Telugu Andhra Dvanyalokamu - anilvaranasi/indianlanguages GitHub Wiki

1 వాలనరన్వతీ పిచురణము-$ ఓం నమోభగవ శే శిరమణాయ థ్రీ భారతీ చేవ్యైనమః, ఆంళి ఆంధ్ర ధ్వన్యాల కము న. శ్వైతీయ భాగము “సలోచన పర్తిభా మతి సమ్మున్మీలితము నవ్య వివ్ధోతి పుసారితము ... .” శా ళ వక్క పజ కియా కి + కా శ్లో ముంజ. య్యే లా ఎ ఎన్ల పే ఇహం లనీ సెడి, శే ఇనందధవర్ధన కృతికి = ఆంద్రీకృతీ అస్రాహిత్య విద్యావ్రవీచి-ఉలియ భాషానవీణో “కవిశేతర”'' పంతుల అక్ష్మీవారాయణళోన్తీ నాలా

సర్వ ప్వామ్యములు-ఆం (ధ్రీకృతికర్తన్ని | శ | , ఉంచాలా లి వళమ ముద్శిజము... జయ-ఆశ్వయుజము. వ్రళులు ? అయిదువందలు. ” మూల్యము ౩ నాలుగు దూపాయలు, [ి రచన గవ్రచురణ. 'లీ 1000 1054 ౮ టో రతి ఒ “అక న గీ న - [0కి ఎ శ స టల శ్ర (| నే జత షి మలం గీ తలి సవ స్థానము 1 న వ నళ" జ పంతుల లక్ష్మీనారాయణకాన్రీ అధ్యాపకులు మహారాజు సంస్కృత కళాశాల = విజయనగరము.

అనుబంధ సూచిక పట

• కృతి సమర్చజము శీ
• గురుపూజ శి ల! ఆశీమ్స శ్రే న్వర్గీయ్య శి శాతా-యన్బారాయ కాన్మ్రలవారు,
• అభినందనము శ్‌ శ9 కట్టీ శ్రీరామమూ ర్రిళాన్హ, ! పుష్పిక శ్రి శ్రీ అమ్ములనముడక్క మాధవరామకర్మ
• ధ్వన్యాలోక పిశంన 2! శ) వేలూర్శి శివరామశాత్త, శ్రి బేల క్షేర్ట్‌ ఓ గంట్సీ జోగీ సోమదయాని

• పిదీపిక 16 “ ట్రై తింమల్క నరనింహాదార్య,

• విషయసూచిక ని నివేదిక శి నీ విజ్ఞాపిక 80 గంంథాంతమున---
• కృతిసమర్పణ సమయ సందేశములు |
• అభిపాొయములు ల!
• పతకాభధిప్రొాయములు శ0

ఫ్రీ కృత్య థి ళశ్వరిం

అలగా లన లప్ప్పులా కప్పులో రస్కునా లైలా లా బలా శో

. |

| 4 న

ఖి పై నా (| థి

శ లల త్త ైల* (

లకీ కాజ ప్రాణ కళామణి పినరవిభాాజర్‌ కీరిటాః కథా పోజ్‌ వీజొనాద। కృపావలోకమధుమూర్తీ। కాళహారో ల్లసత్‌ పాణీః జ్ఞాన నుధాకరాస్య! నటన (ప్రావణ్య మంజీరోటు క్వాణాంచత్‌పదపద్మ! మన్నయన పర్వాకారఃవాగ్‌ దేవతా?

ఓం నమోభగవతే శ్రీరమజాయ, శ్రీ లారతీ ద్వేవ్యైనమఃం ౮0 శ్రీవాక్‌ప్రొణ నిగూఢమూర్ని హితళక్తి నంద సౌందర్య వి ద్యా విద్దోత రస స్వరూపిణికి, రమ్యానందగమ్య స్వరూ పొవిష్కారసుఖానుభూతికి, తదీయా ద్వైత సంభావనా భావాలోక విశోక, మీతెలు/గు ధ్వన్యాలోక, మర్చించెదన్‌॥ నేయ ఏనాడోజగదంబః నాబితుకు నీకే యరృణంబిర్చి యు న్నా, నీనే ననుబుద్ధియున్‌ భవదధీనంబంచు నిర్భీతి ను న్నా, న్లైనన్‌ విరవద్యవిస్తుల కృీపానాట్యాత్మవౌ నీవునా లో నర్హింపవు పక్షపాతమిది నీలో నీకె వాగిశ్వరీ: న్‌ +ఈంకార ధ్వవిరూవః సామమయగానోద్దీవః బుగ్‌చాపః సత్‌ సంకల్పోక్త ప్కురాణసూత గురుకాస్త్ర జ్ఞాపకాలావ। సా లంకారప్రియ వాక్‌సమీపః పరిపూర్ణ శ్రివిరాడ్‌ రూపః ఆ తంకొశంకలనిస్తరింప, గృప విద్యాళక్తి సంధింపుమీః ౪ కృతిమూర్తిన్‌ వివి, కొవ్యదర్శనము నిర్మింపంగ సూతిధ్వని శఏతిమూర్తిన్‌గని, తత్‌ పరిష్కృతికి నాలోకాకృతింబూని, సం స్కృృతి మూర్తిన్‌గొవి, లోచన ప్రసృతినున్మేషించి రమ్య(ప్రభా మతి మూర్తిన్‌మను కావ్యవాణీ నెద సంభావించి- నేవించెదన్‌ ౫ ణీ శు్రతిమధురార్థ శబ్దమయి, సుందరి, సంఘటనా గుణౌచితీ చతురకథా విభావిత రసధ్వనిమూర్తి, అలంక యా ఏభూ షిత రుచిరాంగ ధీధితి, విచితి వివిక్త్షహితోపదేశ శా శ్వత-వియమ ప్రవృత్తి, కవీభారతి,-మమ్ము నమ గిహించెదిన్‌;

గురుపూజ ౧ శ్రీ కతా మబ్బారాయళావ్రి గురుదేపవవిళంన, నీయమృతోక్తి-వీజముగ, నీ పరిశీలన-రక్షగా, జల పా9యము, లోచన పికృతి-పొొణముగా, నుదయించి-భామతి ధ్యేయము, పేయమౌచు-వికసించిన యీనుకృతిప్రిసూనమున్‌, రాయడుశాన్తి దేవః అభిరామముగా సమనుగ)హింపవేః తి (శ్రీ నౌడూరి వేంకటకాశ్తు గురుమూర్తి విళంన్క మాయా దుర్షయపూర్ణమైన కలిలో మాత్సర్య నిష్కాసితా లై యాథార్ధ్యం సునీతి, శాంతి, గుణ, విద్యా, శీలముల్‌, తన్ను వి ర్మాయున్‌ జేరంగ నాశియంవిడిన నిర్మాత్సర్యు, కాస్తోదిత న్యాయున్‌, వేంకటశాస్త్రి, మద్గురువిభున్‌ నౌడూరుజున్‌ గొల్బెదన్‌. [చవరస్తుకతి) ౨ కొన్విర్తి,, అపూర్వమగు జాతీయసద్యము,] ఇఅళ్యాశ్చర్యసుకీర్తి వి। విధాతకం తేవాసివిః విద్యామూర్తివిః నిశ్యానంద రసోపదేశ రమణీయ నాట్య వేదకృతి స్ఫూర్తివి। నత్యవిగూఢ చతుళ్ళుతి నిర్గత చతుర్విధాధినయామృత వర్షీ ॥ స్తుత్య కళామయ జగదాళశంయ కృళిశోధనహర్షివి: భరత మహ్షీః (ఈడగతి] ౪ జియభవదర్శి ఆన్‌ందవ్తుశంస్క ఆనందమే విభావాదినంవలితచిత్తై రనంబగుచుండునని విశేషించితివి ఆనందరన మె-ధ్వన్యాత్మగ నిరూపించి ఆరసధ్వనియె-కావ్యాత్మగ విధించితివి ఆనందులయ్యు కావ్యాత్మమూఢులగు కావ్యార్థవేత్తలకు ధ్వన్యాక్మ రూపించితివి అఆనందవర్ధనః కళానందవర్థనః స్రజానందనర్థన! నమ ్తే నమన్తే.

త్రి శ అలినవవిళంన్న సీ॥ వరనరసింహగుప్తను, వ్యాకృతియయి, థ శ్రేందురాజార్యు, సాహిత్యమగుచు, పిథితోత్పలతనూజ-లక్మణగుప్తనాధ, బుధేశ్వరుల, (త్రికదర్శనమయి, వామనాధువి, ద్వయాద్వయళంతిమై, భట్టతౌతార్యు, నాట్య వేదార్థమగుచు, భూతిరాటొచార్యు, భూమవిద్యా స్వరూపమయి, తత్తనయు, శ్రివ మతమగుచు. గీ ఆశియించి పృథక్‌ పృథక్కగు నుపొధు లందు భిన్నాత్మయగు-ళారదాంబ-వారి శిష్యు వినుంజేరి- ఏకాత్మసిద్దింబిడ నె, గురుకళామోద। అభినవగుప్తపాదః అమృశతరంగ మా భవదపాంగము చందనలేవ, మానిమే షముననె జ్యోతింజూపంగల సాధనవమాయరుణాది) నీమహా సముఖమునన్‌ గనుంగొనిన సౌఖ్యమె-సౌఖ్యము, దానినే పిళూః రనుణమహర్షి! నిల్చు, మఖీరాము మకామము వక్షరంటుగన్‌ ॥ ఓమ్స్‌ కక్‌ నఠ్‌, ఇల్లు-సద్గురు విధేయుండు

ఆళీన్ఫు. ఓమ్‌ థ్రీమద్గుకు సార్వభలొములగు “మవోమహోపాధ్యాయి “8౯ పిపూర్ణి కీ.శే, బ్రహ్మశ్రీ కొతా సున్బారాయ శాస్తులవారి ఆశ పూర్వకమగు = అభిప్రాయము.

శ్రీ సంతుల లక్ష్మీనారాయణకాన్రీగారిచే “ఆంధ్ర ధ్వన్యా లోకము” అను సేరిట రచింపంబడిన ధ్వన్యాలోకాం ద్రీకరణమును నేను నమగిముగ వింటిని, ఇతండు నాయొద్దంజదివి యుండు టచే విశేషించి చిళంసోక్తులను వ్రాయుటకు నా మనస్సు అంగీక రించి యుండలేదు. పుత్రాదుల ఉత్కర్లోక్తి ఆత్మప్రిళంసారూపమై వికళ్సనమగునని నే ననుకొనుచున్నాను.

వీరి యీ గంథరచనను గూర్చి కవిసార్వభౌములును, మహామహోపాధ్యాయులును, కళా పిపూర్ణులును, శికృష్ణభారత (గంథ నిర్మాతలును, అగు (బ్రహ్మశ్రీ శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రులు గారును విద్వత్క వీందు)లును, శతాధిక సంస్కృృతాంధ)ి. గ్రంథ నిర్మాతలును, కళా ప్రపూర్ణులును అగు బ్రహ్మశ్రీ చెళ్లపిళ్ల వేంకట శాన్త్‌గారును, ఇతర విద్వాంసులును, నంతోషపూర్వకముగా నఖి ప్రాయముల నిచ్చియున్నారు. కాని యవియుంగూడ ఈ (గ్రంథము యొక్క ఘనతను సాకల్యముగా చెప్పలేకపోయినవేమోయని తలంచుచున్నాను. ఘనమైన వస్తువును పాకల్యముగ నిరూసించుట కష్టపాధ్యము గదాః

ర్‌

నేను చెప్పవలసిన డొక్కా విషయము :---

సంస్కృృతభాషలో ఆరితేరని ఆంధధ్రవిద్వాంనులకు సంస్థ్రృత ధ్వన్యాలోకా పేక అక్కరలేకయే ఈ (గ్రంథము కవితాతత్వ్వమును టోధింపంగలదని తలంచుచున్నాను,

ఈ గ౦ంథకర్త-చిరాయువుంగలిగి, యిట్టిననేక గ్రంథము లను రచించి-ఆంధిలోకమున కుషకరించునటులు భగవంతు(డను గి్రిహించుంగాకః అని ఆశీర్వదించుచున్నాను.

విజయనగరము, షెట్లా “మహామహోపాధ్యాయి. “కళా విపూర్ణి 224. తాజా సుబ్బారాయకాన్తీ. సాహిత్య శిరోనుణీ మహారాజ నంన్కృత కళొకాల శ్రీ కజ్టి, శ్రిరామమూర్తి కాథ్రి విజయనగరము, ధాన సాహిత్యాచార్య శే 10... 8...1054 ది, అఆభినందనము,

(బ్రహట్స పంకుల లక్ష్మీనారాయణకశానస్తీగారు. నాతోడి యుపాధ్యాయులు. వీరు సాహిత్య విద్యాపివీణులు, ఉభయభొోషా ప్రవీణులును. మృదు మధుర కవితాధారయు, వై రాగ్యసంపత్తి యు, వీరికి భగవద్దత్తములగు అబంకారములు.

చిరకాలమునుండియు శీ కాస్తిగారు చేయచున్న సాహిత్య వేవ నహృదయుల మన్ననలను ఆందుకొనుచునే యున్నది. వీరి

క

యావనిషదాం కృతులను, ఆంధోర్వన్యాలోక పిథభమలాగముశన విఖ్యాత చరిముయి. సౌపాత్యతిత్త్యముము వేదాంతిసారముమ మరిం చుట యందు వీరికీ షీతమెందు.

విక్శతము నీరి రచన-ఆంద్రధ్వన్యాలోక ద్వితీయభాగము ర5నికనబల కరవల్వవములమ ఆల-కరింవ విన్మముగమన్నది. పండితలోకమున గిం౦ఛ-తత్క_ర్రలకున్న గౌరవమునుబట్రి వాయట్టి వౌవి అలిపాాయ వినేవవమువకిబ అవశ్యకత లేదవి వావిశ్చయము. ఆబుినమ కొన్ని మాటలను వాయకతిప్పవని నేటి సంవిదాయ ముళ ననునరించి శ శావ్రగారు కోరినారు. కావవలేక పోయినామ.

ఆనందవర్త నుండు. సాహిత్యవేత్త లందరకు పాకదావంద నర్ధను(డు. “ర్వనినాతిగలీరేజ ............ అనందవర్పవః కస్య దా సేదానంద వర్పవః". ఆతని ధ్వవి పాహిశపారఖవి. అచ్చావిని తవ్వి వెలలేని రత్నములను బయదిపెట్టిన యాతండు మహామాహే శ్వరాచార్యుఃరు అధివవగుప్తు (చు “అలోక లోచవముల” వంటం దము అవి ర్వర్శ ఫిము.

ఛ్వవ్యారోకమును శీ) కావ్రగారాచికరించుట ఎంకయ యుక్తము. వీరి ఆంచిగీర్వాల పొండిల్య మవర్షమువకు నుకవిత ఆఅమోనమయినేది. మఖజికౌన్ని యాంచేకరణముణ జరిగివవాం అరుగవున్నను. ఈ రచవఖిలగతి వై ష్టము వేరుగ భావించుచునే యముండంరలదు. మూలమందలి వవ్యమునన వద్యము వచనము నకు వనచవముషు అం్య్రమున తయారగుటియే శాక, లోచవచంరద్రికా తరిళ్యాదిప్రాచీవాయువిక వ్యాఖ్యంందలి మర్మమలుగూడ తెఎ6 గున పొందుపడుట. మాడ్ముతత్న్యములు -(వ్రభామతిా యమ “పేల అరగు వూళ్న వివరజవ్వవన వెలుగొందువియు ఇందలివి శేషములుం

నంధి పంధ్యంగవివేకము బౌచిత్యచరృ శాంతరవ వమక్ట వము ఈవవిరోధవిచారషము మృవ్నగు ఘట్టములళో శ్ర శావ్రగారి

క!

యాంచికరణమందలి మెరుగులు వహృదయులమ ఆక ర్షింంగల వవి వావిశ్వావము.

శాన్రీయగొంథభముల అంక్రికరణ మెవుడున వివుల వ్యాభ్యారూవమువనే యుండుట ఐవాళ వ్రయోజవకారియవి అమథ వజ్ఞాల యఖివంది. అద్దావికి చాలవరకు ఈ గంధము లత్యము కాందగియువన్నరిం

ఎంతటి యవరానముళో భాషాంతరీకరించినను _వంవ్కృృత వద్యములందలి పారళ్యము, మాధుర్యము, సౌకుమార్మము మొద అగు ఆస్వాద వహకాకులగు గుణములు భాషాం8 రీకరణములలోనవికి పంకిమించుట అరిది. అంచును శావప్రగి:ంఠకిములందలి వద్య ముల విషయమున ఇది ఆతి వియావసార్యము. ఈ విషయమున వంవృృుతమువందలి పారళ్యాది గుణములమ లాషాంతరములోనవికి నంకఏిమింపజేయుబయంకయుంూడ శి కాస్రిగారు కృతకృత్యు అయినట్లు గ్ఫోంత వరిశీలకులకు తోచకమావకు. పౌలిభ్యాధిక్యమువన కమి మూలనుమగూడ చేర్చి యచ్చొత్తించుల యుక్తతరమేమో అవి వా వలకు వా కవిపించినవ.

భవతు-కో కాన్రిగారు ఇతోఒధిక కృషివల్పి పెక్కు గొంథభరత్నముఅమ వెలయింతునుుగాక. అందులకు వలయు నర్వ పాధవములను శాప్నింగారికి భగవానండవగంహించు.గా తః

అల్లా బధజన విరేయండుు న్‌! శోరామమూర్తిశావ్ర.

ర్‌ దర్శనాభార్య్య మహోపాధ్యాయ ప్త న్‌, కాలేజ్‌ సాహిత్యాచాధ్య శాస్త్ర విళరత్య లాక్షజీక శిరోమణి, విద్యా భాషావొనీణ గుంటూరు జమ్ములనుడక మాధవరామశర్మం శే 14..8..-10564 ది. వుప్పీక న వకొలనమున్మేష మొక సమీక్షినముల్లాసమున కపూర్వ విద్యుదుడ్ధోత మయినది. సాహితీ సమాస్వాదము పునర్నవ మగుము, కాదేని స్వస్పందళ్లోకులు లోకులకు హృదయసంవాద మిచ్చుపెట్లు? నేటి సాహితీసంధ్య యనపాయిని కాదు. (వ్రమాతృ హొతిళ సాధారణ్యమున సర్వము సమీకరించును. అరసమును స్వరసభరమున సొరీకరించు సరన్వతీతత్త్వము కవిభానక భావ్యమాన భఎవ్యమగుట హితపథ్యం శ్రీ వాయడుళాస్తి) గురుకులము మేము మాధవలక్ష్మీ నారాయణలము.-సహితపథ్యాసంచారులము. కొంత చేసితిమి.మరి కొంత చేయదలచితిమి. ఇంత కింతంతకెంతేని వలయును. కాని మేము కార్మణబ్ఞులమని సలోచశ సహృదయాలోకము గు ర్తించెను. తదభిజ్ఞత -షట్స్రజ్ఞతాప్రతీకము. ఈ సంవేదనము చటరస్రమగుట కవిభారతీ విజయము. భారత భారతి, సంస్కృత భాష-సమీష్‌ సంభా నన మెపడో యందుకొవినది. సహన్శిపరమ సంస్కృృతసమీడ్‌ .. లోకభాషలలో శళతరూపయేని శతాంకురయేని యగుటయే యందరి యంతరభిలాష, వః జ న ల * ఆనందవర్టనుడు తనపూర్వతనముల క్రోడీకరించి ధ్వని బిందు పీఠమున పితిష్టించినాడు. నే డవిందుకములయిన సాహితీ రేఖలు తమయాత “గుర్హింసనీకున్నవి. అందున నాంధిమున

0

కేందిబిందు దర్శన మానళ్యకమైనది. నమసామయిక వివేకము నకు “ఆంధ్రిధ్వని” “ఆఖినవాంధ) ధ్వన్యాలోకముొ” “అంధ్ర ధ్వన్యాలోకము” “ధ్వవిసారము”-ఈ “ఆంధి ధ్వన్యాలోకము” అపేక్షితములు. ఇంకను ధ్వవిసూత్రము కవితోకమున కావ్యలోచన మిచ్చి యఖినవభాష్యప్పష్ణి కూర్పనగ్నును, అప్పడు నమకొల(ప్రచలిత ములు ధ్వన్యధ్వ పితిష్టములు కొగలవ్వ అప్పుడు మా రాయడు దేవుడు సహసిశీర్షుడు విశ్వరూపుడగును. లక్ష్మీనారాయణళాస్తి9 దీవి నపుడు సంతరించెను, అద్వితీయమ యిన యీ ద్వితీయభాగ మిపుడు ముద్రించెను. నా సహపాఠి-ప్రీణితబుధుడు సారన్వతేయ మూర్తులలో నన్నియునగును. నే సీవ్యక్తిని భావించి నిభాలించి పిభా-మతియని పి-భామకి యని పిభామతిచూదచి చూపించి యందునుం _

కవిగా-కావ్యధర్మ విశేషజ్ఞుడె, భావకుడుగా-రమణీయతా మర్మజ్ఞుడె, సమీక్షకుండుగా-సమయజ్ఞు డె లక్ష్మీనారాయణకొన్తీ,. ప్రభా-మతీ యయినాడు, గాధానువదనము శ్లోకానుకరణ మిందొక చిత్రీకృతి. గా ధాలాలిళ్యము పంతుల కనవగతముకొదు. శ్లోకముల ప్రతిపద వ్యంజకతయు నిత్యప్రతిభాతము కౌనిదికాదు. తెలుగు లోచనములతో గాధాల్లోకములు వెలుగులు చూదగుటకై వంతు (పభ యుపకరించును. అమూల మమాతృికనుబున క్రియాళక్తి నుల్లిష్ట యగానటుల పంతుల యాయోజనముచూపెను. ఆత్మ ప్రత్యయము శల కవి-సమ్యక్‌ దృష్టికల సమీక్షకుడగుట జతచంమె. కాని యంతట దృష్టచరముకాదు. (ప్రభామతిచూడ ఆది యశ్రుత మదృష్ట మనిపించదు,

ధ్వవి కారికలు-పద్యీకృతనులయివవి. ఆట్టివి పాఠకధార జశోపయోగి యని కతిసయోక్తి. మేము మా యధ్యయనమున గద్య

10

ముల గూడ ధారణము చేసితిమి. ఆది యీనాటికి కంఠనాశముల నదించును, నినదించును. కారికలభావమునే కాక వృత్తిభావమి కూడ సద్య పథ్యలో మా పంతుల కుదింపవచ్చును. నంగిహ కారికల నెట్లో పద్యముల రూపింపనే రూపించెను. మూలమంతయు పద్యశాయితమగుటయు పంతుల రచనా ఐబంధురతాభినందన పర్య వసిత మెకాదు. కృతి సంభావనమును. ధ్వన్యాలోకము.పె వెలువడిన వ్యాఖ్యలచూచి-సరిచూచి, తూచి, తఈలయూచి, పంతుల వివృతి, (ప్రభా మతి” యయ్యెను, గ్రంథ మేవంవిథ మగుటలో నిట్టి శరేక్షిక విదానమయినను పాఠకుల కొక పిదోనమయినది. వ్యాఖ్యాత లెన్నియో చెప్పుదురు. చెప్పినవన్నియు నాంథభిమున రాదగినవె యయినను అప్పనరుక్తముగ వచ్చుటనే మన మభిలషింతును. (ప్రభా మళి యఖిలషితమిచ్చినది. ఆసలభినవుడు -అన్నిటిని నూఢత్రించెను. గుప్తసూతోము నాధారించుకొనినవె ధ్వనిసీమలతో నుండగలవు. భావావిష్కరణమున, రమణీయతా నిదర్శనమున, కావ్యభాషా భష అమున, పభామతి-అభినవపాద్‌ పాద, పదసంచర యయినది. ఆభినవోస్మీలనమునకు యత్నించిన కౌముది-బాలపియా కృతి నహించుట స్రభామతి గుర్తించినది. వటుకనాధుని ధీధితి వటుభావ మును విభామతి పట్టి చూచివది. రాయడు పినచనము నాటికివి యన్నియు నమషికాశములుకొవు. నేటికట్టివి మహాదిపసము లయి వని, (వభామతి (ప్రభావతి యయినది. "నాఒమూలం లిఖ్యకేకించిత్‌, నానపేకితముచ్యతే” అని సిభామతియు నన(గలదు. సూత పట్టి, వినక్షితము తిగిచి, పొబామతి-తివిరి తివిరి వివరించినది. = వపాప కలు కలపకు 0 అటక నన కక నన

ఇట్టి యా శాచ్రీశంమ-విశ్శిమ మెరుగనిదే యయినను నేర్పరలయిన చదుఎరుల కళిముమున విష్టారమిచ్చినది, అందు ననె పిభామతి స్రిభా-మతి యందును.... ....కరృకృతి సంభా సనము-భానముపట్టుభానఠులచి,

క్షే

శ్రీమదానందవర్సన ధ్వన్యాలోక ము-నానాలోక భాషలలో ననూదితమయినది. ఆంధిమున నది విళిన్నాకృతుల ధరించుట మన యాంధ్యుల విశిష్టతా స్ఫోరకము కావచ్చును. మౌ “పంతుల” “కవి సహృదయుడై” యిట్లానర్చెను. తన నాటికి నిన్ఫృత ప్రసృత ముల నేరికొని యానందూోడివియిట్టి"వనెను. ఈ “కావ్యానందుని” చేత యా రూసము-రూపించినది దీనిని బుద్ధ్యారోపము చేసికొనిన వారు పొండీత్యమునకు వెదగ్భ్యమిచ్చికానగలరు. నానొటికి వెలు వడి బృహత్కాయసుయిన మన సారస్వతము వరిష్కరించుకొనుట కిదియు సహకరించుగావుత?

ఛి శ న! శ

ఆద్యతవులలో కతిసయ సమీక్షకులు పాళ్చాత్యాభావనా వాసితులయినారు. ఆ రీతి మన సాహితి సమీక్షింతురు. వారికిని యెొ'ట్లైట్లో గోచరించినవి, వొరు మనలను మనము వారిని సమీ &ంచుట యసంగతముకాదు. కాని; నీవి నాకన్నుతో, వావినీ కన్నుతో చూచుట దృష్టితగులును, పాశ్చాత్యుల జీననదృష్టి, సంన్కృతి, వేరు.

వారి సాహిత్య కలాడర్శన విజ్ఞానాదులు శదనుసారులు శద్భావసారములును, ఆయినను చేతనమానవజీవవాజీవనమా లంతటినేకరసములగుట పిత్యక్షొప్రత్యక్షముగ సామ్య సంవాదము నుసాధము. సచేశమల కలాసాహి త్యముల మూలము లెచటివయిన నెప్పటినయిన వివదించునవికావు. సంవదించునవియే యగునని * యానందాభినవవాలోకాలోక మున నవలోకము వాకొనుట కిది చుషకల ననా ననన. శ తి ఇ

ప్లేటో, అరిష్టాతిల, దాంత, నిడనీ, డ్రైడన, క్రోచే (బొడ్లీ, రీడ, రిచర్తస, ఏఐరకాాంచీ ప్రముఖు ల సాహిత్యగతులు రూపాం ఈరమున ధ్వవిగతి పిగకులు, ఇది గుర్తించి సమాలోచకులు

క్షం నమాలోచన మొనర్పవలసియున్నది. ఇట్టి యింశట్‌ సమాలౌోజ. వము-అభినవలోచనమున గలుగవలయునవి నా సహాధీతి వాచ స్పతులకు (ప్రభామతి ప్రదర్శించెను. మతిగల పతులు సనహితభావు లగుదురు. సాహిత్యసౌహిత్యముల సామరస్యమున కై. సచేతః కవి పండతుడు పంతుల లక్మ్మీనాాయణకాన్రీ యింతగా దీనిసంతరించుట నహృదయ ధన్యత. “అస్తు”.

“లక్ష్మీనారాయణ శ్రీ రీ గీరాధ్య శ్రీ విరాజికాన్‌ ? సంవాదభాజినోభా వాన్‌ సంవిరై క్యేన భానయేణ”.

మాధవ రామళర్మ, న! శావణ పూర్ణిమ, ధ్వన్యాలోక ప్రుళంస శఠతానధాని శ్ర వేలూరి శివరామ శాన్తిగారు.

1010 లోనో....”8 లోనో తిరువతి సంన్కృతపాఠళాలలో శ్రీనరకంరీరవ శాస్త్రులుగారు రసగంగాధరమును ధ్వన్యాలోకమును టోధించుచుండగా వంటిని. "1! లోనో” !10లోనో వ్యక్తి పివేకము యమ్మేకు సకనీయమాయెను. ఈ రెండుపేరులు నేనా కాలమున సరికొత్త గా వింటిని.

“22వ సంవత్సరములో గాటోలు నేనును శి పిభాకర శాస్రీగారను. పరస్పరము తెలియకుండ కడియము. వెళ్లుచు రైలులో కలిసితిమి. పినక్తాను పినక్తృముగా ధ్వన్యాలోక మును, నేను తెరిగించుచుంటినన(గా నేను తేలిగించుచుంటినని” ఒకరి

కం

శోకరము చెప్పుకొంటిమి. కొమకిమముగా అందలి పాఠఖేద ములు, పాఠదోషములు గంథపాశములు మొదలగు వానిమీద మాచర్చ పెరిగెను. అ పినక్తిలో (శ్రీ విభాకరళాన్తిగారు- “0 కుప్పుస్వామి శాన్తుగారు సులోచనమను వ్యాఖ్య వ్రొయుచున్నారు. ఆది ఆచ్చగు వణకు నేను వేచియుందును” అనిచెప్పిరి, మ. మ, (శ్రీ కుప్పుస్వామిశాన్తుగారి నులోచన ముపలోచనముగా మాటి ఉత్తుంగోదయువి కౌముదితోంగూడ ఒక ఉద్దోతము మాతిము ఆచ్చయి వచ్చుట కిరువది రెండేండ్ర కాలముపళ్సైును. ఈ లోపుగా శీ పిషోటీగశారి ఆంగ్లానువాదము---ఒక యుద్దోతమూ మా మనుకొందును---వెలువదెను. అదియు పాఠభేదములయెడ తుకా లాం పితికి పితియే।

ఈ లోవుగనే కొన్ని విళ్వవిద్యాలయములు ధ్వన్యాలోక మును ఏదో ఒక శాఖకు పాఠ్యమొనరించుటకేసి చౌభాందా ముది ణాలయము నుండి రీధితి బాలప్రియ, మొదలగ్గు వ్యాఖ్యలు వెలు వడెనుం

ఆంధ్ర దేశములో సంస్కృత పాఠశాలలుగా కళాళాలలుగా మాఅుట మొదలగుటతో విజయనగరము, చిట్టిగూడూరు మొదలగు చోటుల ధ్వన్యాలోకప్తు ధ్యసియు, ఆలొకమును, విన్శృతము కొదొడగెను.

మహామహోపాధ్యాయ శ్రీ. తాకా రాయడుశాస్తుంలవారు అలంకార శాస్రమునకు ఆంధప్రాయమెన ఆ్య్రధదేశమునకు కన్ను లొసగిరి వారికడ చదివినవారిలో మూవురనుండి సాహిత్యశా స్రము ముత్రోవల బాలి తెజగు నాడంతయు ముంచి యొత్తుచున్నది,

శి భాగవతుల కుటుంబరాయళాన్తగారి ధ్వన్యాలోకము ఒక ఉద్దోతము మాత్రము తెలుగులో చూదితిని, రెండవది శి

శక వేదాల తరువేంగళాదార్యులవారిది. ఇది నమగ)ము, ఖల్నదు లక్ష్యములనూదితములుకొవు.. 1050లో ప్రకటితము. ]]

మూడవది శి సంతుల లక్ష్మీనారాయణ శాన్రిగారిది. ఇది మూడవ ఉద్దోతము మూడుపాళ్లు ముద్రితము. |[1, 2, ఉద్ద్యోత ఘులు 1844లో ముదింతము.

శ్ర పంతుల లక్ష్మీనారాయణశాన్తిగారు ధ్వన్యాతోక వ్యాఖ్యల నన్నిటిని చూచి వోనిలోని విశేషముల నచట నచట నుట్టంకించి యున్నారు,

ఇంతీయకాక ప్యాఖ్యాతలు ప్రకటించిన విన్నావిిప్రాయముల మీద తమ వివేకమును ముద్దరవై చుచు బోయిరి. ఈ (ప్రయత్నము మనీమలగు పారకులలో విమర్శశక్తికిని, స్వాతం్యత్యమునకును ఉద్దీపకము, శివ ఉద్ద్యో-?న ప్కచ; 12న పుట; 167వ పుటి మొద లగునవి చూడనగును"

ఈ గ్రంథము చదువుచు బోదుమేవి-”తేజస్వినా నధీత మస్తు మా విద్విషావహై” అను మంత్తిము ఒంటబట్టేన గురు శిష్యు లిరువురు కనబట్టుదురు. విద్యార్థులకును, ఉపాధ్యాయులకును, ఇది రసాయనము. అంగ్రనిమర్శనమార్గమే వరవడిగా గల నేటీ కెలుగు వీమర్శకులకు ఈ తెలుగు ధ్వన్యాలోకము-ప్రభామతిత్వ మాపాదించుటయే గాక పరియగు ఆలోకమును చూపీంచునవ్‌ విశ్వసింతును.

ఎటులో తీరిక చేసికొని ఈ నాలుగ్గు పంక్తులు వ్రాయ గలిగితిని. ఇంఠమాత)-మీ పరిశ్రమకు తగిన హాళంసకాదు

చిరివాడం 1-9 64. | వేలూరి శిచరామశాన్తి.

కర్‌ క్రి లేఖ విద్వాన్‌ గంటి జోగి సోమయాజి, ఎమ్‌, ఎ, ఎల్‌. టీ, పొంఫెనరు 2 ఆంరుభాషాళాభాధ్యక్షుండు ఆంధివిశ్వకళావరివత్తు విశాఖపట్టణము.

చదివితివి-చాలి సంతోషించితిని. మీవరి[శ్రమ (పశంసార్హ్మము మీ శమకు కగిన ప్రతిఫలము లభిందుంగాకయవి యాళించు. చున్నాను

సంస్కృత ధ్వన్యాలోకము మీవంటి పండితులకే విదిత మగును గాని సామాన్యులకు సాధ్యముకానిది. దానికింగల వ్యాఖ్యా నములలోవి సారమును (గపాంచి తెలు.గువారి కనుకూలమగునట్లు పొందు పజచుట-తెను(గు భాషకు మవపోపకారకము,

ఇట్టియపకృతికి మూలమగు ప్రతిని(వ్రాసి దాని ముద్రణము నకును మీరే (శ్రమ పడనలసివచ్చుట చాల విచారకరము.

ఇక నీ శాస్త్రమునకు పుచారముకల్పించుటయు మిక్కిలి యానళ్యకమయినదే....... ..............మీ రచన - అనంధిగ్గ మయి, మూలములోని యభిపొాయములను ఉదాహరణములకో నమన్వయించి, సవిశేషముగా పాఠకుల కందిచ్చుచున్నది. నేను చదివినందువలన కనుంగొనిన విషయమిది,

ఇబ్ల్యు

208.54 భవడీయు,డు, సోమయాజి,

కె ప్ర దీపిక శ్ర) తికుమల నరసంహాచార్యులవారు. వేడ్‌, తీ. క 5,9 శ్రీ మహారాజ కళాశాలాధ్యడులు, విజయనగరము ఆంధిధ్వన్యాలోక కృతికర్తలును, (బ్రస్తుతము శ్రీ మద్విజయ

నగర మహారాజ సంస్కృత మహాపాఠళాలాంధ) పండితులును, కవితా విశారద, కవిశేఖర, బిరుదాంకితులునునగు సొహిత్య విద్యా ప్రవీణ - ఉభయ భాషావివీణ- శ్రి పంతుల లక్ష్మీనారాయణ శాస్తుంలుగారు నాకు మి(తులును జిరసరిచితులును కవితయందును, ఉపనిషద్‌ విషయలోలతయందును, వీరి పళప్తి-విదితపూర్వమేః లబ్బప్రతిష్టులును, నందు మి(క్రులును, గూడ నైన వారని విశ్రేషముగ గిర్హించుట-స్రోతుపాఠమగునను భయమున నెక్కాడుగ (వ్రాయ నొల్లనుం

అమరభాష - సాహితీలక్యలక్‌ణసమన్వయ విమర్శనలను నమగిముగా( బరిష్కరించుకొవి, సర్వాంగ సౌస్టవము వంది యున్నది. కావ్య లక్షణమగు నలంకారశాస్త్రమును భారతీయభాష లన్నియు6గూడ-ఈ శాస్త్రమునుండియే నంగ్రహించుకొని కొంత వజకు(బుష్టినితుష్టిని సముపార్షించుకొన్నవి.

తేలంగుపలుకుకలికి-కృతినిర్మాణమునందు( బరివుష్టినందు కొన్నను సాహితీలక్యలక్షణసముపార్ణనమునందుందగిన కృషి నొనర్చినట్లు కాన్నింందు ఈ కొజత/బాపుకొనుటకు నాంధు లింకను గొంతకాలము వడీవడిగా(ఐరిశంమింపవలసియున్నదని చెప్పకఠతస్పదు. భరతనాట్యమునందలి సాత్విక-వాచికాథఖినయ నిరూ పణను-సాహిత్య శాస్త్రరూపమున భామహాదులగు నాలంకొరికుల చేత విన్తరింపంబేయ(వడి, పరిపుష్టినంది యున్నది,

1 ఆనందవర్థవ పిచలితమగు నీ ద్వన్యాలోకము పివాద మాతిమగు ధ్వని స్వరూసమునకు (బితిజ్ఞాపురన్సరముగ _ లక్ష్య లక్షణ నిరూపణము నౌనరించి కొత్త్సంథలో6 గషిత్లా కౌంతక్సు జీవిశలాభమును బీసాదించిన్షి, కృతికాంతకు శబ్దార్ధములు ఆజా మూర్తి కైశిక్యాదులు -- వృత్తులు వైదర్శీపలృతులు --- రీతులు మాధుర్యాదులు తాం గుణములు రసాదిధ్వమణ -- ఆత్మ [జీవిళము. ] అను సిద్ధాంతము-ధ్వన్యాలోకమువలన ప్రరూఢమై నిరూఢ మైనది. ఆనంతములగు ధ్వని పిభేదములు ఇందు సార్ధకనామ యుక్తృములుగా నిరూపితములై ఉదాహృతి సమన్వయ విమర్శ ఇతో బిదర్శింపంబడినవి సాహిశీశాస్త్రరత్నమాలికలో కృత జీవిత నిరూవపకమగుధ్వన్యాలోక ముంనాయకరత్పస్థానము నధిష్టించు ననుట అతిశయోక్తి కొనేరదు. సత్‌ కవితకును, విమర్శకును, “ధ్వన్యాలోకము” అనున్లంఘసీయమగు శాసనమనుటలో విపితి పత్తికి తావులేదుకదః విముఖస్థానము నార్జించుకొనిన యీ గ్రంథమును శి మహామహోపాధ్యాయ, కళాప్రపూర్ణ. తాతా-సుబ్బరాయకాస్తు0ల వారియొద్ద నధ్యయన మొనర్చి, కపీగారు-దీనినాం (ర్రీక రింగి,సద్గురువు లగు శ్రీ కాస్త్రలవారికి పూర్తిగావినిచ, సంస్కరించుకొవి, శ్రీవారి ఆశీరామోదమాలను ఐడస్కి కృతార్దురైరి. మాూలమునందలి లక్యలక్షణసనమన్వయములను పద్య గద్యములలో నాంధీ క్ర రించుటయేగాళనిగూఢమును,గంభీరముము,

శం

అగు ఆచార్యొభినవగుప్త లోచనమునుగూడ-గద్య పద్యమౌళన్లో సమగిముగా ప్రిభామతితోంబిసరింపందేయుటయేకాక,. ధీధిత్యవ ధానటీకా బాలప్రియాదులయందలి యుపయు క్రాంశములను సంగ హించి స్వాభిపాొాయమునుగూడ పిదర్శించుటవలన వీ యాంధి ధ్వన్యాలోకము-అపూర్వమును, సమ(గమును, సున్సష్టమును, నగు రనణీయత నార్జించుకొవివదవి తలఃచెదను.

ఆంధ్రికృతిసరణీ చతుర్విథముగా(గాన్సించు చున్నది, (0 న్వేచ్భానువాదము, ( మూలమునందలి లక్ష్యలతణములను భాషామయ వ్యాఖ్యలో విశదీకరించుట, (8) మూలమునందలి లక్షణమును గద్యమునందో, పద్యమునందో అనువదించి, భాషా కొవ్యములందలి పద్యములను లశత్యములుగా నొనంగి, తదనుగుణ ములగు సమన్వయ నిమర్శలను గావించుట, € లక్ష్యలక్షణ సమ న్వయ విమర్శలను యథామాతృకముగా ననువదించుట, ఈ మార్గములలో మూలమునందలి లక్యలక్షణళలోకములను భాషామయ పద్యరూసములుగాను, సమన్వయ విమర్శనాత్మకములగు గద్యము లను గద్యరూపములుగాను, ఆంధ్రీకరించునదియగు 4వ మార్గము 1శ్రేపమని నా యభిప్రాయము.

స్రిస్తుత ధ్వన్వాలోక విషయమున౭దెలుపుదును. మూలము నందలి భావములను -అన్యూనాతిరి క్రము లగునట్లు పద్యగద్యములలో విరూసించుటవలన మూలగ్రంథకర్తయగు ఆనందవర్హను+డు-ధ్వని తత్త్వమును ఎట్లు నీరూపించినదియు అంధ్రసహృదయ విజ్ఞులకు( దెలియవీలగుచున్నది. ఆంధ్రికృతములగు లక్షణపద్యములమ ధఛారణచేయుటకు సౌకర్య మేర్చడుచున్నది, పద్యగద్యభావ ములను పిభామతి యందు వెలయింస(జేయుటవలన విషయ విజ్ఞానము లభించుట కవకొశము కలుగుచున్నది, పద్యము నందుండ(దగిన భావము - పద్యమునందును, గద్యమునందుండందగిన భానము-

19 గద్యమునందును, పొందుపఅచుట వలన గింథము రమణీయ మగుచన్నది. స్వేచ్చానువాదముగాని, భాషాకావ్యములండదలి (కళా పూర్ణోదయాదులందలి) లక్ష్యములను సమన్వయించునదియగు ననువాదముగాని, మాతృకయ౦దలి యభిపాాయములను ఆన+గా; నంస్కృత ధ్వన్యాలోకాభిప్రాయ విమర్శలను, నూర్చులేకుండునట్లు తెలియంజేయునవి కానేగవు.

మూల మునందలి గద్యవద్యములను భాషామయమగు వ్యాఖ్య యందు వివరించునదియగు ద్వితీయ సరణికూడ నిషరకవిజ్ఞాన నున కుపకరించినను రమణీయతాపాదికము కానేరదు,

ఈ గొంధమునందు లక్షణములగు కారికలు, అతణవిషయ విటోధకములగు పరికర లోకములు, లక్యళల్లోకములు, లోచన వ్యాఖ్యానోదాహృత లట్లోకములకూడ ఆంధ్రికృతము లై నవి.

ధ్వవ్యాలోక మేదియు(గూడ-ఈ ఫక్కిలో నింతకుముందు శచింపంబడియున్నట్లు కాన్చింపదు. కొవుననీ (గంథము కళాళాలా విద్యార్ధులకు నెల్లెడలను పార్యగొంథముగ విశ్వకళాపరిషత్తువారు చిర్ణయించినచో నెంతయు మేలు చేకుణంగలదు,

సె జో ము, గంభీరము, నగు లలిత భణతిలో నెట్లనువదింపఐడినవో సహృదయులగు పాఠకులు పరిశీలనమున( దెలియ(గలరు.అయినను మచ్చునకొక్కటిచొప్పున నొసంగి నాయభిప్రాయము ముగింతును , వా=4.. లక్షణకొరిక్‌ 6 అవిరోధీ విరోధీవా రపో౭ణ్లిని రసాన్హరే పరిపోషం ననేతవ్యస్త ధాస్యాదవిరోధితా॥

క! కంజ అవిరోఛధెయొ నువిరోధియొ యవురసమవ్య రమమంని యగునెడ వో ష వియుక్తృము కాందగుంనటు అవ్వనెడ శదినవితోధమడరక యుండున్‌ * ==4 వరికర శ్లోకము శిలలా ఆనౌచిక్యా దృతేనాన్య దొనథజ్ఞన్య కారణమ్‌ పిషిద్దౌచిత్య ఐవ్లస్తు రసస్యోపనిషత్‌ పరాజ న! న! కంక సత్యము వచియింతు నునౌ చిత్యమె రనతంగ మొదవదేయు, పివిద్దొ చిత్య వీజంధము మాతిము వ్రత్యంశము మపనిషత్తె యగు రనమువకువన్‌ జ == మూలమునందలి లత్య బ్రోకము థీఎనా యా నిశా నర్వభూతానాంత స్యాంజాగర్హి నంయమీ స్యాం జా(గతిభూతావి సానిశావళ్యతో మునే॥౭(భగవద్‌ ) నీ అఖిల భూతమ్ములకు విశయంబన దేదొ అందెమేల్కొను సంయమియైనవాండు భూఠములు జాొగరూకత(రొళదునెందు ఇదియెవిళయగు కమ6గొమనట్టి మునిక్షిః అభినవగుప్త లోచనోదాహృత క్లోకము. (చందు4డమ కవి రపౌచిత్యము వఎటలుఃగకో రచించినది.] పిసాదే నర్తప్వం వికటయముదం, షంత్యజరుషమ్‌ వియే: శుష్యన్త్యజాన్యమృతమివకే సి జ్బతు వచణి విదానం పొభ్యానా క్షణమభిముఖిం సావయముఖమ్‌ న్‌ ల (1 వనముగ్దే స్రర్యేకుం మ్హోభవతిగళః క లహరిణః॥

ఖై ఉ* విండుమవంబునూవి, కరుణించి పియా! రుషవీడవే సుఖా ఖండము నీముఖంబవి ముఖంబొనరించి-నచోఒమృతంబు-నా యెండిన యంగకమ్ములు రపాంప6ంగంజిల్క_ వెః ముద్దరాలవె న్నండునుబాల: కాలహరిణంబు-గతించిన వెన్క వచ్చునే? (ప్రభామతి యందుదాహృతమయివ అమరుకళ్లో కాంధీఏకృతి, [కవి-రసౌచిత్యము నెతింగి రచించున కుదాహరణము.] మణ అలనమ్ముల్‌, వలితమ్సులె , (పణయలీళార్షాార్ల ముల్‌, మొగ్గలె , ల్‌ వాడ 6/6 గలు చలితమ్ముల్‌. *&ణ సమ్ముఇఖమ్ములయి, లట్షాళుల్‌, పరా _స్తమ్ములైం అలి వేణీ: హృదయస్థిత మ్ములగు భావాకూతముల్‌చల్డు జ ల్లులు వీ చూవ్వల విష్పుడే సుకృతి నాలోకించితో తెల్పవేః మహారాజ నంన్కత కళొకాల, అ వరంలా, | శిరుమల, నరసింహా చార్యుడు, రా-9 -6కీ, అరధ్యవీ(డ్చు

ల్సి జా విషయసూచిక (కమనంఖ్య విషయ వివరణము వట 4 న (ప్రభేదమగు ధ్వవి స్వరూపమును తిరుగ వ్యంణజకముఖమువ విరూపించుట శే ౨ అవివకీతవాచ్య-సంలక్య (క్రమన్యంగ్యములకు వదమ్మ్సు వాక్యము వ్యంజకములను నిరూపణము, కి 8 _అవివకీఠవాచ్యమగు అత్యంత తిరస్కృృత వాచ్యధ్వవి-వదప్రకాశిత మగుట వమదాహరణమయి శి ౪ అదియే పదసికాశతమగుటకు “నన్నద్దుండపూొ “మధురములు" అను మదాహృతులు, ! ౫ అవినక్షీక వాచ్యమగు అర్జాంకర ప్రంక్రమిత వాద్యధ్యని వద వ్యంజికసుగుల కుదాహరణసు, క్‌ ఒ ఇచట ఒకానొకనిచేతమ (వ్రదీవంధీధితికారాదులచేతమ గౌవింవ€ విడిన వ్యాఖ్య-ఆయుక్తమను నిరూవణము, కి 8 _ అదియే పదవికొశకమగుట కంకొక యుదాహరణము, ఖ్‌ ౮ ఈ యుదాహృతియందలి వదముల నన్నింటిని అర్థాంతర నంకో మిత వాచ్యవ్యంజకములుగా వివరించుట్ట శ్రి ౯ అత్యంత తిరస్కృృత వాచ్యర్వని * వాక్య వ)కాశిశమిగుట కుదా హరణము ౧౦ “యానిళో అను సీ భగవన్గీలాసర్యను -ఆత్యంక తీరస్థృత వాద్య ధ్వని వ్యంజకమను నిరూపణము, $0 ౧౧ అర్జాంతర సంక్రిమిక వాద్య ధ్వవి-వాక్య వికాశితమగుట కుదొ హరణము . ౧౨ ఇచట వాక్యమే-ఈ ధ్వనికి వృంజకమను నిరూవణమ., 12 ౧౩ సంలక్ష కొమవ్యంగ్యమగు శట్టి-ళక్త్యుద్భవద్వవి (ఫభేదముంవదస్రకొ శీకమగుట కుదాహరణము, 138 తళ “జిడాకృతి అనువదమే యిచట వ్యంజకమను నిరూవణమ్ము [1 ౧౫ అందు ళబ్ద శక్షుదృవ ధ్వనివిభేదము -వాక్యవ)కాశితమగుట కుదాహరణము, ౧౬ అందు కవిపొరోక్తి మాత) నివృన్న కరీరనుగు ఆర్ధళక్తుద్భృన ఛ్వవ_వదవికాశత మ గొఖ్న కుదాహరణము, 16 ౧8 అందు కవివిబద్ధ వకృపాొరోక్షి శరీర-ఆర్థళ క్యుదృవర్వనింవద వనతినన్‌ నకు 9ఢోక్షి రీర-ఆ రిక ప్యదృవర్వ 7?

య! ౧౮ ఆండు కవిపొరోక్తి శరీరమగు నడియే-వాక్య వికొశితమగుట, 18 ౧౯ అందు స్వతసృంథవి శరీరార్థళక్తుదృసమగు పిభేదము = నద వికాశితమగుటం 18 ఎర ఆదియే-వాక్యపికాశతమగుట కుదాహకణ-విరూవణములా, 80 ౨౧ “ధ్వని = వాక్యష్రకాశికమేకాని వద వ్రకాశితముకాదు” అమ పూర్వపకము, ల ౨౨ పదవ్యంజకత్వ విరూవనణము, న! ౨౩ ఈ యంశమున వరికరపద్యములు, స ౪ _ఆఅసంలక్ష్య కఏమధ్వనికి వర్ణాదులు వ్యంజకములను విరోనణమ్మూ లకి ౨౫ అనంలత్య (కమవ్యంగ్యమగు రసాదిధ్వవి-పవమువ విద్ద్యోతిత మగుట. శ? చికు. అధియే-వద ప్రకాశతమగుటకు ఉదాహరణాంతరము, £0 ౨౩ పివాన విపిలంథ శృంగార రనధ్వవింవాక్య వ్యంజికను పట, క్ర చేలా ఉద్రమగు విపింిలభ ళృంగార రనధ్వనిఎవాక్యవికొశితమగుటి, క్‌ ౨౯ా అలంకార పింకీర్ణమగు అయోగ పినవులంభ శృంగార ధ్వని-వాక్య వ్యంజితమగుట, క "అం నంఘటన మాధుర్యాది గుణనుల నాశయించి కనవ్యంజకనుగుట, శ6 ౩౧ వంఘటనకు విషయవియనము కొన్పింవమి, 88 శిత ఈ యంళశమున నుదాహరణ వుదర్శనము, 0 తథ “సపణములు రసొశయముి లను నిరూవణము, ! ఇళ గుజములకు వివయనియమ మున్నను సంఘటనకు వివయనియము లేకుండుట 41 ఉన అవ్యుత్పత్తి-అళక్తి-కృతములగు దోషములు, 40 *ఓ కవి పితిల-కావ్యదోషము నాచ్భాదించుట కుదాహరణమ, ర్‌ి 2౭ వక్షృవాచ్యశతమ% బొచిత్యము-సంఘటనమ నియమి)చుట, 64 శిరా విషయాకశ్రయమగు నారిత్యముకూడంసంభుటనను నియమించుట, 08 శిలా విషయములగు అండకథారి కొన్య విభేదముల -వాని లక్షణములు 68 ఇం అమరుక కవి పవ్యమూ (ముక్తకము] 4 *ం విబంధౌచిత్యసహిఠమగు రసౌచిత్యమేంసంఘటనను నియమిందుట, కక ఇయ. విబంధము రసవ్యంజకమిగు వికారము 43 ౪8 “ళొచిఠక్యమే-ఉపనిషత్తు'” అను పరమార్థమ్ము భ్‌ ౪౪ బొచిత్యచర్చ, [8 *౫ వికి వ్యుత్సత్తులంలిన్నము ల కామి? తి

ల్‌ అము అవస్థావంచక నిరూానణమ్ము ళల నంచసంధి=స ంధ్యంగ. అర్థప్రకృతి వంచక. నవిరూవణము, ళ్‌ ౪రా వంధ్యంగ వియోజవము. క్‌ ౪౯ా అసంలక్ష్య్యకమవ్యంగ్యధ్వవి కథివ్యంజకములగు వంబంధారులు, 89 ౫౦ ఈ సంబంధాదుల-ఈ ధ్వవికి-ఆభివ్యంజికములగుటకు ఉదాహరణ నీదూవణములు, ర్ట ౫౧ వికృత్యంశముు నర్వనామములుకూడ రసాదిర్వని వ్యంజకము లగుట కుదాహరణ విరూవణము, శ08- వ౨ వ్యంజకనుగు కబ్బముంపౌందర్యనవియామకమగుపం 146 ఇత రసవిరోధి పరిహార విరూవణము (ఇది రగయితల కుసదేళము) 18 ౫౪ ఏతద్విషయకముగు దరికరవద్యము, 115 ఇ౫ నియతవిషయమగు వుతివినవము- 116 ౫౬ రవము-లబ్ధవితిప్రమగునప్పడు బార్యమగు విరోధి ధసాంగ వతి పాదనముందోషము కాకుండుట, 111 ౫8 ఉదాహరడాంతర నరూవణముల్సు 124 ౫ అనువాదము (ఆనుకరణను)నందగు విరుద్ధరనసమావేళశము దుష్టము కౌకుండుట్ట [126 జలా. వీర విరుదమగు కరుణము వివవగతమగునప్తడు నీరాంగమగుట కుదాహరణమ్ము 138 ఒం... కకరమంటన్‌”--అనుపద్యమువండలి విరోధనును నరీహారిందుట, 184 ఒ౧ ఉదాహరణుంతర నిరూవణము, 1817 ఓవ. వ్రిబంధవ్యావి రసవివంధనము-అంగరవ విరోధమును వరన రించుట, స! ఒ8 _ అధికారిక-స్రానంగిక బీజవిందు వతాకావిళరీ కార్యలకీణము, 141 ౬౪ _ వాధ్యవాధక భావములుగల రసముల కంగాంగిభాన నిరూసబము, [పోదాహరణము], 148 ఒశ అంగరస వరిపోష వరివోర వికారత్నియమున సృథను సకొరము (పోదాహరణము]), 144 ఓక రిసవిరోధి వరిహార స్రకార నిరూవణము, న! ఇత శళళాంత్రరసము [ప్రోతీయమూనమై] ఉన్నది”, అను నిరూవణము, 158 ఒళా ఇది-వీర రనమవందు అంకర్భవించువది కాదనుట, 141 ఒలా కాంతరన విచయనున సభామతియందలి నత్యేకవినరజిను, 165

గ్‌ 80 విరుద్రరనములకుంగల శతుత్వము-ఆమహల రసాంఠర వ్యవ భానమున వివర్తించునవుట కుడాహృళత్కి 140 శి ఏతవ్చిరూవణము 165 ౩.3 ళృంగారము-విరోధిరన నమావేళశనును నహింనమి. న! 88 ళృంగారాంగములకు విరుద్ధరసములతోడి కలయిక దుష్టము కాకుండుట 88 తళ ఈ యంశమున నుదాహృతి-నిరూవణములు, 179 ౨౫ వాటకాద గోష్టింవినేయజన హికార్ధమే-అవకారికము, క! ఈఓ. “రమణుల” అను వద్యము-ళాంశరసపోషకమూ, 171 *8 _శ్రశక్యాని వృత్మి విచారమ్కు 16 8౮ “వాచ్యము-రసాదీిమయము” అను పూర్వసకము, 177 తలా “వాచ్యము-రసాదిమయ ముకొదు”” అను ఇంచనమ్చు 1౧ రాం “రపాదులు వాద్యములకం కొ భిన్నములుకావి"అను పూర్వవక్షము, 173 ౮౧ తత్‌ ఖఇండనము, శ? 6౮౨ “వీవికి దర్మ్శదర్మీభానముూొ యుక్షము కొగు, 180 రాణ “*రసాదులు అసంలత్యు కఏమన్యంగ్యములు” అనుటకు హేకువుణ, 160 ౮౪ ఇచట వాచ్యన్యంగ్యములకు పొర్వాపర్యము కలదనుట. న! రాజ కిమమున్నను సంఘటనలు-వావి కినుమును ప్రకొశింవనీయమి, 188 ౮౬. “వాచ్య హితీళియే వ్యంగ్యవితీతి” అవి వెన్వటకు కక్యముకొమి, 18 ౮6 కట్టక క్తిమూల-అనురణన న్యంగ్యమబ-నంబడత్య కొమమగుట కుదాహరణమ్ము. 101 ఇలా శబ్దళక్తిమూలమగు ధ్వవియందుంగూడ వాచ్య-వ్యంగ్యవ)తీతులకు పొర్వావపర్యవు కలిమి 188 రాతా అవివడీశత నాద్యద్వవియందు((హడ వానికిమము=ంనియమభావి యగుట, 104 ౯౦ న్యంజకములమున వారంలింవనిడీన ధ్వని నీరూవణము- సమాస్త మగుట, 185 శఈం౧ం మభహోమనోపాధ్యాయ్క క) అాఠానుద్బారాయకావ్ర గురున్నృతి, 186 చనానవననానాాినమి.

శ్రీశార శ్యైనమఃః నివేదిక

సహృడయానందుడు-సహృదయానందవర్ధను(డు.

ఆనందవర్హన ప్రసాద ప్ర భాసితము-ధ్వన్యాలోకము.

దీనికి “నహృదయాలోకము” “కావ్యాలోకము” అను నామాంతరములు కలవు శ్రీ మహామహోపాధ్యాయ, కళాపపూర్ణ శాస్ర రత్నాకర, తాతా-సుబ్బారాయళాన్తి చరణుల సన్నిధిని 1981లో దీవి నధ్యయన మొనర్చునపుడు ఆక్బర్యచకిళుల్లై యానందులయిన సహపాఠులలో నేనొకండను. సాహితీ శాస్త్ర కృతులలో నిట్టి స్వాతంత్య్యిమును, దాతుర్యమును పిదర్శించిన కృతి-వేశొకటి కాన్ఫింపదు, ఇది ధ్వనులకు గవిః కవి విమర్శకులకు పెన్నిధిః

1002లోనే దీవి నాంధ్రీకరించుట కువ్విళ్లూరితిని. అవకాశము కలిగినదికాదు. నా ముప్పదనయేటను, అనగా 189లో సంపూర్ణ ముగా ఆంధ్రీకరించితిని. వా గ్లేవతానుగ్రొహమున, 1842లో (శ్రీగురు 'దేపులక వివిచి, శ్రీవారి యాశీరనుమతుల(గ్రైకొంటిని! ఆనాటికి ధ్వన్యాలో కాంధి)కృతి యేదియు(గూడ సికటితముకాలేదు. రన లోపము వలన 1918లో పథమ ద్వితీయోద్ట్యోతములుగల [పథమ భాగమును మాత్రమే అచ్చొత్తించి, దానిని తే 24-0-1044 దీని శిఫ భారతీదేవికి నమర్చించి పికటించితినిః: 1889టో రచించిన చంపూర్షగ్రంథమును 1045లో సమగ్రమగు లోచనముతోడను, వాలపియా ధీధిత్యావధాన టీకాది వ్యాఖ్యలయందుపయు కృ ములగు నంశములతోడను, స్వాభిప్రొాయముతోడను, సంఘటించి-విపులీక రించితిని, 1814లో ప్రికటితమైన ధ్వన్యాలోక పృథభమభాగమును ఆంధ్ర విశ్వ కళాసరిషత్తువారు 1860లో భాషాప్రవీణ ఫైనలుకు పాళ్యముగా నొనర్చి నన్ను పోళ్సహించిరి,

వ

ఈ ద్విశీయభాగమునందే మిగిలిన గొంథధమునంతను విక టింవ(దలంచినను, ధనలోపమువలన తృతీయోద్ద్యోతమునందు(గల మూడుపాళ్లుగల భాగమునుమాత్ర మే (ప్రక టింప(గలిగితిని. తృతీయ భాగమును వాగ్దేవకాకటాక్షమువల్లను, సహృదయుల పోక్సాహము వల్లను త్వరలో పికటింపంగలుగుదునని యాశళించుచున్నాను. సహృదయులు (ప్రథమభాగము నాదరించినట్లు దీనినిగూడ నాదరించు రని విశ్వసింతును.

పిథమభాగమును సమీక్షించి దయకో పంపిన సహృదయ పండితాభిపాాయములను సంగ్భ)హరూపమున నీ (గంథము చివరను 'కటించియున్నాను. ఆ మహాశయుల కెల్లరకునునా నమస్త్టృతుల నర్పీంతును. పిభమభాగమును మజల అచ్చొత్తించునప్పుడు వానివి సమగ్రముగా ప్రకటింతునుః

నా విజ్ఞపీని మన్నించి యీ గ్రంథమును సమీక్షించి-అఖి నందించిన బిహ్మశ) కజ్ది-శీరామమూర్తి శాస్త్ర గారికివి, “పుష్పికో నొనంగిన సహపాఠిమితులు, బిహ్మాశ్రీ జమ్ములనుడక. మాధవ రామ్మళర్మగారికిని, (పళంసించిన బిహ్మశీ వేలూరి-4వరామకశాన్త్ర గారికివి. శ్రీ లేఖను _పసారించిన బ్రహ్మశ్రీ గంటి-జోగి సోమయాజి గారికివి. పిదీపింపంజేసిన శ్రీమాన్‌ తిరుమల, నరసింహాచార్యుల వారికిని,కృత జ్ఞకా పురసృరములగు (పణామాంజలులను నమర్చించు చున్నాము. ఆంధ్రదేశములో ధ్వన్యాలోకము వ్యాప్తము కొవలయు నను నా యుద్యమము - బలీయమగునట్లు భిన్నసరణులలో ఆనంద్‌ ధ్వవి పటోధము నొనర్చిన సహృదయ పండిత వరేణ్యులకు నా నమోవాకము లర్చింతును. దీనినిట్లు పకటించుటలో సహకరించిన చిరంజీవులు -బిక్క వోలు, సక్యలింగమును, మిరియాల-రామకృష్ణను? ఆయురారోగ్యవిభూతియుక్తు లుగాను, విజ్ఞాన కవితాసూక్షులుగాను ఆశీర్వదింతును. ఈ(గ్రంథమునిట్లు సర్వాంగలలితముగా ముద్రించిన శి వేదవ్యాస ముదుణాలయము నభినం దింతును.

య

ఇంకొక ముఖ్యరహస్యమును వెలుపరింళును.

శ్రి విజయనగరములో మహారాజశ్ర, ద త్తుల వజ్రం (శ్రేస్ట్‌ గారు-వదాన్య శిరోమణిగా 'పేర్వడసియున్నారు. భక్తృశిధొముణ్‌ యు, వై క్యకులాగిణియు, అగు నీ మహాశయు,డు 1044 నం॥ర ములో ఏకాహమహొత్సవము నొనర్భి కృళతార్ధుండయ్యెను. ఆ మహోత్సవ సందర్భమున నేనొనర్చిన ఆధ్యాత్మిక ప్రివచనము నాలించి యాయన మిక్కిలి యానందించెను. తదుపరి సుహృదయు డగు కీ* శే కాళ్ళ సన్యాసి నాయవిద్వారమున, తనంతకానుగా నన్ను సమాహ్వానించి, నేనడుగవిదే- "తమ గ్రంథమును పిక టీంచుట కెంతయగును"అనీ కానేయడీగి, భారతి చెప్పించినసంఖ్యను నేను చెప్పగా, ఆసంఖ్యగల మొత్తము నీ లక్మీప్పుతుడా భారతికి నమర్పించెను. ఎంతప్రియత్నించినను ముదిణార్ధమగు కౌగితము లభింపకుండుటవలన దీని నావెంటనే పుచురింపంజాలనయితిని, అనాటిమండియు నేవింగ్సు బ్యాంకులో పదిలసరుపంబడిన వజ౦)ళి నహాయమువలననే యీనాడిట్లు దీనివి వెలువరించికిని. [శ్రీ పజ9ం శిష్ట యొసంగిన దువ్యము-ముదిణ వ్యయమునకు చాలకున్నను పీతన్ముదోణమునకయిన దొవ్యములో-అర్ధభాగముకంబ నించుక యధికమే యగుచున్నది* శ్రీ సరస్వతి-తన ఆత్తయగు ఇందిరను కోరినదామె యొసఃగినది.

క్రింది పద్యములలో “శ్రి వజాాభ్యుదయము” నాకొంక్షింతును,

బత్తులలో వెలింగి-కొనె బత్తుల వజనమాఖ్యం (శేష్టతో వృత్తి -గరించె (శ్రేస్టియను పేరు, సతీమణి-సూర్యకాంత, తా హత్సిన్యపేమందన్గాల వంనర్జులంటోంచుచు, గుప్తదాతయౌ విక్తుం వజ శేస్టికి కుభంబు యళంబుందనర్నుంగావుతన్‌ః న్వవికొశ పిదాత -భాస్వంతు(డయిన వెత్తినకరమ్ములను దించు నెవడాయప్పడు; స్వాత్మవస్తు ప్రదాత -వజాంర్యవక్యు౯ గెత్తిన కరంబులను దింపందెవుడుంగూడ॥

లి అతినంపన్మయుండయ్యు, గర్వితుండుగా, డజ్జాననంసార నం గతుండ్రై యుండియు, మోహయుక్తు(డెపుడుంగా, డర్థిలోకొవన (వతుండయ్యూన్‌, బక టింపండాతృ్మయశమున్‌-భవ్యుండువ త్రార్యుండు న్నత నత్రార్యుండు వెల్లుంగాత సుజనానంద (పభాధుర్యు.డై: శ్ర) భారతీ దేవకాశ్మయగు సచ్చిదానంద రసము నర్ధించుచు ఈ నివేదికను ముగింతును [నాటు తెలుంగు గీతిక శే శొలివలుకు కొనపలికిన కెలివి, తనివి, యునిక్రితో కూర్పుదినును కొనెనసి తనర. తెలివి తనివి యువికియొచు వెలుంగు "నింపొ- డెందనముల నెల్లప్పుడు సందడించు.(గాకః ఆంధ్రికృతికర్న. విజయనగరము, ఆధ్యావకుండు, 4=10-18054. శ్రి మహారాజ సంస్కృత కళాశాల ఓమ్‌, ఠత్‌, సత్‌.

థ్రీ లారీ దేమ్యైవమళ విజ్లాపిక

ళో లలిత కళావిద్యలలో కళలు-మనోరమలు; కళలంగావ్యకళ-రసో క్వులితోపదేశ, కృతి రా మలలో ధ్వని కృతి.మషోత్తమ, నదాత్మయగున్‌! ౧ ధ్వవికొదు, వరిగనూది ధ్వనికొదు, పదార్థవృత్తి దర్శనములు కా దు, నవాలంకృతి కా, దీ ధ్వని-ళద్వ్యంజితో రసాది తత్త్వాత్మ; సుండీః న వ్యంజకము-ళబ్ల, మర్రము, తి

యి అ

వ్యంజకములు-రీతి, వృత్తి, నస్తు, స్వరముల్‌ వ్యంజిశమగు వ్యంగ్యతి)యి రంజిల్లు రసాద్యలంకరణ వస్తువులై వా అరము శబ్దము-న్యంజక మర్థము-వ్యంగ్యమగు, వృత్తి-న్యంణన, రమణీ యార్ధము-సిధానమగు వ్యం గ్యార్ధమె-ధ్వవి; అదియె-ఆత్మయగు' సక్క్బృతికిన్‌: ౪. స్వరరాగళుకు లెరుంగవి అరసికునకు గాన సౌఖ్య మబ్బనిళంగిన్‌, న్ఫురితాత్మ ధ్వని నరయని ఆరసికువకు కొవ్యసౌఖ్య మబ్బదు; నుహృదుల్‌:1 ల!

ఫై "ాకావ్యానంద ప్రణయులు భన్యాత్ములు; తోగ-మోక్ష-ఫలసిదులు, త ద్దివ్య సుఖము -బ9ిహ్మానం దావ్యయ సబంహ్మాచారి” యవిరి సహృదయుల్‌ గ్‌ శ్‌ బిలుగు ] రస థావాభాన సుళావగత పిశాంతి, సంధి, శబలతోదయముల లసితమగు వస్త్వలంకృతుల ధ్వవి ప్రసారముంగాంతు) పష్తినణ శంపణులు। “శి మవడి-భంిమవిడి-రనళత త్త్వ మెలుంగుట-రసికు లకు స్వధర్మము, కృషి-సౌ ఖ్యము(గూర్చు, పా9లుమాలిక ఆమిళత మనోవ్యధలందెచ్చు”నని మేల్కొని+డీ!: ఆ కావ్యాత్మ ధ్వవిదర్శిగాక యు, ఆహంకారాంధుండొ వ్యక్తి-కొ వ్య వ్యాకర్తిను భావు" ండనని డంబాలాడు శ్రీ సాహితీ భవ్యాథ్వన్‌ బయ.వింపలేండత(దు,కొ వ్యానందులానందవాగ్‌ చీవ్యాలొకములో ధ్వనిప్రకృతి నుద్వీక్షింత్రు; విద్యార్దులై [౯ ఆన్యాయంబు మహాకవిత్వ-రసీకళ్వావాస్తి కొమంబు-కొ వ్య న్యాయజ్ఞులు కొవిమూఢులకు; భాస్వత్సాహితీ మర్మమౌ, ఛ్వన్యాలోకము లోచనామృతములో దర్శించి, కావ్యజ్ఞులె ధన్యుల్‌కండు! కవుల్‌। విమర్శకులు! వ్యుత్పత్తిప్ర్వియం భావుకుల్‌! ౧౦ ధ్వవితానంద రపానుభూతి-సుకృతి పాన్యమ్లు,ప్యుత్పత్తి సా ఛనరొపం,బదిచూచు శ్రీ సహృదయుల్‌ ధన్యుల్‌, పరుల్‌ వ్యర్ధజీ

కై నను, లీ మర్మమెటింగి, సజ్జనులు! సంభావించి, ఆవంధ వ ర్ధన సంవర్ధితమై వెలుంగు ధ్వనితశ్హ్వంబున్‌ విలోక్రింపుండీ 6 అన్యాలోకములో కృతి ప్రకృతి-శూన్యాలోకమైయుండ, సో జన్యానంద వివర్ధనుండత(డు భాస్వత్సాహితీ జీవిత ధ్వన్యాలోక మొనంగె, లోచన-మతి-స్వాద్యంబు,వాగ్‌ దేవతా ప్తన్యంబౌనది - ఓముహృత్‌ సహృదయుల్‌ : స్వాదించి మోదింపుండీఃీ ౧౨ పితిభోత్సత్తి లలిత భా ఈతి సముపాసించుచున్న ప్రొజ్ఞునకు చమ త్కృతి భావనా పదార్ధ ప్మృ6-కృతిరూపమున సంస్పురించుటయరుదే? ౧౩ సుధులుః; పిభామతి-లోచన ము6దెరచి-యాలోకము6గని- పూర్ణ ధ్వనుల హృదిలో సుకృతి చుపొసిం చి=దయానుణు భారకిదరిసింపుణడు కృతులై 12 ౧౪ విజయనగరము, తిట్ల రచయితా 10101054. కౌముదీ సాహితీ పరిషత్సభ్యు(డు.

ఓమ్‌ తత్‌ సఠ్మ్‌ అరల 2 లాల (2? శై లత ఎఇ గ 42 లాల ఈ ఫై జకళ్ళుం రగా శా శాత మారా. కీ శ క్‌. కి న్‌ న్‌ _ బ్‌ స్ట న్‌ ॥ ల్‌ / శ 11 త ౨... 1 ర్‌ శే స్ట్‌ ॥ శం ల / లో . థి ఆ౦ భీ కృతికర్త

ఓం నమోభగవక్సే శ్రీరమణాయ, థఛ్రీబారతీ ద్యేవ్యైననుః. ఆం ధూ ధ్వ న్యా తోళశము ప్రభామక్యాంధ) వివరణ సపాతము, తృతీయోద్ద్యోతము. (ద్విశీయభాగము మూ4 కం॥ శి లలితరూన వీక్షణ లీలారంజిత విరించికృతయోగతపో జ్వాలా సంజాతజగ డ్జాలాకయ దివ్యమూర్తిః నహితస్ఫూర్తీ! ఇట్లు ష్రిభేద సహితమగు ధ్వ్యవి స్వరూపము ద్వితీయో ద్ద్యోతమునందు వ్యంగ్యముఖముననే పిదర్శింపంబడినది. ఇప్పుడు వ్యంజకముఖమున నదియే తిరుగ(బికాశింపంజేయబడుచున్నది. వఖామతి ;---. వృత్తి కారుడు ద్వితీయోద్ధ్యోక.-తృతీ యోద్ద్యోరములక( గల నంబంధమును దెలియంజేయుచున్నా.డుు

ద్చితీయోద్గోతమువందు ధ్వనిస్వశూ వము -న్యంగ్యన్వారము వనేగాని వ్యంజక ద్వారమునంబందర్శింప(బడుటలేదాః అవి యా ౪0కి ఠచి లోచనకారులగు శ్రి మహా మహేళ్వరాచార్య శ్రిమదళినవగుప్త పాదులవారు కమలోచనము నిట్లు పిసారించు చున్నారు.

*ళ్వవిస్వరూవమునకు వాచ్యద్వారమునవే అవీవకీత వాద్యాదులగు భేదములు సంభవించుచున్నవి. వివక్షిఠముకాని వాద్యముగలడి- ౨ వివక్షీతవాచ్యము, వినకీశమైై అన్య (వ్యంగ్య) వరమగు వాచ్యము గలది నివక్షీకాన్య పరవాచ్యము, అన్ని యిళ్లు వాచ్యమగు నర్థము నవలంభించియే ధ్వని ్యవభేదనంతనుగు చున్నదిగదాః

యతాకర్ణ3?” “ఆర్థమైన శబ్దమ్మైన సప్వార్గముల విధానకఃదొలంగి యెటతదర్ధము స్ఫురింప(జేయువవియో” "అను కారికయందు వాద్యనమగునర్థము న్యంజి కను (వేరొక యర్ధమును వ్యంజనావ్యాపారముచేత వికాశింపంజేయునది) గానే చెవ్ప్చంబడినవి, కావున ద్వితీయోద్భ్యోశమునండు వ్యంగ్య ముఖమున ధ్వని స్వకూ చను బెన్సందిరినన్తు వ్యంజశ ముఖమహున(గూడ నది చెవ్పదిరినదిమే యప

చున్నది, అన్లయినమ వ్యంజకమగు నావాచ్యార్థము వ్యంగ్య ద్వారముననే ఖేడిందు

లి చండున్సు అదెట్లనిన 1-- *అవినక్షీతమ%ు వాచ్యము అను ఉక్త చేఠనే యది (ఆవివక్షీకవా చ్యము) వ్యంశ్యముచే న్యగ్భావితమగు (అవధానము. గా( తేయ€ ఐడు) నను నంశము నీడ్దించుదున్నది, ఆఫ్టే వివషీ3మై అన్యపరమైన వాచ్యమగు టచే వివడీకాన్య వరవాచ్యముగూడ వ్యంగ్యార్థ పంవణమే (వ్యంగ్యమున కధీనమై నదియే) యగు నీద్దముగదాః కొవున నిల్లు అవాంతర భేవ సహితములగు మూల భేదములందే వ్యంజకమగు నర్థము వ్యంగ్యపారత ఎత్య్యిమువే భేవము. నొందు చున్నది, కావననే “వ్యంగ్యము ఖ మున(బ9దర్శింసంబడినడి " అని వృత్తి కారు డను చున్నాండు, న్యంగ్యములనునంబిదర్శింసంవిడినది ఆచి చెప్పుటలో వేరొక యభిస్రాయముగూడ నున్నది అర్ధము వ్యంజకచే యగుచున్నము (ఒకా వొకన్పుడు) వ్యంగ్యము గూడ నగుచుండును, కబ్దము మాతిము అ ఖైప్పుకువు వ్యంగ్యముగాక -వ్యంజకమే యగుదుండును, ఆని దొనిభావము, పూర్వోద్యోతమున అవివకీఠళ్వాదిలేద విశిష్టమగు వాచ్యమఃనకు ధ్వవివ్యంజ కత్వము-సర్వథా లేకపోలేదన నంళమును “తీరుగ” అను వదముచేం జెవ్చు చున్నా౦య, ఫలిఠకమేమనిన :-- “*ళవున్తుతముగు నుద్య్యోతమునందు.దిరు గ దానినే కద్ధ (కేవల) వ్యంజకముఖిమునంబిదర్శించు దున్నాడి” అనునదియే, వ్యంగార్థవ్యంజక ములగు పక్క వాకళ్శ వర్ణ పదభాగ్య పంచ బన్సా మహానాక్యములు (వ్యంశ్యముఖ పేడీఠముదు కొకుండ(గనే) స్వతంతముగ నే లేధించుచుండుననియు నర్థమునకు వలె వీని కెప్పుడునుగూడ వ్యంగ్యత్వము సంభవించునడి కొదనియ్యు కౌవ్సన వీనికి వ్యంజవైకనియతమగు న్వరూవమేది కలదో తద్‌ ద్వారమున విచబ ధ్వవి భేదము విడర్శింపి4ుడుననియ్యుదాత్సర్యమై యున్నది, | పూర్వోద్ద్యోతములందు న్యంగ్యముఖనున గావింవందిడిన ధ్వని విదర్శన- మీ ముద్ద్యోతమున వ్యంజకముఖ మిన స్రకాశింన(కేయందిడునని భావము, _ మూః కారికొ ఆవివక్షిత వాచ్యన్య పద వాక్యపికాశతా తచన్యస్యానురణన రూపవ్యజ్ష్యస్యచ ధ్వనే ౭౭ గీ॥ వాచ్యము వివక్షితముకాని ధ్వనికి-పదము, వాక్యమును, ప్యంజకమ్ములై వరల, నళ్లై తదితర,వ్మాను రణనాభిధమ్మ్యు, నయిన ధ్వనికి నయ్యవియేయగు వ్యంజకములు. (వధామఠి ;- అర్జాంకర నం[కమీశ ము-అత్యంత తిరన్నృతము-ఆని అ౨ వషిళవాచ్య ద్వని-ద్యివిభమై యుంగునని యుంతకుముంవే చెప్ప(ఐబడెను, ఆజ

త హాత్‌ + న్వ+ అర్ధమగు == స్వార్ధమును విడువని లతణచేతంస్వరూపనును విడునక్క వేచొక యర్హమునందు సంకిమించునదియు అహత్‌ + స్వఅర్థనుగు = స్వార్భ మును విడుచునదియగు లక్షణచేత-న్వరూవమును విడిచి-అర్జాంతరవ్యంజ కమగు చదియ్యు అగు వాద్యార్దము-ఇట్లు ఆర్థాంతర సంకిమితమున్తు అత్యంత తీర ప్కృతమున్సు అగుటవలన అఆవివక్షీతమగు చున్నది, ఇన్లు అవినకితమగు వచ్యార్థముగల ధ్వవి-ఆవివక్షీతవాచ్య-ద్వవి యగుచున్నది, ఇల్లు లకణా మూఅకను లగు నీ యనివక్షీత వాచ్యధ్వని భేదములకు కొన్ని స్థలములయండు సచమున్కు కొన్నిచోట్ల వాక్యమును న్యంజకమగు చుండును, సంలతమ్యక్రిమన్యంగ్యమ్ము అనంలక్ష్యక్రిమవ్యంగ్యమ్కూ అని-వినకీశాన్య పర వొచ్యధ్వని-ద్వివిభమని వెమక చెప్పంబడినది, అందు-ష్రితిథ్వని నదృళ మగుట వలన అను రజన రూవవ్యంగ్యమమ నామాంతరముగల సంలత్య-క9మ-వ్యంగ్య ధ్వవికింగూడ విశ్లు వదమున్కు వాక్యమును, గూడ వ్యంజకములగు చుండునని తెలియనది, చ్వివిఠముగు నవివకీకవాద్యము-పదహాళా$కమున్సు వాక్యవికాశితమును.నై చతుర్విథమగు చుండుననియు వివక్షితాన్యసరవాళ్య సంవింధియగు (కమద్యోత్యము (నంలత్యుకిమవ్యంగ్యవు) కూడ -న్వభేదములందన్నింటనుగూడ ని ప్లేపదపుకొశిత మున్కు వాక్యప్రకాశితమున్తు గూడ నగుచుండుననియ్యూ వెజుంగునర్కి మూలను :.--- ఆవివడిఠవాచ్య పిఖేదమగు ఆత్యంత తిర స్కృృత వాచ్యము (విశ్ళేషముగా౬ దిరస్కరింసంబడిన వాచ్యము గల ధ్వని పదపికాశిత మగుబకు మహర్షియగు వ్యాసుని మహా భారతను నందలి పద్యముడా :- కళం॥ తమ, దయయు, శౌచమును, _ధె ర్యము(, గారుజ్యము, ననిమ్లరంబగు మృదువాొ క్యము, మిత్రుల కనఖిదో హము, నను వీయేడు సమిధలగు సిరికెప్పడున్‌*॥ విభామతి ;- కమాగుఇ నంవదకుల గజ్జలగుట సంభవము కానేరదు కావున సమిచ్చబ్బారము సర్వథా శతీరనృత మగుచున్నది, ఇందు *వమిధలు అనుపదము” *4తదికరముల వపేకీంపకయే. యార్దీపర సమర్థములుి” అను వర్థమును లక్కింప(కేయుచు తమాదులకు;గల సంపదుద్దీనన సామర్ధ్యకు అనన్యా "సీవము (తీమాదులకం టె విశరములగు వాని నపేకింపకు) అమ (సహకార్యం

త్త తాన పేకమవ) వర్థముము ధ్వవించల తేయుచన్నదివి యెజుంగునరిం (వరికరమిల్పి నపేషించకయే యెండుక మై లగ్నిమక్రీపెంపచేయునల్లు,. వమాగుణ తవితవమల నపేషింపకయే వంచదర నుస్థవింవతేయునవి భావము) క్వితి యోస్ట్యోతమునఎదు వాహ రింపతిడిన “ోవిశ్వాపయుకి సంరనచవప్టి అమచోల “అంరము అను వదమువలెనే ఇరటి “*ోవముకలుూ అమ పడముంగూడ * ఎత్యంక శవవ్మ్బృతమ వాద్యము గందగు చున్నది. ఇబ్లిచ్చబ ఆర్సంత తివవ్క్యృతవాచ్యమగు నమిక్స దము తద్ద్యవివ్యంజక మగువన్నది. ఇకియే. న్యంజకముఖమానలావింవంబడీన ద్వని లేడ వీరర్శనమవి గం హెంచువరి. ఇందలి **వమిడణ?” అము వరము-పాడవాంకరముల వపేకింపక వంచ దుక్తీనక చూవకమగు లగ్యెర్ధముము లడంవంతేయుచ్చు మమాకలవలన వగు సలష చణ నర్వతోము$్రీవముల్కు వివచ్చేకు పాఠకామత్స్చారకముణ, పాఠతోశక మఠ హారములు ఇత్యార్యవంకనముగు వృొయోజవమును ధ్వ:౦వందేయునవి యవరధాన టీక చెప్పుతున్నెద్సి మూలము :.... ఇంకొకటి కాళిదానువి దుదాహరింవంబడు చున్నది. మేఘ సందేశమున మేఘునితో యక్షుండను చున్నాడు. గీః నొకరణీ నన్వతంతిండు గాకయున్న వా౭ండెవండెన విరహ విహ్వల ప్రియ, న్వ కీయకాంతామణీ నుపేక్ష నేయంగలడె? సీపు నన్నద్దుండప్పుగాంగ వీరదందిః విళామతి:...నన్నద్దుడు = యుద్ధోద్యమము గలవాడు, చేతవమాతి ధర్మ మగు యజురద్దోద్యమము (సన్నాహము) అచేతనమగు మేఘమువకుభగలుగవేరదు, కొవున విందలి “నన్నద్ధుండవు” అమపదము ఆర్యంత తీరస్కృృతమగు స్వార్థము గలకగుటి వలన చాచ్యవిర పేకముగు జౌర్ధత్యమును (ఉవ్యతత్వమును) లమితను( జేయుచు వక్త్రిలిప్రేశమగు విర్ణయుండ్కు అవితీకార్యుండుు (వతీకారవణ చేయం చగవవా(రు) అస్రేషివూర్వకార్హి వోవవ్యాకార్శి ఇత్యారి వయోజన రూపమగు వ్యంగ్యార్థముమ ధ్వనింపఃజేయు చున్నద్ని తిరుగ నింళొకటి కాళీదానువిడే (ఉదాహరింవంబడుచున్నరి,) _ కాకంతలమున. -.... ఆకోమవృక వేచన మొనర్చుచున్న శకుంతల హపొందర్యముచే నాకర్షించంబడిన దుష్యంకుండం చున్నాడు, గీ॥ మరురములగు నాకృతులకు మంతనంబు గాని వన్తువేదైన లోకనునం గలదె?

త్‌ వొధామతి ఎ రన విశేష హానకముం మరురవదము (తీసియనునర్ణముల దెలువు వరము) బాన వధఠీచివకచేశ ఆకృతి రూవమగు వన్థమును టోధిండుట కన్వమైై నర్వవిషయ రంఎకత్వ్య తర్చకత్వాగులలో నేరోయోక రచ్మమును లనీంపి( చేయుచు *ఆక్యకులు మిసలి వభిలషించుటకు విషయములనునది యాౌళ్యర్యముకా) వను వక్త్రలిపేకబుగు వంభమమ త్వనింవందేయాచున్నద్శి మూలము :.- మీ(3 యుదాహరణములయందు “సమిధలు, సన్నద్దుండవ్లు మభురములు” అనుపవములు (తత్ప్రతిపాదిక వ్యంగ్యమునక్రు వ్యంజకములను నను నభిప్రాయముచేతనే (వ్రయో గింపంబిడినవి. (వాచ్యారటోధనేచృచేంగాక. మీంది -_-వదములు వ్యంగ్యార్రదోధనేచ్చచేతనే నుయోగింబంబడినవని భావము) పా

= ఆయవివక్షిత వాచ్యమునకే ద్వితీయ విలేదమైయున్న ఆర్జాంతర సంక్రమిత వాచ్య ము పదముచేంబికాశించుట కుబాహరణము :-.- రావణకృత మాయానీకా శిరచ్చేగదమును గాంచి-శళోకవిహ్వలు(డగు రాముడు-ఆత్మ హృదయమున నీకా దేవని షపంటోరధి?చి యనుచున్నా6డు.

మ॥ తగ(జేవెన్‌ఖల0డ్రైన రావణు(డు ప్రక్యాభ్యానరోషంబునన్‌ చగ నీవోక్చితి దావి బంధుజన మూర్ధంబుల్‌ (వ్రకంపింషృవ్య ర్రగతిన్‌ వీదురవస్టంగంచు. ధనువున్‌ దాల్బున్‌ ప్రియప్రాజుం డీ జగతినొరాము(డె” (పేమకుందగు నచాచారంబుబా వెం, బియా?

ఇ-దు “రాముడు” అనుపవము సాహ్మవైక వరత్నాది వ్యంగ్యాభి నంకఏమిత వాచ్యమగు వ్యంజకము. విధామతి :-.- రావదాండు రతస్ప్వరధావులర గులచేతనే కూరుడ్సు మజియు నలంస్యుశాసమడనను దుర్మదరము గలవారు, అట్టి గర్వాంధు.డగు రానణివి లెక్కింవక అవరోరనుందకి నపావి సనన్నిరియండే వీవు తిరన్క్నరించితివి కావునంగోోధాంధుం కగు నతండు గోవాయాజ్టి వింకెన్వండువు గూడ విల్లుల్లం ఘువలాడి”దవు నలిప్పాయమున వీశిరం కర్తన మొనర్పున యాతవి చితృవృత్సి

6

కదికమే యగుచున్నదిి భయంకరనుగు సిజి శకః కర్తన నమయమున సీ నేత విస్ఫారత (వికాసము) గావి ముఖ ప్రిపాదమ.గాని రవంతయు దరగలేదు, కుల శ్రీ జనమంతయు (మా శానకియెంత రీరురాణు అసు తలంవున) తలలెత్తుకొని తిరుగునెట్లు నీనా రః కర్తనమమ మహోత్సవమువలి :ర్వికారవై సహించితివి, ఇట్లు (మా9ర న్వభావుండ సలవలన రావణు,డును) ఉత్తమ వ్వభావవఫఖటవలన్‌ సీవును సముచితమగు విధమున( ఐ0వర్తించితిరి పాహవైక స్వలావుండనగు నేము మాకిమే ఉచిత వివర్తకు;డను కాంజాలనైలివి, మర్దనుర్ధారణ ప్రయోజనము వివృలమైనది, రాజ్యళ)ష్టుండ నగుటచే నాదనర్య్యాపారమునకు ప్రథమ పిమో అనమగు రాజ్య రక్షణము నిరవకా!క్కళమైనడి, (రాజ్యము రకీంచుట కవకొశము లేక సోయినది,) ద్వితీయ పొయోజనమగు కళతం మాఠ రతణమును గూడ జేనకొనంకాల నైతిని, తుదకు వీశరః కర్తనమును జూచుచు నూరకుండిన వాండవగు వేను తృతీయ ప్రయోజనమగు విజ జీఏత రక్షణమును మాత్రమే కొవించు?ను ప్వార్భపరుండనైకిని, ఇంతకంల ననుచిత ముందునా? ఆనీ కాత్సర్యము, “సాహ ఖైకరనుండను (పొరువపంకు(డము నత్యసంధు(డను (రావణువి(ఆంపీ విన్ను€ డిరుగం దీసీకొని వచ్చుటకు వత్యమగు చరితిజ్ఞ నొనర్చినవాండను) ఉచితకొరిని (ఉచికమగు నీకా పోణ రశణము నొనర్చందగిన వాడను) అగు నేను నిరువ మానమగు సొహనమును విదగ్గించి నేనానర్సిన పుతిజ్ఞను నత్యమగునట్లు వంధించుటకు అనుచితమగునాత్మ జీవితరతణము నుపేకంని హృదథేళ్వరివగు సీప్రొణ రశీణమును గావింఎుట సముచితము”” అని యిందలి భానము నెటుంగు నది, ఇందు “రాము.(డుి” ఆగు పదముబే(దెబునంబడు నర్థము, ఆశమ సాహన రమఃడ్కు నళ్మసంధుండు ఉచితకొర్కి ఇత్యాద్యర్థాంతరమున (న్యంగ్యమున) వంక మిక మగుచున్నది, ((చేర్చందిడుడున్నది) కావున నిందున్న “రాముడు అమవదము అర్జాంతర సంకంమితవాచ్యధ్వనికి వ్యంజకముగానే తత్పద్య3విచే( జ్రంయు క్తఘవి గొహించునది

“సాహ వైక పరత్సాడి” అని వృత్తియందు(గల ఆకిళబ్దముచే కాప్పురుషాది థర్మ పర్మిగహము (కావురువుండగు ఇత్యాది విశేషణములు గల “*రామండు అని) గ్రహింపవలయును అవి ఒకానొకనిచే వ్యాభ్యానింపఐడనది, కావి ఆవియుక్రము కాదు, కాపురుషునకు (దుష్టునకు) సిజజీనిత రజి వయోజనకమగు ధివర్థారణ మే యు చితముగదాః ఇచ్చటి యర్దాంతరము, *కాశతరత్పమని ప్రదీవకారుండును ౨వ స్నీేహవశ్వమని చకివర్తియు(4, *బుకువకార పరాజ్మఖత్వ' మని భట గోపాజ(డును వచించిరి (అని బాల్యవియ 192 పేజి)

౯7 గ[ఇవట వ్యంగ్యకుగు నరము కాతరుంయి? అనువదియని సఏదీవకారుం

డును వైతవన వ్నేహవంళుండమనది యని చకివర్తియుు ప్పరునకొర వరాబ్యుఖు డమనది యని భట్టగోపాయ6డుము వ్యాఖ్యా నించియున్నారు. అని బాలప్రియా వాఖ్య (102పిజి) చెప్పుచున్నది, సాహవైకరనుడైనను కొళరుండున్సు స్వార్ధముచేనంధు€ డగువా/దువ్కఅఆవివేకియి అగుంాముండు”” అమనర్ధము నిచట గ్యొహింవవలయునని ధీదితి వ్యాఖ్య చెప్పుచున్నది కూూరుండగు రావణుండు తన కుచితమగు నిఠతమున+ జేనెను, పంాక్విమశాలియగు (వివేకవంకుండగు) రొముంయ ళన కుచితమగు విధ మువంజేయడయ్యెను అని చెష్పుటయే యుచితముగా నున్నది, పాహనైకరనుః తైనను భయసనడినవాండ్కు స్వార్థాంధుండు అవివేకి, అగు రామునకు నిజజీవిత రడి వొయోజనకమగు ధనుర్ధాణ ముచితమే యగుమ్మ కావున ధీధితిన్యాఖ్యయందు( దెబపంబడీన విభమున వృంగ్యార్థమునందు “రా మిపవనాచ్య సంక్రమణము కొ(జొల డవి తోంచెడిని, అశ్లే కాతరుండగు రామునికిగాన్మి కవట న్నేహవంఠుండగు రాము నతంగావ్తి పౌరుష కూన్యుండగు రామునకుంగావి * ఆత్మ ప్రొాణపరాయణత్వము *” యుక్త మేయగును, కాంగా “విదీవి) కొరాదుల యధిపాయములుగూడ నయుక్త్మ ములే యగున, కావృన లోచనోక్తమగు నర్ధాంరమే సయుక్తికముగ నున్నట్లు గ్రహించువతి కోస్రియా””. శబ్ద మాతమే యిపుడుమిగిలియున్నడి, (వియాశబ్ద వ్రవృత్తికి హేశునగు పేమ పూర్వోక్త విధమున ననౌచిత్య కళంకితమే మైనదని భావము, కొవ్సన విచట విట్లు సంభానితమగు స్రియామరణము- ఆలందిన విభావము, ప్రియా సంలంధియగు నసాధారణ కర్మాది న్మరణము-ఉద్ధీనన విబాసము -ఠద్యోగ ము చేత రాముని యందలి కరుణము-పిన్పుటీకృతము,

మూః అర్హాంతర సంకిమిత వాచ్యధ్వని-పదముచే( (బైకా శింపజేయంబడుట కింకొఠ యుదాహరణము :---

నీ ఇన్తై! శళివింబమును లోకమెల్ల నామె

చెక్కిలికి సాటిగా ఏివక్షించు చుండు;

చత్య మరసిన-నిర్భాగ్య చకఏవర్తి

మైన చందుండు-చందు94డే యగునుగా దెః।

ఇచ్చట ద్వితీయమగు “చందు)ండే” అనువడము అర్జాంతర సంకఏమిత వాచ్యము,

వుభామతి ;--- ఇది నాయికా విళంసా వరనుగు నొకానొళ పొ్రొొక్ళళ

కోకమన కాంధ్రీకృతి రూవము, అపాాక్ళత ల్లోకమిల్లున్నద్నె

8

ఏమేఅజణో శిస్పాడేఉ కవోలోవమాఇ కనివిమృక్‌

పరమతక్థనిఆకేఉణ దన్టోచన్లో వివరా ఓ

ఇందు చివరనున్న ద్వితీయచంద9 నదము మాత్రమే అర్థాంకర సంక్రమిత వాచ్య వ్యంజకముగా నుదాహరింపంబడినది, కొని యిందఠి పదములన్ని య లగూడ అర్థాంతర నంకిమికములం వాద్యములు గలవగుచు! దద్ధ్వవి వ్యంజకనము లగు చున్నవి

ఇందలి న్యంగ్యముల”గ నర్ధాంతరములతో వాచ్య మెట్లు సంకిమించునదియు క్రింది యర్థనిర్వచనముచే నెజుంగునది, ఇస్టేజు ఆవివేకముచే గుడ్జిదై (యుక్తా యుక్త విదారణరేన్నిదై) ఈ విధమునన్నే లోకము + ఎల్లర్‌ జ వివేకనంతు(డొక్కం డును లేక లోళవనద్ధిచే గతానుగతికమై యున్నలోకమంకయు ( ఈజనమంత యు) శఈళవిందిమును = కలంకవ్యాజు జిహ్మీకృతమగుటచే నవమాధమై ఆనునోహర ముఖ చుండలముతోంగూడ నుపమించుట కన ర్షమగు చంది వీంబముమ్కు ఆమె: ఆసా ధారణ గుణ గణ మవార్చిళరీర భంగిమముగల ఆ (స్కృతిదథ నికాశిత మగు) రమణియొక్క, చెక్కి€కిన్‌ == నివ్వ్యాజలావణ్య సర్వస్వమాకమున్ను ముఖమధ్య వర్తియు ్యపథానభూతమును (అనిర్వచనీయ మును) నగు కపోలతలము;కు (ముఖము నకుంగూడగాద్యు శళినిందిముకం' టె నుత్హృృష్టమప వస్తువును ఆమె చిక్కిలి కువ మూననుగా€ జెప్పందగువని భావము. సా “గాన్‌. పేరెత్తుటకుంగూడ వీలులేని చంద్ర బింవిమంనకు తిద్రవుణీ కపోలతలముతోడి సొద్భిశ్యము-పరిహాప పాతిమసి భావము, వివమీంచుచుండున్‌ = సాదృళ్యకథవము ఆయా వక్తలకు సంబంధించిన యలిప్రాయానుగథ వివశయేగాని వాస్తవికిము గాదని భావము=విర్భాగ్య చక వర్తిజ= కృపైళక భాజనము (కనికరము(జూపథదగిన ఎడు) (శాలింగొనందగిన దుర దృష్టవంశులలో ముఖ్యుడు) ఆగు చందు9పంచందుుం దే; (చందుండు +ఏజా కీయము గలవాండ్కా మాలిన్యము గలవాండ్కు విలానము లేనివాడు అగుచంగద్రుండేః ఇందు రెంతనదగు చందు9ండు అనుపదము (రెండుమార్లుచ్చరించందిడుటవలన వువరుక్తమగుటవలన ఉవనన్నము కొనేరదు, కావున తశ్చదవాచ్యము త్య చోషము గలవాండు (చల్లనివాండు) కళంకము గలవా4రుు విలాసము లేనివాండ్యు ఇళ్యాద్యర్థమనందు నంకృమించిోోఏమియు కాంతలేనివాండ్రుఅసవ్యామగురూపము గలవాడు ఇంచుకయు: దృపప్తివి గలిగంవవివాండు కంచుకయు నాదరింప(దగవి వాండ్కు” అను (ప్రయోజన వంతమగు వ్యంగ్యార్థమునకు వ్యంజకమగుటవలన అర్భాంతర సరిక0ిమీత వార్యధ్వనిం-నదపికాళిత మగుట వీద్ధించుచున్నచి” ఆవి అవ ధానటీక చెప్పుచున్నది, (109 సేత

& మూలము :--- ఇట్లు వథమభేద ((ఆవివక్షితవాచ్య (ప్రకార) ములు రెండును పద్మసకాశకము లెట్టగునదియు నుదారించి, యిన డపి వాక్య ప్రికాశకము లెట్లగునదియు నుదాహరించుచున్నా6డు. ఆవివక్షితవాచ్య సంబంధియగుచు-ఆత్యంత తిరస్కృతరూప మగు ధ్వని భేదము-వాక్యముచే/ బికాశింపండేయంబడుటకదాహర ణము -భగవర్గీతయందు ద్వితీయాధ్యాయమున --- యానిశా సర్వభూతానాం తస్యాంజాగర్తి నంయమీ యస్యాం జొగర్ని భూతాని సానిళా పళ్యతో మునే।4 గీ॥ అఖిల భూతంబులకు నిళ (రాత్రి) యైన డేదొ అందె మేల్కొను సంయమి యైన వాండు భూతములు జాగరూకత( టొందునెందు నదియె నిళయగు౯ గనుఃగొనునట్టి మునికి॥ మీ6ది వాక్యమున నిశార్థము గాని,జాగరణార్ధ ముగానియేదియు వివక్షింపంబడినదికాదు ఇంకేమనిన :-- సంయమి (ముని త త్ర్యజ్ఞానము నందవహితు(డగుటయు, (అవధానము గల్గీయుండు టయు,) తిత్తేతరమునందు (జీవ-బ్ర)హ్మ-భేదదృష్టి రూపమగు. సంసారమందు). పరాజ్యుఖుండసటయు.(, బితిపాదింప(బిడినది. కావున దిరస్కృృత వాచ్యమగు నీవాక్య మిచట నర్జాంతర వ్యంజక మగుచున్నది. వభామకి ౩-- భగనన్గీకాగతమగు వీవాక్య మువదేశనరనుకానలయును, పగటియందు సమస్త ప్రొఖథుణను మేల్కొనునట్లు సంయమి - ఠాతియఃడు మేర్కొన వలయును, (ప్రాణులు ర్యాశియందునలె నంయమి-సగటీయందు. స్వాదింప నలయును, అను వీవిథళమగు నర్థము పష్రికృతోపదేళ యోగ్యనము కానేరదు, కావున వాధికమగు స్వార్థముగల వంది వాళ్ళము “సంయమీిో లోకో త్తరు డసటచే. కత్త్వదృష్టేయందే. నివగ్నుండగుచుండుననియ్యు. మిధ్యాదృష్టియందు( బరాజ్మాఖుండగు చుండుననియు, ద్వవింసంజేయ చున్నది, పూర్వపకీ-భూతములన్నియు. విద్రించునప్పడు సంయమి మేల్కానుట యవనన్నము కానేరదు, అఖిల భూతముల (స్రాణుల) యందును సంయమిహాడ

10 చేరి యున్నా4డు, కావున “అలిల భూతంబులకు నిళమైనడేదో “*తందె మేల్కొని” అమచోటనున్న ఆభిల కబ్దము బాధితమగు స్వార్ధము గలదగుటశలన ననుపసన్నమై పూర్వోక్తవగు నర్థము నాకేసించును, కొవున విచట ధ్వని లేదు నిగ్ధాంచి-ఆవళ్యకతచేత ఇచటనున్న అఖిల శబ్దము సంయమి వ్యతిరిక్తము లగు సమస్త ప్రాణులను దెల్సను, గావున దానిచే. బూర్వోక్తృమగు వ్యంగ్యము ఆ నివ్మరింవంబిగనేరదని గహించునది, వివ్కోది ప్రావరాంళమళ€గు చఠర్షశ [(బొవ్మా, పాంజా ప్రత్య, ఐందళ్యి పితరి గాంధర్వ యాక్క్క్య రాక్షస, వైళాచభేదమచే వష్టవిభమగు ,దైవమ్కు ఏక విథమగు మానుషమ్ము వళ్ళు వజ్కీ సర్ప కీట, స్థావర, భేధమువలని. ఇంచనిర తిర్యగ్యోవి సంబంధియనగ్సు]) భూళములకున్సు ఏత శ్ర్వదృష్టి నిశయో (వ్యామోవా అననియో) దావియందే సంయమీ మేల్కొనుచున్నాడుు అనంగా ఈతత్త్వ జ్ఞాన మెట్లు పొందనగునని తళ్చాాప్తి సాధననుగు యోగాదికము నన్వేషించు చుండునవి భావము. వాఃడే సంయమి, ఎవడైనను విషయమ.లను త్యజించినంత మాళ)ిము ననే సంయమి కాంశాలండు. సర్వభూత మోహివియగు. నిశయే యవిద్యం కొవున నందే *ోమేల్కొనున్‌'” ఆమదావికి *ఆ విద్యయందే సంయమి “*మేల్చా నుమ” ఆవి మైనకు చెవ్సవచ్చును, ఈయవిద్య నెట్లు విడువవలయునని విమ ర్థించుటయే మేలుకొనుట, “భూతములు జొగరూకత( బొందునెందున్‌ ' == ఏమిధా్య్‌ చృష్టియందు (ఆవిద్యయందును తక్కార్యనుగు _ద్వైతభేద ప్రిపంచమునందును) ఈ భూతములు (ప్రాణులు) మిక్కిలిగా మేల్కొని ఇ= తెలినికొవియండునో ఆమిధ్యాదృష్టి (అవిద్యా పువంచదృష్ట్రి *వరిదృ్మళ్ళ్య మూనమగు నీలోకమంతయు " బిహ్మమే” అని తత్త్వద్రన్టయగు మవిక్కి విశయగున్‌ ఆ రాశ్తోయగును = ఆ స్రిటోధ వివషయమగును ఆతడు అవిద్యా వివంచ వివృత్తి క్రొాతకొండు. అతః డిట్ల లోకోత్తరాగార వ్యవస్థితుండై చూచుచుండుటవలన బఐహిష్మరణవృ త్తియు మననము చేయుటవలన ఆంతఃకరణ వ)వృత్మియు చరితార్థమగుటుండును. తది ఈరు(ఉిన్వండును ఇట్లు చూడడు, తల(ప(డుం కావున సానవుండు ళర్త్వద్యుష్టి వరాయణ.(డు కావలయునని తాత్పర్యము. దీవి ఫలిత మేమనిన ;-- “కమణంగొనునట్టి” అనపదమున్తు “ముని కిన్‌” అను పదమును స్వార్ధిమనందే విశుమింవక పూర్వోక్తమగు వ్యంగ్యము నందే విశుమించుచుండును, “ఏదొ” *ఆంది ఎందు” *ఆదియె” ఆమననికూడ ప్వతంళార్ధ జోధకములు కాక అర్జాంతరమగు న్యంగ్యార్థమానందు. సంక్రమించిన వాద్యార్థము గలవియే యగుచున్నవి, కొంగా ఇందలి సదసమూసహమంఠతయ్యు ఇట్లాళ్యాశ నహాయనున న్యంగ్యవరమే యగువవి తెలియునద, (లోచనము)

క మూలము :... అర్జాంతర సంక్రమిత వాచ్యమగు ఆ యవివక్షిత వాచ్యధ్వనియే వాక్యముచేత (ప్రకాశింపంచేయంబడుటకు ఉదాహరణము :.. కం కొందథికి విషమయంబగు( గొందతికిలనమృతమయనుగునుకాలము, తా( గొందటికి విషామృతమగు+ గొందథి కవిషామృతంబగుచునుండు(గదాః స్రభామతి -... న్వశర్మార్జితమగు దుఃఖము నమభవించుచున్న యొకానొక వ్యక్తి-మీ6ది వాళ్ళను ననుచున్నాండు “లావణ్యము” మొదలగు బ్దములకు-ఛాయతిశయాద్యర్థమునందు. (కొం త్యశిశయాదులయందు) వలె మీది పద్యమునందలి విషళబ్దమునకు దుఃఖ సొధనకు నందును అమృత శద్దమువకు నుఖసాధనమునందును విరూఢ లక్షణ నంగీకరింప వలయును, | కౌలము-పాపాత్ములకు కొందటికి లేక్క ఆత్యంతమగు వివేకము గలవారికి కొందటిక-దుఃంఅసొరనమళకుమగుచుండుమ్మ ఆకాలసే =కొందలు పుణ్యార్ములకు లేళ పేమియు వివేకములేవివారికి నుల పాధనమయవగు చుండుమ, ఆదియే-ప్తణ్యపాపమిళ9 కర్మయుక్తులకు. కొందజీకి, లేక వివేక అవివేక మీళ౦చిత్తలగు కొందటికి-దుఃఖ-సుఖోభయ సాధనమయమగు చుండును, అదియే-కౌందణు మూఢపొాయులళు, లేక - ధారా ప్రొఫప్తయోగలూమి కారూఢులగు మహాయోగులగు కొందటికిందుఃల-సుఖ-ఉభయసాధనరహితమగు చుండును, అయా వ్యక్తులకిట్ల -కాలము గడచువని ననున్వయించుకొనునది, *ళవేపంచేదు-వెలగతీవొ ఆనుచోటనువలె-ఈ నద్యమునందున్న - విషం ఆమృతవదములు=ళాపణ్యాది వదములవలెనే నిరూఢ లక్షణరూపతచేత కుఃఅాసుత పారనములయ.దు వర్తించున్ను అఆయినన.ఈ సదములు-దుఃఖసారనము-నుఖ వాధనము-అను-స్వార్ధమామునం దే వశమింసక్క దుఃఖసాధనముచేత పాధ్యమగు చుఃఖమునందును, నులపొధనముచేత పాధ్యమగు మఖభిమునందును, సర్యవపానవః వాందును, సాధనములువేక సొధ్యములగు నుఖదుఃఖములు కలగవు, కౌవున ఆపాధనముణు కూడ వర్వథా-అవివకీతనములు కౌవు (వివకలేకుండుటపలన తిర న్యృతములు కొవని భావము) “కొందటికి అమివడము-ఆ కొందణు-ఎట్టి విశేవ

క్షేవ్ల ధర్మము గలవ్నారై యున్నదియు తెజుపుటలేదు, కొపున (+జ్టాక విశేష ధల్య- వచ్చిన్నమగు) ఆ *కొందళజికిన' అమ వదముకూొడ- విషామృత వడములవ లె- ఇ శే పాపాక్కులు- వుణ్యాళ్ములు- ఇత్కాది-అర్ధ విశేషములందు సంకిమించుచున్నదని యు, “కాలము అననది సర్వవ్యవహారములయందుకు నంక0మించుచున్నదవియు వెజబుంగునద్సీ మూలిము :-... మీది యుదాహరణవాక్యమునందు విషా మృత శద్దములు-దుఃఖసుఖరూప సంక్రమత వాచ్యములగా వ్యవ హతింపంబిడయున్నవి. కావున ఆవివకితవాచ్యధ్వని పిభేదమగు అర్హ్జాంతర సంక0మిత వాచ్యధ్వనికి-ఇచట వాక్యమే-న్యంజక మగు చున్నది. వ్రాభోమతి ;... కొందటికీన్‌, కాలము-ఇళ్యాది పదములుగూడ-ఆర్థాంతర మగు పాపాత్ములు ఇత్యాది వ్యంగ్యార్థమునండు నంకిమించు;వియగు వాచ్యార్థము లను గలిగియుండుట వలన ఆవికూడ-అర్ధ్థాంతర సం"9మితవబచ్య ధ్వవికి-ఉదాహర ఇఅమ్ములై యున్నవి, వృత్తికారుండు విషామృత ళబ్ధవాచ్యనుణు మాత్రమే వ్యంగ్యా భ్రమానందు నంక్రిమిండనిమట ఉవలకీణార్థమి మాత్రమే ఆసి గ్రొహించునది, దుఃఖంనుఖ-వికేషమిచట వ్యంగ్యము, విషానృుశములు తక్సాధనములు, దుఃఖ నుఖ సాధనార్ధకములగు నిషావృత ₹ద్దివణలిచట స్వనాధ్యి దుఃఖ సుఖ విశేష రూపమగు నర్జాంతరమగు వ్యంగ్యమునందు సం్యకమించుటనలన- ఈ పద్యము అర్జాంశర సంకిమిఠ వాద్యధ్వనికి ఉదాహరణ మగుచున్నదవి తెలియునది, రీతి ఇల్లు చెన్పుచున్నని :== అర్ధము వ్యంగ్యమునంచు వంక్రమించాట కుదురదు, కొవున నిది అర్థాంతరమనందు సంక0ిమించు నదియగు వాచ్యముగల ఛ్వనికి (ఆర్జాంతక సంక్రమిత వాచ్యర్వవికి)ి ఉదాహరణమగునా? కాదా? అని విదారించనలనియున్నద్సి కాంగ్యా ఇడి-అత్యంకతిర నృత వాచ్యధ్వనికి-ఉదాహరణమయనుటయే సటిగతీ మనితోంచెడిని (పే 185) ఈ యభిప్రాయము-సంగతముకాడు, టొాల్మవియ ఏమను చున్నదో చూడుడు! + నిందిము-విషమ: -కపీథ్టము -ఆమృతము- ఇత్యాది వయోగములయందు నిరూఢ లక్షటిచేశ్క నింజమ్సు డుఖసాధనమ్ము కవిద్ధముు నుఖసాధనము-అను నర్ధమే అచట వివకీంవందిడును, ప్రకృతమునందో, కాలము -కొంగటికింగ $ఖమయముగమ్మ కొందటికి సుఖమయముగమ్‌ గడచును, అను నర్టము వివగడీంపింణడుటవలన వివ వరమునకు కించిత్‌ సాధననుగు దుఃఖమునందున్తు అమృ్మతవదమునకు కించిత్‌

క్రి సాధ3కమగు నుఠమునందును లక్షణ వివర్తించును, దుఃఖంసుఖవిశేషము-వ్యంగ్య మగుచండున్ను విషామృతముఇ సాధనములుగా భానించుచుండుటవలన నిదట ఆర్జాంతర సంకరిమిళ వాచ్యతకూడ విద్ధించును. (206 సేజ్‌

మూలము; అవ :-- ఇట్లు కారకయందలి (వథమార్ధ్థము చేత అక్షితమగు (పకార చతుష్కము నుదాహరించి,ద్వితీ మార్ధము చేత స్వీకృళఠమగు (వ్రకారషట్కమును కిమముగా నుదాహరించు చున్నా(డు.

[దాన ధర్మమునందు మిక్కిలి యాసక్తి గలిగిన ఒకానొక దరిదుండు-దానము నొనర్చుటప ళక్తిలేక నిర్విణ్ణుండ్డై యమ చున్నా(డు.]

వినక్షితాన్య సరవాచ్య (ప్రభేవమగు ఆనురణన (సంలక్ష) రూవ వ్యంగ్యసంబంధి శద్దిళ క్తుదృవధ్వని (వభేదము-పదముచేశ పికాళశింపంజేయంబడుటకుదా :---

చం॥ ధనములొనంగి అర్జి ఆగతా స్వమనోరథ పూరణంబుంగూ

రృునియతి(జేర్పకున్న,నె కొత్రోవను సాంద్రవినిర్మలాంబుపూ

ర్షనుత జలాశయంబుగనొ,నచ్నుజడాకృతి నూకి/గానొ, తా

సను గుణమైనరీతినకటా: విధియేల సృజింపండయ్యెనో?

మీది పద్యమునందు “జడాకృతి” అనుపదమును నిర్విజ్జుడగు

వక్న (దర్శిదు(డు) ఆత్మ సమానాధి కరణముగాాఅనంగా, అభేద

సంబంధముచేత తనకే విశకేషణముగా పియోగించి యున్నాండు,

ఆపదము-ఆనురణనరూపమై (సంలత్యకుమమై) స్వశక్తి చేత,ఆన+

గా, వ్యంజనావ్యాపారముచేత కూపసమానాధికరణత్వమును దొందు

చున్నది. ఆభేద సంబంధముచేత నూతికింగూడ విశేషసణముగా6 జేయంబడుచువ్నది.

వ్రభామతి :--* జడాకృతిఆనుసవమునకు “శీతల జలాకృ8ి' "అనియు

46వి వేక కూన్య-అచేఠన స్వరూపము” అనియు లిండర్ధములున్నవి, కొవువో+జలా

కేక కృళిన్‌*” (జడాకృతినొ) అను 'సదమును-విషబణ్ణు(రగు దరిదివక్త “కి.కర్తవ్యళా, మూఢుండను” అను నర్ధమున ప్రయోగించెను, కావున ఈయర్థమునందే అఖిత నియంతితమా కొ6గ్భా నటువిమ్మట (వాచ్యార్థోవస్థికి కలిగిన పిమ్మట) సీ వదమా నవి శీఠలమగు (శీతలజలయోగముచేత వరోనకొరనమర్థమగు ) లేక్క వివేశ రహిత మగుటచే నంకావ-నిర్వేదహన్యమగ్యు మాతివిగానో విధి-వన్నేల న్మజింపండియ్యెనో అనునర్టము అభిఖా మూలంమగు వ్యంజనచేతందీనికొని రాందిడుచున్న ది,

కావున శబ్దకక్సీ మూలమగు సంలత్ష్య్య కమ వ్కంగ్యిధ్వని-వవనికాకిత మగుటకిడి యుదానారణమగువన్నది, గంట వాయించునప్పడు కలు%ఇ మొదటి ద్వని ననుసరించి ఆనించు తరువాతి ధ్యనినరె నిచబ వాన్యార్థబోధమః కలిగిన వెంటనే ధ్వన్యమానమగు నర్థసు న్ఫురింవ(జేయ(బడుబవలన నిది కబ్బ క్తి మూల మగు నమరణన ధ్వనియని చె్పందిషుచున్నది,

**ఆచేతనమగుటవలన సంకాస విర్వేదము లెజు(గక-*అర్జిజనుల మనో రథములను బూరీంవలేకలోయితినే” అను విషాదము నమకవింనని కూవమనుగా వైనను విధినన్ని సృజించి యుండిన యెడల నాకిట్రి దుఃఖము కలాగకుండెడిది” ఆని వక్షృగతిమగు దుఃభాతిరేకము-ఇందలి జడసదముచే ధ్వనింవ(జేయనిడు చున్నది, శ్‌

“ధననులుి అనుచోనున్న బహంవచనముచే యాచకుల యలీన్షముల కను జొనములగు వస్తువుల నానాత్వమున్కు “జనకా ఆనుటచే నర్ధిజన బాహుళ్యమున్సు విరి కబ్దముచేంవన య న్వతంతితయ్యు “వినిర్మలాంబు పూర్ణ ళబ్దముచే లోకోపకార కత్వమును సూదింప(బగుచున్నవి,

మార్గసమీవమునందుండి బాటసారుఐ జవకరించుటకుందగిన తేటనీకగల ఠతటాకమేకాక్క, చేది ఆ9డ్కు లేనియెడిల పరులకుపకరింపని దైనన్కు చల్లని నీరు గలి కూనము హాడ (ఏమిచేయవలయునో తెలియని) వాకంట సార్థక జన్మ వంఠతమే యను నభిప్రాయమును స్ఫురింసంజేయుచ్చు. దాన వరాయయణు(ండయినను చారిద్యుముచేత దానము నొనర్పుట కళక్తుండగు వీవక్తక (గలిగిన విర్వేదాతళయ మును శద్దిళ క్తీచేత ధ్వవింవ( జే యు£ఓ వలన్క శబ్ద ళక్తి మూలమగు నంలత్ష్య క్రమ వ్యంగ్యధ్వనికిచట వ్యంజకనుగునది ముఖ్యముగా “జగాకృతి' అనుపఎమే యసి గ్రిహింవవలయున్కు

మూలము :. అదియే అనంగా సంలత్య కము న్యంగ్య మగు శళద్ది ళక్తుదృవ ధ్వనియే-వాక్యముచేతంబికాళింపంజేయ(బకు టకు హర్షచరితుమునందలి సింహనాద వాక్యములుదాహరణము,

కేర్‌ “శ మహా(పళశయము వ్రవర్తిల్లంగా, ధరణీ ధారణము కొట కిప్పుడు నీవు శేషుండవై యున్నావు” ఈవాక్యము -ఆనురణనరూపనుగు నర్పాంతరము(వ్యంగ్యము)ను బ్బ శక్తిచేత స్పష్టమాగానే [వకాశింపంజేయుచున్నది గదాః వ్రభామతి ;- ఈ = ఇట్టి = తండ్రియగు స్రభాకర వర్ణనుండును, జ్యేష్ట భ్రాతయసు ((పెద్దన్నయగు) రాజ్మవర్థవమండును చనిపోవుటయన్సు మహ -(+ఆ పొశయముజణళోళకొారణనగు మత్పవనాళము (గొప్పతిపాయము) (వవ ర్తిల్లింగా 2 నంభవింప[గ్యా ధరణీ ధారణము కొజకున్‌ = రాజ్యభారమును వహించుట (మో యుట్రి కొజక్కు సీవ్వు శేషుండవైజుమిగిలినవాడవై యున్నావు, అతు (పొకరణీక మగు వాక్యార్థలోరము కలిగిన విన్మట, అలిలామూలమగు వ్యంజనచే “*ఇట్టి "ఘోరమగు కల్పాంతము సంభవించ6గా ((రిగ్గజముబు వైతము పలీనములుకొ (గా) ధరాపీఠభారమును మోయుటకు సీవే శేమండపై (నాగరాజవై) యున్నావా ఆను నర్థాంతిరము (వ్యంగ్యార్థము) వుళ్యాయిత మగుచున్నద్మి అన్సుడీ యర్థముణ 'రెండింటికివి ఉవమానోస మేయలావముకూడ వ్యంజింన దేయ4విడుచున్నద్కి శేషునివలె సీషథారణముకొఅకు శిష్యమాణుండవని ఇట్లిం చుసమాలంకారము ద్వన్య్మమానమని గ్రహించునది, వొళయాద్యనేకవద సాపేశమగుటచేత నీధ్వవించాక్క (వకాశితమగుదున్నది ఇది కబ్దళక్నిచేర నుద్భ్చూతమగుబవఐనమ, ఆనురణన రూసమగుటపలఫన్సు శబ్దళ క్రమూలాన రణనధ్వన్యుదాహగ ణ మగుచున్నది, మూలము ;-- కవిపౌం9ఢోక్తి మాతినిష్పన్న శరీరవమగు నడియే (వివకితాన్య పరవాచ్యధ్వవియే) ఆర్థళక్త్యదృవమగు ప్రలే దమునందు పద పికొశిత మగుటకుదా :--- సవర నేనకృక ము-పా9కృత భాషారూసకము-ఆగు హరి విజయము నందలి పద్యము, గ౪ చారుచూతాంకురావతంసము, మహోత్స వోపగమ మనోహర సురామోదయుతము శ్రిికరంబు, వసంతలక్మీముఖంబు నొసంగకన్నను గ్రహియించెలగునుమళరు(డు॥

16

మీది పద్గమునందు కునుమశరు(డు (మన్మధుండ) (ఆమె)- ఒనంగకున్నను వసంతలక్షీముఖమును గొహించెను. అను (నవోఢా సంబంధియగు) నీయవస్ట నెజింగించు “ఒసంగకున్నను” ఆనుపదము కునుమబాణుడను కాముకు(డు కొవించిన వనంతలక్ష్మీ ముఖ గ్రొహణరూసమగు ఐలాత్కారమును అర్జళక్తి చేతిబ)కా శింపంజేయుచున్నది.

వొభామతి :.. ముఖమనంగా పొరంభము ముఖముకూడ నర్ధమనును కావున వనంకఠబుళు పొొరంభమునుడు కాముడు చిత్తము నాాక్షేపించు (నా ర్లిందు) నన వీయర్ణము-ళవిపొఢోక్తిచేత నర్ధాంతర వ్యంజకముగా(జేయ(దిడుచున్న ది,

చారు చూత. అంపర , ఆవతంసము = 1 అవతంనము (కర్ణభూషణము) వంటి చూకాంకురము గలది 2 అందమగు రసాలనుంజరియే కర్షపూరముగా౬ గలది

మహోత్సనోవగమ్మ మనోవార నుర+ ఆమోదరయుతము ఇ మహార్షమగు నుత్సవవినరముచే మనన్నును పహారించు మన్కదదేపునియొక్క చమక్కారము గలది, గొవృదగు మళ్చవపాా వివలె మనోహరమగు మద్యముయొక్క .సొరభము పంటి సౌరభముతోంయాడినది (అగు) వనంళలడ్మ్మీ ముఖ-లున్‌ =వసంతళోత యక్క పార్తిరంభ్‌మును (నపంతబుతు (ప్రారంభమును) *“ఎసంతలక్ష్మి”” అను వవోఢయగు (కొత్త పెండ్లి కూతురగ్య) నాయికయొక్క ముఖమును ఒనంగ కున్నను = ససంకారంభము కలుగకున్నమ్మ సిగ్గుచేత ఆమె తన్నత(రు చుంలెంచుట కంగీకరించి యర్పింపకన్నమగూడ్య కుసుమళరుంరు == పుష్పంణుండప మన్కు ధు(డ్చు ఈసుమళరు (డను నాయకుండ్కు గగ్గిహియించెన్‌ ఇ ఉద్దీవింప6జే వెను (ఇలా త్యారమున) ముద్దాడెను,

కనుమళరు(డను కాముకునిచే;జేయ(బడిన వనంతలక్మీముబ-విలార్లోహూణ రూవనగు వ్యంగ్యము-కవిపొంఢో క్తి మాతనిష్పన్న శరీరము, *ఒన౯తన్ననుి అనువదము ముద్ధరాలగు వనసంతలడ్మీయొక్కలజ్జానస్థన నూచించుచ్చు మీది న్యంగ్యార్ధమునకు వ్యంజకమగుచున్నది,

కొత్త సెండ్లికూతురగు వసంకలడ్మీయను నాయికయొక్క - చూకాంకురాన తంసమ్సు మహోత్సవపాాప్రినలె మనోహరము, మడిరాసౌరఠయుక్తము-అగు ముఖము-కనుమళరు(డను నాయజునిచే బలాక్కారమున గి్రిహింవ(విదుదున్నది అను ఫీయర్థము సమాసోక్ష్యలంకొర రూవముగుచున్నది,

క్షే?

(**వానంతిక శోధారంభముకందే కాముడు వరాశిమించి*నమ వాచ్యార్థము వలన్మ వివంచము నందనంగుండొనర్చిన ఐలాక్కారము-ఒన6గకున్నను, అను పదముయొత్క మహిమచే ర్వనితమై పొందుమవిరొనురలి స్త్రీముఖ సంబ నాది వివృత్తిని న్పురించంజేయుచున్నదని అవధాన టీక,)

లోచనము ;--- కవినిబద్ధ-వక్షృ-పొఢోక్తి ళరీరార్థళక్త్యుదృవమగు ధ్వనిం వదముచేతప్కు వాశ్యముచేతన్తు స్రకాశంవంజేయంబడుఐకు రెండుదాహరణము లీయంబడవలనియున్నన్కు వూర్యోక్త కారికయ.దు “*ఆన్య ...ప్రొఢోక్తిమాతి నిష్మన్న చేహ మన న్వఠన్సంళభంయని” అని మాక్రమే వెప్ప(ఎడుటచేక వీచే నవికూడ గ్రహింవందిడినవను వలిప్రాయమున నుదాహరింస(బడవమ్మ్యొును,

కవివివిద్ధ వక్షృపౌడోక్ష శరీక-ఆర్ధళక్త్యుద్భృవ ధ్వని-పద నోకాశితమగుట కుదాహరణము ;=

లోచనములోని యుదాహరణము ;

శ్లో॥! సత్యం మనోరమా రామాః సత్యం రమ్యా విళభూతయః కిను మత్తాజనాపాజ్న భజ్ల లోలం హి జీవిశమ్‌॥ కంక రమణులు మనోరమలు, స

త్యిము, రమణీయములు సంపదలు సత్యము, కొ

ని-మెనుష్య జీవితము మా

ఈము ప్రిమదాపాంగ భంగ తరళమ్ము గడాః మీది పద్యమునందు విరాగిమగు వక్త-కవినిఐద్ధుండు. కఏవిబద్దు( డగు ఆ విరాగి వక్తపలికిన (ప్రొఢమగు ఉక్తిచేత-ఇందున్న జీవిత శబ్దము-లర్హ శక్తి మూలమున క్రి3ది యభిప్రాయమును ధ్వనింహః జేయుచున్నది,

“రామాదులగు ఈ కామములు, మనోజ్ఞములగు ఈ నిభూ తులు, అన్నియును గూడ-మనుష్యు(డు తాను జీవించియున్నప్పుడే ఉపయోగించును. ఆ జీవితములేనప్పుడు = ఇవియున్నను వానికి లేని వేయగుచుండును. ప్రొొణనృత్తి -మిక్కిలి చంచలము. కావృననే పాంఇధారణ రూపమగు జీ0తము కూడ వాయు సంచలికమగు దీసమువలె చంచలమగుట వలన నుస్టిరము కానేరదు, దీనము

8

లగు విషయ భోగములు కృపైక భాజనములు. పానము వీవి యెడల-దోషము నుద్దోషించుటవలన ప్రయోజనము ఏమున్నది? కావున విషయములు కనికరింపందగినవి. అవి దుష్టములని విందా వచనములచేత ఉద్దోషించుట-దౌర్దన్యమే యగును.

ఆత్మీయమగు జీవిత మే-ఉపొలంభార్హము, కాని ఆదికూడ- స్వభావముచేతనే తరళము (చంచలము))గా నున్నది. కావున వదియు నిరపరాధమే యగుచున్నది, ఆయ్యోః వీనియందు నిందింపవలసిన్స. 'దేదియును కొస్పంపకున్నది. కనుక (“వై రాగ్యమేవాళయహ్‌” అను భర్చృహరి వాక్యము ననుసరించి] గాఢ గాఢమగు వెరా గ్యమే శాళశ్వతమగు ఆత్మయొక్క సంప్రొప్పికి ఉపాయమగుట చేక ఆశ్ర్యయణీయము”.

ఆ ధ్వనియే వాక్యము చేత నికొశించంజేయంబడుటకు ఉడా :- “ఏ కిఖరి యందు ఎన్నినాళ్ళ'” అను పూర్వోగాహృతము, [ప్రభమభాగము 51వ పేజీ] ఈ వద్యమునందు-వాక్యమే-స్రిచ్చన్న మును, మకోహరమును, వ్యంగ్య

మున్కు ఆగు కవినివిద్ద వక్త్షృసాయకాభిపొయ విశేషము నకు-వ్యంజకమగుచున్న ది గ్‌డాః

మూలము :-- ఈ పిభేదమే (ఆర్హళక్కుదృవనుగు సంలక్య క్రమ వ్యంగ్యధ్వవియే) వాక్యముచేత(ఐఏ5ా శింప( జేయ. వడుట కుదా :..-

“"కం॥ నవకిస పతిలములన్‌” అను పూర్వోదాహృత పద్యము. (వ్ర-భా 177 పేజీ )

“ఆనంగున కొసంగు'పెకాక వసంతు(డు నిర్మించును బువు ములుకులన్‌” అను, కవిపొఢోక్తి మాతం నీస్పవ్న శరీరమగు సీవాక్యార్థము. వనంఠక సమయమునకు(గల మన్మధోన్మాదకతావ స్టితిని” సూచించుచున్నది.

స్వతస్పంభవి కరీరార్థళక్త్యుదృవమగు (వ్రభేదము పద ప్రకా శితనుగుట కుదా ఒా

19

(ఒక వ్యాధుండు గలండు, వానికొడుకు మిగుల బిలిస్టుండగు వేటకాండు. కొవున వానియిల్లు పృలితోళ్ళకు-ఏనుంగు దంతములకు ఆంగడియయ్యెను. ఆయింటికొక (కొత్త కోడలు వచ్చెను, కాలము గడచిన పిమ్మట “మీయింట పుళితోళ్లున , ఏనుగు దంళములును గలవా? అని యొకానొక వర్తకునిచే నడుగంబడి, మామయగు ఆ వ్యాధ వృద్దుండనుచున్నా€డ)

కం* పులితోళ్ళును, గజదంళం

బుఎఐనో వాణిజక। యెటులంబొందుదుమే మీ

“లులిశాలక ముఖి” మాకో

డలు మాగృహమందుందిరుగుట మొ దల్గాగన్‌॥ మీ౯ది పద్యమునందలి "లులిణాలకముఖి” (మొగము మీందికి జారు చున్న ముంగురులు గంకాంత) అను పదము స్వతన్సంభావిత శరీర వాగు వర్పశక్షి చేత "వ్యాధవధుపు మరత కిడానక్త్ర” ఆను నంళ మును సూచించుచు, అమె భర్త విరంతరమగు నంభోగముచేత, గృశించి యుండుటను పికాశింసంజేయుచున్నది.

పొభామతి :.- స్వతస్పంభావిత కరీరమగు నర్ధళకక్తి యనగా? లోకము నండుంగూడ నౌచిత్యముచే సంభవించు నర్థముయొక్క సా మర్ధ్యము,

“ఆల కాలంకృళముఖి యగుటచేత్‌ ఆక్యంత మనోహా3ణీమైన నొాకోడలి, యొక్క. విఠలిమావేతణములచేతన్తు నురత విలానములచేతన్తు విమోపొఠు డై యున్న నాకొడుకు సంతతమగు తదువభోగముచేత(గృళ+ంది. వేటకొణకు-ఒక్క. దణ కాలముగూడ వయటికి రాకున్నా(గ, కొవున మాళు హవ్త డంతాదులెల్లు సంథ చించుముి” అని భావము,

[ఇందలి *లికాలకమునీ" అనుపదము స్వతనృంభావిశమగు శరీరము గలిగి స్వార్ధమహిముచేశత టోయవాని కోడలికి/గల సహజ మాచుర్యమును లోధిం చుచ్చు “వ్యాదపుతుంన కొదవిన జీవికావిముఖత -కదానక్తి మూలిక)” అను నంళ మును సూచించుచున్నది అని యవధానటీక, ] -

మూలము :--- అదియే-స్వతస్సంభావిత శరీరరారశక్త్యుద్భృవ ధ్వనియే-వాక్యము చేత (స్రకాశింపంజేయ(బగుట కుదొ $-- వెనుక నుదాహరింప(బడీన

త గి॥ “ము శ్రెములుగూర్చి రచియింసంబొలచు భూష

అముల మెరయు సపత్నీజవంబు నడుమ

వ్యాధుని వెలందియొక్కతి బిర్లి పింఛ

కర్ణ భూషణ, గర్వసంగత, ళినించుూ”

॥ అను పద్యము. [పి-భా 180 పేజీ.)

“ఏవ్యాధుండు-తదితర సపశ్నీ సంభోగకాలమున కరివరవధ వ్యాపార సమర్ధులై యుండెనో, ఆవ్యాధు/దే-తత్స్పమ్మేళన కాల మున-కఠినరవధ వ్యాపారమున కనమర్జుండయ్యెను”అను నర్ధమును వికాశింపంజేయుటచేక నీవాక్యముగూడ నవపరిణీత యు-ళ€ఖిపింఛ కర్ణ పూరయు ఆగు నొకానొక వ్యాధవధుపుయొక్క సౌభాగ్యాతి శయమును పికాశింపందేయుచున్నది.

( ఇచటి మూలమున కింకొక పొఠాంతర మిట్లున్నది )

ఈ వాక్యముచేత(గూడ - శఖిపింఛకర్ణ పూరయు, నవ వరి జీఠయు, ఆగు నొక హ్యధకామిని (బోయవెలంది)యొక్క సౌ భాగ్యాతశళయము (ప్రకాశింప(ంజేయంబడుచున్నది. “తత్సంభోగై క రసుఃడగు శద్భర్హ మయూరనూత మారణ సమర్హ్దుఃగయ్యె” నను వర్టము (వ్రకాశింప(జేయఃవిడుటయే యిందులకు హేతువు-మటియు దీనిచేత చిరపరిణీతలు-ముక్తాఫల రచితాలంకారలు-ఆగు తదితర సపత్నుల దౌర్భాగ్యాతశయముగూడ ప్రకాశింప (ధ్వనింపం జేయః విడుచున్నది. “తదితర సపత్నీ సంభోగకాలమునందావ్యాధుండే కరివరవద వ్యాపారనమర్ధుండ్రై యుండెను” అను నర్జిము పికొ శింవంచేయంబడుటయే యిందులకు హేతుపు.

వ్రభామతి ;--- “తన పెనిమిటి క్షణకాలమైనను గూడ తన్ను విడువ జాలకుంగుబచేత్య న్యజ్యమానమగు ఆత్మ గుణ వికర్షము---ఈ (కొత్త నుందరి యొక్క సొౌధాగ్యాశశయ మూలకమగు గర్వమునకు హేతువగుచున్నది, తత్సవత్నీ -పంటోగకా లమునం దన 'పెవిమిటికి/గల గజమారణ సామర్థ్యము కూడ వారియం ద్ధరవిశంగల యనావెత్తర్షి నూచించుటచేశనగు తత్పౌభాగ్యావళర్షమ:గూడ-ళద్‌ గర్వ

య! "'హికువే యగుచున్నది, అట్లా కొనియెడల ముత్యములను రరించియున్న భాగ్య వంఠురాండ్తి యెదుట వెమలివ్కరికన్ను రరించిన దరిదు్రరాలికి గర్వనసంబంధ ముదవవ్నము కానేరదు గదా?

ఈ యర్హము నంతటిని న్వతస్పంభవియగు నర్ధమును బోధించు నదియగు వాక్యమే వికాశించంచేయుబచేత ఈ ధ్వని*వాక్యవ)కారిత మగుచున్నడి” అని ధీధితి, ఇందున్న *గర్వసంగతి” శబ్రముదే లులితాలకములియగు వ్యాధ వరువన కొదవిన *వతినాల్లళ్యము" వాచ్యమేయని శంకింసందగదు, ఈ గర్వసంగతి బాల్య నిమిత్తకమగునవివేకముచేతవైనను గలుగవచ్చునని నమాధానము చెప్సకొనవచ్చును గదా! ఏతత్‌ వద్య సందర్భమును ఈ గ౦ంథముయొక్క వఠమ భాగమునందున్న 18%, 181 పేజీలయందుంజూచువది,

మూలము; (ఇట్లు-ఉదాహరణ షట్కమును టబదర్శించి వ్యంజక కావ్యను-పదసస్రకాశితమని నిరూపించుటకు ముందు “సముదాయమే ధ్వని” అని (ధ్వని=వాక్య పీకాశితమేకావి. పద స్రకాశితముకాదవి]) ఆళంకించుచున్నాండుం

విళ్న నాం అయ్యా

(“అర్ధమైన శబ్దంబై న” అను కారికచేత) కొన్య విశేషకు ధ్వనియని మీరు పూర్వము చెప్పియున్నారు. విశిష్టార్ధ ప్రతిపత్తి హేతునగు శట్ట్మనందర్భ విశేషముగదా కావ్య విశేషముః అది-సద సికాశిత మెట్లగును? (వాచ్య-వ్యంగ్యభేదమున ద్వివిభమగునది విశష్టమగు నర్హము. తదర్హటోధనమునకు హేతునగు వాక్య విశే షమే కావ్య విశేషము. కావున నది-పదముచే(బ)కౌశింప( చేయం బడదుఎ)

పదములు స్మారకములే గాని వొదకములు గాకుండుటవలన ద్వని-పద ప్రికొళ్ళమగునెడల అది-కావ్య విశేషమెట్లగును?

విభామకి ;_ “ఆయాయర్ధములు పదములచే న్మరింపంబడును, స్మృతము

లగు నాయర్హమలు వాక్యర్థము వనుభావింపందేయును”, అను నుతమున “నదము- ప్వార్డోపస్థితి మాకిమునందే వాచక్రమగుచుండువు, వాక్యమే వాళ్ళార్జోవస్టానక్ష మగును, వదము లచట కదర్భ స్మారకములే యగును, _క్రైక్తలోటీస్‌ విశష్ణార్డ వాసే

లు కములు కానేరవు, కనుక వదనులకు ధ్వవికాన్య న్యంజకత్వను నంభవింవదు అని పూర్వ వకళయము, మూలము :--- దీనికి ప్రత్యుత్త రము చెప్పదిడుచున్నదిం ధ్వవి న్యవహారమున-వాచకత్వము పియోజకమనగు నెడల వియ్యది దోషము కొవచ్చును. “వ్యంజకత్వమే-ధ్వని వ్యవహార పియోజకమగును” ఆను వ్యవస్థానము (నియమము) వలన వాచ కత్వము తత్సాధకము గానేరదు, వొభామతి ;-- “పదములు స్మారకములేకావి హచకములు కాకుండుటనళిన వానిచేత ధ్వవి ష్రికాశంవంచేయంబడదు అవి వెవ్సటకు వీలాలేదు, “న్యంజక వ్యంగ్యసంబంధ విబంధనముగల్లి వెలయుచున్నది ర్వవి' అని యింతకుముంగు ఛ్వని వ్యవహారమున కేవలమును వ్యంజవాత్యికయగు వ్యంజన అ పేకింపండుట వలన ధ్వని వ్యవహారమున వాద్యార్ధమునకు చియోజనమాలేదు, కాపున నచట నభిభారూపమగు వాచకత్వ మ'పేకీంప(బడునది కానేరదు, కావున ధ్వని విషయమున డదమున కలిధాప్రయోజ్యమగు టోధిము నంగీకరింవకుండ వచ్చుమ గాని వ్యంజనా వ్రయోజ్యమగు బోధము నంగీకరించ వలనియే యుండును. ఆట్లంగీకరించునప్పడు ధ్వవిఎపద సికొళ్యమగుట సంగతమే యగును” అని వీద్ధాంతము, మూలము ;-- ఇంతేకాక, శరీరులయందువలెనే కావ్య ములయందగు సౌందర్య సితీత కూడ-సంస్టాన విశేషావచ్చిన్న మగు (ఆవయన విశేష విశిష్టమగు) సముదాయము (ఆవయవి))చేత సాధింప వలసినదయినను-ఆన్వయ-వ్యతిరేకములచేశ భాగముల (ఆవయవముల)) యందు కల్పింపంబడుచున్నది. కావున వ్యంజ కత్వ ముఖమున పదములయందు(గూడ వ్యవస్థితమగు ధ్వని వ్యవ హారము విరోధించునదికాదు. విభానతి ;-= రసొది విశిష్తములగు కావ్యములే ళరీరితుల్సములనియు శ్రేవల ళళ్లారమాతములగునవి-ళరీరనూత0ము లేయనియు నెలుంగునద్మి వడములు -న్యంజకములుగానిద్పో తర్‌ఘటకములగు వాక్యములు గూడ వ్యంజకములు కాక పోవలనీ వచ్చునని భావమ్క ఇందలి యభిప్రాయ ముము క్రింది వూర్వవక్ష సిద్దాంతములచే నెజుంగునని, జకానొక(రిట్లనవచ్చును,

వి పూ వలా సదములు ర్వవివికాళకకములు గాకుండుట కవి వాచకములు గాకుండుటయే హేకువని నేను చెవ్వటలేదు, వాక్యమే ధ్వనివికొశకముగావి-పదము ధ్వని పుకాళకముగాదనియే నేననునది, కొవున పదము ధ్వనించకుండుటకు హేతు వడి వాక్యముగా కుండుటయే, నీ :-- వీవు చెన్పినడి సత్యమే, "దము ధ్వనించునని మేముకూడంజెన్స్నము సముదాయము (వాక్యము) ధ్వనించుననియే మేము కూడంజెప్పుదుము. ఆయినను ముభాదులగు నవయవవిశేషములతోంగూడియున్న శరీరియం గు సౌందర్య (వయోజ కఠ-క శ్రదవయవములయందు(గూడ కల్పింవ(బడునట్లు-ఆకాంటెది విశిష్ట నద నము చాయ రూపము వాక్యమునందుంగల చమకత్కారివ్యంగ్యవితీతి పు మోజకత పద ముల యందుఃగూడ కల్పింవంద%నదియే యగును, కావున పదముణ వ్యంజకము లగుటవలన నవింధ్వని వికొళము అగుట యుక్తమే, సేం పూ ;-- భాగములగు “కటా! ఇత్యాది వనదరూనములయందు చారుత్వ వ్రొతీతి వారోసిందుట కెన్లువీలగును? ఆవి స్కారకములు గదా ః నీ :.- ఏల వీలుకాకుంగును? మకోహారియగు వ్యంగ్యార్హమును న్మరింసం కేయునవి సౌందక్య (వతీతి విబంధనములు కావవి యెవ్వండు నివారింప(గలండు? (అవ) “తుష్యకుదుజలనఃి అధ న్యాయము నినుసరించ వాచ్యలిన్నమగు నర్థము నందు(గూడ పవములకు స్మారకత్వము నంగీకరింది ప్రత్యుత్తరమిచ్చుచున్నా(డు, మూలము:-__ గీ॥ వ్యక్తృమయి చలి దుష్టాదులం దనిష్ట తను న్మరించు పదము-దుష్టతను ఘటించు నస్లె, యిష్టారము న్మరించునట్టి పదము సుందరత(గూర్చుచుండు సంకు్రతము గాగః॥ గీ॥ కావుననె, పదంబులు-స్మారకంబు లగుచు6 దనరు నవియైనను, పదమాతాావభాపి మైన ధ్వనియును రమణీయ మగుచు మిగుల నమరు _నెజములగు (ప్రభేదములనెల్ల గీ॥ అధిక విచ్చిత్తి సంళోభి యయిన నగనొ కండె కొని కొమిసీమణి కొ9లు లీల పద విభాసితమగు ధ్వని సికృతింగొవియు సుకవిభారతి-కాంతీ విన్ఫురిత యగునుఖ॥ అను నివి పరికర పద్యములు.

లక్ష వంభామతి ;-- పేల శబ్దమునకు లాటభావయంకు వృషణమన యర్ణము, కప్పీలవి ఇక్యాది వగదకులు కొన్ని కావ్యములయంకు ప్రియోగింపంవిడి యున్నవి, "పేలవ శబ్రమునకు 'పేలార్టము (వృషణమకు నర్జము)లేదు, అయినను సక్కాన్యము నందు ఆసభ్యమగు సేలార్టమును న్మరింస( శేయుటనలన 'పేలన ళబ్దముకూడ కుతి దుష్టముగా వరిగణ్‌ంపబడినది. ఇట్లు శతి దుష్టములగు 'సేలన ఇళ్ళాది వదములు అసభ్యములగు పేలాద్యర్థనులకు వాచకములు గాకున్ననా, స్మ్యారకములగుటవలన దారు స్వరావమగు కావ్యముకూడ (శ్రుతి దుషస్టముగా పరిగణింపంబడుచు కావ్యగత మగు = అ జికిదుస్టత్వము-అన్వయ - వ్యతిరేకములచేతంకద్‌ భాగములయందు (యేలవాకులందు) వ్యవస్థావింపందిడుచున్నదిగదా ॥ ఆశ్లు వకృతమునందు(ూడ = రమణీయార్ధ స్మారకములగు పదములయందున్న సొందర్మము = స్వీకొరార్హ మే యగును, కావున సదములు కూడంన్యంగ్యార్థమును ప్రికాశింపందేయునవి యనుట యుక్తమే యగుచున్నది, కనుక వాక్య భాగములగు నసదములయందు(గూడ ధ్వని న్యంజకిత్వము వ్యవస్థావింధందగినడియే యగును, మూలము :--- ఇట్లు “వాచ్యము వివక్షీతము కాని ధ్వనికి అనుకారికచేత సంగంహింపందిడిన అర్జాంతర సం[క్రమిత వాచ్య- ఆళ్యంత తిరప్కృతహాచ్య-సంలక్ష్య (క్రమవ్యంగ్య ధ్వనులను-వ్యంజక ముఖమున విరూపించి, ఆకొరికచేత సంగ హింప(బిగని అసంలత్ష్యు క9ిమవ్యంగ్య ధ్వనినిగూడ-నశ్లే వ్యంజక ద్వారమున నిరూపించు చున్నా(డు. కంఖ తనరు నలత్య కఫీమమను ధ్వనియో, అది వర్షముల( ఐదాదుల వాక్యం బున్క సంఘటన? ప్రబంధం బునను, నునోజ్ఞమగు దీప్తి (బూని వెలుంగున్‌॥ - విధానుకి ;... *ధ్వనియోో అదో ఆనుఐచేక ఆనంలవ్య కంిచధ్వని- పూర్వధ్వని లేవములకం'టెంవిశేషించు నను నంళము తెలియ(శ్రేయంబడుచున్నది. “ళవ్రర్ణనముదాయము-సదమ్శు పదసముదాయ ము-వా క్యము_ సంభుటనయో, వద గళమ్సు పహాళ్యగతమ్ము కూల ఆగుచుంరును, వంభుటిఈ వాక్యసముదాయమే-సిబం రమ” అము నవిప్రాయమున వర్ణాదులు యథధాకొమముగా ప్రతిషాదీతములు *పదాదులన్‌” అమచోటనున్న అదిళబ్దము నదైకదేళవగు పదోవయపముము పదిద్వికయమ్సు మొదలగు వానిని గూడ, గ్వహించునని తెలియునది, దీప్తీ 4

లెగ్‌ 4బూ)0 వెణుంగున్‌” ఆను కియచేక నర్జాని విమిశ్తకమగు ఆనంలక్య క్రమ ధ్వని కూడ కావ్య విశేషము అము నంళము వెనుక చెవ్పిశళ్లు సమర్థితమ్ము " “యనంలక్ష్యకరిమ వ్యభ్యధ్వనిర్వర్షవడాదిషు వాక్యే, నజ్షబనాయాంద సవ్యి బన్టేలస్‌ దీవ్యతే .** అనునేతన్మూలకొరికయంద్కు “*వర్ణపదాదిషొ ఇత్యాదు లంగున్న సన్తమి-విమిత్తార్థకముగాన్తి “వర్ణములచేశ అవి కరణార్థకముగాదని లోచనము సమీక్షించుచున్నది, నాచేత నాంధ్రీకరింవంబిడిన మీ6ది పద్మమునంధలి *వర్హములన్‌, వదాదులన్‌) అనునవ్శి తృతీయార్థకములును, వవ్తమ్యర్థకములునగూడంగావచ్చున్వు. గొవున నిచట నిమిత్తార్ధ న్వీకృతి కూడ సుకరమే యగునవి పాఠకులు భావింపంగో రెదమ్మ మూలము :--- (వ్యాకరణ మహాభాష్యాదులయందు వర్మ ముల కరము లేదని చెప్పంబడియెను. కొవున ననర్ధకములగు వర్ణ ములు రసాది ధ్వని వ్యంజకము లెట్లగునను నాకేసమును పరిహ రించుటకు, వర్ణములకు(గల రసాదివ్యంజకత్వమును, ఆన్వయ వ్యతిరేకములచేత స్రదర్శించుచున్నా.డు.) = అందు వర్ష ములకు - అర్ధము లేకుండుటవలన ద్యోతకత్వము- అసంభవమని యాశంకించి కింది పద్యములు చెప్పంబడుచున్నవి. 50౪ కళజచుగ శషలు ఢకొారము స రేఫసపంయోగమున నెసంగుచు, శృంగా ర రసమ్మును (రసాదుల) భంగించుట నరయ, “"రసక్షతి ఘటించునవి వర్షంబుల్‌ 4 కంణ అవియే భీభత్సాదుల వివేశతములగుచుందఅదు నెగడునప్పుడు వా వి వెలుంగ(జేయునట్టి వె యవుట, “రసచ్యుతి ఘటీంచునవినర్హంబుల్‌ శల్య మీది భ్లోకద్వయముచేత వర్షములకు(గల ద్యోతకత్వము -అన్వయ- వ్యతిరేకములచేత స్రదర్శింపంబడినదగు చున్నది. ప)భామతి;-= 1 కృంగార రసమ్మువ్య అను పదము కరుణ ళాంతరనముల కువలకణము అనంగా కృంగొర రన అమదాపిచేత కరుణ ళాంఠరనములుకూడ గ్రహింప(దిగునని భానము,

ఏం

£ ఆడి పదముచేత రొద) వీర ర6నముణకూడ స్వీకరింపందగియున్న వ శశంచుగన్‌" అను మొదటి పద్యముచేత వ్యతిరేకమును *అవియే' అను రెండిన వద్య్మముచేత అన్వయమును పదగ్శికములు,

మకవి కాంగోరినవాండు శృంగారమున రృర్ష్య ఢ(ఢ%, ఇళ్యాది వ్వము లను స్రయోగింపంగూడదవి యుపదేశించుటకు మొదట వ్యశరేకమున్తు వ్యంజ నీయములగు. ఖీఠత్సాదులయందు కత్స్రయోగము చేయ(దగు ననుటకు తరువాత అన్వయమును-కారికా కారుండు (వరుసగా) తెరిపెను, వృత్తికారు.డ మాగ్రిము “న్యతిరేకము-ఆన్వయ పూర్వకము" అనుశెలి ననుపరించుటపను (సమాసొచిత్యము కొటుకును) ముంధుగా నన్వయమునే తెలిసెసు,

(లోచ) ఇందలి యభఫాొంయమిది 1

వీమర్శించిచూడ-విభావానభావ వ్యభిచారి పితీతి సంపదయే, రసాస్వాద్‌ విబంధనమగు చుండును అట్లయినమ-ఉపనాగరికాదివృత్తి విషయక్రమగు శ0వ ణముచేత సమచ్యుమాణములగు నావిభావాదులే రసాస్వాద నిబందనములగుచుండుట ప్వానుభవడ్జాన నిద్ధమైయున్నది కొవున ళోోత్రైక గ్రాహ్యమును మృదు పరు షాళ్మకమును ఆగు వర్ష స్వధావముకూడ, రసాప్వాదమున నహకారియే యగును, కావుననే యీ సహశారిత్వమునే చెప్పుటకు *వర్ణసదాదిబు” (వర్జిమ.ల(ఐదాదుఐ 5) అనుచోట నున్నది = నిమిత్తార్టకమగు సస్తమయే యగుదున్నది, కొని కరణార్థక మగు తృతీయకొదు, కేపలములగు వర్షములచేకనే రసొభివ్యక్తి కలుగదినియ్యు విళావాది సంయోగమునలననే ముఖ్యముగా రస వివ్పత్తి కలుగుననీయ్యు పఎమార్లు చెస్పియున్నాము గదాః

కమకనే వాఠకమహాకయులు-సవరహిత గీత ధ్వనివలెన్సూ పష రవాద్యము చేత నియమితమును విశష్త జొతి కరణమును అగు “ఘా ఇత్యాది అమకరణ శబ్దము వలెను, శ్రవణ [గ్రాహ్మమగు వర్ణముల మొక్క. న్వభావముగూడ రసనిష్యంది మున నహకారి యగుదుండునని గ్రొపించునది,

మూలము :- అసంలక్ష్య కిమవ్యంగ్యమగు రసాది ధ్వని-పదమున విద్భోతిత మగుటకు ఉదాహరణము. (ఇది-ప్రేయసిముసు వాసవదత్త -హరాత్తుగ దహింప

దిడినదని విని, ప్రవృద్దశోక నిర్భరహృదయు(డయిన వశ్చిరాజగు ఉదయను॥డు కావించిన పరిదేవిశ వచనము.)

ర!

ఉ సేయసిః గాఢ కంపిళవు, లీతి పరి స్టలితాంశు కొంకవై, మూయక-ఆకను ల్‌, విధురముల్‌ దిశలెల్ల పరిభంమింప(గన్‌ జేయగ, సోరవృత్తి వడినిన్ను దహించెను క్రూరుండగ్ని,కొం కాాయతండైైన ధూమ కలితాంధత -నిన్‌ గనండయ్యె,వక్త్తటాః

మీ6ది పద్యమునందున్న “ఆ” అను పదము సహృదయులకు రస మయముగా అనభాసించుట స్పష్టమేగదా।

వొభామతి ?.... *వదకు న) (విద్యోతికమగుటకు) అనంగ వదవిశేషము సొకా శెంచు చుండునప్పుడు అనియర్జము, విభావాదుల వలననే ముఖ్యముగా రన వితీతి కలుగుచున్నను *ఆ ఇత్యాది పదివిశేషములు రన వ్యంజనమున నచాకారులగుచునే యుండును, ఆ విధావాదుజకూడ విశిష్తముగు ఒగొనొక పదమ చేత-అర్ప్యమాణ ముర్రై రస చమత్కార విదాయులగుచుండును, కావున రసచమక్కార విధానమున వద సంబంధి. మహిమయే-సమర్చితము, అని తెలియ(దగును, వానవదత్తా దొహా కర్ణన ప్రనృద్ధ శోక నిర్భరుండ్కు వత్సరాజు-పరిదేవించు. చున్నాంయి, (అని లోచనము,)

వత్సరాజగు మదయమండ. స్రేయనీియసు.. నాసవదశ్తను లావాణకన్యున డగు 7 లినిగాయలంచి-ఆ రనుణీముణివ్శి ఆ మెలోచినాదుల్వమ్మ స్మరించి ధ్యానించుచు- అృనుచున్నా(డు,

“ద్రహనుండగు అగ్ని-ఆసలే కోరస్పలావుండు, తదుపరి (దానికి తోడుగా పొగ కిమ్ముబచేశంధూమాంధితు.డై యున్నివాళరు, ఆల్రివా(డు కనుకనే ఇట్టే భయానక కార్యము నొనర్భెను, కాని వివేకవంతు(డగు వాః డెన్వ(డును గూడ నిట్టి యనుచితము నొనిక్పుట సంభాన్మము కొనేరదు, కూ9ఠదారుణు:డగు దహనాండు కూడ రమణీయ లావణ్య సుధారస్‌ తరంగిణీవగు విన్ను ఆ దురవస్ట్థా సమయమున చూచి యుండినమెడల ఇట్టి ఘోరవర్తనము నొనర్ప్‌కుందెడిని” ఆవి యీ విఠ మున స్మరింపంబడుచున్న తదీయమగు సౌందర్య లావణ్య విలానము ఆలిళశయ వంత మగు ళోకావేశమునఖు విభావము అగుచున్నిది, ఇందలి యర్ధమంఠయు “ఆికనుల్సొ అనుచోటమన్న “అ” ఆషపదము చేతనే నిర్‌వ్యూఢము, భయముచేశత కన్నులు మూయనలనీ యండినను నూయకుండుట అనభావమగు స్తంభమును న్ఫురింవ జేయునవి తెలియునది,

అమూలక మయలునను *మూయకొ అను పదము-ఆంధ్రవదృమునండు రనపోవకమను నభిప్తోయమున సంఘటిళకము,

లై

ఇష్టజననాళపిభవము = ళోకము = (వియుంలగు హాసవదక్త యొక్క ఏల వికేప-కటాక్షములు-తద్‌ 68 విభావములై యుందివవియోో అవియే అత్యంఠమును వినాళమునొంది యిస్పుడు వ్మ్యృతిగోచరములై నిర పేక్షభావత్వపాాణమగు కరుణ రసము నుద్దీవింవ(జేయుచున్నవి, **ఆ కమల్‌” అనుచో నున్న “అ” యమ శద్దముంవానవదక్త కన్నులయందున్నదియు, స్వసంవేర్యము-ఆ వ్యప దేశ్యముంఅనం శను-అగుదున్నదియు నగు గుణగణముయొక్క - న్యరణాకారమునుంన్ఫురింప4 జేయుచు రనమునకు అపాధారణమగు నిమి త్త మగుచున్నద్సి

ఈ యంళమున నొక(ండొఎర్చిన చోద్యమున్కు వేరొకందొనర్నిన పరీహార మును గూడ-మిధ్యయే (అనుచితములే యగును,)

చోద్యము ; -- (ప్రశ్నను) ప్రక్రొంతమగు వస్తువును సరామర్శించున (వెనుక చెప్పులకు ప్రారంభించిన దానిని చెప్పునది యగు “అ” అను ళద్షిమునకు- ఇంత గొప్ప యర్థమును చెప్పుటకు సామర్థ్యమున్నదా?

• వరివోరము :-- (ఉత్తరము) ఇచ్చట -పరామర్శించువాంగు-రసొవిష్టుండు నహృదయు(డగు వాని దృష్టియందు ఆ పదమున కంత గొప్న యర్హమున కె టకు తగిన సోమర్ధ్యమున్నది

ఈ విళ్ళ్నోత్తరములు రెండును ఇచట నావళ్యకములు శానేరవు,

ఏీలయనిన ్వఎ= *ఎవండు విద్యాపరిపూర్ణు (గో వా(డు పూజ్యుండు ఆను చోటను వలె ఒక వస్తువునందు కొన్ని ధర్మములు ముందన్వయింప వలవీయున్న ప్పుడు వావితో(గలిని యుండుటకు తగిన వేణొాక ధర్మము కూడ ఆ వస్తువునం దున్నదని తెలుపుటకు, యత్‌ (ఏ) కబ్దిమును గొలుత ప్రదర్శించి, తరువాత బుద్ధి నిష్టనగు.అ ధర్మాంతరముతోడి కలయికను -ఠఠ్‌ (ఆ) శబ్దముతో పరామర్శిం చుల మర్యాదయై యున్నది, కొవుననే యత్తదోర్చిత్యనమృనః అవి కావ్రమున నిర్వచింపందిడినడి. అనంగ్యా “ఏ *ఆి శబ్దములకు నిత్యసంబంధముండునని యర్ధమః, వా;డుు అనునదింఇచట ప్రక్రాంతమును అన(గా, **ఎవండు” అని ఉప శ్రమింనంబడిన దానిని వరామర్శించుబచేశ-ఆట్టి తచ్చృబ్దిమే -వికా9ంఠనరామర్శక మగును, అ రమణి” ఇర్యాదులందో “ఆ యము కబ్ద్బము నిమిత్తపుచేత ఉస నళ మగు స్మరణ విశేషమాయొక్క. అకొరమును నూచించునదియేకాని-పుకాాంత పరామర్శకముకాదు, అనే “అకనుల్‌ అనుచోనున్న అ ళద్దముకూడా వ్రక్రొంతమును పరామర్శించునదికాదు. కావున అశీళ నవ)ళ్ళ్నోత్తర వరామర్శకు అగు పండీత మన్యులతోడి వివాదము నింఠతతో చాలింతును, (లోచనము) ఇందు *గాఢకంసితవి ఇత్యాదులచేత పి్రియానంబంరి భయానుభానము లగ్గుంఉల్‌ కంపారులుక్స్రేనీళముల్డు “అభయమును నేను తొల(గింనంణాల

వ్ర వైతీన అమనదీ ళోకొవేళమున కుగ్రీపన విభావము, *ఆకనులో అనుచోనన్న ఆ శబ్ధ్రమచేత పాఠతిశయ విభిమైకాయతన రూనములు అనిర్వాచ్యములు, ఆను భవైక వేద్యములు, ఆగుచ్కు “నాకు రతకుండగు ఆర్యవురుండెచ్చటనున్నా డో” ఆవని కాండిశీక (భయోద్రేక) భావమున వికలములు, నర్వదిక్యులందున్సు విడీల్త ముల్కు ఆగు విధమున స్మరింపంబిడుచున్న కన్నులయందున్నతావృళమగు దురవస్థ గాఢ గాఢమగు ళోకోద్టీపం విధావమ్ము “కూరుండు అఫుటవేక వానికి నిక్కయ మగు ఈ దారుణనృ శ్రి (దాహకజ్వాదికము,స్వభావమే ఆదహను(డు కూరు.డైనము తనా కమున నిన్ను దహించియుండండు, వాం కూడ ధూమాంధితు(డగుబనేత చూచుట కనమర్హుడగుఓటవంన విట్టీి అమచితకార్యము నొనర్చెన్సు సవివేకి ఇట్లానర్చి(కాలండు, అని న్మరింపంలడిన వాసవదత్తయొక్క సౌంచర్యముంఇచట సాతిశయనుగు శోకమునకు ఆలంబన విభావమగుచున్నది, “అ” అను కబ్దముండు వప్పుడే యీ యనర్హమంతయు నిర్వహింవంఏడుచున్నది, ఇప్లేంఈ దృశస్థలములందంతటమ వ్యాభ్యానింప౦దగును, (లోచనముఇచట నత్పరాజు మొక్క. చిత్తవృత్తి విశేషమగు ళోకము-స్థాయిభావము,. పూర్వాను భూకములగు లోచన పిమేవాదులు-4 ద్రీవన వీలావములు కంపాదు ౫౨-అనుధావముల్సు తదనుమితములగు ధ్రైవ్యాదులు వ్యభిచారి భావములు, 6ఆ ఆను పవము = వావవదిత్తాాయచనములయందు = పూర్వానుభూతకమగు

అనంత గుణ గతిమును స్మరింవదేరు:, కంణవనస్థంజనమిన నహకొరి యగుట వలన సిచట వదవ చేత గు రనవ్క జకత్వయి స్పష్టమగు చున్నర్శి ఇందలి “అ” అనుపదము ఆ ఏలూతిని దెలుప్పునది యగుటవలన “ఏవి అనుపదము నపేతీంచు వగికాద్సు

మూలము 3 ఆరపదంనియే-పద(పకాశితమగుట కింకొకఠ యుదాహరణము (ఈ యుదాహరణము-లోచనము వందు వ్యాఖ్యా నింస(బడుటరేది. కావున విది పిక్షిప్తమిని బాలపి్రియ - చెప్పు చున్నది)

ఇది-జానకీ వికహియగు శ్రీరాముని వాక్యము.

గీః బంగరుహొరంగు రంగు కురంగము(గని

నడి విరిసి-వాయుపిలులితోత్పల దళాల

విసరనవివోలె స్కృళములై -ప్రేయసీ సు

దృక్‌ పిసారము, “లవిొనన్‌ దహించునకటిః

80 వోభామతి :--- ఇర్భటఃగూడ-ఆవి అపదము సహ+దయులకు కప మయముగా నవభానించుచుండుట వృష్టి మేగదా? మీది వద్యమునందు( గూడ “అవి అమపదము అమభూతి మాతిపషయమై, తెలుపుటకు వీలుపడవి దృక్‌ పృసారముల యందలి నిభోమాతిశయమును దెలుప్పుచు, ఉద్దీపన విభావమై, విఎ్సిలంభ శృంగార మును వద్దోతింపందే ముచున్నద్శి [ముగ్ధయగు ప్రేయసిని విడిచి తామ దేశాంతరమునకు తా పయనించుట కుద్గమించునపుడు-ఆత మామల సన్నిరధరియందున్న ఆ ప్రేయసి-*నయందు పిసరించిన నిగూఢమగు అపాంగ వీక్షణ సుకాంమును-ఒకానొక పేయసు(డు తలంచుకొనుచున్నా(డుం లేక పియమికువితో తెలుపుచున్నా.డు.] మూలము ;-- అసంలకత్య కంమవ్యంగ్యమగు రసధ్వని- పదొావయవ ౨ చేత ష్రిభాసింప(దేయ(బడుటకుదాహరణము. చం॥ వదనము వంచి లజ్జ గురువర్షమునొద్ద-ఉరోజయు గ్మకం పదమగుచున్న మెన్యువును మానసమందె యడంచి-బాస్ప ముల్‌ విగులుప్పుచున్‌ విఖీకహగిణీ విలసన్న యన “ఆభాగమున్‌” పొదువగ నాపయింబిఆపి “పోవల"దంచు మిటారితెల్పదే? మీది పద్యమునందలి “త్రిభాగ” శబ్దము (వదావమయనము) రస స్ఫోరకము. వ్ర)భామతి 1- రనీకు,డగు నొకవియుంయ నుణయివియగు ముగ్ధ్యపేయ విని విడిచ్చి కార్యాంతరమున దేశాంతరమునకు వయనింస నుద్యమించేను. - గురుజవ నన్నిధియందు లక్షాపువశయ ఇ ఆముగ్ధ-స్వాభిమతమును తెలుపం జొలక-ఆట్లనియు పేక్షింపంకాలక-నున్యు వేగము. (శోక దైన్య కోవ వేగము) కుచ కలళములను కంపింపి(జేయుచున్నను దానివి హృదనుమునందే నిరోధించి లోచ వములన.౦డీ అశ్రకణములీనుకర్ణించి కదకెల్లో తెగించి చకీత హరిణీ నయనముల వలె మనోహారిణలగు నయనముల తిభాగమును (అంశళతియమును) అస్రేయ మవి సుందరమూర్తి యందు పపారించి ఆచేస్టా విశేషము వలననే “నన్ను విడిచి పోవల”దను భావమును తెలుప్పచున్నదని పద్యార్థము,

తః

[లోచనమ ] దేశొంతరగతులగు నాయికా హయకులకు సంబంధించిన ళృంగా రము వ్రవాన ల్‌ వులంభ ళృంగారమృ

[ “౭ల్లిదండు)ల్లు లేక, అత్తల వరినెలు మొదలగు] గురు జిననుమ వైతము లెక్సీంపక ఎట్లో ఆ నుంద *-సాలిలావ+కోవ- ధ్రైన్సంగర్వ -మంథరముగా నన్ను విలోకించినది” అవ్సి ఇట్ల స్మరించుటచేతనే కారణమగు పరస్పర ప్రేమ బంధమే పొణమగాంగల వివాన వినిలంర ళృంగారరవము *ళశిభాగి కట్టి చన్నిధియందు ఉద్దీపితమై నృష్టముగా వళాళించుచున్నది”,

[ “ఇందు - అంశత్రియమును తెలుపునదియగు తలాగ ళబ్దము వివిలంధ్ర శృంగారమును స్ఫురిరవంజేదు టయందు పహాకారి యగుచున్నదొ అవి లోచనాథి ప్రాయము.)

వదనము... .. ... అను వొక్యముచేక నాయికాగతమగు శాలీశతా (ముగ్గ) పొందర్యము సూచితము, ఆ మిటారి 8న ఉరోజకలళములకు మిక్కిలి కదలికను గలిగించుదున్న ఆత్మీయమగు కోపంళో -దైన్మావేళమును మనస్సునందే నిరొం రించి ఆగుకు జనములకు తెల మకుండునస్లు నిరంతరముగా స్రవించుచున్న కన్నీటిని శుడుదుకొని3ది. తదుపం-ఎట్లో పొహానీంచినది, ఆల్ల-తెగించిళయపడిన అడు లేడి కములవలెం-అందమ లగు ఆకన్నులయండలి భాగతియమును నాపంకకు మర లించి-నేకి తిభాగ వపారణరూవమగు చేష్టావికేష మాత్రము చేతనే *'సీవు వెళ్ల వలదు” అమ నలిప్రాయమును న్ఫ్భురింస(తేనీసడి కాదా? అనునది-ఏకద్‌ వాక్యాలి ప్రాయము,

మన్యుళద్దిమునకు- దెన్యము, కోంరము, శోకముకూడ నర్ధమగును, నాయ కవి స్మృతిపథమునందు-గోచరించిన నుండిరీమూర్తియొక్కం నేత్రోంళత్రియము- నాయికకు నాయకుని యందుః:౧ల నిణయాభిలొసషన్తు ఆయభిలాషకు వింగము కలుగుటచేత నొదవిన కోసమున్కు ఆకోనమ్సూ నిరుపయుక్రమగుటచేళ కలిగిన ఛైన్యముమ, కతపకి సత్రివేదకూమమువన మెరపు మెరచినంత ఠ్వరలో పిదర్శింది దానివలన- పెద్దలయెదుట అనుందరి-తనయభఖి మతము నెలి(గింవంజాలకుండుటను ప్రియుని. వివానమునకు తాను భయపకుచుండుటను, న్ఫురింపంజేయుటవలన్‌ నాయకునకు ఆానుపయనింవ(గూడదను భానముదయించుదున్నది,

కౌవున- నేత) *త్తిభ్రాగి ళబ్దమేంఇచట ప్రవాస వివ్రలంభ శృంగార కస వ్యంజనమున సహాకరించునని తెలియునది,

మూలము .:--- వాక్యరూపమగు ఆశంలక్ష్య [క్రనమువ్యంగ్య ధ్వని ! శుద్దము 2 అలంకార సంకీర్ణ ము అని ద్వివిథత మగు

88 చున్నది. అందు శుద్దమునకు [యళోవర్మ కృిళమగు]] రామా భుగదయా నాటకమునందలి._.. “ఆయారీతి, సదైై న్యదృక్‌ -కృతకరోషా హొ)క్సి వారించినన్‌ మాయమ్మన్‌ విడనాడి, వేన(గల పేమన్‌ కానలందుంటివో హోః యీక్షీంచుచు నూతినాంబుదవినీలాకల్‌, కఠోరాత్ము.దై సీయా (ప్రేయసు డా ్రియన్‌విడిచియున్‌ జీవించునేడున్‌ (పియా [(జీవించియే యుండెకన్‌.] అను పద్యము-ఉదాహరణ మగుచున్నది ఇచ్చట ఈవాక్యమే. సరిపోషపాప్తమగు (థ్రీ సీళా

రాసుల ) పరస్పరానురాగమును పిదర్శింపంచేయుచు మహత్తర మగు రసతత్స్వమును ఆ మూలాగిముగా పిళిశింపంచేయు చున్నది గదా।

వ్రభామతి ౩ జానకీ విరహాయగు శ్రీరామచంద౦మూర్తి -ప్రీయనియగు నీకా దేవియెక్క విజయరమణీయములగు గుణములను ఇట్లా వ్యరించుతున్నాండ్కు

“ప్రేయనీ మాయమ్మ కొనల్యందీనములగు దృష్టులచేతన్తు కృతిమ కోపాలినయములచేతన్ను ఆబోపూరితములగు నేతిములచేతను-విన్ను -ఆరణ, ము నకు వెళ్లవలదవి యెంఠయోనిరోధించినవి. కాని సివు నాయంకున్న పీిచేత గురువచనమునుగూడ నుల్లంఘించి, అమెను విడిచి, వీ సౌకుమార్మమును తృణించి నాకు,తోడునీడవై నన్నమనరింది ఘోరారణ్యములకు వచ్చి ముంచివ్హి కాని పదుణ వతినగు వీవిప్పుడిచటలేవు. సవజలదరశ్యామములగు. దిక్కులను చూమచున్నను, కతి; హ్మాదయుండప నీయీ ప్రియుని ప్రొఇములు పోకున్నవ్ని నేను నీకు స్పియు(డనగుటకు అర్హండనుకామృ)””

ఇందు ఇట్లు స్మర్యమాణ రమణీ రమణీయ గుణాలంబినమగు విపిలంభ శృంగారము- సముద్బుద్ధ వాసనోపేతమగుచు సహృదయ హృదియమలయందు రసత్వము నొంకుచువ్నది

[(రోశనము] *వాక్యహావమగు ఆమ ప్రథమా క్రీనిర్టేశముచేత భేదమును దోధించుటచేత క్రింది యభిప్రాయ మేర్చడుచున్నది.

వర్త * పవ్య వదావయవాగులుంగువవ్వడు ఆలక్ష్య కుమమగు వ్యంగ్యము నిర్భానించుచున్నన్య అది (అ లత్యక్రమవ్యంగృ్యము) విభావాది వంయోగమే పాణ

వ

ముగాంగలదగుటవలన-నమస్త కావ్య వ్యావకముగానే విర్భానించుచుండును, ఇట్లడి విభావాడి నంయోగ ప్రొణమగుచు. నిర్భానీంచుట వలన నర్హానులు-నిమిత్త మాత ములే యగుచుండును, వాళ్ళము మాత్రము-వర్జామలవలె విమిత్తకా మాతిముచే మవకారియగునదికొదు, ఇం కేమనివ; ఆపి పంఛార్హమగు వఐభావావఎ వ)తివత్తియందు వ్యావృత మగుచుండుట వబశ రసాదిమయముగానే భావించుచుండున్తు కావున *4త్రనరి) ఆనుకారియంకున్న *వాక్యంబువర్‌” అనుచోనున్నది (తదికతరముల యందువలె) విమిత్త సవ్తమీ మాత్రమేకాదు, ఆది తదితరానంభవమగు విషయ రూవకముగూడ నగుచుంను.”

ఏ యర్థాలంకారముతోడనుగూడ న మ్ముశముకాని ఆలక్ష్యకంమువ్యంగ్యధ్వవి శద్ధమని చెప్పంబడును, మీ6ది వద్యము- కాన్యకుట్టేశ్వరు;డగు యళోవర్మచే (వణీత మయిన రామాభ్యుదయనాటకమందలిది, ఇది (కృఠకకువిత్తైం) ఆనునంతవజ'ే ధ్వన్భాలోకమునందు లక్ష్యమ.గా వీయంజడీనది. అట్లయివను నృష్టతకొజకిందది యంతయు నాంధ్రీకరింపంబడి పిదర్శింపబడినది. క6స్రీవెవ్వని కొజవ నుఖసంపవ లవన్నంట్లిని వరిత్కజించి ఘోరారణ్యముల కరుదెంచితిన్నో ఆరాముండు నీతోడి నిరహముచే+గుందుచున్నవో(డైచను. తుచ్చమసు జీవముకు. విడువఎన్నాండు, - ఆహా అతవి హృదయ మెలచకరినము”” అనా వభివాయముగల యీ రామ వాక్యము-సీశారాముల నరన్సాను రాగమును బి)కాశివంజేయుచు సహ్మఎయ మ"న్పుల విపిలంభ ళృంగారరనమును వ్యంజీింపఃతేయుచున్నద్మి ఇందర్జాలంకార పాంకర్యమ లేకుండుటవలన నిది శుద్ధమగు విపులంభ శృంగార రవధ్వని యగు చున్నది.

ఇందు *ోమాయమ్మన్‌ విడనాడొ అము దానిచేకి సీవు పాయందలి యనురాగ పారివళ్యమున గురువచనోల్లంఘనమువముగూడ నొనర్చితి వని వ్యంజి తమ్ము “వీ యా ప్రేయనుండు-ఆఅవి్రియన్‌ అనుడానిచేశత వరన్సర జీవిత నర్వ స్వాభిమానాత్మకమగు రతిస్టాయి భావము వెన్స(బడినది (వ్యంజితము) “నూత వాంబిదవినీలాళల్‌” అనుదానిచే దుర్నిరీశ్యమగు జలవవ్మేఘాలోకనము=ఉద్దీవన- విభావముగా(జెవ్సంవిడినద్శి

ఈజ్లీంంచునేడున్‌ పియా:”” అమదావిచేత కరుణువకాళనిరాకరణము కొజకు-సా ఫేక్షభావత చెవ్పంబడినది, ఇల్లే వాక్యమంతయు వివిలంభ ళృంగార రన వికాళకమై యున్నదని గుర్తించవవలయున్కు

మూలము :-- ఆలంకారాంశర (వేజొక యలంకార ముతో) సంకీర్ణ మగు-అనంలక్ష్య క్రమధ్వవి కుదాహరణము :- (అమరుకమునందలిది).

షక గీ న్మరనవ నదీసిపూర నంసత్పమృద్ధు లగుచు, నిజగురు నేతువు లడ్డుగాగ అపిపూర్ణ మనోరథులగుచు-దుఃఖి తాత్ములగుచుందు రాపి్ర'యురాండు9, ప్రియులు॥ గీ అయినను పరస్పరోన్ముఖులై. విరంత రాయముగణ జితిముల(బోలు నంగకముల నయనయుగ సరోజినీ నాళ సమభధి నీతమయిన రసంబు నానెదరు వారు॥ మీది వాక్యమునందు. (పద్యద్వయమునందు) యరోక్షృమగు వ్యంజకలక్షణముచే ననుగతమగు రూపకముచే నలంకరింప(బదీన (అఆయోగ విపిలంభ ళృంగార) రసము-ఆత్యధికముగా నభిన్యక్త్య మగుచున్నది గదాః స్రభామకి ;- న్మర + నవనరీ + ప్రుపూరనంవత్‌ + సమృద్ధులు == మన్మధు(డను నూతన నదీషివాహ సంవదచేత-పరస్పర పొమ్కఖ్యమును -తృణకొ ష్టాదులవలె నజ్జానపూర్వకమ గానే పొందింపంబిడినవార్కు గురు వేతువులుడు గురు జనులను ((దాబుటక్కు లేక తస్పించుకొనుటక్కు వీలులేని) బంధములు ఇ పెద్దగల్లు రసంబిన్స్‌ = జలమును-ఆలిలాషాత్మకమగు వివిలంభ శృంగారమును (సుభొమృత మును) అకి కీమముగా వృద్ధినొందుట వలన స్మరు,డే (మవ్యధుఃడే) నవవదీ పూరము = పాావృషేజ్యసెవాహమగుచున్నా+డు, మరుండను నాకొిత్త యేటి వరదిచేత యోవవారంభమునందున్న యువతీ యువకులగు నీ వియులు ((పేయపీం స్రియనుల) (రృణ్క కౌష్టాదులు కొత్త యేటి వరదచేతమనలె) అబుద్ది పూర్వక ముగానే-వరస్పర సామ్ముఖ్యము నొందింవంబడ్మి మనోరథ వినరవిరోధకులగుట చేత్క అత్త్య మాను మొదలగు గురువులను గురు== (దాటళక్యముకొని పెద్ద పేళువులు (కొొన్నీటివరదకు సపెద్దగట్లవరె) ఆటంకమై యుండుటచేత-అపుపూర్ణ (బాగుగా పూర్ణముకావి) మనోరధములు గలవారలగుచున్నారు,. ఆబ్లయినమ (రుంజనాది రూసమ* వారి మనోరథము నెజవేరణన్నను) నరవ్పరోమ్మ్యుఖకా లక్షణమగు -అన్యోవ్యకాదాత్యముచేత న్వళరీరములయందగు నకల వ్యాపారము అనుగూడ-నిరోధింది చిత్తరువులవలె (చేస్దలుదక్కి )ఉన్న అంగములచేత- నేత్రము అను పద్మనాశ ములనండీ శాలునారుచున్న ఆభీలాషాత్మకమగు జలమును (రన మును) గోొజచుందురు

పే అ పే్రేయసీ- ప్రేయనులు- నరన్పరాభిలాషాత్మక-దృష్టిచ్చటా మిశ్రికాకయో జనముచేశనే కాలము నతివాహింతురు"” ఆపి రాత్సర్యము, విళ్న == మీఃది పద్మమునందుగ్గడింపంబడిన నాయికొ = నాయక (సేయసీ== ప్రేయస) యుగిళములు-హంసలుగాన్నో చక0వాకములుగాన్నో ఇంకే జలనకుణగాన్నో ఆరోవింవ(విరవలనియున్నారు. *ఏకసరోజినీ నాశ సమఖభినీళ రవంబువాము "నవి (ఒక తామరతూటి మందరి నీరమును గ్రోలునవి)అవియే 4దా మీ6డ వద్యమునందుకములగు నాయకయుగళశముల యందట్టే యారోనము లేక£ండుటవలన నిందలి రూవకము (*వ్మర-నవనడీ (ప్రపూరి ఇత్యాది గానారంలింప+ వడిన రూవకము) కుది వజవము సిర్వపాంప(బడినదని చెప్పుటకు వీలులేదు, ఇది దోషము కాదా? ఉత్త ౩--- కౌదు, *“రసతత్సరముగాా అనుదానియందు “ఆధికమౌోగతి నిర్వహణము నేయంగరాదుి అని చెచ (ఐగుటచేళ-ఆ యలంకార నమీషి విధా నము ననునరించియే యిచటి రూపకము తుదివజణకును నిర్వహింవ(బడిన డికాద్సు కౌవున నిది పూర్వోక్తమగు వ్యంజక లక్షణముచే నమగతమగు రూసకమై విభా వాది భూషణ ద్వారమున నిచట అభిలాష (అఆయోగ) వివిలంభ శృంగార రనను నభివ్మక్తీకరించుచున్నది, (వృవన్సమ్మేళనిము జరుగని) కలయిక కలుగని కరణీం తరుణులకు సంబందించిన శృంగాంము-అభిలాష (అమోాగ) వపలంభము ఇది-ఇట్లు-వాక్యరూనముంఆలంకోరాంతర-(రూనక) నంకీర్షము-అగు-ఆనం లక్ష్యకుము (వివిలంభళ్ళంగార రస) ధ్వవికదాహరణమగుచున్నది, మూలము :-- అసంలక్ష్య క్రమవ్యంగ్యము - సంఘటన యందు(గూడ భాసించునని (ఇంతకుముందు) చెప్పంబడియున్నదిం అందు ఏది సంఘటనకు స్వరూపమో, అచి నిరూపింప(దిడుచున్నది, వ)భాదుతి ;- సంఘటన యనునది వామనోక్తమగురీతి-వాక్యంబునం నంఘటనన్‌” అవి యింకకు ముందు-అది రనన్యంజకమను నంళము ప్రతిపాదింసం ఐడీనది, నంభుటనన అమచోనున్నదికూడ-నిమిత్త-మాతికఘునందగ్య సస్తమి తయేయని యెలుంగునది, అది గుణములకం కై నివిక్తముగా (వేరుగా) విచారింనం చిడునని భావము మూలను :.__ కం॥ అసమాస, మధ్యమ నమా స్క సుదీర్ష సమాన, అయి యెసంగుచు, త్రీగతి

36 పొసరణమున శివిభంబయి లసితాకృతి సంఘటన వెలయునత్‌ కృతులన్‌ ॥ కోంధిణు కేవలము-సంఘటనను అనువదించి, ఇట్లను చున్నారు. గ్‌ “అద్ది-మాధుర్య ముఖ్యమ్ములగు గుణముల నాశ9ియించి, రసంబుల (రసాదుల) వ్యక్తపజచు” వక్కృృగతమును-వాచ్య సంబద్దమునగు నౌవితి-నిదానమగు తన్ని యంత్ర)ణమున॥ సంఘటన-గుణముల నాశంయించి యుండి రసాదులను న్యక్సీకరించు ననునది యేతత్‌ కారికా పూర్వార్హమై యున్నది. ఇచ్చట (పకత్‌ కారికార్థ విషయమున) గుణములకును- సంఘటనకును ! ఐక్యముగాని, 2 వ్యతిరేకముగాని, ఏకల్పించు టకు వీలుకాన్చించుచువ్నది. విభామతి ;--- గుణములు నంమటక్క ఒక కేయనిగావ్తి అవి రెండు థిన్నములు (వేరు) అనిగాని వికల్సించుటకు == కచ్చించుటకు == వ్యాఖ్యానించుటకు వీలగుచుంతునని భావము మూలము :;... వ్యతిరేక పక్షమునందు (భిన్నములను నపుడు ద్వివిథభమగు గతి యెజుంగందగియున్నదచి. (అందు) “సంఘటన -గుణాశంయము [నంఘటన గుణముల నాశియించి యుండునది] అనునది యొకటి” “గుణములు-సంఘట నాశయ ములు (గుణములే-సంఘటన నాశయించునవి) అనునది యంకొ కటి”. శ (వభామతి ;.... నంభటన-గుజములు భిన్నముల (వేర్వేరైనవ) అవు నత "మాన ద్వివిథమగు వికల్పము నంభవించునుం ఆవికల్పముయొక్క న్వరూవద్వయమున్స సంఘటన గుణముల నాశ్రయించు ననునది యొక విశల్బమగుదున్నరి గుణములు-సంఘటన వాళ్తయించు. నననద్ని యింకొక పికల్చ్పమగుతున్నద్మి

వ

మూలము :-- ఆందైెక్య్కపకమున గుణములను= ఆత్మ భూఠములను, ఆశ్రయించి యున్నదగుచు, సంఘటన-రసాదులను వ్యక్తీకరించుననియు, (1) “గుణములు-సంఘట నాశ్యియములు” అనునప్పుడు, ఆధేయ భళూతములగు గుణముల నాశ్రయించి యున్నదగుచు-సంఘటన-రసాదుల నభివ్యక్షీకరించుననియు, నర్జ మేర్పడును, నానార్వపక్షమున ((వ్యతిరేవపక్షమున, అనంగా, సంఘ టనా*గుణములు ఖీిన్నము లనునపుడు) 2 *నంఘటన = గుణా శ్యయము” అను విథమును స్వీకరించు నప్పదు మాత్రము “గుణములను-ఆశ్ర)యించి” అనుచో గుణపరతంతి_. స్వభావమై (గుణముల కధీనమైై అను నర్థమేగాని, “గుణరూసమై” అను నర్టమురాదు.

స౦ిభ్రామతి ;--- 1 నంఘటనకు గుణములు ధర్మములని భట్టోదృటాకుల మఠతమా-ధర్మములు =ఢర్మ్యాశితములినునది పనీద్ధమార్గము, కావున **నాధేయము లగు గుణములు ధర్మియగుటచే నాధారమగు నంఘటన నాశ్రయించును” అను వప్పడు ఆధేయ భూకములగు గుణముల నాశొయించ్చి సంభుటన-రసాదుల నథి వ్యక్షీకరించునను నర్జమేర్చడున్కు శ సంఘమటన-గుణములయందుండుట నఏనిద్ధముకొదు, కావున నిదట

నాశ9య శబ్దారము-ఆధారాధేయ భావముకొదు, కావున గుణాయత్రమై (గుణముల కధీనమై) గుణ మఖ (పేకీణియగు సంఘటన-రపొదివ్యంజకమను నెర్ధమిచట లభించుచున్నది, అన(గాః సంఘటన-గ ణాక్యియము ఆనునపుడు-ప్రకృతినర్గము (ఆమాక్యాదికము) రొజున కధీనమగునన్లు సంఘటనంగుణముల కఠీనమై రన వ్యంజకమగు నను వర్థమేర్చడుమ,

మూలము :.. (మీ6ది మూండుపక్షములను-ప్రదర్శించుట నలవి పొయోజనమును దెలుప్పచున్నా(డు),

ఇట్లు వికల్పించుటకు ఫల మేమనినంజెప్పుచున్నాము. గుణ ములు-సంఘటనయు-ఏకతత్వ్వము (పకరూపములు = అఖిన్న వస్తువులుగావి, గుణములు -సంఘటనాశ్ర్యయములు (నంఘటన నాశ్ర్శయించునవి)గావి, ఆగు నెడల, సంఘటనకువలెనే గుణము లకుంగూడ విషయ నియమములేక పోవలిసినచ్చును.

తం

విభామతి 1 సంఘటనకు విషయనియమములేదు, “శ్ళంగారమునందు- నమానరహితయగు సంఘటనయే యుండవలయును" ఇత్యాదికనుగు విషయ నియ మము సంఘటనకు లేనళ్లు (గుణములు) సంఘటనా రూపములనినమ్మ సంఘటన యందుండునవియవినను గూడ - ఆ గుణములక (గూడ విషయ వియమము చేక పోవలనివచ్చును, ఆదెట్లనిన ;$-- గుణములు సంఘటనా రూవములను కొదాత్మ్న నక్షమున (విథమ పక్షమున) గుణములు నియమ రహిత సంఘటనారూపములే యగుటవలనంఅవియు-విషయనియములేనివగును సంఘటని-ఆధారము, గుణవవ లాధేయములు, అను ద్వితీయవక్షమున ఆధేయములగు గుణనులు నియత విషయ రహితమ్సు ఆధారము ఆగు సంఘటన ననుసరించి యుండుటవలన తామును విషయ వియమములేనివే కొావలనీవచ్చునుు

మూలము :--- “మాధుర్య-పిఫొద-పి కర్షము, కరుణ- విప్రిలంధ శృంగార విషయమే, ఓజస్సు (ఓజోగుణము) రౌదా9 ద్భుతాది విషయము.

మాధుర్య-హిసాదములు, రవ, భావ-తదాభాస (రసాభాస- భావాభాస) విషయములే” ఆని గుణములకు నూత్రిము విషయ నీయమము వ్యవస్థితము. సంఘటనకు మొాత్రృము ఆ విషయ నియమములేదు.

'వ్రభామతి ;-... “గుణములు అనియత విషయములు కొంగూడచదా?ొఅనిన€ జెప్పుచునోటకు, “మాధుర్య అన్ని కరుజరసమునందున్ను. విపిలంభ శృంగారము నందును మాధుర్య గుణనంబ.ధియగు పిసాదాతశయము మిక్కుటమగా మండువ్కు ఈ యంళము “వరుస మాధుర్యము పికర్షవంతమగుట నచట నధికంబుగా హృావయానాభూత్తి యార్ధ్రమగుచుండుఅని ద్వితీయో ద్రోశమున! కెవ్చంబడియెమ, (ప్రభా పే90)లే3 మాధుర్య పిసొద ప్రకర్షమసంగాః మాధుర్య గుణ-ప్రిసాది గుణముల వికర్షము (స్ఫీతిమాధిక్యము) ఆ౨ిమైనను జెన్నవచ్చును, ఓజో గుణమునవ రౌదొ-అద్భుక-వీరలీకత్సములు విషయములు, ఈ యశము “కావ్యముల(గల్లు రొదాదికమ్ములైన “అని డ్వితియోద్ట్య్యోతమునం డే చెప్పబడినది (వ్ర-భా-పే-80) (నమ్మిళికములగు) మాచుర్య విసాదములకు రస-భావశదాభాన ములు-విషయముతు _అనివానికీ విషయ నియమ వ్యవస్థ-చెవ్పందిడియున్నది ఇప్పుకు గుణములు నంఘమటనారూవములని యంగీకరించు నెడల నావియమము థగ్నము కొక తన్పదు, శృంగాంాదికము వ్యంశ్యమగు నపుడు అనమానయగు సంభటవయే యుండవలయును) ఇత్యారి వినయ సియనుము నంభుబనకులేద్సు

30 మూలము :--- (సంఘటనకు విషయనీయమము లేదను టకు అత్య దర్శనమే హేతువనుచున్నా€డు.) శృంగారమునందుందూడ దీర్హసమాసయు, (దీర్ణ సమాన ములు గలదియు. రౌదొదులయందుఃగూడ, అసమాసయు, (సమాసములు లేనిదియు అగు సంఘటనలు కొన్చించుచున్నవి. ప్రభామకి _--- దీర్హసమాస్క అసమాన మద్యమసమాన్క అని సంఘటన తి.భము, - సంఘటనకు విషయ వియమము లేకుండుటవలననే శృంగారమునందుంగూడ చీర్షసమాసయగు సంభఘటనయు రౌద్రాదులయందు(గూడ - సమానరహితయగు సంఘటనయుంగాన్నించు దున్నది, మూలము :--- ఏకద్‌ వ్యభిచార దర్శనస్థానమగు నుదా హరణమును ఆ సూత్రించు (ప్రదర్శించు) చున్నాండు. -.. అందు శృంగారమున దీర్ప్ససమాసయగు సంఘటన కుదాః- మందార కుసుమరేణుపింజరికాలక (ఆగు నారమణ్స) విభానుతి === శృంగారమునండదనమాసంరౌదాదికమునందు. దీర్ణసమాన- శదితరములయండ్యు మధ్యమనమాన ఆగు నంఘటనయే యుండనలయునను నియమము లేదని యదాహరించుచున్నా(డు మందార కుసుమ సింజరికాలక = *“దేవ నక్ష విశేష వృవ్పవరాగములచేక పిళంగితములగు నలకలుగలవి”” ఆమనది దీర్ససమాసయగు నసంఘటనయే యయి నను-ఆభిలాష శృంగార వ్యంజకమగుచున్నది, దీర్చ్ససమాన సంఘటన యుండినను వర్జ విశేష వ్యంగ్యమ = మాధుర్యముగూడ న్ఫురించుచువ్నది, కావ్సన అసమాన యగు సంఘటనయే మాకుర్య గుణ రూవమవిగాన్మి మాధుర్య గుణవృ త్రియనిగాని చెన్సుటపు వీలులేదని స్పష్టవడుచున్నది, మూలము :--- (అనుభావాది సితీతి (న్ఫుటముగా) లేకుండుటవలన మీది నమాసమున శృంగారము (స్పష్టముగా) కాన్సించుటలేదని, స్ఫుటమగు శృంగార(ప్రతీతిగల వేటొక పద్యము నమదాహరించుచున్నా(డు.) మటియొకటి ?-. (పిణయ కుపితయగు నాయికను ప్రపాదింపంజేసికొనుటకు తన్నాయకు(డనుచున్నమాటి.)

త్త కంబ అనవకత నయన జలలవ విణివతవాముషితవతంరచవాంతము, వా వ విషజ్ఞమువగు నీయా వన మెవనికింాపకారణముగా దబలాళంి ఇత్యాదిక మిందులకుదాహరణము ౬. నధామతి :.. ఇండీర్వాదివొలంభ శ్వంగారము-వ్యంగ్యము. మాదుర్యోల్ల సీతనుగు న్యవలంభిమిచలబమన్నవ్కు దీర్తనమానయగు సంఘదనయుండుటివలననది, ఓనో గుణ దూవముగాని ఓజో గుణ వృక్తి గాన్మి కానేరదర గొపాంచునడ్నె శృంగారమున దీక్తసమానచకుగు నంచులన యండుననుట కుదావారల వాహాంర్యాము గలదని భావము అక్ష రౌద్రారులయందు - అనమాప (ఆగు వంచుభివ) కొన్పీంచెడ్‌వి, “"పాండవవేన శనవ్రముమ ఐట్టా” ఇత్యాదికమింయులకుదా హళరణము. వరభామతి ;..._. రౌద్రాకెకము ధ్వవ్యమానమగ్క నవ్వడు చీర్హ వమావయతు వేంఘనిన యజచితమై యుండినవ్కు వమాస రహిశయగు నంచులన అత్ముమునల డీషీంవంజిడునున్నర్ని షీంది నద్య మింతకుముందోవోగుణమున. కదాహరణఅదుగా సీయపలాతి యిన్నర్సి (చూ-వంభా- పే- 191) ఇందు రౌదంము-ధ్యన్యమానము, నంచుదివక విషయ నియమమున్నె యెడం నిచబ దీర్హ పమానముండవలయావ్వు మూలము ౪ కావున (హర్యోక్షవిభమున సంఘటన వ్యభిచరితమగుట వలన) గుణములు పంఘటనా వ్వరూపముల కౌవు. నంఘట హశొయములుమ కావేరవు. (వ్విశ్నించి సమాధానము విచ్చాచున్నాండ.) వంఘటన-గుజముల కాశ్వ్రయము కానవియెశల వావి కాలం ఇన మేదవి చెనృవలయుము?

జి విఖానతి :--- అరేయ ముల నిరాణారనుణని చెన్పునకు మిజతేద్ను. కావున

వంచుజన-గులనుల కాధారమన. చెన్ననిమెనలి వానకి ఇతార్థమళాశయమిలచి చెవ్నవలనివచ్చుష-అచ్చడ. గలము అక-అలాకారమలతిల త. తేదనేముంతనల అవునది వృచ్నతన ఉలిపాయిన్ను

మూలను వలా. చెన్నచన్నాము..

కం అంతినపాద్యవలంఅన ముంగలవి గుణంబులమను బనలెంకూ ఈడీ

• యాంగాళాతముల భూవల

భంగ వలంకారముళవి కావిలదలదగున్‌త ---

అవి వావికాలంలవ మింతకుముందు వితిపాదింపఐదియే లభయున్నలి.

వంభామతి వం. శౌర్యా వగుబముల-ఆక్యవాలంబనముగాళ తేషకొన తాడు

వల్లా మూధువ్యాది కావ్యగఅముల. మవానముల ప గపాదుల వాలంతిననుగాల తేనె కొవి యుందువనియా అల. కారమఅ-అత్మ శరీరమునందలి యేంగముల. నలక దివవవన్లు -కావ్యాఅలకారముల. కిట్లు చావ మలం సంగముఅ నాశుంించునని మూ అప్పమ్మాల *ె శక్యైచే. ద్విశీమోన్టోశవనండే.. వెతిపారించంచడిమెన్ను కావున నంచలన గుఅముల కాధాశరము కానేరదు, గుణముతే మలచరుటన కాంంయమఅగును అవా సంచుటినయే - ఇజనముల విశ్వ అంచును అని శెనియవలయనవు (అవయవముల వాళివంచిన మరసణల మెకఅగు శూవజముల- దేపాద్వాంవన. దేవా. (తీవ) వంంకరితచునన్సు అనషపాపాడుఅగు వలంకాచములు. శర్చార్దిద్వాశవమున తనను వలంకరించనననన్తు. కౌర్యాదుశాశ్మ వాకయించునట్లు. గుదములు మాశతిము శిద్దా ద్వాంమువ,గాక పాకిట్తగానే శవము వాశియించునవియుు వూర్వోక్త వద్యమున కశిషాయను, అని అవధాన టీక మ.

మూలము 5... (నుజములు శబ్దముల వాశ్రంబంచునవవు నంశము-తవెకు అభిమతము కాకున్నము “ఆశబ్రమెంతమరురముళో ఆవి, రసాశొయమగు మాధుర్య గుణమును శబ్రాశయముగా మవ చరించుచున్న, అవివేకి జవాల్మిప్రాయము వంనీకరించి (వ్రత్యుత్తరము విచ్చుచున్నాండు).. పోవిమ్ముః (వీవవివట్లు గుణములు శిద్దా శియములే కావిమ్ముః

త్తే

అట్లని (ఏకాశితములను కారణమున) గుణము లను పా9ిసాదులతో (తుల్యములని శంకింపంగూడదు. అను పొసాదులు (శబ్దాలంకారములు) అర్ధ (విస్తారము నపేక్షింపని శద్రిధర్మము ఎ గానే (పతిపాదింపంబడి యున్నవి. సణములో। వ్యంగ్యవి శేషము నవభాసింప(దేయువాచ్యమును పితిపాదించుటకు సమర్ధముల% శబ్రధర్మములే యగుమండును.

శౌర్యాడులు అన్నా (ఆత్మా) శొయములమినను శరీరా శంయములని తలంప(బకుచున్నట్లా- ఇంయు (గుణములును) అన్యా (రన్రొా శంయముల మనను శిబ్చ ధర్మములని తలంపంబడు చుండున్లు రస ధర్మములగు గుణములను శళబ్ల ధర్మములుగా తలంచుటయే ఉపచారము.

వభామతి -_. అను ర్సిసాదులగు నలంకారము అలర్థముల నసేకీంచునవి కావు మాచుర్యాదులగు గుణము లర్జము నపేక్షించునా. కావున సీ రెండును ఇట్లా శొయములము నంతమౌాతి9మున తుల్యములేయని భావించి వానికి తొదాత్వ్యము నంగీకరించుటకు వీలులేదు, గుణములౌఎజారకముగనే శబ్ద ధర్యములు కావి వాప్తవ ముగా శబ్దిధర్మములు కొవ్పు

శా్యాదులగసు గుఇముఐ = అక్మవృక్తుఎ కొని శరీర వృత్తులు కొవుగదా। అట్లయినమ ళ[ీరమునకును- ఆత్మికుసు గల పార్ధక్యమును (భేవమును) గొషాంచు టకు సమర్దులు కొనేరని యఏవేకులు “ఆశని బాహువు శొర్యవంతము" ఇత్యాది వ్యవహారము ననుసరించి కొర్మాదులను ళరీర నిష్టమ లనుగాందలంచుచుందుద్కు

అఫ్లే వివేక కూమ్యులగు జఫులు రస౦షస్టములగు గుణములను కట్ట దర్మము లని శలంచురున్నారు. ఇపిమాకభిమకము కాకున్నను-ఆఏవేకి మకము వవునరించి చెన్పుచున్నాము, (ఈ యువదారమునక మూలమవివేకము, కావున నేతత్చక్ష నుపాదేయము కౌనేరదని మాచితము,]

"మూలము :$-- (గుణములు సంఘట నాశియములు [సంఘటన నాశ్రయించునవి] అను వాదము నుపేక్షించి, ఆవి+ శద్దాశాయములు కావచ్చునని చెప్పంబడిన మీంది మకము స్వాఖి మకఠాను కూలమను తలంవృన పితివాది శంకించుచున్నా6డు.)

త్త

విభానుతి ;--- (మాధుర్యాడి గుణముంకబ్దగత మగు నెకలనది విశిష్ట ఘటనా లభ్యమే యగును, కావున) గుణములు శిట్రాకయములగు నెడల నవ్చుడవి నంఘ అనా రూపమలగుటగొాన్మి నసంమటనాశుయములగుట (నంఘటన నాళిముంచుట] లావి ప్రొస్తింవక తప్పదు, సంఘటితములు కొని (కలయిక నొండింవంబడని) ళబ్ద ములు (ఆర్ధ) వాచకములకొను, కావున అర్ధ వశ్రేషమలచేత వితిపారింపఃదగిన రసాదుల నాశుయించు నవియగు-ఆనగాః రసవిష్థములగు గుణములకుంఉవ చారము. చేతనెనను సంఘటితములు కొని ళబ్బములు ఆశియములు కొవుగదాః [గుజములు-ళబ్ద ౨ ల నాళియించునని యంగీకరించు నెడల అవి సంఘటన నాళి యిందు నవియే యగున్తు]

ప్రభామతి -- (1) ఉపరారముచేత ళబ్దములయందు _గుణములుండునము నప్పుడు వక్షమాణమగు కాత్సర్యము వెజుంగనగును, _*ళబ్ద్బమునకుంగల ళృంగా రాది ౮సాథ వ్యంజకమగు వాచ్యముయొక్క. (వతిపాడన పొమర్ధ్యమే మాధుర్యము, శబ్దగతమగు నాసామర్ధ్యము విళిష శట్టాంతర సంఘటనచేతనే లభ్యమగును ఇట్లనుట చేత జోరిఘఓఒన అనునది ళబ్దిమ.కంలు భిన్నము కాదు, ఇంకేమనిన్న సంఘటితము అగు శబ్దములే సంఘఓటన, కాంగ్సా పూర్వోక్తమగు ళ్ళృంగారాది రసాఖి వ్యంజక వాచ్య ప్రతిపాదన సామ్య్యము=సంఘబిత శద్దారితమే యగుచున్నది, కావున గుణ ములు నంఘలనాళితములే యగుట నిద్ధించుచున్నదో అవి పూర్వపక్షశయము (లోచినమి యె

1. ఉపచార మనంగా ఒకదానియందుండు ధర్మమును వేటొక దాని య౭దారొవించట్క గుణములు (అవివేకి జనాభిపాయమున) ఉవచారముచేత శబ్దధర్మముంగావ్కి శద్దెకాత్యరములు (శబ్దరూపముళలు) గాని కానిమ్ముః నడుమ సీసంఘటన కీయనుపువేశమెందులకు? అని కూడ నాళంకించ్చి వూర్యోక్తపూర్వ వక్షవాదియే యనుచన్నాండయ జ

వుళ్న ;--- పకస్ప5క సాకాంతుమలగు వడములచేక వికిపాదించందగిన విభావాది రూపములగు నర్ధవిశేషములచేత ప్రతిపాదింనదగిన వ్యంశ్యములగు రసం భావ-తదాభాస-తత్స్రళమాదుల నాశయించువవియ్యు ముఖ్యముగా అ రసాదుల యందుండు నవియుు అగు మాధు్యారి గుణములక్కు ఉపచారముచేతనయినను గూడ-తపంభుటిఠములగు ళబ్దములాశియములుకావు, ఏలియనినః: అసంభుటితను లగు ళబ్దములు - నిరాకాంతురూససున్సు = వ్యం గ్యోసయోగియు నగు వాచ్యమును (వాక్కార్ధమున ) చెన్సండొలవుగదా! (లోచశము )

[పంఘటితములగు శద్దిములే గుణముల కొాశియములను నది పూర్వసకొధి ప్రాయకునందు ఫళికార్థమని తెలియునది], ఇందలి భాపమి3

డ్తీజ్తీ

“శబను లకు వాఠ్యత్వమును సంపాదించునదియ గు పరన్పర సంబంధము నక “సంఘటన (కూర్చు) అనిపేరు, ఆ వంఘటన లేసియెడం విశృ్ళంఖలము లగు శబ్దములు వాబ్యార్థి బోరకములగా, శొాలకుండటవలన అవి కస్‌ వ్యంజకత్వము చేత గుణముల కొాశ్తియనులగుట నిద్ధింవదు, కొవున “గుణములు శద్దాశయ ములు” అమ సీవగూడ-ఇప్టము లేకున్నమ ఆగుఅములను నంఘటనా ధర్మములుగ నంగీకరింపక తన్సడు” అని భవము (అని రీధితి 186 పేజీ),

మూలము ;-.- (ఆసంఘటిశములగు వర్ణ = పదములు

గూడ రస-భావాదివ్యంజకములని ఎయింతకుముందు చెప్పంబడుట వలనోనంఘటిత పదా పేక్షలే”దవి (పత్యుత్త రము విచ్చుచున్నాండ? శ రసములు-వర్ణములచేతను, పదములచేతను, గూడ వ్యంగ్యములగు (రసీఠవింవంజే మంబడుునని ష్రితిపాదింప(బకవది. కావున నిట్లు సంఘటితములగు శబ్బములే రసన్యంజకమగు వర్ధమును _ప్రిత పాదించి, రసాద్యాశ్రితములగు గుణముల కాశంయములగునని ఆమేపింప(గూడదు,

నొధామతి ౩. *6నంఘటికములగు కబ్దములే అనగా వాక్యరూవములగు శట్టముల్హే రసవ్మంజకముల్లై రసాళ్రతములగు గుణముల కాశ్రుయములఫిి నను నియమమషుతేద్కు

“తనరు నలక్యకిమమ'* .. ., వక్టములన్స్‌ వదాగులన్‌” అపి విర సేకము లప వక్షములచేతనుగూడ్య న్వసౌందిర్య ఐలముననే రసాదుణ ధ్వవింప(వేయ( ఇకునవి చెప్పంవిడినరి అనర్హముల వలినే శువజమాత్రముననే స్వార్ధమును న్మరింవంజేయుటచేశత నదములు గూడ గుఇముల కారారములగు రళాదుల నలి వర్థాడింంవంజేయునవి చెవ్పంబడినడి కొంగా-కుద్ధమస (నంఘటీకముకాని) వదముకూడి-రనవ్యంజక మచం మున్నది వదములక4గల రసాఖివ్యక్తి యోగ్యమగు ఆర్థముయొక్క అనభానకళయే మాధుర్యాదికమగుము [నంఘటన-గుణవ్యంజక మై గుణముల కొళ్యయమ శ ఉసవన్నము కొదనిలానము]

మూలము; అన :-(గనంఘటిక సదనముదాయమే వాక్యము. కాష్వన రసాదిధ్వనులు-నాక్య న్యంజకములగు నప్పడు మాత్రము సంఘబన-రసవ్యంజకమై, గుణముల కాశియము కానవచ్చును,

త్త న్వసౌందర్యము గాని, వాచ్వసౌందర్యము గొని, సంఘటనలేనియెడల కలుగనేరదుూ" అని యాళంకించి-(ప్రత్యుత్తరము నిచ్చుచున్నాలడు] [లోచనము]

రసాదులు - వాక్యవ్యంగ్యములగుటకూడ - అంగీకృత మై యున్నను, వియతమగు సంఘటనయేదియు, వానికి (గుణము లకు) ఆశ్రయము గాకుండుటవలన-వ్యంగ్యవి కేషానముగత ములును (రసవ్యంజకములును నియతపసంఘటనా రపాతములును, అగు శబ్దములే గుణముల కాశ్రూయములు.

విభామతి ;-- ఇందలి యభిప్రాయము విస్లెలుంగున్‌ది 2. వాక్యము నండు సంఘటన యమ వ్రివేశింపవీ అంతమాతిమున నంఘటని గుణముల కాళి యము కానేరదు. సంఘబని లేకున్నను వర్షంవదఎవ్యంగ్యమగు రసాదికమునందు మాధుక్యావి గుణములకు-నియకమగు సంఘటన (యేదియు). ఆశియముగావ్వి నస్వరూవముగాని కాదు, రపాదికము-వాక్యవ్యంగ్యమగు నప్పడుగూడ్‌ నిశ్లే నంభు టన లేకున్నను వొక్యమే-రసప్యంజికమగుట నంభవించును, కొవున (వాక్యము నందు) నంఘటన పన్నిహితమైయున్నమ్క అసంఘటనంరపొభీవ్యక్తి యందుపయో గించునది కానేరదు, కొవున రసాశయములగు గుణములకు సంఘటన-య్యాశయ మెట్లగును?ః [గుణములు-సంభవన నాశయించునవికావు] కాంగా బొవదారికముగ్‌ వైవమ-గుణములు -కబ్రాశియము లే యగునని ఉవసంహరింవంబడినది [లోచనెము]

మూలము :. “గు ణ ములు నంఘటనాశ్ర్యియములు (సంఘటన నాశ్రయించును) అను పూర్వపక్షి తిరుగ నాక్షేపించు చున్నాయ)

అభయ్యాః మీరు మాధుర్యగుణము విషయమున నిల్లు చెప్పి నను చెస్పపచ్చునుకాని ఓజోగుణమునకు వియతమగు నంఘ టన లేని శబ్దము లాశ్రియములగునా? సమానరహితమగు సంభ టన-యెప్పువై నను-ఓజోగుణమున కాశుయత్వమును టొందదు గదాః

[ఓజోగుణము - సమాసము లేనిచోట చుండదని పూర్వ వజోయము.]

క్తి విభామతి :.... మాధుర్యగుణజము వ్యంజనీయపమగునవుడు సమాన రహిత

మగు సంఘమటనయు-ఒక్కొ క్క ప్పుడు “అనవరతి” ఇత్యాది స్థ్టలములయందు దీర్ణనమాసయగు వంఘటనయ: (గూడంకొన్చించుబవలనంమారుర్య వ్యంజకమగు సంఘటనకు నియమముబేదనవచ్చునుగాని. ఓజోగుణము న్యంజసీయమ పనపుడ్కు దీర్ణనమాసయగు సంఘటనయేగాని నమాన రహితయగు సంఘబనంఎచ్చటమ అభించుటలేడు, కావున ఓజోవ్యంజకమగు సంఘటనకు (మాతను) విషయ వియ మము లేదిన;గూడదవి పూర్వవక్షు తార్చర్యమ్ము

మూలను :-.. (పితిపక్షీ నిరాకరించుచున్నా(డు) చెప్పు చున్నాము. (అట్లయిన మేము చెప్పునది శద్దగావిమము).

పీచిత్త ము పిసిద్దిమాళాభివివేశ దూషితను కాకుండిన యెడల ఈ పిశృమునకు (గూడ సమాధానము చెప్పలేవివారలము కౌము. [నీ చిత్తిము (ప్రసిద్ధిమాతిము నందలి యభినివేశముచేత దూషితమైననుసరియే! సంఘటనకు విషయనియనములేదవియే చెప్పుదుము* అవి పొఠాంతరము] సమాసరహితమగు సంఘటన ((6చవ) ఓజోగుణమున కాశ్ర్యయముకాదా?

ఏకావము = రౌదొదిరసములను పికాశింపంజేయునో ఆ కావ్యమునకు(గల దీప్తి యే “ఓజ”స్ప్సని యింతకుముందు సితి పొదింపంబడినది గదాః (రౌదొదులను పికాశింపంజేయుటచే వాలక్యమాణ మోజప్పనిభావము) ఆ యోజోగుణము సమాసరహిత మగు సంఘటన యందుండినయెడల దోష మేముండును?

నహృదయ హృదయ నం వేద్యమగు ఆచారుత్వ (సౌందర్యా భావ)ము లేదుగదాః

కావున గుణములు నియతమగు సంఘటన లేని శబ్దముల నాశ్వయించుటలో క్షతియేదియు లేదు.

వభామళి ఫా “నీ చిత్తము కేనలమును సా్రచీనమగు రూఢి యందలి

యఖివివేళముచేత దూషితమై యున్నను, దూషితముగాకున్నన్క మేము చెప్పవలనివ విళ్యుత్తరమును కెప్పుచున్నాము. వినుము, నమాస రహిశమగు సంఘటన యోజోగుజమ్యన కాళశయము కాకపోదు, కొవ్యమునకుంగల రౌర్రాగి ్రళొకాత్యిక

మ! యగు దీప్తియే == ఉల్వలశయే, ఓజస్పవి గుణ విరూవణ నమయమునందే విస్తా వింపంవిడినది గదాః కావున గుణుద్యభివ్యక్తి వినయమున రీర్ణ్షనసమాన బంధముగావ్కి అల్చ వమానబంఠముగాన్మి వొయోజకములు కానేరవ్న,

“పాండవవేనా అను పద్యమున దీర్ణనమాపములేపన్నన్కు అరట ఓజో గణ రూపమగు రౌద్ర రన సౌందర్యము తగ్గినట్లు సహృదయ హృదయ (వమాణ 'మేదియు. కాన్పింనకుండుటవలన్క గుణములు-వియతమగు రచన నసేక్షంవని (వంఘుటన నసేకీంవని) ళబ్దములచేత నే వ్వంజవీయములణ” అను వినయమున- అమువవత్తి యేవయాలేదని భావమ్సు

మూలము :-- గుణములకుమాతిము చతురాదులకు వలెనే, ప్రత్యేకముగా విషయ నియమితమగు స్వరూసమున్నది. కావున నది వ్యభిచరింపదు. [వియమమును తప్పి చరింపదు)] (ోగుణములకు విషయ వియమమున్నది. సంఘటనకు విషయ వియమములేద” అని భావము]

హవ్రభామతి :__.. “ోళ్ళజ్షారపీవన మధుక।శి మాధుర్యముంళృంగారాది రనము లకు గుణమైయున్నద్ని అట్లయినమ-అది-మాధుర్యాలి వ్యంజకములగు క్రిముల యందువచరికమగుచున్నది... .. ళృంగారమే - మారుర్యగుణ విశిష్రమగురసము, అవి ద్వితీమోద్ధ్యోకమున చెన్పంవిడినద్తి (వ్రథతమభాగమున 88 పేజీ) దీవిచేక గుణములకు మాత్రము వివషయవియమము చెప్పంబడియేయున్నది, [(లోదనము] చదురాదులకు విషయములు-రూపాదులు- గుణములకో-రసాదులు (బాలస్సియ 817) రూవము నెజు(గుటకు-కన్నుు రుచినెజు.గుటకు, రసన, మొదలగునవి కొరణము లగుచు, తమతమ నియమమును తప్పిచరించుటలేగు, ఇళ్లు ళృంగార కరుణడి రసములయందు మాధుర్యగుణమును, రౌద్రదులయందు-ఓ జోగుణమును నియ తములై యుండి-ఠతమనియమమును తవ్చిగరించుటలేదు, కొవున ళృంగారాది నస్యంజ కములగు కోమల ళబ్ధములు-మాధుర్యమును పికాళింప;జేయుటకుము, రౌద్రాది వ్యంజకములగు కర్కళ కబ్దిములు-ఓజోగుణమును పభానింవంజేయుబకును, వేరు వేరుగ కారణములగుట వలన-గుణములకు విషయ నియమమున్నది, దీర సమాస నహితయగు నసంమటనయైనను-కొన్ని చోటుల ళృంగారొదులము వ్యంళింవఃజేయున్సు నమాస రహితయగు నంభఘటనయైనను కొన్నిగోటుల రౌద్యోగులను వ్యంజింప వేయును,

అదెట్లనిన :-. అనవరకనయని” అము పద్యమునండలి శబ్ధములు-సమ స్తములైవను నిసన్గకోమలముజు కావున నవి వివిలంభ కృంగారమును

శై

ప్రకాశింవ(తే యముచున్నవి, “పొండన వేవ ...న్వబాహుమదాం ధు;డు” అను పద్యము వందలి ళబ్రములు=వ్యన్తములైనను కర్కళములు, కావుననే అఏ - రొదుమును వ్రకాశింపశేయుచున్నవిి మొదట్‌ పద్యమునందు దీర్చ సమాసమును, రెండవ వద్యమున-అల్ప సమానమును ఉండుటనరినంసమాస రూవమగు సంఘటసయే శారుమారైవది, శబ్ద్బములల్లు తారుమారు కారేదు, కావుస “ళృ్ళంగారాదులయందుం అసమానయగు నంఘటసయే యుండవలయును” అను నియమము=నంభుటనకు లేదు, కోమల శబ్దమ. లేమాధుర్యమును భాన్‌ంవంజేయున్ను కర్కళ ళబ్దములే-ఓజ న్సుము ప్రకాశింపంజేయును,'” అను వియమము ళబ్దములకు మాతిమే కలదు, కాంగా? గుణములు=వియత విషయము ఇగుచున్నవీ, సంఘ టనంవియత విషయము కొద్సు

మూలమీ :--- (ఉపసంహగించుచున్నాలు)

“రాన్సస గృణములువేలు. సంఘటన వేం. గుణములు సంఘటన నాశుయించునవి కూడకొవు.” అనునిది యొక దళ్శ నము (మళము).

వ్ర)భామతి ;.... కొవుస గుణములు నంఘటనా గరూవములును, నంఘబటనా వృర్తులును గూడ కొవవి తాక్సర్యము,

మూలము :-- (ఇప్పుడు-గుణ-సంఘబనాతాదాత్మ్య్య పక్ష పాతి స్వమకమును స్టాపించుచున్నాండు) పోనిమ్ము: గుణములు సంఘటనా రూపములే కొవిమ్ము,

హౌభామతి ;---- బ్దగశమగు మాధుర్యాదికము కృంగారోరి రషాభివ్యంజక మగు పామర్భ్యమే యగుము, కొవున ఆచి రసాను గుణమగుసట్లు సంఘటవచేతనే విర్వర్తింపఃవిడున్ను

మూలము :-.- (ఈ విషయమున పూర్యోక్తృమగు నాకే సమును గ్యరించి-ఖందించుచున్నాండు)

“(గణములు వంఘటనా రూపములగు నపుడు) “లక్ష్యము నందు వ్యలిదారము కాన్సించుటపలన-పంఘబనకు వలెనే గుణము లకు(గూడ నియతమగు విషయము లేకపోవలసివచ్చును” అవి యింతకుముందు చెప్పబడిన యాకేవమునకుంగూడ సమాధానము చెప్పుదుము.

త్త ఏలక్యుమునందు విషయమునకు వ్యభిచారము పరికల్పింసం ఐడునో, అది విరూపమే (దోషయుక్త మే) ఆగుఃగాకః కవిశక్సి తిరోహితమగుటవలన-తాదృళశమగు లక్యమునం నహృదయులకు సౌందర్యంాహిత్యము న్ఫురించుటలేదు. విభామకి ;.... “ఒక్కవివరీత లజ్యుము కవ్చించినంతమాకిమున నియ మము వ్యభిచరణీయముకొదు, అట్టి లక్యమును నూర్చవలయును లేదా తొలం గిన వలయుముి అవి ఆశ్చర్యము (కవి కృతమగు) దోషము ద్వివిథముగడాః అందు- వ్యుక్చత్తి లేకుండుటవలన కవి చేయునది మొదటిది, శక్తలేకుం డుట వలన నత(డొనర్నునది రెండవది. వభామతి ౩... వర్షవీయవస్తు విషయ నూకనోల్లేవశాలి ్యవతిళ్య కవిక్కనీజ భూతమ*ు నావ్రతిభ మే క్తి, (రదనాచాతుర్యమే ళ క్రియవి ఫరితార్థ ము )వ)కరణో పయోగి సమస్తవన్తు-పొర్వావర్య-వరా మర్శ కొళలముఎవ్యుక్పత్తి వ్యుచ్చత్తి ళక్తులలో శక్తిగొవ్చద్సి ఆందు-అవ్యుత్పత్తి చేత (వ్యుత్పత్తి లేకుండుటచేత) చేయం బడిన దోషము-5విళక్తి తిరస్కృతమగుటవలన నొకానొకప్పుడు కమపింపకుండును, అళక్తి కృతమ% దోషముమాత్రము-వెంటనే కమపిందచును. ఏ తద్విషయకమగు పరికర పద్యము, గీజ కవికి వ్యుత్చత్తి శూన్యతంగలగు దొనంగు సంవృతంవగు నాతని శక్తి చేత శకి హీనత నాతండు సల్చాదోష మెంకయును శీఘ్రిముగనే గృహింపంబడును॥ వొళా ;--- కవికి |! శక్తి 2 వ్యుగ్పక్తులు ముఖ్యముగా. గావలని మున్నవి. వ్యుశ్చత్తిలేకుండుబచే నతండొనర్చు దోవమాతని క్తిచే నాద్భాదింప(బడుటచేత దానిని సహృదయుడు గూడ వొక్కొక్క వుడు గ్యొహింవ(జాల;డు, కాని కేవల వ్యుళ్చత్తిశాలియగు కవి=ళక్తి శూమ్యండగుటచేశ నొవర్చిన దోషము దురాబ్భారమే యగును, -

గ్‌ [శక్తీలేవి కవి యొనర్పిన దోషము కవ్పంబడదు అవి భావము,] మూలము :--- (విదర్శన పుడర్శనమున పూర్వోక్తమగు నర్ధమును చృఢీకరించుచున్నాండు.) మహాకపవులొనర్చిన ఉత్తమ దేవతా విషయ పహీసిద్ధ-సం ఖోగ ళృంగారాది-నిఐంధనాద్యనౌచిత్యముకూడ (తత్‌కవిి శక్తి తిరస్కృతమగుటవలన గా్రామ్యుముగా(గోచుటలేదు. (ఓక యనౌచిత్యము నుడాహరించుచున్నాండు కుమార సంభనమ నందలి దేవీ సంభోగ వర్ణన మిందులకుదాహరణము, ఇటువంటి విషయమున (ఇట్టి సందర్భములయందు )బొచిత్య మెట్లు త్యజింపఃబడ.చున్నదియు మొదట (కారికా కొరువిచేత) ప్రిదర్శింపటడియే యున్నది. విభామకతి రనవర్వన్వము-ఆప్వాదాయ త్రము, కావున వాప్వాదయిత లక చమక్కార విఘాతిము కల గకుండునప్పుడే రసాప్వాదము కలుగున్ను పార్వశీ-పర మేశ్వరాద్యుత్తమ దేవకా సంభోగ వరామర్శము-మాతా పితృ నంలోగ వనరామర్శమువలె లజ్జాకంకాది విపంణముచేత చమక్కారానకాళమును కలిగింన నేరదు కావున శత్పింటోగ వర్షన మమచితమే యగును, ఆయినమ కాళిదాపాది మహోకవి కృతమగునిది శక్తీ తిరస్కృతమ"*వటచేత నమచితముగాందోచుట లేదు. ప్రకీభావంతుండగుకవింఉత్తమ దేవతా విషయకమగు నంభోగముమ వర్షించి నపుడు నమ్యగ్యర్షితమగు నావంటోగమునం దేంవీశఏమించిన పహ్మదయ హృద యము - పౌర్వాపర్యి వఠామర్శముమ (ఆఅనౌదిక్యగిహాణమును) గోవించతొత పండును అదెట్లసన; విర్వ్యాణనరాకిముండగు నొక పురువుంతమచితవిషయమున (కాల = గురు జన విషయమున ) యుద్ధముచేయాచున్నమగూడ్య నదిచూచు వారా యుద్ధకాలమునందతని వరాకంమమును కీర్తి-సకమాసర్సు. కావి పౌర్యాపర్యముము వరామర్శించు నప్పుడు మాళము ఆ పాధువాద ప్రదానము జరుగదు కాళిదాస మహాకవ-కుమార వంభవమునందలి యష్ట్రమవర్లమున (గావించిన పార్వతీ సంభోగ వర్షఏముంఅనౌచిత్య దోష దూసషితమే యగునని భావమ్సు కవిభావ భావానుభావి అనుకారికను వివరించు వందర్భమున “వత్యము వళియింతు మనొ వ్లిళ్యమె “అకళంళఎమైదవంజేయో. అనునంశి వజకువగిం వందర్శనుచే వేత దౌ విశ్శనినర్శముమ్మవ్న త్రీకొర్షండు మున్ముందు హాదర్శించుముం

ర్‌ కావున రచనా చాకురీ రూనమగు కచిళకింకావ్యగతమగు అనౌచిత్యాది డోషము నాచ్చాదించును, కావునంఆనమానయగు సంభుబవయందు ఓజోగుణము విరూనమగుచున్నను రపావిష్టమగు బుద్ధియందు - అనుచితముగాందోచకుండువని భావమ్ము

మూలము :-- (కవి పితిభ-కావ్యదోషముల నెట్లాచ్చా దించునవిన(జెప్పుచున్నాండు)

(అవ్యుత్పత్ని కృతములగు దోషములు)ళక్తి తిరస్కృతము లెట్లగునదియు-అన్వయ వ్యతిరేకములచే నిశ్చయింప4బడుచున్నది. (ఆశయము కుమార సంభవమున-పిదర్శిత మయ్యినడిం కావున వ్యతిరేకమును మాత్రమే పిదర్శించుచున్నాండు)

ఆదెట్లవీన :--. ఏవంవిభమగు విషయమున శక్తి శూన్యు. డగు కవి-ఉపనిబంధించిన శృంగారము-దుష్టమను నంశము స్పష్టము గానే భాసింపక తప్పదు.

వొలామతి --- శక్తిరహితు;డగు కవి-మాతా పితృ నంభోగముమ్‌ దీర్ష నమాసములచేత సక్ట్రించునెడల అదిందోష దూషిశతమని యొన్లరకును తెలియునని భాసము,

మూలము :--- ఏతశ్‌ పక్షమున “పాండవనేనొ ఇత్యాదుల యందు అదారుత-హితీయమానము కొకున్నను, [రౌదిరస గుణ మగు ఓజస్సును స్ఫురింపంజేయునదియగు దీర్తసమాన సంఘ టన లేకుండుటవలన *ఈకావ్యము-సౌందర్యవంతముకొాదు” అని వఐలాక్కారముగా) అచారుళ్వము నారోపించెదమా?

ప్రభామతి ౩ ఇట్లా - అంగీకృతమంయిన గుణ సంభుటవైక్యపకమున కునవత్రి కొన్చింనకుండుటవలన దావిని తిరస్కరిందుచున్నా;డు,

ఏతత్‌ వశమున అన(గా? గుణములు సంమటనారూనములను ననిపోయ మువు న్వీకరించినన్వు “పాండవనేని ఇత్యాదులయందు డీర్ప సమాసములు లేకున్నమృ హీందర్య విశేషము గోచరించుచుండుటవలన కుద్దుండగు అళ్వక్థామచేత వచింసంణిడిన యీవాక్యమువందు రీర్హ సమానములు లేళుంగుటన్తల్సవ.ఈతిఇకిఫెనద ర్య సమంచితముకాదని ఐలాత్తుగా ఆరోసించు వారంమృుఖ్రికక్‌ అ స్త నావమూ ల ౬ _

ఇ శళగృత - సంఘటనల క్రైక్యము నంగీకరించునెడల సొండద పేని ఇత్యా ద్యుదాహరణములయండు - ఓటోగుణము పారియగు రీర్ట సమాన పంఘటన లేకుండుటవలన సంభవించు వ్యభిఛారమును వారింపవలనీ వచ్చుము, కౌవున మీ/ది లక్యముమ-లక్యముగాకుండునట్లు చేయుటకు-కవి శక్తి తీర న్య్మృతమగుట వళన-ంఇచటి సొండర్యరాహిత్యమ్ము పూర్వావరవరామర్శ-వివేక శాలురకుంగూడ గోచరముగాకున్నదను బలాక్కార కల్పనమును జేయ వలని వచ్చుము,” అది-.పహృదయ నమ్మళతముకొవేరదు, కొవున మీ(ది వకము యుక్తము కొడు, (ఠీరతి-సే-108,) మూలము ;..- కావున సంఘటన గుణవ్యతిరిక్త మైనమ, గుణరూవమైనను, గూడ దీని కింకొక నియమహేతువు చెప్పందగి యున్నది. కావున (నే “వక్త్యృగతమును, వాచ్య సంబిద్ధము, నగు నౌచితి-విదానముగు, తన్నియంచశిణమునొ అని (కారికాన 'శేషమున) చెవ్పంబడినది. - (వభామత ;... మునరిమ్మయందుప్పతిలిన - శృంగారచేవ్రవల్కె ఆనమాశ సంభుటనయందగు -ఓజోగుణము-న మ్మోద దాయకిముగా(జాలదని చెవ్వుదున్నాండు కళగృల వ్యరిరికమైనమ”ొ అవి, వ్యతిరేకవక్షమున వంమటనతి వియమహేకువేలేదు గదాః ఐక్య వక్షమునందుంగూడ రనము నియమ హేతువుకొద్సు కావున నంభు టస-గుణముల3౧పె వేరయినను కొకున్ననుగూడ డీనికి వేటొక నియమ హేతువు చెవ్పందిడేనలయును. కొవున్వ వక్తృంవాచ్యగతమగు నొచిత్యము.తన్నియమ హేతు వని ఏన్స్నంబడివద్సి (నంమబిన - గుణరూసమనినమృ గుజాళోయమనినకునరియ్‌్స్‌ కొవీ దానికీ రపాొను సారియగు వ్యవస్థ యుచితముకాదు, వ్యక్షృ-వాచ్య నందింధియగు నౌచితి నమసరించునడియగు వ్యవస్థమే సముచిశము, అల్లయినచో వ్యభిచార మేర్చడదని భావమ్ము్న మూలము :-._ (ఆవ :--- కారికాంశమును వివరించుచుం వ్యక్షృభేచములను ప్రిదర్శించుచున్నాండు.) - అందు (వక్తృ-వాచ్యములలో) నక్తంకవియు, కవిని బద్ధు6 డొకొనొకండును గూడ, నగుచుండును. (ఆందును) కవినిబీద్దుండు రస భావ రహితుంపగాని, రస భావ సహితుఃండుగాని యగు భుండును. రసనముగూడాం కదానాయకొశథియముగాని, తద్వివక్షొ

ర్‌ి

శ్యంయముగావి యగుచుండును. పూర్వుండగు కథానాయకుండే గాక-తదనంతర 6డుగూడం-దీరోదా త్రాదిభేద ఖిన్నుండగుచుండును, ఆను వికల్పములు (వక్తృభేదములు) గలవు.

విభా ఏ-- వక్రయనంగాని వచించువాండవి యర్థము, కవికల్పికుండు (శవిచే వేర్చరువంబడినవాండు) కవినిఐర్ధుండు.

రవభావాస్వాదములేనివాండు == రసభావరపాతుండు, తదాస్వాదము గం వాండు == తత్పహికుండు, (మూలమున “కవి ?బర్ధళ్చాపి* అమటచేత కవికూడ- రనభావరహిళుఃడుగాన్కి తత్సహితి6డుగావి కావచ్చునవి చేవ్చవచ్చునని తోచెడిని విర్వహణ సంధి మందు ఫలభొగియగు తనివి కి-ఆంగభావము గలి దానినిగా కథను నయించువాండుం(8థము తనద౦ి కంగము గా(జేనికొనువాండు) కథానాయకు(డు- శథావాయకాళుయము = రామాద్యాశ్యియము తద్విపషెళియము == తఠ్‌వుతి వాయక = రావవావ్యాశంయమ్ము. అనంతరుండు == ఉపనాయకుండు బేక్‌ ప్రతి సాయఎ॥డ్రు

నాయకు(డు = రీరోదాత్తుండ్కు రీరోద్దకుండ్కు థీరలలితుండ్కు దీరశాంతుండు అని చకుర్విళుండు, ఇల్లు చతుర్విథుండగు నతండ్యు అనుకూలుంరు దకడీణుండు, ధ్య్టుఃర్కు కరుండ్యా అనుభేదముల చేకందిరుగచకుర్విథు( డ్రై ఉత్తమ్మ మధ్య మాధమ భేవములచేత నలువది యెనిమిది భేదములు గలవాడగుచుండున్ను ధర్మం యుద్ధంవీకంప)ధాన (డు - రీరోదాత్తుండు, వీరంరౌది విధాకండు రీరొద్దకండ్యు వీర-ళృ్ళంగార. వొధామండ్కూ రీరలలఓతుండ్కు దానంధర్మ-వీ5-కాంత -వ)ిధామండు కీరప్రళాంకుండు, వీరు కిమముగా పాత్వతీ-అరభటీ-3ళకీ = భారతీ లక్షణన్నశ్రి విధానుల్లు

మూలము (వాచ్య వెవిధ్యమును జూపుచున్నా(డు)

వాచ్యము గూడ -ధ్వన్యాత్మ-రసాంగమును (ధ్వని స్వభావ రసవ్యంజ కమును) రసాభాసాంగమునుగూడ నగుచుండును. (ఇట్లు ద్వివిథ మగు వాచ్యము) అభినేయార్దమును (దృశ్యకావ్య (ప్రతిపాద్యమగు నర్ధముగలదియు) అనభినేయార్థమును (శివ్యకాన్య ప్రతిపొద్య మగు నర్ధముగలదియు నగుచుండును. (ఆదియు) ఉత్తమ ప్రకృళ్యాశ్వయమును తదితరాశృయమును గూడ నగుచు; ఇహు ప౦ళారకమై యుండును.

గ్‌డ్షే విభా ;-- వ్యా గంగ్క సక్వాహార్యములచేక (వాచికమ్ము ఆంగికమ్ము పాల్వికమ్గు అహార్యము ఆమచతుర్విభాభినయములచేక) సాతెత్సా ర ప్రాయమగు ఆభిమ ఖ్యమునునయింప(దగిన (పొండింపందగిన) వ్యృంగృమాపము-ధ్వని స్వా వము (ధ్వన్యాళ్మకము) ఆశు నర్థము గల వాచ్యము-అభి-నేయార్ధము, ధ్యన్యాత్మకమగు నావ్యంగ్యమే-కొన్యార్రము (కొవ్య + అర్ధము == కొవృము చే వర్థింపందగినది) అనిచెప్పంబడుచుండును, (కావ్యార్పశబ్దిము-వ్యంగ్యరసాది వాచక మని భావము) ధ్వన్యమానమగునారసొదిక మేంఅఖి నేతవ్యము (అభివయముతోడి నంబంధము గలవి) వాట్య శాస్త్రకర్తింళరతముసి-ఆక్కుడక్కడని శ్లు చెప్పెను పొగజ్లసత్యో'పేతాన్‌ కావ్మార్ధాన్‌ భానయన్ని” అని ఉత్తమ ప్రకృతులు = దేపముని హిలృతుల్తు ఆశయము == ఆకందముగ్గా(గల:, త “తరాశియము 2 మర్యమ- అధమ వుకృత్యాశయము (మకజ-దనుజ్క ప)కృత్యాశృయము) మూలము :-- (ఇట్లు వక్షృభేదములను, వాచ్య భేదము అను నిరూపించి, తద్గతమిగు నౌదితిని-సంఘటనా వియామకముగా4 'దెల్చ్బుచున్నా (డు ఆందువక్తయగుకవి = ఆపగత, రస, భావు(డగునపుడు, ఈచన (పంఘట? ) న్వేచృగా సాగింసవచ్చును అస్లే కవినిఐద్ధు చగు వక్తకూడి రనభావరహితుండగు నప్పుడు రచన స్వేచ్చగా సాగింపనిచ్చును. (ఎట్లు, కుద్ధిమగు వక్తాాచిత్యమును విచారించి, వాచ్యాచిత్యముతోంగూడ మరల దానినే నిరూపించుచున్నా(డు) కవిగావి,కవినిఐద్దుండగు వక్షగాని, వియమముగా (ళప్పక) శసభాన సమన్వితు(డగునపుడు మాత్రము, ప్రధాన భూతమగుట వలన రసము ధ్వన్యాత్యభూత మే యగునపుడు - శత్‌కావ్యమున, నమాసపరహిశమ్ముు మధ్యమ సచూసనహితము-అగు నంఘటనలే వియమముగా నుండవలయును. కాని, కరుణ రసమునందును, ష్యోపలంభ శృంగారము నందును సమాసరహిశయగు సంఘటనయే యుండవలయుషు చ్రధామతి ;.... లసినుకాది చికు కవిత్వ్య-వ)దర్యవ వకాయణుడగు కవిం పీళవభావ॥్షల్మి కావున నళ నంఘుటనకు వియమముండదవి భావము, “కవి నిబర్ధుండగు నక్తకూడ” అనుచ్చోట్క ఆనక్తృను ఉదాసీనవుగు ఆనపాదికమునుగా

ర్‌ గంహింవవలయును, రపావ్యాకేళరహితు,డ ప తాసనుండుగావి వేతొకంగుగావీ యుదాసీను(డైనను విధానమగు నితివృత్తమన కంగమగుట వలన “విధాన రసామయాయి" యే (“రసభావనహితుండే |; యగును, అయినను వాండు “రష లావ రహితులేడవి యివట్స చద్గకమ%ు-నైపర్గిక రసభావవాహిత్యము వివక్షీతమై యున్నది వాండు రనభావరహితుఃడిగునిపుడు దీర్చ మాన - మధ్యమసమానం= అనమాసలలో నేసంభఓసనైనన్కు ఉవయోగింవ వీఐగునని భావము, ఆక్షవిగొని....... రనభాన సమన్విత (డగునపుడు మాతిమి అనుటచే నొకావొకప్పుడు కవి-కసావిమ్దుండు కాపండుననితో చున, అదియెట్లు సంథ వించునొ అని భావించి లోచనకారుండు పిత్యుత్తరము నిచ్చుచున్నాఃడు, కవి= రపావిస్తుండగు వక్తయగుటయే యుక్తము, అబ్లుకానిచో *అతండే రాగ వరి ఈుండైనయెడల్య సీరసంబగునది యెల్ల నిశ్చయముగొ అనుకారిక వమసరించి కావ్యము “నీరపము (రసంహతము) కావలనివచ్చును, అయినను కవియమకాడి చిత) పిదర్శన పిధానుండగునవుగుంరన లావ

రహితుండగునని చెవ్ప(బడినది, అశ్లే తక్కల్పితుండగు వక్తకూడంనియమముగా రనభావన నమన్వితుండగు వపుడు అనంగాః తటన్యండు కొకుండునపుడ్కా రపముం ధ్వన్యాత్మభూక మే యుగునప్పుడు. అనగా: రస ఏదలంకొర పా్రొాయముగాకుండా నపుడు, ఆసమాసంమధ్యమ సమాసం అగు నంఘటనరే (ర్హ సమాస రహికము లగు సంభుటనరే) యుండవలయును, అల్లుకానపుడుందీర్తసమానయగు నంఘటన కూడ నుండవచ్చువ్హు

మూలము :-- దీనికి హేతు వేమనినంజెప్పు చున్నాము. గ్రోయుక్షిరహితమైననుగూడ నాదరింపందగుననుట కిది ధర్మ సూతికార వాక్యమాయేమి” ఆవిన-ఉపపత్తిననుసరంచి చెప్పు చున్నాండు)

రసము-ప్రధానముగా, పితిపాద్యమగునపుడు, తదిస పితీతి వ్యవధాయకములగు (తదసాస్వాదమువకు విలంబమును గలిగించుటకేత విఘ్నరూపములగు) విరోధులు (పిదాన రన విపరీతాస్వాదమయములగు (ప్రతివంధకములుకూడ సర్వవిభముఅ చేతను పరిహరింపంబడందగియున్నవి.

సమాసము లనేక పికొరములుగా సంభావింసంబడును, ( ఊహింపంబడును ) కావున దీఘజా సమానరయగు పంఘటన

55 ఓకానొకప్పుడు రస వితీతిని (రసాస్వాదమును) విలంబముగాః జేయును. కావున దానియందు ఆత్యంతాధినివేళము యుక్తము కానేరదు. విశేషించి ఆభినయింపందగిన యవ౯ముగల కావ్యమున దిఘ౯బసమానయగు సంఘటన యందత్యంతాభిని వేళము శోభావహము కొనేరదు. వ్ర)భామతి ౩--- *రక్తాంబరి ఇళ్యాది సమాసములయందు=ఇది కర్మదథార చుమాః బహు వీహియా? ఇత్యాది సంభావన కలుగుటచేత వాద్కార్థవిర్ణ మము దుర్దటఎుగుము, కావున దీర్ణసమాపయగు సంఘటన రవవితీతిని విలంబముగా6 జేయునని భోనము, అభినఎుంనందగిన యస్టముగల కావ్యము దృశ్యకావ్యము. అది నుయోణ్య మగునప్పుడుంవ్యంగ్యము శుటితము కాకుండునట్లు సమాసార్దము నిభినయించుట శక్యము కొవేరదు, మటియ్యుు కాక్వాగులును. గానాదులుముం పుయోగింషటకు శక్యముగాకుండును, అర్ధక్టానము = ఒహుకర వందేహ వనరమై యుండుము, వాట్యము హిత్యశ్రరూపము, కావున నయ్య్యది నాట్టమన కనురూపము కానేరదు తదితర (శవ్య) కావ్యమునందు(గూడ, కరుణ- విపలంథభ శృంగారములు వ్యంజనీయములగునపుడు దీ సమాస సంఘటనాభి నివేశ, ముచితము కానేరదు, ఆవి (ఆరసములు సుకుమాూరతరములు. కొవున శద్దారము లకు స్వల్చమైన అన్వచృ్చత కలిగిననుగూడ రపాస్వ్యాదము మంధరీ భవించును. (5సా స్వాద పఏతిబఐంధము కలుగును). వ్రభామతి :--- అలినేయార్ధముగల కావ్యముకంటె వేరసు కావ్యము శ్రవ్యకావ్యము, అన్వచ్ళత == వ్యంగ్యార్థ వ్రతిపాదన పామర్థ్యములేకండుట అన్పప్టఠ్న మూలము :-.- రసాంశరమగు (కఠణ-విప్రలంభళ్ళంగార ముల కంటె వేజగు) రౌద్రొదిరనము పితిపాద్య మగునపుడు- మధ్యమ నమానయగు వంఘటనయు, (ఒక్కొక్కచో) ధీరోద్దత నాయక సంబంధియగు వ్యాపారము నాళోయించునపుడు, “దీర సమాసాొక్షేషము లేనిదే వాక్యము రపోచితముగాంజొలదు, కొవున నొకొనొకప్పుడు దీర్చ వనమాసయగు రచనయు. గూడ-వితి

ర్‌ కూలముకొదు. కౌవున దానిని (దీక్ష నమాన రచనను) గూడ నంతగా పరిహశింసంగూడదు.

(ఇట్లు-నంఘటనకు వక్రాాద్యాచిత్య చిబంధననము నియమ మని తెలిపి, పిసాదమను గుణము తద్‌వ్యాపకమని చెప్పు చున్నాండు) సిసాదమను గుణము-ఈ సంఘటనల యందన్నిం టను గూడ న్యాపించుచుండును.

ఆది నర్వరస సాధారణమనియు, నర్వసంఘటనా సాధారణ మనియు (జిస్పంబడీనది గదా:

వ)భామతి -. మాచూవకుండ్కు ప్రచండు(డ్కు చపజండ్కు అహంకొరం దర్వభూయిమ్టుండ్కు ఆత్మాల్లిఘానిరకుండు అగు రీరోద్ధకుండ్సు వాయకపండగు నవుడు దీర్షసమానవంతనుగు రచనయే యుక్తమని భావము, ల్లో సమర్చకత్వం కావ్యస్యయత్రు నర్వరసొన్‌ వితి నమవుసాదో గుజోథ్టేయః నర్వసారారణ క్రియ॥9 గీ కావ్య మభిలర నపష్యంజకంబుగాగ4 దవరుచుండుటయే పిపాదమను గుణము సశ్వసాధారణ క్రియా నహితమదియె యగుఓ€౬ గవివరులెల్లరు నరయవలయుణ అవి ద్వితీయో ద్యోతమనఃజెస్పంబడినది, “సంఘటన లన్నింటియందునగూడ - పిసాదమను గుణము - శీభుిముగా రనంప్రత్యాయకమగు చుండును అవిధావము,

మూలము ఖా మీంది యంళమును విరూపించుటకు, అన్వయ-వ్యతిరేకములను, జూపుచున్నాండు.

వొసాదగుణమును విడువనియెడల (స్వీకరించిన యెడల) మధ్యమ పమాసయగు సంఘటనకూడ కరుణ-విస్రులంభ శృంగా రిములను హికొశింపంజేయును. పిసాదగుణము నతికిమించిన (విడిచిన) యెడల సమాన రహితవగు సంఘటనకూడ వానిని వ్యక్తీ కరింప లేకుండును.

చ్రలామకతి :.... విపాదగుణమున్నయెడల రసము వకాశించ(వేయ(బడంట అన్వయమ్ము అఆదిలేనస్పుడు రసము ప్రకాశించందేయంబడకుండుట న్యశిరేకమ్మూ

5

వ్యంజక మగు న్వవాచ్యమునే వికాశింపః జేయ లేకుండుటవలన వొపాదగుణ రహితమగు నంఘటన్క సమాస రహితమైననుగూడ కరుణ-విస్రలంభములను వొకాశంనంజేయ నేరదని భావమ్ము

మూలము:ః--- కాబట్టి సర్వత పిసాదగుణ మనుసరింప6 దగినది. కావుననే “పాండవనేన శస్త్రమును బట్టు” ఇక్యాద్యుదా హరణమున (దీర్చ్ససంఘటనా విరహము వలన) ఓజోగుణస్టితి నంగికరింపనియెడల నది విసాదాఖ్యమగు గుణమేయగునుగాని మాధుర్యము కానేరదు. “పాండవనేనొ అను నీసద్యము అభీష్ట ళన పికాళక మగుచున్నది. కావున నిందు సౌందర్యాభావము (కావ్పించుట) లేదు. .

కావున సంఘటన - గుణముల కంక వేజుగాకున్నను వేజయిననుగూడ యథోక్తృమగు (వక్షృవాచ్య సంబంధియగు) నౌచిత్యమువలన నంఘటనకు విషయనియమ ముండుటవలన నది కూడ (సంఘటనకూడ) రసవ్యంజక మే యగును.

రసాఖివ్యక్తికి విమితృ్మ భూతమగు సంఘటనకు వెనుక 'దెలుపంబడిన యే నియమ హేతువుకలలో, ఆదియే గుణములకు6 గూడ విషయ నియమ హేతువగుటవలన సంఘటన గుణముల నాశంయించి యుండుటకూడ విరుద్ధముకాదు.

వొభామతి ౩... కావున నంఘటన లన్నిటియండునుగూడ నిసాదగుణ మాళశుయణీయము, “పాండవ నేని అమ వద్యమున దీర్హసమాన సంఘటన లేకుండుట వలన నచట-ఓజో గుణ స్ధితిని పిధానముగా నంగీకరింపనివారెన్నరైన మండిన యెడల వారు-అచట విపాద గుణస్థితి నంగీకరింపవలయునుగావి అచట మాధుర్య గుజన్టీతి నంగీకరింపరాదు,”

ఏలయనిన; ఓజోమాధుర్యము లన్యోన్యాభావరూసములవి యింతకుముందే నీరూవింప/బడుటనలన తత్పంకరము శుతి బాహ్యామని భావము,

“గుణములు సంఘటనారూపములు” అగు నెడల గుణనియమమే సంఘటన ఉంగూడ వియమఘగును, *“సంఘటన-గుణాదీనము?' అగు వెడలనుగూడ విశ్తు యగునని యెలుంగువది “గుణములు సంఘటనాశుయములు” అగునెడల ఏనక్తృ వాచ్యాఛిత్యముంసంఘటనకు వియామకముగాం చెప్పంబడినదో ఆదియే (వ్యక్తృంవాచ్య గతమగు నౌచితియే) గుణములకుంగూడ నియమ హ్రేరువగుచుందును,

59 కావున విల్లీ వక్షములు మూండునుగూడ విప్లవమేడియు లేకుండుటనలన సమీచీనములే యగునని యభిజ్ఞాల గోహింకురుగాక ॥ మూలము:---- (సంఘటన కింకొక వియామకముగూడ6 గలదనీ చెప్పుచున్నాండు) కంజ నియమించు దాని విషయా శంమమింకొక యొచితియు మరల, కొవ్యభిదా శంయణమునను, భేదాన్విత మయి యీనంఘటన వెలయునట్టిది. యగుటన్‌ ॥ వక్తృవాచ్యగతమ 9 నౌచిత్యమిట్లుండ (ఉండినను) విష యాళశ్యంయమగు వేతొాక యౌచిత్యముగూడ సంఘటనను వియ మించును. న్రభామతి ౩... విషయాళియము:==(వందావితకాది) సంభూత విశేవ రూపమగు విబంధము ఆళియముగా(గలది, చేనాద్యాత్మకమగు సంఘాతనమునంజేరియున్న వురుషుఃండు. లీరుదైవను తదౌచిత్యమున కనుగుణము"నే ( వేనౌచిత కనుకూలు డగు శూరుండుగానే) ఉండు నట్లు వంధూత విశ్రేషాత్మకమగు నందానితకము మొదలగు వాని మధ్యమునందున్న కావ్య (రూవ) వాక్యముగూడ తదాలిత్యనుగుణముగనే యుండున్కు వక్తృ-వా చ్యములకు(గల _వెచికక్ళిమువలన తద్గ్షతమగు నౌచిత్యము నసంఘట నమ నియమించునట్లు ముక్తకాది భేదములచే విషయమునకు(గల వైచిత్యిమువలన్క తెద్గతమగు వొచిత్యముకూడ నంమటనను నియమించునని కాత్సర్యము, మూలము:..... అదెట్లనిన;-- సంస్కృత -పా9కృతా ప్యభంళ నిబద్ధమగు ! ముక్తృకము, 2 సందానితక-వి శేషకకా -(క) లాషక-కులకములు, 8 పర్యాయబంధము, 4 పరికథ, 5 ఖండ కథా, క సకల కథలు, 7 సర్గ్షబంధము, 8 ఆభినేయార్ద్హము (నాట కాదులు), 8 ఆవ్యాయికాా 10 కథలు, మొదలగు కావ్య పహిఖభేద ములు గలవు. ఆయా కొవ్య పిభేదముల నాశియించుటచేంగూడ సంఘ టన విశేష (భేద) వంతమగుచుండును.

60

ప్రభామతి ఫా $ ముక్తకము == తదితరవవ్యపంబుధ మునుండి విడువలిడీ వది (తదికరములచే వాలింగితము కొవిది) ముక్తికము, తరితర నద్మములతోడి సందింధము లేకయే స్వతంతిమాగా నర్ధమును లోధింకుటకు సమర్థమగు నొకే భ్లోకము ముక్షకము, ఉదాహరణము ;-- అమగుకము, ఇందలి వవ్యములలో ఒకదాని కింకొక దావితో నెట్టి సంబింధమునుగూడ నుండక, స్వతంత్రముగా వర్ణ పరినమాస్షిగల్లి నిఠాకొంతమై యున్నను ప్రుదింధ మద్యవర్తియగునడి ముక్తకము కాదు,

వ్ర ;-- సంఘాతరూనముకొని ముక్తళము కాన్య ప్రభేదముగా నేల పెన్సందిడినది?

ఉ ;-- “ఏక్రనద్యాత్మకనుగు ముక్తికముంసంఘాకరూపము కాకున్నను “రస న్యందివి అగుటనలన దానికింగూడ సంఘటనా వియమమున స్వాశం త్వ్యము కందు" అను నేకావన్మాతిమును వ్రడళ్మింపండేయుబకు-ముక్తకముగూడ కావ్య వ్రలేదముగా( జెప్పంబడిన ది

సంస్కృృతముమండి ప్రొకృతముమ్ము దానిమండి యేవభ్రింళమును మద్భ వించుటచే నిల్లు కర్తిమముగాంఇెప్పంబడినది, సంస్కృతము దేనవాక్కు, ప్ర కృళముజ=తదృవ-తత్సమ. దేశ్ళ భేదములు గల భాషా విశేషము.

అవళుంళము = గొల్లలు మొదలగువారు చూట్లాడునది, కాళగ్మా ముక్త కము శర్వధాషా విఐధ్రమనునడి స్పష్టమగుచున్నది,

సందావితకమునకు యుగ్మకమను నింకొక "సేతున్నది, గ్విపరిపమాప్త క్రియమగు పద్యద్యయము సందావితకము,

శోపంసమాప్త క్రియమగు వద్యత్శియము విశేషకము, చతున్నరి నమ్లాప్త కొయనుగు వద్యచతుషయము కాలావకచి,

వందారది వశినమాట్త క్రియమగు పద్యపంచకాదికము కుల'ము, మీది లేదములు కియాపరినమాప్తిని చేయునవియే కావున ద్వంద్వముచేంతెన్నంబిదివవి ,

అండకాన్య న్వరూవమగు వర్యాయవింధము- ఆవాంతర క్రియా పరినమాప్తి యున్నను వనంతా ద్యేకతమవస్తు వర్దనాత్మకమైన విదంధము,

ధర్మార్టకామ మోశ్షములయందు దేవినైనను పురుషార్థము మద్దేశించి-విచితి వ్రోకారకములగు ననేక వృత్తాంతములను వర్రించువది వరికళ, దధర్యాదుల నుదే శించ్కి వ్రవ్మత్తమగు వ్రవిస్ధేతి వృత్తమునందొకళ భాగముమ వర్ణించునదింఖండకర్క (శిన్నకఠగలకి-అండకత) ఇందు. జీవితము నందాళ్ళర్యకరమగు వేదో యొక

61

వీషయము నూళుమే వక్తింపంబడుమ) సాహాత్యదర్పణమున *ఖండకాస్యంభవేల్‌ కాన్యవ్యైకదేశామ కారిచిి అని ఇండకొన్మ్నము కూడ విరూపింవంబడినది,

నమస్త వలాంళదుగు నితినృత్తమును వర్షించునది-సకలకధ్య ఇందు ఆనేక శథలుండున్సు ఇందలి యితినృత్తములన్నియు ఫలొంశములై యుండును, జని ప్రాకృత భాషయందే వోవిద్దముఅని సూచించుటకు *“అండకథా-సకలకథలు” ఆవి ద్వంద్వ సమానముచే నిర్ధేశంపంణడినవ్కి పూ్వోక్తము౨గు కొవ్యషభేవముల కీ భాషావియమములేదు, నంస్కృతమయము- కవ్యము-నుహాకొన్యరూనసము = వృరు షార్ట ఫలము=నమస్త వమ వర్షనావుబంధము=ఆగువవి నర్గబంవవజంఇ ఏ నంస్క్కృ తము నందే యుండునని లోచనమునందు చెప్పంవిడినముంప్రొకృతన్సు. తెనుంగు మొదలగు భావలయందుంగూడ కాన్పించుచున్నవి, న

అభినేయార్ధము (దృళ్యకాన్యము) = దళరూనకము, నాటిక్కొ (తోట్కరాసక్క వ్యోకరణ్‌కొది ఆవాంతర వ్రపంచ (ఉవకూసకలేద) సహాతమై అవేక భాషాన్యా మిశురూపమై యుండును

దశరూపకములు ;--- నాటకము వీకరణమ్సు భాజము, (వహపనమ్ము డీమన్సు వ్యాయోగమ్మ్సు నమవకారను, వీఠ్తి అంకము, ఈసోన్నుగము అనునవి"

• ఉవరూవకముల ;-- 1 నాటిక, 8 తోటకము 4 గోప్టి, 8 సట్టకమ్కు

$ నాట్యరానకమ్ము 6 వ)ష్టానమ్కు ? ఉల్లావ్యమూ $ కొన్యమ్సు 9 ప్రేళవిమ్ము 10 రాసకము 11 నంకాపకము 1 శ్రిగదికము, 18 శిర్చకము. 14 విలాసిక్క కళ్‌ దుర్మల్లిక, 18 ప్రకరణిక్క 17 హల్లీ[మ్సు 18 భాశీక అవమనవ, వీ) లక్షణము లమ వివులముగా(జూడ(/గోరన పాఠపణ ఆగ్నేయ ్మవాణ.కావ్యావర్య- సాహెక్క దర్చణ-మందార నమరందాడులపు నరిశీలించువద్కి

ఉచ్భ్వాపొడి లిశాగముతోంగూకుకొని వక్తర్శి - అవక నక్త్రాదియుకమై (వ క్రృ-ప్రతివక్షృప్రవృత్తమై) యుండునది, ఆభ్యాయిక్క ఉద్చ్భ్యాసాది. విభాగము లేనిది కథ్ణ మీందివి రెండును గద్యబంధరూనము9టవేత ద్వంద్వము]ే నిర్హేశిపం ఐడీవవి, “ఈ మొదడలగిి అవనవసుదేశ్య దంవుప్పు గొహి;వంబడుగున్నద్యి

అది గద్య = పద్య - ఉధయమచయు కువ నంళముకు గోగడ్యపద్య రుయూ చమ్బూః”” అమచోట దండి చెప్పీయున్నాండు

మటియు “మొదలగు అనుదానిచే కోషంనంఘూకములను గోహించునది, మజియ్యు ఉదాహరణ్య చక0వాళక్క టోగానళీ, బీరుదావర్సీ సందోనవానకుల ము మందారనురందము ననునరింది యెజుంపనర్మి

62 మీందందెలనంబడిన మ. క్తకాదుల లక్షణములను ఆయా యలంకార శాస్త్ర గోంఛములవలన గహింవందగుము, ఇట్లు కాన్య భేదరూసమగు విషయమచేఈ గూడ నంఘటన బేదించునని కెలియనద్ది మూలము :--- (ఆ భేదములను కొమముగా(బ)ద ర్శించు చున్నాండు) అందుముక్త కములందు, రసబంధము నండభినినేశముగల శని, తద్యాశయనుగు నౌొచిత్యము ననుసరించునది. అదికూడ (సంఘటనా నియామక పిదర్శన పిసంగమున నింతకుముందే) పిదర్శింసఃబడినది, కృతికర్తకు రసబింధాభి వివేశము లేనప్పుడు సంఘటన వ్వేచ్చగా నుండవచ్చును, పిబంధిములందు వలెనే ముక్తృకములందు(గూడ రసబంధాభి నివేశముగల కవులు కొన్సించు చున్నారుగదా?ః . _ ఇందుల కుదాహరణముగా శృంగార రసస్యందులగు అమ ఈక కవి ముక్తకములు _పబంథాయ మానముళ్జై (ఆల్బశరీంము లై నమ వ్యంగ్యార్ధప్వై పుల్యమున పహిబంధమువలె నాచరించు చున్న వై) యుండుట పిసిద్దమేగదాః లు నో ప్రభామతకి ;--- ఏకవద్యరూసమగు ముక్తకమువందు విభావాది సంఘటన యెట్లండున? విభావాది ప్రతీతిలేనిదే రసనితీతి యెట్లుకలుగునని యాళంకించ “వ్రబంధములండువలినే' అవి చెన్పంబడినద్కి ముక్తశ కృతికర్తయగు అమరుక కచి పద్యము 1--- (ఒక నహ్మదయుంకు ఒక ముగ్గ వడుగుచున్నాండు) (ఆం ధి కృతము) అలనమ్ముల్‌ వలితమ్మ లై విణయలీలార్డ్రమ్ము రై మెగల్తె చలిశమ్ముల్‌ -క్షణనమ్ముఖమ్ములయ్యి లిక్టావ్రిన పరాస్తమ్ములైై అలివేణీ, హృదయస్థితమ్ములగు భావాకూతమ ల్‌ జౌలువా శ లనద్‌ వీషం విచ్వడే సుకృతినాలోకించెదో ఏెన్పవే? మీంది పద్యమునందు విళావాడి విసారనంవదచేశ పూర్వరాగ (అఆయోగ) శృంగొరరనము వద్ధ్యోకిత మగచ న్నదిగ్‌దా?

43 ఇతర పద్యార్థ సంబంరములేకయే, యీవద్య యొక్కటియే, రవ న్యంజక మగుచున్నది, ముక్తకమగు అనురుకము నండలి పద్యములన్నియు, విట్టివేయగు రత్నళలాకలట్లున్నవి పాఠకులు వ$ిశిలించునది,

మూలము :;-- సందానితకాదులందు మాత్రము వికట నిబంధన ముచితమగుటవలన మధ్యమసమానయు, దీర్హసమాసయు నగు పంఘటనలే యుండ6దగినవి.

(పద్య) హాబంధాశియములగు వానియందు (సందానితక, వీశేషక, కాలాపక, కులకములయందు మాతిము) యళథొక్త మగు పిబంధొచిత్యమే అనుసరింవందగియున్నది. -

వొభామతి ౩-- విజంధాళశ్యియనులు కాని సండావితకొదులయందగు వమాసరంపితమగు సంఘటనయందు మంథర రూపమగు నర్రపితీఠి, కియాద్యా కాంత్షసహిత మై చాలాకాలమను వజకును ఆత్యంత దూరనెక్హైయగు క్రియాపదము చనుధావించుచు వాచ్యవశ్రీశియందే విళమించుటచేశ రనతత్త్యామభూళికి యోగ్యము గానేరని దగును, వద్యవిబంధాశ్రోయములగు నందానితకాదులందు పూర్వోక్షృమగు పోబంధౌచిక్యమే యనుసరింనదగును. విశొంతరమునందు ముక్తకము గూడ (వబంధమధ్యవర్తి కావచ్చునని యంగీళరించు వెడల నందుంగూడ నిట్టి యౌచిత్యవే. సంఘటనా వియామకమగుము,

మూలము ?-- పర్యాయబంధమునందు సమాన ఈహిత యగు సంఘటనయు మధ్యమసమాసయగు సంఘటనయు నాళ యింపందగినవి. ఒకానొకప్పుడు (రౌద్రొదివిషయమున) అఆర్థా చిత్యము. నాశయించునప్పుడు డీర్చపమానయగు సంధభుటన నమ నరించినను, పరుషమును గ్రామ్యుమును అగు (శబ్ద) వృత్తి పరిహ రింప(దగినది.

విభానుతి ;- (సర్యాయబంధమున కృంగారము న్యంగ్యమగునప్కడు దీర్దసమాసయగు వంభుబన యుచితము గానేరడు, తడితరమగు రౌదొగికము వ్యంగ్యమగునవుడు డీర్షనమాసయగు సంఘటన యుండపచ్ళును, కావి పరుష చృత్తియగు గొడిరీతియ్యు (గ్రామ్మవృత్తయగు పాంచాలీరీతియ్యు నులికముళగాండాల వని ఇుశళ్చర్యను)

ఓక నరికళ యందితినృత్త్నము మాతి)ము పన్యసింపందికువుం కొపున నత్యంతమగు రసాభినివేశముండమ. కావున నందు మాళిమీనంఘటన న్వేచ్చగానుండవచ్చుమ. పాొకృళ ప్రసిద్ధములగు ఖండకథా-సకల కధలయందు కులకొది నిబంధనము తఅచుగా నుండుటనలన దీర్ససమాసయగు సంఘటినయున్నను విరోధము లేకుండును. వృత్యాచిశ్యమును మాత్రము రసానుకూలమగు నట్రినుసరింప వలయును. వ్రలామతి ౩... సకష ఉపనాగరికా గాంమ్యువృత్తి సంబంధియగు నౌదిత్య మును తత్తక్స0ఖంధాను కూలమగునట్లున్కు రసానుకూలమగునట్లును అమసరింన వలయుస్సు మూలము ;_ సర్గబంధమునందో, ళనళాక్పర్యమున్న యెడల ధసానుకూలమగు నాచిత్యమును | అది (రసతత్పరళ) లేనపుడు న్వేచృయుననునరింసందగును £ మార్గములు రెండింటను గూడ సర్గబంధ విధాతలు కనంబడుటనలన నిట్లు చేప్పంబడినదిం (వానియందు) రసకాత్సర్యము యుక్తృము. వ్విభానుకి ;.. | శథామాతవర్ణనను నెడ(దాత్సర్యమున్న యెకల వృత్తి నియమ మనావళ్యకమని భావమ్ము కథామాశ౦మునందే శాత్సర్యముగల సర్శ జందము కట్టజియంకు పవి కొరంవరీ కధాసారము, రనమబనందే లాత్చర్యముగలది కొళ్ళిదాసుని రఘువంకము, శిమార్గములు రెండింటను ఆనముచో ఈ సంన్కృతపొకృతములు రెండింటను అని కొందజు వ్యా్య్మానము చేసిరి, (అందు) “రన కొక్పర్యము మంచిది అదు తరువాతి వాక్యముతోడి సంబంధ మువవన్నము కాకుండుటనలన వారి వ్యాఖ్యానము సళంగతము కానేరదు మూలము :.. అభినేయార్థమునందు నూత్రము సర్వధా రఫసబంధాభి నివేశమే కార్యము, ఆభ్యాయికొ-కళలయందు-గద్యనిజంధనము బహుళమగుటి వలనను, గద్యము, ఛండోబంధ భీన్నమగు (ప్రస్తానమగుటవలసను,

65 ఇచబనేతత్సంఘటనా నియామకమగు హేతుపు పూర్వము చెప్పం ఐడకున్నను, (ఇప్పుడు సంకేవముగౌజెప్పు చున్నాము, విభామతి -.- దృళ్యనగు నాటకాదిళమునందు రనజాత్పర్యము లేవియెడల

స్వరూవహావి నంభవించుమ్కు గొవన నచట రసబంధమునందే యభలిని వేళముంద€ దగును, ఛందోవియవ వర్ణితమగు గద్య కొవ్యమునకు రదనా నియామకమగు హతువును పూర్వులు చెప్పి ముండరేడు, ((వస్టాననునంగా మార్గరూసమగు రీఠి అవి తీధిత్సి)

మూలము :-ల-

కల ఛందోనియమ విశకేషని

బంధన రహితమగు గద్యబంధమునందున్‌'

నంధించును సంఘటనకు

ముందలి యౌచికియె నియమమును దానెందున్‌॥

వక్తృవాచ్యగతమగు నేయౌచిత్యము సంఘటనను వియ మించునని వెనుకంజెప్పంబడినదో, అదియే (వక్షృవాచ్యగతమగు నాచితియే ఛందోనియమ వర్షితమగు గద్యమునందంఠటనుగూడ (1) విషయము నసేగించి నియమహేతువగుచుండును.

అదియెట్లవిన :.-- గద్యకశావ్యమునందు(గూడ కవిగాని, కవినిఐద్దుండుగాని, రసధావ రహితుండగు వక్తృయై యుండునపుడు రచన 'న్వేచ్ళగా నుండవచ్చును. వక్తయగునత(డు (కవిగాని, కవి విబద్ధుండుగాని రసభావనమన్వితుండగు నెడల (మాత్రము (2 పూర్వోక్తమగు నౌచిత్యమే యనుసరింపందగినది. -

ప్రభామతి ఏలా (1) వినయమనంగా విట గద్య వువంఠరభేదముఅని

యూహించునది, (గఫహించునది,) గద్య్మమున( అిబంధాపేషమగు నౌదిత్యమే సంఘటనా వియామకమని భావము. (£) పూర్వోక్తనుగు వియమహేడువు వక్ష వాచ్యగళమగు నొచిత్యమే యని గొహించువది

మూలము :. అందుంగూడ విషయౌొదిత్యమే యను సరింస(దగునుం

స! వోధామతి ?- వుబంధౌచిళ్యమే ముఖ్యముగా నముసరింవనలయుప్పు మూలము :- (ఆఅయౌచికినే ప్రదర్శించుచున్నాండుు) వికటనుగు బఐంధనమునందే ఛాయ (దీప్తి) పకృష్యమాణ మగు చుండును. కాపున వికటమగు బంధము (కూర్చ) న్యాశయించిన గద్యమే ఛాయానంతమగును. కనుకవే (గద్యరూపనుగు) ఆవ్యా యిక యందు నూతిము మధ్యమ సమాసయు, దీర్హసమాసయు, అగు సంఘటననే నిఐంధింసవలయును. కథయందు మాత్రము వికటమగు బంధము (ప్రచురముగా నుండవలసియున్నను, రసబంధ విషయమున వెనుకం దెలిపిన యౌచిత్యమే అమసర్త వ్యముం వోలానుతి :--- *ఆభ్యాయికయందు గీవ్రమగు గద్యముంగకందగును, కథ యండు మాఠ్రిము వికటిబంధ ప్రొచుర్యమున్నన్కు రబౌచిశ్య్మనునర్లణ మ్యేళేస్టము”” అనివావమూ మూలము :--- ఆవ ;- రసౌచిక్యమనుసరింప(వగు నను వివరి యఖిపొాయమును కారికాకారుండు దృథీకరించుచున్నాండి, గీజ అంఠటను రనఐంధోక్త చుగుచు వెలయు నౌచితి సమాశ్రయించి కానలరు రచన; బొచితియొ-విషయా 'పేకమగుచు తాను నించుక విభేదవంతమై యెనంగుచుండు॥ ఆథవా సద్య (వ్రబంధమునందువలెనే గద్య (ప్రబంధము నందుఃగూడ సర్వళ9 రసబంధోక్తమగు నౌచిత్యము నాఠ్శయించి వచో ఠకచన, ప్రికాళించును. కాని రసొచిత్యము విషయా పేకమై యుంచుక విశేషవంతమగును, కొవి సర్వాకారముగ (విశేష వంతము)కాదు. (అధికముగా భేదమునొందదు.): ఆదియెట్లవిన :..- (0 గద్యహివిందము నంద నను ఆభ్యాయిక యందు(గూడ విప్రలంభ శృంగారమును, కరుణనును, పషితీయమానమః లగువప్పడు అతిదీర్హసమాసయగు రచన ళోఖిం పము, నాటకౌదులందు(గూడ అనమాసయగు సంఘటనయే (పర్వక్వ) శోథించును.

67 రౌద్శి వీరాడిరనముఅను నర్షించునప్పడు విషయా పేక (ప్రిలంధా పేశ)మగు నౌచిత్యము మాతిము ప్రిమాణమునుబట్టి ఒకచో అపకర్షింపంబడుటయు, నొకచోట (ప్రకర్షింపంబడుటయు( గలదు.

విభామతి ఏ (0 వుబంధౌచిక్యమే మఖ్యమగువెడల ఆభ్యాయిక యందుగూడ దీర్ణపమానయగు సంభటనయే యుండనగుమ, కాని యల్లుండుట లేదు, కావున రసాచిత్యమే ముఖ్యమును (పజంధౌచిత్యాదికము తదనుయాయియు పగునని యెజుఎగువది, అట్లని విషయౌచిత్యము నేర్వధా త్యశింవ(బడునది కానే రిడ్తు పూర్వోక్తహవం రోసొచిత్యము. నిషయొచిక్యమును సహకారిగా నపేషీంచ్చి ఆవాంశరపైచ్యిత్యిము వించుక గంపాదించును లోచనమునందిట్లు చెచ్చ(బిడుచున్నది. ఆలోకమునందు (వృత్తియందు) అథవా వద్మవచ్‌ గద్యిబంరేఒవి రనబన్లోళ్ల మౌచిత్యం, సర్వతి, సంతా రచనా భాతి ఆమచో నున్న “వా” శద్దిము విశల్పార్థకము (లేక, కొని, అనునర్హముగల ద] కాదు, అది రసొచిత్యమనునరింప( దగునను ఏతత్సడీమువ శి స్టీకద్యోశకము (సమ్మతిని నదర్శింపంజేయున ది) ఉండలి “వా” కజ్జము సజషొంశర టోధఢకము కొదనుఖకు గ్రంథాంకరము నంగున్న

కింది శ్లోకము పష్టంభక మగుచున్న ది, "

శ్లోః వ్రయోనరవతిర్వహ్నిర్విషం యుక్త్యానిషేలమ్‌* స్వార్ధాయ యదివా డుఃఖ సమ్బారాయమైవ శకేవలమ్‌ణ న్తీలను, రాజును, అగ్నిని, విషమును, యుక్తిచే నువమయోగించు (వేవించు) నెడల స్వార్షము న్‌ద్ధిం చును, అట్లువయోగింపవియెడల శేవలమును దుఃఖమే సంభఏంచునుి' అనునది దీవియర్ధము, మీదిలోకము. నందలి “వా శబ్దము-పజెంతరద్యోతకము కానేరదు గదా: ఆస్ల-ఆథతవా-ఆనువదికూడంలేక, కావి, అవి పషింతరమును దెళుప్పవడి

కాదనియు. వాక్యాలంకారమే యగననియు తెలియునద్ది

(వాలపియ,)

మూలము :?-_.- ఆవ:-- విషయౌచిత్యము వించుక యనునరించుటచేత పంఘటన యొట్లగునదియు.జెస్పుచున్నా లండు. అదెట్లనిన :--- “ఆఖ్యాయికయందు న్వవిషయమగు కకణాదికము న్యంగ్యమయిననుగూడ సంఘటన- ఆత్యంఠమును సమాసరహితమే యగుటలేదు, నాటకాదులందు స్వవిషయమషగు రౌదాందికము-వ్యంగ్యమయిననుగూడ అతిడీర్హ వమాసయుక్తమగు వంభఘటన ళోభింపనేరదు” అవి సంఘటనా నరణివి (గ్రపాంచునది.

68 కంణ మదికి చమత్కృతి. గూర్చెడు నెది, యది కౌవ్యార్థమనుచు నెలీఃగించెడు న స్మదుపజ్ఞము మలునందగదు మధుర కళాసార నిహితమతులగు విబుధుల్‌ ॥ వ్రభామతి :. వివింధరిళ్య నహితమగు రసౌచిత్యమే ముఖ్యముగా నంఘటనము వియమించునని వానము, అవ :-- నంభటనయండు-అనంలత్య నవామాంకరమగు రసాొది ధ్వని- నీపించునను నంశమిల్లు విర్ణయింనంబడినవ, రసొదిధ్వవి - వ్రబంధమునందు దీపించునను నంళము విర్వివాద సిద్ధము, కావున నిచట నీవిషయమున తెలుసపలనిన దేదియము లేదు, (అయినను) కపవ్పలకును సహృదయాలకుము వ్యైత్సత్తివి నంధించుట్టక్కై రననవ్యంజనము నొనర్చు విషయమున విబంధమునకు(గల ఇతి కర్ణ్యన్యత (వ్రికారము)ను నిరూసింనవలయునను నాళయమువన (నిట్లు) చెవు చున్నా4డు,.. (లోచనముం) మూలము :-- అన :- విబంధము, రసవ్యంజకమగు హ్రకొారమును నిరూపించుచున్నా(6డు పినింధమున కాత్మయగు అసంలక్యకంిమ వ్య౦గ్య (5పాది ధ్వని-రామాయణ మహాభారతాదులందు పస్రకాశమానమై షిసిద్దమయియే యన్నది. ఆరసధ్వని (1) నెట్లు ప్రకాశింపం దేయనలనినదియు ఇప్పుడు పితిపాదించుచున్నాము, అవ : (1) కథాసరీక్షు (బ్ర దానియందధికానాసము, (8) ఫల పర్యంతకానయనము, (4) రసజాగరణము, (€ శదు చిక విభావాది వర్షనమునందగు ఆఅరింకారౌచిత్యము, అనునవి- పిఐింధము, రనవ్యంజకమగుట కుపయోగించు సికారములు” అని కృిమముగాంజెప్పుచున్నా(డు, సీః పొథమంబున విభావ భావానుళావ నం చార్యాచితీ మనోజ్ఞమగు దాని వృత్తంబ్నునైన, కల్పితమునైన, కథా ళ రీరంబు నొకటి పిరిగ్తుహింప

69 వలయు; నందితివోస వశమున. గలిగి ర సానుగుణంబుగానట్టి కథమ త్యజియించి యైన నంతరమందలీష్ట 6 సోచితమ్మైన కథోన్నయశనము గీః కల్పితంబు నెన నొనర్పంగడంగ వలయు వంధి నంధ్యంగ ఘటన, రసమ్ఫురణము కొలకెగొవి, కేవలమును భరతిశాన్త్ర విధి ననునరించు కొజకు(గానింపందగదు॥ గీ॥ రస పముద్దీపనంబు తక్ప్రశమనము య ఛావసఠరముగ నడుమ వేయంగనలయు సంతతముగ ఆరద్ధినిశాాంతి గవిన అఆంగిరసమను సంధింపనగును సుకవి॥ మంజరీ ద్విసద ; ళక్తియున్ననుగూడ సదలంకృకతులను అనురూపమగు చందమున. గూర్పవలయు సత్స్రబంధమ్ము రసాదికమ్మునకు న్యంజకమ్మగుట కీయవీ నీబంధనలు, వభామళి ఫా ప్రదింధము రనవ్యంజకమగుటక ఇవి కారణములు,

1. రపోచితనుగు కథను నిర్మించుట. £) ఆందుఎయోగింవని యంళమును విడుచుట లేక ఉపయోగించు నంశమును కల్పించుబ్క 8) రశరోవయుశ్తము లగునల్లు సంధి వంధ్యంగములను సమకూర్చుల్క 4), అవపరమునుబట్టి రపోద్దీన రసపిళమన ములమ గావిందుల్క ర్‌) షిబంధము ముగి నము వరకు విధాన (అంగి) రసమునూ విచ్చిన్నము గాకుండ అనుసంధించుట్క 6) ఆలంకొరములను రసోవయు క్రమాలగు విరమున॥ గూర్చుట్క మూలము ?... 'హ్రబంధముగూడ రసాదులకు వ్యంజక మని చెప్పంబడినది, ఆదీ వ్యంజకమగుటకు విబంధనము మొదట విభావాను భావస్తంచార్యాచిత్యముచే సుందరమగు కథా శరీరమును విధించుట. ప్రితిపాదింపఃగోరిన రసభావాదికము నపేక్షించి తదిక మగుఏ విభావము, భానము, అనుభావము, నందారిభానము, అను

ర్తి

నవిగలవో, వావి యౌచిత్యముచే నుందరమగు కథాళరీరమును విధించుట-స్రిబంధము. రసవ్యంజక మగుటకొక నిబంధనము.

అందు విభావౌచిత్యము (పూర్వోక్త తరతశాస్త్రమునందును లోకమునందును) ప్రిసిద్దమేగదా, భావాచిత్యము మాతిము, స్రకృత్యాచితక్యమువలన నేర్పడును. వికృతి, ఉత్త మ, మధ్యమ, అధమ భావములచేతను, దిన్య మానుషాది భావములచేతను విఖే చించి యున్నది. దానిని క9ిమముగా ననుసరించి యుషవిబంధింప( బడినిదియు, సంకీర్ణముకొనిదియు, స్థాయియు,నగు భావము (స్థాయి భావము) పొచిత్యవంత మగునుం

వోభామతి .... రత్యాదికముదేనిచే నీభావించంబడునో అది విభావపనము, ఆంవిభావవము ఆలంబన్క తద్దీఎన భేవములచేత ద్వినథమగుభుర్నది, శృంగారము వొన్తుళమగునప్పడు నాంబకా నాయకులు ఆలంబన విభానము, బుక్కు మూలా ల౦కార్య ఉనననగమనాదులు ఉద్దీవన విభావనము, రళత్యారికము స్థాయిభావమ్ము రళ్యాది స్థాయిభావకార్య విశేషమును భాన సంనూచనాత్మకమును ఆగు వికొగము అమధానము,లీరాదులమ అసుభావములుగ్‌ (గహించునది, విశేనముగ ఆభిముఖములు (ఓకదానికొకటి యెగరు) అబు చరించునవిజవ్యలిదారులు లేక నంచారులు అసి చేన్స(దిదుచున్నవి, వీడాహర్షాదులు సంచారులని చెప్పబడును, ఉచిత విధావాది వంళమగు కథా శరీర విధానము రసవ్యంజ8మవి భానము, ళృంగారవర్ణ వేచ్చగల శవి-ఇట్రి కథ నాక్యియించవలయును.

4 దేవాది వివయమగు రతియు, అపరిషష్ణనుగు ఫ్థాయియ్సు విదానముగా వంజితమగు వ్యభిచారియు భావనని చెన్చందడును, కావున ఇడట భావౌచిత్యము అమదావికి అపరిష్పష్టమగు ప్టాయిభావొచిత్యము అనునర్ధము నెజుంగునదిి

(తీరిళ 100 పే) మూలము :-... ఆట్లుగాక కేవలమును ననుష్యాశుయ ములుగా దివ్యోత్సాహాదులును, కేవల దివ్యాశ్రయములుగా నును ష్యోత్సాహాదులును ఉపనిబంధింపంబడినయెడల అనుచితములగును, అదెట్లనిన :... కేవల మనుష్యులగు రాజాదులను వర్ణించు నపుడు సప్తార్ణవలంఘనాది (ఏడు సముద్రములు దాటుట మొద లగు లక్షణముల్లగు వ్యాపారములు ఉసనిబంధింపంబడునెడల అవి

గ

పౌస్టవముగానుండినను, తవ్సక నీరనములుగానే తోంచును. దీనికి (నీరసములుగా తోచుటకు) హేతు వనొచిత్యమేగదా.

న్విభిమతి ఏ-- నప్తార్షవలంఘనావి లకణములనగా తద్విషయకమగు మళ్సాహములని యసగ్టముం * కప్రాష్టవముగానుండినను ఆనునానికి “వ్షర్జవ మహిమ చేత నుందరషులై యున్నను” అనునర్థము నెజుంగునడి,

మూలము ;-- పూర్వపక్షి 2 ఆయా పాతఠతవాహను(డు

మొదలగువారు నాగలోకమునకు(టోవుట మొదలగు వృత్తాంతము అను విమచున్నాము. కొపున సకలోర్వీభరణక్షములగు కీమాభుజు లకు అలోక సామాన్యమగు పిభావాతిశమును వర్ణించుట అనౌ చిత్య మెట్లగుమ? అనుట సరిమయైవదికాదు

వరిధానుకి ;- గోదావరీ తీరస్టమును కంతలణన నదానయవమును నగు వ్రతిష్టాకపురమునకు ప్రభువగు సొతవాహనుండు ఇత(డే యగువాః లేక యింకొ కండాః అనువిషయమును నిర్హయింన శక్యముగాకున్నది, ఇతడే ళకనవునర్హకుః డును పోగాధానప్తళతీ కర్తయన గుణార్యునిచే సేఏంపంబడీనవాండుమునగు శాలి వాహమఃడని కొందఅణనుచున్నారు, ”

మూలము :.- సిద్దాంతి + మహారాజ ప్రభావాతిశయ

వర్ణనము ఉచితముగాదని మేము చెప్పము, కాని కేవలనూనుషా శృ్రయమగు కల్పిత కధయందు దివ్యాచిత్యమును నియోజింప( గూడదనియే మేమందుము. దివ్యమానుషమగు కథ యలతదు మాతిము ఉభయౌచిత్యమును యోజించుట విరుద్ధమైనదియేకాదు, పాండవాదికథ దీని కుదాహరణము, సాతవాహనాదుల చంత 'మెంతవలకు పా్రచీవ చరిత విసిద్ధమె యుండునో, ఆంతవజకు మాళమే నరించుట కనుగుణముగా నుండును, కాని వ్యతిరిక్త మగు (ఆక్యధికమును అసపిసిద్దమును నగు) స్రభావాతి శయమును పారి విషయమునవై నను వర్ణించుట యమచితమే యగును. కావున నిందలి పరమార్థమిది. కం॥ సత్యము వచియింతు మనౌ

చిత్యమె రసళంగ మొదవంజేయు; స్రిసిద్దౌ

72 చిఠ్యనిజఇంధము మాతిము వత్యంతము నుపనిషత్తైె యగు రసమునకున్‌ ॥ హొభామతి ౩ వినేయులు (బోధింనందగినవారు) ఆగు సామాజికు రీకథ యనంళవమనవి భావించకుంగునట్లా కథానర్ణనము నొనర్సవంయున్సు అట్లు గానిచో కేవల మానవ విషయముగా పితిపాదింప(బడీన పప్తార్ధవలంభునాదికము అనంభన మగుటచే వనృత మని తోంచుచ, తిదువడిస్టమగు చఠుర్వర్లోపాయము కూడ అలీకము (అసత్యమే) అను నభిప్రొయమును వారి బుద్ధియందు(దోవింన( జేయుచుండుము, ్రీరొనూగుల విషయమునందు మాఠకిము ఆలౌకికమగు చరితిముగూడ పూర్వ వినిద్ధివరంపనోపచిత విశ్వాసపోపారూఢమగు బచేత నసత్యముగా; దోచుంనది కానే రదు. వారి విషయమునందైననుగూడ అలొకికమును అజబ)క పూర్వముము నగి వేజొక ప్రభావము వర్టింప(బడిన యెడల నది యసత్యముగానే తోంచుమ, కొవున ననంధముగా(దోంగు చరితవర్ణశము యుక్త్రసుగాదని గ్రోహించునది, (లోచన ము) *వనక్యముో అమీ వద్మమునందలి భావము ఇది, అనౌచిత్యమే రనథంణ'

హేతువు, వినీ స్ధాచిత్య వివింధసము ఐబధిహ్మామునకు ఉవనిషక్తువలె రనమునకు హోకాళనోపాయమగువు,

మూలను :.-- కావుననే “నాటకమునందు విబ౦ధ వుథ్యాతమగు కథను, ప్రసిద్ధుండగు నుదాతృనాయకువి, (ప్రతిపాడిం చుట యవళ్యకర్తవ్యము” ఆని భరత శాస్రమునందు ఉపన్యసింవ౯ బడినది. ఆట్లయినయెడల కర్తవ్యమగు నాయకౌగిళ్యానొచిత్య విష యమున కవి వ్యామోహము నొంద(డు, ఎవడు ఉత్పాద్యవస్తుక మగు (£) నాటకాదికమును (అనగా నాటకమునుగాక నాటకము అదిగా గల ప్రకరణాది దృళ్యకావ్యమును) రచిందునో వానికి అపిసిద్ధమాను ఆనుచితముము నగ్గు నాయక స్వభావ వర్ణనమున మిక్కిలి పిమాదము గల్లెడిని,

అవ :__ సంభోగ కృంగారమును కవి యెట్లు ఉననిబం ధింప వలయునుః అని యాళంకించి చెప్పుచున్నా(డు.

పూర్వ:-(1) అయ్యాః ఉత్సాహాది భావముల వర్ణి ంచునప్పడు దివ్యమానుషాద్యాచి త్యపరీక్ష కావింసంబడినం గావింపంబడు(గాకః రళ్యాదుళయందా పరీళచే నగు ప్రయోజనము ఏముండును? భారత

78 వర్షోదితమగు వ్యవహారముచేతి నే దేవతా విషయమునంహాడ రతి, వన్షింపందగు ననుట-ముర్యాదయేగదా। వభామతి ఏ పినిద్ధులగు శించూదులకెట్టి మాహాత్మ్యమును వర్జించి వను అనుచితమనితోంవనేరదవి భావము, విమావము (ఏమరుట) == అనవధానత, శాటకము ఉత్పాద్యవస్తుక ము ((కల్పిక కధగలది) కాదు, కొవున నాటక వదముచే నాటకమును గొహింవంగూడదు, “నాటకావికము*' ఆకుచోట నాటక సెద్భళములగు వికరణాదుఐను ((రూనకములను) న్వీకరింపందగును, నాట3ము ఆదిగాగలవి అనువ్యుల్నత్తి ననసరించి వొకరణమును గ్రొహింపవలయుననియు, ఆప'కరణము కల్సితవస్తుకములును తవీతరములును నగు అభి వేశష్యకావ్యముల కుపలతణము అవియు్ము నొకండనుచున్నాండు లేక “*ళనాటికొవకవునో అను పాఠముము న్వీకరింపవగును ప్రకరణ నాటక యోగాదుఇ్పాద్భంవస్తు నాయకో నృపకిఃొ అనునది భరళమునిపోంక్తదమగు నాటికా లక్షణమ్సు కావున నాటిక- రల్పిరేతి ప్కల్తికనుగటదేత తద్దివబాణము యుక్తమే యగువని లోచనము చెవ్వు చున్నవం దీవి వలనండేలిశ ఫలికాంశమే మనిన; ఇచట మన్న “*నాటకాదికమును”” ఆను వదమునకు నొటకము మొదలగు వానిని ఆని యర్ధముచేసీకొనరాడు. *ల్చిక కధా విషయముగల “*వికరణ నాటికారకముకుో అవియే యర్హమ చేనీకొననల యును, అని, ఇందుడిమాదులను గొహించెనది, 8 ఉత్సాహాదుల మందు దేవకిల కుమ మనుమ్యులకును లేదమున్నను ప్రేవను నర్వ్యతి ఒకేరీతిగా చుందటవఐబన ఈర్రత్రో యందు అట్టి భేదముండదని పూగ్వవకికయము,

• మూలము ;-- (మీంది పూర్వఎక్షళయమును ఇండించు చున్నాండు ) - _ ఇది యుక్తృముకొదు.. ఆఅందౌవిత్యము నతికిమించుట మిగుల దుష్టము. అదెట్లనిన ; అధమ పికృత్యాచిత్యము నను సరించి ఉత్తమ (ప్రకృతి శృం గారమును పర్షించునపుడు ఉపహాస్యత యేల కలుగకుండును? భారత నర్ష మునందు(గూడ శృంగార విషయ మగు నొచిత్యము వివిథమై యున్నది, పూర్వ ఫా అబ్లైన సీనికంయెవేరగు దివ్యొచిత్యమిచని నుపకారక మెట్లగును?ః గా సిద్దా-మేము శృంగార విషయమగు దివ్యాచిక్యమేదియు దీనికంచె వేరని చెస్సువారలముకాము, కొని భారతనర్షమునం

బత దుత్తమ నాయకులగు రాజాదుల విషయమున నెట్టి శృంగారోప నివంధము గావింపంబడునో, యట్టి శృంగారోపనిబంధనము దివ్యాశాయమునను ళోభించును. రాకాదుల విషయమున (అ) (1) ప్రిసిద్దగ్రామ్య శృంగారోపనిబంధనము నాటకొాదులందు ప సిద్ధము కాదుగదాః వోధామకి ;==- ( ) పీచజాత్యునితమగు శృంగారవర్ణ్షనము, మూలము :-. అవిథముగనే దేవతలయందు€ గూడ గామ్యుళ్ళం గారోపవిబంధనము పరిహరింప౭దగినది. నాటకాదికము (1) అభినేయమగుటవలనను అభినేయము సంభోగ శృంగారమునకు విషయము కాకుండుటపలనను వావి యందు (మాతిము) తత్పరిహారము యుక్త మేయగంను అనరోదు- ఏవం విషయమనసు అఆభీనేయ మసహ్యమైన యెడల ఏ శద్విషయమగు (శ్రవ్య) కావ్యము మాతిము అసహ్యము క కండుసా? కావున ఆభఖివయింప(దగిన నాటకొదచికము నందును, ఆఖినయింపరాని (శ్రవ్య) కావ్యమునందునుగూడ4 నుతృమ (ప్రకృతి గల రాజాదులకు ఉళ్తమ ప్రకృతిగల నాయికలతో గాామ్య సంభోగమును వర్షించుట-తమత ల్రిదండు9ల సంలోగమును వర్షం చుట సలెనే మిసల నసహ్యమైనది. ఉక్తమ దేవకా విషయమగు “ణ్రామ్యసంభోగ శృంగార వర్హనముగూడ నట్టిదియే యగునుం అదియును గాక సంభోగళ్ళంగారమున కొక్కసురత పికారమే గాక పరస్పర (పేమ దర్శ్గవము మున్నగునవి ఇం కెన్నియో ప్రకృష్ణములగు భేడముణ గలవు. ఉత్తమ ప్ఫికృతి విషయమున వాని నేల వర్ణింప(గూడదు. కాంగా ఉత్సాహమునందుపలెనే రతి యందు(గూడ పికృత్యౌచిశ్య మమసరింపవలసి యున్నది. అశు చిన్మయాదులయందుగూడ (ప్రకృత్యాచిక్యడు అనుసరింపందగును, వ్యోఛానుకి ;-.. 1) అలివేయము ; నాట్యరీతి నవషనరించి యభినయింన4 ఉగివరి అట్లంణినచో సంభోగ కృంగారమును కవియెల్లు సివంధింన వలయునని

75 యాళంకించించెప్పుదుణ్నాలయు, అభినయింవందగిన దృళ్య్ళకాన్యముల యందు వలెనే యభినయింపవూ ౪ శొవ్యకావ్యసులయందుంగూడ గమ్య కృంగార వదర్శనము అనహ్యాతను కలిగింయను, అది రెంబను త్యాజ్యమే అనియు వంభోగ శృంగార మున నాయికా నాయకుల 'సే్రేమదర్శనముణ నధురాతావములు మున్నగునవియే వర్ణఏయములనియొ భావము, మూలము ;-- ఏనంవిధ విషయమున నుహాకప్పలకు. గూడ లత్య్యమునం దసమీత్యకారిత్వము కనంబడునెడల అది దోషమే యగును. కాని (ఆదోషము) వారి క్తిచే తిరస్కృత మగుటవలన (మనక) కాన్సింపకుండునని యింతికుయుందే చెప్పి యున్నాము. అనుభావాచిత్యము మాత్ర)ిము భరతాదులయందు. బిసిద్ధమే- ఇది యొక్కటిమాత్సిము. చెప్పుదుము. భరతశాన్త్ర లక్షణొదికము ననువర్తించువా(డును, మహాకవి ప్రబంధ పర్యా లోచన మొనర్చువాండును, స్వకీయమగు (వ్రతిభననుసరించు వాండును నగుకవి, యవహిశిచేతస్కు(డ్లై విభావాద్యౌచిత్యభంగమును పరి శ్యజించెడి విషయమున మహాస్రియశ్నము నొనర్చ్ఫవలయును (ఓ). విభామకి ౩--. (1) ళకరళమువిగూడ శఈనశాస్రమందు అచ్చటవర్వటు విధా భావాను భావాదులయెడ పికృత్యా. త్యమునే మిగుల హామాణీకరించి యున్నాండు భరతినాబ్యశాస్త్రమునందళ ఛావాధ్యాయమున నిల్లు చెప్పబడినది, శో “ోన్రీవీచ ప్రకృతిస్వేవ శోకోవ్యనన సంభవః వైర్కేజో (ఫైర్యెణో)త్తము మధ్యావాం వీచావాతి రుదికేన (సంక్రడేణ) చక ఇట్లనుటచే. న్రీలయంకున, వీచవ్రకృకులయందును వ్యవనము వలన గలు స లోకమును వర్ణింందగునవియును ఉత్తములకును మధ్యములకును గలుగు శోకమును ధీరముగన్సు నీచులకుంగటు శోకమును రోదన ముక్తముగను వర్షింన వలయుననియును తెలియుచున్నద్శి (0) లవణ పరిజ్ఞానము, (8) అక్ష్యపంశేంనమ్మా (8) అదృష్ట చేవకా చ్రసాదోడితమగు న్వవ)తిభా శాలిశ్వము కఠఅవాండగు కవి-నిభావాడ్యారిశ్య వరి గ్రోవామున నత్యధికమగు పూవిక వహింవవలయునని ఉవదేశించు. చున్నా(డ్పు (మీంది మహోవదేశమును వన్య క వులాదరింతురుగాక! )

శ్ర

మూలము ;_. “ోవిభావాను భానవంచార్యా వితీ మనోజ్ఞమగు దాని వృర్త్రంబ్బునెన కిల్చిళమ్మునెన కథాశరీరము నౌకదానివి పరి గ౦హించుట-వ్యంజక నిబంధనములలో నొకటి” అని చెప్పుట వలన నేర్పడు నభిప్రాయమిది. ఇతిహాపాదులయందు రనవంతము అగు కథల నేకములన్నను, విభావాద్యౌచిక్యవంతపు% కథా శరీ రమువేగాని తదితరమును గ్రొహింప(గూడదు.

విభామతి ;--- ఇతిహాసాగులయందున్న కొన్నికథలను మూఢులు-రన

వంరమలవ తలంచెదరు ఉచిత విభావాదుణ లేనింతబు-కనవంతములు కొవేరవు, కావున విభావాది టొచిత్యనంతమగు కఛాళరీకమునే కవి గొహించునక్కి కల్పించిన కృతియంగు సూతిము నునిద్రేతి వృత్తమ.నండుకంయెన్ను సిరితమగు నవుయకత్న ముండ(దగున్ను ఏలి యనిన; కోమూలకథత యందున్న యంకమునే నేనును వికదీకి రించిలిని” అని వవిస్రేతి నృత్తమునందు స్రిక్యుత్తరమునైనమ సెన్సకోవచ్చుముం . గాని, కల్పిశమువందిట్లు వ్తిర్కుశ్రరము చెవ్సుటకు వీలుకలుగద్యు కావుననే. చెప్పు చున్నా (గు

మూలము :౧ వృత్తమగు కథా శరీరమునందుకంటె కల్పితనుగు దానియందు కవి పిశేషముగ సియత్నము గలిగి యుండవలయును. అందేకా కరత లేకపోవుటవలన ప్రమాదము నొందు కవికీ అవ్యుత్సత్సి సంభివించుటకు మిగుల నవకాళమున్నది. ఏళద్విషయకమగు పరికరపద్యము,

ఆః కల్పితేతివృత్తకమగు కధా శరీ

రంబునెల్ల రసమయంబగుచు వె

లుంగు రీశి. గవివరుండవధాన యు

కృండయి యుచితసరణింగూర్చివరియు॥

కాన్యమును రసమయమగునట్లు కావించుట కభ్యుపాయము విభావాద్యాచిత్యమును లెస్సగా నమసరించుట, ఆదీ యింతకుముందే ప్రదర్శింపంబడినది.

కంజ సముచిత సిద్ద రన వి ఖ్యము లారామాయణాదులైై తగు£నితిహా

77

సము అలందెల్ల రన విరో

ధమగు సరణి న్వేచ్చ(బూనందగ దెవ్వరికిన్‌ఇ

కథాశయములగు. వానియందు. న్వేచ్చయే కూడదు, “కథామాగ్గన చాల్పోఒప్యతి కొమః” కథామార్గమునించుక యు నఠిక్రమింప(గూడదు. అనిచెప్పంబడెను. 8 దానియందుఃగూడ స్వాతంతళ్యిము నవలంబించునెడల రసమునకు విరోధము గలుగని రీతిగా నవలంబింపవలయును శ,

(వధానుకి ;--1) నిద్ధరన ప్రిఖ్యములు జ ఆస్వాదమాత(శేవమ్తై భావనీయము కాని రవముగలవని ప్రభ్యాతములగున వి,(పార్యములుగాక నిద్దముంిగు ళృంగారాని రపముల గలవి) లేళ (ఆయుర్వేద న్రనిద్దకులగు పారదాదులను టోలునవి,)

8. రామాది వృత్తాంకముల కాశుయ మగునవి ఇతిహాసములు

శి యళోవర్మ యషకని రామాభ్యుదయ వాటకమున కథామార్గము నల్ప ముగా వైనమ అతిక0మింవంగూడిదవి చెప్పెను,

4 అమయాగ౦ంభములయందు వవిద్దమ రనమునకు విరుద్ధమగు న్వేచృ మవపమోగింవంగూడదు జిరామువి నాటికొ నాయకండగు ఛీరలలితునిగా నర్తించుట విందుల కుదాహరణమసుగా గ)ిహింనవచ్చుమ్ము శౌర్య వీర్యం చర్య, యుక్త్య(డేగు రాముని కృంగ్యారైకనాయకుండగు రీరలలితవిగా వర్ణించుట నమం జపము గాదుగదా |

మూలము :.. పిదింధము రఫాఖివ్యంజకము అగు టకు వేరొక నిఐంధనమువ్నచి:

అది యెట్లనిన వా ఇతివృశ్తనళముచే ఆఊయాతముప, రస మున కనుగుణముకొనిదియు, నగు కథను త్యజించి-యెట్లోకల్పించి మైనను స్వాభిమత రసోచితమగు కరోన్నయమును విధించుట,

(1) ఉదా ?-. 4) కాళిాన ప్రవింధములు, (బ సర్వ 'వేన నిరచితమగు హరి విజయము, (8) మదీయ మేయగు “అర్జుగ చరితము” అను మహాకాన్యము,

ప్రబంధరచలయుతయ ను కవి, సర్వాళ్మనారన పరళంతుం2ై

యుండవలయును.

క్‌ట

ఇతీనృత్తము రసమున్‌ కనుగుణమగు స్థితిని కలిగియుండని యెడల దానిని తొలగించియైవను సరియే స్వతంత్రించి రసాను గుణ మగు కథాంతరము నుక్పాదింవవలయును. కథ వాశనంత మ్మా మున కవికించుకయు (2) ప్రయోజనము (ఘనత) కలుగనేరదు, ఆది ఇళిహాసమునలననే సిద్ధించునుగదా! హొబంధము రసొభి న్యంజకమగుటకు ముఖ్యమగు నింకొక నిబంధన మేదన(గా ముఖ, పితిముఖ, గర్భ, ఆవమర్శ, వనిర్వహణాఖ్యములగు సంధులను, ఉపక్షేపాదులగు తడంగములను (రూసకిములయందు) రసాఖి వ్యక్తి న పేక్షించియే. సెంభుటించుట (8) దీవి కుదాహరణనూ రత్నావళి.

హోభామడి -- ఇకిహానములందు విరూపితను గౌళున్నను- అడొది నుహా రాజ వివానోది వర్తనము రఘునంకమునంబంతిపా ంపంబడినది (2) ఇంహోన వి పాదితము గాకున్నను పారఠికాతహరచాదికము కొంతాననయనాంగముగా. (స్రియు తాలి నోదార్చుటకు) హరి _విజయమునందు. వ్రుతిపాదింవంఇడినదిి ఇప్లే (8) ఆర్జన చరితము” నలరు అర్జుమండు సాతాళ విజయము నొన్చినళ్లు వర్షింం బడెను (8) వుయోజనము నుహాశవిక్వపదవీలాలిము, సపృదయాప్లోదపురవ్పర

మగు నునదేశము, ((రూవకములందు) అఖినేయముగల ద్యశ్యకొవ్యము - నటు ని యందు రామాది వ్వరూనము నారోవించుటవలన దూవకమినీ చెవ్చంజడును,

(లోచనము) ౬. (శ్రుతి స్మృతి కా స్తములవలన-ప్యుత్సత్తి కలుగదు,

థు వొభుసమ్మిశతములగు క్రతి సృృశులవలనను "ఇట్లు చేయవలయును, ఇట్లు చేయరాదు” అను ఆజ్జామాత్ర పరమార్ధము లగు కావప్రములవలనను, గూడ సుకుమార హృదయులగు వారి మనస్సులకు విజ్ఞానము కలుగదు. కొంతాపహరణమునలన రాన ణు(డు గళించెను. అవి ఇట్లు యుక్తి యుక్త కర్మఫల సంబంధ ప్రకటన కారులును, సుహృత్సమ్మితశములును నగు నితిహాస కాస్త్ర ముల నలనను అల్బనుగు వ్యుత్పత్తియే కలుగును, ఇవికూడ

70

మనః ప్రీతిగా బోధింపండాలపు. (వ్రజాపరిపాలనయోగ్యకా కాంతు లగు రాజపుకి పాంయుల హృదయములకు రుచించునట్లు చళుర్వ ర్లోపాయ బోరము నోనరింపవలయును గదాః ఇందులకర్ణ మైనది నాటకొడిక మే. రసాస్వాదమయమగు నాటకాదిక మే (అట్టి సుకుమార హృదయుల) హృదయములందను పివేశించును.

సుకుమార హృదయులగు పిజలకు దుర్‌ గా హృ్యములగు శ్రతుఎగాని ధర్మాదులను విధించునవియగు స్కృృళులుగానిం మనః పీతిని గలిగించి తద్‌ ద్వారమున వ్యుత్చత్తివి (విజ్ఞానమును) కలిగించునవి కొనేరవు,. హితునివలె టోధించునవియగు పురాణ ములు కూడ కొంతలవంటి కొవ్యములనలె-మనోరంజన వురన్నర ముగా బోధింపంజొలునవికావు, ఆవియు నత్యల్బమగు వ్యుత్పత్నిని మాత్రమే ఎంభటించును,

ధర్యార్ధ కొమ మోక్షములను చతుర్వర్గములకు సంబంధించిన విజ్ఞానము సుకుమార హృదయుల హదృయములయందు పిస రిలప వలయునవిన వారి మననస్సులయందు రసాస్వాదము కలుగ వలయును, విభావాది పిదర్శనము లేనియెడల రవపితీతి కలు గదు, విభాపాదీ సంయోగ ఉజవితమగు రసమునకు-చతు ర్వర్లోపాయ విజ్ఞానము-ఆనుషంగిక ఫలమగుచున్నది. ఏలనిన; విభావాది నం యోగ పిపాడ సంజనితమగు రసము నాస్వాడించిన నుకుమార నహృదయులు పరవళులగు చుందురు.

అట్టి రసాస్వాన వై వళ్యమే-న్వరనభావవియగు వ్యుత్స తెని సుకరముగా వారి మనస్సులందు చొప్పించును. కాంగా, పీతియే అనగా రశాస్వాదముచేనగు నానందమే-వ్యుత్చత్తి (ప్రయో జిక యగుచున్నది. ఆ పీితిలేని యెడల చతుర్వర్లోపాయ_ పిళ్ళా నము కలుగునది కానేరదు. ప్రీత్యాత్మకమే-రసము, అదియే- నాట్యము. నాట్యమే వేదము (నాట్య వేదము), అని - ఆస్మగుపా ధ్యాయులు (పహొట్యాచార్యులగు భట్టతొతులుు స్రవచింవిరిం

(లోచనము.)

తి ప్రీతి = వ్యుత్చళ్తులు = భిన్నములుకొవు,

రసాస్వాదానంద రూపమగు ప్రీతియు, చతుర్వరోపాయ సంబంధియగు వ్యుత్పత్తి యు, భిన్నరూపములే యగునని తఈలంహ దగదు. ఇవి-యేక విషయముల. కాపన భిన్నరూసములు కావు. విభావాద్యౌచిళ్యమే-సత్యముగా ప్రీతికి కొారణమను నంశమును పలుమార్లు చెప్పియున్నాముగదా! ఆయారసముల కుచితములగు నావిభావాదులు-ఫలపర్యంత మును ప్రిసరించుటచేతనగు ఆర్ధ స్వరూప మును గిహించుటయే వ్యు్చత్తి = (విభావాద్యాచిత్య మొక్కటియే- ఇట్లు, పీంతి-వ్యుళ్సత్తులను. కలిగించుచున్నది. కావున వివి-భిన్న ములు కావు)

వ్యళ్చత్తి -ధర్మాదులను గోచరింనందే యు నదికాదు. ధర్యాది చతుర్వర్లోపాయమునే గోచరింప(జేయును.

అద్భృష్టవళముచేత(గావి, దేవతా స్రిశాదముచేకంగాన్మి జేరోక దానిచేతంగాని ఫలరూపములను ధర్మాదుణు సిద్ధించును. ఆ ఫలముపదే?ంపవలసీనది కాదు. ఫలోవదేశముచత తిదుపాయ విజ్ఞానముకలు గదు. కాపున-చతుర్వర్గ్లోపాయములే-ఉఎడేళార్లములు.

జాని ఉపాయోపదేశ విధి ఒ--.

మహాకవి - రూవకములయందు-చతుర్వర్గమునకు నందం ధించిన ఉపాయకనుము నను-రించి పఫివర్తిందినవాండు-వల సిద్ది నొందునట్లును-అనిష్ట హేతువగు అనుపాయ ద్వారమునను సరించినవాండు,. ఫలపిద్దినొందక, అనిస్ట పొప్పి నొండ్‌ వళించి నబట్లుమ, షిదర్శింపనలయును. ఆర్జోపాయమూను, నాయకుడా యింవినబ్లును, అనర్హోపాయమును ష్రితినాయకుడాళ9యించి నట్లును ప్రికటించి.తదుపాయ-అనుపాయ విజ్ఞానమును-సామాజీక పహృదయుల హృదయములయందను (ప్రవేశింపంచేయవలయును. కర్మయగు నాయకొది వ్యక్తిచేత ఆశ9ియింసంబడిన ఉపాయనులు కూడ-హపంచానస్థలనాందును,.

81 జన్‌ ఆవస్థాపంచక విరూవణము ;.-

అదెట్లనిన :-_. 1! అనష్టీయమానమగు ఉపాయము ప్రిథమావస్థయగు స్వరూపము నొంది, ద్వితీయావస్థయగు స్వల్ప మగు పుస్టివి బడసి, తృతీయమగు కార్యసంపాదన యోగ్యతను నంపాదించును. తదువరి నది-(ప్రతిబంధకములు సంభవించుటచేత కొర్యశిద్ధియందు సంశయింపంబడును. (20 చతుర్థావస్ట్ర) ళరు వాత సప్కతిబంధకముళు వివర్తించుటవలన బార్సిందిన వానిని బాధించి, సుదృఢమగు ఫలసిద్ధియందు వ్యాపించును, (ఇది షంచ మావస్థ్ర,

ఆర్షి సహిష్ణువులును, ఫలవియోగమును నసహింపనివారును, ఆగు దీర్చడర్శులు ఇస్తే-కారణములను స్వీకరింతురుగదా। కారణ గతములగు నీ యవస్థల నైదింటిని ఉరతముని ంట్ల చెప్పి యున్నా(డు.

“(నాయకాది కారణముయొక్క వ్యాపారము -ఫలసిద్దిని సొొధించునప్పుడ్డు = ఆకారణవ్యాప్పతిక, పంచావస్టలు క౦ిమముగా కలవను నంళమును పియోక్తలు గొహించునది. అవి! ప్రారం భము, 2 పియత్నము, 38 పొప్పి నంభవము, 4 నియత ఫల ప్రాప్తి 5 భలసిద్ది-అనునవి”.

శివి వంచ సంలు ?-_-

ఏళళ్‌ కారణావస్టా సంపాదకమగు ఇతి వృత్తముకూగ ఆయిదుగా విభజింపంబడినిది. ఆ విభాగములే-ఆన్వర్టనామములును,. ముఖ-స్రితీముఖ-గర్భ-ఆవమర్శ విర్వహణ-నామములును, అగు పంచసంధుల్లై యున్నవి. ఇతివృత్త ఖండములను సంధించునవి కాపున వీనికి సంధులను పేరు అన్వర్ధమ* చున్నదవి తెలియునది. (సంధిలకణ ములను దశరూసకమున(జూచునది).

త్ర జాని సంధ్యంగములు :--

ఇని-ళమచేత నిర్వహింసఃదగిన ఫలమును [కమముగా ప్రదర్శించును కొవున ఆవాంతరభేదముగల యితివృత్త భాగములు అసంధుల కంగములగుచుండును. కాగా ఉపక్షేప-సరికర -పరిన్యా సొదులు-సంధ్యంగ ములని చెప్పబడును.

జాల ఆర్ధ ప్రకృతి పంచకము :-

పియోజన సిద్ది హేతువులు, లేక కథాశరీర కారణములు ౯ అర్ధ స్రకృతులని చెన్స్నంబడును, వీజ-విందు-పళాకొ-ప్రికరీ-కార్య ములు అర్ధస్రికృతి పంచకము. ఈ యర్థ(వ్రకృతులును, పూర్వోక్త ములగు సందావస్థలును, ముఖాదులగు సంధులయందు సమన్వీత ముల్లై యుండును.

అదెట్లనిన :-.. ఆర్హప్రిరృతియగు వీజము అవస్థయగు ఆరంభముతో(గూడికడొ, ముఖసంధెయగున.! కావున అర్హపష్రకృతు లగు వీడొదులు ఆరంధాద్యవస్థలతో(గూడి ముఖాది నసంధులందున్న వియే యగుచున్నవి. వీజారంభాది ఆనుగుణ్యముగ సంధ్యంగములు వియోజ్యములు గదాః కావున తఈర్ధ పికృతులును అవస్థలతో. గూడి ముభాది సంధ్యంగముల యందంతర్భవించియే యున్నవి. కనుకనే, “అర్ధప్రికృతయో౬ త్రై వాన్త ద్భాతాః” “ఆర్ధ వ్రికృతులగు వీడొదులు ఉసక్షేపాదులగు. (చతుష్టప్టి-64) సంధ్యంగముల యం దును ఆంతర్భవి, చియే యున్నవి” అని లోచనకర్త చెప్పుచు అర్హ పికృళుల స్వరూప సింబంధముల నిట్లు చెప్పుచున్నాడు-__

నాయక(డు ౧. స్వాయత్త సిద్ది ౨. సచివాయత్త సిద్ది 3౩ ఉభయాయత్తసిడ్తి ఆగుటవలన తివిభు(డు గదా।

అందు స్వాయశ్స సిద్దికి-బీజము, బిందువు, కార్యము అను చవిమూడే. అర్ధసకృతులు, బీజ ముచేత-సర్వ్న వ్యాపారము లును, ఆవాంశర విషయములచేత వుఖ్యసి మోజనమునకు విచ్చేదము

ప్రి

కలుగునప్పుడు దానినీ సంధించుటక కారణమగు వీిందుపుచేత-అను నంధానమును, కొర్యముచేత-నిర్వాహమును, వివక్షితములు,

సందర్శన, ప్రార్రనా,వ్యవసాయ, రూపములగు అయా (పయో జనములను-మనన్సునందు నందర్శించి, తత్‌ ప్రయోజనసిద్ధిని నం పా్రర్థించి దృంముగా నిశ్చయించునవియగు మూడును కర్తచేత సంపాద్యమగు నర్ధవిషయమున కర్మకు సంబంధించిన (ప్రకృతులు అన(గా స్వభావ విశేషములు ఆగుచున్నవి (ఆర్ధప్రికృతి శబ్దమున కిట్లు వ్యుర్పత్సి చెవ్సంబిడినడి). వజూ

నాయకుండు స్వాధీనమగు సీద్ధిగలవా(డగునపుడు అర్హ వికృతులు (పియోజనము కొజకగు స్వభావములు మూడే యను,

ఆ నాయకుడు సదివాయత్తసిద్ధి యగునవుడు మాత్రము- నదివు(తు నాయకుని కొటకుగావి, తనకొణకుగాని, నాయకుని కొణకు, లనకొణకు (ఉభయుల కొలకును) గాని, పవర్హించును, అట్ల ప్రివర్నించునవుడు పికీర్ణమగు నచివువి వ్యాపార వికేషను- హికీర్హమగుటదేత “స్రికరి” యనియు, ప్రసిద్దమగుటచేక “"సతాక” అవయు చెప్పంబడుచున్నది.

ఇట్లు ఫలనిర్వహణముతో ముగియునదియు, ఆధికారిక ముము (ఫలస్వామి నంబంధియు) ఆగు నితినృత్తము-పంచసంధుల తోడను, పూర్ణములగు సంధ్యంగములతోడను, నిఐింధింపంబిడిన యెడల నది సర్వజనులకును వ్యుత్పత్తిని గలిగించును.

“ొహైరిసజ్‌కే వరార్ధత్యాన్న హ్యేష వియమో భవేర్‌” అవి భరతమువి చెప్పియున్నా(డు. కావున వితివృత్తము ప్రొసంగిక మగునపుడు మాత్రము ఈనియమముభేదు, “దీని కుదాహరణముం రళ్నావళో అనీ కృతికర్త -స్రివచించియున్నా (డు, కొవశన నాటిక యగు “రిక్నావళ” యందు లక్షణ సమన్వయమును లోచనకారు( డిట్లు నిదూపించుచున్నాండు,

84

“ఇట్లుండగా, “రత్నానళ”యందు ఛీరలలితుఃడగు నాయ క(డు ధర్మవిరుద్ధముకాని సంభోగమును నేవించుటయందు. అగా చిత్యము కానింపదు. అట్లు నేవింపనియెగల నతడు నుఖ రహి తు(డగును. మటియు విది శ్లాఘ్య మేయగుచున్నది. ఈ కారణ ముల నలన పృథివీరాజ్యమను వేటొక మహాఫలముతో(గూడ కన్యాలాభమను ఫలము నుడ్లేశిందచి ప్రస్తావన ముపకఏమింప(దిడి నది. ఆర్ధపికృతులతోడను, ఆవస్థలతోడనుగూడి అంగ పరిపూర్ణ డులగు సంధులై దును విదర్శింప(బడినవి

"ఈ పాంరంభము - స్వామివృద్ధికి హేతువగును” అవి సీజను పిదర్శితము. త దుస రి, “విశాంతి విగిహకథః” “రాజ్యం నిర్ణితళత్రు” అను వొక్కులచేత ఉసక్షేపాదులగు సం ధ్యంగములు నిబఐ ధింపబడినవి, “రత్నావ” యందలి పారముల నుదాహరించి, వానివెనుక్క, సమస్త సంధ్యంగముల స్వరూపము లను గూడ నిరూపింపనన్నును. కొవి, (గంథము విసృతమగును. ఇక్కడిదొకటియు, అక్కడి దొకటియు ప్రఏదర్శించినయెడిల పూర్వాపరాను నంధానము కలుగకుండుటవలన బుద్ధికి సమ్మోహనము మాత్రమే కలగును, కౌపున విస్తరింపన”,

మూలను :-- అట్లుగాక (భరత) శాత్త్ర లక్షణ సంపాద నేచ్చచేత మ్యూతమే వానిని ఘటింపంగూడదు, 1) పికృఠళ రస నిబంధనానుగుణముగాకున్నను భిరతమతాను సరణ మా(శ్రేచ్చచేత వేణీంంహారమునందిలి ద్వితీయాంకమున “విలాస"మను పేరుగల (పకతిముఖ సంధ్యంగము ఘటింపంబడీనటిం

ప్రబంధము రసవ్యంజకమగుట కింకొక నిబంధన మే మనంగా; అవసరమునుబట్టి (విభావాది పూరణముచే) రసము (0 నుద్దీపింపంచేయుట, (2) పిళమింపంజేయట, దీనికింగూడ ఉదాహరిజము రత్నావళీయే, మతియు (8) అరబ్ధనిశాాంతియగు అంగిరిసమును మాటిమాటికిని ఆను సంధించుటకూడ రప వ్యంజ కమే యగును, దీని కుదాహరణము తాపనవత్సరాజము (1).

85 జా? సంధ్యంగ వియోజనము :--

వరానతి | 1) రపాంగతూతమగు ఇతివృత్త పా0ళస్తోత్సావమే వంధ్యంగముల (వయోజనమవీ భరతముని చే తెన్సందిడిమెను కొని పూర్వరంగాం గమువకు విలె ఆద్మష్టపంపాదనముగాని చిఘ్నూడి నివారణముగావి పుయోజనము గాః జెవ్చంబడలేదు అదెట్లనిన వం

శ్లో ఉఇన్ట స్యార్ధస్యరచనా వృత్తాంత స్యానవకయః రాగః ప్రాప్తి! పియోగన్య గుహ్వ్యానాందచైవ గూహనమ్‌॥ అళ్నర్యవదఖిభ్యావమ్‌ నృకాశ్యానాం వికాళనమ్‌4 ల అజానాం షక్వ్‌ళం హ్యేశద్ధృషం శాన్రే వియోజవమ్‌॥

1. ఇస్టమగు నర్టమును పితివాదించుట్క ఓ) వృత్తాంతమునకు-అనకు య ము లేకుండుట్క 8) అభినయ దర్శనముచేశనగు సామాజిక మనోరంజవన సమృద్ధి 4) గూఢములగు విషయములను గుహ్యుములుగానే నిలుపుట 5) చమక్కారకారి యగునల్లు చెవ్సుట్క 6) వికటింపందగిన యంశములమ పుకొశింవ(జేయముట, అవు తనవి యే సంద్యంశకములళు వొయోజనమని భకళముని చెప్పెన్కు

ప్రతిముఖ నంధ్యంగమ%ు విలాస లక్షణ మును జెప్పునవుడశండు “నమీహా తకభోగార్థా. విలాస, వరికీర్తిఈగ కోంతియను స్టాయిభానమునకు విషయమగు తొంఠాసురతము వొయోజనముగాగల-ఇదృయే-విలాసము”” ఆని వువచించిను ఇందు రతిలోగకబ్లిము-ఆదికొరికమగు రసమువకే స్ట్థాయిభావముండున్నో దావిని వ్యక్తీకరించునవియగు వధావాగుల కుపలడీణముగా వ్రయోగించెను కాఫ్రన్థితీచ్ళ చేత వేణీసంహారకర్తందీవి తర్త్యమును గుర్తింప(ణాలక-విలావమునుగూడ వేణీ - వంహారమునందు పితిపాదింది సనంధ్యంగ (పయోజనమును థంగించెను. అందు విక్యతమగునక-సీక రనము-విలాసము=డీవిని భంగించును వీర రనష్టాయియగు ఉత్పాహమున్సు విలానము-వ్యంజింన( జే మ(డొలనుగదొా ఏలా

కాపున శేవలమును కాస్తస్టితి ననుసరింపవలయునను నిచ్చ భరతాభిమతము కావేగడుం (

క్ర) “ఇతండాయుదయన మహారంాశోః ఇళనికేగదాః మాఠండిి నన్నానం గను” అమ రత్నావళీ వాక్యము రసోర్టీవవ కగాహరణము ఆయంకము దివరణు వాసవదత్త యొద్దనుండి (సాగరిక) రళ్నావశి పలాయన మొనర్చుబ (రవ) వళ మనోదాహరణము, దితి ఫలకము నుల్లేలించు సృనరుర్దీపన కుదాహరణము అటు తరుహతనగు మనంగతా వ)వేశము తమవశకమనమున కడాహరణము, పన, వునరుద్ది వృమావమగు రనము విరసముగున్ను గాఢమగు విధమున అనవరళమును

8 పరిమృదితమగు రసముకూడ విరతాస్వాదిత సుకుమార సూలతీకునుమమువలె మ్లాని నొందును, శృంగారమునందు మాత్రము అఆ-మ్లూని మటీయు. విశేషించును, శావున నది పుతీయమానమగునపుడు అనవనరముగా రనము నుగ్దీషింప( చేయు టయ్యుం (సళమింవ( దేయుబయు నయుక్త్రమః, ఉద్దీవన (పశమనములు గాఢమగు విథ మన నొనర్న(గూడదని భావము, శావుననే భరతముని యిట్లు చెప్పెను, లోకః యద్వామాలి నివేశిక్వం యతళ్ళ వినివార్యతే దుర్లభత్వం యతోనార్యాః కామినః సావరారతిః॥

వ్రతికాలాచరణాభిలాష, నంగమని షేదము, దుర్లభురాలగుట అను నీ మూడున గల కాంతయే కొముకునకు ప్రీత్యశిశయ సానము-సంభోక విమ్నుము నొనర్పు పే్రేయనిబే కొమికి నవరమవ్రీఠి హేకువగునళ్లు పృనః ప్పన రుద్దీపన విఘ్నముగల రవమే సహృదయునకు ఆప్వాదయోగ్యమగునని ధావము, ఎ... శ) అళంక్యమాన పా్రంయమగు దిచ్చేదము గలది, (వళోంత మైసట్లు ళంకించబదివది) ఆగు ధనము ఆర్ధ విశ్రాంతి అవి చెవ్పంబడును.

శ) ఇదియొక నాటకము ఇది యిచ్చు డెచటను లభింవకున్నరి ఇందు వానపడత్హా విషయమగు వేేమదింధము, నడుమను విన్తిలంధాధి భూమికలను ధరించినము వవుస్తేకిష్పత్తవ్యావియగు చున్ని, కావున విశాాంచ మైనల్లు శంకింపః ఖడీన ఆంగిరసమును తిరుగ తికుగ ననుసంఎధించుట యిందు గలదని యెజుంగువద్ది

మూలము :-- పిబంధ విశేషమగు నాటకము రసాఖి వ్యక్తి నిమిత్తమగుట కింకొక నిఐంధనంగూడ నెటుంగునది. అది యేదనిన :?_. (అలంకార రచనా) శక్తి యుండినను రాను ధూపములగు విథమున ఆలంకారముల(గూమ్చుట. శక్రుండగు కవీ యొకొనొకప్పుడు - ఆలంళారమును గూర్చునప్పుడు తదలంకా రాక్షిప్త చేతస్కు(డగుటచేత రసబంధా'పేక్షను విడచి ప్రబంధము (కూర్చు)ను నారంభించు చుండుటవలన తముపదేశము కొజకిట్లూ చెన్సందిడియె (కొందటుు)ు కవులు అలంకార నీఐంధనైైకరసులై రపా పేక్షహన్యురై నట్లు తత్సం్పిబంధములందుంగాన్చించెడిని, (1) ఇంతియగాక..

గీః ఆ-వివక్షతాన్య సరవి చ్యధ్వవి దన రారు భేదంబులందొకండగుచు వెలయు

87 నను రణనతుల్య మదికూడ నలరః౭జేయ+ బడుచునుండును కొన్ని విబంధములనుః (0

విభామతి 1... (1) అలంకార రచనానక్తుండగు కవి రనబంధా శే డిళాన్యు( శై యలంకొర వూకజదృష్టీ నవలందించుట కుదాహరణము. స్వన్న వొనవదత్త యమ నాటకమున వానవదత్రానురాగి యగు వత్సరాజమచున్నా(డి,

గెల పారచిత విశాల వళ్ళకవాటమగు వి “"*

తోచన ద్వారముమ్మ తత్స్వకూన ఈడ

వమున మద్దాటిశ మొవర్చి, నాదు సహృదయ

గృహమున( ఒ9వేళ మొనరిందె, నృపకుమూరి॥

అని “లోచన ద్వారము ఆనునంగ వజసంగల రూపకమే. కృంగారాను గుణమై మందరమగుచున్నదని గొహించునిది,

(1)%అఆమ ప్వాకోపమాత్మాపి పిభేవో యఉదాహృతఃద్వనే రస్యపబన్వేమ భాసతే సోఒని కేషువిత్‌॥ ఆనునది దీనికి మూలమగు (ధ్వనికొారుని) కారిక, ఈ కౌగ్గికకు అసంలక్యు కమ ర్వవి మాతిమేగాక, నంలచ్య్‌ కొమ వ్యలగ్యధ్యని గూడ కొన్ని వకివింధమ లచేందికాశంపంచేయ(బడి వికృతమగు రవద్వనిక్ర వ్యంజకమ చుండును” అను నర్ధమును గృూహించునది, (కిందివృత్తి గ9ింథమును గూడ నిశ్లు యోజింపవలయునుం “సంబంధ, ,,.,.అవంలత్య (క్రమములు” అను వక్ష్యమాణకారికొ నంబింధము వంగికరించునెడల సీ యర్హము కారికొన్ఫిత్రి నంగతీ మగును, “ఆను స్పానోలమమ% ధ్వం విభేదము ప్రిబంధములయందు సాటి త్తుగా భానించుమునది (నంలకృక9నుము) మాత్విము రనథ్వనియందు పర్యవ నిందును అని కిద లిఖింవ(బిడిన వృత్తి స్టితవాక్యమున కుళగూడ నర్థము (గహింన వలయును,

ఈకల్రుట్లు గర్గహింవనియెడల నసంలత్యు కిమవిషయకమగు పూర్వోత్తర త్రింథమధ్యమునందీవిషయమనంగతమ'బను, మజీయు నుదాహృతములగు వాంచజన్యోక్ష్మాడుణ నీగపనుణు , తావలనీవచ్చుదు” ఆవి లోచనకొరులు చెప్పు చన్నార్కు

(పూర్వోక్తమగు కారికార్థముము వృత్తికారుండొక వీతమునకు లోదనళారుః ఉొక విధమునను వాక్రుచ్చియున్నార్కు నాచే నుల్లేలింస(బడివ సద్యము వృత్తి శృదా యాను సార్విమె యున్నది,

వృత్తికొరుని యధిప్రాయ 8 నుసంగతిమే యగటనలన లోగనోక్తమగు శ్రీషార్ధకల్బనము అనావళ్యకమని ఛోచెడిని)

88 అదియెట్లవిన ;--- (పాంచజన్యోక్తుణ నంల త్య 89మధ్వని కేగాక రష ధ్వవికి;గూడ నుదాహరణము అలగుఓవలన వీ రనములు కానేరవు. అఆసంలత్య కమ వ్యంగ్యము పిఇంధద్యోత్యమవి చెస్పునవుడు సంలక్య క్యిమవ్యంగ్యముగూడ ప్రబంధ ద్యోత్యమని చెవుట యేతర్స్రకరణమునకు సంబంధింసనివి కాదు కౌవున నిచట నీ విషయమను జెప్పుటు సంగతమే యగుమ,) మూలము :.- ఇెవక్షీకాన్య పరవాచ్యధ్వనియందు ద్విప్రకా రకమగునే-యనుస్వానోపమ వ్యంగ్యం (సంలక్య కిమవ్యంగ్య) రూస పభేద ముదాహరింపంబడినదో, ఆదికూడ కొన్ని పవంధ ములయందు భాసించుచున్నది. వీని కుచదాహరణములను--- 'వలానుతి ;-.. ౧ మధుమధన విజయమునందలి పాంచజకో్యోక్త లయందును ౨ నేవు (ఆనందు;డు) రచించిన వినయవాణలీల యందును 9 మహాభారతము నెండలి గృరిగోమాయు నంవాచాదులయందును జూడనగును, 1-2 గొంతను లివుడు లభించుటలేదు, తి మహాభారతమునందలి కాంతి సక్క్యమున మృత(డయి న బాలుని శవము దీవికొని ళ్మశానమనకువచ్చి యచటమన్న తత్సరిజనులను దొల(గింస(గోరిన గృధఏిమిట్లను చున్నది, “ ల్లో, ఆలంస్థిత్వా శ్మళానేఒవ్మిన్‌ గృర౦ంగో మాయ నబ్కా లే కజ్కాల బహులే ఘోరేసర్వపాాణి భయజ్కరే ం నచేహ జీవిత కళ్ళ్చిత్‌ కాలధర్మ ముపాగతః వ్రియోనా యదివాద్యేవ్యః పా్రాణినాంగతిరీదృశీ॥ గర్తిద్దీలచేతను నక్కలచేతను ఆ౩9మింపంజడినదియు, అన్టివంజరము అతో( గూడినదియు ఘోరమైనదియ్యు నగు నీంళ్మశాన మునందుండుబవంన(బియో జనము లేదు కొల ధర్మము (మరణము)నొందివవాండు పియని( దైనను ఆవ్రియు( వైనము మరల జీవింవ(డుగదా। చనిపోయినపిమ్మట పాొొణులగతి యిట్రిదే। (వనరా వృత్తి లేవిదియే) ఇట్లనిన గ౦ద్దమాటణ విని మృళబాలుని విడిచిపోవుటకు యత్నించుచున్న తదృంధువులను జూచి యొక నక్యం యిట్లు చున్నద్మి ఆదిత్యోఒయంన్ధికో మూఢాఃః 'న్నేహంకురుత పొన్ప్రశమ్‌ ఇహు విఘ్నైోముహూర్లోఒయం జీవేదపికదాచన। ఆముం కనకవనర్ణాళం బాలమపాప్త యౌవనమ్‌: గృధ్రవాక్యాత్‌ కథందాల్నాన్న్యఅధ్వ్యమవిళజ్కతాః॥ “ఓ మూఢులారా; సూడ్యడింళను అన్తమించటలేద, (కావున మీకు భయనులేను, ఈ బాణని

8 స్నేహమును విడువకుండ, ((రాతీన లీలాత్య్మకమున్కు సంధ్యారూసమునునగు ఈ ముహూర్శము (రాక్షనభాత పిళాచాద్యావేళమునలన) అనేక విమ్నముణ గలది కావున నొకానొకప్పుడు (అయావేళము నివర్తించునెడల) ఈ వాలుండు జీవించ వచ్చున, వంగారమువంటి రింగుగల్లి యింకను యొవనమునొందచి యూచాలుని. శంశొరహితులై యెల్లా విడిచెదరు?”, ఈ ల్లోకస్రవింధము సంలక్యుకవిమవ్యంగ్యథ్వని వ్యంజకమై కొంశరనమూ వంతు వర్యవవించుచున్న దిగదా। మొదట్‌ భ్లోకములనే వగటివేళ మాంనముదిను గిద్దకు గణ మృతబంధు వినర్ధనాఛిలొవముమ, శరునాతి లోకముచే చీ/కటివడిన వెనుక మాంనము.డినం గోరిన నక్కళుంగల మృతబంధుగమన నిచర్తనాలిలానమున్కు విశరజుది వైళిష్ట్య ఒలమువలన వ్యంజింన(జేయ(బడుచున్న విగదా£ మూలము :.... (ఆనళారిక-ఇట్లు ఆనసంలక్ష్యకి9ిమ వ్యంగ్య మగు రసాది ధ్వనికి వర్ణములు మొదలు ప్రిబంధమువరకునుగల వ్యంజకవర్గము నిరూపింప(బడినది. కావున నింక నిరూపింన€ దగిన ,దేదియు. మిగిలియుండుటలేదు. అయినను --కవృలకును సహృదయులకును శక్షనొసంసపటకు తిరుగ సూక్ష్మమార్గమున తద్వ్యంజక చర్షము నుపదేశించుచున్నాండు). అన :--- ఆసంలక్య క%మధ్వని కభివ్యంజకములగు సంబంధాదుల( దెల్చుచున్నాండు. మంజరి॥ సంబంధ, సుస్‌, తీజ్‌, వచనముల, కొఠ క, నమాస, కృత్‌, త్‌ద్దిక, సముదాయముల సమయ, నిపాతో పపసర్గాదికముల ప్రకటింపంబడు నసంలక్య కఏిమంబు!। విభామకి ;- (1) పంవింధములు -స్వస్వామి భావొదులగు వన్ట్యర్టమ్‌అ, ఉదాహరణము ;-- రామునియొక్క. గణములు (ఏ) నుష్పుణంనంవ్క్యృతకు నందు స్వాజసారులు, తెనుంగునంయు ర్కుము వులు వెబదలైనని, ఊదా ఏ రాముఃడ్కు. ధనమ్ము గోవు, అరుల్కు (8) _ లిబలు- సంవృత మునండు శిప్‌, రెన్‌, మొద, తెయంగునందు డ్కుర్చువ్వు మొద, ఉడా ;-- చేయుచున్నాంత్కూ (40 జగనములు, సంస్కృృతమునందు ఏక ద్వి బహువచనములు, తెనంగున

6గ్ర

ఏక్క బహువచనములు, ఉదా ఏల అర్హి ఆరుశ్య మొద, మీ6ది కోకిళయందు “ళన్రకటింపంబికు నసంలక్ష్య కిమంబూ అనునదొకపాఠళము, “పికటించ€౬ విడును సంలిక్ష్య 'కఏమంబు” అను వాఠాంతరము గూక నున్నది, (5) కారకము క్రియతోనవ్వయించునదడి. లేక క్రియను. పుట్లించునద్మి ఇదిషడ్విలము, అందు కర్శృకారకమున కదా ... రాముండు రానణు5 నంహరించెను మొద్శ (నమా సము, తక్కుషుషానిళము, ఉదా ;-- భూకఐల్కి సూటసేర్చరి, (7) కృత్తులు- డుజ్‌ భిన్నవిత్యయమ €గు క్క ఇమ్మి మొద, ఉదా ఎలుక్య కలిమ్మి తళ్స మోదా ;-- శక0జికుండ్కు నిటోధితవంతు.డు, మొద్క 8) తర్ధితములు -విభక్ర్యం తముల్రైన శబ్దములమీ(3 భావార్ధమకుల ర్థాదులయంద. (బ9యో గింప(ఐడు విత్య యముల్కు తన లీక మొద్క చిన్నతనము కన్నెటికమ్కు తత్సమోదా ఏ తాన నుండు, (9) సమయములు == భూత్క భవిష్య ర్వర్ర్తనూనములు, ఉదా. వాండు వెళ్లెమ్కు (10) నిపాఠములు -అద్యివ్యార్థములగు కళగ్రాొన్వల్సు కూడ్త్యను మొద, (11) ఉవసర్గములు == క్రియాయు క్రములగు సాడుణ్కు (వ్ర-సర) ఉడా; వివ ర్హనము-విహారము, (18) వర్వవానుములు ఆఅ ఈ్ళు ఏపి ఉదా ంంా ఆ-రమణిి ఈ నణుడు, (18) మకృతులు థీదా ;- నతకుడ్య కక్కి ([4 అవ్యయములు ఉదా === ఏలింఇంకన్‌, లోచనకొరు లిట్లను చున్నారు,

“*నుభ్రాదులచే ఏఎయన స్వానోవమవ్యంగ్య (నంలత్యకిమన్యంగ) ధ్యవి భొనీంచున్నో అది వక్త్రభిప్రాయాది రూపమై యుండును, నుఖాదులచే వ్యక్తమగు ఆస లక్ష్య్యకమధ్వ ౧ అ పంల క్ష కం ము వ్యంగ్య ద్యోత క నుగుదుండునను వభిప్రాయ మిచట వెలుంగునది, ఈ యర్థము పూర్వోక్త కారికారరములను నమన్వయించుటచే నేర్చడును, ఆంశటను నువాదులు అభిప్రాయ విశ్రేేవ్యంబకములే యగునుగదాః ఉదా హరణమునందభివ్య క్త్‌మగు నాయలిప్రాయము విభావాది రూవకాద్వారమున రసాడదు లను (ఆసం లక్యుక్రుమవ్యంగ్యమును) వ్యంజింసం జేయును,

ఇందలి యభిపాాచయమిది ; __ చొబంధాంతముఅగు వర్ణాడుణు విభావాదీ విళిపాదన ద్వారమున పాజ్షొత్తుగాగావ్సి విభావాదీ వ్యంణన ద్వారమున పరంవరగా గాని, రసము నభివ్యక్షీకరించును, అందు వరంవరకగా నిలంరము రసాొది వ్యంజక మగునను నంళము మొడటి కొరిక ( ) యందుండెప్పం ఇడియెను ఇవ్సుడో పారంసర్యముచే వర్ణసదాదులకగు రసవ్యంజకత్యము. చెప్పం బడుచున్నది కొవున వృ త్తియుదు(గూడ *6అల్రివ్యజ్యమాన మై (పికాళిందు చుండును)? అవీ (ముండు) చెన్స(ఐిగును ఆన(గా రసాదికము నుట్విశేషాదులచే నిభావాదీ వ్యంజనాద్వాళశమున నరంసరగా నభివ్యణ్యమానమై నికాశింస(జేయమంబడు వని యర్థము

ఓ] మూలము :-- రసాదిరూపమగు అసంలక్ష్యక)షధ్వవి, సంబంధి విశేషనులచేతను, నువ్విశేషములచేతను, తిజ్‌ విశేషముల చేతను, వచన విశ్రేములచేతను, కారకళక్తు లచేతను, సమాసముల కేతను, కృద్విశేషములచేతను, తద్ధిత ఏిశేషములచేతను, కాల, నిపాత, ఉపసర్శాదులచేశను, అభివ్యజ్యమానమై ప్రకాశించు చుండును. దీని కుదాహరణము (పుష్పావళి :-- నూతనమగు జాతీయపద్యము) (హనుమన్నాటక మున చఈర్షశాంకమున పరిజన హిత బంధునాశము కలిగిన పిమ్మట రావణు(డను చున్నా4డు) పుష్పావళి ;-- (జాతియమగు నూతన పద్యము). జా ఇదియే సరాభసంబరుల(ట నాకందు నితడు తాపసు(డిచ్చటనెవాండు నకట। వధియించు రాక్షసాన్వయము రావణు,ండహో! బఏతుకుచున్నా (డె భః చ కకిజితుని కథ నుజీలా? పిటోధితవంతుడగు కుంభ కష్టనిచేత నెయ్యది చేనంబడియె వృథగ స్వరాామటికొ విలుంఠనము చే( బెబముగుచునున్న యీ భుజము లింగేల? వోధిమళతి ?-_.. మీ6ది సద్యమినళు మాతృకయగు ల్లోకమిది, భః న్యక్కారోహ్యయమేవమే యదరయస్తకా్శఒప్యసౌతావపనః॥ సోటవ్యశై్రైవనిహన్హి రోమ్‌నకులం జీనత్మహూ రావణః ధిక్‌ దిక్‌ ౪కంజితం్ధ వ్రటోధితనళా కింకుమృకగ్ణేన వా న్వర్గ గాంమటికొ విలుణన వృరోచ్చూ న్రైఃకిమేిర్భు డై మీ+ది వద్యార్థము నీమైతుంగవలయును, ఇదియే ఇ దీవికం నె వేజగునం చేకియాలేడు , (వేరొక పంాభవము లేదు), _ ఆరి జి తంట నాకుక్‌ ౬ వాయట్టిగరేకవీరనపు కతునమహాఃడొక్కు డను గూడ నుండందగదు, అట్టిచో అనేకుల ౦పుట యనుచిశమవిభానసు, “క్రావువ్య అరులు'' అనునది నంబంరానౌచిత్య రూపమగు కోఏధ వీభోన మును వ్యంజీ వ(దేయచున్నది, అందున్‌ అ ఆళతుపులందుంగూడ- ఇశండు

రై

శాసస.(ఈ. == రాతనులచే భకీంసదగిన మనువ్యుఃడగు వీండు శపోమాశీమే ఐల ముగా గంవాండు, అనగా పౌరువ కథానిహీచు(డని భావము, ఈ యభిపాయను మత్వర్దీ మ మగు తద్దితముచే నభిస్య క్తిమగుచున్నది అందు 5 అమదావిచే అసంభన నీయత్వము (సకొశింవ(జేయ(బడుచున్నది, అకటా== అమ్మో వాండున్‌ 2 మనువ్య మాకు4డును కావనుండును నగు ఆ శతుివుగూడ్క ఇచ్చటనే:= ఈ లంకలోనే నా యెదుటనే (ఏనోదుర్లమారణ్య విదేళశముఇందు.గాదు) ఊరకుండక రొక్ష పొన్వయమున్‌ వధించున్‌ ౬ ఒకనినో, ఇద్దరినోగాక భయంకరమగు రాక్షసవంళము నంకటిని బాఅవృద్ద శ్రీ పర్యంఠమును విశ్శేషమగు విభమునం జంపుచున్నాండు, (ఒక్కని(గూడ విదుచువలేదు.) ఇది యసంభాన్నముగ మన్నదని భావము, తిజ్కా కారకళక్తి వితిపాదళములగు శబ్దములచేత విచట(బురుషకారాభానము ధ్వనింసః వేయ(బిడుదున్నది,

రానణడు == విళినను నంతతిలోనినాండు. లేక్క వరాకిమాతీశయముచే నకల లోకములను గూడ ఆక9ిందించంజేయువా (6,

అహో జు ఆళ్ళర్యము। ౯ఏద్రుకుచున్నా(దే == బికికీయుండుటలేదు. లోవ జు;డు బితికియే యుండినయెడం రొముండు రాడ్షనివంళమును వధించుట నంఠ్‌ వించి యుండదని భావము, ఇందు “రావణు,డు” అనువదము ఆర్జాంతర సంక0 మీఠ వాచ్యము. అన(గా రానణు(డను వదము-జగదేకవీరుండు, స్వర్లవిమర్దనకారి వర్వలోక భయంకరుడు ఇత్యాడులగు అనేక అర్భాంతరమలతో నర్మకమితమగు వాద్యము కలదని యెజుంగునది ౨ లీ; అను నవ్యయము కకంజితవి అను నమానముతోగూడి రావణుని కొగుకు శకుని జయించెననునది కల్చితకథ యను వంశమును వ్యంజింవంచేయుచున్నద్మి

వబోధితనంతు(డగు అయాన నహనికృత జాశరణుండు. (అనేకములగు శ్రమళచే వే ల్కొలుపంబడినవాండు) ఆగు “కుంథభకర్డునిచేత నెయ్యది. వేయబడి యె” ఇ కుంభకర్ణని మేల్కాల్చ్పుట వియాసవంతనుయ్యెనేగావి యతనిచే నెట్టి నుయోజవమును సాధింప ఓడ నేరదయ్యెనని భావము. ఈసాటి వ్రోయోజకత్వము నకు వీనిని కష్టపడి మేల్యొంల్చుట కూడనా? ఆవినిందు)

న్వర్గామటికొ ఇత్యాది సమాసము న్వపొరుషామ న్మంణవ్యంజక మగు దున్ని, గ్రొామటికాయను శ్రీ నుత్యయ వహితమగు స్వార్థిక తద్దిత వియో గము స్వర్లోకణ మము బహంమూనాన్పదముకాదను నంకమును బుకాశపంజేయు చున్నది, వియంళన కబ్ధమునందలి *ని భబ్దనం నిర్ణయావస్హందన స్యంజకమై తున్నరి, వృఠగన్‌ అను నవ్యయము స్నాత్మపౌరుష నిందావ్యంజకమై యున్నర్శి

03 క4ధుజములు”” అనుబహువచనముడే ఇవి యన వయుక్తముంగుఏమేగాక భార మాశిములుగూడ నగుచున్నవేను నంళకము ధ్వవంవంజేయంబడుచున్నది, ఇళ్లు విభజించిన కొలఃదియు నిందలి వకములన్నియుఃగూడ గంలీకమగు నిందిలి యర్థము నకు వృంజకములగుచున్నవి, ఇట్లా న్యంగ్యరూవమగు వీ-యర్థము-రావజగత (కోర వ్యంజక మగుచున్నదవి యెజు.గునడి, మూలము ;--- ఈపద్యము నందలి పదములన్నియు

నత్యంతము రసవ్యంజకములగుట స్పష్టముగనే గాన్పించుచున్నది గదోః (ఏ “"ఆరులట నాకు” అనుచోట వచన మప్పంబంధిము లును, "ఆందు నితండు తాపసుండు” అనుచోబ తద్దిరచిపాఠకము లును "ఇచ్చటనేవాండు నకటః వధి.౨ఎంచు రాక్షళాన్వయము రాన ణుండహో బతుకుచున్నాందె” అముచోటి తిజ్‌, కొరక, ళక్తులును “లీ! ఛీ; శక౦జితుని ... .......ఈ భుజము లింకేలగొ అనుచోట తృత్తద్దిత సమాసోవసర్గములును రసధ్వవికి న్యంజకము లగు చున్నవి, _ ఆ

వొళభామకి ;--- ఇందలి వదములన్నియు విభావాది న్యంజకములసుటచే వరంపకగా రసవ్యంజకము లగుచున్నవిి ఇందు “అరుల్‌” అముదగోట బహునచన మమ్మ నాకూ అనుచోట షష్ట్రర్థమగు కుప)గ్యముస్కు “నాకరుబో అనుచోట నంవంధమున్తు *ంాపనుండు” ఆనుచోట (తావపళబ్ధిముదలి *ఆణ్‌్‌ ప్రత్య చము ఠర్థికమ ) తద్రితమున్కు “అందును వాంజిప్క అమచోబ అప్యర్థకములగు “ను ఆను నివాతములును *వధియింతున్‌ బిదుకుచున్నాండో అనుచోట లిబ్దు లును “రాషసొన్నయమున'”” అనుచోల తొచకిళ క్రియను ఆర్ధవ్యంజకములసి యెజుంగువద్సి

ఇఫ్లే “ఇచ్చటనొ అనుచోట ఆధికరణవ్వమున్ను *ఏవకారమున్సు అకటః ఆవో్కు అనుచోల వనన్యయములును టీవదాత్వర్ధకమగు న్రితశుకు అనువదియ్యు *రావయిండు" ఆకుసదమున్సు వ్యంజకములే యగుచున్నవి,

మట్‌యు **ళకజికువి విలోధితవంకుండుో అనుచోట్ల కృత్తుణకు *ళ్ళగాను టిక అనుచోఎ తద్ధితమున్యు న్వర్గామటి కేవ్యాది సమానమున్ము “స్రిబోధక్క విలుంళన్క అనుచోట్లనున్న వ), వి అను నుపసర్గలుమ్మ ప్యంజికచువగుచున్నవిి మఠియు లీ; రీ: ఇంకన్క్‌ ఏలా” అన చోట్లనున్న అన్యయములున్తు శక్రరూవ వ్రకృతిమును “ప్రలోధికి అపుచోట ్రేరణార్థ4నుగు ణీచ్చుమ్య స్వర్గమందగ్సు

లి గ్రోమటీకొత్నారోవమును *ట్రుజములుో అనచోట్సి ఇహువచనమున, ఆ ర్థవ్యంణి శములగు చున్నవవి యెజుంగునద్కి *ఇందు(గో-ధిము (స్రాయిలివము) వితీయమానము”” అనునెడల రౌడ

రసనున్య “ోఉశ్చాపహాము పితీయమానము” అనునెడల వీరరసమును ధ్వవిళము లవి యెజుంగునడ్మి

మూలము :-- ఏవంవిథమగు వ్యంజక శబ్దాధిక్యము ఘటింస(జేయ(బిడునపుడే కావ్యమునకు సర్వాశిశాయివియగు బంధ చ్భాయ (సంఘటనా సౌందిర్యము) సమున్మీలితమగును.

హొభిమతి ౩. (మహాక విత్వసదాభి షేకమును గోరు కచివర్యు+డు- కావ్య

జీవిశమగు వ్యంగ్యార్థమును వ్యంజింపిః బేయునవియగు నిటి వ్యంజక ళద్దిముల నత్య ధికిముగా4గూర్చి కొవ్యమను రచించునెడల-ఆకావ్యమనకు పర్వోత్తమమగు సౌందర్యము లభిందాను, వ్యంజక శజ్దకూన్యమగు కావ్యముంపిరసమి యగుము, ఆందలి రదన-సొందర్యసమున్మీలితము కాకుండులనలన దానివి వహృదియు లాడ ఠతింపరని గిహించునది),

మూలము ;--- వ్యం గ్యౌర్ట(్యపకౌశకమగు పదము -ఒక్కటి, ఆవిర్భవించిననుగూడ కావ్యమున కనిర్వచనీయమగు ఐంధద్భాయ కల్లునపుడు ౭౬ హువ్యంజక (శబ్ద) సమవాయముగల కొవ్యమునకు4 గలుగు బంధచ్చాయను. (రచనా సౌందర్యమును) గూర్చి వేముగా చెపస్పవలసిపడేముండును?

పూర్వోక్తమగు పద్యమే దీనికదాహరణము.

ఇందు (ఇదియే ఆను పదృమునందు) “రావణుడు” అను వదము-అర్జాంతర సంక౦ిమిత వాచ్యరూపమగు ధ్వని ప్ర భేదముచే నలంకరింపణబడ్‌ యున్నను పూర్వోక్తనులగు వ్యంజకపికారము లింకనెన్నియో దానితోంగలిసి ప్రికొళించుచున్నవి (గదాం

సితిభావిశేష భాక్కులగు మహాత్ముల రచనల యంగిట్లి వికారములెన్నియో కాన్నించుచుండునుగదా:

మూంము ః..- (ఆవ ॥-- వ్యాస-కాళిదాసాదీ మహా శిప్పల రచనల య-దీ వ్యంజకశబ్ర పయోగమును ప్రదర్శించి, వావి

05 చేత పిభాసింపంజేయంఖడిన ధ్వనులను విశదీకరించుచున్నాండు.) మహ క్షియగు వ్యాసుడు, గీ॥ “ోపర్పిత్యుపస్టిత ఘోరరూపంబులగుచు కాలము లతికిమిత సౌఖ్యలీలలయ్యె। దిన దినమ్మును పాపీయదివస యగుచు విగశయౌవనయయ్యె పృర్వీలతాంగిజొ అని మహాభారతము నందుగ్గడి- చెను. ఇందు కృత్‌ - తద్దిత-వచనములచేత-అనంలక్ష్య కమ వ్యంగ్యధ్వనియు, “*దినదినమ్మును.” “విగతయౌొవన” అను వాని చేత -ఆక్యంత తిరస్కృతవాచ్యద్వనియు, పికాళింపంజేయబడినవి. వుభామతి ఫలా ట్లో అకికోన్ని మధాః కొలా్య ప్రిత్కుపస్థిత డారుకాః శ్వః శ్వ పాపీయదినపా వృథివీ గతయౌవనొః అమనది వ్యాసభ“వానువి మూలళ్లోకమ్ము మీ,రి వవ్యమునంద్కు ఉపస్తిక, అతిక9మిత, గళ, అనునవి (క్తరూవ) కృత్తులు, “పాపీయొ అనునది ఛృసత్యయ తర్ధిత్శ *కొలములు” అనునది బహు వచనము “ప్రళ్యునస్టికి అనచోట క్తి షిక్యయ మచే ;-- దుఃఖము లిడివకతే పాిిప్తించి యుండుటమయు, అని విరాకరింవరాని వగు టయ్యా *ఆతికిమిత”ి అను చోట భూశకాల్యార్థక “క్ష” ప్రిత్యయముచేత నుఖమన కింకెస్పుడును వర్తమాన శాలికఠత్వము లేకుండుటయు ఆ కొరణమున కాలము భయంకం మైనదగుటయా, “కతి ఆమచోట(గల *క్తి ప్రత్వ్యయముచే వృధివికి తికుగ యౌవనము రాకుండు అయ్యా దాన నామె విస్పారయగుటచే విడువందగి యుండుటయొ. పొపిజననంబంధ బోధకమగు *ఠ' వత్యయముచే ;--- డిననములు వీచనూలగుటయు “కాలములు అనుచోటనున్న జహువచనముచేత కాలములు గానావీథమురై యు.డుటయ్యా వానిని దోసివుచ్చుటకు వీణలేకుండుటయు. వానిని క్లేశమునే గడుసనలనియుండుటయా “డ్షివదివమ్మును' అనుటనే నొళనాటికొకనాండు సాసపీయములపు దివనకులణ

06 యొకటయాా *విగత యౌవని ఆనుటచే వృద్ద న్రీవలె వసంభాన్య్నమాన సంలోత యగు వృధి[యొక్కయ్చు దొర్చాగ్య మత్యధికమళంచుండుటయు, (పకాశింవ( జేయ ఇడుచున్నవి, కాలము న్వధానముచేశనే దుఃతఅమయమా అంగును పాపిన్టజన స్వామిక వృరివీ లకణదేళదొరాత్య్యమువలన మటియునది విశేషించి దుఃఖమయ మగుచువ్నదని భావము, మీఃది కృదాదులన్నింటిచేతను విర్వేదద్వారమున శాంత రనము ధ్వవింవంజేయందిడుదున్నరి జడమగు వృథివియందు యౌవనము నంఠ విం జండుఓవలన “*విగతయౌనని *ఆమపదము” వృదివింఉనభోగసమర్థము కానే ,రదు అను లజ్యెర్ధమును స్రదర్శించుటచేత ఇందత్యంత తిరవ్కృత నాభ్యధ్వనికూడ కలదని యెజుుగునద్సి మూలము :-- మీంద పిదర్శింవ(విడిన నుబాదులు పిత్యేకముగను సమస్తము(సముదితము) ౫ గనుగూడ న్యంజకము లగుట మహాకవి పిబంధములందుగావ్చించుచున్నది. (ఆవి వేర్వేరుగా వ్యంజకములగుట కుదాహరణము విద్చుచున్నాలడు.) _ (మేఘశం దేశమునందు యకతుండు మేఘు9తో ననుచున్నా 6 డు) సుజంశము వ్యంజకమగుటక ఉదా ;-ల గీ ఆధికశింజానలయ మనోహరములై న శొాలముఎచే మదీయ కొంతనటి యింప€ జేయ మీ సుహృత్తగు శిలిశ్రేష్ట మచటి వధివసించునుగాదె దినాంతమందు॥ విభామతి |. ఇందు *తాళములనేన్‌” ఆకుబహువచనము వంగీకాడ్యవేక భంగిమనోహరమగు యక్షసత్నీనర్త; వవైదద్ధ్యమును ధ్వవింపఃజేయముదు విష్రిలంభ శృలగారోద్దీన! నుగుచువ్నద్శి మూలము ?_ తిజన్న ము న్యంజికమగుటకుదా:-. (తన్నను నయించుచున్న నాయకునితో నొక ఖండిత యనుచున్నది.) గీ వెడలిపొ మ్మేడ్చుటకెగదా విధి సృజించ ఈ హఠాక్షుల; నూవార్చెదేలనన్ను కను(గొవిన మాత) నున్మాదగతి నహించి పీ హృదయ మియ్యవి (గహింప నేరవయ్యె॥

ఫై వికామకి ఏ ఇందు ముఖ్యమగు. *వెడలిపొమ్యు” అమ తిజన్తముచే నాయక విషయక రోవర్వారమున వాయకు నవరాదములు తీమింనరానివగుట మావింవ(దిడుడున్నది, మటియు విందలి శఏగ్చృట కె” హళాక్షులన్స్‌ కనుఃగొవిన మాశవ్శొ హృదయమ్యు అన వదాంళరమలు తదను గ్యృహీతము ల్రై న్యంజకము అగు చున్నవని యెజుంగునద్కి . మూలము ;-- ఇంకొకటి (ఒకానొకతె కృతిమరోషా విష్టయై మార్షతోధకు॥డగు కాంతునకు వంకేక స్థలమును సూచించు చున్నది, కం॥ వలదిట్లు దారినడ్డకు తొల(గుము బాలక। ఆలజ్టీతుండ వహహాః విరి చృలమేము-జాన్యమగు మ న్నిలయమునకు మేమె-రక్షు నెజపంగ వలయున్‌॥ ఇచట “శొల(గుము” అను తిజన్నము-నిర్షనమగుటడే “సంకేతోచితమగు మాయింటి కేరమ్ము” అను నర్ధమును ధ్వవింపః జేయుచున్నది. ఇందు సంభోగ శృంగారము వ్యంగ్యము, సంబం ధము వ్యంజకమగుట కుదాహరణము :;-- (ఓక జలాశయను నందు స్నానముచేయుచున్న ఒకనుందరిని భార్యకుందెలియకుండ సాభిలాషు(డై చూచుచున్న యొక గృహస్టువితో, దక్కామినియగు నొక లేమ యనుచున్నది). గీ ఓీయివాలకః ఏగు మింకొంరు కడకు స్నాంతి నన్నిట్లు చూచుచున్నానదేల? ఆకటః జాయావిభీరుకులై న వార లకు జలాశయ తీరనర్తనము తగునె?॥ కృత-”క” పుయోగములగు (తద్దితకవిత్యయ భటితము లగు ప్రొకృతములందు “(జొాయావిలీముుకాణామ్‌” ఇళ్వాదికొవ్య వాక్యములయందు) తద్ధికవిషయమందగు వ్యంజకత్వము (వ్రసిద్ధమేః (ఇందలి “క” ప్రత్యయము అనజ్జాతశయద్యోక కము) వృత్యౌ

08 చీత్యముచేంగూర్చునప్పుడు (కేవలములగు) పమాసములు గూడ నెట్లు వ్యంజకములగునిదియు వెటుంగునదిం వ)భామతి ;--- ఇందలి “కి విత్యయ గొహణము కాదిఠద్ధితోపలక్‌ జార్జమని యెఆుంగునది, మజియు వీవద్యమునందలి యాంయీవదములు ఈ- యూ -యర్దముల కభివ్యంజకములని పాఠకులు గుర్తించునర్హిఓయిః ఇది ఎత్తిపొడు పుతో4గూడిన విలుప్పు (సోల్లుంళమగు నాహ్వానము) *బాలక1ి అనునది జాయ (భాగ్య) నందలి పిజయ మధికమోో కామినియందలి పిణయ మధికమో యెజుల గవి “అ్యపొఢుండా” అను నర్థమ.నకు వ్యంజకమ _ “జాయావిఫీకుకులో అననది షంతతి జనఎమా౪39) కారణత్వ ద్వారమున ; విణయారికూమ్యులు, పరాధీమల్సా కావుననే పునఃపునః పాఖయభిం”ము నాళంకీంపంంగినవారు కొపువనే నిణయ నంబంధమన 8 పయోగింఎనివారు ఇర్యాద్యర్థ. వ్‌ ఎ ప్యెంజకమొ, ఇందు “జొయానిలీరుకు లైవవారలకు'” *జలాళకయతీ. వర్తనము అ చో మన్న శషష్ట్రర్థి) సంబంధిముచే నట్టి గ్మృహన్టువియండీ-కామీవికింగల జామాసక్త్‌ నిమీత్తకిమగు ఒర్జ్యాతశయ మ ధ్వవింపంజేయ(జ + చున్న డి *తొయా విలీకుకులుి” అనుదావియ దలి కి ప్రత్యయము ,--- “ఎవరు రనజ్ఞులగాక ధర్యవత్ని పర శం్యకులగుచుందుర్కో వారికంటె పీలోకమన కుల్చితు(డగు వా(డింకొక (డుండండు” అము సవళ్ఞాళలకయమునకుద్యోకిక మగుచున్న=, ఇల్లు సంవింధ టోధిక “కి వ్రత్యియమలక( ల వ్యంజకత్వము స్పపవ్పమగుచున్నది, మూలము :;-- విపాతిములు, వ్యంజక ములగుగుటకు ఉదా; కాళిదాసుని వికృుమో్య్యకీయమున (పరహియగు పురూరవుండను చున్నాండుం) గీ॥ అంతలోనె నుదున్స్నహంబగు విధమున సముపగతమయ్యె చెలివియోగమును నాకు నవజలధరోదయమున ననారపత్వ రమ్యములగు దినంబులున్‌” రాందొడంగెి ఇందు ”చొ శద్దార్హకమగు న్వు” శద్ధిము-స్యంజకము. వళామతి :-.. ఇందరి యలంకారము సముచ్చయము, వియోగమునా, దినంబులణన్‌ అమచోనున్న “మృనుణ (మద్వయము) కాకకాశీయ న్యాయమున గండమూ పైని ప్కోటమునలెవే ప్రేయసీ నియోగమున్కు వర్షాపమయమునుగూడ

లిక నొక్కసారియే గల్లినవి అమటచే పొణహరణమున కివియే చాలునను నంళము మాచింవంబడుచున్నది, ఇందలి అనాకపశత్వరమ్యముణ శా మేభుచద్భాయచే హ్మృదయాకర్షకములి అనునది విభ్రావత్వముచేత విరహ విహిలంఠ శృంగార వ్యంజకమగుచున్నద్శి మూలము :--- ఇంకొక ఉదా $ఎ (కాళిదాసుని శాకుం శల నాటకములోనిది.) గ్‌ సంతతమ్ము నికాంగుళీి సంవృతాధ రమ్ము సితిషేధవర్హ విళ్లబమనో జి మంన పరివర్తి య". పక్మలాఉీ ముఖము నెట్లా యొతితిఃగాని చుంటింపనె తిః ఇచట ోతు” శబ్దార్థకమిగు “*క్సాని ఆనుపదము వ్యంజ కము, నిపాతములు ద్యోతికములగుట ప్రసిస్ధమైనను విచ్చట నది రసా పేక్షచే/జెబ్పంది డెనవి యెజుంగునది. తీ వ్రభామతి ౩. ఇందు టి” కల్దారకమగు శకాని అమనది వళ్చాత్తాన నూదకమగుచ్చు *ఈత్రాపన్మాతి) మగ వందచుంబనము లవించిననుగూడ కృచకృత్యత గలిగియుండెడిదొ అను వంశమును ధ్యనింనఃజేయుచున్నద్శి వైయాకరణులు మొదలగువారం యిండ్రలో ఈ నిపొఠకములు - ధాతువులుమొదలగు వావికిముంతే వియోగింప(విడునుగావి న్వతంతిముగా వియోగింవందిడవు, వీనికి లింగ్క వంఖ్య లుండవు, ఇట్టి నిపాతములు వన్తువ్యంజక ములనునద వైయాకరణాదినయమున వినీ భమే. యగుచున్నను రసాదివ్యంజకములనునవి పువిద్ధముగాడు, ఆనిషయమే మాచేత నిచట కొత్త, గాలతెప్పంబకుచున్న దని భావము, మూలము :.. ఉపసర్గములు వ్యంజక ము లగుటకుదా:.... సీ వరళుక గర్భకోటర ముఖమ్ములనుండి జారినవగుచు సీవారధాన్య ములు వృక్షముల యశస్థలములందడి కొన నయ్యె ప్రన్ని గ్ధంబులగుచు కొన్ని నెరివుల విందుదీవలభిత్తులగు ప్రిన్త్త రములు సంసూచకత్వమె వపించె

100 విశ్వాసయుక్తి నభిన్నసంచార నం కలితంబులై. కుర౦ంగములు శబ్ద గి మును నపాంచుచునున్న' విష్పుదుు జలాళ యంబులకు. టోవుచున్న మార్షంబులెల్ల వల్కల శిభావివిష్యంద బహుళలేఖి కొంకీతము లౌచు దర్శనీయంబు లయ్యెః వ్రోభానుతి -... ఇందు విళర్షేణన్నిగ్ధాః చోవిన్నిగ్దాః అనుచోనున్న ఉన నర్గనుగు వళబ్దను “ోఇంగుదీవలములు (గాంపళ్లు) మిగులసరనములణి” అను నంశమును కెచ్చురు. కణ్వాళిమ సౌందర్యాశళయముము ర్వనించజేయురు వరం నరగా కాంతరన వ్యంజకమగుచున్నద్శి మూలము :--- భందిన్సు వ్యంజకమగుట ఈదా ఫలా (బొపచ్చందసికచృందము) రవముదితకపోతముత్స్వనంబున్‌ వివిరళ వామన వృత సంయుతంబున్‌ వి9విశదధిక భీష్మ మీవనం బీం కవు వ్యసనంబటు ఘోరమూరిి, ముందున్‌ ౫ ఇత్యాదులయందు (ప్రళబ్బమునకును బొపచ్చందసిక ఛృందము నకును గూడ వ్యంజకత్వము స్ఫురించుచున్నదిం చ్రోలాసుతి ;-... బొవచృందవీక ఛృందములణణా శ్లో మదముఖరకపోత మున్మయూరమ్‌ వివిరంళ వామన వృక్షసన్ని వేళమ్‌ వనమిద మవగాహమాన ఖీమం వ్యననమినోవరి దారుణక్వమేరి॥ ఈ ఛందమిచట వన్తువ్యంజనద్వారా భయానకరనవ్యంబక మై మున్నర్కి మూలము :. రసాభివ్యక్త్య్యనుగుణము వై నప్పుడు మ్మాతము రెండు మూండుసనర్గనుల నొకే పాదమునందై నను వయో

క01 గించుట దోషముకాదు. ఇందుల కుడా ;- (ప్రభ్రిళ్యకుత్త రీయత్విషిత మసి సముద్వీక్య వీఠావృతీన్‌” ఆను మూలళ్లోకము) "వీశ్రావృతులన్‌ జంతువుల సముద్వీక్షీంది” అనుపద్యము, వ్విభామతి ; -- “నముద్వీడీంచిా అమవదమవంఎలి నం, ఉత్క్‌ వి, అను మవనర్గపముదాయము. చక్కగవము ఉన్నతముగమ,. విశేషముగను చూడుబని బోధించుచు భగవంతుండగు మూర్యి॥డు జంతువుల యందధికమగు దయగలవా;డను వంకముమ వ్యంజింపః జేయుచున్నద్శి మూలను :-- ఇంకొక యుదా ఏలా గ్‌ ఆత్మబుద్ధి సామాన్య కృతానుమాను " లగు నపందితుల్‌ తర్క.నొక్యముల మనుజ వృత్తి సముపొచరించు నిన్నిశుయోగు లకు నెటుంగరాని వాని నారయందలంతు)॥ ఇళ్యాదికము. వొభామకతి ;--- నముపాదరిందు ,--- ఇచబి సమ్స్‌ ఉవ్య ఆజ్‌ అను మవసర్గముల సముదాయము పరమేశ్వరుని లోకానుజిళ్ళుకెతిక యముము వ్యంజింప€ జీయుచున్నది మూలము :--- విపాతములనుగూడ నిక్లే (రెండు మూం డీంటి నొకపాదమునందు) రసాభివ్యక్ష్యనుగుణముగా ప్రియో గించుటయు దోషముకాదు, ఇందుల కుదా :-- గీ అహహః స్పృహణీయ వీక్యుండ వెతినకటః మజియొకటి (సజ్జనులు నశించి దుర్దనులున్నతి నొందుటకు వగచుచున్నవా(డు అనుమాట). చం ఆలఘుగుణాఢ్యు(డ్లైన జనునారిసి ప్రస్థలదున్మదాచు)లై_ పులకిక దేహుల్లై తినుపుపొంగముదంబున నాట్యమాడువా రల కహహాః యసాధుజన రక్షకుండాశరు(డావిధాతచీ పిశయముఃగూర్చ నాకొరుఃదెవండి.క దిక్కగుంగష్ట _ మక్కటా; వ్రీధామతి ;-- అవాహ?, అకట ఆనువాకిచ్చే క్రిదుముగా. ల్లఘా వళళ మును నిర్వేదాతిశయమును యనతేవలగ్గత్నేన్సి త టా

102

మూలము ?-. పడిపొనకక్త్యముగూడ నొకానొకచో న్యంజకత్వా'పేకిచేత [సయ.జ్యమాన మై కోభాదాయకమగుచుండును. ఇందులకు ఉదా ?-- |

గీజ ఇచ్చకపు మాయమాట లెన్నేని/.ఐలుకు

వంచకు(4డు న్వార్ధిరాధన-రు(గు ఖల (డు

పుధులు తద్‌ బ్దులుకారె తిద్‌ జులె యగుదురు

కొనీ తిత్పీ-తి వ్యథ వేయంగడ6గకుందు9॥

పిభామ8కి | ఇది (స పౌొనరుక్త్యవ+) వాక్యొది పొనరుక్ష్యమునక ౬

గూడ నుసలక్షణమని యెటు గునద్కి ఇచిట నిధులు తిదేద్ఞులుగార్యె జవనది పెికృతార్థమును చృఢముగా టోధించుచు ను *3ద్‌ జ్ఞులో యగుదురు, ఆని తిరుగ+ జెవ్చంబడెన, దీవిచే తవె౭రులకంతై వారె యధిఃముగా నన్నింటిని(దెలినికొను టొందురిను నంళము ధ్వనింవ(తేయ (విడుచున్నద్శి

మూలము :--- కొలము వ్యంజకమగుటకు (వివాసము నకుంటోవనున్న (ప్రియునితో తత్ప్చిియురాలనుచున్నిది). ఉదా ?--

గీ విధితమార్గంబుల చిరకొాలంబునందె

సమతళలంబు విమ్నోన్నతిస్టలము నేరు

పడగ నీకెందు పథికులనడకి అరుదు

గాంగ వఖిలాషలకును దుగ్గ్షమము లకషను॥

మ్‌ంది “పథిశమార్గంబులు” వ. దురమములగును” అనుచోటనున్న “అగును (కాంగిలప్పు) ఆనుపవదమునందున్న ప్రిత్యయము (భవిస్యదర్థకమగు “ను”) కాల విశేషమును దెలూ వచు కన పరిపోషహేతువై ప్రకాశించుచున్నది. ఈగాధార్థము పివాస విపిలంభమునకు వీభానముగా విభావ్యమానమై రసనంత మగుచున్నది.

వుభామకతి వై వర్షానమయ మాసన్నమగనప్పడు పువాన ముచికముకొదని

భావము. ఇచట భలివ్యత్కాల టోధకమగు *మి నిత్యయము “4 క్చేేక్యమాణ మగు వర్ణానమయ మే విరషాజనకంపకారి యగువ్పక్షు నర్తమానమగ్యు వర్షాసమయ

103 మును గూర్చి చెవవలయుశళి అను నంకమును ధ్వవింపంజేయుచు. వివాన 'హేీకుకమగు వివ్శిలంభ కృంగార రనమునకు వ్యంజకమగుచున్న రి, మూలము :-- మీది పద్యమునందు పిత్యయాంశము వ్యంజక మెనల్లు కొన్ని చోట్లపికృత్య-శముకూడ వ్యంజక ము గా€ గన్నదుచున్న ది. (ఆధి? 6రిదు%(డగు సుదామునికి భగవత్కృృపచే వొదవిన సంపదనుగాంచి యొక(డనుచున్నా(డు), చం* ఆది న౭భితి యైన నిలయం బిదినాో*మునేలు మందిరం, ఐది కడువృద్ధుంాలబినంయా, విదినీరదతుల్య హన్నినం పద, వెతనిందు దంపురొోద యయ్యది, కాంతలమాుజుగీతమి య్యాది, దినిముల్‌ ఘటంచెనహహాో ద్విజు(డీతనికీ మహా దిశన్‌ | ఈపద్యమునందు “దినములు” ఆను నీపదమునందలి వికృత్యంశముగూడ అర్ధద్యోతికమగుచున్నది. 'పెపద్యమే సర్వ్‌ నామముల గూడ వ్యంజరము లఅగుటకుదాహరణమై యున్నది. వ్యొధామతి ( “దినములు” అనుచో దినరూవముగు వికృతిభాగము ఎన్నియో నెలలలోన్నో నంవత్సరములలోనో లభింపవలవిశ సంవద లల్బకాలము నవే సంవ్య్రొప్హించుటను బోధించుచు నుదామువికి(గలిన సంసడ *ఆసంభావ్యవమాన ములను నంళముము ధ్యనింనంచేయుచున్నద్ది “కూడి అనివెన్సుబడే పికృత్యంళ ముతో(గూడివ సర్వనామములు న్యంజకము లగునను నక్థమేర్చడుచున్నద్శి మూలను !... మీ(ది వద్యమునందు కవి సర్వనామము లను వ్యంజకములుగా వ్యవస్థాపించియే “ఎక్టండ” (నతకుడ్యమగు నాగృహముండెడిదో) "అక్కడ" ఇత్యాది పయోగమును గావింపం డయ్యెను. మీ(ది విఠలము ననుసరించి మిగిలిన వ్యంజక విశేషము లను నహృదయులు స్వయముగా నుత్ప్రేక్షింపందగును, ఇది యంతయును పదవాక్యరచనాద్యోతనోక్తి చేత గతార్హమేయైనను వై చిత్యముచే వ్యుత్సత్సిని గలుగ దేయటకు( ఉరుగం జెప్పందిడి మెను,

శే0క వొభామకి ;--= “*ఆదినతభిత్తి అను దావియుకలి *అది అము సర్వ నామము ౩. *ోఆంగృ్యహ మమంగళ నిదానభూత మూషికాద్యాకీర్ణము”” అమ నర్ధమును ధ్వవి-వ(జేయుడున్నది, ఇళ్లే “అదికడువృద్ధురాలయిన యావ” ఇత్యాదు అందంళ టను యోజీంచునది, దీని యండంఠటను న్మరజాకొదిము సర్వనామనుచే వ్యంజింనంజేయ(బడుట నెజుంగునరి, *ఆంగృ్యహంబ్కి అ-రేమవొ ఇత్యాది నస్టలమునందలి ప్మృతియ్యు *ఈంమందిరంబ్రు ఈ-హన్తి సంవడి” ఇత్యాది నంతకుల యందలి యనుభమును పరస్పర విరుద్ధ విఇయక్వమునము సూచించుచు ఆళ్చర్యవిభావను లగుచున్నవి అరి ఇది *(ఆ-ఈ) అమ ళబ్దము లిచటకేనియెడల వీ-ంయర్జ్హము సంగ ఈము కా(జాందు, కావున అది, ఇది ఆను (“నర్శినామి”) శబ్దములే యీ వద్యము నకు ప్రొణములు (చమక్కారకొారులు) ఆని యెలుంగునది, ఈ యంళ మింతకు ముందే చెన్పఃబడినమ విన్మృతి వివరణము కొఆఏను అధికముగా దెలిసికొముటకును మగల వనివరింపంబడినది మూలము :-- (అయ్యా? “రసాదులు ఉఅర్హసామ ర్య ముచే. నాక్షేపింపం (ప్రికాశింపలి జేయఃదగినవే” అని చెప్పం గూడదు. (1) అట్రయినచో సుబాదుల (డు, ము,పులు ఇక్యా దుల్ఫకు వ్యంజకత్వ ఇవెచిత్య్యిమును జెప్పుటకే వీజండక పోవును, ఈ (గగ్రంథమునందే (ఇంతకుముందు) పదములు వ్యంజక ములని చెప్పునప్పుడు (2) ఈ విషయము చెప్పంబడియెను. ఇంతియేగాక రసాదుల అర్ధవిశేషముచే నామ్షేపింపందగిన వై నమ ఆ-యర్ధవికేషముల న్యంజకశబ్బములేనిదే కలఎగనివగుట వలన మీ(ద విఠజింపంబడి, పష్రదర్శింప(దిడిన వ్యంజక స్వరూప పరిజ్ఞానము ఉసయుక్త మైనదియే యగును (1) - వ్రధామతి $-- (1) వాదకత్వము లేవిదే వ్యంజకత్వము కలుగని యెడల డ్కుమ్కువ్వు లు ఇక్యాదులకు వ్యంజకత్పెమును జెప్పుటకు వీలుకలుగక పోవునని భాపమ', వాచకీత్వము నకు శక్తి నంగీకరించువారి మతి మనందు వదములు గూ (వాచకములు కానందున) వ్యంజకములు కాశపోవలనివచ్చున్కు అవాచకమలగ గీఠత కబ్దములణన్సు గుణవ్యంజకములగు నృర్శాడి వర్షము ఉను గూడ వ్యంజకములు కాకటోవలనివచ్చున్ము (2) వాచకత్వము ధ్వవివ్యవహా రోవయోగికాడు అను నంళము (1) అర్థములెట్లు న్యంణము లగునదియు సిద

1065 ల్నీంచు నందర్భము ) తత్సహళకారులగు కట్టములుగూడ నెట్లు వ్యంజకముల పనదియా విళజించి విదర్శించుు ఆనావళ్యకముగాదని భావము, మూలము :-- పదములు వ్య జకములని చెప్పుడోటను, తదితర గొంభముల యందును శబ్దఏశేషములు (కొన్ని) మంద రము లగుచుండునను నంశము ఎభజింది పొదర్శింప(బడినది. కాపున నాళబ్దములు వ్యంజిక ములగుటచేతనే సౌందర్యవంతము లగుచున్న వని యెజకుంగునది. ఎచ్చట నా వ్యంజకత్వము పితివాసింపదో అచటంగూడ వ్యంజకమ గు ౦చనాంతరము3ం ు(జూ16బడిన సౌస్ట్రవమే, పొనః పున్యమగు టా చీ న పరచయమువలన పృథగపగతి మ్చులెనను (పవాహపతితములగు నాళబ్దములయందు(గూడ నవభాసించు చుండు నని తప్పక యంగికరింపవలసియున్నది. వాభామతి _-... ఫభామవోదుల గ౦ంథ మురియండు *వ్రకృందనాది ళటి ములు ళృంగారమున సుందరములున్కు ఖీఠరృమున అనుందరములును అగును అని కావింవంబిడిన విభాగము రసకృత మేః మూలము ;--- (ఈ యంళము నంగీకరింపక తవ్పదను చున్నాండు అట్లు కానియెడల (వ్యంజకమగు శబ్దము-సౌందర్యని యామకమని యంగీకరింపని యెడల) సౌందర్య విషయమగు విశేషమింకేమగును? 8 హాధామతి ,--- ద్యంజకమణగ ళబ్దమే సొందర్యనంతమని భావము, ఇందలి యభిప్రాయయి లోచనము నందిట్ల గడింవ(ఐడుచున్నది *స0జము చంవనము మొదలగు కొన్నిపదములు ళృంగారాది రనవ్యంణ కము లగుచుండువుు అవి ప్రీకృతోనయోగకొాలమునందు (శృంగారముకంటె వితరమగు నంళము వర్ణింపంబడువప్పడు) శృంగారాది న్యంజకము లుగాంజూడ(ఐడుట నలిన తదధివాన నుందరీ భూతమగు నక్టమును (గూడ) వితిపొదించుటపు పామ ర్ధ్యము గలవియే యగుడుండున్ను తట ళబ్రమునకు;గల వంస్త్య వవుంసకత్వముల నాదరింవక నహృదయఃులగు కవులు, “తటీ” అవి న్రీత్వమునే యాశిలుంచి ప్రయోగిందురుందురు, 4వ్రీ అకు నావముగూడ మధుర మేగదాః

106 అన్మదుపాధ్యాయంవిద్వత్కవి సవృాదయ చక్రవర్తి భక్టేంకు రానకృరమగు వొళానొక వద్యమిందుల కుదాహకణమగుచున్న ది చూడుండు: (మూలళోకము) ఫా ఇప్టీపరద్యుతి యదానిళృయాన్నలచ్మ మ్యుర్విస్మయైక నుహృదోఒ౬ఒవ్యయదా విలాసాః ప్యాన్నామ పషణ్యపసరిజునమవళాల్‌ తథాఒసి కంకిం కపోలతల కోమలకొన్ని రిన్టుః॥ (౮3 చందమామనుజూచి మధ్యస్థుండగునొక రనికు;డను చున్నాండు,) గీకి విస్మయెక సుహ్మత్తులౌ - విలననముల దనరు(గాక్క యిందీవరంబునగు లక్ష్మ బణ్యవంజుమమున వీ(రీ పొలుచుఃగాకః కోమఐ కపోలతల కాంఠతి-సోముండగునె? మీ6ది వద్యమనః బంియుక్తములయిన ఆవిన్మయైక నుహవృూగ్క్‌ విలనన, ఇందీనర్క లత్మ్మ వరిణామ్మ కోములాది శబ్దములు -ళృంగారనుభివ్యంజింన. వేయ, బడినప్పడు చూడింబడిశ శక్తిగలవి ఆవి యిచట నత్యధికమగు సౌందర్యము వావహించు చున్నవిగదా। మూఎంము : హిళ్న :- శబ్దసంబంధియగు నీ విశే షము (అన్య మే) సహృదయ సంవేద్యమే యగునని చెస్పందగదా? ఉత్తరము :-.. సహృదయత్వమనఃగానేమి? రసభావముల వపేక్షింపక కావ్యము నాశ్శయించియున్న సమయ విశేషము నెయు గుటియా? లేక రిసభావాదిమయమగు కాన్యముయొక్క. స్వరూప మును గుర్తించు నైపుణ్యమా? అందు |! ప్రిథమవక్షము నింగీకరించునెడల, నట్టి సహృద యునిచే వ్యవస్థాషితిములగు కబ్దములకు సౌందర్య నియమము లేకపోవలసివచ్చును. ఏలయనిన: తదితర సహృదయ సేద్దాంత మున వానిక్రింకొక విథమగు వ్యవస్థాసనిముకూడ సంలవింస వచ్చునుగదా; విభామ6ి ;--- 1 “వహృదయుడు-రపాద్యనభిజ్ఞుండు అమువెడల ౩ రసాద్యవలిల్ఞుండగు నా సహృదయుర్కు సుందరము లనినళబ్దములనింకొక ఫహ్మద యుడు నుందరములు కావని చెన్నవచ్చును ఇవిభావమ్సు

కల? మూలము :--- “రనజ్ఞరయే సహృదయత్వము” అను ద్వితీయపకము వంగీకరించునపుడు తథావిథులగు (రసాద్యభిజ్డు లగు నసహృదయులచే నెజు(గ4దగిన ళబ్దగతమగు నా విశ్రేషము (పౌందర్యము) నై సర్గికమగు రసాదిసమర్పణ సామర్ధ్య మేయగును, కావున ((6సాది) వ్యంజకములగు శబ్దములే సుందరములగును. కాంగా శబ్దగతమగు నీ సౌందర్యము-ముఖ్యముగా వ్యంజకత్వము నాశ్యియించునదియే యగుచుండును. విలామతి ౩... *4 కవస్తుకి తఅడ్వితీయూస్వాదార్మంకచు కావున రసా ఊికమే-సౌందర్య నియామకము, రసాద్యభిజ్ఞాండగు వవృదయు(డు రసానుపారముగా నొవర్చిన సౌందర్య వ్యవప్థయే స్టేయమును పారీమమునుగూడ నగున్ను రసాద్యవలిజ్ఞుండు. వ్వేచ్చచే నేదోయొక యంళమును న్వీకరించ్హి అదియే నుందరమను వ్యవస్థ నొనరించునెడఅ నా వియమము నియతము గాకటోపలనీవద్చును, ఇంకొక వ్వేచ్భావిహారి యింకొక విళనుగు వృవస్తన. జేయుటకు దీలుండునుగడా[”' (దీధితి) మూలము :--- వాచా?ర్థము నసేకించునపుడు మాతిము వాచకత్వాశ॥9యములగు నాళబ్దములళు సంబంధించిన విశ్రేషము- పిసాదగుణ మే యగును. ఆర్దము నపేక్షింపనపుడు మాతిము- ఆవిశేషము (సౌందర్యము) అను ప్రొసాదికమే. విలంఘకి శబ్దగువాలంకారములాదిళద్దముచే సంగిహింపందిడు చున్నవి, కావుననే రచనచేతను విసాదముచేశతన్తు పొందర్యముచేతనమ-ఉప బృంహితములగు శబ్దములే కాస్యనున(గూర్పందగినవని లాత్సర్యము, మూలము :-- ఇట్లు రసాదులయొక్క వ్యంజక స్వరూప మును దెలిపి-యారిసాదులకే విరోధులగు వాని స్వరూపమును లక్షింప(జేయుట 3] కింది విషయముపకఏిమింప(బడుచున్నది, ఆ॥ రస విబంధనాభిలాషియు, సుమతియో కవి, పుబంధ-ముక్తకముల రెంటి యందునను విరోధులగు వాని(జరిహరిం పగల బియత్నమూనవలయు మిగులన

08 ప్రబంధమునందును, ముక్తకమునందునుగూడ రసభావ నిబంధన సమాదర.(డగుకవి-విరోధిపరిహారము కొణకు మిగుల. దంియత్నింపవలయుము. ఆ అట్లు కొవింపనియెడల నా కవి-ఒక్కపద్యమునుగూడ రనమయమగునట్లు రచింపనేర(డు. వధామతి వర్ధములు మొదల విబంధము వణకను గల రపాది వ్యంజిక నర్గము మీ4దందెలవంబిడియెను, ఇవ్పుడాంకద్రపాది వితీతికి నతిఐంర కము లగు విరోధుల స్వరావమును దెలుపుటకుపక్రుమించుచున్నాండు, విరోధి ల అము శెళినీవనచోందత్పరిహారము ళక్యమగువుగదా। విశ్న వంటా అయ్యా; “వ్రభ్రమంబున నిభావభావామభావపందార్యాచితీ మనోజ్ఞమగుదాన్కి వృశ్తంబ్నునైన గల్పితమునైన కభాశరీరంబునొకటి పరిగిహింప వలయు అని యింతకుముందు చెప్పందిడుటచేత వ్యతిరేకముఖమున తదితరనుగు కథాళరీరమును బరిగ్రిహింవంగూడతదని విరొధి పరిహారముకూడ తెలియుచున్నది గడాః తిరుగవిప్పడు విరోధి లతణ నిర్వచన మేల? ఉత్త ఏలా మీ యూహ వమంజసముకొదు, “విఠమంబువ” ఆనుదావిచే వభానాద్యోదిత్య విరహితమగు కథాళరీరమును వరింపంగూడదము నర్థము మాత్రమే తెలపంబడుచున్న ది గాని తద్విరుద్ధమగు నర్ధమేదియు తెలపంబడుటలేదు, విభావా డ్యొచిళ్య రపాశమగు కథాళరీరమును విధిచుటకూడ్త -రోధి విషయ న్వీకొార మంశరదోష యుక్తము కొనేరద్కు వైద్యుఃడొళండు *'వథ్యము నుసయోగింపుము” అని రోగికించెలన నతడు పర్యము నువయోగించకున్నవ్యు ఆనధ్యము మప యోగిందుటనలనంగలుగునంత వ్యారి వావికీంగణుగదు గదా మూలము ;--- కవి-ప9యత్న పూర్వకము గా(బరీహరింప( డగిన విరోధులేవియో ప్రదర్శించు చున్నాండు, మంజరీ ద్విపన- న్వవిరోధి రసి-విభా వాదులంగొనుట పాం్తిసంగికంబయి-శప్రాప్తిందియున్న వస్తువునంతయు. వర్ణించుటయును అసమయంబున యందు త్యజయించుటయును అపమయాన [పకాశమంద(దేయుటయు పరిపుష్టమై మసహోాహరమౌ రనసంబు

109 తిరుగ నుద్దీపించి నరల(దేయుట య వృఠ్యనౌచికిని గావించుచుండుటయు రసవిరోధమున కారయ/గారణములు॥. వ)భామతి ]--- *వితమంబున. విభాని అమునవ్య మిన విభాన--కథా శీరీ రంజు నొకటిబరిగిపాంవ వలయును, అనుదావిచేంజెస్పంబడిన యంళమునకు విరోధియగు విషయమషంద్యు న్వవిరోధిరవవిబావాడులంగొనముటయన్మి (గ్రహించునదిం ఇస్లే “అందితిహాన వళమున(గల్లి రసానుగుణంబుగానట్టి 6థను త్యజించి మైన నంతరమందిలీష్ట రసోచితంబయిన కథోన్నయన ముల గల్చితంబువైవ వొనర్నం గావలయును' అను నంళమునకు, “*ప్రానంగికంబ మి పా)ప్పించియున్న వస్తువు నెంరియు వర్ణించటయుము”” అనునది విరోధియగుచున్న ది ,**రన న ముబ్రీ సనంణు వేయంగవలయు”*అమ దావిక్సి అసమయంబున---(వకాకమంద.జేయబయు. అను నది వీరుద్దమగుచున్నది, సంతతయుగ అంగిరసమను సందింపనగుని" అను దానిక్కి “*పరిపున్టమై వకలందేయుటయును””అనునంకము విరోధి. ళక్తియున్నను గూడ”ో కూర్పవలయు అమదావికీ “వృత్యనొచితిని గావించుదుండుటయు”” అను నది విరోధియగునని గొహించునద్కి మూలము ;-- పిస్తుత రనవిరోధియగు రనమునకు సంబంధించిన విభావ భావ (వ్యఖిచారి) అను భావములను వరి గ9ిహించుట రసవిరోధ హేతుపులందొకటిగా నంభావింప నల యును. అందు విరోధి రస విభావ పరిగుసామెట్లనిన శాంతరస విభావములు తద్విభావములు (శాంతరస కొరణ ములు) గానే నిరూవింపందిడియుండ వెంటనే శృంగారాది విభాన ములను వర్ణించుట, వొధామళి ;--- కాంత-ళృంగారములకు సామానాధికరణ్యము విరుద్దము, కావున కాంతర్తపాశోయుండగు నాయకుని ళృంగారమున కొౌఆంబనన విభానముగా విర్ణించుటయ్యు కాంతరసోస్డీ నన విభావమును కృంగార రసోస్టీపవ విలానముగా వర్ణించుటయు రన విరోధ 'హీతువులందెకటిగా నెలు;/గవలయాన్కు శాంతరనస్తాయి. భావనుగు శనుమును కృంగార రస స్థాయి భావమగు రతియు (నేక కాలమున) నొ కేవ్యక్రియందుండ నేరవుగదాః ఉ్దీనన విభాన విరోధమున కుడాహరణము :-= “మానం మాసరుతన్వేట్లీ జ్ఞాళ్వాయౌనన మస్టిరమ్‌” “ఓ తన్వంగీ।; యౌవన నుస్థిరిమని తెణనుకొని సుణయ

కం రోషమును ” విడుపుముీ” “ోయౌసనము. ప్థరముగాదో అను వ్రలోధము కాంఠ రపోర్టీపన విభావమ్కు ఇడి శృంగార రపోద్టీవన విభావముకాడు, అయినను శృంగారోద్టీపన విభావముగా వర్తించంబడినది, నాయిక చుబుకమును బుడికి బతి మాలుటయోో తఠ్‌పాద నద్మములందు,వడి విణతుండగుబయోో ఆమెకు రత్న హోరమును విహరూకరించుటయో, ఇంశేదియో ఇచట ఉద్దీపన విభావముగా వర్షింస వలనియుండ్క యౌవన్నావైర్యనివేదనముము విభావముగా నొనర్చుట యుక్తము గానే రదు గడాః హోన్య-ళృంగారమ లకును వీరాద్భుతసులకును భయానక -ధీకక్సము లకమ్మ విభాన విరోధముండదచు నభిస్రాయమున విచట కొంఠతళ్ళంగారము లవన్య వీంవంవిరీనవవి యెజుంగునద్కి పిశమంరాగములు-విరోధులుగదా। మూలము :.-- విరోధి రసభావపరిగుూహ మెట్టిదనినః.- కొమిసుల -తమ పి్వియునియెగడ పిణయ కలహ కపితలయి యుండ వారివి వై రాగ్యకథలచే నమవయమొందించుట. వ్రభానుళి ;--- భావవరముచే నిచట వ్యభిచారి భావమును గొషాంన వల యొను, స్థాయి భావమును గొహింవ(గూడదు, కొని యిచటి స్రాయి-వ్యభిచార్య భయ పాధారణమగు భాననదము, కొన్నిచోట్ల స్టాయి భావముమగూడ వ్యలిచారిగా గ్రోహింవవచ్చువవి సూచించుచున్నది, విరోడి రసభావము (వృభిచారిభావము) రన విరోదియగునవ్యడు దానిస్థాయిభానము పికృత రప విరోధి కాకూడదు, కావున విరోధి రిసస్టాయి భావమును షితిపాదించునెడ వికృత రసస్తాయిభానము విల్చిన్న మగునని గ్రొపించునది *ోవైరాగ్యి కథలచే” అమచో(బంియూ క్రమమైన వైరాగ్య శబ్దిము కాంత రన స్థాయి భానమగు వీర్వేదము (శమము)న జెబ్బుచున్నది, చందు)(డము నొకకవి వొమాదవళమున దీవి కదావహారణముగాశదగిన సద్యము _శొకడానినవి రచించియున్నా.ండు, ( వొణజయకుపిత నొక నాయకు(రోదార్చుచున్నాండు ) శ్లో వసా దేవర్తన్వ్య నికటయమాడం, వన్త్యజకువమ్కు వ్రియే! అవ్యన్త్యజ్లాన్యమృకమిన తేవిబ్బతువచ్య విదానం సౌభ్యానాం చణమభిముఖంస్థాపయ ముల్‌ నముగ్లేః వఖ్యేకుం విథవతిగకః కాలహారిణం ఉని నిండు మదంబునూవ్సి కరుజింవవె? రోషము వీడవే సుఖా ఇండిము వీ మఖంబభినుఖంబొనరంచి నచోఒమ్మృతంబునా యెండిన యంగకమ్ములు రహింవంగంజిల్క. వెం ముద్దరాలవె వ్నండుము గాల: కాలహరిజలబు గతించిన వెన్కవచ్చునే?

! కాలము - అనిక్యముి” అను విందలి యర్థము కాంకరస విలావము, దీవిచేందికాశితమగు నిర్వేదము, వ్యభిబారిభానము, ఇట్లిదట విరోధి రనంవిభాన బావ (వ్యలిదారిభాన)మలు వరీగహింనంబడినవి, ఇందు తొలి మూడు పొదము లందును వికాశింవ;వేయ(దిడిన రళతించివర పాదముచే. బికాశింవంజేయ(బడిన విర్వేదముచేత విచ్ళిన్న మొనర్ప౭జతినది అత్యల్పముగనైవనుగూడ విర్వేదముము వ)వేశించినయెడల రళి విచ్చిన్న మగును గదా? రనికుండగు నాయకుండెనండైన నిట్లనునా? ఇట్టి వాక్యమును వివిన విటయ కవిత నూనసముగూడ విరక్తమగునేగొని నరక్తము కొనేరదుగదాః దుఃలమిశితములణును వరిగామ విరనములు నగు విషయముల యథార్థ స్వరూసము వెటింగిన వివేకి కాంళాది విషయమున జీవిత సర్వస్వాభిమానము నూనండు కొవున నట్టివాండిల్లనండు, ఇది కుక్తికయందు. భాసించుచున్న రజితమేకావి యధా శ్రము కాఠని యెటింగిన వివేకశాలి భ్రంతిరూవమగు నవిద్యకలుగని యెడల దానివి గిపాంవండు 1దా. వైరాగ్య కరలచే'” అనుచోనున్న ఇహు వచనముచేత శాంత రన వ్యభిదాడలగు నుత్కి ధృతివిళృతులుగూడ గ్ర)హింవంబడినవని యెజు+గునదిం మూలము :.-- విరోరి రసానుభావ పరిగహమెట్టిదనిన" పిణయ కలహకుపితంపగు నాయిక అపిసన్నయగు ((ఆలుక€ వాయకుండు) నపుడు, నాయకుండు కోపావేళశ వివళుండయి రౌద్ర రసానుభావము నొందినట్లు వరించుట, వ్రొభామతి ?... ఈర్జ్యాకషాయితయగు నాయక యలుక(దీర్చుటకు వాయ కండు పండ్రుకొఅుకుట్ట తన్నుబ్క భయపెట్టుట్క మొదలగు ననభ్యవ్రవర్తనము నౌనర్చినల్లు వర్రించటయే. వీరోదరసానుభాన పరిగోహమని తెలియవలయును, ఇసి యొక రన భంగ హేతువని తెలియ నది, ( ద్వితీయ రసవిరోధహేకుపు నుదాహరించుచున్నాండు ) మూలము :2 పిస్తుత రనము నపేక్షించుటచేత కథ కెట్లో నంబంధించిన వేరొక యంశమును విస్తారమగునట్లు [వర్డీం చుటు వేతొక రస భంగ హేతువగు చున్నది. అదెట్లనిన ః. ఒకొనొక నాయకునికి విపిలంభ శృంగార మును వర్ణించుట కుపక్విమించిన యొక కవి-యమకాద్యలంకార

కఫ విబంధన రసీకఠచేత మహా విబంధ రూసమున వర్వతాదులను వర్తించుట. ణి వ్రోభానుకి -- నృష్టమ్ము మూలము :-- (తృతీయమగు రన విరోధహేతువు నుదాహరించుచున్నాండు.) సమయము కానప్పుడు రసమును విచ్చిన్న మొనర్పుట, నమ యము కొనపుడు రసమును పికాశింపంజేయుట, వేటొక రన భంగ 'హేతువని యెటుంగునది, ఆండు నమయము కానప్పుడు రసమును విరమించుటయెట్లనిన:- ఒకానొక నాయకునటు నృృహణీయ నమాగమయగు నొకానొక వాయికితోడి శృంగారము-ఆత్యధికమగు వరిపోష పదవ నథిరో హించి పరస్పరానురాగము తెలియంబడియుండునపుడుకూడః, వారి సమాగమోపాయమును చింతించుట కుచితమగు న్యవహారమును విడిచి, ఇంకొక వ్యాపారమును స్వతంత్రించి వర్ణించుట, విభామతి = పూర్వరాగ (ఆ మోగ) వివిలంథభ శృంగారము పిధదాశముణా విస్తుతమగునప్కడు, ఒండొకుల యనురాగము నెజింగిన నాయికా నాయకులలో వెవరో యొకరు దూతికనో, 'ప్రేమరేలనో, నంసినల్లాగాన్కి యింకేదైన ప్రణయ - నంఐబంధియ వ్యావారము నొనర్చునట్లుగాని వర్ణించవలయును, గొవ్పన తవృిన్నను అగు వ్యాపారముల నొనర్పినళ్లు వర్హించుబ రస విచ్చేద (భంగ) హేరువగుక్కు డీచి కుదా ;-- వత్సరాజ చరితమునందలి (రత్నావళయ.దళి) చతుర్థాంకమూన థాథో వ్యుండు వచ్చినపుడు, వత్సరాజు రళ్నానళిని విన్మరించి, విజయవర్మ నృత్హ్రాతమును వినినట్లు వర్తించుట్క ఇచట నాయిక యగు రక్నానళ€ యించుకయు వరామర్శింవః బఐడపండుటనలన శృంగార రస వీరానుమను కలిగినద్భి మూలను :--- అసమయమున (అనవసరమగునవుడు రనమును బికాశింపంచేయుట యొట్లనిన :--- ప్రవృత్త వివిధ వీర సంక్ష్రయమును, కల్ససంక్షయ కల్పమును నగు సంగాామము జరుగుచుండునవుడు (రామ) దేవపాంయు(డగు నాయకండు-అను

13 పకా9ంత విస్రిలంభ శృంగారు(డై నను, ఉచితమగు నిమిత్తము లేకళే శృంగార కథలోని కవతరించినట్లు వర్ణించుట.

వీభామతి ;- వేణీసంహారమను నాటికవున ర్విళలియాంకమున దుర్యో ధను(డు కనచే నారంభింపంవిడిన యద్ధసన్నాహముసు విడిచి వుతాచరణ శీలయగు భ్రానుమళితొడి సమాగమము నభిలషించినట్లు కృంగారోపన్యానము కావింవ(బడివది, ఇది విళృతమగు వీర రసమును ఎచ్చిన్న మొనర్సుచున్న ది,

(భరత శాస్తోక్తనుగు విధిని తన్నక పాటింపవలయునను తలంవున నేకఠ్‌ కర్తయగు భట్టనారాయణకవ విలాసనును నితిముఖ సంధ్యంగమును నిదర్శించుట చేశ నిట్టి రస ఏరోధ మేర్చడినదని తెలియునది,)

మూలము జా ఏతాదృశమగు స్టలమున కథా పురుషుడు (పితినాయకుండు దైవోపసహతుండయ్యె ననునది పరిహారము కానేరదు.

విళామళి ?... వతివాయకండు దైచోవహతుంతగుట నేక నిల్లొనర్పెన్సు కావున నిడి దోనముకాదని వరివారింపంగూడదని భావమ్సు

మూలము :=- ఏలయనిన; ముఖ్యముగా రసబంధము నందే కవి తనపివృత్నిని విబంధించుబ యుక్తమగును, -

“దీప్తి గోరిన జనుండెట్లు దీషశిభకునై ప్రయత్నించు తదు పాయసుగుటవ్‌లనో ఇళ్యాదులచేత ఇతివృత్త వర్ణనము రస నిబంధమునకపాయ మాళ9మే యగునను నంశము వెనుక చెప్పం విడినదిగదాః ం

ఇకివృత్త మాత) వర్షనిమే పిధానమగునపుడు అంగాంగి భావ రహితములగునట్లు రసభానములను నిబంధించుటచేత కవుల కేవంవిధములగు స్థలితములు (సపిమాదములు) సంభవించును, గొవున వీరికి (కవులకు) రసాదిరూవ న్యంగ్య తాత్సర్యమే యుక్త మని మేమీయత్నము. నారంభించితిమి కాని ధ్వని పిళశిపాదన* మాకా్రొభిని వేశ ముచేంగాదు.

పభానుతి ;... ర్వనివి వితిపోడించుటకు మాత)మేే మేను వియత్న మును (ర్వన్యాలోకమును) జేనీన వోరలముకాము, ముఖ్యముగా కవీ చేయందగిన

కేశ

పనీ-రపానుకూలమాలగు శబ్రారములను గూర్చుటయేకాని వేజొకటికాదు. కవులు శధను మాఠిమే ముఖ్యముగా వర్ణించునవుడు రనభావమ లందేది విధానముగా (ఆంగిగ్రా నుండందగినర్కో ఏడి యపిధానముగా (అంగముగా) నుండండగినదో విచారీంనక వానిని నిబంధించుచుండురు, కావున తిన్నిమిత్తములగు స్టలితమలణ (దోషములు), పంభవించుడుండును, కావున నా దోషములు లేకుండ(బేయుటకే మేమీయక్నము నారుభించితిమ్మి దోష్షయు క్రమగునది వ్యంగ్యార్థము. కానిండుః కాకపోనిండుః తదలివివేశము కాకికెన్నెదంతము లుండునని పరీడీంచుటవలె నిష్ప యోజవమే యగును,

మూలము ?-__ (రన విరోధ హేఠతువులలో నాలగవ దాని నుదాహరించుచున్నాండు)

“*ఒకరసము సంపూర్హమగు సరీపోషము నొందినను తికగ6 దిరుగ నుద్దీపింసందేయంబడుటొ అనునది రనభంగ హేతుపులలో వింకొకటియని విశ్చయింస వలయును. స్వకీయమగు సామగిఏఎచేం బరిపోషింసంలడీ, ఉప (భుక్త్ర) యుక్తమయిన రసము మాటి మాటికిని పరామర్శింప6బడునెడల పరిమ్లూన కుసును కళల్పమగును,

వ)భామతి ;-... ఓకరస మెంతవఆఅకు నాస్వాద యోగ్యమగున్నో అంతవటకే దానిని టోషింవవలయ'ను, ఆస్వాదింవంబడిన రసమును డిరుగ(బోషించునెడల నది మిక్పిలి వాడిన పూవువలె నసహ్యమగున్కు

మూలము :--- (పంచమ రసభంగ హేతువు నుదాహ రించుచున్నా(డు)

వృత్తియన వ్యవవోరము. ఆదియుచితము గాకుండుటకూడ రసభంగ హేతువే యగును.

అదెట్లనిన.:-... ఒకానొకనాయిక = ఉచితమగు (వంగ) భంగిని ప్రదర్శింపకయే, వానితోడి సంభోగమును చానభిలిషించు చున్నట్లు ఒకానొక నాయకుసకు స్వయముగా దెలిపినట్లు నర్డిం చుట.

వ)భామకి ;._.. "వృత్యనౌచితివి గావించుట మనుదానిదేంచివ్పందిడి వీ యంళము బహాళార్థకము, దానినొక విధమున వ్యాభ్యానించుచున్నా(డు, రమణీ మణుల (వ్వైరణులైనను) శమఃరంనను (వంలోగేవృను) శృంగార. విభిమ

కే]ేర్‌ వికర్శనమునంబ0ికాశింవం చేయటమే చమత్కృతి హేశువగును, కాన్కి “ప్రియా! విన్ను నేను కొమించిరిని, నన్ను రతికేళ/గూడుము* అని వాచ్యముగా చెవ్వట ఈశనథంగ హేతువే యగునవి కవి సహృదయులు గగొహిఎవవలయును,

“క్రీ రోదాత్తుండిగు నాయవ ;డెల్లవ్చుడున వీరరసార్హు.డ్రై యుండవలయును, ఒక నాయికంతన సంభోగాలిలాషను స్వయముగా నతనికిందెలిని కాతరవురుషో చిక మగు నిధైర్యము వతనికిరూర్చివల్లు వర్ణించుట దుష్టమేయగును” అని రోచన ముద్దాటింగుగున్నది _

మూలము :-- (అన :-- “వృత్యనౌచితిని గావించు చుండుటయు” అనుదాని కింకొక యర్ధమును దెలుపుచున్నాండు) లరతళాస్త్ర ప్రసిద్ధములగు శై *క్యౌది వృత్తులనుగాని కొవ్యాలంకొ రాంతర సిసిద్ధములగు నుపనాగరికొది వృత్తులనుగాని యనుచిత మగిునట్లు నిఐంధించుట కూడ రసభంగి హేతువగును. ఇట్లు రసవిరోధులగు వీనినేగాక, యీ విధమున ననుసరించి స్వయముగా నుక్పేంక్షింపంబడిన తదితర రసవిరోధులనుగూడ వరిహరించు విషయమున కప్పులు జాగరూకుల్లై యాండసలయును, ఏతద్విషయకమగు పరికర సద్యము క్రింద నుగ్గడింపంబడు చున్నది. సీ సుకవీందుంలకు రసాదికమె ముఖ్యందిగు వ్యాపార విషయ, మట్లగుటవలన వారెవ్పుడును తన్నిఐంధనమ్మున న(్ర మళ్ళులై యునికి సంభావ్యమగును రసకూన్య కావ్య నిర్మాణంబు కివికి మ హోప శబ్దంబు, విడ కవియె యగు వాని లక్షణము నెవ్వరుస్మరింపరు, విశ్ళం ఖల వాక్క్టాఖ పూర్వకని షృషభులు గః పారిప్త్పకీర్తులు, వారి సమాశియించి, యీ సరణివీడ(దగదు మనీషియెందు,

కే16

వ్యాస వాల్మీకి ముఖకవీశ్వర మకంబు,

కం టె నస్మన్మతము వేజుగామింగనుండు!

(ఆవ :._-- సామాన్యముగా నిట్లు విరోధి పరిహారము నెటీంగించి నియతవిషయమగు ప్రతిసవమునిప్పుడెటింగించు చున్నా(ండు

గీ॥ తద్వివక్షితరనము లబ్బసితిష్ట

మగు నపుడు మాత) మహితరసాంగములను

బాధ్యములనై న నంగభావము వహించు

వానినై నంగూర్చుట దోషవర్షితమగు॥

ప్రతిపొదింపఃగోరిన రసము-స్వసామగీ9లబ్ధి పరిపోషమగు నపుడు మాతిము, విరోధి రసాంగములను, బాధింపందగిన వావిని గాని (వాధింసందగిన విరోధి రసాంగములనుగానిి అంగక్వమును బొందియున్న వానినిగాని (అంగళ్వము నొందిన విరోధి రసాంగ ములనుగాని ప్రతిపాదించుట దోషముకానేరదు.

వొభామతి ;--- “నీరసకాన్య రచనము కవికి మహావళబ్ధము] అనంగొ (దుర్యళమని) దుర్యళోజనకమను లక్షణార్టమును న్వీకరింపవలయుము, అట్టి కొవ్య మును రచించుటచేత నా కవి - అసిళస్తకవియగుము, అతని నామమును తద్గ్రంఠ వామమును గూడ కొల గర్భమున విస్సృతములగును

పిళ్న వ-- అయ్యా కాళిదాన మహాకవి స్వవిరదత కుమారనంభవమున్త వరివస్థమైనను కరుణరసమును, రతి విలాపమున తికుగందిరుగ నుద్దీపింపం జే నెను గదాః అది రస విరోధిమయైనను సహృదయులాడరించుచునే యున్నారు. ఆశ్లే వవీనులుగూడ. మీరు చెన్సిన రన విరోధివరిహారిళాష్త్రము వమసరింపక ప్యాఖి మకతానుకూలమగు విధమున కావ్య రచనము నొనకింప(గూడవాయేమి ?

ఉ ఫా కూడదు; విరుశమ వ)తిభావికే షోన్మీలిత అన్రతిబద్ధనుందర మహీ కోవికా రుకీ విభానురలగు కాళివాసాదులెట్లానర్చినము తత్కంవికా మాధురీ నళం పదులగు నహ్మదయిలు వారిని దిరస్కరింసం జాలరు, వారిని దృష్టాంతముగ,దీనీ కొవి నవ్యులగు కవులట్లానర్చు నెడల నిందాథాజనులు కోఃగలర్పు ననిష్టాదు లోక ప్పుడు న్మృతిమార్గమును త్యజించిరని మనము హూడ డానిని త్యజించునెడల (లోక) నించాపాతుంమగుదుము గదా॥ కానీ మహాత్ములగు వారలట్లు చేయటకు(గల (నిగూత) హేతువులను ననమూహించ(జాలమని యెజుగునది

కే]? మూలము :--- అభిభనము (తిరస్కారము) శక్యమగు నప్పుడు మాతిమే. విరోధులు బాధింపందిడును. అట్లుగానపుడు బాధింసంబడునవి కానేరవు. బొధ్యములగు వానిని జెప్పుటవలన రస మునకు పరిపోషమే కలుగును. అంగభావము నొందినవానిని (విరోధిరసాంగములను ) జెప్పినయెడల వాని విరోధిత్వము నివ తిందునదియే యగును. ఈ యంగములకగు నంగత్వపాొసప్తి స్వాభావికముగాని, సమారోపకృత ముగాని యగుచుండునుగదాః అందు స్వాభావికమగు వంగభావపా్రొప్పిగల యంగములను, జెప్పుట ఆపిరుద్దమే యగును. ఆదెట్లన :--- విపిలంభ శృంగారమున, “వ్యాధి పి ముఖములగు తద్శసాంగములనే (ఉపకరించు వానినే) పితి పాదించుటి దోషముకాదు. కొని తదిసానుకూలములుకొని అన్య రసాంగములను నివేశిచుట దోషమేయగును. నభామ9 ;--- నాపేతు భావముగల శృంగారమును నిరపేక భావముగల కరుణమును పరస్పర విరోధులగు రనములు, కొవున నిట్లు నివిలంభ క్యంగార విరోధియగు కరుణమునందు “వ్యాధి” మొదలగు నేమే యంగములు కొన్సించు చుండున్నో ఆవి స్వాభొవికముగనే విప్రులంభ శృంగారమునందుపకొరకము (ఆం గము)రిగుచుండును, కరుణము నందవియే యంగముల%చుండును, కొని విప లంభ ళృంగారమునందవి మాత్రమేకాక తదిశరములు (వ్రీడాదులు ) కూడ నంగము లగుచుండునవి భావమ్ము ఆలస్యమ్ము ఉగిక్క జుగువ్ను అవు నన్య రసాంగములను వివిలంభ శృంగారవఐన పాయో %ంపంగూడిదు, ఆలస్య బాగు జాగుప్పలమ విడిచి మిగిలిన వ్యభిచారుల నన్ని€టివీ గూడ (వివిలంభ) శృంగొరమున స్రతిసాదింపవచ్చునను భరతముని వివదనము వనుపరించునది, మూలము :- ఆశ్రయ విచ్ళేదము. కలుగునపుడు రస మున కత్యంఠ మగు విచ్చేదము ప్రాప్తించును గావున, తదంగత్వము (విప్రిలంభ శృంగారోపకారకర్వము) సంభవించినను మరణము నువన్యసింప (గూడదు,

శేషం వుభామతి ౩ ఈ ఆలప్యోగర్యి జూగుప్పా వర్జాన్సర్వ ఫీవళ్ళళ్లారే వ్యభి చారిణి అను భరత ప్రవచనము వలన *ీమరణను అను వ్యభిచారి లావము గూడ వివిలంభ ళృంగారమున కంగమగుచున్నది, వివిలంభ శళృంగారమున మరణము నువశ్యవించుట సంగతముకొదను నభిప్రా మమున మీది వాక్యము చెప్ప బడీనది, ళృంగారమాన కధిషస్టానములగు (ఆశయములగు) స్తీ పురుషులలో నొక వ్యక్తికి (ఆశుయమునకు) అపాయము (మృతి) కలుపనెడల జీవిత సర్వస్వాలి _ మాన రూవమగుటచే నుభయాదధిష్టానమగుటనలన విపిలంభ శృంగార స్టాయిభాన మగు రతికే విచ్చేదము కలుగును కొవ్సన్న మరణము నుసన్యనింప(గూడదని భావము, మూలము :.. పూర్వపక్షి :- ఇట్టి విషయమున (ఇచ్చట) కరుణ రసనునకు మాత్రము సరిపోషము కలుగునుగదా: సిద్దాంతి :-- ఇట్రనుది యపిన్తుతము. పిన్తుతమగు విప్రిలంభ శృంగారము మూతి మాళ9ంయ విచ్చేదమువలన విచ్చి న్నమే యగును. కరుణ రసము మాత్రమే కౌవ్యమున (పధానము (విస్తుశము) అగునపుడు మరణోపళ్యాసముగూడ విరోధించు నది కానేరదు. శీఘికాలమునందే ప్రత్యాపత్సి (మరణించిన తరువాత వెంటనే నాయికా నాయకులకు వునసృమాగమము) నంఛవించు నెడల శృఎగారమునందు.గూడ నొకానొకప్పుడు మరణమును సని బంధించుట అంతగా విరుద్ధము కౌదుం దీర్పకాల పిత్యావత్సి కలుగునపుడు మాత్రము శృంగార రన మధ్యమున పివాహ విచ్చేదమే (అనుసంధాన ధారాభంగమే) కలాగును, కొవున రసబంధ పిధాను6ండగు కవి ఏవంవిథమగు నితి చృత్త నిబంధనమును సరిహరింప వలయును, ష్రభామతి ;-- ఏ మహాకవి-రస నిబంధనమునం దే ప్రాధాన్యమును గలిగి యేనిండున్నో ఆ మహాకవి, నాయికా నాయకులలో నొకరు మరణించినట్లు -శృంగార రన మ్రిధానమగు కావ్యమఃన వర్ణింపంగూడడని భావము

119 పూర్వపకి $ “నర్వ ఏన ళ్ళృన్గాలేన్యవిదారిణి” *వ్యభిదారులగు ఛావములన్నియు శృంగారము నందుండవచ్చుని” అను భరతముని నిర్వచనము ననుసరించి మరణమునుగూడ నందువయోగింపవచ్చువగదా! మరణము నువన్య వింవ(గూడదవి యిందు(తేస్పినయెడల నాభంతో_క్రి విభుటితము కాడాః నిద్ధాంతి ;-- నాయికొ నాయకులలో నొకడ మరణీంచినను వారికి నురల శిఘంనుగనే వువన్పమాగమము కలుగువెడలను మాఠుము మరణము నుస నివంధింపవచ్చును, దీర్ణకాలికముకావి మరణ జ్ఞానమున రతి స్రతీతియోక్క విశ్రాంతికి స్థానమే కలుగకుండును, కావున తథా విథమగు స్థలమున మరణము వ్యభివారిలావము కావచ్చును, కొవున భరతోక్తి విఘటించువదికాదు. కొని (విపి లంభ) శృంగొరమన ప్యభిచారియగు మరణము నుసన్యనించు కవికి అనితర పాఠ్య వాగు కౌళలము కావలయును, కొళదాన మహాకవి స్వవిరచితమగు రఘువంళ మహాకాన్యము నందట్టి కౌళలమును బ)దర్శించియున్నా(డు, క్రింది యుదాహరణ మును దిలకింపుండు, ట్లో తీర్టేతోయ వ్యతికరథవే జహ్నుకన్యాసరయ్యో చేర్హ న్యాసాదమరగణనాలేఖ్య మాసాద్య నద్యః పూర్వాకొరాధిక చతురయా సళ్గతః కావ్వయాఒసొ తీలాగారేష్యరముత వృనక్నన్హ నాభ్యన్త రేషుః మః నరయూ జహ్నునుకాంబు సంగమ కశాసంజాత తీర్థంబునన్‌ వర దేహంబు త్యజించి దేవగణనన్‌ భానించి శీఘింబె నుం చర పూర్వాధిక రూపయైన నిజకాంతంగూడ్కి ఆరామ వి న్ఫురితా గారములన్‌ సుఖింనడె నజకోణీందు9డత్యంకమున్‌॥ ఇందు కోవర దేహంబు తృశించి” అను వాక్యముచే, దెలుసంబడీన మదణము (ఉఇందుమతీ మరణము) న్పష్టముగనే యందలి రతికంగమగుచున్నది, ఇందు. డెలుప(బడిన (యిందుముతీ) మరణ జ్ఞానముయొక్క విశ్రాంతికి స్థానము కలిగిన యెడల స్టాయిభానమగు రతి విచ్చిన్నమగునని గ్రిహించియే కొళిదాస మహాకల్కి యిచట “దేహంబుక్యళంచి”” అను నంకముననువ దించెనేకాన్కి తన్మరణ సఏతీరి. విళశ్రమించుటకు వదబంధమును (స్థాన కల్పనమును) జేయట లేదని గ్రహించు వది, అకళ్లుకాక యిందుమతీ నురణ జ్ఞానముయొక్క నిళ్రారతికి స్టానమును గల్పించిన యెడలమ మాతిము పరిమితమగు స్వల్పకాలమున ప్రజ్యానత్తి (సమా గమ) లాభము కలిగిననుగూడ సహృదయులకు (కావ్యశోఎతలకు) శోకాస్వాదము కలుగకతప్పదు, (కొందజిమళిమును దెళిపి ఖండించుగున్నా(గు ర్స్‌

120

చీర్చళాలికముకొని ప్రత్యానత్తీ (మరణించిన వెంటనే కలుగు పునస్పమాగమ లాభము.) గల మరణము-రత్యంగమగునని కొందరు చెప్పుచు నీసందగ్భమున తావన వత్సరాజము నదాహరించుచున్నారు. అయ్యోః ఎంత మౌర్యమ తాసన వల్సో రాజమూాన యౌగంధరాయనాది సీతిమార్గాకర్షన సంస్కృతమతులగు సహృదయ సామాజికులకు (ఒకానొక కారణనున వాసవదత్త మరణించినట్లు యౌగంధరాయ జాదులచే కల్పింపంబిడినదని తెలిసీ నభ్యులకు) వాసవదత్తా మరణ బుద్దియే కలు గుట నంగతము కొపండునవుడచట కరుణ రనము సేరెత్తుటకుంగూడ వీలు కలు గడు గదా।

కావున మూలమున(శెస్పబడిన.. దీర్షకొలతా పదార్దము-కన్మరణ ప్రతీతి సవ్మాదయ హృదయములందు వెలళొవినట్లు వర్ణించుటయే,

(ఇందలి ముఖ్యాభిప్రాయము ని శ్రైజణుంగువది)

వాయికా నాయకులలో నొకరు మరణిందిన వీదన న్వల్భకాఅమనందే నారికి గణగు వంగమలాళము, ఆడీక్షకాలికమగు విత్మావత్తియనియు, దీర్హకాబమున వారీకింగలుగు సమాగమ లాళము దీర్హకాలికమప విత్యాసత్తియనవియు ఆదీర్హ కాలికమగు విక్యావత్తిగల మరణమే (న్యలిదారి భావనుగు మరణమే) రత్యంగ మగునవయు మూలినాక్కములకు(గొందఅక్థము చేయుకురు, కన్నున్న వాండ్‌ట్లు చెన్చండు, కౌవుననే లోచన కర్తలగు శ్రినుదభినవగుప్తరాదులకిషి సమ్మతము కాదు, ఈ నినయమున వారి యభిప్రాయ రహస్యము నిల్లు గొహింవవలయును,

“ఉరనము-వవృాదయ పామాజికసిష్టమ్ము కావున వారి హృదయముల యందుంనాయికా నాయకులలో నొకకు మరణించిరను నధిపాయము కొంఠకాలనము విలిచియుండు నెడల కృంగారము థభంగింవబడును, తన్మరణ క్ఞానమట్లు నహృదయ పృాదయములందు. విశ్రాంతినొందని యెడలను మాతిము అ నురణను-అదీర్ర కౌల (వథ్యావత్తిగలదయినను నుడీర్పకాల (వ్రళ్యాపత్తగఆద యినమ గూడ ఈత్యంగమై నహృదయులకు శృంగార రసాస్వాదమును ఘటింసంగటలంన ””

మీ(ద/బికటించందిడీన “సరయూజహన్ననులో అనునద్యమన *నర దేహంబు త్యజించో అను నసమాసక వాక్యముచే. దెలహంిడిన మరణము నహ్మ చయ హృదయముల యందు విళుమించుటకు పానము నొండకుండుటవలన రత్యంగమై సహృదయాలకు శృంగార రపామభూళిని గల్గించుచున్నదను నది వ వ్టమేగదాం

క్రై] ఇచట స్వాభావికమగు నంగభావపా) వ్రిమే రేన్సంబకినది, సమాకోవ కృత మగు విరోడి రసాంగభావపార్తి స్తి-నై ఎర్లికము (వాస్తవము) కాకుంకుటవనలనిందీని కంచె విపకీకమగు ననునడి యర్థ నిద్ధమగుటదేత స్వకంతఠముచే వ్యాభ్యానింపంబడ దయ్యెనవి గంహించునది,

మూలము :-_ వివకితమగు రసము లబ్ద పితిష్టమశు నప్పడ్లు మాత్రము బాధ్యము9గు విరోధి రపాంగములను పతి పాశంమట దోషము కానేరదు. ఇందుల కుదా :---

మ॥ ఆకృతం బీందుకులంబునంగలదె? నాకాకాంత కాన్పించునే యి(క, నాడ్జాసముందోషనాళకి ముగా దే? అల్లినన్‌ రొమ్యు మా మొక్క, మాహాః కృతులేమియండా9? కలనేందూంటోడి

దుష్ట్రాహ ్ధై

ర్యకృతిన్‌ గొమ్మః మనమ్మః మోవింగొను ధన్యాత్ముండు

వా(డెవ్వందోః”

(వా :. అవః- ఇట్లు పకారతంయమును వ్యాఖ్యానించి యథా

కిమమున నుదాహరించు చున్నాంరు ఇది వికిమోర్వశీయ నాట

కము నందలి చతుర్థాకమునందూర్వశి నుద్దేశించి పురూరవుండు భావించుచున్న వాక్యము,

“వేళ్ళాసక్త్తి రూపమగు అకృళము-చందొవంశమున కన్గు చికను” అను నిందలి వథమవాక్యముచేత శాంతరస వ్యభిచారిభావ మగు విళర్కము పికాళింపందేయంబడుదున్నది. “నాకాకాంత కొన్సించునే యిఃకన్‌” అను ద్వితీయ వాక్యముచేక శృంగార రస వ్యభిచారి భానమగు బౌత్సుక్యము (ప్రకాశింపం జేయంబడుచున్నది, “నాజ్ఞానము దోషనాశకముగాగేగొ అను ద్వితీయ వాక్యముచేత కాంతరస వ్యభిచారియగు మతియు, “అల్షినన్‌ రమ్యమా మొకము” (విణయ రోషమును వహించినపుడుకూడ నా యూర్వశీముఖ మెంత మానోజ్ఞము;) ఆను చతుర్దవిక్యముచేత శృంగార రన వ్యభి "చాడిభావమగు స్కృతియు, “ళృతులేమియండాం।” అను నైదవ

122

మాటచేత, శాంతరన వ్యభిదారియగు శంకయు, “కలయందై నమ బూంబోడి దుర్లభ” అను నాఠవమాటచేత శృంగార రస వ్యభిచారి యగు దై న్యమును, “ఓ మనస్పాః స్టిరత్వమును వనహింపుము” ఆను నే/డవ మాటచేత శాంతరసాంగమగు ధృతియు, “ఆ రమ ణీ మోవినాస్వాడించు ధన్యాత్ముఃడెన్వ(డో” ఆను నెనిమిదవమాట చేత శృంగారరన వ్యభిచారియగు చింతయు.( బ9కాళింస(జేయ€ ఐడుచున్నవి. విరద్ధములగు కాంత శృంగార రసములకు నంబం ధించిన వ్యభిచారి భానములకించు సమావేశము (భానళబలత) కనబడుచున్నది.

ఇందిట్లు వికాశింపంజేయంబడిన వితర్ముము-బాత్సుక్యము బేఠను, బొత్స్పుక్యము-మతిచేఠిను, మతి-న్మృతిచేతను, స్మృతి-శంక చేతనము, శంకందై న్యముచేతను, దై న్యము-ధృతిచేతీను, ధృతి- చింతచేకను బాధింప(బడుచున్నవి-తుదకు శాంత రసాంగములగు వితర్యాదులు. శృంగార రసాంగములగు బౌత్సుక్యాదులచేత టొ ధింపంజడు టనలన-*ోబాధ్యములగు వానిని విరోధి రసాంగముల నైనను గూడ నిఐంధించుట దోషముగా”దను నంశము స్పష్టమగు చున్నది. వికిమోర్వశీయము నందలి మూలళ్లోకము-ఇట్లున్నది.

భోః క్వాకార్యం, శశలత్మణః క్వచకులం,భూయో ఒసిదృ శ్యేతసాః

దోషాణాం పొిశమాయ మేశుతమహో: కోపేఒపికాన్నం

ముఖమ్‌, $ $0 వత్యన్య్యపకల్మషాః కృతధియః, స్వస్నే

ఒపిసా దుర్తభా, ? చేతః స్వాస్థ్యమ్మ్నుపైహి, - కఃఖిలు

యువా ధన్యోఒధరంపాస్యతి॥

1 ఈ యకార్య మెక్కిడ? చందివంళ మెక్కడ?

శీ ఆ రమణీమణి మరల నాకుంగన(బడునా?

1 దోషములనుండి కాంళినొందుటకే గదా నా చదువు?

2 పొుణయకోప కలు షిళమైయున్ననుగూడ నామె వదన

మెంత మనోజ్ఞము!

139 1 నిష్పాపులగు నవాబార వర్తనులు నన్నేమని దూషిం ఈురో[ా

2 ఆ యూర్వళి న్వష్నమునండదు(గూడ నాకు లఖింపదు.

1 ఓ మనస్పాః చాంచల్యమను విడుపుముః

2ధన్యాత్ము;డగునేయు వక (డా మెయధరము నాస్వాదించునో,

ఇట్లిందు, (1) అంకెగల యభిపొాయములచే వ్యంజింపః జేయణబడిన శాంతరస వ్యభిచారి భావములగు, వితర్క-మతి, శంకా ధృతులు. (2) వ యంకెగల యభిపాొాయములచే వ్యంజింన౬ జేయ(బడిన విషపలంభ శృంగార రసాంగములగు బొత్సుక్య, నతి, దైన్య, చింతలచే కొమముగా బాధింసబడుచున్నవి. ఇట్లీ విత ర్రాదు లగు విరోధి రసాంగములు బాధ్యములగుటివలన ప్రకృతమగు విపిలంభళ్ళంగారమునకు ౬ టోషకములే యగుచున్నవని యెబుంగు వది, ॥

_ "జీవి కింకొక యుదాహరణము ;-- (కాదంబరియందు మహాశ్వేతా విషయమున పివృత్తమగు నిర్భరామరాగముగల ప్పండరీకునకు ద్వితీయముని కుమారుండుపదేశించిన సందర్భము.

చిభావతి ;--- కాదంజరియను గద్య కొవ్యమన శ్శేతశేళుముని కుమా రుఃడగు పుండరీక ండు హంపి ఖ్యుందిగు గంధర్వరాజు కమారికను మహాశ్వేతను జూచ్చి ఆశశయితమగు నమరాగముచే( ఐబరివళ? డ్రైనవుడు డ్వితీయముని కుమారు డగు కసింజలు(డమ న్నేహిఈ+దితనికి వైరాగ్యము నువదేశించెను, కొని యా యున జేళమంతయు. వివ్వ్ప్వ్రయోజనమై తద్గత్‌మగు ననురాగమునకు దార్ధ్యమునే సంఘ టించెను, అచట పషిస్తతవగు వివిలంభ ళృంగార మునకు విరోధియగు శాంతమున కంగ భూతములగు వైరాగ్య విభావములు విశేషించి విర్తేశింపంిడినవి, ఆట్లయినను కుద కవియన్నియు (పన్తుతమగు నావిప్రిలంభ శృంగారముచే నాధింసంబడ్కి తదుప కారకములే యయినవనుట స్పష్టము, కావున నిట్లు బాధ్యములగు (బాధింపంబడున్‌వి యగు) విరోధి రసాంగములను వితిపాదిందుట దుష్టము కానేరదు మూబము ఆఅంగభానపాొస్తి స్వాభావీకమగునపుడు దోషము కలుగకుండ:టకుదా :---

కైలైత్త కం॥ సనుకూర్చును జలధభుజం గమజమగు విషము వియోగగతలకు *బలిమిన్‌ భిమి, నరతి, నల సహృదయ త్వ, మంగసాదమ్ము, మూర్చ దమము, మరణమున్‌॥ వ్వభామతి ;-- ఒకానొకసలి రీననాయికయొక్క- విరహావస్టను తన్నా యక నకుందెలుపు నుద్దేోమున వర్షాకాలమందలి విరహిణీ దళరు సామాన్యముగాఃదెలువు చున్నద్మి ఈ పదృము ఆంధ్ర) ధ్వన్యాలోకము. ప్రత భాగము నందలి ద్వితీయో వ్రోతమునందుదాహరింపంబిడినది, (చూ "సేజీ-14%) *ళబ్దబ్రద్రమ ను సర్పమునుండీ పుట్టిన జలమను గరళము-విరహిణులగు కొంఠక అక్కు భుమ్యాదులను సమకూర్చు నని తాశ్చ్సర్యము, ఇందభివ్య కవగు వ్యారి-శోకష్టాయికనుగు కఠుణమున కుచితమగునట్లు రతి ఫ్రాయిశమగు విష్రలంభమునణంగూడ స్వాభావిక మే యగును, ఏలయనం-నిందుగ్భ డింపటిడి చ తలతిమ్పు ("గ్‌ భ్రమణము) మొదలగునవి యీ రసముఎ 'కేడింటి యందును గూడ సంళవములే యగుచున్నవ్ని కౌవున నిచట విరోధి రసాంగిము లకు నైసర్గిక మగు నంగభావప్తొప్తి చెప్పంబడియెనని గంహించునవి మూలము :--- అఆంగశభావపా్రొప్తి = సమారోపితమగు నప్పుడు గూడ విరోధము లేకుండుట కుదా ఏ ఒక సఖి వరహిణియగు నాయికతో ననుచున్నది. క2& వదనము పాండుకొమము హృదయము-సరసమ్ము, మజిళరీరమలసమై హృదింగల కేతియరోగము నధికంబుగ(దెలుపుచున్నయవి ప్రియురాలా విబాముతి ;--- పాండుకొ మను == రెల్లినయివదియ్యూ కృశీంచినడియ్యుు సర సమ్ము == ఆనురాగయుక్తము-అన్న రనయిక్తములేక చంవనాకి రసయుక్తము అలనము జ ఆలస్యముతో4గూడినది, (బాహ్య క్రియా సామర్ధ్యములేవిది) క్ష్మేతియ రోగము == దేహాంళరమున చికిక్స చేయందగిన యసాథ్యమ%ం రోగము (తయ) లేక నింయా విరహవ్యారి, ఇందు కరుణోచితినుగు వ్యాది = నిపలంభ కృంగార మున షు భంగిచేత పమారోవితమై య-.గనుపుచువ్నది,

కైక

ఈవర్యమునందు(దెలువ(దిడిన పాండుత్వాదులు-కరుణ రసానుభావములు గా౬ వినిధ్రములు, ఇట్లు న్వావముచేంగూడ స్రిస్తుక రనముశకు విరుద్ధమగు కరుణ రనమునకంంగము లైనను శ్లేష మహిమచేత స్రన్తుకమగు వి్మివలంభ శృంగారమున కంగములుగా నారోపింపంబడుటచేత దోషము కలుగదని గహించునద్మి ఇందలి యలంకారము కుల్యయోగిక్క

[ * పాండుక్వాడులు కరుణమున కంగములగునళ్లు వివిలంభమురకుంగూడ నంగములైయుండుము, ఇళబ్లుళభయసాధారణము లగుబచేతనే వానిని జెప్పుట విణ భు కాదు” అని కావ్య ప్రకొళకొరాదులు చెన్పిచున్నారు] (కాన్య వికాళము నందలి సవ్త మోల్లానమును జూచునద్మి )

మూలము ---- ఇందుల కికొక యుదా ;-౫ మ॥ బఐలిమిన్‌ గోమలలోల బాహులతికొపాశాలబంధించి, వీట్టల కన్‌ వాసగృహంబు నఎదునిచి-_ఇత్యాదికము, (చూ-ఆఎ-ధ్వ -ద్వితీయోద్ద్యోశము. [85 పేజీ)

విభామళ వా విట్టలుకన్‌, బంధించ్చి మోదన్స్‌ అ౦౨యిందు వుకృతమగు వివిలంళ శృంగారనునకు ప్రతికూలములును రౌద్శరసొంగములును నగు కోన బంధనఠాడనాదులను */వాహంలలికాపాళాల5్‌”” ఇత్యాది రూవకొలంకార బల ముచే విప్తిలంభ కృంగాతాంగములుగా నారోపించుటవలన దోవమః గలుగనేరదని గహించునది, ఇవట నారంభింవంబడిన రూపకము ద్వితీయోద్ట్యోతమునంకెప్పంబడిన విఠమున్క (అలంకారము. నదికముగా నిర్వహించంగూడిదకు విర్ణయనున) తుది వజకుము నిర్వహింన(దిడకుందుటనలననే వీనికి (కోపామలకు) శృంగారాంగత్వము నిద్ధించెనని యెయంగునద్ది "

మూలము :-- విళ్యనువావభావము ;__.

• అధికారిక (పిస్తుతు మగుటవలన నొకవాక్యార్థము ప్రధా నమై యుండునప్పుడు, పరస్నర పిరుద్ధముల౫ు 'రెండురసముళలు గాని, భావములుగాని, అంగములగుబకూడ దోషము కానేరదు” అనుశచి యింకొక (చతుర్ధమగు) ఆఅంగభావపొిప్పి, _

దీని కుదొహరణ మింతకు ముందుదాహరింపంబడిన వ్య మటన్‌ వీదళించి” అనునది.

ప్రశ్న ;- మీంది పద్మమున ఖీన్నరసములకు విరోధము లేకుండు టెట్ల?

కే26

ఉ $౮- ఆవి (విరోధులగు నారసములు) అన్యపరములుగా వ్యవస్తాపిళములగుటచలన విరోధము కలుగదు.

పి :.... అన్యపరము (ఆన్యాంగము)లై నమ విరోధులగు (విరద్ధ న్వభావములగు) వానికి విరోధ నివృత్తి, యెట్లుకల గును?

ఉ 2 చెప్పుచున్నాము, విధియందగు విరుద్ధ సమావేశము దుష్టమేయగును., కావి అనువాదమునందగు విరుద్ధ సమావేశము దుష్టముకొదు.

విలామతి :--- ఇంకకునుందు వోస్తతమగు రనవిశేషమునకు-ఏవిరోధి రపొంగము-ఎట్లంగమగునదియు వొదర్శితము, ఇన్పుడట్లుగాక్క పరన్పర విరోధుల" రవములు రెండును విస్తుతమగు వ స్పృంతరమున కెట్లంగమగుచున్నదియు నుదాహ రించు చున్నాండు, *“కరమంబన్‌” అను నీవద్యము ద్వితీయో ద్ట్యోకమునందింతకు ముందే యుదాహరింస4లడి వ్యాభ్యావించ;టడినది ( చూ ఆంధి ధ్యవ్యాలోక వ్రధమ భాగము 87 పేజీ)

ఇందు వరిన్ఫురితములగు. ఈర్ష్యా వివిలంభళ ళ్ళృంగార్వ కరుణములు పర వ్సర విరుద్ధముతా, అయినను అవి పిధానమగు త్రిప్తరాంతక ప్రభావాతోయ రూపమగు నస్త్వంతరమున కంగములగుచున్నవి,

శావున విరుద్దములగు రనములైనన్కు ఆన్యవరములు (నరంాంగములు)గా వ్యవష్థావించబిడవచ్చును_

వ౦్శ = అన్యవరమైన వ్యవస్థ సంథవించినిను న్వభావము సివర్తించునది కాదుగదా న్వభావ కృత మేయగు విరోధ మెటుల నివ రించును?

ఉ ఫా ఓక వన్తువున కింళొక వమ్తువుతోడి విరోధము, అవిరోరము స్వభావ కృఠములుమాతిమేకావు, పామ్యుగీ విశేష సంబంధమువలవంగూడ ఏవిరోదా విరోధములు సంభవించుచుండును, భుటక్వాడులకు = వటత్వాదులతోడన్తు త వృర్శాగులకు_ఉష్పస్పర్శారులతోడనుగల ఆసామానాధికరణ్య రూపమగు విరోధము స్వభావకృతము, ఇళ్లు వానికే దువ్యక్వాదులతోడను రూపాది గుణములతోడను గల పొమానాధికరణ్య రూనసమగు అవిరోధమునుగూడ గిహించునవి కోమల భోజన వదార్జోత్సత్తి సొమగీ9 విశేషామ (ప్రవేళముచేత శిళ-ఉస్పన్స్నర్శలకులగూడ విరోధిము గలుగవేరదు, కావున నీ యవిరోధము సామగీ) దిశ్రేషసంబంధ కృతమగుచున్నర్శి

ధర్మము నాదరింపునూ, ధర్మము శాచరింసకుముం అనువిధి యొకచోట నొకే నమయమువంగావించంబడి-అదియే చవుధానమగునవుడు-దువ్టమగును,

197

ఆచరణము-అనాచంణము అమ విధుల నొశకేసమయమునందొకళదాచ రింవడాలండుగదా? వధీయమానమగు నర్హమే నొధానము, విరుద్ధములగు వాని కొశ్రే నమయమునందగు. స్రధాన్యము. దుష్టము, కావుననే “అతత. షోడినం గృహ్హాతింనాఒతి రాతే్యే షోడశినం గృప్లాత్తి (ఆతింతియాగమున షోడశివి [గ్రహింవ వలయును, జకిరాత) యాగమున షోడళివి గ్రొహింసరాద్కు) అను విరుద్ద విధిం నికల్బార్ధమువ(విర్యవనీంచునని వాక్య విదులగు మీమాంనకులు చెన్సుడురు

(న్వర్లోద్దేకమ వ చిహితమగు జ్యోతిస్టోమమను యజ్ఞమున్నది, అందు వాల్లు వంస్టలన్నన్ని అగ్నిష్టోమము, ఉక్ట్యృము, షోడళ్ళి, ఆతిరాతిము, అనునవి స్తోత్ర నామములు, నంస్టయన(గా క్రితుపుయోగనృత్తియగు స్తోతుమును ముగించుట్ట ఇందే సోతముచే క్రతువుయోగము పరిసమాప్తి నొందింవంబడునో చాని పేరనది వ్యవహరింవంఎడును, అగ్నిష్టోనుమను స్తోతిసుతో జ్యోతిష్టోమము సమాప్తై నొందింవంబడినయెడల నది అగ్నిష్టోమ సంస్టాకమగు జ్యోతిష్టోమమని వ్యవ దేశింవ6 ఐడును, షోడశస్రోత్రినంతరము,. రాతి పర్యాయమలగు సోత) విశేషములు మూడును కావింపంబిడి యెడల నది ఆళీరాతి సంస్థాకమగు ష్యోతిష్టోమ మగును, ఉ్యోతిష్టోము వికరణమున *అతిరాత్రి షోడళినం గృహ్జాతి' ఆని అ తిరాత సంస్థాకమగు జ్యోతిష్టోమమున షోడశి గొహణము విధింవ(నిడినది, నరలళనాఒతి రాత్రే షోడశినం గృహాతి” అనితన్నిషేధము ్యవిధింపంబడినది, చిరుద్ధమగు నీ విధి *ళషోడకివి గొహింపవచ్చున్సు లేవా గిహింవకుండనచ్చును.” అని వికల్పార్థ మువ€ బర్యవనీంచుము, ఆవి పూర్వమీ మాంనకురిందురు, కాస్త్రవిహితమగు నొక విధి కాస్త్రాంతరముచేత సిషేధింప(బడుటచేత నది చిల్పార్థకమని చెప్పవలసి నచ్చినది కాని, *ోనకలంజంభకయేత్‌"” “ఉల్లిపాయ తినంగూడదు'”” అనువిధి అనుల్లంభు సీయమే గదా ;-- కొవునధియందు వికుద్దములగు వావి నమావేశము దుష్టమే,)

కాని యనువడింసంబడునపుడు (వరొంగములగునప్కుడు) విడద్ధమలగు వాని సమావేశము దుష్పము కానేరదు.

మూలము ;--- (పంచతంతిమునందలి పద్యము నుదాహ

రించు చున్నాఃరు.

ఆ॥ “రమ్ము-పొమ్ము, పండుకొమ్ము-కూర్చుండుమిం కొండుపలుకు-మూరకుండు” మనుచు నర్థవజ్జనంబు-లాశాగ్రిహగ 9స్త యాచకులనుగూడి యాడుకొందు9॥4

128 ఇళ్యాదీక మిందుల కుదాహరణము. మీంది పద్మమునందు విధి పికిషేధములనూద్యమాన ములు, (అనువదింపంబడీనవి కొని విధీయ మానములుకావు) కావున వావి సమావేశము విరుద్దముకాదు. ఇళ్లే యిచ్చటః (కర మంటన్‌ అనుచోటను) గూడ, ఈర్ష్య విపిలంభ శృంగార-కరుణ ముల సమావేశము విరుద్దము కానేవదు. త్రిపుర రిష స్రభావాతి శయమిచట వాక్యార్ధ (ప్రూధాన్స మగుటవలన ఈ రసములు దాని కంగములుగా వ్యనస్థాప్తింపంబడి నవి, కాపున స్‌ర్ణ్యా విప్రిలంభ శృంగార-కరుణ రసములు వధీయమానములు (పధింపంబడినవి) కొవ్పగదాొ। వ్రభామకి $... రమ్ముంపొమ్ము. పండుకొమ్ము = కొర్చుండుమ్ము మాట్లా డమ్ము మౌనయి వపొంపుమ్సు అను నీయకన్టములు మిధో విరుద్ధముఇ, (ఎకసరో విరద్ధములు) అమయిశవ్ప బధీయమానములు (ష్రిధాశములు) కొవు. కావున విర్వర్ధములు కానేరవు, ధనలోభాభిభూరములపు యాచకులు ధనిశుల కివమావ పాఠిములగు క్రిడా సాధనములగుచుందురనున3 యింవిలి కాక్సక్యము, కొవున “ర్ణవండులాడుకొనుబొ యిందు వధీయమానమగు నర్థమగుటవలన విధాశనమను చున్నది, “రమ్ము -పొమ్ము*”” అని యిండుక్రములగు నర్ధములనూద్యమానములు (ఆనువడించంబడీనవి) కొప్పన పొధానములుకొవ్హు పరస్చర ఏవిద్రిములగు వీయర్త ములు (ధనిక) క్రీడాంగములుగా (“ఆడుకొంద్ర ఆవి విరీయ మానమగు విధానార్థిమున కువకారకములుగా) చెప్పంవిడినఎ, (అవ వడింప(బిడినవ) కావున రాజు సమిప స్థికులగు నిరువ్వరాళకకాయుల ((వగచే నొండొరుల(జంపుకొనబూవిన పురుషులయొక్ట్ర) న్యాయము ననుసరించి ఏవద్ధములైనను ఆ క్యయ త్తము, వ7ధీనము) లగుటదేత అన్వతంఠక0ముఆగు “రమ్ము-పొమ్ము”” అను నీ యర్జములు-క్షీడాంగము లుగా నన్వయించుటచేక చ్వార్థమునందుంగూడ విశొంతింి బొందునవి కానేకవ్వు కొవున నిటి వానికి వరన్సరరూపవైకుర్యచింత మే యుకయింపనేరదని వేరుగ చెవ్పనిక్కర లేదుగదా? ః మూలము :--- (అవ :-- వాచ్యమగు చర్ధము పిధాన మగునప్పుడు విధేయముగు. అప్రధానమగునపుకు, ఉద్దేశ్యమును నగుచుండును. రనము వాచ్యముకాదు. కొవున న్యంగ్యములగ రస

120 ముల కుగ్దేశ్యత్వము నంగీకరించుటచేత వికృళమునందగు విరోధ పరిహారము నముచితము కాదని యాళంకించి, సమాధానము విచ్చు చున్నాడు)

1. రసములను వాక్యార్ధము (విధానము) లని ఆంగీక రించుటవలన వానియెడల విధ్యనువాద వ్యవహారము లేదవిహూడ చెప్పంగూడదు.

ఓ) వాక్యొర్ధమగు వాచ్యమునకుంగల విధ్యనువాదములు; తదాక్షిష్తములగు రసముల కెట్లునివారింప(బడును? +

8. రసాదులను సాకెత్కావ్యార్హములని యంగీళరెంపని వారు గూడ, రసాదులు తన్నిమిత్తములు (విభావాదికము నిమి శృముగా గలవి) అము నంళము నంగీకరింపకతప్పదు. అట్లంగీక రించిననుగూడ పిస్తుత శ్లోకమునందు విరోధములేదు.

విభామతి ;- 1) విధానమగు వాచ్యమువలి నృధాననముగు న్యంగ్యముకూడ విధేయవుగును, అశ్లు అవిధానమగు వాచ్యమావలె నప్రధానముగు వ్యంగ్యము కూడ నమాద్యమానమగును, (ఆనువదింవందిడును) ముఖ్యముగా రసమే కావ్య వాక్యార్థమవి చెచ్చ(విడియున్నదడ్కి కొవున నవధానముగ్యా వ్యంగ్యమగు రనముగూడ వననూద్యమానమే యగున్ను

శ) వకొంతరిమున ;- ఆనూద్యమానములగు విభాహదులచే వ్యంజీశ మగుదివలన రవనుమాద్యమానమగును.

8. రసాదులు కావ్యవాక్య ప్రతిపాద్యములగు కౌవ్యార్ధము లనునది సర్‌ సన్ముతముకాదు, కావున సువ్రైళ్య ఏిధేయభావము సంభవింవదు, కావున విరోధ వరిహారమెట్లగు"నని ళంకించి చెప్పచున్నాఃడు, వీరుర్దములగు రసముల సమౌ వేళము-ఆనూద్యమానము కాకపోయినను సహకొరికొకపోడు. కొచ్సన నిరుద్ధముల కగు వంగభావనముంయుక్తియుక్త మే యగును, ళన్నిమిత్తములు 2=కొవ్య సొషె ద్వాచ్యములగు-వీభావాదులు సహకారులుగా గలవి, రసములు కావ్యార్థములు కొ కున్నను కొవ్యార్థ సహకారులు కౌకపోవని భావము రసొదులు కావ్యార్థ వమిత్తము లని (సహకారులని) యంగీకరించిననము గూడ విస్తుతమగు (కరమంటిన్‌ఆను) వద్యార్థమనకు విరోధము కలుగదని భానమ్యు

130 మూలముః--- ఇందనూద్యమానాంగ వీమిత్తమగు ఉభయ

రసవస్తువు సహకొరిగాగల విధీయమానాంశమునుండి భావ విశేష ప్రతీతి యుదయించుచున్నది. కావున విరోధమేదియులేదు.

వ్రభామతి ;.-. ఇందున్‌ ==కరమింటన్‌ అను పద్యమునందు, ఆనూద్య మాన + అంగ + విమిత్తము + అగు == అమ్‌వదింవల ఐరుచున్న (ఉద్దేశింపందిడుచున్న) “హన్త ములను విదలించటీ మొదలగు విభా (ఆనుభా)వాదులు హేరువుగాంగల్క ఉఊఉభయరసవన్తుపు == కరుణంవివ్రలంభాత్మక మగు రసతత్త్వమ్ము సహకొరిగాంగల == సహకొరి కొరణముగా(గల (ఉసకారకముగా: గల) విరీయ మానాంశముకండి == విధింవందిడిని కొంభవబాణాగ్నిజవిత దురిత దాహమునుండ్కి భావ విశేష పితీకతి== స్రేయోలంకార (రసవదలంకార) వివయ మగు భగవత్ప్స్రభావాతశయ రూస (శివురరీప్త విషయకరతీరూప)మునందా ప్వాదనుణ-కలుచున్నద్శి

(రోచనావధారితమగు సేయోఒలంకార ప్రతీకి-యిందుకలుగదు, ఇంగంక టను శన విషయకనుగు రతిభావమే ప్రధానమయియున్నది,. భావము వోధానము కానస్పుడే ప్రేయోలంకొర మంగీకరింపంబడునుగదా। అలంకారమునందే. వక్షపాక మున్నచో ఇచటళ్ళంగారంకడుణము లంగ్రములగుటవరిన్‌ నిది ధసవదలంకారమంి చే విర్ణయించనగును, (రీరితి 208 పేజీ)

మూలము. :-- విరుద్ధోభయ (జలలేజోగత శీతోష్ట)

నహకారియగు కారణము (వీయ్యమునుండి, కార్యవిశేషము యొక్క (అన్నాది రూపముయొక్క) ఉత్పత్తి కొన్పించునుగదా:

వొభామకి :-_- ఇందలి భావము విల్లు గ౦హించునది *“రసొడులి వాచ్ళ్య ములు కాకుండుటనలన( గొందలు వానికుదేళ్య విరేయ భావము నుగీకంంపరు. వారిమళకమున రపసాదులనువదింపంవిడునవికాపు, కావున నిప్పుడు వ్యనస్తావతమైన వీరద్దములగు కరుణం వివలంభ కృంగారముల నమావేళము-కుదురనేరదు, అట్ల గుట నిచట నేదో యొక యుపాయాంశరము ననలంబించుట తవ్నదు,

ఆదెట్లనిన ;-. జలగతమగు శైకృమున్కు అగ్నిగళమగు జౌష్టృ్రమును, వక నర వికుద్దముబ్రైనను ఒక్కచోంజేరి వియ్యమునుండి యన్నమునుబుట్టించుచున్నవ్శి అ,సే నిమిత్తభూతములగు *కరమును విదలించుటి మొదలగు ననుభావములవే మాచితమైన కరణమున్కు విపులంభమున్కు పరస్పర విరద్ధములైనన్సు ఒక్కంచోం గూడ్కి శాంభవళరాగ్నిజనిత దురిత డాహమునండి తిపురరిన వ్రభావాశిశయ

131

(తివురరిపువిషయకరతిభావ) వ్యంజనాత్మకమగు కొర్యయిను బుట్టించుటకు నహ కారులగుచున్నవి

కొవున వరన్సర విరుద్ధములైనను సహకారి కారణములొక కార్యము నుదృ వింపంజేయుట ఆసంభవముకాదు, జల-నహ్నీ విరోధము-ఓదనోత్సత్సి పితి బంధ కము కానెట్లు-సహకారి నిరోధము-కార్యోత్సత్తి పితిబంధకము కానేరదు”

(రీధితి 208 పేజి)

కేజో -జలాద్యాత్మకమగు (ఎండొంనీరు అను) విరుద్దసహకారిద్వ్యయముగల వీజావికము నుండియే ఆంకురాది కార్యముతృన్నవగు చున్నది, ఇంకొక విథమున మక్సన్నము కాలేదు ఈ విసంచను నందంఠతటను కార్యకారణలాన మిన్లే యుం డును గదాః

మూలము :... ఒక కారణమొకే సమయనున విరుద్ద ఎక్స్‌ శ అక కార్యోళ్సాదన హేతువగుట విర్మద్ధముగాని (పరస్పర) వికద్ధమగు సహకొరి కారణద్వయమును గలిగి యుండుట విరద్ధముకాదు. (అవ ధా “శంవ్యకావ్యమభినయ శూన్యము. కొవననం

దిట్లు విరుద్ధములగు నర్ధములకు (గూడ సమా వేశము-దోషానహము కానేరదు, కాని అభినయింపందగిన దృళ్యకావ్యమున సమస్తమగు నభినయమును చేయునపుడు విరుద్ధములగు నర్టముల నభినయించుట యెట్లు” అని యాళంకించి, సమాధానము నిచ్చుచున్నా€డు) “ఏవంవిథవిరుద్ధ పదార్థవిషయమగు నభినయమెట్టు ప్రయోగింప వలయును” ఆవిన “ఆనూద్యమానమగు నేవంవిధ వాచ్య విషయ మగు “రమ్ము-పొమ్ము” ఇత్యాదికసు. నెట్టభినయింపవలయునో అ్లే దీనిని “కరముబన్‌” ఇత్యాద్యర్థముగల అభినేయ కావ్య మును£గూడ నభినయింపవలయును” అని సమాధానము,

విభామతి :--- ఇండ[ి భావము ని_ఖ్రైెజుంగునది ఫా

(అఆనూద్యమానములై విరుద్ధార్ధకములడు రాకపోకల అభినయమును క్రమ ముగా నెజుంగునల్హు కాదృశకరుణంవివీలంభముల యభినయముమగూడ (కమ ముగా నెజుంగునది విరద్ధములగు ఈ రాకపోకలకు యుగపత్స్రతీతిలేనట్లు విరు ద్ధములగు ఈ రపములకుంగూడ యుగపదభినయకరణము పంభనింపనేరదు,)

క89

*కరమంటన్‌ విదలింది” అను సీపద్యమున ఖీఠవిస్తకాది దర్శవోనపాదన కునుమున ప్రొకరణీళమగు నర్థము నభినయింసనంయుమ. ఇందు మహేళ్వర వ)భానము ప్రధానము, కావున నదియే ప్రొకరణిక (పిస్తుక)ము తత్ప్సభావ పోషణము నందధకముగా నుపయోగించుటవలన వివిలంభముకం టె కరుణమే దానివి సమీపించి ఫ్రుస్తుతమగు నంగమగుచువ్నరి, *అర్జ్రాసరాధరతుంటోలు' అవి యుక్సేకోసమావిలమువ నాయాతమయిన పిపిలంభము-దూరవర్తియై-కరుణమును జోష్‌ంచుటవలన తదంగమగుచున్నది, (అభివయవిధి) కావున “తివ్సర న్తీలందున్‌” అనునంతవనజకునుగల యంశమునందు కరుణ రసన్యంబికమగు నధినయమును పాదృళ్యమునలన వించుక విస్రలంభ ళృంగార మాచకముగూడ నగువట్లలినయించ్వి *ళఆర్జ్రాసరాధరరుంటోలి” అనుచో పిణయ కోపోచితమగు నభినయ మొనర్వ వరియును, అయినను దావి వలన పితీయమానమగు వినిలంభము వెనువెంటనే అభినయింపఃడగిన *$వాకుగాగ్ని దురితధ్వంసంణు(గావించుతన్‌” అమచోట- సాటోపాభలినయనముచేత సమర్చిశమగు మహేశ్వర వభానమున కతగముగా నర్యవ

పొనము నొందును, కొవున విరోదమేనియుళగలుగదు, మూలము :-- (ఆవ :- పూర్వోక్తమగు విరోధ సరి

హారమును ముగించుచున్నా(డు ఇట్లు విధి-ఆనువాద నయముల నాశ్రయించి యీ పద్యము నందలి విరోధము (ముఖ్యముగా) పరిహరింప(దిదినది. (అవ్‌ :-- విషయాంతరమున వేరొళ వితమున (పంచమ పికారమున) విరోధ పరిహారమును జెప్పుచున్నా(ండు) ఒకానొక నాయకు(డు-అభినందనీయోదయు(డు-ఆ నాయ కుని సిభావాశశయమును వర్షించునవుడు, తత్‌ (పతిపకేల (శత్రు వుల) విషయమున కరుణరనము (శోకా వేగము) ప్రదర్శింపంబడిన యెడల నది పరీక్షకలకు (వివేచన కుశలులగు సామాజికులకు వై క్షబ్యమును (చిత్తదుతివి) కలిగింపదు సరిగదా! ప్రత్యతిశయ విమిత్తమగుచుండును, కావున (వీరాస్వాద) విరోధ విధాయయగు కరుణము.కంరితళ_ కము. (అన్యాంగమగుటచేత నుందమగుళక్తి గలది కాపున దోషమేదియునులేదు.)

133

ప0భామతి :-- (జకవాయనువి క్లాఘ్యోదయ విభావాశిశయమును వర్ణించు నపుడు -తత్చ్రతివత్ష (హాకినాయకాక) గళ మగునట్లు వర్ణించబడిన శరుణరసము- _శ్రయావకమువలెంనాయకుని విభావన విశర్షమును పోషించుటచేత తదాలంబనకమగు వీర రసముమగూడ పోషంచునదియే యగును. కాని విరోధించునది కానేరదు)

పికిపకుగతమగు కరుణాస్వాదమున సామాజీక హృదయము విశమింనదు. కావున తాదృళమగు విషయమున (తివుర న్త్రీగతమగు ళోకోద్వేగమున) వారి చిక్తము దవించునది కొనేరదు, కావి వీర రనమునకేకోోధము వ్యభిచారి యగు చుండున్నో తతో-9ధ స్వాయకమప రౌదిమునకు ఫలకూసమగు కరుణరసమసు" స్యకారణ (శోధ) వ్యంజన ద్వారముశ వీరరసా వ్వాదాతంకయమునే పోషించున్కు

కావుననే “రౌదిస్యదైవయత్‌కర్మ సజ్టేయః కరణో రసం రొద) రస నంబంధియగు కర్మయే (ఫలమే) కరుణ రసమవి గ్రహింపవలయును, అని (భరితమునిచేత) చెన్నంబడియెను,

వివమగతమగు కళుణముంవీర రసమునకు విరుద్ధమైనన్ను తదంగమగుట కుడా ;-- (ఒకానొక కవి యొకమహారాజును నస్తుతించుచున్నా (డు)

చం4 *కురవకమా! మదీయకచకుబ్మలలేలక సౌఖ్యమింకళ నీ

శతరయవలభ్య మోవకులన్నూః స్మరణీయము మన్ముభాసన।

నృురడురు వేవనీ, క(కనళోక। సళోకత నొందెదీవును

చృరణవియుక్తి” నండు9 విజధానుము నీగు భవత్‌ సరాంగనల్‌6

ఇందు *కచకట్కలభేంన సౌఖ్యము" ఇత్యాది పద వ్యంగ్యమున్కు అంగలూక మును ఆగు శృంగారముచేత పోషింనంబడిన (రివ్పుస్త్రీగతమగు) కరుణమ _స్రధాన వ్యంగ్యమున్యు వర్షనీయమునునగు నువోరాజ ప్రభావారిళయమునే (శదాలంబనకమగు వీక రనలునే) పోష్‌ంచుచున్నది కొని విరుద్దమగుట లేదుగదా।

మూలము ౩... (ముగించుచున్నాండు ) కావున వాక్యార్ధీ

భూతమగు (పిథానమై పిస్తతమగు) రసమునకు€గావి, భావము నకుంగాని విరోధియగు రసము (మాత్రమే) రస విరోధియని తెలపుటి న్యాయము. కాని అంగభూతపమగు రసమునకు(గాని భావమునకు (గాని విరోధియగు రసము “రసవిరోది” అని తెణ పటి న్యాయముకాదు.

ఫశ

వుభామకి ;... 1 *భానమునకు) అను పదనునకు వుకృక రవమునందలి ఫ్రాణికివి. వుధానలూతనుగు న్య్మలిచారి భావమునకున్కు అను నర్ధమును గ్రహింన వలయును్క,

ఇట్లనుటచేత విస్తుకమగు *కరమంటన్‌” అను పద్యమున నీదావీభూతమ % భానమునకు(గావి శాంకర ప్రభావాతిశయమ.నకు(గాన్కి విరుద్ధము కానినగు ళృంగార మున్కు కరుణమును నిబంధించినను రనవిరోధము లేకుండుబవలన దోషము కలుగ నేరదను నంళము విదర్శింపవిడినద్చి

మూలము :.... (అవ :.- "కరమంటన్‌” అనుపద్యము నందలి విరోధము నిప్పడింకొక తీరున పరిహరించుచున్నాండు) అథవా (మటియు) వాక్యార్రీ భూతమగు నొకానొక కరుణ

రసవిషయమునకు (విభొవాదిరూపమగు కరుణాంగమునకు) భంగి విశేషాశియమగు తాదృళ శృంగార సస్తువుతోడి (వరోరియగు శృంగారాంగముతోడి)ి సమావేశము రస సర౦ిపోషకమే యగును.

వ్రభామతి :-- ఇందలి భావమీబ్లు గొపొంవవలయును, ఇంకక ముండు వివలంభ-కరుణములుు ఇంకొకదానికి (తొపురరివ్న వభావాతశయనునకు) అంగము లఅగుటవఇన విరుద్దములు కావనివెప్పందిడిన, ఇవ్పుడట్లుగాక యిందలి మ్మివలంభము. కరుణమునకే యంగత్వము నొందుచున్నదనియు ఆ కరుణమునకే యంగమగు (పోవకమగు) విష్తలంభము దావికి విరోధి కానేరదనియు వ్యవస్థాపింవ(బడుచునృ ది.

ఆదెట్లనిన ౩-౨ ఇష్టణన వినిపాళాదికమగు విభావమువలన కరుణరసము వ్యంజితమగునని భరతముని ష్రివచించయున్నా6డు. రమణీయకయే మూలముగా గలది యిష్టతయని చెవ్పంవిడును

• ఆర్జ్రాపరాధ-రతుంటోలు*” (అర్ధ్రమగు నవరాధముగల కొముకునిసంటి) అను నుక్స్రేక్షు (ఉవమ్య్శచేత క్రిందతెస్పంబూనిన యర్భము (ప్రకొశింవంజేయ(౬డు చున్నది

*ళళాంభవళరాగ్ని చేస్టిళముల నవలోకించుటచేత ((ఈత్‌ సౌదృళ్యమువలన తివ్వర చ్రీలచే) న్మరించ(ఐడుచున్నప్రాక్తన (పూర్వానుభూత) విజయ కలహ వృర్తాంతను-స్రియండు పాజీని స్పృశించునివృడీక్ష్యచే నహింపక దానిని విదలింగుట మున్నగు విషయము. -ఇవుడు విధ్వస్త్వమగుబఎలన (వ్రకృష్ణనుగు) శోక విభా నళ్వము నొందుచున్నదో (పిణస్టమగు షప్రణయకలహ వృత్తాంకహు ళోకమం మర్ధీసించుచు కరుణ విభావమగుచున్న ఏ) (కొంగా నిల్లు విపిలంభముచేంటోషింనం

కైతిక్‌ ఐడుచున్న కరుణము-కిప్పరరిపు వ౦భ్రావాతశయమును గాని తదాలమ్మిశనుగు రఠి భావమును (భక్తి భావమును)గాని పోషించుచున్నదని యలిపొాయము,) బాంపి 377 పేజీ భంగి విశేషాళియమగు శృంగార వన్తువన(గా ;--- విభావాది రూనత్వ మును దౌందించునదియూ గాొమ్యోక్తి రహితమగునదియు నిగు వంగభంగి భేద మాశ్రయముగాంగల ళృంగారాంగము, | మూలము :-- పకృతి మధురములగు పదార్థములు (వివష్టములగుటచేశ్సు శోచనీయక నొంది-ప్రాగవస్థాభావులగు విలాసములు స్మరింపంబడునపుడు, ఆత్యధికమగు ళోకావేశము చుదృవింపంచేయుటయే దీనికి హేతువు, (రణభూమియందు(బడిన భూరిశునసుని వాహుపవును జూచి, వానికాంతలు శోకించుచున్నారు) ణీ కమనీయ మేలలోత్కర్షి, పీనస్త నవిమర్షనోద్యోగి, నా, భ్యూకు, జఘవ విషయ (విభవ) సంస్పర్శి, నీవీ విమోచకము ఆగు, నిది-౪కటః ఆ హస్తమ్మ్యుగావ॥ ఇత్యాదికము దీని కుదాహరణము, వభామతీ :-.. మహాభారతమునందలి న్రీసర్వమునందీవద్యమున్న రి, *న్సరళారంభమున కొంచిని మీది కెళ్తునవయు,. పీనములగు వకోరుపాములను మర్దించునదియ్యు. క్రిమకంినుముగ్యా వాలి-ఊరు-జభన-విషయములను -అనంగా వదేశములను నృృళించునదియుు వన్హ్రగ౦ంధిని విడిసించునదియ్సు. పూర్వానలూక మైనదియునగు భూ "శవనుని హన్తమిదియేగదా?” అవి దీని యమర్ధము - ఏతన్మూల శ్లోకము, ఆయంనరళనోత్క క్షీ పీవస్తవ వినుర్ధనః వాళ్యూకు ఉఘన స్పక్సీ నీవీ విసింవవంక రఃి౪ అఆమనర్కీ [మీవి సవ్యమున శోకష్టాయికమగు కరుణము నికృతనుగుబనలన విధా నము, “మేఖల నాళర్షించుటి” మొదలు పూర్వానుభూతమలగు విలాసములను న్మరించుటచేత వ్యంగ్యమగు శృంగార మవ౦ినుతమగుటవలన నవ్రధానము, ఏకన్నా యక కృళ విలాన న్మరణము శోకాతి?యోన్టీపకమగుఖవలన తక్వలాన వ్యరణ "

136 వ్యంగ్యమగు కృంగారము-కరుణమున కంగమగుచున్నడి, కొవున విరుద్దము కానేర దవి గొహించునది, (మీది వద్యమున నాయకగతమగు శృంగారముంనాయికొ గతమగు కయణ మున కంగమగుటవలన విరుద్ధము కానేఏఎదవి భావము.) మూలము :.- (అవ :- పిళృతమగు “కరమంటన్‌ విదలించి” అనుపద్యము నందీయంళమును గుదుర్చుచున్నాండు] కావున నిచట “ళాంభవమగు బాణాగ్ని అర్జ్రాపరాధుండగు పిణయివలె తిప్పర యువతుల విషయమున ప్యవహరించెను” ఆను నీప్రకొరము చేతంగూడ విరోధరాహిత్యమే సిద్దించుచుండును, ప్రభామతి ;-... సమరభూమియందుబడిన భూరిళివుని బాహుపును జూచువప్కుడు, పూర్వానభూతమగు స్రియ విలాసాదివ్మరణము, తక్కాంతల శెట్దు శోకో ద్వేగము నుడయింవందేనెన్కో ఆన్సే కాంభన బ్రాణిగ్ని యొకర్సిన్‌ కరగివా దాదీ వ్యవహారము, స్వళర్తృవ్యవహారమును (పూర్వానుభూతిము న్వశరంగ)ిహ జూదికమును) స్మరింపం డేని భోకా వేగము నత్యుల్బణముగాంచేయుదున్న వ, కావున వరస్ప విరుద్దములగు రనములకుంగల అంగాంగిభానము-కనివైదగ్ద్య విబద్దమగు నప్పుడు విరోధము నుక్పాడింనంజేయువది కానేరదని భావమిు (మీ౯5 వృత్తి వాక్యమునందలి యువమానోషమేయ భావోవన్యాపమునలన శృంగారము-కరుణమున శెట్లంగముగుచున్నదియు. తెలియ(వేయంబకినద్కి ఇందు- అవ్యర్థకమగు కూడ అనుళబ్దము త్రవ్పరరిపు వ్రిభావాతిళయాంగత్వ (పాప్తై లక్షణ మగు వింకొక విరోధాభాన వికారమునుగూఢ సముదృయ రూవమునఃదెలువు వున్నది) రీధిత27! పేజీ, మూలము :.- ఆవ :- (పూర్వోక్తృమగు “"కరిమంటన్‌” ఇత్యాది పద్యవిషయకనుు దోషాభావ పిదర్శనము నింతటితో ముగించుచున్నా(డు) కొవుననేయేవిభమున నిరూపించిన నాయా విథమున నిచట దోషాభావము సిద్ధించుచున్నది. (ఆవ :యొ ఇట్లుగ్ధడింప(బడీన విరోధోద్రకణ స్రకారము చేత బహుతరమగు లక్ష్య నుపపొదిత మగునను ”భిప్రాయమునం జెవ్చుచున్నాండు.)

187 ఇట్రనుటనలన గీతమాలికణ ఆంకురాభిక్షత నుకుమారాంగుళులము రక్తము స్రవింప, పొతితాలక్తకంబు లట్లగు పదంబుల సదర్భలగు స్థలముల దాటుచును, పళద్‌ బాష్పధౌాతాన్యలగుచు, లీకలై, భర్ఫ్భృ హస్త గృహీత పాణు, లగుచు తిరుగ నుద్యద్వివాహలగు తీరు నను వరిభిమణంబు నొనర్తు) దావ వహ్నిచుట్లును నీవైరి వనిక, లధివః ఇక్యాదులందన్నింటను నిర్విరోధిత్సము నెలుంగునది. వ)భామతి ;--.. హనుమక్కవికృతమగు ఖండవిళన్తి యందేతన్మూల మగు ట్లోకమావ్నదవి దీధితి సాక్యమిచ్చచున్నది, ఒక దాటుకారు(డొక మహారాజునిల్లు ముతించుచున్నా.డు, (ఓ మహానతూ! మహావరాక్రిమళాలినగు నీవు వీ శత్రవనగు నరపాలువి జయంచికివిగదా:) ఇప్పుడా శతు్రనరపాలువి భార్యల యవస్థ యొలట్లున్నరో వినుము, ఇప్పుడా కాంఠలరణ్యములకుందారిపోవుచున్నారు, అచట వారి కోనుల పదాంగుకులు దర్భాం కుర (ఈంటక ) విద్ధములగుబవలన వావినుండి రత్తము స్రవించుచున్నద్మి రక్తనిక్హ ములగు నా పాదములు లత్తుకపూవినల్లున్నవి, ఆ పాదములతో వారు-నదర్భము లగు (కంటకమయములగు ) స్థలములను (దుర్గమారణ్య పిదేశములను-నళుళమ లగు వివాహ వేదికలను) దాటుచున్నారు, (నిజబంధువులన్తు గృహములను విడిచి పోప్తచుండుటనలన(గలిగిన డుఃఖముచేత-హోమాగ్నిధూమము తమ విళాల వయనముల యందు(బినరించుటవలనింగలిగిని వ్యరచేత) వారి నయనాంబుజముల మండి యెడతెగని కన్నీరొలుకుచున్నది. ఆ॥కస్నీటిచేత నా చంద్రాననలమథఖ మండలముణ వజెళికము లగుతున్నవి, (వగతుండవగు నీవు తమ్మెక్కడ గుర్రింత వోయను నభిప్రాయమున - కుమారీజనోచితమగు స్వభావమున) వారు భయవడు చున్నారు, (కావుననే) స్వళర్తృహన్న గృహీతపాణులగు నా రమణీమణులు కఉగ . పెంగ్లీజరుగుచున్న 'పెంగ్లీకూతుండునలె దావాగ్నిచుట్టును (వన వహ్నిచుట్టును వివాహవంబంధి వోమాగ్నిచుట్టమ) తిరుగుచున్నారు, (వదక్షీణము చేయు చున్నారు) కతుంస్తీణ వలాయితలగుచున్నారనియు వ్వనః వరిణీఠలు లాజవోనున రాయణ్మలై సందరించు దున్నారనియు నర్థ్ధద్వయము నెజుంగునద్మి

136

వీనాహాంగలూతరనముగు లాజహోనమము జరుగువవడు వరువృుల (పెండ్లి కూతుండ)) కిది సముదాదారము గదాః

మీ!ది వద్యమున కవి నుభాషితను* వియవచనమున రాజవిషయకమగు రతిభావము పిధాశము, సాంప్రతికమగు శోచ్యానన్టవలన (ఆంశతః) పితీయ మానమగు కరుజమ్ము పృనర్ధాయమాన వివాహోవస్థవలన (అంళతః) ప్రోతీయమాన మగు శృంగారము విధానభూతమగు రాజనిషయక రతిభానమునకు (రాజునకు "నేనాపతి ద్వయమువలె) సాటిదంగములు, కొవున *కరమంటన్‌” అనుపద్యము వందువలి నిచట(గూడ నిర్విరోధిత్వము నెలు(గవలయున్కు

మూలము :--- (అవ ఏ- ఇంతఠతవజకును దెలుప(బడీన గ౦ంథముచేత “తద్వివక్షితరసము.... .. దోషవర్షితమగు” ఆను కారకానయమున కనుకూలమగు నర్దముమాత్రుము నిరూపికమని ముగించుచున్నాండు

ఇట్లు రసొదులు విరోధి రసాదులతో(గూడి యుండుటకును, కూడకుండుటకును, నర్హ్మమగు విషయము మాత్రము విభజించి ప్రదర్శింపంబడీనది.

ఇప్పుడేక నిఐంధమున వాని నుంచుటకు న్యాయ్యమగు రసాదుల కొిమమును పితిపొదించుటకుగాను దెలుపుచున్నా(డు.

మః నానారస్థ నిబంధనము పిబంధముల

యందు పిథ్యాతమై యలకుచుండినను ;

అంగిగానొక రసంబంగీక రింపః

దగువాని కుత్కర్షము గడించు సుకవిః।

“వ్రబంధములగు (పిళ్ళష్ణమగు దబంధను =కూర్చు,గల) మహాకావ్యాడులయందును, నాటకాదులయందును, ఆనేక రసములు విపి (నఖుకీర్ష వబిగాను, ఆంగాంగులుగాను-ఉపనివఇంధింప(బడు” ననునంశము పిసిద్ధమైయున్నను, సపిబంధ సౌందర్యాతిళయము నభిలషించువాండగుకవి, అందు దేనిన్నై న నొకరసము నంగిగా వివక్షించుట యుక్తృతరమగు మార్గము.

139 విభామతి;-.. వినిద్దమైయున్నను == భరతముని పభృతులచే విరూసింనం బడినను “ోమహాకావ్యాగులయందును” అనుచోనున్న అఆదిళబ్బము వికొరవాచ కము, కొనన దావిచేత అనభినేయములగు క9ివ్యకాన్యములనన్నింటిని గ్రసింసం దగును, నోబకాదులయందును అనుచోనున్న ఆడిళబ్దముచేత్స అభినేయములగు దృళ్యకావ్యములనెల్ల గిహింసనగును, వుబంధసాయక్క ళత్‌ వప్రకినాయక్క వకాకొనాయక-స్రకరీనాయక నిష్టము (ఆలంబనకము) లగుటచేత రననులకు వివికీర్రతయ్యు సబింధనాయక మాళ్రొలుబనకమొలగుటచేత అంగాంగిభాపముము నిద్ధించునని యెజుంగునదిి భరతముని పిభృతులగు నాలంకారికులు, శివృకొవ్యములండున్కు దృళ్య కొవ్య ములందును అనేకములగు రసములు మిళిశములుగా నుండ వచ్చునని యంగీకు రించియున్నారు, వర్యాయబంధముంసమవకారము మొదల % వానియందొకే రన మంిగిగా నుండదు, అయిన నవి అఆయుక్తములుకావు, కొని యుక్తతరములుకొవు, మహాకావ్య-నాటకములవలెంఎస్రబంధమ్యు నానారస నిఐద్హమైనన్కు ఒకే రసవబనంగి గాల గలిగియుండునో అదియే ఉక్కృప్టతరమని శరబర్ధము, మూలము :.- 1 “అనేకములగు రసాంఠర (రనభేద) ములు పరిపోషము నొందియుండునప్తుడు-ఒకరనమంగియగుట యేల ఏరోధింపకుండునుః” అనవియాళంకించి క్రింది కారిక నుగ్గ డించు చున్నాండు. 2 గీ॥ పిస్తుతందియి, స్తాయియై, భాసమాన మగుచునుండు రసమ్ము-ళదన్య వివిన రససమవ్వితమయ్యును, పిముఖమగుట( చనకుంగలిగిన యంగిత్వమును విడువదు॥ స్రబంధనులయందు మిగుల ప్రిధానమగుటచేత పిస్తుత మై, మాటిమాటికిని అనుసంధింపంబడుచుండుటచేత స్థాయియై, సకలదింధ (సంధి-రిస్సి వ్యాపియగు' రసమునఠ-అంథి రాళనర్తు లగు (నడుమనున్న) తదితర రసములతో నగు సమావేశము-దానీ యంగిత్వమును దుడిచి వేయంజాలదు. ప్రభామతి $-- (1) “ోరసము-వికశిత వేద్యాంళరమ. -స్వప్రకొళాఖండ న్వరాపము,

కే40 అట్టిరసమునకు - రసాంతరనమువదృింహణముగూడ-దుర్ణబసుగునవుగుం ఆంగాంగిభాన మెట్లుకలుగును? ఒకరసము స్వయముగా నరినోషము నొందియుండునప్ప్కడవ్కి తదితర రన ముళి కంగమెట్లగును? అఏ౨ పరిసోషము నొందవియెడల రసము కాంగలదాః రస మగునది యంగమగుటయాూా అంగమగునది రసమగుటయు పరన్న్సర విరుద్దము, రసమంగముకొని యెడల నసహాయమగు నౌక రసమంగియ గునని చెనుట యను చితముకొడా?” అని యాళంకంచి-యీ కారికచెవ్పంబడినది (2) వుధానమగు రనము సమన్నమగు వితి వృత్తమునందును వ్యాపించి యండుటచేత వ)మ్తుకమైై వీవృతిమగు వ్యాస్తిగలదగుటచేత అంగాంగిభావమున అచిళమై యుండును, ఇతివృక్తవళమున సాయాతలులై, సరిమిశములగు . ళథాళకలనులయందు వ్యానించియున్న రసాంతరములతోడి నమా వేశము=స్థాలిటై, యితివృత్తమునం దంఠటను వ్యాపించి విభానించుచున్న (వపధానరసమునకు(గల అంగిర్వమునకు భంణ కము కా(జాలదు, సరిగదా తత్పోషకమే యగుని* అనువిదీ పూర్వోక్తమగు నా శంకకు సమాధాన రూనమగు ఏతత్‌ కొరికార్టమని యెజుంగునది, ఇందలి సరమార్థమిది ; == పక్కా న్యమువందు ఆంగళూతములగు తదితర రసముణహాడ న్వవిళావాది సానుగ్రిలట్టి సరిపోషము లై చమత్కారగోచరములగు చుండున్సు అయినను _- తచ్చమక్కార గోచరత-తవ్మాతిముననే విశమింపక్కు అ చమక్కార గోచరత-పరితుష్టీనొందవి దానివలె చమక్కారాంతరము.. నార్జించు టకు ప్రబంధవ్యాన కేతిన త్తన్యంగ్యమగుటచేత ఆంగిళూళమగు ముఖ్యరసమునను ధావించును, కావున నా ఠసముణ తదుఎకారములగు నంగములే యగుమ, కొవు ననే ఈ యంగాంగి భావము. శోక గుణం కృఠాత్మసంప్కా రః వొధానం పితివద్యతే విదానస్యోవకా రేహితథా బూయనివర్త రే॥ అను మీమాంసా విద్ధాంతమునకు అము రూపమగుచున్నర్ని మూలము:--- అవ :- ఈ యంశము నుపపాదించుటక్రై తెలుపుచున్నా(డు, గీ॥ వ్యాపకింబిగుచుండు కార్యమ్మొకటి ని ఐబంధమున కంతకును విధింప(బడునన్లై వ్యాపియగు రసమును విధింపంబడునెడల విర్విరోధంబు సిద్ధించు నిశృయముగ॥

క్షే విధామతి --- (ఆధీకార్‌క వస్తుహవమగుటచేత వ్యాసకమగు కొర్యము (చీజవిందు న్వహవము) నొక్క-దావినే మహాకవి తన వ్రబంధమున విధించునళ్లూ వ్యానకమగు ర్రననునుగూడ నౌక్కదానినే నిఐంఠించు నవుడు న్రోధానమగు నా రనమునకు-ఆఅంగభూతములగు రసములతోడి విరోధము కలుగనేరదనితాత్సర్యము,) లోచనము ఏ--* “సముచితమగు దృష్టాంతముషు వ్రదర్శీంచి యూ యంళ మునే కెబవుచున్నాండు, న్యాయముగా నిడియే యువనర్నమగుమ, ఆరికొరికమ్యు వ్యాసకమ్కూ పా్రవంగిక కార్యాంఠరోపక్సియమాణమ్మూ అగు కార్య మొక్కటియే, ఆవశ్యమంగికరింప(దగినది, తత్‌ పృష్టవర్తు (ఠళ్‌ కార్యానునకృముులగు నాయ కోవనాయకొదులబి త్తనృత్తులక్కు తదృలమువలననే ఆంగాంగిభావము షవాహావతిత మగుమ్హ కావున నింద శ్రార్వమేదియు లేదని తత్సర్యము, కల న్స “రసమును * అనుటచేం గింది యర్థము లభించుచున్నది. అంగాంగికావ రూపమగు ఆదేష)కా ఈము నందు (రసాంగములచే నుసకరింవ(బషుడున్న రసము నొక్కదావినే విధించు వపుడు) ఆరసములకుంగూడ నంగాంగిభావము (ఈ5దరుస) బలమువలననే సివాహా వకతమగుమృిి వాట్య కాస్తీంనగు విషయము నిైఆుంగునది ;--- వన్తురూవమగు వళి వృత్తము-ద్వినితము, అండు మొదటిది-అధికారికమ్సు, రెండనది-పాాసంగికమ్కు ఫలన్వామ్యుము == అధికారము,తత్సిభువు == అరి కార్శి తక్స్రలువునకు నంబంధించిన కథ = అధికారీకము, వఏస్తుతమగు వాధికారికమునప-ఉవకొరించు. నర్జము (కథ)-పావంగికవు, బీజము -బిందువు -పళాకంప్రకరి-కార్యము ఆము నీయైదును నస్తు విశేషరూవములగు అర్థ వ్రకృతులు, అల్బమాతిముగా సముర్దిష్షమ్ము బహుధా విసర్పణశీలమ్ము ఫలమువనప విభమకారణస్సు ఆగువది-వీజము, అవాంశరములగు నర్థములచేత సరమవ్థియోబనమునకు. విచ్ళేదము కిలుగునవడు-అవిచ్చేద హేతువగునది (విచ్చ డము కలుగకుంగడందేయునది) బిందువు, “ వ్యావకమగు ప్రొనలగిక వృక్తమ -నకాక వ్రదేళ్యమగు పార్సినంగిక చరిగిముంవ్రకరి విధాన వలనిర్వాహకనుగు అంతిను కభావయము-ళార్యము ఇందు బీజ-విందురూసముగు ఆధికారిక వృత్తము వకాకొ నోకరీ కొర్య దాజవములను ప్రొాసంగికనృత్తములచే (పబంధమధ్యమున నించుకించుక సొంకర్యము నొందింపంబడును, కావి యీ పఠాకొదుల పిబంధనుధర్యమునందే విరమింగుమ,

కడ2 కావున వీవిచేనది (ఆరధికారికవృ శ్తము) సర్వధా వ్యావృముకాడు, అస్లే విబంద వ్యంగ్యమగుటచే వ్రధావీభూరమ గురనమ్మ అవాంతరిక వ్రవఐంధకించిదంళ వ్యంగ్య ములగు తదితర రసములచేత నంకీర్ణముయినను సర్వథావ్యాప్తముకాదు, కొవృన నంగిత్వరూవమగు శన పొొదాన్యమును విడువద్డు నరిగదాః వావిచే నువస్కరింపం వఐడునదియే యగుమ, కావున విరోధము కలుగదని భావము,

. మూలము :- సంధ్యాదిమయనుగు (సంచ వంధులును, ఉపక్షేపాదులగు సంధ్యంగములరువదియైదును స్వరూపముగా (గల) విఐంధశరీరమునకు ఎట్లు-అనుయాయియు. (నిర్వహణసంధి పర్యంతము=అనుసరించునదియు) వ్యాపకమును, అగు కార్యమొకటి విధింపంబడి, కార్యాంతరములచేత సాంకర్యమునొందింప(ఐడక, ఒకప్పుడు వానిచే సాంకర్యము నొందెంపంబడినను, తన పా9ధాన్య మును గోల్పోక, యుండునో, అక్ష రసముగూడ నొక్కటియే (పిదానముగాా సన్ని వేశింపంబడునప్పడు విరోధమేదియు(గలగ నేరదు. (పిత్యుత) సరిగదా వివేకోదయనహితులు, ఆను సంధాన వంతులునగు సహృదయులకు తథావిథమగు విషయమున టప్రహ్హా దాశిశయమే ప్రువృత్తమగును.

వ్రభామతి ;--- కార్యనదముచే నిచట వివకీతముగు నర్ధమః-బీజము, ఆది ముఖ్య ప్రయోజన విచ్చేదము కలుగకుండ( జేయుటకు హేతునగు బింగురూపార్థ వ్రకృతితోంగూడింనిర్వహణ సంధిముగియువఅకును వ్యావించుచుండునని **అను యాయియు” అను పదము చెవ్చుచున్నది. కార్యాంతరములు = హాక్సా (పకర్కీ కార్యలక్షణములు, వానిచేననగ్కా ఆకార్యాంతరములచేఠనని యర్థము, తథావిఠమగు విషయమున కుదాహరణముగా కాసన వత్సరాజమును గొహింపనలయును,

ఇట్లు పూర్వోక్తృమగు కారిళచే ఆంగాంగిభావమఃన దృష్టాంతము-రసాంగాంగి భానము ఇళీ వృత్త ఐలముచే నానతితమగుట-అము నంళద్వయము నిరూసింస€ బడినది

మూలము :-- (రస సమావేశవిషయమున నాళంకించు చున్నాడు.)

“*వీరంశ్చంగారములు, శృం గార-హాన్యములు, రౌద్ర-ళ్ళంగా రములు, వీఠర-అద్భుళములు, రౌది-కరుణములు, శ్ళృంగారాద్భు

కడం తములు, పరస్పర విరోధ రహితిములు. కావున వొనియందేదెన నొకటి యంగముగాను, వేరొకటి యంగిగాను ఉండవచ్చును. కాని-శృంగార-ఖీభత్సములు, వీర-భయానకములు, కాంత-రౌద ములు, కాంత-ళ్ళంగారములు పారస్పరికమగు బాధ్య, బాధక ధావముగల రనములు, (ఒకటి టాధింపందిడునదియు, వేరొకటి బాధించునదియు, నగు రగములు) కాపున వానికీయంగాంగిభాన మెట్లు కలుగును” అని యాళంకించి క్రింది సమాధానమును దెలువు చున్నా6డుం కం॥ అవిరోధియొ, సువిరోధియొ యవురవ, మన్యరసమంగి యగునెడ, పరిపో ష వియుక్తముగాందగు, నటు అవునెడ కద్శస విఠరోధమడరక యుండున్‌ 4 “"ళృంగారసు” మొదలగు రసనులలో నేేదైన నొకరనము, ఆంగియు, (వబంధవ్యంగ్యమును, అగుచుండునపుడు, అవిరోధియగు రనముగాని, విరోధియగు రసముగావి పరిపోషము నొందింపంబడ6 దగినదికాదు. నిభామతి ;-- యుద్ధ-నయ వరాకిమారులచేత కన్యారత్నాదిలాళము గలుగునవుడు కృంగార వీరములేకాశంయములగుట విరుద్రము కానేరదు హోస్క్మమ. -కృంగొరాంగమగుట నృష్టమే,హోన్యము స్వయముగా పురుషార్థము కాదు, అయినను నమధిక రంజనోత్సాదినమున * తదంగమై పృరుషార్థమగు చుండున్ము ఫోళ్ళంగారళ్చ్ళతై। ప్రసభం వేవ్యతే” రౌద్ర పుకృతులగు రాతసుల చేతస్పు దానపులచేతన్వు ఉద్ధకులగు మనుష్యులచేతను శృంగారముకూడ బలక్కార మున సేవింవంబడును, అని భరతమునిచేః తెప్పంబడియెన్సు కొవున రౌద౦ిమునకు 6 గూడ ళ్ళృంగారముతోడి యపిరోధరమును ఎట్లో పాధింపపచ్చుచుు కేవళమును వాయికా విషయకమగు నౌగ్యిము (ఉగ్రత) నచట వరీహరింపనలయాున్కు 6ళవ్లీగ్రస్యవ్రై వయత్కర్మ సోఒద్భుతం)” *వీరరన సంవింధియగు కర్మయే అద్భుశము” అని భరకహుని వివచనము, కొవున లోక విస్మాయక పరాక్రమాతి శయ శాలియగు వీరపురుషుండు-.నాయకుండగునపుకు, నిస్మయోత్సాహ స్థాయికము లగు అద్భుశ-వీరముల నమా వేశయుహూడంఅివిసుద్దమే యగును

కీ

రీరోద్డకుఃడగు “కీమనేనుడు” మున్నగు వ్యక్తి.నాయకండగువవుడు కోంధోశ్సాహములు విరద్ద మలు కాకుండుటవలన నిచట రౌది-వీర రన నమా 'వేళము విరుద్ధము కానేరదు.

“6రౌదరి వ్యైవచయత్స ర్మ సజ్టేయః కరణోంసః?” రొదంసంబందియ"ు కర్మయే కరుణరసనువని తెలియవలయున్సు* అని భరతమువియ్మే రౌద)-కరుణముల యవిరోధము నంగీకరించెను, కూర న్వభావు(డగు నొకవ్యక్తి యొనర్చిన దారుణ శృత్యము వేత ళోకోత్పర్తి కొన్సించుచున్నద్సి కావున రౌది-.కరుణముల సావేత మురే యగునుగదాః

రత్నావళీ నాటికొగతమగు నైల్యద్రజాలిక వృత్తాంతమువల్కె రత్యుక్సాదకమును ఆళ్చర్యజనకమును నగు వితివృత్తమాతో డి సందిందమువలన్క కృంగారాడ్భుతములు గూడ స్రతికాంములు కానేరపు, కాని సరస్పరోన్మూలనాత్మకమగు నుద్భివము గలి=ళృంగార -ఫీభత్సాదుల కంగాంగిభాన మెళట్లుకలుగును? (శృంగారమానం ఖీకల్చ మును ఒకదాని నొకటి నిర్మూలించక జవింపవు, కావున అంజాంగులు కొనేరవు,) శృంగార స్ట్థాయియగు రతి నుచ్చేడింపిక-జుగున్స్న-పివృత్తముకాదు, ఉత్సాహము మన్మూలింవక-భయముదయించునదికాదు. శాంతముంకత్తృ డ్ఞానంసముత్ధితి సమస్త సంసార విషయ నిర్వేద (వైరాగ్య) పొొణము. కావున (సర్వభోగ) నిరీఎ*స్పధావ మగు (వివృ త్తిమియ ప్వధావమగు) నద్కి విషయాసక్తియేజీవతముగాం1ల 68- కోంధములను గలియునడి కాదుగదా: (శమము నడంపక ర4-కోోధములదంం వవు గదా[) ఇవి-అశంకాస్వరూపము, (మీవి యాళంకకు సమాధానము ఇచ్చు చున్నాండు)అవిరోధియొొ నువిరోధియొ==అ విరోధిగాన్ని విరోధిగాన్కి ఆనియర్ధము, ఇట్లుక్తనుగు వికల్చముచే€ గింంది యభిప్రాయము నెజుంగునది,

“ఆవిరుద్దము నఎననుగూడ నొకరసమును (అంగరసమున ) అంగిరసము కంటి నుక్కర్షింపంజేయం (సరిపోషింపభ)ిగూడదు. ఆట్లొనడ్చుణ దోషావహ మగును, అంగిరస వియిద్దమునైననుగూడ నొకరసమున్వు యుక్తివెత నంగమగు నల్లు వక్యవూణ విషయ ఖభేదాదియోజవనుచేత నుసనిబంధింపవచ్చున్ను అప్పుడదె, దోషావహాము. శొనేరదు. విరోధావిరోధములు-అకించిత్కతములు, కొనివినివేశన వోశార మేంఅవదాతనృము” ఆంగిరనముననాదరించ్చి ( తిరస్కరించి) అంగభూత మగు రసమును వరిపోష్‌ంవ(గూడదవి భావమ్ము

మూలము :-._. (అవ :-- అంగరస పరిపోష పరిహార మున ప్రకారతంయమును జెప్పుటవప[క్రమించి, మొదట, పిభమ ప్రకారమును జెప్పుచున్నాండు.)

శేకర్‌ “అందు (వరిపోషపరిహార పికారములయందు) అవిరోధి యగు (అంగు రనము నంగిరసముకం' టు మిగుల నధికమగునట్లు పరిపోషింపంగూడదు” అనునది [ప్రథమమగు వరిపోష పరిహారము, ఉత్కర్షము సమమైనను గూడ వానికి--(అంగాంగిరసములకు) విరోధము నంభవింసదుగదాః

ప్రభామతి ;.. విళ్న ;-- “ోజయ్యాః ఆంగరనమా నంగి రనముకంయె న్యూనమగునళ్లు పరిపోషింవవలయును" అవి చెప్పిన యెడల్క అధికనుగునల్లు వరి పోషింపంగూడదను నర్థమువసన్నమగునుగదాః అధికమగునట్లు వరిపోషింవంగూడ దని యేల చెన్పందిడియెను?

ఉ వలా అవిరోరియగు నంగరనముము అంగిరపముతో సమానమగునట్లు గూడ వంపోషింపవచ్చునను నర్దము లభించుట కిల్లా చెవ్చంబడినద్హి అధికమగు వరిపోషము మాతిమే విరుదధ్రమగుబవలన నిరాకరింవంబడి నది,

మూరము :.... (అవ :_ ఉత్క-క్ష సమత్వము నుదాహ రించు చున్నాడు) దీని కుదాహరణము. (ఒక వీవని యవస్థ చెప్ప(బడుచున్నదిఎ) గీ! ఒకెడంచేయసి విలపించుచుండ, నింకొక వంక భండనతూర్య నిస్వాన మొలయ; వ్నేహమున-సంగర రసంబు చేత-భటువి మానపంబప్పు డోలాయమానమయ్యె॥

వ్రభామతి ;-- ఒకెడన్‌ = స్వగృహమునంద్కు 'పే్రేయని == ప్రియురాల్డు ఈ ప్రియురాణు ధార్యయే కావలయునని తలంవనక్క రలేదు, కొని భార్యకూడ ప్రేయనీ కావచ్చును, బోలాయమానము == ఊయలవనలె నూవందిడుచున్నడి == ఏమి భేయుటకును దోచకుండునడ్హి ఇందుంపే్రేయన్‌. వింసించుచుండెనొ అను పదము లేత రత్యుత్కర్షమువ, భండనతొర్యఎంళబ = సదములచేత ఉక్సాహోత్క గ్లముమ న్ఫకించఃజేయంబిడినవి, కొంగ్యా రతి స్టాయికమగు శృంగారమునకును-ఉకృాహ స్థాయికనుగు వీకమునకున్వు డోలాయమానవదముడే అమ్మానాధికముగు సామ్యుము విరేశింవ(బడినదిి అయినను తత్పరి సోవపామ్యుము-సామాణిక హ్మదయ వైరన్యకారి యగుటలేదు,

కేక6 ఇచట విస్తుథమగు రసము వీరము శదవిరోధియగు శృంగారము వికృతముకాడు, ఇచ్చట నిట్లు వీఠ-ళృంగారములకు ఉత్కర్ష సామ్యముండినమ్క శృంగారము-వీరమున కంగమై యవిరుద్దమగుచున్నట్లు విద్వదనుళభవము-=కా న్చిందు చున్నదని తెలియనవి, ముక్తకము నందే-అంగాంగిరసములకు ఉత్కర్ష సామ్య ముండున్కు కాని హొబంధములయందుండదు ఆని కొందఅవిర్తి కౌన్సి ఆధి కారికములగు వితి వృత్తముల యందు(గూడ త్రివర్గ (దర్యారకామరూప) ఫలము నకు సమసాధాన్యము-సంభఏంచుటవలన్య వారి యభిప్రాయము సనుంఖసము కానేరద్సు అదెట్లనిన ;-- భత్నావరియందు నాయకుండగు నుదయకుణడు నచివాయత్త మగు నిద్ధివిగలిగియున్నా;డు, సచివాయత్తపిద్ధిక్వాి ప్రాయమున నీనాటిగాపబం చఛచమున నాధికారికవముగు ఫలము = వృథవీరాజ్యలాభము, వాయకాలిపాయ మన మాతిము=ఇందు ప్రొనంగికమగు ఫలముఎతద్భిన్ననుగు కన్యారత్నలాభము, *ప్ర్యామ్యుమూత్య బు స్యైకత్వసునలన-ఒకే వలిము కలుగునమ” అమ పథ నమనరీంచింరత్నానళియందు మంత్రి-నాయక బుద్ధుల శ్రేకకరణము సంభవించు వలనంఇందు వీర శృంగారములకు సమపాధాన్యమే పర్యవవితమగుచున్నద్మి మూలము :.--- ఇంకొక యుదాహరణము :-- మః మొలనూలౌ నురగేంద్రుండాసనముగా,నుత్యాల పేరూడ్చి, తద్‌ వలయంబున్‌ సృటికస్రజంబువలెచేతన్‌ ద్రిప్పుచున్‌,కల్ల వా క్కుల మంత్రంబుజపించు మోవి-స్మిత మా గూఢంబుగా,సంధ్య యం, దలియీర్ష్యన్‌ విభునవ్వు దేవి-శివస్తంధ్యాదృష్ట, మిమ్మేలుతన్‌॥ విభామతి = శివు/డొకానొకవ్వుడు ప్రినాదాకృతియగు సంధ్యను వరి గ్రహించెనను ప్రొచీన గార యొకటియున్నది, మీందీ వద్యమునందలి యథిప్రాయ మిది ;-= “శివుండు సంధ్యయందానక్తు(డగుటచేత పార్వతీ దేవికా మెయెడ నసూయ కలిగెను వుణయ కతుపితయగు నా మహాదేవ్కి రళవా హూతునుగానున్న సర్చ రాజును (వానుకిని) తనకాసనముగా(జేనికొన్తి కంకాభరణమగు ముక్తాహారమున్కు ర్యుద్రామమాలమవల్కె చేతందివ్వుచ్కు బిగ్గరగా మిధ్యామం్యకజ పము నొనరింవ(దొడ6 గెమ, తన్మంశ) జపోచ్చలితమగు నా జగన్మాత యధరప్పటనునుండి ర్టీ ఆవ్యక్త్ర )విగూఢర) మగు హాపమా (విజయకోనజనితమగు నవ్వు) బయర్వెడలుచుందెను మహాయోగియగు సకుపకినింఆసాధ్యి కనట యోగినీ వేవధారణముచేత_నిట్లనుక

క్షత? రించి హనించెను, శివనంధ్యోపాసన స్థలము నందిట్లు విగూఢహాసవదనయై సాజెత_ రించిన యా శభువనిమాళృమిమ్ములను రడీంచునుగాత:”

ఇండు- ఈర్ష్యా విసిలంభ శృంగార-వోస్యములక్కు ఉక్కర్షసామ్యు ముండి నము నిర్విరోధిత్వము నీద్ధమని యెజుంగునడి,

(ఇందు- ఈర్జ్యా వివిలంభ శృంగారమునకు ను-సవరికరమంతి అపాడి వ్యంగ్యమగు శాంతము నకును-ఉత్క క్షసామ్యము చెప్పంబిడినదని రీధితి 280 'సేజీ యందు చెవ్వుచున్నద్శి ఏఠకద్‌ వ్యాల్యా విదర్శితమగు విరూవణము నంగళను కానేరద్యు ళృంగార-కాంతములు విరోధిరసములు, స్రోకరణము ననుసరించి అవిరోధి రనములకే యిచట నుత్కర్ష సామ్యము చెవృపలయును, మిధ్యాయోగిని యగు జగదంబ హొవృత్తి ళను విధానము కానేరదు, కౌవున నిచట నాసనాది యోగా భ్యాస వపరికరము-అనుకరణ రూనమగుటవలన హాన్య వ్యంజకమే, కొని కొంత న్యంజకము కొవేరడని సహృదయులు గుర్తింకురుగాక) ఆంగభూతమగు విరోధి రపముశకు మాత్రము-అంగిరసముకం కె న్యూనఠనే సంపాదింప వలయును, కాంత మంగి యగునపురు-ళృంగారమునకును శృంగారనుంగియగునపుశు శొంతము నకును న్యూనక నంపాదింపవలయాన్కు అనిముంను చెప్పందిడు నంళకమునకిడి విరుద్దము కౌందగదు!

మూలము ;-- (అన :- ద్వితీయమగు పరిహార (ప్రకొర మును దెలుపుచున్నాండు) ! ఆఅంగిరస విరుద్దములగు వ్యభిచారు లను (ఆంగభూళనుగు రసమున) [పచురమగునట్లు (దహుళముగ్భా నివేశింప6గూడదు. 2 ఒకానొకప్పుడు వానిని ప్రిచురముగా వివే శించినను, శీఘ్రిముగానే -(వెన వెంటనే అంగిరస వ్యలిచారుల ననువర్తింహ॥జేయ (ఆనుసంధింస వలయును, అనునిది-ద్వితీయ పరిహారము.

విభామతి :-- ఆంగభూతరస వ్యభిచారులను బహుకమగా వివేశించిన యెడల విధాన రపాస్వావమునకు భంగముకలుగునని భావము, £ “*అంగరన వ్యల్సి దారులను ఐహుళముగా నివేశంవవి యెడల వది (ఆఅంగరసము.) వరిపష్టముకొదు”” ఆని యాళంకీంచి యీ 2వ వాక్యము చెప్పబడినది కావున సీబోక్యద్వ్యయముళేత జెన్స(టడిన సరిపోష వికారమొక్కటియే కాని రెండుకానని గ్రహిందునది

ఆంగరన వ్యభింాడలను బహుళముగా వివేశించినను వెనువెంటనే ఆంగిరన వ్యభిదారుల నమసంధించట కుదాహరణము- పూర్వోక్తమగు *బలిమిన్‌ గోమల లోల” అను వద్యహు, (చూ ఆంధ్రధ్వన్యాలోక నొభమ భా“మునందలి 185 పేజీ)

కే48

ఈ వద్యమన-ఆంగిలూతమా ళ్ళంగారస్టాయియగూ రతి-రౌదోరవళునజు ప్రాయయగు కోోధము తత్స్రతికూలమైనను దీని కంగముగా నుపనిబంధింవ(బడి నది, తత్పోవక న్యభిచారిభావమగు అనర్షము “దింధించ్చి బిట్టజకన్‌ ఇత్యాది వద ములచేత నదికముగా నివేశించ(బడినవృు వెమువెంటన్సే “ఏడ్చుచున్నా స్మేరామ్యన్‌” ఇత్యాది పదములచేశ రత్యుచితములగ్కు ఈర్ష్య - బొక్పుక్యము-హర్షము్కుు ఆమ న్యభి చారు లనుసంధింవంబడినవి, కావున నిధాన రషపాస్వాదమున కవకర్షము కలుగుట లేద్కు

మూలను :-. (అవ:- తృతీయ సికారమును జెప్పు చున్నాండు) 1 “ఆంగభూత మగు రసము=పరిపోషము నోందింప6 బదినను దొని నంగముగా నుండునట్లు మాటిమాటికివ ప్రత్య వేషంప నలయును” అనునది తృతీయమగు పరిహారము,

లి ఈ మార్గమున మఖజికొ న్ని సికారములనుగూడ నుక్పేక్షించునది, -

వ)ధామతి :.. ! హొకరణ పొభావముచేత నొకప్పుడు-ఆంగభూతమగు ఈనము-న్యగతమ%ు పరిపోషము నొందినన్యు దానివి మఖ్యరస పరమగునద్దా నిరంకిరమును నమీకీంచు చుండవలయును, మీ(వి వాక్యము ళనిర్విహణేచ్చ జనించియన్న యప్పుడంగమౌొరీతి వియత్నమునమ పిత్యవేకణ మొనరించ వల యును” అనుద్వితీయోద్ధోతన్టిక కారికార్థమును న్మరింపంజేయుదున్నరి, ఇచట కానన వశ్చరాజమునందలి వత్సరాజ వనంబంధియగు నగ్మావతీ విషయ సంభోగ శృంగార ముదాహరణీ కర్తవ్యము,

॥ విరోధ పరిహార నికారము లింళను సమాస్తము కాలేవను నలిప్రాయ మునంజెనవ్వుచున్నాండు. అఆంగిరస విరోధీరవసంబంధులగు విభావానుభావములను గూడ నుత్కర్షింం(జేయ(గూడదు, లేదా తడ్విభావానుభావవి వేశమునే జరువ(గూడద్సు ఒకన్వ్సుడు విరుధరన విభానానభాననులను నివేశిందినన్సు వాని నంగిరస విభా వానుభావములతోం జేర్చి యంగిరనమునే వరిపోషించవలయాను, (ఆ)వరుద్ద రన విభొవాను భావసులు-వరిపోషికము లైనను-అవి ప్రధాన రసమున కంగమను లగు నట్లు పరీక్షించుచుండ వలయున్సు*” అనునివి-శవులు న్వయముగా ము శ్చేడీంపః దగిన మజికొన్ని విరోధ వరిహార వికారములవి గంహింవవలయున్ను

మూలము :._.. (అవ :- ఇట్లు విరోధ్యవిరోధి సారారణ మగు విరోధ పరిహార పికారమును దెలిపి, విరోధి విషయమగు,

కడం ఆసాధారణ దోష పరిహార (ప్రకొరమునకు మాత్రమే నంబంధించు నట్లు విశేషాంతరముమగూడ( దెలుపుచున్నాండు.)

(అంగభూత మగు) విరోధి రసమునకు మాత్రము దేని కై నను అంగిరగసముకంతై న్యూనత (ఆపరిషష్టత) సంపాదింప వలయును అదెట్లనిన = కాంతఠతమంగి యగునప్పుడు శృంగా రిమునకును, శృంగారమంగియగునపుడు శాంతకమునకును న్యూనత (ఆపరిపుష్టత) సంపాదింపవలయును.

విభామతి ౩-- అంగభళూకమగు విరోధిరనమును దేనినైనమ్మ అంగిరన ముమ వరిపోష్‌ంచునల్లు పరిపోషింపంగూడదు, అంగభూతనుగు విరోధిరసము నల్ప ముగా పోషించునెడల నడి బలీయమగు నుగిరసమును బాధింవనేరద్హు

మూలము :--. పిశ్న :- పరిపోష రహితమగునది, రన మగునా ?

ఉత్తరము ;--- అఆంగిరనముకంసటే నధికముగా నంగ రనమును పరిపోషింపణగూడదని మీ(దంజెప్పియుంటిమి. కాని అంగరసమును సర్వథా పరిపోషింసంగూడదని చెప్పియుండ లేదు గదా

ఆంగియగు రనము నెంత పరిపోషింపవలయునో, అంగ రనము నంక పరిపోషింపంగూడదు, కాని నస్వగళ నంభనియగు సరి పోషము నేవ(డు నివారింసంగలండు?

పోభామతి ;--- అంగిరన వితికూలము కొని అంగరస వరిపోవము విద్వేషావహము కొదని భావము,

మూలము :-- బఐహురసములగు (అనేక రసములుగల) పిబంధములయందు ఒక రసమున కొపేకీకమ:ు స్రకర్షయోగి త్వము-రసముల కంగాంగిభానము నంగీకరింపని వానిచేంగూడ సిరి పింపంబడుటక శక్యముకానేరదు. కావున నిట్లుక్తమగు (ప్రకొరమున, అవిరోధి - విరోధి రసముల కంగాంగిభావముచేత "ప్రిబంధములయందగు సమా వేశము-విరుద్ధము కానేరదు,

150 విభామకి ;--- “రనములు న్వదమళ్కార విశ్రాంతములు, కావున వపిం ఉవకార్యోపకారకములుకావు, అవి న్వచమక్కార విశ్యాంతసులు కావియెడల రస ములు కానేరవ్పు వానికి రసత్వయోగము లేనప్పుడు -జాంగాంగిత్వ మెట్లు నీద్ధించును” అనునుతము నంగీకరించువారుగూడ్య (విహురవనములగు ప్రిబంధములయందు) అధిక విబంధ వ్యావకమగు రసమును వుకృష్టమనియుు అల్పప్రబంధానుగాము లగు తదితరములను నికృష్ణములవియు, నంగీకరించవలయును, అట్లంగీకరీంవవిచో కభాసంభుటన వే వంఘటింసదుగదా: అధిక విబంధ వ్యావకమగు రనమునక్కు (ఊర్బాంక వ్యంగ్యములగు) రసాంకరములతో వేదోయొక సందింఛము లేవియెడల (వబంధగతమగు) ఇతివృత్తమునకుంగూడ (పారస్పరికమగు) సంబంధము లేక పోవలనివచ్చును. (కావున నా రసములకుగల) సంవింధము- ఉపకార్యోవకా రక భావమే (అంగాంగిభావవ్వే) కానలయును, కావున వారుగూడ దీని నంగీకరింన వలయును, పూర్యనక |... ఉనకరించునది ఉవకారము, ఉపకరింసం జేయ! దగినది ఉనకార్యము, రనములు న్యసికాళములు, కావ్సన నని తదిశరములగు రనములచే! ఐ౦కౌశింసం దేయ(ఐడువవికౌవు, వేద్యాంతరసంవర్కశొన్వములగు నా రనములు= ఉపకొరకములు -ఉవకార్యములు ఆగునని యంగీకరించినయెడల-ఠబ్‌ రసాస్వాదము వరీహ్మానండ- ననిచ్మాదారి- (బ్రిహ్మానందసదృళము) కానేరదు, కొవున రనముల కుపకార్యోపకారకత్వము (అంగాంగిత్వము) మూ మళమునందంగీకొరయోగ్యము. కాదు, వీద్ధాంతి ;--- అనేశరపముణగల వ్రోబంధములల్పో ఆధికాంశ వ్యంగ్యమగు రనముంన0కృష్ణమగుటచే నంగియగునవియ్యు ఆళ్చాంశ వ్యంగ్యమగు రనము- నికృష్ణమగుటచే నంగనునియుు వీకిష్టములేక నీవు చెన్సకున్నన (యుక్షిచేత) అంగీక రించకతన్నడు, ఏనుందువా ? ఆట్లంగీకరింపవప్పుడు వీ కితివృత్తసంగతికూడ దుక్ష టమే యగును, ఉవకారకము (ఆంగము)లగు రనకులు-స్వచమక్కార విశ్రాం శము లగుచున్తే ఉవకార్యమగు నంగిరనమున కువకరింసవచ్చునని ంన్వగత సంభవి” అవి వెనుక చెన్స(విడిన వాక్యమున విశదీకరించుటనలన నిందు విరుద్ధ మేదియునులేర్సు. కానన సీయాగిహమును విడిది అన్మన్మత పరిగ్రూహము నొన్నర్బుమ్మూ మూలము :--- (అవ :- పూర్వోక్త మగు నంశమును మగించుడున్నాలడ్న “ఇది యంతయునుగూడ, రసము-రసాంక

15 రమునకు (ఒక రసము వేరొక రసమునకు) వ్యభిచారియగును" అనువాతి నుతము నుద్దేశించి, (దానికి ప్రత్యుత్మరముగా) చెప్ప బఐదినది, వభామఖి ;-- (భరతనాట్య శాస్త్రమున) భావాధ్యాయ సమాప్తి యండొక క్షోకమిట్లున్నది. శ్లోజ జహోానాం సమ వేజానాం రూవంయన్య భి వేద్పహం సమన్తవ్యో రన స్థాయి శేషాః స్బారిజో మఠాళి (ఆశ్మవిస్థములగు, అనేశభాననులలో (చిత్తవృత్త విశేషమలలో) ఏ భానముయొక్క రూవమ్య అధికప)వింధ వ్యాసకమగుచుండున్నో ఆఅదింస్టాయియగు రపమని గొహింవనలయును, తదిళ్ళరములగు రసములు (రనీకళజయోగ్యములణ కొనేరక) నం (వ్యలి) చారులేయగునని యర్థము) =... మీంచి ల్లోకమునంజెన్చంబడిన క్రమమున = అధికారి కేళినృత్తవ్యాపికయగు (ఆధికారియగు పిభుప్పనకు సంబంధిన విధాన కఠ యందంతటను వ్యాపించిన) చిగ్తవృత్తియే (భావమే) ఆవళ్యమును స్టాయి యగుచండున్ను పా్రసంగిక వృత్తాంత గామినియగు చిత్తవృత్తి మాఠము-వ్యభిచారియగును, (స్టాయిభానము కానేరదు. రవ్యమానకా సనయమునందుః[గూడ (రస సంబంధియగు) స్టాయి-వ్యభిచార్కి భావమునకు విరోధమేదియు నుండదు, (వికృష్టాస్వాదముగల రనము=ంస్టాయియగున్‌ంగియు. అవకృష్ణాస్వాదము గలి రనములు-వ్యభిదారులగు నంగములునుంఆగునని భావము) కావుననే భాగురియమ నాలంకారికు డు-రనములకు(గూడ (భావములకువలె) స్టాయిఎసంచారిత్వమండునా??” అని యౌశంకిందిం **ఠచ్చకయుండును” అవి యంగీకరించెమ్యు (బహు రనములగు పిజందములలో-ఒకరసము-=స్టాయియు, తది ఈర రసములు-సంచారులును అసునాః అని యాళంకించి భాగురి, పిధానంసము ప్థాయియు-రదిశరములు న్యభిచారులును అగునని యంగీకలించెనని భావము,) (ోస్టాయయగు. రనము విధానము, కావున్‌ నంగియగును్సు సందారుల వ)ధానముల్బ, కావున నంగము లగును అవువారి నుశము ననుసరించి యిట్లు చెచ్ప్చంబడినదమనది ఫలిశార్థము,) మూలము :-.- వేశాక మతమున స్టాయులగు భావ ములు-ఉపచారమువలన, రస శబ్దమున(జెస్పందిడినవి. కావున నవి (భావములు ఆంగములగుట విరుద్ధమే కానేరదు

కేర2

విభామతి ;=- కాని మలికొందణు-ఇట్లు చెప్పుచున్నారు, ఫ్రాయిగా వఠింన(బరిన రసము-వేరొక రసమునకు వ్యభిచొరియగుచుంకును, కోధమ్ము వీరమునక్కు వ్యభిచారియగుట యిందుల కుదాహరణస్సు వ్యభిచారిగా వరింవం విడిన రసముగూడ వేశొళ రసమునకు స్థాయియగుచుండును, తత్ర్వట్థాన విభావక మగు నిర్వేదము శాంతమునకు వ్యభిచారియగుట యిందులకుదాహరణము, వ్యభిచారి కూడ (స్వతః) తదితర వ్యలివారుల నతిళయించి స్ట్థాయయగు చుండును, వికి మోర్వశీయము నందలి చతుర్ధాంకమున-ఉన్మాదమను-భావము వితరా_దుల నతిళ యించి స్థాయియగుట యిందులకుదాహరణము, కొవున పీ యర్ధమును బోధించు టకే (భావములే-స్తాయులును -సంచారులున్ను అయి ఆంగాంగిత్వము నొందునను నవిప్రాయమును దెలుప్పటకే) “బహూనాం సమవేకానాంో అను ల్లోకము -వివృత్త మయినది అళ్లోకమునకు చిత్రవృత్రి రూపములగ్కు అవేకభావములలో, ఏ భానమువకు అత్యధికమగు రూస ముపలభ్యమగుచురడునో అది స్థాయి భానమున్సు తసమున్సు (రసీకరణ యోగ్యముమ) అగుచుండిన్కు తదితరభావసులు సంచారు లగుని అవియర్థము, కావి సకధానరసమః స్ట్థాయయ్యు తడిఠర రసములు, న్యలి చొారులణును అయ్యి అంగాంగిత్వము నొందునననది ఆర్ధముకొదు, కావుననే మటి శొందలు (వారు) “రసస్టాయాిి అనుచోట్ట తత్పురుషము నాళియించి, *రస “వంణింధియ గు ప్థాయిలావు మగును ఆను నర్హమును తెప్పుదురు,

(రవముల కింగాంగిభావము నంగీకరింపని వారిమక మునంభావము -ఉవచారము వళలన(రసమని వ్యవహర్రింవంబడును, వారు స్థాయులును, వ్మలిచామలును అగు బ్రానములకే ఆంగాంగిత్వము నంగీకరింతురు, కొన్ఫన *సొస్తుకందియి"”ఆను కొరిక యందలి రస వదములుగూడ వా మఠమున భావార్హకములే యగునవి భావించి సందర్భనంగతీ నొనర్చందగుమ,)

మూలము :-- (అవ := ఇట్లు-విరోధ్య విరోధి సాధారణ మగు అవిరోధోపాయ (ప్రకొరమును వివరించి, విరోధిమాత) విష యకమగు, అసాధారణ - అవిరోధోపాయ (ప్రకారమును - ఆ స్థూతించుచున్నాండుం

ఇట్లు-అవిరోధులుగు=విరోధులును, ఆగురనములు-పదింధస్థ మగు నంగిరనముతో. గలిసి యుండునపుడు సాధారణమగు ఆవిరోధోపాయమును (ప్రతీపోదించి-ఇపుడు విరోధి విషయమేయగు అవిరోధోపాయనను పితిపాదించుటకీక్రందికారిక నుగ్గడించు

| న. చున్నా4డు,

1538 గః ఆశ్రయ మొకండగుట, ముఖ్యమైన న్టాము రనమునకు-విరోధియయిన రసము, వ్యధిక రణముగా( జేయవలయు, నా రనముగూడ పోషితంబయ్యునపుడు నిర్జోషమగును॥ లర్‌ ఇకాధికరణ్య-విరోధి-నై రంతర్య విరోధి అని విరోధి- చ్వివిదము. అందు, పిబంధస్తమును, స్థాయియు, నంగియునగు రసముతోడి ఏకాశ్రయత్య మనుచితమగుటచేక విరుద్ధమగు విరోధి రశము-ఐకాధికరణ్య విరోధి. వీరముతోంగూడ నొకేయాశయము నందుండు భయానకము-దీని కుదాహరణము, ఇట్లేకాశయత్వము చేతి విరుద్దమగు- విరోధిరరమును-విభిన్నాశ్యొయనము నొనరింప నిలయును.వీరమునకు కథానాయకు.ండాాశయుండగునపుడు తచ్చత్రు నిషయమున తఈయానకమును పదర్శింపవలయును. అట్లమబినచో తద్విరోధి రపమునుగూడ పరిపోషించుట దోషముకానేరదు. విపక్షవిషయమున భయాతిశయము వర్హింపంబడినయెడల నాయకుని నయ-సరాకిమాది సంపత్తి-విస్తారముగా ఉద్ద్యోతింహం జేయంబడినదగును, (ఉదాహరణము నిచ్చుచున్నాండు.) ఇదియు మదీయషగు-అర్జున చరితమునందు-అర్జునుండు పాఠాలావతరణ మొనర్చు సందర్భమున స్పష్టముగా పిదర్శింహం ఐడినది. వ్రభామతి ౩-... బకొధదికరణ్యము == ఏకాశుయముతోడి నసంబంధమా(త్రము దానిచేత విరోధించువది == ఐకాధికరణ్య విరోధి, విరోధులగు రనమలు, వీర- వీయానకములనల్కె ఏకాళోయము నందుండుట నంభవింవదు, కావున విరోధియగు స్థాయి రసముతోంగూడి యోకే యూశ్రయమునందుండని విరోధియను ప్థాయ రసన మును వ్యధికరణముగా == విథిన్నాశ్తయముగా-చేయవలయును, పృథగాళశ్యంయమగు విరోది రసమయొక్క పరిపోషణమపుడు నిర్భష్టమేయగును, స్థాయయగు వీరముం టయానకముతోంగూడి యేకొఇఫియమువందుండట సంభవించదు, ఉత్సాహ యుక్తు( డగు వ్యక్తి (మహావీరుండు) భయగిస్తుఃడు కాడగదాః, కావున నాయకునియండు పీరము. నీబంధింపంబడినప్పుడ్కు చిత్‌ ప్రతినాయకువియందు భయానకనును నిం

కేర్‌4 ధించ వలయును, అట్లు నిబంరింనబడిన భయానకము విర్దస్టమగుటయేళాక నాయ కోత్క ర్ల్షమును భటిందుటవలన వికృత రన వరిబోషకము గూడ నగుదుండుమ్వు కౌవున నిట్లు వ్యధికరణమగునవుడు విరోదిరసమునుగూడి నరిపోషించుటదోవము కాదు, కాని పరిపోషించకుండుటయే దోనమగున్ను మూలము :._ ఇట్లు-ఐకాధికరణ్య విరోధీయగు రసము- ప్రబంధస్టమును స్థాయియునగు రసమున కంగమగుటయం దెట్లు విరుద్ధము గాకుండునదియు పిదర్శింప(బడినది. వభొమతి ;--- ఏకాళియముతోరి సంబంధముచే విరోధియగు రపమ్కు వృథగాశ్రయమగుటచే. స్థాయియగు రసమునకు నిర్విరుద్ధమగు నంగమగుట పదాహరణము, (ఆవందనర్ధ్థన రచితమగు-అర్జున చరితమను కావ్యము నందలిది) ల్లోః సముక్థితే ధనుర్ధ్వనా భయావహే కిరీటీనో మహానువస్తవోఒభవత్‌ పురే ప్పరన్దర ద్విషాహ్‌ శోవేజఠస్యతు ధ్వనేర్విణ ప్రమూలబంధనమ్‌ అ శేనదైత్యయోషళాంళ్లరీ బభూవజ్షీవిత మ్‌8 మీ4ది టోకమునందలి వూర్వార్థము మాత్రమే లోచనమునందుదాహరింపం బడినది ఉత్తరార్థము *వాలస్రియ” యందుదాహరించంబడినది, (చూ 888 పే,) మూలము :-- (అవ ;- ద్వితీయ విరోధి సమావేశము నిర్విరోధమగు నుపాయమును పిదర్శించుటకు-కారికొావతరణము నొనర్చుచున్నాండు) ఇ(క ద్వితీయమునకు (రెండనదగు నైరంతర్య విరోధికి) నిర్విరోధిత్వమును ప్రితిపాదించుటకుం చెస్పుచున్నాండు. గీ ఏది యేకొశుయత దోషమెనయకుండు నది నిరంతరమగునెడ నగు విరోధి; జునివి రసాంతర వ్యవధానమున-ను థీ కలితు((దైన నుకవి సంధింపనలయు॥ 26 ఏకాధికరణత్వమున - అవిరోధియు, నై రంతర్యమున మాతిము-విరోధియు-ఆగు రసమును, రసాంతర వ్యవధానమున (ఉళయ రసావిరోధియగు రసమును, అంగాంగిరసముల మధ్య

155 నునిచి పిబంధమున నివేశింపందగును, దీవి కుధా :-- నాగా నందమున నివేశితములగు కాంత ళృంగారములు,

• “ఒక రసము-వేరొక రసముశోడి ఏకాశ్రయత్వ నిమిత్త మున= ఒకేయా[శయమునందుండుటచేత, నిర్ణోషము అనంగా-' నిర్విరోధము-ఆయినను నిరంతరత్వనిమిత్త మున,( తెరపిలేటండుట చేతు విరోధము నొందును.” అపుడు-తథావిథ విరుద్ద-రనద్వయ మున కవిరుద్ధమగు నొక రనమును వాని నడుమను నివేళింప వల యును” అనునది కారికొర్టము.]

వ్రభామతి ;-. “ళవిబంధముని అనునది బాహుల్యమును దెలుపను, ఏీక్రవవ్యాత్య్మకమగు ముక్తకమునందుంగూడ్య ఈ దృళవమగు రనచిరోర సరి హారము నంభవమే యగుమ. **ఆవిరుద్ధమైన .. .. ... కామేకవాక్య న్టీకమ్ములై యుండి నమ విరోధము(దాని తనరారుచుండు అవి వక్యమాణకారిక చెప్పుచున్నది, హర్ష దేవుండు నాగావందమున శొంత-ళృంగారాముల నడువా నద్భుత రనము మవిది వావి నవిరుద్రములుగా౭జే నెను, ఈ య ద్భృుతరసముంకొంత-ళృంగారములు రెండింటి కివి గూడ-అవిరుద్దమెయున్నది,

ళయౌొపవవము-రాగాస్పదనునియు, నళ్వరమనియణ నెజుంగుదున” ఆను ఉవ కేనము మొదలకొని-సరోనకారమున3ై కరీరము నర్శ్సీంచునదియగు విర్వహణము వజకుము కాంతరసము నిబఐంధింపంబడినది, తదుపరి మలయవతీ విషయమగు శృంగారము సబంధింవ(బడవలనియున్నన్సు ఆ శృంగారముంకాంతమునకు విరుర మగునను నధిపాయమున-ళాంత-ళృంగారములకు రెంటికినిగూడ అఏిరుద్ధమగు ఆద్భుకరనము-అహోగీతమ్‌! అహంవాదిఠుమ్‌; ఈ మొదలగు వాక్యములచేత- వాని నడుమ విబంధింప(వరినది, శాంత-ళృ్ళంగారముల నడుమనుఈ యద్భుళ రనముము స్ఫురింప(జేవినయెడల పిమ్మట రశరూసమగు శృంగారము నాయకుని యంద్యుపసరించువను నధ్యిపాయమునంఅద్భుతమును పరిపోషించుటక్రోవ్య క్తిర్వ్యం జన ధాకునా” ఇత్యాదికమగునర్థము సీరన మైనమ-వ్రకిపొదింప॥బడ్కి సరసకావహ మగుచున్నది, తదువరి పువంగశిమమవన “*కవ్యలను వీడించుట దోషముకాదు అని శృంగారము స్రసరింసం జేయ(బడినద్కి

విషయరాగము మబజ్జగింప(గోరిన నాయకుని వెనువెంటనే విషయరాగాత్మక చిత్తవృత్తి వొవర్చుబ-న్వభాన వికద్ధము, కావుననే కవి-నాయకునికి గీఠవాది కశ్రవవమును నంభుటించి- విస్మయావిష్టుండగు నాయకునకు ఠదునరి మలయనతి

క66

యందు రాగాత్మకమగు చిత్తవృత్తి ఉదమించినట్లు సబంధించి-కృతకృళ్యుల డయ్యెవు,

నాయపని కిచట మొదట విరక్తమగు ది త్తనృత్రియ్యు తడువరి విన్మయాత్మక ఇమగు చిత్తవృత్తియుు తరువాతంరాగాత్మకమగు చిత్తవృత్తియు క9మముగా పిస రించ(ద్రేయంబడినవ్ని కాంగా అద్భుతము-ళృ్ళంగాకమునకు. నిమిత్రమగుచున్నద్శి పురుషార్థవళమున -౪ద్చుక -శృంగారములకు నిమిత్త - నెమిత్తికభావ మేర్పడుచున్నర్శి (ఈశ్చర కృష్ణ విరరితమగు పాంఖ్యకా రిక యుదాహరింపంబడుచున్నది,)

విషమములయ దు రాగాది చిత్తవృత్తులు విసరింగువ, చిత్తవృత్తి విస రము గల విషయము౪ఖయందు దోవమును దర్శించుటచయే ధనముగాంగల వారు-సం జ్మల-(పాంఖ్యణ) వాగిల్లుచెవ్వురున్నార్డు

భ్లోః పురుషార్ధ హేతుకమిదం నిమిత్త వైమిత్తిక వ)నబ్లేవ వక్ళ తేర్విభుశ్వ యోగాన్నటవద్‌ న్యవతిష్షశి లిజ్ఞమ్‌* _ సాంఖ్య కారిక ఓ

“నిమిత్తముల ధిర్మాగులకును* నైమి త్రికములగు న్థూల దేహాదులకును" ల భేంవింధముచేత్క ప్పరుషార్తము కొఅకు ఈ సూక్మళరీకముంనబువి వలె వువ హరించును, ఒకే నటు-డు అనేకములగు రూవములను గోహించి వ్యవహరించినట్లు ఒకే సూత్మళరీరయముకూడ ప్రకృతియోక్క విభుత్వ్సయోగమువలన వివిథములగు దేవాదికరీరములను నర్మిగహించి వ్యవహరించున్ను”' నిమిత్త-నై మి త్రీ! సంబంధము కామాది పురుషార్థవళమున క్రమముగా శలుగుననుటలు-మీంది వచనముపష్టంభక ముగొ సియంబడినది

ఇట్లు-అద్భుక విమిత్తమున నేర్పడిన వైమిత్తికమగు కృంగారము -తదువకం 'శేవరక వృర్తాంతమ చేత విఐద్దమగు హోాన్యముచేత నలంక౦0ంవందడినది, అటు పిమ్మట వైరాగ్యశళవ ములు పోషించునడియు శృంగారమునకు విరుద్ధమును ఆగు నాక శేబరాస్టి సమూహ దర్శనాదివృత్తాంతము-నిబంధించునంతలో నే, మలయ వతీ నిర్గమవమును నంభుటించి ప్రవేశించిన మిత్రొవనుని వాక్కులలో-కోధ వ్యభి దారి నమలంకృతవగు వీరరసము-నిజంధించబడినది, నాగానందమునందలి విరుద్ద రన సమా వేళము-ఇలట్ల-ఆవిరుద్ద రన వ్యవధానమచేత వరిహగ్రింవంబడినదని తెలియునద్కి

మూలము... తృష్టాకయసుఖ - స౦ిపోష లక్షణమగు

శాంళరసము-స్రతీయమానమే యను, !

కేర్‌?

(పాంచీన సమ్మతిని ప్రదర్శించి యీ యర్ధమును దృథీక

రించుచున్నా(డు) గీ భూమిలోకంబినందున్న కామసుఖము,

దివ్యలోకంబునందున్న థభవ్యసుఅము,

వకటః తృష్టాశతయాహ్వయంబగు నుఖమున€

గాలు షోడళ కళనై న(టోలంగలవె?

అవి పెద్దలు వాకొని యున్నారు (శాంత ము-తృష్ణాక్షయ నుఖపరిపోష రూసమని భావము.

వ్రభామతి ;- “*శాంతమననాకరసము (పవిద్ధమైయున్న యెడం పూర్వోక్త మగు విరోధ వరిహార వివేచనము సంగతమగున్ను *ళాంళకమను రసములేమి శాంతమున్నయెడల భరతముని దానికీ స్థాయిభావమునేల యువదేశింపకుండును?” అని యాళంకించి చెబ్బచున్నా(ము, తృష్ణ్టలనఃగ్యా విషయీభిలాషమాలు, తృృష్ణాత్తయ మనఃగ్యా విషయాభిలావములనుండి సంపూర్ణముగా మశన్సును నివర్తి ౦సజేయుట (మరలించుట) తన్నివృ త్తిరూనమగు (నిరోధకూవమ%,] నిర్చేదమే (తత్త్వత్తానము వలన విషయములను హేయములుగా న్ఫురించం జేనినబుద్ధి యే) తృష్టాకయనుఖము, స్థాయిభూతమగు ఈతృష్ణాతీయ నుఖమునకు (విర్వేదమునకు) పరివోషము-రన్య మౌనకాకృతమగును,

(ఇట్లు) తృష్టాకయనుల (నిర్వేద) వరిపోవలత్‌ణ (రూన)మ% రనము= శాంతము, అరి-పితీయమానమేయగును్క,-థోజనాది సమస్త విషయేచ్చాపుసరము నివర్తింసదేయబడిన సమయమున స్వానుభవముచేతంగూడః దెలియ( జే యంబడుచున్న దని లావము,

కొందజు కాంతమున స్థాయియగు భావము ళమమే కాని నిర్వేదముకాదని చెప్పువున్నారు. శమమన(గా సర్వచిత్తవృత్తి పొళమము, కావున సర్వచి త్తవృత్తీ విళ్ళమమే (రళ్యాదిరూవములగు చిత్తవృత్తలవ్నియు (పకృష్ణముగా శాంతించుటే) శాంతమ్మునకు స్థాయయని తలంచుడున్నారు, వారి మఠమున చిత్తవృత్తి పుళమమే తృష్టామయ సులమగుచువ్నది.

సర్వలిత్తవృత్తి హిళమమనంగా విసజ్యవితి షేరము-అనంగా చిత్తవృత్తి పనరము లేకుండుబి అగునెడల్య అదిం*చిత్తవృత్తి కానేరదు కావున నది (చిత్తవృ తి రూపమగు) భావము కాంజాలడు, కౌవున వది స్థాయి కానేరదు కావున

158

నర్వచి శ్తవృత్తి వళమవదమునకు ప్రినజ్యవతి షేధముమ = సర్వచి త్తవృత్తి వన రాత్యంకాభాననును ౩2 చిత్తవృత్తి యేదియునుగూడ్‌ టొత్తిగా లేకుండుటను అర్ధముగా వివదీంవ(గూడదు,

సర్యుదాసన్యాయ మున వర్ధమును వీవక్షించునపుడు ఆధర్మవదమునకు. ధర్మ విరోధియగు సాపాదిక మర్థమగువల్లు తృష్టాకయ సదమునకుగ్గావ్మి సర్వచి శ్రవృత్తి వొశమవడమునకు(గాని+సర్వచిత్తవృత్తి (రత్యాది నర్వభావ) విరోధియగు, చిత్త వృత్తి విశేషము (వేరొక భావము) అర్ట్హముగాః నివడీంప(బడినయెడల = అప్పుడది మేము చెన్పిన విర్వేదమే యగుటవలన నది అస్మత్సకుమే యగున్ము గోవిళమ మన(ంగ్భా చిత్తవృత్తులు లేకుండుటి” అను నర్హమును తెప్పునెడల-వుళమము నకు ప్థాయిత్వము నంభవింవదు, విశమమన(ంగ్యా “విషయాలాభివముకం పె లిన్నమగు చిత్తవృత్తి అవి చెప్పునెడల-అవి-మావక్ష మేయగునవి తాత్పర్యము, వేరొక కొందజు ల్లోజ న్వంవ్వం నిమిత్తమాసాద్య శాంకాద్‌ భావః వినర్తతే

పునర్నిమిత్తాపాయేకు కొంత ఏవ విలీయతే॥

*ఈన్వీయమగు కాంజాదీి నిమిత్తము న్యాశయించి విర్వికాధమున్కు అంతః కరణ రూవమున్తు పికృతియనగు కాంతమునుండి రత్యాదిరూపమగు భావముద యించుచుండుము, తిరుగ కొంతాదిరూపమగు నా విమిత్తమున కపాయము గలుగు నవుడ్కు రత్యాది రూపనుగు నాభావమ్యుు షికృతియగు శాంతమునందేలయించు చుండును” ఏతదర్థకమగు వింకొక పూర్వళ్లోక మీయర్థము వింతకం టెను స్పష్ట ముగా వువచించుచున్నద్సి

శ్లోక భావావికారా రక్యావ్యాః కాంతను పికృతిర్మఈః వికారః పకృ తేర్జాతః వృనస్తృతై )వలీయ తేశ

“ళరత్ర్యాదిభాన ములు=వికొరములు, కాంతము-పష్రికృత్తి వ)కృతినుండి ఆనిం చిన వికారము వ్రొకృతియందే లీఫశమగును.”* ఆని భరతనాట్యళాస్త్రమునందలి భావాధ్యాయాంతిను భాగమునందున్న మీ6ది భరతవాక్యములను (పమాణముగా న్వీక రించి కశాంతము-సర్వరససామాన్య స్వభానమనిచెప్పి ఆనువజొతంప కేషాంతర-చ్చిత్త వృత్తి రూపమును (బొహ్యవవితాది విషయ విశేషము న్యాకయింనవి అంతరాత్మ విషయకమగు ఛిత్తవృత్తివి) శాంతమునకు స్థాయిభానమని తలంచుచున్నారు

ఏతన్మతనుగూడి నంకగా మామకమునకు దూరమగునడి కాదు ((ఉదికూడం అన్మళ్చక్ష -సవ్నికృష్ణమేయగును) వారి మఠమునకుము మామతమునకుసు-ప్రొగ భావ-వ్రిధ్వంపాభానకృతమిగు భేదముమాత్రమున్నది, (వారి మతమున శాంతము వర్వచిశ్తవృత్తీ ప్రగభావరూవము, మా మెతిమున నడి-సర్వచిత్తవృత్త విధ్వంపా భావరూపము ,)([(వధృ్వంపాభానరూనము ) తృష్టాప్రధ్వంసవత మే యుక్తమగుచున్నది,

150

(ఆత్మ నిత్యత్వమును సాధించుటకు) న్యాయనూతికారు.డు *విఠతరాగజన్న్మా దర్శనాత్‌ ”” అమసూతిమును (త్మృతీయాభ్యాయ (వఠమాహ్నికమన) (ప్రవచించెను *ళవ్రరాగునకే జన్మముగాని విఠాగునకు = రాగాదిరహికునకుఎణన్మము కొన్పింప కండుటనలన ఆత్మ-నిశ్యుదడే యగుమో ఆని యర్హము దీనివలన తృష్టా (స్వా చిత్తనృత్తి) విధ్వంనవక మే-వ)ర్వంపాలావరూవమగు అస్మత్పకమే యుక్తము, భరతమునికూడ “క్యచిచ్యమః (అని దీని నంగీకరించియే యున్నాందు,

(“శాంతము -వుతీయ మానమగుటకు =చేస్రోవరమాదులగు ననుభావమలుగదా విదర్శింవందగినవిః కొవి యవవ్శయోగ యోగ్యములు కానేరవ్వు, కోవున నాయను భావసులచే నది పితీయమానము కానేరదు అను వారి మఠమును నిరాకరింన. దఠించి చెప్పుడున్నాండు,) కాంతసంబంధినియగు పర్యంకావస్థ (ఏరీ హావప్ట) మాతిము వర్డింనందగినది కానేరదు, అప్పుడు చేవ్దలన్నియు-ఉవరమించుట (ఉడు గుబ) వలన అమభావములేవియు మండస్థ, కావున శాంతము వితీయమానము కాకపోవలనివచ్చును, శృంగారాదులగు రపములుగూడ ఫలలూమియందు (నురతొ ద్యవస్థలందు) అవర్షనీయములే (వర్తింప(దగనివే) యగును, పూర్వభూమి (పూవర్వావస్ట) యందు మాతకు “తన్య ప్రిళాంతవాపికా నంప్కారాత్‌” ఓోతచ్చి ద్రేషము నిశ్యయాన్తరాణి నంస్కారేభ్యల” [ | *మీందందెలువంిడిన విరోధ వంస్కారమువలన విక్షేవరహితమగుటచేత చితము-సిశాంతనాహి (సదృళ్యపవావా పరిణామిి యసను” 8 6:ఆ సమాధియందున్న యోగిక్కి పూర్వసంభనము లును, వ్యుక్రానానుభన నంజాతముణన్సు అగు సంస్కారములు (నేను నాసి ఇళ్యాదిరూవములు) శీణించినము కీయమాణములగు నా సంప్కారములవలన గూడ వ్యుక్థావరూవములగు విత్యయాంతరములు (“నేమం-నాది” ఇత్యారిజ్జానములు) అంకరాళచ్చిదుముల యంగు (నడుమ నడుమ వదయించిన యనకాశములయందు) కలుగుచుండును” అను నర్ధముగల] యోగ సూకిద్వ్యయము నమనరించ్చి చిత్రా కార (విన్మయావహ)కుగ్రు యమ వియమాదిచేస్తగాన్సి రాజ్యరురోర్యహనాది చేస్టగావి (మహాయోగులు గావున) కాంతులయినను జనకొదులయంద. (గూడ కాన్నించుచున్నద్ని

కావున నిట్లు (చేస్తారూప) అనుభాన గద్భావము వలనను యవషవియసూది యోగాంగనముధ్య సంభావ్యమాన బహుళ వ్యభిచారి (మకి-ధృతి-న్మృత్యారి) నద్భా వము వలనమ శాంతము వితీయమానమే యగుమ, జనకొదులయెడ సమాధియందు యమాధిచేషయు, ఉాగ్రిదవస్థయందు రాజణ్యపరిపాలనాదిచేస్టయు. కొన్సిందు చున్న దిగదా।

160

*ళాంతమునకు విధానములు లేకుందుటనలన నది పుతీయమానము కొావేరొ దవి యాశంకించి సమాధానము విచ్చుచున్నా(డు,

పా్రాక్తనకుశల్క( సత్క ర్మ) పరిపాకము, నరమేళ్యరామగంహమ్ము అధ్యాత్మ రవాస్య (వేదాంత) శాస్త్ర విరారము, వీతరాగ (వివృత్తి) పరిశీలనమ్ము మొదలగు విభావముణండుటవలన శాంతము ప్రతీయమానమేయగుమ్క ఇల్లా కాంతకమున నగు-విభావానుభావ = వ్యభిచారిభావ-సద్భావమున్కు స్థాయభానమునుగూడ, విది?) ఈము, (ఇల్లు-విభావాది నద్భావమున్నను) *శాంకము (జ్ఞాశు) హృదయ సంవాద వంతము (హృదయ వితీతి గోచరము) కొకుండుబవలన రస్యమానము మాత్రము కాదని చెవ్పగూడదుు

(నహృదయ శరోమణీయగు వృత్తికర్త) కాంతము పతీయమాన మే (జ్ఞాత హృదయ వితీతి గోచరమే) అవి చెప్పునపుడు-ఇల్లు (శాంతముం-నహృ్మదయ హృదయ ప్రతీతి గోచంము కాఎవి) చెప్ప(గలిగిన వాః దెవ్వండున్నాండు?

“శాంతము హాతీతఠమైనను (కే హృడయ వహ్రితీతికి గోచరించినమ) సరన్‌ అన ళ్లాఘమాస్పదముకొదు”” అనునెడత, వీఠరాగులకు ((వైరాగులకు) ళృంగారము క్లొామాస్పదము కాకుండుటనలన నది (ళ9ంగారము ) కూడ్త్య రసెత్వమునుండి (బ్రిష్టము కావలనివచ్చువు,

మూలము :._ “*శాంతరసము-సర్వజనా నుభవగొచరము

కొదు” అను నింతమాత్శముచేత, దానిని అలోక సామాన్యం మహానుభావ - చిత్తవృత్తి విశేషమును వలె తోసివేయుటకు శక్యముకాదు.

వ్రిభామతి ;-.. (లోకాతిశాయియగు నుహాపుకుష చిత్తవృత్రి విశేషము- విహుజనానుభవ గోచరముకాకున్నమ్మ అది - లేదని చెవుటకు వలను పదనట్లా శాంతము-బిహుజనాగుభన గోచరముకాకున్నన్వు శాంతరసము లేదను+కు వలను పడదు, అట్లనినయెడల బహుజనానుభవగోచరుండుకాకుండుటవలన పీశ్వరుండు కూడ లేండవి చెన్వవలవివచ్చును,

ఇచట ;.- “అలోకపామాన్య మహానుభావ చిత్తవృత్రి విశ్రేషమగునది లేదని చెవ్పుటప వలనునడరు ఆమ సాకాంతరమిుకూడనున్నది, కీని వలన “జన్మాంత రీయాపరిమిశ నుకృఠ పరిసొక విబృంభిత నిర్వేడద సంస్కారులగు కొందటికడి (శాంతరసము) అనుభన గోచరమే యగుటవలన్మ కాంతములేదనుటక నంను వడదు” ఆమునిర్ధ మేర్చడుచున్నది,

శ61

మూలము :-- (అవ :- “వీరరనమునందీ శాంతమం తర్భవింపంూడదా?” అను నాశంకను పరిహరించుచున్నాండు)

అభిమాన పిశమైక రూపమగు శాంతమును-అభిమాన మయమగు వీరము నందంతర్భవింపందేయుటకూడ యుక్తము కొనే రదు.

శాంత-వీరములకు ఏవంవిభమగు భేదమున్నను అవి యొక్క టియే యగుననునెడల వీరంరౌద్రములుగూడ నొక్కటియే యగుననవలసివచ్చును.

“చిత్తవృత్తి విశేషములు, సర్వాత్మనా, ఆహంకార రహి తములగునపుడు,దయాధర్మవీరాదులుగూడ శాంత(ప్రభేదములగునుం అట్లుకొనపుడు (అహంకార సహితములగునపుడు) మాతిము వీర రస ప్రభేదములగును” అను వ్యవస్థ చేయంబడినయెడల విరోధ మేదియునుండదు. కౌవున శాంతరసమున్నది.

స్రోబంధమున విరోధి రనముతోడి సమావేళమున్నను, ఈదవిరుద్ధ రసవ్యవధానముచే నదియు (శాంతముకూడ)) నిర్విరోధి యగుచుండును. మీందంబిదర్శింపంబదిన విషయము-(నాగా నందమునందలిది) దీవి కుదాహరణమై యున్నది.

ప్రభామతి ౬... *ళాంతముంధర్మహ్రధాశమగు వీరమే” (ధర్మవీరమే) ఆవి సంభావించి దానివి పరిహారించుట్నకై చెప్పుచున్నాండుు వీరము=అభిమానమయమ్ను కావున ధర్మవీరమునందీశాంతముంతర్భవించుననుట యుక్తృముకాదు, వీరమునకు స్ట్థాణయగు మక్సాహము-"నేవే సర్వాధికంఉను, సమస్తమును సాధించుటకు కక్తుండన్ను'” అను బుద్ధియే ప్రొణముగాంగలడి, శాంతము-అహంకొర వ్రిళమైక రూవము, (సర్వవిఖాహంకార నివృత్రిరూనము,) అహంకార ప్రిళమైక రూవముగు శాంతము-లభినమూనమయమగు వీరము కాంజాలడ్దు విరీహామయత్వమున అత్యంఠ విరుద్దమగు కాంతముమంసమీహామయత్వమున వరిపూర్ణ విరోధియగు వీరమామ “ఏక మే' యగునెడలి-వీరంరౌదుములుగూడ నేకమే కావలనివచ్చువు

ఏలయనిన్వ కాంతవీరములకువలెవీవిక్సి అత్యంఠతమగు విరోధముకూడలేదు, ధర్మార్థకామాన్షనమునందువయోగించును. సమాశమగు రూవముగూడనున్నద్ని

162

ఇట్లు కాంత-వీరములకు భేదము నంగీకరించుటవలన శాంతము*దయా వీరము గావ్కి ధర్మవీవముగావ్కి దానవీరముగానికాదు, భరతముని దానవీరంణ ధర్మవీరం యుద్ధవీరం తవ్రైెపచ రపవీరమవి ప్రాహ బ)హ్మోతివిథ సమ్మితమ్‌ “దానవీరము = ధర్మవీరము-యుద్దవీరము , ఆని వీరరసమ.ను బిహ్మా దేవుండు తివిత సమ్మితము గాల జెప్పెను” అవి ఆగమ పవుధస్పరముగా శ్రైవిఠ్యమునే చెవుటవలన దయా వీరము-దాన రర్మవీరములుకొక కళాంతమునకు నామాంతరమేయ "మ్సు (రయావీర) ధర్యవీర-దానవీరములు గూడ నాయకుండహంకార రహికుండగునివుడు శాంతరప ప్రభేదములే యగున్కు కాని నాయకుడహంకార సహితుడగు వవుడు మాతిము వీరరన వుభేదములే యను,

“జుగువ్స అమ భానవ. -భీభత్చమునకు స్ట్థాయిగదా!? కాంతమునకు[గూడం విషయ జుగువ్పయే(శద్ది-న్సర్శంరూవంరస -గందముల నేవగించువదియగు బుద్ధియే) స్థాయియగు భావముగాందోచును, కావున, శాంతము లీభళ్పమునందంతర్భ వించునని (శాంతము-వేరొక రసముకాక థీభత్సమేయగునని) యేల చెవ్చంగూడదు?ొ అవి కొందజుళంకింకురని సంభావించిి తదాశంకను నిరాకరించుచున్నాండ్పు

శాంతమును నరిపూర్ణముగా నిర్వహించునప్పడీజుగుప్ప = సమూలముగా విచ్చిన్నమగును, కాని స్థాయాయగు (తుదివఅకును నిలిచియుండు) భావము కానే నిడు, కొవున శాంకమునకిది వ్యభిదారియే= (తాత్కాలికనుగు సహకారియేయగున్ను “శాంతము. నాధికారికముగా (ప్రధాన నాయక కథాశృయమగునట్లు) మాతుము

విబంధింప(గూడదు” అవి చంద్రికా కారుండవియెము అద-వేరొక ప్రసంగ మగును, కొవన నిచట మేమూ దానిని పర్యాలోచింపము, కొంతను-మోకీ మే ఫలము గాంగలిగి పరమ పురుషార్ధనిష్టమై యున్నది కావున నదియే సర్వరసములకం కొను పిధానతను మగుచున్నది, అస్మదుపాధ్యాయులగు లట్టతౌతులు కభట్టతా దాయ్యిందు) (న్వవిరచితమగు) కావ్యకౌతుకమునందున్తు మేము అస్మత్కృతమగు కొవ్య కొతుక విసరణమునందున్కు శాంతరన' విషయకనుగు-పూర్వనకే -నీద్రాంత విర్ణయ ముష్కు విహుంళఠరముగునట్లు కొవించియున్నారము,

కాప్పసంవిస్తరభీతిచే ఏచట మేమా వవయమును వర్యాలోచించు వారలము కాము.

(ట్రిమదాచార్య - అభినవగు ప్తపాడులవారు-శ) భట్దతొతునియొద్దనాట్య వేద తత్త్వార్థమునధ్యయన మొనర్చి, శ్రిలట్టతౌతుండు రచించిన _ కాన్యకౌతుకమను గ్రంథమునకు వివరణము నొనర్చినట్లు డీ నినలన(దెలియుచున్నర )

ప్రభామతి :... అంధ్రవివరణము :-- ఈ యంశనును “శాంళము-ప్రకృతిరసము” అనునొాక వ్యాసమున వివరింతును.

163

ఇచ్చట మీది యభిపాయమును పారక సౌలభథ్యము కొణకు నంగిహముగ నివేదింతును. “శాంతమను రసమొకటి కలదా?” అనునొక వివాద మున్నది. తృష్టాకయ రూపమగు సుఖము పరి పోషము నొందునట్టి స్థితియే శాంతరసపుగుచున్నది. తృష్టాకయము అనంగా కోరికలు నశించుబ, ఈ నాళము సుబరూపమే యగు చున్నది. తృష్టాకయరూపమగు సుఖము పరిపుష్టమగునపుడు తృష్టాక్షయనుఖ పరిపోష న్వరూపమగ్రు శాంతరసము (ప్రతీయనూన నుగుచునే యున్నది. దీనికి నిర్వేదము-స్తాయిభావము, కొందణు సర్వచిత్త వృత్తి పిశాంతియే కాంతమునకు స్తాయియని చెప్పు దురు, పిశాంతి అనగా పొజస్యషితి షేధము-చిత్త వృత్తు లేవియు లేకుండ నశించుట అనుచో ఆ చిత్తవృత్తిరూపమగు భావరూపనము కాదు, కొవున నది స్థాయిధావము కానేరదు. ప్రశాంతి అనగా పర్యుదాసము, ((విషయతృష్టలకం'బ వేజొక చిత్తవృత్రి) అనుచో అది-అస్మత్పతమే యగును ఏ విథమగు విశ్రేషనును ఉదయిం పని చిత్తవృత్తి (ప్రాగభావరూపము) శాంతదునకు స్టాయిభానమవి వేశాక కొందణు చెప్పుదురు. ఈ యభిప్రాయముకూడ మా యభిపాాయముకం కె నెక్కువ భిన్నముకాదు.

ఎట్టి విషయేచ్చలునుపుట్టని చిత్తవృత్తియే స్తాయియని వారను చున్నారు. విషయకృష్ణలన్నియి నశించిన చిత్రవృత్తియే స్ట్థాయాయని మేమందుము. కాలా, వేణొక కొందటి మతమున శాంతరస స్థాయి భావము-చిత్రవృట పాంగభానరూపము, మా మతమున నది-చిత వృత్ని విధ్వంసాభావరూపము. “విషయాభిలాషలు నశించిన వారికి మఅల జన్మ కన(దిడుటలేడు"అనున్యాయనూ(కమువలన (పధ్వంసా భావమే తెలుస(దిడుచున్నది. కావున, తృష్టలు జనింపని (ప్రశాంతి- శాంతమునకు స్ట్థాయిభానమను పా్రొగభావవాదముకం ల తృష్టలు నశించిన సిళాంతి-శాంతమునకు స్టాయిభావమను పిధ్వంసాభాన వాదమే నముచితమని తెలియునది. “చినరి దశలో శాంతరసము

16క

వర్షింపందగవిదగుచున్నది. కావున శాంతరనము పప్రతీయమానము కాదు” ఆను పూర్వపక్షము నిలుచునదికొదు. శృంగారాది రనములు గూడ చివరిదశయందు వర్ణీంపరానివే యగుచున్నవి,

“*ప్రదాననాయక కథాశ్రయమగునట్లు శాంతరనమును నిబం ధించంగూడదని” ధ్వన్యాలోకమునకు చంద్రిక అను ఓక వ్యాఖ్య నొనరించిన ఒకానొక పండితుండు తెలిపియుందెను. ఈ వ్యాఖ్య “లోచనము” కంట ముందేపుట్టియున్నది. ఈ యభిపాంయమును అభినవగుస్తుని గురువగు భట్టతౌతాచార్యుండు కావ్యకౌతుకమను గ్రంథమునందు ఇండించెను.

దీనిని కొవ్యకౌతుక వివరణమునందు అభినవగుప్తుండుకూడ ఖండించెను. శాంతరస విషయకముణగు పూర్వపక్షముల నన్నింటిని పరిశీలించి వీరిరువురునుగూడ శాంతరనము పితీయమానమగునను విషయమును విపులమగునట్లు నిరూసించియుండిరి. *90థ విస్తర భీతిచేత మజల నీవిషయము నిచట నిరూపించుటకు అభినవగుప్కు( డంగికరింపండయ్యెను”అని పారకులు గొహింపథగోరెదను.

“కాంతమునకు విభావాదులు లేకుండుటవలన నది హొతీయ మానము కానేరదో* అవముటకు వీలలేదు. శాంతమునకుఃగూడ్‌ - సత్కర్మపరిపొకము, పరమేశ్వరానుగిహము, వేదాంత విచారము, వీతరాగసరిశ్రీలనము, మున్నగు విభావములున్నవి. యమనవియమాది చేష్టాపాపసములగు అనుభావములున్నవి మతి-ధృతి-స్కృత్యాదులగు వ్యభిచారులున్నవి, ధర్మపీరము-అభి మాసమయమై యుండును. కొవున ధర్మవీరమునందీశాంత మంతర్భవించునవికాదు. నాయకు( డహంకొర రహితుండగునప్పడు ధర్మవీర, దానవీరములు శాంత రసమునందంతర్భవించి శాంతరస పిభేదములే యగును. దయావీరము-శాంతరస స్రభేదమే యగును జుగుస్స్ప-శాంతము నకు వ్యభిచారియగును. కొని స్థాయికానేరదు. ఈ శాంతము-శ్రన్య కావ్యములయం దేకాక దృశ్యకావ్యముల యందుంగూడి-పితీయ మౌానముకాంగలదని నహృదయుల (గహింప(గోరెదను. కాంగా

65 శాంతరనమున్నది. ప్రబంధమునందు-దీనికి/గూడ-విరుద్రరసము తోడి సమావేశము కలుగును.

ఈ శాంతరసమునకును, దీనికి విరోధియగు రసమునకును, అవిరుద్దమగు వేరొక రనమును వీని నడుమనుంచుటనలన వీనికి గల విరోధముకూడ నివర్తించును.

మూలము ;--. అన :- ఈ యంశమునే (శిష్యబుద్ధి యందు) స్టిరీకరించుట కిది (క్రిందికొరిక్సు చెప్పంబడుచున్నది. మంజరి॥ అవిరుద్దమైన రసాంతరం, బంత

రము నందగు విపద్ధరసములు రెండు

తామేక వాక్యస్టికమ్ముల్లై యుండి

నను, విరోధము(బాసి తనరారుచుండు. లి?

ఏకవాక్య ప్థితములగు నిరుద్ధరసములకు6గల శతు)త్వము గూడ (అనుకూల) రసాంతర వ్యవధానముచేత వివర్తించునపుడు, రసాంతర వ్యవహితములై , యేకపిబంధస్థములగు విరుద్ధరసముల కుంగల విరోధిత్వము వివ్వించుననుబయందు భ్రంతియేదియు నుండదు. (విరుద్ధములగు రసములు -ఆనుకూల రిసాంతర వ్యవ ధొనములగునప్పడు పిబంధమునందే కాక వాక్యమునందు€గూడ- ఎట్లు నిర్విరోధములగునదియు నుదాహరించుచున్నా(డు)

దీవి కుదాహరణమను :--

సీ భూరేణు పరిలిప్తముల-పారిజాతమా లారజోవాసితోరస్థలులయి

అధిక గాఢముగా శివాలింగితముల-దే

వాంగనా శ్రష్ణభుజాంతరులయి పలలాశిలగ-రక్తశీకలితస్పృరత్‌ పక్ష మండలాభ్యుపవీజ్య-మానములను

చందనవారి సుగంధ బంధుర కల్ప

లతికాదుకూల పీజితులగుచును

166 గీజ సమర పతీతములగు న్వదేహముల-ఘనవి

మాన పర్యంకతల సమాసీనులయిన

వీరవరులు, కుతూహలావిష్టు లగుట

గాంత లంగుచులనుజూపంగాంచింపుడున ఇత్యాదికము.

మీ6ది పద్యమునందు = శృంగార = భీభత్సములకుగాని, తదంగములకు€గాని, వీరరస వ్యవధానముచేనగు సమావేశము విరుద్ధ్దము కాదుగదా:

విభామతి ;--- [మీండి పద్య్మమునందు- మొదటివి ఓ-దేహ విశ్రేషణములు, కెండనవి ,4-వీర విశేషణములు,

“ళబ్రూడ్తిదచేంగప్ప(బడినవియ్యు అడునక్కలచే (రదీంచుట 3) గట్టిగా కొంగ లించుకొవి(విడినవియుు రుధిరమిళితముఆగు ఖగసకములచే బాగుగా విసరంజడు చున్నవియ్యు సమరిభూమి మందు(బడీయున్నవియునగు స్వదేహములను- దేవక లైన వీదప్త [కొంగాత్తలగు పారిజాతముల పృస్పాడులచేత పరిమళిపందేయ(బడీన వత ములు గలవారున్ను అచ్చర వెలందులచేంగొంగలించుకౌనందిడిన భజొంతరాళములు గలవారున్తు చందనజలముచే(దడువ(విడి సుగంధభరితము లైన కల్పవృక్ష సంబింధి వట్ట వస్త్రములచే బాగుగా వనరంబడుదున్నవారున్సు విమావనసర్యంకములయందు+ గూర్చుండినవారున్సు ఆగు (యుద్ధనిహత) మహావీరులు తమకాంతలు తమ మనో హరాంగసఇులతోంజూప్పచుండంగ్యా. కుతూహలమనన్సులై వీషీంచుచుండిరి ఈ యర్ధమంతయా-ఏకవాక్యగతమగుచున్న ది,

ఇందు-ఖీఠత్సంశృంగారములనడుమును వీరము నివేశింవంబడినది, భీభత్స- శృంగారములు సహజ విరోధు వైనన్కు వీరరసవ్యవధానమున ఆవిరోధులయినవిి

ఇందలి దేహ విశేషణములచే ఛీకత్సమున్సు పీక విశేషణములచే శృంగారమును వ్యంజికములు, యుద్ధభూమియందు:ఐడుట-స్వర్ణమాన కే పహ్క అన్మునవి యుద్ధోత్సాహ జనృములు, కావునంఉత్సాహమూలకమ"* వీరరసముగూడ్యవానీ నడుమను ధ్వనింవ6 జేయందడ్కి తదుభయరసవిరోధమును నరిహరించుచున్నది, ఇందు మొదట ఫీభక్సము-కదుపరి వీరమ్యు తరువాత ళృంగారన్సు సిమ్మట్స్ట వీరన్సు అని యిట్లా వ్యవధానముండుటచేత్క నైరంతర్యము లేకున్నది. కావున వానికి (లీభక్స-ళ్ళృంగా రములకు) విరోధనివృత్తి కలుగునువ్నది,

ఇచట్స వీరమున కాల:బనముంవ్రతియోద్ధ్ర శృంగారనున కాలంబనము

167 నురాంగనలు, కౌవున నాలంబన భేదముండుటవలన్గ నిందలి-వీర-ళ్చ్ళంగారముల కు ( గూడ వైరధ్యములేదు ,]

(ఒకే సమయమున్క నొశేవ్యక్తికిరతియ్యు. తడ్విరోధియగు-జుగువ్ప్వయ్యు కలుగనేరవు, కొవుననేకవాక్యమున్క ఏకకాలమున్క ఏకాలంబనకములగు శృంగారం ఫీభక్సములను నివేశించుటమాతుము. విరుద్దమేయగున్సు వికృఠతమునం* భూ రేణు వరిలిప్తములి” ఇక్యాది విశేషణ విశిష్షములగు వీర దేహము"లాలంబనముగాళ4గరిది - ఫీభత్సము, డివ్యత్వ విశిష్టములగు నీరదేహాములాలంబినముగా(గలది = కృంగా రము, కౌవృననవి-ఏకాళథియములుకావు, కొవున భిన్నాశయములగునవి విరోధు లెబ్లగును? అని యాళంకించి లోచనక ర్త వత్యుత్తరము విచ్చుచున్నాఃడు,)

శవములమ్మ అనిచెప్పక “న్వదేహములము” అని చెప్పటచేత ఏకాశయత్వను విద్ధించుచున్నడి, సమరభూమియందుంబడిన కశేబరములయందు 'దేహత్వాధిమానము (స్వ దేహత్వబుర్ధి) వలసనే-తాదాత్మ్య సంధావన (శవళరీర-దివ్యశరీరములయం దేకత్వ బుద్ది) వివృన్నెషగుచున్నది, కావునఏకాకరియత్వము విద్దమేయగును, (ఖీభక్సృము నకున్సు న్వర్హలనాగతమ*ు కృంగారమునకున్కు గూడ -క వళరీర=దివ్యళరీర్మ ద్వయై క్యము నఖిమానించు వీరుండొక్కడే యాలంబన మగుబవలనంతదాలంబనకములగు, థీభత్సంళ్ళంగారములు విరోరులే యగును,

వి ;-- ఈ వద్య వాక్యమున వ్యంణితమగునది వీరమే, (అది *ఆపూర్వ మగు సాహసమున యుద్దరంగమధ్యమునందురుకుటి” మున్నగు నమభానము చేతను ఆక్షేపలభ్యములగు గర్వాదిసందారిధావములచేశము వితీయమాననుగు చున్నది) శృంగార-ఖీబర్స్పములు వ్యంజితములుకొవు, కావుననే శృంగార భీళత్సము లకు స్టాయిభూతములగు రతింజుగుప్పలునూత)ము-వీరమునకు వ్యలిచారిభావము లగుమ్ము కొవున మీది యాదాహరణమసంగతము.

ఉ ;-- అశ్లే కానిమ్ము! ఆట్లం.ననుగూడ-వ)కృతోదాహరణ మువనన్నమే యగుమ, రతింజుగువ్సలుగూడ నిరంశరము లగునపుడు-బాధ్య-బాధకములగును, కొవున్న రసాంతర వ్యవరానము లేనియెడల నవికూడంనిర్విరోధములుకా నేరవ్హు అట్ల గుటవలన్య శృంగార-ఖీకచ్చములకు అంగములగు == స్టాయిభావములగ్యు రతి- జుగువ్సలకు(గూడ వీరరస వ్యవధానముచే నగు నమావేళము విరుద్దము, కానేర దమట కిది యుదాహరణమే యగును

ని ;-- లీళళ్స్ళ = శృంగారములనడుమ = వీరరసము వివేశంవంబడినదని యెళ్లు చెప్పగలరు?

ఉ ;-- “వీరవరులు-న్వదేహములను (కాంచిరి) అమబచేత వీరసంబంధి ఈపీగు నుత్సాహాదికమవగతనుపచున్నవి. తదవగతిచేతనే (“భూరేణు”. ఇ్యాది)

168 నమస్త వొక్యాన్వయితచేశ కర్మలిగు దేహములున్సు కర్తలగు వీరులున్కు బోధింన6 బడుచున్నారు, కౌవ్సన వాని నరుమ వరింపంబిగకున్నను వీరరసము-భీకత్స -శృంణా ఠములకు తెజపిని గలిగించునదియే (వ్యవధానము నిచ్చునదియే) అగును, మూలము :-- (మీ6దివిషయము నుపసంహరించుచు- ఉపదేశించుచున్నాళయు.) గీ॥ స్టలములన్నిటియందు సీ చందముననె, రసవిరోధావిరోధనిర్షయము తగును కరము సుకుమారమగుట శృంగారమందు మాతం మధిక నిర్ణయము సంభావ్యమగుమ॥ ర్య పూర్వోక్తమగు లక్షణముననుసరించి,సహృదయు6డు-(కవి) సర్వరసములయందును నేర్పడు ఏిరోధావిరోధములను (ప్రబంధము నందును, తదితరమునందును, విరూపింపనలయును, శృంగార రసము(తదితరములగు) రసములన్నిటికం టను సుటమారతమము.

• అది రతి పరిపోషాత్మకమగుబవలన నందత్యల్పమగు నిమిత్తము చేశ(గూడ రతికి భంగము సంభవించును. కొవును నా రసమున- విరోధావిరోధ నిర్హయము నధికముగా(గావింపనలయును. (రసము లన్నిటికం చెను సుకుమార తమమగు) అది- విరోధి రససమా'వేళశము నించుకయు సహింపకుండును. వ్రిభామతి ౩-- ( ) తదితరమనందును == పూర్వాపర సందర్భ కూన్యమగు ముక్తకొదికఘునందున్కు. ((నిరూపించునది.) 6ళర్రసజ్రాతీయమంతయు (గూడ నుకు మారమే. అ కనములలోంగూడ్య తదితరములకం పె కరుణము-సుకునూరళరము. ' బావికంచెనముగూడ శృంగారము = సుకుమారకమము” అని తనషప్రత్యయార్థవ్వు వెజు(గునడి (రసములన్సు కావ్యాగులయందు నివేశించునపుడు-సహృతయు(డగుకవి. పావికేవి విరోరులో-ఏవి-ఆవిరోధుల్‌' -పూర్వోక్కప్రకారమున పకికించి విరూపింన వలయును, రసములు-నుకుమారములు, కరుణము సుకుమారతరము, కంగా రము, మకుమారతమము, కావున్న శృంగారము స్రతిపాద్యమగునప్పడ్సు రద్విరోధా విరోధ నీరూనణ మళశ్యానశ్యకమనిభావము,)

169 మూలము : కంగ్టి ఆధికావధానమును జే

యందగున్‌ సక్కవివరేణ్యుఃడందెి పిమాదం

టొదప్పనెడల నారసమం

దది శీఘుంబుగనె లక్యమగుచుండుంగడా : [0

రనములన్నిటికంచెనుగూడ సొకుమూర్యాతశయ యుక్త మగు ళృంగారమునందే, సత్‌ కవి-ప్రయక్నవంతుండు కొనవలయును. అందు పిమాదమునొందిన కవికి సహృదయ మధ్యమునందతి శీఘిముగనే యవమానము సంళవించును.

శృంగారము * సంసారులకు తప్పక యనుభవ విషయ మగుటనలన, రసములన్నిటికం టెను కమనీయము. కొవున (ప్రధాన భూతము కావుననే (శృంగారము - సర్వసంసార్యనుభవ విషయ మగుటవలననే)

నీజ కృతి, వినేయుల కున్ముఖస్టితి మటించు

టకు (బిదింధము భూషించుటకునుగూడ

రంగొనంగు (సంగతమగు) శృంగార రసాంగములకు:

ఈద్విరుద్రరనస్పర్శ-తప్పుగాదు*

శృంగార రసొంగములకు-ళృం గార విరుద్దములగు (శాం తాదీ) రసములతోడి సంస్పర్శ (సంబంధము) ((పూర్వోక్తమగు) ఆవిరోధలక్షణయోగమున్నప్పుడు మాత మే-దోషముకానిది-కాదు. (నిర్దష్టమని తలంపనక్కరలేదు) ఇంకేమనిన :--- వినేయులగు (శిష్యులగు) జనుల నభిముఖులుగా(జేయుటకొజణకు కొన్యమును శోభింపందేయుటకొలకు కొవింవంబడిన తద్విరుద్ధరస సంబం ధముకూడ-విర్దుష్టమే యగును, [(వినయోపదేశముచేత శిక్షింపం దగిన సుకుమారహృదయులను = అభిముఖుల నొనర్బునదియగు కావ్యశోభను గలిగించుటకుగూడ-కృంగారాంగములకు = వికుద్ధ రసము౭తోడి కలయిక-దుష్టముకావిదియే యగును.]

క70 విభామతి --- (లోచనము) శృంగారము=నర్వాగుభపవినయము, కొవున శృంగార రనమునకు విరుద్రములగు శాంకాదుల యంకులగూడే శృంగారాంగములగు విభావాదుల సంస్పర్శము దుష్టముకొద్హు ఏ విభమగు వర్ణనమునావిభావాడుల్కు శృంగారమున కంగములగునోో ఆ విథమున నవి-రసాంఠర(శా 0కాది)గతములగువపుడుగూడ వర్తింవ॥దగిన వేయగును శృంగారళంగీ నిరూవితమగు శాంతాగికమే సర్వజనాస్వాదయో శ్యమగును, ఇందు కదాహరణము, మదీయ (ఆభినవగుప్తకృత)మగు స్తోత్తమునందలిది ;- లై క్వాంచన్హ్రృచూడం సహసాన్పృళస్తీ పా9జేళ్వరం గాడవియోగతప్తా సాచన్ద్రకాంకాకృతిపుత్తి) కేవ పంవిద్‌ విలీయాని విలీయతే మే॥ శళగ్గాఢ్రవియోగతప్త (నీతోడిగాఢసంస్పర్మములేకుండుటచేత సంసారతాపము ననుభవించుచున్నది) యగు సాయంఈఃకరణనృత్తి-ప్రొజేశ్వరుడగు చందంచూడుని విన్ను (ఇవ్వుడు) హవాత్తుగా స్పృశించి == సందర్శించి (ధ్యాత్మ-ధ్యాన- ధ్యేయ- రహితమగు భవత్‌ సాకొర్కారజ్ఞానమునొంది) చందంకాంతాకృతిపుత్సిక (చండ్ర) కాంళపుబొమ్ము) వలె విలయనము (ద్రవీధావము) నొందియ్భ మరల నత్యదికమగు దవీభానము నొందుదున్నది*” అని యర్ధము, చంద)కరన్పర్శమున* చంద్ర కొంత పుత్రిక్క యించుక కర(గ్కి తదుపరి సంశార్జముగ్యా కఠ(గునబ్ల్యు వరమేశ్వ్యర సాక త్కారవఎన్క్మ నాయంతఃకరణవృత్తి యించుక లీనమై (కొంచెముపసంవారింపబడీ) తదుపరి సంపూర్ణముగా మపనంహరింవ(బడుచున్న దని తాత్పర్యము, చందు9నితోడి గాఢఏియోగమున తవంచుచున్న చందికాంతప్పుటొమ్మ- తత్కరన్పర్శమున దవీళవించునట్లు పా9ణేళ్వర విరహతప్తయగు నాయంతః కరళ్ళా వృత్తి -(నంవిదాఖ్యయగు నాయిక) చంద్ర చూడుండను పేరుగల ప్రాణేశ్వరుని నిన్ను నృశించ్దునియందు కొమకిమముగా విలయము నొందుచున్నదని భావము, మీంది వద్యనున్య నంవిత్తు జజ అంతః కరణవృ త్తి-విరచూత ప్తనాంయకగా (వతీ తమైై శృంగార విభావమగుచున్నది, చంద్రుళూడుండ్యు నాయకుండుగ్యా వితీతుం త్రం శృంగార విభావమగుచున్నా(డు. ఇందు-(వ్రతీయమానను శాంతము-అయినను తద్విభావానుభావములు -కృంగార భంగిచే నరూసింనంబడినవి పూర్వోక్తమగుంపరిపోవవరిహారాదికమున్నవ్పుడేకాక ఇల్లు-వినేయులను == జ్ఞానముచే విటోధింవ(దగినవారివి ఉన్ముఖులనొనర్పుట కావళ్యకమైన కావ్యళోళను సంపాదించుటకు(గూడం విరుద్ధ రనములయంద్యుళృంగార విభావాడిసంబంధము - డుష్టము కానేరదనిభావము, ఇది *ఆవ్లిరోరియొ మవిఠోధి

కై యొ” ఇత్యాచికారికలచేత వెనుక చెన్పంబడిన రనవిరోర పరిహారోపాయముకం కె ఛిన్నమగు వేరొక వరిహారోపా మమని గుర్తింపవరియును, కొందంటు “వినేయుల నున్ముఖంనొనద్పుటకుంగావి కొవుళోళకొణకుంగాన్కి) అవి మీంది కారికకు, వికల్పవరమగు నర్థముమ తెవ్పచున్నారు, అది సరికాదు. వినేయులను (శిమ్యులను) ఉన్ముఖులనొనర్ప౯తాల విక కావ్యళోభయే కానేరదు గదా,

(శాంతాదులగు రనములు విరుద్ధముల బునమ-హనియందగు్క, ళృంగౌర విభా వానుభావ సంచారి-న్పర్శమ. -కాద్యశోభాపాదకమగు నంగమగుళలవలన్న సహృాదయు లక వైరస్యమును గలిగించునది కానేరడని భావము)

మూలము :- శృంగార రసాంగములచేత-ఉన్ముఖీకరింప4 జేయంబడియేగదా వినేయిలు 1 సుఖముగా వినయోపదేశమును గంహింతురుః

విభానుతి ౩... 1! నులముగా =- రంజనప్పరస్పరముగా

ల్లోః న్వామకావ్యరసోన్మిశ్యం వాక్యార్హమువభుక్షు తే విఠమాలీఢనుధవః సిబన్సికటుకౌషధమ్‌*

ఈళత్రీయనగు కావ్యరసముతో(గూడిన వాక్యార్తమును (నుకుమారహృదయులణు ) ఉపలోగింఠురు, తేనెతోగూడిన చేదుమందునైనమ (రోషలు) క్రాగుదురుగదా:”” అను ఆభియాక్షోక్రిననునరించిచూడ నుకువూర వికృతులగు రాజకుమారులు మున్నగువారు-కుష్కుముఅగు కాంకావివ్యంటక వృత్తాంతములను తెలినకొనుటకు ఈజచుగా నభిముఖులుకారుకావి శృంగార విభావాది యుక్తములగు నాయుసదేళ్య చివయనులను వరమానందమున న్వీకరింతురు. కొవున సిస్తుతోవయోగులగు, శృంగార విభావాదులు విరోధుణ కావని తాత్పర్యము,

మూలము :-_-- ఆవ :-- కావ్యము - క్రీడారూపము. (ఆనందము మాతిమే ఫలముగాంగలది) వేదాది గోచళమగు ఉపదేశమున కిందు ప్రసక్తి లేదని యాళంకించి-చెప్పుచున్నా 6డు.) సదాదారోపదేశరూపమగు నాచకాదిగోషి వినేయ జనపితా

న్టోమే. ! మునులచే నవకారితముగదాః క్ష వ్రుభామతి ౩... 1 భరఠాదులచే (న్వర్గముముండికొ నివచ్చి) విచార మొనర్ప౭ ఇడివదిగదా! పిభుసమ్మిత కాసో9వ దేళముకం'బెన్కు మితిసమ్మి శేతిహాసోవ దేశము కం చెమగూడ్య కాంకానమ్మిళమగుటదేశ్క ప్రీతి పూర్వకమగు నాట్య-కావ్యగతీవ దేశము ప్రధానమను చంశము నింతకుముందే మేము విరూపించియున్నాము, కావున

క్షే2 వునరుక్తిభయనున మరల లిఖించువారలముకొము, *నాటకాది ఆనుచోనున్న, ఆదివదముచ్చే వికరణాది దృళ్యకావ్యములున్కు తదితర శ)వ్యకాన్యముణను గోపింనింబడును, (లోచనము) మూలము :-- [అవ :-- ళృంగారాంగ (విభావాను భానతా) భంగిచే విభావాదులను విరూపించినంతమాతిముననే వినే యోన్ముఖీకారము కాదని వేజొక వికారమును దెప్పుచున్నా(డు.] మటీయు,“ళ్ళంగారము-సకలజనమనోఒభిరామము కావున దాని యంగములతోడి సమావేశము (1) కావ్యళోభాతశయమూును పోషించును” అను నీప్రికారముచేనయి నను-విరోధి రసమునందగు శృంగారాంగ సమా వేశము-విరోధించునది కానేరదు. ప్రలామతి ;--- ళృంగారాంగ నమావేశము-కాన్యమన ళోభాలీశళయమును పోషించుమ, (1) కావ్యళోభయొక్కఅతికయ మురేనిచేనగునో ఆయలంకార విశేష మగు నువమాద్యలంకారమును మందకీకరించునను నర్ధముము గ్రహించునది, ఉవమాద్యలంకొారములు = కావ్యశోభాతిశయ హేతువులమటకు “*క్రావ్యళోభా కిర్తలగు ధవ్మములు=గుణమాలు, తదిరశయ హేతువులు - అలంకారములు” అని వామనోక్తమగు వృిమాణము ననుసంధించునర్కి [ “ళోభాతిళశయమును పోషించుటి అనుమాటకు లోకోత్తర చమక్కారముమ వుష్టీకరించునని యర్థము, కాని కావ్యమున సమావేశితనుగు శృంగారాంగము- ఉవమాద్యలంకారమును నుందరీకరించునని యర్ధముకా నేరదు, అట్ల్రదియునమాదికము నలంకరించినయెడల్కు ఆ కృంగారాంగమే-ఆలంకొరము కావలనీవచ్చును ఇంకే మనిన, కటకొదికము స్వభావనుందరమగు మమష్యాతోముమవలె, శృంగారాంగము కూడ-కావ్యమును నుందరీకరించునవి యర్థమ్ను (ఠీధతి వ్యాఖ్య 203 పే మూలము :--- కొవుననే (ఒక విరాగియనుచున్నాండు) కం॥ రమణులు మనోరమలు స త్యము, రనుణీయములు సంపదలు సత్యము, కాని, మనుష్య జీవితము మా తము ప్రమదాపొంగభంగ ఈరళమ్మె గదాః ఇశ్యాదులయందు రసవిరోధ దోషములేదు,

కై73

విధామతి :--- “*నత్యము *వత్యముి” అనునవి-అిర్హాంగీకా రమునందు వము కములు

(విలావిమలగు రమణీమణులుంమనోవోరిణులమనడి. వింమేః. విభూరులు (వంవదలు) రమణీయములు-అను నూటకూడ నత్యమే, కాని తదముభూతితిషమ మగు జీవితము మాతిముు యొవవాదిమదయాుక్తయగు నంగనామణియెక్క. కటాత మువలె చంచలమేగదాః అనిభావమ్ము

ఓఇందు “జీవితము స్టీరముకాడదుో అను కాంతవిలానము వొధావమైయున్నది, “రమణులు” అను ళృంగారాలంబన విభావమున్సు *ీనంవదలు” అమ తదున్టీనన విలా వమున్మా దీవికి విరుద్ధములైనను చీనినే పోషించుచున్నవి, *“హొమదాపాంగభంగతర ళమ్మె” అనునది కూడ శృంగారమునెల్లో వికాశించంజేయుచ్చు శుధకు జీఏకానిక్య త్వమును బటోరించుటచేశ కాంళమునే పోషించుచున్నద్కి]

విరాగికి న్వమకాను సరణమున రమణులు మనోరమలుకొారు, నంపదలుకూడ రమ్యములు కౌనేరవ్వ, అనిత్యములగు వానిని ఆతండు నత్యములని యంగీక రింపంయ, అయినను మృదుస్వలావుజున్కు లోగవినయనుల నత్యత్వము వలి మానించువారున్కు అగు వీనేయులను (విటోధింన;దగిన రాజకుమారాదులను) వైరాగ్యాలిముఖు లనుగా౪చేయుటకు, వారి మతముమగూడ కొంశవణకును దానంగీక రెంవవియెడల్క వారు తనయుపదేళము' నంగీకరింనరన్మి వారి హృదయమునను వఏవేశించి (అవివేకి ఆనాఖిమకమగు నభిప్రోయము నంగికరించి) విరాగియగు నత రిట్లు వివయము నువదేశించుచున్నాండు,

వాయనలారా: మేము-ఆలీకమగు (అనత్యముగు) వైరాగ్యకొతుకమునం దభిరుచిని వికటించు వారలసుకామునుండీ! ఏ జీవితము కొలకు - సత్యముగా మనోహారిణులగు ఈ రమజీమణుణమ, మథార్థముగా, అతిరమణీయములగు నీ విభూకులున్తు మ హానందపారవళ్యము నొందింవంజేయునవియ గు ఈ మదవతీ కటా క్షములునము-అథ్యర్టించ(బడుదున్నవో ఆ జీవితమే గంచఅముగదాః అనుతలంసే మేమిట్లనుటకు హేకువు””, తి

“వ్రమడాపాంగభంగతరళ మ్మె”” అను నీవాక్యమున్క నిమదలు, (నాయకు నకు) విభానము, నాయికలగు వృిమదల్ల ఆసాంగళంగ ము అనుభావము, ఇట్లా శృంగారాంగమగు పిమదాపాంగభంగము-కారళ్యమునందు. (చంచలతయందు) జీవీ తమున కునమావముగాంజెవ్పంబడినది కొవునన్సు సి్ఫియతమాఠటాక్షము = నర్వ (రవిక) జవాభిలవణీయము. కొవునన్సు ఠఠ్‌ స్రీతిచేత (తత్‌ పఏతీతిచేళ) గుడ జీస్వాకాన్యాయము ననుసరించి వవృత్తుండగు వినేయుండు (రాజకుమారాదివ్యక్తి పివశ్ర-అను వివక్తృంవస్తు తత్త్వంసంవేదముచేత వ్రైరాగ్యమున పర్యనవిందును

కై/4 విపక్తము = ప్రేయసీ కటాక్షము, అమవ౦నక్రము.జీవిశాన్గిరత్వమ్యు. **వ్విస క్రానువిసక్తృవస్తు త_త్ర్యనంవేదనముచేత - వైరాగ్యమున వర్యవనంచునో అను వాక్యాలిప్రాయమిది ఏ-- *నరాగిక్కి విరాగకధానురక్తి కలుగదు సుకుమార ప్రోకృతియగు వ్యక్తి-రాగమయ కథానక్తుండగుచుండును, కావున మొట్టమొదట ఈరమణులు మనోరమలణుొ అను వ్రనక్త విషయమునందుత్పుకుడగు నతండు పిమ్మట అను వొనక్తమగ్కు జీవిజానిత్యత్వము వెటి(గి-కఏిమముగా భోగ విష యాభిలావ నిరర్హకమని తెలినికొవి తుడకు తాముగూడ వైరాగ్య నంపమ్న(డగును మూలము :--- అన :- ఈ యంశమును ముగించుచుం పూర్వోక్తృమగు పుకరణమునకు ఫలమును చెప్పుచున్నాడు. కం॥ సరసకవి-రసగతంబగు విరోధవిషయ, మవిరోధవిషయము(,దానీ పరణింబరికించి-కాన్యము విరచించిననెందుమోహావికలత(గనునేశ: ' 8! ఇట్టు పూర్వోక్తమగు ప్రకొరమున రసాదులకు ఆనంగా, రనభావ తదాభాసాదులకు నంబంధించిన విరోధ విషయమును, ఆవిరోధ విషయమును, విశేషముగాందెలిసికొని, పితిభాతిశయ యుక్తు(డగు సత్కవి=కాన్యమును రచించునెడలను, తత్కాన్య విషయమునం దెచ్చటనుగూడ వ్యామోహము నొందండు /' అవ :- రనవ్యంజక -వాచ్య-వాచక నిదాపణము కూడ, కావ్యోపకారకమను నభిప్రొాయమున తన్నిరూపణముకొటకు కారి కావతరణము నొనర్భుచున్నా(డు. ఇట్లు - రసాది విషయమ్ణునందగు విరోధావిరోధ నిరూప జమున, కుపయోగిత్వమును పితిపాదించి, రసాది విషయకమగు వ్యంజక = వొచ్య, వాచక నిరూపణమునకు (గూడ-ఆయుపయోగి త్వమును (పకిపొదించుచున్నాండు, వ్రభామతి ;-.. రసాదులయందగు విరోధావిరోర నిరూవణమున కువయో గిత్వముము వితిపాదించి రషాది వ్యంజకములగు విభావాటి వాచ్వములయు, నుప్‌ = తీవాదినాచకములయు. విరూనణమునకు;గూడ శదునయోగిత్యమును పరితి పాదించుచున్నాండు,

కై?5 మూలము :- కం॥జ రన భావ విషయకౌచి త్య సమాశియణమ్ము6గొవి-మహాకని-వాచ్యో న్లైననము, వాచక శబ్ద ప్రసరణము, స్వముఖ్యకృతిగ పాటింపందగున్‌౪ &8 ఇతివృత్త విశ్రేషములగు వాచ్యములను, తద్విషయములగు వాచకములనుగూడ, రశాది విషయకమగు నౌచితి నాశ్రయించి వివేశంచుట-మహాకవికి ముఖ్యమగు పవియైయున్నది. రసాదులను విధానముగా కావ్యార్థీకరించి. తద్‌వ్యక్త్యనుగుణములగునట్లు శబ్దార్థముల నుపనిబంధించుటయే-మహాకవి కావింపవలసిన ముఖ్య వ్యాపారము వ)భామతి ఇ (ోవ్రిబందనంబంధి వృర్తాంతములను, నుస్‌8ిజాదులను గూడ పూర్వోక్తమగు కావ్యాచిత్యము ననుసరించి రసాదివ్యంజనోవయోగులగు వట్లా నివేశించుబయే-ముహాకవి ముఖ్యముగాంచేయ(దగినవని”) అనిభావము,) (లోచనము) ోనమ్తునందర్శనార్థి దీవశిలకొణకునైవుయత్నించుి” అని (వ)థ మోద్దోతమున) వూర్వో క్షమగు నంళమే-ఇచటము నువనంహరింవంవిడినద్ని “మహాకవి ఆను పవముచేత్క రసాచివ్యంజకళద్దార్థ నిర్మాణమే కవికి నిద్ధ్దవర్చల మను నంకము విరూవితము, అట్టి నిర్మాణము లేనియెడల మహాకవిత్వ సంప్రావ్రి సంభఘటింవదు, ఇతివృత్రము - ప్రిబందవాచ్యముగదా, తర్విశేషములు “ప్రత్య మంబున విభానభావానుధావ సంచార్యౌచితీ మకోజ్జ్ఞము దానివృత్తమ్ము నైన కల్పిశము టైన్‌ కథాళరీరంబు నొకటి వరిశుహించుటి, ఇళ్యాదికముచేతంపూర్వమే (08న "సేజీయందు) చెన్సంబడినవి, కావ్యార్టీక రించుదంఅన(గ్యా కొవ్యాత్మ స్వరాపములగు రసామలను = పిధాన వ్యంగ్యముల వానర్చుట, రపాదులను కొవ్యానక్థముల నొనర్చనియెడం లొకికవాక్యములకం పెను శాస్రీయవాక్యమాలకం'బెనమ్కు కావ్యార్థమునండలి విశ్రేషమేదియు ముండదు, ఈ యంళము “ఆరసధ్వనియొక4డేకావ్యమునకాత్మ” అని వుథఠమోద్ద్యోతమునందే విర్ణయింపంబడినదిగదా, మూలదు :...- కై శిక్యాదివృత్సి విచారము ?_ “*రసాది తత్సరముగా కావ్యమును నిబంధింపనలయునను నీ

176 యంళము-భరతాదులయందు(గూడ సు(పసిద్ధ మే"అవి (ప్రతిపొదించు టకు చెప్పుచున్నా(డు.

గీ॥ అర్ధమును, శబ్దమును, రసాద్యనుగుణముగ

నౌచితినహించి కృతులందు వ్యవహరింప

నృత్తియగునది, అట్టి యీవృత్తు లెల్ల

ద్వివిథభములుగ కాన్యముల సంస్థిక ము అయ్యె త్రి

న్యవహారము నృత్తియవి చెప్పంబడునుగదాః అందు, రసానుగుణమును, బౌచిత్యవపంతమును వాచ్యాశ్రయమును, అగు నే వ్యవహారముకలదో, “ఆ"వ్యవహారములే-3ై శిక్యాదులగు “ఈ” వృత్తులు -ఉపనాగరికాదులగు వృత్తులు-వాచకాశంయములుం

రసాదికాత్పర్యమున _ సన్నివేశతములగు వృత్తులేగదా నాట్యమునకును, కావ్యమునకునుగూడ నొకానాక (అనిర్వచనీయ మగు) శోభనాపాదించుచుండును, రసాదులారెండింటికిని (వృత్తి లక్షణములగు ద్వివిథవ్యవహారములకునుగూడ జీవభూతములు. ఇరివృత్తాదికము మా్యత్రము-శరీరభూత మే,

విభామతి ౩. *రసాడితత్సరమగునల్లు కావ్యమును నిబంధించుటి వ్యవ జోరము, వ్యవహారమనినమృ వృత్తియవినన్కుఒక కే యర్థమగుమ,కొవునోభరతాదు అందుఃగూడ”” అనుచోంగల్క ఆదిగిహ మువలనంఆలంకార శాస్త్రములయందగు వరుషాద్యములు వృత్తులని చెన్నంబడినట్లగుచున్న ద, ఇవిన్వివిలములు, (వావ్యాశ్రుయ ములగు వ్యవహారములు ==వృత్తులు = శశికి మొదలయినవ, వాచకాశ్రయములగు వృత్తులు-*ఉపనోగరికి మొదలయినస్సి)

ఇ వృత్తుభనుపేరుగల్క ళబ్దార్ధవ్యవహారములు. రెండింటికినగూడ్కు రసాదులు జీవభూతములు, భరతమువి ోనృత్తయః కొవ్యమాతృకాఃి” “నృత్తులు కౌవ్యము వకు తల్లురివంటివి” అవి సినవించెను, దీవిచేత్య రపోచితమగు నితినృత్త (కథా) నమాశ్వంయణ మువదేశింప(విడినది ఈ యుసదేశముచేత “ోరనమే. జీవితము” అవిచెన్సబడినట్లయినది, ఒక్క భరతమునీంద్రుండే వాక భామహూండు మున్నగు తరికరాలంకారికులుగూడం

క ల్లోః స్వాదుకాన్యరసోన్మిళం వాక్యార్థమువళుక్షాతే విళమాలీఢనమధవః విబన్హి కటులేషజమ్‌*

“తీయని కావ్యరనముతోంగూడిన్క ఉచదేశ వాక్యార్థమను (నుకుమార వృాదయులగు సహృదయులు) ఉనలోగింతురు, మొదట తేనియ నాస్వాదించిన లోగులు దానికోతేర్చంబడిన కటువగు నౌషధమును పానము చేయుడురుగదాటి

ఇక్యాదులచ్చే ళబ్ధివృత్తియను "పేరుగల వ్యవహారము-ఠరసోవయోగజీవితము (రపోవయోగమే జీవిత ముగాంగలడి) అనియే చెప్పియున్నారు

ఇతీవ త్తంహినాట్యన్య శరీరమ్‌? *4ఇతిస్పత్త మేగదా నాట్యమునకు శరీ రముఃి” అని భరతముని చెప్పియున్నాండు, కావుననే నాట్యమే-రసము” అని వెమక మేముళూడ చెప్పియున్నానుూ,

(శబ్దారాశికముఅగుటచేతంతదభిన్నములగు వృత్తులు-రపాదులకు కరీరము- ఆవియోజించునది, అని ధీధితి 180)

మూలము :-. “ోవాద్యము-రసొదిమయము” అను పూర్వ పక్షము. (అవ :- ఏకదేశినుతము నుపన్యసించుచున్నాండు.)

రసాదుల కితివృత్తాదులతోడి వ్యవహారము - గుణ గుణి వ్యవహారముగావి, జీవళరీర వ్యవహారముకాదు. వాచ్యము-రసాది మయముగనే పితిభాసించును కొవి రఫాదులతో, (కంటె వృథగ్‌ భూతమై పితిభాసింపదుగదాః

మ్‌

పొధామతి :.-= పూర్వ రసాదులనుంఇకివృత్తాం రూసమగు వాద్యార్ధమును, అశ్యంత సమ్మిళములుగా (వ్రతిభానిందుటవలన వానికి ధగ్మధర్మి (గుణంగుణి) వ్యవ హోరమే యుక్తము, ఇందు రసాదులు-గుణస్టానీయము, ఇతివృత్తాదిరూవమగు వాద్యా ర్థముంగుణిస్థానీయము, వాచ్య పికీతికిని-రసాదివితీతికిి క9ిమము కాకుపంవ కుండుబ వరన వాగ్యము రపాడియమేళాన్తి రసాడులకం టె వేఆగునది కాగు,

(మరణించిన వమ్మబ=జీవునికం పె థిన్నముగా శరీరము కనంబడన్కు కొవున జీవన = ళరీర వ్యవహారము పృఠథగ్బూతములగు వానికి మాశ)మే యుక్తమగును, గుణముల% చూపాదులకం అ వృథగ్ఫూతమగు గుణీ-ద్రవ్యములభింపనబ్లు రసా దులికం బి వ్యతిరిక్తపుగు ఇతిన్మత్తము (వాచ్యము) లభింపకుండుబవలనను అత్యంత సమ్మశళశఎములగు రసొదింవాచ్యములకు భేదమున్నను గ9హించుటకు కక్యము కాకుండుటవలనన్కు వాచ్యేతివృత్తమునకును - వ్యంగ్య రపొదులకునుగల సకితి

కేా8ి క్రమము - లాఘనముచేందెలియకుండుటవలనమ్మ వానికి గుణగుణి వ్యవహారమే యుక్తముగావి జీవ-ళరీర వ్యవహారము యుక్తముగాదు అని పూర్వవకము) మూరిము :--- వాచ్యము = రసాదిమయముకాదు. అను ఖండనము. (అన :.. ఈయభిప్రాయమును ఖండించుచున్నాండు.)

ఈ యంళమునంజెప్పుచున్నాము. శరీరము గౌారత్వమయ మగునట్లు, వాచ్యము రసాదిమయ మే యగునెడల, శరీరము సితి భాసించునపుడు -సర్వజనమునకును, తప్పక గోరత్వముకూడ పితి భాసించున ట్లు, సహృదయునకును-అనహృదయునకునుగూడ వాచ్యముతో(గూడియే. రసాదులుగూడ పితిభాసింపవలయును. (కొన్సి ఇట్లు పితికాసించుటలేదు. ఈ యభిపోయము పిథ మోద్ద్యోతమునందు ప్రితిపాదింపంబడియే యున్నదిగదాః

వ్వభామతి ;-.. (శరీరవుత్యకము కలిగినక్పీరు.గౌరత్వ గుణ ప్రత్యక్షము కూడ వందతికిని తవ్పకయగునళ్లు వాచ్యవిభావాన డ్రావము కలిగినచుడ్కు వృంగ్య రసాది జ్ఞానముగూడ్య పహృదయనకేగాక్క అనహృదయు4డగు కేనలవై యాకరణు నకు;గూడ కలుగవలనవచ్చుమ్మ. గావున మహషోపన్లవము సంధవించుము కావున వానికీ గుణగుణి వ్యవహాకము యుక్తముకొదవి ఫలితము,)

వ్యంగ్యర పాద్యవగతి . సహృదయున కేగాని సహృదయేతరునకు/గలుగదను నంళము “!గ్వీ। ళబ్దమర్థము బోధించు కొస్త్ర మెటింగి నంకమాతిముచేకనే యి గ్రిహింవంబిడదు*ో అని హఠ మోద్ధోతమునందు( జెవ్చంబడినది (ఊంర్వ ధ్వన్యా లోక విఠమ భా20 పేజీ)

మూలము :-- (అవ :- పూర్వపక్షి = మరల శంకించు చున్నాండుం)

[పూర్వ] “రత్నముల-జాత్యత్వము (ఉళ్క్ళృష్టకాతి విశ ప్టకృవలె వాచ్యములకు(గల రసాదిరూపత్వము-జ్ఞాతృవి శేష సంవే ద్యము” రత్నములకు(గలజాతి-కొందణు విశేషజ్జులకు తెలియు నట్లు వాచ్యమునకు(గల రనమయత-కొందటు బహృదయులకు మా(త్రమే తెలియవచ్చును. అంతమాత్రమున, రసాదులు-వాచ్య ములకంటె భిన్నములుకావు. అని పూర్వపక్షము,. ]

[సిదాంకము] ఇది యుక్తము నభిప్రాయముకాదు.

కై70 ఏలయనిన :..- రత్నములకు సంబంధించిన, జాతివిశిష్టత- రత్నస్వరూపసముకం'చె వేయగాకయే పితిభాసించునట్లు, రసాదులు గూడ విభావానుభావాదిరూపమగు వాచ్యముకం'టె వేణుగాకయే [పతి భాసింపవలయును. కౌని యట్లు వితిభాసింపక వేరుగానే పితిభా సించుచున్నవి. “విభావానుభావ వ్యభిచారిభావములే రసములు” అను జ్ఞానము (అభిప్రాయము) ఎవ్వనికిని లేదుగ దా।

విభామతి ;-... "పూర్వవక్షము := ఏది = ఏవస్తువునకు ధర్మరూవమోో ఆదింధర్మీయగు ఆ వస్తుపు భానించునవుడందఅకును తప్పక భావించునను మీ నియ మము-న్యలిచారనంతమై యున్నది, గౌరత్వము-ళరీరమునకు ధర్మము, ఆ గొర త్వమ్ము కరీరమ్ము ధానించునప్పుడందణీకిని భావించును, కావున మీందంబిదర్శింస( బడిన వ్యావ్హి యచటఃగుదిరినన్సు మాణిక్కధర్మమగు జొత్యత్వమున వ్యభిచరించు పృ మాణిక్కధర్మమగు ఉత్క్బృప్టణాతి విశేషము-మాజీక్యము వుతిభానించునప్తు డంద అకీవి వతివానించుట లేదు,

[పూక్య జనసామాన్యమునకు మాణిక్యరు వతిభానిందునుగావి శద్దర్కమగ్యు ఉత్క్య్బృప్ణజాతి విశష్టకమాతిము రత్నవరీక్షకునకు మాతిస గెలియును, ఆళ్ల బుచ్చట(గూడ్క వాచ్యార్మ్టానమందటికిని గలిగినను, వాచ్యార్థరర్య్మమగుు రసాది మయతక్వముయొక్క జ్ఞానముమాతిము, కొవ్యార్బ ఈత్త్వవేత్తయగు నహ్మాదయునకు మ్మ్యాతమే కలుగునుంఆ యినను ఆభిన్నములగు ఆవి వేరుకావు,కావున కసా *-వాచ్యము లకుంగుణగుణ్‌భావము నంగీకరించుట- ౪ కుక్తముకాడు | నిద్దాంతము] *ఆత్యం - తీళ్మగ్నభావమ 3 ఏ౨. దేనికి ధర్మ మో”*ఆని విశ్రేషణము నుంగుదుము, రూసము = ఉవ్మగ్న(వైకీ వ్యక్తముగా గావ్పించు) న్వభానము గలది, కావున నుదాహారణమగును, జౌశ్వత్వము-ఇట్లున్య గ్న స్వభావముగలతికాగు, కావున మీంది నియమమునకు-అఆ గై కాంత్యము కలుగదు, రసొదులు-ఉన్మగ్న స్వభావములే యగుటవలన నిచట నమ వ్వయము శద్దించునని కొందిరీగశంథమును సమన్వయించిర.

దీధితి-ఇట్లషుచున్నద్సి శొత్యత్వమునకును - రసాదులకును సామ్యము సంథ చించునదికొనేరదు, రక్నసంబంధియగు జొత్యశ్వ ౨౨ వానియందు లీశననముయినట్లుండుట వలన నా రత్నములకంతె పేజుగా(బికాశినదగు, కొవున రక్న్వములను జూచిన వారి కిందలీకీని తిడీయ డాత్యత్వ గొహజపు. కలుగకులిముట సముచికమే యగును, కొని వాచ్యము గు విభానాముల ధర్మవ, లవి మీరన్నరసాదులుమా్యతము్కుగొౌరక్వాదులవల్కె (అత్యం) ఉన్మగ్న స్వభావనములపటవలన వింద వేయిగా(బ)కౌందును

. కాంగా రసాడులు గొరక్సానదిదూవనమువంటీవిగా , _జాత్యతృమువంటివిగాని కొవ్వు రిఫాదు - గౌరక్సాదికూవమువంటివగు నెడల వానిని కావ్యతత్ష్యవేత్తలు

శ80 మాతొమే. గాక సర్వజనులును గూడ గిహింవవలవివచ్చున్ను ఆని జొత్యత్వము వంటినగు వెడల్య వాద్య విభావా ద్యేకరూవములే (అభిన్నములే) కొవలనివచ్చున్ను ఇంకేమనిన్స విభావాది ప్రతీతి వ)ియోజ్యాస్వాద రూవములగు రసాడులు-ఏలక్షణ మలే, కావున వాని కితినృ త్తములతోడి వ్యవహారము=జీవ-ళరీరభానమే యగునవి ఆర్ఫర్యము.” (రీతి పేజీ 1980)

[స్వాశోయముకం'పె వేజుగా పొతీయమాన మగుచున్నను తడ ధర్మమగు దూవము - (గౌరత్వాడికము) ఉన్మగ్న స్వభావము, (పైకి వ్యక్తముగా కొన్చించు స్వభావము గలది) జొత్యత్వము-అనున్మగ్న స్వభావము, /అత్యంత లీన స్వభావము) ఇది స్వాళృ్యయముకం'పె భిన్నముగా వితీయమానముకాదు, ఇది కొందణి యళి ప్రాయము అవి లొచనము వాకొనుళున్నది,]

(న్వమతమును కెప్పుచున్నాండు) [రోదనము] అనవ్మగ్గురున్నణ ఇట్లవి చెప్పిరి

“కథ యంకమనంతెప్పుదున్నామో. ఉత్యాదిళముచేంగోందయంళము. నిగ రించంబడుచున్నథి, రసొదులు-వాద్యధర్మ ములగునెడల్క నక్షద్వయ మేర్పడుమ్ము

అందు - “రసాదులు రూపాది నచృళములు” అనునది (వథను సకము, “*రపార్రుల్చు మాజ్‌క్యాదిగత జార్యత్వ సదృళముణి అమనిది ద్వితీయవక్షము.

ఈ నకములు రెండునుగూడ యుక్తములుకొవ్హు ఏలయనిన ;-.- రసా గులుంకూపాది సదృళములగు నెడల్క కూపాదులవలె రసాదులుగాడ నందటికిని భానీంసనలనీవచ్చున్ను ళరీర ధర్మములగు రూవములు వావికంఠె భిన్నములు కానట్లు వాచ్యరర్మములగు రసాదులు వాచ్యార్థముకం పె విన్నములు కొకపోవలన్‌ వచ్చుమ, ద్వితీయవక్షమున తొఠ్యత్వమునలె రపాదికమ్సు వాచ్యముకంతె ఖిన్నము గాక పోవలనివడ్చును. కావున ధర్మధగ్శ్మిర్ధానము-యుక్తమాకాదు

మూలము :.. కావుననే విభావాది పితీతిలేనిదే రసాది పితీతి కలుగదు. కనుకనే పితీతులు రెండింటికిని, [(విభావాది ప్రతీతి - రసాది పితీతికి కారణమను]] కొర్యకొరణ భావ వ్యవ స్థానమువలన. అవళ్యంభావియగు క9మమున్నది. కాని యా కఏమము-లాఘవమువలన (విభావాది స్రతీతి-రసాది ప్రతీతులొకే సారి కల్గినట్లు తోపింపజేయునదియగు శీఘ్రితవలన) కావ్పింస కుండుటినలననే వ్యంగ్యములగు రసాదులు-అసం లక్ష్యక్ఫిమములు” అని చెప్పబడినది.

కైం1 [విభావాది హ్రాదర్శనము నకును, న్యంగ్యములగు రసాదు లకుమ, తస్పనిపరియగు క9ిమమున్నను, శీఘితవలన-ఆ(క్రమము అనంలక్ష్యమగుట [చక్కగా కొన్చింపకుండుట)వలన- రసాదులు- ఆవంలశ్య కఏిమద్వినులని చెప్ప(బడుచున్నవి. ] ప్రలామతి _---(లో) ఈరసాదులు-వభావాది వాద్య ధర్మములుగా స్రతీఠకము లగుటలేదు, ఈ రసవితితియంగు విభావాన వితీతింఉవమోగింసకుండుట లేదు. కాన్సననే వాచ్య విభావాది వుతీతి-రసాఎ పితీతికి కొరణమ%ుచున్నది, కావున వాని కవళ్యంభానియగు కమమున్నదని చెన్పకతవ్సదు. *విభావాది స్రదర్శనమే * రపాది పుదర్శనము అని ఈ వుతీకుల 3క్యము నంగీకరించినయెడ లంఅవ్వుడు రపాది పితీతికి విభావాది వొతీతిఉవకారకము కా నేరదుగద్యా ఈ క్రమము సంలక్ష్య క్యిమాదులయందు(గాన్పించుచున్నది. కావున రసా చులయందు(గూడ నున్నదనిమే నిశ్చయింపందగును, కొని విభావావి పితీతిం రసొడి ప్రతీశకులకుంగల-అక్తిమము. (పౌర్వాపర్య మ) శీఘ్రితవలన కొన్చించుట లేదు, కావుననే రసాదులుంజ + నయ+ లమ్య + క్రమ + వ్యంగ్యములవి (లెస్సగా కనిపింనని కిమముగల వ్యంగ్యముగల వని] వెనుక (సంలత్యకృమవ్యంగ్య నిరూ వణ ప్రకరణమున ) చెవ్పంణరినవి, మూలము :.- [((పళ్న]:- (వ్రకరణాది విశిష్టమగు శబ్ద మే- వాచ్య-వ్యంగ్య పితీతులను-ఒక్కసారియే = కలిగించుచుండును. కావున నచ్చట కిమకల్పనచేతనగు పియోజన మేమున్నది? శబ్దము వ్యంజకమగుటకు వాచ్యషితీతియొక్క. పరామర్శయే విబంధనము కాదుగదా! [శబ్దము-వాచ్యపితీతి నొదవింసకున్నను వ్యంజకము కొవచ్చును] అదెట్లవిన :--- గీతాది శబ్దములవలన( గూడ రసాద్యఖివ్యక్తి యగుచుండును. కొని వావి(గీతాది శబ్దముల) నడుమ వాచ్య పరామర్శలేదుగదాః (వాచ్య పితీతిలేకున్ననుగూడ-గీతాది శబ్దమువలన రసా ద్యభివ్యక్తి కలుగుచున్నది. కావున వాచ్య పరామర్శలేనియెడల శబ్దము -వ్యంజక ము-కా(జాలదనుట-యుక్త ముకాదు. ] వ్రభామతి ;.-- [[లోచనము] రపాదుణు వాచ్యముకం'పి థిన్నములే యగు గొకః అయినను వావి క్రమము నంలక్యముకాదని సీవేచెప్సితివి, సంలద్యుము

182 కాని కఏిమమును గల్పించుటకు విమాణములేదు, ఏలయవిన ఏలా వాచ్య (ఆర) వ్రతీతిలేకున్నమ్మనదవిరహళ న్వరాలాన గీతాదికమునందు శద్దిమాతోోవయోగకృత మగు రసళ్ఞానోదయము కొవ్చించుచున్నది. కావున ఒకే సామగిచేతనే (అభిదా వ్యాపారముచేత, ఒకేసారి (కలిసియే) వాచ్యమును అభిమత వ్యంగ్యమగు రసా దికముముగూడ _ భానింవ। జేయంవిముబపలన్క వచనంవ్యంజన వ్యాపారద్వయ ౨... ఆనావళక్యమని మరల శంకించుచున్నా (డు |

(కొన్నిగీతళబ్దములుు వాచ్యార్థమును బోరింవకయే 'స్వరాది విశ్రేషలలము చేతనే రనములను బోధించుటనలన్క ప్రకరణావి విశిష్టమగు శబ్దమ్మీ తదుభయార్థ వ్రతీతి జనకమనుట లాఘవమవి పూర్వపక్షము)

గీతళబ్దిము9 కర్థమున్నచోటంగూడ్కఆ మర్ధ ప్రతీతి యువయోగించునది కాదు ఏలయనివ; అచ్చట రసోదయముంవాద్యార్ద పితీక్యనుసరణము నాదరింసక-గామ రాగముల ననునరించువు, ఆయర్ధపితీతికూడ గీతళబ్దము౨ందంతటను గాన్పిం వదు “ోగీకాది కబ్దములనలనొ అనుచోబనున్న అది కబ్దము-వీజావి వాద్యళబ్ధము అను విలపికాటి (రోదనాది) బ్దముఅ కు విర్దేశించునని గొహిందునడ,

(గీత -హాద్య- విలవితాది కబ్దిమువలన్క విభావాదివాద్య వవామర్శలేకయ్మే కసొ చ్యభివ్యిక్తి కాన్చించుచుండుటవలన్య శబ్దము వ్యఎజకమగుబకు వాచ్యపుతీతి నరా మర్శము కొరణముకొదని తాశ్స్చర్యము),

మూలము :_- [అన :- మీంది యాక్షేపమునందు, గొంతభాగము నంగీకరించి ఖండించుచున్నా.డు. ] దీనికింగూడ ఫ్రత్యుత్తరము విచ్చుచున్నాము.

“పకరణాది విశిష్టములగు శబ్దములు వ్యంజకముల” అను చది మా కభిమతమే. కాని (వ్రకరణాది సహకృతమగు) ఆ న! ముల వ్యంఖకత్వము, ఒకప్పుడు, (శబ్ద) స్వరూవ విశేష విబంధ నమును,ఒకానొకప్పుడు వాచకళక్తి నిఐబంధనమును, ఆగుచుండును.

అందు (ఆ రెండింటను) ఏ శబ్బములకు-వాచ్య (ఆర్ధ) వితీతిలేకయే, న్వరూప ప్రితీతిచేతనే న్యంజకత్వము. నిస్పన్న మగునో, వాని వ్యంజకళ్వము-వాచకి శక్తి విబంధనముకాదు.

ఆ వ్యంజకత్వము, వాచకళ కి విబంధనమగునపుడు మా తిము-స్యంగ్యపితీతి - వాచ్యవాచకభావ ప్రతీతి కలిగినపిమ్మట నుదయించుట-తప్పవినరియే యగును,

కరం ( అది-వాచకళక్తి వయోజ్యమగునపుడు మా(తము-అభిధా

ప్రియోజ్యమగు వాచ్యార్థవోధము కలిగిన తరువాతనే వ్యంగ్య ప్రతీతి కలుగక తప్పదు. ఆ కిమము మాతిము లాఘవము వలన(గావ్పించుటలేదు. దానికేమి చేయుదుము?

ప్రళామకి ;._.. (లోచ] “అర్ధమైన శబ్దంబైని అనుకారకయందీయంళ మును (ళబ్దిముగూడ వ్యంణకమను విషయమును) మేమింతకునుందే విద్ధాంతీఠరించి యున్నాము,

వ్యంజకము- నాచకళక్తి నిబంధనము కావియెడల్క గీతళబ్ధమునలన్క అర్జ్థాన గమలేముకున్నన్సు రపావభానము [రశోదయము] కలుగునట్లు కావ్యళబ్దమువలని6 గూడ నర్థ (వతీతిలేకయ్యేరసవితీతి కలుగవలవీవచ్చును, కొనియిట్లు కలుగుటరేద్సు కావున కాన్య శబ్ద విషయమున వాచకళక్తికూడ న'పేశ్షణీయము. అది వాద్యనిన్టమే కావున ముందు వాచ్యార్థ వితీతి కలుగునవి యంగీకరింపకతవ్నదు, [కావున క్రమమున్నదనుట స్పష్టము, ఆక9ిమము-శఘి9ప్రతీతివలన కొన్చించుటలేదు,]

[వ్రకరతాది విశిష్టములగు శబ్దములు కొన్ని న్వరూనముచేతము (శ్రావణ విశ్యతముచేతమ) కొన్నివాచకళక్తిచేతను రసవ్యంజకములగుగుండును, ఎచ్చట గీత్య వాద్య విలాసాత్మకమగు ధ్వవన్యాత్మక శబ్దమున-న్వకూన వితీతి మాత్రము చేళ-రస వ్రితీతియ పన్నో అచ్చట వాచ్య వ్రతీతి-రసాది స్రతీతికి కారణముకాదు అవృటనగు రనవికితికి ప్వరూవ వితీతియే-శ్రానణ (వత్యకముంలేక కాంనణ వఏత్యక్ష్‌ విషయ శబ్దము కారణమ్ము ఎచ్చట విభావాది వాచ్య వితీతిచేతనే రసాది వ్రతీకియగున్నో అచ్చట మాత్రము రసాదివ్యంగ్య వితీతిక్కి విభావాది వాచ్య వఏతీత్యుత్తరకాలీవత్వము ప్రొప్తమేయగును,

కాపుననే మొదట వాచక కబ్ధమువలన వఏభావాది వాద్య (వతీకియు తదునరి రసావ వ్రతీతయు, నగును, అయినమ లాఘవమునలన తత్స్రతికి క్యిమమ్ము ల &ీంప(దిడకున్నదని కాత్పర్యము

[ఇందలి ధావార్టమేనువిన :-_ వాచ్యమా _ రసాదివ్యంజకముకాకపోపీ, శబ్దిమువలననే రసాది నితీతికానీ అయినమ రసాొది వితీతి-ఉత్సాదయి తవ్యమగు వవుడు వాచకళక్తి-సహకారిగ ఆ పేడీంవ;బడకతన్పదు, కొవున వాచ్యపితీతి-వ్యంగ్య రపాదిప్రతీతికి పూర్వభావియగుట తన్పని వరియేయగున” అవీ, (వాచ్య వతీతి కలిగిన వెనువెంటనే వ్యంగ్యరసారి పితీతి కలుగుచుండుటవలన -సహ స్రపత్ర-ఎత్ర లేదనమునకువలె-తత్‌ క్రూమము కానువింసకున్నద్మి కాని వానికి పౌర్వానర్య రూవ మగు క్రమమున్నది, కొప్పననే రసాదుణ ఆసంలత్య క0మంన్యంగ్యములగు చున్నవవి కార్పర్యము,]

184 మూలము :-- [ఆవ ?--గీతశబ్బమువందుసలె, కావ్య శబ్దమునందు(గూడ వాచకళక్తి యుపయోగించునదికాదు ఏ కొవ్య మున-ళబ్దము విన(బడినను రస పితితి కలుగదో, ఆకావ్యమున ప్రకరణ జ్ఞానము-సహకారియై యుండుటలేదని చెప్పవచ్చును అని యాశంకించి చెప్పుచున్నాడు ] రసాది పితీతి-.వాచ్య (ప్రతీతిలేకయే (ప్రకరణాది విశిష్టమగు శబ్బమాతంముచేతనే సాధ్యమగు నెడల నప్పుడు, ప్రకరణ క్షానము గలవారును (సందర్భము నెటింగినవారును, ఆయినను) వాచ్య వాచకభావమును స్వయముగా నెలు(గనివారునునగు శ్రోతలకు ఈ రసాది పితీతికావ్య (శబ్ద) మాత) శ్రవణము వలననే కలుగ వలసివచ్చును. విభామతి ?--- (రసాది ప్రతీతి కంఠటికివిగూడ స్రికరణాది నహకృత శబ్ధ శ్రావణ ప్రిత్యక్షమే కొరణమగునెడల-స్రికరణము నెటి€గి ఎను తత్తద్‌ వాచక శబ్ద్రమునకు-ఠత్‌ తద్‌ వాణ్యార్ధమును న్వయముగా నెటుంగన (శ్రోతలకుంగూడ్క కావ్య శబ్దమును వినినంత మాశ)ముచేతనే రసాది వ తీతి కలుగవలనివమ్చును, కాని యట్లు కలుుుటరేదు, కొవున కొవ్య జన్య వ్యంగ్యరసాదిపుతీతిక్కి తద్‌ వాద్యార్థ వతీఠియే-కారణనుని యవళ్యముగా నంగీకరింపవలయును,) వికరణ జ్ఞాన సహకృతమగు కావ్యళబ్దసూతిమును చనుటచే రసోదవయ మెట్లగును? ప్రకరణ జ్ఞానమనునది యేది ? వాక్యాంతర నవియత్వమా? లేక వాక్యాంతర - సంబంధివాచ్యమా? వొక్యాంకర-శద్వాచ్యంఉభయ వరిజ్ఞానమున్న ను-వ)కృతవాక్య ఘటకములగు తత్తశ్చదముల యర్జము తెలియవియెడల రసోదయము కానేరదు. గవాక్యము రసాది (వశీతిని కలిగించునపుడు ఆదృష్టవిశేషముగూడ నహకారి కావలయును, ఆయదృష్తవిశేషము లేకండుబవలనవే వాచ్యవితీకి ఏరి హ(రహాత) కాలమునందు రసాది వితీతి కలుగుటలేదు” అను శంకనువరిహరించుదున్నాంతు, ] వాచ్యహాతీకి కలుగునవ్వడు రసారినితీతీ కలుగుబ్య అదిలేవప్పడు రసాది వ్రఠీతి లేకండుట్క అన్సు అన్వయమున్సు వ్యతిరేకమును వాచ్య వతీతికి;/గలవు,

కే8ిర్‌ వాని నవలావించి-మాత్సర్యముచేత్వ రనప్రతీతి.తదథావంవ)యోజకము ఎగా. నాళ్రు యింవన్మ అదృష్టనద్భావంతదభావనుళ్కి వోయోజనకొారులు గానేరవ్పు [“అదృష్టమున్న యెడల రవప్రుతీతియ ననియు, అదృష్టములేనియెడల రన (వకీఠి కాదవియు: జెవ్చుట.పవియోజనకారిగాదు”” అవిభానము,]] మూలము ;-_. [అవ :- “వాచ్యపితీతి యసయోగించిన నుపయోగించునుగాక । క్రమాశ్రయణముచే నగు పుయోజనమేమి? ఉపయోగమనంగా; ఏకపసామగ్యోధీనతాలక్షణమగు సహ భావ మాతిమేగదాః” అవి యాశంకించి చెప్పుచున్నాండు.] వాచ్య-వ్యంగ్య ప్రతీతులకు నహభావముండునెడల - నాదా స్రతీతి కుపయోగముండచు.(వానికిి ఉపయోగమున్నయెడల నహ భొవ ముండదు. పుభామతి :--- పూ ;- రసాది వతీకి విషయమున వాద్యపతీ8ి కువ చయౌోగమున్న మండునుగాకళః వొాచ్య-రసాది (పతీరులకు పొర్వావర్యకళీమము న్నాశ్రయించుట మెందులకు ? వి ఏ అట్లయిన వీయలిప్రాయమున నువయోగమవునది యేది ? పూ ;--- వాచ్యవితీతి సంబంధియగు మవయోగముంరసాది వశ్యాయక్ష పొన్నుగ్షరీనశ్వరూనమగు రసొది సహభావే”[ఆవి యాళంకించి చెప్పుచున్నాండు,] (వాచ్య-వ్యంగ్యవితీకులు నమకాలీశములని చెవ్చునెడళ కార్య కారణ భావ కల్పనామూపలాఘవముండునని యాళంకది పిత్యుత్తరము వీచ్చుచున్నాండు,) సాచ్య-వ్యంగ్య వ్రతీకుల కుపకొర్యోసకారకిభావము స్వీకరింవ(దిడునప్పుడు సనహభావళం! నిరవకాశమగున్ను ఆనుపకొరకమునందగు నుపమోగము-సంక్ష్ఞాకరణమాతిమే-అన(గా వన్తు భాన్య (ఉవకారకత్వరూప పదార్ధళూన్య) మే యగుమగదాః (కుడి.మెడముకొమ్ములకు వలె వాచ్య -వ్యంగ్య-వ)తీకులకు నహభావమగు వవుడ్కు వాచ్య ప్రతీతింవ్యంగ్యవిరీతికి జవకమంగాదు, కావున దానికనువయోగము పినక్తిందును, ఆది యువయోగించునవుడు-వాద్య-వ్యంగ్య(వతీరులకు -కారణ-కార్య భావమును జెచ్చనలనివచ్చుషు, _కార్యకారణభావము నంగీకరించునవుడు సహ ళావము (యౌగవద్యము) వంగీకరించుట కవకాళము కలుగదు కావున వావి కనళ్యముగా కొనుము స్వీకరింన4దగినది,) దీధత 8101,)

1686 మూలము :-- (అవ £- ఇచ్చట మాత్రమే కాదు. గీకాది శబ్దజాతమగు రసాది ప్రతీతియందుంగూడ (క్రమమున్నదని చెప్పుచున్నాడు. ) స్వరూప విశేష పితీతి విమిత్తమగు వ్యంజకత్వముగల గీతొది శబ్దముల స్వరూప ప్రతీతికిని.న్యంగ్య(ప్రతీతికినిగూడ నియమ భావియగు కొమమున్నది.

వ్రభామతి ౩... “*ఉపకారి-వూర్వభాపి” అవి (పూర్వవక్షీవగు) సీవుకూడ వంగీకరించితివిగదాః అని చెవ్రచున్నాండు “స్వకూవ విశేష నిమిత్తమగు” అవి, ఉస్తకాదియగు గీత శద్ది వ్వరూవ విశేష వతీతిరసాది ప్రతీతిక్కి పూర్వభావియని నోష్తకూడ నంగికరించితివి మేముకూడ. - వీ దృష్టాంమచేతనే “వాచ్యవ0తీరి కషాది వ్రొతీశిక్కి పూర్వభావిొ ఆవి వమర్థించెదము,

(గీతాది ళబ్చ్బమువలన మొదట న్వకూవ పితీకి అనగా శోవణ ప్రత్యతము కలిగి సిమ్మట్క రపాది వితితీ కణగుచుండుబచేత బావికింగూడ పొర్వాసర్యము వంగీకరింపుక తవ్పదని భావము,)

మూలము :--- [సంఘటనలు - కొమమును - ప్రకాశింప సీయవు] [అవ :- క్రిమమున్నయెడల నేల సంలక్షితముకాదు? అని యాళంకించి చెప్పుచున్నాండు.]

కాని బ్బ క్రియాసందింధియగు ఆపొర్వాపర్యము (వాచ్య- వ్యంగ్యముల కఫిమము, లేక, అభిధావ్యంజనలక9ిమసు) వాచ్యా విరుద్ధము-వాచ్య విశేష విలక్షణము-ఆగు రసాదికము (ప్రతీయమాన మగువప్పడు అనన్య సాధ్యములును-తత్‌ ఫలములును (రసాది పితీతియే ఫలముగా గలవియు) ఆగు (మాధుర్యాదిలక్షణ) (సం) ఘటనలు-ఆళుభావినుణ కాగా, (ఆకుభావినులగుటివలన) సం లక్ష్యము గాకుండును. [(కౌన్పింపకుండును. ]

వభామత్‌ :-__*క్రంయేతే + ఇతిజ(కియే” అను వ్యుత్చత్తి ననుసరించ్కిళబ్ద జవ్యములగు క్రియలిచట్ట వాచ్యంవ్యంగ్య వితీకులివి గొహింపవలయున్ను లేకం

అలభిధా _వ్యాపారమును - వ్యంజనాపరనర్మాయ్గమగు ర్వననవ్యాపారమునుగూడ కియలేయగున్ను కావున వానివగూడ గ్యహింవవచ్చును, తథ్‌ క్రియల పొర్వా వర్మము == సూర్వాసరధానరూనను కరిమముంకనందిడక్షున్నది,

197

వళ భా అక9మమెచ్చట(గాన్చించుట లేదు?

ఉ $-ా- రపొది వినయమునంగాన్పించుటలేద్కు (వాచ్యవితీతి - రసొది వ్యంగ్య్యవతీతుల- పొర్వావర్యము కావ్పించుటలేదవి భావము,)

విళ్న $-- ఆరసాదిక మెటువంటిది?

ఉ ;ఆ- వాచ్యముతోడి విరోధములేనిది-ఆయినన్కు అభిరేయ (వోచ్య) విశేషముకం జ భిన్నమైనడ్కి

వాచ్యముతోడి వరోధముగల వ్యంగ్యమునందగు కొమము నంలక్ష్యమే యగును, అఖిధేయముకం టె భిన్నమైనదమటచేతంరసాదివితీతి నక్వథ్థా అవఖి ధేయమే యనియు (ఆభిధచేందెలన(విడవిదియేయవియు) కావుననే కృిమము గల దియే యనియు(జెప్పంబడినదగుచున్నద్శి

ప్రిళ్న ;-- అక్రమము ఏల కానవ్పించుట లేదు?

ఉదా ఫ--- తింకిపముందే గుణ నిరూవణావసరమున మాధుర్యాది లతణము లగు భుటనలు (వకిపావంవందిడినవింఅవి-ఆనన్య సొధ్యముల్లు తత్‌ ఫలములు ఆగుచున్నవ్హి ఆనంఘటనలు (గ్రుతతరభవన శీలములు, (వడివడిగా ప్రవర్తించు చుండును) కౌవున వావి క9ిమము కాన్పించుటలేదు

వ్రొళ్న ;-- అనన్య సాధ్యమలు-కత్‌ ఫలములు అనంగా నేమి?

ఈ ఫలా అయా వంఘటనలచే నాయారసములు వికాశింప(జేయంవిడును, కావువ రసాదివ్రతీతియే ( వేతొకటికాదు) సాధింవందగినదిగాగలవి = అనన్య సాధ్య మలు, ఆ రపాొది వఠీతియే (సకత్యాయనమే) ఫలముగా(గలవి == రత్‌వలములు, ఈ రెండును సంఘటనలకు విశేషణముడ, ఓజోఘటనవలన రౌదాాతిప్రతీతయే సాధ్య మెగును గావీ కరుణుదివ)కితి సాధ్యముకాదుగదాః నంఘటనా ఫలము రపొది వితీతియే యగును,

దీవిభావమేమనిన === గుణవంతమగు కావ్యమున=-ఒక నంఘటన-=న్వవిన యమున వేటొక సంఘటవతోడి సంకీర్ణత నొందకుండునట్లు (పయోగింవంబడును. కొవున కృమము కొన్ప్చింపద్ను

పిళ్న ఏ నంఘటనల సీకి యిజ్లండుగాకః వాద్య-రపొదీ వితీతుల కోమమేల కాన్చించుటలేదు?

ఉ ఏలా సంఘబనలాపభావినులగుటయేే అనంగ్భా వాద్య వికీతి కాల మును వుకీక్షీంపకయే్యే యీ సంఘఓనలు-అధిక శీఘ్రుమన రసాదులను భావింనః జేయటయే జరసాస్వాదమును గలిగించుటయే-కారణము. ఇందలి సరమార్థమిద్మి

188 (ఈ యంశళమువే నదృష్టాంకముగా వివరించుచున్నాండు) రపాదులు-సంఘటనా ప్యంగ్యములగుటవలన- ఆర్ష విజ్ఞానమున కుపయాగము లేకున్న న్కు వాచ్యార్థజ్ఞానముకం మె ముందుగానే-ఉచితమ%ు నసంభఎనయొక్క శ్రోన ఇము నందే ఇంచుక రపాస్వాదము కలుగును అల్పమగు రపాస్వాదముం-వాచ్య (ప్రతీతి కలిగిన పిమ్మట మిగుల స్ఫుటముగు నాస్వాదముతోంగూడుకొమను, ఆయా స్పాదము-వాచ్య వితీతికలిగిన పిమ్ముఎ నుదయించినట్లు కన్చింవదు, అభ్య వ్తమగు [మాటేమాటిని తెలియ(బడుటవలన చిరవరిచితమగు] విషయమునందు - అవినాభావ [వ్యావి) వితీతి కొిమము-ఇశ్లు గుర్రిం6బడునది కానేరదు, సమానమగు విషయమున జ్ఞానముల యభ్యావృత్తియే-అభ్యానము, నం స్కా రము-బరివంఛము, కావున విషయమునందు జ్ఞాతకు-ఏకాగ్రిశలేకున్నను ఈ యాం సమే-న్మృతి రూప నిబోదమును గలిగించుచు -నిరంతరమగువట్లా ఆతని హృదయ మును విలుషును ఎచ్చట నెచ్చట - ధూమముండునో-అచ్చట నద్చట ఆగ్నియుండునుు ఆమ వ్యాస్తింనంస్కా రరూనముచేత హృదయము (అంతఃకరణము) నందుండుబవలన- సర్వతమున ధూమ దర్శనము [ధూమము-పర్వతాదివృత్తి అనుజ్ఞానమ్చు ఆన(గ్యా పక్ష ధర్మతాళ్షానము] మ్మాకమే-సర్వతమునంన -అగ్నియున్నదను అనుమితి యం మపయోగించి-అదియే (ఆపక్షరర్శళాజ్ఞానముమాకం మే) పరామర్శప్తానము నాక మించు చుండును, ధదూమాదిజ్ఞానముంఎంత శీఘ్రముగా గలిగినన్కు ఆ ధూమాదికము నందు-నహ్నివ్యావ్తియొక్క స్మ్మృతీ-ఉవకరింపకతస్పగు, అయినను ధూమాకిజ్టాన్న వ్యాప్తి-న్మృకులకం'టె వేరగు విణిధానానుసరణము మొదలగు వితీ3భేదములు వాని నడుమను అనువ)వేశంపవు, కావున మిక్కిలి శీమ్రిముగానే అగ్ని(వతీత్రి (వర్వళాదులయందు = అగ్నియొక్కు అనుమితి) కలుగును అప్పుడు వ్యాస్తిం స్మృళి-అమమితుల క్రిమము-గుర్తింపంబడునది కానేరదు, ఆశ్లే యిచ్చటంగూడ. అభ్యానవరిముచేత వాచ్య-రసాది-పంతీతుల కొమము గుర్తించంబడనది కానేరదు, కొపువనే *రపాదులు-అసంలడ్యు క్రమవ్యంగ్యములు”” అని 'పీర్కొన(ఐడు చున్నవి, కొని యీ రపసాదికము-వాచ్యావిరోరి కొనన్సుడున్ను అన(గా: వాచ్యమునకు విరోధియగునవ్వుడువ్కు అభ్యస్త్వమగ్‌ వంఘటన-సముచితముగానప్పుడుమృవాచ్య- వ్యంగ్య-వితీకిక్సిమము గొర్తింప(దిడును, (సంలక్షిమేయగును,] మాకంపె ముందుగానే-ఈ గ౦ంథమునకు “చందికొా ఆను వ్యాఖ్యను గావించిన ఒక వ్యాభ్యాక- *అనన్యసార్య తరృ్భలమటనలు అను నిచ్చటటచోవరిక మగు నఠథో అను న్యాయముని గజనిమీలికలోంా

శేక9

కళత్ర (ఫలమ్‌ :=ఈత్‌వలమ్స్‌ తద్‌ వావలమ్‌ ==తకృలమ్స్‌ వాచ్య * వ్యంగ్య వితీకాత్యకమ్‌, తస్య-ఘటనా == విష్పాదన్నా యతోఒనన్యసా ధ్యా-శబ్దవ్యాపా రైక బన్మా”” అవి వ్యాభ్యావించియున్నా(.డు, ఆ వ్యాఖ్యయందున్న అర్థ సకత్త్యముము మేము-ఇంచుకయి(గూడ గోోహింవ(జాలకున్నాము, అయినమ మూ పూర్వవంళ్యు లతో మాకీయధిక వివాదమెందుకు? [(లోచనము]

[““ళబ్దివలనిష్పాదనమ్యు లేక వాదగ్యవ్యంగ్య వతీళ్యాత్మకమగు థల నిష్పాద నము-ళబ్రవ్యాపా రైకబిన్య ము. ఆనువిందలి యర్థము-నంగతముకాదు” అవి అతినవ గుప్త పాదాబార్యుల యభిప్రోయము, లోచనక ర్తకు పూర్వవంళ్యుండగు నొక వ్యాఖ్యాక-ధ్వన్యాలోకమునకు *“చంది9క” అమువ్యాఖ్యమ్కు లోచనముకంకె ముందు గానే రచింధినట్లు-దీవినలన స్పష్టసడుచున్నది, ]

మూలముః--- [అన :- నంఘటనాన్యంగ్యము కానిచోట= (అను రణసరూప సంలక్ష్యకఏిమవ్యంగ్య ధ్వనియందుు ఈ కనుము కొన్సించుచునే యుండునని చెప్పుచున్నాడు. ]

కొన్ని చోటులందీకిమము పంలక్ష్యమగుచునే యుండును.

దీనీ కుదాహరణములుగా - అనురణనరూస న్యంగ్య (గం లత్య కొమరూపవ్యంగ్య) పతీతులను జూమనది. అచ్చటంగూడ నెట్లది కాన్పించుననిన(జెవ్చుచున్నాము.

హొధామళి :-- (సంలక్ష్య క)మవ్యంళ్యరూన ధ్వవి మందగు-వాచ్య-వ్యంగ్య మిశీతి కొిమము-స్పన్టమే అనిభావము,)

వ్యంగ్యళ్వము తుల్యమగుచుండునప్పడీలేద మెట్లు కలిగినదని యాళంకించు చున్నా4డు,

(ఆయాళంక యెట్టిదవిన ;-- “రసాదికమువరె-ఠదితరమగు ననురణన వ్యంగ్యముగూడ వ్యంగ్య మేగదా। అట్టిచ్పో వ్యంగ్యరపాదికముంఅసంలక్ష్య _[. కొమ మగు వెడలన్సు అనురణకరూస వ్యంగ్యము మాళిము-సంలత్య + కుమమగుట యెళ్ల”)

విశ్న ఫలా రపాదికమువలె నీయనురణన వ్యంగ్యార్థముగూడ నంఘటన చేత వ్యంజింపంజేయ(బడునది కౌదా? (వంభుటనా వ్యంగ్యముకాదా?)

ఉ :-- కాదు-అనురణనరూవ (వంలక్యళ0ిమ) వ్యంగ్యము-సంఘ టన చేత ఇ్రకాశితముకాదు. అవినకీతవాచ్యమువలె నీ యనురణన న్యంగ్యముగూడ్య పడా వాళ్య-నవుకాశిరమే యగును, ఈ యంళము పూర్వమే యిల్లు చెప్పదిడీనది

190 కం అవినకీఠత వాక్యంబుు వ ద హాఠ్యములచేంబ0)కాశితముగ్కు తదన్యం బపవుచు-ననురణన రూపం వివు ధ్వవియును నన్లై ద్వివితమై వెలుంగొందున్‌ ౫

కాంగ్యా ఆవివడీతహాచ్యధ్వవివలె, సంలక్యక0ిమవ్యంగ్య ర్వనికూడ-సంభుట

వాదులచేత వ్యంజింన( బేయంబడక-పద -వాక్యములచేతనే వ్యంజించందేయ॥విడువ్క

మూలము :--- (అనురణన వ్యంగ్యమెబ్ధా సంలక్ష్య(క్రమ వ్యంగ్యమగుచున్నదో పిదర్శించుచున్నాండ్సు

ఆర్థశకిమూలనుగు ననురణన ధ్వనియందు - అభిదేయ (వాద్యార్ధ)మునకును-తత్‌సొమర్జ్యాకిప్త మును (కావుననే వాచ్యాం తర విలక్షణమును నగు వ్యంగ్యమునకును-అత్యంత విఖిన్నము లగు పితీతులు కలప, వానికిం/గల కార్యకారణభానము నసలా పించుటట శక్యముకాదు, కాపున నచ్చటనున్న పౌర్వాపర్యము స్పష్టమేగదాః

బ

విథమోద్దోతమునందు వ్యంగ్యార్థసిద్ధి వై యుదాహరింసం బడిన గాధలిందుల కుదాహర్గణ ములు.

ప్రభామతి న్‌ా (ఆర్థళక్య్యుదృవమగు సంక్య క 9మవ్యంగ్యధ్వనియందు, కారణీభూతమై యభిదేయమగు వాచ్యార్డ(ప్రతీతికిని-తళ్సానుర్థ్యముచే వ్యంజనీయనుగు వ్యంగ్యార్దపితికికినిగల క్రమము నృష్టమేయగుచున్నద్శి కావున-నది లేదనుటకు వీబకలుగరు)

[వాచ్యార్థముకంటె వేజగు, వ్యంగ్యార్థనును నిర్ధింవఃకేయుట్నకై పీథమో ద్ద్యోతమునందుదాహ రింవ(బడిన *సంచరింపు ధార్మికుండ” ఇక్యాదికములగు గాధ లిందుల కుదాహరణమని గ)హించునది, అవియచ్చటనే వ్యా వ్యానింపందిడినవి, (ఆం-ధ్వ-వ్రథ మోద్ద్యోకమును నరిశీలించునది వ్రథమ భా 10వ సేత],

మూలము :--- విషయము-తథావిళభమై (పౌర్వాపర్య్యక్రమ వంతమై)ా యుండగా, వాచ్య వ్యంగ్యములత్యంత విలక్షణములగుట వలన = వాచ్యష్రతీతియే-వ్యంగ్యప్రతీతియని చెప్పుటకు ళక్యము కాదు=

క! వ్రభామశ్రో ;=== (ఆత్యంతభివ్నములగు = వాచ్య-న్యంగ్యహతీతులను. ఏకీక కించుట-సా ధ్యేతరమవి భావష్సు)

అనురణన వ్యంగ్యధ్వవి = నంలత్య క్రమము, ఈ నంలక్యకంమధ్వవ్కి

ధ్వవికారమళమున ద్వివితము, ఈ యంశము “*అనరణనతుల్యమగుచి అను వద్యముచే ద్వితీయోన్ట్య్యోతమువఃదెలియంజేయంబడినరి, (చూ ప్రథమ భి 140 "పేజీ ఆందొకటవరిళబ్టి కక్తి మూలము, రెండవది-అర్ధళ క్రి మూలము కట శక్తి వరన “*ఉ క్రిరేకయె”” అమవద్యములు వాని లడణములను దెలియజేయు చున్నవి (చూ- విథమి భా 841-108, పేజీలు), ఏతద్‌ ధ్వనవిలేదములయండ ఈ్యంతమును న్నష్టమగునట్లు వెలయుచున్న వాచ్య-వ్యంగ్య వితీతుల కార్యకారణ భావము-దురవహ్నవను, కావున త దేకీభావము సంభవము కానేందని కాత్సర్యము

మూలము :_- (సంలత్య కొమవ్యంగ్యధ్వని విభేద మింకొకదానియందు(గూడ నీక్రమమును వ్యవస్థ్రాపించుచున్నాండు)

“శబ్ద శకి మూలానురణనదూప వ్యంగ్యమగు ధ్వనియండోం=

"నముచిత కాలాక్రిషనముఠ్‌ “నృ

ష్టవయస్సులబియమిడి ప్రజ కెల్లన్‌

“౨. --భొస్వద్గ్లోతతి యా మోదము(గూర్చెడు

ననఘులయిన మీకున్‌:”

ఇక్యాదులయందగు నర్ధద్వయపితీతి-కాబ్లి (శబ్దనిషాభిధా చమూలికృుమైనను ఉపమావాచక పదవిరహ మొదవునవుడు - ఈ యర్దద్వయమునకగు నుపషమానోసమేయభాన (ప్రతీతి-అర్జ సామర్హ్య ముచే నాక్షిప్తయగును. కావున నచ్చటవైతము అభి ధేయ(వాచ్య)- చ్యంగ్యాలంకార-పితీతుల పొర్వాసర్యము-సులక్షిత మే యగును.

వభా ఫ=- పంస్క్కృతమున *యథ్యా ఇని ఇత్యాడిక మువమావాచకపదము,

ఆంధ్రోమున్క అట్టు వలెన్స్‌(పోలెన్‌) ఇత్యాదికము, అర్ధ సామర్ధ్యముచేన్‌ జ చాక్యార్ధ సొమర్థ్యముచేత__

వ) :-- మయూరకవి కృతమగు మీంది వద్యమున సీన్తశనుగు నూర్య శిరణరూన వాద్యమును-అ ప్రిన్తుతమగు రేనురూస వ్యంగ్యమున గూడ పా్షాత్తగాను చరంవరాగామ ళబ్దవిష్థాభిధామూలకముల్హే కావున పౌర్వాపర్యక్రొమనుచటలేదని లెన్నందగదాః

192 ఉ వ అట్లు చెన్వదగడు = ఇందలి వోభమార్థమ = శ్యవిరచేన.ర్వితీ యము-అభిధామూలమగు వ్యంజనచేతనుంవ)కాకింప(జేయ(దిడుటవలన నీయుభయ మాను శస్ధపాధ్యమేయబునమ్ము తదుపరి-ఈయర్థద్వ్యయము- అ సంవిద్ధము గాకుండ్తు వట్లు చేయుటకు = అవిమ్తత = విస్తుతారములకు-ఉసమాన-ఉవమేయ భావమును గల్పింవవలయువ్కు అర్థియగు శవ్‌వితీతి-వ్యంజనాలభ్యమే యగును, కొగా విట్లు-అర్ధద్వయ పఏతీతికివి.ఉసమావరితీతికీవి. మొదటముంతరువాతమ గలిగిన కమ పితీతి-అచ్చబ&ి గూడ సృుటమేయగుము, బాలవియ యిట్లముచున్నది :--- 44 క్యలీయార్జ ముకూడం అలివేయిమే-తదునము మాతిము వ్యంగ్యము” అనువభిప్రాయమున విత్లో తెన్పంవిడివద్నొ మూలము :.... (అవ :-- ఇట్లు వాక్య పకాళ శబ్ద కీ మూలమగు ధ్వవియందగు వాచ్య-వ్యంగ్యపితీతుల, పౌర్వాపర్య మును విచారించి, ఇప్పుడు పదవ్రకొళశ శబ్దశక_ మూలమగు ధ్వని యందగు, తత్‌క్ఫిమమును విచారించుచున్నాండు.) పదహికాశ శబ్దశక్తిమూలాము రణన వ్యంగ్యమగు ధ్వవి యందుఃగూడ, ఉళయార్ధ గంబంధయోగ్యమగు విశేషణ పదము నకు (అట్లు, వలె ఇళ్యాదిరూసమగు) యోజిక, పదములేకుండ (ఉళయార్థ సామానాధికరణ్యముచేనగు) యోజనము-అకాబ్రము. (శబ్రముచేత (ప్రతిపాదింపబడవిది.) ఆయివను-అది (తద్యోజనము) అర్హమువలన (వ్యంజనాత్మకమగు నర్థశక్తిచేక్సు సులడిత మగు చుండును, కావున వచ్చటఃంగూడ పూర్వము నందువలె ఆభీధేయ(వాచ్య) ప్రతీతికివి, తత్‌ సామర్ద్యాక్షిప్తమగు నలంకార మాత పితీతిక్రిని, గలి పౌర్వాపర్యము-సుస్టిత మే (మలక్షిత మే). వ్యోభానుతి ;-... వూర్వముదాహరింవలడిన *రనములొనంగి యర్జిజవడా మమనోరథ వూరణంలొనర్చు వియతిలహర్చకున్న ....... జలాశయంబుగనొనమ్న జడాకృతి మూతి4గానా........ అము మదా హారణమును మనస్సువందువిచికొవి-న్యాభ్యా వించుచున్నాండు, యోజనమన4గ్యా ఇందు 'జడాకృతిన్‌” అనుపదమృవు-మూతికిని-

19089

అచ్యశ్వడారమును “వనుక” అమవాదికివ (ఉతంపచునకున) అలేరవంజంరమానే విశేవవమననల్లు వంయలించలమ్మే అధిరేయనుగు దాత్యాంంకాన వము (వాచ్య మున) వాళ్ళ పామన్ద్యాకి వనుకు వ్యంగ్యాఅంకారమున్చు పౌర్వావన్యకొ వంత ముతే.లావిదావమ్నా. “*అభిరేయ అఅంకారమాత”. అనుచోషమన్నమాశి గెహు అమాచేత మీది వద్యమునందు ((కబ్దిక క్తి మూజనఅములనండు)రాక్న వ్యాఫి.2 భావ మగ రపాదికమణ-వంలత్యువుకాక -అనంలక్యు మేయుస. నవుమెశము (వ్రవర్శితిమ్ను

(ఇందు “ోజివాకృత అమవదము. దారిచ్యెమానేశ విర్వమింశ చొకవిచే మల్చరింవండినకి కావ్సన సీ వదషన్ను మొదల వభిరచే వక్ష్శ విశేవదాన్తమువు బోవించున్ను తదువక్సి "వలెన్‌" ఇల్యాడి పాచ్ళిక్యవాచక వవషలలేకుండినన్చు అభిధామాలచుగు మ్యంఅవచేత కూచ్చు విశేవవార్థమును దోధింయవృువిన్ముల వ్యంతవా రూవముగు వ్థళక్తర్చే తధనికమగు ప్వాౌనకన్ష మాచవమువలవ వ్యకిచేకమువు వ్యంటింవంజేయువ్పు. కావున పూర్వోచాహరణవణనుందువలె. విచవిలనాన వాచ్యుం వ్యంశగ్వాలంకాక వెతీకుల పొర్వావర్యము వంలకిత మే యగవవి భావము)

[బచత్నము తల 2ితి3ంఅవ్వ అంచుఓివంన ఇందలిచేయమగు వలుకారరుం కీవకము. ఠథ్‌ పామర్య్యాషి వ్రమగు నలంతారము-తవమ్మ మీవి వర్యమనుటే వంలక్ష్యకిమెనుగు వ్యంగ్యము-విర్వేదము.]. బాలవియ 411 పేజ్ళీ

(మాతిళప్రము-ఇచదంగూడ కాంశరవవతీకి-అవంలక్యకుమమే యసనవి మాచించుచున్నాడి) రీరితి కళకి

మూలము :--- (ఆవ :2- ఒక్కటేయేమయగు _వెయుఎజనిక వితీతికి = శ బ్ర" కుదృవత్వరూవమ స కాబ్దశ్వమును- అర్చక క్తుచద్భ నత్వరూపమగు ఆర్రత్వమును వికుద్ధమవి యాళంకించి చెన్ను చువ్నాంయయు) ఇచ్చబ-ఆర్టీయగు ప్యొతిపత్తి (వ్యంజవుకూడ “ఉభయార్త

(వాచ్య-వ్యంగ్య) నంబంధయోగ్య-ళబ్ల సామర్థ్య-(వ్రశావిత” కావ్పున శద్దశక్రి మూదమవి కల్పింప(ఐడును.

విఛామకి ;-= *ోజభయార్థా అను విశేషణముండుటవలన విచట వికోర మేదియులేరు, ఇందలి యభిప్రాయము వి శ్లైజుంగునది, *“రవములొనంగి' అమ విచట వాచ్వ వితీకికివిఆలంకార వఏతీతికివిగల కఫిమము వివకీంవంబడినది

ఇందలీ యలంకొర వితీథి-ఆర్థళక్తిచేత (అర్జివ్యంఅవచేత) కలిగినది ఈ యలంకార పితీతికి పాకొక్తుగాలగావ్మివరంవరిగాంగావి అలిర-కారజముకాడు, కావున వించలి వ్యంగ్యాలంకార వ్రతీతి - వాస్తవముగా ళబ్దళ క్త్రిమూలముకాదు, ఆయినను

కే04

అదిలేంిదే కలుగవి దగుటవలన శళద్దిక క్రీ మూలమని కల్పితము, కాంగా తృతీయ పితితియందగు. నార్థత్వము వాస్తవికమును, కాబ్ధత్వము-కల్పితమును నగుమ, కొవ్సన వీరెంటికిని నెల్లో కలిగిన సమావేళనూ విరుద్ధముకొదు, (ధీధితి 805)

మూఅము ;-- (ఆవ :- వివక్షితాస్యపరవాచ్య ధ్వని పికారములు రెండింటనుగూడ నిట్లు (కమవప్యవస్థ్టాపనము నొనర్చి= ఆవివక్షిత వాచ్యధ్వనియందు(గూడ- ఈ క9మమును వ్యవస్హాపించు చున్నాండుం

అవినక్షిత వాచ్యధ్వనియందగు వ్యంగ్యార్హ (ప్రకాశనముగూడ- వ్రసిద్ధమగు స్వవిషయమునందలి (స్వశక్యార్హము నందలి) వైముఖ్య పితీతిని తొలుత(గలిగియండునదియే. కావున నందును [క్రమము నియమముగానే యున్నది.

పష్రభామతి :--- అభిధామూలమగు వివ&ీకాన్య పరవాచ్యమునందగు వ్యంగ్య వ్యంజకముచి కుమమును పికిపాదించి యీ కొమమంతబిను గలదవి పుదర్శీంచు టకై చెప్పుచున్నాండు

లక్షశా మూలధ్వనియగునవివక్షితవాచ్య _ ధ్వశియందుంగూడ వ్యంగ్యార్ద బోధనమునకు ముండు వాచ్యార్హదాధగంహరూపమను వితీతిగలదు, కావున నచబం గూడ వాచ్య వ్యంగ్యవతీతులకు పౌర్వాసర్యమున్నడి,

[లొచనము] వాచ్యమునకున్యు వాచ్య పామర్ద్యాక్షిప్తమగు అలంకారమాగ ప్రతీలికిని అనుచోటనున్న మాత్రిపద గొహణముచేత “కబ్టళ క్రిమూలమ స్టలమునందుంగూడంకపావ. వ్రతీతి-ఆలక్ష్యకిమమే”” అగునను వస్థము ప్రద రృితము, “*ధనములొనంగో ఆనుచోట వ్యంజితమగు విర్వేదసు-ఆనంలక్య శ9మవ్యంగ్యమే యగునని గ్రొహించునద్ది

పూర్వ ;-- ఆర్థళ్వమొ శబ్దశ క్కిమూలత్వముకూడనగు ననునది వీకుద్ధము కాదా? నీద్ధాం వ ““ఉభయార్ధ” ఇత్యాకి విశేషణ ముంముటవళన నిచ్చట విరోధ మేరియులేదు, ఈ యంళమును కబ్దిళక్తి మూలాను రణన ధ్వని నిరూవణమునందు ముందే వివులమగాంజెన్పియుంటిమి, కావున మరల వివరింపమ్ము

మూలము ;--- [ఆవ :- “అవివక్షీతవాచ్య ధ్వనియం దగు నా కిమమును సంలక్ష్యమని కాని, ఆసంలక్ష్యమనికాని, నామ ్రేయ నిరూపణ ద్వారమున నేల విచారింపలేదు” ఇని యాశంకించి పిత్యుత్త రము నిచ్చుచున్నాండు,]

కే0ర్‌ అవివక్షిత వాచ్యధ్వవియందు వాచ్యము వివక్షింపంబడదు. కావుననే (గ్రంథకర్త) యాట వాచ్య-వ్యంగ్య (ప్రతీతులయందగు క్రమము విచారింపండయ్యెను. పిభామతి ;-- వాత్యమ -వివకీఠమగునెడల వాచ్య-న్యంగ్యపఏతీతి.కొమ మున్ఫు విదారింవవలయును , ఆవివకీత వాచ్యధ్వనియందు వాచ్యము-వివకితను కాదు, కావున నచట(గల కిమము-*నంలత్యుము"” (చక్కగా (గ్రహింవందగినది) అనీ కాని *అసంలక్ష్యము” (రసాడి ప్రతీతియందునలె చక్కగా గ౦హింపందగవనిడి అవి కావి విఛారింప;బడదయ్యెన్కు ఇట్లనుటచేత నచట క్రిమములేదని చెప్పుటకు వీబుకలగదు, ఇచ్చట వాచ్యార్థమున కనంగితి' వతీతి కలిగినతరువాత వ్యంగ్యార్థ వుతీకి కలుగుటవలన్క వాచ్వంవ్యంగ్య వితీఠకులకు సహభానమునుగూడ ళంకించు టకు వలనువడమగదాః విభామతి :-- [లోచనము] “అయ్యా! _కెశిక్యాదులగు వృత్తులకు రసా దుణు జీతము” అను నంళము నుపకిమించ్చి ఇట్లసంగరముగ వాచ్య-వ్యంగ్య ప్రతీఠ=కరిమమును విచారించి. ఉపసంహరించుచున్నా(దేల?” అని యాళంకించి కింది యవకారిక-లో చనకర్తచేత వసాడింవంబడినదని గొపించునది,) మూలము :- (అవ-- కైశిక్యాదులు, ఉపనాగరికాదులు, ఆగువృతులకు రసాదులు-జీవితమనియు, తన్నియంతఏణ హేతువు లసియు, (వప్తుతమై తెలుపంబడిన (పసంగమున “రసాదులు-వాచ్య వ్యతరిక్తములు” అను నంశమును సమర్భించుటకు వాచ్య-వ్యంగ్య - పితీతి, క9మము-విచారింపంబడినది. ఆది యిష్పుడు-ఉపసంహ లింవంబడుచున్నది.) కావున ఆభిధాన.అభిధేయ పితితులకువలె (శద్దార్ధ ప్రత్యక్ష ములకునలె) వాచ్య-వ్యంగ్యపితీతులకు నిమిత్త -నిమిత్తి భావము వలన క్రమము తప్పకున్నదగి. కి శబ్దరూపమగు నభిధానముయొక్క జ్ఞానము కలిగినపిమ్మట, నర్జరూపమగు నభిధేయముయొక్క జ్ఞానము కలుగును, “విషయశ్వమనాపనై్నః క్షద్దైర్నార౯: (ప్రకాళ్యతే” “శా9వడ్ధాదో జ్ఞాన గోచరములు 'ఇని (శో9తలబుద్దికి తెలియ(బిడవ్లో శబ్టములచేత అర్థము స్రికొళిఖస(జేయ(బడదు”

కం ఇక్యాదికమగు నభియుక్షో కికలదు. కొవుననే ఒకండు షేశానాక పదమును సరిగా విననపుడు-ఆన౯గా శబ్దరూప నిశ్చయము కలుగ్‌ నపుడు “ఏమనుచున్నావు” అని శబ్రార్రజిజ్ఞాసచేతనితరుని ప్రశ్నిం చును. కౌవున నీట్లు సదపిత్యకము అర్ధటోధమునకు కారణ మగుట వలన ళద్దార్ధ (ప్రతీతులకు కొమమున్నట్లు, వాచ్య, ప్రతీతి-వ్యం గ్యార్ట ప్రతీతికి కారణమగుటవలన - వాచ్యన్యంగ్య పితీతులకుంగూడ- పొ ర్వాపర్యము (క్రమము) గలదని గొహింపవలయుము, అయినను తత్‌ [కమము- పూర్వోక్త మగు యుక్తి ననుసరించి " యొక్కొకచోటంగానుపించు. చుండును. వేతొకచోటంగావ్పింస కుండును. వభామతి ;-. (నంలత్యకోమన్యంగ్య ధ్వవియండు, తళ్పిలీకులకు విలంబముండుబవలన్క తత్‌ కొముము కౌన్చించుననియప్క రసాడి రూవమగు నన లక్ష్య క్రమవ్యంగ్యధ్వనియంద్యు విలంబము లేకుందుటవలన-(క్రమము కాన్నింపదనియు వెజు(గునది, తృతీయోద్ద్యోత (ప్రారంతమున “ధ్వనిన్వరూవ విరూపణను, వ్యంజక ముఖమునఃగావింవఃబడునో అని తెలువంబడినది, ఆయంళమిక్కడి3 పరిసమాన్ని నొందింపంబడినద్ని దీని తరువాత -వివక మతము లన్నియు ఇండింపంబడి ధ్వనివాదము- వస్టాసింవంబడును” అని ఆంతేవానులనుగు మేము ధ్వన్యాలోకమును 1981న సంవత్సరమున (శ్రీవారియొద్ద అధ్యయనము నొనర్బ్చునవుకు-అ న్మద్గురువరేణ్యులగు మహామహోసాధ్యాయులు కళాావపూక్షులు కాప్త్ర రత్నాకరులు (శ కాకా నున్బారాయ శాస్త్రలవారు ప్రవచించి యుండి*, కావ్సనంఈ ద్వితీయభాగము నిచ్చటికి ముగించు చున్నాను, పాఠకులు తరువాతి వివమమును తృతీయభాగము నందు వ8ిశీలింవః గోరెదన్సు 1-10-1888 తేడీ నాటికి ఈ గంధము సమగ౦ముగా-ఆంధీ9కరించి దీవిని 2-2-1942 శేడీ నాటికి శీ సద్దుకువరేణ్యులకు పమగ౦ముగా నివివించి పంస్క రించుకొంటివి, 1.101944 తేదీకి వ్రభమ-ద్వితీయ-ఉస్ద్యోతములు గల స్థదము భాగము-శీ9 భారతీ దేవతావిసాదమున [వకటింపంబడినది, ఇప్పుడీది-ఇల్లు వికటిక్‌ మైనది, తృతీయలాగము త్వరలో ప్రికటింప6బి డునళ్లు ధారి యన్ముగహించు( గాక! కం” క తొ ఇం 1 'భారోతీకి సమద్చితి ్ల (శ్రీ వేదవ్యాన,్యపెన్‌ - విజయనగరము / శ న జే

కృతి సమర్పణ సమయ నంచేళములు శ్రీమక్సరదేవకాయైనమః, *అఆశీర్వచనము ౮ నోః యళ్శివో నామ రూపాభ్యాం యా దేవీ సర్వమంగళా పాయాస్తాం, కావిమం లవమ్మీనారాయణ కవీశ్వరమ్‌ అనో సంతుల బిహ్మన్న పండిత సళ్కవీ శ్వరుని సేరెజటు;గని వారు లేరు ఆత్యాశుకవితకు నా విజ్ఞుం టోరిన్న విద్వక్కవీందులు పృథివిలేరు నలువదేండ్ర్తకు మున్ను పలపు రమ్మహసీయు చితి) చరిత౦ఏంబు చెప్పవింటి6 విమ్మట(దద్వంళ్యు: బిన్నవయ్యును బుద్ధి మత చే పెదవె మలయు నిన్ను € == యా. ళో శ 1041 సంజరం నెప్టెంవకు 14 శ్రేదీవి విజయనగరమందు మహా మహోపాధ్యాయ బిహ్మశి) పేరి లక్మీనారాయణళావ్రగారి అధ్యక్షత క్రింద వాగ్రేవ ఈతకు ఆంధ్ర)ద్విన్యాల్లోక్ష, శృతి సమర్వే? సభోర్సవము జరునందిడీనది, ఆ సందర్భమున బ్విత్మా 1) చెళ్లపిళ్ల వేంకటళావ్రగారు గోింఠక ర్తయందుంగల బొత్స అ్యముచే ర ఇచట స్రకటితము,

లి గొంది యమ్మహితొత్ముని గనవి కొజంత 6 దీర్నికొంటిని నీ కబ్బు దీర్వమైన భక మంచి జీవిత; మీవు రచించు పొత్త మలరుంగాక ధ్వన్యాలోక మిల(జిరంబు, తై కాఖవా(డవు నాకన్న( జాల జిన్న వా(డ వాశీన్పు లందెడి వాండ వాట వర్షనీయంబు నీ బుద్ధి వైళనంబు వించుక స్పృళించియును విస్త రించనైతి. ఖా భగవంతుం డిడు(గాక నీక(గవిళా వంశంబుతో పాటు హె చ్చగు నద్వంశప్ప వృద్ధి; భూపతుల దీ వ్యద్దివ్య సంస్థానముల్‌ సుగుణు న్నిన్ను ఐిహూకరించుత। బుడ శ్లోక్యంబి సీ శ్లోకమై నెగడుం గావుత నీవు మేల్మి సిరులన్‌ దీపింశు గా కెల్లైడన్‌1 ల! ఇస్పుడనుకొన్న నేమగు నీవు నల్వ దేండులకు మున్ను జనియించి తేని అల్ల

ఫి శ్రీ మదానంద గజపతి శ్రీను హేకు? జొచి యుందు వాళఠండు భోజుండు ధ్రువము. శీరసాగరం విల్లింగ్పు, శీశీఅళథీశీ గవర్నరు పేబ్య శ్రయోలిలాష్స్‌ టెజవాడ, చెళ్లపిళ్ల వేంకటశళాశ్త శే 15--9- 44 ది. శశానధాని, నే

• 1రకాజ 01705394 1106-0%20661102 : 000%, ఏళ 0. ౬. షన 2%, 0/ 180 నంపళికడీ, కం ౨. సే, వేకు. ౮. శే లం నోట్లొ ] 80 81864 €0 1687 46 6 6410824102 816 ₹49ళజ64000%1862 1 06య0%1168 01% షీ 6 ఇఆ11 సంబర 264 € మః పేజటింకమడకటాూజ08 నః8ళు'8 కం1084 గూ209126109 0 స?2జముజ!0%2జ00 ₹111 06 6916014- 668 02 06 2400 పంంల సగం 2060 18 జ 8000127 0కి [802266 682461 2కి పే జం 506 604 16 రౌంషైైట 0720210180 ఇ111 6 2 06108816 ల న! అ వేక్‌ కం6ట9ర్రం, 6008్ర22021801003 296 పేక ₹1368 కం 86 06649108. వౌంజాం నొటాంాల, ౮. షి. షయొం%, ను ఇ ఇదింపరథ్‌ సందర్భమున శ) కట్టమంచి రామలింగరెడ్డిగారు ప్రసాదించిన నందేశను, వ్‌

శ ఈ

(ఆంధ్ర ధ్వన్యాలోకము” _ పిభమభాగమ్ముపై సహృద

యుల అభిప్రొాయములలో కొన్ని] ॥!

660000 64 004464” బీజిం యన్య పురార్టితం సుచ రితమ్‌.... కవల ౨లిల9 6900 ర056 అ౦59 ఆబలలి ఇళభధి 456 అలింథి $0ల0 కలలల కర066 ఇభలిలి కీ ఇచిఇని అనుచొప్పున ఉదయించిన కవితకు నెన్ని6టితో చుట్టరిక ముండ వలయునని ఆ శ్లోకములో జయదేవుడు చెప్పెనో ఆవియన్నియు నితనికి సమకూరిన వవివచో సూత్రపాాయముగా నితవి (ప్రజ్ఞను నుడివి నట్లగును........ ....

4 "“వత్సే మాగా విషాదమ్‌” లోనై న ల్లోకముల యనువాదము నాకు మిక్కిలి సంళృప్తివి కల్షించినది........

౨౨.౨. అయీ అనువాదము-నర్వథా ఉభయభాషా పివీ ణాది పరీక్షలకు (జదుష్ప విద్యాద్దలకేగాక, యఫ్‌, ఏ, వి. ఏ, లకు జదుప్పు విద్యార్ధులకుంగూడ మిక్కిలిగా నుపయోగించునని నా భూశయము,

“విద్యా శాభాధికారు లీయన పరిశమకు సార్ధక్యము కలి గింళురని నమ్మెదను........”

బెజవాడ, | శతావధాని, చేళ్లపిళ్ల వేంకట కాన్తిగారు. 1ఆ0ట్సున్‌.. ళనరావి, చెల్లిపిళ్ల వెంకట కాత్రి

ర్‌ ణి 0.ల. ముని, ॥ ₹166-0%140066]110బే లీ న! త తీకరఏ?2 ౮0176314. " ల్‌య౯ న్‌ా 1 0276 26864 9008 గౌం1084 ూజ98120100 64 వష?జ0ా8101800 ₹10 బ్ర6&6 16888౯6. 0% ర605ల76 16 కాణమిం9ళ 0002220014 6003 0౧1 టం 01082 నం10 00 041 5200688141 ₹696ేఅస8ై 08 & 0188810811 020136. ం+బాత నొగాంటలాలీళై ౮. ౩. ముం శ్రి అ. యయాతాన్ని లేళమాతోమూ. ఆతికిమించకుండా ధారాశుద్దితో, పద్యరచనలో శాస్త్రీయవిషయకమైన జటిలత్వాన్ని నిరూపించేరు.......” ఎాక్‌ళా పిపూర్ణ్య రావు పాహేబ్బు హిందూకేసర్కి గిడుగు వేంకటు రామమూర్తి పంతులుగారు. శ *_...... ధ్వన్యాలోకము .... ....చక్కని శైలితో విర్దుష్ట ముగా సరసనుగా [వాసియున్నామ...... .వీరి కవిత్వము మిక్కిలి చక్కని పాకమునంబడి యున్నది. వీరి కవిత్వమునందు తెలుంగు వపదములకన్న వంస్కృతపదము లఅలధికములై యున్నవి. శైలి మృదుమధురముగా నుండి పాఠకుల నాకర్షింస(గలదవి నాయఖి పాొాయము. ఎా-కవి పార్వభొన్కు ఆంధధ్రాస్తానకవ్కి (--12--4). | శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్త్రిగారు.

6 ర్‌ *.... ... తర్క వ్యాకరణ శాస్త్రవైదుష్యమును, అలింకొర శాస్త్రాఒపాధారణ పాండిత్యమును, సంస్కృతాంధ్రభాషా సునిశిత . పాహిత్యమును, నిరర్శశాంధ) కవితా చాతురియు. గలవారికి మాత) మే ధ్వన్యాలోకాంధ్రీకరణము సాధ్యమగును. అట్టి వివిథ కళా సామ్మగికలంకారము గ-వీయన కవిత సుప్రసన్న మధుర మగుటయు, నీతవి ఛందోరీతి-సంగిత పిసాదిత శ్రావ్యతా పరి మిళితమగుటయు( బిశంపనీయములు. “ఆంధ్రవాగ్దేవత యేతా దృశ గ౦ంథరత్నమును వెలయింసనెంచియే యిట్టి దుళ్లభసామగి 'కేకత్రావస్థానమును బ్రిసాదించెనని నా యభిప్రాయము. ఆంధ్రమున నలంతిగ నున్న “కొవ్యాలంకార సం్యగ్రహా”ది గ్రంథములు విద్యార్ధుల కలంకారళశాస్త్ర పరిచయ మాత) మొద వింప€జొలునే కాని, లోచనాది వ్యాఖ్యాన విషయములతో _వైతము విస్తరముగ వివరింపంబడియున్న యీ “ఆంధ ధ్వన్యాలోకము” వలె నలంకొర శాస్త్ర పాండిత్యము నొదవింపంజొలవు. ఆంధిభాషామతల్లి ళుట్టి యపూర్వామూల్యాలంకారముచే నల౦కరి౦ చిన యీతండాంధుల కృకజ్ఞత కుందా తుండగు చున్నాడు.... విజయనగరము, ) టాక కా విపూర్ణి ల.3--1044. వజ్షృల చిన సీకఠారామస్వామి శాన్తీగారు. | నాటు తెణుగున- వేలుపు మాట గుట్టు తిలుప(జాలిన చదువరి కలుగు టరుదు;

(| ఈ నుడుల కూరుపరి-పిన్న యైనంగాచి 'పెద్దపనిచేవె, మిక్కిలి కేరు పొందు, ఎాహరికద్ధా సికానుహుల్కు శ్రీమదజ్ఞాడాదిళట్ల నారాయణదాసుగారు. 7 “*......ఈ యలంకార కొస్త్రమును మున్నెవ్వరును తెనిః ఉంపలేదు. దీని నాంధ్రీకరించుట మిక్కిలి కష్టము, ఆయిన నీ గ్రంథము రసనంతమై, నువోధకమై యున్నది........” ఎజ్‌, రాజమ హాంద్రవరము, / చిలకమర్తి లత్మీవరసింహం ఫ్థంతులుగారుః త0-- 1వ ఢీ1. న 8 “........మహా వండితైక సాధ్యమగు నిట్టి కార్య మొన రించి బుధజనోపకౌరము చేయుట మీ యట్టి........విద్వత్కవు బఎకు4దక్క (దక్కువారికి విక్కముగా సాధ్యపడని పనియనవి చెవ్సుట సాహసము కాచేరదు,.......” ౨= కళనిద్వత్క వి ఆకుండి వేంకట శాన్రీగారుం 8 *........శీ9 లభ్మీనారాయణళాన్తిగారి కృతి సర్వాంధ్రలోక శిరోధార్యమైనది. ఆచ్చముగా మూతృకానువాదము ధ్వన్యాలోకము నక. గావలపియే యున్నది. శి ఆవ్వారివారు సూత్రములను పద్యములలో వ్రాసిరి. బందరువారు గచ్చద్వ్యాఖ్యగా వ్రసిరిం

త్రి అట్లుగాక శ్రీ శాస్త్రలవారు చేసినది నిజముగా 'నత్యుక్తమమైన కార్యము....... మీ రచన నాకు శిరసా గ్రాహ్యాముగా నున్నడి”

కని నమాల్‌

విశ్వనాధ సత్యనావాయణగారు.

10 “*.... ఆంధ్రవిద్యార్థి లోకమునకు దాము చేసిన మహోప కొరము పారిణజనస్త వనీయమై యున్నది. ఆందులకు( గృతజ్ఞతా వందనము లందుకొను భారము తమకి.కముందు తీజనిదిగా మండ6 గలదు, ఎగన్నియంత యట్టితరుణము నేర్పాటు చేయలంగలండు

నంద్యాల, ] “క్రావ్యతీర్రో విద్వాన్‌

త1--3--45, ) మద్దులపల్లి వేంకట సుబిహ్మణ్యశాన్తిగారు

./ మధురముగను, హర్షదాయకముగను, మనోహరముగనున్నది. ఇట్టీ యుక్కృష్ణ్టాలంకార గొంధము తమరాంధ్రికరించు ెంతయా నాంధ్ర)ల మహాభాగ్యోదయము......పద్యములు హృదయఎగమ ములు. ఆంధి వివరణమును మిక్కిలి యుసయోగకరము...... మూలానుసారముగా భావళబలత, అర్ధగాంభీర్యము, రసౌచిత్యము మొదలగు విషయములు బీరువో[ండ నాంధీ్రి5కరించితిరి.....తమ

కృషి యెంతయు ళ్లాఘవీయము” బజెజవాడ, 1 అ=రవీరా జి కవిరత్న

20._.8--1054. చింతపల్లి రామకృష్ణమూర్తి శాన్ర్‌గారు.

ఏ 2 “.....-కస్సవణవోణఇ రోసో, అను వద్యమునకు వ్యంగ్యా న్టులను బహువిథములుగ నూహించి వా్రసితిడి......పాం_ 9 రేష కస్మాత్‌ అను పద్యానువాద నందర్భమునను నితరము లగుకొన్ని యుదాహరణముల నందర్భమునను మీ యాంధీకృతి చాల దాగుగానున్నది. ఇంతకంటె నాపందోచిన ముఖ్యవిశేషము మజియొకటి కొనంబదుదున్నది. లక్షణ ల్లోకములంగూడ యథా తథముగ ననువదించుచు-మక్కిికి మక్కి. యనునట్లు దోదకుండ( దేయుట. ఇది, “అర్హమైన శబ్దమైన......” అను వీధ్వని లక్షణ మునంబూర్తి గాంజూడంగల్షితిని యతి సా్రొసాది వియమములను జూమరొసుచు నింత మనోజ్ఞముగా లక్షణము నాంధ్రకరించుట మీకే చెల్లినది మీ పుస్తకమును జూచిన నాకంబరిపూర్ణ తృప్తి కలిగినది......” చీలుమూరు, 1 అవ్వారి వాసుదేవ ॥ 18-09-49, వ్వారి వాసుదెవశాస్త్రిగారు పన్న.

10 పతికాభి పాయములు (€ య | “మన భాషలో మొన్న మొన్నటిదాకా సాహిత్యవిమర గ౦ింథాలు తక్కువ తరగతివే అయినవి. స్వతంతింగా గానీ. ఆనువాదాలుగా గానీ ఉత్తమ గ్రంథాలు (ప భాషలోనైనా మ భాషలో వెలువడనేలేదు. ఛందోగ౦ంధాల పొటిగానైనా అవి లేక పోయినవి. ఇటీవల నంస్కృృత అలంకార శాస్త్ర భాండారంనుంచి చక్కని గొంథములను మన పండితులు అనువదిస్తున్నారు. నంస్కృృత ఆలంకారశాస్త్రంలో ధ్వన్యాలోకమునకుగోలి.. స్దానం చాలా ముఖ్యమయినది. చాలా ప్రామాణికమైన ఆ గ్రంథాన్ని (శ్రీ లక్ష్మీనారాయణశాస్తిగారు. అనువదించారు. మహామహులు అయిన రాయుడు శాస్త్ర9లవారి దగ్గర చదువుకుని, మనవంచేసి- తెలగులకు ఆ ఆనందమును ఆందజేనే పూనికతో చేసిన వీరి ఈ హ్రయత్నం ఎంతై నా గోరవార్డ మైంద. న! సాహీత్యసియులు తమ “*రననొను చక్కబరచుకోటానికి యిలాంటి గంంధాలను ఎంత మధిన్తే ఆంత లాభం వుంటుంది. ఆాఆంధి పత్రిక, 12 నవంబరు 1044. ని ఆంధధ్రధ్వన్యాలోకడు : ఇది (ప్రథ్యాత నంస్కృతాలంకొరిక 6 థ్రైన ఆనందవర్ధసుని ధ్వన్యాలోక [గంథభమునకు తెలుగు. ధ్వన్యా లోక వ్యాభ్యాతలలో నొకరై న అభినవగుప్తపాదుల లోచనవ్యాఖ్య కూడ ఈ (గ్రంథమందు ఆంధ్రీకృతమై యున్నది. మాళ్ళికలోని లత్య శ్లోకనులు దీనిలో వద్యరూవముగా చున్నవి. శె

థీ క్షే శస్టమును ఆశి9యించి యుండునది అగర్రము, ఆ యర్ధమే గాక మరియొక్రటి స్ఫురించిన దానివి “ధద్వనొయనియు, “వ్యంగ్య” మవియు, ఆందురు. “ఇంతలు కన్నులుండ తేరువెవ్వరి వేదెదు శూసురేంది” అను మనుచరిత౦ పద్యము చదివినప్పుడు పద్యము నకు గల అర్ధ మొకటి, న్ఫురించెడి యర్థము వేరొకటి. దీనినే ధ్వని యందుకు. ఉత్తమ కావ్యములు ధ్వనిద్యోతకములుగా నుండును. ధ్విని యనునది వేరేలేదనియు, కలయర్థమంతయు శబ్ద మందే యున్నదనియు పూర్వపకీము, తత్‌ఖండనము, సిద్ధాంతము, ధ్వని నిరూపణము, దానిని సాధించురీతులు, మొదలై న విషయము లీ గింధములో వివరింపబడి యున్నవి. సంస్కృత భాషాపరిచయము గలవారికి ఈ గ౦ింధము టోధ పడునట్లు ఇతరులకు జోధపడదేమో యని తోదుచున్నది. తెలుగు పద్యములు సంస్కృతపద భూయిస్టములుగా నుండుటయు, ఆంధ) వివరణమును అస్రే యుండుటయ్‌ దానికి కారణములు. ఆంధీ) కృతికర్తలై న లక్ష్మీనారాయణకాన్రీగారి గురువులు కళా ప్రపూర్ణ తాఠా నుబ్బరాయళాన్హిగారు వసిన యభిపొయము లో గంింథపా9ిళన్త్యమును జెప్పుచు “బ్రహ్మశ్రీ శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి శాస్తిగారును, బిహ్మాక్రి చెళ్లపిళ్ల వెంకట శాస్త్రిగారు 'ముదలై న మహా విద్వాంనులును సంతోష పూర్వకముగా యిచ్చిన యభిప్రాయ ములు _వెతము ఈ గ౦ంధముయొక్క ఘనతను సాకల్యముగఇ యషితలచుచాాోఆదమిఖత

శ్‌! న నర్‌... - న్‌ గ న శ న గ స్‌ | - న్‌హు ళా. వం వ న్లో తష క కే. స్త య. గా ను [2 /॥ క ఫా ఇ | . ” హా. శ్‌ న గ ఓ / కా! కటు థీ బొల సరన్వతిొ ప౦చురణములు, '- (స న్‌్‌ + న శ్‌. న పంతుల అక్మీహిరాయణకాస్తి. కృతులు గ జే! .. స. శ్లత్తేన్వన్యాలోకమ్ము విధమభాగవ శ్ర గ్జీ ట్‌! శ ట్‌ . (సా మన్‌ _ న మా న గో ్‌ క ౮ య 1 త బ్‌! స్ట్‌ ఈశావాస్యోసనీషత్తు న. ॥ లా మారీ.. ; సశ | క బ్బ శంటదిపద్యానువాద,పదవిధాగ, వ్రతిపదార్థ్య జ. న న ₹ ఖే. న త ర. ॥| కే వ టం. రది | షోడ ళ్‌ భాష్యార్థ, మల ఉన ్‌ గ్య ॥ వం యు సము పం] రు. ముత టు. శ న స. ఉమాసపకను ౨. వ్రతము న గా... టు భి య పాను. (ర్‌.

• సు. ను ఓ సక న త ను. హ్‌ క ల న న. నా న గ్‌ వ న కంల లు. స్త నః స ల వ్‌ ॥ _ జ శే . స న. సై క్తాం షం ” స - _ ను | శ ల. జా. న్‌

ం. న. నై ॥ | , న్‌ క్ష | చ! టా , న్‌ ॥ 1 . న్న వ. స. | | కాం య - / / | | ] గా | లన ము యయ పల ల. ల 4 ఖై కం నన నన సస సస ఆ మ షం - న గ మరా 1 గీ ౯ " ర నం ప. నీ 1 వ నం నేలు. ఖీ న క గ. నను జు. | న ను గాక కశ వ్‌ వ. లు స నన గ్‌ సా . క న... న వ. ఎ న స క రక వం పా ర మారు. శ 4 ॥ యస నం అక న ఒం న్‌ న. ఎస పై క వసు న్‌ వత ల ర వంత. క వభ స్తే ! ల లి లిం న లన యు కం. ఎం £ |. పంక సవమ నటి న స స స నా య! న ల న ర్ట మ పం మ. ల త స సం సట ప లు టాం | కష ల ర న మం య స లం టం న సో. న ముం టి స. సన న న "| మ న . వ టు న