరుండు” “తాండి కాండముల నాధరహణోక్తముగ ““నేండు నూర్జాహుతులిచ్చి తావేల్చి” శత

తీ10 “*తోంచెను వానికి దుర్నిమిత్తములు కొంచె బాజెడు నిక కొజగాడు వాడు”

ఆయా సందర్భములకు తగిన రసము నీ కవి నేర్చుతో నావిషృరింప జేసినాడు సీతను పర్జ్ణశాలయందు కానక శ్రీరాముడు విలపించిన ఘట్టమున కరుణము, కిష్క౦ధాకాండమున సీత రాముడు విరహము చెండినపుడు విప్రలంభ శృంగారము వర్ణితములయివవి రామాయణము

ఆముుదితము.

కర్న ఏకోజీ, తుక్కోజీ తనయుడు. ఈ 'రామాయణ కర యయిన ఏకోజి |కి.ళ. 1872-1638 వరకు తంజావూరును పొలించిన మొదటి ఏకోజీ యనికాందరు పౌరపడిరి కాని యీతడు తన వంళాదికమును గూర్చి చెప్పి కొవిన యవతారికా భాగమునుబట్టి చూడగా, సీతడు కి.ళ. 1787వ సంవత్సర మున తంజావూరును పాలించిన రెండవ యేకోజీ యవియును తుక్కోజీ తనయ డవీయును తెలియచున్నది.

ఈతడు విఘ్నేశ్వర కల్యాణమును నాటకమునుగూడ రచించెను. ఇది శాహాజీ మహారాజు రచించిన విఘ్నేశ్వర కల్యాణము ననుసరించి |[వాయబడి నట్టు తెలియుచున్నది. ఈ _గంధమున తనతల్లి రాజ హంసాంబిక యవి దెల్పి కొవినాడు.

దీనివి యధావాల్మికముగ రచించినట్లు అవతారికయందు. చెప్పెను ఈకవి మహారాష్ట్ర) డైనను చక్కటి తేట తెనుగు పలుకుబడులతో రచించెను. అన్య 'జేళ్యపదము లెచ్చటను గానరావు. వ్యాకరణ విరుద్ధ [ప్రయోగములు లేవు, యతి పా9సాది దోషములు లేవు.

16. తంజావూరు సరస్వతీ మహలు (గంధాలయము, 858, ఎమ్‌. లాళప్యతములు.

వ్‌]

(1) గౌతమ కాపముచే అహాల్య రాయిగా పడియుండి, రామపాదధూళి స్పర్శచే త్తీగౌ మారినట్టుగ నిందు గచింపబడినది.

(9) విభీషణుడు రావకభునకు బుద్ది చెప్పగా. నద్దావిని సహింపలేక రావణుడు నిండు సభలో విభీషణుని తన్నినట్టు, విఖీవణుడు శ్రీరామచర్నదువి శరణుపొంద నటనుండి వెడలి పోయినట్టు

(శ) రావణుని గంభీర వ్మిగహమును మొట్టమొవట జూచి శ్రీరాముడు మెచ్చికాని, ఆతడు కనుక దుష్టవర్తనుడు కాకుండినచో పదునాల్లులోక ములకును పూజ్యుడని థావించెననియు వర్టించెను,

“ఇట్టి తేజమ్ముల నిట్టి సంపదల

గట్టిగా జూడ రాక్షస కులంబునను

పుట్ట డొక్కుండు వీడు పుట్టి వింతగను కూ9ర కర్మముల గై కొన కుండెనేని యీరేడు జగముల కితండు పూజ్యుండు వాలిన భుజళక్తి వీడి విని భటుల కాలరు.దునైన గడు [మింగగలడు

(4 కుంభకర్ణుడు రావణునకు బుద్ధి గరపు సందర్భమున యిద్ధ నీతిని వివరించినాడు

“మతిగల మంతు9ల మంతా9నుమతుల కృత కార్యములు బరికించునే విభుండు నాగి ప్రిభుమంత సముత్సాహశక్తు లగణిత ఫలదంబులై్లై వాని కమరు పతి దేశకాల విభాగంబు లెరింగి చతుర జన (దవ్య సంపద గలిగి కార్య విఘ్న పతీకారంబు దెతిసి

వీ1వ్లీ పగవాని భుజశకి భావించి సంధి తగు బుద్ధిమై జేయ తలపోయవలయు నటగాక బలకూన్నుం డగుట చింతించి పటుసత్వుండై శతు౦పై నెత్తవలయు విడిసిన బలము వివేకించి మీద విడిసి మార్తుర గెల్వ వెరపొందవలయు సీ యారు గుణముల నెరింగి వర్తించు నాయవని పాలుండభివృద్ది బౌందు'"” ఈతని శైలిపై యదాహృత డ్విపదల వలన తెలియుచున్నది. విఖీషణ బుద్ధి" అము[దితము?, విఖీషణుడును, ఇతరులును రావణునకు బుద్ధి జెప్పుట యిందలి (పసక్త విషయము ఆద్యంతములు గానరాపు. కవియెవరో తెలియదు. ఇది ఏదేని రామాయణములోని భాగమేమొ; “అక్కడ రావణుండథఖిల మంతులను తక్కాక రావించి తగవారి కనియె మంత కోవిదులార మర్క_టుడొకడు జం[తంబు చూపిన చందాన వచ్చి లంఖిణి జంపీ యాలంక శోధించి పంకజాసన సీత పరికించి కాంచి కార్యంబు, దాటక మున్నె మీతజత మెరసీ వో 17 తంజావూరు సరస్వతీమహలు (గంథాలయము, ఎమ్‌. 8956 కాగిత్మఫుతి.

వ18 యిది కార్యమని చెప్పు డిందరు లెస్స యదియ 'సేయుదుము మేలగు తిరగైన” యని రావణుడు తన వారిని కార్యాలోచన మడుసుట నుండి యాయా (గ్రంథ మారంభమగుచున్నది. రావబుని మం_తులందరును తమ కిచ్చవచ్చినట్లు దెల్పుచు రాముని గెల్బుట యసాధ్యము గాదని పల్మచుండగా, విఖీషణు డడ్డుపడి వారు తెల్పునది నిజము గాదనియును, రామవాణాగ్ని లంకను దహించి వేయుటకు పూర్వమే సీత నాతని కొసగి, శరణు పొందమని హితమును జెప్పెను. కాని రావణున కీ యుపదేశ మెంతమా[తమును రుచింపదు. సభను చాలించి లేవి పోయెను. యుద్ధాంతమున నాతని తల్లి చిట్టచివరిసారిగా, సీతను ్రీరామున కొసగి, అతని శరణు పొందమనును కాని రావణునకు శ్రీరాముడు సాక్షాత్తు ఫ్రీ మహావిన్లు వనియును, _తన్నుద్ధరించుటకే భూలోకమున నవతరించినా డనియును తెలియటవలన తల్లి యుపదేశమును పెడచెవినిపెట్టి ఖ్రీరామ చంద్రునకు (మొక్కుట తనకు చేతగాని పనియని దెల్పినాడు. రావణుని పల్కులను విని అతని తల్లి సభాస్థలినుండి లేవి వెడలిపోయినది. ఉపలబ్ధిమగు (గంథమింతటితో సమా ప్రమైనది, శఇతక౦0ఠళ రామాయణము అము దితము. ఇందు. డెబ్బది పష్మృతములు గలవు, (గంథము సమ్మగముగ లేదు. (పస్తావనాంశము, కవి వంళాదిక విశేషములు లేవు. దీని (పారంకమిట్టు గలడు “* థ్రీ మహితానంద శృంగారకరము, కామితార్థంబులు కడు మోద మమరి ఆలమేరు కాంతుల నబ్ధుల నడుమ వెలయు కాకద్వీప వేదికాస్థలిని 18 ఆంధ సాహిత్య పరిషద్గ్రంఛాలయము, (గ్రంసం 20,

లశ సిరి దనరు పట్నంబు సరగుననొకటి” ఇందలి శ్రైలి మిక్కిలి సరళముగనున్నది

చేడరాఘవరెడ్డి రామాయణము అమ్ముదితము.

ఈ ద్విపద రామాయణ +థిల్యపతి పరిశోధక మండలి అనుమకొండలో గలదని గోలుకొండ కవుల సంచిక పుట 408లో తెల్పబడినది.

ఇవిగాక, తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు, రామాయణమును “పవిమల ద్విపద (పబంధ రూపమున నవముగ”" రచించినట్లు చిన్నన్న ఆన్నమాదార్య "చరితలో (817) తెల్పెను కాని నేడిది లభ్య మగుట లేదు.

గణపవరపు వేంకటకవి (1680-80) విరచిత బాలరామాయణము కూడ నేడలభ్యము, మైరావణ చరిత నములు

కర్త కాచన. దీనినిగూర్చి (గంధ పీఠికాకారులిట్టు (వాసిరి. “ఈ మైరావణ చరితను రచించిన కవి “కాచశకి'యని యూహించుట కాధారము లున్నవి. తంజావూరు సరనస్వతీమహల్‌ (పాచ్యలిథిత పుస్తక భాండాగార ప్రతి యందు కవినామధేయము కన్పడుచున్నది.

ఈ రెండు [పతులును నేక కర్తృకములా లేక భిన్నక ర్భకములా యని చర్చించినపుడు పాఠ భేదములున్నను, కథాసంవిధాన పద్ధతి, లి మున్నగు వానినిబట్టి చూడ నేకక ర్హృకములనియే నిర్ధరింప వీలగుచున్నది, ఈ పరిష్క రణము శుద్దముగా తంజావూరు (పతి ననుసరించి యున్నది. కవినామవంళ (పతిఫాదకములగు పద్యములను మాను (పభుత్వ _పాచ్యలిభిత పుస్తక భాండాగారపు (పతి నశునరించి యధామాతృకముగ నిందు పొందుపరుచు చున్నాము.

“శాశిక గోతమున ఘనతకు నెక్కి సర్వవిద్యలయందు జతురుడ్లై యున్న

ల1ర్‌ నలరంగ మల్హాది యయ్యలన్నకును రమణి రత్నంబైన లక్కమాంబకును నొక సుతుడు ధీరుడు వంశాన్వయుండు ఫ్రీహరి కులజుడు చిష్టయ నోదరుడు కదమర్థితోడుగ కాచననువాడ”” కౌశిక గో(తోదృవుడగు మల్దాది అయ్యలన్నకును లక్కాంబకును జన్యించిన వాడు 'కాచనియసి దీనినిబట్టి తెలియచున్నది, శ్రీగిరి కుత్తరముననున్న చెలులూరను [గామమునగల హరిచెన్నకృళ్ణునకు తన (గంథము నంకితము చేసినాడు. శ్రీరామ పట్టాభిషేక సమయమున శ్రీరామచం్యదుడు, వానుమంతుని పర్శాకమమును (పళంసించుచుండగా, వసిష్టుడు, (శ్రీరామునకు హనుమంతుడు, మైరావణునిచే, పాౌతాళలంకలో బందీకృతుల్లై న రామలక్ష్మణుల నెట్లు విముక్త పరచి గొనితెచ్చినది వివరించి మైరావణ చరితను దెల్పును. ఇందలిది మంజరీ ద్విపద వికారమగు రచన, ఎట్టి ఛందోనియమమును గాని పాటించినట్లు గానరాదు. పెక్కుచొట్ల 1పాసయతులను వాడినాడు. మైరావణుడు రామలక్ష్మణులను గొనిపోవునపుడు, వానుమంగుడు వగచుచుండగా, అంగదాదులు హనుమంతునకు ధైర్యము చెప్పిన సందర్భమున గల ఈ (కించి ద్విపదలవలన ఈతని కాలిని తెలియనగును. *ఏల వగతువయ్య యితరుని భంగి వగచుట కార్యమే వాయుతనూజ నీవిట్టు వగచిన నిందెవ్వరైన దలపోసి చూచిన దక్షులున్నారె? భానుండు లేని భూపట్టంబు కరణి జం[దోదయములేన శార్వరి భంగి బతిలేని సతి భంగి పార్థివ రహిళ

2౨16 మైనను గార్యంబు లట్టులడగాను జెలగి వారధి దాటి సీత నమ్మించి తజగొప్ప సేనల దెచ్చి చేర్చించి మాయల మాటల మరి కోలుపోయి తావ్యర్థమైపోయె దరుచ రేశ్వరుడు అని నిన్ను బలుకుదు రభిల దేశముల బొరి బౌరి జానకి పొలియు నంతంత" తంజావూరు సరస్వతీమహలు (గంభథాలయమువారు (పకటించీన మైరావణ చర్మితయు, థ్రీ వెంకటేశ్వర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థయందు డి. నెం. 1177న వర్ణితమైన మైరావణ చర్మితయు భిన్న కర్తృకములని భావించెదను. కాని, ఆ [పతికి అద్యంతములు లేకందున _గంథక ర యెవరో తెలియదు. కాని రెంటికిని కఛారంభ విషయములోను? అటనట _ప్రస్తావ ఇాంశములోను భేదములుండుట తెల్టము. మైరావణ చరి [తి యూ ఆమ్ముదితము.19 కర్త పోలుమంచి బసవన, ఈతడు జన్నమ్మ, మళల్లమంతుల కుమూ రుడు. “వారిప్కుతుడ బసవనను పుంభావ శారద నిపుణుడ సత్క-వీశ్వురుల పాదాబ్ద భృంగమై పరగినవాడ మోదాన రఘుకుల ముఖ్యుడై నట్టి శ్రీరామ విభునికి క్షితి నంకితముగ మైరావణ చర్మిత మహిమ జెప్పెదను”” 19 ఆంధ సాహిత్య పరిషద్గ్రంథాలయము (గం,సం, 2610,

వ? ఇందలి కవిత పైరెంటటి యందుకంటె సరసముగ నున్నడి, ఇది ద్విపదచ్చంద ముననే గలదు. మాతంగి మైకావణునకు పాతమును చెప్పగా, నాతడద్దానిని నిరాకరించి అమెతో బదులు పల్కిన ఈ [కింది ద్విపదలు కవియొక్క శైలి నెటుగుట కుపయు క్తము కాగలవు. “శరణంబు... చేడను ఇాతంబు విడిచి శతువు గని పాజి చచ్చుట కంటె జ్మితాసి ధారలచే దెగమించి వృతారి పథమున వెలయుట లెన్స నేత విబ్బ్చోకాంగి నీవు పొమ్మనిన దైవాజ్ఞ గడవగ దరమె యెఇతైన దావెతనొంది మాతంగి శోకమున టజోయెను మదిజాల బొంగి లోపలికి" ఈ కావ్యకర్త కీ, +. 1740 పాంతమునాటి వారై యుండుము, ఇదిగాక్క ఆంధ సాహిత్యపరిషత్ప్చు స్తక భాండాగారముశ, మరిరెండు మైరావణ చర్మితలు (గం. సం, 896, మరియు, 1500) గలవట, ఇందు 1890 సంఖ్యయందు వర్ణింపబడిన ఏ మంజరీ ద్విపదలో రచింపబడినది. “దీనిని గూడ ద్విపదకావ్య చ్యకవర్తులగు తాళ్ళపాకవారే _వాసీయుందురు. [వాత కొంచెము భేదముగకున్నదని వివరణము [వాసినవారు _వాసిరి. పాతూరితిమ్మయ విరచితమగు వేరొక మైరావణచర్శిత. ఆర్‌నెం,608న వర్శితమైనది, _ థ్రీవేంకటేశ్వుర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థయందు. గలదు, ఈ పాతూరి తిమ్మయ శ్రీవత్స గో్కోతుడు, పేరమం(తి సుతుడు, అమ్మయా మాత్యుని సుతుడు, తుమ్మపూడి నివాసుడు, ఇదియ (పాస సహిత ద్విపద యందే రచింసబడినది.

216 మెరావ ణచరరి (తి య్‌

అమ్ముదితము.

(గంథమున కాద్యంతములు లేవు. ఇది లఘుకృతి. కర్త యెవ్వరో తెలి యదు. _వాలుతప్పు లధికముగా నున్ఫవి. కధేతివృత్తమును చెప్పుటలోనే గాని వర్ణనాదులను గావించుటలో కవి యౌత్సుక్యమును చూపలేదు. (గంద మందు చెప్పుకొన దగిన విశేషము లేవియు లేవు.

ఇంకను చం_దగిరి చిన్నయ్య, (ఆ. కానూ. పు. 157) శైప లనీ నరసింహ కాస్త్రి (మ్ముదితం) కవిరంజనీ ముదాక్షరళాల, చిత్తూరు, (889) బసవప్ప కవి, 181066 గింజరంగ/- ఆకారాద్యముల దిత_గంథ సూచిక (15౯3118) ఆ. సా. ప. ప. నెం. 1590- మైరావణ చర్మితలున్నటులు తెలియుచున్నది. శి. భాగవత సంబంధములు ద్విపద భాగవతము దశమ స్కంధము

ఈ కృతిక ర్వమడికి సింగన, ఇది పోతన భాగవతము కంటె పూర్వము రచితమైనది, * మడికి సింగన దీనిని మాతమేగాక , పద్మపురాణము, వాసిష్ట రామాయణము, సకలనీతి సమ్మ తమను (గంథములను రచించెను. సింగన పద్మ పురాణమును కాలివాహన శకము 1842 అవగా కి. శ, 1420 సంవత్స రమున దెనిగించి ముగించినట్టు దానిక్సృత్యంత పద్యము వలన దెలియచున్నది. వాసిష్ట రామాయణము పద్మపురాణమునకు దరువాత రచింపబడినదగుటచే నది (కీ శ, 1420కి దరువాత రచింప బడినది. “ఈ రెండు కావ్యములకు నడుమ సింగన్న భాగవత దళమ స్కంధమును గూడ దెనిగించి కందనామాత్యునకే

20. ఫ్రీ వేంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ, డి. నెం, 1177,

శ పోతన (ని వెంకటరావు)

వరి యంకిత మొనరించెను. సింగన కృత భాగవత దశమ స్కంధము నాకు లఅలభింపలేము. అటు తరువాత నీకవి సకలనీతి సమ్మతమను నీతి (గంధమును సమకూ చ్చెనని రామకృష్ణ కవిగారు చెప్పుచున్నారు. వీనినన్నిటిని విచారించి చూడగా మడికి సింగిన్న 1480వ సంవత్సరము వర కైనను జీవించెను.* బమ్మెర పోతన క్రీ శ 1400-1470 ,పాంతముల నుండెనుగాన మడికి సింగన పోతన సమకాలీమడగుచున్నాడు,

ఈ (గంధము సంస్కృత భాగవత దశమ స్కంధమునకనుసరణమే అమినను సంస్కృృుతాంధ భాగవతము లందువలె నిందు పూర్వో త్తర విళజన గానరాదు. ఇందు కథ మధురా కాండము, కల్యాణ కాండము జగదభిరతణ కాండము ఆను మూడు భాగములుగ విభజింపబడినది. ఈ (గంధము సంపూర్ణ ముగలేదు. అక్కడక్యళడ _గంధమున పంక్తులు లోపించినవి. [గంథ మ్మకూర స్తుతితో (పారంభమై, ధర్మరాజు రాజసూయ యాగము, శ్రీకష్ణుని వృ త్తములతో సమాప్త మగుచున్నది.

శకృష్ణుడు మధుక యందున్నపుడు జరిగిన వృత్తాంతమంతయు మధురా కాండము. శ్రీకృష్ణుడు రుక్మిణీ దేవిని కల్యాణ మాడుటతో (ప్రారంభమై, అతడష్ట మహిమలను, పదునారు వేల గోపికాన్త్రీలను వివహమాడుట మొదలగు శీంకృష్ణ కల్యాణ పరంపరలతో పాటు, ఉషానిరుద్ధుల కల్యాణ కథకూడ కల్యాణకాండమున చేర్చబడినది.

జగదభిరక్షణకాండమందు. శీంకృష్ణుడు లోకకంటకులై న జరాసంధ, శిశుపాల, దంతవ క్రాం౨దులను చంపి లోకచేమమును సంస్థాపించు వృత్తాంతము గలదు. ఈ విభజన గర్గ భాగవతము నన.సరించి చేయ బడినట్టు తెలియ చున్నది.

శీంకృష్ణుడు మధురయందున్నపుడు జరిగిన కథావృ త్తాంతమంతయు మధురా కాండము.

£1 ఆంధ కవుల చరిత వ థా. పు, 976,

ర20 ్రీకృష్ణబలరాములు సాందీపునియొద్ద విద్యాభ్యాసము పూర్తిగావించిన పిమ్మట గురువును దక్షిణ గోరుమని శ్రీకృష్ణుడే “గురులార యే నీకు గురు దక్షిణార్ధ మిరవార దరమిడి కొనివత్తు దయవేడు”మని తేడినట్టు సింగన వర్ణించెను. కాని పోతన భాగవతమున బలవంతుడై న కృష్ణుని జూచి గురువే మృతురైన తనప్పుతుని దెచ్చి గురుదక్నిణగా నీయమని వేడినటులు గలదు. ఇదేవిధముగ రుక్మిణి తన్ను వివాహమాడవలసినదని శ్రీకృష్ణునియొద్ద కంపిన భూసురో త్తముడు ఆమె సౌందర్యమును శ్రీకృష్ణునెదుట వర్ణించుటకు సింగన యిట్లు రచించెను. “అనఘాత్మ భీష్యకుండను విదర్శ్భేశు తనయ రుక్కిణియను ధవళాయకాక్షి తనుమధ్య యుత్ఫుల్ల తామరసెాక్షి గరుడ కిన్నెర యక్షగంధర్వ సతులు దొరయలేరా యింతితో నీడుటోల్ప్బ” 2 ఇట పోతన అంగాంగి వర్ణనకంటె వేదవిదుడైన భూసురునిచే సింగన గావించిన వర్ణ్షనయే నమయోచితముగను, ఉచా త్తముగను నున్న చేమొ! (శ్రీకృన్ణుడు బాణాసురుని బాహుహవు లనన్నిటిని తెగనలుకగా, నీళ్వరు డాతనికి నాల్గుచేతులను (పసాదింపుమని కృష్ణుని పార్థించెనట. “సీ భ క్తుడననేల నిగిడి యే (పొద్దు మాభి క్తుడితడు మౌ (పాతవాడు మాన్యుడు _పవ్లదు మనుమని కొడుకు ధన్యాత్ముడగు బలి తనయుడు గాన నీతసి కరుణించి యిచ్చితి నాల్గు జీ! ౨9 పోతన భాగవతము దళశమస్కం. ప. 1412-1416. £8 కల్యాణ కాండ పుట 66. 24 ద్విపద భాగవతము పుట 159,

లిప్తీ!

చేతులు నిను పూజ చే సెడికొరకు

నీ భక్తులగువారు నెతిమాకు _(వియులు

మా భక్తులగువారు మరి నీకు 1పియలు

గాక నెందును వేరు గలదయ్య మనకు?

[శీకంఠ 4 46 4 $వి హరిహరావేదమును చాటుటకే నిట్లు శివకేశవుల సంభాషణను (ప్రవేశ పెబైనేమొ. ఇట్టి సంభాషణ పోతన భాగవతమున గానరాదు.

నృగమహావాజు కథ తరువాత ద్విపద భాగమున సుదీన్పమగు వసంత బుతువర్ణన గలదు. ఈ వసంతాగమనవర్ణన పోతన భాగవతమున లేదు. ఐల రాముడు (వేపల్లె 'కేగుటకు పూర్వరంగముగ సీ వసంతబుతువర్ణన యిందు గావింపబడి యుండును.

• శీమచ్భాగవతములో రసవంతమైక భాగము దశమస్కంధము. దీనిని సంగహించి తెనుగుజేయటలో మడికి సింగనార్యుడు కవితాళ క్రితోపాటు విషయములను బెంచియో, క్టుప్తపజఅచియో ఘట్టములను (బతిపొదించుటలో దన విమర్శనాజ్ఞానమును జూపియున్నాడు గ2ర్స్‌

ఈతడాం్యధ కవులలో నన్నయ తిక్కనాదులను మ్మాతమే స్తుతించి నాడు. ఈతని కవిత్వములో సంస్కృత సమాసములు జొచ్చుకుపోక జూతీయ ములగు తెలుగు పలుకుబళ్ళతో మధుర మధురముగానున్నది.

కవి (గంథమున బుళతువర్ణన, యుద్ధవర్జన, నౌధవర్ణన, పెక్కు స్థలములందు గావించినాడు. యుద్ధవర్షన మనేకచోటులందు గావించినను విసుగు జనింపజేయక వైవిధ్యము నాపాదించి నాడు. ఈతడొాక యెడ యుద్ధక్షేతమును కొలనుగ వర్ణించి, తిక్కనవలె వీథత్సమగు నద్దానిని రమణీయముగ వర్షించెను.!!

మ! చి ణి

విల్‌ ద్విపద భాగవతము పీఠిక పుట 148.

లిం కల్యాణ కాండ పుట 144,

ల్రీల్లి9 వాణాసురుని వేయి బాహువులు శ్రీకృష్ణునిచే ఖండింపబడినవి. అపుడు బాణుడు వూచిన మోదుగువలెనున్నాడని కవి యుపమించెను. “బలితనూథవు వేయి బొహువుల్‌ _తుంచి యేది నెత్తురు _గమ్మ నేపార మేను పూచిన మోదుగు బొలుపార నతడు హరి పాదాంబుజములకందంద (మొక్కి” వర్ణనంను గావించినపుడీత డతిస్పాభావికముగ నొనర్చి మన కన్నులయెదుట చ్మితము నిల్చినట్టుగ వర్షించును. అందందు కవిగావించిన శ్రీకృష్ణుని వర్ణన, సాయంకాల, ఆమనివర్జన లిందుల కుదాహరణములు గాగలవు. ““పరిమార్చినతడు'', “రుక్మిణిబృంగి'""వంటి సంధులచ్చుటచ్చట గలవు; అప్పకవియంతటి వాడీతనిని లాక్షణిక కవిగా పరిగణించుటనలన, వీనిని మహాకవి (పయోగములుగ నెంచవచ్చును. రుక్మిణీక ల్యాణ సందర్భమున సుముహూ ర్త మానన్నమైనట్లు “*ఆయెడ ఘడియార మరనిసి దై వజ్ఞులాయితమాయితమని పీతి బలుక” ఘడియారమును జూచి తెలిసికొనినట్టు (వాసినాడు కావున సింగన కాలమునాటికి ఘడియారము లుండినట్టు తెలియుచున్నది. ఈ కాలమున ఘడియార ముండినట్టు ఇన్ని దినములు మనకు (కీడాభిరామమువలననే తెలియుచుండెను, వాల థాగవత ము? కృతికి ర్త దోనేరు కోనేరనాధకవి. ఈకవి దీనిని చందగిరి తిరుమల ॥ 2? ఇది అవతారికా రహితముగ _(నాల్గాఖ్వాసములు మా(తము) ముదితమైనవి. దీని యవతారికయందు ఆరవీటివాజుల సంశచరిిత యొసగ బడినది. ఇది ఆరవీటి రాజవంళ చర్మిత నెరుగనగు నాధాశములలో ముఖ్య వయినదని థ్రీ నేలటూరి వెంకటరమణయ్యగారు దీనినుద్ధరించి క్రి.శ. 19906 జూన్‌ భారతిలో (పకటించిరి.

వీవితీ

రాజు (పేరణచే నతని తమ్ముడయిన తిమ్మరాజుపేర రచియించినాడు. ఈతడే బాలభాగవతమును పద్యకావ్యముగ రచించి చినతిమ్మరాజు తండియగు తీమ్మ రాజుకు కృతి యొసగినాడు కవి యీ _గంథమునకు బాలభాగవతమని నామ మిడినను నిందలి రచన ,పౌఠధమై తనరారుచు, సుందరమై పాఠకుల కింపు కూర్చున దనుటకు తిమ్మరాజు తనపేర రచించిన పద్యబాలభాగవతమునె మరల చినతిమ్మరాజు పేర ద్విపదకావ్యముగ మరల రచింపమనుటయే తార్కాణము.

ఇందీతడు వషష్ట్యంతముల నుపయు క్తము గావించినుః

బాలభాగవత సంస్కృత భాగవతమునకు పోతన భాగవతనునకు కథలో నంతగా భేదము లేదు. తత్తోసదేళమునందే అవి వేరుపడుచున్నవి. వేదాంత విషయములను _పతిపాదించుచోట్ల కోనేరువాథకవి విశష్టాద్వెత సంప దాయాలనే విశేషముగా (పతిపాదించినాడు. ధృవోపాఖ్యానము, నృసింహావతార ఘట్టము, పురంజనోపాథ్యానము దష్షాధ్వరధ్వంసము వామనావతారఘట్టము మున్నగుస్థలములందాతని నిశష్టాద్వైతత త్తృము గోచరించును. వాసుదేవ మయ (బహ్మము* శేష శేషిత త్రము, మున్నగు (పయోగము వి శిష్టాద్వైతత త్ర (పతి పాదకములే.

ఇది పండితులు మెచ్చు కావ్యము. 'పెక్కుచోట్ల చక్కని శబ్ద చ్మితము లను చొక్క-పు నర్థవైభవములను చూపినాడు, ళబ్దరత్నాకరమున దీని యందుండి (పయోగములు గైైకొనబడినవన్నచో దీని |పామాణికత్వమును వేరుగా నిరూపింప నవసరము లేదు. ఈతడు వైస్టవ పురాణము ననుసరించి భాగవతమును చెప్పినట్టుగ చెప్పికొనినాడు.'!

ఈతని రచన పెక్కు స్థలములందు పోతన రచనానుకరణముగనే యున్నది. పోతనగారి ““ఇంతింత్తై "డీ? యను పద్యమునకు,

'““ఇంతయై యింతయై యినమండలమున కంతయై యంతయై యట చర్నదు దాటు ౨8 పీఠిక పుట 8. లం అష్టమ న్య_ందము పుట 622,

వ్లీవ్ర యింతింత యనరాక యెబల్లదిక్కులును వింతగా గప్పెడు విరివి గైకొనుచు చిటుక [వేసిన యంత సేపులో శిరము పటుపధ్మజాంకంబుపై చిప్పనాక "పెరిగి రెండడుగుల పృథివియు మిన్ను సరభసంబుగ గప్పిన సంపీతి సిలిచె” ఇదేవిధముగ గజేం్యద మోత ఘట్టమునము, (పహ్హాద చరి_తమున, ్రీకృష్ణ నిర్యాణ ఘట్టమునను దళమస్కంధమునను, అనేక ద్విపదల రచనా సందర్భ మున పోతనగారి రచనా విధానమునే అనుకరించెకు. ఈతడు [పళయకాల సముుద |, పవాహవర్త రచించెను.*ళ ఓ (5 యనాహవర్డన ఘట్టమున శ్రేషను “ఘనతర సంఘాత సంఘట్ట కనదు_గ ఘుమాఘుమాకారపర్జితము ఐ యుండి నారాయణా శయత్వుమున దాయక సజ్జన భావంబ పోలె ద్యక్త గోతాను కులాచారమహీమ “స క్రిమైదుష్ట [1పచారింబ పోలె సరయాశుగాపాత చలిత కీలాల భరమయి కదన భూభాగంబ పోలె లోక (తయా [కాంతి తోలుపంబగుచు వైకంఠు కుబ్జ తావ్యపవ్భాతి పోత వరహిత కరయాన పాత్కోపయోగ విరహితంబై లోభి విత్తంబు పోలె [భమ భంగ కల్పిత (పాచుర్య భణన 80 బాల భాగవతము పుట 18£9._184.

వ్రిల్లీర్రీ సమయమై యద్వ్వైత శాస్త్రంబ పోలె రాజిల్లు కల్పాంబురా? పూరంబు” కొన్నియెడల అను,పాసన నందముగా వివరించెను, “సామంబు లవిహర జన తమోమిహర ధామంబు లపవర్ష దాన _పభావ సీమంబు లన (వపకాశించు. ఃం నామంబు లతిీ పాషనములు సత్యముగ” ౩1 గోసికాస్త్రీలు జల్మకిడ లాడుచు ఒకరినాకరు పరిహాసము చేసికొనుటనుం చం[దోదయవర్ణనలను చక్కని తేట తేనుగుమూటలతో కూర్చినాడు. ం ఈ కవి కీ,ళ. 1547 1పాంతములవాడు. తానీ _గంథమును శాలి వాహన శకము 146% నాటికి వాసి ముగించి ఆరవీటి బుక్కరాజునకు ముని మనుమడు, అళియ రామరాజునకు జ్ఞాతియు, సమకాలికుడు నయిన అవుకు చినతిమ్మరాజు కంకిత మొసగినాడు. ఈ కవి తండి? దోసూరి నాగయ్యమం తి ఆశ్వలాయన కాఖీయడు ఈ యవతారికలో నీ వంశపు రాజుల కాలమున జరిగిన యుద్ధముల ప్రస్తావన కూడ గలదు. ఇందు నవమ న్మ్కంధ రాజవంశ చరి.తకనుబంధముగా పరీక్షితునుండి చినతిమ్మ భూపాలుని వరకు గలవంశ వర్ణన (గంధాంతమున గలదు. పరీక్షిత్తునకు, జనమేజయుడు, అతనికి వై శంపాయయనుడు, ఆకనికి శతానీకుడు అతనికి, ఆశళ్వమేధదత్తుడు, క్షేమేంటదుడు, క్నేమేం్యదునకు సోమేం (యదడు, ఉత్తుంగ భుజుడు, అతనికి నందుడును జనించిరి. పరీక్షిత్తునుండి నందుని వరకు 1050 సంవత్సరములని విష్ణుపురాణము చెప్పుచున్నది. నందునకునరమేధదత్తు డు, శుభచిత్తుడు, శుభచిత్తు నకు, చతురాత్మజుడు 81 వాల భాగవతము పుట 47. 15)

కీల చతురాత్మజునకు కుంతియందు; ేవధీరుడు, అవహమల్లుడును సత్య్యవత యందు [తిభువనమల్టుడు, మలిదేవియందు చళుక్య భూపాలుడు జనించిరి.

ఈ చళుక్కుని నుండి, యీ వంశము వారికి చిన తిమ్మని వరకు చాకు క్యులని 'పిరుగలిగినది. చళుక్యునికి, సోమాంబయండు జగదేకమల్లుడు జనిం చెను. ఈతడు సంగీత చూడాముణియను లక్షణ గంధమును రచించెను, జగ దేక మల్లుపికి గౌరాంబయందు భవన్సైక మల్లుడు, ఉదయ భూనాయకుడు, కోమ లదేవి యందు విష్ణువర్ధనుడు, రత్నాణి యందు విమ లాదిత్యుడు భానుమతియందు రాజరాజనరేందుడు, రాజరాజ నరేందునికి సారంగధరుడు-... ఈతని పినతల్లి చిత్రాంగి-- ఈతడే చౌరంగి యను సిద్దుకయ్యెను. అతనికి చాణక్య భీముడు అతనికి ఉపేం్యద గజపతి, అతనికి జొహత్తమల్లుడు, వి శ్వేశ్వరుడును జనిం చిరి. ఇందు విశ్వేశ్వరుడు అలంకారసారంబును, సంగీత కౌస్తుభము నాహత్త మిల్లుడును రచించిరి జౌహత్త మల్లునికి గొంతీ దేవియందు రాయపీతామహుడు జన్మించెను రాయపితామహానికి సుకుమార జనపతి, అతనికి సోమేళనృపతి ఆతనికి, కృష్ణకందాళరాయడు, జనించిరి. కృష్ణకందాళ రాయనిక్తి చేశంగ రాయడు, ఆతనికి కల్యాణ బిజ్జలుడు, బిజ్జ్ణయనకు, హేమల్లరాయడు, చౌవాత్త మల్టుడు, భువన్టైకమళల్లుడు, రాయవిభాశుడు నను నల్గురు ప్పుతులు గల్లిరి, ఇందు హేమల్లరాయనికి, వీహెమ్మడి భూవిభుడు అతనికి హేమభూపాలుడు అతనికి, పెద్ధహెమ్మడి, చిన్న హెమ్మడులు జనించిరి. చిన్నహెమ్మడి సింగల

"చేవియందు రాఘవేంటదువి, చండాంబయందు తార పిన్నయ్యను గాంచెను. తాత పిన్నమనుండి గల వంళవృక్షము నవతారికలో నొసగినాడు. కొందరీ కవిని అయిడవ తరగతి కవిగా పరిగణించిరి.*2 అడి సరియైన

విమర్శగాదు. ద్విపదకావ్యకర్తలలో నీతనికి _పముఖస్థానము గలదు. 85, సమ్మగ ఆంధ సాహిత్యం, సంపుటము---9, వుట 81

227

భాగవతము

ఆము[దితము.

కర్త టేకుమళ్ల- రంగళాయి.. ఈతడు దీనిని మ్యాతమే గాక, వీరరాఘవళతకము, కృష్ణదండకము, జానకీ పరిణయ యక్షగానము, వాణీవిలాస వనమాలిక కృతులను గూడ రచించెను, ఈతడు భాగవతము (పస్తావనలో “విద్యానిధి పుష్పగిరి తిమ్మ సుకృతి యీకృతికి సాహాయ్య పరుడుగా స్క_ంఛభముల్‌ పదియును రెండు”. అనియును, సనయుడు మత్సహ (శోతయునై న గిరిధై ర్యనిథి, పుష్పగిరి తిమ్మళూర్యవరునిసుమ్మతు విళశ్వామ్మిత గ్మోతు, చారుకవిత్వ సుజ్ఞాన రహస్య సారము, దిమ్మన సత్కవి బిలిచిొ”- అని, అతడు తనకీ _గంథమును రచించుటలో సహాయపడెనని కృత్యవతరణిక లోను, స్యంధాంతములందును చెప్పెను దీనివలన నీతని కాలమును నిర్ణ యింస వీలగుచున్నది. పువ్చగిరితిమ్మన క్రీశ 18వ శతాబ్ధిపుటుత్తర ఖాగమున నుండెనని కవుల చరితయందు కందుకూరి వీరేశలింగముగారు నిర్ణయించిరి. కావున రంగళామయి కూడ అదే సమయమున నుండెనని దెలియ చున్నది. ఈతని తాత పేకుమళ్ల తిప్పామాత్యుడు. ఈతడు (శీవత్సగో[తుడు. ధర్మపురి నృసింహస్వామి భక్తుడు, రామభ్యదుగురుని శిష్యుడు. రంగకాయి, మాతాపితలు, తిమ్మమ, కప్పరామాత్యులు. కృతి తిరుపతి వేంక టేశ్వరస్వామి కంకితము గావింపబడినది.

ఈతడు పం,డెండు స్కంధములను పూర్తిగ రచించినట్లు చెప్పికొనెను. గాని, నేడుపలబ్ధమను (గంధమున నాల్ల్నవ _ స్కంధమున పృదుచ(కవర్తి చర్మితము వరకు మా్యతమే గలదు. భాగవతమును ద్విపదగా రచింపుటకీ (కింది కారణమును చెప్పెను.

"చదివిన పండిత జనులకునై న మొదటనే తెలియ దింపుగ సంస్కృతంబు

కతి శ్రీ వెంకటేశ్వర (ప్రాద్య పకికోధశా సుస్థ, ఆర్‌ 765, కాగిత్యపతి,

£వ్రీం తెఎగు సంస్క్ట్యూతనును తెలిసిన గాని న ా పద్యకావ్యమర్థంబు ద్విపద వా కొవున లోకోపకారమాయత్న” మిది య్లని చెప్పికొనెను ఈ (గంధము నీతడు పోతన రచనావసారముగ రచించెను. ఈ రెండు యుదాహరణముల వలన శీతడు పోతన రచనా విధానము నెట్టనుకరించెశో స్పష్టముగా దెలియును. లా ట్‌ (1) హరికధలట “ ఆఘళోషణములు జిహ్నకు భూషణములు సుకవి తోషణములు_____ ానుపనిషత్తులు చాటు పలుకు” (౨) శీంకృద్ణ నిర్యాణ సందర్భమున ధర్మజుడు (శీకృష్ణుని గూర్చి యర్ణు నునీ విధముగ _పశ్నించును. “బహ్మణ్యు డాత్శ కశరణ్యు డీశ్వరుడు (బహ్మాది 'దేవతా [పార్థనీయుండు సకల జగద్భ ద సఃస్థానకర్త వికసిత ధవళారవిందలోచకుడు జ్య వి మహ--(నుధు ర్క్మా (మధ్య బుధ రహి బొందియున్నాడె రాముని గూడి ఆ రామకృష్ణుల యాత్మ నెజింగి సారామల వినీతి సలుపుకా ముని న్నెల్ల పొద్దు మన్నించి గారాము సేతురు గద బంధులెల్ల” ఇదే సందర్భమున పోతన, “అన్నా ఫల్గున, భక్తవత్సలుడు, గోవిం

20 దుడా పన్నానీక శరణ్యుడీశుడు జగద్భ(దాను సంధాయి"" యిత్యాదిగా (్రీకృష్ణునిగూర్చి ధర్మజుడడిగెనట్టు ,వాసెము. భాగనతము - దశమ న్కంధము అము[దితము కర్త రత్నాకరము గోపాలకవి,%% ఇందీతడు తన్నుగూర్చి “రత్నా కరాన్వయరాశి వరక్షీర, రత్నాకర సుధాకర భాసితుండు, రాజిల్దుకృష్ణమరాజ నందనుడు, రాజిత సత్కళా వివక్షణుకు; గోపాల నక్కవి కుంజరుండనంగ” నని చెప్పికొనిను. పూర్వభాగమును మామే యీతడు ద్విపదీకరించెను. తన రచన యందనేక దోషము లున్నవసియును, వాసిని మన్నింపవలసి నదనియును (గంధాంతమున దెల్సెను. (వాలతప్పులు శబ్దములు... చాలంగ గలవు శబ్ద సంగతు లెరుగ గేలిం--- బెట్టుక---తిట్టక పోలంగా దిద్దరయ్య బుధజనులారా"" ఇట చందోభంగమైనది. ఈ (పతిని “నారాయణం మాదెన్న కొమారుడు బాల యీరంణ” (క్రీశ. 9-7-68౬9 నాటికి వాసి పూర్తిచేసినట్టు గలదు. (గంధపాతము హెచ్చుగాగలదు. మధ్య మధ్య అనేక ద్విపద పంక్తులు లోపించినవి. రుక్మిణీ వివాహ (పస్తావనతో (గ్రంధ మారంభించి రుక్మిణీ కల్యాణములతో సమాప్తము గావించెను. (గంధమును కృష్ణార్పితముగా రచించెను. (గంధాంత లి. (శీ వేంకటేళుర (హాచ్య పరిళోధనా సంస్థ _ ఆర్‌. 70%, శాళప్యతము. $5. ఈతడే ద్విపద సొగింధికా (పసవాపహరణము కర్తం

వ£80

మున [గంథమును కృష్ణునిపేర వెలయించు సందర్భమున ముక్త పద్యగస్త్ర్వము నుపయుక్త మొనర్చెను,

“వారణేందావవ--వనధిసంచార

చారమస్థాన రాజన్మండరాగ

రాగ విదార తనూజమిత

భోగకారణ రణ భూమి[పతాప

తాపసేంాధార ధారాసహస

దీపిత సాధనాంధీ భూత దైత్య

బృంద బృంచావనర్థిక మహానంద

నంద కందర ధరానంద సౌజన్య

జన్య భూదళిత దౌర్జన్య రాజవ్య

జన్యామనాన్య శాంత నైపుణ్య

పుణ్య [గహ మహాముఖ్యసంకాళ”

లక్షణ విరుద్ధ _పయోగములు గానరావు. ఈ కవికూడ పెక్కు స్థలము

లందు పోతన రచన ననుకరించెకు.. థ్రీకృన్ణుని గానక గోపికలు.

“నల్టసివాడు మా నలిన లోచనుడు

మళల్లియలార మీమాటునలేడె

మదన గోపాలుడు మమ్మేలువాడు

కదళికా తరులార కానరె మీరు

పూతన నవలీల బొరిగొన్నవాడు

చూతవృక్షవు లారా చూడరే మీరు

కలికి శీకృష్ణుని కంకు సన్నిభుని

తిలక భూజములార తెలియర మీరు”

అని వెదకిరి ఈ పెద్విపదలు పోతనగారి. “నల్లనివాడు? “ ఫర్మ

నయనంబులవాడు' అన్య పద్యమును పోలియున్నది,

వ్‌తి1 ఇందటనట ఏకపద ద్విపనలు గలవు, కవి కిళ, 1890 (పాంతము వాడు. రు క్శ్మి ణీ క్‌ వ్రా్ర ౯ ము" అము(దితము ఆసమ్మగము, తుది మొదళ్లు లేవు, కర్త యెవ్వరో దెలియదు. పెక్కు చోట్ట (గంధపాతము గలదు. “ఇది మడికి సింగన రచించిన భాగవతము లోని భాగము కావచ్చునని” (శీ నిడదవోలు వెంక్కటావుగారు అనిరి. గాని అతని (గోంథమున రుక్మిణీ కల్యాణ ఘట్టము మిక్కిలి సంత్షిప్తముగ నున్నది. కొన యిది అందలిది కాజాలదు. 'చేకుమళ్ల రంగళాయి. తాను భాగవతమును పూర్తిగ రచించినట్లు చెప్పిక్తానెను. మరియు ఆతని రచన చాలా సందర్భము లందు పోతన రచనానుకరణముగ సాగినది, ఈయుపలబ్ధమగు రుక్మిణీ కల్యాణ థాగముకూడ పోతన రచనానుకరణముగనే యున్నది. కావున ఒక వేళ యిది చేకుమళ్ల రంగకాయి కృతమగు భాగములోని ద్రైనచో కావచ్చును. రుక్కిణీ దేవి శీకృష్ణునిగూర్చి విరహను చెందుచుండ ఘట్టమునుండి _గంథము అభ్యమగుచున్నది. చెలులు రుక్మిణిని అమునయింపు చున్నారు. “" మొగమెత్తి చూడవే మోహనవాణి చేడియముద్దురా చిలుక తోవూరు లాడి మముగూడి యాడ వేతల్లి ముకురందబు జూడచె ముకుర బింబాస్య పికముల బిలువవె పికవాణి నీవు జడియకు నింక నో సొంకవగంధి సీ,*=గవెరచును పకములయ్యెదుట” ల, శి వెంక టేళ్యర్యపాచ్య పరిశోధనాసంస్థ ఆర్‌ ,నెం,200-- కాగిత్యపతి,

2! రుక్మిణీదేవిపంపిన భూసురుడు కృష్ణునున కామె సౌందర్యమును వర్జించి నపుడు పోతన రచనానుకరణము గానరాదు. ఈ కవి గావించిన వర్ణన యిది “ఈరా బింబంబు లీడెన్ను వెల్లు _శీరామదామ యిచ్చెలువ మోమునకు సరసిజ ప్మతముల్‌ సరిపోలు వెల్టు హరిహరి జగతిలో నతివ కన్నులకు భూధరంబున్నై న బురుణించు వెల్లు మాధవ మాధవ మగువ గుబ్బలకు

ఈ కవి గావించిన పురవర్హన, సౌధవర్షన మొదలగునవి విసృతమ్నులైె రమణీయములై తనరారుచున్నవి. రుక్మిణీదేవి సౌందర్యమును పలుచోట్ల వర్ణించెను. చ్వారకానగరవర్షన పేర్కొవదగినది

న! జాలీ ణ నానాదేశ గతులైన భటులు ్రీకృష్ణుని కొల్చిరి. ఆందుకర్జాట చేళస్థులు, “టోరో యాలకమ్మ బంధను కృష్ణ - _ తారో యాహరిగె సాధన మాడబేకు”

అనియు, దావిడ దేశస్థులు

“అయి త్త మాగివందిరి మున్నె వీన్నె యాయుధం గొండు నీయంగవా యనుచు"

కొల్చిరి. ఇటులే యింకను వివిధ దేశస్థులు తమతమ భాషలలో కొల్చి నట్టు _వాయటచేః నీతని ఆన్యభాషా జ్ఞానము తెలియుచున్నది,

“కవకత ప్పెటలు”, “హెగ్రాళలు' వంటి ఒండు రెండు (యోగములు తప్ప కవిత్వము నిర్దుష్టముగా నున్నది. పోతనను అనుకరింప అనేక స్ధమః లందు _పయత్నించినాడు కాని, నథలీ కృతుడు కాలేక పోయినాడు.

పిలువక వచ్చిన పేరంటమునకు" పంటి జాతీయాదుల నటనట (పయ క్షృము గావించి రచనా రామణీయకతను ద్యిగుణీక్సృతము గావించినాడు.

లివి

అష్టమహిషీ తల్యాణము

కర్త తాళ్ళపాక చిన్నన్న ఇదియీతని [పథమ కృతి,3 కావుననే ఇంచీతడు డ్విపద యొక్క లతణ _పాశస్త్య్యములను విపులముగను, నిష్క్బృష్ట ముగను నిర్వుచించెను. లతణ గ౦ంంథకర్తలు కూడ నీతనివలె నిర్వచింప లేదనినచో నతిశయోోక్తి గాదేమొ; ఈతడు తన కృతుల నన్నిటిని అలమేలు మంగాంబిక కే అంకితము గావించెరు, “జలజాతవాసిని చనుబాల పుష్టిచే కవితా రచనను నేర్చె” నట కీ.శ. 1550 (పాంతమువాడు.

తాళ్ళపాకవారు సాహిత్య శత్షేతమున నొక విశిష్ట స్థానమునా కమించిరిః వీర వంశమున నందరు కృతికర్త టె. వీరి వంశమూల పురువుడు అధ్యాత్మ, శృంగార సంకీర్తనములను, శృంగార మంజరిని రచించి పదకవికా పితామహు డని విరుదుగాంచిన అన్నమాచార్యుడు కృతి, కీర్తన, అనినేడు పిలువబడు చున్న సంగీతరచ నప అన్నమాచార్యులకాలమునాడు పదమనియు సంకీర్తన మనియు వాడుక యుండినట్టు గలదు అన్నమాచార్యుల మనుమడే తాళ్ళపాక తిరువేంగళ నాధుడు. ఈతడే చిన్నన్నయని (వసిద్ధి గన్నవాడు. ఈచిన్నన్న ద్విపద కవిత్వమునకు ఘేరెన్నిక గన్నవాడు.?

్రీకందుకూరి వీరేశలింగము పంతులుగారు కవుల చరిితయందు తాళ్ళ పాక చిన్నన్న యనునాతడష్టమహిషీ కల్యాణమును, తాళ్ళపాక తిరువేం గళ నాధుడు పరమయోగి విలాసమును రచించిరని (వాసి, వారిని పేర్వేరు కవులనుగా_గహించిరి. వారికప్పటికష్టమసాషీ కల్వాణము లభింపక పోవుట వల ననే వారట్లు పొరపడిరి ద్విపద హరివంశము, ఆం(ధవేదాంతము, చకవాళ మంజరి వేంక చేశోదాహరణము మున్నగువానిని దనించిన పెద తిరుమలయ్య యీతని తండి ఈత ద్విపద హరివంశము నేడు లభ్యము కాలేదు.

సరి, ఉమాకల్యాణము, పరమయోగి విలాసము. అన్నమావార్య చరితము, ఇతని యితర (గంధములు.

83 “చిన్నన్న ద్విపద శెరగుూ నని యీతని గూర్చియొ.. తెనాలి రామకృష్ణుడు చెప్పెను,

విఓిక్క ఈతడు కావ్యంబు చెప్పి ఫ్రీవేంక చేప మెప్పించి మకరకుండలములను గొంటిననియు, దినములో వేయి ద్విపద లింపొంద విశుత వర్ణణనలతో విరచించు వాడనియు చెప్పికొనెను. ఇంతేగాక “కవిశిరఃకంపయోగ్యి ప్రతి ద్విపద నవబిరుదాంకుండ” నని చెప్పికొనెను. ఇందీతడు కుకవి నిందను గావించెను. (శ్రీకృష్ణావతార ఘట్టఘునుండి (పారంభింపబడి. అతడష్ట మహిషులను వివాహమాడు పర్యంతముగల కధ యిందువర్ణితమైనది. మొదటి మూడాళ్వాస ములందును శ్రికృష్ణుని జననము, అతని బాల _క్రీడలును వర్శింపబడినవి. విషపావకావృత విపులాంతరిష కషణ ఫణా? రంగస్థలిగాగ జండపద్ధతి భోగసరం్పైంబు చెదర జండ మరీచి చంచత్ముండలములు మండిత నిజగండమండలీ యుగ? దాండవంబదాడంగ దాండవంబాడి (ద్వి.ఆ.పు, 68) ఎవతమాచరించునపుడు సచేలస్నానమే వివితము. [వతనిస్థలై యున్న సందర్భమున నట్లు చేసిననే _వతఫలము గల్గును, గోపికాస్త్రీలు జల కీడొ సమాసక్త లయిన సందర్భమున చేలలను గట్టుపెనిడి వివస్తులై, యున్నందు ననే శ్రీ కృష్ణుడు వారి పుట్టముల నపహరించినాడు. వారు “(శ్రీకృష్ణా యని కరద్వయమును ముకుళించి యాతనికి నమస, రెంచుటవలన వారుగావించినదో వము వలని పాపము దొలగి పోయినది. అపుడు (శీకృష్ణుడు వారి వస్త్రములను వారి కిచ్చివేసెను (శీకృష్ణుడు వారివస్త్రముల నపహరించుట కాముకత్వమునగాదు. వారు చేసిన దోషమును మన్నించి కరుణాపూరితుడ్డై వారి పాపమును గాచు టకే* ఇది యిష్పట్టున శ్రీవ్లైష్టవులు చేయు విమర్శ, దానినే చిన్నన్న. “చేలలు సడలించి చిరతరపుణ్న శీలలు జలకేశి సేయంగ దగునె 1(పణతులొనర్పుడు పద్మాకళ్ళత నుణికి యాదవ శిరోమణికి మీకిట్టి

వలి5్‌

యనుపమ దోషంబు లడగుదమంబు

నినుగాంచి తొలగి పోయినమాక్కి” (ద్విఆ.--పు 79) రుక్మిణి శీకృష్ణునకు, సందేశమును బంపినపుడు, భూసురుడు, రుక్మిణి

"దేవి శశుపాలునకు దగదని చెప్పుచుః

“కామధేనువు పాటు ఘకుడై నయట్టి

సోమయాజికి గాక శునకార్హ్హ మగునె

నిగమ గోచర రుక్మిణీ దేవి నీకె

తగుగాని యెంత్తై న దగదు చైద్యునకు”

అశి (శికృష్ణుని సోమశాూజితోడను,శికుపాలుని శునకముతోను, రుక్మిణిని కామధేను స్తన్య్మముతోడను ఉపమించెను. పోతన యీశందర్భమున "సింహము పాలి సొమ్ము గోమాయువు గోరు చందమున మత్తుడు చైద్యుడు. ,.వడిదా గొని పోయెద నంచునున్నవాడ ”*'ని రచించెను.

రుక్మిణీదేవి వివాహసందర్భమున కవి ఆంధ సాంపదాయమును వివ రించినాడు. వివాహాత్పూర్వము వధూవరల నడుమ తెరపట్టుట, శుభ పుహూ ర్తమాసన్నము కాగా వధూవరులొకరి శిరముమై నొకరు “సగుడ జీరము నుంచుట"" మంగళస్తూూత ధారణ, తల్మబాలు పోసికొనుట, లాజ హోమము మున్నసు విశేషము లన్నియు వర్డితములైనవి, పిమ్మట కృష్ణుడు, జాంబవతి, సత్యభామ. కాళింది, మ్మితవింద, నాగ్నదితి (సత్యకీ ర్తి) భృద, అలతణలను వివాహమాడిన యుదంతములను వివరించెకు.

ఈ _గంధవున కీతడష్టమహిషీ కల్యాణమని పేరిడినను ఆయిదాళ్వాస ముల (గంధములో మూడాశ్వాసములందు ్రీకృష్ణ జనన, బాల్య క్రీడలనే వర్శించినాడు. తుది రెండాళశ్వాసములందే కృష్ణుడష్ట మహిషులను వివాహ మాడిన కథ గలదు. ఇందీతడు,

“ఆ రీతి నుడువక యలఘు శద్ధార్థ సారసరితి రస్యపభావముగ

*0 దళ. పూ.భా.ప. 1074,

236 గులికి కస్తురి వీజె గోసిన కరణి దెలికప్పురపు (గోవి దెజచిన సరణి విరివాది పొట్టంబు విడిచిన మాడి బరిమళించుచు గవుల్‌ బళి బి యనగ గవిత చెప్పిన సులకణుని గవీం్యదు దవునందురే నేర్పినట్టు చె ప్పెదని” (పతిన గావించి +యందుసర్వదాకృతకృత్యుడ య్యెను. ఇందెనిమిది కల్యాణములను వర్జించినను అన్నిటిని ఒకేమూదిరి వర్షింపక వైవిధ్యమును గల్పించి పాఠకులకు విసువు జనింపకుండునటులు రచించెను. ఇది యీతని (పధమకృతి యగుట వలననో, మరి యే కారణముననో. దీనియందీతడు గోమూ(తికా బంధము, ([భమకము వంటి శద్దాలంకారములను వాడెను. (శ్రీకృష్ణుడు రుక్కిణీదేవిని గొనిపోవుదుండగా వివిధ దేకములవారు తమ తమ భొషలయందు శ్రీకృష్ణుని సంస్తుతి చేసిరి. “బారై యలో తమ్మ బందను కృష్ణ తారాయాహరిగె సాధన మాడ జేకు అనుచు గర్జాట దేశాగతానేక ఘనవీర భటులు బెంగటజేరి కొలువ ఆయిత్త మాఘ వందలి మున్ని బన్న ఆయుధం గొండు నియంగెవాయనుచు వివిధ వాక్య ములచే వేర్వేర బిలిచి _దవిడ సదృటులు చెంతజేరి కొలువ అసో ఆడె ఆగె హరి జగన్నాధ దాసు హే బలు ఖండ దారురే యటంచు నంతంత దాటి సాహసము చూపుచును వింతగా గాళింగ వీరు లేతేర వెండియు బేళాధి విభులు శ) విభుని దండిమై సిట్టు నుద్ధండత గొలువ” (పు. 491-192)

వివి? వివాహ సందర్భము లందలి వర్ణనలలో వైవిధ్యము నెట్టు చూపెనో అటులేకవి శీింకృష్ణుడొనర్చిన యశేక యుద్ధముల నాయా సందర్భములకు దగి నట్టు భిన్న భిన్న విధములుగ వర్ణించి వీర రసము చిప్పిలునట్టుగ జేసెను. సంధ్యావర్ణనము గావించుచు నొక నందర్భ్శమున సీతడు గావించిన నచ్ముతవర్ణన మనోవారముగ నున్నది. “*ోకడిది మున్నమృతంబు గరుడుండు గొనుచు గడువడి జనగ దత్మలళంబు తొలకి చెదరి యాకసమున జింది చూపట్టు తుదలేని యమృతంపు తుంనరులనగ వికిసించు చేమంతి విరుల చందమున (బకటంబులై కనుపజ్దె దారకలు” (పుట 219) ఈ పొత్తమునందు. కంటె సీతని కైలి ఉషాకల్యాణ, పరమయోగి విలాసములందు నిగ్గులు చేరి (పౌథమై యొప్పారు చున్నది. ఉషా క లాక్రణము కర్త తాళ్ళపాక తిరువేంగళ నాధుడు దీని సీతడు హరివంశ మార్గోక్తముగ నే జెప్పినటు లవతారికయందు జెప్పెను. బాణాసురుని ప్రతిక యగు ఉషాకన్య శీ9కృష్ణుని మనుమడగు అనిరుద్ధుని పరిణయమగుటయే ఇందలి యితిన్సత్తము. ఈ్టగంథము. నీతడిష్టదైవమగు నలుమేలు మంగ కంకితము గావించెను. ఆలమేలు మంగకు కావ్య సమర్పణజేయు సందర్భమున షష్ట్యంతము ఆను రచించెను. “థ్రీవారి పత్ని కుర్వీ సపత్నికిని మోహన గ్యాతి కంభోజ నేత్రికిని నిర్మలాచారకు నిర్వికారకును

కలి ధర్మ చేలకు నిత్య భవ్య శీలశును జలజ కంధరకు సజ్జన ధురంధరకు పౌలుపొంద నంకితంబుగ --” 41

ఈతడు హరివంశ మార్గోక్తాను సారముగ రచించినట్లు చెప్పుకొనికను, నిది హరివంశమునకు యధాతధమ*%ు ననువాదముగాక స్వేద్భానువాదమని చెప్పవలసి యున్నది. మూలము నెంతయో సం గహపజచినాడు

ఉషానిరుద్ధులను బాణాసురుడు కారాగార బర్జులను గావించినపు డనిరు భుడు తన్ను ముక్తి? గాఏపంపవలసినదని కోటవతీ బేవిని వేడుచు ముప్పది మూడు శ్లోకనములలో నామెను స్తుతించినట్టు సంస్కృత (గంధమున గలదు. కొని తెకుగు ద్విపద (గంధమున నీ (పార్టన లేనే లేదు

థి

(ఓ పార్వతీ దేవి ఉషాకన్యకు స్వప్నమందు కనబడి దాంపత్యసుఖము గల్లునని వరము నొసగిన పిమ్మటః అనిరుద్ధుని గాంచక పూర్వమే, ఉన నిజ రమణని (పాప్తి విషయమై చింతించుచు మిక్కిలి విరహతాపము నొందిశట్టును, సఖీ జను లామెకు శై త్యోపదారాదులను గావించినటులును మూలగంభమ్మున గలదు. కార, [గంథముశందిదేమియులేదు, ఇప్పట్టుక రాజదేవి వైద్యుని రప్పించి ఉషాకన్య శరీర గ్లానిని పరీక్ష చేయించినటులు కూడ మూలమున గలదు.

(శ) ఉషాకన్యయొద్ద కేతొచుటకు పూర్వము గూడ _ అనిరుద్ధునకు ఖార్యూలుండినటులు చెప్పబడినది. గాని, అటులు చెప్పుటచే పస్తుత కధాచిత్యము కొరవడునని భావించి కాటోలు, చిన్నన్నదానిని గూర్చిన (_పస్తావన యిందు చేయలేదు.

(ఉ) అనిరుద్ధుడు స్వప్నమున సాక్షాత్కరించిన పిమ్మటనే, ఉష విరహతాపము నొందినట్టును, సభీజనులు శిశిరోపచారాదులను గావించినట్టును

శ. ఉషా కల్యాణము, పుట, 8

విరి చిన్నన్న మార్పు గావించినాడు. ఇట్టి రచనయే పొౌగసుగా నున్నది, కాని వినుకలిచేతనే నాయికా నాయకులు విరహతి'పము నొందినట్లు పూర్వ కావ్యము లందు వర్షితమైనది.

(5) విరహ తాపమును సపాంపలేక ఉషాకన్య చం[దోపాలంభనను గావించినది ఇది మూల్యగంథమున గానరాదు. తన కాలమువాటి సాహితీ మార్షముననుసరించి చిన్నన్న చీసిని తన _గంథమున చేర్చియుండును.

గ.

(6) ఉషానిరుద్దుల సురతకేశీ వర్ణనము మూలమున విస్తారముగ గలదు. కాని ఆంధ [గంథముననిది విడిచి వేయబడినది.

(7) పరపురుషుడొకడుషాంతఃపురమున _పవేశించినట్లు వాణ కింకరులు బాణున కేరిగంపగా, నాత డలిరుద్ధుని దండించుటకు నాయకులను బంపును. వా రనిరుద్ధుని చంపుటకు (పయత్నించుచుండగా, ఉష మిక్కిలి దుఃఖితు రాలయ్యెను. ఉషా కన్య సఖి చ్నితలేఖ నారదుని స్మరించును. అపుడాతడా కాశమున నిల్చుండి, అనిరుద్యనకెట్టి భయముములేదని పల్కి దై ర్యమును గొల్పును. ఈ సందర్భమున నారదాగమనము తెలుగు (గంథమున లేదు.

(౫) అథీకృష్ణుడు వాణాసుగునిపైకి యుద్ధమునకు బోవ సంసిద్ధుడె సాపర్డుని మనమున స్మరించును. సౌపర్డుడేతెంచి శ్రీకృష్ణునకు వలగొని నమస్క-రింపగా కృష్ణుడాతని వాస్తమును నివిరి భూషణాదులు ధరించి యాతనిపై యుద్ధమున కై కోణితపురమున కేగినటులు చిన్నన్న [వాసెకు. ఈ సందర్చమున మూలమున గరుత్మంతుని సాహస వీర్యము అనేక విధములుగ థ్రీకృష్ణుడు స్తుతించి చివరకు భూత థభవిష్యుద్వ ర్తమాన కాలములందాతనితో తుల్యులగు వీరులెవ్వరును లేరని ఆతని నుత్సాహపరచినట్టు గలదు.

(2) థీక్సృళ్ణుడు గరుత్మంతుని (_పశంసించిన పిమ్మట గరుత్మంతుడు మరల ఫ్రీకృష్ణువి అనేక ళ్లోకములలోస్తుతించును, ఇవికూడ ఆంధ (గంథమున విడిచి వేయబడినవి.

(10) థీకృష్ణడు బాణాసురుని చంపుటకు చ్యకమును గై కొనగా

వి0 బాణాసురుని రక్షింపుట కేగమని పార్వతీదేవి శివుని పంపినట్టు మూలమున గలదు కాని పార్వతి _పేరణ తెనుగు కావ్యమున సూచింపబడలేదు.

( 1) యుద్ధ భూమియందు పడియున్న వబాణాసురునితో థశ్రీకృష్ణుడాతని నశ్ముగహించి పరమేశ్వరుని సన్నిధికేగి నృత్యము చేయమనుకు. దాణాసురు డటులు చేయగా, పరమేశ్వరుడు _పసన్నుడ్తై యాతనికి కరద్వాయము నన్యుగహించును. ఈ సందర్భమున బాణాసురుడు పరమేశ్వరుని సుడీర్చముగ స్తోతము చేసినట్టు సంస్కృత _గంథమున గలదు. చిన్నన్న దీనిని విడిచి పుచ్చెను. మూలమున ఇాణున కీళ్వురుడనేక వరముల నొసగినట్టు కూడనుండ చిన్నన్న కఠద్వయమును మాతమను (గహించినట్టు (వాసెను.

(189) ఉషా వివాహానంతరము (శీకృష్ణాదులు ద్వారకానగరమునకు పయనమై పోవుచుండగా, బాణాసుగుడు తన ధేకువు నొకదానిని వరుణుడు స్వాధీనము గావించుకొని పాతాళ లోకమున నుంచికొనెననియుకు, దానిని గాని తన కీయమనియుశు వేడినాడు. [శీకృష్ణుడందుల కంగీకరించి, గరుడునితో కూడ పాతాళ లోకమునకేగి, వరుణునితో యుద్ధమొనర్చి బాయిని గోవును ముక్తి గావించినాడు. ఈ కథ నంతటిని చిన్నన్న వదలివేసెుు, ఈతడీ (గంథము నుషాకల్యాణముతోడనే ముగించినాడు

(18) శ్రీకృష్ణుడు ద్వారకానగరమున కేగినపుడు పౌరజనులాతనిని పూర్ణకుంభముతో నెదుర్కొని స్వాగత మొసగిన వర్ణన మూలమున విస్తార ముగ గలదుగాని, తెకుగుశ లేదు,

(14) సంస్కృతమున (గంధాఎతమున మరల (శీకృష్ణస్తు వ్యాదులు గావింపబిడినవిగాని తెశుగున పునరావృతమనునని కాబోలు నద లేకయే కావ్యము సమాప్తము గావింపబడి నది

ఒకటి రెండు తక్కువగా [పబంధ వర్ణనలన్నియు నిదుగలవు. శైలి కూడ ఆ కాలపు శైలినే పుణికి పుచ్చుకొనినట్టున్నది. హర పార్వతులు జల్మక్రీడ సల్పిన జలజాకర వర్ణనము, యుద్ధభూమి, యుద్ధ వర్ణనలు మొవలగు నవి సుందరముగ నున్నవి,

వశ] ఒకొ్క్కాక్యయెడ పదముల కూర్చు సౌగనుగానున్నది. ఈ [కింది సమరభూమి వర్ణన యింద కుదాహరణము కాగలదు “ఎడ నెడ నిలదిండి యగయు గాకములు కరముల తరులు ముద్గముర తతులు పురకదంబములు నూపుర కదంబములు సిత సాయకములు భాసిత సాయకములు తత శివారము సంతత శివారము కట ఖండములును కంకట ఖండములును ఘబిత ద్విజాళియ ఘటిత ద్విజాళి” బాహువులు తెగిన బాణాసురుని జేగురు కొండతోడను పక్షములు తెగిన పతంగము తోడను నుపమించుట సుందరముగా నున్నది, “చరుతైన జేవురు కొండ చందమున నరసిన కొమ్ముల నగము రూపమున పక్షముల్యోయిన పతగంబు మాడి వనశ్షీణ బాధచే నవశుడై పుడమి బడి యున్న బాణుతో..--”” 42 ఇలి ధారావాహిగనుండి చదువుట కింపుగ నున్నది. ఇందంగి రసము శృంగారము. వీరాదు ఆంగ రసములు. బలభ[ద విజయమూ ఆము[దితము కర్త లోకేరావు సోమన, క్రీ.ళ. 1600 (ప్రాం తమువాడు. ఆశ్వలాయన శాభీయుడు. హరితస గ్నోతుకు. వీరివంశ మూలపురుషుడు శివదేవమంతి. 45. ఉషా కళ్యాణము, పుటలు 84-%5, తక. తంజావూరు సరస్వతి మహలు పుస్తక భాండాగారము. 16)

వీబీ

సోమన తండి ధర్మమంతి. తల్లి లక్కమ. సిద్దక, కొండన లీతని సోదరులు. లేకేరావు ఒకయూరిపేరు. ఇది కలియుగమున స్పర్షము వంటిదని కవి యథి (పాయము.

ఈతడు బలభదవిజయమను నీ కావ్యమును మాత్రమేగాక, ఐల్దాడ చరి తమను పద్యకావ్వమును, ?వర్శాతి మావోత్మ్యమన వచన కావ్యమును, లక్షణ జేపీ కల్యాణము, రంభా శుక సంవాదమను యక్షగానములను రచించినట్లు చెప్పికొనెను.

ఈ కావ్యవస్తువు భాగవతమునుండి గై కొనబడినది.దుఠ్యోధనువి కుమార్తె లక్షణను స్వయంవర సమయమున శ్రీకృష్ణ జాంబవతీకన్యలకు జనించిన సాంబు డెత్తుకొనిపోగా, దుర్యోధనాదులు సాంబువితో పోరాడి యాతనిని తమ నగరికి గొనిపోయి బంధింతురు. ఈ విషయమును నారదునివలన నెజిగి థ్రీకృష్ణ ఐల రాములిర్వురును యాదవ సైన్యమునంతటిని హోగుచేసికొని కౌరవులడై యుద్ధ మునకు ఎయలు జేరి మార్గమధ్యమున రై వత పర్వతమున విడియుదురు. కృష్ణా దులు నిదుర పోవుచుండగా, బలభ్మదుడీపాటి స్వల్ప కార్యమునకు భ్రీకృష్ణు డును, యాదవ శైన్యమవసరము లేదని భావించి వారికి తలియకుండగా తానొ క్కడే కొంత సైన్యముతో గూడ నేగి కౌరవులతో పోరాడి లక్షణ సహితు.డె సాంబుని గొనివచ్చుటయే యిందలి కథ. ఇది బలభ్యదుడు గాంచిన విజయమగు టచే బలభ్యద విజయము.

కవిః కీఫ, శ. 1600 (పాంతమువాడు. ఈతని ౩లి మూడువంతులు సంస్కృత పదములుగల్లి (పౌఢమై యున్నను, నాతి కరినమై గంగాసవంతి వలె ఎక్కడను కుంటువడక ధారాళముగ సొగిపోయినది. (గంధారంభమ నను, [గంధాంతమునను గూర్చి యిట్టు చెప్పుకొనెను.

మాట లెల్బను వింతమాటలైై చెలంగ

తేదైన కృతులందు తేటయై నిగుడ

నవరసాలంకార నటనలు మీర

కవిరాజు లౌగి శిరః కంపంబు శాయ” (గంధారంభము

బి4తే అమరంగ [శ్రీవెంకటాధీశు పేర, నవరసాలంకార నటనలు మీర కవిరాజు లొగి శిరః కంపంబు శాయ _పవిమా? త్మకులైన భావజ్ఞులకును చెవుల పండువుగాన చిరతంబుగను ద్విపద కావ్యంబుగా దెలినొంది విభవ విపులమౌ బలభ(ద విజయంబు కవిత” ((గంధాంతము) ఈతడు గావించిన ద్వారకాపుర, యుర్ధవర్దనలను తిలకించినచో నీతని ౩ లియు వర్ణనా పటిమయు. తేలియును. ఈతని వర్ణనలు కొన్ని సంచర్భములందు అద్వితీయమగు సౌందర్యమును గల్లియన్నవి. ఉదాహరణకు లఅక్షణకన్య సౌందర్యమును వర్ణించుటలో సామాన్యముగ నెల్లరు కవులును చేయు త్రీ ఆంగాంగి వర్జనతో మ్మాతమే ముగియలీదు. ఆమె అద్వితీయమగు సౌందర్యము ముంద రో ఉపమేయములన్నియు తీసిక ట్ట ఉపమానమే గొప్పది, “పదము లబ్జ్బముల రూపంబైైన నేమి మృదులత్వమందుల మీరుట యరుదు జంఘలు శరధుల జాడైైన నేమి లంఘించియందు కూలములేని దరుదు ఊరువు లనంటుల నొప్పిన నేమి తారకిందుల (2 నున్నందనముంట యకతుదు జఘసనంబు పులినంబు సరియైన నేమి లఘుతరంబిందు తర్ణక యుంట యరుదు” ఈ విధముగ సాగినది. ఈతడు గావించిన నై మిశారణ్య వర్ణన భాగవతమునందలి వర్ణనను పోలియుఎడి రమణీయముగ నున్నది. కథా భాగముతో నన్వయించుచు సంధ్యను వర్షిచుట సొగసుగా నున్నది. శ సూర్యోదయముకాగా నా సూర్యబీంబము, (ప్రావీదేవి శ్రీకృష్ణ బఐలరాము

లైత్తీత్తీ లకు నీరాజన మిచ్చుట క్రై యెత్తిన పసిడి పశ్ళెకమునవలె శున్నదని వర్ణించుట భావుకులగు కవులు జేయగల వర్ణన. ఈవర్జ్ణన యెంత మునోహరముగా నున్నదో: (పాచీ దిశాకాంత బల మాధవులకు రాచ మెచ్చుగను సీరాజనంబెత్త యసమాన నవకుంకుమాంకితంబై న పసిడి సళ్ళెరము చేపజ్టెనో యనగ గాయ్యతి మంత్రి తార్థ్యము లిచ్చి విపు లాయుతంబుగ (మొక్క నర్కుండు వొడిచె” ఈతడ్‌ యీ కింది ద్విపదలు భాగవత మునందలి పోతన పద్యములకు*ే ద్విపదానువాదములై యున్నవి. “*ఏ దేవు భృత్యులై యిందాది సురలు యాదరంబున గొల్తు రనిశంబు వరుస తెరలి యే బేవు మందిర మెంత దివిజ వరస భూవిభవ భవ్య స్ఫూర్తి జెందు సఖులతో నే దేవు చరణంబు లొత్తు నఖిల లోకైక మాతైనట్టి లక్ష్మి తివిరి యే దేవుని దేహ కళాంశ సం భవులము పద్మజ భవులము మేము అట్టి కృష్ణునకు (బహ్మాండ వేల్చునకు పట్టభదులంటో9చు పట్టభళ్మదునకు చెంది [పేమ మరాజ చివ్నాంబు లెల్ట టొందరాదంట యద్భుత మిది కాదె” ఈతడనేక స్థలములందు జాతీయముల నుపయు క్తము గావించినాడు. కీశ, ఆంధ మహాభాగవతము,

వీర్‌

“విగురుగొమ్మకు చేవ సింహాలమీదో

“*శ్వరువు కన్నను గుడ్డు మీరె”

అనయ నెక్కినవారి కేనుగ కురుచగనం

టోలు పల్పనకట్టు కున్నట్టు”

“నెరిగుడి మింగువానికి గుక్ళోని

వరలింగ మొగి నుట వడియంబు గాదె”

“ఎలుక పిల్లి మెడగంట గట్టునె”

“మూరెడువారు బారెడు గుంగుట పాడిగాదు"

“బచ్చలి కూరకు పరికింప దురద పెచ్చు”

"కలిసి ఉన్న దొంగకు చాకిరేవు చదరమైనట్టు”

“*గారదాకిన మీలంబుగతి చారుదెంచుట”

“చేతులు పొడమైన గన్నళతల్లి కౌగిటం జేర్చు రక్కరిక రితి”

“చక్కైర యెరువుగా నిచ్చి మొలువంబెట్టిన

“వేములు తియ్యనగునె”

కుక్కుతోకను ఒక గుండు గట్టినను చక్క-నౌనె

తొంటి చందంబె కాక”

“గుంటి మీది చీంబోతువలె తన చేతిలో

నృపుల వలసినట్టు శాయవలె”

“*చక్కం బూచిన చీమ 'సెతంబుగాను తొక్కితే

గరచు, జోదులం జెప్పనేల”

“మెడ మచ్చ గలిగిన ఊరపిచ్చుక శివుండౌనె” ఇందలి _పధాన రసము వీరమని చెప్పవలసి యున్నది.

ఇందటనట గణ భంగ దోషములు, సూర్యగణములను (ప్రయోగింప

వలసిన స్థలము లందు యగణ జగములున్నవి. ఇవి లేఖక (పమాదములేమో ఏలయనగా ఇట్టి వొండురెండు స్థలములందు మా్యతమే యున్నవి. కవిత్వ మన్ని యెడలను నిర్గష్టమై యించుక వాొంధమైయున్నది,.

ఓ66

ఈతడు పోతన భాగవతమును జూచెనుగాని, అంతకించుక పూర్వమే రచింపబడిన మడికి సింగన భాగవత మును జూచినట్లు లేదు. తి. ఇతరములు పరమయోగి విలాసము

తాళ్ళపాక తిరువేంగళనాధ కృతమగు నీ ద్విపద ప౦బంధము పన్నిద్దరు వైష్టవాచార్యుల చరిితను వర్ణించునది,

అలమేలు మంగా శ్రీ వేంకటేశ్వురుల నుకించి, తం్మడియగు తిరు మలయ్య కంజలి యిడి, కరువైన, పరమాచామ్యడు వాధూలపతి నప్పగారి స్మరణతో [గంధారంభమును గావించెను. ఈతడు స్మరించిన యప్పలాచార్యులు వాధూల వంశావతంసుడైన నన్నాపి యప్పలాచార్యుడై యుండును. ఈతనికే “కందొడైై కోవిల అజ్జన్‌” ఆని పసిద్ధి శ్రి నేలటూరి వేంకటరమణయ్యగారు రెనాలి రామకృష్ణుడు, ఆతని సమకాలికులను*” గూర్చి చర్చగావించి, వైష్ణవ గురువులై న ఆప్పలాచార్యులు మువ్వురు గఆఅరని నుడివియున్నారు. ఏవరితో [క్రీశ 1567 నాటి కాసనమున పేర్కొనబడిన యప్పలాచార్యులే చిన్నన్న గురువై యుండదగును.

సకలాంధ (పబంధములందుకు విడువబడని స్వప్న వృత్తాంత మిందు కూడ గలదు. ఈతడొక కావ్యమును రచింప వలెననితలపోయుచున్న సమయ మున వేంకటేశుడు కలలోన గానుపించి, (దవిడ 1పబంధముము తెను్సన ద్విపద రూపమున రోచింపుమని యానతిచ్చెనట.

ఈ (_గంథధమందు పంటడెడుగురు వైష్ణవాచార్యుల చరిత (వస్తుతింప బడినది. ఇందు మొదటి మువ్వురాళ్వారులు, పొయగైై; భూత, పేయాళ్వారులు పురాణపురుషులు _ చార్మితక పురుషులుకారు. పురాణపురుషులు. వీరొక్క కరు

శీర్‌ భారతి, మార్చి, 1941,

విశ?

విష్ణు (పశంసాపూర్వకముగ నూరు శ్లోకములను చెప్పినట్టు (పసిద్ధి. వీరి కాల మును గూర్చి చర్చించుచు డైన్స్‌ చం్యద నర్కార్‌, గ|.డ,, కి.గి.5.. ౧౧0. గారిట్టు చెప్పిరి. “1060008౧ 1819110 108 2౪813౯23 0 ౪1910౧6" ఈ9న801811/. 717 108% ౩౧౮ [65[౧2 2౧6 04౧౧౦1 06 35519౧66 €0 & 6౮216 688 "6! 180౧ ౧6 66062 886, 85 [౧85 5010611౧65 0660 5౮06665166. 16

రంగాచార్య, ఎం ఏ.ఎల్‌.టి గారు వీరిని గూర్చి యిట్టు [వాసిరిః

ళా

“గం 5 60/06 41౪25 28 1600008117 00౪211 07 ౪09 ౧౩౧౫౦5 0 గిం౪ర8', ౧౮౮౩౧ (0౧౪618) 2౧6 గ. [౧0596 ౪6౧/ ౧౭౧౧85 ౧6106416 1౧6 ౮౧92౬ 16264116 0౦+ €611 !+8. ₹067 88 641166 5017113 ఇగ6ే గ౫౮ే 06౧69. 5668౮656 "౧ 1161 961+-€0 (661[655 2౧6 61౪౧౦ 1910౧ 6/ 8౮౦౧66. ౪60% 62౧౦66. 2౧6 52౧6 1 (6 ౧60019 ౪/౧౦ ౧౭64 1091 116౯ 96౧985, 606 ౭050[0864 2౧64 606 6౧8౧౧౦౮౫౭౮ (౧67 ౭౧౮6166 ₹0గ1 ౧1౭౦6 10 ౧1209 260౧8591౧6 ౧918౧౫5 10 ౪16 ౭౧ +651210౧09 (2(082౪78182129) 0 ౪ 5౧౮6 10 116 611616౧1 ౪1112069 0 74౧౧11౧౭86. ౧6 ౧68 7౧6౪8౧6౭63 (1౧9 11౮౪౭౧౮461 19 8 (09 0 78౧011 7౭56, ౧68 169 189.00గ1100 0% & 0/6౪/1063 1౧6 159 6 ౧౦గ౧౧౧౫6౧౦౭౧౧౪౧ 016 ౧అయ *₹06 71౮౪866846 0 116 151 11/99 ఉ1౪215 15 0౧6 01 116 68౧11681 ౪/౦౧/౧9 1౧ ౪15 56/16 ఇ౧6 21/65 8 06109 10 116 ౧ 6౧/౧౦౧౦[౦ర/ ₹06"? 50౧69 319 10౧ ₹013 [6850౧ 78821666 25 116 6821 651 960110౧9 01 ౪19 1212౪14 [0/2082060201+ 0౪7 ౪౧100 ౧౭౧౦౭ 6 1౧౪౧౧౧9 ౦ ౪16 శీ!౪8/8 040069 12(69/ 0౧ 1003 0011600476 ౪ 681166, 4?

బభార్గవముని, దేవకామెని, కనకాంఫలకు జన్మించిన తిరుమ? శై యాళ్వారు నాబ్గవయాళ్వారు ఇతనికే ధ క్రసారుడని నామాంతరము గలదు.

భ క్రిసారుడు తన తేజము నొరులెరుగకుండవలెనని మేదరివలె శూర్చుము లను విక౦ియించుచు విస్ణుపద ధ్యానమున నుండి కొంతకాలమైన పిమ్మట ఒక గహయందుండ సాగెను. ఈతడు విశేషమగు మహిమగలవాడు ఒకపర్యాయము

&6 కల్చరల్‌ హెరిలేజ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా, సం 4, పుట 148

47 06104181 16711289 0 1౧612. ౪01. 1.2. 166.

రి48 హెరపతీ పరమేశ్వరులకు తన మహిమను జూపి వారిచే హరిడాసులు మహిమా న్వితులని పొగడబడినాడు ఈతడి మహిమకు చాటు అశేక కథలు వర్ణ్షితమైనవి, ఈతడును ద్వాపరయుగము 869,900 సంవత్సరమున _ జనించినట్లు గురు పరంపర కలన తెలియుచున్నది బారి తకముగ క్రిం థా, “720 సంవత్సర మని తెలియుచున్నది. కి,ళ. 600-680 వరకు పాలించిన పల్టవ మహేంద? వర్మ సమకాలీకుడని కొందరందురు, నమ్మాళ్వారు అళ్వారులందరిలోను నీతడు మిక్కిలి మహిమాన్వితుడుగ నెంచబిడు చున్నాడు దాహ్మాబేతరుడు, చెల్లాల కులజుడు. విష్వక్సేనాంశ సంభూతుడు ఈతడు జనించిన వెంటనే హరి సూతికాగృహమున కేతెంచి జ్ఞానోప దేశ మును గాపించినాడు,. ఆ జ్ఞానామృత ముచే పరితృప్తుడై ఆచిన్ని బాలుడు సర్వజగమును మరచి ఏడ్వుకుండగా, ఆ దాలుడు మోగి యని భావించి నాధనాయికి వానిని కురుకేవని మందిర (పాంగణమున గల తింతిజీ పృక్షము మొదల మెత్తని పొత్తులు పజచి పరుండిబెట్టినది. తల్లిదం్యడులు తనను వీడిపోయిన పిమ్మట నమ్మాళ్వారు. తరుణ భావమును దాల్చి తింతిిణీ వృక్షమునందలి కోటరమున వసతి యేర్పజచుకొని యోగాసనస్థుడె మౌనము వహించి పదునారు సంవత్సరములుండెను. పదునారవయేట యోగనిదనుండీ మేత్కాంచి విష్ణునిపై ననేక పద్యములు చెప్పగా, అర్బావతార రూపమున నున్న విష్ణుని మూ ర్తులన్నియు నాతని చుట్టును గూడి, తము బాడుమనుచు, కారిసుతుసి వేడికొనగా, అతడటుతే నీరజోదరుని వర్జించి వేదములను ప౦బంధ రత్నములుగా కూర్చినాడు. ఈతనికి శరకోపక, పదాంకుళమునులని నామాంత రములు. ఈతడు విష్ణు స్తుతి పరకముగ నాల్గు విధములగు పద్యభాగములను రచించెను, అవి డిరుచి త్తమ్‌, తిరువాశిరియమ్‌, పెరియ తిరుపెందాది మరియు తిరువాయి మొటీి. ఇవి నాలాయిర వబంధమందు మిక్కిలి ముఖ్యము భాగ నులుగ నెంచబడుచున్నవి, వీనిని థ్రీ వైష్ణవులు నాల్లు దాంివిడ వేదనులుగ

వీశ9

భావింపుదురు ఈ విషయమును స్వయముగా నమ్మాళక్వారుబే తన శిమ్యడగు మధుర కవితో చెప్పెను.

తక్కిన ఆళ్వారుల రచనల కంటె నీతనిరచనలే, దక్షిణ దేశ మున వైష్ణవుల కనుసరణీయములునయ్యెను. ఈతని రచనలు సాధారణ భక్తు లకు భావస్పోరకములుగనుండును జ్ఞానుల కవి వేద వేదాంతముల యొక్కయు, గీతా భాగవతముల యొక్కయు సారము లనిపించును. ఈతడు శ్రీవైష్ణవ మఠము యొక్క ముఖ్య సిద్ధాంతములము బోధించుట వలన తరువాతి యాచార్యు లీతనిని “కూటస్టు "డనిరి.

నమ్మాళ్వారు శిష్యుడు. ఈతని జన్మ సంవత్సరము కీ9. ఈ. ?97 అని చార్మితకులు నిర్ణయించిరి. గురుపరంపరవలన నీతడు కలియుగము 888వ సంవశ్సరమున జనించినట్టు తెలియచున్నది. ఈతడు జన్మించిన వెంటనే యోగ సామా9జ్య పద పట్టభ_దుడ్లై మాధవునిపై మధురమగు కవితను చెప్పుట వలన సీతనికి మధురకవి యను నామ మిడిరి

ఈకడః కేరళ జేశాధిపతి. విష్ణు పదాయత్త చిత్తు డై భాగవతులను సేవిం చుచు ఐహిక భోగముల నన్నిటిని త్యజించి, తుదకు రాజ్యమును కూడ విసర్జించి వైష్ణవ ఆశ్వారుడాయెను. అపర రుక్మాంగదచుడని _పసిద్ది గాంచినట్టియు, పరమ బైష్టవుడను శైవ చేరవంశ భూపాలుడు ధృఢ_వతునకుః శ్రీమహావిష్ణువుయొక్క కాస్తుభాంశమున కుకుఒుట నగరమున కలియుగమున మాఘమాసము పునర్వసు నక్షతమున నీతడు జనించెను ఈతడు కలియుగము 8? సంవత్సరమున జనించినట్టు గురుపరంపర వలన తెలియుచున్నది చార్మితకముగ నీతడు క్రీ శ, 787వ సంవత్సరమున జనీంచినట్టు నిర్ణయింపబడినది,

యణ ణి ఎల్లప్పుడును భాగవత సేవయంటదే మునిగియండెను భాగవతుల రాక

250

పోళలకెట్టి యడ్డంకులును లేకుండ నేర్పాటు గావించెను. ఈతనిని వెష్ణవ సేవ నుండి, మరల్చి రాజ్యకార్యాసక్తుని జేయదలచి, నుంతులొకసారి యీతని భూషణములను దాచి, వైష్ణవులే వాటిని దొంగిలించిరనియును వారి నికమీద సభకు రానీయ వలదనియుననగా, కులకశేఖరుడు వైష్ణవులు ముమ్మాటికిని చోరులుగారని (పతినజేసి, అద్ధానిని బుజువుపరచుటకు, సర్పమున్న ఘటము నొకదాని నెత్తి నాడు, అపుడు అంచుండి సర్పమునకు బదులుగా, శ్రీరామ చం్యదుడు |పత్యక్షమై యాతని భాగవత భక్తిని నిరూపించిరాడు. ఆ _పత్యక్ష మయిన (ఫ్రీ రామచందుని స్తుతింపుచు, (దవిడ పబంధనును, కెరుమాళో “తికుుమొతిని రచించెను. ఇదిగాక యీతడు ముకుంద మాలసు గూడ రచించె నని కొందరి తలంపు. విష్ణుమూర్తి యీతని భక్తికి మెచ్చి, యాతని పుతిక యగు నీళాంశ జాతను తన కిచ్చి వివాహము జేయుమనగా, అబటుతేగావించి నాడు.

ఒక పర్యాయము రామాయణమున సీతాపహరణ ఘస్టమును విని సీతకు కల్గించిన కష్టమునత్తై రావణుని వధింతునని లంకాధిముఖుడై పోవుచుండగా, భ్రీరంగస్వామి _పత్యషమై విమానమున వైకుంఠమునకు తోడుకొని పోయెను. భండార్కరుగారీతడు కీ, శ. 12వ శతాబ్ద పూర్వార్ధముశ నున్నట్లు చెప్పిరి 9 తిరుప్పాణాళ్వారు

ఈతడంత్య కులజుడు. ఉదై యూరు (నేటి తిరుచునాపల్లి) నగరమందు కార్తీక మాసమున రోహిణీ నద్ముతమందు ఫ్రీ మహావిష్ణువు యొక్క ్రీవత్సాంళ మున జనించెను. ఈతని కాలము [కీ.ళ. 841 (పాంతము. ఈతడు వీణాగానము సేయుచు విష్ణుని నుతింపు చుండెను, నాలాయిర _ప్రబంధమున నీతడు “అమ లన్‌ ఆడిప్పదాన్‌” అను భాగశును రచించెను, తొందరప్పొడి యాళ్వారు [వ్మిపనారాయణుడు]

తంజావూరి క్మేతమున శ్రీహరి యొక్క- వన మూలాంశమున బాహ్మణ దంపతులకు జన్మించెకు జనని గర్భమందే సకలము నెతిగిన మహిమో పేతుడు కావేరీ తీరమున పుష్పోద్యానమును నిర్మించి, ఫలపుష్పములను శ్రీరంగస్వామికి సమర్పించి క్లైంకర్యము చేయుచుండెను. ఈతని త్తెంకర్యమునకు శ్రీమహీ

60. ౪450౧4౪190) & 541/15౧2, రి4గ6 50.

వీర!

విష్ణువు తృప్పినౌంది, రన లీలా వినోదము నాతనికి చూపదలచ్చి దేవిదేవియను వేళ్య వలయందీరచు చిక్కుకొన్నట్టుగ జేసి చివరకు ముక్తినౌసగినాడు.

ఈతదు వకమాలిక _ప్రాబోధకి యను కృతుల రచించెను, వీనిని నేటికిని భక్తు లాదరముతో చచుపుదురు. తాత్కాలిక ముగ మానవుడు చేయు అపరాధము లను, తప్పిదములను భశవఎకు డేవిధముగ దయాషయుడై చమించునో నీగీత ములు వివరించుచున్న వి. ఇవియే నాలాయిర _పబంధమందలి “లిరుమా లై” “తికువాళ్ళి ఎకుచ్చి”" యయ భాగములు. ఈరడి బోధ ఈ _కింద్‌ విధముగ నున్నది=

510416 ౧౧౪౧ 1౧/6 ౦౧6 ౧౮౧66౪6 29 1౧6 ౪6629 98౪7 0౧6 ౧811 ౪/11! 09 ౪/౭90964 ౧౩౩౦౧. 1౧6 10/ (6౧81౧1౧8 /111 091 ౧6౪/186 ౪౭౩66 1౧ 0॥1164%౧006. 00౪1006. 9690568104. [౧౮౧౩6౦౧ 61598239 2౧6౮ 0!64 206! 064౪61! 6? ౧ 5౯౧౧౩౧౮౭౩౧౫“౨ 16గ౧౧౧19! | 691/6 0"గ1% ౧౦ ౧౧౦%

(౧|౭౧౩|4(66 0౪/౨౮. 5, 1. గంం౧8గ

ఇట్టి ధావమ్లునే భాగవతిమువందయ _పహ్ల్హాము డుప చేశించినాడు. "కతవర్ష సరిమితంబై న జీవితకాలంబున నియత౨వ్రైయుండు, నందుసగమ౨ధకార బంధురం బయుశ్శాతి రూపుఎబునని _వాదివువహారంబుల నిరర్థకంబ మననుతక్కినపంచాశో ద్వత్సర ఎబుల దును దాల్య కైశోర పయో విశేషంబుల వింశతి హాయనంబులు గడుచు. గడమ మ ప్పది యబ్దంలు నిందియంబులచేత పట్టుబడి దురవగాహంబు లైన కామ.కోద లోభ మోహ మవమత్సరంబులను పాళంబులం గట్టుపడి విడి వడ సమర్జ్థుండు గాక _పాంంబుల కంటె మధురాయమాజయైశన తృష్ణకు లోన్నై.,..” యుండునని చెప్పినాడు 2

51 1౧618౧ 12061 €8౧౦8-8[2౪2౧ ౮౧౪651. ౧. 156

(శ్రీమదాం(ధ మహా భాగవతము, సపష్మ, స్కం. 215,

లి5్‌లి

పెరియాళ్వారు

థీ విష్ణువు యొక్క గరుడాంశమున జన్మించి, థ్రీ విల్లిపుత్తూరునందు “వటప్మతకాయి* కైంకర్యము చేయచుండిన వైన్టవ భక్తా గేసరుడు. ఈతడు క్రీళ. ?25 నాటివాడని చార్మితకుల యభిపాయము. వైష్ణవ పూజా వివర్ధను చగుట వలన విష్ణుచిత్తుడను ఖ్యాతి గల్గినది, సుందరమగు పుష్పోవ్యానము నొక దానిని బెంచి, శ్రీ నటప్టత కాయికి సుమదామ _కెంక ర్యమును జేయుచుండెను- ఈతడు ఫ్రీ మివా విష్ణువుకు (పీయభక్తుడె యుండెను. కాన, పాండ్యరాజు పర తత్త్య నిర్ణయము చేయట తై యేర్పరచిన సభ కీతనిని బంప వాదము. చేయించి “సయేష సర్వ భూతాంతరాత్మా పహతపాత్మా దివ్యోచేవో ఏకో నారాయణో వారిః” అకు వాక్యానుసారముగ, విమ్ణు పారమ్యమును స్థిరీకరింపజేసిరాడు. శాస్తాంర్ధ జ్ఞానములేని విష్ణుచిత్తుడిట్లు చేయగల్లుట విష్ణుని యను శహమే కారణము. జ్ఞానము లేనీ విఖ్యకంటె విద్యలేని జ్ఞానము గొప్పదని దీనివలన తెలియచున్నది+ భక్తి సర్వోత్యష్టమైనది, నాలాయిర పబంథమందితని రచశ “తిరుప్పల్లాండు' గోదాదేవి

భూదేవ్యంశమున ఆయోనిజగ జన్మించినది. విష్ణు చిత్తునకు పుష్పోచ్యా నమున లభించుట వలన నాతడీమను బాలికవలి పెంచసాగాను. విష్ణు చిత్తుడు (పతి దినము వటప[తశాయికి గొనిపోవు మాలలను తాను మొదట ధరించి, పిమ్మట అతవికి పంపుచుండడది వటప్మతశాయియు ఆమె ధరించిన మాలలను ధరించుచు కొండదాకుచుండెను, ఒకనాడు ఆమె మాలను మొదట ధరించుటను జూచి విష్ణుచిత్తుడు దానిని గొంపోక వేరొక దానిని స్వామికి గౌనిపోగా, స్వామి ఆమె ధరింపవీ మాల తానౌల్టననియు, ఆమె మొదట ధరించినదే తనకు కావలె ననియు, ఆమెను తాను వివాహమాడుదుననియు దెల్చెను ఇందువలననే ఆమెకు చూడి కుడుత్తాళ్‌, చూడి కుడుత నాంచారి యనిపేర్టు గలవు ఇట గోదా దేవియ్యు (క్రమముగ రంగనాధుని యందు భక్తి గల్లినద్దై యాతనినే పరిణయ మాడు దునని నిశ్చయించుకొనినది. శ్రీరంగనాధుని పతిగా బడయుటకు, మార్గశీర్ష మూ శమందు (వతము నాచరించి, రంగనాధునిపై నొక _ప్రబంధమును రఛిం

వీర్‌8 నది. ఈమె రంగనాధునిపై రచించిన రెండు స్తోతములును, నాలాయిరపి బంధమందలి “తిరుప్పావై” మరియు, నాచియార్‌ తిరు మొబటి' మొత్తమామె రచించినవి నూటడెబ్బది మూడు గీతములు. ఇవి మిక్కిలి గూఢమగు నర్థ మును గలిగియున్నవి. తాళ్ళపాక చిన్నన్న సంఎక్రీర్తనమలమ రచిందినని కొందరనుచున్నారు

గాని, ఈతని నంకీర్నన లేమియు లభింపలేదు. తాను రచించిన బ్లైచ్చటను చెప్పికొనలేదు. కాని గోదాదేవి వివాహ సందర్భమున రంగనాధుని మేల్కొ ల్ప్బుచు రచించిన టశ్రీరంగరాజ (పటోధన ద్విపదలు ఆపూర్వుగేయ మాధు ర్యముకు గల్లి యుండి, ఇతని సంకీర్తనలు మనకు లభింపని కొరతను దీర్చు చున్నవి. ఇట్టి విందు పదింటిని రచించెను. మచ్చున కొకటి;

“అరుణ బి బం బుదయా దిపై నిలిచె

బలపల వేగి వీడ్వద మబ్బు అడగ

నలరుచు బూ దేనియల సోన గురిసె

బొలిఎచి కరుణ చొప్పడ యోగ నిద

చాలించి శ్రీరంగళామి మేల్కౌనవె” తిరుమంగై యాళ్యారు

చోళ మండలమున [శ్రీహరి యొక్క కార్ముకాళమున జలించెను.

ఈతరు (కీశ. 7768 (పాంతముల నుండినట్టు చార్మితకుల యభి పాయము పరకాలయోగియని యీతడికి (పసిద్ధి, చోళరాజునొద్ధ మంతిగ నుండెను. భాగవత సేవకు రాజుగారి టొక్కాసమునుండి ధనముళు వెచ్చింపగా రాజా తని హింసించి నగరినుండి వెడల తరిమినాడు. ఇక పరకాలుడు చేయునది లేక, “తనుగూర్చి చేయు నధర్మంబు ధర్మ” మని (శ్రీహరి మునుపు నుడి వినాడుగొన, వై ప్లశార్థముగ చోరవృత్తి నవలంబింపనిశ్చయించి నాడు భార్యతో కూడ సాగరతీరమున ౧ల మహారణ్యము నొకచానవిని చేరి వైష్ణవ సాహసము నకు పశుమా?ిగలుకట్టించి, సము_ద తీరమునకు నిత్యము వచ్చు నోడల లోని బేహారులవద్ధ ధవముకు కొల్లగొట్టి భాగవతారాధన చేయుచుండెను.

వీర

ఒకపర్యాయమాతని కీవిధముశ కూడ ధనము అఐభింపకుండగా, శ్రీమహా విష్ణువే, ఆతని వడ్డకేగి ధనమును సమకూర్చి, పిమ్మట స్వస్వరూపమును జూపి, భక్టున కష్టాషరీ మం[తము నుపడేశించినాడు ఆతని వాత్సల్యము సాటిలేనిది. శ్రీహరి దివ్య స్వరూపమును _నుతింపుము, తిరుమంగై యాళ్వారు పది పద్యముల నళ్లెను. మరియు శ్రీవిష్టసనియొక్కు యవ తారములను నుతింపుచు, నవరసములు చిప్పిలు వట్టుగ, మరివేయి ఎనుబది నాల్లు పద్యములకు చెప్పెను. నాలాబమిక _పబంధమందలి యీతని రచనలు, పెరియ తిరుమొి, తిరుక్కురాండకమ్‌, తిరునే దుండాం డకమ్‌, తిరువేలు కూరిర్నుక, సిరియ తిరుమాడల్‌, పెరియ తిరుమాడల్‌, ఈ మాడల్‌ రచనలంద భగవంతుడు నాయకుడుగము జీవుడు నాయ కుని కొరక3ై విరవోగ్నియందు తపించుచున్న నాయికగను చ్మితింపణ డిరి. ఈతని యీ అటు విధములగు రచనలునః నమ్మాళ్వారు రచించిన నాల్గు రచనలకు తరువాత చేర్చువలెనని వైష్ణపుల యథి పాయము, నమ్మా శ్వారు రచనలకు నాల్గు వేదములుగను, పకకాలయోగి రచశలాబజు వేదాంగ ములు గను థావింపబడుచున్నది. నాలాయిర (పఐంధమందు వీరిర్వురి రచ నలే యధిక సంఖ్యలో నున్నవి- ఈతని గీతములు మొత్తము ఒక వేయి

మూడువందల అరువది యొకటి (1392), బౌద్ధ జ్లైనులకు వాదమున నోడించి చోళరాజుచే బహుమానింప బడినాడు. పావాచార్యుడై న జ్ఞాన సంబంధుని తన కవిత్వముచే మెప్పించినాడు, ఈ జాన సంబందరు పల్లవరాజైన మొదటి నరసింహా కాలమున నుండెకు. నరసింహవర్మ కీ9.ళ. 650-688 వరకు రాజ్యముచే సెకను. పరకాలయోగి వారి సమకాలీశుడై నచో నాతడేడవ శతాబ్ధమున నుండినట్టు భావింపవలసి యున్నది, కాని అధికసంఖ్యాకులు చారిితకు లీతడు 8వ శతాబ్దమున నుండినట్లు భావింపుచున్నారు. కాన పెకధ

యంతవరకు సత్యమో చెప్పజాలము.

హరిపూజకంటె హరిభక్తులపూజ ఘనము. అట్టి పూజగావించిన పరకాల

యోగికి విష్ణువు (పత్యక్షమై కరుణించినాడు,

తీర్‌క్‌

క్రీం3, 850 పా౦ంతములనాటికి ఆళ్వారుల థ క్తి మార్గము ముగిసీః ఆచార్యుల జ్లానమార్గ మారంభమయమునది. ఆళ్వారుల బోధలకును, ఆచార్యుల బోధలఐకును గొంత భేదమున్నది. ఆచార్యులు తమ బోధలను కేవలము దావిడ (బంధముల నుండి మా తమేగాక, సంస్కృతమందున్న మత[గ్రంథములను నుండియుచేకానుచుండిరి. వీరు కేవలము భక్తిని మాాతమే ప్రధాన సాధనముగ నంగీకరింపక, భక్తితోపాటు కర్మజ్ఞానములుకూడ భగవంతు నెజుగుటకు సాధనములని బోధించిరి. పీరు వేదోపనిషత్తులు భగవర్గీకలకును, ద్రోవిడ _ఉపబంధమునకు నొకవిధముగ సమన్వయమును గల్పింప జూచిరి, వేదోప నిషత్రలయందు వివరింప*డిన పరతత్వమే [దావిడ పబంధమందును జెప్ప బడినదని వారు బొధించిరి కావుననే వీరికి ఉభయ వేదాంతినులను ప్రసిద్ధి యేర్పడినది. వీరాళ్వారులును తమ మార్గ దర్శకులుగ పూజ నీయులుగ భావిం చిరి. వారి నాలాయిర _పబంధమును వేద తుళఖ్యముగ సంభావించి, దేవాలయా దులంచును, గృహము లందును పఠనీయమగణు గంధమని గౌరవించిరి, నేడు (శ వైష్టవ్వు లాచరించు ఉపవాసొదికములు, పూజలు, దాన ధర్మములు పండుగ పబ్బములు, ఈ ఆచార్యులు _పవేశపెట్టినవే. నేటి 'శీవైష్టవ సంప చాయము నంతటివి వీరేర్పరచినదే కావుననే వీరు శీవైస్టవులకు పరమ పూజనీయులు, నాదముని

(పథమ నైష్ణవాచార్యుడు [పబంధమందలి రచనా సౌందర్యమున కబ్బురపడి యోగ మార్గముకంటె వీనియందలి గీతములద్వారా, భగవంతుని, సాధించుట యనువుగా నుండునని భావించి, ఆ పిబంధమును వెలుగులోనికి దెచ్చి మిక్కిలిగా వ్యా ప్రిని గలిగించెను నాలామిర (వబంధమును ఒక్కాక్యా భాగమునందు వెయ్యేసి పద్యములుఎడునట్టుగ నాల్గు భాగములుగ విభబించినాడు ఆయా పద్యములయొక్క ఛందస్సు ననుసరించి యాతడిట్లు విభజించెను, (పస్థాన త్రృ్యయముతో, దీఏకి సమన్వయము చేకూర్చి, తన స్వగా౦మమగు వీరనారాయణస్వామి యాలయముశ దీనిని పఠించు నేర్పాటు గావించేను, ఈతని తోడనే శ్రీ వైష్ణవమున కొక నవచైతన్యము. స్ఫూర్తి, వ్యా ప్లిగలిగి, దానికొక నూతన యుగమేర్చ్సడినది. “యోగరవాస్య"మను గ్రంథము నీతడు రచించెను

వర

కాని నేడది యలభ్యము. వేవాంత చేశికులీ గ౦ంథమునుంగి యుదాహరించిన వాక్యములు మ్మాతము లభ్యమగుచున్నవి. ఈకడి రెండవకృతి, న్యాయత త్త్యము ఆచార్య యుగమందు విశిష్టాద్వెత మత సిద్ధాంతమును తెల్పు కృతులలో నిదియే మొట్టమొదటిది దానమునాచారుశ్రడు (ఆళవందారు)

నాధముని పుుతుడగు ఈశ్వరముని ప్పుతుడు. పుండరీకామ రామమిశుల యనంతర మీతడు, ఆచార్యుడయ్యెను. పిన్న [పాయమునందే మహి భావ్య సూరియను గురువువద్ద వేవాది విద్యల నభ్యసించి. చోళరాజు పురోహితుని వాదమున నోడించి* రాజుగారిచే అర్థరాజ్యమును బడసినాడు. రాజుగారి ఖార్య యామునాచార్యులను జూచి మికిలి మెచ్చికొని, “నన్నేల వచ్చితో తండి" అని పల్కినది. అప్పటినుండి యాతనికి ఆళవందారను నామమేర్చడినది.

ఈతడు సిద్ధి తంయముకు, జ్ఞానసిద్ధి, ఆత్మసిద్ధి, ఈశ్వర సిద్ధి అను కృతులను శ్రీహరి స్తోం తము (సోత్రరత్నము) _ గీతార్థ సం్యగహము, మహాపురుష నిర్ణయమను _గంథములను రచించెను. స్తోతంరత్నమందు విష్ణువును స్తుతింపుచు డెబ్బది పద్యములను రచించినాడు, విజముకీది స్తోత్రము మ్మాతమే గాదు. అతడు శ్రీ మహావిష్ణువును శరణుపొంది (పప త్రిద్వారా ఆతనిని సేవించిన విధమును దెల్పుచున్నది. ఈతని మరికొన్ని కృతులు థ్రీ చతుళ్లోక్కి మహాపురువ నిర్ణ మము, ఆగమ(పామాజ్యము రామానుజాచారు్రలు

యాము౮ాచార్యుని మనుమని మనుమడు, మహాపూర్ణుడు, తిరమలనంబీ* గోష్టీ పూర్ణుడు మొదలగువారిచే ఘక రహస్యములనెరిగినాడు. గోష్టీ పూర్ణుడు రామానుజునకు పరమ రహాస్యము నుపదేించి దీ5ని అనధికారుల కొన శరొదని చెప్పినాడు, కాని కృపాంతరంగితృుడై న “రామానుజ స్వామి తనకు [పసాదించిన

వీర?

గీతోచరమార్థమును*! అందరు వినుచుండగ నుచ్చైస్వరమున నుచ్చరించినాడు. అప్పుడాతని గురు డలిగి. “గురుతోడ బొంకిన వాని కరియ గతి యొద్ది తుడి నరకమెకాని అని యనగా,రామానుజుడు రహస్యము నెటిగి, అనేకులు శౌరిని జేరి, తానొక్కుడును నరకమున కేగిననుమంచిదని పల్క_గా గురువు మిక్కిలి సంత సించి,_పపంచమందలి సర్వులకు నుద్దరింప నేతెంచిన మహాపుకుషుడితడని పొగడి తనపుత్తుగనాతని శిష్యుడుగా జేసినాడు. రామానుజుడు హిందూ బేళమునందలి పుణ్యషేేతముల నన్నిటిని దర్శించినాడు. శ్రీరంగమున, ఏకదండి యతి శిష్యుల నోడించి, వేదాంతదీపము, వేదాంతసారము, గద్యతంయము? గీతా వివరణము నను _(గంథములను రచించికాడు, కాశ్మీర దేశమున కేగినపుడు అనపీ కారచా దేవి, “కప్యాసం పుండరీకమేవ అక్షణీ” అను లళ్లోకము కితడు దెల్పిన సుందరమగు అర్థమున కానందమొంది యెదురేతెంచి ఆదరించి నది. పుణ్యషేతముల నన్నిటిని దర్శించి, మరల ్రీరంగమున కేతెంచి, ఆట డెబ్బదినాల్లు సింహాసనములను శిష్యులకు (పతిష్టించి. శేషళతైల దర్శ నార్థమేగినాడు. ఇట్టు శై లమునెక్కి. చనుచుండగా* థ్రీ వేంకటేశుని (ప్రసాద

మును తిరుమల నంబి ఠామాకుజుంకు తెచ్చి యిచ్చెను (్రీరంగమున కేతెంచి, (శుతి వాక్యముల క్రైక్యముగ థ్రీ భావ్యమును రచించి శిష్యులకు వేద వేదాంతములను బోధించిరి. శివభక్తి పరుడగు ఆనాటి చోళరాజు వైష్టవుడయిన నీతని బాధింపనెంచగా, నీతడు యాదవాచలమున కరిగి యదుగిరీశ్వరుని పకిస్టించి (శీరంగమునకు మరలు తలపున నుండగా నచటి వైష్టవులందరును తామాతని నెడబాయలేమనియుః ఆతని విగ్రహము నైనను నొకదానిని నిల్బమని వేడగా* రామానుజుడు తనరూపమున నర్చా

వ్మిగహము నొకదానిని జేసి, యటనిల్చెనాడు. 56 గీతయందలి చివరి శ్లోకము : “సర్వ ధర్మాన్‌ పరిత్యజ్య మామేకం శరణంవ౦)జ ఆహంత్యా సర్వ పాపే భ్యో మోక్ష యిష్యామిమాశుచః” ఖగ

వీరీ8ి పరమత దంతి పంచాస్యుడగుచు ఉభయి వేదాంత కా స్త్రజ్ఞులెన శిష్యులు వ్యాఖ్యానములు చేయుచుండగా, వైష్టవమతముకు సర్వతోముఖముగ వ్యాపింప జేసెను. కవితావిభవము మధురమగు పదములతో మంజుల మనోహరములగు ద్వివదలను గూర్చి,

మనమున కాప్ట్రోదమును గొల్పు నీకని కవిత నిర్దష్టమెనది. ఎటను వృర్ణ పదములుగాని, పొల్దుపదములుగాని గానరావు. ఈతడు (పబంధకవుల యుగ మున కించుక తరువాతి వాడగుట వలన ఆ యుగ [పభావమితని కవి తలో గాఢముగ గానన గును. కావ్యమున షష్ట్య్రంతములు రిచించినాడు. (పబంధ మునువలె సీ కావ్యమును పుర వర్ణనతో నారంభించి రాడు. మధుర కవి కవిత్వమును _పళంసించు సందర్భమున తన కవికావై భవముకు వ్యంగ్యముగ సూచించినాడు,

“పలికిన పలుకెల్హ పన్నీరు చెంబు

గులికిన చందాన [గొన్నెల సోక

వలసిన రితి కర్పూరంబులప్ప

లొలుకు క్రైవడీ మంచు లుడుగుక మెజయు

ననువున జల్లగా నమృతంపు సోన

చినుకు సోయగమున జీవ రత్నములు

మెలగెడు జాడ _బామినుకు వ్యజములు

తులగింప జలజల తూర్పెత్తి నట్టి

మెలపున వలపు డెమ్మరలు వేడించు

నలువున _గొత్త కట్టాణి ముత్యములు

డాలించు సరణి బిటారంబు లొక్క్హుట

గిలించు కరణి జక్కెరలుప్పతిలగ

మగనీమై గూర్మి రమా దేవి చూపు

నిగుడించు భాతి దేనియ లుట్టి పడగ

కవిత మాధవు మీద గావింప......”

ల్‌50 భక్షి సారుకసు. హరిపాకుడను విిపుడు యాగారంభ సమయమున అ(గపూజగా వించి ఆర్జ్య్య _పదాకములను నమర్పించినపు డితర వి ప్రలందు కీను వహించి, ఆఅకనిని ంవిఎచిన సఎవర్భుమునందలి ద్విపదలు భారతమునందలి “బుత్చిజుండని విచారించి పూకశించితే...,,” అను పద్యానుకర జముగా నున్నవి, సర్వ కాస్త్రజ్ఞాలె చర్చింప వేద పర్వతముల వంటి _వాహ్మణులుండ చేర్చి బృహస్పతి పెకలివచ్చినను జర్చింవ గల ఘన కాస్తు9లుుడంగ నశ్వూమేధాది పర్యంతముల్‌ దెలిసి శాశ్వత మళులైన శాంతులుండగను ఆ గజన్ముల కర మగుచు కోభిలు ఓ జ్‌ యణ సగపూజన మిచ్చునది యెట్టులోరో (పుట. 109-110 ఈ3డాక మెడ వ్వైకుంఠమును వర్జించుచు శ్లేషువాడినాడు “అ మంమై యెపుడు యుక్తా(శితయగును నమితమై పరమ హంసావృత యగుచు. (పుట. 11) చిన్నన్న మంచి భావనాపటిమ కలవాడు, ఇతడు యుద్ధభూమిని వ్రీభత్సర మణీయముగ వర్ణించినాడు. “తాలఎగు రక్తంబులు తోయ పూరములు, శరములండ జములాస్యములు తామరలు కనుగవల్‌ తొగలు మీగాప్ల తాబే్ళ మిమకారు నెరికురుట్‌ మిండతుమ్మెదలు కరటి తుండములు వ్యకములు కంఠములు దరములు చామరల్‌ తరవైన నాచు,

పీ80 ఘన శతాంగములు వ్యకములు చ్యకములు పునుకలు వరహంసములుగాగ నొప్పు. (ప.యో.వి. ఆ. పు. 899. ద్విపద 9896-70)

ఈ[గంధమందు వేర్వేరు భక్తుల చరితములు వర్షితమగుటచే నీ కావ్య మందు వ మైక్యము కొరవడిన చేమొ యనిపించును. కాని భగవంతుడకు ఏక సూతిముచే భక్తులను పుష్పముల మాల కూర్చుబడినదని భావింపవచ్చును- ఇందలి నాయకుడు (శీ మహావిష్ణువు. భక్తులందరు నాతని పౌొందుక్రై తహ తహ జెందిన నాయికలు శ్రీవిష్ణు పురాణము [విష్ణు భర్ష చరితము ]

టంధకర్న చృకపురి రాఘవాచార్యుడు-ఈతడే నలచరిత ద్విపద కావ్యకర్ష, గంధము పూర్వోత్తర భాళములుళ విళజింపబడినవి ఒక నాకు లక్ష్మీదేవి శ్రీహరిని గాంచి విష్ణకూయ నెవ్వరు నెరుగజాలరనియును, ఎల్లి ప్పుడు నాతని పాదకమలములను సేవించిన వారికే పుణ్యము లభించుచున్న దనియును, కావున విష్ణువునకు మిక్కిలి యపకిర్షి లభించిన దనియును బల్కెనది. ఆమె పల్కులకు (పత్యుత్తరముగా [$ మవోవిష్ణువు లోక వృత్తాంతమును, నరుల దుష్క్బృత్యములను చెప్పి భక్తులు కానివారు యమ లోకమున బాధలనందురని దెల్పగా లక్ష్మిదేవి తన మహిమే వారికెల్లరకును వాధావిముక్సి గావించి, సాయుజ్యము నొసగమని విష్ణుని వేడినది. విష్ణువు తనతల్పమైన శేషుని జూచి* భూలోకమున వై ష్టవాచార్థుడుగా జనించి తన మతమును |పచారము చేసి, మానవులను దుష్క్భత్యములనుండి మరల్చి నరకమునకు పోకుండ జేయుమనినాడు. అపుడు శేషుడు, తన్ను స్మరిం చిన వారందరకు సాయుజ్య మొసగినచోతాను భూలోకమున జనించెదననినాడు. విష్ణుడందులకు సమ్మతింపగా, శేషుడు రామానుజాచార్యుడుగా జన్మించి, వైస్టవ మతమును వ్యాపింపజేసెను.

55. ఈకవి వంళాదికములు నలచర్మిత యం దొనగితిని.

261 ఈగంధము _పధానముగ వైష్టవాచార్యుడైన రామానుజాచార్యుని జీవిత చరితను వరించు (గగంధముగ నున్నది. రామానుజాచార్యువి జీవితవి శేషము లవ్నియు వివరింబడినవి. ఇందలి శైలి సౌలభ్యము నలవర్చుకొని, అసాధారణ (వవాహముతో సొ% పొయినది. యమ కింకరులు పాపులను, ““మోములపై బల్లైములు మోపుకొనుచు వేమారు మెడలపె వేడి వాదులను గక్కుచుండెడి పెద్ద కత్తుల మోది [పక్క టెమ్ములమైని పరగ _గుద్దుచును పడ,(దొచ్చి ముదతలపై యాశలుంచు వడిగల వాడని వాతెర్యకింద గోరుల పోనిచ్చి కోయని యార్చి భోరున యీడ్చి గొబ్బున లెమ్మటంచు” వాధలను పెట్టెడి వారట. వటోయ చేషమున నేతెంచి రామానుజునికి అడవిలో _మార్గమును జూపి అతనితో చాల దూవమేగి నందున, దప్పికగా నున్నదనియును, సమీప మున గల బావిటిని తేవలసినదనియును విష్ణుమూర్తి ఆదృవ్యడయ్యెను, అపుడు రామానుజుడు విష్ణుమూర్తికి గల్గిన యలసట యెట్టిడో యీహిం చెను. “అరయింగ మున్ను దై త్యాళి నిర్ణించి పగగ వచ్చిన యట్టి బడలికో నీకు కలళాద్ధి దెచ్చుచో కడగి మందరము బలిమి మోదిన నాటి బడలి కో నీకు కరుణతో భక్తుల కాచేటి కొరకు బరువడి దిరిగెడి బడలికో నీక్షు

౭62 నేనెన్ని జలములు నీకు దెచ్చినను దీన రక్షక దప్పి దీరునే నీకు” ఇట్టి భావమునే పరమ యోగి విలాసపద్య కావ్యమున “నిగమ చోరకుని ఖండించిన యలతయో యబ్ధిలో గిరి మోచినట్టి యలతొ”"” లక్ష్మీదేవి శ్రీమహావిష్ణువును “ఆది మూలమని” వర్ణించినది. సంస్కృత భాగవతమున గజేంద్రుడు కూడ విష్ణువు 'నాదమూల” మాయే నుత్తించెను. విష్ణు సేవకైనను, వైష్టవ సేవతైనను ఎట్టి నీచ కార్యము నైనను జేయ వచ్చును. లక్యు సాధనయే ముఖ్యము కాని, మాన్గమెట్టి దైనను కావచ్చును. “ఆత్తరి దేహాపేశ వదలి యాచార్యు కొరకుగా నవపీలో యెట్టి నీచ కార్యంబులు నెమ్మ్‌ జేసినను యరయగా పాపంబు లేదని ?-స్త్రములుకు సరవితో బల్కును సత్యంబుగాగ”" శైవులు కూడ నిటులే విశ్వసించురు. వారికి కూద శివుడు “మన్ని మిత్తం కృతం పాపం ధర్మ్యాయకల్పతే"”” య) డెల్చినాడట బహుశః భక్తి (పతి పాదక మతములన్నియు. సిట్టి భావములకు దెల్పుచున్నవేమొ. వ పరమతావలంబియైన వెలనాటిచోడుని దర్శించినందున పండితారా ధ్యుడు కన్నుల నూడబెజికికొనగా యిందీ, రామానుజుని శిష్యుడు కూరుతా క్వారుడు వైష్ణవేతరుడ్తైన చోళుని దర్శించినందున కన్నుల నూడబెజికి కొనెనట మతోన్మాద మట్టిది, ట్‌ స్వమతాభిమానమేగాక, పరమత ద్వేషముకూడ నీతని యందు కాన 57. పరమయోగి విలాసము, "-14,

269 బడుచున్నది. శైవులను పాషండులని, మాయావాదులనియు విందించినాడు. “చిరునవ్వు నవ్వి యా చెనటి పాషండ వరులతో చిక్కి యెొవ్వడా యనియుండ వలసెనే నీకు శ్రీ వల్లభా యనుచు బలుకుచు చనుదెంచి పంకజోదరుని మందిర ద్వార సీమను నిల్చి యుండ నందునున్నట్టి మాయా వాదులెల్లి =.” ల్‌కి ఇంకొక స్థలమందు ““ఇందిరాపతి పాద తీషమును భక్తి నొదల నుం చిన వాని” నని శివుని వర్టించినాడు. అక్కుడనక్కడ జాతీయములనుపయోగిం చెను.

1. “మేదిని జలరాశి మేర దప్పినను, పోడిగా గట్టింప పొనగదెవ్వరికి,
2. 'పెంచెదనసి చెట్టు బెట్టిన నాత, డెంచక గొట్టిన యేమనవచ్చు లి. కన్నపుతుల బట్టి కరకర జేయ, జనకుని వొరులేమి సాధింపగల ౯? 4, మండూరకరనలి కైవడి నిలమత్త గజము ముందరను _గామసూకర మలు సమమె? 5, బడబాగ్నికి, హిమకణం బెంత, కలశజునకు నర్థికణములు సమమె కూరత్తాళ్వారు చరి [తి అము[దితము “*శ్రీరంగపురవాస థ్రీ రమాధీశ వారిజ దళ నేత వసుదేవ ప్వుత మధు జనక బుధ స్తోత మా మనోవార కరి వరద మురవైరి కామాక్షి శౌరి
3. పుట. 8%,
4. '్రు వేంకటేశ్వర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ, ఆర్‌. 881 ఏఫ్‌. 24 ఎ, 26ఎ.

వి64 హరి విష్ణు కేశవ హనుమాను చేవ పురుహూత వందన భోగేం[దశయన యిక్యాదిగా నిష్ట 'చేవతా (పార్థన గావించి ఆళ్వారాదులను సంస్తుతి జేసి కూరత్తాళ్వారు చరితను చెప్పగడంగినాడు. కూరత్తాళ్వారు శ్రీ రామానుజుల శిస్యుడు, అతనిచే దీక్ష గ్లైకొన్నవాడు- ఇది మిక్కిలి చిన్న కృతి, రెండు మూడు యాకులపైన మ్మాతమే గలదు. ఈ యాకులై నను అధికభాగము తునిగి, చినిగిపోయి యుండుట వలన (పతిపాద్య విషయము తెలియుట కష్టముగా నున్నది. (గంధాంతమందు ఇట్టు గలదు. “అంత నదృశ్య మయెనా స్వామి యింతట విలసిల్టు యీ పుణ్య చరిత 'మెవ్వరు వినినను యెవ్వరు చదివినను యెవ్వరు (వాసిన యెలమి తోడుతను మోహన గురుడిచ్చు మోక్షవముట నిజము” దీని కర్త యెవ్వరో యెరుగరాదు. శరణాగత ద్వి పది అము[దితము రామానుజుల వారి స్తుతి రూపమగు లఘు కృతి. కర్త యెన్వరో తెలి యదు. “శ్రీ కర గుణ-ధామ (శిత జన సోమ లోకేశ నుత నామ లోకాభిరామ నమ్మిక గల్గిన నమ్మయాళ్యారి సొమ్ముగా జేయుము సుందర రూప 60 థ్రీ వేంక భేశ్వుర [పాచ్య పరీశోధనా సంస్థ ఆర్‌. 841,

285 రక్షించు రక్షించు రామానుజాచార్య రశ్షించు రక్షించు రమ్య యోగీం(ద' యని (గంధంబు నారభించి, “శరణు యోగి కులేశ శరణు ఖ శ్రేళ శరణు సాత్విక బ్హంద శరయి గోవింద శరణు సదానంద శరణు సర్వేళ శరణు జొచ్చిన వాని చయ్యన కావు శరణు జొచ్చిన సన్ను సంతోషి జేయ దిక్కైవ్వరును లేరు దీనుడ నాకు దిక్కు మీరే గాక దిక్కెవరు గలరు? అని వెష్టవాచార్యుని నరబదొందిః రక్షింపు రకింపు రామానుజాచార్య రక్నింపు రక్షంపు రమ్య యోగీంద రత్నింపు రతతో నమ్న రత్షణము జేయ మా ,వర,.*యోగి” యని [గంధమును ముగించినాడు. భాగవత వైభవము అము. దితము కవి సుంకసాల తిరుమలకవి, హరితస గో తుడుంరఘునాధునిపు తుడు, గురువు కొక్కొండ భట్టరుడు, ఈతడొక కధను రచింపవలెననెడి యుత్సాహ మున నుండగా నారాతి స్వప్నమున, లక్ష్మీదేవి సాక్షాత్కరించి, “భాగవత 61, మదక5ాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము. అర్‌, 17లకీ

ల66 వై భవ'మను ్కపబంధమును తన్నామాంకితమగా రచింపమనినదట. కావుననే (గందమును “ల్రీరంగ పతిరాణి జీమూత వేణి సారసనిళ పాణి మైకత (శోజి కమల జాండధారి కలుష సంహారి మముగన్న వరిచింత మానికొమారి” యని లక్ష్మీదేవి నుతితో నారంభించినాడుః జగతిలో భగవదర్చన కంటె థాగవదర్చనయే ఉ త్తమము. యాగా రికములు, హరి పూజాదికములు-భాగవతారాధనతో సరిరావు. పురుషో త్తముని పూజలు సల్పువారలకు ము క్రి అభ్యమగునోలేదో సందేహముగాన, భాగవతులకు (వారిదాసులను) పూజించు వారికి ముక్తి లభ్యమగుననుటలో నెంతమా[తమును సంచేహము లేదు పరంాళర, యాజ్ఞవలా్యది బుషులు, వ్యాన వాల్మీకాద్‌ మునులును భాగవతుల మహిమకు భాగవతార్చన పెరిమను పలుహెర్టువివరించిరి . అవివేకముచే జాత్యంధుల వలె నుండి, మార్గమును తెలియలేక యున్న జీవులకు (తోవ జూపదలచి, విష్ణువు తనకును, తన దానులకుకు _శెంకర్య మొనరించి కడతేరమని చెప్పెను. వారికి వలయు ధీశక్తి నొనగి, సాత్త్విక మార్గమేర్చరచి, శాస్త్రముల నొసగి, అతడే సర్వసాక్షిగా హృదయమున నిల్పి, తన్ను, తన భక్తులను పూజింపమని దెల్పినాడు, భాగవతాపచార మొనరించిన వారిని యమకింకరు లనేక బాధల నిడుదురు. కవికాలము తెలియరాదు, శ్రీ నివాన విలాస సేవధి షష్టాశ్వాస పరిమితనుగు నీ (గంధము (శేష్టలూరి వేంకటార్యుడను కవిచే రచితమై, ్రీనివానులను పేరుగలిగిన వేంకటాచలపతి విలాసములను, విహార ములను వర్ణించు రసవ త్తరమగు ద్విపద (ప్రబంధము. ఫ్రీ వేంకటాచల పతియే.

267 స్వయముగా కోరి కవిచే నీ కృతిని రచియించికొని కృతిగొనినాడు ఈతడొక కావ్యమును రచింప నూహించుచుండగా శ్రీ వేంకటాధీశ్వరుడు స్వప్నమున సాకాత్కరించి, శేషాచలోరు వై భమును ద్విపదలో రచింప మనినాడట. 'జేవచేవుని యానతి _పకార మీతశీ (గంధమును రచించి యాతనికే కృతి నొసగి ధన్యుడై నాడు. కృత్యాది సీతడు సంస్కృత _పాకృత ముఖ్య కావల య దును, (దావిడారధ ములంచు ఒ జ్త్తేక్ష (పఐంధములు రచించి నట్టు చెప్పి కొనెను కాని, యీతని యితర _గంభములేవియు గానవచ్చుటకేదు. ఈ గంధ మునందే పశ్షాధ _పాకతులలో స్తుతించిన స్తోతములు మ్మాతము గలవు, కవి అప స్రంభ సూత, భారద్వాజ గ్యోతుడు, లక్ష్మీ కృష్ణమార్యుల

ప్వుతుడు. _(గంధారంభమున ఇష్టద్రై నమగు వేంకటాచలపతిని నలమేలుమంగను, శేషాహి సౌవర్ణ సేనాధిపులను స్మరించి, తన యాచార్యుడయిన వాధుల వంళా వతంసుడు నన్నాది ఆప్పలాచార్ముని స్మరించినాడు. దీనినిబట్టి యీ కవి వాధుల పంకావతంసుడసు అప్పళాచార్యుని శిష్ముడై నట్లు తెలియుచున్నది. వాధూల గో తజుడై న అత్రని కే, కందాడ్డై అణ్జుకోవిఐ" అని _పసిద్ధిగలదని యును, సీతని ఆసలు పేరు వీర రాఘవాచార్యులని యు. చెప్పుదురు ఈ యస్పలా చార్యుడు? మహా పంక్షిశుడు, వీరి పాండితీ వైభవమును గూర్చి గొనియాడుచు నొకరు.

“ అవశబ్ద భయం నాసి

ఆప్పళాచార్య సన్నిధా” అవి పల్కగా, తెనాలి రామకృష్ణు డద్దాని నపహాస్యము గావించుచు

““అనాచార భయం నా స్తి, తిష్ట న్మ్యూతస్య సన్నిధా” అవీ పఠల్కెనని యొక కథ [(పచారయిన నున్నది. ఈ కథ యందలి నిజానిజము లెట్టున్నను* దీనివలన తెనాలి రామకృష్ణుడి యప్పలాచార్యునకు సమకాలీకుడని- తెలియచున్నది పాండురంగ మాహాక్మ్య్య కృతిపతియగు విరూరి వేద్మాది మంతికి కూడ సీ యప్పలాచార్యుడు గురువయినట్టు పాండురంగ మాహాత్మ్య ఆవతారిక పద్యముల వలన ఇఆలియుచున్నది.

౨86 తిరుపతి దేవస్టానమువారి శాసన సంపుటము లందలి కీ9, శ. [1589

(కాశ 1461). [కిశ, 1544 (శా ళ. 16686) సంవత్సరమునాటి శాసనము లందు 1పస్తుతింప బడిన, కందాడై యప్పళాచార్యులే విరూరి వేద్నాది మంత్రికి గురువనియును, వీరిగ్వురును, [కీశ. 1540-1650 సంవత్సరముల మధ్య నుండిరవియును డా॥ నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారు నిర్ణయించిరి. (పస్తుత (గంధక ర్తయగు (శేస్టలూరి వేంకటాచార్యు డనంతపుర' జిల్లా చెట్టారువాడయి నందున నీతనికి విరూరి మంతి గురువై న కందాళ ఆప్పలాచార్యులే గురువయి యుండును. యెనుమల పెద్దన యొక్క తండి 'పెదతం[డులగురువీతని గురువ్నై యుండజూాలడు, దీనినిబట్టి యూ కవి (క్రీశ. 16వ శతాబ్దమున నుండెనని నిర్ణయింపవచ్చును.* శ్రీ వేంకటాచలపతి యీ కవిని, అనేక పురాణ ములలో గహనమై పెనుగొన్న కథ గిక్కుడదిర్ని రచింపుమని అని యాదేశింపగా,

“'వారాహ వామన (బహ్మాండ పొద్మ

గారుడాది పురాణ కధలు శోధించి

కసటు దేర్చిపసిద్ద కధ సం్యగహించి

వెస చిత కధ చాల విసృత ఫణితి

గదియించి వునరు క్రి కథ (దోచి మొదలు

తుద యేర్చరించి బంధుర సంగతుఅను

పూర్వోత్తత విరోధములు దోచనీక” వేంకటాధీవని భువనాధ్బుత చరితను ద్విపద కావ్యముగ తీర్చి దిద్దినటులు చెప్పికొనినాడు, ్రీ వేంకటేశుని గూర్చినకధలు వరాహా, పద్మ, గరుడమార్క_ం డశేయ హరివంళ సర్వ, వామన, (బహ్మాండ స్కాంద భవిష్యోత్తర థీ వేంక 'చేశ్వుర రహస్య పురాణములలో వర్ణితమైనది,. ఈ స్వరాణములలో వక్షితమైన

66, (శీ కోరాడ రామక్కష్ణయ్యగారీ కవి 17 శతాబ్ద ప్రారంథభమున నుండియుండునని ఈ (గంధ పీఠిక యందు (వాసిరి,

వీ వేంకటాచల మాహాత్మ్య భాగముల నన్నిటిని సంకలనము గావించి, తిరుపతిదేవ స్థానమువారు, “వేంకటాచల మాహాత్య్య” మమపేర నొక (గంధమును పక టించిరి. కాని యీ (గంధమున నాయాపురాణ భాగములుగా నేర్పబడిన రచనలు కొన్ని మూల ఆంధ ములందు గానరాకపోవుటచే నీ కథలు భిన్నకాలములందు, భిన్న భిన్నక ర్తలచే నాయాపురాణముల౨దు జేర్పబడియుండునని విమర్శకుల యభి, పాయము. ఈ కవి వారాహ, వామన, _బహ్మాండ, పాద్మ, గారుడ, స్కాంద, మార్కండేయ పురాణములలో నీకధ యున్నదని చెప్పుట వలన సీతని కాలమునకే నీ పురాణములలో నీ కధాభాగములు చేరియుఎడినట్టు నిశ్చ బుంపవచ్చును ఈతని కాలమునకే నీ కధ లౌక దానితో నాకటి పొందిక యేర్పడక, భిన్న భిన్న విధములుగ నుండుటను బట్టియే వేంకటాధీశుడు 'చిక్కు దీర్ని" రచింప మనెను ఈ (గంధమున మొదటి మూడాళ్వాసములందును. “వేంకట ధరణీధర మహిమ” ను వావాహ పువణ సరళిని వెలయించెకు. ఈ కధ యంతయు వరాహ వురాణజమున గలదు. థీ మన్నారాయణుని అది డరాహావతారమే ఈ కధ క్రంతకును మూలము. మున్నీట మునిగియన్న భూమిని పై కెత్తుుకె పద్మ నాథుడు శ్వేత వరాహ రూపమును దాల్చి, దానిని పైకెత్తి శేషుని పడగలపె నిల్పి ఆభిల భూచ(కమును దర్శించుచు, నటనే విహరింప నిచ్చగల్గగా, చెంత నున్న గరుడుని జూచి, వై కుంఠమునందున్న రత్న నగరాజమును భూమికి తేవలసినదవి యాజ్జాపించెను. గరుడుడు నారాయణా దిని పెకలించి, నారాయ ణుని సన్నిధికి దేశా, నాతడు విహరించుచుండిన వనమునకు చెంతనున్న స్వామి వుష్కరిణి సరస్సునొద్ద నుంచుమనెను. దీనిని బట్టి భూమిపై స్వామి పుష్కరిణి యను నొక సరస్సు వెంకటాది యక కొండ వెంసి యుండగా, దీనినే నారాయణా దిగా డేసినట్టు కానబడుచున్నది. ఈ (పబేళశమే వేంకటాచలము, జేవతలందరును వరాహా స్వామిని (షార్థింపగా, నాతడు, సేవింప నింపైన ఫ్రీనివాసుడయి నిలచి సురల కానంద మొసగెను. వేంకట్ళాది మహిమను నిదూపించు శంఖణుడను చంద్రవంశపు రాజు చరిత్రను వర్షించెను,

210

ద్వితీయా క్యాసమున వేంకటాది యొక్కయు, అచటి చైవము యొక్కయు చుపహిమను దెల్పుటతై ఆత్యారాముడను వి్యపుని కధను వర్షించెను, పిమ్మట అటగలపదునేడు తీర్థముల కపిల, ఇంద, విష్ణుక్సేన, శంఖ చ్మకొది పంచతీర్థములు, అగ్నికుండా (బహ్మ తీర్ధములు, స ప్రర్షల పేరునగల సప్త తీర్థముల మహిమను వ్య క్రీకరించుటకే శోణపుర _బాహ్మబుని కధ చెప్పబడినది.

పూర్వము (శ్రీరామచం[దుడు రావణుని వధించుట కేగుచుండగా, వేంఠటా చలముపై తపమాచరించుచున్న యంజశాదేవియు, హనుమంతుడుకు, ఫ్రీ వేంక టేళ్వరుగాంచి, (ప్రార్థించి. స్వామి పుష్యారిణిలో స్నానముజేసి, స్వామిచే వరమంది చనుమ''ని పల్కగా, శ్రీకామసొమి్యతులు కవిసేనతోగూడ శై లేశని ఖావించి, రావణుని మర్టించి, జయరమా జానిలయై సీతతోగూడ నయోధ్యకేగి పట్టాభిషిక్తు డె స్మామాజ్య పదవిని ఐడసినాడు. కావున తొలియుగమునందలి వరహావతార కధా పృత్తాంతముతోబాటు, కేతా ద్వాపరయుగ కథలుగూడ సీ వేంకటాచల తీర్థ క్షేత్రములో సంబంధములు గలవిగా చెప్పబడినవి.

ఈ యది కీశాన్యమున గల వైకుంఠ గుహ గలదు భ్రీరామునితోగూడి యుండిన కపులకు, యిందు సాఇాాద్విష్ణువు విమానారూఢుడయి చేవులతోకూడ (పత్యక్షమయ్యెను.

పంచనూశ్వాసమంచలి కధ వామన యఎహ్మాండ పురాణముల ననుసరించి చెప్పబడినది ఇందు వర్ణింపబడిన తీర్థాదుల మపిములు, వారిగురించి కకథలును వామన పురాణో క్రిగ వర్జింపబడినవి . 67

పంచమ షష్టాళ్వాసములందు వృషాసురుని వధించుటవలన వృషాచల నామము గల్గిన వృత్తాంతము, _ శ్రీనివాసుడు పద్మినీకాంతను వవాహమాడిన వృత్తాంతమును, కలియుగాగమమున చెన్నుని విహార లీలలు 'పురాణములను చదవి చెప్పినాడు

[పధమాక్వాసమున నీతడు పేర్కొనిన పురాణములలో మిగిలినవి

67? ్రీనివాస విలాస సేవధి, పు. 177.

. పౌద్మగారుడములు, కాని యీ పురాణములందీ వృత్తాంతములు లేనందున దీని సీతడు భవిష్యోత్తర పువాణమునుండ్‌ గ్రైకొనియుండును. 1పధమాళశ్వాసనున చెన్నుడు వై కుంఠమునుండి వేంకటపాదలమును భువికి దెప్పించినట్టు చెప్పినాడు గాని అది యే పురాణమున నున్నదో వీవరించలేదు, వరావామే ్రీనివాసుడై నట్టు స్వామి పుష్కరిణీ తీరమునందలి శ్రైలమె శేషక్తై లమైనట్టు ఊహింప వచ్చును. ఈ యూహక పంచమాళ్వాసమునగల వృషభాసురుని కధ పోషక మగుచున్నది. వృషభాసురుడొకనాడు శేషాచలముకుగాంచి, పూర్వమిది ఇక్కడ లేదు. దీని నెవరోమాయావి యొకడు గొనివచ్చి యిట నిల్పినాడనియును, వానిని ఖండింతుననియు, పర్కి, అచ్చటనే వేటాడుచుండిన గోవిందుని మాక్కొనినాడు. గోవిందుడాతనిని వధించుటకు తన చ్యకమును పంపగా, వృషలాసురునకు జ్ఞానోదయమై తన పేరున నట్టి నగమును వెలయింపవంసీ దని నారాయజని వరమువేడి వడసినాడు. అప్పటిగుండియు, నా నగము వృషథా్య_దియను (పసిద్ధిగాంచినది. పిమ్మట పద్మినీ (శ్రీనివాసుల కల్యాణ వృత్తాంతము వర్ణింపబడినది. పద్మిని ఆకాశరాజు పుతిక ఒకరోజు మృగయావినోదార్థమై యేగిన శ్రీనివాసు డామెను గాంచి వలచి సాకెను. పద్మినీ దేవిపై విరహముచే వెతచెందుచుండగా నాతని హృదయజ్ఞయయిన, వకుళ, అతని సంతాప కారణముకు తెలిసికొని, ఆలమేలుమంగా దేవి యుండగా, వేరొక కాంత ఆతని నాకర్షించుట యొట్టు సంభవించినదనగా, శ్రీనివాసు డామెకు పద్మినియొక్క- పూర్వ జన్మవృత్తాంత మును వివరించినాడు. ఆమె పూర్వజన్మమున వేదవతి షష్టాశ్వాసమున _ ఛ్రీనివాసుడు కలియుగమున అర్భాకృతినిదాల్చి, వేంకటా దిని వెలసిన రీతి దెల్బబడిసది తాలియగమున భూమిుద్ధరించిన శ్వేత వరాహ రూపమే, కలియుగమున శేషళైలమున నర్చాకృతిమూ ర్తిగా, నిలిచి, వసుడను నిషాదుడు పెంచుచుండిన, కొల్డ చేరును పాడుగావించి, అందు మూలమున నాతనికి, తానావ్షేత దైవమవి దెల్బటయుః ఈ సంగతి తొండమాను రాజున కెరిగింపమని నిషాదువి పంపుటయు తొంగమానుడుతనకు

22 స్వప్నమున సాక్షాత్కరించి, దైవము. చెప్పినట్టుగ నా కేత [పదేళమున కేగగా, నటశ్వేత వరాహమాపుట్టన్తు జొచ్చుట, రాజుదానిని తవ్వించి, యందు పాతుకొనిపోయిన వేంకటనాయకుని యర్చాకృతిని గైకొని, దానికి మండప 1[పాకారాదులను నిర్మించి, దై వమున కుత్సవాదులను జరిపించుటయు వర్హింప ఖడినది. భగవంతుని సాయుజ్యము వడయుటకు భక్తియీ పరమ సాధనము, ఇతరము లేవియు నవసరము లేదని [పమాణీకరించుటకు కుర్వపురి కుమ్మరి కధ వర్ణితమైన ది. ఎపధమాశ్వాసమున స్వామిపుష్కరిణీ ,పభావమును చాటుటశై రాజ్య (భస్టుడైన శంఖణుడను రాజునకు మరల రాజ్యము [పాప్తమయినకధ వరాహ పురాణ (పథమ భాగమునందిలి వష్టాధ్యాయమనున పండెండు శోకములందు వర్జితముకాగా నీ కధను ఆంధ్యగంధక ర్త పెక్కువిధములుగ. విస్తరించి (వబంధకీతిని, రసవ త్తరముగ రచించినాడు. అటులే చతుర్ధాశ్వాసమందలి మాధవసోమయాజి కధను (బహ్మాండ పురాశముముండి (గహించి, వివిధవర్భనా దులచే వి స్తరింపజేసీ రసవ త్పబంధముగ నల్లికాడు. ఈ కవి బగంథమును రచించు విధానమును జెప్పికొనినాడు _- “గడియించి తగు నలంకారముల్‌ మెరయ చటులార్థ కల్పనల్‌ శబ్ద సందర్భ మొకపొంద మాధుర్య ముళ్ల సిల్రగను వరుస పద్దివిమిది వర్ణవల్‌ గలుగ నతుల శృంగార వేరాద్భుత రసము లతిశయింపగ విభావాది భావములు భావుక భావ సంభావ్యత నలర గావించి పటుమవా కావ్య లక్షణము వెలయ దెనుంగున ద్విపద కావ్యముగ భూనుత విఖ్యాతి పొసగ సల్పెదను”

వ్‌ ఈతడు చెప్పికొనిన దానిలో నకిళశయో_క్రి యెంతమా్శాతమును గాను పింపదు. ఈ కావ్య కన్య రసభావములతోను నలంకారములతోను వర్ణనా సౌంద ర్యముతోడన విరాజిల్లుచున్నది. పధమాళ్వాసమున వై శుంఠపురవర్షన, సముుద వర్ణన వేంకటా ది పర్ణనయు గావింపబడినవి. శంఖణుడనురాజు కథా సందర్భ మునస్వయంవర వర్ణన గలదు. బుకువర్దన నికవి విసృృతముగనే గావించినాడని జెప్పవలసి యుశ్నది. దళరధుడు స్వామి పుష్కరిణీ తీరమున తపము జేయు సందర్భమున గీష్మ వర్ష బుతువులు వర్ణించబడినవి. (పధమాశ్వాసమునను, మాధవ సోమయాజి కథా సందర్భమునమ వసంతర్తు వర్ణన గలదు చందా ర్కోదయ వర్ణనలు సంవధ్యాపర్జ వలను నాయా సందర్భములకు తగినట్లు గావింప బడి. కధా సందర్భములలో పాతలతో వకృతి సానుభూతి జూపుచున్నట్టుగ సూచింపబడివది. వీ5 ఖశృంగారాద్భుత రసములాయా కధా వృత్తాంతములందు సందర్భాను కూలముగ వివరింపబడినవి, చక 9రాజు యుద్ధము గావించి శతు వులను తునుమాడు సందర్భమున వీర రసము గలదు. వైకుంఠ గుహయందు వానరులు జొచ్చిపోవు పట్టున నద్భుత రసము గలదు. శృంగార రవము _గంధమున ముప్పాతిక భాగమున కాననగును. శంఖమిని కధయఎదు, మాధవ సోమయాజి కథ యందు, రంగదానుడు గాంచిన గంధర్వ స్త్రీ జలకేశీ వర్ణ వయందు, కుంతల సువర్చలల కధలయందుః పద్మావతీ (ఫ్రీనివాసుల (పణయ వృతాంతమునందును శృంగార రసము జక్కగ పోషంచజడినది, మూర్తుల నీతడు కన్నులకు గట్టినట్టు వర్ణించినాడు. నారదుడెణుకత వేష మును ధరించుట యిందుల కుదాహరణము కాగలదు. “రథమును రధము సారధిని సాంధియు రధికుండు రధికుండు రౌతును రౌతు తురగంబు తురగంబు దొరయును దొరియు” (8 ఆ,పు, 145) అని యీతడు గావించిన యుద్ధవర్ణన నన్నెచోడుడు గావించిన, 18)

క్త “*కరిగరి భటు. భటు డరదం బరదంబు హయియబు పహయము నని మొ త్తముల్టై” యను వర్ణనను బోలి యున్నది,

మాళనాధిపుని ప్కుతిక వివాహమును గూర్చి చింతించుచు నామె తండి

“కులశీలములె యింపు గురు జనంబులకు బలపర్మాకమములే భావించు తండి యమిత సంపదిరకు హర్షించు మాత రమణీయ రూపము (ప్రార్థించు కన్య"

ళా

చెప్పిన పల్కులు,

“కన్యా వరయతే రూపం మాతావి త్తం పితా (శతం భాంధవా, కులమిచ్చంతి మృష్టాన్న మితకే జనా!8”

అను క్లోకమునకు ఛాయగా గానవచ్చుచున్న ది.

(గ్రంధమంమ కొన్ని హిందూస్తానీ పదములు, వింత [పయోగములు గలవు "అసుటి మొక్కులు, తలనీలములు, గద్దరి హొంతకాడు రాజెము, ఇటుకు (శమము, సంకటము) గోరియపట్టు నరాతులు,గాజరా సంధింది ఆదా" మొదలగునవి.

దీనాయారము, ఇదహల్య, ఆతనుద్ధరించి, తకుకులగనో యనగ వంటి సంధుల నీతడు గావించెను.

చంపూ కావ్యములలో వైష్ణవకేత మాహాత్మ్యము నుగ్గడించు (గ్రంథము లలో పాండురంగ మాహాత్మ్యమున కెట్టి స్థానము గలదో, ద్విపద కావ్యములలో దీని కట్టి స్థానము గలదని నిశ్చయముగ చెవృవచ్చును. “*ఇంతియే కాక వేంకట్నాది మాహాత్మ్యమును, శ్రీనివాస విలాసములు వర్ణించు గద్యపద్యా త్మకములగు (గంధములున్నను నీ ద్విపద రచనయే చక్కని తెనుగుదనము

బ్లీ7ధ్ధ కలిగి, కావ్య లక్షణములతో గూడి వానికన్న మిన్నయలై యున్నదని చెప్పదగి యున్నది.” తిీరువాయమొడి (టి కర్త కాండ వేటి రామానుజాచార్యుడు. ఈతని తల్లిదండులు లఇ్ష్మాంవా

తిరుమల గురులు. ఈతడు తాను శృంగార కవి రాయడని _పథ్యాలిగాంచి నట్టవతారికలో చెప్పుకొనినాడు. తిరువాయ్‌ మొడి అనునది సుపసిద్ధవెష్ట వాచార్యుడు శతకోపుడని ఎపసిద్ధినాందిన నమ్మాళ్వారుచే, తమిళభాషయందు రచింపబడి (దావిడవేదమని _పథ్యాతి నొంధినది, ఇది వేదవేదాంతముల సార మంతయు నాల్లువేల పద్యములలో రచింపబడి నాలాయిర (వబంధమనియు ఉవావిడ వేదమనియు. _పసిద్ధినాందిన దివ్య 1పబంధమందలి భాగము. దీని యందు వేయి పద్యములు గలవు దీనిని తాను ద్విపదీకరించుచున్న సంగతిని గూర్చి (గంథక ర్త యిట్లు చెప్పికొనెను.

“కారినందనుడనగా నుదయించి

థఖ్రీతకాము పాదాబ్ద సేవచే మించి

చింత తరువున నిశ్చితంబు తోడ

సంతతంబును నిల్పి సకల పేదములు

సర్వ వర్ణములఅకు సతులకు గర్జ

పర్వమై చెలువొంద పాడిన యట్టి

తిరువాయి మొడి యను దివ్యకావ్యంబు

సరసమై శబ్దార్ర సంగతులొప్ప

సరసులు గొనియాడ సత్కవుల్‌ పొగడ

స్థిరమతి తోడనే ద్విపద గావింతు"”

సీతారాముల కంకితముగా కృతిని రచియించినాడు. ఈకవి (కీశళ. 1600

శలాబ్దమునాటి వాడని శ్రీ మానవల్లి రామక్సష్ణ గారీ విధముగ రచించిరి, “*నాకు లభించిన రెండు తాశపత ప్రతులుకు సుమారు 800 సంవత్సరములకు"

వ్‌76 తక్కువ కాని వైనందున నతడు మధ్యకవుల కాలము వాడని నిరాటంకముగ చెప్పవచ్చును.” ఈతని ౩ లి దెలియట_కై యొండు రెండు పాటలకు ద్విపదీకరణమును చూడవగును. మనక మను పాటకు 7, “ఆనుపమం బెనట్టి యష్టాంగ యోగ మున నమునః కల్మషంబులు పాయచేసి చి త్రవిజ్ఞానంబుచే గాంచి మజియు చిత్తు మ్మాతము గాతు చేతను డకట కడువడి న్యేతాడి గమ్యమై పొూలుచు జడపచార్థంబులు చర్చింపగాదు అనుపమ కాన మహాశందములకు గనియై పాలుపొంది కాల్తతయమున నారయంగా సమానాధిక రహిత సారతర (బహ్మ సంజ్ఞచే టొదలు నమ్మహాత్ముడు నాకు (వాణంబు గాగ సమ్మతి నా హరి చరణముల్‌ గొలుతు."” శ్రీరంగమాహిాత్మ్య్య ము కవి ముకుందయోగి. కాళ్ళప గోతజుడు. కోవిల కందాశ యజ్ఞ డీతని గురువై యుండును, శ్రీ శ. 1560 (పాంతమువాడు 71 వుట. 8 7౭ శ్రీ వెంకట్వేర ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ _- డి, నెం 1017 (3న్‌”, టి, 898) కాగిత పతి-ఇందలి కవిత సరసముగ నున్నది. ఇది (కిళ. 18902 లో [ప్రచురింప బడినట్టు తెలియుచున్నది, కాని నాకది లభ్యముకానందున లిఖిత్యపతినే చూడవలసి వచ్చినది.

లి? ఘనుడై న కోవిల కందాళ యజ్ఞ ననిశంబు (సణమిల్లి యాబీరి (మొక్కి ధాతి కశ్యపుండన తనరు సాని గోోతంబువాడు ముకుందాహ్వయుడును మదినుబ్బి శ్రీ రంగ మాహాత్మ్య మేను పదరక వినెడు (ఫ్రీ పరమ వైష్టవులు దీవింప తెలుగున ద్విపద క్రావ్యంబు గావింతు ౨9, 444 ౨99 (బహ్మాండ పురాణమున గల థ్రీ రంగ మాహాత్య్మ్మమునకిది తెలుగు సేత్త నారదుడు శివుని శ్రీరంగ క్షేత మహిమను దెల్బుమశగాః నాతడద్దాని మహిమను, దెల్ప్బెను, _బహ్మతప మొనర్చి శ్రీ మహా విష్ణువును (పసన్నుని చేసికొనగా, నాతడు బహ్మకు తన మహిమను, అవతారాది [కమములును థశ్రీరంగమందు తాను వెలసిన _కమమును, ఫ్రీ రంగచాసుని సేవించుట వలన భక్తులకు కలుగు మహమలును; విష్ణువేయే మేేతములం దేయేనామములతో కొలువ బడుచున్నదో వివరింపబడినది, వరదరాజ మంజరి | లేక] కలియుగ మంజరి అము(దితము ఇది మంజరీ ద్విపదలో (వాయబడుట వలన దీనికి వరదరాజమంజరి యని సేరిడినట్టుగనున్నది. _గంధనామ మిదమిద్దమని నెచ్చటను పేరొన ఐడలేదు. (గంధాదిని మ్యాతము “కంచి దండక" మనియు, ముఖప్యతమున “వరదరాజ దండక” మనియునున్నది. &ది దండక రూపమున లేదు, మరి దండకమని యేల పేర్కాన బడినదో తెలియదు. ఈ (గంధమందు కంచి వరద రాజస్వామి యుత్సవ దినములు చక్కగ వర్ణింపబడినవి. 74 తంజావూరు సరస్వతీ మహలు గంధాలయము, ఎమ్‌, 403 టి, డం నెం £ఏ9 , ఎన్‌, 402 (ఏ) డి నెం, తిగశీ--- కాగిత వతి

లర

వైశాఖ పౌర్జమినాడు స్వామి (వైకుంఠమునుండి) కంచికి వేంచేసి వరద రాజస్వామి యయినాడు, ఈ ప్యూరిమోత్సవములను జరుపుచున్న యొక సందర్భ మున కవి హరి చెంతకు జనినాడు,

భక్తు లుత్సాహ పూరితులై హొడుచు స్వామి నూరేగింపునకు గొనిపోయి, మరల సద్మమున కేతెంచునపుడు, “తిరుతేరుల నెలకొని వేంచేసెకు. తిరువీరుల వెంటను.” అని బాడుచు హారతు లొసగి లోనికి గాని పోవుదురు.

ఈ (గంధ రచయిత అప్పన సుకవి. వివరము లేవియు చెప్పికొనలేదు.

“అప్పన సుకవియ నతి మోదంబున మంజరి నవరసమయముగ చెప్పెను,”

ఈతడు పేర్కొనిన కాతాచార్యులెవరో తెలియదు. కెనాలి రామకృన్ణునకు సమకాలికుడయిన తాతాచార్యు లయివచో నీతడు 17వ శతా బ్ద్బమువాడై- యుండును,

దీనికే కలియగమంజరి యని నామాంతరము లున్నట్టు తోచుచున్నది. తంజాపూరు సరస్వతీ మహలు లై(బరీవారి క్యాటలాగున నివిరెండు లిన్న భిన్న (గంధములుగ గురింపబడి అటులే పేర్కొనబడినవి. కాని రెండును ఒకేగంథ మునకు రెండు భిన్న (ప్రతులు. అయినను. రెండింటి యొక్క (గంధారంభములు భిన్నముగ నున్నవి, కలియగ మంజరి కందుకూరి పురసోమేశ్వర స్రవముతో న్తారంభముకాగా, వరదరాజ మంజరి, (శ్రీరామ స్తవముతో నారంభింపబడినది, కలియుగ మంజరి ఆంతమున ఫల్మశుతి గలదు. ధర్మ జకృష్ణసంవాదముో

అము[దితము

కర్త నరసింహకవి, (ీకృష్ణుడు ధర్మరాజున కుపదేశించిన త త్త్వజ్ఞాన మిందు _పతిపాదిత విషయము. భారత యుద్ధానంతరము ధర్మజుడు, మిక్కిలి

75 తంజావూరు సరస్వతీ ఘహలు (గంధాలయిము, ఎమ్‌, నెం, 878_ తాళప్యత్మపతి.

లా

పరితప్తుడగుచు, తమవలె స్వజనులకు చంపిన వారికి, కఠన్తై నను ప్రణ్యము లుండునాయని శ్రీకృష్ణునితో మొరవెట్టుకొనగా, ధర్మజాదుల నూరడింపుచు; నొక కధను దెల్పినాడు-

పూర్వము దివ్యాంగుడను బుషి, తవ ప్పలళుడైన నాసికేతు నొకానొక కారణమున కోపించి యమపురికేగుమని శపించి వాడు. అతడును యమప్పురికేగి, యట యమపురియందు పాపులు పడు బాధలను జూచెను, వారి యాతనలను చూచి ఆతని మనసు [దవీభుతమై వారి నెల్టరను వైకుంఠ వాసులప జేయ నిళ్ళయించుకొనెన. యము.డా నిశ్చయమునకు సుముఖుడుగా లేకపోవుటవలన నాతని సమ్మతిని నడయుట కై యాతని కజామీళోపాఖ్యానమును దెల్పి, పాపులు కూడ పుణ్యలోకముల కరుసుుట కర్మలని దెల్పి, అటనున్న యొల్లవారికి నారా యణ మంటతోచ్చారణ గావించెను అ మంతమట నరకవాసుల కర్ణరం[ధముల దూరి, వారికి వ్వెకుంఠవాస షాప్తి నొసగినది. ||

పిమ్మట నాసికేతుకును, మునీందులయొద్ద కేగి తమ కావించిన కార్యమును డెల్పగా మునీందు లందరును నద్దానిని దివ్యాంగునకు దెల్పిర దివ్యాంగుడును తనసుతుని పరమ ముదమున గ్లొకొని సతి కొసగినాడుః

ఈ కథను శ కృష్ణుడు ధర్మరాజునకు చెల్పి, కర్మములు, ముఖ్యముగ తన భక్తులై న పాండవుల నేమియు చేయజాలవనియును, వారు సకల సౌఖ్య ములతోను, చాలాకాలము సుఖముగ నుందురని దెల్పినాడు,

ఈ కవికాలము తెలియుటలేదు. కవిత్వమున చెప్పదగ్గ విశేషము లేవియ లేవు. వి షు మాయావిలాసము

కర్త కంకంటి పాపరాజు సోదరుడైన వరసింహకవి, కీ. ఈ 17వ శతాబ్దమున నివసించెను, ఇది “విష్టమాయా నాజక* మను పద్య కృతికి

280 స్వతంగతానువాదము. ఈ పద్యకృతి చింతలపూడి యెొల్లయయని కొందరనగా శేషయ్యగారుః మడికి ఆనంతయ్య యనుచున్నారు, ద్విపదకృతి రామాంకిరము, ఇది పంచమాశ్వాన పరిమితమైనది. శీ మహావిష్ణువు, తన మాయా పభావముచే, అవాుంకార గర్వముచే నుబ్బుచున్న సత్యభామ. మహలక్ష్మి _బహ్మ, మ హేళ్వరుడు, నారదుల గర్వభంగ మొనర్చిన కథ లిందు పస్తుతింప బడినఏ. తు ౦గారను౦జరి ఇది తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులు శ వేంక వేశునకు విన్నపము చేసిన మంజరీ ద్యిపద రూపమున నున్న కృతి. _గంవము వేంక చేళ్వరాంకితము. ఇందు కేవలము దేవతాస్తుతికి మాత్రమేగాక, భక్తుడైన తనయొక్క అను భవమును, అధినివేళమును చక్కగ, చిటతించినాడు. భక్తి శృంగారములు రెండును, భగవంతుని చేరుటకు సాధనములని ఈరని తలంవు చ్మకవాశ మంజరి ఇది మంజరీ ద్విపదలో రచింపబడిన కృతి, కర్త కాళ్టపాక సేద తిరుమలాచార్యుడు. ఇందు పద్మావతీ వేంకదేశ్వురులు నాయకీ వాయకులు. ఈతడు [పతి పాదమునను వుక్తపదగ స్తము [పయుక్తము గావించెను, “అరయ జేపట్టి యనుభవం బొసగి సగియించు గతి ఘర్మ జల మార విసరి సరిలేలి విరహంబు చల్లార్చి కలసి కలసిగ్గ చేర్చి వేంకట తై లవాస వాసవార్చితుడు శీ వామాక్ష్మ తోడ దోడ బవేశించె దొల్లిటి నగరు. 6. ఆంధ కవి తరంగిణి సం, 14, వు 1౫9-209,

అయిదవ ప్రకరణము వేదాంత సబంధ కావ్యములు

[ఎ] వైవమత సం౦ంబ౦ధములు వీర ౪వ దీశతొావోధ

య్‌

గ్రంథకర్త పిడుపర్తి బసవకవి, పిడుపర్షివారు మొదటి నియోగి (వాహ్మణులు, ఆనంతర కాలమున వీరు పాల్కురికి సోమనాధుని శిష్య (పిష్యల్తై వీరశైవులైరి. సోమనాధుని శిష్యుడయిన శివాత్రి కొప్పయకీ బసవకవి మనుమని మకుమడు ఈతని కుమారుడయిన పికుపర్తి సోమ నాధుడు తన పద్య బసవ పురాణమున, తనతం్యడి కీలాదికములను వివరింపుశు, నారడు దీక్షాటోధను, పిల్ల నై నారు కధకు, (బహ్మోత్తర ఖండమును రచించి నట్లు చెప్పెను గాని, నేడు గురుదీఖా బోధతప్ప తక్కిన గంధము లెచ్చటను గన్నట్టుట లేదు పిల్లలై నారు చరితను చెప్పినళ్లే (గంథమున కూడ్‌ నీతడు చెప్పుకొనెను. (పుటః9) |

వీరభూపాలుని యాచేళలను సారముగ నీకవి యీ (గంథమును రచించెను... కర్ణాట దేశమునుండిన దేశికుడొకడేగుదెంచి. తెరియ పద్మరసు సంస్కృత కన్నడములందు రచించిన దీషా దోధకు తెనుగు జేబింవ వలెనని కోరగా వీరభూపాలుడు పికుపర్ని బసవవ కాకార్యము నప్పగించినాడు. కన్న డమున పద్మరసు దీనిని రగడగా రచించెను. ఈ వీరభూపాలు డేపాంతము నేలినవాడో కవి చెప్పియుండలేదు. ఇతని తం్కడి తిమ్మశౌరి యనియే తాత వీరబాణుడనియు సూర్య వంశీయు డనియు, భారద్వాజ సగో తుడనియు మాతమే కవి చెప్పెను.

శివుని పూజించుటకు దీకార్డు డు కావలెను, _ దీకారసొతుడు లేక అదీక్షి శుడు శివుని వూజించినచో బాపమని శివుడు శివరహస్యము నంచావతిచ్చినాడు =

౨82 గురుపు లేక పూజించినచో నట్టి స్థలమున నుండ రాదని శివుడు తొలగి

పోవును.

శివదీక్షను బడయుగోరువాడు భవులు గావించిన అన్నపాకములను భుజింపక, భవులైన తల్లిదర్యడులను విడువ వలెను. లింగమును ధరించిన సిమ్మట తీర్థముల కేగి మోడమును కోరుకొనుట వ్యర్థము ఆన్య దేవతలను జూడరాదు, భజింపరాదు. అట్టాక వేళ పూజించినచో శునక కాకాది జన్మల నాందును. తనువున లింగమును ధరించి దాని నెపుడును విడిచి యుండరాదు, ఒకవేళ నది |పమాదవళమున పతితమైనచో (పాణములకు విడుచుట నీతి. దీనికి [ప్రాయశ్చిత్త విధులు లేవు. శివదీక్షితునకు తరువాత ముఖ్యము విధి జంగ మార్చన, శివము[ద గలవా ఆెల్లరును పరమ జంగమలని భావించి, వారి కెళ్పి వేళల సపర్యలు జేయవలెను,

గురువునందు భయభ క్తులను గలిగి, గురువుకు, నీశ్వరునకు భేదము లేదని ఎరుగవలెను. శంభుడే నరరూపమున నిల్చిన గురువుని భావింపవలెను. తనకంటె వూర్వము దీత గ్రైకొవిక వానిని గురువుగా భావింపవలెను. గురు వాక్యము శిష్యునకు మం(తమూలము, ముక్తి మూలము,

ఒకపుష్ఫములోవి ఒక దళముతో శివుని పూజించినచో నాత డమరేం[ద భోగముల నొసగును. ఇట్టుండ పుష్ప వితానములచే పూజించువారికతడు సాయుజ్య పదము నొసగకుండు వా? కాబట్టి అస్థిరమగు కోరికలను గోరి కొలము వృధాగావింపక హరునిజేరు ఉపాయమును చింతింపవలయును. సన్మార్గానువర్తి యగుటకు గురు _పసాదము కావలయును గాన, గురువును జేరి _పేమతో గొలిచి నచో, గురువతవి శ క్రిసామర్ధ్యముల నెరిగి, ప్యాతమెంగి యుచితమగు పథ మున నిల్చ్పును.

వీరశైవ సిద్ధాంతమున షట్‌ స్ధల జ్డానము ముఖ్యమైనది. ఈ షట్‌ స్థలములును, భక్రస్థలము, మా హేళశ్వరస్థలము, (పసొదస్థలము, [పాణలింగ స్థలము, కరణస్థలము, ఐక్యస్థలము, ఈ ఆరు స్థాకములను వీరశైవుడు ఖథగవంతుని పొందు మార్గమున కారు సోపానముల వంటిని,

288

ఇ₹వభక్రి సముత్పన్నమైనవాడు. ఈ భక్తుడు తానాచరింపవలసిన ధర్మమును తెలిసికొని భగవతుంని దరిచేరవలయునను జిజ్ఞాసను గల్గి యుండుట భక సలము.

ద గే

నిష్టాపరుడై, శివతత్పరుడై (ఐహ్మోది స్థానములయందు వై ముఖ్యము గల్గియుండువాడు మాహేళ్వరుడు. భకక్రి వై రాగ్యమును గల్గియుండి, వత నియ మాది కర్మలను నిష్టలను నాచరించుచు, పూర్వస్థలమున కంటె నెక్కుడు భక్తిని గల్లియండుట మా హేశ్వుర సలము.

ఠి

(వతి వస్తువును శివుని (పసాదముగ స్వీకరించుట (పసాద స్థలము. పాప విదూరుడై మనః (_పఫాదమును గల్గ్లియండుట యని భావము. ఈ వంవ్వురు భక్తులు కర్మ (ప్రధానులు. వీరు పూజాది కర్మలకు (పాధాన్యము నాసగుదురు.

చిదాత్మకమైన లింగ స్వరూపమును దెలిసికొని దానిని ఆత్మగా ఆంత ర్హ్యోతిగా నెరుంగుట [పాణలింగస్థలము, ఇట్టు తెలిసికొనిన వాడు (పాణలింగి, జ్‌ థ్‌ లు

శివుని యందు సర్వాత్మనా శరణు భావము గల్లి, శివుడు పతియనియు తాను సతి ననియు భావించుట శరణ స్టలము,

ద్వైత భావము కశించి భక్తుడు శివునియందు సంపూర్థముగా నైెక్యము నాందుట ఐక్య స్టము ఇట శివునకును భక్తునకును భేద ముండక 'శివార్వైత సిద్ధి సంప్రాప్రించును.

శ్రైవ దీక్ష లన్నిటి యందును లింగధారణ దీక్ష యుత్తమోత్తమమయివనది, శివుడు నిరాకారుడగుటవలన అతని పూజించుట యెట్లని శిష్య జను లడుగగా, సద్గురుడు వారికి మోక్షము నొసగదలచి, ఆ శివుని దివ్య లింగాకృతిగా జేసి శిష్య సంతతి కొసగినాడు.

ఈ లింగ మారు విధములగు నామములచే నొప్పుచున్నది, ఆది ఆచార లింగము, చరగురు లింగము, శివర్యిగము, జంగమ లింగము, సత్యపసాద

వీరి4 లెంగము, మహాలింగము. ఈ షడ్విధ రింగములును, “భక్త మహేశ (పసాది ఫఘనతర పాణ లింగైక్క శరణైక్య లలితి యను షట్‌ సంఖ్యలచే నాప్పారు చున్న భ క్ర్యంగముల ననుసరించి యుండి, షడ్విఛ భక్తులను గొల్నుట కనువుగ నున్నవి. భక్తుడు తన యధికారమును గుర్తుంయమకొని పూజింపవలెను. శివపంచాక్షరీ మం్యతమునకును లింగమునకును భేదము లేదు. హస్తమున, నొసగబడినది లింగమనియు, కర్ణమున జెప్పబడినది మం్యతమనియు భావింపక పరమ శివుని యొక్క స్థూల తనువు లింగమనియు, సూత్మ తనువు మంత మనియొ నెరుగవలిను. లింగ మం్యతములు వాచ్య వాచకములుగ నుండునని శివాగమములు జెప్పుచున్నందున, మంత లింగముల నొక్క-టిగా నమ్మి భజింప వలెను. మరియు స్వామికి, యిష్ట పాణ భావ లింగములను నామములు గలవు. శివుని _తికాలములను పూజింపవలెను. శివుడు లీలార్థ మీ _పపంచమును, జీవులను సృజించి, జీవులందు కళాస్థితినంటి యున్నాడు. ఈతడు జీవులగంటికి గానరాక, ఘటజల్మాగ తజ్రైలబిందువువలె జీవుల మూర్థము లందుండును. ఈ కవి తాను సోమనాధుని శిష్య పశిష్యడనని ఆళక్వాసాంత ద్విపదల

యందు జెప్పికౌనినాడు,

“అనియిట్టుకెర్య పద్మార్యపురాణ

వినుతాగమ [గంథ వితతుల సాకి

గా విలిఖించి దీశా విధానంబు

గావించె రగడగా గర్జాటభాష

నప్పరమార్థంబులను భవ మెరగి

చెప్పంగ ద్విపద జేసితి నేర్చినట్టు

యిడి పాలకురికి సోమేశ్వురారాధ్య

సదమల శిష్య శిష్య ప౦9శిష్యండ

సకలమాహేశాంఘిజలజ షల్పుదుడ

సుకర 3౩ వాగమ సూష్యార్థవేది

985 సవిమల తఈ0)విధ పసాద నుథాను భవ పూర్తి పిడుపర్తి బసవనాహ్వయుడు యోగీ శ్వ రవిలానముూుే అము దిశము ఈ లముకృతిక ర్త సిద్ధే్య్రదయోగి. ఈతనినే దూదేకుల సిద్దప్ప యని కూడ నందురు. ఈతడు శివకవుల సంప్రదాయము ననుసరించి తన తలిదం్యడు లను గూర్చిగాని, వంళాదికమునుగూర్చిగాని నేమియు. చెప్పికొనలేదు. వాల (బహ్మాలింగ (బాలబం హ్మేశ్వరము శ్రీశ్రైలపాద క్షేతము) కృపాలబ్ధి కవితా సంపన్నుడని “లీలబాఐబంహ్మ లింగ విగహవి శాలకృపాలబ్ధి నత్కవిత్వం బు చెప్పదొడగినాడు. ఈతడు కి) శ. 1750 (పాంతము వాడయి యుండునోపును, కాలజ్ఞాన వచనములను రచించిన సుపసిద్ధ హోతులూరి వీర బహ్మంగారికి అత్యంత పీతి పా్యతుడమున శిష్యుడు దూదేకుల సిదప్ప”. పోతులూరి వీర్మఐహ్మంగారు 1”వ శోతాబ్దమున నివసించి యుండిరి ఆతని శిష్యుడయిన సిద్ధప్ప 18వ శతాబ్ద పూర్వార్థమున చుండెనని భావింపవచ్చును. ఈతడి వేదాంత గీతికలుకూడ పామర జనులలో వ్యాప్తినౌందినది ఆ సిద్ధప్ప దూదేకుల సాయబు అని సామాన్య జనము తీలంకురు.. కాని అతడు దూబేకుల సాయబు కాడు లింగానత మతస్థుడుం యోగీశ్వర విలాసమును మామే గాక, అనేక పాటలనుకూడ రచించినట్లు చెవ్వుదురు. “బాబిణ్థాను” అను మహమ్మడదీయునకు శ్రైవమత దీక్షనిచ్చి యా శిష్యునితో సహపంక్తి థభోజనాదికము చేయుటచే నీ సిద్ధ యోగిని పామరజకులు సి్ధపృ యనియు, స్థూల దృష్టికి భ౦ష్టుడుగాన దూదేకుల వాడనియు. చెప్పుచుందురు, ఈతడు వ్యవసాయము చేసి _పత్తి పండించుచుండుటచే దూచేకుల సిద్ధప్ప యను నన్వర్థ

1. బులటిన్‌-మ్మచాసు పభుత్వ (ప్రాచ్య లికిత పుస్రకభాండాగార ము డీ.నెం. 1[77,
2. అంధ వాగ్గేయకార చరిత, పుట, 454,

౨86

నామము గల్గికది గాని, యాతడు నిజముగ దూచేకుల కులస్థుడు గాడసికొందరి మతము, ఈతడు కర్నూలు మండలము నందలి “నందికోట్కూరు ” వివాసి, ఇచట ఇప్పటికిని నాతని బందుగులు గలరట. “బౌబిళ్థామి నానతిమైననే” వాల _బహ్మేశ లింగమునకు ఈ గంధము నంకితము గావించెనట సిద్ధప్ప పీరు సాహెబు, ఆదంవీవి కువూరుడని రజని కాంతవావుగారు వాసిరి*,

శైవ వాజ్బయమున సుపసిద్ధుడెన ఆల్పమ (ప్రభువు అక గ్రామహాదేవికి బోధింపినట్టుగ శవయోగ సంపవాయమందు వర్ణింపబడినది

ఒకసారి _కైలాసమును మించియున్న కల్యాణ పురమందు అల్లమ (పభువనుభవ గోష్టిలో నుండగా, అక్కమవాబేవి స్వామి వద్దకు వచ్చి, తనకు తత్తోపదేశమీయమని వేడగా, నామెననేక విధముల పరీక్షించిన పిమ్మట _పభు వందులకియ్యకొనెను. ఆమె యందున్న తీంమలము ౨కు పోగాట్రి, హస్రమస్త క సంయోగమున నామెకు దీక్ష నొసగి, పింగళ నాడుల స్వరూపము, పంచము.దల లక్షణమును వివరించినాడు,

ఆమృతత్వము సిద్ధించు మార్గమును దెల్బెదనని, రాజయోగము నల్దమ (పభువు దెల్పెకు. రాజయోగౌత్క్బృష్ట్యమును దెల్పిన పిమ్మటనది సాంఖ్యము, తారకము, అమనస్క_ములచే (తివిధములుగ నుండునని వాని స్వరూపములు వివరించినాడు

జాగ్భత్స్పప్ప సుష ప్తి, తురియాద్యవస్థలకు సాక్షి భూతుడ్డై. పరమేశ్వు రుడుండు ననియు తురీ మావస్థలో పర మేశ్వరుడొక్కండే చిన్మయుడై కేవలానంద స్వరూపముతో రమించుచుండుననియు ఉపనిషదాదులలో చెప్పబడిన చిందు చక్కని సులభమగు ద్విపదపంక్తులలో సుబోధము గావింపబడినది. ఇట్టి పరమాత్మకును నీకును భేదములేదని యెరిగి, తరంగ రటూాతమగు సముుదము వలె, నిశ్చిలమతివై యపస్థాతీతురాలవైనవో నిర్వాణ విలాసము ననుభవింతువని అల్హిమ (వభువు శిష్యురాలి కుపదేశించెను.

8 ఆంధ వాగ్గేయకార చరిత, పుట, 45క్త

వ8% సర్వము పరమేశ్వరార్పణముగా జేసి, ఈ (_ప్రపంచమందలి సర్వమును లింగ మయముగా భావించి శివుని సర్వాత్యగా భావించి పూజింపవలెను. అపుడు మోకము కరతలా మలకమగును, గురూపదేశమును వినిన పిమ్మట స్వామి పద కంజములకు (మొక్కి (పస్తుతింపగా, అల్లమ _పభు వామెను థ్రీ గిరి కేగి అచట పాతాళ గంగా తీరమున నివాస మేర్పరచుకొమ్మని చెప్పెను. ఆమెయు, మరణ జన్మాది దుర్మాయలు గెలిచి, శ్రీశైల కూటాగమునందలి పాతాళ గంగా తటమున నాక బిలమువద్ద నివాస మేర్పుజచుకొని శివజ్ఞానానంద రసవార్ధిలో తేలి యాడు చుండెను. థ్రీ లము కవ పందాచార్య సింహాసనములు గల మ్మేతములలో నొకటి ఈ కవి యచటి యాబార్యుని యొద్ద శిష్యడై యుండి యుండును. ఆందువలననే అక్క- మహాదేఏని శ్రీత్తైలమున కేగమని ప్రభువు చెప్పినట్లు రచించెను, ఇందలి 2లి సామాన్య జనుల కర్ణమగుట్నక్తె సుబోధమై సమాసదూరమై, మధుర మంజుల మై యలరారుచున్నది. (పసన్నముగను, ధారావాహినిగను నుండి, చదువునపుడు హాయిని గొల్పుచున్నది. గహనమగు విషయములను కూడ నెంత చక్కని సలభమ*% మాటలో పొదిగించి రాడో చూడగలము, “...తస్యమధ్యే వహ్ని శిఖా అణీయోర్జ్వా వ్యవస్థితః నీలలోపాత మధ్య స్థాద్విద్యుల్లేఖేవ భాస్వరా, నీ వార శూక వత్తన్వీ, పీకా భాస్వ త్యణూపమా, తస్యా శ్నిభయ మధ్యే పరమాత్మా వ్యవస్థితః” ఇత్యాది (పవవనమును, “అట్టి హృత్పంకే రుహము తుద ముట్టి చట్టంపు సీలకంధరము మధ్యమున గనుపట్టి మెరుపు సంగతి వరిముంటి కొనరీతి సన్నమై గురుతుగా నిలిచి యణు తుల్యమై పీఠమై భూతలమున

288

_బణుత మంగతాధార భావంబు దాల్చి

చెలువారు పాచక శిఖీదానిమీద

వెలుగు శంకరుడు సంచిదూ9పలీల

ఒక్కొాకగాప్పుడు చక్కని యుపమాసములను గూర్చి విషయమును

సుబోధముజేయున. మూడు మలములను పోగొట్టుకొనిననే గాని దీషార్డుడు గాడు. మలఘులతో గూడియున్న వానికి దీక్ష నాసగివవో బీడునేలయందు వేసిన పైగువలె నివృ్యయోజన మగును.

“యువతి మూడు మలంబు లున్నవారలకు

శివ దీక్ష మెచ్చి యిచ్చిన నేమి ఫలము

నేరుపుతో వీడు నేం రాజనము

పైరు వెట్టిన రీతి ఛాసిల్ల దనిన”

రాజయోగమును గోకి జనులు [ప్రపంచము నందలి ఇతర విషయము

లఅందాసక్తులు గారు. ఈ సందర్భమున కవి రచించిన, ద్విపదలు, సోమరాధుని *'క్షీరాబ్ధిలోపల గడియ హంస, గోరునే పడియ నీరు _దావంగ”' మొదలుగా గల ద్విపదలను జోలి రమ్మముగా నున్నది.

“తమ్మి మొత్తమ్ము చెంత చరింవెనట్టి

తమ్మి వోపునే ధూత్తూరములకు

దే కేని వెలు్స కోరెడ్‌ చకోరంబు

చేరునే దట్టంపు చీకటి కెపుడు

నెజీ బాల కడలి బొందిన మానునొకి

మరగునె ధరగొంచమైన చెర్వులకు

లలిత దూకంద ఫలాసోక రసము

పలుమారు గోలి వైభవమున సోలి

నెగడిన శుకమేగునే కొడిసిలకు

మిగులంగ నీ కృపా మేఘ బలంబు

289 (చావిన చిత్త చాతక పక్షి చనునె యీ విశ్వమున జెంది యితర వాంఛలకు ?” 1పాధమిక శవ కవులు గావించిన ఛందో వ్యాకరణాది దోషము లిందు గానరావు. ద్విపదకు ద్విపదకు తెగజెప్పు నియమ మిందు పాటింపబడినది. మనోబో ధః* అముదితము. వేదాంత విషయ పతిపాదకమగు నీ గంథము ప్రాస నియమము లేని మంజరీ ద్విపదయందు కొలని గణపనారాధ్యునిచే విరచితమైనది. ఈ కొలని గణపనారాధ్యుడే 'శివయోగసార” పద్య కృతిక ర. 'మనోబోధ' యందు శవ కవుల సం్యపదాయము ననుసరించి తన కులగో[తములను, వంశాదికములకు చిప్పికొనలేదుగాని శివయోగసార కృత్యాదినిట్టి యాతని వంళాదికములు గొంత దెలియచున్నవి, శివయోగ సారము నీతడు తనకు మేనమజదియు? గురువును నగు ఈడూరి నూకనారాధ్యునకు కృతి యొసగెను. అతడు తనను రావించి చెప్పినట్టుగ కవి కృత్యాది యందు రచించిన ఈ (కిందిపద్యమువలన, కవియొక్కా గో [తాది- కములు తెలియుచున్నవి, “తన మేనమజదియ దన శిష్యుడును లోకమాన్యుండైన కౌండిన్య గ్యోతు సురుచిరాప స్తంబ సూతుని సిందులూరన్నయదేవుని యన్నమనువ గన్నయ రుదభూకాంతుని గణపతి చేవుని యాదిమూ ర్తికిని సద్గు 4 బులటీన్‌ --మదరాసు [పభుత్వ (పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండా గారము, సం. 8, 19850 డి నెం. 2151-8152, 19)

౨90 జాస్పదయగు లక్కమాంబకు ప్పుతుని దినమొప్ప గణపతి 'దేవ విఖథుని సహిత గుణ ఫల్ద్డు రాయ చౌహత్త మల్టు, నభినవాకారు ధీరు నన్యాంగనా స హోదరుని నన్ను రావించి యుదిత వృత్తి, నన్మదీయ (ప్రణా మంబు లాదరించి.” ఈతడు నియోగి (నాహ్మణుడు, ఆప స్తంభ నూూతుడు. కౌండిన్య గో_తుడు. తం్మడి యాదిమ్నూల్డి, తల్లి లక్కమాంబ, తాత గణపతి అతని తండి ర్ముదచేవుడు, ఈ గన్న యను మనుమగిన్న యని యందురు. ఈమనుమ గన్నయ రృుదచేవుడు ఇందులూరి యన్నయ క_గజుడు. ఈతడు (గంధ రచళా కాలమున్సు గూర్చి జెప్పి యుండబేదు. కాని ఈ కొలని గణప నారాధ్యుని ముత్తాతయైన రుద దేవుడు (పతాపర్ముద దేవుని వద్ద మంతిగా నుండెను. మరియు నీతడిందులూరి యన్నయమళ,తి (రు్యుదాంబ కుమార్తె రుయ్యాంబను వివాహమాడి, రుుదాంబవద్దను ఉపఠాపరు దునివద్దను మం్మతిగా నుండెకు ) కన్న మనుమడు (పతాపర్ముదుడు 129%_1828 వరకు పాలించినట్లు తెలియ నున్నది గావున, నీతడు కీ.శ, 1400 పాంతముల నుండెనని ఊహింపవీలగు చున్నది. “పీరేశలింగము పంతులుగారు కవిని ఆధునికులలో జేర్చి యిన్నూరు సంవత్సరములకు ముంచే యుండిన వాడయిన బ్రూపాంపతగి యున్నాడని (వాసిరి. శివయోగ సార కృత్యాది వారికి లభించి యుండనందున వారట్టుువాసి పేర్ణానియందురు. వారీకవిని యాది గణపతి దేవుడని పేర్కానుటపొరపాటే. * ఈతని తాతయగు గన్నయ ర్యుదదేవుడు కొలని (ప్రాంతమును (నేటి ఏలూరు (పాంతను) పాలించుట వలన నీ వంశము వారికి కొలనివారను 'పేరువచ్చి రది. శివయోగ సారమునకు పూర్వమే ఈతడు మనో బోధను రచించినట్టి (కింది శివయోగసారములోని పద్యము వలన తెలియుచున్నది, 5. ఆంధకవి తరంగిణి, సంపుటము 5, పుట £8!

విర్ధి1 క, పపపాళ పరిజ్ఞానము ను శరిర భవ విజయ మనో బోథమునా విశదనులగు నీ కృతు లస దృశ గతి చెప్పితిని దేశి తెనుగున దెలియన్‌” కవి మనస్సును సంబోధించుచు, విషయ లంపటము గాక శివతత్త్య యు క్త్షముగావలెనని చెప్పినాడు. భగివర్గీత, ఉపనిషత్తులయందు చెప్పబడిన వేదాంత విషయములను సామాన్య జనులకును బోధమగునట్టుగా, సులభైై లిలో విశదీకరించినాడు. హృదయ పద్మమున నీళ్వరుని స్థిరనుగుభ క్రితో నిలుప్పకొని విజ్ఞానమను దీపమును వెలుగజేసి, కాంతిధారలచే నభిషిక్తుని గావించి అష్టతనూభథవుడై న లింగమూ ర్తిని అష్టపుష్పముల పూజించి నిర్మలమైన నుచ్చ్వాస నిశ్వాసములను (ఆనగా పాణాయామముచేే కర్పూర హారతులచేతను, ఛూపముచేతను సీళ్వరుని ఆర్బ్చింపవలెను. పూజ లెట్టివి జేసినను సిబ్బంది లేదు. భ క్రిభావమే (పధానమైనది. స్ట్‌” మగు భక్రి భావ ముండినచో పూజ లేవిధముగజేసినను తప్పులేదు. పూర్వము కన్నప్ప పుక్కిట సీటితో శివుని జలక మార్చి మాంసపు ఖండములను నివేదన మొనర్చి కజికంళఠుని గూడినాడు. ఈ మానవ శరీరము నశ్వరమైనది. దీనిని నమ్ముకొన ఆనళ్వరమైన పర తత్త్వమును విస్మరించరాదు. భావాతీతుడునుః, రూపవర్ణనాది రహితుడునునగు పరమేశ్వరుడు అకు మానమున్నచో గానరాడు. “అనుమాన ముడిగిన కాని హరుని గానరాడు”__- “*సంశయాత్మాది వినశ్యతి” అనికదా (పమాణవాక్యము! అచంచఅమైన విశ్వాస ఈతడు రచించిన ఈ కింది డ్విపదలలో పోతనగారి "ఆఅంధేంయూదయ ముల్‌ ” అను పద్యమునందలి భావము దొర్షిపోయినవి. ఇతడును పోతనయు

తిర్టీల్లీ

సమకాలీనులు. అందువలన నీతడు పోతన ననుకరించెనని చెప్పుట కష్టము. ఒకే భావ మిర్వురి మహానుభావుల హృదయము లందును కల్లియుండవచ్చును.

"సకల వేదంబులు సకం శాస్త్రములు

చదవని నజ్ఞాని సారమే మెజుగు

అలకుల కావికి నలరు నే మిడత ?

మృదు శంఖనాదంబు మెచ్చునే చెవుడు ?

కొమరారు నృత్యంబు గోరునే చీకు ?

కస్తూరి వెదకునే _గామ సూకరము ?

వలయు సౌభాగ్యంబు వెదకునే గూబ ?

తనరార చతురత దనరునే యెద్దు ?

పాపాత్మునకు నేల భక్తుని [కియలు ?

సంసార మాయల చలనంపు తీపు

మజగిన నింకేల మాటల యింపు ?”

మనో బోధయందు తన “కుర్విమె కాంతా సహోదరు” డను విశేషణ ముకు చేసికొనెను.శివయోగ సారమున, “అన్యాంగ నా సహోదరు”డని గలదు. శివయోగ సారగద్యలో “శ్రీ గురుచెన్న సదాశివ యోగీర్యద పదారవింద మధు కరాయమాన నిరంతర శివభక్షి సమాధాన” యనిచెప్పికొని, యిందు, “పరశివ యోగింద పొదారవింద పరిమళ స్యందన _భమర పుణ్యుండని”* చెప్పికొనెను. గహనములగు వేదాంత విషయములను సామాన్యుల కర్థమగు శైలిలో

రచించి, యెల్లరకును ఆందుబాటులో గావించిన కొలని గణపనారాధ్యుడు వంద నీయడు,

వ99 వవ జ్ఞా నమ౦జరి అము[(దెతము. కర్త పరమానంద తీర్ధ యతి, అనుభవదర్పణ మీతని వేరొక ద్విపద కృతి. తన గురువయిన దత్తాతేయ యోగి పుంగవుని స్మరించి కావ్యరచన కుప[కమించినాడు. ల్‌క రషణార్థము, సిద్ధలొనర్చిన కావ్యములలోని సారము నంతటిని దెల్ప్చుచున్నాననియు నీ రవాస్యకు సాధన చతుష్టయ సంపన్నులయిన యధికారులకు మాత్రమే సీయదగినదనియును దెల్పెను, ఇది శ్‌వాప్వైత బోధక మగు (గంధము. గురుకటాక్షము లేనిది పర్మబహ్మ విద్య సిద్ధింపదు. ఆ గురువును సర్వా త్మనా నమ్మి శరణు హైందిన వానికే కాని ముతరుల కద్యాత్మ విద్య నీయ రాదు లోకమున గల్గు దుఃఖము లన్నిటికిని మూలమ్బు కర్మమే. ఈ కర్మము సంకల్ప రూపమైనది. కర్మ తయమైనదో నిర్వికల్పస్థితి సిద్ధించును. సంసా రమును త్యజించి తిరిగినంత మాతాన సిద్ధి లభింపదు. విడువ వలసినది నుమకార, ఆస ప్తులుగాని. శిధాస్తూత్రములు గావు. పిమ్మట అన్ని వేదాంత (గంథములందు వలెనే నిందుగూడ, పిండోత్పత్తి [కమము. ళారీరకధర్మములు మాయ ఆవరిఐచు విధానము రాజయోగము మొదలగునవి దెల్పబడినవి. ఈ కవి కపట సన్యాసుల యెడ తన నిరసన నొకటి రెండు స్థలము అందు సూచించినాడు. “తన్ము దామెజుగ రధ్యాత్యులు గాన మమతలు విడువ రున్మద చిత్తులగుచు పూని శిభాసూ తంబులు దెంచివైచి జ్ఞానుల మను గొని కపట మార్గమున 6. ఫ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రాచ్య పరిశోధనా నంస్థ (గంధాలయము, ఆర్‌ నెం. 1904-కాగితపతి.

వింశ కావి గోచులు కట్ట కపటముల్‌ విడిచి వావిరి నిస్పృహత్వము గల్లినట్లు పరగహ్వరంబులు భావించుకొనుచు పరగ గుహోోదర పారిణులగుచు పూర జోగుల రీతి నూరూర దిరుగు వారి కెక్కడిది నిర్వాణ పదంబు. ” మై ఉదాహృత ద్విపదల వలన నీతని శైలి సరసముగ నున్నటులు దెలియ నగును, ఆ తై కటోధ ము” అము[దితము ఇది శివాద్దెాతమును బోధించు వేదాంత్యగంధము. లింగ గురుని శిష్య డగు యోగానందావధూత ుద్ధియను చెలికి వేదాంత రహస్యములను బోధించి నాడు. ఈ యోగానందావధూత స్వామియే “గరుశిష్యసంవాదమ' ను వేరొక ద్విపద కావ్యమును (ఆర్‌, నెం. 88) రచించెను. ఆందాతడు పరమానండ శత కమును గూడ రచించినట్లు చెప్పికొనెను. ఈ _గంధమున తన కుల గో[తాది కములను గూర్చిగాని, తల్లిదర్యడులను గూర్చిగాని ఏమియు. చెప్పికొన లేదు, లింగ గురుని ఇిష్యుడని మ్మాతమే చెప్పెను. క లింగగురునాజ్ఞ చి త్తంబులోన భావించి యతనినే పట్టి కలయుచు సావధానత పొంది సకియరో నేను అతని యాజ్ఞ ధరించి యాత్రైకటోధ విదితము లెస్సగా వినుపింతు మజియు” 7 ఈ వేంకటేశ్వర [పాచ్య పరికోధనాసంస్థ (గ్రంథాలయము, డి. నెం. 2068, (ఆర్‌. ౯ (సి)

విర ఇం[డియలోలత చేతను, ఆకాతృష్టల చేతను, మానవుడు తన స్వన్వరూపమగు నాత్మను తెలిసి కొనలేక దుఃభితుడగు చున్నాడని దెల్పి, చేహోత్పత్తి జ్ఞానేం [దియ కర్మేం_దియముల గుణములు, పంచవింళతితత్వములు, మొదఆంగువానిని చెల్పి, యివి యన్నియు, _బహ్మ స్వరూపము గావనియు, అది వీనికంటె భిన్నమైనదనియును, దెల్పినాడు. ఆ పరమాత్మను ఉపనిషాదాదులనేక విధ ములుగ వర్ణించియున్న వి. నీలతోయద మధ్యస్థమైశ విద్యులేల్ఞ వలె నుండు ననియు, శుక్ట కృష్ణ మూల మనియు, (పురుషం కృష్ణ పింగళం) ఉత్తమ పురుమడనియు అతురుడనియు వర్ణింపబడిన ఆ పరమాత్ముని తెలిసికొని ముక్తిని టొందవలెను. తాను నే ననెడి_భమకు పొగొట్టుకొని అహంకారమును తొలగించు కొని నచో, కానే పర్రబహ్మమనసును ఇది అనుభవమువలన గలుగునది. దీనివలన స్యరాజ్య సుఖ విథివమను భవమగును. *తత్వమసి"' వాక్యార్థము నెజిగి, _బహ్మ పచార్థము తానేయని తెలిసికొనవలెకు. కాని కొందరదిజెలియలేక , పుడమి పైగల తీర్థముల నన్నిటిని సేవించి, రాళ్ళు రప్పలను గొలిచి, నదులలో మునిగి అదియే సౌధ్యమని రలంతురు కాని దానివలన ముక్తి లబింపదు. అది సాధనము మాతమే గాని పాధ్యము గాదు ఇదియే సాధ్యమని భావించినచో, జనన మర ణముల చ్యకములో తగులొ్క్కనుట తప్పదు, కావున సి కూపును నిజముగ నెటిగి, ఆసత్య పధమును జేరవరెను. కొందరు తమతమ మతముఠే గొప్పవని ఫోరాడుకొందురు. అది ఈ

విధముగ నుండును

“కరి శాద భంగిని వ్వర్ణ మగును

కరి కపిత్ణ న్యాయకంబునై యుండి

అడవి గాచిన వెన్నెలట్లై హోవ్ప

2206 గురుశిష్య సంవాద ము ఆము, దితము కర్త యోగానందావధుత స్వామి, ఎగంధాచిని. గురుస్తుతి గావించి, రచన కుప కమించినాడు, “అమర యోగానంద అవధూత స్వామి నగునట్టి నేను నాలింగ గురుని జీగియైన యాజ్ఞను శిరసావహించి గురుశిష్య సంవాద గురుతర ద్విపద విరచింతు లెస్సగా విస్తరముగను” గురుశిష్య సఠవాద రూపమున నున్న నీ (గంధమున, గురుసేవా విధము, వైరాగ్య పద్ధతి, షోడశ వికారములు షడూర్ములు, ుణ్య(తయవి భాగము, పంచ కోళపద్ధతి, మున్నగు విషయములు వివరింపబడినవి. పరమానంద శతకాదు లీతవి గంధాంతరములు. వినయ భక్షి విశ్వాసముల నలవజచు కొని గురువుకు జేరి అతని పాద పద్మములను పూజించి పం్యడెండు మారులు (మొక్కి. శరణు పొండి కుడి తిలో బడితన్ను కొనుచున్న యెలుక రీతి, సంసార వార్జిలో బడి మునిగి కొట్టు కొని పోవుచున్న తన్నుద్దరించి కాపాడవలెనని వేడికొన వలయును. అపుడు గురువు శిష్యున కభయ మొసగి జ్ఞాన బోధను చేయను. గురు శబ్దమున గుకారమునకు, తమమశు మాయ యవియు, రు కార మున కా తమస్సును నాశ మొకర్చువదనియు నర్థములు, రాగా, అజ్ఞానమును నాశనము చేయువాశు గురువని భావము. గురువుతో నేవస్తువునుు సమానము 8. శ్రీ వేంకటేశ్వర పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ [గంధాంమిముః ఆర్‌ నం. 98 తాళప్యతము,

£9ి

కాజాలదు. కల్ప వృక్షము కూడ మనకు కావలసిన వస్తువుల నిచ్చునేగాని కల్పనాతీతమగు వస్తువుల నీ జాలదు. గురువట్టు గాక, శిష్యునిజేరి తన రూపు నాతని కొసగి, కల్పిత వస్తువును గూడ జూపగలడు. కాబట్టీ గురునితో సౌటియగు వస్తువేదియు నీయిలలో లేదు. గురువు లేక హరిహరాదుల తై నను మోక్ష సుఖనములేదు. “నగురో రధికమ్మ” నియును, '“గురూపతరోర్నాస్తి* యనియు, స్మృతులు గురుని కౌనియాడుచున్నవి. గురుకటాక్షములేనిది కోటి జన్మములెత్తినను పరమపదము లభింపదు. ఆకాశ చారికయగు ముదజూపి మహావాక్య తెరగును తెలిపి శిష్యుని పాపపుణ్యములను ఖేదించి కృతకృత్యుని జేయును. ఇది గురుని మహిమ.

పిమ్మట వైరాగ్య పద్ధతిని గూర్చి చెప్పినాడు. మలమ్మూ[తాదులతో గూడిన నీ దేహము పై మమతను పెంచికొనక, ఆ మమత నంతటిని సర్వేసనిపై నిలప వలెను. అపుడే అనిత్యమసు నీ సంసారమునుగాక, నిత్యమగు అనంత పదవి లభించును

పిమ్మట యోగమార్గమును వివరించి, ఈ మార్గమున పరమాత్మనెట్టు చేరుదురో యొట్లు చేరగలరో వివరించినాడు,

అఆంతమున మనకు లక్ష్యమన (బహ్మయొక్క గుణములు విపులముగ వివరింపబడినవి. 'గురుశిష్రై సంవాదము

అము[దితము

ఇది అఆసమ్మగము. కర్తయెవ్వరో తెలియదు, శైవ వేచాంతమును [పతి పాదించు (గంథము, మంజరీద్విపదలో రచింపబడినది. దీని (పారంథ మీ విధముగ నున్నదిః 9. మదరాసు పాచ్య లిఖిత వు స్తక భాండాగారము, డి.నెం, 2018,

208 “*ల్రీ గురుమూర్డినా చిత్తంబునందు భావించి గురుజేరు భక్తి మార్గంబు (శ్రీగురు నాధుని చిత్త ంబులోన చేరి కొల్చెడి విధము చెప్పెద వినుడి” ంగంథాంత మిటుల గలదు “అది లెస్సగా నీవు అరసి చూడగను చంద వింబము పుట్టు చేచూచునపుడు పండు వెన్నెల రీతి (భగల్లియండు ఆ [పథ లోపల నత్యంత మలున ఆపోజ్యోతి అయి ఆది యుదృవిల్లు ఆ జ్యోతి సర్వాంత యామియై యుండు ఇదియె జీవన్ము క్తి యిది రాజయోగము ఈ యోగ దృష్టిచే నిప్పుడు నీవు యోబజించి (బహ్మమైయుండు రీ వచ్చు గురుబోధి ఇది శైవ వేదాంత (పతిపాదక కృతి, మూడాక్వాసముల గంథము. (గంథకర్త సోమన. శివకవి యయిక వీరభ్మదుని పుతుకు. రేవణకు శిద్యుడు వీరశై వుడు. అళ్వాసొంతమున తన్ను గూర్చి యీ విదముగ చెప్పికొనెను, “నర రేవణేశ్వరుకూర్మి శిష్క్యండ పరగ శివకవి వీరభ(ద తఈనయుండ నసువిధానమది సుతుడ సోముడన్వాడ 10. మదరాసు పభుత్వ (పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారను డి నెం. 2081 కాగిత (వతి.

వం9 భువిలోన నీ గురు జోధకు నెలమి చెలగిన మంగళ ,శ్రీల బెంపొందు

సంసార సుఖమే సుఖరసాయనమని అవ్యాజమోహమున బడి జన్మ పరంపర లలో బడి కొట్టు కొనుచున్న తన్నుద్ధరించి తత్తోపదేశమును గావింపమని శిష్యుడు వేడగా గురువు కృపాపడై పంచతత్వములుదయించిన తెఅగు శరీర యిం[దియముల యొక్క తత్త్వము, జీవాత్మ పరమాత్మల స్వరూప స్వభావ సంబంధములను విశదీకరించి, తత్తోప దేశమును గావించెను,

శివుని పంచవక్ష 9ములయిన సద్యోజుత, వామదేవ, ఆఘోర తత్పు రువ, ఈశాన్య ముఖముల నుండి యేనక్షరములు జనించి నమశ్శివాయ వీజాత్ష రములై పంచాక్షరీ మంత స్వరూపకును దాల్చినది. ఇవి యెట్టనగా, వాను దేవ ముఖమున సకారము, అఘోర ముఖమున మకారము తత్పురమునుండి శికారము, ఈ కొన్య ముఖమున నకారము, సద్యోజాత ముఖమున యకారమును జనించినవి. ఇందు నకారము పుడమి త త్త్యమ్ము యకారము గగన త త్త్యము, వకారము వాయు తత్త్వము. మకార మగ్ని తత్త్వము శికారము జలత త్త్వము, ఈ పంచాక్షరీ మంత సాధనచే జీవుడు జ్యాగత్స్యప్న సుమప్తాద్యవస్థలను దాటి శివాద్వైతము. నందినచో జ్ఞానసిద్ధి ఘుటిక సిద్ధి మొదలగు సిద్ధులు లభించును... కాని యీ సిద్ధులను, అర్ధాదులను నాశంపక శివలింగ, జంగమ లింగ, పసాదలింగ మహాలింగ దేవులను ఖథ కితో పూజింప వకెను.. ఒకగ్ర నిముసము కూడ ఏమరక, వీరదాసుడై , నిత్యవతుడై వీర భృత్యుడై. ధ్యాన సమాధులను నిల్పి శివకుం్యతమును. జపింపవలెను,. ఇది (ప్రధమా శ్వాసమునందలి విషయము.

ద్వితీయాళ్వాసమున పిండోతృత్తి _కమము, తృతీయాశ్వ్యాసమున, (ప్రాణ లింగాంగ భావము. లింగస్థలములు, లింగసన్ము ఖములు, లింగార్పితములు వరింపబడినవి,

న! గురువుచే జ్ఞానమును బడసి, శిష్యుడు (పణవనాదమును గనుగొవి,

లి00

“కంటిమి [శ్రీపాద కమలంబులోన

కంటిమి నిజమూర్తి శోభిల్ల

కంటి మోంకారలబు వేడ్క తోడ

కంటిని అకార ఆకారంబు మరియు

కంటిని మకారంబు కంటి నాదంబు"” అని పొంగినాడు. ఈ యుదాహృత ద్విపదల వలన యీతని ఇలి సరళ ముగ (పసన్నముగ నున్నటులు తెలియనగును. ఈ కవికాల మెరుగరాదు. సీత మా హేశ్వరాచార సంగ్రహము (రుుదాడ మాహాత్మ్యము)]]

ఆము(డితము

ఇది నంస్కృతమయిన నీలకంఠ నాగనాధాచార్యుడను తై వాబార్యుడు రచించిన వీరమాహేశ్వరాచారి సార సం గ్రహమును (గంథమునకు ద్విపదాను వాదము .రచయిత పర్వుతమంతి లింగనకవి. (బౌను దొరగారి కింది విధముగ సీ [గంధమును గూర్చి [వాసికొనినారు,

“015 [6 0౧6 010169 గ?8640౧78 0/౧ 56%; అ౭గ౮8గ౧౭ 0౧౧6 1800611౧06 10 [600౧0116 16 6/666 0 82598౪8 ౪10 6 ౪20౪5 5000[3611009 1౧ ౪౦6౮6 ౭౧౧౦౧౫ 8/80001059.560% 62/99 36602-10 2150) 21 [1600౧01110 9 90%8/1023 10 1౧06 తిగ8ర[0/35. 10 ౪/౦గ౮6 081109 ౮౭౩౧౦౩౧౧29 161606 54600 00016 859 [6౧18081. 8925878 6౧౮౭2౪౦౮66 10 20011902 11౧6 ౪౭౧/ 066810౧089 [6761౧ 1౧06410296 028/1166012/7/ 309113 9601 88 0006! 1౧ ౧౭౮౪౩ 424,

మూల (గంథము 10 అశ్వాసములలో నీీకింది విషయములు (వాయ ఐఎడెను, (1) విభూతి మహిమ, (9) రుుదాక్ష మహిమను, (8) పంచాక్షరీ మహిమ, (4) హరనామ మహిమ, (6) శివరా తి మహేమ (4) కంఖచ

1[. మదరాసు (పభుత్వ పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము.

తీవైకి (సి (20-86)

లీ01 (కోరత్తి, (7) మార్కండేయ చర్మిత, (8) విష్ణుశాప విమోచనము (9) శర భ్రేందు మహిమ, (10) వ్యాసశిష. తాసేకావ్యమును గురువయిన _శ మల్లికార్జునుని కృపచేరచించినట్టు చెప్పు కొనెను. కావ్యాదిని చేయబడిన గురుస్తుతి వలన నీతడు మల్లికార్జున పండితా రాధ్యుని శిష్యుడని తెలియుచున్నది “వెరసి దాషారామ ఖీమేశ్వరమున హరు డయోనిజ రూపుడై యున్నవాని వేదోక్త మార్గంబు వెస (బతిష్టించి ఆది _శ్రీగురుమూర్జి యె యున్నవాని అజ్ఞాన తిమిరంబు నవలీల బాపి విజ్ఞాన దీపంబు వెలిగించు వాని ఆ రూఢి దగు మల్లికార్జున పండి తారాధ్యు దేవుని నమర సేవించి” కాబట్టే యాతడు పండితారాధ్యుని (పత్యక్ష శిష్యుడైనచో 18వ శతా బ్ద్బమువాడై యుండును. అట్టుగాక పండితుని కాలము తర్వాత నతనిని కేవలము గురు భావమున వూజించిన వార్తైనచో నతని తర్వాతి వాడి యుండునని మామే తెలియును. ఎంతటి అర్వాచీనుడో చెప్పలేము ఈతని గురువైన పండితారాధ్యుడు “మల్లికార్జున పండితారాధ్యుడు గాక, (కీ. శ, 1800 _పాంతములో కుంటముక్కాల తిమ్మయ వీర శెవాచార సంగవా కృతి భర్తయగు గన్నయ మంతి గురువుగానున్న పండితారాధ్యుడు, ఆట్టయిన సీతడు శ్రీ కృష్ణచేవరాయలకు కొంచెము పూర్వుడుగావచ్చునని”12 శ్రీ నిడద చోలు వెంకటరావుగారు (వాసిరి. ఈతడు రుదాక్ష మాహాత్మ్యమును గూడ రచించెను.

తీ09 ₹వ సిదాంత శిఖామణి వా! ఖ ఇది వీరశైవ వేదాంత _పతిపాదకమైన (గంథము. చతుర్ధాశ్వాస పరి మికమైనది. కవి చెన్నాపెగ్గడ శాేశ్వర కవి. ఆతేయస గ్కోతుడు ఈతని తల్లిదండులు పీరభ్యద గురువాంబలు. ఈతశు మళల్టంపల్లి రామలిఎగారాధ్యుల శిష్యుడనని చెప్పుకొనినాడు “జగతి పై మున్ను నిశ్చులతగా నాల్లు యుగములకును శైవ యోగ పీఠముల నలువురు రేవణ సిద్దుడనగ చెలువుగా నామరుల్‌ సిద్ధయ్య యనగ గరిమ నేకోదాసు ఘనుని వంశజుడు హరితస గోతులు పరమానంద యుతులు ఒనర మల్హంపల్లి నుండుట జేసి వసుపడి మల్దముపల్లి వాండ్రు జృగ్రలింగ మాచార్య కులవరేణ్యుడు పరగ మల్లముపల్లి భవ్య వంళాళ్ధి రాజ వింబములో రామలింగంబు రాజకేఖరు మూర్తి రాణిత క్రీర్రి” ఇందు ఎవథమాళ్వాసమున పిండితా మహత్వము, గోపిండ విజ్ఞాన మహిమ, సంసారగుణ హేయ చరితము, ఘోర సంసార హరము, దీక్షా (పకారము= లింగధారణ మహత్ర్త్వ్వము, భూతి ధారణము రుదాక్ష ధారణము నను నేడు విషయములు పశిపాదితములై నవి. ద్వితీయాకశ్వాసమున నాది భ కృస్థల వ్యాఖ్యానమును, క్రైవ పంచాతరీ మహిమ, భక్తి పియాచరణము, గురులింగ వూజ జంగమ పూట, (ప్రసాద

తం

లక్షణము, సాంగదాన్నతయ చర్కితము లనెడి యంతరావా వృస్థలాన్టకాథ్యాన మంతయును గలదు.

తృతీయాశ్వాసమున మాహేళ్వర స్థము, నాంతర స్థలస ప్రకాఖ్యాన మగుచు (పసాదస్థలము (పాజులింగ స్థలము, శరణ స్టలము న్రైక్యస్థల వివర అణములు గలవు.

చతుర్థాశ్వాసమున ఎనుబది యేడు లింగస్థలముల వివరణ గలదు.

ఈ కివి *“గణ సౌజన్యాఖథ్యాన' మను శతకమును కూడ రచించెనట.

[వి] అద్వైత వేదాంత బోధకములు వూ

వనూయా చిదానంద మంజరి*ి

అము.దితము.

అదై్యైత వేదాంతమును బోధించు (గంథము. కర్త నాదింద్ర ఉమాపతి. ఆ(తేయస గ్మోతుడు, ఆరువేల నియోగ. వేంగమాంవా శేషయామాత్యుల పుతుడు. వీరయకులజడు.

చీదానంద ఘనయోగి యను సిద్ధుడు స్వప్నమున సావాత్కరించి సకల వేదాంత పరమర హస్యములు బయలుపడునట్టుగ నాకకథను రచింపుమనినాడు.

"థ్రీ కృష్ణా యదు భూషణా నరసథా”

యను పద్యముతో (గంధారంభమును గావించి సర్డురుస్వామి పాదపద్మ మును గొలిచి, (గంథ రచన కుస్ట్మకమించెను. ఇందుకూడ దేపోత్పత్తి ,ఈమము, జ్ఞానేర్యదియ, కర్మేర్యదియ, కారణ సూచ్ము ₹రీరముల [కనుము

ళా అధ త

లను, దబవాదుల అనిత్య తము, (పపంచ సృష్టికమము వర్ణిత మైనది. జన్మ బంధములు తెగిన జీవుడమృతము తాగిన దాని రీతి తన్మయానందకు తరగక గలిగనవాడగును.

వ్రీ04 ఈ సందర్భమున కవి చూడాలకోపాఖ్యానమును దెల్పి, ఈ వేదాంతా ర్థ్వమును టోధమగువట్టు గావించెను చిదానందుడను రాజు వేటకేగి ఆట అరణ్యమున నుండిన, మాయళాంభవి యను నుందరిని వివాహమాడి, తన స్వరూపమును మరచి, మదన సా్మ్నామాజ్య సుఖమున దగుల్కొౌని యుండెను. ఈతని మరల సన్మార్గమునకు గొనిరాదలచి, యీశ్వరుడొక మాయను పన్ని నాడు.

ఒక దినమున ఒక యో% రెండు మహావాక్య ములవలె నొప్పు నిర్వురు శిష్యులను రెండు వైపుల నిడికొని చిదానందుని యొద్దకేతెంచినాడు. చిదా నందుడు వారి కర్ష్యపాద్యాద్యుపదారములను గావి:చి పూబీంపగా, నా యోగి రాజునకు వేదాంత విజ్ఞాన: రహస్యములను బోధించి, మోహ (భమలను పోగొట్టి స్వస్వస్వరూపానందము ననుభవించువట్లు చేసినాడు.

చిదానందునకుప దేశింపబడి న యదై్వైత జ్ఞానము కొవున, దీనికి మాయా చిదానంద మంజరి యను పేరిడి యుండును.

ఈ గంధమునందేమియైనను తప్పులున్నచో సరిదిద్దవలెననియును, తనకు రచనా జ్ఞానము లేదసియును, విజ్ఞానులందరకును విన్న వించుకొని తన విషయమును [పకటించుకొనెను.

"ఉర్వి చిదానంద యోగి దావచ్చి

సర్వ వేదాంతాది సార సంగహము నలరి కావింపు మీ యన నేరననిన

కల నానతిచ్చి నే గలనందు కనుచు భావించి యతనిపై భారము వైచి గావింప బూనితి గాక నా తరమె గర్వించి పలుకుట గాదు నిశ్చయము యుర్వి సర్వజ్ఞులు యొరసి మెచ్చుదురు ఢిరత నీ బోధ తెలిసి వా[కువ్వ నెరనయ్య లకెల్ట నేనెను) మొక్కె-దను

ళిరీక్‌ కడగి తప్పొప్పులు గల వనేకములు తడయక యవి దిద్ది దయజూడుడు ముదమొప్ప కవులకు (మొక్కు గావింతు” ఈతడు కీ.శ. 1460 (ప్రాంతమందు నివసించెను. అనుభవ దర్పణము అఆము[(దితము ఇది వేదాంత విషయమును (పతిపాదించు (గంధము. కర్త పరమానంద తీర్ధ్థయతి. చి తుర్ధాశ్వాస పరిమితమైన ఈ (గంథమున శివుడు కుమారస్వామి కదై సక వేదాంతమును బోధించినట్టు వివరింపబడినది. పరమానంద తీర్చుడు తంజావూరి మండలమున జంపకారణ్యమున నివ సించిన పరమహంస పరి_వాజకాచార్యుడు “ఈతడు వత్తాాతేయ గురు పరంపర లోని వాడ్రై తెనుగు భాషలో నద్వ్వైత వేదాంత _పతిపాదకములైన [గంథము అనేకములు రచించియున్నాడు. ఆంధ భాష యందద్వైత వేదాంత పవర్త కులలో నీతడ(గస్థానము వహింపవగినాడు.” ఈతడీ ద్విపద కృతినేగాక శవ జ్ఞాన మంజరి యను వేరొక వేదాంత బోధక ద్విపద కృతిని గూడ రచించి నాడు. సంపగిమన్న శతకము, ముక్తి కాంతా పరిణయ యక్షగానము, దత్తా (కేయ శతకను, (_బహ్మ విద్యా సుధార్ణవము వివేక చింతామణి, ఉపదేశ్యకమ మును వచన కావ్యములు నీతని _గంధాఎతరములు. తెనుగు వాజ్బయమున దత్తా (తేయ సం్మపదాయ పవర్రకులలో నీత డ్మగగణ్యుడు ఈతడు కీ+ళ. 1590 14. దీని _పతి తలంజువూరు సరన్వతీ మహలు పు స్తక భాండాగారమున గలదు 15. దక్షిణ దేశీయాంధ వాజ్యయము, (ద్వితీయ ముదణము), పుట, 2౪8 20)

806 (ప్రాంతమున నివసించినట్టు శతక కవుల చర్మితవఎక తెలియుమన్నది.36 దత్తాత్రేయ గురువునకు నతులౌనర్చి (గంథారంభమును గావించి నాడు. “వేదాంత సిద్ధాంత విశుత కాంత నాదాంత రసవంత నయ పరిళాయ తెలివి దత్తాతేయ దేశిక స్వామి దలచి సేవించి కీర్తన లొప్పజేసి యానందమున పరమానంద తీర్ధ మౌనీం్యదుడను మహామహిమ దీపింప ననుభివదర్నణంబను మహా గంథ మనుపమ వాక్సా9ధి మలర రచింతు” ఆంధ భాషయందడై్వ్వైత వేదాంత _పవర్తకులలో నీతడ్యగ స్థానము వహింపదగిన నాడని విమర్శకులు చేసిన సూచన, సత్యమైనది. ఈతనివలెనింత కూలంకషముగ సూక్ష్మమగు వివరణలతో నదై్య్రత వేదాంతమును (పతిపా దించిన వారింకొకరు లేరనినచో నతిశయో క్తి గాదు. అదై వల్‌ వేదాంత సిద్ధాంత ముల నన్నిటిని వివరించి నాడు ఇప్పుడు పరిశీలించిన యద్వైత వేదాంత (వబోధకమగు [గంధములలో కెల్ల నిదియే మేల్తరముగ నున్నది, అనుభవామృతముే అము[దితము | కర్త ఘట్టు వీరాఖ్యుడు. ఈతని యిష్టద్రై వము వీరభ్మ దేశ్వరుడు. యాజ్ఞ వల్క్య కుచేలోపాఖ్యానములను రచించిన కవి ఘట్టు _పభువను నాతడొకడు 16. శతక కవుల చర్మిత (నూతన ముదణము) శ్రీ వి. వెకటూవు గారిచే పరిష్క్టృతము, పుటలు. 225280. 18. మదరాసు (పభుత్వ (పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము, ఆర్‌. నెం. క526-_తాళప్యతము

807 గలడు. మరి యిర్వుర కేమైన సంబంధము గలచేమొ తెలియరాదు. సత్యభామా విజయక ర్త“ యయిన ఘట్టు శేషకవి తాను ఘట్టు వీఠార్యుని ప్పుతుడసి దెల్సి కొనెను. “ఇది భమరాంవా సమిద్ధ (పసొద విదిత సారస్వత విఖ్యాత ఘట్టు వీర సత్పుత నవీన సాహిత్య సారాభిలాష శేష కవీయ్యద భవ్య శేముషీ రచితమై చెలువగు సత్య భామా విజయ మనిం... (పస్తుత మన (గంథకర్త ఘట్టు వీరాఖ్యుడు. “ఇది ఘట్టు వీర భ్యదేశ్వుర దివ్య పద పద్మ సేవాను ఐబద్ధెక మాన సాగ ఘట్టు రాచయాహ్వ యానంద న్యాగజ్వర స గుంభనార్థోపమాన సార కవిత్వ కౌళల చిత్త ఘట్టు వీరాఖ్య సుకవీర్యద విరచితంబై న అనుభ వామృత సారమందు భావింప గరుత్వం పచార్థ లవత్య్యము. .. కాని, యిర్వురును సూత గో తములను దెల్పుకొనలేదు. కావున, ఘట్టు శేషకవి ఈ (గంథకర్త పుతుడో కాడో కాడో నిశ్చయముగ జెప్పజాలము. కీ.శే, శ్రీ వీరేశలింగము పంతులుగారు ఘట్టు పభువు కాలమును [కీశ. [750 (ప్రాంతమని నిర్ణయించినారు, 29 ఒకవేళ నీ ఘట్టు వీఠాఖ్యునకు పై ఘట్టు వంశీ 19, మదరాసు (పభుత్వ (ప్రాచ్యలిఖిత పు స్తక భాండాగార- శ్రైంసియల్‌ క్యాటలాగు, నం. క. 20. ఆంధ కవుల చరి త. సంపుటము లి--పుటలు 985-267.

808 యులతో నేమైన సంబంధముండినచో నీతడు (క్రీ ఈ 18వ శశాబ్ధపాంతమున నుండినట్టు చెప్పుకొనవచ్చును. లేనిచో నీతడెప్పటివాడో యెరుగరాదు ఈ లబ్ధి ([గంథము సమ్మగముగ లేదు. మూడు నాలుగై దాళ్వానముట్‌ మ్మ్యాతమే గలవు, ఇందు తత్‌, త్వం, అసి, పదార్ధముల వివరణతో కూడిన విషయములు వర్తితములై నవి. తృతీయాళ్వాసమున త్వం పద లక్ష్యము వివరింపబడినది. దేహ కరణాది నిక౯కాయము లన్నియును దృళ్య్శమానములు, తత్సాకి దృక్‌, దృశ్యమానమగు చున్న కాయమాత్మగాదు. ఏది సాక్షి భూతముగా నున్నదో అదే అత్మ. మేదో మాంస రక్తాదులతోగూడి, న్ర్రీ పురుషభేదము గలిగిన యీ శరీర మాత్మకాదు. ఈ శరీరము కంటె భిన్నమెనది యాత్మ. ఆ ఆత్మయే 'త్వం” పదార్ధము. త్వం అనగా నీవు. నీవు అనబడుచున్నది శరీరముగాదు మనస్సుగాదు. బుద్ధిగాదు అవాంకారముతాదు వీటినన్నిటికిని అవి అతీతముగ నున్నది, అది వీటినన్నిటిని నెరుగునది, అద్రి స్వయం జ్యోతి, ఆది పర్శబహ్మ. ఆ (బహ్మయే సీవని తెలిసీ కొనవలెను. తత్‌ ఆనగా ఆది యని యర్భము. అది అనగా, పర బహ్మ యనిభావము, అది మాయాకీతము, అరిషడ్వర్గాదులను జయించి శమదమాదుల ద్వారా శాంతి దాంతులను సంపాదించి, ముక్తి మార్గముశ బయనించి తన స్వస్వరూపముకు తెలినికౌను టయే జీవిత చరమ లక్ష్యము. స్వస్వరూప జ్ఞానమును బడయుటకు గురువు యొక్క టోళ యావళ్యకము. ఈ గురువు మనయందుండు [భాంతులను పార (దోలి, యవిద్యను నిర్మూలించి విద్యా వివేక సంపన్నులుగ నొనర్చి ముక్తి. మార్గమునకు దారినీ జూవువాడు. ఇట్టి /ఫరువు శంభునితో సమానుడు. ఈతడు వేదాంత [గంథమునే రచించినను, ఆయాతావులకు తగిన విధముగ జాతీయాదులను గూర్చి వీలయినంత రుచికరముగ రచించినాడు. (1) “ముకుర మేటికి జూడ ముంజేతి సొమ్ము”

కి09 _బహ్మ నంటి విశ్వమున్నది గాసి విశ్వము చేతగాని, మాయచేత గావి, (టహ్మ వ్‌ మా[తము చెలింప బడదనుటకు, "సూది వాతినంటి సూదులు తిరుగు సూదె రాతికిని దోచునే చలనంబు"” పాలు నీరులను హంస వేరు చేయు విధముగ మానవ బుద్ధి కాళ్వతా శాళ్యతములను వివేకముతో నెరిగి కాళ్వతమయిన చానినీ లత్మ్యుముగా నెంచు కొనవలెను. “*నేరుపుతో పాలు నీరు రాయంచ నేరుగా భావించు విధమున బుద్ధి బుద్ధి మొనల అక్ష్యము దృఢముగ విచారించి తుది న్లై క్య మొద జెందు"” (ఇట గణ భంగమైనడి). ఆత్మానంద రనమ౦జరి అము[దితము. ఈ ద్విపద కృతికర్త శేషదాసు తిరువెంగళాచార్యుడు, భారద్వాజ వవ్విత గోతుడు. బోధాయన సూతుడు “...==--థారద్వాజ గో_త నామమున యలమి బోధాయనం బశెడి సూ్నూతమున ధరణి నొప్పిన శేష దాసుని చేత విరచితంబైన యీ విమల ద్విపద” 21. మదరాసు (పభుత్వ (పాచ్య లిభిత పుప్తక భాండాగారము, డి. నెం, 2062-_కాగిత్మపతి

910

ఇది మూడాశ్వాసముల (గంథము. అద్వైత వేదాంత మిందు వర్టిత మైనది. దీని నీతడు కృష్ణారాయపుర వేణుగోపాలస్వామి కంకితముగ రచించి నాడు. ఈతని గురు వెవరో నెరుగరాదు గాని? వేణుగోపాలస్వామినె తనకు గురువుగా నుండ వేడికొనినాడు

పర్మబహ్మ వర్ణనతో _గంథారంభమును "వంచి, పిమ్మట ఆ పర(బ్రవ్మా యందుండి మాయ, దానినుండి, మహత్తత్వము, ప వర్గమునుండి పంచేండియ ములు, క వర్ణమునుండి, శబ్ద స్పర్శలు తన్మా_తలు పుట్టుట ట్‌ వెర్ణమునుండి త్వకృషు _ళ్ళో తాదులైన జ్ఞానేర్యదియములును, కవర్గ వలన పృదివ్యాది పంచ భూతములును, దెల్పి, మొత్తము పంచ వింశతి త తత్త్వము లుదృవించిన శమ మును వర్ణించి, సాత్వికాది గుణ _తయముల వఎన నవవిధ భేదము లేర్పడిన తీరు, తాప తయములను, అన్నమయాది [పాణకోళములను, బేహ _భాంతులను వివరించి, రాజయోగమునకు సంబంధించిన యిడ పింగకాది. నాడీ స్వరూప మును, పిమ్మట పర(బహ్మ (బహ్మ విష్ణు మహేశ్వరాదుల తొడంగి (పపంచ మును సృష్టించిన విధము.

యోగ మార్గమున పరమాత్ముని సాధించుట యెటులో వివరించినాడు. ఇది సులభ (గాహ్యమగుటకు ఒక కోటను నిర్మించి, అందు పరమాత్మ నెట్టు (పతిష్టాపింప వలెనో యాలంకారికముగ వర్టించినాడు. శరీరము నందుండనేక చకము అనేక కోటలు చిట్టదివరనున్నది కనకపు కోట. ఈ కనకపు కోటకు, రక్షకె, వేయి దళములతో వేయి గూండ్డు గలిగిన ఫిరంగి నొకదానిని నిర్మించి ఆ కోటకు సద్గురు నధిపతిగా చేయవలెను. ఇట వేయి దళములు గల్గి, మన శిరమునందున్న సహ్మస్రార చ_కమున శీ సద్గురుడు గలడనియు, అతనిని భావింపవలె ననియును భావము. ఈ గురువు వైరాగ్యమను చెలిక త్తెను సృష్టించి, కద్ధ సత్ర్వగుణ సుఖళయ్యాసనాసీనరాలను గావించి ఆమెవంటి. వారల నెల రను, తనవద్ధకు పంపమని యాజ్ఞ సుడి, జగములను పాలించుచున్నాడు అనగా వైఠాగ్యోదయము గల్గిన జనులే సర్దుకుని జేర నర్హులని భావము. ఇట నిల్పిన స్రీతో మాటాడిన వారు మకువు, జనకుడు, (పవ్లోదుడు, కుకుడు మొదలగు

వ్ర్‌11 శూరులు గాని అన్యులు గారు. అవగా నిది యోగ సౌధ్యమగు విషయమను మాట. దీని తరువాత జగ త్తత్వమును విళదీకరించినాడు,. మాయాకర్పితమైన ఈ జగమును ఆ విరాట్పునుషుడే సూతథారియై

ఆడించు చుండును. ఈ (పపంచ తత్త్వ మాళతనికే తెలియును. గాని యితరులకు తెలియదు. పిమ్మట వికాట్పురుషుని సుందర సాకార రూపమును? కరచరణాద్య వయవముల సౌందర్యమును తనివితీర వర్ణించినాడు భక్తజనుల కానంద జలధియైై యుండునట్లుగా నాత్మానంద రసమంజరిని ద్విపద కావ్యముగా చేసితి నని కవి చెప్పకొనెను. కావుననే దీని కాత్మానంద రసమంజరి యను నామ మిడినాడు.

ఓ ,,నాభక్త

జనులకు నానంద జలధిమై యుండ

దగునట్లుగా ద్విపద (పబంధముగ

నిగమార్థ సోరంబు నిర్మించి దీని

కానంద రిసమంజరనెడి నామమును

పూని గల్పించి......”

ఈతని శైలిని దెలిసికొనుటకు పర_బళ్మా వృక్షమును వర్ణించిన యీ

(కింది ద్విపద లుపయో”పడగలవు.

“జకలయంగ నీ (వకాశమే వేళ్ల

గలిగి ఆపాకృత ఘన మూల మగుచు

గురుతరంబై నట్టి కొమ్మలు గలిగి

భరిత ఉత్కృష్ట _పభావంబు లనెడి

పరగ ళాఖలు గలిగి [పబలి పంచోప

నిషదర్థ పర్ణముల్‌ నొప్పుగా గల్గి

పరమైన న త్త్వగుణమే మొగ్గ

8192 అరుదుగా జన్మించి యా గుణకార్య ములు పుష్పములుగాను-----” కావాము నలక్షణమై యొప్పారుచున్నది. శలి ధారాళముగ నండీ సుగమముగ నున్నది, కవి కల్పనా శ క్రి యపారమైవదని చెప్పవలెను. సామా -న్యముగ రుచింపని వేదాంత విషయమును రుచికరము*ళ వర్ణింపనెంచి కాబోలు మన కతి సన్నిహితములును, పరిచితములునునగు పస్తువులతో--కోట, వివాహము మున్నగు వానితో_ నుపమించి వర్ణించినాడు. కవికి. శ. 1700 _పాంతమున నివసించి యుండెను. తత్త్వ చం[దదోదయ ము అణాల ఆమ్ముదితము. ఇందే మూడు వేదాంత విషయ [(గంథములు గలవు. కాగిత (పతి. ఇది యద్వ్వైత వేడాంత బోధకమగు ద్విపద. కర్త కొప్పరాపూరి మల్లన యోగి. ఈతని గురువు ధేనుకొండ నినాసి యగు పాకనాటి శేఖరుడు తిమ్మరాజు. (గంథారంభమున తన గురువునకును, నిష్టదేవతకును వందన మాచరించి రచన కుషకమిఎచినాడు. ద్వారకయందు రుక్మిణీడేవి కోరగా, శ్రీ కృష్ణుడు లోక సంగహార్థ మద్వైత _వేదాంతమును బోధ చేసిన దానిని రచించినట్లు చెప్పికొనెను.. ఒక స్థలమున బయలును గూర్చి “ఒక యిచృయును లేక యుండెడి బయలు సకలయు తాపైన చక్యాని బయలు లోకంబు లన్నియు లోగాన్న బయలు రాకపోకలు లేక రంజిల్లు బయలు ££. అంధ సొరస్వత పరిషత్‌ పు స్తక భాండాగారము, సంపుటము-?7,

819 మునులకు నల్లారు మడ్ధమిన బయిలు విన విన వీనుల విందైన బయలు ఎందు బూచిన గాసి యెడలేని బయలు సందిక యయు సాగిన బదులు” యిత్యాదిగా, యించుమించుగా నూజు చరణములనో వివరించినాడు, కవికాల మెరుగరాదు. త త్త దీపికా వ జోధము అటి ఆము[దితము దీనిని గూడ మల్లన యోగి శిష్యులలో నొకడగు వేంకటయోగి యను నాతడు రచించెను [గంధాదిని తన్ను సూర్చి యిట్టు చెప్పెను. “అనుచు మల్ల నాచార్య పసాద (వ! హు ఘనత మారేపల్లి కామార్యసుతుడు సుతుడు వేంకట భట్టు సూనృత యకుడ అతని కిల్టాలు నర్సాంబ వారలకు గారాపు సుతుడు వేంఠటయోగి వరుడు" ఇందలి పతి పాద్య వేదాంత విషయము వేంకటేశ్వరస్వామి యలమేలు మంగాంబికకు దెల్పెనట్టుగ కవి వర్ణించి, వేంకటేళర్లర స్వామీకే అంకితము గావించినాడు. “*సారట వేంకటాచలపతి పేర నారూఢు లెంచగా నంకితంజై న ధీరత నీతత్ర్వ దీపికా బోధ” ను రచించినాడు. ల. ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు పుస్తక భాండాగారము, (గం, సం,

లశ జ్ఞాననూర్యోదయ ము ఆము. దితము కృతికిర్త మల్చన యోగి శికమ్యుడయిన వేంకటాఖ్యుడు తన గురువగు మళల్లనకే కృత్తి నిచ్చినాడు. ఇదిగూడ వేదాంత విషయ _పతిపొాదకమగు (గంథమే. చతుర్దాక్వాస పరిమిత మగు (గంధము. కవి ఆశ్వులాయసన సూతుడు బుగ్వేదభాసురుడు, వసిష్ట గో తుడు. లక్ష్మమాంబా కాయన్నార్యుల ప్వుళుడు. _గంధారంభమున. గురు స్తుతిః గావించి _గంధారంభమునకు గడంగినాడు, ఈ తత్తోప దేశమును సీతాదేవి యడుగగాః (ఫ్రీకామచందు డుప చేశించి నట్టుగ రచించినాడు ఈతడు బోధించినది కూడ అద్వైత వేవాంతమే, ప్‌విను తత్త్వ మస్యాది విమల వాక్యముల పుట్టిన జ్ఞానంబు పాందున దోచు భాగ్యంబు లానందపదలక్షణములు ॥ (పాగనునాకటి (పధ్వంస మొకటి అన్యోన్య మొకటి యత్యంత మొక్కటి హన్యముల్నాలుగు సౌరిది నిత్యమును వెలయును దీనిని వివరింతు వినుము” పిమ్మట [పాగభావ (వధ్వంసాభావ ఆన్యోన్య అత్యంతములన నేవో వివరించి దెల్పినాడు “కలుగు మృత్తిక యందు ఘటములు మొదట పరికింపగా నిది _ప్రాగభావంబు విక ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు పుస్తక భాండాగారము, (గం, సం. (7

815

వెరవైన ఘటములు వెనక లేదనుట పటువుగ _బధ్వంస భావ కూన్యంబు ఘటములు సటమందు బఐటములా ఘటము కణగి లేదకుటయె కణగి యన్యోన్య మనయ భావంబింక నాకాళ పువ్న మను€ యిత్యంతమౌ శలయ భావంబు ఘన నిత్య పదమిది కంజాక్షి మజియు”

ఉతరగీితా మ౦ంజరి*ో

అటో

అఆముుదితము

దీని కర్త కౌండిన్య గో్కోళుడయిన వల్లూరి శ్రీనివాసాచార్య ప్కుతుడు లఖ్మీనారాయణ యోగి.

”...వల్హారి ఘన కులాంటోధి చందుడై విలసిల్లు సలలిత శ్రీని వాసార్య పుతుండు వరగుణోల్దాస రమణీయ లక్షి నాలాయణయోగి చెప్పె నుత్తర గీత శిష్యులు మెచ్చ”

ఈ [గంధక ర్త ురువు అమృతానందయొగి. ఈతని పేరనే కృతిని రచించినాడు. ఇది మహా భారతము నందలి యశ్వమేధ పర్వములోని యు త్తర గీతలకు మంజరీ రూపమగు నాం[ధీకరణముః

అర్జునుడు శ్రీకృష్ణునిచేరి పర|బహ్మ తత్త్వమును దెల్పమనగా కేశవుడు సమ్మతించి? ఆత్మ _పణవ స్వరూప మనియను హంస స్వరూపమునునని

వర్‌, థీ వేంకటేశ్వర _పాచ్య పరిశోధనా సంన [గంధాలయము*

డి. నెం. 2072. తాళప్యతము. 9

816

(పారంభించి, పరతత్వము నంతటిని ఉపదేశించినాడు. ఈ పర_బహ్మ నెరు గటకు జ్ఞానమావళ్యకము. ఈ జ్ఞానమునకు ధారణ యావశ్యుకము. ధారణచే లింగతనువు భేడించును. కర్మలు. కర్మ్శఫలములు నళించి జ్ఞానము సిద్ధించును. ఈ జ్ఞానముచే మానవు డిశ్వగునియొక్క- సర్వగత. సర్వాంతర్యామి తత్త్వము నెరుగును, ౧గంథమున లష్షణ వై రుధ్యములు గానరావు. వేదాంతమవమ౦జరిో

ఆము[డితము

ఇది ఆద్న్వెత వేదాంత విషయమును టోధించు గంధము. మంజరీ ద్విపద వికారమైన రచన కర్త పేరు తెలియదు “నమశ్శివాయ కాంతాయ ఎహ్మణే, పరిమాత్మనే, సచ్చిదానంద రూపాయ దక్షిశామారయే నమః ఆశు క్లోకముతో (గంధారంభముకు గావించినాడు. వనితలకు వేదాంత విద్య యందధికారము లేదు గావున కానీగ౦ంథముకు వారి కొరకై ద్విపదలో రచించు చున్నట్లు కవి చెప్పికొనెను. ఇందు యతి భంగ, గణభంగ దోషాదు లనేకములు గలవు. పాదమధ్యమందును పావాంచములందు పొడుకొ నుట కనువగునట్టుగ దీర్జ ములను గూరఠ్చినాడు.

ఈతడు ఒళ్ళు”, 'మురికి '“చెప్పేము', 'ఆజచివైనసుకొని' వంటి వ్యావ హారిక సదముల నుపయోగించినాడు. పషయ _పతిపావననే ముఖ్యముగా నెంచి నాడు. కాని ఛందో వ్యాకరణాది నియమములను, సాహితీ సాంప్రదాయము అనుగాని ముఖ్యముగ నెంచినట్లు గానరాదు. చెప్పదలనుకొనిన విషయిముకు పౌండిత్యమేమియు లేని వారలకు కూడ సుబోధమగునట్లుగ మిక్కిలి సులభముగ రచించినాడు. వేదాంత విషయముల యొక్క లోతులకు దిగక

విడి మదరాసు (పాళ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము, ఆర్‌ ,నెం. 1541

తాళపతము,

త్ర? సూడ్మముగ తడవి విడిచి పెట్టినాడు. ఈ కవి దక్షిణామూర్త్యుపాసకుడు. (గంధాంతమిట్టున్నది. “లీ దషిణామూర్తి దేవు సత్క్బృపను వేదాంత విజ్ఞాన మమర జెప్పితిమి నమ్ముడీ నామాట కల్ప గాదనుచు యిది సత్యమిది సత్యమిది సత్యమమ్మ ఆనుచు వేదాంత విజ్ఞాన మంజరియు పలికితి భువితోన ... = 94 సర్వ శూన్య సహజా మనస్క నికాలంబ మంజరి” అముది9౨తము (గంథకర్త యెవరో తిలియదు స్కుబహ్మణ్య స్వామి యనునాత డాత్మనుభవము నుపదేశింపగా నాతని శిష్ముడు _వాసినట్లు గలదు. కవి స్కుబ హ్మణ్యస్వామి మధుకరాయమాన చిత్తుడుగ గన్పట్టు చున్నాడు. పర్మబహ్మ లవణము, “తత్వమసి” వాక్యమున కర్ణ వివరణము మొదలగునవన్నియు ఉదా హరణ పూర్వకముగ వర్ణింపబడినవి. సతృఏకాపడ్రైన పర (బహ్మకాత్మా ర్పుణమును గావించి కృతి యారంభము గావించిళాడు. ఉోంధారంభమున కృతి కర్తను గూర్చి తెలియకపోయినను, అళ్వాఫొంత ద్విపదల వలన, డీనికర్త “రామకృష్ణమ్మ' యను నాతడేమొనని తోచుచున్నది. *“వరకంధి క ప్పెర వంశ పావనుడు పరగ లక్ష్మమ్మకు పౌ[తుడు మరియ అమర వెంకటదలమాంఖ పుతుంకు ఏ7. మదరాసు [పభుత్వ [పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము, ఆర్‌.తిం. 2523. తాళప తము,

త1ే8ి

రామకృష్ణమ్మిది రచియించి నదియు

థీ లీల ద్విపదగా (శ్రీగురునాజ్ఞ

ఆలించి వినరయ్య ఆత్మానుభవులు” ఈతని గురువు శివ _బహ్మమని, గంధాంత ద్విపదలవలన తెలియుచున్నది.

“సరవి-- సద్దురు పేర

మరి $వ (బహ్మమ్మ ఫ్మద్దురు పేర

నిరవొందగా పరమెష్టి గురుపేర

గురు పరంపర పరమ గురువుల పేర

పరగ సుబహ్మణ్య (బహ్మంబు పేర

సర్వ శూన్యంబైన సహజా మనస్క-_

మరియు విరాలంబ మంజరి యనంగ

స్థిరమతి ద్విపదగా థ్రీ గురు వాజ్ఞ”

మొదట గురువు యొక్క మాహాత్మ్య్యమును దెల్పినాడు. కరుణాళు డ్రై గురువు. శని యందున్న మల్యతయమును వోగొట్టి అశ్షాన తిమిరముకుపార [దోలి బిందు వీజసముల భేదమును దెలిపి, పర_బహ్మతో సైక్యము గలుగు విధమును దెల్పును. కాబట్టి ఈ గురువే ద్రైవము, అతడే తల్టియు, తండి యును, గురువే దైవము, గురువే తీరము గురు చర్శనమే ముకుంద దర్శనము. గురువే (బహ్మ. గురువే విష్ణువు, వేమేల, అతడే యేడుగడ. ఇట్టు గురూత్కృృష్టతను దెల్చి. పిమ్మట పరబహ్మ స్వరూపమును వివ

రించినాడు. ఆ పరమాత్మ నిర్గ్ణణమైనవి. అది మన హృత్క మలములందు నీ వార శూక్యాగమగుచు నీలతోయద మధ్యస్థ విద్యుల్లేఖవలె భాసమాన మగుచు పరమాణు రూపమున యపకాశించు చుండును. అదియే అంగుష్ణ మ్మాతుడై న పురుషుడుగా వర్జింపబడినాడు, అదియే పర్మబహ్మము. ఆ పరమాత్మయే నీవని “ఈత్త్యమసి” యను మహావాక్యము టోధించుచున్నది తత్‌_ఆనగా పదార్థము త్వం. నీవు, అని ఆగుతున్నావు కాని జీవుడజ్ఞానమి వలన తన న్వస్వరూపమైన (బహ్మత్వముకు మకచి మాయలోబడి కొట్టుకొనుచున్నాడు ఈ సంసారజలధిని

త్రిక దాటుటకుగల నూర్గమొకటియె. అది సత్సాంగత్యము. సత్సా౭గత్యమువంన నిస్సంగత్వము. చాని వలన నిర్మోహము దానివలన నిశ్చల త_త్యము ననుభ వమునకు వచ్చును. £ దీనికి చవృష్టాంతముగ నొక గురు శిష్యుల కధను దెల్పి అందు సృష్ట్యాది మొదలుకాని ఈ ప్రపంచ త త్త్యము నంతటిని తడవి ము క్తినొందు మార్గక్రమ మును వివరించినాడు. ఎవడుద్వంద్వాతీతుడై , పర్మబహ్మానుభవమునుపొందునో, అతడేః అవధూత, ఆతడే నిరాలంబానుభవయోగి ఇది నిరాలంబోపని వదర్భము, సర్వ,శూన్యమై, సహజా మనస్కమైన స్థితి నాతడనువవించుకు. శారీరోపనిషత్తు* అము దితము. రాగొంబా రాయని మంతి పుంగవుల కుమారుడు దానప్ప ఏతర్గ్రంథ కర్త, వీరు బాహ్వణ కులజులు కాళ్య్ళప గోతులు. “పంకజ భవకుల (పభథవుడై యొప్పు గుణనిధి కాశ్యప గోత పావనుడు గణితశాస్తాంది (వపజ్ఞి" వికారదుడు మహితాంధ భాషా చమతాారవరుడు 28. ఈద్విపదల భావమ నకు గ్రీశంకర భగవత్చాదులవారిసత్సంగళల్వే నిస్పంగత్వం. నిసృంగత్వే నిర్మోహత్వం నిర్మోవాత్వే నిశ్చల తత్త్వం, నిళ్చలతత్త్వే జీవన్ము క్రి” భజగోవిందం, భజ గోవిందం మూఢమతే. ..యను శ్లోక మాధారము 29. మదరాసు (పభుల్వ [పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగార, ఆర్‌, నెం. 2554, తాళప్టతము

౭8లి0

పదివేల జనములోపల నెన్ని కగుచు

పోదిల రాయని మంతి పుంగవుండలరు

ఆరని యర్జాంగి యగు గుణాలంబ

ఖ్యాతి యరుంధతి కరణి రాగాంబ

ఆ దంపతులకు మేమాత్మజద్వయము

సౌఖ్య మేమియు గాన సరసాన్నదాన

సౌఖ్యుడ తత్త్వ స్మామాజ్య సంపదను

వెలసిన వారినే గలసిన వాడ

ఇలను కారీరోపనిష దర్శమెల్ల

పని బూని చెప్పితి---”

మాయా [ప్రపంచమున బడి కొట్టుకొనుచు నశ్వురమశు నీ శరీరమునై (ప్రాకులాడక, కాశ్వతానంద పదమ నా _బహ్మ పదముకు జేరుటయే లక్ష్య మని శారీరోపనిషత్తు బోధించుచున్నది. కవి (గంథాదిని, తనకు ఛందో వ్యాకరణాది వరిజ్ఞానముగాని కవిత్వ

గుంభనలుగాని తెలియవని పల్కి. తన వినయమును చాటుకొవినాడు.

“ఒకశ ఛందో బద్ధములు నేనెరుంగ

రసగుంభనలు యతి [ప్రాస సందిగ్ధంబు

+=*యి నాటకాదులు మొదలనే నెరుగ

కలితమౌ సద్గురు ఘన కటాతమున

పని బూని తెసుగున రచింతు...”

[సి] విశిష్టా ద్వైత (ప్రతిపాదకములు స! డూ. తత్త్వా ర దర్పణము అము[దితము ఇది విశిష్టాద్వెత మత (ప్రతిపాదకమగు తత్వార్ధ (గ్రంథము. ఇందు వైష్ణవ మడాచార్యుడగు రామానుజాచార్యుల చర్మితము. (శ్రీరామానుజా చార్యులు తమ శిష్యుల కుపదేశించిన విశిష్టాద్వైత సిద్ధాంతములు వర్ణితములు. కర్త లక్మణార్యుడు, _క్రిళ. 1700 [పాంతమువాడు. “* శేషావతార నిళ్ళ్శవితా శేష పాషండ దుర్వాది బాహ్యకుదృష్టి వాదవేదాంతర జ్వర భేష జాస్మ దాది రదక యతీందాంఘి వికషిప్త కామలక్మణ యోగి గర్భితాత్మాలి రామానుజోక్త స్కుకావ్య తత్త్వార్థ దర్చణంబను (పబంధంబు లక్ష్మణార్యు డర్చించుమని తానె యంగీకరించె” యవి యాశ్వాస్వాంతము లందు చెప్పికొనెను. భక్తి, జ్ఞున, కర్మ _పసన్నయోగముల నెరిగి శ్రీ మవీవిష్టువు యొక్క పాద కమలములను సేవించి కడతేర వలెను. అర్బా స్వభావమును దెలసి, కృత విశ్చయుడై యకించిన ఖోవ విశ్వాసమును గలిగి, సద్గురూపదేశమున పపత్తి మార్గమును నవలంబించి, సాధనాంతర చింతమావి భగవదా[శిత జన 80. థ్రీ వేంక టేళశ్వర [ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ (గంధాలయము, ఆర్‌. నెం. 600-కాగిత్మపతి. 21)

వ్రీవ్తీప

పరతంతుడయి, అచార్య సన్నిధినుండి అతడు చెప్పిన రీతిగా తైంకర్యమును జేసి కాస్త్ర విహితములకు కృత్యములను జేయుచు నిత్యము ఆచార్య భాగవతా చ్యుత పూజాపరాయణుడు గావలెను.

వైష్ణవ మతమున భగవదర్చన కంటె భాగవతార్బన యుత్క్బృష్టమని సిద్ధాంతము. కాస్త వివేకము లేక 'దేహాత్మ భేదము తెలియక, అజ్ఞాన మోహి తులై కర్మల నాచరించినచో నది బంధ హేతువగును. అచ్యుత జ్ఞానమే మోక్ష హేతువు. ము వ్యా ర వెభవముే

అజాత యె

కర్త గోవర్థన వంళ్యుడగు ననంత కవి వేంకట రాయ ప్పుతుడు. టగంధాదిని కొన్ని యాకులు చాలవరకు నష్టమయి పోయినందున అక్షరములు పంక్తులు పరింప వలను పడకున్నది. ఇది కాలివావాన శకము, 1716 అనగా (క్రీశ. 1794 వ సంవత్సరమున రచింపబడినది.

్రీకృష్ణు డర్జునున కపచేశించినట్టుగ, పర వ్యూహ విభవాద్యవతార వర్ణన పూర్వుకముగ విశిష్టాద్వైత మత స్వరూపము నర్చింపబడినది.

మొట్టమొదట పరత _త్ర్యమును గూర్చి, అనగా, వాచామ గోచరము, దివ్య లేజో మయము, అకలంక శుద్ధ సత్రాకారము, విరాకార సాకారమును నయిన విష్టుత_త్స్వమును గూర్చి వివరించినాడు, పిమ్మట వ్యూహి చతుష్టయము, వాస్తు 'చేవ, సంకర్షణ, (సద్యుమ్న, అనిరుద్ధ వ్యూహము లేర్పడిన విధము వాని స్వరూప, స్వభావ, వైభవము లుగ్గడింపబడి; భగవంతుని అవతారము లన్నియు వివరింపబడినవి. ఇటు లీతడు [శ్రీరామానుజులు చెప్పిన మువ్వార్త ల ఆనగా, పరతత్త్వ, వ్యూహ, ఆవతారముల వైభవములను గొని యాడినందున దీనికి మువ్వార్హ వై భవమని పేరిడినాడు. ఇట్టయిఫ విన్ముట ఆఅషహ్టోత్తర శత

81. శ్రీ వేంకటేశ్వర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ _గంధాలయము.

ఆర్‌. నెం లికిరి తాళప్మతము.

త్ర్‌లిశ్రీ

భాగవద్వి?ిష్ట స్థానములను, అనగా థ్రీవైష్టవుల తీర్చ య్యూతా స్థలములను విప రించి, శ్రీరంగేవుడా. శ్రీరంగమునకు వచ్చిన విధము పదుగురు ఆళ్వారుల చది్యితములను తడివి ఫ్రీమ్మ-దామానుజుల వారి చిర్మితను కూడ సూవ్ష్మముగ వివరించినాడు.

(గంధాంతమున వై స్థ్రవులు భాగవళుల నెట్టు సేవింప వలెనో, యితర మతముల సట్ట యే విధముగ నడుచుకొనవలెనో వివరించినాడు,

వైష్ణవ సం్రపదాయమునకు చెందిన తమిళ పదముల నెన్నిటినో కవి (గంథమున వాడి యున్నాడు. _గగంథము నందలి శైలి బిగువుగ నుండి సౌంపారు చున్నది.

ఆరవ[షపకరణము భారత కధాసంబంధనుులు

ద్విపద భారతము

“వ్యాస పోక్త్నమగు సంస్కృత మహాభారతము మాతృకగా కవిితయ కృతమైన ఆంధ మహాభారత మవతరించిన ట్రే కాలాంతరిమున ఆ కవ్మితయ భారతము మాతృకగా నీ ద్విపద భారత మవతరించినది. ఇది యపరి కవితయ కర్తృకము.” దీనిని మువ్వురు కవులు తిమ్మయ, సోమన, బాల. సరస్వతులు రచించిరి. వీరియందు తిమ్మయ నన్నయవంటి వాడని చెప్ప వీలగును. ఈతడు ఆది పర్వమునుండి _దోణ పర్వాంతము వరకు నేడు పర్వములను రచించినాడు, ఎ-దువలనో నీతడు పఫభాపర్వమును రచింపక విడిచివై చినాడు. ఈ సభాపర్వమును బాలసరస్వతి పూర్తిగావించినాడు. ఈ వాలసరస్వతికి రచనావకాళమును గల్పించుటకొరకే ఈ కవి మధ్యగల సభా పర్వమును విడిచియుండునని కొందరి తలంపు. తిమ్మయ ః

పుష్పగిరి తిమ్మియకు సమక్రాలికుడైన 'టేకుమళ్ల రంగశాయి. యీతని తన ద్విపద భాగవతమున స్మరించుట వలనను, తంజావూరి మవోరాజు కాహాజీ (1684-1712) ఈ ద్విపద (గంథమునకు (పతిని (వాయించుటచేతకు, తిమ్మయ సుమారు 1550-1600 _పాంతమున నుండెనని భావింప వీలగు చున్నది. ఇతడు బట్టేపాటి నివాసి. బాలసరస్వతి యీతనికి సమకాలీశుడు. నెల్టూరి (పాంతమందలి ఆత్మకూరు నివాసి. సోమన వీరికి అర్వాచీనుడు. అతడు, 1600-1650 ,పాంతమున నుండి యుండును.

నన్నయాదుల భారతము వ్యాసభారతము కనువాదమయ్యు స్వతంత [(గంథమేయని యెళ్లెన్నదగియున్నదో, ఈ ద్విపద భారతము కూడ, కవిితయ థారతము ననుసరించినదయ్యు స్వతం్యత (గంధముగానే విరాజిల్దుచున్నది.

లి£ి5్‌

అనేకోపాథ్యానముల తోడను, వినయ బాహుళ్యము తోడను విస్తృతమును గహనమునునయిన వ్యాసభారతావతారికను నన్నయ సంక్షేపపజచి. మార్గమును సుగమ _మొనర్చినట్టుగ, ఈ తిమృయగూడ ఇంకను సంవ్నేపపటచి, థాగరత కధతో సన్నిహిత సంబంధముగల్లిన ఉదంకుని వృత్తాంతముతో కథ నారంభించి, యృపస్తుతములని, భావించి కాబోలు ఉప పర్వ, కమంత పంచ కాఇాహిణీ కధనము, దేవళుని వృత్తాంతముచ్యవనుని చర్మిత |పమద్యరా కథ. మున్నగువానిని పూర్తిగా విడిచి పెట్టినాడు. ఇటులే తర్వాతి కథయందుగూడ దేవదానవుల యుత్పత్తి కమము, పూరూరవాది రాజ వంశ చరితము, వ్యుషి రాళ్వ క్వేతకేతుల చర్శితము దీర్దృతముని వృత్తాంతము. సుందోపసుంద మందపాల వృత్తాంతములను విడిచి పుచ్చినాడు.

ఈ కవి _పధాశ భారత కథేతి వృత్తమున క్యస్తుతమవి థావించిన వృకాంతములను విడిచి పుచ్చుటయేగాక, స్వీకరించిన కథలయ:దును మార్పు లను గావించినాడు, ఆంధ మహాభారతముక, ఉదంకుని చరిత గురపళ్ని గుండలములు దెచ్చుటకై యాతని పొష్యమహా దేవి పాలికనుపుటతో (పారంభము గావింప బడగా. సీత డువంకుడు జనమేజయ మహారాజు నొద్ద కేతెంచి అతడి తంగియయిన పరీక్షిత్తుని తక్షకుడు చంపిన కారణమున కోపముబూని శాంత మును విసర్జించి సర్పయాగము చేయమని దెల్పుటతో _పారంభించినాడు, ఆతని సర్ప్వయాగము జేయ న్నుదిక్తపజఅచి ఉరగులను. తక్షకుని తాను సంహరి౭పు మకుఓకు గల కారణము నాతడు గురుపత్నితై గొనిపోవుచున్న కుండలములల తక్షకుడు _ముదృలించుటయేనని దెల్పి పాొములిట్లు చేసినచో నిక దిక్కైవ్వరు నుండరని దెల్పినాడుు ఇంతటితో నూరుకొనక. జనమే జయుడు సర్పయాశమువు జేయటకొక కారణము గలదని పల్కి, గరుడో పాథ్యాన కథ నాతనికి దెల్పినాడు, కాని ఉదంకుడే జనమేజయునకు గరుడోపాఖ్యా నమును దెల్ప్బుట యంత యచితముగ నున్నట్టు దోపదు. మూలమున. సర్పములన్నియు సర్ప్వయాగమున నుద్మగ పావక శిఖాతతులందు. బడుటకు కారణమేమని మునులందరును రోమహర్షణి నడుగగా నాతడు వారికి సర్పకుల జననియైన క్యదువ శాపకారణమని దెల్చి గరుడోపాఖ్యానముకు దెల్చినట్ల్టుగ

స్టైలు,

826 గిరుడోపాథ్యానమున అమృతమును గైకొని దాని నాస్వాదింపకనే పోవు చున్న గరుడుని గాంచి ్రీమన్నారాయిణుడు, “నీ విజయోత్సాహమునకు లావునకు జవంబునకు నలౌల్యమునకున న

• ద్భృావమునకు మెచ్చి వరం వీవచ్చితి వేడు మెద్ది యిష్టము నీకున్‌” (ఆది, ద్వి, 105) అని యడిగినట్టును, ఆపుడు గురుడుడు అమృత పానము చేయకయె తనకజరామరత్వ మీవేడి నట్టును, శ్రీహరి యాతని కావరము నొనగి, తనకు వాహవముగన్ను ధ్వజముగను నుండివలసినదనగా, పశ్నీం్యదుడు మవా (వసాద మని య..గీకరించినట్టును మ్మాతముండగొ, నీతడీ సన్నివేళమును. కొంత విసృత పరచి రచించినాడు. ఆంధ మహా భారతమున గురుడోపాఖ్యానము ముగిసిన వెనుక, శేషుడు బహ్మను గూర్చి తపమొనర్శి భూభారమును వడసిన వృష్షాంతము పిమ్ముట జరత్కారముని చర్మితము ఆస్తీకుని జన్మ (ప్రకారము తెలుపబడినది. ద్విపద భారతమున సీ కమము కొంత మారినది. జనమేజయుడు. గావించు చున్న సర్పయాగము నుడిగించుటకై సర్పవితతిచేతను పార్థితుడై. జనమే జయుని యాగ కాలకేగి, ఆస్తీకుడే తన జన్మ వృతాంతము నంతటీని జర త్యారు చర్మితను) జనమేజయునకు తెలిపి, తన మాతృ కులమును మన్నించి సర్పయాగము నుడిగి యరగులను రక్షింప వలసినదని వేడగా,, జనమేజయుడు సర్పయాగమును మానివేసినాడు. శర్మిష్ట వలన తన పుతికకు గలిగిన యవమానమును చాసివలన నెటిగి శుకుడామెకడకేగి, ఓదార్చి (బతిమాలుచుండగా. వృషపర్వుడు కేతెంచి గురువు నభినందించి , “హాచ్చి మా శర్మివ్ట యీయింతి కెగ్గ లౌకరించె, దీని నేలుడు దాసిగాగొ

కివి?

అని శర్మిష్టను బేడయానికి దాసిగా నొసరించినాడు. దేవయాని కోరుటకు పూర్వమే దానవ రాజిట్టానర్చుటాతని ధర్మాభినిరతిని తెలిమజేయుచున్నది,

ళకుంతలోపాఖ్యా శమున గూడ నీకవి కవ్మితయ భారతమున గల కథకు గొంచెము మార్చు గావించి కాళిదాస, పినవీరభ్యదుల మార్గము ననుసరించి నాడు. వేటాడుటకై యేగి దుష్యంతుడు స్వల్బ పరివారముతో కొంత దవ్వేగి కణాం్యశమము గనుగొనివట్లు నన్నయ రచనలో నుండగా, నితడొక హరిణ మును దరుముచు కణ్య్వా_శమము వరకు పోగా, ఆ ఆళమమున నుండువారది ముని యా శమమని హెచ్చరించినట్లు కవి రచించినాడు. ఇట్టందలి రచనా విధానమునే కాక శ్లోక భావములను గూడ అటనట గెకొని రచించినాడు,

కుంతీ దేవి చర్మితమున, కర్ణ జననము ఆరంభమునండే నన్నయ వర్డిం పగా తిమ్మయ ధర్మరాజు జకనము పిమ్ముట కర్ణ జన్మవృత్తాంతమును దెల్పెను.

పాండురాజు వేటాడుట క్రై యేగిన ఘట్టము (దౌపదీ స్వయంవర ఘట్ట ములను కూడ మిక్కిలి పెంచి వాసీనాడు. స్వయంవర మంగపమునము పవే శించుటకు పూవ్వము (దౌపది నలంకరించిన విధవస నీ కని వర్ణించినాడు. _దౌపది అలంకరణ _పసక్తయే నన్నయ చేయలేదు.

థారత కథలోని కొన్ని యుపాథ్యానములను విడిచి, (పధాన కధను త్వరితము్శ నడిపించుట కధా కమములో గొంత మార్చుకు జేయటయే గాక ఒకానొక సందర్భమున పీత డమూలక భిన్నగాధను గూడ కల్పించి, ద్విపద థారతమున కత్యంతమ* సౌగసుగు. చేకూర్చినాడు. ఇది గరుడోపాభ్యానము నకు పూర్వమున వర్డితమయిన సమ్ముద మధన వృత్తాంతమే వ్యాస, నన్నయ భారతములందు సముుదమధన వృత్తాంతము పోఠాత్సంథవముగ నున్నదని తలచి కాటోలు ఈతడు విష్ణు పురాణమున నున్న దుర్వాస శ్నాప వృత్తాంతమునిందు (పవేశపెట్టి సము_ద మధనముక్షున పూర్వరంగమును గల్చించిరాడు. ఈతని, రచనలోనే గాక మొత్తము ద్యిసద భారతముననే సము[ద మధన వత్తాంత మొక రసవద్డట్టముః అది యొక (ప్రత్యేక _పబంధముగ నుండననువై నది,

898

నథాపర్వమును ద్యిపవీకరించిన జాల సరస్వతి ద్విపద భారత కర్తలలో ద్వితీయుడు. మొత్తము భారతములోని రమ్యమగు ఘట్టము సభాపర్వముకు నన్నయ రచన కనుగుణముగ నీతడు ద్వ్వివటికరింపలేవని విమర్శకుల యఖి (పాయము. ఈతని పేరు వలెనే నీతని కవిత్వముగూడ బాల్య _పాయము గనే యున్నదని పెక్కురు తలంపు. “ఇతడు తిమ్మయ్యకు (ఆదిపర్వ కర్త) శిష్యుడో శిష్య పాయుశో అయి ఉండునని యు, నందుచే నాతడీతనిని సహాయు నిగా గొని యీ రచన కుష్మకమించి యుండుననియు, తానాది పర్వరచన మారంభించి సభాపర్వ నిర్వహణము నీతని పరముచేసి యుండుననియు, సీతని రచన యంత సరిగా లేకపోవుటచే నంతతో సీతని నాపనినుండి విరమింపజేసి తిమ్మయయే అఆరణ్యపర్వము మొదలు _దోణ పర్వాంతము ద్విపదీకరించి యుండు ననియ యభ్మిపాయపడుటకు వీలుగా నున్నది. మొత్తమీ (గంధములో నొక్క సభాపర్వము మాతమే బాలసరస్వతి పేర కన్పట్టుట ఆదిపర్వ నిర్వహణానంత రము అరణ్యపర్వాలు మరల తిమ్మయ కాకులుగానే వెలయుటమై నాయాహకు కొంతవరకు కారణములు. ఏమైననేమి ద్విపద భారత క ర్తలతో ఈతనికి ఒకింత చోటు దొరికినది. ఆ మహి (గ్రంథమందు ఈ బాలకవి పేరు చిరస్థా యిగా నిలచినది.” ౯

ఈతడు “ఆసమ సాహిత్వ విద్యా చతుర్ముఖ” బిరుదాంచి తుడయినను తెనుగు సాహీత్యమందును, తెనుగు కవిత్వమందు గాని రచనా ప్రణాళిక నేర్ప రుచుకొనుటయందుగాని విశేషమగు (పజ్ఞ గలవాడుగా బొడగట్టుటలేదు. తిమ్మయ మార్గమును ఆకుసరింపక ఒక “తృతీయ పంధాను [దొక్కినాడు. ఆదికూడ ఒక _కమము ననుసరించిగాదు. తనకు ఇచ్చవచ్చినట్లు రచన గావించి ఆంధ సాహీతి సహృదయుల నిరసనకు ప్యాతుడయినాడు, నన్నయ రచన యందలి విషయములను ననేకములము యధేచ్చగా విడిచి పుచ్చినాడు, "

బాల సరస్వతి సభా పర్వమున నత్యంత ముఖ్యమగు విషయములను

1. భారతి, నవంబరు 199

890 విడనాడుటయే గాక, కొన్ని కొన్ని సందర్భములలో నన్నయ (వాసిన దానిని సరిగ కూడ ద్విపదీకరింపకుండెను. “చోర భయవర్ష్ణితమముగ, ధారుణి వాలింతె” (సభా 1-61) అను నన్నయ పద్యమును, “పరికింపగా చోర భయవర్ణితముగ ధరణి జాలింతువే ధనలోళభమునను దండి నేలవు గచా తస్కరావళని” అవి (వాసి భావములను తారుమారు గావించెను, "ఆఅనర్భజ్జుల తోడి చింతనంబుం,* *_= పదునాలుగు రాజదోషంబుల పరివారించె"” అను నాతని వచనమును మూల విరుద్ధముగ ననువదించినాడు, సోమన : ద్విపద కర్ణ పర్వ మాదిగా, స్వర్గారోహణ పర్యాంతమువరకు రచన గావించెను. భారత కవితయములో చివరివాడయిన సోమన తిక్కన మనీషి పదునేను పర్వములను రచింపగా, నీతడు పదునాశండు సర్వములను రచించెను. తిమ్మయ నన్నయ ంపయినచో, నీతడు తిక్కన యగుచున్నాడు, కాని వాలసరస్వతిని ఎజ్జనతో పోల్చుట సాహసమే యగును. సోమన తిమ్మయ యంతటి మేధావంతుడు కాకసోయినను, తిమ్మయ రచనను తిక్కన కళాభండములను చదివి, తన రచన యం దిరువురి రచనా వై విధ్యములు ఓత్మపోతములగునట్ల్టుగ రచన గావించిన శిల్పి. పెక్కు స్థలములందు మూలమందలి సంస్కృత సమాన భూయిష్ట రచ నను ్కపసన్నమగు తేట తెనుగున ద్విపదీకరించి దేశీయ మొనర్చినాడు. “క్షేమధూర్తి భీముని నాహ్వానంబు చేసిన”. (కర్ణ-_1-?7) అను తిక్కన పద్యమును;

80 *“'అందెందు బోయెదవని లజసీవు ఇందు రమ్మ___---”ని (కర్ణ పు. 16) రచించినాడు. ఇదే (సయోగమును మరల ళల్యపర్వములో చూడవచ్చును, శల్యువి గొనిపోవుచున్న కృపాచార్యుని రధము వెంట భీముడు జనుచుండగా, రారాజ గాంచి, “అందెందు బోయెద వనిలజ తిరుగు మిందు రమ్మ-----”” ని పిల్చినాడు. (శల్య. పు, 15) కొన్ని పట్టులందు మూలమున లేకున్నను నలంకారా దులతో పెంచి రచిన గావించినాడు. కర్ణునకు సారధ్యము వహింపుమని_ దుర్యోధనుణు. శల్యుని ప్రార్థించు చున్నాడు, “ఇమ్మివ్వరమ్ము సౌర ధ్యమ్మితనికి జేయు మినున కరుణుడు సాహా య్య మొనరించినట్టుగ డిమి రమ్ము [కియన్‌ రూపుసెడి యరాతులడంగన్‌”' (కర్ణ-£=947) దీనిని, “24. ఈ వరమ్ము ! ఈవేళ నాకిమ్ము ! ఈ వెవో దిక్కు సావధానత గర్జు సారధి గమ్ము వినతాత్మజుని విమల సహాయ మున విభావసుగతి మునుకొని వినుత నెిబిడాంధకారంబు నిక్కంబడగ” ఆని అలంకారమునకు జొప్పీంచి ద్విపదీకరించి నాడు. మూలమున సూత హాయముగ నున్న విషయములను ఒక్కొక్కప్పుడు పెంచి వాయువు, ౫

891 జలరాముని తీర్థయ్యాతను వర్ణించు సందర్భమున మూలమున గల మంకణ మహాముని చరిత కుమారస్వామి వృత్తాంతము, [ప్రభావతి యనుముని కన్యక చర్మిత. కురుష్షేత (పభావాభివర్దనలను విడిచి పెట్టినాడు. మూల మున లేకున్నను, బలరాముడు నప్త గోదావరి తీరము మొదలు దక్షిణ దేశ యాతల నన్నిటిని చేసినట్లు వర్ణించినాడు. (శలతృంఆ.పు. 60) కాంతిపర్వమునగల రాజనీతులు, ధర్మ (వసంగములు మొదలగువానిని క్ధ్రప్త్వపరచియు, పధమాశ్వానముననున్న నులభాజనక నంవాదము, నాల్లవ యాశ్వాసములోని మేధావి వృత్తాంతనుః అజగర వృత్తాంతము? అయిదవ యాశ్వాసములోని ఇంద వృతాసురుల యుద్ధ _పకారము మొదలగు వానిని విడిచి, కాంతి పర్వమును మూడువంతులకు తగ్గించి కధా _ప్రధానముగ రచించి నాడు కాంతి పర్వ ద్వితీయక్వాసమున ప్రభాత సమయమున మంగళ పాఠ కులు థ్రీకృష్ణుని మేల్కొల్పు సందర్భమున, నీ కవి మేల్కొల్పు ద్విపదలను రచించినాడు. “జలజ దళాత్ష సంస్త వనీయ చరిత పూతన సంహార భువనైక వీర పాతక దూర గోపాల మేల్కొానుము నవ్యగుణోదార నవనీత చోర భవ్యాత్మ, దొనవ భంగ మేల్కొానుము కంస భంజన దేవ కరుణా కటాక్ష సంషపారఠర విరపిత శౌరి మేల్కొనుము శుద్ధ బుద్ధ జ్ఞాన సుగుణ (పసిద్ధ సిద్ధాంత యదై్వైత థ్రీ మేల్కొానుము" (ాంతి, ద్యీ అ.వుః 44-45

882

అను కాసనిక పర్వమున గల ధర్నోప దేశములను గూడ విడిచిపెట్టి ఆ పర్వమును సగమునకు మెగా తగ్గించి వేసినాడు.

ఆమ వాస, మౌసల, మహా (ప్రస్తాన, స్వర్గారోహణ పర్వములను మూల నిధేయముగ ననువదించి భారత రచనను పూ ర్తిగావించినాడు.

ఈ విధమగా సోమన (పధాన భారత కథను గైకొని మూల విధేయక ముగను లోప రహితముగ, “దేశి కవిత లోవి _పసన్న భావమును మందగించ సీయక'*, నిపుణతతో రచనను సాగించి పూ ర్తిగావించినాడు.

ఈతిడీ పదమునౌకండు పర్వముల రచనను మ్మాతమే గాక, తిమ్మయ యరణ్యపర్వమును ఉపాఖ్యాన రిహితముగా రచింపగా నీతడద్ధానిలో ఆ పర్వమునకు జీవగజ్జ్ణలై న యుపాఖ్యానములను చేర్చి తిరుగ వాసి నాడు. దీని నీతడు తిమ్మయ పేరనే రచించి “తిమ్మనార్యుడు విడిచిన కథలుకూర్చి (వాసి తిని అనిమాతమే శెప్పకొనిన వినయశిలి. కావ్య విశేషములు

ద్విపద భారత కవులు తమ కనువైన యొక న్నతం్యత మార్గము నవ లంబించి రచన సాగించి, కావ్యమున ఆయా సందర్భాదులకు తగినట్టి వర్ణన లను చేసియు, రసములను పోషించియు, శాతియములగు నుడికారములను గూర్చియు, ద్విపద కావ్యమున కొక యద్వితీయమగు శోభను గూర్చిరి. వర్ణ నాదులను జేయటలో వీరచ్చటచ్చుట (ప్రబంధ కవుల రీతుల ననుకరించి నట్టు తోచును.ఆదిపర్వమున గల శ క్రిమతీ నది వర్ణన చేయుబలో వసుచర్విత కారుని యనుకరించి యుండును.

“జూచు నొక్కాక మాటు నుకుమార మీన లోచన శభగుణ లోల దృష్టులను

బలుకు నొక్కొాక మాటు బక చ్యకవాళ -కలహంస మధుకర (కాంచనాదముల

న! మెలగు నొక్కాక మాజు మృదుల మృణాల వలన హ స్త విలాస వైభవం బొప్ప వెలయు నొక్కాక మాఅు వీచి సంషోభ కలిత కైరవ ఫేన కమల హాసముల వనవారణములు (పవాహ మధ్యమున మునుగ కుంభ కుచా_దులును గాననై న. ”(అది,ద్వి.అ.పు,101) ఇస్రే దీర్చముగ సాగినదీ వర్ణన. ఇది మూల భారతమున గానరాదు, ఇటులే శకుంతలా సౌందర్య వర్ణన నద్భుతముగా గావించినాడు. వేదాభ్యాస విదులైన వైదికులకు బుద్ధిజాడ్య జనిశోన్మాదము సహజము, ఏల యనగా, శకుంతల నంత యందముగ సృజించుట వేదాభ్యాస విదుడ్డైన (బ్రహ్మ మనః పూర్వుకముగ నానరించిన పనిగాది. పొరపాటున దానంతట యదే సౌందర్య మామె కబ్చినది. “”వితత వేదాభ్యాస వికలుడ్డె నట్టి చతురాననను కిట్టి చతురత గలదె కి (ఆదికృ.అ.పు 149) _దౌపదీ స్వయంవరమున కేతెంచిన రాజులు పాండవులతో యుద్ధముచేసి పచనజు చేత చాపకట్టుగా కూలిరి. అఆ యుద్ధమును కవి వివాహముతో పోల్చి నాడు. ఈ వర్ణన మిక్కిలి సౌగసుగా నున్నది, “ఆనోన్య శరధార లనలంబు లీన గన్యా వివాహాగ్ని గతి మండుచుండి లాజల గతి హారలత లందు దునిసె రాజర క్తం బాజ్యరాజిగా దొరగె విసిరి ఖీముడు _వేయ విజిగిన రధము అసమున సమిధలైై యా యగ్ని ఐడియ ఆ సర్వ నృపుల భీతాలాప రవము రాసియై వేద మంత ధ్వని టోలె

త్రిస్రేత్త బదిట బదా రింట బం(డంట రెంట ఐదివేలు లక్ష తప్పుని సాయకముం నాపింప ... ం 99 (ఆది.సప్త.పుట, 8+7) వేరొక చోట యుద్ధక్షేతమును సముుదముతో నుషమించినాడు. (భీష్మ- (పధ.ఆ,వు. 17) వేరొకచోట యుద్ధభూమి యందు రేగిన ధూళిని కదనోర్వికి మేల్కట్టుగా నుపమించినాడు కవి. ఈ యుపమానము మిక్కిలి సుందరనుగా కున్నది. (ఖిష్మ. ద్వి, పు. 25) (పస్తుతమగు కధా సందర్భముతో జతపరచి పకృతి వర్జనను గావించుట మహాకవుల (ప్రతిభను ఎత్తి చాటును. తిమ్మయ గావించిన సూర్యా స్త్రమయ, సాయంకాల వర్ణనల కివి ఉదాహరణములు. శ్రీల పాదములను తాబేళ్ళతో! పోల్తురు. కాని తిమ్మయ యొకచోట శ్రీ పాదమును తలదిండుతో పోల్చినాడుః ఇది యొక నవ్యత. “తలదిండులై. న పాదముల పెంపును”3 వీరు జాతీయములను నుడికారములను నచ్చటచ్చట వాడి కావ్య సౌంద ర్యము నినుమడింప జేసినారు. ““తాడెక్యూ మానిసి దగ (కిందుపట్టి యెడగాను దోయంగ నెవ్వారి వశము” “కుడిచిన యింటికే కులుచ దలంచి యెడపక దోషంబు లెపుడు చేసెదవు” “ఆదియు శభాషితంబవివేకి యెదుట జదివిన యల్షైన జలనంబు లేక” “కుమ్మర పురు వండడ్రు కుట్టని తేలు నిమ్ముల నీ కాంత మింతకు దెచ్చె" ౨, ఆది పర్వము, పుట. 106

8లీ5్‌

“*వపగవాని గులుచగా (బభు డాడరాదు

పగతుని మేటిగా భావింప వలయు”

“మేదిని నా సిస్గు మీకేం తెలియు

మొదల గాపటి వేగు (మోచువాడెజుగు''

(పాణ సంక టముల .వాహ్మణ [కియల

రాణతో బెండ్రెండ్ల, _(దవ్య భంగముల

నతివయు బుతుమతియై యుండుచోట్ట

పతి కల్లలాడిన పాపంబు లేదు”' (ఆది, ప.పు. £తిత్రి ఆను ద్విపదలు పోతన '“'వారిజాములందు, చైవాహికములందు” అను పద్య మును జ్ఞప్తికి దెచ్చుచున్నవి ఇది పోతన యొక్క “జ్యావల్లీ ధ్వని గర్జనంబుగ”ి అనుపద్యమును జ్ఞప్తికి తెచ్చు చున్నది. ఛందోవా్యాకరణ విశేషములు

వీరిలో ముఖ్యముగ పేర్కొనదగినది పద ప్రయోగ చృంద స్వాతం

[త్యుము. వీరు తమకాలమున వాడుకలో నున్న దేశీయములగు పదములను పలుకు బడులను, ఇష్టానుసారముగ నుపయోగించిరి. ఛందస్సు విషయ ములో కూడ వీరు స్వాతం్యత్యమునే వహించిరి, వీ ద్విపదలో సూర్యేంద) గుణములు మా_తముండవలెనను నియమముకు (దోసిపుచ్చి చం[దగుణములను కూడ [పయోగించిరి. కొన్నిచోట్ల వీరు [హస్వముండు చోట్ల దీర్టములను చేసిరి... ఉ&దాః సత్యా లోకము, సహాబేవ “మొదలగునవి. వీరు ఆయడ, చదురు (చురుకు జెడలు (జడలు కొక) వంటి పదములను [పయోగించిరి. వీరు సంయు కాసంయుత (పాసములో అప్పకవి చెప్పిన, కేవల “ర* వర్ణమునకు మామే గాక, తక్కిన వాటిని గూడ వాడినారు.

త్రీ్రటి

పీడ, ల-ర, శ-స, ప-వ, డ-ఢ, ఫం=భ, ల-డం ర-జ, ల-ళ, లకు కూడ పాసలను వాడినారు,. సంధులు

మరీ పేఠ, తపోన్నతి, తమ సామరాది, మున్నగు నకారంత పదము లకు ఆకారాంతమువలె గుణ సంధిని గూర్చినాడు (తిమ్మయ,).

నియ్యను (గహము-అయ్యున్న -ఆని (తికముపైనున్న హల్లునకే గాక, యుష్మ దర్ధక సర్వనామమసు “నీ కును, అగుధాతువు భూత కాలిక దీర్ణరూపమగు *ఐ' కిని గూడ ద్విత్వ్వమును చేసినవాడు సోమన. “ఇడితిదియే' నీకు నింత యల్పుడనే' యని మధ్యమ పుకుష “ఇ కారిమునకు (తిమ్మయ్య) నంధి చేసినాడు.

స్తీ వాచక తత్సమ సంటోధనాంతములకును క్వార్గక సంధిని కుషస్టికి సగామము లేకను సందిని గావించిరి.

ఊదా: మత్స్యగంధను, (మింగ్లైనను, వ్నిపులనుమతి మొదలగునవి,

వీరు “అందును” సప్తమ్యర్థముననే గాక _తృతీయార్థమున గూడ వాడిరి. 'అగమోకులయందు. నిఖిల దానముల - (నభాపు. ధూర్త విద్యల యందు మదినింత నీవు చెడక.

“బండి విజిగిన వాడె కడు వెళ్టి వాడనగా జోలదు', నాకంటె నేకంటె నాకంటి తెలివి, కొట్టు (మింగిన యట్టుః చొప్ప గోసిచొప్ప గట్టిన భంగి, పీచిన చేతికి వేయేండ్హు, ఏ నోరు పెట్టుచే యేయశచ్చితిక. నక్క చిక్కులు, పనిలేని పని, చచ్చిన యంత కలగన్న చోట మేల్కానుము, ముకొగ్రాలంబు గుడిచి, మానువొడువ, బొమ్మరమునుగాక పోయె, వాలంబు మెట్టిన వడిరోజు నట్టి కాలాహి విధమున, మనుమడు తాతక్ష మాటాడనేర్పె, సూదివెంట సూతము సొచ్చినట్టు

887 గోష్ట మీటుచు, ఏదు చెయివుల నీళ్ళు (దావపంతు, మొదలగు చెళియములగు పద బంధములను పలుకు బడులను _పయోగించిరి. సుభ[దా కలాాణము ఈ లఘు ద్విపచ కృతి క ర్తి తాళ్ళపాక తిమ్మక్క. మే తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యుల (ప్రధమ భార్య కాన, ఈమె (క్రీశ, [142 56.1508 [1పాంత మున నుండినట్లు తెలియుచున్నది. ఈమె కావ్యమును “ల్రీ రమా వల్లభులు థ్రీకృష్ణు లెలమి ద్వారకా పట్టణము తమ రేలుచుండ (శ్రీకాంతపతి కృపను జెలగి పాండవులు పాకటంబుగ (దౌపదిని బెండ్లాడి” ౮ ణ అని వస్తు నిర్దేశముతో నారంభించినది. ఇందలి వస్తువు భారతాది పర్వమునుండి (గహింపబడినది. అర్జునుడు ఉలూసియను నాగకన్యను, మణి పురాధీవని ప్ప్కుతికయగు చిశ్రాంగదను, థ్రీకృష్ణుని సోదరియగు సుభ్నదను వివాహమాడుటయే ఇందలి యిత్తివృ త్తమ. పైకధకు (ప్రసక్షాను పస క్తముగ సౌభ్యద తీర్ధ వంచతీర్థములలో కాపకారణమున మకరులై పడియుండిన నందాదుల నర్జునుడు కాప విముక్తులను గావించిన కధ గూడ యిందు చేర్చబడినది. భారతమున నీ కధ యున్నవిధినే గైకొని తిమ్మక్క మంజరీ ద్విపద వికారముగ హృద్యమగు ప్రబంధమును రచించినది, వేంకట కవివలె వర్ణనలు గాలించిన ఈమె కావ్యమింకను మనోహరముగ నుండె డిది గాని, ద్విపద కావ్యములందు వన్షనలు స్వల్పముగనే గన్పట్టుచున్నవి, “ఈమె కలి యెక్కడను ఒడుదుడుకులు లేక చక్కని యెదుగుతో ఒయ్యారపు నడకలతో కలస్వనములతో, కదలిపోవు చిన్న సెలయేరువలె మనో 22)

త్రీత్రిర్రీ వరత నించియున్నరి.* ఈమెయే (పధమాంధ కవయిత్రి యని విమర్శకుల యభిప్రాయము, ఈమె కావ్యమందలి సుభ్యద పా_తపోషణ మెంతో విశిష్టముగ నున్నదిః ఈమె విష్ణు భక్తురాలగుట వలన ఆర్జునుని వైష్ణవ యతిగా వర్ణించినవి, ఇందలి ముద్దులు గులుకు రచనా విధానమున కలరి, వేంకటకవి యీమె కాన మందలి కొన్ని కొన్ని పాదములనే తన విజయవిలాస (పబంధమున చొప్పించి నాడు. ఈమె వరించిన అర్జునునినే అతడును వర్జించి నాడు. *ఏగు భుజమ్ములవాడు మృగారాజు నడుము నడచి పుచ్చుకొను నెన్నడుము గలవాడు గరగరని వాడు చక్కని వాడు నతడు గొప్ప కన్నులవాడు కోదండ గుణకి ఇఖాంకంబు లౌ బాహు లమరినవాడు వెన్నున మచ్చగల విభవంబు వాడు బవిరి గడ్డము వాడు పన్నిదంబిడిన వెన్ను పగడసాల వెసనాడవచ్చు” (పుట. 88) అను ఆమె ద్విపద పాదములనే, అతడు సీ. ““ఎగు భుజమ్యులవాడు మృగరాజు మధ్యంబు వుడిచిపుచ్చుకొను నెన్నడుమువాడు” అను సీసపద్యముగా సంతరించినాడు. ఇదే విధముగ “ఆమరగా బలికెను ఆతివతో నపుడు కోమలి యిద్దఆము గోకర్ణమందు కూడియే యుంటిమి కొన్నాష్టలము భోజనమ్ములు శయనములు నాక్కచోటె చెలియ యులటి మేము చెలికాండ్ల వలెను 8 ఆంధ కవయి తులు---స్కట శే కీఎ1ల్ల

శ్రీఫ్రశీ ఆతనికి నామును అరమర లేదు ఆతనికి న కైక్య మతివరో వినవె” ఆను దిపద పంక్తులను ““క్రోమలి యీగతిన్‌ మది దిగుల్వడ్‌ బల్కిన నవ్వి” _అను పద్యముగా గూర్చినాడు. స్రీయగుటవలననో యేమొ శ్రీలయొక్కు నరస సంభాషణలు చక్కగ రచిం చినది. యతి అర్జుముడని తెలిసికొని సుభ్యద సిగ్గపడుచు వచ్చి తల్పముపై పండుకొని యుండగా వదిన రుక్మిణి యేతెంచి ఆమెను పరిహాసము చేయు చున్న సందర్భమున సుభ్యద అర్జునునితో వెడలు (పు. 86) చున్న సందర్భ మున రుక్మిణి గరపిన బుద్దులు (పు, &ఓ2 ఇట పేర్కొనదగినవి. కన్యయగు సుభద సిగ్గుచే అర్జునుని గురించి సూటిగ ,పత్యషముగ (పళ్నింప లేక తన మనోగత భావము నెట్లు వెల్లడించినదో గనుడు. “అయ్య మీరే వేళ యరసి చూచితిరో ఎయ్యది మీ నామ మెచ్చట నుండుదురొ? పరగు నింద్మ్పస్థ పట్టణమ్మునను వ్రు బ బహుళ సంపదలతో ఐరగు చున్నార ధీర మానసులు కుంతీ సుతుర్‌ వారు అరయ గడు సుఖులై యున్నవార? (పుట. లి అర్జునుడు సుభ్యదను వివాహమాడి శయ్యా గృహమున నామెతో [పవే శించి నపుడు (దౌపది పడిన మనస్తాపము, ఆవేదన, పిమ్మట సమాధానపడిన తీరు తిమ్మక్క సొగసుగ, సహజముగ,వర్డించినది. స్త్రీకనుకనే స్రీ వృదయము నంత నిశితముగ నర్థము చేసికొవినది. లేక అమె స్వానుభవమునే వ్యక్ష పరచినదో :

శిఓ0 నలచరిత

కర్త రఘునాధ భూపాలుడు. కాని ఈ [(గంథము నేడెటను లఅభ్యమగుట లేదు. దీని లిఖిత (పతి తంజాపూరీ సరస్వతీ మహలు (గంధాలయమున లేకుండుట శోచసేయము. దీనిని 1981 వ సంవత్సరములో చి్యతాడ రామ విలాస మృుదాక్షకాలతో ప్రకటించినట్టు శ్రీ నిడచవోలు వెంకటరావుగారు (నాసిరి గాని యడి సరి గాదని తోచుచున్నది. నల చరితను గూర్చి 1954 ఫ్మిబవరి భారతిలో శ్రీ నేలటూరి వెంకట రమణయ్యగారు (వాయుచు ఈ నల చర్కిత 1928. సెఫ్టెంబరు మొదలు, 19029 వ్మపిల్‌ వరకు కీ.?. చెలికాని. లచ్చారావుగారు “ఆం(ధభాషోల్లాసిని యను సారన్వత మాసపతికయందు (పకటించినట్టు (వాసిరి. నాకా ప్యతికలును లభ్యము గాలేద.

నలచర్విత పీథఠీకలో నీతడిట్టు (వాసెనట బభూషించి అచ్యుతాభ్యుదయ కావ్యంబు నిర్మాణమున మాకు నిఖిల దేశములల నిర్మల సత్కీర్తి నెగడు గావునను నిటువలె ద్విపద కావ్యము పేరు యొకటి ఘటియించి సత్కిర్తి గెకొందుననుదు “కవి దోషహరణము కలిత పువ్నైక ఫలిత మైనది నలోపాఖ్యాన మనుచు”

“నల చరితము ఎనిమిదాశ్వాసముల (గంధము. (్రీరామచందున కంకితము చేయబడినడి. నల దమయంతుల కధ సంపూర్ణముగ వన్షింపబడినది- రఘునాధుడు శ్రీహర్జాదు లలసుల్సై పూర్వ భాగమునే చెప్పిరి. గాని సర్వమును చెప్పకవిడివిరనుటవలన నీతడు పూర్వోత్తర కథాంశములను రచించిన చ్యకపురి రాఘవాచార్యు నెరుంగడనియును, ' లేక యీతనికి రాఘవాభార్యుడర్వాచీను డనీయేను థావింపవచ్చును. రఘునాధ కృత నల చర్విత రాఘవాచార్యుల రచన కంటి రసవత్తరమైనది. కవిత్వము వాల్మీకి చరిత్ర వంటిదే, పదముల

లట పొంక్షమును నుడికారపు బింకమును, వర్ణనా చమతొళరము, ప్యాత పోషణ విధానమును, రఘునాధుని కవిత్వమునక్షు వన్నెయిడు చున్నవి. వర్ణనలను కన్నులకు గట్టినట్లు చేయును.”* చీని యం దేడాక్వాసముల వూర్తిగను, ఎని మిదవ యాళ్ళాసమున కొంతభాగముమా[త మున్నటుల “ఫ్రీవాత్సవ' [వాసిరి.్‌ “కొన్ని యెడల శ్రీనాధుని పధ్యరచనముల ననుసరించినట్టు తారా్యాణము చూపవమ్చును, మసి బిసికినయట్టు, ఇనువదచ్చినమున జరజరులు చక్కిలముల వలె చిక్కెనను తావులలో తెనుగు జాతీయములు కన్పట్టును. రఘునాథుని సర్వళాస్తు విజ్ఞాన పాండితికి మచ్చుగా _పధమాశ్వాసములో నలుని అశ్వ కళా నైపుణ్యము, చతుర్దాశ్వాసమున సంగీత శాస్త్ర వివరణము, వష్టాశ్వాసమున నల దమయంతుల కష్టదశలు కవి వర్ణనము మొదలమునవి రఘునాధువీ వై దుష్యమును వ్యక్తృపరచు చున్నవి.” హంసను నలుడు పట్టుకొనిన సందర్భమున నీకవి రచన యిట్టుసాగినది. “కాంచన పకముల్‌ గలవంచు నెంచి యంచల దినువార లవనిలో గలదె పొమ్మని విడువమో పుణ్యచార్మిత నమ్మ్‌ నిదించితి నాజిక్క తుదల బంగారమున కాసపడితివో రాజ సింగారమే కాని చేతికిరాదు” రఘునాథ కృత నలచరిిత రాఘవాచార్యుల రచనళంపటె రనవత్తర మైనదనియు* పచ్చి శృంగారమందు గోచరింపదని విమర్శకుల యభ్మిపాయము, 4 భారతి, పిఐవరి, 1047 ర్‌ శారదాధ్వజము, పుట. 191,

లిశలి నలచరి[ తము ఈ ద్విపద కావ్యకర్త చ్మకపురి రాఘవాచార్యుడు.! ఈతడు తిరు వేంగళాచార్యుని పుతుడు. కందాళ దొడ్డయాచార్యుని శిష్యడయిన చకపురి దొడ్డయాచార్యుని వె్యతుడు, పీరిది వాధూలస గ్మోతము. ఈకవి వెష్ణవు డయ్యును అన్య దేవతా ద్వేషి గాడని (గంథారంభమున నీతడు గావించిన హర, పార్వతి, గణపతి దేవుల స్లోతాదికముల వలన నూహింప వలను పడుచున్నది. ఈతడు తన కావ్యములను ఘటికాచల నృసింహస్వామి కంకితము గావించినాడు. ఈకవి (కీ శ. పరునేడవ శతాబ్దమువాడు “నెల్తూరుజిల్టాం ఉదయగిరి తాలూకా సింగరెడ్డిపల్లి అను (గ్రామములోని ఒక శిలాశాసనము [పకారము సింగ రెడ్డి పల్లిని ఫీవాడ 'పెద్దవెంకటా ది నాయునింగారు ళక. 1578 నందన చై్యైత పొర్ణమినాడు (క్రీశ. 1602-58) కందాళ దొడ్డయాచార్జు అ య్యగారికి జాగీరుగా ఇచ్చినట్టున్నది. ఈ దొడ్డయాచార్యులే షోలంగిరి నివాసి అయిన మహాచార్యులు. కాబట్టి చ్యకపురి రాఘవాచార్యులు కీళ 1890 (ప్రాంతము వొడ్డె ఉంటాడు.”? ఈతడు ద్విపద కావ్యమునే _వాయుచుండినను మొట్టమొదట నొక కంద పద్యమున దేవతాస్తుతివి గావించి (గంథము నారంభించి నాడు కం, థ్రీ గౌరీ (పీయప్కుతుని నాగమ సంవేద్యులై న హరుని భవానిన్‌ థోగశయను లక్ష్మిని వాగీశుని వాణి మదిని (ఐస్తుతి సేతున్‌ ఇట్టు గణపతిని మొదట నుతించి పిమ్మట లక్ష్మిని, ఉమా మహేశ్వరులను, 6. ఈతడు “విష్టుభ క్త చర్మితము” లేక “విష్ణు పురాణమను” నింకౌక ద్విపదకావ్యమును గూడ రచించినాడు. ఇందు చానిని గూర్చి పేర్కొనలేదు. 7. పండితారాధ్య చర్మిత, పీఠిక, పుట, 141,

94కి సరన్వతీ చతుర్ముఖులను నుతించినాడు, పిమ్మటనే తన యిష్ట దైవమగు ఘటికాచల నృసింహస్వామిని నుతించి నాడు.

ఇందలియితివృ త్తము నలోపాథ్యానముుపధాన కధ యందెట్టి మార్పులను వేయక ఫోయినను, నచ్చటచ్చట ద్యిపదకావ్యక ర్త కొన్నికొన్ని స్వల్పములగు మార్పులను గావించినాడు,

1. దమయంకీ గుణబద్ధ చేతస్కుడ్తైన నలుడు .విరాశి పట్టలేక వన విహారమున కేతెంచినట్టు భారతమున నుండగా, వసంత బుతు సమయమున వసంత శోభను గాంచుటకై నలుడు వన విహారమున కేతెంచినట్లు---

“" చెలుపొంది చూడ విచితమై యిట్లు వెలసిన నారామ వీధి వినోద

మంతయు జూడ నా యవ నీశ్వరుండు సంతసంబున మంతి జనులు బాంధవులు హితులు గాయక పురోహితులు నాశితులు హితబుద్ధి గొల్వంగ నేతెంచి ------”

యని మార్పుజేసెను.

9, దమయంతీ జన్మ వృత్తాంతమును నూక్మముగ బృహదప్వడే ధర్మ రొజున కెరిగించినట్టు భారతమున నుండగా, నలునిచే పట్టుపడిన రాజహంస దమయంతీ సౌందర్యమును, జన్మ (_పకారమును నలున కెరిగించినట్టు చ్విపద కావ్యమున వర్ణితమైనది. దమయంతి జన్మ వృత్తాంత మిందు వివరముగ తెల్పబడినది.

8 నల దమయంతు లిరువురు నన్యోన్య రూపగుణ సంజాత వీ లై పరన్పరాకృష్ణ మాన మానసులయినట్టుగాక , మొట్ట మొదట రాజహంసయే వారి కొకరి రూపగుణముల గూర్చి యొకరికి దెల్సి వారి హృదయముఆందు పణయ వీజములను నాటినట్టు ద్విపద కావ్యమున వర్ణితమయినద్ది,

వ44

4. ద్విపదకావ్యమున గావింపబడిన యింకొక మార్పు కృ్మతమ కిరాత రూపమును ధరించి కలి నలుని యొద్ద కేగి, వేటాడుటకు రమ్మని పిలిచి, ఆతని నోడించుట.

5. నల దమయంతు లిరువురును నడవులందు [ గుమ్మరించు వసిస్థులి గాంచినట్టు ద్విపద కావ్యమున గలదు. వసిష్టుడు వారి నట్లదవి యందుగాంచ్యి వారట్టు ముదము దప్పి యరణ్యమున కేతెంచుటకు కారణమేమి యని యడుగగా నలుడు తనకు తటస్థించిన దురవస్థ వెల్ప యాతనికి విన్పించినాడు. అపుడు వసిష్టుడు తన మనోదృష్టిచే సకల వృత్తాంతము నెజిగి, ఆతనికి భవివ్యత్తులో మంచిరోజులు వచ్చునని చెప్పెను. (

6. ఏక వస్త ధారులైన నల దమయంతులు దుఃఖ పూవరితుల్నై యడవి యందు _సమ్మలుచుండగా, కలి _బాహ్మణ చేషమును ధరించి, వారి యెదుట కేతెంచి, అచట నాల్లుమార్గములను గల్పించి, వారికా మార్గములకు దెల్పినటులు ద్విపద కావ్యమున గలదు గాని, కలిమాయ _బహ్మణ రూపమున వారి యొడ్డ కేతెంచినటులు భారతమ.న లేదు.

7, నలుని విరూపునిగా జేయుటకు కలి అగ్నిని అనిలున సహాయముతో యరణ్యమున విజ్బంభింపుమని పంపినటులు ద్విపద కావ్యమున గలదు. భారత మున అగ్ని దానియంతటనదియే బయలుదేరినటులు గలదు. అందున్న కర్కో టకుడు తన్ను రక్షింప వలసినదని నలుని ,ప్రార్థించినాడు. -

8. కర్కోటకుడు తన్నెత్తి కౌని పొమ్మనిన వెంటనే నలుడాతడు సర్ప మని యెంతమ్మాతమును సంళయింపక వెనువెంటనే నాతని నగ్ని ముఖము నుండి రవ్నించినట్టు ఫొారతమువ నుండగా, ద్విపద కావ్యమున “ధరణి బాముల నమ్మదగదందు రుర్వి వెజతు నిన్నంటగా విషధర"”" యిని నలుడు భీతి జెంది యాతని యంట వెజచినట్టును అపుడాతనికొక యుపకారము చేసెదనని దెల్బగా నలుడద్దానిని జ్వాలల నుండి తప్పించినట్టును గలదు. కానీ సర్బమిట్లు, (పళ్యుువకితి యొనరించెదనని వాగ్దానము గావించిన పిమ్మటనే నలుడ్యాతని నే త్తికొనిపోయెదని (వాయుటవలన నలునిపాతలోని యుదా తత కొంతకొజివడ్మి

లిఉక్‌

నదని చెప్పవలెను. ఆర్తత్రాణ పరాయణుడుగనుః, దీనరఇాపరుడుగను, ధీరోదాత్తుడుగను (పసిద్ధి వహించిన నలుడు దీనుడ్లై వేడికొనిన వెంటనే ఎట్టి సంశయమును లేక యగ్ని దష్టము గాకుండ సర్పమును గాచెననుట బొచితీ వంతముగ నున్నది. భారతమున గూడ 'నన్ను రక్షించిన నీకుం [వియంబు సేయనోపుదు ననిన వాని నెత్రికొన బోపం జులుకనై ” యని (బియము కేసెదని యనెను గాని నలుడా యుపక్సతి కాశించియే యాతని కుసకార మొవర్చినట్లు గానరాదు,

9. కర్కోఓకుకు కరచిన వెంటనే నలుడు “వికృతరూపముతో" నుండెనని భారతమున నున్నను ఆ వికృత రూపమెట్టిదో మనకు జీవలుడు గావించు వర్ణనవరకు తెలియదు ద్విపద కావ్యమున నట్లుగాక ఆ వికృత వేష మెట్టిదో వర్ణితమైనం.

10. కర్కోటకునకు గలిగిన శాప వృత్తాంతమును తడ్విముక్త వృత్రాంత మును భారతమున లేదు. ఇది ద్విపద కావ్యకర్త గావించిన మార్చు

11. దమయంతికి మునులు గానుపించి ఆమెకు భావికాల వృత్తాంతమును తెల్చిన విధమున భేదము గలదు. దమయంతికి విశ్వాసము గల్గుట్నకై కాబొలును ద్విపదకావ్యమున మునీశ్వరులు భావి వృత్తాంతమును మాతమేగాక, గడచిన వృత్తాంతమును గూడ నామె కెరింగించిరి. భారతమున,

కం. “వనజాయతాశ్ని కతిపయ దినములలో జూడగాంతు దివిరి నలుని భూ జననుత నెప్పటి యట్టుల తన పురమున రాజ్య లీల దనరెగడు వానిన్‌” అని కతిపయ టినము లని యుండగా, ద్విపద కావ్యకర్ష, “ఎలనాగ యింక మూడేండ్రకు వెనుక బలవంతుడెన నీ పాణనాయకుని గలసి నెమ్మదిని సౌఖ్యము నొందగలవ్ఫ"

లికి

అని మూడేండ్ల కాలమును స్పష్టముగ దెల్పినాడు.

శ్రేతి మునీశ్వురులే దమయంతికి సుబాహు పురమునకు మార్గమును జూపి ఆట కేశమని జెప్పి నలుని వర్తమానమును కూడ చెప్పినట్టు ద్విపదకావ్యమున గలదు కాని భారతమున దమయంతిని దీవించి మును లదృశ్యము కాగా- దమయంతి ఆమె కట కానుపిలచిన చనుప సహాయిములతో గూడ సువావు పురమున కేగినట్టు గలదు. నలుని వృత్తాంతము ముందుగనే దమయంతికి తెలిసిన దనుట వంన ఉత్సుకత కొారవడినది.

లి, బుతుపడ్డని యాస్థానమున దమయంతిని తలచుకొని నలుడు మన్మ ధార్తుడ్డై వీలసించు చుండగా, దానిని బుతుపర్జుడే విని, నలుని (ప్రశ్నించినట్టు ద్విపద కావ్య కర్త వర్ణించినాడు. కాని భారతమున నలుని విలాపమును బుకుపర్జుడు గాక జీవలుడు విసి “సీ తలంచుచున్న భార్యకు నీకు నేల వియో గం బయ్యె” నని బాహుకు నడిగినట్టు భారతమున గలదు.

14. సుదాహు పట్టజమున విదర్భ పురాధీవడయిన థీమునిచే దమయంతిని వెదకుట ౩ పంపబడిన వసుదేవు*డను దాహ్మణుడు సుబాహుడు (బాహ్మణులకు దానాదికముల చేయుచుంగా, నన్య (బావ్నాణులతోగూడ గలిసి రాజునిలయమున జొచ్చి దుఃఖ తప్తురాలయిన దమయంతిని గాంచి నట్టు ద్విపద కావ్యకర్త వర్ణించి నాడు. “సుదేవుండను (బాహ్మణుండు జేదిపతియైన సుబాహు పురంబునకుం జని పుణ్యాహంబు సేయింపంబోవు (వాహ్మణులతో రాజగ్భృహంబు సొచ్చి యతఃపుర బున సునందా సహితర్రై యున్నదాని” గాంచినట్టు భారతమున వర్షితమైనది.

| ర్‌ బ్రుతుపర్జుని వలన నక్ష హృదయమును బడసిన పిమ్మట తత్సా మర్థ్యముచే నలుని శరీరమున నుండ జాలక కలి కర్కోటక విషమును (గక్కుచు అతని శరీరము నుండి నిర్ణమించి విహితాంజలుడ్జై తన్ను మన్నింప వేడికొనినట్టు భారతమున నుండగా, ద్విపద కావ్యమున తాడిచెంత నున్న 8, సుదేవుడని భారతమున గలదు,

ప్రీ్క? నలుని నాడు పామొకటి గజచినట్టును, అవిషాగ్నిని భరింపలేక కవి యాళవి శరీరమునుండి బయల్వెడలి యేతెంచి, కువలయావషిని విన్ను 'ఘోరాటవులకు నెడవావి పడరాని యిడునుల ఐజపి కడు తప్పు జేసితి గరుణింపు నన్నో

అని వేడికొనినట్టు గలదు.

16. “నిన్నుం గీర్తించిన జనంబులు నా వలన భయంబు బౌందరు నాకుం గరుణింపు మనిన నలుడు గోపంబుడిగ'' నని భారతమున నుండగా, నలుడే తన్ను స్మరించిన వారిని చేరవలదని కలిని వరము. వేడినట్టుగ ద్విపద కాన్యమున రచయితమైనది. కాని ముట్టీ మార్చు కావ్య సౌందర్యమునకు (పతి ఇంధకముగ నుండి నాయకుని ఉచా త్తతకు కొరత జనించినట్టు నున్నది.

17. మునులు పూర్వమే నలుడు వికృత రూపుత్తై బుతువర్గుని యొద్ద నున్నటులు దమయంతి కెరిగించుట వలన ద్విపద కావ్యమున దమయంతి ముతు పర్డుని సారధిగ నేతెంచిన కావుకుడే నలుడని శ్నీమముగ గుర్తించి యాతని పాద ములమైబడి తన్నేలుకొవలసినదని వేడికొనినది,

18. ద్వితియ స్వయంవరము బాటించి నందులకు దమయంతని నలుడు నిష్టర వాక్యము లాడుదుండగా, దమయంతి తానెట్టి పాప భావమును నెజుగ ననీయును, ఆట్టయినచో తన్ను సూర్య చంగదాగ్నులు చంపకుండ విడువరని (పమాణము గావించినట్లును, అవుడు వాయు దేవు డామె పతిివత యని దెల్చి నట్టును భారతమున నున్నది. కాని వైష్టవుడయిన ద్విపద కొవ్యకర్త్‌ దమ యంతి పాత్మివత్యముకు నిరూవించుకొనుటకు అగ్నియందురు సోఇ్యార్విమ్టవే యేతెంది, ఆమె సచ్చ్బీలమును నలున కెరగించి నలున కప్పగించినట్టు రచించి నాడు.

9 భారభను, అరణ్యసర్వము: ద్వి ఆ 814-816;

848 19. విష్ణుమూర్తి యేగెన "పిమ్మట నలునీ కులగురువగు పసిస్టుడేతెంచి, యాతవి కుపదేశము గావించినట్టు గూడ ద్విపద కావ్యమున గలము. “వసీస్టుని (పసక్రి భారతమున గానరాదు. వసిస్టుని య్యుపదేకశానుసారముగ నలుడు పుష్క రుని యొద్దకేగి, జూదమాడి యాతని నోడింది తన రాజ్యమును మరల గైకొని దమయంతితో గూడ రాజ్యము జేయుచు సుఖముగ నుండెకు. కవితా విశేషములు ఈ కవి *సలలితంబగు నార్యధ శబ్ద సంగతుల దెలిపెద నీ కథ ద్విపద కావ్యమున వలద నొప్ప నలచ్యకవర్తి చారిత” అని |గంథారంభమున _ చెప్పికొనినాడు. అతడు చెప్పికొనినట్టుగ, చక్కంవి తేటతెనుగు పదములతో, మధురములగు జాతీయములతో నొప్పారుచు సీతని కవిత్వము ముద్దతొలుకుచున్నది. కొన్ని యెడల నీతడు "ఈతకు మించి వచ్చునే లోతు”, “విసమెక్కునే తల వెండుకల్‌ కడచి” వంటో జాతీయములను _పయోగించినాడు. నలుడడవియందు దమయంతితో “ళృ్ళంగార వనములో గిడింపలేని యంగన నీ వెట్టు లడవి _గుమ్మరెదు మును సౌధ సోపానముల నెక్కాలేని వనిత యెభ్టైక్కుదు వసుధాధధముల? సృటికంపు మేల్కట్ట పెనెక్కలేని కుటిల కుంతల యెొట్టుగుట్ట లెక్కెదవా? యరుద్తై న రత్న గేహళి దాటలేని గరిత యే గతి దాటగలవు ఘట్టముల?” అని పల్కిన పలు్య(లు, ఖోతనగారి: “వీణ, జక్కూగ బట్ట వెజటేజుంగని

త్రం కొమ్మ వబాణాసనంబెట్టు పట్ట నే ర్చ యినుపద్యఘు ననుకరించినట్టు ద్లోపు' చున్నది ఇదే విధముగ “'మజియును దెగునతోమానిని డీంచ్చి సరగున జనుజేర సతిమీద మోవా "మనుతీగె కాళ్ళకు "నప్పుడు చుట్టి వెసగొన బోళలిక పృధివిపై (వాలి పుడమిరేడట మూర్చబ్ల్తోయి. యొక్కింత తడవున దెలసి,య్రాతరలాక్నీ జూచి . (పుట న. యను ద్విపదలు, “ఆన్నలుడు విమోహరజ్ఞుల బెనంగీ గళతాగత కారియైనయు య్యెలయునే టోలె నూజడకి యెంతయు (బొద్దు విసళ్చి తాత్ముడై ---” అను భారత పద్యానుకరణముగ నున్నమి విదర్భరాజు సంతాన హీనుడై', విఠపించిన-సందర్భమును పురస్క- రించుకొని సంకాన మాధుర్యమును వర్చించినాడు. . మూలమున దిజ్మాతముగ స్తూవింపబడిన _నలదమయంతుల వన విహార వర్ణనను ట్విపదకావ్యకర్త విస్తాతముగ వర్ణించినాడు, ఇటులే కధా గమనమున కనుకూలమగు సందర్భము9 సాయంసమయ చందోదయ వర్ణ నలు (పాతఃకాల సూర్యోదయ వర్ణనలును గావింపబడిన్నవి: దమయ౭తిగావించిన చందోపాలంభనము గడు సొగసుగా నున్నది. ఇట [(పబంధములందలి యనుకరణ స్పష్టముగ కానుపించుచున్నది. కదే విధముగ నలుడు వేహడుటకై యేగిన యరణ్యఘునందలి వృతముల వర్ణన కూడ (పబంధములందలి వర్ణనను 'పోలియున్నది. లోకమున ఈ [గం ధమున (దాఇ;పాకమున మృదువులగు. పడయులతో' జదువ జదువ- నుత్సాహము వృద్ధి యగునట్టు రచన సాగియన్నది. - (పబింధ లక్షణములిందు.. సంపూర్ణ ముగ నున్నవి.

శీకథీ కవి-విష్టుభకి వైష్ణవుడయిన ఈకవి యీ కావ్యమున వీయిన సందర్భములన్నిటి యందును విష్ణు పళంసను గొనివచ్చి తన విష్ణు భక్తిని దెల్పికొనినాడు* నలుని పుట్టమును పములెత్తుకొవిపోయి నపుడాతని నూరార్చుచు దమయంతి “వదలకు హరిచింత వదలకు నీతి యనివది. దమయంతి పాతిివత్యమును (పతిష్టించుట కై. సావ్షాత్తు మహా విష్ణువే యేకెంచి నట్టు చి తించుట యీతసి వై ష్టవభ క్రి పరాకాష్ట నందినట్టు వెల్లడ్‌ యగుచున్నది. అరణ్యమందు దమయంతి నేలపై పరుండిన సందర్భమున, రఘునాధ, రాఘవాచార్యులెట్టు రచించిరో గనెదము. రఘునాధుని రచన : “ోద్దట్సల మధ్యావ్నభాస్కర మోర కిరణ స్ఫుట వల్లి గందిన పూదీగ వోలె కసుగంది ధరమీద కన్నులు మోడ్చి కుసుము కోమలి న్మిద గూర్కి యున్నదియు సన్నుతి సకల రాజన్యుల సతులు కనుసన్న తన యూడిగంబులు సేయ వాంస తూలిక పాన్చునందు వెంపొందు హంస యానకు నేడు అవవి పాన్పాయె” చ్యకపురి రాఘవాచార్యుని రచన ; “చటుల మధ్యాహ్న భాస్కర కిరణముల స్ఫుటముల కందిన పూదీగ వోలె నటవుల [దిమ్మరి యాకట సొలసీ మదిరాక్షి తన దేవి మహిమీద బ(రడ్‌ ?

రీల్‌ 1 నిదుర వోవగ జూచి నృప కుంజరుడు సన్నత సకల రాజన్య కామినుల కన్ను సంజ్ఞల నూడిగంబులు సేయ హంస తూలికల శయ్యను న్నిదబోవు హంస యానకు పానుపయ్యెటో నేల” (తృ. అ-పు. ౨42-249) నలచరి[తముే కృతిక ర్తను గూర్చిగాి, కృతి భర్తను గూర్చి గాని యిందు లేదు. (గంథమున నెట్టి విభాగమును గానరాదు. _గంథము సమ్మగ్రముగ నున్నది గాని కొంతశిధిలమై యున్నది. కావ్యగుణములు ధర్మజునకు బృహదపవ్వడు చెప్పినట్లు గలభారతమునందలి నలచర్శితనే పెంచి (వాసినాడు. కవిదృష్టి యంతము కధా కధనమునందే కేందీకరింపబడినది. సూటియగు భావములు, ధారాళమగు శయ్య శబ్దాలంకారి రాహత్యము యిందలి విశేషము. రచనావిధానమునందు గవి పూర్వ కవుల నెవ్వరిని యనుసరించినట్టు గానరాదు. ఇందు కవి (ప వేశమునకు బదులు ళని [ప్రవేశము గలదు. నల దమయంతులు దుర్భర కష్టముల వరించు పట కరుణ రసమును వెల్లి విరియించి న! ధా ళా నాడుం “తడయక బహు రత్న తతి యెల్లనోడి కడగి నాటక ళాల కాంతల నోడి” తుదకు సర్వమునోడి దీనాతిదీనుడై సతీమాత సహాయుడై యడవుల ఐడి పోవుచున్న నలుని జూచి కవి మనస్సే కరగినది. “*ఉవిదయు దానును నొంటిమై వెడలి నవసి యందలు చూడ నడచి వచ్చుటయ 11 తంజావూరు సరస్వతి మహలు లై్యబరీం ఎమ్‌, ఓ18---

లిగ్‌ల్లీ అడవుల జేరునో సంబరం బొలిచి బడుగు పక్షులు కంగపరచి పోవటయు వదలని యాకట వచ్చి చేరుటయు నిది యాదిగా దుఃఖ మెల్ల (చవ్వుచును మదిరాక్షీ తనచేవి మహిమీదబండి నిదురపోవట చూచి నృపతి కోకించె చటుల మధ్యాహ్న థాన్యర ఘోర కిరణ స్పుట వల్లి గందిన పూదీగ వోలె కసుగండి ధరమీద కన్నులు మోడ్చి కుసుమ కోమలి న్మిదగూర్కి. యున్నదియు సన్నుతి సకల రాజస్యుల నతులు కనునన్న తన యూడిగంబులు సేయ హంస తూలిక పొన్వునందు బెంపొందు హంస యానకు నేడు అవని పాన్బాయె” ఈతడు వైష్ణవాచార్యుడ్తైన ఒక తిరుమలాచార్యుని పళంసించి నాడు. "సారెకు తిరుమలాచార్యుల పొద నీరజ యుగళంబు నెమ్మి 'సీవించిో దీని తాశస్యత్నపతి తంజావూరి లై[బరీలో నుందుట వంన, నిది ఆ _పాంతపు కవిచే రచించబడినదని ఊహించుటలో పాఠరబాటుండదని దలంకును. చిక్క చేవ 'జేవరాయల కాలమున ఒక తిరుమలా చార్యుడు యపసిద్ధ వైవ్టనో చార్యులుండినట్టు శ్రీ నిదవోలు వెంకటరావుగారు (వాసిరి. “చిక్కదేవరాయ కాలమున వైష్టవ విద్వాంసులలో చిక్కుపాధ్యాయుని తరువాత రామాయణము తిరుమలాచార్యుడు (వపసిద్ధుడు. ఈతడు [కీ.శ 1074వ సంవత్సరమున బేవనగిరి కాసనమును రచించినాడు. ఈతడు కర్ణాటాం్యధ

ప్రీగ్రల్రీ సంస్కృత కవిత్వములం 'దేగాక గాంధర్వ విద్యయందును (పవీణుడు” 13 (పస్తుత కవి ఈ తిరుమలాజార్యునే నుతించియుండినచో నీతడును ఈ కాలము నాటివాడు, ఆనగా 17వ శతాబ్దము వాడని నిర్ణయింపవచ్చును- నలచరి తే (గంధక ర్త యెవరో తెలియదు, ([గంథమును హరి కంకితముగా రచించి నాడు. ఇందలి రచన సరసముగా నున్నది. శైలి సంస్కృత పద మి_శితమై (పొఢమై తనరారుచున్న. పురవర్షనాదులను విస్టృత రూపమున గావించికావ్యము నకుగొరవము శాపాదించి నాడు. నలునిచే జిక్కిన హంస అతనితో తన మొరను చెప్ఫికొనుట నభి వర్ణించిన ఘట్టము సొగసుగానున్నది. "రాజ రాజే్యద యో రాజ మార్తాండ భూజన స్తుత వంద్య భువన్లైకనాధ యీకలందు తనదుబ్భు ( యీ సువర్జ నీకు నక్కూరంచెరుగనే రాజేం్యద చీంతెంప మంచున చెరు వేల నుండు యింత మాతమునకు యీ పాపమేల కరులను మెసగెడి కంఠదీరవంబు స్థిరమక్షి కములను దిన్న నేమగును? నిన్ను విశ్తుసించి నెరయ (వాలితిని నిమ్ను నిర్ణయుడని నెరుగలే నైతి 12. దక్షిణ దేశీయాం[ధ వాజ్మయము పుట. 508 18. శ్రీ వేంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ. అర్‌. నెం.166 (ది) తాళపష్యతయె 23)

ల్‌ తన తల్లి మిగుల నంధకురాలు ముదియు తనయులు శికువులు తన సతి గోల నాకు గావగ మానవ నాధ యేను ఆ కసిగందుల కడలెద గాని అనుచు కన్నుల నీరు (కు ? లాన దుఃఖమున తను జూచి యేర్పడిన దయ జూచి నలుడు” ఈతడు శ్రీనాధుని శృంగార నైషధ భావమ.ల శనుకై రింవొనట్లు ద్విపదల విలన తెలియుచున్నది, పై ద్విపదలు, శృంగార వఎెషధమందలి “తల్లీమ దేక ప్వుతిక, పెద్ద కన్నులు గాన దిప్పుడు” యిత్యాది పద్య భావమును బోలి యున్నది. నలదమయంతులు రాజ్యము నోడిపోయిన పిమ్మట, అడవుల 'కేగునపుడు కలిపురుషుడు వారికి కష్టములను కలుగజేసి, ఏమియు లఇంచకుండునట్టు చేసినాడు. అత్తరి నలదమయంతుల పాట్లు వర్ణించు ద్విపదలలో నంత్యాను [(పాసమును 1పయుక్తము గావించినాడు. ఇందలిది ద్విపద వికారమైన రచన కావ్యము సంపూర్ణముగ లేదు. ఆశ్వాస విభజన గానరాదు ద్వితీయ స్వయంవర నెపమున నలుని తనవద్దకు రప్పించుకొని, అరనిని చెలికత్తెద్వారా, నలునిగా నెరుగుట వరకుగల కథమా[తమే ఉపలబ్ధిమగు (గంథమున నున్నది. తర్వాతి భాగము గానరాదు. ముదితా మదితములగు నలచరిిత ద్విపద కావ్యములు తొమ్మిది యున్నటులు తెలియుచున్నది.

1. నలచర్శిత == ౨ రఘునాధ నాయకుడు లి ః == = చ్మకపురి రాఘవాచార్యుడు ల్‌, శ? 4 కాకర్ణపూడి రాఘవాచార్యుడు త్త 1 ఆర్‌. నెం 10/0 ... తిమ్మనకవి ర్‌. శ =, వీర రాఘవకవి 6 ౩? అక్‌, నెం. 145 ,, . అసమగము, కవిపేరు తెలియదు

లకర.

౯ ,, ఎమ్‌. నెం £ీ168 ... సమ గముకాని, కర్త పేరుతెలియదు 8. ,, ఎమ్‌. నెం, 1078 ... ఆసమ్యగము, కర్త ఎజుగరాదు రి ౪; _.. 166 (81,89) అసమ్యగము, కర్త పేరు లేదు

కాకర్ణపూడి రాషవాచార్యులు, "వీర రాఘవకవులు, ద్విపద నలచర్మిత రచించినట్లు అం్యధసాహిత్య పరిషత్తుస్తక భాండాగార ఆకారాద్య ముదిత్యగంథ సంచికవలవ తెలియుచున్నది గాని, వీరిని గూర్చి ఏమియు తెలియటలేదు,

తిమ్మన కృత నల చర్మిత అర్‌. నెం. 107/0, సంపూర్ణముగాని, సరిగ లేదు. ఇందు పూర్వభాగము మాతము రామాంకితముగ రచింప బడినది.

ఆర్‌. నెం. 145 గల (పతియు అసమ్మగము, ఘటికాచల నరసింవా 'జీవన కంకితము గావించినాడు, ఏతద్గ9ంధకర్త కందాళ దొడ్డయాచార్యుని, ఆసూరి భాష్యకారుని స్మరించి గళిథరచన కుపకమించినాడు. ఈ (గంథము భుటికాచల నరసింహస్వామి కంకితము చేయబడుటవలన, [(గంధాదియందు కందాళ దొడ్డయార్యుని సంస్తుతించుట వలనను, నిది చ(కపురి రాఘవాచార్యుల కృతిలోని భాగమై యుండునని భావింప వీలగు చున్నది.

ఆర్‌. నెం. 1078న గల గం్యథ మసంపూర్ణము, కర్తృహీనము. దౌపదీ నయ౦వరము

ఆంధ ష్మతిక పదియవ సంవత్సరాది సంచికయందు “నన్నయభట్టు వంశపుకవి---గోపాలుని రామకవి” అను వ్యాసమున థ్రీ ఉన్నవ లక్ష్మీ నారాయణ పంతులుగారు “దౌపదీ స్వయంవరమను ద్విపదకావ్యము, వీరభ(ద కవిచే రచితమైనది తమయొద్దనున్నటులును, దాని విలేఖకుడు గోపాలుని రామ కవి యనియును తెల్పిరి.

ఇది మూడా క్యాసముల ద్విపద (ప్రబంధము. ఇందలి,

“*మదనూరి పురదాసు మూర్తివిలాసు సదమల గుణశౌరి సత్య సంశీలి

తీక6 పుట్ట నామాత్య సత్పు్యతుండు నీతి బద్దిన దగ వీరభ్యద సత్కవిని.” అను ద్విపదల వలన దీని రచయిత వీరభ్యదుడయినట్టు తెలియుచున్నది కనక రాజు చెన్నప్ప యను నాతడు దీని కృతిభర్ర. సొగ౦ధిక్యప్రసవాపహరణము ఈ ద్విపదకావ్యకర్త కృష్ణమ రాజనందనుడురత్నాకరము గోపాలకవి పై"గంధమునేకాక, యింకను ద్విపద భాగపతమును,1* సకల లక్షణసార సం(గహమను వ్యాకరణ (గంథమును రచించెను. ఈకవి తన కులగో_తాదికములను గూర్చి _గంథమునందు చెప్పుకొనకో పోయినను రత్నాకరము సుబ్బరాజు రచించిన తిమ్మ భూపాలకాభ్యుదయము లోని సీస పద్యమువల్ద తెలియు చున్నది. సీ. “పృధు యజ్ఞవాసి నావిర్భపించిన వందివరవృత్తి యెవ్వారి వర్తనంబు ఐహువిధాభయ దాక భాసమానపు విష్ణు భుజశాఖ యొవ్వారి పుట్టినిల్లు థీ కాళహస్తిధా (త్రీవల్లభ కటాక్షపం క్తి యెొవ్వారికి [వాణరక్ష నవరస రసికులౌ కవిపుంగవులను[గహప్మాత మెవ్వారి కవనశైలి యట్టి రత్నాకరము వారి యన్వయమున - (ఐభవమును బొంది దామర (పభుల వలన న_గహారాది ఐబహుమతులందియున్న యార్య చరితుల మావారి నభినుతింతు” కత. ఇది అము[దితము 15... పరిషత్తుస్తక భాండాగార గంథసంఖ్య తిక?1%, ఆంధ సాహిత్య పవషత్పత్రిక ఆజవ సంపుటము, పుట, 858-[గంథ పీఠిక, పుట-ల్‌,

957

ఇందలి ఇతివృత్తము _పసిద్ధమైనది, భారతారణ్య పర్యమునుండి గైకొనబడినది. కానికవి యందుందు కొన్ని మార్పులను గావింప నెంచి మూడాళశ్వాసముల రసవత్ప్రబంధముగా రచించినాడు వహనుమడ్డర్శనము, యక్ష రాక్షసుల తోడియుద్దము; మణిమయ వధ, మున్నగు నంళములు రెండు ఉగంథములందును గలవు,

పాండవులు ఐదరికావన (ప్రాంతమున కేగునప్పటికి వసంతోదయమైనట్లు ద్విపద కావ్యమున వర్శితమైనది. వసంత బుతు (పసక్తి యేమియు ఆంధ భారతమున గానవచ్చుటరేదు. వారట కేగునప్పటికి కరకావృష్టితో బ్రచండమగు వర్షము గరిసినదని మా_తమే అందు గలదు. (పిభూ[వియుల కత్యంత అమోధకరమైన వసంతబుతు వేతేగగనే [దౌపది మనము [వియునితోగూడ వన విహారమును గోరినది. అందు “"ఆలఘలు గంధమాదన మహి ధరణీ ధర సౌనురత్చ వేడుల బవమాన నందనుడు [దోపదియున్‌ విహరించు చున్నచో” అని మాతముగలదు. భీమునితోగూడ వనవిహారమున కేగెదనని ధర్మజుని యనుమతిని వేడినది. కానీ ధర్మజు డందుల కంగీకరింపలేదు, తనకోర్కి మన్నించ నందున నశుపూరితలో చనయ్రైై (దౌపది ధర్మరాజును నిష్టురో క్తు లాడినది. అపుడు భీముడు తానొంటిగా నడవుల కేగుచున్నాడను సంళయమును బెట్టికొనక, దౌపదిని తనతో వన విహారమున కసుప వలసినదని వేడినాడు- కాని ధర్మరాజు (దౌపది ననుపుట కింకొక సంశయము గలదని దెల్పినాడు. ఈ సమయమున అర్జును డమరావతి యందున్నాడు. _చౌపదితో గూడ ఫీముడును వావ్యో? కేగినచో, ధర్మజుడు తొనొంటిగాడనయి. పోదుననియునుః సమయమున క వేచియున్న దుర్యోధనాదులు ఈ ఆదనును చూచుకొని తన మీదికి దండెత్తివచ్చి తన్ను నిర్జించు నేమోనను శంకను వెలిబుచ్చినాడు ధర్మరాజిట్టు ధైర్యమును వీడి, దీనముగా పల్కుట ధర్మజుని పాాతపోవణలోని లోపమని చెప్పవచ్చును. భదత కొరకు తన పుతుడయిన ఘటోత్కచు నట నిల్పి పోవుదుననియ. సతుల వాంఛలు డీర్పకున్న నగణిత పాతకంబని థీముడపుడర్జునినికి తన యంబరదూతచే వా ర్తనంపి యమరేం[దపురినుండి గొవి వత్తునని దెల్పినాడు. అర్జునుడా లేఖ నందుకొవి ద్రైతవనమున శేతెంచి పాండ వ్యాగజునికి మొక్కి (దౌపది పట్టిన పంతము. తెరగు నెణిగి, దేవభోకను

858

నుండి మందార డివ్య కుసుమాద్యథిలవస్తువులను తాను దెచ్చితిననియును, కావున రాక్షస భయంకరమగు నా కానకు భీమునితో గూడ విహరింప నేగవల దవి యామెశు బతిమలాడెను. కాని అర్జునుని పల్కులను విని బాష్పవారి పరి పూర్ణలోచనయై తాను మున్నెన్నడును వారి నే కోర్కెయు. కోరలేదనియ యిప్పుడొక్క కోరిక కోరగా దానిని వారు తీర్చ తన్ను పరిహసించుతున్నారని దృథఢనిశ్చయముతో పల్కినది. ఎట్టకేలకు ధర్మజుడొడంబడి _దౌపదీ భీము లను వనవిహారమున కనిపినాడు.

(దౌపదీ భీములు వన విహారము చేయుచుండగా, నొక సౌగంధిక (పసవము వారిముందట వాయ వశమున పడినదనియు ఆ _పసవము తనక్త కావలయునని _దౌపది భీమసేనుని వేడినదనియు నన్నయ వర్ణించి నాడు.

కొనియీ ఘట్టవపన కూడ ద్విపద కావ్యకర్త యించుక మార్పు గావించినాడు, ఇరువురు కలసి యేగుచుండగా భీముడు (దౌపదిని జూచి, యామె కిష్టమైన వస్తువేదియో చెప్పినచో నావనమందు దాని నామెకుతెచ్చి యిచ్చె దనని పల్కినాడు. ఈ వన మార్గంబునందు, ఘనమైన వస్తువుల్‌ గనుగొంటి నేని యప్పుడు మిమ్ము నే నడిగెద” నని పల్కినది. వారట్టు గరుడ కిన్నర యక్ష ఖచర గంధర్వ. వరసిద్ధ సాధ్య నివాస భూములందు, వన నదీ పర్వత నికాయములందు కుమ్యరుచుండగా, వాయు వశముచే వారున్నకడ నొక కనక సౌగంధిక (ప్రసవము వచ్చి పడినది. ఆ కనక పద్మమును గాంచి _దౌపది మన మున నలరి యింతకు పూర్వము భీమసేనుడు తనకు గావించిన _వతిజ్ఞను జ ప్రికి తీసుకవచ్చి, "నిటువంటి హాటకాబ్దములు గనుగొని ' యెందైన గలదేని తెమ్ము” అని వేడినది. ఈ కోర్కె చెల్లించవిచో తానాచోటు పాసి వచ్చుట యసత్య్మమని తెల్పినది,

నన్నయ భారతమును బట్టి, యిప్పటి సమయమేమో తెలియదు. ద్విపద (గంధమున నప్పటి సూర్యాస్తమయ సమయమైనట్టు నున్నది. ఇక చీకటి దొడమ నున్నది గావున, (దౌపది నాంటిగ నట నునిచి తానెట్టు సౌగంధిక పుష్సమును తెచ్చుట వెడలగలననియును, నామెను తనతో గూడ తోడ్కొని

రిక్‌క్రి పోవుటయు దుర్దట మనియును డోలాయమానసుడగుచుండగా, నింతలో నారదు డేతెంచి, దౌపది యొద్ద మటోత్కచునుంచి పుప్పాపహరణము కొర కేగమని తెల్పినాడు. నారదుని వచనానుసారముగ ఘచటొోత్క-చుని రప్పించి (దౌపది యొద్ద నునిచి ఖీముడేగినాడు, భీముడేగిన పీమ్మట (దౌపది తాను తప్పిద మొనర్చితి నేమోనని విచారింపజొచ్చినది. ఇట శ్రీ స్వభావ చిితమును కవి చక్కగ గావించినాడు,

2, ఈతడు గావించిన రెండవ మార్చు ఫలమును గూర్చినది భీముని జూచి, హనుమంకుడు,ః "అమృత కల్పంబులైన యీ ఫలమూలంబులుపయో గించి కమ్మరుము” అని నన్నయ వర్ణించినాడు. భీమునకు తన బలపర్శాకమ ములను గూర్చియున్న యహంకారమును _ పోగొట్టు దలచి హను నుంతుడు తనకి (మాను నందుగల ఫలమును భక్షంప నిచ్చపుట్టినదనియు కాని వృద్దుడైనందున తాను దానిని కోయలేకపోవుటచే, అ ఫలమును తనకు తెచ్చియిచ్చి, పొండవ్సల కున్న ఆర్త రక్షణ బిరుదును సంరక్షించు కొమ్మని ఇెప్పినట్టు ద్విపద కావ్యకర్త మార్చు గావించినాడు భీముడు తన ఆయుథము లన్నిటి సహాయముతో ఆ పండును పడవేయలేకపోగా హనుమంతు డాతని పరిహసించి ఆతడూరకనే గర్వించు చున్నాడు గాని, తన వాలమును కూడ పట్టి ఎ త్తలేని నిర్వీర్యుడని పల్కినాడు. ఖీముడు వానుమంతుని వాలము నెత్త _పయత్నించి విఫలుడు కాగొ, తన వాలము నెత్తలేనివాడవు సౌగంధిక కనులము లేమి తేగలవు కాని, మరిలిపొమ్మని పుండుమీద కారము చల్లినట్టుగ పల్కినాడు. అవమాన పీడితుడైన భీముడు హనుమంతుని చంపుటకు గాని, లాను చచ్చుట గాని, గావింప నిశ్ళయించుకొనగా, వానుమంతుడాతనికి _పత్యతమై నిజస్వరూపము నెటిగించెను. నన్నయ భారతమున కేవలము వాలము నెత్తి వెళ్లమని వర్జింపబడగా, ద్విపద కావ్యమున చీనికిందింత పూర్వరంగము కల్పింపబడినది. నన్నయ భీముడు సౌమ్యుడుగ చితింపబడగా, ద్విపద కావ్య మున భీముడుద్ధతుడుగ, నహంకృతుడుగ, బలగర్వితుడుగ చి్కితింపబడినాడు

8. భీముడు యక్షరాతసులతో గావించిన యుద్ధమున గూడ నీ కవి యించుక మార్చు జేసినాడు. భీముడు సౌగంధిక వనమ్సను జేరి, ఆ కొలన్గిలో

860

సలిలంబు సేవించి, యనంత బల సంపన్నుండై పుష్పాపహరణము జేయ బూనగా, కుబేరుడు "పాంచాలీ _పియకరంబెన పవనతనయు పరా[కమారం భంబు విని మెచ్చి వాని నుపేక్షించె”18 అని నన్నయ వర్ణించినాడు. కాని ద్విపద కావ్యమున కావలియున్న యక్షరాక్షసులకును, థీమునకును సంకుల సమరమైన పిమ్మట హతశేషులై యున్నవారు కుబేరున కావ్యత్తాంతమును విన్నవించినట్టును, దానిని విని 'ధనాధీశుండు విస్మయమొంది, కనుగవ మిణు గుర్దు _గమ్మ' తన యపవనమున నొక నరుడు (ప్రవేశించి కనక కమలయము లను గొనియెనా యని చిట్టుగా నట్ట హాసము చేసి యుండగా, నలకూబరుడట (పవేశించి. తానేగి భీమునితో యాద్ధము గావించి దేవర సన్నిధికి గొనివత్తునని పల్కనాడు.

ధీముదు సౌగంధికమలములను గొని వచ్చు. సమయమున పిడు గులతో గూడ వర్షము పడగా భీతుడై ధర్మజుడు గగన మార్గమున భఖీకముడున్న కడకేగి తమ్ముని గొనివచ్చెనని నన్నయ భారతముననుచు ఘటోత్కండని సహాయము. గొనెనని ధర్మజుడు కోరుచుండగా, నారదుడటకేతెంచి, భీమ నలకూబరుల యుద్ధము సంగతిని వివరించి, ఘటోత్కచుని భీమునకు సహి యముగా నేగుమనినాడు. అటనుండి నారదుడు దుర్యోధనుని కడకేగి పాండ వుల యిక్కుట్టును వివరించినాడు. దుర్యోధనుడు, థీమార్దునులు లేని యీ యదనును పురస్కరించుకొని, ధర్మజుని నోడించి (దౌపదిని కొని తేవచ్చునని భావించి కర్టునితో కూడ వారున్నకడకేగెను. కాని పాండవు లెవ్వరు నట లేకుండుటచే, వారు పోవుచున్న దిక్కునకు పోవుచుండగ ఘటోత్కచుడు తన రాక్షస సైన్యముతో వీరి కై కురికెను, కపటి యగు దుర్యోధను డపుడు తాము వారి సహాయార్థమే వచ్చుచున్నామని పల్కి వారితో కూడ ఖీసుడున్న యెడ కేగెను.

పిమ్మట వాండవులకు సహాయముగ కృష్ణుడును కుబేరుని పక్షమున

18. నన్నయ భారతము. ఆరణ్య పర్వము, తృతీయాళ్వాసము,

పుట. 865.

లి] శంకరుడును యుద్దమునకు వచ్చి పోరు సల్పుచుండగ దేవతలు ఖీతిల్లి వారిని స్తుతించి వారి యుద్ధమును మాన్సిరి. కుబేరుడు శివుని పనుపున భీమునకు నౌగంధి కములములను దెచ్చి యిచ్చినాడు,

ఈ (గంథమును కవి రావిళ్ళ లింగభూపాలున కంకిత మొసగినాడు. ఈ లింగ భూపాలుడు కమ్మకుల తిలకుడు, వెల్లుట్ల గ్కో్‌త సంజాతుడు. ఇత డును, ఇతని తంగడి తాతలును, విజయనగర స్మామాఖజ్య మేలిన, సాళువ తుళువ ఆర్వీటి వంశ నరపతుల సామంతులుగ నుండి, విజయనగర సాామాజ్యా ధిపతు లశ్వు గజపతులతో నొనరించుచుండిన యుద్ధములందు సహాయ భూతు లుగ నుండిరి.

ఈ కావ్యమున వర్ణితముఅయిన విషయములు కొన్ని విజయనగర సాామాజ్య మేలిన సాపవ, తుశువ, ఆర్వీటి వంళ రాజులు కృతినందిన కావ్య ములందు కూడ వర్ణితములై నవి. లింగ భూపాలుని మూలపురుషుడగు మల్ల భూపతి గుడిపాటి. సమీపమును కుతుబుషాపా బలముల నెదుర్కొని యోడించి రాయలచే బిరుదులను పొందెనని కవి [వాసిాాడు ఈ గుడిపాడు పూర్వము కొచ్చెర్ణకోట సీమలోనియొక _గామము, ఈ_గామమిపుడు నెల్లూరు జిల్లాలో ఆత్మకూరు తాలూకాలో నున్నది. పూర్వము కోటసీమను విజయ నగరాధీపసలచే రావెళవారు మన్నెరికముగా గంహించి, గుడిపాడులో నగళ్ళ కోటను గట్టించుకొని అచ్చటనుండియే యా సీమను పాలించుచుండిరని దువ్వ పొడు ఫియత్తులో నున్నది.

లింగ భూపాలుని భాస్వద్భుజావీర్య నిర్జికితారాతునిగా కవి వర్ణించెను. ఇతడు సుల్తాను అబ్దుల్‌ పొదుకావోను జయించి, యతనిని పెనుగొండ వరకు దరిమి వేసేననియు, డాబాలుపైబడి డాగులుచేసెననియు, దళవాయి. వేంకట ధరణీళుచే మెప్పులు వడ సెనవియన తెలియుచున్నది ఇంకను సీతడు నరపతి సింవోసన స్థాపకుడనియు, నరపతిదత్త _ నానారత్న _ భూరికరితురంగ

ర8. సౌగంధిక (పసవాపవహధణము; పీకిక-పుట +ద్ధి

863్రీ

శతాంగ ఘన భాగ్యుడ గను వర్ణితుడయినాడు. ఈ పేర్కొన బడిన సుల్తాను గోల్కాండ నవాబయిన అబ్దుల్లా ఇతడు గోల్కొాం డను కి. ఈ. 1612 - 1870 వరకు పాలించెను.. పైన పేర్కొనబడిన నరసతి పెనుగొండను 1680 -_ 1842 వరకు నేలిన పెద వేంకటపతి రాయలు, సుల్తాని అబ్బుల్‌ పాదుషాహ, దక్షిణ దేశముపై దండెత్తి వచ్చి (కీ.శ. 1688.43 పాంఠతములండు నేటి నెల్లూరి జిల్లాను పూర్తిగ జయించి తన మాండలికులను నియమించెను. ఈతడే పెనుగొండ నేలుచుండిన పెద వేంకట తాయలపై దండెత్తిరాగాా రాయల సహాయార్థము లింగ భూపాలుడు దండువెడలి సుల్తానుని ఓడి-చి, రాయలను పెనుగొండలో నిల్పియండ వచ్చునని హఊిహింప వీలగుచున్నది. ఈ యుద్ధమున లింగభూపాలుడు దళవాయి వెంకట ధరణీ శునిచే మెప్పు పొందెనని కవి _వాసినాడు. ఈ వెంకట ధరణీపడు వెలుగోటి వెంకటపతి నాయనింగారయి యుండవక్పును,

లింగ భూపతి “డాబాలుపైబడి డాగులు చేసెనని కవి వాసెను ఈ డాబాలు అనునది పశ్చిమ తీరమున నున్న డాబుల్‌ పట్టణమేమొ. నని పీఠికా కారు లూపాంచుచన్నారు.

రావెళ్ళు వారిని గూర్చి చెప్పెడి యత్యంత _పాచీశమైన కాసకము నెల్లూరి జిల్టా శాసన సంపుటమున నున్నది.3* కాని వీరికి? ఈ కావ్యమున వర్జీతుడై న ర్ధావెళ్ళ లింగ భూపాలునికిని ఎట్టి సంబంధమైన నున్నదేమొ నిర్హ యించుట దుర్షటము

ఇదే విధముగ కర్నూలు జిల్దాతో శ్రీగిరి మండల మేలిన మరియొక రావెళ్ల వంశీయులు గలరు. కాని ఏీరికిని ఈక్కృతి భర్తకును కూడ సంబంధ మును నిర్ణయించుట దుర్శటమే. కవిత్వ విశేషములు

ఇందలి కవిత్వము నిర్జుష్టమై ధారా వాహిగా మనోహరముగ నున్నది.

ల4, నెల్లూరి కాసన సంచయము. సం. క,

ఏ689 రచనా సౌందర్వమద్వితీయముగ నున్నది. ఒక్కొక్క చోట నీతడు శ్రేషను కూడ నుపయోగించినాడు. ఉరాహదణకు, _దౌపదీ సౌందర్య వర్ణన “కువలయానందంబు కొమ్మ నేేతములు కువలయానందింబు కోమలి పిఅదు సారంగ విభవంబు జలజాక్నీ వేణి సారంగ విభవంబు చామ యానంబు హరి వినోదంబు తొయ్యలి రోమరాటి హరి వినోదంబు కంజాక్ని నెన్నడుము అబ్జ్బ సౌభాగ్యంబు హరిణాక్ని గళము అబ్ద నాభాగ్యంబు అళివహస్తంబు” గంధ మాదన శైల వర్ణన, వసంత బుతువర్ణన _వబంధములందలివర్జన వలె శ్లేషలతో కూడి _పౌఢముగా నున్నవి. ఇదే విధముగ కళానదీ వర్ణన కూడ ఈతని వర్ణనా సౌష్టవమునకు తార్కాణమగుచున్నది. ఈతడు జాతీయములగు పళలుకుబడులతోను, నానుడలతోను సామెతల తోను; శైలి కలంకారము నాపాదించి, రచన కద్వితీయ ఫొందర్యమును చేకూర్చి నాడుః “పిచ్చు గుంటమై ఘనము జారు భాగీరధి జనుదెంచు లీల” మెప్పుగా దలుపులు (మింగు వానికిని యప్పశాలన నెంత యని విజ్బంభించి” “కడప దాటగ లేవు కడువడి మీరి జడధు లెల్టను దాటి చన దలంచెదవు తెగి కూటి లో రాయి తీయగ నోప చవెలయుచు సంగడా లెత్త బోయెదవ్య”

98684 “పిడుగు కొంచెంబై న బెడిదంబి గాదె?” “ఇంట గెల్చి రచ్చల గల్వ వలయు” “భువి నావులావును బోట్టాడి కెరలి కవిసిన లేగల కాశఇల విరుగు” ఛాలా కపోతవాకథముూ అము దితము కర్త ఆర్వేల వియోగి. వెంకటగిరి. కృతిని వేంక టేళ్వరాంకితము గావిం చినాడు. ఈతని కాల మెరుగరాదు. ఇందలి యికివృత్త మునకు మూలము భారతమందళలి కాంతి పర్వము లోని కపోతోపాథ్యానమే. 'జ్ఞాానందమయ' మను శ్లోకముతో (గంధారంభమును గావించి, విభీషణుడు తన్ను శరణు వేడ వచ్చినపుడు, (శ్రీరాముడు సుగీవు నకు శరణాగతుడైన వానిని గాచుట తమ ధర్మమనియును, పూర్వము పక్షులు కూడ శరణాగతుడై నవానివి" గాచినవని దెల్పిి అ కథను దెల్పినాడు. ఈతడు టోయవాని వర్ణన సందర్భమున రచించిన ద్విపదల వలన సీతని ్తైలి తెలియగలదు. “శబరి యని యెడి శబరుండు గలడు, నల్లని డేహంబు నట్టి నాసికయు, శ బల్ల జరిగిన కడుపు పాము నాలికయు యెరని కన్నులు యెనుపోతు ముఖము వర పైన యధరంబు పల్ల వెం్యడుకథు అంటిన చెక్కులు అరయంగుళములు విఠ, (శ్రీ వెంక టేశ్వర (పాద్య పరిళోధనా సంస్థ డి. నెం. 1086-66 ప్యతము.

శీ6క్‌ గంట్ల మోమును చాల ఘనమైన పెదవి విలువంక కాళ్ళును విరసిన _వేళ్ళు పల్ల మీసములు పైప...” ఈ వర్ణన కళ్ళకు గట్టినట్టున్నది. కఠకపోత వాఠకకముూ

అమ్ముదితము

కర్త జౌబళయ్య. సర్వయ కొడుకు ఈతడు కూడ (శ్రీరాముడు నుగీవునకు జెప్పినట్టుగ రచించినాడు.

ఇందుగూడ వ్యాధుని వర్ణన పై [(గంథమునందు వలెనే యున్నది.

“*శరభుడని పేరిడి శబరుండు గలడు నల్దని దేహంబు నట్టి నాసీకయు పలివించిన కడుపు పాము నాలికయు యృరని కన్నుల యెనుబోతు ముఖము పరపై న యుదరంబు పల్ణి వెండ్రుకలు ఆంటిన చెక్కులు ఆరయంగుళములు గండి న మోము ఘనమైన పెదవి”

ఈ రెండు కావ్యములును థాళతము ననుకరించి వా9సినట్టు గానరాదు. ఇర్వురును ఒకే మూలమునుండి రచించియుందురు,. బోయవానిని పర్టించిన సందర్భమందలి ద్విపదలు ఒకే విధముగ నుండుట వలన, రెండును ఒకే మాతృకకు (పళశులేమొ నను సందేహము గల్గుచున్నది, కాని (గంథకర్తలు

26. శ్రీ వేంకటేశ్వర [ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ డి. నెం 1085

(ఆర్‌, వెం, [శ10 వా తాళశప్మతము,

886 వేరు వేరుగా అవకారికలో పేర్కొనబడినారు. ఇది యెట్లు జరిగినదో చెలియ జాలదు, ఆ స్త్రీ పక్షిని గానక మగపక్షి విలపించిన ఘట్టము కరుణరస స్ఫోరక ముగనున్నది. “నేడెందు బోయేనో యెలనాగ యిపుడు అనుచు కపోత ఘుండంత కోకమునను కంద వలత జూచి కానగ వగచి పలుకులు దినరావు పణతి నాతోడ ఆలుకమై యిచ్చటి కరిగనో గాక కాయింబు విడచనెనో కానక నన్ను పాయదు యెన్నడు పద్మ సుగంధి సీవంటి చతురాలు సీవంటి ముగ్ధ సీవంటి లావణ్య నిధి యెందుగలదె ఈ శ్రాబళయ్య కావ్యమునకు వేరొక (పతి తంజావూరు నరస్వతీ మహలు [గంథఛాలయమున గలదు.2? _ కాని దానిలో అవతారికాభాగము, (గంథకర్షృ వివరములు లుప్త మైనవి. కరృనామము తెలియదు అవతారికలో పేర్కొన బడ లేదు. అని డిస్కాప్టవ్‌ క్యాటలాగు నందున్నది గాని, ఇది జౌబళయ్య కృతికి (పతియే, శబరుని వర్ణన యిందుగూడ మైవాని యందు పలెనే యున్నది, ఇదిగాక తంజావూరు పుస్తకళాల లోని 855 సంఖ్యగల 'రామ కథః లో కూడ నీ *కపోతవాక్య' కధయే గలదు. ఇంకను ఆర్‌. నెం. 1088, " 1089, _పళులు ఈకధేతి వృత్తముతోనే యొప్పుచున్నవి. ఆర్‌ నెం. 1088 (పతి (గంథకర్త యెవరో తేలియదు. 1089 ప్రతి కర్త కూడ తెలియదుగాని, ఆతడు కందాళ వరదాచార్యుని శిమ్యడుగ పేర్కాన బడినాడు. 2. తంజవూరు మహలు (గంథాలయము, ఎమ్‌ నెం. 871,

వీర? రంగనాధ రామాయణమందీ కధా (పసక్తి వేరొక విధముగ నున్నది, (రం రా.యుద్గ. కాం) 9 వరశురావమవాయణ ము కర్త ఉలిచి థావజ్ఞుడు. గంంథము కవకాాడి కంకితము గావింపఎడినది , ఈతని కాలమును గూర్చి తెలియరాకున్నది. పరశురాముడు కార్త వీర్యుని ఓడించిన కథ మంజరీ ద్విపద ఛందమున వీర రస స్పోరకముగ రచింపబడినది పాడుట కమవుగ, రసికులు మెచ్చు నట్లు రచించినాడు. శ్రీరాముడు పరళురాముసి విల్లును (దుంచుటయు, పరశు రాముడు శ్రీరాముని _పస్తుతించుటయు చివర గలవు. డి సిస్చ్రాప్టివ్‌ క్యాటలాగునందీ _గంథము పూర్వోత్తర విభాగములు విభ జింపబడినట్టు తోచుచున్నదని (వాసిరి. కావి, పూర్వార్థము మాత మేయున్నది. ఇదియు నసమ్మగముగ కున్నది ఆక్కడక్కడ పాదములలో కొన్ని పదములు, అక్షరములు కిమి దష్టములై పోయి కన్నడుట లేదు. దీనిని గురించి _బౌను దొర యీ విధంగా నోట్‌ [వాసియున్నారు. “దీనియొక్క మాతృక కుంపణీ వారు పెట్టకొన్న చెన్నపట్టణం కాలీ జులో (6011689) మెకంజీ పు స్తకాలలో వున్నది శి 2031140001 [119 ఆంగం 9౪ [4 87101 16 1౧ 1864129 ౮౦౪/౧౭| 110.-19 (4౦౧| 1838, £౧. 353. 7౧5 ౧09గ 19 ౧66 ౧100150 8౧4 0౧ ౧6౧౩1౧8 (౪169 పం్ర10౧౧6 1! 6651166 118 6౮౭౧౩౦౯౧౦6! 10 రేం3151 7౧90 1! [1603316 ౧౦౧౫౧౭౩౧6౪ 616 ౧౦౪ 6౪90౧ [౧04 116 164/5 0 ౧/౧9" ఇందు కార్త వీర్యుని జన్మాదినుండి కథ ఆరంభిమైనది. కవిత పేలవ ముగ నున్నది. £8. మదరాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము, డి నెం. 11] కాగిత్మపతి.

888 విరాటపర్వ ము

అము[దితము

ఇది విరాట పర్వ కథకు మంజరీచ్చందమున సంక్షేపమగు రచన. క ర్త' యెవరో తెలియదు, పష్మతములు రెండు దెసల యందులు శిధిలములై నప గాన గొన్ని పదములు లుప్తము లైనవి.

'దేవకాస్తుతిని, కుకవి ని౩దను గావించి [గంథరచన కుష్మ్యకమించినాడు. దురోోధనుడు పాండవుల నన్యాయమార్గమున జూదమున నోడించి అరణ్య వాసమున కనుపుటయు, వారద్దానిని ముగించి, అజ్జ్ఞాతవాసమున కె మారువేవ ములను ధరించి, విరాటుని దత్శించుటతో (గంఖారంభము నొనర్చి, సింహ బలుడు [దౌపదిని జూచి మోహించుట, కీచక వధ, ఉత్తర గోగహణములను వర్షించి, ఉత్తరా వివాహ ఘట్టముతో కథను ముగించినాడు. వర్ణనాదులను విడిచి సం షేపముగ రచించినాడు. కుశలవోపాఖా్యానము

ఈ (గంథకర్త లావనూరి రామనార్యుడు. జౌభళామాత్యు డీతనితండి అనుజులు సిద్ధన సింగనలు. వీరిది నియోగి కాఖ నందవరీక కుటుంబము. ఈతడు తాను వింజమూరి తిరుమలాచార్యుని శిష్యుడనని చెప్పికొనినాడు. ఈతడీ కావ్యమును రామభ(దాంకితముగా రచించి తన జీవితమును ధన్యము గావించు కొనినాడు,.

(పస్తుత పరిష్కృత [(గంథమును బట్టి యీతని గూర్చిన వివరము లేమియు దెలియ వచ్చుటలేదు. ఈతడు తన తండి యొాభళామాత్యుడని జెప్పి నాడు కాని అతడే రాజు న్యాశయించి యండెనో తెలియటలేదు. సాధారణముగ

29, ఆర్‌. నెం. 2992 _ తాళపస్యతము, మదరాసు పాచ్యలిథిత

పు్రక భాండాగారము.

స్రీక్రీర్ర అమాత్య శబ్దము నియోగుల నామధేయముల చివరి నుండుట చూడవచ్చును. ఆమాత్య శబ్దమును బట్టి నియోగి కాఖీయలని మ్మాతమే తెలియుచున్నది. ఈతడు తన కావ్యము రామభదున కంకిత మొసగుట వలన, నీతని కాలమును స్థానమును నిర్ణయించుట కూడ చుర్దముగ నున్నది. ఈ (గంధాంతముననే కవి తన్ను గూర్చి యూ వివరములను మా్యతమే తెల్పికొనెను. “"కృతులకు హెచ్చు సంగీత సాహిత్య చతురుండు తిరుమలాచార్య శిష్యుండు నతిలోకుడగు నందనగరాగహార పతి లావనూరి యాభళమంతి సుతుడు రామకధా విశారదుడై న సుకవి రామనార్యుడు గవి రాజ మ్మిళుండ” (ఊ త్తరభాగము (గంథాంతము) పుట 259. ఈ [గంథము యొక్క వేరొక (పతిలో నీ కవిని గూర్చి మరికొన్ని వివరములు నున్నవని ఈ (_గంథ పరిష్క ర్తలు తమ ఉపోద్ధాతములో (వాసిరి. ఏ0 కుళలవోపాఖ్యానము జై మిని భారతములోని యశ్వమేధ పర్వాంతమగు కృశలవ చరితమునకు స్వతం[తానువాదము, కవి యీ విషయమును స్పష్టముగ తెల్పినాడు. + శ్రీరామచం[దుడు రావణ వధను గావించి సీతాదేవితో గూడ నయోధ్య 'కేతెంచి, పది వేల యేండ్దు సుఖముగా సీతాదేవితో గూడి రాజ్యముచేయుట, పిమ్మట లోకాపవాద. ఖీతిచే నిర్జోమరాలును, పూర్ణ గర్భవతియునగు సీత నడ విలో దిగ విడుచుట, ఆట సీత వాల్మీకి యౌశశ్రమమున కవలలను గనుట, ఇట ఆయోధ్యలో శ్రీరాముడళశ్వమేధ యాగమును చేయదలచి, ఆశ్వమును దిగ విడు 30. కుళలవోపాఖ్యానము, ఉపోద్ధాతము, పు, కి. 24

శ్‌70

చుట, ఆ్మశమ (ప్రాంతముల కేగెన యశ్వమును లవుడు పట్టుకొనుట శ్యతుఘ్న సెనికులకును, అవునకును పోరాటమగుట, మూర్చితుడై న లవుని గొని వార యోధ్య కేగుట, యితర మునికుమారులవలన అవు డయోధ్యకు గొంపోబడిన వార్రను సీతా కుళు లెరుగుట, అవుని రశ్నించుటక్తై కుకుడు వారివెంట నేగుట, ఆట భరత లక్మణ శ్యతుఘ్ను లందరును కుశునకోడి పోగా శ్రీరాముడు స్వయ ముగా యుద్ధభూమి కేకెంచి, వీరితోపోరాడి వారిబాణధాటి కోర్వులేక,నలసి తేరిపై పడుట, కుశలవులు యుద్ధమున విజయుల, (శ్రీకామాదుల భూషణాదులను గైకొని హనుమజ్ఞాంబవంతుల దోడ్కొని యాశమ భూమి కేగి జావకికి తమ జయమును దెల్పుట, వాల్మీకి వాక్యములచే కాంతిని బొంది (శ్రీరాముడు ఆ్యశమమున కేతెంచి. కుళలవుల జన్మ వృత్తాంతము నెటిగి, ఆట సీతాదేవిని దర్శించి, వారినందరను దోడ్కొావి యయోధ్య కేతెంచి ఆశ్వమేధమును సంపూ ర్తిగా వించుట యిందలి యితివృ త్తము,

జ్లైమిని భారతమున, కుశలవ చర్వితము [పొస్తావికో పాఖ్యానము, అందు (ప్రధాన కథ భారతకథ. భారత కధా శవణానందపరుడగు ఉనమేజయునకు పార్ధ బ్యబువాహనుల యద్ధావసరమున తంథడి కొడుకులకు యుద్ధ మేర్పడుటను వినగా, నాశ్చర్య జిజ్ఞాసలు కల్లిశవి, ఆ సమయమున పార్ధ బ్వబువాహనుల యుద్ధ మాళ్చర్య విషయము కాదనుటకు మాతమే అట కుళలన చర్మితము వర్ణింపబడినది. థారత [శవణ కుతూహల పరాయణుడై న జయమేజయువి కౌతూ హలమునకు భంగము వాటిల్హకుండ కుశలవ చరితము నాతి దీర్హముగ వర్ణింప బడినది, మూలమున సం్యగహముగ వర్ణింపబడిన యితివృ త్తమును వర్జనాదులచే వి స్పృతపరచి, సందర్భానుసారముగ నాయా రసాదులను గూర్చి, కధకనుగుణ ముగ కొన్ని సందర్భములందు మూలమందలి కొన్ని ఘట్టములను సం్యగహ పరచియు, కొన్నిటిని విసృత పరచియు, కొన్ని యెడల విడిచి వైచియు, కొన్ని యెడల స్వకపోల కల్పితముగ కల్పించియు, సర్వాంగ సుందరమగు నొక రసవత్కా-వ్యముగ దీర్చి దిద్దినాడికవి.

ఈ కవి చేసిన మార్పులలో యవతారికలో గావించిన మార్పు (పథాన మైనది. జైమిని భారతమున, జైమిని ముని బృబువాహనునకును, అర్జునునకును,

ప్ర] యుద్ధమును వర్ణింపుచు కుళరాముల యుద్ధమువలె నుండెవని వర్జింపగా, జనమే జయుడు కుళశరాముల వృత్తాంతమును విన కుతూహలపడుట, దానిపై జైమిని రాముడు కుళలవులతో యుద్ధము గాంచిన కథను వర్ణించెను.

కావి రామనార్యుడు బార్డుడును గడ్డడును దీీనమగు యుద్ధము చేయ చుండ కుశరాముల యుద్ధమువలె నుండెననగా జనమేజయుడు కుళరాముల వృత్తాంతమును వినగోరుటయు. తదుపరి జై మిని కుళలవ చరితమును వర్ణించి నట్టును మార్పుకేసినాడు.

న!

కుశరాముల యుద్ధ ,వస్తాన భారతమున తండికొడుకుల యుద్ధము అర్జున బ్యభువాహనుల యుద్ధ సందర్భముననే వచ్చిన దనుట బాగుగ నున్నది; కర్ణార్ధునుల యుద్ధ సందర్భమున ఆ (ప్రస్తావన సరిగా సందర్భమున నిముడుట లేదేమొ కవి యిట్టి మార్చు ఏ యుద్దేోముతో జేసినాడో చెప్పజాలముం మూలమునందలి (పస్తావనయే జౌచితీవంతముగనున్నది.

౨. (శ్రీరాముడు రావణాముల సంహరించి యయోధ్యకు వచ్చి కౌసల్యకు (మొక్కగా, కౌసల్య రాక్షస బాణనులచే కృతగ్శ్నాతుడైన కుమారుని జూచి కడుంగడు దుఃఖపడి. తన హ స్తములచే ఫ్రీకాముని చేహమును స్పృశింపగా, నాతడు వృత నివారుడై నట్టు మూలమునగలదు.

“కౌసల్యాం జననీ పళాన్నమనస్కర్తు మగాచ్చసః । మలినాం పంకచిగ్ధాంగీం రామదర్శన లాలసామ్‌ ॥ ౫

ఈ పట్టున కవి మూలావిధేయముగ ననువాదమును సౌగించినాడు, శ్రీరాముని దేహమందలి రాక్షస బాణ కృతములు కౌసల్యాకర స్పర్శమచే నివా రింప బడుటను కవి దెల్పలేదు. “ళోకా ర్రియై మీదు జూడక యంటి” మొదలగు కౌసల్యా వాక్యములు మూలమున గానరావు.

తికి జైమిని భారతము, అళ్వ,పర్వ. ఆధ్యా,

ఫ్రీ 2

శ్రీరామచం్మదుడు నగరు (బవేశించగా, శ్రీవామచం్మదునిపై ఘన పుష్ప వృష్టి గురియట,' యిత్యాది వన్నియు అమూలకముగ కవిచే కల్పింపబడి, కావ్య మునకు సౌందర్యాపాదకములగుచున్నవి.

దళవర్ష్మ సహ్మసాణి రాజ్యం చ్మకే స రాఘవః (పజాం నలేభే సీతాయాం పాలయన్పూరజస్థతిమ్‌.

మూలమున ్రీరామునకు సీతయందు సంతతి శలుగలేదని మాత ముండగా9 రామనార్యుడు సందర్భోచితముగ, సంతతిలేనివారు పడు వ్యధ నంత టిని సవి స్తరముగ వర్షించి సంతతిలేని శ్రీరాముని ద్వైన్యమును చక్కగ స్పష్టము గావించినాడు.

ఈతడు గావించిన, వసంఠబుతువర్ణన, వర్షాగమన వర్ణన, సీతారాముల వనవివోరములు, జానకి వర్ణన వనవర్జన మొదలైన వన్నియు, మూలమున గానరావు. కృతికి కావ్యత్వము నాపొందించుటచే కవి యిట్టి వర్ణనలను గావించినాడు.

కుశలవులు లత్మణ సేనలతో పోరాడుచుండిన సందర్భమున లవుని విల్లు వియిగగా నాతడు సూర్యువి స్తోతముచేసి, ఆ విల్లును మరల పొందినాడు, ఈ సందర్భమున నీసౌర స్తోతము. పెద్దదిగా నున్నది. కాని యనువాద (గంధ మున సీస్తోతమేమియులేదు. “తనభ క్రి గమలబాంధవు దిక్కుజూది, (మొక్కి సౌరస్తోతమున నమ్మహాళ్ము దక్కక ప్రార్ధింప” సూర్యుడు దివ్యకార్ముకము నా వాలున కొసగి నట్టు మాృాతమే కవి దెల్బినాడు.

సూర్యాస్తమయ వర్ణన మొదలగు వానిలో నీ కవివర్ణనా పాటవమున కుదాహరణముగ 'పేర్కాన వచ్చును.

వాల్మీకి య్మాళమ వర్ణనకూడ (ప్రబంధములందలి వర్ణన వై ఖరిని టోలి సుందరిముగ నున్నది (ఉ.భా.వు, 98)

రస [ప్రకణీకరణమంది కవి సిద్ధహస్తుడని చెప్పవలసియున్నది.. సీత

878 శ్రీరాముడు(తన్నరణ్యమందు) పరిత్యజించినాడని తెలిసికొని వ్యధాపూరితురాలై విలపించు సందర్భమున నాయడవి యందున్న మృగపవ్యాదులు కూడ వ్యధ చెందినవని వర్ణించిన సందర్భము కరుణ రసపూరితముగ నుండి చదువరుల హృదయములను 1(దవీభూత మొనర్పుచున్నది. “మృగములు కదుపులు మేతలు మజచి పొగలుచు బురబుర పొక్కుంగ దొణగె తజచుగా జెదరిన తమ కలాపముల నెజఅయంగ గన్నుల నీళ్ళను వెడల దమయాట అలటుమాని ధరణిజ జూచి నమ్మష్మ్ళ వాపోవ నలుదిక్కులందు గొజుకుల విడిచి పతులు మహీసుతకు నెజయంగ రెక్కల సీడ గావించె జల పతుడప్పుడా జానకి మీద జలముల జల్లగా జల్లగా దొణగె చమరీమృగంబులు చపలాక్ని జేరి తమ తాళ నవృంతంబుల విసర” ఉత్తర భాగమంతయు నించుమించుగా,యుద్ధవర్జన తోనే నిండియున్నను, ఆయా సందర్భములకు తగినట్టుగా రచన గావించి విసువు జనియింపకుండ వై విధ్యమును చవి చూపినాడు, రామకుమారి విజయము అము[దితము, పె పేరున నొప్పు కుళలవ చరిత, మూడాశ్వాసముల (గంధము. కర చిదంబరకవి. తనను గూర్చి యవతారికలో నిట్లు చెప్పికొనెను. 85. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు స్థక భాండాగారము,

కి/4 “అని రామనామక హరిక ఎపాలబ్ఞి ఘన సంస్కృృూతాం[ధ సత్కవితార హస్య విదుడు భారద్వాజ విమలగో[_తజుడు పదవాక్యనిధి చిదంబర కవీందుండు రుచిరసాలంకార రూఢులు మెజయ రచియించినట్టి ్రీరామకుమార విజయ (_పబంధంబు ॥* 4 (గంధాంత మిట్టు గలదు : “గరుడు భారద్వాజ గో తవంళజుడు పరమ విథ్యాతుండు భాగయార్యుండు తన తపంబుల పంట తటి బండె ననగ దనయుండు గె నాధన్యాత్మునకును నరనుత వేంఠళట నరసింహ సూరి యురు యశోనిధి యుర్వి నుదయించిమించి యనుపమ మహిముడైై యంబుధి విధుని గనన చందంబున గనియె + నారాయణాఖ్యుని నరనాధ పూజ్యు నారూఢ మతి గనె నమ్మపోత్ముండు” దనధర్మ పత్నియై తనరక్కమాంబ యనసూయ కెనయగు నా సాధ్వియందు సుతుల నల్వుర గాంచె నతుల విశుతుల సతత శ్రీహరి భక్తి సంస క్త మతుల నాలల్యురతదు నేనవర జన్ముండ ”

575 కుశలవ కథ అము(దితము. దీని కర్త యెవరో తెలియరాదు. దీనిని రంగనాధ రామాయణమును జూచి (వాసినట్టుగ నున్నది :

“శ్రీరామచందు డ్మాశిత వార్థిత చం్మదు డారఘునాయకుండభయ చాయకుడు కారుణ్బ వారధి గాంభీర్య ధనుడు చారు యశోనిధి సత్యసంధుండు అమరె విిదావణుండైన రావణుని నమిత ఒలోదీర్ణుడగు కుంభకళ్ణు హతశా,తవోపాయుడగు నతికాయు నతుల పీర్యోన్మత్తుడగు నిం్యదబిత్తు చతురంగ బలవీర సచివాప్త ఐంధు సుతులతో జముడున్న చోటికిని ననిపి”

ఇట్టారంథమై లా “*ల్రీరాము సేవయు జేయుచు నెపుడు నారూఢినియతితో నవని బారింప భూచ[కమున బౌలు సైందుచునుండి ఆజ్ఞాను సారిగా నఖిల సంపదల సుజ్ఞాన యుక్తుల్లై నొరిది రాజ్యంబు ఏలుచుండిరి యింపలరార అ కుళ లవోపాథ్యాన మిదియు

88. అధ సాహిత్య పరిషత్తుు స్తక భాండాగారము, నర 1ఫ44,

876 ఇడియె యుత్తర భాగ మిందు కులేశ”

అని ముగింవబడినది.

(శ్రీరామచందుని యొద్ద బాణాకృతిగా నాక శ్రీ కలదని శెక సీతతో దెల్పగా, నామె యేగి. తద్వూత్తాంతము నెరిగి రాముడు లేని సమయమున అమ్ము లను పొడిచేసి తాగినట్టును అటుపై నామెకు గర్భము నిల్చినట్టును గల యితి వృత్త మిందలి వస్తువు. ఇందు కథ కుశలవుల జన్య (ప్రకారము నుండియు గలదు,

(శ్రీకృష్ణార్జున సంవాదము (గయోపాఖ్యానము)

ఈ ద్విపద లఘు కృతి కర్త నాదెండ్ల గోపమం(తి, ఈతడు సు! పసిద్ధు రైన మంతి తిమ్మరుసు మేనల్లుడు. ఈతని సోదరుడయిన నాదెండ్ర అప్ప మంత్రి మాదయ్యగారి మల్టన రాజశేఖర కృతి భర్త. ఈ అన్నదమ్ము లిరువు రును, శ్రీ కృష్ణ చేవరాయల కాలమున ,కి.శ. 1509-1580) ఆతని రాజ్యాంగ మున దుర్గాధ్యకులై , కృతిక ర్రలై, కృతిభర్తలై విశరణ ఖేలనా తత్పరులై బవా ,పసిద్ధలె యుండిరి. వీరి వంళవృక్షము రాజశేఖర చరి్యితమున నీయ బడీనది. 37

శ7. ఈ నాదెండ్ల గోపమంతి సంస్కృత (ప్రబోధ చండోదయమునకు చండిక యను వాథ్యానమును రచించెను. ఆ వ్యాఖ్యాన అవతారికలో గూడ చారు తాము సాకువ తిమ్మరుసు యొక్క భాగినేయులమని చెప్పికానిరి. 38 “*నోప్తన మంతి చాణక్య (పజ్ఞగలవాడైై కట్టి, యుగంధరుల వలె, రాజనీతియంద (పతి మానుడై యుండెను. రాజశేఖర చర్మితమందు గోమర్యుమంతి గుత్తి దుర్గ పాలకుడుగ జెప్ప బడినాడు.”99

88. [పబోధచం(దోదయ అవతారిక, క_6

89. విజయనగర సా్యమాజ్యమందలి ఆం్యధవాజ్మయ చరిత

(ద్వి. భా. పు, 801)

ల?

గోపమంతి కీ.ళ. 1590 నుండి 1[88 వరకు కొండవీడు పరిపాలకు డుగా నుండి నపుడే యీ ద్విపద కృతిని రచించినట్లు ఈ (గంధావతారిక వలన తెలియుచున్నది.

కృష్ణారున సంవాదకధ భారతమున లేదు. చఠిగొండ ధర్మన కృత మగు చిత భారతమున నీకధాభాయ గలదనియును, అయినను నీకధ కేవల కల్పిత మనియు విజ్ఞుల యభి[ప్రాయము. ఇది గయోపాఖ్యాన కథ.

ఇది క ఎష్టారునుల సంవాద రూపమున నుండుట వలన కవి దీనికీ పేరిడి యుండును.

నాదెండధ్ర గోపమం।తి ఆంధ గీర్వాణ భాషలయందసమాన పొండితీ విభ వము గలవాడు, (పటోధ చఉందోదయమున కీతడు విరచించిన వ్యాథ్యానమే, ఊ త్తమ మైనదిగా, (పళ స్తతరమైనదిగా నెన్న ఐడుచున్నది. స్వకపోల కల్పిత ముగ్గనీ గయోపాఖ్యాన కథ నీతడురచించు టితని కల్పనా పాగల్భ్యుమును చెప్పక చెవ్వుచున్నది. మొట్టమొదట దీని నీతడే రచించినాడు. ఈతని కావ్యము ననుసరించియే రొ మయామాత్యుడు మొన్నగు వారు పద్య కావ్యకావ్యములుగా, చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహముగారు నాటకముగా వెలయించిరి,

“గోవమంతతి కృతి, కధ్యాపధానమై, సెలయేటి నీటివలె స్వచ్చమైనది. వర్ణనలు సందర్భోచితముగా చేయబడినది. చిలకమ ర్తివారి గయోపాథ్యానము నందు వలెగాక, యిందు సంభాషణలు పాాతల యదా త్తతను వ్య క్రీకరించు చున్నవి. కృష్ణ శపధ సమయమున కోపరసము, గయుని య్యాతలలో కరుణ రసము సుభ్యదరాయబారమున శాంతరసము, సంగరమున భయానక రసము, చక్కగా (పపంచితములై నవి. * -

ఉ1. ఆధునికార్యధ వాజ్మయ వికాసవై ఖరి--పు. 8.79

శ2. తెలుగు జానపదగేయ సాహిత్యము, పు. 112

ఢీఫి, కృష్టార్థున సంవాద పీఠిక. పు, 26

వ్‌8ి

(గంధారంభమున నీతడు గావించిన ద్వారకాపుర వర్ణన, ెలాసవర్జన రాత్రివర్జ్సన లీవని వర్ణనా పాటవమును జాటుచున్నది. ఈతడు స్వయముగ యుద్ధసితి నిపుణుండై నందున (గంధమున యుద్ధవర్షనమును కన్నులకు కట్టి నట్టుగ గావించినాడు.

“మహిమతో నుండంగ మధురాపుఠరముగాని, పొలుపార వైకుంఠపురము గాదు” అను పోతనగారి పద్యమున కనుకరణముగా నీ (కింది ద్విపదలను రచించినాడు.

“* కోపింప గోపాలకుల మూకగాదు

చూపట్టు పతి భటస్తోమంబుగాని

వినగోపికా గీతవినతులుగావు

తనరిన హయ హేషితంబులుగాని,

సరికెక్క- గేలికాచలములు గావు

సరభసమ త్త కుంజరములు గాని” (పు, 65)

సంస్కృతమున మహా విద్వాంసుడయ్యు సరళమగు ైలికే వాడి యున్నాడు.

ఈతడు మహాదానిః కొండవీటిలోని రాఘవేశ్వరునకు వ్యపహర్మ్యములను నిర్మించి, ఆ దేవత విత్యనై వేద్యమునకు మైదవోలను పురమును దానము చేసి నాడు. దాని నీతడీ [గంధ యవతారికలో గూడ తెల్పుకొనెను,

ఈ దాన శాసనములు కీ.శ. 1520, 1522 నాటివి. ఈ కొండనీటి రాఘవేశ్వురునకే ఈ ద్విపద కృతి నంకితము గావించినాడు. అఖభిమను్కు కలా్యాణముూే

ఆఅమ్ముదితము

డట శ్రీ వేంక టేశ్వళ | ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ-డి.. నెం 1020

కాళప్యతము,

879 (గంధకర్త శేషము చెన్ను భట్టారకుడు. లక్ష్మమ్మ వెంకటార్యుల ప్కుతుడు పరమ వైష్ణువుడు [గంధమును రామాంకితముగ నొనర్చినాడు. ఈతడు కీ.శ. 1690 [పాంతమువాడు. ఇందలి యితివృ త్తము (పసిద్ధమగు శశి రేభాభిమన్యుల ఏవాహ కధయే. అయిదా క్వాసములుగ విభజింప బడినది శృంగార రస భూయిష్టముగ రచింప బడివది, శశశేభాభిమన్యుల నమాగమమును ప్రారంథమున చెన్ను భట్టారకుడు; ' నాటకీయ రీతిని (పవేశ పెట్టినాడు. తన పెంపుడు చిలుక యఖిమన్యుని వద్ద నున్నటు లెరిగి,శశిరేఖ చానిని తనకీయమని ఆడుగుటతో నిర్వురికిని సంభాషణ మొదలై ఆ సంభాషణ _కమముగ నొకరిపై నొకరికి గల (పణయమును వ్య క్తపరచుకొనుటతో ముగిసినది. ఇందు శశిరేఖ విరహము, ఆమె, మన్మధ చం్యదాదులనుపాలింభించుటః వివావోనంతరము వారి విహార లీలలు వర్ణింప బడుటచే, నిది, (ప్రబంధము వలె చదువుటకు రుచికరముగ నున్నది. ఘటోత్క- చుని యుద్ధవర్దన నుదీర్ధముగ సాగినది, శశిరేఖావిమన్యుల వివాహ సందర్భ మున తెరయెత్తిన పిమ్మట అభిమన్యుడు ళ?రేఖ సర్వావయములను తిలకించి నాడు ఆతని దృష్టుతే ఆమెకు భూషణములై తనరారినట్టు వర్ణించిన విధము నాగసుగానున్నది. “"వరుచూడ్కి కొప్పుపై (వాలిన యపుడు తరుణికి |క్రావ్విరుల్‌ దాల్చినట్టయ్యె నుదురుపై నరనందను దృష్టి పరవ సుదతికి దోచె కన్తూరి బెట్టినట్టు వరుస కన్నుల మీద వరుచూడ్కి. సోక తెజవకు కాటుక దీర్చినట్టుండె పతి చూపు కెమ్మోవి పైసొంపు గులుక అతివ కర్నుర వీడె మందినట్టయ్యె” ఇత్యాదిగా సాగినడీవర్ణన,

980 |

“*ముకుదాట కాలు (దావ్వెదరు'”

“*వులుకు మాటల ముంచి వేసెదవుి”

“గాజుల గుదికి రోకలి బూనినట్లు”

“గృడ్త బాయ సంబై న గుదిటమై నిడక

నుడుకు జు[రిన నోట కొక రుచి గలదె వంటి జాతీయములను _పయుక్తము గావించినాడు. ! లక్ష్మీపతి యనునాతడీ అభిమన్యు కల్యాణము ననుసకించి పద్య

కావ్యమును రచించినట్లు తెలియుచున్నది.** ఈ కధ భారతమున గానరాదు. శీర్‌. మదరాను (పభుత్వ (ప్రాచ్య లిలిత పుస్తక భాండాగారము; ఆర్‌, నెం, 84].

ఏడవ (పకరణము చరితతాత్మకవులు

ని దే శ్వ ర చరి (త

కర్త కాసె సర్వప్ప, ఆంధ వీరుల _పతాప పరంపరలను నలుదిక్కుల వెదజల్లి ముష్కర తురుష్కులను తమ కరవాలమ్ముల కెజజేసీ, హైందవ సంస్క్యూతిని కాపాడి, ఆం తేజమును? శౌర్యమును, పాదుకొల్పిన మహిమా న్వితులు కాకతీయం[ధ చ్నకవర్తులు. వీరి చర్మితను కావ్య రూపమున గానము చేసి, వీరి యశో సును సౌరభములను నల్లడల గువాశింప చేసిన కవి కాసె సర్వుప్ప ధన్యుడు. ఈతని తల్లిదంగడులు లజ్మాయి మల్లరాజులు, శన స్వ్యగా మము బౌలికొండ సీమలోని చెర్వుపల్లి (గామమని చెప్పుకొనీనాడు. మరల “పెండార్దనుండియు నండ జేసికొని” అని కూడ చెప్పికొనెను, ఈ పెండార కాజీపేట సమీపమునగల పెండ్యాల యేమొ. భార్య మూలముగ రాజస్టానమున" నువ్యోగమును సంపాదించి హనుమకొండయందు. నివాస మేర్చరచుకొనెను

ఈ కవి (క్రిశ. 1550 (పాంతము వాడై యుండును.*ే కవి స్తుతిలో, సితడు (పపపతి) నాగనాధుని పేర్కొనినాడు. కాగనాధుడు [కీశ. 1869 (సాంతము వాడని, అయ్యనవోలు చేవస్థానమునందలి స్తంభముపైగల ఆనవోతా నాయకుని శాసన రచియిత అయినందున తెలియుచున్నది. కొన నీతడు (కీ.శ. 1869 తర్వాతివాడే.

1. వీరేశలింగము పంతులుగారు, చిలుకూరి వీరభ(దరావుగారు, బాగంటి

శేషయ్యగాళ్డు ఈ కవి |క్రిళ+, 1400 (ప్రాంతమువాడని (వాసిరి.

గోల్కాండ కవుల సంచికయందుకూడ. యీతని కాలము క్రీశ. 1400 (పాంతముగానే పేర్కొనబడినది.

తిరిప్రీ

కవి నరపతి రాయలను మొల్ల రామాయణమును 'పేర్కానుటవలనను (నర పతులనగా విజయనగర రాజులు) నతడు (కీ+ళ. 15వ శతాబ్ద్బమున ఉ త్తరార్థమునగాని, 16వ శతాబ్దము _(పారంభమునగాని యుండీయుండును.

సిద్ధేశ్వర చర్మిత కేవల ద్విపద [గంథముగామ. _గంఖథాంతమున వచన భాగముగలదు. మూడాశ్వాసములలో ద్విపద భాగమున్నది. ద్విపదలో మొదటి భాగమున శివుడు, సిద్ధేశ్వర నామముతో హన్మా్యదిపై వెలయుటయ్య ద్వితీయ భాగమున కాకతీయరాజుల చరితయు, వచనభాగమున [| పతాపర్నుదుని చర్మితయు వర్ణితము లై నవి. వదన భాగము _పక్షిప్తమని విమర్శకుల యఖి (సాయము.

సిద్ధేశ్వర చర్మితయందు, చెన్నమరాజు కాకతీయవంశ మూలపురుషుడుగ దెల్పబడినాడు ఈ వెన్నమకు, పోరంకి వెన్నమ, అతనికి పెండ్రి గుండన. జనించినట్లిందు దెల్పబడినది. పెండ్లి గుండమ రాజు చనిపోవునాటికాతవి ప్పుతు' డెజక దేవరాజు బాలముగయినందున ఆతన్ని మేన త్త కుంతలాదేవియాతని పక్షమున రాజ్యమేలినదివ పిమ్మట ఎణక దేవరాజు, తరువాత భువనైక మల్టుడు, అనంతరము 1తిభువనమల్డుడును రాజ్యమునకు వచ్చిరి. వీరివి చార్మితక కాకతీయ వ్యక్తులుగ నిర్ణయింపుచు వారి కాలము విక్కడ థఆ్రై ఖండవల్లి లత్ష్మీరంజనము గారిట్టు చెప్పిరి.

కాకర్త్య గుండన (పెండ్రి గుండమరాజు) కీ.ళ, 950-975

కుంతలదేవి (కామసాని) క్రీశ. +. 975-096

ఎరుక దేవరాజు (బేతరాజు-1 ) ఇ 8914-1090

భువనైక మల్లుడు ((పోలరాజు-1) 9080-1075

[తిభువన మల్డుడు ((పోలరాజు-క) +, 0775-1110

కొబట్టీ ఈ (గంథమందు చెప్పబడిన ఎరుక దేవరాజే కాకతీయరాజుల లోని మొదటి బేతరాజని లక్ష్మీరంజనముగారనిరి విరియాల కామసాని, గూడూరి కాసనము నాధారముగ నీ విషయములను నిర్ణయింప వీలున్నది. గూడూరి కాసనమున విరియాల వంశ మూలప్పరుషులు దుర్ణయాన్వయులుగ నభివర్ణింప

తీరితీ

బడిరి. ఈ వంశీకులు పథమ కాకతీయరాజులు శక్రివంతుల్లై ర్థాజ్యమున స్థిరముగ పాదుకొనుటకు మిక్కిలి సహాయపడిరి దుర్ణయ వంళమున చెన్నుడు, చెన్నునికి ఎజ్జుడు, ఎజ్జనికి విరియాల భీముడు, ఈతవి కెజ్టడు జనించిరి, ఎజ్జ నరేందుని భార్య కామసాని, వీరు కాకతీయులను సింహాసనమున సుస్థి రముగ నిల్పుటకు పాటుపడిరి. గావుననే వీరిని తమ వంశ మూల పురుషులుగ కాకతీయులు దెల్పికొని యుందురు.£ వీరు పరస్పర వ్లైవాహికాది సంబంధములనుగూడ కిలిగియండికేమొ... విరియాల కామసాని గూడూరు శాసనమున “ఎఖ డాప్తుడె” అను వావాక్యము వీరొకరికొకరాస్తులను విషయమునే సూచించుచున్నది. గూడూరు శాసనమండలి వెన్నుని డా. పుట్టపర్ధి శ్రీనివాసాచారిగారు బోరంటి వెన్నయని దెల్పిరి. అపుడీ టోరంటి స్వల్ప భేదముతో సిద్ధేశ్వర చర్మితయందు పేర్కొనబడిన పోరంకి వెన్నుడని భావింప వచ్చును. కాకతి మైలాంబ బయ్యారం ఇెజువు కాశనమున పేర్కొనబడిన పిండి గుండమయే, సిద్ధేశ్వర చరితయందలి పెండ్డి గుండమషయియుండును. ఈతగ్దే కాకర్వ్య గుండన ఈతని ప్యుతుడు గరుడ బేతరాజు. ఈతడే మొదటి బేతరాజను పేర కాకతీయ వంశ మూలపురునుడుగ నెన్నబడుచుండెను. ఈ బేతదాజే అనుమకొండన. కైవసం చేసికొవి దానిని కాకతీయ రాజధానిగ చేసి కొనినట్టు సిద్ధేశ్వర చర్నితయందు చెప్పబడినది. ఆ విషయమీ శాసనమున గూడ గలదు. సిద్ధేశ్వర చరితలో తెల్పబడిన తక్కిన కాకతీయ రాజులందరును చరిత కెరుక పడినవారే.

ఈ కాకతీయులు కందాపుకమునుండి వచ్చినళ్లే (గంధమున గలదు ఈ కందాపురమానంవ గో తీకుల రాజధానియనియును, అపురము నేలిన రాజులుగ చెప్పబడిన మాధవ వర్మాదులానంద గోోతరాజులనియు. వారు నాల్గవ శతాబ్రమున కృష్ణా, గుంటూరు ప్రాంతములను పొలించిరనియును శ్రీలక్ష్మీరంజ నముగారు ఈమ బృహత్చీఠిక యందు దెల్పిరి. ఈ కందారపురము. నాందేడు

2, కాకతి మైలాంబ బయ్యారం చెజువు శాసనమున దుర్ణయుడు వంశ

మూలపురుషుడుగ దెల్పబడినవాడు (భారతి వ్యపిల్‌-- 1987)

ల్రీ8ిశీ జీల్దాలోవి కందహారై యుండునని మరియొక అఆభిపాయముగలదు.*

ఈ మాధవ వర్మ సంఠతానార్థము సిద్ధేవని కూష్మాండ ఫలములచే పూబింపగా వెన్నమరాజను పుతు డుదయెంచినట్టి (గంధమున గలదు. ఈ కథ ననుసరించియే తరువాతి కాలమున కాకతీయులు గుమ్మడి తీగయందుద్భృ వించిరను ఐతిహ్య మేర్పడియుండును. ఇడి అని తల్టి కలువ చేరు కాసనమున గూడగలదు.

“కాకత్యాః పరశ శక్తేః కృపయా కూశ్మాండ వల్లి కాకాచిత్‌ 1 ప్కుత మసూత దేతత్కుల మనఘం కాకతీయ సంజ్ఞమి భూత్‌” కాకతిమ్మ యనుదేవతను పూజించుట వలన కాకతీయులను నామమేర్పడి యుండునని మరి కొందరు తలంచుచున్నారు. సర్వప్ప కవిత్వము

కృత్యార లభమున నీతడు తన్ను గురించి వాసికానిన ఈ కింది ద్విప దలు కేవలము వినయో క్తులు గావనియు, కొంతవరకు యధార్థములేనని, (గ్రంథ మును చదివిన పిమ్మట తెలియును ;

“శబ సంగతులు శాస్త్రది విమల

శబ్ద లక్షణములు చర్చించి యెజుగ

నాటకాలంకార నవ్య రీతులను

కూటువ లుంకువల్‌ గుణ దోష ఛందడ

వాటంబు లేమియు వరుసతో నెజుగ

సిద్దేశ్వర స్తుతి చేకొని యె (ద)ను

లబ్ద (పనాదు (0డ) సిధేపస కరుణ

థి

కర మరు దగుచు శ్రీ కరమగు చుండు

8. భారతి, ఏపిల్‌, 1767

లిరిక్‌ వరవర్ణితంబగు వర కవిత్వంపు తప్పొప్పు లెజటుగ చాతని స్వామి కరుణ జెప్పితి నీ కృతి చేకొని వినుడి” ఉత్తమ కవికుండవలసిన ,_పతిభావ్యుత్పత్తు లీతనిలో లేవనియే చెప్ప వభెను. కావ్యమున ఒండురెండు తావులందు మా[తము రసవ త్తరముగ రచించి తన కవితా పాటవము [పదర్శించు కొనినాడు. ఈతడు గూడ పోతనవలె తన కావ్యమును నరాంకితమును చేయక _ సిద్దేశ్వరాంకితను. గావించినాడు. కవి [గంధమున చర్మితకే నెక్కుడు _పాధాన్య మొసగెననియును. వ్యాకరణాది విషయముల నంత గణణీయముగ భావింపలేదనియును తలంప వలెను. మొ త్తముమీద నీతడు శుద్ధ దశీయమగు కృతిని రచించిన బేశికవి, ఆంధ 'చేశమునకు సంబంధించిన వీరులు కాకతీయులు. వీరి చరితము నితి వృ త్తముగా గ్రైకొనినాడు. కాకతీయులు శైవులు. ఛందో విషయమున వేరుగ చెప్పనక్కరలేదు. అది ద్విపదయే. భాపను గూడ లోక వ్యవహారమునకు సమీ పముగ నున్నదానినే గై కొనినాడు, సంధుల విషయమున ఆఅకారేకార సంధులను, క్వార్డ శేకార సంధులను గూర్చినాడు కందువలర్చెను. సర్వప్పనువాడ భూమందును, గోచావరుత్త రించి, బలము దూరటుటోవ, మున్నగునవి. సద్యజీవన్ము క్రి అని ళొన్ని చోటులందు సంస్కృత సమాస విషయము లలో గూడ స్వాతంత్యమును జూపెను, వైరి సమాసములను గూర్చినాడు జీవర్దు, సరచార్జు, బత్రీను, చప్పన్న దేశములు మొదలగు అన్య దేశ్య పదములను వాడినాడు, ఛందో విషయమున కూడ స్వాతం త్యమును జూపించి నాడు. ఈతడు *'నల' 'భ' గజములను పంచమా[తాకములుగ నొనర్చి *“నలలి, “థల'గుణము లను వాడినాడు. 25)

న! “*పదకమల సౌరభాస్వాదమాన” -- పుట. 21 “నందగిరి యని యెడి చందంబు గలుగ”, --పుట. £9 “సానుమతి హోమ సంస్కారాది విధులొ పుట. 95 [పాస యతిలొ ద్విత్త ద్విత్వరపహితములకు మైడతిని పాటించినాడు. “జాల రువ్విన భక్తులెల్లర భూతి” (పాసవర్ణము సంయుక్తాక్షర మైనపుడు, దానిలో నొక్క హల్లుతో మ్మాతము, మైతతిని పాటించినాడు. “గోపుర _పాసాద కుట్టిమంబులను నేర్పుతో రచియించెనేపు దీవింప"” బుకారమునకు, ఉకారముతో మైతిని గూర్చినాడు కృష్ణ గోదావరీ కుంభిని మధ్య - పుట, 298 ““ఉందు రెప్పుడు మువి బృందముతోడ” __28 ““బుత్విక్కులను బిల్చి రూఢిగా జేయ” -__85 “మృడుడు సిద్దేపడు ముదిత నీకిచ్చు” -__41 0 యకారముతో. తెలుగు శబ్దముల నారంభించినాడు. యజుక దేవరాజు, ల-న లకు యతిని కూర్చినాడు. (పు-21) అనుస్వార సహిత ట, త లకు మెతి చెల్లునని అప్పకవి మతము ఈతడు ట తలకు అనుస్వార రహితముగనే యతిమై_తిని గూర్చినాడు. ““దుర్గాది దుండి వట్టు తేతపాల'” పుట---20 ఈతవి కవిత నిర్జష్టమై శ్ఞాఘా ప్యాతము కాకపోయినను, ఆంధథాష యందు చార్మితక కావ్యమును రచించిన యీకతనికి కాన్య జగత్తున ఉన్నతమగు స్థానమే లభించినది.

ఎనిమిదవ (_పకరణము

వీరగాధా సంబంధములు పల్నాటి వీరచరి త

ఈ (గంథక ర్రృత్వ విషయమై. భిన్నాభ్యిపాయము లున్నవి. దీనిని కొందరు _పసిద్దుడైన కవి సార్వభౌముడు ్రీనాథమహాకవి రచించెనని భావిం పగా, మరికొంద రా పేరుగల మరియొక ,(పొఢకవి రచించెనని అనుచున్నారు, ఈ శ్రీనాధుడు రచించిన [గంథముకూడ పూర్తిగ లభించుటలేదు. లభ్యమగుచున్న పల్నాటి వీరచర్మిత కధా భాగమున, బాలచందుని యుద్దము మాృాతమే ్రీనాథ విరచిత భాగమని విజ్ఞుల అభ్యిపాయము. దానిని ఆక్తిరాజు ఉమాకొంతము గారుద్ధరించి [పకటించిరి. మిగిలిన కధా భాగము, మల్టయ కొండయాదులు రచించిరి. 1

పల్నాటి వీరచరి్యత కేవలము చార్మితక ఘట్టము గాక పోయినను నిందు కొన్ని చార్మితక ఘట్టములు కల్పశలును నల్లి బిల్లిగ నల్లుకాని పోయినవి. ఇందలి కొందరు వ్యక్తులు చార్మితక పురుషులు. ధరిణికోట భీమబేవుకు, కోట కేతరాజు, కాకతి రు దుడు, వీర భళ్ళాణుడు, వీర సోముకు, వెలనాటి గొంక రాజు, మున్నగు (పసిద్ధ బార్మితక పురుషులతోపాటు, బాల చం[దానవోతుల వంటి కల్పిత పురుషులు కూడ దర్శన మిచ్చుచున్నారు. ఇందుగానవచ్చు, చార్కితక పురుషుల నాధారముగ గొని ఈ యుద్ధ కాలముకు కి శ 11/ళ- 1182 మధ్య _పాంతముగ కీ, శే. అక్కిరాజు ఉమూకాంతముగారు నిర్ణయించిరి.

1. మొత్తము పల్నాటి వీరచర్మిత (గంథీము నిటీవల శ్రీయుతులు పింగళి లక్ష్మీకాంతము గారు, అవసరాల సూర్యారావు గార్డు సంపాదించి (పకటించిరి.

వ. పల్నాటి వీర చర్మిత - అక్కిరాజు వారిది, ద్వితీయ భూమిక

శీర పల్నాటి వీరచరి త ఏ కారణముచేత నై ననేమి సంపూర్ణముగ నొక్క చోట లభించుట బేదు. అసలు పాటలు పాడెడి పిచ్చుక కుంట్ల వారి యిండ్హలో కూడ ఈ (గ్రంథము సరిగ లేకిపోవటయేగాక, వారిలో నొకరికొాక భాగము, ఇంకొకరికింళొక భాగమును వచ్చును ఆనేక కవులు (వాసిన గంధ భాగము లను జతపర్చినగాని, (గంధము సంపూర్ణముగాదు. ఇళ్లేల అనేక కర్షృక మైనదో చెప్పజాలము. వీరిరో ఒక్కొక్కరు పూర్తి _గంధమునే ,వాసిరో, లేక తమకు నచ్చిన భాగమునే [వాసిరో చెప్పుటయు కష్టమే. కాని వాసిన కవు లెల్లరును శ్రీనాధుని 'పేర్కొనిరి. కొన్ని భాగముల అవకారికగాని, గంధ కర్తల పేర్లు గాని, గానరావు. పల్నాటి వీర చర్తితమునకు సంబంధించినవి మొత్తము పదునొకిండు (పకరణములు గలవు.

1. అనుగురాజు పలనాటి సంపాదనము 8, పలనాటి రాజ్య విభాగము
2. కోళ్ళ పోరు _ గోపన్న విరుగు త్వ అరణ్య వాసము లేక మండాది వలస
3. మంద పోటు - లంకన్న విరుగు
4. గురజాల యుద్ధము
5. అలరాజు రాయబారము వ కల్టు పతిష్ట
6. బాం చం్యదుని యుద్ధము
7. కొమ్మరాజు యుద్ధము
8. ,_బహ్మన విరుగు మొదటి రండు (పకరణములను వాసిన కవి యొకడే. ఈ భాగము కున కృత్యవతారిక గలద్యు శ్రీనాధుడు నవరస సంభరితముగ రచించిన కావ్య కధను తాను రచింప చున్నానని దెల్పి చెన్నకేళశవుని మదిలో దలచి రచన క్ముపమించినాడు. కాని యూతడెవరో దెలియదు-* కోళ్ళ పోరు, గోపన్న విరుగు నను భాగమును మల్దన యనునాతడు

ల్‌39ి

రచించెను. ఈ కోళ్ళ పోరాట ఘట్టము వీర చర్యితయందలి రసవద్దట్టములలో నొకటి, మల్లియ రచనా పద్ధతి కూడ రసవంతముగ నున్నదిః

కల్లు _పతిష్ట బాలచం_దుల యుద్ధమును, శ్రీనాధుని రచన యని కృత్యా ద్యంతముల యందుగలదు, వీనినే బాలచం్యద యుద్ధముగ ఫ్రీ అక్కిరాజు ఉమాకాంతముగారు తొలిసారిగ 19ల5 లో (పకటిందిరి,

కొమ్మరాజుః యుద్ధమును రామిశెట్టి కుమారుడయిన కొండనావ్వాయుడు రచించెను,

పల్నాటి వీగ్ర చర్మిత కథ సు_పసిద్ధము. ఈ _గంథమును క్రి శీ అక్కిరాజు ఉమాకాంతము, పింగళి లక్ష్మీకాంతముగార్జు కూలంకషముగ విమ ర్శించి యుండుటవలన, మరి చాని గుణ దోషములను గూర్చి (పనంగించుటకు తావు లేదు

“ఆరంభంలో జీడినూనె గుడ్డలు ధరించి దాపము క్రిశ్రై అనుగు రాజాదులు బయలు చేరడం మధ్యన బాలచం్యదుడి వైరాగ్యోపదేళం వృత్తావసానమందు ఉభయానికి వినాశం _బహ్మనాయుడి ఉపదేష్ట్రృత్వ _పతిపత్తి, వీటి అన్నిటివలన మహా భారతంలోవలె ఇక్కడకూడా పధానరసం కాంతమని, వీర కరుణాదులు ఆంగరసాలని నిర్ణయింపవచ్చును.* ఇందు అంగిరసము పీరమని థ్రీ సింగ? లక్ష్మీకాంతముగారు (వాసిరి,

పల్నాడు కృష్ణానదీ దక్షిణతీర (పాంతమున నున్నది. ఇది (పస్తుతము గుంటూరు జిల్లాలో నాక తాలూకాగా నున్నది గురిజాల దీని ముఖ్య (గామముః నాగులేజు చం్యద్రశంక లిచటి నదులు కార్యమపూడి నాగులేటి, తీరమునను, మాచెర్ట చం_దవంకా తీరమునను గలవు. “నాగాధిప&ి (పాణనాళంబుచేసీ, నడుముగా షారిన నాగులేరాయె' నని నాగుబామును చంపి మధ్యగా పొరుటవలన

ళ. పల్నాటి వీర చర్విత - ద్వితీయ భూమిక-_అ, ఉవ్ఫట $

890 దీనికి నాగులేరను పేరు వచ్చినట్టు తెలియుచున్నది నాగజాతి వారీ దేశమున నుండినట్టు చెర్మిత చెప్పుచున్నది. వీరచర్మిత పల్నాటి భారతము. రెండు (గంధములయందును దాయ భాగమును గూర్చియె తగ వేర్చడినట్టు గలదు. కౌరవ పాండవు లన్నదమ్ముల బిడ్డలు కాగా, మలిచేవాదులు సవతి బీడ్డలు, జ్యేస్టుని పుతుడు దుర్యోధనుడు రాజ్యమును గోరినట్టుగనే తన తల్లి రాజ్యము తనకు రావలెనని నలగామముడు పట్టుబట్టి యుండును. ఐకమళ్యముగ నుండవలెనని దుర్యోధన నలగొమా దులకు వారిహితులు శేంయోభిలాషులు, స్నేహితులు చెప్పిరి, కాని వారు విన లేదు. ఆందువలవన కౌరవ రాజ్యము వలెనే పల్నాటి రాజ్యముకూడ రెండుగా విభజింపబడినిది. శకుపిచే దుర్యోధనుడు [,పేరణ నందగా నలగామునకు నాయకురాలు సంపాప్తించినది. పంచియిచ్చిన రాజ్యమును తిరిగి అపహరించు సుద్దేక్యముతో దుర్యోధనుడు మాయ జూదముచే ధర్మరాజాదుల నోడించి కానల కంపగా మోశమున కోల్ట పోట్టాటచే బహ్మన నోడించి మలి దేవాదుల నరణ్యము లకు పంపినడి నాయకురాలు. ఆట గోగహణ మిట మందపోటు. గడువు తీరిన పిమ్మట తమ భాగములను తమ కీయమనగా దుర్యోధన నలగాములు నిరాకరించిరి. రండు (గ్రంధముల యందును రాయబారములు నడచినవి. కృష్ణుడు విష్కపయోగము నుండి తప్పించుకొనగా ఆలరాజు దానికి బలియైనాడు. సంధి (ప్రయత్నములు విఫలములైనవి. వారు కురు క్షేతమునను వీరు కార్యమపూడి యొద్దను మోర యుద్ధ మొనర్చిరి. అట ధర్మము జయమంది రాజ్యము ఛర్మరాజూదులకు పాప్తించగా, నిట నలగామునకు దక్కినది, కాని యది | (బహ్మయ దయాభిక్షవలన. వీరచర్క్శిత యందలి కౌమ్మరాజు భారత భీష్మ ని వంటివాడు. ఇందు 'పేడిప్మాత నేవిధముగ సృష్టింపదలచి లంకన్నకు ఆడు వేషమును గల్పించినాడు కవి. ఇట్లది పల్నాటి భారతమై యంరారుచు ఆం్యధులకు విస్మరింపరానిదై పల్నాటి వీరులు చిరస్యరణీయులగు చున్నారు. ఇందు కవులు, కులపగ, కనకతప్పెటలు వస్తువునకు బదులుగా వస్తువులు, నరికితే తప్పానవాలు; ఛాగుండు, మున్నగు వ్యాకరణ విరుద్గ

త్రై] [(పయోగముల గావించినారు. వీరు రచించిన మంజరీ డ్విపద యందు మూడిం్యద గణములు, ఒక సూర్యగణము, మూడవ గణాద్యవషరము యతి స్థానము అశు నియమము గూడ పలు తావుల నుల్డి ౧మఘింప బడీనది. యతి (భంశములకు రచమయికతలే గావించిరో లేక తరువాతి లేఖకులే గావించిరో చెప్పుట కష్టము. పాడుకొకుటకు తాళలయాను యుక్తుముగనుండుటకును గణనియమము శవియే యంతగా పొటింపలేదేమో.

తాళము కొరకు కౌన్నిచోట్ట శబ్దముల రూపములు మారిపోయినవి, వసంతము, వాసంతమైనది. ఇంకను గణ భంగ విశేషములను ఫీ పింగళి లక్ష్మికాంతముగారు తమ పీఠికలో చూపి యున్నారు.

(గాంధికములు గాని, వ్యావహారిక శబ్దములను 'పెక్కింటిని వాడిరి. మగతనమనుటకు మొగతనమును వాడిరి. మగి శబ్దము వ్యవహారమున మొగగ నుచ్చరింప బడుచున్నది. మగడు అను పదము “మ్పెగుడు” అని విన్చించు చున్నది అటులే ఉచ్బారణలోనున్న శబ్దములే గైకొని (పయోగించిరి. ఇటులే “వచ్చు' నకు 'ఒచ్చు అని ృపయోగించిరి.

వీరు (సాతిపదికకు గాక (ప్రత్యయమునకు బహువచన రూపమును జేర్చి (పయోగించిరిః

“ఏ పుంజులందు నెరుగమే భూమి" ఇంకను వీరు వస్తిమిః తెస్తిమి, సుడితె, అట్టుయితే, వెళ్ళితె అనతిస్తిర్మి మొదలగు శుద్ద్మగామ్యములను వాడిరి. గ

కొన్ని విలతణ పదములకు (పయోగించిరి, ఓజులు (బత్తులు) అసత్తువ (బలహీనత) పరిగె (పరుగున మగసిరి (పొరషము) పడుచువాడు (పసివాడు) మొదలగున వెన్నియో వింత పదములను (పయోగించిరి,

2 కాటమరాజు కథ ఈ కాటమ రాజు కథ ఆంర_పచేళమున, ముఖ్యవుగా. నెల్లూరు, గుంటూరు మండలములందు కడు _పసిద్ధమై గానము చేయబడు ద్విపద (వబం ధము,. హంనవింశతిలో దీని (మఃస్తి వర్ణింపబడినది. గొల్టలు దీనిని భక్తు దేక ములతో చెప్పుదురు మాదిగలలో నాకతెగ వారును, కొమ్మువారును, గొల్లలలో నొక తెగవారగు పికిలి వారును పచారము చేయుదురని ్రీమల్లంపల్లి సోమశేఖర శర్మగారనిరి. ఏటేట కాటమరాజుకు, యాదవృల దైవమైన గంగకు పూజలు జాతరలు. జరుగును. నెల్లూరు రాజు నల్ల సిద్ధి రాజునకును, కనిగిరి రాజ్షైన యాదవ కొటమ రాజునకు పుల్దరి విషయిమై జరిగిన పోరాటమే కాటమరాజు కధయందలి విష యము. ఇదికూడ పల్నాటి వీర చరిత వంటి బృహద్గ౦ింధము. వీరికథా వాజ్మయములో నది (పాచీనమైనది దీని కర్త గంగుల పిన యెల్ల్టయ ఈతడు (భ్రీనాధుడు, దీనిని రచించినట్టును, దానినే, తాను చెప్పినట్టును అవతారికలో చెప్పెను. “పినయెల్ల యనువాడు ప్రియము దీపింప వలనొప్పు శ్రీనాధు వచన పద్ధతిని సలిపెనుు యదుకాస్త్ర చరితమంతయును” ఇందువలన శ్రీనాథుడు పల్నాటి వీరచర్శితను వలె కాటమరాజు కథను గూడ రచించెనని కొందరు తలంచుచున్నారు. కాన దీనిని శ్రీనాథుడనుకవి యొకడు రచింపగా, ఆతని వచనపద్ధతి ననుసరించి యీకవి చెప్పెను. ఈతడు వీర కధా వాజ్మయమందును, చే? రచినలయందును నుత్సా హమును గొని, పల్నాటి పీరచర్కిత, కాటమరాజు కథలను రచించియుండును, ఎట కాటమరాజు గథ, 2.80 5, కాటమరాజు కథయని యొక పద్య(పబంధము కూడ గలదు, ఆపద్య (పబంధక ర్త కూడ శ్రీనాథుడు కాటమరాజుకథకు రదించెనని పేర్కొ నినాడు,

998

ఈ కాటమరాజు కథకు సంబంధించినవే, ఐట్టు రాయబారము, కొటివాటి తాటి వృక్షము తెచ్చే కథః ఎజ్జిగడ్డ పాటి పోట్టాట ఆగుమంచికథ అనునవి.

బట్టు రాయబారమున గల కథ కాటమరాజు వద్దకు, పుళ్రరి యీాయవల సినదని నల్లసిద్ధి భట్టును పంపుట, కాటమరాజందుల కియ్యకొనక భట్టును వెనుకకు మరలించుటయు.

కాటమరాజు నర్లిసిద్ధితో తనకుగల్లిన పోరాటమును తనకు సహాయులుగా రమ్మని తన సోదరులకు, కమ్మ (వాయటకకై కోటిపాటిననున్న, తాటివృక్షము నుండి ఒక యాకును తెమ్మని తన మరదిని పంపుటయు, అతడటనుండి ఆ వృక్షమునకు వృక్షమునే పెకలించి తెచ్చుటయు, కోటిపాటి తాటినృక్షము తెచ్చే కధలోని విషయము ఆ ఆకులమీద కాటమరాజు తన సోదరులందరకును లేఖల నంపీనాడు.

ఇరు పక్షములవారికి, ఎజ్జగడ్డ పాటియందు జరిగిన పోరాటమే, ఎజ్జగడ్డ పాటి పోట్లాట యిందు వర్ణితమైనది

ఆగుమంచి కథలో, కాటమరాజాదుల చెల్లెలైన ఆగుమంచి యుద్ధభూమి యందున్న తన అన్నల శభముకొరకు శివర్శాతి ఉపవాసముండి శివుని పూజిం చగా శివలింగము కళ తప్పుట, ఆమె తలయంటుకొని, నగలను శృంగా రించుకొనటోగా, నగలు కాంతిహీనము లగుట, చివరకామె ర్మాతికి, తనవారం దరును యుద్ధమున పడిపోయినట్లు కలవచ్చుట, మొదలగు నంళములు వర్రింప బడినవి.

లు

శోకలు రికార్డులలో నున్న కథకును, యాదవులు చెప్పు వ్యవవీరము

6. మృదాసు పాచ్య పుస్తక భాండాగారము వారు ముదించిన కాటమ రాజు కథకనుబంధముగా, బట్టు రాయవారము, కోటివాటి తాటి వృక్షముతెచ్చే కథ, ఎజ్జగడ్డ పాటి పోట్టాటలను మృ్యుదించిరి. అగుమంచి కథను ్రీవేటూఠి అనందమూ ర్తి గారు "పరిశోధన" యందు _పకటించిరి,

లంక నందున్న కథకును నించుకంత భేదము గలదు. లోకలు రికార్డులలోని కథ వలన నల్లసిద్ధి మహారాజు ఉంపుడుకత్తై, పెంపుడు చిలుక కాటమరాజు ఆల మందటో కలకలము పుట్టింపగా, కాటమరాజు వీనతం[డి పోలమరాజు దానిని గొట్టటయే కారణమైనట్టుగా తెలియుచుండగా, కాటమరాజు పుల్లరి యెగగొట్టు టయే యుద్ధమునకు కారణమైనట్టు యాదవులు చెప్పుదురు,

వ్యవహారమున నున్న ఈ కథ యెంతవరకు సత్యమో తెలియదుగాని, కాటమరాజు కథా సంబంధి (గంధములు మ్మాతము అనేక ఫ్థలములందు, “చిలక (వేయించినందుకు” అని యుండుటచే అదియే [పామాణికమేమొనని తలంపవలసి యున్నది. నల్టసిద్ధి ఉంపుడుక త్తె విషయము కథా గౌరవమునకు కొంత భంగకరముగా నుండునని తలచి, రెండవ కథ నెవరో సృష్టించి యుందురు. నల్లసిద్ధి తాను కాటమరాజువద్ద కవులు వాసికొనిన సంగతిని తన సోదరికి తెల్పకుందుటయు, ఆమెయు, పరిస్థితి యుద్ధము వరకు వచ్చినను, తాను పశువులకు నష్టము కలిగించిన సంగతిని దెల్పకుండుటయు, కథలో నసందర్భములుగా నున్నవి. కావున లోకల్‌ రికార్టులందున్న కథయే సత్య మని తలంపవలసి యున్నది.

ఈ కవి తాను శ్రీనాధుని వచన పద్ధతిని అనుసరించి చెప్పినట్టు చెప్పెను, (భ్రీనాధుని వచన పద్ధతి యననేమొ దెలియరాకున్నదవి ఈ [గంధ పీఠికాకారులు రచించిరి వచన పద్ధతి యనగా, వచించిన పద్ధతియని యర్థమై యుండును .

ఇందలి రచన మంజరీ ద్విపద వికారముగనున్నది. అది అయినను, (పతి పాదమునను ద్విపద గణములు సరిగ లేవు. ఒండు, రెండు ఒకప్పుడు మూడు నాల్గు మాత లెక్కువగ నున్నవి. పాడుట కనువుగ నుండుటనే దృష్ట యందిడికొని, యిట్టు రచించియుండును. యతి మతిని మృాతము ఎల్లప్పుడు పాటించినాడు, కొన్ని సందర్భములలో అఆపళబ్దిముఅను వాడి కూడ మెతతిని చేకూర్చెను.

“వలలన్ని చాలుగా వడ్డుడీ చక్క” పు, 4డీ “జలరేగి మోగంగ జౌకశింపుచును”--పు. కతి

లిరిక్‌

“వె కంఠమున కయి వజగి రావేళ”_ పు. 74

“వక ఘటం బేనుగులు వడిమావటీలు”-_-పు. 1299

“వాలేటి పీనుగుల్‌ వజగు లొటిపిటలు"”---పు. 150

కాటమరాజుతో యుద్ధము చేసిన నెల్దూరి రాజు నల్లసిద్ధి పల్పవాధీశ్వరుడు

గను, సూర్యవంశోదృవుడుగను, ధరణికోట అఆమరలిఎగమునకు, (బావ్ముణ కన్యవలన జనించిన ముక్కంటి సంతతి వాడుగను అభివర్ణింపబడినాడు. ముక్కంటి పళల్లవుడనగా, (తిలోచన పల్లవుడు,?

కాని స్టావిక చర్మితములందు నళ్లిసిద్ధి ఇనవంశోద్భవు డైన చోళరాజని

పేర్కొనబడినది. పల్లవుడు కాడు. ఈతని మం్యతియగు ఖడ్గ తిక్కన కూడ, చోళరాజుల కొలువులో నుండినవాడు. ఖడ్గ తిక్కన తండియు, ఖడ్గ తిక్కన సోదరుడునుః చోళరాజుల కొల్వులో నుండినట్టు కేతన దళకుమార చర్మిత మందు కూడ వర్టించినాడు. కావున నల్లిసిద్ధి చోళ వంశజుడని తేలుచున్నది. ఇదిగాక, నెల్లూరును పరిపాలించిన తలుగు చోళ రాజులలో చాలామంది పేద్ద “సిద్ధి యను దానితో నంతమగుచున్నది. దీని ననుసరించి కూడ నల్లసిద్ధి పల్లవ వంశజుడు కాడని తేలుచున్నది- న కాటమరాజు కథయందు యుద్ధము మాఘ బహుళ అమావాస్య మంగళ వారమునాడు జరిగినట్టున్నది. స్టానిక చర్మితములందు మాఘ మాసము, చిితభాను సంవత్సరము లోనిదిగ దెలుపబడినది. ఖడ్గ తిక్కన సోదరుడు భాచయీ (సిద్ధయి భాస్కరుడు) కీ. శ, 1615 (ప్రాంతమున నుండెకుగాన, '. ఈతనిని గూర్చిన కథలను నవచోళ చరిత యందుద్భుత 'మొనరించితిని.

8 ఈతడే సిద్ధయ భాస్కరుడు. నెజ్జూరి రాజ్యముపై సేవణ సైన్యముతో సింఘణదేవుడు (శక. 1182-1189) దండెత్తి వచ్చినపుడు సిద్ధయ థాస్క.రుడు దాని నెదుర్కొని యుద్ధము చేసి సంవరించెనని దిశ కుమార చర్మితలోని పద్యమువలన తెలియుటచే నీతడు కీ.శ. 1215 (ప్రాంతమున నుంగెనని తెలియచున్నది.

9896

ఖడ్గ తిక్కనయు నా పాంతముననే యుండి యుండునని భావింపవచ్చును. చ్మీతభాను సంవత్సరమునకు సరిపడు శక సంవత్సరములు 1084; 1144; 1204, లనియును కాని వీనిలో 1084 సంవత్సరమున మాఘ బహుళ అమా వాస్య మంగళ వారమైనను అప్పటికి ఖడ్గ తిక్కన లేకపోవుటచే యుద్ధమపుడు జరిగి యుండుట బమిసంభవమనియును తకి.న రెండు సంవత్సరములందును మాఘ బహ్మ్యు అమావాస్న మంగళవారము కాకపోవుట చేతను యుద్ధ కాల మును న్‌ర్ణయింప పీలుపడకున్నదని థీ మల్లంపల్లి సోమ శేఖరళర్మగారనిరి.9

కాని నెట్టారు కానన సంపుటయందు గల గుండ్లపాలెము శాసనము. యుద్ధము కాళయుక్తి కార్నిక శుద్ధ ల్‌ గురువరమనియు, అది శకవర్షము 1170 అఆసియు దెల్ప్బబడినది. కాని యాందలి శకవర్షము సరియెనది కాదసియును, అది 1150 అయి యుండదగుననియుకు, కాని, ఆ నంవత్సరమున, కార్తిక శుద్ధ 5 గురువారము కాలేదవియును. కాన నిదికూడ యుద్ధకాలముము. సరిగ నిర్ణయిం చుట కుపయుక్తృమగుట లేదనియు వారేయనిరి.

అయినప్పటికిని, నీ యుద్ధము, శక 1.80 _పాంతములందు జరిగి నదియును, కాసనాధార ముండఊట వలన యెబజ్జ గడ్డపాటియందు కాటమరాజు నకును, నల్ఫసిద్ధికిని జరిగిన యుద్ధము పుక్కిటి వుఠరాణము గాదవియు, నది చారి తక సత్యమేననియు రుజువు పరచుచున్నది. దీనివలన నీయుద్ధము, పల్నాటి యుద్ధము. యించుమిలచు నేకకాలమునశే జరిగినట్టు తెలియుచున్నది.

చారి[తకులనేకులు కాటమరాజునే దోషిగా నిర్ణయించిరి. కాటమరాజే యుద్ధమున విజయుడయ్యెను,. గాన నిప్పటికిని ఆ 'పాంతమందుండు యాదవ లెల్బరకును కాటమకాజువారిమీద అధికభక్తి గలదు. పశువులను మేతకు తోలుకొని పోయినప్పుడు. అవితిరిగి సురక్షితముగ గృహము చేరుకొనినచో కాటమరాజు వారికి “పొంగళ్ట పొంగిస్తామని” మొక్కు. కొందురట. దీనివలన ఆతడియెడ వారికి గల భక్తి గౌరవములు తెలియు చున్నవి.

క. కాటమరాజు కథ. పీఠిక పు. ౨9

ఫ్రీ?

(గంథ రచనాకాలము. కూడ సరిగ తెలియట లేదు. గంగుల పిన యెలయ యెొప్పటివాడో తెలియదు. ఈతడు నలి సిద్ధికి సహాయముగా, “చన్నపట్టణమేలు చం్యదశేఖరుడు” వచ్చెనని రచించుటచే, నీతడు చెన్నపట్టణ నిర్మాణానంతర మే యుండెనని తలంప వలను పడుచున్నది, కావున సీతడు 1కిశ 17వ ళతాబ్దమువాడై యుండు ననుకొన వీలగుచున్నది.

ఈ గేయరచన చక్కగ సాగినది. జాతీయములు, సామెతలు నాను డులు పెక్కులుండి. పదునారుపాళ్టు దేశిరచన యనిపించుకొనుచున్నది.

“గాల్లమీద పుల్లరి గోగుమీద ఐచ్చలి” “ఉలవ లెత్తామంటె ఊళ్ళ నడిగెాదవు” “"తెడ్డడిగినప్పుడే కొయ్యడిగినట్లు”

న! 11శ్చీర్రేమ్సు లాట పెటల పెదవులు మృదువు” “*బూజ్రే గంపల కొడ పొద దండాలు" మొదలగునవి.

“*ఆందముగా వెదురాకు చందమున తిరుమణి తిరుచూర్ణము దిద్దిరితోడ ”. *క్రంద్రుకంబున బోలె కాంతితో నెగసి'" “పెక్కు ముంగిసలతో పెద్ద శీషండు సావాసంబున బోరుచందాన” వంటి అలంకారములు సహజ సుందరములై జానపజులకు సత్య పరిచిత వస్తువులతో సంభంధము కలిగియున్నవి.

మారుమూల పదములు “'అచ్చాళిమూక” గణిడీలు సారసత్తులు సోమ సూర్య వీధులు మున్నగునవి చిర్జీ వ(జ్రీలు మస్తీబు ఫొజు దిలాస బాకీ జవాబు 'హెజీబు వంటి అన్య దేశ్య పధములు ఇందు పెక్కులు గలవు

తొమ్మిదవ [పకరణము పురాణ సంబంధములు

హరిశ్చ౦[(దోపాఖ్యానము

సరస సాహిత్య" లక్షణ విచడణుడైన గౌరనామాళ్యుడు, తేట తెనుగు పలుకు బడులతో, తియ్యని నుడికారపు సొబఫలతో, ముద్దులు గులుకు నట్లు ద్వపదచ్చందమున హరిశ్చందుని కథను రచించినాడు. హరిశ్చంద కథను కావ్య వస్తువుగా _గహించిన తెలుగు కవులలో మొట్టమొదటి వాడీతడే, ఈతని కావ్యము ననుసరించియే, తరువాతి కవులు కావ్యములుగా నీకథను తీర్చిదిద్దిరి, ఈతడు దీనిని *కవితా చమత్కృృతితో' “కవులందరును. శిరకంపము సేయు నట్టుగి రచించినాడు,

ఈతని తం్మడి పేరయ్యలమం్యత్రి యనియే భావింపవలసి యన్నది. ఈతడు సంస్కృతమున రచించిన లక్షణ దీపిక గద్యయందును, అయ్య లమం్మతి యనియే గలదు.

ఈతని 'పెదతం డియగు పోతనామాత్యుడు మాధవరాయ నృషపాలుని యొద్ధ మంతిగా నుండినటు లీతని రెండు ద్విపద కావ్యములందును. పేర్కొన బడినది, ఈ మాధవరాయ నృషపాలుడు శ్రీనాథుడు పేర్కొనిన సర్వజ్ఞ సింగమ నాయుని చినతండడి. ఈతడు సుమారు (క్రీశ. 1876 (ప్రాంతమున నుండెను. గొన గౌరన కీ9ి ₹, 1881-1445 (ప్రాంతమువాడని భావింప వీలగు చున్నది. ఈతడు శ్రీనాథు9ి సమకాలీనుడు.

“చెలగి బుగ్వేద ,పసిద్ధుడని జగతి నెలయ హరిశ్చంద విభు చరితను “కవితా చమత్కృతి గాంచి వీనుల పండువుగాగ' రచిబింతునని, ., “ (పతిజ్ఞ చేసియా పతిజ్ఞనను సర్వవిధముల నెరవేర్చుకొనెను చేశీయ చృంద

్రీ్రిర

మును చేపట్టి ఈతడీ యువాఖ్యానమును రచించుటవలన హరిశ్చందుడాం ధుల" స్వంతమై పోయినాడు.

హరిశ్ళం[ద కథ బుగ్వేదమునందు గలదు. కాని వైదిక హరిశ్చందు డస త్యవాదిగ నిరూపింపబడినాడు. అందాతడు నరమేధము చేయబూని శనస్సే పుని యజ్ఞ పళువుగా గొనిపోయినట్లును, చివరకు శునస్పేపుడు వరుణుని (పసా దముచే ముక్తి గాంచినట్టును వర్ణితమైనది. పౌరాణిక హరిశ్చందుడిందుల కన్ని విధముల ఖిన్నుడు. పురాణములందీతడు కఠోర సత్య్మ్యవత పరిపాలనము గావిం ॥ చిన వాడుగ చ్మితింపబడినాడు. సత్య్యవత పాలన కొరకు రాజ్యమును, భార్యా బిడ్డలను గూడ తృణ్మప్రాయముగ భావించి, త్యజించి, కడకు తాను గూడ నమ్ముడుబోయి, పరవశుడై , చండాలుడై అనేక కష్టముల కోర్చి సత్య్యవతము - - నాచతించినాడు. " | “

హకిశ్చుర్యదుడు నరమేధము చేయుదునని వరుణునకు (మొక్కిన కథ భాగవత బేనీ పురాణములందు గూడ గలదు కాని గౌరన (గంథమందా కధా (పమేయ మేమియు లేదు.

హరిశ్చందోపాఖ్యానము స్కాంద మార్కండేయ పురాణములలోను, - దేవీ భాగవతమునందును గలదు. గౌరన స్కాంద పురాణ కథ ననుసరించి ఆంధీ | కరించినట్టు కాననగుచున్నది. ఈ రెంటి యందలి కథకును కొంత భేదమున్నది.

మార్కండేయ పురాణమున హరిశ్చందుని భార్య పేరు శ్రైబ్య యని గలదు. కాని స్కాంద పురాణమున నామె పేరు చంద్రమతి. దానినే గౌరన స్వీకరించి నాడు. అది యే లోకమున (పసిద్ధి నొందినది. ల

" (వక్తస్కాంంద పురాఐము ననుసరించి రచించినప్పటికిని, గౌరన హరిశ్చం[దో పాథ్యానమున మూలభిన్నములగు మార్పులు గొన్ని గలవు. య

1. హరిశ్చందుడు స్వర్గమున కేగిన పిమ్మట, వశిస్థ విశ్వామ్మితు లొకరి నొకరు ళపించుకొని ప్ని రూపములను పొందినట్టు మార్కండేయ ' పురాణ, 'చేవీ భాగవతము లందుండగా, వసీస్థ విశ్వామిితుల కలవా మింద.

ఉ00 సభలో జరిగినదని కావ్యారంభముననే ఈతడు వర్ణించినాదు.

8. హరిళ్చం[దునికిడుముల గూర్చినది మాయా సూకరమని మూల మందుండగా, గౌరన మాయా కురంగమనినాడు.

ఏ. మూలమందు గానరాని నక్ష్రతక ప్మాతి నీతడే సృష్టించెను. నక్ష (తక పాాత పోషణ కడుంగడు సొగసుగా నున్నది నక్ష్యతకుని ప్యాత నీచ ముగ సృష్టింపబడుటచే తారతమ్య భేదము వలన, హరిశ్చందుని ప్యాతకు మరింత ఉదాత్త గాంభీర్యము లేర్పడినవి.

*. లోహితునకు గూడ కాలకౌశికుడు మూల్యమిచ్చి కొనినట్టుండగా, నిందు కాలకాశికుడేమియు నీయలేదనియు, నక్ష్యతకుడు లతమాడలు లంచము గాని కాల కౌశికుని పక్షమునే తీర్పు చెప్పినట్టును వర్జితమైనది.

5. హరిశ్చం్యదుడు కాటియందు పిండములను దిని ఆకలి౨ి దీర్చుకొని నట్టుండగ్యా ద్విపద కావ్యమున, దివిజులాతని కాకలి దప్పులను లేకుండ జేసి నట్లు చెప్పబడినది.

లు

6, లోహితాస్యుని చావుకు విని, భార్యతోరూడ హరిశ్చందుడు చిచ్చురక బోవుదుండా, చేపతలు (వతకమైనటులు, మార్యందేయ పురా ఇణమునను, హారిశ్చం్యదుడు భార్యను నరకుటకు సంసిద్ధుడు కాగా దేవతలు (పత్యవమైనట్టు స్కాంద పురాణమువ గలదు. కాని ఈ సన్ని వేశమున గౌరన గావించిన కల్పనలు సుందరముగ నుండి, క థౌత్చుక్య పోషకములగుచున్నవి.

మళగళనూూత స్మరజచే చందమతి హరిశ్చుందుని భర్తగా గుర్తిం చుట్క మాడతెచ్చుట కామె మరల కాలకౌళికువి యొద్ద కేగుట,. శికు హత్యా నేరా రోపణము, రాజదండన, హరిళ్చం్యదుడా యాజ్ఞను నిర్వహింప నిశ్చితుడగుట, మొదలగున వన్నియు గౌరన గావించిన మార్పులే. ఆనేక విషమ సంఘటనలు హఠిశ్చం్యదుని మనమును కలచి వేసినవి కాని, అతడు చలింపకుండెను. అతడు తన సత్య (వ్రతము నంతటి విషమ పరిస్థితిలో కూడ వీడలేదు. ఇది గౌరన హరిశ్చుం్యదుని ప్మాత పోషణ విషయమై చూపిన నేర్పు

401 77. చిట్ట చివరన హరిశ్చం్యదుడు వెంటనే స్వర్గమున శ్రేగినటు మూల ళా

మందుండగా, కొన్ని దినములు రాజ్య భోగముల ననుభవించి స్వర్గమున. కేగి నట్టు గౌరవ రచించెను.

ఈతడీ _గంధమున, హరిళ్చం[ద, నక్ష్యతక పాతల పోషణ గావించిన తీరు విశిష్టమైనది. హరిళ్చందుడు ధర్మవీరుడు,

నవ్మతకుదు విశ్వామితుని శిష్య గణములోని మూర్ధ్యాగేసరుడు, నత్యంత కుటిలుడు (కూరుడు హరిళ్చ్ళం దుడు చాచిన ధనము నంతటిని తన బాకీ కొరకు వసూలు చేయుట కై నక్షతకుని హరిశ్చిందుని చెంట నంపినాడు. నిర్ణయుడై కాళికుడు, గురువును మించిన శిష్యుడు నక్ష్మతకుడు వారిని నిము నము నిలువనీయక, వేదనల నిడినారు. శృంగార వీర రసాత్మకమగు పాత లను సృష్టించుట యింతకంటె నులభతరమే మొ ఈర్ష్యా (కోధములతో కూడు కాన్న యిట్టి పాాతలయొక్క- మనః (పవృత్తులను, ఆ (పవృత్తులకు దగినట్టి సంభాషణలను సృష్టించుబకు కవికి అనితర సాధారణమగు భావనా గాంభీర్య (పొగల్భ్యుము లుండవలెను. ఈ పాత చేష్టాదికములను గాంచుచు సంభాషణలను వినుచుండగా* నిత్యము మనకు గానవచ్చు (కోధమూరులే సాఇాత్కంరింతురు,

గౌరన కాలము5ాటికి ద్విపద యొక కావ్య ప్యకియగా స్వీకరింపబడినది సోమనాధాదుల వలె కేవలము మతోద్ధరణ కై ద్విపద యుపయోగింప బడలేదు ఆ మతావేళము చల్లారినది. ఆయావేశ పూరితమగు శెలి లేదు. క్రైలి రసవ త్తరముగానుండి, తేట తెనుగు పదములతో గూడుకొని జాతీయములు జాలువాజగా నావ్లాదమును గూర్చుచున్నది. సోమనాధాదుల (గంధములందువలె లక్షణ వైరుధ్యము గానరావు. ఈతడు పాస యతిని. వాడలేదు

ఇతడు ర-జ లకు యకి మైతిని పాటించినాడు. అప్పకవ్యాది లాతణికు లక్రీ మ్మైతి సమ్మతముగాదు. వీని సాంకర్యము జేయుట వలననే అప్పకవికి పోతన లాక్షణికకవి గాలేదు, అప్పకవి పోతన నిట్టా క్మేపించినాడుగాని, పూర్వ

శ్రీ0ప కవులు గొందరు వీనికి మైతిని పాటించియే యున్నారు, అందువలన నిందు రెండు మతములున్నవని భావింపవచ్చును. గౌరన,

1. “రతి నాయకుని యాజ్ఞ రంతుగా జాటు గతి నందియలు గల్గు గల్టన మోయ” £. రోటు పోయిన చెయ్యి జొయ్యి కంపరము వాటుగాలును శోలువలె నున్న నడుము” -_--

నని (పయోగించినాడు. “కాసుకు కన్ను గొనకః సంకకు బొమ్మగట్ట, బంటకు జెయ్యిచ్చు, 'పెండ్దాము కిడక”, వంటి _పయోగముల గావించిశాడు. ఇట్టి (యోగములు నన్నిచోడుని కావ్యమునను గలవు. కావున ఇవి గౌరన చేసిన (పయోగముకే ననియు, లేఖకుల పొరపాట్లు గావసియు భావింపవచ్చును. నవీన వ్యాకరణపు టొరపిడి రాబిపై నన్ని కావ్యములను గీటిడ నవసరము లేదేమొ,

“కట్టిన దొక బట్ట కప్పిందో తోలు అవి పయోగించినాడు. “కప్పినది" అశుదానికి “కప్పింది అనునది వ్యావహారిక రూపము. శ్రీనాధుడు “పొద్దు పోయింది జుండని బుజ్జగించి” అని వాడెనని (భీమ ఖండమున) తిమ్మకవి సర్వ లతణ సొారసంగహమున నుపయోగించెను.2 “రోసిందేటికి రోతలేటికి” అని ధూర్జటి కాళహా స్తీళ్వర శతక _పయోగము గలదు

నక్ష్యతకుడు మిధ్యా పర్మికాంతి నటియించి నేలపై కౌరగి దాహమని పరి తపించుచుండగా హరిళ్చుం దుడు జలాశయాన్వేషణ కై బయలుదేరి దారియందు విశ్వామ్మితునిచే సృష్టింపబడిన కపట మౌసిని జూచి యాతని కమండలులోని సీటిని నక్ష్మ్యతకుని కిమ్మని చేడెను. అపుడా కపటమౌని “నేనేల నీవేల నెల తుక యేం, పూని తపోవిఘ్నమునకిది [తోవ” యనును. నేనెక్కడ నీవెక్కడ

1. కాసుకు చిందమయ్యెడన్‌ , నభము కెగయు--- మొదలగునవి,

లి. హరిళ్చం[దోపాఖ్యానము = పీఠక, పు 9.

4రీలీ యని యభి[ప్రాయము. పూర్వ కవి [పయోగములుందేడకు మారుగ "ఏలీ యనియే చూపట్టుచున్నది. గౌరన ద్విపద కితః పూర్యముండిన యగారవమును దొలగించి తన ద్విపద కావ్యకన్యకు కావ్య _స్మకియలన్నిటి తోడను నలంకరించి సర్వాంగ సుందరముగ తిర్చిదిద్దినాడు. ఇందాతడుపయోగించిన జాతీయములు, నానుడులు 'పెక్కులు గలవు. "కల పుండ్డు గడిగి రషీంచెదో” (కడగండ్డు దీర్చియని యర్ణము) ఇ “ఉరిసిన పుండ్డపై నుష్పును జల్లి” “కలదె పాయసము బిఇంబేహి యనిన” ““తీపారు చక్కెర దిన్న యా నోర, వేపాకు మేసీన విధమున” “"లీమల గామల వఠె శిశువులాడుచుండంగ” “చెడు నొకొ చీర రాచిన బాము కాటు” “నాలుక నువుగింజ నానదు నాకు” “మొగిలు లోపలి నీళ్ళనమ్మి, దాన నీళ్ళు జల్లు, వేదురు డెందుగలడె?” “'గాదని ముకు (దాట గాలుదయ్యకుము” “*న్సీర్ర వట్టారునే నెయి్యి[దావి కొనిన” ఇట్టి (పయోగమును శ్రీనాధుడును గావించిశాడు. “దప్పిగొన్నట్టివారికా దప్పిదేప, సలిల పూరంబుపాతనొ యాజ్యంబు షితమొ"” (శృం, నై,.శ-5కి నేయి యుత్క్బృష్టమే యమునను దప్పిగొన్న వారికది మంచినీటి చేకీరును గాని, నేయిచే కీరదు.

శ్రరీ4 “అందని ఫలముల కజజ్దులు సాప” “కొఅవి కాదుల గోకి కొంటి _కొవ్వి"” “మును సిరివచ్చిన మోకాలి నొగ్గువనువున” బెరికి (బహ్మోస్త్రంబు బిచ్చుకమీద” "సురుగన్‌వంట యిల్‌ నొచ్చిన శశము గరుణ సేయకకూరగా వండదగునే” “ఉత్తుతర గద్య పద్యో క్తులకంటె. సరసమై పరగిన జను తెనుగు విశేషము _పసన్నతకు” ఇత్యాదిగా బాన చేసికొని చెప్పినను సోమనాధుని కావ్యములలో మతావేశముచే నాతనికి తెలియకనే సంస్కృత భూయిష్ట నమాస ములు దార్జిపోయినవి. గౌరన రచనలో ఆ ధాది గానరాదు. చక్కని తేట తెనుగు పదములతో రసమును చిప్పి౨జేసి రంజకముగా రచించు నీతడు. స్వభావో క్రి నుపయోగించి యధావద్వస్తు వర్ణనను గావించి ఆ పాతను గాని, దృశ్యమును గాశ్‌ మన క ద్ఞైదుట నిలుపుకు సుందర దృుశ్యముల వర్ణించు నపుడెంత అవ్హాదముగ నుందునట్టు చేయునో నటులే జుసప్ప కలుగునట్టున కడు సమర్థతతో జేయును, కాలకాశికని భార్య చూడుడెటులున్నదో : ” మెదుక పట్టిన తల మెడగండమాల, నుదిటిమీదటి సుడి నులిగొన్న బొమలు బుజ్ణు ముక్కును లొట్టపోయినగన్ను, వెజ్టి చూపును దెగి (వేంాడు చెవులు మిడిపండ్టు చిక్కిలి మీది పుల్పిరియ, బడివేలు చన్నులు బడబాడ్షినోరు రోటుపోయిన చెయ్యి జఊెఘ్ముకంపగము, వాటుగొలును తోలువఠెనున్న నడుము బద్దుపిక్కాలునంట బలసిన తొడలు, మొద్దు పాదంబులు ముడిగిన (వేళ్ల, గణుకు నల్లని మేను గలిగి దయ్యంబు మజపింప దగునుచ్చమల్లి చందమున గనుగొన రో'తైన కాలకౌళికుని, వనిత...” ఆయా ఘట్టములందు చేయబడిన సూర్యోదయ, సూర్యాస్తమయ చం దో దయ వర్ణనలు (పబంధములందువలె మనోహరముగ నున్నవి. ఒకొ్క-క్కసారి చిన్నచిన్న సంస్కృత పదముల గూర్చి అలిత లలిత

శీ0ివ్‌ వంగా రచించును. మాయా విష్ణుని యాశమ వర్ణన యిందుల కుదాహరణ కాగలదు. “కమలినీ స్థ్టలరుహ కమల వవాంత, విమల చం[దోపల వేదికా (ప్రాంత పరిపక్వ బహుఫల భారావన|మ, సరససాల రసాలకాలాాగకలిత, కలకింఠ శుకనీలకంఠ చకోర, కలకలళకారికా కలకలాపములు ఫలిత పుష్చిత లతా భవనాంతరాళి, చలిత మరంద నిర్ణరకణశిశిర కలిత మిశంద నంగత పికకీర, లలిత గీకామృత లఅహరీవిలోల కిన్నర కర వల్లకీనాదనుదిత, సన్నుత సారంగ కాబక _పముఖ కోమల వానీర కుంజ పుంజములు...” కొన్ని పట్టులయందాల కారిక మైన శెలి నుపయోగించినాడు. ళాద్ధిక, ఆర్థికాలంకారముల రెంటిని సొగసుగా గూర్చినాడు, “"ఏమందు నింక నిట్టేమందు విధిని, నేమందు వెట్టిన నెసకు (బాణము"” --అనునది యమకమునకును, సుందరి గాదిది గొబగు రాయంచః యంచగాదిది నడపారు (కొమ్మించు, మించు గాదిది రాచమెచ్చుల _పతిమ, పతిమగాదిది పచ్చిపగడంపులతిక లతిక గాదిది నవలావణ్య సరసి, సరసి గాదిది పుష్ప బొపువికరము" ఆనునది ము క్తపదగ స్తమునకును నిదర్శనములు, ఈతడొక యెడ రమణీియమగు శ్లేషను గూర్చినాడు. తక్షకుని గూర్చి చం్యదమతి పల్కినది. “శతి వాహ్యు డిల బుట్ట గుడ్డు తామసుడు, గతిచెడ్డ చెడుగు తెక్కలి బొక్కలాడు, బదవిహీనుడు జగ(త్పాణ భక్షకుడు వెదకి యీ వసవాల విత్తు నేమందు*ొ ఉపమా, స్వభాలోక్త్యలంకారములను విరివిగనే వాడి యున్నాడు గంగను శ్రీతో పోల్చి రూపకాలంకారమును గూర్చినాడు, "

406 “సుందరి గాదిది సొబగు రాయంచ, యంచ గాదిది నడపాంల (కొమ్మించు” అఆనునపు డపహ్నవాలంకారము,. చం[దమతి యడవిలో నడువలేకుండుటను చూచి హరిశ్చం[దుడు “మును సౌధ సోపానముల నెక్కలేని, వనజాక్షి యెబ్లైక్కై వరుస శ్రైలములు పటికంపు రాకట్టు పై నెక్క నలయు కుటిల కుంతల యెట్టుగుట్టలు గడచె ననువాంద రత్న దేహ? దాటనలగు ఘనకుచ యేరీతి గడచె ఘట్టములు?” అని చింతించును. ఈ వర్ణన పోతనగారి “వీణ జక్కుగ బట్ట వెల తెబుంగని కొమ్మ దాణాసనంబెట్టు పట్టనేర్చె” - అన్న పద్యచ్చాయను పోలియున్నది, ఇ్లే-- “కనలు హలము జందకళయునుదాచి ముని వేషముననున్న నుక్క-ంటి యితడు” '__అనునది ట్ర చతుర్వదనో (బహ్మ ద్విదాహురపరో హరిః ఆఫాలలోచన శంభు చుక తాతస్త పోనిధిః”--ఆను శ్లోకమును స్మృతికి దెచ్చు చున్నది. ఆయా ఘట్టములకును సందర్భములకును దగిన రసము లభివర్డి ౦ప బగీనవి. చంద్రమతి ప్కుతునిక్షై విలపించిన ఘట్టము కరుణ రసోల్బణముగ నున్నది. ఇంకను పెక్కూకావుల కరుణ రసము పోషింప బడినది. విక్వా మి్యతుని కోపము వర్షింపబడి నపుడు ర్మౌదరసము గలదు. చండాల పేట ఛ్చకానములు వర్శింప బడినపుడు వీభత్స రసము పోషింపబడికది, ఈకాన్యమున హాస్యరసము గూడ ఆటనట పోషింపబడినది. కాలకౌశికుని శిమ్యడు గురువు భార్యతో “రూపింప వికృతంపు రూపు నీకూపు పత్ని కట గొన నాకిటమీద గమనీయ రూపరేఖలుగల కాంత నమర నొక్కతె వివాహముగా వలయ

407 నని యొజ్జలిబ _కింద నాడు వాక్యములు విశిపింపనవి నీకు నిరసమౌనంచు నిది నేడు సౌందర్య మెల్పను [బ్రహ్మ బొదిమి చిక్కని రూపుసేసిన యట్టి రాచ కూతురుగాని రవ్వగాకుండ దాచిన మూలధన మెల్చిబెట్టి గోచికాడై. చావని గొనుచు నేతెంచి లాచియన్నాడు సీలా గొత్తిచూడ వాడెపో మన తలవాకిట నున్నవాడు" అని గురువుగారు చెప్పుమను దానికి విపరీతముగ నామెతో జెప్పి భార్యా భర్త లిరువురికిని జగడ మేర్ప్చరచిన యా శిష్యుని మాటలు నవ్వు పుట్టించు చున్నవి. ఈ కోవ కావ్యముల కితః పూర్వూము లేని సొబగునుకూర్చి హరిశ్చంద కి ధామృతమున నార్యధుల కొసగిన గౌరన మహాకవి, (పాతః స్మరజీయుడు. హరిశ్చం్యద కధ పూర్వోత్త ర భాగములను వెన్నెకంటి చం్చదశేఖర కవి. (కీ.ళ.1700) యను నాతడు ద్విపదలో రచించినట్టు గోలకొండ కవుల సంచికలో దెల్పబడినది, కవి ఓరుగల్లు నివాసి. ఇంతకుతస్ప దీనిని గుజించిన వివరములు తెలియవు. ఉత్తర హరిశ్చ౦[ద చరి తి కర్త గద్దె చం్యదశేఖర కవి. ఈ కవి వీర శైవాచార వశుడు. ఈ కృతి నీతడు చెంగల్వ రాయడని _పసిద్ధి జెందిన కుమారస్వామి కంకిత మొనర్చినాడు. చిత్తూరు మండలమున కుమారస్వామికి చెంగల్వరాయడని (పచారము గలదు. కావున కవి చిత్తూరు మండలమువాడై యుండును. ఈ కవి తన్నుగూర్చి యిట్టు చెప్పికొనెను. స. కాళవా స్తీవ చరణ పంకజ సౌరభ [భమరాయమాన వీర శ్రైవాచార విశ్రుత గద్దె తి, మదరాసు (పాచ్య లిఖిత వుస్తక భాండాగారము డి, నెం 1028-- కాగిత్మపతి

ఉీ09 వీర భ్యదాచార్య విభు తనూజాత దీజన స్తోత వాగ్దేవి కటాక్ష రాబిత సాహిత్య చస పోషణాంక సావధానానేక శాస్త్ర విజ్ఞాన కో విదు సానన గోతాద్ధి చంద చంద శేఖర కవీశ్వర క లతంబసుచు”

ఈ (గంధమున కాకర మేమియో తెలియ రాకున్నది. రామాయణ

కధయంతయు గడిచిన పిమ్మట, థ్రీరాము డయోధ్యలో కులాసహాగా కుండిన సమయమందు శ్రీరాము డగస్త్య మహర్షిని హనుమంతునియొక్క_ మాహాత్మ్యమును గూర్చి యడుగగా నగస్తుడాతనికి రామాదుల వూర్వువృత్తాంతములను సవి స్తర ముగ తెలియపరచును. ఇది యుత్తర రామాయణకధ, పూర్వకధ యుత్తర కధగా చెప్పబడినది. ఈ కవికూడ నా మార్గమునే అవలంబించి దీవికి ఉత్తర హరిశ్చంద కధయని 'పేరిడినాడు, హరిశ్చందుడు విశ్వామ్మి తుని పంతమువలన పడరాని యిడుమలను పడి, చివర కాతని యను గహము వలకనే, ఏడు దీవుల కధిపతి యయినాడు. అతడు కులాసాగా రాజ్యము చేయుచు ఒకనాడు కొలువు దీర్చి యున్న సమయమున అతని మం్మతులు చూచి, విశ్వామి తుని కాపమువు పొందబోవు నాడుగూడ నాతడిటులే కొలువుండ్కి వేట కేగినాడని పూర్వకఖా స్మృతిని కలిగించును. అక్కడనుండి పీకి పూర్వజన్మ వృత్తాంతము వర్ణింప -బడినది, కావున సీ క్రథ యుత్తర హరిశ్చయట్‌ కథ మైనది, హరిశ్చం్యద కథను గౌరన రచించి యుండుటను గాంచి యీతడీ కథను రచించి యుండును, కాన నీ కవి గౌరన కర్వాచీనుడని భావింప వీలగుచున్నది. రాని ఎంతటి అర్వాబీనుడో నిశ్చయవూగ జెప్పుట కష్టము.

ఇందు హరిశ్చందాదుల పూర్య జన్మ వృత్తాంతము, చంద్రమతీ హరిశ్చుందుల వివాహము ఆ రాజదంపతులు విపత్తుల నందుటకుగల కారణ ములు, నలకూదరుడు తక్షిక కాప కారణముగా, లోహితాస్యుడై. జనించుట,

యముడు వీర బహుడగుట, కని కాలకాశికుడగుట, హరిశ్చంయదుడు రాజసూయ యాగమును జేయుట, మొదలగు నంశము లన్ని య వర్ణింపబడినవి,

409

ఈ కవి సంస్కృతాం్యధ పదములను సమముగ _పయోగించినను, అచ్చ టచ్చట కేవల సంస్కృతపదనమూవా రచన గావించినాడు, ఇందు కాతడు గావించిన సముద వర్ణన యుదాహరణ కాగలదు.

సీలాల నింగిపై మినుకు మినుకు మను తారలు హరిత దీర్థిక యందు కనుపట్టు తామరలతొ నుపమాసముకు సంతరించుకొన్నవి. ఇదే విధముగ సూర్యాస్త మయమున సామాన్యముగనే ముకుళించుకొకు పంకజమునకు, కమలినీ భామ విరహ వేదనా భారము కారణము% దెల్పబడినది. ఈ రెండు భావము లును మనోహగముగి నున్నవి. చివాంగపురాణము*

కర్త భద లింగ కవి (కీశ. 1580 (పాంతమందుండినాడు. “సానంద చర్మిత” ద్విపద కావ్యమీతని (గంధాంతరము. ఇందు దేవాంగ బుషి యొక్క చర్మిత దెల్పబడినది. ఇది _బహ్మాండ పురాణాంతర్గతమైన "దేవాంగ బున చర్మితకు తెలుగు సేత.

(బహ్మ సకల చరాచర సృష్టిని గావించియు. దేవన మానవుల మాన సంక్షణార్థము వస్త్రములను నృజింపలేకుండెను, ఆ కార్యమున కింకొకనిని సృజింప శివునకే ళ క్రి గలదని (బహ్మ దెల్పగా, శివుడు తన సంకల్ప సిడ్ధిచే బుషి నొకనిని సృజించి 'దేవలుడని నామకరణము గావించి యాతనితో నిట్లు చెప్పెను. “పూర్వము నావలన వేదముళు పుట్టినపుడు వావితోగూడ సర్వ లోకాలంకారములగు దారములుగూడ బుట్టినవి. అది మొదలవి విష్ణుని నాఖీ

శ. _పాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారము-డి:నెం. 968-.ఇది [కీ.శ

1886 లో ఆరాధ్యుల వీరేశలింగము పంత్కులుగారిచే ముుదీత మైనటులు తెలియుచ్చున్నదిగాని నాకది లభ్యము కానందున కాళ ప్మతమునే జదివితిని,

ఉ10

కమలమునందున్న వి. నీవా విష్ణుని యొద్దకు బోయి యాతంతువులను సంగ హించి నీ నేర్పుకొలదిని దివ్య వస్త్రములుగా జేసి మాన సంరక్షణార్థ మెళ్టర కొసగుము దానివలన నీకు కీర్తియు, దేవాంగుడను నామమును గలుగును.”

ఇది ఏడా క్వాసముల [గంధము (పదమాళ్వాసమున దేవాంగ బుషి, శివుని పనుపున వస్త్రమును నేసీ, చేవతలకిచ్చుట, పిమ్మట శంకరాదుల యను మతిపై కళ్యపుని ప్పుతికను దేవద త్ర్తను వివాహమాడుట

ద్వితీయాళ్వాసమున దేవతలతో యుద్ధము, పుత జననము, తృతీయా శ్వాసమున ఈతడు పుష్పదంత _పమధుడై పార్వతికి శివుడు చెప్పిన కధలను రహస్యముగ విని కాపోహ హతుడైన వృత్తాంతము,

నాల్గవ యాళ్వాసమున పుష్పదంతుడు ఖేతాపడై భువికివచ్చిన విష యము- (ఇది వి కమార్కుని కధయే)

అయిదవ ఆకశ్వాసమున వరరుచిగా దేవాంగుని యవతారము. (ఈకథ విద్యావిహీ నుడుగా నున్నప్పటి కాళిదాసు కథవలె నున్నది.)

ఆరవ యాళ్వాసమునందు, _ ేవాంగుడీశ్వరుని- యాదేనుసారముః కల్యాణ కటకమునందలి ఒక వీపుశకు, దివసాశిగా జన్మించి ఆ పురరాజు ప్కుతుకకు శివదీక్ష నాసగుట, ఆరాజు తన చర్యకు కినుక వపొంచి అతనిని కత్తుల చెజపొలయందుంచగా, దివసాశ దానిని యోగద్భష్టిచే నెరిగి, మృగము లను చతురంగ బలముగా మార్చి, రాజును యుద్ధమున సంహరించిన వృ త్తాంత మున్ను,

చిట్టచివర చేవరదాసి అవతారము, ఈయవతారమున నీతడు జైనులను వాదమున నోడించి వీరతై వాచారమును (పతిస్టించాడు _ (చేకరదాసికి ముద నూరి రామేళ్వరుడు గురుడట.)

ఈ _గంధమునందుకం టె నీతని కవిత 'సానంత చరిత" మందు రుచికర ముగ నున్నట్టు తోచుచున్నది,

త్త] [గంధారంభమున, వీరశైవ వాజ్మయ స్థాసనాచార్యులై న బసవేశ్వర, సోమేశ్వురులను స్తుతించినాడు. అక్కడక్కడ శబ్ఞాలంకారాములను వాడి, రచనకు సౌందర్యమును గలి గించినాడు. బగంధారంభమున ముదునూరి కటకాభిరామువి స్తుతించిన సందర్భముగ ము క్తపద్మగ స్తమును పయోగించినాడు. “శ్రీరజతాచల శృంగ వివారు హార కర్పూర నిభాంచి తాకారు తాపస మావ దర్పణో దీప్తు దీవితగణ పద్మ దివ్య షట్బరణు చరణ పద్మానత సన్ముని (పవరు వరవర్జ్ణనీయత వామార్థదేహు” ఈతడు గావించిన కాళహస్తి పుర వర్జన సొగసుగా నుండి యీతని వర్ణనా పొటవమును చెప్పక చెప్పుచున్నది. ““కారిన్య గుణములు దలుగ వచ్చోట పాఠీన నేేతుల పాలిండ్లగాని చంచలత్వంబులే జనులందు లేవు చంచలాక్షుల విలోచనముల గాని అలవడ వెవ్వరి యందు జొడ్యవబలు నలినాయతాకుఠ నడవులగాని లేము లెవ్వరి యందు లేవు భావింప లేమల నడుముల లేములే గాని" అ సిరఫ్‌ జాత

సీడీల జీవాంగ పురాణముః కర్త వీరన. అసమ్మగము. పృతములన్నియేు. తార్మారుగా నున్నవి. కొన్ని పృతములు చివర తునిగియన్నవి. _(పధమాశ్వాసము మామే గలదు. [గంధారంభము లేదు. [గంధాంతమున (బహ్మాండ పురాణాంతర్గత గాధనే తాను దెల్పినట్టు కవి చెప్పకొనెను కాని ఈ కవి వంశాదికము జేమియు తెలియుట లేదు. ఉపలబ్ద్బమగుచున్న _గంధమున 'దేవాంగని జననము, వివాహము జేవతా వస్త నిర్మాణములు గలవు, _బేవదత్త సౌందర్యమను వర్శించు నీ [కింది ద్విపదల వలన నీతని కవనము నిర్జుష్టమై యించుక గంభీరమై చదువుట కింపుగా నున్నదని తలియును, “అడుగులో గాకివి అలరు కొంజిగురులొ మడములొ గాాకవి మల్లె పూచెండ్రా వరకూర్మములొ గాకవి వనిత మీగాళ్లా శరధులొ గాకవి సభియ చిరుదొడలొ పసిడి యరటుటొ గాకఏవి పణతి యూరువులొ యిసుక దెన్నెలొ గాక యింతి జఘనములౌ హరి మధ్యమొ గాక అంగన నడుమొ నెరి శంఖమొ గాక నెలత గళంటొ” మార్క ౦డేయ పురాణము క్త ఎల్ల కర కృష్ణయార్యుని ప్కుతుడయిన, నరసింహకవి. ఈచడు [కిళ. 1580 _పాంతమువాడు కాదగును (గంధారంభమున కొమరవోలు 5, థ్రీ వేంకటేశ్వర (పాచ్య పరిశోధనా సంస్థ ఆర్‌.నెం. 994-- ఢి, శ్రీవేంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరికోధనా సంస్థ _గంధాలయము= అర్‌ నెం. 182.కాగితప్రతి

శ్రీ 1లీ రాజగోపాలుని (పస్తుతించి, ఆదైవమునకే గంధము నంకితము గావించెను. లక్మణార్యుడీతని గురువు. పూర్వకవి స్తుతిలో నన్నయ. రంగనాథులను పేర్కానిశాడుగాని మార్కండేయ పురాణకర్త యయిన మారనను పేర్కొన లేదు. మారన యీతనికి పూర్వుడే. ఇది మార్కండేయ ముని చరితగాదు. పద్మసాలీల వంళ వృత్తాం తమునకు చేందిన మార్కండేయ పురాణము సంస్కృతమున గలదు. దానికిది ద్విపదానువాదిమై యుండును. పద్మసాలఖ్యుల యభ్యర్థనాను గుణముగ తానీ (గంధముకు రచింప పూనుకొనివట్లు చెప్పినాడు. ఈతడిట్లు “గంధరచనచేయ నూపొంపుచుండ “నిల మేఘచ్చాయ నెగడెడి” కొమరవోలు రాజగోపాలస్వామి స్వప్నమున సాకజాత్కరించి తనక్తి బగంధము నంకితము గావింపుమనినాడట, సృష్ట్యాది నుండి _కమముగ మార్య-ండేయుని సుళుడైన భవనా బుషి చరిత వరకు నిందు వర్ణింపబడినది. మనువుల యొక్క చరిత వర్ణింప బడిన పిమ్మట భృగు మహాముని యొక్క య్యగ తనూజుడైన ధాతృనకు శివుని వరమున, మార్కండేయుడును పుతుడు జసనించెను. ఈ మార్కండేయనకు భావనా బుష్‌ జనించెను. ఈ భావనా బుషియే పద్మసాల వంష్యల మూలపురుషుడు, భావనా బుషి తర్మడి యాజ్ఞచే పష్టు; గర్భమందున్న తంతువుల నాతనిని (సన్నుని చేసుకొని తీసుకొని ఎల్లరకును వస్త్రముల నిర్మించి యిచ్చినాడట. భావనా యిుషి జన్మకారుడు _బహ్మ, ఈ భావనా బుషి యాధిక్యమును

వర్టించి, ఈతని చర్మితతోనే గంధ సమా ప్రి గావింపబడినది, ఈతని వంశీకు లైన పద్మ సాలెలు, ఒంటి కంబపు మేడను సాధించి రనియును, కాలువసేనుని రణరంగమున గూల్చి రవియును కవి వర్జించినాడు.

"బహు పుణ్యమూర్తులు భండారు వాడ

విహిత కులాచారి విఖ్యాత యశులు

కంటకులను () వొంచి ఘనత వహించి

ఒంటి కంభము మేడ యొనర సాధించి

శీకేత్త

భావనా బుషి వంశ్య భవులగువారు

వావిరి ముల్గోకవాసుల కెల్ల

నెనరొప్ప బంచవన్నెల వస్త సమితి

నిన చంద సాక్షిగా నిచ్చినారు

కాలువ సేనుని కదన రంగమున

నేలగూల్చిన రణ నిపుణులన్వారు

ఆలరాజ సంస్థాపనాచార్య బిరుదు

లలరు ఆఖరులు నుద్యత్పఏతాపకులు

పద్మ తంతువులచే (బబలి లోకముల

బద్మ సాలాఖ్యులన బరగడు ఘనులు” ఇందు వీరు రణరంగమున గూల్చిన కాలువసేనుడు పల్లవ రాజై యుండునేమొ నని నిడదవోలు వెంకటరావుగారనిరి, కాని, ఆతడు పల్ప వరాజుగాడు. పురాణములందు వర్డి తుడి స యొక రాక్షసుడు, ఆరావ్షనుని వీరు గూల్చినట్టు చెప్పబడినది. ఈ కాలువ శేనుడు విశాలాక్షమకు పట్టణమున నుండిన నతి గర్వియయిన రాక్షసుడు, అంధకాసురుడు తారకుడు సీంధురాసురుడు, జిహ్వా సదుడు మొదలగు వారీతని యల్లుం్యడు, వీరొకనాడు సకల శృంగార ములను చేసికొని, మామను దర్శింప టోవుటకు నిశ బయించుకొని కట్ట వస్త్రములు లేనందుకు కడు చిన్నబోయి, మామకాసంగతిని విన్నవించిరి. కాలువసేను డపుడు, దేవతలకు వస్త్రములను నేసి యిచ్చుచుండిన భావనొబూ షి రాకపోకలను గనిపెట్టుచు, అకడొకనాడు మగ్గమును వెలుపల మరచిపోగా దానిని గొవితెచ్చి నూలు లభ్యము కానందున నారనుదెచ్చి నారవస్త్రములను విర్మించి రాక్షసులెల్ల రకు నిచ్చినాడు. వావనాబుషి యీసంగతిని తెలిసికొని కాలువసేనుని పెకి యుద్ధమునకు వచ్చి, ఆ కదన రంగమున నాతని కూల్చివేసినాడు. ఇందలి శవిత సరసముగ మృదువుగ నున్నది.

తీ15 మార్క 0౦డేయ పురాణము? ఇదియును వెనుకటి [గంథమువలి పద్మ సాలుల వంశ చరితను దెల్పు (గంధమే. ఇదికూడ సంస్కృత (గంధమునకు దెనిగింపని అమ్ముదిత [గంధ నూచిక యందు దెల్పబడినది. దీని యందెనివిజాశ్వాసములు గలవు, 1-8 అక్వాసములలో (ని రచయత, గజవెల్లి గురవప్పగా దె్బబడినాడు. మరల 5-8 ఆఅళ్యాసాంత ద్విపదలలో పర్వతమంతి లింగానానూత్యుడీ కృతి కర్తయని చెప్పబడి కాడు. ఇందుకూడ సృష్ట్యాదినుండి మొదలిడి భావనా బుషి జన్మము వరకును గల చర్వితను వర్ణించినాడు. పిమ్మట పద్మ సాలుల పర్మాకమాదులు వర్ణింప బడీనవి* పిమ్మట మృకండు మహామునికి మార్కండేయుడు జనించుట, చిట్ట చివర, మార్కండేయ ముని శివుని గూర్చి తప మొనర్చి చిరంజీవి యగుటయు వర్హితమైనవి. మార్కండేయుడు శివుని గూర్చి తప మొనర్పగా శివుడు [పత్యకమై రాడు* అపుడు శివుని గూర్చి మార్కండేయు డొనర్చిన స్తోతమును కవి యాంట(ధ్రీకరింపక, సంస్కృతమున నష్లే యుంచినాడు, ఇందలి కవిత్వము నిర్దష్షమ తనవారుచున్నదీ. భావనాబుషి కాలువ సీనుల యుద్ధ సందర్భమున ఆ సన్ని వేళమునకు దిగినట్టు గావించిన సంధ్యా వర్ణన రమణీయముగనున్నది. “ఏరునిచే నెల్సి వెస దానవుడు 'ఘోరాజిలో నేల గూలు నటంచు చమరుల కెరుగింప నరుగు చందమున గమల మి్నితుడు (గుంకె కడు వేగమునను ఆరయంగ వీరుడు ననురుల దునుము 7. థీ వేంకటేశ్వర (ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ 1గంధాలయము-- ఆర్‌ నెం. 680-కాగిత పతి.

తీ16 బరగ రక్తచ్చాయ భంగి దిక్కులను వెలయంగి గెంజాయ విలసిల్లునంత హెౌలుపార దనుజుడీ పోరిలో జావ ససురులు తల దాల్చునట్టి చందమున బిసరుహ నిచయంబు వీగువెల్ల నుడిగె భోరున దై త్యుని బొరిమార్ప నురలు వీరువిపై పుష్ప వృష్టి వర్షింప బొలుపారగా గూడ భోగిన భంగి నెలమి జుక్కుల పం క్తుళలంతయు నొప్పె” రు క్మాంగద చరి (తి అము దితము కృతి కర్త కవిగిరి లేక వేంకటగిరి. ఈతడు కాహాజీ మహారాజు బంధు వును విచితరాయని కుమారుడును నగు ఖండోజీ రాయని యాస్థానకవి. ఈతడు కృతుల నన్నిటిని యాతని యాచేశానుసారము రచించినాడు. విచి [తరాయ వతంసుడని యీతనికి బిరుదు గలదు. “ఈతని పోషకుడగు ఖండోజీ, యీ బిరుద నామముతో సంబోధించిన సన్ని వేళమును బట్టిచూడగా, కవిగిరి ఖండోజీ తంగడి నాటీ నుండియు నాతని యాస్థానమున నుండెశనియు, నందుచే దన తండి పేరితో నున్న బిరుదముతో ఖండోజీ సంబోధించెననియు స్పష్టమగు చున్నది ”* గిరిరాజీతని సోదరుడు. 8. తంజావూరు సరస్వతీమహలు (గంధాలయము, ఎఫ్‌ నం. 858_ కాగిత పతి 9. దక్షిణ చేశీయాంధ వాజ్యయము- ద్వి. ము- పు, 288 కవి వంళ మూల పురుషృక్సు గోపాలమంతి. వీరాపస్తంభ సూ తులు,

తీశా అభినవదర్పణను, మటికాచల మాహాత్మ్యము, నను పద్యకావ్యము లీతని యితర కృతులు. పరమ భక్తుడై వకాదశీ _వతమును జరిపి ముక్తిని గాంచిన రుక్మాంగద మహారాజు చరి్కితమిందు వర్ణింపబడినది. ఇదియే మోహినీ రుక్మాంగద కథ యని సొమాన్యముగ నందరనుకొను కథ. ఈకవికుకవి నించనుగావించినాడు, ద్విపద కవులలకో కుకవివిందగావిం చినవారిలో నీతడొకడు. ఖండోజీ రాయడీతని పిలిపించి, “మత్సి9ియముగా కమలాతపేరి' నొక కావ్యమును చెప్పుమనగా, కవి సకల పుణ్య శ్లోక సత్క-ధల రాశియయిన రుక్మాంగద కాజు చర్వితను చెప్పుటకు నిశ్చయించినాడు. ఈ కధ (బహ్మాండ పురాణమున గలదు. ఈ రుక్మాంగద చరితమునే (కీ శ. 15వ శతాబ (పారంభమున [వెఢకవి మల్టన పద్య కావ్యముగ సంత రించెను. ద్విపద కావ్యమునకును పద్య కావ్యమునకును గొన్ని యెడల భేదములు గలవు (1) రుక్మాంగదుడు (_బహ్మ సృష్టించిన మాయా మృగముల నన్నింటిని ఖండీంచి మందర (పొంతమునుండి మగుడి తన పురమున కేగచున్న సమయమున ఆతనిని మందర పర్వతముపై మోహిని యున్న స్థలమునకు పంపుట కె (బహ్మ కాలజి త్తను రాక్షసుని సృష్టించినట్టు ద్విపదకావ్యమున గలదు. ఈతడు మాయాతిపసి వేవమును పూని శివుని పూజింప వలెనని రుక్మాంగదునికి బోధ గావించి మండర్నాదికి పంపును. కావి ఈ కాలజిత్తు (పసక్తి పద్యకావ్యమున గానరాదు. ఈ కాలటిత్తు మాయా తపసి వేషము వేసికొనుట హరిళ్చం[దోపాథ్యానము లోని మాయా వశిష్ట పాతని దలపునకు దెచ్చుచున్నది (2) రుక్మాంగదుడు మంధర పర్వతమున కేకెంచిన వార్తను మోహిని చెలుల వలన వినినట్లు ద్విపద కాొవ్యమున గలదు. కాని పద్మకావ్యమున 27)

శీ18

మోహినియే తెలిసికొనినట్టు, “ఆరుగుదెంచుటాత్మ వీక్షించి” అని గలదు.

(8 మోహినీ రుక్మాంగదలు పురమునకు మగుడి రధారూఢులై పోవుచున్న సమయమున వారి రధము (కింద నొక బల్లి పడుట తటస్థించును ఆ బల్లీ వాలము తెగి బాధపడుచుండగా రుక్మాంగదుడు దాని బాధను గాంచలేక జాలి జెంది దానిని చేతిలో నిడికొని బాధ నివారించుటకు యత్నము చేయచుండగా మోహిని బల్లిని అంటరాదనియును? అంటినచో పాపము సంభవించుననియు పల్క_గా, నా గృహ గోధికము మోహినిని జూచి “కరుణ యొకింతలేక యిట్టాడుట” థావ్యము గాదనియును, “మహాధ్య్వరములు (పాణి రతకు సదా సరిగా వని పల్కు వేదముల్‌” అనియు నన్నట్లు పద్యకావ్యమున రచింపపడినది. కాని ద్విపద కావ్య మున బల్లి మోహినితో పల్కినట్టు లేదు

(శ్ర) గృహ గోధికము పూర్వజన్మమున తన భర్తకు సిద్ధురాలౌసగిన మందిడగా, నామందు మ్మాత దప్పి అతడు మరణించి నట్లు పద్య కావ్య మున గలదు, కాంతునకు వలపు మందిడిన అపరాధమునకైై (బహ్మ యామెను బల్లివ్వై పుట్టుమని శ పించినట్టును పద్య కావ్యమున గలదు. కొని ద్విపద కావ్యమున నిట్టు లేదు. మందిడగా, ఆమె భర్త ఆమె వళమగుటకు బదులు సిద్ధురాలి వశమయి నట్టును, మందీడిన పాపము వలననే యామె గృహ గోధికముగా జన్నించినట్టును గలదు

(5) రుక్మాంగదుడు మోహినిని గొనివచ్చి తక్కిన నూర్లురు భార్యలను జూచి, కానింక మోహిని యొక్కతెతో మ్మాతమె నుండగల వాడనని చెప్పగా, వారందరును కుపితులై తాజును దూజ బల్కుదురు.. అపుడు పట్ట మహిషయైన సంధ్యావ? యేతెంచి వారట్ల్టు పతిని నిందిచుట పాపమని దెల్ఫ్బి, వారికి పతిివతా ధర్మము నుపచేించి, ఆ సందర్భమున విష్ణు శర్మ యనునొక విపునికథను దెల్పుట, ద్విపద కావ్యమున గలదు, ఈ కధాప్రసక్తి పద్యకావ్యమున గానరాదు, ఖో

419

(6) ఇటులే, మోహిని రుక్మాంగదుని ఏకాదశీవతమును మానివేసి తనతో నుండి సుఖోప భోగముల ననుభవింపమని చెప్పినపుడు గూడ, సంధ్యా వళ యేతెంచి, ఆమెకు పత్నివతా ధర్మమును బోధించి, 'విస్ణుళర్మ" కథను జెప్పినట్లు పద్యకావ్యమున గలదు. కొని ఈ సందర్భమున సీ కధ్మాపన క్రి, ద్విపద కావ్యమున గానరాదు. ఈ కథ పై “విష్టుళర్మ" కథతో నించుక భేదించుచున్నది.

(7) మోహినీ దేవి రుక్మాంగదుని ప్కుతుడు ధర్మాంగదుని చంపమని కోరి నపుడు సంధ్యావళి ప్పుతుని కొరకై శోకించినటులు ద్విపదకావ్యమున విపులముగ గలదు. ఈ ఘట్టము పద్యకావ్యనున సంక ప్రముగనన్నది ఈమె శోకించిన ఈ ఘట్టము హృదయ విదారకముగ నుండి కరుణ రసమును చక్కగ పోషించుచున్నది.

(8) రుక్మాంగదుడు తన పుతుని చంపుటతై కరవాలమునె త్తి యాతని మెడ నరుక నుంకించిగా? విష్ణువుయొక్క మాయవలన నా ఖడ్గము పువ్న మాలయై ధర్మాంగదుని కంఠము నలంకరించును, ఇట్టు జరిగిన వెంటనే నారదాది మునీశ్వరులు తన్ను 'సేవింపుచుండగా (శ్రీమవి విళ్లువు రుక్కాం గదు నెదుట _పత్యతమైనటులు పద్యకావ్యమున గలదు, కాని చ్విపద కావ్యమున ఖడ్గమట్టు పుష్పదచామము కాగానే రుక్మాంగదుడు “భార తప్పెనో లేక తనయ మోహాంధ కారమునను కేలు కంపించె నొకొా; కాకున్న నాచేతి కలితాసిధార సాకల్య మీవెంట జరుగునేయనుచు,"” విత

ర్కించినట్టు ద్విపద కావ్యమున నున్నది, అటులేఆతడు రెండు సారులు ధర్మాంగదుని కంఠము (దుంపబూనుట రెండుసారులు న్మాప యత్నము విష్ణుని కరుణచేవమ్మగుట మూడవసారి _పతిజ్ఞ యొశర్చివేయబూనగా ఫ్రీ మహావిష్షువు పసన్నుడై సాఇాత్యరించుట జరిగినట్టు ద్విపద కావ్య మునగలదు. (9) విష్ణుమూ ర్తి రుక్మాంగదునకును, భార్యలకును వెంటనే ఘోక్షము నొసగి వై కుంఠమునకు దోడ్కొని పోయినట్టు పద్యకావ్యమున గలదుః రుక్మాం

490 గదునింకను కొన్నిదినములు భూలోకమున నుండి రాజ్యపాలనము గావించిన పిమ్మట వైకుంఠమునకు రష్మెని శ్రీ మహావిష్ణువు చెప్పినట్టు ద్విపద కావ్యమున గలదు.

(10) రుక్కాంగదు జేకాదశ్మీవత మొనరించిన వారందరకును వైకుంఠ వాసము నొసగవలెనని దేవదేవుని కోరగా నాశడా వరమును భక్తున కొసగి, సంధ్యావశీదేవి పాత్యివళ్యు ధర్మమును (పళంసించినట్టు ద్విపద కావ్యమున గలదు.

(11) మోహిని తాను రాజునతమును. చెబుప బూనినందున తనకు గతు బచేమయు నుండబోసనియును తనను మన్నించి కాపాడ వలసినదనియు పతశ్షివాహనుని (పార్టి ంచినట్టు ద్విపద కావ్యమున గలము. ఈ్మపసకి పదణశావ్యమున గానకాదు. _బహ్మదేవుకు తనకప్పగించిన ధర్మమునే తాను నిర్వర్నించినటులామె! భావించిన దేమొ

(15) మోహినీదేవి రుక్మాంగదుని యనుజ్ఞవడసి మందర్నాదిని గొల్బుట మె మరల మందర పర్వతమున కేగినట్టు ద్విపవ కావ్యమున నుండగా, పద్యకావ్యకర్త నామె సంగతినే తడవలేదు.

ఈ కావ్యము రసవంతమై వర్ణనాదులతోను, నలంకారాదులతోను నాప్పారుచు (పొఢమైయున్నది. కవి కావ్యస్తుతి నెక్కూడుగా. గావించు కొనలేదు. “సరస రఫెలంకార సార్ధపదంబు లిరవొంద చెలువొందు నీ మవికథను” అని మ్మాతమే. చెప్పినాడు, ఈ కావ్యమునందు వర్ణనా దాహుళ్య్ళము గలదు, ద్విపద కావ్యములందు వర్ణనలు స్వల్పముగ శుండునను నుక్తికిది యపవాద మైజెన్నాందుచున్నది. కావ్యా రంథమున గావించిన న్లైమిశారణ్య వర్ణన, మందర పర్వతవర్ణన, ఏకాదశీ _వతమును జేయనవుడు నగరము నలంకరించిన వర్ణన లిందులకుదాహ వణములు కాగలవు యముడు పాపులను పెట్టు బాధల వర్జననుకూడ సొగనుగ గావించి నాడు. వానిని చదువుచుండ నిజముగా భయము గొల్ప్బుచున్నది.

తలి ఈ కవి _గంధమున ననేక జాతీయములను నానుడులను (పయోగించి ఇ లికి సొగసును గూర్చినాడు,

“* సేతల తోడి జాగరణము నిప్పున చదలంట నేర్చునే ముచ్చును తేలు గుట్టిన యట్లు రెంటికి చెడిన రేవడి నైతిని చల్లకు వచ్చి ముంత దాచుట ముసుగు లోపలి గుద్దులాట ఎలుకకు మార్దార మేడ్చినట్టు కడుపులో చేయి బెట్టి కలంచినట్లు”

ఈతని శై లియందు సంస్కృతపదము లెక్కూవగా నున్నందున (పౌడమై

తనరారు చున్నది. ఉదాహరణమునకు మందర పర్వత వర్ణనను గనుడు “సమద తరగాన సందవచ్చంధ? మణివారి నిర్హరి మర్ద మచేభ? రణ కే? ఘుమారవసముత్పన్న కుటిల _పతి ద్వాన కుష్యజ్‌ మృగేం్యద చటుల దంష్టాాతప శమితాంధకార కందరంబులను సత్క్మట దరము మందరంబున గాంచి...”

కొన్ని పట్టులందు ముద్దులుగుల్కు తేట తెనుగు పదములను కూడ గూర్చినాడు. శివుని వర్ణన సుందరముగ నున్నది.

(ప్రజలందరును కూర మృగములు తమ్ము బాధించుచున్నవని మొర బెట్టు కొనగా రుక్మాంగదుడు వానిని వధించు. నుద్దేళ్యముతో వేటకు బయలు జికును. అపుడు సంధ్యావదేవి యేతెంచి వేటా జూదము* మున్నగునవి వ్యసనము లనియును, ధర్మపరులగు రాజుల కవి తగవనియును జెప్పిన వాక్యములు నీతి భరితములై యున్నవి.

శ్వీలిలి ఈ కవి సంధ్యావశీదేవి ముఖమున మూడు నాల్గుస్థలములందు పతివతా ధర్మము నుపదేశించినాడు. పత్కివత లెట్టుండవలెనోః పతి భక్తి లేని స్త్రీలెట్టి జన్మములను పొందుదురో మున్నగు వాని నన్నింటిని వర్ణించినాడు. ఈ కవి గావించిన విష్ణుశర్మ థార్య వర్ణనము హరిశ్చుందోపాభఖ్యానము లోని కాలకౌళికుని ఛార్యవర్ణ నమును బోలి 'యుండి జుగుప్పను గొల్పుచున్నది. “తుప్పుబట్టిన మేను తోరంపు గూను గొప్పైన నడుము ముందుకొన్న వాగడుపు బొడిపె కట్టిన నె త్తి బుడ్డు మూతియును పిడతటి పై కంది పెట్టిన నుదురు చుండు రాలెడి తల సుడి గొన్న బొమలు కండకన్నులు తుటై గట్టిన పెదవి గొంచి మోరయు మహాాకూర దృష్టియును నించ బోయిన కాలు యొత్తిన చేలు చివ్వల సగముగా దెగి | వేలుచాట వీనులును నవ్వినట్టనె యుండు నలి మిట్ట పండు” ఈకవి యొకానాక సందర్భమున దయ యొక్క యౌొత్క్భృష్ట్యమును నిరూపించినాడు. ల్‌ “దయగల చోట దగులు సంపదలు దయగల చోటను దనరు సక్కీర్తి దయగల చోటను ధర్మంబు వెలయు దయగల చోటును దైవంబు నిలుచు తపములు (నతములు దాన ధర్మములు జపములు [పాణ రక్షకు సరిగావు కావున దయగల ఘనులకు నెల్ల నేవి యసాధ్యంబు లిహ పరంబుఇన్ను”

తీలలి ఈ ద్విపద పంక్తులు మహాకవి, షేక్సిపియర్‌ దయను గూర్చి చెప్పిన పంక్తులను దలపువకు దెచ్చుచున్నది (14691012౧1 0€ ౪8౧169 4-1) ఇటులే ఈత డింకొక యెడ సత్యము యొక్క యౌత్క్బృష్ట్యమును వరించినాడు. వ! ఓ్‌సతత విద్యాదాన సప్త సంతాన వితత మవోదాన వితతులెన్నైన సత్య వాక్యంబుతో సరి కాయరాదు సత్యంబు కెవల్య సాధకతమము సత్యంబు దప్పిన సమయము సంపదలు సత్యంబు దప్పిన సత్కీర్తి చెడును మీరి కల్లరి కాలమృత్యువు కొని కోరి సత్యము బొత్తుకుడువ ఇన్నడును”

(గంథారంభమున సరస్వతీ శివ, గణేపలను స్తుతించుట వలన సీకవి యద్వ్రైతియని తెలియుచున్నను, నీ ్యగంథమును బట్టి చూచినచో నీతనికి విష్ణువు నందు పీతి యొకుూడని యనిపించును. విష్ణువీతని యిష్ట దైవనుయి యుండ వచ్చును. "

ఈతనికంటె పూర్వమీ రుక్మాంగద చరితను చదలువాడ మళ్లిన ద్విపద కావ్యముగా శ్రీ శ, 1680 (ప్రాంతమున రచించినట్లు తెలియుచున్నది. కొని ఈ [గంథము నేడెచ్చటను లభ్యమగుట లేదు. ఈతడు దీనిని రచించెననుట్న కితని విిపనారాయణ చరి్కిత పీఠికలోని పద్య మాధారము.

ఈతని రుక్మాంగద విజయ ద్విపద కావ్యములోనిదని అప్పకవి ఈ

(కింది ద్విపద నుదాహరించి నాడ

• శ్రీకర గుణ సాంద చిరయళోరుం[ద ఇకార చంద రామయ భాస్క-రేంద”

క్తీవిథ

దీనిని బట్టి యీతడు దీనిని ఛామయామాత్య థాస్కరున కంకితము గావించినట్టూహింవవచ్చును. రామయామాత్య భాస్కరుని కాలము (క్రీశ 1560 [పొొతము.

కావున రుక్మాంగద చర్మితను ద్విపద కాొవ్యముగా మొట్టమొదట వీర్చి దెద్దిన యళస్సీ కవికే జెందుచున్నది, దీవివి (బహ్మాండ పురాణము నుండి డైకొనినట్టు కవిగిరియ, ,పొఢ కవి మల్లనయు జెప్పిరి, ఈ ద్విపద కావ్యము రసవంతమై యుండి చదువ చదువ చవులూరుచున్నది.ప్యాత పోషణ విషయమై కవి కడుంగడు నై పుణ్యమును (ప్రదర్శించినాడు. థఛాను కల్యాణ ము 1] అము(దితము

కర్త చంద శేఖరకవి, ఈతడు విశ్వ కర్మాన్వయమున బరగు కిన్నెర ఛిహ్మ వంశ సంజాతుడు, ఈతడు కంచెర్ణయ్య వారి పుతుడనని చెప్పికొనెను.

మయ,[బహ్మ పుత్రిక యయిన సంజ్ఞాదేవిని సూర్యుడు వివాహమాడుట యందలి యితి వృత్తము. ఒకనాడు సంజ్ఞాదేవి తన సఖులతో నుద్యాన వనమున విహరించుచుండగా సూర్యుడామె సౌందర్యమును గాంచి అబ్బురపడి ఆమెను వివాహమాడ దలచును వెంటనే నాతడు కళ్యపాది ముసీశ్వురుల వద్ద కేగి తన కోరికను దెలిప, తమ వివావమునక్తు (బ్రహ్మ నెటులై న నంగీకరింప జేయమనెను. 1బహ్మ అందులకు మొదట నిచ్చగింప లేదుగాని, సం్యకందుని సంధాన చాతుర్యము వలన చివర కంగికరించును, మునులీ సంతోషకరమగు వార్తను సూర్యునకు దెల్సి, అతనిని పెండ్డి కుమారువిగా దోడ్కొని వత్తురు, పెండ్లి సకలాట్టహాసములతో జరిగినది.

ఇందాళశ్వాస విభజన గానరాదు. ఇది లఘుకృతియే యైనను, కవిత్వము

11. మదరాను సాచ్య లిఖిత పు స్తక భాండాగారము

ఢి నెం. 1176._కాగిత్మపతి.

తీవ్‌

సరసముగను, పటువుగను నున్నది. ఆటనట ఛద్దాలంకారములను వాడినాడు, సంజ్ఞాదేవి సౌందర్య వర్ణన సందర్భమున ముక్తపద _గస్తమును వాడినాడుం

“*దంతిగా దికురాకు తళశుకుల బంతి

బంతిగా దొరపైన పసిడి చెంగల్వ

కల్వగాదిది చం[(దకళలోవి శెల్వ

చెల్వ గాదిది పెంపు సిరిగల మొల్క

మొల్క- నవసీతముననై న బొమ్మ

బొమ్మగా దిల మావి బూసీన కొమ్మ

కొమ్మగా మరుడు గ్రైకొనిన పూశరము”

ఈ ద్విపదలు, గౌరన యొక్క “*సుందరి గాడిది సొబగు రాయంచ” యను ద్విపదలను స్పురణకు దెచ్చుచున్నవి.

తిక్క-నవలె నీకవి గూడ ప్మాతల వర్ణనను తానై చేయక, ప్యాతలచే చేయించినాడు.

ఈ కథ (బహ్మాండ పురాణమున గలదు. కాని అందు సూర్యుని తేజ మును చూడలేక సంజ్ఞ కండ్ల నొకసారి మూసికొనుట, రెండవసారి వెలవెల బోవుట, అందువలన సూర్యుడామెకు తపతీ, శనులుదయించునట్టు శాప మొస గుట మొదల/ఏ వృత్తాంతములు గలవు, కాని ద్విపద కావ్యకర్త వానినన్నిటిని తడవలేదు. సూర్యుడామె సౌందర్యముచే నా కృన్లుడె ఆమెను వివాహ మాడు వరకు గల కధను మాతమే గైకొని వివాహముతో (గంధసమా ప్రిని గావించినాడు.

ఇందలి శైలిని బట్టి చూచినపుడితడు 16వ శతాబ్ధి పాంతము వాడేమొ నను ఊవా పొడమును.

పదియవ (ప్రకరణము జీవిత చరిత సంబంధములు

రఘునాధ నాయకాభ్రుదయము

తంజాపురాంధ నాయక రాజైన విజయ రాఘవ నాయకుడి ద్విపద (గంథ కర్త, ఈతడీ యితివృ త్తము నించుకంతైనను భేదము లేక రఘు నాధాభ్యుదయమను పేర యక్షగానముగ రచించెను. ఈతడిట్టాకే కధా సన్ని వేళమును ద్విపద (పబంధ, యక్షగానముల్నగా రచించుట కాతని కాలము నాటి సాహిత్య పరిణామపు ప్రభావమే కారణమని చెప్పదగునుః

రఘునాధనాయకుడు రాజ్య పరిపాలనము గాలించుచుండిన కాలనమున, నాతడుదయము న్మిద మేల్కాంచినది మొదలు రతి నిద బోవువరకు నాచరించు దినచర్య యీ కావ్యమందలి వస్తువు. ఇందలి నాయకుడు రఘునాధ నాయకుడే పురవీధులయందు స్వారి వెడలుచుండగా జాల మార్గముననుండి చి[తదేఖ యను నొక వేళ్ళ యాతని సౌందర్యమును గాంచి మన్మధావేశ పరురాలయి తన పెంపుడు. కీరముచే రఘునాధ భూపాలునకు తవవద్ద కేతేరమని సండే శమును పంపును. ఆ జక సందేశమును దెలిసీకొని రఘునాధుడు చిత కేఖ యభిమతమును దీర్చుట శె యారాతి యామె గృహమున కేగి యామెతో గడుపును. ఇట్ట నాయికానాయకుల సమాగమ సౌఖ్యముతో కావ్యమంత మగును. ఇందుకవి అయా సందర్భములకు దగినట్టుగ, పురవర్ణన, మన్మధోపాలంభన _ మొదలగు వాని నమరించి రసవత్కావ్యముగ తీర్చిదిద్దినాడు. ఇందలి యుతివృత్తము తమిళ దేశపు “ఉల ప్రబంధ పద్ధతి ననుకరించినది. ఉలా ్మపఖంధము తమిళమున నతి పురాతనమైనది. తొాల్కాప్పియయున “పుర త్తి నై ఇయల్‌ " అనుసూ_తమందు ఉలా (పబంథ ములను గూర్చి చెప్పబడినది. ఇవి భేవతల రధోత్సవములకు, (ప్రసిద్ద

శృలై?

పురుషుల గజోత్సవములకు సంబంధించిన వర్జనాదులత్లో గూడినవి. “ఇందలి యితివృత్తము ఇటువంటి యుత్సవము తమ వీధిని సాగుచున్నప్పుడు దానిని జూచుట తటస్థించ. సస్తవిధ గజణికలలో నొకవిధమునకు జెందిన కన్యక [పేమ [(వకటనకు సంబంధించినది.”

రఘునాధ నాయకాభ్యుదయమందలి కవిత్వను పాల్కురికి సోమనాథ రంగనాధ, గౌరనాదుల కవిత్వమంత _పొఢముగా లేక పోయినను, శైలి ధారాశుద్ధి కలిగి, సరళమై విరాజిల్దు చున్నది. కాని ఈకావ్యమునకు గౌరి వము, (ప్రాముఖ్యము, కవిత్వ దృష్టితోకాక, ఆందభివర్ణితమైన విషయ మును బట్టి ఒసగబడుచున్నది. ఆంధ నాయకరాజుల కాలమున రాజ జీవిత మెట్టుండెనో నెరుగుటకీ కావ్యము దర్పణను వంటిది. ఆ కొల మున నాయకరాజులు ధరించు, వేషఖూషలు, వారి ఆహార వివిరములు, వారివిచ్యా వినోద కాలక్షేపములు, రాజ కార్యకలాసములు మున్నగు విషయము లన్నియు సూక్ష్మ విశేషములతో సంపూర్ణముగ నభివర్జితములై నవి, రఘు నాధ నాయకుని చేవభూదేవ పూజనము, దానాదికములు మజ్జన భోజనాదులు కొలువు తీర్చియుండునప్పటి విశేషములు, నగర వీధుల విహారముః విద్యా వినోద కాలక్షేపములు, ఉద్యానవన విహారము మొదలగు విషయములను జదువునప్రుడు మనము కూడ నా సమయమున నటనుండి యా విశేష ముల ననుభవింవుచున్నట్టుగ నుండును, ఇందలి వర్ణన లంత వాస్తవికముగ నున్నవి. త౦ంజాపురము.--రాజపాసాదము

ఈ కావ్యమందు గావింపబడిన వర్ణన లన్నిటిలో నాయకరాజుల రాజ ఛానీ నగరమైన త్తంజాపుర వర్ణనము _ విశేషమైనది, కీడొభిరామ మున ఓరుగంటి పురవర్జనమును, ఇందు తంజపురీ వర్జనమును గలదు కాని వేరెందును నిట్లు పురవర్జ్షనములు గానవచ్చుటలేదు, ఇట్టి వర్ణనలు ఆ నాటి సాంఘిక రాజకీయ విశేషములను తెలికొనుట కనువు పడుచున్నవి* ఛంజాపుర వర్ధనము సామాన్య పురవర్ణనవలెనుండి యతిః యోక్షలతోగూడఢి

శీవ్రర యున్నను, రాచనగర వర్ణనము మ్యాతము వాస్తవికమ.గ నున్నవి.

ఈ కావ్యమందు విజయరాఘవ నాయకుని యొక్క వంకావతార (క్రమము, నాయక రాజుల దినచర్య. రాజ్యసభా వృత్తాంతము మొదలగు విషయములనన్నిటిని సూమ్మముగ వివరించినాడు.

విజయరాఘవ నాయకుని కవిత్వము టోష రహతమై లక్షణ వంతమై యొష్పారుచున్నది. ఈతడు కూడ పెక్కురు కవులవలె ల్వలఘురేఫలశును దధ, ట-ఠ, (వర్గ్యపాసము లకును, [పాసమును గూర్చినాడు ల-ళకును (పాసమును గూర్చినాడు.

(పాసస్టానమున *చి ద్విత్త్వాకరముగా వచ్చినపుడితడు “అచ్యుత” బదు లుగా '“అచ్చుత' యని వాడినాడు, దీనిని పొరపాటుగా భావించి అచ్యుతగా దిద్దనవనర ములేదు. ఏల యనగా, [పాన స్థానమున ద్వికీయాక్షర స్థానమున నున్న సంయుక్త వర్ణములలో 'దేనితో నైనను _పాసను గూర్చుట ద్విపద కవుల సర్యపదాయమునకు విరుద్ధముగాదు. కాన ఈ కవి అచ్చుత యనియే (పయోగించినాడని భావింపవచ్చును.

“అచ్చుత రఘునాధ యతి మోహనాంగ

విచ్చేయపలయు మావెలది యింటికిని” - (పు. 85)

“అచ్చుతేందుని పట్టి యతివ జేపట్టి

మచ్చిక తోడ నమ్మణి సౌధమునగకు"” - (పు 71)

“దెచ్చిన భూలోక చేవేందురైన

అచ్చుత రఘునాధఢుడట గటాక్షింప” - (పు, 80)

" అచ్యుతేర్యదుకుమార ననహా యళూరు

నిచ్చటికేదెత్తు నిదె పోయివత్తు” క - (పు. 16)

“అచ్చుత రఘునాధుడంత నక్కడను

విచ్చలవిడి స్వారి విచ్చేసి మరలి” వ (పు. శర ఈ కావ్యమున బేళ్యములు, అచ్చతెనుగు పదములు అధికముగ (ప్రయోగింప

డిల్తీ9ి

బడినవి. జత్తాయితము, కడితము, వాగఅ, తంబుగ, సజ్జ, చప్పరము, ఉప్ప రిక, ఉప్పవడము, మదనచేతులు-మొ. గుజీగొల్లలు, బొక్కసమువారు, సం[ప్రతులు, అసమువారు, వేగులవారు. [వేతహస్తులు, మజాల!ీలు, రాయసములవారు, మొదలయిన రాజకార్యమున నియు క్షులైనవారి పేద్ద కూడ పేర్కానబడినవి.

ఇట్లీ రఘునాధ నాయకాభ్యుదయ కావ్యము, సాహిత్య పర్రముగానే కాక, చార్మితక సంఘటనలను, అనాటి సమకాలీన జీవనమును నెరుగు టకు (పామాణికమైన (గంధముగ నున్నది. అన్నమాబార్య చరిత

అన్నమాచార్యుని చరిత నాతని మనుమడు. తిరువేంగళ. నాధుడే రచించుట పలన నిది యాతవి చర్మితము నెరుగుటకు మిక్కిలి _ప్రామాణికమగు (గంథము

అన్న మాచార్యుడు నందవర వైదికి [వాహ్మణ వంశమున జన్మించెను. తాళ్లపొకవారు బుగ్వేదులు, ఆశ్వలాయన సతులు, భారద్వాటి సగ్యోతులు, పొ త్తపినాటి తాళ్లపాకర్‌ (గామమున నుండెడివారు. అన్నమాచార్యువి తల్చి లక్కమాంబ. ఈమె మాడుపూరి మాధవస్వామి థ క్తురాలట. అన్నమాచార్యుడు 1కి.ళ. 1424వ సంవత్సరమున జన్మించెను. చిన్న తనమున తలిదం[డులును వదినె యన్నలును, ఈతని కనేక పనులను జెప్పుచుండగా, నీతనికివి తన భగవ దారాధనకు ఆటంకము కల్లి చీకాకును గల్గించుచుండెను. అన్నమయ్యకు పదు నారవ యేట స్వామి సాక్షత్య-రించి, సంకీ ర్తనములను రచింపుమవి యానతిచ్చి నాడట. అప్పటినుండియు. నాతని “మదికిచ్చయైనట్టు, ఆడినమాటెర్లి నమృత _కావ్యముగ, పొడినపాటెల్ట్బ బరమ గానముగ, తన కవిత్వమునకు

8. తాళ్ళపాక నేటి కడప జిల్దా రాజంపేట తాలూకున నున్నది.

9. ఇది కడపజిల్టా సిద్ధవటము కాలూకాలో నున్నది+

ఉలి0 దన గానమునకు గనుకొని సకల లోకములు గీర్రింప,” వేంకటపతి మీద వింత వింతలుగ, సంకీ ర్తనంబులు సవరించదుచుండెను, చేంకట పతివి దర్శించు నభిలాషచే నన్నమయ్య తిరుపతికి పయాణమై మార్గ మున తిరుపతి పొలిమేరలోగల తాళ్ళపాక గంగమ్మను సేవించి తిరుపతికి విచ్చేసినాడు. తిరుపతిలో కొంతకాలము గడిపి, తల్చితోగూడ గృహమున కే౭ెంచినాడు. అన్నమయ్య తిరుమలమ్మ, అక్కాలమ్మ యను నిర్వురు భార్య లను పెండ్రియాడి గృహస్థ జీవితమును గడుపుచు, వెంకటేశ్వర స్వామిమై ననేక శృంగార సంకీర్తనలను రచించినాడు. వివావానంతరమే యీతడు రొమాయణమును రచించినట్టు గలదు. కాని నేడది యలభ్యము, అహోబల నృసింహస్వామి గురువ్నై అన్నమయ్యకు హయ్యగీవాన్ముగహమును గలుగ జేసినాడు. పిమ్మట అన్నమయ్య ళఠకోపముని యొద్ద సకల వేదాంత కాస్త్రము లను నభ్యసించినాడు. “ఈళఠకోపముని అహోబలమఠ (పతిష్టాపనాచార్యు లయిన యావిర్వ శఠకోప మునీశ్వరులగుదురు. అన్నమయినాట నీశఠకోప యతులే వర్తిల్లిరి. ఆము క్తమాల్యదలో ఫ్రీకృష్ణ దేవరాయలవారీ శఠకోప యతిని సన్నుతించిరి.” 2% అన్నమయ్య సంకీ రనలానాటికే పసిద్ధిని పడయుట వలన, సాళ్వ నరసింగ రాయడన్నమయ్యను దర్శింప నేతెంచెను. నరసింహ రాయడు విజయనగఠ [(పధమ రాజ్య వంశ్యుడయిన విరూపాక్ష రాయల తరువాత నా వంశమువారిని పడగొట్టి రాజ్యము నా్నాకమించుకొనెను. అన్నమాచార్య చరి,తమున నాతడు "రాచమూకలలో బర్మాకమళాలిగా” వర్ణితుడై నాడు, ఆన్నమాచార్యునికి చేకానికలన్సు సమర్పించుకొని“ శ్రీకృష్ణుమన్నన _గీడిభూచక మేక చ్మకంబుగా నేలిన పగిది, నాలాగు మీ సహాయము నాకు గలగనేలుదు ధర యెల్సనేక చ్యకముగ"”నని దెల్పి, శ్రిక లప్టుడర్హునమునకు సహాయ భూతుడై యుండినట్టుగ, నీతడు కూడ తన దేశమున కేతెంచి, తనను మన్నింప వలెనని వేడికొవినాడు. రాయడు నన్నమయయు కొంతకాలము టంగుటూరు నందుండిరి అన్నమయ్య యాశీస్సుచే, థ్రీ వేంక టేశ్వరస్వామి దయచే నరసింగరాయడు విజయనగర సా_మాజ్యము న్మాకమింప గలిగెను, ఈతడు తిరుపతి వద్ద చంద 10. అన్నమాబార్య చర్విత పీఠిక. పుట, 41

శ్రీఫ్రీ1 గిరిలో కొంతకాలము రాజ్యమేలినట్టుగ తిరుపతి శాసనముల వలనా తెలియ చున్నది. విజయనగర సౌా్యమాజ్యమును స్వాధీనపరచుకొనిన పిమ్మట, పెను గొండ కీతడన్నమాచార్యుని రప్పించుకొని, సంకీ ర్తనలను విని యానందించి నాడు- అన్ననూచార్యుడు, “చక్కెరలో తీపు చల్చ దెమ్మెరలు చక్కని కపురంపు జీవరత్నములు కలయమృతంబు మీగడ మీది జవులు చిలుకును గవులెల్ల జేయెత్రి యొక్క వెంకటపతికి గావించిన మంచి సంకీ ర్తనముల రసంబులుట్టగను సింగార మొక కుప్ప జేసిన రీతి రంగ్రైన రాగ వర్ణముల......” వాడినాడు ఈ సంకీర్తనలను వీనుల వించుగా విని చాల మచ్చి సాళ్వనరసింవా రాయలు అన్నమాచార్యులకు పచ్చల కడియాలు, బంగారు [వాత పచ్చడ ములు, తెంబట్టు కుళ్ళాయి, అంగదములు ఉభియాతప్మతము వింజామరల జోడు మంచి యదిరి చేసిన గిండి, కళాచిక మొదలగువాని నొసగి సత్కరించి తన పెద్ద నగరియందే యొక్క నగరును పొందుగా జూవీంచియటనుండ బనిచినాడు. అన్నమాచాగ్యుడు నరసింహరాయల వలన యనేకాాగహారాదు లను కూడ బడసి యుండును. ఇందుకు (పమాణ మీ (గంధములోని వాక్య ములే. 'వెంకట్మాది చెంగటను, తన య్య(గవిరమై తనరుచునున్న, మరు లులకు నొక జీడి మామిడి దాన”11 అన్నమాచార్యులు బాల వై భవముతోను రాజసముతోను గొన్నాష్ట వెలుగొందెను ౫2 11. అన్నమాచార్య చర్మిత, పుట, 45 12, అన్నమాచార్య చరిిత, పుట, 85

కలివి ఇది జరిగిన తరువాత మరల నొక నాడన్నమార్యుని విలుపించుకొని

రాయలు శృంగార సంకీర్తనము లాతనిచే వినెను.

“*చెలిలార వేంకట శిఖరి నాయకుని

కలికికి గడగంటగను పట్టు నెలుపు

చెలువ మేగతి నుండె జెప్పరే” యనిన

నలువున (బాణేవ నాటిన చూపు

నిలుపున బెజబుక నూనిన శోణితంబు

తలపోయ గాదుగాదా యన్న పదము

పలుమజు బాడించిీ పాడించి చొక్కె-

తలయూచి “*యిది కవిత్వం” బని మెచ్చినాడటో అన్నమాచార్యుల సంకీర్తనలను విని తన్మయుడై న రాయడంతటితో తృప్తి నొందక గర్వాంధుడయి అట్టి పదములను తనపై రచియింపుమనినాడట. ఈ పలుకును విని యన్నమయ రెండు చేతులతోను చెవులను మూసికొని “వరమ పత్కివతా భావమును బూని, “వారి ముకుందుని గొనియాడు నా జిహ్వ, నిను గొనియాడంగ నేరదెంత్తైన” యని దెల్బి, అటువంటి వాని పొందు తనకిక నవ సరము లేదని పోవుచుండగా, భటులచే నాతని బట్టి తెప్పించి, సెంకలలను వేయించి నిర్పంధమున నునిచినాడు. అపుడన్నమయ్య “వేంకట భ ర్తనుతలచు కొని సంకెల లిడువేళ జంపెడు వేళ, నంకిలి బుణ దాతలాగెడు వేళ, వదలక వెంక టేశ్వరుని నామంబె, విదలింప గతిగొని వేరొండులేదు, వనమాలి యతడె నావగ పెల్ల నుడుపు” (పుట 68), అని సంకీ రనమును జెప్పి సంకెలలను విడిపించుకొనెను. భటు లీవార్తను రాయలకు దెల్పగా, దానిని మాయగా భావించి తానే స్వయముగా నెదుటనుండి మరల సంకెల వేయించినాడు. మరల యన్నమాచార్యుడు వినిపించుకొనగా, నాతని భ_క్రి మహిమకు అద్భుతమంది పళ్చా త్తప్తుడై అతని చరణాబ్దముల పైబడి తన తప్పిదమును మన్నింప వేడికొని నాడు. పిమ్మట అతనకి పాదార్భనాదులను గావించి. జాంబూ నదాంబరాదుల నొనగి సన్మానించినాడు. అన్నమయ్య యాతనిని క్షమించి, వెంక టేళశ్వరుని యందును, అతని భక్తులయందును నెల్లప్పుడు పాయని భక్తితో నుండుమని

శీప్రీలి చెప్పినాడు. ఆన్నమయ్య యా దేళానుసారము రాజు అన్నమయ్యనే సావాద్వేం కట భర్తగా నెన్ని భక్రి ప్రపత్తులతో నుండెను. అన్నమాచార్యుడు శ్ళొంగారమంజరి యను మంజరీచ్చందో ॥ మయ

రచనను, శృంగార రసమయ మయిన దానిని వెంకటేశ్వర స్వామిపై రచిం చెను. ఈ రచనను విని వేంక టేళ్వరస్వామి యన్నమాచార్యు నిట్టను (గహిం చెనట.

“ళృంగారమంజరి జేసి శేషాది

శృంగ వాసునకు నర్పించి యిచ్చుటయు

నాడుచు బతక మాకన్నల జోలేి

పాడగ నాడెల్ల బసివీడ్డనైతి

నాకృష్ణమాచార్యు నాధ్యాత్మ వినుతి

రాక కొశ్నాళ్ళు విరక్తుండనైతి

జగతి నీ శృంగార సంకీ ర్తనముల

కగపడి మంచి _పాయపు వాడనయితి

నని వెంక ఉేశ్వరుడన్న మాచార్యు

గనుగొని వాకుచ్చి గారపంచుటయును” అన్నమాచార్యుడు పెక్కు మపామలను గావించినట్టుగ నిందు వర్ణితమైనది, తన య్మగహారమైన మరులుంకునందున్న జీడిమామిడి పండ్లను స్వోమి కల్పించి వానినారగింపగా, నవి పష పులియునంత పులుపుగా నుండెనట, అట్టి వానిని స్వామి కారగింపు జేసీనందులకు మిగుల పరితప్తుడై , వానిని దియ్య మామిడిగా జేయగా స్వామి నర్థింపగ, నవి తియ్య మామిడి యయినవట; ఇటులే వేరొక (బహ్మచారికి వివాహమునకు “ద్వాదశీ కన్యకా" దానము నిప్పింపగళ్లినాడు.

18. పతకమాకన్న జోల యెక్కడిదోం ఎవరిదో తెలియదు. కాని, కాకతి_ ఓపతాపర్నుదుని కాలమున నుండిన కృష్ణమాచార్య రచనకంటె పూర్వ మైనదని పైవాని వలన తెలియుచున్నది.

శీపిడీ

కన్నడ భావయందు వేలకొలది పదములను రచించిన పురందరదాసు అన్నమాచార్యుని దర్శించి యాతని సంకీర్తనల నాం కించి యాతడు సౌవ్షాద్వేంక 'పేళ్వురుడే యని సన్నుతింపగా, నన్నమయ్యయు నాలి సాషాత్తు పాండురంగ విర్ణలుడే యని కొనియాడెనటి; అన్నమాచార్యుని దార్థక్యముక పురందరదాసు పిన్న 1పాయమువార్తె యుందురు. పురందరదాసు ఆన్నమాచార్యి సంకీర్తనల ననుకరించుచు ననేక రచనలను గావించి నాడు

అవృ మాదార్యుడు భక్షి శృంగార వైరాగ్య సంకీర్తనలను మొత్తము ముప్పదిరెండు వేలను జెప్పెనట.34+ అతడు పదునాజవ యేటిముండి యారలభించి దినమున కొక సంకీ ర్తనను జెప్పెనట. కట్టు లెక్కింపగా నించుమించుగా నిర్వదిమూడు వేలు లెక్కకు వచ్చును. ఇందు ముప్పదిరెండువేలని చెప్ప బడినది,

ఈతడు ద్విపద రామాయణమును రచించెను. కాని నేదది యలభ్యము. సంస్కృతమున వేంకటాచల మాహాత్మ్యమును రచించెను. ఇవిగాక యీతడు సండెండు శతకములను, సకల భాషలందును [పతిలేని నానా (ప్రబంధములను రచించెనట, ఇందొకటి వే:కటేశ్వుర శతకము. రెండవది యఎమేలు మంగమ్మ మీద రచింపబడినది. అన్నమాచార్యుని మనుమడు చిన తిరుమలాచార్యుడు తన తాత సంస్కృతమున సంకీర్తన లతణమును రచించినట్టును, దానికి తన తండి పెద తిరుమలాబార్యుడు వ్యాఖ్య చెప్పినట్టును, చానివి తాను తెలుగు చేసినట్టును చెప్పెను గాని అది నేడు గానవచ్చుటలేదు

సంతానము ; అన్నమాచార్యుని _పధమ భార్యయగు తిరమలమ్మకు నరసింగన్న యను ప్యుతుడు గలిగెను ఈతడే '“చిన్నన్న ద్విపద కెరగును అన్న పద్యమున తెనాలి వానిచే పస్తుతుడయినాడు. అన్నమాచార్యుని రెండవ భార్య యయిన లక్కమాంబ యందు పెద తిరుమల జన్యించెను. ఓక, అన్నమాచార్య చర్మిత పుట, 45 5. ఆన్నమాచార్య చర్మిత, పుట 46

పదునొకండవ _పకరణము సం ద్విపదలు ౯

ఇ క్షే వైశఫిపునా ణము అము[దితము.

రచియిత భాస్కరాచార్యుడు, వైజ్యలందరీతనిని పిలిచి వైళ్యపుగాణ మును రచింపవలసినదని కోరగా సీతడు రచింపబూని, యీశ్వర స్తుతితో [(గంథారంభము గావించి సంస్కృత కవుల స్మరించి, రచనకుపకమించెను.

పెనుగొండయను పట్టణమున వింధ్యవాసి యనుపేరుతో గంగ (పవ హించుచుండెను. ఆ పట్టణమందు నీతి ధర్మపరులై (పథ్యాతిగాంచిన వైశ్యులు నిచసించుచుండిరి. పద్మజుని దక్షిణోరువునందు వైశ్యులు జనియించిరి. వీరు సరసిజగర్భుని యానతివై కైలాసముననుండి శివుని సేవించుచున్నపుడు, చిత రధుడను గంధర్వుడొకడు, యక్షుని ప్యుతికను జూచి మోహింపొ, నామె యిష్టపడక, భూమిపై రాజవుకమ్మని అతనికి కశాపమొసగినది. అతడును వారం దరును కన్యకతోగూడ భూమియందు జనింతురని కావమొసగినాడు. ఈ శాపమున కనుగుణముగ పరమ శవుడును వైైజ్యలెళల్లరు ఆ నామమును ధరించి భువిలో జనించి మనవలెనని యానతిడెను. కలియుగమున కునుమాఖ్యుడవు వై శ్యునకు గల్గిన వాసవీ కన్యయను కన్యను, బాళుక్యరాజు విష్ణువర్ధన మవోరాజు వివాహ మాడగోరి కుసుమాయుధువి వేడుట, కాని వై జ్యలందుల కంగీకరింపకపోవుట, రాజు బలవంతముగ కన్యను గొనిపోయత్నింపగా వై వ్యలందరును కన్యకతో సహా అగ్నిపవేశ మొనర్చి (ప్రాణత్యాగమొనర్చుట యిందలి కథ, ఈ కన్యయ్యే కన్యకాపరమేళ్వరీ దేవత--- నేటికిని ఈమెకు పూజలు చేయబడుచున్నవి. 1... డి, నెల, 1011, కాగితపు వతి. మదఠాసు (పొచ్యలిఖిళ వుస్తక భాండా

గారము. "

ఢీఫిరి

కథ కరుణరసపూరితముగ నుండి పరితల _నసులను _దవింపజేయు చున్నది.

ఈ వై శ్యపుాణమునందలి వాసవీకన కధను కేవల పుశాణగాథగానే. భావింపనలయునా? లేక యిది చార్తితక సత్యమా? ఇందు బాకుక్యరాజుగ దెల్పబడిన విష్ణువర్థనుడెవ్వుడు వాసవీకచ్య దేహత్యాగము చేసినది పశ్చిమ గోదావరిలోని పెనుగొండయా యను విషయములు పరింలవార్డ్య ములు చార్మితక చతురాననులు భ్రీ చిలుకూరి వీరభ్యదరావుగారు. ఈ సంఘటన _కల్పితమని ఆంధుల చర్మితలో దెల్పినారు.ఃి ఇంచు దెల్ప్బబడిన పెనుగొండ అనంత పురము జిల్హాలోనిది గాక పళ్చిమ గోదావరి మండలమునందలిదని కొందరి " యభి(పాయను.8

వాసవీకన్య యగ్బికుండమున _డినప్పు డటనున్న భాస్కరా చార్యుడును సీ (గంథక ర్తయు నొకరుగాళు. పూర్వుమెప్పడో జరిగిన కథను తెకుగున (పఐంధముగా రచింపుమని పెనుగొండ వైశ్యులర్థింపా నీ భాస్కరాచార్యుడీ (గంథమును రచించినట్ణే _కిండి వైశ్యపురాణపుందలి. పద్మమువలన తెలియు చున్నది.

“మును మా పెద్దల చరితము ముని సాలంకాయనండు ముదమున జెప్పెన్‌ ఘనమున దత్కృతి పొందుగ ననుగుణముగజేసి చెప్పుడాం[ధో క్తి దగన్‌”.

వాసవీ కన్యయు వైైచ్యులును నగ్నిగుండమున బడివప్పుడు వైష్యలు భాస్కరాచార్యుంకొక తామళాసనమును వాముంచి తామరవాడ యను _గౌమము న్యగహారముగ నిచ్చిరట. ఆ శాసనము నీ గంధకర్త పద్య వైళ్య పుణమున నువాహరించెను. ఈ శాసనకాల మిప్పటికి బె4, 85 సంవత్సరముల £. ఆంధకవి తరంగిణి సం. 8 పు. 20 _209 శి. ఆంధకవి తరంగిణి సం. 9 పు. 208-269

తీవ?

1కితము నాటిది. అనగా ఆ [ప్రాంతముననే వాసవీ కన్య అగ్నిిపవేశము గావించినట్లు తెలియుచున్నది. ఆమెను గామించిన చాళక్య వలశజుడ్దెన విష్ణు వర్జనుడు* రాజమహేర్యదవర రాజుగా దెల్పబడినను, ఆర్మధ 'దేళముతో సంబం ధముగల చాళుక్య విష్ణువర్ధను డప్పటివాడు కాదని చరిితవలన తెలియచున్నది, ఇందలి విష్ణువర్ధనుడు రాజమహేం[దవరమును పదునాకండవ శతాబ్దమున పాలించినవాడని సివాజుల్జ సన్‌ గారు "౧6 688193 2౧6 ౪1085 01019 [.౬గ, 1౧6 [1128౧5 00౧౧1౧ ౦౧” లో ,వాసిరి.. (తె. జా, గేసా, (దా.రారా) పు, 599).

ఈ భాస్క రాచార్యుడు పదునేడవ శతాబ్దము వాడు కానోపును. గౌతమ గోతికుడు. 'వలనొప్ప మించు గీర్వాణ పురాణ, మలవడ రచియించితంధ భొషను” అని తెల్పినాడు కాని? ఆ గీర్వాణ పురాణమేదియో తెలీయరాకున్నది. ఇందలి కవిం సరసమై యొప్పారుచున్నది. వాసవీ కన్య సౌందర్యము నీ విధ ముగ వర్రించెను.

ఛ్‌

“అమ్మానవతి యొప్పె నపుడు బంగారు బొమ్మయో కరసాన బూను మన్మధుని _పదరమో చక్కని పద్మారి కళయొ కదలని విద్యు_త్పకాశ మో పువ్వు దీగెయో చి త్తజు దేవి చేబట్టు

బాగైన చిలుకయో [భమర మెప్పుడును ముట్టని విస మాణిముత్యమో జగతి దెట్టమై మోహినీ చేవియో యనగ,"

థోగావతీ ద్విపద!

అము[దితము,

ఈ (గంథక ర్త యెవరో తెలియదు. భోగావతి వారాంగన కానోపును. 5. ఆర్‌. నం, 1" 09- కాగితపు పతి మదరాసు (పాచ్యలిభిత వుస్తక భాండా

గారము.

శప8ి ఆమె ఫౌందర్య వర్ణన, విరహ వర్ణన ఈ యుసలబ్ధి భాగమున గలవు. నాయకుని "పేరు తెలియదు. లేఖకుని పాల్మాలికల వలన తుది మొదష్ట రెండును (గంథము యొక్క యిరువద యొకటవ పుటకు జేరినవి, కృచ్యాదిని శివస్తుతి యుండుటచే నీ కవి శివభక్తుడై మయుండనోపునవి ఊపాంప వీలగును. ఇందలి నాయకుని పేతేమొ తెలియరాదుగాని, అతడొక రొజు, ఇది రఘునాధ నాయ = కొభ్తుదయము వంటి రచనళయే. తమిళమునందలి 'ఉలా (పబంధము వంటి రచన యని యిందలి కధా ధోరజణివలన తెలియుచున్నది. కాని యీగంథ మసమ్మగముగ నుండుటవలనను, నాయకుని వేరు చెలియరాకుండుట వలనను నిడి చార్మితక, సాంఘిక విషయ పరిజ్ఞానమున కుపయు క్రము గాజాలకున్నది. కేవలము రచనా సౌందర్యమునకే పరింప దగిన కావ్యముగా నున్నది, నాయకుడు సింధు సైంధవము నెక్కి. వాహ్యాళి వెడలుచుండగా భోగవతి సౌధముపై నిల్చి ఆతని సౌందర్యమును గని 'నిబ్బగరాని మోవోబ్టిని' గుంది నది. ఇట ఆమె విరహ వర్ణన, చెలులామె నూరార్చుట వర్ణింపబడినది, ఇంతటితో [గంథము సమా ప్తమైనది. ధర్మాంగద చరిత క ర్త బొమ్మకంటి నృసింహ కవి. ఈతడు యదువంక సంభూతులై న సరసమాంబా మాధవుల ప్పుతుడు. తన కవికా కన్య నీఠడు కృష్ణార్చితము గావించెను, ఒకనా డహల్య గౌతముని జూచి, సీతా (దౌపది తారలకు మించిన పత్కివత లోకమున నున్నచో నామె వృత్తాంతమును దెల్బవలసీనదని వేడగా, గొతము డామెకు “ధర్మాంగద చరిత కథను చెప్పినట్లుగా (గంథారంభము గౌవింపబడినది. ధర్మాంగచుని దుష్ట ప్యుతుని అతని కోడలు తన సొశీల్యముచే మానవునిగా మార్చిన కథ యిందు వర్షితము, ఇందలి కవిత్వము నిర్జవ్టమై ధారావాహిగ్యా. నాతి (అౌఢముగా తనరారు

499 చున్నది. కధను నడుపుటలో గడుసుదనమ.ను జూపి, పాఠకుల కౌత్సుక్యము జనించునట్టుగ రచన గావించెను. ఇదియే పాము పాటయని (ప్రసిద్ధి చెందిన కథం కొన్ని సందర్భములం దీకవి గావించిన వర్ణనాదులు రసోదంచితములై తనరారు చున్నవి. [గంథారంభమున గావించిన నిష్టదేవఠా స్తుతిలో ముక్తపద్మగ స్త్వమును (పయు క్తము గావించెను. “హపెౌలిలామర నత్యభామినీ లోల తోల రసాధీశ లోక సంచార ధారుణీ భవహర దై త్యసంవోర హారికౌస్తుభ వక్ష యఖిల లోకేశ కేశవాచ్యుత హృషీకేశ భ్రీవాస వాసవార్చిత భక్తవరద ముకుంద ఈతడు గావించిన గంగావర్ణన సొగసుగా నున్నది, “ఆరయ పాప విభంగ ఆతి కోక భంగ కరకంఠ జటనంగ కరుణాంతరంగ మునిమనస్సుమభృంగి భువిమవోత్తుంగ ఘనగభఖీర తరంగ కడును త్తమాంగ' ఈతడు నిత్యవ్యవహారమునందున్న చదివేది, చూచేది, వంటి పదములను 1పయోగించెను. ఒండు రెండు తావులందు చేసుక మనుజేపలిండ్ల వంటి [పయో గములు కానబడుచున్నవి. అక్కడ నక్కడ జాతీయములను (పయోగించినాడు. “హానగ పోకకు గాల్చి పుట్టెడమ్ముదురు" "పేదకు ధర్మంబు పిరికి యుద్ధంబు ఆత్తకు కాంతంబు అలవేము తీపు కత్తికి మెత్తన గలదె యెచ్చటను" “మూలనుండిన వాని ముంగిట యేసీ' . “ఎట్టి మడ్డెశకు అన్నమిందకపోయె.ి

తీకీ0 శృంగార విషయము! కర్త ఎవరో తెలియదు. ఇది అసమ్మగముగా నున్నది. _గంధాద్యంతములు

లేవు. విరహార్తయశు నొక స్త్రీ చేటిచే తన [పేమ సంచేశమును నాయికునకు తిలియపరచుట యిందలి విషయము. ఇది యొక రామాయణ గంథములోని భాగమయి యుండునని డిస్కి 9ప్టీవ్‌ కా్యాటలాగున వాయబడినది దీవి [పారంభ మీ విధముగ నున్నది--

*4 44,44, =+నచ్చెలువువి యరము

కరి తుంగములు భర్య కవ్యకాండములు

పరి చందములు వాని బాహుదండములు

అటువంటి సౌందర్య మతశి చాతుర్య

మటువంటి గాంభీర్య మవనిలో గలదె

ఆ మహారాజేం్టదు నాకాంతి చందు

నా మంజుగుణ సౌం్యదు నాకొార చందు ఉపలబ్ధమగుచున్న తాళష్మత _గంథమున ఆంత మీ విధముగ నున్నది--

“తేజంబు దచశ్కొాత్త తేజిపై నెక్కి

రాజ మార్గంబున రంజిల్లు వేడ్క

గ. నే

స్వారిగా నేశేర సరసతమీణఅ

నారీ శిరోమణి నాళీకపాణి

సరసిజ వదన భాస్వత్కుందరదన

వర రదచ్చదన లావజ్ష్యైక సదని 6. _ఆర్‌.నెం. 1168 - తాళష్యతము మదరాసు _పాచ్యలిఖిత పుస్తక

భాండాగారము.

కీతీ! విల్ణ్శోవాఖాశ్రనము" చా ఇది వకాశ్వాస _ప్రబంధము. పాంచాలసీమను పరిపాలించుచుండిన మదనాభిరామ డను రాజువ్వుతిక, యపురూప సుందరి యగు యామినీవూర్ణతిలకను రాజతరంగిణి కర్త యగు. బిల్హణుడను కవీశ్వరుడు. వివాహమాడిన కథయే యిందలి యితివ్యత్తి ము. యామినీ పూర్ణతిలకకు యౌవనారంభ వేళ శృంగార కావ్యములను చెప్పట.కై బిల్హణుని నియమించిరి, బిల్హణుడును అపుడహూప సుందరుడై నందున, వానినిగాంచి యామినీపూర్ణ తిలక మోహించునని భావించి, యామె కుష్టరోగ పీడితయని యాతనితోడను, యాతడు జాత్యంధుడని యామె తోడనుబల్కి, ఒకరినొకరు చూచుకొనకుండునటు లేర్పరచి, యిర్వరకు నడుమ యవనిక నేర్చరచి పాఠములు జరుగు నేర్పాటును గావించిరి. కాని, విధి వశమున నొకరి సిజస్వరూపము నొళరు తెలిసికొని, విఘ్నముల నన్నిటిని దాటి వివాహము చేసికొనిరి. దీనికర్హ కాళ్యప గోోతుడయిన అరుణాచల కవి, ఈతని తండి

నారనార్యుడు. తల్లి సుబ్బమాంబిక, ఈ (గంథమును తన తల్లియగు సుబ్బ మాంబిక పేర నంకితముగా రచించెను,

*“రామభక్తుండనై రామాఖ్య దనరి

నట్టి రామార్యున కానందమూర్తి

పుపై సుపులతుండు బుధకులో త్తముడు

నారాయణాఖ్యచే. =. న.

ఎం444, దయామూర్తి సత్యభాషణుడు,

ఆగునట్టి పుణ్యాత్మునకు జనియించి

అగణిత సమ్మతి హరి సేవ సోతడవం ఫ్ర వకపస్యం పచ్యపసం భాండాగాయు అక నం

1011- కాగితపు (పతి,

శ్వశ్తీల

ధరిణిపె జేయుచు దనరిన వాడ

గురుతర కాశ్యప గ్మ్‌తుడ జూడ్‌

నరుణాచలాఖ్యచే నలరినవాడ, ,.” తనకు యత్మిపౌసల జ్ఞానము లేదని తెల్పికొనినది. నళ్యో క్తిగనే తోచుచున్నది.

'ధర్మపాసన వి శమ తత్త్యంబు లెఖుగ

శీకరకరనుతా శృంగారముగను

. బిల్హణో పాఖ్యాన మిపుడు

“ల. చ్విపద కావ్యముకగు.” ఇందు [గంథపాతములు మిక్కుటముగ గలవు. కవి కాలము తెలియరాదు. ఈతని కై లి సరసముగా, చదువ నింపుగా నున్నది. పాంచాల సీమయందుగల శ్రీలక్ష్మి రమ్యమందిరమిను పురము నీవిధముగ వర్జించినాడ,

“పూని యీ పురినుండి బావి భటా?

కట్టింళు రుడుగకి కడు ను గులైన

పట్టింతురుర్విపై పటు వీరభటులు

నడరి దట్టింతురు హతులనై న

కడువేడ్క యమునైన గట్టింతురుర్వి

యిమ్మహిలళోపల హితమతితోడ

తమ్ముల దోషాస్పి తగయ .. ......యుర' వచ్చుచున్న బిల్హణుని గవాకృమునుండి గాంచి పుర శ్రీలలా

“చళురాస్యు సరిపోలు చతురాన్యుడితడు

సతత కళావిధి సరి కళానిధియు

ఈపుణ్యు గడిసినదే పుణ్యవతియొ

యీ పట్ల మనకును యిది యెట్లుపొసగు | అచ్చటచ్చట యతి[పాసాది దోషములున్నను, కవిత్వము సరసము గానున్నది.

కతల

పతివ్రతా చర్మితము

పతి_వశా చర్మితము పత్మివతల మావాత్మ్యమును పాతి్కివత్య (ప్రభా చమును తెల్పు _పళ స్తమగు ద్విపద (గంథము, ఇందు ముప్పదిరిండు కథ లున్నటులు చివరి కథవలన తెలియుచున్నది గాని, వదునౌకండు కథలు ఏ కారణము చేతనో లుప్తములగుట వలక, నిరువదియొక్క కథలు మ్మాతమే నిందు నేడు మనకు గనబడుచున్నవి.

కృత్యాద్యంతములు లేకసోవుటవలన నీ గంథకర్త యెవరో తెలియ కున్నది. కృతియందలి రచనా రీతులనుబట్టి చూచినచో నీతడు (పదింధ యుగమునకు తరువాత వెలసినవాడని తోచును. రచనా విధానమందు _పబంధ కవుల పోళకడలన్నియు పుణికి పుచ్చుకొవినటు లున్నవి, శద్దాలంకారముల (ఉపయోగము లవిరళముగా గాననగు చున్నవి. “పాలవేకరి కదరీపతి నాయక (పణీతమగు శుకసప్తతి (నీ చ శృంగార కథలు కలదగుటచే బవ్వితమగు పతివతా చర్నితమును (వాయుతలంపీ కవికి గలిగినట్టు తోచుచున్నది ని ఈ (గంథ పీఠికా కారులు వాసిరి. శుకసప్త తియందువలె నిందుగూడ వజిగ్వరుడు వ్యాపారార్థము దేశాంతరమున కేగినపు డా వ్రైళ్యునిభార్య దూతిక _పేరేపణచే నాయూరిరాజు కోరిక చెల్లింపటోవ నుద్యమించు చుండగా, ఆమె మనోగత భిావమునెరిగి యావణిగ్వరుని చిలుక యామెకు బుద్ధి గరపి పతివచ్చునంతచాక నామెకు _పతినిత్యము రేయి నొక్కౌక్క పత్వివత కథ చెప్పి కాలహరణము గావించి యామెను రాజునొడ్డకు బోకుండ గాపాడినది. ఇందలి కథలు అన్నియు జిలుకయొక్క సదాశివ జటాజూట కలిత గంగా తరంగ ఘుమఘుమోక్తుల' నుండి వెల్వడినవే. కావున దీనినికూడ శకస ప్తతి వంటి (గంథముగనే భావింపవచ్చును

ఇందలి కథలన్నియు వివిధ _గగంధములనుండి సంకలనము చేయ బడినట్టు తోచును అవతారికయు బువృదంతుని వృత్తాంతమును, భట్టసోమ దేవుని కళాసరిత్సాగరములోనివై యుండును. "నీ యెజ్టి చూపునకు గొంగ గానన్న కథ భారతమందలి ధర్మవ్యాధోపాఖ్యానమాధారముగా రచింపబడి యుఅడును పతి యనుమతి గాంచిన నతి వంటికథ భోజరాజీయమునగూడ

కర్తరీ

నున్నది సింహాసన ద్వా_తింశళినుండి సులోచఫ కథయు, కేయూారబావాు కథ కేయురబాహు చర్చితనుండియు గై కొనబడినవి. అరుంధతీ లోహాము[దల కథలు పురాణములలో నున్నవేకదా. నుముతి కధవంటిదే తెల్బ్టవారకుండ శపిం చిన కథ. ఇటువంటి కథ మార్కండేయ వురాణమునగూడ గలదు ఈ కధలోని దుర్మేధుడు కాశీఖండ పాండురంగ మాహాత్మ్మముల ుందలి సుణనిధి, నిగమశర్మల వంటివాడు. జనసామాన్యమున (పచారములో నున్న పులిని చంపిన వానికి రాజుకుమార్తె నిచ్చుకినంటి కధలకును నీ గంధమున తావు గల్లినది.

“ఈ కధలన్నియు నుత్తమ సంవిధానములు గలవై రసవంతము లై యుగ్వవి. అరుంధతీదేవి కధయందు నియ్రదియ న్మిగహవమ మొక్కా పభావము, సావిత్రి కళయందు స్త్రీకిగల మృత్యువుతోనై న నెదుర్కొష శ క్రి, కాళిగుడిలో బలిని వరించిన సతి కథలో గొడుకు _పాణముకంటె సతికి మానమే 1పాణమను సీతి, బుద్ధికర్మముల కథలో గర్వము యొక్క యద్వితీయళ క్తి, లోపాము ద కధలో బడతికి బతితోడిదే లోకమను నాదర్శము మానవతి కథయందు త్రీ మానమునకు రతకుడు వురుసుడా లేక స్రీయా యను సమస్యకు జక్కని సమా ధానము; కిరాతపతి కథలో నన్యచానములకంటె నన్నదానమునకు గల వైశిష్ట్రము [దౌపదీదేవి పూర్వజన్మకథలో (దౌపడి పంచవల్బభ యగటలోగల రహస్యము చక్కగ రూపింపజఒడినవి, ఇట్టు కథలన్నియు లోక వ్యవహార సాధనభూతములు సంశయ విచ్చేదకములు, సదుపదేళకములునై యున్నవి”.

చండ పత పుని కథలోని చిలుక (వభావతీ (సద్యుమ్నుమందలి శచి ముఖీతో నుపమింపదగియున్నది, ఈ _ కావ్యమందలి కవిత్వము, సరళమైం సుందరమై తనరారుచున్నది. ఇతడు పూర్వకవుల ననేకుల ననుకరించి నాడు. ఛఈతడు శబ్దాలంకారములను, నానుడులను (యు క్తముగాంచి రచనకు సొష్ట వమును గొని తెచ్చినాడు.

8. పతివ్రతా చర్మిత మున్నుడి -పు.6

కిక్‌ “తవ పలచిన వనితయె కదా రంభ” “'ఇెంకాయ కుక్క కబ్చిన జవి గొన నెట్టు నేర్చు” “మొక్కలీ డెళ్టేలు ముదిత" “కన్నీరు మున్నీరుగా నేడ్చుట”

“కన్నుల కణవెల్ల కడతేటె ననుచు”... మొదలయినవి. ఇందలి ఉపయోగములు _పామాణికములై కబ్దరత్నాకరమున స్థానమును బడసినవి. సారంగధర చరిత

క 6 బాణాల శంభుదానుడు, అయప్ప, నాగమాంబల పు్కుతుడు, తాను శంభుని వర్మపసాదమున జన్మించి కొండపల్లి గోపాలుని కృపచే కవికా పొడిని పొంఏినట్టు చెప్పుకొనినాడు. రాజరాజనరేందుని జనమేజయుని ప్యుతునిగ వర్ణించినాడు. సారంగధరు డీతని పట్టపు దేవియైన రత్నాంగ్‌ పుతుడు.

(గంధము మూడాళ్వాసములుగా విభజింపబడినది, ఈ కవి యితర కృతులింకేమైన రచించెనో లేదో యెజుగరాదు, సారంగధర చరితను, అప్పన్న యనునాతడు తనకు చెప్పిన చొప్పున్నవాసినట్టు (గంథాంతమందు చెప్పికొనెను- కాన నీతడు వెంకటకవి తరువాతివాడని భావింపవచ్చును. చేమకూర వేంకట కవినే అప్పన్నగా పేర్కొానెనేమొ,

“అప్పన్న చెప్పిన యా (పకారమున నొప్పగా నీ కృతి యొనరించినాడ శంభుని వరమున జగతి బాణాల శంభుదానుండ నీ సచ్చరి్మితంబు.”

ఈ కావ్యము సర్వవిధముల నుత్య్భృష్టముగా నున్నది. శీ వేదము వేంకటరాయ శాస్త్రగారే దీనివి రసో త్తరమనియు, మృదుమధురమనియు నీతి ధర్మ జ్ఞాన్నపదమనియుము (పస్తుతించియున్నారు. “కవి సహజముగా *ల్పి యగుటచేతను, పాండిత్యలోక వ్యవహారములందు నేర్చరియగుటచేతను; కథా నిర్మాణమునందును, ఆయా వర్ణశములందును, శిల్పకాశలము లోకజ్ఞత మిక్కి

శ్వీత్తక్రి లిగా గుదురుకొన్నవి. ,.చక్కశగు జాము తెనుు సుడికారము, ఆబాల గోపాల మున కర్థమగు సులథశైలి హృదయమోహనము శవణ_పేయమునై. యున్నవి. సారంగధరుని సౌందర్య వర్ణన ఎంత ముదగ్ధమనోహర ముగనున్నదో. ఆతడు ముక్కంటి వరమున మురిపానగన్న పు్కుతుడు. ఇంకను-- “మాణిక్యములమూట మల్లెపూదోట ఏణాయతాక్ట్యుల శెన్నికనూట కందురేని పసిండి కమ్మలయై నిండు చందమామను బోలు సారంగధరుడు.” ఇచేవిధముగ చిత్రాంగి సోయగముకూడ నాష్టోదకరముగ వర్ణిత మెనది. ““ఆంగజునకుగల యాత్మ సంజీవి సింగారముల దీవి చి[త్రాంగి దేవి సంపెంగ పూబంతి సామజయాన చిగురుటాకు కటారి చి త్తరుబొమ్మ.” కవి, శృంగార రసవర్ణనమందెంత సిద్ధహస్తుడో, కరుణరస చితణమునందును నంతే సిద్ధహస్తుడు, సారంగధరుని నజకుటక్షై తలారు లితసి 'పెడజెక్కులు విజిచి కట్టి తీసికొని పోవునప్పుడు రత్నాంగి విలపించిన విధము, హృదయ విదారకముగ నున్నది. “గోమున నిన్నాష్ట కొడుకని పెంచి కోమలికిని బారి గోరి యీనాయె వగమించు మళల్లెపూవంటి రుమాలు 8... థారతి, 1949 _ అక్టోబరు “శంభుదాసుని సారంగధర'__ కొండూరు వీరరా ఘవాచార్యులు.

య! సిగయూడి వె్యడుకల్‌ చిందాయనటర, పౌలు వెన్నలు (దావి బాశగా నెజిగో బాల్మపాయము నేలపాలాయెనటర, ..” విలపించుచున్న రత్నాంగికి [ప్రాణుల అళాళశ్వుతత్వమును దెల్చి, యిరు ఫ పొరుగు తరుణులు ఓదార్చుదురు. “అడలకుమమ్మ రత్నాంగి దేవమ్మ యొడలు బాసినమీద నెవరికెవ్వారు సత్యమెవ్వరి కైన సతమౌనుగాని నిత్యమా 'చేహంబు నీటిపై బుగ్గ నిర్ధయుండననేల నీ 1పాణవిభుని అర్థాయువగు పిండమాయె నీ కొడుకు పుట్టినదే క ల్లపుుతుండు నీకు చెట్టన కనుగాయ చెడిపోదటమ్మ కట్టడ యిదిసుమ్ము కపట నాటకము.” చిత్రాంగి పా_తపోషణ విషయమై కవి కడు మెలకువను వహించి మిక్కిలి సహజముగ తీర్చిదిద్దినాడు. సంపెంగ పూబంతియు, సామజయానయు నయిన చి(తాంగి అవతార మన్మధుడయిన సారంగధరునకు సరియక్టీగ నుండునని విర్ణమించిరి, కాని విధి వేరు విధముగ దలచినది. చితాంగిని రాజు రాజుకూడ చూచినాడు. ఆంతటితో నూరుకొనక వలచి వివాహము చేసికొనెను. సాంపదాయికముగ కత్తికి వివాహము జకిగినది కాని చిత్రాంగి ఏమి బేలయా? చ్మితమున తనకు జూపించినది రాజరాజుకాడని యెజిగినది, చెలికత్తెల మూల మున రాజరాజుప్పుతుడు సారంగధరుడని తెలిసికొని అట్టి సుందరాకారుని కిల్లాలు కానందున తన చక్కదనమంతయు వ్యర్థమైపోయినదని దురపిల్లినది. ఆతనిని తనవద్దకు రాబట్టు నుపాయమునకై. వేచియండినగి రాజామెను పోతు టీగ దూరని బంగారు మేడలో నుంచినాడు. ఒకనాడు రాజు వేటకేగినాడు సారంగధరుని పారావతము చ్చిత్రాంగి మేడపై (వాలినది. సారంగధరుని తన

ఉరి వద్దకు రప్పించుకొనుటకిది మంచి సమయమని యెంచి, చ్చిరాంగ అద్దానిని దొచినది. సారంగధరుడు విధివ్నై పరీత్యముచే మంతి హితబోధమ చెపనిడక షావురమును గొనుటకు చితాంగి మేడమైకేగినాడు. చెలుఐచే వీవిగాకచు విన్న చి్మతాంగి వారాశివలె వొంగి శమకించి నుర్యాల గద్దెపై ఒండది దుమికి, తత్తర పాటుతో నేగుదెంచి సారంగధరుని గాంచినది. స్త్రీగా జన్కించికందులకా నవ మన్మధాకారుని ాడి భోగింపవలెనని యామె తలచినడి. అనిమేష చదృక్కు లతో నాతని సౌందర్యమును తనివిదీర (తాగుచున్న చి తాంగికి సారంగధరుడు నమస్క-రించినాడు. దానితో నామె హత్మ్యపభయై తనకు _మొక్కజనదని పల్కి నది, పన్నీరు దెప్పించి యాతని పాదములము కడిగి అగరు జవ్వాజి కప్పురము లను గానికగా గొనివచ్చి యిచ్చినది. వీనిని సరకుచేయకి పారావతము నథ్య ర్థించినాడు సారంగధరుదు. ఆతడు తన భావము నర్హము చేసికొనలేదని యెరిగి, “మచ్చిక నినుగూడి మనసు రంజిల్ల, ముచ్చటించెడగాక మోహంబుదీర, జనపతి యును నీవు సమమింకనాకు" అని పల్కి లోమందిరమునకు గొనిపోయి, కామ కళా శాస్త్రమునకు సంబంధించిన చ్చితముం నన్నిటిని చిత్తరువులను చూపు నెసమున జూపినది. కాని వానినన్నిటిని వేదాంతపరముగ విమర్శించి వదలి నాడాతడు, హతాకురాలై నదామె, వ్యంగ్య గర్భితములగు పల్కులుగాని చేష్టలు గాని, యికనాతినివద్ధ పనిచేయవని యెటిగి, 'చాశుర్సములనెంచ శక్యంబు గాదు, రాతికి సరివచ్చురా వీని మనసు, కరుగంగబోదు మె త్తకాయకు చిలుక, పొరసిన విధమాయెబో తన వలపని" తలచి, మనసువిప్పి స్పష్టముగ తన కోర్కెలను చెప్పినది. తాను విరహవేదనకు దాళజాంకుండినందున తన కోర్కెను దీర్పుమని బలవంతము జేసీనది. ఆమె తనకు పినతల్లి అయినందున తల్లితో సమానువాలనియును, కాన ఆమెతన పై నట్టిభావము విలిపి పాటలాడుట యుచితము గాదనియు ఆతడు దెల్పెను కాఫి ఆమె వానిని పెడచెవిని వెట్టి 'వలపున్నచోట వావ లెంచగనేల” యని బలవంత పెట్టజొచ్చినడి దేవుడని _మొక్కవచ్చిన మిత్ర దస్పి గుడివచ్చి మీదబడ్డట్ల మునది సారంగధరుని పని. ఇకనట నిలువ దగదని సాగిపో జొచ్చినాడు. చితాంగి ఆతని మొలవట్టి గట్టిగా బట్టి పెనచి పోనీక 'పెనగులాడినది. వనిత పట్టిన దట్టిని చించుకొని బయటపడి వాడాతడు, “పోయి నచో అవనీశునాన యని ఒట్టుపెట్టినద _ “నా కన్నులతోడు నిన్నేమియు నవి

కీత9్రి నని బాస చేసినది. భయము లేదని ధైర్యము చెప్పినది. మాటైన వినుమని పిల్చినది కాని ఆమాటలు చెవిపెట్టక సారంగధరుడు మనసు కరుగక పారి పోయినాడు. ఇక ఆమె కాతనిపై వలపుపోయి పగ యేర్చడినది. అడుడానీ ఉనురంటక పోదని వెక్కసముతో పల్కి జనపతి వచ్చిన పిమ్మట ఆతని కాళ్లు చేతులను కిత్తు లచే నరికించెదనని పంతములాడి అందు నఫలీకృతుర్శాలై నది. రాజు రాగనే 'మామవైతివి నాకు మండలాధీశ నినుజూడ (వొణంబు నిలిపితినని" కల్లబొల్లి మాటలు పల్కి. ఆతని క త్తితో కొమ్మును పొడుచుకొను నట్టు నటించినది. ఇక నేమున్నది. ఆమె యాశయము నెరవేరినది, “నిన్ను బట్టిన వానిని నిముసంబుళోన గన్న ప్కుతునినైైన ఖండించి వైతు' నని (ప్రమా ణము గావించినాడు. చ్వితాంగి ప్యాత నీరీతి మనసిజు నెలయించు మాయాకురంగిగ చి్యతిం

చుటలోను టాటోటు కత్తెగజూపుటలోను కవి మంచి నేర్పును జూపియున్నాడు. ఈ కవి వాడుకలో నున్న అనేకములగు జాతీయమఃులను నానుడులను వాడ్‌ కావ్య మును దెనుగుగడ్డకతి సన్నిహిత మొనర్చినాడు,

“వెన్నబెట్టుక నేయి వెతక నేమిటికి

“రాతికి సరివచ్చురా వీని మనసు”

“చలికూటిపై వెన్న సారంగధరుని మనసు"

“చల్లకు వచ్చి ముంత దాచగ నేలీ

“ఆలస్యమమృతమె విషము

'ఆడటోయిన తీర్థమరుదెంచునట్టు'

“'మబ్బులోపల నీళ్ళ నమ్మి దొననీళ్ట

తెగగొట్టుదురె వెజ్టులయిని

“చ్రేదాఅకిన మేలు చేయిజార విడిచి”

“మీదవచ్చెడు కీడు మేరెవ్యడెలుగు.!

“పిచ్చుకపై బిహ్మాస్త్రము'

“ముంజేతి కంకణమున కద్దమేల'

450 “పాము కాటెంత తుడిచిన బోదు “కత్తి మెత్తని వాడి కలదె లోకమున. ఇటు లీ గంధము రసవంతముగా నున్నది. సారంగధర చరిత అమ్ముదితము _ శగంథాంతమున పరువరాముడను నాతడు ఈ (గంథమును రచించి నట్టు గలదు. కావున (గంథక ర్త పరపరాముడని తలంపవలసియున్నది. (గంధారంభమందలి యాకులు తునిగిపోయి, [(గంధపాఠములు 'హెచ్చుగ నుండుటచేత ఈ (గంధక ర్భృ వంళాదికములు తెలియజాలకున్నాము '“చెలగ నవ తొమ్మం్నడు సిద్ధులగూడి నాగార్జున కొండ సంతసమున నెక్కి యీరేడు లోకము లెటుగంగ జెప్పె వెళ్ళిరి సిద్ధులు వేగంబుగాను ఉరగ జంగములోన ఊరిలోపలను పరశురాముడు చెప్పిన ద్విపద,” ఈతడు రత్నాంగి చ్మితాంగి ముర్వురను రాజరాజనరేం(దుని పట్టపు దేవులనుగా వర్ణించినాడు. రత్నాంగి చాల కాలము పుతులు లేక, 9ివుని యను(గహమును బడసి, గొడ్డువీగి కన్న సంతానము సారంగధరుడు. తరువాతి కధయఎతయు మామూలే. ఈతని లి దెలియటకై కొన్ని ద్విపదలు ... రత్నాంగి సారంగ ధరుని దలచుకొని యేడ్చినప్పటి విధము -- కే, భ్రీ వేంకదెశ్వుర [ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ ఆర్‌, నెం 166 ఎ తాటియాకు.

లే 44449 బోలు పుణ్య పురుషుండు వమిసేతును తం్మడి యెొత్తుకో నైతి ముద్దాడనై తి ముచ్చట డీర నీ రూపురేఖలు నీ చక్కదనము ఎందు జూతునువోయి.., నాతం్మడి నాబాబు ననుగన్న తండీ...; (గంధమునందు. చెప్పుకొనదగిన విశ్రేషములేమియు__ గానరొవు, [వాత తప్పు లధికముగా గలవు. ఇందలిది మంజరీ ద్విపద వికారమగు రచన, సారంగధర చరిత కూచిమంచి తిమ్మకవి |,పణీతము, ఈతడు బహుళ (గంథక ర్త,32 అభినవ వాగనుకాసన, కవిసార్వభౌమ ఇత్యాది ఘన బిరుదాంకితుడు, “ఈతని కవిత్వంబు మృదుమధుర రస పద సంయు క్తందై ళబ్దసొష్టవందై చదువరుల చెైవులకింపై, యనర్లళ (పవాహాందై యొప్పుచుండు, ఈతడపూర్వు కధారచనా యోగంబునం లిసిద్ధిగన్నవాడు + తిమ్మకవి ఆరువేల నియోగి. కౌండిన్య గోోళుడు. బయ్యనామాత్యుని (వప్యొతుడు. తిమ్మయ పొతుడు. గంగన మంత్రి పుతుడు, తల్టి లద్మమ్మ, సింగన్న జగ్గన్న సూరన్నలు సోదరులు. ఈ జగ్గన్నకూడ చం[దరేథా విలా సము మొదలగు (గంధముల ననేకములను రచించినాడు. తిమ్మకవి గోదావరీ మండలమందుండు పీరికాపుర సంస్థానమందుండు కందరాడ [గామ కరణము ఈ కవి కాలమున పెద్దాపుర సంస్థానాధీశులు వేంకటకృష్ణారావుగారు. కావున 18, ఈతని మితర (గంధములు: (1) రుక్మిణీ పరిణయము, (ఓ) రాజశేఖర విలాసము. (భల్దాణ రాజ చరితము) (8) సింహాచల మావిత్మ్యము. (4) నీలా నుందరీ పరిణయము. (5) అచ్చతెనుగు రానూయణము. (6 సాగరసంగ మాహాత్మ్యము. (7) లక్షణసార సం[గహము, (4) రసిళ్ల జన మనోభిరానుము. (9) సర్సపుర మావోత్మ్యము.

శ్రీగ్రలీ

సీతనికాలము (క్రీ, ఈ. 1687 _ 1757. శివుడు స్వస్నమందితనికి సావ్యాత్క రించి ఆతడు రచింపబూనుకొన్న సారంగధర చర్మితను తనకు కృతి యిమ్మనినాడట.

“వరదుడు రజతపర్వత నికేతనుడు

కరుణాపయోధి శఠకరుడొాకనాడు

గురుతర కౌండిన్య గోోతపావనుని

వర కూచిమంచి సద్వంశ సంభవువి

గంగన మంతి శేఖరునకు నుత్త

మాంగన యగు లచ్చమాంబకు సుతుని

రావు వేంకటకృష్ణరాయ విశ్వంభ

రావఠపరిగు ప్త రాజమహేంద

పర బేళ భాగ భాస్వద్దివ్య పీఠ

పుర మహారాజ్య విభూషాయమాన

పావన కం్యదాడ పట్టణాధిపుని

క్షైవకళా రహస్య జ్ఞాన నిధిని

ఘనులు మెచ్చగ ననేక (వబంధంబు

లళొనరింగి విఖ్యాతి నొందిన ఘనుని

తిమ్మ సత్క-వి నామధేయుని నన్ను

నెమ్మది గృపజూచి నీ వొనరింప

దలచిన నారంగధర చరితంబు

వలనుగా గృతిసేయ వంయు మాకనుచు

గిలలోన బౌడగట్టి కడలేని _పేమ

గులుక నానతి యుసంగుటయు. ” ఆ యానతీ [పకారము సారంగధర చర్నితను శంకరునకు గృతి యిచ్చెను, ఇందీతడు చ్కితాంగిని వేళ్యగా చిితీకరించెను. ఇందలి కధ శృంగారాదుల యను

శీర్‌కి

(వవేశము కలిగి కరుణ రస ప్రధానమై యున్నది, ఈతని కవనము గడుంగడు రసవంతముగా నుండును. ఏనుగు లక్మణకవి యీతనిని గూర్చి ముట్లు (వస్తు తించి యున్నాడు,

“హాటక గర్బ వధూలీ

లాఓటన చరితాంఘీ నూపురారవసు త్రీ

పాటచ్చరములు తేనియ

జేటలు మా కూచిమంచి తిమ్మయ మాటల్‌.' దెందులూరి లింగనారాధ్యు డితని గురువు, ఈతడును కధ రాజమహేంద వరముననే జరిగినట్టు వర్షించినాడు. సారంగధరుడు పావురముల నాడుచుండగా నాక పావుర మెగరి రాజుగారి వేశ్యయ రయున చి(త్రాంగి మేడపై వాలినది. ఆమె సొరంగ ధరుని తనయొద్దకు రప్పించుకొనుట కేకమ్మాతమగు నుపాయము దొనివి పంపకుండ తనయొద్దనే యుంచుకొనుటయని తలచదినది తరువాతి కధ మామూలే,

రాజు కుమారుని గానక వననునందు వెదకుట పోతన్నగారి గోపికలు

ఛ్రీకృక్తుం వెదకుటను దలపించుచున్నది.

*“ఎందు దూరెను చూడరే యంచు కేచి

(కందుగా వనమెల్ల గలయ (చిమ్మరుచు

కరులార యక్ష కిన్నరులార రత్న

ధరులార బెల్ల ఎం

అల ల ఎ శాక్రరులార పుష్ప

తరులార తోడు మెకములార బెంచీ

తలులార షపాపతొయ్యలులార మౌని

కులులార మాద్య 448 46

ఉీర్‌డీ

కానరే మా ప్కుతుక మనసీయగ్మాతు

దీన జనాదీను దివిజోపమాను

గనరె మా సుకుమాశు ఘనసుకుమూరు

కనదమలాకారు కమలాకుమారు... అని విలపించినది. ఇచే ఘట్టమున బాణాల శంభుదాసు డీ విధముగ రచించినాడు అతని రచనా విధానముకూడ ఇటుతే నున్నది.

“తిన్నని కస్తూరి తిలకంబు వాడు

పొన్నవృక్షములార పుుతుని గనరె

జిలుగు వన్నెల రుమాల శిఖనుబూబంతి

గలవాడు సంపెంగ గానరే సుతుని

చెంగావి మొలధట్టి చెరగులవాడు

మంగవృతములార మా సుతు గనర

కలువరేకుల వంటి కన్నులవాడు

కలగొట్ట తరులార గానరె సుతుని

సారంగధరుడను చక్క-నివాడు

పారిజాతములార బాలుని గనరె

సీచక్కి నెనయ జాడెరిగితిరేని

'చాచక చెప్పరే తాపసులార.,.*23 రసపోషణమందును నీకవి సిద్ధహస్తుడుగ నున్నాడు. సారంగధరుని కాలు సేతు లను నరుకుట కాజ్ఞ యిడినట్టు దెలిసికొని రత్నాంగి దురపిల్దిన ఘట్టమున కరుణ రసము వెల్లివిరిసినది.

ఈ కవి జాతీయములను సామెతలను (పయోగించి రచనకొక యద్వితీయ

198 పు 40

థర్‌క్‌

మగు సొౌగనును గూర్చినాడు. ఆతడుపయోగించిన వానిలో 'మచ్చునకు గొన్ని-

చల్పకుటోయి నుంత దాచినయిట్టి మోమోటంబేల,

చేతికివచ్చు వికేపము దార్యవేతురే యేలాటి వెంగళుర్లైన."

చలికూటిపై వెన్నసరణి నించుకయు జలియింపకున్నాడు.1*

చేతి మామిడిపండు చెదరుగవై వి యాతలి ముసిడిపండర్థించినట్టు.

పడుక్రైన గరిగి లేబదనగుగానిః గడితంపు నీమది గరగదయారె.

(పాణదానముకన్న బరమధర్మంబు వోణిలో గలదె.

ముంజేతి కంకశణంబున కద్దమేల?

ఆకొన్న పులివాతకటబ్బిన కంచిమేక చందంబున మె త్తబాటాని,

వెలది బొంకు! గోడవేసిన యట్లుండె. మగ బొంకు దడిగట్టినట్లు,

కతకు కాళ్టుము మరి కడవకు జెవులు, నతకజూచెద చిలక నందరిలోన్న

కన్నులు చల్లగా గమగొనుము.

కయ్యాన కరిమురి గాలు_దవ్వుచు.

(పాణంబు గలిగిన బలుసాకులై న, హపోజినేరుకతీని భువినుండవమ్చు.

[కమ మొప్ప నొరులవేరములేంతుగాని, తమతప్పు లెంతురె ధరనెవ్వర్రోన,

తమచల్ల పులిచల్ల యనుచు బలుకుదురే యెట్టి పామరులైన.

ఆవ దాగిన పసరంబు మాడి,

మిన్ను విజిగి మీదబడ్డటులు.

భూవల్లభుని బుద్ధి పూరి మెసగె.

&షృతిలోస జేతనాచేతన జ్ఞాన, మతికాముకులకెందు నాత్మలో((గలదె. ఇది కాళి దాసుని మేఘసం టే; ములోని 'కామార్తాపి పకృతి కృపణాళ్నాతనా చేత నేషు' అనుదాని కనుకరణమై యుండవచ్చును

నక్ష్యతోదయము నీకవి మినుప రొట్టెపె దేవతలిడిన నిప్పకణముల వలెనున్నట్లు వర్ణించినాడు, ఏమి యీ యుపమాసౌందర్యము. ఆకళమ్సుమిన్నుప రొట్టె. నక్మతములు నిష్పుకణికలు నగుచున్న వన్నమాట,.

14, బాణాల శళంభుదాసుడును ఇట్టి [ప్రయోగము గావించెను

తీ5్‌6ి “అనిమిషల్‌ మిను పెచ్చునం దిడ్డ నిప్పు తునెలన రిక్కాలు దోచె న్మభమమున..' చ్మితాంగి సారంగధరునితో--- 'ఎయిగనేరవుగాక యెన్ని పుట్టువుల తతినబ్బు మకరకేతన నికాతా స్త జాలవ్యధాభిన్న సకలాంగులగుచు కేల కపోలముల్‌ గీలించి పైని గాలి సోకిన వెన్న కరణి గరుగు గోలల గౌగిట గూర్చు భాగ్యములు. అని పల్కెన పల్కులు అల్టసాని పెద్దన్న వరూధిని నోట “ఎన్ని భవంబులన్‌ గలుగు నికు శరాసన సాయక వ్యధా భిన్న' ఇత్యాదిగా పలికించిన పద్నాను కరణమైయన్నవి. ఒకే పదమును భిన్నార్ధముల నుపయు క్తముగావించియు. కొన్ని యెడల శ్లేషచేతను చమక్కారపూరితమగు రచనను గావించినాడు. *“ఏలరా రతి 'జేలళ్చి యేలరా తాళ జాలరా మదిలోన జూలరాగిలితి..' “పినతల్సి వేదనో పినతల్లివనుచు." “కర పదహీనుడై కడు బహుళార్తి ధర గుందు సారంగధరుడును బోలె కర పద హీనుడై కడు బహుళార్తి ధరగుందు సారంగధరున కవ్వేళ.” కిరణములును స్థానమును లేని ఆమావాస్యనాటి చందునివఠె కాలు సేళులులేని సొరంగధరుడు వ్యధచెందుచుండెనని భావము, ముక్కుతిమ్మన్న సత్యభామవలె కూచిమంచి తిమ్మన్న చికాంగికూడ,

457 '“కలకంర కులవధుః కాకలీ ధ్వనులతో" నేడ్చినది. జరిగిన నిజమును వ్మిప నన్నిధిని దెల్పుమనగా నామె-- “అలుక మీరగ వసంతా గమారంన లలిత రసాల పల్లవ రసాస్వాద కలనా కషాయిత కంఠసోత్క్మంర కలకంఠ కులవధూ కాకలి ధ్వనుల నెలుగెత్తి యేడ్చుచు నృపువకిట్లని, నదిం అన్నిటికన్న విచితము, విషాదచిత్తుడైన సౌరంగధరుడు. “నులక కంకటిపై బడి కచయిడరాని జంకుని నుండెశట. ఆ రాజసౌధమున నులకమంచమునకు రావెటులు, ఎచట గలిగినదో యెజుగరాదు. బహుశః కవి తన గృహమునే గుర్తుంచుకొని, దాను వక్టించుచున్న కథ రాజలొధ సంబంధియని మరచి యుందును. విక్రమార్క చర్షితో అము. దితము దీని క ర్త తిమ్మయ కవిప్కుతుడు కొండయ. కవి కాలము తెలియరాదు, 'చేవయామాత్యుని కొడుకగు పెద్ద్యయమంతి | పేరణమున నీకృతి తిరుపతి వేంకటేశ్వరస్వామి కంకితము సేయబడినది. ఈత డవతారికళలో నన్నపార్యుని సంస్తుతించినాడు. ఈతడొక కధను రచియింపవలెినను యోచనయందుండగా 'జేవయామాత్యుని పుతుడు పెద్దయమంగతి వచ్చి సప్త సంతానములలో ఖిల ముగాకుండు నది కృతిగావున నొక కృతిని రచింపవలసినదని [పోత్సపించెను, ఆఅపుడీతడు--- 45. మదరాను (పాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారము. డి, సం, 1180--- కాగితపు (సతి.

శీరీరి “(వారి (వి? విభుండగు వికమార్కుని కధలు సరవిద్వా,తింళక సాలభంజికలు చెలగు భోజనరేర్యదు చెవిసోకు కథలు చలికొండ పట్టికి శంకరుడర్ధి దెలిపెను బమమెత్ర ధీరులు మెచ్చ దెలుగునందును రసోర్టీపితంబుగను గలుగ జెప్పెదను సత్కవులును మెచ్చ ఘనతతో (డు ద్విపద కొవ్యంబు జేసి.* యని పమాణముచేసి ద్వా తింశతి సౌలభంజికల కధలను ద్విపద కాన్యముగా రచించెను. జక్కన వికమార్క చరి తవలెనిందును, వి కమార్కుడు, ఇంగ్రుని వలన ద్వా_తింశత్సాలభంబికలు గల్గిన దివ్య సింహాసనము బడయుట, ఆతని మరణానంతరమది భూస్థాపితము చేయబడుట, భోజుడద్దానిని వెకితీసి, చాని నెక్కటోవుచుండగా, దానియందున్న ముప్పదిరెండు సాలభంజికలు, భోజునకు విక్రమార్కుని జౌచార్యాది గుణములనుగూర్చి ముప్పదిరెండు కథలను చెప్పి శాపమోక్షము నొందుట కళావస్తువు. ఈ కవి శైలి తెలియట.క్రె కొన్ని ద్విపదలు. మేరుపర్వత వర్ణన- ఊర్జితంబై న యా యుర్వీతలంబు నిర్ణర వాహినీ నిర్ణరమయ్యె కొండయల్లుని వెండి కొండ యాకొండ కొండుక శిఖరమై కొమరు దీపించు యిన్నగంబునగాదె యింపు సొంపార పన్నగ కిన్నర భామలుందుదురు ఈ కాంచనా దిపై యీగార్చు కోర్కు నాకల్పముగ నుండు నాకల్పతరువు ఆకుల గో తంబులం దెక్కుడగుచు

కీగ9 శ్రీకుల గ్మోతమై చెన్ను దీపించు రత్న గర్భాకార రాజరత్నంబు రత్నసాను వనంగ రాశికి నెక్కె.' వికమార్కు, ని కథలు అము[దితము [గ్రంథ మసంపూర్ణముగ నున్నది. 'అనఘాళత్ముడగు వికమార్ముని కథలు మునుకొని చెప్పెద ముప్పదిరెండు' అని 'కవి "'ముప్పదిరెండు. -కధలను దెల్పి నట్టున్నను ఉపలబ్ధమగు (గంథమున నిరువది యారు కథలు - మాత్రమే గలవు, ఇదికూడ జక్కాన రచన వలెనే యన్నది. ఉజ్జయినీ పురము నేలు వి[కమార్కు-నకు' దేవేందృుడు సాతభ్రందేకలతో గూడిన సింహాసనము నొసగుట, పిమ్మట అది భూస్థాపితము చేయబ్లడుట్‌, మరల నద్ధానిని భోజుడు తీసి దానిపై నెక్కబోవుచుండగా' ముష్పదీరెండు సాల భంజికలు అతనికి ముప్పది రెండు కధలను దెల్పినవి. దీని కర్త యెవరో తెలియరాదు. లక్షణ విరుద్ధమగు (పయోగములిందు గానరావుః ఈతని _శెలి తెలియ టకై హిమ్మాది. (బహ్మరాక్షసుల వర్షనలు. ఇవి సుందరమై తనరారు చున్నవి: ఒర 17 యాజ్ఞ సవల్కక్రి విజయము ఆఅము[దితము కర్త చల్తా గురవయ్య. కృష్ణాప్నాళుని వేంకటమం,తి [వేరణచే దిని అవాలి యు ణ నీతడు రచించి నట్టు చెప్పుకొనెను. 16 తంజావూరు సరస్వతి మహలు [గంథాలయము. ఎమ్‌. నెం, లి5్‌5 తాళ పష్మతము. 17. ్రీ వేంకటేశ్వర ప్రాచ్య పరికోధనా సంస్థ -- ఆర్‌, నం, కీ98 -- కాగితపు (పతి.

4తీరి0 “తగువేడ్యతోడ నాదరమున నొసంగి మగటిమితో బల్యె- మానుషంబునను లాలితమృదు వాగ్విలాన వై ఖరిని మేలైన కృతులు నిర్మించినా విపుడు దుర్గా వర్మ పసాదుడవు కవిత్వ మార్గ మెటింగిన మహిత పుణ్యుడవు వాల సరస్వతీ | పొఢ నామమున ధీ లకితుండవై దిక్కులమించి." గురవయ్య నివాస స్థలము కొండపల్లి, దుర్గా వర(పసాదమున మహా కవియైనాడు, బాల సరన్వతీ బిరుదాంకితుడు. ఇది జన్మకాండ, వేదకాండ, మై లేయకాండ, పగ(బహ్మకాండ, యజ్ఞ కాండ, విశ్వుజిత్యాండ యను వట్కాండ పరిమితమైన (గంథము, ఇది యాజ్ఞ వల్క్య మహర్షి చర్మితను దెల్పు (గంథము. కానీ [1గంథము సంపూర్ణముగ లేదు. మొదటి నాల్గాకశ్వాసములు సమ్మగముగను, నయిదదవాండ మస్యగముగను నున్నది ఇంతవరకే [గంథము లభ్యమగుచున్నది. కవి కాలము తెలియదు. యాజ్ఞవల్క్య విజయమునే ఘట్టు _పభువు పద్య కావ్యముగా రచించినాడు, కావ్యమున పురవర్శనాదులను సవి స్తరముగ జేసి, కావ్యమునకు లగువు బిగువులను గూర్చినాడు. “ నారాయణుండున్న నగరి యోజనము లారయ బదునెనిమిధి కోటులెనయ నేవంక జూచిన నిభతురంగములు నేవంక జూచిన హేమరధంబు లే చాయ నరసిన హేమకుంభములు నేచెంత వెలసిన హేమ... ధములు కొమరుగ బంగారుకోట వేడగుచు విమల... రత్నవేదిక గల్లి గి భానుకోటి |పఠా భాసితంబగుచు నాన్మాపకార సన్మణులెన్న గలిగి.” పుతులు లేని జీవనము వ్యర్థమని సునందచే _బహ్మారాతితో ననిపించును-ా

శీర]

“పతులు లేనట్టి పొలళులేనిటికి

ప్కుత హీనంబైన బౌలతు లేమిబెకి

వు్యతుండు గలిగిన బుణ్యంబు గలుగు

ప్కుతుండు ఇహపర'చాయకుండు.” ఒకచోట యుద్ధమును సమ్ముదముతో పోల్చినాడు--

“ర క్తంబుగల యెల్లి రాకయువోలె

యు క్తమై వర్జింప నుదధియ వోలె

దంతంబులెంచ ముత్యంబులు గాగ

జపల న్మేతములు మత్స్యంబులుగాగ

తలపంగ నాచు కుంతఅములు గాగ

లలినాభులెల్లి వలను సుష్ళగాగ

నెనయ నూగార్హ ఫణీర్మదులు గాగ

నును జొలగలెంచిన నూరులు గాగ

సరణి మీగాళ్న కచ్చపములు గాగ

గరిమ గాయములు న్మ్యకంబులుగాగ. ” శతాళశ పంచవిశతేో అము[దితము

(గంథకర్త నామము తెలియదు. అసమ_గమముగా నున్నది. (పతి కీటక దూపితమై (గంథపాతము మిక్కూటముగా నున్నది. వాత తప్పుల కుప్పగా నున్నది. ఆది యమునను సమగ్రముగా లేదు. తొమ్మిది కథలు మాత్రము సంపూర్ణముగా నున్నవి. పది పదునాకండు కధలు సంపూర్ణముగ నున్నవి, [గంఛారంభ మీవిధముగ నున్నది. 18. తంజావూరు సరిస్వతీ మహలు (గంధాలయము. __ ఎమ్‌, నెం, 8£6 (డి. నెం. 14185 వి. ౪529) -- తాళష్యతము.

శ్తీ62

(శ్రీ సర్వమంగళా[శిత భూమియగుచు

నా సదాశివునకు నిలయంబై న

వారణాసీ పురమేలు విభుడు

వారిదరిపుడు (పతాపళాలి

సూనాస్త్ర రతిబోలు సుందరి యతని

మానిని యొప్పుల సోమ్మపభయనగ

వారి కుమారుండు వ్యజమకుటాహ్వయుండు

నెరివసంతుని బోలు నిజరూపరేఖ

బుద్ధిమంతుడు మంథత్రి ప్కుళుండు ఘనుడు

బుద్ది శరీరాఖ్య టొలు పారువాడు

నరనాధ సుతు డొక్కనాడు వన భూములకును

నుచిత సౌఖ్యంబుల నొగివేట వెడలి

రచిత ధనుర్లుణారావ మెసంగ,..* పైనీయబడిన యారంభము (గంఖథారంభముగా దోపదు. అది భేతాళుడు రాజు నకు చెప్పిన రెండవ కథారంభమై యుండునని, ఈ కథాంతమున,

“అని చెప్పి భేకాకు డాతణంబునను

చని $ంశుపా వృవళాఖతో _ వేలె

వెలయ నీ కథ పంచ వింళశతిళోన

నలర ద్వితీయమై యభినుతికెక్కు.' అని రండవ కధగా దెల్పబడియుండుటవలన తెలియచున్నది. స్వరశా_స్ట్రము= అము[దితము.

ఇందు నాడుల విషయములు, వశీకరణ | పళ్న ళాస్తాందికములకు నంబం ధించిన విషయములు వర్ణితములై నవి, మంజరీ ద్విపద బద్ధమగు రచన, (గంఖా రంభమివ్విధముగనున్నది. 19... మృదాసు (పాచ్మలిభిత పుస్తక భాండాగారము--- ఆర్‌. నం. £518 --రాళప్యతము,

శ్వర్రిలి

థీ శివానందుండు శివయోగమునను

శివర్మాతి వెలయంగ జేయుచునుండె

ఆరాతి జనులకు నయోగ్యులకును

నస్వరశాస్త్ర యోగంబు చెప్పంగ దలచి

హరమత సారంబు హరికాస్త్ర మతము

ఆజయోగ సారంబు ఆధ్యాత్మమళము

అభ్యాసమతమైన మార్తాండ మతము

లా శివముని వర్యు లాత్మ యోగంబు

నాసీద్ధ మతమును నరనాధ మతము

కడునాప్వుచున్నట్టి [కమసింహమతము

కడు చిి.తమగుచున్న కామాక్షి మతము

కమనీయమగు భువి గల ముఖ్యమైన

యోగళాస్త్రములెల్హ యోచించి చూచి

జగజీవ హితము నా శివునిచేపట్టి

తెరగొప్ప ఉనులెల్టి తలియునట్టుగను

స్వరశాస్త్ర మంజరీ జెప్పెద బీతి. దీనిక ర్త యెవరో దెలియదుగాని, కృతిమా(త్రము రామార్ప్చితము,

స్వరము నాడియందు, నాడి శరీరమందును నుండును. కావున నిండో

త్పత్త్రి తెలియవలయును. స్వర ళాస్త్రము వలననే పోరాది కాలఖేదములు మున్నగునవి తెలియనగును. స్వరమందే వేదాది విద్యలున్నవి. ఇందు పిండో త్పత్తి, స్వరోత్ప తి. కాల ప్రమాణము, స్వరాకస్మిక విజ్ఞానము, మూలస్వర జ్ఞానము; ధాతుస్వర జ్ఞానము, పంచత త్త్వ్వ జ్ఞానము, ధాతుమూల జీవచింత, జల (కీడ, ఖోజనము, నిర్విపీకరణము, తాంబూలము, సంభోగము, గర్మ జ్ఞానము, జీవనాడి, యుద్ధము, జూదము, సృష్టి లక్షణము, సస్యోత్ప త్రి జ్ఞానము, (కయ వ్వికయములు, జలాఖేట వనాఖేటములు, పొవయోగములు, సూర్యచందాతిచారము, స్వప్న జ్ఞానము, శకునము, క్యారీరము, వళ్వయోగ ములు, స్త్రీ పురుష సాము, దికములు వర్ణితములయినవి,

శ్వీగ్రథ

[(వాయసకాడు దీసిని పరాభివ నామ సంవత్సరము, వైశాఖ బహుళము, బుధవారమునాడు వాసి ముగించినట్టు చెప్పబడినది. కామేశ్వరీ చర్మితము?' అమ్ముదితము

కర్త రేటూరి భావనామాత్యుడు. థ్రీవత్స గోతుడు, (పెగడయ్య మంతి పౌళుడు, నాంచారమ్మ రామార్థిమనుల ప్వుతుడు. రెట్టపురి నివాసి. ఈతడు 1కీ.ళ. 1650 (పాంతమున నుండినవాడు. _గంధారంభమున కాళిదాసాది సత్క వులకు నుళులొనర్చినాడు. ఈతని గురువు అద్దంకి థ్రీ సింగరాచార్యులు. కామే శ్వరీ దేవి తనకు స్వప్నమందు సావాత్కంరించి, ఈ కథను రచింపమని తెల్చ్పగా నీతడిద్దానిని రచించినాడు,

కామేశ్వరీ దేవి [పసక్తి (క్రీడా భిరామమున గలదు. కావున కామేశ్వరి పూజ లాంధదేశమున కాకతీయుల కాలమునుండి యుండినట్టు తెలియనగు చున్నది,22 కామేళ్వరి ఏడ్డురక్కలలో చిట్టచివరియా మె, [శీరామచందు డయోధ్యా నగరమును పాలించుచుండెను. వైకుంఠమున లక్ష్మీనారాయణుల సమ కృమున నారదుడు (ఫ్రీరాముని (పళంనచేసెను. (శ్రీరామచం్నదునిగూర్చి విని లక్ష్మీదేవి యాతని చూడగోరినది, అట్టి అభిలాష యామెకు దగదని చెప్పెను గాని, ఆతవి తో_డ్జేర భంభుభట్టు నయోధ్యానగరమున కనిపెకు. (శ్రీరాముడు గరుడవాహనుడై యేతెంచుచుండగా, (శ్రీమహావిష్ణువు లక్ష్మీ చేవిని పరీక్షింపగోరి యామెనొంటరిగా విడిచి తిరోపాతుడయ్యెను. [శ్రీరాముని మన్మధాకారమును గాంచి, విష్ణువే యీ రూపమున నేతెంచి తన్ను పరీక్షించుచున్నాడని భావించి లశ్న్మీ “ముదమంది యీ రూపమున నున్నయసుడె కలసి పొందగవలె గాకంచు దలచి, నీ మాయలన్నియు నేనెరుంగుదును, స్వామి నాకోర్కె దీర్చంగ బూని 20. మృదాను (ప్రొద్య లిఖిత పు స్తక భాండాగారము - డి నెం. 1065--

కాగితపు (ప్రతి. 21. (క్రీడాభిరామము - పు, 46

శీరిర్‌ తిర్కి అవలీల నీదు ఒయ్యారంబు జూచి, (వాలితినే మోహవనధిలో నిపుడు, కడతేర్చు రహిగూర్చు కౌగిట చేర్చు, ఆడరి నన్నానంద మంించు మిపుిడని కోరినది. (శ్రీరాముడు తానేకపత్నీ (వతుడననియును, ఇటువంటి అకార్యము చేయదగదనియుకు పల్కాగా, నామె తమి మిక్కుటముకాగ్యా (శ్రీరాముని చేల మును పట్టిలాగినది (శీరాముడామెవద్ద నుండి తప్పించుకొని పారిపోవుచుండగా, నామె (శ్రీరాముని ఏకపత్నీ _వతము చెడునట్లుగ శపించినది. కృష్ణావకార మన నాతని వతమంతయు. చెడిపోగా స్త్రీలనాతడే [ఐతిమాలుకొనుచుః దొంగర్లై తిరుగునని భాపమిచ్చినది. (శీరామచయ్యదుడు మ్మాతమేమి తక్కువతినెనా! ఆమెకూడ, కామేశ్వరి యనెడి పేరున జనించి, విరవమున (గుంగుచు వెతల బొందునని [పతిళ౯ాప మొసగినాడు. లక్ష్మి తన కాపము సంగతిని విష్ణునితో దెల్బి దుఃభింపగా, నాతడామె నూరార్చి శివునకు జనించి భ క్షుల కోర్కెల నీడేప్పమనియును, తాను కృష్ణావ తారమె_త్రెదననియును దెల్పెను లక్ష్మీదేవి హొమవంతమువై తపమాచరించు చున్న శివుని కడకేగి తనకోర్కెను దెల్పగా తాను గౌరీదేవిని వివాహమాడు వరకును కొలనున నుండుమని శివుడామెకు ఒక కొలనును జూపీంచెను. లష్మి " యందుండెను. గౌరిని వివాహమాడి శివుడు లక్ష్మీదేవి యండిన కొలనులో జల [కీడలు సల్పెను. గౌరీదేవి యా కౌలనునుండి యేడు పుడిసెళ్ళ నీటిని దావగా లక్ష్మి గౌరిబేవి గర్భమున [పవేశించికది. గౌరీచేవికి సద్యోగర్భమై, ఏడు దోసిళ్ల నీటిని దాగిన కారణముగా, లవి సప్తకన్యకలుగా జన్మించినటి. “పొడవైన మెజుగుల (పోవు చందమున 'పెడతల జనియించె బెరవాణి యనగ శిరమున జనిముంచె కివవాణి యనగ కొప్పున జనియించె కొండవాణనగ మొగమున జనియించె ముద్దరాలనగ చన్నుల జనియించె జక్కులమ్మనగ కన్నెలార్లురకును కడపట టొడమి

కీజి6ి చిన్నారి పొన్నారి చెలియత్నె యపుడు అన్నిట గొదలేని యాకార రేఖ కన్నుల నుదయింబె కామవల్లనగ ఇటువలె (ఢ్రీలక్ష్మి యేడ్వురై పుటై.' సప్త కన్యల సంరక్షణార్థము పోతురాజును సృజించి, వారినటనే విడిచి పార్వతీ పరమేశ్వరులు వెడలిహోయిరి. వారికొరకు (బహ్మ యొక పురమును నిర్మించి, పోతురాజుకు కూనలమ్మ మ సృజించినాడు. (ఈ కూనలమ్మ పెనే పవములనేకములు, తెలంగాణా రాయలసీమ [చా.తములలో నధిక (వచార మున నున్నవి ) శివుడ కనాడు యక్షుఐను బిలిచి, కామవల్లి ని కొల్వుమనినాడు. విష్ణువు కృష్ణావతాగమునె డ్రి ఒకనాడు గోపకుమారులతో గోవులను మేప బోయెను. కామవల్లి తనయక్కలలోగూడ స్నానమాచరించుచుండగా, శ్రీకృష్ణుని గోవులు కొంనును చీకాకు పరచినవి కామవ ల్లీ కోపించి, గోవులను, గోప బాలకులను శింలుగా కమ్మని శాప మొసంగినది. శ్రీ కృష్ణుడు ఆఅక్యాల వస్త్రముల నపహరించి పొన్నచె టైక్కి వేణుగానముచేసి, శిలలను మరల గో గోపకులనుగా మార్చివేసెను. వేలునాదముచే పరవశుల్తై ఉన్మాదినియై, కామవల్లి శ్రీకృష్ణుని చెంతకుచేరి తన్నేలుకొమ్మని వేడినది, శ్రీకృష్ణుడు తమ కాపముల నెరిగించి, కల్క్యవడారమున తన్న నుభవింపనలదని దెల్ఫి, ఆమెకు విరహోపశాంతి గల్లు ఉపాయముకు దెల్పి, ఆమె రుక్కిణిగా జనించినపుదామెను. చేపట్టగలనని దెల్పెను. కామవిల్సి రుక్కిజిగా జన్మించి, థీకృష్ణుని పొందెను. ఆ మహాచేవి డెబ్బదిరెండు _వచేకముల కొలకులందు వెలసి పూజాదికముల నందుచున్నది. ఇెలి మిక్కిలి సరళముగ నుండి ధావావాహిగ నున్నది. నానికేత వురాణముోి అము. దితము కర్ణ శృంగార కవి తిరుమల నాధఃవి. తంజావూరి మహారాష్ట్ర రాజుల కాలములో బష్టమల్లు కులజులు కప్పల వొపషించిరి. వీరు తంజాపూరులోని,

శీగ్రి?

దేశవాళము గరిక్షికి పెద్ద గరిడికి సంబంధించినవారు. ఆ జెట్టిమల్టులలో నొకడగు తిమ్యాజెట్టి _పేరణ వలన తికుమలనాధ కవి, దీనిని రచించెను. ఇది పెద్ద గరిడియందు వెలసిన శ్రీకృష్ణుని కంకితమియబడినది, కవి తన్నుగూర్చి చెప్పి కొానుచు-ా

“ఘనుడై న శృంగార కవి తిమ్మఘనుని

తనయుడ వైష్టవోత్తమ సేవకుండ

మహనీయ గుణుడ తిర్మల నాధకవిని

అహారాజ శయకుని కంకితంబుగను

కర మొప్ప బరమ థాగవత చర్మిత

పరమార్థ దీపిక పద్మినీ పరిణ అనియు. __-- కృతిపతి యీతనీి గూర్చి-ా

“లలితో క్తి దేవమల్డు చరిత మాకు

తొలుత రచించి కీర్తలు దెచ్చినావు"

అనుట వలనను, నీతడు నాసికేత పురాణము మ్మాతమేగాక, యింకను

[గంథములు రచించినట్టు తెలియుచున్నది, కాని నాసికేత పురాణము తప్ప తక్కిన (గంథములేమియు లభించుటలేదు. ఈతడు తన కవనమునుగూర్చి--

ఆల మహారాష్ట్ర 'చేళాంగ నామణుల

కులుకు గుబ్బల రీతి గూఢమైపోక,

మట్టుగా (చవిడ భామా కుచలీల

బట్టబయల్‌ గాక భావజ్ఞులకును

నరచాటు పైటల నాం భామినుల

మెజుగు గుబ్బల రీతి మేలిమిదనర

శరర (పకటించి చెప్ప నేర్పితి నాగ మించె ఘనుడైన శృంగొర కవి తిమ్మఘనుడు. ఈ ద్యిపదలు 'ఘనతర ఘూర్డరీ కుచయుగ' అను పద్యమున కనువాద (సాయములుగ నున్నవి. ఇందలి యితివృ త్తము నాసి కేతోపాఖ్యానము, కఠోప నిషత్కథ. వా ర జా

పండెండవ [పకరణము ద్విపద తావ్రములు--- ఆయా కాలములనాటి సాంఘిక చరిత “ఉగ [17గ౧౦౦౮౦7|౦| 70 7118 97౮007 0౯1౬175గ4౧0౮ గక లో 0 11. గయరంంగ. “4% ౧8(౦౧'5 1191081476 15 ౧0౪ [101566112%60౪5 601186410౧ ౦ 500169 ౪౧160౧ ౧౭9౧9౧ 10 [౧4౪6 0960 ౪1060 1౧ 9 58029 100౧6606 0/౯ ౪|01౧ 2 06౧141౧ ౮600180%10281! 2/98. 1615 06 ౧౧౦8౧౦5౩౪6 [6౪7814౪0౧0, 889 07 806 0 960% ౧౭౪0౧5 ౧౧౧6 20౧6 ౧౧౭|/4౦16!/.“" అని చెప్పినట్టుగ + ఆయా కాలములందు రచింతబడిన క ఎతులందు సమకాలిక సాంఘిక జీవన విధానములు (పతిబింబింపబడును,

ఈ (_పకరణమున నేను పరిశీలించిన ద్విపద [గంథములనుండి, తెలియ నగు సాంఘిక సరిస్థితులను కెలిసికొన ప్రయత్నించితిని. ఇందు సాంఘిక జీవిత చరితకు ముఖ్యాధారములయిన (గంథములను మాతమే (గహించితిని,

పాలుురికి సోమనాధుని బసవపురాణ, పండికారాధ్య చర్మితలనలన (కీ. ళ. 12, 18వ శతాబ్దముల కాలమునాటి ఆంధదేశపు సాంఘిక జీవిత విధానమును గూర్చి వివరములు 'పెక్కులు తెలియచున్నవి. మతము పథాన జీవన విధానము. బసవ పురాణము నాటికాం[ద దేశనున జైన, శైవ, వైన్టవ మతములు పరస్పర (పాజల్య వ్యాప్తులక్రై పోరాడుచుండెను. మొట్టమొదట జైన మతము బాగుగ వ్యాపించినట్టు కాననగుచున్నది. [పథమ కాకతీయ రాజులు జైనులే, హనుమకొండ యందలి యిప్పటి పచ్మాక్షీ బేవాలయము 'పూర్వము జై నాలయమే, వీర తై వులు జైనమతస్థులను హింసించి, వారి దేవాలయాదులను ధ్వంసము చేసిన సందర్భమున ఈ 'ేవాలయము నందలి జైన వి[గహమును బగులగొట్టి, శవ వ్యిగహములను నెలకొల్పియుందురు, బసవేశ్వరుడు వీర ఇ వమును వ్యాపింపజేయుచు, జై నమతమును ఖండించి వీరశైవ మత పాఠరమ్య మును స్థాపించుటయేగాక, _ వీర శైవులు జైనులను నానా హింసలు పెట్టినట్లు బసవ పురాణమువలన తలియుచున్నది.

త్‌ి0 “వెస జైన (పతిమల విటతాటమాడి వసదులన్నియు (వచ్చి వై పించెగాదె” -పు. €03 ““అజిముతి వసదుఐ వెటికి వేటాడి జినసమయులనెల్ల జీకుల జేసి” -పు. 409 “ీబిన వౌద్ధ సమయంబులము వేష దుడిచి మునుల దిమ్మించె నాయన పకొజ్జులము" -_పు. 419 “త్తైన, బౌద్ధ చార్వాక దుష్పఢ సమయములు మూడు నిర్మూలముగ మూడజాలను వైశుము ముప్పొదు నిన్ను” -పు ఉలికి “వీరమా హేశ్వర వితతి యుప్పాంగి వెనుశొని వసదుల ఏిజుగ గొట్టచును జిన్నపతిమల తల ల్ఫిడిమి వై చుచును నసమాన లీల గల్యాణంబునందు వసదియు జిఒడనువా ర్త లేకుండ గసిమసంగుచు జంపి గాసి వెట్టుచును వనసుధలో జికులగువారి నంచఅను నేల వాలుగజేసి,.. ౨." వీరళై వులు జాతి రహిత సంఘమును నిర్మించుటక్రై | పయత్నించిరి. కైన దీక నందిన వారందరిది ఒకే కులమని చెప్పిరి. బసవేశ్వరుడు మాల మాదిగలకుకూడ శివదీత నిచ్చి తన మతమఃున జేర్పుకొనినట్టు తెలియుచున్నది+ శివనాగుమయ్యయను మాలవాడు పళమ వీర శె వాబారుడు. రజక కులస్టుడెన మడిపాలు మాచయ్య శివ భ క్రాగేసరుడు. అహ్టాదళవర్ణ ములు మానవులు కల్పించినవని బసవేశ్వరుడు బీజ్జలునితో చెప్పినాడు. “గోవిందుపతిమ యుక్కుూనను గావించి భావించి యటమీద బంచలోవామ్సుల్లు

క్‌. బోయించి కడు సాంగముగ (బికిష్టించి , పాయక రేయును బగలును గౌలువొ -పు. వళళ ఆనుటవలన ఆనాడు వైైష్టవ మతముగూడ మంచి వ్యాప్తీలో నున్నట్లు తెలియుచున్నది, కాని వీరశైవులు అన్ని మతములను ఆజగ। దొక్కుచుండిరి. పై ద్విపదల వలన, ఉక్కు పంచలోహములు వాడుక యందుండినట్టు తెలియ చున్నది ఆనాటి కింకను ఆ_డ్వెతులు, మాయావాదులు, బౌద్ధులు, చార్వాకులు, కర్మ్నవాదులుః, కులవాదులుకూడ ను9డినథ్రే 'గంథమువలన తెలియుచున్నది. ఈ వాలమున మాడలు వ్యా ప్రిలో నుండెను, “పెబ్టెల మాడలట్టున్న భంగి- ఆనాడు నాటకము లాడువారుండిరి. “బహురూపు” అనగా నాటకము లందు వేషములు వేయువాడు. “దై వంబనగ లేదు తా బహురూపు చానికాచా ర్యుండు ధర గర్మ జడుడు” -స్క. 44 జనులు రకరకములగు నృత్యములను జేయుచుండిరి, “వేడుక గోలాట మాడెడువారు గూడలి (తిపురాంతకుని కొలువారు గెడగూడి పసిడి గిర్గిట కేళకలను గడు నొప్పు సొన్న లికపురంబువారు చేరువ నాడెడు పేరణి విధము నౌరాష్ట్ర నాయకు సం్రపదాయంబు వేడుక (బతి జోకలాగెడు వారు గూడలి సంగయ్య కొలువు నర్తకులు -పు, క6-67. “త్రోలాటమును బ్యాత గొండ్రి పేరణియ, గేళిక జోకయ లీల నటింప” -_ఇందలి గొండ్రి అనగా గర్భనృత్యము. పేరణి అనగా కుంభము. అనాటి జనులు రకథక్షములగు గీతముల పొడుచు నాడ్గుచుంగెడివారని థెలియచున్న ది,

తది “ఆనంద గీతంబు లగ్గించువారు పూని శంకర గీతములు వాడువారు జతిగీతములమీద జప్పట లిడుచు నత్రిశయ శివభ క్రి నాడెడువారు నాది పురాతనా పాదిత స్తుతులు వేదార్థములుగాగ విపరించు వారు నెజి శివమరులున గజిలీని వేడ్క నళిముణి మిన్నంది యాడెడువారు” _పు. 50 ఇచే విధముగ పండితారాధ్య చరిత మహిమ [పకరణమునందును గలదు. (పు 176) ఆనాడు రకరకములగు పట్టులు వ్యా ప్తిలో నుండెను. బసవని భార్య చీరను ఒక మిండజంగము డడుగు సందర్భమున పట్టులోవి రకములు పేర్కొన బడినవి, “వెంజావళియు జయరంబియు మంచు పుంజంబు మణిపట్టు భూతిలకంబు ్రీవన్నియయు మహాచీని దీనియును థావజ తిలకంబు పచ్చనిపట్టు రాయశేఖరమను రాజవల్లభము వాయు మేఘము గజవాళంబు గండ వడముగావులు సరిపట్టును హంస పడియు వీజావళి పల్పడదట్టి వారణాసియు జీకవాయు గెండొగరు గిరిగనయమ్మును శ్షేరోదకంబు పట్టును రత్నంబు పట్టును సంకు పట్టును మరక్షణ పట్టు పొంబట్టు నెజపట్టి వెలిపట్టు న్మేతంబు పట్టు మజి తవరాజంబు మాందోళరవియు

శతి జందాతపంబును సాంధ్యరాగంబు నింనీలంబు మహేం్యద భూషణము సన్న నడంచును శరధియు మేఘ వన్నెయు ర్ముదాక్ష వన్నెకాంభోజి పులిగోరుపట్టును భూపతి రుద తిలకంబు సరిపట్టు మలయజసిరియు గొలని మేఘము గజావళి హయావళియు వలిపంబు సరిగమ్మి తెలుపు దివ్యాంది రంబును నుదియ రాగంబు దేవాంబ రంబు పొ త్తియ గుజరాష్టఫంబు వట్టు” మొదలుగా-- పు. 12.126 కన్నడ _బహ్మయ, యిండ్షను కొల్లగొట్టుటకు హౌయినపుడు “క తెర బినుము నక్షతలును ముండ్ల బంతియు నీలి కప్పడమును దిండు మంతర కాటుక మటి చండ వేది నెలగోల యొంటట్ట చెప్పులువీకె యొలుకుల బూడిదయును పాజువాజు గుక్కుల నాకట్టు గొంకినారసము” మున్నగు నాయుధముల గొంపోవుచుండినట్టు చెప్పబడినది. అనాడు చోరులీ యాయుధ విశేషముల నుపయోగించుచుండి యుందురు, మంతరో కాటుక, యొలుకుల బూడిద, మత్తుమందుల వంటివ్తై యుండును. “కుక్కల నాకట్టు' కుక్కూలు మొజగకుండ వానిని న్నిటింప జేయ లేక ఊరకుండునట్టు జేయు మందు అయియుండును. బసవేశ్వరుడు, “కాలకూటము శృంగి ఘనవత్స నాభి పహాలాహలఅంబును నాదిగాగలుగు విషములన్నియు వేగనూజించి" నట్టు

త్తక్ష

చెప్పినందున ఈ విషములన్నియు నాడు వ్యాప్తిలో నుండినవని తలియుచున్నది

బసవపురాణః పండితారాధ్య చర్నితలలో పెక్కు స్థంములందు శివ ద్విజుల (పస క్రిగలదు. శ్రీశ్రైలమును, “బాహ్మణ, కృతియ వైశ్య హ్కదాది సళ్కులజులును దుష్కులజులును నెట్టి మానవులు” మెట్టినను వారి పాపములు తొాలగిపోవునని 1 పండితారాధ్య చరిత యందుండుటవలన ఆ నాడు శెవు లలో వర్ణవిభేదమున్నదనియే చెప్పవలెను.

“*వెలివాడ గలుగునే వేదఘోషంబు”' అసియుండుట వలన ఆనాడు పంచములు వెలివాడలో నివసించి వేదాధికారను లేనివారుగా నుండిశట్టు కాన బడుచున్నది. వీర శైవులలో వర్ణవిభేదవవు లేదను నభ్యీహోయము సోమన కుండి నచో సోమనాధుడీరీతిగా రచించియండడు.. శివద్విజులు, శివ (బాహ్మణులు నను (ప్రయోగములు ఆనాటి కళాసనములలో నున్నవని శ్రీ చిలుకూం నారాయణ రావుగారు చెల్పిరి

ఫ్రీపతి పండితుడు శిపుడొక్క-డే దైవమని నిరూపించుటకు పొత్తి పచ్చ డమున నిప్పులు ముడిచినట్టు (పంచ. పు. 1-407-40) వర్ణించినాడు. కావున ఆనాడు ఏర శైవులు తమ భ కక్రిని శివుని ఏకత్యమును విరూపించుకొనుట కిట్టి యమానుష (క్రియలను చేయచుండినటు లూహిుప వీలగుచున్నది. ఇదే విధముగ శ్రీశెలమున శివభక్తులనేకులు తమ భక్తి నిరూపణముకొరకు, కంద్ర నూడబెబికియు, కాలుసేతులు తెగగోసియు, శివున కర్పెంచుచుండినట్టు తెల్పినాడు. ఆనాడు వీర శైవులలో నిట్టి వీవావేశముండిన దేమొ.

సళ్చదష్టుడైన రాజును రక్షించుటకు,

“కాస్త, వైద్యులు గారుడవరమంతవిదులు

జనుదెంచి విషముచే జచ్చిన నృపతి

1. పండితారాధ్య చర్మిత. 2-267 న్‌
2. బనవ పురాణము, పృ. 154

కిర్‌

గమగొని యళ క్యందబనుచు నేగ

మరియొక్కూగారుడ మంత సిద్ధండు

పజతెంచి విషదగ్ధ భావంబు జూచి"నారు. (వంచ, 1.485)

దీనివఐన ఆ కాలమున పొము విషమును పోగొట్టు మార్మతికులుండిరని తెలియుచున్నది. పాముకాటు ఎట్లుగల్లిన వేనిచే తొలగింపబడునో దెల్పినాడు.

“ఒక్క పల్‌ నాట నాడినను

దండి మం[తములచే దరియుదంత ములు

రెండూన నౌషధ [కియలచే బాయు

నరుమూడు దంతముల్‌ నాటిన (వేగు

బకువడి మరి నాల్లు పండ్దు నాటినము

ధరమంత తంతౌషధ [కియలేల

హరి వేధలకు గావ నరుదు గావునను” (పంచ,-1-498) ఇచే విధముగ కంటి రోగమును గూర్చి దానిని నిర్ణయించు విధానమును గూర్చి చైప్పినాడు.

“సార కటాక్ష వీక్షణ జాలమైన

గారుణ్య జలములు గొవ యుష్ణములు

ఘర్మ జలంబుల (క్రమమందమెని

ఘర్మ జలంబులు గన్నుల గలవె,

యొండు దుఃఖం బేని యూహించి చూడ

రెండు గన్నుల గాజకుండునే నీరు

తానొక్క కంటనే ధారపర్వెడిని

గానోపు నష రోగంబ యేమేని

చెప్ప జ్మితము కోడి తెప్ప వెగ్గినదొ

తప్పవో నోవున* తడి కంటి విధమొ?

నావ్వియో, పొరగప్పెనో మాద తెవులొ

త్తి పువ్వు వ్యటిల్ల నాపువు కంటి పోటా మయిలపడ్డదియొ దుర్మాంస దోషంటొ ఆయిరయో వెండి యునక్షి రోగంబొా?” ఇదే విధముగ పండితారాధ్య చరిితమున, పెక్కు రకము లయిన నేత రోగములను పేర్కొానినాడు (మహిమ [పకరణము. పు, 108) బెజ్జమహాదేవి కథయందు. శికరోగములనుగూర్చి ,పస్తావించినాడు. అటులే బసవ పురాణమందలి (8. ఆ. పు. 176) నాట్య నమి త్తిండి కథలో వాయురోగము వచ్చినపుడు చేయవలసిన వై ద్య _ప్మకియను దెల్పినాడు. “వాయుత్తైలము గొనివచ్చి యాక్షణమ మాయాప హరుమేన మర్దన సేసి తవిళలియా వావిలి చివుళులుమ్మె త్త చివుళశులు దక్కెడి చివులులాముదము చివుళులు పండిన జెల్లెడాకులును నివియాదిగా మందులిన్నియు గూర్చి చెచ్చెర దనువెల్ల నేకంబు సేసి వొచ్చెయబి లే కిన్ము పొట్టాలగాచి పుచ్చుచు నరచేత వెచ్చ జూపుచుకు నిచ్చ యెజిగి కాకలిచ్చుచు వలయు పథ్యంబులారగింపంగ బెట్టుచును తిథ్యంబుగా వెంటి తగు కియల్సేయ” పండితారాధ్య చరిితలోని కుమార పాఠఘూర్దరుని కధవలన ద్యూత పరిభాషా పదములు తెలియచున్నది. దాయము, ఈరైదు, దుగ్య ఇ త్తిగ దచ్చొక, పంచియ, చౌదుగము, భ్యదము, సత్తా, తీవంచ, నౌవంచి-- మొద అగునవి. జూదమున నోడిన వారికి ““తలచుట్టు గాలువట్టి మోపగ నె త్రికట్టు ” శిక్ష నిచ్చెడివారట,

త్త? ఆనాడు పలు రకములయిన ఆటలు ఆడుచుండినట్టు తఆలియచున్నది.

“పైందంగి రాగుంజు పోగుంజులాట ఈ

గుందెన గుడి గుడి గుంజంబులాట

యప్పల విందుల యాట వల్మాజు

జప్పట్టు వెట్టుట సరిగుంజులాట

'సేర బొంతల యాట సిట్ల పోట్టాట

గోరంటలాట దాగుడు మూతలాట

డీకొని దిగు దిగు దిక్కొాను నాట”

“*పీరభ చయ్య మూబారి గడపిన, వారక జాతర వచ్చెదననెక”- అనుటవలన అఆనాడాపద _మొక్కుల3ై జాతరలకు పోవుట యందు నమ్మక వఘుండినటు తెళటియుచునగుది.

రాన యం

ఆనాడాం్యధ 'చేళమున, అనేక నుతములు వర్టిల్లిట్టూహింప వీలగు చున్నది. వీరశ్రైవము బౌద్ధ జైన, పాంచర్యాత, వైదికమతములు పేర్కొన దగినవి. వీరశైవ మతానుయాయులు తమ మతమును వ్యా స్తీగావించుటకునుః దానిని (పతిష్టంచుటకును ఆవేశములకు లోనై, యితర మతానుయాయల యెడ హింసాకాండను జరుపుచుండినట్లు తెలియుచున్నది.

జైనుల నేవిధముగ వీరు హింసించిరో వర్ణింపబడినది.

“పొసపరి వృటిల్హ బొట్ట చెర్వునను వసదులేన్నూ జును (వచ్చి వైపించి వెస జిన (పత్తిమల విటతాటమాడి యొసనగునాడీ జై నులెక్క-డననిరి? కోపూరి లోపల గలయట్టి వసదులన్ని యు వచ్చి వైపీంచి

త బహుశ ఇది నేటి చెడుగుడు వంటిదేమొ.

త్వీ?ర్రి

నెసగునాడీ జైనులెక్కడ సనిరి ?

మెజయుచు నాడుచు మజభి యొండు శిరము

వడసి జైనులనెల్ల భస్మంబు సేయు

నెడనాడు మీ జైను లెక్కడ సనిరి ?

కూడ జెనుల నెల గాజు లెక్కించి

రూఢియై వసదుల రూపడగింప ?

“అదిగాక నిడుమారడను చోడనృపతి

వెదకుచు దన యేలు విశ్వధరితతి

గల జైన మునుల నొక్కుట వీలుపించీ

వలయు తర్కుంబుల వారీ నోడించి

తలివి కాగిన కొర్ణతలలు (గిందుకను

దివియ నాడెందేగితిరి...?”

“పూని బొమ్మల వాడు బొమ్మలలోన

దానుండు నెట్లు సూూతమయుండుగాక ” (పు, 509్రి

అనుట వలన బొమ్మలాట గాంయ్యడానాడు బొమ్మలాటల నాడుచుండిరని

తలియచున్నది.

“బహురూపమాడుచో బాపి చెండీడు

సహజంబు సూపకే జూడవచ్చినను

నరయ నేరంగ రంగమధ్యంబున నున్న

తరుణి యెకుంగదే తన మగడగుట”

ఆనాడు నాటకాదులను ఆడుచుండినట్టు తెలయుచున్నదివి, త్రి పర్వతము

వద్ద తిరునాళ్ల (సమయములందు) శివుని లీలలను నాటకములుగ భిక్తులాడుచుండి నట్లు వర్ణింపబడినది. (పు. లకక)

త్స్‌/9 “మాయలేని పురారి మాడ్కి. నొప్పుచును, బురములు గాల్బిన పోల్కి . యాడుచును, మరు జిజువుచ్చిన మాడ్కి, నాడుమును, సతి కర్ణమిచ్చిన చందమాడుళును యతులు గొల్వ గనున్న యందమాడుచును, నంధకాసురు మదంబడుచు టాడుచును, గంధ గజానుకు గడపుటాడుచును, జన్నంబ్యుగుంచిన చా?నాడుచును, వెన్నుండు గన్నిచ్చువేళ నాడుదును, గరళంబుదాల్నిన కరణి నాడుచును వెండియు భవు బహువిధ చర్మితముల ఖండిత గతి నాటకంబు లాడుచును" శ్రీ.త్లైలఅమున. భ్‌క్తులు దేవదేవుని, వేని వేనితో స్తుతించుచుండెడివారో వర్ణింప ఐడినది. “నతతంబు నతి భక్తి జలిపెడువారు, నాది బుగ్వేదొది నలరారు సనూక్తుః లాదిగా ్నబాహ్మ డాద్యంత సూక్తములు చుదిగాగ ర్నుద సంస్తోత సూ క్తములు, జదువుచు సొదలి (ప్రళంసించువారు' ర్నుద పథాన నిరూపిత న్యాస. భదాత్మ సంజ్ఞలు పదు నొకంటికిని. [కమ మొంద జమక సూ. తంబు లేకాద. ళ ములు నొండొంటిళాంతులుగాగ అంచిత బాజి గద్యాతరగద్య, పంచ గద్యాదులు పటుగణాడంట రంబు వర్జాడంబరంబు వ్యాసాష్ట; కంబును నీలకంఠ స్తవంబు (శ్రేరుుద కవచంబు కారభంబుము, మయూర స్తవము హలాయధ మనావయము మలహణ హణంబును మహిమ్నంబను స్తవము మలయ రాజీమయంబు మౌని దండకము . స్తుతి * మూలమగు మవోస్తోోత స్మూతముల, శతకంబు శివతత్ర్య ... సారంి దీప కళిక, మహానాటకము నుదాహరణములు రుదమహిమయు ముక్రావకులు గీత సూ క్రములు, భృంగీ స్తవంబులు బు,రాతనమునిమఖ్యర చితాన్టక గ్‌ములు 4 ఇటు “కతి మూలమగుి అని ఉండవలెను. “స్తుతి అన్నది సరిటైన పాఠము కాదు.

శర్రి0 హరలీల ర్నుద సహస నాభూదు, లరుదొంద జదువుచు నంకించువారు నరుదగుదాసయ్య నజువత్తుమూజు, సరితంములును (శి బవవ పుఠకాణంబు నేలలు వెట్టంగ నింపు సౌంపారు, శె లిచే 1గాలుచు జదివెడువారు జాళుర్య మెసగ బసవ దండనాధు, తీతంబు లాదిగా గీతాదులైన సకల పురాతన చారు గీతములు, పకటించి [ప్రకటించి పొడిడువారు జదువ్సల నాటల సంగతి లేమి, బొదలి మాటల యంద పొగడెడివారు” పే ద్విపదలను బట్టి ఆనాడాల్యధ దేశమున సోమన కాలమునాటికి, శతకములు, నాటకములు, ఉదాహరణములు, పెక్కు గద్య రచనలు, బహుళ (వచారములో నుండినట్టు తెలియుమన్నడి. బసవ పుాాణమును కూడ భక్తులు తన్మయులై పాడుచుండినట్టు తెలియుచున్నది. దాసిని ఏలలు వెట్టి పాడుచుండరట. ఏలలు పెట్టి పాడుట యనగా, ఒక పదమునె త్రి రెండు మూడు పంక్తుల తరు వాత మరల మరల పాడుట. ఇందు పేర్కొనిన “శతకంబు శివత త్ర్యసార” మను దానికి పెక్కుమండి శివత త్త్వ్వసారమునే శతకముగా సోమన పేరొొనెనని యందురు. కాని (శ్రీ నిడదవోలు వెంకటరావుగారు శతకము వేరుగను, శివత త్ర సారము వేరుగను సుండవలెననియు ఇచట శతకిమనగా ఛ్రీగిరి మల్లికార్జునా యను మకుటముతో నున్న మల్లికార్జున పండితుని శత కమసియు తల్పిరిం ఏల యనగా, శివత త్ర్వసారము శతక లతణములతొ సమన్వయింపదు. ఇందు పేర్కొనబడిన గద్యలలో పండితారాధ్యుడు, లింగోదృవ చేవ గద్య, అవదాంకగద్య, శ్రీముఖ దర్శనగద్యలను రచించినాడు. వీనిలో లింగోద్భవ దేవగద్య యనుపలభ్యము. ఇవిగాక, అనాడు అనేక పదములను పాడుచు జనులు తిరునాళ్ళులో త్రిరుగుచుండినట్టు సోమన వర్టించినాడు. ఎన్ని శకముల పదములో ; “పదములు, తుమ్మెద పదముల్‌ [పభాత పదములు బర్వత పదము లానంద పదములు శంకర పదముల్‌ నివ్శా పదములు వాలేశు పదములు గొచ్చి

శర] పదములు, వెన్నెల పదములు సంజ వర్ణన మరిగణ వర్ణన పదములు” (పం.చ.- పాద. (ప-పు.51ల) వ్యశమనాధుడు తన ద్విపద రచనను సమర్థించు కొనుటను బట్టి చూచినచో, ఆనాడు వాజ్మ్బయవ్నేతమున మార్గ దే? రెండు మార్గములు నుండినట్టు స్పష్టముగ తెలియుచున్నది, ఆయామార్గముల నవలంవించిన వారికి స్పర్థలు కూడ నుండిన పే మొ. అందువలననే తిక్క_నామాళ్యుడు తాను ఉభయకవి మి(తుడనని చెప్పి కొనినాడు. ఈ విధముగ పండితారాధ్య చర్మిత ఆనాటి సాంఘిక విషయముల ననేకములను తెలిసికొనుటకు వీలగుచున్నది. సోమన ఆనాటి సంగీత సం్యపదాయములను గూర్చికూడ కోంత తడవి నాడు. ఐసవ పుకాణమందు సకలేశ్వుర మాది రాజయ్య కథలోను, " పండిరా రాధ్య చరి తయందు. పర్వత [(కరణమునను వీనిని గూర్చిన విశేషముల నొానగెనాడు, పఎకివారాధ్య చరిితయందీతడు బహువిఛములగు వీజల, పేర్లను 'పేక్కానిాడు. అడే విధముగ తాళములను (108), (శకులను, ఆలాపనలనుః శిరోవీదములు మొదలగువానిని దెల్పినాడు (పం, చ,-పర్వత (వకరణము. పు. 4422107). ౩వర్నాతి సఎవర్భుమున థ్రీకైల మందలి' ఉత్సవములను వర్ణించుచు, “ఆపట గంధర్వ యక్షవిద్యాధ రాదులై పాొడెకు నాడెడువారు విధమున [బచ్చన్న వేషముల్‌ దాల్చి యధికోత్సవము దులుకాడ నట్లా” అవ చెప్పుట యక్షగానములకు గూర్చియే యనియు, కావున సోమన నాటికి మన దేశమున మయశగానముల నాడుచుండెడివారనియు కొందరు తలంచు చున్నారు. వేష భాషలు ; దోనమయ్య శ్రీశైల పర్వతమునకు పోవ్సచు, దారిలో ననేకులను గాంచినాడు. వారెట్టి వేషములతో నుండిరో సోమన వర్ణించెను. జంగముల్తు= 31)

శ్రీరిల

హైడవైన సంబువులను, పసిడి గొడుగులను, పావలకు, వాగె పాదరతులను, కజకంచు కావులను, పొత్తిపచ్చడములకు, గౌపీనములను, పలుచని జోడు కుబుసములను, కావిపచ్చడపు దుప్పట్లను, రత్న కంబళ్లను, ధరించుచుండిరి.

శ్రీశైల యా(తాసందర్భమున నానా'జేశముల నుండి వచ్చిన తీర్ధయ్యాతి కులు తము తమ భాషలలో వరుస బంతులను గట్టి పాడిరని సోమన వర్ణించి నాడు, ఇందు భారత దేశములోని (పాంతముల నన్నిటిని పేర్కొనినాడు.

ఇదిగాక సోమన గొల్లలు, చాకలి, జాలరి, వ్యడంగి, కనుమరి, అగసాలి, టోయ వారల వృత్తులను, వేషములను గూడ వర్ణించినాడు. బసవ పురాణమున సకలేవ మాది రాజయ్య కథలో, తన కాలమందుండిన గొల్బల వేషమును వర్చించి నాడు, (బ. పు-పు, తిడి*_225),

ఆనాడు సామాన్యులు రాగి కుండలములు, రాగినందులు, రాగిమూలులు, రాగి కంటెలు, రాగి దండలు, రాగిజన్నిదములు, రాగియుత్తె రలు, కొక్కెరలు, పాలెలు, సరిపెజలు, సేవళములు, కీలుకొలుకులు, రాగి కీర్తి ముఖములు, అందెలు, రాగి కటకములు, రాగి పదకములు, రాగి ఒడ్డియాణములు, కటి సూూతములు, కంచుమైైలు, ఉంగరములు, వల్ణయూరులు, నల్లగాజులు, తగరపు కడియ ములు, పచ్చగాజుపూసలు, సంకుపూసలు, నల్లపూసల బన్నసరము, మున్నగు వానిని ధరించుచుండినట్టు తెలియచున్నది (దీ 1ప పు.-"88. 184).

ఉత్తి లములు, పోకవాత్త ములు; గెల్లతత్తులు, రాగిబిందెలు, పేరుపులు, కుండలు, కలతులు, గుళ్టగోరలు, గిండులు ,కమండలములు, గరిగళ్లు బటువులు, కావళ్లు, గూడగర తిత్తులు మున్నగున నాడు సీరు నింవుకొను పాొతలు (పం. చ - పర్వ, (మపు. తీ5ట్స,

పండితారాధ్య చర్మితవలన పిచ్చుక కుంట్ట వారను నాక తెగవారుండినట్టు ఇలియచున్నది. నేడువారు రెడ్డ గోోతాలను తంబురాపై పాటలుగా చెప్పు చుందురు. పాల్కురికి స్రోకునాధుని కాలములో. వీరు వికలాంగులైన వీచ్చగాంగడు.

తీరిక 46 శితి6 శివ ల మాకు లేవంగ చేతులు లేవయ్య్వ, నడచి పోవంగ గాళ్ళును లేవయ్య, అంధ కులమయ్య పిచ్చుక గుంటులమయ్య దానమొసంగకే ధర్మాత్ములార” అని బిచ్చ మె త్తినారు. (పంచ. 2_పు. 848),

ఆ కాలమున నిష్యము వాడుకలో నుండిను. ఒక కర్ణాటక వేళ్య తన రేటు “ళాటీహాటక నిష్క్టము” అని చెప్పినది. 'శాటీ అనగా చీరి,

“తార మొసంగరే ధర్మాత్ములార" అని ఒక పీచ్యుక కుంటు వేడెను. (పం.చ,2-వు-807). ధాన్యం కొలతలో ఇరున కుంచము, తూము ఆకనవి ఉండెను, ఆకాడు జనులెక్కి గ్నిరున తిరిగిన రంగుల రాట్న ముండినది,

“చటుల సంస్కృతి జీవఘట చృకకర్మ

పటుపరివ ర్తన (భమణంబు గూర్చి

కీలువొందించి యా [(కియ రాటనముల

వాలి యాడించు నా వ్యడంగి యతడుో (బసు) ఇన సం(పదాయములలో నందికోల ఆటయుండెను. ఆది నేడును కొర్తిక మాసమున జరుగును.

గౌరన నవనాధ చర్మితవలన కూడ ఆనాటి సంఘ జీవితము కొంత తెలియుచున్నది. ఆనాడు గొల్సివార్యడు, “ప్పి ల్రి పగ మొలలో పెట్టుకొన్న పిల్ష్యగోలు, మూపున గొడ్డలి, ముసుగువేసికొన్న గొంగడి, చేత గుదియ, మెడలో గురిజల పేర్లు, జొంగుకోల కా సెదట్టి, బెబ్బులవాకట్టు బదనికలు, బిగించి చుట్టిన ఉర్మితాడు, జింకకొమ్ము; కాపుకుక్కుల” ను గలిగి యుండెడి వారు. గౌరన పుళిందాదుల వేషములను కూడ వర్దించినాడు (8 ఆ-పు, 128).

గౌరన హరిళ్చం[దోపాఖ్యానము వలన, ఆనాడు మాడలు, సువర్ణ నిష్కూములు వాడుకలోనుండినట్టు తెలియుచున్నది.

రిక “ఎజిగిరే తలవరు లిప్పుడే వట్టికొలుత గెట్టదురోరి”, యకుట వలన సీతని కాలమున చోరులకు కొజుతలు వేయబడుచుండినట్టు తెలియుచున్నది. కట్టు గొట్టును ఐడి కర కరి కోర్చి, చట్టు వెట్టిన మోచిసరి యాకనుండ, యనుట వలన, నపరాధకులను దండించుటక్తు, వారిపై చృటాతులను పెట్టి 'ఘోపించుచుండినట్టు భావింప వచ్చును. సుభళ్యచా కల్యాణము వలన, ఆశాటి శ్రీల యూభరణములు అ౯ంకార విధానములు తెలియుచున్నవి, జవ్వనియైన సుభ్యద, బొమ్మ పెండ్రిండ్లు చేసి ఆడుకొనుచుండి నది. పూర్వపు కన్యలందరు బొమ్మ 'పెండ్రిండ్దు చేసి అడు కొనుచుండినట్టు మనకనేక కావ్యములలో నిదర్శనములున్నవి. ఈమె చెప్పిన ఆభరణములు, పసిడి ముత్యాలు పెట్టిన పూర్ణచం తుడు, తాటంకాయి, ముత్తెంపు కొలికి, ఇంకను అనేకములైన హారములు, ఒడ్డా ణము, బిల్లల మొలనూళ్ట, కాలిపెండె, అందెలు, నెలవంక తాయతులు, పు-జుల కమ్మలు, ముక్కర _ మొదలగునవి, సుభద, కమ్మకస్తురి నలుగిడి, గొజ్జగినీట జలకమాడి, చెంగావి పావడ చుంగు విడిచి కట్టి, జారముడిచిన కొప్పులో మల్లెలు, జాజులు, సంవంగిః పారిజాతములను పెట్టికొని, గుమ్మడి గింజనామమ.ను దీర్చి, గోవ కనస్తురి ఒడల బూసి, కిపుర వీడెంబు గావించి” "అర్జునుని సేవించుబ తేగినదట |! చిన్నన్న కాలమున అంగా, 1540 (పాంతమున (ఏజయనగర రాజుల కాలమున) కరణములు, బొక్కూసము ధనమునకు లెక్కలు (వాయుచు సరి చూచుచుండిరిని పరమయోగి విలాసము వలన తెలియుమన్నది తిరుమంగై యాళ్వారు తన ధనష్కు నంతిటిని వెచ్చించినట్టు తెలిసీకొని రాజు కరణములను పీలిపిలచి, "అకట యెన్నాళ్ళాయె నొకార ; నగరి కొకకాసు చెల్లింప కున్నాడటంచు

శ్తీ0ిగ్‌ ౧రముల మీసలొక్కట దీటికొనుచు ఎరంపంగ గలణాల బిలువు డటన్న” ముఖ ర యుఎసం సంతులని ేరుండినట్టు డా నేలటూరి వెంకఒజరమ అయ్యగారు చెప్పిరి. మి “౧06 ౪౦64 58౧00/34 15 రేం+1౧664 89 16 [౧686 స౭/2౧801 0 16 0౧18 200064౧180 ౪౧౦ 139 ౭ 18 ౧686 0 116 686181 క818- ౧౭౧౧5 0! 200060౧180. [6 గ౧|౧6 54౧0609 01 [౧8౪8౪80484 5౧00616 06 1856౧ 10 ౧౧6౭౧ 116 ౧1౧9 0116 560/618 [165 10 ౧9 6(౦౪౮౭గ౧౧౧౧౭౦౧౯౬ 706 ౧౭1౮౧6 0 116856 ౧1౧౦ 52000845 15 ౧౦ ౪౧619 06168౧13 6౮811౧66.” ఎ కరణపు౮ చేషముి లీ విధముగ నుండినట్టు తెలియచున్నది. "వనమించు తెలి వలివంపు బింజియలు హిసగ జుజ్టిన యట్టి బోడకుల్టాలు. (అనగా చిన్నటోపీలు) శు ట్‌ ఎట చింపి కుష్పసములు చెవి దోరములును నంపుటంబుల తోడ జంపాడు నొడలు నివుగా జంప దోపిన బలపములు తగ నలవడగ నత్తి గిరణికులు చనుదెంచి ఎం లలి! ఇదే విధముగ నీతడు రెడ్డి, కాపు, వైద్యులు, మొదలగు వారి వేషము లను వరించినాచు. ణి "రెడ్డి చేషవర్ష న యణ ము! “ పసపు చుంగుల తలపా సెపట్టంబు వసి విసి మెసగు బాగాల వీడీయము మిన్న దేరెడు దొడ్డ మొల నూలు మిగుల వన్నియగల మాధవశిపచ్చడంబు వలకేల గన పట్టువంకుటుంగరము” (ప. యో,పి-8ి ఆ,పు400) గ్‌ రడ క్‌ లారి జ్య వ టర్కి

456 బ్య వైద్యుల వేషవర్ణన “వంక మందుల సంచి జగజంపు వలువ ఫౌంకమై నిజకర్ణముల నొప్పుదూది, కునిపడ జుట్టిన కులు మాపు పాగ యనువంద పంచ లోహపు టుంగరము నురుతలం బైనట్టి యూర్థ్య పుండంబు కర మొప్పు వలకేలి కరక కాయలును బెరయ పచ్చడముతో బెశుపడ సంది నగరను పట్టు వావాట పు స్త్రకము ఐబనుసడలో గుణ పాఠంబు జదివి, కొనుచు మూలికలు దిక్కూల జూచి శిళ క ఉళి క కొనుచు ఇదే విధముగ, కాసె వారిని, మేదరవారిని పరచేశముల సెటను ళం వర్ణించినాడు. మేదర వారిని గూర్చి మొట్టమొదట దెల్పినది పరమయోగి విలాసము లోనే, “మేదరవారు తెలుగువారు కారు. వారు అరవలుగా కనుపీంతురు. రాయల కాలమునాడే వారి భాష వేరుగానుండెకు, అడవిలో ఒక వాలుని ఆ్మకందనమును మేదరవారు విని_ ఆలించి మార్జాలమని సంశళయింది, పాక్క వాక్కని తమ భాష జెప్పుచును" అనుటచే, వారి భాష చేరనుట స్పష్టము, తెలుగు దేశమందలి మేదరి వారు తెబుగు భాషనే మాట్లాడుదుకు, కాని బొంగు, ఈత బరిగెలతోః బుట్టిలల్లు ఎరుకల వారుమూ(తము చెడిన అరవమును మాట్లాడుదురు,””* 6. ఆంధు9ల సాంఘిక చరి.త, పు. ౬66

శీ్రి? ఆ కాలమందు వస్తుపులు దిగుమతి యగుచుండినట్లు శెలియుచున్నది. "ఆటకు మిక్కిలి చేరవు వయోరాశి తట సమీపమున నిళ్యంబు నోడలను బచ్చు కప్పురమును బబ్టు బట్టలును, బచ్చి కస్తురి మేల్మి పసిడి యిట్టికెలు, మణులు జందాననా మణులు బిటీర కణములు మొదలుగా గల వస్తువులు" ఇదే విధముగ భోగమువారి వర్ణన. వారు పన్ను జిత్తులు, బోగము స్త్రీల వృద్ద మాతల కజకు దనము, వారియొద్ద నుండు దాసీగణము; తొండరప్పొడి యాళ్వారు చర్విత సందర్భమున వర్టించినాడు* సిద్దేశ్వర చరితను చార్మితక కావ్యముగ కంటె కూడ ఆనాటి సాంఘీక జీవిత చర్మెతను (పతిబింబింప జేయు (గంథముగ భావింప వలెను, ఆనాటి సాంఘికచరి_ తనుదెల్పు[గంథము ఇంతవరకు (క్రీడాభిరామ మొక్కటిమాతమే, 1పతాప సిద్ధేశ్వర చరితలు కూడ ఈ విషయములను వివరించుచున్నవి. ఈ రెండ్యుగంథములు నించుమించు కావ్య _పకి్శియలలో నడచినందున కొన్ని సంగ తులతిశయోక్తులుగా నుండవచ్చును గాని మొత్త ముమీద ఆ నాటి సాంఘిక నిషయములను దెల్పుచున్నవి. ఆ నాడా రాజ్యమున నుండిన నానా నర్ణముల వారి సంఖ్య రీయబడినవి. ఇండ్డ సంఖ్య వేదవేదాంగ పారగులగు విపుల గృహములు 18 వేలు రాజద్వారంబు దీర్చు గణికత యిండ్లు లి వేలు రణ రంగ చతురులైన క్ష్య్యతియులు లి వేలు వైశ్యులు 80 తేలు కోటికి పడగలెత్తిన వైవ్యలు 820 కళళ నా ఆ దమం గ్గొ

4806

కాచవర్జ పంచ లోహ [పముఖులై నవారు 1,50,000

గొలవారు -్‌ 800

కాపులు 4,000

తెలకులు ఏ0

బెస్తవారు 18,000

తెన గుయిండ్హు (వీరినే మృుతాసీ లేక మ్యుతాజుంందురు) 6,560

బుకాయిండ్డు (బుకాా గుండ వంటివానినితయారీ చేయువారు )5,8ి00

పెరికె కరిణలు (పంటలను మున్నగు వానిని తీసికొని

పోవు బండను తరయారు చేయువారు రల్‌00

ముచ్చెయిండ్దు (సుంకమును వసూలు చేయువారు) 18,00)

కారకులు (9) (చాకలి వారేమొ లి 0,600

వేణ్యా గృహములు 6,000

[పవాసులైన వారికి వండి పెట్టు వంటలక్కలు 5,000

బలిజలు (కాపులలో కాఖి 4,000

ర్యుద జింప్కలు 15000 ఇంకను పంచాణముఐబారు కూడ ఉండిరి వారిసంఖ్య సిద్ధేశ్వర చర్నిత్రలో సీయలేదు. కిడాభిరామమున *మోహరివాడ' (పస్తావించబడినను ్రీవేటూరి [పభాకరళాస్తి)గారు మోహరివాడయందు మెనికుల వస్త్రములను తయారు చేయుదురని చెప్పిరి. ఈ పదము మోహరమునుండి వచ్చినదై యుండుకు, ఇటులే మేదరవాండ్హ, ఈడిగం గృహముల సంఖ్య ఈ (గంధమున లేదు,

"దేవాలయముల సంఖ్య యీయిబడినద్‌ : సంఖ్య

శివాలయములు వవ్‌ (0

విష్ణ్వాంయములు 100

మైలారు గర్గ, భైరవ, గణపతి, వీరళ్యద నివాసములు 4,560

నిస్సాణమలు ( చేవాలయషందలి బాణాలు) విగి00

గదుంమిది పసిడి కుండలు ర్క్‌*[00

/పడి దీపములకు నూనె లిం పుట్టు

త్వర్రిర్రి

నగరి దీవపులకు దాహ్మణ సంతర్చణలకు

ఘనసార చందన పరిమళ _దవ్యా రులకు | నిత్యము [0 వేల వరహాలు

గోపురములు, ₹ంఖములు మున్నగునవి 10,000 (సిద్ధేష్వర

చర్మితలోలేదు

వెఎయన చిస్తాం మై నానావస్తు శోభితమైన అంగళ్ట 8600

పవ ంం సప చుట్టునల వీరథట నివాసముళు 800

పా, ంబులు ర్‌00

_మవాపరుదుని యాస్టానమున 7? గృరు

పద్నతాయపంలుః మల్లికార్జున భట్టు మొదలగు

లవ మ పత నెత్మవచ్చు దా9హ్మణవిద్వాంసులు 150

పరనాఫసలు _-లోక బాచయ్యలు మున్నగువారు. 40

“ంకరరాపా, శేదారరాజు, మొదలగు సాహస

వ్వికమార్ములు త్తమక్ష్మ్యతియలు 500

వేశళ్ళులం? 200

ఇంకను విరుచు పాతలుః భరతకథధలు,

అచ్బాదేవి, సర్య (న్వర్య మండలచ కవి

(గానకళ్శాపవీణులేమొ) చిలుకలపలుకల

_తిపురారి మొదలగువారు 8,000

భాస్క-చుదు మున్నగు ౩ వీశ్వరులు 200

వీదాంగ పాఠగులకు పురోహితులు 100

వుందిమాగధ స్తోత పాఠకులు 200

[వతాపరు.దుని యాౌస్థానమున ఫ్రీరంగమ బేవుండు, గ[దదేవుడు పినసాచి. రుఎదేపుదు నిడదవోలు చండా దేవుండు, ఇందులూరి అన్నమ దేవుడు: పెద్దతలారి. నిశ్శంకి వల్లభుడు (61161 00౧౧1౨1౦౧6! 0 16 61౧/౧ 0 ౪/8౯8౧6810), నానా ేూధిపతులున, రాయబాడులును, అశ్వ

7. కీదాభిామను న మాచల్టేవి షపతాపర్ముచుని. వేళ్యయని చెవ్ప బడినది.

శ్వీ90

ములకు పెద్దయయిన నాహిణి మారయ్య ,నవలక్ష ధనుర్ధరులకు పెద్దయయి, కొలిపాక సీనయ్య మనుబోతుకు పల్దాయి గట్టి యెక్కెవచ్చు నూర్గురు అయిదు వేలమంది. సభను సరిచూచువారు, శివ దేవయ్య, శఠభాంకుడు మల్లికార్జునుడు, పాలకుర్తి సూరప్ప మొదలగువారుండిరి. (పధాన వర్గముతో (పతాపర్యుదుడు సథ దీర్చియున్న _ మధ్యాహ్న సమంపమున అయిదు వేల శివాలయములందును, పదుమూడువందల విష్రాలయములందును ఇతర దుర్గ, గణపతి, బై రవాది 'దేవాలయములందును దేవతలకు నివేదింప ఐడిన (పసాదమును అధికారులు పచ్చల పల్లకీలలో తేగా (పతాపరుుదడు సింహా సనమునుండి దిగి ఆతఃపురమున భోజనకాలకేగి తన తమ్ముడగు అన్నమ దేవుడు డెబ్బది యేడ్గురు పద్మనాయకులు ఒక పంక్తిని గూర్చిండి నానావిధ పదార్థములతో నారగించును.

జనుల యభియోగములను రాజు స్వయముగ వినును. సాయంకాలము సభ దీర్చి కొంత సమయమును వినోదములతో గడుపును. వ్యాాఘ భల్లూక యుద్ధములు, జట్టి మల్లుర పెనుగులాట, పుణ్యకథా (శ్రవణము, నాటకాలంకార శబ్ద కాస్త్రముల వాదనలు, పరిహాసకుల వాక్యములు, వారాంగనా నృత్య గీత వినోదములు మొదలగువానితో కాలప్షేపము గావించును. సాయంకాలము నగడ వెళ్ళి వచ్చు సమయమున పరివార సమేతుడై మూడువేల అయిదు వందల కరదీపికలు తన వెంట రాగా శివాలయముల కేగి శివుని పూజించి శంభు లీలా విలాసములను చదువును, పదక్షిణ్వతయము గావించి ళంభు లింగమునకు సాష్టాంగ దండ(పణామము లాచరించి ఒక్క యామమట గడిపి, అంతః పురమున కేతెంచును. ఆట సకల జనముల నుచిత స్ట్థానములకు పంపివైచి, పెద్ద తలారియైన నిళ్శంక వల్పభునితో రెండు గడియలు కార్యాలోచన గావించి వి_శమించును, ఇది (పతాపర్నుదుని నిత్య కృత్యము,

ఈతనికి వచ్చు ఆదాయము, ఆగు వ్యయము కూడ వివరింపబడినడి:

కటక వల్ణ్హభుడు, లోనుగాగల చిల్లర వల్లభులిచ్చు

ఆప్పనములు లబ్ద కోట్టు తన గాజంమవున వచు? రొఖళఘు 2౧ జోట్ట

శం]

(వాహ్యణుల క్యగహారము లుండినవి

దేవతా వైభవములకు వ వేల [గామములు

అతని భండారమునకు వచ్చు శ్తీస్తే కోట్ట (1దవ్యమునకు వ్యయము

నిత్యవ్లై భవమునకు గంధ కర్చూర కాళ్మీర జవ్వాది వరిమళ

(దవ్యంబులకు, పంక్తి థోజనములకు, నగరి దీపములకు

(వెలుంగులకు నానాదేశముల నుండి విద్యార్థులకు, (పతి

వర్షము పంచి పెట్టినది. లె కోట్ల 60 లతలు

పురమునుగాచు నిళ్ళంక వల్లభునకు, అతని పరివారము

నకును, జీతము 89,20,000

అన్న స్మత్రములతు (160) 100,000

ద్విజులకు 1] కోటి, $0 లక్షలు

నగరి మొగసాలకొల్ను నవలవ్ష్మ ధనుర్ధరులకు,

సంవత్సరమునకు తి కోట్ల 80 లక్షలు

గిజాళ్వు రక్షకుల జఅము లి కోట్ట 50 లక్షలు

వీకశిలానగరమందలి చేవాలయములకు 1 కోటి

వారణాసి విశ్వేశ్వరుడు, ్రీ శై లమల్లికార్డున,

శ్రీ వేంకటేశ్వర థ్రీ రంగనాయక, ఏకామే9ిశ్వర,

రామేశ్వర, గోక ర్లేళ్వుర దేవాలయములకు లి కోట్లు

నగరిలో రాజగ్భహములు గట్టు పనివారికి సంవత్సరమునకు 1 కొటి

(పశాపర్ముదుని సొమా9జ్యము సకల భోగ థాగ్యములతో తులతూగు చుండినది. జనులు సర్వ సౌఖ్యములను గల్గియండిరి. (పతాపర్నుదుడు సాక్షాత్తు రృుదుడుగాని మర్త్యుడుగాడ ని (ప్రజలందరు నమ్ముచుండిరి. ఆతడు విచేళ వ్యాపారమును బాగుగ వృద్ధి పరచినట్టు పఠాప చర్మితమున గలదు, ఆతడు రెండువేల నౌకలను నిర్మించెను, తీర ,పాంత వ్యాపారమును వృద్ధి చేయుటయే ఈతని తలంపై యుండును. వ్యాపారాదుల వలన నాతని కోళాగారమున కెంతయో యాదాయము లభించు చుండివది, రాయలసీమ | పాంతమందలి యడవులను

తీరిలి

నరికించి సనస్యశ్యామములగు భూములుగ మార్చించెను. అట [గామములను నిర్మించి అనువకొండ యధికారులను కొందరిసి అట ఉంచెను, ఈ కాలము నందలి నాణము లేనో తెలియదు. వరహాలు వాడుక “యందున్నట్టుగ నున్నది. నికషములు, చిన్నలు, రూకలు, అని పిల్వబడుచుండినట్టు తెలియుచున్నది. విద్యా వినోదములు

(వతాపరుదుడు తన తాతల వలె నిర్మాణాచి కార్యముల నెక్కుదుగ దేసినట్టు గానరాదు, అతడు కవి పండితుల ననేషలను తన యాస్థానమున పోషించిశాడు.. దీనికి కారణము బహుశః అతడు పరి పూర్ణ్జవిద్వావంరు డగుటయే యయి యుందును. విదేశములనుండి వచ్చు విద్యార్థులకు కూడ తన నగరమున విద్యా సౌకర్యములను కల్పించినట్లు తెలియుచున్నది. (క్రీ.శ. 1261 సంవత్సళమునాటి మాల్కాపుర కశాసనమున ఆనాడు నేర్చబడిన విద్యలు చెప్పబడినవి.

ఓరుగల్లునందు సంగీత సాహిత్య విద్యాలయము లుండినవనియు, ద్వార సము[దము నందు రాజ%తి విద్యాలయ ములుండెడి వనియు 'పేకుమళ్ళ అచ్యుత రావుగారు చెప్పిరి.!

ఆనాడు జ్యోతిష శాస్త్రము మంచి. ఉచ్చదశయందుండి గొరవమును పొందుచుండెనని బెప్పవచ్చును,. పృతాపరుదుని యాస్థానమున పంచాణము వాళికి ర్ముదజయ్యయకు జ్యోదిషళాస్త్ర0 సంబంధ విషయమున జరిగిన స్పర్థవలన ఈ సంగతి తెలియుచున్నది.

కాక్షవెల్లై మరల్లికార్తున భట్లాతని యాస్తాన పండితుకు,. ఈతడు నిరోష్ట్య

యలు ణి ( థి ఠి

రామాయణము. రిచించెకు. ఈతదు ద్రైవళ క్తులను గల్లి యుండినట్టగ జెప్ప బడినది. ఒక దినమవ తో వాదించుటకు సుదర్శన మిరుదు దక్షిణచేళకము నుండి యేతెంచెప. ఏకళిలానగర విద్దాంసులాతని వాచమున నోడించిరి. అపుడాతడు కపటోవాయముచేతకు, కారుమాటల చేతవైనను గెల్బెచనని 8. కాకతీయ సంచిక, పట. ౨48...

4099

[వతిన. పూని “రేపు అమావాస్య నష్టచందుడు ఇది నిజంబు మీఅంందరు కాఎకుడ "ని పల్కగా అటగల విద్వాంసులందరాతనిని చూచి “రేపు నష్ట చం(దుడు గాడు, సంపూర్ణచం్యదుడు ఇది నిజము” అని పల్కిరి. అపుడు శాక వెల్లి మల్లికార్జునుడు భ్యదకాశీబేవి నారాధించి మర్నాడు (వాస్తమున కానా డమావాస్య) పౌర్ణమి యగునట్టుగ వరమును బడసినాడు. దీనిని గని సుదర్శన మి్మితుడు అతనివద్ద కేతెంచి “వాదిమానుష [పజ్ఞ మీకును మాకును హస్తిమళ కాంతరంబు గాదె. నాయపరాధము తమింపు' డని పల్కెను. అపుడువారు సుదర,న మ్మితుని గౌరవించి లత వరవాలకు ఇచ్చినారు. (ప్రతాపర్ముదుడు మల్లికార్జున భట్టును [బహ్మరధం బెక్కించినాడు. వ్విపులకు పది లక్షల వర హాలు సమర్పించినాడు,.

1పతాపర్నుదుని కాలమున మొల్ల "రామాయణము, భాస్కృర రామాయ ణము, ళాకవెల్లి మల్లికార్జునుని నికోష్ట్య రామాయణము, రంగనాధ రామాయణము రచింప బడినట్టిందు చెప్పబడినది, మొల్ల మొదట వచన రామాయణమును (వాయగా నది భ్యూద్‌ కవిత్వమని అటగల వి[పులు నిషేధించిగట. సర్వజ్ఞుడు కావున రాజు _బాహ్మణ కృతమైన రామాయణము కావలెననెనట అపుడు భాస్క రుడు రామాయణమును రచించెను. మొల్ల మరల నితెంచి తన “రామా యణమున నొక పద్యమును రాజునకు విన్పింపగా నాతడామెను విశాలాక్షి వద్దకు పంపిశాడట. ఆమె కొక పల్టికినిి నగరున నిత్య జీవితంబును కట్టడ జేసినాడు. ఈ వార్త విని కాక వెల్లి మల్లికార్టునుడు నిరోస్ట్య రామాయణమును రచించినాడటఓ.

రంగనాధుని చర్మిత విషయమున నాతడు శివమందిరములు చూడ నొల్ల నందున కండ్దు పోవుట, శివునిపై రగడ చెప్పుట వలన మరల కన్నులు వచ్చుట, పాల్కురికి సోమనాథునివద్ధ దీక్ష వడయుట, మున్నగుకథ యంతయు చెప్పబడినది.

హెల్కురికి సోమనాధుని చర్మితమున నాతనిని ధూర్త వ్మిపులు “పాల కుర్తి సోమనాధుండు చెప్పినవి నూతనంబులు గాని యాద్యంతరంబులు గావ

శ్రీఫిక్స అసి నిరాకరణ పూర్వకముగా పల్కగా _పఠాపరుదుడూరకుండెనట. పాల కుర్కి సోమన పండితారాధ్య చరిత (పతాపర్శుదుడు వినుచుండగా పై మాట లను వారాతనితో పల్కిరి. ఈ సంగతిని శివభక్తులు సోమశ కెరిగింపగా నాతడు బండియందు కూర్చుని ్రైవేతరులు చూడకుండునట్లుగ మూయించుకొని ఏక శిలానగరమునకు వచ్చుచుండెను. ఏకశిలానగరపు గవనివద్ద అడ్డ దూలమున జేసిన భవిిపతిమయు రెండు ఏనుగులును ఉండుటవలన బండి యెద్దులు లోనికి వెడల కుండెను. అపుడు పాలకురికి సోమన 'తొలగుడని పల్కగా నవి యిరు గడలపడి పోయినవట. ఈ వార్తను _పతాపర్మదుడు విని మిక్కిలి విస్మయ మంది అతని _పభావమును మెచ్చికొనినాడు. కాని ధూర్తులది మంత విద్యగాని వాక్య సిద్ధిగాదని తెల్పి, కొందరు అంగ హీనులకు విభూతి రుుదాక్షలను దాల్బ జేసి సోమనను పరిహాసము చేయవంసినదని యాతనివద్దకు పంపిరి. అపుడు వారు సోమన వద్దకేగగా అతని ప్రభావము వలన వారు నిజముగనే శివదీక్షి తులై రి. ఇందులూరి అన్నమయ్య యీతని శిష్యుడు. (పతాపరుుదుని సోమ నాధుడు భాగీరధీజలంబుల శివ లింగము నభిషేకము జేసిగాని కుడువవకు (వతమును పట్టుమని చెప్పెను. అతడటులే చేయచుండెను. శివుడాతని పరీ శింపగోరి ఏడు దినములు పెద్ద వర్షమును కురియించి భాగీరథీ జలములు తెచ్చుటకు వీలు పడకుండ జేసెను. అపుడు (పశాపరుదుడు స్వయముగ భాగీరథీ జలములను తెచ్చుటకు బయలుదేరెను కాని యాతడు వెడల లేక శివుని “శంభులింగా, మహాచేవా, సీలకంశా, మృత్యుం జయా, కైలాస వాసా యని [పార్థింపగా నందివాహనారూఢుడై న శివుదు (పమధగణనులతో గూడ [పత్యక్షమై యాతనికి వరము నొసగెదననినాడు. పతాపర్నుదుడు తనకు

• [వతభంగము కాకుండ నుండునట్లుగు వరము నిమ్మని వేడికొనినాడు. వు డందులకు (ప్రసన్నుడై ఆతని పురమున కుత్తరమున ఒక [కోసు దూరమున థాగీరధీ జలంబులతో సమానమైన బుగ్గ గలదనియు, చానివలన నాతని (వతము చెల్లుచుండుననియు చెప్పినాడు శివుడు [పత్యకమైన స్థమున నొక శివాలయ మును (పకాపర్ముదుడు నిర్మించెను, ఓరుగల్లు పట్టణమునకు రెండుమైళ్టు ఉత్తర మున గల 'కాశీబుగ్గ'కు నూహాత్మ్య్యము. నాపాదించుటకే కథ కల్పింపబడి యుండునని కొందరి యభిపాయము. పాల్కురికి సోమనాధుడు తనకాబేశము న

తీ9ర్‌ [వ్రతములు చెల్పవనియు, దక్షిణ దేశమునకు పోయెదననియ పల్కగా (పకావ రుదుడాతనికి “గొట్టిష్టర*ను [గామమును అ్యగహారముగ నిచ్చినాడు. సోమన రంగనాథునితో నటకేగినాడు.

ఈ చ_కవ్నర్తి యాస్థానమున కృష్ణమాచారికూడ నుండినట్టు చెప్పబడినది ఈతడు విష్ణుమూర్తిని స్తోతము చేయచు వచనములవు [వాసెను, వానిని రాగి రేకులపై వాసినట్టిందు. చెప్పబడినదిగాని, యధి యధార్థము కాబేమొఅని అనిపించుచున్నది. వీనిని రాగిరేకుల్వపై వాయించినద్రైక్కడను పేర్కొనబడ లేదు, తాళ్ళపాక అన్నమాచార్వులు సంకీర్తనములను రాగిరేకులమై [వాయిం చెనను విషయమును విని కవి యిట్లు వాసి యుండును. కృష్ణమాచారి సింహ గిరి వచనములను రచించినాడు. ఇవి “సింహగిరి నరసింహ నమోనమో దయానిధీ” అను మకుటమును గల్గి యున్నవి, ఈ వచనములనునవి గద్య రూపమున నున్న శళతకముల వంటివే. వీనియందుగూడ శతకములలోవలె మకుట నియమము, సంథ్యానియనుము ఉండదు. ఇవికూడ చేవతాస్తుతి పర ముగ నుండును,

ఈతడు 'నమోనమో లక్ష్మీ వల్టభాా యను మకుటముతో విన్నవములను గూ డ రచించెను. ఈవిన్నపములు శఠకోపముని (ద్రావిడ వేదమునకు ఆంధీ కరణములు. ఈతడు ,దావిడవేదము నాంధధ్రీకరించినట్టు తాళ్ళపాక చిన్నన్న పరమయోగివిలాసము అవతారికలో “ళఠమత రాద్ధాంత సంహారియైన శరకోపముని బోలు శఠకోవమౌన్సి చవేదంబు తెనుగు గావించి సంసార భేదంబు మాన్చిన కృష్ణమాచార్యు” అని చెప్పినాడు. ద్విపద భారత క రృ నాలసరస్వతి కాలమునాటికీ (కిందివస్త్రముల రకము లన్నియ వ్యా ప్తీలో నుండి యుండును. థ్రీళృష్ణని (పార్థింపగా (ద్రౌపది కటి (పదేశమున నీ రకమ.ల వస్త్రములన్నియు దృశ్యమానములమినవట.

4906 “పట్టు బీరలు వెలిపట్టు చీరలును, దట్టపు పులిగోరుతరము చీరలును చెల్హారు వన్నెలు జిలుస వీరలుఏ నల్లగంటుకులు సన్నంపు వస్త్రములు కస్తూరి మళ్హును గందు బీకలుకు విసారమగు తమ్మి విరుల వీరలుకు రు[ దాతు వన్నెలురూఢిమై నొప్పు భదాక్ష వన్నెల బడడంపు వన్నె” లు గం చీరలు వచ్చినవి. పల్నాటి వీర చరిత -- ఆనాటి సాొంపిక్ష పరిసితులు ఇ ఈ యుద్ధకాలమునాటికి పైహయ సంతతి వా రెక అఆకగు నాజాదులు పల్నాడును పొలించుచున్నట్టు తెలియుచున్నది, వీరు కాక ఆ సమ ఈము రాక తీయులుకు, ధరణికోటను భీమదేపుదుకు పారిందుచుక్నట్లు " పెకొంటిమీ. ళు పశ్చిమ చాళక్య రాజైన రెండ వల్రైలపుని సింహాసన భ్‌ష్టుని గావించి కలదురం ఓ వంళస్థుడగు బిజ్జలుడ్నాకమింప ఈ యుర్ధరాలము గాటికావంశమువారే రాజ్యము చేయుచుండిరి. గొంకరాజు మొదలగు పంచాది చోడులు వెలనాడుకు పాలించు చుండిరి. ఈవిధముగ నాకాలమున రాజకీయ పరిస్థితి కొంత ఆల్రకల్లోలముగ నుండెను స మతము శైవ వైష్ణవ మతముల మధ్య జరిగిన సంఘర్షణమే పల్నాటి యుద్ధమునకు కారణమని కొందరి తలంపు కొని యీవిషయము నివమిత్తముగా థి జెప్పుట కష్టము. _బహ్మనాయుడు పల్నాటి పిర్టుపనియు, సాఖ్షాడ్విస్టుని అవతార య వా; మనియు భావింపబఐబడినను అతడు శివద్వేషి మా్మాతము గాదు, + కి, పీరభ దుడు, ఇత్యాది దేవతలయెడ నాతనికి భక్రిభావమేగాని ద్వేషము లేనట్లి (గంధము ఠి ణి వలన తెలియుచున్నది. _తిపురాంతకమువండి భూతరాట్కంబమును తరలించు సందర్భమున అతడు శవునిస్తుతించిన విధమువలన అతని శివథ క్రి వెలడి యగు = ల చున్నది

497 ఆనాడు కల వివక్షత లేకుండ నందరికిని వైష్ణవదీక్ష యొసగబడు

చున్నట్టు అర్థర్మాతి కన్నమ యుద్ధభూమి యందు ఎరుకల సానితో. పలికిన

“కలికి కృష్ణుండైన కారుణ్యమూ రర్హి

పుట్టెను (బహ్మన భూలోకమందు

అతనికి చాసుడ నౌదును నేను

మాలలకును బుట్టి మాలన్సై పోక

విష్ణు పాదము బట్టి విశ్వంబులోన”

న! ఈ వాక్యముల వలన తెలియుచున్నడి. కేవలము నాల్గు జాతుల వారు మాతమే గొకి, నూల మాదిగలు కూడ ఆ దీక్ష వడయుట కర్షులై నట్టుగ నున్నది. అన్ని జాతులవారు మతములవారు కలసి మెలసి తిరుగుచుండినట్టు తెలియచున్నది. బాలచం్నదుని సోదర వర్గములో నన్ని జాతుల వారును చేరిరి, [(బవ్మన కన్నమను కన్నకుమారునిగ స్వీకరించినాడు. (బహ్మన పెట్టిన చాపకూడు కూడ దీనినే ఘోషించుచున్నది. చాపకూడు బహుళ? “కాస్మాపాలిటన్‌ డిన్నర్‌” వంటిదయి. యుండును, _బహ్మన మాచెర్లలో చెన్నకేళవుని యాలయమును నిర్మించి తత్పొంతమున న్నెసష్టవ కత వ్యాప్తికి కారకుడయి యుండును. శ్రైవమప్పటికి చేళశమున బాగుగ వేరూని నిల్చుటవలన నాయకురాలు నలగాముడు, (వారీపక్షము వారును) శైవులై యుండిన నుండవచ్చును. ఒక వేళ వారు శై వులైనచో వైష్టవృడైన (బహ్మనను నాయకురాలు జ్వేషించు టిలో వింతలేదు. వీర శై వులు భవ్పల దర్శన స్పర్శ నాదికములను పరిహరింతురు గదా! అట్లయిన నీ మతముల సంఘర్షణమే ఈ యుద్ధమునకు కారణమని ఊహింప వచ్చును గాని * వీర చర్మితమున నిట్టూహించుట కేమియు నాధారములు కాన వచ్చుట లేదు. 0. జానపద గేయ సాహిత్యము, (డాంవి. రామరాజు) పుట. ₹00 32)

49 ఆస్పడే రెడ్డకును వెలమలకును (పాబల్యము పౌచ్చుచున్నట్లు కానబడు చున్నది. టబహ్మన మున్నగువారు వెలమతళే. భ్రీనాధుని చాటువుల వలన నట జొన్న పంట యధికముగ నున్నట్లును, అచటి (పజలకదియే ముఖ్యమగు నాహార మైనట్టును తెలియుచున్నది. ఈ (గంథమున అనుగురాజు పలనాటి సంవాదనమున “మంచి ముర్తెములట్టు మడి కింపు గూర్చు. ఇటు వంటిజొన్నల నెన్నడు కనము” ఆని అనుగురాజు సేనానాయ కులు పల్కుట పై యభ్మిపాయమునే [ధువపరచుచున్నది. “*చ్హూకంత వరి మడి మూలకులేదు తరగవు గాదెలు ధాన్యంబు హెచ్చి” అకుటవలన వరి కూడ నట పండుచుండినదని తెలిసికొనవచ్చును. యుద్ధములు _ ఆయుధ విశేషములు దేశమున [పజల సంఖ్య ఆధిశమైనపుడది కొంత తగ్గటకు యుద్ధము లవసరమనియు అందుకు తగినట్టుగనే దైవికముగ నేడో యొక కారణము తటస్థ పడుదుండుననియు మనవారి విశ్వాసము, విజ్ఞానమభివృద్ధి చెందిన నేడు అణు ₹ క్తి వలన తయారు చేయబడిన బాంబులు యుద్ధమున నుపయోగింపబడు చున్నవిగాని పూర్వ మనేక విధములగు నాయుధముల నుపయోగించి యుద్ధ మొనర్చెడివారు. ఆ నాటి యాయుధములలో కొన్ని మనకు తెలియనే తెలియవు. అనుగురాజు నాయకులతో పోరాడుటకు సేనలను కూర్చుకొని రమ్మని ఊర కోటరాజు చెప్పగా వారు, “చతురంగ బలములు సమకూర్చిరంతి ముసలముల్‌ గదలును ముద్గర చయము వెస భిండి వాలముల్‌ విచ్చు కత్తులును సరిఘలు చ్మకముల్‌ బాకు కటార్దు అరుదుగ మెరయు చం్యదాయుధములును పట్టి నాయకులెల్ల పయనంబు లెరి. *% శీనలో చతురంగ బలములు నుండెడివి.

490 “కోళ్ళ పోరు _ గోపన్న విరుగుిన గోపుపై నలగాము బంట్లు

“*సోయిన పోకలు బోయె మారులును

చందురు వంకలు చల్ల జంపులును

పొట్టల పొంగులు ప్తణ్య తీర్ధములు

ఎరి దై వములుపిల్లి యెను కల్విరులును

ఒక పెక్కు. నమ్ములు ఓక పోకలును

తామర కూనలు తల్లి మెరు ఫలును

చీకటి మిణుగుర్జు చివురు గుండెలును

గుండె భీతిన్లైడి కూత పెట్టులును

కు త్రిక వీపులు కుప్పి కోలలును” వేసిరట, గురిజాల కోటపై (బహ్మన ర్చెత్తి వచ్చినప్పుడు నలగాముడు అతని.పె

“వసి గొయ్య వడి సెలువాలు డొంకెనలు

తోరంపు కోలలు దొడ్డ యీటెలును

గసికెలు దూలాలు గాలి దుందుభులు” వేయించినాడు. బాల చం్యదుడు నరసింగును 'స్తాన్సంత్ర రాగోలితో కొట్టీ చంపినాడు, ఫైన్యమేగుబున్నప్పుడు రణభేరి మృందర [మోగుచుండున్ను ఊరకోట రాజు కుమాగు డుత్రరునితో పోరాడుట క్రన్సగురాజు ట్రువ్మానను రమ్మని లేఖ నంపగా నాతడు,

“కదన భూమికి తాను కదలి పోవంగ

పట్టుటిజారును బాగుగా తొడిగి

కాసె మీదను వీర కాసె బిగించి

చుక్కల తలపాగ సొగసుగా తీర్చి

చం దకాంతి రుమాల చెలువ మరక్షట్టి

పచ్చ పువ్వుల బంతి పసిడి బాసికము

500 మోకాలి ఘల్లియ మోర చిక్కమును కాలి బిరుదందెలు ఘనముగా గట్టి” ఆయుధ హస్తుడై పయనమైనాడు. ఆ నాటి సెనికుల వేషము లిటుండి వ్‌ టా స యుండును. రాజులు యుద్ధమునకు పోవునపుడుగూడ సపరివారముగ పోవు చుండిరి. యుద్ధ విరామ సమయములలో వారు వినోదించుటకు కూడ తగిన యేర్పాట్టను గావించుకొనుచుండి ౨, కార్యమపూడి కదన రంగముశకు నలగా ముడు మదకరీందము నెక్కి బయలుదేరగా నాతని వెలట *“ఆయిమ విధముల నమరు వాద్యములు ,.. తరువాత నెలగోలు దళములు గదలఠె, కడఠిరి దండు ను కైజీతగాండ్లును, బలము నల్జిక్కుల పటిమతో నడచెను,'” నాయకురాలు అధికార్హతో “గొల్లెనల్‌ మొదలైన గురుతర భార, నిచయంబిలెల్లను నించిన, బండ్లు, శస్తాాస్త చయముల శకట సంఘంబు అంగళ్ళజారల వాడు పాపలను, పరగ వంట యొనర్చు బావిస జనుల, ఆఓపాటల చేత నలరించు వారి” పంపు కులను యుద్ధ విరామ సమయంబులందు రంజిల్ల చేయటశే. ॥ కార్యమపూడి యొద్ద విడిసిన నలగాముని దండులో “నిఖిల వర్రకులు, సకల ధాన్యంబులు సకల రత్నమలు, బంగారు, వెండియు బహుధనవితతి, చామ వ స్త్ర్రంబులు సరసంపు పట్టు, సటపులు ఘనతంతు పటనిచయంబు, కాంస్య పిత్తడి తామ ఘన ఖాండ తతులు రసవర్గములనెల్ల రంజకం బొప్ప, (కయ అలీ గ్‌ ఖ్థి వ్మికయములు వెలయింతురెపుడు, సౌందర్య ఘనతచే సంపూర్ణమైన వేశ్యవాటిక ణా

లౌప్పు విశదంబు లగుచు” ఆనాడు వేశ్యలు గూడ రాజులతో పాటు రణరంగ మున కేగి వారి కెప్పటివలె వినీదమును గూర్చుచుండెడివారు గాబోలు; దీనివలన ఆనాడు సంఘమున వేళ్ళలకు గల స్థానమును, వారు నిర్వహించుచుండిన విశిష్ట మగు కార్యమును తెలియుచున్నది.

కార్యమపూడికి కదలిన బఫిహ్మన సేకలో. 'కాక్మీర కస్తూరి గంద కర్చూర, మాదియొ వాసనలమరు. పెట్టెలును, వొక్యసంబుల బర్వు బోన గావళ్ద, జవ్వాజి పిల్లులు శారికాకీర, జం తముల్‌ పటెడి జన సమూహంబు'

ణు లా బు ట్‌

లుండినవి,

వ్‌01

యుద్ధ విరామ సమయములందు కాలక్మేసము కొరకు నె త్తములాడు చుండి నట్లు కొమ్మరాజు యుద్ధమునందలి “అవేళనె త్తంబు లాడుచు నుండి, (బహ్మన యూరకె పక్కున నవ్వె” అన్న వాక్యము వలన తెలియుచున్నది.

యుద్ధ క్షేతమున నిరుపక్షముల వారికి సాక్షి భూతముగ నుండుట కొక స్తంభమును పూజాదులుగావించి స్థాపించుచుండి నట్టు తెలియమన్నది. _బహ్మన (తిపురాంతకము నుండి తరలించి తెచ్చిన భూతరాట్‌ స్తంభమును '* తులసి పృతంబుల దొరగెడు తీర్చమచ్చోట చల్లించియలరు లగ్నమున శంకు స్టాపన సమ్మతి జేసి. . తెచ్చిన కంబంబు ధీరతశోడ, నడికల _ నెత్తించె నర నాధ వరుడు,” పిమ్మట దానికిపూజలుచేసి ధూపదీపన్సై వేద్యాదుల గావించి, 'అఖిల భూతంబుల కాచారముగను ఘనమైన పోతుగావు చెల్లించి” నాడు, ఆ స్త ంభమునకు పశు బలి గావించుట కూడ నాటి ఆచారమై యుండును.

తరువాత నాగులేటి తీరాన గల మడుగు “పొౌంతకు జని వీరపుంగవు లేళ్ల, తమతమ నామగ్యోతము లుచ్చరించి, తానముల్‌తగజేసి దరియందు నిలచి, నిలిపిరి లింగముల్‌ నియమంబు తోడ” ఈ లింగ (పతిషఫ్రాపనయు ఆనాటి శైవ మళ సంృపచాయమై యుండును, “ఈ లింగము లిప్పటికిని గంగధారమడు గన నొడ్డున గుడిలో పూజలందుచున్నవి. వీరుల స్మృతి చిహ్నముగా జరుగు జాతర, పూజ మున్నగువానిలో ఈ విశేషము గూడ గలదు. ఇచ్చట లింగము అనగా శివలింగములు కాదు. మలిదేవరాజు మరియు అతని యనుచర వీరవర్గ ముపై (బహ్మానాయని వైష్టవ (ప్రభావ మంత యుండగా వారు శివలింగ (పతి స్టాపన మొనర్చిరని తలంపరాదు. తమతమ సీేరులతో. భింగములు నిలిపిరను టచే తమనే నిలిపికొనిరని తలంప వలయును. ఆ లింగములనే నేటి (పజలారా ధించురు.” 1%

ఈ లింగములు శివలింగములు గాక వీరులు తమ పేరున నిలిపిన వై నచో కావచ్చును. కాని బహ్మనాయని వైష్టన ప్రభావమునకు లోనయి వాళు శివ లింగముల నిల్చలేదని మనము చెప్పజాలము. క్రై వమే దేశమున _పాబల్యమం

10. జానపద గేయ సాహిత్యము, పుటలు, 707-708,

509

దుండినది గాని వైష్టవమప్పటికింకను బాగుగ వ్యాపించనేదు. _బహ్మనాయడు (పతి వారికిని బలవంతముగా వై ష్టవకు నిప్పించి వారిని తన పతృము చేసికొను చుండెనని కూడ భావించ లేము ఎంత తన పతప్ప 'సెసకులై నప వారికంద రకును బలవంతపు వైష్ణవ మిప్పించి యుండడు. ఎంతటి వాడ్డైనసు [పవాభి (పపాయమున కనుగుణముగానే సంచరింపవఠెను గాని విరుద్ధముగ సంచరించి కార్యసాధన చేయజాలడు. లింగములు _ శివలింగములై నను తేక వీరులు తమ పేరున నిల్పుకొన్న వైైనను నవి త్రై వమత చిహ్నముకే యగుచున్నవి గాని వైష్ణవ మతముతో నించుకంతయు. సంబంధము గలవి గావు. _బహ్మనాయడు గూడ విష్ణు భక్తుడెనను శివ ద్వేషి కాడని ఆతని ళ క్తి, నంది, ఏవారాధనజ వలన తెలియుచునే యున్నడి. అందువలన వీరులు లింగ సులకు స్థాపించి :పు డాతడెట్టి యభ్యంతరదుకు పెట్టి యండడు,

యుద్ధములకు బోవుచు సుముహూ_ర్తములను, జయ ముహూ ర్రములను విప్రుల చేదను, జ్యోతిష్కు ల చేతను పెట్టించు కొనచుండెడివారు యుదమునకు బయలుదేరుచు మాతృదేవతల దీవెనలు గై కొరుచుండెడివారు. (బహ్మన బయలు 'ేరుచు తల్లికి నమస్కరించి ఆమె యాశీర్వచనముల నందుకొనినాడు,. ఆచార వగ్టవహారములు

“మలి పందెమున బహ్మనాయని ఓడించుట కాతని కోడి చంపించుటకు నాగమ్మ కట్టుబోతులనుపించినది. ఆనాడీ మం త తంతములన్నియు పయో గించు చుండెడివారని తెలియచున్నది ఇవి నేటికిని విరశముగా నట నట నున్నటులే గాన శగును నాగమ్మ దయ్యాల మల్హయ్యను పిలిపించినది. వానిపేరే దయ్యాల మల్లయ్య. ఆనగా భూతముల నషాసించి ఆ శక్తిచే కుద విద్యల నభ్యసించువాడ్డె యుండును. ఆ దయాశ్థల మల్హయ్య "వాకట్టు, మరకట్టు, పొంగుకట్టు, కూత పెటైడుకట్టు, కోపించుకట్టు, కాళ్ళను చేతులుకదళనికట్టు, 1పాణంబు పోయెడి బలువైై శకట్టు ఎంటి బోయెడి కట్టుః ఎగిరెడి కట్టు, వీధి బారెడు కట్టు బెగడెడుకట్టు” మొదలగు కట్టను నేర్చిన మాంతికుడు, వాగు జీవంబు గలవాగి జొములో మంగతించి చంపగలర్ను

503

సంతానము లేని స్త్రీలు సంతానార్థమై పలు నోములను నోమి పుతు లన బడ సెడివారు. భగవత్క్పపవలన సంతానము గలుగు ననెడి నమ్మకము పూర్వుల కుండెడిది. అనుగురాజు భార్యలు “*విడువకపుడు వీరవిద్యల జేవి, సంతానమును కోరి సద్భ క్రితోడ, చెన్నకేళవు నోముచేయగా పిదప, పెద మల్టి జేవుడు, పిశనులి దేవు, బాలమల్లుడనగ బాలురు కలిగిరి “పార్వతీఐని నోము పట్టి నోమగను. భూరగమాదేవికి పుట్టిరి సుతులు”. బాలచందుని కొరకు ఐతమ్మ నోచిన నోములు లెక్క్టాలేనివి. “సంతానమే లేక చాల కష్టించి, ఇలలోన నోములు ఎన్నెన్ని కలవో అన్ని నోచితి నని చెప్పినది. ఆమె గావించిన వానాదికములు గాక “గౌరీ మహేశ్వర ఘననామ. శిఖరి ఎక్కియు. గోమితి నేలేళ్వరమున దిగి వచ్చి నోమితి తిలపర్వతమున, విధి వెలుగను నోము వెలయ నోమితిని, వారక యా సంజపత్తి నోమితి, (ఐహుళ॥ నిత్యము సంధ్యాసమయమున దేవుని యెదుట దీపమును వెలిగించుట కావచ్చున.) తప్పక నోమితి యా జగజ్యోతి ఏగరు వనితల నెలమితో గూర్చి, ఏకపిల్లను నోము నెన్న నోమితి౨, పదుగురు వనితల బాగుగ గూర్చి పచ్చ పిల్లను (వతము పట్టి నోమితినిొ ఇంకశు నామె నంది క్రేవని నోము, అశ్వత్థ వృక్షమువద్ద పెంటి పోతులకు పెండ్లి ండ్డు చేయనోము వీకటింటను నోములను నోమినది. మరియు పుతకావ్యం. బిచ్చు పొలుపైన చీఠలద్దించి గట్టినదట. పు్కుత సంతాన (వొపప్రికై శ్రీలు (ప్రత్యేకముగ వీల నద్దించి కట్టుకొనుచుండునట్లు తెలియచున్నది. ఇట్టివే వితంతు స్రీలు పుణ్య పా ప్తి కొరకు కొట్టుకొను ఆవుల చీర. బుతృుపసరదోషము పోగొట్టుకొను కొరకు స్రీలు ధరించెడి క్మాటేని చీర మొదలగునవి.

ఇన్ని నోములు నోచినను ఆమెకు పుతులు గల్లనందున ఆమె ఆకాళ వాణీ చెప్పిన గజనిమ్మ నోము నోమినది, దీని నొక సంవత్సరము పాటు చేయ వలెనట. నిమ్మ చెట్టునే శ్రీ మహావిష్టువుగా. భావించుచు చంద భాగానదిలో స్నానముచేసి సరిగంచుపట్టు చీరను పసుపు కుంకునులను ధరించి. చెన్న కేళవు నకునై వేద్యాదులగావించి, నిమ్మ చెట్టువద్దకు వెళ్ళి అట శుభపరచి వనదేవత నాహ్వానించి చెట్టుకు పూజాదికములను గావింపు చుండవలెన. వర్షాంతమున నా వృక్షము ఫలించినపు డా ఫలములు చెన్నున కర్పించినచో సంతానముకలుగునట, ఈ నోము చేసిన పిదస బఐతాంబకు వాలచందు డుదయించి నాడుః

501

కుమా_రైెలకు వివాహము గావించి అ త్తవారిండ్లక నుపునపుడు అదణము లిచ్చు నాబారముండెడిది. అనుగురాజు భార్య మైలవదేవి ఆముగరాజునకు పల్నాడు నరణముగా దెచ్చినది. మలిదేవుని భార్య (వీరసోముని పుతిక) గండు బటోయలను పశువులను నరణముగా దెచ్చినది. కుమా ర్రెల నిచ్చునపుడు తలిద :,డులు “ఓలి' యను ధనమును తీసికొనుచుంగెడివారేమొ : లేక ఈ సల్యపదాయము. వెలమలలో నూ_తమే యుండెడిదో” బాలచందుడు తల్పితో “నా మేనమామను “నాముద్దు సుతకు, పిల్లనిమ్మని నీవు (వియమున నడు*, మన కులంబున నోలి మాడలు గలవు, తగిన ధనంవీక తాసనీయననెను” ఆని చెప్పును. కావున వెలమలలో మ్మాతమే యీ యాచారముండినట్టు తెలియు చున్నది. ఇప్పటికి వారిలో నీ యాచారమున్నదని అందురు.

ఆనాడు (పజలకు సుముహూ ర్రముల మీదను ళకునముల మీదను, మంచి నమ్మకముండెడిది. కార్యమపూ డి యుద్ధమునకు బయలు చేరుచు “బహ్మన నలగా ములు జయ ముహూ_ర్తములను 'పెట్టించుకొనిరి. (బవ్మాన పథమ ఏకాదశినాడు ముహూర్తము పెట్టుకొనెను. ముహూ ర్రమాసన్నముకాగా పతిపతు సెనికుల సన్నాహము చూచి (బహ్మన _సైనికులును త్వరపడగా, బహ్మన మువూర్త మింకనునాసన్నము కాలేదని తన నాయికుల నాపించెను.

(అహ్మనయు, గోపన్నయు కోళ్ళ పోట్టాటకు పోవుచు తమ కిరువురకు వచ్చిన ళకునముల నొండొరులకు చెప్పికొనిరి. గోపన్న గొల్లి వాడను కావున శకున ఫలితములను చెప్పగలననెను. ఆ నాడు గొల్హలు శకున ఫలితములు బాగుగచెప్ప నేర్చిరేమొ, _బహ్మన తనకు గలిగిన శకునముల నన్నిటిని చెప్పగా గోపు వాని ఫలితములను వివరించి నాడు.

“మేనికి రవయై మించు తాయెతులు

దంట చేతుల రెంట ధారణచేసి” అని యుండుట వలన ఆనాడు రతలు, తాయెతులు భూత (కేల పిశాచములు గాలి దయ్యములు సోకకుండ ధరించెడి వారిని తెలియుచున్నది.

క్‌05 మన దేశమున పురుషులు పూర్వము పై భాగమున వస్త్రము లేవియు

ధరించెడి వారు కారమొయని తోచుచున్నది. ఒక ఉఊత్తరీయమువంటిది కప్పు కొనెడి వారమొ : కొలువు కూటమునకు వచ్చుటకు నలగాముడు తయారగు చున్నాడు :

“సరసంపు పశన్నీట జలకంబులాడి,

ఘన శుచి వస్త్రముల్‌ కటియందు దాల్చి

చ్మితాసనంబుపై చెలగి కూర్చుండి

తిలకంబు నుదుటను తిన్నగాతీర్చి” కొనెను. అప్పటి పురుషులకు న్ర్రీలకువలె జుట్టుకూడ నుండెడివి, వరూధిని (పవరాఖ్యుని “తెగబారెడు జుట్టును'చూచియే మోహించినది, ఆంగ్లేయుల రాకతో నేమనదేశ మున పురుషులకు*[కాపింగ్‌' లు వచ్చి యుండుకు, నలగాముడు *“తగటు కూసంబులు ధరియించి తలను; ఒక వింత యుస్టీష మొప్పుగా బెట్టి కొనిరాడు. అంతటితో నాగలేదు. “వోరిరత్నపు బిళ్ళ నకవొందకట్టు' కొనినాడు. _బహ్మనాయడు గురిజాల యుద్ధమునకు వెడలునపుడాతవి తల్లి శీలమ “యాతని శిరమును నివిరి ముడీవిప్పి; వెం్యడుకల్‌ ముదమొప్ప జార, సంపెంగ నూనెయు చక్కగా రాచి, జలక మార్చెను (బహ్మి సంతోషమొంద'. ఇంత మాాతమే గాక పురుషులు శరీరము నిండ ఆభరణములను గూడ ధరించుచుండిరి. (నిహ్మన గురిజాల యుద్ధమున కేగునపుడు “పెంపైన ముక్యాల పేరులు వైచి, డాకాలనందెయ' తనర పెంపొంద” వెట్టుకొనెను. నలగాముడు గండ పెండేరమును కాలికి తొడిగి కొని, “కర్ణకుండలములు ఘనముగా మెరయ, అఖిల రత్నములతో నమతకి కె నట్టి, పతక చయమ్ములు పైకి మాలికలు, మెడజుట్టి మించి వెలుంగ, భుజకీర్తులను రెండు భుజముల దాల్చి, మురుగులు గొలుసులు ముంజేవ నొప్ప, పదివేళ్ల ము[దికల్‌ బాగుగా పెట్టి, నవరత్న ఖచితంపు- నడికట్టు దాల్చి నాడు. ఈ నడికట్టు స్త్రీల ఒడ్డాణమువంటిదై యుండును. బెల్టుకు బదులుగ నుపయోగించు చుండీరేమొ.

బాలచందుడు మాంబాలవద్ద కేగినపుడామె చెలిక త్తెలామె నలంకరిం

చిన తీరును బట్టి నాటిస్త్రీల భూషణములు అలంకరణములు తెలియుచున్నవి.

506 కురులు బాగుగా దువ్వి, “బంగారు పూ చేర్చు బాగుగా జుట్టి, పాప:ము మణి హేమ మౌక్తిక మండితంబైన చేర్చుక్కను” పెట్టిశారు. పిమ్మట శశి రవి భూషణ యుగము పాపట కిరువంకల నిలిపినారు. వీశినే సూర్యవంక చంద వంకలని యందురు. తల వెనుక థాగమున మాణిక్యకూటకమయ దీింబమొక దానిని పెట్టిరి. ముక్కున ముత్యపు ముంగరను నిల్పినారు. కాటంక భూషణ ముల నుంచిరి. ఇంకను ముత్యాల కుచ్చులు, మునికొని వేలు బవిరలు

• కుందేండ్డు బాగొప్ప పెట్టి, కర్ణాగ 'దేశముళజ్‌ కాంతులు (గమ్మ, కుప్పెల ముత్యాల కుచ్చులు రెండు ఘనకుంతలముల గదియించిరట. ఇంచలి బవిరలు, కుందేండ్లు మనకు తెలియవు. చేతులకు కేయూరములు అంగుశీయకములు కంకణములు మున్నగువానిని పెట్టిరి. ఆమె తపనీయ కాంచిని ధరించినది. కాళ్ళ కందెలు, గొలుసులు, గజ్జలు పెట్టుకొనినది. మనుష్యులు తమ శరీరముల నలంకరించు కొనున జ్లే గృవాములను, పట్టణమునకు గూడ నలంకరించి యానందెించుచుండిరి. నాయని భట్టు చూచిన నలగాముని కొలువీ విధముగ నలఎకరింపబడినది. “కస్తూరి చేతను కలయంగ నలికి, ముత్యాల తోడుత ముగ్గులు పెట్టి, కప్పుర ముదకమ్ము కలివి యంతటను* జల్లిరి కలయంపి సత్వరమ్ముగను ్రీ రామకధలును భ్రీకృష్ణ కధలు పన్నుగా వ్రాసిన పటములు తెచ్చి కట్టిరి. గోడలు కనుపడకుండ, మౌక్తిక మంజరీ మంజు పుంజంబు (వేలాడు చుండెడీ వివిధవర్జముల ఘనవితానంబులు కట్టిరి మీద, నిలుపుటద్ద మ్ములు నిలిపిరి దిశల, సహగమనము. "చేయు నాచారమానాడుండినట్టున్నది. _అలరాజుతో

నాతని భార్యయు, అనపోతు భార్య అనవోతుతోను సహగమనములు చేసిరి. రాజారామ మోహనరాయలు దీనిని నిషేధించువరకు నీయాబారము మనదేశమున నుండినది. వర్ణవ్యవస్థ ఆంత జటిలముగ లేదేమొ ఆనిపించుచున్నది. నాయుడు మాల మాదిగఅకు కూడ వైష్టవ దీక్ష నిచ్చి తనలో చేర్చుకొనుచుండెను. బాల చం్యచుని సహచరులలో నన్ని జాశుల వారు నుంజెడివారు. నాయుడందరికిని చాపకూడు 'ెట్టించెను.

507 నలగాముని నభయందు జరిగిన సంగీత నాట్య(పదర్శనముల వలన ఆ నాడివి మంచి యుచ్చస్థికి యందుండి రాజాదరణ పొందుచుండివట్లు తెలియ చున్నది. “్రీకామ కథలును, శ కృష్ణ కథలు పన్నుగా (వాసిన పటములు తెచ్చి కట్టిర అమటవలన నాడు చిత లేఖనమునంటి లలితకళల పోషణ కూడ రాజుల వలన జరుగుచుండినట్టు భావింపవచ్చును. “పైగప్పి ముఖమలు పరు పులు వేసి” అనుట వలన ముఖమలు పర్మిశమయుః " ఇనుము పిత్తృశికంచు పామ తామముల పంచ లోహంబుల _వబలిన దానొవని (బహ్మన భూత రాట్కాంబమును. న్తుకించుటను బట్టి ఆనాడీ లోహపు పరి కములు చక్కగా సాగుచుండిన ట్లూపాంప వచ్చును. భూషణముల వర్ణననుబట్టి వెండి బంగారు పర్షిభమలు కూడ బాగుగ సాగుచుండినట్టు తిలియచున్నది. కోళ్ళ పరిళశమ మంచి అభివృద్ధిలోనుండినట్టు కూడ తెలియుచున్నది. ధనపంతులు కాళ్మీర కస్తూరి పన్నీరు మొదలప సుగంధ [(దవ్యములను విరివిగ మపయోగించుచు వై భవోపేతమగు జీవనము గిడుప్పచుండి యుందురు. రకఠతకముల*%ు విషములు ండివట్టు తెలియుచున్నది. నాయకురాలు (బహ్మన్న అలరాజులకు విషాన్నము పంపినది. అలరాజు విషాన్నము నార గింపనందున నామె “ఆ_ఘాణ మొనరించునట్టి వారలను, ఆ క్షణంబున చంపు నౌషధ _కియలు, వీక్షించచుండ (పవేశంబు జేయించి, అలరాజును చంపించినది. వాసన చూగిన చనపోవు వివమది. గురిజాల యుద్ధమున కా ర్రివీరుడు _బహ్మా నకు తన వృత్తాంతమును చెప్పుచు రాజుగారి కోటను దోచుకొనుఓ కు “పొక్కుల విభూతిని తీసికొని పోతినని చెప్పెను. మీద చల్లినంతనే మైకము కమ్మించెడి మత్తునుందిది ఆనాడు రాయబారమునక్తు భట్టుగాని, (బాహ్మణులుగాని పోవుచుండి నట్టు ఆలియుచున్నది, రాయభారి సర్వదా అపధ్యుడనెడి ధర్మము పొటింపబడు చుండెను. _పజల యభి పాయములకు, మాటలకు ఎంత విలువ గౌరవముండెడిదో “క్రోళ్ళు పోట్లాట గోపన్న విరుగు”లో, గోపన్న మాటఅవలన తెలియచున్నది.

508 “డమాయీలు మురజ సంఘములు, బూరలు జేరీలు పీటు ధారలు ముఖ వీణ, వంకిణి కాలికొమ్ములు శంఖములు, సవ్నాయిలు మురళి నగరలు తప్పె టలు, కనక తప్పెటలు చేగంటలు, చిరుగంటలు* మొదలగుననేక వాద్య విశేషము లుండినవి, కోడిపందెములు తెనుగువారి జాతీయోత్సవములు, ఇప్పటికిని సంకాంతి సమయమున పల్పెటూళ్ళయందు కోళ్ళ పందెము లాడుదురు. వాలచం[(దుడాడిన ఆటల వలన ఆనాటి ఆటలు తెలియుదున్నవి, “గుమ్మడికాయలు, చెరుకులు పందెంబు, పోకలాటలు, బంతులాట, గుంతమాడలు బొంగరములు, మున్నగు రకరకములాడి బాలుడు, వీనిలో కొన్ని మనకు తెలియదు, *తాడెక్కు పురుషుని తల్చికి అట్దై గడమీద నాడుకర్కశుని తల్లికిని, కూరువి ల్య3ని సుఖమేమి లేదని ఐతాంబ పల్కిన వాక్యముల వన నాడు ్మతాడుపైనను గడల మీదను నాడెడు సర్కసు కార్యడుడెడి వారసి తెలియుచున్నది

• ఈ కాలమున, బోయవారు, రుంజలు, పిచ్చుకుండ్లవారు, ఇనుప కోలల వారు, నీటెల వారు, అఆరిగెల వారు, సడిదాలవారు, సురియఐవారు, హలాలవారు చెంచులు, పడవాళ్ళు మున్నగు జాతులుండినట్లుగ నున్నది 'ఇ మంత తం్యతములను [పదర్శించు కట్టుబోతులుండెడివారుః వారికి ఎన్ని రకముల “కట్టు మం్యశములు తెలియునో చూదుడు “వాకట్లు, మరకట్లు పణికెడుకట్లు బ్‌ ట్‌ ల్‌ పొట్ట పొంగెడుకట్టు హైంగులకట్టు కూత పెన్టైడుకట్టు కోపించుకట్టు ఎండి పోయెడుకట్టు ఎగిరెడ-కట్టు పీధి భారెడుకట్టు నెగిడెడునట్టు కాళును చేతులు కదలనికట్టు లు ఎక్కి సక్కియకట్టు గుడికనుకట్టు

509 ఓకిలింతల తోడ నొరలెడుకట్టు (పాణంబు పోయెడి బలువైై నకట్టు”

కాటమరాజు కఖాకాలమునాటి యుద్ధ విశేషములు

యుద్ధరంగమున 'పెక్కూ రకములగు గుడార్హముల నెత్తిరి. తగనాప్పగా వీరతమక మేర్పరణి చిత్తర్వుల గుదార్డు చెంత నెత్తించి, పచ్చ వన్నెగుడార్డు పరగ నెత్తించి, కలుబవె స్తంభాల వామతీర్థంపు, గూడార్లు రత్నాల గూడార్డు ముత్ర, గూడార్లు వెలిపట్టు గూడార్లు చాల నెండలకుగూడార్జు నెడలేక యె త్తించి రక్నో గుడార్జు, గూడార్హకును పెడికుండ లెత్తించి, ఘన శరభ శార్దూల గండ ఖేరుండ, ముఖ బిరుదులన్నియు ముంద రె త్తించి'రి. తమగమనగా ఎత్తయన మంచె. వీరులు నిలబడి చూచుట కేర్చరచినది, వీరతమగము. కాటమరొజునకు, నలుబది స్తంభముల గుడారముండెను. తక్కిన గుడారముల వర్ణన మానాటి కళలను వ్శ్తి విద్యలను సూచించును.

ఇందు గూడ పల్నాటి వీరచర్మితలో వలె నిపుడు తెలియని యాయధ విశేషము లెన్నియా పేర్కానబడినవి. "కట్టుజల్టులు, సబడీలు, యందెలగడలు. మొదలగునవి, పిన్నయ్య, సీనలు, కటార్లు, జంజాళముల్‌, కత్తులు మరియు చేబూని" వచ్చెను, కొకుర సిద్ధిరాజు "విచ్చుకత్తుల వారు విమతుల్లై నడువ, జల్టి గడలును బాల జమిలి టెక్కెములతో” వచ్చెను. ఇరుపతములవారు "బరిసీల బల్తేల బడబొడువంగ రణమున నొతిగెరి రౌతులందరును”_*ళరముల గుంతాల జెల్ల చి పొడువ” "చ కాల కొందరి శిరసుల వేయి 'సురకత్తి పిడికత్తి సురియల తోను" గోసంగులు యుద్ధము చేసిరి. బొల్టావు యుద్ధమునకు భయపడీ సిద్ధిరాజు 'సెనికులు, “అడ్డక_త్తెలు భేడెలటిపారవై చిరి.ఇంక కు రకరకములగు బాణములు శేర్కానబడినవి. గన్నెరాకమ్ము, పొత్తెపు నేశాల,పార్వతి యంబుళు, గుమ్మడి గింజలు, పంతగిరులుః కొంగవాల్‌ కత్తులు, బంగారు పరుజులు బంజాళములు, ఆర్థనారి జల్లులు, అచ్దకత్తులు, కొంకుగాలాలు మొ, “తమ మందుగుండును తగ బారుచేసి, సంధించి రంజకం సయ్యన బోసి, జానకితాఖ్ళ చక్కంగ రాల్చి,

510

తొడిబడ గురియించి తువాకిగుండ్లు. రంజకమనగా, తుపాకి చెపలి చోసెడు మందు. జానకి రాడు చెవి మందుకు సప్పంటించునది. ఇద్‌ ఉర్దూ పద. కవి తన కాలమున సున్న తుపాకులను చెప్పినాడు, “కాబ్బలంబు జూచి కంపటేలెల్ల చాలుగా నిలిపిరి సమరంబు సేయ”. “0పట మొక యాయుము, కంపటిని ధరించువారు కంపటేిలు కాబోలు; పద్మ రాఘపుదు గాజు విల్లును కత్తి కనక కాజాలు వేయుచు నార్బుచు వెలగూల్చె 6పులి _మాను విల్లుగణదు మరి భూత విల్లు పలువగ నేజాతుపాక్షులవారి, సనువై న యాళ్యతి నాయుధమువారిబహుకళః ఇది. ఛత్తీ సాయుధము కావచ్చును. ఇ క్తీస్‌ అనగా ముపష్పదివహరు. ఇన్ని విధములగు నాయుధములు ధరించిన వారని యర్థముగావచ్చును. కొాటమవాజు వెంటనున్న సేనిసమూహము _

ఎనుబవెన్మిది వేల యేకాంగ వీరు, తొలయ తొమ్మిద్‌ వేల యు త్తమాశ్వు ములు, నొరిది నెన్మిదివేల చొక్కపు చిల్చివెలును, నిరువదలతల యీనుగోడిగలు, కరులునుమూడు వేల్‌ గడలై దులక్ష, పరగంగ లాట పిఓల్‌ పదునై దువేలు, పసిగల పచ్చల పొలకీల్‌ నూప, నరిగెలు నాకలక్ష యందలాల్‌ మారు, వెరసి ముప్పదివేల వింజామరములు, డమ్మాము. లేనూరు డాలు లేనూరు, కొమరొప్ప జగజంపు గొడుగులేనూరు, తుపాకి విలుమూక _తొమ్మిదిలక్ష పడునైన కూలాల బంకు నొార్నూూరు, గడమన్నె వారున్సగాక సర్దార్డు నడిమి కొల్లకాండ్డు నాలుగు వేలు, బహువాద్య మేళాలు పరగ నేనూరు”

ఇంచలి సంఖ్యా చివరములన్నియు నతిశయో క్తులని డాక్టరు రామరాజు గారనిరి (కాజమూజుకంర బలము. లేకుంచిన?) మరియును కాటమరాజువెంట “తుపాకి విలమూకు తొమ్మదిబక్షి అనుట నిజముగాదు, తుపాకులానాడు లేవు,

ఖడ్ణతికళన యుద్ధమునకు వెడలునపుడు నల్లసిద్ధి రాజాతనికి "గంధంబు కస్తూరి ఘనముగా బూసి, తబుకులో తమలము తగగ నిప్పించి” వీరాబారము [ప్రకారము వీడ్కౌాల్చినాడు,

దండువిడిసిన కాటమరాజు రామాయణమ్ము. వినుచును, సొగటాల వేడ్య-నాడుచుండెను. [బహ్మనాయకుడుకూడ నాడుచుంచెను. యుద్ధ విరామ సమయమున వీరులాడుచు వినోదించుచుండిరి.

511

యుద్ధములందు ధర్మవరము, ఛర్మయుద్ధము కానఐడుచుండును, ఖడ్గ తిక్కన యుద్ధమునకురాగా, యాదవుల పతమునందలి చల్లపిన్నమ - “బుద్ధి చాలనియట్టి భూసురో త్తముడు, యుద్ధంబు సేయ నుద్యోగించినాడు, సర్వథా (బావ్మాడు చావక పోడు, (బహ్మహత్య మనకు వాపుకోరాదు, అని (ాహ్మబుని జంపమైతిమేనిపుడు, ఇందజసితడు మా యింపక పోడు, చంపకుండరాదు చావగారాదు, ఇందుకు గతియేమి యెరిగింపుమన్న” అని (బహ్మ రుదయ్య నడిగెను. యుద్ధమున కూడ [బహ్మ హత్యా పాతకమునకు వెరచి, యాదవులు తికగనతో పోరాడుటకొరకు (వాహ్మణ ర్ముదయను ఐంపుట యానాటి యుద్ధ ధర్మము, ధర్మ యుద్ధము వ్య క్రమగుచున్నది.

పిన్నయ తన సేనలు నల్ల సిద్ధి ఘైన్యముతో పోరాడుచున్నపుడు ఉదుట నడవుల బట్టనురికించి ఠండి, తొణకి చంపకుడన్న దోషంబువచ్చు. మార్కొని పీల్చిన మరవకుండంగ, చెండాడి చంపను 'సెలవని పలికెను. పారిపోవుచున్న వారిని చంపుట యుద్ధధర్మమునకు విరుద్ధము, ధ్రైర్యమున తననెదుర్కొన్నవారినే మార్కొాని పోరాడుట మగటిమి,

సాయంకాలము యుద్ధమాపుటకు “'కూచిదారపట్టైను కొమ్ముకసినేడు' దీనినే ధర్మదార యందురు. కూచి యనునది ఉర్దూ పదము, కూచ్‌ కరనా యనగా సేనలు తరలి (మరలి) పోవుట. పల్నాటి వీర చర్మితలోవలె రణ రంగమునుండి భయపడి పారిపోవువారి వర్ణన గలదు. “తాటి బొందల సందు దాగేటివారు, చచ్చినవారి కింద జొచ్చేటివారు, కడువేగ దొంచులై కడవ లన్నట్లు, తలలగుడ్డల సందుదాగేటివారు.

పల్నాటి వీరచర్శిత యుద్ధ భూమిలో పీనుగులపై భూత పిశాచములు, నక్కలు, మొదలగునవి విహరించిన బీభత్స దృశ్యము వర్ణింపబడినది. కాటమ రాజు కథయందట్టి బీఠత్సము కలుగకుండునట్టు (పార్థింప వీరగంగ భక్తిరన్న కాశినుండి వచ్చువరకు రణరంగమును “ఈగ (వ్రాలకయందనీ లెయిడకుండ, కాకులారణమందు గదిసిరాకుండ, ., కాంతిగల బేహిలు కందిపోకుండ' కాపాడెను

ర్‌13

ఇందలి యుద్ధమున ఒక్కొక్క వీరుడొక్కక్క. వీరునెముర్కొనినటులే కాననగుచున్నది. భట్టుూయబారమున యాదవుల భట్టు నల్లసీద్ధి భట్టుతో “తరపుకు తట్టువ బంటుకు బంటు, రాజుకు రాజు, కాలారికి కంపటిడు అని ధక్మ యుద్ధ నియమము. చెప్పినాడు. పల్నాటి వీరచరితమున యుద్ధ సేనల వెంబడి దాసీలు, వశ్యలు నుండిరి గాని కాటమరాజుకథలో లెరు. ఇది రచయిత కాలమునాటి సంఘ సంస్కారమై యుండును. కాని కాటమరాజు ధర్మన వ్టను సూచించుచున్నది.

భట్టు రాయబారమున చూడవ్పం భట్టు సిద్ధిరాజు భట్టుతో కాటమరాజు 1[పతాపమును వరించి సిద్ధిరాజును సిందించుసు 'వారిపోవగ జంపు పోర బొమ్మ కట్టు" "మీ సిద్ధిరాజుకు మాయెద్దు కాలిబొమ్మ, 'తర్షిరాని రాజుకు దరుపు పొలి బొమ్మ", చెల్లని రాజుకు చెడికాలిబొమ్మ-_యనెను. నాచన సోమన “పంతముతో దోహరమున బట్టుదు (ఉ. హరి. 8-[ 7) వాసిక బొమ్మ గట్టుమన్‌'అనియు, థ్రీనాధుడు; “డాకాలిగండ పెండారంబుదాపున బొమ్మలై వైరిభూధుజులు వేలి అని (కాశీ. పీఠిక-*౯) చెప్పిరి. శృతువుల నవమానించుటకు వారి (పతిమలకు జేయించి తమ్మపడిగలలో నుంచుట, కాలికి గట్టుకొనుట; గండ పెండేవ ములందు చెక్కించుకొనుట పత్యేకముగ తెలుగు దేశమున కానబడు విషయము, శ_తువుల పక్షపు రాయబారికి మెడకు పట్టుబట్ట (కాడుగావేసి శ్వృతుంాజు నవమాన పరచి నట్టుగా దలచెడీవారు. “పట్టుకోకల జుట్టి వలుపుగా బెనచి, నాకు చెనచుటకాదు మీకర్నియందు, తగ సిద్ధి రాజులకు దామెన పలుపు".ఆని యాదళఠల భట్ట సిద్ధిరాజు భట్టుతో పలికి కట్నములొసగి, రాయబారమును పొసగనీయక తిరిగి పంపివై చెను.

ఐతమరాజాదులు కాటమరాజుకు సాయము వెడలునప్పటి సన్నావాము:; “చక్కెర కట్నాలు నన్న వీయ్యములు, బుక్కాలు గందపొడిపునుగు జవ్వాజి పోకలు కంట్లాలు పొన్నుటాకీలును, చేకొని యొక కొంత చేరువగనదువ బట్టు తివాసీలు పరెణాలు కొని, దిట్టముగ వొందర ధీరతనడువ బన్హై మంచాలును వరుపులు దిండ్లు, బెట్టెల చీరెలు బెద్దయడపము గొట్టడి యెద్దులు గొబ్బుననడువ,

ర18 ముట్టడి సేయంగ ముందుగాగదలి, గొ ప్పెనగూడార్హు+ గోడ సరాతు, లొప్పగా నెత్తిన యెద్దుల నడచే, నటుముందుగా జెండ అది కొని కదలి, నటు వెన్స- సీనలు నంతయు గదలె, విలుమూక యీటెలు వెసతుపొకులునుః వెలుగొందగా నూరు వెల్ల చ్యతములు గంభీర వాద్యముల్‌ గాలి చెక్కలములు, శంభుని పల్లకి సరననే కదిలి.” ఆచారములు

ఈకాలపు వారికిని శకునములయందు గొప్ప నమ్మకముండినది. నల్పసిద్ది సేనలో నలసిద్ధికి మెండైన రాగాలు మెరనాడసాగె, బీతువల్‌ మింటిపై చెలరేగి పలికె నవతల పైడికంటదిరి పడిలేచె, పాల పీరెమువారి పాములు నక్షకొథైై, నేల నాడువ చోట నిలిచెను గాశ*._శకునములు కన్పడగా, (బహ్మన గోవన్న నువలె నీతడు సంధ్యగోపాలుని శకున ఫలితము లడిగెను. గొల్లవారానాడు శకున ఫలితముల చెప్పుటలో సిద్ధహస్తులుగ నుండిరేమొ, గోపన్నవళె నీతడును నా శళకునముల కన్నిటికిని వలితముల జెప్పెను.

“ భట్టరాయవార మున” నల్లసిద్ధి కాటమరాజులందెవరు సమయ భంగము చేసిరో యని తీర్మానించుటకు పెన్న సమీపమున సంగమదేవుడు మధ్యవ ర్రిగా నుండెను. కాటమరాజు పక్షమువారు శిలలను పలికించి తామే సత్య [వియలమని రుజువుపర్చుకొనిరి, ఇట్టి విశ్వాసము (పజలయందిప్పటికిని నున్నది.

ఖడ్గతిక్కున యుద్ధభూమినుండి పారిపోయివ5ాగా, నాతని భార్య స్నానము నకు నీళ్ళు దోడి, అక్కడమంచంబునడ్డంబు పెట్టి యర్థ శేరు పసుపు నమఠంగ నుంచి, కూర్చుండి స్నానంబు గొబ్బున జేయుిడని చెప్పివచ్చెను, మంచమడ్డు బెట్టుకొని, కూర్చుని స్నానము చేయుట స్త్రీలకు విహితమేమొ. స్రీలు హూర్చుం డియు, పురుషులు నిల్చుండియు స్నానము చేయు నాచారముండె నేమొ!

సిరిగిరితో లేఖలు చదివించుటకు ఐతమరాజూదులు కారదామండపమున గూడి కూర్చుండి---” ఆప్పుడు కూటాలక డ్ఞ తెరగట్టి జ కప్ఫురగంధుల కడు కిం)

ర్‌14

వేడ్క్శ బిలిచి, కొమ్మలారా మీరు గొబ్బున బోయి? యమ్మనూకాంబిక కటువిన్న వించి, సిరిచేవి కొమరక్క సిరి భోగలింగ సరసన నగుమంచి చట్లుమారమ్మ పందములు యరణమప్ప మైడివారి తల్ల అందరి తోడ్కౌని యతివేగరారోొ అని యుండుట వలన, నప్పుడంతఃపుర స్రీలు తెరచాటు చేసికొనిమాట్టాడుచుండినట్టు ఆలియుచున్నది. పల్నాదివీరచరితమున అఅరాజు రాయబారములో హ్మ్‌ నాయడలరాజును రాయబారము పంపునపుడాత నితల్లి యైన చల్లమ్మ యనుమతి గ్లై కొనుట కామె యంతఃపురమునకేగగా, ఆమెయు, అడ్డంబుతక బెట్టి యర్శ్య పాద్యిముల” నిచ్చినది.

కాటమరాజు కధనాటికి "సొమ్ములు కట్నాలు సౌన్నటంకాలు 'ండినట్టు తఆలియుచున్నది.

పూర్వకాలమున మన దేళమున కాగితములు లేనందున లేఖలు మున్నగు వానిని తాఃప్టతముల మీదను, శూర్ణ పృతముల మీదను లిభించుచుండిరి. మనవాజ్బయమంతయు. భారతాది గంధములు తాళప్యతముల మీదనే రదింప బడినవి. ఇప్పటికిని కొన్ని (వాత్మపతులు తాళ పత (పతులు గంధాలయము అంచు భదపరుపబడినవి. కాట మరాజుకధయందు త్తరముళలు (వాయుటకు, తాటియాకుల తెప్పించుట ఒక కథగా కల్పింపబడినది. కాటమరా జెతమ రాజాదులకు లేఖలు (వాయుటకు, "సమ్మతంబుగ మంచి. సవరని యాకు, కొనగల మోవాకు కుదురు చక్కనిదొ కోటివాటినుండి తెప్పించెను. లేఖ్య్మవాయు టకు, 'భానురక్షీ ర్తి _పభావళేఖరుడ లేఖలు (వాయను లిఖియించి చదువ, (ప్రాకట ఛప్నన్న థాషాధికారి, కాటభూపాలుని కరుణతోడుతను, మేటియై పభ వొందు మితభాషణుండు, కందర్చు సాటిగాగల రామచందు రప్పించి, బావ యగు పల్ల్టికాండకు, కొమరక్కసీరి జేవికి ఐళతమరాజాదులకును నుత్తరములు (వాయించెను ఈలేఖలము _వాయుటకు, చదువుటకు అనేక భాషల జ్ఞానము గలిగిన వారు రాజుంవద్ద నుండెడివారు. '“ఛప్పన్‌' అన ఎబదియారు. భాషల నేర్చిన వాడట వాడు. ఈ లేఖలన్నిటిని, కొటమరాజు, తన్మవాలు చేసిన తగు లేఖ అన్ని, ఘనముగా జల్నవెనుకడు చెందికలును, వరుసతో జేసియువై నా

క్‌15

నట్టిః యురువైనతన చేతి యుంగరంబునను, అక్కమ్మ దలు, జేసినపుడు, కబురుననారాజుకాలారి బిలిచి, కాలారి చేతికి కమ్మలందించి' - పొమ్మనెను. కాలారి యనగా వేగముగా వా ర్తగొనిపోవువాడు. లేఖలు భ్యదముగ నుండెడు పెళ్టైకు చంటదిక యని. పేరు. లక్క ముదికలు వేయబడి ఉంగరము ల త్తబడి; లేఖలు రహస్యముగ కాపాడబడుచున్నవి.

ఐతమరాజువద్ద నున్న మంతికాటమరాజు లేఖను చదువ సమర్శడు కాడాయెను ఆతడు సాద వాతయుగాదు సన్న చిన్నెలును, సీజాబు కెలియదు యదుకులాధీశ " యనెను. దానిని చచువ సమర్థరాలు ఐతమరాజుక్సుమా రె సిరిగిరి దేవి ఈమెహడ ఛప్పన్న భాషా జ్ఞానియట. "తెలుస నరవ్యబుకు... చెలగి కన్నడమును జదివె నాగరము, నరనాధ మీప్యుతి వరినాయతాక్ని, ౩జగొప్ప ఛప్పన్న దేశీయ భాష, లక్క మలాక్షికి నంత తెలివిడియు” సిరిగిరి లేఖల చదివించుట కందరును శారదామంటపమున జేరిరట, ఈశార దామండపమై త్రమరాజుయొక్కం- సాహితీ భవనమై యుండవచ్చును. ఇటనే ఆతడు కవిపండితు లతో గోష్టులు చర్చలు సాగించుచు, కళాభివృద్ధిని గావించుచుండెడివాడే మో, దానివలన నాతని సాహితీ (సియళత్వము వెల్లిడీ యగుచున్నది. 'శీషాదికములు

చల్లపిన్నయ్య మున్నగువారు యుద్ధమునకు 'కాసెలు బిగియించి గంధంబు బూని, రాళ్ళు చాపిన యట్టి రాకట్టు దాల్చి, ముత్యాలహారముల్‌ మురియుచు వేసి, చౌకట్ల గర్జముల చయ్యన దొడిగి దేడీప్యముగ వెల్లు దివ్యాంబరముల, నవరత్నముల భూషణములుదాల్చి, కడుసూర్యకాటార్ల ఘనముగా బూని, మవ జీవ హరహరా మహాదేవ యనుచు -_ బయలుదేరి, అయితమరాజు మొదలగు వారు, వ(జాంగి తొడిగెను పల్లవులరాజు, చింతగా శిరమందు వీరజడయల్లి, విరజాజులు తురిమి వేడుకమీర, పరగమాణిక్యాల పతకంబుచాల్చి పచ్చలకడి యముల్‌ పసిడుంగరములు, మెచ్చయిన నేవళము మెడనూలువేసి, యడపడాం తట నాకు చుష్టేయ యుద్ధమునకు కదలిరి, ఎజ్జయ్య _ అప్పుడు కట్టిరి హను మంతుకాసె వీరుల తలజడల్‌ వీరజడలల్షి; విరజాజుల నతివేగధరించి మెడ

516 జాలు గంధంబు మేలు పీరములు, శరకుంతములు చేత చక్కగా బట్టై' ను. వీరన్న వెంబడియున్న దోసంగిదళముల వేష భూషణములు చక్కగా వివరింప ఇడినవి, గోోబాహ్మణులు పూజార్డ్మ లని మనవారి నమ్మకము. గోవుకు, పవ్మిత ముగా భావింతురు మనవారు; యాదవుల సంపద పవబలమే. వారికి వాని తోడిచే జీవనము. వానిని (యేమింతుకు వారు, ఆనేకవిధముల నలంకరించి యానం చింతురు. యాదవులు బొల్దావు నలంకరించిన విధము రమణీయముగ నున్నది. “పసిడిచిందెల నీట పాదముల్‌ గడిగి, అందంబుగా వెదురాకు చందమున, తిరు మణి తిరుచూర్ణము దిద్దిరి తోడ, నలదిరి మేనున నగరు గంధంబు, నటుప్పన్లు జవ్వాజి యలదిరి చాల, సురయించి కస్తూరి సురటులు విసరి నాబ్లుపాదంబుల నాదు టందెలను, మెండుగా వేసిరి మేలుగంటలను, రత్నాలు దాపిన రావిరేకు లును, తళతళ మెరయంగ ధరియింపజేసి, కొమ్మున బంగారు కు ప్పెనుడొడిగి, రహిమించ మెడచుట్టు రంగుగా నపుడు, గోమేధికంబులు గొలుసులు వేసె మురువైన ముత్యాల మువ్వలపేర్టు గంటల సరసను ఘనముగావేసె. మూప్తర ముకు జుట్టు మురువు గజ్జెలును సన్న గజ్జలు వేసె సందు సందులను'. ఐతమరాజాదుల యక్వాలంకరణము కడు మనోహరము, వాజులకన్నిటికి వైనవైనాన, వాగెలు బింగారు వన్నె సమికట్టు బాగైన కట్టాణి ఐన్నసరము "అను, బిగిలి తలాటలు బిరుదు జల్లులును, నకలంక బంగారుబందెలు, దాలార్క బిళ్ళల పగడదేవళలు, వాలసంకుల పేద్ద పకపురుమాళష్టు నెచ్చైన బిరుదెండు ముఖములందె, పచ్చనిబంగారు పల్టమువేస్‌ తజచై న బంగారు టంగీ బిగించి, పరిగె .పట్టనములు పైని సవరించి, సిగెబందు జేవాలు సింగిజీవిండ్తు తగగ బొమిడి కములుతగ ధరియించి, యు త్తరరాజుకు, ...వింతగా రిపులమై విజయంబునాందె “కొంతైన జాటవ గొలుసు లిర్దడల, బంతగించిన |కియ పట్టుకరాగ. నయితన్న యెక్కేటి అపురూపరాయనికి, రావిరేకలు మణీరత్న భొషికము లావణ్య ఖని + యైన లాలు సరిజల్లి, అనురవ అఖములనద్ది హనుమంత బిరుదు, పసిమించు నెజ్టి గోపాల మను బిరుదు. వేగంబు ధరియించి. వేడుకతోను - ఇళ్లే ఒక్కా

517 క్కరు నెక్కు- గుజ్జిములకు రకరకములుగ నలంకరణములు గావింపబడినవి. కాటమరాజు యుద్ధమానకు పోయినపుడు “ళంఖులు గవురులు చెలగు బూరుగలు. బింకపు భేరీలు బిరుదుకాహళశులు, రావణ వీజెలు రజత దండెలును, గోవింద వీణెలు గొప్పవీణెలును దండెలువీణెలుతరచు గిన్నెరలు, మెండైన రావణ. మేడి వా స్రములు, భేరి ఢధమామాలు "పెద్దగారులును, జూరలుదారలు పోరకలగంగ వాద్యవి కేషములు వాయింపబడినవి,

“ఘనమైన శళంఖముల్‌ కనక త ప్పెటలు, ఘనమృదంగంబులు గర్జ బేడ లును" కూడ నుండినవి.

కాటమరాజు యుద్ధ విరామ సమయమున, వీరతమగముపై సౌగటాలాడు చుండెను. బొల్లియావు బోయలతో చేసిన యుద్ధము, “వింతగా పున్నమ వెన్నెల గాయ, సంతతబిల్ల బీవులాడిన యట్లు" దోచెనట, ఇది యొక వాల్యకీడా విశే షమట. మరియు వారపందెములు, దక్కు. పగడలు, అయిదుక[రలు, తెలుపు నలుపులువె *.. నాటలుకూడ నుండినవి. కాలారి, కాటమరాజు లేఖలనుగొని పోవుచు, ధనకొండవద్ద, “రచ్చగాకూర్చుండి రాజుతమ్ముడును, నమ్మనుజాధీప " నల్లుడై నట్టి, ముమ్మయ్య పోచయ్య ముద్దు బాలురును, కొమరొప్ప జగజంపు గొడుగుల నీడ, నమరంగ బొంగరాలాడుచునుండో గాంచెనట, బొంగరాణ పల్నాటి వీరచరి[త బాలచందుడును నాడినాడు, రెండు కావ్యములందును నిడీ “దాలురావుల కాడ" నాడబడినది.

ఈ కథ నాటికి చేళమున శ్రైవవై ష్టవములు బాగుగ వ్యాపించినవి, యాద వలు వైష్ణవులు: కాటమరాజు బొల్లియావు విష్ట్రంశసంభూతులని విశ్వాసము, ఖడ్గతిక్కనతో యాదవుల పక్షమున పోరాడిన (హ్మరు[దయ్య ఆరాధ్యబాహ్మ ణుడు, గంగయాదవుల యారాధ్యదైవము, కాటమరాజు తం్మడి పంచలింగాల- కొండ సమీపమున లింగమై వెలసెను, వీరన్న వీరభ్యదుని . యవతారముగ చెప్పబడెను. ఐతమరాజాదులు యుద్ధమునకు పోవుటకు ముందు, శివపూజలు, అభిషేకములు గావించి జూహ్ననిని వేడిరి,

518

భట్టు రాయబారమున కాటమరాజు పగ్య్వపు భట్టు కాటమరాజును గూర్చి, “కాపీరభూమిని కొాలావుల మేపి, నవనాధ సిద్ధుల నయము గన్నాడని” స్తుతిం చుటచె కాటమరాజు కూడ, వ ,_పభావమునకు లోన్సై నట్లు కానబడుచున్న దె+ కరియావులన్న మొదలగువారు విమ్ణభక్తులు - కాశ యాదవులలోనే శై వవైష్ణవు లుండినట్టును అయినను, మత అసహనములేక, యుండినట్టును తెలియు చున్నది.

రఘునాధనాయకాభ్యుదయ ద్విపదకావ్యము, ర ఘునాధాభ్యుదయ యక్ష గానము, ఆంధనాయకరాజుల కాలపు జీవితమును పశిబింబించు దర్పణ ముల వంటిది. ఆనాడు వాడుకలో నుండిన యాచార మర్యాదలు, జంత వాద్య విశేషములు, భూషణములు, నాట్యములు మున్నగునవి పేర్కొనబడినవి.

_ఉర్యతవాద్యములు : వీణ, మురళి, రదాబు, తంబుర, కిన్నర, ముఖ వీణ, స్వరమండలము, రావణ హస్తము, చెంగు, దండె, డక్కి, గట్టివాద్యము, తాళముం

ఉత్సవ సందర్భమున ఉపయోగముననాండిన వాద్య ములు: చిజుత షుద్ది యలు కాహళలు, భేరులు, డవిణలు, ఢక్కలు, నాగసరములు, నరగజములు, ధవళ శంఖములు మున్నగుశవి.

నాట్యమాలు : పదవాళి, పేరణి. జక్కిణి, కొరవంబి, గుజరాతి, దేశి, దురుపద కేళిక, శివలీల,

ఆభరణములు : ము[దికాభరణము, ముకత్యాలయెండ్డు, శ్రీరామభ్యద లాళ్ళి ముత్యపురాప్పులు. పెద్ద చౌకిట్టులు, కంఠమాలికలు, కంటసరము పచ్చల పదకము, ఐవిరిచెక్కడపు ము త్తెపుడాళి వ్యజముల యుత్తరిగలు, వ్యజముల జేసరులు, మెఅుపుల కడియములు, వాహుపురుల్లు రత్నాంగుశీయములు, నన రత్నములు తీర్చిన బిరదు పేండేలము బంగ్లు = ఇవి రఘునాధ నాయకుడు ధరించిన యాభీరశ విశేషమ.లు.

5్‌!9 ఇవి స్రీల యాభరణ విశేషములు :; ముంగామురారి, కంకణములు, ఉంగ రముల్సు ముత్యాల మురువుల బవిరలు, బుడడల్లు కమ్మలు, ముంగర ముత్యాల కంటె, కంటసరములు, బన్నసరములు, పంజుఎ పదకములు, కంరమాలికలు, సరిపెణలు, జాళువాగొలసులు, పుంజూలదండలు, సందిదండలు, గంటల మొల నూలు, ఒడ్డాణము, పచ్చజాపలకల పాదపల్దవము, అందియలు, గిలుకుచుట్టి యిలు, జాఫవాకడియమ్ము పెంచురతనాల కుచ్చు. కిరీటి. బవిరపదము.

రాజులారగించుచుండిన భోజనము : కాలి తండులపు వపాదము బంగారుచాయల పప్పులు, సద్యోఘృతమ్ము శాకపుహరలు, అప్పడాలు, పచ్చ డులు మొదలయిన కాథాహారపు భోజన వస్తువులు, ఇక మాంసాహార భోజన విశేషములు - అందు ఎన్నిరకముల కోళ్ళను వర్ణించినాడో గనుడు _ నువు బొడి హవణించినట్టి కప్పురపుకోడ్మి తురిమిన తెంకాయ తునియలుగూర్చి కరివేప పొడీచల్లి కమ్మని నేత బొంకంబుగా చాల్చి పొదిగిన యట్టి కుంకుమకోడి, చణక చూర్ణంబుతో నగబాలుగాగ మినప చూర్ణము గూర్చి మేదించి మిళల గమ్మగా వండిన కస్తూరి కోడి బీని చక్కెరజల్లి నవనీత ఖండముల్‌ నివ ముగా గూర్చి మృదుపాకముగ నొనర్చిన పాలకోడి, లశునఖ౭డములు పలాండు ఖండములు విళశదంబుగా దూర్చి వేపుడుంబొళ్ట కలయంగ జల్లిన కట్టు కోడి యును నులవ కోడియును = వెన్న చక్కెరలను జేర్చి వండిన చేపల యూర్చు. బిరంజి. వండియములు, పొడికూరలు, చలువయానమ్ము ఉప్పురస్తూరి, చిక్కూడుకాయల రొయ్యల యూరక్చు, పేణీలు, మండెగలు, లడ్నములు "వెన్న కజ్ఞాయనులు* మణుగుబూలు, అతిరసాలు, సారసత్తులు, కరివడలుః అ్మమపు వడలు దధివడలు, పప్పుకుడుములు, తెలికుక్కురొ ఫై, చెంకాయరొ్టె సంవారు రొఫ్టె తెరటువాల్సు తనిబాలు, తెంకాయపాలు, జీలకరపాయనము, చలువ ప్రాయసమ్ము సొజ్టిపాయసము, పన్నీరు పాయసము మొదలగు ఇన్ని వన్నప్పటికి

నీరమబ్జిగ కావలెను కాబోలు ఎంత రుచిగా ఉన్నదో చూడుడు---

“*స్పర్రమౌ జంచీర నారంపు రుచులు మీజంగ లవణంబు మితమఘుగా గూర్చి

520 మేలైన సొంటితో మిశితమైనట్టి యేలక పొడివై చి యింపు దీపింప దగువట్టి వేళ్ళుచే తావులు గట్టి”న సీకుమజ్జిగ, పరిపాలనా విధానము

ఈ రెండు కావ్యములవలనను నాయకరాజుల కాలమునాటి పరిపాలనా విధానము కెలిసికొనుటకు వీలగుచున్నది. రాజ పాసాదమును వర్ణించు సందర్భ మున్న సంపతికరణములు పేర్కొనబడిరి. వీరు ఒక్కచోట కూడి రాష్ట్ర ఆయప్యయములకు సంబంధించిన లెక్కలను చూచుచుండిరి. సంపతి యనగా, పెద్ద రాజ్యవిభాగమునకుగాని, లేక కొన్ని |గామములను గలియజేర్చి యేర్పాటు చేసిన ఖండమునకుగాని యాయవ్యయములకు సంబంధించిన లెక్క లను (వాయు సెద్దకరణము, ఇందు వర్ణింపబడిన ఈ సం్యపతి కరణముల విశాలభాల, వీరందరు కలిసి పనిచేయు కార్యాలయమై యుండును రమునాధా భ్యుదయ యతగానమందు పెద్ద్దరణము అట్టవణ రంగతవ్య పేర్కానబడి నాడు. ఈతని [కిందనే బహుళ! అన్ని ఆర్థిక విభాగములను ఉండినవేమొ. అతడు వినిపించిన లెక్కలవలన, రాజ్యమునకు శిస్తు (ంవిన్యూ) ఎట్లు చెందు చుండెనో ఆయవ్యయములెట్టు వలెనుండెనో తెలియుచున్నది,

“చిదంబరనాథ మొదలారిమీద ధర్మాసనం మూడులక్షల మాళ్ళకు చెల్లు రెండులతలున్ను ముపైైఅయిదువేలు కాక పార (ర) నిల్వ పదిహేను వేలున్ను సద్ధనిల్వ యాభై వేలున్ను ఆంతునిల్వ అజవైయైదువేలు,. కుబుసం లత్మయమీద మణియం మనోవర్తి రెండులక్షలున్ను యాభై వేలకు రొజ్టం చెల్లు, లతా యాబై వేలు. ధా5 శన చెట్టు యాళఖ్జే వేల్ళు ఆంతు రెండులక్షలు కొక నిల్వయాభ్లే చేలు. వాచమాటిమీద కరతొరలు లక్షవరపాిలకు రొజ్ఞం చెల్లు యెనభె వేలు కాక నిల్వ యిరవైవేలు కోనేరి పిళ్ళమీద సుంకం పద్ధెనిమిది వేలకు చెల్టు పండెండువేలు కాక నిల్వ ఆణువేలమాళ్టు అందు నిల్వలశా నలభై యొక వేల మాళ్ళు 311

41. రఘు యతగ్గానము, పుట, 57.

న! ఇందలి ధర్మాసనములనగా, న్యాయధర్మ సంస్థల్కు పార్వ (ర్వ) లనగా, బాకీలు, మణియరు నగా రాష్ట్ర (1పభుత్వముమునకు సంబంధించినది మనోవ ర్తి యనగా రాజకుటుంబమునకు సంబంధించినది కరతొరలనగా రేవులు నదులు, దీనివలన, విజయనగరమునందు వలె తంజావూరు రాజ్యమున కూడ రాజ్యమంతయు, మణియము, మనోవర్తి అని రెండువిధములుగ విభజింపబడి నట్టు తెలియచున్నది. రాష్ట్రమునకు శిస్తుమొ త్తము నాల్గుముఖములనుండి వమ్చుచున్నట్లు తెలియుచున్నది. ధర్మాసనము. మణియము మరియు మనోవర్తి; కరకొరలు, సుంకము, ఇది మొత్తను 668.000 మాడలు, ఈ మొతము అంతయు రొజ్టం నగదు రూపములోనే వసూలు చేయబడుచుండెడిది కాదు. మణియము మనోవర్తి ళూమి !ిస్తు కొంత నగదుగాను, కొంత (గాసరూప మున వసూలు చేయబడుచుండెడిది. రాష్ట్ర ఆదాయములో సగమునకు పైగా ధర్మాసనములనుండి వచ్చుచుండెడిది తర్వాత పెద్దమొత్తము మణియము మనో వర్తులనుండి వచ్చెడిది. కరణము లెక్కలను. సరిగ పరీక్షించి వానిలో తప్పులెక్కన్నచో- అట్టివారిని శిష్షించుటకు వేరే కాఖ యుంగెడిది. అట్టిదానికే అధికారి అస్తెప్ప దీషీతులయి యుండును. ఆతడు, అట్ధివణ రంగయ్య కస్తూరుల వివాదమును విని, లేఖలను పరామర్శింప నియుక్తుడై నాడు రఘునాధనాయకుని చేత. హషము (సైన్యమున విభిన్నశాఖ లుండెడివి, ఎలగోలు (ఐండ్డు) చివగదలు (లాన్సెర్స్‌) నైజీతగాం్యడు (వీరు రాజునుండే జీతములను పుచ్చు కొనుచుండిరి.) నల్ల్యపజలు (ఆటవీజాతి [1పజలు) అశ్వపతులు, గణములు (మస్కెటీర్స్‌). ఈ కాలమునందలి సాంఘిక చర్శిత కట్టా వరదరాఖు రొమాయణము వలనగూడ నెజుకపడుచున్నది.

522 రాజు న్మిదనుంటి లేవగనే పరిచారకులు దర్వ్పణములను దాల్చి నిల్చు దురు. “పరిచారక్రులును దర్పుణములు దాల్చి”. వనమార్గములము చక్క బరచుటకు “*పారలు నుష్పరపారలు గడ్డ పారలు చెక్కుడు పారలుమడ్చు గత్తులుగొడ్డండ్డు కరైలుగొలిమి తిత్తులు దన్నీరు తిత్తులు కరకు కాడవండ్డు. ..” మొదలగు సాధనముల కుపయోగింపుచుండిరి. అవసరము_వారు, అంగరక్ష సువారంబువారు సంబళ బత్యంబులు, పంపుడుమూక, క్రైజీతకాండు డెబ్బడిరెండు నియోగములవారు, ఒంటర్లు, మున్నగు రాజకీయ పారిభాషిక పదములువాడుక యందుండినవి. ఆ నాడందురును సిగలందు విరులను జుట్టుచుండిరి. కొలవణి. భరద్వాజ్నాశమమున సాంగుఐళానులాపములు, కోలాటము. పేరణి, కోలచారిణి, చిందుగుజ్జరి మొదలగు 'చేశినాట్యములు, మద్దెలతాళములు రావణహ స్తముః దండి మొదలగు నుపకర ణములును నుండెను. ఈతడు, పెరతేనియలు, కుండబుట్టు తేనియలు కురుజ తేనియలు, కొమ్మతేనియల్సు బుట్టుతేనియలు, బొదలతేనియలు” అని తేనెలందు గల రక ములను జెప్పినాడు. ఇటీ గంధములన్నియు ఆంధుల హపౌంఘిక జీవితమును తెలిసికొనుట ణం కుపయు క్తముగ నున్నవి. ష్‌

ద్విపద గంథముల పట్టిక కం ఆత్మానంద రసమంజరి -- డి. నెం. 20692_ శేషచాసు తిరువెంగళా చార్యుడు. ల. ఆక్ష్మైక బోధము--డి. నెం. 2068 --- 8. అన్నమాచార్య చరిత -- తాళ్ళపాక తిరువెంగళనారుడు, 1949, తిరుపతి దేవస్థాన మద్రాడరళాల శ. అనుభవ దర్పణము --ఎమ్‌. నెం. 298 --పరమానంద తీర్ధడు 5. అనుభవామృతము --- ఆర్‌. నెం. 2526 - ఘట్ట వీరార్యుడు 6. అభిమన్యు కల్యాణము -- డి. నెం. 10286 -- శేషము చెన్ను కట్టా రకుడు, ళా అష్ట మహిషీ కల్యాణము లా. తాళ్ళవాక తిరువేంగళ నాధుడు, 1£88, తిరుపతి దేవస్థాన ము(దావరళాల 8. ఉత్తర రామాయణము---కాచ విభుడు, విర్ణల భూపతి, 1920, చ్మితాడ రామవీలాస ముదాక్షరళాల చెలికాని అచ్చారావు 8. ఉత్తర గీతామంజరి -- డి. నెం. 207/2 __ లక్ష్మణార్య యోగి 10. ఉత్తర హరిళ్ళంద చరిత --డి. నెం, 125 _- గద్దె చం[ద శేఖర కవి 11... ఉషా కల్యాణము తాళ్ళపాక తిరువెంగళ నాధుడు, 1986, తిరుపతి దేవస్థాన మ్ముదాక్షరశాల 1, కాటమరాజు కఢ -- గం*ఒల పిన యెల్ల్టయ, 1005, మదరాసు [పభుత్వ (పాచ్యలిభిత పుస్తక భాండొాగార 1పచురణ., సం, మల్చింపల్టి సోమశేఖర శర్మ. (ఆగుమంచి కధ - సం. వే. ఆనందమూర్తి, పరిశోధన, సం. 5, 6, 7),

ర్‌వశి ]లీ, కపోతవాక్యము ాాడి. నెం 1405, 1088 __ సంజ ఓబళయ్య (కవిగిర్సి. శే్త కామేశ్వరీ చర్మిత డి. నెం. 1015 -- దేటూరి భావనామాత్యుడు 15. కుళశలవోపాథ్యానము --- రామనార్యుడు 19051, తంజాపూరి సరస్వతీ మహలు లై బరీ పచురణ 168. కుళలవ కథ __ నెం. ]ల44 17. _ కృష్ణార్జన సంవాదము --- నాదిండ్హ గోపమం తి 1949, వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సన్స్‌ సం. ని. వెంకటరావు 18, గురు బోద -- డి. నెం. 8091 (2089) __ సోమన 19. గురు శిష్య సంవాదము -- డి. నెం, 2088 ___ 20. గురు శిష్య సంవాదము -- ఆర్‌, నెం. 99 యోగానందావధూత స్వామి ౭1. జ్ఞాన సూర్యోదయము -- నెం. 78 . వెంకటాచార్యుడు 22. చండీశ్వరి కథ -.- ఆర్‌. నెం. 994 29, చనక్రవాశః మంజరి -- తాళ్లపాక 'పెదతిరుమలార్యుడు 18986 -__ తిరుపతి దేవస్థాన ము.దణ 24, చాక్యంనాధ చర్విత -- పచ్చకప్పురపు తిరువేంగళ నాధుడు. 1954. మదరాసు. (పభుత్వ (ప్రాచ్యలిథిత పుస్తక థాండాగార (ప్రచురణ, సం. ని* వెంకటరావు 25. తత్త్వ చందోదయము --- మల్రన 26, తత్వ దీపికా (ప్రబోధము ఎ నెం, 7% -- వెంకటయోగి ల... తత్త్వార్థ దర్పణము -- ఆర్‌, నెం. 609 _.. లక్మణార్యకపి బి5, శిరువాయ్‌ మొడి -- కార్యడవేటి రామానుజాచార్యుడు 1910, బహ్మ విద్యావిలాన ముదద్రాక్షరకాల సం. మానవల్లి రామకృష్ణకవి

ర్‌విక్‌ 29. ధర్మజ కృష్ణ సంవాదము .-- ఎమ్‌ నెం, 8?0 .. నరసీంహకవి 80. ధర్మాంగద చర్మిత_ బొమ్మకంటి నరసింహకవి 18856 తశ. ద్విపద భారతము _- తిమ్మయ? సోమన, బాలసరస్వతి 1904, ఆంధ విశ్వకళాపరిషత్తు (ప్రచురణ $89. దేవాంగ పురాణము--- డి, నె. 9/8 __ భ(దకవి తింగకవి లికి. దేవాంగ పుకాణము--ా ఆర్‌ నెం 994. వీరన్న 4. _ (దౌపదీ నస్వయంవరము-.--గోపాల రామకవి లక నల చర్మిత -- చకపురి రాఘవాచార్యుడు 86. నలచరిిత--రఘునాధనాయకుడు 87. _నలచర్విత--ఆత్‌. నెం. 186 (180) 81+. నవచోళ చర్మిత-__పోలిశెట్టి లింగకవి, 1929, ఆంధ్మ్యగంథమాల 89. నవనాధచర్శిత -గౌరన= 1987 మదరాసు విశ్వవిద్యాలయ (ప్రచురణ 40. నాసికేతోపాభ్యానము-- తిరునుల నాధకవి ఉ[10 నింబజామా హత్మ్యము.-ఎమ్‌. నెం £85-కన్నడ నరసకవి పీవి, పండితారాధ్య చర్మిత-పాల్కురికి సోమన 1080 అంథ (గంధ మాల, వుదరాసు 4ఉలి, పరమయోగి విలాసము-- తాళ్ళపాక త్రిరువెంగళనాధుడు, 1968 తిరు పతి దేవస్థానం, పెస్‌ సం. విజయరాఘ్సవాచార్యుడు శత పరథరామాయణము--డి. నెం. 1110 -ఉరిచి భావజ్ఞుడు 45. పల్నాటి వీరచర్మిత -- థ్రీనాధ్యమల్లయ, కొండయలు 1911 సం, అక్కిరాజు ఉమాకాంతం ద్వి: ము. 1955-- (శ్రీరామ ము దాక్షరశాల, చెన్నప్పరి 1961 వికాలాంధ (పచురణ, సం,లు, పీ లవి కాంతం ఆండ్‌ ఆ సూర్యారావు 48. పత్మివఠా చరిత - మదరాసు _పథుత్య ప్రాచ్య లిఖిత పు స్తకఠాండా గార (వచరణ

526 47. _ [పభులింగలీలలు - పిడుప ర్తి సోమన, జ%పతి ముదాతరశాల పెద్దా పుర 1920 (గుజల్మీపతి) 1684, వేణుగోపాల మ్మదావరళాల 48. ,_పబోధ చందోదయము - నెం 715 - లింగమంత్రి వెంకటకవి ఉ9, _బలభ్యద విజయము - ఎం. నెం. 820 _ లోకేరావు సోమన 50. బసవ పురాణము _ పాల్కు, రికి సోమన,

1. 1026, ఆంధ _గంధమాల, సం, వేటూరి (పభాకరకాన్త్ర ద్విఃము, 1955, సం,ని, వెంకటరావు ౨. 1952 వఐావిళ్ట్చ సొమస్వామి కాస్తుంలు అండ్‌ సన్స్‌, నం, ఐం, తమ్మయ్య
2. సం,డా బి.వి స్మ్నుఐహ్మణం ఆంధ (ప్రదేశ్‌ సాహిత్య అకాడమీ. హైదరాబాదు 19069,
3. బసవ విజయము -- ఆర్‌. నెం 565 -- నల్లనగండ్డ నారనా రాధ్యుడు 55, [(బహ్మోత్తర ఖండము -- ఆర్‌. నెం. 1548 --- యాదాటి వెంకట నారాయణ ర్‌లి, బిల్హణో పాథ్యానము ఎా- ఆర్‌, నెం. 1011 --- అరుణాచల కవి 4, భాగవత దశమ స్కంధము -- మడికి సింగన 19851, తంజావూరి సరస్వతీ మహలు ల్వైబరీ (పచురణ
4. భాగవత దళమ స్కంధము -- ఆర్‌నెం. 7564 _ రత్నాకరము గోపాలకవి
5. భాగవతము -_- ఆర్‌. ?85 -- టేకుమళ్ళ రగశాయి
6. భాగవత భవము -_-- ఆర్‌. 1/24 -- సుంకనాల తిరుమల కవి 58, భానుకల్యాణము _ డి. నెం. 117/6 - చంద కేఖరకవి 59, బాల భాగవతము -- డి. నెం. 9?2 - దోనేరు కోనేర నాధకవి, 19814, సం, తం. తేన ప్పెరుమాళు

ర్‌ల 60. భోగావతి ద్వీపద - ఆర్‌. నెం. 1708 _ 61. భేతాళ పంచ వింసతి -- ఎమ్‌. నెం. 82క _ 62. మనోబోధ -- డి. నెం. £ 51 _-- కాలని గణపినారాధ్యుడు 88. మాయాచిదానందమంజరి - ఆర్‌. నెం, 96 -- నాదిండ్ల్డ ఉమాపతి 64. మథఠి బసవపురాణము _ డి. నెం. ౪78 _ బచ్చు సిద్ధకవి 65. మార్కు౭డేయ పురాణము __ ఆర్‌. నెం. 19 - నృసింహకవి 66. మార్కండేయ పురాణము -- ఆర్‌. నెం. 680 . గుజవెల్లి గురు వప్ప (పర్వతమ్మతి లింగన 87... మల్దారి చర్విత -- ఆర్‌. 888 _.. మభింగంటి. వెంకటాచార్యుడు 68. మువ్వార్ధ వైభవము -- ఆరె. 8686 _. గోవర్ధనం అనంతకవి 69. మైరావణ చరిత -- డి నెం. 1177 _ 69ఎ. మైరావణ చర్మిత = డి.నెం. 11/7 = కాచన 70. యాజ్ఞవల్క్య విజయము._ఆరె, 49ఖి - చలా గురువయ్య 71, యోగిశ్వర విలాసము - డి. నెం. 478, 11800 _ సిద్ధేర్యద యోగి 72. రఘునాధ నాయకాభ్యుదయము -- విజయరాఘవ నాయకుడు 19051, తంజావూరు సరస్వతీ మహలు (పచురణ, సం. నే, వెంకట రమణయ్య "౭౪. రంగనాధ రామాయణము - 1949, ఆం[ధ విశ్వ విద్యాలయ (ప్రచురణ, 1960, వావిళ్ళ రామ స్వామిళ్ళాస్తులు ఆండ్‌ సన్స్‌ 74. రామాయణము -- ఎమ్‌. నెం. 891 __ ఏకోజ్తీ 75. రామాయణము -- కట్టా వరదరాజు 1952, తంజావూరు సరస్వతీ మహలు ల్రైబరీ పచురజ, సం. ని వెంకటరావు. 78, రామకథ -- ఎమ్‌. నెం 885 _ 77, రామకుమార విజయము - నెం. 2350 _ చిదంబరకవి

528 76. రుక్మాంగద చరిత - ఎమ్‌. నెం. క58 - వెంకటగిరి, దర్భా "79. రుక్మిణీ కల్యాణము _- డి. నెం. :009 - 80. వరదరాజమంజరి. -- ఎమ్‌. నెం. 4029 - ఆప్పనసుకవి 81. వి[కమార్కు చర్మిత - డి. నెం. 1188 - కొండయ్య 8 డె విక్రమార్కుని కధలు -. ఎమ్‌. నెం. కి55్‌ - 88. విభీషణ బుద్ధి _. ఎమ్‌. నెం. 256 -- 84. విష్ణుభక్త చర్మితము - ఎమ్‌. నెం. కి5్‌ఠ్‌ -- చకపురిరాఘవాచార్య 1901, సం. యతి రాజదాసకవీం్యదుడు, 85, _ విష్ణమాయా విలాసము - కంకంటి నరసకవి, 88. విరాటపర్వము -- ఆర్‌. 22852 87. పీకమా హేశ్వురాచార సం గ్రహము _. ఆర్‌, 485 పర్వతమంతతి లింగనకవి 88... వీరశ్రైవ దీఇాటోధ - పిడుపర్తి బసవన రాతస, రామలింగేశ్వర (పెన్‌, వరంగల్టు సం ముదిగొండ శంకరారాధ్యులు, రాజథ్రీ కొండూరు కుంకుమయ్యగార్హు, 89. వేదాంత మంజరి - ఆర్‌. 1841 00. వై శ్వపురాణము _ డి. నెం. 1011 భాస్కరాచార్యుడు 91. శంకర సంహిత - ఎం. 266 (857) నా 9జి. శతకంఠరామాయణము - నెం-£0 - 98. శరణాగత ద్విపద -- ఆర్‌.నెం. 861 - 94. కారీరోపనిషత్తు - ఆర్‌. £ల3ెకీ - దానప్ప 95, శివజ్జానమంజరి _ నెం, 51] (౧569-61) _ పరమానంద పీరయతి 98. శివరవాస్య ఖండము - డి. నెం. 1012 _ జౌబళ కవి 97, థ్రీనివాస విలాస సేవధి - (శేస్టలూరి. వెంకటార్యుడు 1854, తిరుపతి దేవస్తానం ము(దాక్షరళాల సం. కోరాడ రామకృష్ణయ్య

520 98. శ్రీరంగ మాహాత్మ్యము---ఆర్‌ , 1696 _ ముకుంద యోగ 99. శ్చంగారమంజరి న తాళ్ళపాక అన్నమాచార్జ్యులు, 1983, తిరువత్రి దేవస్థాన ముుదణ, 1006. శృంగార విషయము ఎ డి. నెం. 11580. 101... శ్రైవ సిద్ధాత మణి --- చెన్నా పెగ్గడ నాగేళ్వర కవి 102. సర్వహన్య సహజామనస్క- నిరాలంబమంజరి _ ఆర్ష్‌ నెం, లిరల్తిత _ 109. స్వరశాస్త్రము = ఆక, 2518 104 సానంద చరిత -- భ్యదకవి లింగకవి 1870, ఆరాధ్యుల వీకే లింగము (1886) 105... సారంగధర చర్చిత --- కూచిమంచి తిమ్మకవి 1991, చిత్రాడ రామవిలాసన ము్యదాక్ష్షరళాల 106. సారంగధర చర్నిత .-- బాణాల శంభుదాసుడు, 1860, వేదము వెంకటరాయళాన్త్రి 107. సారంగధర చరిత ___ ఆర్‌. 168 -_ పూం పరశురాముడు 108. సిద్ధేశ్వర చరిిత = కాసె సర్వప్ప 19060, సం, ఖం. లక్ష్మీ రళజన్థం 109. సుభధా కల్యాణము ఆ తాళ్ళపాక తిమ్మక్క, 19056, తిరుపతి దేవస్థాన మృుదాతరళాల, స్వ, వేటూ3 (ప్రభాకర శాస్త్ర 110. సురాభాండేశ్వరము --- డి. నెం 1207 __ గురవయ్య 111. నురాభాండేశురము -- డి, నెం. 1208 __ పులిగడ్డ నారనముంతి 1129. సోమవార మాహాత్మ్యము -ాా డి, నెం. 10206. ఫీగిరి మల్లి కార్టునస్వామి 118. సౌగంధికా (పసవాసహరణము --- రత్నాకరము గోపాలకవి నావిళ్లో రామస్వామిళాస్తు౦లు ఆండ్‌ సన్స్‌ 114. _ హరిశ్చ్ళందో పాఖ్యానము - గౌరన సం. వేదము వెంకటరాయళా్త్రి, 1951, వానిళ్ళ రామస్వామి శాస్తు9లు అంగ్‌ సన్స్‌, సం, ని. వెంకటరావు. 3శత)

ఉపయుక్త [గంథవులు అవి

1. అధ్యాత్మ రామాయణము _ చదలువాడ సుందర రామశాస్త్ర, 1964, వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్తు9లు అండ్‌ సన్స్‌ ౨. అంధ కవయ్యితులు - ఊటుకూరి లక్ష్మీకాంతమ్మ
2. ఆంధ కవి తరంగిణి (సంపుటములు [110 _ చాగంటి శేషయ్య, 1961, హిందూ ధర్మ శాస్త్ర గంధనిలయము. కపిలేశ్వరపురం, (తూ. గోదావరి జిలా)
3. ఆంధ కవుల చరిత _ వీరేశలింగము గారు
4. ఆంధ వాజ్యయచర్నిత _ నే. వెంకటరమణయ్య స్వతం్యత ముదాతర ళాల 6, ఆంధ వాజ్మయ సూచిక -_ కా, నాగేశ్వరరావు 1౪20, ఆంధ (ఈంధమాల 7... అంధ వాగ్గేయకార చరిత _ రజనీకాంతరావు [వ ఆంధ భాషాభూషణము -_ కేతన టబే?నేని సూరయ్య అండ్‌ ప, గోపాలకృష్ణయ్య 19055, _ కళాకృష్ణుల కావ్యమాల [ప్రచురణ 9, ఆంధ యక్షగాన వాజ్మయ చరిత _ డా. యస్వీ జోగారావు, [981, ఆంధ విళ్వుకళాపరిషత్‌ (పకాశితము 10, ఆంధ సాపొత్యచరిత సర్మగహము -- ఖం. లక్ష్మీరజంనము, 1955, వెంకటరమణ పబ్లికేషన్సు, సుల్తాన్‌ బజారు, హైదరాబాదు.
5. ఆంధ వాజ్మ్యయచర్శిత సర్వస్వము, సం. 1. - 185", మదాసు విళశ్వక ఖాపరిషత్తు |పచురణ
6. అంధ మవోభారతము 1-18 -- కవ్మితయము; రామా అండ్‌ కో, ” ఏలూర్త

5్‌ప! 19. ఆంధ మహా థాగవతము - పోతన వావిళ్ళవారి _పచురణ 14. ఆంధ వాజ్మయ చర్మిత - నం, సుబ్బారావు . 957 కువులాకుటీర (ప్రచురణ 15. ఆంధుల చర్మిత సంస్కృతి - ఖం, లక్ష్మీరంజనం, 1951 అండ్‌ 198587, బాలసరస్వతి బుక్‌ డిపో, 15.ఎ ఆంధుల చరిత చిలుకూరి వీరభ్య దరావు 16. ఆం్యధుల సాంఘిక చర్మిత _- సురవరం (పతకాపరెడ్డి 19050, ఆంధ సారస్వత పరిషత్తు, పాదరాబాగ్‌ 17. _ అప్పకవీయము-అప్పకవి, 1988, వావిళ్ళవారి పచు5ణ, 18. ఇండియన్‌ ఇన్హైరిటెన్స్‌,-1 _ సం, కె ఎమ్‌ మూర్తి ఇండ్‌ చంద శేఖర ఆయ్యంగార్‌, భవానీ బుక్‌ యూనివర్సిటి పచ్దికేషన్సు 18 ఎ ఉదాహరణ వాజ్య్మయచరి్వ్శిత __ ని. వెంకటరావు 19. కవిజన్యాగయము _ 1950, వావిళ్ల రామస్వామి శాస్త్రులు అండ్‌ సను 20. ఏన్‌ ఇంటడక్షన్‌ టు ది హిస్టరీ ఆఫ్‌ లిటరేచర్‌ - హడ్సన్‌ 21. కల్చరల్‌ హెరిటేజ్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా - 1959 రామకృష్ణ మివను, ణి కలకత్తా *2. కాకతీయ సంచిక సం, డా. మా, రామారావు 1020, ఆంధధేతివోసక పరిశోధన మండలి, రాజమండి వలి, కావ్యాలంకార చూడామణి - విన్నకోట పెద్దన 1986, వేదము వేంకట రాయళాన్త్రి అండ్‌ సన్స్‌, లింగి సెట్టి వీధి, మదరాను £4. కుమార సంభవము - నన్నెచోడుడు, 1948, మృదాసు విశ్వవిద్యా లయ (పచురణ 1961! వావిళ్ళ రామస్వామి శాస్త్రులు అండు సన్స్‌

5ఏబి

ల5. (క్రీడాభిరామము _ థ్రీనాధుడు, సం. వేటూరి (పభాకరళాన్త్రి, 1820, 1969, 1960 . మణిమంజరి, హైదరాబామ-2£0

28. ఛందో దర్పణము - అనంతుడు, వావిళ్ళ (ప్రచురణ
29. తెనుగుకవుల చర్శిత -. ని, వెంకటరావు 1956, మ్మ్యచాను విశ్వ విద్యాలయము 8, తెనుగు ఛందో వికాసము _ తె. సంపత్కుమారాచార్య, 196, కులవతి సమితి, వరంగల్డు ల9. తెలు(గు జానపద గేయ సాహిత్యము డా బి. రామరాజు 1950, ఆంధరచయితల సంఘం. హైదరాబాదు తి0 తెలుంగులో ఛందోరితులు -- గి. వేం. సీఠాపతి 1981, విళాల (ప్రచు రణ; హైదాభాదు
30. తెలుగుంభావలో ఛందోరీతులు --- విద్వాన్‌ రావూరి దొరసామి శర్మ, 19062, వెల్డిన్‌ _పెస్‌ః మ్నదాసు

శిత తెలుగు మెజుగులు -- వేటూరి _పభాకరళాన్త్ర

లీని దక్షిణ దేళభాషాసారస్వతములు - దేశి. కోరాడ రామకృష్ణంప్య, 1949, మ్మదాసు, థఖ్రీవత్స (పెస్సు ల, దక్షిణ 'చేశీయాం్యధవాజ్యయము---ని, వెంకటరావు మొదటి [పచురణ, 1954, రెండవ ముదణ, 1960, మదాసు విశ్వవిద్యాలయము తళ. చావీణాత్యాయ్యధ సాహిత్యము ఆ డా. నేలటూరి వెంకటరమణయ్య ల8.. దిచోకాన్‌ -- తె, ఏ. నీలకంఠళాశ్త్రి, 1955, మదరాసు విశ్వ విద్యాలయము ౭7, ద్‌ ఆరవీటి డైనాస్టీ (విజయనగర _-. డా. నేలటూరి వెంకట రమణయ్య లతి, ద్విపద వాజ్మ్యయము ఎః డొ, జీ. నాగయ్య యూనివర్సిటీ బుక్‌ సెంటరు _పకాళం రోడ్డు తిరుపతి -.- 1966.

588 88.ఎ నన్నెచోడుని కవిత్వము -- వేదం వెంకటరాయకాన్తి, 1959, వేదం వెంకటరాయకాన్త్రి (ఐదర్‌. న లింగిచెట్టి వీధి. మదాసు-! 89, నాధ సంపదాయ్‌ -- హజారీ (పసాద్‌ డ్వివేదీ, 1950, హిందూస్తానీ అకాడమీ, అలవోబాదు 40. నిర్వచనోత్తర రామాయణము -- తిక్కన 41. (వాబ్బ్వన్నయ యుగము -- డా. దివాకర్ల వెంకటావధాని 19860, గ అమరావతీ (పెన్‌, హైదరాబాదు ల... పెరియ పురాణము ._- (అనువాదము) జె. యన్‌. నల్టస్వామి పిళ్ళ, మదరాసు విశ్వవిద్యాలయము 45. పోతన -- ని. వెంకటారావు 1968, నేషనల్‌ బుక్‌ (టస్ట్‌ (ప్రచురణ తీశ్తీ. రాజరాజ నరేం(దౌ పట్టాభి షేకసంచిక న ఉక. రామాయణము. -- వాల్మీకి ఉరి, రుక్మాంగద చర్మిత [ప్రౌఢ కవి మల్లిన 195%, వావిళ్ళ రామస్వామి శ్యాస్తులు అండ్‌ సన్ఫు 47. వాణీవిలాస వనమాల్లికో న పేకుమళ్ళ రంగళాయి సం, టి. చంద శేఖరన్‌ 1958, (పాచ్య లలిత పుస్తక _వాండాగార [ప్రచురణ 48. విక మోర్వశీయము. -- కాళిదాసు 49. పిజయనగర సామా9జ్యమందగల్సి ఆంధ వాజ్మయ చర్విత _ చేకుముళ్య ఆచ్యుతరావు 50 విజయ విలాసము -- చేమకూర వేంకటకవి 1969, వావిళ్ళ రామ స్వామి ళాస్తులు అండ్‌ సన్సు 51. శతక వాజ్మయ సర్వస్వము --- విద్వాన్‌ వేంకటకృష్ణ శర్మ 1954. సం 1 (విందెగ్‌ ఆండ్‌ పల్దివ్ట్‌ జై ఖం (శ్రీధరరావు, ది. అథర్‌)

ర్‌లిక

52, ళారదా ధ్వజము -- యండమూరి సత్యనారాయణరావు 1916, ఉత్తమ సాహితి, పున్నమ్మ తోట విజయవాడ -లీ 58. _శాసనపద్య మంజరి -- జయంతి రామయ్యపంతులు, 1981, ఆం్యధ సారిన్వత పరిషత్తు, కాకినాడ. 54. శివతత్వ సారము -- సం, కొ. లక్ష్మణ రావుగారు ఆంధ సాహిత్య పరిషత్తు, కాకినాడ 55. _ శ్రీ తులసీ రామాయణము --- (అనువాదము) థ్రీనివాస శర్మ 1960, వావిళ్ళ రామస్వామి అండ్‌ నన్స్‌= 58. థ్రీనాధుడు శృంగారియా ? __ వికారి సంవత్సరము, ఆకెళ్ళ శేషా|ది [ప్రచురణ

57. శైవిజమ్‌ అండ్‌ వైష్టవిజమ్‌ =. డా, భండార్కర్‌
58. సంగీత రత్నాకరము __ ళార్డ దేవుడు .897, హరినారాయణ అప్పే ౧ అనందా[శమ ముదాలయము 59, " సమ్మగ ఆల్యధ సాపాత్యము (1-10) -- ఆర్ముద, 1865, ఎన్‌' శేషాచలం అండ్ష కంపెనీ
59. సారస్వతాలోకము __ రాళ్లపల్లి ఆనంతకృష్ణ శర్మ 1954= 55, గ్‌6, అండ్‌ 66, 1శివేణీపబ్చిషర్చు, మచిలీపట్నం
60. _సౌరస్వత నీరాజనము -- డా. యస్వీ. జోగారావు 1965, క్వాలిటీ పబ్దిషర్ఫు, విజయవాడ
61. సింహానన ద్వాతింశతి 1,2 సం. లు -- కొజవి గోపరాజు 1985, 1960 _- ఆం, సా. పరిషత్తు, కాకినాడ
62. _సింహావలోకనము --- వే. ప. ఛ్రాక్షతళాస్త్రీ 1955, మణిమంజరి ముక్త్యాల
63. సులకణసారము --- లింగమగుంటతిమ్మకవి, 1955, వావిళ్ళ రామ స్వామి కాస్తుంలు అండ్‌ సన్స్‌

585 65 _ స్వరమేళకళానిధి _- రామయామాళత్యుడు 1982, అన్నామలై విశ్వ విద్యాలయము సం. ఎం. యన్‌. రామస్వామి ఆయ్యర్‌ . 66. అకారాద్యము.దిత (గంధ సూచికలు. -- 1920, ఆంధ సాపాత్య పరిషత్తు పుస్తక భాండాగారము. 67. ఆంధ సాహిత్య పరిషత్పతికలు -- 68. ఆంధ పృతిక ఉగాది సంచికలు -- 5౪9, గోలకొండ కవుల సంచిక -- సం. సురవరం (పతాపరెడ్డి 70. ది యానల్స్‌ ఆఫ్‌ ఒరెయంటక్‌ రిసర్చి న మ్మదాసు విశ్వవిద్యాలయము 71... టయన్నియల్‌ క్యాటలాగ్‌, డిస్కిఏప్టివ్‌ క్యాటలాగ్‌లు, --- మ్మదాసు (పాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారము, తంజావూరు; సరస్వతి మహాలు (గంథా అయము 72... పరిశోధన పత్రికలు "78... ధారత్రి మాన స్యతికలు -- మిగిలిన [గంథములందు లాయాస్థలము, సీర్కాన ఇడినవి, వాహ వ (ఈ క. ఉరి వో

క య హా గ ఎట ం ఇ థి న! కీ ళ 84కి | ॥ క | ( టి = గ్ల శ ( ఇ టు | సే (1 శ్‌ ॥ ॥ శ్ర లనీ ॥ ॥ తై 1 ఖీ ౬5 క్‌. + శ్‌ శ ళ్‌. న్ని ఖీ జ | తగి | ల్ని లం ॥ ( / | జ ని ళా = (1 , కా | ఖ్‌ "ల న ,